1. Kavya Prakasa Ullasa of Nagesa Bhatta and Pradipa of Govinda Thakur Vasudev Shastri Abhyankar Anand Ashram 66 1929

आनन्दाश्रमसंस्‍कृततग्रन्थावाली:

ग्रन्थाङ्क: ६६

नागोजीभट्टविरचितोद्‍द्योतग्रन्थगोविन्दठकरविरचितप्रदीपसमेत:

श्रीमन्मम्मटभट्टविराचित:

काव्यप्रकाश:

एतत्पुस्तकं

अभ्यङ्करोपाह्‌वसुदेवशास्त्रिभि: संशोधितं!

तथा

बी. ए. इत्यपपदधारीभि:

विनायक गणेश आपटे

इत्यैतै:

पुण्याख्यपत्तने

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आयासाकरोऽपि मुद्रयित्वा

प्रकाशितं.

द्वितीयेयं मुद्रणावृत्ति:

शालिवाहनशकाब्दा: १८५१

विस्‍ताब्दा: १९२९

( अस्‍य सर्वेऽधिकाराः राजशासनात्‍नैव संरक्षण स्वायत्तीकृता: )।

मूल्यं सन्‍पादनरूपश्रमद्रव्यं ( रु० ६८ ) ।

प्रस्तावना.

श्रीमम्मटभट्टप्रणीतः काव्यप्रकाशो नामालङ्कारशास्त्रीया ग्रन्थेषु महा संज्ञयाथ प्रकाअर्नोतिशेते । नाम्य तल्लामन्य; काव्यनाधिरोधतीति सार्वजननीनमेव । अळंकाराणां प्राधान्यात्प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति । न्यायादणकारशास्त्रेऽपि काव्यस्य च याथार्थ्येनावबोधे सत्येव तत्फलभीनुरुशोऽर्थकल्यान्वयादि प्रवे शालाभ: परनिर्वृतितिश जायतेऽ । स च याथार्थ्येनावबोधोडरम् देहलंकार इति तस्य याथार्थ्येनावबोध्य ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गचादिमेदा दोषगुणालंकार णात्र ग्रन्थकृता सम्यक्प्रतिपादिता । तेऽपु च तत्स्वतो ज्ञातेषु काव्येषु करणीयम् । तस्फुटतरं प्रकाशाते । काव्यप्रकाश इति नाम्नाड्येतदेव सुलङ्क्षयं भवति । अ च द्वैधद्यापाराधीनत्वादभिवालक्षणाल्यङ्गनारुपां तेषां सम्यक्संनिरूपणं व्यतां मन्थ्यमानोनानेतैव ग्रन्थकृता रुढद्वैधापारविचाराभिमुखोऽ ग्रन्थो निरम् । त्प्रतिपादितविषयानार्याथैर्येनावगच्छतां चेतस्सयं मम्मट: श्रीवाग्देवतावातार इव प्रासिद्धौभासनैकतिश सत्प्रथया पद देताति । प्रामाणिकप्रस्तारपरिच्छेदैरुद्द वैयाकरणो मम्मट एकादशशतके स्वजनुषा काव्यप्रदीशमलमककार्चीत ।

टीकाकाश्र्यास काव्य शुद्रिता: काव्यनाशुद्रिता बहुश: सन्ति तथाडपि ग्रन्थकृ नस्य । प्रदीपकार एवाडSविरकरोत; एवं वदत्प्यहं नासत्यभाणणदोषलेशादपि विभेमि भू । प्रदीपमवलोक्यतां सहदृश्यानां चित्त आविमूत एवायमर्थो मदृच्चसा पुनरुक्त: स्यादिति पुनरुक्तिमेदिरं पिस्स्क्षेत् । प्रदीपकारस्य महानैयायिको गोविन्दठक्कुरकृतश्तुदर्शो शतके मैथिलदेश आविरसूत ।

अस्य च प्रदीपस्य टीकाद्वयं नागोजिभट्टाविरचित उद्योतयो वैद्यनाथकृता प्रमा च । तत् प्रमा मुद्रितैव । पुस्तकद्वैलभ्यदेवतवकाळपर्यन्तमुद्रितोतो मुद्रणावस्थामप्राप्त इति महता प्रयत्नेन पुस्तकयं संपाद्य यथामति संशोध्य तन्मुद्रणे प्रावर्तिषि । टीकाकार-राश्र बहु: सन्ति । तेषां च मूलग्रन्थदुर्योगभाषके विवादीकरणं मूलग्रन्थ स्थसिद्धान्तोपरि समागतानामसत्यालोेपां निराकरणं सत्यानां चाङ्गीकरणमेतत्न्यमवलम्बतलन्यम् । तत् के-चित्स्थूलबुदृदय: केवलं टीकाकारशब्दाभिलाषी उत्तकर्तव्यव्यतयें विस्मरन्ते दुर्जोंधस्थले सुगममित्युक्तवन्त: सुगमस्थले चाप्रसङ्गिकरमपि विचारं स्वपाण्डित्यप्रकाशनाय प्रकाशयन्ति । आभिनिवेशरुदृदृक्षक् यथार्थ यं कोचिदप्यत्यनुप्यालोेपानङ्ङीकुर्वन्त: सत्यानां च निराकरणे प्रयतमानाऽ उपल्सपात्रतां भजन्ते । सूक्ष्ममतयश्र पण्डिता: केचिद्दृटीकांकाराऽ दुर्जोंधस्थले विचारम्

वरपं क-- न्घवन्धितया ननयकृत्स्नेन यथायमपरिग्रुतो लोकेक्येमयायनि । नागोजी-लेखनातोडण स्प-

( २ )

इति:करुणं चन्द्र: कृतदृप्तदृशा(शा) द्रुष्टु तांस्तान्मूलग्रन्थान्स्तास्तास्ताटीकाक्ष चकारोति प्रासि मेव । -अद्यापि रोस्सरस्था तदुक्तिरेवात्र सादित्यं वदन्ति । घोडशाशातके चायमा गरुड़ाश्चामतो लघुजीविक: " इति तदुक्त्यैव ज्ञायत इत्यलम् । च येमहोद्रिध: पुस्तकानि प्राप्य तानेव महोदुपकृतिमाति मन्ये । अभ्यंकरोपाध्यवासुदेवशास्त्री । ( चैत्रकृ० ९९ शाके १८३३ ) ।

आदर्शपुस्तककोटिपत्रिका ।

अथ काव्यप्रकाशस्य काव्यप्रदीपोपस्क्योद्योतस्य च पुस्तकानि यै: पराहतैकपरतया संस्करणार्थं प्रदत्तानि तेषां नामादीनि पुस्तकानां संज्ञाश्र प्रकरणे-

तत्र काव्यप्रकाशपुस्तकेषु-

( क. ) इति संज्ञितम्—समर्षिग्रामस्थ वेँ० शा० रघुनाथशास्त्री आभ्यंकर इत्येतेभ्यो लब्धम् ।

( ख. ग. ) इति संज्ञितम्—दक्षिणापथवर्तिन्विद्यालयस्थग्रन्थसंग्रहाल्याल्लब्धम् ।

काव्यप्रदीपपुस्तकेषु-

( क. ) इति संज्ञितम्—युवावर्गी मुद्रितम् ।

( ख. ) इति संज्ञितम्—दक्षिणापथवर्तिन्विद्यालयस्थग्रन्थसंग्रहाल्याल्लब्धम् ।

( ग. ) इति संज्ञितम्—रा. वासुदेव गोपाळ सहस्रबुद्धे इत्येतेभ्यो लब्धम् ।

उद्योतोपुस्तकेषु-

( क. ) इति संज्ञितम्—सेकेश्वग्रामस्थश्रीमच्छंकराचार्यग्रन्थसंग्रहालयाल्लब्धम् ।

( ख. ) इति संज्ञितम्—वे० शा० नारायणशास्त्री साठे इत्येतेभ्यो लब्धम् ।

( ग. ) इति संज्ञितम्—डॉ० रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर इत्येतेभ्यो लब्धम् ।

समासेॆयमादर्शपुस्तककोटिपत्रिका ।

काव्यप्रकाशस्थविषयानुक्रमः

विषय: १

उल्लास: १.

मङ्गलाचरणम्

... .... १

काव्यफलानि

... .... ५

कवे: श्रुतवक्‌र्जनित

... .... ७

काव्यलक्षणम्

... .... ९

काव्यभेदा:

... .... १९

उल्लास: २.

शब्दमेदा:

... .... २३

अर्थमेदा:

... .... २३

तात्पर्यार्थ:

.... .... २४

अर्थव्यञ्जकता

... .... २९

वाचकलक्षणम्

.... .... २८

उपचयादिस्वरूप

.... .... ३५

लक्षणा/लक्ष्यलक्षणम्

.... .... ३७

अभिधामूला व्यञ्जना

.... .... ६१

शक्तिनियमनम्

.... .... ६३

उल्लास: ३.

अर्थव्यञ्जकता....

.... .... ७१

उल्लास: ४.

ध्वनिभेदा:

.... .... ८४

रसस्वरूपम्

... .... ८८

रसभेदा:

.... .... १०६

स्वादनिमावा...:

.... .... ११९

व्यभिचारिभाव:

... .... १२०

भावलक्षणम्

.... .... १२६

भावाभासादय:

.... .... १२८

ध्वनिभेदा:

... .... १३४

रसादीनां पृथक्‌देशादिगतत्वम्

१६९

उल्लास: ५.

गुणाभिनयव्यञ्जकभेदा:

... .... १८७

गुणाभिनयव्यञ्जकस्य ध्वनिवैतमेद:

२०९

विपय: १

व्यञ्जनास्थापनम्

.... .... २०८

शब्दशक्त्युद्भवदिनिरूपणम्

... २१७

उल्लास: ६.

शब्दशक्त्यर्थाचित्रस्वरूपम्

... .... ३४१

उल्लास: ७.

दोषलक्षणम्

.... .... ३४८

पददोषा:

.... .... ३५७

वाक्यदोषा:

... .... ३६९

चत्तच्छदोषयो: परस्परापेक्षानिचार:

२७७

प्रतीकदेशनदोषा:

.... .... ३८४

वाक्यदोषा:

.... .... ३९०

अर्थदोषा:

.... .... ३९१

दोषापवाद:

.... .... ३४५

रसदोषा:

.... .... ३५९

दोषापवाद:

.... .... ३७२

उल्लास: ८.

गुणलक्षणम्

... .... ३८२

अलङ्कारलक्षणम्

.... .... ३८९

गुणभेदा:

.... .... ३९१

उल्लास: ९.

वाच्यदलङ्कारा:

... .... ४०५

रीतय:

... .... ४०९

यमकम्

... .... ४१२

श्लेष:

... .... ४१८

बन्धा:

.... .... ४३१

उपमालङ्कारा:

.... .... ४३५

उल्लास: १०.

अर्थालङ्कारा:

... .... ४३८

अलङ्कारसंष्टि:

... .... ९७७

अलङ्कारसं

.... .... ९७८

अलङ्क

... .... ९८८

ॐ तत्सदृशायणे नमः ।

श्रीमन्मम्मटभट्टविराचितः

काव्यप्रकाशः ।

नागेशभट्टविरचितोद्योतयुक्तः श्रीगोविन्दभट्टविरचितः काव्यप्रदीपः । प्रथमोल्लासः ।

ग्रन्थारम्भे विनियोगात्प्रयोजनं समुचितेष्टदेवतां ग्रन्थकृत्परामृशति— नियतिलघुतनियमपरहितां हृदयेकमयोमनन्यपरतन्त्राम् । नवरसरुचिरां निर्मितिमदधती भारती कवेरजीयति ॥ ९ ॥

अथ काव्यप्रदीपः प्रारभ्यते— सोदोदेव्या: प्रथमतरनय: केशवस्याडडडलमजन्मा श्रीगोविन्दो राधिकरकरवकः लोहपात्रं कनकानन । श्रीमन्नारायणचरणयो: सम्यगगाधारं चित्तं नत्वा सारस्वतपि मह: काव्यतत्त्वं वद्यानकि ॥ १ ॥

वचनसन्दर्भमविशेषरूपस्य ग्रन्थस्य प्रारिप्सिततत्त्वेन स्तोतुमुचिताया: सेयममानायाश्र वाग्देवत्या आस्पदमूते कविमारतीं तदभिन्नत्वेनाध्यवसितां प्रारिप्सिततप्रतिबन्धकदुरितशा- न्तये ग्रन्थकृत्संसौति—नियतिं ।

अयोध्दयोत इति । याचकानां कल्पतरोररिक्खहुताशानात् । हूणख्वेरपुराधीशाद्रामैंतो लडधजीविक: ॥ नागेशभट्ट: कुलेऽते प्रणम्य शिवया शिवम् । काव्यप्रदीपकोपकध्यान्तर्गतिगूढार्थसूचक: ॥ २ ॥

स्तोतुमौचित्ये हेतु:-वचनस्यादि । विशेषेऽश्र तान्त्रिकाणां व्यवहारे दुर्लोच: । प्रारम्भ आँच्या कृति: । सना तदङ्यवहितपूर्वकालतयैव मङ्गलस्य सूचितम् । तांदृशेया आपि वैरदेवतात्त्वे फलादृतत्वादाह—सेयममानायाश्र । ग्रन्थकृत इति शेष: । कविवाणच्या देवतात्वाभाव- दाह-तदभिन्नत्वेनौते । ग्रन्थकृत् । मम्मट: । कवेरमारती काव्यं वाग्देवीरूपभारत्यामिन्नम् ।

९ क. 'धे:' प्रेमपा° । २ क. 'य शक्कि न°' । ३ ग. श्राश्रयिग्ये° । ४ ग. °धीरसाय° । ५ क. °मलड्योपजी° । ६ क. ग. °त्वयि महत° ।

३. पञ्चतप्तोपेतनसमेतः- नियतनियकृत्या नियतरूपा, सुरदुर्ल मोहस्वभावा, परमाण्वाद्युपपाद- नकरामादिमहाकाव्यकारणपरंपरा, षडूसा, न च हूयैव तैः;, तादृशी

प्रतीः =नियम्यते मेधाविभिर्यो धर्मोऽनेनेति नियतिसाधारणः पत्नात्वादिरूपो धर्मोऽहिंसादि । हूादेकर्मयोरमिन्नि । हादैनैकर्मयोरमेकमात्रस्वभावाविमित । हादामात्रस्वभावाविमिति यावत् । एवंनियतद्वितीयाभ्याश्रितान्यो य आत्मनः परस्तद्वार्त्तयतत्वरहिताम् । पर- मुखहृ्ट एवऽऽडयतत्ववचनं कचिदक्षिात् । नवरसमुचितामिति कर्माश्रयः । वृत्तौ ' षडूसा न च हूयैव तैः' इतिं स्वानिरक्तयादर्शनात् । न चैवं 'हूयैव तैः' इति हेतूपदर्शनंवै-

उक् =नियतेः मुनिनार्विनिर्वचनैकमलादिनिर्माणं कुर्वती जयतीत्यन्वयः । (गीतिक्कछन्दः) । पत्त्यादिरूप इति । तत्कुतानियमक्षं कमलादौ जलाद्योगस्यवच्छेदरूष । सौरमौवेद- घानयोगस्यवच्छेदरुपपक्ष । नियमे तत्कुतं स्वाश्रयोनिरूप्यतेन । पत्त्र एव पत्त्रपदप्रयोगात् -तद्रूपं तन्निष्ठं नैयत् । व्यापकाभावमौरभाविशेषावगम इत्यवंरुपपक्ष नियम । तदाहं हेतुं च कविनिर्मितौ । तत्र-नियतिमन्नित्याने तेषांपि तदभावदर्शनात् । मुखादावपि पत्त्रपदप्रयोगाच । पत्त्रादिमहाकाव्येन प्रथितान्तादपि सौरभाविषोपागतेक्ष । कमलादौ जलाद्योगस्यवच्छेदरुपानिय- माद् इति हेतुः कमलादौकर्मिणामिति मुख्याद्वितीयाहेतुत्वम् । अदः्षं वक्ती । न्यायवादिरिककम- लादिव्हेतुहानपेक्षत्वं बोधग्यम् । पूर्वकालेपि समासे एकहादोति स्पादत आहे-हलादे- नेति । अभेदे तृतीया । ध्यानयेन धनमय इति । प्राज्ञुयें जयत् । तत्कालितमहाद्-हलादमात्र- स्मावामिम्नि । प्राज्ञुयमात्रापरिच्छिनत्वाद्रुरूपामिति भावः । मात्रपदेन दुर्ल मोहयोर्व्यव- छेदः । मुप्पुपनि ममामः । नैव च प्राज्ञुयें मयोटि प्राज्ञुयेष्य समोआधिकरणाविरोध्यस्यपंतास- पत्त्रवचनं मुखानुबृ्त्तिपि प्रतिपादयेतिवाच्यम् । तदलपत्वास्य काचिदेव सति तात्पर्यें पक्षाातन- म्रणंणणणसण्ं सत्पभावात् । अत एव प्राज्ञुप्रकारः सूर्येश्छिन्रमपं ब्रह्मेत्यदौ न दोष- श्रा्हू । अन्यसरुद्रयेः पञ्चलक्यं पारिहरन्ह्रः-कूषिरिति । आत्मन इति । मारत्या

इत्थः = तदाय सत्क्वेति । द्विसनिमित्तौ यद्यदन्यपारतन्ग्यं तच्छून्यन्वयमत्नेत्रि तात्पर्यम् । नेनान्तः प्रतिनिबन्धकक्यातन्त्रामावादीनां हेतुत्वेऽपि न दोषः । वस्तुतः प्रतिनब्न्यकक्यातन्त्रामावा- दीनोः प्रतिभायामेव हूादृंक्ष चोः स्यम् । रसादिविशेषवासनारूपा प्रतिभैव काव्यत्वेन परिणमते । अन एवं शोकः न्होकत्वंमागंत इति रामायण उत्कमिति चोध्यम् । कर्माश्रय इति ।

१ क. स. टहः ऋ० । ३ क. 'रहो धर्मः पदत्यादिरूपोऽहिंसादि' १३ क. 'योमः१४° १४ ग. 'वा । इलमाल०' ५ म. 'ति । मात्रप'° ६ क. न च इलयारम्य न दोषशा्ह्का इसन्तो ग्रन्थों न द्ययते । ७ क. 'सपलपप्तोदुःखा'° ८ क. न्हूादोत्यारम्य वस्तुत इत्यन्तो ग्रन्थः कपुस्तके न द्ययते । ९ क. 'नां तु प्र° १० ख. 'जुत्नमिति भावः' ११ क. 'दिवासन्नकिशेषकम ।

[ १ म० उज्जासः ] काव्यप्रकाशः ३

वक्ष्यणो निर्मितिनिर्माणम् । एतद्विलक्षणा तु कविवाङ्निर्मितिः ।

प्रदी०-श्र्यम् । तैस्तिकैर्दिसाधारणैः षडूसेवलपदैस्तिता यतोऽटो नै च हृद्यैवेति तदर्थोऽत् । अस्तु वा तृतीयातत्पुरुष एव । न चैवं नवरसीति रूपप्रसङ्गः । त्रिगुणसचिव इत्यादिदुपपत्तेः । न 'च तृतीयविरोधः । नवरसरुचिरतवरूपपविष्टपेषु धर्मेष्वितरेरस्तत्रत्यरसेपु नवस्वामिवेनायोगल्यवच्छेदे हि तय्यप्रतिपाद्यत्वात् । निर्मितिमादधतीति तृणोलपन्यायेन सामान्म्यविशेषमावेनान्वयात्न पुनरुक्तिः ।

अत्र निर्माणव्यतिरेकमुखेन चतुर्मुखाल्काविविहारस्या व्यतिरेकालङ्कारो व्यत्क्षः । तथा हि । नियते: शाक्त्या नियतरूपा सुकदुःखस्मोहात्मकसस्वरजस्तमोलक्षणगुणत्रयात्मकत्वाद्विध्वंस्य सुष्टदुःखस्मोहभावा, परमाण्वादि यत्समवायिकारणं तद्वैदेक्ष यः सनदस्तस्म्मृतिसहकारिपरतन्त्रा, मधुरादिदृशा च, न च मनोरमैव तैः, निर्मितत्वादिसादृश्‍यो-नवरसरुचिरपदयैन्द्रैयोऽबहुत्रीहिरिगर्मङ्कमरङ्गारय इत्यर्थः । तदैर्येथेति । एवं चार्थहेतुत्वस्य श्लोकोक्तस्य व्यतिरेकप्रदर्शनमिति भावः । तृतीयेयमिति । द्विगुपूर्वपदक इत्यर्थः । न चैति । आकारान्तोत्तरपदधिगोः श्रितवादिति भावः । इत्यादिवदिति । ध्यवयवो गुण इति क्वचिद्वावार्यैयो रस इति मध्यमपदलोपी समासः । रसपदैनोज्झितुयाव्यवमेदस्तत्समुदायो विवक्षित इति भावः । न चोति । 'पडूसा' इत्युक्यथेति भावः । अयोगव्यवच्छेदेऽीति । तेन मधुरादिमिस्तस्या अपि हृद्यत्वमित्यपास्तम् ।

व्यपद्यग्य इति । निर्माणव्यतिरेको विशेषणद्धारा स्मृतन्वयड्ङ्गयः । अयं हि गडल्यड्सय इत इति भावः । नियैरितिनिरूप्यत्वं च नियतिल्यापकतादिनिरूप्यत्वेनैव । नियते: शक्त्योँ । तृतीयार्थो नियतपदार्थकदेशे नियेमड्वेति । नियतिनिरूप्यो यो नियमो जलकमलादावेव कमलसौरभादिरित्येवंपस्तदाश्रयसस्वरुपेतेर्थः । सुष्ठादिजनकत्वेन सत्त्वादीनां तदात्मकत्वमे । मोहो श्रैमः । तत्प्रभृतिति । निमित्तसङ्ग्रहः । असमवायिकारणेडपि सहकारितवम् । मधुरादेशड्सोऽपि रसशब्दड्स्रेशमहिन्ना तेषामेऽपि च रसानामेभेदप्रतीत्या ब्रह्मानिर्मितिमतगतरसानां तथैवसच्वेऽपि नाप्सधिक्ष्यह्यानीः । न च वा व्यतिरेकप्रदर्शनविरोधः ।

मतोऽकथ्येति । पतेन ब्रह्मणोऽनिर्मित्ति मधुरादेः हृद्यतेति परास्तम् । हेतौदेकत्वेनैव चाङ्काराधिमनोरमेति । एतच्च ब्रह्मणोऽनिर्माणकत्वं पौनह्लकत्यम् । साहत्यवती चेति । उपमानेऽपमेयोरेव व्यतिनाह्लादजनकत्वमुक्तमिति न पौनह्लकत्यम् ।

१ क. न हृद्यैव तैरिति तदर्थोऽत् । २ क. 'योऽबहुत्रीहिरिगर्मः' क° । ३ ग. 'गर्मः कर्मधारय इत्यर्थः । ४ क. 'दर्शोऽदिति ।' ५ क. न चैवमिति । ६ क. गा. 'यवको र°' । ७ ग. 'देन तत्स'° । ८ ग. 'वः । व्याप्तकता व्यव्यता च तदनिरूप्याव्यड्ङ्गय°' । ९ इदं वाक्यं क. पुस्तके न हस्यते । १० क. 'ति । नियतिरुचरूपाया: शक्त्या सस्वभावेन कृतो

यो नियमः । ११ क. 'मू°' । मधु° । १२ गा. 'मः' । मधु° । १३ ख. 'तिर°' १४ क, 'दृष्टधोति ।

५

श्रदीपोद्योतसमेतं—

[ १ प्र० उल्लासः ]

अत एव जयाति । जयत्यर्थेन च नमस्कार आक्लिप्यत इति तां प्रतीयस्मिं

मगन इति लभ्यते ।

प्रदीप०—इष्यती च व लक्षणो निर्मितिरिति सुप्रसिद्धमेव । एतद्विलक्षणानियतिकृतानियम-

रीहितत्वादिधर्मवत्त्वेन तु कविभारतीनिर्मितिरनिर्दिष्टे ति व्यक्को व्यतिरेकः । यदेताद्दानि-

मितिशाब्दिनी, अत एव जयत्युक्तर्षेण वर्तते न तु वर्ततामित्यर्थे । तथासंयुक्तर्ष-

स्यैसिद्धत्वान नमस्कारोपकल्पकत्वानुपपत्तः ।

नन्वेतादृशो गुरुकर्मणि प्रेक्षावतामिष्टदेवतामपगतिरवश्यं हृश्यते युक्तिमती च ।

तदनেন स्तुतिमात्रमाचरता यत्न कृतातद्वलेपादज्ञानाद्धा । उभयथाडSप्यानवघेघ्यवचनता

प्रसक्ता । अथ कुतः, तर्हि स्तुतिर्वोपनिबद्धा विरोषाभावात्सैव वा किं नोपनि-

बद्धै चेत्, उच्चयते—न खलु नतिमात्रोपनिबन्धे स्तुतिर्निबद्धा भवति । स्तुतिनि-

बन्धे स्वार्थोऽन्वितापि निवद्धैव । यतो जयत्यर्थेन वाक्यशेष च वैशिष्टचानमस्कार आहि-

त्यते । तेन तां प्रतीयस्मिं प्रणत इति लभ्यते । यतु, उत्तमकाव्यतासिद्धये व्याज्ज्ञ च दर्शोयति

उ०—नके डपि न सातिरिति भावः । ब्रह्मणो निर्मितिरिति । उत्कर्षप्रतियोग्यनुपादाने डपि

प्रसिद्धत्वादियामेव तद्रोप्ति भावः । अत्र न ब्रह्मानिर्मित्यपेक्षया भारतनिर्मितौ यो व्यतिरेक-

स्तन्मूलको न्रह्मापेक्षया भारतां व्यतिरेक इति लक्ष्यते । कमडुकडस्यैव कवि-

भारतीनिर्मितिनिर्दिष्टे पाठः । व्यक् इति । विरोषणद्वारा स्फुटव्यज्ज्ञ च इत्यर्थः । एताद्दशार्थम्ोति । धर्मश

निर्मितिरूपः । निर्मितिनिर्माणम् । मुखपद्ययुत्पत्त्यनुकूलो व्यापारः । आदर्शतोल्यस्सार्थः

शाब्दिनी च । शाब्दौत्कर्षे श्लोकयुत्कर्षस्यार्धसिद्धत्वादिति भावः । यद्वा निर्मितिरिति

कमणी किन्तु न तु वर्ततामिति । वर्तमाननिर्देश एव चितो न तु विधिनिर्देश इति भावः ।

युक्तिमती च इति । नतिमाग्रानयोर्विवक्षया श्लिष्टतत्वेन तन्राश्रयमवश्यापेक्षणीये-

त्यर्थः । नातिरापि निवदैवोति । जयत्यर्थ उत्कर्षः । स च विरोषानुपादानात्सर्वप्रतियो-

गिको लभ्यत इति भारतां सर्वोत्कृष्टत्वज्ञाने तुल्यवित्त्वेधयत्वन्यान्नेन प्रकारान्तरेण वा

भात्रत्यपेक्षया सर्वस्वापकृष्टत्वज्ञाने सर्वोन्तःपातिनी स्वस्मिन्नप्याराध्यापेक्षयाडपकृष्टत्वज्ञानं

व्यज्ज्ञनया वृत्तमेवेति भावः । तदेवाडSह—चत इति । आक्लिप्यत इति ।

व्यतिरेक इत्यर्थः । वाक्यशेषाश्रितं च स्वपक्ष्याडSप भारतयुक्कृष्टत्वज्ञान उपयुक्तमिति

बोधयम् । ननु सर्वः प्रणत इति लामडस्यहं प्रणत इति न लभ्यम् । तथा प्रणबिरेव

च सर्वन्निवध्यते डतैनेति । व्यज्ज्ञनेनैर्यर्थः । प्रणत इति कर्तरि कद-

शेन धातोरकर्मकत्वात्तामिति प्रतियोगे द्वितीयावेत्यायेना डSह—तां प्रतिती । लभ्यत

१ क. प्रणतो डस्मीति । २ क. 'ति° प्र° ६३ खु० । 'ती निंदि° । ४ क. 'तत्त°इत्यर्थः । न तु

५ क. तथेति । ६ इदं वाक्यं क. गा. पुस्तकयोर्नैवु वर्ततामिति प्रतीकात्प्रागदर्शयिष्यते । ७ खु. गा.

[ १ प्र० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः ।

इहाभिधेयं प्रयोजनमित्यादि—

काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये ।

सद्यःपरनिर्वृतये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे ॥ २ ॥

कालिदासादीनामिव यशः श्रीहर्षोद्योर्वकादीनामिव धनं राजादिगतौचित्याचारपरिज्ञानमातित्यादिर्मयूरादीनामिवानर्थनिवारणं सकलप्रदीपो-जयत्यर्थेन चेत्यादि ' इति वृत्त्यवतारणं तद्युक्तम् । प्रणामरूढव्यक्तिचस्यांनतिशायितवे ध्वनित्याप्रयोजकत्वात् । तदर्थे चातिशायिनो व्यतिरेकालङ्कारस्यैवोपन्यासाच्चेत्यादिति ।

इहाभिधेयं ग्रन्थरूपमाल्ल्नः काव्यस्य फलेन सफलमिति प्रेक्षावत्वप्रयुक्त्यर्थे प्रतिपादयितुमाह—काव्यं यशसे इति ।

अत्र कृत वित युज शब्दा भावे किवन्ता । काव्यं लोकोत्तरवर्णनानिपुणस्वरूपस्य केवस्साधारणं तादृश्वणेन्नात्मके कर्म । तत्कवेष्टावत्कालिदासादीनामिव यशः । श्रीहर्षोदरपादानद्धावकादीनामिव धनं मयूरशर्मादीनामिवान्थान्निवारणं च करोति । सहदृयस्य

उ०—इति । सर्वान्तर्गतोऽर्थः प्रकृष्टण एवेत्यपि व्यक्तनयैव लभ्यत इत्यर्थः । व्यतिरेकालङ्कारस्यैवोति । आनतरालङ्कृतयड्गुयमादायेदम् । तेन पार्यायनिकदेवताविष्यकभावेनापि ध्वनित्ये न क्षति: ।

अभिधेयम् वक्ष्यमाणमित्यर्थः । तदाह—ग्रन्थरूपमिति । न चेहेल्यस्यासंगति: ।

इह ग्रन्थ इत्यर्थात् । अभिधेयं च तददोषावित्यारम्भ बोध्यम् । नन्वभिधेयप्रयोजनन्नामिघायकस्य प्रयोजनवत्त्वम् । वहिरित्याद्याभिधानस्यातत्प्वादित्यत आह—आडि्न इति ।

किवन्ता इति । तादृशे:चतुर्थ्य इत्यपि वोध्यम् । व्यवहार आंचारः । शिवेतरत दुरितम् । उपदेशयुज उपदेशानिर्माणायेत्यर्थः । उपदेशेश्र्व योग्यतावशात्सदुपदेश एव ग्राह्यः । लोकोत्तरौति । चमत्कारिबोधजनकेत्यर्थः । तादृशबोधजनकज्ञानविषयतावच्छेदकधर्मवत्त्वं च वक्ष्यमाणारूपेहेतुनीकाव्यलक्षणस्य लक्ष्यतावच्छेदकामित्येन दर्शेष्टुमति ।

मुखादे: कमलत्वादिरूपेण कथनादि । यश इत्यादिकर्मणां करोतीत्यनेनान्वयः ।

भावकः कविः । स हि श्रीहर्षनाम्रा रक्तनावलौं कृत्या बहुगुणं लल्धवानिति प्रसिद्धम् । मयूरशर्मा सूर्यरातकेन कुष्टारिस्थिर्यै इति च प्रसिद्धम् । ( यशो द्वयं शिवेतरक्षातिश्रेत्येतत्त्रयं कवे: प्रयोजनत्वेनोक्तम् । यद्यापि काव्यज्ञपण्डिततस्यापि यशः प्रसरति इदं च लभ्यते स्तोत्रपाठेन शिवेतरक्षातिश्र्व भवति तथाडपि कवे: पूर्वोक्तप्रयोजनत्र्यामिति तु न प्रदीपग्रन्थाभिप्रायः।) कारैकास्थससद्धं पदं क्याच्छे-श्र्रव-

१ क. 'सादेरिच' । २ क. 'वानिस्थाने' । ३ क. गा 'इलु' । ४ क. 'ने शाभि' । ५ क. 'माणस्यादु' ।

६ प्रदीपोध्योतसमेत— [ १ प्र० उल्झास: ]

प्रथोजनमौलिकभूतं समनन्तरमेव रसास्वादनसमुद्भूतं विगलितवेद्यान्तरमाननन्दं प्रभुसंमितशब्दप्रधानवेदादिशास्त्रेऽपि सुहृल्लसंमितार्थतात्पर्यवत्पु-राणादितिहासेऽप्यभ्यस्तं शब्दार्थयोः गुणभावेन रसाढ़़भूतव्यापारश्रवणतया विलक्षणं यत्काव्यं लोकोत्तरवर्णनानिष्पुणकविकर्म तत्काव्यं तेव सरस-

प्ति० —न काव्यश्रवणानन्तरमेव मुक्तापयोगजनेष्वनम्य स्थायिभावाभिव्यक्तिसमुद्भूतो वेगानन्तरं-तत्प्रकर्षोऽन्य रसास्वादरूपममाननन्दं राजादिगतश्रृङ्गारपरिज्ञानां रामादिवद्-तन्निष्ठमित्तसाधनां न तु रावणादिविद्विषित्सुयुंदेशे निर्मिमीते । काव्यास्वादनकाले कवेरपि सहृदया-

१ न्तः—पौतिव्याद्रसास्वादः । ननूपदेशार्थी नीतिशास्त्राभ्यपे सन्नि किं तत्र काव्येन लभ्यत उत्कं कान्तासंमिततयोपि । शब्दस्तावत्सिद्धा—प्रभुसंमितः सुहृल्लसंमितश्च । तत्राऽSधः शब्दप्रधानो वेदादिः श्रवणेन प्राभ्रयेन विशेषलक्षणः । स हि प्रभुरिव ' त्वमेव कुलं ' इति समाश्रापयति । ततश्च नयुक्तः संध्यावन्दनादौ निष्फलेडपि प्रवर्तते । द्वितीयस्वरूपे-तात्पर्यवाचिसंवादेऽर्थलुपः पुराणेतिहासादिः । स हि सुहृदेव ' एवं च कृत इदमित्थं ' इत्येतावन्मात्रं बोधयति, न त्वाझापयति । तृतीयस्तु ताम्यां

२ ड० —नानन्तरमेवोच्यते । न तु यागादिवेदोक्तनिरूपणेत्यर्थः । परपदार्थमाह—सकललेति । तत्र हेतुमाह—स्थायिभावोभते । आस्वादनं च विभावादिभिस्तस्य संयोजनमित्यर्थः । तद्वन्मात्रोपहितत्वादेव चाविलम्ब इति भावः । शब्दार्थयोःसंवलन्वल्यासज्ज्वलितम्बः स्त्यादत डाह—वेचान्तरोति । रसस्वविषयातिरिक्कवेद्यान्तरतेत्यर्थः । स्वस्सैव वेद्यवेदनोभयरूपत्वमिति

स्पष्ठं चतुर्थ्य । आनन्दमित्यस्य निर्मिमीते इत्यनेनाव्यः । न स्वहारिविद इत्य्यां व्याचष्टे-राजादिगतौति । दुष्टाचारानिवृत्तये—समुचितोत्ते । उपदेशायुग इति व्याचष्टे—रामादिवादिति । हृद्यकर्तव्यत्वाद्वाहिनकर्तव्यत्वपरमेतत् । तेन रामकृतवाक्योर्व्यङ्ग्यसटङ्कास्या-त्यकर्तव्यतया रावणकृतहरपुजादेश कर्तव्यतया बोधितम् । नन्वेवं कवे: किं रसास्वादो

नास्त्येव तत्राडSड—काव्येति । शब्दप्रधान इति । तथ्च समीहितार्थेलाभायात्य-उपमानुमुख्यार्थकल्वम् । उपदेशकविवेच्योऽप्यास्य लक्षणादिनाडन्यथानयनाभावादिति भावः । आदिनो सृतिः । शासनम् । प्रवर्तना । निष्फलेडपि प्रीति । अकরণप्रसक्तप्रतिष्यव्याघ-रिहारावतिरिक्कफलरहितोऽडSस्तित्यर्थः । नित्यादेरुद्धरेद्येतया तदनुरोधे-

धेन शब्दस्प लक्षणाच्यापि तत्राडSडश्रीयत इति मौवः । सिद्धार्थेति । अर्थवादरूप इत्यर्थः । इतिहासः । प्राचीनवृत्तवर्णनम् । आदिनाडSद्यानादिः । विलक्षणये हेतुः—रसति ।

१ गा. 'सेव्यं' द्वा० १२ क. 'तितया रसा' ० १३ क. 'निविध' १ ४ क. 'सनप्रा' ० ५ क. ग. 'त्यल्या' ० ६-ग. 'स्वादि' ० ७ इहं वाक्यं क. ग. पुस्तकयोनिं दृश्यते । ८ क. 'कर्तृत्या' ० ९ ग. 'ध्वसा' ० १० ग. 'मू. शब्द' ० ११ क, ग. 'वः' इति ० ।

[ १ प्र० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः ७

तापादनेनाभिमुखीकृत्य रामादिवद्रव्तिंतवयं न रावणादिवदित्युपदेशं च यथा-योगं कवे: सहृदयस्यं च करोतीति सर्वथा तत्र यतनीयमं । एवमस्य प्रयोजनमुक्त्वा कारणमाह—

शक्तिनिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् । काव्यज्ञशिक्षयाड्यास इति हेतुस्तदुद्द्ववे ॥ ३ ॥

पदवी—विलक्षणा रसप्राप्तिः कारणत्वेन । १ तत्र हि रसाद्भुतो यो व्यापारो विभाव-

दिसंयोजनात्मा व्यञ्जनारूपो वा तल्लिप्यादर्शादिव्यतिरिक्तपदकथया शब्दार्थयोर्द्वयोररिप-गुणत्वाद्रसस्यैव प्राधान्यम् । स च कान्तासंमिततवेनोपदेशं करोति । तेनैतदुक्तं भवति-

ये सुकुमारमतयोऽतिमुग्धस्वभावा राजकुमारादयो नीरसे नीतिशास्त्रे प्रवर्तितुं शक्या-स्तान्काल्यं कान्तेव सरसतापदनेनाभिमुखीकृत्योपदेशं ग्राहयति । गुडजिह्विकया शिशु-

निवौषधम् । यदाहु:-

स्वादुकाव्यरसोनिम्रं वाक्यार्थमुपभुज्जते । प्रथमम्लेषमध्व: पिबन्ति कटु भेषजंम् ।

यत एवंविशिष्टं काव्यम्, अतः सर्वथा तद्वेतुरुपादेयः । नन्वेवमप्यमिथेये किंमाया..म्। किं च हेतुमज्ञात्वा तदुपादानं कुतः स्यादित्यपेक्ष्यां काव्यज्ञशिक्षारूपतया काव्याद्ग्रहणं ग्रन्थस्य प्रतिपाद्यत्वेन कारणान्तरमिहैवोक्तं—शक्तिरिति ।

उ०—अदृष्टमूतः । उपायभूतः । रसादिव्यक्तिनिष्पादकत्वं च विभावादिसंयोजनफलककविभाव-वाच्युपस्यानपद्वारा बोधयम् । संयोजनर्मू । मेधनमू । तस्यापि स्वतोऽसंभवादाह—व्यञ्जन-

नारूपो वेति । गुणवत्वादिति । एवं च गुणीभूतव्यङ्गच्यैव काव्ये वैलक्षण्य-मिति भावः । अभिमुखीकृत्येति । स्वप्रतिपाद्यार्थबोधानुकूल्येन यत्नाश्रयीकृत्येत्यर्थः ।

सरसतैत्यादिना कान्तासादृश्ये दर्शितम् । उपदेशराम् । रामादिवदिति प्रागुक्तम् । कान्ता यथा स्वाभिमुखीकृत्य स्वार्थे प्रवर्तयत्येवं काव्यमुपदेशारूपसार्थे प्रवर्तयतीति भावः ।

एतावद्विशिष्टविशिष्टामित्यर्थः । साक्षात्कान्तव्यविषयकयत्नासंभवादाह—तद्वे-तुरिति । तस्य काव्यस्येत्यर्थः ।

उ०—अदृष्टभूतः । उपायभूतः । रसादिव्यक्तिनिष्पादकत्वं च विभावादिसंयोजनफलककविभाव-वाच्युपस्यानपद्वारा बोधयम् । संयोजनर्मू । मेधनम् । तस्यापि स्वतोऽसंभवादाह—व्यञ्जन-

नारूपो वेति । गुणवत्वादिति । एवं च गुणीभूतव्यङ्गच्यैव काव्ये वैलक्षण्य-मिति भावः । अभिमुखीकृत्येति । स्वप्रतिपाद्यार्थबोधानुकूल्येन यत्नाश्रयीकृत्येत्यर्थः ।

अभिधेये इति । प्रकृतमन्य इत्यर्थः । किमायातिमित्यर्थः । काव्याद्ग्रहणम् । हेतुत्वेनैत्यर्थः । बीजेभि । जलादिकमिव वृत्त-

स्यादिसहकार्योसाधत्रीद्वादिभिरड्गुरसस्य तया जननादौौजतवम् । संस्कारवि-

१ मृ० 'स्य क० । २ क० 'मू० अस्य कार० । लह० 'मू० शा० । ३ क० 'स्वभिम्य० । ४ क० 'योडपि कु० । ५ क० 'जमिति य० । ६ क० एतावद्विशिष्टे० । ७ क० 'तातिद्र० । ८ म० मृ० मिले० । ९ क० म० स्वस्मिन्त् । १० क० भा० 'थे: 'काव्या' । ११ क० हेतुत्वेन्त्यैः ।

८ प्रदीपोध्योतसमेतः— [ १ प्र० उल्लासः ]

शक्तिः कवित्वबीजरूपः संस्कारविशेषः कश्चित्। यां विना काव्यं न प्रसरेत्। प्रसृतं वोपहसनीयं स्यांत्। लोकस्य स्थावरजङ्गमात्मकल-कटुत्वस्य शास्त्राणां छन्दोव्याकरणाभिधानकोशलाचतुर्येर्गजतुरगखड्गादिलक्षणग्रन्थानां काव्यानां च महाकविसंवान्धिनीनामू, आदिग्रहणादितिहासादीनां च विशेषनाच्युतपत्तिः। काव्यं कर्तुं विचारयितु च ये जानान्ति तदुपदेशकरणे योजने चैव पुन्येन प्रवृत्तिरिति नयः समुदिता; न तु व्यवस्तातस्तस्य काव्यस्योद्भवे निमित्तं समुञ्छासे च हेतुनं तु हेतवः।

प्रदी०—कारणतयां किं मनामिति चेत्, निपुणतादिकारणान्तरसद्भावेऽप्यनुपहसनीयकाव्यप्रसरस्य कार्यस्य व्यतिरेकः। स च विशेषस्य काव्यप्रसरस्य, विशेषणस्यानुपहसनीयत्वस्य चाभेदः। वा व्यतिरेकात्स्वैश्रयविशिष्टः। न चैवं कारणान्तरं किंचिदियातु, न तु शङ्किरिति वाच्यम्। प्रसिद्धतिरोऽकिणेयेव तद्वैशिष्ट्यव पदेशात्। लोकः स्थावरजङ्गमात्मकलोकस्य कृतत्वम्। योगादुपचाराद्वा। धर्मिमात्रपरामर्शोऽस्य व्युत्पत्त्यनाधायकत्वात्। शास्त्रं छन्दःशास्त्रादि। काव्यं महाकविप्रणीतं रघुवंशादि। आदिग्रहणादितिहासादि। तेषां विमर्शो नादृश्युत्पत्तिनिर्निदु-णता। काव्यज्ञशिक्षा काव्यं कर्तुं रसानुगुणतया प्रबन्धादौ घटयितुं च ये जानान्ति तदुपदेश-स्तया करणे योजने चैव पुन्येन प्रवृत्तिरम्यासः। इतिशब्दो मिलितोपस्थापनाय। अन्यथा

उ०—दोषः। देवताराधनादिजन्यं विलक्षणादृश्यम्। शक्तो काव्यनिर्माणायानयेति योग-च्छक्तिरित्युच्यते। तत्प्रसादावसानं वा। प्रतिभाभ्युपदेश्यः। प्रतिभापदव्यपदेश्यः। अनुपहसनीयकाव्यप्रसरस्योति। उपहसनीयं च दोषैरिविशिष्टचादिना। ननु वक्ष्यमाण-लक्षणादितुसाराच्चस्य काव्यत्वमेव नेति चेत्। तददोषाविलास्य लक्षणातावच्छेदकपमप्येतेदेवे-त्यादनन्तर्वणनानिर्वाहः। अन्यथा लोकानां नियतत्वेन पूर्वैरेब वर्णितत्वादधुनिकवर्णनेन-काव्यनोच्च्छेदकार्येतानि रूपकितकरणत्वविषयेच्च स्यात्। इतिहासादिति। आदिना न्याय-करणकोशचः। पाठ्यलकारधर्मी काममोक्षाणां प्रतिपादकस्य क्षोत्रैकलक्षणादीनां च संग्रहः। विमर्शनेनात्। मुहुर्मुहुःसतततत्परादर्शेसादिगोचरानुसंधानात्। व्युत्पत्तिः। पूर्वोक्तानां

तात्पर्याविषयार्थीगोचरो हृदतरः संस्कारः। तदुपदेशे हि। एतदृपतया च प्रकृतं-न्योपयोग इति चोध्यम्। तथा। शिक्षया। मिलितोपेति। पूर्वोक्तसमुदायपराम-

१ क. ख. °षः। यों। २ मग. °मा कवित्वं न। ३ ख. °तं वा ह°। ४ गा. °त्मनो लो°। ५ म. °रणक°। ६ ग. च पुत्तः पुनः°। ७ गा. °मं च हें°। ८ क. °वेत्त्रावि°। ९ मग. °ते। प्रति°। १० इदं वाक्यं क पुस्तके न दृश्यते। ११ मग. °णीतान्येक°। १२ क. ग. मोङ्कगोचरा । तदु°।

[ १ प्र० उज्जासः ] काव्यप्रकाशः । ५

एवमस्य कारणमुक्तवा स्वरूपमाह—

तददोषौ शब्दार्थौ सगुणावनलंकृती पुनः क्वापि ।

पदी०—तद्रैर्यर्थ्यमेव स्यात् । तथा च काव्यस्योःद्रव उत्कृष्टश्रोतृप्तिः । तथा कार्थण मिल्लितानांपधानम् । दण्डचक्रादीनामिव धट्टेन । न तु मिलितत्वेन कारणतेवेति भ्रमः । कार्ये । एव कारणमुक्तवा काव्यस्य लक्षणमाह—तददोषौ ।

निर्दोषत्वाद् विशेषणविशिष्टौ शब्दार्थौं कार्यप्रकिति स्याद्वहृत्तयोः । गुणस्य रसनिश्रितवैडपि उ०—श्रोतॄणांनेति भावः । अन्योन्यापेक्षत्वेन मिलितत्वम् । उत्कृष्टश्रोतृप्तिः । उपहास-कारणीभूतकाव्यस्योत्पत्तिः । इदमुपलक्षणमुक्तृकृष्णबोधस्यापि । अत एव वदति॒ च ये जानन्तीतिति पूर्वोकसस्य न वैर्यर्थ्यम् । शक्तिप्रदेन च करणशक्तिबोद्दुत्वशक्तिश्वोच्यते । वैस्तुतो बोद्धव्यशक्तिरपि वाक्यार्थज्ञानद्वारा दोषाभावादद्वैशिष्टचप्रयोजकतया कचिद्वस्त्यैव बीजम् । प्रकारो समूल्लासे चेत्यर्थानुपहसनीयत्वै चेत्यर्थे । तदुक्तमुक्तृकश्रोतृप्तिरिति । रसानुगुणतया योजयित्वोद्देश्यास्यपात्रैस्तैव कारणतोक्करीत्या । उपधानम् । कारणत्वेन ज्ञानम् । मिलितस्य दण्डचक्रादीनामिव कारणत्वं न तु तृणारणिमणीनामिवेति ध्वन-चिदुमेव हेतुरित्येकवचनकार्यतांनिरू । पत्कारणत्ववोधकत्वात् ।

मन्थ्रादीनांकोत्पत्तौ निमित्ततोऽपि प्रवृत्तदशोद्देवासनारूपस्या; पदतदशोद्दस्मारकतया डस्स्य-वोपयोगः । परंत तत्र जन्मांतरীয়ा सा । अम्यासोऽप्यन्वयव्यतिरेकानुविधानसिद्धो जन्मांतरतीयः । कल्प्य इति भावः । मन्थ्रादीनांधीनीनशिशुकाल्ये शक्तिसंप्रोड्यैवमेवोक्ते दॄृक् । कारणतैवेति । कारणत्व मिलितवेनैति न भ्रमः । मिलितत्व कारणतावच्छेदकमिति न भ्रमः । किं तु मिलितानां परस्परसहकुन्नानां फलोपपायकत्वमित्येव बोध्यम् । लक्षणम् । इत्थमेदकम् । इष्टतावच्छेदकं च । तत्प्रकारकज्ञानस्य प्रवर्तक-स्वादिति बोध्यम् ।

शब्दार्थावेविति । अर्थाश्रयत्वाच्छन्दस्य । प्रागुक्तिः । आस्वादनरुपककतवस्पोेमपग्राट्य-विशेषात् । प्रागुक्तलक्ष्यतावच्छेदकत्वस्य व्यासज्यदृत्तित्वाच । काव्यं पठितं श्रुतं काव्यं बुबुधित्युभयवि वलयहारदर्शनाच्चेति भावः । तेन् काव्यमित्येकवचनेन कथं काव्यत्वस्य व्यासज्य-दृत्तित्व हि कारणस्य हि कार्योत्पत्तिप्रयोजकं भूतो व्यापारो यद्यसमर्थव । स व्यापारो येषामेकं तत्र च मिलितत्वं कारणतावच्छेदकमिति-स्तित्विरन्वयधर्मो वा । तथा शृङ्कूलादि लक्षणभहेतुत्वं न तददयवेनु प्रत्येकं योत्पस्म । चूण्णीकास्यमेतत् ।

१ क॰ 'तेन तु मिलितवेन कारणतेति । २ क॰ 'ध्रों तत्काव्यं' । ३ वसुत इतरस्मिन् अन्य उत्कर्ष-हेयसन्तो धन्यः । क॰ पुस्तके न दॄश्यते । ४ ग॰ 'यित्थुप्र' । ५ क॰ ग॰ 'तु ज॰' ६ ग॰ 'कू' । लक्षण° । ७ ग॰ 'ति । आस्वा°' । क॰ 'कस्योमयद्रु°' । ९ ल्व॰ 'तस्योमयद्रु°' । १० तत्काव्यबोधितस्य दृष्ट-व्यमित्यन्तो भ्रम्यः । क॰ पुष्टल्के न दॄश्यते । तस्स्थाने 'तत्पदार्थः काव्यम्' इत्येतावदंश इदृश्यते ।

१०. प्रदीपोद्योतसमेतः— [ १ प्र० उज्ज्वलः ]

दोषगुणालंकारा वक्ष्यन्ते । काव्यपित्यनेनैतदाह—यत्सर्ववत्र सालंकारौ। काचिदतु स्फुटालंकारविरहेहापि न काव्यत्वहानिः । यथा —

भ्रदी०—तद्हृदयक्लपं गुणपदं । नैव्वनालंकारेsटतिव्याप्तिः । सालंकारत्वविशेषणानुपादा-नादिति न वाच्यं । यतस्तु काव्यित्यनेनैतदुक्तं । यतस्त्वेत्तु सालंकारौ शब्दार्थों काल्यं, काचित्स्फुटालंकारविरहेहापि न काव्यत्वहानिः । न तु अलंकार्यत्वात् । अल्पत्वस्यैव चात्रास्मुटत्व एव विश्रामात । नीरसेऽप्यस्फुटालंकारे काल्यत्वमिष्टमेवेति ऋजुः पन्थाः । यथोक्तं तु पद्ययम् । यथोक्तं तु पद्ययम् । नीरसेऽप्यस्फुटालंकारे काल्यत्वमिष्टमेवेति ऋजुः पन्थाः । यथोक्तं तु पद्ययम् । यथोक्तं तु पद्ययम् । नीरसेऽप्यस्फुटालंकारे काल्यत्वमिष्टमेवेति ऋजुः पन्थाः । यतो यतस्त्वेत्तु सालंकारौ शब्दार्थों काल्यं, काचित्स्फुटालंकारविरहेहापि न काव्यत्वहानिः । न तु अलंकार्यत्वात् । अल्पत्वस्यैव चात्रास्मुटत्व एव विश्रामात । नीरसेऽप्यस्फुटालंकारे काल्यत्वमिष्टमेवेति ऋजुः पन्थाः । यतो यतो रसादीनामवस्थानं न तत्र स्फुटालंकारापेक्षा । अत एव ध्वनिकारेणोक्तं । ‘ अत एव रसादीनामर्थविशेषणनिबन्धनमलंकाराविरहेहापि छायायाति-दायं पुण्णाति । यथा—

मुनिर्जयति योगिन्द्रो महात्मा कुम्भसंभवः । येनैकसुलके हृ्टौ दत्वा तो मत्स्यकच्छपौ’ ।।

दत्त इह हृदयस्थानुगुणमेकसुलके मत्स्यकच्छपदर्शनं छायातिशयं पुण्णाति, ‘ इति । नीरसे तु यदि न स्फुटोऽलंकारः; स्याद्वार्त्तिकृत्कृतश्रमकारः । स्यात् । चमत्कारसारं च काल्य-मित्यदयं स्फुटालंकारापेक्षा । अनलंकृती पुनः काव्यित्यनेनैवस्फुटालंकारस्य काचिदेवकारत्वमाने न विशेषणं । किं तु स्फुटालंकाररसान्यतरवस्त्वम् । न चैवमपि रस-वस्तुनालंकारे काल्यत्वप्रसज्जो दोषाय । इष्टापत्तेः । यथोद्दाहते ‘ मुनिर्जयति ’ इत्यादौ ।

उ०—ऋजुतां ध्वनयति । काव्यं यदास इति सूत्रस्थकाव्यपदमनुवर्तते इति भावः । तत्रद्र्वार्तों वा काल्यमिति । एकैकस्मिन्नप्रयोगस्तु लक्षणयेऽति भावः । वस्तुतस्तु काल्यत्व-प्रत्येकपदोऽमेव । अत एवैको न द्वार्तितवच्छब्दो न काल्यमित्यादिल्यवहारो नेति दृश्यते । तद्वृदृशकोति । मूर्ध्नि वर्गान्त्यस्य गा इत्यादिना वक्ष्यमाणवर्णवटनादीलत्यर्थे । तेन नीरसेऽप्यसिरपि नेति बोध्यं । ऋजुः पन्था इति । एवं हि सालंकारावित्येवउद्यनंतरमप्याह—यथोक्त त्वति । चमत्कारहेतुरिति । चमत्कारानिदानस्यैवकाव्यत्वादिति भावः । स्वात एवोति । अलंकारानिरपेक्ष्यमर्थः । छायातिशयं पुण्णाति-स्थानेनालंकृतेः । ‘ अलंकरविरहेहापि ’ इति । अस्यैवार्थकथनं काचिदतु अत एवति पाठः । मत्स्यकच्छपदर्शनं छायातिशयं पुण्णाति-त्येनैव ध्वनिग्रन्थः । छाया च चमत्कारः । रसान्य-तरत्वमिति । रसान्तरतद्वद्वोदोःआधिजन्तः । रसपदं चं भावादीनामप्युपलक्षणं । काचितु रसान्तरतवस्तुमित्येव पाठः । यथोद्दाहते इति । न चात्र जयहेतोर्योगीन्द्रत्व-कुंभसंभवत्वा-काव्यत्वादित्येनैकसुलके हृ्टौ दत्वा तो मत्स्यकच्छपौ’ ।।

१ क. ‘नैन नै०’ । २ ग. ‘चित्स्फुता°’ । ३ क. न तु निरलं° । ४ क. विश्रामा° । ५ क. ‘स्यात्कि°’ ।

[ ९ प्र० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ३९

यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा-

स्ते चोन्मीलितमालतीसरुभयः पौढः कदम्बानिला ।

सा चैवास्मि तथाsपि तत्र सुरतध्यापारलीलाविधौ

रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते ॥ ९ ॥

प्रदी०-यदि तु श्रद्धाजाड्येन तत्रापि न काव्यत्वक्षमा तदा सालंकारत्वे सतीत्यापि पूर्णीयामिति । स्फुटालंकारविरहे काव्यत्वं यथा—यः कौमार० ।

उ०--दerekथञ चुल्लके मৎস्यकच्छपदर्शनंहतेतौमाहात्म्यादेरुपादानात्काव्यलिङ्गमस्तीति वाच्यम् । तस्याऽऽदरेण सानु गुणत्वात् । माहात्म्याद्यनुपादानेsपि तादृशदर्शनस्यैवाऽऽदर

तरसव्यञ्जकत्वात् । योगीन्द्रो महात्मेति पदेऽत्र यमदूतविरोघे वेवल्यपरे । एकचुल्ल

लके मৎস्यकच्छपयोर्विरोधाभासस्तु सत्त्वापि न स्फुट इत्यादिः । यदि

त्वाति । अत एव वृत्तौ कचित्स्फुटालंकारविरहेsपि न काव्यत्वहानिरि

त्यत्र । स्फुटेत्युक्तम् । चमत्कारिबोधजनकत्वे सतीत्यापि पूर्णीयम् । अत एव

' अद्भावत्र प्रज्वलत्यश्रुकैः प्राज्ञः प्रोद्भटत्सत्यवेष भूमिः ,'

इत्यादौ न काव्यत्वं सत्यस्यनुमानालङ्कार इत्याहुः ।

स्वाभीप्रातिक्या कवितयैतद्रूपनिबन्धनेच्छया वरुप्रकर्षादप्यूक्तिरस्त्येव तेनात्रान्तो-

पादेयतां सूचयितुं सखीमाह—यः कौमारेत्यादि । अत्र तच्छब्दा उपमुक्तवार्थका: ।

हिराब्दो यद्यप्यर्थकः । स च सर्वनाम्नोति । आस्तिक्रियाऽध्याहारकृत् । यः कौमारहरो यद्यापि स एवास्ति चैत्रक्षपा यद्यापि ता एव सन्तीत्यादिक्रमेणान्वयः । कौमारो वाल्यं

परमारसिकतया तत्रापि संमोगेच्छोःपादनेन हेतवान् । कौमारमभिनवयौवनमित्यर्थो न

चाहु । निपिद्धलक्षणापत्तेः । त्रियते प्रियतया स्वयमझ्झी कियत इति वरः । एतेनोभया-

नुरागः । स एवोपभुक्त एव । नानुपभुक्तत्वसंवन्यवानित्यर्थः । उन्मीलिता विकसितास्तेन

यौवनलाभः । काठिनावस्यायामेव शोभावत् । मालती वासन्तिकलता । न तु जातिः । चैत्रे

तस्या असंभवात् । पौढा इत्युदोपनादिप्रागल्भ्यशालिनः । अतो मन्तद्वेष्यादिविरोधः ।

कदम्बो धृष्णीस्समः । सर्वव्दिकसंचारिवेलेन कदम्बकारा अनिला इति वायुविशेषणं वा ।

तेन चैत्रक्षपा इत्थ्यनेनाविरोधः । वेष्टने सकलपुष्पाणि वर्ण्यन्त इति कविसंप्रदाय इत्यापि

काश्रित् । यत्तु भाद्रस्पा इति पाठकल्पनं तनिबर्हिजम् । यत्तु श्रद्‌दूषणं वर्षासु नदीकच्छे

रतस्यावर्णनादिति । तत्र कच्छानिकुले तदनौचित्येऽपि तीरनिकुले तदनौचित्यमावात् ।

१ क० 'तीखेतदपि । २.क० 'चुल्लके । ३ क० 'तोर्महाशकघादे०' । ८ क० 'रसविरोधितात् ।

एकचुल्लके । ख० 'रसविरोधितात् । ५ गा० 'दमः' । ६ क० ख० 'मू०' । अलंकारत्वं च चमत्कारिबो

धजनकत्वगुणेमेवेद्रवावत्र । ७ क० गा० 'मानेर्लङ्कारपटिते इ० । ८ क० क० 'इत्यर्थः । ९ क० 'लीक

दम्भः । तेन गा० 'लीकदम्बः । सर्व०' । ९ व० वसन्ते इत्यारस्य दीपिका इत्यन्तो ग्रन्थः । कः पुस्तके

न हृश्यते

१३

प्रदीपोद्योतसमेतः---

[ १ प्र० उल्लासः ]

अत्र स्फुटो न कश्चिदलंकारः । रसस्य च प्राधान्येनालंकर्ता ।

प्रौढी-अत्र रूपकादीनामसंभव एव । अस्मीत्यस्य विभक्तिविपरिणामादस्थ दीपकामिति चेत् । अस्मीत्यस्यैवारमर्थकस्यैवात्ययत्वात् । अत्राग्रिमैरौर्मीतिवत् । क्रियापदत्वेऽपि न दीपकत्वम् । तदन्वयिनां सर्वेषामेव प्राकरणिकत्वात् । दीपकस्य तु प्रकारकरणविषयत्वात् । सादृश्याप्रतीतेर्‌इश न हेतुयोगिता । समुच्चयोडपि वक्ष्यमाणलक्षणो न संभवेन्न च चारुत्वहेतुः । विध्योक्तिविमावने विधिमाने आपि न संभवीति । अतादृशार्थ न चारुत्वहेतुः ।

अत्र स्फुट इत्यमौ चोद्यस्थम्-विशेषदृष्ट्या कचिदर्थस्यालंकतत्वम् । अन्र चानुत्सूष्टौकारणं वरुपकरणये।हपमुक्तता । तत्सत्वे यथास्यनुत्सृष्टौकारणं वरुपकरणयोरंतता । तदभाववत्त्वेन किं तत्त्वतोडभाववत्त्वेन । तस्मादस्फुटवमस्या । यदि चेतोऽनुसंधितं नेत्यभिधीयेत तदा गफुतत्वं भवेत् । एवं कारणाभावेऽपि कार्योत्पत्तिवचनं विमावना । अत्र चोत्कण्ठाकार्णं वरुपकरणयोरंतता । तदभाववत्त्वेन किं तत्त्वतोऽभाववत्त्वेन ।

नानत्तविरहवेन, किं तु तत्सादृश्येनैव । अभवामावस्य तत्र्वात् । अतोडस्या अप्यस्फुटस्वमेव । न च एतदेवकारेणानत्तभावप्रतीतेरततभाववत्त्वेन प्रतीतौ कथंस्फुटत्वमिति वाच्यम् । विधेक्षणसंगतेनैवकारेण विधेक्ष्ये विधेक्षणायोगस्य व्यावच्छेदो हि प्रत्यधयते न तु. विधेक्षणाभावभावात् ।

उ०-यथा मेर्ङमेदुरुमित्यादौ विचित्री दीपिका । चौडवशाने त एवेत्यर्थः । अत्र प्रौढा युवानिति हिल्लशेक्षणवल्लादानिल्यमालोक्यनैयायिकातत्कालावृत्तीति । मरभित्येन चाश्या: पद्ङिनोऽत्रलाभः । चकारोडस्य दोषस्यैतर्हैर्मेथककाव्यनंतरं योऽच्यः । अस्मीत्यस्य तिङ्‌नतत्थे हि सैवेत्यस्य शाढनोडइइत्यलं न स्याताम् । तथा चाद्यमपि सैव । उक्त.ण्ठाहेतवस्थाअनत्तरं न प्रार्षेत्त्यर्थः । स एवं चाद्येरस्यादिमेमवार्थ इत्यन्थे । तथाडपि तत्सदृकुपमुक्तकसकलसामग्रीसक्तेऽपि । ततनेतव्युपमुक्त इत्यर्थंकं सुरतलत्यादिष्वनंतर्येडप्यन्वेति । तेन सर्वेधामुपमुक्तत्वलामः । तेन सुरतलीलाविधिरपि नान्यादृशो येन क्रिडास्थानेवैक्येडप्युक्तकर्णठा स्य.द्रति व्यज्यते । रेवाया नर्मदाया रोशनस्तीरम् । वेतसी लता । विशालतया लतान्तराश्रयत्वेन सैव तरुत्वस्य तलमधेोडेरशास्तस्मिन् । सुरतहेतुभिःौं व्यापारो गमनादिस्त.

तस्स्वप्निच्चया लीला वेषविन्यासादिः । आत्मनः प्रकृतिविरोषो वहुकालस्थ्यवस्थाने वां तेषामन्यान्नोपदेस्यत्वं वां रत्नोत्सङठया विमावनावींमिति विरोधमूर्छविभावनावङकार इति दीपिका ।

तत्र प्रकृतिविशेष इत्यस्य इतरजनविलक्षणः प्रकृतिविशेष इत्यर्थः । एतेन प्रकृतिविशेष इत्युक्ते तु चवास्मीत्यनेन परिह्हृतत्वादिति परास्तम् । ( श्लोकैक-फोडितं छन्दः । )

उपत्ता । अनुपमुक्तता । विशेषणायोग्येति । विशेषणसंनिध्यभावस्ये-उपतता । अनुपमुक्तता ।

स्‌। १ क. स्व हि प्रा‍ । क. रोम सद्य इतो‍ । ३ क. रसुपमुक्तता । × क. येण स्‌। ११ क. अस्फु‍ । ६ इदं वाक्यं क. पुस्तके न हश्यते । ७ म. वाड्यो‍ । ८ क. लको वि‍ । ९ ख. लिखित‍ ।

[ १ प्र० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः १३

प्रदी०—पर्यवसानं तु तत्रेत्यस्फुटतवेव । एवं विशेष्यसंगतेऽप्येवंक्कारेण विशेषणमिले विशेषणामाव एव नाड्डहत्य प्रयत्नाद्यते, किं तु विशेषणयोगाभाव इति द्रष्टव्यम् । अत एव ‘नाड्‌डस्ख: पाण्डुर एव’ इत्यादौ ‘नापाण्डुरः’ इति ‘पार्थ एव धनुर्धरः’ इत्यादौ च ‘नान्यो धनुर्धरः’ इत्यादि कदाचित्स्फुटतवार्थे प्रयुज्यते । दण्ड्यप्याह—

‘तनमुखं त्वन्मुखेनैव तुल्यं नान्येन केनचित्’

इति । अन्यथा पुनर्हेतुत्वे स्यादिते अन्योन्यस्फुटत्वे च सदृशहेतुप्रकरड्योरस्फुटे

इति विभावनाव्यियम् । श्रृङ्काररुपररसस्य स्फुटत्वाद्रसवदलङ्कार: स्फुट इति चेत् । रसस्यात्र प्राधान्यात् । अप्राधान्य एव तस्यालङ्कारत्वोपगमात् ।

उ०—तर्थे । विशेषणशब्देनात्र विधेयमुख्यते । एवं विशेष्यशब्देनोहेहेयम् । ननु स एवं वर इति यथाश्रुते तत्स्वावच्छिन्नमविहित्य वरत्वस्य विधेयत्वप्रतीतेर्विशेष्यसंगत एवायमे—

वक्रो: । तत्र चान्ययोगव्यवच्छेदोऽर्थ: इत्युपमुक्तमेदोभावस्य वरे प्रतीया स्यादेव विमावना । उपमुक्तत्वाभावस्येवोपमुक्तमेदोभावस्याप्युक्तकरणात्वादित्यत आह—एवं विशेष्येति । किं च नव्यमते सर्वत्रैवकारस्यान्यत्ववच्‍छेद एवार्थ: । धनुर्धरे पार्थान्यत्ववच्‍छेदस्य नाड्‌डस्ले पाण्डुरान्यत्ववच्‍छेदस्य च प्रतीति: एवं च प्रकृतेडपि वर—

उपमुक्तान्यत्वव्यवच्‍छेदस्योपमुक्त च वरान्यत्वव्यवच्‍छेदस्य वा प्रतीति: शब्देनैव तत्रोप—

क्तत्वप्रतीतेरार्थिकत्वेनास्फुटत्वम् । तनमुखे नैवैति । अत्र साहृदयस्य विधेयत्वेन तृतीया—

नतमुखपदाथेस्याप्येहेयत्वमित्यभिमत: । नान्यमते तु सम्यगेव । वस्तुतस्तु प्रमाणान्त—

रेण प्राप्तस्य वस्तुन: पुन: शब्देन प्रतिपादनं प्रयोजनान्तरभावादन्यव्यवच्‍छेदं गम—

यतीति न वाच्यव्यस्य कृष्णमप्यनुप्रयुक्तत्ववच्‍छेदप्रतीति: । एकारोऽप्येतदर्थ एव न तु तत्समभिल्याहारेडपि शब्दबोधे तद्‌दानम् । तत्समभिल्याहारण स्फुटं मनसा बुद्ध्यमानत्वमपि ध्योकत्वामिति मज्ञूषायां परिसंख्यालङ्कारिरुपेण च विस्तर: । न चेहस्मास्फुटत्वमार्किकचित्करम् । फलभावात्कारणभावात्त्वाभ्यां प्रतीति: कल्प्यतया पुर:—

स्फूर्तिकत्वाश्रयेन चमत्कारानाधायकत्वादिति भाव: । किं च विप्रलम्भे नायकादे—

गणस्मरणस्यैवेहिकत्वं न तु विशेषोक्त्यादिपर्यवसितत्वरोपकरणादेरुपभक्तत्वेनाकिंचि—

त्करत्वस्येति रसानुपुणत्वमर्थेतरयो: । सदृशादर्शानुप्रयोद्यत्वात्स एवं हीत्यादे: प्रत्य—

मिज्ञाशरीरत्वाच न स्मरणालङ्कार: । यथा: सुरभयोदक: प्रोदा: स्वकृते: स्मरार्था इति काव्यलीलम्प—

प्रयास्फुटम् । अशाब्दत्वात् । रेफवृत्ययुप्रासस्यापि विप्रलम्भोयमधुर्यगुणाननुगुणाम्यां सर्व—

सर्गतया गुरुण्यां रेफाभ्यां घडितत्वादशमत्कारित्वामिति बोधयम् । श्रृङ्गारोति । विप्रलम्भेत्यर्थ: ।

१ क. पाणडर । २ क. ग. प्रतीति: । विशेष्यसंगतत्वाय° । ३ क. ग. °कार इवत । ४ किंचि—

त्यर्थम्‌स्फुटत्वमित्यनतो ग्रन्थ: क. पुस्तके न हदयते । ५ ग. °के वाच° । ६ नव्यमते इत्यारंभ्य विस्तर इत्यनतो ग्रन्थ: क. पुस्तके न हदयते । ७ ग. °व१ । न चेदश° । ८ क. °न्तकस्वा° ।

१४

प्रदीपोयोतसमेतः— [ १ प्र० उल्लासः ]

तत्रेदानीमपेक्ष्यतेऽस्म—

प्र०दी०१—अथाचीनास्तु—यथोक्तस्य काव्यलक्षणत्वे काव्येपदं निर्विषयं प्रविरलाविषयं वा स्यात् । दोषाणां दुर्वारत्वात् । तस्मात् ‘ वाक्यं रसात्मकं काव्यम् ’ इति तल्लक्षणम् । तथा च दुष्टेऽपि रसाभ्यस्त्वमस्त्येव । परं तत्र काव्यत्वमात्रत्र । तदुक्तम्— कीटानविद्धरत्नादिसाधारण्येन काव्यता ।

दुष्टेऽपि मता यत्र रसादनुगमः स्फुटः ॥ इति ।

एवं चात्नकारादिसत्त्व उत्कर्षमात्रत्र । नीरसेऽपि चित्त्रादौ काव्यव्यवहारो गौण इत्याहुः ।

उ०—स्वाचीनपत्क्काया अपि गुरुसंनिध्यादिना कीडास्थानाप्राप्त्या कक्जनमिश्रुनस्य निधिस्थानाप्राप्त्येव सुरतप्रतिबन्धे तत्संभवात् । अत एव चात्र विशेषाविमर्शोदयो न दोषः । दुष्टिकृतविनिवृत्तौचौ दुःस्वातिशयव्यकत्क्वेन गुणव्वादिति दिक् ।

दोषाणां दुर्वारत्वादिति । अयं भावः । अदोषत्वं यत्निकिचिद्दोषाभाववशं यावद्दो—षभाववत्त्वं वा । नास्सद्यः । अन्यावर्त्तेकत्वात् । नान्यत्र । काव्यत्वस्य प्रविरलाविषयत्वापत्तेः । इदं काव्यं दुष्टमिति व्यवहारानापत्तेश्च । कीडादिति । अत्र एव तथाभूतामित्यादेन्यू—नपतुद्वोोषेण वक्ष्यमाणदोषवतोऽपि काकुसंहकृततथ्यादृश्याद्वान्तं वक्ष्यमाणं संगच्छते । अन्यथा स्वलक्षणलसिककाव्यस्यैव ध्वन्यादिभेदवतेन तदसंगतिः स्पष्टैव । इत्याहुरिति ।

अग्राहारविग्रहं जु लक्षणे दोषपदं स्मृतदोषपरम् । स्मृतत्वं च रसोद्रोधविरोधित्वम् । एवं च तथाभूतामित्यादौ प्रतिपदर्जीवादृश्यचैचिच्यप्रतीत्या दोषज्ञानतिरिक्तानादृतसोद्रोधस्य सचेतिनः काव्यत्वं तद्विशेषष्वानिव चाव्याहारतमेव । यस्य तु वक्ष्यमाण—वैचित्र्यप्रतीतिविरहस्तं प्रति दुष्टत्वमेवोति दोषोदारणमध्यविरुद्धम् । एकत्रैव सामाजिकभेदेन काव्यत्वमका—व्यत्वं चेष्टमेव । यथाडप्रतीतस्य तत्स्वभावोऽयं प्रत्येकदुष्टत्वेन काव्यत्वमितरं प्रत्येककाव्यत्वं तद्वत् ।

वक्ष्यति हि ‘ वक्त्राद्यौचित्यवशादोषेडपि चविद्गुणः ’ इति । कीडादि—तत्रस्थाध्यैर्मर्थः । यथा प्रतिभातिशयेन दोषतिरोहानाल्ल रत्नस्वरूपमझ्झसतथा काव्येऽपि न्येति न्यायाच्चोद्भवाति । परशुरामशरहस्तादिवाक्यादपि काव्यलक्षणस्यावक्लेदकाकाङ्क्षातस्य हीदं लक्षणम् । दोषवत्युपहसेनीयत्वस्य दुर्वारत्वात् । तथाभूतामित्यादेरदुष्टस्यापि तादृशाव्य—ञ्चोदाहरणत्वं न सति । न हि तत् ध्वन्युदार्थप्रस्तावोऽस्ति । सामान्यकाव्यल—क्षणं त्वदोषाघटितमेव । अत एव दुष्टं काव्यमित्याद्रुपपतिरित्याहुः ।

१ क. °व्यलक्षणं नि° । २ क. °स्मात्काव्ये° रसात्मकं वाक्यामिति काव्यलक्ष° । ३ क. °अपदिवि° । ४ अत एवत्यारम्भ्य वसुतस्तु इत्यन्तोऽयं ग्रन्थः क. पुस्तके न दृश्यते । ५ क. °त्वात् । सामान्य° ६ क. °दोषपदाः° । ७ ग. °मेवत्यादुः° ।

[ १ प्र० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः । ३५

इदं उत्तमम् मतिशायिनी व्यज्जनस्य वाच्याद् ध्वनिनिर्वुचे: कथितम् ॥ ८ ॥ इदमिति काव्यम् । गुणीभूतव्यंग्याकारणे: प्रधानभूतस्फोटादिरूपपदव्यज्जनकस्य शब्दस्य ध्वानिरिति व्यवहारः । कृतैः । तत्स्तनमतत्साराभिरन्वयैरपि न्यायभ- वितवाद्यव्यज्जनकस्य शब्दार्थयुगुलस्य । यथा—

निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटे निर्मृष्टरागोदधरो नेत्रे दूरमनेकदर्शन पुलकितया तन्वी तयोः तयोः । मध्ये यादृनी दूती वान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वापीं स्नातुमितो गताडसि न पुनस्तत्स्याधमस्यान्तिकम् ॥ २ ॥

प्रदी० —अथास्य भेदान् तहलक्षणानि चास्सह—इदम् उत्तमम्

इदं काव्यं वाच्याद् ध्वनिध्वन्यधिकचमत्कारकारणि व्यज्जकच उत्तमम् । पडादिभिः पदैः स्फोटादिरूपं शब्दब्रह्म व्यज्यते । तस्माद् अभिव्यक्तार्थप्रत्ययः । तद् एवं अस्य स्फोटाद् व्यज्जकस्य पडादि-शब्दस्य ध्वानिरिति संज्ञेति वैय्याकरणानां सिद्धान्तः । अतः प्रधानभूतव्य- ज्जकव्यज्जकत्वसादृश्याद् गुणीभूतव्यंग्यं भूतकाव्यं यथोक्तस्य तद् व्यज्जकजनकस्य शब्दार्थयुगुलरूपस्यो- तमकाव्यस्य बुद्धौ ध्वनिनिपातितैवैषा निरिति संज्ञा कृता । यथा—निःशेषच्यु० । उ० —भेदानिति । भेदो विभागः । अग्न्यादिसमतवादिना तत्स्मानियतध्वनित्वादिना च विभागः । निःशेषेत्यादौ वक्ष्यमाणदूतीसंमोगुरुपचर्याद् पर्यन्तिकविप्रलम्भमरूप- व्यज्जकापेक्षया गुणीभावाद्—वाच्यादिति । शक्तिलक्षणायां बोधविषयादित्यर्थः । वाच्यार्थोपेक्ष्याद् अनन्तरालिङ्ग्यचोत्कर्षानुकार्यत्वां ध्वनिगुणिभूतव्यंग्यच्वयवस्थैति भावः । पडादिभिः पदैरिति । क्रमोपलम्यमानतद्वृत्तिकवैय्याकरणैरित्यर्थः । स्फोटरूपामिति । अवयणमेकं वाक्यमित्यर्थः । जयम् भावः । एकस्माद् पदाद् अर्थों बुद्धौ इति कमलक्षणं मध्यमावास्यं वाचकम् । परालक्ष्यस्य निःश्वासानो नामौ पश्यन्त्यास्यो विरतस्ततो हृदयावच्छेदेन मध्यमास्वः । स एव पडादिपदात्मकवैचर्यो ध्वनिरूपायां स्वरूपपरिपतत्वेन सामि- व्यज्जितो वाचकः । वैचर्योत्कर्षच चाड्डशोभिनाशिलित्वाद् अर्थप्रतिपादकत्वेन । ध्व- नित्वव्यवहार इति वैय्याकरणमते मृग्युषायां प्राप्तिपादितमस्माभिर्नि०गुण्यन्वयव्यतिरेकाद् एतद् वैयाकरणानामपि व्यज्जनास्युपगमो दर्शितः । गुणीभूतवाच्यस्यामिति । बहुत्रीहिः । निःशेषेति । वापीस्थानव्याजेन नायकसंबोगच्छिद्रानि गोपयन्तीं दूतीं प्रति विदग्धोत्तमनायिकाया उदासीनप्रतारणाय स्तानकार्यत्वप्रतिपादनमुखेनैव संभोगाच्छेदोद्वार्तिकेयमुक्तिः ।

१ ख्‌ ।°ततः । अतः । २ क्‌ ख्‌ ग्‌ °भामा वा । । ३ क्‌ ।°हृक्स्फोट° । ४ क्‌ । °णीकृत° ५ क्‌ ख्‌ ।°च्यार्थरसयोरान्त° । ६ क्‌ । °भेकवा° । ७ क् ग्‌ ।°याडसि° । ८ ख्‌ ।°दृप्रत्यायक°

अत्र तदन्वितकमेव रन्तुं गताडस्सीति प्राधान्यानाधमपदेन व्यज्यते ।

उ०-एतेषु स्वानस्स्य दूत्यास्मुपगतत्वे दूतीनिवेदितयोस्स्वानतदन्वितकगमनयोरन्यतरस्य सत्यस्वेदपरस्यापि सत्यत्ववाप्तौ तदन्वितकगमने मिथ्यावोपन्यासो निवीर्य इत्यपास्तम् । असत्येपिस्वाने सत्यत्वरोपस्याविदरघजनप्रतारणोपयोगित्वात् । एवं तदन्वितकगमने मिथ्यात्वप्रतिपादनस्थापि । मिथ्यावादिनि । तदन्वितकमगत्वैव भया गताडा बहुधा प्रसाधितोऽपि नाऽऽडडगत इति वादिनी । दूती । न तु साक्षी । मत्प्रतारणादिकर्तृत्वात् । वाङ्मयजनस्य मर्हक्षणस्य पडितजनकं तदुपदेशरसंपादनादौति ज्ञानसून्ये । इतः । मत्तकाशात् । वार्तीमिति । स्वानकालाव्यतिक्रमयतो नदीमदीयप्रियोरन्वितकगमनेप्यर्थः । तस्य । परवेदनानभिज्ञस्य । पुनरवार्त्थो न वेति । अहमस्मि । बहुधा कृतापराधस्य । स्वशारणारक्षकोऽस्मि वा । क्षान्तो-पापकामः-निरिति । यतस्तव स्तनयोस् टं प्रान्तदेहः नि:शेषं यथा स्याततथा च्युतं स्वालितं चन्दनं यस्मात्तथा । न तु उरस्स्थलं नापि संध्यादिरूपान्निर्जोततभागोडपि । वाप्या गभीरसलिलायातत्वात् पिच्छिलत्वातिरस्त्वात् तद्रवद्बंहुलयुज्वलनपापारवश्यादिसद्रयलिङ्गाग्रस्रस्त-कीटकृतमुखलातयुगलेन तटसैवोद्वर्तनतया परामर्शात् । अत एव च्युतं न तु च्यावितं क्षालितं वा । व्यड्र्यपपक्षे तु तत्रैव मदनेाधिक्यात् । संध्यादौ नायककरपरामर्शोयोगाच्च । एवमुक्तानतया बहुलक्ष्मासंचयाद्वाद्रनशोभनाऽऽकाङ्क्षादीनामधिकसमर्द्दनवहानाऽऽधार एव नितरां दृश्यतरागः । न-स्वीपक्षे तूत्तरौष्ठः । न्युजतया तत्संवलनस्यमान्यात् । त्वया सम्यगक्षालनाच । व्यड्र्यपक्षे तु चुम्बनविधौ मध्ये तनिषे-घाच्च तत्रैव तत्क्षणे तथात्वम् । नेत्रे दूरं प्रान्तभाग एवाऽऽलिङ्गने । स्वानकाले मुग्धणामध्यें जलसंभ्रमाभावात् । व्यड्र्यपक्षे प्रान्त एव चुम्बनविधौ मध्ये तनिषेघाच्च तत्रैव तत्क्षणे तधात्वम् । नेत्रे दूरं प्रान्तभाग एवाऽऽलिङ्गने । स्वानकाले मुग्धणामध्यें जलसंभ्रमाभावात् ।

दूरमस्तर्यमिति त्वयुक्तमेव । इयं तव तुस्तन्वै कृतशा स्वानोत्तर-ममो जनात् । अत एव पुष्टकिता जनभयादडगजलादरीकरणात् । पुलको रोमोद्रमः । व्यड्र्य-म्यपसे काऽर्थी सुरतश्रमात् । पुलकक्ष तन्रानुमाताद्वितरसस्मरणात् । असंपूर्णिरतत्वाद्रा । स्वात्रसाघारणयसंपादनाय वापिमितयुक्तम् । न तु गृह्ण सर इति वा । ( शार्दूलविक्रीडिते छन्दः ।) अत्र यदुक्ततन्न्यां वाङ्मयवुद्विर्येच्च तस्मिन्नधमे तथा प्रेम तथुक्तमेव-मद्योरेविच्छदनापात्रत्वात्तत्प्रियो हितकुप्रकल्पम्भसंश्रयणैर्द्वानि । तदनु गुणश्र दूती-मोगः । चलनत्वच्युतनादीनां च वाच्यानां व्यङ्गयतां च परिरम्भसुखस्यानुगतचुम्बनसभावानां संमोगेत्कर्षद्वारेणैषां नेष्योऽप्योऽय्या उत्कोचकानां निवेदोऽस्करपेकत्वमित्यंस्थ्थं विस्तरः ।

प्राधानयेति । तृतीयार्थों वैशिष्ट्यचम् । इतिपदान्त्ये व्यड्र्यपेक्षे डन्वेति । प्राधान्यानि चेतर-रुऽन्य इत्याहुरिस्यन्तो ग्रन्थः कf. पुस्तके न हृश्यते ।

[ १ प्र० उल्लासः ] काव्यप्रकाश: १७

प्रदी०.—परीतलक्षणया तदन्तरमेव गता डसीनि लक्षणमेव गृद्यते, न तु व्यङ्गचम् । अन्यथा 'साहेन्ती' इत्यादिवक्ष्यमाणलक्षणामूलकव्यज्ञनोदाहरणेडपि विपरीतालक्षणा न भ्यानी । विशेषाभावादिति । अत्र केचित्—'सत्यमत्र विपरीतालक्षणा । वृत्तिन्यस्तु तदन्तरमेव गता।मीतयच वलक्ष्यत इति शोशकल्पनया योजनीयः । व्यज्यते इति रन्जुमित्येनैनवान्त्रीया इत्याहुः । परमा—थेतसु न खतु मुरुथ्यार्थोन्त्रयायोग्यत्वं स्वरूपमहद्गणौै यौजम्, किं तुज्ञातम् । तथा च यंत्र तथ्यपाहे; प्रमाणाभासकपटादिसंयोगे; श्रोजः प्रमाणान्तर्गतत्वात् मुरुथ्यार्थेनाभा—दस्तु लक्षणा । तदभिप्रायेणैव 'साहेन्ती सही सुहृऐ', 'उपकृतं बहु नाम' इत्युदाहतम्। यत्र तु प्रमाणान्तरं न तज्ज्ञापकवमतवर्ति तद्रक्षणजननिद्र्तयचम्‌हेलिन्त्र तु तत्सत्ययमतत्र कथम्‌ लक्षणा । बाधाभावात् । उत्पले च वाक्यार्थवोधे भवन्नपि बाझोङ्किंचित्कर एव । तद्‌भिप्रायेण वापिं स्तातुमित्युदाहतम । अत एवोक्तम् 'अनमपदेन व्यज्यते' इति । अत एव

उ०.—नायिकासंयोगस्य विप्रलम्भोद्दीपकत्वेन वाच्यापेक्षया|दितिशयितत्वात् । प्राधान्यविशिष्टेनाधंपदेनोति तुन मुक्तम् । तत्कथानुपयोगात् । अधमप्रदेनेयुक्तच्चैव तद्भावाच्च । 'ध्वनि—त्वोपपादकतया व्यङ्गयप्राधान्यादन्यस्यैव प्रकृतत्वाचेत्याहुः । अधमप्रदेनेयस्यायं भावः । विद्‌—विद्याय गदतार्पर्याडनया वाच्योक्त्या ज्ञानसाधरणयैनैतदेवर्थेष्वगवगतेऽपि वक्तुरोद्दृश्या—दिवैशिष्टचवलादचुःखप्रयोजककर्मशीलत्वादपाङ्गमपार्थ्यवटकरपंकरपदार्थी वाच्यतदर्थौै कर्मान्तरसाधारणयेनावस्थितोडपि व्यज्यनया दूतिसंयोगरूपताहेतुरमोकारण पर्यवस्यतोति । इदमेवाधंपदस्यार्थमपदेनेयुक्तिव्वान्तं प्राधान्यम् । ज्ञातितोतरानपेक्षतया व्यङ्गचवोधक—त्वाच्च । चन्द्रनचयवनादीनां तु ज्ञानकार्यतया निवृत्तानां योग्यतया संयोगाइक्षुलान्न्लेपचु—म्नादिकार्यत्वस्यापि प्रातिंशाने सति तद्रचज्ञनद्वारा तत्साहित्येनैव संयोगमतत्क्वामिति विशेषः । एतेन नीचकर्मकारित्वरस्याधमपदवाच्यस्य सांशकं व्यङ्गचमित्यपास्तम् । दूती—प्रेषणापेक्षत्वेन विशिष्टप्रेमतयाडपि तत्संभवात् । अत्र विप्रलम्भस्य प्रधानतया निशेष—त्यादिकथेयषु तथेत्यध्याहारेडपि न न्यूनपदतादोषः । उच्चच्यासमग्रयस्य निर्वेदादितिशयच्य—

मुरुथ्यार्थेन्वाधादिति । ज्ञानस्यावास्तत्वाद्वाध इति भावः । किंतु ज्ञातमिति । व्यङ्गच्यार्थेडवगते बाधज्ञानं त्वकिचित्करम् । वाधाभावावादिति । वाक्यार्थीोधे सत्यप्र—गमानान्वयानुपपत्तया लक्षणोति 'वाच्यम्' । विदग्धया वैदग्ध्यरक्षायै अविदग्धजनप्रतारणाय च

१ क. 'ज्ञाबी' । १२ क. साधकं व्वज्ञयस्मितं । तथाच गुणीभूतव्यङ्गयमिदं मध्यमकाव्यमिति तेषामाशयः । ३ ग. 'थें:' । न च ता' । ४ क. 'नेऽपांति ।

प्रदीपोद्योतसमेतः—— [ १ प्र० उल्लासः ]

अतादृशि गुणीभूतदृश्यं व्यज्ज्यते तु मध्यमम् ।

अतादृशि वाच्यादनतिशायिनी । यथा—

ग्रामतरुणं तरुण्यां नववधूलमझरीसनाथकरम् ।

पथ्यनृत्या भवति मुहुरिन्तरां मलिना मुखच्छाया ॥ ३ ॥

अत्र वधूललतागृहे दत्तसंकेता नायडगतेति दृश्यं गुणीभूतम् । तदपे-

क्षयत्र यत्र सस्वादयेदृश्यशब्दं न प्रमाणान्तरेण वगत तत्न न ‘ साहन्ते ’ इत्यादि-

विपरीतलक्षणा, दृश्यार्थप्रतीतिरेव । वापी स्थातुमित्यादौ हुं बाधनावतरेड्यप्यमुपपाद्य-

परोक्षोलनया यथोक्तं दृश्यत्वं प्रतीतय एवेत्येवं प्राभाण्यमधमुपदस्य । तस्मात् ‘ साहे न्ती ’

इत्यादौ यदि दृश्यत्वं तदा लक्षणमूलैव । वापी स्थातुमित्यादौ तु न नियमः ।

अतादृं ।

अतादृशि वाच्यादनतिशायिनी आतिशयितचमत्कारानाधायके दृश्यचे मध्ये काव्यम् । तदृणीदृश्यदृश्यचम् । कावितमित्यनुषज्ज्यते । अत्र दृश्यत्वे स्फुटदृश्यत्वच इत्यर्थः।

तेन नायमकाव्यादित्यादिरिति केपांचिन्मतमयुक्तम् । ‘ अगुडमपरस्याङ्गम् ’ इत्यादिना

गुणीभूतदृश्यचाप्रभेदत्वेन प्रतिपादयिष्यमाणस्यैवास्यस्फुटदृश्यत्वचस्यैवसंग्रहापत्तेः । किं त्वस्फु-

टतरातिरिक्कदृश्यचपरं दृश्यत्वपदम् । गुणीभूतदृश्यचचे चारुस्फुटमात्रे दृश्यत्वचम् । अथमका-

दये त्वस्फुटतरम्, तादृरिह एव चेति न कांिचदनुपपत्तिः । उदाहणम्——ग्रामतरुणं० ।

अत्र वधूललतागृहे दत्तसंकेता तरुणी नायडगतेति दृश्यचम् । तच्च गुणीभूतम् ।

उ०—स्थानप्रतीतिमुखेन तत्प्रकाश एव तात्पर्यांत । अनतिशायिनीति । अनातिशयक्ष

न्रुत्वेन तुतीयत्वेन चैति बोधयम् । अस्फुटमात्रपेति । मात्रपदेनास्फुटतरमेव दृश्य-

त्वेत इति संकेलस्थले व्यासङ्गवशेनाननुगतां स्वीयतत्स्थलगमानं ज्ञापयितुं तथा-

स्ववधूलमझरीसनाथकरमादायोपस्थितं नायकं दृष्ट्वा विषण्णाया विप्रलम्भवर्णननिमित्तम्-ग्रामतरु-

णिामिते । ग्राम एकस्तरणः । तेन ग्रामस्यासंकलयवति जनप्राधान्यममानतया दुःलभभृत्यं व्यज्ज्यते ।

तरुण्या इति । द्व्योस्तरणत्वेन परस्परानुरागोल्कर्षो दृश्यते । नवेत्यादि मलिनोभावोपपादकं

विरोषणम् । वधूलोडशीकः । नवेत्यनेन नूतनवसहुनः करमगण्हणस्यौचित्येनावितर्कणीयता ।

सनाथो युक्तो नायसहितेश्र । तेनातिशोभाशालितया नायिकया दर्शनेनव्यवितर्कणीयता ।

मुहुरिंवाराम । जनताभयेन दर्शने सातत्यविरहाल् । पद्यनृत्या भवतीति वर्तमाना-

दृश्याभ्यां दर्शनेमलिनोभावयोःर विरामः सूच्यते । ग्रामतरुणं मुहुः पद्यनृत्यासतरुण्या

मुखच्छाया मलिना भवतीति संबन्धः । छायाः कान्तेः ( आर्या छन्दः ) । दत्तसंकेतति

१ क. तु विरोधान् । २ ग. ‘ मु० संके ’ । ३ क. ‘ ध्यम् ’ । विरण्णाया । ४ ख. ग. ‘ हितः । ते ’ ।

[ १ प्र० उज्जासः ] काव्यप्रकाश: १९

क्षया वाच्यस्यैव चमत्कारिता वच् ।

शब्दाचित्रं वाच्याचित्रमदृश्यं त्ववरं स्मृतम् ॥ ५ ॥

चित्रामिति गुणालंकारयुक्तम् । अवरमध्यमम् । यथा—

प्रदी ।—सदृशपक्ष्या वाच्यस्यैव चमत्कृता रितवत् । यतः पश्यन्त्या नितरां मुखच्छाया मलिना भवतीत्यनेन दर्शनेकाल एव तर्कार्ये मालिन्ये तम्यातिशयः सन्तन्यमानता चोत्ती वाच्यं प्रतीयत इति ।

शब्दाचित्रम् ।

अत्र चित्रमित्यध्याहार्यम् । तेनात्रमझ़्दचं काव्यमवरमध्यमम् । तच्चित्रामिति कथितामित्यर्थः । अत्यझ़्द्यचमस्फुटतरातिरिक्तमझ़्दचारहितम् । तादृशं चाम्फुटतरव्यझ़कचसद्भावे व्यझ़कचमात्राभावे वा । चित्रं गुणालंकारयोगि ।

उ०—स्वयमेव संकेतं कृत्वा विर्फलीकृत इत्यनुत्पातितशयो मालिन्यकारणम् । गुणीभूतत्वे हेतुमोह—तदपेक्षयैति । चमत्कार आस्वादः । तस्यातिशय इति । पौर्वापर्यविपर्य्यालक्षण इत्यर्थः । तदुपपादकं दर्शनकाल एव तर्कार्ये मालिन्यमिति । तदूप इत्यर्थः । यद्वा नितरांपदप्रतिपाद्यो मालिन्यस्यातिशय इत्यर्थः । वाच्यं प्रतीयत इति । अत्र व्यङ्ग्येन संकेतभझ़ेन वाच्यमुत्समालिन्यातिशयैरुपानुभावमुलनेव विप्रलम्भाभासोषणं न केवलेन । संकेतभझ़स्याकर्तव्यत्ववुद्धौ चापि संम्भवीदिति तदनतिशयित्वं व्यङ्ग्यैस्स्योति भावः । नि:शेषेत्यत्र तु बोध्यदत्तौैष्ठचेनाधमपदेन च व्यक्तसंमोगेनैव निवेदद्वारा विप्रलम्भपोषकत्वामिति बोध्यम् । पर्यन्तव्यङ्गयविप्रलम्भाभासेन त्वस्यापि ध्वानितत्वमेव । वाक्यार्थरसयोरन्तरालभवव्यङ्गचयोत्कर्षप्रकर्याभ्यामेव ध्वनिगुणभूतव्यङ्गयदयोतकलयवस्थते: । पर्योऽन्तिकरसादिमादाय ध्वनित्वं तु सर्वैष्चेमेति दिक् । अध्याहार्यमिति । अन्यथा पूर्वोऽरिवास्य सञ्ज्ञान्तरकरणान्न्यूनता स्यादिति भावः । गुणालंकारयोगीति । तन्मात्रं न तु रसादिरूप आत्मा काव्यस्यास्तीति भावः । तदुक्तम्—रसादिरात्मा गुणः शौर्यादिवत्, दोषा: काणत्वादिवत्; अलंकारा: कटकादिवत्, शब्दार्थों च शारीरमिति । एतदर्थो ह्यन्तरझ़दृश: । तत्रैव कविसंरम्मात् । अत एव यत्र काव्यदर्शस्त्राकाल्यत्वं वदन्ति सह्दया: । शठदस्तु तेन विनाड्ऱदस्य स्थापयितुमशक्यत्वादुपचारितं शारीरमिति । इदमेव च चित्रासाम्यम् । चित्रलिखितहुरगादौ तुरगवुद्धिदस्यापि

१ क. ०तकारितं० । २ ग. ०मानव्यङ्गचार्थं० । ३ क. ०म् । यथा ४ क. ०तकारितं० । ५ क. ०मलिना मुखच्छाया भ० । ६ क. ०दृश्यत्वं चा० । ७ गा. ०दृश्य: । गुणी० । ८ इदं वाक्यं क. गा. पुस्तकयोर्न दृश्यते । ९ गा. ०यमु० । १० क. ०मेवति दिक् । ११ अन्नाहुरित्यारस्म्य०चित्रासाम्य-मित्यन्तो ग्रन्थ: क. पुस्तके न दृश्यते ।

प्रदीपोयोतसमेत्—

[ १ प्र० उज्जासः ]

स्वच्छन्द्रोच्छलदच्छकच्छकुहरच्छातेतरांबुच्छटा-मूर्छेनमोहमहांपिंहर्षप्रविहितस्नानाहिकाङ्काय वः ।

भियादधुदुदारददूर्दररीदरीगांदपिहृद्भुम्-

द्रोहोद्रकमहीमिमेदुरमदा मन्ताकिनी मन्ताताम् ॥ ४ ॥

प्रदीपो—शब्दचित्रं यथा—स्वच्छन्द्रो । । वृत्त्यनुप्रासोदत्र शब्दालंकारः । न तु कथमेतद्वच्यमुच्यते । मन्ताकिनीविषयाया: प्रतीतेरभियुक्ते: । किन्तु नास्त्येव स कालाव्यो यस न व्यज्जकत्वमनन्तो विभावत्वेनापीति चेत्सत्यम् । किं तु तद्वचकत्वचमस्फुटतरम् । यद्वा तत्र न क्वेसतात्पर्यम् अनुप्रासमात्र एव

उ०—काव्यतदुब्धिरित्यधमतत्वमिति ।

ननु व्यङ्ग्येरहितं काव्यमप्रमित्तम् । पर्यन्तिकरमादिव्यङ्गच्यगून्यस्य प्रहेलिकात्वादत उत्तमस्फुटतरति । ईपचत्स्वस्य तत्र न व्येतत्वात् । अतव्यङ्गचयमस्फुटतरत्वयङ्गचयमित-

त्यर्थे इत्येकः । स्वच्छन्द्रोच्यते । मन्ताकिनी गंगा वो युष्माकं मन्तातामज्ञानां पापं वाS-

हाय इहाति मिच्छादिति योजना । तीर्यगन्तराअच्चरितेरक दर्शयितुं विदधीनत्ति—स्वच्छन्द्रोच्यते ।

स्वच्छन्दं स्ववशं न तु वात्यादिपरतन्त्रं यथा स्याततथा उच्चलदुच्चलत् । अमुविशेषणम् । तेनम्वबहुलुयादाम्भोयीलालाः । अच्छं निर्मलम् । कच्छस्य जलप्रायदेशस्य । कुहेरे

तरङ्करूनिवेल छात द्रुलम् । ततोदतरङ्गातिशयेन वेलवत् । इदमभयन्नुविभेषणम् । अम्बुनच्छटा परम्परा तथा मूर्छेनविनयनयनमोहोद्दलान् येषाम् । अत एव हर्षः । स्नानैर-

स्यादडकितवेन लामेडपि प्राङ्न्यादग्र्यगुणपुन्यासः । नघनताराअच्चरितेरक दर्शयितुं पुनरुच्चि-

नधि:—उद्यत्: प्रकाशमाना उदारा महान्तो दरदुरा मेका यास्वेवंविधा दर्या: कन्दरा यस्तां सा तथा । दीर्घा आयता अदरिद्रा: शास्त्रादाहुल्येनाकुला ये दुमास्तेषां मद-

मेदुरमदो निविडाहङ्कारो यस्या: । महोर्मीति पाटे तेनोद्रेको येषामीदृशा ये महोर्मय

इंत्ति व्यास्रेयेयम् । ( शाद्वलविक्रीडितं छन्दः ) ।

प्रतीतेरभियुक्तेरिति । अत्र मन्ताकिन्यालम्वनमम् । तटभूणा उद्दीयपनम् । सतवोड-

नुमानः । स्मृत्योत्कुक्यादिय: संचारिणः । इदमुपलक्षणम् । महर्षिसेवनादिना तीर्यगन्त-

राअच्चरितेरकौडपि व्यङ्गचयो वोध्यः । विभावत्वेनापीति । उद्दीयपनविभावत्वेनापीत्थे: ।

अस्फुटतरमिति । उद्दटालङ्कारकृतोऽत्कर्षेण चित्तापकर्षात्तप्रतीतिलव्यवहितप्रतीति-

कत्वादित्यभिमानः । न चायमनुपासो न मन्ताकिनीविपर्यैकभावानुगुणः । स्वच्छन्द्रोच्छ-

१ कः गा०रामभद्रया० । २ गा०मधुर्यो० । ३ कः °स्य न° । ४ गा०नस्य प्राधान्याादाहु-

कत्येन लाभेऽपि पृथ० । ५ कः °नः । तटमङ्गादि० । ६ गा०यथा० ।

[ १ प्र० उल्‍लास: ]

काव्यप्रकाश: ।

३१

वाच्याचित्रं यथा—

विनिर्गतं मानदमान्दिरान्नवत्‌युपहृत्य यद्दच्छयाडपि यम् । ससंभ्रमेन्द्‌द्रुतपतितार्गला निमीलिताक्षीव भियाडमरावती ॥ ५ ॥

इति श्रीकाव्यप्रकाशे काव्यस्य प्रयोजनकारणस्वरूपविशेषणनिर्णयोनाम प्रथम उल्‍लास: ॥ १ ॥

प्रथी०—तस्य संप्रबन्धे । तत्रप्येकैकशब्दचमत्कारविधायिनिर्वहणतत्स्वभावकथन विवक्षि-

तम् । यदुक्तं ध्वनिकृतता—

रसमावादिविषयविवक्षा विरहे सति । अलङ्कारनिबन्धो य: स चित्रविषयो मत: ॥ इति ।

अत्र पक्षे मध्यमकाव्यलक्षणे व्यङ्ग्यचपदं विवक्षितस्यचपरं दृश्यत्वम् । अर्थेचित्रं यथा—विनिर्गतं० ।

अत्योत्प्रेक्षार्थालङ्कार इति प्राच्च उदाहृतान्ति । परं तु रसादौ कयं तात्प्र्योविरहोऽस्त्फुट-

उ० लतुदारन्दर्दुरेत्यादि|श्रुतिकटुत्वपुष्टार्थपदानिश्रितत्वादिति वाच्यम् । तटभझ्जादिगम्यगग्लानिश्ठे-

न:प्रकाशकतयां श्रुतिकटुत्वपुष्टार्थपदतिविकलवर्णदीर्घीसमासादेरगुणत्वेन तदनुप्रासस्याडपि भावानु गुणत्वादिति दिक् । पायान्तिके व्यङ्गचमादाये ध्वनितवस्य सव्वंत्रष्टतया मध्यमव्यङ्गच-

मादायैव त्रिविध्यस्योपपादनीयत्वेऽपि व्यतिरेकं व्यङ्गचमादाय शब्दचित्रमात्रोदाहरणत्वं चिन्त्यम् ।

विनिर्गतमिति । यं प्रकृतं हयग्रीवं मानदं शत्रुमानस्खण्डकं मित्रमानदातरं विनिर्गतं न तु प्रस्तुतं नाय्यमरावतीं प्रविष्टम् । यहच्छया अमरावतीविजयाविषयिण्याडपि यया कयाचिदिच्छया । उपश्रुत्य कर्णोपकरणिकया श्रुत्वा न तु दूतमुखेन । संभ्रमेण सद्भयेनैन्द्रे-

णाल्याहतैश्वर्येणापि स्वयमेव । दौवारिकाह्वानेन बिल्म्यासहत्वात् । दूतं शत्रिं पातिता यथा-कथंचिदिन्क्रिष्सा न तु विश्रङ्ं निर्हिता । अर्गला न तु कपाटफलके एव लापित इति भाव:। उपश्रुत्येति पातनक्रियया समनाकल्कृम् । अत्र मरावतीत्यन्वस्थीलम् । (वंशस्थं वृत्तम् ।)

अत्रोत्तरोद्घाटिते । नायकेंद्रभयादनंतरभयान्मरावतीक्षीणशरीरतया वीररसप्रचेकदिलयस्य अलङ्कारत्वं बोधयम् । एतेन संशयलुपाया उत्पाद्याया अंशास्त्रे भयाभावप्राप्तस्यापि सस्वान्न वीरोत्साहन गुणत्वमिल्यपास्तम् । भवांश एषोक्तकोदिकतवेनादोषात् । रसादि-

चिति । अत्र वीरस: । तस्य हयग्रीव आलम्बनम् । प्रतिपक्षेन्द्रभयमुंहूपीडनम् । मानस्खण्ड-

नमभाव: । यहच्छयासंचरणंगम्य? धृति: संचारीणी । आदिना प्राकृतश्लोक्रीयभावपरिग्रह:।

१ क० °व वा व्या° । २ मा °या विकट° । ३ गा °पि गुण° । ४ क० °नालं वोध्यम् । व्यति-

रेकृत्यव्यङ्ग्यस्यास्मि सत्स्वाच्छब्दचित्रे° ।

२२

प्रदीपोयोतसमेतः— [ १ प्र० उल्लासः ]

प्रदीप।—तर्तस्वं वा तत्त्वं ज्ञायते । हृयग्रीवस्य वर्णनीयतया तत्प्रभावस्य स्फुटं प्रतीते । मध्यं तु पद्यमुदाहरणीयम् । यथा—

मध्ये व्योम स्फुरति सुमनोऽन्वन्वनं इयानचक्रं मन्त्राकिन्या विपुलपुलिनाभ्यागतो राजहंसः । अहर्निशं त्वरितचरणन्यासमाकाशलक्ष्म्या: संसर्पणत्या श्रवणपतितं पुणडरीकं मृृगाङ्कः ॥

अथ रूपकमर्यादालङ्कार । तन्मात्रे तात्पर्यं न तु रसादौ ।

इति महामहोपाध्यायश्रोगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे काव्यलक्षण-निर्णयः प्रथमोल्लासः॥

उ०—मध्ये व्योमेति । व्योम्रो मध्य इत्यर्थः । सुमनोऽन्वन्वा कामः । इयानचक्रं चक्राङ्करं श्वेतलैक्षण्यसंपादकं पाप्राणजयन्नमुच्यते । पुलिने तीरम् । तत्नाभ्यागत इत्यर्थः: अहर्निशे सायं समये । (त्वारितचरणन्यासो यस्मिन्नपि तथा संसर्पणत्या ।) श्वीतवेन भयवशात्वरितगमनम् । ( मृगाङ्कशब्द्र: स एव इयानचक्रमित्यर्थः । तथा स एव राजहंस: पुणडरीकं चेत्यर्थ: । मन्त्राकान्ताछन्द: ।)

इति शिवभट्टसत्सुततनूजन्मजनागाजिभिढक्कृते काव्यप्रदीपाच्यांते प्रथम उल्लासः ।

१ क. "नो धन्विन: श्राण्यच" । २ ग. "कारशा" ।

[ २ द्वि० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः ।

२३

अथ द्वितीय उल्लासः ।

क्रमेण शब्दार्थयोः स्वरूपमाह—

. स्याद्वाचको लक्षणा वा शब्दोऽत्र व्यञ्जककसिद्धा ।

अग्रेति काव्ये । एषां स्वरूपं वक्ष्यते ।

द्वयस्य वाचकत्वनिरासोऽर्थः स्यूः ।

वाच्यलक्षणव्यतिरेकाच्चः ।

प्रदीप० —अथ काव्यलक्षणपदार्थेषु स्वरूपलक्षणादिर्भिः पदार्थविवेकत्वेषु शब्दार्थयोः प्राधान्यान्यतरत्रयमपेक्षते—स्वरूपं निरूपयिष्यत्निभःसमह—स्पाद्वाचक० ।

शास्त्रे व्यञ्जकः शब्दो न प्रसिद्ध इत्यत उक्तमत्रेति । अन्रेति काव्ये ।

शब्दस्वरूपमप्रातिपाद्यैव लाघवार्थं विमजते—वाच्यादय० ।

वाच्यादयो वाच्यलक्षणव्यतिरेकाच्चः क्रमेण तेषां वाचकादीनामर्थोः स्यूः । केषुचिन्यायादि-

उ० —स्वरूपलक्षणादिभिराति । यथा 'योडभिधत्ते स वाचकः' इतने स्वरूपम् ।

तथाभियातत्वं लक्षणम् । एवमन्यच्चाप्यूह्यम् । आदिना विभागः । प्राधान्यादिति ।

काव्यत्वाश्रयत्वेन लक्षणप्रयत्केर्तरपदार्थमपेक्ष्य तयोः प्राधान्यम् । अर्थस्य व्यज्जकत्वेऽपि शब्दसहकारितया तस्य तथाविधलक्षणाक्षये शब्दस्य प्रथमं निर्देशास्तस्य प्राधान्यासूचनाय ।

स्वरूपपमिति । विभागाभंतरं तथैवपणस्य सांप्रदायिकत्वादिति भावः ।

तु शब्दद्वजातीमर्थं शब्दस्य तदभिधेयतयैव चार्थस्य प्रसिद्धमेव ।

एकवचनं सामान्याभिप्रायेण । सांमान्यं च वाचकादिस्वरूपवतनोऽनयतमतत् बोध्यम् ।

तत्र लक्षणिकव्यञ्जकयोरवाचकलक्षणिकावित्युपरिज्ञातव्याक्रमेणोक्तिः । तत्रेति लक्षणिकलव्यञ्जक-

वाचकत्वादुपाधौ*श्रितं वोध्यम् । शास्त्रे । वैशेषिकादौ । लाघवात् ।

प्रकार-

फलाविवानुरोधादित्यर्थः । अन्यथा प्रकरणचतुष्टयोपपत्तौ परमार्थानन्दचर्वणात् ।

वाच्यलक्ष्येति । वाचकत्वादिव्यापारेण वक्ष्यमाणवाचकप्रतिपाद्यत्वं च तत् लक्षणं

• न तु या एवं शब्दो वाचकः स एवान्यत्र लक्षणकः । किन्तु वाचकलक्षणकान्यतर एव व्यञ्जकः ।

अतः सांकर्यत्कषणेपां नेद इत्य आह—वाचकत्वादुपाधाविति ( तू० ) ।

१ क. 'वाच्यार्थी । २ म. स्वरूपलक्षणादिमिरिति । स्वरूपं विशेषलक्षणम् । लक्षणं सामान्यल-

क्षणम् । आदिनोऽहशः: प्राधा° । ३ क. 'ध्वन चू ल°' । ४ प्राधान्यादितीख्यारमस्य 'सूचनायेत्यन्तो

ग्रन्थः क. पुस्तके न हृश्यते । ५; एतद्वार्तं क. पुस्तके न हृश्यते । ६ म. 'व दे व°' ।

२४८

प्रदीपौजोतसमेतः—— [ २ द्रि० उल्लासः ]

तात्पर्यार्थोदपि केशवचित् ॥ ६ ॥

आकाड्क्षासंनिधियोग्यतावाच्याद्रक्ष्यमाणस्वरूपाणां पदार्थानां परस्पर-

समन्वये तात्पर्योऽपि विशेषवपुरपदार्थोंडपि वाक्यार्थः। समुच्चयसततीत्यभिहि-

तान्वयवादिनां मतम्। वाच्य एव वाक्यार्थ इत्यन्विताभिधानवादिनः।

प्रदीपः-नयेषु न तु मीमांसादिमतेप्यपि। बालवात्पदानां पदार्थमात्रे शक्तिः, न त्वन्व-

यरोडपि। गौरवादनभ्यतवाच्च। तदर्थों हि तात्पर्योथे वाच्याद्यार्थोंडपेवलक्षणशरीर

आकाड्क्षादयोभ्यस्तांसंचिविवशादपदार्थोंडपि प्रतियते। न चापदार्थप्रतीतावातिप्रसङ्गः। स्वरूप-

परतः शाक्यान्वयवस्थस्य नियामकत्वात्। इत्यभिहितान्वयवादिनां मतम्।

अन्वयहरूपे वाक्यार्थोंडपि पदाथों शक्तिः। व्यहारेणान्वितस्यैवोपस्यानात्त्रैव शक्तिग्र-

हीतं। किं चान्वयाभागस्याशाक्यत्वेऽडनुभवविषयत्वं न स्यात्। तद्रिप्रये शक्त्यवस्थस्य प्रयो-

उ०-चोद्यम्। एतेनैग्रं एपां लक्षणानुक्तेन्यूनेनोति परास्ततम्। अन्नुमेयाद्यर्थानां त्वप्रकृतत्वान्न

विभाग इति बोध्यम्। न्यायादिति। आदिना भाट्टमीमांसका:। न द्विरुक्ति। प्राभाकरेऽति

रोषः। तात्पर्योर्थ इति। आकाड्क्षादिसद्राह्रादासामस्य हि तात्पर्यार्थत्वेन व्यवहारः।

तस्यापि पदतात्पर्यविषयत्वात्। तदुक्तं भट्टतादः—

'न तु हिमच्छन्नि सामर्थ्ये वाक्यार्थोंडपि पदाथों नः।

वाक्यार्थो लक्षणामात्रे हि सवैंत्रेति च स्थिति:॥

सालावद्यापि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम् ।

वर्णोस्थादपि नैतस्मिन्नयेऽप्यस्थि निष्फले ॥

वाक्यार्थमित्ये तेभ्यां प्रभृत्य नान्तरीयकम् ।

पाके ज्वालेऽव काछानां पदार्थप्रतिपादनम् ॥ इति ।

अभिधानपयेवसानहरुडSSक्कादृक्षा। एकपदार्थे डपरपदार्थस्य प्रकृतसंर्गवत्त्वं योग्यता।

अव्यवधानेऽन्वयप्रतियोमुपस्थि: संनिधिः। वचनात्। तद्रूपात्प्रत्योजकात्। अपदार्थः।

प्रतीकं पदवाच्यविषयः। अन्वन तत् वाक्यवाक्यार्थं संज्ञ्यते। आकाड्क्षावशाद्द्रे तस्य शाक्य-

ताकलपनम्। प्रमाणानामितरेद्रार्थयोर्बोचकत्वमावादिति बैचकारणः। आत्मप्रसङ्ग इति ।

आकाड्क्षार्थन्वयभानरूपं इत्यर्थः। घटकत्वादितन्मित्यात प्रतीयामयोगस्य भानापत्ति:। अथवा

हि तस्यापि संयोगत्वेन योग्यतेयाभिमानः। शाक्यानन्वयेन्त्रस्योति। तेऽप्यामपि नानात्व।

क. १ म. 'नां स०' १३ क. 'दिनयेच०' १३ क. 'तासत्तिव०' ८ क. 'षयतले ह' १४ इदं वाक्यं

पुस्तकं न दश्यते । ६ क 'रः' पदस्या च्चहितो चाररूपाकाड्क्षा । ७ क. ग. 'ल्येकप' । ८ क.

म. 'णः' । अतिम्र° ९ क. 'व्यस्पेति ।

[ २ द्वि० उल्लेखः ]

काव्यप्रकाशः

३५

सर्वेषां प्रायशोऽर्थानां व्यङ्कतत्वमपीष्यते ।

तत्र वाच्यस्य यथा—

माए घरोवअरणं अज्ज हु पातियत्ति साहिअं तुमए ।

तां भण किं करणिअज्जं एमेअ्र पण वासरो ठाइ ॥ ६ ॥

प्रदी०--नकत्वात् । अथाक्यस्याथैनुभवप्रवेशेऽतिमसद्भात् । इत्यन्विताभिधानवादिनां मतम् ।

व्यङ्कतत्वं न केवलं शाब्दस्य, किं तु तदर्थस्यापि । तत्रापि नैकतरस्य, किं तु सर्व-

स्यापीत्यमिधादिवैषम्येसिद्धये प्रतिपाद्यति--सर्वेषां० ।

ऐन्त्र वाच्यस्य यथा—माए० ।

उ०--संभवे तु तात्पर्यज्ञानकारणतयाडतिप्रसङ्गो वारणीय इति बोध्यम् । तहलशब्दास-

मानानां संबन्धानामनेक्त्वात्संभवेन तद्धान एतद्राक्यादयं संगों बोध्य इतीच्छारूपता-

त्पर्यज्ञानस्य कारणत्वावश्यकत्वादिति भावः ।

अतिमसद्भादिति । गोपदार्थादेरपि बोध्यापत्तिति भावः । अन्विताभिधान-

वादिनामिति । अन्वितमेवाभिधत्त इति वादिनामित्यर्थः । अग्राह्योचिवीजंतु विधिवाक्य-

त्कार्योन्विततवेन बोध्येऽपि कार्योशातत्प्रवदनवैयर्थ्येनाश्रयागस्याप्यन्वयलभ्यत्वेनौपचित्यात् ।

किं चान्विततवेन शक्तावप्यन्वयविवक्षामनायाड्ककल्पादिकमवश्यं कारणं वाच्यम् । एवं च विशेषरूपेणाश्रयस्यैव मानमिति त्वयाडप्यवश्यं वाच्यम् । किं च संसर्गस्यापि

प्राक्प्रदेनोपस्थितात्वग्रहोतीऽहिलवृत्तावमामानंय शाब्दस्य न स्यात् । अन्वयलयितरेराम्यां

तस्यान्वयलभ्यत्वाच । संबन्धेन शाब्दबुद्धित्त्वावच्छिन्नं प्रति शक्यत्ववस्य प्रयोजकत्वात्त-

त्प्रसङ्ग इति ।

सर्वेष्यापीति । वाच्यलक्ष्यवयङ्क्यस्येत्यर्थः । एवंच वाच्यादिज्ञानां विनाऽतस्याऽ-

निरूपयितुमशक्यत्ववात्प्रथममतो वाचकादिनिरूपणमिति भावः । अभीधादिति । अभि-

धालक्षणपेक्षया व्यङ्कनाया वैधर्म्येसिद्धय इत्यर्थः । प्रधानस्य रसादेरव्यङ्ककवादाह—

मायशं इति । व्यङ्ककत्वमपीति । अपिना व्यङ्ककतादाश्रायामपि वाच्यत्वादप्रच्युतः

सूचितः ।

शब्दव्यञ्जकनाया सकलसमस्तत्वेनाऽथव्यञ्जनायामसाधितकत्वशङ्कावारणाय शब्दव्यञ्ज-

नानुनदाहलयैव तां प्रयमत उदाहरणति--माए इति । काचिदुपनायिकसंगमार्थिनी वहिर्गंतं

मातरमाह—

मातृगृहोपकरणमद्य श्वः नास्तीति साधितंत्वया ।

तद्र्णं किं करणीयमेव मेऽव न वासरः स्यात्स्वग्रो ।

१ कं० किंस्वर्थे । २ क० तत्र । ३ क० ध्वमू० । अतिप्र० । ४ क० 'जे त्वान्विततवेन शक्तावपि ।

ग० 'ज तु संसर्गस्यापि प्रा० । ५ क० 'च्यमिति । सर्वे० । ६ क० ग० 'वः प्रधा० । ७ क० वावक्ता० ।

४

५६

प्रदीपोद्योतसमेतः——

[ २ द्वि० उल्लासः ]

अत्र स्वैरविहारार्थीनिति व्यज्यते ।

लक्ष्यस्य यथा--

साहेंती साहि सुहअं खणे खणे दुम्मिआसि मज्जकए ।

सव्वभावणेह करणिउजरिसअं दाव वेरिअं तुमए ॥ ७ ॥

प्रदीपो—अत्र वाच्येनैवार्थेन वकुंवंशिष्ठच्यात्स्वैरविहारार्थितवम्, गृहोपकरणत्वादिना च-कवयविवक्षितत्वादिकं व्यज्यते ।

उ०—अत्र मातृरिस्यनेनाडडदेशयोग्यत्वमलंहुन्रीज्ञात्वं च धवन्यते । गृहेत्यनेनाडडवश्य-कलता । उपकरनमत्प्रेधनशाकादिसामग्रीर्थक्रम् । तेन साकल्यम् । तेनानन्यथासिद्धिप-रीतिः । एकैकस्येनधनोदरसत्वे तु पाठ्येआसिनोडपि ग्रहणसंभवः । अद्येत्यनेनाद्यैव सं-पात्यत्वम् । सांधिंअं प्रतिपादितमिति सत्स्वशब्द्धाराहित्यम् । त्वयेत्यनेन स्वकल्पनाराहि-त्यम् । तदित्यनेन हेत्वर्थकेनार्ज्जयवक्तव्यत्वम् । किं करणीयं कर्तव्यम् । भणेत्यनेन स्वंप्रेरणम् । एपामेव । अभुना हश्यमानावस्य एव । तेन दिनावसानने त्वत्प्रेरणयाडपि कुलाङ्कनया मया न गन्तव्यमिति ध्योत्पते । स्थायी न । स्थिरो नेतव्यथे ।

अत्र न वाच्योऽर्थोऽस्त्येव । वाच्यत्वसमग्रेऽपि वाक्यार्थो न व्यपारो विरतत्वात् । अर्थस्य च व्यापारानंतरासंभवाद्दर्शनेनैवते भाः । न च वाक्यार्थस्यैव व्यज्ज-कतवे वाच्यस्य व्ययथेस्यसंगतम् । संवन्ध्यमाने संग्रमानस्य वक्तुमशक्यतया तस्य व्यज्जकत्वे पदार्थस्यापि व्यज्जकत्वमित्यदोषात् । एतद् लक्षणस्येत्यपि । एतेन तात्पर्यार्थस्य व्यज्ज-कत्वं स्वातान्त्र्येण नोदाहृतमिति न्यूनतेत्युपपस्तम् । व्यज्यते इति । स्वैरविहारार्थीने-

पियानुनयार्थे प्रहितां तमुपुज्याडडगतां दूतीं प्राति नायिकाडडडह—स्महेन्तीति ।

साधयन्ती सअलि सुमगं क्षणे क्षणे दूआडसि मत्त्कुते ।

सद्दावसनेकरणीयसदर्शं तावद्दिरचितं त्वया ॥

मत्त्कुते मदेश सुमगं सुन्दरं ते नोयिकं साधयन्तों अनुययन्ती त्वं क्षणे क्षणे प्रति-क्षणं दूआडसि खिआडसि । त्वथा तावदेव सद्दावः साधुत्वं स्नेहो मद्रिषयस्तयोः करणीयं कार्यं सद्दारानुचितम् । तथा अत्र सद्दावस्य यत्कार्यं तद्विरचितमित्यर्थः ।

१ क. सनेनन्यथा° । १२ क. साचितं ज्ञातमिति । ३ क. स्वाप्रे° । ४ क. °रणायामपि । ५ क. °ति । संगों । ६ ग. °थे: । ७ क. °यथे° । ७ क. °वः । व्यज्य° । ८ क. °थे: तद्वचन° !

अत्र मंत्रियं रमयन्त्या त्वया शश्रुवमाचारितामिति लक्ष्यम् । तेन च कामुकविषयं सापराधस्त्वप्रकाशानं व्यङ्गचमू ।

व्यङ्गचस्य यथा---

उअ पिळलणिप्पन्दा भिमिणीपत्तम्मि रेहइ वलाआ ।

निम्मलमरगअणपारिठिआ सङ्हसुत्तिच्च ॥ ८ ॥

प्रदीपः---अत्रापकारिण्यामिति बाधिततादात्म्येनैकार्थीभूतैकवस्तुन त लक्ष्यत हति मुख्यार्थे हकर्णीयविसदृशं मत्वर्थरमणेन शास्त्रत्वमाचरणरूपं विरचितामिति मुख्यविपरीतं लक्ष्यते । तेन च कामुकविषयसापराधस्त्वप्रकाशानं व्यङ्गचम् ।

व्यङ्गचस्य यथा---उअ० ।

उ०---इंद्रे साहिल्यमभानवदिमत्ते प्रयमतः समुदायस्य समुदायेऽन्वयः ।

ततो यथासंल्येन बोधः पांइको बोध्यः ।

तद्वचननन्याहृयास्पति---सद्दावस्नेहकरणीयविसदृशामिति पाठः ।

तदा श्लोके ताम्यां यत्करणीयं तेन सदृशं कायै त्वया विरचितामित्योऽ बोध्यः ।

पैरं त्वाच्य एव युक्तः ।

लक्षणमूलीभूतबाधस्य झटित्युपस्थितये सद्दावस्नेहकार्ये कृतामित्यसैव वक्तुं युक्तत्वादिति दिकू ।

मम धम्मऐत्थोदो तु व्यञ्जनानन्तरमेव ने विरोधप्रतीतिः ।

ध्वनिमारमणेनकुञ्जमणयारविरोधादिति दैपिकार्यां स्पष्टम् ।

अत्रापकारिण्यामिति । ज्ञातापकारिण्यामित्यर्थः ।

मत्वर्थरमणेनोति । इदं न लक्ष्यान्तर्गतं ।

किंतु प्रतिपाद्यसकौतुचष्टचवोधनद्वारा व्यङ्ग्यप्रकटनायोक्तम् ।

ज्ञाप्यत्वं तृतीयार्थः ।

तेन चेतिः' ।

लक्ष्यार्थीटितवाक्यार्थेनैतर्थः ।

प्रकाशनं व्यङ्गचमिति ।

कामुकविषयसापराधस्त्वमेष प्रकाशानतीति सहदयैर्येऽजनया गम्यत इति भावः ।

उअ इति ।

परयेर्थेऽडव्ययमुअ इति ।

पञ्चय निश्श्वलनिष्पन्दा विसिनिपित्तरे राजते वलाका ।

निर्मलमरकतमाजेनपारिठिआ राझसुअत्तिरिव ॥

कस्याश्विनिकाया उपनायकः प्रतीषमुक्तिः ।

विसिनी पत्तिनिलत्ता ।

चलनं शरिरक्रिया ।

स्पन्दस्त्ववयवक्रिया ।

स्पवि किचिच्चलन इति धात्वनुसारात् ।

कर्मेधारयसमासः ।

पुंवत्कर्मधारयोतिं पुंतत् ।

यद्वा निश्श्वल जनराझ्झया विहारल्यापारानिल्योोगेति कामुकसंवो-धनम् ।

यत्तु निश्श्वलाडचला पृथ्वी तद्वलिप्पन्देतेऽर्थे इति ।

तत्र अचलपदस्यैव तत्र प्रयोगात् ।

पृथ्वीवाचकस्य नित्यपद्योलिङ्गत्वेन भाषितपुंस्कत्वा भावात्पुंवद्वानुपपत्तेश्च ।

९ खं. मम प्रियं । २ क. 'नमुख्योऽर्थः' । ३ क. परं तयमयुक्तः । ४ क. लक्ष्यवाक्यार्थेनैतर्थः । लक्षणघटितवाक्यार्थों लक्ष्य एवेति भावः । प्रका । ५.क. गा. 'जनोपुरी' ।

अत्र निष्पन्नत्बेनाऽSश्वसनतत्वम्, तेनै च जनरहितत्वम्, अतः संकेतस्थानेतादिति कियाचिःकृत्चित्प्रत्युच्यते ।

अथवा मिथ्या वदसि न त्वमनाऽऽडगतोडभूतिप्रति व्यङ्ग्यते ।

वाचकादीना क्रमेंण स्वरूपपाह—

साक्षात्संकेतितं योडर्थमभिधत्ते स वाचकः ॥ ७ ॥

प्रदीपः—अत्र निःस्पन्दत्बेनाऽSश्वस्तत्वम्, तेन निर्जनत्वम्, अतः संकेतस्थानमेतादिति कियाचित्कृत्चित्संकेतस्थानेमिळादिषु प्रति व्यङ्ग्यतया प्रतिपाद्यते । अथवा निःस्पन्दत्वेनाऽSश्वस्तत्वम्, तेन जनागमनाभावः, अतो न त्वमनाऽऽडगत इति मिथ्या वदसीति वाचकादीनां क्रमेणाडहं त्वागत इति वादिनं प्रति व्यङ्ग्यते ।

एवमर्थं विषयो वाचकादीनां स्वरूपं क्रमेणाडह—साक्षात्० ।

अभिधत्ते प्रतिपादयतित्यर्थः । अतो न विरोषणातरवैयर्थ्यम् । संकेतितं गृहीतसंकेतं तम् । इदं चेष्टार्ं साक्षादर्थप्रतिपादिकायामतिद्यास्विवरणायैव । न च साक्षादित्यैकम् ।

यच्चाम यत्र शब्‍दादिविषयोडपि स तादृशः'

इत्यादिव्यवहितसकेकतस्स्वेधपी चैतस्यादिनामके चैत्सादिविषयाणीं विषयेऽत्रिपाद्ये चैतस्यादिप्रतीत्यदिव्यवहितसकेकततादावलकृतत्वात् । तत्र शाब्दसंकेतितव्यताहितकृतत्वात् । न च तत्र शक्तिरेवेति सम्यक्

उ०—मर्कटो नीलमणिः । भजनं पात्रम् । शाब्‍दशक्तिः; शुक्त्याकारं शाब्‍दख्वटितं पात्रम् । न तु मुक्ताशुक्तिः । तस्य बालकावच्छेदकतत्बभावात् । शाब्‍दशक्तिप्रदस्य तत्रासामध्यस्य।

अत्र चाचेतनोपमया लेशतोऽपि क्षोमभावः । तेन निर्जनत्वं गम्यते । केचित्तु 'नायिकास विरहहेतुना कामुकं प्रति निगूढं निवेदयन्त्या; संस्ल्या इयमुक्तिः । निस्पन्दा सा नायिका वाक्यापण्डितैरतिशयैर्‍हलाकात्बेनाऽध्यवसिता बिसिनीपत्त्रे तापाच्छादयिता राजते ।

अत्र निश्‍वेल, अलसति कामुकसंवोधनमेव । अचेतनोपमया निश्‍शेषत्वातिविषयाइशयस्तेन च विभ्रमलम्भातिशयो व्यङ्ग्यः' इत्याहुः ।

संमोगादिप्रलम्भस्यां तिमभुरत्वेन तत् योक्ष्यति—अथवा निस्पन्दौ इति ।

स्वरूपपामिति । लक्षणमित्यर्थः । अतो नेति । अभिधया प्रतिपादयतित्यर्थे वैष्यर्थ्य स्पष्‍टमेव । इदं चेष्टार्ंामिति ।

पदघटितः संकेत इत्यभिमानः । इत एव वाडस्वरसादाह—स्पशोदिवर्ण इति ।

माधुर्यादिनिरूपितवाचकस्वापत्तिरिति भावः । चेष्टातिल्याऽऽविस्‍तु विशोष्यतया शाब्‍दनिवेशाद्वारेणोयेंति बोध्यम् । विषयः । देशः । तत्रेति । तदीयसकेत

९ ख. ० न जा० । २ क. ० सि त्वं तत् नाSडड्‌ । ३ क. ० मु० । तद्ब चे० । ८ क. ० ण्णप्वति० । ५ क. ० य च० । ६ ख. चैत्नादि० ७ क. ० णम् । अत्र चा० । ८ क, गा, ० यात्रत्स्वेना० । ९ क. घ. ० स्य मधू० । ९० क, ० ति । अतो० ।

[ २ द्वि० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः ।

इहागृहीतसंकेतस्य शाब्दस्यार्थप्रतीतेऽभावात्संकेतसहाय एव शब्दोऽर्थविशेषं प्रतिपादयतीति यस्तत्राव्यवधानेन संकेतो गृहीतस्तस्य वाचकः ।

प्रदी० -तद्यौगिनि तत्पदार्थप्रयोगस्य लक्षणयैवोपपत्तेः । न च साक्षात्संकेतवान्वाचक इत्येताव-

तैवं स्वस्थत्वेऽमिधत्त इत्यस्य वैचर्य्यम् । संयोगादिनाडमिधायां नियामितायां वाच्यार्थेल्य-

ज्ञतादशाया मतिव्यासेवारणीयत्वात् । न च तथाडपि तत्रातिव्यासिरेवेति वाच्यम् । यस्य

शाब्दस्य यत्राव्यवहितसकृदग्रहे यदर्थग्रहे उपयुज्यते तत्र से तदर्थवाचक इति । न हि लक्षणार्थः ।

अथ संकेतग्रहस्य शाब्दसहकारितायां किं मानामिति चेदग्रहीतसंकेतस्य

शाब्दार्थप्रतीत्यभावः । इदं च ' यस्तत्राव्यवधानेन संकेतो गृहीतस्ते ' इत्यादिदृष्टान्त्स-

वस्तुतस्तु संयोगादिनाडमिधायां नियामितायां यत्र शाक्यान्तरदर्शननं तत्र वाचकत्वं मा

प्रसाक्षीदित्यमिधानक्रियाविशेषणं साक्षादिति । तत्र तु वाक्यार्थप्रतीतितिस्यवधानेन तत्प्रतीति-

उ० -इत्यर्थः । अग्रे च ल्यवहितसंकेतत्वादिति पाठः । संकेतसत्वादिति पाठे तु तत्रैतस्य

देशा इत्यर्थेः। ल्यवहितत्वं च शाक्यसंकेतग्रहप्रयोज्यग्रग्रहविरुध्यतत् । स चेत्स्यं वृक्षविशेषश्रै-

तस्पदाद्योऽभिधा । तद्यौगि देशकृत तत्पदाद्योऽभिधा इति । रूदिदलक्षणाया शक्तितुल्यत्वात्सके-

तस्य तत्रानुमीयमानत्वाच तत्प्रत्युदाहृतम् । लक्षणयपैवेति । तदृृक्षच्छेदेऽपि यथाकथं-

चिच्छक्यसंवन्धोडस्येव । तादर्थ्यैव लक्षणप्रयोजकत्वादिति भावः । वाच्यार्थोंति ।

द्वितीयवाच्यार्थेत्यर्थः । यस्य शाब्दस्य यत्रैति । काल इति । शेषः अपभ्रंशादौ वाच-

कत्वशेषत्वेन तत्रातिव्याप्तिं शाङ्कक्या । अन्यथा वाच्यलिङ्गयतायां माए इत्यादेरजु-

दाहरणत्वापत्तेरित्याहुः । संकेतो गृहीत इति । वृत्तौ गृहीत इत्यस्य ' यदर्थप्रति-

त्ये' इत्यादि । साक्षात्संकेतमहकारण यदा यदर्थप्रतिपत्तिरिति फलितोऽर्थः ।

सकेतपदेन च शक्तिरुच्यते । संकेतग्रहातत्वात्स्याः । स च वोधजनकत्वरूपेति पछ्यम-

शेषे वक्ष्यते । अत्र च वाचकलव्यहारविषयत्वं लक्ष्यतावाच्छेदकम् । अतो न लक्ष्यताव-

च्छेदकलक्षणयोरमेदः ।

ननु लक्षणास्तले तत्पदादत्तल्लक्ष्यार्थी वोधव्य इत्यौदीचछाया संकेतत्वमेक नास्ति।

शक्यसंवन्धनयेव तद्वारन । एवं च न तत्पदार्थी संकेतविरोधीं साक्षात्पदं नार्थमिति गम्ये-

वस्तुतस्त्वाति । संकेतितामिति तु साक्षादेव माधुर्योदित्यजक स्पष्टीदिवर्णनैदित्यादि-

वारणाय । अननेव चैत्यादियोगिदेशवोधकचैत्यादिपदे नातिल्यादौः । संकेतपदस्य शक्तिं-

१ क. ख. ग. शाब्दार्थविशेषप्रतिपत्ते० । २ क. 'व खुस्त० । ३ क. 'ते स तत्न तद० ।

४ इदं वाक्यं क. पुस्तके न हश्यते । ५ क. 'व्यजकततया० । ६ क. 'पछे: । संकेत० । ७ क. शक्यिमाहकः समयः ।

८ गा. 'नास्मादयमार्थी इत्यकारः । अस्यायं वाच्योऽस्यायं वाचकोऽयमित्यादिशब्दप्रयोग-

रूप इत्यादि मझूपायां प्रतिपादितम् । अन्र ८ गा. 'ते तु द्वित्रिसकेत० । ९ क. 'स्यादि संकेत

एव नास्ति । १० ग. 'स्ति । एतत् । ११ क. 'तिः । 'च्यव० ।

९

प्रदीपोयोतसमुद्दतः---

[ २ द्रि० उल्नासः ]

संकेतितेश्वतुर्मेदो जाल्यादिजातिरेव वा ।

यद्व्याप्ययक्त्रियाकारितया प्रत्त्यनिनित्तियोग्या व्यक्तिरेव, तथाडऽप्यनल्स्याद्र्वाभिचारौच तत् संकेतः कथं नेयं युक्त्यत इति गोः शुक्तश्वलो

प्रदी ।-रित्यप्रसङ्गः । न च संकेतितपदैर्वैयर्थ्यम् । लक्ष्यप्रतीतावपि वाच्यप्रतीतिलव्यध्वनाभावात् । स्पष्टोदिवर्णानां साक्षादेव माधुर्यादिव्यङ्कत्वाच ।

आक्षरसुतु 'लक्ष्यस्यान्विताविधाननये संकेतितत्वात्रातत्रातिल्यास्तिवारणाय साक्षादिति विशेषणम् । तदनमुपगमे तु ' साक्षादमिधत्ते 'संकेतितमभिधत्ते ' इति लक्षणद्वयम् ।

नं चाडव्यस्य चेष्टायामतिल्यासि: । शब्दतत्वस्य प्रकरणादेव लभामत् । " इत्याह ।

ततु ' साक्षात्पकेतों गृह्यते ' इत्यादित्यत्रोत्तौ साक्षातत्व्य संकेतोतिविरोधणतया व्यास्याननेन विरोधादुपेक्षणीयम् । किं न प्रथमें माधुर्यादिव्यङ्कतस्पष्टोदिवर्णैः प्रवर्तिल्यासि: ।

तेषां साक्षाद्व्यङ्गारादिव्यङ्कत्वात् । द्वितीयं तु वाच्य एव दृश्यचमत्कारादायामतिल्यासम् । न च तत्नत्रेपात्तिः । संकेतवानैक इत्थंशैव तदा सव्यक्त्वेनैव शेषवैर्यथ्यात् ।

संकेतित० ।

नन्वयं विभागोऽनुपपन्नः: जात्यादेरसंकेतितत्वात् । आद्यसकेतग्रहस्य व्यवहारमात्राधीनतया प्रवृत्तिनिवृत्तियोग्यां व्यक्तिकोवेव तदैचिल्यादिति । मैवम् । किं हि व्यक्तिषु सर्वसां संकेतग्रहों व्यवहारारम्भः, उत यस्यां कमरयांचितु । नाडद्यः: । आनन्त्य्यात् । नान्त्यः ।

उ०-परत्वात् । न च तत्र तस्य सासति । वृक्षसंमध्यैनैव तद्रोषादिति बोध्यम् । व्यावधानभावादिति । गजापदादपि साक्षात्तिरादुपस्थितिरित्यभिमानः । इत एव वाडरुचेराहस्परोदिति । वस्तुतो न च संकेतितपदैर्वैयर्थ्यमित्यादिस्पष्टोदिवर्णानां साक्षादेव माधुर्यव

व्यङ्कत्वाचेल्यनतग्रमन्यों बहुधु पुस्तकेषु न हृदयते ।

लक्ष्यस्यान्विताविति । इतरान्विते शक्तावितरत्वेन तीरस्यापि भावादिति अभिमानः । विशेषणमिति । अभिधानक्रियाया इत्यर्थः । साक्षात्त्वं चै पदजन्यपदार्थोःपस्थितिविशेष्यत्वमिति बोध्यम् । श्रृङ्गारादिव्यङ्कत्वादिति । तदुतमाधुर्येल्यङ्कत्वादि

त्यर्थः । अतो न पूर्वविरोधः । व्यङ्कत्वादायामिति । तद्रोषके शब्द इति शेषः । श्रोपेति । अभिहित्त इत्यर्थः ।

जात्यादिरिति । आदिना गुणवृत्तिसांक्षः । संकेतग्रहष्य । तत्प्रयोज्यप्रत्यक्तिग्रहष्य । योग्याया व्याप्तावेकेति । नयननयनादनुमितततद्रोंचरप्रतीतिरनुमितस्वजनकल्यक्कि

ज्ञानजनकत्वनिरिंर्हेशक्रतत्ज्ञानविषयकावेव सिद्धिरुच्यिते भावः । आनन्त्यादिति ।

तथा च शक्तिमहासंभवैः । सामा न्यलक्षणा तु निरस्तैव तन्नान्तर इति भावः । यतोडग्र

१ ख० रात्रत्त । १२ ग. न शक्यत । १३ क. वाक्यार्थो॑ । ४ क. तिपदं । ५ क. केतवि० । ६ क. व्यङ्कता॰ । ७ न विशोष्यवे॰ । ८ क. ग. भानादि॰ । ९ क. ति भावः । १० ग. नः । साक्षा॰ । ११ क. च इतरप्रतीत्यव्यवधानैव जायमानत्वं । भ्रूढगा॰ । १२ कं ग. ज्ञा: । १३ क. ग. दुष्कृत्स्नु॰ । १४ क.- हृकृत्स॰ । १५ क. भूव इति भावः ।

[ २ द्वि० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ३१

डित्थ इत्यादीनां शब्दानां विपयविभागो न प्राप्तोतीति च तदुपाधावेव संकेतः । उपाधिश्च द्विविधः—वस्तुधर्मों वृत्त्यहच्छासंनिवेशितस्थ । वस्तुधर्मोंडपि द्विविधः—सिद्धः; साध्यश्व । सिद्धोऽपि द्विविधः—पदार्थस्य प्राणप्रदो विशेषाधानहेतुत्वे । तत्संङ्कड्यो जातिः । उत्तं हि वाक्यप-

प्रदो उ—व्यभिचारप्रसङ्गात् । यतोडग्रहीतसंकेतगोपिᳫड इव वटादेरपि शेनादिम्नीनि:प्रसक्तिः । अगृहीतसंकेतत्वस्य तुल्यत्वात् । किं च न यत्र संकेतग्रहणस्तयापि प्रतिपत्तिरंतं न्यभिचारात् व्यक्तकौ संकेतः । अपि च व्यक्तिसंकेतपक्षे गौः; शुᳫकश्वलो डित्थ इत्यादि-शब्दानामथेभेदो न प्रामोति । किंस्वमनिᳫि᳷मिति चेतसहप्रयोगानुपपत्तिः । तस्मादुपाधा-वेव संकेतः ।

स च द्विविधः—स्वभावतो वस्तुवृत्तित᭠र्णत्वादिः; वक्रुयहच्छया संनिवेशितो नामरूपः । तत्संङ्कड्यो द्विविधः—सिद्धः; साध्यश्वेति । सिद्धोऽपि द्वेधा पदार्थस्य प्राणप्रदः; विशेषाधानहेतुत्वे । यदापि शᳫकत्वादिनि᳷्यात्याद्यमुपगमे गोत्वादिना समकाऽऽशमेव संवन्धित्वम्, तथाडपि तस्य संवन्धः कदाचिदपैत्यपि, न तु गोत्वादिरिति

उ०—हीतेति । तद्विशयकशाब्दवोधे सामान्यतो गृहीतसंकेतपदज्ञानं कारणमित्यङ्गीकार इत्यर्थः । तद्विशयसंकेतवत्पदज्ञानां कारणमित्यङ्गीकारोऽड्याह—किं च न यत्रेति । व्यभिचारोऽन्तू । तथा व्यक्तिपक्षे कार्यकारणभावस्य वक्रुमशक्यत्वात्स्वात᭠ संकेत एव नेति म᭠वः । समान-प्रकारकत्वेनैव कार्यकारणभावादडकारात्तं दोष इत्यत आह—अपि चेति । व्यक्तावेवेतिपक्षे दोᳫषः । सहमयोगानुपपत्तिरिति । इदं चिन्त्यम् । व्यक्तिविशेषोऽस्तितये तेषां सहप्रयोगात् । तदोऽध्यवयचिमात्राभ्योक्तत्वस्यैव पर्योᳫलतत्वात् । विशिष्टशक्ते तु नाग-हीतविदोषणान्यथेन व्यक्तकौ शक्तेर्यत्नादौ तदवच्छेदकत्वस्य च स्वीकारे

विरोषण एव सोचितेत्याह—तस्मादुपाधावेवेति । विरोषणे जत्यादिवेत्यर्थः । व्यक्तिवोᳫधेस्त्वाक्षेपादनुमानसहकृतपदेनेवति केचित् । लक्षणयेत्यन्वये । व्यक्तिजनयेतिपरे । विरुᳫजनयेत्वं विरिष्टस्मृतित᭠वं विरिष्टशाब्द᭠वं च कार्यतावच्छेदकमित्यपरे । संनिवेशित । संकेतसंवन्धेन तत्त्वदᳫमिणि स्थापितः । नामरूप इति । डित्थेड-पित्यादेःᳫब्दरूपे । संज्ञाद्वादेव च प्रागुक्तरीत्या संज्ञाविशिष्टᳫर्मीणᳫक इति बोध्यम् ।

कदाचिदपैत्यपोति । पाकेन रुᳫजनन च वर्णान्तरकरण इत्यर्थः । क्रियासमवायस्य

१ ख. °ति त° । १२ ख. गा °श्व च° । ३ खा. °पि सि° । ४ ख. गा. °पि प° । १५ क. खा. °श्व आयो । ९६ क. °टादावपि । ७ क. °दिपदानां° । ८ क. °पि द्विविधः । ९ क. °वदवस्थित° । १० क. °देरपोति । ११ क. होते से° । १२३ क. °तू । व्यक्तिपक्षे तथाकुᳫ्यो° । १३ क. वः । व्यक्ता-वेव शक्तिरिति पक्षे दूषणान्तरमाह—अपि चेति । १४ क. °ति । विशिष्टशक्तौ जात्याद्युपलक्षण-

कृत्य व्यक्तौ शक्तिरिति पक्षे च न तादृहीत° । १५ ग. °पः । विशिष्टशक्तां तु नागृह्यादिविरोषणा-न्थायेन विरोषण एव । १६ क. °द्वस्य तु व्यक्तनया निᳫगᳫः । सन्नि° । १७ ग. °रे । कदाचि° । १८ क. रूपानन्तर° । १९ क. °थेः । गौः स्व° ।

३२ प्रदीपोत्रोतसमेतः— [ २ द्वि० उल्लासः ]

द्वितीये—‘ न हि गौः स्वरूपेण गौर्नैष्यगौः, गोत्वाभिसंवन्धात्तु गौः ’ इति । द्वितीयो गुणः । शुकादीनां हि लङ्घ्यसत्ताकं वस्तु विशेष्यते । साध्यः पूर्वोपरिभूतावयवैः क्रियारूपः। दित्यादिशब्दानांप्तनस्यबुद्धिनि-

प्रदृ०-विशेषः । तत्र प्राणप्रदो जातिः । उक्तं हि वाक्यपदीये—“नहि गौः स्वरूपेण गौः, नात्म्यगौः;, गोत्वाभिसंवन्ध्यातु गौः ' इति । अस्यार्थः—‘गौः स्वरूपेण न गोव्य-

हारस्य, नात्म्यगोव्यवहारस्य विषयः;, गोत्वाभिसंवन्धात्तु गोव्यवहारस्य विषयः ' इति । तथा च प्राणप्रदत्वमस्य सिद्धमिति । विशेषाधानहेतुत्वाद् गुणः । गोत्वादिनां लङ्घ्यसत्ताकं हि वस्तु शुकत्वादिना विशेष्यते । साध्यस्तु पूर्वोपरिभूतावयवैकेदेशात्त्वेन विव-

क्षितः क्रियारूपप्च्छेदानादिः । युक्तम्— यावत्सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेन प्रतीयते । आक्षितक्रमुरपत्वात्सा क्रियेत्यभिधीयते ॥ इति ।

वकृयहच्चासंनिवेशितस्तु शब्दरूपः। दित्यादिशब्दानां प्रथमवर्णप्रतीत्या दिङ्चितप्रकाशि-

तमतन्नव्यणवृदधा नि:शेषतो ग्राह्यं नानावर्णोत्तमकवडिदपदवद्रणक्रममदून्यं स्फोटलास्यं शब्द-

उ०—नित्यत्ववादिमते तद्नित्यत्वं निवेष्टव्यम्। गौः: स्फोटरूपेणोति । अज्ञातगोत्वकेन धर्मिस्व-

रूपानभिज्ञस्य । नात्म्यगोव्यवहारस्योति । अभिधाने प्रतीत्यागीतिविच्छेदेकद्रककारक-

नियोमिज्ञानस्य कारणत्वादिति भावः । गोत्वाभिसंवन्धाच्चवति । एवं च यावद्र-

ण्यहारं तत्र पिण्डे गोत्वस्य सत्त्वात्मप्राणप्रदत्वमिति । भावः । विशेषाधानहेतुरिति । तथ्य च यावदाश्रयस्यातिंसंवन्धकमिळते सति द्वयक्रियान्यत्वम् । साध्यास्त्वति ।

तदेव दर्शयति—पूर्वोपरौंत । आधिश्रयणाच्चवतारणान्तलव्यापारस-

मुहेो हि पाकक्रियों । विक्षित्यनुकूलवेन तेमामुगामल नानार्थता । तत्र सर्वप्रागभावे

विवश्यत्वम् । सर्वधसे भूतत्वम् । कस्यचिद्धेतुमानत्वे तेमानत्ववम् । एवं च भासमानपौ-

द्रव्यपदार्थवयवकल्वत्समानाधिकरणो धर्मिविशेषः; साध्यत्वमिति फलितम् । क्रियारूप इति।

धातुवाच्या इति यावत् । तथा चैव पञ्चकादीनां प्रकाराभूतक्रियायां शक्तिः ।

धैयाकरणः: क्रुत्स्वेव कार्यामावाझीकरणादिति स्पष्टमस्मत्कृतवैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषायाम्‌।

प्रोचितप्रकाशितामिति । अल्पावयववाविच्छेदेन च्छसु:सनिकर्ष पट्स्यवेत्यर्थः ।

१ क. ख. ग. ये—गौः स्वरूपेण न गौर्ना० । १२ क. °ना ल० । १३ ख. विशेष्य० । ४ क. ख. °वकित० । ५ ग. °यादिलु० । १ क. °रविण० । १३ क. °ना हि लङ्घ्यसत्ताकं व० । ८ क. °न विवक्ष्यते । ९ क. नां हि म्र० । १० ग. °तिकम्भ० । ११ क. °ति । वाव्दोधिषु° । १२ क. °या । तत्र । १३ क. °पसुपायत्वरूपं साध्य° । १४ क. न च पञ्चादीनां क्रियायां । १५ क. °क्ति: । किंचि° ।

[ २ द्वि० उल्लास: ]

काव्यप्रकाश: ३३

ग्राह्यं संहितक्रमं स्वरूपं वक्त्रा यहच्छया डित्यादिदृश्यैरेपूपाधित्वेन संनिप्रदी०।-स्वरूपं डित्यादिदृश्यैरेपूपाधित्वेन वक्त्रा यहच्छया कल्प्यत इति संहितारूपयद्‌च्छात्मक डित्यादिराद्‌ध: ।

चण्डीदासस्तु—अनत्यं स्वलक्षणं बुद्ध्वा निःशेषतो ग्राह्यं यस्म तत्त्, जातिप्रतीत्यनन्तरे व्यक्तिप्रतीतिरिति क्रमशः च डित्यादीनां शाब्दानां स्वरूपं डित्यादिदृश्यैरेपूपाधित्त्वेन पदार्थोपस्थित्यनुकूलतया संकेत्यते। उपाध्यन्तरं तेषां किं तु धर्मिमात्रं तत्त् प्रतीत इति वृत्त्यर्थमाह ।

उ०—अनत्यवर्णनबुद्ध्येति। पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितनिमित्तकःसहकृतोयस्तः। निःशेषत इति। सर्वीयवयवावच्छेदेन तत्सामानिकर्षे संपूर्णपटस्थयेन्ति भावः। घटादिपदवाच्यदिति । मात्रान्तरासि-द्वस्य व्यतिरेके दृष्टान्तत इति बोध्यम् । वर्णक्रमशून्यामिति । वर्णक्रमग्रहशून्यामित्यर्थः । यथा पटप्रत्यक्षे न तन्वक्रमभानं तद्वदित्यर्थः । एकः पट इति पदमिति व्यवहार-रादवयवार्तिरिक्कोडवयवी स्फोटार्कः स्वीक्रियत इत्यर्थः । अत एव तत्र तद्वयत्त-वत्पदज्ञानेऽपि न तत्र गणनां विना वर्णयत्ताज्ञानमिति भावः । तदाह—स्फोटार्कय-मिति । एतेन नानावर्णततदव्यक्तितरत्वादिक्रमघटितपेन्दुत्वस्य शक्ततावच्छेदकत्वे गौरवंमान्त्यं चेत्यपास्तम्। यहच्छयेति । डित्यादिपदं तादात्म्यसंबन्धेन डित्यादि-नामविशिष्टततदर्थबोधकं भवत्वित्याकारेयच्छेभ्यर्थः। यहच्छाकल्पतत्वाच्च यहच्छा-शब्द इति । अयमेव संज्ञाशाब्दो दृश्यशब्द इति च व्यवहियते । श्रावणज्ञानस्य शाब्दबोधे हेतुत्वाद्‌ज्ञकारित्वाद्‌डत्तमाश्रय इति बोध्यम् ।

चण्डीदास इति । अन्यलव्यवच्छेद्य तच्च स्वलक्षणं धर्मिस्वरूपं बुद्ध्वा तद्‌द्वारा निर्ग्राह्यं यस्म शाब्दरूपस्य । शाब्दज्ञानেন धर्मिप्रतीत्येनात्। गवादिपदे हि विशेषणप्रतीत्यानन्तरं व्यक्तिप्रत्यय इति क्रमस्तच्‍छल्‍नुम् । आहचैव धर्मिप्रतीयमानादिति भावः । उपाधितत्वेनल्यास्य व्याख्या—पदार्थोपस्थित्यनुकूलतयैति । संकेत्यते। केवल धर्मि-ण्येवेति श्रेषः । अयं भावः । तदुपाधियुपरक्षिते शुक्तिवासा देवदत्त इत्यादाविकं शक्तिग्रह इति न तस्य बोधे मानम् । शुक्तिवासस्त्ववन्ध तत्रिवशस्तु निर्घारितविच्छेदशक्ति-ग्रहासंभवात्तत्सौकर्योयैति । तदेवाड्‌डह—उपाध्यन्तरमिति । पदाथिर्नैकल्पकं तु आकांक्षादिपदादाविष्टमेव । अत एवास्य दृश्यशाब्दत्वेन व्यवहार द्रति तद्‌द्वार । यद्‌डाद्‌-नत्यमनत्यवर्णप्रतीक्षेण ग्राह्यं स्वलक्षणं शाब्दरूपं यस्मार्थस्य बुद्ध्या निःशेषतः स्वरूपतोऽर्धतश्र ग्राह्यम् अर्थबोधकत्वं हि पदस्वरूपम् । पद्यते बोध्यते डनेनेति व्युत्पत्तेः ।

१ टी० ‘यं य०’ २ क० ‘तदर्थों’ १३ क० ‘रास्फोटा’° १४ क ‘शेष: तदाह’ ५ क० गा० पदस्य । ६-गा० ‘वमित्य’° ७ क० गा° ‘दं डित्या°’ ८ क० गा° ‘राच नाड्‌डस्मा°’ ९ क० गा° ‘प्रत्याय°’ । १० क० गा° ‘शः’ ११ गा० “कायिप°” १२ क० “ति” भावः १२ क० गा० “ध्यत इति ।

३९

प्रदीपप्रकाशोत्तसमेत:-

[ २ द्वि० उल्लासः ]

वेचयत इति सोडयं संज्ञास्वपो यहरहच्छातकैर् इति । 'गौः शुकोशैलो डित्थ इत्यादौ चतुष्टयी शब्दानां प्रत्त्तिः' इति महाभाष्यकारः । परमाण्वादीनां तु गुणमुख्यपाटा-त्पारिभाषिकं गुणत्वम् । गुणत्रिक्रिययर्हच्छानां वस्तुत एकरूपा-पामप्याश्रयभेदाद् भेद इव लक्ष्यते । यथैकस्य मुखस्य स्वड़गमुकुरतैलागालम्व-नभेदात् ।

प्रदीप:-तच्च भाध्यविरुद्धम् । तत्र शह्दस्यैवोपाधित्वेन व्यवस्थापनात् । डित्थादिशब्दा-डित्थादिनिमित्तकं प्रतीते । एवम् हि 'गौः, शुकः, चलः, डित्थः, इत्यादौ चतुष्टयी शब्दानां प्रत्तिः' इति महाभाष्यकारः । नन्वेवं परमाण्वादिशब्दानां जाति-शक्तत्वं स्यातु । न गुणशब्दत्वम् । परमाण्वादीनां प्राणप्रदत्वेन जातित्वादिति नैत्स-त्यम् । जातिशब्दा एव ते । वैशेषिकनयानुसारेण तु तत्न गुणशब्दत्वव्यहारः । ननु पश्वादिनिष्ठानां शुकादिगुणानां गुडतण्डुलादिनिष्ठानां पाकादिक्रियाणां च भेदस्य च प्रत्यक्षत: सिद्धौ व्यक्तिसंकेतपरोक्तदोष: समान इति चेतु, न । गुणादीनां स्वरूपत एकरूपाणामाश्रयभेदाद् भेद इव लक्ष्यते । यथैकस्यैव मुखस्य स्वड़गमुकुराद्यालम्वनभेदात् ।

उ०-ताहशां डित्थादिपदानां स्वरूपं स्वेन डित्थादिपदेन रूप्यते बोध्यत इत्यर्थे-रूपं ततु । डित्थाद्यर्थे पदमार्थोपस्थित्यनुकूलतया तादात्म्येन तद्वच्छेदकतयेत्यर्थः । तच्च भाष्यते । किं च पशक्चाद्येषु डित्थाद्यन्वयेत्यापि व्यर्थमेव । सर्वेषामेव शब्दानां स्वज्ञानद्वारारास्-यथानन्वयात्तथैव स्वार्थपदार्थौ बोधाच । आनन्वयाद्देश्य प्रागुक्तं शक्त्यभावाच । अपे च वहुवीहिं बुद्धिनिर्बन्ध्यान्तकारिति स्यातु । विशेषणत्वात् । किं चाश्-डव्याहार्यायामुपाधिवेनैतस्यसमंजसम् । सर्वेषामेव शब्दानां तथार्थवेनास्य वैलक्षण्यानुपपत्ते । पश्वाद्येऽपि लक्षणापत्तेश्रोति दिक् । तत्र डित्यादिपदं डित्यादिपदवति शक्तामित्याकारः ।

शक्तिमहः । न चैतद्रशक्तिमहहापूर्वं डित्यादिपदवाच्येनाज्ञातकथं तद्वच्छेदने शक्तिप्रहः: संबन्धसमानीयेन वैशिष्ट्यचैवै तत्र निवेरात । यद्वा गुणवृत्तिनोऽपि वाच्यवाच-कयोरपि तादात्म्याद्ौौकार्दोषः । वाचकत्वाच्छव्दविशेषग्रहस्तु पश्चाद्वेति बोधव्यम् ।

चतुष्टयीति । उपाधींरेषणास्य चातुविभ्यादित्यर्थः । प्रवृत्तिरित्यस्योचेतिं शेषः । प्रवृत्तिर्निमित्तम् । परमाण्वादिती । आदिना परममहच्छब्दलसंग्रहः । परमा-ण्वादः परिमाणाविशेष तद्वति हि । गुडतण्डुलादिनिष्ठानामिति । तत्रिशिष्टविकृतिनां भेद इति भावः । कारणभेदस्य कार्यभेदानियामकत्वादि-त्यसियो । उद्दृापः । आनन्वयाद्याभ्चारिरूपः । भेद इवैवते । प्रत्यभिज्ञालावव-द्विति भावः । आलम्बनम् । प्रतिविम्बाश्रयः ।

तत्संबन्ध्यध्येय च नाशोत्पा-

१ क. ल. ग. ०ति स सं० । २ ग. ०क उपाधिरिति । ३ ख. ०श्लति डि० । ४ क. ०नं मु० । ५ ख. ०मुख्ये पा० । ६ ग. ०कस्यापि मु० । ७ क. ०वदलव्य० । ८ क. ०या स्वात्मकेस्वरूपसं-वनेन तद० । ९ क. ०तो वाधा० । १० क. ०दृश० । गुणवृत्तिनोः । ११ क. ०रात्रानुपपत्तिः । चतु० । १२ ल. ग. च उक्त० ।

[ २ द्वि० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः

३५

हिमपयःशब्दांश्चाश्रयेऽपि परमार्थतो भिन्न एव शुक्लादिपु, यदृशेन शुक्लः शुक्र इत्थंगभिन्नाभिधानमन्यथोक्तिपत्तिन तच्चुक्कत्वादिति सामान्यम् । गुडतण्डुलादिपाकादिष्वेवमेव पाकत्ववादिनि । वाच्यवाचकयोरुदीरितेषु डित्थादिशब्देषु च प्रतिकर्णं भिन्नमानेषु डित्थाद्यर्थेषु वा डित्थाद्यस्तीति प्रदीय०-अपरे तु——हिमपयःशब्दाद्दुःखाद्दुःखं परमार्थतो भिन्न एव । पाकाच्छुकं रूपं नैवं इयाममुष्पलादिमिति प्रतीतः । न चेयं आास्ति । वाचकाभावात् । न चोपादविनाशौ समवायस्य प्रतीयते इति युक्तम् । तदनुबन्धे न । तथा चानुगतप्रत्ययानुरोधेन तत्रापि शुक्कत्वादिजाति:, लाघवाच्च तत्रैव मेकत्र इत्यभ्युपेयम् । एतद्व मुगुटण्डुलपाकादिप्वपि पाकत्वादिकं तथा तत्रवादिरुद्धरस्याभ्यामहालवृद्धयुदीरितडित्थादेशब्दद्वितयव डित्थाद्यर्थेपि वाच्यवाचकभावं समर्थयितुं पारिकल्पितधर्मोऽप्यास्तीति ननु डित्थादेशब्दे डित्थादित्यादिकं जाति । सैव च डित्थादिपदशक्या । एकत्नात् । इत्यजोकरत्व्यम् । एतेन ‘ बालवृद्धशुकाकुदीरितेषु डित्थादेशब्देषु च प्रतिकर्णं भिन्नमानेषु डित्थाद्यर्थेषु वा ’ डित्थादितवमस्ति ’ इति व्याख्यातम् । इवाथेन वाशब्देन चराठदस्य स्थानविनिमयात् । यद्वा सर्वेष्वेव वाच्येषु सामान्यमस्तित्वात् तद्वाक्यनातिपर्येम् । अथवा भाट्टकारमते डित्यादिशब्द एवोपाधिरिति तन्मते डपि शाब्दस्य नानात्वाद्वाचालिखा जातिरेव शाब्दीकायतेति तत्सर्वशाब्दानां जातिरेव संकेतविषय इत्याहः ‘ येषां मते संज्ञाशब्दानां शब्दो नोपपद्यः किं तु धर्मिमात्रप्रतिपत्तिस्तेपां मत आकाशादिशब्दानां चेतिः ।

उ०-प्रतीतेरिति । ऐक्याधिततारतम्यप्रतीते श्वेत्यपि बोधयम् । अनुसगतः । एकाकारः । प्रत्ययेल्यभिधानस्याप्युपलक्षणम् । अभिधानं शाब्दत्ववहारः । एवम् । अनुगतप्रत्ययाभिधानभ्याम् । शब्देष्वपि भेदस्य माध्यस्थयोपमानत्वायोगादाह-यद्व्रुते । सर्वेष्वेव वाच्ये-ध्वनिति पोठे । शब्दपरेषु शाब्देषु शाब्दत्वैव वाच्यत्ववादिति भावः । अथवोति । बालावृद्धिरितानां तेषामनेक्त्वात्सद्वद्रेन व्यतिरेकस्यापि भेद इत्यारायः । शब्दो नोपपद्यिरिति । किं तु निर्विकल्पक एव बोध इति भावः । तेषां मत इति । धर्मिमात्रस्य ततो बोधाज्ज्ञातृत्वां मत इति । आनन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्याप्तिमुपलक्ष्य हेतुत्वाच्चिन्त्यामिति भावः । चिन्त्यामिति । चिन्तावीं तुथा शाब्दशास्त्रैनैव ततो बोध्यानुभवितव्यमिति भावः ।

१ क० ‘डुखादिपु । २ क० ‘त्यादिरशुगतामिन्ना० । ‘स्यादिरभि० । ३ ख० ‘डुलपा० । ४ क० ‘ ख० म० पाकादित्समु० । ५ क० ख० ग० ‘ने डित्थाद्यर्थे वा डित्थादित्समस्ती० । ६ क० ‘ठे रक्षतु० । ७ ख० ‘शुक्र दि० । ८ क० ‘सादृशिमेषु डित्थादितवं जा० । ९ क० ‘ने डित्यायर्थे वा । १०क० वाक्ये० । ११ क० ‘ति तु तादप० । १२ ख० ‘पार्थि० । १३ ख० ‘दिपदानां । १४ क० अन्वयाप्रतिकार० । १५ क० ‘ठे । भाष्यकारस्लो डित्थादिदर्शनेपु शाब्दस्य वाच्यत्ववादिति भावः । शब्दो नो० । ग० ‘ठे । शब्दो नो० । ४५ क० तु जातिपदमक्ष० ।

३६

प्रदीपोत्तसमेलः——— [ २ द्वि० उल्लासः ]

सर्वेषां शब्दानां ज्ञातिरेव मुख्यानिमित्तमुपमेये । तद्वानपोहो वा शब्दार्थः कैश्चिदुक्त इति ग्रन्थगौरवभयान्मकृतानुपयोगाच्च न दूषितम् ।

स मुख्योऽर्थस्तत्र मुख्यो ह्यापारोऽस्याभिधोच्यते ॥ ८ ॥

स इति साक्षात्संक्रेतितः । अस्येति शब्दस्य ।

प्रदीप:-नैयायिकादयस्तु-'न व्यक्तिमात्रं शक्यं न वा जातिमात्रम् । आद्य आनन्यान्यादृच-

निराकारः । अस्येति व्यक्तिपक्षेऽन्वयाभावप्रसङ्गात् । तं चाडडक्षेपादव्यक्तिप्रतीतिः । तस्माद्व्य-

ष्ट एव संकेतः । न चाडडनन्यान्यादृशकयता व्यक्तिमचारो वा । गोत्वादिसामान्यलक्षणया

सर्वव्यक्तीनामुपमस्यतौ सर्वेषां संकेतग्रहणसौकर्यात्, इत्यातिष्ठन्ते ।

सौगतास्तु-'व्यक्तिवाचानन्यान्निदोषेऽद्वावस्त्य च देशकालोऽनुगमाभावात्तदनुमातायाम्-

तद्वाच्यत्वौ संकेतः' इत्यादिमतानि प्रकृतानुपयोगात्त सूत्रकृता दर्शितानि।

ननु वाच्यलक्ष्यव्यञ्जकाः पदार्था इति विभागोऽनुपपत्रः । मुख्यत्वेन प्रसिद्धस्य तुरीय-

स्यापि भावादिलयत आह—स मुख्योऽ ।

साक्षात्संक्रेतित एवार्थो मुख्यत्वेन प्रसिद्ध इत्यर्थः । कथमसो तथेत्स्यत आह—तत्र

मुख्योऽ ।

-कोत्साहन शब्दप्रकृतिप्रतिपदार्थं प्रभृत्यन्वितमर्थं । न चाडडक्षेपात् शाब्दाश्रय इति मह-

प्रयोगानुपपत्ति । पदवाच्यत्वपरतया परिहारादिति बोधयम् । केचित्तु जातिपदमवण्ढो-

पशिपरम् । तेनाडडक्षेपाश्रयत्वभावात्तद्विपरीतग्रह इत्याहुः । जातिरेवेति पञ्चे शुक्तादिपदे:

श्रुतत्वजात्यास्त्र स्वाश्रयाश्रयत्वेनपरस्परं पटादेराक्षेप इति बोधयम् । एतेन गोत्वादिभि: स्वस-

मव्यव्यववाक्षेप: स्यादिति निरस्तम् । साक्षात्स्वाश्रयेऽन्वयासंभव एव परस्परयाडडक्ष्रय-

स्यादडडक्षेपात् । तच्चकृत्पदस्य तादृशशब्दान्वितत्वेन कार्यतावच्छेदकंमिति पद्मे तु दोषश्-

कैच्व नेतिदृक् ।

न चाडडक्षेपादिति । तथा सति वृत्त्याडडनुपस्थितत्वेन शाब्दबोधविषयत्वानुपपत्ति-

रिति भावः । सर्वत्र सौकर्यादिति । संकेतग्रहसौकर्यार्थः ।

अनुगमाभावादिति । क्षणभङ्गवादिन: स्थिरसामान्याभावादित्यर्थः । प्रकृतानु-

प्रयोगादिति । उपाधिनिरुक्तौ हि विशेषस्य व्यक्तित्वसंब भवात्तत्प्रकृतोपयोगिगि

ऐवमुप-

हितशकल्यादिमतिमिति भावः ।

१ क. °श्वितः । १ २ घ. नवाइSSक्षे° । ३ घ. °त्र सौ° । ८ क °लानुगमात्त° । ५ क. इति ।

६ क. पदे स्वाश्रयस्वाश्रयान्तरस्य व्यङ्गनया बोधस्तात्पर्यवशादिति न दोषः । न चा° । ७ ग. °र्यः । अभिधा° । ८ क नैव° ।

मुख्यार्थबाधे तद्योगे हदितोडथ प्रयोजनात्। अन्योऽर्थो लक्षणया यत्सा लक्षणाडडलोपिता क्रिया ॥ ९ ॥

प्रदी०—अस्य शब्दस्य तत्रार्थे योऽभिधारूपो व्यापारः स मुख्यो यत् उच्यते इत्थंः । यद्वाडभिधालव्यवहारस्य नामिधा समयाभावादिन्यादौ दर्शीनात्सु लक्ष्यति—तत्र मुख्य इत्यादि ।। तत् यो व्यापारः सोऽभिधेत्युच्यते इत्थंः । मुख्यत्ववोक्तीने च वाक्यमाणस्य लक्षणाया अवांतरधुरुतरत्वस्योपरत्वात् ।

यत्नु—‘मुख्यार्थबाधे तद्योग इत्यादिकारिकोपयुक्ततया वाच्यस्य संज्ञांतरं करोति—स मुख्य इत्यादि’ इति सूत्रवार्तिके तद्युक्तम् । वाच्यार्थबाधे तद्योग इत्येव तत्रो- पपत्तौ तदर्थ संज्ञान्तरकरणस्य गौरवेणानौचित्यात । वाचके निरुप्य लक्षणिके लक्ष्यतां लक्षणां लक्ष्यति—मुख्यार्थो ।

रूढिः प्रसिद्धिः । प्रयोजनं व्यकृत्यार्थप्रतिपादनरूपम् । क्रिया व्यापारः । अन्रान्योऽर्थो यल्लक्ष्यते सा लक्षणेति लक्षणम् । लक्षणेति प्रतिपाद्यते इत्थंः । अतो नाडडलाश्रयः ।

मुख्यार्थबाधे शाक्तिसंवन्धो रूढिप्रयोजनान्यतरस्मै हेतुहेतुमद्वचनम् । व्यञ्जनानां शक्तिस्थितौ चार्तिन्यासावरणाय तद्योग इति लक्षणेडपि प्रवर्तनीयम् । योगस्य च हेतुत्वं विव- सितम् । अतो न मुख्यार्थसंवन्धो व्यञ्जनायामप्यतिव्याप्तिः ।

उ०—अभिधाकाले व्यापार इति । शाब्दबोधनिमित्तोपस्थाप्यमिति भावः । स एोडभिधे- त्युच्यत इति । एवं च संकेतितार्थबोधजनकत्वापरत्वमभिधालक्षणम् । मुख्यत्ववोत् । ‘स मुख्यार्थः’ ‘तत्र मुख्यः’ इत्यन्वितेत्यर्थः ।

रमभिधा’ ‘तादशं शाब्दार्थयोस्तादात्म्यमभिधा’ इति मीमांसकपातङ्गलमतमुपनिबद्धमिति बोध्यम् । पातङ्गलमतं वैशाकरनासिद्धान्तमनुसूया मस्माभिरुपपादितम् । तद्धापुरःस- रेति । अस्य मुख्यत्व एतदभावेऽनाश्रयणमितर्योऽह्लम्यते । लोके डपि ग्रामे कस्यचिन्मू- ल्यत्वे कृते तदभावे गौण आयाति ।

तद्योगे । शाक्यार्थोऽगें । अर्थेति । चार्थें । प्रयोजनादिति । प्रयोजनाभिसंधे- रित्यर्थः । लक्षणिकशब्दप्रयोगे वक्तुः प्रवृत्तिमेंवतीति तस्य लक्षणा- प्रयोजकत्वं बोध्यम् । व्यञ्जनायामपि । तजन्यबोधे । शक्तिस्मृताविति । शक्तेः शाक्यार्थादन्यत्वादिति भावः । स च नैव मुख्यार्थसंवन्धेनैति तद्योग इत्यनैन तद्योगावृत्तिः । योगस्य च हेतुत्वामिति । न च संबन्धस्याल्यावर्तकतया तात्पर्यमेवे तदर्थभासकमस्तु ।

१ क. °तां प्रतिपादयति तत्र । २ (चू०) अभिमान इति । अन्नराहचर्वीर्ज तु वृतिज्ञानसैव व्यापारत्व न तु ज्ञायमानत्वते । अत एव मिथ्याभूतत्रुतेर्ज्ञानाच्छादनद्रोधः । ३ क. °ति । तत्र मुख्यः स मुख्योऽर्थ इत्य० । ४ ग °वेल्पाश्र० । ५.क. गा । °ने । प्रयो° । ६ (चू०) न मुख्यार्थोऽति । कि तु शक्तिसंबंधेनैव मुख्यार्थबोध इत्याशयेन । ७ क.. °ति । प्राग्यहीत्रो° ।

३८ प्रदीपोध्योतसमेलनं:- [ २ द्वि० उज्ज्वासः ]

प्रदीप् -अर्थसंवन्धेन ध्वनिप्रतिपादनं संशयति इति तद्वारणायान्य इत्युक्तम् । अन्योडमुष्यः । यदि ति गुणीभूतलक्षणक्रियामात्रपरामर्शः । तेन ‘ शाब्यसेवन्येनार्हैःक्यप्रतिपत्तिलक्षणा ’ इति प्राचीनमतैनैतल्लक्षणम् । “तद्वेधः : शाब्यसेवन्ययोः लक्षणा” इति परामर्थः । प्रतिपत्तिहेतुरहिं वृत्ति: । न तु प्रतिपत्तिरेव । यत् यदित्यस्य यत् इत्यर्थकया संवन्धवपरतयैव सूच्यतायाल्यां तदयुक्तम्। ‘ नामिधा समयाभावादेवभावात्न लक्षणा ’

इत्य्यनं ‘मुख्यार्थेवा|धितत्वं हेतु:’ इति व्याख्यानाविरोषात् । न हि संवन्धेरुपलवे लक्षणाया: संवन्धयो हेतुर्थ्यटते । ननु प्रतिपादनं चेद्लक्षणा न तर्हि शाब्दधर्मः । गृहादिदेशावदानां नीराधिकमुपस्थाप्य विरामे नीराद्यर्थनैव स्वसंवन्धेन तीराद्यर्थप्रतिपादनाल्लक्ष्यस्य पदेन संवन्धाविरहाच्चेत्य आ-रोपिता क्रियते । शाब्यसेववहितलक्ष्याथाविषयत्वाच्छब्दैरारोपित एव स व्यापारः ।

उ०—किं संवन्धज्ञाननेति वाच्यम् । अनुपस्थिते पदार्थे तात्पर्येऽस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् । संवन्ध-ग्रहहश् प्रागेव कदाचिज्जातः । एवं च प्राग्महीतसंवन्धे पुंसां तेन संवन्धे तटादिस्मृतिस्तौ पश्चा-त्तच्च तात्पर्येघहे तच्छादनबोधः । अनुपपत्तिप्रतिसंघानस्याऽपि तात्पर्यग्रह एवोपयोगो बोध्यः । गुणीभूतोऽपि । कर्तृविषयकलक्षणबोधनय इदम् । क्रियाविषयकलक्षणबोधनयेऽ तु न कश्चिद्रोप । तेन शाब्यसंवन्धनेनैति । अनुगततज्ज्ञानेतुकेत्यर्थः । पदाच्छक्यवैय्स्मृतिस्तथा च शाब्यसंव-न्धिलक्षणस्मृतिरिति तन्मतम् । अंग्रे न वद्याः-मुख्यार्थेवा|धज्ञानकालिकतया|पि शाब्यसंव-न्धज्ञाने देयम् । तेन मुख्यप्रवृत्त्या|धज्ञानकालिकतीरादिस्मृतिस्तौ नातित्यादिः । गणी

द्वयमित्यादौ गुणपदेन स्वकारणत्वेन ज्ञातमगमोपस्थितौ च नातित्यादिः । वस्तुगत्या गुणस्य गुणपदशक्यत्वेऽपि शाब्यत्वेन तदा डग्रहात् । मुख्यार्थेवा|ध इत्यस्य च तात्पर्यविषय इतरपदार्थे छात्रिगमने छात्रिणमन्वयाच्चात् निर्हेतुकलक्षणामासोऽतित्याशिवारणाय तर्हित इत्यपी लक्षणे निवेश्यम् । एवं च शक्तित: शक्तिज्ञानशाब्यस्मृतिविषयशाब्यसं-न्धज्ञानान्यज्ञया तात्पर्यविषयेतरपदार्थाराथवाच्छेदकावाच्छेदकरूपेण तद्व-च्छिन्नावयवज्ञान-काश्चिना रुध्दिम्रियो जनान्यतरहेतुकौ डशक्यार्थप्रतिपत्तिस्तत्फजनकज्ञान-विषयशाब्यसंवन्धरूपलुप्यापारो वा लक्षणेत्याहुः । न तु मान्तपरोति । यदि त्वन्वय-प्रेमुखप्रतिपत्तिहेतुरहिं तौ त्रियं तु स्मृतिरित्युच्यते तदा मूलोक्तमपि सम्यक् । हेतुग्र्हटत

वार्त्ती । शाब्दबोधजनकशाब्यसंवन्धस्यैव लक्षणात्वेन तद्विरोषणलक्षणार्थैशा।डविरोधसामग्रीप्र-तिपादनार्थैव तदलक्षणविचार इति ।

प्रतिपादनं चोदिति । भावरलुंडनतें करणल्युंडनंतं वा । आरोपित एषोति । स्वहे-तु ९ क. ‘शक्यार्थैष्प्र’ १, २ क. ‘न्यस्वरूपत्लेन ल°’ १, ३ क.ग. ‘ति’ १, तज्ज्ञान° १, ४ क. काव्याचे वाक्यसंत° १, ५ अत्र नव्या इत्यारंभ्य चिन्त्यमेतदिवस्यान्तो ग्रन्थ: कुपुस्तके न दृश्यते । ६'क. द्वावाध° १, ७ ग. ‘णपदस्य’ ८ क. तात्पर्यग्रंह° ९ क. ‘नशक्य°’ १० ग. ‘हः हेतु°’ १, ११ क. इति । स्वार्थींणिचि भाव° ।

[ २ द्वि० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ३९

कर्मणि कुशल इत्यादौ शब्देऽग्रहणाच्चयोगादृणायां घोष इत्यादौ च गड्ढ-दीपां घोषपादारन्वारंभवाच्चानुर्यार्थस्य वाधे विवेचकत्वादौ सामीप्ये च संबन्धे रहितः प्रसिद्धे; तथा गड्ढानटे घोष इत्यादे: प्रयोज्याद्येपां न तथा प्रतिपत्तिस्थेपां पावनत्वादीनां धर्मोपां तथा प्रतिपादनात्मन: प्रयोजनाच मुख्येनामुख्यैर्योभि लक्षयते यत्स आरोपित: शब्दच्यापार: सान्तरार्थेनिष्ठो लक्षणा ।

प्र०-वस्तुतोडनिष्ट एवत्यर्थ: । तत्रैवदुक्तम्-“सान्तरार्थेनिष्ठ” इति । रूढत्वेन यथा—कर्मणि कुशल इत्यादौ । अत्र दृश्येग्रहणात् । तन्न “मुख्यो” 'शब्दच्यायः' । विवेचकत्वं च संबन्धः । एवं-मन्यत्राप्यूह्यम् । तथा च तैलझादिजनपदशब्दा जने । त्वक्शब्दरसम्विगिन्द्रिये । प्रयोज-नाद्यथा—‘ गड्ढायां घोप: ' इत्यादौ । अत्र हि गड्ढानटे घोष इति मुख्यशाब्दाद्वादशों पावनत्वं न प्रतियते यादृशं ‘ गड्ढायां घोप: ' इति लक्षणीकात् ।

लक्षणां तावद्द्विविधा—शाब्दा गौणी च । तत्र शाब्दद्विविधा-उपादानलक्षणा लक्षण-‘आलक्षणा च । ते अपि प्रत्येकं मारोपा साध्यवसाना चेति द्विविधे इति शाब्दौ भेदादृक्ष-दशसंवन्धप्रतियोगिशक्तिसंवन्धरूढोप इत्यपों तत्रोक्तिः ।

उ०-तुसंवन्धप्रतियोगिशक्तत्वसंवन्धरूढपरम्परया शाब्दनिष्ठत्वमात्रेणाडडरोपितत्वोक्तिः । ता-दृशसंवन्धयसत्वान्नरूढरूप इत्यपों वा । वस्तुत इति । साक्षात्संवन्धवेनैतथ्यर्थ: सान्तरार्थानि-घृ इति । साक्षाद्धेनिष्ठ: सान्तरा परम्परया शाब्दनिष्ठ इत्यर्थ: । विभक्त्यर्थोभ्यये प्रकृतिजन्यो-पस्थितेर्हेतुत्वात्स्वशक्यमंवेन गड्ढापदजन्यैव तीराद्युपस्थितिरित्युक्तमिति । साक्ष्य-संवन्धस्यैव लक्षणात्वेऽपि तस्यापि परम्परयैव शाब्दनिष्ठत्वं बोध्यम् । तथा च तीरादिरूपोS-थः स्वशक्यसामग्रीष्यादिसंवन्धेन गड्ढापदवाच्यति ज्ञानेनैव लक्षणाज्ञानम् । तदेव च शाब्दवोधे हेतु: । एवं च लक्षणाजन्यशाःशब्दबोधे तादृशज्ञानजन्योपस्थितिवेन हेतुत्वमिति तीरं प्रवाहसं-

यीति तिज्ञास्य न हेतुत्वेन शक्तिज्ञान जन्यत्वेन हेतुत्वं वाच्यमित्यनौरवम् । एवं च यत्न कचित्तादृशपदसंवन्ध्याग्रहणंरादौ, किञ्चिदर्थसंवन्धिग्रहणंरादौ, कचित्तादृशमानसत्वादशग्रहोत्तरमेव लक्षणाजन्योष इति न व्यभिचारोऽपील्यादृश: । विवेचकत्वं च सतों ग्रहणमस्ति । परित्यागरुपं कुशलाद्यैषिण दृषे च वचने इति भाव: ।

कर्मणि कुशलः, लावण्यं, मण्डपः कुण्डलमित्यादौ द्रष्टव्ये: प्रयुक्तिनिमित्तवाच्युत्पत्ति-निमित्तस्य च झटित्यप्रतीतेःवां विनाडपि तत्प्रतीनेक्ष कुत्र क्कचित्कुशलपद-स्थै वैयाकरणः: साधनाच्च रूपादर्शितकरवातां कोऽचिन्त् । इत एव वाक्यस्वरासादाह-वाचांते ।

एवं तैलपदस्य तिलविषयोरो द्वे शक्त्यौ सापेक्षे निरूढलक्षणा । घोष ण । आभीरमष्टौ । अर्थान्तरसंकोचितवाच्यच्वन्यातिदेयवस्त्वर्थे लक्षणां विभजते लक्षणोति । ते अपीति ।

१ क. णलायो° १२ क. पाचिकरणत्वा° । ख. ग. मुख्यस्यार्थ° । ३ ग. मुख्यार्थ° । ४ क. ध्वा° १५ क. त्यादिप्र° ६ ख. ग. पां तथा न प्र° । ७ ग. श्वो ल्र° ८ क. ग. किं:। वसु° । ९ क. त्रियोज्योपस्थितेर्हेतुविमस्यन्तस्थैयैव वा लक्षणेभति न दोपः । विवेच° । १० ग. त्वे शक्तिज्ञाने जन्यस्थृजन्यस्थृमने । ११ (चू०) व्युपपत्तिनिमित्तस्थैति । व्युपपत्तियोगः । तन्न-लुकं यत्रिमित्तं प्रयत्तिनिमित्तं कुशलाग्रहणकर्तृं तच्चलयेथे: । १३ कू. ग. कारकं° ।

४० प्रदीपोद्योतसमेतः— [ २ द्वि० उल्लासः ]

स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थं स्वसमर्पणम् ।

उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा ॥ ९० ॥

प्रदी०-न्वारः । गौणी हि दृश्य—सारोपा साध्यवसाना च इति पड्‌विधत्वं लक्षणाया: कारिकात्रयेण प्रतिपादयति—स्वसिद्धये । स्वसिद्धये स्वार्थस्यान्वयप्रवेशसिद्धये पराक्षेप: परलक्षणम् । स्वार्थोपरित्यागेन परार्थेऽलक्षणमुपादानमित्यर्थः: अत्र हि “कोऽकिं यो वधिरक्ष्यताम्” इत्यस्मिन् न तृतीयभेद-

स्त्वम् । एवं परार्थी स्वसमर्पणं परस्यान्वयप्रवेशसिद्ध्यर्थं स्वसमर्पणं स्वार्थ-परित्यागः । स्वार्थोपरित्यागेन परार्थेलक्षणं लक्ष्यणामित्यर्थः: । एताभ्यामुपाविभ्यां शुद्धैषा द्विविधोक्ता न तु गौण्यापीत्यर्थः: । एतेनान्यत्र नहलस्वार्थोजहलस्वार्थो इत्युच्यते । ननु शुद्धैवेत्यनुपपन्नम् । गौण्यापि तथात्वसंभवात् । तथाहि—गौर्वाह्नीक इत्यादौ लक्षणलक्षणा तावत्स्फुटैव । उपादानलक्षणा तु गोवाहीकेऽभयतृष्णिये गाव एते .समानो-

यन्तामित्यादिषति चैमेवम् । अत्रोपचारबोजे संबन्धः: साध्यस्मिन्नयो वा । आचे शाक्य-साधयस्य शाक्यावृत्तितया कयं शाक्यस्यापि लक्षणता । येनोपादानलक्षणा स्यात् । अन्यत्र कयं गौणी । साध्यसंबन्धप्रयुक्तलक्षणाया एव गौणीत्वात् ।

उद०-उपादानलक्षणलक्षणे इत्यर्थः: । तत्रोपादानलक्षणा सारोपा यथा । कुन्ता: पुरुषा: प्रविशान्ति । साध्यवसाना यथा । कुन्ता: प्रविशान्ति कुन्तान्भाजियोति च । लक्षणलक्षणा इदं तद्रूपोहारिष्यते मूल एषेतत् बोधयम् । लक्षणवाचकपदस्सत्वाससत्वमात्रेणैषड्‌रोपाधय-

स्त्याग्रक्ष तस्योपस्थितिसत्वेऽपि शब्दबोधेप्रवेशामित्याहुः । शाक्यावृत्तितयेत्यादि । मातृ: । साध्यसस्य भेदेऽघटितत्वादिति भावः । साध्यसंबन्धप्रयुक्तलक्षणायाएव गौनीत्वादिति । ऐतेन कुन्ता: पुरुषा इत्यदौ कुन्ता: पुरुषा इत्युपादानलक्षणा स्यात् ।

तन्न्त्व दुरोभिलाष्यपास्तम् । एवं गर्दैव घोषवतील्यादौ शैत्यपावनत्वादिप्रकारकलक्षणायां कुन्ता: प्रविशान्तीत्यादावपि पीडाकारित्यादिना । लक्षणायां च गौणत्वं संंभवत्येव । लक्षणलक्षणात्वं तु गौण्याः इष्टमेवेति भवत् । नह्यास्तु यत्रिकिचद्दोशसदशश्वेन गोवाहीकसमुदायप्राप्ति-

पिपादमिष्या मान प्रते यान्तीति परत्कु तदा गौण्याया दृश्यैव । वस्तुतो रूपकै भेदा वर्तितसाहृश्यस्यैव संबन्धताया वक्ष्यमाणत्वेन सा दुरोरवैत्याहुः । केचित्तु पदं कुन्तं कुमुदमि-

त्यादौ पदंअजादिपदानां योगार्थमात्रे ह्लक्षणास्यले जहदनह्लक्षणा तृतीयाडपि । न च योगमात्रेण निर्बन्धे किमत्र लक्षणया । एकपदोपस्थास्यत्वप्रत्यासत्त्या प्रथमं रूढ्यर्थे

१ ख. गा. ०इति । लक्षण ० । २ ग. ०हुः साध्य० । ३ च. एतेनैवारम्यान्यदेतदिदर्शनतो ग्रन्थ: क. पुस्तके न हृश्यते । ७(चू०)सूर्यीविकासिप्रभुपरवलयबोधकैकुजशब्दस्य चन्द्रविकासिकमलां-

र्थककुन्दादिविरोषणं पदंकोत्पत्तवरूपत्ययोगार्थे लक्षणा ।

[ २ द्वि० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ४१

'कुन्ता: प्रविशान्ति यत्र्रय: प्रविशान्ति ' इत्यादौ कुन्तादिराश्रितंमनः प्रवेश-सिद्धचर्थे स्वसंयोगिनः पुरुपा आक्षिप्यन्ते । तत उपादाननेनेयं लक्षणा । गौरवुबनः्य इत्यादौ श्रुतिसंचोदितमहुवनधनं कथं मे स्यादिति जात्या

प्रदी० -तत्संप्रादानलक्षणा यथा—'कुन्ता: प्रविशान्ति यत्र्रयः प्रवेशायं' इत्यदै । अत्र कुन्तादयः स्वतोऽसंभवत्प्रवेशवशात्तत्र्रद्वये स्वसंयोगिपुरुषाल्लक्ष्यन्ति । यथा च काकेम्यो दधि रक्ष्यतामित्यादिसंग्रहस्तथोक्तम् ।

अन्ये पुनर्जातिपदार्थवादिन उपादानलक्षणामन्यूमुदाहरान्ति । यथा—'गौरवुबनः्य:' इति श्रुत्या प्रतिपादितमहुवनधनं गोपदार्थस्य जातेरम कथं स्यादिति जात्याड्कचोदकतया कथंचित्स्वानव्यतिरिक्तये व्यक्तिलक्ष्यते । ननु व्यक्तिरभिधेयैव न तु लक्ष्येति चेत् । व्यक्तौ

उ० -योगार्थस्यान्वयेन जनितानन्वयशोधितया निराकाड्क्षत्वेन पुनरजुंषाधानकल्पने मानाभावेन च कुमुदादत्पर्येघहस्य तद्धार्थप्रतिसंधानपूर्वकं निर्येन ग्रहणं च लक्षणाया एवौचि त्यात् । रूदचर्थाविरोध्यकयोगारूढवोधश्रयैव श्युत्पत्तिरत्वाचेत्याहुः । वस्तुतस्तु इयं जहत्स्वा-र्थी । परार्थी स्वार्थनिरासान्मिति तल्लक्षणात् । तत् स्वार्थनिरासं स्वार्थत्यागः । मे च स्वार्थ-त्वावच्छिन्नस्य यस्य कस्यचिद्वच्छेदकावच्छिन्नस्य वेत्यन्यदेतत् ।

असंभवत्प्रवेशान्वया: । असंभवत्प्रवेशान्वया: । तत्सिद्धये । स्वीयशक्यार्थस्य प्रवेशा-न्वयसिद्धये । 'कुन्तसंयोगितंव लध्यतावच्छेदकम् । अतिगहनत्वप्रतीति: प्रयोजनम् । यस्त्री: प्रवेेशयेत्यत्र च तात्पर्योविषयीभूतमोजनार्थप्रवेशाद्यन्वयुपपत्तिद्र्वेधन्वया । रूढौ तु श्रेतो धावतीति । येन्तु शक्त्योपस्थितकुन्तस्य लक्षणयोपस्थिततंवांधिनन्वयान्वयाद्विशिष्ट-लाभ-इति । तत्र एकपदार्थयोभेदेन परस्परमन्न्वयस्य एककारातिरिक्स्थलेद्वकारात् ।

अत एव हार्घावतीत्यतयत इन्द्रसंनिधौ शक्षो भावतीति न बोध: । विद्दान्मानेसत्यादावमेदेन बोधश्रेत्याहुः ।

अन्य इति । मण्डनमिश्राः । स्यादितीत्थंतेन मुुख्यार्थवाघसूचनम् । अवच्छे-दकतया । स्वनिष्ठपरिच्छेदकतयानिरुपकत्वेन । अननेन लक्षणामूलयोगप्रदर्शनम् । कथं-चित्र । परमंरया स्वान्वयितृत्तित्वरूपया । स्वान्वयसिद्धये । एवस्यमन्वयनान्वय-

१ 'ज्ञान्तीत्यो' १२ क० 'तस्प्रवेशार्थं पुरु०' म० । 'तस्प्रवेशस्य तिदृश्ये स्त्र०' । ३२ क० 'इत्यत्र शु०' । ४ क० ग० 'तिच्चो' । ५ क० 'तिनोदे' । १५ क० 'यं मे कथं स्या' । १६ क० 'तस्वार्थस्यान्व०' । ६ कं. 'गाथेवाच०' । ८ ग० 'मू०' । हु० । ९ यस्याद्यारम्येत्याहुरित्यन्तो ग्रन्थ: क० । पुस्तके न दृश्यते । ९० स्वं जाती: । स्वान्वधयिनी व्यक्तिः । तद्वस्थितमुन्वन्धने(दू) ६

४२

प्रदीपोयोतसमेतः— [ २ द्वि० उल्लासः ]

व्यक्तिराक्षिप्यते। न तु शब्देनोच्यते ।

‘ विशेष्यं नामिभिआ गच्छेत्क्षीणशक्तिविशेषणैः ’

ईति न्यायात् । इत्युपादानलक्षणा तु नोदाहरिष्यते । न हि त्र प्रयोजनमस्ति । न वा रूढिरियम् । व्यक्तिराक्षिप्यते । यथा क्रियतामित्यत्र कर्ता, कुवित्यत्र कर्म, प्रविश

प्रदीप०—हि केवलायामेवाभिधा, जातिविशिष्टायां वा । आद्य आननत्यलभ्याभिचारौ । अन्या नामगृहीतविशेषणान्यायेन जात्येवाभिधा । व्यक्तिप्रतीतराक्षेपादेव संभवात् ।

तदुक्तम्—

‘ विशेष्यं नामिभिआ गच्छेत्क्षीणशक्तिविशेषणैः ’

ईति । तदेतदपेशालम् । प्रयोजनस्य रूढेश्व तृतीयलक्षणाहेतोरभावात् । जातिनव्यक्तिपदार्थौदासीन्येन हि लोकप्रसिद्धिमाश्रित्य रूढिविचारः । कथमिह भट्टमते व्यक्तिप्रतीति: ! जात्या आक्षेपात् । व्यक्तिं विना तस्या अभावात् । यथा क्रियतामित्यत्र क्रियया कर्तुः, कुवित्यत्र कर्मणः ।

उ०—सिद्धये । नामगृहीतेति । एवं च लाघवाज्जातोरेव शक्तिरिति तद्भावः । आक्षेपोदत्त लक्षणं । क्षीणशक्तिविशेषण इति । उमयत्रापि शक्तिरितिमत इति भावः । तृतीयांत इति । तृतीयाल्व लक्षणाहेतोरभाववात इति । लोकप्रसिद्धिमाश्रित्य । लोकप्रसिद्धौ हि यथा देशे यत्प्रयुक्तस्य कलिङ्गपदस्य तद्भासिँ । गवादिपदस्य तु व्यक्तिं बिना न कापि प्रयोग इति भावः । जात्याडSक्षेपादिति । आक्षेपोSत्रानुमानम् । व्यक्तिं विनेऽनुमानसहकृतपदनेव व्यक्तिवोधः । पदजन्यपदार्थौस्पस्थितिहेतु-

तुहेतुमद्भावे वृत्त्येतस्य गौरवेणाप्रवेश इति भावः । प्रथे तथ्योधिनिवृत्त्यर्थबोधकत्व्य-तस्त्वत्रपि प्रकृतितात्पर्यविषयेऽन्विततत्वविषयेऽपि न विभक्त्यर्थोऽन्वयानुपपत्तिरिति भावः । एवं चान्यलभ्यत्वादिपि न लक्षणेति बोध्यम् । वस्तुतो लक्षणायामपि नोपादानत्वं जाते-

रनुवर्तनान्वयान्वयाभावेन विशेष्यान्वयिना तथाडन्वयान्वयिति तत्त्वम् । यद्योति । कृति:साध्य गुणत्वात्, सनिप्शा कृतित्वादित्यनुमानेन तयोर्लोभ इति भावः । अत्र भट्टमते

कयं व्यक्तिप्रतीतिरिति वदता स्वमते व्युत्पननया सेति सूचितम् ।

9 ग० ‘इत्यु० ’ । १२ क० ‘व्यस्ति प्रयोजनमत्र ’ । १३ क० ‘णा ’ । तृती०’ । ८ क० ‘कृते ’ । शक्यार्थे प्रयोगो यस्य । ५ क° ता । कृतिप्रयोज्योपस्थितिक शाब्दबोधदौ कारणम् । व्यञ्जना वाDडSक्षेप: । यथेति । ६ घ. यथोति । कृतिजांतिवो साध्या धर्मत्वात् ! इति अनु मानेन ! ७ क० ‘वः ’ । यौग्य० । ग. वः । स्तुताँ” ।

[ २ द्वि० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः। ४३

पिण्डीभित्यादौ गृहीं भक्षयेत्यादिं च । पीनी देवदत्तो दिवा न भुक्त इत्यत्र च रात्रिभोजनं न लक्ष्यते । श्रुतार्थोपत्तेरथोपत्तेर्वा तस्य विषयत्वात् ।

गड्नायां घोष इत्यत्र तटस्थ्य गौषाधिकरणत्वेनसिद्धये गङ्गाशब्दः स्वार्थेनैव प्रतीत्येवमादौ लक्षणेनैव लक्षणा । उपचरुपा चेयं शुद्धा । उपचारेप्यश्रितत्वात् । अनयोरभेदयोलक्ष्यस्य च न भेदप्रदर्शनेऽपरे तु-‘पीनी देवदत्तो दिवा न भुक्त इति वाक्यमभोजी पीन इत्यल्त्पी-

नत्वान्वयप्रयोजकस्य भोजित्वस्याप्रतीत्या अयोग्यतामलभमानमनवयवं न बोधयति । तेन तत्सिद्धये रात्रिभोजनं लक्ष्यते । तथा च दिवा न भुक्त इति मुख्यार्थमदायैव तद्धक्षणान्युपादानलक्षणयेयम् ' इत्याहुः । तदस्यसम्यक् । शाब्दबोधाहरनयेडार्थोपत्तेरेव रात्रिभोजनप्रत्ययेन लक्षणानड्ढीकारात् ।

लक्षणलक्षणां तु गड्नायां घोष इत्यादौ । अत्र तटस्थ्यगोषाधिकरणत्वनसिद्धये गङ्गादिशब्दा: स्वार्थमर्पयन्ति स्वार्थे परित्यज्य तत्रैव वर्तन्ते । उपचरुपा चेयमुदाहता शुद्धा न तु गौणी । उपचारामिश्रा हि गौणीत्युच्यते । उपचारश्र सदर्थ्यसंबन्धेन प्रवृत्ति: ।

सादृश्यादितिशयमाहेनं भिन्नार्थमेदप्रतीतिस्थगने वाच्च न चाक्त्योस्तत्समवः केचित्पुनराचक्षते-उपचारामिश्रत्वं न शुद्धाया मिश्रातो भेदकम् । किं तु तटस्थ्य तच्च लक्ष्यस्य मुख्यार्थस्य च भेदप्रतीति: । तथाहि—गौरवाहीक:, गैरयमित्यादि ।

उ०-योग्यतामिति । अन्वयप्रयोजकलरुपवत्वं योग्यतेति भावः । श्रुतार्थोपत्तेरिति । श्रुतशाब्दादन्वयबोधानुपपत्तौ शाब्दबोधलम्पनं श्रुतार्थोपत्ति: । अर्थोपचेरिति । प्रत्यक्षादिना प्राप्ततस्य दिवाडभोजिसंबन्धनिपीनत्वस्य तद्द्रि-प्ते: ।

नादनुपप्तेरिति भावः । गौषाधिकरणत्वेनसिद्धय इति । तदन्वयासिद्धय इत्यर्थ: । स्वार्थेमू । स्वशब्दौंक्यं प्रवाहरुपम् । अर्पयन्ति । अन्वयरुपगङ्गानुपस्थापयन्ति । तत्रैव वर्तन्ते । तद्विषयेऽ-मेव वोधं जनयन्तीत्यर्थ: । शुद्धैवेति व्याचष्टे—उद्योति । गौणीभेद: साध्य: । उपचारेव शाक्यमेदप्रतीतावपि भेदस्थगनं नास्तीति भाव: ।

रामिश्रत्वं हेतु: । नचोक्योरिति । शाक्यभेदप्रतीतावापि भेदस्थगनं नास्तीति भाव: । शुद्धाया: । उभयोरद्विविधाया: । मिश्रात: । गौणीत: । भेदप्रतीतिरिति । भेदप्रतीतीरिति पाठे । भेदप्रतीतीनाम् ।

१ गा० ‘दि’ पा० । २ गा० ‘त्रा’ रा० । ३ गा० ‘तेरड्था०’ । ४ क ख गा० ‘गतासि°’ । ५ ख ‘स्वार्थे सम’ ब गा० ‘स्वार्थसमर्पणं’ । ६ क ख गा० ‘मिश्रत्वा’ । ७ क० ‘पेत्या’° । ८ क० ‘तद्वो रा°’ । ९ क० ‘णा च व गा°’ । १० क० ‘चोम्यो’ । ११ घ ‘भेदुप्रे’ । १२ क० ‘शक्यमू । अपि च न्ति । तैः परित्यज्यान्वयबोधो° गा० ‘शक्यम् ! अपं° ।

४४ प्रदीपोध्यातसंबंधः— [ २ द्वि० उज्ज्वासः]

रूपं तादृश्यं । तदादीनां गद्यादिशब्दैः प्रतिपादने तच्चप्रतिपच्चौ हि प्रतिपिपादयिषितप्रयोजनसंप्रत्ययः । गद्यादिसंवन्धमात्रप्रतीतौ तु गद्यादटे घोष इति मुख्यनिष्ठः1शब्दानःकल्पपातः को भेदः ।

प्रद्दी०—त्यादौ भेदेऽपि शाब्दलक्ष्ययोर्मेदः प्रतीयते न तु गद्यादि घोष इत्यादौ । तत्र भेदमात्रप्रतीतेरिति ।

अन्ये तु ‘गद्यादि घोषः, यष्टीः प्रवेशाय’ इत्यनयोरेव परस्परभेदहेतुतस्तटस्थत्वात् । गद्याद्यामित्यत्र तत्सत्वात् । यष्टीरित्यत्र तदभावात् , इति मन्यन्ते ।

तदुभयमप्यसत् । अस्ति हि गद्यादिपदैराश्रितप्रतिपादने गद्यादिनिष्ठपावनत्वादिरूपप्रतिपादचिषितप्रयोजनप्रत्ययः । तत्र गद्याद्वादिप्रतीतिरेव बीजम् । न तु तीरत्वादिप्रतीतिरेव । तैरेव घोष इत्यत्रापि तत्प्रतीतिमप्रज्ञात् । गद्याशाब्देन तटप्रतिपादने गद्यसंवन्धस्तत्र प्रतीयते । तदेव च तद्धीनमिति चेत् । एवं हि गद्यादटे घोष इति मुख्यशब्दप्रयोगेऽपि तत्प्रतीतिः स्यात् । तत्संवन्धप्रतीतौ विशेषाभावात् । अथ बाधे जागरूकं कयं गद्याशाब्दादिमिःग्रंझातस्वादेकं तैरेव बोध्यते इति चेदुच्यते । शब्देन लक्ष्येर्धे प्रतिपादिते तत्र मुख्यमेदो व्यज्यते ।

तदेतदुक्कम्— ‘तदादीनां गद्यादिशब्दैः प्रतिपादने तच्चप्रतिपच्चौ प्रतिपिपादयिषितप्रयोजनसंप्रत्ययः ’ इति । अत्र प्रतिपादने इति संबिसंख्या ।

उ० — मात्रप्रतीतेरित्यर्थः । अभेदः प्रतीयते इति । फलत्रयेति शेषः । एवं हि गद्यादटे इति । गद्यादिपदजन्यतटतत्संवन्धशाब्दबोधस्वमेव तद्रियामकमस्तु किमभेदप्रत्ययेन । त्वामस्मि वाच्यं, कमलानि कमलानि, उपकृतं बहु नाम साहेनतीत्यादौ वाच्यार्थोभेदप्रत्ययस्य प्रकृतानुगुणत्वाच्चेति न कथमपि गद्यादिशब्दे । गद्यादिपदिवोधकशब्दप्रयोगेऽपि तत्प्रतीतिः स्यात् ।

इकृतयैव तस्मा धर्मिग्राहकमासिद्धत्वादिति भवितः । येषां तु बाध्यज्ञानं न बोधे प्रतिबन्धकं तन्मते व्यज्यनायां बाध्यस्याप्रतीतिव्यङ्ककार्ये संवितिमाह—नव्यग्राहि1द्वितीयानपि न युक्तम् । यथार्धितस्य गद्यादिपदामित्यतौ

9 ख०मू० तीरादि० । १३ क० नन त० । १३ क० तिरपि । तो० । १४ क० व त० । ५ क० के ग० । १६ क० कं क्यं ती० । ७ क० ते । न तु व्यज्जने बाधः प्रतिबन्धक इति काल्यविदां पन्थाः । तदे० । ८ क० तौ हि प्र० । १३ क० ते । वक्ष्यति च सारो० । १० क. गा० थः एवं हि । ११ क. येनैत नब्या । ११२ क. ग० थः । न च व्या० । १३३ वाधितार्यंते (नू०) । ‘योगः फलन नो’ इति वच्यमाणतां । १४८ क. गा० थः । व्यज्जनायां । १५ म० ।ति संक्षे० । १९६ क० स्त्य विशेषाभावाच्चेत् ।

[ २ द्वि० उल्लास: ]

काव्यप्रकाश:

४५

सारोपाडन्या तु यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा ।

आरोप्यमाण आरोपविषयश्च यत्रानपहुतमेदौ सामानाधिकरण्येन निर्दि-

क्षीयते सा लक्षणा सारोपा ।

विषय्यन्तः क्रतेदन्यस्मिन्सा स्यात्साधयवसानिका ॥ ११ ॥

प्रदी०-पसाङ्घवसानयोगोऽपि मेदयोर्मेदेऽप्यमेदावगमः सर्वथैवामेदप्रतीतिस्त्व फलम्' इति ।

किं बहुना बाधित एव पावनत्वादिविरोषस्स्टटादौ प्रतीयते । यत्सूत्रव्यत्पयति—‘योग: फलेऽनो' इति । नन्वेकं कथम् गौण्यामेवमेदप्रत্যয়ं प्रयोजनं वक्ष्यति शुद्धमेदयोसतु प्रयोजनान्तरमिति चेत् । गौण्यां तन्मात्रस्य प्रयोजनत्वात् । शुद्धमेदयोसतु मुख्यस्य

प्रयोजनान्तरस्यापि भावात् । नतु शुद्धायाममेदप्रत্যয়स्यामात्रावादिति संक्षेप: ।

गौण्यमेदौ लक्षणयैव विभजते—सारोपा०

अन्याड्योऽद्रैणी, आरोप्यवसानाभ्यां मिग्यते न तूपादानलक्षणाभ्यामिति तुशब्दार्थ:।

विषयी, आरोप्यमाणो गवादिविषय आरोपस्य वाह्यीकादिश्व यत्र तथा अनपहुतमेदौ

सामानाधिकरण्येनोक्तौ शब्दप्रतिपाद्यौ सा लक्षणा सारोपा । विषयविषयिणोर्मेदेनोपन्या-

सस्यात्राडडरोपपदार्थवस्त्वात् ।

विषय्यन्त:० ।

उ०-विरोषाभावादिति दिक् । संक्षेप इति । नव्यास्तु शाक्यतावच्छेदकप्रकारकलक्ष्य-

बोध एव लक्षणाज्ञानस्य कार्यम् । एवं च गडात्वादिनैव तीरस्य बोध इति शेत्पावन-

त्वादिप्रतीतितये मघ्ये शाक्योमेदाविष्यकं ज्ञानान्तरं नाङ्कीकार्येम् । न चैवं प्रवाहत्ववि-

शिष्टे घोशाभावज्ञानेन तीरादौ प्रवाहत्वभावज्ञानेन च प्रतिबन्ध्यत्कयं लक्षणार्थबोध इति

वाच्यम् । बाधकुत्रे: शाब्दबोधप्रतिबन्धकत्वात् । न चैवमपि जायमानबोधेऽप्रमाण्यश-

ङाजनेन तत्स्मत्कारानापत्तिरिति वाच्यम् । विषयतासंबन्धेन शाक्यतावच्छेदकतत्-

मानाधिकरण्येधं तदन्यतरविषयकबाध्रमहजन्यप्रामाण्यज्ञानं प्रति जनकर्तृपाविष्यानिष्ठ-

प्रत्यासत्या लक्षणाज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वादिति दोष इत्याह: ।

सामानाधिकरण्येनोक्ताविति । सामान्यविशिष्टिकपदेऽप्यस्थाप्यत्वादमेदसंस्कका-

न्वयोमेदयावुक्तावित्यर्थ: । अतीतत्वमविवक्षितम् । तदाह—शब्दप्रतिपाद्याविति । एवं

च तदन्वये बाध्याल्लक्षणाप्रसङ्ग इति भाव: । १ विषयतावच्छेदकरूपेण शाब्दबोधविषया-

पत्तिकालिक्री विपयिणोऽसाधारणधर्मादिप्रकारिकोपासस्थिति: सारोपेल्यर्थ: । एवं साध्यव-

साना तथ्मविषयप्रतिपत्त्यकालिक्री सेति बोध्यम् ।

' १ १६. चेदृशौ' । १ २ कं. 'कीति ।

४६ प्रदीपोध्योतसमेतः— [ २ द्वि० उल्लासः ]

विषयिणाड्डरोर्यमाणेनान्तःकृते निर्गीर्णेन्यसिम्नारोपविषये साति सा साध्यवसाना स्पात् ।

भेदाविमौ च साधश्यात्संबन्धाच्चतरतस्तथा । गौणौ शुद्धौ च विज्ञेयौ,

ईमावारोपाध्यवसानरूपौ साधरयहंतू भेदौ गौर्वाधिक इत्यत्र गौरयमित्यत्र च ।

अत्र हि स्वार्थसहिताश्चारणी गुणा जाड्यादिमान्ज्ञेयो लक्षणमाणा आप

प्रदीप०-विषयिणाड्डरोर्यमाणेनानन्वसिम्नारोपविषयेऽन्तःकृते निर्गीर्णे । मेदेनानुपस्थित इति यातत् । विषयिमात्रं यत्र निर्दिश्यते न तु किष्योडपि सा साध्यवसाना । विषयिणा विषयान्तरोभावस्याऽऽध्यवसानपदैर्यात्त्वात् ।

एतत् भेदौ शुद्धभेदेऽपि भवत इति प्रतिपाद्यथेव शुद्धाया गौण्याश्र लक्षणमाह—भेदाविमौ० ।

ईमावारोपाध्यवसानरूपौ भेदौ । तौ यदि साधरयसंबन्धात्तदा गौणौ । अथ संबन्ध-

नतरत्तदा शुद्धौ । तत्र साधरयचाऽथ्या-गौर्वाधिकः' इति सारोपः । 'गौरयम्' इते साध्यव-साऽनः । यद्यपि बाहीकस्य बाहीकत्वेन, इंदतया वोपलक्ष्यतौ सारोपत्वमेवोच्यतिम् । तथाड-

वीन्दत्वस्याड्डरोर्यविशेषणतया तदुदाहरणं दृश्यम् । अत एव वक्ष्यतेsडनिश्रयरूपसंक्रारवसे—

'नयनानन्ददायीन्द्रोर्विम्मेतेतत्प्रसिद्धति'

इत्यत्रैतादिति 'विम्मविशेषणतया किं भवेतदिति वक्त्रं निर्देश्य बिम्बित्यरोपादूपकमति ।

अत्र केचित्—गोशब्दस्य मुल्यतो गोत्वं प्रतिपत्तिनिमित्तम् । लक्षणया तु गोशब्द-

श्रृंगत् जाड्यमानीयाादि तथा भवतीतिं गोराब्देन जाडत्वेन रूपेण बाहीक उच्चते । तद-

युक्तम् । अशक्यस्याशक्यवृत्तेश धर्मस्याप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् । शक्त्यत्ते शाक्यवृत्तित्त्वे

सविमित्तशक्यानधीकरणत्वस्य तत्स्वात् ।

उ०-मुल्यत इति । शक्त्या गोत्ववदर्थप्रतिपादकत्व इत्यर्थः। लक्षणया बाहीकरूपार्थेप्रति पादने तु लक्षणयोऽपस्थितं गोत्वजाड्यादि तैथा प्रातिपत्तिनिमित्तम् । उच्चयत इति । शक्या

भेदाश्रयेत्वाच गौर्वतिजाड्यस्य तद्वृत्तित्वाचैति भावः । शक्त्यत्व इति । शाक्यवृत्तिद्वार्य-

त्यादावतिप्रसङ्गवरणाय शाब्द्यवृत्तित्व इति । न च तत्र स्वाभितशाक्याप्रसिद्धच्या तृतीयद-

१ क. गा० 'सानो । मे° । ख. 'सानिका । 'मे° । २ ख. इमौ सारोपसाध्य० । ३ क. 'हेतुको

मौ० । ४ क. 'कत्वे० । ५ ग. 'ध्रः । तयाः ६ 'ख. व. तदर्थप्र° । ७'क. 'दिन्यक्षा° ।

[ २ं द्वि० उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

४५७

गोशब्दस्य परार्थामिधाने नदृत्तिलक्षितदृग्गुणपुंजान्तीति केचित् । स्वार्थेसहचारिगुणाभेदेन परार्थेगुणा एव लक्षणंते न तु परार्थोंडभिधीयत इत्यन्ये । साधारणगुणाश्रयणेन, परार्थे एव लक्ष्यत इत्यपरे ।

उक्तं चान्यत्र—

अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिरलक्षणोच्यते ।

लक्ष्यमाणगुणैयोंगाद्वृत्तेरिग्रा तु गौणता ॥ इति ।

प्रदी०—अपरे तु—'न गवादिशब्देन वाचिकादि: प्रतिपाद्यते । किं तु गवादिगतं जाद्यादिगुणस्यामिधानया वाचिकादिगता जाद्यादयो गुणा एव लक्ष्यन्ते' इत्याह: । तदन्यसम्यक् । गौर्वाहिक इत्यादिसामानाधिकरण्यमनुपपत्ते: ।

इदं पुनस्तत्वम्—साधारण जाद्यादिमान्चादि लक्षणतावच्छेदकंमाश्रित्य वाचिका-दिलक्ष्यते इति । तेन जडो वाहिक इत्यादिवाक्यार्थों भवति । तदुक्तमन्यत्रै—

'मानान्तरविधौधे तु मुख्यार्थस्यापरिग्रहे ।

अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिरलक्षणोच्यते ।

लक्ष्यमाणगुणैयोंगाद्वृत्तेरिष्ठा तु गौणता । इति ।

उ०—लामावः । स्वभिन्नशक्याधिकारं यद्यत्तत्पदेस्यैव विवक्ष्यणात् । कचित्पुत्रादावाकां-शादिपदेके तु तप्रतिसिद्धेश्व'; अवयवसंगरुपाक्रुतेरपि शाक्यत्वाद्वाचिनां मते तत्रैत्यादि-वारणाय वा तत् । अवयवभूतद्रव्यांतिप्रसड्गवारणाय शाक्यानधिकारणत्वे इति । तस्य शाक्यत्वे सवाथयरूपशक्यव्याप्तितवे सत्यप्यवयविरूपशक्याव्याप्तितवे निमित्ते प्रेयेलवड्यास्तिवारणाय स्वभिन्नेति । प्रेयेलवस्यापि प्रमाणविषयत्वात् । येन संबन्धेन शाक्यव्याप्तिता तेन संबन्धेन स्वभिन्नशक्यानाधिकरणत्वस्य विवक्ष्यणादेकार्थसमवायेन सत्पदशक्यैकत्वस्य सत्पदप्रकृतिनि,मित्तसत्तां स्वच्छेपी तत्र नाल्य्याहि: । स्वभिपदेन च प्रभृत्तिनिमित्ततत्समानियतद्रव्यम्भितत्वं विवक्ष्यणीयम् । तेन प्रमेयत्वे स्वभिन्नवाच्यत्वसत्त्वेडपि

न कातिरित्यन्वयत । विस्तार: ।

अभिन्नतयोत । सजात्येन वेत्यापि बोधयम् । गुणा एतच्च । न गुणिन इत्यर्थ: । तेषां वाहिकाद्देव लामादिति भाव: । अनुगपचोेरिति । न च जातिशक्ताविवानुमानसहकृततपदेन व्यक्तिविशेषावानुपपत्तिरिति वाच्यम् । अन्वयानुपपत्या प्रसरणत्या लक्षणाया: साक्षादन्वययोग्यार्थबोधकत्वौचित्येतत्यभिप्रायात् ।

अभिधेयाविनाभूतेति । अविनाभाव: संबन्ध: । 'तद्रहस्य लोके धमंण्येवेति

9 श्लो. ग. 'श्रयेण' : १३ कू. 'राथ्यों ल' । ३ क. 'न अभि' , ७ क. ग. 'कार्षपण्' ।

४८

प्रदीपोऽन्तसमेतः—

[ २ द्वि० उल्लासः ]

अविनाभावोत्र संवन्य्यमात्रं न तु नान्तरीयकत्वम् । तंथात्वे हि मध्या: क्रोशान्तीतियादौ लक्षणा न स्यात् । अविनाभावे चाड्‌डक्षेपेणैव सिद्धेरलक्षणाया नोउपयोग इत्युक्तम् ।

'आयुगृहीतम् , आयुरेवेदम् ' इत्यादौ च सादृश्यादन्यत्कार्यकरण-भावादि संवलन्यान्तरम् । एवमादौ च कार्यकारणभावादिलक्षणं पूर्वं प्रदी ।-लक्ष्यमाणगुणेरीति लक्ष्यमाणा ये गुणा ज्ञातद्यसत्तैरैव यदि योग: शक्यसेवन्यस्त ।

ते गोणी वृत्तिरिति । आविनाभावाच्चात्र सबन्धमात्रविषयमिततम् । न तु न्यायोक्ता 'मध्य: क्रोशान्त' इत्यादि भावात् । दशाविधोऽपि विकल्पविषयस्तत्प्रति सादृश्येवेति चेतनाहि आकारोपादेव व्याप-कप्रतीतरस्त्वं किं लक्षणयेत्युक्तम् 'गौरतुरवन्ध्य:' इत्यत्र । संवलन्यान्तरात्सारोपो यथा—'आयुर्-धृतम् ' इति । साध्यवसानो यथा—'आयुरेवेदम् ' इति । एवमादौ सादृश्यादनयो: कार्य-क

रणमिति बोध्यम् । तैरैव यदि योग इति । तदद्वारको यदि योग इत्यर्थ: । आह्लाद-करूपकस्यादावधमेलवेदादिति निवेश्य लक्षणाल्लौ पतनकृत्सम् । धर्मेवेति च पृथक्-संशयोत्तरमेव स्यात्प्रतीतिमित्याहुः । केचित्तु सहार्थेनैव सदृशो लक्ष्यते । शक्यसेवन्योऽ-प्यतेदेव । न चैवं साध्यस्य शाब्दोऽपात्तत्वे चन्द्र इव मुखमित्यादाविवोभयमित्यादौ किं च बाह्यकोटयन् गो सदृशोऽपि तु गौरवेतेयादौ सादृश्यव्यातिरेकामिश्रिते

सादृश्यवुद्धचयोग इति वाच्यम् । भेदगरमेसादृश्यप्रतीतौ हि उपमा । तदेव च सदृशादि-पदवाच्यम् । तद्गरमेसादृश्यं च लक्ष्यतावच्छेदकम् । न गो सदृश इत्यादिना निषेधोऽपि

भेदगर्मेसत्त्वेवेति न दोष इत्याहुः । दशाविशेषेति । क्रोशानविशेषत्थर्थ: । आकारोपोनुमानम् । तथा च शाब्दसहकृतततुमानेनो-पस्थिते तटादौ भोषाधिकरणत्वान्वय: । प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थान्वयव्युत्पत्ति: प्रकृतिसह-कृतानुमानोपस्थितविषयादपीति बोध्यम् । व्यापकतारूपसंवलन्यस्त लक्षणाविज-

त्वे मानाभावाच । न्यायपकत्वाग्रहेडपि लक्षणाप्रसराात् । आयुगृहीतामिति । आयुरत्र

'दृशिकाळजीवनम् । जनकत्वं संवलन्य: । स एव च लक्ष्यतावच्छेदकम् । भेदेऽपि तादृश्-

१ क. तथ्वे सति म° । २ क. ख. ग. 'दौ सा° । ३ ख. 'दौ का° । ४ क. 'नपूर्वके सारो-

पसाध° । ख. 'गसंवलनपूर्वके सारोपासाध° । ५ क. तदंशाय इति । तथा च न 'बाहीकोदिलेक्ष्यते '

इति मतमेव युक्तं न तु 'गुणा एव लक्ष्यन्ते ' इति मतमित्याशय:(झ.) । ६ क. ग. 'वः । प्रति° ।

७ केचित्थारंभ्येलाऽऽदुरिस्यन्तो-ग्रन्थ: क. गुष्तके न हस्यते । ८ क. 'य: । आयु° ।

[ २ द्वि० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः | ८९

आरोपाद्यवसाने । अग्र गुणभेदयोर्भेदेडपि तादृश्यप्रतीति: सर्वैथैवभेदाभेदागमश्र प्रयोजनम् । शुद्धभेदेऽपि स्वन्यैवैलक्षणयेनाऽऽ्यभिचारण च प्रदीपे-प्रतीति: साध्यवंसाने सर्वैथैवभेदाभेदागमश्र प्रयोजनम् । शुद्धभेदे तु सरोपेडन्यैवै-लक्षणयेन कार्यकारित्वादे: साध्यवसाने त्वद्यभिचारेण कार्यकारित्वादे: प्रतीति: फलम् । तदुभयं चाभेदप्रतीतिपूर्वकमित्युक्कम् ।

उ०-प्रयोतिः । भिन्नधर्मप्रकाशकौपस्थितावपि साध्यतिशायमहिन्ना तादृश्यप्रत्यय इत्यर्थः । तत्र प्रयमतो जडगवोरेकराठद्वोऽयतया डभेदप्रतीतौ व्यज्ञनया गवाभिन्नजडाभेदस्य वाऽऽहीके प्रतित्या तदुपपत्तिः । इयं चाड्डहारी । शक्यदतो भेदस्याऽप्युपस्थितेः । वस्तुतो लक्षणया साध-इयबोधे तन्महिमा गोत्ववाहीकत्वयोः सामानाधिकरण्यसंभावनया ज्ञानस्याऽपि भेदज्ञानस्य वाऽच्यबोधकालिकस्य तिरोऽधानाद्यैरैव सा । तस्या वैज्ञा‌निकत्वेन तस्यां वाऽच्यवुद्धेरप्राति-

बन्थक्त्वाच्च । सर्वैथैवाऽवाऽच्यार्थोर्वैलयादामपि शाब्देज्ञभेदज्ञानमनुपस्थिते ऽरिति भावः। एतदेन मुख्यार्थबाऽधज्ञानाविधया भेदोऽपस्थितिरस्त्येवेति परास्तम् । एवं च शुक्तौ रजतत्वा-रोपे शुक्तिंत्त्वेनैव वाऽहीकवेन तदुपस्थितिरेवेति बोधः्यम् । नैवंयास्तु साध्यवसानास्थले गोत्वेनैव वाऽहीकस्य बोधः । शाक्यतावच्छेदकांतरिकत्वेण शाक्यबोधे लक्षणाया इव शाक्य-तावच्छेदकांतरिकत्वं शाक्यबोधे लक्षणाया इव शाक्य-

तावच्छेदकरूपेण शाक्यार्थन्यबोधे ऽपि तत्नैव सदित्याहुः । अन्याभिचारिणातः । कारणा-त्कार्येस्य भेदाग्रहे सति व्यभिचारसंभावनासंमवेन सारोप्यां नेदं प्रयोजनम् । साध्यवसानार्यां तु भेदतिरस्कारादभेदग्रहण सारोप्यां नेदं प्रयोजनम् । साध्यवसानार्यां तु भेदतिरस्कारादभेदग्रहण

प्रतीतिरेव प्रयोजनमिति त्वश्रद्धेयेऽप् । उपकृतामित्यादौ व्यभिचारादिल्याहुः । परे तु शाक्य-तावच्छेदकारोपेण शाक्यतावच्छेदकप्रकारक एव तीरादिरेवो लक्षणायामिति गौतमसूत्रे पुन्योगादिति सूत्रे महाभाष्ये च वाऽग्रशः निउपेतं महदूषणायाम् । एऽवं च गौणत्वादिनैव तीरबोधः । न चाड्डरोऽपितगडालवेन बोधेऽपि तस्य ज्ञानस्याऽभमत्या ऽच्छादज्ञानवतां सर्वथा

तत्त्वेन ग्रहणं च तदुत्तरं गडागंत्वप्रतीतिरूपं प्रयोजनं न सिध्येत । अत एव शक्तिरजतज्ञाने ऽभमतत्वग्रहे तत्र न प्रवर्तते इति वाच्यम् । मध्ये व्यज्ञनया मुख्यगणपदार्थ-मेदस्य प्रतीतेः । व्यज्ञनाज्ञानाने च वाऽज्ञाने नाप्रामाण्यग्रह इति न दोषः । तदुक्तम्-

तटादीनां गडादिशाब्दैः प्रतीपादने तत्वप्रतीतिपक्षे प्रातीपादमिश्रितप्रयोजनसंप्रत्यय इति । तत्त्वेत्यस्य मुख्यगणाभेदेत्यर्थः । न च लक्षणामूलऽन्या गडत्ववसनप्रतीतिया तत्सिद्धिः । गडत्वातदे घोश इत्यतोऽपि तत्प्रतीत्यापत्तेः । तदुक्तम्-गडासंवन्धमात्रप्रतीतौ तु गडातदे

१ इयमित्यारम्यप्रतिबन्धकत्वाच्चेलनतो ग्रन्थः क॰ पुस्तके न हश्यते । २-फ॰--"वद् मे" । ३ नन्वास्त्वलारभ्य तत्प्रतरादिल्यरिल्यन्तो ग्रन्थः क॰ पुस्तके न हश्यते । ४ गा "डूः" । कचित् "मे" । ५ क॰ नच गडूगा" ।

५०

प्रदीपोक्तरीतिसमेतः—— [ २ द्वि० उज्ज्रासः ]

काव्यकारितवादिं प्रयोजनम् । कचिच्छब्दाध्येयुपचारः । यथेन्द्रारथी स्थू-पोत्क्रः । कचित्स्वसार्थामिम्भावात् । यथा राजकीयः पुरुपो राजा । कचिद्वयवायविभावात् । यथाडग्रहस्त इत्यत्राग्रामग्रेडवयवे हस्तः । कचि-

प्रदी०—कचिच्छब्दप्रयोजनत्वेनोपचारः । यथेन्द्रारथी स्थूणेनद्रः । कचित्स्वसार्थाभिम्भावात् । यथा राजकीयः पुरुपो राजा । कचिद्वयवयवाव्यविभावात् । यथा कर्मधारयेडग्रहस्त इत्य-

उ०—उप इति मूलस्यार्थाल्लक्षणाया: क्रो भेद इति । कुन्तः प्रविशान्तीत्यादावपि कुन्तत्वा-दिनैकुन्तयुक्तपुरुषप्रतीति: । अव एतदत्र न मडपु । तेषु च मुख्यकुन्ताभेदप्रतीत्याः कुन्ततगतेति

क्षण्यादिप्रतीतित्तिरुपप्रयोजनसिद्धिः । तदुक्तम्—कुन्तादिविरहातमनः प्रवेशान्नवयसिद्धचर्थे स्वसं-योगिनः पुरुपा आक्शिष्यन्त इति । आक्शिष्यन्त इत्यस्य स्वगतकुन्तत्वाद्याश्रित्यवेन बोध्यान्त

इत्यर्थः । गौणोहीकृत इत्यन साधारणगुणरूपोपसादृश्याश्रयणेन वाहोएकस्यैवाद्डरोपितगौवेन

बोष्यस्ततो व्यज्यनया मुख्यगवाभेदप्रतीति: । तत एव चमत्कारः । तस्मिन्नभमतव्यज्ञानात् । अत एव गौणोहीको जड इत्यादौ न पौनरुक्तचम् । आयु-

धृतामित्यादौ कार्यकारणभावसंश्रयाद्वयुद्रेन धुतबोधः । ततो व्यज्यनयाडन्यवैलक्षण्येनाडडडयु-

ट्कारित्वरूपप्रयोजनप्रतीति: । तदुक्तम्—साधारणगुणाश्रयणेन परार्थों लक्ष्यत इत्यपरे । लक्ष्य-माणगुणैर्योगाद्द्रुतरिष्यतु गौणता । गौणभेदे भेददपि तादृश्यप्रतीति: । प्रयोजनं शुद्धभेदयोस्स्व-

न्रवैलक्षण्ये तत्त्वकार्यकारित्वादिप्रतीति: । लक्ष्यमाणगुणैरित्यस्य ज्ञायमानगुणैरित्यर्थः ।

चदुणज्ञानपूर्वकं वाहीके गौणाद्द्रयोगस्तदुणरूपसादृश्यादिति यावत् । साधारणगुणाश्रय-

णेनैतस्य तद्रूपसंश्रयनेनैत्यर्थः । अनन्य रीतिवादन्योडपि प्रकाराश्रयण्यो योडचः । एतेन

रूपके न लक्षणा, समानविमावक्तत्वेन नामार्थयोरभेदान्वयोपपत्त्या लक्षणाफलाभावादि-

त्यादि द्वेष्टितादिनचयोर्क परास्तम् । गौणो वाहीक इत्यादिवाक्यानेन तद्रोधेडग्रामाण्य-

ग्रहणनात्तत्स्वरूपकारकानापत्तेः । मम तु तस्य बोधस्य लक्षणामूलव्यजञ्जन । जन्यत्वेन तत्र बाध-

ज्ञानोनाप्रामाण्यमद्यमदहजननाल दूष इति वदान्ति । इदमेव युक्तम् । अन्यथा गडडादिपदजन्यत-

टादिशाब्दान्वयैष प्रयोजनप्रतीतिनियामकत्वेन गडडादितस्तदभावोपपत्तौ मध्येड-

भेदप्रतीति: प्रकाराडश्रयाडसंगता स्यात् । मम तु यथा तदुपयोगस्तदुक्तं तद्रोधे डभमतव-

ग्रहादिति ।

कचित्प्रयोजकत्वेनोक्ति । इन्द्रपुजाप्रयोजके तत्प्रयोजकत्ववशवहारो गौणः ।

स्थूणा स्तम्भः । अग्रमात्र इति । विजातीयसंयोगां प्रापोडवयवपुञ्ज एवावयवीति

9 क. गा. °दि । क° । २ क. °मितद्वन्यातु । ३ घ. °चित्रमयोजक° । ४ क. °कुन्ताद्या° ।

५ क.°प्येन कायं° । ६ क. °यः । मकु° । ७ क.°ध्वाँ° । ८ क. गा. °ति । अवयवपुञ्ज° ।

[ २ द्वि० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः

४९

तात्कर्म्योत्। यथाडतक्षा तक्षा ।

प्रदी० -ग्रावयणेड्यमात्रे हस्तोपचारः । कचित्तदीपकर्मरालिङ्गिन्वात् । यथाडतक्षा तक्षा ।

उ० -मते डवयवान्तरस्युधुस्साय मात्रपदंमू । एवं गडां तु हरते पां दृष्टा पीताडवगाहिना ।

इत्यादौ पीतस्य्योरे गड्ढापदस्य तद्रवचने लक्षणा । दर्शोनादिनाडत्युक्तकष्ठधर्मजनक-

तोवच्छेदकर्यात्। प्रवृत्तिमात्रवृत्तये गड्ढापदशक्येवन्तु । गड्ढाजलवयाप नात्र गड्ढाति प्रतीते: । गड्ढायां जलमिति तु गवि साम्ना वृक्षे शावेनिवह्होडयम् । तभ्रेति । इदं जातिविशेषावच्छिन्ने रूढम् ।

ऐन्त्र वदन्ति । सारोपायां चन्द्रो मुखमित्यादौ न लक्षणा । फलाभावात् । नामार्थ-

योरभेदस्य वाक्यविवक्षयैव प्रतीतियुपपत्तेः । प्रपिद्धत्वादिनोपस्थितसादृश्येन पूर्वोक्तरी-

त्याडप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितानाहार्यभेदवृत्तच्युपपत्तेः । वाच्यवुद्धिप्रतिबुध्दतावच्छेदककोटि-

वनाहार्येत्वस्यैव शाब्दान्वयवस्यापि निवेशाद्वा न दोषः । यौमताझानं च न शाब्दे कारणमपि तु प्रामाण्यग्रह एव न च दोषः । भेदकथंमोस्थितिकालिकामेदप्रतीतौ रूप-

कमथ्याडतिशयोक्तिरिति व्यवस्थासंभवेन मुखं चन्द्र इत्यादावतिशयोक्तिरेव स्यादिति निरस्तम् । न चैवं सारोपलक्षणा किं नामस्तय । आस्ति वाहीकोडपरो गौरित्यादौ ।

तत्र ह्यपरादिपदे: प्रसिद्धगोभेदप्रतिपादनेन विरोध्याव वाच्यार्थोभेदप्रतीति: । किं तु तत्स-

डशो लक्षणैव । लक्षणायाश्र न शाक्याभेदबुद्धि: फलम् । किं तु सादृश्यादित्यवुद्धि: ।

एवं च सकलतत्कार्यकारित्वं फलति । एवमप्यौ गौरिति वाहीकाभिप्रायेण प्रयुक्तेडपि बोद्धव्यम् ।

तत्रापि न प्रसिद्धगामेदो लक्षणाफलम् । अपर्वपदेन तिरस्कारात् । वाही-

कत्वादप्रतीतकृतश्वाधिकचमत्कारः । न चैवमुपमया आपे रूपकत्वापत्तेः । यत्र सादृश्यप्रतीतकृतश्वमत्काररस्त्योपमा, यत्र त्वभेदप्रतीतकृत-

स्वीकारा्तु । इदमेवाभिप्रेत्य गौरवर्हिक इत्यादावभेदरूपकातिश-

योक्ती, वाहीकोडयमपरो गौरित्यादौ च ताद्रूप्यरूपकातिशयोक्ती इति कुवलयानन्दकृतः ।

यतु रूपके लक्षणायाम—

राजनारायणं लक्षणमीषद्विमालिङ्गति निर्भरम् । इत्यादौ विशेषणसमासायत्तं रूपक-

मुपमितसमासायच्तोपमा वेन्ति सदृशे यचत्रोपमा स्यास्ताह नारायणसदृशो लक्षणीकरत्वकालिङ्गनसंघवाब इति रूपकमेवैत्यालङ्कारिकोचकं विरुध्यते ।

रूपके डपि साधाराणधर्मोदीप्रकारेण लक्षणायां तद्रोषताडवस्थादिस्यादिति ।

तत्र रूपके साधार-

रणधर्मोदीप्रकारेण लक्षणायां तद्रोषताडवस्थादिति । तत्प्रतीते श्वादोषात् । न चैवमुपमितसमासेडपि लक्षणायाः सच्चेन तत्फलतया तत्रा-

प्यमेदप्रकृत्यसच्वेनोपमायामपि न दोष इति वाच्यम् । तत्र निरूढलक्षणाझीकारेण

१ क. ०दम् । तक्शेति। २ अत्र वदन्तील्यरम्योपमानानद्यियत्न कैयट इत्यन्तो ग्रन्थः क-

पुस्तके न दश्यते । ३े गा. ०गोभेदं० ।

५२ प्रदीपोद्योतसमुच्चयः--- [ २ द्वि० उल्लासः ]

लक्षणा तेन षड्विधा ॥ १२ ॥

औपादानलक्षणरूपशुद्धवेदाभ्यां सह । सा च व्यञ्जनच्येन रहिता रूढौ सहितातु प्रयोजने ।

प्रदीप०-लक्षणा० ।

उपादानलक्षणरूपशुद्धवेदाभ्यां सह । रूढिप्रयोजनाभ्यां भेदे संभवन्त्यपि न ते०विमाज-

कत्वेनोक्ते, किंतु हेतुत्वेनैति न तत्कृतो भेदो गाणितः । अत एव पश्चात् ‘व्यञ्जनच्येन रहिता’ इत्यादिना तत्कृतं भेदं दर्शयिष्यति । अन्यथापि पुनरुक्तिप्रसङ्गात् । एवं च यथो-

कत्वास्ल्यानैनेन षड्विधत्वे निश्चित्य यत् “षड्धेत्वेति रूढिप्रयोजनोपादानलक्षणारोपाधव्यवसान-

रूपैः षड्भिरुपाधिभिः कल्पिता विद्या: प्रकारों यस्यामिति षड्धीधा” इति चाङ्गीकार-

व्यास्ल्यानं तच्छुद्धैव सा द्विधा सारोपाडन्या तु इति एवंशब्दयोरनालोचनविग्रहेऽपि-

त्वादनादेयम् ।

एवमारोपादिकृतं प्रकारत्रयकृतं प्रतिपाद्य व्यञ्जनकृतं प्रकारत्रयमाह—व्यञ्जनैस्त्रिभ० । लक्षणेऽनुनुवर्तते । ननु प्रयोजनस्थले कथम् व्यञ्जनस्य साहित्यनियम इति चेत्प्रयोजनस्य व्यञ्जनमात्रव्यग्यत्वात् । तदिदमुक्तं—‘प्रयोजनं हि व्यञ्जनाव्यापारगम्यमेव’ इति ।

उ०—प्रयोजनभावात् । न च सद्शश्वेन रूपके लक्षणेति मते साधार्यस्य शब्दो-

पादानप्रयोजनपरत्वेन वाच्यम् । तस्मात् भेदकत्वेनोपादानलक्षणाभ्यां भेदाद् भुक्त-

प्राक् । अन्ये तूपमितसमासोपमानसमासयोरपि साधार्यमूलकयोपमानात्वच्छेदकधर्मस्यै-

पमेय आरोपेणाभेदान्वयस्वीकारे बाधकाभावेन तत्रापि रूपकेऽक्षतिरेव । यदा तु प्रयो-

जनवशात्त्वापि सदृशालक्षणिकेन समासस्तदोपपादित्याहुः” । स्पष्टं चेदमुपमानानी-

त्स्वरूपं कैयटे ।

• षड्धेत्वोति । शुद्धा—गौणी—सारोपा—साध्यवसानोपादानलक्षणैः षड्भेदेभेद्यस्त्रेधा । ननु गौण्यां लक्षणलक्षणत्वाद्वाञ्छिकारेण सद्भिविघातवमुचितमिति वाच्यम् । अत्रोपादानलक्षणाभ्या-

मर्यन्तरनिष्क्रान्तमित्यन्तर्गतत्वाच्चयोः, सारोपासाध्यवसानाभ्यां रूपकप्रथमातिशयोक्ती

शुद्धाभ्यां च ताभ्यां हेतुलंक्रां निरुपयिष्यति षड्भेदकथनमेव सफलम् । गौण्या लक्ष-

णायस्तु न कापि विरुद्धा नियामकत्वमिति तद्रणानमिति भावः । एवं चेति । पौन-

-रुक्त्यप्रसक्तिरनस्त्यैव । अत्रोल्लोचनाति । एवंतुशब्दाभ्यां गौण्या उपादानलक्षणरूपभेदद्व-

यभाववोधनेन लक्षणामात्रस्य रूढिप्रयोजनवत्त्वद्वयकपनेन विरोधस्य स्पष्टत्वादिति

भावः ।

व्यञ्जनकृतभित्ति । लक्षणायास्तत्फलकत्वादिति भावः ।

१ म. आदिमें० । २ क. ‘तेनोक्ते इति । नंच त० । ३ क. ‘वू च प” । ४ क. ‘रा अस्या” । ५ म “ति । षड्भेदो” । ६ क. ‘धैः एवं चेति ।

[ २ द्वि० उल्लासः ] काव्यप्रकाश: ४३

प्रयोजनं हि व्युत्पत्तिन्यापारस्यमेव ।

तद्धृढमभूड़ वा,

तच्चेति । व्युत्पच्यमे । गूढं यथा—

मुखं विकसति स्मितं वशितवाक्रिमप्रेक्षितं

समुच्छलितविग्रहमा गतिरपांततस्स्था मति: ।

प्रदी।—यतु—तत् तु लक्ष्यप्रयोजनेप्यध्येयोप लक्षयणयच प्रतीतौ। किंमात्रं तच्चनेनाव

आह—प्रयोजनं हीतिं इति तत्फलैकावतारंण तद्ज्ञानाविजृम्भितम् । अन्र व्युत्पत्तिनस्थाप-

नस्यांप्रसवुतत्वात् । तत्प्रकारणे च 'व्युत्पत्तिनाल्पपरा क्रिया' इति सूत्रेणैव प्रतिपादनात् ।

तच्च० ।

तदिति व्युत्पच्यम् । लक्षणाभेदप्रयोजक आगोपांद्रियेया भिद्यते तथा तत्प्रयोजकं

व्युत्पच्यमपिति चस्यार्थः । वाशब्दः समुचये । काव्यभावनापरिपक्वबुद्धि: सहृदयः ।

तन्मात्रवेधं गूढम् । तत्सादितरवेधमगूढम् । तत्र गूढं यथा—मुखं ।

अत्र विकासः पुष्टपधर्मः स्मितेऽनुपपत्त इति प्रसुततवं व लक्ष्ययता विकसिपदेन लोकोत्तर-

रमणीयतातिशयो व्यज्यते । स च गूढः एषां वाशितसमुच्यलितापास्तसंस्था मुकुलितोद्धुरमो-

मुखमिति । इदं लक्षणामूलद्वनैरुदाहरणम् । इन्दुवदनायास्तनौौ शरीरे तथा हिण्डि

उद्ग्रम आविर्मावो मोदते स्कीतो भवतीत्यर्थः: । उत्कृष्टवस्तुसंवन्ध्यात्स्वयमपयुक्तरी प्राप्त

इत्यर्थः । प्रकृतैवेयमिन्दुवदना तत्प्रायेणविभानवयोविजृम्भणमित्यतिकृशमापतितं विद्-

घयुवजनस्येत्येवं खेदे वतते । अहो रमणीयतातिशय इति विस्मये च ।—अहो भाम्येन

संपन्नं परमोत्सवश्रियां युवजनननयानामिति हर्षे वा ।

वताडडमन्रणासंतोषखेदानुकोशाविस्मये ।

इति नानार्थकौशात् । स्कीतातोंचिह्नमने कस्यादनेकविधकार्योजननरूपं दर्शयति—मुखमिति।

यतो मुखं विकसति प्रसृतं स्मितं स्यात्स्पंदिता धरमित्युक्तलक्षणं हास्यविशेषरूपं यत्र

तथाभूतम् । प्रेक्षितं वाशितं: स्वाधीनः कृतो वाक्क्रिमा तिर्यंगमातितं येन । तथा गतिरपांततस्स्था

समुच्छलिता निरंतरमातिशयेन प्राप्यतेति विध्रमा यत्र तथाभूता । मतिरप्येतत्सत्यपारतां-

तविशयिका । उरो वक्ष:स्थलं मुकुलितौौ मुकुलाकारौ, इपदवृतौ स्तनौ यत्र यत् । नघन-

मूलमागः । असंवन्धेनावयवानां हृदयवनेोदरं विधक्षणरतियोग्यम् । यद्दंडकवन्धो र-

तिबन्धविशेषस्तर्थी समर्थम् । तथा च साधारणस्मिताच्चोन्मेष: स्फुटतमेव यौवनोद्यममवगमयतीति

भाव: । अन्र च विकासस्य पुष्टपधर्मस्य स्मिते वशीक:रणस्य चेतनेधर्मस्य दृष्टावृदृश्र्गातिविशे-

१ क. 'प्रकृत° । २ क. 'जनकं' । ३ ग. °दते स्कुरितो । ४ क. 'ति । स्कीतता° ५ च.

°तातिशयने° । ६ क. ग. 'न तथाभूतम् । तथा ग° । ७ क. ग. 'यतिलिंका । ८ क. 'न योग्यत्वम् ।

५४

प्रदीपोद्योतसमेतः—

[ २ द्वि० उ०]

उरो मुकुलितस्तनं जघनंसवनभ्योऽधुरं

वतेन्दुवदनातनौ तरुणिमोद्यमो मदते ॥ ९ ॥

अगूढं यथा—

प्रदीपो.—दते शाब्दैरायतत्वोभ्दिसितत्वानेकविषयसंचारितस्वोद्यत्नव्यव्यतयोनितत्‍वानी

लक्षयन्द्रियुक्तानुरागितवसकलवशीकरणत्‍वानुरागातिशैयपलिझ्झिननयोग्यत्‍वरमणीयत्‍वरस्‍पृहणीय-

त्वांनि गूढानि व्यज्जयन्ति । यथो वा मम—

चकोरीपाण्डितत्‍ये मधुनयति हिमभक्‍किमहिमा

हिमांशोरद्रैतं कवलयति वस्त्रे मृगदृशः ।

तमौवैदग्‍ध्यानि स्थगयति कचाः किं च वचनं

कुहू कुण्ठीकण्ठध्वनिमधुरिमाणं तिरयति ॥

अत्र क्रियापदानामात्‍यन्तिकविच्छायत्वादिलिङ्गच्यानी गूढानि ।

उरो—पररूपसमुच्चलनस्य मूर्तद्रव्यधर्मस्य विशेषे संस्थाया मर्यादायास्‍त्यागेस्‍ये चेतनधर्मस्य

मतो मुकुलितत्वस्य पुष्टधर्मेण्य स्तनयोरुद्रुतत्वस्योल्‍क्‍षधुरावच्‍चरवलुपस्य चेतनधर्मस्य जघने

मोदस्य हर्षस्य चेतनधर्मस्य यौवनोद्यमे बाधितत्वादिक्‍थसितादिपदैरुपदर्शीतपदार्था लक्ष्यन्ते ।

तत्र विकासेनकुचितत्ववसबन्धन सान्तिशयात्‍व लक्षणम् । सौरम्भादेव व्यज्जचम् । वशीकरणण्‍

स्वाधीनत्वं लक्षणते । अभीमतविषयप्रवृत्ति: संबन्धः । युक्तानुरागित्‍वं व्यज्जचम् । समुच्‍छे

लनेन बाहुल्यं लक्षणते । प्रयोज्यप्रयोजकभावः संबन्धः । बहुले हि समुच्‍छचयति । सकृल्लमनो-

हारित्वं व्यज्जचम् । संस्थाया असनेनाचीरत्वं लक्षणते । देह्हेहेर्तुन्मदभावः संबन्धः । पूर्वं सुभगतया

गुरूजनसंनिधौ प्रियतमे डप्य्‍ज्ञातकृतमर्यादा मतिरासीत् । इदानीं तु मौग्‍द्‍यत्यागाल्‍ल तथे-

त्‍वनुरागातिशयो व्यज्जचः । मुकुलितवने कठिनं लक्षणयते । निविडितावयवत्वं संबन्धः ।

कठिनं हि तद्वति । यद्वोद्यत्नत्वं लक्षणम् । आलिङ्‌गिननयोग्यत्वं व्यज्जचम् । उद्धरतवेन

.योग्यत्वं लक्षणयते । मारसहनेकत्वं संबन्धः । रमणीयत्वं व्यज्जम् । मोदेनोत्कर्षं लक्षणयते ।

जनन्यकनकभावः संबन्धः । स्मृहणीयत्वं व्यज्जचम् । अनिर्वाचतत्‍वमुत्‍सर्प एवति ।

( प्रथयिच्छन्दः । )

लक्षयन्द्रियति' । वशीकरणद्रवद्रुतद्रव्योच्‍छलननिर्मियादत्‍वकलिकामत्तचोलकृतशुराव-

स्वरूपमुख्यार्थबाधादिति भावः ।

( चकोरीति । हिमभक्‍किमहिमा दर्शानप्रकारमाहात्‍म्यम्‍ । कवलयति ग्रसति । कुहू-

कण्ठी कोकिला । शिखारिणी छन्दः । ) आद्यन्तिककविच्छायत्वादीति । आदिना

१ क. 'शयत्वादि' । २ क. 'ति : विच्छायत्वादीति । आदिना वक्‍त्र' ।

[ २ द्वि॒तॊ उ॒ज्जासः ] काव्यप्रकाशः ।

श्रीपरिचयाज्ञाड अपि भवत्याभिज्ञा विदग्धेचरितानाम् ।

उपपत्तिश् अनि कामिनीना॑ यौवनमद॒ एव ललितानि ॥ ९० ॥

अत्रोपपाद॒श॑त॒ीन॑यानायासेन शिक्षादानमभिधेयवत्स्फुटं प्रतीयते ।

तदेषा कथिता त्रिधा ॥ १३ ॥

अत्र य॑थ॒ा, गूढ॑व्य॑ज्ञ॑स्य, अगूढ॑व्य॑ज्ञ॑स्य च ।

प्र॒द॒ं — अगूढ यथा—श्रीपरिचय॒॑ा॒ ।

अत्रोपप॑द॑श॑त॒व॑ श्ल॒॒कविशेषप्र॑यो॑क्त॑व॑ मद॑र्डनुपप॑त्त॑ामित्याविष्कारं लक्ष्य॑तो॑प॑दिश॑ति॒द॒-

नाय॒॑॑तेन शिक्षादानमभिध॑य॑॑यते । त॑च॒ मह॑द॑यासमह॑द॑य॑यो॑रभ्य॒॒॑॑॑॑॑व॑त्प्रकाश॑ते ।

तदेषा॒॑ ।

त॑त्‌:म॑॑त्रि॒या—अत्र य॑थ॒ा गूढ॑व्य॑ज्ञ॑स्य अगूढ॑व्य॑ज्ञ॑स्य चेति ।

उ॒०—व॑क्‍त्र॑प्र॑ति॒यो॑भि॑सा॑द॑रयव॑स्वि॑निग॑र्या॑म॑त्वश्रु॑ति॑क॑दु॑ल्व॑नि । श्रीपरिचयादिते । ज॑डा अनभिज्ञा॑ अपि जना: श्रीपरिचया॑त्, प्रथमसंव॑न्ध: परिचय:, तस्मादे॑व

चतुर्जनचारिताना॑ ज्ञात॑रो भ॑व॑न्ति । त॑त्र॒॑॑ा॑ध॑न॒॒॑॑॑स॑मा॑ह—उप॑दि॑श॑ती॒ती । का॑मि॑नी॑ना॑

यौवनमद॒: स्वयमेव श्लाघ॑ते॒न उप॑प॑दि॑श॑ते । त॒था॒ च वि॑द॑ग्ध॑जन॑च॑रि॑त॑स्स्वरूप॑प॑न॑ा॑भि॑ज्ञा॑ना॑प

वि॒ने॒व॑प॑द॑शे॑ म॑कृ॑त॑सं॑व॑न्ध॑त॑द॑व॑गम: । त॑त॑ल्कि व॑क्‍त्र॑स्यं त॑त्‌स्वरूप॑प॑भि॑ज्ञा॑ना॑ तदभिलाषुकाणा-मुपप॑द॑शे॑ त॑द्‌ज्ञा॑ना॑मि॑ल॑य॒॑॑ते॒ भाव: । ज्ञाना॑च॑कू॑त॑ग्रा॑ह॑द॑प्र॑यो॑ग॑रू॑प॑प॑द॑श॑क॑र्त॑ृ॑त्व॑स्य चेतन॑ध॒र्म्म-

स्य चेत॑ने॑न यौवनमदे न॑ा॑भि॑सा॑त॑न॒, न॑वि॑शे॑ष॑भा॑व॑सं॑व॑ध॑ने॑न॒Dवि॑श्का॑र॑मा॑त्रं चक्ष्यम् । अनाया-

सेन ललितादि॑शा॑न॑ व्य॑ज्ञ॑च॑म् । इ॒द॑ं च वि॑द॑ग्ध॑वि॑द॑ग्ध॑वे॑ध॑म् । ललि॑त॑म् ।

‘सुकुमारतयाड़ऽना॑ विन्यासो॑ऽ र॑चि॑त॑ं भ॑वेत्’

इ॒त्यु॑क्तल॒क्षणलो॑से॑न॒म् ।

‘आ॒न॑न्या॑नो॑प॑दि॑श॑ स्या॑ल्ह॑लि॒॑त॑ं रू॒त॑वि॑त॑म्’

इ॒त्यु॑क्तल॒क्षण॒ वा । ललि॑ता॑न॒॑त्य॑न्त्रे बहुवचनमाध॑य॑र॑क॑म् । त॑ने॑ वि॑लो॑का॑वि॑ला॑सी॑द॑ह्-

व॑सं॑ग्र॑ह: । त॒था॒ चाम॑र॑ण—

ख्री॑ना॑ं वि॑ला॑स॑विलोंकिभ्रमा ललि॑त॑ं त॒था ।

ह॑ला श्ले॑ष॑म॑मी हावा: क्रिया: गूढा॑रे॑भा॑व॑जा: ॥

इ॒॒॒॒॒नै॒पु हावप॑द॑न॑च॑न॑व॑ प्रति॑पा॑दि॑त॑म् । ए॑ते॑न ललि॑ता॑नी॑त॑‘विभ्रमानी॒॒॑॑र्थ: ।

कः क॑ ग॒ वा ब॑न्धु॑*

१६

प्रदीपोद्योतसमेतः—

[ २ द्वि० उल्लासः ]

तद्भूलक्षणिकः;

शब्द इति संज्ञयते । तद्भूस्तदाश्रयः ।

तत्र व्यापारो व्यंजनात्मकः ।

कृत इत्यादि —

यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते ॥ १४ ॥

फल शब्दकृदगम्यत्वेन व्यंजनाव्यापारो कियाः ।

प्रदीप०—एवं लक्षणां निरूप्य तथा लक्षणिकं लक्ष्यति—तद्भू० ।

' स्याद्राचको लक्षणिक:' इति मूतस्स्थः 'शब्द इत्यनुषज्यते । तद्भूस्तस्या लक्षण-

णया आश्रयः ।

अथ व्यंजकशब्दलक्षणाय व्युत्पन्ना निरुपणीय । सा च द्वेधा—शब्दनिष्ठा, अर्थ-

निष्ठा च । तत्रान्त्या शब्दलक्षणेडनुपयुक्ते तत्रैव विवेचनीय ।

आध्या तु द्वेधा—अभिधामूला, लक्षणामूला च । तत्र यस्याभिधाया: प्राथम्य-

दुपस्थित्यवाच तन्मूला प्रथमं निरुपयितुमुचित तया डपि सुप्रसिद्धत्वाच्छक्षणाया: प्रकृत-

स्वाच तन्मूलामेव । प्रथमं निरूपयति — तत्र ।

तत्र लक्षणिकशब्दे व्यपारो व्यंजकचपकाशानुकूलः ।

लक्षणादिनैव तत्प्रतीतौ किं तथेत्यत आहे—यस्य० ।

यस्य पांवनत्वादे: फलस्य प्रतीतयर्थे लक्षणाश्रयशब्दप्रयोगस्तत्फलं तस्मादेव शब्दाद्-

म्येऽपि, न तु प्रमाणान्तरात् । व्याप्तिस्मृत्यादेरनपेक्षणात् । न च तत्र शब्दस्य व्यज्जनं

विनाडन्य क्रिया व्यापार । तथाहि—

वि'विम्र ललितं तथेत्यमर:' इति मन्योक्तमपास्तम । कोशस्थान्यार्थतात्पर्य--

कत्वादित्याहुः । ( गाथा छन्दः । ) लक्षणामूलागूडालस्यगुणीभूतव्यंग्यचामिदम् ।

मर्वतीर्थ्योःसंगतिमाश्रित्याच्छादद्ध— आश्रय इति । अधिकरणकिन्तनतस्य तत्सत्ता-

श्रय इत्यैर्योंदिति भावः । लक्षणिकशब्दप्रतिपाद्यत्वं च लक्ष्यस्यार्थस्य लक्षणमुख्यार्थेत

उक्तमेवोति बोधयम् ।

समुपास्यत्वादोति । लक्षणाया व्यजकत्वेऽप्यफलकत्वादोति भावः । लक्षणिकशब्द-

प्रतिपाद्यत्वं च लक्ष्यस्यार्थस्य लक्षणमुख्यार्थेत

उक्तमेवोति बोधयम् । आश्रयतुम् ।

जनायितुम । समुपास्यते । सत्यपि वाचकशब्दे तं विहायाडडद्रियते । व्यापारिस्मृत्या-

दौति । आदिना संनिकर्षादि ।

९ क. 'तीतये ला० । २ क. गं, स्वान्यतात्प० । ३ कू. गं. 'वलयथो' । ४ ख. गं. 'स्यथे ।

शुद्ध' । ५ क. 'वः आाशा' ।

[ २ द्वि० उ०] काव्यप्रकाश: ।

प्रयोजनमतीपिपादविषया यत्र लक्षणया शब्दप्रयोगस्तत्र नान्यतस्तत्रान्ती-तिरपि तु तस्मादेव शब्दात् । नं छात्र वयज्ञनाहनेनड्यो व्यापारः । तथाहि-नामिधा समयाभावात्

गड्नायां घोस इत्याादौ ये पावनत्वादयो धर्मा:स्तत्पदौौ प्रतीयन्ने न तत्र गड्नादिशब्दा: संकेतिता: । हेत्वभावाच्च लक्षणा ॥ १५ ॥

मुख्यार्थबाधादित्रयं हेतुः। तथां च लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्न बाधो योगः फलेन नो । न प्रयोजनमेतस्मिन्न च शब्दः स्वलक्षण्रति: ॥ १६ ॥

यथा गड्नाशब्दः स्रोतसि सवाष इति तटं लक्ष्ययति तटादि

पदी०-नामिधा० । पावनत्वादौ फले संकेतग्रहाभावात् । अभिधा हि संकेतग्रहसहायैवोपयुज्यते, न तु स्वरूपसतीति वक्ष्यते । हेत्वभावो० ।

मुख्यार्थबाधस्तद्योगो रूढिप्रयोजनान्यतरदिति त्रयं लक्षणाहेतुः । तदभावे-वोपपाद-यति—लक्ष्यं० ।

यथा गड्नाशब्दस्य नीरं मुख्योडर्थः । तत्र च बाधः । तीरस्य च लक्षणयोग्यप्यापने मुख्यशब्देन प्रतिपादयित्वमशक्यस्य पावनत्वादे: प्रयोजनमिति

उ०-नामिधा समयाभावादिति । शक्तिरतिरिक्तः पदार्थस्तद्ग्राहकः संकेत इति न साध्याविनेषो हेतोरिति बोधयम् । संकेतग्रहसहायेतित । अभिधाग्राहकत्वमेव सहा-यत्वमिति बोधयम् । तदृशोयांह——न स्वरूपसतीति । ज्ञाप्याश्रयवाच एवं तटृीजनं स्यादत आह——नाप्यत्रेति । कैम्यों दर्शयतीवादिव तत्पर्यार्थवाच एवं तटृीजमत आह——योग इति । साक्षात्संबन्ध एव लक्षणाप्रयोजक इति भौवः । परम्परासंबन्धो-स्त्येवेत्यत आह——न प्रयोजनमिति ।

१ क. खलु मा "प्रतिपत्तिर"० । २ ग. न च व्य० । ३ ख. "दौ पा"० । ४ ख. "मोस्तीरादौ" । ५ क. "नते त्रत्न नग" ६ क. "दुः" १ लृ० । ७ ख. "थाहि" । ८ ख. बाधा यो" । ९ क. न स्व" । १० क. "हृ—स्वरूप" । ११ ग "ति । परं" । १२ कं. "वः" १ युक्त्यन्तरमाह——न प्रयो"० । १३ व. "रासंबन्धमादाय लक्षणा तु दृश्यते"ति बोधयम् । युक्त्यन्तरमाह——न प्र०" ।

: ४८

प्रदीपोद्योतसमेतः— [ २ द्वि० उल्लास: ]

कौटस्थं सत्त्वाधः स्यात्तत्मयोर्जनं लक्षण्येत् । न च तटं मुख्योर्ध्वर्थे । नाप्यन्वित-

वेधः । न च गड्नाशब्दार्थस्य तटस्थ्य पावनत्वाचैललक्षणीयैः संबन्धः । नापि प्रच्योजने लक्षणं चिकित्स्योजने । नापि गड्नाशब्दस्तटामेव प्रयोजनं प्रति-

प्रदीप्यंतुसमर्थः ।

एवमध्यनवस्था स्यायां मूलक्षैयकारिणी ।

एतन्मध्ये प्रयोजनं चेलक्षण्यते । तत्मयोर्जनान्तरेण तटस्थि प्रयोजनान्तरेणैति

प्रकृतामतीतकृदनवस्थैव भवेत् ।

ननु पावनत्वादिर्धर्मयुक्तमेव तटं लक्ष्यते । 'गड्नायास्तटे घोष इत्यतोऽ-

धिकस्यार्थस्य प्रतिपतिप्रत्न प्रयोजनमिति विस्रिष्यष्ट्रे लक्षणा । तत्रिक

प्रदी०—गड्नाशब्देन तटं लक्ष्यते । तद्व्यादि तटमपि मुख्यं स्यात् । तत्र च बाघो मवेत् ।

प्रयोजनस्य च गड्नादिगतपावनत्वादिविरोधस्य तटते संबन्धः स्यात् । लक्षणया प्रयो-

जनप्रतिपादनस्य च प्रयोजनान्तरं संभवेत् । तदा गड्नाशब्दः प्रयोजनं लक्ष्येत् । न

तदेकमप्यत्रेत्यर्थे ।

न केवलं मुख्यार्थवाघादीनामभावमात्रं । किं तु तेऽमपेक्ष्याडपि नेत्याह—न च ० ।

मुख्यार्थवाघादित्यमपेक्ष्य बोधकत्वं सकलवृत्तितत्वम् । एवं 'नापि गड्नाशब्दस्तटामेव

प्रयोजनं प्रतिपादयदहुमसमर्थः' इत्यादिकृतो 'वाघादिकमनपेक्ष्य' इति शेषो द्रष्टव्यः ।

'समर्थ:' इति पाढे तु 'वाघादित्यमपेक्ष्यैव' इति शेषः ।

नन्वस्ति प्रयोजनेपि लक्ष्ये प्रयोजनान्तरमिति किं व्यञ्जनयोतिन चैदैयात्यादि

कुयातन्नाSSह—एवमप्यो ।

मूलं प्रकृतार्थप्रतीति: ।

ननु पावनत्वादिविशिष्टमेव तीरं लक्ष्यतामिति किं व्यञ्जनया । न चैवं प्रयोजनस्यापि

प्र० —अनपेक्ष्येति शेष इति । गड्नाशब्दस्तटं यथा बाघादिकमनपेक्ष्य' प्रतिपाद्य-

तुमसमर्थस्तथा प्रयोजनं नेत्यर्थः । गड्नादिशब्दः प्रयोजनाशे तदपेक्षो नेत्यत: 'प्रयोजन

न लक्ष्यमिति भावः ।

वैयात्यम् । वैतण्डिकता । मूलक्षयोतिं । प्रयोजनपरम्परायां लक्षणास्वीकारे यद्‌-

हणामप्रयोजने विषयसचारीदनना लक्षणानिवृत्तिस्तत्स्याग्रिमलक्षणानिवृत्तौ मूलभूतलक्षणा-

प्रयोजनप्रतीतिरपि- न स्यादिति भावः । एतदेव बाघकुरादिवदनवस्थैव न दूषणमित्य-

पास्तम् ।

मूलक्षातिकरं चाड्डहुरनवस्थां हि दूषणम् ।

१ क. °टे स° । १२ ख. वाघा । न १ ३ क. ख. °चिंतुं स° । १४ क. ख. ग. °क्षतिका° १५ क.

°मपीति० । प्र° । ९ क. ख. °स्या स्यात् । १७ ख. °पेक्षार्थ° । ८ क. °विस्थल° । ९ क. °रं मा° ।

१० क. °ति वैय्या° । वैचात्यं धाष्ट्येनस् ( चू० ) । ११ क. °पयान्तर स° । १२ ग. °स्यायां न° ।

[ २ द्विती० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः

वयज्ज्ञनयेत््याह—

प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न युज्यते ॥ ३७ ॥

कुत इत्याह—

ज्ञानस्य विषयो हान्यः फलमन्यदुदाहतं ।

प्रत्यक्षादेँं नीलादिर्विषयः । फलं तु मुक्तता संविच्चित्त्वो ।

प्रदीप—लक्ष्यकोटौ प्रवेशाहेतुसंप्रयोजनेन नास्तीति वाच्यम् । ‘गग्गानटे गोषः’

इत्यतोऽधिकस्यार्थस्य प्रतीतेरेव प्रयोजनत्वादित्यत्

कुत इत्याकड्क्षायामाह—ज्ञानस्य ।

ननु विषयफलयोर्मेद इति सूत्रार्थः । स चायुक्तः । फलत्वं हि जन्मत्वं वा जन्मप्रतीतिविषयत्वं वा । आध्ये पावनत्वादौ तदभावः । तज्ज्ञाने च विषयाद्वैद एव ।

अन्ये ‘प्रत्यक्षादेनोँलादिर्विषयः’ ‘फलं तु मुक्तता संविच्चित्त्वो’ इत्यवृत्तिविरोधः । प्रकटताज्ञानस्य

प्रत्यक्षजन्यत्वाभावात् । न च जन्मज्ञानास्य साधारणमेकं साध्यत्ववमस्तीति । अत्र द्वूः—

ज्ञानास्य जनक्रीभूतो विषयो यथा ज्ञानदनस्यतथा फलमपि तस्य स्वतो भिन्नम् । कारण-

स्येव कार्यस्यापि भिन्नकालत्वानियमात् । शैत्यादौ तु कचित्फलपदेऽपचारिके दृश्यते ।

तथा च लक्षणज्ञानमेव यदि शैत्यज्ञानं तदा प्रयोजनं न स्वादित्यर्थः । ननु लक्षणप्रतीतेरेव

उक्त इत्युक्तं । ‘आधिकस्यार्थस्य प्रतीतेः’ इति । पावनत्वादिविशिष्टेहरुपपस्यत्वः ‘प्रयोज-

नेति । प्रयोजनाभूतज्ञानाविषये लक्ष्यार्थः । तथा सति लक्षणाजन्यज्ञानस्यैव फलज्ञान-

तत्क्वात्तज्ज्ञानस्यैव लक्षणाजन्यज्ञानफलत्वं न स्वादित्याह—ज्ञानस्येति । विषया-

द्वैतिपर्यवसानं हि सूत्रार्थः । स चायुक्तः । फलत्वं हि जन्मत्वं वा जन्म-

प्रतीतिविषयत्वं वा । आध्ये पावनत्वादौ तदभावः । तज्ज्ञाने च विषया-

द्वैतविरोध इति । स्वजन्यप्रतीतिविषयत्वरूपे फले स्वविषयाद्वैद एव ।

इत्यन्न नियमें विशिष्टज्ञानविषये तज्जनकविरेषणज्ञानविषयभेदासत्वेन व्यमिचारश्रयेऽपि बोध्यम् ।

तत्र न्यायमते संविच्चित्त्वेनानुण्यवसायः । प्रकटते ति मीमांसकमते । चक्षुरादीनां ज्ञानद्वारा

विषये प्राकटचजनकत्वमिति तेषां सराणिः । जनक्रीभूत इति । विषयतासंबंधेन ज्ञानं

प्रति तादात्म्येन विषयस्य हेतुत्वादिति भावः । स विषयो बौद्ध इति योगग्रंथावस्मा-

दिरुपादितेम् । तदा सामान्याधिकरणयेनैव हेतुत्वं बोध्यम् । फलम् । शैत्यादिप्रती-

तिरूपम् ।

नन्वितिशब्दा न सूचमते, किंतु शक्यसंबन्ध्यो लक्षणोति स्वव्यासुच्यातमत इति बोध्यम् ।

१ ख. ग. ‘ज्ञानेनलस्य’ १ २ क. ‘देहेनोँल’ ३ क. ‘स्य पावेनत्वादिशिष्टस्य प्रतीतेरेव हि प्रयोजनमित्यं’ ४ क. ‘कल्वते’ ५ पा. ‘स्मृ फ’ ६ ग. ‘णि:’ १ लक्षणायास्त्वकुपपत्तिप्रसारि-ताया इति पाठः । नतु न° ७ क. ‘तमू । न तु त°’

६ द्वि०

प्रदीपोद्घोतसहित -

[ ९ द्वि० उल्लासः ]

प्रदीपो -शब्द्यप्रतीतिः फलं किं तु शाब्यसंवन्धलक्षणया । तथा च न किंचिदूषण-मिति ।

अन्नङ्गाडहुः--अन्वयादुपपत्त्या हि लक्षणं प्रसज्यते यावद्वस्त्वयोपपादकं तावदेव विषयीकरोति, न त्वनुपपादकमपीति कयं तटे पावनत्वमपि विषयी कुऱ्यात् । नवान्वयानुपपत्त्या

वल्लभ्यमानडपि साधनुहेदयमपि शाब्द्यं विषयी करोति । यथा तापोपशमायोपादीयमानं

चन्दनं शाब्यमपि जनयतीति चेत् । चन्दनस्य हि सन्निधिमात्रेण शाब्यजननकत्वम् ।

लक्षणायास्त्वस्त्वनुपपत्तिप्रसारिताया इति वैषम्यमात् ।

यतस्त्वक्त यथाश्रुते चण्डीदासेन--‘ ज्ञानस्य विषयातिरिक्तं फलमात्रं विवक्षितं येय-

गतं वा । आह्ये प्रकृतेडप्यस्ति गोस्वामिगमतप्रतीतिः । अन्ये प्रयोजनज्ञान एव व्यभि-

चारः । तेन हि गोस्वामिसंतोषमात्रं जन्यते । न तु तद्वदतं किंचिदिति । तस्माद्देवडपफल-

योऽस्तप्रतीतिफलप्रतीत्योंऽभिन्नकल्वेनाभिलव्यापारविषयत्वमसमयीचिनेमेवेति व्यज्जनासि-

द्विरियत्त्र तात्पर्यम् ' इति । तद्बोधविजृम्भितमतम् । न ह्वानेन सूत्रेण यथाश्रुतेनापि

ज्ञानत्वस्य विषयान्यफलकत्वस्याप्यमतत्वं प्रतिपाद्यते, किंतु ज्ञानफलत्वस्य विषयान-यत्स्व-

ल्यमपत्वम् । तथा च शाब्यादेरलक्षणाजन्यप्रतीतिविषयत्वे तत्प्रयोजनं न । स्यादित्यर्थे

दोवानवकाशः ।

चयञ्च तु ब्रोम:--विशिष्टं लक्षणञ्च तदा भवेच्चि वाच्योऽलक्षणञ्च । लक्षणातावच्छेदकं पूर्वं प्रतीतं

संविदेत् । न तु लक्षणम् । पावनत्वादिविशेषहैतुलक्षणास्य तत्र न लक्षणातावच्छेदकत्वं

तस्यामावात् । यदुक्तवान्--‘योगः फलं नो’ इति । अथ पावनत्वादिसामान्यवैशिष्ट्यचमेव

लक्षणातावच्छेदकत्वम्, तस्य प्रतीतिवादिति चेत्ताहि पावनत्वादिविशेषो न प्रतीयेतति ।

किं बहुना गौरीकहीक इत्यत्र गवाभिज्ञडपस् लक्षणात्वे सैवान्वयालुपपत्तिः ।

उ० -लक्षणायास्त्वस्त्वनुपपत्तिप्रसारिताया इति पाठः । न तु तद्वतमिति । स्वविषयगत-

मित्यर्थः । त्वदुक्तविकलप्रयुक्तदोषानवकाश इत्यर्थः । ननु यत्स्रीः

प्रकेश्येत्यादिवाक्यातात्पर्योऽनुपपत्तिरेव तद्वीजसमास्वित्वात् आह—व्यञ्च त्वत्ति । पावनत्वं न

दक्ष्यम् । किं तु ततत्वादिविश्लक्षयातावच्छेदकं वाच्यम् । न चैतत्संभववतीत्याह—यदि ।

विशिष्टत्वमपिति । सामान्याधिकरण्यसंवन्धेन गड्यागतपावनत्वादिविशिष्टटत्स्वमित्यर्थः ।

संभवेदिति । बाधेन प्रत्यक्षाद्यैसंभवातद्वाच्छेदने शाब्यसंवन्धादग्रहादिति भावः । अथमा-

लकोऽपि शाब्दलोपे वाक्यमशक्यः? ‘ बाधोनश्रयस्थयैव तत्त्वम् ’ सैवान्वयालुपपत्तिरिति ।

बाधोनश्रयस्थयैवतत्त्वम् ' सैवान्वयालुपपत्तिरिति । बाहौको न गौरिति बाधज्ञानस्य

विशेषद्याप्यादर्शनविषया गवाभिज्ञडपस् वाहौक इति बोधेऽपि प्रतिबन्धकत्वादिति भावः।

किं च वाहौकत्वविशिष्टे गवाभेदप्रतीते: सांशिद्धायास्त्वाताडपि लक्षणयोपपादयितुमश्-

क्यत्वात् ।

१ क. ‘रूपया ल०’ । २ क. ‘गामनञ्च’ । इंक. ‘रितयेत’ ४ क ‘जनतं नां०’ ५ क. ‘शिटे

द० । ६ क. ‘ते तं भ°’ । ७ ग. ज्याझानिके । ८ ग. ‘स्य व्या°’ ९ र. ‘वः वाद्दी°’ ।

[ २ द्वि० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः ।

६१

विशिष्टे लक्षणं नैवम् ।

निगेरेन व्यावृत्यात्म् ।

विशेषा: स्युरस्तु लक्षणैः ॥ ३८ ॥

लक्षिते तटादौ ये विशेषा: पावनत्वादयस्ते चाभिधातात्पयेलक्षणाभ्यो व्यावारान्तरेण गम्याः । तच्च व्यज्जनध्वनननद्योननादिशब्दवाच्या मेधितन्वयम् ।

एवं लक्षणामूलं व्यज्जकत्वमुक्तम् । अभिधामूलं त्वाह-अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियतचित्रते ।

सयोगादेरवाच्यार्थधीतदृश्यापरतिरअनम् ॥ ३९ ॥

प्रद । उपसंहरति—विशिष्टे ।

एवमुक्तयुक्त्या ।

विशेषा: ० ।

तटादौ लक्षिते तु सति पावनत्वादयो विशेषा: प्रतीतिविषया: स्युः । ते च प्रसिद्धतिरिकत्वापारगम्या एव । स च व्यापारो व्यज्जनध्वननादिशब्दवाच्या डवचश्रयमेधितन्वयः ।

कथमन्यथा विशेषप्रतीतिरिति । एवं लक्षणामूलो व्यज्जकत्वमुक्तम् । अभिधामूलं त्वाह-अनेकार्थस्य ।

अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे सयोगादेरनियंत्रिते सत्यवाच्यार्थधीहेतुत्वं पारोळज्ञानम् । व्यज्जनमित्यर्थः । अनेकर्थोनेकाभिधानशक्तिः । अर्थमेदेन शब्दमेद इति नये उ०-कथ्यवमिति व्यज्जननेवावश्यकमास्येयति वोध्यम् । केचित्तु लक्षणावृत्ते: फलं लक्ष्य-

थे बोध एव । न तु पावनत्वादिप्रतीतिरोपी लक्षणाज्ञानस्य । किं तु लक्ष्यया तीरबोध-

स्यैव तत्फलामिति मूलेडपि न दोष इत्याहु: ।

लक्षिते । लक्षणया बोधिते । अतिरिक्तव्यापारोति । शक्तिलक्षणयो: प्रागेव निर-

स्तत्वादात्पर्यस्य च संसर्गबोधमात्रजनकत्वादिति भावः । एवं च लक्ष्ये तीरादौ व्यज्जन-

योगस्थिताः शक्त्यादयो भेदेनाव्यवोधविषया: । व्यज्जकचस्य भेदेनाव्यन्वयादिति बोध्यम् ।

लक्षणकस्येव व्यज्जकत्वमपि अनेकार्थीभवित-रेकानुविधायी । अभिधामूलमिति । अस्यां च व्यज्जकचार्यविशिष्टोपरमस्याति शाब्दस्पदमापि

नेति भाव: ।

अनेकाभिधानशक्तिरिति । गृहीतानेकार्थप्रतिपत्तिरनेकशक्तिमानित्यर्थ: ।

१ काफ़. 'मु० व्या'. २ ग. 'पदार्थ'. ३ ऋ. ग. 'ते त०'. ४ क. ग. 'दौ वि'. ५ क. ख. 'शब्दद्वै'. ६ क. ग. 'मूलक्य'. ७ ग. 'मू० लक्षण'. ८ ग. 'नकुलशक्तिमानित्यर्थ:'. ९ तदिति°।

९४

प्रदीपोद्योतसमेतः

[ २ द्वि० उल्लासः ]

प्रदीप० - त्वथोऽन्तरालस्थभियानशक्तिशब्देन सद्वशास्तद्विमतेऽभविषयो वा ! वाचकत्वमाभिधा अवाच्यार्थस्तदाडमिधात्यापारविपयः । नियतनिम्र्ण नियमनमेकतरमात्रस्मरणानुकूलत्वम् ।

यथा हि:-

' शाब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषास्मृतिहेतुत्वः '

इति । एतद् ' नियमनेमेतस्मिन्नेवार्थे वकुस्तात्पर्यामिति तात्पर्यग्राहः ' इत्यबोधप्रलापः ।

संयोगादेरित्यादिपदसंग्राह्यं विप्रयोगादि । यदुक्तमभियुक्तैः—

उ० - गृहीतार्थत्वादन्त्र्याभिधानविषय एव व्यत्नेनास्मुरणात्तत्र द्वितीयाभिधाग्रहणाडSपि नियमकः । मुख्योऽर्थः शाब्दो न लक्षणोति भावः । तद्भेदेऽभिधानेऽपि । तद्धीजं च साहद्र्यमेव । नन्वेवं श्रेण्यवदभिधान एव द्वितीयार्थग्राहः स्यात् । उक्ते वाचकत्व इति । अवाच्यार्थस्तदाडमिधया प्रतिपाद्यचिह्नुमशक्यः । एकतरमात्रेति । सत्याे संबन्धग्रहे संयागादिज्ञानस्य तज्ज्ञान-

तत्प्रमार्यात्पर्यग्रहस्य वा प्रतिपन्थकत्वान्न द्वितीयार्थास्मरणमिति भावः । वस्तुतोऽनेकत्र्ये ' शक्तिर्ज्ञानजन्यतदर्थेऽतौ संयागादिज्ञानजन्यतदर्थे तात्पर्यविशयस्य हेतुत्वात्‌ । गा० ल्ल० उमा-

त्रेण द्वितीयार्थस्मरणभावः । नियन्त्रणं च द्वितीयार्थस्मारकासमवायधनानमेव । न च संयोगे-

विनाडमिधावदव्यत्नेनापि नियमध्याताम् । संयागादिकमत्यधिकं बोधकत्वेनैव । तत्तिसिद्धे ।

अन्यथा सुगान्धर्वींसंमोजनप्रकारणे सुरभि मांसं भुज्यत इत्यमिधाने गोमांसानुपस्थितौ विधि-

रस्य जुगुप्सानापत्तेः । अनवच्छेदः । अनिश्रयः । स्मृतितत्र ज्ञानमात्रं । अत एव

मूलोदाहरणसदृशपरिकल्पनद्द्वारा नियततायाः सद्भावहेतुतुल्याद्विशेषास्मृतिहेतवः । पतनेति । विशेषस्प्रतिहेतव इत्यभियुक्तवाक्यविरोधेनैत्यर्थः ।

प्रथमार्थे प्रत्यस्य पदनां विरामेऽपि प्रथमार्थप्रतीतेरेव व्यपारतवमाश्रित्य द्वितीयार्थाभी-

रूपपादा । शाब्दस्य पर्यायपरिवृत्य्ससहितवाच शाब्दत्वं व्यक्ननाया बोध्यम् । वस्तुतोऽ-

नच्छेदो नाम संबन्धज्ञानाद्युगपदपस्तुनैककार्यमधे कतमोऽर्थस्तत्प्रोविशय इति तात्पर्य-

सदेह एव । तात्पर्यज्ञानं च शाब्दबोध एव हेतुः; न स्मृतौ । अन्यथा किंविपयं तात्पर्य

नो हेत् । अर्थानुपस्थितेः । विशेषास्मृतिप्रेत्तु प्रार्थतात्पर्यनिश्चयोऽचिन्त्यमेतत् । न च नानार्थपदात्मकसंवन्धज्ञानादौ

घटयताच्च तत् स्मृतिपदं गौणमिति चिन्त्यमेवतत् । न च नानार्थपदात्मकसंबन्धज्ञानादौ

पाततः स्मृतेष्टेपु तात्पर्यसंबेधे तात्पर्यग्राहसंयोगादिज्ञाने तत्सहकृतात्पुनरुनसंहि-

तस्य पृथक्त्वकृतार्थास्मृतिः सैव शाब्दोपयोगिनीति तत्तात्पर्यामिति वाच्यम् । गौरवात् । ' मान्य-

भावाच्च । वाचकत्वे नियन्न्रित इत्यस्यायमर्थः— शाब्दस्य वाचकत्वे इतरवाच्यार्थविपया-

कशाब्दबोधजनकत्वे नियन्न्रित एकतार्यमात्रविषयक्तया संकुचिते सति अवाच्यार्थस्य तदा

शक्य्या शाब्दबोधविषयतया बोधयितुमशक्यत्वं शाब्दबोधकुल्याख्यानमिति । एवं च तदाडस्मिन्वाच्यत्वव्याहारवर्णनाय यत्नः सोऽपि तृतीयोऽपि व्ययवहार इति यदभिधालक्षणप्रस्तावेऽ

१ ख० 'तज्ज्ञानामि°' । २° तत्तिसिद्धे । एतदेव हि व्यक्नज्ञानमाहात्म्यं यत्संयोगादीनिविशेषास्मृतिहेतुत्वं-

नपि अतिकम्यार्थी बोधयति । सुरभिः । सुगन्धिः । गौक्ष ( चू० ।) ३ म० ग° यः । एते° । ८ म० ग° कत्वे

स्ववा° ।

[ २ द्वि० उद्दासः ] काव्यप्रकाशः । ६३ संयोगो विप्रयोगस्थ साहचर्ये विरोधिता । अर्थे प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधिः ॥ सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । शब्दार्थस्यावच্ছेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥ इत्युक्तादिशः । सहृदृचक्रो हरिः, अशाङ्कचक्रो हरिरित्यच्युत । रामलक्ष्मणाविति दाशरथौ । रामाज्ञुनगतिस्थितयोरिति भार्गवकार्तवीर्ययोः । प्रदी०-संयोगो ।

तत्र संयोजः प्रसिद्धार्थस्य गुणविशेषरूपः संबन्धः । तेनाभिधानियमनम् । यथा सहृदृचक्रों हरिः इत्यत्र शाङ्कादेशयोगेनानेकार्थस्य हरिशब्दस्यैत्युतेडमिधा नियम्यते । अन्यहरिपदार्थे तत्संयोगाभावात् । विप्रयोगस्तुादशांबन्धनध्यवम् । तेन यथा-अशाङ्कचक्रो हरिरित्यच्युत । `द्वंसस्य प्रति योगिप्रवैकत्वात् ।

साहचर्ये सहचरता । तेन यथा-रामलक्ष्मणाविति रामपदस्य लक्षणसाहचर्येण दाशरथौ । विरोधः सहावस्थानं वध्यघातकभाववश्र । तेन यथा-छायातपाविति छायापदस्याडतपाभावे । विरोधिनोः क्रियोश्रितत्वोपमायां रामाजुनगतिस्थितयोरिति इत्यत्र रामाजुनपदोभिवकार्तवीर्ययोः ।

उ०-मर्त्यहरिमि । प्रसिद्धार्थस्यैवेतिं । तदर्थमात्रवृत्तितया प्रसिद्ध इत्यर्थः । अत इन्द्रादिभिः कदाचिच्छक्यारणेऽपि न दोष इत्याहुः । तत्संयोगाभावादिति । ध्वंसः । संबन्धघ्वंसः । किं च सर्वाडस्यभावप्रतीतेः प्रतियोगिसमवधानदशैव । प्रतीयोगिज्ञानमारोपितमनारोपितं वेत्यन्यत् ।

सहचरतेति । वस्तुतस्तु सहचरता साध्यश्रयम् । सहृदृचक्रों प्रायेण सहचरणदर्शनात् । शब्दयोरपि सहशार्ययोः सहप्रयोग इत्युल्सर्गतः । स्पष्टं चैदं भाप्यकैयटहेलाराजीयादिषु । अतोऽत्रैवतत्कारिकाल्लार्यस्य पञ्चम्यपादोऽपिर्भः(पृ०-२१२।१९)हति साहचर्य उदाहृतं हेलाराजादिभिः । तत्र वर्जनार्थोपसाहचर्यादर्थस्यैव परः कर्मप्रवचनीयस्य ग्रहणामिति चोक्तम् । महाभाष्यकारोड्यद्वेवमवादित् । कान्तावपि शक्तत्वाच्छायापदं नानार्थम् । कयोषित्प्रादिति । एतद् द्व्योरपि नानार्थत्वात्परसपर्यपरश्र्यप्रस्तमिदमुदाहरणं मित्यपास्तम् । प्रकारणसहकारेण रामाजुनपदयोरपि परस्परविरोध-दृश्ये युगपदेव तात्पर्येग्रहणात् । असंकीर्णोदाहरणं तु रामरावणावित्यादिः ।

१ क॰ ने वाध्यवाचक° । २ क॰ खिदुप° । ३ ग॰ हुः सह° । ४ ख॰ ति कार्यप्रस्ति° । १ ता॰ स्थः कान्तावपि ।

६५

पदपादोद्योतसमेतः— [ २ द्वि० उल्लासः ]

स्थानं भज भवाच्छिद्र इति हरे । सर्वे जानाति देव इति युष्मदर्थे ।

कुपितो मकरध्वज इति कामे । देवस्य पुरारातेरिति शंमौ । मधुना मत्तः

—प्रदी०—अर्थः प्रयोजनम् । तेन यथा—‘स्थानं भज भवाच्छिद्रे’ इत्यत्र भवच्छेदरूपप्रयो-

जनवशात्स्थानशब्दवदस्य हरे ।

प्रकरणे वक्तृश्रोतृबुद्धिस्थिता । तेन यथा—सर्वे जानाति देव इत्यत्र देवशब्दस्य राजनि ।

यथा पुनद्रव्य इति व्याख्यास्ति तस्या अपि पक्वे राजादिवाच्यार्थः । किं वा संबोध्ये राजा-

दिवाच्यार्थः । संबोध्यस्यैव युष्मदर्थत्वात् ।

लिङ्गं संयोगादिरिक्तसंख्येन परपक्षव्यावृत्तो

धर्मः । तेन यथा—कुपितो मकरध्वजः

इत्यत्र मकराकारध्वजसदृशाभ्यां व्यावृत्तेन समवायिसंबन्धवता कोपेन मकरध्वजशब्दस्य

कामे । यत्तु ‘लिङ्गं चिह्नं’ इति तन्न । कोपस्य कामाचिह्नत्वाभावात् । असाधारणधर्मेष्य

चिह्नत्वात् । सहृदृचक इत्यत्रातिव्याप्रसङ्गाच्च ।

शब्दस्यान्यस्य संनिधिरन्वयार्थकरत्वादनन्तरसमयानाधिकारणम् । अतो ‘भवाच्छिद्रे ’

इत्यादावप्रसक्तिः । न च ‘सहृदृचको हरिः’ इत्यत्रातिव्याप्तिः । शहृचक्रसामानाधिकरण्या-

भावात् । यद्वा हरेः शहृचकरे इति संयोगोदाहरणतात्पर्यम् । तेन यथा—देवस्य त्रिपुरा-

रातेः इत्यत्र त्रिपुरारातेरिहव्दस्य समानाधिकरणयादेवशब्दस्य शंमुरूपेऽस्मरे । अनन्यस्य देवशब्द-

वाच्यस्य राज्ञत्रिपुरारातित्वाभावात् । यत्तु ‘देवतान्तरस्यापि शक्तिनियमनम् ’

इति । तन्न युक्तम् । देवतान्तरस्य देवशब्दस्य शक्तिभेदाभावादुदाहरणासामञ्जस्यापत्तेः ।

सामर्थ्ये कारणत्वम् । तेन यथा—‘मधुना मत्तः कोकिलः’ इति । अत्र मधुशब्दस्य

वसन्ते । अनन्यस्य मधुशब्दार्थस्य कोकिलमादनासामर्थ्यादिति ।

—उ०—प्रयोजनम् । अनन्यसाध्यमित्यर्थः । हर इति । शिव इत्यर्थः । देवपदस्य राजशब्देन वृ-

त्तिकारकत्वेन च शक्तेरनार्थत्वम् । राजा मृगयारको देव इत्यादिकोषात् । अत्र राजसंबोध्यकदू-

त्कथारूपं प्रकरणम् । नियतार्थकेति । नियतत्वं च नानार्थपदैर्थैककार्यत्वात्संसर्यर्थेवाचकत्व-

म् । अथ वा शहृचक इत्यादावित्यादिपदेन कौशिकादि व च्छेदे पतञ्जलिरूपकथारूपप्रति-

त्याहुः । अतः । अत्र । माममानाधिकरण्यानन्वक्षातः । शहृचक इति । तद्धचकसामानाधिकरण्या-

भावादित्यर्थः । निषधं पद्य भूत्वा मित्यत्रापि अननेनैवाभिधानियमनं दृश्यम् । त्रिपुराराति-

पदं पुरारातिपदं च शंमौ योगरूढम् । मदनासामर्थ्यादिति । कोकिलमादनसमर्थत्वेना-

— १ कं० ‘तिप्रसङ्गः’ । २ क. देवान्तरे । ३ ख. न्द्रेण हरान्तरेण च कदा । ४ क. ‘थः ।

त्रिपुरा° ।

[ २ द्वि० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः

कोकिल इति वसन्ते । पातु वो दयितासुखमिनि सांमुख्ये । भात्यत्र परमेश्वर इति राजधानीसुप्रदेशाद्‌ज्ञनि । चित्रभानुरिंदुभार्गाति दिने प्रदी०-नौचित्येन मुखशाछ्दस्य सांमुख्ये । न तृपायादौ । यद्यप्यत्रापि सामर्थ्ये संभवे त्येव तथाडपि मधुनेत्यत्र तृतीयेये तद्रोहाभावेडपि हिर्नेदत्र शक्तिनियमन- मसंकीर्णमिति ।

दर्शनेन यथा—'भात्यत्र परमेश्वरः' इति । अत्रायनेति राजधानीसुपदेशादपरमेश्वर- पंदस्य राजनि ।

कालेन यथा—'चित्रभानुरव्वीभार्गाति' इति । अत्र चित्रभानुपदस्य दिवा दिवाकरेः, रजन्यो- मासुशुष्कणो ।

उ०-प्रसिद्धत्वादित्यर्थः । सांमुख्य इति । असंमुखींदयितानावदनम्य हिर्नस्न तन्न युक्तंव तत्रणजनकत्वाच्चित्याभावादिति भावः । न तृपायादाविति ।

मुखं नि:सरणे वक्वे प्रारंभमोपाययोरपि । इति कोशदुपायेडपि मुखशब्दवृत्तेरिति भावः । परमेश्वरपदस्य विष्णुंवेनापि शक्ते- न्नोनार्थत्वं बोध्यम् ।

अंत्र वदंति—यद्यापि नानार्थपदसमभियाहृतपदानंतरार्थस्य प्रसिद्धः संवन्यः साहच- र्यं, तु 'वैकल्यनिवारणांपसर्जनदुतकवचक्रादिस्ववाचकपदैरपि सादृश्यादिदर्शयोर्‌गादिरपि ग्रहीतुमुचित इति सराझ्झवक इत्यादिरपि साहचर्योंदाहरणतैव युक्तः,' तथाडपि यत्र शब्दोपात्तप्रसिद्धं संवन्यसामान्यं शक्तिनियमकम्‌ तत्रैवोगस्स्य, यत्र तु द्र्वादिगतेः संबंध्येव केवलस्तथा तत्राहचर्यस्पये तनाश्रयात्तु दोषः । एवं च मरांडवीरडुन इति सयोगस्य गाण्डीवार्जुन इति व गंडीवर्जुन इति च साहचर्यस्पयेवोदाहरणम् । आत्रुत्वादिसंवन्यवहिद्रोहमंत्रणव्यस्मैप लोकप्रसिद्धत्वात्तु । एवं स्थानुं म्ज भवाच्छद इति प्रयोजनोद्दाहारणे यद्यपि लिझामनदविशेषः न च लिझमननैन्न्यसाधार- णस्तदर्थः । प्रयोजनं तु भजनादेः कार्ये न तु तदतो धर्म इति भेद इति वाच्यं न त भवच्छेदजनक- मजनकर्मत्वस्य काछ्वृत्तिभवधर्मैवातु । तथाडपयुक्तस्य विरोष्ठधर्मस्य शव्दयोरचारभावि- मानसबोधविषयत्वेन प्रकृतशब्ददोधविषयत्वाल्ङ्कितो वैलक्षण्यमिति । एवं च नानार्थभेद- शाक्यानंतरार्तिरेकशक्यगताः साक्षाच्छलद्वेचयो धर्मो लिझामिति बोध्यम् । एवं च शव्दस्या- न्यस्य संनिधि:, नानार्थपदैककार्यमात्रसंप्रर्थ्योंतरवाचकपदसमभिद्याहार एव । न तु सामा- नाधिकरण्यानिवेशः । अत एव 'करण राजते नागः' इत्यत्र वैशधिकारण्येडपि करपदस्य नागपदमादाय नागपदस्य च करपदमादाय मुणडयां गजे च शक्तिनियमनम्‌ । अत्रैक- शाब्दुशक्तिनियमनायापरशब्दशाक्तिनियमनस्य नापेक्षा । किं तु करनागशब्दयोर्यीन्तर- भ्रहणेडन्वयानुपपत्त्या युगपद्‌ शक्तिनियमनम्‌ । अतो नानयोन्न्याथ्रः ।

१ क० विराजत इदानीं । २ क० न तु मुखादौ । ३ क० दुरभांति । ४ क० निःसार° । ५ अन्य बद्धतिल्यारस्थोविदनन्तीयान्तो मन्थः क० पुस्तके न इद्यते ।

ईं इं

प्रदीपोध्योतसमेतः [ २ द्वि० उल्लासः ]

रकौ, रात्रौ वहौ । मित्रं भातीति उह्हिदि । मित्रो भातीति रवौ ।

प्रदी०—व्यक्तिलिङ्कं पुँस्त्वादि । तथा यथा—‘मित्रं भाति’ इति । अत्र नपुंसकलिङ्गपाङ्किलिङ्ग-

उ०—रह्वन इति लिङ्गोदाहरणेऽतिल्यासि । सामानाधिकरण्यवृत्तितस्य त्रिपुरारातिरिति

प्रकाशोदाहरते त्रिपुरासुरवैरिवस्य लिङ्गतया लिङ्गोदाहरणत्वमेवोचितम् । यदि तु यत्रै-

कार्यंः कोपादि पदार्थान्तरेणान्वित एव यः प्रकृतशक्यधर्मेतां शाक्यान्तरन्यायवृत्तां

च भजते तत्र लिङ्गवमित्युच्ये तर्हिस्तु यथाकथंचिदुदाहरणसामञ्जस्यम् । सामानाधिक-

करणनिवेदाश्चास्योयुक्त एवेति बोध्यम् । एवं च कारणतापरपद्योसामध्येऽयमपि मधुना मत्तः

कोकिल इत्यादावुदाहत्तम् । तत्र लिङ्गत्वं यद्यपि वक्तुं शाक्यम् , कोकिलमादनसामर्थ्य-

स्य वसन्तसाधारणतया लिङ्गत्वाच्चाथापि शाब्दत्ववाच्यमेकपदार्थेर्वाम्यां

वा विशेषो बोध्यः । वस्तुतः संयोगादीनामर्थान्तरसंभावनात्वे नानार्थशाब्दस्यार्थविशेषे

शक्ते: संकोच एव न संमवति । नियामकस्याशङ्कितत्वात् । अथ प्रसिद्धत्वादिना

तद्वामसाधारणताबुद्धिस्तर्हि प्रयोको लिङ्गभेदा एवेति न तु सर्वथैव ततः स्वतन्त्रा इति

बोध्यम् । यद्यस्युक्तं संयोगादेरमिधानियामने सुरभि मांसं भुङ्क्त इत्यादौ शाब्दकादि-

प्रयुक्ते द्वितीयार्थबोधो व्यज्जनयोगी । तदसंघतम् । यतो नियतत्रणं नामापरार्थस्य प्रथमतः

शाब्दबोधजननं तदनन्तरमपरस्म्यापि शक्त्यैव । न च द्वयोरेभे तात्पर्यज्ञानस्य कुतोप-

योगः । अनर्थकत्वे शब्दे: प्रमाणमयत्वे प्रमाणवेध इति निर्णयद्धारा प्रवृत्तो तदुपयोगो

न तु बोध इति गृहाण । अत एवास्मादर्थस्योभयद्रव्यन जायते वक्तुः परं क तात्पर्यमिति

न विद्ध इत्यनुभवः । एवं च द्वितीयार्थबोधाय व्यज्जना नावडवश्यकि । यत्र तु द्विती-

यार्थस्य नैव बोधस्तत्र तदीयशक्योभयनुद्बुद्धसंस्कारत्वात् ‘दोष: । किं च व व्यज्जनावि-

लेख्यापि सर्वेष्य द्वितीयार्थबोधावारण्य वचकोऽद्र्यादेश्चिष्यचप्रतिभादीनामवश्यकं

लङ्क्र्चप्रतिमाहेतुलमज्जीकार्यम् । अस्माभिमर्श तेभ्यां द्वितीयार्थशक्यतुद्रोधकलत्प्रजिक-

रीपप्ति न दोषः । यदि तु योगरुडिदशले रुढिताने योगापहारित्वस्य सर्वत्न्रासिद्धे-

तया रुढचाधीकरणयोगार्भिलिङ्गार्थान्तरस्य प्रतीतिरिवना व्यङ्कि दुरुपपादा । यथा—

“ अन्नलानां श्रियां हत्वा वारिरहः: सहानिशम् ।

तिष्ठन्ति चपला यत्र स कलः: सुप्रतिष्ठित: ” ॥

इत्यादौ शक्यार्थानां द्वैण्यमदत्वात् जलबकैक: सह पङ्क्षलस्योभिरमन्त इत्यर्थान्तरं नैतै:

रुढदैयोंगरुढचा बोधितितुं शक्यते । मेढत्वविरुद्धत्वादितिस्थैव प्रतीति: । अन्यथा

रमत्कारो न स्यात् । अत एवं न योगशक्ल्याडपि केवलरुढचार्थीसंवलितार्थबोधकलवस्य

तस्या रुढिसमानाधिकरण्याया असंगते: पुंव्द्ल्लिङ्गव्दे: सर्वथैव तदविषयत्वाच्चेति तत्

व्यज्जना डडवश्यक्रियुच्यते । तर्हिस्तु तत्र । न तु सर्वत्र । भद्रातमन इत्यादेश्वे-

नित्यं तूष्मानोपमेयमभावं. व्यङ्कृच्यमादायैवोति वदन्ति ।

१ क. ‘रूपशद्दानिम्’ । २ ग. ‘स्तु कर्थं’ ।

[ २ द्वि० उज्ज्वासः ]

काव्यप्रकाशः ६९

इन्द्रश्शुरिस्यादौ वेद एव न काव्ये स्वरो विशेषप्रतीतिकृत् । आदिम्‌

हणातु ।

एतदहमेत्थाणि आ एतदहमेत्थं हि आचिछच्वते हि ।

एतदहमेतावस्था पृथदहमेत्थं हि दिअ पृथहि ॥ १९ ॥

प्रदी०-निमित्तपदस्य मुहुर्दि ' मित्रो भाति ' इत्यत्र पुनर्लिङ्गात्सूचयें ।

स्वरस्तुतौ तादिवेंदे वाहुल्येन तेनार्थप्रतीतिहेतुते ।

यथा ' इन्द्रश्शुर्येर्देश्व ' इति ।

अत्रेन्द्रश्शुरित्यस्यांतोदात्तत्वे पठीतपुरुषव्यक्ताविन्द्रं शातनकर्मणं हि लभ्यते ।

पूर्वपदांतोदात्तत्वे चन्द्रः शातयिता यस्येति बहुतृतीयाहादिन्द्रस्य शातनकर्तृत्वं लभ्यते ।

काव्ये तु नैवं वाहुल्यम् ।

ननु ' दृश्टे प्रसिद्ध ' इत्यादौ स्वरेग संबोधने प्रकार्यते ।

तेन चार्थविशेषेऽभिधा नियम्यते, न तु साक्षात्स्वरेणैव ।

काकुस्थले तु न नानार्थाभि-

धानियं किं तु प्रकार्यन्वैय एव ।

यद्वा स्वरशब्देनोदातादिवैयं विवक्षितम् ।

अतः काव्ये स्वरस्म्याभिधानियामकत्वं नाम्ल्येतेति व्यर्थं वाहुल्येनोति विशेषणमिति ।

' सुधाकरसुतद्वक्त्रं हि: पड्‌कजवैरिणि ।'

इत्यादिविन्द्रश्शुरुरिति न्यायेनाभिधानियंमनस्य काव्येडपि दुर्वारित्वात् ।

स्वरादि इत्यादिग्रहणादभिनेयादेशो गृह्यते ।

अनये चोकान्तर्मूताः ।

अभिनयश्र

साक्षादिवाच्यार्थोकारादिप्रकारौ ह्यस्तादिक्रिया तया यथाऽऽ--एतदहमेत्थम्‌ ।

उ०-अर्थप्रतीतिरिति ।

वाहुल्यकरणे चिन्त्यम्‌ ।

प्रतीतिकृतदिति वा पाठः ।

पृथकृत-

तपुरुषेति ।

इन्द्रस्य शान्तुरिति शान्तयितेतर्यथक् ।

नैवमिति ।

काव्य उदातादिस्वर-

कुत्रार्थमेदें समासविधये श्रेषभङ्ग एव स्यादिति भावः ।

लोक एकैकृत्येनैव प्रायः प्रयो-

गच्छत्यपि बोध्यम् ।

सुधाकरसुहुदिति ।

अनन्तोदात्तत्वे पष्ठीसामासेनोपरि अन्यथा

बहुतृतीयहो प्रतिपमिति भावः ।

वरतु इदं चिन्त्यमेव ।

अभियुक्तकैः कापि तथा डकथनात् ।

अत एव प्रकारा इन्द्रश्शुरित्यादौ वेद एव न काव्ये स्वरोदर्थविशेषप्रतीतिकृतित्येव नहुपु

पुस्तकेषु पाठः ।

वाहुल्येनोति पठदपि वेद एव वाहुल्येन सोदर्थप्रतीतिविशेषेऽपि तु

लोके काचिदपेति व्यास्येयमिति दिक् ।

' पड्‌कजेऽति ।

चित्रप्रवासिनि नायकेच नायिकावस्यां बोधनार्थ्यः कस्याश्चिदुक्तिरियम् ।

' एतावन्मात्रावस्ता निका एतावन्मात्राभ्यामसिपत्रश्श्याम्‌ ।

एतावन्मात्रावस्था एतावन्मात्रौर्देवसैः ॥ '

१ क० 'स्येनार्थप्रतीतिकृतदस्य' ।

२ क० 'शब्दो विवक्ष्यते + अत्रेन्द्रशब्द्रो इत्यस्या' ।

३ क० 'दाशुर्दा' ।

४ क० 'दूतम् । का' ।

'हस्तकृत्' ।

६ क० 'शः शादुरुरिति शान्तयितेतथ्यकम्‌

नैवं' ।

७ ग० 'दे श्रेषे' ।

८ क० 'मा बहु' ।

९ ग० 'वः । एहं' ।

इत्याद्यावभिनयादयः। इत्यं संयोगादिभिरथोऽन्तराभिधायैकत्वे निवारीते ड्यनेकार्थस्य शब्दस्य यत्काचिदर्थोऽन्तरप्रतिपादनं तत्र नामिधा। नियमनात्तस्या। न च लक्षणा। मुख्यार्थे बाधायभावात्। अपि तुड़ने न व्यज्ञनमेव व्यापारः। यथा—

भद्रातमनो दुरधिरोहतनोर्विंशालवंशोद्भवते कृतशिलीमुखसंग्रहस्य। चस्याप्रुपप्लुततनेः परवरणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सततं करो डभूत्॥१२॥

प्रदीपोऽग्रे विकसितमुकुलिताभिनयविशेषसाहित्ये स्तनस्य पीनत्वमुकुलितत्वाद्यर्थे विपे डभिमतभिया नियम्यते। एवं शेषपदार्थयेडपि। अपदेशो डभिमतनिदर्शः तेन यथा—

इतः स दैत्यः प्राप्तक्षरिनें एवार्हति क्षयम्। विष्णुबुद्धोडपि संवर्ध्य स्वयं छेतुमसांप्रतम्॥

अत्रापदेशेनेष्टदस्यामिधा वक्तारि नियम्यते। इत्यं संयोगादिनाड्योऽन्तराभिधायैकत्वे निवारीते डप्यदनेकार्थशब्देन काचिदर्थोऽन्तरस्य प्रतिपादनं तत्र नामिधा शब्ददस्य व्यापारः। नियमनात्तस्या। नापि लक्षणा। मुख्यार्थे बाधाविरहात्। किं तुड़ने न व्यज्ञनमेव व्यापारः। यथा—भद्रातमनो।

उ०—परमाणुर्द्विप्रकृत्यः। आक्षपात्राभ्यां तमित्युपलक्षणं तृतीयो। दिवससारतं करणं। ( गाथा छन्दः १ ) त्रिप्रेप्डभियेति। वृद्धि स्याततदर्थशक्ततया नानार्थोंन मेतावन्मात्र—दिशा द्वानां शक्तिः स्तनादिगतपरीमाणविपररू पड्यते नियन्यत इत्यर्थः। अभिनयो डत्र स्तनप्रदर्शने मुकुलाकारः, अक्षिप्रदर्शने पन्नपलाशाव्याकारः, अवस्थाप्रदर्शने उचचातप्रद—र्शकः, दिवसप्रदर्शने डकुल्यप्रधारणादिः।

आभिमतनिदर्श इति। स च हृदय्ये हस्तनिकषेऽर्थकारप्रदर्शकत्वाभावान्न न्याय—नियमः। इतः स दैत्यः इति। ( कुमारसंभवे द्वितीयसर्गें पद्यमिदम्। ) स्पष्टम्। अपदेशोऽत्र हि अत्र इतः—शब्ददस्यैवाकात्मपरता लभ्यते। निवारीते डप्येति। अर्थान्तरं निर्वार्य प्रकृतार्थवोधनेडपितीयर्थः। कचित्तु वक्तृवैशिष्ट्यादिसाहाय्यवर्ततेत्यर्थः।

भद्रेति। अग्र यच्छब्दः प्रकारणिकराअजपारः। तत्क्षते यस्मि प्रकृतस्य श्लाः। करः पाणिर्निर्नयन्तरं दानार्थी गृहीताम्बुसेकशोमनो डभूत्। भद्रातमनः। कल्याणरूपस्य। दुरिति। अनभिमवैंधनौ शरीरे यम्म्य। वंशः कुलं तत्रोत्पतिराधि च्चस्य यस्य। शिलीमुखा नाराचा। संग्रहो डभ्यासदाचार्चम्। अनुपप्लुतेति। अबाधितज्ञानस्येत्यर्थः। अदुष्टहितकत्वै वो

१ क, 'आभित्थे'। २ क. ख. ग. यत्किचिद'। ३ ग. 'ज्ञाने'। ४ क. 'ज्ञनमे'। ५ क. ग. 'दयह'। ६. 'भावावक्ता'। ७ ग. 'नीयचारैरिस्य।

[ २ द्वि० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः :

६५

प्रदी०-अत्र प्रकरणेन मद्दातमन इत्यादिपदानां गाढि तद्न्वययोग्ये नार्थैकदेशान्वये णेडपि गजस्न्य तद्न्वययोग्यस्य चाथे स्न्य व्यज्जनयोग्ये प्रतीयते ।

ननूपमानोपमेयभावकथनानुचछेदे न शेषतो मेडेपि 'योऽपि कुतःपरयोगेस्त्राणान्' इत्याचार्य-म्लेषत: कुतोडस्य भेद: । अर्थेल्ले षत्र श्लोकयत्र शक्तिरेव न व्यज्जनेति चेदुच्यते !

यत्रोमयोरर्थयोस्तात्पर्यै स श्लेष: । यत्र त्वेकाविमद्रे तनु ममर्थोमहिम्नां हृ द्विन्यार्थ-

उ०-परंति । शास्त्रनिवासकस्य गजपते मद्धातत्प्रियम्यात्र्यचतुर्वादत्स्वाधिरे व्यासंगस्य ! विशाला वंशस्य पृथग्डणडस्योलनिरीक्ष्यस्य ! कुतभ्रमसंग्रहस्य ! अनुद्धृतनधीरगमननम्य ! पथ्यो-

त्कृष्टस्य वारणस्य गजस्य कर: शुङ्गडाढ्यो मदजलमेकमुभगोडभिदिनि ! रज्ञा वाच्य: ! हस्ती प्रतीयमान: । ( वसन्ततिलका छन्द: )

अत्र प्रकरणेनोक्ति । न चात्र विद्यार्थमानेतिवदेकराऽडोपमितार्थस्य यथानुरूपत्वा-

त्परसप्रमेदान्वयपूर्वकमेव वाक्यार्थबोध इति निश्चित्युपक्रमे वेदमिनि वाञ्च्यम् । भेदानव-बोधात् । तथाहि-यत्र दृश्योरर्थयो: परस्परगवेयत्वोभे विनेतेगन्वयमनुपपत्तितवेद्नेस्यमुपष्टं

च तत्तैव श्लिष्टरूपंकाञ्जीकतात् । यथा विद्धानमानमेतद्यत्र । प्रकृतें तु न तथा । किं च

प्रकरणेन विशेष्यपदात्प्रकृतार्थस्य तत् एव विशेषणपदैरपि तद्न्वययोग्यार्थस्यैवोपसर्पिता-

वाकाड्क्षाया: सचेचन वाक्यार्थबोधे प्रतीतर्यका भावेन द्वितीयार्थोंपस्थितितप्रतीतिस्या अयुक्त-

त्वात् । अत्र एवं श्लिष्टपरंपरितंव रूपकमेदशुं गाणत न तु केवलं श्लिष्टमात्र । यत्र तु

न विशेष्ये शेषो नापि द्वितीयार्थोंपस्थितिं विना डन्वयानुपपत्ति: । तत् तु प्रस्तुतान्वयबोधोत्तरं वि-

शेषणशेषमात्रमहात्वेनाप्रस्तुतवृत्तान्त उपमित्ये व्यज्जनया तद्भिन्नप्रस्तुतवृत्तान्तारोप:

प्रकृते तत्र समासोक्ति: । न चैषाडपि रीतिः प्रकृते । दृश्यो: प्रमृततत्वभावाच्च न श्लेषालं-

कार: । अतिशयोक्तस्तु श्लिष्ट उत्किसंभव एव नेति भाव: । गजस्योति । अम्य तात्पर्ये-

विषयस्यापि तद्धाहकप्रकरणाद्यभावाद्वाच्यवोधविषयत्वमेवोति वाच्यम् ।

उपमानोपमेयभावोति । प्रकृते मद्दातमन इत्यादिविवरणाच्चिरोषणाच्चिरिग्धमप्रतीनां

द्वयोरर्थयोर्मध्ये डसंबद्धत्वे वाक्यभेदादपेतिरुपमाकृताम्वादानभवाच्च नैन मह रज्ञा उपमाया

अपि प्रतीतिरित्यर्थ: । शब्दश्लेषत इति । सर्वेदो माधव इति मद्धृश्लेषत इत्यर्थ: । तत्र

हि द्वयोरपि प्रकृतत्वात्नोपमालकल्पना । अर्थश्लेषत इति । अमद्धृश्लेषोऽर्थश्लेष इति

सर्वेश्वरकारादिमतेनैदम् । असकृत्परंपरागणामित्यादौ देवेंद्ररज्ञोरुपमाप्रतीतिनिरपि सर्वेश्वरिति

ततोडस्य भेदाभावात् । तत् शक्तावत्रापि सैव स्यादिति भाव: । तात्पर्योक्ति ।

युगपत्तद्धाहकप्रकरणाद्यवतार इत्यर्थे: । स श्लेष इति । स श्लेषविषय इत्यर्थ: । एक-स्मिन्नेव तत् । तात्पर्यग्राहकं प्रकरणादि । यत्र तु क्रमेणोभयतात्पर्यग्राहकप्रपाणावगम:

सति । १ क. 'नविरहाच्छ' । २ क. 'मला हि'० । ३ क. 'ति । यत्र दृश्यो' । ४ क. म 'न्वयें

विनेत'० । ५ कं. 'पक्रम् । यथा विद्धानमानसेतत्र । अतो नात्र तत् । गजस्योति । ६ क.'म. श्ले:' ।

एक० ।

६०

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ २. द्वि० उल्लासः ]

तदुक्तो व्यञ्जकस्त शब्दः ।

तदुक्तो व्यञ्जनयुक्तः ।

यत्सोऽर्थानन्तरयुक्तथा ।

अर्थोऽपी व्यञ्जकस्तत्र सहकारित्वा मतः ॥ २० ॥

तदोती व्यञ्जकः ।

इति श्रीकाव्यप्रकाशे शब्दनिर्‌णयो नाम द्वितीय उल्लासः ।

प्रदी०—प्रतीति: सा व्यज्जनेति ।

एवं व्यज्जनां निरूप्य तथा शब्दं लक्ष्यते—तदुक्तो ।

अज्ञनामिति प्रसुतत्वेऽप्यर्थेऽप्यगत्या तच्छब्देन व्यज्जनं परामृश्यते । तेन व्यज्जनयुक्तो

न्यज्जक इति संपद्यते । अन्यथाsज्ञनयुक्तोऽज्जक इति स्यातू । तदेतदुक्तं—‘व्यज्ज-नयुक्तः’ इति ।

ननुक्तस्यलेश्वर्थस्याल्यव्यज्जकत्वे कयं शाब्दार्थयुगुलरुपस्य काव्यस्य ध्वनितैवं स्यादित्यत

आह—यत्सोऽ ।

स इति. शब्दः । तैथेति व्यज्जक इत्यर्थः ।

इति महोपाध्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे काव्यशारीरमितमूूलशब्दार्थविवागो

द्वितीयोल्लासः ।

उ०—तत्राऽऽत्रित्यार्तिति बोधेयम् । सा व्यज्जनेति । सा तज्जन्येत्यर्थः । तदुक्तं ‘तदुक्तो

व्यज्जनयुक्तः’ इति पाठः । अर्थानन्तरयुगिति । स्वार्थव्यप्रकृतार्थबोधानन्तरमेव

व्यञ्जकत्वेनोङ्घाततस्य सहकारित्वामिति भावः । शाब्दस्य परिप्रृत्त्यसहत्वाच्छ शब्दमूलकत्वेन

व्यपदेशः ।

इति श्रीभट्टभास्करमुतसुतागमजनागीतमिमद्भक्ते काव्यप्रदीपोच्यते

द्वितीय उल्लासः ।

======

१ क. ०मू. अज्ञनयुक्तो व्य० । २ क. ०ले श० । ३ क. ०त्वं न स्या० । ४ क. तैथा व्यज्जकः ।

४ ष. ०ध्याम् । तद्‌० । ग. ०घाम् । अर्था० ।

[ ३ तृ० उ० ] काव्यप्रकाशः । १२ अथ तृतीय उल्लासः ।

अर्था: शाब्दा: पुरा तेषाम् । अर्था वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्या: । तेषां वाचकलक्षणाव्यञ्जकानाम् । अर्थव्यञ्जकतोच्चयते ।

कीदृशीत्याह— वाक्यवोधग्यककूनां वाक्यवाच्यान्यसंनिधे: ॥ २१ ॥ प्रस्तावदेशकालादे: शिष्टच्याप्तिमातिभाजुषाम् । योऽर्थ: स्यान्न्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा ॥ २२ ॥

वोध्दव्य: प्रतिपाद्य: । काकुर्ध्वनेनविकार: । प्रस्तुतव: प्रकरणम् । अर्थस्य वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयग्यातमन । क्रमेणोदाहरणानि— प्रदी०-एवं शाब्दे निरूपित उपोद्वतेन शब्दव्यञ्जनायां निरूपितायां प्रसङ्गेनार्थव्यञ्जना निरूपणीया । तत्रैतदाशङ्क्यते—शब्दे निरूपितेऽवसरोड्यमर्थे निरूपणस्य । किं चार्थे शब्दमिणि निरूप्ये तद्रूपमेव व्यङ्ग्यनोडप सुन्नहोपी भवेत । तत्कुतस्तदनूदितत्व व्यङ्ग्यनिरूपणमिति । तदेनां शाङ्कामपनीप निष्कुर्वं स्मारयति—अर्था वाच्यलक्ष्यव्यङ्गचा: । अर्थस्य संनिकृष्टतरशब्दापि तेषामित्यनेन योग्यतया वाचकत्वं शाब्दत्वं परामृश्यते ।

शिष्यावधानाय प्रतिजानीते—अर्थ० । नतु सर्वेषामित्यादिना पूर्वमर्थानां व्यङ्ग्यता प्रौकैव । तदन्या कीदृशी सेत्याकल्कल- यामाह—वक्तृ० । वोध्दव्य: प्रतिपादनीयो जन: । अनर्थमावितण्यर्थेत्वात । अतो न वाच्येनामेद: काकु: शोकभयेत्यादिभेदेनविकार: । वाक्यवाच्याम्यां सहितोऽन्यासंनिधिरव्याक्यान्यसंनिधि: ।

उ०-प्रकृतप्रकटत्कं प्रकृतज्ञपकत्कं चोपोद्वतेत: । प्रकृते च व्यङ्गकराब्दघटकत्वं तस्यास्त- ज्ञपकत्वं च तत्रिरूपणस्येति वोध्दव्यम् । स्मृतत्स्योपेक्षानहेतवं प्रसङ्गे: । तदनयेति । पूर्वो- त्वयि । तद्रुया शाब्दव्यङ्गकताडन्यार्थव्यङ्गकता प्रौकैव सा कीदृशी । किन्त्वरूपा । नियम्नितरार्थौजनकत्वं शाब्दव्यङ्गनाया: स्वरूपम । अस्यासद् किमि- त्स्यर्थ: । वक्ता । कविस्थानिबन्ध । ध्वनेनविकार इति । उच्यार्यितु: शोकाद्यनुमापको जातिविदोष इत्यर्थे: । अन्यसंनिधि: । अन्यो वक्त्रो-

१ खं 'की सेत्या०' । २ खं। 'व्यनिविका०' । ३ म. खं ।'त: स्मृत०' । ४ खं। वा. 'ध्वन:' । ५ खं। मा. 'द्रुत:' । ६ ठ: 'कीदृ०' :

प्रदीपोयोतसमेतः—— [ २ तृ० उज्ज्वलसःः ]

अइपिहुलं जलकुम्भं घेउ्ण समागदऱ्हि साहि त्वरिअमू । समसेअसलिलणीसासणीसहा वीसमासि खणणमू ॥ ९३ ॥

प्रदी०—अतो न वन्ध्र एकवद्धावे नपुंसकत्वप्रसङ्गः । प्रस्तावः प्रकरणम् । वैदिश्टचं वैलक्षण्यम् । तच्च वक्रादिषु । प्रत्येकमभिसंबध्यते । अन्योडन्योः वाच्यलक्ष्यलयोरतिरिक्तः । व्यचिकित्स्यज्ञना । करणयुत्पत्ते । अर्थस्य त्रिविषयस्यापि । न तु कस्याचिदेव । प्रतिमा-

जुषामित्यनेन नवान्वयप्रतिपेशालिनों प्रज्ञा प्रोतमा । यथा वासनत्युच्यते । तस्यां सत्यामेव वक्तृवैशिष्ट्यादितस्थलेपि व्यङ्गच्यपत्तीतिरिति प्रतिपादितम् । अत एवं वैय्याकरणादीनां न

वक्तृविशिष्टादितस्थलेपि व्यङ्गच्यपत्तीतिरिति प्रतिपादितम् । अत एवं वैय्याकरणादीनां न तथोक्तम्—

सवासनानों नाट्यादौ रसस्यानुभवो भवेत् । निर्वासनास्वं रद्धान्तरेपेमकुढाचासंभिः ॥ इति ।

अथाक्रमुदाहराणानि— अइपिहु ।

अत्र वक्त्री कामिनी । तस्या दुःशीलत्वरहुपचौंरेष्टचं विजानतां चौथरतगोपनं ड्यैकैषी भवति। उ०—द्व्यभिसः । देशो विजनादिः । कालो वसन्तादिः । वैशिष्टच्यादिति पद्चमर्थे । सहकारि-

रितरूपं हेतुत्वम् । तच्च तद्भावे व्यज्जनानुतद्यारोध्यम् । तत्रापि वक्त्रादेरन्ततः प्रस्तावा- भिनयादेशो वैशेष्टचनान्यार्थेहीनतवस्स्ववात् । एककारण लक्ष्णादीनां निरासः । सङ्के- ताध्वसावादिति । क्रोध्यम् । एवं च वक्त्रादिवैलक्षण्यहेतुका यां प्रतिभासालिनामन्वयार्थी- स्तद्धलुयापारत्वमस्याः स्वरूपामिति वोध्यम् । अर्थम्येत्यनेन शब्दद्वलव्यज्जनानिरासः । जलाहरणवर्त्मनि नदीगहन उपनायकोपमुक्ताया धर्मजलनि श्वासाग्रुपभोगविहनेनोपभोगं

संभवन्ती सर्वी संबोध्य काचिदाढ—अइ इति । अतिविपुलें जलकुम्भं गृहीत्वा समागतास्मि सकि त्वरितम् । श्रमवेदसलिलनिः श्वासानिसहा विश्राश्यामि क्षणमू ॥

तेन दुहेतुत्वम् । गृहीत्वा समागता । तदापि त्वरितं न स्तैनः । तेन मध्ये विश्रामाद्भावः । आसिम अहमतिशयितसुकुमारतनुः । आम्यां श्वेदतिशययोग्यताध्वननम् । श्रमजन्य- स्वेदसलिलनिः श्वासाभ्यां निःसृता निःसृता जलतुमदामिति यावत् । सोहेलत्वक्त्रचया स्वेदवो- हुल्यम् । अग्नेइश्राजलकुम्भवहनजन्य एवार्य श्रमो नान्यथा शद्धिष्ठा इति भावः । चौथरतगोपनास्मिति । अत्र वाच्यार्थतितवाच्यार्थस्य चौथ्येण कृतं रतं गोपयतीति सामा- जिकामति व्यङ्गच्यमिति भावः । शब्दपरिवृत्तिसहलवार्थम्येयं वृत्तिरिति बोध्यम् ।

१ क० "नो सम्ब्यानो र० । २ क० "वैलक्षण्यं वि० । ३ क० "क्की करोति । ४ क० "व्यम् । पु०क० १-५ क० "पा शफिलकु०" ।

[ ३ टो उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ७३

ओणिंणदं दोःकवळं चिन्ता जालसत्त्रूणं सणीसंमियम् । मह मन्द्भाङणपए केरं सही तुहावि अदह परिहवड ॥ १४ ॥

अत्र दूतीयास्तत्कामुकोपभोगो व्यज्ज्यते । तथाभूतां दृष्ट्वा नृपासदसि पाण्बालननयां वने व्याधैः सार्धं सुचिरमुपितं वल्कलधरैः । विराटस्यासड्वासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः स्वेदं स्विन्ने मयि भजति नाच्यापि कुरुपु ॥ १५ ॥

मदी०-ओणिणदं ।

अत्र दूती प्रतिपाद्या । तस्या अन्यदोऽपि दृष्टदुष्टचेष्टया बैचेष्ट्येन तस्या: कामुको- पभोगो व्यज्ज्यते । अत्रान्यदीयमुखदर्शनादिकमन्यत्र वाक्सितमिनि तन्मुखसुमुखदर्शनादिकं लक्ष्यत इति केचित् । तदोघात् । नत्थ्यास्त्रीदृशे:चित्रनखक्षररचकव्यार्थत्वात् ।

तथाभूतां० ।

उ०-औपनियामिति । कृतकामुकसंभोगां दूतीं प्रतुपभोगचिह्नैरस्तं ज्ञातवत्या नाथि- काया इयमुक्तिः ।

औपनियं दौबेल्यं चिन्तालसत्कं सनि:श्वसितम् । मम मन्दभागिन्याः क्रते सकि त्वामध्यहह पारिभवति ॥

व्रहहेति द्वितीयान्तम् । तत्रापि तथा नुशासनात् । अन्ये तु शेषपच्छचन्तमाहुः । तदा छाया तवेति । हे सकि नि:श्वाससहितं गतनिद्रत्वादि कृत्व अल्पभागधेयाया मम कृते मदर्थं स्वामिपि परिभवति पीडयत्यन्वयः । विरहोक्तणिटतां मां तावत्परिभवत्येव मत्कार्यार्थं गमनागमनादिनां कामुकप्रसादने नत्यादिव्यापारेण त्वामपि यंथः । अत एवं स्वस्य मन्दभाग्यत्वोक्तिः । अन्यकृते नान्यस्य दुःखं किंतु समदुःखसुखवत्त्वं सरख्या एवेतत् । सकीति ।

मार्गो रूपार्धके प्रोक्तो भागधेयैकदृश्योः ।

इति विश्वः । चेष्टया वैचेष्ट्येनोक्ति । चेष्टारूपे वाचेष्ट्येन ज्ञातनेल्यर्थः । ननु इत्यादि । तस्या: कामुकोपभक्त्वमेषा प्रकाशयतीति मामाजिकान्प्रति व्यज्ज्यत इति । अन्यदोऽपि ममेति पदमौनिव्यादावचनवेत्तीति तैदार्शय । तदीयोमि- द्वतान्वयस्वोक्ति । तच्च दर्शितरीत्या स्पष्टमेव ।

तथोति । वेणीसंवरने कुरुनिम्रहानुच्यमेन युज्यश्चित्ररस्सुपालभमाने भीमं प्रति सहदेवस्य आर्ये कदाचिल्लिद्यते गुहरित्युपालभनिषेधपरे वाक्योत्तरे गुरुः किं स्वेदमपि जानातीत्यु-

१ क. 'दृष्टदुष्टचेष्टया' । २ क. 'द्रुत्वादि' १३ क. 'द्रुत्वादि' । ४ क. 'तस्वका' । ५ ग. 'पित्यार्थः' । ६ क. 'खसत्वेन सहना' १ ९ गा 'त्वं न सं' ८ क. 'मुपल०' । ९ क. 'परवाक्यस्योत्त' ।

७४९

प्रदीपोद्योतसमेतः— [ ३ तृ० उल्लासः ]

अत्र माथे नें योग्यः खेदः कुरुषुं तु योग्य इति काकां प्रकाइयते । न च वाच्यसिद्धचतुष्टयमत्र काकुरिति गुणीभूतव्यंग्यचत्वं शृङ्ग्यचमू । प्रक्रमा-

प्रदीप:-खेदो मात्सर्य्यम् । अत्र खेदं माथि भजति नाद्यापि कुरुष्वति काकोंवैशिष्ट्या-न्मन्थि न योभ्यं कुरुषु पुनर्योग्यं मात्सर्य्यमिति व्यज्यते । नन्वोक्तेन काकुल्यचतुष्टयेन

उ०-प्रक्रम भीमसेनोक्ति: । यत्र इत्थस्येत्यादि: । गुरु: साक्षादनभियोज्यो युधि:पित्रादि: इत्यमुमुना प्रकारेण यत्रे स्वाने माथि लिङ्गितेऽननेति खेदं मात्सर्य्यमप्रियं।

तत्र ज्ञापं न भजति । कुरुषु कुर्वपत्येषु । अस्य सामान्पयोभेदस्यापि विशेषोऽन्वेष्टुं-शेषान्तरपरता । तेन दुर्योगनाद्रियामः अच्यापि एवं दुरवस्थायामपि । यद्वाडज्ञानात्वास-निस्तारात्यप्तकारसमकालेडपि न भजतीति सोपहासः काकः वाक्यार्थः । तथा अभूतां क्षीणर्ध्मिणी दुःशासनाक्रुष्टवसनकचपाशां विशिष्य भवत्संविधानव्यघ्रकथनीयदुरवस्थाम् ।

नृपु एव सदः समा तस्यां । पाञ्चालस्य तनयां । न तु यस्य कस्यचित् । तेन जन्म-प्रभुत्वात् पूर्वमपरिमितत्वम् । अस्मत्संबन्धेनैव तथात्वमिति भावः । तादृशीन् । दृष्टेति भजनक्रियया: क्षितिवक्रियया च समानकर्तृकं । उपस्थितं स्थितमिति च भावे । कंप्रतियं।

सिद्धं द्वितीयांतं हेत्येतस्य कर्म । तथा वल्कलधैरसमाभिवेन न व्याधैः साधं । न तु वानप्रस्थादेरेकपदाभिहितस्य तिरस्कृतस्य तद्रहष्या विराटस्य राज्ञ आवासे गृहेडचुलिचतस्य सुदा-दिकर्णन आरम्भेण निसृतं गुप्तं यथा स्यात्तथा स्थितं च दृष्टेऽर्थः । केचितु दृष्ट्र्येत-द्वितिमस्मिन्नेतत् समानकर्तृकं । संनिधानात् । तेन पञ्चानमपि तादृशीनं लभ्यत इत्याहुः।

इति व्यज्यते इति । इति ज्ञापने व्यज्यते इत्यर्थः । एतत् कथं व्यङ्गचयार्थबोधः सङ्गमा-जिकानामभुनिकानां । न तेषां भीमसेनोक्तिमशृण्वतानां तद्र्यैककाज्ञज्ञानमित्यपास्तं । मीमसेनपदितानुप्रपञ्चुकारण तज्ज्ञांसंभावात् । सामाजिकानां युधि:प्ट्टरे भीमसेनज्ञान-

रूपव्यङ्गचप्रतीतिरेव माथि खेदभजनं कुरुषु तदभजनं चानुचितमिति ज्ञापादिति भीमा-भिनष्चिरूपभीमस्य काकुमञ्ज्ञात्वा न भवतीति काकोंवैशिष्टचकत्वं बोधचम् । एतत् पाच्या-

धीरिमभावनवासादिना भीमादे: लिङ्गतारैःप्यार्थस्य भीमे कुरुषु च खेदभजनस्यैनौ-

हैतौचित्यप्रतीतरंतर भवसिद्धचतुष्टचत्र तथात्वस्यनौचित्याद्विनाभावादिति परास्तंतं । तद-विनाभूतवैदपि ज्ञापनेविनाभूतत्वविरहात् । न हि यदनुचितं तज्ज्ञास्यत इति नियम

इति दिकू । उक्तरीकाकुल्यचतुष्टचनानात् । काकुल्यचतुष्टचोपनिवेशयोनिबन्धनात्यारोहण-

त्यर्थः । वाच्यस्चयेति । आतेरी खेदभजनरुपस्य कुरुषु तदभजनरुपस्य । चेत्यर्थः ।

न चा० सहदेवे भी० ६ क० श्व । भीमस्य ७ क० रूपेणार्थो भी० ८ क० तां दीनसंतनिधेवनौ० ९ क० त्वादिति ५० १० क० मु । अनौचित्यादिति:स्य क्रोधप्रकर्षकस्य काकैव व्यङचनादिति कृकू । ११ खत् गा० कू इवाच्यं० ।

[ ३ तृ० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः |

७५

चेष्टापि काकोरवशान्ते ।

प्रदी०—वाच्यस्यैव सिद्धिः शोभनत्वेन व्याप्ते: क्रियते । तथा चापराङ्गतया व्यङ्ग्यं गुणी-

भूतम् । अतो न ध्वन्याङ्गं काकुरिति चेत् । उत्तव्यङ्गचस्य क्रोधप्रकर्षप्रपयेस्सततया

वाच्यस्यैव तदङ्गत्वात् । तदेतदुक्तम्—‘ न च वाच्यमिव्यङ्गचामत्र काकुरिति गुणीभूत-

व्यङ्गचत्वं शाङ्गचम्' इति । तथाडपि काकाक्षिसिलव्यङ्गचस्य क्रोधप्रभेदतया कथम-

पनेयेति चेत् । अत्र नेति । प्रकाशकाकाडपि वाक्यार्थप्रतीतिपर्यवसानात् । यां काकं विना

वाक्यार्थवोध एव नोपपद्यते तैवैवाडसिस्सम्य गुणीभावात् । यथा ‘ मथ्नामि कौस्तुभं

समरे न कोपात् ' इत्यादौ भीमसेनादौ तादृशो वक्त्रि । तदेतदुक्तम्—‘ प्रकाशमात्रे-

णापि काकोरवशान्ते:' इति ।

अन्ये तु—‘ कुरुषु न भजतीति नञ्ककाकुः क्रियर्था । तनः प्रकाशरूपः क्रिमर्थ्य एव

हठाङ्क्षित इति तस्यैव गुणीभावो न्याय्यः । न तु क्रेणापि काक्का व्यङ्गचो गुणीभूतो

भवति । अत एव गुणीभूतविभागे काकाक्षिस्समिनि हठार्थंगमाङ्किस्सपदप्रयोगः ' इति

तात्पर्यमाहुः ।

उ०—शोभनत्वेति । अनौचित्यरहितव्यङ्गचार्थोपस्फुटत्वाच्च्यर्थस्यैव भीमक्रोधप्रकर्षक्त्वा-

दित्यभिमानः । उत्तव्यङ्गचस्येति । तस्यैवेल्यर्थः । अनौचित्यकारिणि क्रोधप्र-

कर्षस्याडसुनमविकतवेन तत्सूचकत्वाच्च । व्यातिशायीन्द व्यङ्गचचमिति ध्वनित्वमेवेति भावः ।

नेति प्रकाशकाकाडपीतीति । नञ्मात्रेणैवेया प्रकाशव्यञ्जिकया काकाडपीतस्यर्थः । अनौचि-

त्यादिव्यङ्गककाकुरुतः खेदं निश्चिनुयाद्भावः । कुरुन्निग्रहानुयमेन युधिfष्टिरमुपालभमानं भीमं प्रति

सहदेवोऽस्याडडद्र्य कदाचित्कवित्यते गुरुस्तुत्यपार्थम्भानिपेधपरवाक्यस्योत्तरसूत्राया वत्स गुरोः खेदमपि जाञ्जातीयुपक्रम्य

भीमसेनोऽयाया अस्या उत्तर्हैमयि खेदं भजति नाच्यापि कुरुष्विति समुदायान्वेति भावः ।

त्याश्रयः । यां काकुमिति । न तथा विशिष्टकाकुरिति न तदाङ्गिस्स्य गुणीभाव

इति भावः ।

अन्ये तिवाति । सर्वथाडपि नञ्मात्रं एव काकुर्न विशिष्ट इत्येतददर्शायः । नञ्ककैकव

सहदेवगुरोः सुबभं तदर्थीयाभ्रित श्रीमतः त्वां निश्चिनुयाद् गुरुद्रोही सखे मयि खेदं भजति

विरुद्धकारिपु कुरुषु नेत्येवं वाक्यार्थमिद्धौ तामेव प्रकाशव्यञ्जिकां काकूं सहकारिणीम-

साच्च वाक्यार्थे मयि न योग्य इत्यादिरूपमनौचित्यं भीमक्रोधप्रकर्षक्तया वाच्यादपि

चमत्कारि व व्यङ्गयतीति तद्रूपदयम् । तदेवाडSह—‘क्रमेणापीतीति ।

१ क. 'बोधो नो'० । १२ क. 'ठादादिसे'० । ३ काकुन्यड्ङगयो गुणी भव० । ४ क. 'ति तत्पात्'० ।

५ क. 'ध्वकस्यां'० । ६ ख. गा. 'निश्चिन प्रकाशव्यञ्जकेन काक्रा'० । ७ क. 'वः । इत्युक्तोपक्रम्या अस्या

उक्ते'० । ८ क. ख. 'भवत्या ।

७६

प्रदीपोयोतसमेतः— [ ३ तृ० उल्लासः ]

तड़आ महं गणडस्थलणिमिं अणिच्चं दिहिं ण पोसि अण्णच्चो । एहिं संचेअ अहे तं अ कवोला पणसा दित्ती ॥ ९६ ॥

अत्र मत्सर्यं कपोलप्रतिबिम्बितां पदयतस्ते दृष्टिरन्यैवाभूतं, चलितायां तु तस्यामन्येव जातिल्यदहो प्रच्छन्नकामुकत्वं ते इति व्यज्ज्यते । उद्देशोडयं सरसकदलीश्रेणिशोभापरिश्रयायै कुज्जोऽकषोड्कुरितरमणीयविप्रहोऽप्यदायाः । कि चिं चेतोस्पिनुरतिसुरतहुदयस्तेन्व ते कान्ति वातो येषामग्रे सरति कालिताकाण्डकोपे मनोभूः ॥ ९७ ॥

• प्रदी०—तड़आ० । वाक्यमनुसंधेयं पदम् । तेनात्र तदेदानीं पदात्मकवाक्यवैशिष्टच्यानम्तसर्वां कपोलप्रतिबि- मितां पदयतस्ते दृष्टिरन्यैवाभूः । चलितायां तु तस्यामन्यैव शीतलयहो प्रच्छन्नकामुकत्वं तवैति व्यज्ज्यते ।

उद्देशो० । उ०—तड़ आ इति । स्वनायिकाभयेन निकटवर्तिनीमन्यां प्रियतमां साक्षादपहाय स्वनायिकामुस्सावालोकनमिषेण सादरं दृष्ट्वा तद्विगमे ताद- शनिरोक्षणानिवृत्तौ नायकं प्रातः होष्ठविकारेण झंतरहस्याया इयमुक्तिः ।

तद्वा मम गण्डस्थलानिम्मां दृष्टिं न नयसन्यान्त्र । इदानीनि सैवांहं तु च कपोलेहिं न सा दृष्टिः ॥

तद्वा यदा सा कामिनी मत्तसनिधावसीदितव्यर्थः । निमित्तानिमेषानिमेषत्वया तथाभूतामिव । न तु पतिताम् । णिमिआमिति पाढे निमित्तां निहितामित्यर्थः । इदानीनि तस्या गमनकाले सैव तदवस्थैव । सा लिङ्गाडनिमेषा । तथा च सखीसीनिध्यादातिरिक्कसकलसच्चे तादृश- दृष्टिविरहस्तदेदानीं पदात्मकवाक्यगम्यः सखीसीनिध्याभावस्य स्वप्रयोजकत्वमवगमयतीति वोध्यम् ।

पदात्मककेति । पदसमूर्हेमात्रस्यैवात्र वाक्यपदार्थत्वादिति भावः । मत्तसखीमिति । मद्यादिह्स्तमपहायेत्यादिः । अन्यादृशः । निर्निमेषा द्विग्धा च । अन्यादृशी । उद्दिश्या विषण्णा च इत्यकालं गोपनं कृतमित्याश्रयंडहो इति । तवैति व्यज्जयत इति ।

उद्‌देश इति । नायिकदं प्रति रत्यार्धेनः कामुकस्योक्तिरियं दूत्या वा । उद्दिश्यत इत्य- न्यै । १२ क. ²तं तवैति । एवं ³मदलिन्त्रे ४ म. ख. ³हुर्यै ।

[ ३ तृ० उल्लास: ]

काव्यप्रकाश: १

अत्र रतार्थ प्रविशेति व्यज्यतेपम्‌ ।

पोहल्ड अणुअमणा अत्ता मां घरभरइसिम सअलासिम्‌ ।

स्वणमेसं जइ संझाइ होइ पण व होइ वीसामो ॥ १८ ॥

प्रदी० -अत्र नर्मदोदेशारूपस्य तत्प्रतीषर्णाभूतवातकुकुज्ञादितृपस्य व वाच्यस्य यथोक्त-

विशेषणस्य वैशिष्टचात्सुरतार्थी प्रविशेति व्यज्यते !

पोहल्डे० ।

उ० -देशस्तीरभूमाग: । तथा च द्वारोद्घाटनैरज्ञेनैकरुद्रदयिते न त्वत्राड्ड़नगम्यत इति निर्ज-

नत्वं गम्यते । ऊर्ध्वदेहावलेखा: संचरतां म्वलनभियाडनवलोकनीयत्वं च व्यज्यते ।

सरसत्वेन शुष्कदलराहित्यात्कटुड़शादराहिय्यम्‌ । श्रृङ्गारत्वेन वेष्टनम्‌ । तथा च तत्पद्या-

वर्णात्संचरतामनवलोकनीयता छायात च मूर्छ्यते । तद्रीयशोभया स्थानान्तरादवितियित-

शोम: कुज्जोक्तपेण गुज्जनमधुकरकमपितकुमुमसुमरुह्यादिरूपेण।डकुरितोदसकेऽवेत्पादितो

रमणीविप्रम:; चित्तवृत्त्यनवस्थानस्यं गूज्जराहिद्रिमो मन इत्युक्तलक्षणां यत्र स इत्यनेन

यासांपि न स्मरद्वेदस्तासामप्यसौ वहतीति भवत्या: कामवैमुख्ये दुरुत्सर्वं वयसं

स्यादिति भवः । यतु विप्रमो विलास इति व्यासर्यानं तदज्ञानविलासितम्‌ । तयोर्मेदात्‌।

विलासोडपे विशेषो य: पियासावामनादिषु ।

विप्रमस्तृप्त एव । अत एवमरोडपि-

क्वचिद्‌ विप्रलम्भविलासिकाविक्रियां ललितं तथा ।

इत्यादैना हावैलक्षणे भेदेन तारूपनिवद्धवान्‌ । नर्मे ददाति ति नर्मदा न नदीमात्रं ।

न केवलमेतादेव वैमुख्ये बाधकं किं त्वन्यदव्यस्ततैयाह —किंचैति । एतस्मिन्प्रदेशे

ते मानिनीमानभंजनेडटिनि च्युणतवेन प्रसिद्धा: । यद्वा ते तव सुरतस्य मुहद इत्थे: ।

मुरतसुहतवं रतिश्रमजन्यस्वेदहरणन पुन: पुन: प्रवर्तनयया । वाताः । वान्तीति वाता इति

व्युत्पत्तौनेनैव गमनशालिते लड्घे पुनर्वान्तीति मनसत्वप्रत्ययानाय । नर्मदाकुज्जोक्तपर्षे-

संवन्याच्छेत्यसौगन्ध्ये उत्त्के एव । तन्नीति कन्या्रपेेेदनावरंवं श्रमापनायकसस्त्वादैव

रतौचित्यं च । आसेचितच्छवडार्यमह येषां वातानामग्रे मनोभू: काम: कलितो धृतोद-

काण्डेडनवसरे निमित्तामावेडपि कोपो येन तादशा: सरति । वायुसंवन्यतुल्यकालं कर्मि-

निजनस्य कामपीडोदयेन कामस्यापेसरतवमुत्रेकितम्‌ । अनेनैविविधसंपेहे सुरतवैमुख्याद-

पि कुपितां मकरध्वज: किं वा विधास्यतीति न ज्ञायते डोते डष्वन्यते । मनोभीतवन संवत्स-

रुपरिहरत्वम्‌ । यथोक्तविशेषणसयति । वहुत्रीहि:। सुरतार्थी प्रोंते । सुरतार्थी प्रविभ-

शेति यथायिकाया: प्रेरणं तत्सामाजिकान्द्रति व्यज्यत इत्यर्थ: ।

पोहल्डे इति ।

9 क. °कावै° । ३ ख. म. °तां संवलन° । है ग. °दिहाव° । ८ क. °वमेदेसु मे° । ५ क. द्वा: सु° । ९ क. व त° ।

७४

प्रदीपोद्धोतसमेतः—— [ ३ णो उल्लासः ]

अत्र संध्या संकेतकाल इति तटस्थं प्रति कयाचिद्व्योत्यते । सुचवड समागमिस्सादि तुझ्ण पिओए अज्ज पहरमेसेअण । एमेअ किच्चि चित्तासि ता सहि सज्जेसु करणिज्जमु ॥ १९ ॥

प्रदीपः—अन्यसूचनिद्रे: सन्निहितोऽन्वयः । तेनात्र प्रतीपेपीं प्रति प्रवर्तिते वाक्ये प्रच्छन्नगुप्तरूपस्यामन्वयस्य सन्निहितेर्वाच्यार्थान्निहितं प्रति संध्या संकेतसमय इति त्वज्यते ।

उक्तम् ।

उ०—सन्निहितं नायकं प्रति संकेतकालसूचनाय प्रतीपेपीं संबोध्य श्रश्रूपालम्भमाह । नुदत्सनादरंनाइ: शश्रूर्मी गृहभरे सकले । क्षणमात्रं यदिं संध्यायां भवति न वा भवति विश्रमः ॥

अणनुमणा इति पाढे त्वननुमनना इति । नुदति प्रेरयति । अनाद्रंमकरणम् । तेन श्रवाविदिगालच्चेनार्पि नावकाश इति घव्न्यते । गृहभरो गृहकार्यनिर्वाहः । 'सकल इत्यनेन सार्वकाधिकां व्यग्रता । यदिं क्षणमात्रौँ विश्रमो भवति तर्हि संध्यायं तत्कैवावसरप्राप्तेरयवा न भवत्येवैति योजन । शश्रू:श्रित्येनाननुमरणीयाज्ञता । वैश्रिद्यच्चान्त । तत्द्वेष्यकज्जणादिवर्येः: वच्यज्यत इति । सन्निहितं प्रति यत्सकेतसमयबोधनं तत्स- माजिकेउ वच्यत इत्यर्थः । एवमग्रेडपि बोध्यम् ।

उपपत्ति प्रत्यर्थमसहु प्रसक्तानां नायिकानां प्रति तत्पत्यागमनवातां श्रुतवत्यास्तत्सल्य मननार्तसंनिधानेऽमिसारनिवारणोऽकि: । सुचवेअति ।

श्रूयते समागमिष्यति तव प्रियोद्य प्रहरमात्रेण । एवमेव किमीति तिष्ठसि तस्सावि सजय करणीयमु ॥

समागमिष्यतीत्ति श्रूयत इत्यन्वयः । अथचैव न तु कालांतरेए । श्रूयते न तु यदा कदाचनापि । तत्रापि प्रहरमात्रेण न तु बिलंबेण । सम्यक्पूर्णोकामः, बहुत्तरलड्घध्वनः । अने- नाडगमनोत्तरं ध्वयति पुनरंगमनमव । प्रिय इति विरोधिलक्षणया । एवमेव । तदीयभोजनाच्चुप- योहिल्यापारराहिल्येन करणीयं रनध्वनादिकं । संजय सार्धय । अत्र विदितरहस्यया सखल्या कृतस्य प्रियागमनस्रस्तावस्यामिसारप्रकरणारुततत्पुरपदैर्वेष्टचात्तो नियारणवच्यद्- कत्वमित्याहुः । अन्ये त्वत्र मते श्रूयत इत्यस्य वक्तमानापदेशस्य न तथा स्वरसतः । श्रूयताया अवधารณोत्तरकालव्यापिनोऽपि संकेतस्य प्रतिपत्तौदर्शयंति । तैर्मतान्त्र- यामनश्रवणतोऽमिसाराकिचित्तां प्रत्यवसंध्यामिषे:रणण्यमिति व्यज्यनत्य द्वैया इयमुक्तिः । एवं श्रूयते प्रहरमात्रेणाडुगमिष्यतीति । तदघुनेवैवमेवाभिसारोचगारहितमेव किमिति

९ मं० 'चिद्दव्योतते । १२ खं० 'मात्रवि' । ३ खं० 'रनागे' । ४ क० 'घयेत्याहुः ।

[ ३ त० उल्लासः ] काव्यप्रकाश: । ७५

अग्रोपपत्तिं प्रत्यभिसतुं प्रहस्तता न युक्तमिति कयाचिद्विवदायने ।

अन्वेष्टुं यूयं कुसुमावचाय गुरुणवमत्नास्ति करोमीति सत्व्यः ।

नाहं हि दूरं भ्रमितुं समर्थो मसीदतायां राचितोड्डालिरिवः ॥ २० ॥

अत्रेति निवित्तोऽयं देश इति प्रच्छचछकामुखस्वयंजंभिसार्यितामित्याभासस्तां प्रति कयाचिद्विवेच्यते ।

प्रदीपोऽत्र प्रकरणस्य प्रस्तुतवस्तुप्रतिसंवरणचर्यैवर्लुपवाच्यविशिष्टचोदुपपत्तौ प्रत्यभिसतु न योग्यमिति व्यज्यते ।

अन्यत्र० । अत्र देशस्यातिविविक्ततादेरुपैष्यदचादृकृतवैशिष्ट्यादिसाहितातसत्व्या प्रच्छचछकामुखमुप्रहेय इति क्रियासकृः प्रति व्यज्यते ।

उ०-तर्हि अत्र एवाद्येतयुक्तमित्याहुः । अपरे त्वद्य तत्र प्रियो रात्रौ प्रहरमात्रेणाडिगामिप्यति सकृत्नुस्ताने तदेवमेवाभिसारोपयोगेऽप्यापारराहि्येन क्रिमिति तित्सासि ततः श्वोभ्रमिसारणासामग्री रचयेतिं वोद्धव्यैषोडाहारणेनेवेदमित्याहुः । एतन्मतद्वयेऽपि प्रकाशो विरुध्येत । अत्र प्रकरणस्योक्ति । विदिततरहस्यया सत्व्याडंभिसारोपयोगेऽप्यविन्यासादिप्रकरणे क्रियागणनकथनेऽभिसरणतिपेधं करोतीति प्रकरणं जानतां सामाजिकानां व्यज्ज्योऽमित्यर्थः ।

अन्यथेति । नायकसंनिधानाद्गतां प्रियतरसखीं दृष्ट्वा सखीः प्रत्युक्तिरियम् । मो सत्व्यः; अपरिहार्यप्रणया:, अन्यत्रेतो दूरं कुसुमावचायं हसतेनाडडदानम् । हस्तादाने चेरस्तेथे (पा. सू. ३।२।४०) इति वच् । यावद्रवस्त्राप्यत्कुसुमलाभस्तावदूदूरं गच्छतेति सर्वथा निकृटेडसंज्ञरणं तासां ध्वन्यते । यूयमिति बहुत्वादन्यत्र गमनेऽपि ससहायत्वाद्भयाद्भवाः ।

अत्र श्रूयमाणा|ननवशब्दे कुतोऽदिमिति च । एतेन भयाद्भावो विजनता न च । अस्मिन्नपहमर्थकं । करोमीत्यापि कुसुमावचायमिति कर्म ।

स्वमप्यस्माभिः सहेवाडडगच्छेति नियोगवारणार्थमेनागमने हेतुमाह-नाहामिति । सर्वोऽन्य एकोऽड्डालिरसामध्योत् । विविक्ततादि । विजनतादि । प्रच्छचछकामुख इति । सत्व्यादिवेषधारात्यर्थः ।

९ स्व. °पतिमभिसतुं प्रस्तुतिता न युक्तामिति नितां° । २ क. प्रस्तुतिता न युक्तामिति कार्य° । ३ म. °ति नित्ता° । ८ क. दूरे श्र° । ५ क. °यं विहितो° । ६ ख. °श्र हि वि° । ७ क. °या विसर्ज्य इत्याभस्तां प्रति कयाचिद्विवेच्यते । ग. °या विसर्ज्य इत्यां प्रति कयाचिद्विवेच्यते । ८ क. °त्वादि° । ९ क. °च्छक: का° । १० क. °डसिल्याहुः । एतन्मते प्रकाशो । ११ क. °मुग° ।

प्रदीपोद्धोतसहितम्—— [ ३ तृ० उल्लासः ]

गुरुअणपरवस पिअ किं भणामि तुह मनद्माइणी अहकम् । अज्ज पवासं वच्चासि वच सअं जेअव सुणासि करणिज्जम् ॥२१॥

अत्राद्य मदुसमये यदि ब्रजसि तदाडहं तावच्च भवामि तव तु न जानामि गतिमिति व्यज्यते । आदिग्रहणाच्चेष्ट्रादेः । तत्र चेष्ट्राया यथा— द्वारोपान्तनिरन्तरे मथि तया सौन्दर्यसारश्रिया । मोक्तास्योरुगं परस्परसमासक्तं समासादितम् । आनीतं पुरतः शिरोरुकमथः सिस्रे चले लोचने वाचस्ततं निवारितं प्रसरणं संकोचि ते दोलते ॥ २२ ॥

गुरुअण० ।

उ०—प्रवासं गन्तुमिच्छन्तं नायकं प्रति नायिकाऽSडह—गुरुअणेति । गुरूजनपरवश प्रिय किं भणामि तव मनद्मागिन्यहम् । अचञ्च प्रवासं ब्रजसि ब्रज स्वयमेव जानासि करणीयम् ॥ तुहेति द्वितीयान्तम् । संबन्धसमासानांव्यपष्ठचन्तान् वा । सुणसोदिँ पाढे श्रोण्यसीतिँ । गुरूजनो मान्यजन एव गुरूजनोडविदग्यः । वसन्ते प्रवासेप्ररणात् । स एव परः शान्तस्तदायत्तः । तेनाऽनिवार्यत्वम् । प्रियेत्यनेन गमने दुःखकटचक्रम् । किं भणामि । परायत्ते निरर्थकत्वात् । अत एव मनद्मागिनी । उपायाभावात् । अचञ्च वसन्ते । यत्र प्रवासिनोडपि गृहमाॅयाति । ब्रजेति सदैन्यरोपोक्तिः । स्वयमेव करणीयँँ कदेमह जानासि । तेन स्वधैर्यँ बुदृढैव प्रायो गच्छतीत्यभिप्रायः । करणीयमित्यस्य ममेत्यादिः । मम करणीयँ त्वमेव श्रोण्यसीतियर्थे इत्यनये । वैशिष्ट्यं प्रतिदिनोपचीयमानान्तविरहिमम्पाकतद्वारूपम् । अनुरक्तयोतिः । तथा बोध्यत इति सहेदयेषु व्यज्यते ।

द्वारोक्तिः । स्वगोचरचेष्ट्राविशेषेण नायिकाया: स्वविषयभावमवधारितवतो नायकस्य सखानं प्रत्युक्तिरेषा । द्वारोपान्तस्य* द्वारसमीपदेशस्य निरन्तरेँडक्यवहिते संनिहिते

य°। १ क° अचञ्च । २ क° ख° ग° तदहं । ३ क° । स्तच्च नि° । ४ क° । धरलीलादेः । तत्र चेष्ट्राया य°। १ ग° "नुकुना" । ५ क° "सीतिँ पादाऽऽतरेऽथः" । वाचि° । ६ ग° । माथिक° । ८ क° । तरे मथि ।

[ है वृ० उज्जासः ] काव्यप्रकाशः १. ८१

अत्र चेष्टया मच्छब्दकान्तव्रिषय आकृतिविशेषो ध्वन्यते । निराकाड्क्षीप्राप्तिपत्तये प्राप्तावसरतया च पुनः पुनरुदाहियते । वक्रोक्तिद्वयेन मिथः संयोगे द्विकादिभेदेनानेन क्रमेण लक्षणव्यतिरक्योःशो व्यजकत्वमुदाहार्यम् । द्विकभेदे वक्रोक्तोदाहरणयोगे यथा—

अस्ता एतस्य निमज्जै एत्थ अहं दिअहए पल्लोएहि । मा पाहिअ रोसअदिअ सज्जिअए महं णिमज्जइ जाहिस ॥ २३ ॥

प्रदीप०—अत्रोसरमासु सज्जदिच्छेदवैशिष्ट्यात्मच्छब्दकामुकविषय आकृतिविशेषो ध्वन्यते । तत्र प्रथमार्धेन सृष्टकमालिङ्गनम्, शिरोरड्कुशं पुरत आनीतविलास्यनेन गृहमागच्छेदरीति; अथः सिञ्चे चले लोचने वाचस्तत्र निवारीतं प्रसररामिल्येतास्मां सूर्यास्तसमये कोलाहलराहिते काले समागन्तव्यमिति; संकेतविचे दोर्लते इत्यनेन पारितोपिकमालिङ्गनं करोमिति च व्यज्यते । यथायथैकत्रिवोदाहरणे मेदान्तराण्यपि सन्ति तदेवोदाहरणान्तरं संप्रवाति तथाडपे नि:संदेहसुप्तपत्थे प्राप्तावसरतया पुनः पुनरुदाहियते । वक्रोक्तिद्वयीनां एकैव नं व्यजकत्वम्, किं तु मेदितानामपि इति दृष्टव्यम् ।

तत्र द्वयोर्योजकत्वं यथा——अत्र एत्थ० ।

नडप्पण्णा मापे मति मणौडयपमत्तारणपानमौलिरज्जूची: कोधा रप्यासनाहला कपाडिक-मनीयरकान्तत्था प्रोळ्हास्य प्रसर्य समासक्तं संलक्ष्यं समासादितं कृतम् । यद्वा मावे च क्क: । सेत्रुम्ये प्राप्तिमिल्यर्थः । आसादयते: प्राप्त्यर्थकतया तदुत्तरारजन्तरोपगमेन प्रापण-लाभ: । स्वयमेव विपरीतसुरतप्रदानमस्य व्यज्यते । एतदेव सृष्टकपदेनोच्यते । आनीतविलास्यादिना गृहमागच्छेदरीति, अथः सिञ्चेत्ल्यादिना सूर्यास्तमय: संकेतकाळ इति त्वक्कते शृङ्गारकौतुर्मिति वा । अथः सिञ्चे अपि चले कटाक्षेण मदरिप्ति इत्यर्थ इति केचित् । वाचस्तत्रेत्यादिना कोलाहलरहिते काले कोलाहलरहितं यथा स्यात्थाडपगमनम् । वाच: प्रसरणं तारस्वं निवारीतं तेन मनदं कृतवत्येति भाव: । संकेतविचे इत्यनेन पारितोषि- कमालिङ्गनम् । मच्छब्दकोऽति । भावपरीक्षार्थं द्वारि वेषान्तरणं स्थितेत्यर्थ: । आकारू- विशेष: । अयं मदनुरागं प्रत्येतव्यतया प्रयायात्सक: संमोगसंलक्ष्यालक्ष्यालक्षणो वा । तदेवोदाहरणं संप्रवर्तिते । मेदान्तराणामपि रूप: । यथोक्तोत्पहुलोमिल्येन गुरूणुरूपवाच्यनानम् । अच्योति काकुवक्तृवोद्रव्येकालंवैत्यललित्यै।- याज्ञत्ववाच्यानाम् ।

अस्ता एत्थोति । स्वयंदूर्य इयमुक्तिः ।

१-ख. 'कामुकविषय आकृतिविषयो ध्व'० । २ कf. 'इक्छस्तमप्र'० । ३२ क. ख. म. 'मा पु०' । ४ क. 'देइ क्क' । ख. म. 'देउनेन' । ५ के. 'सक्कादि'० । ६ क. 'व्यज्यते' । ७ कf. 'च्छेति' । ८ क. 'स्तम'० ।

८२

पट्टीपाद्योतसममतः—

[ ३ तृ० उल्लासः ]

शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थो व्यनक्त्वर्थान्तरं यतः ।

अर्थस्य व्यञ्जकत्वे तच्च्छब्ददर्थौ सहकारिता ॥ २३ ॥

शब्देति । न हि प्रमाणान्तरवेद्योऽर्थो व्यङ्ग्यः ।

इति श्रीकाव्यप्रकाशेऽथव्यङ्ग्यकतानिर्णीयो नाम

तृतीयोऽल्लासः ।

प्रदीपो—नन्वर्थमात्रस्य व्यङ्ग्यत्वे शब्दार्थयुगलरूपकाव्यस्य व्यङ्ग्यत्वं न सिद्ध्यतीत्यत

आह—शब्दप्रमाणो ।

इति श्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपोऽथव्यङ्ग्यकतानिर्णीय—

स्नरीय उल्लासः ।

उ०—शश्वद्रत्र निमज्जति अग्राहं दिवसेक प्रलोकस्य ।

मा पथिक राज्यस्ख सायासावयोर्निमज्जयासि ॥

अत्रोर्ज्जतीपाठ आर्यो न विदग्धा । निमज्जयति जरत्तवे निष्पन्दा रेते । तेन शश्वद्र-

रहित्यम् । अत्र ततो विलसस्थले । अहमहममेवन । अत्र स्वापयोरेककपदादानुग्रस्य मनमथपीडया

स्वपस्य निद्राराहित्यम् । दिवसेक इति कुत्सायां कः । सा चाड्डवयोः श्रेयःप्रतिकूलत्वात् ।

प्रतीकृत्य सह्यगोलकयै । पथिक राज्ञ्यन्विता व हर्षगोपनाय । प्रतिकूलतया श्रमाादिसम्भ-

णयेऽगता राज्यस्खतेन स्वाङ्यापतनप्रसक्तियोन्तानां अन्यथाsडप्रसक्तप्रातिषेधे रहस्यभङ्ग-

पत्ते । अत एव निमज्जयसीनयुज्यते । मह इत्यावयोरित्यर्थ निपातः । sअन्यथा स्वेष्टो-

द्रढुंने रहस्यभङ्गापत्तेः । केचित्तु ममेत्येवार्थः । जरत्योः शाङ्यायों पाते दुःखशोकौ

मा चै स्वस्यास्तरुणीरवादितीव शङ्केति । विशिष्योद्द्रुमित्याहुः । अत्र गृहे शश्वूररह च ।

शश्वश्र जरत्तवेेन बधिरा निष्पन्दा च व । जनान्तरसंचारस्तु नास्तीति युयेथे न्यवहरति

ध्वनिना । अत्र वक्तृप्रतिपाद्योऽर्थविशिष्टचादात्मन एव शाङ्यायों पतनं ध्वन्यते । सहकारि-

तिति । प्रत्यक्षश्रृङ्गारिमिथुने तच्चेष्ट्याडनुमितरल्यादौ चाड्डस्वादानुद्यतैः शाब्दान्व-

यन्यतिरेकानुविभावितत्वाच्छङ्गोदपि निमित्तम् । किं तु पर्यायान्तरेणापि तदुपस्थितौ

व्यञ्जकप्रतीतःः शब्दस्यप्रधानातादर्थस्य च प्राधान्यमिति । तममुंखेन व्यपदेश इति भोजः ।

एतेनार्थीसहकारेणापि मनसो व्यङ्गयप्रमााणत्वेन तस्यापि प्रमाणान्तरस्य स्पादित्य-

पास्तम् ।

इति शिवभट्टसुतसतीगर्भजननामभेजीभट्टते । कल्वप्रमदीपोप्रक्योते

तृतीय उल्लासः ।

१ क. ख ग ययो व्यो । २. क. "थिनो" । ३ ख. मा "उक्षेत निं" । कं "तेः" अथ गृहे ।

५ ख. ग. "च्योपादान" । ६ क. "निः" । सहं । ७ ग. "ध्वस्तो" । ८ क. "तले त" ।

[४ च उज्जासः] काव्यप्रकाशः । ८३ अध चतुर्थोऽध्यासः ।

यद्यपि शब्दार्थयोर्निर्णये कृते दोषगुणालंकाराणां स्वरूपप्रविभागनीयं तथाप्यडपि-धर्मोभिः प्रदर्शिते धर्मोणां हेयोपादेयता ज्ञायते इति प्रथमं काव्यभेदानाह—

प्रदर्शयति काव्यलक्षणं विमलं च विधाय लक्षणपदार्थेनु विवेचनीयेनैव विशेष्यपद-स्थार्थेः शब्दार्थीं विचारितौ । इदानीं विशेषणपदार्थानां दोषगुणालंकाराणां निरूपण-मुच्यते, न तु काव्यभेदस्य ध्वन्यादीनां भेदानाम् । तथाहि ध्वन्यादीनां भेदेषु ज्ञातेपु दोषादीनां हेयोपादेयतयोरवगमो भवति । तयोर्विशेषणनिष्ठत्वात् । तथा श्रुतिकटुत्वं दोषो ध्वनिवि-शब्दे श्रृङ्गारादिवृत्तौ हेयः;, रौद्रादिरसस्थच्वौ हेयः;, रौद्रादिरसस्थनायुपादेयः;, रौद्रादिरसस्थनायुपादेयः;, चित्रेमे तूपादेय एव । माधुर्यादिगुणः श्रृङ्गारादिषु वृत्तिषु हेयोपादेयतयोरवगमो भवति । अलंकारोऽपि यमकादिरंशा-दिक्ष्वनुपादेय एव । चित्रेमे तूपादेय एव । तथा च दोषादिनिरूपणोपयोगिनि काव्य-विशेषप्रभेदेषु निरूपणमाणेषु प्रसङ्गादनुपयोगिनोऽपि निरूपणीयाः इत्युक्तिसामर्थ्येन काव्य-मेदत्रयमेदो निरूपणीयः । तत्र प्रथमे ध्वनिनिर्देशः—अविवक्षित-वाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्यश्च । तत्र यद्यप्यमिधाया: प्राधान्यात्तन्मूलको विवक्षितान्य-परवाच्य एव प्रथमं निरूपयितुमुचितः;, तथापि लक्षणामूलकविज्ञनाया: प्राधान्यरूपणात् ‘पशूननक्ति’ इत्यश्रेव प्राकृतकं क्रममुपादाय सूचीकटाहन्यायेन वा प्रथममध्यमोत्तरिय विभजते ।

उ०—ज्ञातोभवति । तेथु धर्मिषु रसस्वनित्यादिना ज्ञातोभविष्यर्थः । हेयोपादेयतथोभृति । तयों रसविरोध्याद्युक्तकषायोपकर्षप्रयुक्तत्वादिति भावः । विरोधनिष्ठत्वादिति । ध्वन्या-दिविरोधेन विशेषनिष्ठत्वादिति । तदेव व्युत्पादयति—यथोति । चित्रभेदे त्वत्ति । पदपदनादौ। काव्यविरोधेऽपि । काव्यविरोधेषणा ध्वन्यादीनां प्रभेदोविष्यर्थः । काव्य-भेदत्रयभेदश्च्वनादिमेद इत्यर्थः । प्राधान्यादिति । प्राथम्यादिति । लक्षणा-मूलमवलविस्थितवाच्यं । अविवक्षित इत्यस्मिन् विवरणं वाच्येनैत्यादि । योडविवासि-तवाच्यस्तत्र ध्वनौ वाच्यमर्योन्तरे संक्रामितमतनयतातिरसकृतं वेति कारिकान्वयः ।

१ क. “व्यस्तं लं” १२ क. विचारितौ । ३ क. ध्वाडभ्युपेय । ४ क. रसस्व° । ५ क. मेदो° ।

अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेदृध्वनौ । अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्ख्ततम् ॥ २४ ॥

लक्षणामूलगूढच्यङ्ग्यप्राभान्ये सन्त्येवाविवक्षितं वाच्यं यत्रैष सध्वनावि-

त्यचुवादौधैवचनिरतिं ज़ेयः । तत्रै च वाच्यं कचिदनुपयुज्यमानत्वादर्थान्तरे

परिणामितम् । यथा—

प्रदीपोऽविवक्षितः ।

वाच्यो वाच्यजात्यादिरूपेणां धर्म्योविवक्षितो वाच्येन रूपेणान्वयबोधविषयतयाsनु-

पक्षितो यत्र सः । तत्र यद्गुणविवक्षितवाच्यमात्रस्य नायं विभागः; किं तु तद्विरोषस्य

ध्वनेन । न तु शाब्दाद्वाथाडवगमः । तथाडपि यत्तदोशकार्यपरामर्शकतया तत् ध्वनान्विति

तच्छछद्रार्थस्य ध्वनस्यमेदेऽपि ध्वानिरेव लभ्यते । अयं च ध्वनान्विते लक्षणामूळ-

गूढच्यङ्ग्यप्राभान्ये सति संभवति । अविवक्षितं च वाच्यस्याऽन्वयाऽनुपपत्तेः । स चा

वाच्यस्याऽनुपयुक्लवेनोपयोगिग्नि रूपान्तरे तात्पर्योद्दा । स्वत एवान्वयायोग्यत्नाद्रा । अनुष्यु-

त्पामिप पुनरुक्तत्वात्, विरोषणाऽनाधायकत्वमात्राद्रा । तृतीयस्त्वापि वाच्यमभोंतर उपायो-

ग्गिनि लक्षणतावच्छेदके संक्रमितमात्रथयत्नेन परिणमितम् । वाच्योऽप्यर्थो रूपान्तरेण लक्‍ष्यत

इत्यथः । द्वितीये तु वाच्यमत्यन्तं तिरसकृतं न केनापि रूपेणान्वयप्रविष्टम् ।

तृतीयार्थान्तरसंक्रमितवाच्यं पुनरुक्त्यर्था—

उ०—वच्येन रूपेणोति । वाच्यजात्यादिरूपेण । कमलाननत्यादावन्येन रूपेणापेक्ष्या-

यामपे कमलत्वादिनाऽनुपक्षणादुपकृतमित्यादावुपकारवैचान्यादपेक्ष्यते । मुरुतदाश्रय-

स्यानुपेक्षते बोध्यमिति परे । लक्षणामूलगूढते । लक्षणामूलेत्यनेन लक्षणान्वयव्यतिरे-

कान्विधीयत्यर्थकेन निरुद्धलक्षणावनुपदर्शितकालव्यीयध्वनिरस्फुटसंधिग्धप्राधान्ययुत्सप्र-

धान्यासुंदरां गुणीभूतव्यङ्ग्यानां च निरासः । तेषु व्यङ्गचोद्भवेन लक्षणाया अप्रवृत्तेः ।

काककडिस्थेऽपि न लक्षणा । अचुपलभ्यभावात् । गूढत्वेनागूढस्युदासः । प्राधान्येनापरा-

हृवाच्यसिद्धचदृश्योऽव्युदासः । सा च । अनुपयुक्तवेनैति । तात्पर्यहेतुत्वेनैवति ।

वाच्यतावच्छेदकलुपेणाऽनुक्तत्वमित्यर्थः । आह्य पुनर्वैमजते—अनुपयुक्तत्वमपि ति ।

परिणामितोऽपि [ शब्देन वक्त्रादि वा शेषः । परिणामिशब्दो धर्मान्तरप्रकारकनाऽऽविवक्ष्य-

घ्यीकरणमेव । तदेवाडSह—वाच्योऽप्यपीति । द्वितीये त्वति । स्वत एवान्वयायोग्यत्वे

तित्यर्थः ।

स्. गम्. ‘न’ वा० । १ क. ‘सलसावि’ ° । २ क. ‘न त्रा’ ° । ३ क. ‘दातस्पनि’ ° । ४ ख. ‘ति विहे’ ° । ५ क.

‘न’ वा° । ६ क. ‘रेव ण’ ° । ७ क. ‘अत्र’ । ८ क. ‘oक्षितस्ब’ च । ९. वाच्येनेत्यारभ्य पंक्ते

इत्येतत्पर्यन्तो ग्रन्थः ‘क’ पुस्तके न हृश्यते । १० इदं वाक्यं ख. पुस्तके न हृश्यते ।

[ ८ व० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः 54

त्वामस्मि वाचि विदुपां संमवायोडत्र निष्ठिति 1: आत्मीयों मतिभास्माय स्थितिमत्र विधेहि तत् ॥ २८ ॥

अत्र वचनादुपदेशादिरूपतया परिणमति । क्रियते। कचिदुपपद्यमानतयाsड्यनतं तिरस्कृतम् । यथा---

प्रदी०---तादृशा जायन्ते गुणा जालात ते म'हद्भिर्हैं क्षेप्पन्ति । रहकिरणानुगमहीडाहं होति कमलांइ कमलांइ ॥

अत्र द्वितीयकमलशब्दः सौरभादिगुणयुक्ततवरूपे लक्ष्ये शंक्र्मितव्ये । विशेषणाधायकत्वमात्राधेया---त्वामस्म° ।

अत्र वच्मीयत्नुपयुक्तार्थम् । अनुपादानेऽपि वचनक्रियाप्रतितेः । अत्रोपदेशात्त्वं वक्ष्यम् । तत् वाच्यार्थः संस्क्रमितः । त्वामम्भोतिपदेऽप्यत्नुपयुक्तार्थे संबोध्यतयैव वक्ष्यम् ।

गुम्पदर्थस्य वचननकर्मतांवागते: 'वच्मीयुक्तमद्रुरुपेणेवास्मदर्थस्य तत्कर्तृत्वरप्रत्यात् । अतस्तयोर्मध्ये लक्ष्ययोरुपपदेर्योऽपि तत्वयोस्तादृश्यों संकर्रमितौ ।

तथाsड्यनत्नीयाया एव । मतेः सवेंरास्त्यानोऽनुपपत्तुक्त्वेनेऽड्कृतमीयशब्देन प्रमाणपरिग्रहीतत्वे लक्ष्यमाणे तद्वाद्याच्च संक-

मितम् । ' अस्मद्युत्तम् (पा०सू० १४१९०७) इत्यत्रार्थेग्रहणादस्मयोगे वच्मीयत्न-मपुषः ।

उ०---ताला इति । तदा जायन्ते गुणा वदा ते सहदर्यैरगृद्यन्ते । रविकिरणानुगृहीताहे भवन्ति कमलानि कमलानि ।

अत्रोति । सौरमातिशयैो व्यङ्क्ष्यचा: । 'लक्ष्ये' लक्ष्यतावच्छेदकेsडपि लक्षणेऽति मत इदम् । त्वामिति । अस्मात्त्याहार्धम् । यतोडत्र विदुषामस्मादरण-

ज्ञानवतां समवाय एकलाक्ष्यतापत्त्रः समूदायस्थितास्थाते तस्मादात्मीयामप्रतार्यों मतिमवल-म्लयात्र स्थितिं सावधानस्थितिं विधेहि---तवामुपदेशाहंमहामाशो वच्म्युपदिशामि । विद्वत्सभां गच्छन्तमाचं प्रति कस्यचिद्दूष्किरियं । लक्ष्यामिति । हितसाधनतंव च तद्वच्यइचम् ।

तद्वाद्याच्चो । सर्वोऽध्यस्तवत्र्नौचार्येतारो । अत्राविशेषयोर्योऽहेतुत्वाहेतुत्वानुबन्धनयाsज्ञात्वा व्यङ्क्षचे । अनुपयुक्तत्वेनैति । हेताव तृतीयाया । अदुष्पपक्षोन्द्रावनमत्र व्यङ्क्षम् ।

एवं विद्वत्समवायपदयोराशुपरपराभवकर्तृस्त्वानमिभवननीयत्वे व्यङ्क्षचे † आस्थायेत्यस्य विपक्ष-पक्ष-

इच्छेदप्रेक्षितंव व्यङ्क्षचं बोध्यम् ।

१ क. ख. गा. समूदायो° । २ क. वर्तते । ३ ख. गा. °मादाय । ४ क. गा. कचिदुन्मीलन्रुपपध्य. मानवत्तदर्शन्ततिर । ख. कचिदुत्तरुपयजमाननादत्व° । ५ क. °व्यः । अविशेषाधा° । ६ क. °नःकायता° । ७ क. 'श्यमानयोः । ८ क. °युक्तर्थेना° । ९ क. °डपि व । १० 'लक्ष्येल्यारम्य इदमिखान्तं ख. गा. पुस्तकयोर्न हसते । ११ गा. 'वाचा हि° ।

८६. प्रदीपोध्योतसमीपत:--- [ ८ व० उज्जासः.]

उपकृतं बहु तत्र क्रियुश्रुते सुजनता प्रथिता-भवता परमू ।

विदुषां हृदयशमेव सदा सखे सुरुचितभास्वतत: चारदां ज्ञातमू ॥ २५ ॥

एतदपकारिणि प्रति विपरीतालक्षणया कश्चिद्वक्ति ।

विपरीक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्नापरस्तु सं: ।

अन्यपरं व्यकृत्यनिष्ठमू । पष च

प्रदी०--अस्त्यन्तं तिरस्कृतं यथा--उपकृतं ।

अत्रापकारिण्यन्वयोस्समासकृतादिपदै: स्वार्थविपरीतं लक्ष्यते । न च तत्र वाच्यस्य क्यांचिदृष्टे: । तद्वैपमकारोडपि क्रियमाणे मया प्रियेमे वाच्यत इतिं स्वसाधुत्वं व्यकृतचमू ।

तत्रोपकारापकारविवेकों नास्तीति वा । अयं च प्रभेदो न केवलावेवरोधिलक्षणया, किं तु स्वन्यधापि । यथा मम--

आभूतसस्वेदकरोत्पलाया: स्मितावगूढप्रतिकूलवाच: ।

प्रियो विहायाधरमायाताक्ष्य: पपौ चिरायं भ्रातिपेधमेव ॥

अत्र पपावित्यनेन सोल्कृतगतिनिरीक्षणं लक्ष्यमू । उत्कंठातदर्शयो व्यकृत्च: ।

द्वितीयं ध्वनिभेदें कारिकार्थाभ्यामुदीर्य विमृजते--विपरीक्षितं ।

ध्वनिरिति प्रकरणाहम्पते । अन्यपरं व्यकृत्योपसर्जनीभूतम् । अयं भेदोडभिधामूल-गूढत्व्यचप्राधान्ये सति दृश्य: । एष तु--

डि०--उपकृतामिति । चारदां वर्णनांम । अन्रोपकृतादिश्दानि विपरीतं लक्ष्यन्ति ।

उपकृतमपकृतं । सुजनता दुर्जनता । सखे शत्रो । सुरुचितं दुःस्थितमित्यादि ।

आभूतेंति । सस्वेदतवें सांश्रिकमेवेन । अवगूढा प्रतिवद्धाडयन्तगुणा वा । प्रतिपेध-

धमेवेति तद्वत्कथंकरहिरश्राल्लानिदृष्टामित्यर्थ: । यद्वाडटिंगूढनकारोचरणमित्यर्थ: ।

निरोकषणपदं ज्ञानसामान्यपरमत श्रवणपरम् । वैस्सुत: सवेंन्द्रियाणां बुभुक्षा-पिपासयोरैत-

रेक्षतातुरक्तन्यात्पपाविति यथाश्रुतमेव ।

निसृष्टिंचें चातु । तिरोव्यतिप्रकृष्टदशालक्षणान्यथावाच्यत्वं हेतु: । अन्यपरामत्यस्थां-

न्यतात्पयंकमित्यर्थेऽतत्पर्येविषयनानार्थाभिधामूल्यव्यक्तिप्रतिरत आहे-व्यक्त्योपस-

जनीभूतमिति । तेनार्थाच्छिगुणाभूतव्यङ्गचादावपि नातिव्याधि: । एष त्विति । तनाडवि-

१ ग. यत्त्र । २ क. "ति सा" । ३ क. "कोडपि ना" । ४ क. "विसदल" । ५ इदं वाक्यं क. पुस्तके न दश्यते । ६ क. "न्यातात" । ७ ख. म. "ऐसि" ।

[ ८ चं. उल्लासः ] काव्यप्रकाशः : २०

कोऽप्यलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यन्या लक्षणव्यङ्गचक्रमः परः ॥ २५ ॥ अलक्ष्यते इति न खलु विभावानुभावव्यभिचारिणा एव रसोदयि तु रसस्ते- रित्यस्ति क्रमः । स तुं लाघवात् लक्ष्यते । तत्र रसाभावतद्भासभास्वान्यादिरक्रमः । भित्रो रसस्त्वलङ्कारादलङ्कार्यतया स्थितः ॥ २६ ॥

प्रदी०—कोऽप्य० । तत्र । सूचीकृतह्न्यायमाश्रित्यलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यचस्य पूर्तेःपुहेरेशः । तस्यैकत्वात् । द्वितीयस्य तु पथ्वदशभेदत्वात् । विभावादयः एव न रसः, किं तु रसस्तोऽनि स्पघत इत्यास्ति विभावादिरस प्रतित्योः क्रमः । म तु न लक्ष्यत इति क्रमस्यालक्ष्यत्ववलक्ष्यत्वकृतं भेदद्रूयामित्यर्थः । रसभावो ।

-अलक्ष्यलक्ष्यक्रमः । तच्च्छब्देन रसभावयोः परामर्शः । आदिमहणाद्वावोदयमावसं विभावाद्रवलम्बन्वानि । नन्वाभासवद्रसस्य शान्त्यादयः किं नोक्काः । निरन्तराव्यवस्थापार- च्छन्नस्य निरतिशयस्य वेद्यान्तरसंप्रकर्षोऽन्यस्य तदभावात् । आमासत्वं तु तिर्यंगाच्छीकरण- ड० व्यक्तिवाच्यस्य नैतौ भेदावृत्ति र्वनयति । कोऽपोति । अनिर्वचनोच्चमत्कारकारित्वर्थः । नन्वभावज्ञाने प्रतीयोगिज्ञानस्य कारणत्वात्पूर्है लक्षणक्रमव्यङ्गचक्रम्यनिरूपणंमेवोचितमत आह— सूचोति । पथ्वदशभेदत्वादिति । लक्षणक्रमः प्रथमतः स्फुटद्रूयोभयश्र्चिमूलस्त्वेन त्रिविधः । तत्र शब्दशक्तिमूलस्य द्वौ भेदौ वस्त्वलङ्कृतिरिति । अर्थशक्तिमूलस्य द्वादश- लक्ष्यक्रमः । उभयशक्तिमूलः एक इति पथ्वदशोऽर्थः । पडैकेदशादिकृतभेदास्तु सर्वेषां समान इति न गणनात इति भावः । विभावादय एवेति । तथा सति श्रोत्रियादीमामपि काव्यादिजन्यविभावाादेस्तत्स्थानिसत्वेन रसिकत्वापत्तिरिति भावः । किं त्वाति । पूर्है विभा- वादौदच्येन ततोडनुभावैश्चेष्टचेन न तु व्यभिचारिभावैश्चेष्टचेन स्थायी ग्रह्यात इत्यस्यैव क्रम इति भावः । निष्पत्त्यते । अभिधीयते । स त्वाति । रसोदयेऽन क्रोऽतति चित्तोपकरेणेन सूक्ष्मकोविदैः । स्य तस्याविकल्पनादिति भावः । रसोदय एव न तु चित्त- प्कर्षको न वस्त्वलङ्कारयोः रित्यग्रण सहृदयहृदयमेव साक्षीति वस्त्वलङ्कारचबनिविष्ये लक्ष्यत्वं क्रमस्य वोध्यम् । तत्र च वाच्योर्थोऽलङ्कार्योऽलङ्कृद्रूव्यार्थबोधः क्रमः स्फुट एवेति दिक् ।

अक्रम इत्यत्र मध्चमपदलोपोपी समास इत्यमिप्रेत्याऽऽडह—अलक्ष्यक्रम इति । निरन्तरग्रूहमाणविभावाद्यव्यवककृतेऽत्येः । अपरिच्छे- न्येति । देशातः कालतश्चत्यर्थः । तदभावोऽदिति । अयं भावः—रसस्थ्य विमा- वादौ० १ क खड् मा. तु न ल° १२ क. पूर्है निर्देशः । २३ क. "सत्सवद्र" ० ४ म. "व्यास्येय° ।

६६ प्रदीपौद्योगोतसमेतः— [ ४० उज्जासः ]

आदिग्रहणान्न्द्रवोदयभासंविभावशचवलस्वभावनि ! प्रधानतया यत्र स्थितो रसादिसत्त्रालंकार्यः । यथोदाहरिष्यते । अन्यत्र तु प्रधानं वाक्यार्थे यत्राज्ञ-

डभूतो रसादिसत्त्र गुणीभूतव्यङ्ग्ये रसवत्येजस्स्वित्समाहितादयोऽलंकाराः । तेऽ च गुणीभूतव्यङ्ग्यस्यामिभाव उदाहारिष्यन्ते ।

तत्र रसस्वरूपमाह—

कारणान्यथ कार्याणि सहकारिणि ध्रानि च ॥

प्रदीपो—तया डविच्छदम् । मिल्ल इति । यत्र प्रधानं रसादिसत्त्र ध्वनि: । यत्र त्वप्रधानं तत्रालंकारे इति भाव: ।

'रसस्वरूपमाह—कारणान्यथ० ।

अर्थाति समुच्चये । कारणानि प्रदेन्दनदूद्यादीनि कारकोद्दैशकलुपाणि । कार्याणि च । स्वेद: स्तम्भोदय रोमाञ्च: स्वरभङ्गोदथ वैपथुः ।

वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विका मताः ॥

वादमनोबुद्धिशरीरास्मभ्रुपाणि च कटाक्षभुजोद्वेपादीनि । सहकारिणी तेषु जनयित-

ष्टकारमत्कारिणि । इदमेव निरन्तरतराव्यवस्थेत्यनेन वोक्षितम् । अपसिच्छिद्यस्य निरतिशयस्ये-

रगतेन न च वेधकादिसंपर्कादीनां व्यभिचारिभावलत्त्वे न संभवन् । अथंकरीतदया स्थिता इति देयाच्छेदे—प्रधानमिति । यत्र त्वाद्यौ स रसनोस्कृर्थीयाद्दौ । तत्र हि प्रधानं करणं वाक्योदेइष्यैडेक्ं समर्यमाणं: श्रृङ्गार इति ततः सोज्झलंकारे इति भाव: ।

प्रदेन्देति । रामसीतादीनामन्वयव्यतिरेकास्यां परस्परामुंगकरणत्वस्य लोकसिद्धत्वा-

दिति भाव: । सात्त्विका द्विति । सत्त्वमन्त्र जीवच्छरीरस्थ । तस्य धर्मा: सात्त्विका इत्यै: स्त्यश्रुंभया हर्षराभभयदुःस्वविषादविस्मयकोधा ।

वंपुधिं सलिलोद्रुम्: स्वेद: । मनस्तापह्वेल्यडाक्रोशमश्रंपीडाद्या अस्य विभावा: । वंपूधिं रोमोल्यानं रोमाञ्च: । शीतालीडनहर्षभयक्रोधा अस्य विभावा: । गद्गद-

दैन्यं स्वरानिष्ठैवैनात्यं स्वरभङ्ग: । क्रे॰हर्षभयमदा अत्रै निभावा: । आलिङ्गनहर्षभी-

त्यन्वतमजन्य: हारोस्फुर्छो वेपथु:। मोहभयक्रोधौौंतापश्रेमभनन्यर्ण्योन्याथाभावो वैवर्ण्येऽमू।

हर्षेमशोकादेशदूयादिसहिलेमश्रु । हारोचछ्वानिरोच: प्रलय इति बोध्यम् । जृम्भा नवमे: सात्त्विकभभाव इति कश्चित् । सत्त्वगुणोद्रेकेण जायमान इत्येन्ये । वाड्मन इति ।

संकल्पविकल्पात्मकरुत्वस्याश्रयन् मन: । निश्वयात्मकरुत्वाश्या बुद्धि: । वाड्मनोबुद्धिद्विशारी-

राम्बो येषां तदूपाणित्यर्थ: । सेपादीनोति । आदिनो कांकुरत्यादिसंग्रह: । एषां मे

9 व्याख्यायेऽड । २ क. गा. 'रागे' का । ३ क. 'केण आयमानाएवैते सात्त्विकाभावा डू' ।

4 क. न्द्धि: डा ।

[ ४ थे० उल्लेखातः ] काव्यप्रकाशः । ८९

रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेष्टार्यकाव्ययोः । विभावा अनुभावौश्व कथ्यन्ते व्यभिचारिणः ॥२ ७॥

प्रदी० -अत्रेषूत्कण्ठादीनि विभावा आलम्बनोद्दिपनरूपा । नेष्टदेनेर्थः । तत्प्रदर्शनेर्थः । यद्यप्युद्दीपकस्यं स्थायिनि न कारणत्वम् किं तूत्पन्ने नास्मिन्नेषदुत्कर्षोपचारायक्तवरूपमुद्दीपकत्वम् । तथाडड्यनुद्दीपितो जातोऽप्यजातप्रायः एवेत्युद्दीपकेऽपि कारकत्वोपचारान्तर्गतं विभावत्वव्यवहारः । विभावत्वाद्‌भावश्च विभावत्वादेवोपपत्तेः । तथाहि—वासना-रूपतथा स्थिताननरत्यादिनस्थायिनो विभावयन्ति रसस्वादकाऽऽकुरयोग्यतां नयन्तीति विभावा । अनुभावयन्ति च तानिल्यनुमावा । पोषकतया विशेषेणाभितः काऽऽध्ये स्थायिनं चारयन्ति विशेषेणडडिभिरुल्लेन चरन्तीति वा व्यभिचारिणः । व्यक्तः स इति । व्यक्तिक-

उ०—कार्यत्वमसति रत्यादौ तदभावदर्शनव्यतिरेकाभ्यां तेषु कटाक्षादिदेवकलपस्य रत्यादेश्त्तद्विचित्रस्मितरुदितकार्यजननायोगेन सामग्रीवैचित्र्यादपदकर्तृत्वातेषां सहकारित्वमिति भावः । अयं भावः । रतिनोऽप्रीतिश्वित्तवृत्तिविशेषः । सा च नायिकानायकयोः परस्परदर्शनाादिभिरिमिथः प्रथमं युगपद्युगपद्वा जायते । ज्ञात एवेद्धिदर्शनादिभिरुत्कृष्ट-व्यते । उद्दीपनोल्कर्षेतरतस्यं च रत्यकर्षेतरतस्य प्रयोजकं बोधयम् । ततों मिथः संगमेच्छारूपोऽडिभिलाऽऽङ्ङो जायते । ततः कटाक्षादिना परस्परमुपचर्योत्कर्षज्ञानं संमोदय 'जिञासतोश्रिन्ताग्लानिनिवेदादयो जायन्ते । ततस्तदुल्लायिका चेष्टा । अथोपायमारुड्यो-दूतीददिना सति संगमे प्रीतिरनुवर्तते चिन्तादयोऽपगच्छन्ति । अनो रति: स्थायी । चिन्तादयो व्यभिचारिणः । स्थायिनो विषय आलम्बननम् । इन्द्रियादयो यौवनेःदृतचेष्टाश्रवणाद्दीपनम् । प्रीत्यादिजनितचेष्टाश्र्वानुभावा इति । अनुद्दीपितोऽपि । अनुद्दीपितो जातोऽप्यर्थः । विभावादिसंझाप्रवृत्तिनिमित्तमाह—विभावादिसंज्ञा चोति । अत्र एव कारणत्वादिना ज्ञानेऽपि रसोदयोष इति बोधयम् । आहुर्योग्यतामिति । ईष्टप्रकाशितत्वादिति भावः। ईर्ष्यादिस्वं च साधारणयेन प्रतीतिविमवैचित्र्याद्विषयकत्वेनैव । एवमभुंभावादि स्मुटतररस्फुटतमप्रकाशफलकम् । स्कुटतरत्वादे नानुभावादिवैशिष्ट्येन चर्चनाविपयत्वमेवेत्याहुः । पोषकतयैवि । स्थायिन इत्यादिः । स्था।।युनं

अनुभावयन्ति । स्थायिनो हि तूष्णीं परिपुष्ट्य सर्वशरीरसंचारयोग्यं कुर्वन्तीत्यर्थः । आभिमुख्येनैति । विद्यमा।नस्यापि त्या-देस्तत्कार्योजनकतया तत्सहकारेण च तज्जनकतयैषा|मभिमुख्यम्‌ । अयं भावः । सामनिकरत्यादिवासनाया उद्भोदो रसः । तम्याश्र्व रामादयो न कारणानि । असंनिहितत्वात् । न वा तद्यज्जादीनि सहकारिणि । तत्‌

तत्कटाक्षादीनि कार्याणि । तत् एव हेत्वधिकरणयांच । न वा तद्यज्जादीनि सहकारिणि । तत्

९ क. स्व. गा. वास्तकथ्य । २ क. स्पं न स्थायिनी कारकस्व । ३ क. रणत्वे । ४ क. न्तिं तानिति वाच्य । ५ क. कौये स्था । ६ ग. ध्यो ज्ञाय । ७ ग. भावनादि ।

ध्यकः स तैर्विभावाद्यैः स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥२८�

प्रदीप०—श्रवेणोति पर्यायः । सा च विशेपणम्। तथा च व्यक्तिविशिष्ट एव स्थायी रसः । एतैव च रसस्यकाव्यतववचनं विभावादिभिः काव्योक्तितैः। स्थायिनोडजननाद्विश्रांवदि-कार्यताया एव प्रकृतत्वाद्विशिष्टैस्त्वस्य कार्यतानवच्छेदकत्वाद्वा । तस्मात्स्थायी न रसः, किं तु विभावादिमेलकं ब्रहैव वा । अन्यथा न च कार्य इत्यादिग्रन्थविरोधात्, इत्थं हि काव्ये तैः कार्यतेति म तैस्तज्जातीयैरितरितार्थः । प्रलिप्तमनोदयम् । से तारतम्यं । तस्य यथा करणादीनां म तैस्तज्जातीयैरितरितार्थः । स्थायी विरुद्धैर्विरुद्धैर्वा भावैरतिरसक्तप्रवाहो भावः । यदुक्तम्— विरुद्धा अविरुद्धा वा ये तिरोभातुमक्षमाः । आनन्दैककरनोडसौ भावः स्थायिपदास्पदम् ॥ इति ।

उप०—एव । किं तु रामसीतादीनां रामत्वादिना काव्यदितः प्रथममवगतां सहृदयतावश-द्वारकृतनया रामत्वादिपरोहीहारत्वाद्यालम्बनविभावत्वादिना मेल्यक्तं सामाजिकनिष्ठरत्-विदासनाया उद्बोधः । एतैव च तदासाधारणीकरण विधायकमेव तत्स्थ्च्यापारो बाध्यः। सीतादिविज्ञाने चाडडराग्यताद्विज्ञानैन तद्विपयतया सामाजिकनिष्ठरत्यचूडोऽपि भावात् । तथा ज्ञानेनड्योहे पातकित्वप्रसङ्गादिति । सूत्रे तैरित्यनेनैव विभावादिप्राचौ विभावादे-रिति साहार्य तृतीयया । तेन विभावादैः सह तैर्यक्क इत्याद्रसस्य समूहालम्बनरूपतालाभः । व्यक्तिविशिष्ट एतेति । विभावादिविशिष्टैरेव चर्वणाविषय इत्यर्थः । अकायेत्वोति । अवगजनं नीलिक्वटत्वाद्विशिष्टैस्त्वस्य कार्यतानवच्छेदकत्वं वा हेतुः । वार्तावदेश्राथे । अजननादिति । तथा हि सति स्थायितत्वव्याघातः स्थायिति भावः । मेलकम् । पानकवद्रेल्लांडभावकाणां विभावादे तत्समूह इत्यर्थः । द्विश्रैवेति । एकारेण पूर्व-मलेकड्यनान्दुनिर्वाह्य ब्रह्मसंवलनमसतोति ध्वनितम् । अनादेयमिति । विभावानुभाव-चोर्निरूप्यत्वाद्वाराहतस्याच चिन्तादीनां तथात्वेऽपि चिरमनुवृतस्यभावान्ध्रोंद्भिरविरोधेन-चुनस्यभावाच न तेपां रसत्वं नापि केवलब्रह्मणस्तत्त्वज्ञानिनोडपि रसिकत्वापत्तेरित्या-शयः । तज्जातीयैरितरिति । साक्षिभास्यैरनिर्वचनीयैरन्तःकरणपरिणामभूतैरितरितार्थः । अन्यथा साक्षिभास्यरतया सह समूहालम्बनानुपपत्तिरिति भावः । स्थायीति । अस्य स्पष्टीकरणं प्रवाहान्तम् । भाव इति । अत एव तच्छब्दव्यतिरिक्तगोचरीनां न शाङ्गगैरायह्योऽपि । चित्तवृत्तिरूपमस्यास्यडडश्रुविनाशितवेऽपि वासनात्मतया सुस्कररूपेणावस्थानात्स्थायित्वं चोच्यम् ।

विरुद्धा आविरुद्धा वेति । व्यभिचारिणः परस्परं विरुद्धा अविरुद्धा वेत्यर्थः । अत्रेदं तत्सत्वम् । काव्यश्रवणादितोऽनिर्वचनীয়ान्तःकरणधर्मे विभावादिविशिष्टैस्तद्मैरते सास्वि-

१ क. 'पस्त्याभितेः' । १२ क. 'भावनाद्रे' । १३ क. 'हस्स्य' ७८ क. 'तमात्रतम्' । ५ ख. ग. 'ध्वादितः' । ६ क. 'ना रसावेशेन राम' । ७ क. 'कलोल'° । ८ ग. 'दिसमू' । ९ क. 'वाच्य तेषां ।

[ ४ थ० उल्लासः ] काव्यप्रकाश: ।

९७

उक्तं हि भरतैन-विभावानुभावव्यभिचारिमंयोगाद्रससंख्य निष्पत्तिरिति । एतद्विघणवते । विभावैर्ललनोद्यानादिभिरालम्बनोद्दीपनकारगै: स्थायी रत्यादिको भावो जनितोडनुभावै: कटाक्षभुजाश्रेपमभ्रूनिभिः कायैंः प्रतीतियोग्यः कृतो व्यभिचारिभिरिन्दादिभि: सहकारिभिरुपचितो मूल्यया वृत्त्या रामादावसुकायें तद्वैततानुमंधानान्तकैकौपि प्रतीप्रदी ।-न चैयं स्वकपोलकल्पना मन्त्रकारस्य । उक्तं हि भग्नेन तैःचःचन् मःहुऽऽसः-भिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः ' इति । एनद्विघणत्वने म्हद्वोल्हत्पमुन्तयः——व्यैयेन विभावेनोत्पादकुभावेनलुपादकुभावरूपानुबन्धेन गम्यमागमकभावेनलुपाध्यवसायिभिचारिणा प॰म्यपोपकभावल-पात्संयोगात्संबन्धाद्रसस्य निष्पत्तिरुत्पत्तिरभिव्यक्ति: पुष्टिश्रेयर्थ्य । तथा हि ललनादि-भिरालम्बनविभावै: स्थायी रत्यादिको जनितः, उद्यानादिभिरुद्धीवेप्सरङ्ङप्तिनः, अनुभावै: कटाक्षभुजाश्रेपणादिभिः प्रतीतियोग्यः कृतः, व्यभिचारिभिरिन्तकण्डादिभिः परिपोषितो रामादवुकायें रसः । ननं तु तुल्यरुपतया संशयानिवेशादागौष्पमाणः सामाजि-कानां साक्ष्यानुभवस्यमत्कारहेतुरिति । तदुपेशालं सामाजिकेपु तदभावे तत्र चमत्का-रानुभवविरोधात् । न च तज्ज्ञानमेव चमत्कारहेतुः । शाब्दतज्ज्ञानेऽपि तदपते ॥

लौकिकसाक्षरादिदर्शनैनापि चमत्कारप्रसूतः॥ न चानुभवादिविज्ञानवलग्यात आरोप-पस्तथा न तु साक्षात्कारिमात्रिमिति वाच्यम् । चन्दनसुवादी वैपरीत्यदर्शनान्त । अन्य-थैवोपपत्त्या तादृशकल्पनायां मानाभीवा॑च् ।

उ०-मास्यायाश्र्वरणायामानन्दाश्च सति चैतन्यमानन्दस्वरुप आत्माडपि तत्र भासते । अखण्डेडप्यात्मनि कल्पितमानन्दतत््वं ज्ञातृत्वं चास्ति । तत्र कल्पितानन्द-त्वांशा आवरणमिति बोध्यम् । अत्र च सर्वत्र सहृदयतया महृकुतकतयाॢश्वरंण नार्चदर्शनं वा बीजम् । एवं च विभावादिसंवलितानांदौँसामहित्येन साक्षिभास्यो रत्यादी रस इति फलितम् । अत एवं शोकादिप्रकृतेः दुःखसमये करुणादावपि निर्भरानन्दप्रकाशो निर्वाधः । शोकौँद्वाचछल्नस्पष्टीडननदर्शी भ्रमावरणास्य करुणादिरसत्वादिति द्विक् ।

रामादाविति । साक्षात्संबन्धेनिति रोषः । ननं तु तुल्येति । इदं च न तादृशे । श्रलये काव्यपाठक इति बोध्यम् । आरोप्यमाण इति । सामाजिकैरिति भावः । अत्रेदं तत्त्वम् :- लौकिकसामग्रीतो रामादावेव रसोत्पत्तिः । स हैँ रस उपनयवलादिविधि-विशिष्टः सामाज्ञैरुपादीयते । लोके मुखरागादौ रत्यादिरनुविद्धोऽनुकारकैडपि तद्वगम् । आरोप एव च सामाजिकानां चमत्कारहेतुरिति॰ न॰चानुभावादिविज्ञान-वलग्यात इति पाठ । मानाभावा॑चैति । किं च. रसप्रतीतेस्तै्र्म्ल्वपत्तिः । अभजनकत्वेन

१ क. खं व. ग° सनो° । २ क. खं दृप्तालु° । ३ ख. के प्र° ४ क. डे तचुल्य° । ५ क. °नवलाद° ६ क. °इति । ७ क. °पत्तां ता° ८ क. °भावः । ९ ग. °ते । अत्र -१० क. °कादेरानन्दा° । ११ क. °वन्धुरुपमुख्यवृत्त्यैति १२ क. च साम° १३ क. सकल° ।

९२

प्रदीपोयोतसमेतः — [ ४ च० उल्लासः ]

यमानो रस इति भेदैक्योल्लटप्रभृतयः । राम एवायमयमेव राम इति, न रामोऽ- यमित्योत्तरकैलिके वाक्ये रामोऽयमिति, रामः स्याद्र्रा नै वाड्यमिति, रामस- दृशोऽयमिति च सम्प्रदायमध्ये सांश्रयसाहृदयप्रतीतिभ्यो विलक्षणया चित्रतुर- गादिन्यायेन रामोऽयमिति प्रांतपक्ष्या प्राप्ते नटे

प्रदीप०—श्रीशङ्कुकस्तु — स्यायिनो विभावादिमिरनुमाःयानुमापकभावारूपसंवन्धाद्वाच्यसस्य निष्पत्तिरनुमितिरितिर्यर्थः । तथाहि नियमविषया घटः । सम्बन्धबुद्धिः । 'यथा' 'राम एव- यम्' 'अयमेव राम:' इत्ययोगान्ययोगलव्यवच्छेदविषयः । अनन्तरावर्तीणवाक्य तु मिथ्याधीः । यथोत्तरकैलिके न रामोऽयमिति वाक्ये 'रामोऽयम्' इति । विरुद्धोभयकोटिका तु संशयः । यथा 'अयं रामो न वा' इति । सहशोभयविषयौ शङ्का । सद्‌दययधीर । यथा 'रामसदृशोऽ- यम्' इति । ताम्यो लोकप्रसिद्धाभ्यो विलक्षणया नित्ये 'चुरगोडयम्' इत्यवत् 'रामोऽयम्' इति बुद्ध्या प्रथमं पक्षभूतो नटो विषयी क्रियते । ततस्तत्राविधिमानपि विभावादित्रयं लिङ्गसमवगम्यते । कुतः पूर्वमेव रोमाञ्चाद्याविभावने गुरुक्षिक्षामासाद्य कृतक्रियाश्रिता- स्यायेन नटेन—

उ०—काव्यादीनामुपादेयताप्रतीषु । नटकााव्यादेरापि सकलसहृदयसेवांदरसांनुभवाविरो- धापत्तेःश्रेत्यपि बोध्यम् ।

अनुमाप्यानुमापकभावः । व्याप्तिः । इत्यर्थ इति । विभावादिमिरनेटडनुमी- यमानोऽनुकार्यरामादिनिष्ठरत्यादिमावो रस इति प्रधत्तार्थः । अस्या अनुमितेलोंकिकानुमिति- वैलक्षण्याय कारणवैलक्षण्यमाह—नियमेनेति । अयोगान्ययोगौगेति । अयं रामो, भवत्प्रेयत्त्यादन्तयोगलव्यवच्छेदविषयः । बाध इति । सस्मी सामानाधिकरण्ये । तेनोत्तरकैलिकवाक्यसममानाधिकरणा बुद्धिर्मिथ्याधीरित्यर्थः । तुरग इति । वालिनां चित्रतुरगुबुद्धिसहशोऽर्थः । यद्यप्यं श्रम एव तथाडपि बाघशिरस्कयैवात्र श्रम- त्वेन विकल्पनात्र दोषः । अत्र च बाघानवातरः स्पष्ट एव । अन्यथा तद्रूपेण पक्षत्वमेव न स्यात् । इदमेव पातज्जलानां विकल्पात्मकं ज्ञानम् । शाब्दबोधानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः (पा०यो० सू० १९९)इति तत्सूत्रात् । ननु सीताविषयकरतिभावकारणादिमच्व नटेऽसिद्धम् । कुतो हेहतेत्यत आह—आविद्यमानमपीति । नटेन । नटनेव । तेन रतिव्यवच्छेदः ।

९ क. स्याद्वा० । २ ग. न वेति । ३ ग. प्रतीक्षा । ४ क. 'या सा' । ५ क. 'ति । बाध° । ६ ग. 'रणवू' । ७ क. 'ति । चित्र° ।

[ ४ च० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः ९३.

सेयं ममाऽऽज्ञेषु शुध्दारसचछटा सुपूरकपूरैर्.ज्वलज्ज्वाक्रिया हृग्भ्योः । मनोरथश्रीमन्मनसः शारीरिणी प्राणेश्वरी लोलद्वे.चनगोचरं गता ॥ २६ ॥

दैवादहमत्र तथा चपलायतनेत्रा वियुंल्ललेख । आविरलविलोलजदलः कालः सदुपरागैर्.न्विचारयन् पू ॥ २७ ॥

इत्यादिकाव्यानुसंधानवलाचिचक्षुरभ्यासिनिद्रे.नितरां सक्कार्येऽपकुटनेन च नटनेैव प्रकार्शितैः कारणकार्येसहकाङ्गिभिः कृदृशैरपि तथाडनभिमन्य-मानैर्.विंभावादिशब्दव्यपदेश्यैः

प्रदी.०-सेयं० । दैवाद० । इत्यादि काल्यानुसंधानवलादालम्बनोदीपनव्यक्त्तौ नटसुगुणस्म्य रोमाञ्चादिदेर्शनीयस्याडडविग्नमोवनेन व्यक्त्तनीयस्योत्कण्ठादेश्तकार्यप्रकटनन च प्रकार्शानात् । तैः कृतिमत्प्रेनातत्स्थि-

उ०-सैयामिति । सेयं प्राणेश्वरी मम मनसः सकाशाद्राल्लोचनगोचरं तडजन्यज्ञानेनाविष्यत्वं गतेत्यर्थे । सां यद्विरहानलसंततक्षेन यद्वाननेयानकुल्लो नीलैः । इह्श्रिति पाठान्तरित्यः । वर-चप्रत्ययान्ततया डभावात् । पुंयोगे त्वर्य्यसिंगते । पूर्व मनस्स्थेताडSद्दस्सविदानीं वाऽहि-रुपि दृश्य्यते भावः । अज्ञश्रु । नाङ्गे । इमृतरमस्य च्छटा वृत्ति: । स्पष्टेश्रमात्रेणातिलता-पशान्ते । दृशोरिति सप्तमी । शोभनपुरा शोभनमपुंहूष्पद्मा सा चासौ कर्पूरस्य शाठा-

ऋणि मूर्तिमती श्रीः संपत्ति: । परीरमस्य चरमतवैदपि प्रार्भान्यात्प्रागुक्तिः । संयोगमुक्तवा विप्रलम्भेमाह—दैवादिति । दैवात् । न तु स्वेच्छया । तथा । संभोगमुक्तवा विप्रलम्भेमाह—दैवादिति । दैवात् । न तु स्वेच्छया । तथा ।

अनुभवैकवेद्यसमागममुख्या । चपले आयते नेत्रे यस्म्यास्त्यां विमुक्तः । अभूवमिति शेषः। अविरला निविडा विलोला: सर्वेदिकसंचारिणो जलदा रत्न म कालः समय एव कालो यमः। अयं दृश्यमानप्रकर्.शः सम्यक्प्रतिदिनोपचीयमानः । चांश्मां तुल्यकालताव्यक्तिः चपला यतनेत्रयैति सहार्थतृतीयान्तं जलदेनाऽऽप्यन्वेति । चपला विद्धुतू । सैवाद्डयतनेत्रेत्येतत्प्रेक्ष्ये

तैन प्रियतमासंयुक्तनायकान्तरदर्शनैरुपमूढीभकपान्तरमुक्तः भवति । अनुसंधानम् । कविविवादस्थितार्थ साक्षाद्देव करणम् । तेन नटादीनामपि रसानुस्वाद-

उपपन्नः । बलात् । सहकारात् । आचिर्यो.वेनति ! प्रकार्शानादित्यध्यानेति । तत्का-योंति । पुलकादेरित्यर्थः । कृत्रिमत्वेन ऋतुनो.डनद्रूपत्वेन । एवं चाव्याप्तत्वेन ज्ञानाल्कथमनुमानामिति भावः । अतदिझ्झै.रपि सीताद्रिविषयकरतिभावाल्लिड्ङेरपि ।

9 क. "मुक्त". २ ख. "दिक्कारण". ३ क. "नं नटे". ४ क. "करु". ५ ग. "दं मतेयन्वयः". ६ "तैः". ७ ग. "ति". ९ क. "तेन".

९४

प्रदीपोत्योतसमेत—— [ ४ च० उल्लासः ]

नोदपि वस्तुसौन्दर्यबलाद्रसनीयतवेनान्यतुमीयमानविलक्षणः स्थायित्वेन संभव्यमानो रत्यादिर्भावस्तत्रासन्वापि सामाजिका वासनया चर्व्यमाणो रस इति श्रीशङ्कुकः ।

प्रदीप——दैरपि कृत्रिमत्वेनाज्ञानानास्थायी रत्यादिरनुमीयते । सैव चानुमितिः सचमत्कारप्रतीतिरूपा चर्वणा । अतस्तया विषयीक्रियमाणः स्थायी रस इत्युच्यते । चर्वणा च सामाजिका-नामिति तेवेवन रस इति व्यवहारः । न तु साक्षात्कार एव सचमत्कारः, नैव त्वनुमित्यादि-नामिति तेवेवन रस इति व्यवहारा । न स्यादिति । वस्तुसौन्दर्यबलाद्रसनीयतवेन रूपिणा अन्यथा सुखादावद्वयमीमानेडपि स स्यात् । न स्यात् । वस्तुसौन्दर्ये बलाद्रसनीयतवेन स्थायिनामन्यानुमेयैवैलक्षण्यात् । तथाडपि स्थायिनो नटेऽसत्त्वाद्भावात्स्थायिरूपेणानुमितिरेव कथम् स्यादिति चेत् । अभावनिकृश्याभाववात्स्थायित्वादिति संभाव्यमानत्वादिति ।

एतदप्यहृदयग्राहि । यतः प्रत्यक्षमेव ज्ञानेन सचमत्कारं नानुमित्यादिरिति लोकप्रसिद्ध-मवधूयानर्था कल्पने मानाभावः । सूत्रस्थान्यथैव योजनासंभवाद् ।

उ० —अज्ञाअनादिति । घूलीपटलादिलदिवदस्याप्यवेनाझायमानैरित्यर्थः । तथाडज्ञानं चोपनायक-विप्रलम्भादिसामञ्जादिति योज्यम् । अनभिज्ञातन हति । लोके पञ्चकादिना रत्यादनुमानाद्रपि विप्रलम्भादिसामञ्जादिति योज्यम् । तथेति मावः । रत्यादिरिति साध्यम् । न च लोके पञ्चकादिना रत्यादनुमाने चमत्कारा-पत्तिः । विमावत्वादिना ज्ञातेहेतुमनुयस्तदनुमान एवाडSहादनुमवादित्याहुः । सचमत्का-रोलि । चमत्कारजनकेत्यर्थः । तथाप्रतीतौ च वासनाविशेषः सहकारिरीति बोध्यम् ।

चर्वणा चेतति । सा चैन्न पसभेदन पुनः पुनरतुमानन्नम् । न चानुमितस्य कथमनुसानम् । पक्षताविरहादिति चेत् । घारावाहीच्छारुरपवासनाया: सहकारितवेनाSनुमित्सासत्यवाच्च पक्ष-ताहानिः । वस्तुनः । रत्यादेः । सौन्दर्यम् । सुखकत्वं तद्रूपता वा । रसनीयत्वेन । नटेऽदृश्यत्वेऽपि तत्र

संभाव्यमानोति । अत्र रामोऽत्र नटप्रतीतिरेव बीजम् । रामोडयं सीताविषयकरतिमानू । सीताद्यात्मकलत्रभावादिसंबन्धित्स्यात् । सीताविष्यककटाक्षादिमत्त्वाद्द्रा । यथैवं तत्रैव यथाडहुमिति——प्रयोगः ।

योजनासंभवादिति । किं च संज्ञातबाधस्य सामाजिकस्य नटे निरुक्तानुमितिविरहेऽप्यस्वादोदयाद्रसं साक्षात्करोमीत्यनुग्यवसायानुपपत्तिश्छेत्यपि बोध्यम् ।

१ क. नादुः । २ क. रेणाङ्गः । ३ ग. दिना ज्ञातः । ४ ग. च पुनः । ५ क. नमः । वस्तुनः ।

[ ४ च० उल्टामः ] काव्यप्रकाशः ।

न ताटस्थ्येन नाडडल्मगतत्वेन रसः प्रतीयते नोत्पद्यते 'नामिघ्यडयते डपि तु काव्ये नाट्ये चाभिधातो द्वितीयेन विभावादिसाधारणीकरणात्पना प्रदी०-मम्मटनायकस्ु- 'न तावत्काव्यगतत्वेन न रामगतत्वेनानुमीयते, न वोत्पद्यते, न सामानिकगतत्वेन च व्यज्यते । आचपक्षयेरुक्तदोषात । अन्यगतेनान्येषां चमत्काराभावात । अन्त्ये सिद्धरैयैव व्यङ्क्ष्चत्वाद्रसस्य चासिद्धत्वात् । मद्वेषामेदभियङ्क्तिमसकृच्च । तस्माद्विभावादिमिः संयोगाद्रुज्योज्जीवितोऽवस्थादिस्थ निप्पत्तिमुत्तरीकृत्य सूत्रोक्तः । न च भोगपसेडपि दोषावकाशः । भोगस्यालौकिकत्वात् । तथाडप्यन्यनिष्ठः स्थाय्यन्यनिष्ठ-काव्यस्य त्रयो व्यापारा:- अभिधा, भावक्त्वं, मौजक्तत्वं च । तत्राभिधा निरन्तरसान्त-रार्यनिष्ठत्वेन द्विधा । भावक्त्वं साधारणीकरणम् । तेन हि व्यापारण विभावादयः स्थायी च साधारणीक्रियन्ते । साधारणीकरणं चैतदेव यत्स्थीतादिविवक्षोभां कामिनीत्वादिसामान्ये नोपस्थिात । स्यादयुनुमावादीनां च संवलनविशेषोऽवच्छिन्नत्वेन । अनन्तं व्यापाद्दयं नाट्येडपि । एवं काव्ये नाट्ये च द्वितीयव्यापारेण साधारणीकरणात्मकैर्विभावादिभिस्तृतीयव्यापार-साहित्येन तथोक्त एवं स्थायी भुज्यते । भोजश्र सर्वगुणोद्रेकात्कमारहाते य आनन्दस्तस्त्वरूपा अनन्यालम्बना या संवित्ततस्वरूपो लैकिकसुखाभुवविलक्षणः । स च स्वरजस्तमसां गुणानाम्

उ०-न तावत्काव्यगते । तत्रानुपलक्षितेर्वाधात् । अरसस्यवापत्तेश्च । अत एव न रामग-तत्वेन । तेषामसंनिहितत्वाच । अनुमीयते इति । विभावादिभिः सहहृदयेनैति शेषः । न वोत्पद्यत इति । उत्तदोषात् । सिद्धरैयेवेति 'अ व्यङ्ककदीपादिवद्यद्य-विषये ये तथादर्शनादिति भावः । सर्वेषामेवेति । इदमुपलक्षणम् । सीताद्यालम्बनकरो-मादिगतरत्यादेरात्मगतत्वेन प्रतीतौ स्म्यमां व्रीडापातकादिप्रसङ्गात् । रसप्रतीतेरेधर्मतत्व-प्रसङ्गाच । सामानिक उत्पत्तिरपि वकुमशक्या । आलम्बनसीतादीनामसंनिहितत्वात् । आराध्यत्वविज्ञानस्य प्रतीवन्धकत्वाच । रसस्य कार्यत्वप्रसङ्गादचेष्टे । भोजकर्तृत्वम् । भोजतन-क्तृत्वाचेत्यपि वेध्यम् । असंनिकृष्टत्वाचेत्यपि बेध्यम् । साधारणीकरणमिति । न चेदं लक्षणयैवास्तु । राघवतारेडपि न्यायमानत्वात् । कामिनीत्वादिति । तद्रसस्थ-शृङ्गारविभावत्वाद्रितीति । सहयोगेन तृतीया । मुज्यते इति । भोगविपयां क्रियत इत्यर्थः । उद्देकादिति । उद्द्रेको रसस्तमसां अभिभूय प्रादुर्भवति । य आनन्द इति । स च स्वगुणकार्यश्रितस्वतितविशेषरूप इत्यर्थः । तत्त्व-रूपेति । पुरुषे वृत्तिप्रतिबिम्बेन वृत्त्याकाराकारमुताकारेत्यर्थः । सांख्यमते पुरुषे वृत्ति-प्रतिबिम्बेन तत्समानाकारत्वमिति भावः । आनन्योयते । अन्यच्च विभावादि-

१ क० 'नट्ये वा भि० । २ क. भोकृत्वं । ३ क. द्विविधा । ४ क. 'दिमिरिलिङ्गैरिति' छे० । करणस्य कर्तृत्वविवक्षा । नवोत्पद्यत इति । विभावादिमिः रामादिविलत्यादि: । सिद्द० । ५ ता. 'ति इति । तथाडपि इति । असंनिकृष्टत्वात् । मुज्य० । ६ गा. 'वः । ७ तत्त्व० ।

८६

प्रतीपपंचोत्तसमेतः— [ ४ च० उल्लासः ]

आवतरवच्यापारेण 'भाव्यमानः स्थायी सच्चोत्क्रेकप्रकाशानन्दमयसंविद्विश्र्वा-

न्तिसतरच्वेन भोगेन भुज्यते इति भट्टनायकः ।

लोके प्रमदादिभिः स्थायिभावानेऽभ्यासपाटववतां काव्ये नाट्ये च

तैरैव कारणत्वादिपरिहारेण विभावनादिच्यापारवत्वादलौकिकविभा-

प्रदीप०-मुद्रेक्रेण क्रमात्सुखदुःखसहाहः प्रकट्यते । उद्रेकस्थ स्वेतरावाभिमूयावस्थानामिति

सांख्यसिद्धा०न्तानुसारेग विवृणुते'।

तदपि न सम्यकू । एतादृशोव्याप रहस्येकल्पने प्रमाणाभावात् । भुक्तेर्ज्ञानातिरेकस्य-

नुमवच्वाहितत्वेन निष्पीड्यमानस्य चांश्वाङ्गितस्यैकपक्ष एव पर्यवसानात् ।

आचार्योभिनवगुप्तपादैस्तु-स्थायिभावादिभिः संं व्यङ्गचव्यञ्जकभावरूभावत्सं-

स्थायिभावादीनामेव वा परस्परं संयोगेन मिल्लनाद्रसस्य निष्पत्तिरभिव्यक्तिः । इति तथाहि लोके

प्रमदादिभिः कारणादिभिः स्थायिभिरो रत्यादेरसुमनेऽभ्यासेन यत्पाटवं ऋदिति प्रबृत्तिस्तद्व-

ल्विच्याभिनयेन च यथोक्तवत्कविभावनादिच्यापारवत्वादलौकिकविभावादिराळदव्यपदेरायोग्यद-

न्न०-नैस्थायिपक्षया बोध्यम् । अत्र येन रजस्तमसोस्तरस्कार आनेन्दांशावरणभङ्गो विष-

यान्तरतरिस्काररक्ष स व्यवहारो भोजकत्वमिति बोध्यम् । एवं च कामिनीवभावनानन्तरं

कामिनीवभावनोपनीतो रत्यादिर्मनसोत्सृक्लृपसाक्षात्कारविषयी क्रियते सहृदययेनोति बोध्यम्।

निष्पीड्य०मानस्य चेति । अयं भावःः 'रामादिरत्यादीनामनुभूतानां कथम् चिन्तासंतति-

रूपा भावना! न च ऋद्धनयज्ञा नहि तैवैव विधेः किं भावनाभोगास्यामिति ।

विभावादीनामेव बो० । तेष,मेव परस्परमेलनेन तद्विश्र्रान्तिस्थायिविशिष्टानन्दा-

मिल्यक्तिरेवास इत्यर्थः । यत्पःटवंव,मिति । व्याप्त्यादिगोचरघदुतरसंस्कार इत्यर्थः ।

यद्यप्यन्तरान्तमानं न प्रकटयंतं तथापि गृह्हीततादृश्यचिकिनामामेवात्रद्रश्यव्यञ्जनावतानारो नेत

रेशामिस्यमिभेत्येदमुक्तम् । प्रागसतों नाभिव्यक्तिकरत आहे—सूक्ष्मतयैति । चतुर्विधा

भिनयेनोति । तदुक्तम्—

'स्थायिको वाचिकेश्वेन आहितः । सात्विकस्तथा ।

चतुर्दारोडभिनयः प्रोक्ता नाटचशाख्वविशारदैः' इति ॥

अलौकिकविभावादिति । अन्य कारणत्वादिपरिहारेणेत्यादिः । एतैत सीतादे

१ क' ना०'मिः कारणादिनः स्था° २ क. 'तिरिक्तस्य'° । ३ क. 'वास्य' व्यक्तिपक्ष एव

स्तम्भावात् । ४ क. 'ननदाकारा छृतिविप्रप°' । ५ क. 'छस्य स्थ°' । ६ क. 'रूपो र°' । ७ क. 'ध्रः

दिति प्रद्वितिरिति ! चपा° । ८ क. 'स्काराणामप्रचुतिरित°' । ९ क. 'दिः । डयज्य' ।

[ ४ च० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः ९७

वादिशार्दूलवयवहारैरमैवैते शास्त्रोरैरैते तटस्थैरैरैते, न ममैवैते न ज्ञो-

रैरैते न तटस्थैरैरैते इति संज्ञाविधिविशेषस्वीकारपरिहारनियमात्तु यथास्मा-

यारणयेन प्रतीतैरभिधेयसकः सामाजिकानां वासनासमन्वया मिथुनः

प्रदी०।—शब्दविशेषविशिष्टैस्तैरैव कारणादिभिर्योज्येन । नन्वैवं येपां पूर्वै रत्यादिनोंऽपल्न-

स्तेषां तद्वासनाविरहिणां किं रसाभिव्यक्तिरस्त्येव । कः मन्द्रह ! अथैवं शृङ्गारिणी-

मैव शृङ्गारस्य, निर्विघ्नणस्वभावानमेव शान्तमत्यभिव्यक्तिरित्याद्यनुभूयते । किं चापि तैःपै

स्वभाविकी वासना सहकारिणी । यां विना शृङ्गारिणीमपि मीमांसकैरेवाकरणादिनां न

रसाभिव्यक्ति: । तदुक्तम्—

'वासना चैत्र हेतुः स्वात्म स्म्यांमीमांसकादिषु' इति ।

ननु तथाड्न्यनिश्चितैर्विभावादिभिः कथमनिश्चितस्य स्थायिनोऽभिव्यक्ति: । उच्यते—

ममैवैते, शास्त्रोरैरैते, तटस्थैरैरैते, इति संज्ञाविधिविद्योपस्चीकारनियमस्म्यै 'न ममैवते, न

शास्त्रोरैरैते, न तटस्थैरैते' इति संज्ञानिविद्युद्देशिहेतुनियमस्म्यै ज्ञापणात्तथैव प्र-

तीतः । साधारणयेन प्रतीतिश्च न सर्वसंविदितया प्रतीति: । किं तु संज्ञाविधिविद्योपायत्वेनापनीतौ

प्रतीति: । यद्वा 'अमुकैरैते' इत्यवधारण विना 'अमुकस्य' इत्येवें प्रतीति: । अन एवोक्तम्—

'ममैवैते' इति नियमात्कस्मात्' इति । तथाच स्वीयत्ववासनासंग्रहार्थमेवीयतत्वसंश्रयग्रहप्रयोजनं

संपद्यते । एवं च वाक्यार्थवोधे संबन्धनिविचारस्त्वनुभवोदवि न विरुध्यते । संश्रयवोधे संबन्धी

उ०।—सामाजिकरत्यादिकारणत्वमित्यपास्तम् । व्यङ्गच इति । एतद्रिययैवाभिव्यक्तिविंभा-

वादिसंमूहालम्बनात्मकरत्यादिप्रतिलाभके रस उपचर्यंत इति मावः । अन्ये तु व्यज्यते

स्ववैशिष्ट्येन प्रतीत इत्यथे: सह प्रतीतावपि विभावादेः स्थायिन्यनुगुणत्वं निपया-

लोक्योरिविरुद्धम् । अभिव्यक्त एव रसो न तु सोऽभिव्यज्यते । रसो व्यज्यत इति तु

ओदनं पचतीवदिलित्याहुः । नोत्पन्न इति । उत्पन्नं वो ध्वस्त इत्यपि वोच्यम् ।

अपरादपीति । या सहृदयव्यपदेशाप्रयोजिका । अन्यनिश्चितोरनि । रामादिमेवान्य-

त्वेन काव्याद्वगौतिरित्यथः । वेङ्यया रामाद्यनःकरणपरिणामभूतरङ्गिते वाक्ये । ममैवोदे।

आत्माद्वत्र पियसतेन मित्रस्य नाधिक्यम् । तटस्थः । उभयमित्रः । किं निवृत्ति ।

तत्तद्रलम्बनविभावत्वादिनेत्यथे: । एतेन सीतात्मकाविदज्ञान आराधितत्वाद्देवतानक्रतांऽपै

रत्याद्युद्रोधप्रतिबन्धः परास्त । पद्येति । अयं पक्षः सहृदयैःसंवादि । तदेव त्वनय-

ल्लाह—तथा च स्वीयतेति । संबन्धनिविषयत्वेति । राममोतात्प्रदर्श्यादितकाव्य

१ मग० 'मैते न शास्त्रोरैते न तटस्थैरैते हि' २ क० मग० 'वल्नविधिः' ३ क० मग० 'नवव' ४ क० 'हेरे' ५ क० 'पां रसाभिव्यक्ति: किं नास्ति'° ६ क० अतः 'शृं०' ७ क० 'नो व्य०' ८ क० 'तीं-

तिंख । ९ क० 'स्वैवैते'° १० क० 'इत्यादितो'° ११ क० 'वः नोत्प'° १२ क० 'अन्ति । न चा ।

१३ क० थः । १४ क० 'तो र°' १५ मग० 'दयास°' १६ मग० 'द्दी' 'संष° ।

१३

९८

प्रदीपोक्तसमेतः —

[ ४ च० उल्लासः ]

स्थायी रत्यादिको नियतप्रमातृगतत्बेन स्थितोऽपि साधारणोपायवलात्तत्कालविलग्नितपरिमितप्रमातृभाववशोनिमिषितवेद्यान्तरसंप्रकेशून्यापरिमितभावेन प्रमात्रा सकलैसहृदयसंवादभाजा साधारणयेन स्वाकारप्रदीपोक्तसमेतः —

न विषयः, किं तु पदार्थस्मरण एवेत्यनुभवविरोधाद्विचारासहत्वाच्चानुपादेयम्। नन्वेवं विभावादीनां साधारण्यं विना तत्त्वन्याघातातदसदृक्षं साधारण्यम्। स्थायिनस्तु तत्कथं स्त्यात्। तस्य तत्त्वदात्मनिष्ठत्वात्। यद्यप्यसाधारणयेऽपि तस्य न रसप्रतीतिविरोधस्तथाडपि तदंशे सहृदयसंवादो न स्तात्। स एव च लौकिकतादृश्वेकारकत्वादिमिति। उच्यते—उपायानां विभावादीनामुकतुल्यपसाधारणयवलाद्रसादुत्पकाले स्थायिनां प्रमातृविरोधनिष्ठत्वलक्षणाया:

प्रमितिमप्रमातृतया यद्विगलनमज्ञानं तद्वशेनोनिमितो वेद्यान्तरसंप्रकेशून्योदपरिमितो भावो यस्य तेन प्रमात्रा सकलहृदयसंवादकारिणा प्रमातृविशेषसंवनन्यााग्रहरूपेण साधारणयेन स्थायी चर्व्यते। ननु चर्वणाविशिष्टः स्थायी रस इत्युच्यते। चर्वणया च स्थायी विषयोऽत्रियताम्। न तु सुखात्मक आत्मोति न रसस्य व्यक्तिरिति चेत्। स्वप्रकाशनये

उ०—इदं तत्त्वम्। अग्रेऽद् तत्त्वम्। शोकत्यादिजन्यैर्बाधप्रथमं विशेषस्य प्रतीतिवैचित्र्येनन्तर व्य-झ्जनया प्रागुकत्साधारणयेनोपस्थितौ सामाजिकानां स्वस्वनिष्ठरतयेव चर्वेणा। एतद् च काव्यद्वारं यद्वदयं राम इत्यं सीतेत्यादिबुद्धिस्तावत्स्वाकार चमत्कार इत्यत्र सहृदयानुभव एव प्रमाणम्। अत एव काव्यश्रवणादिदशायां स्वपरविभागानुभवो न जायात इति सहृदयसंमतम्।

संर्गबोध इत्यादि मतान्तरम्। अनुभवविरोधादिति। पदार्थस्मरणस्य तत्त्वतदर्थमात्र-विज्ञात्कतया क्रमेण पदनां ज्ञानादेकपदज्ञानकाले तत्त्मारकाभावाच्च पदार्थस्मरणं संब-न्धविषयकमित्यनुभवविद्धमिति भावः। विचारेति। संवादनिबोधं विना संर्गेत्व-स्तैवाभावादिति भावः। तत्त्वन्याघातातादिति। विभावत्वादित्यादिति। व्यझ्जकत्व-वोधादित्र्यर्थः। तत्त्वदात्मनिष्ठत्वादिति। स्वस्वस्वमात्रविषयत्वादिति बोध्यम्।

साधारणयवलादिति। साधारणयेन विभावादेकसंपकवलादित्यर्थः। विशेषोक्ताव इत्यपि न तस्य रसस्येति। नियतविषयकृतलक्षणाया इत्यपि बोध्यम्। वेद्यान्तरस्य वैमुख्यापादकतया निरासः। भावो रत्यादिः न रसस्येति। आनन्दानुभवरूपस्येत्यर्थः। स्वप्रकाशनय इति ज्ञानाकारस्य ज्ञानाकारस्य यथा विषयतथैतस्यर्थः। अयं घटी घटमहं जानामीति हि तेषां ज्ञानम्। ज्ञानसामान्यसामग्रीवै परमते ज्ञानवत्। अन-

१ क. ख. "तृतीयवशो" । २ ख. "लल्ह" । ३ क. "अपि न तस्य र" । ४ ग. वः । तत्त्वं

इवार्थप्रकाशोडपि गौचरान्कृतस्वदयेपानैकप्रागो विषयांतरदर्शिलिलंकरेशः पानकरसन्यान्वयेन चव्यगमषा: पूर इव परिस्फुरन्हृदयमिव प्रविशाननम्वेऽर-

णामिवडलिडनूंकन्यानन्वेरेमिव निगेदडहकृतानन्वृदास्वादमिवाहुभावचयकृतांऽकिकचमत्कारकारी शृङ्गारादिको रसः । स च न कःयेः । विभावादिद्वि-

प्रदीप०-स्वाकारवदभिलास्योऽप्य,त्मनो विषयीकरणान् अभिधा,कै:विवक्षित गत्यादि: स्थायी हि चर्वणानेकप्रकारणया चर्वणीयते विनेतुं । रस हि इते प्रतिपादितो विभावादिनाविनाव-

श्रितवेनान्वित्यचर्वणः पूर इव परिस्फुरन्हृदयमिव प्रविशानन्वेऽर-णामिवडलिडनूंकन्यानन्वेरेमिव तिरोदध्रुऋास्वादमिवाहुभावचयकृतान्वयतत एवचौकिकचमत्कारकारी शृङ्गारादिको रस इत्युच्यते ।

नन्वयं स्थायिविभावादिसमूहालम्बनात्मिका रसमध्ये प्रतिप्रतिरिति पयेऽवमत्कृत् । तच्च न युक्तम् । विभावादीना पार्थक्येन प्रतीतिमपज्ञा । वटपटादि्वित समूहालम्बनवदिति चेत् । विभ-

वादिपरामर्शेऽपि पानकरसन्यान्वयेन चर्वणान । यथा पानके कुत्रगद्यशो न पार्थक्येनानुभूयते उ०-यैव सामग्र्या सुखस्वरूपातमोदपि तत् भानमिनि तालव्यंद । अभेदेडपि विषयविष-

यभावादीनकारान् । अभिन्नस्यापीति । ज्ञानादिव्यादि: । आत्मन् ! सुुखरूपस् । एवमेव ज्ञानरुपसापि रसस्य लोपमुपपादनीयम् ! अत्रेदं तत्त्वम् । सुखज्ञानरुप आत्मा तत्र सुखतत्त्वज्ञानत्वे कल्पितौ धर्मो । तत्र कस्याश्चिदेव सामग्र्याः सुगत्वांश आवरण-

भञ्जकता न सर्वस्येति नातिप्रसङ्गः । नन्वमिन्नव्यक्तिविवक्षितरत्यादेरसतत्व तस्य स्थायित्वातत्वेऽपि रसप्रतीतीतिमप्रज्ञोड आहु-चर्वणेमाणतैकेऽति । चर्वणाविषयतैकेऽत्यर्थः । ननु चर्वे-

णैव कथम् निर्वर्त्ततामत आह-विभावादीति । विभावादेःश्विताविषयतेनैल्यर्थः । जीवितस्य चर्वणाया विभावादिरेवावधिरिति भावः । न्यासकादिना विभावनादित्यापारनिवृत्तौ विशे-

घज्ञानादिना साधारण्यनिवृत्तौ वाडवधशब्दा चर्वणानिवृत्तिरिति फलितम् । पुर इवेत्यादि । इत्थंशब्दो: क्रियान्वयिन । रस्मवषिय इव मनोमार्गमग्न्योडप,तरेऽन्र्यविषयाव्यावि-

घयमिव स्वात्मानं परिस्फोरयत्यर्थः । तद्यनंतर एवास्तु तत्सडडह-हृदयमिवेति । सर्वाड़ोणीमिति । परिमितोडस्यपरिमितः । प्रत्यक्षमस्मन्नामिव सिध्यति-

त्यर्थः । अननन सुवकरूप एवायमिति ध्वनिनम् । अन्यत् ; स्वविषयातिशयितम् । अनन्यत ; स्वविषयातिशयितम् । अच तु विभावादिद्रु्मास्वादोऽमिति । अनयैव याथार्थ्यन एव । प्रथास्वादे प्रमामात्र । अच तु विभावादि-

पीति साधरश्यम् । अलौकिकः । लौकिकसामग्रीजन्यविलक्षणः! सै त्वेकस्यैव मुखाय । तस्यापि पर्यन्ते वैरसयैवैति वोध्यम् । पानकेलित । यथा पनकरसे कर्पूरादीनां प्रत्ये-

क. 'डन्वयत्र' १२ ग. 'डहस्वादा' १३ क. 'नुभवक्त्र' ४ क. 'दिनाश्रेडपि तत्संभ' ५ ख. 'दिना' ९५ क. 'स्वाडडतस' ६ क. 'चर्वणैकप्रमाणतया' ९ क. 'रादी र' १२ क. 'स्य व्यकिति' 'दिना' ९५ क. 'स्वाडडतस' ६ क. 'चर्वणैकप्रमाणतया' ९ क. 'रादी र' १२ क. 'स्य व्यकिति'

९ क. 'विभावादि' १० ग. 'मू' । नन्व ११ क. 'चर्वणया' १२ कु. 'वदालितया' १३ क. 'अपरिमितः प्र'

१९०

प्रदीपोद्धोतसंपेतः— [ ४ च० उल्लास: ]

नालोडपि तत्त्स्य संभ्रमप्रसङ्गात्। नापि ज्ञान्यः । सिद्धस्य तस्यांसंभवात् ।

आपि तु विभावादिभिर्ॠजितश्श्र्वर्ण्योः । कारकज्ञापकाभ्यामन्वयत्क

प्रदीप०—तथाड़ग्रापि विभावाद्दंशः । ननु विभावादीनां परामर्शोस्यान्वयव्यतिरेकातत्कार्ये एव रसः किं नोच्यत इति चेत् । विभावादिपरामर्शोस्य कारणत्वं यदि़ स्यात्तदा निमित्तकारणत्वमेव । न च तल्लाश्र्य कौथेनाशकता हृद्या । हृदेल्वादीनां तथात्वानभ्युपगमात् । चन्दन-

नादिस्थोर्जनयत्स्वादिन्यो भाविष्यत्पिति चेत् । न हि तत्र स्फुर्छाभावेन सखं विनाश्यते । किं तु तद्भावे कारणाभावोऽत्कार्यै नोचपचते । उत्पन्नस्य सुखस्य तर्हिं कथं विनाश इति चेत् । विरोधिगुणान्तरात् । अज्ञापि तर्हैवास्त्वसति चेत् । रसस्य वेद्यान्तरसंपर्कशून्यतया

ज्ञानान्तरादेशत्कालेऽपभावात् । तन्नवेष दोषो व्यक्‍तावपि समान इति चेत् । समानः । व्यक्‍ते-

दोकोत्तरतया दोषासंस्पर्शात् । किं च चर्वणाविवक्षितः स्थायी रसः । न च काव्यादुपस्‍ताप्यो

विभावादेर्‌श्शब्दहेतुतः । तर्हि श्म्न्यापि इति चेत् । विभावादिपरामर्शी विना तात्सिद्धेर्‌भभावात् ।

न चैकेन सामग्री निष्पादिका ज्ञापिका चैति संभावना । किं च स्वभिन्नतत्जन्यानुज्ञांनविषयो

उ०—काव्यादविलक्षणः । काव्येन मिलितरसास्वादस्ततः । स चमत्कारस्तथा प्रकृतेऽपिति तात्प-

र्यम् । तत्कार्ये एव चैते । लोकविलक्षणविभावस्यादिज्ञानाल्लोकोविलक्षणः । प्रबलानन्दो

जायते सएव रसः । किं नोच्यत इत्यर्थः । निमित्तोति । तथा च तल्लाश्र्योऽपि रसप्रतीतिप्रसङ्गः ।

न चिश्टापत्ति: । विभावादिभान एव रसत्वस्य सह्हृदयसंतत्वात्तं । सुविज्ञानासमग्र्या इतरस-

व्यक्तकात्मगुणविरोधितत्वेन विभावादिज्ञानाधीनासमूहविषयकरत्वादिबोधस्योपनायकस्य

सुप्तिप्रत्क्षिकाळे सत्त्वाद्वातलक्षणादितो न तद्ज्ञानसंभव इति भावः । लोकोविल्द्र-

णत्वात्रप्रतिबन्धकत्वकल्पने रसप्रतीतेर्‌नित्यत्वापत्तिरेवेति भावः । तत आह—न चेत् ।

ननु द्विविधेरपेक्षास्वदिनिर्दश्यत्वादिमदयुक्तमत आह—द्वित्येति । तेषां नित्यत्वाभ्युप-

गम्यादिति भावः । लोकोत्तरयते । लोकोविलक्षणाया व्यक्‍तेर्निमित्तकारणानाश्चना-

इयाया एवं सिद्धेरित्यर्थः । चर्वणाविवक्षित इति । विभावादिविषयकज्ञानाविशिष्ट इत्यर्थः ।

न। चेतिं । अयं भावः । ज्ञापदादिहभावादिज्ञानामध रत्यादेशतत् । मुखोत्त्पत्तिसतत्सदनुभव इति

व्यवसायानन्तरमुभवकाळे विभावादिज्ञानं । एवं विभावादिविषयकत्वस्याप्यनुपपत्तिरित्यपि

बोध्यम् । ज्ञाप्य इति । विभावादिमिरित्यादिः । तत्सिद्धे: । विशिष्टरूपपरस-

सिद्धे । लोके हि सिद्धदपारोर्हि प्रदीपज्ञाप्यत्वं हृशमिति भावः । निष्पादिकेति ।

अतः एवं नित्योऽपि । वासनारूपतया पूर्वं स्यितिस्वेडपि रसतामापन्रस्य विशेष-

हस्न्य पंक्तिम्रभावग्रिति बोधयम् । स्वं च ज्ञाप्यत्वेनाभिमतत् ।

१ वि० ग० "तत्संभ"० । २ क० ख० ग० "स्थायिभावा"० । ३ क० "श्रेयंसकता" । ४ क० "वात्सुखं नो"० ।

५ क० तथाड़स्स्व० । ६ क० "विशिष्ट हे"० । ७ द० "तु" । ८ क० "लोकवि"० । ८ क० "श्रवणना"० । ९ ग० "वः । चर्वण"० ।

• २ ग० पचास्य० ।

[ ४ च० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । १०७

दृष्टमिति चेत् । न किचिदृष्टेऽपि मिन्यल्सैकर्मिदृश्भूपणमपंचं दृपणमू । चर्वेणानिष्पचर्य्या तस्य निष्पत्तिरुपचरितेति कार्योऽप्युद्यततामू । लौकिकैत्यकसादिप्रमाणताडस्थ्यावलोचयाल्लिपिनमितयोगिज्ञानवैच्याननरसंस्पर्शेरहितस्वातमात्रपर्यवसितपरिमितेतेरयोगिसंवेदनविलक्षणाल्लोत्तरस्वसंवेदननगोचर इति प्रत्येयोडभिधीयतामू । तदग्राहकं चै प्रमाणं न निर्विकल्पकमू । विभावादिप्रतीति०—नेह तेजस्त्रप्य उच्यते । इति एवं स्वप्रकाशोनयदाप चक्षुरादिज्ञाप्यं व्यावहारिक्यते । न चात्र तथोक्तं । स्वाभिमततज्ञान्तर्गतविषयत्वेन तु तेजस्त्रप्यं न निषिध्यामः । किं तु विभावादिभिर्य्यत्‌निश्वर्षणीयः । कारकत्वापकाम्यामन्यो हेतुर्न लोकप्रसिद्ध इति चेदलौकिकैकत्वसिद्धेःपणमेनतत् दृपणाम । कथम् नहिं विभावादिरपपत्त्रो रसो झेयो रस इत्यादिस्यवहार इति चेदच्यम्नावचर्वेणोल्सत्या न्द्रेतस्युपनगत् । द्वितीयोडपि गुणालंकारादिसंमिश्ररसादिविपयया लौकिक्या ग्राहितयैक्षापरिपक्वयोगिनां युक्तज्ञानपदवाच्यानां जगद्वेदविर्यैत्कतुर्थालि विद्वान् यच पारिपक्वयोगिनां युक्तप्रतिभेष्ययानां बाध्यार्थसंस्पर्शेरहितं स्वात्ममात्रविषयं संवेदनं तेम्यो रसालंकारयुज्यतया|विम्नान्नचि-षयतया विलक्षणं यत्संवेदनं तद्रो चरयतेति मन्तव्यम् । न केवलम्संवादाभ्यां रसः,

उ०—स्वाभिमतोति । ज्ञानस्वरूपताडस्थ्येयर्थः । विषयतयैव त्वति पाठः । विभावादिरिति । तृतीया हेतौ साहिल्येडपि बोध्य्या । व्यज्जितश्वर्‌वणीय । इत्युभयान्वयिनी च । एवं सूत्रे व्यज्जकत्वमेव पध्यम्ये । तेन व्यज्जितश्र चित्स्वरूपोडनुवर्तत इति एवं भवतीति तात्पर्य्यम् । ज्ञापकाभ्यामिति । व्यज्जकत्वातिरिक्तज्ञापकत्वमत्र विवक्षितम् । अतो व्यज्जकस्य ज्ञापकत्वेऽपि न सति । अलौकिकतोति । व्यज्जकोडप्येको हेतुरिति भावः । अलौकिकस्य कार्यस्य सिद्धेरलौकि|कहहेतुकत्वं भूपणमेवेत्यक्षरार्थः । वस्तुतो विरिष्ठरस्य व्यज्जकत्वमपि नेत्युक्तं प्राक् । गुणालंकारादीति । आदिना विभावादिसंग्रहः । जगद्वेदेति । मिथ ईश्वराच्च मिन्नत्वेन जगद्वित्यपकमित्यर्थः । विलक्षणं संवेदनमू । स्वस्वरूप ज्ञानमू । अभेदे विषयविषयिभावः प्रागुपपादितः । तदग्राहकं । तद्विषयकम् । अचोङ्गयस्त्वादिति । रसादिज्ञाने "विभावादिविषयकत्व एव

१ क.०चेत् । क चित्र दृष्ट० । २ क.०कत्वसि० । ३ ख.०मतुदू० । ४ ख.०प्रमाण० । ५ ग.०लिमि० । ६ क. ख. ग.०वेदसं० । ७ ख.०दनांगो० । ८ ख. ग. चै न० । ९ क.०था । स्वभिन्नत-उजन्जज्ञानाविषय० । १० क.०पेष्यतामः । ११क.०कसिद्धेरूपणसेवेत० । १२ क. तद्योगानां १३ क.०यत्व० । १४ क.०योगिगां । १५ क.०मरिद्धत्वा० । १६ ग.०तत्वकू० । १७ ग. ' भावोडन्वेप्रो० ।

१९२

प्रदीपोद्धोतसमेतः— [ ४ च० उल्लासः

रामशौौमप्रधानत्वात् । नापि सचिकल्पकम् । चर्वण्यमाणस्यालौकिकानन्दमयस्य तस्य स्वसंवेदनासिद्धत्वात् । उभयाभ्यांव्स्वरूपस्य चोभयात्मकत्वापि पूर्वेषां-

लोकोत्तरत्वोभयमेव गमयाति न तु विरोधमिति श्रीमदाचार्योभिनवगुप्तपादा: ।

व्याघ्रादयो विभावा भयानकस्येव वीराद्भुतरौद्राणाम्, अश्रुपाता-

दयोऽनुभावा: श्रृङ्गारस्येव करुणभयानकयोः; चिन्तादयो व्यभिचारिणः

मृदूकरणरसयेऽपि वीरकरुणभयानकानामिति पृथग्नेकान्तिकत्वात्सूत्रे मिलिता एव निर्देशा: ।

प्रकृतौ—ननायोग्यत्वात्। नापि स्वमित्रादिसाविकल्पकम्।चर्वण्यमाणस्यालौकिकानन्दमयस्य तस्य

स्वसंवेदनमात्रासिद्धत्वाच्चर्वणादशायां ज्ञानान्तराभावात् । स्वाभिन्नसाविकल्पकविषयत्वेन ज्ञप्त्यमित्यमेव । ननं निर्देशकल्पनास्वमित्रसाविकल्पकपरोन्यतरविषयत्वाभ्यांवोडपरवि-

पत्वपर्यवसानः । तथा चैकविषयत्वाभ्यांवेडपरविषयत्वप्रसक्तिरित्युभयविषयत्वाभ्यांवेडनु-

मविषयत्वं च प्रसज्यते इति चेन्न । एवंभुमयलुप्तत्वमापाद्यमानं स्वाभिन्नसाविकल्पकविषयतया

लोकोत्तरत्वामत्कारमेव गमयति न पुनविरोधमिति । अथ विभावादयो मिलिता: किमिति

व्यजकत्वेन निर्देशा: इति चेत् । अथैकैकस्माद्व्यभिचारात् । अथैकैकस्मादन्यद्र्याक्षेपात्तथा-

व्यस्येव रसव्यक्तिरित्यव्यभिचार इति चेन्न । व्याघ्रादयो हि विभावा भयानक-

स्येव वीराद्भुतरौद्राणाम् । अश्रुपातादयोऽनुभावा: श्रृङ्गारस्येव द्रु.रणभयानकयोः ।

चिन्तादयो व्यभिचारिण: श्रृङ्गारस्येव वीरकरुणभयानकानाम् । इत्यन्यद्र्याक्षेपानिय-

मात् । ननैवं मिलितस्यैव व्यजकत्वं एकैकोपस्थितौ रसव्यक्तिर्‌ न स्यात् । इदयते

चासौ । यथा—

उद—विभावादिज्ञानोपयोगः । तादृशं च न निर्विकल्पकमिति भावः । स्वसवेदननेतिः

स्वात्मकसवेदननेत्यर्थः । तथा च स्वमित्रं तादृश्यप्रसिद्धमेवोति भावः । चर्वणादशा-

यामिति । चर्वणायां व्यजकत्वेन व्याप्तिनिकसामञ्चयबलत्वेन चर्वणातिरिक्कज्ञानाभावादि-

तृर्थः । उभयरूपत्वमित्यर्थः । स्वाभिन्नसाविकैलेकेति ।

विभावादेर्येभावात्वदिना मानान्तरंश्च सविकल्पकत्वम् । अनावृतचैतन्यस्य निर्धर्मकस्य

स्वहपतो मानान्तरंश्च निर्विकल्पकत्वं च तस्यास्तीतिं भाव इति चित् । निर्देशेऽत्र इति ।

भरतमूत्रे स्वसूत्रे ‘चेतिं शेषः । उत्तरमाह—एवैकस्यैविति । व्यभिचारादिति ।

एकैकस्वेन रसानुद्रयादिति भावः । आनियमादिति । व्याघ्रादिधि भीषणां भयमपू-

र्वक्रम् ।

१ क० गा० ‘ध्वनिम्र०’ १२ ख०, ‘कल्पः । ३ च० । ३ क० ख० गा० ‘वरु०’ । ४ गा० ‘पस्त्योमः’ ।

५ क० ख० गा० “तामत्र”° । ६ गा० ‘श्रदभिनवगुप्तपादाचायोंः । ७ क० ख० °ता नि° । ८ कं० ‘वै उभ°’ ।

९ क० ‘ने स्वाभि°’ । १० कु० ‘रतामेवाभिधान्° । ११ क० ‘कदेवद्यो’ । १२ क० ‘रिति क व्य°’ ।

१३ क० ‘व रौद्रादुतवोराणाम् । १४ क० ‘कल्पकानिर्कल्पकोति’ । १५ गा० ‘ति अनि°’ । अनि° ।

[ ४ च० उल्लासः ] काव्यंप्रकाशः: १ ।

वियदलिलिनाम्बुजमेघं मधुकरकृकोकिलकूजितादिंशां श्रीः ।

घरणिरभिनवाड्कुराढ्यड्गूण प्रणतिपरे दयिते मसीद मुग्धे ॥ २८ ॥

इत्यादौ

परिमूर्तितमूर्त्तीन्मानमद्ग्रं प्रवृत्तिः:

कथमपि परिहारप्राथिनाभि: क्रियासु ।

पद्मी — वियदलिली ।

इत्यादौ कामिनींगताया रतिरालम्बनमात्रस्योपमिततौ ।

एवम् — पारिमृदित ।

उ०—दर्शिनां विस्मयो वीरणामुत्साहो व्यपादितवन्न्यूनां कोध: । एवं संस्कारगेढोऽपि को धयानालस्यश्रृितवृत्तिविरोधप्रश्निता । सा मूर्छादि नायककरुपादे:, वोरे साहाद्र्यस्य, करुणे वन्युगतोपकारादेभैयानके मयहेतुवृत्तिचण्डत्वादे: । एवं च परस्परप्रतिबन्ध्योःश्रृङ्कारयापि व्यक्तिरेति व्यभिचार: । एकानुप्रितरद्रयसाहित्येन तदेकव्यक्तावध्यपरा व्यक्तिरस्य-

त्वल्यभिचारांश्रेती नैकेकभावस्य व्यङ्कक्तितोति भाव: ।

वियादिति । मानिनीनां प्रति सखीवाक्यमिदम् । हे मुग्धे मानभङ्गावश्यंभावेडपि दयि-

त्प्रणामापेक्षागाधिकैकचित्ते । प्रणामे गुरुमनुजः । प्रणामाभिलाषिणि । दयिते इति निष्पन्न-

स्मी । प्रसिद्ध । वहुतररोहिपकसस्ववादवश्यंभावी मानभङ्ग इति तव गौरवरक्षा न भविष्यतीति

भाव: । तामेव मानभङ्गसामग्रीमाह । वियत् । आकाराम् । अलिमालिनेत्यपि-

तसमास् । अभ्युग्रमेभोति व्यधिकरणबहुनीहि: । तत्खिपदो बहुव्रीहि: । अस्तीति शेष:

सर्वत्र । अभ्युग्रमेलवेनावृश्यत्वाचिरस्रियते: । एवं चोर्ध्वमुखी स्थातुं न शक्रोतीति

भाव: । मधुकरेति । प्रावृत्ति कोकिलकूजितामवेडपि मधुकरा एव सुखकरत्वात्स्वकोकिला

इति रूपकम् । वर्षोश्वापि कोकिला माचन्तीतीपि काश्चित् । तत्कूजितैरदींशां श्री:

शोभा । एवं च तिर्यगड्मुखी स्थादुं न शक्रोषीति भाव: । अ०—मिनवाड्कुरा एवं च उत्कृष्टे

टङ्का: पाठाणविदारका मर्मेभेदित्वात्पाषाणप्रायक्तिनमानभङ्कक्तवेल्ला यस्यां सा तादृशी ।

एतेनोभयावस्थानं निराकृतम् । आलम्बनमात्रस्येति । आलम्बनपदं रत्युदोघजन-

कोपलक्षणम् । तेनोद्दीपनस्थायि संग्रह: । कचित्तु आलम्बनोद्दोपनविभावमात्रस्यैति पाठ: ।

परिमूर्त्तीति । मकरन्दं प्रति माधवस्य मालत्यवस्थावर्णनमिदम् । अस्याः अथं परिमृदितता

कराभ्यां शिथिलीक्षता या मृणाली वल्गु तदनम्लानम् । सर्वोऽज्ञां कुत्रारतरस्वप्रकारोऽपि

बुद्धिविपयत्वेनैकत्वादेकवचनम् । तथा क्रियासु शरीरेमात्राश्रयणोपेयोगिनीषु बह्वीषु परिबा-

रस्स्य सखीसर्यस्य प्रार्थनाभिरेधीभि: प्रवृत्ति: । एका उपक्रममात्रं, न तु चेष्टादि । कथमपि ।

९ क. 'तद्दीभावमा' १ २ क. 'पि तदस्यागादि' १ ३ ग. 'मू. तत्कू' ।

९०८

प्रदीपोध्योतसमेतः— [ ४ च० उल्लासः ]

कलयति च हिमांशोर्निष्पकलङ्कस्य लक्ष्मी-मामिनवकरिदतनच्छेदैः कानतः कपोलः ॥ २९ ॥

इत्यादौ ।

दूरादुत्सुकमागते विवालितं संभाषिणि स्पारितं संक्षिप्यतयरुणं गृहीत्वसने किंचाश्वितभ्रूलतम् ।

मानिन्याश्वासनविधौ तिर्यक्तिरे वाग्भाषणकूष्माण्डशपं चक्षुर्जातमहो प्रपश्यचतुरं जाताग्रसि श्रेयासि ॥ ३० ॥

प्रद्यो०-इत्यादावेकैषल्यान्यादानुभावमात्रस्य । दूरादुत्सुकमागते० ।

उ०-आनिच्छलत्या अपि चलात्कारेण । तेनाङ्गडलस्यातिरायः । चकारो भिन्नक्रमः । कपोलतद्ध्रु कान्तः । दन्ततस्य यश्छेदेरसिछल्लो भागः । कर्मणि घन् । तद्ध्रु कान्तः । दन्ततस्य कोमलत्वेनाड्डसुरक्तसंवृत्तबद्धग्यालक्तकोमिश्रवर्णलाभः । ईदृशोऽपि निष्पकलङ्कस्य कलामात्रावशिष्टस्य विधोलेक्ष्मी शोभां च कुरुयति । अननेन क्षातों । तिर्यगादिमांस्तोकुमोक्षादिकेन च सत्वः । पौरुषे मदनुजोद्भेदकैरपि श्रृङ्गारदर्शनेच्छकेन च किच-द्वक्च्छेदेन रक्तता । किचिद्वच्छेदेन । पाण्डुत्वेति कपोल इत्येकवचनम् । आम्यामपि न शोभाच्युतिरोति कान्तलक्ष्मीपीडनयझ्झचम् । अभिनिवेति विशेषणं छेदस्य । तेन शौकुया-धैख्यात्प्रभृतिप्राधिेयेन विप्रलम्भोभयक्रमः । कालिदासोऽपि स चः कृतकद्विरदरशनच्छेदगौ-रस्तेति प्रायुक्तवक्ये । अङ्गस्मल्यान्यादितः पाठः ।

दूरादिति । निराकरणेन प्रसादनालिङ्गितस्य नायकस्य पुनरार्ज्जे जातभावाया मानिन्याश्रक्षुः क्रियावर्णनानिमित्तम् । उत्सुकभित्यादिविशेषणानि चक्षुरित्येनान्वियन्ति । तानि मन प्रपश्यचतुरं चक्षुर्जातमित्यस्योपपादकानि । दूरादृष्टे इति शेषः । सर्वसस्मन्यान्तानां श्रेयसी-तस्यत्र संभ्रयः । उत्सुकम् । इदंनित्रयत यातोती शङ्क्योक्तिङ्गठासूचकचेष्टाविशेषशाली । आगते । समीपं प्रापे । विवालितम् । दूरातः पश्यनत्यां ममोत्सुक्यमनेन ज्ञातमिति लज्जया तिर्यक्कताम् । वैनिराकरणालज्जया संकुचितं वा । संभाषिणि निराकरणेऽस्यवैमुख्येनापूर्वोल्लापेन वा हर्षो-त्पाद्रिस्तारितं विकार्सेतम् । संक्षिप्यतिं चाद्रु विनैवाडलिलनेच्छया सानिन्ध्यं गच्छति । अप्स-राधैव स्पर्शोऽमिच्छल्तीति क्रोधाविरोधवादरुणम् । अतः एवं क्रोधात्साविषे त्यक्तत्वा स्थानान्तरं सान्त्या अध्वलग्रहणम् । किं चेति समुचयार्थे किं चिदित्यर्थे । तथा भावश्र चाटुकरणं विनै-

वैकः ख. 'दपाठःः' क० । १२ क विचास्लो° । ३ क. 'ने कोमावि°' । ८ क. 'ईङ्गमालिन्या°' । ५ क. 'ता एकपा°' । ६ ग. 'तेस्येकव°' । ७ क. 'मू । अडूगम्भ्र°' । ८ क. गा. 'गमने जा°' ।

[ ४ च० उल्लेखः ] काव्यप्रकाशः । १०५

इत्यादौ च यद्यपि विभावादीनामनुभावानामैनसुकयरङ्गैरडपेकोपार्जितसादृश्यं च व्यभिचारिणां केवलाॅनामत्र स्थितिः, तथाडप्येतेपामसाधारणत्व-

मित्यन्वयादव्यतिरेकपक्षे सति नानैकान्तिकत्वमिति । प्रदी० -इत्यादावस्तुसंवादिविरोषणैःव्यङ्गचानामौत्सुक्यलज्जाहर्षकैःपामरयाप्रमादानां व्यभि-

चारिमात्राणाम् । यद्यप्यत्र प्रेयस्त्वालम्ननविभावोदयस्थिति तथाडपि रत्यानुकूलमवत्त-

याडनिदेशादानस्तिकल्प एवेति । मैकं एपां विभावादीनाममात्र-गृहेन-लद्यक्षेपकत्वे-

नात्रापि मिलितानामेव व्यङ्गकत्वात् । नन्वेपाॅं चेष्टासाघारण्ये किंन्यद्यद्व्याक्षेपणं । एकैक-

कल्यमिचारणं हि रत्योपादानम् । अथ साधारण्यमेव, कथं नहि स्थायिविरोधापयोग्यावि-

मावाद्यालेकतवमिति । उच्यते—एकस्य व्यभिचारारानिमिलितानां व्यङ्गकत्वं मितेऽमा-

धारणेनापीतरद्रयमाक्षिप्यते । किं च रसम्म्य विभावादिममूहालम्बनवत्प्रतीतदेकम्माद्-

साधारणादपि व्यक्त्यभावानिमित्तानामेव व्यङ्गकत्वम् । अतोडमाषांरङ्गयेडपि नातद्रयम्-

किष्यते ततो मिलितैस्तद्भव्यक्तिः; इति । उ० -वीतरोगतरं तत्क्षेष्ठाप्रवृत्तिजन्यामूया । चरणानतिः । चरणशिरःसंयोगः । तम्य

व्यतिरकरे समूहेः त्वयैवमाचारिंते मया कठिनया रस-चन्द्रिकया दृश्यते डिति-चव ।

ततः पूर्वमसूचिभिः कठिने त्यैषि द्वयीभावाभावात् । अमुषुपदं 'कहुल्यमृचकस्य' । ईक्षण-

पदं गोलकपरम् । चक्षुपदं तेजःपरम् । विपरीतं वा । आध्यात्मिकयादीनां तेजस्मि-

सत्त्वं परम्परया बोधयम् । अन्ये वाय्पाम्नुपूर्णंत्वं परम्परया बोधयम् । अतो मेवादहुद-

रीहेरनुपपत्तिः । वाय्पाम्नुपूर्णी क्षालिते पादस्थलु सुगमः । अहो इति चातुर्यदर्र्शना-

द्रिस्मये । प्रपञ्चो विचित्रडरुपारवाहुल्यम् । तत्र चतुरं कुशालम् । जातागमि न तु

कृतागसि प्रेयसि । प्रीतिपात्रे । न पतिमात्रे । प्रसादानामिति । यचपि प्रसादो न व्यभिचारिषु गणतिसत्थाडपि मनःप्रसादो

हर्षः स्यादिति हर्ष एवात्र प्रमादो विवक्षित इत्याहुः । अनिदेशादिति । जानतागसति

विरुद्धधर्मतया निर्देशाचेत्यपि वोध्यम् । आक्षेपः । व्यञ्जनया । अतोडसाधारणयेडपिति

पाठः । इतस्तद्रयमिति । तत्राडद्ये प्रणतिरनुभावः । प्रभुंप्रार्थनोल्लेयाडमूया संचा-

रिणी । द्वितीये मालतीमाधववौ विभावावौ प्रकरणगम्यौ । म्लानत्वादिगम्या चिन्ता त्वयो-

चारिणी । तृतीये मालतीप्रियांगाॅ विभावौ । चरणागतिकरणादि लोह्यं । यत्र तु

मिलितानामपि साधारण्यं तत् विरोधे न भवत्येव रसप्रतीतिविरोधे तुभ्यगोरपि भव-

तेयेल्याहुः ।

९ ख° दू य° १२ क. ग. 'वाडु' । १३ ग. 'डाप्रथ' । १४ क. 'नां व्यभिचारिणां च के° ग. 'नां व्य°' १५ क. ख. 'नामेवास्तित्वे' । ग. 'नामेवावस्थित°' ६ गी. 'ज्ञात्वादनस्य' । ७ क. 'प्रतिपाद्याना°' । ८ क. 'एकस्य' ९ क. 'यथमुख्यपेक्षते' । १० क. 'रजेनापीतरद्रयमेपश्येत' । ११ च. ग. 'सादनार्थ°' । १२ 'मू' । द्वाद°' । १८

१४

प्रदीपोत्तीर्णवतसंपत्तः—

[ ४ चो उल्लासः ]

तद्रिदेशपानार्थं—

शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः ।

वीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ २९ ॥

प्रदीप०-कोविदाहुरेक एव शृङ्गारो रस इति केचिच् द्वादशोत्यादि तत्रिरासाय भेदानाहे । शृङ्गार० ।

शान्तस्य रोमाञ्चादिविरहेणानभिनेयत्वात्तस्यमात्रगोचरत्वमित्यमिञ्चानालब्ध इत्यु-कुं । यद्वा नाट्ये तावदष्टौ रसाः: प्रतिपादिताः । अतः काव्येऽपि तावन्त एवेऽप्यर्थः ।

ननु रसः सुखात्मक इति प्रतिपादितम् । तत्कथं दुःखमयः करुणादिको रसः इति चेत्-

लोके तथाविधेऽपि काव्यादौ पार्थिवत्कालौकिकसुखोदयात् । अन्यथा प्रेक्षावतामपि तत्र प्रवृत्त्यभावपत्तेः ।

गुज्जारादीनाॅं च लक्षणं रत्यादिप्रकृतिकत्वम् । तत्र मनोदनुकूलेऽवस्थं सुखसंवेदनं रतिः ।

तत्प्रकृतिको रसः शृङ्गारः । स द्वेधा । संयोगो विप्रलम्भश्च । तत्र —

उ०-द्वादशोति । प्रेयांसदान्तोद्यतैः सह वक्ष्यमाणा नवेत्यर्यः । तत्र लोभप्रकृतिः प्रेयांसः ।

अयं च वात्सल्य इति वोध्यम् । धैर्येस्थायिभावको दान्तः । गर्वेस्थायिभावक उद्धतः ।

जिन्द्रादितः परवशा गर्व इत्याह ।

अष्टावति । एते त्रयस्थू भावान्तर्गता इति भावः । एतेनाभिलाषस्थायिकों लौष्य-

रसः श्रृङ्गारस्थायिको भक्तिरसः सृङ्गारस्थायिकः कार्पण्यस्थायिको रसोदात्तरित्तिक इत्यपास्तम्तं ।

ते शृङ्गारशान्तिहेतुत्वानां व्यभिचारिरूपा । इत्थं च केचित् । ' अनभिनेयत्वादिति ।

सर्वविषयोपमसुखरूपत्वात्तस्येति भावः । गीतवाद्यादेश्च द्विरोचित्वाच्चेत्यपि बोध्यम् ।

अभिमानादिति पाठे वृद्धेरिति शेषः । यद्वेत्ति । अतः पश्वे दान्तोदपि

नवमो रस इत्येतद्रक्ष्यमाणं नाटककाव्यसाधारणम् । तस्याप्यभिनेयत्वस्य बहुत्रिरेक्कारात् ।

दिति भावः । गीतादिकमपि तद्विषयं न तद्विरोधीत्याहुः । तत्कथं मिति ।

रसस्त्वे सुख-

रूपतापत्ति । दुःखकार्यस्याश्रयादेरणापत्तिप्रतिष्ठ । अरसैस्त्वे तु तत्कालेऽये संहदयानां प्रनुत्-

तिर्ये स्यात्पत्ति । भावः । दुःखमय इति । शोकार्द्रगुद्रोऽपि कुत्वातत्स्वम् । पायेयनिक्रेति ।

अत्रोपपत्ति: प्रागुक्तैव । भावनया वर्णनीयमथो भावन शोकस्य तत्कार्योऽश्रुपातोदशे नोत्-

पपत्ति । आनन्दांशास्योल्कटत्वेनोल्कटेच्छाविषयत्वेन शोकांशेऽपि बलवदद्रेपाभावात्प्रवृत्तेः ।

रपि नानुपपत्ति । वर्णनीयशब्देन च लौकिकरसाश्रयादिरुच्यत इति बोध्यम् । सुख-

संवेदनम् । मुखसजनकत्वेन ज्ञानम् । तत्च्चेन ज्ञानानुकूलश्रितसंवृत्तिविशेष इति 'यावत् ।

१ क. 'भिमानो' । २ क. 'न्त इह' । ३ क. 'नां लक्षणं च र' । ४ क. 'मू०' । 'यद्वे' । ५ त. 'मू०' । 'यद्वे' । ६ क. 'स्वे न त' । ७ क. 'स्वे त' । ८ क. 'मू०' । 'अस्य' ।

[४९९उज्ज्वलः] काव्यप्रकाशः । १०७

तत्र गूढारस्य द्वौ भेदौ । संमोगौ विप्रलम्भश्चेति । तत्राद्यः परस्परौल्लोकनालिङ्गनादधरपानपरिरम्भनादनन्तभेदस्वादपरिच्छेद्य इत्येक एव गण्यते ।

यथा—

प्रद्य० -अनुकूलौ निषेविते यत्रान्योन्यं विळामिनौ । दर्शनेम्पशेनादीनी स संमोगो मुदा डन्वितः ॥

स च परस्परोलोकनालिङ्गनादिगणे इत्येक एव गण्यते ।

भावोपद्यारतिनां प्रकर्षमभिगच्छति । नाधिगच्छन्ति चाभीष्टं विप्रलम्भस्तु दोच्यते ॥

स च संगमपूर्ववस्तदनम्यक्क्ष ।

तत्राद्योऽभिलाषहेतुक इत्युच्यते ।

अभिलाषपदेन तत्रै- तोरनादिसंगमाभावस्य लक्षणात् । आधारस्तु काचिद्विप्रलम्भया प्रणयेन वा मानरूपः ।

स ईर्ष्योहेतुक इत्युच्यते । ईर्ष्यापदेन मानहेतोरुपलक्षणात् ।

काचित्तु कार्यवशादहेरान्तरामिप्यतेः ।

स प्रवासहेतुकोऽभिप्रतीयते ।

उत्पचयमानोऽपस्तस्यमानवापि प्रवासोऽपि स्वज्ञातद्वारा विप्रलम्भप्रयो- उ० -अनुकूलावैति ।

न चेदं नायिकानायकयोरेकरतमात्रदर्शनेनादिरूपे व्यप्दचे संमो- गेदव्यासम् ।

रतिप्रकृतिकत्वे सति विप्रलम्भभिन्नत्वे तात्पर्योत् ।

तत्र रसाभास एवेत्य- परे ।

अगणणय इति । संज्ञापूर्वकस्वाङ्गिणलोपाभावे साधु ।

एक एवेति । संयोगात्व- सामान्योऽभिप्रायेणेदम् ।

तच्चानुपदोक्तम् ।

प्रकरोऽपिति । विभावादिसंवलितत्वमित्यर्थः ।

न चेदं नायकप्रसाद्यमानमानिनीनाथ्ये- काविप्रलम्भेऽप्यदव्यासम् ।

रतिप्रकृतिकत्वे सति संमोगाभिन्नत्वे तात्पर्योत् ।

तदानीं तास्मि- त्रिरुद्धधर्मग्रहांदभीष्टवज्ञानाभावेन लठघतवज्ञानाभावेन वा न दोष इत्यन्ये ।

तदै- तेन—

श्रवणादर्शनेनादिपि मिथः मन्ददरागयोः । दशाविशेषसंप्राप्तिः पूर्वैरागः स उच्यते ॥

अभिलाषाच्चेन्तास्म्यतिगुणकथनोद्वेषादसंलापा उन्मादो व्याधिकृतदप मूर्छेऽति दशाडत्र दशा इत्युके: पूर्वरागविप्रलम्भीयदशान्तोदभिलाषो न विप्रलम्भजनक इत्यपस्तम् ।

ईर्ष्ये- यति । प्रिये सप्तनीरकते कोप ईर्ष्यो तदेतुको मानः प्रणयहेतुको वा मानः ।

यथा भूपण- १ क. 'रालोकनालिङ्गनचु' । २ ख. 'नाधिग' । ३ ग. 'ज्ञानपरि' । ४ क. 'न्लरावस्य' । ५ ग. 'रे' एक । ६ क 'न न दोष ।

श्रूयां वासग्रुहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंचिच्छनैनिन्द्राघामुपागतस्य सुरुचिरं निर्वर्ण्य पत्युमुखलमू ।

विश्रब्धं पैरिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थलீं लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्विता ॥ ३१ ॥

प्रदीप०-जकाविति नाव्यास्ते । प्रवासरहदैन स्वज्ञानलक्षणाद्वा । कचिच्छापात् । स न शापहेतुक इति व्यवह्हियते । काचिदुक्तनित्रपातिरिक्कादुरुङ्गजादितः कारणात् । स एष विरहहेतुक इत्युच्यते । करुणश्रृङ्गारस्याप्यैशान्तर्भावः ।

तत्र संमोगो नायिकारङ्गयो नायककारङ्गश्र । कमेणोदाहरणम् ।

श्रूयं वासग्रुहं । आलोक्येति । लज्जया समानकर्तृककम् ।

उ०-दिलाभेच्छायाम् । स इति । उभयरूप इत्यर्थः । त्रितयम् । इह्यःप्रवासशापपरूषम् । विरहोती । गुरुलज्जादितः संगमप्रतिबन्धयोः विरहः । रहःपयोऽड्कारान्तो । रहःशब्दोऽ-

स्यन्ति । द्विरूपकोशात् । एवं च रहस्य एकान्तदेशस्य संगमयोग्यस्यामावो विरह इत्यन्ये । अतैवेति । विप्रलम्भ एवेत्यर्थः । अयं च मूढितनायकविप्रलम्भः ।

यूनोऽरकतरासंप्राप्तवात्ते लोकोक्तिर पुनर्लेश्य । विमनायते यदेकस्तदा भवेल्करणविप्रलम्भः ॥

इत्युक्ते । शोकश्वासौ व्यभिचारी बोध्यः । अत एवं संगमप्रत्याशालिकस्तदनुपदावो विप्रलम्भ इत्याहुः ।

श्रूयामिति । प्रथमावर्त्तिर्णमदनविकारसुग्धावर्णनमिदम् । वासग्रुहं शयनागारं श्रूयं निर्जनेन ज्ञातमपि निभृतसखीसचिवशृङ्खलया विशोषण हृढं लिङ्गिचित्तु अपरकोपेन व तु

सर्वतो निद्राभङ्गे पार्श्वपरिवर्त्तनेन समाधायां शङ्क्यत्वात् । शनैर्वेलयादिकाङ्क्षेण मिथःसंदानितोरुसंसोभेण व प्रियतमनिद्राभङ्गे यथा न स्यात्थोत्यायोति संबन्धः । अनुरागिजिह्वा-

स्या निद्राया व्याजं मिश्रमुपागतस्य प्राप्तस्य न तु व्याजेन निद्राम् । सर्वथा तदसं-ख्यात् । सुरुचिरम् । यावद्रुचिर्दैववमू । अत एव निःशेषतो वर्णयित्वा अनुरागातिशयात्

स्त्युःने तु प्रियस्य । तथाविधवर्णनायामपि निद्राल्यासहिष्णुत्वात्तु । जागरणशङ्कया सुचिरामिति बहुकालमित्यर्थकमपि । विश्रब्धं विश्रस्तम् । एतावता डश्यभझेन निद्रायां वास्त-

विकृतव्रभावात्परिचुम्ब्य । कपोलद्वयेन्त्रियेश्व चुम्बनं कृत्वा पुलकस्य सर्वाड्ङणीनत्प्रेऽपि गण्डस्थल एव दर्र्शानादाह——गण्डस्थलीत्यादि । गण्डस्थ्य स्थलीत्पेन पुलकस्याड्कुरता ।

१ क० (प्र०)परिरम्य । २ व्लु० ता । स्वं । म० ता । यथा° । ३ क० °सिः°स्त्र° । ४ क० °हूः । अथ° । ५ क० °तु० । सुचि° ।

तथा—

तं मुग्धवाक्षि विनैव कडुल्लिखितया ध्याने मनोहारिणीं लक्ष्मीमिमित्योभिधायिनि मिच्छनमे नद्दीदृशामसंप्रुष्टं । शाब्योपान्तनिविष्टस्मितमुखरीनेत्रोत्सवावनिलिनो नियौत: शनकैरलीकवचनोपनयामवाच्चिजन: ॥ ३२ ॥

प्रदी—तं मुग्धवाक्षि । वीरिका वसनग्रान्थि: ।

उ०—अत्र गण्डस्थलं श्लीलं । लज्जात ह्नि लेउमा । दृष्टिप्रदम् । पचादिस्वादच् । लज्जाजावती । लज्जनक्रियया समाक्रान्ततयेन डडलोचक्येति कुतोपपत्ति: । अन्यान्यनि क्वान्तान्नै तु परस्परापेक्षाणि । अत एव नग्नमुखी । लज्जाजनिह्नयेहगुप्तोदरस्यादृततये वाचं न मुग्धान्त्यर्थे - कम् । १ हसता तव सवै रहस्यमवगतामिति वा पूर्वं मुनार्थनयादपि न प्रवृत्तोडसि इदानों कथं मिति वा व्याजानिद्राफलं झटित्येव वल्गयमिति वा हाम: । अत एवं प्रियेण चिरं लज्जा पगम: संमोगस्वीकारश्व यावत्तावत्पर्यन्तं चुम्बितेतर्थ: । सर्वश्रेष्ठकमूल्यधनमभणाय चिरमिति चक्रवर्त्ती । अत्र शून्यमित्यनेनोद्दौपनानिश्रयचुम्बनप्रस्तुतिगेयोस्नान् व । वासगृहमिति स्वच्छन्द- नादिस्पति: । पत्संरिति पुष्टि: । कविभिरिति कुचो: सुरतक्रन्दनं । किश्वाभिराम्येनत सुप्तावस्थाविलासितया रित्स्वं । नग्नेत्युक्तं न तु नामितोति । तेन लज्जया तथा विह्वलस्वं यथा नाने डप्यश- किरिति । अत्र छज्जाहासयोर्मिचारिणो: स्वदेहनेऽपि दृश्यं चिन्ल्यं । अत्र यद्यपि परस्प- रस्याडलम्बनत्वेनोभयोर्मयोरपि रति: प्रतीयते तथाडपि नायिक्रविप्रलम्भेन्या नायिकारत इव्रुतेक एव चर्वणाविषय इति सहृदयसाल्सिंकर्म । अत्र नायर आलम्बनं शून्यगृहनायकनिद्राच्छुत्री- पनं । मुखनिरवर्णनमुचुनानुमाव: । लज्जाहास्याद्यैश्र्चार्द्धपदित्याद्युभयम् । पूर्व रक्षा भवेल्लारी पमानपक्षात्तद्वित्तैरित्युन्नैरन्नोचिकारलघुमदाहल्सु नायकरलघ- मुदाहरति—तं मुग्धेति । मुग्धासि सुन्दराक्षि । चक्षुष्पव जगन्मनोऽवशीकरणात् । अत एवं कडुल्लिखितवैश्र्यम् । न केवलं कडुल्लिखितानुपमाग्रेण शोभानुपपत्तिग्रपितु विद्यमानशो- भातिरोहानमपीत्थयेकारच्योत्यम् । मनोहारिणीमिति ताच्छील्ये णिनि: । लक्ष्मी शोभामू । प्रियतमेडतस्मिन्नश्रयप्राप्तौ । तेनानुप्राण्यतस्वं । नद्धीदृशा कडुलुलिकाद्यैथ्रान्त्या । भोगच- तत्संस्पर्शो सर्वीसार्याड्लिज्जया शाब्योपान्ते निविष्टा निवेशमल्स्या सा चांशौ स्मितवती सवै आलीजनसय नायिकैव तस्या नेत्रोत्स्व उत्फुल्लता तेनाडडनिद्रित: । मन्मतेल्यनेन कडुल्लि-

9 म. "शि । तलोपा" । १२ क. लज्जेति पृ° । ३ क. °नताडप्येतदर्शक्ष्याण्येव । अत । ४ क. ग. °श्रोठालं । १५ क. °क्षिक: । १० अ° । ६ ग. °मू । एवं नायिकारचधसुनिद्राह्य नायककारचधसाहक्य पूर्व । ७ ग. °त्युक्तमुदा° ।

११०

प्रदीपोद्योतसमेतः—

[ ४ च० उल्लासः ]

अपरस्तु अभिलाषविरहहेल्योः प्रवासशापादिहक इति पञ्चविधः । ऋमेणो—

दारणानि—

प्रेमाद्रेः प्रणयस्पृष्टः परिचयादुद्रदारागोदया—

स्तास्ता मुग्धदृशो निसर्गमधुराशृङ्गारश्रेष्ठा भवेयुरपीति ।

यास्वन्तःकरणस्य वाङ्कारणे ऽन्यापाररोधीकक्षणा—

दारांशापरिकलिप्तास्वपि भवत्यमानन्दसान्द्रान्द्रो लयः ॥ ३३ ॥

अन्यत्र ब्रजतातीत कथा श्रुतुं ताप्यस्ते तदृक् सुहृ—

द्यो मां नेच्छति नागतस्थं हरह द्या कोऽयं विधे: पक्र्रमः ।

इत्यलपेतेरकल्पनाकवलितस्वान्ते निशान्तान्तरे

वालाṃ वृत्तविवर्तननव्यतकरा नाऽड्स्मोति निद्राṃ निशि ॥ ३४ ॥

एषा विरहोत्कण्ठिता ।

प्रदीपो—विप्रलम्भेऽपि मिलिलाषहेलूको यथा—

प्रेमाद्रौ:0 ।

प्रेम स लेहः । स एवं प्रकृष्टः प्रणयः । स एवं परिचयातिशयेन रञ्जनक्षमो रागः ।

उक्त—कापसारणक्रमः । अलकावचने हृकः पाठनीयः । सारिका भोजनावलादौ । शुने:

स्वमलीकवचनोन्मन्यसख्वीरहस्यज्ञापनोनेन तस्या लज्जातिशयापरिहररायं । मुग्धा—

क्षयलम्वनम् । नयनसौन्दर्यमुहूर्त्तीपानम् । आभासनवीटिकास्पर्शाविनुभावौ । अभियानवी—

टिकासंस्पर्शोस्तुल्यकालत्वावातर उत्कण्ठादयश्र्च संचारेः ।

मेमाद्री इति । प्रेम अन्य मम अहंमयेत्याकारकः प्क्षपातविशेषः । तेनाडडद्र्न्नः द्विषा ।

स एवं अवलोकनादिना प्रकर्ष नीतोदपराधसहहेलेणापि चालितो वा प्रणयः । तद्युक्ता ।

परिचयादुद्रदासाङ्गादुद्रन्द्रो नि:शेषमुत्सारितगुर्वादिपरितरङ्गयो रागस्योदयो यासु ।

तास्वन्येन रञ्जनक्षमः प्रणय एव रागः । निर्गमपुरा: स्वभावमनोहरा ।

यास्वारोंसयत्

मनोऽर्थेन कलिप्तास्वपि न पुनरन्मूतासु सत्सु वाङ्कारणे ऽस्य चक्षुरादेर्वागं विषयग्र—

हितं व रुणद्धीति तादृशोदन्तःकरणस्य मनस आनन्दानन्द्रो निविडो लयस्तन्मयत्वं

भवति । मुग्धदृशस्तस्या श्रेष्ठादर्शनहासितालिङ्गनादिरूपा इत्यर्थः । मालतीप्राप्त्यै रैमशा—

नसाधने प्रवृत्तस्य मोहवस्त्याभिलाषोऽयम् । अत्र मालत्यालम्बनम् । तद्दृश्यासानुस्मरणम्

दीपनम् । आशंसाडनुभावः । तद्वद्योऽत्कण्ठा संचारेभाव इति ।

४ च (क) "श्रदयप्रो" । ५ क. भेद्यपभि० । ६ क. "तुर्येधा । ७ क. "व विप्रे" । ८ क. "रक्तलक्षण—

रा° । ९ क. गा. "हृदयेऽप्यच"° । १० गा. "द्वाद्रे निल:" । ११ ग. "न व्यज्ज्ञ° ।

! ४ च० उल्लासः ! काव्यप्रकाशः । ३३३

मा पश्युः प्रथममपराधसमये सह्योपदेशं विचित्रा- नो जानाति सविभ्रमाझ्झलवलनानावकोत्किससंमूच्‍नम् । स्वच्छैःशेषरुचकपोलैर्मुलगलितैः पर्यस्तनेत्रोत्पलाः वाला केवलमेव रोदिति लुठन्तीशालकैरश्रुभिः ॥ ३५ ॥

प्रस्त्यानं वलयंः कृतं त्रियसकंवरहैरजसं गतं भ्रून्या न क्षणमासितं व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः । यान्तु निश्वितचेतसः प्रयतनं सर्वे समं प्रस्थितास्त- न्नह्ये सति जीवितप्रियमुहुन्साथेः किंमु स्वज्यते ॥ ३६ ॥

प्रदी०—ईप्स्योहेतुको यथा— मा पश्युः० । सह्येनोपदेशः = सह्योपदेशः । मठिक्रमदृशौ हेतुको यथा—प्रस्थानं० ।

उ०—सा पत्युरिति । क्राचित्सकवीरवृत्तान्तं कांश्चिक्कथयति । मा वाळा पश्युर्नु प्रियस्य तस्‍वेऽपरि० । प्रथमत्वेनात्रत्यसाह्यता । द्वितीयादौ चातुर्यसंवादे तदुक्तिः । अप- मर्षोडन्या० । सस्‍लयेन सौहार्देन करणेनोपदेशः । तं विना तदभावात्तु । सह्यते करुण तृतीया तु ने । पच्‍थीया चादन्तः । उमयथा : प्रयोज्याभावनाभियोगप्रस्तुत्योश्च । सविभ्रममड्‌कस्य भ्रुकुट्याच्चावलेखनं वक्रीकरणं याथ्र वक्रोक्तियस्ताभिः संमूचनमर्यादिमानस्य प्रक्‍तशानं नो जानातीस्यथे : तर्हि किं करोतित्यत्राह—स्वच्छैरिति । अश्रुभिरित्यर्थंभूतत्‍क- क्षणे तृतीया । अश्रूणाप्यं, केवलं रोदनमेव करोतीत्यर्थः । रोदनं ह्रस्वजनकीमूत आन्तरो -व्यापारः । डा०—अथय० । आद्यशकान्तरग्यवच्छेदाद्याश्रुमिरिति केवलमेवेत्यव्ययमिति दीपिका । अथ्जनप्‍त्रावलीगमनादश्‍पुकपोलयोः = स्वच्छतता । तेन रोदनाधिक्यम् । उत्तान- रायानंमूलेन ग्लानम् । लुठन्तो विक्रियां शोलाश्रुछ्‍छला येडलकास्तैरुपप्लुतासिता बालेत्यर्थः । अलकशोळता सूक्ष्मत्वादसूक्ष्मत्वाच्च पर्यस्ते । परदर्शिनो लज्जया पारितः सिचे इत्यर्थः । -यच्चारणयोचने उत्पलत्‍चारोप इन्ति । तत्र । उत्पलपदस्य रक्तत्वविशेषेऽडक्‍षे : । रक्को- -रवलं कोकनदभित्यादौ रक्तपदयथास्‍पत्तेरिति दृक् । पतिरालम्बनम् । अपराध उदीपनम् । रोदनादनुभावः । तद्‌चेष्टासमूयाभिचारिभाव इन्ति । अन्र पत्युरन्यासक्‍ृटहेलया दृष्ट्या । प्रस्थानमिति । हे जीवित प्रियतमे यान्तु गन्तुं निश्वितचेतसि न तु मन्तु- -मुच्‍यते तव सुहृदः प्रियश्‍व सर्वे समं प्रस्थितास्ता । तथा च तवापि गन्तहये सति

१ क. ख. °धमेडप° । २-ख. °सूचितम° । ३ क. °उपालिङ्‌ग° । ४ ख. °लोलदृशे° । ५ ख. सचैः तं प्रसितं न° । ६-क. च (प्र) °मृतस्‍ृज्य° + कुः । ७ ग. °तू + सखि° । ८ न °शेमन° । ९ क. °स्व समं ।

१३८

पदीपादोनस्मेतः —

[ ४ च० उज्छासः ]

स्वामालिगद्य प्रणयकुपितां धातुरागेः शिलायामातमानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् ।

असैस्तावन्मुहुरुपचितैरहष्टिरालोक्यते मे कूरस्तिमित्नापि न सहते संगमं नौ कृतान्तः ॥ ३७ ॥

हास्यादीनां क्रमेणोदाहरणानि—

प्रदीप० —मूर्तिमवासहेतुर्थ्याथा मम —

क्रियद्भ्यो भवद्रसुपर्योः किं वा परिहासेन्यो भवयुः ।

कियती च समृद्धिरमुजानां परितापोडपाहियेत यैः कृशाङ्क्चाः ॥

सहृशया: प्रवासिनं नायकं प्रतीयमुक्तिः ।

भवत्कतद्रुतको यथा ममैव—

किं मूढे परिदिदृक्षसे कितपैरेव प्रिये वासरैरायाता वयमेव धेहि परितः प्रास्थानिकं मडलम् ।

एवंचावदिने वह्नभे दयितया निःश्वस्य पाणी कृतो मडलयः कलधो विलोचनपयोघाराभिरापूरितः ॥

शृापपेहुको यथा—स्वामालिगद्य ।

आलिख्येत्यपीच्छांविपय एव ।

उ०—प्रियस्य नायकस्य सुहृदां च सार्थः किमु कुतस्त्यज्यते । अवश्यमेव प्रियसुहृद्द्रियोरे त्वयाडपि गन्तव्यमेवेति सार्थयोगेन विलम्बकरणं वृथैति भावः । गन्तव्य इत्यविध्यके तयाः । के प्रस्थितास्त्रगताSSह—प्रस्थानं वलयैरिति । कडकैनैरित्यर्थः । वलयां प्रस्थानं गमनवार्तेया काञ्चीयेन वलयश्रैशात् । प्रियसकैरेरिति लिङ्गवचनविपरीणामेन सर्वत्रतीयान्तान्तवाचि । तस्मै च वलयानां प्रियसंनिधानानुगम्यतिरेकानुविधायितया । अस्वानामपि हृदयरत्नकेन प्रियसकत्वम् । एवं धृतिचिन्त्योरपि योजयम् । अन्नेय तु अन्वेष्टव्यत्नियत्वप्रतिपादनाय प्रियसकत्वोक्तिः । तच जीवितनाशकदुःखोपस्थिरावपि तदुबध्रुमार्तिकचिदृदुःखोपशमेन जीवीतरक्ष कत्वाद्देत्याहुः । सार्थदूषदश्व यद्यपि जन्तुसमूह एव प्रयुज्यमानेो हस्तत्थादपि चेतनारोपात्संगमनेय इत्याहुः । अत्र प्रिय आलम्बनम् । तत्प्रयाणादि उद्दोपनम् । काश्चीद्रयाडनुभावा: । तद्वचक्रक्चा चिन्ता व्यभिचारिभाव इति ।

तच्चापि कुपितस्य लौहित्योचित्यात । धातुरागैरिति सामान्यनिर्देशोडपि विशेषरत्नाद्यसेति बोधव्यम् । शिलायामिति । तद्र भूमिशयनत्काठिन्यचित्तत्वाचेत्याहुः । अर्थान्तरे

ति च वृत्तं १ २३ ल० वत्सप्राहैड ।

[ ४७० उज्जासः ] कान्वप्रकाशः । ५१३

प्रदी० -विरहहेतुको यथा—अन्यत्र व्रजतीति० । एषा विरहोत्कण्ठिततेत्यभिलाषहेतुकादेमिञ्चते । व्यञ्जकशब्दोदीमिश्रेतोविकारसो हास उच्यते ।

उ०—न्यास्यति कुर इति । तस्मिन्नापि । प्रतिक्षणावपि । प्रकृतौ न सहन्त एव, प्रतिकू- तावपि न सहत इत्यतिशयकुरत्वम् । कुरः परश्रेयोविवर्तने जागरूकः । नऊ आवयोः । कृतान्तो देवम् । श्लेषमूलकोऽडयमभेदाच्छवसायः । अत्र यद्यपि च्छायासमरथे एव स्मरणा-द्रिक्किविरहजानिताश्रुणा दृश्यतेपाङ्गपातिनमिवासंभवातिं तथा अपि निन्दन्नमिषाद्दिने नेयं न तु निष्पन्नतयेति । यद्यप्यत्र पद्ये प्रवन्ध्यालोचनादुनमादः प्रधानतया प्रतीते तथाडप्यपाततो न तथा प्रतीतिरिति रसोदाहरणमिमिति दीपिकाकृत् । नायिकाऽS- श्लेष्मनम् । तत्पणयकोप उद्दोपनम् । चरणपाते चेच्छाद्यनुभावः । कृतान्तेनडसूया व्यभिचा- रिणी । यद्यप्यत्र शाठेन विधिनेतिवत्कुरपदेनासूया प्राधान्येन गम्यते तथाडपि प्रतिकूल- कर्तृकंसूयालम्वने तत्र शाठलोक्तिर्वदिह प्रतिकूलकर्तृत्तेनोक्तावलिपु कुरालव्रध्यानुक्तनिमूया प्राधान्येन ध्यज्यते । इदं तु रहस्यं यत् इत्यनेन विप्रलम्भभावगमेदनंतरं मननंनमाद्यां असूयायास्तदङ्क्ष्वमेवोचितम् । शाठेनैव तु यावत्तावत्पादाम्यामेकवाक्यतामुपागमेन विशोषादस्यादः । अन्र कलेवरशास्त्रादपि प्रस्तुतत्वस्य पियावियोहेतुः ।

अन्यत्रेति । अन्यत्र प्रवासे नायिकान्तरंगुहे वा । तत्त्वयाडपि प्रवादोऽपि कुत्सिता अलौका, कुतः पदार्थसत्तेत भावः । अननेन स्वतोऽन्यत्र प्रवृत्तिनिवारिता । न च ताहडूमित्रसंगत्या गच्छेतत्राडडह नाप्यस्येति । अस्य ताहगनन्यत्र गमनशीलः सुफ- निमित्रमपि न । न च त्वद्यापि विरक्त इत्यन्नडडह यो मामिति । काकुर्यम् । मां नेच्छति इति नापि तु इच्छल्येव । यः स सहसाडडगमनकारणासक्त्वेडपि अनागमनकार- णासक्त्वेडपि नाडगद्गताः । अयं विवेकः । प्रक्रम आरम्भः । कारणासक्ते कार्यानुत्पादेऽः इति एवं प्रकारेणाल्पेतराभिवृद्धीहिभिः कल्पनाभिः कवि- लितं स्वांतं यस्या सा बाला निशान्तं गृहं तन्मध्ये । वृत्तेति , संजातपार्थिवपरित्त्त- समूहमात्र निशि नाडडमोतीत्यर्थः । विरहोत्कण्ठितेतेति । प्रवासहेतुकाविश्रलभवती च प्रोभितभृत्केतियुज्यते । तत्र च प्रवासहेतुने मिन्नदेहस्यत्वं विवक्षितं । एतेनैमपि प्रवासहेतुकऽयैवोदाहरणमित्युपपादितम् । न च प्रवासो मिन्नदेहात्वाद्वित एव निश्चित्य- ताम् । भरतस्वीकृतपोडशनाायिकामेदसंगत्यापत्तेः । संगमानुत्पादकताऽवच्छेदकभेदेन भेदस्य दुरपहवत्वाच्चेत्यलम् । चेतोविकार इति । तज्जनकाश्रितवृत्तिविशेष इति बोधयम् ।

१ गा० "योगिष्ठ"* । १३ कf० "तत्रै । अत एव भरतस्वीकृतपोडशनाायिकामेदसंगति: । चेतो" ।

१९४

मम्मीपयोद्योतसमेतः— [ ४ च० उल्लासः ]

आंकुञ्च्य पाणिमग्रुचिं मम मूर्धिन वेश्या

मन्त्राम्भसां प्रतिपदं पृषतैः पवित्रे ।

तारस्वरं प्रथितथूनकमदाल्यहारं

हादाहतोडहत्मिति रोदिति विष्णुत्रामो ॥ ३८ ॥

हा मातस्वारिताडसि कुञ्च क्रिमिदं हा देवता: काडडशिषो

धिक्माणान्पतितोऽनितोडरानिहूत्वहस्ते डड्डन्डन्यु दग्धे हशौ ।

इत्थं गर्हरमध्ये रुद्ररुणा: पौराडनानां गिर-

श्रितत्रस्थानीपि रोदयन्ति रातथा कुर्वन्ति भित्तीरपि ॥ ३९ ॥

प्रदी.—निः्यन्दं वैकृतम् । तेन हासप्रकृतिको हस्यः । यथा—आकुञ्च्य पाणि०।

अत्र तादृगमानो विष्णुत्रामो तत्क्रन्दनं च विमावौ । रसाश्रयस्यैतद्वाक्यमनुभावः ।

चापलादिरित्यभिचारिता ।

इत्थनाशादिमिश्रेऽतेवैकृत्यं शोकस्योभयाकू ।

आदिग्रहणादनिद्रासि: शोकप्रकृतिक: करण: । यथा—हा मातः° ।

अत्र विप्लवा काचिदीश्वरी संबोध्या, तदृड्डाहक्यं विमावौ ।

उ०—आकुञ्चयोति । वेश्या मम मूर्ध्नि प्रहारमदात् । हा हा हतोडह्मिति शब्दमच्यायि

रोदितीलन्वयः । आकुञ्च्य संकुचितं कृत्वा अनुचिमुच्छ्राश्रुपहृतं पाणिं हस्तं मन्त्रपू-

ताननम्भसां पृषतैर्दुमिः । प्रतिपदं आप्नो हि छादिमन्त्राणां प्रतिपदोचারণेन ऋतसंस्कारे

मूर्धिन मस्तके तारस्वनं दीर्घस्वनं प्रहितो विस्तारयितो यूदिति शब्दो यत्र तदिति दान.

क्रियाविशेषणं प्रहारविशेषणं वा । शर्मान्त नामग्रहणं हासपरिपोषाय । अत्र विष्णु-

शर्मा आलम्बनम् । रोदनमुद्दीपनम् । स्मितातिहसितरुदितादयो दृश्योत्तममध्ये याधमे-

स्वनुभावा: । दृढद्रोहेच्चालपल्यादयो व्यभिचारिणः । रसाश्रयस्ययेत । एतद्वाक्यमित्य-

नेनाल्वेति । यद्यप्यन्त काव्ये रत्याद्याश्रय एव हासाश्रयो न निबद्धरस्तथाडपे दृश्यपुरुष-

विशेषस्य तस्याडडडसेपो विमावादिसमर्थ्योऽद्रियतेह: । उक्तं च—

यस्य हास: स चेत्कापि साक्षाच्चैव निवध्यते ।

तथाडन्येषु विमावादिसमर्थ्योऽद्रियते ॥ इति ।

चापलादिरिति । अत्रापि रसाश्रयस्येत्यादि: ।

तज्जनकश्चित्तवृत्तिविशेष इति यावत् ।

हा मातारिति । विप्लनामिश्ररी प्रति तत्परिजनविलापोड्यम् । पौराडणनामि-

स्थमेतत्पकारा गिर उच्चै रोदनादर्घरस्वरराक्ष तता: श्रमाद्रपपवाहुल्येन मध्ये नस्तराले

१ क. °दृगे प्रद° । म. °डगे सुर° । २ क. °ध्योत ।

[ ४ च० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ९९४

कुन्तलकृपणं दैवं वा यदिदं गुरुपातकं मनुजपशुभोनिमेषोद्भवद्विरुद्रिरुदायुषेः । नरकरिपुणा सारैः तेऽपां सभीमकिरीडिना-मयमहामस्त्रुडिमेदोमांसैः कगोमि दिशां वलिम् ॥ ४० ॥

प्रदी०-प्रतिकूलेऽपु तैक्ष्ण्यस्य प्रवोधः क्रोध उच्यते । तत्सदृशतिको रौद्रः । यथा—कुन्तलकृपणं० । उ०—रुद्राद्रश विच्छिन्नाश्रेति कर्मेभारयोत्करं करुणापदेन कर्मधारयः । करुणा: सक्रेहः: कातरा वा । नांतो रसम्य झाढल्याचा त्या दोप इति शाकुननियम् । चित्रस्यापिपि शानवणडा । किंलुगा गिर इत्यपेक्षां पूर्वपक्षं । हा मातः कुत्र गनतये त्वरिताडसि । येनाममान्तिपे नापेक्षितवर्तनीयार्थः । क्रिमिदमू आकांक्षित्पात-रूपम् । विविधवच्लिदानपूजास्नुतिनितिभरश्यरक्षणात् । हा इति धिगर्थेन देवतासेप । आlक्षिप: अर्थादानादितुस्टाद्विजानाम् । क कुत्र गन्ता इत्यर्थः । प्राणान् । आममाकीनान् । धिक्तवद्भावेऽपि स्रियत्वात् । तेऽपेक्ष्यपु अवयवेपु । अशानिस्नतुल्यो हुतवहः । यज्ञादिपु तर्पितस्त्यं पातल्यवृत्ते:पकारविस्मरणाच्छानितुल्यता । पतितः स्वयमेव । सचेतनैर्नप्येतुपुमदाक्यल्वात् । अन्ये तु पतितोऽशनिरिलत्येक वाक्यम् । वज्रपात एवं यत्तव विपचितिरित्यर्थः । हतवहतेदक इति द्वितीयम् । पतित इत्यपक्रम्यनत इत्याहः । यद्यपि सर्व एवावयवा दग्ध्यास्तथाsपि दृश्योऽत्राविशेषस्य विश्वविलक्षणस्य पूर्वम्नुभवा-दृश्रे हृदाविति विशेषतो दाहनिदर्श । यद्याश्रुमदर्शीतवास्माकं दृशौ दग्धे इति लोकोक्ल्येदम् । अत्र मृतनायिकाडललक्षणम् । तद्वाहुयुगुधीपनम् । रोदनमनुभावः । दैन्यम्लानिमूर्छादयः: सञ्चारिणः ।

तैक्ष्ण्यस्य प्रवोध इति । तज्ञानकाश्रितवृत्तिविशेष इति यावत् । कृतामिति । गुरोद्रोणस्य वधरूपं पातकमेव गुरु महत्पातकम् । अत एवं दृढेन-करमेण निर्दिशाति कृतमिति । तत्र कर्ता भ्रृशच्युतः । अनुमन्तारः सात्यक्यादयः । अनिराकर्तारः सन्तो द्वष्टारोडने । मनुजा एव पशवः । धर्मोधर्मापरिज्ञानात । अत एवं निर्मितोऽत्रा । उदायुधैरिव्येन प्रतीकारशक्यतेsपि तथा सकरणादितद्ण्डयताद्वननम् । नरकरिपु: कृष्णः । अनमनन्तरुपस्य क्रोधाल्कमविस्र्त्या प्रागुक्तिः । अस्म्रक्तम् मेदी वसातैलम् । धातुविचेष इत्थेके । अयमहमू अनन्यसहायः । दिशाम् । लक्षणया तद्वेतनाम् । पशुभिरित्यनेन बलिदानयोग्यता । सार्ष-्मिति संवादिनि साहित्यं न वलिर्करतीति बोधयम् । वीरादिविवेकक्त्वेन रौद्रस्य भेदः । अत्र पचे रौदरसल्यडनकस्मा वृत्तिनास्तीति कवे:शक्तिबोंच्या ।

९ ग. 'धोंदाना' । २ क. 'स्थि पतनात्पू' । ३ क. 'द' । यदू' । ४ ग. 'डक' ।

१३६

प्रदीपोध्योतसमेतः— [ ४ था० उल्‍लास: ]

शु्द्रा: संत्रासमेते विजहित हरयै: शृणशक्रेभकुम्भा

युप्यद्धेहेपु लज्जां दधति परमयी सायकां निष्पतन्तः ।

सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वरमसि न हि रुषां नन्‍वहं मेघनाद:

किंचिदभ्रूभङ्‌नलीलानियमितजलधि राममन्वेषयामि ॥४१॥

प्रदी०-कार्यरम्भेषु संरम्भ: स्थेयानुत्साह उच्यते ।

तत्प्रकृतिको वीर: । मेघे च त्रिभि:-युद्धवीरो दानवीरो दयावीरोश्र्च । तत्राद्‌यो यथा-

शु्द्रा: संत्रास: ।

अपरावहूनियां ।

उ०-अत्रापकारिणोडनुनादय आलम्बनम्‍ । पितृहन्तृत्वमल्लाजुयधमनमुद्रूपनम्‍ ।

प्रतिज्ञाद-नुभाव: । अन्यैनैरपेक्ष्यमगम्यगर्वे: संचारी ।

नु भाव: । अन्यैनैरपेक्ष्यमगम्यगर्वे: संचारी ।

कायारम्भेषु भवति । एतेषु विभावादिसाम्ये वीररौद्रयो: कथम्‍ मेद इत्यपास्तम्‍ ।

स्थायिमेदात्तु । विवेककत्वतदभावाभ्यां मेदाच्च । शु्द्राद्‌निहताय राममात्रान्वेषणेन विवेकस्य

स्फुटत्वात्‌ । रौद्र उदाहत: कर्तुरनिराकारहृदयतन्मुखश्र्च क्रोधविषयत्वात्तरम्यलङ्‌कृतक्रमोप-

न्यासमपहाय वयुत्रक्रमोपन्यासेन सर्वेषां वधोद्यमेन भाविवेकस्य स्फुटत्वात् । संरम्भस्त्वरया-

जनकश्वश्रुत्वक्तिविशेष: । त्रिविधेति । धर्मवीरेरण चतुर्थेत्‍ये । तत्र दानवीरो बल्यादि: ।

धर्मवीरो युधि:स्थितिर: । दयावीरो जीमूतवाहन: । यो दयया पश्रिणे स्वदेहमर्पितवान् ।

केचित्तु निहपदपदवीरपदस्य युध्दवीर एव प्रयोग: । अतो नैतौ वीररसौ । अनयथा पला-

यनवीरादिमेदेनैड्‌डनन्तनस्य स्यात् । दानाङ्‌चुलस्साहस्तु भाव एवेत्याह: ।

शु्द्रा इति । एते क्षु्द्रा: जात्या पराक्रमाभावे वा इति स्वज्ञानोद्देक्ष: । हे हरय: दस्येभ्यस्‍ कुञ्‌म्भौ यैस्ते ।

सायका इति दन्ट्यपाठे सयन्ति प्राणांस्ते सायकाः । घोडन्‍त-कर्मणि । णचुलू । तालव्यादिपाठे तु शाययन्ति दीर्घनिद्रां प्रापयन्तीति व्याख्येयम्‍ ।

ते रामकुबेरौ पात्यमाना अपि दैववशादुपमहेतुहेतुपतन्तो लज्जां दधति । शु्द्रकार्यकर-

णाद्‌डिज्जता इव मां नाड्‌डनदनद्यनतीर्थे: । सर्वेऽथा महाघानुहेतियत्‍वाऽद्‌यं त्यजतेतत्यर्थ: ।

लक्षणं प्रत्याह- सौमित्र इति । मातुसंबन्धोद्देेखवार्तीर्थत्वम्‍ । लक्षणेत्यन्तताप्रयोजकत्व-

प्रतिपादनायैवकवचनम्‍ । रुषां पात्रं विषय: । मेघनाद: । तच्‍वेन प्रासिद्ध: । इन्द्रजिदिति

नोच्‍चम्‍ । तत्‍वस्याप्यनुत्कर्षकत्वात् । किंचित्‍ । ईदृशत्‍ । भूभङ्‌नलीलया नियामितो बद्ध: ।

यत्‍तु राममनुलक्षणीकृत्याहेमे यामीत्यन्वय: । अन्वर्थाड्‌न्वेषणस्य पलायन एव संभवात्‍ ।

१ क. ख. गा. "रयो मित्राशा" । २ म. "धमद्‌धतेपु" । ३ ड. ग. निःपत" । ४ क. स त्री० ।

५ क. श्व० आयो । ६ ग. मिच्रा: शा० । ७ ग. कुम्भा थै० ।

[ ४ च० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ५१९

ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यान्निधौ दत्तदृष्टिः पक्षार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भ्रूयसा पूर्वकायंः । दर्भैरर्धावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णपर्णा परयोधग्रंप्लुतत्वाद्वियाति वहुतरं स्तोकेमुच्चैर् नयति । ॥ ८२ ॥

प्रदी० — रौद्रशक्न्या तु जनितं चित्तवैह्लयदं भयम् । तत्त्वोत्को भयानकः । यथा—ग्रीवाभङ्गाभिरामं । जुगुप्सा गर्हणार्थानां दोषमाहात्म्यदर्शनात् ।

उ०—रामस्य वीरचरितस्य प्रभोहेतुमताडपकरपर्वणनानापतेरिनि । ननु , हनुमना प्रविष्ट- वाक्यानुवादेन तद्वद्वोक्त्यनस्य युक्तत्वात् । किंचित्स्थृङ्मूर्छनलाभिनिमित्तनजरिदरपि नो दक्षा पलायित इति । अत्र राम आलम्बनम् । तत्समुद्रध्वननमुद्दीपनम् । नौचिप्रेक्ष गमे प्रतिस्पर्धा चानुभावौ । ऐरावतकुम्भस्थचूर्णनसमुन्नतोज्जां दृशतीति तन्मनःस्खलन्मचारिणौ । चित्तवैह्लयद्यदम् । तज्जनकक्रितत्विविशेष इत्यर्थः ।

ग्रीवं इति । परयेत्तयस्य वाक्यार्थः कर्म । उदग्रप्लुतत्वात् , उत्कटोत्त्फालत्वात् । वियाति । आलोकते । बहुत्तरमधिकं । उन्न्या भूमौ स्तोकेनलघु प्रयाति । अत्र पुरो हस्त्यमानो मृगः । कीडशो मृगः । अन्वयः पश्चाद्वपातात्ति गच्छति स्यान्निधौ र्थे ग्रीवा- वक्रभावेनाभिरामं यथा स्यात्तथा मुहुः । वारंवारं बद्धदृष्टिद्दते । गम्यदर्शनाभ्यां- वैषम्यज्ञानास्य परित्रत्या रथदर्शने विच्छेद्याद्दयाच्च वारंवारं तथा दर्शनम् । भूयसा स्थूलेन । पक्षार्धेनापरार्धेन । अपरस्माद् इति पक्षभावः । पूर्वकायं प्रविष्टः । प्रवेष्टुं- रत्नध । आदिकर्मणि क्त इति क्तपू । अन्ये तु भूत एव क्त डाचितो भयातिशयाये- त्याहुः । स्थूलं कुरुष प्रविष्ट गमनाद्रियातिशयः । श्रमविकसितमुखैःश्रंरैःस्वादितैर् व्योममार्गः । वियति राजस्वाभावाद्दहनुनरं भूमौ तत्सत्वादुपलभिति त्वध्यम् । अत्र रथानूपोद्गेव वा भयं स्थायिभावो न शरपतनाद्दिति न तस्य रौद्रवाच्यतया दोषः ।

पक्षाद्दूच्चलत्यानदनो राजा वाडडलम्बनम् । शरपतनभयमसुराणं चोद्दिपनम् । ग्रीवाम- क्षुपालायनाद्योडनुभावा । शङ्कान्त्राश्रमाद्दय द्व्यभिचारिणः ।

दोषमाहात्म्यम् । दोषाधिक्यम् । गर्हणा । नासावदनसंकेचाद्दिजनकश्वितवृत्ति- विशेषः ।

१ क. ख. ग °ने बंद्दर° । १२ °मू. शप्पेर° । ३ ख्व. °ख्यातित्त्वा° । ४ क. °ठ° । °भूते कः । तेन स्थूलं । ५ ख. ग °पाद्दा भयमेव स्था° ।

१९८

प्रदीपोद्योतसमेतः— [ ४ च० उल्लासः]

उत्कृत्योत्कृत्य कृत्वा प्रथममथ पृथ्वीस्पर्शमूयांसि मांसा-न्यंससिकृतपृष्ठापिण्डचाच्चयपवसुलभानुग्रूपतीनि जगध्वा ।

आरते: पर्यस्तनेत्रैः प्रकटितदशनः प्रेतराक्षः करालाक्ष-दग्धकस्थादास्यै:संस्थं स्पुपुटगतमपि ऋत्यक्रमग्रपत्ति ॥ ४३ ॥

चित्रं महानेषु वतावतारः क कान्तरेष्वड्भिनवैव भङ्गि: ।

लोकोत्तरं धैयेमहो प्रभावः काव्यकाकृतिनूतनं ऐष सर्गः ॥ ४४ ॥

प्रदीपः—तत्प्रकृतिको बीभत्सः । यथा—उत्कृत्योकृत्य कृत्वा ।

स्थपुटं नितरां विधंममू ।

विस्मयाक्रितविस्तारो वसुमाहात्म्यदर्शानात ।

तत्कृतिकोद्दष्टत: यथा—चित्रं महानेषु ।

उ०—उत्कृत्येति । मालतीमाधव इमशानवर्णनमेतत् । प्रेतराक्ष: प्रेतकृपण: प्रेतदारिद्रो वा ।

प्रथमा दौ कृत्वा चर्म । उत्कृत्योत्कृत्येति वीरस्य यावत्कृतिसत्क्रमुक्तर्ते सूचितम ।

आत्मानंतरं प्रथुना महत्वसेधेनोच्छूनतया भ्रूयांसि वहुलान्यंसौ स्कन्धौ सिफगूसमूलं कटी-संधिमाग्रश् । पृष्ठपिण्डी जघन्योधेनेमाग । पिण्ड इति पांढेडपि तदाकारत्वात्स एव ।

एवमात्रवयवेषु सुलभमानी उग्रपपौतीनि उत्कटदुर्गनिधानी मांसी जगध्वा अडकस्यात्करड्यातेतशारी।

रात्रिसरीशेषाततन्मस्तकादाहार्डस्यसंवद्धम् । स्पपुटे नितरातविभमाग ।

तत्र स्थितमपि ऋक्य-मपाकं मांसम् । अत एव रक्तता । अन्यत्र शौर्येथा भवति तथाडत्तीत्यान्वयः ।

भोजनसमा-विधयाच्चनौ रिति । तेन रसप्रत्ययप्रथममाथाददानां नासंगतिः ।

केचदश: प्रेतराक्ष: । आरते: क्षुपीडित: । पर्यस्तनेत्र: बलवत्पिशाचान्तरापहारणशक्दया ।

दैन्यालस्थपुटगतमांसग्रहणात् ।

णाय च प्रकटितदशन: । आततायाच्चनेत्र इति पौधे स्नाघवन्तरादीनि गृहीतानि येनैतर्थ

इत्थके । आततानी प्रकटानि स्वाघादीनि यस्मादित्यर्थे: । पिशाचत्वेन निःसारत्वादित्यन्ये ।

अत्र शव आलम्बनम् । तत्कर्तृकं मांसेदं चोद्दीपनम् । तददृष्ट्रुनाऽसाकुच्जनवदनविधूनन-

वितर्कनिष्ठेष्विनवद्योदनुभावा: । उद्देगादि: संचारी । यद्वा प्रेतराक्ष आलम्बनम् ।

चित्तविस्तार: तज्जनकत्वित्तवृत्तिविशेष: ।

चित्रस्मिति । इयं वामनमहिलिय बलैकत्ति: । अत चित्रोदाहरदा: सम्भ्रमादिहृतप-

दायस्य तदवच्छेदकस्य वा लोकोत्तरमहिमत्वप्रतिपादका: । न तु विस्मयार्थी: । तस्यात्र

घ्वनत्रणो । १ क. "ऊचछोफभू" । १२ क. ख ग. "पिण्डाय" । १३ क. "ग्रगनधीनी" । ४ क. ख. आत्मखा-

स° १९ क. "षमं वा" । १० क. "ति कीद" । ११ ग. दैलातस्य° । १२ क. पाठ आतला° । १३ क.

त्वत् । अत्र । १४ क. ग. 'दनसुदी' । "

[ ४ च० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः ।

३२९

एपां स्थायिभावानाह—

रतिरहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा ।

जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावा: प्रकीर्तिताः ॥ ३० ॥

स्पष्टम् ।

प्रदीपो०—एपां मेदो वचनमात्रात्त्र सिध्यतीत्येपां विचित्रानुत्कटत्पकम्यैयैभावानाह—रतिरहासक्च० ।

तत्र—

विरुद्धा अविरुद्धा वा यं तिरोभातुमक्षमाः ।

आनन्दाद्रुकनदौसौ भावः स्थायिपदास्पदम् ॥

इति पूर्वोक्तयोक्तं सामान्यलक्षणम् । अवस्थातिशयैस्तैस्तु व्यक्तिसूत्रन्वयेन, फेनबुद्बुदन्ये-

येन तु व्यभिचारिणामित्यनुयोभेदः । विशेषलक्षणमन्यक्तानि । आश्रयवेव चेतस्यानुप्रयोगडतो

न्यूना|धिकतवराज्ञा रसे निर्सतेति ।

उ०—स्थायितया वाच्यतादोषपत्ते: । अवनतरत्वेन सदाचारप्रवर्तकत्वम् । वततेति हर्यः ।

एपा हृद्यमाना कान्तिः क । न कापिति भड्ढच्यन्तरेण लोकोत्तरतेयुक्तम् । भड्ढिगिमनो-

पवेशानदर्शनादिगतप्रकारविशेषः । अभिनेनेव । एककारण वैलक्षण्ये व्यङ्गच्यम् । तैैय

विरोधिमहदैरैः पृथक्चलाचित्तत्वम् । अहो अलौकिकः प्रभावः सामर्थ्यम् । कादपि अनि-

वाच्या । आकाङ्क्षितरयवसंस्थानम् । एप सर्गः निर्मोणं नूतनः प्रसिद्धवत्सर्गवैलक्षण्यः ।

अत्र वामन आलम्बनम् । कान्तिगुणातिशयादि उद्दीपनम् । स्तवादियोडनुभावः । मति-

धृतिहर्षादयेः व्यभिचारिणः ।

वचनमात्रादिति । किं तु स्थायिभावव्यभिचारिभाववैलक्षणण्यादिलत्यर्थः । रति-

हास इति । एते च चित्तवृत्तिविशेषवासनारूपा इति बोध्यम् । स्वकसूत्रेति । तत्र ये

सूत्रेतत्यर्थः: । फेनश्व बुद्बुदश्वेति द्वन्द्वः । न्यूना|धिकत्वशब्दोगेति न्यूनाधिकेसंस्याविष-

चिण्याश्रयेतत्यर्थः ।

१ क. 'यक्षार्थौ स्था' । २ क. 'धिकृतश्व' । ३ ग. 'कीर्त्तिगु'° ४ क. 'दयः संचा' ।

१२०

व्यभिचारिणो हृते—

निर्वेदग्लानिनिद्रास्वप्नस्थासूयामदश्रमाः ।

आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिधीस्त्रितः ॥३१॥

प्रदीपोक्तसमेतः—

प्रदीपोक्त्या विमवानुभावमेदसमप्रतिपाद्य व्यङ्कत्वपुरस्कारण व्यभिचारिमेदोपद-

र्शिनि न काश्रिन् न्यास्यस्थाडपि व्यङ्ग्यविवेचनाय निर्वेदस्य स्थायित्वन्यवस्थापनाय च

व्यभिचारिमेदानाह—निर्वेदग्लानि० ।

नमत एव समास्वयाता न तु लक्षणत: । लक्षणानामनेरैरेव सम्प्रच्य दर्शितत्वात् ।

तद्रथा—

तत्त्वज्ञानापेक्ष्योदेोर्निवेद: स्वावमाननम् ।

तत्र चिन्ताश्रुति:श्वासवैवर्ण्योच्च्वासदीनता: ॥

चित्तस्य खेदो निर्वेदस्तत्त्वज्ञाननोद्भि: । इति केचित् ।

रत्यायस्कलाम्याम्यासङ्गलानिर्निष्प्राणतेव या ।

तस्यां वैवर्ण्येकम्पाजुल्तसाहकार्योदयौ मता: ॥

अनर्थप्रतिमा शङ्का परत्रौत्सुक्यस्वदन्यात् ।

वैवर्ण्येनैवप्रमुखैरप्यालोकस्यावरोधकृत् ॥

परोक्षर्षाक्षमाभूया गर्वदैन्येन्यन्युता ।

दो:षोदयोष्ठप्रभेदवञ्चाङ्करोद्वेगितादय: ॥

संमोहानन्दमेद: स्वलदङ्कवचोगतिः ।

मचुपानादिजो ध्येयो मदो विविधभावकृत् ॥ ।

उत्तमसत्वे प्रहसति गायति तद्वच मधयमप्रकृति: ।

परुषवचनामिभाष्यो श्वेत रोदित्यथमसत्व: ॥

श्रम: श्रान्तेऽश्वरतयाे: श्वासनिद्राभरादिकृत् ।

श्रमस्थान्योद्भवेदं तु चक्रे कारणकायंता ॥

श्रमस्यातिशयावस्थामथवा म्लानिमूचिरे ।

छलस्यापचयो म्लानिराधिव्याधिप्रकर्षभू: ॥ इत्येके ।

उप—निर्वेदग्लानि० । एतेषु ‘चित्तवृत्तिविशेषा एतेति बोधयम् । तत्त्वज्ञानाम् ।

नित्यानित्यवस्तुविवेक: । आदिना दैन्यसंग्रह: ।

तत्र तत्त्वज्ञानजन्य: शान्त: स्थायी ।

१ ग. मोहो द्रुति: स्मृति: । २ क. दृगभ्रमादि: । ३ क. वैस्वर्येप्ता ।

त्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा ।

प्रदी०-आलस्यं श्रमभ्रान्तिजं हृदयं जृम्भाक्रियादिकृत् ।

दौर्गत्यादेरनोजः स्यादैन्यं कार्योन्मादिकृत् ॥

ध्यानं चिन्ता हितान्वेष: सङ्कल्पादि-कृतं चित् ।

प्रयत्नपूर्वकान्वेष्यास्मृतिसंश्रितो तौ न केचन ॥

मोहो विचित्ता भीतिश्च सत्त्ववेगानुचिन्तनं ।

घृणान्नज्ञानपतनभ्रमणादर्शनादिकृत् ॥

सदृशज्ञानचिन्ताद्यै: स्मृतिकाराज्ञयते स्मृतिः ।

भ्रूसंमुञ्चासकरजवदनादिस्तद्गुणद्वय् ॥

अभीष्टार्थस्य सम्प्राप्तौ स्फूर्तिः स्यृहापयोस्सता ।

सौ० हित्यवदनोल्लाससम हासप्रतिभादिकृत् ॥

दुराचारादिमित्राणां धर्षच्योभावोडिभीष्यते ।

वक्राङ्गुलीयकस्पर्शो मूर्छावोचुम्बनादिकृत् ॥

चेतो निमीलनं त्रीडा न्यक्कारागस्तवादिमि: ।

इति केचित् ।

मात्सर्ये द्वेषरागादेश्चापलं त्वनवस्थिति: ॥

आत्मप्रकाशानपरा चेष्टा चपलतनोच्यते ।

ईति केचित् ।

तत्र भत्सनपारुष्यस्त्रीचालनादाचरणादयः ॥

मनः प्रसादो लाघवद्र्वेगौ स्वेदगद्गदता ।

आवेगो रंजविद्रावतादे: संग्रामो मतः ॥

तत्र विस्मरणं स्तम्भः स्वेदः कम्पः स्वलद्रवति: ।

अप्रतिपत्तिर् जडता स्याद् निद्रादर्शनश्रुतिभिः ॥

अनिमिषनयनानिरीक्षणातुणीमभावदयस्तत्र ।

क्रियास्वपाटवं जाड्यं चिन्तोत्कण्ठाभयादिभिः ।

इत्येके ।

उ०-स्थिरत्वात् ।

इतरौ व्यभिचारिणौ बोधयम् ।

जैह्म्यमू ।

कार्योन्मादनादरः ।

अमूज ।

मालिन्यम् ।

प्रयत्ननोति ।

स्फूर्तिततज्जनको ध्यानारम्भयाश्चितवृत्तिविशेष: ।

इत्यर्थः: ।

स्फूर्तिपर्याप्तौ ।

संतोषः-धाष्टर्याभावः ।

चित्तनः संकोचः ।

रागाद् व्रीडा यथा संमोगविशेषे ।

अनवस्थिति ।

अविष्टृत्यकारिता ।

आत्मप्रकाशानम् ।

आत्मगुणप्रकाशनम् ।

लाभानवस्थिति ।

९ क. जैह्म्यजृम्भासितादि० ।

१३ क. पूर्वकायेँपु स्व० ।

२३ क. खरोेगानु० ।

४ क. ताझा० ।

१५ क. द्वदै: अ० ।

६ के. इत्येके ।

७ क. तो इच्छानिवृत्ति: ।

धा० ।

१३२

प्रदीपोद्धोतसमाप्तः—

[ ४ मो उल्लासः ]

गवों विषाद औत्सुक्यं निद्राडपस्मार एव च ।३२।

सुमं प्रबोधोऽमरर्षग्राप्यवहिस्तमथोग्रताम् ।

प्रदी.—गवांडभिजनलाभादण्यैर्नैकश्रयादिर्मेद: ।

सकृलासादृक्षाविनयाद्वादिकृतु मः ॥

प्रारउकार्यसिद्धचादेवोविषाद: सत्वसंक्षय: ।

निःश्वासाच्छ्वासतिपसहैयोन्वेषणादिकृतु मः ॥

कालाक्षमतवमौत्सुक्यं स्म्येच्छारातिसंश्रमै: ।

तत्रोच्छ्वासैंत्वराक्षासहत्वापवेदविग्रमा: ॥

निद्रा व्यापारवैमुल्यमिन्द्रियाणां श्रमादिभि: ।

तत्र जृम्भाडणडाक्षिमीलनोच्छ्वानादय: ॥

आधिश्वासत्यनतदू:लादेरपस्मारस्थाथाविध: ।

मन:क्षेपसत्वपस्मारो ग्रहावेशादिसंभव: ॥ इति केचित् ।

विरोधिभावात्पूर्वेष्य प्रस्मृतितर्विस्मृतिभवेत् ।

घ्यानाज्ज्ञप्रमोहाद्विपरितापादिकृतु सा ॥

स्वप्रो निद्रामुपेतस्य विषयानुमवस्तु य: ।

कोपवैगभयादीनामिमुष्कृतु: स्वप्निकारक: ॥

निद्रापगमहुतुमभ्य: प्रबोधोऽथेतनागम: ।

जृम्भाडणडनयनमीलनाझावलोककृतु ॥

अधिक्तेपापमानादेरमर्षोऽभिनिविष्टता ।

तत्र स्वेदाश्रु:कम्पनत्ररागाझणद्विक्रिया: ॥

लज्जाजड़ोर्विक्रियागोपो डवाहित्यात्मन्योंविक्रिया ।

व्यापारान्तरसज्जत्ववदनानमनादय: ॥

दृष्टेऽडपराधेऽपि मुल्यचौर्यैंश्रणडत्वसुमता ।

अत्र स्वेदाश्रु:कम्पताडनातर्जनादय: ॥

उ०—दैरिति । आदिना स्तव: । सत्वसंक्षय: । उत्साहनाश्र: । आधेश्र्चिति पाठ: ।

मन:क्षेप इति अस्य व्याधितवेन प्राप्रावापि पुनरुपदानं बीमत्समभयानकयोरस्यैव नियमाय ।

इतरो व्याधिस्तु विप्रलम्भादावपि । कचित् चु अपस्मारस्थाने विस्मृति: पाठिता । तां

व्याचष्टे—विरोधिभावादिति । प्रस्मृति: । प्रगता स्मृति: । अभिनिविष्टता ।

१ क निन्द्रा डप* । ख. निद्राविस्मृतिरेव च । न क. स्वप्रं प्रबो* । ख. सुसं द्विबो* । ३ क. सकृतापसहद्रयान्वेषणादृशम् । ४ क. 'सज्वरा' । ५ क. दुष्टे* ।

[ ४ थ० उज्ज्वलम् : ]

काव्यप्रकाश: ४२३

मतिधर्याविस्स्थोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥ ३३ ॥

त्रासश्र्चैव वितर्कश्र्च विकल्पो रदनादिकृत्; ।

त्रयाणामिशादर्मी भावाः समाख्यातास्तु नामतः ॥ ३४ ॥

प्रदी०-भान्तिच्छेदोपदेशाभ्यां शान्तादेशत्वर्धीरमति: ।

स्मेरता वृतिसंतोपौ वहुमानस्तथाऽSस्तमनि ॥

व्याधिय: सौंपतित्वोपेतोपर्यनत्रे वितर्क: ।

प्रसवेदकमपतापाच्च अनुमावतयोदिता: ॥

उत्कण्टाऽहर्षशोकादेहन्मादद्रुविष्टाविवृद्ध: ।

तस्मिन्नस्थानेदितर्गोनिहासास्सितादय: ॥

जीवस्थोद्दमनारम्मो मरणं परिकरीतंतम् ।

संमोहेन्द्रियसंघानिग्रहाविक्षेपणादिकृतू ॥

अंत्र च मरणस्थाने लेङ्‌चिन्तनं पटान्ति । सा च परदुःखप्रहाणेच्छारुपत्वाचित्तवैकुल्यमयाच्छोकांवातिरिच्यत इति तद्रूषणमन्रानुचितमित्येके । अन्ये तु तस्या दूयावीरस्थायितवमित्यत्र तद्रूषणनौचित्यमित्याहुः । न चान्त्र्यत संचारीत्वाद्रूषणं फलवदिति वाच्यम्‌ । स्थाय्यनत्तरसाधारणत्वात्‌ । तेडपि हि कचन संचारीणि । तदुक्तम्‌—

श्रृङ्गारवीरयोर्हासो वीरे क्रोधस्तथा मतः ।

ज्ञाने जुगुप्सा कथिता व्यभिचारिण्या पुनः ॥

इत्यादन्यत्समुल्लेषं स्वयम्‌ भावितबुद्धिभिः ।

गण्जितादेम्नेःक्षोमभ्र्रूसोड्रोत्कम्पितादयः ॥

उज्जो वितर्के सैदहाद्भूशिरोदड्गुलिनर्तनक्‌ ।

उज्जो वितर्क इत्युक्तः पदार्थेनु यथामति ॥ इति केचित्‌ ।

उ०-स्थिरः क्रोधः । अवहित्यं तु टङ्काहार्हर्षाद्याकारगोपनमिति पाठः । चित्तविपुवः । चित्तविभ्रमः । हासासितेति । आसितमवस्थानम्‌ । जीवस्थयोद्दमनारम्म इति । मूल्यमरणस्याऽSलम्बनोच्छेदेन भावत्ययोगादिति भावः । मूर्छादनु मरणमित्यने । सेदहे ऊशिर इति पाठः ।

तत्र ? संमोगश्रृङ्गार आलस्योप्रताजुगुप्सावर्ज्यः: सरे्यं व्यभिचारिणो बोध्याः । विप्रलम्भे तु आलस्यभ्यानिनिवेदश्रमश्रृङ्कानिद्रौत्सुक्याद्रसुस्वविवोधोनमदजाडचासूया:१२ हास्येडवहित्थालस्यनिद्राप्रबोधासूया ।१ करणे मोहनिवेददैन्यजाडचविषादधर्मापस्मारोन्मा-

१ क. 'कान्त मिद्यते । २ क. 'त्रास उत्क' । ३ क. 'देहो भ्रूषि' । ४ ग. 'धृ: । चित्त' ।

५ क. 'ठ: । अमडूगले' ।

५७२.

प्रदीपोध्योतस्मेतः — [ ४ च० उल्लासः ]

निर्वेदस्यामङ्गलप्रायस्य प्रथममनुपादेयत्वेऽप्युपादानं व्यभिचारित्वेऽपि स्थितौँयिताभिधानार्थम् । तेन

निर्वेदस्थायिभाँवोडस्ति शान्तेऽपि नवमो रसः ।

यथा—

अहो वा हारे वा कुसुमराशौने वा हृदि वा

मणौ वा लोष्ट्रे वा वलवति शिरपौ वा सुहृदि वा ।

तृणे वा हैणे वा मम समदृशो यान्ति दिवसाः

कथितुंण्येडरिये शिव शिव शिवेति प्रलपतः ॥ ४५ ॥

प्रदीपो — निर्वेदस्यामङ्गलप्रायस्य पश्चान्निर्देशयत्वेऽपि प्राङ्निर्देशो मूल्यत्वप्रकाशनेन स्थायी-

त्वप्रतिपादनाय । तेन — निर्वेदो ।

तत्प्रकृतित्कस्वात् । यथा — अहो वा हारे वा ।

उ० — न क्याध्वालस्यस्मृतिवेपभुतमभस्स्वरभेदाश्रृणि ।

श्वलतोद्रतस्वरभेदकम्पाः । ९ वीरे धृतिमतिगवौँगिरर्षह्रोंग्रतारोमाझ्चा । ६ भये स्तम्भ-

स्वेदगद्गदतारोमाझ्चवैवर्ण्यश्रौँडकामोहावेंगदैन्यचापलासपासमारप्रलापमर्छाः । ७ वीभत्से-

पस्मरतिल्याविभिमोहावेंगर्ववैवर्ण्यानी । ८ अद्भुते स्तम्भरोमाझ्चैः स्वेदगद्गदनाश्रुविभ्रमाः । एवं

स्थायिनोऽपि व्यभिचारन्ति । हासः शृङ्गारे वीरे च । रतिर्हास्यशृङ्गारकुरणशान्तेषु । क्रोधो वीरे ।

भयं शोकशृङ्गारयोः । जुगुप्सा भयानके शान्ते च । व्रीडैँमयः सर्वेरसेषु । उत्साहो रौद्रहा-

स्योरिति ।

अमङ्गल्नलोति । सर्वत्र हेतुत्वबुद्धिरूपतया वैराग्यप्रवर्तितया चामङ्गलत्वम् । ईर्ष्योज्ञान्य-

स्यात्त्वात्मप्रायोति । रमान्तरनु गुणत्वमङ्गडलत्वम् । तेषामीहामयानमनोहामयेनानैन

विरोधादित्यन्वये । स्थायित्वेऽपि । तदुक्तम् ।

: स्थायी स्याद्विष्ये द्वेषस्तत्त्वज्ञानादिवेच्चादि ।

इष्टानिष्टविषयोगासक्तस्तु व्यभिचार्यसौ ॥ इति ।

अहाविति । अहिः सर्पः । हारो मुक्ताहारः । हृदत् शिलाः । लोष्ट्रं मृतवण्ठः । हैणं

खीसमूहः । अहिहाराद्योः समा, उपादेयत्वानुपादेयत्वाभ्यामेनोदासीनां वैषम्य्यरहितां हृद्

दर्शितव्यम् । जगतो मिथ्यात्वेन रागद्वेष्योरमावात् । अहिरिव हारोडपि हेयः न तुपादेय

१ ग. 'चित्स्वभि' । २ क. ख. 'भावाल्यः झा' । ग. 'भावोऽत्र झा' । ३ क. ख. ग. यान्तु ।

४ क. ग. 'तुणयार' । ५ ख. 'च्यग' । ६ ग.'उत्साहविस्मयौ । ' ग. 'नेनावि' ।

[ ४ च० उज्जासः ] काव्यप्रकाशः । ३२५

प्रदी०—हैनं क्षेममूर्हः । वाचांलाघवम्यां क्रियेंद्रैःश्रः कुल्येनाः घोल्मे । अथ वदनस्निन्—ज्ञान्नो नाम रसस्तावदनुभवमिद्धतया दुरपह्नवः । न चैनस्म न्वार्थी निन्द्यंदे गुज्यते । नम्य विपये-त्वहंप्रत्ययेन हपत्वा दातुमाक्मा ननु हपपवादः । ज्ञाननश्र निन्विलक्षिमपसिहरुडलिन्म च-विश्रमाननदप्रादुर्भोंवमयत्वानुभवान् । तदुक्तं—

यच्च कामसुरं लोके यच्च दितियं महत्मुगुम् । तृप्णाक्षयसुसुख्वैते नाहनः पोड़रां कलाम् ॥ इह्वादि ।

अत एव ‘सर्ववीच्यत्तृप्तिरेविरामोडस्य स्यायों हेतुने निगमनम् । अभ्यासम्य स्थादित्यंयो-गात् । तैस्माच्छमोडस्य स्थायी । निन्देरदर्थेनु हृदिर्गदः।। = च उ०—इति । शान्तस्योपदेशकोटेरभावादित्यनमये ! काचिद्रंध्ये मेध्ये वा । प्रलपत-प्रयोजनाभावाच्छवशब्दोचारणस्म्यापे प्रलापकृतःवेन तद्रथ्यपुद्रेष्णचोदाननं । दिवसा यान्ति तत्यर्थः । यान्तीति पाढ़े जीवनमुक्तेन विद्वदमानाया: स्वाद्रष्म यथा: परामर्शीं वेध्यः । वस्तुतो यान्तिर्वति पाढ़ोडयुक्त एव । ताहशादिगनमने रते: मन्त्रियमानत्वेन तत्पयाभाव-ध्वनित्यापत्ते । अथ क्राचिदित्यनेनोच्ये मेध्ये वेल्यथंकत शान्तपरिपोषसंभवे पुण्यारणय इत्यधिकं प्रतिकूलं चेल्याहुः। अथ मिथ्यात्वेन परिभाव्यमानं जगद्वालम्बनमू । तपोनादु-दीपनम् । आहिहाराद्यो: समदर्शनमनुभावः । मनिहृतिहर्षो: संच रिर्णः ।

द्र्योस्तुल्यतेति । अनुपादेयत्वेन सा बोध्या । विषयेप्सितनि । स्वस्मिन्स्वाति-रिक्ते च । अलंप्रत्ययः । हेयत्वप्रत्यच: । आत्मावममाननम् । देहाद्याच्छिन्न आत्मानि तुच्छत्वबुद्धिः । तथाच सुरुरहपत्वाभावान्न तत्स्थायिकस्य रसत्वमिति भावः । शोकवत्समाधानादिं चिन्त्यम् । निरीहा । निम्तृप्णता । स्वात्मेति स्वात्म-विश्रमजं सुखमित्यर्थः । वस्तुतो रतयादिमुपजीवल्य हृदोदरिव तत्स्वज्ञानजनिन्देमुज्झिय शमादिप्रवृत्तेः स एव स्थायी न शमः । न च कवि-चिच्छम इति मुन्युयत्ति-विरोधः । शम्यते यत इति व्युत्पत्त्या तस्य निवेदें परत्वाद् । तृप्णायाः क्षयो यत इति व्युत्पत्त्या तृप्णाक्षयोडपि निवेदें एव । अत एवंकोनपच्याश्राद्धावा इति मुन्युयक्तिः: संगच्छते । अष्टा स्थायीनोडिष्टा सात्विकोद्रिच्चैमिचारिण इत्येव पणित्या हि तस्मै । शमस्म्यापि भावत्वे त्वांचिक्यापत्तिरित्याहुः । यतु मिध्यात्वेनाग्रहोतिमिझ्यावासनास्थायिक-सांसारिकभोगजनकधर्मोधर्मोल्मनविमावक: पुत्रादिस्न्नाद्दुपोदेत्तुदुचदनुभावक: पागुत्ता

९ क. 'विश्रामा' । ९२ क. 'तु' । यदु° । ३ क. तथाच शमो° । ४ क. 'मु' । यान्तीति पाठः । जीव° । ५ क. 'शोंडन । यान्तितु पाठो्डयुक्त । ६ ग. 'नेन था' । ७ क. 'णः' । विपये° । ८ क. 'हुः' । स्थायी° ।

रतिदेवादिविषया व्यभिचारी तथाडङ्गितः ॥ ३५ ॥

आदिशब्दान्मुनिगुरुनृपुत्रादिविषया । कान्तादिविषयां तु व्यक्ता शृङ्गारः ।

उदाहरणं—

कण्ठकोणविनिविष्टमीष ते कालकूटमपि मे महामृतम् ।

अभ्युपात्तममृतं भवदृशुं मेन्दत्रात्ति यदिं मे न रोचते ॥ ४६ ॥

प्रदीप:-सर्वद्रव्यैःपद्यलक्ष्यकचमध्यमभुजं पिबति । स किं रूपः । रत्यादीनां रसरूपत्वात् ।

व्यभिचारिणां रसाङ्गतानियमेन प्राधान्यानाभावात् । सान्विकानामन्यदृशचमत्कारादित्यत आहे—रातिदेवादिविषया ।

तथा चार्थे । रतिरिति स्थायिभावोपलक्षणम् । देवादिविषयेयत्यप्यप्राप्तरसावस्योपलक्षणम् ।

क्षणमप् । तेन देवादिविषया सर्वा कान्तादिविषयाडङ्गपुष्टा रतिहींसाद्यश्रृङ्गारप्राप्तरसावस्था:

प्राधान्यान् व्यभिचारिणो व्यभिचारी च भाव इत्यवयवातव्ययम् । यदुक्तम्—

रत्यादिश्वेविरङ्कः: स्थादेवादिविपयोऽड्गत्वा ।

अन्याड्गभावभावा स्यात् तदा स्थायिशब्दभाक् ॥ इति ।

तदेतदाह वृत्तिकार:-कान्तादिविषया तु व्यक्ता शृङ्गारः ।

तत्र देवविषया रतिरित्यादि—कण्ठकोणः ।

उ० -श्रृङ्गारस्थायिव्यभिचारकः: संसाररसाङ्ग्योऽपि दुरपहव इति । तथा । पूर्वोक्तमुनिवचनविरोधात् । तत्पधानकालस्य स्वभावोक्तचञ्चलकान्तरतमर्वीऽड्कावृत्यवाचेत्याहुः ।

तथाचार्थ इति । सूत्रस्थस्थायिभावडङ्गत्वार्थ इत्यर्थे: । स्थायिभावोपलक्षणमिति ।

देवादिविषयेयत्यप्यप्राप्तरसावस्योपलक्षणं बोध्यम् । उक्तेति । प्राधान्यान् विभावादिमि:

पुष्टेत्यर्थ: । तेनाङ्गमूत्याया अनुमावादिमिरभिपुष्टयााश्र न रसत्कम् । किं तु भावत्वमेवेति

भाव: । यत्र पुनरभुवाव्यभिचारिणौ न निवद्धौ तथा डङ्गप इत्युक्तं प्राक् ।

कण्ठकोण इति । कण्ठस्य कोण एकदेशः: । विनिविष्टम् । गलितभेदप्रतीति इथा तथा

सकद्रह कालकूटमपि विषमपि मे मम महामृतम् । उपस्थितमपि मृत्युमध्यमृतं चन्द्र ।

कालकूटं यदि भवदृशो मे दर्शन वर्त्ततेद्भमाते तदा मह्यं न रोचते । अन्यस्य यथा

तथा भवतु मम तु न रुचिविषय इत्यर्थे । महादेव आलम्बनम् । ईश्वरपदप्राप्तिपाच्चाल्या-

हतेत्यर्थमुद्दीपनम् । 'स्तवोडनुभाव: । वृत्तिमहात्म्यस्मरणादय: संचारिण: । अतैतैरनुमि-

तस्तावकरतीनां सामानिकानां तैरेव विभावादिमिरव्यक्तिता रतिमीव एवं बोध्यम् । न

चास्य: कुतो न रसत्कम् । मुने: स्वातन्त्रेच्छत्वात् । फलवल्कलप्त्यसामग्रीवैलक्षण्येन

सह्दयै:संवादेन चोत्कटतननदंशाप्रकाशाच्च ।

भ क ' रणे यथा । २ ख 'प्युद्भुतं० । ३ क ग 'दि रोचते न मे० । ४ ग 'त्वाद्रवका' ।

७ च० उल्लासः काव्यप्रकाशः

हरनययं संदध्ने हेतुरेप्टः शुभदस्य पूर्वोच्यरितेस्तु कृतं शुभेः ।

कारिकाभांवृदृदृशोर्नयन्ति कान्तिं नितम्बिनीयेडिति येजयन्तीम् ।

एवमन्यदप्युरुरुदाहयेमे तत्राऽऽख्यातव्यभिचारिणी यथा—

जाने कोपपराड्मुखी दयितमा ममसेडघ हृद्रा मया

मां मो संस्पृश पारिजातेन रुदती गन्तुं प्रवृत्ता पुरः ।

नो यावत्परिरम्भ्य चाटुशतकैराश्वास्यताम् प्रियं

भ्रातस्तावदयं घटेन विधिना नित्यादृगन्त्रीकृतः ॥ ४८ ॥

अत्र दीधिं मत्प्रतीया ।

प्रदीपो-मुनिविपया यथा—हरनयगं० ।

एवमप्राप्तपरिरोषा पुत्रादिविपया गता: स्याङ्गयनननं चडुष्प्रहणहायेम !

व्यभिचारी प्राधान्येन वर्णनेऽपि मथा—जाने कोपपराइमुखी० ।

उ०-हरतीनि । नारदं प्राति श्रीकृष्णोऽक्तिरियम् ।

दर्शनेन कृतं । नटद्वद्वीयस्य यस्य कस्यापि तथागतानुविष्टं किं पुनर्भवेत् इति धोरणीयियं भवति ।

शरीरभावानू । प्राणिनाम् । योग्यतया । दुरदृष्टराहिन्युभावड्यादिमस्वलुपासु । व्यनक्ति । प्रकटं करोति ।

संप्रति उत्पद्यमानं जातं च अवं हरति । नेहशुमात्रभावःस्तद्वालापादिशुत्रभस्त्वाच्च

तद्योग्यता|वननम् । एतद्यन आगमिष्यत् । शुभम्य हेतुः । संपादकम् । तत्प्रचादड्वारा बोधयम् ।

पूर्वमाचरितेः पूर्वजन्माज्जितेः शुभमे: सुचिरितेः कृतं जानितम् । सूचकृतं चादयो-

जैनकृतयाडन्यस्य जन्यतया ।

जान इति । काश्चित्स्वामितं प्रत्याह । कोपपराइवलितवदना प्रियतमां माँ ममदृशेऽति

पाणिना हस्तेन ज्ञापयितवेत्यर्थे । कोपे भापणस्यापि त्यागात् । रुदती गोदनं कुर्वती पुरोडये

गन्तुं प्रवृत्ता । ईदृशी अच स्वप्ने दृष्टा । एतावत्कालं तु तत्रापि दर्शानभावः । स्वप्न-

भाव एव वा । तनस्तद्वस्त्वस्यां तामलिकृत्य प्रियवैकथ्यनैर्यान्तवृदहसस्यापि तावच्छलेन

वच्यशेन विधिना दैवेन निद्रादृगन्त्रस्तताहेतिः । कृदृ इति जाने निश्रिनोमी । जाने शठेत्यनेन

निर्णीतापकारितवेनासूचकपुः । तदुपकं तदृइर्जननम् । शठत्वो|किरनुभावः नो यावदिति

लोकोक्ति: । अद्ययानामनेकार्थत्व.द्वितरकें वा । ननु नैयिकालङ्कारननस्य तत्कोऽपेदृपी-

तस्य स्वप्रादिदृश्यचनानुभावितस्य विप्रलम्भस्य सस्वादध्वनितवैमेव स्यादत आह—

१ गा. न्यदुदा° । २ क. ख. ग. मु° व्युङ्ङि° । ३ क. मा मा सं° । ४ क. रिद्रा: कृ° ।

५ क. मां ।

१२८

प्रदीपोत्तरसमेतः— [ ८ चो उल्लासः ]

तदारामासा अनौचित्यप्रवर्तिता: ।

तदारामासा रसाभासा भावाभासासाथ । तत्र रसाभासो यथास—

स्तुमः कं वामाक्षि रषणापि चिना यं न रंपसे विटेनै कः प्राणान्नरणमरवमुके यं मृगयसे ॥

सुलक्छे को जातः शशिमुखि यमालिङ्गसि वला-

तपःश्रीः कस्यैव मदननगरी ध्यायासि तु यम् ॥ ४९ ॥

— प्रदीप०—अत्र विधिे नत्समूया प्राधान्येन प्रतीयेते । यथा वा मम—विधातुः किं वाच्यमि-

त्यादि ।

तदारामासा० ।

अनौचित्येन प्रकर्षेेरोचीनां रूपेणेत्यर्थः । तच्चैकाश्रयतवे तिर्यंगादिविषयतां वा बहु-

विषयत्वे व्यमिचारिणामभावासाक्ततां वा दृष्टलयम् । एकविषया रतिरेव नेति तु प्रलापः।

वन्दीकृत्य नृपद्वृत्तिमित्यादिबुधाहारविच्छिममाणत्वात् ।

रसाभासो यथा— स्तुमः कं० ।

— उ०—असूयाप्राधान्येनैवति । पानकरस उद्दामरीचादिरूपयत्किचिद्रल्स्येव विधिवि-

षयाया: शठपदनस्यैव असूयाया: पुरःस्फूर्तिकविन शठोक्तिरूपानुभाव्यडयतवकृत-

चारह्वेनाडडपातात् प्राधान्यामिति भावः । पर्येन्ते तु रसस्यैव तत्वम् । मध्यमवलडस्य-

मादायैव ध्वनितवादिर्हावस्थितेरिति वोध्यम् । तत्त्वदेन रसभावव्यो: परामर्शो न तु सन्नि-

हितत्वेन भावस्यैवेह—रसाभासा इति । अनौचित्यं च सद्द्हृद्यनुबहारतो ज्ञेयम् ।

यत्त तेशामनुचितामिति धीः । तदुक्तम—

उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपत्नीसङ्गतां च ।

बहुना यकविषयतां रहों तथादनुयान्निर्षायाम् ॥

आभा रत्नं कयितंत तथैव तिर्यंगादिविषयतायाम् ॥ इति ।

आभासादन्तां नेति । वार्तावदर्थः । एवं वीरादीनामपि गुरूदिविषयत्व

आभासत्वं दृश्यम् ।

स्तुम इति । वाम सुन्दरम् । जितेन्द्रियश्रियां वशीकरणात् । रणे एवं मेलनं योगः।

त्वक्तुरुकण्ठे न्वेषणारूपस्वर्धीफलकत्वात् । तन्मुखे कः प्राणान्निलेमे दत्तवान् । अर्थोज्जनमान्तरे ।

सुलक्छे जीवादियुक्तलक्षे । अत्र शृङ्गिमुखरीत्यनेनाङ्कितापरित्यागस्य युक्तता ध्वन्यते । तपःसं-

पच्चैव राज्यलाभ इत्यादि—मदननगरीति । अत्र स्थितस्यैव मदनस्य प्रभुत्वात् । तपःश्रीः। तपो-

नन्या श्रीः । स्वक्तरत्नकःयानरूषा । नगरीत्वेनानेकविषयमदनाश्रयत्वमूचनम् । तस्याऽनेक—

१ श्लो० 'गरी घ्या' । २ क० 'ते' । नग० ।

[ ४ था० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः ६२९

अत्रानेककामुकविषयमभिलापं तस्म्या: स्नुम इत्याद्यगुनं तद्रुढ्यापारं दानं व्यनक्ति । भावाभासो यथा—

राकासुधाकरमुखी तरलद्युतांकुशा सरमेरयौवनतरीड़ितविच्छ्रमास्या !

तत्किं करोऽि² विदधे कथमत्र मेधया

तत्स्वींकृतिद्यति करे इवाभ्युपाय: ॥ ५० ॥

पथी ०—अत्र वह्नु व्याभापारोपानेयेन वह्नुविपया वह्नुकृत्यंते । नवन्त्र व्याभारास्य वह्नुतिपयत्वमिसिद्धम् । एकत्र तु नाद:स्नक्लव्यामसंसक्त:न । यतु—‘अनेकर्मपदोपादानमनेकविषयत्वं क्रियां वा प्रकटयति’ इति परमतम् , ‘तत्रैकमेव कर्मपदमुपाददीत’ इति नतुचछ्यम् । स्मुमा दिलेभ इत्यादीनां भिन्नवाक्यस्थ्या-,

नामेकविभक्त्यन्तपदोपस्थापितेनानन्वये तदन्वयिनोऽङ्गडिक्रियं,पि कं क इत्यादिप्रसङ्गेऽप-

रुपस्थापने मिन्नकर्मपदैरेकवाक्यस्थापनार्हेणान । अत्र ह्नूम:—तदवच्छेदे न

व्यापारस्यैकाविषयत्वं लभ्यते । एवमेकत्र भेदाभेदयडवगनेनापि तद्वानुगम्यते ।

बहुपदमनेकपरं वा ।

भावाभासो यथा—राकासुधाकर० ।

उ०—श्रयस्वभावत्वात् । तादर्थ्यात् । तादृशाननुकेनर्थ:। भिन्नवाक्यस्थानोंमिति ।

मिन्नत्वं विरहोक्तिसङ्गम् । तत्र करोमि²कर्मणोऽनङ्गतत्स्वेन बोधकम् । अनन्वय इति मते: क्य-

हणेड्वेति । तदन्वयिनोऽर्थ:। एकक्रियान्वयिनेल्वर्थ:। अभिन्नस्यापिति । अपिंडत्न-

कम: । कं क इत्यादिप्रसङ्गेरेकयोपर्यनेड्गीतव्यर्थ:। अनन्वयापि तदैवेति । इदमुपलक्षणं

मदनगरीतवेना०ने०कसंचारप्रीयतया वामनेनापि तत्स्वम् । किं च दर्र्तमानरमणं,नैवपणालिखन-

ध्यानरुपध्यापारां नै०कस्मिन्सं भव:। अत्र वलाद लिङ्गनुगम्याङ्गमनिष्टच्वेनापि रतेरा

भासत्वं बोधच्यम् । अनौचित्यप्रतीतेऽपि०डसमालोकिजम: अत एव पाण्डेवपुत्रौपदा

रतिरन्ने तथा । स्वकान्तायामपि शोकादश्रु द्रव्यां रतिदर्शनं तथा । प्रेक्षेत्या:ने तिष्ठ-

भयानकस्य मित्रे कापि गत इत्यादि त्रियङ्गविच्छिद्रक्रमस्य न न तत्स्वमिति वोच्यते ।

रसानौचित्यस्य रसावगमोत्तरमेवास्मादभावप्राप्त प्रयोजकत्व न व,तुच्यत्कारानौ,चिंस्यव् ।

द्रमभङ्गे हेतुति बोध्यम् । अत्र सामान्यीकरणाप्रायेन सामान्जिकस्य वर्णनीयमपि माधु-

त्सामाजिकनिष्ठतरस्य भावस्य वोधयम् ।

राकेति । सीतामुद्रिश्र रावणोक्ति:। पूणचन्द्र द्रदना चक्षुर्लद्वार्च्चननं इप्सितकाशि-

तनवयौवनन तरङ्किते: पूर्वपुणे णोत्तरताररम्भातरङ्गा यिनि श्रद्भिरम्यु काळी । विभ्रमाभ्येति

पाठे विभ्रमयुक्तमुखीत्यर्थ:। दर्शना डिक्रेणं मुसनादिगतप्रकप,विभ्र:वनम् । तत्स्समात अनुचै-

क्षणीयगुणवस्तात । किं करोमी तल्भाय किंमच्चरामीलित्यर्थ:। न च मैत्री कार्यतद्न्रा डडँ —

१ क. ग. 'युचितं' । ३ क. 'क्षोभ स तस्मा'० । ३ क. 'मि कथमन्र तनोऽसि में' । ४ क. 'चिन्त्योडकिमि'० ।

१३० प्रदीपोयोतसमेतः [ ४ च० उल्लासः ]

अत्र चिन्ता, अनौचित्यप्रवृत्तिता । एवमन्येडप्युदाहार्योः ।

भावस्य शान्तिरुदयः संधि: शाबलतां तथा ॥ ३६ ॥

क्रमेणोदाहरजानि—

तत्र सान्द्रविलेपनस्तनैयुगश्लेषपुंस्त्राड्कनतं किं वक्षःशरणानतिच्युतिरकरव्याजेन गोपौंगयिते ।

इत्युत्तं क तदित्युदीयः सहसा तत्संप्रहार्षु मया संक्षिप्तग्र रमसेन तत्सुखवशात्तन्वां च तद्विस्मृतमस्तु ॥ ५१ ॥

प्रदी० -अत्र रतेर्योगिभचारिभूता चिन्ता अनौचित्यप्रवर्तिता । नायिकायाः अनुरक्ततया रतेरनुरक्तत्वेन तद्व्यभिचारिणोऽरिडपि तथात्वात् । एवमन्येडप्युदाहार्योः ।

भावशान्त्यादिरक्रम इत्यत्र भावशान्त्यादिप्रतीपाद्यमाह—भावस्य० ।

संधीरे ककालमेव तु लयकस्योरस्वादः । शाबलता तु कालमेदेन निरन्तरतया पूर्व-

पूर्वोंपबृंहणनाम् । न च भावस्य शाबलतायाः शान्त्युदयाभ्यामविरोधः । शान्तेरुदयस्यैव ध्वैकस्याड्डसद्वादे तद्वेदद्वयोपगमात् ।

तत्र भावस्य शान्तिरद्यथा—तस्या सान्द्र० ।

उ० -विधदे कथयति । मैत्रींकरणे न काचिद्धपाय इत्यर्थः । एवं मति तथा तस्म स्वीकृतित्वमायिमिति बुद्धिविषयीकरणम् । तस्य व्यतिकरे सेबन्धे क इवोपायो न कोऽपि ।

तस्याः मैत्रींकथं करोमीत्युक्लया मेध्यभावाल्लामदनौचित्यप्रवर्तिता चिन्तों । एवं तत्स्वीकृत्य कृतेऽरिषोडटिकरोडभावः ।

तदाह—नायिकायाः इति । अन्येडप्येति ।

रसान्तराभासा भावान्तराभासाश्चेत्यर्थः ।

भावस्योदयः । जातावेकवचनम् । अत्र यद्यापि शान्तेःमोंवान्तरोदय एव चमत्कारि।

त्वम् । उदयस्य च शान्तिपूर्वकत्व एव चमत्कारित्वम् । अत एव भावान्तरावोदयः पृथङ्गृहीतः । एवं चैतद्द्वयेऽपि शाबलताड्डसङ्की तया डपि तदसुभावाद्यनुपादानाद्द्वा-

ध्यातस्ताच न सा । पूर्वपूर्वोंपबृंहणैः परोदयस्याड्डसङ्की श्चागत्व एव तत्स्वीकरणात् । तदेवाड्डह-

न च भावस्येत्यादिना । एवं शान्त्युदयावुपतिकालाविच्छेदावेव चमत्कारिणाविति बोधयम् ।

स्थायिनां त्वेवते न संभवन्न्ति । तेषां सन्ततमविच्छेदात् ।

तस्या इति । अमूयातिश्रयाल्लाआमानिन्देशा । निविडेश्लेषणडिलेपनयुतस्तनततस्य तत्पर्यैन्नत-

सपत्न्या: । कथयतो दृष्टान्तनयकस्यैवमुक्तिः । तस्या: ९ क. ख. 'नततदप्' २ ग. गोपाडयसे । ३ क. 'तत्स्याश्र् त' । ग. 'तत्स्यास्तु त' । ८ क. शहों न । ५ क. 'विषय: ज्ञा' । ६ क. 'स्थै चैक' । ७ क. 'नत्ता तदाहू । ८ ग. 'कस्यैषमु' ।

[ ४ व० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः

९३२

अन्न कोपस्य ।

एकस्मिन्नग्रयने विपक्षरमणीयानामग्रे मुख्यया! सद्यो मानपङिग्रहणलपिनया चाटूक्तिं कुरुच्चया। आवेगादवधीरितः प्रियतमस्नुष्णां सिथनसन्निकषणं मा भूत्सुमृ इवतन्यमन्दविलितग्रामं पुनर्वीक्षत: ॥ ५२ ॥

अग्रौत्सुक्यस्य ।

प्रदी०—अन्न कोपम्य शान्तावेव चमत्काराविश्रामः ! उदयो यथा—एकस्मिन्नग्रयने ० । अग्रौत्सुक्योदयः ।

उ०—समदेशद्य्यात एैव प्रकार: श्लेष: परैरसममत्तेन स्वीयनाघोतकं मुद्राक्षरं यच्छिह्नं तथ्युक्तं वक्रोक्तिरनतेध्वनितकारो नैगनो यण् पौनः पुन्येन वा संत्रनव्यस्तनिर्मषण किं। गोपास्यते गुप्त इति तयोक्ते सति तन् । मुद्राक्षरं मम्प्रमार्थं विलोपयितुं महामःडप्रमोदैनव कततिद्युतोऽपि रमणः तयोः सारडिलिष्णः, आलिङ्गन-नन्द्पारवश्यात् । तन्न्या चेति चकारोऽडलिङ्ङनविस्मृत्योरेकालता । अपि तु पाटेडपि स एवार्थः । कोपस्येति । कोपभावस्येत्यर्थः । शान्तावेवेति । न तु विद्यमानेsपि प्रसादोदये । तदनुभावाङनुहेताविति भावः ।

एकस्मिन्नग्रयने । विपक्षरमणी साप्तनी । तन्नाममात्रग्रहणेडर्थान्नायकेन कुते माति सद्यस्तत्काळमेव मानसि पारिग्रहोद्ङीकरणस्तेन नत्पिनया चाटूक्तिं प्रियतमा नन्या चाटूक्तिं प्रमादातन्नामग्रहणं न तु मे तन्या मामक्तिरिहित्यादिप्रियभापणानि कुर्व-लापि । आवेगात्; कोपादेशात् । अवचारितोद्ङज्ञान: प्रियतमस्नुष्णां स्थित आलाप-रहितः स्थितः । प्रसादज्ञानाय न तु निद्धृतः । तन्न्यं तृष्णादिम्यन्वितक्षणं एव स्वाभास्य सर्वथा डळंभनेन सुत्न इव मा भूदित्यनौत्सुक्येनातिदर्शितचक्रीकृतान्तं दया तथा पुनर्वी-क्षितानन्तरं वीक्षित इत्यर्थः । तत्क्षणादितिपाठेडपि नथैव । कोपपर.डनुमखभङ्ङिप्रिते पाटे कर्मधारयः । अग्रौत्सुक्यस्येति । सुरतविषयम्यमेत्यर्थः: न तु सत्याऽऽपि कोपशान्ते: । तदनुभावानुपादानादिति भावः ।

१ क. ख. 'पराड्मुखगळे' २ क. ख. 'रक्ष्याणां स्फू:' ३ क. 'धे:' 'शान्ती' ४ म. 'ति । न तु ।

१३२ प्रदीपोयोतसमेत— [ ४ श० उज्जासः ]

उतित्कत्स्य तपःपराक्रमनिश्र्चेरभ्यागमादेकतः।

सत्सड्‌ग्रामियता च वीररभोल्फालश्व मां कर्षत: ॥

वैदेहीपारिरम्भ एष च मुहुश्चैलन्यमा,नीलय-

ज्ञानन्दी हरिचन्दनेनदु:शिरा: स्त्रिग्धो रणाद्‌व्यनयत:॥५३॥

अत्राऽऽड्‌डेगहपें: संधि:

कोकिलानां कलकूजन्त्र्वगा: क व तुलं भजोडपि हृद्येत मा।

दोषाणां प्रशमाय नैव श्रुतमहो कान्तं मुखव्र्म् ।।

किं वत्स्यन्र्सदपकल्मपा: कृतधिय: स्वमेधावि सा दुलैषा।

चेत: स्वास्‍थ्यमुपैहि क: खलु युवा धैन्योडधरं धास्यति ॥५४॥

प्रद्र्ओ —संश्र्रयथ्या—उतित्कत्स्य० ।

अत्र पूर्वोक्तौ संग्रामौत्तमक आवेग: । उत्तरार्धेर्हर्ष: । अनयोसतुल्यमेवाऽड्‌डस्वाद: ।

उभौ—उतित्कत्स्यप्येति । परभुरामागमने रामवच एतत् । उतित्कत्स्य रू्यातस्याहंकृत-

तमय चेत्यर्थ: । तपःपराक्रमयोर्निश्र्चे: स्थानमूत्रसैवेद्रास्याम्यंगमादागमनेनेकैकस्यां।

दितिर्न सत्या । परभीषमभ्य परभुरामस्य तस्मै या मिथ्या पेम तत् । वीरस्य ऋभम उत्ताह ।

तस्योत्काल उद्रेक: । वीरोचितोत्साहद्रेक इत्यर्थ: । एतौ द्वावपि मां कर्षत: । अत्र

चक्रादर्‌द्रयं द्र्यो: प्राधान्यमूच्यनाय । अन्योडन्यस्म्यां दिशि एषोडनुभूयमाने विदेहेो।

जनक: स एव विदेह: काम । तदीया यास्तस्यास्तद्विजये सहायत्वात् । तस्या: पारि-

रम्भ आऽऽलेशो मां रुणाद्‌धे च । मुनिपाश्र्वेगमन् प्रतिभट्नातीयत्यर्थ: । चकार: पूर्वोक्त-

तुल्यकालत्वं चूच्यनाय । ननु एकपरिरम्भक्रिययस्य द्वाभ्यां सत्सड्‌ग्रेमवीरोत्साहाभ्यां जन्य-

मानक्रिययस्य तुल्यकालत्वं तस्य तां:भ्यां तुण्यनुपपत्त्यमित्यतसतत्संपादके विशेषणे

आह —मुहुरित्यादि । आभी.लयन् । विषयान्तराल्यावर्त्तयन् । हरिचन्दनेनदुवच्छोदार:

श्र्रीतल: स चासौ स्त्रिग्धश्व प्रेमसंवलितश्र्वात एतद् रुणाद्‌धीति युक्तकम् । स्त्रिग्धेर्न युज्‍धा-

त्रिवेत्तानात् । स्पष्टशे इति पाठान्तरम् । अत्र मुनावत्यादरणीयत्वज्ञानजन्यत्ववर्राविशेष:

पूर्वर्धेगम्य । हर्षानुत्तरार्धेगम्य । अनयोरिति । अत्र परिरम्भकृतहर्ष्पेण सत्सड्‌ग्र-

प्रियतोत्साहोभयकृत्तवोन्दावैगसहुलय इति बोध्‍यम् ।

काकार्थमिति । पुऱुरवस उर्वर्शी प्रनुयुक्कि: । अकाकार्थम््भू । उतमजायां देवक-

न्याामासातिरूपम । कद्र्येन झ.नद्र्वस्य सह.नवस्यांप्रतिपत्ते: । तेनात्यनौचित्यं

९ कं. 'रम्युद्र्द्रना'० । १२ क. 'प बहुरुष्के'० । १३ क. ग. 'यसो: काऽ' । ८ क. काकृत्यं झा' ।

५ क. 'शणासुप्रशान्तये श्र्रु'० । ६ क. श्व. ग. मे । ७ क. 'न्यो धुरं धास्त्य'० । ८ क. 'मादावे'० ।

९ कफ. ख. 'गसने'० । १० क. 'वधे या'० ११ क. 'म्र देव'० ।

[ ४ ख० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः ।

अत्र चित्कं त्सुकचमतिस्मरणाशकु:,दैन्यं धृति तनुचिन्तां नुदललना । भावास्थितातिमुक्ता । उराहता चैं जाने कं पपलाहमुद्रीय द्विती । मुश्रये रसेडपि तेडपिरुवं प्राप्तनुवन्ति चमूच्चकानन ।

ते भावशान्त्यादयः । आर्जवद्वें राज सुगतनिसर्गन. सभूःचरन ।

प्रदी ।-अत्र काव्यं,मित्यादौ । वितर्कः, भुयोऽपीन्वैनिमुन नु, द्वैप गा.मिति मति:, कोपडपौते स्मृतिं:, कि वक्ष्यन्तीं तेऽ शङ्का, स्मरुडपुं. न तन्मुखं, च : स्वस्थ्यमिति धृति:, कः स्वलति चिन्तां रपुष्टं पयुंते,परमर्दैन प्राणीयमानं. शवलतां चमत्कारंरपमि: ।

ननु भावस्य शान्त्यादिरवस्थातिरपि प्रकार: संभवन्त्येव ; तत्कथम् नोक्त इनि चेत् । भावोऽस्त्येव तदुके: । । मावस्थितेभां.भिवान्वान् ।

ननु व्यभिचारिस्थले नियमतो मूलस्य रसम्यावस्थापनं तत्कथम् भावे.द.हरणमेनत् । कर्यं डा भावध्वनितवम् । रसाङ्कलतेन तपां गुणीभादिन्द्रियं अस्ति-- मुखडे रसे. ।

ते भावशान्त्यादयः । कदाचन । यैंदा त एवं.दितनेन विरिक्रयनेते । विवहतनप्रभृतरां- जानुगम्यमानभृत्यवत् ।

उ०--व्यज्यते । अत्र शान्तसंचारिवितर्कावर्गमः । अत्र न साधारक्षण इत्यनुचिततमं भुयोऽ- पीतादिव्यङ्गचेन शृङ्गारसंचार्यौं.त्सुयेन शान्तमंचार्यारिवितर्क.व धानम् । एवंग्रेडपि संग- मनीयम् । आपना संशावनौकटचटयम् । श्रुंन शाङ्काश्रवणम् । द्वैप: प्रमादादय: । प्रधाम आत्यान्तिकनाशः । इतो माति: । कोपेडपौत्यादित: स्मृतिं: । कान्तम् । अर्थात्तमस्याः ।

कृते सद्दशारे धीर्यें तै . पण्डितता अपकलमपास्तरस्कृतपपकर्मणः । इन: शङ्का । स्वम्रेडपि अदृष्टश्रुता पूर्वपक्षेडपि । इतोडभिमताप्राप्तिप्रकुरुदैनस्य । चेत इत्यतो ध्यातः । क इत्यादितश्चिन्ता । धन्यः, नाहिमेव मन्दमागः । धास्यति पाम्यति । वितर्कमितिश- डाखृतीनां शान्तसंचारिरिता । इतरेपां शृङ्गारसंचारिरिता । शवलतांतान् । अत्र पार्नितक- चिन्तया शान्तोपमर्दैन शृङ्गारस्य विश्रान्ति: । सा च शत्रुबिनिर्गपूरराउग्लाम इव प्रक- ष्णिदानम् । भावाभिन्नत्वादिति । प्रशमाद्यावस्थाच्चोभयङ्करहितों भाव एव भावमिते- रिति भावः !

व्यभिचारिस्थल डात । प्राथान्नेयन व्यज्यतितव्यभिचारंक इत्यर्थे: । रसाङ्कलतेन तपां गुणीभादिन्द्रियं तपेन । एवं भावशान्त्यादेरपि रसानुभावत्वेन तदङ्कलतं चो.ल्मुम् । भावशान्त्यादेश डति हृदृः । आर्जि- त्वेन । प्राधान्येन । विवक्ष्यन्त इति । एंव च यत्र विमावादित्यक्तस्स्थाय्यंशोद्द्रेककृत आ- स्वादस्तत्र रसङ्खानितवम् । यत्र स्वानुप्रावद्यक्तक्यमिचार्यौद्द्रेककृतनन्तर भावादिद्वनितवम् ।

यत्र व्यङ्गचौ.मुतमपि व्यभिचारिणमपेक्ष्य विभावानुमावे.द्रेककृतसनन्तर वस्त्वलङ्कारत्वानित्य- १ क. खलु न. °न्तालाम् । भा° । २ क. °नित्यो.क्ता । ग. °तिलका । ३ ख. ग. च । मु° । ४ ख. त्वं च रा° । ५ क. यदैव । ६ ग. मा: । सूयो° । ९ गा. °धारिक ।

१३८

प्रदीपोद्योतसमेतः— [ ८ च० उल्लासः ]

अनुस्वानाभसंलक्ष्य क्रमभङ्गच्युतिरस्तु यः ॥ ३७ ॥

शब्दार्थोऽभयशक्त्युत्थासिद्धा स कथितो ध्वानः ।

शब्दशक्तिमूलातुरणनरूपव्यङ्ग्योऽर्थशक्तिमूलातुरणनरूपव्यङ्ग्यश्च श्रेयते त्रिविधः । तत्र

अलङ्कारोदथ वस्त्वेव शब्दार्थान्योन्यभासते ॥ ३८ ॥

प्रधानत्वेन स जेयः शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा ।

प्रदी०—एवमसंलक्ष्यक्रमभङ्ग्यचमप्रभेदानाह—अनुस्वानाभ०। घण्टायां हन्यमानायां मूल्यरत्नदानंतरं यथा क्षोदीनांभरुदनुरणनरूपः शब्दः प्रतीये

तद्धत्संलक्ष्यक्रमया व्यङ्ग्यत्वस्य स्थितियत्तथ सः । शब्दश्रार्थश्रोभयं चैति द्वन्द्रम् । तेन शब्द-

शक्तिमूलत्वचः, अर्थशक्तिमूलव्यचः, उभयशक्तिमूलव्यचश्च्रोति त्रिविधोऽर्थः ।

शब्दशक्तिमूलत्वं चैतदेव यत्तेनैव शब्देन तदर्थप्रतीतिनेतु पर्य्यायान्तरेणापि ।

एतदैपरीत्यं चार्थशक्तिमूलत्वम् । न त्वभिधया तत्प्रतीतिरिति । एतेन अभिधाया यत्न न

नियमनं तत्रैष भेदो दृश्यते ।। तत्रियमने तु नाभिधामूलत्वम् । किंतु व्यङ्ग्येनाभिधानमूलत्वमेव

'भद्रानन'-इति्वद्रवेत् । इति यत्केनचिदुक्तं तदडडयम् । भद्रान्तम्:-इत्यादेरक्षित-

द्देतत्वेनैष्टत्वात् । अन्यथा तस्य सर्वभेदबहिरभावात्ते । किं च प्रयमोदाहरणे प्रकारणि-

काप्रकरणिकयोरिति व्याख्यानेन, द्वितीयेऽभिधीयनेन, तृतीयेऽडभिधीयनेन प्रकारणस्याभि-

धाननियामकस्यैव स्पष्टत्वात्तेषामुदाहरणत्वं विरुध्येत । तस्माद्यथोक्तमेव न्याय्यम् ।

तेषु मध्ये—अलङ्कारोदथो ।

उ०—अत्रैति भावः । रससंप्रकेनोदोदितस्य भावशान्त्यादेरपातत एव चमत्कारित्वम् ।

पर्यन्ते तु रसाश्रयोति वोधयम् । यथा हस्त्यादिभिरलंकृतो मृत्य आपाततः प्रेक्षणीय-मुत्फृदितविस्मयोपोडि दृष्टे राजन्येवमनुग्राहकोडये राजा यदुपकरणीभूय मृत्यं विवाह-

यतीति राजोत्सर्प एव पर्यवसानमिति दिक् ।

संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्योऽर्थी । व्यङ्ग्यकेन सह संलक्ष्यः क्रमो यस तादृशवयङ्ग्यचकस्य-

त्यर्थः । अनुस्वानाभः । प्रतिध्वनिसदृशः । शब्दाधैरोकेल्यकचस्यापरल्यकचत्वनि-

यमादाह—‘शब्दशक्तिमूलत्वं चोति । अवच्छेदकभेदेनोभयान्वयालव्यतिरेकानुविधीयत्स्व-

दुमयसंनिधिसंवलने तूभयशक्तिमूलत्वं दृश्यते । अलङ्कारोदयेऽति । अयेति विकल्पे ।

१ क० ग० त्रिधा । २ क० 'डुइयमेदाह । ३ क० 'डुइस्यो । ४ क० 'ज्ञानमू० । ५ क० 'स्य

स्वात्ते० । ६ क० ज्यायः । तै० ७ क० 'धाने तूभ० ।

[ ४ थ० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः १३४

वस्त्ववेयत्प्रनलङ्कारं वस्तुमात्रं । आग्रां यथा---

उल्लास्य कालकरवालपदाहमुचाहं देवन येन जगटोंजिनगर्जिनेन । निर्वॉपितः सकल एव रपे रिपूणां धाराजलैः क्षितिजगति उज्ज्वलितः प्रतापः ॥'५॥

अत्र वाक्यस्यासंवद्धार्थीभिधीयाचकं मा प्रसादर्शीर्दित्यप्राकरणिकप्राकार- णिक्रियोर्लुपमानोपमेयभावः कल्पनीय इत्यन्रोपमालङ्कारेो व्यङ्ग्यचः ।

प्रदीपो-शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपवच्यचो ध्विया । अलङ्कृतस्यालङ्कृतत्वमद्मात्रस्य वा प्राधान्येन प्रकारादित्यये: ।

तत्राद्दयो यथा---उल्लास्य कालकरवालो । कालो वैरसिंहरो यः करवालः स एव महादंस्तु धाराजले वहतीनि महाम्नुवाह । । यद्वा मह डैत्सवः स एवाम्बु तद्वाहः । गर्जितं दिहनादः । अत्र करवालमुत्तास्य एतद्वनमात्रे वक्तव्ये यदेतद्वाराहालद्रप्रकार- णिकेकिन्द्रवैरिवाहादिमिः प्रकारणिकैर्नां राजकरवालादीनां-पमानोपमेयभावः कवेस्तात्प- र्यमित्युपमालङ्कारो व्यङ्ग्यचः । स च शब्दशक्तिमूलः । पर्यायान्तरण भूपादिना तद्भं- पस्यतां तद्प्रतीते: । एवंम्रेडड्यूप्यम् ।

उ०-वस्तुत्वस्य केवलान्वयित्वादाह---अनलङ्कृतेति । गुणीभूतव्यङ्गचचारणायैवास- ह्य---प्राधान्येनेति ।

ह—प्राधान्येनेति ।

उल्लास्येति । अत्र वाच्यपक्षे येन प्रकृतंतेन देवन राज्ञा जरठं कटोरमूर्ज्जितं बलवत्। गर्जितं सिंहनादो यस्य तथाविधेन कालो वैरसिंहरता यः करवालः खड्गानुग्र यनमहद्भु- धाराजलं तमस्य वाहःः प्रससर्पं तदुल्लाग्य तौौक्शिकरणेनाधि कृतवा धाराजले: खड्गधा- रान्तिमिः खड्गार्गलतादिकर्त्तै लोंके पान्तींविदपद्रद्रयोगात्त् । पृथ्वी च्छेद्यंस्य च कान्तिवाचकत्वात् । रणे संग्रामे रिपूणां शारूणां त्रिजगति उचालितोदतिप्रतिद्धि म्रषः सकल एव प्रतापो निर्वॉपितः शमितः । व्यङ्गचपक्षे तु येन देवन मेविविपतिने तेन कालकरं कृष्णरार्द्रिं वाचं नवीरम् । चचयोरेतयात् जरटोंजितगर्जिनेन विशेष महाञ्न- वाचं मेवमुह्लास्य प्रकाइ रणे । अज्ञारादिशु जले पात्यमाने जायमानः रुद्रो रणः । तावन्मनात धाराजलैर्मलेखिभुवनं पृथ्वीनामोर्ज्जीशरश्रेणी तमसा सकलं । प्रक्षिप्तस्तिो- निर्वॉपितः शमितः ।

धाराजलमिति । जलं तैक्ष्ण्यमाप्रपद्य । जलं घातन इति घातौ घातनं तैक्ष्ण्यमिति व्यारुयानात् । असंवद्धार्थकत्वम् । अविवक्षितर्थत्वम् । तथ च सत्यपुष्टार्थतापत्तिरंति भावः । अलङ्कारो व्यङ्गच्य इति । अत्र व्यङ्गच्यार्थीभितत्वेनाध्यवसितेष्टशब्द्रोपच- न्मावः ।

१ वृ० 'स्त्यलङ्कारभित्तिं व' ० । २ क० 'ध्वित्यं न' ३ ग० 'दिति प्रकारणिकाप्रकरणीये'० । ४ क० 'उद्‌दयः' । ५ क० 'हि:' संप्रसार° ।

९५६

प्रदीपोध्योतस्मेतः

[ ४ चो उल्लासः ]

तिमिररुचिरप्रतापो विविधनिशाकरद्रिवो मधुरलीलः ।

मतिमानतसर्वज्ञतिः प्रतिपदपकअप्रणीतिविभाति भवान् ॥ ५६ ॥

अत्रैकैकस्य परस्य द्विपदत्वे विरोधाभासः ।

प्रदीपो-एवमल्लेखारांतरण्योप । यथा- तिमिररुचिरप्रतापो ।

अत्र तिमिररुचिः, अप्रताप एवं क्रमेणैकैकपदस्य द्विपदत्वे विरोधाभासः ।

उ०-निरे०पणकृतं माधुर्ये प्रतीयते । उत्तमुके: । परं तु द्वितीयार्थप्रतीतिमन्तरा नोपपत्तिभाग्भः । तद्विभागे हि शब्दशक्तिमूलामति तद्विप्रलम्भः । यद्याप्युभयान्वितोऽर्थस्तथापि वस्तुमात्रस्यापि व्यङ्गचत्वमस्ति तथाडप्युपमानुप्रतीतैव तेषामुपमेयोऽर्थकृतत्वादवलङ्कार-ध्वनित्वम् । प्रकारणेनाभियानियमन,च्छीलत्वशब्दोःप्रातद्वितीयार्थस्यापि व्यङ्गचत्वमेवति ।

भावः । तदुक्तं प्रकारणिकानामिति । ननु नृपमहेन्द्रादे रुपक्रमेव व्यङ्गचत्वमस्तु । एवं च करवाल एवम्भुवाह इत्यर्थमात्र ।

पयेऽस्य राज्ञः प्रीतौ हि रसभङ्गमहिम्ना देवेनद्रस्यापि प्रतीतौ परस्परं तयोरसंवन्धे वाक्यभेदाऽपस्तया द्वितीयार्थस्य वर्णनीयोत्कर्षपानाचाव्यक्त ताहशारब्दविन्यास्तरसकपविग्र-

यस्सानथेऽप्यपस्तया चाङ्गाङ्गिभावः कार्यः । तेनेंद्रसम्बन्धयमुत्रुवाहस्य राजसंवन्धकरवाले प्रतीत विशेपत्वादिन्द्रस्यापि राजाविशेषत्ववापस्तया राजैव महेन्द्र इत्यर्थप्राप्तावविवक्षितमहे-

न्द्रप्रतिपाद्यस्यात्र देव व्यङ्गचत्वापत्तावमेव दर्शयति ।

स्वेषु तिमः सुरनेहु रुचेः प्रतिपां दण्डादिजं,नेतें यस्य सः । तथा विशुराणां शत्रूणां निशेव नीदाः मंजं तत्कर्ता । मधुरा मनोज्ञा श्लाघ्या चेष्टा यस्य सः । मति-

शाब्दितात्पर्यादिनोः का युध्दिः । मानाङ्क्षित्तसमुन्नति । तयोस्तस्त्वेन याथार्थ्येन वृत्तियस्य सः ।

सः । प्रतिपदं प्रतिस्थां पडस,णां;मातम्रीय,न.मृगण,रीरित्यविरोधः । विरोधपक्षे तु तिमन्-

निशाकरद्वित्रिः । मधुरैवस्तोदऽलो लोलारहितः । मतिमान्, अतत्स्ववृत्तिः । ततश्च ब्रह्माणि न विलीयते । अतस्त्वे०वस्तुनो यथं इति वा । प्रतिपदस्थमा तिथे । अपक्वाग्रणिः पक्स्याड्ड-दिमूतो नेति । विभुः; विल्कत्कान्तिर्विभाति शोभते । द्विपदत्व इति । सामानिकानां वासनावलादहिप्रतिवत्त्वज्ञाने०पि अप्रकृततया द्वितीयार्थस्य तत्संवद्धविरोधस्यैव व्यङ्गचत्वम-

क्षतमिति बोध्यम् ।

९ गा. "यार्थस्य । २ क. "ति । व्यङ्गचत्व रुपकमपि संभवति तथाडपि रुपकस्यापि साङ्ग्य-मूल° । १ रै गा. "ति चेतन । मप्र° । ८ गा. "द्र: क्लव्यः । ५ गा. "ग्राम्या तन्द्र° । ६ ग. "यंत्र सः । ७ क. "स्य च व्य° ।

[ ४ चो उल्लासः ] काव्यप्रकाशः १३९

अमितः समितः प्राप्तैरुक्तैर्हैंपैः प्रभो ।

अहितः सहितः साधुयशोऽभिरमतामसि ॥ ५७ ॥

अत्रापि विरोधाभासः ।

निरुपादानसंभाराभिन्नातद्रवत तन्वते ।

जगच्चित्रं नमस्तस्मै कलाक्षाध्वाय शूलिने ॥ ५८ ॥

प्रदी० -पदोभेदेडपि विरोधाभासो यथा—अमितः समितः० । ननु विरोधस्य किम् सर्वत्र स्यादच्युत्वमेव । नेत्युच्यते । नन्विर्यत्नः मीमां । अपि-शब्दादेरिविरोधवल्यक्क्रम्य भावे वाच्यत्वं तद्भावे व्यङ्ग्यचत्वमिति— निरुपादान० । चित्रं नानाकारमालेयं च । कला चन्द्रस्य पोषकशो भागः कौशलं च । अत्रोपादान-नैर्मित्तावालेयकारिम्यः कलावद्रचः शूलिनो व्यतिरेको व्यङ्ग्यः । तस्य चिचकलाश-राठर्योः परिरुत्यमहत्वेन शब्दशक्तिमूलता ।

उ० -अमित इति । हे हर्षेन्द्र राजुहरंधणक मित्रहर्षदायक प्रभो त्वं समितः संग्रामात् प्राप्तैः प्रौढैरुक्तैः समर्थैर्हैंपैः पराक्रमैः अमितः । परिगृहीतत्वाद्रहितः । साध्वभिर्यशोभिः सहितः । महितः । असतां शत्रूणां अहितः । यद्वाडमित इति किमितमुं । अमितात्संग्रामाद्वैपौक्तैर्हैंपैः पदैर्नत्यादि पूर्ववत् । विरोध-पक्षेडमितः मितं मानं तद्रहितः । समितो मानसहितः । अहितो हितरहितो हितसहित-तक् । अत्राप्यप्रकृततद्वद्वितीयार्थेष्य विरोधो व्यङ्ग्य इत्याहुः । विरोधस्य च यथाक्रमं-एतेन निपातानां ध्वोतकत्वं ध्वनयति । भावे वाच्यत्वामिति । स्फुटच्योतनितस्य विरोधस्य तदाश्रितद्वितीयार्थेष्य च वाच्यत्ववादिति ।

विरोधस्य तदाश्रितद्वितीयार्थेष्य च वाच्यत्ववादिति । द्वयमपि सामानाधिकरण्यसत्त्व एतैश्च अपि बोध्यम् । शानिरशनिश्रयेच यत्र ‘प्रदीपस्वरसान् अन्ये तु सामानाधिकरण्यमपि वाच्यत्व एव नियामकमित्याहुः ।

निरुपादानेति । उपादानसंभार उपकरणसंमूहःस्तुत्योद्देश्यं । तद्रहितं यथा स्यात्तथाऽस्तु । अत्रिवेचनीयस्य तु स्यादत्रभवित्तावेव श्लाघ्य एव चित्रं नानाकारं जगतत्त्वद्वते कुर्वते तम्मा । अनिर्वेचनीयस्य रू-पाय कला चन्द्रस्य पोषकशो भागस्तेन श्लाघ्योच शूलिनो महादेवाय नमः । पक्षे चित्र-मालेयम् । कला, आलेख्यक्रियाकौशलम् । अत्रोपादानैनैर्मिति । अपृकृततया व्यङ्ग्यचे नाडडलेपेयेनाजुमांवेन व्यङ्गचात्स्वकदुप्रकृताच्छूलिनो व्यतिरेको व्यङ्गच एवति तदर्थवानित्याक्षते ।

भावः । न चोक्तस्य कवेःगततशिवविषयारितें प्रति गुणत्वम् । वाच्यापेक्षया प्राधान्यमात्रेण तद्भवानित्याक्षते ।

१ क. ‘ध्वदः प्र० । २ क ‘हितोऽति । विरोधपक्षे । ३ ग. ‘चात्र क° ।

३३८ प्रदीपोध्योतसमेतः— [ ८ व० उल्लासः ]

अत्र व्यतिरेकः । अलंकार्यस्यापि ज्ञापणश्रमण्यायेनालंकारता । वस्तुमात्रं यथा—

पनियअ ण पृथ्य सत्थरमलिथि मणं पत्थरत्थले गामे । उग्ण अपओहरं पेलिखऊण जइ वसासि ता वससु ॥ ५९ ॥

अत्र यथुपभोगक्षमोऽसि तदाड्डस्स्वेति व्यज्यते ।

प्रदीपो.—अनूद्याहतेषूपमादीनां प्राधान्यं न वा । आचे कुत्सितेषामलंकारत्वम् । अन्यानलंकारणात् । द्वितीये कुतोडस्य काव्यस्य ध्वनितवम् । व्यज्ज्यचस्याप्राधान्यादिति चेत् । पूर्वमयमलंकार आसीदित्येतावता डलंकारव्यपदेशात् । यथा ध्वननपूर्ववौद्धसंन्यासिनि ब्राह्मणव्यपदेशः । नन्वेवं व्यपदेशस्मर्थने डप्यलंकाराध्वानित्वं न समर्थ्यतिमिति चेत् । अलंकारपदेन तद्योग्यताया विवक्षितत्वात् । न चैवं रसादिष्वनप्यलंकाराध्वानित्वप्रसङ्गः । संलक्ष्यक्रमैव तादृशस्य तथाभिप्रेतत्वात् । वस्तुतस्तु प्राधान्याप्राधान्ये व्यज्ज्यचस्य वाच्यापेक्षयैव न तु रसापेक्षयाडपि । तदपेक्षया सर्वत्र गुणीभावात् । तथा चोपमादीनां रसादितया डलंकारत्वं वाच्यापेक्षया प्राधान्यं चेत् न दोषलेशावकाशः ।

वस्तुमात्रं यथा—पनियअ ।

अत्र पयिकेन प्रबुद्धेनाङ्गी अङ्गणाविच्छा: सत्थरमलिथ्य इति पदेन समेतव्योजने वस्तरं पुष्टायित: कस्याश्चित्तमुचितोत्तररूपे वाक्ये यथुपभोगक्षमोऽसि तदाड्डस्स्वेति

उ०—पतीयमपिति । वाच्यतादशायामित्यर्थः । न चैवमिति । तेषामपि रसवदाद्यलंकारत्वयोमतिवादिति भावः ।

स्वयं दूती द्वारेऽपि: पदैरच्छाय रहस्यं कथयति—पनियअ झोति ।

पथिक नाऽस्ति वस्त्रमात्रं मनाकप्रस्तरस्थले ग्रामे । उत्तमपयोधरं दृष्ट्वा यदि वसासि तदा वससु ॥

पथिक प्रस्तराणां पापाणानां स्थले तन्मयेऽस्मिन्न्याने न तु नगरे मनागलुपमपि वस्तरं कटाच्यास्तरणं नाऽस्ति तच्छयनसामध्यभावेऽपि उत्तमपयोधरं मेर्ङ दृष्ट्वा यदि तन्म्रतिष-

न्याद्रससी तदा वसेत्यापाततो वक्रोक्त्याभिप्रायः । पापाणनाहुल्येन तृणदौर्लभ्यम् । व्यज्जन-

नया तु पापाणानां तत्त्वेनाध्यवसितानां मूर्खोणां स्थले तन्मये ग्रामे सत्थरं शय्यां मनागदीपमर्यादयातस्तम्नदर्शने च को नामोपभोगक्षमोऽन्यत्र गन्तुमर्हतीति वक्रोक्त्याभिप्रायः प्रकाशते ।

१ क. 'अन्यस्यातन' । १२ क. 'ध्वन्यं व्य' । १३ ग. 'र्थः । स्वयं ।

[ ८ च० उल्लासः ] कान्वपकाशः । १३९

शानिरशनिश्थ तमुच्चैनिंहान्ति कुष्यासि नरेंद्र यस्मै त्वमू । यंत्र मसीदसि पुनः स भात्युदारोज्जुदारश्व ॥ ६० ॥

अत्र विरुद्धावपी त्वदनुर्तनाथैमेकं कार्यं कुरुत इवां ध्वन्यते ।

प्रदौ.—व्यज्यते । तत्रौं पओहेरति शव्दशक्तिमूलमिति । तैत्रा—शानिरशनिश्थौ । अत्र प्रथमार्थे शानिरशनिश्वेत्येन विरुद्धावपी त्वदनवर्तनाथैमेकं कार्य कुरुत इवि वसु ध्वन्यते । न तु विरोधालंकारः । शानिरशनिरित्यनयोः सामान्याधीकरण्यांभावात् । विरोधधस्य च तत्नैव विश्रान्तेः । द्वितीयार्थे तु नोदाहरणम् । तत्र च्छायादस्याश्र्यर्थत्वे विरोधवाच्यत्वात् । समूहयमात्रार्थेत्वे तु विरोधस्यैव न्याय्यत्वादिति ।

६०.—तत्रौं पओहेरति । तस्य परित्रत्यसहितत्वादिति भावः । एवं सस्थरं पदमपि बोध्यम् । सस्थरं शव्दमास्तरं च । शव्दभावोक्तमतमेव शव्दनादिदर्शनहेतुकता वसेष्टया- दिगम्यायां गंतिनिदृत्तौ । शव्दान्वयाव्यघुतविधानस्य स्फुटतस्वांत् । एतेन कुष्जोक्तावुक्ता- र्थानुभासादृकृप्रतिपाद्यौचित्यादपेक्ष्येन नास्त्य केवळशव्दशक्तिमूलस्वम् । अर्थव्यज्जक- तायामिव तेषां सहकारित्वोक्तेरिति परास्तम् । अर्थव्यज्जकतायां तेषामावश्यकत्वमात्रं न तु शव्दव्यज्जनयोः सर्वथाडनुपयोगस्तत्र प्रतिपादितो भानुभट्टः । अत्र एवं गुणा- प्रत्युक्तौत्सुरसि मां सुबुक्त इत्यादितो न द्वितीयार्थप्रतीतेः । अस्मिन् हि शव्दव्यज्जन्या काचित्तत्साह्येयेन विनाडपित्यन्यदेतत् । न चात्र पयोऽरादिपदादुपस्थितार्थद्रव्यस्य पर- स्परसंबन्धाद्वाक्ष्यमेदापत्तिः । इष्टंवात् । न च वाच्यव्यज्जकचयोरसंबचेडसंबद्वार्थकत्व- पत्तिरिति वाच्यम् । ग्राम्यतापरिहाराय सं गोपनाय च वाच्यार्थाच्छादितन्याSSच्छादकरुपसंबन्धस्य विवक्षितस्य सच्चेन नास्तेरित्याहुः ।

शानिरिति । शानिग्रहः । अशानिर्नेव्ज्ञम् । पुनस्तस्वर्थे । उदार उद्ः । अनुदारः; अनुगतदारः । नुपदेश्वश्रेणयाऽऽप्रवासात् । नोदवारो यस्मादिति वा । पशेऽडशानेः शानिविरोधी । नगोडसुरादाविव विरोधोर्थकत्वात् । अनुदार उदारादन्यः । विवृतदावपिति । नवस्त्र विरोधोर्थक इति भावः । सामान्याधीकरण्याभावादिति । एकधर्मिगतत्वेन शानि- त्वतद्विश्रतव्योरप्रतिपादनादिति भावः । नगो मिल्नार्थेत्व एवं विरोध इत्यपी बोध्यम् । अत्र सामान्याधीकरण्यामावेन चस्य समूहयार्थत्वादप्यर्थत्वादप्यर्थे च विरोधस्यावाच्यत्वे डपि

१ क. यस्मै प्र° । १३ क. °ति व्यस्येन व्यज्यते । ३-४ क. °व त्वा° । ४ क. तथा वा । ५ क. °त्वात् । वक्तृवैशिष्ट्यादे: शव्दशकिमूलेपि कचित्सहकारित्वरितात् । अत्र पयोऽरादिपदादुपस्थितार्थ- द्रव्यस्य परस्परसंबन्धाद्वाक्ष्यमेदापत्तिः । आच्छाद्या- च्छादकरुपसंबन्धस्य विवक्षितस्य सच्चेन नास्तेरिति । ६ पा, °म । केचितु शानिरशनिवेशसत्र सामा° ।

१२०

प्रदीपोध्योतसमेतः— [ ४ च० उल्लासः ]

अर्थशक्त्युद्भवोऽप्यर्थौ व्यङ्ककः संभावी स्वतः ॥ ३९ ॥

प्रौढोक्तिमात्रान्निष्पत्तो वा क्वचित्तेनोपम्भतस्य वा ।

वस्तु वाडलङ्कतिवेंति पद्भेदोद्सौ व्यनक्ति यत् ॥ ४० ॥

वस्त्वलङ्कारमथवा तेनायं द्वादशात्मकः ।

अर्थों द्विविधः । स्वतः संभावी इदंप्रथमत्कलिपतथ्येति । तत्र स्वतः संभावी

न केवेलं भणितिमात्रान्निष्पत्त्रौ यावद्वहिरर्थ्यौचित्येन संभाव्यमानः । कविनां

प्रतिभोन्मात्रेण वहिरसन्नपि निमित्तः कविनिबद्धेन वा वक्रोक्तितः द्विविधोऽपर

इति त्रिविधः । वस्तु वाडलङ्कारो वाडसाविति पोढा व्यङ्ककः । तस्य वस्तु

वाडलङ्कारो वा वच्यते । इति द्वादशभेदोद्सौर्थनाकृत्युद्यो ध्वनिः । क्रमेणोदाह-

रणानि —

प्रदीपो—अर्थशक्तिमूलानुरणनरूपं व्यङ्ककं विभजते—अर्थशक्त्युद्भवोऽपो ।

स्वतः संभावी न केवलं भणितिनिष्पत्त्यधीरः । अपि तु वहिरर्थ्यौचित्येन संभाव्यमानः ।

प्रौढोक्तिमात्रनिष्पत्तिः । वहिरसन्नपि वक्तृवैमत्यनिमित्तं तथा निमित्तः । अग्यर्थः—व्यङ्क-

कोऽर्थविशेषा । स्वतः संभावी, कविप्रौढोक्तिमात्रसिद्धः, कविनिबद्धनायकादिवकृक्रमौदोक्ति-

मात्रासदृशः । स त्रिविधोऽपि वस्तुमात्रललङ्कतिवेंति षड्विधो व्यङ्ककः । षण्णां व्यङ्ककच-

मपि प्रत्येकं वस्तु वाडलङ्कतिवेंति द्वादश भेदा भवन्ति ।

उक्तं —व्यङ्क्यचत्वमस्त्येव । परं तु वस्तुनः एव राजोऽत्कर्षकतया प्राधान्याद्रस्तुध्वनित्वेन

व्यवहार इत्याहुः ।

तेनोम्भतस्येति । कविनिबद्धस्यैवर्थः । वृद्धोक्तिविषयाच्छ्लेषोक्तिविषय एव कल्प्य-

क्तिविषयतत्तद्विदोक्तिविषयश्रुतमकारिति भावः । इतत् परं च प्राणिधानप्रतीतिकतया

चमत्काररस स्वभावात् कविनिबद्धान्निबद्धवक्त्राद्वे प्रथमाभानमिति लोच्यते । अपि चित्त-

स्पन्नोति । अल्यन्तासत्सद्यप्यर्थे शब्दस्य ज्ञानजनकल्वादिति भावः । वहिरिति । शोकेऽ-

पीत्यर्थे । प्रौढोक्तिः । चमत्कारानुप्राणोक्तिः । मात्रप्रदेन बहिःसंभववारणं ।

व्यङ्क्यचस्य स्वतः संभाविनोऽचमत्कारित्वात्तत्कृता भेदा नोक्ता इति बोध्यम् ।

१ ख. ‘द्वयवेद्ययोर् व्यो’ २ ग. ‘द्वयवेद्ययोर् व्यो’ । २ ‘मात्रसिद्धो’ । ३ ख. ‘क’ । १ स्वतः संभ-

विंदं प्रथमकलिपतथ्येति द्विविधोऽप्येति । तत्र १ ग. ‘कः’ १६ ग. ‘ना प्रौढोक्तिमात्रे निँ’ ७ क. ‘भानमा’ ।

८ ग. ‘रो बेत्ति’ ९ क. ‘प्रौढिमा’° १० क. ‘पि वस्सुमात्रं प्रत्येकमदं’ ११ ग. मू । बहिः° १३२ ग.

मू । अलसे° ।

[ ८ व० उल्हासः ] काव्यप्रकाशः । ८४३

अलससिरोमणिरुक्ताणमपिमो पुत्ति धणममिद्दिमओ । इह भणिएण णअइँ पंफुढाविलओणा जआा ॥ ६१ ॥ अत्र ममेवोपभोग्य इति वस्तुना वस्तु व्यड्यते । धन्याडसि या काव्यासी दियसंघमेडपि विश्रब्धचादंघ्रातानि रनान्तरेदु । नीवीं प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेष सरल्यः शपामि यादि किंचिदापि स्मरामि ॥ ६२ ॥

प्रदीपो-तत्र स्वतः संमविन्यर्थमेदतुश्ये वस्तुना वस्तुनो व्यङ्ग्यलिङ्गेथा-अलसमिरोमि० । अलसत्वेनान्यत्र गन्तुमनिच्छुः । ध्यैर्त्वेन रनेप्वनादृतगुणः । धनमस्यद्दिमैत्तया ह्यपण इत निर्धार्ये यत्प्रफुढनयनत्वं वस्तु तेनान्यासामनाकार्पणीय इति ममैवोपभोगयोग्यम्य इति वस्तु व्यज्यते । वस्तुनाडलङकारस्य यथा—धन्याडसि या० ।

उ० —अलसेति । अलसाशिरोमणिधूर्तानामग्रिमः पुत्ति धनमच्द्धिमद्रिमयः । इति जल्पितेन नताइँ प्रफुढलोचनाः जाता ॥ पतिवरां प्रति धाव्याः प्ररोच्यायोक्ति: पूर्वोर्ध्वम् । उत्तरोर्ध्वं तु केवळोऽक्यम् । हे पुत्त्रि अपयं वेरोऽलसस्नानां निरुयोगानां शिरोमणिः श्रेष्ठो धूर्तानां चापिमः श्रेष्ठः प्रचुरधनमद्विद्रिः प्राचुर्येण मदयन् । इति भाणिते भाषिते लज्जयां नताइँ काचिदुपकुढे हर्षविकारसि लोंचने यस्सास्तादृशो जाते त्यन्वयः । अन्वयत्रेति । प्रवामे नायिकान्तरगृहे च । रत्संधावति । रति-काळे नायिकया दरदर्शमागुणोवनादरवानित्यर्थः । इदमुपलक्षणं संमोगेप्वदुतुष्ठत्स्न्यापि । नताइँलीतेन स्वस्या मानिनीतवं नमस्कार्द्धारा बोधयते । ममैवोति । नाविद्यम्वाया इत्पर्थः । तद्विपयं च कुमार्गो ज्ञाने तदलशिरोमणितवादिश्रवणविनिषेधे प्रफुढनयनलत्चेन वस्तुना स्वहेतुर्हेल्यनद्वारेण तत्कारणीभूतं सामाजिकेऽपि व्यज्यते । धन्याडसीति । रतिक्यापरासु सक्लेषु मध्ये रतिकालीने स्वपियालापं कथित-वती काचिदुपहसनत्यास्त्वभिदानिं स्वरानिवादिं काव्येति सक्लेषि प्रेरिताया: कस्यां-

श्रिदुक्तिरियम् । हे सकि या तवं प्रियसंगे रतान्तरेप्वपि रतिमध्येप्वपि विश्वसाहङ्कानां चौटुकों प्रियवाक्यैः श्लाघां काव्यासी तां त्वं धन्याडसिलिन्द्रियं । प्रियवचने: प्रिय-संगम एव विलक्षणानन्दमन्यरतया तत्कथनमशक्यम् । तत्रापि रते । तत्रापि नाडडौ नान्ते कि तु मध्ये । तस्य च पुनरेधानिं स्मरणमित्याश्रर्यभूतं तव सावधानत्नवमति भावः । मोः सरल्यः प्रियेण नीवीं वसनग्रन्थिं प्रति करे प्रणिहिते करोडिप्रेतच्चय इति संकल्पविष-

९ क. 'मैव भो' । २ ग. 'दूषणाति । ३ क. 'नयतया । ४ क. ग. 'वनोल्किः । ५ ग. 'या हत्स्यमा' । ६ क. ग. 'युक्त्या' ।

१४२ प्रदीपोद्योतसमेतः— [ ४ च० उल्लासः ]

अत्र त्वमधन्याडं तु धन्येति व्यतिरेकालंकारः ।

दर्पोन्नतगन्धगजकुम्भकपाटंकूट-

संक्षोभान्तनिद्राघनशोणितशोणांशोचि: ।*

वीरैरर्यलोकि युधि कोपकषायिकान्ति:

कालीकटाक्ष इव यस्य करे कृपाण: ॥ ६३ ॥

प्रदीपो —अत्र वाच्येन वस्तुना त्वमधन्या, अहं तु धन्येति स्वस्य व्यतिरेकालंकारो व्यज्यते ।

ननु व्यक्तिकोटत्र धन्याडसीति त्वत्पदार्थस्य व्यतिरेकालंकार एव । तत्कथम् वस्तुन्यव्यक्तको दाहरणमेतदिति चेत् । संबोध्यव्यतिरेकस्तवाच्यः । आत्मनि कथनाभावस्याशा-

बदत्स्वात् । न व्यक्तं चस्तु यद्यापि भवत्येव, तथापि तमनपेक्ष्यैव वाच्येन वस्तुमात्रेण यथो

क्तन्यतिरेकव्यञ्जनादिति ।

आलंकारण वस्तुनो यथा—दर्पोन्नतगन्ध्य० ।

उ०—यीकृत सैततीति यावत् । न त्वप्रित इत्यर्थः । अन्वाचक्त्वापत्तेः । अभिप्रायस्य

लघुत्वापत्तेश्च । यद्य किंचिदपि स्मरामि तदा शापोऽपि शापथं करोमील्यन्वयः । भवतीनां

शापयोऽहं तु न किंचिदपि स्मरामीत्यर्थः । यद्यापि शाप उपालभ्य इत्यात्मनेपदं* प्राप्नोति

तथापि शापथकरकप्रकरणाश्रयणविवक्षाभावात्† तत्प्रवृत्तिचरिति स्पष्टमस्मत्कृतशब्देनशोभरे ।

यदि किंचिदपि स्मरामीति वाक्यमध्ये सहृयः शापामीति गर्भितोऽपि गुणः । विवक्षित-

र्थस्य सत्यत्वप्रत्यायनार्थत्वात् । अत्र पूर्ववाक्ये सोल्लष्टोक्तावेवक्षा एव सौभाग्यगर्वि-

ताया: संबोध्यत्वाद्दययाडसीत्येकवचनम् । सोल्लकर्षमूचने तु बहूनां संबोध्यत्वात्सहृय इति

बहुवचनामिति नासंगतिः । अत्र च रक्तकाळडपि विषयान्तरवेगन रागस्य कृत्रिमतामावे-

वेदयता चारुकथनेन त्वमधन्येति व्यज्यते । अंतरारोपितशब्दाम्यामप्रत्यनौचिन्यप्रकाश-

द्वारा तदित्यशः । एव बहुवचनस्यापि प्रतिरतिसमयं तथा भावसूचनद्वारा तद्रव्यञ्जकत्वम् ।

एवं शातानीति प्रातिपदिकवचनयोस्वेति । तथोत्तरार्धेन प्रियकरसर्पशोमा ग्रेण संमोहानन्द-

मन्थरत्वेनाक्रियमरागातिराय । च मूर्छयताडं धन्येति व व्यज्यते ।

तथा चोभयसंवलनेन व्यतिरेकालंकार इति घेघ्रैयम् । यथावत् सर्वी प्रति धन्यत्वोक्तिरिवि-

प्रलिप्स्यतया । तेन विवक्षितान्वयानुपपत्त्या धन्याडसीत्यप्रयोगः । लक्ष्योक्तेस्तथा ।

विप्रलिप्स्याडपि सर्वी प्रति कपटवचनानौचित्येन संबोध्यार्यां धन्यत्ववस्यैव विवक्षित-

त्वात् । अत्र वाच्येनैव इति । सर्वी प्रति धन्यत्वोक्तिरूपेणैत्यर्थः । संबोध्यव्यतिरेक

इति । संबोध्यव्यतिरेक इत्यर्थः ।

दर्पेति । यस्य राज्ञः करे कृपाणः खड्गो युधि युद्धे वीरैः कोपेन कषायाडतिशयरक्त

कान्तिर्यस्य तादृशः कालि दुर्गा तत्कटाक्ष इव व्यालोकि दृष्टः । कीदृशः । दर्पोण्ण

१ व० क० 'हं घ्र' । १२ क० 'रेकोडल०' । १३ ख० 'टकोटिसंक्रान्तिनि' । ७४ क० 'कान्तिनि' । १५ क०

'नरोचि:' १६ क० 'व काव्ये व०' । ७ क० ग० 'श्रति न त्व०' । ८ क० अभिप्रा०' । ९ ग० 'पामील्य०' ।

१० क० ग० 'न प्रदा०' १९९ क० 'यमू०' अत्र ।

[ ४ च० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः

१४३

अत्रोपमालंकारेण सकलरिपुंवृंहलक्ष्यः क्षणात्कारिष्यत इति वस्तु । गाढकान्तदर्शनक्षतवध्याशंकताडरिवधूजनस्य यः । ओष्ठविद्रुमदलालस्यमोचनप्रसृगेन्युधिं रुपा निजाधरम् ॥ १४ ॥

अत्र विरোধालंकारेणादिरिंदंशनसमकालमेव शत्रवो व्यपादिता इति तुण्ययोगिता, मम क्षत्राडन्यनस्य क्षणिनिर्वैंततातिमिति तद्रुधिरमेश्यत इत्युत्प्रेक्षा च । ऐषूदाहरणपुं स्वातः संमवनी व्यज्जकः ।

प्रदी०—अत्र कालीकटाक्ष इव क्रूपाणो व्यलोकृत्युपमा । न पुनरुप्रेक्षा । संभावना नाविर हात् । तद्यया च सकलपुरिषवक्षस्य क्षणात्कारिष्यत इति वस्तु प्रकार्शयते ।

अलंकोरणालंकृतेय्था—गाढकान्तदर्शन ।

अत्र निजाधरदर्शनवैरिवधूननोच्छदर्शनस्य(मोचनस्य) कारणकार्ययोः पूर्वापर्योभावलक्षणयाडतिशयोक्त्या अलंकारण दशानसमकालमेव शत्रवो व्यपादिता इति ' समुच्चयोऽसौ स त्वन्यो युगपद्या गुणाक्रियया ' इत्युक्तलक्षणमुच्चयालंकारो द्योत्यते। एष एव च

उ०—मदेनान्धस्य गन्थगजस्य । यस्य गन्थं समाध्रायान्ये गजा: पलायन्ते स गन्धगजः । तस्य कुंभयोरगेहणस्थलयोः कपाटं मध्यभागः । विशालस्तया तदाकारत्वात् । तस्य कूटमग्रे तदेव कूटं दुंभेद्यत्वात् । तत् संक्रान्त्या संक्रान्तेन निप्रे हृदसंबन्धं धनं निवेशं यच्छोणितं तेन शोणितं तेन शोणं शोणितच् । कालीकटाक्ष इवेतिवत् । अत्र शोणशोचि: कषायकान्त्यो-

विंश्रप्रतिविम्वभावेन समानधर्मता । इयं चोपमा स्वतः संमविनी । साधर्यास्य वहिरपि सस्वात् । संभवनाविश्रहादिति । संभावनायामनुगतरहर्मस्यैव प्रयोजकत्वं न विम्प्रति-विम्वभावापन्नस्येति भावः । तथा चोति । अत्र निर्दिष्टसाधारणधर्मेण सादृश्यपर्यवसान-ज्ञोकव्यजकत्वस्य वाच्यार्थनुरिति बोध्यम् ।

गाढेति । यो राजा युद्धे रुपा क्रोधेन निजाधरं दशवररीणां शात्रूणां वधू-जनस्य खीसमूर्ह्यसौछलरूपाणि विद्रुमस्य प्रवालस्य दलैस्ति पत्राणि गाढस्यातिदृश्ंसहस्र कान्तदर्शनक्षतस्य तद्वात्पातमंकताडमोचनात् । क्रोधाद्रेरिवचे तद्रुधिरां रतिक्रीडा-विरहादनक्ततातभाव इत्यर्थः । अतिशयोक्तियोगति । एषैव प्रकार्शे विरोषदेनोच्यते ।

एष एवेति । प्रकृतानामप्रकृतानां वैकधर्मसंकरखरुपतुल्ययोगितात्वया: प्रकृतेडसंभव इति भावः । योगिता योगः । केचितु वीरानुभावत्वेन प्रकृतोः स्वाभरदर्शनशानुल्यापदनयो-रेककॉलिकतवल्रपैकधर्मसंनिधातुल्ययोगिताडडनन । न च तत् धर्मों गुणक्रियाम्यतर एवेत्यत्र

१ ख. 'पुंस्क' । २ ग. 'क्षयं क्ष' । ३ ग. 'ध्रुवता' । ४ ख. 'एपु स्त्र' । ५ ग. 'चतुर्धा स्व' । ६ क. 'वनवि' । ७ क. तथा च व । ८ क. 'जनौप्ठ' । ९ क. 'यो: पौ' । १० क. 'ति' । करक्वितिलरू-पविरुद्धधर्मेर्दशनातदभाव इति भावः । ११ क. गा. 'कालरूपैकधर्मसंनिधेन मुल्यादिपे दुल्य' ।

१४४ प्रदीपोद्योतसमेतः— [ ४ च० उल्लासः ]

कैलासस्य प्रथमशिखरे वेणुसंमूर्छनाभिः श्रुत्वा कीर्तिं विचित्ररणीगीयमानां यदीयाम्‌ । सस्तापाद्नः सरसाविसिनीकाण्डसंजातश्रृङ्गं दिङ्मातङ्गः श्रवणपुलिने हस्तावर्त्तयन्ति ॥ ६५ ॥

अत्र वस्तुना येषां मप्यर्थीधिगमो नास्ति तेषामप्येवमादिव्यतिरिक्तिजनननन चम्पूकार करीत त्वक्तौचित्यरीत्या वस्तु ध्वन्यतेत ।

प्रदीप० -तुल्यकालं योगितेति व्युत्पत्त्या तुल्ययोगितेति कैश्चिदुच्यते । मम क्षत्यादप्यन्यकस्य सतिर्निर्वक्तुमिति बुद्धेरलमपेक्ष्याडप्यत्र व्यकृत्यर्चा । एपु व्यकृतकोर्डः स्वातः संमवौ । कविप्रौढोक्तिसिद्धे व्यकृतकोर्डे भेदचतुष्टये वस्तुना व्यक्तियर्था-कैलासस्य०। अत्र यदपि विसिनीकाण्डसंजातशाखा इति इभि भानितमानसदेहेहो वाडलङ्कारो व्यकृतक इति वस्तुमात्रव्यकृत्कैवल्योदाहरणमयुक्तं तथा अपि तद्रुगनैपुण्येऽणापि किंचिच्छलुकं करणं प्रवित-

प्रातीयेतावताडपि श्रवणं हस्तावर्त्तलक्षणेन वस्तुमात्रेण येषामप्यर्थीधिगमो नास्ति तेषामप्येवं काविसंप्रदायार्तकविना वर्णनतामात्रे कविप्रौढोक्तिसिद्धेऽत्रैवमभडाप दृश्यतेत ।

उ०-मानमेति । कालोपाधेरपि सूर्यक्रियारुपत्वाच्छेद्येताहुः । बुद्धेरिरिति । तृप्तबुद्देरित्यर्थः ।

उत्प्रेक्षाडपेक्षी । आपिना तयोः संश्रयः सूच्यते । कैलासस्योति । प्रथममशिखरे मूलशिखरे वेणुसंमूर्छनाभिः वेणूध्यापितरागः । तदुक्तम्‌-स्वरः संमूर्छितो यत्र रागातां प्रतिपघते । मूर्छनाभिति तां प्राहुगिरितिस्वविदो जनाः ॥ इति ।

विबुधानां देवतानां रमणीरभोगीयमानां यदीयं यस्य प्रकृतस्य राङ्गः कीर्तिं श्रुत्वा सरसस्य विसिनीकाण्डस्य कमलिनीरूपालस्य संजाताः शाखाः सदृशेहे भानितव्या येषां । वस्तास्तरित्यगमता अपादान नेत्रप्राप्ता येषां तादृशा दिग्गजाः श्रवणयोः करणयोः पुलिने समीपे हस्तं गुण्डाम्‌ । आवर्त्तयन्ति चालयन्ति । आवर्त्तने शृङ्खलं हेतुः । तामार्द्धींमिति शेष इति काक्चित्‌ । यवलतत्वस्य श्रोतृग्राह्यत्वात्तत्पाक्षा इति । अत्र समीपदेशास्य पुलिनत्वेन सरसत्वम्‌ । तथा च मणालभ्रमस्य युक्तत्वम्‌ । एतावज्जानमात्रेणापि य वस्तुमात्रेण । श्रवणे हस्तावर्त्तलक्षणेन ।

५ क 'न त्वदीय'० । १२ ग० 'मर्थीभिग'० । १३ क० 'कालोदाहणत्तवम्‌' । ४ क 'णादन'० । ५ क 'मस्तोत्याहुः' । ६ ग० 'देवतानां' । ७ क 'तुः' 'धव'० ।

[ ८ च० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ५४५

केसेसु वलामोडिअ तेणअसमराइमि जअसिरिआ गहिआआ ।

जह कन्दराहिँ विहुरा तस्सदहँ कण्ठआसिम सङ्घविआ ॥ ६६ ॥

अत्र केशग्रहणावलोकनोदीपितमदना इव कन्दरास्तादृशुरानक्ठे गृह्णन्ती-

त्युत्सेक्षा, एकत्र संग्रामे विजयदर्शनानन्तस्यारंयः पपलाअय गुहासु तिष्ठन्नीति

काव्यहेतुरलङ्कारो न पपलाअय गता्स्तेद्दरिणओडपि तु ततः पराभवं संबअद्य

तान्कनदरा न त्यजन्तीत्यपह्नुतीश्व ।

प्रद्यो.-अत्रैव वस्तुनाडङ्कारस्य यथा—केसेसु० ।

अत्र तेन तथा समरे केरोषु जयश्रीगृहीहिता यथा तस्यारंयः कन्दराभिः कण्ठे स्थापिताः

इति वस्तुनैकैव संग्रामे विजयदर्शनानन्तस्यारंयः पलाअय गुहासु निष्ठन्नीति काव्यालङ्‌

ङ्कम्, न पलाअय गतास्तेद्दरिणिः अपि तु ततः पराभवं संंबअद्य कनदरा एव न तास्स्य-

जन्तीत्यपह्नुतिश्व व्यज्यते । यतु केशग्रहावलोकोनोदीपितमदना एव कन्दराम्तादृशुरानक्ठे

गृह्णन्तीत्यूप्रेक्ष व्यज्यत इति तद्वेदेकम्, यदिँ पूर्वी कन्दरादीनां नायिकात्वाङ्गीकारोपः

स्यात् । अन्यथा केशग्रहणस्य मदनोदीपकत्वायोगात् । तद्भ्युपगमे च न हसनुमदस्य

व्यङ्ककत्वम् । किं तु समासोक्तिरलङ्कारस्य ।

उ०-केसेसु इति ।

केरोषु वलामोडिअ तेण समरे जयश्रीगृहीहिता ।

यथा कन्दराभिविंधुरास्तस्य हदँ कण्ठे स्थापिता: ॥

वलामोडिअण्हे वलात्कारेहि देहि । वलात्कारेणामोघवेल्यर्थे इत्यपरे । जयश्रीअत्तिन्य-

नन्तरं तथ्येति पूरणीयम् । विहुरा वैरिणः कण्ठे स्वसंनिवेश इत्यर्थः । त्वया पराजिता:

शात्रवो गुहास्वेव तिष्ठन्नीति तात्पर्यम् । अपह्नुतीश्वेति । चेन तयोरेवलव्यज्जकानुप्रवेश-

सङ्करः सूच्यते । केशग्रहणोति । नायककर्तृकनायिकाकेदारकर्षणदर्शनादपरस्याः कामो-

द्रेकस्य लोके दर्शनीयादिति भावः । तद्भ्युपगमे चैति । एकततुककेशाकर्षणदर्शनन-

पर्याडपरस्य हृदकण्ठस्थापनरूपाङ्गलीशेषपणः कन्दरादिभिरिति द्वैलिङ्गेन समासोक्त्या

कन्दराणां नायिकात्वारोपम्युपगमे चेत्यर्थः । अलङ्कारस्येति । समासोक्त्यलङ्कार-

हितवस्तुन इत्यर्थः ।

१ म० 'र्यो गु० । २ ख० गा० 'हेतु: न । १२ क० 'मः किं तु । ४ क० 'क्षाद्र व्य० । १ क० 'स्वारो' । ६ ग० 'णः स० ।

गाढालिझणरहसुजु अस्मि दऱए लहुं समोसरउ ।

माणंसिणीण माणो पीळणभीरु च्च हिआआहिं ॥ ६७ ॥

अत्रोत्रेमेक्ष्या प्रत्यालिझणनादि तत्तं विज़ृम्भत इति वस्तु ।

जा ठेरें व हसन्ती कवइअणम्गुरहवहद्दविणिवेसा ।

दावेहुअणमणडलमण्णं विअ जअइ सा वाणी ॥ ६८ ॥

प्रदीप ९-अत्रैवाऽऽलंकारेṇ वस्तुनो यथा——गाढालिझणनं० ।

उक्त पीडनभीत इवेत्युप्रेक्ष्याऽलंकारेṇ प्रत्यालिझणनादि तत्त्र जृम्भत इति वस्तु ध्वन्यते ।

एत्रैवाऽऽलंकारेṇालंकारस्य यथा——जा ठेरें व० ।

उ०-मानवती प्रति काचिद्दृष्ट्या परमानन्दवतीतृप्तिसमाह——गाढेति० ।

गाढालिझणनरमसोऽदते दयिते लघु समपसरति ।

मन्सर्वीणीणां मान: पीडनभीत इव हृदयात् ॥

गाढालिझणनाय रभसेन हर्षेण वेगन वा दयिते प्रिय उद्यत एव सति न त्वाचरित-

वति मनस्विन्या वशीकृत्यमानसाया आपि मान: पीडनाद्रीत इव हृदयाल्लᳫपु शीᳫं गुषं

वा सम्यग्दृने: शेपतोऽपरसततियान्वय: । एवᳫ च तादृश्या: स्वाधीनचित्तया आपि मानो

यदि तावन्माग्रेणैव गतस्तर्हि अतादृश्यास्तव गमिष्यति किं वक्तव्यमिति । अवश्यं-

भाविनी मानभङ्गे किमित्यादिमानं वच्यवसीतिः भाव: । वस्तु ध्वन्यत इति । प्रत्य-

लिझणनादीनां मानापसररणरूपाच्याऽऽत्मसंयोगं प्रत्यासत्त्येन न वाच्याऽऽकृता । गाढालिझणना

मात्रणेव पीडनभयसिद्धेर्न वाच्यसिद्धचकृता । पीडनभीत इवेत्युप्रेक्षया सहᳫपसंयोगनिर्मि-

रारम्भ: प्रतीयते न तादृग्डालिझणनोच्यते मानोऽपसृत इत्येनेयोलेयाऽलंकारस्य व्यङ्ग्यकत्व-

मिति भाव: ।

जा ठेरमिति ।

या स्थावरैरमिव हसन्ती कविवदनाग्मुरहवहद्दविणिवेशा ।

दर्शयति भुवनमणडलमन्यदिव जगति सा वाणी ॥

या वाणी वाग्देवताऽभित्तवेनाऽऽच्यवसिता काव्यरूपा कविवाकूस्यविरं वृदᳫमर्यादृक्षा-

णम् । भुवनान्यलवप्रदर्शनेन तस्यैवोपहसनीयत्वात् । हसन्तीव वैदगᳫ्यात् । कवेवेदनमेवा-

मुरुहं पᳫं तत्र बड्ढौ सᳫितो विनिवेश: स्थितिर्येया तादृशी भुवनमणडलमन्यदिव

१ ख० । ९ दिकं जू० । १२ ख. गा० न्त्रा जू० । १३ क. तत्तै० । १४ मा० । स्विन्या मा० । १५ क. गा.

तमतत्सोडपि । १६ क. । रमव व० । ७ गा. । द्वो वि० ।

[ ४ च० उज्जासः ]

काव्यप्रकाश: १४७

अत्रोत्तमेक्षया चमत्कारैककारणं नवं नवं जगद्नजडासनस्थौौ निरींदिन्द इति व्यतिरेकः । एषु कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्ठपैंरो व्यज्जकः ।

जे लड्डूागिरिमेहलामु खलिआ संभोगखविणोरइ फारुफुल्लफणावलोकवलणे पत्ता दरिदत्तणमु । ते एणिंह मलआणिला विरहिणीणांसासंमंपकिणो जाणा झाटि सिंघुत्तणे विहलणा नाणयणुंर: विथ ॥ ८९ ॥

प्रदी ०—अत्र जा ठेरें व हसनतीत्युत्पेक्षालंकारेण चमत्कारैककारणं नवं नवं जगद्न्मुजासना निरींदिमीत इति वाण्या ब्रह्मणो व्यतिरेकः प्रकाशयते । यद्यप्युन्त्रेक्षां विनाडपि व्यतिरेकोडयं प्रकाशते नियतित्रनियम इत्यादिवंत्, तथाडपि न स्फुटा भवनीति । यद्वा तावन्मात्रस्य व्यज्जकत्वेऽप्युत्पेक्षालंकार्यजकत्वं न विहन्यत इति ।

कविनिबद्धवक्रोप्रौढोक्तिमात्रासिद्धव्यतिरेककार्थस्य ध्वनेर्मेदवचतुप्रये वस्तुना वस्तुनो व्यतिरेक्यथा—जे लड्डूागिरी ।

उ०—विलक्षणामिव दर्शंयति सा जत्यादि सर्वोत्कर्षेण वत्तते । अत्र वदनेड्मुजत्वारोपे व्रह्मणः पद्मासनत्वेन वाण्या अपि तत्संपादनार्थः । अत एव हसनती । तदीयासनानु करणात् । अत्र हसनतीवेत्युत्पेक्षया चमत्कारैककारणतवांशलः: । अन्यदिवेत्युत्प्रेक्षया जगतो नवनवत्वढाभः । अत्र हसनतीवानदिवेत्युत्प्रेक्षाभ्यां भारतीतत्रिमाणयोवृंहत् अनम्भुजासनोति । शोकेप्रसिद्धाम्भुजासनत्वाभावव्वेतीनि तदर्थः । न विहन्यन इति । तत्साहित्येनापि तद्वचयादवगतिर्यर्थः । अत्र हसनादिकं न लोकसिद्धं नापि कविवाणी जगदन्वयादर्शंयतीति ।

ज्रह जे लड्डूागिरी।

ये लड्डागिरिमेहलासु खलिता: संभोगखविणोरगी—— स्क्फारोत्फुल्लफणावलीकवलनं प्रात्तां दरिद्रत्तवम् ।

त इदानीं मलयानिलां विरहिणीनी:श्वाससंंपकिणो जाता झटिति शिशुत्वेउपि वहलास्तारुण्यपूर्णों इव ।।

मानिनीं नायिकां प्रति तत्सस्ल्या इयमुक्तिः । लड्डागिरिहेमकूटः । ये तु लड्डागिरिलड्डासन्नि- हितो गिरिमेलय इति व्याचस्लुस्तेऽपि एंहिं मलयानिला इत्यसंमतं स्यात् । तम्य मेसलामु

१ म. 'स्थापि नि० । १२ कू. ग. छत्त्रः । खं. 'स्पत्नशरीरो व्य० । १३ क. 'क्षाया अपि व्य° । ४ म. 'तीत्यर्थः ।

१४८

प्रदीपोद्योतसमेतः——

[ ८ ७० उल्लासः ]

अत्र निःश्वासैः प्राप्तैश्वर्यो वायवः किं किं न कुर्वन्तीति वस्तूनां वस्तु व्यज्यते ।

सहि विरइऊण माणस्समज्झ भीरत्तणे आसासम् । पिअदंसणाविहलंडसवलखणासमि सहससत्ति तेण ओसरीअमु॥७०॥

प्रदी० -अत्र यथोक्तेन वस्तुनि निःश्वासेन प्राप्तैश्वर्योः किं किं न कुर्वन्तीति वस्तु व्यज्यते । तारुण्यपुणा वि इत्यस्प व्यक्तावनुपयोगात् । न चैवमस्याप्रयोजकत्वम् । उक्तिविशेषपरिपोषकत्वात् । निःश्वाससंपर्कस्य बहुलत्वहेतोःपादानात्काव्यलिङ्गस्यैव व्यत्नुज-केतिते चेत्न ! तस्य हेतुत्वाविवक्ष्याडपि तथा व्यक्तेः ।

तत्रैव वस्तुनाडङ्कारस्य यथा—सहो ।

उ०-नितम्भेषु सभोकृत्स्पर्शगासात्स्वलिखिता । श्रीणामहारद्गुणयादुरगमति । सुदतिशायाय संभोगिक्रोति । तासां सफारा वितता उत्प्लोषैःशृङ्गप्रसृता ईहशा या फणापद्धक्तिः ! आम्यां विशेषणाभ्यां कवले स्तोत्र्यम् । तथा कवलने भक्षणे दरिद्रत्वं क्षीणत्वं प्राप्त्वास इदानीं मलयसंवन्धान्मलययानिला विरहिणीनिश्वासैः संपरिण ईर्ष्यसंभन्धा एव न तु सम्यक्संवलिताः । तिथिनुवेदीपि तारुण्येन पूण्णो इव बहुला : पुष्टावयवा विरहिणहृदयपीडने समर्थो जाता इत्यर्थः । अनिलानां लड्घातो मलयागमने समुद्रलड्घनाच्छैतत्यं मलयसंवन्धात्सौगन्ध्यं स्वप्रतापिना मानसं च ध्वनिते । निःश्वाससेनेति । निःश्वाससंंपर्केऽर्थान्तवक्ष्यार्थरूपेण वस्तुनः ।

वस्तुना । विरससंवाव्यमानेनेत्यर्थः । प्राप्तैश्वर्यो इति । अस्यै निःश्वास इत्यादिः । यद्वा निःश्वाससेनेति परनि:श्वासेनेध्यर्थकं व्यत्कच्यघटकम् । विहेत्यस्योति । उत्प्रेक्षारूपस्थेय-त्थेः । तथा व्यक्तेःरिति । एवं न तस्यैव प्राधान्यादङ्कारसच्वेडपि तेनैव व्यपदेश इति भावः ।

सहीति ।

सक्खि विरचण्हय मानस्स मम घोरतवेनाSSश्वासम् । प्रियदरशणविसूणस्सलक्खणे सहसेत्ति तेनअपसतं ॥

प्रियदरशणविहलहृदयवक्षण इति वा । अत्र पाढे बहुत्रीहिः । हे सक्खि मम घोरतवेन वैरचणहं मानस्सआश्वासम् । सक्खि मम घीरतवेन वैरचणयं मानसं चैयेग्ण मानस्सड्डसवां तवोपद्रवेइडहं सहायो भविष्या मि स्तिरो भवेइति समाश्वासं विधाय प्रियदरशणेन । विश्रूडसकलात भावप्रधानम् । विश्रूडसवलत्क कोतुकोत्तरलत्कमेव क्षणं उत्सवस्त-स्मरसतील्यर्थः । शृङ्गारसवलापदं श्लिष्टम् । तेन धैयेग्ण । सहसेत्ति सहसा कमें मया कृतामिति वाक्कैदेसानुकरणम् । इति एवम् । उक्त्वेति शेषः । अतिसंध्रमवशाद्वाचैकदेशप्रयोगः ।

१ क. ख. ${श्वर्यो: किं किन न कुर्वंत इति । ग. ${श्वर्या: किं । २ ग. ${स्तु व्य${ । ३ क. ग. ${स्थिनिस्था इ${ । ४ ग. ${दिस: वि${ । २${ ग. ${कु${ । ६ सा ${ति उ${ ।

[ ८ च० उल्लासः ] काव्यप्रकाश: । १४९

अत्र वस्तुनाडृते डपि प्रार्थने प्रसन्नेति विभावना प्रियदर्शने स्य सौभाग्यवलं धैय्येण सोडं न शाक्यत इत्युक्तमेक्शां वा । ओडोोल्कारअणकव्व एहिं तुह लोअणेसु मह दिण्णम् । रत्तंसुअं पसाओ कोवेण पुणो इमे ण अक्खमिआ ॥ ७९ ॥

अत्र किमिति लोचने क्रुपिते वहसि, इत्युत्तरालङ्कारेण न केवलमादर्शक-क्ष्तान्नैः गोपयासि यावत्तपामह प्रसादपात्र जाताति वस्तु ।

प्रंदी०- अत्र प्रियदर्शने विहरलक्षणे धरितवेनापच्यनामिति वस्तुनाडृकने डपि प्रार्थने सा प्रसन्नेति विभावना, नूनं प्रियदर्शनसौभाग्यवलं धैय्येण सोडं न शाक्यत इत्युक्ते च व्यज्यते ।

अत्रैवालङ्कारेण वस्तुनो यथा- ओडोोल्कार० । अत्र किमिति क्रुपिते लोचने वहसति प्रश्नोत्तरनाडुत्तरालङ्कारेण कोडेण इमे ण अक्ख मिया इत्यपह्नुत्यलङ्कारसाहितेन न केवलमादर्शकस्तानि गोपयासि किं तु तेषामह प्रसाद-पात्रमपि जाताति वस्तु व्यज्यते ।

उ०- क्रिमिति मया मानसहार्य धैय्यं आहितेडपि मानं त्यक्त्वती भवतीति वदन्ती सर्वी प्रति तदाहृतिहृदयेष्यस्यानतिच्छतत्ववोधिकेयमुक्तिः । सा वक्त्री । उत्तमेक्शा चेति । चैन संकरः संग्रुध्यते । व्यज्यते । सहृदयस्येति । शेषः । ओडोोल्केति ।

आहृद्रेकरजरदनक्ष्तैस्तव लोचनयोरिमम दत्तम् । रक्खांशुकं प्रसाद: कोपेन पुनरिमे नाडृक्रान्ते ॥

कुत्रां नायिकां किमितिं क्रुपिते लोचने वहसीति इयमुक्तिः । तवैत्यानंतरमज्ज्ञे विद्यमानेरिति शेषः । तवाझ्ज्ञे विद्यमानैराद्रौड्यैर्दैन्येनापि, काकृते:। क्ष्तैर्मिम लोचनयो रक्तांशुकं प्रसादो दत्त इति संबन्धः । अत्राडृद्रेकरदक्ष्तैरित्यनेनागोप्यत्वं स्वस्य रक्तत्वेन रक्तांशुकमसाददानौचित्यं च व्यज्यते । रक्तांशुककिमित्यनेनै-कजातीयमेव रक्तत्वामिति ध्वनि: । प्रसाद: इत्यनेन करजादिक्ष्तेषु माहात्म्यं सूच्यतां तत्कत्रंकभूतायां नायिकायां नायक्येमातिशयपात्रताध्वननम् । उत्तरालङ्कारोऽस्ति ।

उक्तप्रश्नोत्रानायकेन प्रकटवाक्यरहूपोत्तरेत्यर्थः । अपह्नुत्यलङ्कारसाहितेनेति । अप्रसक्तं निषेधानुपपत्त्या प्रकाशेपकत्वा¹पहतुनिरियमुत्तरालङ्कारगुणिभूतेः। सूचयितुं सहृदयनेत्यक् । किं तु तेषामिति । न प्रसिद्धा नामादर्शकस्तानामगोपनं किं तु गुसस्थानामपि यथा दर्शनविषयता भवति तथा यतस इति तात्पयैंम् ।

१ क० °ते प्रा° । २ क० ख° °क्षा चेति । ग° °क्षा च । २ ख° °त्र लोचने किमिति वहसि क्रुपिते इत्यु० । ४ क० °ने व° । ५ क० °तेपों प्र° । ६ क० °ना प्रि° । ७ क० ततै° । ८ क० °धिका सद्ये तस्थ इयमुक्तिः । उत्तमेक्शा सा व° । ९ ग° °त्थमू° । १० ग° °कप्रतिपे° ।

१५०

प्रदीपोद्योतसमेतः—— [ ८ च० उल्लासः ]

महिलासहस्सभारिऐ तुहु हिअए सुहअ सा अमआन्ती । अणुदिणामणिअणकम्मा अज्जुं तणुअए वि तणुअइड ॥ ७२ ॥ अत्र हेत्वलङ्कारेण तनोस्तनूकरणेऽपि तव हृदये न वर्तते इति विशेषोक्तिः। एवं कविनिवद्धवकृप्रौढोक्तिमात्रनिष्पच्वारो व्यङ्ग्यकः । एवं द्वादश भेदाः । शब्दार्थोऽभयभूरेकः ।

यथा— अतन्द्रचन्द्राभरणा समुदीपितमन्यथा । तारकातरला इयामा सानन्दं न करोति कैम् ॥ ७३ ॥

प्रदीपोऽत्रैवाऽलङ्करणालङ्कारस्य यथा—महिलासह० । अत्र महिलासहसभारितत्वात्तु हृदि स्थाने न लभते ततोड्डिणं तन्वपि तनयतीति हेत्वलङ्काराम्यां तनोस्तनूकरणेऽपि तव हृदये न वर्तते इति विशेषोक्तिः । अत्र कविनिबद्धा सकी वक्रोक्तिः । एवमर्थेऽक्षतयुद्धवस्य द्वादश भेदाः । शब्दार्थोऽत्र ।

यथा—अतन्द्रच० । उ०—महिलेतिं । विरहकृशां नायिकां नायकायाड्डिद्यनल्या सस्‍या इयमुक्तिः ।

महिलासहसभारिऐ तव हृदयेऽसुभग सा अमान्ती । अणुदिवसमनन्यकम्मा अज्जुं तन्वपि तनयति ॥ हे सुभग सौभाग्ययुक्त व्रीसहसनल्यासे तव हृदयेऽङ्काशमलभमानाः सादनुदिसं प्यडिउँ कुरइत्ति । अत एवं सुभगेऽति संबोधनम् । अमान्तीयत्र महि-लासहसभारितत्वं हेतुः । तंनुतनूकरणे चामान्तीत्वं हेतुः । अत्र सुभगतेन नायिकाया एवानुरागविषयत्वं न तु सा तवेतिं व्यज्यते । एवं महिलासहतेलिवादिना त्वदनुरागविषया एव ताः । न तु तव तासामित्यापि ध्वन्यते । हेत्वलङ्काराभ्यामिति । काव्यलिङ्गालङ्काराभ्यामित्यर्थः । हेतुमर्थवत्त्वस्यापि तेन शब्देन व्यवहारः । विशेषोक्तिः । कारणस्त्वेऽपि कार्यानुत्प- भूरेक इति । वस्तुनाडलङ्काररूप इत्यर्थः । अतन्द्रेति । अतन्द्रो मेघाद्यनाभृत्तया स्फुरदूपश्‍चन्द्रमा आभरणं यस्याः सादत एवं सम्यगुद्दीपितो मन्त्र्यः । कामो यया सा तारका नक्षत्राणि तरलानयलपानि यस्यां सा

१ क. खा०मेँ० । २ क. °कारेस त° । ३ क. गा. °स् न मा° । ४ क. गा. तनू° । ५ ग. °धान° । ६ गा. °न्थो यन्थे° ।

[ ४५० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । १३९

अत्रोपमा व्यङ्ग्याः ।

मेदा अत्यादशेऽस्य न तत्र । ४५ ।।

अस्येति ध्वनेः ।

ननु रसादीनां वहुधेत्यत्वेन कथमादर्शतेयं आह—

रसादीनाममनत्त्वात्त्वनेदृ एको हि गण्यते ।

प्रदी०—अत्र ध्यामारूपकामिनीविशेषपरम्पन्योऽयं व्यङ्ग्यच्‍या । न च नन्वनृतचन्द्रतार्ङ्ग्रः पारिवृत्यसहितया समुद्दीपितेत्यादेम्नु नत्सहत्यां उभयस्‍्यापि उभयकत्वेन रसाद्योःमपश्‍किमूला ।

मेदा० ।

अस्य ध्वनेः । न तु शब्‍दार्थयोर्मपभूतः ।

ननु रसमावादीनां वहुत्वादटादशत्वमनुपपलमित्यन अह—रसादीना० ।

उ०—ध्‍यामा रात्रिः । विशेपणवलातस्यां ज्योत्स्नावृततलाभः । कें मानन्दं न करोति । क्‍यामा मोडशारांशिकां । अतन्द्रा सुरतादावालस्मपराहिता । चन्द्रः करुणार्द्रमरणं यत्स्याः सा । चन्द्रः शिरोमूषणविशेप इति केचित्‍लें । वहुत्रीहुतरपदकः कर्मधारयग्यो वा । मन्‍यगुहापिचतो मनसो यत्‍स्या इति वा । यस्या तारकाज्ञानलाञ्जनिका तहला चक्षुषा रक्‍मा । सा । तारकावलीपुलिनस्यो हारमालाङ्गणी-

यस्या इति वा । इति प्रतितौ द्विविधविशेष इव रात्रिगुणयुपमा ज्योत्स्ना रात्रिरिव नायिकैति वोपमाप्रतीति: ।

उभयस्यापि व्यङ्ग्यकत्वेनैति । एनेन पथि अणेत्यादेः पथिकग्रामादिशब्दानां पर्योपरिवृत्तिसहितत्वादुभयराश्‍क्तिमूलत्वं स्तात् । एवं च वसुनोऽप्युदयभुमयशक्‍तिमूलत्वेन, एक इतिसंगतमिल्यपास्तम्‍ । तत्र परिवृत्यमहत्‍यपरपोहरशब्दयोरेव व्यङ्ग्यचयङ्कतवेन नेतरेषां

ग्रामपित्यदोषात् । एवं च प्राधान्‍देन विवक्षितव्यङ्ग्यचोपयोजितदानां परिपुष्टिसहितत्व-

भ्‍यामर्थशब्दयोः प्राधान्‍यमिति फलितम्‍ । अतन्‍द्रेत्यादौ तु सवेंरपि सारवणर्थमैरुपमायाः कवितात्पर्योवियतत्वात्सेवें पा व्यङ्ग्यकत्वमतेव । चन्द्रतारकाद्यामपदानां परिपुष्टिसहितत्व-

मामरणादिपदानां च तत्त्वहत्वम्‍ । किं च रहस्ये वस्‍तुनि व्यङ्ग्यच एव गोपनाय नानार्थप-

दोपनातम्‍ । तद्धेतोः च शाब्‍दशक्‍तय एवं प्रवचन्तीति न कुत्‍सन उरशक्‍तिमूलता । प्रतेन शाब्‍दार्थयोरनयतरस्य व्यङ्ग्यकतवेऽपरस्यापि सहायतवे नोच्‍चतत्वात्सर्वत्रैवोमयमूलत्वमिल्यार्तम्‍ । योड्योः व्यङ्गकस्तदोःकरशब्दस्य यः शब्‍द्रो व्यङ्गकस्तदोःश्र्यार्थस्यापि व्यङ्गकतवमिति तदार्श्रयादिति दिखू ।

अश्‍त्रादशेति । अर्थोऽनतर्संकरमिनात्यन्तरीमकृतलच्यालक्ष्यकमण्यङ्ग्यचालाख्यः । शब्‍द-

१ गा. अस्य ध्व० । १२ क.० मेद कथमादर्शतेलस्य० । स्व.० मेदकत्व क० । गा. मेदते क० । ३ ग.० ते । तथा० । ४ क.० तु । सम्य० । ५ क.० ति । पथि अणेत्यादौ परिपुष्टिसहृत्स्यरप-

ओहरशब्दयोरेव व्यड्रुग्यव्यङ्कत्वं नेतरेषां पथिकग्रामादिशब्दानां परिपुष्टिसह्हत्‍वात्‍ । एवं च प्राधा० ।

किमूलत्वम्‍ ।

१५२ प्रदीपोयोतसमेतः— [४ च० उज्ज्वासः]

अननतत्वादिति। तथाहि नव रसाः। तत्र शृङ्गारस्य द्वौ भेदौ। संयोगो विप्रलम्भश्च। संयोगस्यापि परस्परावलोकनादिलक्षणपरिचुम्बनादिलक्षणसुपोषचयजलकेलिसूच्योस्तमयचन्द्रोदयांशइतृतुतु वर्णनादयो बहवो भेदाः। विप्रलम्भस्याभिलाषादय उक्ताः। तयोरपि विभागानुभावव्यभिचारिवैचिच्यम्। तत्रापि नायकयोरुत्कटतममध्यमाधमप्रकृतित्वं। तत्रापि देशकालावस्थादिभेदा इत्येकस्वेच्छा रसस्याड्डननलत्यम्। का गणना त्वन्येषां। असंलक्ष्यक्रमत्वं तु सामान्यमात्रिश्रित्य रसादिश्चैनिभेद एक एव गण्यते।

वाक्ये दूष्युत्थः।

प्रदी०-काव्यमननतत्वम्। इत्थम्-नव रसाः। तत्रः शृङ्गारस्यैव द्वौ भेदौ संयोगविप्रलम्भौ। तत्र संयोगस्यापि परस्परालिङ्गनादयो बहवो भेदाः। विप्रलम्भस्याभिलाषादय उक्ताः। तयोरपि विभागानुभावव्यभिचारिवैचिच्यम्। तत्रापि नायकयोरुत्कटतममध्यम-धमप्रकृतित्वम्। तत्रापि देशकालावस्थादिमेद इत्येकस्वेच्छैव रसस्याड्डननलत्यम्। का गणना सर्वेषां। कुतस्तर्हि एकत्वेन गणनम्। असंलक्ष्यक्रमत्वादुपमेकं सामान्यमात्रिश्रित्य।

वाक्ये दूष्युत्थः।

उ०-शक्तिमूलकल्यांचे वस्त्वलंकृती द्वौ। अर्थशक्तिमूलस्य द्वादश। उभयशक्तिमूलशैक इत्यष्टादशोऽर्थः।

उधमपकृतित्वामिति। बहुत्रीहेस्वप्रत्ययः। प्रकृति: स्वभावः। उत्कृष्टानुराग-त्वादि चोत्तमस्वभावत्वादि। देशो विजानादि। कालो वसन्तादि: अवस्था नवोढा-त्वाद्रयः सर्वेषामिति। रसमावतदभावसानामित्यर्थः। सामान्यमिति। तचाखण्डोपाधिरिति भावः।

वाक्य एषोति। वाक्यमात्र पदसमुदायः। तेन नानर्थाननार्थपदप्रकृतितसमासादिगतत्ववेडपि न क्षतिः। एवं चासमासैकपदत्वेऽपि। एकपदे दोषासंभवान्न दोषः। एवं च परिप्रतिसहत्व-तदसहत्वयोरकुमयोग्यत्वाच्च। तददूषकोक्ति: प्रबन्धेऽपीति। न च तस्य पद-प्रबन्धेऽपि दर्शनेदिति चेत्। तज्ञोभयशक्तिमूलत्वेऽपि ध्वनित्वमावातुल्यप्राधान्य-

न्यौ। ननु नाय नियमः। शृङ्गारादिवर्गे तददूषकौ। प्रबन्धेऽपि दर्शनेदिति चेत्। तज्ञोभयशक्तिमूलत्वेऽपि ध्वनित्वमावातुल्यप्राधान्यो-

९ क. “नाड्न्यो” १० ख. “त्वं सा” ११ क. “निरेकभेद एव। क. “निरक” १२ क. “रस्य द्वौ। १३ क. “भोगो विप्रलम्भस्य त०। १४ क. “लाच्यव” १५ क. ध्यानाभा १६ ग. “मूले व०। १७ ग. “मते” १८ ग. “स्वात्।

[ ४ च० उज्ज्वलानः ] काव्यप्रकाशः । ६५३

द्वयोरन्य इति । शब्दार्थयोंभयशक्तिमूलः ।

पदेऽटद्रन्ये ।

अपि शब्दार्थयोर्येडपि एकावयवावस्थितेन भृपणेन कामिनी व पदच्युतेन व्यङ्ग्येन वाक्यैव्यङ्ग्यच्यापि भर्तृणी भासने । तत्र पदप्रकाघ्यत्वे क्रमेणो-

दाहरणानि—

यस्य मित्राणि मित्राणि शत्रवः शत्रवस्तथा ।

प्रवृत्तौ-भावात्तू । भाहुणा न तिकृत्या इ नितवत् । अन्यप्रायच्यं संभाध्यत इति चेत्संभाध्य-

त्यताम् । न तु कामि नित्यीयते येन तद्वादाय विभागः स्यादिति ।

पदेऽटद्रन्ये ।

अन्ये मत्तदशा धननिमेदा वाक्ये पदेऽपि । ननु पदस्य व्यङ्गचकत्वे क्रिमायानं वाक्य-

रूपस्य काव्यस्य धननितवे । कथमेतां पदमात्रस्य व्यङ्गचकत्वे वाक्यस्यैव ममस्मिन्मच्य चारू-

तेति चेष्टुच्यते । पदप्रकाशत्वं न पदमात्रस्य व्यङ्गचकतया । किं तु तस्य प्राधान्येन ।

अविंवक्षितवाच्ये पदमात्रस्य व्यङ्गचकत्वेऽपि यद्वाक्यवाच्यार्थनिरपेक्षत्वमर्थस्य वा कन्याश्रयतिश-

चितार्थव्यङ्गचकत्वं तद्वाक्यस्यैव धननितवमित्युपगमात । काश्चिदपः एकदेशस्थितेन च

तादृशार्थदेन समस्तमेव वाक्यं चरन्तुपरचत्नि कामिनीर्वीकावयवस्थेन भूपणेन । तदुक्तं

ध्वनिकृतता—

एकावयवसंस्थेन भूपणेनैव कामिनी ।

पदव्यङ्ग्येन सुकवेर्यैनिना माति भारती ॥ इति ।

तत्र वाक्यव्यङ्गचमुदाहरन् । पदव्यङ्ग्यमुदाह्रियते । तत्राविवक्षितवाच्यमेधोऽर्थो-

नतरसंकरितवाच्यं यथा—-यस्य मित्राणि० ।

उ०-समुदायरूपवाक्यत्वादेक्तिः । क्रियाकारकभावापन्नस्यैव पदस्यमुदायस्य वाक्यार्थदेन

विवक्षितत्वादित्याहुः ।

सूत्रस्थापिना पदांशादिसमुच्चयं वारयति—वाक्य इति । अलङ्कारादीनां पदांश-

दिव्यङ्ग्यत्वेऽथवा दित्याहुः । प्राधान्चेनैव यच्चैकस्य पदस्य शक्तेः प्राधान्यमन्त्रे-

ग्रामानुगुणानां तत्र पदाश्रयता । यत्र तु नानापदानां शक्तेस्स्वतन्त्रता तत्र वाक्य-

श्रयतेति भावः ।

एकेऽति । पदव्यङ्गचनेतस्य तद्रदृव्यङ्गचकपदनेत्यर्थः । प्रकारो वाक्यव्यङ्गच्याडपि

भारतीयस्य श्रोतृग्राद्धवाक्यव्यङ्गच्या स्कोटरूपा भारतीत्योऽ वोधच । सुकवेर्यैनिना

काव्यम् । माति चमत्कुरते ।

यस्येति । यस्य पुरुषविशेषस्य मित्राणि मित्राणि आश्चतरूपाणि । तथा शात्रवो निःशे-

यस्येति ।

१ क. ख. व. गा. 'क्ये' । ए° २ ख. 'क्यचोःसंपदि' । ३ ग. अत्र । ४ क. वा पाद° । 'क.

'तिंपदस्या' । ६ ग. 'वः' । सुकवे° ।

२०

१५४

प्रदीपोक्तोक्तस्मैः— [ ४ चो उल्लासः ]

अनुकम्पयोऽनुकम्पयैक्ष स जातः स च जीवाति ॥ ७४ ॥ ( १ )

अत्र द्वितीयमित्रादिशब्दा आश्वस्ततलनिर्येणीयतवश्लेषहेपात्रत्वादिभिरस्थि-

स्तरसंक्रमितवाच्याः ।

खलवचहारो दीसन्ति दारुणा जदवि तहांवि धीराणम् ।

हिअअचअस्सवहुमआ णह ववसाय विगज्झन्ति ॥ ७५ ॥ ( २ )

अत्रेति विमुह्यन्तीति ।

प्रदी०—अत्र द्वितीयो मित्रशब्द आाश्वस्ततवे, राहुशब्दो निर्येणत्रणतवे, अनुकम्प्यशब्दः

सेहपात्रतवे संक्रमितवाच्यः । नायकस्य हृदप्रकृतित्वं व्यङ्ग्यचमू । ननु 'त्वामस्मि वाच्यं'

रति वाक्यप्रकाइये पूर्वमुदाहृतम् । तस्मादस्य पदप्रकाइयस्य को भेद इति चेत् । अन-

वोभात् । तादृशि प्रत्येकपदवाच्यचमिलं समस्तपदवाक्यव्यङ्ग्यचमू । तस्मादत्र सर्वेऽथा

सावधानेन भाध्यमिल्येवंरूपं यत्तत्परम् । इदं तु केवलमित्रादिपदवाच्यच्याभिप्रायमिति ।

अत्यन्तातिरसृकतवाच्यं यथा—खलवचहारा० ।

अत्र विमोहेनाप्रवृत्तिरलक्षितये । न च तत्र वाच्यस्य कथमपि प्रवेशः । इष्टकार्यकारित्वं

तु०—पतो यत्रणीय दमनीया: । यस्येत्यस्यात्राऽप्यनुषङ्गः । अनुकम्पा दया

तद्योग्यस्ततद्विष्य इति यावत् । अनुकम्प्यः सेहपात्रम् । स जातः शोभनजनमा स एव

जीवति इलादृश्यजीवनानित्यर्थः । अग्रार्थोन्तरसंक्रमितवाच्यैचर्यमित्रमित्रादिशब्ददैराश्वासादियोज-

जीवस्थायित्वरूपतदातिशय्यनद्धारा नायकस्य हृदप्रकृतित्वं व्यङ्ग्यचमिति । निर्येणत्र-

पत्व इति । निःशेषयन्न्रणापातत्व इत्यर्थः । लक्षणां पादत्रयेडपि सामान्यविशेष-

भावः संबन्धः । इदं त्विति । इह तद्धद्राक्यनद्रच्याभावादिति भावः ।

खलेति ।

खलणयवहारा दृशयन्ते दारुणा यचपि तथाडपि धीराणम् ।

हृदयवयस्यबहुमता न खलु ववसाय विगज्झन्ति ॥

दारुणा इष्टप्रतिबन्धकाः । सदर्थेऽग्राहितया हृदयमेव वयस्यो मित्रम् । तेन बहुमता

अनुमोदिता धीराणां व्यवसाय उद्योोगा न विमुह्यन्ति न प्रतिबद्धा भवन्ति ।

विमोहेनेति । कार्यकारणभावः संबन्धः । इष्टकार्यकारित्वामिति । अस्य सर्व-

१ क. ख. गा. 'नत्रणतक' १२ ख. 'ञ मु' । १३ क. भेदः । तत्र वाक्यार्थानां प्रत्येकमविधा-

नत्वनेकवाक्यतेऽति वाक्यप्रकाइयत्वम् । अत्र तु वाक्यार्थानां प्रत्येकविवशान्तरेण चैखवाक्यतेऽति

पदप्रकाइयता । अत्यन्तं ७४ क. 'ञ व न्य' १५ क. 'तितवृ व्यडिययम् । नियं' । १६ गा. 'इयम् ।

नियं' । १६ गा. 'इयम् ।

[ ८ च० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः १५५

लावण्यं तदसौ कान्ति: स्तदूपं स वचःक्रमः ।

तदा सुधास्पदमभूद् धुनुना तु च्वरौौ महान् ॥ ७६ ॥

अत्र तदादिपदैरतुभवैचगोचरां अथोः प्रकारायन्ते । यथा वा-मुग्धे मुग्धतयैव नेतमपविलः कालः किमारभ्यते मानं धत्स्व धृतिं वथान ऋजुतां दूरे कुरु श्रेयसि ।

प्रदी० -न्यक्कृतम् । यद्यपि तद्विषयविनोहामावो नात्न्वादृतु इति नेनो लक्षणा, तथाडपि घोराणामधीरेम्यो वैलक्षण्यं प्रतिपादयम् । न च तह्लक्षणां बिना मेभवति ।

अभिरलव्यपायेडपि मोहाभावादित्यवद्यं लक्षणा स्वीकार्य ।

अलक्ष्यकमत्वचक्चं यथा-लावण्यं तदसौ० ।

अवयवस्य संस्थानसौष्ठवं रूपम् । अवयविनस्तदेव लावण्यम् । कान्तिरुज्ज्वलता ।

अत्र विप्रलम्भार्थे वाक्येडनुभवैकगोचरमर्थे प्रकारायन्ते । तत्पदानां प्राधान्यम् । एवम्-

ग्रेडपि । न केवलं सर्वनामपदानामेव रसादिद्यक्ष्यता किं त्वन्येषामपि । यथा-मुग्धे मुग्धतयैव० ।

उ० -घेत्यादि: विमोहाभावः । तदत्सन्नभावः । विमोहाभावात् । तदत्सन्नाभावादित्यर्थे: । अवधयमिति । विमोहाभावाश्चदेन प्रतियोगिसमानदेशे उत्पादादिवि-

नाधारालि, अमाव उच्चयत इत्यर्थ: ।

लावण्यमिति ।

मुक्ताफलेषु छलायायासरलत्वमिवान्तरा ।

प्रतिभाति यद्रक्षेषु तल्लावण्यमुदाहृतम् ॥

कान्तिरुज्ज्वलता । रूपं संस्थानसौष्ठवम् । वचःक्रमो वचःपरिपाटी । तच्च्छन्दस्तु अनिर्वचनोयानुभवैकगोचरत्ववोधिका: । तदा तत्संविभानेनानुभवदशायाम् । सुधाम्पदम् ।

सर्वाड्कीणसाहित्यसंपादकत्वात् । अभुना तद्धयोगात्स्मृतितदशायां सर्वाड्कीणतापेक्षत्वा-ज्जवर इव जरोरदतिशायितपीडजनकः । विप्रलम्भार्थे वाक्य इति । विप्रलम्म-

व्यर्जकवाक्य इत्यर्थ: । तत्पदानामित्युपलक्षणमसावधुनेतस्यापि । प्राधान्यमिति ।

लावण्यादेरनुभवैकगोचरत्वादिना स्मरणस्य विप्रलम्भम्पोषकत्वादिति मानः । अत्र तदा-देर्बुद्विविषयतावच्छेदकत्वे न वाक्य्या तत्पदानानुभवैकगोचरत्वेन लावण्यादिपोषकता दृष्ट्या ।

मुग्ध इति । मुगधे उपदेशग्रामाहिणि अकिञ्चिरोडतीतो वर्तमानो मविप्पंश्रक कालो मुगधतयैव यथोचितानाचरणैनैव नेतुं यापयितुं किं किमित्यारभ्यते । तहिं

१ क. रोपम् । २ ग. र्ष्ष: । ३ क. ग. दूरूक । ४ क. नस्तु तदे । ५ क. *ध्रे: ।

लाव* । ६ ग. डके वा । ७ क. *वचे शक्या । ८ क. रह्ला ।

१५६

प्रदीपोयोतसमेतः— [ ४ च० उल्लासः ]

सर्वयैव प्रतियोधिता प्रतिवचस्तमाह भीतानेना नीचैः शंस हृदि स्थितं ति हि नतु ये प्राणेश्वः श्रोष्यति।।७७।।(३)

अत्र भीतानेनेति । एतेन हि नीचैःशंसनविधानस्य युक्तता गम्यते । भावादीनां पदमकारितयैवेधिकं न वैचिच्यमिति न तदुदाहयते ।

रधिरविसरप्रसाधितैकरवालकरालरचिरमुजपरिषः । झटिति भ्रकुटिविटंकितललाटपटी विभासि नृपभीमः।।७८।।(४)

प्रदी०—अत्र भीतानेनेति पदं नीचैःशंसनविधानस्य योम्यतां प्रकारायितुमाधान्न्येन रागातिरयं व्यज्यते ।

तथावादीनां तु वाक्येडपि न तादृशं चारुत्वम् । पदप्रकाइत्वे सुतरां । अतस्तैरपि तत्रैवोपदेशु शब्दशक्तिमूले डलंकार्यक्रियाथा—रधिरविसर० ।

नोआहियान्ते ।

किरीमरमणीयं तदाह । माने धत्स्व बलादराय । श्रुंति धैर्र्यं वपान । रसधने-नामशरणाशक्यता व्यज्यते । प्रेयसी प्रियतमविमये । एतच्च वाक्यचमत्कृत्यैडप्यनेति । ऋजुतां सरलतां । इत्थयैव सरख्या प्रतियोधिता मुहुरमुबोधिता नायिका भीतानेना भय-जातिवैकल्यवैचित्र्यदर्शनां सती तां सखी प्रतिवच उत्तरमार्हेत्यन्वयः । वस्तुतस्तु वचो वचः प्रति भीतानेना भयजन्यवैचिच्रयत्वैवैचित्र्यदर्शनां तामाहस्तवैः । एतेन वीप्सावैयथ्यभावपक्षे प्रतियोधितेत्यस्यसंगति: । प्रतियोध्य-इत्यस्य वैचथ्र्यपत्ते: ।

मानोति हि तदोचितिमिति मनोदैकम्पास्तम् । मतिमुद्धीति सूत्रेण वर्तमाने क्ससत्वात् ।

किं च प्रतीवचो विच्छायत्वादर्शनैनैव प्रतियोषनाचिवृत्त्यौचित्येऽपि सखीत्वात्प्र-तिबोधिता तामाहेत्यनेनादोषाच । उत्तरमार्हे—नीचैरिति । प्राणेश्वरः प्राणानां तदायत-त्वाज्जीवितसर्वस्वायमानः । अत एव हृदि स्थितः श्रोष्यति । नतु शाङ्क्यायाम् । अथं सख्या अपरिहार्यवाक्यतया नीचैःशंसनस्य विधानं कृतम् । मैवं शांसोति च नोक्तम् ।

सख्या योग्यता प्रकारायादिति । नीचैःशंसनेव योगयमिति प्रकारायादिल्यर्थः । आन-नगरत्विच्छायत्वानुमितमप्येन हि तत्प्रकारायते । प्राणायेनोनेति । भयप्रतिपच्चाकृतिमानुरागेण च संमोगः प्रकृष्यते इति तस्य भीतानेनोक्तिमूलत इति भावः । रागातिशयम् ।

संमोगातिशयेऽयम् । तादृशम् । रससदशम् ।

रधिरोति । हे नृपभीम भयङ्कर त्वं मासि शोभसे । कीदृशस्त्वम् । रधिरस्य विसरो धारा तया प्रसारितोऽलंकृतो यः करालः खड्गगतेन करालो भयजनकः स चासौ रुचिरश्व ।

१ क (प्र)°तोदितचतुरप्रा० । २ गा. अनन । ३ क. ख. गा. °तकरालकरवालहु° । ४ क. स्त्रिद्रा । ५ क. गा. वदालनना । ६ गा. °ना।तां । ७ गा. वदालनना। ८ क. नाउपि ता° । ९ क. °यः। इततमा० । १० क. खल । °ति तु° । ११ क. °रायम् । राधि° ।

[ ८ च० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः

२५९

अत्र भीषणीयस्य भीमंसेन उपमानम् ।

शक्तिमुक्तिकृदेकान्तसमादेशानतत्परः ।

कस्य नोऽडननन्दिनीयेनं विद्धस्याति भैरवागमः ॥ ७९ ॥ (५)

काचित्संकेतदायिनमेवं मुख्ययस्य वृत्त्या शंसति ।

प्रदी.—अत्र भीमेति । भीमंसेनोक्त्यार्चन्नपसंस्तवोधनविशेषणन भीमसेनोपमा व्यज्यते ।

अत्रैव वस्तुनो व्यक्तिरयथा-भुक्तिमुक्ति० ।

काचित्संकेतदायिनमेवं मुख्ययस्य वृत्त्या शंसति । न तत्र सदागामपदेन शक्तिवीर्यंजयते ।

उपयोगश्रेतयोः शाब्दप्राधान्यम् । ननु शाङ्ख्यनहलम् ।

उ०-शास्त्रभिन्न० । करालत्वशानिरवे ईडशो मुन् एव परित्रः शास्त्रुजयलक्ष्मीनीरोधकत्वादगोला यस्य तादृशः ।

एवं भुकुटिच्या भूभङ्गणं । विटङ्कं कपोतपालिका । तदाकारे-खान्वितं यह्ल्लाटं तदेव विस्तीर्णत्वात्पटो यस्य मः ।

भीमसेनो व्यज्ञचः । भीषणीयेति ।

वahulकातकर्तव्यनियी । उपमा ध्यज्यत इति । विभासिती मध्यमपुरुषान्वयात् रूपकम् ।

तत्र विधेयप्राधान्येनैवान्यवात् । अत एव मुखचन्द्रौ हसतीव्यत्पन्न हसनस्य रूपके वाघकत्वमपमायां साधकत्वं वक्ष्यतीत्याहः ।

भुज्क्तीति । जनान्तरसंनिधावुपनायक आगनेडप्रस्तुतवेदप्रधनौव्याच्चेन तदागमरूपी-नहर्षि व्यज्यनय्या इयमुक्तिः ।

सदागमः सन्नागमो वेदः । भुक्तिः स्वर्गादिमोगः । मुक्तिः कैवल्यम् ।

तत्कृतू । कम्बेकाण्डवेदान्तस्यामुभयोपायवोधनात् । एकान्तेन नियमेन यतेत् ।

त्यादिविध्यादिभिःकरणैः सामदेशने हितोपदेशाने तत्परः । अप्रतारकरत्वात् ।

कस्य विशेष्य । व्यज्ञचपक्षे सतः सुन्दरस्य वेढभस्याडडगमः ।

भुक्तिः सुरतादिमोगः । मुक्तिविंर्हादिहुःस्त-त्यागः ।

एकान्तस्य संकेतस्थान्यस्य समादेशने तत्परः । कस्य रमणीयजननस्य ।

अत्र मुख्य-तथा विवक्षितोऽपि द्वितीयार्थों गोपनायाप्रकरणीकीकृतो भवतीति वेध्यम् ।

एवम् । प्रकृतार्थस्य सकलजनसंवेदने रहस्यमभङ्गमिया प्रयमं प्रकारणिकीकृतताप्रकृतार्थप्रतीतिपूर्वंक-मित्यर्थः ।

मित्यर्थः । मुख्ययोतित । व्यज्यनयेत्यर्थः । शाब्यस्योध्यस्यप्रकारणिकीकृतत्वेन व्यज्यत्वं बोध्यम् ।

अत एवानयोःपमा । व्यज्ञचार्थ एव प्रधानभूत प्रतीतौविश्रान्तावुपमाकलक्लृ-मावात् ।

संगोपनार्थमेव प्रथमार्थोपादानात् । शंसति । स्तौति ।

सदागमपदेनैति । यद्यपि मुक्तिमुक्तिकएकान्तपदानामपि तत्त्वमस्ति तथाडपि सदागमपदशान्त्र व्यज्ञचनयज्ञने

प्रभवति न त्वेतद्रहितानि तानिति सदागमपदस्य द्वाभान्यमिति भावः । परित्यक्त्यस्यसह-त्वादिति ।

पूर्वचत्र भीमपदस्यात्र सदागमपदस्येत्यर्थः ।

९ म०यभी० । १२ क०मड्र० । १३ क०निःशब्द० । ८ ख० समाग० । ५ क०षणायें० । ६ म०धीनं ह० ।

१५८ः

प्रदीपोद्योतसमेतः—— [ ८ ७० उल्लासः ]

सायं स्नानमुपासितं मलयजेनाड्रैः समालेपितं

यातोडस्ताचलमौलिमभ्वरमणिविंश्रब्धिमात्राड्डगाति ।

आश्रर्ये तव सौकुमार्येमभितः कान्ताडसि-येनाधुना

नेत्रद्वन्द्वमीलनव्यतिकरं शक्रोति ते नाड्गसिंतुम् ॥ ८० ॥ (६)

अत्र वस्तुना कृतपरपुरुषपरिचयां कान्ताडसीति वस्त्वधुनापद्योत्यं

व्यज्यते ।

प्रदीप:-अर्थादाक्षरयुजोद्देश्ये स्वतःसंभविनिर्धर्ये व्यज्यके वस्तुना वस्तुनो व्यक्तिर्येधा——सायं

स्नानं।

उ०-सायमिति । उपपत्तिं संभुज्य तज्जनितश्रमापनयनाय स्तानादि कृतवती प्रतिज्ञात-

रहस्यां विद्रिग्धया इयमुक्तिः। सायं रवावस्तोमुचे । अनेन स्तानोत्तरमितरकरायकरणं

ध्वन्यते । ननु दिनकृतगृहकृत्येनेढशः श्रम इत्यत आह । स्तानं । अज्ञप्रकाशालंम् । उपा-

सितं यत्नाद्यचिरकाळं कृतम् । तथा च दिनकृतगृहकर्मश्रमस्य तेनैव निवार्यतेति भावः ।

सायं स्तानास्य श्रमानिवृत्तिमात्रफलत्वात् । समालेपिते सम्यग्गासमन्तलालेऽपित न तु लिख्यम्

तथा च चन्दनलेपकरणकृतोडपि न श्रम इति भावः । अम्बरमाणि: सूर्य । अस्ताचलस्य

मौलिमुखद्वयस्य यात इत्यर्थे: । काचित्नु मूलमिति पाठः । तदा मूलं पाश्चिममूलं गत इत्यर्थः ।

चूळीमति पाठेऽपि स एवार्थः । तेन रविग्ज्योति भावः । अत एव सायमित्यनेन न गता-

र्थे तेन लेखातोड्युपणाभावो व्यज्यते । अत्र कूत्रादिना धनच्छायामार्गे देशो । विटकृधं

मन्यरसमितीन च । तेन मार्गे त्वरया चलनकृतोडपि न श्रम इति भावः । आभितो बहिरन्तक्शे-

तग्रथे: । अभुना श्रमसामध्यभावे तद्विरतकसामग्रीसमवधाने च नेत्रद्वन्द्वं विद्यते मीलनस्य

व्यतिकरः । पौनःपुन्येन प्रदृत्तियर्त तादृशमासितुं न समर्धी भवति । तथा च मीलनपौनःपुन्यं

सवोंडीनश्रमं कथयतीति भावः । स च सामग्रयन्तरभावेन केवलसौकुमार्यंकृत एवेतिं

अहो जगद्विलक्षणमाश्रर्यभतं तव सौकुमार्येमित्यर्थः । अत्र प्रत्येकपदव्यज्चानि सौकमा-

र्यंक्श्र्येत्नोपपादकानिं ।-अत्र प्रकृतपरपुरुषपरिचया कान्ताडसीति मुक्तः पाठः । अधु-

नापद्याधान्येनोति । अधुनैवायं कमो नान्यदा कदाडपि दष्ट इति परपुरुषकृतनिर्देयो-

पमोयादेवेति गम्यत इति तस्य प्राधान्यं बोधयम् ।

१ गा०मन्दया ग० । २ गा०या ज्ञाताडसी० । ३ क. ग०ऽथ इत्य० । ४ गा०नमुपा० । ५ क.

निक्कितर्या । ६ गा०ता । एते० । ७ गा०नि । अधु° ।

[ ८ च० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । । १५९

तदप्रासिमहादुःखाविलीनाशेषपातका । नचिन्नःपुनरहःशुभगुणयचने तथा ॥ ८? ॥

चिन्तयन्तो जगत्सूर्ति परत्रेह च भस्मरुपिणम् । निरुच्छ्वासतया मुक्तिं गताडन्यां गोपकन्यका ॥ ८२ ॥

अत्र जन्मसहचरैरुपमोक्तव्यानि तदुक्ततत्कृतफलानि वियोगदुःखचिन्ताह्दाभ्यामनुभूतानीन्तयुक्तम् । ऐवं चाशेषपचयपदयोगेऽतिशयोक्तिः ।

क्षणदाडसावक्षणदा वनमवनं व्यसनमव्सनम् । वत वीर तव द्विषतां पगड्मुखे त्वयि पराड्मुखं सर्वम् ॥८३॥(८)

प्रदी०-वस्तुना डलंकृतेयेथा—तदप्रासिमि ( युग्मम् )

अत्र जन्मसहचरैरुपमोक्तव्यानि दुष्कृतमुकृतयोः फलानि वियोगदुःखचिन्ताह्दाभ्यां कयाडन्यनुभूतानीन्तयुक्तम् । एवं च दुष्कृतमुकृतंराशिफलतादात्म्येनाध्यवसितौ भगवद्विरोच-

दुःखचिन्ताह्दादौ प्रतीयते इति निर्गीर्योधवसानरूपातिशयोक्किहृदयमशेषचयपदाभ्यां ध्योत्त्य-

ते । अलंकार वस्तुनो यथा—क्षणदाऽऽक्षणदाऽऽक्षणदा ।

उ०-तदप्रासिमोति जगत्सूर्ति श्रीकृष्णम् । तत्संभोगाप्राप्त्या महादुःखम् । तचिन्तया विपुलाह्लादः । निरुच्छ्वासतयेति नास्य प्राणा: समुत्क्रामन्ति अत्रैव समवलोक्यन्त इति श्रुतेमोक्षकाले निरुच्छ्वासता । कयाडन्यनुभूतानीन्तयुक्तमिति । अशेषचयपदाभ्यामिति । ननु वियोगदुःखचिन्तासुखाभ्यां कथमशेषपापपुण्यनाशस्तेषां स्वस्वफलभोगानइयत्वादित्यनुपपत्तेरे-

शेषदुष्कृतमुकृतफलराशि-

तादात्म्येनाध्यवसायेनैव परिहार इति वाच्यसिद्धयच्चयमेतादिति चेत् । भगवान्महाहात्म्यादिति ।

क्षणदाऽऽति । वतेति खेदे विस्मये वा । मो वीर तव द्विषतां त्वयि पराड्मुखे सर्वे पराड्मुखं विपरीतं जातामिति शोेष: । तदुपपाद्यतेः-क्षणदाऽऽक्षणदा रात्रिः । अक्षणदा ताम्रैवला अनुत्सवदा च । वनमरण्यम् । अवनं तृण्िवं रक्षसं च । व्यसनं व्लेस्यं बहुलं भवति तद्य्योतादि । अव्यसनं तद्वित्रिमवीनां मेधानामसनं प्रेरणम् । व्यसनं कालक्षेपं च । ततोऽति

१ क. ख. गा. °विमलां° । १३ क. सटी । ३ ख. गा. °गदो निप° । ४ गा. °योग्यानि इदृक्-

तदुष्कृतफ° । ५ ग. °चिन्तनाह्ला° ६ ख. एवंशेष° । ७ क. गा. °यशोदयो° । ८ क. °ममकम् । ९ क. °तफलराशिता° ।

१६०

प्रदीपोद्योतसमेतः— [ ८ व० उल्लासः ]

अत्र शब्दशक्तिमूलाविरोधाझे:नार्थान्तरन्यासेन विधिरपि त्वामनुवर्तते

इति सर्वपदव्योत्पं वस्तु ।

तुह वल्गहस्स गोसामिअ आहरो मिलाणकमलदलो ।

इअ पावहुआ सोऊण कुणह वअणं महीसिअमहुमं ॥ ८४ ॥ (९)

अत्र रूपकेण त्वयाडस्य मुहुर्मुहुः परिजुम्वनं तथा कृतं येन म्लानत्व-

मिति मिलाणकमलदलव्योत्पं काव्यलिड्‌ड्रम् । पेष्टु च स्वतःसंभवी व्यज्जकः ।

प्रदीपोऽत्र परार्थमुले त्वयि पराडमुलं सर्वमितर्योऽन्तरन्यासेन विधिरपि त्वामनु-

वर्तते इति वस्तु सर्वपदप्राधान्येन व्यज्ज्यते । ननु नायमारथान्तरन्यासः। वनं रक्खमित्या-

देवोऽच्यस्यार्थस्यानुपपादकत्वादिति चेत्‌ । शब्दशक्त्या व्यङ्ग्यस्य क्षणदा क्षणदामिल्रोति

विरोधोपपादकत्वेन तथात्वात् ।

अलङ्कारेणालङ्कारस्य यथा—तुह वल्गहस्स ।

अत्राधरो म्लानकमलदलमिति रूपकेणालङ्कारेण त्वयाडस्य मुहुर्मुहुन्नं कृतं तेन तस्य

म्लानत्वमिति कालिङ्गिदृङ्‌ मिलाणकमलदलपदप्राधान्येन व्योत्त्यते ।

उ०—संवन्धसामान्न्ये शङ्‌खी । दृश्यकरमणी दृशा शातुर्वेति वा शङ्‌खी । विधिरपि त्वामिति ।

अर्थान्तरन्यासस्यासर्वपदस्य प्रकृतपरत्वात पर्यवसितस्यापि व्यज्जनानयामसङ्कोचेन विशेषरूपे-

दिपादिति भावः । अत्र एव सर्वपदव्युत्पत्तिनिर्व्यूढे:पद प्रधनम् । तथात्वादिति ।

उत्पेन शब्दशक्तिमूलो विरोधोपि व्यज्जक इत्यपास्तम् । तस्यार्थोऽन्तरन्यसोऽस्त्यापकत्वेन

तदङ्गत्वादित्याहुः । अत्र व्यज्जकस्य सर्वपदस्य नानार्थत्वभावाद्रस्तुनोऽर्थशक्तिमूलालं-

कारव्यञ्जकत्वं बोध्या ।

तुहेति ।

तव वल्गभस्य प्रमाते आसीदघरो म्लानकमलदलदलमं ।

इति नववधूः शुत्वा करोति वदनं महीसिअमहुमं ॥

गोसामिअ इति प्रमाते देशी । दलो इति पुंस्त्वं प्राक्रते लिङ्गानियमात् । रात्रावति-

रायचुम्बितदयिताभारां वधू प्रति कस्याश्चिद्दुष्टे: तव वल्गभस्य दयितस्य प्रात:काले ड.

तरो म्लानं कमलदलं तदुप आभिमिति सहीविकनचनं श्रुत्वा नवा नववधनं रक्खं । लज्जजोगेति

तोष । तव वल्गभस्येत्यनेन नायकस्य नववधूवश्रीकारकत्वेनातिचातुर्यै व्यज्जते । प्रभात

आसीदित्यनेन तावत्कालं चुम्बनाविरामः। चुम्बनान् कृतं येन तस्येति पाठो युक्तः ।

काव्यालिङ्गमिति । म्लानत्वे परिजुम्बनस्य हेतुत्वात् ।

९ क. 'ण तथा त्व० । १२ ग. 'यासु० । १३ क. नग० 'नकू० । १४ ग. 'लाणप० । १५ खल् गा.'यु

रु० । १६ क. 'पकाले । ७ क. 'हसुइड्ढ०' । ८ क. 'डुसये प्र० । ९ क. पूर्व० । १० गा. 'मः । काव्य० ।

राईसु चन्द्रधवलासु ललिअमप्प्फालिउण जो चावमू । एकच्छतं विअ कुणइ भुअणरजं विज्जम्भन्तो ॥ ८५ ॥ (१०) अत्र वस्तुना येषां कामिनामप्सु राजां स्मरंस्तेष्यो न कश्चिदपि तदादेशपराड्मुख इति जाग्रद्रिरुपभोगपरैरैनिशाऽदतिवाह्यात इति भुञ्जाणरज्जपदव्यतं वस्तु प्रकाअयते । निशितशारधियाडपेयत्यनड़्ङो दंशी सुदृढः स्ववलं वयस्यराले । दिशि निपतति यत्र सा च तत्र व्यक्तिकरपेत्य समुनिमिषन्न्यवस्था: ॥ ८६ ॥ (११)

प्रदी० - अथ कविभ्रौडोक्तिमात्रानिष्पन्नशरीरैः व्यज्जकैर्थे वस्तुना वस्त्वङ्कित्रियेथा-राईसु० । अत्र वस्तुना येषामसौ स्मरो राजा तेषु मच्चे न कश्चिदपि तदादेशपराड्मुख इति जाग्रद्रिरुपभोगपरैरैनिशाऽदतिवाह्यात इति वस्तु त्रिभुवनराज्यपदेन प्राधान्येन व्यज्यते । असणडाऽऽविषयो हि राज्यम् । इवार्थों न व्यज्जनोपयोगी । प्रत्युत तत्पारित्यागेऽति-शयो गम्यते । वस्तुनाsङ्कितरियेथा-निशितशाराधियो ।

उ०-राईस्वति । मानिनीं प्रति मानिनीर्वाहः काठिनं इत्येतद्धोधिका सस्युक्तिरियं । राजीषु चन्द्रधवलासु ललिनमस्फालं यश्श्रापपम् । एकच्छत्रमिवे करो ते त्रिभुवनराज्यं दिग्दक्षिणः य इति प्रकृतः स्मरः । चन्द्रेण धवलामु राजीषु उदौरस्स्थि ललन्तं भण्णणं - न तु कमठपृष्ठकक्ठोरम्, आस्फालयैव न तु दाणादि संहाय । त्रयाणां भुवनानां राज्ञां मेकमेव छछत्रं यत्र तथाभूतमद्वितीयंमिति यावत् । अ० एव विज्जम्भमाणो वि.फुरम, ०i: । अतिसाहङ्कारतया वर्तमान इत्यर्थः । इदं वस्तुनोति । चापम्फालनेनैकच्छत्रम्भि त्रिभुवनराज्यं करोतीत्यर्थः । इदं च कविभ्रौडोक्त्यैव सिद्धम् ।

निशितेति । अनड़्ङोडयं मम निशितः शर इति हर्षविषयया बुद्धय्चा सुदृढः शोभन-दृशः कामिन्या दंशी स्ववलं पञ्चति । कदाड राले नरकस्मशेज्जन्हिमक-चातुड़्ङिले वयस्यो यौवन उद्धते सति । अत एवं सार्पितवाला । हरयत्र दिशि लक्षणया तत्संवन्धिनी

१ °जा कामस्ते° । १२ ग. °स्तेपां न° । १३ गा. °हरेत्से° । १४ स्व. गा. भुवनराज्यप° । १५ क °ति त्रि° । १६ क. अत्र वस्तुनोति । पराड्मुख इत्यनेनैष्यर्थः । येषामिति कामपदार्थोऽनमिलस्थः । उप-भोगेति । इदं च कविभ्रौडोक्स्यैव सिद्धम् ।

१६२

प्रदीपोक्तसमेतः — [ ८ व० उल्लासः]

अत्र वस्तुना युगपदवस्थाः परस्परविरुद्धा आपे प्रभवन्तीति व्यतिरकरपद्योतयो विरोधः ।

वारिज्जनतो ऽपि पुणो सन्दावकदलिथण हिअअण्ण ।

यणहरवअस्सअण्ण विसुद्धज्झाई ण चलइ हएँ हारो ॥ ८७ ॥ (१२)

अत्र विशुद्धजातित्वलक्षणहेतुवलङ्कारेण हारोडनवरतं कम्पमान एवाऽऽस्ति वस्तु पञ्चलिडपदयोः वस्तु ।

पदी०—अत्र व्यतिरकमेत्यावस्थाः समुन्मिषन्तीति वस्तुना परस्परविरुद्धा आपि निवेद्योन्मादयोजदवस्था भवन्तीति विरोषालङ्कारो व्यतिरकरपदेन प्राधान्येन व्यज्यते ।

अलङ्कारेण वस्तुनो यथाः—वारिज्जतो ।

अत्र स्तनम्भारवयस्सेन विशुद्धजातित्वाद्दारो ण चलतीति हेतुवलङ्कारेणानवरतं कम्पमान एव हारोडस्तीति पदेन व्यज्यते ।

उ०—युवजने तण्णावस्था हसितरुदितप्रलयपितमूर्छादयो व्यतिरकं मिश्राभावमेत्य प्राप्य समुन्मिषन्ति पुनः पुनरुत्पद्यन्त इत्यर्थः ।

एवं च तत्कृतैता एतां ममावस्था इति कस्यचिन्मित्रं प्रति प्रक्तियेरियम् । विरुद्धा अपीति । युगपदिति शेषः । शानिरशनिरित्यादिविव सामानाधिकरण्याद्वाक्यं विरोषालङ्कार इति चिन्त्यम् ।

विरुद्ध इत्यस्य कार्यकारणमूता इत्यर्थः । व्यतिरकः पौर्वापर्यविपर्ययः । एवं च विरोधशाब्देनात्र तन्मूलातिव्याघिकरिलित्यने ।

वारिज्जोति ।

वारिमाणोडपि पुनः सन्तापकदर्थितेन हृदयेण ।

स्तनम्भरवयस्सेन विशुद्धजातिन्ति चलतयस्स्या हारः ॥

काचित्काचिदनयनाऽऽधिकाव्यवहारकथनेनोपदिशति । हारस्य गाढालिङ्गनानन्तरायातया तेन सह तडसडिल्लिणे च स्तनम्भररूपवयस्यपिडा राढया च यः सन्तापोऽर्थाद्दूषयति

तिन कदर्थिते हिअअएण वारिमाणोडग्गयस्स नायिकाया हारो ण चलति । यतो विशुद्धजातिन्दुब्भुज्झातिमाउअल्हेएण विशुद्धजनमा च । विशुद्धजातयो हि दुःखिता आपि नाडद्वयं त्यजन्ति ।

स्तनम्भरवयस्यव्वेनेति पातेऽचलनेनऽपि हेतुः । विपरीतरतावस्थेयम् । हेतुवलङ्कारेण । काव्यलिङ्गनेतदर्थः । अत्र ग्रन्थे काव्यलिङ्गस्यैव हेतुलङ्कारत्वकथनात्तत्रैव व्यवहार इति भावः ।

इति वस्तिवति । तेन च विपरीतरतिचादुर्योतिशयो नायिकिन्दा ध्वन्यते ।

९ क. 'पि भ°' । १२ म. 'तिल°' । १३ क. ख. 'क्षण हूँ' । ८४ क. ख. म. 'न चलतीति पदक्खडूर्य' । ५ क. 'न प्रकादूयते' । ९ क. 'नमबर°' ।

[ ४ च० उल्लासः ] . काव्यप्रकाश: १ . १६३.

सो मुद्दसमाळझो धमिमळ्हो कळितळालनि अपिअदेहो ।

तीए खन्धाहि वलं गहिअ सरो सुरअसंगरे जइउ ॥८८॥(१३)

अत्र रूपकेण मुहुर्मुहुरहुराकर्षणेन तथा केशपाशा: स्कन्धयोर: प्राप्तौ यथा

रतिविरतावऽप्यनिड्ढत्स्ताभिलाष: कामुकोड्भूदितं स्कन्धपदद्योतन्या विभावना ।

एषु कविप्रौढोक्तिमात्रानिष्पन्नशरीर: ।

णवपुणिर्णामिअड्ढस्स मुहइ का तं सि भणसु महं सच्चमु ।

का सोहम्मगसमग्गा पओसरअणिव्व तुह अज्ज ॥८९॥(१४)

प्रदी०—अलङ्कारेणाऽलङ्कारस्य यथा—सो मुद्दसस० ।

अत्र सुरतसंगरे धमिमळ्ह: स्मर इति रूपकाऽलङ्काराभ्यां तथा केशपाशा: शृङ्खवे पतितो

यथा रतिविरतावऽप्यनिड्ढत्स्तेच्छ: कामुकोड्भूदिति विभावना स्कन्धपदप्रकाशनयेन व्यज्यते ।

अथ कविनिबद्धवक्त्रप्रौढोक्तिमात्रानिष्पन्नशरीरवस्याऽर्थवचनिभेदेऽपु पदप्राधान्येन

वस्तुना वस्तुनो व्यक्तिय्रयथा—णवपुणिर्णामो ।

उ०—सो मुद्देति ।

. से मुघधरयामलाझो धामिमळ्ह: कळितलालिनिजदेह: ।

तस्या: स्कन्धादलं गृहीत्वा स्मर: सुरतसंगरे जयति ॥

मो मुद्देति पादे । मुहइ इति वोत्थानम् । धामिमळ्ह: केशपाशा: स्मर इति रूपकम् ।

स्कन्धादल्स: सेनाविवेशश्र । वलं सामर्थ्य सैन्यं च । इमे द्वे श्लिष्टरूपके । मुहइ:

सुन्दर: । कळितलालिनि इति आसावितमनेोहरस्वशरीर: । तादृशस्य हि महापुरुषबुद्ध्या

स्वकीयवलदानेन साहायकमाचरान्ति लोका: । सुरतसंगर इति रूपकम् । जयति सर्वो-

त्कर्षेण वर्तते । यथा मुद्दादिनिवर्तमानापि काञ्चित्क्षोभिन्नमात्रभूयोडन्यात्: स्कन्धावारादलं

ळहड्वा तं प्रोञ्साहितयति तथाडेस्या: पूर्वसुरतवेलायां मुहरुमुहु: करणेण स्कन्धपतितेकदा-

पाश्र: साक्षात्स्मर एव स्कन्धादलं लडह्वा सुरतमोगानिवृत्तमपि मां मन:प्रोत्साहनेन मुचते

प्रवर्त्तयतीत्यर्थ: । अत एवतरेभ्य: सर्वेभ्यस्तद्भेभ्योऽन्येभ्यश्र सुरतोपकरणेभ्य उत्कर्षण

वर्त्त इत्युक्तम् । अत एव च स्मरत्केवलं रूपणम् । साक्षात्स्मरत्वमात्रवर्तकत्वादिति

बोध्यम् । तस्या: स्कन्धादलं गृहीतवेलनेन स्कन्धसंवन्धेनानतिशयितशोमालाभ उत्क: ।

केशपाशा: स्कन्ध इति मुहुर्मुहु: करणेनात्यादि: जात्यमिप्रायै-

कवचनम् । पतित: । संवद्ध: । स्कन्धपदोति । अमिलापानिवृत्त्या रतिनिवृत्तौ हि

बन्धने केशानां स्कन्धसंवन्धो न स्यादिति भाव: ।

पवेति ।

णवपुणिर्णामिअड्ढस्स मुभग कस्त्वमंसि भण मम सत्यम् ।

का सौभाग्यसमग्रा प्रदोषरजनीव तवाच्च ॥

१ क. ख. ग. मुहुराकर्षणे तं० । २ ख. गा. ऽति० स्कन्ध० । ३ क. कारण तं० । ४ क.

स्कन्धयो: पं० । ५ क. वृत्ताभिलाष: का० । ६ ग. दिं: स्कन्धपदे० । ७ ख. गा. सि मम भण स० ।

१६४

प्रदीपोद्योतसमेतः—— [ ४ च० उ० ]

अत्र वस्तुना पद्योवान्यस्यामपि प्रथममनुरक्तस्त्वं न तत इतिप्रवेश्यादिपदोसेत्यादिपदार्थोत्यं वस्तु व्यवज्यते ।

सहि णवणिहुवणसमरम्मि अड्ढुंवाली सहीऐ णिबिडाइ । हारो णिवारिओ विवअ उच्च्हेरन्तो तदो कहं रमिअमु॥९०॥ (९५)

प०—अत्र यथोक्तेन वस्तुनाडन्यस्यामपि प्रथममनुरक्तस्त्वमभिप्रेत तत इति वस्तु प्रवेश्यादिपदोसेत्यादिप्राधान्येन चोत्यते । अत्र प्रदोषरजनोवेत्युपमानैरेप-

क्ष्येण कथं व्यङ्कक्तवमिति चिन्त्यम् ।

उ०—खण्डितताया वृद्धपरवधूवनुरक्तं स्वामिनं प्रतीपमुक्तिः । नवः प्रथमोदितः

पूर्णीमांसान्वन्धि सुगाढक्खन्धनस्ततस्य त्वं कः सखि भ्राता वाडसि तत्सत्यं भण । तत्संबन्धि-

त्वे विना क्षणिकानुरागित्वस्य तत्सभावस्य त्वद्यशुपक्ते । तथा चन्द्रस्य-प्रदोषरजनौ

तक का नायिका सौभाग्ये नायकानुरागादि संप्राप्ती यस्यां तथाभूता । प्रदोषो रज-

मुगम् । प्रदोष एव तथा रजन्यां चन्द्रानुरागासमृद्ध्यं तथा तव तथ्यामित्यर्थः । नवत्वेन

चाहल्यं क्षणाजुरागित्वम् । पूणिमाचन्द्रः प्रदोषे रज्यते डनन्तरं तु विरज्यते । एवं

पूर्णीमामृगड्कत्वेन नायिकान्तरानुरागित्वं कलड्कितत्वम् । प्रदोषपदेन प्रकृष्टदोषवत्त्वम् ।

यत्तु नवः प्रतिपदुदित इति व्याचक्षते तेषां पूर्णीमापदासंगतिः स्पष्टैव । अन्यस्यामपीति

मद्यीवेल्यादिः

सहीएति ।

सखि नवणिधुवनसमरम्मेड्ढपालीसरुया णिबिडइया । हारो णिवारित एओच्छिउमाणस्ततः कहं रमितमु ॥

उच्चेरन्तो इति पाढे उच्चलनित्यर्थः । सख्या नायिकां प्रतीपमुक्तिः । हे सखि नवधु-

रणे णिबिड्इया हत्थइओ, अड्ढपहिओ, ओलिओण सव्व सखीओ, इट्ठाविभागियत्तव्वं । तयाोच्छियम-

माणो द्वयोसुतुरीयंतेरयाओडपिको भवन्त्रीतरीयपां चलनकयापारे निधुवनान्तरायं हत्थयामिओतं

कुर्वन्हारो णिवारित एव भण्ण एव तत्स्वया नवोइया इतरैनवोढाइणरतातद्विलक्षणं

प्रोढाइणरतातापि वा विलक्षणं कथं रमितमित्यर्थः । अत्र निविडियेत्यनेन निवारणासामर्थ्ये

१ गा०दोहे य० । १२ क. ग क्खोणिकालु० । १३ क०मू० अन्य० । ४ गा०रेपा० । ५ क.

प्रो

[ ४ च० उद्यास: ] काव्यप्रकाश: १६५

अत्रे वस्तुना हारच्छेदानन्तरमन्यदेव रत्नपदण्यमभूत्कथय कीर्तिगिरि व्यतिरेक: कैंहंपदगम्य: ।

पविसन्ती घरध्वारं विवालिअवअणा विओअइडइ? पहम् ।

स्कन्धे येअण यडं हआ पडहोत्ति रुअअसि साहि किं ति ॥ ९७ ॥

अत्र हेत्वलंकारेण संकेतनिकेतनं गच्छन्तं हृद्रा यदित तत्र गन्तुमिच्छासि तदाडपरं घटं गृहीत्वा गच्छेति वस्तु कीर्तिपदप्रकान्यम् ।

प्रदी० -अत्र निबन्धनसमर इति रूपकस्म्य व्यज्जनायामप्रयोजकतया वाच्येन वस्तुमात्रेण हारच्छेदानन्तरं प्रौढाऽऽनरतातद्रिलक्षणं नवोदायामते रतमभूत्कथय कीर्तिगिरि व्यतिरेकालंकार: कैंहंपदप्रकाश: ।

अलंकारण वस्तुनो यथा—पविसन्ती० ।

अत्र नष्ट इति रोदिष्यिति हेत्वलंकारेण संकेतनिकेतनं गच्छन्तं कामुकं हृद्रा यदित तदाडपरं घटं गृहीत्वा गच्छेति वस्तु किंतिपदप्राभान्येन प्रकार्यते ।

उ०-रण इस्थनेन दुरवगाहन्वं व्यज्ज्यते । प्रौढाऽऽनरतातद्रिलक्षणामिति । ततोडपी-त्यर्थे: । अत एव । नवोदाया इदंशो रतामिति विस्मय: । कैंहंपदोत्ति । तस्य विस्मयार्थे-

दिति भाव: । नवोदास्वभावविरुद्धगाढालिङ्गनाज्ज्ञायते तद्रतं विलक्षणामिति । अत एवं समरपदम् । द्व्योस्तुल्यलव्यापारे हि समरो भवतीति । वस्तुनो व्यज्जकत्वं तु तल्लैरपेक्ष्य-

पवीति ।

प्रविशान्ती गृहद्वारं विवालितवदना विलोक्य पन्थानम् ।

स्कन्धे यटं गृहीत्वा हा हत नष्ट इति रोदिषि किमिति ॥

जल्यानयनलव्याजेन संकेतस्थानं गत्वा शून्यं तद्विलोक्य जलघटं स्कन्धे गृहीत्वा गृहद्वार-

पर्थेन्तं समागतां पश्चात्संकेतस्थानयिनं स्वप्नियमवलोक्य पुनर्जालानयनलव्याजसंकेतस्थानं गन्तुं विवालित वदनं कृत्वा द्वारसंकुलव्याजेन घटं दिज्जा लोकवञ्जनयै कदलीपत्रे तस्या

प्रतीयमुक्तिकिश्तुराया अपरं घटं गृहीत्वा गच्छाहं सर्वे समाध्वास्य इत्यमिप्रायगर्मो । हे सखि गृहद्वारं प्रविशान्ती त्वं स्कन्धे घटं गृहीत्वा परावर्तिष्यदना सती पन्थानं दह्ण

घटो नष्ट इति किमिति रोदिषीत्थंवय: । रोदने। नष्टत्वं हेतुः । घटहवसे च विकृत्य पथो

विलोकनं हेउ: । किंतिपदेति । हेतुप्रकर्षेण हेतुं विना रोदनस्याद्धार्यत्वलाभादिति

९ म. 'अत्र हारच्छेदादानन्तरमेव । २ ख. म. ग. काव्यप° । ३ क. म. ख. 'दव्यङ्ग्यमम् । ४ क. कष्यं° । ५ क. 'थे: । अमूदिस्स्यादिमित्यादि: । नवो° ।

१६६

प्रदीपोत्योतसमेतः- [ ४ च० उज्ज्वासः ]

यथा वा—

यथा विहलझलं तुमं सहि ददृडण कुडेरण तरलतरदिदिमु ।

वारप्फंससमीसेअ अप्पा गुरुओत्ति पाडिअ विहिउणओ॥ ९२ ॥( १६ )

अत्र नदीकुले लतागहने कृतसंकेतमप्राप्तं गृहप्रवेशावसरं पश्चादागंतं द्रष्ट्रा पुन-

र्नदीगमनाय द्वारोपघातव्याजेन बुद्धिपूर्वकं व्याकुलया त्वया घटः स्फोटित इति मर्ष्यां चिंतितं तालिकमिति नाडीश्वसिस्थि तत्समीहितसिद्धये तु ब्रजाहं ते श्वश्रुनिकटे सर्वे समर्थयिष्य इति द्वारसंपर्शेनैवाजनेत्थपहतुस्त्या वस्तु ।

प्रदीपो.—यथा वा—-विहलझलं० ।

अत्र नदीकुले लतागहने कृतसंकेतमप्राप्तं गृहप्रवेशावसमये पश्चादागंतं कामुकं द्रष्ट्रा पुनर्नदीगमनाय बुद्धिपूर्वं द्वारसंपर्शोव्याजेन त्वया घटः स्फोटित इति मँयाडवगतम् । तत्स-

माख्यां विधाय समीहितसिद्धिरये ब्रज । अहं तव श्वश्रुनिकटे सर्वे समर्थयिष्य इति वस्तु द्वारसंपर्शोमिषेणैत्थपहतुस्त्या वारप्फंससमीसेणति 'पाँदेन घोत्य्यते ।

उ०—मार्थः । गनुमित्यस्य तामित्यादि: । नववयं स्वतः संभवी न कन्युक्तिसिद्ध्रोऽत

आह । यथा वेत्थि ।

विहलोति ।

विश्रृङ्खलां त्वां सति द्रष्ट्वा कुंटेन तरलतरदृष्टिम् ।

द्वारसंपर्शोमिषेणडडस्मा गुरुड इति पातायित्ता विमिञ्चः ॥

नदीकुले लतागहने कृतसंकेतमप्राप्तं गृहप्रवेशावसमये पश्चादागच्छंतं कामुकं द्रष्ट्रा पुनर्नदीगमनाय बुद्धिपूर्व द्वारसंपर्शोव्याजेन घटं स्फोटितवर्ती नायिकां प्रति सरु्यासस्त्र-

दभिप्रायोऽवगतो मया तत्समाख्यां विधाय समीहितसिद्धिरये ब्रजाहं त्वच्छ्वश्रादिनिकटे सर्वे समाधास्य इत्यभिप्रायगर्भोविदग्धजनप्रतारणायेयमुक्तिः । हे सखि विश्रृङ्खलामातिभारव-

शाद्दिकलामत एवात्रिशायिततत्लडहृ त्वां द्रष्ट्वा कुंटेन घटेनाडडस्मा गुरुडगरेयांस्वाहृतस्या अपि .वकशेषदृश्यक इति दुरसने द्वारसंपर्शोमिषेण पातायित्त्वा विमिञ्चो विमोचित इत्यर्थः । अन्तर्मी-

वितण्योऽडियम्। नायं द्वारसंपर्शाद्वचनाशास्त्वया कृतः किं तु गुरुडया परपीडनकत्वादघटनेनैव वात्स्यायनविभेदित इत्यपहेतुनोतरत्रोल्कारः। विश्रृङ्खला कमपरवशांमिते हृदये स्थितांडस्थः।

एत्वया घट इति । व्याकुलयेत्यर्थः । अपह्नुतेनोति । आचेतने चेतनत्वारोपमूलिकयेत्यर्थः।

१ क. "दीतीरे ल०" । २ स्व. "गच्छंतं हि" । ३ क. खं गा. द्वाराच्च । ४ क. ख. गा. "पूर्वं

व्या" । १५ ग. "ति तव चेष्टितं मया झांति" । ६ क. ख. "चोतिते" । ७ ख. "डे सम" । ८ गा. "स्थू

व्यज्यते" । ९ क. "ममाय" । १० क. पद्मप्राधान्येन । ११ ग. "वः नन्व" । १२ गा. "श्वश्रादृच्छे"

१३ ग. "स्थः" । जो" ।

[ ४ च० उज्जासः ] काव्यप्रकाशः १६७

जोलाइ महुरसे ण अ विण्णत्तारुण्णउमुअमणा सा । बुड्ढाइ णवोद्दविवअ परचहुआ अहह हरइ तुह दिअअमु ॥ ९३ ॥

अत्र काव्यालंकारेण वृद्धां परवधूव त्वमस्मालुज्ज्वलस्वाडभिलषिती त्वदीयमाचारितं वकुं न शक्यंमित्याक्षेप: परवधूपदमकाचिय: । एपु कविनिचद्दवकृत्पओ-

दोक्किमाग्रणिष्पण्णअरीर: । वाक्यप्रकाइ तु पूर्वसुत्ताहतंमु । शव्दार्थोंभयशक्तिसु पद्मकाइओ ण भवंति पश्म्रविच्छेद्दा: ।

प्रवन्धेडमर्थशाक्तिमू: ॥ ४२ ॥

प्रदी०—अलंकारेणालंकारस्य यथ—जोह:ड० ।

अत्र परवधूवेन सा तव हत्थं हरतीति काव्यालंकारालंकारणास्मानुज्झितव्वा वृद्धां परवधूमभिलपषिती त्वद्वाचारितं वकुं न शकयत इत्याक्षेपालंकार: प्राभान्येन परवधूपद-

घोत्या: प्रकाशयते ।

शब्दार्थोंभयशक्तिमूलसु पद्मप्रकाइओ न मवति । तत्र वाक्यस्म्यैव प्राघान्यात् । एवं पच्चव्विआशद्दे: ।

प्रवन्धे० ।

उ०—जोहेति ।

ज्योत्स्नया मधुरसेन च वित्र्णत्तारुण्णओतसुमनसा: सा । वृद्धादपि णवोदेव परवधूरहह हरति तव हत्थयं ॥

तरुण्या वृद्धपरवधूवतुं नायकं प्रतीयमुक्तिः । अह्होति खेदे । वृद्धादपि सा नायिका ज्योत्स्नया मधुरसेन वसन्तरसेन मधुस्साड्डस्सादेन च वित्रिण्णे दत्तं तारु-

ण्याय तरुणधम्माय सुरतायोत्सुक्यं मनासी यस्साअत्थाहयपि यत: परवधूरतो नवो-देव तव हत्थयं हरति । परवधूवेनैव तव चित्तं सा हरति न तु सौन्द्योदिनि-

मित्तान्तरमसतीति भाव: । परवधूवं हत्थयहरणे हेतुरिति काव्यलिख्खालंकार: । पर-वधूवित्तन त्वमेव तस्यामनुरक्खो न तु ताहशयपि सा स्वत इति सूचयते । आक्शेपऐ-

काइ: । नायकचरितस्स्याशक्यवक्खवत्थरूप: । पद्मकाइओ नोति । एकस्सैव पदस्स्य परिवृत्तिसहस्स्वततस्सहल्ने वकुमशक्ये इति भाव: । पच्चव्विआशद्दिति । अर्थान्तरसङ्कमित-

वाच्यालंकारस्य वाच्यालक्ष्यकमालक्खय । लड्खणक्रमेणु वस्सवेल्क्कारंभेदेन शब्दशत्ति-मूलो द्विविध: । अर्थशक्तिमूलो द्वादसा । एषांं सहदसनां वाक्यपद्मूलत्वेन द्विविधे

चतुब्विसात । उभयशक्तिमूल एक इति पच्चव्विआशदितिस्थ्यर्थ: ।

१ क. ख. °ऊं चास्मा° ल ग. °घूमस्समा° । १२ ख. °कयत इत्या° । १३ ख. ग. °रवखूप° । ४ ख. °न संभ° । ५ क. °वहू चाभि° । ६ क. त्वदीयच° । ७ क °र: आक्श° ।

१६८

प्रदीपोयोतसमेतः—— [ ४ च० उड्डासः ]

यथा गृध्रगोमायुसंवादादौ । तथा च—

अलं स्थित्वा इमज्ञानेडस्मिन्गृध्रगोमायुसंकुले । कडकाळवहुले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे ॥ ९४ ॥

न चेद्ध जीवितः कश्चित्कालधर्मीभूपागतः । मियो वा यदि वा दृष्ट्यः प्राणिनां गतरीदृशी ॥ ९५ ॥

इति दिवा प्रभवतो गृध्रस्य पुरुषविसर्जनपरामिदं वचनम् । आदित्योदये स्थितां मूढा: स्वस्थं कुर्वते सोपित्रम्् ।

बहुविन्द्रो मूढतोंद्यं जीवे दपि कदाचन ॥ ९६ ॥ अमुं कनकवर्णाभिं बालममासयैवनम् । गृध्रवाक्यात्कुथं मूढास्त्यजध्वमविशड्किता: ॥ ९७ ॥

प्रदी०—अर्थशक्तिमूल: पदवाक्ययोः: प्रवन्धे च । प्रवन्धश्रष्ठ संघटितनानावाक्यसमुदाय: । द्विय: । स च ग्रन्थरूपप्रस्तदवांतरप्रकरणरूपपक्षेति । ततः पदवाक्ययोःरुद्दाहतम् । प्रवन्धे यथा गृध्रगोमायुसंवादादौ । तथाहि—अलं स्थित्वा । इति दिवा प्रागल्भ्यवतो गृध्रस्य मृतावेशकपुरुषविसर्जनपरं वाक्यमेलकम् । आदित्योदयं

उ०—अलापिति । दिवा प्रगल्भस्य गृध्रस्य मृतवालावेशकपुरुषाविसर्जनपरमिदं स्लोकद्वयम् । गृध्रगोमायुसंकुले तैर्यग्यो कडकाळवहुलेदस्यप्राये । अत एव घोरे दारुणे सर्वप्राणित्रासजनके । एवं च निष्प्रयोजना संबोधितानिष्टा चैवंविधस्थले स्थितिरतुचि- तोति भावः ।

ननु बालकोजीवनं संभाध्यते तत्राडSह—न चेदेति । इहं संसारे कालधमें स्त्युसतं प्राप्तः काश्चित्प्रियेह्येषानंतररोदपि न जीवितः । अद्य यावदिति शेषः । तथा च तदसं- भावितमिति भावः । समानधर्मानायाडSह—प्राणिनामिदृशी मरणानंतरमपरावृत्तिरूपा गति: स्वभावः । तथा च स्वभावस्य दुरतिक्रमत्वात्स्थेदो न कार्य इति भावः ।

वाक्यमेलकम् । वाक्यसमुदायः । — आदित्य इति । निश्चि प्रागल्भस्य गोमायोस्तद्वार्तनपरामिदं श्लोकद्वयम् । हे मूढा

अयमादित्यः: स्थितोदयस्ति । तथा च न रात्रिचरेयो भयमभुनाडस्तीति भावः । अतः सुप्रतिभयुनां सहेतुमूत्यन्वित बाल संभापयास्यतिरूप कुर्वते मृतस्य जीवनासंभवादफल- मस्थानमत आहे—बहुविध्न इति । राक्षसवेलात्वादूदूतानवेशादिरूपप्रग्रहग्रस्तश्वेतदे- तन्मूढतोंडपगमे तद्विझ्ञानाशोपशान्तावेशो बालः कदाचिज्जीवे दिलत्यर्थः । आपः संभाषणाद्यो- ततः भावः ।

एवं जीवनसंभावनामुत्पाद्य मोहयितुमाह—अमुमिति । आविशड्किता लोकापवा- — १ स्व. °मुपेतिवानुं । ग्रि° । २ क. वा दुष्टः प्रा° । ३ ग—°धं बालास्त्य° । ४ क. °धमें स्त्युसं प्राप्तः काश्चित् प्रि° । ५ ग. °वा । आदि° ।

[ ४ च० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः १६९

इति निशि विजृम्भमाणस्य गोमायोज्जैनध्यावर्त्तननिष्ठं च वचनमिति प्रभ्रन्य एव प्रथते । अन्ये त्वेकादश भेदा ग्रन्थविस्तरंभयाज्ज्ञोदाहृताः । स्वयं तु लक्षणतोऽनुसतेव्याः । अपि चोक्तंग्रन्थकृत्कृत्यः ।

पदैकदेशरचनावर्णोऽपि रसादयः ।

तत्र प्रकृत्यादयः—

रडकेलिहइअणिसमणकरकिमलअरुड्ढणअणाजुअलस्स । रुअस्स तइअणअणं पच्चवइरिअविअं जइअ ॥ ९८ ॥

प्रदी०—इति निशि प्रगल्भमस्य गोमायोमत्तदृशावर्त्तनपरं श्लोकद्वयामिति प्रवन्ध एव क्यज्ञकः प्रथते । अत्र स्वतःसंभविना वचुनात्र गमननिवर्त्तनलक्ष्यपदार्थस्यक्ति । एवमन्येsडप्येकादशं प्रभेदा द्रष्टव्याः । प्रदै० ।

रसादयो लक्षणक्माः पदैकदेशे रचनायां वर्णोऽपि । अपिदाद्वैतप्रवन्धे । पदवाक्य-योस्व ' पदैकदेश्यने' इत्यनेनैव प्रतिपादिता । 'पदं' तावद्वाक्याद्विरुधर्म । सुवन्तं तिङन्तं च । तदेकदेशो नाम भावस्वरूपप्रकृतिभागः प्रकृत्येकदेशः— सुवन्त-निङन्तविसर्गादिमात्र । उपस-र्गादिरूपश्च । तत् पदवाक्ययोरुदाहृतं प्राक् । पदैकदेशरचनेत्यादिपूर्वाह्वयते ।

तत्र धातुरूपप्रकृत्यात्मकपदैकदेशो गमादित्येक्क्रिययथा—रडकेलि० ।

उ०—दराक्कारहिता गुढस्थ्य मांसलुड्ढस्य वाक्कियान्मूदा कथमकस्मादीदृशोडयं बालस्त्या-ज्य इति विचाररहिता असुं कनकवर्णां न तु कनकाभम् । तदृत्तकाठिन्यस्यापि भ्राति-प्रस्यापत्ते । अननेन मृत्युञ्जिहेवैर्य्यभावः । बालम् । तेन मृत्युकालाभावः । अम्राप्त-यौवनम् । तेन परदारगमनादिराहित्येनादृश्युस्स्त्रैण्यते । इदंस्य कथम् त्यजस्वम् । आर्थमातनेपदम् । गमननिवर्त्तनेsति । द्वन्द्र । प्रकृत्येकदेशः । प्रकृतेरेकदेशः । यथा-क्कैरित्यत्र क उदाह्रियते । उपसर्गादिरिति । स्वातन्ियेणैषामर्थान्प्रत्यायक्त्वादेकदेशात्वे बोधयम् । आदिना पुंवच्ययस्यापूर्वीभावादयः । रईइति ।

रतिकेलिह्हतानिवसनकरकिमलयरुहद्नयनयुगुलस्स । रुद्रस्य तृतीयनयनं पावकतीपरिअुनि तं जयति ॥

रतिकेलै हतं निवसनमरथद्दौरीसंवेष्ट्य येन करकिसलयाम्यां रुद्रेऽप्यर्थोत्पार्व्वत्या नय-नयुगुलं यस्सेति बहुनीहिद्व्ययगर्भेकर्मधारयः । चण्डीदासम्तु रतिकेलिह्हतानिवसनया करकि-

१ क. ख. व. गा. 'हि' चेति न भ' । १२ म. गा. 'रमिया नोद' । १३ ग. लक्ष्यतो । १४ क. 'कः । प्रथमतोऽनुज्र स्व' १५ 'शा मे' । १६ क. 'मू' । तिङन्तं सुवन्तं च । १७ कू. 'रूपः प्र' । १८ ग. प्रतीला' । ३३

१७०

प्रदौपौद्योगसमेतः——

[ ४ र्थो उल्लासः ]

अत्र जयतीति नैव तु शोभत इत्यादि, समानेपि हि स्तगनलव्यापारे लोको-

तस्मिन्नेव व्यपारेणास्य विधानमिति तदेवौत्कृष्टम् । यथा वा——

श्रेयान्सोडयमपाकृतः सश्रपथं पादानतः कान्तया

द्वित्राण्येव पदानी वासभवनाद्यावत्न यात्युनमनाः ।

तावत्सत्युत पाणिसंपुटंगलग्रीवीनिबंधं धृतो

भावीस्थैव कृतप्रणामिकमहा प्रेक्ष्यो विचित्रा गतिः ॥ ५९ ॥

प्रदीपौ——अत्र रतिलयक्तौ 'जि' धातुरुपप्रकृतेः प्राभान्यम् । यतः स्तगनलव्यापारसाच्चेप्ड्य-

न्यन्त्रयौ: कराभ्यां पिधानमस्य तु लोकोत्तरण कमेणेति तदेवौत्कृष्टं धन्यजीवितमिति

रत्युक्तश्रप्रयोक्तमनया व्यज्यते । अत एव जयतीत्युक्तं न तु शोभत इत्यादि । एवम-

ग्रेडापि प्रकृत्यादे रसादिव्यजने प्राभान्यं तत्तद्रव्यभिन्नकतयाडवगतत्व्यम् । नामरूपतदेकदेशे

तद्धक्तियर्थैण——श्रेयान्सो० ।

उ०——सलयाभ्यां रुद्धं नयनयुगलं यस्मैति विग्रहमाह । तत्र निवसनेत्यत्र हृस्वश्रिन्त्यः ।

ईदृशस्य रुद्रस्य पार्वतीपरिचुम्बितं तृतीयं ललाटलोचनं जयाति । जिझातुरुपप्रकृतेः । प्रकृ-

त्यनतरस्य सच्चेप्डस्यन्वयक्तवादिति भावः । उत्कर्षे हेतुमाह । यत इति । स्तगनमा-

च्छदनम् । लोकोत्तरणेऽति । पिधानोपकृतवेद्यष्टत्वात्क्रीडापिधानोभयकारि-

त्वाद्गतिशयालज्जाग्रहोभयसंपदद्वारा रत्यतिशयपोषकत्वाच्च तत्वमिति भावः । तदेव ।

तद्धापिधानवर्तृत्वात्त्रीयनयनमेव । उत्कर्षप्रयोजकमिति । वस्ल्वति रोशः । अन्याः ।

जिस्लहप्रकृत्या । न तु शोभत इति । जयतेःरेऽौत्कृष्ट्ये शक्तेः । स च विशिष्ट्य प्रति-

योगभुपादानात्सर्वप्रतिप्रतियोगिक एवेत करपिहितापेक्षया चुम्बनपिहित उत्कर्षे प्रतियत

इति भावः ।

प्रियांनिति । सश्रपथमित्युब्यावयि । सोडयमिति प्रियतरत्वेन प्रसिद्धः श्रेयानू ।

द्वाप्रेने सहिंंत यथा स्थातथा पादयोरानतः कान्तया च सश्रपथं निराकृतः सञ्जुनमनाः

उत्सुकमना वासगृहादिक्रीडागृहाद्द्वित्राण्येव नाधिकारे पदाने न द्वाराणी यावत्न याति

न तु यास्तावत्कृतत्प्रणामंक यथा स्थातथा धावित्वैव धृतः स्थापितः । श्रृङ्ग अव-

स्थाने । अस्मादन्तर्भावितण्यर्थकर्मणि क्तः । अत्र यार्तात्युक्तं न तु यात इत्युक्तम् ।

तेन गमनाद्यनुचूल्यक्रियापरत्वेन तद्धावे इति ध्वन्यते । धावित्वैवस्थयैः 'जि' धातुःशे

पाणिसंपुटे प्रणमार्थे कृतात्कलौ गलग्रीव-

निबन्धौ यस्यां क्रियायां तथाभूति तेथेति धारणाव्रिक्याविरोधणम् । रागौत्कण्ठचात्स्व-

लतों नीचैवीनघ्रस्य प्रणामाझ्जलिनैनैवावलम्बनात्तदेवोपायनस्थानीयं कृतामिति म्राणव इति केचित् ।

तथाप्रेया° । ५ क. ख. गा. °डलस्त्री° । ६ ख. °नितस्यं धृ° । ७ गा. °जिलु° । ८ क. भावः ।

१ क. न शो° । २ क. गा. °व रुपेणास्यापि° । ३ ख. °रेत स्तगनं । ४ क. ख. गा. °मू. पू. पृ० इह ।

[ ४ च० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः ।

अत्र पदान्विति नैं तु द्वाराण्विति । तिळडमुपोयथापाथि पाथि शु्कचञ्चूचारुराभाऽड्कुराणां

दिशि दिशि पवमानो वीरुधां लासकक्ख । नरि नरि किराति त्राऽसायकानुपुष्पधन्वा

पुरि पुरी विनिवृत्तता मानिनीमानचर्चा ॥ १०० ॥

अत्र किरतीति किरणस्य साध्यमानत्वेन निवृत्तौ तु निःसंशय सिद्धत्वं

तिळा सुपा च । तत्रापि क्तप्रत्ययेनातीतत्वं धोत्यत्वे । यथा वा-

प्रदी ।-अत्र द्वारादिपदं परिहृत्य पदन्वितियुक्तम् । तेन द्वारपर्यन्तनगमने डस्यमाहिग्नुयोस्-

त्कण्ठातिशयो व्यज्यते ।

तिळडमुपोयथा--पाथि पाथि ।

अत्र किरतीति तिळा किरणस्य साध्यता । तिळडयोगे मञ्जनयचैव शातव्ययोपस्थितेः ।

निवृत्तौ तु सुप्तत्ययेन निवृत्ते: सिद्धता । सुऽपप्रयोगे तथैव प्रकृत्यर्थप्रतीतेः ।

तत्रापि क्तप्र-

उ०-त्वरातिशयद्योतनाय धावनक्रियाविशेषणमित्यन्वये । पूर्वं हि क्तप्रणामकऽऽयापक-

रणमजुना प्रणतिपूर्वकं धारणमिति वैपरीत्यं प्रस्तुतपदगम्यमित्यम् । लासकक्खीवोति पाढे गलन्मार्गिकम् ।

अर्थादिसं निस्यति--अहो प्रेम्ण इति । गति: स्वभावः । श्रेयास्कृत्ये-

त्यम्यां परस्परं विरहाक्षमतवं ध्वन्यते । असहिष्णुतयेतिति । व्यज्ज्यचयेतिति शोभः ।

उत्कण्ठातिशय इति । तेनात्र संमोगपोष इति भावः ।

पाथि पथीति । आङ्चवाक्ययोरस्ति.तिळडस्यहारः । प्रतिमार्गमडकुरणामाभा कान्तिः

शुकचञ्चूचारुरसि । एवं प्रति-दिशं वीरुधां वलतानां लासको नतकः पवमानो वायु-

श्वासि । आम्यां च वाक्याम्यां नूतनाड्कुरशोमाशालितवन्तःसर्वदिक्संचारिमन्दमारु-

तयोर्द्विपकयोस्संपत्तिरुक्ता । नरि नरि पुरि पुरीत्येतयोस्: स्थानार्हस्यप्रमाणेनैकैकस्म्यां

पुरि एकैकस्मिन्नारि सायकपातेन संपुर्णगरे त्रासात्सर्वासां मानभङ्गः ।

तथा च पुरुषेपु वाणपातेन मानधनाभिः क्षीमीरपि मानसत्यक्त इत्थंतीवावणडाझाशालितवं मन्मथस्य

घोत्यते । किरति क्षिपतीतिपर्थः । मानचर्चा मानवर्ता । मानवर्ताडपि गता किं पुन-

मीनो गता इति वक्तव्यमिति भावः । अत्र कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपयेयेऽरुपा कारण-

कार्ययोःरसमाधिकारणयेडपि कार्योत्त्पत्तिरूपा वाडतिशयोक्तिरलङ्कारः ।

किरणस्येति । क्षेपणस्येत्यर्थः । औणादिकल्युप्रत्ययान्तः । किरति तमांस्विति

न्युत्तप्रत्याडस्य मयूल एव शक्तत्वाच्चिन्त्यः किरीपदप्रयोगः । विकरणस्येति वत्कुं

१ क. ख. ग. न द्वारादीनिति । २ चा.हरम्माइकु° । ३ क. गा. °रि च निं° । क. ४ गा.

*पि क्तप्रत्य° । ५ क. सुऽप्रयेगे । ६ क. °मू । अर्थ°" । ७ क. गा. °स्परविः° । ८ क. तेन च संमोग इति ।

१७२

प्रदीपोक्तसमेत:-

[ ४ च० उ० ]

लिखनाद्यास्ते भूमिं वहिरवनत: प्राणदायितो निराहाराः सरस्य सततनुदितोच्छूननयनाः । परित्यक्कं सर्वैरितस्ततपाटिं पंडितशुकैः- स्तवावस्था चेयं त्रिसृज कठिने मानवधुना ॥ १०१ ॥

प्रदीप०—त्ययेनातीतता प्रकार्यत इति विकरणानिवृत्त्योः कारणकार्यभूतयोः पौर्वा- प्येनिपचयरूपेणातीतार्थैकप्रकाशौ रसोत्कर्ष पर्यवस्यति । यत् तु ‘लटा साध्यत्वं, कप्रत्ययेन भूतत्वम्’ इति व्यास्यायनाम् । तदयुक्तम् । सुधि- ड्यां सिद्धत्वसाध्यत्वव्यक्तिमभिधाय ‘तत्रापि कप्रत्ययेनातीतत्वम्’इत्यनेन वृत्तिव्या- ख्ययेन विरोधात् ।

उ०—युक्तम् । अत्रायं भावः—तिड्: क्रियागटरवतेमानतव्यघोतनद्वारा तद्धितोंपाद- मानत्वरूपसाध्यत्वव्यञ्जकत्वम् । एवं च निवृत्तपदं निवृत्तिकत्रर्थकम् । तदनुवादकैन तद्धि- तरूपा स्वप्रकृत्यर्थविशेषणानिवृत्तौ सिद्धत्वं व्यज्यते । इतरासमभिव्याहृतमुपो निवृत्ति- रित्यादौ तद्धितच्विकत्वस्य हष्टत्वात् । निवृत्तिर्भविव्यति निवृत्तः स्यादित्यादौ तथाडप्रती- तरासमभिव्याहृतौ हेतुत्वम् । विकरणानिवृत्त्यौात कारणकार्यभूतयोरित्यर्थः । ‘आत्म- श्योक्तिप्रकाश इति । अन्यं व्यङ्गच एव । रसोत्कर्ष इति । निवृत्तेः शोधितत्वबोधन- द्वारा वसन्तस्योद्दीपकत्वादित्यभिलष्यकेरिति भावः ।

प्राणदायितः । तेन दयितदृशेन स्वात्माणि अपि दुःखिता भविष्यंतीति भावः । यद्वा तव प्राणा इव सोडस्माकं दयित इत्यर्थः । तथा च स्वात्माणि इव सोडपि अस्माकं रक्षणीय इति भावः । ‘इदंरोडपि भूमिम्’ । न तु भूमौ । तेनाडकाड्क्षितस्य करणोडपहृतद्रेयस्यत्वं ध्यन्यते । लिखनं । न तु लिखनती । तेन लिखनस्यागुडपूर्वकत्वरुपमप्राधान्यं ध्यन्यते । बाहिः । न तु मधये । तेन नायकस्यात्रुद्रेगः । आस्ते । न त्वासीत् । तेनैवमवस्थास्य प्रसादप्र- य्तनता ध्यन्यते । पंडितशुकैरैसिं पठितमन्यच्च सर्वे परित्यक्कम् । अज्ञानामपीडृश्यवस्था किं पुनरस्माकामिति भावः । पंडितेरत्यनेनान्यत्र गमनासमर्थ्यम् । शुकेनैत्येकवचनं तु न कृतम् । एकस्य शिक्षादिनाडपि तथाज्ञानसंभवात् । सर्वमित्यस्य शरीरधारणोपयोगि मोहनादिकमपीत्यर्थः । अत एव कठिने । इयमुत्तरवर्गवमानसहृदयपंडितानिका धुना

१ ग. °दृत्तसाध्य° । २ क. °मू° । तत्स्वं—कौन झाकल्या बोध्यते । तेनोत्पत्तस्वरूपं सिद्धत्वं व्यज्यते । तेन च स्वस्मानाधिकरणमानच्वौसमनकालिकलीलारूपमालम्बनिकत्वापरपर्यायमतितलं नित्युत्पगर्तं व्यङ्गच्यमिति । नितरण° । ३ क. °थः° । रसतो° ।

[ ८ च० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । १७३

अत्र लिखख्विति नैव तु लिखतीति, तथाडडडस्त इति नःवासित इति आपि तु प्रसादपर्यन्तमास्त इति, भूमिमिति न तु भूमाविति नैव हि बुद्धिपूर्वकमपरं किंचिदिखतीति तिङ्सुद्विभक्तीनां व्यङ्ग्यं चमू । सन्त्रन्धस्य यथा—

ग्रामरहास्मि गामे वसायि णअरद्धिअं ण आणामि ।

णाआरिआणं पइणे हरेअि जा हेअमि सा होअमि ॥ १०२ ॥

प्रदीप०—अत्र लिखख्वित्युक्तम् । न तु लिखतीति । तेन शास्त्र 'लिखनव्यधःप्रधनन्य-मवुद्धिपूर्वैकत्वरूपम् । आस्त इत्युक्तम् । न त्वासीदिति । तेन तथाडडस्म्यानस्य प्रसाद-पर्यन्तता तिङ्भक्त्या व्यज्यते । यथापि शान्तप्रत्ययः सुपः प्रकृतिरेव तथाडडपि तिङादेशीलड्कृतितया तिङ्वेनोदाहृतः ॥ भूमिमित्युक्तम् । न तु भूमाविति । तेन बुद्धिपूर्वकं वैंकं भूमो न किंचिदिख्खियत इति सुविभक्त्या व्यज्यते । ग्रामारु० ।

उ०—वसन्तचन्द्रिकादिभिन्दाहिं मन्नथविलमिने मत्तेङ्गद्थः । माणं विसृज्ज नि:शो-पेण त्वयेलस्थः ।

श्रेाति । आस्यातान्तक्रियाविशेषेण त्वे शत्रेतरक्रियेयष्ठसाधनत्वज्ञानाधीनकृतिसा-ध्यतयपयवसितानान्तरीयककृतिसाध्यत्वरूपमप्राधान्य स्वप्रकृत्यर्थगते वाच्यते । अत एव गच्छत्वित्युक्ते किं करोतीति प्रश्नान्तरीयप्रदर्शः संगच्छति इति बोधयम् । वर्तमानत्व्यप्रत्यवाच्यत्वमतेपि व्यङ्गचस्माह । न त्वासीदिति । न त्वासिथेति पाटो मुख्तः । एवं च स्थितिरीतितवच्छेदो व्यङ्गच इति भावः । तत्राप्यमाधामादाह—तेनेति ।

तेन बुद्धिपूर्वकं भूमाविति । भूमावित्युक्त आकाड्क्षितस्म्य कर्मण उद्देइयत्वं प्रतीये । ग्रामारुहोति ।

ग्रामरहाडस्मि ग्रामे वसायि नगरस्थियं ति न जानामि । नागरिआणं पतोन्हरामि या भवामि सा भवामि ॥

ग्रामार्हाडस्मि ग्रामोऽडस्मीति बोधयम् । प्रणयकलहे का त्वन्ममद्धद इति वदन्ती नागरिका प्रति ग्राम्यलया इयमुक्तिः । ग्रामरहा ग्रामजाता । ग्रामे वसामि । अतो नगरस्थियं ति नगरमर्यादां वेदरग्थी न जानामि । उत्पत्तिमारस्म्याद्य यावद्वारमेवाविरतं वासानगरस्थितिगण्णोऽपि न ज्ञायत इति भावः । नागरिआणामिति शेष षष्ठी । तत्सम्बन्धेन तत्प्रतीतिपूर्तपों व्यज्ज्ञचः । यद्वा नागरिआणामिति षष्ठी, अनादरे । ताः पत्यान्तरीनादृत्य

१ क. ख्व. गा. न लिखख्विति अपि तु प्रसादपर्यन्तमास्त इति तथाडडस्स्त इति न त्वासित इति भू० । २ ख्व. न बुद्धिपूर्वकं किं° । ३ क. 'पूर्वं रूपकं किं°' गा. 'पूर्वकं रूपके :विलिख*' । ४ ख्व. व्यज्जकलवम् । ५ क. 'तेनवोदाह'° । ६ क. 'पणेन त्वा°' । ७ गा. 'ति । एवं' । ८ गा. ग्रामारि° । ९ गा. 'ति षष्ठ्यनादरे' ।

१७५

प्रदीपप्रेयोयतसमेतः— [ ४ च० उज्जासः ]

अत्र नागरेकाणामिति षष्ठ्या: ।

रमणीय: क्षत्रियकुमार आसीदिति कालस्य । एषा हि भंग्रेमहेश्वरकार्मुकं दाणारर्थ प्रति क्रुपितस्य भार्गवस्योक्ति: । वचनस्य यथा—

ताङ्गुणगम्हणाणं ताङ्कुंठाणं तस्स पेम्पस्स ।

ताङ्ग भणिआं सुन्दर पाडिसिआं जाइवसाणअप्॥ १०३ ॥

अत्र गुणग्म्हणादीनां बहुत्वं प्रेम्णश्शैक्त्वं द्योत्यते । पुरुषप्रवृत्ययस्य

यथा—

प्रदीपो—अत्र नागरेकाणामिति षष्ठी पतिपदार्थे तादृशकलाभिज्ञतादिरूप उत्कर्ष: प्रकाश्यते । ' रमणीय: क्षत्रियकुमार आसीत् ' इत्यत्न लड्‌आडतीतिकालविहितेनोचितं तदीय-

हिंसायाः सुकरत्वं व्यक्ज्जयता प्राधान्येन ध्वनितेनुन्मेषजनमा मार्गवक्रोध: भैकृष्यते ।

वचनविशेषो यथा—ताङ्गुणगो ।

अत्र गुणग्म्हणादीनां प्रेमहेतूनां नानाप्रकारत्वेऽपि कार्ये प्रेमैकजातीयमेव न कदाचन पतिन्हरामित्यर्थे: । अत्र नागरेकानित्यपहाय नागरीकां पतिनित्ययुक्त्या तेषु चादुर्यातिशयो द्योत्यते । तेन च स्वस्यातिशयस्तु व्यक्ज्जचर्मे । अथरे तु तद्वृत्‌

मिस्ता अनाद्स्य तत्त्पतीन्हरामित्यर्थे: । पतितकृकेदनादरंडस्या: प्रयोजकत्त्तृत्वामिल्याहुः ।

षष्ठ्योति । नगरभवत्वेनातिचदुराणां पतिनिस्यर्थबोधनद्वारेत्यर्थ: । तेन च स्वोत्कर्षो

व्यज्ज्च: । परंयतिरनादरस्यते व्यक्ज्ज्चमिल्यन्थे । पर्यन्ते सर्वव्यज्ज्चो रस इति वोंध्यम् ।

लड्‌आडतीतिकालेति पाठ: । लुब्धेति असुक्क: पाठ: । सुकरतवं व्यक्ज्जयतेति । स्वकोध-

कलितस्य स्पित्तौ वर्त्तमानकालमविष्यत्कालसंनन्धद्यव्यवच्छेदल्यज्जनद्दारोति भाव: ।

ताङोति ।

तेषां गुणग्म्हणानां तासामुल्कण्ठानां तस्य प्रेम्ण: ।

तासां भणितीनां सुन्दरेदंस्स जातमवसानम् ॥

फएआरिसामिति पाठ एताद्शमिल्यर्थे: पूर्व बहुत्तरगुणश्रवणादिमिरनुरागातिशयं प्रकट-

यति । अनंतरममन्यत्राऽSडृश्सके नायके कस्याश्र्चदुक्ति: । तच्च्छब्दा विशेष्य्यानिर्वचननार्था: ।

उत्कंठानां मेम संर्निदेञ्जे जातानामित्यर्थे: । भणितीनां त्वमेव जीवितसर्वस्वामिल्यादीनाम्‌।

प्रेम्णस्ताद्शत्करडेगुणग्म्हणादिजन्यस्य मदृकृलेस्त्रहृदयस्य प्रेम्ण इत्यर्थे: । इदृशमेवं-

विचारपकलुब्वितिम् । अवसानं पारिपाक: । एकजातीयमेवेत्ति । सततमविच्छेदेन

१ क. गा. 'भमाहे' । २ क. 'तेनाचिदे त° । ३ क. प्रकाइत्ते । ४ क. 'मू । षष्ठ्ये° । ५ ग. ममाड्तां । ६ ग. 'नां सैव क्जी° । ७ क. 'ति । प्रक° ।

[ ४ थे० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः

५७५

रे रे चञ्चललोचनावशितरुचे चेतः प्रमुख्य स्थिर- प्रेमाणं सहृदयमानमयनयनामालोक्य किं नृत्यसि । किं मन्ये विहरिष्यसे वत हतां मुषितान्तराशामिमा- मेषा कण्टतटे कृता खलु शिला संसारवारांनिधौ ॥ १०४ ॥

अत्र प्रहासः । पूर्वैनिपातनस्य यथा—

प्रदी०—चिदनन्यथाभावं प्राप्यामिति बहुवचनैकवचनाभ्यां व्यत्ययते । पुरुषव्यत्ययस्य व्यङ्कत्वं यथा—रे रे चञ्चल० । अत्र त्वं मन्येडपं विहरिष्यमे इति ( पा० सू० १ । ४ । १०६ ) इतिसूत्रेण युष्मदस्मदोःयोंङ उत्तममध्यमयोर्विपर्यये विधानं प्रहासामभिव्यनक्ति ।

उ०—प्रकर्षनिकर्षाहिल्यात्परमोत्त्कृष्टमित्यर्थः । रे रे इति । साक्षेपसंबोधनमिदम् । चञ्चललोचनयावावृत्तिता गमिता रचिरभिलाषो येन तथाभूतः । यद्वा चञ्चलाभ्यां लोचनाभ्यां वावृत्तिता प्रकटीकृता, अर्थाद्वा अयिकया रचिरभिलाषो यत्र तत् । तेन चञ्चलप्रकृतिकृता भिलाषस्याविरलत्वम् । अत एव तत्प्रतीयोगितया स्थिरप्रेमाङ्ग- मिति वक्ष्यति । स्थिरं प्रेम यत्र तं महिमानं विषयानासक्त्यादिना लङघयित्वा प्रमुख्य त्यकत्सा, एणनयनां तत्सदृशनीयनामालोक्य किं कम्पाङ्कृत्यासी नृत्यप्रेक्षितृजननन्वैलोक्य नर्तक इव किं हर्षोदयोल्लं भवसीत्यर्थः । अत्रैण्णीमिति विहायैणोति फुल्लीकृतं यथा त्वया त्वं नयनव्यापारादि करोति एवमन्यत्रापि रूपे यथा वा तं नयनयोःपारमैत्र्यां करोत्येव- मन्येऽपि पुंसां इति साधारणयाममुराग उचित इति सूचयति । त्वं मन्ये विहरिष्यसे । अहं विहारिष्य इति किं त्वं मन्यस इत्यर्थः । प्रहासे च मन्योपपदे ( पा० सू० ८ । १ । ८ । १०६ ) इति मध्यमस्योत्तमत्वं यथासङ्ख्यं भवति हेतौ निन्दितौ च । अन्तरौद- मन्तविद्यमानामाशां विहरणविषयेपण्णीमित्यर्थः । एपा खलरूपा संसारवारांनिधौ मज्जनायेऽति शेषः । कृता विधातृ इति शेषः । एवं च परिणामा विरसतवाद्दूषणा न युक्त इति भावः ।

महासामभिव्यनक्‍ति । प्रहासे च नोत्तमपुरुषस्य शङ्कितः । ततस्तत्सदृप्रतीतः । तस्मा- द्वयङ्ककानुशासनमेव तदिति भावः । तेन च शान्तरसं प्रक्षिप्यते । अत एव प्राक्पदै- कदेशादीनामसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयकत्वमेवोक्तं । एवं सर्वत्र बोध्यम् ।

१ क॰ त्वं २ गा० 'वलोकेन नर्तः' इति व्याख्यातात् । तस्मा० । ५ गा० 'व्यङ्गचात्वः' ।

येषां दोर्वेलमेव दुर्वलतया ते संमतास्तैरपि मायः केवलनीतिरशीतिशरणैः कापि किमुवीरश्वरैः ।

ये क्ष्माश्रय पुनः पराक्रमनयस्वीकारान्तक्रम-

स्ते स्युन्नैव भवादशान्लिजगति द्रित्राः पवित्राः परमु ॥१०५॥

अत्र पराक्रमस्य प्राधान्यमनुगम्यते । विभक्तिविशेषस्य यथा—

प्रधानाध्वनि धौरं धनुष्वोर्निम्नान्ते चिह्नुरैररयां तत्र दिवससम् ।

दिवसेन तु नरप भवानयुद्धं विधिसिद्धसाधुवादपदम् ॥ १०६ ॥

प्रदी० -पूर्वोनिपातादयः पदैकदेशधर्मत्वात्पदैकदेशा एव गण्यन्ते । पूर्वोनिपातस्य यथा—

येषां राज्ञां दोर्वेल० ।

अत्रै चाढुके पराक्रमनयेत्यत्र नयस्याल्पाच्चरत्वेन पूर्वोनिपातविधिँय पराक्रमस्य

तथाभावोडम्यहितत्वं च घोतयति ।

उपपदविभक्तिविशेषस्य यथा—प्रधानाध्वनि ॥

उ०-येषामिति । येषां राज्ञां दोर्वेलमेव बाहुबलमेव । एतेन नयलव्यवच्छेदः । ते

दुर्वलतया संमताः । नीतिज्ञातां वृद्धानामिति शेषः । प्रमादादिसंभावात । ननु किं तर्हि

केवलनीतिविद्र एव समीचीनाः । नेतव्याह—तैरपि । तैरप्यवीरैः किं कार्यम् । न

किमपि कियत्पर्यर्थः । तैः कैः? प्रायो बहुधा केवलं नीति राजधर्मोदिशाखां रीतिसतत्लयप्रतिपादितो

कुप्रकारस्तनम्नाखशरणैः बलवद्रिरस्तत्कालं झटित्येव धर्मणादिप्रादिति भावः । के तर्हि समी-

चीनास्त्रयडडशय— इति । हे क्ष्माश्रय ये पुनः पराक्रमनययोः स्वीकारेण कान्तः सुन्दरः

तनयत्रयडडशय—ते सुरिति । त्रिजगति भुवनत्रयेडपि न सुरेव । यदिवा सुयुद्धित्रास्तथाडपि

मवादहशः पवित्रा नैवेतव्यर्थः । अत्र सुरित्यत्र कतुः । नेति शेषस्याध्याहारो वा बोध्यः।

चाढुके । राजस्तुतौ । अभ्यहितत्वमु । प्राधान्यानुरूपम् । वस्तुतोडम्यहितस्य हि पूर्वनि-

पातो विधीयते न तु तत्र तादृशानमिति भावः ।

प्रधानोति । संहितान्तर्गतिसंकनिपुता रणे एव पाठः । प्रधानोति.सरणहेतुत्वप्राप्तिसामानि-

धुरैः शात्रुभिद्रिवसं व्याप्तियायोधि । अत्यन्तसंयोगे द्वितीयां । तत्र शस्त्राणि युद्धेन नेष्ट-

प्रापिरिति भावः । हे नररक्षक भवान्दिवसेन विधिसिद्धयोरोश्वरसिद्धयोः साधुवादस्य

विधिसिद्धस्यानाहार्यस्य वा साधुवादस्य पदं स्थानं यथा तद्युद्ध । अपवर्यै घोत्ये

१ क. 'तिङ्कुशालः का' । १२ क. खल् गा. 'ध्यान्यं गा' । १३ क. 'अत्र प°' । १४ क. 'ध्रः । चाढु°' ।

[ ८-व० उল্লामः ]

काव्यप्रकाशः । १७९

अत्र दिवससेनैःपयपरीं तृतीयां फलप्राप्तिं ध्योनयति ।

भूयो भूयः सविभवनगरीरध्यया पर्येटन्तं

हष्रा हष्रा भवनवलभीतुङ्गनतानायनस्था ।

साक्षात्कामं नवमिव रतिमोलती माधवं य-

द्वादोत्कण्ठाललितललितैरड्कैस्तनैः स्म्यनोति ॥ १०७ ॥

प्रदी० । अत्र वीररसात्मनि भवनिद्रितममेर्नयुंदेर्निति 'अपवर्गेण नृनियां' । अपवर्गाश्र्च फल-

प्राप्तौ क्रियापरित्यागः । अतो भवत्प्रदार्थंस्म्य युंदर्नरुपक्रियारया यनफलं विजयस्नत्मादि-

स्तृतীয়या ध्योत्यते । यस्तु 'युंद्रोविशिष्ट्यादि क्रियाविशेषणम्' इति व्यास्यातवान्म

छन्दोभङ्गमपि नाझासीदिति ।

प्रत्ययकुपस्य प्रकृत्येकदेशस्य यथा—भूयो भूयः० ।

उ०—तृतीयां । अयुंद्धायोःप्रीति टि्ड़शक्रमभङ्गोऽद्येतदसुकूल एव । फलप्राप्ताविनि ।

फलेसिद्धावेवोपायेेच्छानिवृत्तिरिति भावः । एवंच नेदंसपत्नपत्न्याशरीरवटंकम् । किं तु तदु-

पपादकम् । अत एवंग्रेड्म्य व्याख्यातमोक्ति:-“तृतीयया ध्योत्यत इति । यद्वा, एषां प्रत्य-

यादीनां तत्तदर्थपुरस्कारेणानुशासनविहितानामपि न तत्तदर्थवाचकत्वं गौरवाच्चलस्य-

त्वाच्चोति व्यक्चयत्वम् । एवं च व्याख्यातचर्योःनकविमेवानुशासनम् । अत एवं तत्र तत्र

घोत्यत इति वृत्तिकृतो व्याचक्षुयः । इदमुपलक्षणम् । अत्यन्तमसंयोगविहिताद्दितीयया डपि

श्रावूणां फलप्राप्तिरेवैयते । अत्यन्तमसंयोगस्य तावत्स्येव पर्योः फलेत्युं क्रियानुचरणा-

दिति । छन्दोभङ्गमपि । भवान्यस्यायोधीतयेनानन्वयायोष्यत्वमप्यर्थः ।

भूय इति । मालतीमाघवे 'कारितं न नो मालतीमाघवेर्या लवङ्किकया' इति चूणंक-

मुपन्यास्य कामन्दकैर्वचनमिदं । भवनवलभी गृहाच्छादनवकदारु । ततः तुंञ्जं महदुच्चं

नमालतीतागृहसंनिहितया नगरीसंवृतनगरस्यया राजमार्गेण पर्येटन्तं माधवं नवं काममिव ।

साक्षात् । न तु चित्रादौ । तेन रागौक्तत्वम् ।

इन्द्रजाले च चित्रे च साक्षात्कल्पे च दर्शने इत्युके: । हष्रा हष्रा पुनः पुनर्दष्रा ललिते: सुन्त्ररः, लुलिते: स्तनैरत एवाङ्कैररनु-

कम्पयैर्वाड्कैस्तनैः स्म्यनोति म्लायतीत्यर्थः । नवं काममिति प्रसिद्वकामापेक्षया व्यतिरेकः ।

दष्रा दष्वेति वीप्सया रागौक्तत्वम् । ललितललितैरिति पठेडनिमेनेरमैरिलिस्यर्थः । लुलित-

लुलितैरिति पाटेडतिस्विरोरित्यर्थः । अत्रानुकम्पाद्यच्याद्येन सौकुमार्येण ढुःखासाहिष्णुत्वाभि-

व्यक्तिह्वारा विप्रलम्भोऽत्कर्षः । वलभी गृहाच्छादनवकदारु । सज्जेति प्रसिद्वम । वलभी

१ क. 'नेतु ह्यप' । २ क. 'ति दरसौय' । ३ क. ग. 'पठाललितलली' । ४ क. 'या' । फलं' ।

५ क. 'वः' । इदमुपलक्षणम् । ६ म. 'रङ्गौस्तथा' ।

३२९

१७८

प्रदीपोयोतसमेतः— [ ४ थो उज्जासः ]

अत्रानुकम्पातनुकम्पते चः करुणपरतद्वितस्य ।

परिच्छेदतातीतः सकलवचनानामविषयः ।

पुनर्जैनमन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न मतवान् ।

विवेकप्रध्वंसादुपचितमहामोहगहनो

विकारः कोडप्यन्तर्जडयति च तां च कुरुते ॥ १०८ ॥

अत्र प्रशब्ददस्योपसर्गस्य ।

कृतं च गर्वाभिमुखं मनस्त्वया

किमन्यदेवं निहतास्त्र नो दृशः ।

तमा॔सि तिष्ठन्ति हि तावदंशुमान्-

न यावदायात्युदयाद्रिमौलिताम् ॥ १०९ ॥

प्रदीपोऽत्राऽऽकैरिति कसुरूपतद्वितेनाल्पार्थकेनlअनुकम्पातिशयो व्यज्यते । उपसर्गलुप्तं तदेकदेशस्य यथा—परिच्छेदतातीतः० । अत्र प्रध्वंसादिति प्रशब्दः प्रकृत्येकदेशः प्रकर्षोयोतकः । उपसर्गाणामवाचकत्वात् । निपातलुप्तपदैकदेशस्य यथा—कृतं च गर्वो० ।

उ०-छादने वक्रदारुणीयतमरादित्याहुः । अल्पार्थकैकती । तस्यैव झटिति प्रतीतरीति

भावः lअनुकम्पार्थकत्वेऽपि व्यज्जकचुमुच्चमेव । परिच्छेदताती । तत्रैव मकरन्द प्रति माधवस्य स्वाकथनमेतत् । परिच्छेद इत्य-

त्नमिति तद्रहित इत्यर्थः । सकलवचनानां सामान्यविशेषात्मकलक्षणीकृत्याल्लनिकानां वचनानाम-

विषयः । तैर्निर्वचयकुमशक्य इति भावः । पुनरनन्यद्या कालान्तरोडस्मिन्नमन्यमनुभवपथं तदृत्ति-

घयत्वं यो न प्राप्त इत्यर्थः । विवेकप्रध्वंसादिति । विवेको दोषगुणविमार्गः । प्रशब्देन

समूलोन्मूलनलक्षणः प्रकर्षस्तेन मोहप्रकर्षस्तेन च रागातिशयस्तेन च विप्रलम्भातिशयो

दयर्द्धचः । तद्धृतुकामुपाचितिं वृद्धिं प्राप्नो यो महामोहः सकलविषयाणामज्ञातां विपरी-

तज्ञानां वा यत् तादृशराशौ गहनश्र । दुर्‍लड्यडस्य इत्यर्थः । इदं चः कोडप्यनिद्वचनोऽयो

उत्तरन्तः कारणं जडयति विषयग्राहिह्रदयविषये स्तब्धं करोतीत्यर्थः । प्रकर्षोयोतक

इति । प्रकर्षश समूलोन्मूलनरूपः ।

कृतमिति । त्वया गर्वाभिमुखमहङ्काराभिमुखम् । न त्वहङ्कारवत् । मनः कृतम् ।

नोऽस्माकं दृष्टिक्ष्व निहिता: । न तु निह्नयन्ति । एतदेवं सति अन्यत् शाखादिग्रह-

हणं युक्तादिकं नीत्यादि वा किमफलमित्यर्थः । तत् त्वयि तिशिरेण दृष्टान्तमाह—तमा॔सि

तावत्तिष्ठन्ति यावदंशुमान्मूर्धे उदयाद्रिमौलितां मस्तकतामित्यर्थः । उदितसूर्ये विनोदयाद्रि-

तावत्तिष्ठान्ति यावदायात्युदयाद्रिमौलिताम्

१ ख. ०प्रदं यो । १२ च. तनुजे । ३ क. ०स्य पदैक० । ४ क. ०शा: । ०उपविः० ।

[ ४ च० उज्जासः ] काव्यप्रकाशः । १५७

अत्र तुल्ययोगिताऽयोग्यकृत्य ' च ' इति निपातस्य ।

रामोऽसौ भुवनेशु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धिं परामस्मिन्द्राऽऽयविपर्ययाऽऽदि परं देवो न जानाति तम् ।

वन्दीवीरैष यशांसि गायति मरुद्ग्रसैकवणाऽऽहति-श्रेणीभूतविवालतालविवररोद्धीर्णैः स्वरैरः सम्भिः ॥ १० ॥

प्रदी.—अत्र मद्दर्शन मनोगताविमुखताकरणादिह तद्रुहतननयोरककलोलतरूपः समुच्चयो ध्वन्यते ।

यद्यपी चेतिं भिन्नमेव पदं न त्वन्यदेवैकदेशनि-ड.के केवलम्य तस्याऽऽसुन्वात्पदैकदेशो-पचारेणोदाहरणम् ।

अत्रैवोक्तं मोजराजेनोपमाप्रकरणे—' न होवाचः मार्थकत्विडपि पृथक्पदतामनुशास्ति ' इति ।

अथ बहूनां यथा—रामोऽसौ भुवनेषु ।

उ०—रप्यमौलिजनवल्ल शोभत इति भावः ।

एतद् त्वां विनाडयं लोकोऽपि तथा न शोभते इति ध्वनितम् ।

तथाभूते तु तस्मिन् तिष्ठन्तीत्थर्थः ।

चट्व्येनोति ।

यदप्येकश्रोडपि समुच्चयद्योतकस्तथाऽऽदपि प्रकृताभिप्रायमेतत् ।

समुच्चय इति ।

अयमेव तुल्ययोगितायां व्युत्पत्त्या तुल्ययोगिताशब्दद्योतकः ।

तेन वीरप्रकर्षः ।

न चैवं समुच्च-यालोकारस्य वाच्यतया न स्यात् ।

व्यङ्गकचादिसत्त्वे वाच्यत्वं तदभावेऽपि व्यङ्गचास्त्वमेव विशेषोत् ।

विरोधवत् ।

प्रकृते च नैतदादाय ध्वनितत्वं किं तु वेतदुत्कृष्टचवीरप्रकर्षमादाय येऽपि बोध्यम् ।

वीरप्रकर्षोऽपि समुच्चयद्योतकतुल्ययोगिताद्वारा पौर्वोत्तर्यविपर्ययरुलपातिशयोक्तिद्वारा वेत्याहुः ।

तिडन्ततसममविभक्ता इति पाठः ।

राम इति ।

रावणमुद्दिश्य विमोविणोक्तिः ।

रामः सकलभुवनजनमनोनेरमगः ।

एतेन सर्वं तादृशत्कारिण इति व्यज्यते ।

असौ खरदूषणादिहनत्वेनातिमप्रसिद्धो विग्रहशैर्यगाम्भीर्योदयिशाली च भावनया प्रत्यक्षायमानक्षः ।

विक्रमगुणैषिति ।

केवलं प्रसिद्धं प्राप्त इत्युक्तौ सदोषगुणैरपि प्रसिद्धिसंभावः ।

यथा संबन्धो रावणस्य ।

तद्वित्रस्त्यर्थे गुणैषिति ।

न केवलं गुणैरपि तु विक्रमशः ।

एतेन सीतादानस्याऽऽडवश्यकत्वं व्यज्यते ।

सौदासि न श्लाघे न मगरे नापि सुन्दने किं नु सुन्दरः ।

तेनाऽज्ञातत्वानिरासः ।

यद्वा विक्रमगुणैः प्रकृष्टां सिद्धिं जयलक्षणां भुवनेषु प्राप्त इत्यर्थः ।

एतेन सर्वेषाऽपि युद्धे जयत्वं ध्वन्यते ।

तमपि यदेवो न जानाति ।

तदस्मिन्नाऽऽम्यविपर्यये-यादेव न तु त्वद्राऽऽम्यविपर्ययात् ।

तैर्लोक्यनाथातादादशमहादुरुपहस्तेन मरणेऽपि मोक्षेल-शमीविल्यासलाभेन तस्याऽपि भाग्यफलतावात् ।

१ क. व्यज्यते । २ क. 'देशत्वोप' । ३ एवं च ति° । ४ ग. 'ध्वः । समुच्चय इति । तेन वीर° । ५ क. 'शयपौ° । ६ क. द्वारेऽपि° । सार्वंकलेपडपिसत्यार्थस्योक्तकलेपडपात्पयैवार्थः । तिडन्त° ।

१८०

प्रदीपोद्योतसमेतः — [ ८ च० उल्लासः ]

अत्रासाविति भुवनेष्टिति गुणैरिति सर्वनामप्रातिपदिकवचचनानां न त्वदिति न मदित्यपि त्वमदित्यस्य सर्वैकपिणो व्यझ्करत्वं भाग्यविपर्येया-दित्यन्यथासंपत्तिरुच्यते, न त्वभावशुक्षेनाभिधानस्य ।

तरणिमानी कलयति कलामनुमवधनघनुंवुः पठत्स्यग्ने । अधिवसति सकलललनामौलिमियं चकितहरिणाचलनयना ११

प्रदीपोऽग्रासाविति सर्वनाम्नः । भुवनेष्टिति न तु देशेष्टिति । भुवनेप्टिति भुवनं-पप्रातिपदिकस्य बहुवचनस्य च विक्रमगुणैरिति न तु गुणेन दार्शवाति । प्रातिपदिकवचचनानां नयेर्षकतत्कत्वम् । किं चाश्रयद्रव्यमयेत्यत्र न त्वद्रव्यमयेत न वा मद्राग्येति कृतम् । तेनास्मद्-

स्मदित्यस्य बहुवचनसिद्धतया सर्वैकपकत्वम् । तथा भागविपर्ययादित्यन्यथासंपत्ति-मुखेनोक्तम् । न त्वभाग्यादित्यभवामुखेन । अतस्तथाविधानेनाभाग्यविरहेनितपी भाग्यान्येव तादृशावेन परिणतानिति न्याय्यते ।

— तरणिमानी।

उज्झ—दर्शनेनावद्ययोगाच निरंतरदःःस्वदावानलपच्यमानानां परं भाग्यविपर्यय इति भाक्। यदिह परामिति निपातसमुदायोडवधारणार्थे । देवो दिव्यज्ञानवानपीत्यर्थे । अत्र भाग्य-

विपर्ययादित्युक्तं न तु अभाग्यादिति । तेन त्वादृशप्रभुला मात्सर्यादिकातिशयसुखलाभे-नाभाग्यविरहेनितपी भाग्यान्येव विपरीतफलत्वेन परिणतानिति ध्वनि: । अस्मद्रा-

स्येतेन समस्तरक्षःकुलस्यैव तथात्वं प्रतोयते । प्रसिद्धिहेतुत्वात् विक्रमगुणोदाहरणमाह-

बन्दीते । बन्दी वैतालिकः । एकबाणाहत्या जातानि यानि श्रेणीमूतविशालतांलानां विवराणी तदूदूष्णेरीरित्यर्थः । एकबाणाहतेति पाठे स्पष्टः । रमेण किल सुघ्रीवप्रत्ययाय

सक्तातालवृक्षा एकबाणेन मिच्चा इति प्रसिद्धिः । सचिनाम्र इति । पञ्चच्यनतानां व्यझ्। कत्वमित्यनेनैव नयः । दोषैरपि । यथा रावणस्येत्यर्थः । न व्यझकत्वमिति । तच यथा

तथोक्तमेव । सर्वैकपकत्वमिति । समस्तरक्षःकुलौपचकत्वमित्यर्थः । आक्रोपोत्र-मैन्व संपत्तिरनिटेन निपुृतिमच्चेन प्रतीत इत्यर्थः । अभावमुखेनोक्तौ हि

भावस्य सार्वेदिकाभावप्रतीतौ संपत्तेरपि तथाडभावः प्रतोयेतेऽति भावः ।

तिर्यग्। सकललललना मौलिमाधिवसति । कुस्मिन्सति । तरणिममानी कलयति कटाक्षविक्षेपाघुप-चचरुपां कलयति शिक्षयति सन्ति । अर्थान्वयिकायै । यद्वा तरणिममानी कलामुपचयँ कल-

यते प्राप्नवति सतीत्यर्थः । पुनः कुस्मिन्सति । शिक्ष्यमूतभूयोरगे गुरुर्मेदनधनुषः समीपे

पठंते सति । अर्थोऽत्कला: । अत्रेमनिचा प्रकृत्यर्थस्य नवल्स्वम् । पूर्वपदार्थप्रधानाल्ययी-

१ ख. 'पिना भा' । ग. 'पिणो भा' । २ क. 'नेति' । ३ ग. 'निष्ठन्ते' ।

[ ८. नं० उल्लेखः ] काव्यप्रकाशः । १८१

अत्रेमानिजन्यपीडाभावकर्मभूताधाराणां स्वरूपप्रसङ्ग, तदुण्णक इति ध्रुवंषः समीप इति मौळौ वसतीति त्वादिभिस्तुल्येडऽ्येपां वाचकत्वेऽस्ति कश्चि- त्स्वरूपैष्य विग्रेपी यथामत्कारकारी स एवं व्यज्जंकत्वं प्रामोति । एवमन्ये षामपि वोद्धव्यम् ।

वर्णरचनानां व्यज्जकत्वं गुणस्वरूपनिरूपण उदाहरणस्यते । अपि शब्दात्तद्- वर्ण्येऽु नाटकादिषु । एवं रसादीनां पूर्वंवर्णनितत्प्रकाराणां सह पदंभेदाः । भेदास्तदेकपथाश्रात् ।

प्रदी०-अत्र तहणिमनोतीमानिच्छलत्नात्वपदेनानुमदनधनुरित्यवयीभावस्य धेनुःसमीप इत्यनेन मौलिमधिवसतीति कर्मभूताधारस्य मौळौ वसतीत्यनेन तुल्येडपि वाचकत्वेऽस्ति कश्चि- त्स्वरूपैष्य विग्रेपी यथामत्कारकारी स एवं व्यज्जकः । तत्र त्वाद्बदेन प्रकृत्यर्थस्य प्रौढत्वं व्यज्जते । इमानीचा तु तद्धयतोऽरको न वत्तव्या । धनुषः समीप इत्यत्र धनुषोः- त्यन्तं गुणीभावः । अथयेऽभावे तु पूर्वपदार्थप्राधान्येडप्युतरपदार्थस्य किंचिदेवप्राधान्येन । कर्मभूताधासस्थले तु व्यासिरवगम्यत इत्यवसेम् । एवंमन्येषामपि वोद्धव्यम् । वर्णरचनाश्रयोरव्यज्जकत्वं गुणस्वरूपनिरूपण उदाहरणस्यते । प्रवन्धे तु नाटकादौ रसादिव्यज्जकत्वं दृश्यते ।

यतु-‘पूर्वं प्रवन्धशब्देन संघटितान्तर्वाक्यसमूर्होडमिहितः । इदानीन्तु संघटित- महावाक्यमिल्यपौनरुक्त्यम् ’ इति कथिद्दाह । तद्ज्ञानात् । पूर्वं ह्रार्थशास्त्रकिमूलमात्रस्य प्रवन्धविषयत्वमुक्तम्, अत्र त्वसंलक्ष्यचमत्कन्यज्जकत्वस्यैति पौनरुक्त्यभावात् । भेदाः ।

उ०-भावेन च धनुषो गुणतां प्रकाशयता ततोडप्यतिशयितवशीकासकौशालं भूतताऽ- ग्रस्य प्रत्याय्यते मौलिमिति करणे ण्याचिसूचनद्वारा सौन्दर्योतिशय इति श्रेयम् । तुल्येड- पी तौल्येडपी पाढे स्वार्थेऽपि । चमत्कारकाररीति । तथा च चमत्कार एव तादृशविशेषे मानमिति भावः । प्रौढत्वमिति । त्वस्य श्रुतिकटुत्वादिति भावः । किंचिदेवोच्यते । तेन तत्त- निलिखवृत्तादिगुणग्रहणद्वारा सौन्दर्योतिशयो व्यज्जते । किंचित्प्राथान्येन च स्वाभेदेन् प्रत्ययजनकत्वम् । तत्रापि व्यज्जकत्वैव । व्यासिरवगम्यत इति । तेन सौन्दर्योतिशयः । अत्र सर्वत्र सद्भावतासहैकर्यशब्दस्वभावो वीजरूपित्यााहुः । उदााहारिस्यत इति । तेमां रसानिष्टमग्रद्योऽदिगुणाल्यज्जकत्वेन सत्येव तदृटव्यज्जकत्वज्ञानसंभवादत्र भेदाॆदिति भावः । इमानिजादीनां तु स्वोव्यनिष्टततद्रिरोषव्यज्जकत्वमेलित्यैवोद्धाहता ।

१ क. ख. ग. °तीक्ष्ण त्वा° । १२ क. °पविः ° । ३ खा. °डकः । ए° । ४ ग. °निर्णयः° । ४ क. °धनुषः ° । ६ क. कर्मी भू° । ७ गा. °वः । व्यासिरवगम्यत इति । अत्र ।

१८२

प्रदीपोद्योतसमेतः—

[ ४ च० उल्लासः ]

व्याख्यातः।

तेषां चान्योन्ययोगेने ॥ ४४ ॥

संकरेण निरूपणं संसृष्ट्यै चैकृतूपया ।

न केवलं शुद्धा ऐवैवपद्याश्रयेद्दैव भवति यावत्तेषां स्वप्रभेदैरेकपद्याश्रयतता संशयास्पदत्चेनानुगृहातानुगृहक्तयैककृतत्रिकानुप्रवेशेन चोति त्रिविधेन संकरेण परस्परनिरपेक्षैरुपैयैकमकारया संसृष्ट्यै चोति चतुर्थाभिःगुणने ।

वेदशब्दविधिचन्द्रः ( १०४०४ )

प्रदीप०—तथाहि—अविवक्षितवाच्यस्य द्वौ भेदौ । तौ च प्रत्येकं पदवाक्ययोरीतिचत्वारोरो भेदाः । विवक्षितान्यपरवाच्येषु मध्येऽलक्ष्यक्रमत्वमुख्यतः । पदवाक्यार्थयतदेकदेशाघटनावर्णनप्रबन्धमेदेन षड्विधः । लक्षणयामेदुः शब्दशक्तिमूलस्य द्वौ भेदौ । तौ च प्रत्येकं पदवाक्ययोरीतिचत्वारो भेदाः । अर्थशक्तिमूलस्य द्वादश भेदाः । ते च प्रत्येकं पदवाक्यप्रबन्धेष्विति षट्त्रिंशदस्य भेदाः । उभयशक्तिमूलस्तु वाक्य एवेति ।

तेषां।

संशयेनाऽऽद्यादिकविमेवेनैकलव्यादिकानुप्रवेशेन चोति त्रिविधः संकरः । उत्क्तप्रकारत्रयं विना संयोगः संसृष्टिः । एवमेकपद्याश्रयतां भेदानामेवकपद्योभयाश्रयतां भेदैर्योजनेनैमिति तावत्तां तावद्वै।

ननु संयोगेन न संसृष्टिरभिहितत्वकाचिरेति तावत्तां तावत्तां चतुर्थाभिःगुणने दशसाह्लांणि चतुरधिकानि चत्वारि शतानि च संपच्यन्ते ।

न चानुगृहातानुगृहकभावेन संकरस्थलेनुगमकस्याद्वैतकृतयोरधिकतया गुणीभाव इति न ध्वनिनिर्देशकरत्वमिति वाच्यम् । तत्र हि स्वतःशक्तिकारण एव तस्य किंचित्परोपकारातामात्रत्वे न तु शेषशेषिमाव एवेति । नन्वस्त्वेकपद्याश्रयद्वैदेकतरणां पद्याश्रयता योजनम् ।

स्वस्य तु स्वेन कृतं योजनेति चेत् । व्यक्तिभेदमादायविजातीयवत्सजातीययेनापि संकरादिसंभवदिति सूचकडोराशयः ।

उ०—तदेकदेशः । पदैकदेशः । घटना रचना ।

अथ संकीर्णभेदानां—तेषां चोति । वेद ४ अधि० ४ विय० चन्द्र १ ।

अद्वैतां च वामतो गति: । संशयेभति । साधकबाधकमानाभावे संशयाविषयता । उपका-

रकोपकार्ययोः । एकैकस्यैकैकस्यैव तृतीयः । संकर इति । परस्परसंपकत्वे हि संकरः । तच्चोक्तत्रयेषु व्यक्तकर्मेव । एकं विनाडपरस्य तद्रूपताविरहात । संयोग इति ।

एकत्र काव्ये परस्परनिरपेक्षतया डवच्छेदकभेदेनोभयसस्त्वमित्यर्थः । परोपकारतामात्र-

मिति । ऐवं चानुगृहीकस्य नादृत्ववमित्यर्थः । एकतरानामिति । स्वस्य स्वेतरपद्य-

-शब्दिरित्यर्थः । रस ६ दश २ आश्र ३ मेदिनी १ वेद ४ अग्र० दहन ३ इषु ९ ।

१ क॰ गा०जनम् १२ क॰ एक° १३ क॰ 'न त्री० । पा ग॰ न व त्री° १४ ख॰ 'क्ष्वरूपैक-

पया । ग॰ 'क्ष्वरः' । ५ क॰ ख॰ 'तृणं' । ६ क॰ 'विपदैक°' । ७ क॰ 'नि चत्वारि शतानि च' ।

रधिकानि । ८ क॰ 'व संयो°' । ९ क॰ एवमु° ।

शुद्धमेदै: सह ।

शारेशयुगसेनदवः ( १०४५४ ) ॥ ४५ ॥

तत्र दिङ्मात्रमुदादीयते—

छणपाहुणिआ देहर जाइए सुहअ किंपि दे भणिआ ।

कुअह पडोहऱवलहिधरम्मि अणुणिडजअ वराई ॥ ११२ ॥

प्रदीपोऽत्रावृत्तौ। 'गणनेप्यमुख्यता । अभ्रिमाभ्रिममेदस्मि योजन एकैकमेदेहास्ति ।

तथा हि—अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्यात्यन्ततिरसकृतवाच्येन योजने यो मेद: स एवात्रान्त-

तिरसृतवाच्यस्यार्थान्तरसंक्रमितवाच्येन योजनायाम् । एवमन्यत्रापि । तस्मात्—

एको रसाश्रित्तया स्याद्य एकमेकाधिके कुरू ।

समाधेनासमो गुण्य एतत्संकालिते लभु ॥

इत्युक्तादेशे द्विप्रकारादर्शन षड्विशोक्तैकपद्धताश्रितं गुणयेन् । तथा च 'रसदृशाम्भि-

मेदिन्या: ' इति त्रयोदश श्लातनि पदविश्रात्यधिकानि जायन्ते । योगशब्दोऽप्युपकारक इति

तेषु चतुरिंशगुणितेषु 'वेदाध्दहनेनष: ' इति पञ्च सहस्राणि चतुरधिकं शतान्तयं सेत्सी-

मेदा इत्येव ज्याय इति वदन्ति ।

अत्र वृत्तम्—'अनुभासिद्धौ तावत्पञ्चादिकरसरमेदविभु ध्वान्तिष्वपि हृदयवातिकार्श्यतिशयो ।

तथा चार्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य यत्रातिशयस्ततस्त्यान्ततिरसकृतवाच्येन तद्यो-

जनम् । यत्र तु तद्वैपरीत्यं तत्रात्यान्ततिरसकृतवाच्यस्यैतेरण योजनामिति व्यपदेशः ।

एतदेव प्राघान्येनादार्यं गणना सौत्री । नववेदं यत्रोमयोसुल्यमेव

चारुत्वं तत्र मेदान्तरं स्यादिति । मैवम् । अपकर्षाभावस्यातिशयपदेन विवक्षितत्वात् ।

तत्रोभयमेदसंकरस्वीकारात् । एतादृशो चास्याने पदालम्बनमात्रंमेव महत्वोर्षमिति सह-

दयभावमात्रायाऽड्लोचनरीयमिति ।

शुद्धमेदै: सह— शारेशयुगसेनदवः ।

तेषु दिङ्मात्रमुदादीयते—छणपाहुणिआ ।

उ०—'उभयमेदसंकरोति । अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्यसंकंरतवेनात्यन्ततिरसकृतवाच्येनैक-

रसत्वं च तद्वद्वहारे इत्थं नोड्डीशकथ्यामिति मोवः । शुद्धमेदः । प्रागुक्तपक्षरीक्षाहः ।

शार ९ इष्टु ९ युग ४ स्व० इन्दु ९ ।

क्ष(छ)णति ।

क्षणप्राधुनिक देवरजायया सुभग किंपि ते भणितो ।

रोदिति गृहपत्न्यास्त्रावलभीगृहेडनुनीयतां वराकी ॥

१ क. 'दस्त हत: ' १२ क. 'तं कदरिस्थु ' १३ क. 'वल्कलङ्का ' १४ क. 'य सौत्री गणना ।

५ क. तस्य भे° ।

१८५

पदोपोद्योतसमेलः— [ ४ था उल्लास ]

अत्रानुनयः किमुपभोगलक्षणेऽनन्तरे संक्रमितः किमनुरणननयायेनोपभोगपञ्च व्यज्जक इति संदेहः । तथा सङ्गघयामलकान्तिलिङ्गप्रावियतो वेढद्रळाकात घना वातां शोकारणः पयोदसुहृदामनन्दकेका: कला: । कामं सन्तु हृदं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्वे सहैव वैदेही तु कथम् भविष्यति हृ हृ हा देहि धीरा भव ॥१३॥

पद्दी ०—अत्रानुनयतयेच्छोऽनुनयः किमुपभोगलक्षणे लक्ष्ये संक्रमित आहोस्विद्द्वक्षित एतोपभोगमस्य व्यज्जक इति, अविनिश्चितवाच्याविवक्षितानन्यपरवाच्ययोः संदेहः संकरः। सङ्गघयामलकान्तिलि० । उ०—देवरानुरस्कामुपमानायिकामुल्संगतां तल्पतन्या कटूकामनुनेलुं देवरं प्रति कस्याश्चिदुक्केरियं । पैंडोहरशब्दो गृहप्रशब्दाग्रे वेधसी । तवज्जायायाडतिदुरुक्किमि: पीडितताया अपि त्वद्गतुरागदर्शनेन हे सुभग हे देवर ते तव यः क्षण उत्सवस्तत्र क्षणमध्ये वा प्राभुणिका अतिथि: सा ते तव जायया न तु प्रियया किमपि अवाच्यं मणिता गृहपश्चाद्रागबलमीगृहे रोदिति । इतो वराकी उत्तरा शक्तत्वात्स्वव्यासक्तत्वाच्च दीना अनुनीयताम् । अत्रानुनयो रोदनानिवर्तको व्यापारः । तेन संम्भोगो व्यज्जकः चा । गृहपक्षे। श्लेषभेद्यनेन विशिष्टता । क्षणप्राभुणिकेत्यनेन दुःखातिशयौचित्यम् । स्वगृह उत्कृष्टसक्तेन सर्वेषां जनानां व्यासक्तचित्तत्वं च । अनुनय इति । रोदनानिवर्तककव्यापाररूप इत्यर्थः। विद्वसित एव । अर्थान्तरासंक्रमितो वाच्यतावच्छेदकरूपेणैव प्रतीतिविशेषः । अविवक्षितवाच्येत्यर्थः । तात्पर्यादुपपत्या किमित्रोपमोगतातिशयप्रतिपत्त्ये लक्षणयाडनुनयतेहपमोग एवार्थ उपभोगो व्यज्जक इत्यत्र साधकवाधकमाभावात्संदेहः । स चैकल्येऽपि

स्विद्यते।ति सङ्घा रक्षणा इयामला या कान्तिसतया लिङ्गं निबिडसंघद्धं विधेयकांशं येः । वेढनत्यो बद्धप्रकृतितया बहुतरं शोभनस्यः सविळासं खेलनत्यो व्वा बलाकान्त् 'पसिवेशोषणां पहकडप्पो येधु तथाभूता घना मेधा एव।घना निबिडा:कामं यथेष्टं सन्।ु। तथा शोकारणाडम्मुकुणशालीतः । तेन शोकस्थान्त्य । तादृशा वाता आपे सन्तु । एव पयोदो मेघः सुहृत्तेकाजनकाह्लादजनकतया मित्रं येषां तेषां केकापदस्सानिध्यानमयूराणां कला अन्यक्तमधुरा आनन्दजन्या वाण्यः सन्तु आनन्दनेन कण्ठजाल्चादव्यक्तता । यद्वा पयोदस्य सुहृदां तदुतदयोऽ्लासिनामित्यर्थः । अत एवंडननन्दकेका: । पयोदोऽ्लासे तत्सुहृदा।

१ क. व. "हृः । स्तो १ । २ क. "ताः सीक" । ३ क. संक" । ४ क. म. "पलोडह" ।

[ ८ च० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । २५६

अत्र लिस्सेति पयोदसुहृदामिति चानयन्तातिरसृकृतवाच्ययोः संश्रितिः । ताभ्यां सह रामोदस्मीतयथान्तरसंक्रमपिनिर्ग्राछच्यस्य नुग्राह्यनुगृहीतभावेन रामपदनलक्षणैकन्यझकानुप्रवेशनं चाथोत्तरसंक्रमितवाच्यरसश्चान्योः

प्रदीप ।

उ०--मानन्दौचियात् । ध्येयं प्राप्तवत् । कायं सन्नु तादृशा न मे सन्निगिरिति भावः । तदेवाह-- ह--देहमातिशयेन कटोरहृदयोडहं रामः सकलदृश्वपात्रत्वेन प्रविष्टोऽस्मि । अत एव मधु- मुक्तोद्दीपकप्रानतिशयजनितकेलेशां सह । उत्तमपुरूषैकवचनमेतत् । अत्रैतदाहुः--सजननकस्मा- जेडपि प्राणभारणादातमन्यकारो त्यज्यः । तै वेदेहि विदेहहरिपुष्टा तु राझापत्यस्त्वन्नीतिस्तत्क्च सकुणारतया तु·वाक्षमा विदेहस्य कामस्यादृश्य च कयं भविप्यति कयं जीविष्यति तज्जीवनं न संभाव्यत इत्यर्थः । वहेहेति समुद्रायः । सेन्द्रातिशये । भावनोপনीतां संवेद्य हाहाहा देवि धीरा भव । देवत्वेन येऽपि चित्त्यं । कश्चित्तु हे सर्वेसेह वसुधे देवि धीरा भव । दुहितृशोकेन त्वं मा विदीर्णा भवेल्याह । अत्र रामपदेन दुःखपात्रतांलक्ष्यतया व्यज्यमानस्य राजत्यागजटावल्कलधारणपितृशोकाव्याधितः खःसहनेनातिशयस्यम्यावगेम ध्य- जनयाडगते: शोकावेशेऽर्योऽपि निवेदादिभिः परिपुष्टो विप्रलम्भः प्रकाश्यत इति वोध्यं ।

मूल्यार्थेति । द्वयदृदृश्य सर्वावच्छेदेन संयोगे हि लेपनं । मंपर्कों हृदयमंच्यः । पयोदे चेति । सौहृदं चित्तवृत्तिविशेषः । पयोदा: सुहृदो येपामिति वहुत्रीहिगिरित भावः । तड़ध्वनयल्लाह--पयादानामिति । अत्यन्तातिरसृकृते । लपनमुहूत्योः सर्वधा- नव्यातिदिति भावः । संश्रयित इति । त्रिलुपसङ्कराभावादिति भावः । अथान्तरगेति । दुःखसहिष्णुत्वेन वाच्यस्य रामस्यैवाव्यादिति भावः । संकर इति । पूर्वोक्तात्यन्त- रसृकृतवाच्याम्यां सहेत्यर्थः । तयोरुद्दीपकत्वादिति । तड़च्यद्धे विप्रलम्भ इति भावः ।

९ गा० 'न वाच्यार्थी' । २ क० 'यद०' । ३ क० 'हनस्वा' । ४ क० 'ना जी' । ५ क० 'रः विग्रलम्भे तयोर्हृद्य उद्दीपनार्थतया सुचारुत्वविभानिस्थान्योरकस्याप्राहकत्वात् । राम इत्ये- थंप्रवेशो' ।

१८६

प्रदीपोद्योतसमेतः

[ ४ च० उ० ]

संकरः । एतन्मन्यदस्युदाहयेम् ।

इति काव्यप्रकाशे ध्वनिनिर्णयो नाम चतुर्थः

उल्लासः समाप्तः ।

प्रदी० -संकरामितवाच्यरसष्वन्योः संकरः । रामोऽस्मीत्यनेवै लषणामूलस्य विप्रलम्भस्य च व्यङ्गचाद्विप्रलम्भे वाच्यव्यङ्गचेऽङ्गस्य प्राधान्यात् । एतन्मन्यदस्युदाहयेम् ।

इति महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे ध्वनिप्रभेदाविमागश्रचतुर्थ

उल्लासः ।

उ०-रामोऽस्मीत्यननेैव वक्ति । रामपदलक्ष्येण विप्रलम्भपद्यनेैडपि रामपदस्य सहकारी-

त्वादिति मातः । सीतां विना न जीविप्यामितिलक्षणमूलवस्तुनश्र वाच्यतः । प्राधान्यनेैव ध्वनिप्रयोजकत्वं बोध्यम् ।

इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते काव्यप्रदीपोद्योते

चतुर्थ उल्लासः ॥ ४ ॥

३ क. 'स्य व्य०' । २ क. वाक्यनव्य० । १ क. 'न्यदुदा०' ।

[ ९७० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः ।

१८९

अथ पञ्चमोल्लासः ।

एवं हि निर्णयते गुणवृत्तवृत्त्योः प्रभेदानाह—

अगूढमपरस्यादृं वाच्यसिद्धचदृंमस्फुटम् ।

संदिग्धतुल्यप्राधान्यों काव्यडडक्षतिममुन्दरम् ॥ ४७ ॥

व्यङ्गचयमेव गुणवृत्तवृत्त्यस्यात्तौ मिदा: स्मृता: ।

कामिनींकुचकलशावद्गूढ़ं चपलत्व करोति । अगूढ़ं तु स्फुटतया वाच्यायमान-

मिति गुणवृत्तमेव । अगूढ़ं यथा—

प्रदी ।—एवं ध्वनौ भेदप्रभेदाभ्यां निर्णयते गुणवृत्तवृत्त्यचस्य भेदानाह—अगूढम् ।

वाच्यापेक्षयाडचमत्कारकारितया वृत्त्यचस्य गुणोभावः । तच्च स्वत एवासुन्दरतया

सुन्दरत्वेऽस्यागूढत्वादिविशेषणससकेन चेत्यर्थः । अगूढ़ं चासहृदयैरपि वेध्यम् । तादृशं

च वाच्यायमानतया न तथा चमत्करोति यथा कामिनींकुचकलशावद्गूढम् । एवमच्ये-

प्वापि भेदेऽप्यनुवम एव साक्षी । अपरस्यादृंमपरस्य रसादि: स्वनैरपेक्ष्येण लघुसिद्धेऽपि-

कारकम् । वाच्यसिद्धचदृं वाच्यस्य सिद्धिरेव यदधीना तत् । अस्फुटं सहृदयानामपि

दुःखसंवेद्यम् । संदिग्धघतुल्यप्राधान्य इति । संदिग्धप्राधान्ये तुल्यप्राधान्ये चेति द्वयि-

त्यर्थः । काकूड्डक्षतिं यैया काका विनैव वाक्यार्थ ऐव नाडडस्तमानं लभते तथा प्रकृ-

दयम् । काकां हट्टेनोपस्थितोऽमिति वा । असुन्दरं स्वभावादेव वाच्यापेक्षयाडचारु ।

उ०—भेदानाहेति । अवसरसंगत्योति मार्ष्ट । व्यङ्गचयमिति । अस्य गुणवृत्तवृत्त्यचस्य

इति शेषः । अश्राव्यविति । एतेनाप्रधान्ये संदिग्धतुल्यप्राधान्ये चेति मध्यमकाव्ये व्यङ्गच्यं

त्रिविधामिति परास्तम् । रसादेरिति । रसपदंलक्ष्यं लक्षणमुपलक्षणम् । आदिना लक्ष्य-

क्रमस्य वाच्यवस्तुनश्व संघः: । उपकारकम् । उत्कर्षकम् । वाच्यस्य सिद्धि-

वेति । कुतोडपि वैगुण्यादविश्रान्तस्य यतो विश्रान्तिरित्यर्थः । अश्राङ्क निदानम् ।

संदिग्धघप्राधान्यमिति । चमत्कारजनने वाच्यव्यङ्गचयोः संदिग्धं तुड़यं वा प्राधान्न्यं

यत्र तत् । वाच्यकृतो व्यङ्गच्यकृतो वा चमत्कार इति संदेहः । चमत्कारजनने वाच्य-

व्यङ्गचयोरुद्रैथोरपि क्समत्वेन तुल्यता बोद्ध्या । काकुच्वैनौर्विकारः ।

९ म. "डनघद्र" । २ क. मिदा मताः मृदङ्गमेव च० । ४ क. "तुल्यडडगयमे" । ५ क. यत्र

का० । ६ क एवाडडस्तमानं ल० । ७ क. "का कण्टनेो" । ८ म. "वः । अश्र" ।

११४

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ९ प० उज्ज्वातः ]

यस्यासुहृकृततिरस्कृतिरेत्य तत्सूच्योव्यघघ्यतनिकरणं यूनाक्ति कर्णां ।

काक्षीगुणप्रथनभाजनमेप सोऽडसिम जीवन्न संपत्ति भवामि किमावद्याभि ॥ ११४ ॥

अत्र जीवकृत्यर्थोन्तरसंक्रमितवाच्यस्य ।

उत्प्रेक्षादिकोकनदरेणापि गाढ़िताज्ञा गायन्ति मधु मधुपा गृहदीप्तिकासु ।

एतच्चकास्ति च रवेर्निववृजुजीव- पुष्पच्छदाभिमुखदयाचलजुमिव विस्रम् ॥ ११५ ॥

प्रदीपो-तेवगूढं यथा-यस्यासुहृत्तः ।

अत्र जीवकृत्येऽपिमितकार्यकारितैकत्वे संक्रमितवाच्यं । तस्य च मरणमेव श्रेय इति न्यायप्रसह्हदयेरपि वाच्यविपर्ययीत इति गुणीभूतम् ।

उत्प्रेक्षादिकोकः ।

उ०-यस्योति । अर्जुनस्य वृंहणलादशायां स्वाम्युदयाय किमिति न चेष्टस इति केनापि पृष्ठस्य वाक्यमिदम् । यस्य म्ममाहुछछनः: कृतः स्वस तिरस्कृतित्येनैवशः स्वयमेव मां शरणं प्रयोऽहं कर्णे तत्सूच्योव्यघ्यतः । यद्व्यतिरेकः । पानःपुन्यं तेन यूनाक्ति सर्व- शनाति शरणमातस्य शात्रोस्त्रैलोहशलाकया कर्णवेध इति देशाचार इति चण्डीदासः ।

यस्य प्राग्देशः: प्रभाव आसीद्यामाश्रयणमात्रेण शात्रवः स्वमुखेनैवड्ढतमानं धिक्कुर्वन्तः स्वहस्तेनैव कर्णकृततप्तलोहशलाकावेधा यं शरणमायान्ति - स संपत्ति काक्षीगुणस्य प्रथनं भजनं तत्र नियुक्त ईश्वरः जातोऽस्मि ।

अतो जीवन्नपि न भवामि न जीवामि । अतः किमावद्याभि किं करोमी ।

अथैनं वदतो जीव- नामावस्य वाग्वैदग्यादपसस्थजीवपदं प्रकृष्टध्वनिवेन लक्ष्यति ।

तदभाववोधे चानुतापादेव जीवनो निर्ह्र्तद्योत्यानुतापातिरायो व्यज्यते । स च सर्वजनवेद्यत्वाद्गूढः ।

यत्तु कष्टजी- वितत्वं लक्ष्यतावाच्छेदककलमिति तत्त्रों ।

नजो वैदग्याद्योपेते ।

तात्पर्यग्राहकतया सार्धकत्व- मिति चेतु ।

उक्तार्थालंकरणया सार्धकत्वमेव युक्तम् ।

जीवनेति कार्यार्काक्तत्व इति च पाठः ।

नवोः 'द्योतकत्वात्' समदायालंकरणाहकाऽ ।

जीवकृत्यभिमतकार्यार्काक्तत्व इति वा पाठः ।

वाच्यविपर्ययिति ।

एवंविधेऽर्थे ईश्वरप्रयोगप्रायोऽदिति भावः ।

गुणीभूत- मिति ।

अगूढादृश्यमित्यर्थः ।

अगूढमेवात्यन्ततिरस्कृतवाच्य उदाहरति -

उद्भिद्रति लसत्याडनकलितप्रबोधसमयां सर्वीं प्रति तत्सूचनाय सल्क्ष्या इयमुक्तिः ।

उत्प्रेक्षादिकोकनदरेणापि गाढ़िताज्ञा गायन्ति मधु मधुपा गृहदीप्तिकासु ।

एतच्चकास्ति च रवेर्निववृजुजीव- पुष्पच्छदाभिमुखदयाचलजुमिव विस्रम् ॥ ११५ ॥

१ क. 'मेव सो' । २ म. 'मि कमां' । ३ क. 'डः । जीवने' । ४ ग. 'वित्तं' । ५ क. 'ज्ञ । वै' ।

[ ९५० उज्जासः ] काव्यप्रकाशः १९५

अत्र चुम्बनस्यातनतिरस्कृतवाच्यस्य ।

अत्राऽSसीत्कणिपाङ्गभवनन्धनविधि: शक्रऽऽय भवदेवरे

गाढं वक्षसि ताङ्किते हनुमता द्रोणाद्रिरत्नाऽSद्रहन् ।

दिव्यैरीन्द्रिजिदन्द्र लक्मरणशरैर्लोङ्कान्तरं प्राप्तः:

केनाऽऽयस्त्र गुणागुणि राक्षसपते: कृत्स्ना न कर्णाटकी ।। १९५ ।।

प्रदी०—अत्र चुम्बतेर्वक्त्रसंयोगोन्मुखस्योद्रुङ्गोच्चतेन वाचित इति संयोगमात्रे लक्ष्ये-

तोङ्स्यातनततिरस्कृतवाच्यत्वम् । व्यङ्गच्छायाम्योप:कालो वाच्यायमानतथा गुणीभूतः ।

नन्वत्र लक्षणया वाच्यछेदकस्य संयोगत्वस्य वक्त्रसंयोगे सत्येडपि मस्ज्वात्कथमत्यन्ततिरस्कृतवा-

च्यत्वमिति चेच्छङ्क्यतेऽवाच्छेदकस्य संयोगत्वस्य वक्त्रसंयोगेऽपि स्वेऽपि वाच्यस्य संयोगविशेषेऽम्यान्वयाप्रतीतौ ।

अत्राऽSसीत् ।

उ०—यत्कोकनदं रक्ताठजम् ।

रक्ताठजे रक्तकुमुदे उचैः कोकनदं स्मृतामिति ।

अथ रक्तेऽरोलहे । रक्तोत्पलं कोकनदमित्यमरश्रक् । तद्रेणुनां तत्परागेण पिशाङ्कितानि रक्त-

कृष्णयोर्मिश्रणात्पिशाङ्गवर्णनंऽयकक्वाऽऽपि येऽपि तेऽथवा मृता मधुपा अमराग्रुहीतृधीशकामुग्रुहेत्‌-

पीडु मृज्जु मनोहरं यथा स्यात्तथा गायन्ति । मधुपा इत्यनेन मत्ता अपि जाग्रुता इति ध्वनिः ।

गुहेत्यनेन निकटस्थतया गानश्रवणसुगन्धाघ्रानादिरूपाया: कोकनदेनियोगोपम्यथाऽऽकर्ष-

ह्रास्वादिरूपायाश्च जागरणासामग्र्याः 'ननिहिनत्वं' ध्वन्यते । ननु सूर्योदयो मया प्रतीक्ष्यत

इत्यत आह—एतद्रेवेऽत्र मण्डनं चकामिति । कीदृक्‌ । उदयाचलजुष्टुम् । तत्संयुतम्‌ ।

अत ऐश्वर्यदितत्वात्तद्वाववस्य नूतनस्य वराङ्गुजिपुरपच्छदस्य युप्पपतत्रस्य, आभा यशस्सितत्‌ ।

रक्तत्वात् । अचेतनं वाचित इति । तेन रूपेण मुख्यार्थस्य तत्रान्वयादिति भावः ।

अत्यानतोऽपि । संयोगत्वस्य लक्षणया वाच्यताऽवच्छेदकस्य मुख्यार्थसाधारणत्वेऽपि प्रकृत तेन रूपेण

मुख्यार्थस्यऽचेतनन्वयातत्स्वम् ।

तदेवात्रद्वाक्तिमूलकव्यञ्जक उदाहृतः । अत्राऽSसीदिति । रावण हत्वा विमानमार्गे-

पायोध्यामनुगच्छतो रासस्य मीतां प्रतीक्ष्यमिति । एकस्य एव समरभवस्तत्कर्मोदीशादितया

नवनवायमानाद्भुतरसालम्भनैचैन पुनरश्रेत्यस्योपादानम् । यद्वाऽऽ भिल्लान्येव स्थानान्य-

नपदैरुल्ल्कानि । फणिपाशो नागपाशस्तेन वन्थनमर्थादावयोस्तस्य 'विधिरिति विधेःपूर्वे-

लक्ष्यतावत्स्वरूपमवगूहनम् । शक्त्यादिड्गुविशेषेण भवत्या देवर लक्ष्मणे वक्षसि गाढं हृदं

ताङ्किते सति हनुमता द्रोणाद्रिरने 'द्वेऽपि तद्वत्प्रथयोष्ममात्रकम्‌, आहुः । आनीत इति तत्पराक्रम-

प्रकाशनम्‌ । भवदेवरे इति सर्वनात्र वृत्तिमात्र इति पुंवद्भावः । सीतासंवन्यप्रदर्शनं च

१ क. 'दं लक्मत: । २ ग. 'ठ्ठाली । ३ क. 'कर्सं' । ४ क. चेत्‌ । 'लक्ष्य'° । ५ क. गा. 'ना परा' । ६ ग. 'स्वं च'° । ७ क. एव नवस्य ! ८ ग. 'स्यानत्व°' ।

१९० प्रदीपोद्योतसमेत— [ ९ ५० उ०] :

अत्र केनाप्यत्रेत्यर्थेशक्तिमूलानुरणनरूपस्यं । ‘तस्याप्यत्र’ इति युक्तपाठः । अपरस्स्य रसादेर्योऽयस्य वा (वाक्यार्थोंऽभूतस्य)अङ्गं रसादि, अनुरणनरूपं वा

प्रदी० -अत्रानुनायको नायकप्रतिनायकेषु निर्दिष्टेषु चतुरथैवाक्येडनुक्तोऽपि नायको राम पवार्थान्वयात् प्रतीयते। मु० न केनापि प्रकारेण तत्र वाक्यार्थमानतया षाडूः। कतः । ‘तस्याप्यत्र’ इति पाटे गूढतया ध्वनित्वमल्याहतमेव । अत्र श्लोके प्रतिवाक्यमत्रेत्युपादानं प्रत्येकमेवाद्भुतत्वं व्यनक्ति ।

अपरस्य रसादेर्यस्य वा प्रधानस्याङ्गमलक्ष्यक्रम:, अनुस्वानामलक्ष्यकमो वेति

उ० -वाक्संल्योत्पादनया पराभवज्ञानातिरोभानायोपकासप्रकाशनाय च । इन्द्रजित, रावण-पुत्रो दिन्द्रलक्षणशरैलोंकान्तरं प्रापितः । दिल्यानां तत्प्रकतवस्यसोचितत्वात् । इन्द्रजिदित-त्युक्त्या इन्द्रोडपि येन जितः सोऽपि येन जित इति प्रतीत्या लक्षणणपराक्रमप्रकर्षः । अत्र एवात्र लक्षणतत्वेन लक्षणमग्रहणम् । लक्षणशरैररिति शराणां कर्तृत्वप्रदर्शनैन लक्षणस्य तत्रावहेल्या सञ्चिता । सङ्गहीतौ सर्ववाक्यार्थान्वयी केनापीत्परिहेल्यायाम् । राक्षसुपते रावणस्य कण्ठरूपाडटवी केनापि चिछ्न्रा । छिन्नस्य पुनः पुनरुद्धृतस्य च्छेदना डटवीतियुक्तम् ।

केनापीतुपोति । अनिर्धारिताविरोषत्वेन किमः शक्तौ, मयेतिं व्यञ्जचम् । तच प्रासिद्धिवशाद्वाच्यायमानमित्यगूढमिति भावः । यद्वा, अनिर्वचनयीयगुणगणरिमोत्यर्थकेन राम-रूपः कर्त्तो स्पुटं व्यज्यत इत्यर्थे । एकेनैति पदान्तरोपादानेडपि तत्प्रतीतेरर्थेशक्तिमूलत्वं बोध्यम् । तस्यापीतीति । अतिशयितप्रभाववत्त्वेन स्वातस्येत्यर्थः । एव पाटे लक्षणशरे: कृतत्वापाततोऽन्वयाभ्रने पश्चाद्वाद्युक्तटप्रभवावशातिलक्डे रहस्यां तु राम एवेति पर्यालोचननेन गूढ, तयां रामरूपः कर्त्तो व्यज्यत इत्यर्थः । एतेन कृतत्वस्य कर्तृ-सापेक्षतया मयेतां पदाद्याहारं आविश्रयेकः । इत्य च स्फुटतया तदवस्य न न्यूनपदत्वं चाङ्गिक-

मितिं परास्ततम् । तादशरणस्मृत्या सीतालापेन च हर्षयुक्ते वक्क्रि न्यूनपदत्वस्य गुणवत्वाच स्ववीर्यंसंपकत्वेन धीरोदात्ततयप्रकटक्तया गुणत्वाचैत्याहुः । प्रकृतवाक्यार्थप्रतीतिलयव-धानैन प्रतीयमानस्य_ शब्दशक्तिमूलवस्तुरलप्यक्रमस्यालङ्कारस्य वा झटित्यंसंवेद्यत्वेन नागूढत्वसંભव इति त्वानुदाहृत्यार्थशक्तिमूल एवोदाहृतम् । रसादीना मगूढत्वं तु वचनस्या-प्यनर्हिमित्याहुः । अपुरुष रसादेरिति । रसादेरलक्ष्यकमो वाच्यस्य लक्षणक्रम इति

१ क. ०दुस्वान० । १ २ ग. ०स्य । अप० । ३ म. ०क्यार्थंसू० । ८ क. ०दिरसु० । ५ क. ग. ०मिति । १६ क. ०यः । प्रकृत० । ७ ग. ०तरसा० ।

अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनतटीमडंनः । नाम्यूरुजघनस्पर्शी नौवीविवृतिसंकरः करः ॥ ११७ ॥

अत्र शृङ्गारः करुणस्य कैलासालयभाललोचनरुचा निर्वीतिंतिलककव्यक्तिः पादनखचुति गिरिशृङ्गवः सा वः सदैव त्रायतनाम् । स्पर्धोचितसमृद्धयैव सदृशं रूढा यथा नेत्रयोः कान्तिः कोकनदालुकैरसरसा सद्यः समुन्न्सायते ॥ ११८ ॥

प्रदर्श०--द्विविधः । तत्र प्रथमे रसस्यालंबनेन गुणाभूतत्वं यथा—अयं स० । अत्र भूरिश्रवससदृशत्वं हमतामसाच तटस्थूनां प्रलयापे शृङ्गारः करुणस्यैकं । निष्पन्नस्य रसम्यापारक्षत्वाभावाद्रपदेनात्र स्थायिभावो द्रश्यः । रसस्त्वेकं भांवाज्जनं यथा—कैलासालय० । उ०--यथासंस्थेयान्नवय इति प्राञ्चः । अन्ये तु दृश्योदयैर्मप्यज्ज्ञं । न च रसस्य वाच्यादृतत्वासंभवः । तद्विरमणं यत्र दशारारवचनानुपालनलवयसन्नि रामो रक्षांति जिगायेत्यदैः रामगतवीरसस्य वाच्यारणयोत्तर्कपक्त्वेन तत्संभवात् । अत एव महतां चोपलक्षणमित्युत्तालंकारे महतां रसादीना मप्युपलक्षणमक्ज्ञभाव इति न्याचचुः । अत एव रसस्य वाच्याकृतत्वमत्र नोदाहृतम् । तच्चोदात्तालंकारस्य वक्ष्यमाणत्वात् । न चैवं मनग्राह्यादग्राहकलक्षण-ध्वनिर्निकरे डनुगृहीतस्यार्थस्यापत्तिः । यत्र साक्षाद्दर्श्यं तत् स रसनेत्याद्यावपरा-

ज्जत्वम् । यत्र परस्परया तत्र स इति भेदादित्याहुः । अयामिति । समरमूर्छिततिं भूरिश्रवसो हस्तमालोच्य तटस्थूनां प्रलयापोड्यम् । अयं हृद्यमान्नुरुच्य स्मः । सोडनुभूत रसानोक्कर्षणादिति तत्स्थृङ्गारावस्थः । उत्कर्षी, आकर्षकः । शृङ्गारः । नायिकाविषयो नायकाश्रयः । तस्यैव नायिकादेशडपदर्शकप्रक्न्त्वात् । करुचरत्वात् । शृङ्गारस्त्वङ्कजम् । प्रागुक्तशृङ्गाररोचिरतरशणाकर्षणादिविलासस्मरणस्य शोकपपेकत्वात् । अतिप्रियां नाशे शोकातिशयादर्शनेनात् । एवं च करुणमदायास्त्यै काव्यस्य ध्वानितत्वम् । शृङ्गारस्याचिनमदाय गुणाभूतस्यचत्वमिति बोध्यम् । शोकोपेशादेव शृङ्गारोडपि । एवंमेदेपी

कैलासेति । कैलासालयस्य शम्भोमोलिसंवहनिनो लोचनस्य वहनिरीपस्य रुचाडरुणकान्त्या निर्वीतिंता निष्पादितालक्तकस्य व्यक्तिः प्रकटता यस्मात् । मानिन्या: पाद-

१ क. 'नीचिवि'° । २ क. 'समिद्ध'° । ३ क. 'कारिस'° । ४ क. भावं प्रत्यड्कं° । ५ क. 'त्रा । रसस्य वाच्याड्गत्वे तूदात्तालंकारस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अयमिति । अयं हृद्यमान° । ६ गा. 'स्थ ख्व'° । ७ गा. 'मू । एवं° ।

९९२

प्रदीपेक्ष्योतसमेतः—— [ ९ च० उल्लासः ]

अत्र भावस्य रसः ।

अत्युच्चः परितः स्फुरान्ति गिरयः स्फारास्तथाम्रोषधिस्थानेतानपि विभ्रती क्रिमपि न कान्तासि तुम्हं नमः ।

आश्रयंण महुयुः स्तुतिमिति प्रस्तोभि यावद्भुव-स्तावद्विध्रादिमां स्मृततस्तव खुजो वाचस्ततो मुद्रिता: ॥ १९९ ॥

अत्र भूविषययो: रत्याविष्यस्य भावो राजाविष्यस्य रतिर्भावस्य ।

प्रदीप.—अत्र वक्तुर्देवेयींविषयकरतिरूपमावे देवयो: शृङ्गारोऽङ्कम् ।

माझे भावस्यालंकार यथा——अत्युच्चः: परितः ।

अत्र भूविषयो रतिर्भावो राजविष्यस्य रतिर्भावस्याड़्कम् ।

उ०—पतने सानिध्येन लाक्षारुणल्लाटाननेत्रप्रभां स्पकृत् । तेन 'शिवस्य गिरिजापादप-पततं ध्यान्ते । तादृशे गिरिमुखे: पादवैल्या: सा पादनखद्युतिभि: युग्मान्सदा न्नायता रक्ष-कित्स्वर्य: । सा का । या च्छुत्या सुदृढं या स्थाच्चथा रुढा प्रभद्रया कोकनदस्य रक्को-रप्लस्य रक्ताक्षजस्य वाडवुकार: साहदृशये यस्यां तादृशी । कोकनदसदृशोऽर्थ: । अत्र एव सरसादितिर्हैयां नेत्रयो: कान्तिः कोपजनिता शोणगुति: सव्यसातत्सकं समुल्सपायिते निःशेषं दूरी कियते । पादपतनगतस्योत्तसारणकृतोभवैस्तदनुमारूपायां तादृशायुत-वपचरो वध्यमाणोऽप्यर्थ: । अत्र गिरिमुखव: कोपाक्त्रेयो: श्रोणा कान्तिरासीत्स

पादप्रणते शिवेऽपगतेति तत्स्वम् । तनेदमुप्रेक्षते——स्पर्धेति । स्फधों या विजिगीषया गृहीत सातत्येन समृद्धयाडतिदृशीयेव । अत्र माल्लोचनरचिसंपर्के कृते स्वभावशोभनस्व-हुतेर्देविस्वत्ते स्पर्धावन्धो हेतुनेलोऽमेक्ष्यते । एवं च कैवल्यालस्यवादिगम्यपरमेश्वरोऽपि

अतिप्रियतमलोचनपीडागमगणयनेप पादप्रयन्त एवं 'प्रसादाय नमस्करोति तस्यां मकरिकाचिवैतेति तस्य शृङ्गाररसय भावप्रकार्थमेवोपादानं तुपुष्टविभागाद्यप्राप्त्याडपुष्ट-त्यडपुष्ट

त्याच रंसस्य भावान्ज्ञोती भावः ।

अत्युच्चा इति । राजानं प्रति कवेरक्ति: । हे पृथ्वीति संबोधनपदाऽध्याहार: पूर्वोर्ध्वे ।

अत्युच्चा: परितः सर्वतः स्फुरान्ति समन्ताद्व्याप्तु तिष्ठन्ति । स्फारा अतिविस्तृताः । आपि-भिल्लक्रम: । एतावद्भरतयापि क्रिमपि, इष्टद्रपि न कान्ताडसि, इति 'श्रयणाः स्फुतिमाश्र-येण, एवंविधगिरिगिरोऽपि धारोणड्युमारादाश्रयम्, यावत्स्तोऽमी करोमोऽर्थ: । तावदिमा-मेतादृशोऽपि विभूतिप्रलियेनात्रव धारियस्तव भुजः, न तु भुजौ । ततः भुजस्मरणाद्वाच: पूर्वीस्तुति:रूपा मुद्रिता: संकुचिता इत्यर्थ: । अत्र भूविषयो भाव आहार्य: । नृपवर्ण-नार्थमारोपितत्वात् । अत एवपुष्ट इत्याहुः । राजविष्यसोऽति । तदुक्तर्ककत्वात-स्नेहि भावः । वक्तुरित्यत्रापि अपेक्ष्यमू । एवमग्रेऽपि ।

१ ग. 'घयेर'° । १२ म. 'यभा'° । ३ ग. 'शायिता ने'° । ४ ग. 'रणाक'° । ५ क. 'स्य तादृ°' । ६ ग. 'नाद्रसस्य'° । ७ ग. 'त्वादिस्य'° ।

[ ९ व० उल्लासः ] काव्यप्रकाश: १९३

वन्दीकृत्य नृपद्वित्रौ मृगयाश्रान्ता: पडयन्तौ प्रेयसौ

क्षुध्यान्ति प्रणमन्ति न्यान्ति परित:स्नुचुबान्ति ने सैनिकाः ।

अस्माकं सुकृतैदैशोर्निपतिनोऽस्यौचित्यवारांनिधे

विध्वस्ता विपदोऽजिलास्तदिति नैः प्रत्यर्थिभिः स्तूयसे ॥ ९२० ॥

अत्र भावस्य रसाभासभावाभासौ पद्ममृद्वीकाराभ्रेयोभ्यौ ।

अविरलकरवालकमपनेहुकुतीतेनेजनगनेनमुचः ।

ददृशे तव वैरिणां मदः स गतः क्रिपि तवेक्षणेऽक्षणान् ॥ ९२१ ॥

अत्र भावैस्य भावप्रशमः ।

प्रदशो-आमासम्याकृतवं यथा---वन्दीकृत्य० ।

अत्र प्रथमार्थे श्रृङ्गारोदनतुरक्तविषयतया, द्वितीयार्थे तु रतिरूपो भावः राजुविघयतया डडभावः ।

तौ च राजविषयकरतिभावस्याक्कम् ।

भावशान्तिरैय्या---अविरल० ।

अत्र वैरिणो गर्वेऽपो भावः ।

तन्म्य शमो राजविषयकंरतिमावेऽड्कम् ।

उ०-वन्दीति । हे नृपते तव सैनिका येऽपि द्विषां राचूणां कारतरथा सङ्गसदृशादृशा:

क्षियो वन्दीकृत्य हठादाहृत्य पश्यतां प्रेयसां पदयतस्तद्वितीयमतमाननादृत्य ताः ।

अतद्वक्तिन तद्द्वैशोमाननिकाशं प्रणमन्ति क्षमया ।

परितः कामशास्त्रानुरक्तस्यैवि चुम्बन्ति ।

मत्स्वतात् ।

तद्वारेवाच ।

इत्यमन्वितमप्रवर्ते-यिताडपि त्वं नैः प्रत्यर्थिभिरिरिति स्तूयसे ।

नन्वकारस्माद्—हे औचित्यवार्निनिधेऽस्माकं सर्वेषां सुकृतैदैशोर्निपतिनोऽस्यौचित्यवारांनिधे

पुतैदैशोर्न गोचर इति दोषः ।

निपतितोऽडसि ।

तत्तन्मात्राद्दर्शनीयाद्विलिपदोदङ्मार्क इवस्ता इति ।

नतद्वच्येयसपराक्रमेऽपि प्रियेऽपु ददृशो चासामिल्यार्थान्तरर्गर्भी-करणाय श्लाघति पुष्टवम् ।

अनुरक्तेऽपि ।

परगताविषयनेनैव,पि बोधयम् ।

शृङ्गारविषयतयेऽति ।

तथेयति ।

एवं चानौचित्यप्रकृतत्वादुभयोरभावासलत्वम् ।

अविरललोति ।

हे राजान्वितरसङ्कटकगमपनेहुकुतीकरणकैसर्जनेनिष्ठनि भिन्नवीर्यादि-वाक्यरपैङ्कारंसिंहनादलैरङ्गजैनैः ।

अमन्दे तृतीया ।

तत्रोपस्तव वैरिणां यो मदः मद-कार्येऽस्माद्विर्दशेऽदः स मदस्तवेषणे स त्वद्विपयकै वा दर्शनै सति क्षणान्कापि

गतः पलायितः ।

तत्स्य शम इत्थं ।

न च मदो गत इत्यनेन स वाच्य एवेति वाध्यम् ।

अमेदार्थकतृतीया्यां कम्पनाच्चात्मको मद इत्यर्थे मदपदस्य नवल्लील्यभावकःऽपरत्वाद्वै-प्रदामो व्यकूच एवेति भावः !!

ददृश इत्यन्वर्थकोपादानादपुष्टत्वम् ।

आहार्यत्वाद्दा ।

एवमग्रेडपि बोधयम् ।

९ क. 'वस्य प्र° । स्व. 'नप्र° । २ क. तत्र । ३ क. 'चर° । ४ गा. 'दौस्मा° । क. 'ति । मदपदस्य । ६ ग. 'वः साक° ।

१९४

प्रदीपोयोतसमेत:-

[ ९ प० उज्जास: ]

साकं कुरङ्ककदृशा मधुपानलीलां

कर्तुं सुहृद्विरपि वैरिणि ते मत्ते ।

अन्याभिधायि तव नाम विभो गृहीतं

केनापि तत् विषमामकरोदवस्थाम् ॥ १२२ ॥

अत्रैवासोदय: ।

असोढा तत्कालोल्लसदसहभावस्य तपस:

कथानां विश्रम्भेsप्यथ च रसिक: शैलेद्रुहिन्तु: ।

प्रमोदं वो दिश्यात्कपटवडवेशापनयने

स्वरारौथिल्याभ्यां युगपदभियुक्त: स्मरहर: ॥ १२३ ॥

प्रदीपो-भावोदयस्य यथा—साकं कुरङ्क० ।

अत्र विप्रभावस्थाल्यङ्कस्य ज्ञानस्वरूपमावस्योदयौ राजविषयरतिभावस्य ।

भावसंश्रयेयथा—असोढा ।

उ०—साकमिति । हे विभो ! प्रमो तव चैरीणि कुरङ्ककदृशा बालमुगनयत्रया कान्त-

या सुहृद्भिरपि साकं मधुपानाद्या ठेलिला: कर्तुं प्रवृत्त सति अन्याभिधायी अनेकार्थ-

तयाडन्यस्यापि अभिधायि तव नाम केनापि जनेन जलनयनादिहेतुना वा गृहींत कर्तृ

विषमां कम्पादिकतृं दशामकरोत् ।

असोढेति । तप: कुरङ्कत्या पावें तं बढुगेक्षणं छळयतो महानदेवस्य वर्णनमिदम् । कपटेन

छळेन यो वटोर्वेधश्वारिणो वेपस्तस्यापनयने मोचने युगपत्समकालमेव त्वरारौथिल्याभ्या-

मभियुक्त आक्रान्त: स्मरहरो वो चुम्पानं प्रमोदं दिश्यात् । त्वरारौथिल्ययोरिहतुर्गर्भे

विशेषे किमेवडडह—असोढेत्यादि । तत्काले पार्वत्या बालत्वकाले उन्मदनप्रादुर्भावसमह-

भावोद: सहृदयर्मथीद् दुर्बलत्वेन गौर्या यस्य तादृशस्य तपसोडसोढा सोडहुमस्मर्थ: । फल-

दैनं विलम्ब्यपिहितुमक्षमम् इति यावत् । तपस इति कर्मणि षष्ठी । अथ चैतन्यव्यससमुच्चये:

समुच्चये । शैलेद्रुहिन्तु: पार्वत्या: कथाविश्रम्भेऽपि विश्वस्ततया कियमाणक्यास्ववति यावत् ।

यद्वा कथानां विश्रमेऽपि प्रणयेषु गौर्या: कथाज्ञाप्यसविश्र्वकप्रणयेऽपिस्थित्यर्थ: । विश्रम्भे

प्रणयेडपि च । समौ विश्रम्भविश्वासावित्यमरात् । तेषु रसिक: प्रीतिमान् । शैलेद्रुहिहुरपीडस्य:

सरसा: कथा इति तासु अत्यन्तसादरता । स्मरहरेत्यनेन स्मरजेताडपि यां दृष्ट्या यत्कथ्यादड

कृष्टनित्त: कृत इति पार्वतीसौन्दर्यांतिशयश्रृङ्गारातुर्यांतिरयक्ष । उन्मदसम्भावस्थेतिपाठ उक्त-

१ गा. 'लीला: क° । २ कु. ग, ज्ञानस्योद° । ३ क. 'विभूतः स्म° । ४ क. 'ने त्यागे यु° ।

[ ९५० उज्जासः ] काव्यप्रकाशः । १९५

अत्राऽऽडवेगैर्यैयोः संधि: । पद्येक्ष्यास्त्रिच्छल चपल रे काऽऽनराडहं कुमारी ह्स्तालम्वं वितर हहहा च्युनक्रमः कासि यासि । इत्यं पृथ्वीरपरितृड भवद्वित्रिपोषडरण्यक्रने: कन्या कंचित्फलकिसलयान्याददानाडमिष्यत्ते ॥१९४॥

अत्र शड्कासूयाऽभृतिमभृति श्रमदैन्यविकोधोरैःसुक्यानां शवलता । एते च रसवदाऽलंकाराः । यचापि भाऽवोदयैर्भावसंविभावाश्रयवल-मावशवलताया यथा— पद्येत्क्षाश्रिते० ।

प्रदी०—अत्र स्मरहरगांतयोरांवगैयैयोः संधि: शिवविपययर्गतिमांव्स्याक्करम् । मावशवलताया यथा— पद्येत्क्षाश्रिति० । अत्र परयेत्क्षाश्रिविदिति शड्का । चल चपल रे इत्मुया । का त्वेगति 'वृत्ति:' अहं कुमारीति र्व्यति: । ह्स्तालम्वं वितरति श्रमः । हहहेति दैन्यम् । च्यु्नक्रम इति विपो-घ्र्वैतन्यागमलुप् । कासि यामीत्यैतस्मुक्यम् । एपां शवलना रूपंविपयरनिमांवेडकम् । एते च गुणीभूता रसादयो रसवदाऽलंकारल्यपदेशां लभन्ते । ननु गुणीभूतो रसौ

उ०—सत्वसमभावां निरुपमत्वं यस्स्येत्पर्यः । आद्यवर्गैयैयोः । त्वरापदर्शोतिल्यपदग-म्यैयोः । आहार्यैत्वादपुष्टत्वम् । पद्येक्षिति । हे पृथ्वीपरिवृड पृथ्वीप्रमो, अरण्यवृतेऽ्मनव द्विप: कन्याडडलंकरणाच्यर्थ कोमलपक्वादीनादानादान गृहीतृ कंचित्कामुकं ननु---नु------नु------ इत्यमाभिप्रते । तदेवाडह । कच्रिजन: पद्येक्षिति शड्का । तद्वेडश्रु त्वग्ल्या मंगोपनीयपुरुपचेष्टा रे चपल स्वच्छ-न्दाऽचरणशील चलापसर । इत: काकुविशेषसहकाराद्रागानुविद्धासुया । का त्वरेति वचनमिति । अननेन धृति: । अहं कुमार्यस्मि । तेन कुमार्यो मम नैवंविधे स्वातन्ऽ्यमुचितमिति स्मरणम् । ह्स्तारुपमवलम्वं वितरति श्रमः । हह-हेति वाक्यप्रयोगजनकभावं दैन्यम् । व्युत्क्रमो विपरीताचरणं जायत इति शेष: । सोडयं विरोध: । असोति त्वमिथ्येथे । त्वं क यासि गच्छसि, इत्यौत्सुक्यम् । चिंत-न्या गमोति । अकार्यैत्वनिर्णयजनकेचर्य: । शवलता । पूर्वपूर्वोऽपमदैर्नोतरोत्तरोदय-रूपां । एपां तिलतणडुलवल्त्समप्राधानिन चर्व्यमाणताहूपेत्यने । मू च राजपराक्रमप्र-योज्यारण्यगमनमूलिका गजपर'क्रमादि:निति.छद्मन् । राजविषयां रतिमुद्दीपयन्ति तद्क-

मिति बोध्यम् । एवं सर्वत्र प्रायश उदीपनविधैयैयाड्कत्वं बोध्यं रसादोरित्याह: ।

९ क. वि. 'अरसंधि:' १ २ क. 'गतावे' ३ १३ क. 'भावादि:' ४ क. स्वातन्ऽ्यसुक्यं च । ह० । ५ क. 'पतित:' ६ म. 'यो:' १ पते' ७ क. 'पा सा व ।

१९६

प्रदीपोद्योतसमेतः— [ ९ प० उल्लासः ]

तवान्ति नालंकृततयोक्तानि तथाडपि कचित् द्वृतीयादित्येवमुक्तश्र । यथाडपि स नास्ति कचिद्वृत्तिषु यत्र ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यश्चयोः स्वप्रभेदादिभिः सह संकरः संसृष्टिर्‌नास्ति तथाडपि प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति कचिच्‍छब्दवारः ।

प्रदीपः—सरवतू, भावस्थ प्रथः, रसभावाभासयौगिकीं, आकारान्तिः समाहित इत्य-स्त्येव पूर्वेषामलंकृतत्ववहारः, न पुनर्भावोदयादिपु । तत्कथंमेतदुच्यत इति चेत् । यथान्यवचनं विना मदृशामनि नाङ्गडरसतां कचिद्विप्रलाब्धानइयं क्रूयात् । ‘रसादिना तुल्यनयात्वातू’ इति ।

नतूदाहृतेषु ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्ययोभेदेषु ध्वनिनिर्देशणभूतव्यज्जचयोभेदैर्‌वड-व्यं संकरः संसृष्टिर्‌वर्तते । तत्कथं कचिद्वृत्तिनिरिति काचिद्‌गुणीभूतव्यज्जच इति । तथाडपि कचिदलंकृतरध्वनिरिति कचिद्रसादिदेवानिरिल्यादि एवं तद्‌गुणीभूतव्यज्जच इत्यादिव्यपदेशानां नियम इति चेत्, प्राधान्यान्त चान्तिशायितश्वमत्कारः । स च सहदयहृदयैकेव च इति नासिद्धः ।

उप०—तुल्यनयात्वादिति । परोक्षप्रकृतत्वस्यालकारत्वस्यव्यवहारबीजस्य गुणीभू-भूतरसादाविव भावोदयादापि सत्‍तादनुक्तिरेवच्यते भावः । उत्त्काश्रालंकृतिसर्वस्व-कृता तन्रामान एव ते पृथगलंकृतारः । न चैषां कथमलंकृतत्वम् । अकिञ्चिद्रारा रसाद्युक्त-र्षका हि हते । एतेषां च गुणानामिव साक्षादेव रसाद्युपस्कारकत्वमिति वाच्यम् । स्ववि-भावाद्युपस्कृतस्य प्रधानविमावाद्युपस्कारकत्वेनैव तदुपस्कारकत्वात् । यथा स रसनेन्यान्त पूर्वदेशाविप्रकृष्टच्वेन स्मृततस्य प्रकटदशावाच्चेनानुभूयमानस्य शोकावेंगातिशयजनकत्वम् । यत्र त्वेच्छानतदेवोद्यार्थं तत्र चेतनत्वारोपाद्रसवदलंकारः । रत्यादीनां हि ज्ञानमा-ज्ञामप्रविष्टं न वास्तुसत्ताडपेक्ष्याहुः । संकर इति । सर्वत्र रसध्वनौ भावध्वने: सत्‍तैव तयोरूपकार्योपकारकृतया संकरापत्ति: । अवान्तररचनानां प्राधान्येनिरूपेतराक्ततया गुणीभूतत्वस्यैव चाड्डपत्तिरिति भावः । एकमन्यदृष्यङ्गम् । नासिद्ध इति । यत्र यन्मूलकं चमत्कारास्तत्र तेनैव व्यवहारः । अयं स रसनेत्यादौ करुणध्वनाविपे गुणीभूत-ध्वडङ्ग्यारेणैव चमत्कार इति तेनैव व्यवहार इति भावः ।

ते कf. खेवोऽपि० । २ कf. मि: सं० । ३ कf. न्यायादिति० । ४ कf. रा: । अलंकारतं चैषां स्वविभाग° ।

[ ९ ७० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः १९७

जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगवृष्णान्वितताध्रिया वचो वै देहीती प्रतिपदमुदश्रु; म्लपनितम् । कृताडलं का भर्तुर्वेदनपरिपाटीषु घटनां मयाड्डसं रामत्वं कुशलवसुना न न्वधिगता ॥ १२५ ॥

अत्र शब्दशक्तिर्मूलोऽनुरणनरूपा रामण सहोपमानोपमयेभोक्ता वाच्यार्थनीत: ।

प्रदी०-अथ वाच्यार्थमावेन शाब्दशक्तिमूलस्य लक्ष्यत्क्रमस्य गुणीभावो यथा-जन-स्थाने । अत्र पादत्रययोत्पादपि रामेण सहोपमा मयाड्डसं रामत्वमित्यनेन वाच्यतां नीता ।

उ०-जनति । कस्यचिद्राजसेचवार्णणस्य कवेर्हक्तिः । मया । रामत्वं रामशब्दे तत्प्राधम् । कुशलं परिणतामुरसमुद्रानिरासनिपुणं वा वसु धनं यस्मात्तद्वावः कुशलवसुता सैव कुशलवौ सुताौ यस्या इति व्युत्पत्या सीता सा तु नाधिगता । रामत्वं क्यं प्राप्तं तद्वाह-कनकस्य मृगो मार्गणं प्रार्थना वा । तत्र या तृप्णा कनके वा या श्रमतृप्णा निष्फलकाशा सैव कनकं मृगेच्छा तृप्णा तयाडन्विता धीर्यस्य तादृशेन मयेध्वर्यः । यदाsन्वितया चिरा करणया जनतां स्थाने । यमुनातटेऽपि अमुष्मैव दृश्यको-रप्ये भ्रमणं तत्कृतम् । वै निश्चयेन देहीति वचनमेव वैदेहीति सीतासंबोधनवचनम् । तत्प्रतिपदं प्रतिस्थानमुदुतमश्रु यत्र तदथा भवति तथा प्रलपनितम् । मर्यादिमरेणकृतोर्ध्वेन कस्य परिपाटीषु सेवारचनासु अलंमत्सरेः का घटनां न कृता वृद । अथ वा कामतुः कुलस्थितभर्तुर्वेदनपरिपाटीषु मिथ्याभाषणप्रकरेणैव घटनोपपत्तिदर्शनपरिपाटीषु मुखविवेचनाद्दश तदाश्रायलयनार्थे घटनोपायो वा म एवं लड्कामर्तु रावणस्य वदनपरिपाट्यां पडेकृत्यामिथुवटना साडलमत्स्यैः कृतोति क्षेपोऽपमितानामेदरावपात्रामतोपपत्तेः ।

सद्दोपमोति । उपमा सादृश्यम् । वाच्यतां नीतंते । कथमन्यस्य धर्मोद्द्योतनेन ति निर्देशानलङ्कारविषया वारणेनद्वलीलामित्यादाविव रामत्वपदं रामसादृश्ये लक्षणिकमिति भाव इति केचित् । अपरे तु जनस्थाने भ्रान्तमित्यादिदैवस्यतारामध्मौनां क्षेपमूलकारणं दाव्यवसायेन निर्विण्णगतधर्मामिप्रकरणा रामत्वपदनोपपत्तिनां रामानुर्वणयां सादृश्यरूपाणां वाच्यत्वादिति तेषामन्वययोग्यत्वेन लक्ष्यणाया अयोगः । यत्तु यथेवा दिलरूपवार-कभावावत्तादशर्थमप्रतीतिव्यङ्क्यचा राननर्वणयोरुपमा रामसदृशो निर्विण्ण इत्याकार । न चेयं रामत्वं प्राभमितस्य वाच्या । तदुक्तविर्धर्मप्रतीतिमात्रस्योपमात्वभावात् । किं तुंपे-यविशेषणतया प्रतीममानसादृश्यमेवोपमा । अन्यथा मुखे चन्द्रसादृश्यमित्यादावप्युपमा स्यात् । एवं च सा व्यङ्कचैव । सा च कुशलवसुता न त्वाधिगतेति प्रतिपाद्य दुःखित्वातिशय-

१ क. व. म. 'मूलोनतु' २ क. 'अति जनस्थाने' ३ क. 'ति भावः' । शब्दः

१९६

प्रदीपोद्धोतसमेतः -

[ ९ ५० उल्लासः ]

आगत्य संप्रति वियोगोऽविसंघटुलालक्ष्मी- मम्भोजिनीं कचिदीप क्षपिततन्रियामः । एतां प्रसादयति पदय ज्ञाने: प्रभाते तन्वङ्गि पादपतनेन सहस्ररदिमः ॥ १२६ ॥

प्रदीपो -तदृशं च शाब्दशक्तिमूलनिरूपणरूपो द्वितीयोऽर्थः । वाच्यं शाब्दशक्तिमूलनिरूपणभावो यथा— आगत्य संप्रति ।

उ० -हृदयादिकयेन प्रतिपाद्यमानस्य निर्विघ्नं रसाभ्यतरेकस्योत्कर्षिणीका । यत्किचिद्धर्ममलड्घो- पमानभावादिक्यचिदपेक्ष्य वहुविशेषणसम्पिंतोपमानभावाद्यधिक्यस्य प्रवर्तत इवात् । प्रतिपि- पादयितुःक्षितवस्य कुरालखमुतायां अप्राप्त्यैवाडधिक्येन तेन विशेषणेन न्यूनत्वप्रतीति- रिति न वाच्यम् । न च कुतो रसात्प्राप्ताभिलाषकाङ्क्षानिवर्तकस्य साध्यस्य वाच्यसिद्धेःसूक्ष्म- रिति त्वमेव नापराल्ल्वमिति वाच्यम् । जनस्थानग्रामणादिना वाच्यार्थेनापि शाब्दशक्तिमूलत्व- ज्ञातप्रागवगतेन रसाल्वसिद्धेः । संमुग्धप्रतीतिवाच्यार्थानुपपत्तिवारकम्यैव वाच्यसिद्धेःसूक्ष्म- त्वात् । न च रसाल्वपवाच्यसिद्धिचक्रल्वेडपि प्रधानभूतकुरालखमुताप्राप्तिरूपस्य स्वस्य- द्वावन्यनेपेक्षस्य व्यङ्गचोपमोत्कर्षिकेति व्यङ्ग्यस्य साम्यस्य वाच्यार्थत्वमिति । तल्ल । चमत्कारितदृशामप्रेरेवोपमात्वात्रामुक्त उपमेश्टेव । अन्यथा तत्रालङ्कारभावापत्तेः । सा च वाच्यवृत्ति प्रदीपकृतामाश्रय इत्याहुः । शाब्दशक्तिमूलता इति । शाब्दध्वनौ परिकृत्यस्सह- त्वात्तत्रैव । द्वितीयार्थस्याप्यवयवचत्वादीनां मते तु सर्वविशेषणव्यङ्गचत्वाद्धु:स्थित्वातिशयो वाच्योपमाॠक्षिति बोधयम् ।

आगत्येति । मौग्ध्याद्द्विनैवातुनयुन्य त्यक्तमात्रां प्रति सस्लुया इयमुक्तिः । वियोगो द्वैपान्तरे सूर्येस्य संचारण यस्तेन संबन्ध्यभावः स एवं वियोगो विरहस्तेन विसंघ- लक्ष्मी संचितितालक्ष्मींव संतापकार्श्यादिना विषमालिङ्गमम्भोजिनीं कमलिनीं काचिद्वीपान्तर एवं न नायिकान्तरगृहे स्वपितरात्रिः । शनैरतिमीत इवातिलज्जित इव मन्तं मन्तं पादप- तनेन किरणसङ्घोनैव चरणपतनेन सहस्ररदिमः । सूर्ये: प्रसादयति तदैवानुनयति एत- त्पश्य इ अत्र सहस्ररदिमिरिति बहुनायिकावाचकं ध्वन्यते । अम्भोजिनीमित्यनेन स्वल्या- पकक्न्यात्रैव वर्ण्योयाः । पद्धिनीतिंव च काचिद्वेत्त्यनेन नायिकागृह एवति निश्र्ययाभावः । तत्रापि सौमित्रयमेव नाधिककम् । एवं च्छदश्रिडप इहेशी । स्वयमेवाड्गत्य पादपतनेनोसु- नयति । एवं हि कामिनोऽर्थवहारः । त्वं पुनर्बहुत्तरकाले परनायिकासक्ते धूर्ते विनैवातुन- नयें मानं त्यक्तवतील्युपालभमः । यतु अम्भोजिनीमिति पद्धिनीतिपरिभाषितनायिकामिति । तल्ल । तस्यां पद्धिनीवपदस्य पर्यायपरिवृत्त्यमहत्वादिल्याहुः ।

क. 'विर्णनरा' । २ क. 'मू आग' । ३ क. 'व नाथि' । ४ क गा 'कास्च्व' । ५ क. 'न वण्यो' ।

[ ९५० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः १३५

अत्र नायककृतान्तोदधेरशक्तिमूलेऽपि वस्तुरुपो निरपेक्षः प्रकृतमलिनीहृतान्ताः-

ध्यारोपणेनैव स्थितः । वाच्यसिद्धपदं यथा—

प्रदीप०—अत्रार्थशक्तिमूले नायकनायिकावृतान्तो वाच्यरहिलमलिनीकृतान्तो तद्ज्ञतयैव स्मितः । समासोक्तौ ‘ उपदारगेण विळोलं ’ इत्यादौ मवेत् ‘ धनंजयो-

थोपमृदुतवाच्यस्थैव प्राधान्यात् । अयं च पादपवननेनेति श्लिष्टशब्दमद्वै ( वेडपि न शब्द-

दृशिमूलत्वेन व्यपदेशः । किं त्वर्थाशक्तिमूलत्वेन । दृश्वानेन व्यपदेश इति न्यायात् ।

तद्वयतिरेकेणापि नायकनायिकावृतान्तशक्तिमंभववाच । न चोपमाद्र व्यक्ज्ञया ।

‘ उल्लास्य कालं ’—इत्यादिवच्छलेपाभावात् । न च वाच्यसिद्धचकत्वम् । रविकमलि-

नीवृतान्तस्थैव ध्यारोपणेऽर्थः । कमलिनीहृतान्ते तु ध्यारोपणेऽर्थः । तद्-

ज्ञतया । रविकमलिनीवृतान्तौ तौलर्षकतया । वृतान्तौ व्यवहारः । अत्र प्रकृतवृतान्त-

वाचकः पदः । ‘ स्मितसिद्धशक्त्याद्योतनोपस्थितानां प्रकृतवृतान्तानां वाच्यभूत आरोप्यमाणानां वाच्योऽर्थकतैवेति भावः । समासोक्तौ ।

प्रकृततन्यवहारेडपि प्रकृततन्यवहारारोपणु पायचं । प्रतीयमानः । तत्र व्यक्ज्ञया । श्लिष्टशब्दः ।

परिवृत्यसहशब्दः । स च पादशब्द इति वाच्यम् । प्रधानेन व्यपदेश इति । परिवृति-

सहशब्दद्वाहुल्यांतैव प्राधान्यम् । पादपतनशब्दं विनाडपि नायकनायिकावृतान्तान्तप्रतीतौ तैक्ष्ण

न तस्य प्राधान्मिति भावः । तदेवाडह—तत्व्यातिरेकेणापिंत । वस्तुतोडधृपितन-

शब्दोपादानेडपि तत्संभवेनाsस्यापि परिवृतिसहत्वम् । न चोपमाद्रेति । नायकमूयेयो-

रित्यर्थः । श्लेषाभावात् । विशेषेपवाचकपदेरुपलेशाभावादित्यर्थः । यत्र स्वातंत्र्येण

धमिन्द्रादिमवगम्यते तत्रैकधमोंऽव्यये सति युज्यमाहिकतेरिति भावः । ‘ धमिन्द्रियावगनैव तत्रा-

त्स्यारोपे रूपकाडीकृतान्न रूपकमपेति वाच्यम् । न च वाच्येति । प्रकृताप्रकृतव्-

तान्तयोरभेदो वाक्यार्थः । स च वाक्यकृतन्वान्ग्रे:पश्चाद् विना न पर्यवस्यतीति शाब्दशासः ।

वृतान्त एव वाक्यार्थः । स च विनाडप्यकृतवृतान्तोपस्थितिं पर्यवस्यतीति न वाच्य-

सिद्धचकत्वम् । यव्चाज्जचोपस्थितिं विना वाक्यार्थ एव न पर्यवस्यति तस्मैव वाच्यसि-

द्वचकत्वादित्युक्तम् ।

१ क. ‘रोपणंव । २ क. इत्यैच सं० । ३ क. ‘देशः । किं० । ४ ख. प्राधान्चेन । ५ क.

‘क्षेण सि° । ६ क. ‘तेन त° ।

२९०

प्रदीपोयोतसमेतः- [ ९ ९० उल्लासः ]

भ्रमिमिरतिमलसहद्रयतां प्रलयं मूर्छीं तमः शरीरसादम् ।

मरणं च जलदभ्रुजगजं प्रसद्य कुरुते विष्णु विगोगिनीनामू।।१२७।।

अत्र हालाहलं व्यङ्ग्यं भुजगरूपैष्य वाच्यस्य सिद्धिकृत् । यथा वा—

प्रदीपो—वाच्यसिद्ध्यर्थं द्विधा—एकैकवृत्तिकपदवाच्यार्थमन्यैकवृत्तीकपदवाच्यार्थं च ।

तत्राद्यं यथा—भ्रमिरमति।।

अत्र हालाहलरूपो विप्रशब्दद्वयोरो व्यङ्ग्यचः । जलेडभ्रानियमनात् । स च जलदभ्रु

जगति रूपणस्य वाच्यस्य सिद्धिं करोति । अन्यथोपमासदेहसंभवात् । यथा वा मम—

तादृशोत्तरसप्रसादकतकसोदासंभुधारायिता

जीवान्सु कविरत्नल्वान् भवतस्तास्ता वचोमृदयः ।

अर्थान्वियाहिनः पुरातनतरांश्वो नवाकुर्वती

याभिः कल्मपहौषधीभिरगंदकारायिते भारती ॥

अत्र रसप्रसाद इत्यत्र जलप्रसादरूपोडर्थो व्यङ्ग्यचः । स च वाच्याया: कतकक्षोद—

स्मुधारोपमाया अत्रं ।

उ०—भ्रमिमिति । सश्ल्या नायिकावस्थां नायकाय बोधयितुं सामान्ततो वर्णोर्णन—

मित्यम् । जलदा मेघ एवं त्रासकत्वद्वयगः सर्पः, तज्जैव विषं हालाहले

तत्रिद्योगिनीनां धर्मिं अ्रमणं दिगुस्मरणमिव दर्शयन् मूर्छादिविकारकारिणं कञ्चिदान्तरविः

कारं चेट्टतामू । मूर्छा बाह्याभ्यन्तरोगिनीदृश्याविरहो मूर्छा । चित्तस्य बहिरिन्द्रियैःसंनभ्य इत्यके ।

तमस्तमोगुणद्रेकेरणाऽन्रंयम् । मूर्छैव तम इति रूपकामिति कव्वित् । शरीरस्य सादं पीडां

मरणम् । जीवस्योदयमनारम्भो मरणं परिक्रींतींतमित्युक्तलक्षणम् । न तु प्रसिद्धं मुल्यं मरणम् ।

तस्यामज्जलरूपाश्लिष्टवात् । आलम्बनोच्छेदकत्वाच्चिते बोध्यम् । एतत्नि कुरते ।

'जलेडभ्रों' इति । प्रकरणेति भावः । यद्यपि प्रकरणात्यसिद्धिरलवती । अत एव निहितार्थ—

थैस्य दोषत्वं वक्ष्यति । एवं च प्रसिद्धतद्वाद्रलस्योपलक्षितौ कथम् व्यङ्गयत्वं तथाडSपि

जलदमुजगदेत्यत्र भुजगाभिमितजलदेत्यपैके प्रधाने जलदे तदन्वयाऽनुपपत्तिसहकृतप्रकरणे

प्रसिद्धिसंस्य्य इति भावः । वाच्यस्य सिद्धिः । गरलान्तकजलोदधिद्वार्त्वसाध्र्येण

जलदे भुजगतादात्म्यारोपलकपत्तोरिति भावः । न त्वनुपात्तर्थमेव वाच्यस्य रूप—

कार्य सिद्धिरत आहे—अन्यथेति । तथा सति सामान्यप्रयोगसत्वेनोऽपमितसमासोऽपि

१ ग म. 'द्गरपं मूर्छातमोरू' । १३ क. 'पणस्स्य' । ३ क. 'वकतृंक' । ४ क. 'न्यकतृंक' । ५ क.

'ति जलदभ्रुज' । ६ ग. 'पि' । 'गच्छा' । ७ क. 'बोधत्वैंत' ।

गच्छाम्यच्युत दर्शनेन भवतः किं तृप्यामि रुपधाने किं तवं विजनस्थयोगिनांजनः सं भवयत्यनन्यथा । इत्यामन्त्रणभडिम्ना विचिनद्याथावस्थानेदालममा-माश्रद्धानुपलकोत्कराक्षितनैनुगोप्पीं हरिः पातु वः ॥ १२८ ॥

अत्रोच्यते—अन्यवक्तृकृतरोध्वाच्यस्य मिद्धचकृं यथा—गच्छाम्यच्युतो । प्रदीपो—अन्वयवृत्तिकरोऽर्थवाच्यस्य मिद्धचकृं यथा—अन्नाच्युतेःतेनैन सोल्लुण्ठेन तवं मद्रिपये न च्यवं इति ध्वनिमदर्थन्वन्वयेन । यद्वाडच्युतो हैयोडवस्लालितस्तवमतो यच्दर्शनेनैल्यादिना मंभोगेनैव तृप्तिरिति । किं तवं मिलिन्यादीनिं हयैर्गोभिर्जैतैंतदृशयैवाडडल्मानं वच्ययते इति नेदृशं वयज्यते । तच्च 'इत्यामन्त्रणभडिम्नासूचितवृत्त्यावस्थानेदालमाम' इत्येनैद्वाच्यस्य मिद्धचकृत् ।

उ०—संभाव्यंतेति भावः । अभमाद्यष्टविधकार्यस्य रुपकसाम्यकतया विपपद्रैन गर्लोपीस्थितौ तद्रभेदे जले गृहीते विपाभिलष्यलक्षणकर्तवेन भुजगामेलदस्य तत्मंचन्र्यनि यतं-वन्द्यमेदस्तस्मिंस्तदभेद इति न्यायेन सिद्धौ वाच्यरुपकासिद्धिरिति तच्वं । गच्छाम्यच्युत इति । हैडच्युत तत्नामक कृपणाहे गच्छामि । कुत इत्यच्रSD—मक्तः । दर्शनेन किं तृसिलपघतेडपि तु न । तथा च निष्फलमवस्थानमिति भावः । अवश्यंने बाधकम्प्याह—किं तवति । एवं विजनस्थयोगिरेकान्तगतयोगिरावयोः सतोर्हेतो जनः कुलिसतो जनोडन्यथा संभार्यते । रत्यर्थं समागमातिवति संभार्यतेति वाच्योऽर्थः । व्यङ्गचम्तु हैडच्युत विजनेडस्माद्धिधानाविपकादर्शनेनेडपि च्युतिरहित भवतो दर्शनेन न तृसि-रुपपयते डपि तु संभोगेनैव । किं चान्यथा संभारवमावश्यकं वच्ययतेडडद्मानं वच्ययाव इति पूर्वोंक्रमामन्त्रणं संभोगनमच्युतेँति । तम्म या भडितः स्वरविश्रेपणैकृत्याद्याडम्वस्स्वातत्सवचूचन्द्रा व्यज्यतिं यद्वाडवस्यानं तेन च्या-खेदस्तेनालमाम । यद्वाडडचमन्त्रणभडिम्नां मूचतिं यौ यौ वृत्त्यावस्थानेर्लेदौ ताभ्यामलमा-

तस्यादि । ९ व. गा. किं प्रीतिदृ० । १३ क. किं वैं० । १३ क. तदूं गोप्पी० । ८ क. 'स्वादरी वा'० । ९ क. 'नाडपकी'० ६ ८. 'तिहूं तसय'० ९ क. 'मेलैके । त° । ८ गा. मम विषय° !

२०४ प्रदीपोत्तसमीत:— [ ९ प० उल्लास: ]

अत्र मथनाभ्येवल्यादि व्यझ्जनं वाच्येनिषेधसहभावेन स्थितम्‌ ।

असुन्दरं यथा—

वाणीरकुंडगुढीणसणि कोलाहलं सुणन्तीए । घटकम्पवावढाए वहुएसीआन्ति अड्झाइं ॥ १३३ ॥

अत्र दत्तसंकेत: काक्षिच्छिततागहन्‌ प्रविश्ट इति व्यझ्जन्यातसीदनत्यझ्घानोति वाच्यं सचमत्कारम्‌।

प्रदीप०—तत्र मथनाभिति व्यझ्जनचम्‌ । तच्च वाच्यस्य निषेधस्य सहभावेनैव व्यव- स्थितम्‌ । तादृशकाकुं विना वाच्यस्य बाधितत्वेनाप्रादुर्भावात्‌ । हढेनैव तदाक्षेपादपाद्- त्युक्तं प्राक्‌ ।

असुन्दरं यथा—वाणीरो० ।

अत्र दत्तसंकेत: काक्षिच्छिततागहन्‌ प्रविश्ट इति व्यझ्जनचम्‌ । तस्माद्वाच्यं चमत्कारकारि । शाळद्रवणसमकाळमेव सर्वाङ्गावसादसंतन्विमानतरूपस्य तस्यातिसौन्दर्यादुत्कण्ठति । शायपर्थवसक्त्वात्‌

उ०—मथनाभिति व्यध्रुप्यमिति । मथनाभ्येव्थ: इति प्रतिज्ञाताविरुद्धाभिधायिपु नयसु काकुर्निषेधान्तराक्षेपिका । अभावाभावैक्र्यावृत्तिभावात्मक इति भाव: । ननु मथना- म्येवेति व्यध्रुप्यस्प चमत्कारकारितवे स्यात्‌—तच्चेति । सहभावेन । तुल्यवत्प्रतीममानत्वेन । काकुण्यनिषेधे विना वाच्यार्थस्यापर्यवसानादिति भाव: । यत्र तु काकुर्विलम्बेन प्रतीतिगुरु: सैवं स्फुटं इत्यादौ तत्र ध्वनित्वमेवति दिक्‌ ।

वाणीरोति ।

वाणीरनिझ्झोडीनदाकुनिकोलाहलं श्रूणन्या: । गुहकर्मण्या गुताया वध्वा: सोदनस्ल्यझ्झाइं ॥

गृहपार्थवर्ति वेतसनिकुञ्जे दत्तसंकेतायास्तत उद्धीनपक्षिकोलहलतर्कितना चकप्रवेशाया गुरुजनपरितन्त्रेण गृहकर्मण्यावृत्ततया च तत्र गन्तुमशक्यनुन्नत्या अवस्थावर्णनैमदम्‌ । सीदन्तीति वर्तमाननिर्देशादवसादस्याविराम: । वत्तमानप्रत्ययाभ्यां श्रवणावसादरूपयो: कारणकार्ययो: पौर्वापर्यविपर्ययलुप्तापतिशयोक्तिरलङ्कार: । तेन चोल्कण्ठातिशयो व्यज्यते । तस्माद्वाच्यमिति । अत्र शरीरावसादरूपं वाच्यैकायंमेवानुभाववृत्तमैत्सुक्याद्वेगसेवलि- तानुरागोद्रेककृतमदनपारतनुः बोधकम्‌ । तद् व्यझ्जनं तन्मुखप्रेक्षीति बोधयम्‌ ।

९ क. "व्यत्स०" । २ क. "वेढ्यायशुर्क" । ३ क. "ताग्रूइ प्र०" ४ ग. "वधू । नतु०" । ५ ग. "स्थानव०" । ६ म. "व्यमे०" ।

[ ९ ९० उल्‍लास: ]

काव्यप्रकाश: १, २०५

एषां भेदा यथायोगं वेदितव्याश्र्व पूर्ववत् ॥ ४६ ॥

व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यथाडलं कृतयस्तद्वत् ।

ध्वनिं ध्वन्यङ्कृता तासां काव्यवृत्तिरस्तदाश्रया ॥

प्रदी०-एषां भेदा० ।

पूर्ववद्वननेरिव । चकारो भिन्नक्रमः । पूर्ववच्चेल्यर्थः । यथायोगं यथाश्र्मभम् । तेनाय-

र्थ:- न केवलमेतत् गुणीभूतव्यङ्गचस्य भेद्रा । किन्तु°तॄन मतेन तन्वर्थ

ध्वनेर्भेदास्तथाऽसंभविनो विहितायस्यापि तैरुपाधिभिः शुद्धभेदाः । संकरसंकरादिभि-

यों च तेषां विवैषां न संकीर्णभेदा अपि बोद्धव्या: । अमंभाविनश्र्व वस्तुमात्रेणालङ्कार-

व्यक्तिनिबन्धना: । तदुक्तं ध्वनिकृता — ध्वन्यङ्कृता व्यङ्गचतया छुवं ध्वन्यङ्कृता ध्वनिनैव तु व्यङ्यन्ते । तद्वचक्ष्य

कस्य ध्वनित्वमेवेष्टव्यः । कुतः । काव्यकृत्स्तदाश्रयत्वाद् व्यङ्गचस्य ध्वनित्वेऽभिसंधानपूर्वकत्वात् । वस्तु-

मात्रापेक्षयाडलङ्कारस्य चारुत्वानियमादित्यर्थः ।

ननु यथाडलङ्कारापेक्षया वस्तुमात्रे'पि नातिशायानियमस्तदा कथमलङ्कारेण वस्तुमात्रव्यज्यन्ते

ध्वनित्वमिति चेतदुच्यते । स एवाहों वाच्य: स तथ चमत्करोति यथा व्यङ्गचतापन्न

ध्वनित्वमिति ।

उ०- एषाम् । उत्तमङ्कारगुणीभूतव्यङ्गचयानाम् । तेषामिवैपां चेतित पाटः । वस्तुमात्रे-

णोति । वाच्यालङ्काररहितेनेतव्यर्थः । तत्सहितवस्तुनुनाडलङ्काररवचने तु यत्र वाच्यालङ्कारा-

पेक्षया व्लङ्गचस्य तस्य चारुत्वं तत्र ध्वनित्वमेव । यथा चतुर्थ उदाहृतेशु । यत्रालङ्कार-

व्यङ्गचालङ्कारस्य न चारुत्वं तत्र गुणे'भूतव्यङ्गचयत्वमेव । यथा—

नैसर्गगुणविनीतं जनयति कापिञ्जलो वंशः ।

आजन्मनो ह्यपूर्वी सूते रत्नाकरों रत्नम् ॥

इत्यत्र प्रातिवस्तूपमत्वङ्कारोऽभुपमोभयाम् । तथाऽ च तनुत्वव्यङ्गचाशीलोक्तिभं-

दहीनां: पञ्चत्ववारिसात्पकार: शुद्धो गुणीभूतव्यङ्गचयमेद इति भाव: । ध्वन्यङ्कृता । ध्वनि-

व्यवहारप्रयोक्तता । काव्यवृत्तिरिति । काव्यपदप्रकृतित्यरितव्यर्थः । सालङ्कारत्वस्य काव्य-

लक्षणाघटकत्वादिति भाव: । यद्वा काव्यवृत्ते: काव्यनिप्पत्तिरितरितव्यर्थः । अलङ्कारकृतचारुत्वे-

व्यक्तिनिबन्धनत्वे-

१ क. 'भेद गु' । २ क. तेषां च गा. तेषामेषां च । ३ क. 'ध्वनिनि' । ४ क. 'नस्यानति' ।

५ क. 'स्य चा' । ६ क 'होने द्रिचला' । ७ क. गा 'क्षणष' । ८ क. गा 'व्यप्रक्व' ।

२०६

प्रदीपप्रदीपोत्समेतः—

[ ९० उल्लासः ]

इति ध्वनिकारोक्तदिशा वस्तुमात्रेण यत्रालंकारो व्यज्यते न तत्र गुणी-

भूतव्यङ्ग्यत्वम्‌ ।

सालंकारैर्ध्वनेरस्तेश्व योगः संमृष्टिसंकरैः ।

सालंकैरिरिति तैरेबालंकैररलंकारयुक्तैस्तैः । तदुक्तं ध्वनिकृता—

प्रदी०—इत्यभिधानसिद्धम्‌ । अतो वाच्यताडपकर्षहेतु:, तमझचयता तूत्कर्षोयेंति स्थितम्‌ ।

यत्र चोभयारेण वस्तुमात्रे व्यङ्गच्यं तत्रालंकारस्य वाच्यचेन किंचिदपकर्षमात्‌ । वस्तुमात्र-

त्रस्य च व्यङ्गचत्वेन म्रिच्छिदुत्कर्षोऽप्यजुयत एव ध्वनित्वम्‌ । यत्र तु वस्तुनाडलंकारो

व्यज्यते तत्र वस्तवलंकारयोश्चात्यतव्याज़चत्वाभ्यामतिशयेनैवोत्कर्षोपकर्षौविति कुतो

गुणीभूतव्यङ्गचत्वावकाशः । इदं तु चिन्त्यम्‌ । एवं चारुत्वाभावनिवन्धनं गुणीभूतत्वं

मा भूत्‌ । अगृहीतवाधिनिवन्धनं तु तस्मिन्को वारयिति । यत्पुनरष्टानामेव भेदानां

सङ्कीर्णत्वमात्रातिदेशकामिमं सूत्रयमिति व्याख्यातां तद्योः । तथा सति हि यथायोग-

मित्यनेन वस्तुन्यङ्गचालंकाररूपभेदपर्युदासवैचैर्यधर्म । संकरादीनां तथाडङ्गच्याहते: ।

पूर्वे सजातीययोगो ध्वनेरेकः: इदानीं विजातीययोगमाह—

सालंकारे ।

सालंकैरिरिति विभिन्नार्थैकરૂपनानाङ्गडेक्रोश: । एकत्रालंकारपदस्य भावप्रधानत्वात्‌

तथा च तैरेबालंकैररलंकारसहितैस्तैरित्यर्थः । तेन ध्वनिना गुणीभूतव्यङ्गच्यञ्चेन वाच्य-

लंकारे ण च ध्वनेयोग इति पूर्वोक्तपराभ्यामुक्तं भवति । तदुक्तं ध्वनिकृता—

उ०—नैव शाब्दार्थयोः काव्यत्वनिर्वाहादिति भावः । अतिशयेनैवोचति । तत्कृतातिशये-

नापित्स्वरथ्‌ । यत्पुनरिति । मतान्तरम्‌ । पर्युदासवैचैयधर्मिति । तत्र प्रसक्तेरेभावा।

दिति भावः । ननु योगं द्वयोः संवन्धमनतिक्रम्यलंकारतयैतद्वा संकराद्युपस्थापकमिदमिल्यत

आह—सङ्करादीनामिति । तथाडङ्गच्याहतेति । यथायोगमित्यनेन मित्यत

पदाभावेऽपि पूर्वेषां ध्वनेनां व्यर्था मेव । तथिसद्वोरिति भावः । तथाडङ्गच्याहेतोरिति

पाठ: ।

पूर्वप्‌ । चषुथेंड्लासे । तैरेबालंकारैरिति । समासोक्तिरसवदादिरूपैगुणीभूतव्य-

ङ्गचैरालंकैरित्यर्थे: । आगत्य सम्प्रतीत्यादौ गुणीभूतव्यङ्गचस्य नाधिकानायकवृत्तान्तस्य

रविकमलिनीवृत्तान्तोऽत्कर्षकस्य समासोक्तच्यालंकाररूपत्वादिति भावः । अलंकारसहितैश्व

तैरिति । अलंकारसहितैर्वाच्य एवेत्यादुः ।

फलितमाह—तेनेति । पूर्वोक्तपराभ्याम्‌ । चतुथेंड्लासस्यग्रन्थान्त्रत्यग्रन्थ्याभ्याम्‌ ।

९ एतावत्पर्यन्तमेव ख, पुस्तकं वर्तते । १२ क. 'नार्थलू' । १३ क. 'तैरी' ।

[ ९ प० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः। ५९६

स गुणीभूतवचचैः मालंकारैः महत् प्रमेयेऽपि स्वैः । संक्रमसंश्रयादिभिः पुंसां युद्योतते न वहुधा ॥ इतिं । अन्योन्ययोगादेवं स्वाद्रेदसंश्रयादनिभूयेभिः ॥४७॥

एवमनेन प्रकारेणाप्यनतरभेदगणनेऽपि प्रभूततरा गणना । नथा हि । श्रृंगार-रसादीनां भेदप्रभेदगणनायां तु संक्षेपतो द्विविधा । संकलनमनेन पुनरस्य ध्वनेर्लय्या भेदाः। उभयकृत्यमपि त्रिहपंवान् । नथा हि । किंचित्कृत्यांच्चनां महते किंचिस्वंध्यथा। ततत्र वाच्यतासहवाचीत्रं विचित्रं चोनि । अवाचितं वस्तुमात्रं। विचित्रं त्वलंकाररूपम् । यद्यापि प्राधान्येन तदलंकार्यं तथापि व्याकरणश्रमण्यायेन तथोच्यते। रसादिलक्षणासंवृत्यैः स्वमेदपि न वाच्यः। स हि रसादिशब्देन श्रृंगारादिशब्देन वाडभिधीयते न चाभिधीयते। तन्मयोगेऽपि विभावाद्यप्रयोंगे

प्रदी०-स गुणीभूतः ।

मं ध्वनि: मालंकारैरपि भिन्नवचचैः स्वैः: प्रभेदैः महत् मंकरमसंश्रयिभिः वहुधा पुनरप्युद्योतत इत्थंनयः ।

अन्योन्य० ।

एवं ध्वनयादिभेदैस्तत्प्रभेदैश्च योंनेनाडतिप्रभूता संलस्या भवनतीत्यर्थः । एते: प्रभेदैरुपनिवंध्यमानः पुरातनोंडयथ्यो नवनवं भवन्तीतिं सदृयोजनेन ध्वनिभेदोपदर्शोनम् ।

यदुक्तं ध्वनिकृतता—

ध्वनेरेः स गुणीभूतवयचचैस्याडडलतमा निर्देशितः ।

एनेन!डणत्तस्ततचगु०नि कवींनां प्रतिभां गुणः ॥ इतिं ।

तदेवमनस्त्तानां ध्वननवल्यापारयोगिनां ध्वननीनां गुणीभूतवयचचैतानां च काव्यभेदानाम्नुगतोपाधिना संकलनं ग्रयो मेदाः । उभयचम्य धरुपन्वान् । तथाहि—किंचिच्चकृत्यं वाच्यं त्वसहै किंचिच्च तदसहम् । वाच्यतासहत्वं त्वमिभ्रया प्रतिपाद्यमानस्यापि चमत्कारकृतिं-त्वम् । तयोरप्यच वमतुमात्रमलंकारस्य प्राप्यामेदपि यथालंकारत्वं तथोक्तं प्रकारो रसादिलक्षणासंवृत्यों न कदाचिदपि वाच्यत्वं महते । मं हि सामान्ततो रसमात्रादिपदैरैकिंशे-पतत् श्रृंगारानिवेंदादिपदैरमिधीयमानः स्यान् । न त्वेवम् । अभिधानेपि

घतत् श्रृंगारानिवेंदादिपदैरमिधीयमानः स्यान् । न त्वेवम् । अभिधानेपि

उ०-सालंकारैरपिं । उचचैः, नततं हृदयहि निन्द्यः । स्वैः प्रभेदैः । अर्थान्तसं-क्रमितवाच्यादिषु । भेदप्रकारः । त्रिहपंत्वादितिं । वस्त्वलंकारसमदित्प्र-तिपाद्यर्थः । तथोक्तं प्रापिंतिं । व्याकरणश्रमगन्थ्यायादिनेति भावः ।

१ म. "रेण भेदप्रभं" । २ नं. "दगं" । ३ ल. व. "ना तं" । ४ म. "ने पुं" । १ क. "स्वंं विचित्रमविचित्रं चैव" । ३ ग. "कारः" १ व. "अ क "न नाभिषे" । ८ क. "हृदोर्थो" । ९ क. "चित्राच्च्य" ।

९०८

प्रदीपोत्तरसमेतः—

[ ९ ५० उज्जासः ]

तस्याम्रतिपत्तौसेस्तद्रमयोऽडपि विभावादिपक्षयोरगे तस्य प्रतिपत्तेःश्रैस्त्यान्वयच्यतिरेकाभ्यां विभावादिभिधानाद्वारेणैव प्रतीत इति निश्चितीभते । तेनासौ व्यङ्ग्यस्यैव पदार्थः । मूल्यार्थबाधायैभावातां पुनर्लक्षणीयः ।

अथोत्तरसङ्क्रमितात्यन्ततिरसकृतवाच्यैरौर्वस्तुमात्ररूपं व्यङ्ग्यं विना लक्षणैव न भवतीति प्राकप्रतिपादितम् । शब्दशक्तिमूलो त्वभिधेयो नियन्न्रणेनाननभिधेयस्यार्थान्तरस्य, तेन सहोपमादेरलङ्कारस्य च निर्व-

प्रदीपो—विभावाद्यप्रतीतोऽपि चमत्काराभावात् । विभावादिप्रतीतौ तु त्वनभिधानेऽपि व्यक्त-

स्य चमत्कारकारित्वादित्थंवयथयोरेकाभ्यां विभावादिमुखेनैव प्रतीपमानस्थेथेति निर्ण-

यते । तेनासौ व्यङ्ग्य एव चमत्कारी । ननु विभावादिवाचकपदैर्लक्ष्य एवास्तु रसादिरि-

न हि विभावादिवाचि पदं विनां तत्प्रतीतीरिति चेत्न । मूल्यार्थबाधादिविरहात् ।

ननु व्यङ्ग्यनाया: शाब्दविषाणयमाननत्वात्कुतो व्यङ्ग्यचैदेरुप्यक्ततो भेद इति चेदुच्यते ।

लक्षणामूले वस्तुमात्रं व्यङ्ग्यं विना लक्षणैव न सभवतीति प्राकप्रतिपादितम् । अभिधामू-

लेऽपि शब्दशक्तिमूलो द्वितीयोऽर्थस्तेन सम्पुप्यमां वा व्यङ्गचैवेति निर्विवादम् । अभि-

धा०—अनभिधानेऽपि व्यक्तस्मयेतित । अभिधानस्य च तादृशो विषयो दोषतां

न दोषः । यथा शृङ्गारस्योपनतमध्येना राज्यमेकातपत्रमिलितयादौ । यद्यपि वस्त्वलङ्कारयो-

रपि वस्त्वलङ्कारपदाभ्यांसमभिधानेऽपि न चमत्कारस्तथापि पदसमन्वयवेल्लेन प्रतीतानां

चमत्कारारित्वमस्त्येव । रसादीनां तु नैवम् । विभावादिमुखेन प्रतीतानामेव चमत्कारि-

त्वादिति मावः । मूल्यार्थीभावेति । ननु यस्थी: प्रवेष्टारेथ्यादाविव तात्पर्योविषयानुप्र-

प्तस्य लक्षणाडSस्लित्वयत आह—आद्राति । अतात्पर्यविषयस्यापि रसस्य प्रत्ययात् ।

द्रव्यस्य स्वप्रकाशानन्दमयसंचिवृत्तिश्वानुरुपत्पत्तेन तस्मिल्लक्ष्ये प्रयोजनानन्तरासंभवावृत्ति-

दिवाचकेषु पदेषु कुरालादिपदवत्प्रसिद्धच्यभावेन रूढचसंभेदेन च न लक्षणेति भावः ।

तस्यां हेतुतथ्यसांपेक्षत्वनियमात् । तदन्तरेण भवन्ती

वृत्तस्तु व्यङ्गचत्वेन । मात्स्येमात्रात्तु लक्षणत्युच्चयत इति दिक् ।

ननु व्यङ्ग्यनाया इति । वस्त्वादिविषयाया इत्थर्थ: । प्राकप्रतिपादितमिति ।

प्रयो०—प्रयोजनवत्यां रूढचभावेन प्रयोजनान्तरकल्पने चानवस्थापत्तेरित्याद्येवमध्यनवस्या स्या-

दित्यादिना प्रपञ्चितमित्यर्थ: । उपमा वेति । वाच्याद्दशयों । प्रकारदिनाडSमिधाया निय-

मू । सुह्यां ।

१ क. मा० ये प्र० । २ ग. व लक्षणं । ३ क. यौस्तु वस्तु° । ४ ग. हपद्य° । ५ क. टे तु ति° । ६ ग. धानि° । ७ क. नाडपि तु° । ८ क. °ति । उच्य° । ९ क. मा वय° । ९० क. मुह्यां° ।

[ ९ प० उल्लासः ] काव्यप्रकाश: २०९

व्यङ्गच्यन्वमू। अर्थशक्तिमूलेऽपि विशेषे संकेतः कर्तुं न गुज्यते इति यत्प्रयाणां पदपदार्थानामाकाङ्क्षासंनिधियोग्यतावशानपरस्परसंसरर्गो यत्राप-द्वार्थोंडपि विशेषरूपो वाक्यार्थस्तत्राभिधितान्वयवात् क वाच्यो व्यङ्गचस्याभि-धेयतायाम्।

प्रथी०-व्याया नियमनात्। अर्थशक्तिमूलेऽडप्यवमर्शकृतत्वस्य। यतः पदप्रेम्यः प्रथमं पदार्थस्मृतिः। अभ पद.द्वर्थविशेष इहलिङ्गादिति लिङ्गपभ्य वाक्याथेस्म्य प्रतिपयः। ततो व्यङ्गचप्रतीतिरिति तृतीयलक्ष्यां कुनोडभियायाः प्रमाणम्। द्वितीयकृताननेन तदनेप-क्षणात्। यतोऽडभिहितान्वयवादेडराक्ष एवान्तर आकाङ्क्षादिवशेन प्रतीयते। शाब्दबुद्धि-कर्मणां विरम्य व्यापाराभाव इति च सर्वमिद्धम्। येडप्यन्वनभियानवादिनः-“देवदत्त गामानय ' इत्यादि प्रयोजकवृद्धवाक्यं श्रुत्वा तदनन्तरं प्रयोऽपवृद्धेन साम्नादिमन्त्रमथे-मानीयेमानमालोक्यैव अतिशयेनैकतत्क्षायोगचरकार्याताझानवांसतद्विषयककेच्छावात्त-द्विषयकप्रवृत्तिमस्वाद्धा महोदिति प्रयोज्यवृद्धस्य ज्ञानमुत्पद्यते। ननः कारणं बिना कार्यानुपपत्त्याडSलङ्कडवाक्यस्य तु व्यङ्गचस्यातिरिक्तस्यां तज्ज्ञानेन कार्ये नककारणं शक्तिमवधारयति। अथ शेयसङ्केतं विना वाक्यस्थ्य सा शक्तिरनुपपत्तौ अन्यथाऽप्यडकदर्थ-क्यार्थेनावण्टवाक्यस्थ्य वाच्यवाचकभावरूपं सङ्केतमवधारयति।

उ०-स्त्रणातया वाध्यितुमशक्यस्यार्थान्तरस्य वस्तुरूपस्योपमादेरलङ्कारस्य चाभिवावृ-त्यविषयस्य व्यङ्गचयत्वमेव। शाब्दबोधोऽ्यम्य वृत्तिविषयत्वनियमादिति भावः। विशेष-परुपस्य । गङ्गान्वितकर्मत्वादिलुङ्लस्प । तदनुपेक्षणादिति। वाक्याद्यस्यमुपपद्यर्थसंश्रे-रुपस्यापूर्वेैडनभिधेयत्वे किम् व्यङ्गचस्याभिधेयत्वमिति भावः। तदेवोपपादयति— यतोऽडभिहितेति। एवं चापूर्वेत्वाद्वाक्यार्थ एव स्वङ्गच्यार्थेडपि संकेतग्रहो न मम्भवतीति भावः। येडप्यन्ति। प्रामाकरा इत्थर्थः। आह्लोक्यते। एतेन प्रयोऽपप्रयोजकवृद्ध-प्रयुज्यमानश्राव्दाननादिक्रियाणां प्रत्यक्षविषयत्वमुक्तम्। कार्यताझानम्। कृतिसाध्ये-ताझां कृत्युद्रयताज्ञानां वा। चेष्टयते। ततः चेष्टया च वृत्तिस्तयेच्छा तया ज्ञानानु-मानम्। कदाचिच्छह्येन ज्ञानानुमानम्। कार्यत्वकारणत्वरूपां तज्ञानानिर्द्धक्रियाम्‌ । त्वनिरूपितजनकतन्वलरूपां शक्तिमहण्टवाक्यनिष्ठामवधारयतीत्यर्थः।

९ क. ना० “डाक्ष्योऽम्पतासंनिधिव” । १२ क. “यत्पविचोपस्प” । १५ क. “लोच्य वाच्य वाच्ये” । ४ क. “ज्ञानकार्यन्वनिरूपकार” ५ क. “वाक्यस्थ्यार्थोंडक” । ६ ग. “तेनाभिध” ७ क. व्यकूयेडर्थे” । ८ ग. “ज्ञानम्। चेष्ट” ।

२८७

९०

प्रदीपप्रयोगतस्मेतः—— [ ९ प० उल्लासः ]

येड्याद्रु: ।

शब्दद्वयाभिधेयांश प्रत्यक्षेणात्र पड़यति । श्रोतुश्च मतिपन्नत्वमनुमानेन चेष्टया ।। अन्यथानुपपत्त्या तु बोधेच्छक्ति द्व्यात्मिकाम् । अर्थापत्त्याडवबोधेन संबन्धं त्रिप्रमाणकम् ।।

यत्तु प्रतिपादितदिशा देवदत्त गामानयेत्याद्युत्पत्तिमद्वाक्यमेवैक्यप्रथैयोगाद्देशादेशान्तरं सन्नादिमन्त्रमध्ये मधुरपदैर्दू नयाति सन्नयननैष्माद्वाक्यादेवविविधोऽर्थः प्रतिपन्न इति तचेष्ट्रयाडनुमाय तयो:स्खनड्वाकावाक्यार्थयोरर्योपत्त्या वाच्यवाचकंभाव- लक्षणसंबन्ध्यसमवायं बालस्तत्र ध्युतपद्यते । परतश्चैत्र गामानय देवदत्ताश्वमानय देवदत्त गाँ नयेत्यादिवाक्यप्रयोगे तस्यैव तस्य शब्दस्य तं तमर्थमवधारयति त्यन्व-

प्रदी०-यदुक्तम—

शब्दद्वयाभिधेयांश प्रत्यक्षेणात्र पड़यति । श्रोतुश्च प्रतिपन्नत्वमनुमानेन चेष्टया ।। अन्यथानुपपत्त्या तु बोधेच्छक्ति द्व्यात्मिकाम् । अर्थापत्त्याडवबोधेन संबन्धं त्रिप्रमाणकम् ।। इति ।

त्रिप्रमाणकत्विति जात्यपेक्षया त्रित्वं न तु व्यक्त्यपेक्षया । एवमखण्डयो: संबन्ध्य- वशार्थ विशेषतो व्युत्पद्यते । कथम् । इत्यम—अस्तरं तेनैव प्रयोजकेन ' चैत्र अश्वमा- नय' 'देवदत्त गाँ नय' इत्यादिवाक्येषु कस्यचिदनर्थस्य पदस्याडडद्वापे ' च सति यस्य वाक्यमागत्यनर्थस्यतिरेकाभ्यां यस्य वाक्यार्थमगत्यनव्यतिरेकावुपलमते तस्य शक्तिमवधारयति । तच्च शक्त्यवधारणमन्वित एव पदार्थे । प्रथममन्तव्य एव वाक्यस्य

उ० -प्रतिपन्नत्वम् ।। प्रतिपत्तिज्ञानमिति यावत् । बुद्धयेतस्याग्रिमे'णान्वय: । अनुमानेन चेष्ट्रयोत्पत्तयेर्थ: । अनन्यथानुपपत्त्या । कारणं च आत्मा प्रतिपोगि यस्यास्तां कारणत्वलोपां शक्तिं बुद्धयेतस्याग्रिमे'णान्वय: । बोधेर्दितिपाढे ज्ञाननिरूपितामिति दोपो बोंध्य:। संबन्ध्यम् । वाच्यव्याचकभावरूपम् । एवं त्रिप्रमाणकं बहुरत्वात् । कतिपयश्रुत् त्रिप्रमाणकमाहुरित्यच । मातृपक्षयोस्ति । अन्यो- पत्तिरट्यपक्षयोस्त्यः । अनु- पपत्तिरट्यर्थोपपत्तिरेव ।

१ म. तु वाध्ये० । क. तु बुद्ध्येच्छ० । १२. क. 'पस्या च बुद्ध्यन्ते स०' । ग. 'पश्यैव बुद्ध्यन्ते ष०' । ३ क. 'ल्याभाजुस्र०' । ४ म. ग. 'योगे देङ्का' । ५ क. 'बुद्धू जान' । ६ क. धोंड्रों ज्ञात कू' । ६ क, 'कलक्षण सं०' । ग. 'कत्सं' । ८ क. 'बध्यन्ते सं' । ९ क. 'पित् दृ०' ।

यद्यतिरेकाभ्यां मत्वर्थीयप्रत्ययौ। वाक्यमेव प्रयोगयोग्यामिनि वाक्याभिधानानामेव पदनामान्विततैः। पदार्थैरन्न्विततैर्नामेव मंकेनो गृहीत इति विशेषा एव पदार्थौ वाक्यार्थी न तु पदार्थौ वाच्यार्थी। यद्यपि ऋक्-यजुः-प्रयुड्यमाना भ्यापि प्रत्यभिज्ञामलयेन तान्येवान्वनि पदाथनि निश्रियन्त इति पदार्थान्तरमात्रेणान्वितः। पदार्थः संकेतगोचररस्तथाडपि सामान्या-वच्छेदकतया विशेषरूप ऐकोऽसौ प्रतीपद्यते, व्यतिरेकतोऽनयोः पदार्थयोः तादृ-भूतत्वादिस्यान्विताभिधानवादिनः। तेषामपि मतेऽपि सामन्यविशेषरूपः

प्रदी०-शक्तिग्रहात्। पदार्थमात्रशक्त्या अनुपनीतविरोघाच्च। व्यवहारो जननान्नि तज्ञानमेवोप-पत्तेः। न च वाक्यं विना काचिदव्युत्पत्तिः। व्यवहारेप्यनुबड्डलक्षणमुच्यते। व्यवहार-स्य च प्रत्यतिनिवृत्तिरुपपस्य पदमात्रेण कथं शशकस्यत्वात्। अनो वाक्याभिधानानमपि पदनाम-निरतेप्येव पदार्थेषु संकेतग्रहादन्विना एव पदशक्याः। न एव च ऋक्-यजुर्भमनि न वाक्या-थेवोधे शक्तेरविराम। न त्वभिहितानां पदार्थानामन्वययोगडपश्य एव प्रणीयंते योग्यानादि-वशादिति युक्तम्। ननु तथाडपि संकेत विशेषोडपश्य एव पदर्थे:शक्यत्वेन एव शक्तिग्रहात्। अन्यथा 'गामानय' इति पदं शुत्वा 'अश्वमानय' इत्यादिकायै तद्वेदमानयपद-मित्यादि न स्यात्। पूर्वस्य गवादिनान्तानैपदार्थशक्याश्रितानतयनेतत् शक्तिक्लेनार्थ-भेदन भेदादिति चेत्। पदार्थत्वेन सामान्नेन विशेषाणामन्वये शक्तिग्रहातु। न हि मिन्विशेषं सामान्नम्भिति। अन्वितानां च विशेषश्लपत्वात्।

उ०-उपस्थापनादिति। जननादित्यर्थः। पदाथनामिति परस्परमाकाड्क्षणामिति विशेषणं देयम्। अत एव दृश्येन गम्यमानयेतदौ करणत्वान्वितगवि गोपालस्य न शक्तिः। प्रत्ययस्य प्रकृतस्यैव कारकस्य क्रिययैव च न साकाड्क्षत्वादित्याहुः। आन्वितेष्वैति। इत-रपदार्थस्य कर्मेत्वादेरितरपदार्थकयत्वेन न्यल्यमस्यतया नत्ना परस्परपडच्शे:श्रृंखले एव संकेतग्रह इति भावः। त एवोति। परस्परं संश्रयः। पदार्था एव वाक्यार्थों न तु पदवृत्तिविषयाणां पदार्थानां तदृत्तचयविषयोडन्वयो वाक्यार्थी आकाड्क्षादिवशाद्रामत इति भावः। न त्विति। अशक्यमानेडपि स्मृद्दादान्वित एव ब्यवहाराच्चेति मावः। पदाथेसामान्यान्वितान्वयनवये विशेषपदार्थसामान्यनिरुपितान्वयविशेषविशिष्टे शक्तिग्रहादित्यर्थः। स सामा-न्येनैव रूपेणोति। तददाविव कारकान्विना नयनन्वादिरूपेण 'क्रियान्वितगोत्वादिसाम-'

९ क. एव निश्रीयते। व्य°। १२ क. 'नस्या°। १३ क. 'शामेवान्व°। १४ क. 'न पदार्थविशे-वनिलु°।

३१२

प्रदीपोत्रोत्समेतः——

[ ९ ५० उज्जासः ]

पदार्थ: संकेतविषय इत्यतिविशेषभूतो वाक्यार्थान्तर्गततोडसंकेतिततत्स्वदवाच्य

एव यत्र पदार्थ: प्रतिपघते तत्र दूरेऽर्थान्तरेऽप्यभूतस्य निःशेषच्युतेःस्यादौ विध्यादेश्चा। अनन्वितोऽर्थोऽभिहितान्वये । पदार्थान्तरमात्रेणान्वैतसत्वान्विताभिधाने । अन्वितविशेषस्ववाच्य एवेत्युभयनये डस्यपदार्थ एव वाक्यार्थ: ।

तदस्यपद्यते नैमित्तिकानुसारेण निमित्तानि कल्पन्त इति । तत्र निमित्तं कारकत्वं ज्ञापकत्वं वा । शब्दस्य पकाशकत्वान्ना कारकत्वम् । ज्ञापकत्वं स्वज्ञातसस्य कथम् । ज्ञातरि च संकेतनैव स चान्वितमात्रे ।

—प्रदी०—विशेष: शाक्यो न तु विशेषरुपेण । तथा च पदार्थान्तरसमन्वयान्विते

पदानां शक्तिः । गवादिविशेषान्वितस्तु विशेषोडवाच्य एव । तस्मादभिहितान्वयवादेऽन्वित एव, अन्विताभिधाननये तु पदार्थेसामान्यान्वितात् स्वार्थे: संकेतविषय: । गवादिविशेषान्वितान्वयाननये डपि स्वार्थ: संकेतविषय: ।

यदपि कैश्चिदुच्यते—'शब्दश्रवणानन्तरं यावार्थ: प्रतीयते तत्र सर्वत्रापि शब्द एव निमित्तम् । यतो नैमित्तिकानुरोधेन निमित्तानि कल्प्यन्ते इति । तदस्ययुक्तम् । शब्दस्य हेतौ निमित्तत्वं कारकत्वं ज्ञापकत्वं वा । न प्रथमम् । शब्दस्यार्थोलुपादकत्वात् । चरमं पुनरुपन्यते, परन्तु संकेतवशेन ज्ञातस्य अज्ञातस्य स्वरूपमात्रेण ज्ञातस्य वा ज्ञापकत्वेऽतिप्रसङ्गात् । न चान्वयविशेषे संकेतेऽग्रह: । अस्यु विशेष एव संकेतग्रह इति चेत् ।

—उ०—नयरूपेणैव शक्तेरिति भाव: । विशेषोडवाच्य एवेति । गोकर्मकानयनादि-

चिह्नं तु ब्यवहारेण गवकर्मकानयनादिविशेष एव प्रथमं शक्तिग्रहात्सामान्यान्वितशक्ति: । अनन्वित एवेति । अस्य स्वार्थसंकेतविषय इत्यनेनान्वये । असंकेतित

एवेति । सामान्यलक्षणया अभावेन विशेषस्याप्रत्यासत्वेन संकेतग्रहाविषयत्वादित्यर्थ: । एवं च तदनन्तरमवगम्यमानस्य व्यक्ते: सर्वथा तदविषयत्वमिति भाव: ।

शब्द एव निमित्तामिति । उपस्थिततत्सादित्यर्थ: । एवं च शब्दस्य पुन: पुनरनु-

संस्कारं कल्प्यत इति वाच्यार्थ इति व्याख्यार्येऽपि न कृत्स्नान्तरकरणमिति भाव: । तदेवाह

मत इति । आते: प्रसङ्गादिति । सर्वेऽप्यर्थप्रतीतेऽतिप्रसङ्गात् । अल्पयत्नेनापि शब्द-

९ ग. 'रस्य । १२ ग. 'नितात्यो° । ३ ग. 'न्विता° । १४ क. 'त्वं सं° । ५ क. 'केत: । अ° ।

[ ९५० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । २१३

एवं च निमित्तस्य नियतनिमित्तत्वं यावच्च निःश्रितं नावचौमित्तिकस्य प्रतीतिरेव कथं । इति नैमित्तिकानुस्मरण निमित्तानि कलप्यन्त इत्य-विचारिताभिधानम् ।

ये त्वभिदर्थान्ति सोऽयमिपोरिव द्वींघंदीर्घतरौ व्यापार इति, यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति च विधिरेवात्र वाच्य इति । तेऽप्यातत्पर्यज्ञा-

प्रदीप०-लोष्टादन्विनानयनादौ वेधाश्रये:पम्पाकरणारमभनेन शब्दद्वयेऽनुपस्थितौ तत्रैव तथा च तत्र संकेतग्रह इत्यन्योन्याश्रयात् । तस्माल्लौमित्तिकानुरोधेन निमित्तानि कलप्यन्त इत्य-विचारिता|भिधानम् ।

अथ ' सोऽयमिपोरेव द्वींघंदीर्घतरौ व्यापार इति यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति च नि:शेष इत्यादौ विधिरेव वाच्यः ' इति भट्टनत्पचालितः । अस्यो|क्तः—यथा वल्कलानि प्रेरित इशुकेनैव वेगास्लयेन व्यापारयरण वर्मच्छेदेऽमुगेपेरेन् प्राणहररन् न च रिपोर्विषये तथैक एव शब्दोऽभिहाल्यलव्यापाररण पदाश्रयेऽस्त्यनुमवं त्यकृत्क्रमप्रतीतिं च विषयते । अनो व्यक्कृत्वाभिमतस्यार्थस्य वाच्यत्वमेव । किं च यत्र शब्दस्य तात्पर्य स शब्दार्थ इति ' नि:शेष ' इत्यादौ तात्पर्यविषयतया विधिरेव वाच्य एवेति । ते तात्पर्यवाचोयुक्तेऽतत्पर्यं-जानन्नस्त पशवः । तद्धि कियावाचिपदास्पदपिते च हि तात्पर्यमुख्यत्वेन न प्रतीतिमात्रे । तथाहि ।

उ०-श्रवणमात्रेणार्थप्रतीतिप्रसङ्गचेत्यर्थः । प्रत्यक्षानुप्रमाणानस्य ज्ञातस्यैव करणत्वानि-यमाचेत्यापि बोध्यम् । उपस्थापकान्तराभानेनेति । इतस्तथ्यवहारदर्शनैनेव व्युत्पत्तस्य लोष्टादन्विनानयनव्यवहारं कदौडप्यादृत्वान्नोडपि लोष्टमानयेत्य् वाक्याद्रोहस्थल इत्यर्थः । व्यत्ननायास्तु स्वरूपतस्त्या एवोपयोगो धर्मिग्राहकमात्रसिद्धः । अतिप्रसङ्गस्तु वक्त्रादि-वैशिष्ट्यापेक्षरणालोनेति भावः ।

विधिः । नायकान्तिकगमनरूपः । एक एवेति । मुकविप्रयुक्त इत्यर्थः । न चैका-र्थप्रतीतौ शब्दस्य विरामः । विवक्षितार्थप्रत्युत्तमेव विरामान्न्तिकारादिति भावः । तद्धा-कव्यतीति । यत्परः शब्द इत्यस्य हि उपात्तशब्दैः प्रतिपाद्येऽप्यर्थेषु यदर्थे तत्र वाक्यतात्पर्य यत्र तात्पर्य स शब्दार्थ इत्युद्देश्य-

मित्यर्थः । न तु यत्तात्पर्ये कतथा शब्दः प्रयुज्यते स शब्दार्थ इत्यर्थे इति भावः । एवं हि तात्पर्यस्यानियतत्वेन शक्तरस्यनियतत्वापत्तिरिति बोध्यम् । ननु विधेयत्वं प्रवर्त्तनालुपविधिविधयत्वम् । तच्च क्रियाया एव न दृश्यादेरिति दधना जुहोतीत्य-

९ म. 'कार्थालु०' । १२ क. 'द्विघों व्या०' । १३ म. 'ति वि०' । १४ क. 'द्विघों व्या०' । १५ क. 'ण मर्म'० । ९६ क. शक्तिरुपो व्यापारः पदार्थवाक्यार्थज्ञानानि करोति । यत्र च शब्दस्य ।

२१४ प्रदीपोद्धोतसमेतः— [ ९ ९० उज्जासः ]

स्तात्पर्यवाचोयुक्तेंदंवानांप्रिया: । तथा हि । भूतभव्यसमुच्चारणे भूतं भवत्योपदिश्यत इति कारकपदार्थः क्रियापदार्थेनान्वीयमानः प्रश्न-निरूपितेंदकसक्रियाभिसंबन्धात्साध्यायमानतां प्राप्तुवन्ति । ततक्ष-दग्धदहनन्यायेन यावद्रप्तं तावदृश्यीयते । यथा ऋतु विकप्रचरणे प्रमाणतरातिसिद्धे 'लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति ' इत्यत्र लोहितोष्णी-षत्वमात्रं विधेयम् । हवनस्यान्ततः सिद्धदेवेऽना जुहोतीत्यादौ द्रव्यादेः करणत्वमात्रं विधेयम् । काचिदुभयाविधिः । काचिन्निविधिरपि । यथा रक्तं पठं वयेत्यादौएकविधिद्विविधिविधिविषिः । ततक्ष यदेव विधेयं

प्रदीo—भूतभव्यसमुच्चारणे भूतं भव्यायोपदिश्यत इति सिद्धान्तः । अस्यार्थः—भूतं सिद्ध-मृ । भव्यं साध्यम् । तयोः समभिव्याहारे भूतं सिद्धं भव्याय साध्यायोपदिश्यत इति । कारकपदार्थः क्रियापदार्थेनान्वीयमानः सिद्धा अपि प्रधानक्रियानुकूल्यैया साध्यीभूतया स्वाक्षि-यथा योगात्साध्यायमानतामाप्नुवन्ति । स्वरूपेण सिद्धा अपि साध्यक्रियाविशिष्टतया साध्या एवं भवन्ति । ततक्ष यथा दहनेऽनदग्धमात्रं द्रश्यते न तु दग्धमपि तथा यावदेव शाब्देन विधीयते न तु प्राप्तेऽमपि । यथा ऋतु विकप्रचरणेऽन्वितः प्राप्ते 'लोहितो-ष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति ' इत्यनेन लोहितोष्णीषत्वमात्रं विधीयते न तु ऋतु विकप्रच-रणम् । उष्णीषस्यापि प्राप्तौ तु लोहितमात्रम् । हवनस्यान्ततः सिद्धा च 'द्रव्यं जुहोति'

इत्यनेन द्रव्यः करणत्वं न तु दाधि हवनं वा । एवं 'रक्तं पठं वय' इत्यादौ रक्तत्वपटवय-नानां मध्य एकस्य द्वयोकथ्यनां वादिसिद्धावेकविधिद्विविधिविधिविषिः । ततक्ष यावदेव

उ०—देवदेवयोः प्रामाण्यं न स्यादत आहे—भूतेभ्यः । सिद्धं साध्यार्थेतयोपदिश्यते डझाते ज्ञाप्यन्त इति तदर्थः । नन्वेवमुख्यक्रियारूपत्वात्कथं प्रवर्त्तनानविषयत्वस्मत आहे—कारक-पदार्था इति । यथा दध्ना जुहोतीत्यादौ प्रधान क्रियाया होमस्याकूला दधिद्रव्य क्रिया पूर्व-देवासंयोगाद्वहेंसहेतुविभागजनकः स्पन्दो ग्रहणाद्रश्ययोगात्स्वत् । सिद्धैस्यापि दध्नः साध्य-तैत्ति स्वरूपतस्तस्याविधेयत्वेऽपि तादृशक्रियोपरागाद्विधेयेति भावः । नन्वयं स्वतः क्रिया-कंपस्य होमस्यैव विधेयता स्यादत आहे—ततक्षेति । होमस्याभिहोत्रं जुहोतीति वाक्यात्याग्र-तद्विति भावः । शाब्देन प्रतिपाद्यत इति । विधार्थ इत्यर्थः । न तु प्राप्तुमपिति भावः ।

इत्यनप्रकरणस्थं वाक्यमुदाहरति—लोहित इति । अङ्गस्यै वृणीत इत्यादिभिर्योगकैयैर्फलत्विजां प्राप्यत्वात्तु विधेया इत्यत आह—नान्विति । ननु शोण्णीषा निवीतवसना ऋत्विजः प्रचरन्तीति वाक्यादुष्णीषोडपि प्राप्त इत्यत आहे—उष्णीषस्यापीति । न तु द्र-धीति । साधनद्रव्यतैवेनाेपेक्षतस्तत्लप्रोेरिति भावः । हवनं वेभि । अग्निहोत्रं जुहोतीति

९ क. ग. 'याभिने०' १३ ग. 'देः कर०' । ३ क. 'लत्त्या' । ४ क. 'समिति । य०' । ५ क. 'दत्तेन स्वरू०' । ६ ग. 'वः न तु द०' । ७ ग. 'लेन तस्याधि ।

[ ९४० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः ५१५

तत्रैव तात्पर्यमित्युपपत्त्यैव शाब्दस्यार्थे तात्पर्यं न तु मतांतिमात्रे। पत्वं हि पूर्वो धावनोत्यादौ धावनादुपरागाद्यंरेंदुपु कश्चित्पर्यं स्त्रियां : यतु तत्रे भुढृक्ष्व मा चास्म्य गृहं भुढृकथा इत्यत्रनडगृहु न भोक्तृकथामिन्यत्र तात्पर्यमिति म पत्वं वाक्यार्थे इतिं । उच्यते -तत्र वकार एकवाक्यत्वान्मूचनार्थः , न चाडृडत्यानवाक्यार्थी- द्वैयोरुड़नाऽभाव इति विपमक्षणवाक्यस्य सुहृद्धाक्यत्वेनाऽऽज्ञा कल्पनीयेतिं

प्रदी०-विधेये तावत्येव तात्पर्यमिति । विधेये च शाब्दोपपत्तिमेवेति मुख्यकृत् ' शाब्दोपात्त एव तात्पर्येमे' इति । यदि प्रतोतिमात्रे तात्पर्यं तदा 'पूर्वो धावति' इत्यादौ पूर्वोऽपिमममानमित्सं- वेद्यतया प्रतीतेडपरार्थेऽपि कदाचिततात्पर्ये म्यात् । न तु तद्धकयवातिप्रतीप्याप्यपित एव तात्पर्योमिति न ग्यास्ति:-। विपं भुढृक्ष्व मा चास्म्य गृहे भुढृकथा इत्यत्र विषं भुढक्ष्व इति वाक्यस्य मा चेत्यादिवाक्यार्थे तात्पर्योदितिं । मैवम् । यन एनदेकमेव वाक्यम् । चकारस्यै- काक्षद्वयतासूचकत्वात् । अन्यथा तद्धैयप्रेमसझानात् । न चाडड़त्यातवाच्यनिक्रियोः साक्षा- दववयः संबघातिं । 'गुणानां च परार्थत्ववादसंवन्धः समत्वात्म्यात् ' इति न्यायात् । सुहृद्दाक्ये चैतत् । अनो भवितव्यमत्रान्वयेन । ततो विषयक्षणाद्यप्येतदृृृहमोजनमानीयदेहुरत:

उद०-वाक्येन तस्यापि प्रतिपाद्यते भावः । शाब्दोपात्त एवोच्यते । शाब्दोपात्तविधेये एव- त्यर्थः । तात्पर्येमू० प्रागुक्तप्रामाण्यनियमकम् । एवं च व्यङ्क्क्यच्यन्य शाब्दोपपात्तवभाव- त्सर्वत्रे विवक्षितत्वभावाच्च तत्र प्रागुक्तप्रामाण्यनियमकम् तात्पर्योमितिं । शक्तिश्रयेत्यापि वेद्यम् । समनासंविंदितिं । तस्य प्रतियोगिनि नित्यसाकाङ्क्त्वादितिं भावः । तात्पर्ये स्यादितिं । एवं चान्वयस्यैवेनापदार्थे तत्रापिं पूर्वशाब्दस्य शक्तिसंयकं तात्पर्ये स्यादितिं भावः । तात्पर्योदितिं । एवं च तद्धक्यवृत्ति- पदोपस्थापितातिरिकेडपि तात्पर्यंदर्शिनाऽऽज्ञाच्छछ्यार्थेडपि स्यादिनिं भावः । एकमेवोतिं । सुहृद्- कस्य विवं भक्ष्येतस्य स्वार्थोडवशान्तस्य साकाङ्क्त्वयेत्यर्थः । न्यायादितिं । एवं च समत्वेन यथा गुणयोःसंवन्ध एव प्रधानयोः अपिं समत्वेनैव परस्परमन्वयः स्वादित्यर्थः । भवितव्यमत्रेति । स चान्वयो न साक्षात्क्त्रकर्मभावादिना । वाच्यत् । नापिं मुुख्यार्थेमादृश्य परस्परापपदृकृतया । ततो विपमक्षणवाक्यस्य सुहृद्दाक्यत्वेन

मुख्यार्थें वाघात् । अतस्तस्यैवाऽऽज्ञाता लक्षणाश्रयणेन कल्प्येति तत्र विपं भक्ष्येत्यस्य विपमक्षणाधिकलवदनिष्टानन्विताविशिष्टेतदृृहमोजने लक्षणा । तस्य च मा चास्ये- त्यादिवाक्यार्थे हेतुत्वेना वय इत्याश्रयेनाऽऽडह —तत इति । ततश्व यत्र

९ क. लीलिमा° । १२ क. °दृशं क° । १३ क. 'धं भक्ष्य मा चास्य गृहे मुहृक्ष्वेल्य° । ८ क. °श्वर° । ५ क. 'वः समा° ।

२१६

प्रदीपोद्योतसमेतः— [ ९ ७० उल्लासः ]

विषभक्षणादपि दुष्टमेतदगृहे भोजनमिति सर्वथा माडस्य गृहे श्रृणुक्ष्वथा इत्युप-

त्तशब्दार्थे एव तात्पर्यं ।

यदिच शब्दश्रुतेरनन्तरं यावानर्थो लभ्यते तावति शब्दस्याभिधैव व्यापारस्तैः कृतं ब्राह्मण पुत्रस्ते जातो ब्राह्मण कन्या ते गर्भिणीत्याादौ हर्षशोकादीनामपि न वाच्यत्वम् । कम्मालक्षणा । लक्षणीयेडप्यर्थे दीर्घ-दौर्जन्यतराभिधाव्यापारेणैव प्रतीतिसिद्धेः किंमिति च श्रुतिलिङ्वा-क्यप्रकरणस्थानसमारुध्यानां पूर्वपूर्ववलरीयस्त्वम् । इत्थन्विताभिधान-

-प्रदीप—सर्वथा नास्मि गृहेदृश्नूक्ष्वा इति वाक्यार्थः । तथा च तद्धितार्थस्य पदोपस्थापित-

एव तात्पर्यमिति सिद्धम् । तस्मात् ‘ यत्परः शब्दः ’ इत्यादि यदुक्तं तत्पर्योऽज्ञातात् ।

यदपि ‘सोड्यमिशोरिव’ इति तद्पमयुक्तम् । यतः शब्दश्रवणानन्तरं यावानर्थः

प्रतीयेते तावांति सर्वत्र यदि शब्दस्याभिधैव स्यात्तदा ‘ चैत्र पुत्रस्ते जातः कुमार्यै ते

गर्भिणी ’ इत्यादिवाक्यानन्तरं हर्षविषादयोः प्रतीतस्तथोरपि तद्धितार्थस्याभिधा स्यात् ।

अथ तच्छब्दप्रतिपाद्ये सर्वत्राभिधा । हर्षादयस्तु न तत्प्रत्याग्यामिति युज्यते तहिं लक्षणी-

येडपि च स्यादिति लक्षणोच्यतेदः । किंमिति च ‘ श्रुतिलिङ्वाक्यप्रकरणस्थानसम-

रुध्यानां समवायो पारदौर्वल्यमर्यथिविप्रकर्षात् ’ इति सूत्रेण भगवानैलिनः श्रुत्यादिषु पूर्व-

वलैष्यत प्रतीपाद्यामभूव । सर्वत्रैवाभिधाप्रसङ्ग उत्कर्ष दौर्बल्यं बीजाभावात्तु ।

सूत्रं तु प्रकृतार्थाविच्छेदकत्वेऽपि बहूपकारकत्वाददुरूहतवाच्च व्याक्रियन्ते । श्रुतिलिङ्‌-

लादयः: प्रधान विनियोजकाः । तत्र विरुद्धयोरेकत्रोपनिपाते समुच्चयो न सम्भवतीये-

कोनापरसय बाघो वक्तव्यः । स च बलवता दुर्बलस्येति स्थिते दौर्बल्यप्रतिपादकं सूत्रं

श्रुतिलि-

ङ्गाद्यैति । अस्यार्थः—श्रुत्यादीनां समवाय एकत्रोपनिपाते तेषां मध्ये यदपेक्षया

तदपरं तदपेक्षया तद्बलं । कुतः । अर्थविप्रकर्षात् । पूर्वोक्तया विशिष्टेनार्थप्रतिपाय-

कत्वात् । यथा चैत्तत्तद्योदाहरणे स्कूटी कारिष्यते ।

उ०—वाक्यं स्वार्थे न विश्राम्यति यथाडत्रैव सुहृद्दृष्ट्रृक्तवात्‌, तेन्रामुख्यार्थे तात्पर्या-

लक्षणा । यत्र तु स्वार्थोऽस्तरमितरत्रप्रत्यीयते तत्र न्यज्जनेवैति प्रवृत्तकार्यः ।

न तात्पत्याग्यामिति । किं तु मुख्यप्रसादानुमेया इति भावः । अभिधैव

रूढादौ । दौर्जद्याविमिधाव्यापारेणव तत्प्रतीतौसिद्धौैरिति भावः । बीजाभावादिति ।

विलम्बेनार्थबोधकरत्वं हि तद्वीजं ।

तत्र विरुद्धयोरिति । यथैकस्यैव पदार्थस्य प्रमाणास्यां पदार्थद्वयसंघन्यो बोध्यते

तत्र तयोर्विरोध इति ।

९ क. श्रुतेवैयु° । १२ क. गा. ‘धोंडकगम्यते । ३२ क. गा. ‘स्तत्कथं । ४ क. गा. ‘दौर्घोंभि° ।

५ क. मुहुक्ष्वेति । ६ क. ‘कयस्थशाब्दोपस्था° । ७ एतदुतरं श्रुतिलिङ्गादिसूत्रव्याख्यानं कf. पुस्त-

के नास्ति । ८ क. तत्र सु° । ९ गा. वः । बीजां । १० ख. भा. ‘जमू । वैष्णवः । उपप्ठुयागः ।

अन्विताभिधानवादेऽपि ।

प्रदीपो-तत्र निरपेक्षे रवे: श्रुतितः-' श्रुतिहृदयहारिन् ' इति । अत्र ' श्रुतिकर्णहारिन् ' कमितं चोच्यत्नीत् द्वितीयो निरपेक्षे श्रुतिर्हि ' रचयति न तनोति ' इति प्रणिघ्नद्यति । अथवा ' ऋक्‌श्रुतामाधुर्ये ' लिख्यते । यथा—' वह्निहृदयमदनं द्रवि 'मिति । अत्र लवणार्थप्रकाशकत्वा वह्निहृदयने विनियोगः । परम्पराकृतो वेति । ऋक्चिह्नेरक्‌स्मृत्यैर्य पर्यवसितान्तनि पदावनि वाक्यम् । यथा—' देवस्य त्वा सवितुः प्रमेथोSनिनोSवाहुभ्यां पूष्णा हन्ताभ्यां मथये जुहुधिर्निर्वपामि ' ( तै० सं० १ । १ । ) इत्यै ऋचिह्नेन निर्वाप ' हविषेSनुन्नीयमानाय ' समिन्धीताध्वर्युः ' इति । इत्यादौ । अभ्य हि दर्शपौर्णमासकत्न्यभावाकाङ्क्ष्यां पाठवशाच्चेपनम् । स्यान्नं क्रमः । म चानेकस्याडSडधानस्य मन्नि धिविधेषाश्राननाम् यथा... ' द्विवररम्भि ' ( तै० सं० १ । १ । २ ) इत्यग्रादडS श्रयाज्ञीपोम्यादियोगाः । ऋमेण त्रयाणांषु पठिता । मन्त्रभावगडपि कमेणानुमन्त्रणत्रयं पठितम् । तन्नाडSडधे याज्ञीपोमयोगिश्लिष्टेनैव द्वयोर्याज्ञियोगेन मधित्ते । ' द्विवररम्भि ' इत्यत्र तु न लिख्यादि विनियोजकम् । किं तु यथमिनप्रदेशे ब्राह्मण उपांशुयागविधियानं तथैव प्रदर्शो मन्त्रेडSस्य पाठ इति फलादुपांशुयागानुमन्त्रणस्य विनियोगः । समास्या योगकलम् । यथा—हविर्मौदSत्रामित्यादि । तत्र हि होतारिग्न हविर्मौदSत्रामित्यादियोगचिह्नेन हविर्दिसमार्यातनि कर्माणि होताधिरितरुत्सग्येयानि ।

उ०-एकस्मिन्नर्थे । विशिष्टे धर्मे । अननुगृहीतोपSप:प्रविच्छेद्यम् । कार्योन्तरमितिकर्तव्यता । एवं च सन्निध्यादिति न तद्वादिसंवन्धवादपेक्षितकतॄव्यता काङ्क्ष्यते । नवचनेन प्रकारणम् । इदं कमेन्द्रग्निमार्णां प्रकरणंण्‌ । मर्वसाधारर्णां त्वाकाडक्षा यामितकतॄवद्रतारविशेषणरहितमेतत् । तत्र ऋचिदाकाड्क्षात्‌प्रकरणमिति व्यवहार इति बोध्यम् । ऋचिदाकाड्क्षाज्ज्ञाप्रकरणमिति व्यवदारः । पृथक्‌तुरुपः । इदमुपलक्षणम् । तेनामपि फलान्तरैः संनिहिते बुध्यते फले ननफलविपाकाद्वारा सेचनं्ये मेभवति फलान्तरकरणाया अनु कत्वेन तेषां संवन्ध इति बोध्यम् । स चानेकस्यैवति । अयं दुःस्मन्त्रः.ननत्नमः । स च विरोधादाहारणे स्पष्टः । अन एवाम्ने स्थानपर्यायतचाडSसत्ति वदिश्यति । उपांशुयागः । वैष्णवः । समास्या योगकलमिति । इदमुपलक्षणम् । प्रदेशादित्यादातोः संवन्थनिमित्तं जैडSङ्कक्यान्ति समास्या । समा आस्रयेत योगात् । यथाSतिसुक्तहोमनाममखीण्जैषु नयचु प्रज्ञानलित्यादिमन्त्राणां च संवन्थनिमित्तमाःचोयवसङ्कयम् । यथा चोपमर्जनमहामन्ज्ञा ध्याकरणान्तरसंझ्ञा समेंति तद्भिप्रेतार्थस्य पाणिनीयडपि ग्रहणमित्यपि बोध्यम् ।

३५०

वाक्यभेदोक्तसमेतः—

[ ९ ९० उल्लेखः ]

— प्रदीप —कवाक्यस्य्वात्समस्त एवोभयत्र विनियोक्तव्यः ' देवस्य त्वा ' इत्यादिवत् । इति वाक्यादवगम्यते । तदनयोर्विरोधः । अत्र पूर्वपक्षः—अस्यैकवाक्यतया निश्चीयते पश्चात्तद्धेतुप्रत्यये । डिम्भाननासामर्थ्ये क्लप्तनैय्यम् । यत्कालिकतया श्रुत्या विनियोगो भवेत् । यथा ' देवस्य त्वा '—इत्यादिमन्त्रे ' अथ ये निर्वेपामि ' इति पदयोः समवेतार्थयोरेवैकवाक्यतया डतादृशां पदान्तराणां सामर्थ्यैकल्पना । तथा चैकवाक्यत्वान्निर्वाह्यैव लृट्‌षे सामर्थ्यं न त्वध्याहनतुमर्हति । किं तु विनियोजिकां श्रुति क्लप्तयसमस्तमन्व्रयो विनियोजिकामेव क्लप्तयतीति वाक्यभेदोपजीव्यते । तद्वेन बलवत्त्वात्समस्तस्यैवोभयत्र विनियोग इति । सिद्धान्तस्तु—यथैकवाक्यतामचगम्यैव सामर्थ्येन वपदर्थे तदोपजीवित्वाद्द्वयोर् बलवद्वेत्त्वे । न तु त्वेमम् । प्रत्युतानदृत्तसामर्थ्यानां संनिहितपठितानां पदनां सामर्थ्यवशेन प्रयोजनैकतया चैकवाक्यत्वान्निधारणम् । यावन्ति पदानी प्रधानमेकमर्थं प्रतिपादयितुं समर्थानि विभजते साकाङ्क्षाणि भवन्ति तावन्त्येकं वाक्यं भवति । अनुष्ठेयार्थो मन्त्रे प्रकाश्यमानः प्रधानम् । सदनसादने छात्र तथाभूते । तथा च सदनप्रकाशनसमर्थः पूर्वभागः सदनप्रकाशनसमर्थः शेषभाग इति प्रतितिभाग्यां तत्सामध्यो—ऽयं क्लृप्तेन श्रुतिद्वयेन द्वाभ्यां तद्गयौः प्रत्येकं विनियोगे सिद्धे तावत्तैव प्रकरणपाठोपपत्तेः समस्तमन्व्रस्यैकवाक्यतया बुडितृप्तत्वा डध्यासीन भवाति । लिङ्गेन बाधात् । तथा क्लृप्तसमपि

उ०—कालिकसाकाङ्क्षत्वे हेतुः । तदेकार्थावाचकत्वं चैकवाक्यत्वस्य हेतुः । प्रकृति—प्रत्यययोरेकवाक्यतावारनाय विभाग इति । नहि तयोर्विभागोऽस्ति । भवतो वां विभज—तव्यमा वां विमजत्वित्यादौ निरपेक्षे वाक्यत्ववरणाय साकाङ्क्षत्वमिति । इदमर्थैकेक्वा—दिल्यस्य प्रत्युदाहरणमित्यने । विभज्यमानसाकाङ्क्षत्वं तत्ते पदस्य दध्यानयति सा वैशद्येऽस्य मिक्षयेत्योतरवाक्ये तत्पदसच्वेन विभागे साकाङ्क्षत्वादिति वाऽर्थ—वच्छिन्नत्वादिति वोध्यम् । सामर्थ्यैकल्पनेति । निर्वेपान्वययोगितत्प्रशंसामिधानसामध्यो—ऽयं क्लप्यते । एवं कृतद्यमन्व्रस्य यदा सदनकरणे विनियोगस्तदोत्तरभागस्य प्रतिष्ठापनार्थत्वात्प्रतिष्ठाप—नार्थत्वलुपतद्विरोधाभिधानसामध्योैकल्पनेति वोध्यम् । प्रयोजनैकतयोत इति । विरिष्टैकार्थ—विरिष्टार्थोभिप्रायम् । तथा च छात्र वाक्यभेद एवात्रेति भावः । ननु भावनैव प्रशासनमिति किं सदनादेः प्राधान्यमिति—अनुप्रेक्ष्यतेति । तथाभूते । प्रधानेऽपि मिलितयोरेक—विप्रकाशकत्वासिद्धदेवस्य त्वेल्यादाविव नेकवाक्यतावचने सामर्थ्यैकल्पनमिति भावः । क्लृप्तेन श्रुतिद्वयेनोति । पूर्वेण सदनं कुयादित्यत्तरे ण पुरोडाशं स्थापयेदित्येवंरूपेनेत्यर्थः । तावत्तैव लिङ्कालिप्तश्रुतिद्वयेनैव । तत्पदप्रयुक्ता । अभासीद

भवतीति । तथा च वाक्यभेद एवात्रेति बोधयम् । तथा क्लृप्यमपीति पाठः । तथैकवा—क्याताबुद्ध्या । यतो यावत्तया सामर्थ्ये क्लृप्यं तावत्क्लृट्‌षालिङ्गेन श्रुति: क्लिप्ता यावत्त—च्छ्रुतिं क्लपयेतावत्क्लृप्तश्रुत्या ।

[ ९ ४० उल्लासः ] मम काव्यप्रकाशः २३९

प्रदी०—सामर्थ्ये न श्रुत्यनुरं कलपयितुं नहि नानादिकृत्स्नं तुबुध्यते । तम्मादच्ान्तरहाक्यविरोधे लिख्यं नार्थ तत्र ममवेना य्येननकत पदेन द्वार्यां त्रिभिर्या सहैकवाक्यता पदान्तरगुणामपि सामर्थ्य विनियोजक श्रुनिकलपनानुकूलं कलप्यति । यथाडग्रे स्वोयं ते इत्यादिभागानाम् ।

वृ०क०प्र०९छो०—दूरे पौण्ड़िमामप्रकरणे ‘इदं चावागृपथिर्वा भद्रमभूत् ’ [ तै० ब्रा० ८।९।१ ] इत्यादिकः श्रुतिवाक्यनिरासः पोषातः । तत्र च ‘इन्द्रेश इदं हविर्जुषतां पूणामवीरयेतां महौजसो कताम् अर्हशीयामविंद् हविर्जुषतामपवीत्रीणां महौजस्यो कताम्’ इत्यवान्तरहाक्यविरोधं श्रूयते । तत्र ‘पौर्णमास्यामिंद्राभ्यां न दद्यतेः’ इति लिख्यात्तत्पदमनीयते अमावास्यां तु समवेता र्थवातत्प्रयुज्यते । नचैवें मदीहोते—इंद्रा पौदेवकाक्यतापन्नानि अवीकृधेतातिमित्यादिपदानी तत्रापने यान्नखषु व प्रयोक्कव्यात्याने वेधते । न च प्रकरणान्न प्रयोगः प्रतिभाति । असमवेता र्थतया देर--नानाम्रद् शरत्नमू । वृ०कयातु तान्नपने यान्नीत प्रतोयते । येन सह यदेकवाक्यतापन्नं तेन सहैव तदन्वयौचित्यात । तदन्वयो विरोषः । तत्र प्रकरणमेवाडSहसंवन्यप्रतिपादकम् । अतस्तस्य वलवत्त्वाच्छे पभाजः प्रयोक्कव्य एवेति पूर्वपक्षे सिद्धान्तः । प्रकरणं विनियोज्यस्वरूपसामर्थ्यमनुपक्ष न विनियोजकम् । येनैवं भवेत् । किंतु तदपेक्ष मेव । कथमयन्या ‘पौणो डहं देवतयाडस्या प्रजया पशुभिश्व जनिषीय ’ इति पूषानुमन्त्रणमन्त्रः तह्हेवताकिग्रिहोत्रपौर्णमास्यो यों विनियुज्यते । ‘तिति एषो, पसदः साहनसस्य द्वाराहीनसस्य’ ( तै० सं० ६।२।९ ) इत्यत्र चैकाहाहविर्धेयसोमयागम्वरूपे साहने ज्योतिष्टोमादौ द्वादशोपसदां न वोध्यते । सा पुनरबहुदिवसाविधेया सोमयागहराहीन-

उ०—विनियोगः कृतस्त इति सैैैकवाक्यतैव विलीयते इति भावः । नन्वें सत्पत्र समवेता र्थसादनाच्चितिरिकपदानामेकवाक्यता न स्यादत आह—यत्रान्वान्तरोति । विरोधे लिख्यं कर्मसमवेता र्थभिन्ना र्थप्रकाशनासमर्थ्यम् । तत्र स्ममवेता र्थैकपदेन द्विच्यादिपदै-रैकवाक्यता सादसमवेता र्थपदान्तरा णां वैचर्यपरिहाराय स्वानुसारेण सामर्थ्य कलयन्तीयन्वयः । कलपयतीत्यानन्तरं च भवति तत्र वाक्यस्य ‘विनियो जकत्वमिति शेषः ।

निगद्र इति । देवतासंवन्यवोधकः पदसमूर्हो निगद्रः । परमसंवोधना र्थलो डनत्पद-युक्तपदसमूर्हो निगद इत्यन्ये । अमावास्यादौ त्वति । तत्र द्वे पमपञ्चनयोः द्विपयसोरभावमुक्त्वा ऐन्द्रा : पुरोडाशस्तस्य विहित इति भावः । अवीकृधेतातिमित्या-दिति । इदं हविर्जुषतामित्यस्याप्युपलक्षणम् । प्रकरणादिति । फलवती प्रधानमाव-ना संनिधिपटितमस्यो ननिरन्तनात्वमापद्यत इन्नर्थः । प्रकरणं विनियोज्येति । तद्वि न श्रुती रिव विनियोगममिघत्ते किं तु प्रमाणान्तरगर्भितां विनियो यूजपदाथशा क्षिमेक्षते । एवं च विनियोज्यस्य मन्त्रवाक्यशेषस्य वाक्येनान्नयत्र विनियुक्तत्वान्न प्रकरणेन विनियोग इति भावः । साह्ने ज्योतिष्टोमादौ‘वेति । साहनाल्लये तस्मिन्नित्यर्थः । प्रकरणे

१२९

प्रदीपोद्योतसमेतम्— [ ९ ०. उज्ज्वासः ]

प्रदी०—नामैककतुविधोपंनीयते । 'अहन्: स्वः करत्नु' इत्यचुरुशासनात्। स्वरूपपरोचनायां तु श्रुतस्त्या लिङ्गेन वाक्येन वा श्टितितप्रवृत्तिकेन यद्रूपमपनीयते यद्वाडन्यत्रनीयते तद्विद्विहाया-वशिष्ठेन प्रकरणाकाङ्क्षा पूर्यते । अत्र तु विरोधि श्रुत्यादिकं नास्ति तत् प्रकरणं विना योजकम्। यथा—'समिधो यजति' इत्यादि बो धितस्य समिधादे: । अत्र तु यथा लिङ्गेनेन्द्रादि-मागेऽपनीयते तथा वाक्येन तच्चेष्टमागेऽप्यति कव प्रश्वात्प्रवृत्तिकस्य प्रकरणस्यावकाशः। न च तथा त्वमस्यासिद्धम्। यतो वाक्ये पदनां संबन्धः प्रत्यक्षसिद्धः। प्रकरणे त्वाकाङ्क्षा-वशात्कल्पनयः। तथा च वाक्येन प्रथममेवाभिधानासमर्थ्य कलप्यते, ततस्तेन श्रुतिस्तया विनियोग इति तृतीयः कालो विनियोगस्य । प्रकरणेन तु प्रथमं वाक्ययोः संबन्धः कल्प्यते । ततः सामर्थ्यमप श्रुतिरह विनियोग इति चतुर्थः कालः । ततो वाक्यात्प्रथमं शेषभागस्यापनयने सिद्धे कल्पनादपि श्रुतिरिङ्के चेत्करी । वाक्यविरोधादिति ।

उ०—त्वाकाङ्क्षावशादिति । स्वार्थंपर्णानां वाक्यानामुपकाऱ्योऽपकारकर्मोभवेनाडक-क्षावशादित्यर्थः । वाक्येनैति । स्वस्यैति शेषः । कल्पनादपि श्रुतिनिरिति । प्रकरणेनैति शेषः।

प्राधाननानाकर्मेति । सन्निहितसकलेष्टिपशुसोमरुपेत्यर्थः । अभिषेचनीयः । सोमयागाविरोषः । श्रौनःश्रेपोपास्रूनां बहुत्वेनाश्रयणे प्रसिद्धम् । गामानय प्रासादं पद्येति । अत्र गामित्यस्य पदयेत्यनेनान्वयवारणायाडSस्तत्प्रे हेतुत्वमाश्रयकर्मिति भावः । विकलप्यनेति । संदेहेऽभिषेचनीयमात्र इति तु प्रदर्शानुपक्रममात्रमिति भावः । समुच्यस्तु न संभवति । सन्निहितोऽध्यस्यामिषेचनायाङ्कत्वस्य पवित्रादारम्भ्य बोध्यतया प्रकरणैनैव बोधित-त्वमिति तदर्थमेव हि तात्पर्यम् । यथापि राजसूयादीनां हि विनियत्तवत्प्रकरणा-प्राक्ताङ्केकल्पनमिहलत्वं ससंबन्धेन नैराकाङ्क्ष्यं तथाडपि न दोषः । इच्छाद्यात्मना नैरा-काङ्क्ष्येडपि राजसूयात्मनाडSस्याकाङ्क्षा । पवित्रादारम्भ्य क्षत्रस्य भूतिं यावद्वि राजसूयः । तनु प्रकरणाद्राजसूयाद्वेष्टच्याभिषेचनीयाङ्कत्वमस्येवेति कथम् वैकल्पिकत्वमिति चेत् । विकलपोकरेरभिषेचनीयातिरिक्तपवित्रादिप्रधानान्तरविषयत्वात्। चिन्ताप्रयोजनं तु पूर्वपक्षेड-

मिषेचनीयां नित्या तत्प्रास्तिरन्येष्टिप्रशादिपु वैकल्पिकी । सिद्धान्ते तु सर्वेषु नित्या तत्प्रा-मिषेचनीयातिरिकान्येष्टयः ।

• ३ प० उल्लासः] काव्यप्रकाशः ५३३

प्रदीपो-डसंनिर्यां हि अपि विनिगेरनिरनुचरेरित्युपययमंमननसु, गजमूये च काव्यं म्पादित्याकांक्षा क्षियेस्य शृंनि यांचदुचरनते । मन्त्रिवानं च द्वाररजिकृत्येन मरद्दा शुत्रिनंनिहितवादरल्येयत । आभीपचरनंय च नन्वयपि मन्त्रियोन आकडू उन्श्याद्वया । तथा च यदेतिथ्यनाकडू न प्रकरणेनकचाकृतं च कल्यननंय नहु मनिवानडूचहेलनडूचपन्न । तथा चैकत्र ननुचहेलनडूप शृंल्युचयानं विनियोगः । अपगचैकतचकयनकल्पनं मामथ्योन्त्यनं शृंलतिकल्पन विनियागश्रनयर्थचिन्रुपकल्पनस्याननस्य दुचवलननडूननक्रगणन सचत्र गजमूये शोभन.शो-पोशपद्यंनसुच्त विनियोगो न तु विकल्य इतिः स्यानसमाल्ययोयेथा-दर्शोर्पणिमामप्रकगणे पं०डाशिकममाल्ययाने काण्डे माँनरश्यपकंमे ' गुणुवस्वं दैप्याय कमणे ' (ना० मे० ११३२) इति मन्त्रः श्रुंयते । म च प्रकरणदर्शोर्थी । तथात्वं च तम्म्य ममपवेतथनन्नंचित्थ्यानक्मयंचिच्छुच्यनंन विनियोगाश्रनैंत् । शुन्श्वनंय चात्र दृश्यमुपस्थिनम् । माँनायपात्रं पुंगडाशपात्रं च । नत्र मर.मर.च.रचो-डाशपात्रशुन्श्वने विनियोगः प्रतिभाति । स्यानवशात्तु माँनाद्यपात्रणामू । तदनयोर्विरोधः । तत्र पूर्वपक्ष:-पौरा०डाशश्रनदन पुंगडाशमंवद्रद्यानुच्यनने । तान्याभिकृत्य प्रवृत्तं काण्डं पौराडाशिकमिति । अनतः समास्या शृंनित एवं मासादिनियोतिका । ऋमस्लु प्रकरणाचुल्यननद्वारा तथेति समास्या वचचनतीनि । मिलिद्रान्नस्लु-पौरोडाशिकपदं न पुरोडाशमन्रविशपयोः सेचन्थमाह । किं तु पुरोडाशाश्रिते काण्डमू । वैन्त्रिच्चानुपपत्त्या तु सेचन्थं। उ०-तिरिनि वोध्यमू । क्षत्रस्य शृंनि । यज्ञविशोपः । इष्टिगिननन्ये । पवित्रः सोमयाग-विशोपः । कर्थ स्पादिन्याकाड्क्षा । इनिनकरनयतालाड्क्षा । सर्वेन्दिति । गजमूयस्य साक्राड्क्षा पवित्रादारसच प्राकिमद्वाडचतेतं । अभीपचरनंयम्मनिनिविना तुत्याद्व्या । तदानीं तेन सह प्रभ्वितयो राजपश्याकडूश्यंभिपेचनंयोगनिन्हानयंगद्या शश्विे विनियोगफलं लभत इति भावः । उन्श्याद्वयिति । ननचदचचडू चहेलनस्य निग.क.डूषडूचडूच.दूति भात्तः । डेचचडू.चपेचन.प्यतद्रश चडू चे पं चहेलनडू पाटनत महाप्रकरणादचास्नतद्रकरणस्य वश्री.यस्लनेन।अभीपचरनंयोगड्कनाया एवात्रिपाद्ययाने प्रासिरिनि कृत्चा चिन्न्येेदमचोदाह-रणमित्याहुः ।

दर्शोर्थी इति । माँनाद्यस्य दर्शोर्थेत्वात्तु । माँनाद्यं च द्विपयसी । डरोगदासंते-द्वाननीति । इदमर्थंडणोति भावः । तान्याभिकृत्योति । यद्वपि डैनेडाशपुरे डडानष्टन (पा० सू० ४ । ३ । ७० ) इति तम्म्य व्यारुचधान (पा० मू० ४ । ३ । ६७)इत्यधिकारे पठितं तथाडपि मण्डूकप्लुत्या अभिकृत्य कृतं (पा० सू० ४ । २ ।८७ ) इत्यन्त्रात्रुवत्ये स्याश्रुयेयमिति भावः । प्रवृत्तमपि कृतं भवत्येव । ऋक्यानोः सवैचादतनुस्यूत्तत्वात्तू । वस्चुतः-श्रौपिकेडर्थेंडश्यादात्मादितचाहि वोधनम् । शृंनित इति । अभीपेकश्रुनित इत्यर्थः । न पौरोडाशमन्नेति पाटः । किं तु पौरोडाशोनि च पाटः । वैश्रि०प्रचयानुप्योति । पदायान्तर-रूपेण संचेन्चयो डनुमेय डृत्यााशयः। तन्नवनीकत्तचैश्रिष्टचकलंने माना्भावेन मन्त्रनिधनमेवाडस्य

१२४ प्रदीपप्रदीपोत्समेतः - [ ९ प० उ०हासः ]

प्रदीप०-स्तत्र कलप्यते । सोडपि न शेषशोषिभावः । किं तु संवन्यमात्रं तदद्वारेण तु मंत्रभेदैरुण्यापि तदनुमानम् । तथा च समासुयाडपि क्रमादिकमुख्यीय विनियोगो न तु श्रुत्यैव । एवं समासुयाडपि कमोदनुमेयस्तेन प्रकरणं तेन वाक्यं तेन लिङ्गं तेन श्रुतिस्तया विनियोग इति समास्रुयां पञ्चः कालो विनियोग्यम् । स्थानां तु क्रमः प्रत्यक्ष एवेति न कल्पनीयः । तथा च तेन प्रयतमत एव प्रकरणमनुमेयं तेन च वाक्यं तेन लिङ्गं तेन श्रुतिस्तया विनियोग इति पञ्चमः कालः । तस्मादर्थविप्रकर्षात्समास्रुया स्थानतो दृश्यतेति कुतस्तत्पुरोडाशपात्राश्रुण्येडस्य विनियोगः । कथम् तर्हि काण्डस्य पौरोडाशिकसंज्ञा । पुरोडाशसंभवित्वबहुंमान्त्र्यादितत्वादित्यवेहि । तदयं निगलितोऽर्थः—

एकाद्र्रिवृत्तचतुष्प्रस्वस्तनतरपकारितम् । श्रुत्यथै प्रति वैषम्यं लिङ्गादीनां प्रतीयेते ॥ ९ ॥ वाधिकैव श्रुतिनिर्णितंय समास्रुया वाध्यते सदा । मध्यमां तु वाध्यत्वं वाधकत्वमपेक्षया ॥ २ ॥

इत्यलंमातिविस्तरेण । इति ।

उ०-तत्राम्याह । सोडपोति । तद्धाचकत्वपक्षेऽपि संवन्यसामान्यमेव श्रुत्या लभ्यते न तु विनियोगस्लेशोषोषिभावरूप इत्यर्थः । संवन्योऽपि काड्क्षैनैव न मंत्रविशेषस्य साक्षात्कर्म-विशेषणे तल्याह—तद्धारेणोपोति । तदनुमानम् । संवन्यसामान्यमनुमानं न तु विशेषानुमिति भावः । क्रमादिकामिति । समास्रुया हि संवन्यनिबन्धनाड्सन्निहितेन तेन संबन्धयो-

मात्तसिद्धश्चैर्ये संनिधिरूपं कर्म कल्पयतीत्यर्थः । ननु समासुयाड संनिध्यादानुरूपक्रमकल्प-नमयुक्तम् । अन्यत्राडSडृश्यताना मन्यसांनिध्याद्वाधनकल्पनस्याशक्यत्वात् । तथा संनिधिनाDSक-काड्क्षाकल्पनपि न युक्तम् । सेनिध्यभावेऽपि पुरोडाशपात्रश्रुण्यनुष्ठानाय स्मृतिजनक-काड्क्षासत्त्वात् । तथाडSडकाड्क्षाश्रयेका न यतत्कालंयं च न युक्तं शून्यनप्रकाशकामन्त्रविनियो-जकाविशेषकाव्यत्नवपेक्षणेपि विनियोग्यपदार्थरूपमन्त्रैवकाव्यत्नापेक्ष्यते । द्वाभ्येन सामर्थ्यकल्पनमपि न युक्तम् । शून्यनप्रकाशनासामर्थ्ये स्फुटतरत्वादिति चेत् । ऋमशब्दे-ज्ञानुष्ठानसंनिध्येऽपि विसंस्थितत्वात् । अन्यत्राडSडृश्यतास्थाप्यनुष्ठानाविरोधात् । तेन च संनि-ध्नुष्ट्रैयामतन्मंत्रविरोषे शक्तावलुप्रकरणकल्पनम् । तस्मात् प्रागसिद्धेः । तेन च पुरोडाशपा-त्रश्रुत्यनुवचनविधे: प्रकाराद्यप्रकाशकत्वात्संवन्यमात्ररूपेकवाक्यत्वं कल्पनीयम् । तत-स्तन्मात्रारकत्वनिर्वाहाय शास्त्रानुसारमानुप्रकाराक्षय मन्त्रस्य परोडाशपात्रश्रुत्यनुष्ठानप्रकाशन-सामर्थ्यं कल्प्यमित्यदोःप्रत्यक्ष एवेति । वैदिक एवित्यर्थः । समास्रुया तु पाठककृततेति भावः ।

मकरणम् । सान्नाध्यपाझनिष्याकाड्क्षा । अधिकरणपक्ष्वार्थं स्वोक्र्या संक्लयति—एकैकेति । लिङ्गस्यैक्चा श्रुति्यै विनियोगं प्रत्यन्तरायो व्यवधानं तत्कारितं वैषम्यं प्रतीयेते । वाक्यस्य द्वाभ्यां लिङ्गश्रुतिभिस्तस्माद्विरतिम्यादिक्रमेणेऽर्थः । सौर्योय वाध्यवाधकभावं बुद्धोक्तं दर्शोयति—वाधिकैवैति । वाध्यत्वं पूर्वोक्तंगा

[ ९५०उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः

९२५

वादेडपि विधेरपि मिद्धं व्यङ्गचमत्कारम् । किं च कुरू रुचिरिवानि पदैरयंचंपकान्ये काव्यान्तराण्तिन्नि कथं दुष्प्रक्नमू । न वात्रासभ्योऽथः पद्याथोऽनरङ्गनिवतन इत्यनभिधेय एवेत्येवमाद्यापारत्न्याडयं स्यात् ।

यदि च वाच्यवाचकत्वनिरीक्षण द्वयङ्गच्यङ्गकभानां नाभ्युपेयने तदाड-साधुत्वादीनां नित्यद्रोपत्वं कृत्न्नवादीनामपिनित्यदोपत्वमपि न विभावकत्न-मतुपपत्तं स्यात् । न चासुपपत्त्रम् । सर्वस्यैव विभक्ततया पतिभामात् ।

प्रदी०-प्रकृतमनुसरामः । पूर्वोक्त इपुढुतादान्नो वैषम्यादनुपपत्तः । न तु है ।

तत्र वेगव्यापारस्य स्वरूपसत एव तत्र जनकतया द्विविधोऽयं³³³³³ संमवति । अभिधायास्तु ज्ञाताया एवानुकूलत्वाद्वाच्यचमत्कारनिर्भरतया चाङ्गानादिन्यन्विताभिधानवाडेडपि 'निःशेष' इत्यादौ विभेव्येऽकृत्यमेवेति स्थितम् । किं च यदि वसुगत्या पद्याथोऽस्तरण योडन्विते मोड-विभोयोपस्म्यात इत्यन्विताभिधानं तदाडवश्यं व्यङ्गचत्ना स्वीकार्याः । अन्या 'रुचिः कुरू' इत्यादिशब्दस्य दुष्टत्वं न स्मात् । दुःखेहतोः समभ्यायोःपमितेस्ततश्च भावप्रसाधनात् । तदर्थम्योंन्वान्निवातत्वात् । किं च वाच्यचमत्कारभावातिरेकी व्यङ्गचमत्कारकभाव इत्यवश्यं काव्यज्ञतत्चाडपि स्वीकरत्व्यम् । अन्या कष्टत्वादयो नित्यदोषाः अमाप्रतीतादयो नित्यगुणाः किं न

उ०-वा०धकत्वमुत्तरापेक्षया । अयं चाप्रतीताद्व एव पूर्वप्रमा णेन हृते विनियोग उत्तर-प्रमाणस्यप्रसक्तेः । प्राप्ताथस्तु वैकृतविधिवाक्यशोभणातिदेशेन कृष्णलादिप्रासस्यैवावधन-नावेद्धीरल्थोपादिना यो वाघः स इति मीमांसकमतयोङदाः । वशुन्तः मवोङद्यप्रासात्त्रै एवेति प्रपञ्चितमन्यत्रास्माभिरित्यलं विवतेन ।

आन्विताभिधानवादेडपि । तद्वाथेकदेशिमते डपि । नतु नि.शेषति विधौ शक्तिरेव ।

तस्याप्रतीतवेन विधेयतया तात्पर्यविषयत्वात् । प्राथमिकार्थवोधाडलकाव्यस्य विरामस्तु न ।

विवक्षितार्थवोधाडवश्यं तु वाक्यार्थवोधे महावाक्यार्थवोधो न स्यात् । एवं श्रुतेरनन्तरं यावानर्थः प्रतीयते न स केवल्याडमिषया प्रतिपाद्यते किं स्वाकाड्क्षादिमापेक्ष्यैति श्रुत्यादेः पूर्वपूर्वैःसहकारणौत्तरत्तरस्य वोधकत्वमिति सूरविरोचते डपि न । वक्त्रद्वैवैः.हि०श्य-

सहकारणौचिदद्भिमायाः अज्ञाताया अप्युपयोगा डसकृत्स्वित्यत् है-किं चेति । दुषित्यं न स्यादिति । तदर्थम्यान्न्यानन्विततत्पेनाश्रयतया वक्त्तनानधिकारे तद्नुपस्थित्या तस्य परि-त्याज्यत्वं काव्ये न स्यादिति भावः । चिदङ्कुरोऽनन्तर्वर्त्यङ्कुरः । नन्वानुभविकी शक्तिरे-वान्विते स्मारिका त्वन्निविते डपिति चिद्वाकादिपदार्थस्यासभ्यार्थस्मारकत्वाद्वद्यगुत्वं स्यात्त

आह-किं चेति । काव्यज्ञतत्चाडपि मतीकर्त्तव्यामिति पाठ । आपः प्राक्षेपः । कष्टत्वप-

१ क. °हे शि° । २ क. °कल्य° । मा. °कभावच्य° । ३ क. °धैत्संभवात् । अ° ४ क. °ति द्र° । ५ क. °स्थान्यान्नि° ।

३९

३२६

पदीपोद्योतसमेंत:- [ ९५०उल्लास: ]

वाच्यत्वाचक्रभावत्वानिरेकेपण व्यङ्गच्यव्यञ्जकताश्रयणे तु व्यङ्गच्यस्य वहुविश्व। त्वाच्चिन्द्रे कस्यचिदेवौचित्येनोपपद्यत एव विभागव्यवस्था ।

द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमपर्थनया कपालिन: ।

इत्यादौ पिनाक्यादिपदवैलक्षण्येन किमिति कपाल्यादिपदानां का- व्यानुगुणत्वम्। आपि च वाच्योऽर्थ: सर्वप्रातिपत्तृनभ्येकरूप एवे- त्यादौ वाच्योऽर्थ: कौचित्- न्यस्थाभावति। प्रतीमामनस्तु तत्त्वप्रकर्णवकृतिप्रसादादिविशेषसहायत्वात्

प्रती० -स्यात्। वाच्यस्याविशेषेण कष्टादीनामपि सर्वत्र दुष्टत्वस्यादुष्टत्वस्य वा प्रसङ्गात्।

व्यङ्गनाभ्युपगमे तु व्यङ्गनीयस्य बहुविधत्वेन रौद्रादौ व्यङ्गचेष्टानुकूलत्वं शृङ्गारादौ तु दुष्ट- त्वमिति गुज्यते विभागव्यवस्था। एवं पर्योऽपि मध्ये कस्याचिदेव कुत्रचिदेकस्यैवानुगुणत्वं

मिल्यपि व्यवस्थां न स्यात्। वाच्यार्थस्याविशेषात्। हस्यते चासौ। यथा- 'द्वयं गतं०'।

द्वयमित्यादौ न पिनाक्यादिदमसुकुलं। किमिति तु जुगुप्साल्यञ्जकतया कपालिपदमेव। न तु द्वयमप्येतद्युक्तं। व्यङ्गचत्वेनाभिमतस्य वाच्यत्वस्वीकार एवानुकूलत्वप्रातिकूलत्वयोःवध्या- पपत्तेरोति चेत्। अभिधास्वीकारे सङ्केतग्रहं विना तदनुपस्थितिप्रसङ्गस्योक्तत्वात्। किं च

काव्ये शास्त्रे वा वाच्यस्यैव चयोः प्रतिपत्तिषुहेतुत्वात्पारमेदानिवन्धनो भेदोडवश्यं स्वीकार्यः। वैचित्र्यदर्शनात्। वाच्यो ह्यर्थः सर्वैरेक एव प्रतीत इति नियतः। व्यङ्गचस्तु वक्तृप्रकरणादि- वशादनियतः। तथा हि 'गतोऽस्तमर्क:' इति वाक्ये सैनपतीनप्रति शस्त्राणां हृदि-

उ० -दैनात्र शृङ्गारकृतुत्वम्। प्रसज्जादिति। असाङ्खुतज्ञानमवादिति शृङ्गारकृतुत्वादेरपि वाक्यार्थज्ञानाविभक्ततया वाक्यार्थज्ञानाभीनत्वाद्वात्तदभावे चमत्का-

राभावेन नियतदोषत्वमेव। तद्विशिष्टकत्वे तु दोषत्वमेव न स्यादिति भावः। अनुकू- लत्वमिति। तद्रौतद्योजगुणय्यञ्जकत्वेनोत्कर्षकल्वाच्छिद्रारे तद्विरोध्योजगुणय्यञ्जकत्वेन।

पकर्षकत्वादिति भावः ।

द्वयमिति। सम्प्रति द्वयं पूर्वमेकमेवर्थः। न पिनाक्योति। वीरच्योतकत्वादिति भावः। किं त्वति। न चै कपालसंबन्ध्यभोजकत्वाद्दोषः। तत्तसङ्क- चमत्कारबोधस्य विशेषक-

त्वादभावात्। व्यङ्गनोपगमे तु कपालसंबन्धचक्रुतसकलामङ्कलनिधानतवदुराचारस्वस्पर्शसं- भाणणादिहेत्वाद्वाच्यर्गमेन भगवतो वीभत्सालम्बनत्वेन निन्दातिशायबोधनातत्सङ्कर्षाधीनां

शोच्यतां तातिरेकद्धारण तत्र पारवस्यं भरवनिवृत्तं तत्पदं प्रभवतीति तस्य काव्यालङ्गुणतेति माणः। स चेद्: विदग्धोऽपि विदग्धेऽपि एक एवोति। शङ्कयतावच्छेदकस्य नियतत्वादिति

भावः। अनियत इति। व्यङ्गचत्वाच्छेदकनैय्यत्यादिति भावः। राज्ञ इत्यादिषुच्छत्रतां

१ म ग०एपेङ स्लि० । २ °नाकिप° । ३ क. स्थार्थस्थाऽपि० । ४ क. °पस्यादिप° । ५ क. °पस्यादिप°

°व्यस्याद्। किं च व

१५०उल्लामः

काव्यप्रकाशः

२०५

नानात्वं भजते । नथा च गतोऽनुमर्के इत्यतः सपर्यने प्रथयत्यस्कुर्नानात्रस्मर इति, अभिसरणमुपक्रम्यनानिमिति, प्राप्यमाप्यस्ने प्रेयानिनिति, कमकर णाक्रियतां- मह इति, सांध्यो विविधिरुपक्रम्यतांरिनिति, दूरं मा गा इति, मुगभयो गृंहं प्रते- ह्येनामिति, सन्नापोड्युनाः न भवन्तीनिति, विक्रियवस्तुनः संह्रियतामपिनिति, नाऽड्ग- नोद्यापि प्रेयानिन्न्यादिरनवस्थित्यड्योड्येमत्र तत्रे प्रविभाने

प्रदीपो-नामर्दनावसर इति, दूतीनमिमाविका:

ससल्या वासकमजां प्रति प्रासप्रायस्ने प्रे- रीयिति, कमकर णस्य महत् कमं कृत्वान्: प्रति कमंकरीरणादिवर्त्तनोमह इति, भूतयस्य धामिंकं प्रति मांध्या विचिन्त्यवक्र मयनामिति. आस्म्य कार्यशेन वार्हिगेच्छतः प्रति दूरं मा गा इति, गृहिगो गोपालकं प्रति मुग- भयो गृंहं प्रवेक्ष्यन्नामिति, दिवसेऽतिमन्थास्य वचनो-प्रति मता-पोड्युनाः न भवतीनि: आपणिकानां भृत्यान्प्रति विक्रेयवमुनि मंद्रियस्स्वप्नि-पिनिति. मयूरः.ननमस्माल्लवो प्रोफिनस- तृकायास्तत्कथकं प्रति नाऽड्गनोद्य प्रेयानिनिति, अकुर्मेयैव च वत्सवेहूंप्रति तत्स्तक र णवशादेवमादिरनवस्थित्यड्योऽर्थः: प्रकाशते । वाच्यसत्व मवान्प्रत्यविशिष्ट एव । नतु नैतद्वाच्यवैचर्म्यम् । नानार्थसैम्यवादिपदे एकैकव्यवतारस्तस्यनुरूपव्यपक्रियानियमात् । यदेव वाक्येन —मक्ष;रथष्ट नानार्थ- नेकार्थपदाभिधेयवाच्यतत्वमेवेति । तथाडपि यत्र लवणाऽधिकारिणः प्राति सकलस्वा- मिनः सैन्यवमानयोतिं पदप्रयोगेऽनत्रान्नियन्नं दुररीरणिति चेत्ल । नात्पयाज्ञानात् । न ह्यात्र सर्ववाच्येः: समं सर्वव्यङ्गच्यानां भेदः प्रतिपाद्यते । किं तु . गतोऽनुमर्के:

इत्यस्य वाच्यव्यङ्गचयोः । तथैव च तद्वाच्यस्य नियतनव्यम् । नयधुंसुंरुजनेनैच मत्वपां व्यङ्गचस्यापि प्रतिपते: । तदयं नित्यन्नं नितनुतनरुचिकृतहृदयंरूङ्कुरेः।-हृदय- विलक्षणस्वरुपकालादिमेदेडपि मेत्रको द्रष्टव्यः। हैवंमयमपत्वेडपि यद्भेदः: स्वात्मतत्- नीलानीलादेरपि न कचिद्वेदः स्यातू । वैधम्यैयाविशेषातू । यदुक्तंम— अयमेव हि भेदो भेदहेतुत्ववां यद्विरुद्धधर्माध्यामः कारणभेदैक्शेति ।

उप०—इत्थंप्रकथनेनाव्यं: मेना(पत्नी)तीत्यादिदेश । तत्प्रकरणवशादिति । अत्रत् सर्वान्प्रति सर्ववोधापदानं निरस्तम् । प्रकरणेत्युपलक्षणं वाच्यादुद्रूते दुरूहंरिति-नेन । अयमेवेति । ज्ञातवैधर्म्येमेवान्योन्याभाव इति मतेनेदम । कारणभेदे द्विरुद्धधर्माध्यामः भेदस्य हेतुरिति भावः ।

१ म० °तोङद्य श्रे° । २ क. °अन्न सा° । ३ क. °नापम° । ८ क. °मे कु° । ५ क. °वर्त्तच मिति धर्मि° । ६ क. °व व° । ७ क. °हस्तदा डनिषत्तवं तत्र दु° । ८ क. °च्यैः सवेंपां समं म्य° । ९ क. तदा च ! १० क. °यः । तत्° ।

३२८

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ५५० उज्जासः ]

वाच्यवाचकयोरचयोः, निःशेषेत्यादौ निषेधविध्यातमनना, मात्रस्यैमुत्सार्थे विचार्य कार्यमार्या; समर्यादमुदाहरन्तु । सेच्या नितम्बाः किमु भूररौणामुत परमस्मेरविलासिनीनाम् ॥१३४॥

इत्यादौ संशयाशान्तशृङ्गार्यार्न्यतरनिश्शयारुपेण, कथमवानिप दर्पों यत्रिशातासिचारा- दलनगालितमुग्धानां विधिशां स्वीकृता श्रीः । नतु तत्र निहितारेप्यसौ किं न नीतां त्रिदिवमपगतदृश्वैलभा कीर्तिरेमिः ॥ १३५ ॥

प्रदी०—सुप्रसिद्धश्व तत्र तत्र स्वरूपेर्मेदे भेदः । तत्र ‘निःशेष’—इत्यादौ, मात्रस्यैमुत्सार्थी० । कथमवानिप दर्पों० ।

उ०—मात्रस्यैमिति । मात्रस्यमेकतरपक्षपातेनेतरत्रासूयामुत्सार्ये तयक्वा मथि वा प्रशादिना केशदानान्मात्रस्यै परगुणद्वेषरतत्क्यक्त्वा विचार्यें न त्ववहेलनया समर्यादं प्रमाणम्योदासहितं यथा तथा सम्प्रमाणमिति यथात्कथं कृत्व्यमदाहरन्तु मयचिकं कथयन्निवति प्रश्न आर्योणामुतररुपमुतराराधेमेते वा सेच्या एते वैन्ति । किमु उततेति च संशयार्थकम् । पथ्वानितम्थः ‘छीकट्या:’, कटकोडखी ततः: संशयरुपेणोत्तरे शा्तैः पर्वतानितम्बा एष सेच्या । शृङ्गारिभिरवैलासिनीनितम्बा एव सेच्या इति निश्शयमुतरं ध्वन्यते ।

कथमिति । हेडवानिप । अवान्ति रक्षातीयवनिस्तस्या आपे रक्षकै या तीक्शणासिधारा- च्छेदनपतितमतस्कानां शात्रूणां श्रीः स्वीकृता तत्समादर्पों गर्वे; कथं युक्त इति शेषः । दर्पोऽयमिति छेदेऽ स्वीकृतेत्यं दर्पः कथमिति संशयः । कथंयुक्तो दर्पस्तत्राऽऽडह- नतु इति । इदं च यत इत्ययं । यतो निहितारेपी तत्र वह्लभा प्रियाडसौ प्रसिद्धा कीर्तिरोमिरपगतदृश्वैलभानाऽऽडरैवि वैरिमिः किं त्रिदिवं स्वर्गी न नीतां । अपि तु नीतैव । तथा च जीवत्येव रक्षणासमर्थे च त्वयि त्वत्प्रियाया होनाऽऽडैः शात्रुभिरपहरणान्मृततां श्रीहेरણે गर्वोंडनुचित इत्यापाततः प्रतीममानया निन्द्या सकलशास्त्रुबिनाशनेन त्रैलोक्यावि- श्रुतकीर्तिस्तस्वमिति ।

१ गा 'स्वाः खलु भूररौणां किसु स्म' । २ क 'ररौणां' किसु स्म । ३ क्. ग. 'धाये धा' । ४ क. निद्धीता' । ५ क. 'रुपादर्मेदः । ६ क ग. 'क यत्शीक्षण' ।

[ ९५०उल्लासः ] काव्यप्रकाशः ३२९

इत्यादौ निन्दास्तुतिपुपुपा वस्वपस्य, पूर्वपक्षाश्रावावेन प्रतीने: कान्तस्य, शब्दाश्रयत्वेन शब्दांतदेकदेशानधैर्वणसंगटनाश्रयत्वेन चाड्‌डश्रयस्य, शब्दौतु शासनज्ञानेन प्रकारणादेसमहावलिाभानैमे स्यमहिने नै तेन चाद्वगम इति नोभि तस्य, बोद्धुमात्राविदग्धघयपदेश्यस्य प्रतीतिमात्रचपरिकृत्योक्ष करणान्कार्यस्य, गतोडस्तमक इत्यादौ प्रदाशिननयेन संशयाया:,

प्रदौ।—इत्यादौ च स्वरूपंभेद: । प्रथमे हि वाच्यो निपेवरूप्यो व्यक्जकचमु विधि रूप: । द्वितीये वाच्यं: मंशायरूपो व्यक्जकचमु शांतरिणि वा वत्तगिं नदुचिनै ककोटिनिश्रय: । तृतीये वाच्यो निंदारूप: प्रतीममानस्तु म्नुनिरूप: । कालभेदस्तु सर्वत्र । पूर्वं हि वाच्यं प्रतीपते पश्चात्तु व्यक्जकच इति । वाच्यस्य शब्दमात्रमाश्रय: प्रतीयमानस्य तु पदशार्देकदेशाभिवृतकादादितदर्यवर्णसंगटनैतेस्याश्रयभेद: । वाच्यस्य व्याक रणकोशादिमात्रेणावगम: । ग्रन्थयमात्रस्य तु प्रतीमानैर्वैयेनाप्यधिकेनैति ज्ञापकभेद: । वाच्येन व्युत्पत्तिमात्रस्य प्रतीतिमात्रं, अन्येन तु विदग्धपदवाच्यस्य महद्र्यस्य चमत्कृ-

. तिरिति कार्यंभेद: । गतोडस्तमक इत्यादौ दार्शितनयेन वाच्य एक: प्रतीममानस्तु नानेति संश्याभेद: ।

उ०—म्नुतिल्र्यज्यते । संशयरूप इति । क्रिमादिपदाभिधेयत्वादिति भाव: । न च संशयो ज्ञानम् । तदेतेद्राक्षज्यनन्यम् । न तु तदस्य वाच्यमिति वाच्यम् । संशायते इति संशय इति । विषयस्यैव संशायपदेनोक्तेरदोषात् । एव च निश्र्रीयते इति व्युत्पत्तस्या निश्रयपदेनापि विषय एचति ज्ञेयम् । अत एव ज्ञानरूपसंशायस्य लक्षणभूते गोतमीय सूत्रे तद्वार्तिककृतता संशयते विषोयोडनेनेति संशयपदव्युत्पत्तिदर्शिता । स्थानुर्या पुरूषो वेति ज्ञानन हि धर्मी विकलिपतरूपसंशायत्ववानिक्रितये । तद्रूपं संशायत्वमेव च सर्वत्र वाशब्दार्थ इति दिक् । तदुचितैकोति । सेवाद्रय एकाधिकारिकत्वासंभवाद्दिच्छक-

विकल्पानुपपत्या शान्तशृंगारिमेदन व्यावस्थातिविकल्पे पर्यवसानं । स च न व्यापारान्त राविषयत्वादित्यजक्च इति भाव: । निंदातिरूप इति । उत्कर्ष: । स्तुतिरूप: । सकटद्रुवनि- नाशेत्यादिरूप: । पूर्वं हीति । वाच्यप्रतीतेरव्यचप्रनिनैक:रणत्वादिति भाव: । शब्देकदेश- भूतकाकादिति । ध्वानिविकारस्य काकुल्यादिति भाव: । आदिना पदेकदेशप्रकृतितप्रत्ययादि । तदर्थ: । त्रिविधोडपि । संघटना । रचना । कोशादिमात्रेर्णोति । तज्जन्यबोधकत्वज्ञा न्मा- त्रेणेत्यर्थ: । कार्यंभेद इति । वाच्यबोधन बोद्धृल्यपदेश: । त्यक्जकचबोधन विदग्धल्यपदेश इत्यपि कार्यंभेदो दृश्यस्य: ।

९ क. गा. 'वाशब्दैक' । २ क. गा. 'वदार्थशा' । ३ क. 'न चा' । ४ क. 'त्क्तस्य न क' । ५ क. 'तस्य मे' । ६ क. 'शः प्रतयमानस्तु' । ७ गा. 'वः तदुचितै' । ८ गा. 'त्या वचन' ।

१३६.

प्रदीपोद्योतसमेतः–

[ ९५० उल्लासः ]

कस्स व ण होइ रोसो ददडूण पिआइँ सद्दवणं अहरं ।

सभमरपडमग्गाइणि वारिअवामे सहसु पण्णूहि ॥ १३६ ॥

इत्यादौ सखी तत्कान्तादिगतात्वेन विषयस्य च भेदेऽपि यथोक्तं तत्क-

चिदपि नीलपितादौ भेदो न स्यात् । उत्तं हि-अयंवै हि भेदो भेदहेतुत्वाद्विरुद्धधर्माध्यासः कारणभेदश्रेति । वाच्यनामर्थौपेक्षा व्यज्जकानां तु न

तत्पेक्षत्वामिति न वाचकत्वमेव व्यज्जकत्वम् ।

किं च वाणीरकुडकडूविभित्यादौ प्रतीयमानमर्थमाभिव्यज्य वाच्यं स्वरूप

प्रदीपो–कस्स व ण० ।

इत्यादौ वाच्यार्थस्य संबोध्या सखी विषयः । तत्र हि वाच्योऽर्थः श्रोतुर्यथावतिष्ठते ।

प्रतीयमानस्य तु भ्रमरेणास्या अधरः खण्डितो न तूपपतिनेतित तत्कान्तः । इ ममैवं वैदगध्यामिति

त्यस्य प्रतीवेशिनी । इदं मया समाहितं पुनरेवं त्वया न विधेयोऽमित्यसोपपत्ति । एवं

सपत्न्यादिविषयोपप्तिति विषयस्य भेदः । एवं स्वरूपादिमेदादवर्थयमज्ञीकरत्वयो वाच्यव्य

ज्ञयोरभेदः । किं च वाचकत्वज्ञकतोरपि वैशम्याद्वैद्रवै वक्तव्य । यतो वाचकस्य संकेति-

तार्थौपेक्षा । संकेतित एवं ध्वार्थेऽभिधा प्रवर्तते । न त्वेवं व्यज्जकः । अन्यत्रापि व्यज्जकान्या

प्रतीयजननात् । यथोक्तम्–तात्पर्यविषये शक्तिः प्रमाणमिति तदितोऽर्थानपक्चम् ।

यतो व्यज्जकस्य वाच्यताभ्युपगमेऽपि नानार्थन्यान्येन तात्पर्यादेव नियमो वाच्यः । अन्यथा

सर्वत्र सर्वव्यञ्जकप्रतीतिमसज्ज्ञात । तथा च यत्र वाणीरकुडक–इत्यादौ व्यज्जकप्रतीतावपि

उ०–कस्स वेति ।

कस्य वा न भवति । रोषो दट्ठा प्रियाया: सत्रणमघरम् ।

सभमरपडमग्गाइणि वारितवामे सहसवेदानणिं ।

स्वकान्तताया उपपत्तिदृष्टसमधरं वीक्ष्य रुष्टे प्रोषितागते पत्स्यौ सख्या निरपराधत्वबोधनाय

तत्प्रतारणोक्तिरियम् । अथरदर्शनपर्यवसायि सभ्रमरपडमग्गाणं तत्केनेनाध्यवसितपिडग्गानिधु-

वनं च मा कथा इति वारितेऽपि वामे विरुद्धाचरणात्प्रतीकूले।सहसवेत्यस्य रुण्हपतिथि-वत्रणामिति

शेषः । श्रुतु । सवोधनायकोयाः एवं च वाच्यार्थस्तात्पर्याद्विशेषय एवं च भावः । तत्कान्ते

इति । बहुत्रीहिः । एवं सपत्न्यादिरिति । प्रियाया एवं दर्शने रोषो नाप्रियाया

इति त्वदडकडनदो न विधेय इत्यस्य सपत्नी । मयैवं समाहितं तमेतो मध्ध्येव विदग्धयां समाख्

सिहीत्यस्य नायिकेत्यादि बोधयम् । संकेतिते । गृहीतसकेत । अन्यत्रापि । अगृ-

१ गा० नीलानीलादौ । २ कf० दो हि न । ३ कf० व भेदो । ४ कf० वाच्यार्थ° । ५ कf० दिविष° । ६ कf० दृश्यः । ७°दो हेतुत्वा° । ८ कf० गा० तु तदनपेक्षत्वमपेति ।

९ कf० हितामध्ये ।

• ७४० उज्ज्ञामः काव्यप्रकाशः ७३१

एवं यत्र विश्राम्यति तत्र गुणीभूतव्यङ्ग्येडनुपयेऽभूतोदस्यथे: स्वशब्दद्योतनाभिधेय: प्रयत्नितपथमवचननगनूष्म वयापारस्य विषयतांमवलम्बस्वानुपिनि नतु रामोदस्मि सर्वे सङ इति, रमेण प्रियजीविनेन तु कृतं प्रेम्ण:

प्रदौ०-वाच्य एव चारुत्ववैदग्ध्यमात्रे तान्पर्याविषयो व्यङ्ग्योऽर्थ: कथमत्रीयत । यत्पर: शब्द: इत्युक्तमते तु मुनिगमे । एवं न तावन्मते व्यङ्ग्यशब्दनः व्यतिरेक इत्यपि निरस्तम् । तम्मात्तानुपर्यमभिया वा न प्रतिपाद्यन्नैर्देश्य व्यापार:| नन्वस्तु लक्षणं । न हि वाच्यवाचकश्रोडपि व्यङ्ग्यभियेन त्रिशेषपदेरश्रोहेतुत्वा । यतः 'रमोडस्मि मर्वे महे' इत्यत्र रामपदेन मर्वदुःखभाजनत्वम् ।

प्रत्याश्रयानुरचे: कृतं ममुचिन्तं क्रूरेण ने रक्षमा मोदं तत्च तथा त्वया कुलजनोई भते यथोच्यते: शिर: । अर्थ सम्प्रति विश्रान्ता घनुविद्यै न्वदृद्यापद: साधिणा रमेण प्रियजीविनेन तु कृतं प्रेम्ण: प्रिये नोचितम् ॥

उ०-हीनसेक्तेडपि । चारुत्ववैश्राम इति । व्यङ्ग्यचमनपेक्ष्यैव विप्रलम्भपोषकत्वादिति भाव: । तान्पर्याविषय इति । व्यङ्ग्यस्यैव प्राधान्येन तत्पर्याविषयत्वादिति भाव: । सुनगमिति । नन्वयादिविरुद्धन्नैव शाब्दानभियेत्यवाच्यत्वापत्तिरिति सुनगमिति । कचित्सहायर्वं तु तात्पर्र्येस्य न वार्तेते । ननु वक्त्राद्यौचित्यमहाकारणाभिधैव तत्तद्र्योपस्थापिकाडस्तु इति चेत् । अभिधायास्तत्सहकारकल्पनमर्थ क्लिष्ट-त्वात् । किं चैवं एकशक्यार्थवाच्यसहकारणाभिधात एव लक्षणत्वाभिमतार्थस्यैष्युपलम्भाति ।

लक्षणया अप्युच्येद्यापत्तिरिति निल्वादिव्यपदेशहेतुत्वम् । शब्दाभिधव्यतिरेकाननुविधायितवं प्रकरणादिमापेक्षत्वमिति धर्मोसते च लक्षणयेष्टपीति व्यङ्गच या लक्षणा एवेति शाब्दते—नन्वाति ।

प्रत्याश्रयानोति । सीतां प्रति रामस्योक्ति: । हे प्रिये इति भावनोपनीतासंवोधनम् । पत्न्याफलये निराकरण रुचिर्येस्यास्तत्पर्यासत्व करण रक्षमा राघवेन समुचितं स्वकीयेस्य योग्यं कर्मे कृतं तच्च त्वया तथा सोढं यथा कुलजो जन उच्चै:श्रवतं शिरो भते । श्रवणीय-यत्वात् । अन्यथा लक्षणेन नग्न्रीभावपत्ते: । रमेण तु मया प्रेम्णे उचितं यों न कृतम् । किंभूतेन । प्रियं जीवितं यस्मै तथाभूतेन । पुन: कीदृशेनास्यां दर्शयामपि त्वादृशाप्रियासंरक्षकत्वाद्यर्थमिदं घनुरिभना धारयता । प्रतिप्कारासमर्थत्वात् । तथा

१ क. मा. 'नाम् । न० । २ क. 'स्त्रन्नादात्पर्यीच' । ३ क. °मानार्थे । ४ क. °देवाहे' ५ क. °गा. धायों त° । ६ क. गा. 'नस्वाकुल° ।

८३८

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ९५ उज्जास: ]

प्रिये नोचितमिति, रामोडसौ भुवनेषु विक्रमगुणे: प्राप्तः प्रसिद्धिं परामित्यादौ लक्षणीयैःपद्यैः नानात्वं भजते । विशेषष्यपदेशहेतुत्वं भवति । तदवगम्य शाब्दार्थोऽयत्तः प्रकरणादिसंघेपक्षैःति कोऽयं नूतनः प्रतीयमानो नाम। उच्चयेते । लक्षणीयस्यार्थस्य नानार्वेद्यनेकार्थशाब्दाभिधेयवाच्यनियतत्वमेव । न खलु मुख्येनार्थेनानियतसंवन्धो लक्षणीयं शक्यते । प्रतीयमानस्तु प्रकरणादिविशेषशब्दनियतसंवन्धोऽनियतसंवन्धश्व द्वयत्यते । न च

अत्ता पूस्थ णिमज्जइ पूस्थ अहं दिसअंपलोएहि । मा पहिअ रतिअण्णह सेज्जाए मह णिमज्जाहिसि ॥ १३७ ॥

प्रदीप०-इत्यत्र कातरत्वं ' रामोडसौ भुवनेषु विक्रमगुणे:-इत्यत्र खरदूषणादिहनृतत्वं च दृश्यते । अतो रामपदस्य लक्ष्य एवानेको भवति । अर्थान्तरसंंक्रमितवाच्यादिविशेषष्यपदेशहेतुत्वं भवति । एवमन्यत्रापि स्यात् । तदुक्कुम्म-भाक्तमैर्गस्तदन्यः:, इति । लक्षणीयस्य नानात्वेडपि हि नानार्थसैन्यवादिपदाभिधेयस्यैव नियतत्वमेव । न स्वल्वनियतसंवन्धो मुख्येनार्थेन लक्षणीयं शक्यते । प्रतीयमानस्तु प्रकरणादिविशेषनियतसंवन्धोऽनियतसंवन्धश्च दर्शीयष्यते । किं च ' अत्ता एत्य णिमज्जहि' इत्यादौ विवक्षितान्यपरवाच्ये कार्यं लक्षणा ।मुल्यार्थे

कातरत्वम् । इदं निःसनेहतवस्याप्युपलक्षणम् । अर्थान्तरोति । अभिधा तु नेहशाल्यपदेशहेतुरित्यस्यामिधातो व्यंजनया वैधर्म्यमुपदर्शितम् । हेतुः । तद्विघघयः । इति व्यङ्गचस्यरूपमन्ये भाक्तं लक्षणिकमाहुरित्यत्रे: । भाक्तमार्गस्तदन्यः । तदन्यः शाक्यान्तयो भाक्तमार्गों व्याक्षणिकमार्ग इत्यर्थः । लक्षणीरूोति । स च लक्षणया शाब्देन प्रतिपाद्यमानत्वाच्छछदायत्वो मुल्यार्थेनापहतसंरचनच्यत्नापेक्ष्येवेन शाक्यार्थोऽतत्क्ष तात्पर्यनुपपत्तौलक्षणाविजातवासात्त्रयेपज्ञानापेक्ष्येति तदंह्रैःवक्ष्यते । किंमतिरीक्तकल्यक्कचस्वी-करणीति आहः ।-लक्षणार्थेनोति । संश्रयाोपस्थ्याद्वैरी तदुपयोग इति भावः । न

खल्विा । किं तु सामीप्यादिलक्षणो नियतसंवन्धिन्येव लक्षणासत्वादिति भावः । मन्वनियतसंवन्धस्य व्यङ्क्यचत्वेडतिप्रसङ्गः स्वादत आहे-प्रकरणादिवशेनोति । नन्वे लक्षण्योडपि नियतानियतसंवन्धोऽस्तु प्रकरणादिति एवानतिप्रसङ्गादत आह--चि चेति ।

१ क. 'ओडस्सो' । २ क. 'णीयारिस्से' । ३ क. 'माहुस्तमण्णे इति । ४ क. 'मू । तत् ।

[ ९५०उज्जासः ] काव्यप्रकाशःः९। २३३

इत्यादौ विवक्षितान्यपरवाच्ये श्वनौ न मुख्यार्थेवार्थः । ननुथमत्र लक्षणा । लक्षणायामपि व्यज्जनव्यतिरेक्यमर्थेध्यिनवयमिने प्रतिपादिनम् । यथा च समयसचयपेक्षाडभिधा तथा मुख्यार्थेवार्थप्रतीतेः समयावचरे समयकृतिर लक्षणा । अत एवंाभिधापुच्छभूता सेत्स्याहुः ।

ननु तत्रापि 'निगर्‌जनेन त्वरः सन्निधिः' 'छत्रिणो यानि' इत्यादाविवांत चेत् । न । लक्षणाया प्रयोजननियमात् । नम्य च 'स्वःपःःननिगरगाम्य- त्वात् । तदर्थं व्यज्जनाव्यविकारे किं प्रथमतोऽपि लक्षणया । अथ 'निन्दति नक्षत्रनिन्दया मित्र- न्यात्नायपस्तु प्रयोजनानपेक्षति चेत् । यथा हि 'मेघैरग्रहःपःडन' तथा मुख्यार्थेऽव- तयोगैरडिप्रयोगान्न्यतरस्म्य मुख्यार्थसंकेतग्रहस्य च आपेक्षा लक्षणा । तत्कयं रद्दे: प्रयोजनस्यै वा भावो भवेत् । यतः संकेतरहमःपःडन एवाभिधापुच्छभूतान मेत्त्याहुः ।

उ०-मुख्यार्थसंकेतग्रहस्य चेति । मुख्यार्थेऽवधृतिनिर्धानाद्र्गैव चास्म्योपयोग इति बोधयम् । पुष्टछभूतोंति । तत्पुष्टलग्रेत्यर्थःः । ध्वक्यंवचनवस्य लक्षणात्वेन तनिष्ठ्येति भावः । एवं च मुख्यार्थेऽवाधिमपेक्षतन्नूपाद्धेधर्म्याद्याडभिधातो लक्षणाया मेदस्तथा मुख्यार्थेऽवाधानपेक्षत्वाद्दैरैरम्म्यलक्षणातो व्यज्जनाव्या भेद इति बोधयम् । ननु यर्थीः प्रवृत्त्यर्थादनुरोधाद्विपर्ययोपपत्तेरव तद्धीजमस्तु । लक्षणाभितत्वे च लक्ष्य- णाजननस्याद्वोधे लक्षणया जननंयै सहकारित्वम् । एवं च लाघवार्तात्पर्य्यनुपपत्ति- रेव तद्बीजमस्तु ।

तात्पर्यानुपपत्तिश्वानुपपद्यमानात्पर्य्यम् । तज्ज्ञानं च 'इदं तदिदनेनेदं वाक्यं तात्पर्य्यग्राहकत्वे नानुगमात् । वस्तुतस्तात्प- येऽग्राहकत्वे नानुगमात् । वशुतस्तात्प- रणादीनां व्यज्जकचोधे सहकारित्वमुपपद्यते । तात्पर्य्यग्राहकत्वे नानुगमात् । एवं च लक्ष्य एवं व्यज्जकचोधे सहकारी । तानि तु तात्पर्य्यनिर्णायकानि येष । एवं च लक्ष्य एवं व्यज्जकचोधे सहकारी । तानि तु तात्पर्य्यनिर्णायकान्येव । गच्छ गच्छ्यसीतादौ तात्पर्य्यनुपपत्तिसस्वान् । वाणीरकुडे त्या- दावचारोरपि व्यज्जकत्वं कवितात्पर्य्यविषयत्वे कस्त्यमावात् । न चै लक्षणत्वे व्यक्जकचस्य न रूद्धिन प्रयोजनमिति वाच्यम् । लक्ष्यप्रतीतेरेव प्रयोजनत्वात् । लक्षणा हि प्रयोजनने नियतता । न तु लक्ष्यप्रतीत्यतिरिक्तप्रयोजन । गौरवादप्रयोजकत्वाच । पदतदेके शा- दिनार्यविशेषतत्पर्य्यग्राहकत्वं न तु प्रतिपादकत्वमिति नाडडश्रयमेदादपि भेद इति चेदग्राहुः । इदं पदमेतदर्थस्य न वाचकं न लक्षणिकं किं तु व्येक्ष्यकमिति प्रामाणि- कलव्यहारादेव व्यज्जनाव्यमिद्धि । अन्येऽकैयका डमिधयैव सिद्धे लक्षणाडस्युच्यते ।

९ कफ० श्रयणीयामि० । २ क० रावग० । ३ क० स्य चाभा० । ८ क० मु० । इदं पदमेतदर्थ- स्य न वाचकं न लक्षणिकं किं तु व्यक्जकमिति प्रामाणिकलव्यहारादेव व्यज्जनासिद्धिः । लक्षणासुपपत्तौ चेतः ४ म० च व्यज्जकस्य च छद्यत्वे न हि० ! ३०

न च वाचःकरणैकहेतुके ध्वननेऽपि । तदङ्गगोपन तस्य दर्शनात् । न च तदङ्गनानमेव । अभिधावलम्बनननापि तस्य भावान्न । चेभियानुसायि । अन्वाच-

क्त्रणानुसरणापि न स्याद् हेतुः । न च शब्दानुसायि । अशब्दतात्पकनेत्रत्रिभागावलोकनादिगनचेष्टनापि नस्य प्रसिद्धेरिन्यभिध्यातानपर्यालक्षणात्मकरूप्यापात्र-

यानिव निं ध्वननादिप्रियो यो व्यापारोडनपह्नवनीय एव । एवं चाङ्ग प्रतिपेध्यतदौ नित्यतसंवन्धः । कुतः न वा प्र दोष रसस्य इत्यादाव्-

नियनमेव न सः । उ०-- किं च न लक्षण-शब्दन्योऽर्थोऽभेदः । लक्षणामुपर्जीव्य तद्वापारात् । नापि लक्षणानुगत-

म्रव अङ्गमिन्न भवति वाच्यम् । अभिधोद्दोषजिवेनापि भावात् । न च लक्षणाभिम्रव अङ्गमिन्न भवति वाच्यम् । अभिधोद्दोषजिवेनापि भावात् । न च लक्षणाभि-

ध्ये भयानुसंयुगे । कचिदङ्गनुसंयुगे हि हृदयते रसादिव्यक्तिः । न च वर्णनात्रे डमिधा लक्षणा वा । नापि शाब्दानुसंयुगे । विकसद्र्वकीनिताविभागावलोकनादावपि प्रसिद्धः ।

एवं स्थिते न तत्त्वं मिद्धमिति चेत् । तदन्तःप्रतिनामेकम् प्रयोजनान्तराद्यानियतातानां चमत्कारगर्भनियतकानां वो व्यापारनान्तरं डस्तु । लक्षणा च हृदयतारिका लक्षणप्रतीतिरित्यतिरिक-

प्रयोजनानित्यत्वात् । अनन्यथा लक्षणप्रतीतिरलमप्रयोजनस्य सर्वत्र सद्भावेन दुष्टलक्षणोच्छिद्येत । व्यञ्जकत्वज्ञानादिवावडपि व्यङ्गचार्थवोधे नातिप्रसक्तं सा । सा च स्वरूपस-

नेह हेतुः । वक्तृव्याचित्यज्ञानमहकाराच नातिप्रसङ्गः । अभिधालक्षणे तु ज्ञाते एकतो वस्तुतस्व शक्तिः । मुख्यार्थवाधादिपेक्षादप्रसिद्धार्थविषयकबो-

द्विनिष्ठे बोधकत्वविरोधी व्यञ्जनैवेत्यसक्तकवैयाकरणसिद्धान्तनिष्ठायां विस्तारः । लक्षण-

पामुपपत्तियेऽपि । लक्षणार्थे प्रयामस्य विरतायां लक्षणानां व्यञ्जनापकर्षे तनयोऽपि-

त्यर्थः । न च 'प्रतीपं निन्द्यं कचिच्च रसादिति' काचिद्वार्त्तीति सुतरां भेद इत्याह—नापिति । नापि लक्षण-

झानुगते ध्वननेऽमित्ये व पाठः । एतदुतरमिति ध्वनेतलक्षणामिति वाच्यामिति ग्रन्थ-

प्रसिद्धः । रसादिव्यक्तीनोति । गुणवृद्धजननद्धारेति भावः । विकासद्र्वकीति । अनया कृतेऽत्र मिल्लपो व्यप्तिजित इति सर्वसाधारणप्रसिद्धेरिति भावः । संबन्धानियमं सिंह-

मालोकननयानेऽडसह —— तत्नेत्र । ९ क० 'गमनेच । २ क० 'वि व्यङ्गगावस्थेऽ । ३ क० तन्त्रा० । ४ क० 'णाथं गं० । ५ क० 'पलोकनादिगतेनापि । ६ क० 'यौयव्वा० । ७ क० 'डगयो मि० ।

[ ९५०उज्ज्वलः ]

काव्यप्रकाशः

३३४

विपरीतारुढ लच्छी वच्रं दड्ट्टणं पाहिकमलड्ट्टसम् । हरिणो दाहिणणअपं रसाउल( सत्ति ढकेउ ॥ ३३८ ॥

इत्यादौ संवद्धसंवन्थे । अत्र हि हरिपदेन दक्षिणनयनस्य सूर्योंपमकतां व्यज्यते । तत्रिमीलनेन सूर्योंस्तमयः । तेन पद्मस्य संकोचः । नवा ग्रह्णः स्यगनमू । तत्र सति गोप्याङ्गसादृशोनेनानियेन्त्रणं निधुवनविलासितमिति ।

प्रदी०-त्योरेकोविषयतातमकं । प्रथमें तम्य भावः । परस्परान्वयरहितयुगलवाक्यं द्वितीये तु तदभावः । सक्रीतत्कान्तादिविषयमेदादिति केचित् । तत्र मग्यगामित्वे । लक्यस्य नियतसंवन्थत्वमेव, व्यज्जयचस्य तु तथात्वमन्यथालवं पूर्वप्रकृतिप्रतिनस्म्य हृदिमुदाहरणमिति लक्यसाधारणं नियतसंवन्थत्वं वाच्यम् । न चोक्तं तथा भवति ।

अन्ये तु प्रथमें सर्वेषामेव सत्यताप्रतीति: । द्वितीये तु कान्नस्यैव मत्यतयाड्नेपां त्वसत्यतयोतिं नियतानियतसंवन्थ्यन्वमिल्याहुः । तदपि न मनोरमम् । यन एवं वाच्यप्रतीतरेव सत्यत्वासत्यत्वप्रतीतिविषयत्वरूपं वैलक्षण्यमात्रमुख्यते । न तु व्यज्जयप्रतीति: तस्माल्लियतसंवन्थवं तेन वाक्येन सह ज्ञाप्यत्वेनपमवन्धानियम इति युक्तमुत्प्रेक्ष्यताम् ।

संवद्धसंवन्थो यथा-विपरीतारुढा ।

अत्र हरिपदेन दक्षिणनयनस्य सूर्योंपमकत्वम् । तत्रिमीलनेन सूर्योंस्तमयः । तेन पद्मसंकोचः । ततो ब्रह्मणः स्यगनमू । तस्मिन्नसति गोपनीयस्म्याङ्गस्म्यादृशोनेनानियेन्त्रणं निधुवनविलासितमिति संवन्थसंवन्थानि व्योत्यन्ते ।

उ०-एक(ऽपि(ध)यतेति । एकोदेश्यकत्वामित्यर्थः । न चोक्कमिति । लक्यप्रतीति- स्थले वाच्यस्याप्रतीतोरिति भावः । यत एवमिति । पूर्वोक्तप्रकारोणेत्यर्थः । नियम इतीति । तच्चान्तां एत्येत्यादौ व्यज्जयचार्थस्यैकत्ववादकत्वम् । कथम् वेत्यादि तु न तथां । व्यज्जयस्याने कत्वाद्दौडूमेदादिति भावः ।

विपरीती ।

विपरीतरते लक्मीवीह्णा इष्टा पाहिकमलस्स्थम् । हरेःदकिणणयं रसाकुला झटिति न स्थगयति ॥

रसेन सुरतावेशोना(ड)कुला सुरतारिवर्तितुमकस्मा हरे: परमेश्वरस्य दक्षिणं नयनं न स्थगयति आच्छादयाति । शेषं स्पष्टम् । सूर्योंपमकत्वमिति । हरेःदकिणणवामनयनयोः सुपिचन्द्र- त्मकत्वेन प्रसिद्धत्वादिति भावः । तत्रिमीलनेन् । तदाच्छादनेन् । अस्तमयः ।

स्यगनमू । पिधानम् । अनियन्त्रणम् । अप्रतिबन्धम् ।

१ क. °स्तता । २ क. °ने हू° । ३ क. °वनमू । तेन व न° । ४ क. °ति । पूर्वं ल° । ५ क. संवन्यसंवन्थे दो° । ६ क. °व्यतित । ७ क. °था । दौडूमेदादिति । ८ क. मा. °मतत्व° ।

२३६ प्रदीपोद्योतसमेतः- [ ९५०उल्लासः] असंवद्धवुद्धिनिग्रहो वाक्यार्थ एव वाच्यो वाक्यमेव च वाचकमिति येड्याहुरतैरेप्यवियापदपतितैः । पदपदार्थकल्पना क्रियतेपैवति तत्पक्षेऽप्यवषयमुक्तोदाहरणदौ विध्यादिनिर्यत्न्यच एव । ननु वाच्यादसंवद्धं तावत् प्रतीयते यतः कुतव्विधस्य कस्यचिदर्थस्य प्रतीतेः प्रसज्यते । एवं च संवन्धादृगर्थस्य व्यझकभावोडमातिव्यङ्गयेडर्थस्य न भवतीति ।

प्रदीपो—वैदान्तिनमतम्— क्रियाकारित्वादिपुरस्कारेण शाब्दानीं प्रवृत्तिमर्थाभिमावप्राप्तिं०—वैदान्तिनमतम्— क्रियाकारित्वादिपुरस्कारेण शाब्दानीं प्रवृत्तिमर्थाभिमावप्राप्तिं० मदुरस्सृत्या न संमवति । धर्मेधर्मिभावाद्वावश्ष प्रपञ्च्यमोचरो वा स्पादृद्गोचरो वा । नाडSद्यः । प्रपञ्च्यस्य वाच्यत्वात् । नान्त्यः । ब्रह्माणो धर्मशून्यत्वात् । अतः पदपदार्थविवागमनन्तरे— णैव ‘सत्यं विज्ञानम्’ इत्यादौ क्रियमान्डमेवावंडनडहवाचकामित्यतिष्ठते । अतस्तन्मत्तानुसारेग प्रतीमाने डपि वाक्यस्य शक्तिरेवेत्यपि न वाच्यम् । यतो व्यव हारमार्गे तैरपि पदपदार्थकल्पनाडSवश्यामपि नाङ्गीक्रियते कुतस्तर्हि न्यायप्रमाणव्युत्पन्नैरविभागः । वाक्यार्थ एव वाक्यस्य शक्तिरेवेति चेत् । न । वाक्यार्थस्याप्यविवक्षितत्वेनाडडनन्त्याच्च तत्र संकेत- तग्रहस्याशक्यत्वात् । अविधिमार्गेनिराकारे च कथमकरण्डयोरपि वाच्यवाचकभावः । पारमार्थिकेऽधिकारमात्र । तस्मात्तन्मते डपि विध्यादिर्यच एव । महिममहास्नु न तावद्मसंवद्ध एव वाक्यात्प्रतीयते । सर्वस्मै सर्वमात्र सर्वोपलधिधप्रसझात् । संवद्धाच वाक्याच्चलकलभावो भवन्नान्वितान्वितावृत्तौ प्रतीपदरूपादेव भवतीत्युपपयम् । प्रतिबद्धो डर्थः स्वाथिकरणत्वेनाङ्गीभवती । सर्वत्र तत्त्वप्रतीतिप्रसझात् ।

उ०—वाध्यस्वादिति । तथा च सत्यं विज्ञानमित्यादितस्तथा बोधानापत्तिरिति भावः । असंवडधंपैवति । क्रियाकारित्वादिनापन्नमेव प्रकारसंश्रयणादनगगाहि ब्रह्माविषयकबुद्धि- जनकम्, तदुपपत्तिपर्य निर्बन्धकमलंङ ब्रह्मैवेत्यर्थः । एपं घटमानयेत्यादौ घटकरर्मवाचः प्रथ- गुप्तनित्य वैशिष्टचाविपचया बुद्धिः । सलक्षणा । अपृथक्स्थितयोरेवंबिशेषचाविषया डकषणा बुद्धिः । तदृशिप्रशपृथगुपलक्षितपरस्परसंसृष्टो वाक्यार्थ एव वाच्यः । तदृश्य ये वाच- कौमिति तन्मतप्रतीतेः भीमानः । व्युत्पन्नाचाव्युपपत्तेः । घटमानय घटं नयेत्यादिल्यवहा- रलक्षणानुपपत्तिरपि बोध्या । अपूर्वत्वादानन्त्याचैवोति पाठः । अपूर्वत्वेनाडडनन्त्यादिति पाण्डे पप्यस्मादृशः ।

असंवद्ध एवेति । पदशक्ल्यादिसहकृतत्व्माकथ्योच्यार्थेनैति शेषः । व्यझकत्वच्यव्यझक- भाव इति । व्यझचत्वप्रतीतिरूपे । नानियतात् । न व्याप्त्य- त्वातिरिक्तसंवन्धे चैव० । मातिवद्रुरूपादिति । प्रतिबध्यतो बन्धो व्याप्त्यालम्ब्यः ।

९ म. ‘एवार्थों वा’ । २ ग. ‘व वा’ । ३ क. “तद्यतेति” गा. “आदितु वि” । ५ क. ‘ततिप्र’ । ६ क. “नये च वाच”० ७ क. वाच्यात्प्र० ८ क. “ज्ञातव्य”० ९ क. एवमिलादिरहुपपत्तिरपि बोध्ये- त्वन्तो ग्रन्थः क. पुस्तके न दृष्टते । १० क. “उद् इति । ११ क, “घटः ।

[ ९५०उल्लासः ] काव्यप्रकाशः:-| २३७

व्यापृतवेन नियतधर्मिंनिष्ठत्वेन च त्रिरूपाश्रितगुणालिज्ञानेनानुमानमनुपमानं यत्तत्रूपः पर्यवस्यति । तथा हि—

भ्रम धम्मिअ वीसद्दो सो सुणओ अज्ज मारिओ तेण । गोळाणइकच्छुकड्ढवासिणा दरिअसीहेṇ || १३९ ||

अत्र ग्रहे श्वानित्रुत्या भ्रमणं त्रिहितं गोदावरतीरे सिंहोपालंभोऽत्र भ्रम—

प्रदी.—क्षानिष्ठत्वेन च सपक्षसत्त्वविपक्षासत्त्वपक्षसमस्वलक्षणरूपतया ततो लिङ्गादिकिज्ञानमेवानुमानम् । तदेतदुक्तमदुममानं यत्तत्रूप इति तेनानुमानेनाझुमित्या रूप्यते न त्वातिरिक्त्या व्यक्त्योति हि तस्यार्थः । एवमनुमानादेव व्यज्ज्यचप्रतीति: । तथा हि—

भ्रम धम्मिअो ।

संकेतनिकेतनाभूतं गोदावरतीरनिकुज्जं पुज्जावचयादिहेतोः कदाचित्संचरतो धर्मिकस्य तत्रिवारणायाविनयवत्या इयमुक्तिः । तत्र निकुज्जवासिसिंहकृतया श्वानित्रुत्या गृहे भ्रमण—

उ०—संभाव्यस्तदाश्रयादित्यर्थः । सकलेयस्य पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नोऽर्थः । तत्र व्याप्तिघटकसामानाधिकरण्यांशेन सपक्षसत्त्वम् । अन्यथाभिचारितत्वांशेन विपक्षासत्त्वम् । पक्षनि—छत्वेन पक्षसत्त्वं बोध्यते । अनुमानेन । ज्ञायमानहेतुना । अनुमित्या । ज्ञायमानहेतु—करणिकयेत्यर्थः । रूप्यते । विषयी कियते । न त्वातिरिक्तव्यक्तिजन्यानुमितिविषय इत्यर्थः। एवंच वलचलिकत्न्यापोरेणैव डल्कडलव्यज्जनारूपव्यापारकल्पनमनुचितमिति भावः।

एवमनुमानादिति । प्राकुक्तप्रकारवत इत्यर्थः । भमेति ।

भ्रम धारिमिक विस्सरूवह स शुनकोडय मारितस्तेन । गोदानदीकच्छनिकुज्जवासिना हस्सइसिहेņ ||

पुष्पावचयार्थी स्वसंकेतस्थाने कूलनिकुज्जे यान्त्रमभिसारग्रातंकं धारिमिकं मृगयितुं कस्यापि—

श्रिदुक्तिः । हे धारिमिकेति साक्षेपसंबोधनम् । परश्रेयोभिवातकस्य तत्वायोगात् । त्वं विश्रुढो विश्वस्तः सन् भ्रम इति शेषः। कुत इत्यत्राड्डह । स गेहस्थः श्वान यद्ययात् गृहेऽत्रणं त्यक्कमासीत् सोडय तेन गोदानद्या: कच्छं जलप्रायो देशेस्तत्संबन्धिनि—

कुज्जवासिना दरिसिंहेन मारितः । तेन ति प्रसिद्धार्थकम् । सिंहस्य हस्सता नगरमागत्य हननात् । अत्र वाच्येन मीलुस्वभावस्य गृहे श्वानित्रुत्या भ्रमणेन निकुज्जे सिंहोपालडच्या भ्रमणनिषेधो व्यज्ज्यच । तदत्र निकुज्जोऽति । श्वादत्र गेहस्थः । यद्ययात् गृहेsड्यभ्रमण—

९ क० °रे च सि° । १२ गा०लडिबर° । १३ गा०कं मी° । ४ गा०न कु° ।

१३८

प्रदीपोद्ध्योतसमेतः-

[ ९५ उल्लासः ]

णमत्युपापचति । यघद्वीरुब्रमणं तत्त्वैककारणानिवृत्त्युपलब्धिपूर्वकम् । गोदावरतीरे च सिंहोपालंभध्वारति व्याप्तकविरुद्धोपालम्भः । अग्रोच्यते-भीरुरपि गुणे: प्रभवो निदेशेन प्रियानुरागेण चैवंभूतै: हेतुना

प्रदीपो-विवृत्तौच्यः । म एवं 'निघृष्टाननस्योच्येन नुघर्षिते' प्रभवति । यघद्वीरुब्रमणं तत्त्वैककारणानिवृत्त्युपलब्धिपूर्वकम् । निकुष्टे च सिंहोपालम्भध्वारति व्याप्तकविरुद्धोपलब्धौ प्रयेवमानोऽत्रुंणमस्य व्याप्तिकारणाभावोपलब्धौ प्रतीतः । तद्विरुद्धं यद्वैककारण-

तदुपलब्धेः । यथा नात्र तुषारः; स्पष्टीं वेहः । अनुमानें च-इदं गोदावरतीनिकुष्टं श्रमी-कृणमण-योदर्शन् । सिंहवस्त्वादिति ।

अत्रोच्यते—श्रमीरोर्वरीस्वभावस्य भ्रमणायोग्यत्वमात्र सधंय वीरिस्वभावस्य वा विशे-पौदासीन्येन तत्त्वमानामन्यमेव वा । आद्ये व्यभिचारः । प्रभेर्गुरोर्वो निदेशेन प्रियानुरागेण निधिलाभादृक्क्या वा तादृशस्यापि तत् भ्रमणदर्शनात् । अत एव नात्योदपि । मःयमे तु

उ०-मा०मित् । स एवं निकुष्टेऽति;निकुष्टे पक्षे अ्रमण्ययोग्यत्वानुमित्या इत्यर्थः । नतु गृहे भ्रमणं न गोदातीराभ्रमणमतुमापयति । व्यधिकरणत्वादिति । चेत् । श्लोकवाच्यस्य तत्त्वैककारणानिवृत्त्युपलब्ध्यादित्यादिहेतुदर्शनानुरूपत्वादित्याह—यघद्वीरुब्रमणामिति । यघदप्यत्र भ्रमणवातो गृहे भयकारणाभावोपलब्धिरेव । वाच्या तथाडपि तत् तदुपल-

भज्ञानादुपसंह्रियन झटिति तयोच्यते; स्मर्यते । उत्तरार्धेन च व्याप्तकाभावस्य पक्षधर्म-ज्ञानामिति भावः । पर्यवसानेऽपोपपादयति—व्याप्तकभयेति । व्यापिका चासौ भयकारणाभावोपलब्धिरेवेति । तद्विरुद्ध-

मिति। तद्ध्यस्यविरुद्धस्तन तद्विरुद्धोपचारोऽट्र बोध्यः । एवं च भ्रमणद्व्यापकभयकार-

णाभांवज्ञानामावेन व्याप्तस्य भ्रमणाभावः; सिद्धयतीति भावः । तत् प्रयोेगमाह—अनुमानें चैति । सिंहवस्त्वादिति । उपलभ्यमानमण्यकारणवत्त्वं हेतुः । यघदुपलभ्यममानभय-

करणवत् तद्वीरुब्रमणयोग्यं यथा महद्रण्यामित्यन्वयसहचारः । यघत् न भीरु-भ्रमणायोग्यं न तत्त्वैककारणवच्चया गृहमित्येवं व्यतिरेकसहचारः । उपल-

भ्यनस्तं चानुपलब्धिम्यममानभयहेतुमति व्यभिचारवर्जनायेत्यने । मूलं तु व्याप्तकविरुद्धज्ञानं व्यतिरेक्यनुमित्तहुतुराति मतं । नच्यमतं तु भयहेतुमच्चज्ञानाभावो व्याप्तको बोध्य इत्याहुः ।

तत् तु भ्रमणदर्शीनादिति । एतं च यघद्वीरुब्रमणं तत्त्वकारणानिवृत्त्युपलब्धि-

१ क. 'लचगेरी'° । २ क. 'कुष्टे ऋण°' । ३ क. 'तथ्च प्रतिभ°' । ४ क. 'वारस्प°' । ५ क. 'मणयो°' । ९ द. न·हति । ७ क. भावाभावेन । ८ क. माने वा ।

३४०उल्ल्मः

काव्यप्रकाशः †

३३९

सत्यापि भयकारणे ऽभ्रमतीन्यनेकान्तिको हेतुः । गुणो विषयेऽपि वीप्सितसिद्धार्थं विभेतीति विरुद्धोऽपि । गोदावरतीरेगे सिंहमहाश्रावः प्रत्यक्षादुपानाद्दा न निश्चितः । आपिं तु वचनाद् । न च वचनमप्य प्रामाण्यमद्धि । अर्थेनामतिव्याप्तान् । इत्यसिद्धक्ष ! तन्रकथमेवंबिधादेतोः साध्यसिद्धिः । तथा निःशेषच्युतेनैवादाे गमकतया यान्ति चन्दनाच्चयवनादीन्युपच्तानि तानि कार-

णान्तरतोऽपि भवन्ति । अतद्व्यतिरेक स्वानकार्यत्वेनोक्तान्निति नोपभोग एवं प्रतिबद्धानित्यनेकान्तिकानि ।

व्यक्तिवादेना चाऽऽमपदसहायानामेषां व्यक्तिकन्वमुक्तकुम् । न चाऽऽत्राधर्मतवं प्रमाणप्रतिपन्नमिति कथमत्रुचमानमू । एवंविधादर्थादर्थीचिंधोडधे

प्रथी ०-विरोधः । स्पष्टोन्दिशराडयाडपौरुषेयनया वा श्रुतो विषयतोऽपि मुरगयादिकृतोऽहलेन सिंहवदेरो वीरस्य भ्रमणात् । किं च पक्षे मिन्हमहाश्रवो न मानान्तरेणाऽवधारितः । किं तु मुंश्रुल्लीवाक्यादेवधारितः । न च तद्वचनं निःश्रायकम् । अर्थन समं संवरन्वानियमात् । इत्यनि-

श्वरूपाडसिद्धिः । एवं 'निःशेषच्युत' इत्यादौ चन्दनाच्चवनादीन्यनुपभोग्यझङ्कनयेऽप्तान्नि न च तानि तद्रूण्याध्याने । कारणान्तरतोऽपि संभवान् । अत एवंात्र स्वानकार्यत्वेनोक्त्तान्नि प्रतिवद्धानित्यनेकान्तिकात्कयमनुमानं स्यात् । न तु व्यक्तिरुपि कथम् तैरिति चेत् । अधमपदसाहि-

त्यादिति ब्रूमः । अस्माकमपि तत्साहिन्येनैकान्तिकताऽध्यतिरेक इति चेत । मवेत् पश्येवं यच्चऽमतं प्रमाणादवधारितं भवेत् । न त्वेवमस्ति । व्यक्तिरुपि कयं तादृशाद्वेदिति चेत् । भिड़मूर्वे । व्यज्जनायां न व्यक्तेरौपि पक्षधर्मताया निर्धारणमज्जम् । किं तु संभावितदृश्येवं

उ०-कोपिति व्यतिरेकस्यास्तिरेवासिद्धिरिति भावः । विरोध इति । तदा श्रवमनुमानमू—गोदावरतीरं शूरभ्रमणायोग्यं मिन्हादिमत्वादिति । तत्न साध्यहेत्वोरसामानाधिकरण्यात् श्वरूपासंभवद्यादिति । अननानासोक्तत्वाद्रमाण्यं सूचितम् । तदेवASSह—न च तद्वचन-

मिति । कोपाकुढिलत्वाच्चेत्यपि बोधयम् । तदेवASSह—संवरन्वानियमादिति । व्याप्तिभावरादिति भावः । अनैकान्तिकादिति । व्यभिचारिहेतोरलितर्थः । न त्वेव-

मिति । निश्चितामित्यर्थः । एवं च पूर्ववत्संदिग्धांसिद्धीऽरिति भावः । संभावितादपीति । व्यभिचारस्फूर्तिमतामपि सामानिकानामसति च पक्षधर्मतेनिश्चये संभावितादर्थो-

पीति ।

१ क. °पि धीर° । २ क. °ततरडपि भवन्तीति । अ° । ३ ग. °रिल्यः ।

२४०

मत्त्यपोतद्योतसमेतः-

[ ५५०उल्लासः]

उपय्यनपेक्ष्यवेदपि प्रकाशन इनि व्यक्तिवादिनः पुनस्तददूषणमू ।

इति श्रीकाव्यप्रकाशे ध्वनिगुणीभूतदयाद्यसंक्रीणे ऽभेदनिर्‌णेयो

नाम पञ्चम उल्लासः ॥ ५ ॥

प्रदीपः—विच्छेदैर्‌विच्छेद्योर्थः प्रतीतय इति मूर्खो भव ।

कथं पुनरन्यथानुप्रयोगाध्यासिनो भिन्नकल्पनापेक्षे ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यसङ्क्रान्त्या सक्कार-

णो नाम पञ्चम उल्लासः ॥ ५ ॥

उ०—दृश्यकेन हेत्वादिति भावः । किं च व्यात्तिस्मरणादिकल्पनातो व्यङ्ग्यनाया:

कारणत्वकल्पनमेवोचितमिति शिवम् ।

इति शिवमहिमुत्सवतीनर्गर्भजनागोजीभट्टकृते काव्यप्रदीपोद्योते

पञ्चम उल्लासः ॥ ९ ॥

१ क. ‘दिनस्त‘ १२ क. ‘विषये‘

[ ९७ ]

काव्यप्रकाश: ।

२४७

अथ पञ्चम उल्लास: ।

शब्दार्थाचित्रं यत्पूर्वं काव्यद्रव्यमुदाहृतम् ।

गुणप्राधान्यतस्तत्र सिथंति: शब्दार्थाचित्रयो: ॥ ४८ ॥

न तु शब्दचित्रेऽथैस्याचित्रत्वम् । अर्थाचित्रे वा शब्दचमत्कार: । नैथा चोक्तम्—चित्रकादिरलङ्कारतस्यैनैवहुयोदित: ।

न कान्तमपि निहीनं विभाति वनिताननम् ॥

रूपकादिमलङ्कारं वाच्यमाचक्षते परे ।

सुपां तिड़ां च वयुत्पत्तिं वाचां वाच्छलन्यकृतिंम ॥

प्रदீ०—एवं गुणवृत्त्यङ्गचर्वचर्वे निर्णयान्ति चित्रभेदं दर्शयितुमवमृग: । तत्र यदोपी शब्दचित्रार्थचित्रप्रकारूपभेदैरुप्रेय प्रथमोल्लास एव दर्शितं तत्स्थभेदाश्रयालङ्कारप्रभेदर्शनेनैव प्रदर्शितो

भाविष्यन्तीति न किंचिदस्मि तत् प्रदर्शनीयम् । तथाडपि प्रदर्शिनभेदद्वयमेव तावदनुपपञ्चम् । शब्दद्वार्थालङ्कारयोर्नैयोनैरपेक्ष्येणानुपलभ्यमात् । उपलम्भेऽपि वाच्यमर्थद्वये

तृतीयमेधप्रसङ्गादिति तदुपपादयति—शब्दार्थाचित्रं ।

शब्दार्थालङ्कारयोरेकैकमात्रावस्थानुपरस्कारेण न विभाग: । किं तु प्राधान्यपुरस्कारेण । तथा च न काव्यचित्रनुपपत्तिरिति भाव: । ननु तथाडपि विभागोऽनुपपन्न एव ।

यतः केचिच्छब्दालङ्कारमात्रं केचित् अर्थालङ्कारमात्रं चाकिरे । तत्कस्य मतमाश्रित्य विभाग इति चेत् । सन्त्येव केचिद्वयङ्ग्यालङ्कारिण: ।

रूपकादिरलङ्कारतस्यैनैवहुयोदित: ।

न कान्तमपि निहीनं विभाति वनिताननम् ॥

रूपकादिमलङ्कारं वाच्यमाचक्षते परे ।

सुपां तिड़ां च वयुत्पत्तिं वाचां वाच्छलन्यकृतिंम ॥

उ०—अन्योऽन्येनैरपेक्ष्येणैति । अन्योन्येन विनेतव्येर्थे । स्वच्छन्दतेश्यादावितरनिष्ठापेक्षया यतिरेकालङ्कारस्य विनिर्गतमित्यादौ मानदमात्रमन्विद्यादित्यत्र मकारानुप्रासस्सम्य

सत्त्वादिति भाव: । प्राधान्येयेति । आस्मामाति कविसंरम्भभाविष्यत्वं च प्राधान्यान्विति भाव: ।

आह्लादाय पर्योष्पते । वाच्यम् । आस्वादोत्त्पत्तिपरत्वेन तनु । प्रथमतः शब्दालङ्कारेण चित्तापकर्ष: । अर्थस्तु युरं त्वर्थालङ्कारप्रतीतिरिति तेषां वाच्यत्वमिति भाव: ।

सुपां तिड़ामु । तदन्तानम् । च्युत्पत्तिम् । अनुग्रमादिना विशिष्टामुत्पत्तिम् । तद्‌-

१ क. ग. स्थितितिदम्राधयशब्दयो: । २ क. ग. 'स्थस्य चि' । ३ ग. तथोक्तम् । ४ ग. 'दं घाच्यमा' । ५ क. 'छम्भनात् ।

३९

२४२

प्रदीपोद्योतनसमेतः- [ ८४८उज्ज्वलासः ]

नदेनदाहुः सौशाब्द्यं नार्थेऽच्युतपत्तीरेषी ।

शब्दाभिधेयालंकारमपेदादित्ये तु नः ॥ इति ।

शब्दचित्रं यथा—

प्रथमममरणच्छायस्तावत्तः कनकक्रमभ—

स्नदतु विरहो हताम्यतत्नवीकपोलतलं युति: ॥

उदयति तनो ध्वान्तध्वंसक्षमा क्षणादपुविः

सरसावीसनोन्निन्दच्छेदच्छविमुगलोलिच्छनः ॥ २४८ ॥

प्रदी० — नदेनदाहुः सौशाब्द्यचं नार्थेऽच्युतपत्तीरेषी ।

शब्दाभिधेयालंकारमपेदादित्ये त्वयं तु नः ॥ इति ।

अभ्यार्थे : अर्धश्लोकेन विभावादित्युपपत्तेवन रसप्रत्यक्षतया वाच्ये निष्ठो रूपकादिरेवालंकारः

काञ्चिदुक्तः । केचित्तु काव्यस्यालंकारो वाच्यः । काव्ये च कविकर्म शब्द एवेति तदा—

श्रिता मुशिदां विशिट्टोल्पत्तिरलंकृतारः । रूपकादिस्वर्योश्रितोऽलंकारो वाच्यः । अलंकृ—

प्रयोगम्तु तत्न गौण एवेति वाच्यलिन्ति । न्यायोल्पत्तिरेव कर्थं न्यायोलंकार इत्यत आह—

तदेनदाहुरित्यादि । शब्दाभिधेये येऽति । शब्दवदर्थस्यापि कविसंरम्भज्ञाप्यत्वत्मर्थस्यैव

रसप्रतीत्यैन्युपयोगित्वमत् उभयाश्रितोडन्यपयलरुपालंकार इति ।

तत्न शब्दचित्रं यथा— प्रथमममरण० ।

अत्रालंकार उपमा गुणीभूता । शब्दालंकारस्त्वनुप्रासः प्रधानम् । आस्माति कवे—

स्त्रैव संरम्भात् । प्राघान्येन्य कविविकक्षामात्राभिनवयन्तनवात् ।

उ० — तदाहुरिति । स्वत एव शब्दालंकाराणां चमत्कारित्वम् । अर्थेऽयुत्पत्तिरथोलंकारो

नेदषी न प्रतियच्यः । तेन लक्ष्यय्रहाचर्योऽपि संग्रहः । विभावादिति । आदिनाडनुभावादिसंग्रहः।

शब्द पत्नवेति । तथैव पठनश्रवणादिविषयत्वादिति भावः । शब्दवदिति । अलंकृत—

रूपदव्यक्त्यच्यडसादृश्यं विभावादिग्रपाञ्च श्रृङ्गारादिविशेषणाश्रयत्चेनाङ्किचित्करत्वा—

दलकृतार्थोंऽपिजीग्यस्त्वाच्छछद्वनामप्यङ्गयकत्वेन हृद्योरप्यास्तादोपकारत्वात्कविसंरम्भो—

चग त्वाच्छोभोदयता । तत्न यो यदन्वयव्यतिरेकानुविधायी स तेन व्यपदिश्यत इति भाव।

प्रथमाति कनककृतिः पोतः । सरसावीते । कम्प्र्री मृणालिम्न । तच्च्छदेद्योतितेवन शोकुच्याति—

शायः । तेन ध्वान्तध्वंसक्षममता । अत एव विपक्षजयादुदयः । मृगलोऽलोचन इत्यपुष्टार्थेम् ।

चन्द्रादिप्लवन्नापि तदर्थेलाभात् । मकारयोरस्तकाराणां ककारयोधकारयोः कक्षारयोश्छक्—

रयोः सकारच्छकारलकाराणामुप्रासः ।

१ क. "कश्यप्तिस्त"° । २ क. "लप्रभः" । उ० । ३ क. "रो" वाच्यः । प्र° । ४ क. म. "दच्छविल्ह्लेन"°

[ ६५०उल्लासः ] काव्यप्रकाशः २४३

अर्थैचित्रं यथा—

ते दृष्टिमात्रपतिता अपि कस्य नात्र क्षोभाय पक्ष्मलदृशामलका: खलाश्र । नीचा: सदैव सविळासमद्रीकृताश्च ये कालतां कुडिलतामिव च न न्यजन्ति ॥ २४९ ॥

यद्यापि सर्वत्र कालेयडनतया विभावादिरूपतया रसमप्यवेद्मनं नथाडपि स्फुटैर्दैस्य गमस्यानुपलम्भादिगुणैरमेनककाव्यदृशयन्मुखम् । अंत्र च शब्दार्थान्कारमेदाद्दशवो भेदा: । चांलंकरणिर्णये निर्पेष्यते ।

इति काव्यप्रकाशे शब्दार्थैचित्रनिरूपणं नाम षष्ट उल्लासः ॥ ६ ॥

प्रदी०—अर्थैचित्रं यथा— ते दृष्टिमात्र० । अत्र शब्दालंकारोडचुप्रामः स गुणीभूतः । अर्थालंकारस्तु समुच्चयः प्रधामस् । आरम्मादिसमाप्ति तद्विरोषणात् । यथा चात्र किंचिच्चित्र्यड्यचमत्कृतेोडप्यध्यकाल्यत्वं तथोक्तं प्रथमोल्लास एव । एपां भेदाश्रालंकारमेदाद्वनन्तात्यलंकारनिर्णयेनैव ते निर्णय्यन्ते इति ।

इति महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे चित्रकाव्यनिर्णयो नाम षष्ट उल्लासः ।

उ०—ते दृष्टिमात्रेति । पक्ष्मलोति भूद्रिं मलवर्थीयो लः । क्षोभो भैयोर्विवातः, अमुस्थता च । नीचा अधोगामिनोडनुचाश्रायाश्र । कुटिलिमविनयाल्रीचितां गता वा । अलौंक ललाटं मिथ्यावचनं च । कालता रुपमता परपीडकृतवोधचमता च । कुडिलता वकता कचपक्षे । खलपक्षे अस्पुटं परापकारेच्छा कुडिलतामिवेति महोपमा । तथ्यझचक्ष समुच्चयः । तेन तथा ते कुडिलता न त्यजन्ति तथा कालनामपि त्वर्यालंकृतरस्म प्राधान्यम् । कवेसतत्रैव संरम्मात् । यत्किचिच्चित्र्यड्यपयसच्वेडपीति । आच्य उद्देपनविभयो रसन्यक्कतवेडपि द्वितीये स्वलसतशा अलका इत्युपमायास्तन्मूलविप्रलम्भस्य च सर्वेडपि पीति भावः ।

इति श्रीशिवभट्टमुतसत्पीठमार्गनागोजीभट्टकृते काव्यप्रदीपोद्द्योतयो: षष्ट उल्लासः ॥ ६ ॥

१ ग. 'कचमा' । २ ग. 'चतां' ननु स्यजन्ति । ३ ग. रसः पर्यवस्यति त° । ४ का. °दर° । ५ म°. अस्य च । ६ क. °दे च कु° ।

२४८

प्रतीपोद्घोतसमेतः-

[ ७मोउल्लास: ]

भव सप्तम उल्लास: ।

काव्यस्वरूपं निरूप्य दोषाणां सामान्यलक्षणमाह—

मुख्यार्थहतिदोषो रसक्ष रसवस्तुदूषणाद्वाच्य: ।

प्र०—अथ काव्यप्रदीपे सप्तमोल्लास:—एवं धर्मिणि काव्ये सप्तमेदे निरूपिते प्राधान्मतया दोषाभावाद्दिनि लक्षणस्थाने विशेषणानि विवेचनीयानि । तेषु च दोष-

प्राधान्यमतो मति दोषे गुणवदर्शनप्रकिंचित्करत्वात् । यदाह—

'स्याद्‌गुणः सुनदरमपि क्षित्रोणकेन दूष्यभस्म्‌,' 'अपदोष-

इति । सति तु दोषभावे गुणवदिकं विनाडपि किंचिदाहादसंभवात् । 'अपदोष-

तेन विमुग्यस्य गुणः' इति न्यायात् । अतः प्रथमं तेम्विद्रूपणीयेडभावस्य स्वरूपतो निरूपणानहंतया प्रतीतिनिरूपणायानिरूपणीयत्वाद्द्यापरिचये तद्वानासंभवाच्च दोषा

निरूपणीयाः । न च सामान्येडविज्ञाते विशेषे जिज्ञासेति तत्सामान्यलक्षणमाह—

मुख्यार्थहतिदोषो ।

मुख्यार्थस्य हतिर्येमादिति व्यधिकरणलेडपि गमकत्वाद्वहुव्रीहिः । करणमाधनो

हतिशब्द इत्यके । मुख्यत्ववर्मस्य न शाक्त्यादिलक्षणं । येनार्थांसंगतिः स्यात् । किं

त्वादिति । बहुत्रीहेस्वः । रस्यते इति व्युत्पत्त्या रसशब्देन भावादिरप्युपसं-

ग्राह्यते । नन्व्व इतरसदु न काव्यदोषःः स्पष्टीभवत्यनुपादेयता अहेत्‌ तदर्थप्रतीतस्यैव हानिः ।

उ०—अथोच्यते सप्तमोल्लासः—'भित्त्रं । कुष्ठं । निरूपणाधीनानिरूपण-

त्वादिति । बहुतृतीहेस्वः । दोषा निरूपणीयो इति । यत्‌ गुणविपर्ययेयात्मको दोषा

इति वामनोक्तेर्गुणान्निरूपणमेवोच्यते । तत्र । व्यत्ययस्यांपे सुवचत्वात् । प्रसाद-

दिगुणसंस्वेडपि दोषमत्त्वाच्च । मुख्यार्थहंति । करणेएति । एवं हि दोष-

परता भवति । तदर्थत्व च दुष्टलक्षणं वोधग्य्‌ । अर्थोसंगतिरिति । अर्थस्य लक्षण-

स्यामेंगति । सकलदोषाल्यापकत्वामित्यर्थः । मुख्यार्थव्व चेतेरच्छाननेच्छाविषयत्वव्‌ ।

तच्च मत्वात्‌ पुरूषार्थे सुव्रूपे रसेकत्वामित्याह—रसक्ष रसव इति । वाच्योऽपि रसमाहचर्योचामत्कारोयेंव गृह्यते । एवं मुख्यत्वं सुवान्तरेsडपि, तद्यावृत्त्यर्थ-

मर्थेपदं । अर्थेत्व शाब्दजन्यमाकांक्षाकारविषयत्वं । काव्यप्रदीपशाब्दाच्च न मुख्यप्रत्यक्षम्‌

मुख्योऽपरिणमझो भवात्‌ । काव्यप्रकारौ च भावादिप्रतीत्यर्थं तदझोते । 'किं तु शाब्द-

बुद्धिरेव । पुत्रस्ते जात इत्यादिवाक्यजन्यमात्रसुखं तज्जननपुत्रोत्त्पत्तिज्ञानादेवेति

न दोषैः । अस्तु वा तस्यापि काव्यस्वमेव । अथीतवमाचमत्कारिण्यर्थेडपि,

ततो मुख्यत्वमुपपत्तम्‌ । केचितु अर्थत्वमात्रे शाब्देऽपि, तस्यापि

विषयतया शाब्दजन्यश्रवणसाकांक्षाकारविषयत्वात्‌ । अतो मुख्यत्वमुपपत्तमित्याहः ।

१ क. 'द्विमावाच्यमा' । २ ग. 'क्याज्ञायमा' ३-क. 'वः' । अथ्क" ।

[ ७म उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः ! २८५

उभयोपयोगिनः सुपः शब्दार्थावस्तेन तेष्वपि सः ॥ ४९ ॥

हातिरपकर्षः । शब्दार्था-इत्यादिग्रहणाद्वर्णेरचने ।

प्रदं० —आश्रयणमाश्रयः । तथा च तेन रमेनडSश्रयतदुबकृड्निर्देशदेक्त्रच्योडपि मुख्य इत्यर्थः । न चैवं मुख्यार्थद्वार्थस्य नानात्वेनाननुगमः । काव्ये प्राधान्येनोद्देश्यप्रतिपादनविषयत्वानुगमानात् । तेन रमादि तेन एव दोषः; नीरसत्वादिलक्षणीयचमत्कारिवाक्यार्थप्रतीतिविवशत्का एवं हेया इति मन्तव्यम् । नैवेत्योरेव दोषोऽप्यारस्तुमुचितं, न तु शब्दादीना मिल्यत आह—उभयोपयोगिन इत्यादि । अत्र शब्दप्रपदं प्रतिपादनातमकरशब्दनाद्यापारवतः पदवाक्ययोर्य्वैनते । ननाडSद्यपदाद्वर्णरचने संगृहีते इति प्रकाशकारस्वरसतत् । न च तत् बीजामावः । अन्यथा वर्णस्यापि शब्दप्रपदेनैव प्राप्तौ शब्दार्था इति बहुवचनासंगते । म्यादेतत् । हातिविनाशः । न च दोषेण रमो नाश्यते । तस्मादलक्षणममेतत् । मैवम् । हातिशब्दस्यापकर्षवाचितवान् । नन्वेव रसानुत्पत्तिप्रयोजकेष्वलव्याधिः । अत्यानुत्पत्तिरेव हातिशब्दार्थः । तर्हि यत्र रस उत्पद्यत एव परं त्वपकृष्यते तत्स्थाव्याधिः । तदेतल्लक्षणमतिदरिद्रदंपत्योः कुशतरनिशावपुंष्टनीयवसनिमिवैकनापकृष्यमाणमपरं परिह्रातुं किं चार्थलहस्प्य मुख्यार्थस्यानुपपत्तिरपकर्षो वा न दोषार्द्धैन इति ।

अत्र न्नूम्—उद्देश्यप्रतीतिविवशतल्लक्षणोऽपकर्षो हातिर्ब्दार्थः । उद्देश्या च प्रतीति-रसवत्यविलम्बितानपकर्षर(विपया च, नीरसत्वाविलम्बितचमत्कारिणी चार्थविषया । तथा च तादृशप्रतीतिविवशात्कत्वं सविशेषमविशिष्टम् । यतः हुष्टेषु काचिद्रसस्याप्रतीतिरेव काचित्प्रतीया(मानेऽप्यकर्षः, काचिद्विलम्बे । एवं नीरसेऽपि मुख्यभूत्या प्रती-तिरेव काचिद्विलम्बेन प्रतीति:, काचिच्चमत्कारिरितेर्यं भवसिद्धम् । इत्युद्देश्यप्रतीत्यनुपाद्रो

सस्येत्यर्थः । प्राधान्येनोद्देश्येति । सा च चमत्कारिणी प्रतीति: । तेन च चमत्कारिणी प्रतितीति । उद्भयेऽति । विभावादिप्रती—द्वारा रसप्रत्यायकत्वेन तस्युमभयोपयोगित्वम् । तेन । रसोपायत्वेन । तथ्युः अत्योद्देश्यं सः । दोषः । न केवलं रस एवेत्यर्थः । प्रतिपादनातमकेति । शब्द्यते बोध्यते डने-नेति व्युत्पत्तेः । स्वरस इति । अन्यथा वर्णस्य शब्दरूपत्वादिदपदग्राहात्तद्-काडसंगता स्यादिति भावः । रचना आनुपूर्वीरुपा । न च दोषेणेति । हुष्टेष्वपि रसानुभवादिति भावः । अपकर्षोति । अपकर्षशब्द्रोडपि करणमाऽननदद्वत् । स च रसानिष्ठो जातिविशेषः । तद्वच्कलं दोषज्ञानम् । असमत्यपि श्रुतिकटुत्वादौ तद्व्रमेण रसापकर्षण्य-केरिति बोधयम् । केचित्स्वानन्दांशो सम्यगावरणघंसामभावोऽपकर्ष इत्याहुः । रसानुत्प-

त्ती । यथा च्युतसंसकुन्यादयः । तत्राऽच्यासिरिति । श्रुतिकटृप्रतिकूलवर्णोऽदावित्यर्थः ।

९ नन्वेत्यो० । १३ कf स्वादप्* ।

३४६

मदीयपाद्योतसमेतः-

[ ७५ उज्ज्वासः ]

विशेषलक्षणमाह—

प्रतीति—ऽन्यक् एवं । तद्व्यात्कता च कस्यचित्साक्षान् । यथा रसदोषाणाम् । कस्यचिद्रसस्य । यथा शब्दादिदोषाणाम् । तेष्वपि कस्यचिद्रर्थोपस्थितेरभावात् । यथाSर्थानुसंर्थेवादे: । कस्यचिद्रिलम्ब्यत् । यथा निहितार्थेवादे: । कस्यचित्राक्यार्थी वोधाभावात् । यथा वच्यतन्मसंस्कृत्यादे: । कस्यचित्तत्र विलम्ब्यात् । यथा हृष्टत्वादे: । कस्यचित्रहद्यवैमुख्यनिग्रहतश्चापादनेन । यथा निरर्थकत्वादे: । कस्यचिद्रहद्र्युपस्थापनैन विपरीतोपस्थापन वा । यथा विरसविरुद्धादिमनिक्रुंष्टादेरिल्यादिहीनतयिम् । विवातकर्तव्यं च कस्यचिज्ज्ञातव्यम् । यथा व्याहतत्वादे: । कस्यचित् स्वरूपसत्त एव । यथा निहितार्थेवादे: । स चायं द्विविध:—नित्योऽनित्यश्च । तत्रानुकरणादन्येन प्रकारेण समाधातुमशक्यो नित्य: । यथा नित्यतसंस्कृत्यादि: । अन्याद्रशास्त्वानित्य: । यथाद्रयुक्तादि: । अथ विशेषलक्षणानि वक्तव्यानी । तत्र द्विविधोऽप्ययं त्रिविध:—शब्ददोषोऽर्थदोषो रसदोषश्चेति । तत्र शब्ददोषरसानां यथापूर्वमुपस्थिति: । प्राथमिकीति तत्क्रमेणैव दोषभेदा निरूपणीयात इति शब्ददोषाणां प्राथम्यम् । शब्ददृष्ट्या—पदं तदेकदेशो वाक्यं च । एवं च तदाश्रित: शब्ददोषस्त्रिविध: । तत्र पदादानां वाक्यार्थगटत्वेन प्राथम्यात्प्रथमं तद्दोषनिरूपणमिति परमार्थ: । ततस्तदं निरूप्यते । एवं पदैकदेशस्य पदापेक्षयाडपि प्राथम्यात्तदोषनि—रूपणं स्यादेव । तत्राथम्यानिविचारणा । अतिदेशास्त्वपदेशानन्तरमेव । न च पदैकदेशो दोषोपदेश: । अतिदेशतथाSपि ठ्यावात् । न च पदैकदेशा एवास्तूपदेश:, पदे त्वतिदेश इति वाच्यम् । पदैकदेशावृत्तीनामपि केषांचित्पदवृत्तित्वेन तदर्थे पदेशोऽपद्रशास्त्रैडन्यस्यैकत्ववादिति ।

उ०—आविलाम्बितचमत्कारिणी चेति पठे कर्मधारय: । यथा रसेऽति । रसापकर्षकाणामपि तेषां प्रकृष्टरसल्यक्तत्वाभावोऽस्त्येव । यथा शब्दादिति । आदिनाडर्थवर्णनरचनासंग्रह: । विपरीतोपास्थापननेति । विपरीतार्थोपस्थापननेत्यर्थ: । यथा विरसेऽति । विरसाश्रदेनामतपरार्थमुख्यते । यथा व्याहतत्वादेरिति । यस्य पूर्वमुत्कर्षकापकर्षौ वर्णितौ। तस्यात्रेह्रपरीत्यं चेद्दोषावदोषत्वादिति भाव: । द्विविधोऽपि । नित्यानित्यरूप: । शब्ददोष इति । वाक्यार्थबोधात्मप्रतीममान: । शब्दद्गा: ।

ततः परं प्रतीममान: । परम्परया रसापकर्षका । अर्थगा: । तादृशा: साक्षाद्रसापकर्षका रगस इत्यर्थे: । पदापेक्षयाडपि प्रीति । न च पदांश: । पदनिरूप्य:, प्रकृतितद्वप्रत्ययतद्‌—द्वैआ निरूपणे पदनिरूप्यत्वाभावादिति भाव: । तह्दोषनिरूपणस्य प्राथम्ये ग्रन्थकृद्रहेल्या—

१ क. °न वा । २३ क. °कृदादे° । १३ क. नित्यश्रुति° । ३ क. ख्व. °ना मां नादि ।

[ ७म०उल्लासः ] काव्यप्रकाशः १- २४७

दुष्टं पदं श्रुतिकटु च्युतसंस्कृतपदयुक्तमसमर्थम् । निह्नतार्थमनुचितार्थै निर्गर्थकमवाचकं त्रिधाडिल्लीलम्॥५०॥ संदिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नियार्थमथ स्फोटकृत्स्वरम् । अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृतत्समासगतमेव ॥ ५१ ॥

श्रुतिकटु ( परुपवर्णैरुपपदं ) दुष्टं यथा— अनक्षरैरळसद्गुरुपाइर्वज्जितनार्तिहेतोः । आलिङ्गितः स तन्वङ्गया कान्तार्थे लभते कदा ॥ ५२ ॥

प्रदीप० - पददोषविशेषलक्षणमाह—दुष्टं । दुष्टं पदमिति प्रत्येकमभिसंबध्यते । नतु श्रुतिकटुप्रभृतिशब्दानां लक्षणपरत्वे विभाग- परत्वाभावाल्लक्ष्याणुपस्थितौ कथमिव लक्षणवाक्यार्थान्वनिहीं इति । उच्चयेन—श्रुतियोगा- मुख्यार्थोऽपास्यतौ लक्षणलक्षणयोरपि प्रयोगः । यथा— ' द्नाररमनचुसुस्तविक्टोऽत्राणी- न्द्रियाणि भूतेष्यः ' इतोनीदृशलक्षणसूत्रे गौतमोयम् । अथैपां लक्षणवाक्यस्थं त्रिधाड- श्लीलमित्यत्र निरर्थकम् । तस्य विभागमात्रार्थत्वेन लक्षणेऽचुपयोगादिति चेत् । अक्षरशब्दस्य वीप्सादिव्यञ्जकद्वयस्यैकत्रयमायार्णकलावयवशक्तिविरहेपि नानार्थत्वं लक्षणप्रयार्थत्वमित्यस्य तदर्थे नान्तरीयकत्वात् । तत् तु श्रुतिकटुत्वं यद्यपि श्रुतिदुष्टेऽपि तच्च दुरुपमे- नान्तरीयत तथा डति नादपि निन्द्यतैककरूपेन्दुकरीचने विवक्षितम् । तच्च प्रकृतान्वितम् । तद्वत् दुरुक्तत्वम् । उदाहरण—अनक्षर० । विमक्तिप्रत्ययेष्टं पदकदर्थेऽतिवमग्रे वक्ष्यति । निर्वोध इति । विभाग- वाक्याल्लक्ष्योपस्थितावेव हि विरोषलक्षणकाङ्क्षायां लक्षणकथनयोग्यत्वम् । विभागपरत्वे तु लक्षणानुक्तेर्नैव नेतिनेतिभावः । श्रुतियोगाभ्यामिति । श्रुतिकटुत्वादिप्रदर्श्य इत्यादि: । श्रुतिकटुत्वादिपदवाच्यत्वं लक्षणमित्याहुः । पण्डितैर्ज्ञेयोऽत्रान्वयः । वीरवीमत्सरोद्रेक्वस्या- दुष्टत्ववादाह—दुरुक्तत्वामिति । मुख्यार्थोऽपकरत्वकवितमित्यर्थः । वीरादौ तु मुख्यार्थोत्कर्षक- त्वादृष्टत्वम् । दुःश्लेन वत्कु शाक्त्यल्वाच्च । तस्मै माजुपयेदृशेऽस्मि । अनक्षरैरळलोति । ( कुषित्तिनी कयोश्रितकामिनोः समागमे चिन्तयति । ) अत्र पूर्वोक्ते लोचनैरिति विशेष- पयमध्याह्यम् । अक्षरैरळैरिति कश्चित् । स्वस्या- नक्षरत्वादिगुणपाठवामझूलः हृत्वमिति कश्चित् । स्वस्या- nजत्त्वादिगुणपाठवामझूलः हृत्वमिति कश्चित् ।

१ क. "भीरसं यु०" १२ क. "पड्यो०" १३ क. 'पत्वं ४ केचित् च केवलरूढचोरास्य चातिप्र- सक्तत्वाद्योगरूढानांमनि । तत्न हि नैकोविना इति पाठान्तरम् । ५-ग. "ह्मि० ।

२४०

वृत्तिपोषोदूयोतस्मैः-

[ ७५० उल्लासः ]

अत्र कान्त्याद्योर्मिति ।

च्युतसंस्कृति ( व्याकरणलक्षणहीनं ) यथा—

प्रदीपोऽग्र कान्त्याद्योर्मिति पदं परुषवर्णप्रायम् । किं पुनरस्य दुष्कततावीजम् । उद्देगजनकत्वभयित चेत्त् । न । रौद्रदावापि दोषत्वप्रसक्तौ । माऽग्रे स्यझकरचनामध्यगुष्टितमेव तदूदोषावहति चेत्किं तर्हि । तद्रशावेन ज्ञातं तथाऽपि, उत्त स्वरूपपदेव । नाऽSस्यः । रसाविरोधप्लयक्त्रकतज्जानेऽपि प्राधिमिकताडपशब्दप्रवणेनोहेगामभावप्रसक्तौ । न चेष्टापत्ति: । अनुगववरोधात् । अनन्ये तु मत्यादयः प्रमाणम् । न ह्याविदितविरोधानपि तद्वै तदुद्धेज्याते नान्यरोधात् । एतदपि प्रमाणमिति । किं चैवं वैयाकरणद्वौ वक्तारौ किन्तु अन्यस्य दोषत्वमात्रं स्यात् ।

अत्रोच्यते—स्वायत्ते शब्दप्रयोगे करणोपातपरिष्कारप्रयोगेण श्रौतुरुद्धेगो रसापकर्षोयेनिं म एव तर्हींजम् । अत एव प्रतिकूलवर्णोदस्य भेदः । तस्य करणोपातपाहतुत्वात् । अतोऽपि चानुकरणे वैयाकरणद्वौ वक्तारौ श्रौतारौ वा रौद्रादौ रसे व्यझचे नीरस च कान्त्यादस्य दोषत्वमावः । आचे तस्यैवाकुर्वणीयतया स्वायतस्यमावात् । द्वितीये च तत्स्थभावावगमनेऽहेगामभावात् । तृतीये च श्रौतुतेनानुद्गतात् । चतुर्थे तदनुगुणत्वेनोद्धेगादोषत्वमात्रे पतनमे मुस्यार्थहेतुमावात् । एवमर्थोंचित्यप्रकरणादिवशेनाऽप्युद्धेजकतयादोषत्वमात्र उपपद्यते ।

इति च्युतसंस्कृति । च्युता स्वलिता संस्कृति: संस्करणं व्याकरणलक्षणानुगमो यत्र । यत्रादौ संस्कारकलयकरणलक्षणविरुद्धं यत्तत्संब्राश्रित्यैव च्युतसंस्कृतीत्यर्थः । इदयं तु न स्वणविरुद्धं किं तु तद्विषयः । संज्ञाशब्दानां बहुलत्वेन संस्कृतत्वान्न तत्सदृव्याधिः ।

उद् ०—उत्तरौत्तरां विच्छेदालते संजातां येषु तैरौचनेरुपचक्षितया कुशाङ्कचया कण्ठ आलीढितः । अन्वर्त्यतां कदा लमते लप्स्यत इत्यैः: भविष्यति कदाकर्हिारति भविष्याति लट् । भक्रीणां तर-

त्वद्वाचरणे: करणैरित्यने । (तरीक्षैतिरित्यात्रारिकवताद्वेव क्त । तदृक्षवादचरणानितरक्षतानि [ अर्थातों लोचनानाम् ] तैरितिर्यर्थः । अनुष्टुप् छन्दः) नान्य्रेति । इत्यमिन्नेरेर इत्यर्थः । तस्य कैफोपोपिते । रौद्रे मष्यावर्णोदैरिति भावः । मुस्यार्थहेते-

रभवादिति: । अत एवयं दोषो माधुर्याद्विच्छान्तकरकाझारसरसप्रधानकाव्य एवेत्याहुः । एवं च रसाद्यपकर्षकश्रौतुरुद्धेगजनकर्तृ श्रुतिकटुलक्षणमिति बोधयम् । इदयं त्विति ।

तत्तद्वेशभानुरूपमित्यर्थः । एवं च तत्र च्युतसंस्कृतीन दोष इति मावः । यत्तु देश्यं लडहाद्यादिति । तत्र । लडहादयो

१ क. तत्तथा । २ क. 'पद व' ! ३ ग. करणोति !

[ ७म०उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

२४९

एतन्मन्थनिपकितेनुकफल्यदयादिमोदरगपंङडर- मान्तं हन्त पुलिन्दसुन्दरकसरस्पर्धक्षमं लक्ष्मणेन । तत्पल्ल्योपनिपुत्रिकुञ्जरकुलं कुम्भाभयाभ्ययेनां- -तीनं त्वाभुनुनाथते कुचयुगं पत्त्राद्वयं मा कृतथा; ॥ ९८२ ॥

अत्रानन्वाथते इति । सर्विषां नाथते इत्यादौ भावश्रियेव नाथतेगतन्मपदं विहितंतमु, " आश्रिषि नाथ: " इति । अर्थे तु वाचनमथे? नम्मात्रं ' अनु- नाथति स्तनयुगम् '—इति पटनीयम् ।

प्रदी०.—यथा—एतन्मन्थ० । अत्र नाथते इति याचते इत्यर्थे च्युतमसंस्कृति । सामान्यतः ' तिप् ' आदिमत्रेण प्राप्तस्याडडडस्मनेपदस्य नियामकेन ' आश्रिषि नाथ: ' इति सूत्रेण तत्रिषेधात् । ' तस्मात् ' नाथति स्तनयुगम् ' इति पटनीयम् । नतु नाथते इति स्वरूपं संस्कृतमेव । तथा ' चार्यविशेषे न तयेतिं वक्तव्यम् । एवं चार्यदोषत्वं प्राप्स्यति । मैवम् । यत्र शब्दपरिवृत्तेनैवपि यो दोषोऽनुवर्तते तस्यार्थदोषत्वम् । यस्तु तथा मतिर्निवर्तते तस्य शब्ददोषत्वमिति विभागात् । अर्थार्थप्रतीतौतिरूपकतावीजमिति नित्यदोषत्वम् । अनुकरणे त्वर्थपरत्वाभावाद्विपतिविरोधः ।

उ०.—च्युतपदनादित्याहुः । एतन्मन्थेति । ( पञ्चीपतिपुच्छा: कुचयुगं दिक्स्थोः कन्य- चिद्विद्रधरस्योक्तिरियम् । ) एतदनपलापनीयम् । मन्त्रविदपकामपिप्रतिकमित्यनेनपक्षे नित्य- पाण्डरत्वलाभः । पुलिन्दसुन्दरः । शावरयुवा । करसपर्धाक्षमम् । नगोयगम् । पञ्चीपति- त्यनेन तत्कुञ्जयास्तव भिन्नत्राणमुचितमिति ध्वनितम् । स्तनयोः पत्राद्वयेन तदारक्त- चेतसः प्रहारपाटवं न भवितुमेति ' अनयोः कतरः कुम्भ ' इति हनने मौढ्यं वा भविष्यतीति तत्सारूप्येण प्रहारयोग्यत्वबुद्ध्या वा कुम्भाभयं स्यादिति भावः । अभ्य- थेना इच्छा । कुलमित्यनेन वह्नजुरोहप्रत्याथाकरणस्याडडडसवृधकरत्वं ध्वनितम् । ( शार्ङ्गदूल- विक्रीडितं छन्दः । ) अनाशिष्यति । न चात्राद्याशिष्ये: त्वामित्यस्याऽऽनन्वयापत्तेः । इष्टार्थस्यैवाडडडसनकार्मत्वात् । अर्थार्थमतीतिरिति । अत्रेदं चिन्ल्यम् । साधुरार्द्रदस्म- रगण श्लक्ष्णरक्षण श्लाघनीय वा तेऽथां बोधकत्वस्य सद्भिः स्वीकारार्धार्थप्रतीतिः । अमू- भुत्वज्ञानस्य शाब्दबोधप्रातिवन्धकत्वेन तत्प्रेक्षामाकांक्ष्यादितो न बोधः स्यात् । तम्मा- ततदृश्वाकरणसंस्कृतशाब्दबोधप्रतिपचे, तदर्थस्खलितपदोपादानस्य काव्यशास्त्रयुनुलायिकतया सङ्क- ततदृश्वाकरणसंस्कृतशाब्दग्रोधप्रतिपचे, तदर्थस्खलितपदोपादानस्य काव्यशास्त्रयुनुलायिकतया सङ्क-

९ क. मा०पाण्डुर० । १२ क. °नदींनं । ३ ग. °वोढसुनां० । ९ क. °दानिवा० । ५ क. ग. नियमितमु । ६ क. °अत्र च याच्नार्थे० । तस्मात्रार्थति स्त० । ७ क. °ति रूपं० । ८ क. गा. °विशेषेण तथे० । ९ म. भवतीति ।

३२

३५० प्रदीपोद्योतसमेतः- [ ७५०उल्लांसः ]

अयुक्तं ( नथाडड्डानमपि कविताभिनिबड्डतमप् ), यथा, यथाडयं द्वारुणाचारः सचेदैच विभाध्यते । तथा मत्ये दैवतोडस्य पिशाचो राक्षसोडथवा ॥ १४४ ॥

अत्र दूषणशाब्दः " दैवतानि पुंसि वा " इति पुंस्याम्नातोडपि न केनावच-

रमुच्यते ।

असमर्थं ( यत्सदृशं पद्येन न च तत्नास्त्य सक्ति: ), यथा,

प्रपंचो- अयुक्तं तथानुशासनमिद्धमपि कविमिः प्रयुक्तम् । यथा-यथाडयं० ।

अत्र " दैवतानी पुंसि वा " इस्थनेनाडड्डया टेडिपे पुंल्लिङ्गो दैवतशब्दः कविमिरे कापि प्रयुक्तः । ननुत्र कि दूषणताबीजम् । न तावच्चाक्तिविरहः । तत्सत्त्वात् । शक्तिस्वरूपं इत्यपि नास्ति । शाब्दद्वारशासनेऽ तदुहे स्वतो प्रतिभासङ्ककभावादिति चेतू, पदर्थोपस्थितिविलम्बमत्रहेजम् । अत्र एवं श्लेषयमकादवदोषत्वम् । उभयालङ्कार-

संप्रस्या प्रतीतिविलम्बस्य तत्नानुहेतुत्वात् । वस्तुतस्तु तादृशकविसमयावविलक्षणदूषणप्रयोज-

नानुसंधानलवयतया मुख्यार्थाविच्छित्तिदूषणकताबीजम् । अत्र एवंनुकरणे दोषत्वभावः । यमकादवध्योषितत्वम् । अन्यत्राप्रयुक्तमानानस्यापि तदर्थे कविमिः प्रयोगस्य दर्शनेन

न्यग्रतामभावादिति ।

असमर्थविशेषांल्लेख नहि । तेन यत्सदृशं पारिभाषितमपि प्रकृतस्थले विशेषतस्तथासमर्थ्य-

हितमित्यर्थः । समर्थस्यैवासामर्थ्य विरुद्धमिति चेत् । न । उपसंदानोपजीविलवात्सामर्थ्यस्य ।

उ०- दूष्यश्लोकुल्लङ्गो दूषणताबीजमिति तर्हम् । अन्ये तु आशीर्यर्थेवास्य नियमादर्थो-

नतराभुपस्थितिरेवेताहुः । तथा । प्रयुज्यमानतक्चिदेकदर्थपे न प्रयुक्तं कविमेप्रदाय-

निषिद्धप्रयोगवत् । तेनतत्कविप्रयुक्तत्वेन नाप्रयुक्तत्वासिद्धिः । नाप्यसमर्थे हन्यादाववति-

व्याः । तेथां पद्धतील्यदैव प्रयोजनावमल्या सामान्त्यतो निषेधाभावात् । नापि

नपुंसकतनेनाप्रयुक्तं वटादौ च्युतसङ्क्रियादौ चालितव्याः । तेथामनुशासनासिद्धत्व-

भावात् । कविमिरिति व्याकरणस्याप्युपलक्षणम् । तेन व्याकरणनिपिद्धस्य घृणातोद्रे-

तथंमूण्याम्नोदवक्त्र व्याजोगस्य वचनेशास्त्रौ प्रयोजनं च संग्रहः । एवं च लडडहादीनां

प्राकृततादेशवतां संस्कृतकाव्यनिरेषोड्यमेव दोष इति बोध्यम् । यथाडयमपिति ।

द्वारुणाचारः । कुरुत्स । पादयोरपिस्थिताविलम्ब इति । तर्हिजं त्वप्रयुक्तत्वेन

शक्तिस्मरणविलम्व इत्याहुः । मुख्यार्थाविच्छित्तिः । १ क. इत्यादिना° । २. क. यद्यपि । ३ क. °भियेन प्र° । ४ क °स्पार्थन° । ५ ग. त्वम् । यथु

आसननपदिगणापालदेवाडडसननेपदे सिद्धे पुनस्तद्विरुद्धं नियमाय । नियमक्षाडडशरीर्ये आसन्नेपदेमेव

न परस्मैपदमिशकारः । एवं वार्थान्तरेणियम इति चिन्त्यमिहमिति । तत्र । महाभाष्यादिग्रन्थ-

विरोधान् । तथा ।

[ ७म०उल्लासः ]

काव्यप्रकाश:॥

तीर्थान्तरेषु स्नानेन समुपाजिनमंस्कृतिः । सुरसोत्कर्षनिन्देमप हन्ति संप्रति साधरम् ॥ १४५ ॥

अत्र हन्तीति गमनार्थम् । निह्नार्थं ( यदुभयाथेमप्रसिद्ध्यर्थं प्रयुक्तम् ). यथा, यावकरसादृपेपादमहर्षोणितकचेन द्वारि नन मुग्या साध्वसतरला विलोक्य परिंरंश्य नुस्विना सहमा ॥ १४६ ॥

प्रदी०—यथा हनधातोः पदाद्.निघटनइच्‌चादनेपु पदादिप्रहृतोऽपमंदान्तन मार्गाचर्योपमंदान्तन वा गतौ सामर्थ्यं, न पुनरविशिष्टमप अस्यार्थानुपस्थितेःपद्वेषकतावीजामिति नित्यन्या । निह्नार्थं निह्नतः प्रमिद्येनाथेनान्निमित्तनद! व्यवहारितो विवक्षिनोडर्थो यस्मात्तत् । गूढेड्यर्थे काचित्प्रयोगान्नाप्रयुक्तसंकरः । उदाहरणम्—यावक० ।

उ०—न पुंसरविशिष्टस्येति । एवं चोपसंदानं विनाडनुदृष्टार्थायोचकत्वमममर्यतवम् । तीर्थेति । सत्क्राति: सत्फलजनकं प्रयोजनम् । मरेलतोस्विनार्थम् मुरेत्यादिनाडवैयग्म्यत्वम् । हन्ति । गच्छति । अस्यार्थेनुपस्थिर्निरिति । अन एव न निह्नार्थसंकरः । तत्र विलम्बेन प्रकृतार्थोपस्थितेः । नाप्यवाचकसंकरः । तम्योपसंदानेनाप्यवोधकत्वात् । अस्य नित्यदोषत्वं चिन्त्यम् । यम्योपसंदानं विनाडपि गमनार्थवोधमन्त प्रत्युदाहरत्वा-दित्यके । तस्यापि प्रसिद्धपरित्यागेनेडप्रमयोगे प्रयोजनानुमंधानाथंव्यतिरेकिलम्ब एवं दृष्टिवीजमिति तत्सवम् । अत्र हन्ते: पदैकडेशाल्वेडपि प्रकृतिगतात्वात्पदद्वोपता बोध्य । प्रसिद्धेनेति । अविवक्षितेनेति शेषः । अविवक्षितेप्रसिद्धार्थप्रत्ययस्यव्यवधानैन विवक्षिताप्रसिद्धार्थवोचकत्वमिति फलितम् । अविवक्षितेऽित्युप.दानात्.प्रसिद्धमित्यचग्जकनानार्थोडनि-प्रसक्तः । सामर्थ्यीसादृण्यात्प्रागप्रसिद्धार्थप्रतीपत्तौ नायं दोष इति नृतीयान्तम् । प्राप्ते-द्वेध भूरिप्रयोगाहैतिपदतरसंस्कारविकयतत्सवम् । तेन हि तस्य दूषणुपस्थितेस्ता तदितर-तिरोभानम् । एवं च योगमात्राश्रयणं कुमारद्वारं प्रयुक्तं पदैरुपपद्यैरव दोषः । हृदय-येंस दूषणुपस्थिते: । लक्षणया प्रमुखे त्वसति प्रयोजने नेयार्थत्वं दोषः । मति तद्‌दोष एवोति दिक् । यावकोललककः । नद्नम!द्रेपादपृतप्रहारेण शोणित-आरचीकृता: कचा यस्य ताद्दोन द्वचिनेन रचिरश्रमात्साध्वसन तरला व्याकुलाडत एव मुग्या विलोचयेयं साध्वसवनोनी ज्ञात्वा, सहसा तत्सणम् । विळम्बे नायिकाया भ्रमोच्छेदसंंभवात । सहसाडप्रसाच्चैवेत्यर्थे ।

९ क.संस्कृत: १२ क. 'रिवु० । १३ ग. 'स्कारः । तेम ।

२५२

मदो-पोद्योतसमेतः- [ ७५०उल्लासः ]

अत्र शौणिनशब्दस्य हधिरलक्षणेनार्थेनोज्ज्वललीकृततत्स्वरूपोद्योत्थो व्ययर-

धीयते ।

अनुचिनार्थ यथा,

तपास्विभिर्यो मुचिरेण लभ्यते प्रयत्नतः सत्रिभिरिरिष्यते च या ।

प्रयान्ति तामाशु गति यशस्विनो रणाश्वमेघे पशुतामुपागताः॥१४७॥

अत्र पशुपदं कातरतामभिव्यनक्तीत्यसुचितार्थम् ।

निरर्थक पादपूरणमात्रप्रयोजनं चांदपद्म । यथा,

प्रदीपोऽत्र शौणितपदं । अस्य रुढेः प्रसिद्धः । अप्रसिद्धेः स्तुतिज्वलीकृततत्स्वरूपे

विवक्षितोऽर्थः । दुष्कतारोऽपि प्रसिद्धस्म्यैव द्रागुपस्थित्या विवक्षितस्य विलंब्योपस्थितेः ।

अतो यमकादावदोषत्वम् । तथोभयस्थितिविलंब्यस्यापि सहृदयस्सममतत्स्वेनाविलंब्यावुदे-

इत्यवात् ।

अनुचितार्थमनुचितो विवक्षितार्थंतरिस्कारकोऽर्थो यस्मात् तत् । यथा-तपास्वि० ।

अत्र शौरे प्रतिपाद्ये पदान्तरानुपस्मेव पशुपदं कातरतामभिव्यनक्ति । तदर्थे तस्या

दर्शितानात् । विरुद्धमातिक्रुलु पदान्तरासपेक्षं तथैति तस्मादेवः दुष्कतारावींञ च विवाति-

तारिस्कारकार्योपस्थितिः । अतोडस्य नित्यदोषत्वम् ।

निरर्थकमविवक्षितार्थकम् । वृत्तिनिरोहामात्रप्रयोजनकमिति यावत् । अत एव वाक्य-

लंकारमूत यमकादिनिरर्थकं च खल्वादिवादपदं तद्वत् । ताच निपातरूपं चांदपदं बहुवचननादि

उदो-( गीतिसंह्नदः ) । उज्ज्वललीकृततवैति शौणितशब्दो नानार्थः । यद्वा

शोणशब्दस्यागोतिन्यनन्तात् क उज्ज्वललीकृततत्स्वरूपार्थको विलम्वेन । रुधिरच्या राधिर-

स्तैव बोधात् । विलम्यतेति । द्वादुरिरोपस्थितौ तदन्वयानुपपत्तिप्रतिसंधानपूर्विका

प्रकृतार्थोपस्थितिरिदिति विलम्ब इति भावः । तिरस्कारकः । तिरस्कारकधर्मेणैतदनकः ।

तपास्विभिरिति । या मुचिरेणैणेन तैरपि यों क्षेऽलम्येति सूचितम् । सत्रिभिः ।

यत्नत इष्यते । न तु प्राप्यंते । पशुतां वध्यतां प्राप्या इत्यर्थः । [ वंधास्त्यं

वृत्तम् ] । पदान्तरानपेक्षामिति । प्रकृते तदन्वितार्थबोधकपदानंतराभावादिति भावः ।

तदर्थे । पशुपदार्थे । तस्या: । कातरताया: । अस्य नित्यदोषत्वं चिन्त्यम् । तदर्थेऽ-

गृहीतकातरत्वस्य ततिरस्कारकोपस्थित्यभावादिति भावादित्याहुः । वृत्तिनिरोहेति । वृत्तान्यून-

नोत्परिहारेत्यर्थः । मात्रपदेन समूहच्यार्थकच्चादिवुदासः । प्रयोजनकमिति । ‘च

लैः पादपूरणैः ’ इत्यादिना तत्प्रयोजनकत्वेनोक्तमित्यर्थः । अत एव नाधि-

कपदत्वेन संकरः । तैदर्थस्याविवक्षितत्वेsपि निष्प्रयोजनत्वात् । बहुवचन-

नाति । तच पदैकदेशदोषनिरूपण उदाहरणरिप्यते हरामिति । ननु तत्न पूरणमात्रा-

१ क. ‘तरुं’ गा. ‘तरुपार्थो’ ग. १२ क. या. ‘कं पू० ।’’ ३ क. विलम्ब्येति उद्योतस्समतः

पाठः । ४ ग. याडल° । ५ ग. ‘ति । अत । ६ ग. तस्य निप्रयोजनविषयत्वात् ।

[ ७५०उल्लासः ]

काव्यप्रकाशःः ३

उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौररचुते मम हि गौरी ।

आम्राविक्छतं प्रसिधयतु भगवति युष्मत्पादेसादेन ॥ १४८॥

अत्र हि शब्दः ।

अत्राचकं यथा;

अवनध्यकोपास्य विहन्तुरापदां भवन्ति वरया: स्वयंमेव देहिन: ।

प्रदीप:-चञ्च । नहुंनमपे—उनुकृत: ।

अत्र हिपदं । अर्थस्याविवक्षितत्वात् । दूषकतावीजं त्वम्य चिन्मयताम् । तादृशे न तावदर्थानुपमेयति: पदात्परैरेष यावद्भियेप्स्योपमस्यापनात् । न चैवमवाचकादौ । तत्र तद्भियेप्स्य वाक्यार्थवटकस्य पदात्तं जनयितुं शक्तिःरनानू । नापि प्रतिकूलवर्णवद्रवसविरोधिता । वाचीनां सार्धकत्वस्पष्टेऽपि गमविरोचितप्रकारगम्भीरत्वरूपमस्य न तादृश्यातिति । उच्यते—निर्धकं प्रयुज्यमानस्य वचस्मि सहृदयानां वैमुख्यं दूषकतावीजम् । प्रयोजनानुसंधानल्यमपता वा ।

अवाचकं विवक्षितधर्मविवक्षितम् विवक्षितस्मिन्धर्मिण: कांपि न वाचकं यत्तदित्यर्थ: । अन एवासमर्थोद्देश: । तस्य काचिच्छक्तिस्त्वोकारात् । एतादृशविवक्षितविरहश्र कचिद्धर्मिणि शक्तावपि विवक्षिते प्रकारे शक्तिविरहान् । कचित्पकारे शक्तावपि धर्मिणि शक्तिविरहान्त् । तत्रैडयं द्विधा—अपेक्षितयोगमपेक्षित-योग च । तयोरप्यर्थ:—अवन्ध्यं ।

उ०—धर्म । अपि तु संवन्यार्थकमपेति चेत् । दशोरिति द्विचचनेऽनपि संवन्यप्रयोतिमंमव।दित्याहुः । केचित्तु सप्रयोजनत्वे सति प्रकृतार्थोपकारकार्थमात्रकान्वित्यं विवक्षितम् । तादृशे निरर्थकानुपयुक्तार्थसाधारणमित्यादहुः । उन्फुल्लेति । ( नागानंदे प्रथमाङ्के मलयवत्या नायिकाया गौरीप्रार्थनरूपं गानमिदं ।) विकसिनकमलकेसरसंसर्गो य: परागस्तद्गै-रच्यते । अत्रेदं विरोषणमपुष्टम् । भगवति सक्के:श्वर्येसंपन्न । नेताभिव्याप्तितदानामर्थ्य-ध्वन्यते । अत्र हि प्रेति निरर्थकम् । प्रेति प्रमिद्धद्रुस्वरूपान्तरोपम्यपकं च । युष्म-दिति विरुद्धम् । पूर्वमेकत्वविवक्षायाः संबन्ध:स्यत्वात् । ( आर्या छन्द:) अर्थस्येति । अनन्वयात् । न अध्यवधारणे । स्तोतव्यापकर्यपप्ते: । न च क्रिया-न्वयी तत्र । लोका निर्दिदृक्षेऽपद्वयारणेगो:दित्याहुः । हे: पदात्तनरसापेक्षत्वनियमेन पदत्ना-मावाक्यं पददोषत्वमिति चेद्द्विकवाक्यान ग्रहणाद्दोष: । प्रेत्यप्यत्र निर-थंकम् । तदर्थविवक्ष्यां तु प्रसिद्धलभेनावाचकम् । एवंविनश्रयतेऽत्यादौ वीत्याादिकमथ्य-नर्थकमिति दिक् । व्यग्रता वेति । तस्यां च वाक्यार्थवोधे विलम्ब: स्यादिति भाव: ।

अवनध्योति । ( किराताकाञ्चि प्रथमसर्गे ) दूयोंधननिग्रहाय युधि:षिष्ठिरमुदोषयन्श्या दैवप्या इयमुक्ति: । सफलकोपस्येत्यर्थ: । तेन गुरस्म्येति फलितम् । आपदां दारिद्र्यचरूपाणां विहन्तु: । तेन दातुरित्यर्थ: । स्वयंमेव । विनैव न्यापारम् । देहिन: । शनुमित्र-

१ क. काव्यालं । २ ग. 'रल' ।

२५४ प्रदीपोद्योतसमेत- [ ७म०उल्लासः ]

अमर्षपूर्णेन जनस्पतिजनतुना न जातहार्देन चै किं विद्वेषादरः ॥ १४९ ॥

अत्र जनतुपदमदातरयोर् विवक्षितम्, तत्र च नामिधायकम् ।

यथा वा,

हा धिक्सा किल तामसी शाशिरुचिरा दृष्टा मया यत्र सा तदृक्षेक्षेदरुजान्यकारितमिदं दृश्यं दिनं कल्पितम् ।

किं कुर्यः कुराले सदैव विधुरो धाता न चेत्कत्कृतं तर्हि ग्यामवतीमयो भवति मे नो जीव लोकोडधुना ॥१५०॥

प्रतीप- अत्र पूर्वोक्तं द्वारिद्रचरुपापद्विवातकतया दातृत्वं विवक्षितमिति द्वितीयार्थे तद्वैपरीत्यप्रकर्षकं जनतुपदमदातरि प्रयुक्तम् । तत्र च जायते इति योगमपेक्ष्य तस्य शक्तत्वेऽपि न विवक्षितया अदातृतया प्रकारण सेतव्यवाचकम् ।

अनपेक्षितयोगं यथा-हा धिक्सा० ।

उ०-रूपा: तादृशस्यैव मयोलोमाकान्तत्वात् । देहिन उपचययुता अपि वध्या भवन्ति किं पुनर्वक्तव्यमिति इति मूचयितुं वा तथोक्तं न तु शारीरिण इति ।

तत्र व्यातिरेकमुखे-नार्थान्तरन्यास:-चातः । अमर्षपूर्णेन अवन्वध्यामर्षणेनैव भवात्स्या । विद्वेषा । विशिष्ट-दृशं कुर्वेतादृपि न दरो भयमित्यर्थः! जातहार्देन जातस्नेहनापि । जनतुना । अदातृडS-दारोऽपि न । मनस्विनां दरिद्राणां न, किं पुनर्वक्तव्यं देहिन इति मूचयितं भयमप्रमापि दरिद्राणां भवति !

जनपदसमुपात्तम् ! तत्र भयादरयोरमावकथनेन भयादर्शनावश्यत्वाभाव एकोक्त इति बोध्यम् । ( वंशस्थं वृत्तम् ) ।

तस्य शक्तिमच्चेष्टपीति । तदर्थमिरुपितशक्तिमच्चेष्टपीत्यर्थः । अवाचकमिति । योजनाद्यभावाच्च तदर्थलक्षकर्मपीति भावः । अत एव रामोडस्मीत्यादौ न दोषः ।

विवक्षितेऽर्थे लक्षणाsङ्गीकारात् । लक्षणे वाचकत्वं शक्तिलक्षणान्यतरसंवलनेच्च बोधकत्वं विवक्षितम् ।

रामोडसावित्यादौ लक्षणाधनवतारकाले दुष्टत्व-मिष्टदेव एवं जन्तुपदमपि सर्वप्रकारह्नुपास्यत्वादिम्रतीतिरुपम्रयोजनानुसंधानेनादातृत्वादि-च्यंस्निकं यदि, तदा तद्प्रदुष्टमेवेत्याहुः ।

हा धिगिति । रात्रौ स्वप्न उरुधैर् दॄश्यतः पुहुरवस उक्तिरियम् । निर्वेदादिति हेतुसूचकं ह्य इंगितम् ।

अत्र हेतुः: यत्र रात्रौ सादृक्षिणीपरिणामपिश्रुना शय्यया मुखं यस्या इहासी दॄशा मा । किल तामसी तमोयुक्ता कान्त्या लिङ्गविपरिणामेन संबन्धः! यात्रेति विमक्तिविपरिणामेन! किलेल्यरुचौ ।

शाशिनः समुबधे पदार्थदर्शिनयोग्यतायां च तमोऽन्यवहारस्योभयतयात् । एवं तदृक्षेक्षेदरुजा न्यार्थिर्नाड्वकारिं वियोग्राहकम् ।

अत एव दृश्यं दुःखदतावदिन्यामिदमनुभूयमानं दिनं प्रकार-

पाठः १५ क. "रण व".

[ ७म॰उल्लासः ] काव्यप्रकाशः॥ २५५ अत्र दिनामिति प्रकाशमयीमिति॑र्यथंडन्वाचकम् । यच्चोपसर्गसंश्रितदर्थान्तरगतंमु, यथा, जडूऽयाकाण्डोरुनालों नखकिरणालसरकेशरालीकरालः मत्यग्रालक्तकलाभापसरकिमलयो मज्जुपझीरभृङ्गः । भर्तृनूतानुकारे जयति निजनुस्वच्छलावण्यधापी संभूयाम्भोजशोभां विदधे दधिनवां दण्डपादौ भयान्वया: ॥ १५१ ॥

प्रदी॰—अत्र दिनपदं प्रकाशमयामित्यें विवक्षितम् । नामसीत्पननेन लडघस्य तेमाम- मयत्वस्य वैपरित्यामभिवानायोपादानात् । तत्र न धर्मिणि योगमनपेक्ष्यमेव रुढचया दिन- त्वेन शक्तम्, न पुनः प्रकाशामयत्वनेत्थ्यवाचकम् । तृतीयं यथा— जडं जलघरे सारमयं वर्षति वारिदः । इदं वृंहितमश्वानां ककुज्जानप हेपते ॥ अत्र जलधरशब्दस्य जैल॑यागकत्वे प्रकारे सामध्यंयडपि न समुद्रे वाऽर्मिणि सामध्यंम् । यद्यपि योगशक्तिस्तत्र॑ऽप्यस्त्येव तथापि रुढचया प्रतिबनवाधानमस्तिकलपैव । तृतीयं तूपसर्गसंश्रितदर्थोऽन्तरगतमन्थ्या न च तयोरयं यथा—जडूयाकाण्डो॰ ।

उ० --शमयं कौलपतिमभ्यधिगमुचितमं।विप्रोभिकेत्यन तया वावगान्तू । इदंशोचितकारोण कि कुर्म इति साकूतोक्ति:। धाता कुशले हृटे मद्दैव विशूरः प्रनिकूलः । तत्रोप्रपत्तिमाह- चेच्यादि । न विधुर इत्यनुषयते । तत्तदा जीव लोको जीवनाॅसिलकाळः। मे मम ताक्कथ्नायिकादर्शोनजनकयामिनीमयः कथं न भवति । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ) । दिनामिति पाढे दिनपदामित्यर्थः । दिनरं रतयवच्छिन्नकालस्त्वम् । रुढचया मेघविष- यया । ( जलमिति । अयं वारिदो मेघो जलघरे समुद्रे स्कांर जलं वर्षति । अश्वानामिदं वृंहितं शब्द एष ककुज्जानवृषभो हेपते शब्दं करोति । अत्र . जलधरः वृंहितं हेपते , इत्येटो॑वाचका: । ) तृतीयं त्वति । तृतीयमेदरूूपमतनावाचकं पदमित्यर्थः । अर्थान्तर- गतमू । जडूयाकाण्डेति । (वाणभट्टकृत चण्डीशतके पच्यिमद्म)। जडूयाकाण्डेमवोरुमेहावालो यस्य जडूयाकाण्डः, उरू च नालो यत्रेति वा । नखकिरणाः* एव लसन्ति केसराणि तेषामाल्या पड्क्त्या करालो नतोत्कतः प्रत्यग्रम्य नूतनस्य तत्का- लदतस्यालक्तस्याड्भया: प्रसरा एव किसलयास्ति यस्य । मज्जुपझीरः पादसूषणमेव भृङ्गो यस्य । भर्तुः शिवस्य नृत्यस्यानुकारे । ' पदर्थाभिनयो नृत्यं नृतं ताल्लयाश्रितम् ' । स्वतनुरूपस्वच्छलावण्ययापीजन्यकमलशोभामू । जालंस्थानीयं लावण्यमू । अत एवाम्रेड- *मोजनेतुकिः । विदधत् । विरोषण धारयन् । अभिनव इदं प्रथमतया नृत्यप्रवृत्तो दण्डपादः । ' प्रसह्यो्वौंकृतः पादो दण्डपादोऽभिधीयते ' १ क. गा. 'त्यन्त्राथे' । २ क. 'गतं' तदर्थ्यवाचकम् । ३ क. 'जलधा' ।

१५६

मम्मीपादयोःसम्मत्तः-

[ ७५०उल्लासः ]

अत्र दृश्यदृश्यं त्रिदृश्यादिति । त्रिषेने त्रीडाजुंप्सामाधनैलैयक्जकन्वानू । यथा, साधनं सुमहद्यस्य यक्ष्यान्यस्य त्रिलोक्यने ।

प्रदीपोऽत्र विदध्यान्तवारणे प्रयुक्तो न च 'शारण आरणत्वे वा समर्थः । विसंसर्गं करणे नियमिनशक्तित्नान् ।

अनन्यं वाक्यनिष्ठावाचकतया 'प्राणभृदिति' इत्यादिद्विविधाहारण्येतत् । तद्वा निर्दूषण प्रकाशे यत् 'असमर्थे धर्मर्मोणांहृदयेऽरुपि शक्तिविरहः । अवाचके तु धर्ममात्रे सः । विदृश्यत्वादाहरणं तुत्रावचकत्वकरणमतयेवदम्मर्थ्यैक ' इति प्रत्येकं तद्वाक्यवाचकत्वोदाहरणान्वलोकाननिकृण्वन् सेंद्रमेविरुद्रं चेत्यानादेयम् । दूषकतांजीने तु विवक्षितार्थानुप-

नियतिरिति नित्य एवायम् । त्रिधाडक्षरामिति । अशरीरम्यास्तीतर्थे सिद्धादितेवाहुःप्रत्ययः । कपिलकादित्यत्रैवडेफस्य लत्वम् । तथा च कान्त्यभाववदति पर्येवमतम् । कान्त्यभावाश्र्वातिप्रसक्त इति त्रीडाजुनु-

प्सामक्जललयचिह्नेतुकस्तद्विरोषो वस्त्रस्य । न चैतत्त्रयेवडनतिप्रसक्तमनुगतं रूपमस्तीति त्रीडादिव्यहेतुकान्तिमत्तु नानार्थोडयम्श्रीलश्र्वाद इत्यर्थः । तत्र प्रत्येकं त्रिविधम् । कचिद्विवक्षितमेववार्थस्य त्रीडाद्यालम्बनत्वात् । कचिद्विवक्षितस्यैव निर्वाहिणस्तथात्वात् ।

कचित्त्रिकाश्र्यम्यनिर्वाहिणोडपि स्मृतिमाहेहुत्वात्तु । एषु त्रिधु कचित्निविच्छिद्रादाहियते । तत्र त्रीडालव्यकार्योन्तरस्य तथामवावो यथा—साधनं० ।

उ०-इति निरुक्तः । जयति मर्वोत्कर्षेण वर्तते इत्यर्थः । ( सगवरा छन्दः ।) उपमानगरम्भोजशोमाया दण्डपाद आरापालिदर्शनालङ्कारः । कविकलिप्तोपपमानेनापि बहुशा उपमादर्शनात् । तदुपपादकं कज्रूषा|कथित्यादि ९रूपकचतुष्टयमिति बोधयम् ।

नियामितशक्तित्नादिति । एतेन धारणं त्रिडम्मयमिति परास्तम् । अन्वयस्यान्तरं प्रति-पादयत एव पदस्य व्यज्यक्त्वादित्याहुः । वाक्यावाचकत्वोदाहरणोति । वाक्यस्याव-

चकत्वे यदुदाहरणेत्यर्थः । संकोचादिबोधकानित्रादिपदं हि तत् । अतिपसक्त इति । ग्राह्यादिव्यतिरिक्तहेतुकतिति भावः । त्रीडायालम्बनविभावा|दिमूततासम्भ्या-

योपस्थितिद्वोरर्थः । ग्राह्यं च नामसम्यार्थवोधकं किं तु स्वत एव शोमारहितमिति न तत्सङ्करः । केचित्तु त्रीडादिदर्शयदस्तद्वेद्धुपरः । उदाहरनेषु त्रीडालव्यजकत्वासंभवात् । वराझ्अ-

अपान-वायु-मरणज्ञानानेन प्रकृताननुगुणत्वत्रीडादिरूपदर्शनात् । व्यक्तिकश्वे मोहिकत्वम् । जुगुप्साहेत्वमिश्रयकपर्देते-इत्यादीनां तद्लयक्जकत्वाचेत्याहुः । अविवक्षितस्येति । अर्थ-

स्वेत्यनुषज्यते । निर्वाहिण इति । प्रकृतोऽन्वाचिन इत्यर्थः । अर्थान्तरस्येति । निर्वाहिण इति शेषः । साधनामिति । साधनं शैल्यं पुरुपालिङ्गं न । घीः शात्रुपरामत्न-

१ क. 'स्यात्रयः' । २ ग. 'लुप्तपन्य' । ३ क. स्वसंसर्गेण । ४ क. 'क्षितार्थस्यार्थान्तरस्य' ५ ग. 'तार्थान्वयिन इत्यर्थः' । साधनमिति । सैन्यं ।

[७५०उल्लासः]

काव्यप्रकाशः

५७९

तस्य श्रीशालिनः कोटन्यः सहेतागालिनां भुवम् ।

लीलातामरसाहतोऽन्येचनिनानि:शृङ्गद्रगाधरः

कश्चिकेसरदूषितेक्षण इव व्यामिश्रितप नयनः स्थितः ।

मुग्धा कुङ्कुमलिताननेन ददती वायं स्थिता तस्यैव सा

भ्रान्त्या धूततया डथवा नतिमृते तेनात्रुशं चुम्बति वा ॥ ५३ ॥

मृदुपवनाविमिश्रौ मातृभयार्द्रया विनाशदूघनसचिवकलापो नि:स्पतन्नौडयौ जातः ।

रतिरेषगालितवन्धे केशपाशे सुकेशया:

सति कुसुमसनाथे कें हरेऽपि यद्बीः ॥ १५४ ॥

एषु साधन—चायु—विनाशशब्दा त्रीदादिलिङ्प्रकृतः ॥

प्रदी०—अत्र सैन्यार्थकस्य साधनशब्दस्य पुंख़्यलिङ्गनमर्यान्तरम् ।

जुगुप्साल्यकत्वे तैथामूत्रार्थस्यैवतिमात्रेहतुत्वं यथा —लीलां० ।

अत्र वायुशब्द्रोऽवानवायं स्मारयति । न तु नर्दर्थनया वाक्यमुपवर्णन ।

अमङ्गलयक्त्रै विवक्षितस्यैवार्थस्य तथात्वं यथा—मृदुपव० ।

अत्र विनाशशब्दस्य विवक्षित एवार्थोऽमुख्यः ।

उ०—वयादिविशेषया, सुर।विशेषया च । अरालिताम् ।

शृङ्गदर्शनेऽपावेशाद्रिकेतां, कामिनीदार्शनेन मनमथपीडासहृतया वक्रितां च । अन्यया ।

सेना नायिका, च । पुंख़्यलिङ्गमिति । एवं च निर्वाहि ।

नलीलाति । (अमरशातके पद्यमिदम्) । अन्येऽदर्शनेन या

नि:शब्दं दर्शयेडघरो यस्य । नि:शब्दकिमित्यतिप्रसक्तां प्रणस्य ध्वनयति ।

लीलानातामरसेमाडडहतोऽर्थाल्लस्ववनितया ।

इवेन मीलनस्य कपटकुतत्वम् । ततस्तो भ्रान्त्या तदीपश्रुते-

स्थानभ्रष्टतया । अत एव मुग्धा वायं ददती स्थिता ।

अयानन्तरं तेनैव भ्रान्त्या नतिमृते ।

सा नतिमृते न तिं विनाऽनिशं निरन्तरं बहुकालमिति यावच्चुसिता च ।

वाक्यार्थे । तेनाडलिङ्गनसंम्रह: ।

नतेयोगेऽन्येष्वपि द्र्वयीया । यदाऽऽ भ्रान्त्या चुम्बितोऽस्या: कोपानुपमेऽप्येनां चञ्चेयमिति ।

अस्या: कोपेऽनुपमेति हेतु: । धृतेता तु कोपानुपमेऽप्येनां चञ्चेयमिति ।

यदाऽप्युभयोरपि प्रयोजकत्वाद्द्वाद्रोऽचुचितस्तथाडपष्वन्यतरस्य प्राभान्याविवक्षया तदुपपत्ति: ।

मुग्धा सुन्दरी मूढा वा । [शब्दालं०

कीडितं छन्नः] । मृदुपवनोति । विक्रमोर्वशीये विरहिणः पुऱुरवस् उक्तिरियम् ।

१ क० 'न्यदधिता' । २ क०तत्र । ३ म० 'तनोऽस्य जा'० । ४ ग० 'विच्छलित' । ५ क० यथा० ।

६ म० च । पुंख़्य० । ७ म० 'नस्य हि' । ८ क० 'यौडने' । ९ म० 'न धूततया नति' ।

३३३

३५८ प्रदीपोद्योतसमेतम्:- [ ७५८उज्ज्वलः ]

संदिग्धं यथा—

आलिङ्गितस्तत्नभवान्‌नसंपराये जयश्रिया । आशी:परम्परां वन्ध्यां कृण्वा कृतवा कुरू कुरु ॥ ९५९ ॥

प्रदी०—एवं त्रिधु भिन्नभिन्नप्रकारोदाहरणेन प्रतिप्रकं त्रिप्रकारकत्वमूहनीयम् । न्यासाम्यात् । दूषकतावीजं त्वनुभवसिद्धरसापकर्षकतादश्रोंपस्थिति: । नरीसे तु चमत्कारोत्कर्षकत्वं तस्याः । अथ वा तादृशार्थोंपस्थित्या श्रोतृवैमुख्यं तद्वीजम् । अतः श्यामरामकथ्यां दोप्त्वामाव: । तादृशोपस्थिते: श्यामपोषकत्वात् । माधयमज्ञलादिसूचने कामकथ्याम्नतौ च न दोप्तत्वम् । वैमुख्याभावात् । शिवलिड्‌गमागिनीत्वाण्डादिशब्दे तु संप्रतीतार्थस्यैवोपस्थिते: ।

संदिग्धं विवक्षिताविवक्षितोमयार्थोपस्थापनानुकूलस्वरूपद्रूयसदेहविपय: । यथा—आलिङ्गित० ।

उ०—संयोगगर्भसंसवत्‌ । ईप्सितवत्कथां चक्रदूति । वनौ निविडौ राचिर: सुन्दर: कलापो मयूरापि च्छम् । तपत्न: शत्रु: । अद्य प्रियारहिते जगति । विगलितेतस्युक्तं न तु विमिन्न इति । तेन रमणीयकतातिशय: । कलापापेक्षया वयतिरेकश्र्च हरेः । अनुरक्यते । चन्द्रकसाम्याय कुसुमसनाथोक्ति: । वह इत्यपपाठ: । 'विच्छेदवैर्हि नपुंसके' इत्यमरात् । पौनरुक्त्यापत्तौ तस्माद्‌हीनत्वि पाट: । यद्यापि कलापाशब्दो मयूरोऽपिच्छे शक्तस्तथा च बहुलोक्ते: । (मालिनीछन्द:) चेमुल्यमिति । असभ्यार्थोंपस्थितिहिं श्रोतृवैसमये चण्डालागमनामिव वैरस्स्यात्प्रादयतीति माव: । ब्रह्माण्डादितीति । आदिना सुभगापरिग्रह:- । समूभ्रितेत्यादि । अविनीतानादिप्रयोगयोगित्वे सति भगवदादिसंबन्धित्वं समुन्रीतत्वम् । इदमेव संवीतिमित्युच्यते ।

सति रूढचर्योऽतिरिक्ताश्लीलार्थस्य योऽनेनोपस्थापकत्वं गुप्तत्वम् । अत्र हि रूढचर्येस्य ऋतिद्युपस्थित्या तद्‌भावनया योगार्थस्य तिरोधानम् । यथा भंगिनीतत्र । ग्राम्यस्स्त्रीजनकैकदेशवचन् छलितत्वम् । ब्रह्माण्डादिपदं हि समुदायच्य झांटिति सम्यमर्थमेवोपस्थापयति न त्वव्ययनासभ्यमिति न दोष: । असभ्यार्थोऽनुपस्थितोऽरिति । एवं च तत्त्वपि नायं दोष इति माव: । स्वरुपद्रूयसदेहविति । वाक्यदोषे सुराल्योऽलासेत्यादैमार्गणमूर्तिपदयो: स्वरुपानिश्चये'पि संदिग्धत्वेन तद्‌व्येच्छिन्त्यमिदम् । तस्मात्तत्पर्थ्यसदेह-

विषयीभूतार्थोऽपस्थापक संदिग्धमिति वक्तुमुचितम् । आलिङ्गित इति । अनननायास-इजं मूच्यन्ति । संपराये । युध्दे । (जयश्रिया आलिङ्गितस्तत्नभावान्‌ पूज्यस्त्वमाशि:परम्परामाशि:-

९ कफ संवीत° १२ क °लापो मयूर° । ३ ग. पुस्तके आंवर्गतिते पाट: । ४ ग. पुस्तके तमासम् ।

[ षष्ठोऽध्यायः ]

काव्यप्रकाशः ।

३५९

अत्र वन्यां किं हठहूतमहिलायाम्, किं वा नमस्यामिति संदेहः । अमरावतीं ( यत्केवले शाब्दे प्रसिद्धम् ) यथा, सम्यग्ज्ञानमहाद्योतिदेलिनाशयत्नाजुपः । विधीयमानमप्येतन्न भवेनकर्म वन्ध्यकनम् ॥ १५६ ॥ अत्राडडम्बयशब्दो वासनाप्रैय्यो योगशास्त्रादाविति प्रसिद्धः । ग्राम्यं ( यत्केवले लोके स्थितम् ) यथा,

प्रदीपोऽत्र वन्यामिति पत्रे वन्ध्याशब्दे सत्सम्यग्ज्ञाने वन्ध्याशब्दे द्वितीयावाच्येन वाच्ये मन्देहे । प्रथमे हठगृहीतमहिलायां कुर्याद्विनी, द्वितीये नमम्यमाशिषःपरम्परामिल्यर्थोपपत्तौ साधकत्वकप्रयाणाभावात् । वक्ष्यताबीजमुहेतथ्यानिश्रयाभावः । अनो यत्र मन्देहे वाच्ये- इयस्तत्र, यत्र व वाच्यादिमहिलासु प्रकारोऽदिशेन वा निश्रयस्तत्र चादोषत्वम् । अप्रतीतिमिति न वोढव्यार्थेतया शाब्दश्रुतौ । साननतिकरत्वेन शाब्दमात्रप्रसिद्धमित्यर्थः । अन- एवाप्रयुक्ताद्रव्दे । तस्याम्यात्रापि प्रसिद्धे । उदाहरणम्—सम्यग्ज्ञान० । अत्र अत्राडडम्बयशब्दो मिथ्याज्ञानजन्यवासनार्थे । स चैवं योगशास्त्र एव प्रसिद्धः । एवं शाब्दान्तरप्रसिद्धमप्यूहाम् । दूषकतावर्जने नायं निश्रयः । अत्र यत्न एव यत्न तच्छ्लाघाभिति एवं प्रतिपाद्यः स्वयमेव वा परामर्शोऽस्तत्र न दोषत्वम् । प्रत्युत व्युत्पत्तिसूचकतया गुणवत्तम् ।

ग्राम्यं ‘ ग्रामे केवले लोके प्रसिद्धं’ न तु शाब्देडपि । अत एवाप्रयुक्ताद्रव्दे ‘ इत्यके । अपरे तु ‘ देश्यमनेन संगृह्यते’ कतिशाब्दाद्यमिति नेदःहर्नेष्यः । किं तु बहुभाष्याद्रव्पः’ इत्याहुः । तदुभयंमध्यस्थत् । काव्यशब्दस्य शाब्देडपि प्रसिद्धं व्युत्पत्तिमस्य चोदाहरन्त्वेन उद—वैदिकपरम्परां [अर्थोजिज्ञासाप्रयुक्तां] करणे कृत्वाडडम्बरं क्रपां कुरू । संस्मयः । वकृतातप्ये संशयो बध्योरभेदवुदृष्टमूलकः । वन्यामित्यनुपूर्व्यां तु उभयसाधारणत्वेन वि- गमनाविरहार्थद्वयस्यैव स्थितौ वकृतात्पयेसंशय इति भावः । अत एवं वकृण इत्यादौ शब्देऽभेदद्योपस्थितौ । हठगृहीतेति । बलात्कारेण स्वपत्नीभूतत्व्यर्थः । शब्दानुशासन- नेतु । व्याकरणकोशादिषु कलेतव्यर्थः । तेन व्याकरणमात्रप्रसिद्धटिव्यादिसंग्रहः । शब्द मात्रेभते । न तु लोकेकाव्यादित्यर्थः । अन्यत्रापि । शब्दानुशासने लोके च । सम्य- ग्ज्ञाने तु वक्चनानं तात्क्षणं तदेव महज्ज्ञोयेतिः सकलाज्ञाननिवारकत्वात् । मोक्षजननकत्वाच । आशये मिथ्याज्ञानजननितः संस्कारविरोधः स गलितो यस्मात्तत्त्वसेवनः । तादृशाशयेतादृशि- तन्निषिद्धं कर्म विध्रीयमाणमपि क्रियमाणमपि न वन्ध्यकं वन्ध्यजनकं संसारप्रसङ्कामि- स्वर्थः । तचछ्लाघास्वानभिज्ञस्यैति । अस्मर्थ्याज्जु सर्वेऽपि न तनुनुपस्थिातिरिति ततो मेद इति

१ क. किं न° । २ ग. °तिगले° । ३ ग. वन्धकमू । ४ क. °परम्प° । ५ क. गा. प्रयुक्तः । ६ क. °न्य केव° । ९ संस्कृत इत्य हि पाठ उद्योतर्संमतः । ८ क. °च व° ।

₹६० प्रदीपोद्योतसमेत- [ ७३०उज्जासः ]

नाकाविभावगरीकान्तसंक्रान्तध्वनिते मुखम् । तत्रनीयराशिलाशोभा कडिद्वष हरते मनः ॥ ९५७ ॥

अत्र कडिरिनि । नेयार्थे

( " निर्हंडा लक्षणा: काव्यत्रसामध्यैःदानभिधानवत् । क्रियन्ते सांप्रतं काव्यत्रकाङ्क्षितार्थीचैव त्वशक्तितः " ॥ इति यत्रनिषिद्धं लक्षणीयं ) यथा, श्राग्तकलसमुज्वासिपूर्णिमाशवरीमियम् । करोति ते मुखं तेनैव चपेटापातनातिथिम् ॥ ९५८ ॥

प्रदीप० —निरसितत्वात् । तन्मात्रसर्वैलोकप्रसिद्धम् । तस्मिन्देशे सर्वैलोककैयंदासव्यया यद्यपि स्ववहितये तदित्यर्थः। तेन देशयमपि संगृहीतम् । अत एवाग्रे श्रादनशानगह्लादय उदाहरणीया: । कल्ममहिषद्यादयक्ष प्रत्युदाहरत्व्या: । उदाहरणम्—राका० । अत्र कटिरिनि: । श्रोकान्तर्भिंन प्रति तदर्थीगुपस्थितीश्वकताबीजभिति ऋजव: । वस्तुतः तस्मु नागरोपनागरी विवाह ग्राम्यशब्दप्रयोगाद्रकुरवैदग्ध्योल्लयननेन श्रोतृवैमुख्यं तदित्यालयोच्यते । अत एव विदूषकादावधमे वक्करि न दोषत्वम् । तस्मै तथैवौचित्येन विस्मयाद्भावात् । कविताश्लेषे तु ग्राम्यताप्रयोगक नालौकिकत्वमिति न तत्रसंकर: ।

नेयार्थो नेयार्थों यस्य तत् । नेयत्वं च—निरहड० । इत्यनेन रूढिप्रयोजनीयां विना या लक्षणी निषिद्धा तद्वृत्तियत्वम् । सथा—शरत्कालो ।

उ० —भाव: । समस्तलोकप्रसिद्धत्वमेव विवृणोति—तस्मिन्देश इति । सर्वैर्विद्वद्भाविदर्गेभे: । तादिति । तत्पदे तदर्थस्तुनी तद्रेशीयान प्रति ग्राम्यमित्यर्थः । राकेति । राका पूर्णचन्द्रा या विभावरी रात्रिरस्तत्कान्तश्वानद्रस्तस्य संक्रान्ता ध्रुतिरित्यर्थे तस्मिन्संक्रान्ता भ्रुतिरियम् । हरतेनुरज्यति । नागरम् । विदग्धमात्रप्रसिद्धम् । उपनागरम् । ग्राम्यकक्षातिकान्तमप्रस्तानागर्भावम् । ग्राम्यस्तात्प्रयोजक-मिति । सामान्पे नपुंसकम् । विदग्धवैदग्ध्यग्रप्रसिद्धस्त्वप्रयुक्तशोभाराहित्यतंव वैमुख्यप्रयोजक-कम् । न ग्रामादिवैशक्षिकोयापस्थितं तत्प्रयोजकामिति नालौकिकास्वाद गतार्थतात

भाव: । अभिधानवत् । शक्तिवत्।। सामर्थ्येपु । प्रसिद्धिः। अच्युतना । प्रथोजनवशात्। श्ररादिति । मुखं कर्तृ । चपेटा प्रसृतकरतलम् । ( हे तन्वि ते मुखं शरत्काले समुज्जासि य:

१ अस्य श्लोकस्य चतुर्थपाद एव केवळे कफ. पुस्तके हस्वपादे । २ क. नाश्रुणा । ३ वपिते । ४ क. "तसमस्तलो" १५ क. "ना ता निं" ६ क. तद्वार्तामिति ।

[ ७५०उल्लासः ] काव्यप्रकाशः २६१

अत्र चपेटापातनेन निर्जितत्वं लक्षणे अथै समासगतंव च दूषणमिनि संबन्धः | अन्यत् केवळं समासगतं च | किं ( यत: अर्थपातिपत्तिर्य्यवाहिता ) यथा, अत्रिलोचनसंभृतयोर्निरुद्धपभासिभिः | सदृशं शोभते डन्यत्र भूषाल तत्र चेष्टितम् ॥ ५९ ॥

अत्रात्रिलोचनसंभृतस्य चन्द्रस्य निरुद्धमेव भासिभिः कुमुदैरित्यर्थः | प्रदी०— अत्र चपेटादिपदं निर्जिततत्वे लक्षणया प्रयुक्तम् | न च नत्रास्म्य रूदधीनिर्वा प्रयोजनम् | मुख्यशब्दार्थान्तर्गतेऽपि कृत्स्नस्यैवप्रातिपदिके । दूषकत्वादीनां च कृत्स्नमेवेनाथोलुपस्थितिरिति निल्योदये दोषः |

अथ भवेत्कृत्स्नमित्यादि | हि्टष्टान्तिकं कुत्रं पदं समासगतमेवेत्यभिसंबन्धः | नदयमध्ये कृत्स्नत्वादिदोषत्रयं पदान्यतरसाहित्येनैव संभवति | तथा च यदित्थं तयोः पदयोः समासस्तदैकपद्यादोषता | असमासे वाक्यदोषत्वमेव | इतरेषां तु समासेऽसमासे च पददोषत्वम् | द्वितीयपदनैरपेक्ष्येणैव दुष्टत्वादिति |

तत्र कृत्स्नमर्थप्रतीतौ केशवत् | यतो विवक्षितस्यार्थस्याविरोषस्य प्रतिपत्ताविल्लम्भिता तदित्यर्थः | निर्हितार्थौौ तु पदाद्योपस्थितिरेव विधीयते ततः भेदः | विलम्भकशब्दप्राप्त्या सद्देश्वा, सामन्यशास्त्राप्रकरणादिमवै विवक्षितविरोषस्य द्वागुपस्थितितरेवाऽऽद्ये वाक्यमात्रदोषत्वं 'ध्वमिल्हस्य'— इत्यादौ | अन्ये तु पददोषत्वमपि | तथथा—अत्र० ।

अत्रात्रिलोचनसंभूतेत्यादेऽपि सामन्यतो डन्वयादिलिच्छेदेऽन्यत्रिलोचनसंभृतेत्यादिना चन्द्रादेर्न द्वागुपस्थितेः | अन्यम्यापि तथावानिलयात्मकस्य भावाच्च | अतः कुमुदैरित्यस्य व्यवदेर्न द्वागुपस्थितेः |

उ०—पूर्णीमासंवन्धी ध्ववेररीप्रकृष्टचन्द्रस्त चपेटा प्रसुतकरतलं तत्पातानस्म्य प्रहारस्यातिथि पात्रं करोति | लक्षणया जयतीत्यर्थः | अतिरेक इति भावः | अत्र चपेटादिपदापामिति | चपेटा-पातनातिपदस्य निर्जिततत्वे लक्षणेत्यर्थः | वैयाकरणनय इवाद्ड्डकाद्दारिकेरपि वृत्तवेकार्यों भावाद्द्रीकाराच्छक्यसंवन्धघटना लक्षणा सुपपादयति भावः | मुख्यशब्दार्थेति, मुख्यत्वं च शाब्दवाच्यार्थान्वयितवम् | अर्शोनुपस्थितिरिति | लक्षणाजन्योऽर्थे रूढिप्रयोजनान्तरज्ञानम् |

ज्ञानम् हेतुत्वेन तद्भाक्तानतत्प्रसिद्धिरिति भावः | अत एवाप्रयुक्तत्वादेः | न च निर्जितत्वातिशयप्रतिपत्तिः फलम् | उपमानत्वेनोभयगुणे चन्द्रे न्यूनेन चपेटापातनदानवर्णनेन वर्ण्यस्तैयवापकर्षोंपपत्तेः | केशवदिति | आकार इदृशासत्तितात्पर्योदिज्ञानरूपकारणविलम्वास्त्वार्थबोधजनकामित्यर्थः | तदेवाह — यत इति | अत्रीतिः | अत्रिमुनिनिर्मितत्रिलोचनसंभृते ज्योतिष्चन्द्रः | तदुदयमासीनि कुमुदानि | अवेदं कृत्स्नं चन्द्रादिपदेनैव सिद्धेरपुष्टं च चेष्टितं यथा: | संभूतेत्यादिनेत्य | आदिना चन्द्रोदयमासीनैवेन कुमुदानुपस्थितिसंग्रहः | न व्यव-

१ क. 'थ कृत्स्न स० । २ व. यन्न्र्थ० । डे क. 'स्य प्राप्त० ।

२६२

प्रदीपोद्योतस्मृतः- [ ७स०उल्लासः ]

अविष्टष्टः प्राधान्यान्नानिर्देशो विशेषेयांशो यथा तत् । यथा - मूर्छनोद्भवद्रुतनकृतताविरलगलगलद्रुतरसंक्रधाराः । योंताश्रयाद्ग्रिमसादोपनतजयजग्जातमिश्र्यामहित्राम् । कैळासोऽमाननेच्छाव्यतिकरपिधुनोत्प्रपींदपोंदघुराणां दोष्णां चैषां क्रिमितत्फलमिह नगरीरक्षणे यत्नप्रयासः ॥ १६० ॥ atra विध्यामहितत्वं नानुवाद्यम् । अपि तु विशेषेयम् ।

प्रदीप् - धानेनोपस्थिति: । इदमेव च ‘अविष्टष्टः’ समुद्भुतनस्योद्धतेनोतनावमासिभिः’ इति पाठे द्वितीयप्रदीपेऽपि वाक्यदपोदाहरणं दृश्यम् । दृशकनालीनां प्रतीतिविलम्बः । प्रहेलि- कारदौ तु तन्येष्टत्वाद्दोषत्वम् । मच्चोकतयादौ तु गुणत्वमपि तदौचित्यात् । ‘अविष्टष्टविशेषेयांश’म् अविष्टष्टः प्राधान्यान्नानिर्देशो विशेषेयांशो यत्न तत् । प्राधान्यं च विधिप्रतीतियोग्यता । ता चानुपसर्जनीभूतत्वे सति समुद्भुतनस्योतनत्वं । अतः ‘न्यक्कारो ह्याङ्गमेव’ इत्यादौ ‘क्षणमध्यमुक्ता - ’ इत्यादौ वा नानुवादिः । प्रथम उत्कर्षप्राधान्यान्नावेन द्वितीये विशेषेयस्यं प्रासङ्ज्यप्रतीतेश्चानिर्देशो विशेषविरहमत्स्वात् । उदाहरणम् - मूर्छनोद्भवम् ।

अत्र नगरीरकक्षण एव यत्नप्रयाससंतनूर्छना महिमा मिथ्येति मिथ्यात्वं विशेषेयम् । अपराध- त्वात् अत एव च नानुवाद्यम् । प्राप्तत्वे तु मिथ्यामहित्रामफलत्वमेवोच्यतं । अतः क्रिमिते- त्फलमित्यादिना नामिसंवन्धः स्त्यात् । तच बहुवीहिहावनपदार्थे गुणवृत्तम् । विशेषणप्रधान्ये समासानुशासनात् । किं चोदेषां विशेषयं च यदि गृह्यतेपदास्यामुपपत्तिषते तदा प्राभुप्रुद्रि- स्यांप्रसङ्गविषयते । न च समासे प्रथक्पदादुपस्थति: । अप्यधुपस्थितौ च न तथा व्युत्पत्तिरिति ।

उ० - धानेनेति । यशःशुके कुमारो तात्पर्यप्रहोत्परिमित्यर्थः । प्रहेलिकादौचिन्ति । आदिना यमकादिसंग्रहः । ‘मूर्छनोभिति । ( हनुमत्कटके ) राजसेनया लङ्कां यो वेधितां रावणस्योद्धि: । उद्भूतमुद्भुतं यत्कृतं कर्तृभिर्नेनविरलं गलगलद्रुती रक्तस्य संस्कृतद्यार्धोदयाद्रौ तादृशा- र्या धौते ये ईदृशाश्री तत्वसादेनोपनतो यो जयस्तेन जगति जातो जतो मिथ्या महिमा येषां तेषां मूर्छना कैळासस्योल्लासन उत्थापने य इच्छया व्यक्तिकर आधिक्यं तस्य पितृनानां सूचकानामुत्सृप्यत्कटो यो दोषो गरवतेनोदुराणामतिक्रान्तजगतां दोष्णां च क्रिमितदेव फलं यथानरेप्यो नगरीरकक्षणे प्रयास इति निर्वेदः । किंमा ईदृशफलेऽनौचित्यं व्यज्यते । तदुपप- दृकं चोक्त्विरोपणद्रयम् । (सभरा छन्दः) वक्ष्यमाणकर्मेधारयोदाहरणं प्रागुक्तोपसज्जनत्व- विरहेग्ण तत्संगत्यर्थमाह - किं चोति । पदाभ्यां यदि गृह्यविशेषण्यविशेषणभावानपत्तिष्षते स्वार्थः । न च समासे पदात्पृथगुपस्थातिरलत्यन्वयः । समास एकार्थीभावाद्वृत्तीकारणे त पद- शोन्निततयैव स्वार्योपस्थितिरिति मानः । अयमेव चैकार्थीभावो नाम यदितरान्वयितयैचोप-

१ क. ‘धयोंडशो’ । २ क. ‘भेदवा’ । ३ क. ‘यमित्यादौ’ । ४ क. ‘दौ व ना’ ।

[ ७म०उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः ।

२६३

यथा वा,

स्वम्तां नितम्ब्वादेःपयरेपनन्ती पुनः पुनः केमरवदांमकाञ्चीभूः । न्यासीकृतां स्थानविदा स्मरेण द्वितीयपौःवीमपि काञ्चुकस्य ॥ १६१ ॥ अत्रैं द्वितीयत्वमात्रसूत्र्यपेक्ष्यम् । मावर्वीं द्वितीयामपिनि युक्तः पाठः । यथा वा,

प्रदीपो-एवं समामान्तरेप्यड्विमिश्रत्वं दृश्यतेपम् । नात्र केनमप्यये यथा-स्वम्तां । अत्र द्वितीयत्वं मौन्र्यामुप्रेक्ष्यम् । न तच्च ममामें गुणवृत्तम् । 'मौर्वीं द्वितीयाम्' इति पाठे तु निरावाधा प्रतीति: । नन्वच काञ्चुक्यां द्वितीयमौर्वींतं विशेषेमेवात्प्रेक्ष्यमतो इति चेत् । न । तथाडपि हि विशेषणांराम्य द्वितीयत्वस्य प्राघान्यम् । द्वितीयसद्भाव एकस्य न्यासीकरणौचित्यात् । मौर्वींतं तु तत्साप्रयोजकम् । अन्यथापि सद्वितीयस्य तदौचित्यादिति तमुपपन्चियकारणं नात्र तत् । तमाद्द्विविधावपि विशेष-णमात्र प्राधान्येन वस्तुन्यम् । अत एवं ' आ कटारदेका मज्जा ' (पा० मू० १।४१। ) इत्यपेक्षेतवस्याप्राघान्येनप्रकल्प्यमयेन ममासो नाकारोति व्यासल्यतातार: । अन्यथा तत्राप्ये-कत्र संज्ञिन्युहेतेश एकत्वविशिष्टसंज्ञाविषाने दोंपो न त्यात् ।

उ०-स्थिरिरिति स्पष्टं तद्विदाम् । एवं चोपसर्जनत्वमितरविशेषणतयैवोपम्यतिविषयत्वं फलति तम् । पृथगुपस्थितयोस्तथ्योरन्यवय इत्युपसर्गः । 'लोहितोष्णीषा' इत्यादौ ममासेडपि तदर्थ-नात् । एवं चोत्सर्गलत्यंगेन सहदयश्रोत्रे तत्त्र्वम् । अत्रैभवनमनयो-गसन्नेऽपि न काति: । आविमुख्यविवेत्तवस्यापि सस्तेनोपपेध्यांसकार्यस्यादोपत्वात् । सस्तामिति । ( कुमारसंंभवे तुरीयसर्गे कामस्य हरं प्रत्यभियोगे महाद्यम्तां पार्वतीम् । 'अदहस्यत स्याववरराजकन्या' इति कुल्लकादिनोपक्रम्य पद्यमिदम् । ) नितम्बस्वम्तां केशोरो वकुलस्तस्य दाम मालाः सैव काञ्ची नितम्बूपमानसदृशवरोपनन्ती स्पाने निवेशान्तल्यन्वयः । न्यासः समर्पितं दृव्यं तयाकूताम् । स्थानविदा स्त्रार्धभूता पार्वतीरय स्वीयमौर्वींविसर्जनस्थान-मिति जानता । मलनाऋोडः-नयैव श्लेषं वश्री कार्प्यमोति जानता वा । आश्रयगुणप्रकर्षे-णाडड्यगुणप्रकर्ष इति याभ्यामिति स्मृतिमिति जानता वा । अत्र मौन्वीद्वयेन कार्मुकसंघे लड्ये कार्मुकपदमुपपुष्ठम् । ( उपजातिच्छन्दः ) । उक्तेम्योऽपि । स्त्रीयवस्तुन एव न्यासी-करण व तु तत्सदृशाश्योते नोपमेति भावः । तथाडपि हीति । न्यासीकरण हेतूत्क्षेप्यम् । तत्र च द्वितीयत्वमेव हेतुरिति भावः । विशेषेऽय हेतुत्वेऽपि न दोष इति चिन्त्यम् ।

१ क. ग. 'वलम्बमानों पु०' १२ क. गा. 'रुष्यपका०' । ३ क. 'अत्र मावर्वीद्वितीयामिति द्वितीय-स्वमात्रसूत्र्यपेक्ष्यम् । यथा वा । ४ ग. 'दृश्शक्षितम्लं' ५. म. युक्तम् । ६ क. 'ठे च निः' ।

२६४४

पद्यीपोद्घोतसमेतः- [ ७५०उज्झासः ]

वपुरिव रूपाक्षमलक्ष्यजन्यता दिगम्बरतयेन निवेदितं वसु ।

वरेशु यद्वालमृगाक्षि मुरगते तदस्मिन् किं वयस्तमापि त्रिलोचने ॥१६२॥

अत्रालक्षिताजनिरिति वाच्यम् ।

यथा वा,

आनन्दासिन्धुरतिचापलशालिच्च-संदानैकसदनं षपमप्यमुक्ता ।

या सदैव भर्त्रा तदुदन्तचिन्तया

तान्ति तनोति तनु सम्प्रति त्रिनिग्गग्सान्न् ॥ १६३ ॥

अत्र 'न मुक्ता '-इति निप्ययो विशेषः;

यथा,

नवजलधरः संज्जडौष्यं न हसनिशाचरः

सुरधनुरिंदं दूराकृष्टं न तस्य झासनम् ।

पद्दी०-बहुतीरहवेव तद्दिततार्थगुणीकृतेड्यपदर्थे गुप्तीभावो यथा——वपु० ।

अत्र वरेशु मार्गणीयानां ध्वमोां वैकल्यदर्शनेप्रस्तावाज्जनमन्यलक्ष्यत एविं विधिस्थितितम् ।

तत्र समासे न्याय्मूतम् । 'अलक्षिताजनि:' इति पाठे तु पौर्योऽपर्यविपर्ययासक्तेडपि

समासानिबन्धनमप्राधान्ये निवर्तते ।

नव्यसमासे यथा——आनन्दः ।

अत्रावान्तरावाक्येऽप्युक्त्यन्वयन ।

नवजल० ।

उ०-वपुरिति । ( कुमारसंभवे पद्मसरसि ) वडवेवधारणः शिवस्य पार्वती प्रत्यूक्तिः।

वपु: शारीरं विरूपाक्षम् । सर्वाक्ष्षराणां वक्चुरेव यस्य विरूपं तस्मेतराझं किं वक्तव्यमित्यर्थः ।

न लक्ष्यं जन्म यस्य तत्त्व । यद्वारेशु मुरगते तद्वयस्तमापि त्रिलोचनेऽस्ति किमित्यन्वयः ।

यत्रिलोचनेदस्ति तद्वयस्तमापि (रूपकुलधनमध्ये एकैकमपि) किं वरेशु मृग्यत इत्यन्वयः ।

उक्तानुरूपे ये रूपाभावादे: स्पष्टतयोपन्यस्यासो न युज्यत इति दीपिकाकृतः । (वंशस्थं वृत्तम्) ।

निवर्तते इति । तथा च पद्द्योद्दोधरौड्यपि वाक्यविधेयाविमर्शोस्तदवस्य एवंति भावः ।

केचित्तु शिवे जन्मनोडमवाद्विरूपाद्देशविधेरेक विवक्षित इत्याहुः । आनन्देति । ( विरचं

नायकं प्रति नायिकासल्लीना मुक्तिरियम् । आति चापल्शालि यतस्य चित्तं तस्य यत्स-

द्वान्तं बन्धनं तंशैक सदनं स्थानं कारणं वा । अन्याभिचारेण तथावत् व्यङ्कचम् । या

भवता सदैव क्षण षप्यमुक्ता मुक्ता न तदुदन्तचिन्ता तद्वार्ताचिन्ताडपि तान्ति

म्लानिं तनोत्यतोऽस्मिन्नविगीति । एवंविधदुःखदर्शितवादितरोदच्या वयमित्स्यर्थः ।

( वसन्ततिलका छन्दः ) । नवजलधर इति । उर्वेशीविरहे पुऱरावसो मेघादौ

९ क. नाम ।

[ ७म०उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः ।

अयमपि पटुर्द्रारासरो न वाणपरम्परा कनकनिकषश्लिग्या विचिन्तनिया न ममोवेक्षा ॥ १६३ ॥

इत्यत्र ) । न त्वमुक्ततानुवादेनान्यदत्तं किंचिद्द्विहिनं, ( यथा,

जुगोपाड्लुप्तानमक्रत्वो मेऽत्र धर्ममनातुरः । अग्रंघुराददे सोऽर्थान्सक्तः सुखमन्वभूत् ॥ १६५ ॥

इत्यत्रात्रस्ततत्त्वाचनुवादेनाड्डतमो गोपानादिमैनो गोपानादि ॥ )

प्रदी०—इत्यत्रैव प्रसङ्ज्यप्रतिषेध एव विशेषयो न तु—जुगोपा०। इत्यत्रात्रस्ततत्त्वाचनुवादेनाड्डतमो गोपानादिवदमुक्ततानुवादेनान्यं किंचिद्विषेयमत्रि ।

न च समासो नवः प्रसङ्ज्यप्रतिषेधोऽत्र किं तु पर्युदास एव । नैतदुक्तं— विरोषयेन प्रधनत्वं प्रतिषेधेऽप्रधानता ।

पर्युदासः स विरोषेयो यत्रोत्तरपदेन नत्र ॥ इति । कयं तर्हि ‘अग्राघ्राद्मोजी’ इत्यदौ प्रसङ्ज्यप्रतिषेधोल्लाङ्ः । पर्युदासेनाड्डसेपेन तु पर्युदासार्थोडमुक्तत्वमेव विरोष्यतां पक्लाविशेषादिति चेत् । भवेद्रप्येयं यदि तथा मतिर्लि- उ०—निशाचरादौ धर्मानन्तरं विरोषधर्मोने सत्प्रयोगः । कनकनिकष इति । तत्क्षणपरस्ो । ( हरिणी छन्दः । ) जुगोपेति । ( ऋकाव्ये प्रथमसर्गे दिग्लिपर्वणनिमिद्र्‌ । ) ( अत्रात्मनो मुन्यु- हितः । ) अत्रस्तोऽपि त्रस्ततत्त्वसाम्यकृत्या सद्देवाड्लत्मानं जुगोपेति व्यत्कोऽचम् । नननः न प्रकारः । अनातुरोऽरोगी । अमृधुरलुब्धः । ( अमक्तोऽनासक्तः । ) उत्तरपदेनेति । उत्तरञ्ज- देन युतो न भस्मसद् इत्यर्थः । समासयोग्य इति यावत् । विरोषयेऽत्र प्रतियोगिनि नञ्- विरोष्यत्वं प्रतिषेधे नञर्थप्रधनता । नञ्‌तत्पुरुषस्योंत्तरपदाद्ध्रव्यादप्रधनत्वान्नञ्युपप- नोऽर्थो बोोधादिति भावः । अत एव प्रसङ्ज्यप्रतिषेधोऽसमास एवेत्याहुः । नैतदुक्तं—

‘ अप्राधान्यं विरोषेयत्र प्रतिषेधे प्रधनता । प्रसङ्ज्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नत्र ॥ ’ इति ।

क्रियांवयथी यत्र नञ् धात्वर्थैक्रियामावचक इति यावत् । तथा च नञ्, उद्यमादिके- रप्ति—क्रियायामभवन्येन मुक्तोऽपेतेन समासो न भवति । आसामर्थ्यादिति मावः । नञ्जनकत्व- इत्यादावपि गम्यमानभवतिक्रियाया एवं निषेधो बोध्यः । कर्थं तर्हीति । अत्र हि श्राद्धा- तरमोजितत्वं नार्थः । मोोजनस्य राग्रप्रसत्वेनात्रनत्स्यात् । व्रताधिकरपठिनिर्णयुपपत्तेः अ- श्राद्धालुपपदाच्च सः । श्राद्धमोजनामावश्यं व्रतमिति मावः । आक्षेपादिति । अयं मावः— श्राद्धालुपमोजनामाववस्तुं च तेनाड्डषिष्येण । तेन नग्न्यमाने श्राद्धमोजिभिन्न इति वाच्योऽर्थः । श्राद्धमोजनामावश्यं व्रतं यस्येति । णिनि-निरिति मुन्रार्थः । णिन्यन्तेन नञ्‌समासे हि तम्य गम्यतेति वधुनोऽर्मूर्थेल्लड्योरिति

ग. °स्तताद्यो° २ क. °सगो° । ३ क. यदुकुलं ।

२६६

प्रदीपोद्योतसहितः-

[ ७५उल्लासः ]

विरुद्धमतिकृत्यथा,

सुथाकरकृतारविंदरद्विचेष्टितः ।

अकार्यमित्रमनेकौडस्तस्य किं वर्ण्यामहे ॥ १६६ ॥

पदी।--अपीलनेन संहन्यः स्म्यात् । म हि मुक्तत्वेनैव प्रतियोगिना विवक्षति । न च पर्युदासे

था संपत्तः नत्वेमापि नाविष्टत्वादिविशेयांशता । विधेयस्यानुपस्थितेः । किं तु धारणेऽपि

विधेयतदितिवाचकत्वमपच स्म्यात् । ममामंडलशोभेनिरुक्तत्वादिति चेतू । न । प्रतीयमानेऽपि

द्वेष्यं तथादृश्यकेन । अन न्वः 'द्राग्वान्यान्नितीडते' विधेयांशो यत्र' इत्याह वृत्तिकृत्,

न त्वप्राधान्येन निश्चित्ठ हति । तर्हि विधेयादित्यस्याप्यत एवान्तर्भाव इति चेतू । न । तद-

र्थ्यान्निर्दिष्टस्यैविधेयांशस्यावाचकप्रवेश इति चेत् ।

न । उभयोरमेकांशलस्यमंपवे कचित्संकरेऽप्यदृष्टकतांबीजं च विवक्षितार्थो-

न । प्रत्ययः । तस्मादित्यदोषोऽड्यम् ।

विरुद्धमतिकृत्य, पदादान्तरसन्निधानेन प्रकृतप्रतिनियककारकप्रतीतिजनकम् । तच्चेदमने-

कवा प्रवर्तते । काचित्स्मरादन्यनिबग्रहण । यथा--सुथाकर० ।

उद--ज्ञापकादासमध्येऽपि काचिदसमामः । न च प्रकृतेऽपि स्यात् । तावताडपि तादृ-

शालसहददैवमुल्यं दुरोभ्रम् । एतेनाश्वडोद्ये निषेधार्थस्तेनासमास एवेत्यपास्तम् ।

समाससंदेहेन पर्युदाससमुदेहाच्च । पञ्चावपिर्विपर्ययसापरिहाराच्च । एवं द्वितीयमौवींमि-

त्यत्र विशिष्टस्य विधेयत्वेऽपि तत् प्रधानमौर्वीतद्वस्य प्रसिद्धसादृश्येन प्राप्ततया प्राप्ताप्रा-

प्राभिवेकान्वयेन द्वितीयत्वे तु पर्यवसानेऽन शाब्दतो गुणभूतस्य द्वितीयत्वस्य न्यासीक-

रणे हेतुत्वे सहृदयवैमुल्यमेव दूषकतांनीयमिति वोध्यम् । न च पर्युदास इति ।

ममास एकदेशोनाव्यभाच्च । न । वृत्तिरेतेनाडडरोपितमुक्तत्वेनैवावन्वयाचेति भानः । विव-

क्षितार्थप्रत्यय इति । द्विवक्षितस्यैवेहंविधेयभावरूपेऽर्थस्याप्रतीतेः । स ह्यपादानौडपि

विषयताविवोपरूपे विशेषणविषये भाववत्त्वाद्द्वयार्यप्रतीतौ भासते । सोडपि पदाद्यर्थे

इत्यन्वये । उद्देष्टव्यविधेयत्वे विशेषणात्वरूपे तत्सामान्ये वेति तु न युक्तम् ।

सर्वत्रे वहिरित्यादौ व्यमिचारादिरद्याहुः । अभवन्मतयोगे तु परस्परं पदार्थानां संबन्थ-

रूपोडन्वयोडपि न भासते इति तनो भेदः । दूषकतांबीजान्तरमप्ययुक्तम् । प्रकृत-

मतितनियककारकोत्पत्तिः । विरुद्धस्य मतिविरुद्धा वा मतिरिति समासः । अन्र पदादान्तर-

सन्निधानेनेति विशेषणानुचितार्था न्हीलान्निहतार्थानां व्युदासः । किं चाडडद्योने वाक्यार्थ-

प्रतीस्योः परस्परविरोधिता किं तु स्यादृश्ययोरिच्छ्यदृश्ययोर । अमतपरार्थैकृ व्यकृच-

रसयोरेव विरोध इति न तत्सङ्करः । प्रकाघोत्किलुडे तु प्रथमप्रतीतेन विवक्षितार्थैनैव

विरुद्धव्यझनं नात्र तथ्येति तत्सो भेदः । न्यक्कारत्वं च प्रकृतबोधप्रतिवन्यकतया तद्रोऽधन-

न्यचमत्कारप्रतिवन्यकतया चेति वोध्यम् । सुथाक्करोति' चन्द्रकरसदृशप्रगलभेच्छितः

१ क. 'स्थितौ ।

[ ७स०उल्लासः ] काव्यप्रकाशः.१ २६७

अत्र कार्यं विना मित्रामिति विवक्षिनम् । अकांक्षं मित्रमिति तु प्रनीतिः । यथा वा,

चिरकालपरिप्राप्तमिच्छोनानन्ददायकिनः । कान्ता कान्त इष्यते सद्मा विद्रुमैरि नलग्रहम् ॥ ९.६७ ॥

अत्र कण्ठग्रहणमिति वाच्यंमू । यथा वा,

न तस्मिन् यदि नाम शून्तकरुणगर्भननदन्नमनमनम् । स्तेन व्याजुजता धनुर्ज्यागुणवतो देवानांव्वानौंपने: । तत्पुत्रस्तु मदान्धतारकरथाद्विध्रिष्म्य द्वनेनमवः स्कन्दः स्कन्द इव प्रियोडपदथमतथा द्रिष्यः कथम् विस्मृतः ॥९.६८॥

प्रदी.—अन्रकार्ये कार्यमन्तरेग मित्रामिति विवक्षिनम् । अकांक्षं मित्रामिति तु प्रणीतने । कचिद्रामपदयोः समासे विरुद्धार्थेर्निरुढपदघटनया । यथा—चिरकालो ।

अत्र कण्ठग्रहणार्थतया विवक्षितो गळग्रहणशब्दो गंगाविरोषे निरुढः । काचिद्विकल्पे विशोषपरत्वे पदवैयर्थ्यप्रसङ्गेनाविवक्षिताविरोषपरत्वेऽपि ग्रहान् । यथा—न तस्मिन् ।

उ.—आकारशब्दः सद्मशब्दवाचि । 'वितृस्मृपगवमों दिशां गदौ' इत्यमरः । अकांक्षमित्रं कार्यं विनैव मित्रमित्यर्थः । ( मयूरेवश्रकादित्वात्सममाम् ) 'वर्णयन्ह इत्यस्य कर्मे गुणानि- त्यार्थिकम् ) । अकांक्ष्ये मित्रमिति निन्वनि । नचोउरु:खं कुत्रांयं मित्रामित्यपी- स्तर्थः ।

अलंय्योभावनद्वसमामयोर्मुह्यन्तनन्वपदि न्न:षिडिनि भावः । निरुढया पदघटनयेत्यर्थः । अत्र प्रकरणेन नुढेरवलकवचनं वाच्येर्ना ति.रस्कार एवं विरोयोडन्वः पदार्थः । अन एव प्रकरणैकटुके निहितार्थस्य न दोषत्वम् । चिरोति । चिरकालेन परिप्राप्तम्मय । अननौत्कण्ठयचानित्सायः ।

लोचनानन्दजनकस्येत्यनेन सौन्द्यानिशायः । कान्तश्व मनःप्रियश्व न तस्मिन्तेने । (वीरचरितनाटके द्वितीयाङ्के) दाशारथिमुहूर्त्ति पद्मपुरा.मे.वि । यदि तेन रचुनाेतेन धनु- न्याजुजता भवं कुत्रांव ते देवाद्विजिगीषोऽपि महान्कनननन्नमयपेर्दपि भवतःनीपने: । इदं च दत्त- यज्ञाविधंसकत्वेनार्यान्तरसंकामितमम । तेनातिरोशवचानोऽपि सकाराच्च्च्यते तस्मिन् तद्वाम युक्त- मित्यर्थः ।

तत्र हेतुगर्भाविरोषणम् । भूतकरणांसंत'न समूहस्तेन शान्त आत्मा यस्य तादश्शात् । ननु तत्पुत्र एव योत्स्यते किं तवेत्यन्ना डइह—नत्नुजान्स्विति । तुर्लयेन्वेक्षेदे । स्कन्दो जगदस्कन्दनसमर्थोंडपि मदान्धतारकामुरम्म वघात्मवेलोकम्य दत्त उत्तसवो येन तादश्शास्तेन दत्तोत्सवत्स्वात्कथ्यमपि तद्विपरीतं कथम् नेष्टे । अनस्तदम्मरगं युक्तमिति भावः।

१ झ. अकांक्ष्ये । २ ग. 'ति प्र° । १३ क. ग. प्राप्तिलो° । ८ क. ग. 'मू । न त° ।

५६८

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ७५०उल्लासः ]

अत्र भवान्‌पतिशब्दो भवान्या: पत्यन्तरेऽपि तात्पर्ये प्रतिपतिं करोति । इन्द्रवरुणप्रभे-

र्यादिना पुंयोगान्डीष्पत्ययेग भवस्य पत्नी भवान्नी ।

यथा वा,

गोरपि यद्वाहनतां प्राप्तवत्: सोऽपि गिरिशुतासिंह: ।

सविभे निरहंकार: पायाद्रुः सोऽम्विकारमण: ॥ १६९ ॥

अत्राभ्विकारमण इति विरुद्धोऽपि ध्वनिमुत्पादयति ।

श्रुतिकटु समासगतं यथा,

सा दूरे च सुधांशुत्रतरझ्झितिलोचना ।

वार्हिनिर्हादनीर्होद्यं कालश्व समुपागतः ॥ १७० ॥

पदी०—अत्र भवस्य पत्नीतयैव भवान्नीति सिद्धम् ।

तथाच भवपत्नीपतौ प्रतीमाने

भवतिर्गक्त: स द्वाक्प्रतीयते । न हि भव एवाभिधेये भवपत्नीपतिरिति प्रयोगो योत्स्य:

प्रचेतसाम् ।

कचित्समासैक्येडपि समस्यमानपदयोर्हेतौऽर्थे तयातत् ।

यथा—गोरपि० ।

अत्राभ्विकारमणपदयोर्गौरेरुप्रतीतकरत्स्वभावमातुस्वामित्त्वमध्यर्थ: ।

दूषकतांब्र्जिं विवक्षि-

र्थेनिरस्कार्योऽप्यवस्यति: ।

अतो यत्र विरुद्धोऽर्थो विवक्षित एव तत्रादोषत्वम् ।

हिष्टादिदोषविशेषषु समासगतत्वानियमविधानाच्छ्लिष्टकटुप्रतीतिप्वानियमोऽप्यनुज्ञात: ।

तचासमासगतमुदाहृतमेव ।

समासगतेऽपि श्रुतिकटु यथोक्त—सा दूरे० ।

उ०—ननु तथाडपि तव मुने: किं प्रयोजनं कक्ष्य संवन्धो येन त्वत्तो भयं कार्यमत आह—

कनकद इव तस्य देवस्य यतोडहं प्रिय:, अत: कथं विस्तृत: ।

अनुचिते तु विस्मरणाभीति

भाव: । ननु त्वत्प्रियत्वं नामाकं विदितं तत्राडह—अतथाऽऽशिष्य: ।

तत् जगद्विदित-

मिति भाव: ।

अहंमिति क्षत्रियकुलांकितकेदारान्तरसंकेतमितवाच्यम् ।

तेन धनुर्मृगकृत्: साह-

तातिशयो व्यज्यते । (चन्द्रिकायां तु स्कन्द इत्यस्य विस्तृत इत्यत्रान्वय उक्त: ।

तन्मतेनैव बोद्धव्यम् । (शार्दूलविक्रीडितं छन्द: ) ।

दाक्षमनीयेति इति । तेन भवप्रतीतौप्रतिबन्ध एवति भाव: ।

तचमत्कारप्रतिबन्धयो: वा ।

परे तु भवस्य पत्न्यां गुणवृत्तत्वेन भवान्वितपत्न्या विशेष्यभूत: पत्यर्थोडन्वयात् ।

प्रशान्तत्वाद्योगादित्याहु:; एवं च षड्राध्र्याया: देल्व्या इन्द्रप्रतीतौ भयंकारिति

मातिवृत्त्या ।

भवानाशब्दो दुर्गादित्याविशिष्ट रुच एवेति नात्र दूषण इति कोचत् ।

गोर-

पीति यद्वाहनतां प्राप्तवतो गोरपि सविभे सोऽपि प्रसिद्धरुपोडपि सिंहो निरहंकार: ।

अभ्विकारमणो महेश: । करत्वचनंमातुस्वामितमपीति ।

अभ्विकाशब्दस्य जनक-

त्निवेशवस्वीतेन मावति गौरीत्वेन गौऱ्यो च

शक्तिरिति बोध्यम् । (आर्या छन्द:) ।

सा दूरे चोति । विरहिणो रामस्योक्तिरियम् । संजातसुधामान्द्रतरङ्गसदृशाकटाक्ष-

१ क. 'ति' । यथावा । २ क. 'धासिन्युस्तर' । ३ क. 'दनोपीडह का' । ४ क. भववानपि° ।

'द्ये ते र्द' । ५ क. 'था दूरे च सा सुधा' । ७ मयकारी° ।

[७म०उल्लासः] काव्यप्रकाशः । २६९

एवमन्यदापि क्षेयम् ।

अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थं निरर्थकम् ।

वाक्येडपि दोषाः मन्त्र्येते पदस्याङ्गेडपि केचन ॥ ५२ ॥

केचन, न पुनः सर्वे ।

क्रमेणोदाहरणम्,

प्रदी०—समामादैकपद्यम् । एवं च्युतसंस्कृत्यादयो दोषास्त्र्यः ।

उक्तानपदेऽपानपदैकदेशे वाक्ये चानिदिश्यनि—अपास्य० ।

च्युतसंस्कारेत्यादिभिःपदानो निर्देशः । एतदे श्रुतिकटाक्षादिपदश्रुतिनिमित्तमूता: श्रुति-कटुत्वादय इत्यर्थे ।

अत्र यत्र पदान्तरसमाहितेन पदनां दुष्टत्वं स वाक्यदोषः ।

न चासाधुसमर्थनिरर्थकानां दुष्टत्वे पदनतरमाहिल्यपेक्षेति तत्रितयापासनामिति संप्रदायः ।

तदसत् । 'सोडयंयज्ञ—' इत्यादौ श्रुतिकटोरदुष्टत्वे पदनतरसाहिल्यग्यनपेक्षौयत्वात्

तदुदाहरणविरोधात् ।

न च तत्रापि तथैवति वाच्यम् ।

परत्ववर्णीरवखत्वस्य स्वत एव तत्त्वेडपि वा 'स रात्रिर्वो दुष्टच्यवनः' इत्यादिप्रयुक्ताग्रदाहरणाल्याद्रिति ।

न हि तत्रापि दुष्टत्वे पदान्तरपेक्षेति वक्तुमपि शाक्यते ।

किं च वाच्याचमर्थ्यसमर्थसमन्वयीलं क्रिमिति नापास्तामिति सर्वव्यास्यानेपु विनिगमकं वस्तव्यमिति ।

अत्र रूप—विवक्षितधर्मीप्रत्यायकशब्दवृत्तिन्चे सति नानापददृष्टित्वमेवात्र वाक्यद्व-

तत्वाभिप्रेतम् । 'न्यक्कारो ह्ययमेव—' इत्यत्रापि नाव्याधिः ।

उद्देश्यविधेयाभिघाय-कयोर्येयोरपि दुष्टत्वात् ।

अत्र एवंविशिष्टविधेयैःशोभित्यत्रांशपदोपादानम् । 'योऽसौ म-

भे तवादृड्गत:' इत्युदाहरणे प्रकारो र्मुट्टमेतत् ।

एवं च युक्तं च्युतसंस्कृत्यादिव्युद-सनम् ।

न चासमर्थसहोदरस्यावाक्ष्यापि व्युदासो युक्तः ।

तेनापि केनाविच्छिद्विस्थित-

धर्मिज्ञानानात् ।

यथोद्दाहलतेन जन्तुपदेन ।

व्युदतेषु पुनर्न कोऽपि प्रभेदो विवक्षितधर्मि-

प्रतिपादक इति ।

उ०—छोचना : बहूर्त्ति । मगुररालदजनकः ।

काल: समयोऽन्तकक्ष । दृश्योरपीति ।

विधेय उद्देश्यान्तर्येवदुष्टेर्ये तत्पदवर्त्तिवस्यापेक्षात् ।

अंशाश्रबदोपादानमिति ।

विधेयपदे धातोरविचितवेन बोधे लक्षणा, तद्योग्यांदो यत्राविमृष्ट इत्यक्षरार्थः ।

अन्यथादिविमृष्टविषयामित्येव वदेक्ति मावः ।

एवं च युक्तामिति ।

असाधु-दू० ।

१ क. केचन इति नास्ति । २ क. 'ते इति श्रु० । ३ क. 'स्यादि श्रु० । ४ क. स प्रादु देवी

दू० । ५ क. 'यमितयत्रा०' ।

२७०

प्रदीपोद्योतसमेतम्-- [७५०उज्जासः]

सोडङ्येयष्ट वेदाङ्ग्त्वविदानयष्ट नित्यैररप्यैःसङ्कन वनधून् ।

व्यनेतृ पडूवर्गेमरस्तु नीतौ समूह्यवान् न्यपचोदीरसींषु ॥१७९॥

सै रातु वो दुश्चयवनो भावुकानां परस्पराम् ।

अनेदमूक्तयाङ्घ्रं यतु दोषैरसम्पतन्‌ ॥१७२॥

अत्र दुश्चयवन इन्द्रः; अनेदमूको मूकवधिरः ।

सायकसहायवादैर्मकररख्वजानिपत्क्षमाधिपते ।

अञ्जसैरचिभास्वरस्ते भानितनराविपन्न श्रृङ्गः ॥१७३॥

अत्र सायकादयः श्रद्धा: खड्गादिभूषणद्रव्यादःपर्योया: स्वार्थतया प्रसिद्धा: ।

प्रदीप०-तत्र श्लोकतृ वाक्यगतं यथा-सोडङ्येयष्ट० ।

स्यक्तम् ।

अपयुक्त यथा-- स रात्रु० ।

अत्र दुश्चयवनशब्द इन्द्रे, अनेदमूकशब्दे श्रैद्यमूकेडपयुक्तः ।

निहितार्थे यथा--सायक० ।

अत्र सायकराब्दः: खड्गः, मकररख्वशब्दः समुद्रः, क्षमाशब्दे-

इन्द्रः, श्लोकराब्दो यथासि च प्रयुक्तः । न चैतेषामित्युद् प्रासिद्धिभूयस्त्वम् । अतः

प्रसिद्धौ--घरमदनकस्यातिपत्पदैरैर्निहितार्थः ।

उ०-तच्छक्लत्यभावाच प्रत्यायकत्वभावेनैवति भावः । प्रागुक्तासमुद्रेत्या च्युतसंस्कृति-

द्रुयादासक्रिन्ति एव । श्लोकद्वयेविशेषाज्ञानकत्वे सतीति वकुं युक्तम् । सोडङ्येयष्टेति ।

(भक्तिकलये प्रथमसर्यें पद्यमिदम् ।) (अध्येयाश्रितवानू । अत्यश्रापूजयत् ।) पितृनता-

पश्चाद्ध्वादिदिमितरपिंवितवान् । अपारोदीत पठे निवापजलादिभिः पूणान्कृतवान्पालि-

तख्वान्तर्यः । वनधूनमस्त । तेषां दानसूनृतादितः सम्मनं कृतवान् । पडूवर्गे

इति । कामक्रोधोलोमोहमदमात्सरयोणि । समूह्यग्रातिमिति । समूहं हतवानित्यर्थः ।

(उपजातिक्लन्दः ।) स रात्रिवति । राकु ददातु । दुश्चयवन इन्द्रः । भावुकानां

कल्याणानाम् । असंमतालूश्रातून् । अनेदमूको मूकवधिरस्तदैवदोषेः । यतु खण्डयतु ।

'अनेद्मुक उद्दिष्टः शठे वाक्स्खलितविजिते' ।

इति मेविनी । एडमुक इति । मूकवधिर इत्यर्थः ।

'एडमूकः स्त्रिया धूरे: शठे वाक्स्खलितविजिते' ।

इति विश्व । । सायकेइति । सायकः खड्गः शारश्र । मकरध्वजः समुद्रः

कर्दमश्व । क्षमां भूमिः क्षान्तिश्र । अञ्जं चन्द्रः पद्मं च । श्लोको यथा:

सौ० । १ क. स पातु वों० । मग. ददातु वो । १३ क. वैस्तु व्या० । १३ गा. न्द्रः । १ मूकवधिरोडने डसूचः ।

सां० । १ क. वैशा° ।

[ ७म॰उल्लासः ] काव्यप्रकाशः'। २७५

कुविन्दस्त्वं तावन्पटयासि गुणग्राममभितो

यशो गाथान्यते दिशि दिशि च नमास्ततच विभां ।

शारज्ज्योतस्नागौरमपुटविकटसचाजनुभगा

तथाडपि त्वत्कीर्तिभ्रेमति विगताच्छादनमिह ॥ १७४ ॥

अत्र कुविन्दः--दिशां दोःस्थीन्तरं पतिपाद्यस्यापश्लोक्यमानस्य तिरस्कारं नयनक्रीतपतुचितार्थः ।

प्राभ्रभ्राडविडणुधाशपाडस्य विपमाश्वः करेण्ययम् ।

निद्रां सहस्रपर्णीभो पलायनपरायणाम् ॥ १७५ ॥

अत्र प्राभ्रभ्राड--विष्णुधाम--विपमाश्व--निद्रा--पर्णशब्दा:

प्रकृष्टजलदगगन--संप्राश्व--संकोचै--दलानामपावाचका: ।

प्रदी०--अनुचितार्थ यथा--कुविन्द० ।

अत्र कुविन्द इति तन्तुवायं, पटयसि पोतं करोपीति, गुणेभि तन्तुं, नक्षोति वध्रहीनं, यश इत्यकारप्रकृतेःशेषादयशः; विगताच्छादनमित्यवचनमित्यवसनमित्यर्थेऽनुपश्लोक्यमाना·

पकर्षच्योतकतयाsनुचितार्थकाशायान्ति ।

अवाचकं यथा--प्राभ्रभ्रा० ।

अभे भ्राजत इत्यभ्रभ्राड जलदः । प्रकृष्टोsभ्रभ्राड यत्र तद्विष्णुधामेति ।

विशेषणम् । अत्र प्राभ्रभ्राडिति प्रकृष्टजलदे, विपुषाधामेति विष्णुपदे, विपमाश्व

उ०--पदं च । अत्र द्वितीयेनडद्यो निहन्यते । ( आर्या छन्दः ) कुविन्द इति ।

राजानं प्रति कवेर्हक्ति: । कुं पृथिवीं विन्दतीति कुविन्दो राजा रुढ्या तन्तुवायाश्व ।

पटयासि पटं च करोषि । गुणा:, विद्यादानादय: सूत्राणि च । ग्राम: समूह: । ऋभित: समन्तात्, आरोहरिणाहाभ्यां च । यश इत्यकारप्रकृतेःशेषादयश इति । नक्षा:, चन्दिनो वध्र-

हीनाश्व । शारज्ज्योतस्नात्वकान्तान्यतिनिर्मेल्यास्ति स्कुटानि विकटानयपि गुषाण्यापि सर्वाकाणी यस्या: सा चासौ सभग्ना च रमणीय वा तत्त्वसंवृंहीक्रीती: । विगनमच्छेsदुनमवरंगवन्नो

यस्यां क्रियायां तथ्यथा भवति तथा स्मरति । तथाडपीति नशा इत्यत्राप्यन्वेति विरोवमफोर-

पार्थम् । एवं च तथाडपिस्थुपनत्रिगोःस्कारणाय +न्द्रात्मन् इतिवदुपस्थिततन्तुवायादिवित्ती-

यार्थमादाय वाक्यस्थांsसंद्रर्थंsपलाबुसुपमा कल्पनीयां । तथा च तदुपमानकत्वं राज्य-

नुचितमित्युदाहरणसंगति: । ( शिखरिणी छन्दः ) । प्राभ्रेति । अभे भ्राजत

इत्यभ्रभ्राड जलदः । प्रकृष्टोsभ्रभ्राड यत्र तद्विष्णुः

मे=दमनं विशेषणम् । तादृगपि विष्णु-

पद्माभ्य प्राप्त्य । विषमाश्व:ः सदाश्व: सूर्यः । सहसदलानां निद्रां संकोचं पलाय·

१ क. 'स्लाकान्त स्कू'० । २ क सृय । ३ क. गा 'च पत्रणासं'० । ८ क. 'निद्रा कौ'० ।

२७२ प्रदीपोद्योतसमेतः:- [ ७५०उल्लासः ]

ऊपतेह्रुपसंपन्ती कल्पना वामलोचना ।

तत्त्वहैरणोत्काहवती मोहनपदेऽङ्गौ ।१७६।

अत्रोपसंपणं-हैरण-मोहन-शब्दा व्रीडादायितवादश्शीला: ।

तेऽन्यैरैन्तं समक्षान्ति परोत्सर्गी च भुझ्झते ।

इतरार्थग्रहे येषां कवीनां स्यात्स्ववर्तनम् । १७७ ।

अत्र वानोतसर्गेनैवेहशब्दा जुगुप्सादायिनः ।

पितृवसति मेंह व्रजामि तां सह परिवाजैनतेन यत्र मे ।

भवाति सपदि पावकान्वये हृदयमशेषितशोकालयकम् ।१७८।

प्रदी.—इति सधायधे, निद्रेति संकोचे, सहस्रपङ्ति सहसदले, प्रकृष्टजलदतवादिना प्रकारेणावाचकानि । कानिचिच्छात्र धर्मिणी शक्तावित्येवेति इयोक्त्वाक्यदोषत्वम् ।

अश्लीलेषु व्रीडादायी यथा—भूपते० ।

अत्रोपसंपन्तीति सुरतारम्भं, प्रहरणेऽति ताडनाविशेषं, मोहनामिति निष्फलवनं चार्थान्तरं

प्रतिपादयद्व्रीडादायी ।

जुगुप्सादायी यथा—तेडन्यै० ।

अत्र वानोतसर्गेनोद्दौ छद्यन्तेतुपूर्वार्यतया, प्रवर्त्तनामिति पुऱोर्थान्तरतया जुगुप्सां

प्रथच्छन्ति ।

अमूळलार्घै यथा—पितृवसति० ।

उ०—नपरायणां तत्काळाविनाश्रां करोतीत्यर्थः । प्रकारणाविंचकान्ती ।प्रगताम्रस्थ्यनि.कत्व विष्णुस्यनातल्व-अयुमसंल्यावाच्छिल्लैश्तव-मित्यानाडिमनोयोगत्व-पत्रसहलवस्थे.

नावाचकत्वादिति भावः ।भूपतेरिति । उपसंपणमभिगमं पिरेसोऽयोगश्र । कल्पना सेना ।

षड्लुप्मजनकत्वात् । अपरा०अपि स्वदर्शनेन सात्त्विकभावेन पुःसः कल्पयित्कानं करोति ।

स्वयमेव कल्पयुक्ता वा, शङ्कय्या वा श्मुकृतीविवमं सुन्दरं च । प्रहरणं शाखादिप्रसेङ्गः

कामश्शप्रसिद्धो दंपतिनिजघनताडनं च । मोहनं विपक्षसंमोहनं निष्फलवनंविलासातिशयं च ।

तेऽन्यैरिरिति । वान्तम् । मुखद्द्वारा मुक्त्यक्तकं । उत्कर्षमग्घोद्वरण त्यक्तकं । प्रवर्त्तनं

पवृत्ति० ।परीपोतरम्श्र ।परीषार्थान्तरतयोतिः ।प्रवर्त्तस्यर्थकतयोपात्तत्वादर्थान्तरमिति

नोच्यम् । पितृवसातिमिति । (पतिगृहे शोकपीडिताया: कस्याश्चिदियमुक्तिः) । पितृव-

सति पितृगृहं इमशानं च । तत्र परिवारगणेन सह व्रजामि गच्छामि । यत्र पावकान्वये

पवित्रत्वकारकपित्रादिसंवलन्थे सति वनिह्संवन्धन्थाति च, गताया मम सपदि तत्काळमेव

१ गा. नृपते॰ १२ क. गा. हृणनोत्सा॰ १३ क. दधे । ४ क. गा. 'अग्रहणमसो॰ १५ क. 'हं

प्रथामि । ६ क. गणेन । ७ ग. पुरोष्याग्रार्थान्तरतया ।

[ ॐ नमःः । काव्यप्रकाशः । ३,६५

अत्र पितृगृहेपिन्दादौ त्रिविक्रमे उद्गातृतादिर्दर्शनेनात्रपमदर्थलंघनवमू । मुनालयोऽलमपरः प्रमदरुचिरनस्पनः

———अत्रेदं सुगकसपनामागेषपुनिशब्दा हृदयमेलननिदधत्यप्ययः, किं मृदू-

र्योः ?——इति मेहेरः । तस्यार्थिमात्रोपायस्य शास्त्रसंवेदनाजुपः

हृदयूमः मियपार्थो यःनः म फलिनः मवै । १८० ॥

अत्रार्थिमात्रोपायादयः शब्‍दा योग्यानांबिमात्रप्रयुक्तन्वादन्र्थः ।

प्रद।——अत्र पितृगृहं पातैने वंशा इति च त्रिविक्रमे-

इमशानवहिवंपन्थलरुपामङ्कलैरर्थान्नगैः

संदृश्ये यथा——मुगालः ।

अत्र मुगालोति देवगृहमदिरामिदिरंये : प्र पर्यन्तरस्पन हति हृ--निस्यन्वन-

स्वतत्योरुपस्र्यापकं । एवमग्रेडपि ।

अप्रतीतं यथा——तस्यार्थि ।

अभिमारो हृदज्ञानवानुपायो यमादिर्यम्य ! नीत्रः परमः मेनेनो हैनारयं रसै=-

युक्तस्य । हृदभिमिददेमंकारः : मृदुपायो मधुरापरः-हृं= चरमचरंने

योगिनः प्रच्येकं मृदुमपेक्षो मधुरेमवन्तरन्तरश्रेणी । हृदि क्षि:। अत्रैविमत्रं्यः

शब्दा योगाः।अत्रिमात्रप्र-

उ०——हृदि काक्षणशरासुरं हृदयं मवति।इमशानवहिमेंचनर्याव हृदृंः । अथ कर्हि:

इमशानमहीः स्वाचितान्विहिरेव प्रतीतय इति न तः-

कश्चिद्न्यः । सुरालयो देवतागृहं मदिरागृहं वा । तथा गयोत श्लोत्रन

दामा सेना न, द्वास्तं पर्योमातिशयेन कनपतं देवन्ति वा । ममिनः कच न--

वा । प्रवणत ऋ--वरः। मानवतां शोभमानां नृत्येर्विनंभ्रम व यन्र । उपस्स्यापकपाति ।

तत्र प्रकारे च भमावातालपत्येसंदेहेन सृर्तिमनेन्दा यति मदहः । तस्यार्थिनि

मात्रों हृदृनकाऱ्युपायो यमादिर्येम्येन्यर्थः । नीत्रः परमः मेनेनो वैराग्यपुपूचः

नुश्शानशैदयं वा यस्मि ततयुक्तस्य हृदभेमेद्धपंस्कः।जनकस्म त्रियस्याड्डनमालः-

त्कारस्य प्रहातौ सत्यां म यत्नश्रितैकाघ्यावेप्यकः यत्नों मोक्षूः।कत्मार्जान डन्थ्यः ।

७ गा. 'पत्युयुः' १२ क 'इड्गालम्' । ३ क. 'क्यते' । ४ गा 'सुरालदः' । ५ क. 'वत्न' । ६ क.

'ध्यमस' ।

३६

तामसूलभूमीगह्लाडयं भल्लं जलपाति मानुषः । करगते स्वादनं पानं सदैव तु यथा तथा ॥ ९८१ ॥

अत्र गह्लाडयः शब्दा ग्राम्याः ! वक्त्रवैदूर्येचरणैः क्षतसरसरजः परा । निप्कम्पा रचिना नेत्रयुद्धं वेदय सांप्रतम् ॥ ९८२ ॥

अग्रामस्मरणत्पौंडैः क्षततमा अचल्या (भू) कृता, नेत्रद्वंद्वं बोधयति नेयार्थता । शस्मिल्हस्य न कस्य प्रेक्ष्य निकामं कुरडूंगवार्चाक्ष्या : रड्यनयपूर्वैवचनेधयुत्पत्तेध्वानसं शोभाम् ॥ ९८३ ॥

प्रदीपो-ग्राम्यं यथा—तामसूल० । अत्र गह्लमहामातुप्रसादनपानशब्द! ग्राम्यौ । नेयार्थौ वच॒—स्वदृशो । अत्र वक्त्रं दृश्यते । ताम्र्य-मणीयेवेत रत्नं , श्वेतोद्देन गगनं विवाक्षितम् । न चास्य तत्र दाक्तिरिव वाचः.वल्कज्जेन इव रूपः न श्वरपदं लक्ष्यते । तस्माच्च गगनप्रतीति । यथा स्ववाचोऽर्थस्य लक्ष्यलक्षणा : यत् —मच्य गगनमेव लक्ष्यते तत्रि लक्ष्यलक्षणा वेति । पथे वक्त्रं , यत्र , श्वेतोद्देन श्वेतच्छुरणेत्यस्य वाक्यारोपात् । ननु निप्कम्पेत्यस्य चाचलतांयां सुमे —: रुद्र द्वंदे वेदयेत्यस्य बोधने. लक्ष्यणैव । न न तर्हीं राघिः ! योंजन वेधि नेत्र-तत्त्व-

हिश्नु यथा—धाम्मह्हस्य० । उद-तद्भूमिरित्यसमनमु । द्वेवीकालाद् तैरनृत् पैसेधिताभ्यासार्थेक यत्नविप्रेषणं वा । ताम्सूल्लोलित । यथा सद्देव स्वादनं मक्ष्णां पानं च कऱणोति तथा तथैव भल्लं समरजलपाति-स्त्यर्थः । नैसर्गिकत्वे चात्र सदा॑धम्यम् । ग्राम्याः इति । गह्लादयो गणादिशु विदर्गेधरैने प्रयुज्यन्त इत्यर्थः । ( सस्सी विवोधसंत्या: करण्या|श्रिदुक्तिः ) । वक्त्रमभंरं तस्य वैदूर्यो

माणि: सूर्येस्तस्य चरणैः पादैः किरणैः क्षतं तत्त्वरजोभ्यां परं तमोडन्वकारो यस्मा ईदृशी निप्कम्पाडचला भूमी रचिता कृता तत्सांप्रतं नेत्रद्वंद्वं वेदय बोधयाद्येत्यर्थः । वाचिकत्वात् । श्वे.दृशो.वाचिकनवल्यर्थे । लक्षणा वेति । इदंमध्यपक्षे । लक्ष्यतन पदेन बोधनात् । द्वितीय आह-लक्ष्णणा वेति । तमसीति । सत्त्वराजःपरत्वेन तमसो

गुणस्य बोधनेऽप्यन्वकारे लक्षणैवेतिं भावः । वोधन इति । उद्धाटनरूप इत्यर्थः । धम्मिह्हस्योति । कुरडूंगवाक्ष्या अपूर्वस्य वनवस्य विशिष्टेष्टोत्पत्तिः संवलनयो यत्र तादृशस्य

१ म. मानचः । १० क. 'अन्युरस्म वेः' मग. 'चदृशे बोधय । ३ क. पादैर्ंहिततमा १४ क. 'भस्मू । घ° ५ क, वेति ।

[ 'अ०उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । २०९ः

अथ ध्वनिमहस्य शोमां लक्ष्य कृत्वा मानमं न गृद्यनीति मेधाविन्धे हृदयत्नवम् ।

न्यकाग्रे वायमेव मे वडस्यपयस्त्राण्यमो नापस्मः सोडप्यत्रैवं निहनित रक्षामेकुलं जीवन्यथां रक्षणः ।

ध्वनिप्रक्चक्रजिनं प्रवोधिनवतां किं कुम्भकर्णोऽपि वा स्वर्गग्रामाट्टकाविलचुतकुसुमव्याकुलेन भ्रूभूजे ॥ ८७ ॥

अन्वयमेव न्यकाग्रे हति हृदयं लक्ष्यतामुपैति ज्ञानवतां यत्, न प्रदीपोऽत्र कुरङ्कशावकाक्ष्या ध्वनिमहस्य दोषां मो लक्ष्य कथम् मनमं न गृद्यनीति संबन्धे प्रतीतिलयवधानम् ।

अविश्रष्टविवक्ष्यां यथा—न्यकाग्रोऽत्र प्राप्तमरिसत्त्वमयमित्यनूद्यापादं कः करुं विधीयते । अनोऽयमेव न्यकाग्र इति वाच्यम् ।

' अनुवद्घमनुसृतैैच नाङ्ङमुरुतुं हतुं ' इति वृद्धवचनात् ! अन्यथा तु हेतुः न विलम्बन वा तथाभावः प्रतीयते ।

अयं न्यक्कार इत्युभयोः पदयोःौदौत्सुत्निकं यत् । तन तु मर्‌पगतमेव दृश्ये उ०—ध्वनिमहस्य शोभां लक्ष्य कथम् व मेधाविन्धे हृदयत्नवम् सर्वमेवर्थे । आसमञ्जानविलसितैव हि तस्य ( हनुमल्लाटके चतुर्दशाश्लोके ) रम्य गद्यं कियन् ! स्फुटं मुनिर्न तस्य मता्ङ्गः स्वाधिक्षेपोक्तिरियम् । अयमेव मे न्यकाग्रं हदि यद्ययं मर्न्ना न शोपः अन्यथा - तत्कृतपराभवाति । अरयो नतवैको द्वौ वा अन्यन पुरःसरैरुपि 'SDDमौदिहुनाडकमितव बहल इति व्यज्यते । तत्रैक्षि नेपथ्यां मुलकुसुम्‌ । । आभ्मा उचचकलत्कलरवकलकूजदम्बकुबुक्कुटाकुलः ।

अत्रैव मत्समीप एव न तु द्वे लुं वचूवृद्धब्वीरभूत् । निहनिन भीव-घस्य मूर्तवेऽपि वरौमानसामीप्यविवक्षया सवेत्न वर्णमानिनिदेशःः कविभिराक्षममट्टानिनि पाठ । एतावता न्यक्कारातिरायः । आहो इति निर्वेदातिरायः । रावण्याति लोकान्तनि रावणः । अनने तत्सहनेनौचित्यातिरायः । जीवति, काका न जीवतीःऽर्थे । विविध-गति निन्दातिरायो । अत एव शङ्काजनिमिरुक्तिःः शङ्काऽपि येन जितस्तस्य मनु कथमात्राऊ्ज्जयेन निन्दातिरायोप्रतीतःः । प्राकृतविरुदति निःजननाद्दूषो कम्मतो मत्तु न तु क्कवत्न्तः । कर्माणि तस्याःसुल्वात् । स्वर्गेस्म्य प्रनदितेकेऽपि गामशब्दादल्पार्थे ' तद्धिताः ' इति वहुवचनेऽप्यधिकप्रत्ययः ।

द्वपराकमैभुजे: किम् । मुहुर्नवच्‌ हदि केसराजिज्जन-न । आरिसत्त्वमिति पाठः । अभिषेयमिति पाठेऽपि विधेयमित्यवायःः ! ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ) ।

हृद्धचनादिति । उद्देरयविवक्षयाश्चिद्वोषे विधेयवाचकप्रकृत्यूद्देश्यवाच-

९ क. 'मत्सरार्जव' ।

२७६

प्रथीःपादग्रन्थसंग्रहः- [ ७५०उल्लासः ]

वृथान्तर्वरोपितम् । अथ च कदर्थनानां विपरीतां कृतोति शाब्दबृंयैव दोषो न तात्पर्याथस्य ।

यथा वा,

अपाङ्गसंमार्गितगर्त्तिनं दृशोर्भुवोर्गलान्तविलासिनिवेलनम् । विमृगैःमाक्षवदृश्युकं तनो-

रननोति यौषितां सुभगं तवाङ्गत: ॥ १८५ ॥

अत्र यौदुमाध्चिंत पदवृयमुखाद्यैर्विशेष्यार्थतया विवक्षितमनुनु यमाचपत्ति। निकृत्तं।

प्रथीः e-पदवृयमुखैः ! अपि चात्र वृथोचछूनैरित्यसंगतंम् । उच्छूनत्वमात्रस्यैवानुवादौचि-

म्यां न तु वृथातत्वविपरीपतस्य । क्रिमेमिरियोन्त वृथातत्वयैव विधेयत्ववात् । अर्थमेदो-

प्रगमेऽपि क्रिमेमिरिगति वैफल्याभिमानिनिरोषात् । वृथोचछूनस्य तदौचिित्यांत् नतु न्येक्का-

रेडयमिन्द्र वैपरीत्येन विशेष्यत्वप्रत्ययार्थदोष एवायं स्यात्पादिति चेतू, नैं स्वलक्त्र विवि-

सितोऽध्य दुष्टः । किंतु क्रमविशेषादविवक्षितार्थप्रतीत्यैवति शाब्दविशेष एवापराॅध्यति ।

शाब्दान्तरेणण तद्वतीनेवैकल्यात् । यथा विरुद्धम तिकृतृ ।

न केवलं क्रिशेषगम्योऽर्थस्तस्यैव वाक्यस्यांशः । किंतु स्धेयानुपस्थि-

त्याडपि । यथा—अपाङ्ग० ।

अत्र यौडुमाविंति पदवृयमुखैरेवैष्यार्थकतया विवक्षितम् । उद्देरयवाचिनो यच्छ ।

तदस्य स्वार्थपरमरौक्तस्तच्छदापोक्षितरवात् । न चैत्तत्वपितादृक्रम् । यच्छब्दसांनिध्ये-

उ c-कपदनोऽपस्थिितिहेंुरिति भावः । वृथातत्वयैव विधेयत्वादिति । घटो घट इतिवद-

योग्यमेतदिति भावः । अर्थमेदोप्रगमेऽपिीति । उच्छूनताया भुजानां वैफल्यस्य

मेदादिति भावः । अनेँ एच किंपदवृथापदोने पैनरुक्तस्यम् । वैफल्ययोतित । अस्यानौचि-

ल्येनतक्यनन्तु । अयुक्तःचुलादेपि ( विलेयैवाभिम्रोः फलतौति कश्चित् । शाब्दान्तरेण ।

विशेषयसोपसर्जनत्वोतेति । वृथोचछूनैरित्यंशा विलासिनिवेलनम् ।

शाब्दधर्मकमाविशेषमूत्रणचानान्तरेणणेत्यर्थः । विशेषयस्योपसर्जनत्वोतेति । वृथोचछूनैरित्यन्या

इदम् । अपाङ्गगनि । ( नायकागमनोत्सवं निवेदयन्त्या: सहृया इयमुक्तिः ) । तवेत्यस्य

पश्चान्नतयये डप्यनन्त्यः । अपाङ्गसंवद्धं डशोस्तरडितं वक्रोपेक्षणपरम्परामिलित्यर्थः । धूससंवन्धि-

कुढिलान्नमागो विलासमयुक्तं चेष्टितं वकनाऽधिक्येन नर्त्तनं विसारि प्रकारायोग्यं रोमाञ्चन-

मेव कञ्चुकं मर्गडूयन्यपानान्, यसनोति स आागत इत्यन्वयः । ( वंशास्थं

वृत्तम् ) उद्देरयविशेययार्थकतयैति । तदोोधकवाक्यार्थवटकार्थकतयेत्यर्थः । यस्तु-

१ ग. "ग्र न शा० । २ क. "रीतौ क०" । ३ क. विळास वेष्टिम् । ४ क, "चमा०" । ५ क, न ह्यन्र ।

नथा हि, प्रक्रान्तनप्रविद्यानृभूनाथैविपयसनचछदो यचछन्नदोपादानं नापे-

क्षन्ते . क्रमेणोदाहरपाम्,

कारय्य केबलं वींने: चौथे श्वापदवचछ्रिनमू ।

अतः सिद्धिं ममेतस्याभ्यामुखाभ्यामन्वियेष मः ॥ ९८६ ॥

द्रयं गतं संप्रान्ति गौचननीयानां

मवागमप्राथेया कपाल्लिनः !

कला च मा कान्तिमती कलावत्‌

स्वयमस्य लंकम्प्य च नेत्रकांमुर्हि ॥ ९८७ ॥

उत्क्रप्मिनो भयपरिक्र्वलिनांचुकान्ना

ते लोंचने प्रनिदिं विभुरे स्किपन्नी ।

कूरेण दारुणतया सहमेव दग्धा

भूयांसिधनेन दहननेन न शीक्रिताडमि ॥ ९८८ ॥

प्रदीपो-नादृशादीनां प्रमिद्दपनमशक्यत.नतु; न केवलेनरपि यत्नेनः न्न.र्रेदर्रदनत्म-पेक्षत्वमेवानयोरमिद्धम् । उच्यते-अनयोरः परमपरार्थकत्वेन नियतं मव । एतदेवो-च्यने 'यत्तदोर्नित्याभिमंवन्धः' इति । म चाःःशिमंवन्धः: शाब्द आर्थो वा । तत्र द्रयो-रपादानो शाब्दः । यथा 'म द्रुतोः श्रेयामि यम्म नडडरः:' इति । एकस्य द्रयोरपि वाच्यत्वादानुपादाने त्वार्थी सामर्थ्यादिवाडडक्लेपान ।

तत्र तचछछदनं येच्छछदाक्लेपः क्लृप्त.ननरदन .तन्वनेरकरन् ; यथा— कानियेऽत्न म इति प्रक्रान्नं गजानमाह ।

द्रयं ।

अत्र सेति प्रमिद्धा ।

उत्क्रप्मिनो ।

उद्-नोत्स्वं ममार्तं इत्पुरेदचविधं मतः: त्रिविधितः । म च प्रतोयते । योडमौ प्रमिद्ध इत्येव प्रतोते: तदाह यचछछदवाति । यचछछदनाक्लेपो नतूपादानमेवेत्यर्थः । कारय्य-मिनि । ( रवुवेशो सदशारामगोत्रितनिमकगदो । वण्णेननमिदमू ) : चापलं चपलता-प्रयुक्तं चेष्टितमित्यर्थः । चापले स्व.थिंक्रोडणू । नद्रीयनेवितमित्यर्थे इत्यन्वये । केवेलोति लिक्खिविपर्योमें शौर्येंदपि योजनीयम् । आक्क्षेपे वाक्यं तु व्युत्पत्तिविच्चिज्ञं पदस्वभावो वा । प्रक्रान्तरमिति । शोभितिथनां राजा । अत्राऽधुना'मित्यन्वयेनैव सामर्थ्योत्परमपराहि-

ल्ये समेनारम्यामिनि चिन्त्यप्रयोजनम् । प्रक्रान्नमनिधिननंझम् । द्वयामीति । ( कुमारसं-

भवे पञ्चमसर्गे ) वटुवेपेण पार्वती चलयन्त: शिवस्योक्ति: । पूर्वमेका चन्द्रकान्तैल शौच्याश्र-

मीन, तवैवं निश्चये सति द्वयं शोचनोयानं गतमभिनि भूतकालेनाSडSद्यक्तं शोकस्य

व्यज्यते । द्वितीयशकाग्रो मितक्रमः । नैन त्वं चेत्यर्थे: । ( वैशोस्त्यै वृत्तम् ) । उत्क-

स्मिन्नी इति । रत्नावल्यां दरघ्यां.लामवद्रतां संभाव्य तामनुः्याय शोचतो वत्मर.जस्योक्कि: ।

१ क. चापलवेचितमू । २ ग. लितार्कलन्ता । ३ क. धूमाभिधितेन ।

२७८

प्रदीपोद्योतसहितम्:-[७५०उज्ज्वलः]

मुच्छन्दः-नुत्तुगवःक्यंअनुगतस्त्वेनोपजात्; सामध्यै्यात्पूर्ववाक्यानुगतस्य तच्छन्दस्योपादानं नापेक्षते । यथा,

साधु चन्द्रमसि पुष्करे कृतं मीलितं यदभिरामनाधिक्षे ।

उद्यता जायिनि कामिनीमुखे तेन साहसमुत्थितं पुनः ॥ १८९ ॥

द्रागुत्तम्तु यच्छन्दस्तच्छन्दोपादानं विनाऽऽकार्षीत् । यथा-अत्रैव

पदी ९-अत्र ते इत्थंभूते । त्रिपाद्दशेतेषु तच्छन्दस्त्योपादानं नावश्यकंप्रतीपम् ।

तद्भावडण्यैषेपदेव यः पूर्वोक्तगुणवान्, या प्रसिद्धा, ये अनुभूते इति च प्रत्ययावि-

तात् । यच्छन्दस्नुतरवान्नक्यगमत एव सर्वत्र तच्छन्ददाक्षेपसमर्थः । यथा—साधु चन्द्रो ।

यथा च मम—

'मार्तमार्ति वत्ससस्सलतया किं नाम नाडड्डचर्येते

मित्राणि स्पिरतातिवेकेविनया: कार्य सुहृत्पार्थितम् ।

इत्यालोच्य विमुख्य मामिह मनागन्तर्हितं स्थीयतां

यावस्तादशविप्रयोगेषुंमुगा लक्षणीमीया लम्यते' ॥

पूर्ववाक्यगतस्य तदालेपसामर्थ्येतया तदुपादानमेवापेक्षते । यथा—अत्रोदाहरं पूर्वार्ध-

पादयोर्वर्त्यंते ।

उ०-उत्कर्षिणी । कल्पयुक्का । मयेन गलितोत्तर्यप्राप्ता ते अनुभूते विधुरे कार्तरे

लोचने प्रतिदिशं कक्षिणीं न्यासयतीति बुद्धयचा स्पिनती त्वं कूरणातिप्रवृद्धेन दारुणतया

निष्कारणतया दहनन दाहजनकव्यवतां सहमा त्कालमेव दग्धवैव यतो 'भूमान्यितेन तेन

न वोलिताडसि न दृष्टाडस्तो दशधाडसि । यदि पर्येत्तर्हि न दृढहेदिति भावः । (वसन्त-

तिल्का छन्दः ) । साधुचिति । अभिरामनाधिक्षे सौन्दर्योधिके चन्द्रमसूयदिते सति

पुष्करे: पैदर्यैर्मीलितं तत्सादृशं कृतम् । तेन चन्द्रमसा तु कामिनीसुखे जघिनि सर्वजेतरी

सति उद्यता साहसमविचार्यकारितत्वमुत्थितमित्यर्थः । (रथोद्धृता छन्दः ) । मार्तरिति ।

[ ह मार्तमारति वत्से ( मयि ) या वत्सलता तथा किं नाम ( अकायंमपी ) त्वया नाड-

च्रपैत न कियते, आपि तु क्रियत एवत्यर्थः । तथा हे मित्राणि स्पिररता स्पैर्ये विवेको

विचारो विनशो नम्रता च तत्संबोधनम् । सुहृदा ( मया ) प्रार्थितं कायंमकार्यमप्येतदव-

इयकर्तव्यमित्यालोच्यविचार्ये ( चुम्बामिमोस्तुमुहुर्हितः ) इह समायां मां विमुख्य मनाग-

नतर्हितं स्थीयतां । यावस्तादशानां मारतीस्मिरतातीदीं वि प्रयोगे विरहेण सुलभा श्रीमेया

लम्यते तावदित्यर्थः । १ श्रीयः सरस्वत्या गुणवैशद्य सार्क विरोधस्य लोके प्रसिद्धत्वा-

देवं याचनम् । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ) । यथाडड्डचर्येति । साधु चन्द्रमसूचित

१ क. गा. 'क्याश्रयः' । २ क. सापेक्षः । ३ का. 'धेषु' । ४ मृ. प. सुभाषा ।

[ ७५म॰उल्लासः

काव्यप्रकाशः ।

२७५

श्लोक आद्यपादयोः पद्येर्न्यामे । द्वयोरुपादाने तु निगदैकत्सत्वं प्रसिद्धम् ।

अनुपादानेडपि सामर्थ्यादैकतदृश्यमपि गम्यते ।

यथा,

ये नाम केचित्तिह नः प्रथयन्त्यवज्ञां

जानन्ति ते किमपि तान्प्रति नैप यन्नः ।

उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा

कालो द्रयं निरवधिरविपुला च पृथ्वी ॥ १९० ॥

अत्र य उत्पत्स्यते तं प्रतीति ।

पदं च ] तच्छब्दानुपादानेडत्र साकादेकत्सत्वम् । न चासाविति तद्बोध-

यमाद ।

प्रदीपो-नतु पूर्वैर्वाक्यगतोडप्यनदःप्रसंगः, यथा 'तच्छुरयोद्धि हारितं कुलवयः' इत्यादि-

दाविति चेत् । मत्यम् । समथों न तु सर्वत्र । किं तु यत्रैवावद्यूपस्तनपर्यायैः । उत्तरवा-

क्यमस्तु सकलरूपपथथाति विरोधः । यदाहि यदृनीत्यदयं न तु यच्छब्दः । तच्च भिन्नम्व-

भावमेव । एवं चेच्छब्द्रोडपि ।

द्वयोरप्यानुपादानेडप्ययों वाक्यः संकरः । संशयो न नाम ।

अत्र य उत्पत्स्यतेऽस्ति वा मम समानधर्मा तं प्रति यत्न इति स्मुटमेववगम्यते ।

यथाश्रुति हि न पूर्वोक्तेन कथमप्यन्वयः ।

यत्तु 'प्रकान्ताद्यर्यमस्य तच्छद्रेडस्य च्छन्दोऽपेक्षैव न' इति ध्वार्यालोचनाविवरणं प्रकाशोकारनिभमतं च । यदयं 'तच्छन्दोऽपादानां नापेक्षते' इत्याह, न तु

उ०-पद्ये । तच्छुरिगिति । तच्छुरयोद्धर्मिति तर्हि कुवद्यैर्हारितमिनिमित्तं प्रणोतेर्नाहि श्लाघ्योदारपात्रं

विनाडपि प्रतितेर्नैवैकत्वादिति भावः । ये नामोति । (मालतीमाधव इथ्यादौ भट्टनारायण-

किरियम् ।) न इति 'अमद्दरो ह्योशः' इति एकत्वे बहुवचनं नेन ममेर्थोनेन न

विरोधः । नामोति क्रोचे कुसने च । अवज्ञानवशेल्लनां ये प्रभयन्नि कुर्वन्नि ते किमपि

जानन्ति । न किमपित्यर्थः । तान्प्रति एप यत्नोडपे न अत्र ग्रन्थ-ऽन्य परभृतत्वाद्द्विपदनि-

घेषस्य च दोषाभ्यनुज्ञा फलकत्वात्तद्वै प्रतीति तिलकमः । यद्म-ह-उत्पन्नम्यन इति ! उत्पन्न

इत्यत्र हेतुः कालस्य निरवधित्वम्, अस्मादित्यत्र तु पृथ्व्या विपुलत्वम् । य उपलम्यतेऽस्ति

वा तं प्रति यत्न इति यतदोर्व्यत्सरेऽप्योजनां । ( वाक्यप्रदीप इका छन्दः ) ।

अत्रोति । उत्तरार्ध इति भावः । स्मुटमेवेति । यततच्छब्दार्थे द्वयेऽपि द्योतने भावः । आशे-

अत्रोत ।

१ क. 'ने नो' : २ क. 'द्वैरुपपि कवित्त्सामर्थ्याद्रम्यते । ३ क. 'ध्यात्कृत्वाचि' ४ क.

'यथोद्दिति वा' । ५ क. 'व्ययमिदं न' ।

२८०

मम्मीपादपयोनसमैत:-

[ ७म०उल्लासं

असां मरुच्युमिवनचारुकेसर: प्रसन्नताराधिपमण्डलाग्रण्णी: । वियुक्तरामातुरदृप्तवीरशिनो वसन्तकालो हनुमानिवाड्डगत: ॥ ९९१ ॥

अत्र हि न तच्छछद्रार्थमेतति: । पनीतौ वा,

करवालकरालदो:सहायो युधि योद्धौ विजयौजुनैकमल: ! यदि अपतिना स तत्न कार्ये चिनियोजयेत तत: कृतं कृतं स्यात् ॥९९२॥

अत्र स इत्थस्पाडनर्थकेयं स्यात् । ऐथ,

प्रदीपो-‘यच्छछद्रं नापेक्षते’ इत्यादि । तस्माद्याच्योऽस्यातमेवाड्डदरणीयम् । एवं च ‘योऽमु- स्मो’ इत्यत्र तच्छछद्रस्यातुपादानादालेपसंभवाच्च यच्छछद्र: साकाङ्क्ष: । ननु स्यादेवैनत् । यदि तच्छछद्रार्थकोडयमर्थ: ‘शब्दो न स्यादिति चेत् । तल्लिमदस- स्तच्छछद्रपर्यायता । तथा सति —असौ । इत्यत्रादरदृष्टस्तच्छछद्रार्थमेवाभिधेयात्व विधर्मर्थम् । अथात्र वैषात्यादृष्टापत्तिमाल- लमसे तर्हि—करवाल । इत्यत्र स इत्येतत्पुनरुक्तं स्यात् । अदर्शनेन तदर्थोभिधानात् । नन्वर्थोत्तरसस्य न निषेधोऽम् । कि त्वनुजोऽनिष्टतदर्थकत्वम् ।

ड०—पासंभवावाचोति । पूर्ववाक्यस्यैवस्थत्वाच्छछद्रस्थेति भाव: । एवं च विशेषाभिमर्शोऽहति बोध्यम् । अस यच्छछद्र उद्देष्टव्यसमर्थक एव तच्छछद्रो विशेष्यसमर्थक इति प्राप्‍च: । असा- विति । ( हनुमद्वाटके पठाऽऽद्रे पद्यमिदम् ) । मरुत्पवानो हनुमात्पिता च । चुम्बनं पक्षे मुखं च पले संयोग: । केसरौ वकुल: सटा च । ताराशिपक्षान्त्र: सुग्रीवश्र: । मण्डले विम्बं राङ्कं व प्रसन्नताराधिपमण्डलमेवाग्रण्णीयं यत्र प्रसन्नताराधिपस्य सुग्रीवस्य मण्डले राङ्क्रेडग्रणीरिते

• धार्य: । इययुक्तो रामो दाशरथि:, वियुक्ता रामा कामिनीत्यर्थ: । आतुरदृप्तव्दक्षीस्तत्सं सहायोल्कण्ठया विरहोद्दीपकत्वेन च ( वंशस्थं वृत्तम् ) । न त्वद्रमथेऽपि मति । तथा सति विशेषत्वाकमेऽनुवादकयच्छछद्रपेक्षा स्यादिति भाव: । वैषात्यादिति । प्रकारान्तार्थ- कताप्रयुक्तत्वादिति । तदपेक्षा स्यादिति भाव: । करवालेलोति । करवालेन करालं भयजनकं दो:सहायं यस्म । युधि विजयनामा योड्डुने: स इव एक एव मल्ल: । यद्वा विजय इति ससर्म- । विजयार्जुनैति पाढे तु विजयस्यार्जुन एकमल्ल इत्यर्थ: । ईदशो य: स यदि तत्न कार्ये भूपतिना विनियोजयेत तत: कृतं कार्ये कृतं

१ क. 'योग्येन' १२ क. पा 'कर्म्म सेवेत' । ३ क नहु । ४ क. 'ध्यानेन' । ५ क. इति पुन: ।

[ ॐ०उल्लासः ] काव्यप्रकाशः ३१३

योऽविकलपमिदंमर्थमण्डलं पदयनेनैव निखिलं भवत्प्रपु- आत्मपक्षपरिपूरिंते जगत्यस्य निन्यसुखिनः कुतोऽभयम् ॥ ९३ ॥ इतोंदंशावदवदःशब्दःस्तनच्छन्दोऽर्थेऽमिधत्त डति ! उच्यते । तथाहि—चाक्यान्तरमुपादानमर्हति नैव तच्छन्दः यच्छब्दरसै हि निकटे स्यीतनस्तच्छन्दः प्रसिद्धिं परामृशति । यथा, यत्तदूर्जितमत्स्यग्रं श्वासं नेजोडस्य भूपेनः । दीर्घयताडकैस्तदाज्ञां नूनं नदापि दारुणम् ॥ ९४ ॥ इत्यत्र तच्छन्दः ।

प्रदी०—योऽविकलप० । इत्यत्रेदंशावदरस्यापि तच्छब्दार्थकता । इदमदःशब्दो ममान्तिकेऽल्वादिति चेत् । ममापि मात्य । परं तु यच्छब्दद्वयवहितानन्तरत्वात् समानाधिकरणमच्-च्छब्देऽपि द्वमिद्धिमत्त्रे निरूढः किं पुनरिदमादिः । यथा—यच्छन्दः० । इत्यादौ । तस्मात् ‘योऽविकलपमू—’ इत्यत्रेदं यथवचनैवेतदः प्रयोक्तुं युक्तः, न स्वव्यवधानेन । उ०—युक्तं स्यादित्यर्थे: । संबोधनेषु स्यादिति वा । ( मालमारिणी छन्दः ) । योऽवि- कल्पामिति । ईश्वरं प्रति भक्तिम्योक्तिः । अविकलपं निःशङ्कदेहं प्रविष्टं तेनिन्द्रमर्थ- मण्डलं भवदुपस्तवदभिः पदयते । नावेन सामानाधिकरण्यम् । परमार्थतोऽप्यस्तदेव धेनुं भवन्तमेव पदयतीत्यर्थः । यथाश्रुते जडस्य पद्यस्य न ब्रह्मस्वरूपनिवेशवाताम्बरस्यां- पतिः । स्वात्ममेति स्वशब्दः । आत्मशब्दः स्वरूपे । नैन स्वात्मपक्षः स्वीयपक्ष आत्मरुपपक्षो वा । तत्रादडौ स्वीयत्वेन ज्ञानेन तत आत्मैव जगद्विति ज्ञानम् । परिपूर्ति- तत् चैतदेव यज्जगत्सतताहाराज्ञानानविषयत्वम् । अत एव नित्यमुखिनस्तन्वयपरस्य कुतो भयं न कुतोऽपिेत्यर्थः । ( रथोद्धता छन्दः ) । प्रसिद्धपात्र डति । एवंच च नायं विधे- यस्मपेक इति भावः । ‘निमित्ते महतावस्थां येऽत्र भवन्तमनुब्रुवन्ति’ इत्यादौ प्रसिद्धिरेवोदकल्वाभात्समानाधिकरण इति । ममान्तिकाल्लिङ्विभक्त्यादिक इत्यर्थः । ‘परदारापहर्ता यः स स्वर्गी नाधिक्छलानि’

इत्यादिवारणायालव्यवाहिति । अत्र तु विविधेण ब्यवहितः ! अदैव यत्त- द्व्येत्यासे डति प्रसङ्कवारणायानन्तरत्वांति । यच्चदिति । ( वेणीसंहारे प्रयमाङ्के ) भीमस्य सदृशेन् प्रत्युक्तिः । ( अम्भोनेर्युज्झिरस्म्य तत्तु प्रमिद्धं यदूर्जिनमुद्रमस्युप्रं

१ क. म. स्वात्स् । २ क. न च त° । ३ क. °स्य ति° । ४ क. गा. स्थितत् प्र° । ३५

२८२

प्रदीपाद्योः अंतसमंतः-

[ ७५०उ०हा०]

नतु कथम्‌,

कल्याणानां त्वमसि महसां भाजनं विश्वपूर्ते !

भुयसी लक्ष्मीमथ माझे भृंषं धेहि देव ! प्रसीद ।

यद्यत्पापं प्रतिजहि जगन्नाथ ! नमस्त्रय तन्मे

भद्रं भद्रे वितर भगवान् ! भुयसे मङ्गलाय ॥ १९९ ॥

अत्र यदधिन्युक्त्वा तन्म इत्युक्तम्‌।

उच्यते । यद्यदिति येन केनचिद्रुपेण रिषतं सचेतनकं वस्त्वाक्षिसुम्‌

तथाभूतमेव तच्छब्देन परामृश्यते ।

प्रदीप०-कथं तर्हि—

' न केवलं यो महत्वॉडपभाषते श्रुणोति तस्मादपि यः स पाप्माकृत्‌'

इत्यत्र तच्छब्दो न प्रसिद्धार्थे इति चेतू ।

य इत्यत्र विच्छेदेन व्यवहा-

नातू । योडसाविच्छत्र तु संधिनान यच्छब्दाद्देकिन्विक्केर्डेशात्वेनाविच्छेदात्‌ ।

नतु भवेदेवं

यदि यत्पदोर्नित्याभिसंवन्धः स्यात्‌ । स एव तु नास्ति ।

कथमनेर्था ' यद्यत्पापं प्रति-

जहि जगन्नाथ नमस्त्रय तन्मे' इत्यैषकयत्परामृष्टं तदैव परामर्शोडपि द्वितीययच्‍छ-

ब्दाविराकाराञ्च प्रतीति ।

द्वितीयीयतत्पदाभ्यां भावात्‌ । न च तत्राडडक्षेपोडपि ।

यदि: पूर्ववाक्यगतत्वादिति ।

मैवम्‌ । न खल्वेकैकेन रूपेण यत्पद्रां परामर्शोनियम

इति ध्रमः‌ । किं तु एकस्य तांभ्यां परामर्शः‌ ।

इति । तथा चात्रापि पापात्मकेन यत्पद्रां परामृष्टं तत्पदेन तु पापत्वैकेनैव को

विरोधः‌ । वस्तुतस्तु यद्यदिति न पदत्वद्रयम्‌ ।

किंतु 'नित्यवीप्सयोः' (पा०सू०८।१।४)

उ०-क्षात्रं तेज आसौत्सदा छूतप्रसङ्गैरुडसैन्यावृतादनेन युधिष्ठिरेण नूनं तदपि तेजोडपि

हारितम्‌ । आपिना राज्यादिकम्‌ ) । विच्छेदेन । असोहिताकृतार्यमात्राकालेप ।

विस-

र्गण थ्वयघनानित्यन्वये । कल्याणानामिति । मालतीमाधवे प्रथमाङ्के सुतरधारस्य सूर्य-

प्रार्थनेयम्‌ । हे विश्वपूर्ते सूर्य त्वं कल्याणानां कल्याणहेतूनां महसां तेजसां भाजनं

पात्रमसि । अथ माझे भुयसी नृत्यभारवहनसमर्थी लक्ष्मीं संपत्ति भृंषमत्स्यन्तं धेहि अर्पंय ।

हे देव प्रसीद । हे जगन्नाथ नमस्त्रय मे यद्यद्यज्ञातमज्ञातं च पापं तत्प्रभृतिनहि नाशाय ।

हे भगवान्भूयसे मङ्गलाय मङ्गलार्थी भद्रं भद्रमत्स्यन्ताभिः‌ वितर देहि ।

( मन्दाक्रान्ता

छन्दः‌ ) । तच्छब्दोऽयस्तदा परामृश्यते इति नियमा न तु यावद्यत्पदाम्यां

त्याश्रयेन समावत्ते-मैवमिति । विशेषद्रव्येण ति । उपपातकत्वमहापातकत्वादिनेतर्थः‌ ।

एकैनैति । बुद्धिविषयतावच्छेदकावच्छिन्ने तदाविनां शक्तेरिरिति भावः‌ ।

अत एव—

' स रूप्यः स गुणी धन्यः स शूरः स च पण्डितः ।

स कुलीनः स विकान्तो यस्तवया द्रविचीकसितः ।

१ क. स्वमिद्ध महसामशीधे तं विभत्से, पुण्यासु । २ क. शां देहि । ३ क. 'च्छन्दसि' ।

[ ७म०उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । २,७,२ यथां वा, किं लोभेन विल्डाद्धिनः स भग्नो येनतदेवं कृतं मात्रा। स्त्रीलयुनां गता किमथ वा मानिन्यै मे मध्यमा । मिथ्यैतन्मम चिन्तनं द्वितयमलंकार्योसुजोड्मी गुरु- मिति नातकलत्रभिन्नयतुचिनं मन्ये विधात्रा कृतमुप १:९५६।। अन्नाऽड्येस्योति नातस्योति च वाच्यमू ! न च्वनयोरपि मे गुपी- प्रदोष:-इति सूत्रेण वीप्साम्यां यदो द्वित्वापरुड्यमद्रवेशः। न तया डड्डेशिनकेन यत्पदेन तत्पदेन च द्वाभ्यामप्येकैनैव रूपेण पापपगमशः । आदेशामनु मःकलयन्ति मत्व- न्षपरताम्राहक इति यत्पदोयेनैव ननु द्वयपत्तो न नतद्रेडपि । यथ तु नत्पदरडपि वंरपमा तन्न न यत्पदेडस्यादेशः । किं तूषाभ्यां रूपदर्शयेन मन्योऽप्यपष्परमिति माज्जन । असमासवत्समासेडप्यनेकपदगतवाच्यद्योशपवम् । यथा-किं लोमेन ० । अत्र कलत्रे तातसंवन्यस्यातुने चाड्येस्यमंवन्यस्यैकपदोऽयकवचन त्रिविधिननयोर ममा- सादृणीभावः । वाक्यदोषत्वं तु यथां तदुक्तम् । माड्यं यष्टीनेनडुल्येसमामः । एवं उ०-इत्यादौ नानातत्पदपरामृष्टस्यैकैनैव यत्पदेन प्रनोनीतिज्ञाने भावः । तत्पद्नो- प्राथम्यादेनैव साकल्येन संवन्यधनान्नुपपत्तेः । न तन त्पदेडस्यादिन । वीप्साम्याचोनका द्वि-वा- पन्न आदेश इत्यर्थः । यत्र तु तत्पदप्राथम्ये तत्र तन त्पद एवाडडद्रवेशः न यत्पदे । यथा ‘ तत्सत्कर्म कृतं यदेव मुनिनिमित्ते तैः फलैर्विचिन्तम्’ इति । यत्र तु नत्पदेरडपि चोभयोतिस । अपिना यत्पदे । वीप्सा तदर्थे साकल्येन संवन्यनः। नतत्र न यत्पदेडस्यादेशः। अपिना तत्पदे । आदेशो द्वित्वापन्नः । किं तु पदद्वयं पृथगेवेनि भावः । यथा ‘यं यन्नी- याय पतिवरा सा विवरणमांव स म म भूमिपालः ' इत्यादौ । अत्र नगेन्द्रकुम्या क्रमेण व्यतीतानां क्रमेणैव वैचण्यप्रोदिरिति पुथकृद्यरूपेणैव पुथकपदाभ्यां सोंधा । नतद्राडडह- किं तूषाभ्यामिति । इदमापि क्रमभद्रविवक्षायाम् । नतद्रद्विशः।किरहेडपि तथा प्रयोगे त्वेकत्राडडददृशो डस्यर्थः एव । यथा ‘ यददाचारति श्रेष्ठस्तदेवतरः जनः ' इत्यादौ । किं लोभेनोति । रामवनवमे हेतुं चिन्तयन्तों लक्षणम्योक्तिरियम् । स विनयार्जवावदिमन्चेन प्रातिद्रः । येन भरतेन कर्त्रा, मात्रा, करणमूतयैनद्वद्ववामादि- एवं कपटने कृतमुपादितम् । भरत इति नामप्रहणम्नु, नाट्यारम्भप्रयत्नकालेप्त । यस्यां मे माता मध्यमा कैकेयी स्वीयु निसर्गसिद्धां लचुतां गता । अथवैनद्दितयमपि मम चिनितं मिथ्या । तत्र हेतुः असौ भरत आयों रघुनाथ्यस्तदनुजः । गुरुः । अत्र म इति शोषः । तथा च भरतेनुसंभविन्मेनतृ । मातृना च नातकलत्रभिन्यतो हेतोर्विधात्राडनुचितं कृतं मन्ये । ( शाद्देलविक्रीडितने छन्दः ) । उन्नपोधाक- त्वेनोति । तादृशस्य हि प्राधान्यमुचितमिति भावः । तहुक्कामोति । आयोंनुम्ता- १ क. मा. तथा किं लो° । २ क. °व वा म° । ३ क. °ति वा° । ४ क. यदी° । ५ क. °ृष: स° ।

२८४

प्रदीपोद्योतसमेतः- [७५०उल्लासः]

भावः कार्ये।एवं समासान्तरेऽप्युदाहार्यम्॥

(विरुद्धमतिकृद्यथा,

श्रितक्षमा रक्तभुवः शिवालिङ्गितमूर्त्तेयः।

विग्रहक्षपणेनाऽप्य शेरते ते गतासुराः॥९७॥

अत्र समाधिगुणयुक्ताः सुरवमासत इति विवक्षिते हेताविति विरुद्धोऽर्थमतोतीः।

पदैकदेशे ययासंभवं क्रमेणोदाहरणानि-

अलमतिचपलत्वाद्वात्स्वभावयौपमत्वा-

त्परिणतिविरसत्वाद्संगमेनाऽऽड्न्नायाः।

इति यदिव-शकृत्कुस्सस्तच्च्वमालोच्ययाम-

स्तदपि न हरिणाक्षीं विस्मरसन्तरात्मा॥९८॥

प्रदी०-समासान्तरेऽपि।

विरुद्धमतिकृद्यथा——श्रित०।

अत्र क्षान्तिमन्तोदनुरक्तभुवः कल्याणालिङ्गिता युद्धक्षपणेन दुःखाभाववन्नः शेरते इति विवक्षिते भूमिपतिता रधिरस्थानानि शिवाभिरालिङ्गिताः शरीरक्षपणेन गतप्राणे-

निद्रया शेरते इति विरुद्धं प्रतीयेते।अमतपरार्थे विरुद्धोऽर्थों विवक्षित इति ततो हेतोः न च प्रकारितो विरुद्धत्वस्करः।तत्रोक्तं श्रुतिकदै यथा——अलम०।

उ०-तकलत्रमिथ्येनकपद्गतत्वाद्द्वयाक्षदोषत्वमिते भावः।आर्याजुष्त्वादिविविधष्टविधि-

संभवाद्विरोधाद्यादिसाधारगसंवन्ध्ययुक्तर्षभेहुत्वेन तस्यैव युक्तत्वाच्च नायं दोष इत्येकें।

श्रितक्षमा इति।सामोपलभ्यसिद्धीनां राज्ञां वर्णनमिदम्।अद्य ते राजानः श्रिता

आश्रिता क्षमा क्षान्तिर्यैस्ते रक्ताडनुरक्ता भुवः,भूस्थयो लोको येषु ते।शिवेन कल्याण-

नाडि्जिलिता मूर्त्तयो येषां ते।विग्रहस्य युद्धस्य क्षपणेन त्यागेन गतमसुरं दुःखं येषां

तेऽप्यभूता सन्तः शेरते निद्रान्तीति विवक्षितोऽर्थः।पक्षे श्रिता क्षमा भूर्जैस्ते।

रक्तस्य रधिरस्य भुवः स्थानानि।द्वाभिः क्रोडाभिरालिङ्गिताः मूर्त्तयो येषां ते।

विग्रहस्य देहस्य क्षपणेन नाशेन गतान्यसुखानि येषाम्।असाव् प्राणः स्वामिन्द्रियामिति

विरुद्धोऽर्थः।युद्धक्षपणेनैति।सामोपायाभिनिवेशाद्युद्रत्वागेनैतर्थः।विरुद्धं प्रती-

यत इति।इदं च प्रकृतप्रतीतिजन्मचमत्कारकारकश्लाघाकमिति बोधम्।न चामङ्गलाख्यी-

लमत्र।उपधेयसांकर्येऽप्युपाभेरसंक्रीणत्वादिति दिक्।अलमिति।(कस्याचि-

त्कामिन्यामनुरक्तस्य कस्याचिदामुखस्योक्तिरियम)।अद्ननासंगमस्यालंतायं

१ क. गा. 'मू' 'श्रित'। २ म. गा 'द्वा' प्र०। ३ क. 'दुःखं'।

[ ९म०उज्जासः ]

काव्यप्रकाशः !

२८३

अत्र त्वादिति ।

यथा वा,

तदृच्छ्छ सिद्धैषे गुरु देवकैरपथे:-पथर्योर्ननमयत एव । अपेक्षते प्रययंमडललक्ष्यै वीजार्इकुरः नाशुक्रयादित्यैाम्भः ॥ १९९॥

अत्र दृश्यै लडघै इति कडम् ।

यथाप्रस्तारोविभ्रममण्डनानां संपादयित्र्यौ शिवशरैर्विभान्ति । बलाहकच्छेदकविभक्तरागामकालसंःयामिव धातुमन्थामू ॥२००॥

प्रदी०-एकत्र पदे वर्णद्वयकडुल्वे पददोषत्वम् । पदरस्यैव कडुल्वप्रतीते: एकस्यैव तथात्वे पदैकेदरेशदोषत्वम् । न चैवं 'मोड्यैष्यत्-' इत्यादौ प्रत्येकं पदद्रोपाभावात्कथं वाक्यद्रो-पततेति वाच्यम् । न हि नानापददुष्टत्वे वाक्यदोषता । किं तु नानापदवृत्तितामात्रेण । सा च पदावच्छेदेन तदेकदेशावच्छेदेन वेति को विशेष: । त्वादित्यम्य कडुल्वास्त-मतो—तदृच्छो ।

अत्र सिद्धैषे लडघै इत्युदाहार्यम् ।

निहितार्थी यथा—यक्ष्मा० ।

उ०—हेतवश्रपपलत्ववादय: । मन्त्रादिसमर्ध्याद्ग्रहादिसमर्यप्रकाशने माया । स्वपनश्र माया चेति द्वन्द्व: । (मालिनी छन्द:) । एकस्यैवते । अत्र विरोधिनें शान्तमुपमर्गे विश्वान्तमस्य शृङ्गा-रस्यान्तिमगुर्त्वेन सुद्रापञ्चारसम्प्यासमततया पदैकेदरेपगतश्रुतिकदुन्वस्याप्यपरिष्कतेसर्थ: । तदृच्छच्छेति । (कुमारसंभवे तृतीयसर्गे कामं प्रतीनद्रस्योत्किरियम् ) । सिद्धैषा अस्मदभि-मतलक्ष्यै तत्वज्ञानसिद्धैषे च व । नन्वभुना तत्त्वज्ञानं नोद्देश्यमत आह—कुरु देवकार्यम् । सर्वेषां देवानां न ममैव कार्यं स्कन्दोत्त्पत्तिरूपं कुरु । स्वानिटे कथं प्रकृतिः: स्यादत आह—अथोंडयमिति । 'शिवस्य पार्वतीवशताकरणरूपदेवकार्यमूतों डयमर्थ:' अर्थान्तरं स्वानिष्टरूपं तल्हम्यं यत्र तादृशं एव । नन्वन्य एव तत्र नियुज्यतां तत्राडडह—उद्यत्प्रासम्जीएडकुरोद-

जललडघ्या अभ्म इवेंद्र कार्ये त्वामिति प्रत्येकं कारणमपद्यते । एवं च तैवत्या कुरोतिकर्मत्वाद्-जललडघ्या न कार्येति भाव: । डयै इति । प्रार्थने डातिममुुरभाणनस्यैवौचित्येनास्यात्न दोषत्वं बोधयम् । (उपजातिश्रदृ:) । यक्ष्माप्सर इति । (कुमारसंभवे प्रथमसर्गे हिमालयवर्णन-मिदम् ) । अप्सरसं यो विर्र्मो विलासस्त्रलिभिरित्तं मण्डनानां भूषणानां गैरिकादिना

संपादयित्रौ कर्त्रौ । बलाहको नेश्रुतच्छेदनेपु स्वण्टडपु तच्छेदनेन स्वण्टडसण्टडभिवेन वा विभक्तौ डवच्छेदकभेदेनावस्थितो रागो यस्यास्तदहशीमकालसंध्यामिव धातुमत्तां य: शिवशरै-

१ ज. 'यसुतमं त्वां बी० । २ म. 'त्र सिद्धैषे लडघ्या इति कडम् । य° ।

२८६

प्रदीपोद्योतसरमेतः- [ ७५०उल्लासः ]

अत्र मत्ताशब्दः क्षीवार्यं निहितार्थः ॥

आदावव्जनपुञ्जलिमपुपुंजं श्वासानिलोझासित-

प्रोत्सर्पेदिरहानलेन च ततः संतापितानां हृशाम् ।

संप्रत्येव निषेकमश्रुपयसा देवस्य चेतोऽश्रुजो

भृङ्गीनामिव पानकर्म कुरुते कामं कुरङ्गेक्षणा ॥ २०१ ॥

अत्र हशामिति बहुवचनं निरर्थकम् । कुरङ्गेक्षणाया एकस्या एवोपा-

दानाव् । नैन च -

'अलसवल्लितैः प्रेमाद्रिद्रैःपुलकैःकुलीकृतैः

क्षणमपिमुरवैःज्वालोलैनैम्पसराइम्पुरवैः ।

हृदयहिहितं भावाकृतं वमद्वीरिविवेकणैः

कथय सुकृती कोऽयं मुखे त्वयाद्य विलोक्यते '

इत्यादिवद्व्यापारमेदाद्रहुत्वम् । व्यापाराणामनुपपत्तत्वात् । न च

व्यापारोऽत्र हक्छब्दो वर्णते । अथैव 'कुरते ' इत्यात्मनेपदमध्यनर्थकम् ।

प्रधानक्रियाफलस्य कर्तृसंबन्धः कृत्यभिप्रायिक्रियाफलाभावात् ।

प्रदी०- अत्र मत्ताशब्दः । स हि क्षीवार्यं सुप्रसिद्धः ।

निरर्थक अर्थः- आदाव० ।

अत्र हशामिति बहुवचनमविवक्षितार्थमेव कृत्पूरणायोपपत्तम् । एकस्या: कुरङ्गे-

षणाया हृबहुलत्वाभावात् । 'अलसवल्लितैः -' इत्यादिद्व्यापारमेदाद्रहुत्वमिति चेत् ।

न । तत्क्षणैरितिविधदत्त तदनुपादानात् । न च भावसाधनतया' हक्छब्दः एतद् व्यापारो

उ०- हृभर्तिं । अकाळसंध्या वर्षाकालसंध्येति द्विपिका । (उपजातिरिश्छन्दः) । सुप्रसिद्ध

इति । तेन मत्पर्थी निह्नम्यत इति भावः । आदावव्जनेति । भाविविरहेण हेतुना:

कस्याश्चिदर्शननिमित्तम् । कुरङ्गीक्षणे यस्या: सा कुकुरङ्गादीनामण्डादिष्वति पुंवद्भावः । सा

यत्क्षणैरिति । यस्या: कुंकुट्यादीनामण्डादिष्वति पुंवद्भावः । सा यत्क्षणैः संप्रत्येव संतापना-

ध्यवसायाहेतुत्वात् । अश्रुपयसा निषेकं

कुरते तचेतोऽश्रुजो भृङ्गीनां पानकर्मेवेत्युप्रेक्षा । राक्षं पदक्नेल लिप्त्वा डजौ संताप्य पयसि निस्सि-

प्यत इति पानकर्मस्वरूपम् । हृशः कामशोकत्वेनाध्यवसायादित्यर्थकृतिः । श्वासानिलोझासि-

तः प्रवृद्धोऽट एवं प्रोत्सर्पंनसमनन्तात्प्रसरनम्यो विरहान्माडनलोऽइस्तेन संतापितानाम् । ना-

यिका चेयं मविष्यत्प्रवासपतिका । अझ्झनसत्त्वात् । (चादूलविक्रीडितं छन्दः ।) आ्लसोति ।

अलसवल्लितैरैक्षणैः को ' विलोक्यत इत्यादिविवेच्यर्थः । भावेति । भावेर्ड्रं हृशो: किंवि

१ म. 'झैल नो' । १२ ग. न वाडल° । १३ क. ग. 'लितैरिल्यादितत्' । ४ क. प्राये क्रियाफल-

संख्या० ।

[७४०उज्जामः] कांव्यप्रकाशः ३८५

चापाचायैःपुरविजयी कांतिंकेयो विजेयः ।

शास्त्रव्यस्तः सदनमुदधिभैरेयं हननकारः ।

अस्त्येवैनोतिकिमु कृत्वता रेभुकाकण्ठवाथां

वृद्धस्पर्धेसतन परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥ २०३ ॥

प्रदी०—वर्तते । विशेषणानन्वयप्रसक्त । एवं ‘कुते’ इत्यनन्वयेऽपि निःर्थकं । प्रधानक्रियाफलमेवन्वस्प कर्तृक्रियाविवक्षया । ननु ‘आंश्रयी नामः’ इत्यन्वक्त्रिभि-प्रेतक्रियाफलत्वमात्र आत्मनेपदंमाऽधवि, न तु निरर्थकम् । नाथत इत्यपि वा निरर्थक-मेव । अविशेषात् । एवं द्वयोरर्थयोर्हुवचनमसाऽधेवेति । उच्यते—‘आश्रयी नायः’ इत्यनेनाडSश्रिप्यातमनपदं नियमयताडनुशि तदभावो बोध्यते । तस्माद्याचने तस्य युक्तममायुक्तम् । ‘स्वारितः कर्त्रिमिप्राये क्रियाफले’ (पा० मू० १।३।७२) इत्यनेन तु कर्त्रभिप्रेतक्रियाफलविवक्षायां ताल्नियमयता पराभिमुखेन्वविवक्षायां तद्विशेषःप्रतिपाद्यत इति तत्सैवासाऽशुल्त्वम् । न तु कर्त्रभिप्रेतत्वभावमात्रे । अत एव ‘कर्त्रिमिप्राय इति किं, पराभिम्रेतक्रियाफले मा भूत्’ इत्यवोचत् । न तु कर्त्रभिप्रेतक्रियाफलत्वा-भाव इति । न चात्र पराभिम्रेतक्रियाफलस्यैव चोत्यम् । किं तु कर्त्रभिप्रेतक्रियाफलत्वा-नेतनमात्रे नाश्रयुलम् । एवं ‘बहुलं बहुलकमन्य’ (पा० मू० ३ । ३ । ९१) इत्येतत्सर्वं बहुवचनं निमित्तयदृश्रेयेन्तरधिन्देन्त । ल्येपेति । न तु बहुत्वाविवक्षामा-श्रे । दशामित्यत्र च न द्वित्ववैकलते विसंषिते येनासाऽभुल्त्वं स्यात् । किं तु वर्हुत्वाविव-सामात्रमित्यर्थैति युक्तमुत्पइयामः । एतेन ‘अवयवाभिप्राण निरर्थकत्वं, समुद्रा-याभिप्रायेण त्वसाऽधुत्वमेव’ इति चाप्डीआस्मतनादेयम् ।

अन्वाचकं यथा—चापा० ।

उ०—त्यर्थः । विशेषणानन्वयेऽति । अज्ञनलेपादीनां क्रियायामसंभवादिति भावः । अत्र ‘कुते’ इत्यात्मनेपदमुत्प्रेक्षितमहड्डीपनकर्तृकसाध्यमन्यथासंभविनिगदाद्धि-जयलक्षणकार्यस्य मृगदर्शनमिप्रेतत्वेन तद्संवेधात्तेन च कर्तृगामिक्रियाफलभावा-दपुनपाकम् । अत एव निरर्थकम् । तद्व्यतिरेकेण क्रियाफलताकर्तृगामित्वस्य प्रत्ययात् । असाऽधुत्वं तु न । ‘कमलवनोद्वाटनं कुतेने ये ‘इतिवत् कामदेवगतफलस्य तस्संबन्धि-नायिकायामारोपमात्रेण हृदयेड़पे कहुवारोपेण च साहुल्त्वस्य निलृपयितुं शाक्यत्वात् । आरोफळामावाच्च निरर्थक्त्वम् । चापाचाय इति । (छालरमायणे द्वितीयाड्ङे रावणदूतस्य परशुरामां प्रति युक्तिः) । चापाचायों धनुर्विद्या गुरुब्रिपुरविजयीं शिवेभूविजेयो

विजितः । त्रिपुरजेता स्कन्दो येन जित इति पराक्रमातिद्रयः । शास्त्रेण व्यस्तः स्याना-दूदूर्सुमित्स्थो न तु स्वयं चालित ईदृश उदभिः सदनं गृहं । अमूर्तिमतोऽपि शास्त्रेण

१ क. कातर्वीयों वि० १२ क. ‘संधिवे’ ३ क. “हुल्वि” । ४ क. ‘हुल्वि’ ।

२८८ प्रदीपोद्द्योतसंकेतः- [ ७५०उल्लासः ]

अत्र विजेय इति कृत्स्नप्रत्ययः क्तप्रत्ययेऽड्वाचकः । अतिपेलवमिति परिमितवर्णी लघुतरशब्दैरराति शैबदम् । परमार्थतः स हृदयं वहति पुनः कालकूटपटितमिव ॥ २०४ ॥

यः पूयते सुरसरिन्मुखस्वतीर्थसार्थे- स्नानेन शास्त्रपरिशीलनकीर्तनन । सौजन्यमान्यजननाह्वयजन्मभितानां सोऽयं हशोः पतति कस्यचिदेव पूंसः ॥ २०५ ॥

अत्र पूयच्‍वब्दः । विनयप्रपंचयैककेतनं सततं योडभवदड्‌ ताहशः । कथमप्ये स तद्धृदीक्ष्यतां तदिमे तपदं समागतः ॥ २०६ ॥

प्रदीप० -अत्र विजेय इति यत्प्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थे प्रयुक्तस्तत्न चावाचकः । अश्लीलेऽपि त्रीडादाव्यथा—आतिपेलव० । अत्र पेलेऽति पेलवशब्देऽपदेशो गुह्याद्र्शमारकतया त्रीडादायी । जुगुप्सादाव्य यथा—यः पूय० । अत्र पूयेतिं पूयच्‍वब्दकर्तया जुगुप्सादायी । अमङ्‌लं यथा—चिनय० ।

उ० -निराकरणातात्पर्यवैचित्र्ये हेतौ हन्तकारोदितिवाच्ये अननेन सकल्नरपतिजेता, विशेष-पैदैंगसुरमुन्यजेता वदान्य इति च फलितम् । किं च किंतु रेणुकारण्टकाद्यां कृतवता तव परशुना बद्धसर्पः पूर्वी बद्धस्पर्शोऽपि चन्द्रहासः सृड्‌गो लज्जते । ' चन्द्रहासासिक्कथयः ' इति अमरात् । यत्प्रत्यय इति । अर्होर्हि सः । अर्हेत्वं य योम्म्यता । सा च भावविवक्ष्या । अतीतत्वं तु विवक्षितम् । अन्यथा सिद्ध-स्वप्रतीत्योतेर्‌कसिद्धेरिति भावः । ( मन्दाक्रान्ता छन्दः ) अतिपेलवमिति । मिथे प्रत्यासत्त्यो पदेशोक्तिरियम् । अतिकोमलमित्यर्थे । लघुतरमितनन्दम् । सत्यत्वप्रताय-नायेदम् । परमार्थेतस्तत्त्वात् । पुनस्त्वर्थे । ( गीतिसच्छन्दः ) । गुह्याद्र्शङ्‌गते । पुंल्लिङ्गाहे-स्वर्थे । पेलशब्दो लाटमाषाल्यां तद्धोधक इत्याहुः । यः पूयत इत्‍न । ( कस्यचिन्महा-फेलस्य महाराजन्मिति ) । सकल्नर आह्वयः । ( पाथः समूहर । शास्त्रपारशीलनकीर्तनाभ्यांम् कीर्तनं संस्कारड्ढीकरणं तेन च यः पवित्री क्रियते । सौजन्येन मान्या जनिरुत्पत्तिर्यस्य । ऊर्जितानां बलवतातमूर्जितं बलम् । ( वसन्ततिलका छन्दः ) । पूयेतिं । ग्रणहेडेत्यर्थः । विनयेतिं । ( ससायं प्रति कस्यचित्पूर्वकृतमचक्रकस्य पुरुषस्य चृत्तान्तकथन-

वित्० ५ क० °थमेष स । १ क ग. कृतप्रत्य° । ३ क. झाठः । ३ ग. °लशब्दो त्रीडा यः । ८ क. °शब्दो जुगुप्सा ।

[ ७ म० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः: २८९

अत्र प्रेतशब्द: ।

कस्मिन्नर्थे सापेक्ष्येऽस्य नोच्चारणेनराम् । अयं साधुचरणस्तस्मादृक्ष्षलिवृक्ष्यनामिह ॥ २०७ ॥

अत्र किं पूर्वं साधुरुत साधुपु चरनीति संदेह: ।

किमुच्यतेतस्य भूपालमौलिमालामहामणेः । सडुलेपं वचोत्राणैस्तेजो यस्य त्रिभावयते ॥ २०८ ॥

अत्र वचःशब्देन गीःशब्दो लक्ष्यते । अत्र खलु न केवलं पूर्वपदम्, यावद्द्वितीयपदमपि पर्यायपारिवर्त्तनं न क्षमते । जलधरादाबुदतरपदमेव, वडवानलादौ पूर्वपदमेव ।

प्रदी०—अत्र प्रेतेति मागोमडकरयस्मारक: ।

संदिग्धं यथा—कस्मिन्न० ।

अत्र चरमागो ' भूतपूर्वे चरटु:' ( पा० सू० ९।३।१३।१३ ) इति चरप्रत्ययो वा ' चरेष्ट:' ( पा० सू० ३।२।१६ ) इति टान्तश्वरप्रातुज्वेति संदेहाल्पूर्वं साधु-

रिति वा साधुपु चरतीति वार्धे इति संदेह: ।

नेयार्थे यथा—किमुच्यते० ।

जनं वेति नेयार्थेता ।

उ०—मिदं ) । हे अज्ञ तस्य नीचस्य पुरुथस्याभिप्रेतं यत्पदं नीचपदं । नदुदनानोडनि म तद्रनीचपुरुषवाक्यमक्षयताम् । यो विनयः प्रणयः प्रीतित्नयोरेकं केननं स्थानम् । यस्नादशोडनिवेचननीयोगुणवानमवतु । ( अपरवक्त्रं छद्मः ) । कस्मिन्नर्थे इति । उत्पत्ते-

द्वलति प्रकारात इति यावत् । सामान्यैः कर्त्तुं । साधुचरः साधुपु चरतीति वा भूतपूर्वे: साधु-

जलधरादयः, जलधरशब्देन पद्योपप्रतीतः । उदक्वरशब्देन मेघाप्रतीतिरिति बोध्यम् ।

१ क. 'शब्दोऽस्मादृशालम् । २ वक. गा. 'ध्यादौ तूत्' । ३ क. गा. 'दै च पू' । ४ जलध्यादाविति उदक्योतरसंमतः पाठः ।

३७

२९०

प्रदीपोद्योतसमेतः— [ ७ से० उल्दास ]

च्युतप्रत्यसमर्थस्यैवायंयुक्तोऽदयः केचन भेदाः; तथाडऽद्यनैयरलंकारकारैर्विभागेनं प्रदर्शिताऽ इति, भेदप्रदर्शिनांनोदाहरतेऽव्या इति च विभज्योक्ता: । प्रतिकूलवर्णमुपहतलुप्तविसर्गं विसंधि हतद्वृत्तम् । न्यूनाधिककथितपदं पतत्स्वरूपं समासपुनरात्तम् ॥ ५३ ॥

अर्थान्तरेकवाचकमभवन्मतयोगमनुभिहितवाच्यम् । अपदंस्थपदैरस्मिं सकलं गर्हितं भवेदहतं ॥ ५४ ॥

भझगप्रक्रममक्रमममतपरार्थं च वाक्यमेव तथा । रसातनुगुणत्वं वर्णानां^वक्ष्यते । तद्विपरीतं प्रतिकूलवर्णम् ।

यथा शृङ्गारे

अकुण्ठोत्कुण्ठया: पूर्णमाकुण्ठं कलकाण्ठ माम् । कम्बुकुण्ठ्या: क्षयं कुण्ठ कण्ठातिसुन्दर ॥ २०८ ॥

उ० -पदमेव परिहृत्यस्यसहम् । वडवानलदाह तु पूर्वपदद्मेति तद्न्यपरिवर्तने^डप्यदोषः । अनन्वसमर्थत्वं विवक्षितार्थप्रतीतिसामर्थ्यविरह एवोच्यताम् । स चैँ प्रसिद्धच्यभावाससमया-

एवमभावेदृष्टप्रयुक्तत्वा^वाचकानिह्नुतार्थोऽप्यडन्यसमर्थे^भेदा एव मवितुमर्हन्तीति क्रिमिति पृथ-

कूनीदर्शितं इति चतुस्त्रयमित्ये । पर त्वन्यैरहंकारैर्मेदन दोषता इति तथैव

निदर्शितः । किं च वैजात्यभावेऽपि शिष्यबुद्धये^द्यापि प्रभेदा वक्तव्या ऐवेत्यतोऽपि

विभज्योक्ता इति ।

अय वाक्यमात्रदोषलक्षणमाह—प्रतिकूलं ० ।

अत्रापि शृङ्गारोऽगम्यमर्यादद्योषेप्सितौ लक्षणवाक्यत्वोपस्थिति: । वाक्यमेव तथा । प्रतिकूलवर्णेत्यादिकं वाक्य एव दोषो न तु पदावृत्यपितव्यर्थे: ।

तत्र प्रतिकूलवर्णं विवक्षितरसादे: प्रतिकूला अननुगा गुणा वर्णा यत्र तत् । अनुगुणत्वं वर्णानां गुणविवेचनावसरे वक्ष्यते । शृङ्गारे यथा—अकुण्ठो० ।

उ० -वचोभाणानुरे लक्षणांय कवेसतात्पर्यो^लावाचकत्वम् । तद्भावे त्ववाचकत्वमेवेति वाच्यम् । शिष्यबुद्धये^ इत्यथः ; अन्यथा सामान्येन दोषैक्यं प्रमज्येतेनोति भावः ।

अथ च्युतमे^स्कृत्यसमर्थोनुनिताथो^वाकाऽऽश्लीलसंधिभाप्रतीतिलह्याविमृष्टविधेयांंशविरुद्ध-

मतिकृतां काल्याकाव्यासाधारणता बोध्या । अननुगुणा इति । आस्वादो^दोषप्रातिबन्धकः

इत्यर्थः । अकुण्ठतेति । ( नैयिकामंगमो:सुकम्प कस्यचिदुक्तिकिरियम् ।) कम्बु: कण्ठः ।

१ क. "कारिकेर्वि" । १३ ग. "न द" । १३ क. सा. "रसतदं प्रतिकूलत्वम् । य" । ८ क. "स त"° ।

[ ७ मो० उद्दासः ] काव्यप्रकाशः २९१

रौद्रे यथा, देवा: सोड्यपरातिशोणितजलैयेस्पिनहृद्रा: पूरिता: क्षत्रादेव तथाविध: परिमवसतानस्य केशग्रहे। तान्‍येवाहितं सकृत्यपरिगुणयस्याणि भास्वन्नि मे यद्रामेण कृतं तदेव कुलते द्रोणात्मज: क्रोधन: ॥२०१॥ अत्र हि विकटवर्णनैः द्वेषसमासत्वं चोचिनम्‍भू

यथा, प्रागप्राप्तनिगुम्भशंभवधनुन्द्रश्राविशाविभेद- त्क्रोधेभेरितभीमभार्गेवखुजस्तम्भापविद्ध: क्षणात् । उज्ज्वाल: परशुरामवंशयलिनिर्ल्वनकृत्पीडिताननिधि- येनानेन जगत्मु खंडपरशुदेवो हर: स्व्याप्यते ॥ २०२॥ प्रदी०—अत्र टवर्ग: शृङ्खारप्रतिकूलः । ‘अटवर्गो’—इत्यादिना प्रतिपेधान्‍ । रौद्रे

यथा—देशः० । अत्र मुदवचो वर्णा: प्रतिकूला: । ओजस्विनि रसेऽपि विकटवर्णनत्वस्य शृङ्खारनिषेधाद् गुणस्वात् । यथा—प्रागप्राप्त० । उ०—तादृशकर्णण्यचा अकुण्ठितकण्यया उत्तरौत्तरं वलवन्या उन्नतण्‌टण्या आकर्णं पूरितां मां हे कलकण्ठि सलि कोकिलेखा तस्या: कण्ठे गुरु इत्यन्वय: । कण्ठम्याड्डति तदालिङ्गनोत्सु- कयल्स्पाम । प्रतिषेधादिति । शृङ्खारपरिपन्थ्योज्ज्वलगुणत्वकचेरित्यपि बोधव्यम् । देश: सोड्यामिति । ( वेणीसंहारे तृतीयाङ्के रक्षताम्न: करणि प्रणःगमुक्तिः ) । सोड्यं कुरु- क्षेत्ररूप । अरातय: शत्रव:, शोणितं रुधिरं तदेव जल्यमिति रूपकम् । पूरिता अर्थ- तपरगुणामेणेति शेष: । तथाविधो यादृशोऽप्तिकरेरामहरहद्ययेन यादम्भयेनानाक्षिभिया मू: कृता तादृश इत्यर्थ: । तान्‍ प्रसीदन्‍यहितान्‍ क्षत्रियाँ्‌ या हेतु: शाखानो तेषां

वस्त्राणि शोणानि भास्वन्ति त्रिलोचनाक्ष्षणाति । तदेव शस्त्रस्योपरम । ( शस्त्रलाविक्री- हितं छन्द: ) । दीर्घसमासत्वस्य चेतसि । प्रतिकूलवर्णोश्र्चयत्र वर्णपदं समासम्याप्य- लक्षणामिति भाव: । प्रागप्राप्तेति । ( वीरचरितनाटके द्वि.तीयाङ्के कृतधनुर्भेदं रामं प्रति परशुरामस्योक्तिः ) : प्रागप्राप्तो निगुम्भो नमन्‍ येन तादृशं यच्च्छंयुम्भवधनुस्‍निधि धनुस्तस्य या द्रेशाविधा द्वैधीकारणं तेनाड्डविर्मेवनप्रकटो य: क्रोधस्तेन प्रेरितो यौ भीमो मार्गवभुज: स एव

१ क. प्रभात । २ क. ‘ते हेति ध°’ । ३ क. तदेव । ४ क. ‘त्वं समासभूयस्त्वं चो°’ । ५ क. निपेधात् । ६ क. शस्त्रणामिति पाठान्तरम् ।

२९२

प्रदीपोद्योतसमंतः— [ ७ म० उल्लासः ]

यत्र तु न क्रोधस्तत्र चतुर्थपादाभिधाने तथैव शब्दप्रयोगः । उपहतं उत्कं प्रामोः लुघो वा विसर्गो यत्र तत्र । यथा---

धीरो दिनीतो निपुणो वराक्षारो नृपोऽत्र सः । यस्य भृत्या वलोतीसक्ता भक्ता बुद्धिमभाँविता: ॥ २११ ॥

प्रदीपे--इत्यत्र । यत्र तु न क्रोधस्त्रुत्थपादे तथैव शब्दैर् एतत् प्रयोज्यम् । अत्रपरुषस्थापि रौद्रादिविरोधितयादृश्य न श्रुतिकटुत्वेदतत् । न च श्रुतिकटोरत्वे तद्द्विरोषत्वम् । तस्य सकृत्प्रयोगेऽप्यात्मलाभात् । अस्य तु वाक्यस्थैःपिप्रवेन । अत एवास्य न पददोषत्वम् । एकत्र तादृशवर्णप्रयोगस्य रसाविरोधित्वात् । द्वोषात्ववीजमप्यस्य रसविरोधित्वमेव । अत एव नित्यदोषोऽयम् । नीरसादावात्मलाभभावात् । श्रुतिकटोस्तु नीरसादावात्मलाभाद्- नित्यत्वमिति महाऽनर्थः: इदं तु चिन्ल्यम् । रौद्रादिरसे श्लोकार्थपर्यन्तं समासेनैकपदे श्रुतदूषण- प्रायेडस्य न कथम् पददोषत्वमिति । अथान्यससाहिन्तेन द्वोषत्वं वाक्यदोषत्वं, निरपेक्षदोषत्वं तु पददोषत्वमिति चेत् न । एतद् हि किष्टादावपि पददोषत्वं न स्यात् । किं बहुना यादृशविकक्षया किष्टादिकं पददोषत्वेनोक्तं तयेदमपि तथेति न्यायः पददोषत्वविभागः ।

उपहतत्वविसर्गम् । उपहतविसर्गी लुघविसर्गी चेति द्वयोरमित्यर्थे: । उपहतता औत्सर्ग- लुब्धता वा विसर्गो यत्रेति बहुवचनान्तो विग्रहः । एकविसर्गस्य तयात्रैवडवैरस्यात् । उपधात्- शोष्ट्वप्राप्तौ: । उपधातान्तरस्य दोषान्तरत्वे प्रवेशात् । तेन नैरन्तर्येणोक्त्वप्राप्तबहुविस- र्गत्वं तथा लुघबहुविसर्गत्वं च लक्षणे । द्वयोरेकयुदाहरणम्—— धीरो ।

उ०--पृथुदीर्घत्वात्स्तम्भमसतेनापविद्धश्रालित उज्ज्वाल उद्धतज्वाड़ोडशिथिलं वेगवत्तरं yथा तथा । आशिथिल इति परस्युविचेषणं का त्वत्कण्ठपीठेडततिथिरिव भवतु । अतिथे: पीठारोहणमुचितमिति पीठवरूपणम् । स्खण्डो भित्सोड्योऽङ्कृत: परशुर्यस्य । हरेण स्पर्धशोरेकोडयवयः परशुरामाय दत्त इति प्रसिद्धिः । तेन यदह्नुस्तथ्या खण्डितं तत्परशुना त्वयापि स्फ़ाण्डितस्य इति भावः । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्द्: ) । यत्र तिष्ठति जवद्रहं मोदरुहुसंघरण तद्धिस्यमायोद्देकतोंडस्य तिरसकृतैरिति भावः।अपि च तत्र । मणुवर्णस्य । तस्य सकृद्विति । अत एव स पददोषः । रसविरोधित्व- मिति । तद्धचाकिविरोधितवामित्यर्थः । तद्वपि तत्त्रमवृत्तिमाधुर्योदिगुणन्यक्कि-प्रतिबन्धक- t्वाद्दोष्यम् । धीर इतिः । घराकारः सुन्दराकारा: अन्तर जगति । स ऐैचातदर्शागुणवानित्यर्थः।

१ क. गा. "त औत्सं" । २ ग. प्रभाँविता:" । ३ क. "वै किं" । ४ क. "पदिव" । ५ क. उत्कं । ९ क. "तथोक्त" । ७ क. "यैणोत्ल्व" ।

। ७ म० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः ।’

२९३

निमंधि संघर्षैरुप्पम्‌-विश्रेषोऽत्रीलत्नं कृतत्वं चै । नचाड्‌डयं यथा,

राजन्विभान्ति भवत्क्षरितानि नानि इन्द्राज्युन्ति दधानि यानि रसान्तलेपन्तः । धीरोदवैले आनिते उचितान्नुत्वची आनन्वती विजयसंपतिमेल्य भातः ॥ २१२ ॥

प्रदी०—दूषकत्‌वीयं वन्यपारुष्येण महद्योद्योऽत्रैगः । अत एवायं नित्यः । अस्माभिःच चिन्त्यम्—‘भूयो महीयोऽडनियसोविभूतिः’ इत्यादौ कयं न पददोषत्वमस्यानी । विन्द्धि । विरूपं माध्वीः सैमिरपां यत्र । वैलक्ष्यं च त्रिथा-विश्रेषोद्‌भ्रीलत्वं कर्त्तव्यं च । विश्रेषस्तु प्राप्तस्य श्रेषस्य संहिताकार्यस्यैभावः , स च ‘अन्यत्र तु विभाव्यते’ इति च- न्नादृच्छिक आनुश्रामनिकश्र । तत्रान्यत्र प्रग्राह्यादिति्वात्, ‘पूर्वत्रासिद्धम्‌’(पा० सू० ८।२।१) इत्यादिना विसर्गादिलोपासिद्धे: । तस्माच्चःसदृदपि वर्त्तमानो दोषाय । इच्छानिवनननत्वे- नाशक्तिमूलकतया प्रथमते एव सहेत्प्रोद्रेकत्वात् । अनन्तौ त्वसकृत्‌ । अनुशा- सनिकत्वेनाशक्त्यनन्तुकार्यनतया वन्यपारुष्येणैव हि तस्य दोषत्वम्‌ । तच्चासकृत्प्रयोग एव । तद्रूप्यैवत इमे(गु)मध्यान्तर्गततया अलंकार्यत्वेनैव वा । एवं त्रिपकारके एव । तद्रूप्यैवत इमे(गु)मध्यान्तर्गततया अलंकार्यत्वेनैव वा । एवं त्रिपकारके विश्रेष आद्यप्रकारद्वयं यथा—राजन्वि० ।

उ०—उत्कृष्टा अहंकृतया बुद्धिप्रभाविकता बुद्धिजान्यासामर्थ्ययुता । वन्यपारुष्येण वन्याश्रयेधिलियम्‌ । वन्यस्य गादत्वे हि चमत्कारो नान्यथेति भावः । एवं विसर्गबहुत्वमपि द्रेप्‌ । यथा

" स्मरः स्वरः स्वलः कान्तः कायः ऋतुरारः सत्वि " । इत्यादौ । तदुक्तम्— " अत्राश्लुतविसर्गान्ते पदेः प्रोतेर परस्परम्‌ । हमैः सेयोगपृथ्वेँश्र लाघण्यमतीरिच्यते ॥ "

इति । स नः शान्तरोचते । ‘ संधिरिकपदैः नित्यो नित्यो घातुपसर्गयोः । नित्यः समासे द्रष्टव्यः’ इति चरणत्रयं बोध्यम्‌ । तद्रूप्यप्यतामिति । प्रागुक्तप्रकारूपवै- रू-प्यवता(मि)त्यर्थः । अन्यानन्यत्वनेति पाठः । अत्रोञ्च्छिकमध्यभावस्य लेदादिना विच्छिद्या पाटे न दुष्टत्वम्‌ । यथा ‘एको एका शिरोरहा’ इति केचित्‌ । कष्टत्वं च श्रुतिकडुत्वम्‌ । राजन्विति ! तानि ते चरितानि भान्ति यानि रसान्तले प्रविश्यान्तः, मधु इन्द्राज्युन्ति दश्शतील्यन्वयः । धीरोदित्यानुमारिणी बुद्धिद्दिरोंबेलं चोभें विजयसंपतिमेल्य प्राप्त्य भातः ।

१ क. व. आभ्यं । म. व. य° । २ क. म. “ताथेदृ” । ३ क. म. “मेधु भा” । ४ क. “व । तद्रूप” ।

२९४

मद्दीपोदैर्योतसंपत्‌— [ ७ म० उज्ज्वलः ]

यथा चा, तत्तत्‌उदित-उदारहारहारियुनिरुचैःरुदयाचलादिवेन्तु । निर्गन्धं उज्ज्वलकान्तिकान्तिवचेन मुक्तामणिवच्चकास्त्यनघे ॥ २१३ ॥ संधितां न करोमीति स्वेच्छया सक्रदपि दोषः इ प्रयुब्बादिहेतुतुकतवे त्वसकृत्‌।

वेधादुड्डीय गगने चलणडामरचेष्टितः । अयमुक्तवपत्‌ पत्राणि ततोडत्रैव होतुं कुलं ॥ २१४ ॥ अत्र संघावश्रीलता । उद्येसावचत्र तर्वाळी मर्चेते चौर्यवस्थितिः । नाट्रजु युज्यते गनतुं शिरो नमय तमनाकं ॥ २१५ ॥

प्रथी०—अन्यो यथा—तत्त० । दक्षताबीजमस्योक्तम्‌ । अत्र ‘चिड्‌कु’ इत्यर्थोलीलम्‌ । कथत्वं यथा—उद्येसा० । अत्र दृश्यताबीजं पदद्वयप्रस्ताव उत्क्रमिति । अन्रापीं चिन्त्यम्‌—समासेनैकपक्षे- श्रीलंकेच्छानिर्जनविच्छेपाणामश्लीलकथासुपुज्यमध्यवेशे लोपासिद्धिनिर्जन-निवर्झनविलेपस्प पदेडपि सद्दावाक्यमस्य न पदद्वयर्वम्‌ । यथा—‘भूयउचैर्महउदात्तयसाउदारः’

उ०—विकम्पते । आतितते अतिविस्तृते । उचिततथोरवसरयोःरनुवृत्ती अनुसरणे आतनवती तन्वती धींूदौबेलि त्वामेल्य प्राप्य भात इत्यन्वयमाहुः । उचितेत्यादेर्धीं-दौबेलिविलेषणत्वं तु नुमाप्रत्ययकुम्‌ । (वसन्ततिलका छन्दः) । तत्‌ उदित इति । उदयाचलादुचैःरुदित इन्दु- घते ततः मुक्तोपमायां साधारणो धर्मः; उदारहारहारिणी धृतिरियेष्य । पक्षे उदारहार- द्धारिणी धुतिरियेष्य । पतिवरां प्रति सरह्य उक्तिः । ( विषयं छन्दः ) । वेधादिति । डामरू उद्धतम्‌ । उद्धपत्‌ उच्छलोऽभवत्‌ । नाट्याविश्नतिसक्तस्थां बोधयितन्या दूत्त्या इयमुक्तिः) । चिड्कु कति । लण्डेत्यमि । उद्येसाविति । ( अधमं प्रति कस्यचिदुपदेशो- स्किरियम्‌) मरोनर्ते समीप उर्वी महत्वसौ हृद्यमाना तर्होळी तरहपलक्तिः । चारुणां पक्ष्या- दीनामवस्थातिर्येषां सा । अन्रजु गनधु न क्षमते । असाधिवाते । इदे चिन्त्यम्‌ । तदैच्छिक- ती क. झदरका० । २ क. गम ‘त्वेन त्व० । ३ क. चारवच० । ४ क. नात्रजु: क्षमते ।

[ ७ म० उल्लेखः ]

काव्यप्रकाशः ।

२९५

हतं लक्षणानुसरणेऽप्यश्रयत्वम्, अपाश्रयगुरुबाधान्नलघु रसानुगुणं च वृतं

यत्र तद्वतद्वत्तम् ।

क्रमेणोदाहरणानि—

अमृतमसुतं कः सन्देहे मधून्यपि नान्यथा

मधुरमधिकं छूतस्यापि प्रसन्नरसं फलम् ।

सकृदाप पुनर्मध्यस्थः सन्नरमान्तरौजसै

वदतु यदिन्द्रानन्यस्तादृक् स्यात्प्रियवादनच्छदान् ॥ २१६ ॥

प्रदी०-इति । वयं तु तक्रेयामः—सकलकत्रेमेदमिन्ना एते दोषां दूषणान्नरामपकर्षीणो

वाक्य एवेति वाक्यमेव तथेति नियमार्थः । अत एव न पददोषविभागन्यूनताडपि । तादृश-

स्यैव पददोषेस्तत्र विभागादिति ।

हतवृत्तम् । हतं वृत्तं यत्र तन् । हतत्वं चाश्रयत्ववं गुरुक्कार्याक्षमपादान्नस्यलयवैषम्यतवं

प्रकृतरसानुगुणत्वं वा । अन्यतमस्त्वेनैषामनुगमः । अश्रयत्वत्वं च लक्षणाननुगमादनिमित्तं

स्थानविशेषे गणाविशेषयोगाच्च । यद्वा, हतत्वमश्रयत्वत्वमेव । तच्च गुरौद्दिनियममरुपलक्षण-

ननुगमाद्यनिमित्तमस्थ्यानविशेषे गणाविशेषयोगाच्च । शिखरिण्यादावनन्वयस्य लघोरगुरुकायोः

समत्वात्प्रकृतरसननुगुणत्वाच्च । तन्नैषदं यथा—

यस्मिन्नपक्वा पञ्चजनाः आकाशाश्र प्रतिष्ठितः ।

तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः ॥

अत्र श्लोके पञ्चमस्य गुरुत्वाच्छन्दोभङ्गः ।

यतिभङ्गो वर्णवृत्ते यथा —अमृत ।

उ०-तस्य शास्त्रानुमवैक्तवात् । एते दोषा इति । प्रनिकृष्टवर्णस्य श्रुत्तारे सनमपगत-

त्वेऽपि सति संकरः । उपहतलुघाविसर्गस्याप्रयुक्तेन विसंधिभेदस्यां

श्लीलकषायाम्पामिति बोःःयम् । एपामश्रयत्ववादीनां लक्षणं छन्दः, सूत्रं, यति:

विक्छेदा:, गणादिर्गणनियमादयः । यथासम्भाति । ध्वनिविशेषः । अन्ते पञ्चमं लघु तप्त्रतीति

लक्षणाननुगमः । रथकारपञ्चमाश्वत्थवारो वा: पञ्चजनाः । (‘प्राणचक्षुःश्रोत्रग्राह्यमनौसि’

इति प्रभा) । प्रज्ञा निदिध्यासनम् । अमृतममृतमिति । (प्रियां या अधरमस्य स्वाद्विष्ठ-

मविभित्सोः कस्यचिदुत्तिकोरियम् ।) असृतममृतमास्वाद्यमात्रं न काश्चित्संवेदेः; एैवं मधूनां

त्यस्यापि आग्रस्यापि प्रसन्नरस फलमधिकं मधुरम् । इदमेष्यनन्या न । पुनः परं तु प्रियादशन-

च्छदानन्यदिह यद्य स्वादु स्यात्त्विह मध्वस्थः सन्सकृदेकवारमपि वदतु । तादृशं न किमपि ति

१ म०, ‘अत्र’ कु० । २ क० ‘आत्न । लि० ।

२९६

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ७ म० उल्लामः ]

अत्र यदिहान्यनुस्वादु स्यादित्यश्रव्यम्‌ ।

यथा वा,

जं परिहरिडं तीरडं मणआं—पि ज सुन्दरसत्पागुणेण ।

अहं णवर जस्स दोसों पडिवक्खोंदें पि पाडिवण्णो ।। २९७ ।।

अत्र द्वितीयतृतीयगणौ सकारभकारौं ।

विकसितसहकारतारहारिपचमेलंपुढिज्जितगुज्जितद्विरेफः ।

नवकिसलयचारुचापश्रीहरति युन्तरपि मानसं वसन्तः ॥ २९८ ॥

अत्र हारिकाव्दः । हारिप्रसुदितसौरभेति पाटो युक्तः ।

प्रदीप०—अत्र हरिणीच्छन्दसि षट्पदे दशमे च यतिरेच्छित । चतुर्थ्ये तु पादे तद्वृत्त इत्यश्र्‌ ।

स्यात । मात्रारुढे स्थानविधोषे गणविधेषोयोगो यथा—जं परि० ।

अनुष्टुभ्यां द्वितीयतृतीययौ सगणमगणौ । तौ च तथाविधौ छन्दःशास्त्रेऽनुश्र्‌

वत्प्रेन प्रतिपादितेतौ ।

पादान्तलगुरुकायोरक्ष्मंव यथा —विकसित० ।

अत्र ‘वा पादान्ते’ इति पादान्तस्य गुरुकवाच्छन्दोभङ्गांभावेडपि प्रथमपादान्तवर्तिनो

उ०—मावः । रसान्तरविद्रस्ततारतम्यज्ञः ।

(हरिणी छन्दः) चतुर्थ्ये तिवाति । यदिहान्यादि ।

स्यत्र हेत्यस्प परपदसंधानापेक्षत्वादिति भावः । जं परीतति । (आनन्दवर्धनकृतपञ्चवाटीलाॅव्याख्यया ।

यत्परिहरतुं तीर्यते ने मनागपि सुन्दरत्वगुणेन ।

अथ केवलं यस्य दोषः प्रतिपक्षैरपि प्रतिपन्नः ।

णवरसाह्वः केवलनाची । मानिनी प्रति दूतीया उत्तिः—।

तादृशोमत्कामचेष्टितम्‌ ।

यत्सौन्दर्यगुणेन रमणीयाॅवरपेण युक्तं वस्तु मनागपि न परिहर्हू न शाक्यते ।

अथ च यस्य दोष

उच्चापरिहार्यत्वरूपः प्रतिपक्षैयत्यादिभिरपि केवलं प्रतिपन्नोऽपि न तु परिहृतः ।

तत्त्वान्तस्य तु कैव कृत्यं तस्य दैवादन्यनिवानितास्विडपि कोपानिशयो न विधेय इति भावः ।

अन्ये तु यः पारिहर्तुमिति संस्कृतं पदर्शय यों नायकोडपऱॅ(वधीलोडपि सौन्दर्येयगुणेन त्यकुं

शक्यते न । जो परिति प्राकृतपाठ उचित इत्याहुः ।

मो मृगमिनिभ्रुः श्रियं दिशति यो वृध्दिं । जलं चाडडदिल्यो

रोडस्मेच्छलयुर्विनाशमानिलियो देशाटनं सोडवत्थं ।

तो व्योमान्तलगुर्वचनापहरणं जेउडकं हुज्जं मध्यगो

मधुनन्द्रो यशा उज्जवलं मुखगुरुनें नाक आयुखेलः ।

( नारायणभट्टकृतभुस्तरत्नाकरटीकायामिदं दूषितम्‌ ।

ल इति लग्वोर्गे इति गुरो-

ग्रहणम्‌ । विकसति । विकसति यः महकारस्तस्य तारोडत्यु्कटयो हारी मनोरञ्जको

१ क. मा. °डु दू° । २ क. ग. °लगुज्जितपुढितदो° । १३ क. °रिप्र° । ८ क. °धें तद्वृत्तः

मा° । १५ क. °वे ग्र° । १६ क. °नतरव° ।

यथा वा, अन्यास्ता गुणरतरोज्ज्वलणभुवो धन्या मृदनुयैव सा संभारा: रवलु तेडन्य पथ्र विधिना पैरेष गृच्छो युवा । श्रीमत्कान्तिजुषां द्विषां करनलान्द्रीपां निनमवस्थाल- दृश्ये यत्र पतनित मूढमनसाम्वाणि वस्वाणि च ॥ २१९ ॥

अत्र वस्वाणयपिति पाढे लघुरपि गुरुत्त्वां भजते । हा त्रप हा शुच हा कवितय्वो विप्रसहस्ससमाथ्रय देव । मुग्धविंदगयसभान्तररत्नन कासि गतः क वयं च तवैते ॥ २२० ॥

प्रदी०-रिकारस्य लघोर्गुरुकरणाक्षमत्नम् । इन्द्वजत्रादिपे तु तस्कार्यक्षमत्वाद्दूप: । तस्मात् 'हारिमुदितसौरभ—' इति पठनीयम् । न केवलं प्रथममन्त्रयपाद्योरेवायं दोष: कि त्वन्ययोरपि । तत्र चुद्येथ यथा—अन्या० ।

अत्र 'वस्वाणय:' इति पाठेड्गुरोरेव संयोगपरतया स्वरुब्धौ लघुरपि गुरुकायंकारी संपचते । एवं द्वितीयपादेड्स्पष्यूह्यम् । एपु चाश्लेष्यता सद्योगोद्रेमिनी दुष्टतावीजम् । अतो नित्यदोषोडयम् ।

प्रकृतरसानुगुणत्वं यथा—हा त्रप० ।

उ०-यः परिमलस्तेन गुज्जारवयुता पुक्किता मिलिता द्विरेफा यमिनन्स: । यद्वा, नादश: परिमलो यत्र तादृशाश्वसौ गुज्जितपुञ्जिताद्विरेफेधेति विभ्रह: । नवकिसलयैश्र्चार्घो चामरश्रियैष्य । अननेन राजत्वं तेन हरणशक्ति: । मुनेरपि तुहेरमानमग्रापि । ( पुष्टिप- ताम्रा छन्द: ) । इन्द्वजत्रादिष्वति । तथा च 'वा पादान्त' इत्यिन्द्र- जादिपरमेवेति भाव: । अन्यास्ता इति । ( काव्यचिराजो वर्णननिदर्शम् ) रोहण: पर्वतविशेष: । उत्पादिका वा । मृतपार्थिवो भागोदनयैव मिल्लैव परं धन्या । तत्संबन्धप्राप्ते: । इदं च मुगोडपि विशेषणं विशिष्टिविपरिणामात् । संभाराः । इतरकारणकलापरूपा सामग्र्री । वन्या इस्त्रियोध्यन्विता । श्रीमत्कान्तषु ते कान्तियुक्ता- तासु तेषां द्विषाम् । इदं च क्षोणामपि विशेषणम् । प्रतिपत्तिलोपे मोह: । स च शरौ भयात्परत्र कामात् । यैरपत्यत्र श्रीपुलिक्लिद्र्यचछद्वैककाष: । ( शादूलवि- कीडितं छन्द: ) । पाढेगुरोरिति च्छेद: । संयोगपरतयोत । संयोगात्परतयेत्यर्थ: । हा त्रपोति । ( राज्ञि मृते तदीयानां विलापोक्तिरियम् ) । मुग्धेति । मुन्दरचतुरसमा-

३८

क. विल । ३ क. रत्न भ° ।

२९८

प्रदीपोद्योतसमेतः—

[ ७ स० उल्लासः ]

हास्यरसव्यङ्ग्यकवेतदूक्ततम्‌ ।

न्यूनीपदं यथा,

तथाभूतां हृद्या हृपसदृसि पाख्वालतनयां-

वने व्याधैः सार्धं सुचिरमुपितं वल्कलधरैः ।

विराटस्याडूवासे स्थितमपुचितारमभिवृतं

गृहं खेदं खेदे मायि भजति नाध्यापि कुरङ्गु ॥ २२९ ॥

अत्राभिप्रायिते, ' माये '—इत्यस्यपदस्यपुष्टिमिति च ।

प्रकृतो —इदं दोषकृतं शोकाननुగుणम्‌ । तद्विरोधिवृत्तस्यव्यङ्गयत्वात्‌ । अस्य च प्रतीकूलवर्णनं तु दुष्टतावीजम्‌ । नीरसेच नास्याड्डतत्मलाभ इति नित्यदोषता ।

न्यूनीपदं च । न्यूनीपदमधिकपदं कवितपदं चेत्यर्थः । तत्र न्यूनीपदं न्यूनीं पदं वाचककाब्दो यत्र तत्तू । घोटकन्यूनेतायां त्वनाभिहितवाच्यत्वमिति विशेषः । उदाहरण-

णम्‌—तथाभूतां ।

अत्र पादत्रयमध्येsस्माभिरिति, यत्र इत्थंस्य पूर्वोक्तिमित्यमिति च पदं नास्ति । आ-

वश्यकेच ते । अन्यथा कर्तुरिलामादेकवाक्यत्वासंभवाच्‌, तदर्थेस्य विवक्षितत्वात्‌ । अर्थ-

श्रैताह्वा एवं विवक्षित इति शब्दस्यैवाच्चमपराङ्क्षः । यत्र त्वर्थ एव न तावददूरं विवक्ष्यते

तत्रार्थ एवं दुष्ट इति साकाङ्क्षत्वं दोषान्तरमिति दृश्यव्यम्‌ । विवक्षिताप्रतिपत्तिश्च दूषकता-

वीजम्‌ । अतो झटित्यैवेतत्सतलझाभेदोषत्स्वम्‌ ।

उ०—मध्यरत्ननेत्यर्थः । इतरत्समष्टिम्‌ । (दोषकृतत्वम्‌ । इदं दोषफेति । करुणे पुष्टितायां-

दीनमेतानुगुणत्वम्‌ । पुष्टौ शृङ्गारादीनां श्रृङ्गारादौ । शिलातरणीमन्दाकान्तादीनां वीरानुगु-

ण्यम्‌ । दोषकस्य प्रतिपदंविच्छेदोतेवेन हास्यानुगुणतेत्यर्थः । अस्य । प्रकृतरसानुगुणत्व-

रूपभेदस्य । इतस्यर्थ इति । द्वन्द्वान्ते श्रियमाणामिति न्यायादिति भावः । न्यूनीमनुपात्त-

विवक्षितार्थकम्‌ । तैथैति । ( शिखरिणी छन्दः ) । अत्र पादत्रयेतिं । वल्कलधरैरि-

त्यस्य विरोष्याकाङ्क्षतयाsदुपपतिमित्यत्र स्थितामित्यत्र कैरित्याकाङ्क्षोद्यानमध्येपद्‌

द्वयेऽस्माभिरित्यावश्यकम्‌ । तद्वैचोक्यां खेदहेतुत्वलाभात्‌ । आद्यपादे यद्यपि गुरुः कर्तृ-

त्वेनान्वेन्दुं योग्यस्थाडपि विचित्रवातिशयस्थादर्शनकालिकतृष्णाभ्यस्स्था-

मिरित्यैच कर्तुमपेक्षितम्‌ । स्थितिमिति च तृतीयपादस्थमवस्स्या तनाप्यन्वेति । तथाभूत-

नृपतनयादर्शनोत्तरकालिकस्थित्यादिरित्यर्थकामित्या मिति पदं विनैव नैकवाक्यता संभव इति

भावः । तदाह—अन्यर्थेति । तदर्थेस्य विवक्षितत्वादित्यपपाठः । विवक्षिताप्रतिप-

द्विचिरोति । पदज्ञानविरहकृतेऽत्यर्थः । झटित्याशेपोति । यथा ' मा भवन्तम-

इति कf तत्सम्‌ । यों २ अस्य श्लोकस्य व्याख्यानं तृतीयोल्लाससोधोते ( पृ ७३ ) हृश्यम्‌ ।

[ ७ त० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । २३९

आधिकं यथा, स्फाटिकाकृतिनिर्मेलः पक्वामं प्रतिसंक्रान्तनिगूहानशान्तनस्वः । आविरुद्रुसमन्वितोऽक्रियुक्तः प्रतिमछासतमपोदयः स क्रोडपि ॥ २३२ ॥

यथा वा, इदमनूचिनमक्रममेधं पुंसां यदिह जीरोत्साहं मान्मथं विकारा: । यदपि च न कृतं नितान्म्वनीनां स्तननपननावाधि जीवितं रतं वा ॥२३३॥ अग्र कृतमिति ! कृतं प्रत्युतं प्रक्रमभङ्गनिमावद्यं ति- तथा च, यदपि च न कुरङ्गलोचनानामिति पाढे निराकाड्क्षैव प्रतीति: ।

प्रदी०-आधिकपदं यथा——स्फाटिका०। अग्र स्फटिकमेव निर्मेलतया मुपमानं विवक्षितम् । उपात्तेऽप्याकृतिपदे यथाकथंचि- तन्नैवोपमितिपर्यवसानादित्याकृतिपदाधिक्यं । न तु व्यर्थत्वादुपपत्त्येन संकर इति वक्ष्यते । न केवलं समास एव पदनोधिक्ष्यं किं तु रससमासेऽपि । यथा——इदमनु० । अत्र कृतमधिकम् । पूर्वोक्तवेनैवैतत् । प्रतीतिपर्यवसानात् । कृतं प्रत्युतं धिक्क्रम- क्रमावहति । पूर्वोर्धेडकरणात् । तथा च यदपि च न कुरङ्गलोचनानामिति पठनोयम् ।

उ०-नहः पवनो वा ' इत्यादावश्लेषीदमुच्यते प्रनिद्धक्रियाया: । यथा वा निशानगर्मीमिव सागराम्बरां ' इत्यादावल्यक्याविच्छेदविशेषणेन पृथक्‌या इति माव: । अधिकपदमिति । अविवक्षितार्थपदकत्वेऽर्थ: । स्फाटिकतेति । (कन्चिदृष्टिस्थिरो वर्ण- मिदम् ) । निर्मेलो रागद्वेषादिरहित: । प्रकाममातिशयेन । पूर्वपराम्वये । प्रतिनिमक्रान्तं प्रतिविम्बमादर्शोंदिमिव हृदयमारुतम् । निशातानि गूदार्थानि यानि शाङ्खाणि तेषां तथं गूदार्थरूपम् । अविरुद्धा लोकसाक्ष्यादिभिः समन्विता: परम्परान्विता उत्कृष्टो युक्तियुक्तः यस्य सः । प्रतिमछां प्रतिवादिनामस्तमयस्य लक्षणया पराभवस्योदयः प्रादुर्भावो, यस्मात्‍सः । ( मालभarini छन्दः ) । उपात्तेऽपि इति । अवयवसंयोगरुपाकृतिपदार्थेन्या- न्वयांसंमवात्कथंचित्संभवदन्वयोऽन्योऽध्यवसित इति भाव: । न तु व्यर्थत्वादिति । अनुचितं शोकविलद्रुमित्यर्थ: । अक्रम: शाङ्खविरुद्ध: । बाल्योवनजरासु विद्याविषयसेवादिर्घर्मजर्जनानिमित्तं शाङ्खवम् । रतं वेधि । जीव- नास्त्वेऽपि जरायां रतमनुचिन्तम् । वैरस्यान्त इध्याकतवात् । अक्रमः । अप्रशस्तैैवा परिपाटीति भावः । ( पुष्पिताग्रा छन्दः ) । प्रत्युत प्रक्रमभड्गनिमिति । पूर्वं पुंभेदौचित्यमुक्त्वेदानीं

१ क. युक्तिः । १३ ग. मान्मथो विकारः । १३ ग. 'नत क्र" । १४ क. 'नत क्र" ।

३००

प्रदीपोद्योतसमेतः—

[ ७ स० उल्लासः ]

कथितपदं यथा,

अधिकतरतलतल्पं कल्पितस्वापलीलां

परिमिलननिमीलत्पाणिमा मण्डपालीं ।

सुनतु कथय करष व्यज्ज्यतस्यज्जसैव

स्मरनरपतिलीलायौवराज्याभिषेकम् ॥ २२४ ॥

अन्न लीलोति ।

प्रदीपो-निप्रयोजनशाब्दश्रवणेन श्रोतृवृंहृल्य दूषकतावीजम् । अतो हर्षादावमिल्यपद्ये न दोषत्वम् ।

कथितपदं यथा—— अधिकतरतलं० ।

अत्र लीलापदं वार्धक्यमुपात्तम् । नरपतिलक्ष्मीति युक्तः पाठः । दूषकतावीजं च केवेरशकृत्यन्वयेन श्रोतृवृंहुल्यम् । अतो लाटानुप्रासाद्दोषत्वम् । अश्लक्त्वमनुल्लयात् । इदं तु चिन्त्यम् । समासे सत्येकस्मिन्नपि पदे व्यघनानाहाटानुप्रासविरहेऽप्यस्य संभवात्कयं न पददोषत्वमिति ।

उ०——लीलर्मे तदनुक्त्वा तत्त्वरणे तदुक्त्या विधानौचित्यप्रतीतः प्रकमभङ्गः । निष्पपयो-ज्योति । तस्मिंश्चाविवक्षितार्थे वाह्लाद्यम् । श्रोतृवृंहुल्यमिति । तस्मिन्नह रसोदोष-वैगुण्यादिति भावः । कथितपदमिति । प्रयोजनशब्द्ये सति समानार्थकसमानानुप्रवीं, कदवकत्वं तत्त्वमित्यर्थः ।

' उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च ' ।

इत्यादावेतद्वारणाय सत्यंनतं । तत्र हि तेनैव शाब्देन पुनरुपादानेऽनुवादत्वेन । शक्तिति प्रयोजननिज्जासां व्यक्जनयाडस्तमयोद्यादवेकलुप्ततावगमः प्रयोजनमस्ति ।

विवक्षानुपूर्वीकपदोपादाने पुनरुक्तत्वं वक्ष्यते । अधिककरोति । करतले ( कपोलमाष्ठाय चिन्तयन्नी नायिकां प्रति सरुया उक्ति: ) । करतलहृदपे तलपे कल्पिता या स्वापळीला क्पोलियोहेडसंवलेधन रक्षितुमोद्यादिहिरपाण्डिममातिरोधानम् । पालीं स्थलीं तेन सकलल्छाव-ण्यातिरायमर्यादात्संचोधनम् । अज्ञासां श्लिष्टं तत्त्वतो वा स्मर एव नरपतिस्तत्स्य लीलारत्सु-

म्रनदशनादयस्तत्न यौवराज्यं मुलूयाधिकारस्तत्प्राभिषेकं कस्य व्यज्जयति कथयेत्यन्वयः । स्मरण स्वतः कतुमशक्यं तत्तैवंविवं स्वापादि यः करोति स श्वुं वृद्धेन स्मरण स्वरा-ज्येऽभिषिक्त इति भावः । ( मालिनी छन्दः ) । वार्द्धक्यमिति । तथोपादानं हृदिद्यप्रतिनि-दृष्टोरभेदेव्यज्जकतया स्वापळीळायौवराज्यमिति प्रत्याय्यते । प्रकुते तु न तथा विवादि-

तम् । तदाह——क्वेरशक्रीति । वैशुल्यमिति । उपमुक्तभोगवादिति भावः ।

१ क. लीळा दोषे* ।

[ ७ म० उल्हास: ] काव्यप्रकाश: ।

५०१

पतत्प्रकर्षे यथा, कः कः कुत्स न घुयुगुप्सितघुरूगिरो घुरेत्स्वस्करः । कः कः कमलाकरं विकमलं कर्तुं करी नोघतत् ।। के के कानि वनान्यरण्यपरहिता नोत्मूलयेयुच्येनः । सिंहीसनेहविलासवद्ववसति: पञ्चाननै रचते ।। २२५ ।।, समासपुनरात्तं यथा,

श्रदी०-पतत्प्रकर्षम् । अलङ्कारकृतम्य वन्यकृतमस्य वा प्रकर्षम्य यथोत्तरं पतोनिर्नर्षः । यथा—कः कः । सूकराचामिषानेदपि विकटदनवकृतोडनुप्रवमकृतनखः प्रकर्षः मिहाभिधानेन पतितः । दूषकतांविजं चाङ्काकृत्युल्लयनेन श्रोतुंनरस्मम् । रसादनुगुणनया तत्पानेदपि न दोषः । समाषपुनरात्तम् । समाषे सत्पुनेरलपत्तम् । वाक्ये ममाषे पुनर्नवद्यतेऽत्र नयनेत्यर्थः । यत्र 'समाषे वाक्येोडविशेषपक्ष्याविरोषेपा|नतरोगपादाननवतस्यं तद्लक्षणम् इति, । तत्र । 'प्राभप्राप्त-' इत्यादौ वाक्यान्तरम्मे विरोषणान्तगनुपादाने तद्लक्षणंविरहेण उ०-कः कः कुत्स नेति । अपि तु सर्वे: सर्वत्रेति भावः । घुरुःुरः शाद्द- विरोषः । तद्धेतोः या घुरा घण्टा तया घोरा भीमा सुरेन्द्रध्वमशेखरः कुत्र न । 'घुर भीमार्यशब्दयोः' । विकमलं विरक्तमलम् । वनान्यरण्यमाहिता के नोन्मूलयेयुः- समूलं नाशायेयुः । अननेन स्वाश्रयोन्मूलकतया तेषां मदौल्कटचं ध्वनितम् । सिंहीसनेहेन विलासो दन्तेन ऋण्टूयवादिम्नेत बद्धा नियतं कुत न कमलिनीकदेसावासो येन तादशो यतः । अथे सूकरस्यः परपक्षविनाशोयोजितया करिणां तेम्यक्ष देवित्र- तिपक्षजातीयतया यमवाहनजातीयतया च महिषां तेम्यः कर्यादिहिसकत्वेन मिहानाम- मिधाने तथैव बन्धदाहचादिक.मुचितम् । एवं च राज्ञा न व्यमनशौले क्षुद्रा अपि भौमिका निर्मेयादां भवन्तिीति प्रसुतुन्धननादप्रकृतप्रयोगा । (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः) । समासं सदिति । जनितविवक्षितान्तरवचयोऽकामित्यर्थः । पुनरुपात्तामिति । तदन्वयाश्रदोपा- दानेन पुनरुपात्तं पनरतुसंज्ञानविषय इत्यर्थः । तदन्वयी तत्त्रानव्यो यस्म, तेनात्रन्यो यस्येति च। तेन विरोषणस्य विरोष्यस्य च संग्रहः । आद्योदाहरणं प्रकृतमेव । द्वितीयं तु प्राभप्राप्तेति । तत्र हि येनानेनेति वाक्ये तृतीया|न्तपरामृश्यवाक्यार्थस्य विरोषणत्वम् । तदर्थोयति—यनिविष्याद्दैना । यदि तु तत्रापि वृदे: षणत्व|ननुसम्वनद विरोषणानन्तरशब्देन पदरूषमेवास्य विवक्षितमित्यभे|न । किं च पुनःशब्दार्थोऽनन्वयः । नवकचय इत्यादेः सकृदेवोपादानात् । विरोषणान्तरपेक्षया तत्त्वे तु तदृर्थयम्मी व्यधिकरणवहुव्रीह्यापतिष्य । क्रियाविरोप्यकनोःषवादिनां मते 'घटोऽस्ति न स्मृतमयः' इत्यत्राल्यादेश । विरोषणान्तरानुपा- दाने तु 'घटोऽस्ति न सुवर्णमयः' इत्याद्याश्रयेश ।

९ क. केंकः । २३ क. 'नरात्तम् ।

३०५

प्रदीपेन्होतिसमेत— [ ७ स० उ० ]

क्रेंकारः स्मरकार्मुकस्य सुरतक्रिडापिकीनां रवो

झंकारो रतिपझरीमधुलिहां लीलाचकोराध्वनि:

तन्व्या: कडुलिकापसारणभुजाक्षेपस्खलत्कडकूण

काण: प्रेम तनोतु वो नववयोऽस्याय वेधुस्वन: ॥ २३२६॥

द्वितीयार्थेर्गतैकवाचकशब्दपथमार्थे यथा,

प्रदीप-तत्रानित्यदोषेणोत्पादनिरोधौ । उदाहरणम्— क्रेंकार:० ।

अत्र ' तनोतु व:' इति समाश्रयेन वाक्यं ' नववय - ' इत्यादि विशेषणेनोपात्तम् ।

निराकाङ्क्षत्वं च दूषणतावीजेनू अतद्वानित्यदोषोयम् वाक्यान्तरारम्भे तद्भावात् ।

अर्थान्तरैकवाचकम् । द्वितीयार्थगतप्रमुखानेतद्वार्थकमेकं वाचकं यत् तत् । यथा—

उ० - दानात् । ननु ' नववय ' इत्यादिना विरोष्यभूतः काणः एवं पुनरुपात्तः । न वाक्यम्

एवं येनानेतद्यत्रापि परशुरूपं विशेषणं पुनरुपात्तं न वाक्यमिति चेत् । तादृशविशेषणवि

श्लेषकाणस्य क्रियाकाङ्क्षतया वाक्यस्यैव पुनरुपादानात् । येनानेतद्यत्रापि त्वत्कण्ठपीठ

तिथिभवनकर्तृपरशुनेत्यर्थोऽत्राकाङ्क्षानुसंधानं स्फुटतरवेत्याहुः । विवक्षितोति विशेषणात्, ' अस्

मुद्रयिति मुद्राङ्गनं: पाञ्चालिनीनाम् ' ( अध्यापि स्तनवेष्टनं

इत्यादौ न दोषत्वम् । आचायडंपदार्थस्य संदिग्धतया कुत्राप्यपर्यवसितत्वेन न क्रियान्वय

इति लक्षणविशेषणेपि विप्रकृष्टेस्वरूपेणैव योगपदेवान्वयोचात् । अनन्ये कतु वेपथुरिति हेत्व

काङ्क्षया अनुद्रुतेः प्रमाणाधिकत्वेन विना विवक्षितान्वयचोषात्स्वेवाभावात् । तद्रक्ष्यंत्ति

निराकाङ्क्षत्वं चेति । क्रेंकारार इति । ( स्वगृहं प्रति प्रस्थितान्पाथिकान्प्रति कस्यचित्

वेरियमुक्तिः ) । विपक्जयकलि क्ज्याकरणजः श्लाघ: कैंकार:= । सुरतक्रिडारूपपिकीनां

रव: । रतिरेव मञ्जरी तत्संबन्धिनो ये मधुलिह्नतेसां रव इति दीपिका । अन्ये तु रति: प्रीति

स्तद्रूपमञ्जरी विद्यासादिफलोत्पत्तिस्थानत्वात् । तत्संबन्धिनमधुलिह्नां झंकार: । अत्र मधुलिट्

त्वारोपविषय: । कडु काणान्नेव । छीला कटाक्षादिविलेप: । तदूपचकोराध्वनि: । कडुलिकापसा

रणे यो भुजाक्षेपस्तेन स्वलनति यानि कडकूणानि तत्काण । नववयसस्तारुण्यस्य नववयस्यां

तरुणानां वा लास्याय नृत्याय वेधुस्वनरूप: । अत्र कैंकारारोपविषये रचत्स्वरोपो विरुद्ध: ।

किं च पिकादीनामपि कूजितमेव प्रसिद्धं न तु रव इति बोध्यम् । ( शार्दूलविक्रीडितं

छन्द: ) । निराकाक्षत्वं चेति । अस्य विरोषणस्याकाङ्क्षानुगुणत्वे तद्विपर्ययेऽपि वाच्यविपर्य

प्राप्तनितान्वक्षितान्वयचोषात्स्वेन पुनरन्वय आकाङ्क्षाभावादिति भाव: । एतेन पुनरुपात्त

विशेषणस्यानुगुत्त्वे कयं तद्विना बोध: । अननुगुणवले त्वपुष्टार्थतेव स्यादित्यपास्तम् ।

वाक्यान्तरारम्भ इति । येनानेन जगत्स्वलत्यादौ येनेति यत्पदेनाड्ककल्पनादिति

भाव: । एवं च यो नववयोऽस्यायेतिं पठेडत्रापि न दोष,इति बोध्यम् । द्वितीया

१ क० 'शेष प्र० । २ क० 'मेचका ।

[ ७ स० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः,

३-२

मसृणचरणपातं गम्यतां भूः सदर्भी विरचय सिच्चयान्तं मूर्धिनि धर्मः कठोरः । तादिति जनकपुत्री लोचनैर्नैरंशपूर्णैः पथि पथिकवधूभिरंशीकसिता शिक्षिता च ॥ २२७ ॥

अभवन्तः ( इष्टः ) योगः ( सङ्गन्थः ) यत्र तत्र । यथा, प्रदीपो—मसृणपादः ।

अत्र भूः सदर्भी तन्मसृणचरणपातं गम्यतामिति वाक्यम् । तत्र च तादित्ययोः अन्वयः तम् । अत्र च निराकाङ्क्षता दृष्टिवीजमू । श्रुतिमात्रसिद्धैव भूमद्रभत्वस्याडडस्पदे निन्दा हेतुत्वप्रतीते: । यम्य तु कत्रोदित्ने तथा प्रातिपत्तिस्थस्यार्यान्तरोपादावेऽप्यात्मलाभ एव नाभिति । तल्लामेऽपि वा न दोषत्वामिति ।

अभवन्मतयोगम् । अभवन्मतो योगो यत्र । ‘न चाविस्पष्टविवक्षितमध्येऽडस्म्यान्तमोः । उपजीव्येन वेदात्’ इति केचित् । वस्तुतस्तु सत्य पदारथेयोरुपस्थितयोरन्वयो भवत्येव | परं त्वनभिधा—र्थेति । वाक्यान्तराान्तःपातविरहालसङ्क्रेणात्तु मसृणपादेनेति ( जालगमःयण पड्केवनने रामेण सह सीताया गताां तद्रात्रों कध्यत: सुमनस्रस्य दशारथं प्रत्युक्तिरियम् ) ।

भूः सदर्भी तन्मसृणां लवचरणपातां यथा तथा गम्यताम् । येतां धर्मः कठोरगडता मूर्धिन सिच्चयान्त वड्यादशलं विरचय । जनकपुत्री पथिकानां वधूभिरंशैरैरंशैरिते न शिक्षिता च । अहो धन्यतमेंय राजपुत्र्यापि कोमलतरस्यां पदच्यामेव पथिकं स्वभर्तारमनुयाति ।

अघन्यतमा वय यं या एवं विरहदु:खेन पीड्येेमर्हितैकपूर्णता । अत एव पथिकपदं चारी-तार्थम् । ( मालिनी छन्दः* ) । आकारेपादिनोते । आदिना व्यज्जना । न च तादित्य-स्वण्टो निपातः प्रागुक्तपरामर्शकः । इतोत्यनेैव सिद्धेः । आत्मलाभ एव नास्तीति । हेत्वादिष्वडततलक्षणकरणादिति भावः ।

तल्लामेऽपि वेति । तद्गटिततलक्षणकरण इति भावः । न दोषत्वामिति । निराकाङ्क्षत्वकृतोद्दष्टिवीजभावाच्चायं दोष इत्यर्थः । आसाक्षि-ज्ञानकृतप्रतीतिविलम्भेन तत्रापि दुष्टत्वमवे तु क्रिष्टत्वमेव तत्र दोष इति भावः । परं त्वस्य वाक्यदोषतां कथयम् । अपदस्यपदतांडडपुष्टयतां वा कयं नेति चिन्त्यम् । अत्र

' चुसृणमसृणपादा गम्यते भूः सदर्भी विरचय शिवजातं मूर्धिन धर्मः कठोरः' । इति पूर्वोक्तः पाठान्तरम् ।

' चुसृणः पड्कजे गर्मो घुसृणं नवनोतकम् ' । इति धरणिः ।

'शिवजातं शिरःपादग्राणं वड्कलपञ्जरम्' ।

१ क. 'रसपु° । २ क. ग. शिक्षिता वेङ्क्षिता । ३ क. 'ज्ञा य° । ४ क. 'वड्काभिम°' ५ क. 'योर°' । ६ क. 'त्वभि°' ।

₹ ०४ मदर्थोदघोतसहितः—— [ ७ स० उज्जासः ]

येषां नातिविदग्धेभदानसरितः पीताः मतापोष्मभि-

र्लीलापानशुच्र नैन्दनतरुच्छायासु येः कल्पिताः ।

येषां हुंकृतयः क्रूरामरपतिक्षोभाः क्षपाचरिणां

कि तैस्तत्वपरितोषकारिनि श्रोहिन्ति किंचित्स्ववादोचितम् ॥ २२८ ॥

अत्र “ गुणानां च परार्थत्वादसंवन्धः समत्वात्स्यात्यात्—” इत्युक्तमनयेन

युच्छब्दनिन्देशयानमर्थानां परस्परमसमन्वयेन यैरित्यग्र विशेष्यस्याम्.

प्रतीतेः । मन्त्राग्रामण्यादीनां रूपेण । अत्र तु संबन्ध एव तैरनि प्रतीत इति महानुभावः ।

नन्वेवमभवनमतयोर्मिलितयोर्योऽपे मतत्वविदोषणानतिरेक्यामिति चेत्, न । एकवाक्यस्यपदो-

पदार्थेन त्वादिरूपस्य योगस्यापि सत्त्वात् । मतत्वं चानव्यचोऽर्थविषयत्वमिल्यप्रसक्तः ।

एतच्च कf. चिद्धित्तमभेदात् । यथा——येषां ।

अत्र यैरित्यस्य विशेष्यतया क्षपाचरिशाठ्यार्थी किवक्षितः । न चै तेन तत्स्तथायोगः

प्रतीयते । विभक्तिभेदात् । अथ येधीलापानमुखः कल्पितां येषां प्रतापोष्मभिरित्यादिककारेण

युच्छब्दनिमित्तेयोरेव तथाडन्वयोडचिन्तु, कि विशेष्यान्तरविषक्ष्येति चेत् । अनुवाद्यानां

हि विशेषैनेव साक्षादन्वयो न तु तदनन्तरमध्यानुवाद्यच्यानतरेण । गुनत्वस्योभयन्त तुज्यतया

विनेयोऽपि विनिगमनन/या अशक्यत्वात् । तदेतदुक्तं——“ गुणानां च परार्थत्वादसंवन्धः

समत्वात्स्यात् ” इति । अत एव ‘ अरुणयैकहायन्या पिक्नाक्ष्या गवा सोमं कीणाति ’

उक्तिः । हति संमारार्णवः । महानुभाव इति । एवं नु प्रकृतेऽपदार्थोर्वाक्यार्थाविच्चिया

भासमानसंस्कारस्पष्टीभावान् तत् तदर्थतावादिशाब्दबोधच्यैवानुदय इति विशेष इति भावः ।

अत एवात्र योगपदं चारितार्थ्यम् । येषामिति । (हनुमता लङ्कां दग्ध्वायां वीरराक्षसान-

शिक्षिपताः कस्यचिद्रावणं प्रत्युक्तिः।) इ येषां राक्षसानां प्रतापोष्मभिरित्यन्वयः । दानें

मद्रजलम् । उपमा न हि नदीशोषणं युक्तम् । ठीलया पाने लीलानां पानस्य चेति वा ।

मुखः कल्पिता इत्यनेन स्वभंगडपि येषां भूतुल्य इति सूचितम् । ततस्त्वाभिवानं साधार-

णोभयत्वप्रतिपादनाय । तेन नन्दनसंवन्धविषयेपि येषां साधारणी बुद्धिरासीदिति ध्वनिः ।

हंदू च सर्वे त्वदाश्रयात्तैः क्षपाचारिमिरतस्तव राक्षसैः संतोऽपि प्रवादोऽचिन्ति सदसि

कपनयोमेयं किंचिद्धितमपि तु न किंचिदिनर्थेः । ( शाद्दूलविक्रीडिते छन्दः ) ।

चि रोह्यतयोत । अभेदसंमगणेत्यादि । तथाडन्वयोऽचिन्त्वति । यो भूम्वानस्तत्र वहिरे-

त्यादानव्योडचिन्त्वति । यो धूम्वांस्तत्र वहिरे-

त्यादावनुरोधेन वाक्यततैवाच्चलोदार्यार्थानां परस्परमेदान्वये विरुद्धविमक्ति-

रोहिल्यस्यान्नत्रत्वादीन्ति भावः । एवं च तृतीयान्तयत्पदार्थेस्य षष्ठचान्तयत्पदार्थैडमेदान्वये

तेन च रूपाचारणाममेदेऽपि इति तत्त्वम् । गुणानाम् ।

अपमानानाम् । परार्थत्वात् । प्रधानपेक्षितत्वात् । आसंबन्धः । परस्परमनन्वयः । सम-

स्त्वात् । परापेक्षानियतत्वात् । एवं च गुणवप्रधानमभावेनैव पदार्थोनाामन्वयो न गुणानां

स्त्वात् । १ कf. नन्दनवनच्छा । मग. चन्दन । २ कf. ठैथे । ३ कf. च तैस्त । ४ कf. तास्तेषां ।

[ ७स०उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ३०४

तीतिरिति ! क्षपाचारीभिरिति पाटे गुज्यते समन्वयः । यथा वा,

तवमेवं सौन्दर्यैः स च रचिरताया: परिच्छिनः कलानां सीमां परमिह युवामेव भजयः ! अपि दृष्ट्या दिष्ट्या तदीते सुभगे संवदति वा-मतः; शेषं यत्स्थाजितमिह तदीतां गुणतया ॥ २७५ ॥

अत्र यदित्यत्र तदीति, तदानोमित्यत्र यदेति वचनं नाम्नि । चेत्स्यादिते युक्तः पाटः ।

प्रदी०-इत्यारुण्यादीनां पिद्धाक्ष्यादिभिरोन्त्वयो नापि गवा । तस्या अपि क्रियमाणत्वेन गुणत्वात् । किं तु क्रयणैव । कयं तर्हि धर्म्यादनरम्भैगरण्यादिभिरिं क्रय इति चेत् । आरुण्यादीनां गवान्तानामार्थसमाजातू । तर्हि तद्रदेवात्रःप्यार्थे एव ममाजोडस्मिन्वनि चिनू! भवेदेवम् । यदितद्वत्समानविमानक्तिकत्वं भवेत् । कयं तर्हि भवत्यभिमनो योग इति चेत्, ' क्षपाचारिभिः ' इति पाटे । कथम् । सकलयत्पदानिदिष्टानां तत्पदेन परामर्शां तेषां सर्वेषां क्षपाचारित्वावगते: ।

काचिन्न्यनतादिनिवनन्थनो यथा—स्तवमेवं ।

अत्र शेषसंपत्तेर्गुणिताजयप्रयोजनकत्वान्वयो विवक्षितः । स च द्विधा संमवति—

उ०-न वा प्रधानानां परस्परम नाकाङ्क्ष्यादिति भावः ! अर्थसमाजादिति । गुणादि प्रकारकलयक्तिवचनानां संनिहितविशेषपरत्वादिति मातः । अन एतदडणुरणादीनां स्वाश्रयावच्छेदकतया क्रयसाघनतयापि ये धर्मैक्यप्राप्तये चाडडरुण्येनैत्यादिकं विहायारुणयेत्यादिनिर्देश इति बोध्यम् । ननु क्षपाचारिभिरिति पाटेडपि पश्चाच्छयान्तन्वयानद्वस्यमिति आह—सकलयत्पदेति । तत्पदेन विभिन्नविभक्तिकेलाऽप्यन्वयवोधाच्च तयत्पदार्थे तत्पदेन परामर्शे क्षपाचार्यादिमेलाऽपादिति भावः । क्षपाचारिभिरिति निरीक्षणपच्छादरें तु नामवन्तयोतेन चिन्यामिति काङ्क्षित । तवमेवामिति । ( नायिकां प्रति दूत्या उक्तिरियम् ) । एवं विलक्षणं सौन्दर्य यस्या: सेत्यर्थः । स च प्रकृतनायिकोडपि रचिरताया: सुन्दरताया: परिच्छिनः । शेषं यष्टा । कलानां वेदृभधीनां सीम.नं परोत्कर्षे परमातिशयेन युवामेव नान्य इत्यर्थः । अपीति संशावने । वां युवोस्तदनिवेचनादिगुणगणरिमदृष्टं दिष्ट्या भागयेनति पूर्वोक्तैकप्रकारेण संवदति योग्यं भवति । अतो हेतोः शेषं यत्स्थागमरूपं तथ्यादि स्मात्तदानीनां गुणतया जितमित्यन्वयः । ( शिववरिणी छन्दः ) । शेषसंपत्तेः मकडलशेषसंपत्तेः । स च द्विधेति । यदित्यस्य क्रियाविधोषणतया सच्छेषभवनं स गुणितायां जय इत्यं तु

१ क. 'दिह चू०' ।

प्रदीपोद्योतनसमेतः - [ ७५०उल्लासः ]

यथा वा,

संग्रामाझणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाडकर्णीयं येन सहसा यद्यत्समासादितम्‌ । कोदण्डेन झारः शरैररशिरस्तेनाथि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरंतुला कीर्त्या च लोकत्रयम्‌ ॥२३०॥

अत्राऽऽडकर्णनक्रियाकर्मतवे कोदण्डं झारानित्यादि, वाक्यार्थेस्य कर्मत्वे प्रदीपे -यदित्यस्य वेदितृधर्मकतया, तदादिपदार्थयोर्विवक्षया वा । तयोश्चेदि प्रथंमे तात्स्थ्ये तदाडवाचकता । द्वितीये तु न्यायपदत्वमिति । न च न्यायपदस्याप्यत्रैवान्तर्भावः । कवि-

न्यूनेपदस्याधिकारादिना मत्योगसंभवे विलम्बादेव दूषत्वसंभावात् । कविचिकाराॅह्वानिरिहाद्याः—संग्रामाः ।

मात्र पूर्वोर्ध्वोत्तरार्धस्य योगो विवक्षितः । न च कः श्चित्संशयते । तथा हि-अर्थनां वाक्यार्थयोगः क्रियांतेन वा कारकत्वेन वा संबन्धित्वेन वा, एषां विशेषोणतथा वा हेतुस्वरूपणात्वादिना वा तद्वादिना पूर्ववाक्यार्थमनुच्च वाक्यान्तराद्वाक्यार्थैकवाक्यतया वा मवेत् । तत्र कोदण्डादे: प्रयतमृत्यपक्षपक्ष्मच्छाया: पक्षास्तादृशेक्षणतता चासंभाषिता एव ।

कारकत्वमपि कर्मकर्तृत्वभावाम्यांनन्यच घटते । तत्राडकर्णनक्रियायां पदर्थमात्रस्य कर्मत्वे विवक्षते 'कोदण्डं झारान्' इत्यादि स्यात् । अथ परस्परान्विता मिलिता: पदार्थः; कर्म,

न प्रत्येकम्‌ । अतो न प्रदेकवाचकात्कोऽप्यादिशब्दाद्द्वितीयीयेति चेत्‌, तर्हि शुद्धप्राति-

उ०-तदानीमित्यस्यानीततत्वमिति भावः । तदादिपदेति । अतः दोषं यत्नयादि स्यात्‌-

दित्यन्वयविक्रिययेतिं भावः । काचिन्न्यूनेति । अ०याहारश्रु नित्यसाकाङ्क्षक्रियाक-

रकविशिष्ट एषोति मात्र स इति भावः । संशयादिति । स्वरूपयोग्यतये तु प्रकृतदोष-

हति भावः । संग्रामोपेति । ( खण्डप्रशस्तौ पद्यमिदम्‌ ।) संग्राममदुपाकरणमेतद्‌ । नृर्भेद्य-

संप्रहर्षितत्वेनाऽऋणता । चापे समारोपिते ज्योविशिष्टे कृत इत्यर्थः । ( झारेलविक्रुढितं उन्दुर ) । ऋक्चतवे विवक्षित इति । अत्र येन येन यद्यत्समासादितं तद्‌ऽऽकरणय्ये-

स्थेः । उत्कर्षवाक्यस्यैवयत्वादेन तत्प्रदक्षेपात्‌ । तत्राडकिसिततत्पदार्थी कोदण्डादानीनास्मे-

दानध्ये विवक्षित इत्यर्थः । सममानविभक्तिर्नत्वस्य तद्न्तये तन्न्त्वाद्द्वितीयीयाऽऽदिति भवः ।

परस्परोन्वितेति । कोदण्डयुक्तः: झारा इत्येव परमान्विता तृतीयः । भिल्लत्साः । कोदण्डेनोक्तः समुद्धायापन्नः । अथ एव कोदण्डः झारा इत्यांदिप्रथममापादनम्‌ ।

कर्मणि । येन येन यद्यत्समासादितं तदाकरणयेत्याकर्णनक्रियाकर्मीभूततत्पदार्थोन्विततन्ध्यमी-

थो० । १ क. 'रम्या की०' । ग. 'रनचय की०' । २ क. 'देरदु०' । २ क. गा. 'धोंशेपो०' । ७ क. 'पध्यार्थे थो०' । १ क. 'रामिव' ।

[ ७म०उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ३०७

कोदण्डः शारा इति माममू । न च यच्छब्दार्थेर्नादिरेषणं न कोद‌- प्रदी०- पदिकार्थमात्रार्थकत्वात् ‘कोदण्डः शारा’ इत्यादि प्रथमा स्यातू । ‘माहिषं दधि शर्करं पयः’ इत्यादिषु । अथ समासादनक्रियां कोदण्डादीनां कर्तृतया शरादीनां च कर्मभांदेनान्वयः इति चेत् न । शाराः ‘दधिमधु·म्‌दुग्धेन ध्यननत्सरून्‌ । किं च यत्समासादितं कोदण्डेन शारा: समःमातितस्स्न्नाकऱ्ज्ज्यंनि पर्यवमानि कर्त्रोः कर्मणोश्र्च मेदः प्रतियते । न चोङ्कारडुक्सानुवृत्तौः स्यात् । अथ यच्छछद्र्दर्थे बुद्धिस्थौचार्चकतया कोदण्ड- द्विपदार्थे एव यच्छछद्रार्थे । तथा च यच्छछद्र्दार्थेभ्यः क्रियांन्वयेः कोदण्डादीनामनम्वयो ज्ञा एवेति चेत् न । एवं हि कोदण्डादीनां पुनरुपादानं व्यर्थमेव स्यात् । तम्मादाम्नि काश्चित्प्र- कारकुतस्तदर्थेयोमेदे इति तदवच्छिन्नतया योगः कञ्चिच्चुपपाददनीयः । एतेन षड्लिङ्गतच्च- ब्दार्थत्वमपि निरस्तम् । अथ कर्तृकर्मणोर्विशेषणानि कोदण्डादीनांनीति चेत् । कोदण्डेन येन शारा यत्समासादितं तदा‌करण्येति वाक्यार्थपर्यवसानि पुनर्विशेषणत्वनुत्ताकाऽऽड्ल्क्षया आनि- वृत्तिप्रसङ्गात् शारा यदित्यादेन्वयङ्काऽहुल्यप्रसङ्गः । अत एव ‘कोदण्डादिशरादी कर्तृक- र्मीणां तद्विशेषणं तु यच्छछद्रार्थे’ इत्यपी बुद्धंस्तम् । अथ येन यदिति स्म‌मान्यते डकारमास्तके- मणी, तद्विशेषणं तु यच्छछद्रार्थे’ इत्यपी बुद्धंस्तम् ।

उ०-त्स्यर्थः । कोदण्डः शारा इति ।तत्पदेन तृतीयान्तयत्पदोपम्यःऽप्यस्य प्रथममान्तयत्पदेः- पश्यःप्तस्यषड्कऱ्ज्जनक्रियाकर्मत्ववोधनागेति भावः । समुदायभेदान्वये हि न समासान्वि- स्किकत्वं तन्न्रमित्याह-‘माहिषं दर्शीति । “कालिदासकविता नवं वयः” एणमांसमुक्क्थ च कोमला स्वर्गशोेषमुपभुङ्क्ते नराः” इति तच्छेषः । अत्र ह्वाद्बलान्तानां समुदितानां मिक्षविभक्तितवेऽपि स्वर्गशोेषभेदान्वन्वयदर्शनादिति भावः । अत्र पक्ष आमदानान्विनम्स्याडS करणक्रियान्वयो न प्रतियते । यत्पदेन केवलकोदण्डादेः परामर्शी आसङ्गितत्पदेनापि तदैव प्रतिपत्तेरित्यापि बोध्यम् । एतेन यदत्समासादितं तदा‌करण्य, कोदण्डादिकं चाड्डकरण्येत्य- त्वयोऽपि परास्तः । कोदण्डाद्यतिरिक्तस्यैव यत्पदेन तदा स्वरमतः प्रतित्या तत्क्रियामित्या- काड्क्षापचेश्च । कर्त्रोः कर्मणोश्र्च मेद इति । कोदण्डादिकर्तृकर्मो‌पेक्षया यत्पदार्थकर्तृ- कर्मणोमेदः प्रतियत इति भावः । न चाSSस्काड्क्षाक्षति । यत्पदार्थयोऽरित्यर्थे । ज्ञात एवेति । एवं च तदर्थयोरेवित्यर्थः । यूपं न गीतिः । कोदण्डस्यादिना यच्छछद्र्देन बोधेडयं दोषः । कोदण्डनेत्या दि तात्पर्यग्रऽहकःमिति चेदऽबह्यक्त्वादिमेवा- स्वति भावः । प्रकारकृतः । कोदण्डतबुद्धिस्थस्थतवरलुप्रकारकृतः । तदर्थयोः । यच्छ- ब्दार्थकोदण्डपदार्थयोः । आकाड्क्षाया इति । केन कोदण्डेन के शारा इति विशोषाकाङ्- क्षया इत्थर्थः । अन्वयबाहुल्येति । तथा च व प्रतियीमनेकवाक्यताभङ्क इति भावः । अन- त्वयबाहुल्येति पाटे बहुष्वनन्वयप्रसङ्क इत्यर्थः । कथम्चित् । व्युदस्तमिति । कलुपद्वयेऽपि

१ क. "ज्ञानत्व" ।

३०८

प्रदीपोद्घोतस्मृतः- [ ७५०उल्लासः ]

एतादृशो न च केन केनेत्यादिमक्षः ।

यथा चा,

चापाचार्योऽभिपुरविजयंयी कार्तिकेयो विजेयः:

शस्त्रव्यस्तः सदनमुदार्धिमूर्धरियं हन्तकारः ।

अस्त्येवार्तिकमु कृतवता रेणुकाकण्ठवाधां

वृद्धस्पर्धेसतव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥ २३१ ॥

इत्यादौ भार्गवस्य निन्दायां तात्पर्यमु । कृतवतेति परशौ सा मती.

प्रदीपो-किरीटिति विशेषप्रक्शे कोदण्डेन शरा इत्यधुत्तररूपाणि वाक्यान्तराराणीति चेत् ।

ताहरहप्रकाशश्रवणात् । अन्यासावृणीयते । एवमुत्तरालङ्कारोडपि लम्प्यत इति चेत् ।

येन यदासादितं तदकरणीयेति प्रतिज्ञाय प्रक्षं विनाडपि कोदण्डादिनिन्देन्दुसंभेद

तदुल्लङ्गनःसिद्धे । ननु चाड्डासादितमित्यस्य क्रियापेन्दस्य वचनादिविपरीणामेनानुषज्जे

कोदण्डेन शराः समासादिता इत्यदिवाक्यान्तरारम्मे को दोष इति चेत् । वाक्यभेदः।

पूर्वोपरार्थयोरनन्वयतादवस्थ्यात् । लोके तादृशवाक्यभेदपि दोषाभावात्तथा प्रयोग इति ।

यथा—चापाचार्यो ।

पूर्व न्यक्कृतस्यापि विवक्षितयोगामौडवडस्यावतारो यथा—चापाचार्यो ।

अत्र रेणुकाकण्ठवधाजन्यान्निन्दया मार्गवस्य योगो विवक्षितः। तद्विन्द्याप्रकरणात् ।

परशोः स्वक्रियापाटवेनानिन्दनीयत्वाच । न च तथा प्रतीयते । कृतवतेति तृतीयया परशु-

उपो-यच्छ्ररा येन शरीरितयानन्वयादन्वयबाहुल्यप्रकाशेत्यापि बोधयम् । तदुल्लङ्गनासिद्धे-

रिति । राज्ञो धरौदात्तवेन प्रक्कवाक्यप्रयोगेडपि जिज्ञासावश्यक्तल्वात्क्वेरप्यवसित ।

सामान्योक्त्या न्यूनीतापत्तेश्व । सामान्योक्त्या बोधनोयमभिमुलीकार्त्य लोकोत्तराविशेषेण

दैन्येन चमत्कारानतिशयाय प्रतिज्ञातस्थार्थस्य निर्वाह्य विशेषणनिर्देशासंभवेना न्यथाडनुप-

त्समावाच्च तदुल्लङ्गनमिति भावः । नन्वेवं तदैवासितवति शाङ्कते—ननु चोति । समासा-

दितिमत्यस्य वचनविपरीणामेनानुषज्जाच क्रियालामोडपिति भावः । वाक्यभेदे हेतुमाह—

पूर्वोपरार्थयोरिति । एतद् व मतस्य चमत्कारिणः पूर्वोपरार्थयोरन्वयस्यानववादभवनमत-

योग इति भावः । “संप्राप्ते परिपन्थियोधनिहवे मोङ्क्ष्यमासादितं” इति पाठस्तु

युक्तः । जन्यनिन्दयेतिपाठः । भार्गवस्य योगो विवक्षित इति । अत्र हि रावणस्य मार्गवेण

युद्धमनभिलक्षितमिति तदुपेक्षा वाक्यार्थः । स च मार्गव-

निन्दायामेव । परशोर्निन्दायामपि - मार्गवस्यापुक्ष्यतवात् । निन्दिततराखां विना

शस्त्रान्तरेणापि तेन - युद्धसंभवात् । अख्खसय निन्द्यत्वेऽप्यक्षिणोऽनिन्द्यत्ववातप-

रुनिन्दामुखेन भार्गवनिन्देत्यापि वकुंमराक्यम् । परशोरचेतनस्याकर्तृत्वेन

१ क. 'जयेत्यादौ । २ क. 'परस्य । ३ क. 'भावस्या' ४ क. 'बाधन' ।

[ ७म०उज्जासः ] काव्यप्रकाशः । १९९

यने । कृतवत इति तु पाढे मतयोगो भवाने । यथा वा,

चत्वारो वैयाकरणा: स भगवत्न्कमोंपदेश्रा हारे: संग्रामांध्वरदीक्षिणो नगपति: पत्नी गृहीतव्रता । कारकद्या: पशव: प्रियापरिषचक्रेशोपजीवन्त: फलं राजन्योपनिमन्त्रणाय रसाति स्फीतं हैतौ दुन्दुभि: ॥२५३॥

अत्राऽऽध्वरशब्द: समासे गुणीभूत इति न तद्रथ: सर्वेऽपि संयुज्यते ।

प्रदौ—नैव संबन्ध्यावगमात् । 'कृतवत:'—इति पांटे तु मार्गते निन्द्रायोग: प्रतीयते । यदि तु परशुनिन्द्रानन्तरं चिदृशोऽकृत्याां भागंवेदपि निन्द्राावगमस्तदाऽपि कृतवत्त्वस्यैनैनायोगाद्वाच्यायो- गोदाहरमपेक्षेत । तथा हि, यथा सर्पार्चयोग्यत्वोपपत्तये परशोस्त्वामिनो महादेवस्यैवोपस्थित्वा- दीनि विशेषणानुपात्तानि, तथा तद्ययोग्यत्वोपपादनाय तम्भ्यैव काक्षिद्रदैमों वकुमुचित इति भा-गवेण कृतवत्त्वस्यैन्यो विवक्षिणो न प्रतिपादयित इति दुष्टत्वम् । एवं च चरणद्वयाऽस्या- दिस्यारल्यमनादेयम् ।

काचित्समांसच्छलतया मतयोगाभाव: । यथा— चत्वारो ।

अत्र संग्रामांध्वरस्य कचित्प्रकारिपु सप्तश्रोण्यादयो विशिष्यो न तु प्रतीयते । समासच्छ- लत्वात् ।

उ०—स्वतोऽनिन्द्यत्वाच्च । धीरोरद्रतम्य रावणाम्य परम्परया तदोषकथनानौचित्याच्चेति भाव: । इति पाढे तिवनि । न च पशुनिन्द्राग्या अप्रनीतोऊ परशुना बद्धस्पर्धो ऽभिज्जात इति- संबन्धं म्यात् । तव पशघुनेऽ्यनेन तत्संबन्च्येन परशोर्निन्द्रा|मूचनात् । वाच्यायोगेति । तद्ध- स्वेन वाच्यस्य तद्ययोगेर्दर्थ: । चत्वार इति (रणीसिंहारे प्रथमाऽऽहु दुन्दुभिश्र्ङ्गिनिमकर्ण्ये रणयज्ञ: प्रवर्तेत इत्युक्त्वा भीमभेनस्योक्किरियं ) । भीमादय: महदेवान्ता इत्थर्थ: । स भगवानित्यनेन ताद्र्श्योपदर्श्टश्र्चेदयै कार्यसिद्धिरिति ध्वानितम् । द्वीसीनो गृहीतनियम: । पत्नी द्रोपदी । गृहीतव्रता केरामंजयना|घभावरुपपत्नवर्त्ती । कारकद्या: दुर्योधनाद्र्या: हतो दुनदुबि: स्फीतं स्वरग्य यथा तथा रसाति । ताडने द्विगुणशब्दाद्द्विगुणोऽनुनाद: । यथा दुनदु- भिरिति पाढे स्फीतं यथैव दुनदुभिरिति व्यस्तरुपकं बोधयम् । समासे स्फीतत्वान्न्व- यात् । (शार्दूलविक्रीडितं छन्द: ) समासच्छछ्रन्न्न्वादिति । इतरविशेषणत्वेनोपात्ति- त्स्यापरत्र विशेषणत्वेनाऽन्वयस्याल्युपपत्तेस्त्वात् । समाम एकार्थीभावाद्धीकरणरण पदाथोंस्पि-

9 घ. यथो । २ क °ते । तथा ज° । ३ क °ध्वनि° । ४ क °क्यादपि भा° । ५ क °नेन योगात् । ६ क °वस्य वि° । ७ क °मसाच्छ° ।

श्लो॰ १० प्रदीपोद्घोतसंगमतः- [ ७५०उल्लासः ]

यथा वा,

जडूयाकाण्डोसनालो नस्वकिरणलसत्केसरालीकरालः प्रत्यग्रालक्तकाभाससरकिसलयो मञ्जुमझीरिभृङ्गः । भर्तुर्नेताचुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यदापी-संभृताम्भोजशोभां विदघदभिनवो दण्डपादो भवान्या ॥ २३३ ॥

अत्र दण्डपादगता निजतनुः मनीयते । भवान्याः संवलनिधिनी तु विवक्षिताः ।

अवइयवक्नव्यमतुरुंक यत्र । यथा,

अप्राकृतस्य चरितातिशयंश दधौ रत्नयद्बुःनेरपह्नतस्य तथाsपि नाडडस्या । कोङ्कणेषु धीरशिशुकाकृतिरमेधैः माहाल्म्यसारसमुद्रायमयः पदार्थः ॥ २३४ ॥

• प्रदीपः -कोचिच्छ्रुतिपतिविरोधात् । यथा— जडूयाकाण्डो॰ ।

अत्र तनुपदार्थस्य पार्वत्याः योगोडभिमतो दण्डपादेन प्रतीयते । वाक्ये ये यथप्रधानं तत्रैव निजादिपदव्याप्ततेः । दूषकतांवींजमिष्टप्रतीतौ विरह इति नित्यदोषोऽडयम् ।

अनभिहितवाच्यस्यमित्यावश्यकं नयः । तेनानभिहिते वाचकपदादातिरिक्तमवश्यं यत्र तदित्यर्थः । वाचकपदानभिधाने न्यूनपदत्वव्यवस्थापनात् । यत्तु “न्यूनपदेऽप्रतीतिमात्र-मतम् तु विरुद्धा प्रतीतिरित्यनयोर्मेदः”, “अप्राकृतस्य” इति वाक्यमाणोदाहरणं च मत्स्य-वणिज्ञवेन वीरशिरोम्रादिषु विरुद्धा प्रतीति” इति कस्यचिद्व्यासस्य तदनुभवाविरुद्धम् ।

तथाsनुभवस्याप्रतीते इदं चान्यथावाच्यस्यानन्यथाडभिधानाद्वा अवाचकस्य चोत्कर्ष-ऋजुभिधानाद्वा ।

• उ० -तिरेवरेतद्विरोषणतयतेः मावः । “हिरण्मय्रीं काञ्चिपुँ प्रचस्कते” “रामेति द्वचक्षरं नाम मानभद्रः पिनाकिनः” इत्यदौ तु नयं दोषः । नामनामिनोर्भेदेश वैयाकरणसिद्धान्तमझूषायामस्मभिरुपपादितः । व्युत्पत्तिरिति । प्रच-नक्रियाकरोतिपर्यन्तवृत्तिनिमित्तत्वात् । वाच्यवाचकयोः श्लेषो नार्थपरः । तथा सति वाक्य-दोषत्वानपत्तेरित्याशयेनाडSह— वाचकपदातिरिकतेति । एवं चोदेह्रद्यविभेधभावादिच्यो-

कविभट्टीना निपातानां च न्यूनत्वेऽपि दोष इति भावः । अप्राकृतेति । ( वीरचारित-नाटके द्वितीयाङ्के रामेण धनुर्मेधे कृते जनकस्य हृदयनाश्वासोक्तिरियम् ।) अप्राकृतस्या-

१ क. “बाणीस्” । २ क. “वैरहरष्टे” । ३ क. “रत्याहतस्य न्म नाम” । ४ क. “तैमेम हू” । ५ क. “प्येकवः” । ६ क. “यसौनद्र्यसा” । ७ क “हितवा” ।

[ ५म० उज्ज्वलमः ]

काव्यप्रकाशः ।

५३१

अत्रापहुतोडस्मीं न्यपहुतन्ववस्प त्रिधिवाच्यः । तथाडप्यत्न्यास्प द्वितीयवाच्यगतत्वेनैवोपपत्तेः ॥ यथा वा,

एपोडहमद्वितीयनयामुरुपद्मजन्मा मातः सुरासुरमनोऽथदुरवर्ती । स्वेमडानौ निरुद्ध्यटनां युगान्ताभूप-

लक्ष्मीरोफलामप्सुरराजसुनां विषय ॥ २३५ ॥

प्रदीप - अन्राहमपहुतोडस्मिनि प्रकारेणअपहुतत्वस्य विधेयत्वं चिन्यः । तेन वाक्यकृत्यमपत्तौ तथाडपीत्युपपद्यते । द्वितीयवाक्यगतत्वेनैव तंस्योपपत्तेः । नन्वस्तुनिर्विश्रिटत्वेऽपि तत्रैति चेत्न । न हि विधेयाविमर्शोमान्रं दृश्यणम् । किं तु तथाडपि तस्यासंनिरसिप । तदनुरोधेनैव ह्यपहुतत्वस्य विधेयत्वास्पुपगमो न तु तद्नाधान्यात् । अत्रेत ‘अवान्तर-

वाक्यं न विधेयाविमर्शोः' इति समाधीयत इति । वीजाभासवात् । 'क्षणमध्यपुका०', इत्यवान्तरवाक्यं एव तदुदाहरणं चान्तु वाडन्रोधारणे विधेयाविमर्शोस्थ्यापि द्वितीय-

भेदे तदसकरामात्रेणैव दोपभेदस्यवस्पते । यथा-एपोडह्म ।

उ०-नन्व्यासामान्दस्य विधेयस्य सम वा चारिनातिदयै चो भिन्नक्रमः । तदैः श्रुतेरपाहतस्य वशीकृतमनसो मम यद्यप्यहमपह्नुस्तथाडपि नादड्स्था, न तथाड निश्चयः । दशशत्यपुत्रेणैव घनु-

मेऽप्मिति निश्चयो नेत्यर्थः । तत् हेतुः, एप कोडपि जनागम्यः पदाथों वरेरशुकाक्रानि । अपमेयेति । अन्यत्राडSदौ नन्द्यसारसमुदायप्रचुरः । ( वमनतिलका छन्दः । ) तस्यो-

पत्तेरेति । तच्च्छन्दकश पूर्वपदक नत्परामर्शक । न चैकत्वाक्यतयाडSदनये ननममन्त इति मावः । न हि विशेयेति । अत्रापह्नुतस्य मम नादड्स्थ्येन्वयमेभपेदपि 'तथाडपि'-

इति पदासंगतियुक्तस्य तस्यात्र दोषत्वमिति मावः । आकार्णितैरपहतनोडस्मि तथाडपि नादड्स्थ्येति । आर्किर्णितैरेपहतनोडस्मि तथाडपि नादड्स्थ्येति । आर्किर्णितैः पुत्रैः । एवं चात्र विधेयाविमर्शोः तम्य संकर इति भावः ।

एपोडहाभिति । (उपाहरणे कर्तरि पच्वेदसम् ।) मुखपद्मजन्मान्वं दारान्तरं वरप्रदादनुत्तरा ।

पतेन शिवस्यादिप्रतिष्ठ्य इति कविः स्वनियम । हेतुना राज्ञा वाणासुर । स्म्प्रति निरुद्ध्येन य

ऐतत् शिवस्यादिप्रतिष्ठ्य इति कविनियम । हेतुना राज्ञा वाणासुर । स्म्प्रति निरुद्ध्येन य

संघटन संवन्यस्तेनाऽधिगतमतनुरूपानिरुद्धानुरूपा या लक्ष्मीः सौन्दर्यशोभया तस्या

फलमनिर्द्दश्य घटरूपं या तादृशं तव सुनां विषयं निर्माणीयाहं प्राप्त हतं स्वयः । नन्वागतस्यापि त्वेनः परं मत्तो नाश एतद् भविष्पतीत्यन्राडSह-सुरांमु-

रोति । सुरासुराणामपि मनोरथस्यापि दुरवर्तींत्यन्वयः । तेनाऽन्यमनोरथाविषयत्वमात्रः ।

१'क. 'तनिरु० । २ ग. तस्य प्रतोतः ।

२३१२

मद्रीपोतद्योतसमेत:- [७५०उल्लासः]

अत्र मनोरथानामपि दूरवर्तींत्यप्यर्थो वाच्यः ।

यथा वा,

त्वयि निवद्धरतेः प्रियवादिनः प्रणयभङ्गपराङ्मुखचेतसः ।

कमपराधलयं मम परयसि त्यजसि मानिनि दासजनं यतः ॥ २३६ ॥

अत्रापराधस्य लवमपि नो वाच्यम् ।

अस्थानस्थपदं यथा,

प्रियेपण संग्रामध्य विपक्षसंनिधौ

कुपाहितां वाक्सासि पीवरस्तने ।

स्वजं न काचिद्विजहौ जल्लाविलां

वसन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुषु ॥ २३७ ॥

प्रदी०- अत्र सुरासुराणामपि मनोरथस्य दूरवर्तींत्यप्यर्थोऽवङ्यवाच्यः । अन्यथाडन्य

मनोरथविषयत्वं प्रतीयेते । असमासेऽप्येष दोषः । यथा— त्वयि० ।

प्रदी० (Continued commentary)

उ०-मुरासुराणामनेनैव विषयत्वं च ध्वनितमिति नाशाङ्कयता॰वाचनि: ।

वसन्ति० । (वसन्ततिलका छन्दः ।)

उ० (Continued commentary)

१ क. प्रणयभङ्गपराङ्मुखचेतसस्तस्य निवद्धरते: प्रियवादिन: । २ क. 'निषौ निवेदितां ।

३ क. वास्तुने । ४ क. 'मे नियता' ।

[ ७५.उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ३२

अत्र काचिद्वि विजहाविति वाच्यम् । यथा वा,

लग्रः केलिकचग्रहश्रथजटालम्बने निद्रालने मुग्धाकूः शिथिकंधररुचकलेनान्नः करणैरनेकधा । पादावत्या नखलक्ष्मशाङ्कुनभयनभ्रूभङ्गैर्नतैरनेकधा प्रोन्नम्रः करपल्लवेन कमलरतां सकुल्यतां प्राप हि ॥ नतैरनेकधा प्रोन्नम्रः करपल्लवेन कमलरतां सकुल्यतां प्राप हि ॥ अत्र नखलक्ष्मेत्यतः पूर्व कुड्यादानां श्रिति वाच्यम् ।

पद्दी।—अत्र न काचिदिति न यौग्यं नतु । तद्धचवधानेदपि ' न सलु न सलु वाणः' मंनिरसनेधुचपि ' हरतु हरतु ' वद्यप्रयोगदर्शीनात् । परं तु न काचिदितिहो, आपि तु मरणं ' निधनुपै ' निधनुपै—' तीतिप्रसङ्गाद्योग्यं स्थानमेतत् । विधिविप्रतिषेधननादिति विशिंसि॒ पद्येस्थं नतु । संववादपि स्थानम्यायोरयत्वम् । यथा—लग्रः:० । अत्र कुडीलाताम्रच्छायं नखलक्ष्मशाङ्कुनभ्रूभङ्गैः तनुप्रेक्ष्यं न तु पश्यादिति स्पष्टं दूध्विभीषम् । नित्यश्वायेन ।

उ०—वोपदेयो न वस्तुतर्कः इति भावः । ( वंशस्थे वृत्त्म । अत्र न काचिदिति कवेजनैक्रोडावनेन एकैकस्या रतेहगुणतां ननु तत्पर्यांतु, आपि तु सर्व न विजहुरिति विलद्वद्रनाति । ' मुग्ध · अधि ' = मृदु अधि = मृद्वाधि न तातप्यांतु, अपि तु सर्व न विजहुः' इत्येव पाठः । अत एव 'न डिकंपुद्रचोः' ( पा० सू० ८ । २ । < ) इति सूत्रे महाभाष्ये न कचि‌डीलेपेन लुप्तपतदपि तु मवर्ग न नुच्‌कुत्व न । तत्र हि न काचिदित्यादे: सन्निहैव लोकेन न लुप्यन इत्यभि० । अत्रैवप्रतिनिंद्यावात् । तस्मात्कचितादे: पूर्ववत्निनि नजि निति । कचित्प्रसिद्धेति चिदित्यस्याप्यर्थकत्वं वा व्युत्पत्तिसिद्धेति न भवः । रात्रौ प्रणयकलहे हरजटासाक्षिन्य चन्द्रशेखरहिं निषाय निद्रां कृतवती । ततः प्रभाते जटाभरणशेखरशुंड किकेने करेणेन हते ' नतु · क्षतमतदिति शड्कमानाया: सरला हास्येन लज्जितता मने । करणेनकं चन्द्रमुखी हस्तेन ममार्जति कविकलपनम् । शितिकंधरो महादेवश्चिनिंदुकु करेन निद्रा कपोलस्थलमध्ये लग्नो मुद्रांकः व पातु । अन्यसंस्कारदूषित मतुद्रिते 'चिं मुग्धाकूः पादावत्या: कपोलम्रतवे हेतो: केलीतिः । आलम्वनेन मंक्षणेन । नतु · क्षत्रद्रहो: कुडि— त्यादि । प्रोन्नम्रत्वे हेतु:—नखलक्ष्मशाङ्कावतंसकवींनस्मिननम्रत्रे देन वोधव्यं । (शा० विक्रीडितं छन्दः ) । अत्र कुडिलाताम्रेति । अत्र कुडिदान:स्रच्यनिलन्म नाश्रित्य ।

५ ग. 'उत्क्षिप्तया । २ क. 'पदृक्रमेत् ।

१२४

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ७म०उल्लास: ]

अस्थानस्थसमासं यथा, अथापि स्तनच्छेददूषितगुणीविषमे सीपान्तनिन्दीनां हृदि स्थानं वाच्छति मान एष धिगिति क्रोधादिद्वेषडल्लोहितः । मोचेद्दूषतरतमसारितकरः कुप्तस्य सौं तत्क्षणा- त्कुष्टत्कैररकोषानि:सरदलि श्रेणीकृपाणं शश्री ॥ २३९ ॥

अत्र कुत्स्यस्योक्तिः समासो न कृतः कवरुको तु कृतः । सङ्कीर्णीं, यत्र वाक्यान्तरस्य पदानी वाक्यान्तरमनुप्रविशन्ति । यथा, किमिति_न परयसि कोपं पादातं बहुगुणं युधापणेममू । नहु मृश्व हृदयनार्थं कण्ठे मनस्तमोरूपम् ॥ २४० ॥

प्रदी० -अस्थानस्थसमासं यथा —अथ्यापि० । अत्र पूर्वार्धे कुत्सस्य शशिन उक्तिरिति तत्समासस्य घोरं स्थानम्, न पुनः कवे- हकृतरुकारोऽरमित्यस्यानसमासता । न च प्रतिकूलवर्णान्तर्भावः । समासस्यावर्णरूप- स्त्वात् । नापि पतत्प्रकर्षता । प्रधानप्रकृतस्य प्रकर्षस्यायमे त्यागे हि तत्संभवः । अत्र तु तह्हपरित्ययम् । किं चोभयत्रोभयितस्यैव प्रकारस्यामावे तत्संभवः । अत्र त्वेकतरत्रैव समा- सत्वमुपपत्ति । त्वेकतरत्रैव सदृशरहितसंबन्धः । उ० -रूपस्य नवलक्षणशब्दावीनजस्य प्रागप्रदेशतच्छङ्काऽऽस्तनमुखुन्निरीक्षितकवनेनायोग्यता- दिपरिहाराय साधर्म्योपस्थापकोपेक्षया द्वितीयेन प्रतीतिरिति भावः । पूर्वं प्रयोगे तु झटिति हिते तुहेतुमद्वेवनानव्यपतीतिरिति तत्त्वम् । अथ्यापीति । मत्सान्निध्येऽपीत्थे । स्तनलक्ष- णशोभिनीनां विषमेऽड्गमे । उद्यत्न एव दूरतरं प्रसारितः । करा येन सः । उद्यादित्यनेन कर्मधारयोऽयो । कोपः कुटिलमलं लङ्गावपि न च । धिगिति । क्षीसंवेधने डड्डुमान् रक्षतोऽपि शत्रोरनास्कन्दाव्दिगिग्युकः । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ) । योग्यं स्थानमिति । तत्कै तद्धितकच्व्योयोगुणस्योचित्यादिति भावः । केचित्तु, अत्र दोषद्वयं स्थाने समासत्यागोऽस्याने करणं चेत्यर्थस्यांनसमापदर्थोऽपि द्विविध इत्याहुः । अवर्णरूपत्वादिति । रसादनु गुणवर्ण- बहुलवाक्यतत्त्वस्यैव प्रतिकूलवर्णपदाह्येत्वादिति भावः । एवं च माऽधुयवच्चूडश्छारादर्शनप्रसङ्गानप्य- दोष एवमासेऽध्ययमेव दोष इति बोध्यम् । वाक्यान्तरपदानेति । मिन्नभिन्नवाक्यार्थान्नितप- दानां तत्कदर्थं निराकालङ्कारकच्वटत्कवमित्यर्थः । तेन वाक्यकैकल्यतया महावाक्यस्यैकत्वेऽपि किमितीत्यादवयं दोष इति बोध्यम् । किमितीति ! ( मानिनां प्रति सस्ल्या उक्तिरियम् ) ।

१ ग. उद्य० । १२ कf. ० प्रदानि वाक्यान्तरेऽखु° । ३ ग. ० न्ति । किफि° ।

[ ७५०उज्ज्वासः ] काव्यप्रकाशः ७१५

अत्र पादगतं वहुगुणं हृदयनाथे क्रिपिनि न पद्यामि, इमं कण्ठे गृधानं, मनसस्तमोरूपं कोपं मुञ्चेति । एकवाक्येनायां तु क्रिप्रमिनि भेदः । गाभिंतम्, यत्र वाक्यस्य मध्ये वाक्यान्तरगमनुप्रविशाने । यथा, परापकारनिरतैदृशैः सह संगतिः । वद्यामि भवतस्तत्वं न विवेच्या कदाचन ॥ २४९ ॥

अत्र ततीयपादो वाक्यान्तरमध्ये प्रविश्रः ।

यथा वा, लयं रागाद्नाड़न्या मुंहडामिह ययैवार्सियगुणाडनिकष्णे मातङ्गनानमपीडोपि परपुरुषैयो च हृद्य पतन्नी । तत्त्वकोऽयं न किंचिदणयति विदितिं नेऽभ्रु नेऽनाऽमि दत्ता भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्दितुमिव गनेन्यास्युधि यस्य कीर्ति॥२५२॥

प्रदी०-अत्र पादगतं हृदयनाथं क्रिमिति न पद्यासी, इमं कण्ठे गृहाण, कोपं मुञ्चति वाक्यतयेडन्योऽन्यवाक्यस्यपदमादायारिमितं प्रतीयते । इदंमेव च दृष्टिवृदिं प्रतीनिवि-लम्बो वा । एकवाक्ये हृष्टत्वमिति ततो भेदः ।

गर्भितं जातमभमे । अन्तःस्थाप्यवाक्याम्तरं वेऽक्याम्तरस्थया । तत्र वाक्यं कवितैक-भावत एवैकम् । कचिदु वाक्यैकवाक्यतयैक्रीभूतम् । तत्राडडदयं यथा-पराप० ।

अत्र वद्यामि भवतस्तत्वमिति वाक्यान्तरं प्रथमवाक्ये ऽपितमस् । द्वितीयं यथा-लम्बं ।

उ०-पादगते पादनतं वहुगुणं हृदयनार्थे क्रिर्मिति न पद्यामि । इमें कण्ठे गृहाण । मनसस्तमोरूपं कोपं मुञ्चेत्यन्वयः । " वाळे नाथ विमुख मानिनी रुणं गेलान्मया कि क्रतं " इत्यादौ तु वाळे नाथ वदेल्येवं तयोरध्याहृतक्रियापदेनेवाक्यतया प्रतीते: संकीर्णत्वदोषशाङ्काडपि नास्ति बोध्यम् । ( गाथा छन्दः ) गाभिंतमिति । अत्र मध्यस्थिततस्य स्वार्थानुभावकत्वं संकीर्णं तु न तथेति भेदः । एतेन बीजफलबन्ध्ये सकरीन्द्रोभयतस्य गृध्रगुपादानं चिन्त्यामित्यपास्तम् । फलवपभ्यस्तस्वात् । वाक्यकवि-योति । हेतुहेडमन्दावेन वाक्यैकवाक्यताडनं । स्थितमिति । एवं च मंगते: सदस-स्वसंश्रयोऽन्वयपाते कर्मसाकाड्क्षत्वं चेति दूषकतावींजामिति केचित्तु । लब्धमिति । रागोऽनु-रागो राधिरराक्तिमा च । अज्ञमवयवः: खड्गागतरेलाविशेषश्वेति दीपिका । ययैवेत्येवकारेणै-कस्या एव नानासंवन्थ इति सूचितम् । आरिकण्ठे । अननेन राज्ञि याडन्वयन्तं विरक्खेऽनि ध्वनितम् ।

१ क. 'क्यंतया तु । २ खुचितरमि० । ३ क. 'नतरवा० ।

३५६

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ७म उल्लासः ]

अत्र विदिते नेऽडस्निग्धनेयतन् । कृतं प्रत्युत लक्षणीस्ततोऽपसरतीति विरुद्ध-

मतिकृत् ।

‘ मड्झीरादिपु रणितप्रायं पक्षिषु च कूजितमभृति ।

नननिमणिनादि सुरते मेघादिपु मार्जितमपुस्खम् ’॥

इति.प्रसिद्धिमानिकान्नम्, यथा,

महाप्रलयमारुतनिघुघिनपुष्करावर्तक

प्रचण्डघनगर्जितप्रतिहततनुकाररी मुहः ।

रवः श्रवणभैरवः; स्थगितरोदसीकदारः

कुनोदर्य समरोद्येधरयमभूत्वा: पुरः ॥ २४३ ॥

पदी०- अत्र ननमत्कःडयं न किंचिद्दूणयति तेन भूत्येभ्यो दत्ताडस्मीति वाचैयकवाक्यमद्ये

विदिते नेऽडस्निग्धनि वाचैयनंरं स्थितम् । प्रत्युत लक्षणीस्ततोऽपसरतीति विरुद्धमतिका-

निस्थातमकः । श्लोकेनिहृतत्वम् । प्रतीतिविच्छेदोऽपि दुष्टीकरणम् । अतो न यत्र प्रतीतिरिवि-

निच्छते तत्र नायं दोषः ।

प्रभिद्विहतन्-मड्झीरादि० ।

इति प्रभिद्विमानिकान्नम् । यथा—महामालय० ।

उद० -मःनडक्श्रावडाला दुर्निनश्र । उपरि स्वयमेव गत्वा तदुपरि पततीत्यर्थः । पर उदा-

मीना: इह्रववस्थ । तन्यासमियच्छां सक्कोऽडसुरकच्छ न किंचिद्दूणयति न किंरपि युक्त्या-

युक्तं विचारयति । तनाविचारणैयवाहं भूत्येभ्यो दत्तेति विदितं तेऽस्निग्धि श्रीनियोगात्,

मिपनिमंनं निवेदयेदेश्वरंरुनात् । अस्मुभिः तत्संदेशां गदितुमिव गतेऽत्यन्वयः । अत्रासि-

यतिरमतीनेन लक्षणी राजपतनीत्वेन कीर्तितेश दूतीत्वेनाध्यवसिता । संदेदशास्वरूपं लड्ग

मित्यादि भूत्येभ्यं इत्यनन्वम् । अत्र मड्झिविरोधेण शौर्येदातृत्वयरसासमुत्कर्षो वर्णितः । कृतं

भूत्युतेः । न केवलं विवक्षितैनैवकवाक्यताडप्रीतितिमात्रं किं तु दोषानंतरमपीत्यर्थः । विदितं

नेऽडस्निग्धयुक्ती तनुजल्पणं तत्प रित्यागे न न ममापराधः; किं तु तस्पयेवति ज्ञापनार्थमिति लम्यते ।

तदुचचुं तु तदवमाननापसारणप्रकारचिन्तनतीय इत्यदर्थमिति भावः । ( लगधरा

छत्नः । ) मड्झप्रलयेन । (वेणीसंहारे तत्तीयाढे ) अश्वत्थाम्न उक्ति: । महाश्यः

प्रलयमारुतमनेन क्लुभिनौ यौ प्रचण्डौ । पुष्करावर्तकौये घनौ तयोः प्रचण्डं भीषणं घने

निविडं यद्र्मिंतं तस्म प्रतिरुतं प्रतिध्वनिस्तदनुकाररी तत्सदृशः । स्थगितं रोदस्योः स्वर्गभूम्यो-

१ क. गा ‘तिरवाजु’ १ २ क. ‘तिच्छे’ ।

[ 'म०उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ३५९

अत्र र्वो मण्डूकारादिपु प्रसिद्धो न तुक्तिविरोधपि मिल्ननादे भग्रः प्रक्रमः ( प्रस्तारवः ) यत्र । दधा, नाथे निशाया नियनेनियोगादिसं माने हृदन निशान्तपि चरता । कुलाङ्गनानां हि दशारुरुपं नयनः पयं धदुत्पं मर्दहिनम् । ३५८ ॥

अत्र गतेति प्रकृतान्ने यातोति न क्रियते । गतान निदान्तपिं नु युक्तं नैकं पदं द्विः प्रयोध्यं प्राचेण ’—इदन्यान्यच्च, क्रियिनपदं दुरुपपदि चेदेवेक्चकमे, तत्कथमेकस्य पदस्य द्विः प्रयोः ? उच्यते

प्रथी०—रचो मण्डूकारादिशब्दे कवितामिद्धो न तुक्तिविरोधपे द्द्हरन् न करः । तुल्येनैव रूपेणोभयत्र शक्तिःमत्विद्येककदन्व कविदां न हृददप्, वाक्यदोषः । विशेषणविशेष्यमन्तर्निधानेन विश्रापपर्यवदिति ।

भग्रप्रक्रमम, भग्रः प्रक्रमः प्रननवौधितियं यत्र नत् । नह्यनेककः मव उक्तिः ! तत् प्रकृतेः प्रक्रमभङ्गो यथा—ना्थे० ।

अचाम्ते गत इति गमे: प्रकृतेः प्रस्तारो यातोने यान्ते: प्रकृतिनिरूपणः—हृद स्मृत-स्थापिनं मिल्नहृदयातिति कुलाङ्गनानां स्विन्नकण्ठीनां मुखश्वनि । नश्रान निशान्तपि ’ इति मुक्तः पाठः । न तु नैकं पदं द्विः प्रयोध्यं प्राचेण ’ हि रनुत्पुनरुक्ति,

उ०—रनतं सैव कन्टरा येन। मणड्कृतः मकलत्कृतविश्रान्त्या मुखश्रिया तुह्येनैव रूपेणोति । अत एवं न निहतार्थवमू । कविप्रयोक्तिदम्पादिति , म्हृदहृद्-रवशब्दप्रयोगो न चमत्कारायैति नियमः । अनो नाम्रुचतन्मम् । नन्वर्थ प्रयोजन्तिपेशं पदं हि स दोषः । प्रकृते चौरैविरोपे प्रयोक्तुमन एवम्याहुः । विश्राणविशोपति । श्रवणमैरवतवरदोत्स्स्थगनरुपेत्यर्थः । ‘प्रसिद्धिरपि हि दोषकरच्कचिदिति’ दुष्कवि-वैचित्र्यमिति । प्रस्ताव उपक्रमः । येन हपेणोपक्रममनेनःपयं हृहार हृदयः । उपक्रमभ्रष्टो हृदय-शब्दतोऽर्थतश्र । तन्वाड्डयं नाथ इत्यादौ । हृदन्तःस्कलिनेयाद्दू । नाथ हृदित । नियने-दृश्य नियोर्गादाल्या निशानाथे चन्द्रे याते यत्निश्रा यान्ता नतुकत्नमम् । नन्वचक्-

कुलाङ्गनानां दशानुरूपं वर्ण्यम्यदर्शनुरूपं मन्द्रनैर कल्पयन्।नतदर्थः । अनः पयमुन्न-कुलाङ्गनानां दशारुरूपं वर्ण्यनुसरन् मन्द्रनैर कल्पयन्।नतदर्थः । अनः पयमुन्न-मनात्परं न समस्ति । स्वामिसमादरणीयेनति भावः । (उदात्तनिदर्शनः) । भिद्यद्र्वाति । ज्ञाने शब्दस्यापि मानादिति भावः । एतच्च मञ्जूपादां निल्नपितं विश्नरेण ।

सर्वेनास्मा तु परामर्शों तेभां बुद्धिविपयेऽत्र किंव्रीकारारपूर्वपदैर्विच्छिन्नम्यैव प्रतिपदनःख्या दोषः । न च सर्वनामपदाद्वाच्छन्नत्वेनापि भमानाद्रेनः । विशिष्टस्य तद्वच्च्छेद्नन्या मानदो

१ क ग. 'लोशणे सिं'° । २ ग. च्वक्सित । ३ क. गा °वौक्तः कध्य° । ४ क. °तेः क° । ५ तृ. °पदम° ।

३१८ प्रदीपोद्ध्योतसमवेतः- [ ७५०उल्लासः ]

उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यव्यतिरिक्तो विषय एकपदद्विःपयोगनिषेधस्य । तदृत्तिं तु विषयेऽप्रयुक्त तरसैव पदस्य सर्वेनाम्नो वा प्रयोगां विना दोषः ।

तथा हि,

उद्देति सविता नाम्रस्तामत्र एवास्तमेति च । संपच्चौ च विपच्चौ च महतामेकरूपता ॥ २४५ ॥

अत्र रक्त एवास्तमेतीति यदि क्रियेत, तदा पदाऽन्तरप्रतिपादितः स पृथगर्थोऽनन्तरतयैव प्रतीभासमानः प्रतीतः स्यगयति । अत्र तादृगेवेतो पाठे वा न दोषः । सर्वेनाम्नोः प्रयोगात्तु ।

यथोद्धिगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यस्यात्मतिवर्ति तंतुं वा । निरनुसुकानामप्रयोगभाजां समुत्सुकेवादृकुपपैति सिद्धिः ॥ २४६ ॥

प्रदीप-उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यातिरिक्त होक पदं द्वि:पयोगनिषेधविषयः । तादृशे तु विषये अप्रयुक्त तमसैव पदस्य सर्वेनाम्नो वा प्रयोगां विना दोषः । यथा—उद्देति० ।

अत्र 'रक्त एवास्तमेति च' इति यदि क्रियेत तदा पदाऽन्तरप्रतिपाद्यमानः स पृथगर्थो मिल्न इव प्रतीममानः प्रतीतः व्यवदृश्येत । प्रत्ययस्य यथा—यथो० ।

उ०-पूर्वोक्तप्राच्यवात् । तदुक्तम्,

"न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शाब्दानुगमादृते" ।

इत्येत्याहुः । उद्देऽयप्रतिनिर्देश्यव्यतिरिक्तपिति । उद्देऽयः प्रस्थायित एव पुनर्निद्देश्यः पुनः प्रत्ययो यत्र तद्वितररिक्कमित्यर्थः । तत्राभिधानार्थं पुनरुक्तिरेवोल्कादिकेति

मावः । इदमेवाभिप्रेत्य वामनेन प्रायोयेतयुक्तम् । सर्वेनाम्नो वेतो । वाग्वद्दो व्यवस्थितविकल्पे । तेन यत्र सर्वेनाम्नः परामर्शोऽसंभवस्तत्रैव प्रभुक्षित्पदेमुपादेयम् । यत्र तु तेन संभावस्तत्रैव । उद्देत्यादौ से इति कृते प्रधानस्य सवितुरेव परामर्शः स्यात् ।

तादृश इति कृते तु नामेऽप्रतीति: । साहस्र्यावगमात् । तथैवेतिकृतेडपि तेन प्रकारेण-तस्यैव निप्पत्ततया शाब्देन तामत्रैवेन प्रकारणास्तमेतीत्यैः प्रकारमानेनामेदप्रत्यभिज्ञा न स्यात् ।

"वाग्योऽपि संप्रच्चौ वाग्यपतिपत्तये" ।

इत्यत्र नोपमा । तत्कफलप्राप्तये तत्सदृशावस्थावदानादेकदर्शनवात् । तस्मादुप्ते-

सादृश्रे अनेदप्रतिपत्तेरोहेयत्वाच न कवितपदत्वादिदोष इति दिक् । भिन्न इवेतो ।

तेनैव शाब्देन ध्वनानुपपादने सति क्रियाप्रत्यक्षनिबन्धनस्योत्पत्तिमतोद्विक-

ख्यातवगमो व्यञ्जनया झटिति, अन्यथा विलम्बनेत्यादि: । यथा इति । युष्मदिरं (अञ्जुनं) प्रति द्वैपद्या उक्ति: किराते ( तृतीयसर्गे ) । निरुत्सुकानां निरौत्सु-

१ म. 'तिवि'० । २ क. तत्पदा० । ३ क. म. 'तथैव' । ४ स. 'ठे न । ५ क. लक्ष्मीः । ६ क. 'श्लोकप' ।

[ ७म०उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः ।

३३९

अत्र धत्ययस्य । सुगत्भीहिनुं घेतिं युक्तः पाटः ।

ते हिमालयमानङ्गय पुनः प्रकृष्ट च श्लिनिनमू ।

सिद्धं चास्मै निवेद्यार्थ नतद्रुमप्रः स्वमुद्गयुः ॥२४७॥

अत्र सर्वैनााम्नः । अननेन विशिष्टा इतितु वाच्यम् ।

महीभृतः शृङ्गवतोडपि हरिस्तन्मिपदनपन्न्ये न जगाम नृमिमू ।

अनन्नुपूर्वस्य मतयोर्हि चूने द्विरेफमाला सविच्छेपमद्ना ॥ २४८ ॥

अत्र पर्योयस्य । महीभृनोडपत्यवन्तोडपीनि युक्तमू ।

अत्र सत्यपि पुत्रे कन्यारूपेऽ्यपन्न्ये सकलेऽङ्गभूतेन केचिन्नसमथेयाने ।

प्रदी० -अत्र तुमुनः कार्ते तनोडभिनानेक्कलपतामनिति स्वगयाति । 'सुगर्मीहिनुं

वा' इति युक्तः । पाटः । सर्वैनााम्नो यथा—ते हिमा° ।

अन्न्रास्मै, इत्थीदमा प्रकमातात्कृत्रिमा इत्थन्न्राप्यननेन विशिष्टा इत्येव वाच्यम् । न च

तदिदमोरर्थोभेदः । इदमः प्रस्तुतप्रत्यक्षपरामर्शकत्वात् । अन्यथा तयोः पर्योयातापत्तेः ।

पर्योयस्य यथा—महीभृतः० ।

अत्रापत्येषु वहुषु सत्स्वपि तन्मिन्नपतये सोहान्तरसायविवक्षया०दपत्यशब्दे प्रयोक्तव्ये पुत्र-

शब्दप्रयोगात्पर्योयप्रक्रमभङ्गः । केचित्तु 'असनि पुत्रे मुनायां स्त्रेहां युक्ततम्य तु सत्यपि

उ० -क्यानामनुत्करण्टानामाभियोगभाजां यत्नवन्ताम् । तुमुनन्तानां निरनुक्कानामिलिन्यत्रान्यः ।

लोके हि सर्वे लक्षणयुतसुकुमारस्वभावतिनि०मृदुलस्वभावः यशो लङ्कयुमत्करण्डवियपार्थोसिद्धो हि दुर्लं

भवति, लक्षणागमने हि न कोडपि मनुष्यः स्वनत आगच्छछलङ्कष्य कमतांदराश्वायां न मनुण्य-

गणनाविपय इति ब्यवहारो भवति । मनुष्येषु मन्स्येति समासः ( उपेन्द्रवज्रा छन्दः ) ।

अत्र तुमुन इति । तुमुना क्रियायाः प्रागव्यानाद्गमः फलत्वप्रतीतितश्व, न सनेतव्येकरूपता-

प्रतीतिस्थगनानिमिति भ.वः । ते डिमोते ( कुमारसंभवे पञ्चमसर्गे पद्यमिदम् ) ।

ते मरीचि-

दयोदस्मै श्लाघिनेऽर्थे पर्वतादनरूपं मित्रं पित्रादिकृतं निवेद्य ज्ञापयित्वा स्वमाक्रान्तं तस्मि-

सृष्टा श्लाघ्यविशिष्टा । इदम इति । इदमः पूर्वोनुभूतपूर्वोक्तनिदिष्टनचकतवस्तु । नदन्त्व-

प्रत्यक्षपूर्वोऽनुभूतपरामर्शकत्वमिति भावः । महीभृत इति । ( कुमारसंभवे प्रथमसर्गे पद्य-

मिदम् । ) तन्मिन्नकन्यारूपे । तृसिरिच्छाविच्छेदः । पूर्वार्ध उत्तरं दध्यात् । अनन्नत् पष्ठ-

विशिष्टमधुसंवन्ध्यपि द्विरेफमलाल चूतडुपे सविच्छेदपसमृद्धेत्यर्थः । अत्र द्विरेफमाल्या मादृश्यां-

नतदृष्टिवेनाद्यवसितिा बोध्या । अत्र डुप्पसामान्यसत्यां ताद्दृशे पद्यरे दध्यात् । ( उपनाति-

रक्षन््दः ) । पर्योयपक्रमे निति सामान्न्यपय्योयप्रकमभङ्ग इत्यर्थे । नतु सामान्यविरोषपचकयोः

१ क. ग. °इति तु युक्तमे । ते हि० । २ न. °पपत्ये ते° । ३ क °नः प्रकमेण त° ।

३२०

प्रदीपोद्योतसहितः:-

[७म०उल्लासः]

पुत्रे तस्मिन् मृद्भू देहिनि 'विवक्ष्याणालात् दोषमतिनि:' इति समाधिरे। तदुक्तम्। अन- न्यदृशो-पुत्रे तस्मिन् मृद्भू देहिनि 'विवक्ष्याणालात् दोषमतिनि:' इति युक्तम्। अनुत्पन्नस्य चरित इति हृदयेऽन्वेषणं कर्त्तव्यम्। तञ्च च सामान्या विशेषपमावेनोपादानाद्वारेणान्तिके तौ विशेषाविन्यां चिन्त्यताम्। तस्मात्तु 'अपत्यवतो डपि' इति युक्तः पाठः। न चात्रापि बहुत्ववाला भवाद्दूषणान्त- वाच्यम्। अपत्यंन्यस्य दन्तीति चहरे एव मतुपो विधानात्। एतेन 'साधुरेव' पुञ्चवत्' रसति पाठ इन्नः 'केचित्' इत्यनेन सांप्रदायिका इत्यर्थेन वृत्तिकृतो डनुमतिरेव' इति चण्डी- दकममतनादेयम्।

उ०-पर्योयत्वा माने कथमत्र पर्योयप्रक्रमः? इत्याशङ्कते—अथापत्येति। सामान्यविशेष- वचकयोः प्रकरणमेतत्। जन्यप्राणितुजन्यपुंस्वयोः शाक्यतावच्छेदकयोर्मेदादिति भावः। प्रस- जत्क्रमादिनमते खण्डयाति—अपत्यपर्योयो डप्येति। अत एव—

'आत्मजस्तनयः सुतः सुतः पुत्रः द्वियां त्वमी । आहुः 'हितं' सर्वेपदत्यं तोकं तयोः समे' ।।

इत्युभयम्। 'सङ्कच्छते'। तत्रापत्यशब्दस्य वंश्यायतनर्हितुरवरूपमपत्यत्वं शक्यतावच्छेदके तदेव च पुत्रशब्दस्यापीति पर्योयाता। न च अपत्य इति वत्सरित्यो डपि कन्यापुत्रसन्देहापत्ति।। पुंस्त्वान्तरप्यग्राहकस्य विरर्गस्य सत्वेन ख्रीवतांल्पत्येऽग्राहकस्यैकारस्याभावे न सन्देहविर- हदिति मत्वारः। मनान्तरमप्याह—अन्यथैति। अन्यथा प्रत्ययानां प्रकार्यर्थोऽन्वेति तस्मात्पर्योयेण प्रकृतमसदृशे नपसंहरे डपि दोषात्तू। कथम्‌न्वयथा गतित्वुपक्रम्य यातेत्युक्तौ दोष इति चिन्त्यमेते। तत्र एकरूपधप्रतीतिविधातो हि तत्र दूषकतावी- जम्मू। न चात्र तत्र। किं तु हृदयान्तर्दार्शान्तिकयोः प्रश्नम्‌। तथा हि—पुत्रपसामान्या सत्तया तद्विशेषगोचरेच्छेति प्रस्तुताव्‌। एंव च द्वारान्तिकेडपत्यत्वमुल्लायामप्यपत्यविरेषे स्रेह इत्येवापेक्षतम्। पुत्रशब्दस्य तत्प्र्या- चये मझान्त्यवेदंपथदैन् प्रतीत्युपपत्तेष्टहोजामावाद्दोषप्रसङ्ग इत्याशङ्कात्‌। तदाह—

एकार्थेति। सामान्यविशेषपयोः पर्योपरपीडमक्षतमेव । एवं च छूतदारडस्य पुत्रविशेषवा- विनोदनस्तनयडुपस्मयेति सामान्यपयोः पर्योऽप्रस्तावे दार्शान्तिके विशेषपयो डपादानात्पर्योयप्रक्रम- मझ इति भावः। तदाह—न त्वेकपकारकप्रतीतिजन- वर्तत्वरपे पर्योयत्व उपक्रमानुरोधेनोपसंहारस्याऽनन्याः नेतुरुचितत्वात्‌ 'तस्यां हि पुञ्चाम्'

एते इति युक्तः। पाठ इत्येव प्रकाशयृक्तो ध्वूयुरित्यलम्‌। अत एवंचति। अगरीयः पदं हि

[ ७ स० उज्जासः ] काव्यप्रकाशः । ३२५

त्रिपदोऽभिभवन्त्यविक्रमं रहयन्न्यापदुपेनमपायान्ति । नियतां लघुतां निरायतिरगरियातः पदं नृपश्रियः ॥ २८ ॥

अत्रोपरागेस्य पर्योऽस्येय च तदभिभवः कुरुतेऽनिगदनिसः । मञ्जे निरायतिः; लघुतांवात्र पथं नृपश्रियं इति युक्तम्‌ ॥

काचित्कींरारजोऽभिदिंवमुविदशौ मनदेनवक्तेनदुलक्ष्मी-

रश्रीकः काव्यदनन्तदर्श इव दधिदरे दारहमुचैननसत्सु; । भेमुर्वात्या इवान्नाः प्रतिपद्मपरा भूमिवत्कस्मपमानाः

प्रस्थाने पाथिंदवानामंग्रिविमिति पुरोभावि नायः दानंमुः ॥ २० ॥

अत्र वचनस्प । काचित्कीणां रजोऽभिदिंवमुविदशु-

मन्देनदवक्तेनदुलक्ष्मीः श्रोका इति, कम्पमाना इत्यत्र च पटनीषम्‌ ।

प्रदी०-वपि पर्यायक्रमभङ् उच्चयते । यथा—विपदां ॥

अत्रैव विपदादपोरुपसर्गपकमभङ्को द्रष्ठव्यः । 'तदभिभवः कुरुतेऽनिगदनिसः' नतु 'मञ्जे

निरायतिःलक्ष्मुतामागपदं नृपश्रियं' इति पाठो युक्तः, यदि न 'लघुताम्‌' इति ।

काचित्‌० । अत्र काचिदित्युपक्रम्य काव्यविदेति वचनप्रक्रमभङ्‌ । तम्मान्त 'काव्यदनन्तदर्श इव'

मविदिंवमुविदशुमन्देनदवक्तेनदुलक्ष्मीभा निशश्रीकः 'इति पटनीषम्‌ ' कम्पमापुः '. इति पटनीषम्‌ ।

उ०-गुरुत्वाभाववसनेन बेष्टकम्‌ । विपद इति । किंगते ( द्वित्रि मेदं पुष्टं त्रिपदं इत्यर्थः ।

पदया ( भीमसेनस्य ) उक्ति: । रहयाति त्यजति । आयातितुलरकनमुचिः 'अन्वदे ननु

शिष्टं पदं स्पानम्‌ । ( मुन्दरी छन्दः ) । काचिदिति । रजोऽभिरणः 'मुनि: स्मरः' ।

दिवमाकाशं रजोभुषच्या कीणम्‌ । विशिष्टकिविपरिणमननास्तव्यः ' मनदेनद-

वभिदिनवक्त्रलक्ष्मीयंस्यास्तामुविदशेऽनुकुतवने । काव्यदननन्तं हेतुलक्षणया वहुंनि च दधिदरे उन्मान्ते व्याकुलेःभूते सत्सवे मस्युगे।

यानन्तं, सत्सं चित्तं वा । उन्मादान्ता इतस्ततो विशिष्टाः सत्साः ।

वात्या इव प्रतिपदं भेमुः । अपरा भूमिवत्कम्पयुक्ता जाताः इवने नाव्येवन्ति

त्वददृशिं प्रस्थाने सात्रायां पुरोभाविशिवं रजेदृशिंदह दुलरक्षनिनं कमदं-

सुः । ( स्वगधरा छन्दः ) । गुणीभूतक्रियान्तरेति । कियान्तरं प्रनि नुष्टे-

प्ति । ९ गा०'ति: । लघुता नियता निरा° । १२ क. 'श्रियाम्‌' । ३ गा. 'तामादन प°' । ४ क पद-

मिति डु यु° । ५ क. 'मञ्जुभामि°' । ६ गा. 'ति ति प°' । ७ क. 'ति क°' ।

४१

१२२

प्रदीपोद्योतसमेतः— [ ७ म० उज्जासः ]

गाहन्तां महिषा निपानसलिलं शृङ्गैः समुदस्ताडितं

छायाचक्रकदम्बकं मृगकुलं रोमञ्थमभ्यस्यन्तम्‌।

विन्श्रव्ध्यैः क्रियतां वराहपतिभिरुस्स्तातिः पत्तनैले

विश्रामं लभतामिदं च शिथिलजयावन्धमस्मद्‌धनुः ॥ २५? ॥

अत्र कारकस्य । विश्रब्ध्य रचयन्तु शृङ्करचरा मुस्ताक्षतिमिल्यदृष्ट्रं ।

अकलिततपस्तेजोवरीयमाथित्नि यैशोनिधा-

वचितथमदाध्माते रोशान्चनादावभिषावति ।

अभिनवधनुर्विद्यादरपेक्ष्माय च कर्मणे

स्फुरति रभसात्पाणिः पादोपसंग्रहणाय च ॥ २५२ ॥

अत्र क्रमस्य । पादोपसंग्रहणायेतिं हे पूर्व वाच्यम्‌। एतन्मन्यदप्यथनु-

स्तेऽव्यम्‌।

प्रदीप०—चात्र क्रियांत्तरं प्रधानमस्ति । गाहन्तां० ।

अत्र गाहन्तामिति कर्तृककारकवाचककिङ्‌ः प्रकृतमे क्रियातामिति कर्मककारकवाचकस्य ।

‘विश्रब्ध्य रचयन्तु शृङ्करचरा :’ इत्यदुष्टम्‌ । अकलित० ।

अत्र तेजोवरीयोरौ क्रमेंपक्रम्य तदुमयोचितयोस्‌तपादोपसंग्रहणानुरूपग्रहणयोस्‌तपौर्वापर्य

योग्यम्‌ । ‘यथासंश्रयमनुदेशः: समानाम्‌’ (पा० सू० १।२।९९।) इति न्यायात्‌ । इति

तदन्व्याकरण क्रमप्रक्रमभङ्‌ञः: एवमन्यदप्युपप्रस्तुताया: प्रतीते: स्वंग-

उद्‌—भियाकृतलिङ्‌द्रिर्यप्‌: । तदाह—प्रधानमस्तीति । आख्यातप्रक्रमभङ्‌ञप्रसङ्‌ञाच्चेत्यपि

बोध्यम्‌ । गाहन्तामिति । शाकुन्तले ( द्वितीयाङ्‌कृ ) दृश्यन्तोक्ति: । तत्राघ तावदि-

त्प्रक्रमस्य सर्ववाक्यान्ययी । महिषा: शृङ्‌ङ्‌रिते स्वभाववोक्ति: । तैस्ताडितं निपानसलिलं

कूपसमपीपवर्तिनुस्तुदेशजलं गाहन्ताम्‌ । शृङ्‌ङ्‌रेरिति क्षिप्वा शरीरेऽपि पातयन्तु । एतेन

हननयोग्यदेशस्थितानापि न हनिष्य इति स्वोक्तत्ता । एवं सर्वत्र । रोमञ्थयोग्यवर्हत्‌ ।

स्याद्‌ङ्कृश्र्य वर्णनम्‌ । त्रासनिवृत्तिरिति भाव: । मुस्ता तृणविशेष: । पत्तनं लुब्धसस्र: ।

विरस्ततैरिति विभक्तिविपरिणामेन सर्वत्र योज्यम्‌ । ( शाद्‌लविक्रीडितं छन्द्‌: ) । शृङ्कर-

सतिर्मिति युक्तं पठितुम्‌ । एवं चाष्टमनुपदप्रक्रमभङ्‌ङोडपि न । अकलितेतिति । ( वीरच-

रितनाटक द्वितीयाङ्‌कृ ) धनुमृग्कृकुपित भोगिनि आगत रामाक्तिः । अपरोऽपि मत्न्र्रहत्यादित-

जोवरीयविस्तारवति यशोनिधावातिप्रसिद्धे । ताहरस्य जयादुत्कर्षाधिक्यम्‌ । अवितथो यथार्थो

यो मदोदङ्कारस्तटदृष्टिषु । दर्पोंडहङ्कारस्तद्योग्यं कर्म युज्‌द्रं । रभसादित्युभयान्वयि ।

अत्र तपस्तेजोवरीयं क्रमेणेऽति पाठ: । उज्‌ज्वलिति ‘शशी दिवसघूसरो गलितयौवनाः

१ क. गा. ‘स्थातु । २ क. वि:श्रवस्ते: । निश्श्रव्ध्य क्रियतां वराहततिः १ ३ ग. तपोभि: । ४ क.

‘मि गच्छति । ५ गा. ‘ति पू० । ६ ग. ‘न्यान्त्रनय० । ७ क. ‘णे: ,प्र० । ८ स्वलननमिश्रयुज्‌द्रयोतसंपातः

पाठ: ।

[ ७ मो उल्लासः ] काव्यप्रकाशः ।

अविद्यमानः कः मो यत्र । यथा,

दूयं गतं संपते शोभनीयतां

समागमप्राथेनया कपालिनः ।

कला च सा कान्तिमती कला वत-

स्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥ २५२ ॥

अत्र त्वंशब्दानन्तरं चकारो युक्तः ।

प्रदीप-नमुपवातो वा दुष्कतनावीजं यदुक्तम्—

' प्रकमस्यान्यधात्वेन प्रतीतोऽपि प्रसवलद्धनौ ।

ह्रादः सुरतरुनास्वादो यत्र ग्लानतवमश्नुते ॥'

दोषः प्रक्रमभेदात् शाब्दानानौचित्यमूलकः सः ।' इति ॥

अत एव नित्यदोषोदयम् ।

अक्रममविद्यमानः कः मो यत्र तत् । यत्पदानन्तरं यत्पदोपादानमुचितं ततोऽन्वितं

तत्पदादानं यत्ेतर्थः । यथा—दूयं

अत्र लोकस्य चेति चकारस्त्वशब्दानन्तरं युक्तः । त्वंशब्दादर्थस्यैव शोभनीयतां समुच्-

्छस्य योतनीयत्वात् । लोकपदार्थे समुच्चयाभावात् । अथापदस्यपदादस्य को मेदः ।

तत्र प्रतीत्यानन्तरमेव प्रतीति: किं तु विलस्म्यत इति केचित् । तन्न । ' कडिल्लाटा-

च्छविः—इत्युदाहृतेऽपदस्यपदे प्रतीत्यानन्तराभावात् । यत् तु रूपं—अतद्यवचनैव

यत्राभिमतप्रतीतिजननसामर्थ्यं तदेतस्य विषयः । अन्यः पुनरितरस्म्यै चाद्य-

वहितपदोरपेक्षव समुच्चयादियौकता । यदुक्तं मंहिमभट्टेन—

' अत एव व्यवहितैवृथा नेच्छन्ति चादिमिः ।

संवन्धं ते हि स्वां शक्तिमुपदध्र्युरनन्तरे ॥ ' इति ।

उ०—कामिनी ' इत्यादौ शोभनत्वेन प्रतीतस्य भूर्यन्वयेऽद्रेःडमरुर्नवमिनि विवक्षितः

क्रमस्तस्य द्वितीयाचतुर्थ्यष्ठवाक्याव्यपवर्ग्यधावेन मझ इति । स्वलक्षणं सर्वथैवामावः । उप-

वातश्वस्त्वकापकर्षः । (हरिणि छन्दः) । अक्रममविनि । यस्य यदव्यवहितपरत्वानियमेन

यदव्यवहितपरत्वानियमेन वा विवक्षितार्थाननुभावकत्वं तस्य तत्परिहारेणान्वय

स्थितत्वमि-

त्यर्थः । एवं चायं दोषो निपातविषयः । यथोपसर्गाणां धातोः पूर्वमेव प्रयोगः । एवं तया-

दीनां व्यवच्छेद्यानन्तरम् । पुनरादीनां व्यक्तिरेच्छादनन्तरम् । एवं च

उद्वाहरिव वामनः ' इत्यादावष्ययं दोषः । चादीनां समुच्चयादनन्तरमित्यादि बोधयम् ।

अव्यवधानैनैवैति । प्रयुके इति शेषः । अद्यवद्वितस्य्यैति । प्रतियोगिवाचकपदा-

१ क. 'शाब्द्यौगावदनन्तरं चका' । २ क. महेशः ।

यथा वा, तं दृष्ट्वा हृष्टदृष्टयोस्तव भुजयुगुले नाथ दोषाकरश्री- वेश्र्चे पार्श्वे तैथपि प्रतिवसति महाहृदह्नीव स्वद्गयाश्चः । आज्ञेयं सर्वेगा ते विलसति च पुत्रः किं मया हृदया ते प्राण्येन्द्रियैरथ मधुपोऽप्च्छशिखरासितया वस्य कीर्त्या प्रयातम् ॥ २५४ ॥ अत्रेत्थं प्रोच्यतेऽत्रि याच्यम् । तथा लब्धं रागाद्वितादृण्चेत्यादाविंति श्रीनियोगादिति वाच्यम् ।

अमतः प्रकृतनिविरुद्धः परार्थों यत्र । यथा, राममन्थथशरेण ताडिता दुनुहेन हृदये निशाचरी । गन्धवधूभिरचन्दनोल्किता जीवितेशवसति जगाम सा ॥२५५॥

प्रदीपो—मध्यप्रक्रमेs: स्यादिति वाच्यम् । 'न खुलु न खुलु वाणः सेनिपात्योडयमस्मिन्' रूढ्याहुः व्यवधानेऽपि प्रतीतिविरोधाभावात् । न चायं चादिपदेशेव दोषः । किं त्वित्थ- मार्दवपि । यथा—शक्ति० । अत्रेत्थं प्रोच्यदेवेति वाच्यम् । इत्यंशोऽहृदस्याल्यवहितपरामर्शोक्तवादित् । पादत्रयस्यैव च परामर्शोनीयत्वात् । एवं 'लक्ष्मीं रागावृतांच्चा-'इत्यादावपि 'इति श्रीनियोगात्' इति वाच्यम् । इतरत्रि तत्सुल्यत्वात् । दूषकतावीजं चोद्येऽप्रतीतिविरह इति नित्योडयम् ।

अमतपरार्थममतः परार्थो द्वितीयोड्योः यस्य तत् । अमततथ्व च, 'झेऊ दूशारविमत्सु तथा वीरभयानकौ । रौद्राद्भुतौ तथा हास्यकरणौ वीरिणौ मिथः' ॥ इत्याघुक्तदिशा प्रकृतसविरुद्धरसवल्लकत्वम् । यथा—राम० ।

उ०—व्यवहितस्यैवर्थः प्रतीतिविशेषाभावादिति । प्रतीतौ विशेषस्य विलोमितत्व- फलदप्स्यमावादित्यर्थः । शक्तिरिति । शक्ति: सामर्थ्येम् । निर्निदेशः: स्वद्गयाश्चाद्वैचो- निर्गतास्तदर्थकथनात्तज्जन्याः च नानोपात्तत्रिजन्याः वेद्याः पुत्रीतिवाद्देशेयति फलितम् । भुजयुगुले । न तु भुज एव दोषाद्गरशब्दो द्वूषणाश्रया च कुत्सनी छेदिका परख्यांपुरुषादिसंघटनकर्त्री सा यस्य पाश्वं । अन्यत्र परवनितासक इत्यनेन व्यज्यते । सर्वगा सर्वगामिनी सच्वोंपमोम्या च । इदानीं ती पुरः प्रस्रवति । इतस्ततः संचारमाणा तिष्ठति । इदानीं तस्य दुर्वृत्सस्य मया हृदया महत्वं जरत्या च किं किं प्रयोजनमित्यं प्रोच्येनेदुसितया वस्य कीर्त्या प्रयातमित्यन्वयः । अत्र कीर्तौं पत्नीतिवाद्यव्यसायो बोध्यः । एवं शक्त्यादेरसल्लायकात्वेन । ( स्रग्वरा छन्दः ) । अल्यवहितपरामर्शोक्तवादिति । अन्यवहितपूर्वपरामर्शोक्तव्या- दित्यर्थः । उद्देश्यप्रणीतिविरह इति i स चाडडकाराद्विरहादासात्तिविरहादपि वा बोध्यः। आद्यो यथा शक्तिगित्यत्र । अन्त्यो लब्धमित्यत्रे दिक् । रामोति । ( रघुवंश एका- दश तृतीयः । २ क. दृढ्हिनी । ३ क. प्रस्ररति पुरतः । ४ क. पुरः । ५ क. °पात्तिकं । ६ क. विरोषामा° ।

[ ७ म० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः ।

अत्र प्रकृते रसे विरुद्धस्य शृङ्गारस्य व्यङ्ग्यकोटिपरोडपरोषे ।

अर्थदोषानाह—

अर्थोंडपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्क्रमग्राम्यप्ता: ।

॥ ५५ ॥

संदिग्धो निर्हेतुः प्रसिद्धिविरुद्धश्च ।

अनवीकृतः सनियमनियमविशेषाविशेषपरिवृत्ता: ।

॥ ५६ ॥

माकाक्षैरोऽपह्नैयुक्तः महच्वरभिन्नः प्रकाशितविपरीतः ।

विध्यनुवादायुक्तस्तकपुनःस्वीकृतोऽश्लीलः ।

॥ ५७ ॥

दुष्ट इति संबध्यते । ऋषेणोदाहरणानि—

आतिविततगगननगणिपयपमरणपारिमुक्तविश्रमानन्दः ।

मरुद्रुहा।सितसौरभकमलोङ्करहासकृद्रविज्जयति ॥ २५६ ॥

प्रदी०—अत्र प्रकृतस्य बीभत्सस्य विरोषी शृङ्गारः । तस्य व्यङ्गको द्वितीयोऽर्थः । तादृशाघौंप्रसिद्धया रसापकर्षकताडस्य द्वौ तद्ववृजिम् । अतो नित्योडयं दोषः । नरिमे स्वात्मलभ्य-

मस्यैवभावात् ।

अथ दोषलक्षणान्याह—अर्थोंडपुष्टः ।

पददोषलक्षणसूत्रस्थं दुष्टमिति पदं छिछ्विवपरिणामेन संबध्यते ।

तथा चोक्तं । पुष्पादिकं ।

१ प्रकृतं न च निवृत्तिश्रितार्थप्रतिपादनप्रयोजनगुणदर्शनत्वात् ।

तद्विद्विषो द्विषा—अप्रयोजकत्वात्प्रयोजकत्वाच ।

ड्योःन्यलभ्यत्ववाच ।

यमेनमू—

'व्यर्थमाहुर्गुर्थे यद्यच स्याद्विप्रलिप्सप्रयोजनम् ।'

इत्यनेन भोजराजा व्यर्थमाह । अत एव प्रकाशकारोडपि , 'आत्रातिविततत्व-

दयोडनुपादानेऽपि प्रतीप्यमानर्थे न वाधते' इत्येवडिह ।

न त्वप्रयोजक एवति ।

उदाहरणम्—आतिवितत० ।

उ०—दशरथे श्रीरामेण हतायामत्ताक्रया वर्णनमिदम् ।

राम एव मन्यथः कामो मनोमथनहेतुकश् ।

पृषोदरादित्यविलोपः ।

निशाचरी राक्षस्यभिसारिका च ।

रुधिरचन्दनं रुधिरवत् ।

गन्धवर्व रक्तस्य रघुनाथाश्रुसंबन्धात्पक्षयात्पतनाभूम-

वत् ।

जीवितेशो यमो नायकक्श । स ताटका ।

सा टाटका । (रत्योदता छन्दः) ।

रसापकर्षकलतेति ।

एपु वाक्यदोषेषु न्यायपदकथितपदाभवनमतयोऽपि-

मृष्वविधेयास्थापदाक्रमा: काव्यासाधारणा: ।

केचित्स्वनाभिहितवाच्यस्य न्यून-

पदकमस्यापदरस्यपदेऽन्तर्भावः शक्यः ।

एवमर्थान्तरैकवाक्यसंकोर्णगर्भीतताऽनमप्यपदैव ।

पदैतव ।

अल्पान्तरेप दोषान्तरतवेऽतिप्रसङ्गादित्याहः ।

अत एवि ।

विश्रमानन्दो विश्र-

मञ सुखवम् ।

आनन्दपदमुपष्टम् ।

विध्यमान्ताननदपदयो: कर्मेभारय इति नाम्यपुष्टत्व-

मञ सुखवम् ।

१ क. 'परार्थे' । २ ग. 'दोषमात्र' । ३ क. वृत्तः । ४ ख. 'दसुकः' । ५ क. 'छायविता' ।

६ क अत्र क्ति० ।

१३६

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ७ मो० उल्लासः ]

अत्रातिविननत्स्ववदयोनुपादानेडपि प्रतिपाद्यमानपर्थे न वाधन्त इत्यपुष्टः ।

न त्वसंगता: पुनरुक्ता वा ।

प्रदीप० -अत्रातिवितते निरवलम्वे व्योम्न्यविश्रामं गमनादितराप्रकारौक्यकमलप्रकाश-

नाच रसैरंतकपौ विवक्षितः । तत्रातिवितततयैव गगनस्यार्थोदेवा वगम्यते । अशेषिरौषण्यम् ।

सामर्थ्यं प्रकटयामितसौरभस्त्वं चापयोगकमेवेत्यपि नेष्यते । तत्रैतेनैर्थोऽपृथक् तत्रि

सिद्धम् । परं स्वविततेतति पुनरुक्तः । गगनपदेव तदुपास्तितोऽपि मरुदृक्षासितसौरमेति

विरुद्धम् । विकसात्पूर्व सौरमाभावेन तद्विरहादित्यस्य सूर्या णप्रकारौऽयत्वादिति नायं पृथग्मिति

चेत् । गगनपदं न विततत्वे शक्तम् । अर्थेल्म्यत्वे च न पुनरुक्तता । यद्युक्तं भोजरा-

जेन-'काल्येतिहासादवर्यवृत्तस्य लठधस्य साक्षादृणानमपौनरुक्त्याय' इति । नापि विरुद्धम् ।

सैरामस्यपलक्षणत्वात् । यद्वा, चित्रहेतुपरस्कारण पूर्वभावामिधानात् । अथाधीकपदादस्य

को मेपः । अप्योजनेके प्रयोजनाभावकृतोडपि भेदो न संभवति । अत्र कश्चित्—‘तत्र पद-

स्थिनिवसमकलं दुष्टत्वप्रतिभास इह तु तदनंतरमिति विरोष:' इति । तत्रातिसर्माचीनम् ।

तथा नियेम प्रमाणाभावात् । एतावता च विशेषण शाब्ददोषस्त्वमेकस्यापरस्स्यार्थदोषत्व-

मिति विभागानुपपत्तेश्च । विरुद्धमतिकृदमतपरार्थोऽपि शाब्ददोषेऽन्वयप्रत्ययोत्करमेव दुष्टत्व-

प्रतिमासात् । यत्र तु प्रसाद्यम्:-'यत्र विवक्षित एवार्थोऽन्थाभिधानेऽपि दुष्यति सोऽर्थदोषः ।

अन्यम्तु रसदोषभिन्नः शाब्ददोष इति विवेकः । तथा न यत्राविवक्षितोडर्थः कथम्चिदन्वित-

यदभिधीयते तत्राधिकपदत्वम् । तत्पदेन विनाडपि त्रिविधोहातः । यत्र तु सोऽर्थो विवक्षित एव

परं त्वप्रयोजकत्वान्यलम्वत्वाभ्यां शाब्देन नोपासुत्वहेल्स्तन्रापुष्टत्वम् । 'स्कटिकाकृति-

इत्यत्र नाडृकृतिपदार्थ उपमानत्वेन विवक्षितः । तस्य नैमेल्याभावात् । 'यदि च नकृतं

उ०- मित्यन्वये । एवं कमलाकरतेयत्राडकरपदमपि न्याय्यथेम् । अतिवितततयैव द्रिर्थैवं

न तु विस्तृतत्ववम् । न हि विस्तीर्णपथसंचारः श्रमहेतुरिति बोधयम् । निर-

वलम्बत्वोपादानं दृष्टान्तथेयम् । ( गीतिकच्छन्दः ) । चित्रहेतुत्वाति । चित्रमत्तन

कार्यकारणया: पाङ्गुप्रलक्षणाणातिशयोऽतरूपडलंकारः । तत्र पदार्थीते । एवं च तत्र

प्रतीतेरवानुपपत्तिरिति भावः । इह त्वाति । अव्ययबोधोत्तरं तह्म्यार्थेस्यान्यलम्यत्वा-

नुष्पाभानोत्तरं तेऽषामुपकारारित्वग्रह इति प्रतीतानुपपत्तिरिति भावः । रसदोषभिन्न इति।

तस्य । अवयवसंयो-

१ क. शब्दो नो० ।

[ ७ म० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः १ | ५२७

सदा मङ्गये यासामियममृताने: स्यन्दंसुरस्मा

सरस्वत्युच्दाम्ना वहति वहुमाग्रीं परिमलम् ।

प्रसादं ता एता घनपरिचिता: केन मद्नां

महार्काव्यप्रबन्धस्पुरितरिरे मधुरा यान्तु रुचय: ॥ २५७ ॥

अत्र यासां कविरुचीनां मङ्गये सुकुमारविचित्रमध्यमात्मकृतिमार्गी

प्रदर्शो—नित्यस्मेरननामे इत्यादिपे च रत्नस्थ स्तनपनननाविंवृतविलयातिरेक पनवुचित्ततैव

विवक्षितो न तु तत्कृत्यतिरेक: । पूर्वोक्तैस्तथैवोपक्रमात् । किं तु च्छन्दोनुरोधादिना

द्वयमपि कथमिवन्निवनतेते: रस्स.निगूढीकृतरस्मयम् । ‘अतिविनत—’ इत्यादौ त्वति-

विततत्वादिकं वकुर्विवक्षितमेव । परं स्वार्थेऽम्यस्तवादिना नैप.दर्शनं हि नास्मि-

व्यक्तं च पूर्वोक्तै: शाब्ददोषत्वमुत्सर्स्य चार्थदोषत्वमपि । दुष्कवितांनीनें चाशाक्त्युल्लयननेन

श्लाघ्यत्वेऽमुल्यम् । अत एव यमकादिदोषपता । तत्रालङ्कारान्तरारंभेणाशकस्तयानुद्भयानान् ।

कर्णान्तंसादिपदे च विरोधोक्तया तदुपादानं न.संसूक्तिरुक्तिनिर्मृदुत्वतनू ।

अत एव विशेषणदानार्थे विशेष्यप्रयोगेडपि दोषभाव: ।

कच: प्रतीतिरेकवान् । तदुर्ह इत्यर्थे: । यथा—सदा ।

अत्र यासां कविरुचीनां मङ्गये सुकुमारविचित्रमध्येप्यात्मकृतिमार्गच्युति: भारती चमत्कारं

उ०—गरूपस्याडSडृकृतिपदार्थस्य । वकुर्विवक्षितमेव । अतिविनततत्वं श्रमेष्टकष्य ।

मरुदुर्लभासितसौरभतमतिरप्योज:कृतारोचनाय । मरणित्वं च त्रिपिनादिकृत कदा-

चिद्रुमं किं तु प्रतीदिनं निरुपाधिरमनित्यर्थेऽभिधेये भाव: । अविवक्षितार्थकत्व

एव विरोषणाद्यर्थकर्थ्योचके डपि तदोपस्कीकारे किं वाच्यमिति चिन्त्यम् । संदेति ।

स्वकात्यस्य गभीररचनालकृतार्थशालितया स्पुटार्थत्वाभावेडपि दोषभावसमर्थनाय कस्याचि-

त्कवेर्हि: । यासां कविरुचीनां काव्यलक्षणामपेक्ष्यते सुज्ञा तत्सदृशो निम्बन्धो यासां सा चासौ

सरसा च शृङ्गारादिरसयुता । उद्दाम प्रौढा । मार्गों रीतिमतेन सुकुमारादिरितरियवृत्ति सरस्वती

वाणी कवित्वरूपा परिमलं चमत्कारं वहति । ता एता महतां कवीनां रुचय: काव्यनि घनसदृ

शकृदवन्यसंबद्धा अत्यन्ताम्यस्तता वा स्पुरितो रचिरो मधुर: शृङ्गारादिरस्मे याभिस्ता: ।

व्योमसदृशार्त्यन्तापरिच्छेद्यो महान्काव्यमार्गो कथंमितरक: द्यववद्यमकृत: सुवोधा

भवन्तु । पक्षे यासामादित्यप्रभाणां मध्ये सरस्वती गड्गास्या नद्यमृततुल्यनिलनिस्यन्द्रमधुरा

प्रौढा त्रिपथगामिनी चमत्कारं वहति । ता: स्कुरितो डड्यो रचिरो रस्मपदार्थ याभिस्तथा-

भूता महतां द्वादशादित्यानां रुचय: प्रभाव: काव्यसदृशादव्योम्नि मेवत्संबद्धा: केनतरक-

१ क. निष्यन्दन° । २ क. सदसर° । म. न्दत्सरंस सर° । ३ क. रचया: के° । ४ क. त

रचिरा ।

१२८

प्रदीपोद्योतसमेतः—

[ ७ म० उज्जासः ]

भारती चमत्कारं वहति, ताः गम्भीरकाव्यपरिचिता: कथमितरकाव्यवत्प्रसक्ता

भवन्तु, यासामादित्यप्रभाणां मध्ये त्रिपथा वहति, तां मेघपरिचिता: कथं

प्रसक्ता भवन्तीति सक्षेपार्थे इति कथम् ।

जगति जयिनस्ते ते भावाः नवन्‍दुकुलादयः

प्रकृतिमधुरा: सन्‍त्येवान्‍ये मनो मदयन्ति ये ।

मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका

नयनविषयं जनमन्येकः स एव महोत्सवः ॥ २५८ ॥

अथेन्‍दुकुलःदयोर् यं प्रति पस्‍पशामपाया: स एव चन्द्रिकात्वमुक्तश्‍पार्श्वमारोप्य-

तीति न्याहाततव्‍वम् ।

प्रदी०-वहति ताः गम्भीरकाव्ये घनपारिचिता: कथमितरकाव्यवत्प्रसक्ता भवन्तु । यथों

यासामादित्यप्रभाणां मध्ये त्रिपथा नद्यः संवन्धं वहति ताः मेघपारिचिता: कथं प्रसक्ता

भवन्तीत्यर्थो विवक्षितः । स च शब्दान्तरेऽपि हेतोरनैव प्रतीयत इत्यर्थे एवायं दूषः ।

हृष्टतवादिकं तु शब्ददोषः । घटनान्तरेणार्थेस्‍प सुलेनैव प्रतीतेः । सम्यकप्रतीतिविरहश्‍च

दूषकताबीजम् । अतो नियोडयं दोषः ।

न्याहत;,

‘ उत्कर्षो वाडपकर्षो वा प्रासैयैव निगद्यते ।

तस्‍यैवाथ तदन्यश्‍रेढ‍ृच्याहन्तोऽर्थस्‍तदा भवेत् ॥’

इत्‍युपलस्‍ति विरुद्धत्‍ववान् । यथा—जगति० ।

अत्र पूर्वोक्ते साधारणचन्द्रिकाचन्दनद्रकाः: स्वं प्रत्यसारतया-प्रतिपादिता: । तेनैवोक्त-

रश्‍मे चान्द्रिकात्‍वमुक्तश्‍पाश्‍वाडडरोप्यत इति व्याघातः । दूषकताबीजं च वाक्यार्थोऽप्रतीति:।

अयं नित्यो दोषः ।

उ०-लक्‍प्रभावत्प्रसक्ता: स्वच्छकान्तयो भवन्तु । ( शिखरिणी छन्दः ) । जगतीति ।

( मालतीमाधवे प्रयथमाळे मागवोक्ति: ) । ये नवन्‍दुकुलादयः । आदिना चान्द्रिकापद्य-

दिपरिग्रहः । भावास्ते जगति जयिनो न तु समस्तयर्थे: । येडप्‍यन्‍ये मनो मदयन्ति तेडपि

नगत्‍येव प्रकृतिमधुरा लोका एवं तान्‍द्रिकृतिमधुरत्‍वेनैव हरन्तु न त्‍वहं व्यवहार्ये

ऋति भावः । तव किं तथा तदाह—मम तु लोके डियमेव विलोचनयोस्‍त्रचन्द्रिका ।

सा च यक्‍क्‍यनविषयं याता जन्मनि स एक एव महोत्सवो न त्वन्यः । (हरिणी छन्दः)।

क्‍यान्‍याद इति । न चाश्रयाच्चितार्थता । तत्र पश्‍कुविन्‍दादिपदैः स्वार्थोंपास्‍थितदिशाया-

मेवोपन्‍नलोक्यमानास्‍त् तिरस्‍कारावस्‍थम् । अत्र तु चान्द्रिकाया: सहजत उपादेयत्‍वाद्वाक्‍या-

१ क. ता० घनप° । २ क. 'वन्‍ल्‍ति । ३ का० 'पार्थे:१ । जग° । ४ क. 'ब्ये प° । ५ क.

तथा ।

[ ७ म० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः । ३२९

कृतमजुंपनं हृप्टं वा नैरिंदं गुरुप्रतिकं ।

मनुजपशुप्रभृतिनिमेयारिंदपक्षद्विरागयुचः ।

नरककरिपुणा सार्थे नेपां सर्वमकिरीडिनाम्-

मयमहद्दसृकेरौमांमे: करुणैर द्रियां विलिम्पू ।। ५९ ।।

अन्नाअर्जुनाजुनेति भर्वाद्द्रिरिति चांक्त्रे सर्वमकिरीडिनामिति क्रिडेपदार्थे:

पुनरुक्तः ।

प्रदीपो- पुनरुक्तं श्राव्देन प्रतिपादितंव पुनर्नम्ननेव प्रतिपादिनः । अयं पुनः-पदास्म्य प्रतिपादने डपुष्टतवमुक्तम् । यत्तु 'प्रद्यः,जलंव विनीतिं किद्रितम्' इति नद्युक्तम् ।

एवं सत्यस्म्यानित्यदेपंव न म्यातन् । प्रयोजनस्मले गुनलककषंरपदपर्थव । म

चायें द्वियां—पदार्थवात्क्रयार्थमेदान्तु । नयागद्यो यथा—

'अरेरे अर्जुनाजुन, सात्यके सात्यके, न युक्त ईदृशो मत्स्त्य मुनिशोकम्रजान्यया

नयस्तराश्वस्य दिवमुपगच्छतः केदार्पणरूपः परिषवः । अपि वच, कृत० ।

अत्राअर्जुनाजुनेति संबोध्य यैर्मव्द्रिरित्यनेन परामृश्य नेप.मित्यनेन पगमशोद्दुन-

स्थापि प्राप्ते: सभीमकिरीडिनामिति कीरिटिपदार्थः पुनरुक्तः । न च प्राघनद्रप्रतत्तये पुनरुपादानमित्यदोषतां ।। संबोधनैव तल्लाआमात्तु ।

७०.—अथपतिमंभवानानंतरं जलदकलाशकं यें प्रतिपाद्याच्यर्प्यतांविति भेदान्तु । द्वितीयं यथा—

'देवि त्वन्मुखसादृजंञन शाशिनः शोशि म्रिखंडनतनुं----

पडैयेतानि विनिर्जितानि महमा गच्छ्यमिन विच्छ्यःयत.व ।'

इत्यादौ मुखोपमानतेया पदक्जानयुल्कृत्य नेप.नेवांप निरूजितानिर्निति तत्कृतपकप्कर्ण.

नातु । प्रमत्तोन्मत्तवाचकान्मुच्कै हि नामवस्मनतोंगादिवेपः । नेपां मंचनस्म्याजुषोदृश्यस्वात्तु ।

प्रत्नुनोन्मादादिदृश्यल्लक्त्वाहुःणतेथ्याहुः । नैनेदेकनि । तदाचेकन पर्योयाःनरेणेपयः ।

तस्मैव पदरस्म्योपादाने तु कवितपदत्वमुक्तम् । परिप्रृक्तिमहदन्वार्देवप;विनाडस्मय । यास्ववति ।

कर्ंवतंस!दिवारणाच तर्हिरेषामिति तद्वातः । कृतंनोंपि । ( वंणिमहारनाटके

तृनौयादृक् ) द्रोणवधोत्तरमर्जुनादीनांप्रति कुढृरुस्स्त्र्यनन उक्तिरीयम् ) (हृरिणी

छन्नः ) । तेषामिति । न च तस्मपदार्थडंस्जडुनं:हिर्स्यनद्ययै दवमस्मनतयोंडष्य.

त्रेति वाच्यम् । इत्थंपेतः । कीरिटिपदेरवे:चवयंग=द:स्पानतोंदृशियंममेवात्राच

केचित् । नात्र पद्येष्यं दोषः । सभीमलयादावुक्ता:नुक्तविम्मुनिद्द्वारा क्रोश.तिरसायपज्ञ.

कत्वेन पौनरुक्त्यस्म्यानुगुणत्वात् । अन एवार्जुनमा:स्येक्योद्द्योमारवत मंण:चने डपि भवद्दिरिति

बहुवचनं संगच्छते । न चायं वीरः । नरकर्द गुजा मर्दिधिन्य धुके गांदुपरिपोषकत्वादिच्याहुः।

९ ग. 'मतमित्यादि अन्रा° । २ क. अत्र° । ३ एतच्दृश्लोकव्याख्यानं प्राक १५ वृत्ते

इद्यम् ।

४३

३७०

प्रदीपोद्योतसमेतः— [ ७ म० उद्धासः ]

यथा वा,

अक्लृप्तचालावलीध्मातिवलजलधेरंतरार्वाचीयमाणे सेनानाये स्थितेऽस्मिन्नमम पितरि गुरौ सर्वेधनवीश्वराणाम् ।

कर्णालं संग्रमेण व्रज कृप समरं मुषव हार्दिक्य शाड्कं

ताते चापाद्वितीये वहति रणधुरं को भयस्यावकाशः ॥ २६० ॥

अत्र चतुर्थपादावाक्रियांथः पुनरुक्तः ।

भूपालरत्न निदैन्यंप्रदानमथितोत्सव ।

विश्राणय तुरङ्गं मे मातङ्गं वा मदालसम् ॥ २६१ ॥

अत्र मातङ्गस्य प्राहुनेदंशो युक्तः ।

प्रदीपो-वाक्यार्थस्य पुनरुक्तत्वं यथा—अत्रालं ।

अत्रालं संग्रमेण, को भयस्यावकाश इत्यभिलाष्योः न च वक्रो रौद्रसाविष्टत्वं

समाधानमाशङ्कनीयम् । वीरस्यायुक्तकारित्ववर्णनात् । दुष्कतावीं च निष्प्रयोजना।

तदोक्तेन श्लोकेनैमुल्यम् । अत एव प्रयोजनसद्भेनादृष्टत्वादनित्योऽयं दोषः । केचितु—

अर्थप्राप्तस्यापि वचने पुनरुक्तता । तदुदाहरणम्—‘ अक्लृप्तचालाः—‘इति । अपयो—

जकोभियोगानुपस्थित्यै त्वपुषितत्वादिति केचित् ।

दुष्क्रमो दुष्क्रमः । दुष्कृतवं च क्रमस्य लोकशास्त्रविरुद्धतरत्वम् । तत्राड्डयं यथा—भूपालः ।

अत्र तुरगभूयिष्ठं प्रति मातङ्गं देहि तुरगं वेति लौकिकक्रमः । गुरुदानाशक्तौ

ध्वानितश्वायमार्थ उत्तरश्लोके वीरत्वकथनेन प्रदीपीकृता । अतक्लृप्तचालावलोति । ( वेणीसंहारो तृतीयाङ्के ) अश्र्यायास्त इयमुक्तिः । अक्लृप्तण्येव ज्वालाडश्रिशिखा तामिरवलीडो

च्याशो योत्स्यतिप्रबलं शत्रुबलमेव जलविसृदंतरमध्ये ऽद्यावीयमाणे वडवाशितुल्ये ।

अत्र सेनाया जलनिधीत्वेन पितुरौर्वैवेन रूपनाद्धच्याद्वयातकभावः;, अक्लृप्तवालेत्याननेन प्रासि-

द्वैडावडवापक्षया व्यतिरेकश्च व्यज्यते । प्रसिद्धो हि जलनिधीरेव भक्षकः । अयं तु

सारेपि म्लेच्छ इति प्रतितेः; यम् पितृगीतयनेन यस्य पुत्र रेइदृशः किं वक्तव्यं

तस्य माहात्म्यामिति ध्वानितम् । गुरावित्यनेन गुरुवधभिया न कोऽपि हन्तेति

ध्वानितम् । संग्रमेण पलायनवेगोन् । हार्दिक्य कृत्तर्मनन् । रणधुरं रणभारम् ।

( लगधरा छन्दः ।) । निष्प्रयोजनाभिधानेनेऽति । निष्प्रयोजनद्वितीयाभिधाने-

नेत्यर्थः । भूपालेऽति । ( राजानं प्रति याचकस्योक्तिरियम् ) । निर्देश्यमकारण्यं

यथा भवति तथा प्रदाने प्रधित उत्सवो यस्मा तादृशः । अर्थंदैन्यनिवारकप्रदान

७ म. ‘तुरंगे पादे वा । १२ क. ग. ‘शो न्याद्यः । १ स्व° ।

७ म० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ३३१

स्वपिति यावद्रयं निकटे जनः स्वपिमि तावदहं किमपौनि ने ।

तद्विप्र सांप्रतमादर कूपेरं त्वद्गतमूर्तिरुदंचय कुश्वितमू ॥ २६२ ॥

पथोडविनद्गयः ।

मात्सर्येऽमुत्सार्ये विचार्ये कार्यमप्योः ममयोन्तरुद्धाहर्तु ।

सेव्या नितम्वा: किमु भूरगव्रातैरमुम्मेरविल्यामिनीनामम् ॥ २६३ ॥

अत्र प्रकरणाद्भावे संदेहः । शाब्दबाधेनैवतराभिधाने तु निश्चयः ।

प्रदीपोऽखुदानौचित्यात् । वक्तृकश यथास्मिन् एवं ऋमो विवक्षिन इत्यर्थदोष एवचम् ।

द्वितीयं तु—

कावारिऊण खउरं गामडलो मज्झिऊण जेमिअ अ ।

णक्खत्तं तिहिवारे जोइसिअं पुच्छिअदुं चलिदरो ॥

नक्षत्रादिज्ञानपूर्वकं कौत्स्य शास्त्रिणा तद्रुद्रविमदम् । दूषकतामीनें च विरो—

घेनाऽप्रतीति: सहदरयोहेओगे वेइ । नित्य एवायम् ।

ग्राम्यो ग्रामसंभवः । अविदग्धोऽकतिप्रतिपादितो रिरंसादिश्व । यदुक्तम—

' स ग्राम्योऽरि रिरंसादिः पारंपर्येच्च कथ्यते ।

वैदग्ध्यवक्रिमवलं हितवैच वानितादिषु ' इति ।

यथा——स्वोपितो ।

अत्र निकटे तावदहं स्वपिमीत्या विरसोहकिः । एवमन्यन् ।

दुष्कता चाश्लीलवत् । किं चैतदश्लोकिकवानेन विमावादिरूपोडर्यो न रसाय पर्योप्यते मृष्ट—

मिव बीजमड्कुरोयति ।

संदिग्ध: संदेहविषयः । तत्प्रयोजनरूपवानिति यावत् । यथा—मात्सर्ये ।

अत्र भूधरनितम्वानां कामिनीनितम्वानां वा सेयस्त्वं व्यक्ननया प्रांतीपपादयिषितं

तदुद्द्रितोयेन संदिह्यते । प्रकरणाद्भभावात् । यत्तु 'वक्तृनिदेशमेवदेह' इति व्यास्यानं सर्व—

उ०—इति वा । विश्वाणय देहि । ग्रामीनां तारपरिषेक्रमेतदिलिन्त्य । कावारित्ति ।

कारयित्वा क्षौरं ग्रामवृद्धो निमज्जय ( क्षालय ) भुक्त्वा च ।

नक्षत्रं तिथिवारौ ज्योतिषिकं प्रष्टुं चलितः ॥

( गाथा छन्दः ) । स्वपितीतिः । नवोदां प्रति रिरंसोहकिः । किमपौति

का स्तुति: । कूपेरं ह्स्तवर्त्यस्थिमप्रभानोदयवयविशेषः । उदश्वय विकासय । अन्योति

संचोधनम् । ( दुतविलम्बितं वृत्तम् ) । मात्सर्येऽमिति । ( मृत्यहरणिते शृङ्गारशातके

पद्यामिदम् ) । ( उपजातिरछन्दः ) । संदिह्यात इति । विरुद्धद्रव्योपस्थित्योति भावः ।

९ क. तद्वचि संहर कूर्परमायततम् । २ क. मा 'त्सार्येत्यादि । अत्र । ३ क. वच्छ । ४ क.

'णां किसु स्म० । ५ क. 'ओ वि० । ६ क. 'जकरु' । ७ क. 'तिपादियितुं हितो' । ८ एतच्चलोक—

व्याख्यानं प्राक् २३८ पृष्ठे द्रषव्यम् ।

३३२

प्रदीपोद्योतसम्प्रतः— [ ७ स० उल्लासः ]

गृहीतं येनाड्डसी: परिभवभयाद्वाचितमपि

प्रभववाग्स्यांभून् खलु तव कश्चिन्न विषयः ।

परित्यकं तेन स्वमासि सुरशोकान्न तु भया-

द्विमोक्ष्ये शस्त्रं स्वामहं अपि यतः स्वस्तित भवते ॥ २६४ ॥

अत्रै द्वितीयशस्त्रमोचने हेतुनोंपात्तः ।

प्रदी० -मान्यनां तदुक्ततानताविलामितम् । वक्तुः पदवाच्यार्थतत्स्वभावेन तत्सदेहस्यार्थदोषत्वा-

भावात् । अत एव वृत्तिकृता वक्तृविरोषनिश्रय: सद्देहाभावप्रयोगकत्वेनोक्तः । तत्रिश्रय

एकार्थनित्यस्य मेल्यत्वनिर्णीयेनासंदेहात् । वच्नाविल्यादौ द्वितीयासमभ्यन्तत्क्वाऽऽम्यां पद

एव संदेहोऽस्तु पदनामासंदिग्धत्वे सत्येव म

चोद्देश्यानिश्रयाविरहः । यत्र तु सद्देह एवोद्देश्यमतत्रादोषत्वमेवेति ।

निहेंतुनि:श्कान्तो हेतुर्यस्मात् । यथा—गृहीतं ।

अत्र स्वशब्दत्वागे हेतुनोंपात्तः। ननु तं विना प्रतीते: पर्यवसानं न वा । आचे दोष-

भावोद्देश्ये साकाड्क्षसंशकर इति । अत्र काश्रित्—‘उपात्तस्य परेणान्वये साकाड्क्षत्वम्-

उपपादने निरुक्तत्वमिति विरोष:' इति । तत्र 'साकाड्क्षोदाहरण उपोक्ष्यमितित्यकाड्क्षित-

तयनेनानुपात्तसाकाड्क्षताया एव वृत्तौ प्रदर्शनात् । तस्माद्देवताद्दिनासापेक्षतया द्वयोर्मेदे

इत्येव जाय: । यद्वाड्डासाप्रतीतिमात्रं तत्र तु विरुद्धा प्रतीति: । क्षीरन्न एवमर्थप्रतीते-

रिति विरोष: । दुष्ठिवीजं चोद्देश्यप्रतीतिविरहः । अत एव प्रसिद्धावनुपादानेडपि न दोषः ।

उ०-अर्थदोषत्वाभावादिति । किमु पदद्र्यानभिप्रेत्यवाच्येत्यपि बोधयम् । वक्तृविरोष-

निश्रय: । शान्तशृङ्गारित्वान्तरनिश्रय: । उद्देर्यानिश्रयाविरह इति । पञ्चमो-

च्छागश्रृङ्गयनेदं विरुध्यत इति । निश्कान्त इति । अनुगतहेतुक इत्यर्थ: । गृहीतामिति ।

(वेष्टिसिंहारे तृतीयाझल्के) द्रोण हेतूद्यश्र्यास्त्र: (शाहं प्रति) उक्तिः । येन ब्राह्मणस्याऽनुचितमपि

तवं परिभवभयात्स्वाच्छात्कृतानादरभयादगृहीतमज्झृकृतमासी: । तद्वद्यादेव गृहीत्वा नोज्झित-

मप यस्त्य प्रभवाविस्मयादिविश्र्या छद्यते । द्वितीयां: प्रकृतित्यागमकत्वेन । तेनापि तु सुत-

शोकास्त्यकं न तु भयात् । अतो हेतोरहमपि त्वं विमोक्ष्ये ! क, यतो यत्र भवते स्वस्ति

विश्रममुचं तत्स्वेत्यर्थ: । सार्ववि माक्तिकस्तासी: । यच्छोकात्तेन धनुस्त्यकं तच्ङ्कोकालस्वस्यापि

धनुषस्त्याग उचित इति भाव: । ( शिखरिणी छन्द: ) । हेतुनोंपात्त इति । न च

ततः: पितृशस्त्र्यागाद्दुमपि विमोक्ष्य इत्यस्यलये व तदुपादानमिति वाच्यम् । तावन्मात्रस्या.

हेतुत्वात् । श्रमादिना पित्रा शस्त्रत्यागेडपि वीरस्य तद्ङ्हुणमेवोचितम् । न च शोकमूल-

१ गा. 'पि ततः । १२ गा. 'न शस्त्रमोच्नहदे' ।

[ ७ म० उज्ज्वलः ] काव्यप्रकाशः १. ३३२

इदं ते केनोक्तं कथमिव कमलानडूवदने यदेतस्मिन्देहेऽपि कटककामिनि धन्ये खलु ध्रियाम् ।

इदं तदुदारसांध्राकरणपरमालं स्मृतिभुवा तथाऽऽ प्रीत्या चकं करकमलभूले विनिहितनाम् ॥ २६५ ॥

अत्र कामस्य चक्रं लोकेऽपि सद्दर्शनीयम् ।

यथा वा,

उपपन्नरसर गाढाचयोः परिणतिजनाश्र्रवगः ।

सरणिमपरो मार्गस्त्वाद्वृदृङ्निर्ह्र्स्यनाम् ।