1. Kavya Prakasa Ullasa of Nagesa Bhatta and Pradipa of Govinda Thakur Vasudev Shastri Abhyankar Anand Ashram 66 1911

TO THE READER.

KINDLY use this book very carefully. If the book is disfigured or marked or written on while in your possession the book will have to be replaced by a new copy or paid for. In case the book be a volume of set of which single volumes are not available the price of the whole set will be realized

Sri pratap college

LIBRARY

Class No. 891.261

Book No. M.26.KA.

Acc. No. 5267

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।

ग्रन्थाङ्कः ६६

नागोजीभट्टविरचितोद्योतयुक्तगोविन्दकृतकुवलयानन्दवृत्तिकृद्घट्टविरचितप्रदीपसमेतः

श्रीमम्मटखण्डविरचितः

काव्यप्रकाशः ।

( Kāwya Prakāśa )

एतत्पुस्तकम्

अत्रङ्करोपाध्याह्वासदेवशास्त्रिभिः संशोधितम् ।

तच्च

हारि नारायण आपटे

इत्येतैः

पुन्याह्वयपत्तने

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आयसाक्षरैरमुद्रायित्वा

प्रकाशितम् ।

शालिवाहनशकाब्दाः १८३३

विसताब्दाः १९११

( अत्र सर्वत्रवर्षा राजशामनानुसारेण स्वायत्तीकृताः )

मूल्यं सपादरूपकपञ्चकम् ( रु० ६॥४ ) ।

प्रस्तावना।

श्रीमन्मट्टभट्टहप्रणीतः: काव्यप्रकाशो नामालङ्कारशास्त्रीयग्रन्थेषु महानिबन्धो डन्यसंसानतिशेते। नास्य तुलामन्य: कश्चनाधिरोहतीति सर्वजनानुमेव। अलङ्कारशास्त्रे चालङ्काराणां प्राधान्यास्प्राधान्येन न्यपदेशा भवन्तीति न्यायादलङ्कारशास्त्रमिति न्यपदेश:। काव्यस्य च याथार्थ्येनावबोधे सत्येव तत्फलभूतयशोर्थकल्याणावाप्तिसामर्थ्यवहारज्ञानमुपदेशालाभ: परनिर्वृतिश्च जायते। स च याथार्थ्येनावबोधोSस्मादेवालङ्कारशास्त्रात्संपद्यत इति तस्य याथार्थ्येनावबोधाय ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गच्यादिमेदा दोषगुणालङ्काराश्र विस्तरेणात्र ग्रन्थकृता सम्यक्प्रतिपादिता:। तेषु च तत्वतो ज्ञातेपु काव्यं करस्थितामलकत्स्फुटतरं प्रकाशते। काव्यप्रकाश इति नाम्नाडप्येतदेव सुव्यक्तं भवति। काव्यज्ञानस्य च द्वादश्यापाराधीनस्वादभिधालक्षणाव्यञ्जनारूपाणां तेषां सम्यङ्निरूपणस्यावश्यकर्तव्यतां मन्यमानैनैन ग्रन्थकृता चेतसैयं मम्मट: श्रीवामदेवावतार इति लौकिकी प्रसिद्धिर्यैमसेनोक्तिश्च सत्यतया पद्दघाति। प्रामाणिकाग्रेसरपदवींङ्यारुढोSयं महावैयाकरणो मम्मट एकादशशातके स्वनुषा कारमीरदेशामलङ्कारपीत।

टीकाशास्त्रस्य काश्चन मुद्रिता: काश्चनासुद्रिता बहव्य: सन्ति तथाडपि ग्रन्थकृतो हृदयं प्रदीपकार एवाडSविरकरोत्। एवं वदन्त्य्यहं नास्त्यभाषणदोषोलिशादपि विभेति। प्रत्युत प्रदीपमवलोकयतां सहृदयानां चित्त आविर्भूत एवायमर्थो महृद्वसा पुनरुक्त: स्यादिति पुनरुक्तिमादिरें सिषत्सेत। प्रदीपकारस्थ महानैयायिको गोविन्दठकरुश्शतके मैथिलदेश आविर्भूत।

अस्य च प्रदीपस्य टीकाद्वयं नागोजीभट्टविरचित उद्योत उद्योतप्रभा च। तत्र प्रभा मुद्रितैव। पुस्तकद्वयेभ्यदेतावत्कालव्ययन्तमुद्योतो मुद्रणावस्थामप्राप्त इति महता प्रयत्नेन पुस्तकतयं संपाद्य यथामति संशोध्य तन्मुद्रणे प्रवृत्तिः। टीकाकाराऽऽख बहव: सन्ति। तेषां च मूलग्रन्थदुर्बोधस्थले विशदीकरणं मूलग्रन्थस्थसिद्धान्तोपरि समागतानामसत्यासाक्षेपाणां निराकरणं सत्यानां चाङ्गीकरणमेतद्वयकर्तव्यम्। तत्र केचित्स्थूलबुद्धय: केवलं टीकाकारशब्दाभिलापिण उत्कृष्टदर्शिनेत्रन्य विस्मरन्तो दुर्बोधस्थले सुगममित्युक्तवन्त: सुगमस्थले चाप्रासङ्जिकमपि विचारं स्वपाण्डित्यप्रकाशनाय प्रकाशयन्ति। अभिनिविष्टबुद्धयश्च यथायथं क्वचिदसत्यानन्याक्षेपान्कुर्वन्त: सत्यानां च निराकरण प्रयतमानाः उपहासपात्रतां भजन्ते। सूक्ष्ममतयश्च पण्डिताः केचिद्रीककारविप्रलम्भेSप्यभिनिविष्टचुद्धितया न्यक्तकतया लेशतोSभिमतं विवरणं कुर्वन्तो डप्यभिनिविष्टचुद्धितया न्यक्तकतया लेशतोSभिमतं विवरणं कुर्वन्तो डप्यभिनिविष्टबुद्धय एव। नागोजीभट्टस्वयं टीकाकृत्पदमहत्त्वं जानान उत्कर्षतव्यत्रयेडपि दिव्यचक्षुरभिनिवेशं देशतो डप्यस्ति-

( २ )

धान्यकरालङ्कारधर्ममन्त्रशास्त्रादिशु तांस्तान्मूलग्रन्थ्यन्तस्तात्त्विकार्थ चकारोति प्रसिद्धमेव ।

तत्त्वमीश्वरो वेदेति शेखरस्त्वा तदुक्तिरेशात्र साक्षित्वं ददाति । घोडशशातके चायमासी-

दिति “ श्रुढवरपराधीशाद्रामतो लुढाजीविक: ” इति तदुक्त्यैव ज्ञायते इत्यलम् ।

एतन्युद्रणार्थं च पैर्महाशयैः पुस्तकानि प्रेपितानि तैर्महोदुपकृतं मन्ये ।

अभ्यङ्करोपाध्यायवासुदेवशास्त्री

वैशाख ० ११ शके १८३३

आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका।

अथ काव्यप्रकाशस्य काव्यप्रदीपस्योद्योतस्य च पुस्तकानि येः परहितैकपरतया संरक्षणार्थं प्रदत्तानि तेषां नामादीने पुस्तकानां संज्ञाश्च प्रकाश्यन्ते—

तत्र काव्यप्रकाशपुस्तकेषु—

(क.) इति संज्ञितम्—सस्सिङ्ग्रामस्थ वेँ० शा० रघुनाथशास्त्री अभ्यंकर इत्यतेम्यो लब्धम्।

(ख. ग.) इति संज्ञितम्—दक्षिणा पथवर्ति विद्यालयस्थग्रन्थसंग्रहालयाल्लब्धम्।

काव्यप्रदीपपुस्तकेषु—

(क.) इति संज्ञितम्—मुम्बापुरीं मुद्रितम्।

(ख.) इति संज्ञितम्—दक्षिणा पथवर्ति विद्यालयस्थग्रन्थसंग्रहालयाल्लब्धम्।

(ग.) इति संज्ञितम्—रा० वासुदेव गोपाळ सहस्रबुद्धे इत्यतेम्यो लब्धम्।

उद्योतपुस्तकेषु—

(क.) इति संज्ञितम्—संकेश्वरग्रामस्थश्रीमच्छंकराचार्यग्रन्थसंग्रहालयाल्लब्धम्।

(ख.२) इति संज्ञितम्—चे० शा० नारायणशास्त्री साठे इत्यतेम्यो लब्धम्।

(ग.) इति संज्ञितम्—डा० रामकृष्ण गोपाळ मांडारकर इत्यतेम्यो लब्धम्।

समाप्तिमादर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका।

काव्यप्रकाशस्थविषयानुक्रमः १

विषयः १ पृष्ठम् १ उल्लासः १

मत्कलाचारणम् ... ... ९

काव्यफलानि ... ... ५

काव्योद्द्वककारणानि ... ... ७

काव्यलक्षणम् ... ... ९

काव्यमेदाः ... ... १५ उल्लासः २

शब्दभेदाः ... ... २३

अर्थभेदाः ... ... ३३

तात्पर्यार्थः ... ... ३४

अर्थव्यञ्जकता ... ... ३९

वाचकलक्षणम् ... ... ४८

लक्षणालक्षणम् ... ... ३७

लक्षणामूला व्यञ्जना ... ... ५६

अभिधामूला व्यञ्जना ... ... ६१

शक्तिनियमनम्... ... ६३ उल्लासः ३

अर्थव्यञ्जकता ... ... ७१ उल्लासः ४

ध्वनिभेदाः ... ... ८४

रसस्वरूपम् ... ... ८८

रसभेदाः ... ... १०६

स्थायिभावा: ... ... ११९

व्यभिचारिभावा: ... ... १३०

भावलक्षणम् ... ... १२६

रसाभासादयः ... ... १२८

ध्वनिभेदा: ... ... १३४

रसादीनां पदैकदेशादिगतात्वम् ... १६९ उल्लासः ५

गुणीभूतव्यङ्गच्यभेदः ... ... १८७

गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य ध्वनित्वप्रभेदः... २०१

व्यञ्जनास्थापनम् ... ... २०८

श्रुतिलिङ्गादिनिरूपणम् ... ... २१७

शब्दचित्रार्थचित्रस्वरूपम् ... २४१ उल्लासः ७

दोषलक्षणम् ... ... ... ... २४४

पददोषाः ... ... ... २४७

वाक्यदोषाः ... ... ... २६९

यत्तच्छब्दयोः परस्परोपेक्षाविचारः २७७

पदैकदेशादोषाः ... ... ... २८४

वाक्यदोषाः ... ... ... २९०

अर्थदोषाः ... ... ... ३१९

दोषापवादः ... ... ३४६

रसदोषाः ... ... ... ३६४

दोषापवादः ... ... ... ३७२ उल्लासः ८

गुणलक्षणम् ... ... ... ३८३

अलङ्कारलक्षणम् ... ... ३८५

गुणभेदा: ... ... ... ३९१ उल्लासः ९

शब्दालङ्काराः ... ... ४०५

रीतयः ... ... ... ४०९

यमकम् ... ... ... ४१२

श्लेषः ... ... ... ४१८

वक्रोक्तिः ... ... ... ४३१

उभयालङ्काराः ... ... ४३५

अर्थालङ्काराः ... ... ... ४३८ उल्लासः १०

अलङ्कारसंकीर्णिः ... ... ५७७

अलङ्कारसङ्करः ... ... ... ५७८

अलङ्कारदोषाः ... ... ... ५८८

सूचना.

८० पृष्ठे प्रकाशप्रदीपविभागप्रदर्शिका रेषा दृशम्पदेरध: पतिता सा नवमपदेरधो जेया ।

४९३ पृष्ठे प्रदीपोद्योतविभागप्रदर्शिका रेषा पश्चमपदेरध: पतिता सा षष्टपदेरधो जेया ।

४९६ पृष्ठे प्रदीपोद्योतविभागप्रदर्शिका रेषा चतुर्दशपदेरध: पतिता सा सप्तमपदेरधो जेया ।

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

श्रीमन्मम्मटभट्टविरचितः

काव्यप्रकाशः ।

नागेशभट्टविरचितोद्योतयुतः श्रीगोविन्दभट्टविरचितः काव्यप्रदीपश्र ।

प्रथमोल्लासः ।

ग्रन्थारम्भे विन्घविघाताय समुचितेष्टदेवतां ग्रन्थकृत्परामृशति—

नियतिरुतानियमरहिता̐ ह्लादैकमयीमनन्यपरतन्त्राम् ।

नवरसरुचिरा̐ निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति ॥ १ ॥

अथ काव्यप्रदीपः प्रारभ्यते—

सोनोदेय्याः प्रयमतनयः केशवस्याङ्गजन्मा

श्रीगोविन्दो रुचिरकवेः श्लेहपात्रं कनीयान् ।

श्रीमल्लारायणचरणयोः सम्यगाधाय चित्तं

नत्वा सारस्वतमपि महः काव्यतत्त्वं व्यनक्ति ॥ १ ॥

वचनसन्दर्भविधोपरपस्य ग्रन्थस्य प्रारिप्सितत्वेन स्तोतुमुचितयाः सेव्यमानायाश्च भागदेव्या

आस्सादभूता̐ कविभारती̐ तदभिन्नत्वेनाध्यवसिता̐ प्रारिप्सितप्रतिवन्धकदुरितशान्तये ग्रन्यकृ—

त्सन्तौति— नियति: ।

अथोद्योते प्रथम उल्लासः—

याचकानां कलान्तरोत्कर्षशिथिलाहसानां

श्रीकृष्णेरपराधीनश्राद्धामेंतो लघुजीविकः ॥ १ ॥

नागेशभट्टः कुलते प्रणम्य शिवया शिवम् ।

काव्यप्रदीपकोद्योतमतिगूढार्थसंविदे ॥ २ ॥

स्तोतुमौचित्ये हेतुः—वचनेऽ्यादि । विशेषेऽपि तान्त्रिकाणां व्यवहारादुन्त्रेयः ।

प्रारम्भ

आया कृति: । सना तदव्याहितपूर्वकल्पैरपि मङ्गलस्य सूचितं ।

तादृश्या अपि वैरिदेवतास्तवे

फलादातृवादाह—सेव्यमानायाश्चेति । ग्रन्थकृत इति शेषः ।

कविवाण्या देसतत्त्वाभाव—

दाह—तदभिन्नत्वेनेति । अन्यकृतौ मम्मटः कवेभारती काव्यं वाग्देवरूपभारत्यभिन्नम् ।

१ क. 'वैः प्रेम्णा०' । २ क. 'य भक्ति न०' । ३ म. ग. 'श्रुत्वैव०' । ४ म. त. 'धीवराम०' । ५ क.

'मलयध्वोपजी०' । ६ क. ग. त्वमपि महृ० ।

२ प्रदीपोद्योतसमेत:— [ १ प्र०उद्यास: ]

नियतिशक्ल्या नियतत्वपा, सुखदुःखमोहस्वभावा, परमाण्वाद्युपादानकर्मादिसहकारिकारणपरतन्त्रा, पड्रसा, न च ह्यैव तैः, ताहशी

नियम्यन्ते सौरमादयो धर्मा अनैनैति नियतिरसाधार्ण: पदार्थादिरुपो धर्मोऽप्यष्टं वा । हादेकमयीमिति । हादेनैकमयीमेकमात्रस्वभावात् । हादमात्रस्वभावावामिति यावत् । अनन्यपरतन्त्रामिति । क्वस्तत्प्रतिभासाभ्यानो या आत्मा: परस्यदार्शनिकवरहिताम् । परतन्त्रशब्द एवाडडयतत्वचन इति कश्चित् । नवरसरुचिरामिति कर्मधारय: । वृत्तौ ' पड्रसा तन्त्रशब्द' इति व्यातिरेकदर्शनेनात् । न चैवं ' ह्यैव तैः ' इति हेतूपदर्शनवैच-

मिर्यमिति मुखादावनिर्वचनाय कमलादिनिर्माणं कुव्रती जयतीत्यन्वयः । ( गीतिश्छन्दः । ) । पद्मत्वादिरुप इति । तस्कृतनियमश्र कमलादौ जलादियोगव्यवच्छेदरुप: सौरम-पद्मादियोगव्यवच्छेदरुपश्र । नियमे तत्त्वतं स्वाश्रयेनिरुप्यतेन । पद्म एव पद्मपदप्रैययोगात् पदतत्वरुपल्याप्यप्रतीतौ न्यापकीभूतसौरभविशेषावगम इत्येवंरुपश्र नियमः । तद्राहित्यं न कवीयितुमता । प्रियामुखनिधाने तद्वाप तदभावदर्शनात् । मुखादावैप पद्मपदप्रयोगाच्च । पद्मादिसादृश्येन प्रतीतादपि सौरभविशेषावगतेप्श कमलादौ जलादियोगव्यवच्छेदरुपानिय-

लादिहेत्वादर्शनेऽपेक्ष्यत्वं बोधयम् । पूर्वकाल्लैकेति समासे एकहादेति स्यादत आह—हादेनेति । अभेदे तृतीया धान्येन धनमय इतिवत् । प्राचुर्यमयट । तत्कलितमाह—हादमात्रस्वभावावामिति । प्राचुर्यमात्रपरिच्छन्त्वरुपमिति भावः । मात्रपदेन दु:खमोहयोर्व्य-वच्छेदः । मुषुपेति समासः । न च प्राचुर्ये मयटि प्राचुर्यस्य सममानाधिकरणविरोध्यल्स्तत्पेक्षत्वेन दु:खानुत्रितिरपि प्रतीयतेति वाच्यम् । तदल्पत्वस्य कचिदेव सति तात्पर्ये पश्चात्तन-मानसवोधावपेक्ष्यत्वेन सत्यभावात् । अत एव प्राचुर्यप्रकार: सूर्यादिमय ब्रक्त्यादौ न दोष-राक्षा । अन्यपरशब्दयो: पौनरुक्ल्यं परिहरलाह—क्वेरिति । आत्मन इति । भारत्या इत्यर्थ: । तदायत्तव्वेति । व्रह्मनिर्मितावितौ यद्यदनुपातलन्यं तच्छून्यत्वमत्रेति तात्पर्यम् । तेनान्तन: प्रतिवन्यकात्सन्ताभावादीनां हेतुत्वेऽपि न दोप: । वस्तुत: प्रतिवन्यकात्सन्तान्ताभावा-दीनां प्रतिबायामेव हेतुत्वं बोधयम् । रसादिविशेषवासनारुपा प्रतीतैव काल्यत्वेन परिणमते । अत एव शोक: श्लोकल्माग इति रामायण उक्तामिति बोधयम् । कर्मधारय इति ।

९ क. ख. तैः ३° । २ क. 'रसो धर्म: पद्माद्याश्रयपेक्ष:° । ३ क. 'योग: । १° र म. °वा । कमला° । ५ म. 'ति । मातृप° । ६ क. 'ह्यच इलावक्य न दोषाक्ष° इलान्तो ग्रन्थो न दर्शयते° । ७ क. 'लप्तवप्तोनदु ग्र° । ८ ब्र० ले०आद्य वस्तुत इलान्तो । ग्रन्थ: क पुस्तके न ह्यते । ९ क. 'नां तु प्र° १० ख. 'तुचामति भाव: । २° । ११ क. दिवासन्नाविदोपहया ।

[ ९ प्र०उल्लासः ] काव्यप्रकाश: ३

ब्रह्मणो निर्मितिनिर्माणम् । एतद्विलक्षणा तु कविवाड्निर्मिति: ।

ध्यम् । तौस्तिकादिसाधारणै: शब्दैरुपलक्षितो यतोऽतो नै च हृदयवैति तदर्थात् । भस्तु वा तृतीयातत्पुरुष एव । न चैवं नवरसीति रूपप्रसङ्ग: । त्रिगुणसचिव इत्यादिवदुपपत्ते: । न च वृत्तिविरोध: । नवरसरचित्रत्वाद्रुपाविशिष्टधर्मव्यतिरेकस्तत्रतत्रलयेषु नस्वभावेनायोगव्यवच्छेदाद्विध्यस्वप्रयोजकत्वविरहे चैति वृत्तिप्रतिपाद्यस्वात् । निर्मितिमदर्थाति तृणोलपन्यायेन सामान्यविशेषभावेनान्वयानुप्राणित: ।

अत्र निर्माणव्यतिरेकमुखेन चतु:स्वभावविभारस्य व्यतिरेकालङ्कारो व्यकृच: । तथा हि । नियते: शक्या नियतरूपा सुखदु:खमोहात्मकराजस्तमोलक्षणगुणत्रयास्त्रकस्व-द्विश्वस्य सुखदु:खमोहस्वभाव, परमाण्वादि यत्समवायिकारणं तद्वीयश्र हि । भ्रतिसहकारिपरतन्त्रा, मधुरादिपदृशा च, न च मनोरमैव तै:, निर्मितस्वादिसाध-

नवरसरचित्रपदैरपोद्योर्वहुव्रीहिरेकर्मधारय इत्यर्थ: । तदर्थेऽत्र । एवं चार्थहेतुत्वस्य श्लोको-ऽक्ष्य न्पतिरेकप्रदर्शनमिति भाव: । तृतीय इति । त्रिगुपूर्वक इत्यर्थ: । नै चैति । आकारान्तोत्तरपदाद्विगो: क्षोभादिति भाव: । इत्यादिर्वोद्यते । व्यतिरेको गुण इति वाक्य-यैवो रस इति मध्यमपदलोपी समास: । रसपदेनोत्त्रातावयववेदस्तस्समुदायो विवक्षित इति भाव: । न चैति । 'पदृशा' इत्युक्त्येति भाव: । अयोगव्यवच्छेदोऽति । तेन मधुरादिभिस्तस्य अपि हृदयविस्यपास्तम् ।

व्यड्न्ग्य इति । निर्माणव्यतिरेको विशेषणद्वारा स्फुटव्यङ्ग्य: । अयं तु गूढव्यङ्ग्य इति भाव: । नियोतिनिरुप्यत्वं च नियतिल्यापकतादिनिरुप्यस्वेनैव । तृतीयार्थों नियतपदार्थकदेशे नियमेऽत्र । नियतिनिरुप्येण यो नियमो जलकमलादौव कमलस्योर्भादिरित्येवंरूपस्तादृशस्वरुपत्यर्थ: । सुखादिजनकत्वेन सत्त्वादीनां तदात्मकत्ववमे । मोहो भ्रमे: । तत्प्रभृतौति । निमित्तसंग्रह: । असमवायिकारणेपि सहकारित्वम् ।

मधुरादिपडूसेति । रसशब्दश्लेषमहिन्ना तेपामेपां च रसानामभेदप्रतिपत्त्या ब्रह्मनिर्मिति-गतरसानां तत्रास्त्वेऽपि नात्यधिक्यहानि: । न वा व्यतिरेकप्रदर्शनाविरोध: । मनोरमैवैति । एतेन ब्रह्मनिर्मितिरपि मधुराद्यैर्ह्योति परास्तम् । हृदयस्यनेन चालङ्कारादीनाह्लादजनकत्व-मुक्तमिति न पौनरुक्त्यम् । साहृदयवती चेति । उपमानोपमेयोरेव व्यतिरेकेऽपि न

१ क. न हृदयं तदर्थत्नात् तत्तोयेत । २ क. योऽर्थस्तत्रगर्भ क ३ म. धर्म: कर्मवाच्य इत्यर्थ: । तत्तोयेत । ४ क. 'द्रिगुपूर्वक' इत्यर्थ: । इलां। ५ क. 'दथांदिति । ६ क. न चैवमन । ७ क. ग 'दैन तन' । ९ इदं वाक्य क. पस्तके न हृदयते । १० क 'ति । नियतेहकुरुपाया: शक्या स्वमनेन कृतो यो नियम: । ११ क. 'मू ! मधु' । १२ ग. 'मः । मधु' १३ क. 'तिर' १० क. द्रहयते ।

अत एव जयति । जयत्यर्थेन च नमस्कार आक्षिप्यत इति तां प्रति यस्मि प्रणत इति लभ्यते ।

स्पष्टी च ब्रह्मणो निर्मितिरिति सुप्रसिद्धमेव । एतद्रिलक्षणनियतितद्गतरत्नियमरहि- tस्बादिर्धर्मवस्तेन तु कविमार्गनिर्मितिनिर्दिष्टेति व्यक्तो व्यतिरेकः । यदेतादृशनिर्मिति- शालिनी, अत एव जयत्युक्तौ तं वर्तते न तु वर्ततामित्यर्थः । तथासत्युक्तिप्रसङ्गासिद्धद्वेन नमस्काराक्षेपकत्वादुपपत्तेः।

नवेतादृशो गुरुकर्माणि प्रक्षावतातिप्ठदेवताप्रणतिरवसां दृश्यते मुक्तिमती च । tदनेन स्तुतिमात्रामाचरता यत्न कृत तदवलेपादज्ञानाद्वा । उभयथाडप्यनवधेयवचनता प्रसक्ता । अथ कृतेsव, तत्र किं स्तुतिवचनोपनिबद्धा विशेषाभावास्सैव वा कि नोपनी- बद्धेति चेत्, उच्च्यतेsन्न नतिमात्रोपनिबन्धे स्तुतिनिबद्धा मवति । स्तुतिनी- बन्धे स्वार्थातिरपि निश्चितदेव । यतो जयत्यर्थेन वचनेsत्र विषयस्य च वैदिष्टचात्न्रमस्कार आधि- पते । तेन तां प्रत्यस्मि प्रणत इति लभ्यते । यतु 'उत्कर्षकात्सिद्धये व्यज्ञयं दर्शयति'

क्षमारति भावः । 'ब्रह्मणा निर्मितारति' । उत्कर्षप्रतिपादनोपादानडप प्रासिद्धतस्वाद- यमेव तेद्रूपेति भावः । अत्र कवचनिर्मित्यपेक्षया भारतनिर्मितौ य व्यतिरेकस्तन्मूलको ब्रह्मा- पेक्षया मारत्यां व्यतिरेक इति लक्ष्यतामव्यग्यगभिप्रायः । कविमार्गनिर्मितिनिर्दिष्टेति पाठः । व्यक्त हति । 'विशेषणाद्वा स्तुत्यादिग्य इत्यर्थः । एताहशधर्मेति । धर्मश्व निर्मिति- रूपः । निर्मितिनिर्माणम् गुरुप्रकाद्युप्तत्प्रत्यानुकूले व्यापारः । आलदर्थातस्यार्थः शालिनीति । शिल्पयोल्कप शिल्पपुत्रकस्यसार्थसिद्धस्वादिति भावः । यद्वा निर्मितिरिति कर्मणि किं नु न तु वर्ततामिति । यर्तमाननिर्देश एवोचितो न तु विधिनिर्देश इति भावः ।

मुक्तिमती चोति । नतिमात्रनिबन्ध्यविद्यस्य शद्धितत्वेन तन्नाशार्थमवश्यापेक्षणीये- र्थः । ननु रूप निह्नु-वोति । जयत्यर्थ उत्कर्षः । स च विशेपानुपादानादसवप्रतियो- गिको डम्पत इति भारतां सवाँश्रुतत्वज्ञाने तुल्यवित्तिविद्यत्वन्वयायेन प्रकरणान्तरेण वा भारत्यपेक्षया सवँशास्त्रप्रकृष्टत्वज्ञाने सवँान्तःपातिनी स्वस्मिन्नप्राधान्यापेक्षया डपकृष्टत्वज्ञाने व्यज्ञनया वृत्तमेवति भावः । तदेवाडSह—यत इति । आक्षिप्यत इति । व्यग्यन इत्यर्थः । वस्वृशिश्टं च स्वापेक्षयाडपि भारतश्रुतत्वज्ञाने उपयुक्तमिति बोध्यम् । ननु मर्तः प्रगत इति लभेडप्यहं प्रणत इति न लडधम् । तथा प्रणतिरेव च सवीकाश्वयेनडपि आह—तेनोति । व्यग्यनननेत्यर्थः । प्रणत इनि कर्तरि कद- शनेन धातोरकमकत्वाद्वाच्यारमिति प्रानियोगे द्वितीयेत्याशयेनडSह—तां प्रतीति । लभ्यत इ क. प्रणतोडस्माति । २ क 'नि प्र०' १३ ख. 'तां निद्ध०' । ₹ क. 'तत इत्यर्थः । न तु ५ क. तथेति । ६ ख. वाक्य क. ग. पुस्तकयोस्तन्तु वर्ततामिति ग्रन्थकाडग्राम्टयते । ७ ख. म. n भा° ।

[ १. प्र०उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: १ ५

इहाभिधेयं प्रयोजनमित्याह—

काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये ।

सत्यःपरानिर्वृतये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे ॥ २ ॥

कालिदासादीनामिव यशः श्रीहर्षादीनामिव धनं राजादिगतোচिताचारपरिज्ञानमाविष्कारमर्थनिवरणं सकलजगत्यर्थे चेत्यादि' इति वृत्त्यवतारणं तदयुक्तम् । प्रणामरूपवदवृद्धश्रासनिशयित्स्वेन घनिस्त्वाम्रयोगकस्वात् । तदर्थे चातिशायिनो व्यतिरेकालंकारस्यैवोपन्यासौचित्यादिति ।

इहाभिधेयं मन्त्रुरूपमक्षिण: काव्यस्य फलेऽनुसफलमिति प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यर्थं प्रतिपादपितुमाह—काव्यं यशसे०

शब्दे भावे किन्न्ता: । काव्यं लोकोत्तरवर्णनानिपुणस्वरूपस्य कवेरसाधारणं ताहरवर्णनात्मकं कर्म ।

तस्कवेस्वात्कालिदासादीनामिव यशः । श्रीहर्ष-

दर्पादानाद्वाकादीनामिव धनं मयूरशर्मादीनामिव च करोतु । सहृदयस्य हिति । सर्वान्तर्गतोडहमप्यक्रुष्ट एवत्यापि व्यज्जनयैव लभ्यत इत्यर्थे: । व्यतिरेकालंकारस्यैवेत्यर्थे: । ड्यतिरेकालंकारस्यैवेत्यर्थ: । आन्तरालिकड्यड्गमादायेदम् । तेन पार्यन्तिकदेवताविषयकभावेनापि घनिस्वे न क्षति: ।

अभिधेयम् । वक्ष्यमाणमित्यर्थ: । तदाह—ग्रन्थरूपामिति । न चेहेत्यस्यासंगति: ।

इह ग्रन्थ इत्यर्थात् । अभिधेयं च तद्दोषावित्यारम्भ्य बोध्यम् । नवाभिधेयप्रयोजनने नामि-

ध्याकस्य प्रयोजनवत्वम् । वहिरित्याद्यभिधानस्यातात्प्रदिस्यत आह—अद्भिःन इति ।

किन्न्ता इति । तदर्थे चतुर्थ इत्यपि बोध्यम् । नववार आचार: । शिवेतरत्

दुरितम् । उपदेशायुग्न उपदेशनिर्माणायेस्र्यर्थ: । उपदेशाश्र यौग्यतावशादुपदेश एव

ग्राह: । लोकोत्तर इति । चमत्कारिबोधजननकेत्यर्थ: । तादृचोचजनकज्ञानविषयतावच्छेद-

कदर्थकवत्वं च वक्ष्यमाणावुपहासनीयकाव्यलक्षणस्य लक्ष्यतावच्छेदकमित्यनेन दर्श्यति ।

वर्णना । मुखादे: कमलत्वादिरूपेण कथनादि । यश इत्यादिकरणां करोतीत्यनन्वय: ।

भावक: कविः । स हि श्रीहर्षनामा रस्नावल्री कृत्वा बहुधनं लडधवानिति प्रसिद्धम् ।

मयूरशर्मा सूर्यशतकं कुष्ठार्तिर्निति च प्रसिद्धम् । ( यशो द्रयुं शिवतरक्षतिद्वित्ये-

तत्रयं कवे: प्रयोजनत्वेनोक्तम् । यद्यपि काव्यज्ञपण्डितस्यापि यश: प्रसरति द्रयुं च लभ्यते

स्तोत्रपाठेन शिवतरक्षतिश्र भवति तथाडपि कवे: पूर्वोक्तत्रयमेव नस्त्वन्यात्ययमित्याशय: । कवेरव

पूर्वोक्तप्रयोजनत्रयमिति तु न प्रदीपघन्यान्याभिप्राय: ।) कारिकासदृशः पदं व्याचष्टे—श्रव-

१ क. 'सादेरिव' । २ क. 'वानिष्ठनो' । ३ क. ग. 'ट् इत्स' । ४ क. 'ने नामि' । ५ क.

'माणस्यानु' ।

प्रयोजनमौलिकमूतं समनन्तरमेव रसास्वादनसमुदभूतं विगलितवेद्यान्तरमानन्दं प्रभुसंमितशब्दप्रधानवेदादिशाखेभ्यः सुहृत्संमितार्थंतात्पर्यवत्पुराणादितिहासेभ्यश्च शब्दार्थयोंगुणभावेन रसाद्भूतव्यापारप्रवणतया विलक्षणं यत्काव्यं लोकोत्तरवर्णनानिपुणकविकर्म तत्त्कान्तेव सरसत्वकाव्यप्रतिष्ठानदर्शनेनैव सकलप्रयोगनिष्ठतां न्यायिभावास्वादनसमृद्धतं वेद्यान्तरसंपर्कशून्यं रसास्वादरूपमानन्दं राजादिगतगृहविचारनादिसमुचिताचारपरिज्ञानं रामादिवद्वर्तनमिष्टसाधनं न तु रावणादिवदित्युपदेशं निर्मिमीते। काव्यास्वादनकाले केवपि सहृदयान्तःपातिस्वाद्रसास्वादः। ननूपदेशार्थे नीतिशास्त्राण्येव सन्ति कि तत्र काव्येनस्यत उक्तं कान्तासंमिततयेत। शब्दस्तावत्रिधा—प्रभुसंमितः सुहृत्संमितः कान्तासंमितश्च। तत्राद्यः; शब्दप्रधाना वेदादि: शास्त्रानुप्राधान्येन विधिलक्षणः। स हि प्रभुरिव ‘स्वमेव कुरू’ इति समाज्ञापयति। तत्क्ष नियुक्तः: संख्यावन्दनादौ निष्फलेऽपि प्रवर्तते। द्वितीयस्वार्थसपर्थिवानिसिद्धार्थरूपः पुराणेतिहासादिः; स हि सुहृदिव ‘एवं कृत इदमिष्टं मवति एवं च इदमनिष्टं’ इत्युपदिशति, न त्वेष्टोपपादयति। ऋतीयस्थ ताम्यां नानन्तरमेवेति। न तु यागादिवदेहान्तरापेक्षेत्यर्थः। परपदार्थमाह—सकलेति।

तत्र हेतुमाह—स्थायिभावेति। आस्वादनं च विभावादिभिस्तस्य संयोजनमित्यर्थः। तद्वन्मात्रापेक्षत्वादेव चाविलम्ब इति भावः। शब्दार्थविषययोः संबन्धव्यासंङ्गादिलम्भः: स्यातद आह—वेद्यान्तरेऽति। संसविषयातिरिक्तवेद्यान्तरेऽस्पार्थः: संसैव वेद्यवेदनोभयरूपस्वामिति स्पष्टं चतुर्थे। आनन्दमित्यस्य निर्देशेनान्वयः: व्यवहारविद इत्यं न्याचष्टे—राजादिगतेति। दृष्टाचारनिवृत्तये—समुचितेत। उपदेशयुज इति व्याचष्टे—रामादिवादिति। हितकर्तव्यत्वाहितकर्तव्यस्वपरमेतत्। तेन रामकृतवधादिवद्येऽसहृदयाःप्यक्तव्यतयैव रावणकृतहरपूरादेश कर्तव्यसत्वं बोध्यमे। नन्वेव कवेः किं रसास्वादो नास्त्येव तत्राडSश—काव्येति। शब्दप्रधान इति। तत्क्व च समीहितार्थलाभाभ्यज्यमानमूल्यार्थकत्वम्। उपदेशकविधेयांशस्य लक्षणादिना न्यथानयनाभावादिति भावः। आदिना स्मृतिः। शासन। प्रवर्तना। निष्फलेऽपि ति। अकरणप्रसक्तप्रतिविषायप्रयत्नातिरिकफलरहितेऽप्यर्थः: अर्थतात्पर्यवासनिति। नीत्यादेरुद्देश्यतया तदधरो—धेन शब्दस्य लक्षणाद्यपि तत्राडSस्त्रीयत इति भावः: सिद्धार्थेत। अर्थवादरूप इत्यर्थः। इतिहासः। प्राचीनवृत्तवर्णनम्। आदिनाडSदर्यानादिः। वैलक्षण्ये हेतु—रसेऽति।

६ प्र. समाप्त। १२ क. ‘तितया रसाः’ । ३ क. ‘श्रिविधः’ १४ क. ‘सनप्रा’ । ५ क. ग. ‘यच्या’ । ६ म. स्वदि° । ७ इदं वाक्यं क. ग. पुस्तकयोर्न हस्तगते । ८ क. ‘कर्तृत्वा°’ ९ म. ‘धस्या°’ । ९० म. °मू। शद्र° ११ क. ग. °वः । १२ति° ।

तापादननेनाभिमुखीकृत्य रामादिवद्वृत्तान्ततव्यं न रावणादिवदित्युपदेशं च यथायोगं कवे: सहृदयस्यैव च करोतीति सर्वथा तत्र यतनीयमेव । एवमस्य प्रयोजनमुक्त्वा कारणमाह— शक्तिनिर्पुनता लोकशास्त्रकाव्यार्थवेकषणात् । काव्यज्ञशिक्षयाडभ्यास इति हेतुस्तदुच्यते ॥ ३ ॥

विलक्षणो रसप्रधान: काव्यलक्षण: तत्र हि रसाद्भूता या व्यापारो विभावादिसंयोजनात्मा नात्मा निबन्धनारुपो वा तनिप्पाद्यरसौन्दर्यनिष्पादकतया शब्दार्थयोरुद्रयोरपि गुणत्व-द्वास्यैव प्राधान्यम् । स च कान्तासंमितस्वहेपदेशं करोति । तेनैतदुक्तं भवति— ये शुचि-मार्गतयेाडतिसुखस्वभावा राजकुमारादयो नीरसे नीतिशास्त्रे प्रवर्तयितुमशक्यास्तांकाव्य कान्तौ सरसतापादनेनाभिमुख्योपदेशं ग्राह्यति । गुडगाहिकया शिष्योर्निवोपपम् । यथाहु:—

स्वादुकाव्यरसोनिमिश्रं वाक्यार्थमुपभुञ्जते । प्रथममौषधमध्व: पिबन्ति कटु भेषजं ॥

यत एवंविशिष्ट कौतुकं, अत: सर्वथा तद्गुणतुलोपेतं: नन्वमप्याभिमतं किमायातम् । किं च हेतुमज्ञात्वा तदुपादानं कथं स्यादिसपेक्षायां काव्यज्ञशिक्षारूपतया कान्याज्ञतं प्रनपस्य प्रतिपादयल्लेव कारणान्तरमप्याह— शक्तिः कवित्वरभूतो देवताप्रसादादिजन्मा संस्कारविशेष: प्रतिभाव्यपदेश्य: । तस्या: अद्भुतभूत: । उपायभूत: । रसादिव्यक्तिनिष्पादकत्वं च विभावादिसंयोजनफलककविभावाध्य-प्त्यापनद्वारा बोधयम् । संयोजनं । मेलनम् । तस्यापि स्ततोऽसंभावादाह— वयक्तना-रूपो वेति । गुणवत्तादिति । एवं च गुणीभूतशब्दार्थोमयत्वेव काव्ये वैलक्षण्य-मिति भाव: । अभिमुखीकृत्येति । स्वप्रतिपाद्यार्थबोधकूल्यत्नाश्रयीकृत्येत्यर्थ: । सरसतत्यादिना कान्तासंमिते दर्शितम् । उपदेशेति । रामादिवदिति प्रभूतकम् । कान्ता यथा स्वाभिमुखीकृत्य स्वार्थे प्रवर्तयत्येवं काव्यमुपदेशारुपस्वार्थे प्रवर्तयतीति भाव: । एवंविशिष्टम् । एतावदिष्टविशिष्टमित्यर्थ: । साक्षात्काव्यविषयकयत्नासंभवादाह— तद्वे-तुरिति । तस्य काव्यस्येत्यर्थ: । प्रकृतग्रन्थ इत्यर्थ: । किमायातमिति । श्रोतॄणां प्रवृत्तिप्रयोजकं किमायातमिति । काव्यादित्यम् । हेतुत्वेनैत्यर्थ: । बीजभूते । जलादिकमिव न्युप्त-त्यादिसहकार्यसाचिव्र्यादिभिरकुरसैव कवित्वस्य तया जननाहेतुस्वम् । संस्कारवि-

१ म. 'स्य क'° २ क. 'मू' अत्य कार° । ख. 'म श' । ३ क. 'साभिय्य°' । ४ क. 'योडपि सु°' ५ क. 'जमति य°' । ६ क. 'एतावदिष्टाव°' ७ क. 'तदुप्र°' । ८ म. मू' । मिल°' ९ क. ग. 'स्वस्मिन्' । १० क. ग 'र्थ:' । कात्या° । ११ क. 'हेतुत्वेत्यर्थ:' ।

शक्तिः कवित्त्वबीजरूपः संस्कारविशेषः काश्चित् । यां विना काव्यं न प्रसरेत् । प्रसृतं वोपहनीयं स्यात् । लोकस्य स्थावरजङ्गमात्मकलोकवृत्तस्य शाखाणां छन्दोव्याकरणाभिधानकोशकलाचतुर्वर्गगजातुरङ्गखड्गादिलक्षणग्रन्थानां काव्यानां च महाकविसंबन्धिन्धानाम्, आदिग्रहणादितिहासादीनां च विमर्शनाद्व्युत्पत्तिः । काव्यं कतुं विचारयितुं च ये जानन्ति तदुपदेशेन करणे योजने च पौनःपुन्येन प्रवृत्तिरिति प्रयः समुदिता;, न तु व्यक्तास्तस्य काव्यस्योद्दवे निर्माणे समुल्लासे च हेतुनं तु हेतवः ।

कारणतायां कि मानमिति धीः, निपुणतादिकारणान्तरसदृशवीडप्यनुपहासनीयकाव्यप्रसरस्य कार्यस्य व्यतिरेकः । स च विशेषस्य काव्यप्रसरस्य, विशेषणस्यानुपहासनीयत्वस्य वा व्यतिरेकास्सर्वत्रैवाविशिष्टः । न चैव कारणान्तरं किंचिद्दीयात, न तु शक्तिरिति वाच्यम् । प्रसिद्धातिरेकिण्येव तद्वेतौ शक्तिल्यपदेशात् । लोकः स्थावरजङ्गमात्मकलोकस्य वृत्तम् । योगादपचाराद्वा । धर्मिमात्रपरामर्शस्य व्यस्ततयानाधायकत्वात् । शाखं छन्दःशास्त्रादि । काव्यं महाकविणीतं रघुवंशादि । आदिग्रहणादितिहासादि । तेभां विमर्शनाद्व्युत्पत्तिनिपुणता । काव्यज्ञशिक्षा काव्यं कर्तुं रसानुगुणतया प्रबन्धादौ घटयितुं च ये जानन्ति तदुपदेशस्तया करणे योजने च पौनःपुन्येन प्रवृत्तिरम्यासः इतिहासादौ मिलितोपस्थापनाय ।

अन्यथा शेषः । देवताराधनादिजन्यं विलक्षणादृष्टम् । शक्तोति काव्यनिर्माणायानयेत योगाच्छ-किरीत्युच्यते । तत्तद्रसादिवासना वा । प्रतिबिम्बप्रदेइयः । प्रतिबिम्बपदव्यपदेश्यः । अनुपहासनीयकाव्यप्रसरस्यैति । उपहासनीयं च दोषैर्दृष्ट्यादिना । न च वक्ष्यमाणरक्षणानुसारातस्य काव्यत्वमेव नेति चेन्न । तददोपाविल्यस्य लक्ष्यतावच्छेदकम्पयेतदेव-स्तदापित् । लोक्यते इति योगस्य धीमसाधनार्जनस्वादौ—उपचाराद्वाति । तेन वृत्तान्त्यादनन्तवर्णनानिर्वाहः । अन्यथा लोकानां नियतत्वेन पूर्वोक्ते वर्णतत्वादधुनिकवर्णनैकणकोशाच्चिह्नकार्यतानिरूपितकारणत्वविषयैव स्यात् । इतिहासादिति । आदिना व्याकरणकोशाच्च । पश्चिक्लासार्थकाममोक्षाणां प्रतिपादकस्य त्रीपुंलक्षणादीनां च संग्रहः । विमर्शनात । सुहृद्दुष्टतत्पदार्थसादिगोचराहसंघानात् । व्युत्पत्तिः । पूर्वोक्तानां तात्पर्यविषययथार्थयोगाच्चरो हेतुतः संस्कारः । तदुपदेश इति । एतदूपतया च प्रकृतग्रन्थोपयोग इति बोध्यम् । तथा । शिक्ष्या । मिलितोपपत्ति । पूर्वोक्तसमुदायपराम-

१ क. ख. '°पः । यां तु कवित्त्वं तु । २ ख. तं वा हूँ । ४ म. 'त्मना लो° ५ म. 'रणको° । ६ म. च पुनः प्र° । ७ ग. 'न च हे° ८ क. 'वंतावि° । ९ म. 'ते । प्रति° । १० इंदं वाक्यं क पुस्तके न हरयते । ११ ग. 'ज्ञानन्येक° । १२ क. म. धोंकगोचरा । तदु° ।

[ २ ष०उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: १

एवमस्य कारणमुक्त्वा स्वरूपमाह—

तद्दोषौ शब्दार्थी सगुणावनलंकृती पुनः क्वापि ।

वदैर्यमेषु स्वात् । तथा च काव्यस्योद्देश उत्कृष्टोद्देशतः । तथा कार्यण मिलितानामु

धानम् । दण्डचक्रादीनामिव घटन । * तु मिलितत्वेन कारणत्वेऽपि कार्यः ।

एवं कारणमुक्त्वा कार्यस्य लक्षणमाह—तद्दोषौ ।

निदोषत्वादिविशेषणाविशिष्टौ शब्दार्थी काव्यमिति व्यवहर्तव्यौ । गुणस्य रसनिष्ठत्वेऽपि

शङ्कस्त्वेनति भावः । अन्योन्यापेक्षत्वेन मिलितत्वम् । उत्कृष्टोत्पत्तिः । उपहासकारणो

भूतकस्यादिस्योत्पत्तिः । इदमुपलक्षणम् । उत्कृष्टप्रकर्षणोद्भवस्यापि । अथ एवं यदयितुने च ये जन्मन्ति इति

पूर्वोक्तस्य न वैयर्थ्यम् । शक्तिप्रदेन च करणशक्तिबीजद्वयशक्तिशोभ्यते । वाच्यार्थज्ञानेन द्वारि

पोद्भुतवशाकिरपि वाक्यार्थज्ञानद्वारा दोषाभावादिद्वैशिष्ट्यप्रयोजकतया कविकस्यैव बीजम् ।

प्रकृशो समुद्धासो चेतस्याप्रहसनादत्वे चेत्स्यर्थः । तदुक्तमुत्कृष्टोत्पत्तिरिति । रसादिगुण-

युक्तस्य योनियितमुपदेशस्याव्यपेक्ष कारणोत्कर्षात्तया । उपधानम् । कारणस्वेन ज्ञानम् ।

मिलितस्य दण्डचक्रादीनामिव कारणत्वं न तु तत्रारणपर्यणनिमित्तेति ध्वनितमेव । हेतुत्वो

कथनम् । एकधर्मावच्छिन्नकार्यवान्निर्दिष्टकारणत्वाद् ध्वनितत्वात् । मन्त्रादिभिर्द्धि शक्त्या

निपुण-

प्रतायः पदवदर्शादिवासनस्नपाया: पदवदर्शप्रस्तुतया अस्येऽपयोगः । परन्तु तत्र जन्मान्तरीया

सा । अभ्यासोऽन्यत्र यत्र यत्रिकाविधानसिद्धो जन्मान्तरीयः: कल्प्य इति भावः । मन्त्रा

धीनां रशनुकाल्पे शक्कचरणादेश्चेमेति दिङ् । कारणतैवेति । कारणतैव मिलितत्वे

मिलितानां परस्परसहकृतानां फलोपधायकत्वमित्यर्थेति शोधयम् । लक्षणम् । इतरभेदकम् ।

इष्टत्वाच्छेदकं च । तन्मकारज्ञास्य प्रेरकत्वादिति शोधयम् ।

शब्दार्थीचितिम् । अर्थश्रयत्वावाच्यत्वस्य प्रागक्तिः । आगमादिवाक्यवदव्यभिचारि

विशेषात् । व्यासज्यवृत्तित्वाच्छ चुदामित्युभयविधव्यवहारदर्शनाच्चेति भावः । तेन्‌काव्यमित्येकवचनेन काव्यस्य

• कारणत्वं हि कार्यत्वस्य प्रयोजकं भूता व्यापारे। ह्यवयवस्थेऽपि स तु व्यापारे। येषामनेक

मेक् एव तत्र कारणत्वं समुदाय एव । स तु प्रागेवप्रतीतम् । तत्र च मिलितत्वं कारणताव

चेउदक मिलित्वविसिन्दयस्नयधर्मो वा । यथा शुक्तिलया वन्ध्यत्वेन तु न तयवेशु प्रयोजकपर्यनसम् । योंनि

लक्‍ष्य । ७ प. 'ति । आल ३० । ८ क. 'कस्याभाव' १ स्व. 'तद्वद्याभयते' १० तर्ककाव्यामि

ल्वारमद डणम मिलन्तों प्रन्या: क. पुस्तके न दरयन्ते । तस्स्थाने 'तस्प राथः' इति पन्या दरसन्ते ।

२

१० प्रदीपोयोतसमेत:- [ १ प्र० उ० ]

दोषगुणालङ्कारा वक्ष्यन्ते । कापित्येनैनैतद्वाह-यत्सर्वत्र साळङ्कारौ । कचिद्‌तु स्फुटालङ्कारविरहेपि न काव्यत्वहानि: । यथा--

तद्भक्ष्यपक्वं गुणवद्दम् । नैव नलङ्कारडितियामिति: । साळङ्कारत्वविशेषणानुपादानादिति न वाच्यम् । यतः कापित्येनैनतदुक्तम् । यत्सर्वत्र साळङ्कारौ शब्दयो: काव्यम्, कचिदस्फुटालङ्कारविरहेपि न काव्यत्वहानि: । नञोऽव्यार्थत्वात् । अल्पस्य चात्रास्फुटत्व एव विश्रामात् । नीरसेऽपि स्फुटालङ्कारे काव्यत्वमिष्टमेवेति ऋजु: पन्था: । वयं तु पश्चात्‌म: । नीरसे स्फुटालङ्कारविरहिणि न काव्यम् । यतो रसादिरलङ्कारश्व द्वयं चमत्कारहेतु: । तथा च यत्र रसादीनामवस्थानं न तत्र स्फुटालङ्कारापेक्षा । अत एव ध्वनिकारेणोक्तम्--' अत एव रसानुगुणार्थविशेषणनिबन्धनालङ्कारविरहेपि छायातिशयं पुष्णाति । यथा--

मुनिर्जयति योगीन्द्र: महात्मा कुम्भसम्भव: । येनैक वल्कलेऽप्टे दिल्यौ तौ मत्स्यकच्छेपौ ।।

अत्र ह्रादितरमानुगुणमेकत्वैक मत्स्यकच्छपदर्शनान् छायातिशयं पुष्णाति', इति । नीरसे तु यदि न स्फुटोल्कार:; सांलङ्कारिकवक्ष्यमाणस्वात् । न चात्र काव्यमिल्यादिव्यवह्यं स्फुटालङ्कारापेक्षा । अनलङ्कृती पुन: कापित्येनैन्यस्फुटालङ्कारस्य काचिदेव काव्यत्वं यत्र रमादि: स्फुटो न तु सर्वत्रेत्यतदेव प्रतिपाद्यते । तस्मात्सालङ्कारत्वमात्रं न विशेषणम् । किं तु स्फुटालङ्कारसमन्यतरवत्त्वम् । न चैवमपि रसवत्यनलङ्कारे काव्यत्वप्रसङ्गो दोषाय । इष्टापत्ते: । यथोदाहते 'मुनिर्जयति', इत्यादौ ।

वृत्तिता ध्वनयते । काव्यं यरास इति सूत्रस्थकाव्यपदमनुवर्तते इति भाव: । तल्पदायों वा काव्यामिति । एकैकस्यप्रयोगस्तु लक्षणयात भाव: । वस्तुतस्तु काव्यवं प्रत्येकपर्यायसमेतम् । अत एवं न द्वावीतवचछब्दो न काव्यमित्यादिवहारो नेति दृश्यते । मद्याशङ्केति । मूर्धि वर्गान्तयगा इत्यादिना वक्ष्यमाणवर्णनटनाद्यर्थ: । तेन नीरसेऽप्यस्फुरापि नेति बोधयम् । ऋजु: पन्था इति । एवं हि सालङ्कारावित्येव वेदोऽद्यतयुरिति: अरुच्यनंतरमप्याह—वयं तु इति । चमत्कारहेतुरिति । चमत्कारानिदानस्यैव काव्यत्वादिति भाव: । स्वत एवति । अलङ्कारानिरपेक्षमिल्यर्थ: । छायातिशयं पुष्णातीत्यनैनैतत् । कचिद्‌तु अत एवति पाठ: । मत्स्यकच्छपदर्शनान् छायातिशयं पुष्णातोत्यनन्तो ध्वनिग्रन्थ: । छाया चमत्कार: । रसान्या-तरत्वमिति । रमान्यतरशब्दोऽव्ययान्त: । रसपदं च भावादीनामप्युपलक्षणम् । काचिद्‌तु रमान्यतरवत्त्वमित्येव पाठ: । यथोदाहते इति । न चात्र जयहेतोर्योगीन्द्रत्व-कुम्भसम्भवत्व-मुनित्व-

१ ख. 'नेम नें' १२ म. 'विस्फुटा' । क. ननु निरड' । ४ क. 'विश्रामा' । ५ क. 'वच्छब्दविलास्दी' । भ° । क. 'छायादिक' ।

[ १ प्र.उदासः ]

काव्यप्रकाशः ।

११

यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा-

स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढाः कदम्बानिलाः ।

सा चैवास्मि तथाडपि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ

रेवारोधसि वेतसीतरुत्तले चेतः समुत्कण्ठते ॥ ९ ॥

यदि तु श्रद्धाजाड्येन तत्रापि न काव्यत्वक्षमा तदा सालंकारत्वे सतील्यपि पूरणीयामिति ।

अभ्थालंकृतिप्रहिते काव्यत्वं यथा—१५: कौमारहरः ।

दरेकत्र चुलुके मस्यकच्छपदर्शनहेतोरमोहात्स्यादेरुपादानात्कवयतिर्हमस्तीति वाच्यम् ।

तस्यादुतरंसानुग्रहुणस्वात् ।

माहात्म्यचुपादोनेडपि तादशादर्शनेसैवाऽदुतरसद्भक्तलवात् ।

योगीन्द्रो महास्मति पद्मद्रयभ्रान्तिविरोधयवेत्यपर ।

एकचुलुके मस्यकच्छपदर्शनोर्विरोधाभासस्त

सलपि न स्कूट इत्याहः ।

यदपि त्विति ।

अत एव वृत्तौ कचिस्फुटालंकारविरहेपि न

काव्यस्खानिरित्यत्र स्कूटत्वमुक्तम् ।

चमत्कारिबोधजननकरे सतील्यपि पूरणीयम् ।

अत एव

‘ अद्रावत्र प्रज्वलस्यप्रिरुचः प्राज्यः प्रोद्भटद्वात्यप धूमः’

इत्यादौ न काव्यत्वं सत्यप्यमालंकार इत्याहः ।

स्वाधीनपतिका काचिद्गृकृत्युपभुक्ते ऽपि वरोकरणादौष्ठचटसत्या

तेपामन्वयेन्तो-

पादेयतां सूचयति सखीमाह—यः कौमारहर इति ।

अत्र तच्छब्दः उपभुक्तस्वार्थकः ।

हिराब्दो यदप्यर्थकः ।

स च सर्वत्रान्वेति ।

अस्तिक्रियाध्याहारस्थ ।

यः कौमारहरो वरो

यथपि स एवास्ति ।

चैत्रक्षपा यद्यपि ता एव सन्तीत्यादिकमेवान्वयः ।

कौमारे बाल्यं

फ्रमरसिकतया तत्रापि संप्रेगेच्छोत्पादनेन हतवान् ।

कौमारस्मभिन्नतयाsभिनवजोवन्मित्यर्थो न

चारुः ।

निषिद्धलक्षणप्राप्ते ।

त्रियते प्रयत्नेन स्वयमेव क्रियत इति वरः ।

एतेनोभयादहारः ।

स एवोपभुक्त एव ।

नानुप्रयुक्तत्वसंबन्धवानित्यर्थः ।

उन्मीलिता विकसितास्तन यौवन-

लाभः ।

कलिकावस्थायामेव शैशवात् ।

मालती वासन्तिकत्वात् ।

न तु नातिः चैत्रे

तस्या असंभवात् ।

प्रौढा इत्यादिप्राग्लभ्यशालिनः ।

अतोऽनन्वत्वडप्यविरोधः ।

कदम्ब्रो ‘घूलूसमूहः ।

सर्वदिक्संचारिरेव कदम्बकारा अभिलाषा इति वायुविशेषणं वा ।

तेन चैत्रक्षपा इत्यनेनापिविरोधः ।

वैसन्ते सकलपुष्पाणि वस्पन्न इति कविसंप्रदाय इय्पि

कद्वित् ।

यत्तु भाद्रपदा इति पाठकसने ताविर्यसम् ।

यत्तु तदरूपणं वर्णासु नदीकच्छे

स्तस्यावर्णनादिति ।

तत्र ।

कच्छनिकुजे तद्नोच्येदपि तीरनिकुजे तद्नोचिस्याभावात् ।

९ क. ‘तिर्येतेन तन्वी ।

र क चुलुके ।

३ क. ‘होमांशादर्शयादे’ ।

• क. ‘रसावरोsपि त्ययात ।

एकचुलुके ।

व. ‘रसविरोभस्वात् ।

५ म. ‘दम्’ क ख. व. मु. अलकात्प्रचञ्च

चमत्कारिबो-

धनत्कर गर्म नयेःस्वदात्त्र

७ क. पा. ‘मानेडलंक पठिते तु’ ।

८ क. क इत्यर्थः ।

९ क. च.

लीकदम्बः ।

तेन ।

म. लीकदम्न् ।

सं० ।

१० वसन्त इत्यारम्भ द्वापिका हस्तलना पन्थः ।

कु० पुस्तके न दृश्यते

१२

प्रदीपोत्तर्योतसमेतः-

[ १ प्र०उदाहासः ]

अत्र स्पुटरो न काव्यदलङ्कारः । रसरसय च प्राधान्यान्नालङ्कारता ।

अत्र रूपकाद्दानामसंभव एव । अस्सीत् तस्य विमर्शविषयतापरत्वाद् दीपकर्मिति चेत् ।

अस्सीत् तस्याहमर्थकाव्ययत्वात् । अत्रास्सि करणं सात्त्विक । क्रियापदत्वेऽपि न दीपकत्वम् ।

तदन्वयिनां सर्वेषामेव प्रकारणिकत्वात् । दीपकस्य तु प्रकारणिकाम्रकारणिकविषयत्वात् ।

सादृश्याप्रतीतेरेश न तुल्ययोगिता । समूहयोरपि वक्ष्यमाणलक्षणो न समक्रियते ।

अताहि रश्श न चारुत्वहेतुः । किशोराक्तिकमाकारे कियामात्रे आप न स्कुट ।

कियामात्रे चोदितस्य भावविशेषोक्तिस्तावत्करणस्यैव चरितम् ।

अत्र चानुक्तकण्ठाकरणं वरोकरणयोरुप-

मुक्तता । ततस्तवे यद्यप्यनुक्तभाव उत्कण्ठारूपे निर्देश एव तथाडपि नानुकरणभावस्वेन,

कि तूत्कण्ठात्वनेव । तस्मादस्पुटसकस्या: यदि चेतोडनुकरणीयत नेत्स्यभिरषीयेत तदा

स्पुटत्वं भवेत् । एवं कारणाभावेऽपि कार्योत्पत्तिकथनं विभावत्वम् ।

अत्र चोत्कण्ठाकरणं वरोकरणयोरेतत्त् । तदभावश्व यद्यपुक्त एवं तथाडपि नातत्सारूप्य-

गेव । अभावाभावस्य तत्वतः । अतोडस्या अप्यसकुसक्मेव । न च स एवेत्येवकारणा-

तताभावप्रतीतेरतरेतताभावत्वेन प्रतीते कियास्कुटस्वमिति वाच्यम् ।

विशेषणसंगतेनैवकारेण विशेषे विशेषणप्रयोगस्य व्यवच्छेदो हि प्रत्यक्ष्यते, न तु विशेषणाभावादेवडडहत्य ।

यथा मेघैमेंदुरमियद्बुध्दित दीपेक्ष्य । चोडरुधारणे । त एवेत्यर्थ: ।

अत्र पौढा युवान इति दिलग्धविशेषणकत्वादनियमात्तस्योपर्यन्वयानिकात्वप्रसक्तिः ।

स्वलाभः । चक्रसोडपथ्यो दम्पत्ययमर्यकोयानन्तरं योग्यः ।

अस्सीत् तस्य तिडनत्वे हि: संवे-

तस्य शाब्दोदेवल्यामेव न स्यात् । तथा चाङ्गमपि सैव ।

उत्कण्ठाहेत्ववस्थान्तरं न प्राप्तस्त्यर्थः । स ए-

वेत्यादेरप्यमेवार्थ इत्थन्ये । तथाडपि ।

तत्समकृतुपमुक्तसकलसामग्रीसारवेदपि । तत्रेत्यप-

मुक्त इत्यर्थंक सुरतेस्त्यादिसप्तम्येडप्यन्वेति । तेन सर्वसामुग्रमुक्तत्वलामः ।

तेन सुरततिल-

लाविधिरपि नान्यादृशो । येन क्रोधास्यनेनेष्य डप्यरकण्ठा स्यादिति व्यज्यते ।

रेझाया रमदाश्र रोघस्तीरम् । केतस लता ।

विशालतय लतान्तरा रश्यत्वेन सैव तरुस्लास्य तलमघोदे-

स्तासीन् । सुरतेह्नुयो व्यपारो गमनादिस्तत्संवन्धिन्ही स्वीय वेष्टकिन्यासाद्दि: ।

आत्मनः प्रकृतिविशेषो बहुतरल्येकवारम वा तेषामत्यन्तोपादेयत्वं वां स्त्युक्तकण्ठया विप्रवनीयमिति

विरोधमूलविभावनालङ्कार इति दीपिका ।

तत्र प्रकृतिविशेष इत्यस्य इतरजनविलक्षणः

प्रकृताविशेष इत्यर्थः । एतेन प्रकृतिविशेष इत्युक्तं स चैवाल्पीयतयनेन परिहतत्वादिति

परास्तम् । ( र्पण्डरीलवक्त्रांडितं न्नम्दः । )

अतत्त । अतत्प्रकत्तता । विशेषणायोगस्येन्ति ।

विरेषणसक्न्धाम्रवस्ये-

अतत्ता ।

क. स. १६ प्र० उक्त री 'तेन' से 'दीपिका' इति । ३ क. रतुप्रकत्ता । ४ क. विर्ष ।

अ ५ क. अफु° ६ डं वाच्य क पुस्तके न ह्यते । ७ म वडयु° ८ क 'हरो हि' ९ दिग्मि° ।

[ १ प्र०उद्यासः ] काव्यप्रकाशः। १३ पर्यवसानं तु तत्रेत्यस्फुटस्वमेव। एवं विशेष्यसंगतनेनाप्येकीकरण विशेष्याभिन्ने विशेषणाभाव एव नाड्‌डहल्य प्रत्याच्यते, किं तु विशेषणयोगाभाव इति द्रष्टव्यम्‌। अत एव 'शाखः पोण्डुर एवं' इत्यादौ 'नापाण्डुर:' इति 'पार्थ एवं घरघर:' इत्यादौ च 'नान्यो घनुघर:' इत्यादि कदाचिस्फुटस्वार्थे प्रयुज्यते। दण्ड्यप्रय्याह—

'स्कमृदृं स्वनुरेनैव तुल्यं नान्येन केनचित्‌',

इति। अन्यथा अननुरक्तस्तत्र स्यादिति। अन्योरसस्फुटस्वे च संदेहरुपसङ्करो डप्यनोरसफुट इति विभावनीयम्‌। गुडाररससस्य स्फुटस्वाद्रसद्रवसदृङ्कार: स्फुट इति चेत्‌। रसस्यात्र प्राधान्यात्‌। अप्राधान्ये एव तस्यालङ्कारस्वोपगमान स्यर्थ:। विशेषणशब्देनात्र विधेयमुख्यते। एवं विशेष्यशब्देनैइष्यम्‌। ननु स एवं वर इति यथाश्रुते तत्वाविच्छिन्नमुदिश्य वरत्वस्य विधेयस्वप्राप्तौ विशेष्यसंगत एवायम्‌वक्रो:। तत्र वान्ययोगव्यवच्छेदोऽर्थ इष्युपपुक्तभेदाभास्य कवे: प्रतिभास्या स्यादेव विभावना। उपमुक्तस्वाभास्योपपुक्तभेदस्याप्युरकण्ठाकारणावादित्यत आह—एवं विशेष्येति। किं च नव्यमते सर्वत्रैकारस्याव्यवच्छेद एवार्थ:। घनुघरे पार्थान्तर्यक्लृप्तेडपि सादृश्यमवलम्ब्यैवेदृशस्य न प्रतिपते:। एवं च प्रकृतेडपि सादृश्योपमुक्तान्यस्यव्यवच्छेदस्य वा प्रतिपाते: शब्दीति तद्रूपभूतान्त्रुपदायस्याप्यवव्यवच्छेदस्यैव रस्फुटस्वम्‌। स्वनुखेनैवैति। अत्र सादृश्यस्य विधेयत्वेन त्री-

यान्त्रुपदायस्याप्युहेरस्वरभक्त्यभिमान:। नैवमते तु सादृश्ये वस्तुतस्तु प्रमाणेन प्राप्तस्य वस्तुन:। डन: शब्देन प्रतिपादनं 'प्रयोजनान्तराभावादन्यद्ववच्छेदं गमयतीति न वाच्यवृत्या कल्प्यमप्युपपुक्तव्यवच्छेदप्रतिपत्ति:। एवंकारो ड्येतदर्थघोतक एव। न तु तत्समभिव्याहारेडपि शब्दबोधे तद्र्वानम्‌। तत्समभिव्याहारेण स्फुटं मनसा बुद्ध्यमानरवमपि ध्यातकरवमिति मन्तव्यां परिर्संस्यान्कारानिरूपणं च विस्तर:। ननु लेशरमस्फुटस्वमात्रनिरूपणं फलाभावकथनाभिप्रायेणैवासां प्रतिपाते: कल्प्यतया पूरण्‌-

स्फुटिकरवाभावेन चमत्काराधायकत्वादिति भाव:। किं च न विप्रलम्भे नायकादिगुणस्मरणस्यैवोद्दिपकत्वं न तु विशेषोक्त्यादिपर्यवसित्वरूपकरणादिरुपपुक्तस्वेनाकिञ्चित्करत्व् स्येति रसानुरागुणरुपप्येतयोरङ्ग्यम्‌। सदृशादर्शनप्रयोज्यत्वात्तत्स्वरभावतश्च न स्मरणालङ्कार:। यतः सुरभयोदक: प्रौढा: स्वकाव्यसर्माधा इति काव्यलिड्‌गमप्य्‌-

स्फुटम्‌। अशाब्दत्वात्‌। रेफवृत्यनुप्रासस्यापि विप्रलम्भोभयङ्गुणाननुगुणानामपि सविषर्गतया गुरुण्यां रेफसाम्यादचमत्कारित्वमिति बोधव्यम्‌। भ्रूङ्गार इति। विप्रलम्भेस्यर्थ:। अप्राधान्ये इति। इतरसोपपादकत्व इत्यर्थ:। पायर्तिकस्वादहेतुत्वशास्त्र विप्रलम्भ:।

१ क. पाण्डर २ क. ग. प्रतिपत्ति: 'विशेष्यसंगतथाय'। ३ क. ग. 'कार इत्यत । किंचेल्सार्य्यास्फुटस्वमित्यन्ततो प्राण्थ: क. डस्तके न हर्यते । ५ ग. म. 'के वा व'। ६ नद्यमते डखारम्भ विस्तर द्रुय्तो प्रण्थ: क पुस्तके न हरयते । ७ ग. 'व । नेदंश'। ८ क. 'नितदस्व'।

तद्धेदान्कमेणTSSह-

अर्वाचीनास्तु-ययोक्तस्य काव्यलक्षणत्वे काव्यपदं निर्विषयं प्रविरलविषयं वा स्यात्। दोषाणां दुर्वारस्वात्। तस्मात् 'वाक्यं रसात्मकं काव्यम्' इति तल्लक्षणम्। तथाच दुष्टेऽपि, रसान्वये काव्यत्वमस्त्येव। परं स्वपरकृत्प्रमात्रम्। तदुक्तम्—

कीटादिविद्रलतादिसाधारण्येन काव्यता। दुष्टेऽपि मता यत्र रसाद्गुणमः स्फुटः॥ इति। एवं चालंकारादिसत्त्व उत्कर्षमात्रम्। नीरसेऽपि चित्रादौ काव्यव्यवहारो गौण इत्यादः॥

स्वाधीनपतिकार्य अपि गुरुन्निद्यादिना क्रोधास्थानाम्राप्त्या खड्गनामिषुनस्य निधिस्थान-प्राप्त्येव सुरतप्रतिनन्धे तत्संभवात्। अत एव चात्र विधेयाविमर्शादयो न दोपाः। दुःश्वितक-विनिबद्धोक्तो दुःखातिशयदर्शकत्वेन गुणवादिति दिक्॥

दोषाणां दुर्वारस्वादिति। अयं भावः। अदोषत्वं यावक्चिद्दोपाभाववस्तुं यावद्‌व्य-वस्थितत्वात्। नास्ति च काव्यत्वस्य प्रविरलविषयत्वं वस्तुतः। इदं काव्यं दुष्टमिति व्यवहारानापत्तेः। कीटादिति। अत एव तथाभूतामित्यादेर्यू-नपदस्वदोषेण वक्ष्यमाणदोषेण वा काकुसहकार्थव्यङ्ग्येन व वक्ष्यमाण संगच्छते। अन्यथा स्वलक्षणलक्षितकाव्यस्यैव ध्वन्यादिभेदवत्त्वेन तद्संगतिः स्फुटैव।

इत्याहुरिति। अत्रारुचित्याद्‌तु लक्षणे दोपदं स्फुटदोपपरम्। स्फुटं च रसोद्रोधविरोधित्त्वम्। एवं च तथाभूतामित्यादौ प्रतिपदर्जीकात्वङ्ग्यचर्यप्रतीत्या दोषज्ञानदिरोघानाद्मोद्दोषस्य सर्वत्र काव्यत्वं तादृशेपणान्नित्यं चार्याहतमेव। यस्य तु वृद्धचैवचिच्चप्रतीतितिवरहस्तं प्रति दुष्ट-स्वमेवेति दोपोदाहरणमप्यविकद्‌दम्। एकस्मैव सामानिकभेदेन काव्यत्वमकाव्यत्वं चेष्टमेव। यथा डित्यतिस्थ्य तत्क्च्छेदेन् प्रत्यदुष्टत्वेन काव्यत्वामितर-प्रत्येकाव्यत्व तद्वदत्। वक्ष्यति हि 'वक्त्राद्यौचित्यवशाद्देपोडपि कचिद्गुणः' इति। कीटादित्यस्याप्ययमर्थः। यथा प्रतिभातिशयेन दोपतिरोधानात् रत्नस्वरुपदर्शकस्य काव्येऽपि वयृद्धचैवचिच्चप्रतीतिरेवेति।

वस्तुतस्तच्चुपहासनीयकाव्यत्वकवेलक्ष्यतावच्छेदकाक्रान्तत्वं हीदं लक्षणम्। दोषत्वत्युपहास-यत्वस्य दुर्वारत्वात्। तथाभूतामित्यादेरुद्रुप्टापि तारश्रव्यङ्ग्योदाहरणत्वे न क्षति। न हि तत्र ध्वन्युदाहरणप्रस्तावोऽस्ति। सामान्यदाकाव्यलक्षणं स्वदोषाभावेनितमेव। अत एव दुष्टं काव्यमित्यादेरुर्पपत्तिर्यादः॥

३ क. 'स्वमति' इति पा॰। ३ क. 'रसोऽथ रसात्मकं वाक्यमिति वाध्यलक्ष्य' इति। ३ क. 'टादिति'°। अत एवेयारस्सा वचतुर्थानु रस्सतो प्राङ् खं क. पुस्तके न दृश्यते। ५ क. 'खातू सामान्य'°। ६ क. 'दोपपदाच'°। ७ पा॰ 'मवेक्ष्यादः°।

इदमुत्तममातिशायिनी व्यज्ज्ञचे वाच्याद्ध्वनिबुधैः कथितः ॥ ४ ॥

इदमिति काव्यम् । बुद्धौ ध्वैयाकारणे: प्रधानभूतस्फोटरूपवयवकसय शब्द्स्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृतः । ततस्तत्समयानुसारिभिरन्यैरपि न्यग्भावितवाच्यार्थयपेक्ष्यद्वयोरप्यनक्षसमस्य शब्दार्थयुगुलस्य । यथा—

नि:शेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्टरागोडधरो नेत्रे दूरमनक्ष्णने पुलकिता तन्वी तवेयं तनु: । मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्याङ्गातपीडाग्निमे वाणीं शान्तुमितो गताडसि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ॥२॥

अथास्य भेदान्स्तह्सणानि चाडडह— इदमुत्तम० ।

इदं काव्यं वाच्यादतिशायिन्यधिकचमत्कारकारिणि उत्तमम् । पटादिभिः पदैः स्फोटरूपं शब्दब्रह्म व्यज्यते । तस्मादभिव्यक्तादर्थप्रतयः । तादृशस्य स्फोटद्वयजकस्य पटादिशब्द्स्य ध्वनिरिति संज्ञा ति व्याकरणानां सिद्धान्तसराणि: । अतः “प्रधानभूतस्य वयज्ज्ञकत्वसाधर्म्याद्वाच्यं व्यज्ज्ञस्य तत्त्वज्ञानकसमस्य शब्दार्थयुगुलरूपस्योत्तमकाव्यस्य बुद्धौ ध्वनिप्रतिपादितेर्ध्वनिरिति संज्ञा कृता । यथा— नि:शेष० ।

भेदानिति । भेदो विभागः । अत्रोत्तमत्वादिना तत्समानियतध्वनित्वादिना च विभागः । शेषं लक्षणम् । न तु नि:शेषेत्यादौ वक्ष्यमाणदूतीसंभोगरुपस्य पार्यन्तिकविप्रलम्भरूप-व्यज्ज्ञचापेक्षया गुणीभावादाह— वाच्यादिति । शक्तिलक्षणस्य बोधविषयादिस्थ्यर्थः । वाच्यार्थापेक्षया स्फोटालिङ्गद्वयोत्कर्षकत्सर्योग्यां ध्वनिगुणीभूतव्यज्ज्ञच्यवस्थोति भावः ।

पटादिभिः पदैरिति । शेमोपलभ्यमानतद्व्यङ्गच्यैरिस्यर्थः । स्फोटरूपमिति । अखण्डमेकं वाचककमत्यर्थः । अथ भावः । एकस्मादपदादेवमस्य बुड्ढ हति व्यवहाराद- कमलवण्ड मझ्झमवास्यं वाचकम् । परारस्स व्रणो नामो पश्यन्त्यालयो विरतस्ततो हृदयावलेचेरेन मध्यमालस्य स एतत् पटादिपदात्मकैरैव्या ध्वनिरूप्यां स्वरुपतयैवाभ-व्यज्ज्ञतो वाचकः । वेधव्यात्मकस्य चाडडस्सुनाशितवार्धप्रिलम्भेन ध्वनितुल्यतेति ध्वनिस-व्यवहार इति वैयाकरणमतं मन्त्रूयार्या प्रतिपादितमस्माभिः । व्यज्ज्ञच्यश्र्चयश्र्चत्वेति ।

एतेन वैयाकरणानामपि व्यज्ज्ञनाभ्युपगमो दर्शितः । गुणीभूतवाच्यामिति । रहुत्रादिहि । वाचकान्वयान्ते नायकसंभोगाच्चिह्नान् गोपयतां दूतां प्रति विदग्धोक्त-मनायिकाया उदासीनप्रतारणाय ज्ञानकार्यत्वप्रतिपादनमुखेनैव संयोगाच्चोद्भटिकयमुक्तः ।

१ म्व तः । अत० । २ क. ख. ग. °मा वा° ३ क. °रस्कोट° । ४ क. ण कृत° । क. ख. 'व्यार्थसरस्यारान्त' । ५ क. 'मेकरा' : ७ च ग 'आसबि' ८ ख इत्यप्रत्यायक° ।

१५

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ १. प्र. उज्जासः

अत्र तदनतिक्रमेव रन्तुं गताडसौति प्राधान्येनाधमपदेन व्यज्यते ।

अत्र तदनतिक्रमेव रन्तुं गताडसौति प्राधान्येनाधमपदेन व्यज्यते । नन्वत्र मुख्यार्थबाधाद्द्वे-'एतेन ज्ञानस्य दूस्यमुपगतत्वे दूतीनिवेदितयो: ज्ञातदनतिकमनयोरन्यतरस्य सत्यस्वेदपर्स्यापे सत्यत्वाप्तौ तदनतिक्रमणे मिश्यात्वोपन्यासो निरर्थक इत्यपास्तम्‌ । अस्त्येडपि ज्ञाने सत्यस्वारोपस्याविधरणजनप्रतारणोपयोगित्वात्‌ । एवं तदनतिक्रमणे मिश्यास्वप्रतिपादनस्यापे । मिश्यावादिनि । तदनतिक्रमगत्वेव मया गत्वा बहुधा प्रसाधितोडपि नाद्यगत इतिवादिने । दूति । न तु सकृद्‌ । बहुत्रतारणादिकल्पत्वात्‌ । बान्धवजनस्य महाक्षणस्य पीडाजनकं तदुद्देस्यासंपादनादिति ज्ञानशून्ये । इत: । मत्तकाशात्‌ । व्यापीति । ज्ञानकालातिक्रमभयात्‌ नदीमदीयप्रिययोर्गतनकगत्वेsत्यर्थ: । तस्य । परवेदनानभिज्ञस्य । पुनरेवार्थे । नैवेष्टर्थ: । अधमस्य । बहुधा कृतापराधस्य । स्वचारणारक्षकस्य वा । यौनो-ष्पषदकमाह-निरिति । यतस्तव स्तनयोरस्तं प्रान्तदेशे: निःशेषं यथा स्यात्तथा च्युतं सकलितं चन्दनं यस्मात्तथा । न तु उसस्थले नापि संध्यादिरूपेणिम्रोचतभागोडपि । वाप्या गभीरजलाशयस्वात्‌ पिच्छिलतिरस्कारस्वात्‌ तद्रतवंधुलुयुवजनत्रपापरस्वादसंघद्वयलग्नाभप्रसक्तिकी-'कृतभुजलतायुगेन तत्स्यैवोचिनतया परामर्शात्‌ । अत एव च्युतं न तु च्यावितं क्षालितं वा । व्यडग्यपक्षे तु तत्रैव मदनाधिक्यात्‌ । संध्यादौ नायककरतारमर्शयोगाच्च । एवमुत्तानतया बहलजलासंबन्धादनशोधनागुल्यादीनामधिकिसंर्दवहनाच्चाधर एव नितरां मृदुराग: । नस्वी-षत्र तृत्तरोष्ठ: । न्युजतया तत्संवरण्यमान्वात्‌ । स्वरया सम्यगक्षालनाच्च । व्यडग्यपक्षे तु जुम्भनविधे: उत्तरोष्ठे तात्प्रेधाच तत् त्वै तत्कृतं तथात्वम्‌ । नेत्रे दूरं प्रान्तभाग एवानञ्जने । ज्ञानकाले मुद्राणान्त्रध्ये जलसंभभावात्‌ । व्यडग्यपक्षे प्रान्त एव जुम्भनाविधेमध्ये तात्रिषे-भाष्य तत्केवाज्जननस्वम्‌ । दूरप्यर्थमिति स्वयुक्कमेव । इयं तव तत्कुस्तन्वो कुशा ज्ञानोत्तर-मभोगनात्‌ । अत एव पुलकिता जनभयाद्रगजलाद्दूतीकरणात्‌ । पुलको रोमोद्भ: । व्यडग्यपक्षे कायं सुरतश्रमात्‌ । पुलकश्‍ तत्रानुभूतादुतरसंमरणात्‌ । असंपूर्णतरत्वाद्वा । ज्ञानसाध-रष्यसंपादनाय वापामितयुक्तकम्‌ । न तु गृहं सर इति वा । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्द: । )

अत्र यदकृतज्ञाया बान्धवबुद्धचर्यच तामिम्राधने तथा प्रेम तदयुक्तमेवमप्येवंबवचनापात्रत्वमिति-व्याहेतुकविप्रलम्भसंचारिरेणैर्देशानै: । तदनु गुणश्र दूतीभोग: । चन्दनचयवादीनां च वाच्यानां व्यडग्यानां न परिमभचुम्बनायचुरुभावानां संमोगोत्कर्षपदद्वारेणैर्यया उत्तेजकानां निवेदोस्कर्षक-स्वपित्यनयत्र विस्तर: ।

प्राधान्येन । तृतीयायां वैशिष्टचम्‌ । इतिपदार्थ व्यूढचेडनेति । प्राधान्यं चेतर-

पा० । श्लोकव् प्रा० । २ खं. 'नित्यने व्र' । ३ क. 'वाप्सनान्त' । ४ क. 'नितसमर्दे' । ५ म. 'बहल' । ६ क. 'मर्शयो' । ७ क. ग. ओष्ठे । ८ हृदं वाक्यं क. पुस्तके न दरयते । ९ प्राधान्यस्या-रस्य इत्थाहुरिति क. ।

[ १ प्र.उल्लासः ]

परोत्क्षणया तदन्तिकमेव गताड्सांति लक्ष्यमेव युज्यते, न तु व्यक्त्यम् । अन्‍दथा 'साहे्‍नती'

इत्यादिवक्ष्यमाणलक्षणामूलेनोदाहरणदपि विपरीतलक्षणा न स्यात् । विरोषाभावादिति । अत्र कोच्‍चत्-सत्‍यमत्र विपरोतलक्षणा । वृत्तिग्रन्थस्तु तदन्तिकमेव गताड्सात्यत्र लक्ष्यत

इति शेषकल्पनया योजनीयः । व्यज्‍यत इति रन्तुमित्यनेनैवान्वयी नीयत इत्याहुः । परमार्थतस्तु न खलु मुख्यार्थान्वयायोग्यस्त्‍व स्वरूपसच्‍छक्षणोयां बोजम्, किन्‍तु ज्ञानम् । तथा च यत्र

सुख्यादेः प्रसाधकयामुकादिसंयोगः प्रमाणान्तरेण श्रोतुः प्रतीतिसुपगतस्तत्‍म मुख्यार्थबाधादस्‍तु लक्ष्यणा । तदभिप्रायेणैव 'साहे्‍नती सहि सुहृअ', 'उपकृतं वधु नाम' इत्युदाहृतम् । यत्र

तु प्रमाणान्तरं न तज्ज्ञापकमवतरति तद्राक्‍यम्‍नितमप्रस्ययमाहिष्‍वे तु तत्प्रस्ययस्सतद् कपे लक्ष्यणा । बाधाभावात् । उत्पन्ने च वाक्‍यार्थबोधे भवत्नापि बाधोऽन्विचर एव ।

तदभिप्रायेण वार्पीं ज्ञातुमिस्युदाहृतम् । अत एवाक्‍त्‍वम् 'अधमपदेन न्यज्यते' इति । अत एव

नायिकासंभोगस्य विप्रलम्भादौपकत्वेन वाच्यावेपक्षयाsतिशायितरवत् । प्राधान्‍यविशिष्‍टेनाधमपदनेति तु न युक्‍तम् । तस्‍थानानुपयोगात् । अधमपदनेत्युक्‍तचैव तल्लाभाच्‍च । ध्वनिस्‍व-

पपादकतया न्यड्‌गुतप्राधान्यस्यैव प्रकृतस्‍वाचेत्याहुः । अधमपदनेत्यस्यायं भावः । बिदग्धया गूढतास्‍पप्येयाsडनया वाच्योयुक्त्या ज्ञानसाधारण्येनैतेनैवप्यगतेपु वक्‍तृवोद्‌व्यादिवैशिष्‍ट्‍या-

श्र्‍वयवलादुः खलु प्रयोजकरर्मशीलतत्‍वरूपप्रधानपदायंगतकरमपदाथों वाच्यतादशायां कर्मान्तरसाधारण्‍येनावस्थितोऽपि व्यक्‍त्‍वनया दूतीसंभोगरुपताद्‌शकारककारण पर्यवस्यति । इदंमेवाधम-

पदस्याधमपदनेस्युक्‍ति्‍वेनितं प्राधान्‍यम् । झटितीत रानपेक्षतया न्यड्‌गुतनोधकरवाच्‍च । चन्द्रनच्‍यनादीनां तु ज्ञानकार्यतया निवद्‌धानां योग्यतया संभोगाद्‌भूता श्रेषचुम्बनादिकार्यस्‍व-

स्यापि प्रतिसंधाने सति तद्‌व्यज्‍क्‍वद्वारा तस्साहित्‍यनैव संभोगकत्वामिति विशोपः । एतेन नीचकरर्मकारिस्‍वस्याधमपदवाच्यस्य शोधकं यद्‌गुरगमिल्‍यपारस्‍तम् । दूतीप्रेषणसापेक्षत्‍वेन

विसिष्‍टप्रेमतयापि तस्सभावात् । अत्र विप्रलम्भस्य प्रधानतया न शेषत्‍वादिवाक्‍यषु तथेस्‍थ्‍याहोरपि न न्यूनपदतादोपः । उत्‍कृत्‍यासामप्रस्‍य निवेदनातिशयद्‌ग्‍दकत्‍वन गुणवात् ।

भत एवं विघेयाविमर्शोऽपि न दोष इति दिक् ।

मुख्यार्थबाधादिति । ज्ञानस्‍यावासतवस्‍वाहाध इति भावः । किं तु ज्ञातमिति । व्यक्‍तिग्योर्थैडगते बाधज्ञानं स्वविक्चितकरम् । बाधाभावादिति । वाक्‍यार्थबोधात्‍प्रा-

ग्‍नाधावतारादित्यर्थः । उत्पन्ने चेत्‍ति । उत्पन्ने द्वित्‍यर्थः । न च तात्‍पर्‍याविपयतदन्तिकगमनान्वयानुपपत्‍स्या लक्ष्यणेत वाच्‍यम् । विदगधाया वैदग्‌ध्यरक्षायै अविदग्‌धजनप्रतारणाय च

१ क. 'लिङ्‌गिन्‍ीं' । २ सा. धिके व्यड्‌ग्‍यामात । तथाच गुणभूतग्‍योर्थ्यपि व्‍द मध्यमकाव्‍यामात

तेपामाश्रयः । ३ म. 'यथः' । नच त । ४ क. 'श्र्‍यडपातिं' ।

अताहारि गुणीभूतगयदृश्वं व्यकृत्स्थे तु मध्यमम् ।

अताहारि वाच्यादनतिशायिनि । यथा—

ग्रामतरुणं तरुण्या नववधूलतासक्तसनाथकरम् ।

पश्यन्त्या भवति मुहुरिन्तरा मलिना मुखच्छाया ॥ ५ ॥

अत्र वधूलतागृहे दत्तसंकेता नाड्डगतेति व्यङ्ग्यं गुणीभूतम् । तदृपे-

च यत्र सरुयादेशदातृत्वं न प्रमाणान्तरेणावगतं तत्र न 'साहन्ता' इत्यादौ विपरीतलक्षणा,

व्यङ्गचार्थप्रतीतिरिष्यते । वापीं शातुमिस्यादौ तुं बाधान्वतरेडप्यधमपदार्थपर्यालोचनया यथोक्तं

व्यङ्गचयं प्रतीयत एवेश्येयं प्रधान्यमपदस्य । तस्मात् 'साहन्ता' इत्यादौ यदि व्यज्ञना

तदा रक्षणामूलेप । वापीं शातुमिस्यादौ तु न नियमः ।

अताहः ।

अताहारि वाच्यादनतिशायिनि अतिशायितचमत्कारानन्वायिके व्यकृत्स्थये मध्यमं काव्यम् ।

तद्गुणी भूतङ्गदृश्यम् । कथिततमित्यनुषज्यते । अत्र व्यकृत्स्थे स्फुटव्यक्तीय इत्यर्थः । तेन नाङ्ग-

काव्यतिति । अङ्गारित कस्याचिदिति शेषः । अगूढमपरस्यादिगुणोभूतत्व-

इत्यप्रभेदत्वेन प्रतिपादयिष्यमाणस्यास्फुटव्यङ्ग्यस्यासंम्रहापत्तेः । किं तु स्वस्फुटतरातिरिक्तस्य

इत्यपरं व्यङ्गच्यपदम् । गुणीभूतव्यङ्ग्ये चास्फुटमात्रं व्यङ्गचयम् । अधमकाव्ये स्वस्फुटतरम्,

तादृशह एव वेति न काचिदनुपपत्तिः । उदाहरणम्—ग्रामतरुणं ।

अत्र वधूललतागृहे दत्तसंकेता तरुणी नाड्डगतेति व्यङ्गचयम् । तच्च गुणीभूतम् ।

ज्ञानप्रतीतिमुखेन तत्प्रकारा एव तात्पर्य्यते । अनतिशायिनीति । अनतिशायश्र् न्यूनास्वेन

तुल्यस्वेन चेति बोध्यमे । अस्फुटमात्रामिति । मात्रपदेनास्फुटतरमेव न्यावस्यत

इति बोधचमे । संकेतस्थले व्यस्तकृत्स्थेनानागतां स्त्रीगतस्गलितगमनं ज्ञापयितं तत्-

व्यवङ्गचमूलमनोज्ञरीमादायोपस्थितं नायकं दृष्ट्वा विषण्णया विप्रलम्भवर्णनमिदं—ग्रामतश्र्ण-

मिति । ग्राम एकस्तरुणः । तेन ग्रामस्थसकलयुवातिजनप्रार्थ्यमात्रतया दुल्लभत्वं व्यज्यते ।

तरुण्या इति । द्वयोस्तरुणत्वेन परस्परागुरागोत्कर्षौ न्यज्यते । नत्स्यादि मलिनाभावोपपादकं

विशेषणम् । वधूलताडशकः । नवस्पनन नूतनवस्तुनः करग्रहणस्यौचित्येनावितर्कणीयता ।

सनाथो भुक्तो नाथसाहनशः । तेनातिशोभाशालितया नायिकया दर्शनेदप्यवितर्कणीयता ।

मुहुर्वारवारम् । जनताभ्येन दर्शने सातत्यविरहात् । पश्यन्त्या भवताति वर्तमानानिदेशाभ्यां

दर्शनमलिनीभावयोगरविगमः सूच्यते । ग्रामतरुणं मुहुः पश्यन्त्यास्तरुण्याः मुख-

च्छाया मलिना भवताति सङ्गतः । छाया कान्तिः (आर्या छन्दः) दत्तसंकेतेति ।

१ क. तु विरोषान्° , २ ग. °म । संके° । ३ क 'ध्वम् । विषण्णया° र ख. ग. °द्दतिः ते° ।

[ १ प्र०उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः ।

११

क्षया वाच्यस्यैव चमत्कारकारित्वात् । शब्दाचित्रं वाच्यचित्रमप्यडु़च्यं त्वरं स्मृतम् ॥५॥ चित्रमिति गुणालंकारयुक्तम् । अव्यङ्गच्यामिति स्फुटपतीयमौनार्थ- हितमै । अवरमधमम् । यथा—

तदपेक्षया वाच्यस्यैव चमत्कारकारित्वात् । यतः पश्यन्स्या नितरां मुखच्छवया मढिना भवतीस्य- नेन दर्शने काल एव तास्कार्ये मालिन्यं तस्यातिशयः सन्तनमानता चेति वाच्यं प्रतীয়त इति ।

शब्दचित्रं ।

अत्र चित्रभित्यध्याहार्यम् । तेनाव्यङ्गच्यं काव्यमवरमधमम् । ताश्चित्रमिति कथिताम- स्पर्ष: । अव्यङ्गच्यमस्फुटतरातिरिक्तव्यङ्गच्यरहितम् । तादृशं चास्फुटतरच्यसद्भावे व्यङ्गच्य- मात्राभासे वा । चित्रं गुणालंकारयोगि ।

स्वयमेव संकेतं कुसवा विफलत्बूल इत्यचुतापातिरश्रयो मालिन्यकारणम् । गुणीभूतत्वे हेतु- माह—तदपेक्षयेत्यादि । चमत्कार आत्मादः । तस्यातिशय इत्यर्थ: । तदुपपादकं दर्शने काल एव तास्कार्ये मालिन्यमिति । तदूप इत्यर्थ: । यद्वा नितरांपदप्रतिपायो मालिन्यस्यातिशय इत्यर्थ: । वाच्यं प्रतীয়त इति । अत्र न्यक्कड्गयेन संकेतभङ्गेन वाच्यमुखमलिन्यतिशयेरपि संभवादिति तदनतिशायिस्वं व्यङ्गच्यसपोत भावः ।

नि:शेषेत्यत्र तु बोधयत्पूर्वैशिष्ट्येनाधमपदेन च व्यक्तसंभोगेनैव निवेदद्वारा विप्रलम्भपोषक- स्वमिति बोधचम् । पर्यन्ततन्यगुण विप्रलम्भाभासेन त्वस्यापि ध्वनिरखमव् । वाक्यार्थरसपो- रन्तरालभवत्यपरोत्कर्षापकर्षाभ्यांमेव ध्वनिगुणोभूतत्वयवस्थितेः । पर्यन्तकरसा- दिमादाय ध्वनित्वं तु मत्वदोषमेवति ।

वास्य संज्ञान्तराकरणान्नूनता स्यादिति भावः । गुणालंकारयोगीति । तन्मात्रं न तु रसादिरूप आत्मा काव्यस्यास्तीति भावः । तदुक्तम्-रसादिरात्मा गुणाः शौर्यादिवत्, दोषाः काणत्वादिवत्, अलंकाराः कटकादिवत्, शब्दार्थो च शरीरमिति ।

तत्रैव कविसंरम्भात् । अत एव यत्र कविकल्पितो न कश्चिदर्शनास्तच- काव्यत्वं वदन्ति संहदयाः । शब्दस्तु तेन विनार्धस्य स्वापयितुमशक्यरपादुपच्यरितं शरीरामिति । इदमेव च चित्रसाम्यम् । चित्रालिखिततुरगादौ तुरगबुद्धिदर्शनस्यापि

१ क. 'त्कारकार्तो' २ ग. 'मानच्यह:' ३ क. 'मु' यथा च क. 'त्कारकार्तो' ५ क. 'रां मलिना मुखचछदा भ°' । ६ क. 'इदश्वं चा°' । ७ ग. 'शब्दः गुणी°' ८ इदं वाक्यं क. ग. पुस्तकेयो हरयते । ९ ग. 'यमु°' १० क. 'ने योति दिक् ।' ११ अन्याबुरिलारस्ब चित्रम्य- मिल्यन्तो ग्रन्थः क. पुस्तके न दृष्यने ।

९० प्रदीपोद्योतसमेतः— [ १ प्र०उल्लासः ]

स्वच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुहरच्छातेतरांमुच्छटा-मूर्छान्मोहमहाहर्षविहितस्नानाहिकाडहय वः । भियादुद्यदुदारदर्दुरदीर्घादरिद्रद्रुम-द्रोहोद्रेकमहोरिमभेदुरमदोन्मादाकिनी मन्दताम् ॥ ४ ॥

शब्दचित्रं यथा—स्वच्छन्दोऽ । वृत्त्युप्रासोऽत्र शब्दालङ्कारः । ननु कथमेतद्वृत्त्यलङ्कारसङ्कुच्यते । मन्दाकिनीविपययाया: प्रतीतरभिव्यक्तेः । किंच नास्त्येव स कार्यार्थो यस्म न व्यङ्ग्यकोऽवमततो विभावस्वेनापीति चेत्सत्यम् । कि तु तद्यज्ञयमस्फुटतरम् । यद्वा तत्र न क्वेस्वाल्पर्थम् । अनुप्रासमात्र एव काव्यस्त्वमुदीरित्यधमतस्वमिति ।

ननु व्यङ्ग्यरहितं काव्यमप्रमिद्धम् । पार्यन्तिकरसादिव्यङ्ग्यशून्यस्य प्रहेलिकारवाद-उत्कटमस्फुटतरति ईपत्स्वसै तत्र नवर्यस्वात् । अव्यङ्ग्यमस्फुटतरव्र्यङ्गयमित्यर्थ इस्येके । स्वच्छन्देति । मन्दाकिनिर्गङ्गा वो युप्माकं मन्दतामज्ञानं पापं वाडवाय झटिति भियादौत याज्ञा । तौदान्तराद्वच्यतरेक दशोयितुं विशिनष्टि स्वच्छन्दोती । स्वच्छन्दं स्वरसं न तु वात्यादिपरतन्त्रं यथा स्यात्तथा उच्चलदुच्च्छट । अम्बुविशेषणम् । तेनामुवाह्लादाम्भोयेलाभः । अच्छं निर्मलम् । कच्छपस्य जलप्रायदेशस्य । कुहरेऽत दुर्वलम् । तदितरद्वेगातिशयेन बलवत् । इदमप्यस्मुविशेषणम् । अम्बुनश्च्छटा परम्परा तथा मूर्छाविनाशनमहो मोहोऽज्ञानं येऽपाम् । अत एव हर्षः । स्नानैः-स्वाडडहिकत्वेन लाभेऽपि प्राधान्या ल्यृङुपन्यासः । नघनतराद्वधिरेकं दर्शोयितुं पुनर्विशिनाटे —उद्यन्तः प्रकाशमाना उदारा महान्तो दरदुरा भेका यास्वेन्द्रधा दर्यः कन्दरा यस्यां सा तथा । दीर्घा आयता अदरिद्रा: शाखादिवाहुल्येनाकुला ये ड्रमास्तेषां मद-न्यादपि द्वै इति द्वाहः पातनकारणे तनादृक ऊहःप्रसरण तदुक्ता ये तरड्र्योस्त एवं मेदुरमदो निर्विडाहङ्कारो यस्माः । महोर्मयति पाटे तेनोद्रेको येऽपामीदृशा ये महोर्मय

इति व्यास्ययम् । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । ) प्रतीतरभिव्यक्ते''ति । अत्र मन्दाकिन्यालम्बनम् । तदगुणा उद्दीपनम् । स्तवो-डस्त्योत्तमुपपादयः सञ्चारिणः । इदमुपलक्षणम् । मर्हार्षसेवनादिना तीर्थान्त-राद्ध चतिरेकोऽपि वडडन्यो शोभः । विभावत्वेनापीति । उद्दीपनविभावरवेनापित्यर्थः । उत्तमालङ्कारकृतोल्कपणं चित्तापकर्षात्कप्रतीतिच्चवयहितप्रतीतिक-स्वादित्यभिमानः न चायमत्प्रासो न मन्दाकिनीविपयङभावारगुणः । स्वच्छन्दोच्छ-

९ र. म. 'रामदचटा' १ २ ग. 'मयेऽपि' । ३ क. 'द्र न' । ४ म. 'नस्य प्राणाः' दाहि-कःवेन लाभेऽपि पृथः । ४ क. 'नः' । तरभद्र''दति' । ६ म. 'यथा'

{ १ प्र०उल्लासः }

काव्यप्रकाशः ।

वाच्यचित्रं यथा—

विनिर्गतं मानदमान्तराष्ट्रवत्युपश्रुत्य यदृच्छयाडपि यम् ।

ससंभ्रमेन्द्रद्रुतपतितार्गला निमीलिताक्षीव भियाडमरावती ॥ ५ ॥

इति श्रीकाव्यप्रकाशो काव्यस्य प्रयोजनकारणस्वरूपविशोपनिर्णयो

नाम प्रथम उल्लासः ॥ १ ॥

तस्य संभारात् ।

तात्पर्यविषयीभूतवस्तुवलयविरहवस्तुमेवं चाच्यचित्रपदेन विशिष्टम् । यदृक्च

छानिकृता—

रसभावादिविषयविषक्षा विरहे सति ।

अलङ्कारनिबन्धो यः स चित्रविषयो मतः ॥ इति ।

अत्र पक्षे मध्यमकाव्यलक्षणे व्यङ्गच्यपदं विपक्षितन्यङ्ग्यपरं दृश्यव्यम् । अर्थचित्रं

यथा—विनिर्गतं ।

अत्रोत्प्रेक्षार्थालङ्कार इति प्राप्नो उदाहरणान्ति । परं तु रसादौ कथम् तात्पर्यविरहोऽस्फुट-

त्वादुदारदुरत्यादिव्युत्पत्त्यर्थपदनिबन्धनादिति वाच्यम् ।

तत्प्रभृत्यादिगम्यगोचरनिर्णयः-

मकाराकतया० श्रुतिकटुत्वपुष्टार्थपदवोट्टविकटवर्णदीर्घसमासादर्गुणरहने तदचुप्रासस्याडपि भाव-

तुगुणैर्वादिति दिख् । पार्यन्तिकं व्यङ्गच्यमादाय ध्वनिनिस्स्य सवंतत्स्थतया मध्यमवलयङ्ग्यमा-

दायेव त्रिविध्यस्योपपादनीयत्वेऽपि व्यतिरेकं व्यङ्गच्यमादाय शब्दचित्रमात्रोदाहरणस्त्वं

चिन्त्यम् ।

विनिर्गतामिति । यं प्रकारं हयग्रीवं मानदं शत्रुमाननवण्टकं मित्रमानतातारं विनिर्गतं

न तु प्रस्तुतं नाप्यमरावल्यान् प्रविश्रम् । यदच्छया अमरावतीविजयाविषयिण्याडपि या

कयाचिदिच्छया । उपधृत्य करणोपकरणिकया श्रुत्वा न तु दूतमुखेन । ससंभ्रमेण सभ्येनेन्द्र-

णाङ्याहेतुश्चयेणाप स्वयमेव । द्वारिकाहीन विलम्बोसहितो । दूतः शीघ्रं पतिता यथा

कयंचिन्निकषा न तु विश्रग्रं निहिता । अर्गला न तु कमटफलके एव लापिते इति भावः ।

उपधृत्येति पातनक्रियया समानकर्तृक्रम् । अत्र मरावतीतत्स्थलीयम् । ( वंशस्थं वृत्तम् । )

अत्रोत्प्रेक्षेति । नायकेन्द्रभयप्रदर्शनप्रभृतित्रममरावर्तीर्रीभयमपि वीररसोपकृद्धित्यस्य

अलङ्कारत्वं बोध्यम् । एतेन संशयलुपाया उत्प्रेक्षाया अंशतो भयाभावप्राप्तत्वस्यापि

सस्त्वान्त वीरसानुगुणत्वमित्यपास्तम् । भावाश्च एवोत्कटकोटिकवेनादोपात् । रसादि-

विति । अत्र वीररसः । तस्य हयग्रीव आलम्बनम् । प्रतिपक्षेन्द्रभयमुद्दीपनम् । मानवण्ह-

नमनुभावः । यदृच्छासंचरणगत्या धृति: संचारीणी । आदिना प्राक्रनोलोक्रीयभावपरिग्रहः

१ क. "वा व व्य" । २ म. "या त्रिकट" । ३ ग. "वि गुण" । ४ क. "ततं ब.स्वम् । व्यतिर-

करहच्यकरसय सत्स्वःचछचदृचित्रं ।

२२

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ १ प्र०उल्लासः ]

तरस्वं वा तत्र ज्ञायते । हयप्रौष्ठ्य वर्णनीयतया तस्यप्रभावस्य स्फुटं प्रतीते: । मदीयं तु पद्ममुदाहरणीयम् । यथा---

मध्ये व्योम स्फुरति सुमनोधनवः ध्यानचक्रं मन्दाकिन्या विपुलपुलिनाम्यागतो राजहंसः ।

अहस्रखेदे स्वरितचरण्यासामाकारालक्ष्यः । संरसन्वया श्रवणपतितं पुण्डरीकं मुखार्धः ॥

अथ_रूपकसार्थालङ्कारः । तन्मात्रे तात्पर्यं न तु रसादौ ।

इति महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे काव्यलक्षण-निर्णय: प्रथमोल्लास: ॥

मध्ये व्योमेति । व्योम्ना मध्य इत्यर्थः: सुमनोधनवा कामः । ध्यानचक्रं चक्राकारं शस्त्र-तैक्ष्ण्यसम्पादकं पापाणजयन्त्रमुच्यते । पुलिनं तीरम् । तत्राम्यागत इत्यर्थः । अहस्रखेदे सायंसमये । ( स्वरितशरण्यान्यसो यस्मिन्कर्मणि तथा संसर्पनत्या: । ) क्षीणेन भयवशात्वरितगमनम् । ( मुग्धःकुश्चन्द्रः स एष ध्यानचक्रमित्यर्थः । तथा स एव राजहंसः पुण्डरीकं चेस्यर्थः । मन्दाकान्ता छन्दः । )

इति शिवभट्टसुतसतीगर्भनागोजीभट्टकृते काव्यप्रदीपोद्योते प्रभम उल्लासः ।

१ क. 'नो' ध्वनिन: शा.पच' । २ ग 'दारदा' ।

[ २ द्वि. उज्जास: ]

काव्यप्रकाश: |

अथ द्वितीय उज्जास: ।

क्रमेण शब्दार्थयो: स्वरूपमाह—

स्पाद्वाचको लक्षणिक: शब्दोऽत्र व्यञ्जकव्रिधा ।

अत्रेति काव्ये । एषां स्वरूपं वक्ष्यते ।

वाच्यादयस्तदर्था: स्यु: ।

वाच्यलक्ष्यप्रपञ्च: ।

अथ काव्यलक्षणपदैरपु स्वरूपलक्षणादिभिरिति विवेकव्येषु शब्दार्थयो: प्राधान्यास्प्रथमं तदो: स्वरूपं निरूपयिष्यन्निभागमाह—स्पाद्वाचको।

शब्दे न प्रसिद्ध इत्युक्तमत्रेति । एषरेति काव्ये । शब्दस्वरूपमप्रतिपाद्यैव लक्ष्योदर्‌थ विभजते—वाच्यादय इति ।

वाच्यादयो वाच्यलक्षणगत्या: क्रमेण तेषां वाचकादीनामथों: स्युः । केषुचिन्यायादिवाच्यादयो वाच्यलकक्ष्यादृश्त्या: क्रमेण तेषाम् वाचकादीनामर्थ: स्युः । केषुचिन्न्यायादि-

स्वरूपलक्षणादिमिरिति । यथा ‘योऽभिधत्ते स वाचक:' इति स्वरूपम् । तथाभिधातृकैव लक्षणम् । एवमन्यत्राप्याद्यम् । आदिनो विभाग: । प्राधान्यादिति ।

काव्यप्राश्रयेण लक्षणघटकेतरपदार्थमपेक्ष्य तयो: प्राधान्यम् । अर्थस्य न्यञ्ज्ञकवेदपि शब्द-

सहकारितयैव तस्य तत्त्वालक्षणवाव्ये शब्दस्य प्रयमं निर्देशात्तस्य प्राधान्यसूचनाय ।

स्वरूपमिति । विभागान्तरं तद्विरूपणस्य सांप्रदायिकत्वादिति भाव: । सामान्यलक्षणं तु शब्दस्न्नजातिमत्त्वे शब्दस्य तदभिधेयत्वं वार्तस्य प्रसिद्धमेव । एकस्वरने सामान्याभिधा-

येण । सामान्यं च वाचकादिस्वरूपेवन्ततोऽन्वयात्स्वं बोधयम् । तत्र लक्षणिकव्यञ्जकयोरप-

चक उपजीव्य: । व्यञ्जकस्य वाचकलक्षणावित्युपजीव्यक्तिमापन्यस: । त्रिधेति ।

वाचकत्वाद्युपाधौ* त्रितयं बोधयम् । शाब्दे । वैशेषिकादौ । लाघवार्थमिति । प्रकार-

गणाद्वानुरोधादित्यर्थ: । अन्यथा प्रकरणचतुष्टयापत्तेरिति परमानन्दचक्रवर्ती ।

वाच्यलकक्ष्येति । वाचकत्वादिल्यापारेण वक्ष्यमाणवाचकादिप्रतिपाद्यर्थं च तत्स्वरूपं

• नमु य एव शब्दो वाचक: स एवान्यत्र लक्षणक: । किंच वाचकलकक्षान्यतर एव लक्षणक: । मत: सांख्यसौकर्येषु भेद इत्यत आह । वाचकत्वाद्युपाधाविति । ( चू. )

१ क. °वायार्थ । २ म. स्वरूपलक्षणादिमिरिति । स्वरूपं विशेषलक्षणम् । लक्षणं सामान-

न्यलक्षणम् । आदिने:शब्द: प्राधान्यादित्यर्थ: । ३ क. °तद्वच । प्राधान्यादित्यादिप्रकारस्य मुखत्वात्ते-

न्थावेतदर्थम् । ५ एतदर्थम् क. पुस्तके न हश्यते । ६ म. °रे व’ ।

तात्पर्यार्थोडपि केषुचित् ॥ ६ ॥

आकाङ्क्षासंनिधियोग्यतावशाद्दक्ष्यमाणस्वरूपाणां पदार्थानां परस्परसमन्वये तात्पर्यार्थी विशेषपुरपद्रार्थोडपि वाक्यार्थः समुल्लसतीत्यभिहितान्वयवादिनां मतम् । वाच्य एव वाक्यार्थ इत्यपिताभिधानवादिनः ।

नयेषु । न तु मीमांसकैर्मतेऽपि । लाघवात्पदार्थानां पदार्थमात्रे शक्तिः, न स्वरूपाश्रयेऽपि । गौरवात्प्रन्थलम्बनवाच्च । तदंशो हि तात्पर्यार्थो वाच्यार्थविशेषणशरीर आकाङ्क्षादियोगतासंनिधिवशादपदार्थोंडपि प्रतীয়ते । न चापदार्थप्रतीतावतिप्रसङ्गः । स्वरूपसतः शाक्यान्वयस्वस्प नियामकत्वात् । इत्यभिहितान्वयवादिनां मतम् । अन्वयरूपे वाक्यार्थेऽपि पदनां शक्तिः । व्यवहरणान्वस्त्वैवोपस्थापनात्तत्रैव शक्तिम्रहात । किं तु तात्पर्यभागस्याश्रयस्यैवेत्यनुभवविषयसत्त्वं न स्यात् । तदृशेऽपि ये शाक्यस्वस्प प्रयो-

बध्यम् । एतेनाग्र एतां लक्षणानुक्तेन्यूनेतति परास्तम् । अन्वयेत्यर्थानां स्वप्रकृतत्वात्र विभाग इति बौद्धम् । न्यायादीन्ते । आदिना भाट्टमीमांसका: । न त्वीत । प्रभाकरातिरिक्त शेष: । तात्पर्यार्थ इति । आकाङ्क्षादिवशाद्रासामानस्य हि तात्पर्यार्थत्वेन व्यवहार: । तस्यापि पदतात्पर्यविषयत्वात् । तदुक्तं भट्टपादै:-

'न विमुज्झन्ति सामर्थ्ये वाक्यार्थेsपि पदनि नः । वाक्यार्थों लक्षणमाणो हि सर्वत्रैवति च स्थितिः ॥ साक्षाद्यपि कुरवन्न्ति पदार्थप्रतिपादनम् । वर्णास्तथा डपे नैतस्मिन्पर्यवस्यन्ति निष्फले ॥ वाक्यार्थामितये तेषां प्रवृत्या नान्तरीयकम् । पाके ज्वालेब काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम् ॥ इति ।

अभिधानापर्यवसानरूपाकाङ्क्षा । एकपदार्थे डपरपदार्थस्य प्रकृतसंसरगवत्त्वं योग्यता । अव्यवधानेनान्वयप्रतियोग्युपस्थितिश्च संनिधिः: वशात्त । तदुपास्प्रयोजकात् । अपदार्थ: । प्रथैकं पदवृत्तिविषयं: । अनेन तस्य वाक्यवशत्त्वं सूचयति । आकाङ्क्षावशाद्धि तस्य शक्त्यताकल्पनम् । प्रमाणनामसंवद्धार्थबोधकत्वाभावादिति वैयाकरणा: । अतिप्रसङ्ग इति । अस्ति हि तस्यापि संयोगत्वेन योग्यतेऽभिमानः । शाक्यान्वयत्वस्यैव । तेषामपि नानात्व-

क. पुस्तके दृश्यते । ६ र: । पदस्यार्थबहितोच्छाररूपाकाङ्क्षा । ७ क ग. 'तेऽप' । ८ क. ग. °य: । भातिप्र° । ९ क. 'यस्येति ।

[ २ द्वि०उद्यास: ]

काव्यप्रकाश: ।

सर्वेषां प्रायशोडर्थानां व्यक्जकत्वमपीष्यते ।

तत्र वाच्यस्य यथा—

माए घरोवअरणं अज्ज हुणरथिअत्ति साहिअं तुमअए ।

ता भण किं करणिजं एमेअ ण वासरो ठाइ ॥ ६ ॥

जकत्थात् । अशक्यस्याप्यनुभवप्रवेशेऽतिप्रसक्तौ ।

इत्थंन्वितान्विधानवदिनां मतम् ।

व्यञ्जकत्वं न केवळं शाब्दस्य, किं तु तदर्थस्यापि ।

तत्रापि नैकर्तस्य, किं तु सर्व-

स्थाप्यत्वामिधादिवैधर्म्यसिद्धये प्रतिपादयति—सर्वेषां ।

ऐतद्वाच्यस्य यथा—माए० ।

संभवे तु तास्पर्यज्ञानकारणतयाडतिप्रसङो वारणीय इति बोधयैम् ।

तद्लादानासमानानां सम्बन्धानामनेकस्वसंभवेन तत्रान एतद्वाक्यादयं संसर्गो बोध्य इतीछारूपतास्पर्यज्ञानस्य कारणत्वादिति भाव: ।

अतिप्रसङ्गादिति । गोपदाद्वादेरपि बोधापत्तिरिति भाव: ।

अन्विताभिधान-

वादिनामित्थे । अन्वितमेवाभिधत्त इति वादिनामिस्यर्थ: ।

अत्राहुः—विधिना तु विधि-

क्यासकार्यान्वितस्वेन बोधेऽपि कार्याश्रयागाधदुरन्वयतया येनौचित्यवात् ।

किं चान्वितस्वेन शक्तावप्यन्वाविशेषभानाया डडकाव्यादिकविमवश्यं कारणं वाच्यम् ।

एवं च विशेषरूपेणाशक्यस्यैव भानमिति त्वयाडप्यवश्यं वाच्यं ।

किं च संसर्गस्यापि प्राक्प्रदेनोप-

स्पितावगृहीतप्रकिस्वरूपप्रकाशनं शाब्दस्य न स्यात् ।

अनवयवितिरेकाम्यां तस्याव्यतिलम्भ-

स्वाच । सङ्क्रणेन शब्दबुद्धयवाशिक्छत्वं प्रति शक्त्यस्वस्य प्रयोजनकत्वाश्रातिप्रसङ इति ।

सर्वस्यापीति । वाच्यलक्ष्यव्यङ्गच्यर्थे: एवं च वाच्यादिज्ञानं विना तस्या

निरूपयितुमशक्यत्वात्प्रथमतो वाचकादिनिरूपणामिति भाव: ।

अभिधावीति । अभि-

धारणापेक्षया व्युत्पत्तिविध्यौसिद्धये इत्यर्थ: ।

प्रधानस्य रसादेरव्यक्तत्वविवादे—

प्रायश इति । व्यक्जकत्वमपीति ।

अपिना व्यञ्जकतादर्शयामपि वाच्यस्वाद्यप्रच्यव:

सूचित: ।

शब्दव्यञ्जनाया: सकलसंमतस्वेनार्थव्यञ्जनायासांह्र्टिकस्वराडूषणाय शब्दव्यञ्जनानु-

दाहतत्यैव तां प्रथमत उदाहरति—माए इति ।

काचिदुपनायकसंगमार्थिनी नाहिगन्तुं

मातरमाह—

मातृगृहोपकरणमध्य खलु नास्तीति साधितं त्वया ।

तद्रण किं करणीमेवमेव न वासर: स्थायी ।

१ क किंतर्थं० । २ क. तत्र । ३ क. °ध्यम् । अतिप्र° । ४ क. °जं रन्विततद्वेन शक्तावपि ।

५ क. °च्यमिति । सर्व° । ६ क. ग. °वः प्रधा° । ५ क. वाचकत्वा° ।

४

२६

प्रदीपोद्योतसमेत: -

[ २. द्वि० उ० ]

अत्र स्वैरविहाराधिनीतिं व्यज्यते ।

लक्ष्यस्य यथा—

साहेन्ती .सहि सुहुअं खणे खणे दुम्मिआसि मज्झ कए ।

सब्भावणेह करणिजसरिसअं दाव विरहुअं तुमअ ॥ ७ ॥

अत्र वाच्येनैवर्थेन वचूवदृष्टच्यास्वैरविहारार्थित्वम्, गृहोपकरणस्त्वादिना शाक्ष्यविवे-

यस्यादिकं व्यज्यते ।

लक्ष्यस्य यथा—साहेन्ती ।

अत्र मातरित्यनेनाड्डदेशयोग्यत्कमलहूघणीयाज्ञतं स धन्यं ते । गृहस्थपनेनाड्डवश्यकता ।

उपकरणमत्रेनधनशाकादिसम्पीत्यर्थकम् । तेन साकल्यम् । तेनान्यथासिद्धपरिहार: ।

एकैकस्येनधनादेरसक्त्ते तु पार्थ्ववासिनोडपि ग्रहणसंभवः । अध्येष्यनेनाचैव सम्पाद्यत्वम् ।

सांधितं प्रतिपादितमिति ।

त्वयेस्यनेन स्वकल्याणाराहिस्यम् ।

तादिस्यनेन हेत्वर्थकेनावश्यक्तव्यस्वम् । किं करणीयं कर्तव्यम् । भणेत्यनेन स्वप्रेरणम्

एवमेव ।

अभुना हस्त्यमानकस्थ एव । तेन दिनावसानेऽपि कुलाकूलनया मया न

गन्तव्यमिति योत्यते ।

स्थायी न ।

स्थिरो नेत्यर्थ: ।

अत्र वाच्येनैवेऽर्थ: ।

वाच्यसंसर्गरूपेणैव वाक्यार्थेनेऽत्यर्थ: ।

संसगों वावघराक्य

इत्याराय: ।

यथेष्टविहारेच्छायां वाक्यार्थग्रहणोत्तरं प्रतीममानार्यां शब्दस्य न व्यापारो

विरतस्वात् ।

अर्थस्य च व्याख्यान्तरासंभवादज्ञैनैवति भाव: ।

न च वाक्यार्थस्यैव व्यज्ञ-

कत्वे वाच्यस्य येथेत्यसंगतम् ।

संकृन्ध्यभाने संसर्गभानस्य वक्तुमशक्यतया तस्य व्यज्ञकत्वे

पदार्थस्यापि व्यज्ञकत्वमिस्यदोषात् ।

एवं लक्ष्यस्येस्यपि ।

एतेन तात्पर्यार्थस्य व्यज्ञकत्वं

स्वतः ज्ञेयेनोदाहतामिति न्यूनतस्यपास्तम् ।

व्यड्ढयत इति ।

स्वैरविहाराधिन्येषति

सामाजिकैर्धनुजनया बुध्यत इत्यर्थ: ।

प्रियारुनयार्थे प्रहितां तमुप्भुजाड्डगतां दूतां प्रति नायिकाड्डह-

साहेन्तीति ।

साधयन्ती सवि सुभगं क्षण क्षणे दूनाडसि मस्कूते ।

सद्दावद्देहकरणीया सदृशं तावद्विरचितं स्वया ।

मस्कूते मर्दय सुभगं सुन्दरं तं नायकं साधयन्ती अनुनयन्ती त्वं क्षण क्षणे प्रतिक्षणं

दूनाडसि खिलाडसि ।

त्वया तावदेव सद्दाव: साधुत्वं श्रहो मद्विधयस्तयो: करणीयं कार्य

सदरामुचितम् ।

तथा च रत्नवस्य यत्कार्ये श्रहस्य च यदुचितं तद्विराचितमिस्यर्थ: ।

१ क. तेनान्यथा० ।

२ क. साधितं ज्ञातमिति ।

३ क. स्वाप्रे० ।

४ क. रणायामपि ।

५ क. ०ति ।

दंसणो ।

६ म. " ! ! ,मे ।

७ क. 'व: ।

तहुअम्ह ।

८ क. ०ये: ।

तद्धुदन० ।

[ राद्ध्य०उज्जासः ] काव्यप्रकाश: १ २७

अत्र मेऽप्रियं रमयत्या त्वया शत्रुत्वमाचरितमिति लक्ष्यम् । तेन च कामुकविषयं सापराधत्वप्रकाशनं व्यङ्ग्यम् ।

ध्वयङ्ग्यस्य यथा— उअ णिउलणिप्पन्दआ भिमिणीपत्तअमि रेहइ बलआ । णिम्मलमरगअभआणपरिट्ठिआ सअल्सुक्किअहअ ॥ ८ ॥

अत्रापकारिण्यां बाधावतात्पर्यार्थ: श्रोत्रा प्रस्येतु न शक्यत इति सद्धावक्रोशकरणीय-विसदृशां मत्रियवरमणेन शत्रुत्वाचरणरूपं विरचितामिति मुख्यविपरीतं लक्ष्यते । तेन च कामुकविषयसापराधस्वप्रकाशनं व्यङ्ग्यम् ।

व्यङ्ग्यस्य यथा— उअ ० ।

इदानीं साहित्यभाववादिमते प्रथमतः समुदायस्य समुदायेऽन्वय: । ततः यथासंवद्येन बोध: पार्श्विको वोध्य: । तदध्वनयन्वास्यस्यास्ति- सद्धावक्रोशकरणीयविसदृशारामिति । कचिचित् सद्धावक्रोशकार्यविसदृशारामिति पाठ: । तदा श्लोके ताम्यां यरकरणीयं तेन सदृशां कार्य स्वया विरचितमित्यर्थो बोध्य: । यद्वा त्वया एव युक्त: । लक्षणामूलीभूतवाधस्य स्फुटिक्रुपस्थितये सद्धावक्रोशकार्य कृतमित्यस्यैव वाक्यं युक्तत्वादिति दिख् । भम धम्मिअल्तादो तु वअन्जनान-तरमपि न विरोधप्रतीति: । प्राभ्रमणान्तर्गतभ्रमणयोरविरोधादिति दीपिकायां स्पष्टम् ।

अत्रापकारिण्यामिति । ज्ञातापकारिण्यामित्यर्थ: । इदं न लक्ष्यान्तर्गतं । किंतु प्रतिपाद्यस्यार्थवैशिष्ट्यबोधनद्वारा व्यङ्ग्यप्रकटनायोक्तम् । ज्ञाप्यस्य च तृतीयार्थ: । तेन चेतिति । लक्ष्यार्थगतत्वकथ्योर्थेनस्‍वार्थ: । प्रकाशनं व्यङ्ग्यगमिति । कामुकविषयसापराधस्वमेपा प्रकाशायतीति सद्धद्यैववअन्जनया गम्यत इति भाव: ।

उअ इति । पश्येत्यर्थेऽध्याह्रियते ।

पस्य निश्शलनिष्पन्दा विसिनिप्पत्ते राजते वलाकआ । निर्मलमरकतभाजेनपरिसिता राइञ्शुस्किरिव ॥

कस्साअसिन्हायिअक्खया उपनायकं प्रतीमुक्तिः । विसिनी पदिनीलता । सलदं शरीर-क्रिया । सन्दस्सवअणकिआ । स्त्रदि किंचिच्चलन इति धात्वनुसारात् । कर्मधारयस्समास: । पुंवत्कर्मधारयेतिति पुंवत् । यद्वा निश्शलञ्जणराइञ्चया विहारलयापरनिरुद्धोगेति कामुकसंवो-धनम् । यत्तु निश्शलड्ढला 'पृथ्वी तद्विप्पन्ददेत्थे' इति । तत्त् । अचलापदेस्सेव तत्थ प्रयोगात् । पृथ्वीपावकस्य नित्यस्खालड्ढगत्थेन भासितस्कल्विाभावातुंवद्वारउप्पत्तेस्स ।

१ स ममप्रियं । २ क. 'नमूल्यार्थ: । ३ क. पर त्वयमयुक: । ४ क. लक्ष्यवाच्य!धमेस्स्व: लक्ष्य यदितसक्यायों लक्ष्य एवान्त भाव: । प्रधा° । ५ क. म. 'जनोऽपिार !

अत्र निष्पन्नत्वेनाडडश्वस्तत्वम्, तेन च जनरहितस्त्वम्, अतः संकेतस्थानमेतदिति कयाचिचंकचित्प्रतिपाद्यते। अथवा मिथ्या वदसि न त्वमचाडडगतोडभूरिति ध्यज्यते। वाचकादीनां क्रमेण स्वरूपमाह— साक्षात्संकेतितं योडर्थमभिधत्ते स वाचकः॥ ७ ॥

अत्र नःस्पन्दत्वेनाडडश्वस्तत्वम्, तेन निर्जनत्वम्, अतः संकेतस्थानमेतदिति कयाचिचंकचित्संकेतस्थानाभिलाषिणं प्रति व्यज्यनया प्रतिपाद्यते। अथवा नःस्पन्दत्वेनाडडश्वस्तत्वम्, तेन जनागमनाभावः, अतो न स्वमताडडगत इति मिथ्या वदसीति कयाचिच्चित्तसंकeta स्मं नाडडगताडहं स्वागत इति वादिनं प्रति व्यज्यते। एवमर्थे विभज्य वाचकादीनां स्वरूपं क्रमेण ऽऽह—साक्षाद्०। अभिधत्ते प्रतिपादयतीत्यर्थः। अतो न विशेषोणान्तरत्र वैयर्थ्यम्। संकेतितं गृहीतसंकेतं तमे। इदं चेष्टायां साक्षादर्थप्रतिपादिकायामतिव्यासिवारणाय। माधुर्यादिनिरूप्यव्यक्कस्पर्शादिविर्वणेऽतिव्यामिवारणाय वा। न च साक्षादित्यधिकम् ‘ यत्र्नामा यत्र चैत्यादिर्विषयोडपि स तादृशः' इत्यादिव्यवहितसंकेतसच्वेऽपि चैत्यादिनामके चैत्यादियोगिनि विषये प्रतिपाद्ये चैत्यादिपदेऽतिव्यासिवरकत्वात्। तत्र साक्ष्यसंकretनव्यवहितसंकेतसत्त्वात्। न च तत्र शक्तिरेवेति सम्पकू।

मरकतो नीलमणिः। भाजनं पात्रम्। शड्करशुक्तिः शुक्त्याकारं शङ्खरशुक्तिलं पात्रंम्। न तु मुक्ताशुक्तिः। तस्या बलाकावच्छेदेन त्वाभावात्। शङ्खनशुक्तिपदस्य तत्रासामर्थ्याच्च। अत्र चाचेतनोपमया लेशतोऽपि क्षोभाभावः। तेन निर्जनत्वं गम्यते। केचित्तु ‘नायिकाया विरहवेदनां कामुकं प्रति निगूढं निवेदयन्त्या: सरल्या इयमुक्तिः। निस्पन्दा सा नायिका बलाकापीडनातिशायादिति श्लाघनाध्यवसिता विसिनोपत्रे तापच्छयितरा राजते। अत्र निश्श्वल, अल्सति कामुकसंवोधनमेव। अचेतनोपमया निःश्रेयस्त्वातिश्रायस्तेन च विप्रलम्भातिशयो व्यङ्गचः' इत्याहुः। संभोगादिषु प्रलम्भस्योत्कमधुरत्वेन तत्र योज्यतिः—अथवा निस्पन्देऽत्नि। स्वरूपामिति। लक्षणमित्यर्थः। अतो नेति। अभिध्या प्रतिपादयतीत्यर्थेऽ वैयधीस्पष्टमेव। इदं चेष्टायामिति। पदश्रितः संकेत इत्यभिमानः। इत एव वाड्म्वरसादाह—स्पर्शादिवर्ण इति। माधुर्यादिनिरुपितवाचकत्वापत्तेः भावः। चेष्टातिरिक्तव्यासिविशेषतया शब्दानिवेशाद्वारणीयेति बोध्यम्। विपयः। देशः। तत्रेति। तद्रीयसंकेत

१ क. ग° २ क. सि त्वं तत्र नाग° ३ क °म । तत्र चेदं° ४ क. °शृङ्गारमथु° ५ क. °य च । ६ घ. चैत्यादि° ७ क. °श्रम् । अत्र चा° ८ क. ग. °यत्तरशेना ९ क. घ. °स्य मधु° १० क °ति । अतो °

[ २ तृ०उल्लासः ] काव्यप्रकाशः २९

इहागृहीतसंकेतस्य शाब्दस्यार्थप्रतीतिरभावात्संकेतसहाय एव शब्दोऽर्थविशेषं प्रतिपादयतीति यस्य यत्राव्यवधानेन संकेतो गृह्यते स तस्य वाचकः ।

रद्योगिनि तपःप्रयोगस्य रक्षणयौपपत्ते: । न च साक्षात्संकेतवान्वाचक इत्येतावतैव स्वस्थश्वेदभिधत्त इत्यस्य वैर्यश्र्यम् । संयुगादिनाडिभायां नियामितायां वाच्यार्थप्रत्यायकतादशायामतिन्यासेरवारणीयत्वात् । न च तथाडपि तत्प्रातिव्यासिरेवति वाच्यम् । यत्प्र शब्दस्य यत्रान्वयहितसंकेतमहो यदर्थप्रह उपपद्यते तत्र स तदर्थवाचक इति हि लक्षणार्थः ।

अभ संकेतमहस्य शब्दसहकारितायां किं मानमिति चेदगृहीतसंकेतस्य शब्दादर्थप्रत्ययभावः । इदं च । 'यत्रान्वयहान्नेन संकेतो गृह्यते' इत्यादिवतिदर्शनात्संकेतविशेषणतया साक्षादपदं व्यार्कुयातम् ।

वस्तुतस्तु संयुगादिनाडिभायां नियामितायां यत्प्र शाक्यान्तरघ्वननं तत्र वाचकत्वं मा प्रसक्त्वादित्यभिधानक्रियाविशेषणं साक्षादिति । तत्र तु वाक्यार्थप्रतीतिग्यवधानेन तत्प्रतीतेः ।

इत्यर्थः । अग्रे च व्यवहितसंकेतत्वादिति पाठः । संकेतसत्त्वादिति पाठे तु तत्रैतस्य देश इत्यर्थः ।

नव्यालोभात्तु शास्त्रानुरोधेनैवायं पक्षः । न चेत्यादि । बोध्या: तयोगी देशश्व तत्पदाद्योध्य इति । शुद्धलक्षणाया: शक्तितुल्यतास्संकेतस्य तत्प्रानुभूयमानस्वाच्च तत्रैव प्रत्युदाहृतम् । लक्षणयैवेति । तॄक्ष्ण्छेदेऽपि यथाकथंचिज्ज्ञयते संसर्गोऽस्त्येव ।

ताद्रश्यैव लक्षणप्रयोजकस्वादिति भावः । वाच्यार्थेभति । द्वितीयवाच्यार्थेऽस्पर्धे । यस्य शब्दस्य यत्रेति । काल इति शेषः ।

अपभ्रंशादौ वाचकत्वस्येष्टत्वेन तत्रातव्यतासिन्हें शाक्य्क्या । अन्यथा वाच्यव्यंग्यतायां माए इत्यादेरनुदाहरणत्वापत्तेरित्याहुः । सकेतो गृह्यत इति ।

वृत्तौ गृहत इत्यस्य 'यदर्थप्रातिपत्तये' इत्यादि: । साक्षात्संकेतग्रहसहकारणयदा यदर्थप्रातिपत्तिरिति फलितोऽर्थः । संकेतपदेन च शक्तिरुच्यते ।

संकेतग्राम्याद्वाच्यत्वस्य । सा च न बोद्धजनकत्वरुपेति पद्यमोषे वध्यते ।

अत्र न वाचकत्वहारिप्रयोजकं लद्यादच्कम । अतो न लक्षणाच्छेदकलक्षणयोरभेद: । नवु लक्षणाश्रले तत्पदार्थतत्कार्यां बोधव्य इत्योदीच्छाया: संकेतत्वमेव नास्ति ।

शाक्यसंक्रथेनैव तद्लोधात् । एवं च तदर्थावृत्त्यर्थे संकेतविरेषणं साक्षात्पदं नर्थमित्त्वरुचेराहवस्तुतस्त्वाति ।

संकेतितमिति तु साक्षादेव माधुर्यादिद्यैर्यनकै: सर्शादिवणजतिव्यासिवारणाय ।

अनेनैव चैत्यादियोगिदेशबोधकचैत्यादिपदे नातिद्यार्ते । संकेतपदस्य शक्तिः ।

१ क. ख. ग. शाब्दार्थविशेषप्रतिपत्तेर्° । २ क. °व सुष्पु° । ३ क. °ते स तत्र तद्° । इदं वाक्यं क. पुस्तके न ह्रदयते । ५ क. व्याकृतायां । ६ क. °पते: । °संके° । ७ क. शक्तिग्रहः समयः । स चाश्मादिमयों बोध्या इत्याकारः । अभिधायं वाच्योऽस्यायं वाचकौड्यमथंसित्यादि मड्जूषायां प्रतिपादितम् । अत्र । ८ ग. °ते । द्वित्रिसंकेत° । ९ क. °त्यादि संकेक एव नास्ति । १० ग. °स्ते । एवम् । ११ क. °सिः । नयव° ।

प्रदीपोद्धोतसमेत:-

[ २ द्वि०उच्छासः ]

संकेतितश्तुर्भेदो जात्यादिजातिरेव वा ।

यद्यप्यर्थक्रियाकारितया प्रवृत्तिनिवृत्तियोग्या व्यक्तिरेव, तथाड्वा-

न्त्याद्याभिचाराच्च तथ संकेतः कतुं नै युज्यत इति गोः शुककुशलो

रित्यप्रसक्तः । न च संकेतितपदैर्यर्थम् । लक्ष्यप्रतीतावपि वाच्यप्रतीतिव्यवधानाभावात् ।

स्पर्शादिवर्णानां साक्षादेव मुख्योद्देश्यत्वात् ।

भाष्करस्तु “ लक्ष्यस्याप्यन्विताभिधाननये संकेतिततया तात्प्रत्यासत्तिव्यासारणाय साक्षादिति

विशेषणम् । तदन्वयपक्षे तु ' साक्षादभिधत्ते ' ' संकेतितमभिधत्ते ' इति लक्षणद्वयम् ।

न वाडड्यस्य चेष्टायामित्यासीः । शब्दस्य स्व प्रकरणादेव लामत् ।

इत्याह । तत्र ' साक्षास्संकेतो गृह्यते ' इत्यादिवृत्तौ साक्षात्सस्य संकेतितविशेषणतया व्याख्यानोक्तेन

विरोधा पेक्ष्योयम् । किं च प्रथमे माधुर्यादिव्यञ्जकतत्प्रत्यत्वात्तस्याः । तेषां साक्षा-

देव शुक्रादिव्यञ्जकत्वात् । द्वितीयं तु वाच्य एव व्यङ्गयतादशायामित्यपसम् । न च

तत्रेष्टापत्ति: । संकेतवाचक इत्यस्पैन तदा सम्यकत्वेनै शेषवेद्यर्थ्यात् ।

संकेतित ।

नन्वयं विभागोऽपपन्नः । नात्यादेरसंकेतितत्वात् । आयसंकेतमहस्य व्यवहारमाभ्रधि-

नतया प्रवृत्तिनिवृत्तियोग्यां व्यक्तावेव तदौचित्यादिति मैस्मु । किं हि व्यक्तिषु

सर्वासु संकेतमहो व्यवहाराझल्म, उत यस्यां कस्यांचित् । नादड्यः । आनन्य्यात् । नान्यः ।

वरस्वात् । न च तत्र तस्य सादृश्यम् । वृक्षसंशब्दनैनैव तद्रोपादिति बोध्यम् । द्वयवधान-

मावादिति । गङ्गाप्रादिपि साक्षात्तीरायुपस्थितिरित्यभिमानः । इत एव वाडचेराह—

स्पर्शादिति । वस्तुतो न च संकेतितपदैर्यथ्यमित्यादिस्पर्शादिवर्णानां साक्षादेश मा य-

व्यङ्जकत्वाच्छ्यनन्तग्र्यो वदुपु पुस्तकेषु न हश्यते ।

लक्ष्यस्याभिधान्त्विते तु इतरान्विते शक्तावितरत्वेन तीरस्यापि भावादिति अभि-

मानः । विशेषणमिति अभिधानक्रियया इत्थं?: । साक्षात्स्व च पदेन्यपपदोयोपस्थि-

तिविशेष्यत्वामिति नोःयम् । शुक्रादिव्यञ्जकत्वादिति । तदत्रतामाधुर्यादिव्यञ्जकत्वा-

दित्यर्थः । अतो न पूर्वविरोधः । व्यक्तक्तादशायामिति । तद्रोपके शब्द इति

शेति । अभिधचत इत्पर्थः ।

जात्यादिरिति । आदिना गुणवृत्तिकांशेः संकेतग्रहस्य । तत्सयोज्यशक्तिग्रहस्य ।

योग्यायां व्यक्तावेवेति । नयनानयनाधुमिततद्वारप्रवृत्त्यनुमितस्वजनकल्यकि-

ज्ञानजनकक्वन्वहिष्क्तजज्ञानविषयकावेव सिद्धिरुचतेति भावः । आननत्यादिति ।

तथा च ९. सामान्यलक्षणा तु निरस्तेव तन्त्रान्तर इति भावः । यतोडग्रे-

१ स्व. 'राष्ट्र । २ ग. न शद्यः । ३ क. वाक्यार्थप्र ४ क. 'तिपदम् । ५ क. 'केत-

वित् । ६ क. व्यञ्जकता । ७ 'न विशदधर्वे । ८ क. ग. भानादि° । ९ क. 'ति भावः १० ग.

नः । धाक्ष° ११ क. च इत:प्रतीत्यव्यवधान जायमानस्वम । शुद्ध । १२ क ग. 'ज्ञा:

योग्यायां । १३ क. ग. 'वृत्तानु° । १४ क. 'हकश° । १५ क. 'अभ इति भावः° ।

[ रद्वि०उद्य्यासः ] . काम्यप्रकाशः .

डिस्थ इस्यादीनीं शब्दानां विषयविमागो न प्राप्रोतीतिं व तदुपाधावेश संकेतः । उपाधिश्रयं द्विविधः—वस्तुधर्मो वक्तृयहच्छयासंनिवेशितश्च । वस्तुधर्मोऽपि द्विविधः—सिद्धः साध्यश्व । सिद्धोऽपि द्विविधः—पदार्थस्य प्राणप्रदो विशेषाधानहेतुश्व । तत्राद्द्यो जातेः । उक्तं हि वाक्यप-

व्यभिचारप्रसङ्गात् । यतोदग्रहीतसकेतगोपिण्ड इव घटांदेरपि गोपदारप्रतीतिः प्रसक्ता । अगृहीतसकेतस्यास्तु तुल्यस्वात् । किं च न यत्र संकेतग्रहस्तस्यापि प्रतीतिरिति व्यभिचारान्न व्यक्तौ संकेतः । अपि च व्यक्तिसंकेतपक्षे गौः शुुकुश्वलो डिस्थ इत्यादिशब्दानामर्थ-

भेदो न प्राप्रोति । किंवेमनिशामिति चेष्टसहप्रयोगानुपपत्तिः । तस्मादुपाधावेव संकेतः । स च द्विविधः—स्वभावतो वस्तुवृत्तिर्यटस्वादिः; वक्तृयहच्छया संनिवेशितो नामरूपः ।

तत्राद्द्यो द्विविधः—सिद्धः साध्यश्वेति । सिद्धोऽपि द्वेधा—पदार्थस्य प्राणप्रदः, विशेषाधानहेतुस्तुश्व । प्राणप्रदस्य च याथंस्तिस्थितिसंघटनिष्ठस्वं । यद्यपि शुक्लस्वादौ नित्यत्वाभ्युपगमे गोस्वादिना सकाळमेव संबंधनिष्ठस्वं, तथापि तस्य संबंधः कदाचिल्लेप्यपि, न तु गौवादेरिति हीतेति । तद्विपयकशाब्दबोधे सामान्यतो गृहीतसकेतपदज्ञानं कारणमित्यशीकृत इहस्पर्शः; तादृशपदसकेतपक्षेऽप्येतद्वानं कारणत्वं युक्तं—किं च न गृह्यतेति । व्यभिचारात्तु ।

तथा व्यक्तिपक्षे कार्यकारणभावस्य वक्तृमशक्यस्वात्तत्र संकेत एक नेति भांवेः । समानप्रकारकत्वेनैव कार्यकारणभावाज्ञीकारात्त्रायं दोष इत्यत आह—अपि चोत्ते । वक्तावेवेति पदेऽयं दोषः । सहप्रयोगानुपपत्तिरिति । इदं चिन्स्यम् । व्यक्तिविशेषोपस्थितये तेषां सहप्रयोगात् । तहोद्यद्वप्तिमात्रबोधकत्वस्यैव पर्यायत्वात् । विशिष्टशक्ती तु नाग-

विरोशण एव सोचितेत्याह—तस्मादुपाधांदेवेति । विरोधे जात्यादोववेत्यर्थः । व्यक्तिबोर्धेस्त्वासेपादनुमानसहकृतपदेनैवेति केचित् । लक्षणयेत्ये । व्यञ्जनयेतिपरे । विशेषणशक्तिमहत्येन विशेषेष्टानां विशेषणशब्दानां च प्रयोक्तव्यैकसमर्पणात् । संकेतसंवन्चेन तत्तद्र्वमणि स्थापितः । नामरूप इतिः । डिस्थडपिस्थादिशब्दरूपः संज्ञाशाब्द्यादेव च प्रयुक्तरित्या संज्ञाविशिष्टधर्मिम्बोध इति बोध्यम् ।

कदाचिदपेत्यपीति । पावेन रक्जनेन चै वर्णान्तरकरण इत्यर्थेः । क्रियासमवायस्य

१ व. 'ति त° २ व. गा "श° ३ व. श° ग.'पि श° ४ व.श° ग.'वि प° ५ क. व्र 'व बाध्यो ६ क. 'तादावपि ७ क. 'दिपददान° < क. 'पि द्विविधः । ९ क. 'वदवस्थिति° १० क. 'देरपीति ११ क. 'दाते सं° १२ ° व्यकिपक्षे तथाकार्य° १३ क. दः 'व्यक्तादेव शक्तिरिति पक्षे दूषणान्तरमाद—अपि चेति । १४ ग. 'ति विशिष्टशक्ती जास्त्याभुपलस्स्थणीकृत्य व्यक्तौ शक्तिरिति पक्षे च नागृ-

होतु° १५ ग. 'वः 'विशिष्टशक्तो तु नागृहीतविशेषण-न्यासोक्तं दूषणम् । १६ क. 'तमा न्यक्करणं दूषयति—संति° १७ ग. 'दं । कदाचि° १८ ग, स्वान्तर° १९ क. 'दः । गौः स्व° ।

१२ प्रदीपोर्जोत्समेतः— [ द्वादशोऽध्यासः ]

स्थीये—'न हि गौः स्वरूपेण गौरांन्यगौः, गोत्वाभिसंबन्धाद्गौः' इति । द्वितीयो गुणः । शुक्लादिनां हि लब्धसत्ताकं वस्तु विशिष्ट्यते । साध्यः पूर्वापरीभूताव्ययं क्रियारूपः । डित्थादिशब्दानामन्त्यबुद्द्धिनि-

विशेषः । तत्र प्राणप्रदो जातिः । उक्तं हि वाक्यपदीये—'नाहं गौः स्वरूपेण गौः, नाप्य-गोः, गोत्वाभिसंबन्धाद्गौः' इति । अस्यार्थः—'गौः स्वरूपेण न गोव्यवहारस्य विषयः, गोत्वाभिसंबन्धाद्गौव्यवहारस्य विषयः' इति । तथा च प्राणप्रदत्वमस्य सिद्धमिति । विशेषाधानहेतुस्तु गुणः । गोत्वादीनां लब्धसत्ताकं हि वस्तु शुक्लादिना विशिष्ट्यते । साध्यस्तु पूर्वापरीभूतैकदेशावेन विवक्षितः क्रियारूपच्छेद-

नादिः । यदुक्तं— यावसिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेन प्रतीयते । आस्थितक्रमरूपत्वात्सा क्रियेत्यभिधीयते ॥ इति ।

वाक्यार्थच्छासांनिवेशितस्तु शब्दरूपः । डित्थादिशब्दानां प्रथमवर्णप्रतीत्या किंचित्प्रकाशितमनत्यवर्णानुच्च्या निःशेषतो ग्राह्यं नानावर्णात्मकघटादिपदवाक्यक्रमशून्यं स्फोटात्मकं शब्द-

निल्यस्वादिमते तदन्वयस्तु निश्चितम् । गौः स्वरूपेणेति । अज्ञातगोत्वकेन धर्मिस्वरूपमात्रेणेत्यर्थः । नाप्यगोव्यवहारस्येति । अभावज्ञाने प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकप्र-

तियोगिज्ञानस्य कारणत्वादिति भावः । गोत्वाभिसंबन्धादिवति । एवं च यावद्रव्य-व्यवहारं तत्र पिण्डे गोत्वस्य सत्त्वाल्प्राणप्रदत्वमिति भावः । विशेषाधानहेतुरिति । तत्क्ष च यावदाश्रयस्थितिसंबन्धकभित्तिरेव सति द्रव्यक्रियान्यत्वम् । साध्यत्वेन विवक्षितः । तदेव दर्शयति—पूर्वापरैरिति । अधिष्ठानाद्यवतारणान्तव्यापारस-

मूर्हो हि पाकक्रियाः । विशिष्ट्यनुकूलस्वन तेषामनुगमात् नानार्थता । तत्र सर्वप्रागभावे भविष्यत्स्वम् । सर्वध्वंसेऽपि भूतत्वम् । कम्यचिद्र्तमानस्वे वर्तमानत्वम् । एवं च भासमानपौर्वा-

प्येकावयवकत्वसमनाधिकरणे धर्मविशेषः साध्यत्वमिति फलतम् । क्रियारूप इति । धातुवाच्य इति यावत् । तथा चैते पञ्चादीनां प्रकारोभूतक्रियायां शक्तिः-

वैयाकरणे: कृत्स्नेव कार्याभीकारादिति सप्तमसत्तर्कृतवैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषायाम् किंचित्प्रकाशितमिति अल्पावयवावच्छेदेन चक्षुःसन्निकर्षे पटस्येवेत्यर्थः ।

१ क. ख. ग. घे—१. र ण न गौन° २ क. °ना ल° ३ ख. विशेष्य° । ४ क. ख. यकृत° ५ ग. °सिद्धि° ६ क. राव° ७ क. नो हि लब्यसत्ताक व° ८ क. °न विव. क्यते । ९ क. नां हि ग° १० ग. तिकभि° ११ क. नि । बोदोधि° १२ क. °या । तत्र । १३ क. रणमुपा:नस्र्वं साध्य° १४ क. च पचादीना क्रियार्या° १५ क. °क्ति: । किंचि°

[ रघु० उज्जासः ]

काव्यप्रकाशः: १

ग्राह्यं संहतक्रमं स्वरूपैव वक्त्रा यहुच्छया डित्थादिव्यर्थेषूपाधित्थेन सन्नि-

स्वरूपे डित्थादिष्वर्थेषूपाधित्वेन वक्त्रा यहुच्छया कल्प्यत इति संज्ञारूपयचछछातमको

डित्थादिशब्दः ।

चण्डीदासस्तु—अन्यत् स्वलक्षणं बुद्ध्या निःशेषतो ग्राह्यं यस्मात् तत्, जातिप्रतीत्यनन्तरं

व्यक्तिप्रतीतिरिति क्रमशून्यं च डित्थादीनां शब्दानां स्वरूपं डित्थादिव्यर्थेषूपाधिरहितेन पदार्थोपस्थितिकलतया संकेतयते । उपाध्यन्तरं तेषां नास्ति । किं तु धर्मिग्राहं ततः प्रतीतिर

इति वृत्त्यर्थमाह ।

अन्त्यवर्णबुद्धिरिति । पूर्वपूर्ववर्णानुभवननित्यसंस्कारसहकृततयैवर्थः । निःशेषत इति ।

सर्वव्यवावच्छेदेन तदसंनिकर्षे सम्पूर्णपटस्येवेति भावः । घटादिपदचवदिति । मतान्तरस्य

दास्य व्यतिरेके दृष्टान्तेति बोध्यम् । वर्णक्रमग्रहशून्यमित्यर्थः । यथा

पटप्रत्यक्षे न तन्तुक्रमभानं तद्वदिस्यर्थः । एकः पट इत्यवलेकं पदमिति व्यवहारीदृश-

यवातिरिक्टोडयद्वयी स्फोटार्थः स्वीक्रियत इत्यर्थः । अत एव तत् तन्रिवय्यतावृत्तपद-

ज्ञानेऽपि न तत् गगनां विना वर्णयस्ताज्ञानमिति भावः । तद्वाह-स्पोटाद्यमिति ।

एतद् नानावर्णतदुद्रव्यवहाराहतत्स्वादिकमित्यतदपदस्वस्व्य

चेत्यपास्तम् । यदहुच्छयेति । डित्थादिपदं तादृशम्यसंचन्धेन डित्थादीनामविशिष्टतद्र्यर्थबो-

धकं भवस्तीत्याकारयेच्छयेत्यर्थः । यहच्छाकल्पितस्वाच यहच्छाशब्द इति व्यवहास्तदाह-

यहच्छात्मक इति । अयमेव संज्ञाशब्दो द्रव्यशब्द इति न व्यवह्रियते । श्रावणज्ञा-

नस्य शब्दबोधे हेतुत्वाज्ज्ञकारकत्वाद्दमाश्रय इति बोध्यम् ।

चण्डीदास इति । अन्यव्यवच्छेदं तत् स्वलक्षणं धर्मिस्वरूपं बुबुध्य तद्वारा

निर्धीर्यां यस्मात् शब्दरूपस्य । शब्दज्ञाननेन धर्मिप्रत्ययनात् । गवादिपदे हि विशेषणप्रतीत्यनन्तरं

व्यक्तिप्रत्यय इति क्रमस्तच्छून्यम् । आहत्यैव धर्मिप्रत्यायनादिति भावः । उपाधिस्वेन-

त्यस्य व्याख्या—पदार्थोपस्थित्यनुकूलतयात । संकेतयत इति केवलं धर्मण्येवात

शेषः । अयं भावः—तदुपाध्युपलक्षिते शुरुवासा देवदत्त इत्यादाविव शक्तिग्रह इति न

तस्य बोधे भानम् । शुरुवासाश्चवदर्थे तत्रिवेशस्तु निर्यमितावच्छेदकराशक्तिग्रहासभवात्तसो-

कयोर्यैवेत । तदेवाडSह—उपाध्यन्तरामिति । पदाश्रितविलकं तु आकाशादिपदादि-

वशमेव । अत एवास्य द्रव्यशब्दत्वेन व्यवहार इति तद्र्यावः । यद्र्यादृश्यमन्त्यवर्णप्रत्य-

क्षेण ग्राह्यं स्वलक्षणं । शब्दरूपं यस्मार्थस्य बुद्धचा ज्ञानेन निःशेषतः स्वरूपतोऽर्थतश्व ग्राह्यम् ।

अर्थबोधकत्वं हि पदस्वरूपम् । पद्यते बोध्यतेतडनेनेति व्युत्पत्तेः । तादृशं डित्थादिपदानां

१ ग. °व य° १२ क. °न तदर्थो । ३ क. °स्फोटा° । ४ क. थः । तदाह । ५ क. म.

पदहय । ६ ग. °मःय । ७ क. ग. द डित्या । ८ क. प. °श्य माल्मो । ९ क. ग. °प्रकाश° ।

१० क. म. °वः । तदेवाडडह । ११ म. °काशप° १२ क. °ति भावः । १३ क. म. °द्वत इति ।

५

वैशयत इति सोडयं सञ्ज्ञारूपो यहच्छात्मक इति । 'गौः शुक्षश्वेतो डित्थ इत्यादौ चतुष्ठयी शब्दानां प्रवृत्तिः:' इति महाभाष्यकारः । परमाण्वादीनां तु गुणवृत्तिपारिभाषिकं गुणवत्वम् । गुणवक्रियायहच्छालक्ष्यवस्तुत एकरूपाणामाश्रयभेदाद्द्रेद इव लक्ष्यते । यथैकस्य मुखस्य स्वरूपमुंकरतेलाद्यालम्बनभेदात् ।

तत्र भाष्यविरुद्धम् । तत्र शब्दस्यैवोपाधित्वेन व्यवस्थापनात् । डित्थादिशब्दादित्यादिनामाज्यमिति प्रतीते: । एवं हि 'गौः, शुक्षः, चलः, डित्थः,' इत्यादौ चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्ति:, इति महाभाष्यकार: । नन्वेवं परमाण्वादिशब्दानां जातिशब्दत्वं स्यात् । न गुणशब्दत्वम् । परमाणुवादीनां प्राणपदशेन जातिवादिति चेतरस्स्यम् । जातिशब्दा एव ते । वैयाकरणयांसुारेण तु तत्र गुणवाच्यव्यवहारः । ननु पटादीनिष्ठानां शुक्लादिगुणानां गुडतण्दुलादिनिष्ठानां पाकादिक्रियाणां च भेदस्य च प्रत्यक्षतः सिद्धो व्यक्तिसंकेतपक्षोक्तदोषः समान इति चेत्, न । गुणादीनां स्वरूपत एकरूपाणामाश्रयभेदाद्द्रेद इव लक्ष्यते । येषामेव मुखस्य स्वरूपं सुकुरुराद्यालम्बनभेदात् ।

स्वरूपं स्वेन डित्थादिपदेन रूप्यते बोध्यत इत्यर्धरूप तत्र । डित्थादिपदंग्य पदार्थोंपस्थित्यैक्य-कूलतया तादात्म्यान तदवच्छेदकतयैत्यर्थः ।

तत्र भाष्यते । किं च पक्षद्वयेऽप्यनयोरस्त्यादि वाच्यम् । सविंपामेव शब्दानां स्वज्ञानद्वारार्थज्ञानजनकत्वात् । अन्वयशवदस्य प्रागुक्त्तोऽर्थे शक्त्यभावाच्च । अपि च वृत्तिही वृत्तिद्वानामप्यहारकर्मणि स्यात् । दिशोणवात् । किं चाड्घ्रवयवस्यायुपाधित्वेन तस्यैव लक्षणीयानापत्तेः । हवपक्षेऽपि लक्षणास्तस्व्वेति दिक् । तत्र डित्थादिपदं डित्थादिपदवाचि शक्तमित्याकारः । न चैतादृशशक्तिप्रहार्य डित्थादिपदददवस्वनाज्ञानाकं तदवच्छिन्न शक्तिग्रहः सङ्केत्सामान्येन वैशिष्ट्यस्यैव तत्र निवेशात् । सद्धा गुणगुणिनोरिव वाच्यवाचकयोरपि तादात्म्याङ्गीकाराद्द्वापः । वाचकत्वादिल्यैमसेच्छाविशेषप्रहणतु पक्षद्वयेऽन्त बाध्यम् । चतुष्टयी शक्तीति । उपाधेरविशेषणस्य चतुर्विध्यादित्यर्थः । प्रवृत्त्यास्तिति शक्तिः । प्रवृत्तिनिमित्तम् । परमाण्वादिति । आदिना परममहच्छब्दसंग्रहः । परमाणुशब्दः परिमाणविशेषे तद्धति हि । गुडतण्दुलादिनिष्ठानामिति । तत्रिष्ठवृत्तीनां भेदे उक्तदंपः । आननस्यादिभावरूपः । भेद इवेतिं । प्रत्यभिज्ञालाघवादिभिः शुक्लादिनामैक्यसिद्धो भेदप्रतীতिराश्रयभेदोपाधिकी । तस्सङ्केत्स्यैव च नाशोत्पादाविति भावः । आलम्बनम् । प्रतिबिम्बाश्रयः ।

१ क. ख. ग. °इति स °इति ग. °क उपाधिरिति । ३ ख. स्थालति °डित्थः° । ४ क. °नां मु° ५ ख. °मद्ये पा° १६ ग. °कृत्यापि मु° ७ क. °व्द्वच्वर° ८ क °या स्वात्मकसवरूपसंबन्धेन तद° ९ क. °तो वाधा° १० रु°ह; । मुगगूगोनो° ११ क. °राशानुपगते: । चतु° १२ ख. ग च । उक्त°

[२ द्वि०उज्जासः ]

काव्यप्रकाश: १ ३५

हिमपय:शब्दोऽभिधेये परमार्थतो मित्रेऽपु शुकादिपु यथारुेन शुक: शुकू इत्याद्याभिधानप्रत्ययोपपत्तिस्तच्चुकृतत्वादि सामान्यम् । गुडतण्डुलादिपाकादिष्वेव पृथक्त्वादि । बालवृद्धकाशुदीरितेषु डित्थादेशेषु च प्रतीक्षणं भिन्नमानेऽपु डित्थाद्यर्थेऽपु वा डित्थत्वाद्यरस्तीति

अत्रे तु—हिमपय:शब्दादिु शुकादिगुण्ण: परमार्थतो भिन्न एव । पाकाच्छुकुं रूपं नं रूप्यमुप्यन्रैति प्रतीतेः । न चेयं आान्तिः । बाधकाभावात् । न चोपादानारो समवायस्य प्रतीयेते इति युक्तम् । तदनुज्ञेहात्तु । तथा चानुगतप्रत्ययारोधेन तत्रापि शुकुरुवादिगाते:;, लाघवाच्च तत्रैव संकेत इत्यंभुपेयम् । एवं गुडतण्डुलपाकादिष्वपि पाकस्वादिकम् । तथा तारत्वादिविरुद्धधर्मोभ्यासाहालवृद्धाद्यदिरिताडित्थादेशब्देेष्वपि डित्थाद्यघेष्टंऽपि बालाद्यवस्थापरिणतानानपरिमाणरूपविरुद्धधर्मोभ्यासादार्द्रदेषु डित्थत्वादिकं जाति:। सैव च डित्थादेशद्राक्या । एकत्वात् । इत्यकूर्करत्व्यमू। एतैेन ' बालवृद्धकाशुदीरितेषु डित्थादिशब्देेु च प्रतीक्षणं भिन्नमानेऽपु हित्थाद्देशुं वा डित्थादिरमस्ति ' इति व्याख्या-

तर । इवाथैन वाराअदैन चरअद्द्रुस् स्थानविनिमयात् । यद्वा सर्वंश्वेव वाच्येऽपु सामान्यमूलोत्सत्र तदाद्यत्वात्पय्यम् । अथवा भाट्टकारसते सङ्कीर्तिताद् एकोपाधिरिति तन्त्रेऽपि शब्दस्य नानात्वात्तथापि जातिरेव शा्क राद्द्लोकांऽते तत्तात्पर्यम् । तस्मात्सर्वशब्दानां जातिरेव संकेतविषय इत्यादि: । येषां मतेऽ संज्ञाशब्दानां शब्दो नोपपोघ: किं तु ततो ध्विमिमात्रप्रतीति-

स्तेपां मत आकाशादेशब्दानां कथं जातो संकेत इति चिन्त्यम् ।

प्रतीतेरिति । ऐऐांधितातरम्यप्रतीतेरश्रेत्यपि बा़ध्यम् अनुगत: । एकाकार: । प्रत्ययेत्यभिधानस्योपलक्षणम् । अभिधानं शब्दद्व्यवहार: । एवम् । अनुगतप्रसङ्याभिधानाभ्याम् शबब्दद्वपि भेदस्य साध्यतयोपमानस्वायोगादाह—यद्योति । सर्वंश्वेव वाच्ये-

स्पति पोठ: । शबब्देरु शब्दस्यैव वाच्यत्वादिति भाव: । अथवेतित । बालादुदीरितां तेषामननक्त्यात्तद्वदने वैय्यृचस्यापे भेद इत्याशय: । इहैव नोपाधिरिति । तेषां मत इति । धर्मिमात्रस्य ततो बोष-

क्रीकर्तृणां मतेऽ जतेरोऽधिष्ठविषयत्व्वादिति भाव: । आकाशादिपदानां चेति । एकैक्यक्तिमात्रवृत्तिगास्त्यानझ्झकारादिस्यर्थ: । आनन्त्यव्यभिचाराभावेन व्दक्तावेव शक्ष्यो-

चित्यामिति भाव: । चिन्त्यामिति । चिन्तावीजं शबब्दाश्रयत्वेनैव ततो बोधस्यार्भाव-

१ क. 'द्वादिपु' १२ क. 'ल्याद्रनुगताभिन्ना' ३ ख. 'डुलपाकि' ४ क. ख. ग. 'नो दिङ्मुखाद्यर्थे' वा डित्थादिरमस्तीति° १६ क. 'ष्टं रक्रमुरपद्यैस्स्यादिप्र° ७ घ. शु्क्रादि° ८ क. 'सादृशिभ्येऽपु हित्थादित्यं जा' १ ९ क. 'ने डित्याद्यं वा' १० क. वाच्येपु ११ क. 'तितु तत्र°' १२ घ. 'बाधिते'° १३ घ. दिपदनां १४ क. अनोपा. धिकृतार° १५ क. ठ: । भाट्टकारसत्या डित्थादिरिति । पु शबब्दस्य वाच्यत्व्वादिति भाव: : इष्यते। ग. ठ: । शब्ब्दो नो° १६ क. तु जातिपदसम्न'

३६ प्रदीपोdyोतसमेत:- [ २ द्वि०उल्लास: ]

सर्वेषां शब्दानां जातिरेव प्रवृत्तिनिमित्तमिति न्ये । तद्धानपोहो वा शब्दार्थः कैश्चिदुक्त इति ग्रन्थगौरवभयादाकृतानुपयोगाच्च न दर्शितम् । स मुख्योऽर्थस्तत्र मुख्यो व्यापारोडस्याभिधोच्यते ॥ < ॥ स इति साक्षात्संकेतितः । अस्येति शब्दस्य ।

नैयायिकादयस्तु- ' न व्यक्तिमात्रं शक्यं न वा जातिमात्रम् । आद्य आनन्त्याद्भि- चाराच्च । अन्ये व्यक्तिप्रत्यात्मभावप्रसङ्गात् । नैच चाडडक्षेपाद् व्यक्तिप्रतीति: । तस्माद्विशिष्ट एव संकेतः । न चाडडनन्यादाक्ष्यता व्यभिचारो वा । गोत्वादिसामान्यलक्षणया सर्वव्य- कीनामुपस्थितौ सर्वत्र संकेतग्रहसौकर्यात्, इत्यातिष्ठन्ते ।

सौगतास्तु- ' व्यक्तावान्त्यादिदोषाद्वावस्य च देशकालानुगमाभावात्तदुगतायाम- तद्यावृत्तौ संकेतः' इत्यादिमतनि प्रदर्शयितुमुपयोगात् सूत्रकृतो दर्शितानि ।

नतु वाच्यलक्ष्यव्यवक्च्छा: पदार्था इति विभागोऽडुपपत्तेः । मुख्यत्वेन प्रसिद्धस्य तुरी- यस्यापि भावादित्याह- स मुख्योऽर्थः । साक्षात्संकेतित एवार्थो मुख्यत्वेन प्रसिद्ध इत्यर्थः । कथमसौ तथेत्यत आह—तत्र मुख्योऽर्थः ।

क्वचिन शब्दवृत्तिजातिरेव प्रवृत्तिनिमित्तम् । न चाडडकारशः शब्दार्थशय इति सहप्रयोगादुपपत्तेः । पदवाच्यस्यैव परतया परिहारादिति बोध्यम् । केचित्तु जातिपद्मकरण्डोपाधिपरम् । तेनाडडकाश- स्वाभावत्वादिपरिग्रह इत्याहुः । जातिरेवति पक्षे शुक्तादिपदैः शुक्तत्वनास्त्यै स्वाश्रयाश्रयत- परम्परया पदादेराक्षेप इति बोध्यम् । एतेन गोत्वादिभिः स्वसमवायव्यववावाक्षेपः स्वादिति निरस्तम् । साक्षात्स्वाश्रयादेव न्यासंव एव परम्परयाsडSक्षेपात् । तदृश्रुतपदार्थबुद्धित्नं कार्यतावच्छेदकत्वमिति पक्षे तु दोषशङ्कैव नेति दिक् ।

न चाडडक्षेपादिति । तथा सति वृत्त्याडडचुप्स्थितत्वेन शब्दवोधविपयत्वानुपपत्तिरिति भावः । सर्वत्र सौकर्यादिति । संकेतग्रहसौकर्यादित्यर्थः । क्षणभङ्गवादिनः स्थिरसामान्याभावादित्यर्थः । प्रकृतानुप- योगादिति । उपाधिशक्त्तो हि विशेष्यस्य व्यर्थच्यवसायत्त्मकृतोपयोग इति । एवमुप- हितशक्त्यादिमतिमिति भावः ।

१ क. 'शितः । २ म. नबाक्षे० । ३ घ. 'त्र रो० । ४ क. लाननुगमात्र० । ५ क इति । ६ क. पक्षे स्वाश्रयस्नाथयान्यतरस्य व्यञ्जनया शोध्यस्नात्पर्यवशादिति न दोषः । न चा० । ७ ग. 'र्थः । अभिधा' । ८ क नैव० ।

[ २ द्वि०उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः ३७

मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितोडथ प्रयोजनात् ।

अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणाडडरोपिता क्रिया ॥ ९ ॥

अस्य शब्दस्य तत्रार्थे योऽभिधारूपो व्यापारः स मुख्यो यत् उच्यते । यथा डभिधाव्यवहारस्य नाभिधा समयाभावादित्यादौ दर्शयति——तत्र मुख्य इत्यादि । तत्र यो व्यापारः सङ्घभिवेत्युच्यत इत्यर्थः । मुख्यस्वोस्कीर्त्तनं च वक्ष्यमाणस्य लक्षणस्यास्तद्दूषपरः——सर्वत्रासौपपत्त्ये ।

यतु——'मुख्यार्थबाधे तद्योग इत्यादिकarikोपयुक्ततया वाच्यस्य संज्ञान्तरं करोति——स मुख्य इत्यादि' इति सूरावतारणं तद्युक्तम् । वाच्यार्थबाधे तद्योग इत्येवमेव तत्रोपपत्तौ तदर्थे संज्ञान्तरकरणस्य गौरवेणानौचित्यात् ।

वाचके निरूप्य लक्षणां लक्षणीयतुं लक्षणां लक्ष्यत इति——मुख्यार्थः ।

रूढिः प्रसिद्धिः । प्रयोजनं वाक्यार्थप्रतिपादनरूपम् । क्रिया व्यापारः । अत्रान्योऽर्थो यल्लक्ष्यते सा लक्षणेतिः । लक्षणाम् । लक्षणात इति । अतः सा डडरोपिताश्रयः ।

मुख्यार्थबाधः राक्ष्यसंवन्धो रुहिम्रयोजनान्यतरेचि हेतुर्य्यवचनम् । व्यक्जननायां शक्तिस्मृतो चातिव्यासिवारणाय तद्योग इति लक्षणडपि प्रवेशनियम् । योगस्य च हेतुत्वे विवक्षितम् । अतो न मुख्यार्थसंवन्धव्यजकनायामुपयतिद्याश्रितिः ।

अभिधारूपो व्यापार इति । ज्ञायमानवृत्तेर्व्यापारस्यैतत्यभिमानः । सङ्घभिधे——त्युच्यते इति । एवं संकेतितार्थबोधजनकव्यापारस्वमभिधालक्षणम् ।

मुख्ययत्वेतिं । 'स मुख्योऽर्थः' 'तत्र मुख्यः' इत्यनेनेत्यर्थः । कारिकया 'संकेतग्राह्यं शक्त्याश्रयपदार्थान्तरसमभिधा' 'तदाश्रय शब्दार्थयोस्तदात्म्यमभिधा' इति मीमांसकपक्षतल्ल मतमुपनिबन्धमिति बोध्यम् ।

पातञ्जलमतं चैयाकरणासिद्धान्तमञ्जृंयायास्माभिरुपपादितम् । तद्वाधपुरःसरतेति । अस्य मुख्यत्व एतद्वाधन्याश्रयमित्यर्थोलालभ्यते । लोके डपि ग्रामे कस्यचिन्मूल्यस्ने कृते तदभावे गौण उपयोगाति ।

तद्योगे । शाक्यार्थयोगे इत्यर्थः । चार्थे । प्रयोजनादिति । प्रयोजनाभिसंधिपूर्वकं लक्षणीकशब्दप्रयोगे वक्तुः प्रवृत्तिभवति तस्य लक्षणा——प्रयोजकत्वं बोध्यम् ।

ध्यज्यनायाम् । तजन्यबोधे । शक्तिस्मृताविति । शक्तेः शाक्यार्थादन्यत्वादिति भावः । सा च न मुख्यार्थसंवन्धेनेति तद्योग इत्यनेन तद्याद्वृत्तिः ।

योगस्य च हेतुत्वमितिं । न च सन्त्रप्यस्थाल्यावर्तकतया तस्यैव तदर्थभावकमस्तु

९ क. तां प्रतिपादयति तत्र । २ (चौ) आभिमान इते । अन्नाहविर्जों तु वृत्तिज्ञानस्यैव व्यापारस्वं न तु ज्ञायमानवृत्तेः । अतः एवं मिथ्याभूतवृत्तेरञ्जनाच्छादवोधः ।

३ क. मग. 'ति' । तत्र मुख्यः स मुहुगडप इत्यै । ४ मग. 'डलपात्र' । ५ क. व. 'त्तिं' । प्रयोजं । ६ (७०) तमुख्यभवेतिं । किं तु शक्तिसंवपेनेव मुख्यार्थबोध इल्क्ष्यायेन । ७ क. 'ति' । प्रागृब्बीते ।

र्थसंचन्धेन प्रतिपादनं संभवतीति तद्वारणायान्य इत्युक्तम् । अन्योडस्मुल्यः । यदिति गुणो-

भूतलक्षणक्रियामात्रपरामर्शः । तेन ' शाक्यसंबन्धेनारोक्यप्रतिपत्तिलक्षणं ' इति प्राचीनम्-

तेनैतदक्षरम् । 'तद्‌द्रुः शाक्यसन्धो ऽक्षणा' इति परमार्थः । प्रतिपत्तिहेतुत्वाद् वृत्ति: । न तु

प्रातिपत्तिरेव । यतु यदित्यस्य यत् इत्यर्थकतया संबन्धपरतयैव सूत्रकारस्यैनं तदयुक्कम् ।

' नाभिधा समयाभावाद्देशभावान् रक्षणा '

इत्यादि । 'मुख्यार्थाभिधानं हि स्यात्' इति । हन्त व्यास्यानविरोधात् । न हि संबन्धेऽर्थपरे रक्ष-

णाया: संबन्धो हेतुग्र्यतते ।

नतु प्रतिपादनं चेद्‌क्षणा न तर्हि शब्दधर्मः । गदादिशब्दानां नीरादिकमुपलक्ष्याप्य् विरामे

नीराद्यर्थनेव स्वसंबन्धन तार्ष्याद्‌प्रातिपादनाल्लक्ष्यस्य पदेन संबन्धविरहाच्चेत्यत आह—

आरोपिता क्रियेत । शाक्यस्यवहितलक्ष्यार्थविषयस्वाच्छब्द आरोपित एव स व्यापारः ।

कि संबन्धज्ञानमेव वाच्यम् । अनुपस्थिते पदार्थे तार्पर्यस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् । संबन्धग्र्‌

हृद् प्रागेव कदाचिज्जातः । एवं च प्रागृहीतसंबन्धेन हि तेन सन्कन्धेन तटादिस्मृतौ पद्या-

तत्र तात्पर्यग्रह एवोच्यते । अनुपर्यन्तप्रतिसंधानस्यापि तात्पर्यग्रहे एवोपयोगो बोध्यः ।

कर्तृशक्यत्वनयेन हि इदम् । क्रियाविशेष्यत्वनयेन तु न कश्चिद्‌दोषः ।

तेन शाक्यसंबन्धनेनेति । अननुगतलक्षणज्ञानहृद्‌केत्यर्थः । पदाच्छक्येस्मृतिस्तया च शाक्य-

संबन्धिलक्ष्यस्मृतिराति तन्मतम् । अत्र न नो:—द्रव्यार्थवादशानकाश्चारित्वमपि शाक्यसं-

बन्धज्ञान देयम् । तेन मुख्यप्रवाहाद्‌घाद्‌ज्ञानवालिकतोराविस्मृतौ नातिचिरासि: । गुणो

द्रव्यमिल्यादौ गुणपदेन स्वकारणाव्‍न झादगगनोपस्थितौ च नातिव्याप्ति: । वस्तुतस्तु गुणेस्य

गुणपद‌शक्यत्वेऽपि शाक्यस्वनन तद्‌ग्रहातु । मुख्यार्थन्वाध इत्यस्य च तात्पर्यविषय इतरपदार्थे

मुख्यार्थतावच्छेदकावच्छिन्नवाच्यज्ञानकालीनत्वर्थः । तेन च्छत्रिणो यान्तीत्यादौ नाव्याप्ति: ।

तात्पर्थ्यविषयेडच्छत्रिगमने छत्रिणामनुगमवाधात् । निह्नुत्कलक्षणाभासे ति.व्यास्यिवारणाय रुद्धित

इत्यपि लक्षणे निवेश्यम् । एवं च शाक्त्वेन शक्तिज्ञानान्‍जन्यशक्यस्मृतिविषयशक्यसंबन्ध-

ज्ञानानां तात्पर्यविषयेतरपदार्थावच्छेदकावच्छिन्न मुख्यार्थतावच्छेदकरूपण तदवच्छिन्नान्वय-

बाधज्ञानकालीनानां तद्‌ग्रहप्रयोजकानां तार्हेतुक शाक्यार्थप्रतिपत्तिसाधनज्ञानविषयशक्यसंबन्ध-

रूप्यापारो वा लक्षणेस्योद्‌ङ्ग । न तु प्रतिपात्रेरिति । यदि त्वन्वयवोधरूपप्रतिपत्ति-

हेतुर्वृत्तिरियं तु स्मृतिरस्युच्चते तदा मूलोक्तमपि सम्यक् । हेतुरुग्र्यतत इति । शब्देसो-

धगनकराक्रियासंबन्धेनैव लक्षणात्वेन तद्‌द्रोपणलक्ष्यार्थशब्दबोधसामग्राप्रदर्शनपरत्वाद्‌हेतुपदस्य

च लक्षणाविशेषणाम्रपोजकमरक्वाच्च काड्‌प्यसंगतिरिति चिन्त्यमेतत् ।

प्रतिपादनं चेद्‌दिति । भावल्युदनं करणल्युदनं वा । आरोपित एवेति । स्वहे-

१ क 'शक्याश्‌चप्र' २ क. 'धिस्वरूपं ल' ल ३ क. ग. ति । तज्ज्ञानं' ४ क. 'क्रियाविशे-

ष्यम्' ५ अन्य तद्‌या इत्यारम्भ ६ क हि द्रव्यादि ७ ग. 'नपदरु । ८ क. तात्पर्यमहे ९ क. 'नशक्यं' १० ग हि: । हेतु° ११ क. 'ति ।

स्वार्याणिसि भाष° ।

कर्मणि कुशल इत्यादौ दर्भग्रहणाद्ययोगाद्द्रव्यांं घोष इत्यादौ च गडादीनांं घोषोयाधारत्वासंभवान्मुख्यार्थस्य बाधे विवेचकत्वादौ सामीप्ये च संबंधे रूढितः प्रसिद्धे:, तथा गडादौ घोष इत्योदे: प्रयोनातमन: प्रयोजनाच मुख्येनामुख्योऽर्थो लक्ष्यते यत्र आरोपित: शब्दव्यापार: सान्सार्थनिष्ठो लक्षणा ।

क्षुतो द्रव्यनिष्ठ एवोच्यते: तदतदुक्कम-'सान्तरार्थनिष्ठ' इति । शक्षितो-शब्द:—कर्मणि कुशल इत्यादौ । अत्र दर्भग्रहणायोग्यस्यान्मुख्यार्थबाध: । विवेचकत्वं च संबंध: । एवमन्यत्राप्यच्यम् । तथा च तैलज्ञानादिजनपदशब्दा जने । स्वकशब्दस्वविन्द्रिये । प्रयोजनादाथा—'गडायां घोष' इत्यादौ । अत्र हि गडातरे घोष इति मुख्यशब्दतात्पर्यं पावनत्वं न प्रतीयते याथारं 'गडायां घोष' इति लाक्षणिकात् ।

लक्षणा वावदिविषा—शुद्धा, गौणी च । तत्राऽऽड्या द्विविधा—उपादानलक्षणा लक्शलक्षणा च । ते अपि प्रत्येकं सारोपा साध्यवसाना चांति द्विविधे इति शुद्धाभेदाश्चतुसंबन्धप्रतीयोगिशक्तत्वसंकरूपपरम्परया शब्दनिष्ठवमात्रेणाडडरोपितस्योक्तिः । तादृशसंकरूपत्वाद्वारोप इष्यते । वार्थत इत । साक्षात्संकेतनिद्रर्थ: । सान्तरार्थनिष्ठ इति । साक्षाद्धार्धनिष्ठ: सान्तरा परम्परया शब्दनिष्ठ इत्यर्थ: । विभक्स्यर्थान्वये प्रकृतितजन्योऽपस्थितेहतुल्यवाच्यशक्त्यसंकरेण गडगादिपदजन्येय तारादिप्रत्यासत्तिरिसदेव उक्तमिति । साक्षसंकेनबन्धस्यैव लक्षणात्वेऽपि तस्म्राप परंपरयैव शब्दानिष्ठत्वं बोधम् । तथा च तारादिरूपोऽर्थ: स्वशक्त्यसामिप्यादिसंकरेण गडपदवाच्य इति ज्ञानमेव लक्षणाज्ञानं । तदेव च शब्दबोध हेतु: ।

एवं च लक्षणाजन्यशाब्दबोधे तादृशज्ञानजन्योपस्थितिरेव हेतुत्वामिति तीरं प्रवाहसंवन्धाति ज्ञानस्य न हेतुत्वेन शक्तिज्ञानस्यात्त्वेन हेतुत्वं वाच्यमित्यनिगोरवम् । एवं च यत्र शक्तिताहपदसंवन्धाग्रहस्तारादा, किः शर्व्यसंकेतग्रह एव तत्रापि मानसताहरग्राहकत्वं लक्षणाजन्यबोध इति न व्यभिचारोडप्यादृश: । विवेचकत्वादिति । तदूपं साक्षार्यामर्थ: । विवेचकत्वं च सतो: ग्रहणमस्त: परित्यागरूपं कुशलादिहिण दक्शे च वर्तते इति भाव ।

कर्मणि कुशल:;, लावण्यं, मण्डप:;, कुष्डलिमत्यादौ दक्षवादा: प्रय्क्त्तान्नामित्तत्वाद्वाच्ये: त्पच्चिन्मित्तस्य च झटित्यप्रतीतौ तैवाधिगतिसंधानं विनाडपि तह्प्रतीतेश कुश: कलुचि कुशलपदस्य वैयाकरणै: साधनाच रूढिशक्तिरेवात्तत्रि केचत् । इत एव वाऽवरसादाह—स्वगिति । एवं तैलपदस्य तिलावेकौरे द्वे शक्तस्य साधिपे निरुदलक्षणा । घोष: । आभांरपह्ला ।

अर्थान्तरसंकोमितवाच्यश्वन्यादिव्यवसायै लक्षणां विभजते—लक्षणात इति । ते अपोंति ।

१ क ०णायो० । २ क. ०बाधकरनत्वा० । ख. ग. "वाच्यधिकरणत्वा० । ३ ग. 'मुख्यस्यार्थे' । ४ क. 'यथ वा' । ५ क. 'व्यादिश०' । ६ ख. व. ग. 'वां तथा न प्र० । ७ ग. 'द्यो ल" ८ क. ग. किः 'वर्त्तु० । ९ क. 'तिप्रयोेज्योपपत्तिदर्शनेन तु विवक्ष्यनत्वस्यैव वा लक्षणोते न दोष: । विवेच० । १० ग. 'ते शक्तिज्ञाने जन्यस्मृतिजन्यस्मृतित्बेन । ११ (च०. व्युत्पत्तिनिमित्तसैयाति । व्युत्पत्तियोग: । तन्मूलकं यद्विमित्तं प्रवृत्तिनिमित्तं कुशग्रहणतृण्ग्ं । तस्येर्ष्य: । १२. क ग. 'कारद्र" ।

४०

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ २ द्वि०उज्जास: ]

स्वसिद्धये पराक्षेप: परार्थं स्वसमर्पणम्‌ । उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा ॥ १०॥

स्वार:। गौणी तु दृढा—सारोपा साध्यवसाना च । इति षड्विधस्वं लक्षणाया: कारिकायैण प्रतिपाद्यति—स्वसिद्धेन्द्रये।। स्वसिद्धयै स्वार्थस्यानयप्रतिपादनसिद्धये पराक्षेप: परलक्षणम्‌ । स्वार्थपरित्यागेन परार्थलक्षणमुपादानमित्यर्थ:। अत: ‘काकेम्यो दधि रक्ष्यताम्‌' इत्यस्य न तृतीयाभेदत्वम्‌ । एवं परार्थस्वसमर्पणे परस्यानयप्रवेशासिद्धयर्थ स्वसमर्पणं स्वार्थसमर्पणं स्वार्थपरित्याग: । स्वार्थपरित्यागेन परार्थलक्षणं लक्षणमित्यर्थ:। एताम्यामुपाधिभ्यां शुद्धैव द्विविधोक्ता न तु गौण्यप्यस्त्यर्थ:।

एते एवान्यत्र जहत्स्वार्थाजहत्स्वार्थं इत्युच्येते । नतु शुद्धवैतेत्युपपत्तम्‌ । गौण्याऽपि तथास्वसंबवात्‌ । तथाहि—गौरवाहीक इत्यादौ लक्षणलक्षणा तावत्स्फुटैव । उपादानलक्षणा तु गोवाहीकोभयविषये गाव एते समानीयान्तरमिस्यादाविति चेत्नैवम्‌ । आरोपचारविजं सङ्क्रः: साधर्स्यमन्ये वा ।

आद्ये शक्त्यसादृश्यादुक्तितया कथम्‌ शक्ष्यस्यापि लक्ष्यता । येनोपादानलक्षणा स्यात्‌ । अन्ये कथम्‌ गौणी । साधर्स्यसंबन्धप्रयुक्तलक्षणाया एव गौण्यस्तात्‌ ।

उपादानलक्षणलक्षणे इत्यर्थ: । तत्रोपादानलक्षणा सारोपा यथा । कुत्रा: पुरुषा: प्रविशान्ति इति कुत्रान्त्रोज्जयेतिच । लक्षणलक्षणा तु तद्रूपोदारहप्यते मूल एवति वोधयम्‌ । लक्षणवाचकपदसत्त्वासत्त्वमात्रेणडडरोपाध्यासानव्यवहार इति वोधयम्‌ । स्वार्थपरित्यागश्व विशेष्यान्वयिना डन्वयिरवम्‌ ।

स्वार्थपरित्यागश्च तस्योपस्थि‌तेतस्स्वेडपि शाब्दबोधेऽप्रवेशामात्रमिल्याहुः । शाक्यावृत्तितयैति । साधर्स्यस्य भेदवदित्यादिति भाव: ।

सादृश्यसंबन्धप्रयुक्तलक्षणाया एव गौण्यवादिति । साधारणधर्मप्रकारणेत्यादि:। एतेन कुत्रा: पुरुपा इत्यादौ साधृस्यसङ्क्रन्वन कुत्रपदस्य कुत्रत्स्वरुपलक्षणाया कुत्रार्थप्रवेशससत्त्वादुपादानत्वं नतथं दुर्वारमित्यपास्तम्‌ ।

एवं गङ्गैव घोषवतीत्यादौ शक्त्यपवचनवादिना लक्षणाया कुत्ता: प्रविशान्तीत्यादावपि पीडाकारित्वादिना लक्षणायां च गौण्यंव संभावव्येव । लक्षणलक्षणातवं तु गौण्या इटमेवति भाव: ।

नच्यास्तु यदा यत्रिचिद्रोसदृशारेन गवाहीकसमुदायप्रतिपादयिपया गाव एते यान्ति तदा गौण्यप्यायां दुर्वारैव वस्तुतो रूपके भेदघटितसादृश्यस्यैव सम्बन्धताया वक्ष्यमाणस्वेन सा दुर्वारवेत्याहुः । केचितु पदं कु मुदामिस्यादौ पद्यादिपदानां योगात्येमात्रे लक्षणास्यल जहदजहलक्षणा तृतीयाडपि ।

न च योगमात्रेण निर्वाहे किमिव लक्षणया । एकपदोपस्थाप्यत्वप्रत्यासत्त्या प्रथमं रूढयें १ ख. म. पत्ते । लक्ष² २ म. हृद: सादृश्यं । ३ च. एतेनैवारभ्यानन्देतदित्सन्तो ग्रन्य: क. पुस्तके न हृश्यते ।

धकुमुदविशेषणन्वे पद्योरपक्षन्वरूपयोगार्हे लक्षणा ।

[ २ द्वि०उल्लासः ] काव्यप्रकाशः। ४१

'कुन्ता: प्राविशन्ति यष्टय: प्रविशान्ति' इत्यादौ कुन्तादिभिरात्मनि: प्रवेशसिद्ध्यर्थे स्वसंयोगिन: पुरुषा आक्षिप्यन्ते । तत् उपादानेयं लक्षणा ।

गौरवबन्ध्य इत्यादौ श्रुति संचोदितमनुबन्धेन कथं मे स्यादिति तात्पर्यादानुरोधलक्षणा । यथा—'कुन्ता: प्रविशान्ति, यष्टय: प्रविशान्ति' इत्यादौ । अत्र कुन्तादय: स्वतोग्रहणसप्रवेशास्तत्सिद्धये स्वसंयोगिपुरुषा आक्षिप्यन्ति । यथा च काकेम्पो दधि रक्ष्यतामित्यादिसंग्रहरणधोक्कम् ।

अन्ये पुनर्जातिपदार्थवादिन उपादानलक्षणामन्या मुदाहरन्तिस् । यथा—' गौरवबन्ध्या' इति श्रुत्या प्रतिपादितमदृश्यानं गोप्रादेश्य जातेरमम कथं स्यादिति जात्याडच्छेदकतया कथंचिस्वान्वयासिद्धये व्यक्तिलक्षणीयते । नहि व्यक्तिरभिधेयेषु न तु लक्षणयेतिचेत्‍त्र । व्यक्तौ योगार्यस्यान्वयेन जनितस्यान्वयबोधतया निराकाङ्क्षस्वेम पुनरउसंधानकल्पने मानाभावेन च कुमुदादित्यादिप्रग्रहस्य तद्धाधप्रतिसंधानापूर्वक नियमेन ग्रहणाच्च लक्षणया एवाचित्यतत् । रूढ्यर्थविशेष्ययोगार्थबोधस्यैव न्युप्तप्रकतवाचेत्याद्य: । वस्तुतस्तु इयं जहत्स्वार्थेव । परार्थ स्वसर्मपर्णामिति तात्पर्यलक्षणात् । तत्र स्वसर्मपणं स्वार्थत्याग: । स च स्वार्थस्वाच्छेदकस्य यस्य कस्यचिदवच्छेदकावच्छिन्नरसप वेत्यन्यदेतत् ।

असं भवत्प्रयेश: । असंभवस्यप्रवेशान्वया: । तात्सिद्ध्यर्थे । स्वीयशक्यार्थस्य प्रवेशाऽऽन्वयसिद्धये । कुन्तसंयोगिनं लक्षणयावच्छेदकम् अतिगहनत्वप्रतीति: प्रयोजनम् । यष्टी: प्रवेशयेत्यत्र च तात्पर्यविषयभूतोपचाराद्यप्रवेशाद्वयादुपपत्तिदश्श्या । रूढौ तु श्रुति धावतोति । येनु शक्त्योपस्थितकुन्तस्य लक्षणयोपस्थितसंनिधानाद्वाद्दिशिष्टलाभ इति ।

तत्र । एकपदार्थयोर्मेदेन परस्परमन्वयस्य एककारातिरिक्तस्यलेडस्वीकारात् । अत एष हरि धावतोत्यत् इन्द्रसंवन्ध्यस्यैवो धावतोति न बोध: । विद्वन्मानसेतद्यादावमेदेन बोधश्श्रेत्याह: ।

अन्य इति । मण्डलमिश्र: । स्यादित्यन्तेन मुख्यार्थबाधसूचनम् । अवच्छेदकतया । स्वनिष्ठपरिच्छेदकतानिरुपकरवेन । अननेन लक्षणामूल्ययोगप्रदर्शनम् । कथंचित् । परम्परया । स्वान्वयित्वरुपया । स्वान्वयोसिद्धये । स्वस्याजुनन्धनान्वय-

१ ग. 'धान्तीया' २ क. 'तस्मप्रवेशनार्थ पुं' ३ ग. 'तस्मप्रवेशस्य सिद्धय स्व' । ३ क. 'द्वयत्र श्रो' ४ क. ग. 'तिचे' ख. 'तिनोदे' ५ कु. 'नं मे कथं स्या' । ६ क. 'तधा- शम्याकृत' । ११ क. 'ग्राह्यार्थ' ख. 'हरे' ९ कु. 'यान्त्याद्यारम्भेयादृश्वन्तो अन्य: पुस्तके न दर्शते । १० स्वं जाति: । स्वान्वयिनी व्यक्तिक: । तत्त्वतिस्वमनुबन्धनेन(नु.) ।

४२ प्रदीपोयोत्समेत:- [ २ द्वि०उल्लासः ] जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते । न तु शब्देनोष्यते । 'विशेष्यं नामिधा गच्छेत्क्षीणशक्तिविशेषणे' इति न्यायात् । इत्थुपादानलक्षणा तु नोदाहर्तव्या । न हि जात्र प्रयोजनमस्ति । न वा रूढिरियम् । व्यक्त्यविनामावित्त्वात् जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते । यथा क्रियतामित्यत्र कर्ता, कुवित्यत्र कर्म, प्रविश हि केवलायामेवाभिधा, नातिविशिष्टाया वा । आद्य आाननस्याभिधारौ । अन्त्ये नागृह-

रीतविशेषणान्यायेन जातावेकाभिधा । व्यक्तिप्रतीतेराशेपादेव संभवात् । तथुक्तम्— 'विशेष्यं नामिधा गच्छेत्क्षीणशक्तिविशेषणे', इति । तदेतदपेशालम् । प्रयोजनस्य हृदयङ्गतत्वात् । तृतीयपलक्षणाहेतोरभावात् । जातिव्य-किपदार्थौदासीन्येन हि लोकप्रसिद्धिमाश्रित्य रुचिविचारः । यथं तांह भद्रमते व्यक्ति-कियया कर्तुः कुवित्यत्र कर्मणः ।

जात्या भाषेपात् । शक्त्ति विना तस्या अभावात् । यथा क्रियतामित्यत्र क्रियतामित्यग्र सिद्ध्ये । नागृह्हींताति । एवं च रूढिवाजातावेव शक्तिरिति तद्वावः । आक्षेपोदत्र लक्षणो । क्षीणशक्तिरेविशेषण इति । उभयत्रापि शक्तिरिति मत इति भावः । तृतीयेतिव । तृतीयस्य लक्षणाहेतोरवनेति । लोकप्रसिद्विति । लक्षणार्थेन विनाकृतः शाक्यार्थां यस्य तादृशे पदे यहलक्ष्यार्थबोधकप्रयोगवादुल्यं सा रूढिः । यथा देशमात्रे प्रयुक्तस्य कलिङ्गपदस्य तद्द्वासिषु । गवादिपदस्य तु व्यक्त्ति विना न

कापि प्रयोग इति भावः । जात्याऽऽक्षेपादिति । आक्षेपोऽत्रानुमानम् । व्यक्त्ति विनेस्यन्नन व्यासिदंशितां । अनुमानसहकृतपदेनैव व्यक्तिबोधः । पदजन्यपदार्थोपरिस्थित-तुहतुमद्रवद् वृत्त्यन्वयस्य गौरवणप्रसङ्ग इति भावः । प्रकृत्यप्रकृत्यन्वत्स्वार्थबोधकत्वेनुपपत्तिरिति भावः । एवं चान्या-लम्पस्वादपि न लक्षणाति बोध्यम् । वस्तुतो लक्षणायामपि नोपादानत्वं जातेरत्वनुबन्धनादन्य-याभावेन विशेष्यान्वयिना तदङ्गन्वयादिति तत्त्वम् । यथ्थेति । कृति: साश्रया गुणवात्,

सविषया कृतिस्वादित्यनुमानेन तयोलाञ्घ इति भावः । अत्र भद्रमते कथं व्यक्तिप्रतीतिरिति वदता स्वमते व्याख्यनया सेति सूचितम् ।

१ ग. 'ऊत्य' । २ क. 'यस्तु प्रयोजनमत्र । ३ क. ग. 'ना । तत्ती' । ४ क. कुते , शाक्यार्थे प्रयोगो यस्य । ५ क. ता । वस्तुप्रयोगोऽपेक्षितविशेषद्यो कारणम् । व्यक्त्तिता । भाषेपः । ययेतिः । ६ घ. यभेति । कृतिर्जोतिवाँ साश्रया धर्मव्वात् । इति अनुमानेन । ७ क. 'बः योग्य' । ग. 'वः । शुना' ।

[ रद्वि०उल्लासः ]

काव्यप्रकाश:।

पिण्डीमित्यादौ गृंहं-भक्ष्येत्यादि च । पीनो देवदत्तो दिवा न मृक् । इत्प्रतें च रात्रिभोजनं न लक्ष्यते । श्रुतार्थापत्तेरर्थापत्तेर्वा तस्य विषयत्वात् ।

गौणोयं घोष इत्यत्र तटस्थय गौणार्थिकरणत्वसिद्धयै गौणशब्दः: सेवार्थ-मपंयतित्येवमादौ लक्षणेनैषा लक्षणा । उभयरूपा चेयं शुद्धा । उपचारेणामिश्रितत्वात् । अन्वयेऽमेदयोलक्षणयस्य लक्षणकस्य च न मेव-

अपरेऽ तु—‘पीनो देवदत्तो दिवा न मृक् इति वाक्यमभोजी पीन इति वस्यपीनत्वान्वय-प्रयोजकस्य भोजिष्यस्याप्रतीतस्य योग्यतामलभमानमन्वयं न बोधयति । तेन तदिसदृये रात्रिभोजनं लक्ष्यते । तथा च दिवा न मृक् इति मुख्यपरमादायैव तल्लक्षणेऽस्युपादानवश-

ण्णयम्' इत्याहुः । तथाप्यस्म्यक् । शब्दाश्र्याहारण्ये श्रुतार्थापत्ते:, अर्थाश्र्याहारण्ये त्वर्था-पत्तरेव रात्रिभोजनप्रसत्येयन । लक्षणान्तरीकारात् ।

लक्षणलक्षणो त गौणोयं घोष इत्यादौ । अत्र तटस्थादेशे गौण-दिशब्दा: स्वार्थपर्यवयान्ति । स्वार्थे परित्यज्य तत्त्वे वतँन्ते । उभयरूपा चेयमुदाचता शुद्धा । न तु गौणी । उपचारमिश्रश्र हि गौणीत्युच्यते । उपचारक सादृश्यादिसम्बन्धेन प्रवृत्ति: ।

सादृश्यादितिरश्रयमहिम्ना भिद्योभेदप्रतीतिर्यस्यगनं वा । न चोक्तियोरस्तस्सम्बन्धः । केचित्पुनराघक्षते—उपचारामिश्रत्वं न शुद्धाया मिश्रातो भेदकम् । किं तु तटस्थस्यैव ।

तत्र वक्ष्यस्य मुख्यार्थस्य लक्षणस्य च भेदप्रतीति: । तथाहि—गौरवाहीक:, गौरयमि-

योग्यतामिति । अन्यथाप्रयोजकरूपवस्तुनि योग्यतेति भावः । श्रुतार्थापत्तेरिति । भूतं शब्दस्याशकल्पार्थपरित्यर्थ: । श्रुतशब्दादन्वयबोधादुपपत्तौ शब्दकल्पनं श्रुतार्थ-पत्तिः । अर्थापत्तेरिति । प्रत्यक्षादिना प्रमितस्य दिवाद्भोजिसम्बन्धिनिर्धपीनत्वस्य तादृश-

नाड्नुपपत्तेरिति भावः ।

घोषाधिकारणत्वसिद्धय इति । तदन्वयसिद्धय इत्यर्थ: । स्वार्थमू । स्वश्रोैक्यं प्रवाहरूपम् । अपंयन्ति । अन्वयबोधनाक्रमुपस्थापनन्ति । तत्रैव वर्तँन्ते । तादृशिय-मेव बोधं जनयन्तीतिस्यर्थ: । शुद्धैवैति व्याचष्टे—उभयैति । गौणीमेदः साध्यः । उपचार-

रामिश्रस्वं हेतुः । नचोक्तियोरिति । शंक्याभेदप्रतीतावपि भेदस्यगनं नास्तीति भावः । शुद्धाया: । उक्तद्विविधाया: । मिश्रातः । गौणीत: । भेदप्रतीतिरिति । भेद-

९ ग. 'मदि पी°' २ ग. 'भ्ररा°' ३ ग. 'तदर्शयां' ४ क. ख. ग. 'नतासि°' ५ क. 'स्वार्थ सम°' ग. 'स्वार्थेमध्यपं' ६ क. ख. ग. 'मिश्रत्वा°' ७ क. 'गेल्या°' ८ क. 'संदों रा°' ९ क. 'ण्णा च ग°' १० क. 'चोमथा°' ११ घ. 'सेवाप्र°' १२ क. 'शक्यम् । अपयन्ति । त

परित्यज्यान्वयबोधो° । ग. 'द्वश्यम् । अर्थ° ।

रूपं ताटस्थ्यम् । तटादीनां गङ्गादिशब्दैः प्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्तौ हि प्रतिपिपादयिषितप्रयोजनसंप्रत्ययः । गङ्गासंबन्धमात्रप्रतीती तु गङ्गातटे घोष इति मुख्यशब्दाभिधानालक्षणाया: को भेदः ।

स्यादौ भेदेऽपि शक्यलक्ष्ययोर्भेदः प्रतीयते न तु गङ्गायां घोष इत्यादौ । तत्र भेदाभानप्रतीतेरिति । अन्ये तु 'गङ्गायां घोषः, यष्टिः प्रेषय' इत्यनयोरेक परस्स्परमेदहेतुतदधरसम् । गङ्गायामित्यत्र तत्सत्त्वात् । यष्टीरित्यत्र तदभावात् , इति मन्यन्ते । अस्ति हि गङ्गादिपदेस्तीरादिप्रतिपादने गङ्गादिनिष्ठपावनस्वादिरूपप्रतिपादयिषितप्रयोजनप्रत्ययः । तत्र गङ्गास्वादिप्रतीतिरेव बीजम् । न तु तीरस्वादिप्रतीतिरिति तिरेव । तारे घोष इत्यत्रापि तत्प्रसङ्गसङ्कात् । अथ गङ्गाशब्देन तट्यपतिपादने गङ्गासंबन्धवस्तुतत् प्रतीयते । तदेव च तट्टीयमिति चेत् । एवं हि गङ्गातटे घोष इति मुख्यशब्दप्रयंगेडपि तत्प्रतीति: स्यात् ।

तत्संबन्धप्रतीतौ विशेषाभावात् । अथ वाक्ये जागरूक कथं गङ्गाशब्दादिमिर्गङ्गास्तीरादिकं बोध्यते इति चेदच्यते । शब्देन लक्ष्ये ऽयं प्रतिपाद्यते तत्र मुख्याभेदो व्यञ्जनया प्रतिपाद्यते । तदेवलुक्कम् — 'तटादीनां गङ्गादिशब्दैः प्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्तौ प्रतिपिपादयिषितप्रयोजनसंप्रत्ययः ' इति । अत्र प्रतिपादन इति सत्तिसमस्या प्रत्ययस्याडनन्तर्य बोध्यते । न च व्यञ्जने बाधः प्रतिबन्धक इति काव्यविदां पन्थाः । वक्ष्यति हि — 'सारो-

मात्रप्रतीतिरित्यर्थः । अभेदः प्रतीयत इति । फलतयैति रोचः । एवं हि गङ्गातट इति । गङ्गादिपदजन्यतटत्वादिविशिष्टशब्दवाच्यो ध्वस्वमेव तत्रियामकममस्तु किमभेदप्रत्ययेन । त्वामसि वचिम, कमलानि कमलानि, उपकृतं बहु नाम, साहेष्टीत्यादौ वाच्यार्थाभेदप्रत्ययस्य प्रकृततादृङ्गुणस्वाच्चेत नऽऽया: । गङ्गादिशब्दे: । गङ्गादिशब्दक्वै: । तरङ्गै: इति । गङ्गास्वेस्यर्थ: । गङ्गादभेदेति यावत् । न च व्यञ्जन इति । बोधितार्थी-

धकत्वैव तस्या धर्मिग्राहकमात्रसिद्ध्यादिति भवेत् । येधां तु वाधज्ञानं न बोधे प्रतिबन्धकं तन्मते व्यञ्जन इत्यस्य तज्जन्यबोधे प्रामाण्यग्रह इत्यर्थः । ऋद्धनार्यां बाधस्याप्रतिबन्धकत्वे संमितिमाह — वक्ष्यति हि इति । द्वितीयमपि न युक्तम् । यद्यप्यरित्यस्य गङ्गायामित्यन्तो

१ ख. °म । तटर्दी° । २ क. नेन त° । ३ क. 'तिरपि । तं° । ४ क. °व त° । ५ क. °के म° । ६ क. °के कथं तौ° । ७ °क. ते । न तु व्यञ्जने बाध: प्रतिबन्धक इतिकाव्यविदां पन्था: । वक्ष्यति च सारो° । ९ क. °ते । वक्ष्यति च सारो° । १० क. ग. धः एवं हि । ११ क. येनेऽति नऽऽया: । १३ वाध्यतातीत (चू०) । योग: फलने नो इहने वक्ष्यमाणत्वात् । १४ क. ग. वः । वक्ष्यमाणां । १ ग. °ति । संक्षे° । १६ क. °लस्य विसो-पामाव, चौति दिक । सामाना° द्विनीक:मिति ।

[ २ द्वि. उল্লासः ]

काव्यप्रकाश: ४५

सारोपादन्या तु यत्रोकौ विषयी विषयस्तथा । आरोध्यमान आरोपविषयश्च यत्रानुपदूनुत्रमिदौ सामानाधिकरण्येन निर्देश्येते सा लक्षणा सारोपा । विषय्यन्तः क्रते डन्याम्सा स्पात्साध्यवसानिका ॥ ११ ॥

प्रसाध्यप्रसाधनयोरुपमेयोपमेयोभावः । ‘सर्वथोपमितप्रतीतिस्तु फलम्‌’ इति । कि बहुना वाचित एव पावनत्वादिविशेषटादौ प्रतीयते । यथा—‘योगः फलति नो कदा’ इति । नव्यैव कथं गौण्यमेव भेदप्रसङ्यं प्रयोजनं वद्यति शुद्धभेदयोगस्तु प्रयोजन- न्तरमिति चेन्न । गौण्यां तन्मात्रस्य प्रयोजनत्वात् । शुद्धभेदोस्तु मुख्यस्य प्रयोजनान्तर- स्थापि भावात् । नतु शुद्धायाम्‌ भेदप्रत्ययस्याभावादिति संक्षेपः ।

गौणीभेदौ लक्षणतरेव विभजते—सारोपा । अन्यार्थोद्देशे, आरोपाध्यवसानाम्यां विधते न तूपादानलक्षणासम्यामिति गुरुशब्दार्थः । विषयी, आरोप्यमाणो ग्राह्यविषय आरोपस्य बाह्यीकादिक्श यत्र तथा अनपह्नुतभेदौ सामानाधिकरण्येनोक्तौ शाब्दप्रतीताविषयोणाभेदानोपन्यासस्यास्या- श्राद्धरोपपदार्थस्वात् ।

विषय्यन्तः ० ।

विशेषाभावादिति दिखू । संक्षेप इति । नव्यास्तु शक्त्यावच्छेदकप्रकारकलक्ष्यबोध एवं लक्षणाज्ञानस्य कार्यम् । एवं च गङ्गास्वादिनैव तीरस्य बोध इति शैत्यपावनत्वादिप्रतीतये मध्ये शक्त्याभेदविषयकं ज्ञानान्तरं नाऽऽधीकायम् । न चैवं प्रवाहत्वविशिष्टे गङ्गाभावज्ञानने तीरादौ प्रवाहत्वाभावज्ञानन च प्रतिवन्धकत्वं लक्ष्यार्थनोेध इति वाच्यम् ।

शाब्दबोधप्रतिनियमकस्वात् । न चैवमपि जायमानबोधेऽप्यामण्यशाब्दाज्ञानने तत्स्मृत्कारा- नापत्तिरिति वाच्यम् । विषयतासंबन्धेन शक्त्यावच्छेदकत। सामानाधिकरणधर्मे तदन्यतर- विषयकवाऽधिगम्यन्याऽऽप्रामाण्यज्ञानं प्रति जनकतारूपविषयताविशिष्टस्यासत्या लक्षणाज्ञानस्य प्रति- बन्धकत्वान्न दोप इत्याहुः ।

सामानाधिकरण्येनोक्ताविति । सामानविभक्तिकम्पदोऽपस्थाप्यस्वादभेदसंसरगक- स्त्वयोग्ययुक्ताविस्त्यर्थः । अतितत्वमविवक्षितम् । तदाह—‘शब्दप्रतिपाद्याविति । एवं च तदन्वये बाधालक्षणाप्रसङ्ग इति भावः । विपयतावच्छेदकरूपेण शब्दजन्यविपय- प्रतिपत्तिकालिक्री विषयिणोऽसाधारणधर्मादिप्रकारिकोपस्थितिः सारोपेत्यर्थः । एवं साध्यव-

साना तथाविपयप्रतिपत्त्य्कालिक्री सेति वोध्यम् ।

१ क. चेत्‌ । २ क. ०रीति ।

४६

प्रदीपोद्योतसमेतः—

[ २ द्वि०उज्जासः ]

विषयिणाडडरोप्यमाणान्तःकृते निर्गीर्णेडन्यसिम्नारोपविषये सति । सा साध्यवसाना स्यात् । भेदाविमौ च साहश्यास्सम्बन्धान्तरतस्तथा । गौणौ शुद्धौ च विज्ञेयौ, इमावारोपाध्यवसानरूपौ साकृत्यहेतू मेदौ गौणौौौौक इत्यन्न गौरपमित्यग्र च ।

अत्र हि स्वार्थसहचारिणो गुणा जाडचमान्यादयो लक्ष्यमाणा अपि विषयिणाडडपरोप्यमाणान्तःसिम्नारोपविषयेडन्तःकृते निर्गीर्णे । मेदाननुपस्थित इति यावत् । विषधिमात्रं यत्र निर्देश्यते न तु विषयोडपि सा साध्यवसाना । विषयिणा विषयतिरोधावस्यात्राध्यवसानपदार्थस्वात् ।

एतौ भेदौ शुद्धभेदेडपि मत इति प्रतिपादयिष्ये शुद्राया गौण्याख्य लक्षणमात्र— भेदाविमौ । इमावारोपाध्यवसानरूपौ मेदौ । तौ यदि साहश्यसम्बन्धात्सदा गौणौ । अथ सम्बन्धान्तरात्तदा शुद्धौ । तत्र साहश्याद्‌गत्या—‘गौरवाहीकः, इति सारोपः । ‘गौरस्यम्’ इति साध्यवसानः । यथापि शाब्दीकेषु वाहीकवचन, इवतथा धोपस्थितौ सारोपस्वमेवोचितम् । तथाडडपि— द्रवस्वस्याडडरोप्यविशेषणतया तद्वाहरणं दृश्यव्यम् । अत एव वध्यते डनिश्चयरूपसङ्करावसरे—

‘नयनालन्दकार्थीन्दोरिम्बमेतदप्रमादाति’ इत्यत्रेति बिम्बविशेषणतया किमियमतिशयोक्तिः किं धेतादिति वक्तं निर्देश्य बिम्बमित्यारोपादुपक्रमिति ।

अत्र केचित्—गोशब्दस्य मुलततो गोत्वं प्रवृत्तिनिमित्तमित्तम् । लक्षणया तु गोशब्दार्थगतं जाडचमान्यादि तथा भवतीति गोपाशब्देन जडदर्शन रूपेण बाहौक उच्यते । तदयुक्तम् । अशाङ्क‌स्याशाङ्क्यवृत्तेश्व धर्मस्यामृप्रुतिनिमित्तसावात्। शक्त्यत्वे शाक्यवृत्तित्वे स्वभिन्नशाक्यानधि— करणत्वस्य तत्‌त्वात् ।

मुख्यत इति । शक्त्या गोत्ववदर्शप्रतिपादकत्व इत्यर्थः । लक्षणया बाहौकारूपार्थप्रति— पादेन तु लक्षणयोपस्थितं गोवृत्तिनाडडद्यादि तथा प्र त्तिनिमित्तम् । उच्यत इति । शाक्त्या नोध्यत इत्यर्थः । अशाङ्क‌स्येति । जाडचयस्य लक्षणत्वात्, बाहौक संकेतविरहेण तस्य गोपदाराक्त्वाच्च गोवृत्तिनाडडद्यस्य तद्‌ृष्टत्वाच्चि भावः । शक्तत्व इति । शक्यपृत्तिद्वय— व्यक्तावतिप्रसड्‌गवारणाय शक्यत्व इति । व्यक्तिमात्रबोधकाक्षाशादिपदोच्याकारा‌दि— व्यक्तावतिप्रसड्‌गवारणाय शक्यत्व इति । न च तत्र स्वार्थलक्षणाप्रसिद्धया तृतीयद—

१ क. म. ‘साना । भे० । ख. ‘शानका । मे० । २ स. इमो सारोपसाःय । ३ क. ‘हेतुक्क गो० । क. ‘कत्स्थे’ । ५ म. ‘फेः । तथा । ६ स. घ. तदर्थेप । ७ क ‘दिच्छकका’ ।

[ २ द्वि०उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः ।

गोशब्दस्य परार्थाभिधाने प्रवृत्तिनिमित्तत्वमुपयान्तीति केचित् । स्वार्थसहचारिगुणाभेदेन परार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते न तु परार्थोऽभिधीयत्तथ्यन्ये । साधारणगुणाश्रेयणेन परार्थ एव लक्ष्यत इत्यपरे । उक्तं चान्यत्र—

अभिधेयाविनामूतप्रतीतिरलक्षणोच्यते । लक्ष्यमाणगुणैर्योगादवेतरिष्ठा तु गौणता ॥ इति ।

अपरे तु—‘न गवादिशब्देन बाहीकादि: प्रतिपाद्यते । किं तु गवादिगतस्य जाड्यादिगुणस्याभिन्नतया बाहीकादिगता जाड्यादयो गुणा एव लक्ष्यन्ते’ इत्याहुः । तदप्यसम्यक् । गौर्वाहीक इत्यादिसामानाधिकरण्यानुपपत्ते:

इदं पुनरत्र तत्वम्—साधारणं जाड्यमान्यादि लक्ष्यतावच्छेदकमाश्रित्य बाहीकादिशब्द: स्यत् इति । तेन जडो बाहीक इत्यादिवाक्यार्थो भवति । तदुक्तमन्यत्रे—‘मानांतरविरोधे तु मुख्य्यार्थस्यापरिग्रहे । अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिरदलक्षणोच्यते ॥ लक्ष्यमाणगुणैर्योगादवेतरिष्ठा तु गौणता । इति ।

छाभाव: । स्वाभिलक्ष्याधिकारणं यद्यत्तद्र्देशस्यैव विवक्षान्त । काचित्पुत्राद्यवाकौशादिपदसंकेते तत्रासिद्धेश । अवयवसंयोगरूपाकृतेरपि शक्यस्वादिनां मते तत्रातिव्याप्तिवारणाय वा तत् । अवयवभूतद्रव्यादन्यत्प्रसङ्गद्वारणाय शक्यानधिकारणत्वे इति । तस्य शक्यत्वे स्वावयवरूपशक्यत्वित्त्वे सत्यप्यवयवरूपशक्याधिकारणत्वान् । प्रमेयत्वादिव्यावृत्त्या स्वभिन्न इति । प्रमेयत्वस्यापि प्रमाणविषयत्वात् । येन संकेन शक्यवृत्तिता तेन संकेन स्वभिन्नशक्यानधिकारणत्वस्य विवक्ष्यादेकार्थसमवायेन सप्तपदार्थैकत्वस्य सप्तपदार्थप्रवृत्तिनिमित्तसत्तायां सत्त्वेऽपि तत्र नाव्याप्ति: । स्वाभिलपदेन च न क्सतिरित्यनत्र विस्तर:।

अभिहितयेत । साजात्येन वेत्यपि बोध्यम् । गुणा एवेति । न गुणिन इत्यर्थ: । तेषां बाहीकशब्दादेव लाभादिति भाव: । अनुपपत्तिरिति । न च जातिशक्ताविवानुमानसहकृतपदेन व्यक्तिव्योक्त्रानुपपत्तिरिति वाच्यम् । अन्वयानुपपत्त्या प्रसरणत्या लक्षणाया: साक्षादव्ययोग्यार्थनेऽपकतयैवोच्यतेऽस्यभिप्रायात् ।

अभिधेयाविनामूत इति । अविनाभाव: संबन्ध: तद्रहश्र लोके धर्मिण्येवेति

१ स्व. ग. °अर्यण° । २ क. °रार्पों भ° । ३ क. °स्व अभि° । ४ क. ग. °काशपद° ।

अविनाभावोक्त सम्बन्धमात्रं न तु नान्तरीयक्रमम् । तथात्वे हि मज्ञा: कोशन्तीत्यादौ लक्षणा न स्यात् । अविनाभावे चाडडक्षेपेणैव सिद्धेरलक्षणाया नोपयोग इत्युक्तम् । ‘आयु:श्रुतम्, आयुरेवेमम्’ इत्यादौ च साङ्गत्यादन्यत्कार्यकारणभावादि सम्बन्धान्तरम् । एवमादौ च कार्यकारणभावादिलक्षणपूर्वै: लक्षणमाणा ये गुणा आधद्याद्यस्तिरेव । यदि योग: शङ्क्यसंशयस्तदा गौणी वृत्तिरिति । अविनाभाववशात् सम्बन्धमात्रमभिमतम् । न तु व्यासि: । ‘मज्ञा: कोशन्ति’ इत्यादावभावात् । दशाविशेषाविशिष्टस्य तत्रापि साध्यस्यैवति चेत् तर्हि आक्षेपादेव व्यापकमतितरस्तु किम् लक्षणयेस्युक्तम् ‘गौरववच्य:' इत्यत्र । सम्बन्धान्तरात्सारोपो यथा—‘आयु:श्रुतम्’ इति । साध्यवसानो यथा—‘आयुरेखेदम्’ इति । एवमादौ साङ्गत्यादन्यो य: कार्यकारणभावादि: सम्बन्धस्तत्पूर्वके आरोपाध्यवसाने । अत्र गौणभेदे सारोपे भेदेडपि तादृप्यतदाश्रय: । एतेन गौणी, अतिरिक्ता वृत्तिरित्यपासम् । लक्षणमाणगुणैरिति । लक्षणतावच्छेदकैरिस्थ्य: । गुणलक्षणतावच्छेदकिका लक्षणा गौणीति भाव: । अननन लक्षणतावच्छेदकेडपि लक्षणां सूचयति । प्रतीतिरिति उपस्यितेरक्षणास्त्रे भावे किम् । पक्षान्तरे तु करण इति बोध्यम् । तैरेव यदि योग इति । तद्हारको यदि योग इत्यर्थ: । आह्लादयति मुनेन्दुरित्यादौ धर्मत्वेनाद्यादि वृत्तिरधर्मस्य लक्षणात् पौनरुक्त्यम् । धर्मत्वेन च प्रत्या-

स्त्योपात्तधर्मस्यैव भानमित्याह: । केचित्तु सदृशावेनैव सदृशो लक्ष्यते । शङ्क्यसंशयोडप्येतदेव । न चैतत् साधर्म्यस्य शब्दोपात्तत्वे चन्द्र एव मुखमिलादाविवोपमैव स्यादिन्दुमुखमित्यादौ । किं च वाह्यकोडयं न गोसदृशोडपि तु गौरवेल्यादौ साधर्म्याद्यतिरेकमिश्रिते साधर्म्यबुद्ध्ययोग इति वाच्यम् । भेदगर्भसादृश्यप्रतिपत्तौ हि उपमा । तदेव च सदृशादिपदार्थकचम् । तदगर्भसादृश्यं च लक्षणतावच्छेदकम् । न गोसदृश इत्यादिना निषेधोऽपि भेदगर्भसादृश्य एवेति न दोष इत्याह: । दशाविशेषेति । कोशविशेषेल्यर्थ: । आक्षेपोऽनुमानम् । तथा च शब्दसहकृतानुमानेनोपस्थिते तटदौ ध्योपाधिकारणत्वान्वय: । प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थान्वययुक्तिसम्पत्ति: प्रकृतिसहकृतानुमानोपमितार्थविषया डपि इति बोध्यम् । व्यापकतारूपसङ्क्रन्धस्य लक्षणावीजत्वे मानाभावाच्च । व्यापकत्वाङ्गेडपि लक्षणाप्रसङ्गात् ‘आयु:श्रुतमिति । आयुरत्र दीर्घकालर्जावनम् । जनकत्वं सङ्क्रन्ध: । स एव च लक्षणतावच्छेदकम् । भेदेडपि तादृ-

पराश्र्य° । ख. ‘गसंशयभयङ्के सारोपास्त्ये’ । ५. तदाश्रय इति । तथाहि च ‘वाहीकादिलक्षणप्रतिपत्ति' इति मतमेव मुक्तं न तु ‘गुणा एव लक्षणन्ते’ इति मतमिल्याशय: (नू.) । ६ क. ग. °व: । प्रत्थ° । केचितिरतरुार गेल्याहुरित्यन्तो ग्रन्थ: क. पुस्तके न दृश्यते । ८ क. °य: । आग्रु° ।

[ २ द्वि०उज्जासः ] काव्यप्रकाशः । ४९

आरोपाध्यवसाने। अत्र गौणभेदयोरभेदेडपि तद्रूपप्रतीति: सर्वथैवमेदावगमश्र प्रयोजनम् । शुद्धभेदयोरस्त्वन्यवैलक्षण्येनाव्यभिचारण व

प्रतीति: साध्यवसाने सर्वथैवभेदावगमश्र प्रयोजनम् । शुद्धभेदे तु सारोपेडन्ववैलक्षण्येन कार्यकारित्वादे: साध्यवसाने स्वाभिचारण कार्यकारित्वादे: प्रतीति: फलम् । तदुभयं चाशेदप्रतीतिपूर्वकमित्युक्तम् ।

प्रतीति: । भिन्नधर्मप्रकारकोपस्थितावपि साध्र्यातिशयमहित्व ताद्रूप्यप्रत्यय इत्यर्थ: । तत्र प्रयमतो जडगवोरेवाशाब्दबोधतया डभेदप्रतीतौ व्यज्ञनया वावाभिन्नडाभेदस्य वाह्हीके प्रतीत्या तदुपपत्त: । इयं चाडडहायो । शब्दतो भेदस्याशुपस्थिते: ।वस्तुतो लक्षणया साहश्यबोधे तन्महिम्ना गोत्वाहिकत्वयो: समानाधिकरण्यसंभावनया ज्ञातस्यापि भेदज्ञानस्य वाच्यबोधकालिकस्य तिरोधानादनाहायैव सा । तस्या वैजञ्यनिकलत्वेन तस्यां बाधबुद्धेरप्रतिबन्धकत्वाच्च । सर्वथैवति । वाच्यार्थबोधवेलायामपि शब्देऽभेदधर्मावस्थितेरिति भाव:।

एतेन मुख्यार्थबाधज्ञानविषया भेदस्योपस्थितिरस्त्येवेति परास्त्रम् । एवं च शुक्तौ रजतस्वरूपे शुक्तित्ववन्नेव तदुपस्थितौ तद्वेति बोध्यम् । नैव्यातु साध्यवसानास्थले गोत्वेनैव वाह्हीकस्य बोध: । शक्त्यावच्छेदकातिरिक्तरूपेण शक्त्यबोधे लक्षणाया इव शक्त्यावच्छेदकरूपेण शक्त्यन्यबोधेऽपि तत्प्रसरादित्याह: । अव्यभिचारणेऽति । कारण-

स्कार्यस्य भेदग्रहे सति न्यभिचारसंभावनासंभवेन सारोपायां नेदं प्रयोजनम् । साध्यवसानायां तु भेदतिरस्कारादभेदग्रहण व्यभिचारशाङ्कया अप्ययोग इति भाव: । । लक्षणगतधर्मप्रतीतिरेव प्रयोजनमिति त्वश्रद्वेम् । उपकृतमित्यादौ न्यभिचारादित्याहुः । परे तु शक्त्यावच्छेदकारोपण शक्त्यावच्छेदकप्रकारक एवं तीरादिवोधो लक्षणाया इति गौतमसूत्रे गुणयोगादिति सूत्रे महाभाष्ये च स्पष्टमिति निरूपितं मन्तव्यम् । ऐवं च गङ्गात्वादिलनेव तीरादौ बोध: ।

नैव डडरपीतगङ्गात्वेन बोधेऽपि तस्य ज्ञानस्य अमत्वोच्छेदकज्ञानवता सर्वथा तत्प्रकारकत्वग्रहाच्च तदुत्तरं गङ्गागतशौत्यपावनत्वप्रतीतिरूपं प्रयोजनं न सिद्ध्येत् । अत एव शुक्तिरजतज्ञाने अमत्वग्रहहे तत्र न प्रवर्तते इति वाच्यम् । मध्ये व्यञ्जनया मुख्यगङ्गापदार्थ-भेदस्य प्रतोतेः । व्यञ्जनाजन्यज्ञाने न वाधज्ञानेन नाप्रामाण्यग्रह इति न दोष: ।

तदुक्तम् - तदादीनां गङ्गादिशब्दै: प्रतिपादने तत्प्रतिपत्तौ प्रतिपाद्यप्रयोजनसंप्रतय इति । तत्त्वेल्यस्य मुख्यगङ्गाभेदस्यैव: । न च लक्षणामूलतया गङ्गासङ्क्रप्रतीतस्य तत्सिद्धि: । गङ्गातटे घोष इत्यतोडपि तत्प्रतीत्यापत्ते: ।

तदुक्तम्- गङ्गासङ्क्रममात्रप्रतीतौ तु गङ्गातटे घोष इत्यतोडपि तत्प्रतीत्यापत्ते: । ९ इयमित्यारम्भप्रतिबन्धकत्वा चेत्प्रान्त: क. पुस्तके न दृश्यते । २ क. 'उद्भे' ३ नन्यासित्व्यारभ्य तत्प्रसरादित्यन्तो ग्रन्थ: क. पुस्तके न दृश्यते । ४ ग. 'डुः' । कचित्प्र । ५ क. नच गङ्गा² । ७

कार्यकारित्वादि प्रयोजनम् । (कचित्तादृश्यानुपचारः । यथेन्द्रार्था स्थूणेऽद्रः । कचित्स्वामिभावात् । यथा राजकीयः पुरुषो राजा । कचिद्वयावयविभावात् । यथाङ्ग्रहस्त इत्यग्रामात्रेडयवेहस्तः । कचित्

कचित्त्रुप्रयोजनक्वेदोपचारः । यथेन्द्रार्था स्थूणेऽद्रः । कचित्स्वामिभावात् । यथा राजकीयः पुरुषो राजा । कचिद्वयावयविभावात् । यथा केनाङ्ग्रियोडग्रहस्त इत्यर्थ-

घोप इति मुल्यशाब्दलक्षणाया: को भेद इति । कुन्ता: प्रविशन्तीत्यादावपि कुन्तस्वादिनाकुन्तयुक्तपुरुषप्रतीति: । अव एवात्र न मतुप् । तेषु च मुल्यकुन्तादिभेदप्रतीत्या कुन्तगतत्क्षण्यादिप्रतीतिरुपप्रयोजनसिद्ध: । तदुक्तम्—कुन्तादिभिरात्र मन्तः प्रवेशान्वयसिद्धयर्थ स्वसंयोगिन: पुरुपा आदिश्यन्त इति । आदिश्यन्त इत्यस्य स्वगतकुन्तत्वाद्याश्रयरत्वेन बोध्यन्त

इत्यर्थ:। गौर्वाहीक इत्यत्र साधारणगुणैरुपसादृश्याश्रयणेन वाह्यीकस्येवाडड्रोपितगोत्वेन बोध-सततो व्यञ्जनया मुल्यगवाभेदप्रतीति: प्रयोजनम् । तत एव चमत्कार: । आद्यबोधेन तु न चमत्कार: । तस्मिन्न्र्रमलविज्ञाने । अत एव गौर्वाहीक इत्यादौ न पानरुच्यते । आयुर्वृतमिस्यादौ कार्यकरणभावसंवन्धादायुष्वेन घृतबोध: । ततो व्यञ्जनया डन्यवैलक्षण्ये-

नाडड्युपकारित्वरुपप्रयोजनप्रतीति: । तदुक्तम्—साधारणगुणाश्रयणेन परार्थो लक्ष्यत इत्यपरे । लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद्रहतेरिष्टा तु गौणता । गौणभेदे भेदेऽपि तादृप्यप्रतीति: प्रयोजनं शुद्धभेदयो:स्वन्यवैलक्षण्ये तत्कार्यकारित्वादिश्तिरिति । लक्ष्यमाणगुणरलितस्य ज्ञायमानगुणैरित्यर्थ: । यदुण्ज्ञानपूर्वकं वाह्यीक गौशब्दप्रयोगस्तदर्थमुपात्संवन्धादिति यावत् । साधारणगुणाश्रयणे-

नेतस्य तद्रुपसंक्रान्त्वेनैतर्थ: । अत्रतस्त्रप्रदीपस्तु मतान्तरपरतया कर्थचिन्लेख्य: । लक्ष्यमाणगुणैरित्यत्र प्रकृत्यादित्वात्तृताया । अनया रीत्याSSन्योडपि प्रकारमन्त्र योध्य: । एतेन रूपके न लक्षणा, समानविभावकत्वेन नामार्थयोरभेदान्वयोपपत्त्या लक्षणाफलाभावादित्यादि दोष-तादिनव्योक्तं परास्तम् । गौर्न वाहीक इत्यादिर्धक्ज्ञानन तत्क्षोभप्रामाण्यग्रहजनननान्त्त्रमस्कारानापत्ते: । मम तु तस्य बोधस्य लक्षणाभूलक्यज्ञनान्त्यप्रवृत्तेन तत्र वाघज्ञाननेऽप्रामाण्यग्रहजननान्न दोष इति वदन्ति । इदमेव उक्तम् । अन्यथा गङ्गादिपदजन्यतदादिशब्द-बोधस्यैव प्रयोजनप्रतीतीतिनियामकत्वेन गङ्गाट इत्यादिततदभावोपपत्तौ मध्येऽभेदप्रतीति:

प्रकाशाद्युक्ताडSसङ्गता स्यात् । मम तु यथा तदुपयोगस्तदुक्तं तदोधे भ्रमप्रहादिति दिक् । काचित्प्रयोजकरवनेपेते । इन्द्रपुजामप्रयोजके, तत्प्रयोजकत्वव्यवहारो गौण: । स्थूणा । स्तम्भ: । अग्रमात्र इति । विनातीयसयोगं प्रासोSययपुञ्ज एवावयवीति

१ क. म. °दि । क° । २ क. मिसंवन्धान् । ३ घ. °चित्रप्रयोजक° । ४ क. °कुन्ताया° । ५ क. °प्येन कृत्य° । ६ क. °य: । प्रकृत° । ७ क. °धज्ञा° । ८ क. म. °ति । अवयवपुञ्ज° ।

तात्कर्म्यांत । यथाडतक्षा तक्षा।

श्रावयवेऽपिमात्रे हस्तोपचारः । कचित्सदृशकर्मशालिनात । यथाडतक्षा तक्षा । मतेऽपयवानतरयुदासाय मात्रपदेम् । एवं

गङ्गा तु हरते पापं दृष्ट्वा पीतडवगाहिता । इत्यादौ पीतेत्यंशो गङ्गापदस्य तदवयवे लक्षणा । दर्शनेदृशकृष्टधर्मजनकतावच्छेदकजाते: प्रवाहमात्रवृत्तेरेव गङ्गापदेराक्षस्वात् । गङ्गाजलवत्यपि नात्र गङ्गेति प्रतीते: । गङ्गायां जलमिति तु गवि साक्षा वृत्ते राक्षेतिवद्बोधयम् । तक्षोति । इदं जातिविशेषावच्छिन्ने रुद्रम् ।

अत्र वदन्ति । सारोपायां चन्द्रो मुखमित्यादौ न लक्षणा । फलाभावात् । नामार्थयोरभेदस्य वाक्यविधैव प्रतीपत्तेः । प्रसिद्धस्वादोपस्थितसादृश्येन पूर्वोक्तरीत्याडप्रमाण्यज्ञानानास्कन्दितानाहार्यभेदप्रतिपत्तेः । बाधबुद्धिप्रतिबध्यतावच्छेदककोटि-वनाहार्यत्वस्यैव शाब्दान्यत्वस्यापि निवेशाद्वा न दोषः । योग्यताज्ञानं च न शब्दे कारणमपि तु प्रामाण्यग्रह एवेति न दोषः । भेदकशेमोऽपस्थितकालिकाभेदप्रतीतौ रूपकमन्यथाडतिशयथोक्तिरिति व्यवस्थासंभवेन मुखं चन्द्र इत्यादावतिशयोक्किरेव स्यादिति निरस्तं । न चैवं सारोपलक्षणा कि नास्त्येव । अस्ति वाहीकोडपरं गौरित्यादौ ।

तत्र ह्यपरादिपदै: प्रसिद्धगौभेदपतिपादनेन विरोधात्र वाच्ययोरभेदप्रतीतेः । किं तु तसदृशो लक्षणैव । लक्षणायाश्र न शक्याभेदबुद्धिः फलम् । किं तु सादृश्यातिशयबुद्धिः । एवं च सकलतस्कार्यकारित्वं फलति । एवमपूर्वो गौरिति वाहिकाभिप्रायेण प्रयुक्तेऽपि बोद्धव्यम् । तत्रापि न प्रसिद्धगवाभेदो लक्षणाफलम् । अपूर्वपदिन् । तिरस्कारात् । वाहिक-स्वाप्रतीतिकृतश्वाधिकचमत्कारः । न चैवमुपमाया अपि रूपकत्वापत्तिः । यत्र साटश्यप्रतीतिकृतः सादृश्यप्रतीतिकृतः सादृश्यातिशयप्रतीतिकृतश्च तत्र रूपकामिति । स्वीकृतात् । इदमेवाभिप्रेत्य गौरवाधिक इत्यादावमेदरुपकातिशयोक्ती, वाहीकोडयं-

मेति गौरित्यादौ च तादृशयलुपकातिशयोक्ती इति कुवलयानन्ददूषकः । यत्र रूपक लक्षणायाम-राजानारायणं लक्ष्मीस्वामपलिङ्गति निर्भरम् । इत्यादौ विशेषणसमासायत्तं रूपकमुपमितसमासायचोपमा वेति संवहे यदत्रोपमा स्यात्तर्हि नारायणसदृशो राजेति सारथ्येर्नारायण-

सहशो लक्षणकर्तृकातिङ्गनसंर्गवाध इति रूपकभेदेत्यालङ्कारिकोक्कं विरुध्येत । रूपकेsपि साधारणधर्मादिप्रकारेण लक्षणायां तद्वस्थादवस्थादिति । तत्र रूपके साधारणधर्मादि-प्रकारेण लक्षणायामपि लक्षणार्थे व्यार्जनया वाच्यार्थाभेदप्रतीतिरिति । न चैवमुपमितसमासेऽपि लक्षणायाः सत्त्वेन तद्फलतया:

सत्त्वेन तद्फलतया: न दोष इति वाच्यम् । तत्र निरूढलक्षणाज्ञकारण ९. क. °दम् । तक्रति । २ अत्र वदन्तीत्यारभ्यापमाननोत्कर्ष कैयट इत्यन्तो ग्रन्थ: फ. पुस्तके न हृश्यते । ३ ग. °गोमेद° ।

लक्षणा तेन पड्‌विधा ॥ १२ ॥

ओद्यमेद्राभ्यां सह । सा च व्यड्‌डच्येन रहिता रूढौ सहितातु प्रयोजने ।

लक्षणा । १

उपादानलक्षणरूपसदृशभेदाभ्यां सह । रूढिप्रयोजनाभ्यां भेदे संभव्यस्यपि न ते विमाजकत्वेनोके, किंतु हेतुत्वेनैति न तत्त्वतो भेदो गणितः । अत एवं पश्चात् ‘व्यड्‌डच्येन रहिता’ इस्यादिना तत्त्वतं भेदं दर्शोयति । अन्यथा पुनरुक्तिप्रसङ्गात् । एवं च यथोक्तव्यास्यानेन शड्‌डिधत्थे निरूप्यडे यत् ‘पड्‌डिधेति रूढिप्रयोजनोपादानलक्षणारोप्यपादसामानुरूपैः शड्‌डिभिरुपाधिभिः कल्पिता विधा: प्रकारो यस्मिति पड्‌डिधा’ इति चण्डीदासव्यास्यानं तच्चुदैव सा द्विषा सारोपाज्ञ्या तु इति एकतुशब्दयोरन्वलेचनविजृम्भितस्वादनादेयम् ।

एवमारोपादिकृतं प्रकारषट्कं प्रतिपाद्य व्याख्यानकृतं प्रकारत्र्यमाह-व्यड्‌डच्येन० । लक्षणाषट्केनैवतत् । ननु प्रयोजनस्यैव कथम् ‘व्यड्‌डच्येन सहितानियम इति चेत्‌प्रयोजनस्थ न्यञ्जनमात्रगम्यत्वात् । तदुक्तम्-‘प्रयोजनं हि व्यञ्जनाव्यापारगम्यमेव’ इति ।

प्रयोजनाभावात् । न च सदृशात्वेन रूपके लक्षणेति मते सादृश्यस्य शब्दोपात्तत्वादुपमानात्‌त्तिरिति वाच्यम् । तन्मते भेदकरत्वात्स्वाकारमिवतत्वाभ्यां भेदादिसयुक्तं प्राक् । अन्ये तूपमितसमासोपमानसमासयोरपि सादृश्यमूलकतयोपमानतावच्चेदकथंस्योपमेय राधकाभाविन तत्रापि रूपकेऽस्तिरेव । यदा तु प्रयोजनवशात्तत्रापि सदृशालक्षणिकेन समासस्तदोऽप्याहुः । स्पष्टं चेदमुपमानानीत्यक्र कैयटे ।

घड्‌डिधात् । शुद्धा-गौणी-सारोप-साध्यवसानलक्षणे: पड्‌डिभेदद्यर्थः । ननु गौण्यां लक्षणलक्षणात्वार्ङ्ककोण सस्विधत्वमुचितमिति वाच्यम् । अत्रोपादानलक्षणाभ्यां-ध्यानतरङ्कमितात्यन्ततिरसकृताच्चौ, सारोपसाध्यवसानाभ्यां रूपकप्रथामातिशायोक्त्या, शुद्धाभ्यां च ताभ्यां हेत्वलङ्कारं निरुपयिप्यतीति पड्‌डिभेदकथनमेव सफलम् । गौण्या लक्षणायास्तु न कापि विशिष्ट नियामकत्वमिति न तद्‌गणनमिति भावः । एवं चेति । पौनरुक्त्यप्रसङ्गेनैवतु शब्दाभ्यां गौण्या उपादानलक्षणरूपभेदद्वयाभाववोध-नन लक्षणामात्रस्य रूढिप्रयोजनकत्वाद्‌दयकथने तेन विरोधस्य स्पष्टत्वादिति भावः ।

व्यञ्जनकृतमिति । लक्षणायास्तफलकत्वादिति भावः ।

९ ग. आदिमेऽ । २ क. ‘तेनोक्ते’ इति न च त० । ३ क. व च प० । ४ क. ‘ता अस्या’० । ५ ग. ‘ति । पड्‌डिमेदे’० । ६ क. ‘र्थ: एवं चेति ।

[ रिद्धि०उल्लासः ] काव्यप्रकाश:।

प्रयोजनं हि व्याख्यानव्यापारस्यैवमेव । तच्च गूढमगूढं वा, तद्वेति व्यप्त्यचयम् । गूढं यथा—

मुखं विकसितास्मितं वशितचक्रिमप्रेक्षितं समुच्छलितविस्रमागातिरपास्तसंस्‍था मति: । यतु—'ननु हि स्फुरितप्रयोजनव्याख्यारोपैरुक्षणयैव प्रतिपन्ना किमत्र व्याख्यानयस्‍यत आह—प्रयोजनं हीति' इति तत्फकिकावतारणं तद्ज्ञानविजृम्भितम्‍भतम् । अत्र व्याख्‍यानस्‍थापनस्‍याप्रे सुतस्‍वात् । तत्‍मकरणे च 'व्याख्‍यानतापरा किया' इति सूत्रेणैव प्रतिपादनात् ।

तद्व० ।

तादिति व्यङ्‍ग्यचम् । लक्षणाभेदप्रयोजक आरोपादिर्यथा भित्‍ते तथा तत्प्रयोजनेकं व्यङ्‍ग्‍यं मपीति चस्यार्थे । वारशब्द: समुच्चये । काव्यभावनापरिपक्‍कबुद्धि: सहृदय: । तन्मात्रवेद्यं मूर्खम्‍—तत्तदितरवेद्यमगूढम् । तत्‍त्र गूढं यथा—मुखं० ।

अत्र विकास: पुष्‍पधर्म:; स्मितेऽनुपपन्न इति प्रमृतस्‍वं लक्षणता विकसितपदेन लोकोत्तर-रमणीयतांतरीयते व्यज्यते । स च गूढ: एवं वशितसमुच्‍छलितोपास्तसंस्‍थामुकुलितोदरमुखामिति । इदं लक्षणामूलध्वनेरुदाहरणम् । इन्दुवदनायास्तनौ शरीरे तरुणित्‍त्र उद्‍द्रम आविर्भावो मोदैते स्फीतो भवतीत्यर्थ: । उत्कृष्टवस्तुसंस्कृत्यास्‍वयमप्‍युन्‍नतिकार्ष प्राप्‍त इत्यर्थ: । प्रकृत्यैवेन्दुदवदनता तत्राप्येवंधनचयौवनविरूभणादित्यपतिकष्‍मापतितं विद्रघ्‍यूव-जनस्यैत्‍येवं खेदे वत्‍तति । अहो रमणीयतातिराय इति विस्‍मये च । अहो भाग्येन सप्‍तलं परमोत्त्‍सवाल्‍यातं युवजननयनानामिति हर्षे वा ।

वताड्‌डमर्‍णसंतोषलवेदाह्लादक्रोशाविस्‍मये । इति नानार्थकांशात् । स्फीतास्तावचिह्ननक्‍षयानेनकाव्‍धकाव्‍धकारो जननरूप दर्‍शयति—मुखामिति । यतो मुखं विकसितं प्रसृतं स्मितं स्मितं स्‍फातस्‍पन्‍दिताधरमिल्‍युक्‍तलक्षणं हास्‍यविशेषरूपं यत्र तथाभूतम् । प्रोक्षितं वशित: स्वाधीन: कृतो वक्‍्रिमा तिर्यग्गामितव्‍हन् । तथा गतिगमनं समुच्‍छलिता निरन्‍तरमति‍शयेन प्रादुर्भूता विश्रमा यत्र तथाभूता । मतिरुद्धद्‍यस्‍यक्‍तपारिम-ताविशेषयिका । उरो वक्ष:स्‍थलं मुकुलितो मुकुलाकारे, ईपद्‍दुतौ स्‍तनौ यत्र । जघन-मूूलभाग: । अंसवन्‍धेनाव्‍यानां हृद्‌बन्धेनोदुरं विक्‍क्षणरतियोग्‍यम । यद्‍दांडसक्‍कन्धो रतिवन्‍धविशेषस्‍तथे सर्‍थम् । तथा नासाभागणस्मिताच्‍युनमे: स्फुटमेव यौवनोदयममवगमयतीतिति भाव: ।

(अत्र च विकासस्‍स्य पुष्‍पधर्मस्‍य स्मिते वशीकारणस्‍य चेतनधर्मस्‍य दृष्टावूर्ध्‍वर्गतिविशेष-इति क० 'प्रकृत०' । २ क० 'जनकं' । ३ श्‍व० 'दत्ते स्फुरितो' । ४ क० 'अति । स्फीततरा०' । ५ श्‍व० 'तादितयमने' । ६ क० ग० 'न तथाभूतम् । तथा ग० । ७ कु० ग० 'पयतिका' । ८ कु० 'त्र योग्‍यस्‍तम् ।'

प्रदीपोद्योतसमेत:—

[ २दृ०उद्धासः ]

उरो मुकुलितततनं जघनमसं बन्धोदकुचं वतेन्दुवदनातनौ तरुणिमोढूमो मोवते॥९॥

अगूढं यथा—

दतेरानदैरायतस्वोलसितत्यानेकविपयसंचारिस्वोद्वृत्तस्वयोगयस्वानियन्त्रितस्वानि लक्ष्ययद्धि-श्रृङ्गानुरागिसकलस्वशीकारितवानुरागातिशयोल्लसितनयनयोग्यस्वरमणीयस्वसृग्धृणीयस्वानि गूढानि गयष्यन्ते। या वा मम— चकोरीपाण्डित्यं मटिनयति हरभृङ्गिमहिमा हिमांशोर्द्दैतं कवलयति वक्त्रं मृगदृशः। तमोवैदग्ध्याने स्थगयति कचः किं च वचनं कुहू-कर्णठीकर्णठध्वनिमधुरिमाणं तिरयति॥

अत्र क्रियापदानामात्यान्तिकविच्छायस्वादिव्यक्तरूथ्यानी गूढानि।

परुपसमुच्छलनस्य मूर्तद्द्रव्यधर्मस्य विभ्रमे संस्थाया मर्यादायास्त्यागस्य चेतनधर्मस्य मतौ मुकुलिततावस्य पुष्पधर्मस्य स्तनयोरुद्रत्स्वोत्कृष्टधुरावात्स्वरुपस्य चेतनधर्मस्य जघने मोदस्य हर्षस्य चेतनधर्मस्य यौवनोदयमे बाधितत्वाद्द्रिकसितादिपदर्शितपदार्था लक्ष्यन्ते। तत्र विकासेनासं कुचितत्वसंबन्धेन सातिशयत्वं लक्ष्यम्। सौरभावे व्यझ्यचम्। वशीकरेणेन स्वाधीनत्वं लक्ष्यते। अभिमतविषयप्रवृत्ति: संबन्धः। युक्तादुरागिस्वं व्यझ्यचम्। समुच्छ-लनने बाहुल्यं लक्ष्यते। प्रयोज्यप्रयोजकभाव: संबन्धः। बहुलं हि समुचछलति। सकलम-नोहारिस्वं व्यङ्ग्यम्। संस्थाया असनेनाधीरत्वं लक्ष्यते। हेतुहेतुमद्वावः संबन्धः। पूर्वं मुखतया गुरुजनसंनिधौ प्रियतमेऽप्यझीकृतमर्यादा मतिरासीत्। इदानों तु मौग्धत्यागाच्च तथेत्युरागातिशयो व्यझ्यः। मुकुलितत्वेन काठिन्यं लक्ष्यते। निविडावयवत्वं संबन्धः। काठिन्यं हि तद्रवति। यद्यपि द्रुतस्वं लक्ष्यम्। आलिङ्गनयोग्यत्वं व्यझ्यचम्। उद्भुरत्वेन योग्यत्वं लक्ष्यते। भारसहनसमस्वं संबन्धः। रमणीयत्वं व्यङ्ग्यचम्। मोदेनोल्कपों लक्ष्यते। जन्यजनकभाव: संबन्धः। सृग्धृणीयत्वं व्यङ्ग्यचम्। अनियन्त्रितत्वसुत्कर्ष एवति)। (पृथ्वी छन्दः।)

लक्ष्याद्धिरिति। वशीकरनद्वहृद्योच्चलननिर्मर्यादत्वकलिकायत्तत्बोल्कृष्टधुरावक्त्र-रूपमुख्यार्थबाधादिति भावः।

(चकोरीति। हरभृङ्गिमहिमा दर्शनप्रकारमहात्म्यम्। कवलयति ग्रसति। कूहू-कर्णी कोकिला। झिझरिर्ना छन्दः।) आदाविमतिकाविच्छेदित्वादिति आदिना वक्त्र°।

१ क. °रायस्वालित°। २ क. °ति। विच्छायस्वादीनिति° आदिना वक्त्र°।

[२ द्वि·उज्ज्वासः ]

काम्यप्रकाशः: १

श्रीपरिचयाज्जड अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचारितानाम् ।

उपादिशति कामिनीना यौवनमद एव ललितानि ॥ १० ॥

अत्रोपदेशतीत्यनायासेन शिक्षादानमभिधेयवत्स्फुटं प्रतीयते ।

तदेषा कथिता त्रिधा ॥ ११ ॥

अव्यङ्गव्यङ्ग्या, गूढव्यङ्ग्या, अगूढव्यङ्ग्या च ।

अगूढ यथा—श्रीपरिचयः ।

अत्रोपदेशकस्वं शब्दविशेषप्रयोगप्रयुक्तस्वं मदेऽनुपपनमित्यादिविशेषकारं लक्ष्यतोपदिशतिपद-

नानायासेन शिक्षादानमभिलीयते । तच्च सहदयासहृदययोर्भेदयवस्फ़ुटमपकारते ।

तदेषा ।

तत्स्मात्त्रिधा—अव्यङ्गव्यङ्ग्या गूढव्यङ्ग्या अगूढव्यङ्ग्या च इति ।

वक्ष्यमाणप्रयोगैकतद्धर्मसंवादनसार्थचितकलुप्तावधि श्रीपरिचयादिति

जडा अनभिज्ञा अपि जना: श्रीपरिचयात्, प्रथमसंबन्ध: परिचय:, तस्मादेव

चतुर्जनचरिताना झातारो भवन्ति । तत्रार्थोत्तरन्यासमाह—उपादिशतीति । कामिनीना

यौवनमद: स्वयमेव ललितानि उपादिशति । तथा च विदग्धजनचरितस्वरूपाभिज्ञानामपि

विनवोपदेश सङ्कुसंङ्धातद्वगम: । तस्मै वक्तव्य तस्वरूपाभिज्ञानां तदभिलाषुकाणा-

मुपदेश तद्ज्ञानमित्यत्रेति भाव: । ज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगरूपोपदेशकर्तृस्वस्य चेतनधर्मस्याथे-

तने यौवनमदे बाधात्समानविशेषभावसंश्रयेणाविशेषकारमात्र लक्ष्यम् । अनायासेन ललिता-

दिज्ञानं बोधव्यम् । इद च विदग्धाविदग्धभेदेन । ललितम् ।

‘सकुचत्प्रकटप्रायो हसितं ललित भवेत्’

इत्युक्तलक्षणलक्षितम् ।

‘अनाचार्योपदिष्ट स्यात्तलित रतिचेष्टितम्’

इत्युक्तलक्षण वा । ललितानीतत्र बहुवचनमाद्यर्थकम् । तेन विभवोकविलासादिहावसंग्रह: ।

तथा चामरण ।

श्रृङ्गा विलासविवोकविलास ललित तथा ।

हेला लीलेलया हावा: क्रिया: शृङ्गारभावना: ॥

इत्यादिनेषु हावपदवाच्यत्व प्रतिपादितम् । एतन ललितानीति विभ्रमानीतस्य: ।

१ क फ ग घा । बहु° ।

प्रदीपोदीतसमेतः-

तद्भूलाक्षणिकः,

शब्द इति संबध्यते । तद्भूस्तदाथयः ।

तत्र व्यापारो व्यञ्जनात्मकः ।

कुत इत्याह—

यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते ॥ १४ ॥

फलेऽपि शब्दैकगम्येऽत्र व्यञ्जनानुपरा क्रिया ।

एवं लक्षणां निरूप्य तथा लक्षणिकं लक्ष्यति—तद्भूः

'स्वद्रव्याश्रको लक्षणिकः' इति सूत्रस्थः शब्द इत्यनुषज्यते । तद्भूस्तस्य लक्षणाया आश्रयः ।

अथ व्यञ्जकशब्दलक्षणाय व्यञ्जना निरुपणीया । सा च द्वेधा—शब्दनिष्ठा, अर्थनिष्ठा च । तत्रान्या शब्दलक्षणेऽनुपयुक्तेयं विवेचनीया ।

आधा तु द्वेधा—अभिधामूला, लक्षणामूला च । तत्र यथाप्यभिधायाः प्राथम्यादुपजीव्यत्वाच्च तन्मूला प्रथमं निरुपयितुमुचिता तथापि सुप्रसिद्धत्वाद्वाच्यलक्षणाया: प्रकृत-स्वाच्छ तन्मूलैव प्रथमं निरुप्यति—तत्रोक्तम् ।

तत्र लक्षणीकरणान्ते । व्यापारो व्यञ्जनप्रकारान्तः । लक्षणादिनैव तत्र प्रतीतौ कि तयैष्यत आह—यस्य ।

पावनस्वादे: फलस्य प्रतीत्यर्थे लक्षणाश्रयशब्दप्रयोगस्तरफलं तस्मादेव शब्दाद्र- म्यते, न तु प्रमाणान्तरात् । व्यासिस्मृत्यादेरनपेक्षणात् । न च तत्र शब्दस्य व्यञ्जनं विनाऽ-

न्या क्रिया न्यापारः । तथाहि—

'विच्छित्तौ ललितं तथेल्यमरः' इति मन्दोक्तमुपास्तम् । कोशशब्दान्यार्थतात्पर्यकस्वादित्यादः ।

( गाथा छन्दः । ) लक्षणामूलाधरस्यैव गुणवृत्त्यादिमदिदम् ।

भवेतोत्तरस्यासंगतिमाश्रयादृडहृ—आश्रय इति । अधिकरणादिकिन्तस्य तत्सत्ताश्रय इत्यर्थादिति भावः । लक्षणिकशब्दप्रतिपाद्यत्वं च लक्ष्यस्यार्थस्य लक्षणमप्यर्थत उक्त-मेवति बोध्यम् ।

सुप्रसिद्धत्वादिति । लक्षणाया व्यञ्ज्यार्थफलकत्वादिति भावः । लक्षणिकशब्द-

प्रतिपाद्यत्वं च लक्ष्यस्यार्थस्य लक्षणमप्यर्थत उक्तमेवेति बोध्यम् । आधातुम् ।

जनयितुम् । समुपास्यते । सत्यपि वाचकत्वेऽपि विहायैवद्विर्यते । व्यासिस्मृत्या-

दैरिति । आदिना सन्निकर्षादि ।

१ क. 'तीतयेल' । २ क ग. स्पान्यताइड । ३ क ग. 'वल्यथो' । ४ ख. त. 'स्यथ: ।

सुप्र० । ५ क. 'वः । आधा० ।

[ २ द्वि०उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

५७

प्रयोजनप्रतिपिपादविषया यत्र लक्षणया शब्दप्रयोगस्तत्र नान्यतस्त-

त्प्रतीतिरपि तु तस्मादेव शब्दात्। न चात्र व्युत्पत्तिमात्रेडन्यो व्यापार: ।

तथाहि-

नाभिधा समयाभावात्

गड्नाद्यो घोष इत्यादौ ये पावनत्वादयो धर्मास्तदादौ प्रतीयन्ते न तत्र

गड्नादिशब्दा: संकेतिता: ।

हेत्वभावात् लक्षणा ॥ १५ ॥

मुख्यार्थबाधादित्ये हेतुः। तथाह च

लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्र बाधो योग: फलैन नो ।

न प्रयोजनमेतस्मिन्न च शब्द: स्वलक्षण:॥ १६ ॥

यथा गड्नाशब्द: स्रोतसि सबाध इति तद् लक्ष्यति तद्व्यतिरि

नाभिधा० ।

पावनत्वादौ फले सुंके तस्मृदभावात्। अभिधा हि संकेतमहसहायैवोपयुज्यते, नै तु

स्वरूपसतीति वक्ष्यते । हेत्वभावा० ।

मुख्यार्थबाधस्तयोगो रूढिप्रयोजनान्यतरादिति त्रयं रक्षणाश्रितुः । तदभावमेवोपपादयति-

लक्ष्यं० ।

यथा गड्नाशब्दस्य तीरं मुख्योऽर्थ: । तत्र च बाध: । तीरस्य च

रूक्षणयोपस्थापने मुख्यशब्देन प्रतिपादयितुमशक्यस्य पावनत्वादे: प्रतीयादिश्र प्रयोजनमिति

नाभिधा समयाभावादिति । शक्तिरतिरिक्त: पदार्थस्तद्राहक: संकेत इति न

साध्याविशेषो हेतोरिति बोध्यम् । संकेतग्रहसहायैति । अभिधाग्राहकत्वमेव सहा-

यस्वमिति बोध्यम् । तद्रूपसाकोह—न स्वरूपसतीति । ज्ञाप्यार्थबाध एव तद्रूपं

स्यादत आह—नाध्येक्षिते । काकेम्पो दधित्वादाविव तात्पर्यार्थवाच्य एव तद्रूपमत

आह—योग इति । साकाङ्क्षसंबन्ध एव लक्षणाप्रयोजक इति भवेत् । परम्परासंकर्योD-

स्थैखेत्सत आह—न प्रयोजनमिति ।

१ क. ख. ग. °सप्तपत्तिर° । २ ग. न च ध्य° । ३ ख. °धो पा° । ४ ख. 'मोत्तीरादौ°

५ क. °न्ते तत्र नग° । ६ क. तु: । ले० । उ ख. °यादि ले° । ९ क. स्व° । १० क. 'हु—स्वरु° । ११ ग. °ति । परं° । १२ क. °द: । युक्त्यन्तरमाह—न प्र°

स्व० । १३ घ. °रासंवेधमादाय लक्षणा तु दुर्जेयेति बोधयम् । युक्त्यन्तरमाह—न प्र° ।

तटेडपि सबाध: स्यात्तत्प्रयोजनं लक्शयेत् । न च तटं मुख्ययोडर्थ: । माप्यत्र बाघ: । न च गडाशब्दार्थस्य तटस्य पावनत्वादिललक्षणीयै: सम्बन्ध: । नापि प्रयोजने ठक्ष्ये किंचित्प्रयोजनमिव प्रयोजनं प्रतिपादयितुमसमर्थ: । एवमप्यनवस्था स्याद मूललक्ष्यकारिणी । एवमपि प्रयोजने चेलक्ष्यतां तत्रप्रयोजनान्तरेण तटेडपि प्रयोजनान्तरेणांत प्रकृताप्रतीतिकृदनवस्थां भवेत् ।

नतु पावनत्वादिमद्रव्ययुक्तमेव तटं लक्श्यते । गडाद्यास्तटे घोप इत्यतोडधिकंस्यार्थस्य प्रतिपत्तिश्र प्रयोजनामिति विशेषे लक्षणा । तत्किं गडाशब्देन तटं लक्श्यते । तद्व्वादि तटमपि मुख्यं स्यात् । तत्र न बाधो भवेत् । प्रयोजनस्य च गडादिगतपावनत्वादिविशेषस्य तटेन संबन्ध: स्यात् । लक्षणया प्रयोजनप्रतिपादनस्य च प्रयोजनान्तरं संभवेत् । तदा गडाशब्द: प्रयोजनं लक्शयेत् । न चैतदेकमप्यत्रेष्ट्यर्थ: ।

न केवलं मुख्यार्थबाधादीनामभावमात्रं । किं तु तेषामपेक्षया मुख्यार्थबाधादित्रयमपेक्ष्य बोषकत्वं स्वल्द्रत्वं च । एवं 'नापि गडाशब्दस्तटमिव प्रयोजनं प्रतिपादयितुमसमर्थ:' इत्यादिवृत्तौ 'बाधादिकमनपेक्ष्य' इति शेषो दृष्टव्य: । 'समर्थ' इति पाठे तु 'बाधादित्रयमपेक्ष्यैव' इति शेष: ।

नन्वस्ति प्रयोजनेडपि लक्श्ये प्रयोजनान्तरमिति किं व्यञ्जनयैति चेद्दैयात्यादि द्वयात्राडडह—एवमप्य० । मूलं प्रकृतार्थप्रतीति: । नतु पावनत्वादिविशेषामेव तीरं लक्श्यतामिति किं व्यञ्जनया । न चैवं प्रयोजनस्यापि अनपेक्ष्यांत शेष इति । गडाशब्दस्तटं यथा बाधादिकमनपेक्ष्य प्रतिपादयितुम समर्थस्तथा प्रयोजनं नेत्यर्थ: । गडादिशब्द: प्रयोजनांशे तदपेक्षो नेत्प्रयोजनं न लक्श्यामिति भाव: ।

वैयात्यम् । वैतण्डिकता । मूललक्ष्येति । प्रयोजनपरम्परायां लक्षणास्वीकारे यत्क्षणाप्रयोजने विषयेपंचारादिना लक्षणानिवृत्तिस्तस्याप्रथमलक्षणानिवृत्तौ मूलभूतलक्षणाप्रयोग्रजनप्रतीतिरपि न स्यादिति भाव: । एतेन बाघाड्कुरादिवदनवस्थां न दूषणमित्यपास्तम् । मूलक्षतिकारिणी चाडडहुरवस्थां हि दूपणम् ।

९ क. °ट स° २ ख. बाधा १३ क. ख. °यंत सु° ५ क. ग. °मपिति । प्र° । ६ क. ख. °स्थ ह्यांत । ७ ख. °विकार्थ° । ८ क. °शिष्टल° । ९ क. °भ° । १० क. °ति वैया° । वैयाल्यं भाट्टपथ(च.)। ११ क. °यान्तर सं° । १२ म. °स्थायां न° ।

[ २ द्वि॰उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

४९.

प्रक्षेनयेत्याह—

प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न युञ्जते ॥ १७ ॥

कुत इत्याह—

ज्ञानस्य विषयो ह्यन्यः फलमन्यदुदाहतम् ।

प्रतीतादेर्‌ई नालादिविषयः । फले तु प्रकटता संविच्चिरा ।

लक्ष्यकोटौ प्रवेशाल्लक्षणाप्रयोजनं नास्तीति वाच्यम् । 'गङ्गायां घोषः ,' इत्यतोऽधिकस्य-

थेस्यै प्रतीतेरेव प्रयोजनस्वादित्यत आह—प्रयोजनेनो ।

कुत इत्याकाङ्क्षायामाह—ज्ञानस्यो ।

ननु विषयफलयोर्भेद इति सूत्रार्थः । स चायुक्तः । फलत्वं हि जन्यस्य वा जन्य-

प्रतीतिविषयत्वं वा । आद्ये पावनत्वादौ तद्भावः । तज्ज्ञाने च विषयाद्वेद एख ।

अन्ये 'प्रतीतादेर्‌ईलादिविषयः' फले तु प्रकटता संविच्चिरा', इति वृत्तिविरोधः । प्रकटताज्ञानस्य

प्रतीतिजन्यत्वस्वाभावात् । न च जन्यज्ञान्यास्साधारणमेकं साध्यत्वमस्तीति ।

अत्र मूलः—

ज्ञानस्य जनकौभूतो विषयो यथा ज्ञानादन्यस्तथा फलमपि तस्य स्वतो भिन्नम् ।

कारण-

स्वेत कार्यस्यापि भिन्नकार्यकलपनियमात् । शैल्या दौ तु कचित्फलपद्मौपचारिकं हश्यते ।

तथा च लक्ष्यज्ञानमेव यदि शैत्यज्ञानं तदा प्रयोजनं न स्यादित्यर्थः ।

ननु लक्ष्यप्रतीतेर्न

नेनेति । अधिकस्यार्थस्य्येति । पावनत्वादिवैशिष्ट्यप्रयस्येत्यर्थः ।

प्रयोजनाभूतज्ञानाविषयेणेत्यर्थः । तथा सति लक्षणाजन्यज्ञानस्यैव फलज्ञान-

स्मक्वात्तज्ज्ञानस्यै लक्षणाजन्यज्ञानफलत्वं न स्यादित्याह—ज्ञानस्येति ।

विषयाद्वेद

एवेति । एवं चोक्तसूत्रार्थस्य न तत्र फलत्वव्याघातकतति भाषः । मृद्घटोपादानमिति-

शरगतोपादानप्रत्यक्षफले घटावौ तद्विषयभेदास्स्वाच्चार्याभिचरितक्ष सुचार्य इति मोघ्यम् ।

वृत्तिविरोध इति । स्वजन्यप्रतीतिरूपे फले स्वविषयाद्वेद इत्यत्र नियमे विशिष्ट-

ज्ञानविपये तज्जनकविशेषणज्ञानविषयभेदास्स्वाच्चार्यश्वेषि बोध्यम् ।

तत्र न्यायमते

संवित्तिरर्थत्वं युज्यवमायः । प्रकटतेति मीमांसकमते । वचुरादीनां ज्ञानद्वारा विषय

प्रकट्यजनकस्वामिति तेषां शरीः । जम्बूभूत इति । विपयतासंवन्धेन ज्ञानं प्रति

तादात्म्येन विषयस्य हेतुत्वादिति भावः । स विषयो बोध इति योगवृत्ताव्स्माभिरपप-

दितम् । तदा सामानाधिकरण्येनैव हेतुत्वं बोध्यम् । फलम् शोक्यादिप्रतीतिरूपम् ।

नन्वतिराहा न सूत्रमत, किंतु शङ्क्यसेक्यो लक्षणात स्ववशाल्यातमित इति बोध्यम् ।

१ घ. म. 'जनेनत्वा' । २ क. 'द्वयोलो' । ३ क. 'स्य पावनत्वादिवैशिष्ट्य' प्रतीतरेव हि प्रयो-

जनमित्य । क. 'कल्पते' । ५ ग. 'स्य फ' । ६ ग. पि: ।

लक्षणायास्वनुपपत्तिप्रसङ्गात

ताया इति पाठः । ननु नं । ७ क. 'तम् । न तु त

६० प्रदीपोdyोतसमेत:- [ २ द्रि० उद्यास: ]

शैत्यप्रतीति: फलं किं तु शास्त्रसंवन्धरुपलक्षणाया: । तथा च न किंचिदूषणमिति ।

अत्राहुः:-अन्वयानुपपत्त्या हि लक्षणा प्रसरन्ती यावदन्वयानुपपादकं तावदेव विपयी करोति, न स्वरूपादपक्रमपि कथमिति तदे पावनत्वमपि विषयी कुर्यात् । नन्वन्वयानुपपत्त्या कल्प्यमानाडपि साधनुद्देश्यमपि शैत्यं विपयीकरोति । यथा तापोद्भवामयोपादीयमानं चन्दनं शैत्यमपि जनयति चेत् । चन्दनस्य हि संनिधिमात्रेण शैत्यजनकत्वम् । लक्षणायास्वरुपपत्तिप्रसारितया इति वैय्यम्यात् ।

यत्तु कतिपयाश्रिते चण्डीदासेन—'ज्ञानस्य विषयातिरिक्तं फलमात्रं विवक्षितं ज्ञेयगतं वा । आये प्रकृतेडप्यस्ति गोत्वामिगतप्रोति: । अन्ये प्रयोजनज्ञान एव ब्यामिचार: । तेन हि गोत्वामिसंतोपमात्रं जन्यते । न तु तदृतं किंचिदिति । तस्मादेतुफलयोस्त्यप्तरतातिफलप्रती-

त्योर्मिन्नकालावेनामिन्नल्व्यापारविषयस्वसममीचीनमेवेति व्यज्यतेसिद्धिरिति यत्तत्‌ । तद्वोधाविजृम्भितम् । न ह्यन सूत्रेण यथाश्रुतेनापि ज्ञानस्वस्य विपयान्यकफलकत्वव्याप्यत्वं प्रतिपाद्यते, किंतु ज्ञानफलत्वस्य विपयानन्यत्वव्याप्तत्वम् । तथा च शैत्यादेलक्षणाजन्यप्रति-

वय तु ब्रूम:-विशिष्टं लक्षणं तदा भवेद्यदि विशिष्टस्व लक्षणतावच्छेदकं पूर्वं प्रतिपन्नं सभवेत् । न स्वम् । पावनत्वादिविशेषवैशिष्ट्यस्य तत्र प्रमाणान्तरागोचरत्वात् । तत्र तस्याभावात् । यदुक्तवान्- 'योग: फलेऽनो' इति । अध पावनत्वादिसामान्यवैशिष्ट्यमेव लक्षणतावच्छेदकमस्तु, तस्य प्रतिपादस्वादिति चेत्‍तरहि पावनवादिविशेषो न प्रतायेत इति किं बहुना गौडश्रीक इत्यश्र गवाभिजडस्य लक्ष्यत्वे सैवान्वयानुपपत्ति: ।

लक्षणायास्वरुपपत्तिप्रसारिताया: इति पाठ: । न तु तदृतमिति । स्वविषयगतमित्यर्थ: । दोषानवकाश इत्यर्थ: । तदुक्तविवेकप्रयुक्तदोपानवकाश इत्यर्थ: । नहि यष्टि: प्रवेश्यत्वादिकत्तृप्योरुपपत्तिरव तर्हीमास्त्वत्यत आह—अवयम् स्वाति । पावनत्वं न रक्‍ष्यम् । किं तु तत्स्वादिलक्षणतावच्छेदकं वाच्यम् । न चैतत्संभवर्तिस्याह—यदि सामान्याधिकरण्यसंद्रभेन गकारागतपावनत्वादिविशिष्टतत्वमिस्यर्थ: । सांख्येन प्रतिपाद्यस्यसंभवात्तद्वाच्छले शाक्यसंख्याग्रहादिति भाव: । अथमा-

रमकोऽपि शाब्दबोधो वक्तुमशक्य: । वाध्यनिश्चयस्त्वात् । वैष्णज्ञानिके तु बोधे वाध्यज्ञानं न प्रतिबन्धकमिति तत्त्वम् । सैवान्वयानुपपत्तिरिति । बाधिको न गौरिति वाध्यज्ञानस्य विरोधियाप्यदर्शनविषया गमाभितडो वाहिक इति बोघेडपि प्रतिबन्धकत्वादिति भाव: । किं च वाहिकत्वविशिष्ट गवाभेदप्रतीते: सर्वसिद्धायास्तावतऽपि लक्षणयोपपादयितुमश्-

१ क. 'रूपाथ ल° । २ क. 'शमनं चन्द° । ३ क. 'रितयेति । प क 'जनर्वन् न १ ५ क. 'विशिष्ट ल° । ६ क. 'तं भ° । ७ ग. व्याज्ञानिके । ८ ग. 'स्य व्या° । ९ ग. 'व: । वाही° ।

[ २ द्वि०उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

विशिष्टे लक्षणा नैवम्र् ।

निगदेन व्याख्यातम्र ।

विशेष: स्युस్తు लक्षणे ॥ १८ ॥

लक्षिते तटादौ ये विशेषा: पाचनस्वाद्यसते चाभिधातात्पर्यलक्ष-

प्राभ्र्यो विवक्षितान्तरगत्या: । तत्र व्याख्यानद्धयेनैवातनिर्देशब्दद्वा-

च्यमवश्यमेपितव्यम्र । एवं लक्षणामूलं दृश्यक्तव्समुक्तम्र । अभिधामूलं त्वाह-

अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्निते ।

संयोगादिवैराव्यार्थधीरुद्ग्याप्रतिरक्षणम्र ॥ १९ ॥

उपसंहरति—विशिष्टे० ।

एवमुक्तयुक्त्या ।

विशेषा:० ।

तदादौ लक्षिते तु सति पाचनस्वादयो विशेषा: प्रतीतिविपया: सुः । ते च प्रसिद्धातिरि-

कल्यापारगत्या एवं । स च व्यापारा व्यञ्जनाद्वननादिशब्दद्वाच्यो डवस्यमेपितव्य: ।

कथमन्यथा विशेषप्रतीतिरिति । एवं लक्षणामूलम्र दृश्यक्तव्समुक्तम्र । अभिधामूलं स्वाह—

अनेकार्थस्य० ।

अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे संयागाद्वैरियन्नित्ते सत्वाच्यार्थधीहेतुर्व्यापारो ड-

ज्ञम्र । व्यञ्जनमित्यर्थ: । अनेकार्थो डनेकाभिधानशक्ति: । अर्थभेदे शब्दभेद इति नये

कयस्मिन्निति व्यञ्जनेनावश्यमाश्रेयेति बोध्यम्र । केचितु लक्षणावृत्ते: फलं लक्षणार्थबोध एवं ।

न तु पाचनस्वादिप्रतीतिरापि लक्षणाज्ञानस्य । किं तु लक्षणया तीरबोधस्यैव तत्फलमिति

मूले डपि न दोष इत्यादुः ।

लक्षिते । लक्षणया बोध्यते । अतिरीक्तद्यापारेतिं शक्तिलक्षणयो: प्रागेव निर-

स्त्वातात्पर्यस्य च संसर्गबोधमात्रजनकस्वादिति भाव: । एवं च लक्षणये तीरादौ व्यञ्जन-

योपस्थित: शैत्यादयो भेदनान्वयबोधविषया: । व्यक्तृक्यस्य भेदनाप्यन्वयादिति बोध्यम्र ।

लाक्षणिकस्यैव नियन्तव्समिति भ्रमनिरासायड्डह-एवामिति । मूलम्र । तदन्वयव्याति-

रेकानुवधायी । अभिधामूलमिति । अस्यां च व्यड्ल्यार्थविवक्षापस्थिति: शब्दास्पद-

मपि नेति भाव: ।

अनेकाभिधानशक्तिरिति । गृहीतानेकार्थप्रतिपत्तिज्ञानेकशक्तिमानित्यर्थ: ।

१ क. मु. 'व्या' । १३ मा. 'गदव्या' । १३ क. ग. 'ते । त' । ४ क. ग. 'दौ वि' ।

५ क. ख. 'शब्दैवो' । ६ क. म. 'मूलक्य' । ७ ग. 'मू. लक्षणे' । ८ मा. 'नकरशक्तिमानिवर्य:' ।

तद्र्दिती ।

स्वर्थान्तराभिधानशक्तश्शब्देन सद्धशास्तद्भेदभ्रमविपयो वा । वाचकत्वमाभिधा । अवाच्यार्थस्तदाड्मिधायापाराविषय: । नियन्त्रणं नियमनमेकतरमात्रस्मरणानुकूलत्वम् । यदाहुः— ‘शब्दार्थस्यावच्छेदे विशेषस्मृतिहेतव:' इति । एतेन ‘नियमनेतस्मिन्नेवार्थे वृत्तिस्तत्पर्यमिति तात्पर्यग्रह:' , इत्यनोधप्रलाप: संयोजादैरित्यादिपदसंग्राह्यां विप्रयोगादि । यदुक्तमभियुक्तै:

गृहीतद्वितीयाभिधाविषय एव व्यञ्जनास्कुरणात्तत्र द्वितीयाभिधाग्राहोऽपि नियामक: । मुल्यार्थावाधाच्च न लक्षणेति भाव: । तद्मेदभ्रमेति । तद्धीं च सादृश्यमेव । नन्वेवं श्लेषवदभिधात एवं द्वितीयार्थिम्रह: स्यादत उक्तं वाचकत्व इति । अवाच्यार्थस्तदाड्मिधयाप्रतिपादयितुमशक्य: । एकतरमात्रेति । सत्यपि संबन्धमले संयोजादिज्ञानस्य तज्जन्यतपर्थमार्तात्पर्यग्रहस्य वा प्रतिभानवकत्वात् द्वितीयार्थस्मरणामिति भाव: । वस्तुतोडनेकर्थे शक्तिज्ञानजन्यतदर्शने सति संयोजादिज्ञानजन्यतदपार्थ्यनिश्रयस्य हेतुत्वार्कारणाभावमात्रेण द्वितीयार्थस्मरणाभाव: । नियन्त्रणं च द्वितीयार्थस्मारकासमाधानमेव । न च संयोजदिना डमिधाशक्तज्ञानमपि नियन्बयताम् । संयोजादिकमित्यं बोधकत्वनैव तत्तसिद्धे:

अन्यथा सुगन्धिमांससभोजनप्रकरणे सुरामि मांसं भुङ्क्ष्व इत्यभिधाने गोमांसानुपस्थितो विद्रुग्धस्य जुगुप्सानापत्ते: । अनवच्छेद: । अनिश्रय: । स्मृतितत्र ज्ञानमात्रं । अत एव शब्दार्थसंदेहपराकरणद्वारा नित्यार्थावसायहेतुवाद्विशेषस्मृतिहेतवो निर्णयहेतव इति पूर्वं । राजादिभिञ्चेयोरव्यातम् । एतेनेति । विशोषस्मृतिहेतव इत्यभियुक्तवाक्यविरोधेनैतत्प्रकारान्तरेण व्याख्यातस्वमाश्रित्य द्वितीयार्थस्यै-रुपपाद्या । शब्दस्य पर्यायपरिवृत्त्यसहत्वाच्छब्दत्वं व्यञ्जनया बोध्यं । वस्तुतोडनवच्छेदो नाम संवन्धिज्ञानाद्युपपत्स्मृतानेकार्थमध्ये कलुपोडर्थस्तात्पर्यविषय इति तात्पर्य-संदेह एव । तात्पर्यज्ञानं च शाब्दबोध एव हेतु:, न स्मृता । अन्यथा किंविपयं तात्पर्यं गृह्यत । अर्थानुपस्थिते: । विशोषस्मृतिप्रदेन प्रकृतार्थतात्पर्यनिश्रय एवोच्यते । स्मृतिप्रकर्षाच्च तत् स्मृतिपदं गौणमिति चिन्त्यमेतत् । न च नानार्थपदात्मकसंवन्धिज्ञानाद-पाततः स्मृत्प्रयेगु तात्पर्यसंदेहे तात्पर्यप्राहकसंयोगादिज्ञाने तस्सहकृतात्पुनरस्संहि-तात्पदार्थप्रकृतार्थस्मृति: सैव शाब्दोपयोगिनीति तत्तात्पर्योमिति वाच्यं । गौरवात् । मानाभावाच्च । वाक्यकत्वे नियान्त्रित इत्यस्यायमर्थ:- शब्दस्य वाचकत्व इतरवाच्यार्थविषयक-शाब्दबोधजनकत्वे नियान्त्रित एकतरार्थमात्रविषयकतया सकुचिते सति अवाच्यार्थस्य तदा शक्त्या शाब्दबोधविषयतया बोधगितुमशक्यस्य शाब्दबोधकृत्यज्ञनमिति । एवं च तदाड्मिन्नवाच्यस्य व्यवहारेति यदभिधालाक्षणप्रस्तावे तदाड्म्य वाच्यस्यव्यवहारवारणाय यत्न: सोडपि ड्यर्थ एवेल्यल्पश्रु । अभियुक्तै:

१ ख. भत्नानाम् । २ तोंमद्र: । एतदेव हि व्यञ्जनामादानकं यत्संयोगादिनिवरोपास्वतिहेतुर्नापि अतिक्रम्यार्थ द्रष्टव्य: । रसगिर: । सुगन्धि: । गौथ ( चू० ) । ३ ग. "य: । एते° । ४ ग. कुत्ये स्वारो° ।

[ द्वितीय उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः

संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्यं विरोधिता ।

अर्थ: प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य सन्निधि: ।

सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादिरयः ।

शब्दार्थस्यावच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ।

इत्युक्तदिशा सशब्दचको हरि:, अशब्दचको हरिरित्यच्युतेऽपि । रामलक्ष्मणाविति दाशरथौ । रामार्जुनगतिस्तयोरिति भार्गवकार्तवीर्ययो: ।

संयोगोऽपि ।

तत्र संयोग: प्रसिद्धार्थस्य गुणविशेषरूप: सम्बन्धः । तेनाभिधानियमनम् । यथा

'सशब्दचको हरि:' इत्यत्र शाब्दसंयोगेनानेकार्थस्य हरिशब्दस्यैच्युतेऽन्विता नियम्यते । अन्यहरिपदायेऽपि तत्संयोगाभावात् ।

विप्रयोगस्तदर्थसंनिधानेऽन्यसंशयध्वंसः । तेन यथा-अशब्दचको हरिरित्यच्युते ।

ध्वंसस्य प्रतियोगिपूर्वकत्वात् ।

साहचर्यं सहचरता । तेन यथा-रामलक्ष्मणाविति रामपदस्य लक्ष्मणसाहचर्येण दाशरथौ ।

विरोध: सहावस्थानं वध्यघातकभावश्र्च । तेन यथा-छायातपाविति छायापदस्यातपाभावे । विरोधिनो: कयोरश्र्चित्त्वोपमायां 'रामार्जुनगतिस्थयो:' इत्यत्र रामार्जुनपदयोर्भार्गवकार्तवीर्ययो: ।

भर्तृहरिरिति । प्रसिद्धार्थस्यैवेतित । तदर्थमात्रवृत्तितया प्रसिद्ध इत्यर्थः ।

अत इन्द्रादिभि: कदाचिच्छकधाण्डेऽपि न दोष इत्याहुः । तत्संयोगाभावादिति ।

ध्वंस: । सम्बन्धध्वंस: । किं च सर्वोऽप्यभावप्रतीति: प्रतियोगिज्ञानमारोपितमनारोपितं वेत्यन्वयत् । सहचरतेरिति ।

यत्र काचिदेकस्मिन्‌र्थे प्रसिद्धपरस्परापेक्षस्वमिलितार्थ: । वस्तुतस्तु सहचरतासादृश्यम् । सदृशयोरेव प्रायेण सहचरणदर्शनात् ।

शब्दयोरपि सदृशार्थयोरपि सहप्रयोग इत्युस्सर्गाच्च । स्पष्टं चेदं भाष्यकैयटहेलाराजीयादिषु ।

अत एवत्सकारिकाभ्याल्याने पञ्चम्यपादुपरिभि:(पा.-सू.०२।३।२१।)इति साहचर्य उदाहृतं हेलाराजादिभि: ।

तत्र वर्जनार्थपसाहचर्यादितदर्थस्यैव परे: कर्मप्रवचनायस्य ग्रहणामिति चोक्तम् ।

महाभाष्यकारोडप्येवमेववादीत् । कान्तावपि रक्तत्वाच्छायापदं नानार्थम् ।

कयोस्र्चिदिति । एतद् द्वयोरपि नानार्थत्वात्परस्पराश्रयगस्तमिदमुदाहरणमिस्यपास्तम् ।

प्रकरणसहकारेण रामार्जुनपदयोर्योरपि परस्परविरोधिद्वये युगपदेव तात्पर्यग्रहात् ।

असंकीर्णोदाहरणं तु रामरावनादित्यादि: ।

१ क. 'नें वाध्यवाचक° । ३ क. 'खितु° । ३ ग. 'डु: । सह° । ४ ख. 'ति । कार्येप्रसि° ।

६५

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ रद्वि० उज्जासः ]

स्थानं भज भवच्छिद्र इति हरे। सर्वं जानाति देव इति शुष्मदर्थे। कुपितो मकरध्वज इति कामे। देवस्य पुरारातेरिति शंभौ। मधुना मत्तः

अर्थः प्रयोजनम्। तेन यथा–‘स्थानं भव भवच्छेदे’ इत्यत्र भवच्छेदरूपप्रयोजनवशात्‌ स्थानुशब्दस्य हरे। प्रकरणं वाक्यार्थोपनिदर्शनम्। तेन यथा–‘सर्वं जानाति देव’ इत्यत्र देवो देवस्य राजानि। यतु शुष्मदर्थ इति व्याख्या तस्या अपि प्रकृते राजादाविल्यर्थः। किं वा संबोध्ये राजाद-वित्यर्थः। संबोध्यस्त्वैव शुष्मदर्थस्त्वात्‌।

लिङ्गं संयोगातिरिक्तसन्निधेन परपक्षव्यावृत्तो धर्मः। तेन यथा–कुपितो मकरध्वज इत्यत्र मकराकारध्वजसमुद्राणां व्यावृत्तेन समवायसन्निधवता कोपेन मकरध्वजशब्दस्य कामे। यतु ‘लिङ्गं चिह्नम्’ इति तत्र। कोपस्य कामचिह्नस्वभावात्‌। असाधारणधर्मस्य चिह्न-स्वात्‌। सहशब्दचक्र इत्यत्रातिशयाश्रयप्रसङ्गाच।

शब्दस्यान्यास्प संनिधिनियमार्थकराब्दानतरसामानाधिकरण्यम्। अतो ‘भवच्छिदे’ इत्याद्‌वप्रसङ्गः। न च ‘सहशब्दचक्रो हरिः’ इत्यत्रातिव्याप्तिः। शब्दचक्रसामानाधिकरण्याभावात्‌। यद्वा हरौ शब्दचक्र इति संयोगोदाहरणतयाप्यमुम्। तेन यथा–‘देवस्य त्रिपुराराते’ः इत्यत्र त्रिपुराराति-शब्दसामानाधिकरण्याद्‌ देवशब्दस्य शंभुरुपरमे। अन्यस्य देवशब्दार्थस्य राज्ञाऽ‌-पुरारातित्वाभावात्‌। यतु “देवतान्तरस्यातथाभावाच्छंभौ शक्तिनियमनम्‌” इति। तन्न। दैवतान्तरे देवशब्दस्य शक्तिभेदाभावादुदाहरणासामञ्जस्यापत्तेः।

सामर्थ्य कारणत्वम्। तेन यथा–‘मधुना मत्तः कोकिलः’ इति। अत्र मधुराब्दस्य वसन्ते। अन्यस्य मधुराद्र्यस्य कोकिलमदानतासामर्थ्ये‌। तया यथा–‘पातु वो दयितामुखम्‌’ इति। अत्रोक्तविष्ठितमनोरथसाऽ‌-वौचित्यहेतु।

प्रयोजनम्। अनन्यसाध्यमिस्यर्थः। हर इति। शिव इत्यर्थः। देवपदस्य राजत्वेन वृन्दारकत्वेन च शक्तेर्नियार्थत्वम्। राजा भट्टारको देव इत्यादिकोरात्‌। अत्र राजासंबोध्यकदू-कथारूपं प्रकरणम्। नियतार्थकेतौ नियतश्च नानार्थपदैरैक्यकार्यमात्रसंश्रयार्थवाचकत्वम्‌।

अतो न सहशब्दचक्र इत्यादावतिव्याप्तिः। हरिपदोर्थेन्द्रेणापि कदाचिच्छहृद्‌हचछद्‌करणादि-त्याहुः। अतः। सामानाधिकरण्याविवसतः। शब्दच‌क्रते। तद्वाचकसामानाधिकरण्य-भावादित्यर्थः। निपधं पश्वाद्‌ भूृतामित्यत्रापि अननेवाऽ‌भिधानियमं द्रष्टव्यम्‌। त्रिपुराराति-पदं पुरारातिपदं चाऽ‌शंभौ योगरुडम्‌। मादनासामर्थ्यादिति। कोकिलमदानसमर्थ्येने-‘क. ०तिप्रसक्तः । ख. देवाऽ‌न्तरे । ग. ख. ‘नैण न रान्तरेण च कदा । घ. क. ०र्थः । त्रिपुरा०’ ।

[ रद्वि० उज्जासः ] 'काव्यप्रकांश: । ६५

कोकिल इति घसन्ते । पातु वो दयितामुखामिति सांमुख्ये । भात्यत्र परमेश्वर इति राजधानीरूपाहेशाद्राजनि । चित्रभानुर्विभाति इति दिने नौचित्येन मुखशब्दस्य सामुख्ये । नै तृपायादौ । यद्यप्यत्रापि सामर्थ्य्यं संभवत्येव तथाडपि मधुनेत्यत्र तृतीययेश तहोद्राभावेड्यौचितीमात्रज्ञानादेव शक्तिनियममनमस्करीणामिति ।

देरोन यथा—‘भात्यच परमेश्वरः ’ इति । अत्रात्रेति राजधानीरूपाहेशात्परमेश्वर-दस्य राजनि ।

कालेन यथा—‘चित्रभानुर्विभाति ’ इति । अत्र चित्रभानुपदस्य दिवा दिवाकर, रजन्यामाश्रुशुष्णौ ।

प्रसिद्दस्वादिस्यर्थ: । सांमुख्ये इति । असंशुकीनदयितावदनस्य वैरस्याधायकत्वेन त्राण-मनकत्वौचित्याभावादिति भाव: । न तृपायादाविति । न तूपायादावौचिति ।

मुखं नि:सरणे वक्त्रे प्रारम्भोपाययोरपि ।

इति कोशादुपायेडपि मुखशब्दवृत्तिरिति भाव: । परमेश्वरपदस्य विप्णुत्वेनापि शक्तिनानार्थत्वं बोध्यम् ।

अत्र वदन्ति—यद्यपि नानार्थपदसमभिव्याहृतपदान्तरार्थस्य प्रसिद्ध: संघ्रह: साहचर्य्यैम, स चैकजन्यस्वदापंस्यजन्यजनकभावस्वामिभावादिवचकादिसंयोगादिरपि महोभयसुचित इति ।

सहारचर्य्योदाहरणंव युक्ता, तथाडपि यत्र शब्दोप-पत्तप्रसिद्धं सङ्क्रन्धसामान्यं शक्तिनियमकं तत्संयोगस्य, यत्र तु इन्द्रादिगत: सङ्क्रन्धयैव केवलस्तथा तत्साहचर्य्यस्येत्याद्यास्तु दोष: ।

एवं च सगणडोर्ज्जुन इति संयोगस्य, गाण्डीवार्जुनाविति गाण्डीवमर्ज्जुन इति च साहचर्यस्योदाहरणं बोध्यम् ।

रामरावणाविस्यपि साहचर्यस्यैवोदाहरणम् । भातृत्वादिसंस्तवद्विरोधसंघस्यापि लोकप्रसिद्धत्वात् ।

एवं स्थानु भज भवच्छिद्र इति प्रयोजनोदाहरणे यद्यपि लिख्यादिविशेष: । न च लिख्यमनन्यास-धारणादिर्धम: प्रयोजनं तु भजनादि: कथम् तु तद्व्यतिरिक्त धर्म इति वोच्यम् ।

भवच्छिद्रजनक-भजनकर्मत्वस्य काष्ठादिवृत्तिभावधर्मत्वात् । तथाडप्युक्तस्य विशिष्टधर्मस्य शब्दबोधोत्तर-भाविमानसचोधविषयत्वेन प्रकारान्तरबोधाविषयत्वाच्छ्लिष्टो वैलक्षण्यमिति ।

एवं च नानार्थ-पदशक्यान्तरावृत्तिरेकैककक्यगत: साक्षाच्छब्ददेवेयो धर्मां लिख्यमिति बोध्यम् ।

एवं शब्द-स्थानस्य संनिधि: नानार्थपदैककार्ममात्रसंश्रयार्थान्तरावृत्तिकपदसमभिव्याहार एव ।

न तु सामानाधिकरण्यनिवेश: । अत एव ‘करण राजते नाग:' इत्यत्र वैधधिकरण्येडपि करपदस्य नागपदमादाय नागपदस्य च करपदमादाय शुङ्डायां गजे च शक्तिनियमनम् ।

अत्रैक-शब्दशक्तिनियमननापेक्षा । किं तु करणाग्राब्दयोर्यथान्तर-ग्रहणे डन्वयानुपपत्या युगपदेव शक्तिनियमनम् ।

अतो नानुयोज्यत्थ: । किं च न कुपितो मुख-

१ क. विराजत इत्यादि रचौ । २ क. नतु मुखादौ । ३ क. नुर्भाति । ४ क. निःसार° ।

४ अत्र वदन्त्यारम्भ्येतिवदन्तींस्ततो ग्रन्थ: क पुस्तके न दरयते ।

९

६६ प्रदीपोद्योतसमेतः— [ २४वो. उल्लासः ]

रवौ, रात्रौ वह्नौ । मित्रं माति'ति सुहृदि । मित्रो माति'ति रवौ । व्यक्तिलिङ्गं पुंस्वादि । तथा यथा——'मित्रं भाति ' इति । अत्र नपुंसकलिङ्गपाठे-

रक्षण इति लिङ्गोदाहरणेडतिव्यासः । समानाधिकरण्यघटितस्य त्रिपुरारातेरिति प्रकाशोद-

दाह्यते त्रिपुरासुरवैरित्यस्य लिङ्गतया लिङ्गोदाहरणत्वमेवोचितम्‌ । यदि तु यत्नैकपदार्थः

कोपादि: पदार्थान्तरेणान्वित एव यः प्रकृतराक्यधर्मतां शाक्यान्तरव्यावृत्ततां च भजते

तत्र लिङ्गत्वमित्युच्यते तत्रैव यथोक्तं चिदाहरणसामञ्जस्यम्‌ । समानाधिकरण्यनिवे-

शास्ययुक्त एवेति बोध्यम्‌ । एवं च कारणतापर्यायसामध्येऽपि मधुना मत्तः कोकिल

इत्यादावुदाहतम्‌ । तत्र लिङ्गत्वं यद्यपि वक्तुं शक्यम्‌, कोकिलमादनसामर्थ्येऽस्य वसन्ता-

साधारणतया लिङ्गत्वात्तथा डपि शब्दत्वाशब्दत्वाभ्यामेकपदार्थत्वाभ्यां वा विशेषो बोध्यः ।

वस्तुतः संयोगादीनामर्थान्तरसाधारणत्वे नानार्थशब्दस्यार्थविशेषे शक्तेः संकोच एव न संभ-

वति । नियामकस्यासंकुचितत्वात्‌ । अथ प्रसिद्धत्वादिना तेषामसाधारणताबुद्धिस्तर्हि प्रायो

लिङ्गभेदा एवते न तु सार्थकैः ततः स्वतन्त्रा इति बोध्यम्‌ । यदप्युक्तं संयोज्यादिरभिधा-

नियमने शक्तिरित्यादौ शाल्कादिप्रयुक्ते द्वितीयार्थवोधो व्यज्ञयते । तदसं-

तम्‌ । यतो नियन्नणं नामपरार्थस्य प्रथमतः शब्दबोधजननं तदनन्तरमपरस्यापि शक्त्यैव ।

न च द्वयोर्बोधे तास्पर्यज्ञानस्य कुतोपयोगः । अत्रोभयङ्गं शब्दः प्रमाणमयमर्थः प्रमाणवेद्य

इति निर्णयद्वारा प्रवृत्तौ तदुपयोगो न तु बोध इति ग्रहण । अत एवं स्मादृशबोधद्वयं

जायते वक्तुः परं क तात्पर्यमिति न विद्म इत्यनुभवः । एवं च द्वितीयार्थबोधाय व्यञ्जना

नावश्यकिकी । यत्र तु द्वितीयार्थस्य नैव बोधस्तत्र तद्वारशकत्योरदृष्टबुद्धिसंस्कारत्वान्न दोषः ।

किं च व्यञ्जनावादिनाडपि सर्वस्य द्वितीयार्थबोधवारणाय वक्तुबोधलव्यादिवैशिष्टचप्रतिबाधी-

नामवश्यं व्यध्चप्रतिभाहेतुत्वमङ्गीकार्यम्‌ । अस्माभिस्तर्हि द्वितीयार्थशक्त्युदोधकत्वमञ्ज-

कार्यमिति न दोषः । यदि तु योगरुडिस्थले रुढिज्ञाने योगापहारित्वस्य सर्वत्रसिद्धतया

रुढचनाधीकरणयागाथालिङ्गितान्योन्तरस्य प्रतीतौवना व्यक्तिं दुरुपपादा । यथा——

"अबलानां श्रियं हत्वा वारिवाहैः सहानिशम्‌ ।

तिष्ठन्ति चपला यत्र स कालः समुपस्थितः । " ।

इत्यादावशक्तानां द्रव्यमपहत्व जलवाहकैः सह पुंशलयोऽभिरन्त इत्यर्थान्तरं नैतैः

शब्दैर्योगरुचया बोध्यितुं शक्यते । एवंविधुत्वादच प्रतितेः अन्यथा चमत्कारो

न स्यात्‌ । अत एव न योगैक्याडपि केवलरुढचर्थसंवलितार्थबोधकत्वस्य तस्या रुढिस-

मानाविकरणाया असङ्गतेः पुंशलत्वादे: सर्वयैव तदविच्छेदेन तत्र व्यञ्जनाडडवश्यक-

त्मुच्यते । तद्यस्तु तत्र दृशा । न तु सर्वत्र । भद्रादिमन इलयादेर्ध्वनिस्वं तूपमानोपमेयभावं

व्यञ्जयचमादीयवात वेदान्त ।

१ क. "हपशददानिम" । २ ग. "स्तु कॄ" ।

[ २ द्वि०उज्जासः

काव्यप्रकाशः । ६७

इन्द्रशत्रुरित्यादौ वेद एव न काव्ये स्वरो विशेषप्रतीतिकारकः । आदिग्रहणात्

एद्धमेत्थाणिआ एद्धमेत्ते हिं अचिच्छवत्ते हिं । एद्धमेत्थवस्था एद्धमेत्ते हिं दिअ एहिं ॥ ११ ॥

निप्रपदस्य सुब्धादि । 'मित्रो भाती', इत्यत्र पुंल्लिङ्गात्सुबर्थे । स्वरस्तुदात्तादिर्वेदे शाब्दुल्येन तेनार्थप्रतीतिदर्शयते । यथा 'इन्द्रशत्रुर्वृत्रहा', इति । अत्रेन्द्रशत्रुरित्यस्यात्तोदात्तत्वे षष्ठीतत्पुरुषव्यक्ताविमद्रस्य शातनकर्मणः शब्यते । पूर्वपदो-

न्तोदात्तत्वे चेन्द्रः शातयिता यस्येति बहुव्रीहिलाभादिन्द्रस्य शातनकर्तृत्वं लभ्यते । काव्ये-

त्व नैवं बाहुल्यम् । ननु 'दृश्टे प्रसीद', इत्यादौ स्वरेण संबोधनं प्रकाशयते । तेन चार्थ-

विशेषेऽभिधा नियम्यते, न तु साक्षात्स्वरेणैव । काकुस्थले तु न नानार्थाभिधानियमनं किं स्पषार्थमेव व्यञ्जनम् । यदहा स्वरशब्देनोदात्तादित्रयं विवक्षितम् । अतः काव्ये स्वरस्या-

भिधानियामकत्वं नास्त्येवेति व्यर्थं बाहुल्येनोति विशेषणमिति । नैवम् । सुधाकरसुधाकृतं हस्तिः पञ्जनवैरिणी ।

इस्यादाविन्द्रशत्रुरिति न्यायेनाभिधानियमनस्य काव्येऽपि दुर्लभत्वात् । स्वरादय इत्यादिग्रहणादभिनयादौ गृह्यते । अन्ये चोक्तान्तर्भूताः । अभिनयस्य

साक्षादिव्यार्थाकारादिप्रदर्शिका हस्तादिक्रिया । तथा यथा—एद्धमेत्तो ।

अर्थप्रतीतिरिति । बाहुल्यस्कारणेऽपि किमिति । प्रतीतिकारक इति वा पाठः । षष्ठीतत्पु-

रुषेति । इन्द्रस्य शत्रुरिति शातयितेर्यप् । नैवमिति । काव्य उदात्तादिस्वररूकार्य-

मेदे समासविषये शेषभङ्ग एव स्यादिति भावः । लोके एकश्रुत्यैनैव प्रायः प्रयोगाद्वेष्यम् । सुधाकरसुधांशौ । अन्तोदात्तत्वे षष्ठीसमासेनोभयोरमा । अन्यथा बहुव्रीहौ

प्रतीपमिति भावः । वस्तुत इदं चिन्त्यमेव । अभियुक्तैः कापि तथाड्कपनात् । अत एव

प्रकारः इन्द्रशत्रुरित्यादौ वेद एव न काव्ये स्वरोऽर्थविशेषप्रतीतिकारक इत्येष बहुपु प्रसकेषु

पाठः । बाहुल्येनोति पाठेऽपि वेद एव बाहुल्येन सोऽर्थप्रतीतिविरोधकृच्चु लोके कचित्पीति

न्याल्येयमिति दिक् ।

एद्धहोति । चिरप्रवासिनि नायके नायिकावस्थां बोधयत्स्याः कस्याश्चिदुकिरिपम् ।

एतावन्मात्रस्तानिका एतावन्मात्राभ्यामशिप्ताराम्याम् । एतावन्मात्रावस्या एतावन्मात्रैरिदृशैः ॥

१ क. ल्येनार्यंप्रतीतिकारकचो० । २ क. 'शत्रो विवर्धस्वोती । भञ्जेन्द्रशत्रो इस्यस्यो० । १३ क-

दायुदा० । १३ क. 'दित्तम् । काऽ । ५ क. 'हस्तकृ० । ६ क. 'ठः । शात्रुरिति शातयितेश्यर्-

सम् । नैवो । ७ ग. 'दे लेऽ० । ८ क. 'मा । बहृ० । ९ ग. 'वः एद्धो ।

६८.

प्रदीपोद्धोतसमेतः— [ २ द्वि०उल्लासः ]

इत्यादावभिनयाद्रयः । इत्यं संयोगादिभिरर्थान्तराभिधोयकत्वे निवारि-तेडप्यनेकार्थस्य शब्दस्य यत्कचिदर्थान्तरप्रतिपादनं तत्र नामिधा । नियमनात्तस्याः । न च लक्षणा । मुख्यार्थचाधाभावात् । अपि त्वक्षेनं व्यवहारः । यथा—

भद्रात्मनो दुराधिरोहनोविशालवंशोन्नते: कृताशिलीमुखसंग्रहस्य । यस्यानुपप्लुतगते: परवरणस्य दानाम्बुसकुशुभगः सन्तत कराडमूत॥१२७॥

अत्र विकसितमुकुलितार्भिनयविशेषसाहिल्येन स्तनस्य पौनर्वमुकुलितत्वार्थविशेषेऽभिधानियम्यते। एवं शेषपदार्थेऽपि । अपदेशोऽभिमतनिदर्शः । तेन यथा—

इतः स दैत्यः: प्राप्तश्रियां त एवाहरति क्षयम् । त्रिपृष्ठकोडपि संरन्ध्र्य स्वयं छेतुमसांप्रतम् ॥

अत्रापदेशेनेऽंशब्दस्याभिधा वक्तारि नियम्यते ।

इत्यं संयोगादिनौर्थान्तराभिधायकत्वे निवारितेऽपि यदनेकार्थशब्देन कथं तदर्थान्तरप्रतिपादनं तत्र नामिधा शब्दस्य व्यापारः । नियमनात्तस्याः । नापि लक्षणा । मुख्यार्थनाऽऽ-

दिविरहात् । किं त्वक्षैनेव व्यापारः । यथा—भद्रात्मनो० ।

परिमाणे दहप्रस्यायः । अक्शिप्तराब्यामित्युपलक्षणे तृतीया । दिवसैरिति करणे । ( गाथा छन्दः । ) दिशोपेर्डभिधोति । बुद्धिस्थतदर्थशक्ततया नानार्थोनामतेतदवन्मात्रा-दिशब्दानां शक्तिः स्तनादिगतपरिमाणविशेषपर्यपेक्ष्य नियत्यत इत्यर्थः । अभिनयोदन्त्र

स्तनप्रदर्शने मुकुलाकारः, अक्शिप्रदर्शने पद्मपलाशाव्याकारः, अवस्थाप्रदर्शन उचताप्रदर्शकः, दिवसप्रदर्शने डङ्गुर्याद्यग्रहणादि:।

अभिमतनिर्देश इति । स च हस्तेनैव । अर्थोकारमदर्शकोऽभावान्नायं-

नियमः । इतः: स दैत्य इति । ( कुमारसंभवे द्वितीयसर्गे पद्यमिदम् । ) स्पष्टम् । अपदेशेन हि अत्र इतःशब्दोऽर्थैकात्मपरता लभ्यते । निवार्यते डपिति । अर्थान्तरं

निवार्य प्रकृतार्थबोधनेदृश्यात्पर्थः । काचित् । वक्तृवशिष्टचादिसाहास्यवतोत्यर्थः ।

भद्रेति ! अत्र यच्चनदः प्रकारणिकरजपरः । तप्त्से स्वयं प्रकृतस्य राज्ञः कर-पाणौनिरन्तरं दानार्थं गुहं'नाम्बुसकरोभनोडभूत् । भद्रात्मानः । कल्याणरूपस्य । दुरिति ।

अनाभिमवनीयं शरीरं यस्य । वंशः कुलं तत्रोत्पाराधिक्यं यस्य । शिलीमुखा नाराचः ! संग्रहो डप्यसौ दार्घ्यम् । अनुप्राप्तेति । अच्छादितज्ञानमेत्यर्थः । अवारितगतेर्वा । अदृशहितकरत्वा ।

१ क. °नाविव्ये । २ क ख. म. ग. यरिकचिद्° । ३ ग. °दानसे० ४ क. °सनमे° ५ क. ग. °दयद्र° । ६. °वामावास्य° । ७ ग °नायशरीरस्य ।

[ २ द्वि०उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: 1 ६९

अत्र प्रकरणेन भद्रात्मेति इत्यादिपदानां राझि तदन्वययोग्ये चार्थेंडभिधानियंत्रणेडपिगजस्य तदन्वययोग्यस्य चार्थस्य व्यझनयैव प्रतीति: । ननूपमानोपमेयभावकलनाच्चबद्व श्लेषत: भेदेडपि ‘योडसकृत्परगोत्राणाम्’ इत्यादिर्थ-श्लेषत: कुतोऽस्य भेद: । अर्थश्लेषे चोभयत्र शक्तिरेके न व्यझननेति चेदुच्यते । यत्रोभयोरथयोस्तात्पर्य्ये स श्लेष: । यत्र तु वेकास्मिन्नेव तत्, सामग्रीमहिम्ना तु द्वितीयार्थ-परत्वेति । श्लेषानिवारकस्य । गजपदसे भद्रजातीयस्यात्युद्भवस्वाहुः खादिरोद्रहशरीरस्य । विशालां वंशस्य पृष्ठदंशस्योन्नततिर्यस्य । कृतभ्रमरसंग्रहस्य । अनुद्धतधीरगमनस्य । परस्पो-स्कृतस्य वारणस्य गजस्य कर: शुंडादंडो मदजलसेकसुभगोद्भूदिति । राजा वाच्य: ॥ ( वसन्ततिलका छन्द: । )

अत्र प्रकरणेनैति । न चात्र विद्वन्मानसेतिवदेकशब्दोपस्थितार्थद्वयस्यान्तर-स्वात्परस्मरंभेदान्वयपूर्वकमेव वाक्यार्थबोध इति श्लिष्टरूपकमेवेदमिति वाच्यं । भेदान्व-गोघात् । तथाहि—यत्र द्वयोरर्थयो: परस्परान्वैयबोधं विनेतरान्वयानुपपत्तिविंशेषोऽर्मीश्लेष-वच तत्रैव श्लिष्टरूपकाझीकारात् । यथा विद्वन्मानसेत्यत्र प्रकृते तु न तथा । किं च प्रकरणेन विशेष्यपदास्प्रकृतार्थस्य तत् एव विशेषणपदैरपि तदन्वययोग्यार्थस्यैवोपस्थिति:-वाक्यैकवाक्यार्थबोधे प्रतिप्रथकाभावेन द्वितीयार्थोंपस्थितिप्रतीक्षाया अयुक्त-स्वात् । अत एव श्लिष्टपरमपरितमेव रूपकभेदेषु गणितं न तु केवलं श्लिष्टमपि । यत्र तु न विशेष्ये श्लेषो नापि द्वितीयार्थोंपस्थिति-विनान्वयानुपपत्ति:, तत्र प्रस्तुतान्वयबोधोत्तरं विशेषणश्लेषमात्रमाहात्म्येनाप्रस्तुतवृत्तान्त उपस्थिते व्यझनया तदभिन्नप्रस्तुतवृत्तान्तारोप: प्रकृते तत्र समासोक्तिः । न चैषाडपि रीतिः प्रकृते । द्वयो: प्रस्तुतत्वाभावाच्च न श्लेषालंकार: । अतिशयोक्तेसु श्लिष्ट उक्तिसंभव एव नेति भाव: । गजस्येति । अस्य तात्पर्य्य-विषयस्यापि तद्वाकचप्रकरणाद्यभावाद्वाक्यबोधविषयत्वमेवेति बोधव्यम् ।

उपमानोपमेयभावेच्चति । प्रकृते भद्रात्मन् इत्यत्रैकविशेषणविशिष्टहस्तिप्रतीतौ ततोऽसंभद्रत्वे वाक्यभेदापत्तेर्ह्यपमालात्वादभवाच्च तेन सह राज्ञ उपमाया-अपि प्रतोरीरित्यर्थ: । शब्दश्लेषत इति । सर्वदो माघव इति सभाज्ञश्लेषण इत्यर्थ: । तत्र हि द्वयोरपि प्रकृतत्वाभ्यांपमाकल्पना । अर्थश्लेषत इति । अभह्लेप्रोडर्थश्लेष इति सर्वस्वकारादिमतनेदम । असकृत्परगोत्राणामित्यादौ देकेंद्राज्ञोरुपमाप्रतीतिरपिसर्वसिद्धान्ति ततोडस्य भेदाभावात् । तत्र रक्तावक्त्रापि सैव स्यादिति भाव: । तात्पर्य्यमिति । युगपत्तद्र्राहकप्रकरणाच्चवतार इत्यर्थ: । स श्लेष इति । स श्लेषविषय इत्यर्थ: । एक-

स्मज्ञेव तत् । तात्पर्य्यग्राहकं प्रकरणादि । यत्र तु कमेणोभयसात्पर्य्यग्राहकप्रक्माणावगम:१ क. ‘नाविरहाद्‌’ इ २ क. ‘म्ना द्वि०’ ३ क. ‘ति । यत्र द्वयोरो’ । ४ क. ग. ‘न्वयं विनेत’ । ५ क. ‘पक्रम् । यथा विद्वन्मानसेतत्र । अतो नात्र तत् । गजस्येति । ६ क. ग.र्थ: । एक°

७०

प्रदीपोद्द्योतसमेतः—

[ २ द्वि०उल्लासः ]

तद्युक्तो व्यञ्जकः शब्दः ।

तद्युक्तो व्यञ्जनयुक्तः ।

यत्सोऽर्थान्तरयुक्तथा ।

अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः ॥ २० ॥

तथेति व्यञ्जकः ।

इति श्रीकाश्यपप्रकाशे शब्दानिर्णयो नाम द्वितीय उल्लासः ।

प्रतीति: सा व्यञ्जनेति ।

एवं व्यञ्जनां निरूप्य तथा शब्दं लक्षयति—तद्युक्तोऽ।

अज्ञनामिति प्रस्तुतवेद्यर्थगस्य तचछब्देन व्यञ्जनं परामृश्यते । तेन व्यञ्जनमयुक्तो

अज्ञनमिति संपद्यते । अन्यथाsज्ञनयुक्तोऽज्ञक इति स्यात् । तदेतदुक्तक्रमे—‘व्यञ्जन-

नयुक्तस्तत्रैवर्थस्याव्यक्तत्वे कथम् शब्दार्थयुगलरूपस्य काव्यस्य ध्वनित्वं स्यादित्यत् ।

आह—यत्सोऽ।

स इति शब्दः । तैरेति व्यञ्जक इस्यर्थः ।

इति महोपाध्यायश्रीमगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे काव्यशरीरभूतशब्दार्थविभागो

द्वितीयोल्लासः ।

तस्माद्वृत्तिरिति बोध्येयम् । सा व्यञ्जनेति । सा तज्जनयित्यर्थः ।

‘तदुक्तं तद्युक्तो

व्यञ्जनयुक्तः’, इति पाठः । अर्थान्तरयुग्मति । स्वशक्यप्रकृतार्थबोधानन्तरमेव

व्यङ्ग्यार्थबोधात्तस्य सहकारित्वमिति भावः । शब्दस्य परिप्रुत्यसहत्वाच्च शब्दमूलकत्वेन

व्यपदेशः ।

इति शिवमङ्गलसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते काव्यप्रदीपोद्द्योते

द्वितीय उल्लासः ।

१ क. °मू । भजनयुक्तो ह्य°। २ क. 'स्वे शा°। ३ क. °त्वं न स्या°। ४ क. तथा व्यञ्जकः ।

५ क. °ध्यम् । तदु° । ग. °ध्यम् अथां° ।

[ ३ तृ.उज्जासः ]

काव्यप्रकाशः।

अथ तृतीय उज्जासः।

अर्था: प्रोक्ता: पुरा तेषाम् ।

अर्था वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्या: । तेषां वाच्यलक्षणिकव्यङ्गकानाम् ।

अर्थव्यङ्गकतोच्यते।

कीदृशीत्याह—

वाक्यवोध्यग्याकाकूनां वाच्यवाच्यान्यसन्निधे: ॥ २१ ॥

प्रस्तावदेशकलादेर्‌विशिष्टच्यात्मतिभाजुषाम् ॥

योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्‌व्यापारो व्यक्तिरेव सा ॥ २२ ॥

बोद्धव्य: प्रतिपाद्य: । काकु: ध्वनेःविकार: । प्रस्तुतव: प्रकरणम् ।

अर्थस्य वाच्यलक्ष्यव्यङ्गचात्मन: । ऋमेणोदाहरणानि—

पदं च रौद्रे विकारोत्कटशब्दद्योतनया निहितपात्यां प्रस्तुतेऽर्थव्यञ्जकता निः-

षयितया । तत्‌त्रैतद्‌वाक्याद्‌धेत—शब्दे निरुपितेद्‌वसरोज्यमर्थानिरूपणस्य । किं च अन्ये धर्मिणि

निरुपिते तद्‌धर्मो व्यक्नाडपि सुनिरुपा भवति । तत्कुतस्तदनाहलत्य व्यक्जनानिरूपणमिति ।

तदेनां शास्त्रामपिनिर्षण्टकुं स्मारयति—अर्था:01

अर्था वाच्यलक्ष्यव्यङ्गच्या: । अर्थस्य संनिकृष्टतरत्वेऽपि तेषामित्यनेन योग्यतया वाच-

कादय: शब्दा: परामृश्यन्ते ।

शिष्यावधानाय प्रतिजानीते—अर्थ0 ।

ननु सर्वेषामित्यादिना पूर्वमर्थानां न्यग्जकता प्रोक्तेव । तदन्या कीदृशी सेत्याकाङ्‌-

यानाह—वक्रोद्‌० ॥

बोद्धव्य: प्रतिपादनीयो जन: । अन्तर्भावितन्यार्थवात् । अतो न वाच्येनाभेद: । काकु:

शोकभीत्यादिभिर्‌ध्वनिनिर्विकार: । वाक्यवाच्याम्यां सहितोऽन्यसंधिर्निविकार:

प्रकृतघटकत्वं प्रकृतज्ञापकत्वं वोपोद्रातः । प्रकृते च न्यग्जकराब्दघटकत्वं तस्यास्तत्क्ता-

पकत्वं च तद्रुपणस्यैति वोध्यम् । स्मृतस्योपेक्षानर्हत्वं प्रसिद्धं । तद्‌न्येति । पूर्वो-

क्तव्य: । तदन्या शब्दद्यज्नकताड्‌न्या डार्थव्यज्नकता प्रोक्तैव सा कीदृशीत्यन्वय: । कीदृशी ।

किस्वरुपा । नियन्त्रितार्थप्रकाशकत्वं शब्दद्यज्नकाया: सुतरम् । अस्यास्तु किमि-

स्पर्श: । वक्ता । कविस्‌तानवद्‌दश । ध्वनेर्नेविकार इति । उच्चारयितु-

शकायनुरुपका जातिविशेष इस्यर्थ: । अन्यो सानिधे: । अन्यो वक्तृवो-

१ स्व. 'श्री शेख्या'० । २ ख 'ध्वनिनिविच्छा:' । ३ ग. ख. तः । स्मृत° । ४ ख. ग. 'कः । कीर°

अइपिहुलं जलकुम्भं घेतून समागदहि सहित तुरिअम् । समसेसअलिलीसासणीसहा बीसमामि खणमम् ॥ १३ ॥

अत्र चौथ्यरतगोपनं गम्यते ।

अतो न द्वन्द्व एकवद्भावे नपुंसकत्वप्रसङ्गः । प्रस्तावः प्रकरणम् । वेशिष्ठ्यं वैलक्षण्यम् । तत्र वक्त्रादिषु प्रत्येकमभिसंधीयते । अन्योऽर्थो वान्त्यलक्षणातिरिक्तः । व्यक्तिव्यञ्जनानि कारणानि भवंति । अर्थस्या विशिष्टस्यापि न तु कस्यचिदेव । प्रतिभाशुपायनत्वेन वक्तव्य-नेष्वाश्रितिनी प्रज्ञा प्रतिभा । या वासनत्युच्यते । तस्यां सत्यामेव वक्त्रवैशिष्ट्यादिसत्त्वेऽपि व्यत्क्रथप्रतीतिरिति प्रतिपादितम् । अत एव वैयाकरणादीनां न तथा रसप्रतीति: । तथा चोक्तम्—

स्ववासनान् नाट्यादौ रसस्यानुभवतो भवेत् । निर्वासनास्तु रड्ढान्तवेश्मकुड्यारामसन्निभाः ॥ इति ।

यथाक्रममुदाहरणानि—अइपिहु० ।

अत्र वक्त्रं कामिनी । तस्या दृशोः शीतत्वरूपवैशिष्ट्यं विजानतां चौथ्यरतगोपनं व्यक्तीक भवति । द्वै्यभिन्नः । देशो विजानीयः कालो वसन्तादिः वैशिष्ट्याचादिति पञ्चम्र्यर्थः सहकारिस्वरूपहेतुस्वम् । तच्च तद्भावे व्यञ्जनानुदयाद्योध्यम् । तत्रापि वक्त्रादेरन्ततः प्रस्तावाभिनयादेश्वैशिष्ट्येनानन्यार्थैर्धेतुस्वसत्वात् । एकारेण लक्षणादीनां निरासः । संकेताद्यभावादिति बोध्यम् । एवं च वक्त्रादिवैलक्षण्यहेतुका या प्रतिभाशालिनामन्वर्थेऽस्तद्वेतत्वापारतत्वमस्या: स्वरूपमिति बोध्यम् । अर्थस्यैतनेन शब्दद्वयज्ञ्ञाननिरासः जलाहरणवर्त्मनि नदीगहन उपनायकोपमुक्ताया धर्मजलनि: श्वासायुभर्गाचिह्नेनोपभोगं संभावयन्तीं सर्वां संशोध्य काचिदाह—अइ इति ।

अतिदीपलं जलकुम्भं गृहीत्वा समागता तस्मिन् मुखे तिष्ठितम् । श्रमस्वेदसलिलनि: श्वासानिसहा विश्राम्यामि क्षणमम् ॥

पिहुलामिति पाठे पृथुलमित्यर्थः । सर्वातिशयप्रतार्यतादृश्वननम् । जलकुम्भं जलपूर्णकुम्भम् । तेन दुर्यहलस्वम् । गृहीत्वा समागता तदपि त्वरितं न शने: । तेन मध्ये विश्राम्यभावः । असिम अहमानिराशयितमुकुमारतनु: । आम्यां खेदातिशययोग्यतादृश्वननम् । श्रमजन्य-स्वेदसलिलनिः श्वासाम्यां निः सहा निर्वोला चलिनुम्म्मेति यावत् । सलिलत्योक्त्या स्वेदवा-हुल्यम् । अत्रेदंशालकुम्भवहनजन्य एसां श्रमो नान्यथा शाङ्कित्था इति भावः । चौथ्यरतगोपनमिति । अत्र वाच्यप्रतिषतिवाक्यार्थस्य चौथ्येण कृतं रतं गोपयति सामानिकान्प्रति व्यक्त्यथामिति भावः ।

१ क. °नां सभ्यानां ₹० २ क. °वैलक्षण्यं वि° । ३ क. °कर्त्ती करोति । ४ क. °द्यम् एवं का° । ५ क. °न शक्तिलक्ष° ।

[२ तृ०उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

ओणिन्डं दोर्बलं चिन्ता अलसकृत्यं सणीसइअम् । मह मन्द्भागिणए केरं सहि तुहावइ अहह परिहवइ ॥ १४ ॥

अत्र कूट्यास्तत्कारुकोपभोगो व्यज्यते । तथामूर्तां हृ्ट्टा नृपसदसि पाश्वालतनयां वने व्याघ्रै: साधं सुचिरमुभितं वल्कलधरै: । विराटसाड्डवासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने मयि म्जति नाद्यापि कुरुषु ॥ १५ ॥

ओणिन्डं ।

अत्र दूती प्रतिपाघा । तस्या अन्यदोऽपि हस्तदुष्टचेष्टया वैशिष्ट्येन तस्या: कामुकोपभोगो व्यज्यते । अग्रान्यदीयशुचिंद्रतादिकमन्यत्र वाधितमिति तसदृशामुचितद्रैतादिकं लक्ष्यते इति केचित् । तदवोषात् । सल्क्यासदीयोनिद्रतात्वयस्याश्राक्यार्थत्वात् ।

तथामूर्ता ।

औचित्यमिति । कृतेऽकामुकसंभोगां दूतीं प्रत्युपभोगचिह्नैस्तं ज्ञातवत्या नायिका कथा इयमुक्तिः ।

औचित्यं दोर्बल्यं चिन्ताSSससवं सनि:श्वसितमम । मम मन्दभागिनेया: क्कते सखि स्वामपयहह परिभवति ॥ व्व हेतु त्तीतीयान्तम् । तत्रापि तथाद्गुणासनात् । अन्ये तु शोकषच्चयपन्तमाहुः । तदा शाया तवेतिं । हे सखि निश्वाससहितं गतनिद्रादिस्वादि कत्रुअस्पभागधेयाया मम क्कते मदर्ये स्वामपि परिभषति पीड्यतेऽस्यान्वयः । विरहोस्कण्ठितं मां ताक्स्परिभवत्येए मरस्कार्यार्थ गमनागमनादिना कामुकप्रसादने नत्यादिग्यापरण स्वामपित्यर्धेः । अत एप स्वस्य मन्दभाग्यत्वोक्तिः । अन्यकृते नान्यस्य दुःखं किंतु समदुः:खसुखद्रुःखं सल्या ऐकव्यत: सखीति ।

भागो रुपार्धके प्रोक्तो भागेधयेकाब्दयोः ।

इति विश्र्वः । चेष्टया वैशिष्ट्येनेति । चेष्टारुपेण वैशिष्ट्येन ज्ञातनेत्यर्थः । व्यज्यत इति । तस्या: कामुकोपभोक्त्स्वमेष प्रकाशयतीति सामाजिकान्प्रति न्यज्यत इत्यर्थः । अन्यदीयमिति । ममेति पदमौन्रियादाकाव्येति तदाशयः । तदीयोषितान्वयस्येति । तत्र दार्ंतरित्या सप्तमेव ।

तथेति । वेएसंवर्णे कुरुनिमहानुययेन शुधिष्ठिरमुपालभमानं भीमं प्रति सहदेवस्य आर्य कदाचित् क्िध्यते गुरोरिस्युपालम्भनिपेधंपरे वाक्यात्तरे गुरुः किं खेदमपि जानातीस्यु-

१ क. °दा हष्टदुष्टचेष्टाय । २ क. °द्रुत्वादि° । ३ क. °दत्वादि° । ४ क. तस्सका° । ५ म. °सप्यः । ६ क. °खसद्बेन सचा° । ७ ग. °हृ्म न स° । ८ क. °मूलं । ९ क. °परश्वाक्यस्वोत्त° ।

अत्र माऽये न योग्यः खेदः कुरुषु तु योग्य इति काकां प्रकाशयते। न ष वाच्यसिद्धचद्रुमत्त्र कातुरिति गुणीभूतघदृचरणं शाकुन्तपम्। प्रभमा-खेदो मात्सर्यम्। अत्र खेदं माऽयि भजति नाऽऽपि कुरुषु कातुंप्रति काकोरेशिष्टच्यान्मयि न योग्यं कुरुषु पुनर्योग्यं मात्सर्यमिति व्यज्यते। नन्वत्रोक्तेन काकुयझचेन वाच्यस्य सिद्धिः पक्रम्य भीमसेनोक्तिः। किल्न इत्यस्येषमित्यादिः। गुरुः साक्षादनभियोज्यो युधिष्ठिरः। इष्यमुनाऽऽकारेण किल्ने माने माऽयि खिद्यतेऽनेनेति खेदं मात्सर्यमप्य्रियस्वेन ज्ञाने भजति। कुरुषु कुरुपक्षे षु। अस्य सामान्यशब्दस्याऽपि विशेषसन्निधानाद्विशेषान्तरपरता। तेन दुर्योधनादिलाभः। अद्याऽपि एवं दुरवस्थायामपि यद्राऽड्ज्ञातवासनिस्ताराम्रात्यपकारस्मकाळेऽपि न भजतीति सोऽपहासः काकां वाक्यार्थः। तथाऽभूता द्विर्धर्मिणो दुःशासनाकृष्टवासनकच्छपांशां विशेषिण्य भगत्संनिधावप्यकथनीयदुरवस्थाम्। नृपा एवं सदः सभा तस्याम्। पाञ्चालस्य तनयाम्। न तु यस्य कस्यचित्। तेनजन्मप्रभृत्यः पूर्वमपरिभूतत्वम्। अस्मत्संकन्धेनैव तयाऽऽस्वमिति भावः। तर्हि दृष्ट्वेति भजनक्रिययोर् द्विन्रास्वक्रियया च समानकर्तृकत्वम्। उपितं स्थितमिति च भावे क्तप्रस्ययसिद्धं द्वितीयान्तं दृष्ट्वेल्यस्य कर्म। तथा वल्कलधरे-रश्माविनने न्याधेः साधे न तु वानप्रस्थादिकर्रुाऽपभियत्स्वोचारणैरिति तदृश्वा विराटस्य राज्ञ आवासे गुहेद्रुचितस्य सूदादिकर्मण आरम्भेण निभृतं गुप्तं यथा स्पात्तथा स्थितं च दृष्ट्वे-स्पर्थः। केचिदु दृष्ट्वेल्यतदुत्थितमिस्थ्येन समानकर्तृकत्वम्। संनिधानात्। तेन पाञ्चानामपि तदर्शनं लभ्यत इत्याहुः।

इति व्यज्यत इति। इति ज्ञानानं व्यज्यत इत्यर्थः। एतन कोयं व्यड्ग्यार्थवोधः सामाजिक-कानामाधुनिकानाम्। न तेषां भीमसेनोक्तिमप्यशृण्वानानां तद्रीयकाकुज्ञानमिल्यपास्तम्। भीम-सेनपतितानुपूर्व्यचुकरणे तज्ज्ञानसंभवात्। सामाजिकानां युधिष्ठिरे भीमसेनज्ञानरूपपव्यड्ग्यार्थ-प्रतीतौचेद् माऽये खेदभजनं कुरुषु तद्भजनं चानुचितामिति ज्ञानादिति भीमाऽभिसंधिरूपपर्भीष्य काकुमज्ञानस्वा न भवतीति काकोरव्यङ्गकत्वं बोधयम्। एतन पाञ्चालीपरिभवनवासादिना भीमादेः खिन्नतार्ंअपस्यार्थस्य भीमे कुरुपु च खेदभजनस्याऽऽनौचित्यौचित्यवग्नेन काकोरपेक्षा। तां विनाऽपि महर्तां खेदज्ञानेऽदौ विपयकत्वम्रहे डौचित्यप्रतीतेः। तदाऽविनाभूतत्वेऽपि ज्ञानाकाऽऽभूतत्वविरहात्। न हि यदनु-चितं तज्ज्ञाप्यत इति नियम इति दिक्। उक्तकुरुकुरुद्वचनेनैति। काकुयड्ढृज्ञानविषया-नौचित्यातिशयेनैस्तर्थः। वाच्यस्यैति। आतरि खेदभजनरूपस्य कुरुषु तद्भजनरुपस्म्य चेत्त्वर्थः।

१ क. °पु यां°। २ ख. °का रमजते°। ३ क. °पु तु योग्यं°। ख. ग. °या समा°। ५ क. °नो सहदेवं°। ६ क. °खेदं भास्सर्य°। ७ क. °हपणार्थेन भी°। ८ क. °तां दोनसंवन्धियदेवेन°। ९ क. °त्वादिति ५°। १० क. °मू। अनौचिल्यातिरसय कःशप्त्रक्यकसय काकेत न्यक्जानादिति । दिकू। ११ ख. ग. °कु मध्य°।

[ ३ तृ० उल्‍लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

७५

केणापि काकोरविश्रान्ते: ।

शोभनस्वनिष्पत्तौ श्रियते । तथा चापराज्ञतया व्यङ्ग्यं गुणीभूतम् । अतो न ध्वन्यङ्कं काकुरिति चेत् । उक्तव्यङ्ग्यस्य कोधप्रकर्षपर्यवसानतया वाच्यस्पैव तदङ्गत्वात् । तदेतद्- कम्---'न च वाच्यसिद्ध्यङ्गमत्र काकुरिति गुणीभूतव्यङ्ग्यस्यैव शाङ्ग्यचम्' इति । तथाडपि कोधादिस्वरूपव्यङ्ग्यरूपगुणीभूतव्यङ्ग्यप्रभेदता कथंपनेयेति चेत् । अत्र नेति प्रशकाकाडपि वाक्यार्थप्रतीतिपर्यवसानात् । यां काकुं विना वाक्यार्थबोध एव नोपपद्यते तयैवाङ्गतयाऽस्य गुर्णीभावात् । यथा 'मक्षामि कौरवश्रातं समरे न कोपात्' इत्यादौ भीमसेनादौ तादृशो वक्त्रि । तदेतदुक्तम्---'प्रशमात्रेणापि काकोरविश्रान्ते:' इति ।

अन्ये तु---'कुरुषु न भजतीति नड्काकु: किमर्था । ततः प्रश्ररूपः किमर्थ एव हठोक्तिस् इति तस्यैव गुणीभावो न्याय्यः । न तु क्रमेणापि कौका व्यङ्ग्यो गुणीभूतो भवति । अत एव गुणीभूतविभागे काकाक्षिप्समिति हठार्थगर्भोक्तिप्रयोग:' इति तास्पर्यमाहुः।

शोभनस्वेति । अनौचित्यरूपव्यङ्ग्यार्थोपस्कृतवाच्यार्थस्यैव भीमक्रोधप्रकर्षकस्वादित्यभिमानः । उक्तव्यङ्ग्यदूष्यसेतत् । तस्यैवेह्यर्थः अनौचित्यकारिणि क्रोधप्रकर्षस्याऽड्गभूतविकासेन नम्भात्रनिर्हेत्या प्रक्कव्यङ्ग्यतया काकाडपिस्थार्थः अनौचित्यादिलिङ्गककाकुस्तु खेदं किन्त्रे मथि भजति नाड्यापि कुरुष्वति समुदायनिर्हेत भावः । कुरुनिमित्ताह्यमेन शुध्दिहेतुसुपालभ- मानं भीमं प्रति सहदेवस्याडङ्ग कदर्थ्यन्वयत्वेन गुरुत्वेनुपालभननिषेधपरवाक्यस्यो- तरमूताया कत्स गुरुः खेदमापि जानातील्युपक्रम्य भीमसेनीयाया अस्या उत्तेरमयी खेदं भजति नाड्यापि कुरुष्वति प्रशमात्रेणाप्युपपत्तिरित्याशयः । यां काकुमिति । न तथा विशिष्टाकुरिति न तदाङ्गिसस्य गुणीभाव इति भावः ।

अन्ये त्वाहुः । सर्वथाडपि नम्भात्र एव काकुं विशिषट इत्येतदार्शायः । नड्काकैव सहदेवगुरुः शुभगं तदार्शायाभिज्ञं भातरं त्वां पृच्छामि गुस्त्रीने किन्त्रे मथि खेदं भजति विरुद्घकारिषु कुरुषु नेत्येव वाक्यार्थसिद्धौ तामेव प्रश्कव्यङ्ग्यिकां काकुं सहकारिणीमासाध्य वाक्यार्थे मयी न योग्य इत्यादिरूपमनौचित्यं भीमक्रोधप्रकर्षकतया वाच्यादपि चमत्कारि व्यङ्क्यते इति तद्रूप्यम् । तदेवाडङ्ग-क्रमेणापीति ।

१ क. 'बाधा ना° । २ क. 'ठादाक्ष° । ३ क. 'काकुच्यङ्गयो गुणी भव° । ४ क. 'ति तत्स्थ° । ५ क. °पङ्कस्या° । ६ ख. ग. °निटेन प्रशब्द्यसकरन् काकु° । ७ क. 'वः । इत्थो पक्- माया भस्य उक्ते° । ८ क. ख. °वर्तया ।

तइआ मह्ह् गणडत्थलणिमिअं वृद्धिं ण णेसि अण्णत्तो । एहिं सच्चेअ अहं ते अ कबोला णसा दिट्ठी ॥ १६ ॥

अत्र मत्तस्खीं कपोलप्रतिबिम्बितां पश्यतस्ते हस्तिरन्वेषामूर्ते, वलितायां तु तस्यामन्येव जातेत्तहो प्रच्छन्नकामुकत्वं त इति ध्यज्यते । उद्देशोडयं सरसकवीलिश्रेणिशोभातिशायी कुशलकविकुलतिलकतरुणीकविभ्रमो नमद्विः । किं चैतस्मिन्सुरतसुहृदस्तन्वि ते वान्ति वाताः येषामग्रे सरति कलिताकाण्डकपो मनोमूः ॥ १७ ॥

तहआ । वाक्यमनेकं पदम् । तेनात्र तदेदानीं पदास्मकवाक्यैवै शिष्ट्यान्मत्सर्री कपोलप्रतिविम्बदर्शिता पश्यतस्ते हस्तिरन्वादर्र्शी । चलितायां तु तस्यामन्या दर्शीतहो प्रच्छन्नकामुकस्तव इति न्यज्यते ।

उद्देशो ।

तहआ इति । स्वनायिकाभयेन निकटवर्तिनीमन्यान् प्रियतमां साक्षाव्‌पहाय स्वनायि-काकपोलगतं तल्प्रातिविम्बं स्वनाधिकारमुखावलोकनमिश्रेण सादरं हस्त्वा तद्द्रिगमे तादृ-निरेक्षणनिवृत्तं नायकं प्रति दृष्टिविकारेण ज्ञातरहस्याया इयमुक्तिः ।

तथा मम गण्डस्थलनिमग्नां दृष्टिं न नयस्यन्यत्र । इदानों सैवांह तौ च कपोले न सा दृष्टिः ॥ तदा यदा सा कामिनो मत्तस्निग्धावासीदिसर्थः । निम्राणनिमेषतया तथाभूतामिव । न तु पतिताम् । णिमिअमिते पाठे निमितां निहितामित्यर्थः । इदानों तस्या गमनकाले सैव तदवस्थैव । सा त्रिग्धानिमेषा । तथा च सखीसान्निध्यातिरिक्तसकृत्सत्त्त्वे तादृ-हस्तिरिहस्तददानौपदातकवाक्यगम्यः सखीसान्निध्यभावस्य स्वप्रयोजकत्वमवगमयतीति बोध्यम् ।

पदात्कोति । पदसमुच्चयमात्रसिद्धैवात्र वाक्यपदार्थवदिति भावः । मत्तस्खीमिति । मद्गयादिद्यमपपहायेत्यादिः । अन्याहश्री । निम्रेषा त्रिग्धा च । अन्याहश्री । उद्दिष्टा त्रिपण्णा च । इयस्कालं गोपनं कृतमित्याश्रयेऽडहो इति । तवेत्युपालम्भप्रकाशनं सामाजिकलप्रति व्यड्ग्यभविष्यवियेम् ।

उद्देश : ग । नाधिकां प्रति रत्स्यधिनः कामुकस्योक्तिरियं दूय्या वा। उद्दिष्टा इत्यु-त्त । इदानों च चलितायां तस्यामन्ये० । क. त । इदानों च चलितायां तस्यां

a. व ति कोत c ३ ग. वसिर्थे c ४ ग. हृदयं c ।

[ ३ तृ०उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

अत्र रतार्थं प्रविशोति व्यपदृश्यम् ।

णोलेह्हु अणुअमणा अत्ता मं घरमरम्मि सअलम्भि ।

खणमेत्तं जइ संज्ञाह होड् ण व होड वीसामो ॥ १८ ॥

अत्र नर्मदोदेशरूपस्य तद्विदोषणीरूपवातकुन्दादिरूपस्य च वाच्यस्य यपोक्तविशेष-

णास्य वैशिष्ट्यास्पुरतार्थं प्रविशोति व्यज्यते ।

णोलेह्हु ।

देशास्तीरभूभागः । तथा च दूरादेतैर्‌ग्यैनैरुदिश्यते न स्वनाड्‌गम्यत इति निर्जनत्वं गम्यते ।

ऊर्ध्वदेशात्त्वेनाभः संचरतां स्वकलनभियादनवलोकनीयस्वं च नयज्यते । सरसस्वेन शुष्कदल-

राहित्यास्कदुरब्धराहित्यम् । श्रेणीस्थेन वेष्टनम् । तथा च तस्पात्रावरणाल्त्संचरतामनवलोक-

नीयता छाया च सूच्यते । तदीयरसोभया स्थानान्तराबतिशयितशोभः कुत्रचोत्कर्षण

गुणान्मधुकररम्भितकृतुसुमसमृद्धादिनरूपेण्डकुरितोदकलोल्पादितो रमणीयविद्रुमः, चित्तवृत्य-

नवस्यानं श्रृङ्गारादिप्रेभो मत इत्युक्तलक्षणो यत्र स इत्यनेन यासामपि न सरो‌ऽप्यदेस्तासा-

मध्यसौ वहतीति भवत्या: कामवैमुल्ये दुरुतरं व्यसुनं स्यादिति भावः । यत्र विभ्रमो

विलास इति व्याख्याने तदर्थविलसितम् तयोर्भेदात् ।

विलासो हि विशेषो यः प्रियास्वादवासनादिषु ।

विभ्रमस्तुक्त एव । अत एवामरोडपि-

सीनां विलासविलोकविभ्रमां छलितं तथा ।

इत्यादिना हार्वलक्षणे भेदिन ताभ्युपनिबद्धवान् । नर्म ददाति नर्मदा न नदीमात्रम् ।

न केवल्मेतावदेव वैमुल्ये नो‌ऽकं कि स्वन्यदप्यस्तीत्या--किंचोति । एतस्मिन्नदेशे

ते मानिनीमानभञ्जनेनडतिनिर्णयेन प्रसिद्धो: यद्वा ते तव सुरतस्य सुदृद इत्यर्थे ।

सुरतमुहत्तं रतिश्रमजन्यसवेदाहरणेन पुनः पुनः प्रवर्त्तनया । वाता: । वान्तीति वाता इति

व्युत्पत्तिनाननेव गमनाश्लिष्टे हेतु पुनवो‌ऽन्तीत मन्त्रत्प्रसाद्यनाय । नर्मदाकूलजलास्कन्‌

सञ्चार्वाच्चेल्यसौगन्ध्ये उक्त एव । तन्वीति कन्दर्पवेदनाक्त्त्वं श्रमापनायकसत्त्वादत्रैव

रतोत्सियं च । आक्षिस्सतच्चब्धार्तमाह येषां वातानामधे मनोभूः कामः कत्थितो धृतोद-

काण्डेडनवसरे निमित्ताभावेडपि कोपो येन तादृशः सरति । वायुसंबन्धडुल्यकालं कामि-

नीजनस्य कामपीडोदयेन कामस्याग्रेसरस्वमुप्रेक्षितम् अननेवविधसंमेदे सुरतवैमुल्याद-

तिरुपितो मकरध्वजः किवा विधास्यतिति न ज्ञायत इति ध्वन्यते । मनोभूवेन सचेतसां

दुष्परिहरत्वम् । यथोक्तविशेषणस्येति बहुमुर्हिः । सुरतार्थं प्रेति । सुरतार्थे

प्रविशोति यथायिकाया: प्रणयं तस्सामाजिकान्प्रति व्यज्यत इत्यर्थः ।

णो लिह्हु इति । गुरूजनसानिध्येन विशेष्य वक्तुमशक्यवता को‌इचस्सटस्थितयव

१ क. °कवि° । २ ख ग. °तां शवलस्म° । ३ ग. दिवावो ४ क. °नर्मदेश मे° । ५ क. दा: सु° ९ क. च त° ।

अत्र संध्या संकेतकाल इति तत्रस्थं प्रति कयाचिद्दृश्यते । सुद्धइ समागमिस्सादि तुझ्झ पिओ अज्ज पहरमेत्तेण । एमेव कत्ति चिअहासि ता साहि सज्जेमु करणिज्जम् ॥१९॥

अन्यसन्निधौ सन्निहितोऽन्यः । तेनात्र प्रतिवेशिनीर् प्रति प्रवर्तिते नायके प्रच्छन्नपुरुषरुपस्यान्नस्य सन्निधावेशिनीनाम्निहितं प्रति संध्या संकेतसमय इति व्यज्जते । सुद्धइ० ।

सन्निहितं नायकं प्रति संकेतकालसूचनाय प्रतिवेशिनीः संबोध्य शृङ्गारपालम्बमाह । चुदत्यनार्द्रंनानाः शश्रूभिः गृहभरे सकले । क्षणमात्रं यदि संध्यायां भवति न वा भवति विश्रमः ॥

अण्णणमणा इति पाठे त्वनन्यमना इति । चुदति प्रेरयति । अनार्द्रमकरणम् । तेन श्रमादिव्याजालम्बनेनापि नायकाश्र इति ध्वन्यते । गृहभरो गृहकार्यनिर्वाहः । सकल इत्य-

नेन सार्वकालिको व्यम्यता । यदि क्षणमात्रं विश्रमो भवति तर्हि संध्यायां तदैवावसरप्राप्ते-रयवा न भवत्येवेति योजना । शृङ्गारिस्थानेनानतिक्रमणीयाज्ञा । वैशिष्ट्यद्योत । तद्वि-

यकज्ञानादित्यर्थः । ध्वज्यते इति । सन्निहितं प्रति यत्संकेतसमयबोधनं तत्सामानिकेषु व्यज्जयत इत्यर्थः । एवमग्रेडपि बोध्यम् ।

उपपतिं प्रत्यभिसर्तुं प्रवृत्तां नायिकां प्रति तत्पत्यागमनवात्रीः श्रुतगत्यास्तत्सख्यो जनान्तरसन्निधाने डभिसारनिवारणोक्तिः । सुद्धवेइति । समागमिष्यत इति तव प्रियोड्य प्रहरमात्रेण ।

एव मेव किमिति तिष्ठसि तत्साक्षि सज्जय करणीयम् ॥ समागमिष्यत इत्यध्ययः । अथैव न तु कालान्तरे । श्रूयते मतु यदा कदाचित्तम् । तत्रापि प्रहरमात्रेण न तु विलम्बेन । सम्यक्पूर्णकामः, बहुत्रलरतार्घधनः । अन-

नेनाडगमनोत्तरं झटिति पुनरैगमनम् । प्रिय इति विरोधिलक्षणया । एवमेव । तदीयभोजनाद्युप-योगित्र्यापाररराहिल्येन । करणीयं रत्नादिकम् । सज्जय साध्यैः । अत्र विदितरहस्यया सक्था कृतस्य प्रियागमनप्रस्तावस्याभिसारप्रकरणकृतसकृत्स्वल्पावधिष्ठित्यास्ततो निवारणव्याज-

कत्वमित्यादिः । अन्ये तुत्र मत श्रूयत इत्यस्य वर्तमानापदेशस्य न तथा स्वरसः । रौघ्यताया अवस्थानिवर्तनाय कालाल्पस्वप्रतिपादनार्थ भूतनिदर्शनस्यैव मुक्तत्वात् । तस्मात्प्र-यागमनश्रवणतोऽभिसाराच्चिवृतां प्रत्यवस्यमभिसरणीयमिति व्यज्ज्यते । दूस्या इयमुक्तिः ।

एवं श्रूयते प्रहरमात्रेणडभिसारिष्यत इति । तद्गुणैरनेकपक्षपातिराहितमेव किञ्चित्-

९ म. °चिदूरोऽयते । २ च्व. ग °मात्रवै° । ३ ख °रनात° । ४ च. °घ्येल्साहः ।

[ २. तृ. उल्‍लास: ] काव्यप्रकाश: । ७९

अत्रोपपेतिं प्रत्यभिसतुं प्रेष्‍तुता न युक्त्‍मितिं कयाचिन्निवार्यंते । अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं कुरुघ्‍वमत्रास्मि करोमीति सख्य: । नाहं हि दूरं भ्रमितुं समर्था प्रसीदतायं रचितोदञ्जलि्‍ह: ॥ २० ॥ अत्रै विविक्तोदय देश इति प्रच्छन्नकामुकस्वयङ्‌डभिसार्यतामित्या- श्वस्‍तां प्रति कयाचिद्रिवेद्यते ।

अत्र प्रकरणस्य प्रस्तुतस्याभिसारसंबन्धिस्‍वरूपवैशिष्‍ट्‍यादुपपत्ति प्रत्‍यभिसट्‌ह्‌ न योग्य- मिति व्‍ञज्यते ।

अन्यत्र० । अत्र देशस्यातिविविक्ततादिरूपपवैशिष्‍ट्‍यादुक्त्रूवैपशिष्‍ट्‍यादिसाहितास्‍सवल्‍या प्रच्छन्नकामुको युष्माभिः प्रहेय इति प्रियसखी: प्रति व्‍ञज्यते ।

तिष्‍ठांसि अत एवाद्येस्‍युक्‍तमित्‍याह: । अपरे स्‍वयम्‍ तत्र प्रियो रात्रौ प्रहरমাত্রेणाड्‌गामिष्‍यति सङ्‍केतस्‍थाने तदवमेवाभिसारपयोगिन्‍यापारराहित्‍येनेति किमिति तिष्‍ठांसि ततः शङ्‌घिमाभिसार्य रसासामग्री स्‍चयेत इति बोद्धव्‍यैशिष्‍ट्‍योदाहरणमेवेदमित्‍याह: एतन्‍मते येडपि प्रकाशो विरुद्ध्‍येत । अत्र प्रकरणस्‍येति । विदितरहस्‍या सखीएाभिसारोपयोगिविन्‍यासादिमप्रक्‍रणे प्रियाग- मनकथनेनाभिसरणानिपेहे करोतीति प्रकरणं जानतां सामाजिकानां व्‍ञज्‍यमित्‍यर्थ: ।

अन्यत्रेति । नायकस्‍न्निधानादगतां प्रियतरसखीं हृ्‍ष्ट्‌वा सखी: प्रस्युक्‍तिरियम्‍ । भोस्‍ सख्य:, अपरिहार्यप्रणया:, अन्यत्रेतो दूरं कुसुमावचायं हस्‍तेनाड्‌दानम्‍ । हस्‍तादाने चरस्‍तेये ( पा. सू. ३।३।४५ ) इति धातु । यावद्वस्तुप्राप्‍यकुसुमालाभस्‍तावदूरं गच्‍छतोति । सर्वथा निकटेडसञ्चरणं तासां ध्‍वन्‍यते । यूयमिति बहुवचन्‍यत्र गमनेsपि ससहायतया भयाद्भाव: । अत एवाहिमित्येकवचनम्‍ । अत्र श्रूयमाणम्‍नराब्‍धे कुस्‍जादिमतिं च । एतन्‍न भयाद्भावो विजनता च । अस्मीत्‍यहमर्थकम्‍ । करोमीत्यत्रापि कुसुमावचायमिति कर्म स्‍वमन्‍यस्‍माभिः सहेवाड्‌गच्‍छेति नियोगवारणार्थमैनागमने हेतुमाह-नाहमिति । सर्वाभ्‍येको ड्‌ञलिरसामध्‍यात्‍ । विविक्ततादि विजनतादि । प्रच्छन्नकामुक इति । सख्‍या- दिवेषध्‍वारोल्‍यर्थ: । प्रियसखीरिति । आाश्वस्‍तां प्रियसखीमिति युक्‍त: पाठ: ।

९ ख. °प्रतिमभिसर्तु प्रस्‍तुता न युक्‍तमिति निबा° । २ क. °प्रस्‍तुता न युक्‍तमिति वार्य° । ३ ग. °ति निबा° । २ क. °प्रतिमभिसर्तु° । ५ क. यं विदिनो° । ६ ख. °त्र दि वि° । ७ क. या विसर्ज्‍ये इत्‍याश्रुस्‍ता कया चित्रिदेवत इति च्‍ह । °या विसर्ज्‍ये इत्याश्रुस्‍तां प्रति कयाचिद्रिवेद्योल्‍ते । मग. °या विसर्ज्‍ये इत्याश्रुस्‍तां प्रति कयाचिदिति पाठ: । ८ क. °एष्‍वादि° । ९ क. °च्‍छन्‍स: का° । १० क. °दस्‍सीयाद्‌ह: । एतमते प्रकाशो । ११ क. °मग° ।

गुरुअणपरवस पिअ किं मणामि तुह मन्तमाहिणी अहकम्‌ । अज्ज पवासं वच्चासि वच्च सअं जेव सुणसि करणिजम्‌ ॥ २१ ॥ अत्राह्य मधुसमये यदि ब्रजासि तेदङहं तावन् मधामि तव तु न जानामि गतिमिति प्रियज्यते । आदिग्रहणादेष्टादे: । तत्न चेष्टाया यथा—

द्वारोपान्तनिरन्तरे मयि तया सोन्द्र्यसाराश्रिया प्रोल्लास्येरुरुगं परस्परसमासक्त समासावितम् । आनीतं पुरतः शिरोऽडुकमधः क्षिते चले लोचने वाचस्तैतव निवारितं प्रसरणं संकोचिते दोलते ॥ २२ ॥ गुरुअण० ।

अत्राद्यपदप्रतिपाद्यमधुसमयवैशिष्ट्यादुक्तुरवस्थाविरोधसहितादिदानीं तदङहं तावन् जीवामि, तव तु न जानामि गतिमिति प्रियं । प्रियचुरक्तया व्यज्यते । आदिमग्रहणाचेष्टादे: । तत्न चेष्टा यथा— द्वारोपान्त० ।

प्रवासं गन्तुमिच्छन्तं नायकं प्रति नायिकाSSह—गुरु अणोति । गुरजनपरवश प्रिय किं भणामि तव मन्त्रभाजिन्यहम् । अज्ज प्रवासं ब्रजासि ब्रज स्वयमेव जानासि करणीयम्‌ ॥ तुहेति द्वितीयान्तम्‌ । सन्नन्धसामान्यपश्चाच्छ्रान्तं वा सुणसीति पाठ श्रोण्यसीति । गुरजनो मान्यजन एव गुरुरङडो जनोऽविदग्धः । वसन्ते प्रवासप्रेरणात । । स एव परः शत्रुस्तदायत्तः । तेनानिवार्यत्वम्‌ । प्रियेत्यनेन गमने दुःखौक्तत्वम्‌ । किं भणामि । परायत्ते निरर्थकस्वात् । अत एव मन्दभाविनी । तुयायाभावात । अद्य वसन्ते । यत्न प्रवासिनोऽपि गृहमावान्ति । ब्रजेत सदैन्यरोषोक्तिः । स्वयमेव करणीयं कर्तुमर्हं जानासि । तेन स्वधैर्यै बुद्धिदेव प्रायो गच्छछोस्याभिप्रायः । करणीयमित्यस्य ममेत्यादिः । मम करणीयं स्वमेव श्रोंप्यसीस्थे इत्यने । वैशिष्ट्यं प्रातिदेशोपचार्यामानविरहितप्रेमोत्कवलरूपम्‌ । अनुरक्तयेत । तथा बोध्यत इति सहृदयेषु व्यज्यते । द्वारोति । स्वगोचरविशेषेण नायिकाया: स्वाविप्रभावमवधारितवतो नायकस्य सखायं प्रत्युक्तिरेषा । द्वारोपान्तस्य द्वारसमापदेशस्य निरन्तरं यव्यवहते सन्निहिते

१ क. भव । २ क. वसभ । ग. तदङहं । ३ क. स्तोच न । ४ क. ठालादः । तत्न चेष्टाया रौ । ५ ग. न्तुकनां । ६ क. सीति पाठान्तरेऽर्थः । वैशो । ७ ग. माथिक° । ८ क. °रे मधि ।

[ ३७० उज्जासः ] काव्यप्रकाशः । ८१

अत्र चेष्टया प्रच्छन्नरकोन्तविषय आकृतिविशेषो ध्वन्यते । निराकाङ्क्ष-प्रतिपत्तये प्रासावसरतया च पुनः पुनरुदाह्रियते । वक्त्रादीनां मिथः संयोगे द्विकादिभेदेनानेन क्रमेण लक्ष्यव्युद्योः शव् व्यप्सक्तवमुदाहार्यम् । द्विकभेदे वक्त्रबोधद्वययोगे यथा—

अत्ता एत्थ णिमज्जइ एत्थ अहं दिअहए पलोएहि । मो पाइहि रात्तिआंधअ सज्जाए मह णिमज्जहिसि ॥ २३॥

अत्रोल्समासङ्गादिचेष्टाविशिष्टचाप्रच्छन्नकामुकविषय आकृतिविशेषो ध्वन्यते । तत्र प्रथमोऽङ्गेन सृष्टक्रमालिङ्गनम्, शिरोरुञ्चुकं पुरत आनतामित्यनेन गृहमागञ्च्छेति, अथः दिस्से चले लोचने वाचस्तत्र निवारितं प्रसरणमित्येताम्यां सूर्यास्तसमये कोहाहलरहिते काले समागन्तव्यामिति, संकोचते दोर्लते इत्यनेन पारितोषिकमालिङ्गनं करोमीति च व्यज्यते । यदप्येकत्रैवोदाहरणे भेदान्तराण्यपि सन्तीति तदेवोदाहरणान्तरं संभावति, तथाडपि निःसंदेह-व्युसत्तये प्रासावसरतया पुनः पुनरुदाह्रियते । वक्त्रबोधद्वयादीनां प्रत्येकमेव न व्यप्सकत्वम्, किं तु मिलितानामपिति द्रष्टव्यम् ।

तत्र द्व्योर्ब्यञ्जकत्वं यथा—अत्ता एत्थ० ।

वा मथि सति सौन्दर्यासारप्रधानसौन्दर्याच्छ्रीः शोभा यस्यास्तादृश्या कयाचिद्रकनीयरतकान्तया प्रोल्लास्य प्रासादि संख्यं समासादितं कुलम् । यद्वा भावे क्तः । संबन्धं प्राप्तितमित्यर्थः । आसादयते: प्राप्त्यर्थकतया तदुत्तरार्णजन्तरोपगमेन प्रापणालाभः । स्वयमेव विपरीतसुरतप्रदानमस्म्य् गृद्यचम् । एतदेव सृष्टकपदेनोच्यते । आनतामित्यादिना गृहमागच्छेति, अथः दिस्सेस्यादिना सूर्योस्तमयः संकेतकाल इति स्वकुते शारीरकाश्र्यामिति वा । अथः दिस्से अपि चले कटाक्षेण मदर्पिते इत्यर्थ इति केचित् । वाचस्त्रेत्रयादिना कोलाहलरहिते काले कोलाहलरहिते यथा स्यात्थाडडगमनम् । वाचः प्रसरणं तारस्वं निवारितं तेन मन्ते कृतवस्येवेति भावः । संकोचते इत्यनेन पारितोषिकमालिङ्गनम् । प्रच्छन्नेनेति भावपर्य-सायं द्वारी वेपान्तरेण स्थितेत्यर्थः । आकृतिविशेषः । अयं मदनुरागं प्रत्येकस्याभिप्राय-त्मकः संभोगसंचारिलज्जालस्नो वा । तदेवोदाहरणं संभावत इति । भेदान्तराणामिति यथाडतिपिहुलरमित्यत्र गृहुलरूपवाच्यवक्त्रबोधद्वयानाम् । गुरुअणेत्यत्र, अच्येति काकु-वक्त्रबोधद्वयकालगुरुत्वादन्वयाच्छव्द्याच्चानाम् ।

अत्ता एत्थेति । स्वपं दूतीया इयमुक्तिः ।

९ ख. 'कामुकाविपय आकृतिविशेष्या ध्व०' । २ क. 'इत्युत्प्र०' । ३ क. ख. ग. 'वा पु०' । ४ क. 'दे रे' । ख. ग. 'देनेऽन' । ५ क. 'सक्तादि०' । ६ क. 'गृद्यते' । ७ क. 'चेष्टति, । ८ क. 'स्तम्' ।

११

प्रदीपोद्योतस्मेतः

[ ३ तृ०उच्छासः ]

शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थो व्यनक्त्यर्थान्तरं यतः ।

अर्थस्य व्यक्तिकत्ने तच्छब्दस्य सहकारिता ॥ २३ ॥

शब्देति । न हि प्रमाणान्तरवे योडर्थो व्यज्यते ।

इति श्रीकाव्यप्रकाशोऽर्थव्यजकतानिर्णयो नाम

तृतीयोल्लासः ।

नन्वर्थमात्रस्य व्यजकत्वे शब्दार्थसुगतरूपकाव्यस्य नयद्धकत्वं न सिद्धमित्यत आह—

शब्दवप्रमाण० ।

इति श्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे ऽर्थव्यजकतानिर्णय-

स्तृतीय उल्लासः 1

श्वशूरत्र निमज्जति अत्राहं दिवसके प्रलोकय ।

मा पथिक राज्ञः शय्यायामवबोधनिमित्तं शाङ्कस्यासी ॥

अत्रेजेलिपाठ आर्या न विदग्धा । निमज्जति जरत्तर्त्वेन निष्पन्दा शेते । तेन शाङ्काराहि-

त्यम् । अत्र ततो भिन्नस्थल । अहमहमिकया अत्र स्वापविदग्धकपटानुकृत्या मन्त्रयपोडया

स्वस्य निद्राराहिल्यम् । दिवसक इति कुल्स्याः कः । सा चाडबक्या: श्रेय:प्रतिकूलस्वात् ।

प्रलोकय सम्यगवलोकय । पथिक राज्ञेतिव च रहस्यगोपनाय । पथिकस्वेन श्रामातिस्मर-

ण्योग्यता राज्ञग्वेन स्वशय्यापतनप्रसक्तियोतना । अन्यभादप्रसक्तप्रतिषेधे रहस्यभङ्ग-

पत्ते: । अत एवं निमित्तस्यासियुक्त: । मह इत्यावयोरिस्यर्थे निपातः । अन्यथा स्वमात्रोक्त-

कूने रहस्यभङ्गापत्ते: । केचित्तु ममत्वेवार्थ: । जरत्या: शय्यायां पाते दुःशकआकुलमात्रं

स्वस्यास्तुरणातिमादतीव शाङ्कते विशेषोद्रेक्रमित्याहु: । अत्र गृहे श्वशूरहं च । श्वश्रूश्र

जरत्तर्त्वेन बधिरा निष्पन्दा च । जनान्तरसचारस्तु नास्तीति यथेष्टं व्यवहरति च्छनि: ।

अत्र वक्तृप्रतिपाद्योर्विशिष्टचादात्मन एव शय्यायां पतनं घन्यते । सहकारितेतिव ।

प्रत्यकदृष्टे कामिमिधुने तच्चेष्टया जनुमितरस्मादौ चाडब्स्वादानुद्येन शब्दान्वयन्यन्यातिरेकान्विधा-

यित्वाच्छब्दोऽपि निमित्तम् । किं तु पर्यायान्तरेणापि तदुपस्थितो व्यज्यग्यभ्रतीति: शब्दस्याप्रभा-

नताडर्थस्य च प्राधान्यमिति तन्मुखेन व्यपदेश इति भाव: । एतेनार्थसहकारेणापि मनसो

व्यड्रुयप्रमाणत्वेन तस्यापि प्रमाणान्तरस्य स्यादित्यपास्तम् ।

इति शिवभक्तसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकते काव्यप्रदीपोद्योते

तृतीय उलासः ।

9 क. ख. ग. °दो वच्य० । २ क. °थिनो° । ३ ख. ग. °जे तिति° । ४ क. ते: । १ भत्न

मृते । ४. ख. म. °घोरादत° । ६ क. °नि: सद° । ७ ग. °भत्स° । ८ क. त्वै त ।

[४ च०उल्लासः]

काव्यप्रकाशः ।

अथ चतुर्थोल्लासः ।

यद्यपि शब्दार्थयोर्निर्णये कृतेऽपि दोषगुणालंकाराणां स्वरूपमभिधानीयं तथाडपि धर्मिणि प्रदर्शिते धर्माणां हेयोपादेयता ज्ञायते इति प्रथमं काव्यमेदानाह—

यद्यपि काव्यलक्षणं विभागं ष विधाय लक्षणपदार्थं विवेचनीयेषु विशेषपदार्थस्यार्थः शब्दार्थो विचारितौ । इदानों विशेषणपदार्थानां दोषगुणालंकाराणां निरूपणमुचितं, न तु काव्यमेवस्य ध्वन्यादिमेदेन नाम । तथाडपि ध्वन्यादिमेदेऽपि तत्रैव दोषादीनां हेयोपादेयतयोरवगमो भवति । तयोर्योषनिष्ठत्वात् । यथा श्रुतिकटुत्वं दोषो ध्वनिविशेषे शृङ्गारादिध्वनौ हेयः, रौद्रादिरसच्चनौ चित्रभेदे चोज्जहेय एव । माधुर्यादिगुणः शृङ्गारादिध्वनानुपादेयः , रौद्रादि-

ध्वनौ स्त्रहपादेय एव । अलङ्कारोऽपि यथाकादी रसादिदर्शनावनुप्रयोगः, चित्रभेदे तूद्देय एव । तथा च दोषादिनिरूपणोपयोगिषु काव्यविशेषप्रभेदेषु निरूप्यमाणेषु प्रकृतवदुपयोगिनोऽपि निरूपणोया इत्युच्यते—काव्यभेदत्रयभेदो निरूपणीयः । तत्र प्रपमे ध्वनिभेदः । तत्र तावद्वनिनिर्दिधा—अविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्यश्च । तत्र यद्यप्यभिधेयाः प्राधान्येन मूलको विवक्षितान्यपरवाच्यश्च । तत्र यद्यप्यभिधेयाः प्राधान्येन मूलको विवक्षितान्यपरवाच्यश्च । तत्र यद्यप्यभिधेयाः प्राधान्येन मूलको विवक्षितान्यपरवाच्यश्च । तत्र यद्यप्यभिधेयाः प्राधान्येन मूलको विवक्षितान्यपरवाच्यश्च । तत्र यद्यप्यभिधेयाः प्राधान्येन मूलको विवक्षितान्यपरवाच्यश्च ।

ज्ञातोभयाति । तत्र धर्मिणि रसादीनां हेयोपादेयतयोरिति । तयो रसविशेषाद्यनुस्कार्यपकर्षप्रयुक्तस्वादिति भावः । विशेषणनिष्ठत्वादिति । ध्वन्या-व्यान्तरविशेषणनिष्ठत्वादिति । तदेव व्युपादीयते—यथाति । चित्रभेदे त्विति । पञ्च-काव्यादौ । काव्यविशेषेति । काव्यविशेषणां ध्वन्यादीनां प्रभेदेऽस्यर्थः । काव्य-भेदत्रयमेद इति । काव्यविशेषच्वन्यादिमेद इत्यर्थः । प्राधान्यादिति । रक्षणा-

यास्तद्धाधप्रसरत्वेनास्या: प्राधान्यकम् । प्राधान्यादिति पादेऽप्ययमेवार्थः । आधिक्यं रक्षणामूलकविवक्षितत्वाच्च । अविवक्षित-वाच्यत्वं योडविवक्षितवाच्यत-बाच्यत्वं वाच्यमर्थान्तरे संक्रमितत्वादनन्तरत्कक्षणं वेति कारिकाद्वयम् ।

१ क. वदस्य ख° १२ क. द्विविधा० । १३ क. वाच्यस्य० । ४ क. रसाद्व° । ५ क. मेदे° ।

अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेदृध्वनाव् ।

अर्थान्तरे संक्रमितमयन्तं वा तिरस्कृतम् ॥ २४ ॥

लक्षणामूलगूढच्यद्यप्राधान्चे सत्येवाविवक्षितं वाच्यं यत्रै स ध्वनावि-

स्पनुवादौद्ध्वनिरिति ज्ञेयः । तत्र च वाच्यं क्रचिदनुपयुज्यमानस्वार्था-

न्तरं परिणमितमिति । यथो—

अविवक्षितः ।

वाच्यो वाच्यजनस्यादिर्धर्मैरविवक्षितो वाच्येन रूपेणान्वयबोधविषयतयाsन-

पेक्षितो यत्र सः । तत्र यच्चाप्यविवक्षितवाच्यमात्रस्य नायं विभागः, किं तु तद्विरोधस्य

ध्वने: । न तु शब्दातथाडवगमः । तथाडपि यस्तदोरेकार्थपरामर्शकतया तत्र ध्वनाविति तस्यै-

वर्थस्य ध्वन्यभेदे यचछछदर्थयोंडपि ध्वनिरेव लभ्यते । अयं च ध्वनिभेदो लक्षणामूलगूडन्य-

झथप्राधान्ये सति संभवति । अविवक्षितं च वाच्यस्यान्यानुपपत्तेः । सा च न वाच्यस्यानुपपु-

कषेणोपयोगिनी रूपान्तरे तात्पर्यादा । स्वत एवान्वयायोग्यत्वाद्वा । अनुपयुक्तत्वमपि

पुनरुक्तत्वात्, विशेषानाभ्रयणत्वमात्राद्वा । तत्रोभयत्रापि वाच्यमर्थान्तर उपयोगिनी

लक्षणावच्छेदके संक्रमितमात्रयवेन परिणमितम् । वाच्योऽप्यर्थी रूपान्तरेण लक्ष्यते इत्यर्थः ।

द्वितीये तु वाच्यमत्यन्तं तिरस्कृतं न केनापि रूपेणान्वयप्रविष्टम् ।

तत्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्यं पुनरुक्तेर्यथा—

वाच्येन रूपेणोति । वाच्यजनस्यादिरूपेण । कमलानीत्यादौ वाच्येन रूपेणापेक्ष्यायामपि कम-

लस्यादिन डपेक्षणादुपकृतिमादृशुपकारत्वेनापेक्षणेडपि मुख्यतदाश्रयस्यानपेक्षितेति बोध्य-

मिति परे । लक्षणामूलगूडोति । लक्षणामूलेयनन लक्षणान्वयव्यतिरेकानुविधायीतर्थ-

मिति निरुक्तेलक्षणाविप्रतिपत्तौ सत्यप्राधान्यलुपप्राधान्यासंनिधाने च गुणा-

मृदुपदृश्यानां च निरासः । तेऽपि लक्षणाचोदेरित लक्षणाया अप्रवृत्तेः । काकतालीयेऽपि न

रक्षणा । अतुपपत्त्यभावात् । गूढत्वेनागूढदासः । प्राधान्येनापरत्वाच्चस्यसिद्धयोर्य-

दसः । सा च । अन्वयालुपपत्तित्व । अनुपयुक्तत्वेनैति । तात्पर्यहेतुत्वेनान्वेति । वाच्य-

वच्छेदकरूपेणानुपयुक्तत्वमस्यार्थः । आयं पुनरभिमतेऽनुपयुक्तत्वमपिति । परि-

पामितमिति । शब्देन कत्रोनि वा शेपः । परिणामशास्त्र धर्मान्तरप्रकारकत्वबोधविरो-

ध्योकारणमेतत् । तदेवाडडह—वाच्योऽप्येति । द्वितीये त्वाति । स्वत एवान्वयायोग्यत्वे

तद्वित्यर्थः ।

१ क. ख. ग. 'सत्यवि०' । २ क. 'न तु ध्व०' । ३ क. 'द्वात्रवि०' । ४ ख.'ति विरे०' । ५ क.

ख. ग. 'त्र वा०' । ६ क. 'रेज पो' । ७ क. भन्न । ८ क. 'क्षितत्वं च' । ९ वाच्यनेलात्यं परे इल-

रष्यन्ततो ग्रन्थः 'क' पुत्तके न दृश्यते । १० इदं वाक्यं स्व. पुत्तके नटश्यते ।

[ ४ च० उद्धासः ] काव्यप्रकाशः । ५४ स्वामस्मिन् वच्मि विदुषां सैमवायोडत्र तिष्ठति । आत्मीयामतिमास्थाय स्थितिमत्र विधेहि तत् ॥ २४ ॥ अत्र वचनादुपदेशादिरूपतया परिणमति । केचिदनुपपद्यमानतया डत्यन्तं तिरस्कृतम् । यथा—

ताला जौन्ति गुणा जाला तैँ सहिअरेँहि घप्पन्ति । रइकरणुगहिआहँ होन्ति कमालाईँ कमलाइँ ॥ भ्रत्र द्वितीयकमलशब्दः सौरभादिगुणयुक्तस्वरूपे लक्ष्ये संक्रमितवाच्ये: । विशेषानाधायकत्वमात्राच्च—त्वामस्मि० । अत्र वच्मीत्यनुपयुक्तार्थम् । अनुपादानेडपि वचनक्रियाप्रतीते: । अत्रोपदेशत्वं लक्ष्यम् । तत्र वाच्यार्थः: संक्रमितः । एवं स्वामस्मीति पदेऽप्यनुपयुक्तोऽर्थ: । सम्बोध्यतयैव युष्मदर्थस्य वचनकर्तृत्वावगते: । वच्मीत्युत्तमपुरुषेनेवास्मदर्थस्य तत्रोच्यत्वयात् । अतस्तल्लाभ्यां लक्ष्यये-योरुपदेश्यास्वयोस्तद्वाच्यौ संक्रमितौ । तथाडऽत्मीयाया एवं मतेः सर्वैरास्थानाद्युपर्युक्त-स्वनो डस्मीयशब्देन प्रमाणपरिग्रहीतयैव लक्ष्यमाण तद्वाच्यौ संक्रमिततम् । ' अस्मद्युत्तमः' (पा० सू० १।४।१०७ ) इत्यत्रार्थग्रहणादस्मियोगे वच्मोत्युत्तमपुरुपः ।

ताला इति । तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयैरग्रह्यन्ते । रविकिरणाग्रुग्रीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि । अत्रेति । सौरभातिशयो न्यड्घ्र्यः । लक्ष्ये । लक्ष्यतावच्छेदकेनापि रक्षणोति मत इदम् । त्वामिति । अस्मीत्थमर्थे । यत इत्यध्याहार्यम् । यतोऽत्र विदुपामसाधारण-ज्ञत्वात्समवाय एकैक्यतापत्तेः समुदायावस्थितात्तस्मादात्मीयाम्र्रतया मतिमपरिलक्ष्यात्र स्थितिं सावधानस्थितिं विधीहि इति त्वामुपदेशाहमहमासो वच्म्युपदिशामि । विद्वत्सभां गच्छन्तमामं प्रति कस्यचिदुक्तिरियम् । लक्ष्यमिति । हितसाधनत्वं च तद्वाक्कथ्यम् । तद्वाच्यौ । सम्बाध्यस्त्वतन्त्रेचारायितरौ । अज्ञाश्रयत्वाच्चहिताहितवाच्यहुदयद्वननोयाज्ञवे व्यक्‍कथ्ये । अनुपयुक्तत्वेनैवति । हेतौ तृतीया । अदृष्टपक्षोद्दावनमत्र व्यड्घ्र्यम् । एवं विद्वत्समवायपदयोराश्रपरपरामर्शकर्तृत्वानभिभवनोयास्तवे व्यड्घ्र्ये । आस्थायेस्यस्य विपक्षच्छिद्र-प्रेक्षित्वं व्यड्घ्र्यं बोधयम् ।

१ क. ख. ग. समुदायो° । २ क. वर्तते । ३ ख. ग. 'मादाय । ४ क. ग. क्राथितपुनरुपदयमानन्त्रातदलय°ततिर° । ५ क. काणिपुनरुपयुज्यमानत्वादिस्य° । ६ क. 'न कार्या। ७ क. 'ध्यमनयो° । ८ क. 'युक्तार्थना° । ९ क. 'मेडपि व° । १० लक्ष्ये इत्यारम्य इदमिलन्तं ख. ग पुस्तकयोर्न दृश्यते । ११ ग. 'वाच्चा हि° ।

उपकृतं बहु तत्र किमुच्यते सुजनता प्रथिता मवता परम्। विद्धदृीहशमेव सदा सखे सुखितमास्तु ततः शरदां शतम् ॥२५॥

एतदुपकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कश्रद्धृक्ति । विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः । अन्यपरं व्यङ्ग्यादिमत् । एव न

अतयं तिरस्कृतं यथा—उपकृतं । अत्रोपकारिण्यन्वययोगेऽपि कृतादिपदे: स्वार्थविपरीतं लक्ष्यते । न च तत्र वाच्यस्य कल्पंचित्मवेशः।

स्वयैवमपकारेऽपि क्रियमाणे मया प्रियमेवोच्यत इति स्वसाधुस्वं व्यङ्ग्यम् । तदुपकारापकारविवेकी नास्तीति वा । अयं च प्रभेदो न केवलविरोधिलक्षणया, किं स्वन्यत्रापि ।

यथा मम— आदूतस्वेदकरोऽपलायाः स्मिताश्रुगूढप्रतिकूलवाचः । प्रिययो विहायाधरमायताक्ष्याः पपौ चिराय प्रतिषेधमेव ॥

अत्र पपावित्यनेन सोस्कुठनिरीक्षणं लक्ष्यम् । उत्कुठनातिशायो व्यङ्ग्यः । द्वितीयं स्वनिमेदं कारिकार्थाभ्यामुदिश्य विभजते—विवक्षितं ।

स्वनिरिति प्रकरणाद्यम्यले । अन्यपरं व्यङ्ग्योपसर्जनीभूतम् । अयं भेदोऽभिधामूलगूढ- व्यङ्ग्यप्राधान्ये सति दृश्यत इप तु—

उपकृतमिति । शरदां वर्षाणाम् । अत्रोपकृतादिपदैः विपरीतं लक्ष्ययन्ति । उपकृतमपकृतम् । सुजनता दुर्जनता । सखे शत्रो । सुखितं कष्टितं तादृशं स्यात् ।

आधूत इति । स्ववेदतत्त्वं सात्त्विकभावेन । अवगूढा प्रतिषिद्धाडSत्मननमुखा वा । प्रतिषेध- मेधेति तद्व्यञ्जककरशिरश्छालनादिचेष्टामित्यर्थः । यद्वा अतिगूढनकारोचरणामित्यर्थः । निरी- क्षणपदं ज्ञानसामान्यपरमत्र श्रवणपरम् । यस्तुतः सर्वेन्द्रियाणां शुभक्षयापिसयोरितरेतरेश्रुताब- क्त्वात्प्पापाविति यथाश्रुतमेव ।

विवक्षितं चेति । वाच्यतावच्छेदकरूपेणान्वयबोधविषय इत्यर्थः । अन्यपरमित्यस्याः- न्यात्यप्यैकमित्यर्थे तदर्थाच्चित्रगुण्णी भूत्व्यङ्गचादावपि नातिव्याप्तिः । एप त्विति तुनाडवि- जनीभूतामिति ।

१ ग. यच्च २ क. क्त या० ३ क. 'केशव' ना० ४ क. चिरद्दल० ५ एवं वाक्य क. पुस्तके न दरी १६ क. 'न्यातदृश०' ७ ख. गा, 'ध्रिम् ।

कोडप्यलक्ष्यकमवज्झो लक्ष्यवज्ज्ञ्चकमः परः।। २५।। अलक्ष्येति । न खलु विभावानुभावव्यभिचारिण एव रसोडपि तु रसस्तैरित्यसति क्रमः । स तु लाघवान्न लक्ष्यते ।

तत्र रसभावतदाभासभावशान्त्यादिक्रमः । भिन्नो रसालङ्कारादलङ्कार्यतया स्थितः ।। २६ ।।

कोडप्यो । सूचीकटाहन्यामाश्रित्यालक्ष्यकमलव्यञ्ज्जस्य पूर्वमुद्देशः । तस्यैतत्वात् । द्वितीयोऽस्य तु पञ्चदशभेदत्वात् । विभावादय एव न रसः, किं तु रसस्तैरिष्यत इत्यसति विभावादिरस- प्रतीत्योः क्रमः । स तु न लक्ष्यते इति क्रमस्यालक्ष्यत्वलक्ष्यसम्बकृतं भेदद्वयमित्यर्थः ।

रसभावो । अक्रमोऽलक्ष्यक्रमः । तच्छब्देन रसभावयोः परामर्शः । आदिमम्हणाद्रावोदयभावसं- विभावरसवलस्वानि । नवाभासोद्दरसस्य शान्त्यादयः किं नोक्ताः । निरन्तरावयवस्यापरि- च्छिन्नस्य निरतिशयस्य वैदग्धतरसङ्करैगूण्यस्य तदभावात् । आभासत्वं तु तियङ्गाधिकार- वक्षितवाच्यस्य नैतौ भेदाविति ध्वनयते । कोडपीति । अनिर्वचनीयस्यमस्कारकारित्वर्यः: । नवभावाज्ञाने प्रतियोगिज्ञानस्य कारणत्वात्पूर्व लक्ष्यमवलङ्गनिरूपणमेवोचितमत आह- सूचीति । पञ्चदशभेदत्वादिति । लक्ष्यन्रमः प्रभमतः शब्दार्थोऽभयशक्तिमूलत्वेन त्रिविधः । तत्र शब्दशक्तिमूलस्य द्वौ भेदौ वस्त्वलङ्कृतिरिति । अर्थशक्तिमूलस्य द्वादश- वक्ष्यते । उभयशक्तिमूल एक इति पञ्चदशोर्यर्थः । पदैकदेशादिकृतभेदास्तु सर्वेषां समानाः eti न गण्यन्ते इति भावः । विभावादय एवेति । तथ च सति श्रोत्रियादीनामपि काव्यादिग्रन्थ्यादिविभावादिपदपत्तौ तस्लङ्गन रसिकत्वापत्तिरिति भावः । किं भिन्नति । पूर्व विभा- ववैशिष्ट्येन ततोऽनुभाववैशिष्ट्येन ततो व्यभिचारिभाववैशिष्ट्येन स्थायी गृह्यत इत्यस्यैष क्रम इति भावः । निष्पद्यते । अभिव्यज्यते । स द्वितीयो । रसोड्डोषेन ज्ञप्तिति चित्तापकर्षणेन सूक्ष्मकालगतितस्य तस्यानाकलनादिति भावः । रसोड्डोध एव चित्ता- पकर्षको न वस्त्वलङ्कारयोस्तत्प्र सहृदयहृदयमेव साक्षाति वस्त्वलङ्कारध्वनिनिविषप्ये लक्ष्यत्वं क्रमस्य बोध्यम् । तत्र च वाच्यार्थीगोचयलङ्गन्र्यार्थीगोधयोः क्रमः स्फुट एवति दिक् । अक्रम इस्यत्र मध्यमपदलोपी समास इत्यमिप्रेत्यादडुह अलक्ष्यक्रम इति । निरन्तरावयवस्येति । निरन्तरगृहीतविभावाद्यवकस्यर्यः । अपरिच्छिन्न- स्येति । देशतः कालतश्चेति । तदभावादिति । अन्यं भावः-रसस्य विभावा-

९ क. ख. प. तु न ल° । २ क. पूर्व निर्देशः । ३ क. °तस्बवद्र° । ४ ग. °द्यावार्य°।

आदिग्रहणाद्दावोदयभावसंधिमावशबलत्वानि । प्रधानतया यत्र स्थितो रसादिस्तत्रालंकार्यः । यथोदाहरिष्यते । अन्यत्र तु प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राद्भुतो रसादिस्तत्र गुणीभूतव्यङ्गच्यञ्ज्ञस्य रसवत्त्वमेवऊर्जस्वित्स- माहिताद्योडलङ्कारः । ते च गुणीभूतव्यङ्गच्यञ्ज्ञाचाभिधान उदाहरिष्यन्ते ।

तत्र रसस्वरूपमाह— कारणान्यश्रय कार्याणि सहकारिणि यानि च ॥

तयाडविरुद्धम् । भिन्न इति । यत्र प्रधानं रसादिस्तत्र ध्वनि: । यत्र स्वप्रधानं तत्रालङ्कार इति भावः ।

रसस्वरूपमाह—कारणान्यथ० । अयेतिसमुच्चये । कारणानि प्रमोदेन्दुदयादीनि कारकोदीपकरूपाणि । कार्याणि स्वेदः स्तम्भोदथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोदथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः मताः ॥

वाङ्मनोऽद्वद्विशारीरारम्भरूपाणि च कटाक्षमुखसेपादीनि । सहकारिणि तेषु जनयित- दिज्जीवितावधित्वेन तद्परं च शान्तिर्वाच्य । न च तदनुप्रकृतो व्यज्ज्यश्च न वा व्यक्त- श्रमत्कारोति । इदंव निरन्तरावयवस्येत्यनेन बोधितम् । अपरिच्छिन्नस्य निरतिशयस्येत्यनेन च वेद्यान्तरसंप्रकाशनोत्पत्तिसंधिमावशबल्वे न संभवन्तः । अथलङ्कारतया स्थित इति व्याचष्टे- प्रधानमिति । यत्र स्त्वति । यथाडयं स रसनोत्कर्षीयादौ । तत्र हि प्रधानेऽन्यत्र वाक्योदे शेयेडहं स्रर्यमाणः शृङ्गार इति तत्र सात्विकालङ्कार इति भावः ।

प्रमदेति । रामसीतादीनामवधग्यतिरेकाभ्यां परस्परानुरङ्गकरणत्वस्य लोकसिद्धत्वा- दिति भावः । सात्त्विक इति । सत्स्वमात्र जीवच्छरीरम् । तस्य धर्माः सात्त्विका इत्यर्थः । तत्र स्तम्भो गतिनिरोधः । एतद्विभावा हर्षाद्भयदुःखविपादविस्मयक्रोधा: ।

वधुपि सलिलोद्रवम्: स्वेद: । मनस्तापहरपलङ्गजाक्रोधभयश्रमपीडाद्या अस्य विभावा: । वधुपि रोमोत्थानं रोमाञ्च: । शीतलिह्नगनहर्षप्रभवक्रोधा अस्य विभावा: । गद्गद- दारुयं स्वरविच्छेदास्यं स्वरभङ्गः । क्रोधहर्षभयमद अत्र विभावा: । आलिङ्गनुन्हर्षभी- त्यन्यतमजन्यः शरारसंतोदो वेपथुः । मोहभयक्रोधशीततापश्रमजन्यवर्णान्ध्याभावो वैवर्ण्यम् ।

हर्पामर्षशोकादिजन्याक्षिस्राविलमधु । शरारचेष्टानिरोधः प्रलय इति बोधयम् । जृम्भा नवमः सात्त्विकभाव इति कश्चित् । सत्त्वगुणोद्रेकै कैन जायमान इत्यन्ये । वाङ्मन इति । संकल्पविकल्पात्मकृत्याश्रयं मनः । निश्चयात्मकृत्याश्रया बुद्धिः । वाङ्मनोबुद्धिशारी- रैरारम्भो येषां तद्रूपाणि तानि । क्षेपादीनोति । आदिना क्रतुयादिसंग्रहः । एपां च

[४ च० उज्ञासः]

काव्यप्रकाशः।

रत्यादे: स्थायिनो लोके तानि चेत्यात्मकानि यः।

विभावा अनुभावांश्च कथयन्ते यपभिचारिणः॥ २७ ॥

व्येषूष्कर्णठादीनि। विभावा आलम्बनोद्दोपनरूपाः। इय्यदेत्यर्थः। तत्तदेत्यर्थः। यथाप्रदीपकस्यै स्थायिनि न कारणत्वम्, किं तूत्पन्ने तस्मिन्नीप्सितसुखदुःखाद्यायकत्वेन रसाद्भीपकस्यैव विभावव्यवहारः। विभावादिसंज्ञा च विभावनाव्द्यभावयोगात्तथथा-वासनारूपतया स्थितात्र-त्यादीन् स्थायिनो विभावयन्ति रसास्वादैकुरयोग्यतां नयन्तीति विभावा:। अनुभावयन्ति च तानित्युभावाः। पोपकृतया विशेषणाभितः। काव्ये स्थायी चायते, विशेषणैडडभिमुख्येन चरन्तीति वा व्यभिचारिणः। व्यक्तः स इति। व्यक्तिश्रव्रणिति पर्यायः। सा च विशोष-

कार्यस्वमसति रत्यादौ तदभावादव्यभतिरेकाभ्यां तेषु कटाक्षादिष्वेकरूपस्य रत्यादेस्तत्-

द्विचित्रास्मितरुदितकार्यजननायोगेन सामग्रीवैचिच्यापादकत्वेन तेषां सहकारित्वमिति भावः। अयं भावः। रतिर्नाम प्रीतिविशिष्टवस्तिविशेषः। सा च न भाविकतायिकयोः। प्रमातृप्रमेयादि-

भिर्मेयः। प्रथमं युगपद्युगपद्वा जायते। जात एकेन्द्रियादिदर्शनादिभिरुत्कृष्यते। उद्दोशतारतम्यं च रत्युस्कर्षतारतम्ये प्रयोजकं बोध्यम्। ततो विधः संगेमेच्छारूपोऽडभिलाषो जायते। ततः कटाक्षादिना परस्परोपचितरतिज्ञाने संगमोपायं जिज्ञासतोः शृङ्गारलानिनिर्वे-

दादयो जायन्ते। ततस्तदुचिता चेष्टा। अथोपायमारुद्योरद्भुतादिना सति संगे प्रीतिरतु-

विपयं आलम्बनम्। इन्दुदायादयो यौवनोक्तृतेचेष्टाद्योद्दोपनम्। प्रीत्यादिजनितचेष्टाश्वानु-

भावा इति। अनुद्दीपितोद्दीप्तित। विभावादिसंज्ञाप्रवृत्तिनिमित्तमाह—विभावादिसंझा चेति। अत एव कारणस्वदिना ज्ञाने न रसोद्भाष इति

बोध्यम्। अन्वयरोग्यतामिति। इष्टप्रकाशितत्वादिति भावः। इष्टरंव च साधारण्येन

प्रतीतविभाववैचित्र्यचर्वणापर्यवमेव। एवमनुभावादि स्फुटतरस्फुटतमप्रकाशफलकम्। स्फुटतर-

स्वादि चानुभावादिवैशिष्ट्येन चर्वणापिपर्यवमेवेत्याहुः। अनुभावयन्ति। स्थायिभावं

सूचयन्ति। पोपकृतयेतिति। स्थायिन इत्यादिः। स्थायिनं परिपुष्टं सर्वशरीरसंचारयोग्यं

करण च तजनकतयैषाममिमुख्यम्। अयं भावः। सामाज्ञिकृतयादिवसानाया उद्धोधो

रसः। तस्याश्र रामादयो न कारणानि। असंनिहितस्वात्। न तरकटाक्षादीनि कार्याणि।

तत एव। वैधीकरण्याच न वा तद्नुजार्दानि सहकारिणि। तत एव। किं तु

१ क. ख. म. 'वास्तद्रष्य'। २ क. 'रय न स्थायीन कारकत्वं'। ३ कं. 'रणतदो'।

४ क. 'नित तानिति हेतु'। ५ क. 'काव्ये र्था'। ६ म. 'ग्रो श्नाय'। ७ म. 'भावनादि'।

१२

व्यक्तः स तैर्विभावादैः स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥२८॥

णम्। तथा च व्यक्तिविशिष्ट एव स्थायी रसः । एवं च रसस्याकार्यस्ववचनं विभावादिमिकार्योपस्थितेः स्थायिनो डजननादिभूवादिकार्यताया एव प्रकृतस्वाद्विशिष्टस्वस्य कार्यतानवच्छेदकत्वाद्वा । तस्मात्स्थायी न रसः, किं तु विभावादिमेलकं ब्रह्मैव वा । अन्यथा न च काय इत्यादिग्रन्थोवाराधात्, इत्यादि प्रलपितमनादयम्। स तैरिति । यस्य यैः कारणैः स तैसज्जातैैरित्यर्थः। स्थायी विरुद्धैरविच्छिन्नैर्वा भावैरतिस्कृतप्रवाहो भावः । यदुक्तं—विरुदधा अविरुदधा वा यं तिरोधातुमक्षमाः । आनन्दैक्कुरकन्दोऽसो भावः स्थायिपदास्पदम् ॥ इति ।

रामसीतादीनां रामखादिना काव्यादितः प्रथममवगततावशाद्यज्ञनया रामस्वादेः-रीहाराद्यात्मकव्ननविभावत्वादिना डभिज्ञातो सामाजिकनिष्ठतादिवासनाया उद्बोधः । एवं च तादृशसाधारणरूपेण विभावनादिकमेव तत्तद्यापारो बोध्यः । सीतास्वादिज्ञाने तादृशपयतया सामाजिकनिष्ठतादुद्बोधकाभावात् । तथा ज्ञानेऽप्युद्रोधे पातकित्वप्रसङ्गादिति । सूत्रे तैरित्यनेनैव विभावादिप्रसौ विभावाद्यैरिति सहार्थे तृतीया । तेन विभावादेः सत् तैर्यक्त इत्यद्रसक्व समूहालम्बनरूपतल्लाभः । व्यक्तिविशिष्ट एवेति । विभावादिवैशिष्ट्येन चर्वणाविपय इत्यर्थः । आकार्यरवेति । अत्राजननं नीलघ्रत्वाद्विरिष्टस्य कार्येतानवच्छेदकत्वं वा हेतुः। वाशब्दद्वार्थे । अजननादिति । तथा हि सति स्थायिरेव व्याघातः स्थायिदिति भावः । मेलकं ब्रह्मेति । एकारण पूर्वंमतेः-ध्यानदनिर्वाहाय ब्रह्मसंवलनमस्तीति ध्वनितम् । अनादेयमिति । विभावानुभावयोर्निर्व-प्यसाद्धेतुत्वाच्चिन्तादीनां तथात्वेऽपि चिरमच्युत्र्यभावादपादिभिरविरोधेनाहकृत्या-भावाच्च न तेषां रसतत्‌नापि केवलब्रह्मणस्तरब्ज्ञानिनोऽपि रसिकत्वापत्तेरित्याशायः । तज्जातोयैरिति । साक्षिभास्यैरनिर्वचनीयैरन्तःकरणपरिणामभूतैरित्यर्थः । अन्यथा साक्षिभास्यतया सह समूहालम्बनानुपपत्तिरिति भावः । स्थायीति । अस्य विवरणं प्रवाहनम् । भाव इति । अत एव तच्छून्यवीतरागादीनां न श्रृङ्गाराद्युद्बोधः । चित्तवृत्तिरूप-पस्याध्वा डडशुविनाशित्वेऽपि वासनाम्मतया सूक्ष्मस्वरुपेणावस्थानास्यितत्त्वं बोध्यम् ।

विरुदधा अविरुदधा वेति । व्यभिचारिणः परस्परं विरुद्धा अविरुद्धा वेति । अत्रेदं तत्त्वम् । काव्यश्रवणादितो निर्वचनীয়ान्तःकरणधर्मविरुद्धादिविशिष्टचेन तद्रर्मतेः साक्षि-९ क. 'पस्याविते'। २ क. 'भावनादि'° । ३ क. 'तस्य । ४ क. 'तेमात्र'° । ५ ख. ग. 'स्यादितः' । ६ क. 'नां रमादेशेन राम'° । ७ क. 'कलेलो'° । ८ ग. 'दिसमू'° ९ क. 'वात्र तेषां ।

✓उक्तं हि मरतेन-विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसस्य निष्पत्ति-रिति । एतदद्विवृणवते । विभावैरुद्दीपनोद्यानादिभिरालम्बनोद्दोपनकारणै: स्थायी रत्यादिको भावो जनितोऽनुमावैः कटाक्षमुनजक्षेपप्रभृतिभि: कार्यैः प्रतीतियोग्यः कृतो व्यभिचारिभिर्निर्वेदादिभिः सहकारिभिरुप-चितो मुख्यया । वृत्त्या रामादावनुकार्ये तदूपतानुसंधानान्न तर्केडपि प्रती-ने चयं स्वीकृतिलक्षणां सूचयितुमयं उक्तं हि भरतेन-“विभावानुभावव्यभिचारिसंया-गाद्रसनिष्पत्ति:' इति । एतदद्विवृणवते भट्टलोलटप्रस्तुतयः-स्थायिनां विभावेनोत्पाद्योऽनुपादक-भावरूपादनुभावेन गम्यगमकभावरूप्याभिचारिणा पोष्यपोषकभावरूपात्संयोगात्संबन्धाद्रसस्य निष्पत्तिरुत्पत्तिरभिव्यक्तिः पुष्टिश्वेत्रयर्थः । तथा हि रलनादिभिरालम्बनविभावैः स्थायी रत्या-दिको जनितः, उद्यानादिभिरुद्दीपनविभावैरुद्दीपितः, अनुभावैः कटाक्षभ्रुकुटीषणादिभिः प्रती-तीयोग्यः कृतः, व्यभिचारिभिर्निर्वेदादिभिः परिपोषितो रामादावनुकार्ये रसः । ननैतु तुल्यरूपतानुसंधानेश्चादारोप्यमाणः सामाजिकानां साक्ष्र्यानुभवश्रृङ्कारहेतुरिति । तदपे-श्लेषु । सामजिकेषु तदभावे तत्र चैमस्कारानुभवविरोधात् । न च तज्ज्ञानमेव चमत्कारहेतुः । शाब्दत्वज्ञानेऽपि तदभावः । न लौकिकलिङ्गपरिग्रहादर्शनात् । न चानु-भावादिविज्ञानवलायात आरापस्तथा न तु साक्षात्कारमात्रतमिति वाच्यम् । चन्दनसुखादौ वैपरीत्यदर्शनात् । अन्यथैवोंपपत्त्या तादृशकल्पनायां मानारम्भवाचः ।

भाष्यायाश्चर्वर्णायामनन्दांश आवरणभङ्गे सति चैतन्यनानन्दस्वरूप आत्माडपि तत्र भासते । अवान्डेडप्यात्मनि कल्पितमानन्दैर्व ज्ञानस्वं चास्ति । तत्र कल्पितानन्दत्वांश आवरण-मिति बोध्यम् । अत्र च सक्त्र सहृदयतासहृकृतकाव्यश्रवणं नाट्यदर्शनं वा बीजम् । एवं च विभावादिसंवलितानन्दांशाहित्येन साक्षिभास्यो रत्यादि रस इति फलितम् । अत एवं शोकादिप्रकृतिके दुःखमये करुणादावपि निर्भरानन्दप्रकाशो निर्वोधः । शोकाद्यवच्छिन्नस्यै-नन्दांश भङ्गावर्णस्य करुणादरसस्वादादिति । रामादाविति । साक्षात्संवेदनेऽित शेपः । नटे तु तुल्येति । इदं च नाट्ये । श्राव्ये काव्यपाठक इति शेष्यम् । आरोप्यमाण इति । सामाजिकैरिति भावः । अत्नेदं तत्वम् । लौकिकसामग्रीतो रामादेव रसोत्पत्तिः । स चैव रस उपनयवलादिविभावादि-विशिष्टः सामाजिकेर्नटादावरोप्यते । लोके मुखरागवति रत्यादनुमानदर्शनाल्सदनुकारिनिर्त-केडपि तद्वगमः । आरोप एव च सामाजिकानां चमत्कारहेतुरिति । नचानुभावादिविज्ञान-बलायात इति पाठः । मानाभाववाचः । किं च रसप्रतीतेधर्मवापत्तिः । भ्रमजनकवेन

१ क. ख. ग. 'सनि' । २ क. ख. 'द्रवातो' । ३ ख. 'क प्र०' । ४ क. 'टे तत्त्वल्य' । ५ क. 'नवलदा' । ६ क. 'ररति । ९ क. 'पत्तो ता' । ८ क. 'भावः' ९ ग. 'ते । अत्र च । १० क. 'कादेरानन्दां' ११ क. 'बन्धरूपमुख्यवृत्त्येति । १२ क. च सामा' । १३ क. 'ति । सकल' ।

९२ प्रदीपोद्योतसमेतः— [ ४ च०उल्लासः ]

यमानो रस इति भट्टलोल्लटप्रभृतयः । राम एवायमेव राम इति, न रामोऽयमित्योत्तरकालिके बाधे रामोड्यामिति, रामः स्याद्रै नै वाड्य-मिति, रामसदृशोऽयमिति च सम्यङ्निर्ध्यासनिराससाहसयप्रतीतिभ्यो विलक्षणया चित्रतुरगादिन्यायेन रामोड्यामिति प्रातिपद्य ग्राहो नटे

श्रीशङ्कुकस्तु—स्थायिनो विभावादिभिरनुमाप्यमानसुखावेशरूपसंवृत्तावसत्य निष्प-तिरनुमितिरिसत्यर्थः । तथा हि नियमविषया धीः 'सम्यग्बुद्धिः । 'यथा 'राम एवायम्' 'अय-मेव रामः' इत्ययोगान्योगव्यवच्छेदविपये । अनन्तरावर्त्तीर्णबाधा मिथ्या धीः । यथौत्तर-कालिके न रामोड्यमितिवाधे 'रामोड्यम्' इति । विरुद्धोभयकोटिका तु संशयः । यथा 'अयं रामो न वा' इति । सदृशोभयनिष्पन्नौ धीः 'सादृश्यधीः । यथा 'रामसदृशोऽयम्', इति । ताम्यो लोकोपसिद्धाभ्यो विलक्षणया चित्त्रे 'तुरगोड्यम्' इतिवत् 'रामोड्यम्', इतिवद्य प्रथमं पक्षभूतो नटो विषयी कियते । ततस्तत्राविधिमानपि विभावादित्ययं लिङ्ग-मवगम्यते । कुतः पूर्वमेव रोमान्च्चाद्याविर्भावने गुरुशिक्षामासाच्च कृतातिशयिता-

म्यासन नटेन—

कान्यादीनामचुपादेयतापत्तिश्व । नटकार्यादेरपि सकलसहृदयसंवादिरसाद्भवविरोधापत्तेश्रेष्ठस्यपि बोध्यम् ।

अनुमाप्यानुमापकमवः । व्यासः । इत्यर्थे इति । विभावादिभिरनुमे डनुमि-यमानो रस इति प्रथद्धार्थः । अस्या अशुमितेलौकिकानुमति-विलक्षणाय कारणवैलक्षण्यमाह—नियमेति । अयोगान्योगेति । अयं रामो

भवस्येवेत्यन्वयोगव्यवच्छेदविपया स्पीतिस्थये लब्ध इति । यथौत्तरकालीकियाधसमनाधिकरणे बुद्धिमध्ये नान्तरित्यर्थः । चित्त्रे तुरग इति । स्वेन विवक्षयात्र दोषः । अन्यथा तद्रूपेण पक्षत्वमेव न स्यात् । इदमेव पातञ्जलानां विकल्पात्मकं ज्ञानम् । शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ( पा. यो. सू. १९) इति तत्रसूत्रात् । न च सात्विपयकरतिभावकारणादिमच्चं नटसिद्धम् । कुतो हेतुतस्त्यत आह—अविद्यमानमपीति । नटेन । नटनेव । तेन रतिर्यवच्छेदः ।

१ क. °स्वाज्ञा° । २ ग. °नवैति । ३ ग. °प्रतीष्या । ४ क. °या सा° । ५. कु. °ति । बाध° । ६ ग, °रणवु° । ७ क. °ति । चित्र° ।

[ ४ थ० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः १

सेयं ममाड़ेपु सुधारसच्छटा सुपूरकंपूरशालाकिका हशोः । मनोरथश्रीमन्सः शारीरिणी प्राणेश्वरी लोचनगोचरं गता ॥२६॥ दैवादहमत्र तथा चपलायतनेत्रया विमुक्तश्र । आविरलाबिलोलजलदः कालः समुपगतश्रायम् ॥ २७ ॥ इत्यादिकाव्यानुसंधानबला चिच्छक्षाभ्यासनिर्वृत्ततस्वकार्यप्रकटनै च नटनेतैः प्रकारैस्तैः कारणकोयिसहकारारिमः कुत्निमरुपे तथाडनभिमन्यमानैर्दिमभावादिशब्दद्रुपदेशयैः संयोगाद्रुप्यगमकैर्भावरुपादनुमीयमा-

सेयं० ।

दैवाद० ।

इत्यादि काव्यानुसंधानवलालम्बनोद्दीपननयक्तो तदनुगुणस्य रसादेरर्शानीनोऽस्य SSद्वि-भावनेन नयज्ञनीयस्पोल्कण्डादेस्तत्कार्यप्रकटनै च प्रकारानात् । अथ तैः कृत्रिमरचनातत्थि-

सेयमिति । सेयं प्राणेश्वरौ मम मनसः सकाशाल्लोचनगोचरे तजन्यज्ञानविपयत्वं गतैवर्थः । सा यद्विरहानलसन्तसन यद्रावनयेयान्काल्लखे नितेति । ईश्वरौतिपाठश्चिन्त्यः । वरचप्रस्य-यान्ततया द्वीरभावात् । पुयोगे त्वर्यसंगते । पूर्व मनस्यैव SSसीदिदानीं बाहिरुपे दृश्यते भावः । अन्वेषु नादृशे । अमृतरसस्य छठा वृष्टिः । सर्षामात्रेणाखिलतापशान्तेः । हरोरिति हस्समी । शोभनपूरा शोभनसमूहासदा स चासौ कर्पूर्स्य शत्याकिका कर्पूराजनदानयोग्यतूलिका दर्शनमात्रेणातिशयितानन्दहेतुत्वात् । मनोरथस्य शारीरिणी मूर्तिमती श्रीः संपत्तेः । परीरम्भस्य चरमत्वेऽपि प्राधान्यास्त्रागुक्तेः ।

संभोगमुक्तवा विप्रलम्भमाह—दैवादिति । दैवात् । न तु स्वेच्छया । तय । चपले आयते नेत्रे यस्यास्तया विमुक्तः । अभूवमिति शेषः । आविरला निबिडा विलोला सलदिक्षुचारीणो जलदा यत्र स कालः समय एव कालो यमः । अयं हस्त्यमानप्रकर्षः सम्यग्ग्रहणोपचीमानः । चायां तुल्यकाल्याद्यक्तेः । चपला-यतनेत्रयेतौ सहार्थत्रतीयान्ते जलदेनाप्यन्वेति । चपला विद्युत् । सैव SSयतनेत्रयेतत्पक्षेर्धः । तेन प्रियतममांसंक्तनायकान्तरदर्शनरुपमुद्भू कान्तरमुक्तं भवति ।

अनुसंधानम् । कोविवक्षितार्थस्य साक्षादिव करणम् । तेन नटादीनामपि रसास्वाद उपपनः । बलात् । सहकारात् । आविर्भावेनैति । प्रकाशादित्यन्वेति । तत्का-येंत्र । पुलकादेरित्यर्थः । कृत्रिमत्वेन । वस्तुतो नटद्रुपेण । एवं चाव्याप्यरुनेत ज्ञानात्कयमहुमनामिति मावः । अतालिडेराप । सातादिविषयकरतिभावालिङ्गेरपि

१ क. मुक्त° । २ स्व. °दिकरण° । ३ क. °न नटे° । ४ क. °कह° । ५ म. °गं गत-र्यान्वयः । गोचरं तन° । ६ क. °तथ् । पूर्व° । ७ ग. °ति । तेन ।

१४

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ 8 स्थपाठास: ]

नोदपि वस्तुसौन्दर्यबलादसनीयत्वेनान्योनुमीयमानविलक्षण: स्थायी-

त्वेन संभाध्यमानो रस्यादिरभावस्तत्रासन्नपि सामाजिकार्नो वासनया

चर्वणोमानो रस इति श्रीशङ्कुक:।

तैरपि कृतिमत्वेनाज्ञानास्स्यायी रस्यादिरुमीयते। सैव चाङ्गमिति: सचमत्कारप्रतीतिरूपा

चर्वणा। अतस्तया विषयीकृतमान: स्थायी रस इत्युच्यते। चर्वणा च सामाजिक-

नामिति तेष्वेव रस इति ब्यवहार:। ननु साक्सास्कार एव सचमत्कार:, नै तनुमि-

त्यादिरपि। अन्यथा सुखाद्यनुमीयमानेडपि स स्थात्। न स्यात्। वस्तुसौन्दर्यबलादस-

नीयत्वेन स्थायिनामन्यानुमेयवैलक्षण्यात्। तथाडपि स्थायिनां नोदसच्च्वादाधवातारेsनुमितिरेव:

कयं स्यादेति चेत्। अभावनिश्चयाभावात्स्थायितया संभाव्यमानत्वादिति।

एतदप्यहृदयग्राहि। यतः प्रत्यक्ष्मेव ज्ञानं सचमत्कारं नानुमित्यादिरिति लोकप्रसि-

द्धवधूयान्यथा कल्पने मानाभाव:। सूत्रस्थान्यथेव यौजनसंभवान्।

अज्ञानादिति। धूलिपटलादिव्याप्तेनाज्ञानमनैरस्यर्थ:। तथाडज्ञानं चोपनायकविशेष-

माहात्म्यादिति बोधयम्। अनुमीयत इति। लोके पुलकादिना रस्यादनुमानादत्रापि

तथेति भाव:। रस्यादिरिति साध्यम्। न च लोके पुलकादिना रस्यादनुमाने चमत्कारा-

पत्तिः। विभावत्वादिना ज्ञातहेतुम्यस्तदनुमान एवाडडहादनुभवादित्याहुः। सचम-

त्कारजनकेऽर्थ:। तथाप्रतीतौ च वासनाविशेष: सहकारित्रीति बोधयम्।

चर्वणा चेति। सा चं पक्षभेदेन पुन: पुनरनुमानं। न चानुमितस्य कथमप्यनुमानं।

पक्षताविरहादिति चेति। धारावाहीच्छारुपवासनाया: सहकारित्वेनानुमित्सासच्च्वान् पक्ष-

ताहानि:। वस्तुन:। रस्यादि:। सौन्दर्यं। सुखकरत्वं तदुपता वा। रसनाहेतुत्वेन

उक्तेष्टत्वेन निरतिशयसुखस्वरुपत्वेन वा। संभाध्यमानeti। नटेनडवृत्तित्वेऽपि तत्र संभा-

व्यमानeti। अत्र रसत्वेन नटप्रतीतिरेव बोज्म। रामोडयं सीताविषयकरातिमान

मिति प्रयोग:।

योजनासंभवादिति। किं च संजातवाधस्य सामाजिकस्य नटे निरुक्तानु-

मितिविरहे डप्यसावोद्यादरस्साक्षात्करोमित्यनुबसायानुपपत्तिश्रेत्यपि बोधयम्।

१ क. नानु° १२ क. रेणानु° । ३ ग. दिना ज्ञात° । ४ ग. च पुन: । ५ क. नम्र°

वस्तुतो।

न तादृशेन नाट्यगतत्वेन रसः प्रतীয়ते नोत्पद्यते नाभिव्यज्यते डपि तु काव्ये नाट्ये चाभिधातो द्वितीयेन विभावादिसाधारणीकरणात्मना बहनायकत्वे-‘न तावन्तर्गतत्वेन न रामगतत्वेनानुमीयते, न बोध्यते, न सामाजिकगतत्वेद च व्यज्यते । आद्यपक्षयोरुक्तदोषात् । अन्यगतिनान्येषां चमत्काराभावाच । अन्त्ये सिद्धद्रव्यैव व्यङ्गचस्वाद्रसस्य चासिद्धस्वात् । सर्वेषामेवाभिज्ञव्यक्तिप्रसङ्गाच । तस्मादिभावादिदशि: संयोगाद्रव्याद्यो ऽङ्गकभावसंकरद्रवस्वाद्रसस्य विश्रान्तिसंस्काराति सूत्रोक्तः । न च भोगपक्षेऽपि दोषावकारः । भोगस्यालौकिकत्वात् । तथाडड्रनयनिष्ठः स्थायिन्यनिष्ठश्छेरेव विभावादिदिश: कथमन्येन भोक्तव्यः । अन्यथा डति प्रसङ्गादिति चेदुच्यते--शब्दासम्पकाव्यस्य त्रयो व्यापारा:--अभिधा, भावकत्वं, भोजकत्वं च । तत्राभिधा निरन्तरसान्त-

र्थनिष्ठत्वेन द्विधा । भावकत्वं साधारणीकरणम् । तेन हि व्यापारेण विभावादयः स्थायी च साधारणी क्रियन्ते । साधारणीकरणं चैतदेव यत्स्यातादिविशेषाणां कामिनीरवादिसामान्येनोपस्थितेः । स्थायिन्यनुभावादीनां च सत्त्वान्तरान्तविशेषाणवच्छिन्नत्वेन । अन्त्यं व्यापारद्वयं नाट्येऽपि एवं काव्ये नाट्ये च द्वितीयव्यापारेण साधारणीकृतेऽर्थे विभावादिभिस्तृतस्तत्रीयानव्यापार-साहित्येन तथाकृत एव स्थायी मुख্যতे । भोगश्च तत्रगुणोद्रेकप्रकाशनै य आनन्ददशत्त्वरूपो लौकिकसुखानुभवविलक्षणः । सत्त्वरजस्तमसां गुणानातत्वेन । तेषामसन्निहितस्वाच । अनुमीयत इति । विभावादिदिश: सहृदयेनैति शेषः । न बोध्यत इति । उक्तदोषात् । सिद्धद्रव्यैवेत । व्यङ्गचद्रव्य-विषये तथादर्शनादिति भावः । सर्वेषामेवेति । इदमुपलक्षणम् । सीताद्यालम्बनकरामादिगतस्यादेरौत्मगतत्वेन प्रतीतो सम्प्रतिर्दृश्यते । रसप्रतीतेरर्थमत्व-प्रसङ्गाच्च । सामाजिक उत्पत्तिरपि वक्तुं शक्या । आलम्बनसीतादीनामसांनिहितत्वात् । आराध्यत्वज्ञानेनैव प्रतीतेः । रसस्य कार्यत्वप्रसङ्गाच्चिति भोजकत्वम् । भोगजनक-स्वम् । तथाडप्येति । असंनिकृष्टस्वाचेत्यपि बोध्यम् । साधारणीकरणमिति । नचेदं लक्षणयैवास्तु । वाधानवारोडपि जायमानेन । कामिनीतवादिति । ततद्राल-मबनाविभावत्वादिति वक्तुं युक्तम् । विभावादिभिरिति । सहयोगे गृतीया । भुज्यत इति । भोगविषयी क्रियत इत्यर्थः । उद्रेकादिति । उद्रेको रजस्तमसी अभिभूय रूपेति । पुरुषे वृत्तिप्रतिबिम्बेन वृत्याकाराकारसुखाकारोत्यर्थे: । सान्वयमते पुरुपे वृत्ति-प्रतिबिम्बन तत्समानाकारत्वमेक दृश्यतज्ञानमति भाकः अनन्येति । अन्यच विभावादि-

१ क. ‘व्याभि०’ २ क. ‘भोकतवं’ ३ क. द्विभा० । ४ क. द्रविभिदिरिति शेषः । करणस्य द्रष्टत्वाविवक्षा । नवोक्तप्राय इति । विभावादिभीरामादिविल्यादिः । सिद्ध° । ५ ग °ति । तथाडप्येति । असंनिकृष्टत्वात् । भुज्य । ६ ग. ‘वः । तत्स°’ ।

भावकत्वव्यापारेण भाव्यमानः स्थायी सर्वोद्द्रेकप्रकाशानन्द्रमयसंविद्वृद्धिश्रान्तिसतत्स्वेन भोगेन भुज्यत इति भट्टनायकः ।

लोके प्रमादादिभिः स्थाय्यनुमानेऽभ्यासपाटववतां काव्ये नाट्ये च तैरैव कारणत्वादिपरिहारेण विभावनादिरूपापरत्वाद्लौकिकविम्बमुद्रेकेण शृङ्गाराद्:खमोहादि: प्रकाश्यते । उद्रेकश्व शृङ्गाराभियोगावस्थानमिति ।

सिद्धान्तानुसारेण विट्टणुतेऽपि तदपि न सम्यक् । एतत्सारव्यापारद्रव्यकल्पने प्रमाणाभावात् । भुक्तेर्ज्ञानातिरेकस्य अनु-भववाधितस्वेन निष्पीड्यमानस्य चतुस्राभिव्यक्तिपक्ष एव पर्यवसानात् ।

आचार्याभिनवगुप्तपादास्तु-स्थायिनां विभावादिभिः समं व्यङ्ग्यत्वेन व्यञ्जकभावरूपात्संवन्ध-द्विभावार्दीनामेव वा परस्परं संयोगानिमित्तनादरसस्य निष्पत्तिरभिव्यक्ति:।

तथाहि लोके प्रमादादिभिः कारणादिभिः स्थायिनो रत्यादेरहमानेऽभ्यासेन यस्पाटवं झटिति प्रवृत्तिस्त-द्वां साम्यिकानां सूक्ष्मतया तन्त्र:स्थितो रत्यादिः स्थायी काव्ये नाट्ये च गुणालङ्कारयोगाद्-वचुलविभावनयेन च यथास्वं विभावनादिरूपापरत्वाद्लौकिकविम्बाविदर्श्यप्रदेशयोगाद्-ज्वरविधाप्रसङ्गेन च

स्थायिपेक्षया बोध्यम् । अथ येन रजस्तमसोsतिरस्कार आर्म्न्द्रांशावरणभङ्गो विपयन्तरातिर-स्कारश्च स व्यापरो भोजकत्वमिति बोध्यम् । एवं च कामिनो भावनानन्तरं कामिनोभावनो-पनीतो रत्यादिर्मनसोकुरूपसाक्षात्कारविषयी क्रियन्ते सहृदयेनैवि बोध्यम् । निष्पीड्यमा-नस्य चेति । अयं भावः । रामादिरत्यादीनामनुभूतानां कुत्थं चिन्तासंततिरूपा भावना । न च व्यञ्जनया । तर्हि तयाsपि सिद्धे किं भावनाभोगाभ्यामिति ।

विभावादीनामेव वेतिṅ" । तैरेव परस्परमेलनेन तद्विशिष्टस्यायिविशिष्टानन्द-मिथिकृत्याद्वानं इत्यर्थः । यदप्यत्नात्रुमानं न प्रकृतं तथापि गृहीतताहश्रव्यासिकानामेवतद्विपयव्यञ्जनाक्तारो नतरेष-मित्यभिप्रेत्येदमुक्तम् । प्रागस्तो नामभिव्यक्तिरत आह—सूक्ष्मतयैति ।

चतुर्विधाभिनया: प्रोक्ता नाट्यशास्त्रविशारदैः ।

अलौकिकविभावादीन्ति । अस्य कारणत्वादिपरिहारेणेत्यादिः । एतेन सीतादेः

१ क. मेऽत्रि: कारणादिभिः स्व्या । २ क. 'तत्रिकस्यै' । ३ क. 'चास्येन्य' पक्ष एव वा । ४ क. 'नन्द दारकुत्तिवत्' । ५ ग. 'ति । तेषा' । ६ क. 'असय स्था' । ७ क. 'रसो र' । ८ क. 'अथ:' । इति । प्रवृत्तिरिति । व्याख्या° । ९ क. 'स्काराणामप्रयुतिरस' । १० क. 'दि: । न्वज्य' ।

[४ च ०उल्लासः] काव्यप्रकाश:। ९७

वादिशब्दद्वयहारीयमेवैते शास्त्रोरेवैते तटस्थस्यैवैते, न ममैवैते न शात्रोरेवैते रेवैते न तटस्थस्यैवैत इति संबन्धविशेषस्वीकारपरिहारनियमैनैवध्वंसयाल्साधारणयेन प्रतीतिरविभक्तः सामाजिकानां वासनात्मतया स्थितः

शाविशेषविशिष्टैस्तैरैव कारणादिभिर्यज्ज्ञाते । नन्वेव येपां पूर्व रत्यादिनोत्यत्तस्तेषां तद्वासनाविरहिणां किं रसाभिव्यक्तिरास्त्येव । कः संदेहः । अत एव श्रृङ्गारिणामेव श्रृङ्गारस्य, निर्विकल्पस्वभावानामेव शान्तस्याभिव्यक्तिरत्यादिनानुमूतैः । किं चापरोऽपि स्वविषयिको वासनां सहकारिणी । यां विना श्रृङ्गारिणामपि मीमांसकवैैयाकरणादीनां न रसाभिव्यक्तिः । तदुक्तं-

'वासना वेधन हेतुः स्व्यात्स स्थायीमांसकाविधु' इति ।

ननु तथाडप्यन्यनिष्ठैर्विभावादिभिः कथमन्यनिष्ठस्य स्थायिनोडभिव्यक्तिः । उश्यते—समैवैते, शात्रोरेवैते, तटस्थस्यैवैत, इति संबन्धविशेषस्वीकारनियममस्य 'न ममैवैते, न शात्रोरेवैते, न तटस्थस्यैवैत', इति संबन्धविशेषपरिहारनियममस्य चाऽज्ञानात्तेषां साधारणयेन प्रतीते: । साधारणयेन प्रतितस्थ न सर्वसंबन्धतया प्रतीतः । किं तु संबन्धविशेषवैय्यवस्थनाप्रतीतो प्रतीति: । यद्वा 'अमुकस्यैवैत' इत्यवधारणं विना 'अमुकस्य' इत्येवं प्रतीति: । अत एवोक्तम्— 'भवति इति नियमनिश्चयार्थम्' इति । तथाऽच स्थायित्वासंप्रहोतस्वायित्वविवसंसग्रहम्-

प्रथोजनं संपद्यते । एवं च वाक्यार्थबोधे संबन्धिविपयत्वाहभवोऽपि न विरुध्यते । संसर्गबोधे संबन्धी

सामाजिकरत्यादिकारणैरेवमिल्यपास्तम् । डयज्यत इति । एतादृशयैवाभिव्यक्तिरविभावादिसमूहालम्बनात्मकरत्यादिप्रतीत्यात्मके रस उपचरयत इति भवेत् । अन्ये तु ड्यज्यते स्ववैशिष्टयेन प्रतीयत इत्यर्थः । सह प्रतीतावपि विभावादेः स्वायैवयक्तत्वं विषय-

लोकयोरिवाविरुद्धम् । अभिव्यक्त एव रसो न तु सोऽभिव्यज्यते । रसो व्यज्यत इति तु औदनं पचतीवदिल्याहुः । नोत्यन्न इति । उत्पन्नो वा ध्वस्त इत्यपि बोधयम् । अपराधपीति । या सहृदयव्यपदेशप्रयोजिका अनुचितैरिति । रामादिसंचनिवेशेन काव्याद्वगतैरित्यर्थः ।। वेध्या रामायन्तःकरणापर्णामभूतेरिति वार्थः । ममैवैति । आत्माडत्र प्रयस्तेन मित्रस्य नाधिक्षम् । तटस्थः । उभयमित्र । किं

तद्व्रालम्बनविभावत्वादिनेत्यर्थः । एतेन सीताद्विज्ञान आराध्यत्वादिज्ञानकृतोऽपि रत्यादिरुद्धौधमतिबन्धः परास्तः । यद्वद्योति । अयं पक्षः सहृदयैःसंवादि । तदेव ध्वनय-नाह—तथा च स्वीयरैति । संबन्धाविपयत्वेति ? रामसीतादिपदघदितकाव्य

९ ग. 'मैते न शात्रोरैते न तटस्थस्यैवैत हि' । २ क ग 'संधि.दृ०' । ३ क ग. 'नव०' । ४ क. 'नां रसाभिव्यक्तिः किं नाश्त्रे' । ५ क. 'नो ह्य०' । ६ क. अतः श्रृ० । ७ क..'नो ह्य०' । ८ क. 'ती-

दिवि: । ९ क. स्ववृत्या । १० क. इत्यादौ । ११ क. 'वः । न मत्प्र०' । १२ क. 'त इ मां । १३ क. 'वः । ममै०' । १४ क. ततो र०' । १५ ग. 'द्यांसं' । १६ ग. 'दी । संब०' ।

प्रदीपोद्योतसमेतः---

[ ४ थो उच्छ्वासः ]

स्थायी रस्यादिको नियतप्रमात्रुगतत्वेन स्थितोऽपि साधारणोपायबला-सत्कालाविगलितपरिमितप्रमातृभाववशोनिमपितवेद्यान्तरसंपर्कगू न्यापरिमितभावेन प्रमात्रा सकलैसहृदयसंवादभाजा साधारण्येन स्वाकार

न विषयः, किं तु पदार्थस्मरण एवेत्यनुभवविरोधाद्विचारासहत्वाच्चानुपादेयम् । नन्वेवं विभावादीनां साधारण्ये विना तत्वन्याधीततस्तु साधारण्येन स्थायिनस्तु तत्कथं स्थात् ।

तस्य तत्प्रतीतिमात्रनिष्ठत्वात् । यद्यपि साधारण्येऽपि तस्य न रसप्रतीतिविरोधस्तथापि तदंशे सहृदयसंवादो न स्यात् । स एव च लौकिकतादृश्वीकरणकारणमिति । उच्यते—उपायानां विभावादीनामुक्तरूपसाधारण्यबलादसानुभवकाले स्थायिनां प्रमात्रविशेषणनिष्ठत्वलक्षणाया: परिमितप्रमातृताया यद्विरलनमज्ञानं तद्रशोनिमपितो वेद्यान्तरसंपर्कगू न्योऽपरिमितो भावो

यस्य तेन प्रमात्रा सकलसहृदयसंवादकारिणा प्रमात्रविशेषसंवित्संग्रहरूपेण साधारण्येन स्थायी चर्व्यते । ननु चर्वणाविशिष्ट: स्थायी रस इत्युच्यते । चर्वणया च स्थायी विषयीक्रियताम् । न तु सुखात्मक आत्मेति न रसस्य व्यक्तिकरति चेन्न । स्वप्रकाशानये

इत्यर्थः । अत्रेदं तत्वम् । शक्त्यादिज्ञानव्यवोधे प्रथमं विशेष्य प्रतीतावप्यनन्तरं व्यञ्जनया प्रागुक्तसाधारण्येनोपस्थितौ सामाजिकानां स्वस्वनिष्ठतया देरेक चर्वणा । एवं च काव्यादौ यावदयं राम इयं सीतेयादिबुद्धिस्थावन्त्र चमत्कार इत्यत्र सहृदयतां अनुभव एव प्रमाणम् ।

अत एव काव्यश्रवणादिदशायां स्वपरविभागानुभवो न जायते इति सहृदयसंपत्तम् । संसर्गबोध इत्यादि मतान्तरम् । अनुभवविरोधादिति । पदार्थस्मरणस्य तत्पदार्थमात्र-विषयकतया ऋमेण पदनां ज्ञानादेकपदज्ञानकाले तत्स्मारकाभावाच्च पदार्थस्मरणं संब-निविषयक्रमिस्थानभवविरुद्धमिति भावः । विचारेतिति । संवेदनिबोधं विना संसर्गोत्थ-सेवाभावादिति भावः । तद्वद्याषातादिति । विभावत्वादिग्राह्यातादिति । व्यञ्जकत्व-व्याप्तातोदित्यर्थः । तत्तदात्मनि्ठत्वादिति । स्वस्वीभात्रविषयकत्वादित्यपि बोधयम् ।

साधारण्यबलादिति । साधारण्येन विभावादेरुपस्थापकलादित्यर्थः । विशेषान-छत्वेति । नियतविभयकलक्षणाया इत्यपि बोधयम् । वेद्यान्तरस्य वैमुख्यापादकतया निरामः । भावो रत्यादिः । न रसस्येति । आनन्दानुभवरूपस्येत्यर्थः । स्वप्रकाशनय

इति । ज्ञानस्य स्वप्रकाशात्मकस्य स्वाकारस्य ज्ञानाकारस्य यथा विषयस्तथेत्यर्थः । अयं षटो घटमहं नानामिति हि तिपां ज्ञानम् । ज्ञानसामान्यस्यैवमध्येऽपि परमते ज्ञनावत् । अन-

१ रु. मृ. °अत्र हि° । २ ख. 'लहू° । ३ ह. °वि न तत्वम° । ग. °हि तत्स° ।

[ ४ ५० उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: १.

इवाभिषोदपि गोचरीकृतशृङ्गारमाणतैकप्राणो विभावादिजीवितावधि: पानकरसं न्यायेन चर्व्यमाण: पुर इव परिस्फुरन्हृदयामिव प्रविशन्सर्वाङ्गी- णमिवालिङ्गनन्यत्यर्वामिव तिरोद्धद्रह्मानन्दास्वादामिवानुभावयज्ञो- किकचमत्कारकारी शृङ्गारादिको रस: । स च न कार्य: । विभावोद्भव-

स्वादभिव्यक्तविशिष्टश् रत्यादि: स्थायी चर्व्य- माणतैकप्राणतया चर्वणानाश् विनाशो रस इति प्रतीतिविषयो विभावादिजीवितावाधिरेव नानित्य- चर्वण: पुर इव परिस्फुरन्हृदयामिव प्रविशन्सर्वाङ्गीणमिवालिङ्गनन्यसर्वामिव तिरोद्धद्रह्म- स्वादमिवानुभावयज्ञत एवैकिकचमत्कारकारी शृङ्गारादिको रस इष्यच्यते । नन्वेवं स्थायी- विभावादिसमूहालम्बनालम्बिका रसस्य प्रतीतिरिति पर्यवसानम् । तथ् न युक्तम् । विभा- वादीनां पार्थक्येन प्रतीतिप्रसङ्गात् । घटपटाविति समूहालम्बनवदिति चेन्न । विभावा- दिपारमर्शस्य शाङ्करसं न्यायेन चर्वणात् । यथा पानके कर्पूरादिशो न पार्थक्येनानुभूयते

यैव सादृश्यं सुकसुरूपास्मनेोडपि तत्र भानामिति तास्पर्यम् । अभेदेऽपि विषयविषयिभावार्कि- कारात् । अभिन्नस्यापीति । ज्ञानरूपस्यापि रसस्य ज्ञेयस्वरूपादनयोर्‌मे ऽत्रेदं तत्त्वम् । सुकज्ञानरूप आत्मा । तत्र मुखवज्ञानत्वे कल्पितौ धर्मौ । तत्र कस्याश्चिदेव सामग्री: सुकत्वांश आवरणभञ्जकता न सर्वस्येति नातिप्रसङ्ग: । नन्वभिव्यक्तिविशिष्टरत्यादेरसत्वे तस्य स्थायिल्वादेव रसप्रतीति- प्रसङ्गोड आह—चर्व्यमाणतैकोति । चर्वणाविपयतैकetyर्थ: । ननु चर्वणैव कथम् निव- त्तामत आह—विभावादीति । विभावादेर्‌जीवितावाधिस्वनेलर्ये । जीवितस्य चर्वणास्पा विभावादिरेवावाधिरिति भाव: । व्यासङ्गादिना विभावनादिव्यापारनिवृत्तौ विशेषज्ञानादिना साधारण्यनिवृत्तौ वाडडख्यशब्दा चर्वणानिवृत्तिरिति फलितम् । पुर इवेत्यादि । इहाद्दीन्‌; कियान्वयिन: । स्वविषय इव मनोमात्रव्याप्यो डपीतरन्द्रियविषयस्यानुप्र- घयमिव स्वात्मानं परस्पोरयन्तिर्थ: । तर्ह्यनन्तर एवास्तु तत्सङ्ङह्—हृद्‌-

युमिवेति । सर्वाडSङ्गणामिते । परिमितो डप्यपरिमित: । प्रत्यङ्‌ञमृतमिन्‌ सिध्यात्रि- स्यर्थ: । अनेन सुकरूप एवायमिति ध्वनितम् । अन्यत्र । स्वविषयातिरिक्कम् । अत्रेदेव यथास्थान एव । ब्रह्मास्वादे ब्रह्ममात्रं, अत्र तु विभावादि- पीति साधास्यम् । अलौकिकक: । लौकिकसामग्राज्ञ्यविलक्षण: । स स्वेकस्यैव सुस्वाद्य ! तस्यापि पर्यन्ते वैरस्यायैवेति बोध्यम् । पानकेति । यथा पानकस्य कर्पूरादीनां प्रत्ये-

१ क. 'ध्यानम्‌' २ ग. 'दास्वा' ३ क. 'अनुभवन' क 'दिनाशेऽपि तत्संघ' । क. 'दिदा' । ५ क 'स्थायात्‌' ५ क चर्वणैकप्रकाणतया , ७ क 'रादी र:' । ८ क. 'स्य दयङ्कर:' । ९ क. 'दिव्यादिस' । १० ग. 'मू' । नन्व' ११ क. 'वैङ्या' १२ क. 'न्दत्कृत्या' १३ क. 'ति स्वपरिमित: प्र° ।

१००

प्रदीपोद्योतसमेतः—

[ ८ च० उल्लासः ]

नाशेडपि तैस्य संमवप्रसङ्गात् । नापि ज्ञाप्यः । सिद्धस्य तस्यासंभवात् । अपि तु विभावादिभिर्य्यतितश्रवर्णीयः । कारकज्ञपकाभ्यामन्यसरक्

तथात्रापि विभावाद्यंशः । ननु विभावादीनां परामर्शान्वयव्यभिचारेकातत्कार्य्य एव रसः किं नोच्यत इति चेत् । विभावादिपरामर्शस्य कारणत्वं यदि स्यात्तदा निमित्तकारणत्वमेव । न च तत्राश्रस्य कोऽपिनाशक्ता तत्र । द्वितवादीनां तथात्वानुपपत्तौ । चन्दनादिमर्शजन्य-

सुखादिन्यायो भविष्यतीति चेत् । न हि तत्र स्पर्शाभावेपि सुखं विनाश्यते । किं तु तद्भाव कारणाभावावकार्य्य नोपपद्यते । उत्पत्तिम्य सुखस्य तहि कथं विनारा इति चेत् । विरोधिगुणान्तरात् । अग्रत्रापि तद्भैवास्विति चेत् । रसस्य वेद्यान्तरसंप्रकर्षशून्यतया ज्ञानान्तरादस्तकालेपि भावात् । न चेप दोपो व्यकावपि समान इति चेत् समानः । व्यक्तेलोक-

स्ततया दोवार्संस्पर्शात् । किं च वर्णनविशिष्टः स्थायी रसः । न च काव्यादुपस्थाप्यो विभावादिरविशिष्टहेतुः । तर्हस्तु ज्ञाप्य इति चेत् । विभावादिपरामर्शी विना तदिद्धेरभावात् । न चैकैव सामग्री निष्पादिका ज्ञापिका चेति संभबति । किं च स्वभिन्नतज्जन्यज्ञानविपयो

कावादविलक्षणः ।क्षणं मिलितरसास्वादस्तत् स चमत्कारस्तथा प्रकृतोदयति तात्पर्यम् । सत्कार्य एवति । लोकविलक्षणविभावस्थादिज्ञानाल्लोकविलक्षणः प्रविलानन्दो जायते स एव रसः किं नोच्यत इत्यर्थः । निमित्तेति । तथा च तदारोडपि रसप्रतीतिप्रसङ्गः । न चष्टापत्ति । विभावादिभान एव रसत्वस्य सहृद्यसंमतत्वात् । सुखज्ञानसामग्र्या इतरस-

विषयात्मगुणविरोधित्वेन विभावादिज्ञानाधीनसमूहविषदकरत्यादिवोधकस्य सुप्तिकाले सतत्त्वात्माकाकारेडपि न तद्रानसंबन्ध इति भावः । लोकविलक्षणत्वे-नाश्राप्तिबन्धकत्वकलपने रसप्रतीतौनित्यत्वापत्तिरेवति भावः । ननु द्वित्वादेरपेक्षाबुद्धिनाश्वादितमयुक्तमत आह—द्वितत्वेति । तेषां नित्यत्वाम्युपगमादिति भावः । लोकान्तरयात् । लोकविलक्षणाया विभावादिज्ञानविशिष्ट इत्यर्थः ।

म चेत् । अर्यं भावः । शाब्दादिविभावादिज्ञानमथ रत्यादस्तत् सुखो-

दयानानानुभवकाले विभावादिज्ञानम् । एवं विभावादिविषयकतया चोपपत्तिरित्यपि बोध्यम् । ज्ञाप्य इति । विभावादिभिरित्यादिः । तदिसिद्धे । लोकेऽपि प्राक्सदपपादोह प्रतीयतेव हेतुमिति भावः । निष्पादिकेत्यादि । नित्योऽपि । कारणरूपतया पूर्व स्मिततस्खेडपि रसतामापनस्म विशेषस्य पूर्वं स्यात्पभावादिति बोधयम् । स्वभिन्नेति । स्वं ज्ञाप्यत्वेनाभिमतः ।

४ क. 'तत्सं' । ५ क. म्र ग. 'ह्याभावा' । २ क. 'चदंसक्ता । ४ क. 'वात्सुखं नो' । ५ क. तथा डीड् च' । ६ क. 'संह है' । १३ क. 'न आभिवि' । ८ क 'क्षेणा' । १५ म. 'वः ।

[ ४ च०उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः ।

१०१

हठयोग इति चेत् । न कचिद् वृत्तमित्यलौकिकं सिध्दं भूषणमेतन्न दूषणम् । वर्णानिष्पत्त्या तस्य निष्पत्तिरुपचरितेति कार्योद्द्योतयताम् । लौकिक-प्रत्यक्षादिप्रमाणतस्त्यावबोधशालिंपरिमितयोगिज्ञानवे द्यानतरसंस्पर्श-राहितस्त्वात्ममात्रपर्यवसिततपरिमिते स्रयोगिसंवेदनविलक्षणलोकोत्तरसव-संवेदनगोचर इति प्रतीयोडभिधीयताम् । तद्राहकै च प्रमाणं न निर्वि-

हि तज्ज्ञाप्य उच्यते । अत एव स्वप्रकाशनयेडपि चाक्षुषादिज्ञानं न चक्षुरादिज्ञाप्यं व्यव-हियते । न चात्र तथो । स्वाभिन्नतज्ञानविषयतयैव तु तज्ज्ञाप्यत्वं न निषेधामः । किं तु विभावादिभिर्य्यंजितश्वर्‌वर्णीयः । कारकज्ञानकास्म्यामन्यो हेतुन्तु लोकप्रसिद्ध इति चेदलौ-किकैतससिद्ध भूषणमेतन्न दूषणम् । कथं तर्हि विभावादिभिरुपचने रसो जेयो रस इत्यादि-व्यवहार इति चेदायस्तावच्चर्वणोत्पत्त्या तत्रोत्पत्त्युपचारात् । द्वितीयोडपि गुणालंकारादिसंभ-

नरसादिविषया या लौकिकी प्रमीतिर्य श्वापरिकर्योगिनां शुद्धानपदवाच्यानां जगद्रदेव-श्रेयैकत्वशाली विज्ञानं यच्च परिपकयोगिनां युक्तपदाभिधेयानां बाह्यार्थसंस्पर्शारहितं स्वारम-मात्रविषयं संवेदनं तेम्यो गुणालंकारयुक्तरसादिमात्रविषयतया विलक्षणं यरसवेदनं तद्रोचकतयैति मन्तच्यम् । न केवलं सच्चाद्ज्ञानव्यपो रसः, किं त्वतोऽपि । यतस्तद्राहकं न निर्विकल्पकम् । विभावादिपरामर्शस्य निर्विकल्पकजननायोग्यत्वात् । नापि स्वभिन्नस्वक-

स्वाभिज्ञेति । ज्ञानेंस्वरुपत्वादसम्प्रत्यर्थः । विपयतयैव त्वति पाठः । विभावादि-भिरिति । तृतीया हेतौ साहित्येडपि बोध्या । व्यंजितश्वर्‌वर्णीय इस्युभयान्व-यिनी च । एवञ्च सूत्रे व्यजकत्वमप पश्यमर्थः । तेन व्यंजिततश चित्स्वरुपोडनवृतानन्दांश एव भवतीति तात्पर्य्यम् । ज्ञापकत्वाभ्यामिति । व्यजकत्वातिरिक्तज्ञापकत्वमात्र विव-क्षितम् । अतो व्यजकत्वं शाब्दल्यडपि न भवितः । अलौकिकेति । व्यजकत्वो-प्येको हेतुरिति भावः । अलौकिकम्य कार्यस्य सिद्धेरलौकिकहेतुकत्वं भूषणमेवेत्यक्षरार्थः । वसुतो विशिष्टरसस्य व्यजचस्मापि नेत्युक्तं प्राक् । गुणालंकारादीति । आदिना

विभावादिसंग्रहः । जगद्रदेवदेति । मिथ ईश्वराच भिन्नस्वन जगद्वैषयकमित्यर्थः । विल-क्षणं संवेदनम् । स्वरूपं ज्ञानम् । अभेदे विषयविषयिभावः प्रागुपपादितः । तदृग्रह-कम् । तद्विपयकम् । अयोग्यत्वादिति । रसादिज्ञाने विभावादिविषयकत्व एव

१ क. 'येत्' । क. चिन्त टट्° । २ क. 'कत्वसि°' । ३ ख. 'अनु दो°' । ४ ख. 'प्रम°' । ५ ग. 'प्यतिम°' । ६ क. ख. ग. 'वेङ्यसं°' । ७ क. 'दनागो°' । ८ ख. ग च न । ९ क. 'थ्या' । स्वाभ्रित-उजन्यज्ञानाविषय° । १० क. 'बुध्यामः' । ११ क. 'कासद्रभूषणमिति°' । १२ क. 'योगिना' । १३ क. 'वस्तु°' । १४ क. 'योन्तनां' । १५ क. 'मभिन्नच्वा°' । १६ ग. 'नतवसु°' । १७ ग. 'थ: व्य°' । १८ क. 'भावोडयग्रेप°' ।

१०२ प्रदीपोद्योतसमेतः— [ ४ ष०उद्धासः ]

कल्पकम् । विभावादिपरामर्शप्रधानत्वात् । नापि सविकल्पकम् । चर्व्य-माणस्यालौकिकानन्दमयस्य तस्य स्वसंवेदनसिद्धत्वात् । उमयामास्व-रूपेऽस्य चोभयात्मकत्वमपि पूर्ववत्लोकोत्तरोत्कर्षतोमेति गम्यते न तु विरो-धमिति श्रीमदाचार्याभिनवगुरुपादाः। व्याघ्रादयो विभावा मयानकस्येव वीराद्भुतरोद्भाणाम, अश्रुपाता-दयोऽनुभावा: शृङ्गारस्येव करुणभयानकस्यो:; चिन्तादयो व्यभिचा-रिणः शृङ्गारस्येव वीरकरुणभयानकानामिति पृथगने कान्तिकत्वात्सूत्रे मिलिताँ एव निर्देशः।

स्पकम् । चर्व्यमाणस्यालौकिकानन्दमयस्य तस्य स्वसंवेदनमात्रसिद्धत्वाच्चर्वणादशायां ज्ञाना-न्तराभावात् । स्वाभिन्नसविकल्पकविषयत्वेन ज्ञाप्यस्वमित्रमेव । नचु निर्विकल्पकस्वाभिन्न-विकल्पयोरन्यतरविषयत्वाभावेऽपरविषयत्वपर्यवसानात् । तथा चैकविषयत्वभावेऽपरविषयस्वप्रस-ङ्किरित्युभयविषयत्वं प्रसज्यतेति चेत् । एवं स्वाभिन्नसविकल्पकाविषयत्वाद् लोकोत्तरंचमत्कारमेव गम्यते न पुनर्विरोधमिति । अथ विभावादयो मिलिता: किमिति व्यङ्क्यक्त्वेन निर्देशः । एकैकस्य व्यङ्क्यकेक एव व्यभिचारात् । अपैकेकसादृश्याद्दृश्यासेपा्त्त्राप्यस्यैव रसव्यक्तिरित्यव्यभिचार इति चेत् । व्याघ्रादयो हि विभावा भयानकस्येव वीराद्भुतरोद्भाणाम् । अश्रुपातादयोऽनुभावा: शृङ्गारस्येव करुणभया-नकयोः । चिन्तादयो व्यभिचारिणः शृङ्गारस्येव वीरकरुणभयानकानाम् । इत्थन्यदृश्य-सेपानियमात् । नन्वै मिलितस्यैव व्यङ्क्यक्त्वं एकैकोपस्थितौ रसव्यक्तिर् न स्यात् क दृष्यते चासौ । यथा—

विभावादिज्ञानोपयोगः । तदर्शं च न निर्विकल्पकामिति भावः । स्वसंवेदनेऽति । स्वात्म-केवेदनस्यैव । तथा च स्वभित्तौ तद्रूपकम्प्रसिद्धमेवाति । चर्वणादिश्रिया-मिति । चर्वणाया व्याख्यानिकसामग्र्या बलवत्त्वेन चर्वणातिरिक्तज्ञानाभावादि-त्यर्थः । उभयरूपत्वमिति । उभयाविषयत्वमित्यर्थः । स्वाभिन्नसविकल्पकेति । विभावोदेर्विभावत्वादिना भानात्तदर्शे सविकल्पकत्वम् । अनावृतचैतन्यस्य निर्धर्मकस्य स्वरूपतो भानात्तदर्शे निर्विकल्पकतेति भाव इति दिक् । निर्देशा इति । निर्दिष्टा इति शेषः । भरतमुनेः स्वसूत्रे चेति शेषः । उत्तरमाह—एकैकस्येति । व्यभिचारादिति । एकैकसत्त्वेन रसानुदयादिति भावः । अनियमादिति । व्याघ्राद्दी भारुणां भयमपूर्व-

९ क. ग. °ज्ञानप्र० १२ °क.त्प: । च° १३ क. ख ग. °रू° । र ग °पस्योभ° ५ क. च. ग. °तामव° १६ ग. °मदभिनवगुरुपादाचार्य: १७ क. ख. °तानें ८ क. °वेऽ उभ° ९ ५ °नं स्वभि° १० क. °रितामेवायिगम° ११ १६. °करवळ° ११२ क.°रिति क ज्य° । १३ क. °रुद्रादुतवीराणाम् १४ क.. °कल्पकनिर्विकल्पकते । १५ प._°ते । म्यन° ।

वियदलिमलिनाम्बुगर्भमेघं मधुकरकोकिलकूजितैर्दिशां श्री: । धरणिरभिनवाडुरकूटकूटं प्रणतिपरे दयिते प्रसिद्ध मुग्धे ॥ २८ ॥

परिम्लानितम्रणालीम्लानमझं प्रवृत्ति: कथं अपि परिवारप्रार्थनामि: क्रियासु । वियदालोक इत्यादौ कामिनोगतया रतिरालम्बनमात्रस्योपस्थितौ । एवम्—परिम्लानितम्रणालीम्लानमझं ।

दार्शिनां विस्मयो वीराणामुत्साहो व्यपादितवन्धूनां क्रोध: । एवं संस्कारोद्घोषको ध्यान-स्थ्याश्चितवृत्तिविशेषाप्रशिन्ता । सा श्रृङ्गारे नायककल्पोद:; वीरे साहाय्यस्य, करुणे बन्धगत- पकारादेभयङ्के भयहेतुव्यचिन्तनत्ववाद: । एवं च परस्परप्रतिबन्धानैकस्यापि व्यक्तिरिति व्यभिचार:। एकानुगुणतेरद्वयस्याहिल्येन तदेकव्यक्ताव्यपपरा व्यक्तिरित्यन्वयव्यभिचारश्चेति नैकेकस्य व्यक्तिकेतित भाव: ।

!वियदिति । मानिनि प्रति सखीवाक्यमिदम् । हे मुग्धे मानभङ्गावश्यंभावेडपि दयित- तेम्रणामापेक्षणाद्द्वेषरहिते । प्रणतिपरे मुहुमुंहु: प्रणामशालिनि । दयिते इति विषय- समी । प्रसिद्ध । बहुरोद्रपकसत्वाद्वश्यंभावी मानभङ्ग इति तव गौरवशङ्का न भविष्यतीति भाव: । तामेव मानभङ्गसामग्रीमाह । वियत् । आकाशम् । अलिमलिनेत्यपि- तस्मात् । अम्बुगर्भमेति व्यधिकरणबहुव्रीहि: । तत्क्षिपदो बहुव्रीहि: । अस्तीति शेष: सर्वत्र । अम्बुगर्भस्वेनावृष्टिल्वाचिरस्यति: । एवं चोर्ध्वमुखी स्थानं न शक्ष्यतीति भाव: । मधुकर इति । प्रावृधि कोकिलकूजिताभावेडपि मधुकरा एव मुखकरस्वात्कोकिला इति रूपकम् । वर्षास्वपि कोकिला माधन्तीतयपि कूष्रति । तत्कूजितैर्दिशां श्री: शोभा । एवं च तिर्यङ्मुखी स्थानं न शक्ष्यतीति भाव: । अभिनवाड्कुर एवार्क उत्सन्ने टङ्का: पाषाणविदारका मर्मभेदितत्वात्पाषाणप्रायकठिनमानभङ्गकवचाद्दा यस्यां सा तादृशी । एतेनाधोमुखावस्थानं निराकृतम् । आलम्बनमात्रस्येति । आलम्बनपदं रत्युद्बोधजन- कोपलक्षणम् । तेनोभयान्वस्यापि संग्रह: । कचितु आलम्बनोधीपनविभावमात्रस्येति पाठ: ।

परिम्लानितेति मकरन्दं प्रति माधवस्य मालत्यवस्थावर्णनमिदम् । अस्या अङ्गं परिम्लानिता करसम्बान् शिथिलींकृता या मृणाली वाल्मृणालं तद्रह्मस्थानम् । सर्वेऽपि कुत्रातत्प्रकारकैक- द्द्विप्रकाश्वेनैकत्वादेकवचनम् । तथा क्रियासु शरीरमात्रधारणोपयोगिनीषु बहुधा परिवारस्य सर्वीसार्थस्य प्रार्थनाभिर्विहिताभि: प्रवृत्ति: एका उपक्रममात्रं , न तु चेष्टादि । कथं अपि ।

१ क. "तद्भावमा" । २ क. "पि तद्लसागादि" । ३ प. "म सत्कू" ।

कलयति च हिमांशोनिष्कलङ्कस्खलदलक्ष्मीमभिनवकारिदन्तच्छेदकान्तः कपोलः ॥ २९ ॥

दूरादुत्सुकमागते विवलितं संभाषिणि स्फारितं संश्लिष्यत्यरुणं गृहीतवसने किंचाश्वितभूलतं । मानिन्याश्रणानतिवयतनिकरे बाष्पाम्बुपर्णाक्षणं चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुरं जाताग्रिसि प्रेयसि ॥ ३० ॥

इत्यादावड्‌म्लान्या अनभूभावमात्रस्य । दूरादुत्सुकमागते० ।

अनिच्छन्त्या अपि वलात्कारण । तेनालस्यातिशयः । चकारो भिन्नक्रमः । कपोल इत्येकत्व विवसितं । अभिनवस्य करिणो दन्तस्य यश्श्रीदशदिक्षु भाति । कर्मणि वज्र । तदूद्रस्कान्तः । दन्तस्य कोमलत्वेनडूग्धालक्तकक मिश्रवर्णललभ । इडुदेशेडपि निष्कलङ्कस्खलदलक्ष्मी कला- मात्रावशिष्टस्य विरहोल्क्ष्मीं शोभां च कलयति । अनन क्षामतां । विरहारम्भात्सौकुमार्यादिति शेषः । पाण्डिम्ना जनुदयादेकपार्श्वशयनेनड्केस्यैव किंचिदवच्छेदेन रक्तता किंचिदवच्छेदेन पाण्डुतेति कपोल इत्येकत्वचनं । आभ्यामपि न शोभाऽधिक्यमिति कान्तलक्ष्मीपदव्यङ्ग्यचं । अभिक्तवेति विशेषणं छेदस्य । तेन शौर्याधिक्यार्पाण्डुताधिक्येन विप्रलम्भोक्तिः । कालिदासोडपि सत्यः ऋतुसंहारदर्शनच्छेदगौरस्म्येति प्रायुडुदेततन्ये । अज्ञ- म्लान्यादितिपाठः ।

दूरादिति । निराकरणेन प्रसादनान्निवृत्तस्य नायकस्य पुनरागमे जातभावाया मानिन्याश्चिरंभणामिदं । उक्तकामत्यादिविशेषणानि च्छलितर्थनिबन्धनान्त । तत्रि प्रपञ्चचतुरं चक्षुर्जातमित्यस्पोपपादकानि । दूरादृष्ट इति शेषः । सर्वसंस्मयन्तानां प्रेयसी- त्यत्र संबन्धः । उत्तमकं । इतोडनयत्र याताति शड्क्योल्कण्ठाशूनकचेष्टाविशेषशाली । आगते । समीपं प्राप्त । विवलितं । दूरतः परयन्त्या ममोत्सुक्यमननेन ज्ञातमिति लज्जया तिर्यकृत- तम् । पूर्वनिराकरणनलज्जया संकुचितं वा । संभाषिणि निराकरणेऽप्यवेमुखत्येनापूर्वीलोभेन वा हर्षोदयाद्विस्तारितं । संश्लिष्यति चाटु विनेवालिङ्गनेच्छया सान्निध्यं गच्छति । अप- साच्चेत स्पर्शोऽमिच्छत्तोति क्रोधाविभावादरुणं । अत एव क्रोधात्सविधं स्फक्वा स्थानान्तरं यान्त्या अकृतग्रहणं । किं चेति समुच्चयार्थ कि चिदित्यर्थः । तथाभाववश्व चाटुकरणं विने-

१ क. ख. °द्वाण्डु: क° १२ क. विचलि° ३ क. °ने कोपाक्षि° ४ क. °क्मालिन्या° ५ रू. °ता । ए° ६ ग. °तेल°र्व । ७ ज. °मू अ°ल्ला° ८ क. म. °गमने जा°

[३ प०उज्जासः]

काव्यप्रकाश: ।

१०५

इत्यादी च यद्यपि विभावानामनुभावानामेतसुकयप्रतीडाहर्षकोपासूयाप्रसादानां च व्यभिचारिणां केवलानोंमत्र स्थितिः; तथाडप्येतेपामस-धारणत्वाभित्यन्यतमद्र्याक्षेपकत्वे सति नानैकान्तिकत्वमिति ।

इत्यादावुत्सुकादिविशेषणैरध्यवसानामौतु कवलजार्हषकोपासूयाप्रसादानां व्यभिचारिम-ज्ञानाम् । यद्यप्यन्त प्रेयसीत्सालम्बनविभावोऽप्यस्ति तथाडपि रसस्य कवलधर्मवत्त्वादनिंदंशादन-स्तिकल्प एवति । मत्वम् । एषां विभावादीनामसाधारण्येनानूद्र्याक्षेपकत्वेनात्रापि मिलितानामेव व्यङ्ककत्वात् । नन्विषां वेदसाधारण्यं किमन्यदूद्रयाक्षेपणन । एकैकव्यभिचारेण हि व्यङ्गयोपादानम् । अथ साधारण्यमेव, कथं तर्हि स्थायिविशेष योग्यविभावाद्याक्षेपकत्वामिति ।

उच्यते---एकस्य व्यभिचारान्वितानां व्यङ्ककत्वे स्थितेऽसाधारण्येनाप्यन्तद्र्येमासिप्यते । किं च रसस्य विभावादिसंवलनानुरूपवृत्तेःकस्मादासाधारणादपि व्यक्त्यभावानिमित्तान-मेव व्यञ्जक वम् । अतोडसाधारण्येऽपितद्र्यमासिप्यते । ततो मिलितैस्तद्व्यङ्क्तिः;, इति ।

ओत्तरोटरं तत्वशेष्टप्रवृत्तिन्यायमूयया । चरणानति: । चरणाशिर:संयोग: । तस्य व्यतिकरे समूहेः । स्वय्येवमाचरितं मया कठिनया तत्वसोडमित्येवंरूपप्रसादोदयाह्लादपाम्बु । ततः पूर्वमस्म-याभिः कठिनने चेतसि द्वयीबावाभावात् । अम्बुपदं बाहुल्यसूचनाय । ईक्षणपदं गोलकपरम् ।

चतुष्पदं तेजःपरम् । विपरीतं वा । आद्य औत्सुक्यादीनां तेजसि सत्वं परम्परया बोधयम् । अनन्ये बाप्पाम्बुपूर्णीस्तक् परम्परया बोधयम् । अतो भेदाद्दुहोहेर्नानुपपत्ति: । बाप्पाम्बुपूर्णी-क्षणादिति पाठस्तु सुगमः । अहो इति चातुर्थदर्शनाद्दृष्टिस्मये । प्रपञ्चो विचित्रव्यापारबाहु-ल्यम् । तत्र चतुरं कुशलम् । जातागासि न तु कृतागासि प्रेयसी । प्रीतिपात्रे । न पतिमात्रे ।

प्रसादानामिति । यचापि प्रसादो न व्यभिचारिषु गणितस्तथाडपि मनःप्रसादो हर्ष:स्यादिति हर्ष एवात्र प्रसादो विवक्षित इत्याहः । अनिंदेशादिति । जातागास्मीति विरु-द्रर्मतया निदेशाचेत्यपि बोधयम् । आक्षेपः । व्यज्ञना अतोडसाधारण्येऽपितद्र्यपाति पाठः ।

इत्तरद्रूयामिति । तत्प्रडचे प्रणतिरु भावः: प्रसोदप्रार्थनोद्देश्याडसूया संचारिणी । द्वितीये मालतीमाधवतो विभावौ प्रकरणगम्यौ । पान्तव्रादिगम्या चिन्ता व्यभिचारिणी । तृतीये मानिनीप्रेयांसौ विभावौ। चरणानतिरु भाव इति बोधयम् । यत्र तु मिलितानामपि साधारण्यं तत्र विरोधे न भवत्येव रसप्रतीतिरविरोधे तु भवत्येवेत्याहुः ।

१ क. °दो यो २ क. गा. °दनु° ३ ग. °डाद्रे° ४ क. °नं च्यभिचारिणां च के° ग. नो क्य° ५ क. ख. °नामेवास्ति स्प° ग. °नामेवाविः° ६ ग. °नत्वादनन्य° ७ क. °नप्रतिपा-

द्याना° ८ क. एकैकस्य । ९ क. धर्मस्युवचत् । १० क. ग. रसोऽपि निवर्त्यदयमेष्यते । ११ क. गा. °सादमार्थे° १२ °मू। द्वाद° ।

तत्र शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसा: स्मृता: ॥ २९ ॥

केचिदाहुरेक एव शृङ्गारो रस इति केचिच्च द्वादशेत्यादि तत्रिरासाय मेदान्त्राह ।

शान्तस्य रोमाञ्चादिविरहेनाभिनेयस्वारकाव्यमात्रगोचररसत्वमित्यभिधानान्नात्र इत्युक्तम् ।

यद्वा नाट्ये तावदष्टौ रसा: प्रतिपादिता: । अत: काव्येऽपि तावन्त एवस्र्यर्थ: ।

नवु रस: सुखास्मक इति प्रतिपादितम् । तत्कथम् दु:खमय: करुणादिको रस इति चेत् ।

लोके तप्त-प्लेडपि काव्यादौ पार्यन्तिकालौकिकसुखोदयात् । अन्यथा प्रेष्यवतामप्यवृत्त्याsपत्ते: ।

शृङ्गार-दीनेन च लक्षणं रत्यादिप्रकृतित्वम् । तत्र मनोडचुकूलेष्वर्येषु सुखसंवेदनं रति: ।

तत्प्रकृतिको रस: शृङ्गार: । स द्वेधा संभोगो विप्रलम्भश्च ।

तत्र—

द्वादशेति । प्रेयांसदानतोद्यतै: सह वक्ष्यमाणा नवेत्यर्थ: ।

तत्र द्वेभप्रकृति: प्रेयांस: । अयमेव वात्सल्य इति बोध्यम् ।

धैर्यस्थायिभावको दान्त: ।

गर्वस्थायिभावक उद्धत: ।

निन्दादित: परावज्ञा गर्व इत्याहु: ।

एते त्रयस्तु भावान्तर्गत इति भाव: ।

एतेनाभिलाषस्थायिको लौक्य-रस: श्रद्धास्थायिको भक्तिरस: ।

श्रृङ्गारशान्तिहास्यादीनां व्यभिचारिरुपा इत्यपि केचित् ।

अन्राभनयत्व्वादिति ।

सर्वविषयोपनस्वरूपवत् तस्योति भाव: ।

गीतवाद्यादस्तद्विरोधिर्व्यवचेल्पि बोध्यम् ।

अभिमानादिति पाठ: ।

अभिननावादिति पाठो वृद्धारति रोष: ।

यद्वा न ।

अत्र पृथक् शान्तोऽपि नवमो रस इत्येतद्वद्यमाणे नाटककथंsसाधारणम् ।

तस्याप्यभिनयस्य बहुभिरड्गीकादिति भाव: ।

गीतादिकमपि तद्विपर्य न तद्विरोध्योताह: ।

तत्कथंsमिति ।

रसस्व हृद-रूपतापत्ते: ।

दु:खकार्यस्यापातदर्शनापकर्षत्व ।

अरसत्वे तु तत्काव्ये सहृदयानां प्रवृत्त्यस्पादिति भाव: ।

दु:खमय इति ।

शोकादुद्भवोष्कलत्वात्तत्त्वम् ।

पार्थान्तिक इति ।

अत्रोपपत्ति: प्रागुक्तेव ।

भावनया वर्णनीयगरीभावेन शोकस्य तत्कार्याश्रुपातादेश्व नानुप-पत्त: ।

आनन्दांशस्योत्कटत्वेनोत्कटेच्छाविषयत्वेन शोकाच्चो बल्वद्रूपभावात्प्रवृत्त्यतरपि सुरवजनकत्वेन ज्ञानम् ।

तत्क्चन ज्ञानारूढाश्चित्तवृत्तिविशेष इति यावत् ।

१ क. 'भिमान' । २ क. 'इते इत्य' । ३ क. 'नां लक्षण च रो' । ४. क. 'मू अनभि' । ५ म. 'मू० यत्रे' । ६ क. 'स्थे ने च०' । म. 'त्वेत' । ७ क. 'मू, धनु०

तत्र शृङ्गारस्य द्वे भेदौ । संयोगो विप्रलम्भश्चेति । तत्राऽऽड्य: परस्परोवलोकनालिङ्गनाधरपानपरिरुम्बनाद्यनन्तभेदैरचुम्बनाद्यपरिच्छेद्य इत्येक एव गण्यते । यथा—

अचुम्बितौ निषेवते यत्रान्योन्यं विलासिनौ । दर्शनसङ्केतदानैः स संयोगो मुदान्वितः ॥

स च परस्परालोकनालिङ्गनादिभेदाद्गणे य इत्येक एव गण्यते । भावोपदारतरेषाम प्रकरामधिगच्छति । नाधिगच्छति शृङ्गारं विप्रलम्भस्तदोच्यते ॥

स च संगमपूर्वस्तदन्यश्च । तत्रान्योऽभिलाषपहेतुक इत्युच्यते । अभिलाषपदेन तद्विरहरादिसङ्गमाभावस्य लक्षणात् । आदर्श कचिद्दर्पणस्य प्रणयेन वा मानरुपः । स ईर्ष्याहेतुक इत्यच्यते । ईर्ष्यापदेन मानहेतोरुपलक्षणात् । कचिद् द्वयोरपि कार्यवशादेशान्तरस्थिते । स विप्रलम्भप्रयोजक इत्युच्यते । उपपत्तिमनोज्ञात्वसमाप्तौ भावौ स्वज्ञानदशा विप्रलम्भप्रयोजकोऽनुकूलाविति ।

न चेदं नायिकानायकयोरेकतरमात्रदर्शनेनादिहपे व्यकृच्छे संभोगेऽन्यासम्भ रतिप्रकृतिकलवे सति विप्रलम्भाभिरावे तात्पर्य्यात् । तत्र रसाभास एवेत्यपरे । अगणेय इति । संज्ञा 'रक्तस्वाण्णालोपाभ्रवे साघु एक एवेति । संयोगत्वसामान्याभिप्रायेणेदम् । तच्चानुपदोक्तम् ।

प्रकर्षामिति । विभाव. दिसंवलितत्वमित्यर्थः । नचेदं नायकप्रसाद्यमानमानिनीनामपि-कविप्रलम्भेऽव्याप्तम् । रतिप्रकृतिकद्रव्ये सति संभोगाभिन्नस्वे तात्पर्य्यात् । तदानीं तास्मिन्नरुणा रागग्रहादाभासत्वज्ञानाभावेन श्रृङ्गारत्वज्ञानमात्रं वा । न दोष इत्यन्न्य एव तद्रोरिति । एतेन—

श्रवणादर्शनादपि मिथः सुरुद्ररागयोः । दशा.वेशेसंप्राप्तिः पूर्वरागः स उच्यते ॥

अभिलाषचिन्तास्मृतिगुणकथनोद्देगसंलापा उन्मादो व्याधिर्निद्रता मूर्छेन्दिदर्शनाद् दशा इत्युक्तः: पूर्वरागविप्रलम्भीदार्शान्तर्गतोडभिलाषः । न विप्रलम्भजनक इत्यपास्तम् । ईर्ष्य-येतिं । प्रिय सस्पन्नारक्त कोप ईर्ष्या तद्वतेत्को मानः । यथा भृणां—

१ क. °रालोकनार्तिनच्यु° । २ ख. °नाश° । ३ म. °कनपरि° । ४ म. °दृशा° । एक १६ च. °मनदोष ।

शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंचिच्छने-

निद्राव्याजेनुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युरुमसम्प ।

विश्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थलं

लज्जानग्रमुखी प्रियेण हस्ता बाला चिरं झुम्बिता ॥ ३१ ॥

शून्याविति नायिका । सा प्रोषितभर्तृका स्वान्तलक्षणादा । काचिच्छापात् । स च शापहेतुक

इति व्यवाहियते । काचिदुक्तत्रितयातिरिकादुरुत्कज्जादित:कारणात् । स एष विरहहेतुक

इत्युच्यते । करुणरत्नारस्याप्यत्रैवान्तर्भावः ।

तत्र संयोगो नायिकारकश । ऋमेणोदाहरिष्यम् ।

शून्यं वासगृहं । आलोक्येति लज्जया समानकर्तृकं ।

दिलभेच्छायाम् । स इति । उभयरूप इत्यर्थः । त्रितयं । ईर्ष्याप्रवासशापरूपं ।

विरहेति । गुरुलज्जादिता: संगमप्रतिबन्धो विरहः । रहःप्रायोदकारान्तो रहःशब्दो-

व्यस्त । द्विरूपकोशात् । एवं च रहस्य एकान्तदेशस्य संगमयोग्यस्याभावा विरह इत्यन्ये ।

अत्रैवेति । विप्रलम्भ एवेर्थः । अयं च मूर्छितनायकाविषयः ।

न्यूनोरेकरत्नस्मिगतवति लोकान्तरं पुनरलब्धे ।

विमनायते यदैकस्तदा भवेत्करुणविप्रलम्भः ।।

इत्युक्तः । शोकश्वात्र व्यभिचारी बोध्यः । अत एव संगमप्रत्याशाकाडि्कसतदनुल्पादे

विप्रलम्भ इत्याहुः ।

शून्यामिति । प्रथमार्णीण्मदनविकारमुग्धावर्णनमिदं । वासगृहं शयनागारं शुन्यं

निर्जनं तत्केन ज्ञातमापि निःश्वासखीसीत्स्वरशब्दया विशेषेण दृढा किंचित् अपकायेन न तु

सकते! निद्राभिह्ना: पश्चाद्वारवक्त्रेण समाधातुं शक्यत्वात् । शनैर्विलयादिकानन मिथःसदृशो-

नितोरुसंसोभेग वा प्रियतमनिद्राभिभू यथा न स्वार्थयोत्थायोति संबन्धः ।

अनुरागाज्ञा-

स्या निद्राया व्याजं मिथःुयागतस्य प्राप्तस्य न तु व्याजेन निद्रा । सर्वथा तदसं-

न्वात् । सुचिरम् । यावद्रुजादिविभवम् । अत एव नि:श्वासतो वर्णयित्नवा अनुरागातिशयात् ।

तथाविधवर्णनायामपि निद्राव्याजसहितगुरुत्वात् । जागरणरहस्य

सुचिरामिति बहुकालमित्यर्थकमपि । विश्रब्धं विश्वस्तम् । एतावडप्यभडेन निद्राया वास्त-

विकत्वभ्रमात्पार्यन्तसुम्य परितः कपोल्योर्न्त्रयोवेदपि गण्डस्थल एव दर्शनं ।

गण्डस्थल एव दर्शनं——गण्डस्थलादि । गण्डस्य स्थलीवेन पुलकस्यादिकुरता ।

१ क. °पपरिरम्भे १ । २ स्व. °ता । त्वं । म. °त्ता । यथा° । ३ क. °पि स्व° । १४ क. °ह: ।

तथा—

त्वं मुग्धाक्षि विनेव कञ्चुलिकया धत्से मनोहारिर्णां लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तदृटिकासंस्पृशि । शश्योपान्तनिविष्टस्मितसखीनेत्रोत्सवन्नन्दितो निर्त्यात: शनकैरलोकवचनोपन्यासमालीनजन: ॥ ३२ ॥

त्वं मुग्धाक्षि० । वीरिका वसनप्रान्त्य: ।

अत्र गण्डेश्यश्रीलम् । लज्ज्जत इति लैज्जा । पृथक्पदम् । पचादितवादच । रुज्जावति । रुजनक्रियया समानकर्तृकत्वेनालोक्यतेति कवोपपत्ति: । अन्यानि कवांन्तानि तु परस्परपेक्षाणि । अत एव नम्रमुखी । लज्ज्जाराहित्यहेतौप्रौढतवच्यावृत्तये बालेत्यर्थकम् । हसता । तव सर्वे रहस्यप्रगतामिति वा पूर्वे मत्प्रार्धनयाडपि न प्रवृत्ताडसि इदार्नीं कथामिति वा व्याजनिदाफलं मृदितेषु लरुधमिति वा हास: । अत एव प्रियेण चिरं रुज्जापगमसंभोगस्वीकारश्च यावत्तावत्पर्यन्तं चुम्बिततर्थ: । सर्वत्रिकमूलधनग्रहणाय चिरमिति चक्रवर्ती ।

अत्र शून्यमित्यनेनोदीपनातिशयचुम्बनप्रवृत्तियोग्यता च । वासगृहामिति सकन्दनादिसंपत्ति: । पथुरिति युक्तचारागित्स्वम् । विश्रग्धमित्यनेन रागादित्यादाविमित्स्यकारित्वम् । नतनेत्रयुक्तं न तु नामितोति । तेन रुज्जया तथा विहलत्वं यथा नमनेऽप्यशक्यकरिति ।

अत्र लज्ज्जाहास्योर्व्यभिचारिणो: स्वपदेनोपादानं चिन्त्यम् । अत्र यद्यपि परस्परस्याडडडडलम्बनस्वेनोभयो: रति: प्रतীয়ते तथाडपि नायकविषयिण्या नाधिकारतेहेतद् एव चर्चणाविषय इति सहृदयसासिक्रम् । अत्र नायक आलम्बनम् । शून्यग्रहणायकनिद्राद्यदीपनम् । मुखनिर्वर्णनचुम्बनाद्यनायनाच्चयहरर्षिदिग्याभिचारिभाव इत्याड़्यम् ।

पूर्वे रक्ता भवेतारी पमान्प्राप्तादिकतैरित्युचैनरायिकारघमुदाहृत्य नायकारुघ muda- हरति—त्वं मुग्येति । मुग्धाक्षि सुन्दराक्षि । चक्षुषैव जगन्मनोनेवशीकरणात् । अत एव कञ्चुलिकावैयर्थ्यम् । न केवलं कञ्चुलिकानपासारणेऽशोभानुस्पत्तिरतपि विद्यमानशोभातिरोधानमप्यत्येवकारध्योत्म् । मनोहारिर्णामिति ताच्छील्ये णिनि: । लक्ष्म्रीशोभाम् । प्रियतमे दतिशयप्रोतिपात्रे । तेनानुपकर्षणीयस्वम् । तदृटिकां कञ्चुलिकांप्रभिः । मोचनाय तत्संस्पर्शे सखीःसार्थमाडडहिज्जया शाय्योपान्ते निविष्टा निविडसन्ध्या सा चासौ स्मितवती सखी आलीजनस्य नायिकैव तस्या नেত্রोसव उत्सृ हत्ता तेन । ड्डनिदत: । स्मिततत्यनेन कञ्चुष्ठि-

७ म. विं । तद्वाप्र० । ९ क. लरुघन्तः । ५ क. °प्रौढत्व० । ५ क. °श्लिक: । अ° । ६ म. °म् । एवं नायिकारघमुदादृत्य नायककारुघं पूर्वे । ७ म. स्मृकपदा° ।

अपरस्तु अभिलाषविरहेष्यप्रवासशापहेतुक इति पञ्चविध:। कमेपोदाहरणानि—

प्रेमार्द्रः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्रुद्धहरागोदयास्तास्मु गूढमुखो निर्सगमधुराश्रेष्ठा भवेयुर्ययि। यास्वन्तःकरणस्य वाह्यकर णयापाररोधीक्षणा-दशसोपार्जितपात्रस्वापि भवत्यनिन्द्यो हयः॥ १३३॥

अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य ताहंकृतघ्नो मां नेच्छति नागतश्र हह हां कोऽयं विधेः प्रक्रमः। इत्थं पलपेतरकल्पनाकवलितस्वान्ता निशान्तान्तरे बालां वृत्तविवर्तनव्यतिकरां नाडीम्र्रति नितरां निशि ॥१३४॥

एषा विरहोत्कण्ठिता।

विप्रलम्भेऽप्यमिलापहे के यथा—

प्रेमार्द्रः।

प्रेम स्नेहः। स एवं प्रगाढः प्रगयः। स एवं परिचयातिशयेन रत्न.नक्षत्रो रागः।

कापसारणस्वरसः। अलीकवचनं शुधः पाटनीयः सारिका भोजनायेत्यादि। शनैः शनैः सकीरोहृद्यज्ञानगोपनेन तस्या लज्जादिरूपरिहाराय नम्। नयनसौन्दर्यमुद्दीपनम्। आभाषणवीटिकास्पर्शावनुभावौ। अभिज्ञानवीटिकासंप्रत्य-योस्सुल्यकालस्वापवार उत्कण्ठादयश्व संचारिणः।

प्रेमार्द्र इति। प्रेम अयं मम अह मस्म्येत्याकारः पक्षपातविशेषः तेनार्द्रः क्षषा। स एवं अवलोकनादिना प्रकर्ष नीयते अपराधसहेतवेपि चालितो वा प्रणयः। तदुक्तः। परिचयाहृदासंगादुद्रूंदो नि:शेषमुत्सारितगुर्वादिपरतन्त्रयो रामस्योदयो यासु। परिचयातिशयेन रत्ननक्षत्रसमः प्रणय एवं रागः। निर्सगमधुरा स्वभावमनोहरा। यास्वाशंसया मनोरथेन कल्पितास्वपि न पुनरभूूतासु सत्सु वाध्यकारणस्य चक्षुरादेर्द्यापारं विषयप्राहिलं रुणद्धीति ताहशोऽन्तःकरणस्य मनस आनन्द न सान्द्रो निविडा लयस्तन्मयत्वं भवति। मुग्धदरास्तस्याश्रेष्ठादर्शनहसितालिङ्गनादिरूपा इत्यर्थः। मालतीप्रायै इमशानसाधने प्रवृत्तस्य माधवस्याभिलाषोऽडयम्। अत्र मालत्यालम्बनम्। तद्वियासाच्च स्मरणमुद्दीपनम्। आशांसान्ध-भावः। तदडच्योत्कण्ठा संचारिभाव इति।

१ क. (प्र) 'हरजनो' या मा। २ क. (प्र) ग. 'ध सहसा को'। ३ क. (प्र) 'सानामवे'। ४ क. (प्र) 'रादाम्रे'। ५ क. 'सिडस्यभि'। ६ क. 'तुरुया'। ७ क. 'व विध'। ८ क. रक्तलक्षणां ता'। ९ क. म. 'हसैरस्य'। १० म. 'द्रां निसि'। ११ म. 'न व्रजत्'।

सा पत्युः प्रथमापराधसमये सद्योपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमाड्डनवलनावक्रोक्तिसं सूचनम् । स्वच्छैरच्छकपोलमूलगलितैः पर्यस्तनेत्रोत्पला वाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलालकैर्भूमि: ॥ ३५ ॥ प्रस्थानं वलयैः कृतं प्रियसखेरसैरजसं गतं भृत्यै न निवारितं व्यवसितं चित्तेन गृहतं पुरः । यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्गे सम्प्रस्थितता गन्तव्ये सति जीवितप्रियसुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते ॥ ३६ ॥

ईर्ष्याहेतुको यथा— सा पत्युः० । सद्येनोपदेशः सद्योपदेशः । भविष्यत्प्रवासहेतुको यथा—प्रस्थानं० ।

सा पत्युरिति । काचित्सखीवृत्तान्तं कांश्चिकृत्यपि । सा वालां पत्युर्न तु प्रियस्य तत्त्वेऽपराधायोगात् । प्रथमत्वनास्त्यन्तसह्यता । द्वितीयादौ चातुर्यसंभवाद्द तदुक्तिः । अपराधो न्यायान्नासंगमरूपः । सद्येन सोहृदं करणेनोपदेशः । तं विना तदभावात् । सद्येति कर्तरि हृतायां तु न । पश्चात् बाधात् । उभयोः प्रयोगाभावेनोभयप्रायस्यभावाच्च । सविभ्रममड्गस्य भ्रुकुट्यादवेलिना वक्रोक्करणं याश्र वक्रोक्कयतांभः सं सूचनमर्थान्मानस्य प्रकाशनं नो जानातीत्यर्थः । तांहि किं करोतोस्यजडद्ध स्वच्छैररति । अश्रुभिरिति । अश्रुभिरित्यादि । अश्रूणां भृशं वहतीत्यंभूतलक्षणे हृतायां । अज्ञज्ञाप्यं केवलं रोदनमेव करातीत्यर्थः । रोदनं ह्यश्रुजनकोभृत आनन्दव्यापारः । शाब्दप्रयोगाद्ज्ञापकान्तरगतश्च्छेदाद्यभिप्रायः इति दीपिका । अज्ञनप रावलागमानाद कपोलयोः स्वच्छता । तेन रोदनाधिक्यम् । उत्तरश्लोकेनोक्तं लुठल्लोलालकैर्भूमिर्गलिता । लुठन्ती विप्रकृष्टा लालाश्रुक्लिन्ना यल्लक्ष्यते बालत्यर्थः । अलकलोलता सूक्ष्मत्ववादसूक्ष्मत्वाद्वा पर्यस्ते । परदर्शने लज्जया परितः क्षिप्ते इत्यर्थः । यत्क्वारुण्यादनेत्र उत्पलवारोप इति । तत्र उत्पलपदस्य रक्तक्वाविशिष्टे डशक्तिः । रक्तोत्पलपदस्य रक्तक्वाविशिष्टेऽशक्तिः । रक्तोत्पलपदस्य रक्तसदृश्यापत्तिरिति दिक् । पतिरालम्बनम् । अपराध उद्दोपनम् । तदज्ञयासूयाल्यभिचारिभाव इति । अत्र पथुरन्यासङ्गाद्दालया ईर्ष्यो । प्रस्थानामिति । हे जीवित प्रियतमे यातुं निश्चितचेतसि न तु गन्तु-मुञ्चते तव सुहृदः प्रियसखे सर्वे समं प्रस्थिताः । तथा च तवापि गन्तव्ये सति

१ क. ख. 'धमेऽपि°' । २ ख. 'सुचितमं°' । ३ क. 'लपा.लिङ्ग°' । ४ ख. 'मोलोन्दकै°' । ५ ख. सर्वे: समं प्रस्थितं ग° । ६ क. ग. (प्र) 'मुमृच्य°' । क. ७ ग. 'सु' । सर्वे° । ८ ग. 'गमन°' । ९ क. 'व समं ।

११२

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ४ पञ्चमः ]

स्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागेः शिलाया-

मारमानं ते चरणपतितं यादविच्छामि कर्तुंम् ।

असैस्तावन्मुहुरुपचितैरहर्दिरालुप्यते मे

कूरस्तस्मिन्नपि न सहते संगमं नो कृतान्तः ॥ ३७ ॥

हास्यादीनां क्रमेणोदाहरणानि—

मृतप्रवासहेतुरय मम—

कियदमु भवेदसुन्दरायां कति वा पथवसञ्चया भवेयुः

कियती च समृद्धिरमुजानां परितापोऽडाहियेत यैः कुराङ्कुर्या: ॥

सख्या: प्रवासिनं नायकं प्रतोषयमुक्तिः ।

भवंतद्वेशुको यथा ममैव—

किं मूढे परिखिद्यसे कतिपयैरैव प्रिये वासरै—

रायातां वयमेव हि धैह परितः प्रास्यानिकं मङ्गलम् ।

एववादी नु वह्नभे दयितया नि:श्वस्य पाणौ कृतो

मङ्गल्य: कलशो बिलोचनपयोधराभिरापूरितः ॥

शापहेतुको यथा —स्वामालिख्य ।

आलिख्येस्पीछाविपय एव ।

प्रियस्य नायकस्य सुहृदां च सार्थः: किमु कुतस्त्यज्यते ।

अवइयमेव प्रियसुहृ-

द्रि्योेग स्वयाडपि गन्तव्यमेवति सार्थत्यागेन विलम्बकरणं वृथैति भावः ।

गन्तव्य

इत्यावश्यकं तत्व्य: । के प्रस्तुतास्तत्राडडह—प्रस्थानं वलयैति ।

कडूणैरित्यर्थ: ।

वलयानां प्रस्थानं गमनवार्तया काइर्येन वलयभ्रंशात् ।

प्रियसखैरिति लिङ्गवचनविपरीणा-

मेन सर्वत्रतीयान्तनावायी

तथ्वं च वलयानां प्रियसन्निधानान्व-

यतिरेकाजनुविधायि-

तथा । अक्षाणामपि हृदयस्थलेन प्रियसख चमू ।

एवं धृतिकिन्तयोरपि योज्यम् ।

अन्ये तु अक्षेऽड्यन्तप्रथयत्प्रतिगदनाय प्रियसखत्वोक्तेः ।

तच्च जीवितनाशकदुःखोप-

स्थितावपि तदुज्झन्मार्निंकिचिद्खोपशमेन जीवितरक्षकत्वाद्द्रुतया हू ।

सार्थशब्दश्र यदपि जन्तू-

समूह एव प्रधुज्यमाने दृष्टस्तथा डपि चैतन्यारोपात्सङ्गमनीय इत्यादुः ।

अत्र प्रिय आलम्बनम् ।

तत्प्रयानादि उद्द्दीपनम् । कार्यदयोदुभावा: तदुच्र्छद्र्या चिन्ता व्यभिचारिभाव इति ।

स्वामिति । कुपितस्य लौहित्योचस्यात् ।

धातुरागैरिति सामान्येनिदेशेऽपि विशेषण-

रताड्येति बोध्यम् । शिलयामिति । तदा भूमिशयनोक्तकठिनाच्चित्तत्वाच्छैत्याहः ।

अर्थान्तरं

३ क. वृतप्र० । २ क. मृतप्रवासहेतु० ।

[ वि. वि. वृत्त्यासः ] काव्यप्रकाशः ।

विरहहेतुको यथा—अन्यत्र भजतीति० । एषा विरहोक्तौ नितेत्यविभावहेतुकादेर्विचते ।

व्यभिचार्यादिभिरविवक्षितो विकासो हास उच्यते ।

नस्यति क्रूर इति । तस्मिन्नपि । प्रतिकृतावपि । प्रकृतौ न सहत एव, प्रतिकृतावपि न सहत इत्यतिकरत्वम् । क्रूरः परत्रेयोवि घृणने जागरूकः । नौ आवयोः । कृतान्तो दैवम् । शेषम्-

षष्ठोड्यमपेक्ष्याद्यवसायः । अत्र यद्यपीच्छासमय एव स्मरणोद्रिक्तविरहजनिताश्रुणा दृष्टि-

षोपादिखननमेवासंभावितं तथापि लिखनमपीच्छाविषयतयैव नेयं न तु निष्पन्नतयेतिवत्प्रतीयते । यद्यप्यन्न पद्ये प्रवन्धालोचनादुन्मादः प्रधानतया प्रतीते तथाडप्यपाततो न तथा प्रतीति-

रिति रसोदाहरणमिदमिति दीपिकाकृत् । नायिकाडडलम्बनम् । तत्प्रणयकोप उद्दीपनम् । धरणपातेच्छाद्यनुभावः । कृतान्तेडमूया व्यभिचारिणी । यद्यप्यन्न शठेन विधिनेतिवत्कृरुपदे-

नासूया प्राधान्येन गम्यते तथाडपि प्रतिकूलकर्तृसूयालम्बने तत्र शठत्वोक्तिद्दिह प्रतिकूल-कर्तृस्तेनोक्ताद्भिवध्रुरत्वाद्यनुचिन्तनांसूया प्राधान्येन व्यज्यते । द्वितीरालुप्यते म इत्यन्तेन विप्र-

लम्मावगेहडनन्तरं प्रतीयमानाया असूयायास्तदुक्तत्वमेवोचितम् । शठनस्यात्र तु यावत्तावत्-

स्यामेकवाक्यताम्युपगमेन विशेषादित्याहुः । शत्र कुबेरशापतद्वचचस्य प्रियावियोगहेतुः । अन्यत्रेति । अन्यत्र प्रवासे नायिकान्तरगृहे वा । तत्कथाडपि प्रवादोऽपि का कुस्सिता

श्लोका, कृतः पदार्थसतेति भावः । अनेन स्वतोडनयत्र प्रवृत्तिनिवारिता । न च ताहडिhrसं-

रत्या गच्छेत्तत्राडह नाप्यस्येति । अस्य ताहगनयत्र गमनशीलः सुहृत्तमित्रमपि न । न च

स्व्यपि विरक्त इत्यग्राह्य यो मामिति । काकुरयम् मां नेच्छति इति नापि तु इच्छास्येव ।

यः स सहसाडSगमनकारणास्त्वेड अनागमनकारणास्त्वेडपि नाद्रगतः । अयं विवेकः ।

प्रकृत आरम्भः । कारणस्त्व कार्यानुरोधः कारणस्त्व तदुत्पादकत्वाश्रयः । इतः पञ्च-

प्रकारेणाल्पेतराभ्र्वाद्योभिः कल्पनाभिः कवलितं स्वान्तं यस्या सा बाला निशान्तं गृहं तन्मध्ये । वृत्तेति । संजातपाक्षिपरिवर्तनसमूहो निद्रां निशि नाडड्रोत इत्यर्थः । विरहोक्तिठ-

तेति । प्रवासहेतुकविप्रलम्भवती च प्रोशितभर्तृकेत्युच्यते । तत्र च प्रवासशब्देन भिन्नदे-

शास्यत्वं विवक्षितम् । एतदेनदपि प्रवासहेतुक एवोदाहरणमित्यपास्तम् । न च प्रवासो

भिन्नदेशत्वाद्घटित एव निरुच्यताम् । भरतस्वीकृतषोडशानायकाभेदासंगत्यापत्तेः । संगम-

जुष्पादकतावच्छेदकभेदेन भेदस्य दुरपह्नवत्वाच्चेतोविकास इति । तजनकाश्रित-

वृत्तिविरोष इति बोधव्यम् ।

३ वि. 'योशिषट' । ३ क. 'तम् । अत एव भरतस्वीकृतषोडशानायकाभेदासंगतिः । चेतो' ।

आकुञ्च्य पाणिमशुचिं मम मूर्धि वेश्या मञ्चाभ्रमसां प्रतिपदं पृथतेः पवित्रे ।

तारस्वरं प्रथितधूर्तमदात्प्रहारं हाहा हतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा ॥ ३८ ॥

हा मातः स्वरिताडसि कुत्र किमिदं हा देवता: काडशिषो

धिक्प्राणान्पातितोडशनिर्हुतवहस्तेऽडङ्गु दग्धेऽशौ ।

इत्थं घर्घरमध्यद्धकरुणा: पौराङ्गनानां गिर-

श्वित्रस्थानपि रोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि ॥ ३९ ॥

व्यङ्गं बैकृतम् । तेन हासप्रकृतिको हास्यः । यथा—आकुञ्च्य पाणि० ।

अत्र ताड्यमानो विष्णुशर्मा तत्क्रन्दनं च विभावै ।

रसाश्रयस्येति द्वैक्यमच्-भावः ।

चापलादिर्विभावरीति ।

इष्टनाशादिमिश्रेतोवैकृत्यं शोकाभ्दभाक् ।

आदिग्रहणादनिष्टासि: ।

शोकप्रकृतिः करुणः । यथा—हा मातः० ।

अत्र विपन्ना क्राचिदेश्वरी सम्बोध्या ।

तद्रूढदाहश्र विभावौ ।

आकुञ्चयेतिव ।

वेश्या मम मूर्धि प्रहारमदात् ।

हा हा हतोऽहमिति शब्दमुख्यो रोदितीत्यन्वयः ।

आकुञ्चय संकुचितं कृत्वा अशुचिमुचिछिष्टादुपहतं पाणिं हस्तं मन्त्रपूरतानाम-

मसां पृष्ठतैकिन्दुभिः ।

प्रतिपदं आप्नो हि छादिमन्त्राणां प्रतिपदोच्चारणेन कृतसंस्कारे मूर्धि

मस्तके तारस्वनं दीर्घस्वनं प्राहितो विस्तारितो यौदति शब्दो यत्र तदिति दानक्रियाविशे-

षणं प्रहाराविशेषणं वा ।

श्रमान्तं नामयहणं हासपरिपोषाय ।

अत्र विष्णुशर्मा आलम्बनम् ।

रोदनमुद्दोपनम् ।

स्फितातिसतुरुदितादयो दृश्यस्त्वन्मध्यमध्येष्वनुभावाः ।

दृष्टिरावेगच-

पल्यादयो न्याभिचारिणः ।

रसाश्रयस्येति ।

एतद्वाक्यमित्थनेनवोति ।

यथापत्र काव्ये रत्यादिक्रियमाणे हास्यादौ न निवद्धस्त्यादपि दृश्यपुरुषविशेषस्य तस्योद्देश्यो-

पि विभावादि-

सामर्थ्योदितस्यादुः ।

उक्त च—

यस्य हासः स चेत्कापि साक्षान्नैव निवध्यते ।

तथाप्येष विभावादिसामर्थ्यादवसीयते ॥

इति ।

चापलादिरिति ।

अत्रापि रसाश्रयस्येति ।

चेतोवैकृत्यमिति ।

तज्जनकश्वित्तवृत्तिविशेष इति यावत् ।

हा मातरिति ।

विपन्नामिश्रः प्रति तत्परिजनविलापोऽध्यम् ।

पौराङ्गनानामित्यनेन मघ्येडन्तराले

१ क. 'तु' प्रप० ।

म. 'ते' सुव० ।

२ क. 'ति प्रहाराविशेषणम् ।

जो० ।

३ क. 'व्याप्तु '

चाप० ।

[३ ९·उद्धातः ]

काष्यप्रकाशः ।

कृतमनुमतं हस्तं वा यैरिदं गुरुपातकं

मनुजपङ्कुबिनिर्माणदैर्भवद्भिरुदायुधि: ।

नरकारिपुणा साधं तेषां भीमाकिरीटिना-

मयमहन्मृगखेदोमांसै: करोमी दिशां बलिमृ ॥ ४० ॥

तैक्ष्ण्यस्य प्रबोध: कोष उच्चयते ।

तस्यप्रकृतिको रौद्र: । यथा—कृतमनुमत०।

रुधिराश्र विच्छिन्नाग्रेति कर्मधारयोत्परं करुणापदेन कर्मधारय: । करुणा: सखेहा: कातरा वा । नातो रसस्य शब्दव्युतात दोष इति शाङ्खनियम् । चित्रस्थानेपि । अचेतनानपि । शस्त्राघ शस्त्रकण्डा: । किंहा गिर इत्यपेक्ष्यां पूर्वार्धम् । हा मात: कुन्त्र गन्तव्ये स्वरिताडसि । येनास्मानपि नोपेक्षितवत:ीत्मय्य: । किंमिदम् । आकाश्मिकोत्पातरुपम् । विविधनिदानपूजास्तुतिमतिमतिप्यरक्षणात् । हा इति धिगर्थेन देवताक्षेप: । आशिष: । अर्थादानादितुत्सृष्टिज्ञानम् । कुन्त्र गतता इत्यर्थ: । प्राणान् । आस्माकीनानम् । चिकित्सद्भावेऽपि स्थिरस्वात् । तेढखेजु अवयविपु । अशानिस्ततुल्यो हुतवह: । ज्ञातादिशु तर्पितस्यै पातालपूर्व-

भन्ये तु पतितोडनिरिस्येकं धाक्यम् । क्नपात एवायं यत्न विपत्तिरित्यर्थ: । हुतवह-

स्तेज इति द्वितीयम् । पतित इत्यपकृष्यत इत्याद: । यद्यापि सर्व एवाययवा दग्धास्तथाडपि

दशोर्लीलाविरोधस्य विश्वविलक्षणस्य पूर्वमनुभवादृशेध दशाविति विशेषतो दाहनिर्देश: ।

यद्राड शुभदर्शितवादस्पाकं दशौ दगधे इति लोकाक्त्येदम् । अश्र मृत्तनाशिकाडङ्क्यमवनम् ।

तदाहाहुद्दीपनम् । रोदनमनुभाव: । दैन्यग्लानिमूर्छादय: संचारिण: ।

तैक्ष्ण्यस्य प्रबोध इति । रजनकक्शित्तवृत्तिविशेष इति यावत् ।

कृतामिति । गुरोरेङ्गस्य वधरुपं पातकमेव गुरु महत्वाकम् । अत एव दृश्येनक्रमेण

निर्दिशति कृतमित्यादि । तत्र कर्ता घृष्टयुद्ध: । अनुमन्तार: सात्यक्यादय: । अनिराक-

तार: सन्तो दृशारोदख्ये । मनुजा एव पशव: । धर्माधर्मपरिज्ञानात् । अत एव निर्मर्यादा: ।

उदायुधैरित्यनेन प्रताकारशक्तवेऽपि तथाडकरणादितिदण्डच्यताधनम् । नरकरिपु: कृष्ण: ।

अनुमन्तुरप्यस्य क्रोधात्कमविसृत्या प्रागुक्ति: । अस्मृक्तम् । मेदो वसातैलम् । धातु-

विशेष इत्यके । अयमहन् । अनन्यसहाय: । दिशाम् । दक्षणया तदेवतानाम् । पशुभिरि-

स्पनेन बलिदानयोग्यता । सार्धमिति संबन्धिनि साहित्यं न बलिकर्तरीति बोधयम् । द्वाराद-

विवेचकत्वेन रौद्रस्य मेद: । अत्र पद्ये रौद्रसयज्ञसमा वृत्तिनोस्तीति कवेरशक्तिवोंध्या ।

१ ग. °प्रोधना° । २ क. °स्य पतनात्पू° । ३ क. °वृ अप्य° । ४ ग. °द्रक° ।

क्षुद्रा: सन्त्रासमेते विजहित हरय: शुण्णशरेभकुम्भा युष्मद्वदेहेषु लज्जां दृढाति परममी सायका निष्पतन्त: । सौमित्रे तिष्ठ पत्रं त्वमसि न हि रुषां नन्वहं मेघनाद: किंचिदभूमडललीलानियमितजलधि राममन्वेष्यामि ॥४१॥

कार्यारम्भेषु संरम्भ: स्थेयाज्जित्माह उच्यते । तत्प्रकृतिको वीर: । स च त्रिषा—युद्धवीरो दानवीरो दयावीरश्चेति । तत्राडडग्यो यथा—क्षुद्रा: सन्त्रास ।

अपरावृहनौयौ ।

अत्रापाकारिणोऽर्जुनादय आलम्बनम् । पितृहन्तृत्वसम्भाव्युदयमनुदीप्सनम् । प्रतिज्ञाडनुभाव: । अन्यैरपेक्ष्यगम्यगर्व: संचारी । कार्यारम्भेष्विति । एतेन विभावादिसाम्ये वीररौद्रयो: कयं भेद इत्यपास्तम् । स्थेयाज्जित्मादिति । विवेककत्वाद्भावानां भेदाच्च । क्षुद्रान्विहाय राममात्रान्वेषणेन विवेकस्य स्फुटत्वात् । रौद्र उदाहरणते फरत्सुनिराकर्तुनुमन्तुशु क्रोधविषयत्वतारतम्यलरुडककोपन्यासमपहाय व्यक्तिमोपन्यास सर्वेषां वधोद्यमेन स्वाविवेकस्य स्फुटत्वात् । संगरमभस्वरजनकश्चित्तवृत्तिविशेष: । त्रिधेति । धर्मवीरेण चतुर्थेन्त्यने । तत्र दानवीरो बल्यादि: । धर्मवीरो शुध्दश्रिर: । दयावीरो जीमूतवाहन: । यो दया पक्षिणे स्वदेहमर्पितवान् । केचित्तु निरुपदवीरपदस्य युद्धवीर एव प्रयोग: । अतो नैतौ वीररसौ । अन्यथा पलायनधी—रादिभेदनाडनन्त्यं स्यात् । दानाद्युत्साहस्थ भाव एवेत्याहु: ।

क्षुद्रा इति । एते क्षुद्रा: जात्या पराक्रमाभावेण वा इति सज्ञानोलेह: । हे हरय: सन्त्रासं भयं विजहित त्यजतेत्यन्वय: । हरय इति हनूमदादय इत्यर्थकम् । भिन्नौ शाकारुदस्पेभस्य कुम्भौ यैस्ते । सायका इति दन्त्यपाठे स्यन्ति प्राणान्ते सायकाः । योजनत्कर्मणि णुल् । तालव्यादिपाठे तु शाययन्ति दीर्घनिद्रां प्रापयन्तीति व्यारव्येयम् । ते रामाद्युद्देशेन पात्यमाना अपि देवनशायुष्मद्देहेषु पततो लज्जां दधति । क्षुद्रकार्यकरणाच्छजिता इव मां नाडन—द्रयन्तीत्यर्थ: । सर्वथा महाशानुदेश्यस्वाद्रव्यं स्यजतेत्यर्थ: । रक्षणं प्रत्याह—सौमित्र इति । पात्रं विषय: । मेघनाद: । तच्चेव प्रसिद्ध: । इन्द्रजिदिति नोक्कम् । तत्त्वस्याप्यनुत्कर्षक—स्वात् । किंचित् । इषत् । भूभृडलीलया नियमितो बद्ध: । यथु राममुचकृच्छ्रीकृत्याहमेष यामात्यन्वय: । अन्यथा डन्वेषणस्य पलायन एव संभवात् । रामस्य वीरचरितस्य प्रभो—

१ क. ख. ग. °रयो भित्ररा° । २ ग. °शद्र°प्रेपु । ३ क. ग. म. निःपत° । ४ क. च श्रियः° । ५ क. °द्व आयो° । ६ ग. भिमा: का° । ७ म. कुम्भा यै° ।

ग्रीवामण्डलाभिरामं मुहुरनुपतति स्पन्दने द्रुतहटिः ।

पश्वार्धेन प्रविश्यः शरपतनमयाद्भूयसा पूर्वकायम्रे ।

दरमैर्धावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रांशिभिः कीर्णवर्म्मां

पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुख्यं प्रयाति ॥४२॥

रौद्रकाव्यगत तु जगतं विरुपकृत्स्वद भयम् ।

तस्मृतिको भयानकः । यथा—ग्रीवामण्डलाभिरामं० ।

जुगुप्सा गर्हणार्थानां दोषमाहात्म्यदर्शनात् ।

हैनुमता डपकर्षवर्णनानापत्तेरिति । तत्र । हनुमता प्रतिकथ्यानुवादेन तद्वंशस्कथनस्य

शुक्तत्वात् । किंचिद्भूझल्लीलानियमितजलधिरपि मां दृष्ट्वा पलायित इति । अत्र

राम बाल्मनम् । तस्मुदर्शनघनमुद्दीपनम् । नीचेषुबेक्षा रमे प्रतिस्पर्धा चानुभावौ ।

ऐरावतकुम्भसदृशपूर्णनस्स्थतिलेज्जां दृढतीति गम्यगर्वश्व संचारिणौ ।

चित्तवैकल्यदम् । तज्जनकश्चित्तवृत्तिविशेष इत्यर्थः ।

ग्रीवेतिं । पश्येत्यस्य वाक्यार्थः कर्म । उदग्रप्लुतत्वात् । उक्तटोल्प्राख्त्वात् ।

वियति । आकारो । बहुतरमधिकम् । उभ्यो भूमौ स्तोकमसं प्रयाति । भयं पुरो

रक्ष्मानो मृगः कर्ता । कीटशो मृगः । अनु पश्चात्प्रतति मच्छति स्पन्दने रये प्रीति-

वक्रीभावेनाभिरामं यथा स्त्याचथा मुहुः वारंवारं बद्धदृष्टिदृष्टिः । गम्यदेशवैशम्प्य-

वैज्ञानिकस्य परिवृत्त्या रथदर्शनने विच्छेदाद्द्यष्ट वारंवारं तथा दर्शनम् । भूयसा

स्यूलेन । पथ्वार्धेनापरार्धेन । अपरस्यार्धे इति पश्चभावः । पूर्वकायं प्रविश्यः प्रवेशधुमा-

रुढः । आदिकर्माणि क इति काङ्क्षित् । अन्ये तु भूत एवं तदुचितो भयातिशयाय-

स्यादुः । स्पूलं कृशो प्रवेश गमनाद्यायातिशायः । श्रमविकासितमुखैस्तैरर्श्वासादितैर्दर्भैर्या-

स्मार्गः । वियति राजस्वाम्यभावाद्दहतं भूमौ तत्सत्त्वादल्पमिति बोध्यम् । अत्र रथाश्र-

पौदेव वा भयं स्थायिभावान न शरपतनादिति न तस्य शब्दवाच्यता दोषः । पश्चाद्र-

च्छत्स्पन्दनो राजा वाड्डस्मनम् । शरपतनभयमनुसरणं चौपीनम् । ग्रीवाभङ्गुप्लायनाद-

योजनुभावा: । रथाश्राश्रमादयो व्यभिचारिणः ।

दोषमाहात्म्यम् । दोषाधिक्यम् । गर्हणा । नासावदनसकोचादिजनकाश्चित्तवृत्ति-

विशेषः ।

१ क. ल. म. 'ने बद्ध' । २ 'मू । शस्स्पैर' । ३ ख. 'मृते त्वा' । ४. क. न. 'पादौ अयमेव स्पा' ।

उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूत्सेधमूर्तिंसि मांसा- न्यंससिक्तिपृष्ठपिण्डायावयवसुलमान्युगपपूतिनी जगध्वा । आर्तः पर्यस्तनेत्रैः प्रकटितदर्शनः प्रेतरडूः करडू- ददूस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटिगतमपि क्रव्यमद्यग्रमत्ति ॥ ४७॥ चित्रं महानेषु बतावतारः क कान्तिरेषाडनिनवैव मादृशः । लोकोत्तरं ध्येयमहो प्रमादः कान्त्याकृतिनूतन ऐच सर्गः ॥ ४८ ॥

तस्प्रकृतिको वीभत्सः । यथा—उत्कृत्योकृत्य कृत्तिं । स्पुटं निम्नं विशेषम् । विस्मयश्चित्तविस्तारो वस्तुमाहात्म्यदर्शनात् । तत्कृतिकोऽद्भुतः । यथा—चित्रं महानेषु

उत्कुरयति । मालतीमाधवे श्मशानवर्णनमेतत् । प्रेतरडूः प्रेतकृपणः प्रेतदरिद्रो वा । प्रथममादौ कृत्तिं चर्म । उत्कृत्योत्कृत्येति वीप्सया यावक्तत्सत्वमुस्फर्तन् सूचितम् । अथानन्तरं पृथुना महोत्सेधेनोच्छूनतया मूर्त्तांसि बहुलान्यसं सौ स्कन्धौ स्किगू मू लंकटिसंधिभागश्र । श्छपिण्डी जडोर्ध्वभागः पिण्ड इति पाठेऽपि तदाकारस्वात्त एष । एष- मायवयवेषु सुलभानि उपग्रूप्तीति उत्कटदुर्गन्धानि मांसानि जगध्वा अदूस्थात्करडूकू प्रेतचारी- रादिस्थिरोषात्तन्मस्तकाद्दशिसंरददम् । स्पुटं निम्नोन्नतविशेषभागः । तत्र स्थितमपि कव्य- मपकं मांसम् । अत एव रड्ता । अवग्रं शनैर्यथा भवति तथाडत्नीयन्वयः । भोजनस- मासिमियाच्छन्नैरितिं । तेन क्वाप्रत्ययप्रभाथशब्दानां नासंगति: कीदृशः प्रेतरडूः ।

आर्तः क्षुत्तोऽपितः क्षितनेत्रः बलवद्विप्राचान्तरापहरणशङ्कया । दैन्यादस्थिगतं ताम- समहण्याय च प्रफुटितददनतः । आतत्स्वाक्तनेत्र इति पैंडे स्नावस्नायुग्रहीतानी येनैतदर्थ इत्येके । आत्तानि प्रकटानि स्नाव्यादिनी यस्येत्यर्थः । पिशाचत्वेन नि:सारत्वोँदितस्यैव । अत्र शव आलम्बनम् । तस्कर्त्तन् मांसादे: भोज्योपनम् । तत्र दृष्टश्रवणासाकुजनवदनविघूननवि- वर्त्तननिष्ठावनादयो डनुभावा: उद्देगादि: संचारी । यद्वा प्रेतरडू भालम्बनम् ।

चित्तविस्तारः । तज्जनकश्चित्तवृत्तिविशेषः । चित्रामिति । इयं कामनुदिश्य बलरुक्तः भत्र चित्रादिशब्दाः सममित्यादित- द्वारस्य तदवच्छेदकस्य वा लोकोत्तरमहिमस्वप्रतिपादकाः न तु विषयार्थाः । तस्यात्र

१ व. ‘भूच्छोफभू’ २ क. व. म. ‘पिण्डाय’ ३ क. प्रग्रथ्योभि । ४ च. व. आतत- नयन्त्रे’ ५ क ‘नः प्रमृजठरः प्रे’ ६ क. ‘द्यिशव स्पु’ ७ स्व. ‘व तवाव’ ८ व. एव सँ ९ क. ‘ति कीह’ ११ ग. ‘दैस्यरस्प’ १२ क. पाठ भाषा” १३ क. ग. ‘दनसूचो’ ।

[ ४७० उजासः ] काव्यप्रकाशः.। ११९

एषां स्थायिभावानाह—

रतिहास्स्र शोकस्स्र क्रोधोत्साहौ भयं तथा ।

जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावा: प्रकীর्तिता: ॥ ३० ॥

स्पष्टम्र ।

एषां भेदो वचनमात्रात् सिद्ध्यतीस्येषां विचित्रानुक्तरूपान्स्थायिभावानाह—रति-

हासस्स्र० ।

तत्र—

विरुदा अविरुदा वा यं तिरोभातुमक्षममा: ।

आनन्दादेकुरकन्दोऽसौ भाव: स्थायिपदास्पदम् ॥

इति पूर्वाचार्योक्तं सामान्यानुम् । अवस्थितिश्रेष्ठेषु रकस्मूत्रन्यायेन, फेनशुद्रुदन्यायेन

हि व्यभिचारिणामित्यनयोभेदे । विशेषलक्षणान्वित्तानि । अष्टावेव चेत्स्थायिनोडतो

न्यूनाधिकस्वराक्षा रसे निरस्तोति ।

स्थायितया वाच्यतादोषापत्ते: । भवतारत्वेन सदाचारप्रवर्तकत्वम् । वदेति हृदयं । एषा

हास्यमाना कान्ति: क । न कापीति भङ्गचचनतरेण श्लोकोत्तरस्युक्तम्र । भङ्गीगर्भमनुपवेशान-

दर्शोनाादिगतप्रकाराविशेष: । अभिनवव । एतकारण वैलक्षण्यं व्यधीयताम् । धैर्ये विरोधिसह-

तैरप्यचलचित्तत्वम् । अहो अलौकिक: प्रभाव: सामर्थ्यम् । काचपि अनिर्वाच्या ।

आकीकतरवयवसस्थानम् । एष सङ: निर्मार्ण नूतन: प्रसिद्धब्रह्मसङ्गविलक्षण: । अथ वा मनन

भावस्नम् । कान्तिगुणातिशयादि उद्दीपनम् । स्वादयोऽनुभावा: । मतिधृतिहर्षादयो

व्यभिचारिण: ।

वचनमात्रादिति । किं तु स्थायिभावव्यभिचारिभावेलक्षणादिस्वर्य: । रति-

हास इति । एते च चित्तवृत्तिविशेषवासनारूपा इति बोध्यम् । रकस्मूत्रेति । रस्मि

सूत्रेत्यर्थ: । फेनश्र बुद्रुदश्रेति द्वन्द: । न्यूनाधिकत्वशङ्कोति । न्यूनाधिकतसंख्याविष-

थ्यारडेत्यर्थ: ।

१ क. 'यथ्राष्षो स्पा०' । २ क. 'धिकषस्र०' । ३ म. 'कीदृशो' । ४ क. इप: 'सेचा' ।

१२०

व्यभिचारिणो मूते—

निर्वेदग्लानिशड्काल्यासथाड्‌सूयामदश्रमाः ।

आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिर्र्धृतिः ॥ ५१ ॥

पञ्चपि विभावानुभावमिदंप्रतिपाद्य न्यञ्ज्ञकस्पुरस्कारेग न्यभिचारिमेदोपदर्शनेन न क्रोधिन्यायस्तथाडपि व्यज्ञविवेचनाय निर्वेदस्य स्थायित्वनिव्यवस्यापनाय च व्यभिचारिभेदानाह—निर्वेदग्लानि० ।

नामत एव समासल्यात न चू रक्षणतः । छक्ष्णानामन्येरव समपद्यं वचिंतस्पात ।

तपप्या—

तत्त्वज्ञानापदीपार्योदेन्निर्वेदः स्वावमाननम् ।

तत्र चिन्ताथुनीःश्वासैवर्णैरुच्वासदैनतता ॥

चित्तस्य वेधो निर्वेदस्तत्त्वज्ञानोदयादिभिः । इति केचित् ।

रत्यायासक्लाम्याद्‌ग्लानिर्निःस्प्राणतेव या ।

तस्यां वैवर्ण्यकम्पाद्युत्त्साहाक्षय्यादयो मताः ।

अनर्थप्रातिभा शङ्का परकौतुर्याल्स्वदैन्ययात् ।

वैवर्ण्यकमपवेलुल्यपाश्रालोकास्यशोषकृत् ॥

परोत्सर्‌क्ष्मासूया गर्वदैन्यन्यमन्युजा ।

द्देषोदूषणभ्रूविक्षेपभेदावज्ञाक्रोपेदितादयः ॥

संमोहान्नसंभेदः स्वलद्रवचोगति: ।

मदुपानादिमो झेयो मदी विविधभावकृत् ॥

उत्तमसक्तिः प्रहसति गायति तद्रच मध्यमप्रकृतिः ।

परुषवचनाभिभायी शेते रोदित्यघमसक्तः ।

श्रमः खेदो ड्घरसातेः श्वासनिद्राभारादिकृत् ।

भ्रमग्लान्नोर्यभेदं तु चक्रे कारणकार्यता ॥

श्रमस्यातिशयावस्थामथवा ग्लानिमूर्छिरे ।

म्लानस्यापचयो ग्लानिराद्याव्याधिप्रकर्षकृत्‌मूः । इत्येके ।

निर्वेदग्लानीतीति । एतेडपि चित्तवृत्तिविशेषा एवोति बोध्यम् । तत्त्वज्ञानम् ।

निःस्पानित्यवस्तुविवेकः । आदिना दैन्यसंग्रहः । तत्र तत्त्वज्ञानजन्यः शान्तः स्थायी ।

१ व. मोहो भ्रति: स्मृतिः । २ क. ° दृश्यभाववि ° । ३ क. ° वैस्म्पंपा° ।

वीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा ।

आलस्यं श्रमभोदर्जेहम्यं जृम्भाक्रियादिकृतं ।

दौर्गत्यादेरनोजः स्यादैन्यं काश्यामृजादिकृत् ॥

ध्यानं चिन्ता हितानासे: शून्यताश्वासतापकृत् ।

प्रयत्नपूर्विकान्वेष्यमविश्रान्तेति केचन ॥ ४० ॥

मोहो विचित्तता भीतिदुःखवेगानुचिन्तनैः ।

घृर्णनाज्ञानपतनभ्रमणादर्शनादिकृत् ॥ ४१ ॥

सदृशाज्ञानचिन्ताधै: संस्काराज्जायते स्मृतिः ।

भ्रूसमुष्टासकजरवदनादिष्टदुरुद्रवः ॥ ४२ ॥

अभीष्टार्थस्य संप्रासौ स्रहापर्याप्तता धृतिः ।

सौहित्यवदनोल्लाससहासप्रातिभादिकृत् ॥ ४३ ॥

दुराचारादिभिर्व्याडा धाष्टर्याभावोऽडिभिर्य्ययते ।

चञ्चलाङ्गुलीयक्रमभूषोर्मुखुलुब्धोष्मकृत् ॥ ४४ ॥

चेतोऽनिमीलनं त्रीडा न्यङ्ङारागस्तवादिभिः ।

मात्सर्यद्वेषरागादेश्वापलं स्वनवस्थिति: ॥ ४५ ॥

आत्मप्रकाशनपरा चेष्टा चपलतोच्यते ॥ इति केचित् ।

तत्र भर्त्सनपरुष्यस्वच्छन्दाचारणादयः ।

मनःप्रसादो लाभादेहग्लोभश्वेदगदद्रवः ॥ ४६ ॥

आवेगो राजविद्रावारत्यादेः संत्रमो मतः ।

तत्र विस्मरणं स्तम्भः स्वेदः कम्पः स्वलद्रवति: ।

अपतिष्ठितर्ज्झला स्वादृष्टिनिमित्तोन्मादभूतिभिः ॥ ४७ ॥

अनिमिषणनिरीक्षणतृष्णाणां भावादयस्तत्र ।

क्रियास्वपातवं जाड्यं चिन्तोत्सङ्णाभयादिभिः ॥ इत्येके ।

स्थिरस्वात् । इतेरो व्यभिचारीति वोध्यम् ।

जैह्म्यम्य । कार्येऽनुदारः । अस्रुजा ।

मालिन्यम् । प्रयत्नतेति । स्मृतितस्तज्जनको ध्यानार्यविशिष्टवृत्तिविशेष इत्यर्थः ।

स्पृहा-पर्याप्तताम् । संतोष:-धार्ष्ट्यामावः चेतसः संकोचः ।

रागादत्रीडा यथा संयोगविशेषे ।

अनवस्थिताति: । अविमृश्यकारिता ।

आत्मप्रकाशनम् । आत्मगुणप्रकाशनम् ।

लाभा-१ क. 'जैह्म्यजृम्भासितादि'। २ क. 'पूर्वंकायेऽपु स्मृ'। ३ क. 'खरोगतु'। ४ क. 'पंतारा' ५ क. 'द्रवैः अपि' ६ क 'इत्येक'। ७ क. 'ता । इच्छानिवृत्तिः । धा'।

गर्वो विषाद औत्सुक्यं निन्दाडपस्मार एव च ॥ ३२ ॥ सुमं प्रबोधोऽर्षश्वाप्यवाहिथमथोग्रता ।

गर्वोऽभिजनलावण्य्यधनैश्वर्योदिरिमदः । सविलासादिवीक्षाविनयावज्ञादिकृतु सः ॥

प्रारब्धकार्योसिद्ध्यादेरविषादः सत्वसंक्षयः । नि:श्वासोच्छ्वाससंतापसहायान्वेषणादिकृतु ॥

कालाक्षमत्वमोत्सुक्यं रस्येच्छारतिसंघमैः । तत्रोच्छ्वासै:स्वराध्मासहस्रतापवेदविभ्रमः ॥

निद्रा व्याधरवैमुल्यमिन्द्रियाणां श्रमादिभिः । तत्र जृम्भाक्षिमीलनोच्च्छ्वसनादयः ॥

भाषिश्वास्यन्तद्रु:खादेरपस्मारस्तथाविधः । मनःक्षेपस्मृतापरो ग्राहावेशादिसंभवः ॥ इति केचित् ।

विरोधिभावैरवेक्ष्य प्रस्मृतिविस्मृतिभवेत् । ध्यानाद्यच्यप्रमोहाष्षिपरितापादिकृतु सा ॥

स्वप्नो निद्रामुपेतस्य विषयानुभवस्तु यः । कोपावोगभयग्लानिसुखदु:खादिकारकः ॥

निद्रापगमहेतुभ्यः प्रबोधोध्येतनागमः । जृम्भाद्भम्भनयनमीलनाद्यावलोककृत् ॥

अधिसेपापमानादेरमर्षोऽभिनिविष्टता । तत्र स्वेदशिरःकम्पनेत्ररागाद्विक्रिया: ॥

रुज्नाद्यैर्विप्रक्रियागोपो द्वाहिस्थासमन्यविक्रिया । न्यापारान्तरसाक्षिस्खवदनानमनादयः ॥

दृष्टेऽपराधैरमुल्यनौचैर्यैश्रण्हस्वमुप्रता । अत्र स्वेदशिर:कम्पताडनातर्जनादयः ॥

देरिति । आदिना सत्वः—सस्वसंक्षयः । उत्साहनारः । आधेश्वेतिन पाठः । मनःक्षेप इति अस्य व्याखिलेन प्राप्तावपि पुनरुपादानं वीभत्सभयानकयोरस्यैव नियामाय । इतरो व्याधिस्तु विप्रलम्भभावपि । काचित् अपस्मारस्थाने विस्तृति: पठिता । तां न्यामष्ठे—विरोधिभावादिति । प्रस्मृति: । प्रगता स्मृति: । अभिनिविष्टता ।

९ क. निन्दा° । ख. निद्राविस्मृतिरेव च । २ क. स्वप्नं प्रबोध° । ख. °सुतं विचो° । ३ क. सक्तापवदार । °नेषादवः । क. °सज्वरा° । ५ क. दुष्टे° ।

[ ४थ०उल्लासः ]

कार्यप्रकाश: १

मतिव्याधिरस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥ ३३ ॥

जासश्र्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिण: ॥

त्रयविंशदमी भावाः समारुयातास्तु नामतः॥ ३४ ॥

आन्तिक्येहेतुपदेशाभ्यां शास्त्रादेशतथार्धिमति: ।

स्मृत्या पूर्तततोषै च बहुमानस्तथाडSड्मनि ॥

व्याष्य: संनिपाताद्यास्तेषामन्यत्र विस्तार: ।

प्रवेदकम्पतापाद्य अनूभावतयोदिता: ॥

उत्कण्ठाहर्षशोकादेरुमादश्वित्तविस्मय: ।

तस्मिन्न्स्थानहरितगीतहासासितादय: ॥

जीवस्योद्दमनारम्भो मरणं परिकीरितितम् ।

संमोहेन्द्रियसंघलनिगात्रविश्लेषणादिकृत् ॥

अत्र च मरणस्थाने केचिच्चिकुरणां पठन्ति । सा च परदुःखप्रहाणेच्छारपरवा चित्तवैक्रूर्य-

मद्योच्छ्वासान्तरेच्छति इति तद्वृणमित्यनुपस्थितामित्यादि: । अन्ये तु तस्यां देवापराधस्वामिप-

स्यादिल्प-मित्यत्र तद्रणानौचित्यमित्यादि: । न चान्यत्र संचारित्वाद्‌वृणनं फलवदिति वाच्यम् । स्थाय्य-

नरसाधारणत्वात् । तेडपि हि कचन संचारिण: । तदुक्तम्-

शृङ्गारवीरयोर्हासो वीरे क्रोधस्तथा मतः ।

शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारिणया पुन: ॥

इत्यादिन्यास्मृतेयेय स्वयं भावितबुद्धिभि: । इति ।

गर्हितादर्म्म:क्षोभमहासोऽनौत्कम्पितादय: ।

ऊहो वितर्क: संदेहाद्‌विमर्शोऽथ गुलिनरतर्क: ॥

ऊहो वितर्क इत्युक्त: पदविच्छेद यथामति । इति के मतम् ।

स्मृत: क्रोधे । अवहित्थं तु लज्जाद्यैरहङ्कारगोपनमिति पाठ: । चित्तविप्लव: ।

हासासितेति । आसितमवस्थातम् । जीवस्योद्दूमनारम्भ इति ।

मूल्यमरणस्याडSडलम्बनौचेदेन भावत्वयोगादिति भाव: । मूर्छोन्मद मरणमित्यने । संदेहे

ऊर्ज्जशिर इति पाठ: ।

[तत्र ९ संभोगशृङ्गार आलस्योग्रताजुगुप्सावर्ज्य: सर्वे व्यभिचारिणो वोध्या: । विप्र-

लुम्पे तु आलस्यग्लानिनिवेदश्रमशङ्कानिद्रोत्कुल्यापस्मारसुतविवोधोन्मादनाक्र्यासूया: ।

३हास्येड्‌वहिस्थालस्यानिद्राप्रबोधासूया: । ३करुणे मोहिनिवेददैन्यजाडयविषाददैन्यापस्मारोन्मा-

१ क. 'क्रान्त भियते' । ३ क. 'जास उत्क' । ३ क. 'देही'

४ क. 'ध: । चित्त'

४ क. ठ: । अमझले' ।

१२४

प्रदीपोद्धोतसमेतः—

[ ४०उज्जासः ]

निर्वेदस्यामङ्गलप्रायस्य प्रथममनुपादेयत्वेऽपि दृश्युपादानं व्यभिचारित्वेऽपि स्थापयेतामिधानार्थेमु । तेन निर्वेदस्थायिभावोडस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः ।

यथा—

अहो वा हारे वा कुसुमशय्याने वा हृपादि वा मणौ वा लोट्टे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा । तृणे वा क्षीणे वा मम समहशो यावन्ति दिवसाः क्कचिदुपैगडरण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपति: ॥ ४५ ॥

निर्वेदस्यामङ्गलप्रायस्य पश्चान्निर्देश्यतवेऽपि प्राग्निर्देशो मुख्यत्वप्रकाशनेन स्थापयित-प्रतिपदनाय । तेन—निर्वेदः ।

तस्मृतित्वात् । यथा—अहो वा हारे वा ।

दृश्याद्यभावस्यास्मृतित्वेऽपि भवस्तम्भस्वरभेदकम्पा: । ९ वीरेधृतिमतिगर्ववैगामर्षहर्षोप्रतारोमाञ्चा: । ९६ भये स्तम्भस्वेदगद्गददता-रोमाञ्चस्तैव्रहर्षराड्कामोहवैगदैन्याचपलत्रासप्रमारप्रलापमूर्च्छा: । ९७ बीभत्सेऽपस्मारमति-न्याधिमोहावेगगर्ववैवर्ण्यानि । ९८ अद्भुते स्तम्भरोमाञ्चस्वेदगद्गदाश्रुविभ्रमाः । एवं स्थायी-नोऽपि व्यभिचरन्ति । हासः श्रृङ्गारो वीरे च । रतिहास्यकरुणशान्तेषु क्रोधो वीरे । भयं शोकशृङ्गारयो: । जुगुप्सा भयानके शान्ते च । विस्मयः सर्वरसेपु । उत्साहो रौद्रहास्योरिति ।

अमङ्कुलेति । सर्वत्र हेयत्वबुद्धिरूपतया वैराग्यप्रवृत्तितया चामङ्गलस्वम् । इष्ट्ये-जन्यस्यातत्त्वप्रायत्वात् । रसान्तरानङ्गुणत्वमङ्गलत्वम् । तेषामङ्गमयेनानि-न्नैव विरोषादित्यान्ने । स्थायित्वेऽपि ति ।

तदुक्तम् ।

स्थायी स्यादृशिष्ये द्वेषस्थत्वज्ञानाद्द्वेषवचदि । इष्टानिष्टविषोगास्मृकृतसु व्यभिचार्यस्माविति ॥

अहाविति । अहिः सर्पः । हारो मुकाहारः । हपत् शिला । लोट्टं मृतखण्डः । तृणं क्षीणमूः । अहिहारादयो: समा, उपादेयत्वानुपादेयस्वाभिनोदासीनां वैपम्य्यरहिता हकृष्टिरस्य । जगतो मिध्यात्वेन रागद्वेष्योरभावात् । अहिरिव हारोडपि हेयः । न तृपादेय

१ प. °यिस्वामि° । २ क. ख. °भाज्जय: शा° । ग. °सविन्त्र शा° । ३ क. ख. ग. यान्तु । ४ क. ग. °तपुंगार° । ५ ख. °श्र° । ६ ग. उत्साहविस्मृदै । ग. °नेनावि°

हैयं श्रीसमूहः। वाशब्दाभ्यां द्वयोद्र्योस्तुल्यता योत्यते। अत्र वदन्ति—शान्तो नाम रसस्तावदनुभवसिद्धतया दुरपहवः। न चैतस्य स्थायी निर्वेदो गुज्यते। तस्य विषये-

प्यलंप्रत्यघरुपस्वादात्मावमाननरुपस्वादात्। शान्तेऽपि निखिलविघ्नपरिहार्जनितारममात्रादित्र्मानन्दप्रादुर्भावमयस्वानुभवात्। तदुक्तम्—

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् । तृष्णाक्षयसुखस्यैते नाहत् पादांशिकालम् ॥ इत्यादि।

अत एव 'सर्वचित्रवृत्तिविरामोऽस्य स्थायी' इति निरस्तम्। अभावस्य स्थायित्वायोगात्। तैमाच्छमोऽस्य स्थायी। निर्वेदोऽस्य तु व्यभिचारिणः। स च रामो निरीहावस्थायामानन्दः स्वात्मविश्रमात्। इति।

इति। शान्तस्योपादेयकटेरभावादित्यनये। काचिदेमेऽये मेध्ये वा। प्रलयपत्पथेन तत्राप्युद्रस्रवच्योतनमे। दिवसा यान्ति नित्यर्थः। यान्तीति पठे जीवनमुक्तेन विद्मानायाः स्वावस्थायाः परामर्शो बोध्यः।

वस्तुतो यान्ति नित्यपाठोयुक्त एव। तदशादिगमने रतः प्रतीक्षमानवदन नित्यापत्तेः। अत्र कचिदित्यनेनामध्ये मेध्ये वेत्यर्थकेन शान्तपरिपोषसंभवे पुण्यारण्य इत्यधिकं प्रतिकिलं चेतााहुः। अत्र मिथ्यात्वेन परिभाव्यमानं जगदालम्बनम्। तपोवनाद्युद्भपनम्। अहिहाराद्योः समदर्शनमहुभावः मतिधृतिहर्षः संचारीणः।

द्वयोस्तुल्यतयेतिति। अनुपादेयत्वेन सा बोध्य। विषयेऽप्वति। स्वस्मिन्स्वातिरिक्ते च। अलंप्रतयः हेतुत्वप्रत्ययः आत्मावमाननम्। देहाद्यवच्छिन्न आत्मनि तुच्छत्वबुद्धिः। तथा च न सुखरुपस्वभावान्तभावः। शोकवत्समाधादिदं चिन्यम्। निरीहा। निःपृणता। स्वात्मनि स्वात्मविश्रमाद् वस्तुतो रत्यादिमुपजीव्या हर्षादिरव तत्वज्ञानजननिर्वेदमुपजीव्य शमादिप्रवृत्तेः स एव स्थायी न शमः। न च काचिच्छम इति मुन्युत्तिविरोधः। शम्यते यत् इति व्युत्पत्त्या तस्य निर्वेदपरत्वात्।

तत्वज्ञानजननिर्वेदमुपजीव्य शमादिप्रवृत्तेः स एव स्थायी न शमः। इत्येवं गणनया हि तत्स्वरूपम्। त्वाधिक्यपातिरित्याहुः। यत्तु मिथ्यात्वेनाग्रहीतमिथ्यावासनास्थायिकः सांसारिकभोगजनककर्माधर्मलम्बनविभावकः पुत्रकलत्राद्युपादेयस्वदुद्रयचुभावकः प्रागुक्ता-

१ क. °विश्रामा° । ३ क. °न तु यत्° । ३ म. तथा च शमो° । ७ क. °म् । यान्तीति पाठः। जीवो° । ५ क °कोडपि । यथारवतिपाठस्तव्ययुक्त । ६ म. 'नैन धा° । ७ क. °णः । विश्ये° । ८ क. °दुः । स्पायि° ।

१२६

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ४थ उध्दास: ]

रतिदेवादिविषया व्यभिचारी तथाडडितः ॥ ३५ ॥

भावः प्रोक्तः ।

आदिशब्दान्निगुरुत्रपुत्रादिविषया । कान्ताविषया तु व्यक्तं शृङ्गारः । उदाहरणमु-

कण्ठकोणविनिविष्टमीश ते कालकूटमपि मे महामृतम् ।

अभ्युपात्तमृतं भवद्धपुरंभेदवृत्ति यौंदे मे न रोचते ॥४६॥

रसकद्वावो डप्यलक्ष्यकमेकु । पठितः । स किऱुपः । रत्यादीनां रसरुपत्वात् । व्यभिचारिणा

रसााञ्ज्ञानियमेन प्राधान्याभावात् । साच्चिकानामध्यड्यच्वादित्य आह-रतिदेवादि ।

तथा चार्थः। रतिरिति स्थायिभावोपलक्षणम् । देवादिविषयेयत्यपप्रसङ्गसावस्थोपलक्षणम् ।

तेन देवादिविषया सर्वा कान्तादिविषयाडप्यपुष्टा रतिह्सासाद्यश्रापारसावस्था: प्राधान्येन

व्यज्यितो व्यभिचारी च भाव इत्यवधातव्यम् । यदुक्तम्—

रत्यादिश्वेररङ्ग: स्यादेवादिविषयोडध्ववा ।

अन्यैरडिभानविभवा स्थायित्रे तदा स्थायिशब्दमात्रे । इति ।

तदेतदाह वृत्तिकार:- कान्तादिविषया तु व्यक्ता शृङ्गार: ।

तं देवविषया रतिर्यथा——कण्ठकोण०

श्टरसस्थायिव्यभिचारक: संसाररसोडप्यधिको दुरपहव इति । तत्र । पूर्वोक्तमुनिवचनविरोध-

घातू । तत्र्भावकाव्यस्य स्वभावोक्त्यलङ्कारान्तर्भूतत्वाद्द्रव्यस्वाचेत्याह: ।

तथाचार्थ इति । सूत्रस्पष्ठशाब्दश्शार्थ इत्यर्थ: । स्थायिभावोपलक्षण-

मित्ति । देवादिविषयेयत्यपप्रसङ्गसावस्थोपलक्षणं बोध्यम् । व्यक्तेति । प्राधान्येन विभा-

वादिभि: पुष्टेत्यर्थ: । तेनाडभूताया अनुभावादिभिरपुप्टाया रसत्वम् । किं तु

भावस्त्रमवेति भाव: । यत्र पुनरनुभावव्यभिचारिणौ न निर्द्धौ तत्राडडसेप इत्युक्तं प्राक् ।

कण्ठेति । कण्ठस्य कोण एकदेश: । विनिविष्टम् । गलितभेदप्रतीति यथा तथा

संवद्रं कालकूटमपि मे मम महामृतम् । उपात्तमपि मूर्खा धृतमप्यमृतं चन्द्र-

कलारूपं यदि भवद्धपुरो मे देवि वर्तते डभासते तदा मह्यं न रोचते । अन्यस्य यथा

तथा मक्तु मम तु न रुचिविषय इत्यर्थ: । महादेव आलम्बनम् । ईश्रपदप्रतिपाद्यालर्याहते-

श्र्यमुद्दीपनम् । स्तब्डानुभाव: । हृतिमहाद्यस्यमरणादय: संचारीण: । अत्रैतरचुमितस्ताव-

कारतीनां सामानिध्र: । तैरेव विभावादिभिरव्यज्यिता रतिभाव एवेति बोध्यम् । न चास्या:

कृतो न रसत्वम् । मुन: स्वातन्त्रेच्छत्वात् । फलवल्लक्लप्यसामग्रावलक्षणयेन सहदृयसंवादेन

चौकटानन्दांशाप्रकाशाच्च ।

१ क 'रसं यथा । २ स. 'व्युदास' । ३ क. ग. 'दि रोचते न मे । ४ ग. 'स्वाद्रावक:' ।

हरत्यघं संपत्ति हेतुरेष्यत: शुभस्य पूर्वांचरितै: कृतं शुभै: । शरीरभाजां भवदीयदर्शनं व्यनक्ति कालत्रिलयेडपि योग्यताम्॥ ४७॥ एवमन्येऽदृष्ट्युदाहार्याम् । अक्षतवयाभिचारी यथा—

जाने कोपपराङ्मुखी प्रियतमा स्वप्नेऽपि हृश्या मया मो मां संसृश पाणिनेतिं रुदती गन्तुं प्रवृत्ता पुर: । नो यावत्परिरम्भ्य चादुशतकराश्वासायामि प्रिया भातस्तावदहं शठेन विधिना निद्रादरिद्रांकृत: ॥ ४८ ॥

अत्र विधिं प्रत्यंसूचा ।

मुनिविषया यथा—हरत्यघं० ।

एवमप्राप्तपरिरोपोपा पुत्रादविषया रति: स्थास्यन्तरं चापृष्ठमुदाहायेम् । व्यभिचारी प्राधान्येन वर्णितो यथा—जाने कोपपराङ्मुखी० ।

हरतीति । नारदं प्रति श्रीकृष्णोक्तिरियम् । दर्शने कृतं । तद्वद्वीयस्य यस्य कस्यापि तथागुणविशिष्टे किं पुनर्भवत् इति घोतयितुं भवदीय इति । शरीरभाजाम् प्राणिनाम् योग्यताम् । दृष्टेष्ट्रा० हि० शु० भा० दृष्टादिमत्त्वरूपाम् । व्यनक्ति । प्रकटी करोति । संपत्ति: उत्सेधमानं जातं च अथं हरति । तेनाशुभाभावाद्वालापादिशुभसत्त्वाच्च तद्योग्यतावचनम् । एष्यत् आगमिष्यत: शुभस्य हेतु: संपादकं । तत्त्वं चादृष्टद्वारा बोध्यम् । पूर्वमाचरितै: पूर्वजनमार्जितै: शुभै: सुचरितै: कृतं ननितं । सूचकत्वं चाद्यो-जेनकतया डन्ट्यस्य जन्यतया ।

जान इति । कश्चित्सखिमित्रं प्रत्याह । कोपपरागवलितवदनात प्रियतमा मां मा संस्पृशोतिं पाणिना हस्तेन ज्ञापयित्वैवर्थ: । कोपे भाषणस्यापि त्यागात् । रुदती रोदनं कुर्वती पुरोड्डे गन्तुं प्रवृत्ता । ईदृशी अद्य स्वप्नेऽपि । एतावत्कालं तु तत्रापि दर्शानाभाव: । स्वप्न-भाव एव वा । तत्सदृशद्वस्त्यां तामालिलिच्छु प्रियवाक्यशरीर्यावदाश्वासयामि तावच्छठेन वंध्छकेन विधिना दैवेन निद्रादरिद्राद्र हित: कृत इति जाने निश्रिनोमी । जाने शठत्यानेन निर्णीतापकारित्वेनासूयाप्रकरर्ष: । तदुज्झितपकं तदौजस्न्यम् । शाठ्यवक्तरगुभाव: । नो यावदिति लोकोक्ति: । अभ्ययानामनेकर्थस्वादितरंक वा । ननु नाधिकालंबनस्य तत्कोपोद्दीपि-तस्य स्वप्रादित्येष्टचुभावितस्य विप्रलम्भस्य सत्वाद्वनिस्विमेव स्यादत आह ।

१ ग. 'न्यबुदा' । २ क. ख. ग. 'मू' । १५० । ३ क. मा मा स । ४ क. 'रिद्र: क' ।

१२८

प्रदीपोद्योतसमेतः—

[ ४० उ० ]

तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः ।

तद्भासा रसाभासा भावाभासाश्र । तत्र रसाभासो यथा—

स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि विना यं न रमसे विलेभे कः प्राणान्‌रणमखमुने यं मृत्यवे ।

सुलभ्रे को जातः शशिमुखि यमालिङ्गनसि वलातपःश्रीः । कस्यपो मदननगारे ध्यायति नु यम्‍‌ ।। ४५ ।।

अत्र विधि प्रत्यमूया प्राधान्येन प्रतীয়ते । यथा वा ममविषातुः किं वाच्यमित्यादि ।

तदाभासाः ।

अनौचित्येन प्रकर्षविरोधिना रूपेणोच्यते । तच्चैकाश्रयत्वे तिर्यगादिविषयतां बहुविषयत्वे व्यभिचारिणामाभासाज्ञततया वा दृष्टम्‍यम् । एकविषया रतिरवा नेति तु प्रलापः । सन्दर्भकृत्य नृपद्विषामित्यादागुदाहरिष्यमाणत्वात् ।

रसाभासो यथा—स्तुमः कं० ।

असूयाप्राधान्येनैवेत । पानकरस उद्दाममरीचादिरूपरमितचिदङ्गस्येव विधिविषयाया: शठपदगम्याया अमूयाया: पुरःस्कृतिमत्कचन शठोक्तिरूपारम्भवड्‌गयस्वकृतचारुत्वेनैवड्‌पा-

ततः प्राधान्यमिति भावः । परं तु रसस्यैव तत्त्वम् । मध्यममध्ये हृदयमदोदयैष घनिस्वादिदिव्य-

स्थितेरिति वोध्यम् । तद्‌देन रसभावयोः परामर्शो न तु संनिहितत्वेन भावस्यैवेत्याह–रसामासा इति । अनौचित्यं च सहृदयैर्नव्यवहारतो ज्ञेयम् । यत्तु तेऽप्‍‌मुचितामिति धीः ।

तदुक्तं—

उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपत्न्यिगतायां च ।

बहुनायकविषयायां रतौ तदङ्‌गभयानिष्ठायां ।

आभासत्वं कधितं तयैव तिर्यगादिविषयतामिति ।

आमासादू तायां वेति । वारानुद्वशायें । एवं वीरादीनामपि गुरूदिविषयत्व

आभासत्वं दृश्यव्यम् ।

स्तुम इति । वामं सुन्दरम् । जितेन्द्रियाणामपि वशीकरणात् । रण एवं मखो यागः ।

स्वस्तकर्तृकानवेक्षणरूपोपसर्गफलबत्वात् । तन्मुखे कः प्राणान्‌विलेभे दत्तवान् । अर्थोज्जन्मानन्तरे ।

मुलभ्रे जीवादियुक्तकलभे । अत्र शशिमुखीत्यनेनाङ्गीकृतपरिस्यागस्य युक्तता ध्वन्यते । तपःसंप-

त्यैव राज्यलाम इत्याह--मदननगराति । अत्र स्थितस्यैव मदनस्य प्रभुत्वात् । तपःश्रीः, तपोजन्या श्रीः । त्वक्तृककथ्यानुरूपा नगरीखेनैकविषयमदनाश्रयस्वमचनम् । तस्या अनेक-

१ ख. 'भरौ ध्या' । २ क. 'ते । नग° ।

[ ४च०उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

१२९

अत्रानेककामुकविषयमभिलापं तस्याः स्तुम इत्याघनेगतं बहुपया-पारोपादानं ध्यनक्ति । भावाभासो यथा—राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी सस्मेरयौवनतुरङ्गितविभ्रमास्या । तरिं क करोमि विद्धे कथमन्र मैत्रीं तत्स्वीकृतौर्थयतकर इवाभ्युपायः ॥ ५० ॥

अत्र बहुशु न्यापारोपादानेन बहुविशया रतिर्ज्यते । नन्वत्र व्यापरस्य बहुविषयस्वमसिद्धम् । एकत्रापि तद्शानेकव्यापारसंभवात् । यचु—‘अनेककर्मपदोपादानमनेकविषयस्वं क्रियां प्रकटयति । एकविषयस्वाभिप्राये स्वेक- मेव कर्मपद्मुपाददीत’ इति तत्त्वच्‍छम् । स्तुमो विलेभ इत्यादीनां भिन्नवाक्यस्थानेमेक-विभक्त्यन्तपदोपस्थितेनान्वये तद्न्वयिनोऽभिन्नस्यापि कं क इत्यादिभिन्नपदैरुपस्थापने भिन्नकर्मपदैरेऽपस्थापनार्हणात् । अत्र न्वयः--तुशब्देन व्यपच्छेदादर्शन व्यापरस्यानेविषयस्वं लभ्यते । एवमेकत्र भेदाभिप्रायेडपवगते डन्यत्रापि तथैवावगम्यते । बहुपद्मनेकपरं वा ।

भावाभासो यथा—राकासुधाकर० ।

श्रयस्वभावक्तवात् । तादृशेति । ताद्शानेकेत्यर्थः । भिन्नवाक्यस्थानेमिति । भिन्नस्वं विजातीयस्वम् । तथ च कर्तृकर्मप्रत्ययान्तस्वेन बोध्यम् । अम्नय इति सप्तम्यह्गेण्डनेति । तद्न्वायिनोति । एकक्रियान्वयिनेत्यर्थः । अभिन्नस्यार्पिति । अभिन्नस्यापि क्रमः । कं क इत्यादिपदैरेकस्योपस्थाने डपि स्यर्थः । अन्यत्रापि तथैवेतिक । इदमुपलक्षणं मदननगरी-स्वेनानेकसंचरणीयास्वावगमेनापि तत्त्वम् । किं श वर्तमानरमणान्वेषणाल्लिङ्गनध्यानरहलव्याप-राणां नैक्स्मिन्संभवः । अथ वलादार्तिंडुनगम्यानुभयनिष्ठचेनापि रतराभासत्वं बोध्यम् । अनौचित्यप्रतीतिरेवात्रSSभासतां नोज्जम् । अत एव पाण्डवेयु द्वैपद्या रतिरन्त तथा । स्वकान्ता-यामपि शोकाद्यवस्थायां रतिवर्णनं तथा । श्रीवेत्यादौ त्रियश्र्रेष्ठुभयानकस्य मित्रे कापि गत इत्यादौ त्रियश्र्रेष्ठविग्रह्मभस्य च न तत्त्वामिति बोध्यम् । रसानौचित्यस्य रसाभगमोत्तरमे-वावगमादाभासताप्रयोजकत्वद्रसद्रसाभासयोर्वाच्यवाचकानौचित्यवद्रसभङ्गहेतुत्वेति बोध्यम् । अथ राकेति । सीतामुदिश्य रावणोक्तिः । पूर्णचन्द्रवदना चलद्दीर्घनयना इपल्मप्रकाशितन-वयौवनने तरङ्गिते: पूर्वपूर्वोंत्तरत्तरमारम्भात्तरङ्गयतेर्विभ्रमैः पुष्टााझी । विभ्रमास्योति पाठे विभ्रमयुक्तमुखीत्यर्थः । द्रोनादिक्रमेण मुखादिगतप्रकर्षविवानम् । ततस्तस्मात् । अनुपे-क्षणीयगुणवत्त्वात् । किं करोमि तद्भाव्य किमाचारामास्यार्थः । न न मैत्री कार्येत्यत्राड्डह—

१ क. म. 'नुचितं । २ क. 'धी ता रमे' । ३ क. 'मि कथमन तन्नोमि मे० । ४ क. 'चिनोडभि० ।

१५

१३०

प्रदीपोद्ध्योतसमेत:-

[ ४५० उद्दास; ]

अत्र चिन्ता, अनौचित्यप्रवर्तिता । एवमन्येडप्युदाहार्या: । भावस्य शान्तिरुदय: संधि: शवलता तथा ॥ ३६ ॥

क्रमेणोदाहरणानि—

तस्या: सान्द्रविलेपनस्तत्नंयुगपप्रह्लेषणमुद्राद्रितं किं वक्श्रश्रणानतिर्य्यतिकररुयाजेन गोपाय्यते । इत्युक्तं क तादृत्युदायी सहसा तत्सप्रभृतं मया संशिलष्टा रभसेन तत्सुखवशाच्चेत्थं च तद्द्रिस्मृतम्॥ ५१ ॥

अत्र रतेर्य्यभिचारिभूता चिन्ता अनौचित्यप्रवर्तिता । नायिकाया अननुरक्ततया रतेनु-

त्कृशत्वेन तद्य्यभिचारिणोडपि तथाव्‌जात् । एवमन्येडप्युदाहार्या:।

भावशान्त्यादिरक्रम इस्यत्र भावशान्त्यादिपदप्रतिपाद्यमाह—भावस्य० ।

संधिरेककालमेव तुल्यकक्ष्योरास्वाद: । शवलता तु कालभेदेन निरन्तरतया पूर्वपूर्वोपरि-

दिनाम् । न च भावस्य शवलताया: शान्त्युदयाभ्य्यामविशेष: । शान्तेरुदयस्य वैकैकस्यैष-

स्वादे तदुदयद्वयेपगमात् ।

तमं भावस्य शान्तिर्यथा——तस्या: सान्द्र० ।

चिद्र्षे कथमिति । मेनेक्रकरणे न काषिदुपाय इत्यर्थ: । एवं सति तथा मम स्वीकरतिरममया-

मिति बुद्धिविपयीकरणम् । तस्य व्यतिकरे सम्बन्धे क इवोपायो न कोऽपीलत्पर्य: । मैत्री कयं

करोमित्युक्त्या मैत्र्यभावलाभदनौचित्यप्रवर्तिता चिन्तों । एवं तत्स्वीकरतेरविष्टोऽतिरको-

माव: । तत्स्वीकाराभावे सति तज्जाभाव क उपाय इत्यप्यदनौचित्यप्रवर्तिता चिन्तेति

बोध्यम् । तदाह——नायिकाया इति । अन्येडपि इति । रसान्तराभासा भावान्तरा-

भावस्येति । जातावेकवचनम् । अत्र यद्यापि शान्तेर्भावान्तरोदय एव चमत्कारिस्वम् ।

उदयस्य च शान्तिपूर्वकत्व एव चमत्कारिस्वम् । अत एव भावाद्वावोदय: पृथग्गणित: ।

एवं चैतद्द्वये शवलताडडश्रकी तथाडपि तदनुभावाद्यनुपादानादस्वाद्यस्वाच न सा । पूर्व-

पौर्वोपरत्वेन परोदयस्याडडस्वाद्यत्व एव तत्स्वीकरणात् । तदेवाडSह——न च भावस्येत्यादिना ।

एवं शान्त्युदयावुप्तिकलावाच्छिन्नावेव चमत्कारिणाविति बोध्यम् । स्थायिनां त्वेतौ न सभ-

वन्ति । तेषां संततमविच्छेदात् ।

तस्या इति । खण्डितस्वनायिकाकोपवृत्तान्तं कथयतो घृष्टनायर्कसैवमुक्तिः । तस्या:

सपत्न्या: । असूयातिशयातानामानिदेश: । निर्विडदश्रीखण्डादिलिपनयुक्तस्तनतनटटस्य तस्प्र्यन्त-

१ क. ख. °नततप्र° । २ म. गोपायसे । ३ क. °तस्माश ह° । म. °तस्यास्तु त° । ४ क. °मदम् । न । ५ क. °विषघ: । सा० । ५ क. °द्य चै° । ७ क. °नता तदाह । ८ म. °कस्यैवमु°

[ ४५०उज्जास: ]

काव्यप्रकाश: ।

१३१

अत्र कोपस्य ।

एकस्मिउदयने विपक्षरमणीनामग्रहे मुग्धया

सच्यो मानपेरिग्रहग्लपितया चाटूनि कुर्वन्नपि ।

आवेगादधीरितः प्रियतमस्तूष्णीं स्थितस्तत्क्षणं

मा भूत्सूत्र इवेसमनुद्वलितग्रीष्मं पुनर्वीक्षितः ॥ ५२ ॥

अत्रोत्तसुक्यस्य ।

अत्र कोपस्य शान्तावेश चमत्कारविश्रामः ।

उदयो यथा—एकस्मिउदयने० ।

अत्रोत्तसुक्योदयः ।

समदेशास्यात एव प्रकृष्टः श्रेषः परीरम्भत्तेन स्वीयताधोतकं मुद्राकारं यचिह्नं तयुक्तं

वक्षःश्वासान्तरेप्यतिकिरो नैर्न्तर्येण पौनःपुन्येन वा संवलनस्तनिमित्तपण कि गोपास्यत इति गुरुः

क्रियत इति तयोक्ते सति तत् । मुद्राद्दैनं संप्रहार्दु विलोपवितुं सहसा डपमासाथैव

क तदिस्युदीय रमसेन स्वरया सादडडष्टा, आलिङ्गिता तत्सुखश्रात् । आर्तिड्डनानन्द-

पारवस्यात् । तन्न्या चेति चकारेण डलिङ्गनविस्थयोरेककाला । अपीति पाटलडपि स एवर्धः ।

कोपस्येति । कोपभावस्येल्यर्थः । शान्तावेशेति । न तु विद्यमानेडपि प्रसादोदये ।

तदनुभावाच्यनुलेवादिति भावः ।

एकस्मिन्निति । विपक्षरमणी सपत्नी । तन्नाममात्रग्रहणेड्यन्वायकेन कृते

किलि सन्ध्यस्तकौतुकेन मानरय परिग्रहो ग्लपितया खिन्नया मुग्धया स्वाधे-

र्यमजानन्त्या चाटूनि प्रमादात्तन्नामग्रहणं न तु मे तस्यामशक्तिरित्यादिप्रियभावपणानि

कुर्वन्नपि । आवेगात् कोपावेशाम् । अवधीारितोडवज्ञातः प्रियतमस्तूष्णीं स्थित आला-

परहितः स्थितः प्रसादज्ञानाय न तु निद्रितः । तत्क्षणं तृप्तिअस्थितक्षण एव स्वापस्य

सर्वथा दुलडभवेन सुत इव मा भूदित्यौत्सुक्येनातिशयितवक्रोक्तिग्रीवं यथा तथा पुनर्वी-

क्षित इत्यर्थः । तत्क्षणादितिपाठेडपि तयैव । धिक्पराडप्रमुलग्लपितयेतिपाठे

कर्मधारयः । अत्रोत्तसुक्यस्येति । सुरतविषयस्येल्यर्थः । न तु सत्या अपि कोपशान्ते ।

तदनुभावानुपादानादिति भावः ।

१ क. ख. °पराइमुखर्ल° । २ क. ख. °रक्षणान्मा मू° । ३ क. थः । शान्ता° । म.

प्रि । न तु ।

उत्सिक्तस्य तपःपराक्रमनिधेरेभ्यागमादेकतः सत्सज्जनप्रियता च वीररभसोत्स्फालश मां कर्पत:॥ वैदेहीपरिरम्भ एव च मुहुः श्रैतन्यमामीलय- ज्ञानन्दी हरिचन्दनेन्दुशशिरः स्रिग्धो रुणद्धचन्यतः॥५३॥

अत्राड्डवेगहर्षयोः संधि:।

काकायां शत्रुलक्षणम्: कं कुले भूतोऽपि हर्येत सा दोषैःणां प्रशमाय नैः श्रुतमहो कोपेडपि कान्तं मुखम्॥ किं वक्ष्यन्त्यपकृत्मपाः कृतधियः स्वप्रेडपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः खलु युवा धैन्योडध्वरं धास्यति ॥ ५४ ॥

संधिरियथा---उत्सिक्तस्य०। अत्र पूर्वार्धे संधर्मात्मक आवेगः। उत्तरार्धे हर्षः। अनयोस्तुल्यमेवाड्डसवादः। श्लेषलता यथा---क कायं शशलक्षणः०।

उद्भिक्रुध्योति। प्रकृताग्राम्यन्ने रसवत्। उद्भिक्रुध्यर्षः। तपःपराक्रमयोर्निधेः स्थानभूतस्येहशस्याभ्यागमनेनैवकत एकस्या दिशि सतः समीचीनस्य परशुरामस्य सङ्गे या प्रियता प्रेम तत्। वीरस्य रमस उत्साहः। तस्योफाल उद्रेकः। भीरोचिदोत्साहोद्रेक इत्यर्थः। एतौ द्वावपि मां कर्पतः। अत्र चकारद्वयं द्वयोः प्राधान्यमुक्तनाय। अन्यतोऽन्यस्यां दिशि एपोङड्रभूमानो विदेहेो जनकः स एव विदेहेा कामः। तदीयायास्तस्यास्तद्दिजये सहायतत्वात्। तस्या: परिरम्भ आश्लेपो मां रुणाद्धि च। मुनीनां वर्गमनं प्रतिबन्धनात्यर्थः। चकारः पूर्वोक्ततुल्यकाल- त्वमूचनाय। ननु एकपरिरम्भकार्यस्य द्वाभ्यां सत्सङ्गप्रेमवोरोत्साहाभ्यां जन्मान्तकार्यस्य तस्य ताम्या तुर्तया तुल्यतां विनाड्डनुप्रासललितासंवादके विशेषणं आह— मुहुरित्यादि। आमील्यन्। विपयांतराव्यावर्तयन्। हरिचन्दनेन्दुवच्छिरः शीतलः स चासौ स्रिग्धश्च प्रेमसंवलितस्वात् एव रुणद्धीति युक्तम्। स्रिग्धेनैव युद्ध- त्संरर्तनात्। स्पर्श इति पाठांतरम्। अत्र मुनावत्यादर्णीयत्वज्ञानजन्यत्स्वराविषोप: पूर्वार्धगम्यः। हर्षस्तुतार्धगम्यः। अनयोरिति अत्र परिरम्भकृतहरर्षेण सत्स- ष्क्रिपतोरोत्साहोभयकृतत्वादेवमस्तुल्य इति बोध्यम्।

काकार्यमिति। पुरुषस उर्वशी प्रषुक्तिः। अकार्यमे। उत्तमजाया देवक- न्यायामाप्तिरुपम। कदर्थेन ज्ञानद्रयस्म सहावस्थानप्रतिपत्तिः। तेनात्यनौचित्यं कथमुपपाद्यते।

१ क. 'रम्यद्रुमाः'। २ क. 'वहुश्रयः'। ३ क. म. 'या:'। १ का० 'का'। ८ क. 'काकुल्यं शे' । ५ क. 'वागामुपशान्तये श्रे'। ६ क. ख. ग. मे। ७ क. 'नयो भुरं धास्य'। ८ क. 'मादावे'। ९ क. ख. 'समरे'। १० क. 'गये यु' ११ क. 'मु दे'०

[४च०उल्लासः]

काव्यप्रकाशः ।

१३३

अत्र वितर्कौत्सुक्यमतिस्मरणशङ्कादैन्यधृतितचिन्तानां शाबलता । भावास्थितिस्तु कथा । उदाहृततां च जाने कोपपराध्मुखीत्यादिना । मुख्ये रसेडपि तेडङ्गित्वं प्रापुन्ति कदाचन ।

ते भावशान्त्यादयः । आङ्गित्वं राजानुगतविवाहप्रवृत्तभृत्यवत् ।

अत्र कार्योन्मित्यादौ वितर्कः, भ्रूओडपील्योस्सुक्यम्, दोषाणामिति मतिः, कोपेडप्यति स्मृतिः, किं वक्ष्यतीति शङ्का, स्वभ्रेडपिति दैन्यम्, चेतः स्वाध्यामिति धृति:, कः खस्विति चिन्ता स्कुटं पूर्वपूर्वोपमदेन् प्रतीमयाना शवलता चमत्कारभूः ।

ननु भावस्य शान्त्यादिस्थितिरपि प्रकारः संभाव्यतेश । तत्कयं नोक्त इति चेत् । भावोकत्यैव तदुक्ते: । भावास्थितेर्भावाभिनयात् ।

ननु व्यभिचारिस्थले नियमतो मुखस्य रसस्यावस्थानं तत्कयं भावोदाहरणमेतत् । कथम् वा भावध्वनिस्वम् । रसादृश्वेन तेषां गुणीभावादित्यत् मुख्ये रसे ।

ते भावशान्त्यादयः । कदाचन । यदात्र त एवारङ्गित्वेन विवक्ष्यन्ते । विवहनप्रवृत्तरा- जादुगम्यमानधृत्यवत् ।

व्यज्यते । अत्र शान्तसंचारिवितर्कावर्गे: । अत्र शृङ्गालक्षण इत्यभुचितम् । भ्रूयोडपात्या-दिव्यज्जेन शृङ्गारसंचार्योत्सुक्चेन शान्तसंचारिवितर्कावधानम् । एवंमग्रेडपि संगमननियम् ।

-अपिना संभावनोक्तिस्सम् । श्रुतं शास्त्रश्रवणम् । दोषाः प्रमादादयः । प्रशम आस्त्यान्त-कनाशः । इतो मति: । कोपेडपित्यादितः स्मृतिः । कान्तम् । अर्थात्तस्या: । कृते सदाचारेधी: येंपां ते पण्डिता अपकल्मपास्तरस्कृतपापकर्माणः । इतः श्रद्धा । स्वभ्रेडपि अदृष्टश्रुता पूर्वश्रुतके डपि । इतोडभिमताप्राप्तिप्रयुक्तदैन्यम् । चेत इत्यादिति धृति: । क इत्यादिताश्विन्ता । धन्य:, नाहामिव मन्दभाग्य:, । भास्यति पस्याति । वितर्कमतिशब्दाघतौनां शान्तसंचारिता ।

इतरेषां शृङ्गारसंचारिता । शाबलत इति । अत्र पार्यन्तिकचिन्तया शान्तोपमदेन शृङ्गारस्य विश्रान्तिः । सा च शृङ्गविजयपूर्वकश्रृङ्गलाभ इव प्रकपनिदानम् । भावाभिन्नत्व-दिति । प्रशमाद्यवस्थाच्चुप्क्रहितो भाव एव भावस्थितिरिति भावः ।

व्यभिचारिस्थल इति । प्राधान्येन व्यज्यितव्यभिचारोऽर्थः । रसादृश्वेनैति । एवं भावशान्त्यादेरपि रसानुभावत्वेन तदङ्गस्वं बोध्यम् । भावशान्ल्यादय इति द्वन्द्वः । आङ्गि-त्वेन । प्राधान्यान । विवक्ष्यन्त इति । एवं च यत्र विभावादिव्यक्तस्यैवांशोद्द्रेककृतस्तत्र भावादिध्वनिस्वम् ।

यत्र व्यङ्गच्यीभूतापि व्यभिचारिरणमपेक्ष्य विभावानुभावोद्द्रेककृतस्तत्र वस्त्वलङ्कारध्वनिस्व-यत्र स्वानुभावव्यक्तव्यभिचार्युद्रेककृतस्तत्र भावादिध्वनिस्वम् ।

१ क. ख. ग. 'न्तानाम् । भा° । २ क. 'तिश्शोका । ग. 'निष्का । ३ ख. ग. च । मु° । ४ ख. त्वं च रा° । ५ क. यदैवा° । ६ ग. 'मः । भूयो° । ७ ग. 'चारिफे ।

१३४

प्रदीपोद्योतसमेतः—

अनुस्वानाभंलक्ष्यक्रमगण्यद्य्चस्थितिस्तु यः ॥ ३७ ॥

शब्दार्थोऽभयभक्त्युत्थान्विधा स कथितो ध्वनि: ।

शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपपयद्र्योदर्थशक्तिमूलानुरणनरूपपयद्र्योश्च उभय-

शक्तिमूलानुरणनरूपपयद्र्यश्रेति त्रिविधः । तत्र

अलङ्कारोऽथ वस्त्वव शब्दार्थशक्ताविमतितः ॥ ३८ ॥

प्रधानत्वेन स जेयः शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा ।

एवमसंलक्ष्यक्रमपयस्य्यमे विचार्य संलक्ष्यक्रमगण्यद्यैप्रभेदेनाह—अनुस्वानाम० ।

घण्टायां हन्यमानायां मुल्यशब्दानन्तरं यथा क्षोद्यमानपरोडनुरणनरूपः शब्दः प्रतीयते

तद्वत्संलक्ष्यक्रममा व्यझड्घस्य स्थितिरियत्र सः । शब्दश्रार्थश्रोभयं चेति द्वन्द्वः । तेन

शब्दशक्तिमूलस्यद्र्यः;, अर्धशक्तिमूलस्यद्र्यः;, उभयशक्तिमूलस्यद्र्यश्चेति त्रिगणेथ्यार्थः ।

शब्दशक्तिमूलस्वं चैतदेव यत्तेनैव शब्देन तदर्थप्रतीतिनन्तु पर्यायान्तरेणापि ।

एतद्वैपरीत्यं चार्थशक्तिमूलस्वम् । न स्वभिधया तत्प्रतीतिरिति । एतेन अभिधाया यत्र न

नियमनं तत्रैष भेदो दृश्यलव्यः । तत्रियमने तु नामिघामूलस्वम् । किं तु व्यझड्घेनामूचत्वमेव

'भद्रात्मन्'—इत्यवद्रवते, इति यत्केनचिदुक्तं तन्नाङ्गड्घेयं

द्वेदस्वनेनैवात् । अन्यथा तस्य सर्वभेदवहिर्भावापत्तेः । किं च प्रथमोदाहरणे प्रकारणिकाप्र-

करणिकयोरिति व्यास्यानेन, द्वितीये भवानित्यनेन, तृतीयेऽसीत्पनेन प्रकरणस्यामिषानि

यामकस्ये स्पष्टस्वात्त्वेशामुदाहरणत्वं विरुद्धयेत । तस्माद्यथोक्तमेव न्याय्यम् ।

तेषु मध्ये—अलङ्कारोऽथ० ।

मिति भावः । रससंप्रेक्ष्यनिष्टस्य भावशान्त्यादेरापातत एव चमत्कारित्वम् । पर्यन्ते तु

रसस्थैवेति बोध्यम् । यथा हस्यादिभिरलङ्कृतो भृङ्ग आपाततः प्रेक्षकाणामुत्पादितविस्म-

योडपि दृश्टे राजन्येवमग्राहकोडयं राजा यदुपकरणीभूय भृङ्गं विवाहयतीति राजोत्कर्ष

एव पर्यवसानमिति दिक् ।

संलक्ष्यक्रमगण्यद्र्योऽते । व्यक्त्वकेन सह संलक्ष्यः क्रमो यस्य तादृशव्यङ्गचकस्ये-

त्यर्थः । अनुस्वानामः । प्रतिध्वनिसद्रशः । शब्दार्थयोरेक्यद्र्यद्यस्यापरव्यङ्गस्वनि-

यमादाह—शब्दशक्तिमूलखं चेति । अवच्छेदकभेदेनोभयान्वयव्यतिरेकानुविधानोभय-

संवन्धसंवलने तूभयराक्तिमूलस्वं दृश्यलव्यम् । अलङ्कारोऽथेति । अधोति विकले ।

१ क. ग. त्रिधा । २ क. 'त्रिभेदमाह । ३ क. 'क्रियासिध । ४ क 'अनमू० ५ क. 'स्य

शस्वा° । ६ क. °व जमाय: !! तै० । ७ क. 'धाने तूम ।

[ ४ व०राजासः ] काव्यप्रकाशः । १३५

वस्त्वेवेष्ट्यनलंकांरं वस्तुमात्रं । आद्यो यथा—

उल्लास्य कालकरवालम्हाम्बुाहं देवेन येन रठोरजितगर्जितेन । निर्झापितः सकल एव रणे रिपूणां धाराजलेकिजगति ज्वलितः प्रतापः ।।५५।।

अत्र वाक्यस्यासंबद्द्वार्थामिधीयकत्वं मा प्रसादीक्शीदिस्यप्राकरणिकप्रकरणिकयोःपमानोपमेयभावः कल्पनीय इत्यत्रोपमालंकारो व्यङ्ग्यः ।

शब्दशक्तिमूलाःहरणरूपक्श्यो द्विषा । अलंङकृतस्यानङकृतवस्तुमात्रस्य वा प्राधान्येन प्रकाशाविस्तार्यर्थः ।

तत्राऽड्यो यथा—उल्लास्य कालकरवाल ।

कालो वैरिसंहर्र्ता यः करवालः स एव महादम्बु धारानलं वहतीति महाम्बुवाहः । यद्वा मह उत्सवः स एवाम्बु तद्वाहः । गर्जितं सिंहनादः । अत्र करवालमुखस्य एतावन्मात्रे वक्तव्ये यदेतादृशशब्दप्रयोगस्तस्यासंबद्धार्थकता मा प्रसज्यतामित्यप्राकरणिकैरिन्द्रादिवाचिभिः प्रकारणिकानां राजकरवालादीनामुपमानोपमेयभावे कवेष्टास्तदर्थ्यमित्युपमालंकारो व्यङ्ग्यः । स च शब्दशक्तिमूलः । पर्यायान्तरेण भूपादिना तदर्थोपस्थितौ तदप्रतीते । एवमपेड्यमुच्यते ।

वस्तुत्वस्य केवलान्वयित्वादाह—अनलंकृत इति । गुणमूर्त्यपर्यनुचरणायाऽSह—

उल्लासयेत । अत्र वाच्यपक्षे येन प्रकृतेन देवेन राज्ञा जरठं कठोरमूर्जितं भलसत् । गर्जितं सिंहनादो यस्य तथाविधिन कालो वैरिसंहर्र्ता यः करवालः खड्गस्त्र्र यन्महदम्बु धाराजलं वाहः प्रसरणं तमुखस्य तैक्ष्णीकरणेनाधिकं कृत्वा धाराजले: खड्गधारारिवाश्र्रादिकान्तौ लोके पानोयादिप्रदप्रयोगात् । पानोयपर्यायस्य च कान्तिवाचकत्वात । मुने तेष्ट्रेण रिपूणां त्रिगुणति ज्वलितोऽतिप्रसिद्ध: श्रामः सकल एव प्रतापो निर्वापितः शामितः । व्यङ्ग्यपक्षे तु येन देवेन मेघाधिपतिनेनन्द्रेण कालकरं कृष्णार्क्षिम वालं नवीमं वज्योरैक्यात । जरठोरजितगर्जितेन विशिष्टं महाम्बुवाहं मेघमुखस्य प्रकाश्य रण इञ्जारादिपु जले पात्यमाने जायमानः शब्दो रणः ।

तसिमन्सति धाराकृतिभिर्जलैरिभुवने रिपूणामर्ज्जलशात्रूणां तेसां सकलः प्रकृष्टस्तापो निर्वापितः शामितः ।

धाराजलमिति । जलं तैक्ष्ण्यमापक्षे जलं घातन इति धातो घातनं तैक्ष्ण्यमिति न्यास्यानात । असंबद्धार्थकत्वम् । अविवक्षितार्थत्वम् तथा सत्यपुष्टार्थतात्पत्तिरिति भावः । अलंकारो व्यङ्गच इति । अत्र व्यङ्गच्यार्थाभिधानव्यासक्तिश्लिष्टशब्दोपात्त-

१ ख. ‘व्यलंकारभित्नं च°’. २ क. ‘धारानिरव’. ३ ग. ‘दिति प्रकारणिकप्रकरणिकयोः’. ४ क. उद्धवः । ५ क. °हः संप्रसादः°

१३६

तिग्मरुचिरप्रतापो विधुरनिशाकृतद्भोमधुरलीलः। मतिमानतत्त्ववृत्तिः प्रतिपक्षाग्रणीः विभाति मवान् ॥ ५६ ॥ अत्रैकैकस्य पदस्य द्विपदत्वे विरोधामासः ।

एषामलङ्कारान्तराण्यपि । यथा—तिग्मरुचिरप्रतापो । अत्र तिग्मरुचिः अप्रताप एव कमेणैकैकपदस्य द्विपदत्वे विरोधामासः ।

विशेषणकृतं सादृश्यं प्रतীয়ते । उक्तयुक्ते । परं तु द्वितीयार्थप्रतीतिमन्तरा नोपमावगमः । तदवगमे च शब्दशक्तिमूलकत्वात्तस्यापदेशः । यद्यप्युपमानोत्क्तद्वितीयार्थोऽयमेव वाक्यार्थतया व्यङ्ग्यत्वमस्यापि व्यङ्ग्यत्वसमासत्तथा ड्युपमामुखेनैव तेऽपामुपमेयोऽर्थकृतद्वनिस्वम् । प्रकरणेनाभिधा- नियमनाच्छ्लिष्टशब्दोक्तद्वितीयार्थस्यापि व्यङ्ग्यत्वमेवेति भावः । तदुक्तं प्रकारणिकाना- मिति । नहि नृपमहेन्द्रादे रुपकमेव व्यङ्ग्यमस्तु । एवं च करवाल एवाम्बुवाह इत्यर्थसाम्रा- ज्याद्वार्यालङ्कारकेशडपि नेदत्ते । तत्त् प्रकरणाद्वर्ण्यस्य राज्ञः प्रतीतो श्लिष्टशब्दमहिम्ना देकेन्द्र- स्यापि प्रतीतो परस्परं तयोःसंवन्धे वाक्यभेदापत्त्या द्वितीयार्थस्य वर्णनीयोत्कर्पानाधायकत्वे तादृशशब्दविन्यासारुपकविम्बप्रतिभासनार्यमपत्त्या छाया हि मावः कार्यः । तत्रेन्द्रसंबन्ध्यसंब- वाचस्य राजसंबन्धिनिष्कर्षवाचं प्रति विशेष्यस्वादिन्द्रस्यापि राजविशेष्यत्वापत्त्या राजीव महेन्द्र इत्यर्थप्राप्तावप्यविवक्षितमहेंद्रप्राधान्यात्तद्रतेरेव व्यङ्ग्यत्वापत्तावसंदर्भार्थकत्वं तदवस्थमेव स्यात् ।

उपमायां तु महेन्द्र इव राजेत्यर्थे राजगतोरकरप्राधान्यात्तद्रतिलभ्यपेष्टोसिद्धिः । यद्वा रूपकस्यापि सादृश्यमूलकत्वात्प्रथमोपस्थितसादृश्यस्यैव संत्रन्थनत्वमित्यभिप्रायः ।

तिग्ममेति । हे विभो स्वामिन्भवान्विभाति शोभत इत्थंवयः । तद्वद्रिशेषणानि । खलेपु तिग्मः सुजनेषु रुचिः प्रतापो दण्डादिननितं तेजो यस्य सः । तथा विधुराणां रात्रूणां निशेव निशा मरणं तत्त्वकार्ता । मधुरा मनोज्ञा लीला चेष्टा यस्य सः । मतिः शात्रादितात्पर्यनिर्णयिका बुद्धिः । मानश्चित्तसमनन्ततिः तत्सक्तचित्तेन याथार्थ्येन वृत्तिर्यस्य सः । प्रतिपदं प्रतिस्थानं पक्षाणामात्मीयानामग्रणीःरित्यविरोधः । विरोधपक्षे तु तिग्म- स्तीक्णः । अथ च रुचिरः । यद्वा तिग्मरुचिः सूर्यः । अप्रतापः प्रतापरहितः । विधुध्नद्रोड- निशाकृतदात्रिकृतत्रिकृत् । मधुर्वसनतोऽडिलो लीलारहितः । मतिमान् अतत्त्ववृत्तिः । तस्ये ब्रह्माणि न वर्तते । अतत्त्ववेऽस्तुभूते वर्तते इति । वा । प्रतिपक्षप्रयमा तिथिः । अपक्षाग्रणिः पक्षस्याऽड- दिभूता नेति । विभः, विगतकान्तिर्विभाति शोभते । द्विपदद्रव इति । सामाजिकानां वासनाबलाद्द्विपदस्वज्ञानेडपि अग्रकृतया द्वितीयार्थस्य तस्संबद्धविरोधस्य व्यङ्ग्यत्वमस्स- मिति बोधयम् ।

९ म. 'याथार्थ्ये' । २ क. 'ततः' । यथाऽयथं रूपकामपि संभवति तयाडपे रूपकस्यापि सादृश्य- मूल° १३ म. °ति मे । प्र° ! ४ ग. °वः कल्प्यः । ५ ग. °प्राप्ता तद्र° । ६ ग. °थेन्त्र सः । ७ क. ग. °य च ° ।

[ ४५०उज्जासः ]

काव्यप्रकाश: ।

आमितः समितः प्राप्ते:ऋत्कवैर्हर्षद् प्रभो ।

अहितः सहितः साधुयशोभिरसतामचिसे ॥ ५७ ॥

अत्रापि विरोधाभासः ।

निरुपादानसंभारमभित्तावेव तन्वते ।

जगच्चित्रं नमस्तस्मै कलाश्लाघ्याय शूलिने ॥ ५८ ॥

पदाभेदेऽपि विरोधाभासो यथा—अमितः समितः० ।

ननु विरोधस्य किं सर्वत्र व्यङ्ग्यत्वमेव । नेष्यच्यते । तात्कीयती सीमा । अपिशब्दा-देविरोधव्यङ्ग्यकस्य भावे वाच्यत्वं तदभावे व्यङ्ग्यत्वमिति—निरुपादान० ।

चित्रं नानाकारमालेल्यं च । कला चन्द्रस्य घोडशो भागः कौशलं च । अग्रोपादानैरभित्तावेल्यकारिभिः कलावद्रूपः शूलिनो व्यतिरेको व्यङ्ग्यः । तस्य चित्रकलाशब्दयोः परिप्रत्यसहत्वेन शब्दशक्तिमूलता ।

अमित इति । हे हर्षद शत्रुहर्षहरण्डक मित्रहर्षदायक प्रभो स्वं समितः सङ्ग्रामात्प्रस्सैलस्कैैरमितः परिच्छेद्यत:वरहितः साधुभिर्यशोभिः सहितः, असतां खलानां आहितेः । यद्वा—अमित इति किलान्तम् । अमितात्सङ्यामालेल्यैर्ऋत्कवैर्हर्षदेत्यादि पूर्ववत् । विरोधपक्षेsमितः मितं मानं तद्राहितः । समितो मनासहितः । अहितो हितरहितो हितसहितेश । अत्राप्यप्रकृतस्यादित्तीकार्यस्य विरोधो व्यङ्ग्य इत्याहुः । विरोधव्यङ्ग्यकस्येति । एतेन निपातानां व्योतकत्वं ध्वनयति । भावे वाच्यत्वमिति । स्फुट्योतितस्य विरोधस्य तदासिद्धद्वितीयार्थस्य च वाच्यत्वलक्षिति भावः । व्यङ्ग्यत्वस्यवमिति । द्वयमपि समानाधिकरण्यसमत्व एवेत्यपि बोध्यम् । अनिरनिश्रेयत्न प्रदीपस्वरसत् । अन्ये तु समानाधिकरण्यमपि वाच्यत्व एव नियामकमित्याहुः ।

निरुपादानेतिव । उपादानसंभार उपकरणसमूहतुल्यकोटिकम् । तद्रहितं यथा स्यात्तथाsभित्तावेव शून्य एव चित्रं नानाकारं जगत्तन्वते कुर्वते तस्मा अनिर्वचनीयस्वरुपाय कला चन्द्रस्य षोडशो भागस्तेन स्थाछ्याय शूलिने महादेवाय नमः । पञ्चे चित्रमालेल्यम् । कला, आलेख्यक्रियाकौशलम् । अग्रोपादानैरिति । अप्रकृतपक्षे चित्रमालेल्यम् । कला, आलेख्यक्रियाकौशलम् । अग्रोपादानैरिति । अप्रकृततयानुपादानेनानुभाविन व्यङ्ग्येनैव शूलिनो व्यतिरेको व्यङ्ग्य एवति भावः । न चौस्य कविगतशक्तिविषयररति प्रति गुणत्वम् वाच्यापेक्षया प्राधान्यमात्रेण तद्वनित्यवाक्ये ।

१ क. 'पदः प्र० । २ क. 'ततः भवि । विरोधपक्षे । ३ ग. 'ध्वनन क° ।

१८

अत्र व्यतिरेकः। अलंकारस्यापि ब्राह्मणश्रमणन्योयेनालंकारता। वस्तुमात्रं यथा—

पन्धिअ ण एत्थ सत्थरमत्यि मणं पत्थरत्थले गामे। उण्णअपओहरं पेखिऊण जइ वससि ता वससु ॥५९॥

अत्र यद्युपभोगक्षेमोडसि तदाडम्बरस्वेति व्यज्यते।

ननूदाहृतपूर्वप्रमोदीनां प्राधान्यं न वा। आध्ये कुतस्तेषामलंकारत्वम्। अन्यानुरणनात्। द्वितीये कुतोडस्य काव्यस्य ध्वनित्वम्। व्यङ्ग्यस्याप्राधान्यादिति चेत्। पूर्वमयमलङ्कारभासोदित्येतद्वलङ्कारस्यपदेशात्। यथा ब्राह्मणपूर्वंवौदनस्यासिनि ब्राह्मणव्यपदेशः।

नन्वं व्यपदेशासमर्थनेनडप्यलङ्कारध्वनित्वं न समर्थितामिति चेत्। अलङ्कारपदेन तयोग्यताया विवक्षितत्वात्। न चैवं रसादिष्वनुप्यलङ्कारध्वनित्वप्रसङ्गः। संलक्ष्यतैकत्वैव तादृश्य तथाभिप्रेतत्वात्। वस्तुतस्तु प्राधान्ये अप्राधान्ये व्यङ्ग्यस्य वाच्यापेक्षयैव न तु रसापेक्षया। तदपेक्षया सर्वत्र गुणीभावात्। तथा चोपमादीनां रसाद्‌तथा अलङ्कारस्वं वाच्यापेक्षा प्राधान्यं चेलि न दोषलङ्कावकाशः।

वस्तुमात्रं यथा—पन्धि अण।

भत्त्र पथिकेण प्रावृडारम्भे ग्रामणीवड्ढा सत्थरमेत्थि इति पदेन संभवन्याजेन शस्तरं शस्त्राया: कस्याश्चित्समुचितोत्तररुपे वाक्ये यद्युपभोगक्षेमोडसि तदाडम्बरस्वेति

पूर्वमयमिति। वाच्यतादृश्यामित्यर्थः। न चैवमिति। तेषामपि रसवदाचल-कारस्वयोग्यत्वादिति भावः।

स्वयं दूती व्यर्थः पदेवार्थाद् रहस्यं कययाति-पन्धि अणेइ ! पथिक नासति शस्त्रमात्रं मनागप्रस्तरस्थले ग्रामे ।

उन्नतपयोधरं दिट्ठा यदि वससि तदा वस ॥

पथिक प्रस्तराणं पापाणानां स्थले तनमयेडस्मिन्ग्रामे न तु नगरे मनागल्पमपि शस्तरं कट्ट्यास्तरं नाम्नः तच्चिन्तनसामग्र्यभावेऽपि उन्नतपयोधरं मेग्हं दिट्ठा यदि तत्सदृश-

न्वाद्रास्सि तदा घसेत्यापालतो वक्‍क्याभिप्रायः। पापाणवहुल्येन तृणदौर्लभ्यम्। व्यञ्जनया तु पाषाणानां तत्त्वेनाध्यवसितानां मूर्खाणां स्थले तनमये ग्रामे सत्यरं शस्त्रं मनागीषदपि नास्ति।

तथा चाड्डकोरञ्जितज्ञानधीकरण ग्रामे सति चैवंक्विच्‍छ उद्दीपनेऽपि मेग्हे शेषमर्यादयोल्लङ्घनतस्तत्नदर्शने च को नामोपभोगक्षेमोद्यत्र गन्तुमर्हति इति वक्‍क्याभिप्रायः प्रकारान्ते।

१ क. अस्सत्यात्। २ क. 'ध्रुयं वय'। ३ न. 'यं:। स्वत्थं।

[ ४०.उल्लासः. ]

काव्यप्रकाश: १

१३९

ज्ञानिरासनिर्व तमुचैनिहन्ति कुप्यासी नरेऽत्र यस्मै त्वम्‌ ।

यत्र प्रसीदसि पुनः स भात्युदारोडनुकारश्व ॥ ६० ॥

अत्र विरुद्वावपि त्वदनुवर्त्तनार्थमेकं कार्यं कुरुत इति घन्यते ।

व्यज्यते । तच्चे पओहरोति शाब्दशक्तिमूलमिति तैथा——ज्ञानिरासनिर्व० ।

भट्ट प्रयमार्थे ज्ञानिरासनिर्शत्यैन विरुद्वावपि स्वदनुवर्त्तनार्थमेकं कार्ये कुरुत इति वस्तु घन्यते ।

न तु विरोधालंकारः । ज्ञानिरासनिरित्यनयोः सामान्याधिकरण्यभावात् ।

विरोध्य च तत्रैव विश्रान्तेः । द्वितीयार्थे तु नोदाहरणम्‌ ।

तत्र च शाब्दस्याप्यर्थत्वे विरोधस्य वाच्यत्वात‌ ।

समुच्चयमात्रार्थत्वे तु विरोधस्यैव न्यज्यचत्वादिति ॥

तच्च पओहरोति । तस्य परिवृत्त्यसह्यत्वादिति भावः ।

एवं सस्थिरपदमारि बोधयम्‌ । सस्थिरं शाब्रमात्रंण च ।

शाब्दभावेन्तमेगस्तनादिदर्शनहेतुक्ता वसेङ्यादिगम्यायां गतिनिवृत्तौ ।

शाब्दान्वयाधनुविधानस्य स्फुटत्वात्‌ ।

एतेन कुल्जोक्कावुक्तार्थानवभासादुक्तप्रतिपाद्योच-

स्यादपेक्षणेन नास्त्य केवलशाब्दशक्तिमूलत्वम्‌ ।

अर्थव्यङ्गयकतां तेषामावश्यकत्वमात्रं न तु शाब्दव्यङ्गनायां सर्वथाडनुपयो-

गस्तत्र प्रतिपादितो मानाभावात‌ ।

अत एव गुरूवदि प्रस्तुतात्सुरभि मांसं मुझ इत्यादितो

न द्वितीयः‌र्थप्रतीतिः ।

अस्ति हि शाब्दनयज्ञना कचित्तत्सहाययेन विनाडपि स्यान्यदेवलत्‌ ।

न चात्र पयोघरादिपदादुपस्थितार्थद्वयस्य परस्परसंबन्धाद्वाक्यभेदापत्ति: ।

इष्टत्वात‌ । न च वाच्यवाचकयोरसंबन्धे डसंबद्धार्थकत्वापत्तिरिति वाच्यम्‌ ।

ग्राम्यतापरिहाराय सं गो पनाय च वाच्यार्थाच्छादितवाचक्यार्थस्य प्रतिपाचतया डडच्हाद्यया चेह दकरूपसंबन्धस्य विवक्षितस्य सस्त्य-

नाक्षतो रिस्याद्‌ु: ।

ज्ञानिरिति । शांतर्यङ्ग । अगातिरवचछ । पुनरस्वरुं ।

उदार । उद्दटः । अनुदारः;

अनुगतदारः । पदत्तैर्‌श्र्येणप्रकासात्‌ ।

नोदरो यम्मादिति वा । पक्षेडशानिः ज्ञानिविरोधी ।

ननोडसुरादाविव विरोध्यर्थकत्वात‌ ।

अचुदार उदारादन्यः । विरुद्व डवपौति ।

ननन विरोध्यर्थक इति भावः ।

सामानाधिकरण्य भावादिति । एक धर्मिगतत्वेन ज्ञानि-

स्वाद्द्वित्वयोः प्रतिपादनादिति भावः ।

ननो भिन्नार्थत्व एव विरोध इत्यपि बोधयम्‌ ।

अत्र सामानाधिकरण्य भावेन चस्य समुच्चयार्थत्ववादप्र्थत्व भावेन च विरोधस्यावाच्यत्वेडपि

१ क. यस्मै: प्र० । २ क. ति व्यज्यैन व्यज्यते । ३ क. 'च शा० ।

४ क. तथा वा । ५ क.

'त्वात‌ । वक्त्रवैशिष्ट्यपक्षे: शान्दशक्तिमूलेडपि कचित्सहकारित्वात‌ ।

भत्र पयोघरादिपदादुपस्थित-

तार्थद्वयस्म ग्राम्यतापरिहाराय सं गो पनाय च व श्यार्थाच्छादकरूपसंबन्धस्य प्रतिपाचतया ।

आश्रयाद-

च्छादकरूपसंबन्धस्य विवक्षितस्य सस्त्यनासंबद्रावंता ।

वाक्यभेदस्त्रेष्ठ एव । ज्ञानिरिति । ६ ग.

'म्‌ ।

देचितु ज्ञानिरसनिदेऽत्र सामा° ।

१४०

प्रदीपोद्योतसमेतः— [ ४७०उद्यासः ]

अर्थशक्त्युद्भवोडप्यर्थो व्यङ्कः संभावी स्वतः ॥ ३९ ॥

प्रौढोक्तिमात्रास्तिद्धो वा कवेष्टेनोमितस्य वा ।

वस्तु वाड्लंकतिरवैति षड्भेदोडसौ व्यङ्ककि यत् ॥ ४० ॥

वस्त्वलंकारमथवा तेनायं द्वादशात्मकः ।

अर्थो द्विविधः । स्वतः संभवी इदंप्रथमकलिप्तश्रेति । तत्र

स्वतः संभवी न केवलं भणितिमात्रनिष्पन्ने यावद्वाहिरस्पौचित्येन

संभाव्यमानः । कविनिबद्धप्रतिभामात्रेण षाहिरसन्नपि निर्मितः कवि-

निबन्द्धेन वा घट्केति द्विविधोऽपर इति त्रिविधः । वस्तु वाड्लंकारी

वाड्साविति प्रौढ व्यङ्ककः । तस्य वस्तु वाड्लंकारो वा व्यङ्कक्य हृति

द्वादशभेदोऽर्थशक्त्युद्भवो ध्वानिः । क्रमेणोदाहरणानि—

अर्थशक्तिमूलनिरूपणरुपं व्यङ्ग्यं विभजते—अर्थशकक्युद्भवोऽपि ।

स्वतः संभवी न केवलं भणितिनिष्पन्नशरीरः । अपि तु बाहिरस्पौचित्येन संभव्यमानः ।

प्रौढोक्तिमात्रास्तिसिद्धः । बहिरसन्नपि वक्तृप्रतिभामात्रेण तथा निर्मितः । अयमर्थः—व्यङ्क-

कोऽर्थकविभा । स्वतः संभवी, कविप्रौढोक्तिमात्रसिद्धः, कविनिबद्धनायकादिवक्त्रप्रौढोक्ति-

मात्रसिद्धश्व । स त्रिविधोऽपि वस्तुमात्रंलंकृतिरवैति षड्विधो व्यङ्ककः । एषणां व्यङ्कक्य-

मपि प्रत्येकं वस्तु वाड्लंकृतिरवैति द्वादश भेदा भवन्ति ।

व्यङ्कक्यस्वमस्त्येव । परं तु वस्तुन एव रागोऽलंकारकतया प्राधान्याद्वस्तुध्वनित्वेन व्यवहार

इत्याहुः ।

तेनैषाम्भेतस्यात । काविनिबद्धस्यैतस्यार्थे । वृद्धौ काविष्योचित्छ्रुतिर्विपययैव कचिद्व-

क्तिर्वियातत्रनिबद्धोक्तिविषयश्रुतिकारीति भावः । इतः परं च प्राणिष्वानुप्रतीतिकतया

चमत्कारस्य स्थगनात्र कविनिबद्धनिबद्धवक्त्रादेः पृथग्गणनमिति बोध्यमेव । मणितिनि-

ष्पनेति । अत्यन्तासत्यप्यर्थे शब्दस्य ज्ञानजनकत्वादिति भावः । बहिरिति । लोकेडे-

पीत्यर्थः । प्रौढोक्तिः । चमत्कारगुणगुणोक्तिः । मात्रपदेन बहिःसंभववारणेन । व्यङ्कक्यस्य

स्वतः संभविनोऽचमत्कारित्वात्तकृताभेदा नोक्ता इति बोध्यम् ।

१ ख. 'द्वेवेऽव्ययं त्वा०' म. 'द्वेवेऽव्ययां व्य०' २ 'मात्रशुद्धो । ३ ख. 'कः' । स्वतः संभवांदे

प्रथमकलिप्तख्वेति 'न्योडर्थः । तत्र । म. 'कः' । इदं प्रयमकलिप्तः स्वतः संभवी चेति द्वि-

धोयः । तत्र । ४ .. 'आयदू०' । ५ क. 'हिरौचि०' । ६ ग. 'ना प्रौढीक्तमात्रेण नि०' । ७ क. 'भा-

नमा०' । ८ ग 'तोऽने०' । ९ क. प्रौढिमा०' ९० क. 'वि वस्तुमात्रं प्रलोकमलं । ११ म. न

बहि०' । १२ ! 'रः' । अलसे०' ।

[४च०उल्लासः] काव्यप्रकाश: । १४१

अलससिरोमणिधुत्ताणमग्रिमो पुत्ती धनसमिद्धिमओ । इअ भणिअण पणअज्जी पप्फुल्लविलोअणा जआ ॥ ६१ ॥ अग्न ममैवोपभोग्य इति वस्तुना वस्तु व्यज्यते । धन्याडसि या कथयसि प्रियसड्नमेपि विश्ववृध्दचाहृकशातनि रतान्तरेषु । नीवीयां प्रति प्राणाहिंते तु करे प्रियेण सख्यः शपामि यदि किंचिदपि स्मरामि ॥ ६२ ॥

तत्र स्वतः संभाविन्यर्थभेदचतुष्टय्ये वस्तुना वस्तुनो व्यक्तिर्यथा—अलसशिरो० । अलसत्वेनानन्यत्र गन्तुमनिच्छुः! धृतत्वेन रतेप्स्वादतगुणः । धनसमृद्धिमैत्तया कृपण इति निर्धार्ये यस्मादृणनस्य वस्तु तेनान्यासामनाकार्षणीया इति ममैवोपभोगयोग्य इति वस्तु व्यज्यते । वस्तुनाडलङ्कारस्य यथा——धन्याडसि या: ।

अलसेऽति । अलसाशिरोमणिधुर्त्तनामग्रिम: पुत्रि धनसमृद्धिमय: इति जल्पतेन नताक्षी प्रफुल्लविलोचना जाता ॥ पतिवरां प्रति धाऽऽया: प्ररोचनायोक्तः! पृष्ठोधेम उत्तरार्धे तु कवेश्श्लोक्यम् । हे पुत्रि अयं वरोज्ज्वलानां निर्योगानां शिरोमणि: श्रेष्ठो धूर्त्तानां चाग्रिमः श्रेष्ठ: प्रचुरधनसमृद्धि: । प्राप्नुयें मयड । इति भणिते भाषिते लज्जया नताडी काचित् । प्रफुल्ले हर्षविकसिते लोचने यस्यास्तादृशो जाते त्यन्वय: । अन्यत्रेति । प्रवासे नायिकान्तर्गेहे ऽपि । रते ध्वति । रतिकाले नायिकयों दर्श्यमानगुणे षण्णादरवानितिर्थ: इदमुपलक्षंण संभोगेप्सवृत्तस्यापि । नताडीत्वेन स्वस्या मानिनित्वं नमस्कारद्वारा बोध्यते । ममैवेतिं । नाविदग्धाया इत्यर्थ: । तादृशयक च कुमारा ज्ञान तद्लासाशिरोमणित्वादिति श्रवणविषादेन प्रफुल्लनयनत्वं वस्तुन: स्वहेतुर्हर्षाद्यजननद्वारेण तत्त्कारणाभूतं सामानिकेपु व्यज्यते

धन्याडसीति । रतिकथापरासु सखीषु मध्ये रतिकालीनं स्वप्रियालापं कथित- वर्त्ता कांश्चिदुपहसन्यास्विमदानां स्वरतिवार्तां कययति सखीभि: प्रेरिताया: कस्या- श्चिदुकिरियम् । हे सखि या त्वं प्रियसंगमे रतान्तरप्यापि रतिमध्येऽपि विश्वासरयुक्तानां चाटुकानां प्रियवाक्यानां इताननि कययसि सा त्वं धन्याडसीत्यन्वय: । प्रयमत: प्रिय- संगम एव विलक्षणानन्दमन्थरतया तत्क्षणमशङ्क्यम् । तत्क्षणमशङ्क्यम् । तत्क्षणमशङ्क्यम् । तत्रापि रते । तत्रापि नाडडदौ नान्ते कि तु मध्ये । तस्य च पुनरिदानीं स्मरणामित्याश्चर्यभूतं तब सावधानत्वामति भाव: । मो: सख्य: प्रियेण निर्वास्यग्राम्यं प्रति करे प्राणाहिंते करो दृप्तितवय इति संकल्पविष-

9 क 'मैव मो' । 2 क. ग. 'टुबचनानि' । 3 क. 'भयतया' । 4 क. ग. 'चनोऽकि:' । 5 ग. 'या दरयमा' । 6 क. ग. 'युक्चा' ।

२४२

प्रदीपोद्ध्योतसमेतः-

[४५ • घत्तासः]

अत्र स्वमधन्याडहं कु धन्येति व्यतिरेकालंकारः ।। वृपान्धगन्धगजकुम्भकपार्श्वेकूट- संक्रान्तनिद्राघनशोणितशोणेशोचिः । वीरैर्यलोकि युधि कोपकषायकान्तिः कालीकटाक्ष हव यस्य करे कृपाणः ॥ ६३ ॥

अत्र वाच्येन वस्तुना त्वमधन्याः । अहं तु धन्येति स्वस्य व्यतिरेकालंकारो व्यज्यते । ननु व्यतिरेकोऽत्र धन्या डसीति स्वपदार्थस्य व्यतिरेकालंकार एव । तसक्वं वस्तुव्यजकतादाह- रणमेतादिति चेत् । संबोध्यस्यव्यतिरेकस्तावन्न वाच्यः । आत्मनि कथनाभावस्याशब्दत्वात् । व्यक्तुयस्तु यद्यपि भवत्येव, तथाडपि तमनपेक्ष्यैव वाच्येन वस्तुमात्रेण यथोक्तव्यतिरेक- व्यझनादिति ।

अलंकारेण वस्तुनो यथा--दर्पान्धगन्ध० । पीकृते सैन्ताति यावत् । न स्वापित इत्यर्थः । अवाचकत्वापत्तेः । अभिप्रायस्य लघुत्वापत्तेश्च । यदि किंचिदपि स्मरामि तदा शापोऽमी शापथं करोम्येतद्वयः । किंचिदपि स्मरामित्यर्थः । यद्यपि शाप उपलक्षणं ह्यस्यात्मनःपेशल- रत्नकप्रकारानविक्क्षाभावाच्चेत् । स्पष्टमस्माकृतशब्देनैवशोभरे । यदि किंचिदपि स्मरामिति वाक्यमध्ये सत्यः शपामिति गर्भितोऽपि गुणः । विवक्षितार्थस्य सत्यस्वप्रत्या- यनार्थत्वात् । अत्र पूर्व्ववाक्ये श्लेषोक्त्यावेकस्या एव सौभाग्यगर्विताया । संबोध्यतावद्वयस्यै- सीत्येकवचनम् । श्रोतॄणां सूचनेऽ तु बहूनां संबोध्यत्वात्सामस्येति बहुवचनमिति नासं- गतिः । अत्र च रक्तकाले डपि विषयान्तरवे दनेन रागस्य कृत्रिमतामावेदयता चारुकथनेन स्वम- धन्येति व्यज्यते । अन्वयाशब्दस्यामत्यनानौचित्यप्रकाशनद्वारा तद्वतिशयः । एवं बहुवचनस्यापि प्रतिरतिसमयं तथाभावसूचनद्वारा तद्व्यक्तत्वम् । एवं शतानिति प्राप्तिप- दिकवचनयोस्स्वेति । तथोत्तराध्रैन प्रियकरस्पर्शमात्रेण संमोहानन्दमन्थरसेनाकृतिमरागाति- साय । विषयान्तराननुभवाभावाच्च सूच्यतया डहं धन्येति व्यज्यते । तथा चोभयसंवलनेन व्यति- रेकालंकार इति ध्येयेयम् । यत्कचत्र सखीं प्रति धन्यस्वोक्तिरेवप्रतिलिप्सया । तेन विवक्षित- व्यानुपपत्त्या धन्या डसीत्याग्रण्यल्वे रक्षणोति । तन्न । विप्रलिप्सयाडपि सखीं प्रति कपट- चनानौचित्येन संबोध्ययां धन्यस्वम्यैव विवक्षितत्वात् । अन्न वाच्येयनेति । सर्वीं प्रति धन्यस्वोक्तिरुपपणेत्यर्थः । संबोध्ययव्यतिरेक इति । संबोध्यस्यसर्व्वनिष्ठो व्यतिरेक इत्यर्थः ।

दर्पेति । यस्य राझः करे कृपाणः खड्गो युधि युद्धे वीरैः कोपेन कषायादतिशयैरक्ता कान्तियेस्य गदशः कालो दुर्गा तत्कटाक्ष इव वलोकि दृष्टः । क्रोधशः । दर्पेण इति कf.

५ क. °मरौचि: । ३ ख. °टकोटिसंकरनिति° । ४ क. °क्रान्तिनि° । ५ क. °सामि न स्वं° ८ क. अभिप्रा° । ९ म. °पामीब्य° । १० क. म. °प्रसु° । १३ द °यमु° । अत्र ।

[४६.उद्यासः] काव्यप्रकाश: १ १४२

अत्रोपमालङ्कारेण सकलरिपुबलक्ष्यैः क्षणात्करिष्यत इति वस्तु । गाढकान्तदर्शनक्षतस्य यथा संकटादरिषु धूजनस्य यः । ओष्ठाविद्रुमभलन्यमोचयन्निर्दशनयुधि रुषा निजाधरम् ॥ ६४ ॥

अत्र विरोधालङ्कारेणाधरनिर्दशनसमकाले मेष शत्रवो व्यपादिता इति तुल्ययोगिता, मथ क्षत्यादप्यनयस्य क्षतिनिवर्ततामिति तद्बुद्धिरुद्भवति इत्युल्लेखः च एषूदाहरणबु स्वतः समुच्चयो दृश्यते ।

भत्र कालीकटाक्ष इव कृपाणो व्यलोकीस्युपमा । न पुनर्‌लप्रेक्षा । संभावनांविरहात् । तैया च सकलरिपुबलक्ष्यः क्षणात्करिष्यत इति वस्तु प्रकाश्यते ।

अलङ्कारेणालङ्कृतेरयथा—गाढकान्तदर्शन० ।

अत्र निजाधरदर्शनवैरिवधेनोष्ठदर्शननयथामोचनयोः कारणकार्ययोः पौर्वापर्यभाववक्ष-णयादतिशयोक्त्या डलङ्कारेण दरानसमकाले मेष शत्रवो न्यापादिता इति 'समुच्चयोऽसौ स त्वन्यो युगपद्या गुणाक्रिया' इत्युक्तलक्षणसमुच्चयालङ्कारो भोत्पते । अप एव च मदनालङ्घस्य गन्धगजस्य । घस्य गन्धं समाद्रायान्ये गजा: पलायन्ते स गन्धगजः । तस्य कुम्भयोरगण्डस्थलयोः कपाटं मध्यभागः । विशालतया तदाकारस्वात् । तस्य कूटमगं तदेव कूटं दुर्भेदत्वात् । तत्र संकान्त्या संश्लेषण निर्जरे हृदसंवृदधे गहनं निबिडं यच्छोणितं तेन शोणं शोणितत्र । कालीकटाक्ष इवेति । अत्र शोणशोचि: कषायकान्त्यो-

निम्बप्रतिबिम्बभावेन समानधर्मता । इयं चोपमा स्वतः संभावनो । साधारण्यस्य बहिरपि सत्त्वात् । संभावनाविरहादिति । संभावनायामतुगतधर्मश्चैव प्रयोजकत्वं न बिम्बप्रति-बिम्बभावापेक्षयेत्य्‌भावः । तयो चोति । अत्र निर्दिष्टसाधारणधर्मेण साधारण्यपर्यवसान-लोकज्येष्ठस्य वाच्यार्थतो बोध्यम् ।

गाढेति । यो राजा युधि युद्धे रुपा क्रोधेन निजाधरं दशवक्त्राणां राक्षूणां चभू-जनसस्य खीसमूर्हस्पोष्ठरुपाणि विद्रुमस्य प्रवालस्य दशननि पत्राणि गाढस्यातिदुःसहस्य कान्तदर्शनक्षतस्य व्यथा पौडा तद्रपात्संकटादमोचयत् । क्रोधाद्दरिदधे तद्रधूनां रक्तिकाड-विरहाद्दनकषताभाव इत्यर्थः । अतिशयोक्त्यैति । एष एवेति । प्रकृतानामप्रकृतानां वैकधर्मसंकररुपतुल्ययोगोभिताया: प्रकृतेऽसम्भव इति भावः । योग्यता योगः । केचितु वीरानुभावत्वेन प्रकृतयोः स्वाघरदरानशस्त्रुल्यापादनयो-रैककोल्टिस्वरुपैक्यवर्मसंनचातुल्ययोगितादत्र । न च तत्र धर्मी गुणक्रियान्यतर एवेत्यत्र

१ ख. 'पक्ष'° । ३ ग. 'क्षय'° । ३ म. 'शयर्ता'° । ४ ख. 'एष स्व'° । ५ ग. 'पु चतुर्थो स्व'° । ६ क. 'वनदि'° । ७ क. 'तथा च' । ८ क. 'जनौत्र'° । ९ क. 'योः पौ°' । १० क. 'ति । करजक्षितिरपु-पविरुद्धधर्मदर्शनातदभाव इति भावः । ११ क. ग. 'कालहवैच धर्मसंश्लेषे नुख्यादपि मुख्य'° ।

कैलासस्य प्रथमाशिखरे वेणुसमूर्छनाभिः श्रुता कीर्तिं विभुधरमणिगीयमानां पददीयाद्र । सस्तापाद्नः सरसचिसिनीकाण्डसंजातशाखा दिग्यातद्रः श्रवणपुलिने हस्तमावर्त्यन्ति ॥ ६५ ॥

अत्र वस्तुना येषामप्यर्थाधिगमो नास्ति तेषामप्येमादिबुद्धिजननेन झमकारं करोतिति स्वकीयर्ति रिति वस्तु ध्वन्यते ।

तुल्यकालं योगितेति न्यायत्या तुल्ययोगितेति कैलाशवृद्धयते । मम सत्याडप्यनयस्य क्षत्रियर्तिन-वर्त्तामिति बुद्देरेपेक्षानादप्यत्र न्याय्य । एपु न्यायकोर्डे: स्वतः संभावना । कविप्रौदोक्तिसिद्धे न्यायकेर्डे भेदचतुष्टये वस्तुना वस्तुनो व्यक्तिर्यथा-कैलासस्य ।

अत्र यद्यपि विसिनीकाण्डसंजातराखा इति भान्तिमानससदेहो वाड्लंकारो व्यक इति वस्तुमात्रन्यपेक्षत्वेऽप्युक्तं तथापि तद्रागनैरपेक्ष्येणापि किंचिच्छुंकुं करणे प्रव-शातीयेतावताडपि श्रवणे हस्तावर्त्तलक्षणेन वस्तुमात्रेण येषामप्यर्थाधिगमो नास्ति तेषामप्येषं श्वेत्यमूर्तत्वादिबुद्धिजननेन त्वक्कारित्वभत्कारं करोतिति व्याकिर्जिंभावस्तुमात्रसुभानोदाहणपक्षम् ।

भत्र च कीर्तिश्रवणानन्तरं करणे हस्तावर्त्तनं हस्तिनो न स्वतः संभावना । किं तु कविसंप्रदायात्कविना वर्णितामिति कविप्रौदोक्तिसिद्धस्वम् । एवमग्रेडपि द्रष्टव्यम् ।

मानमेति । काचोपाधेरपि सूर्यकिरणोपरवाचेत्यादः बुन्देरिरिति । नृपबुद्देरिरित्यर्थः । उत्पे-क्षाडपि इति । आपेना तयाः संसृष्टिः सूच्यते । कैलासस्येति । प्रथमाशिखरे मृलाशिखरे वेणुसमूर्छना वेष्टौयापितरागः । तदुक्तं--स्वरः संमूर्छतो यत्र रागतां प्रतिपघते । मूर्छनास्वपि तां प्राहुःगितविनत्स्वविदो जनाः इति ।

वित्रुधानां देवानां रमणभिगीयमानां यदीयं यस्य प्रकृतस्य राज्ञः कोतिं श्रुवा सर-सस्य त्रिगभस्य विसिनीकाण्डस्य कमलिनीस्रुणालस्य संजाताः शाखा संदेहो भान्तिर्वो येषाम् । वस्तास्तियंभूता अपाझा नेत्रप्रान्ता येभां तादृशा दिग्जः श्रवणयोः करणेयोः पुलिने समीवे हतं शुण्डाम । आवर्त्तयन्ति चालयन्ति । आवर्त्तने शाखैव हेतुः । तामाहतुमिति शेष इति कथ्वित । धवलत्वस्य श्रोताग्राह्यत्वातवस्तापाद इति । अत्र समीपदेशस्य पुलिनत्वेन श्रवणस्य सरस्त्वम । तथा च मृणालश्रस्य युक्तत्वम । एतावताडपि ।

एतावज्ज्ञानमात्रेणापि वस्तुमात्रेण श्रवणे हस्तावर्त्तलक्षणेन ।

१ ख. °नां खदी° । २ म. °मर्थाभिग° । ३ क. °कतौदारणत्वम् । १४ क. °णादन° । ५ क. °मस्तीत्यादः । ६ ग. देवानां । ७ क. °तुः । भव° ।

[ ४७०उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: १

१४५

केसेसु बलामोडिअ तेणअसमरामिअ जअसिरी गाहिआ ।

जह कन्दराहिँ विहुरा तस्सदढं कण्ठअस्मि संठविआ ॥ ६६ ॥

अत्र केशग्रहणालोकनोद्दीपितमदना इव कन्दरास्तादृधुरान्कण्ठे गृहीन्तीत्यूपेक्षा, एकत्र सदृग्रामे विजयदर्शनात्तस्यारेय: प्पलाय्य गुहासु तिष्ठन्तीति काव्यहेतुर्लङ्कारो, न पलाय्य गतास्तद्वैरिपोडपि नु तत्पराभवं संभाव्य तान्कन्दरा न स्पृजन्तीतिपह्नुतिश्व ।

अत्रैव वस्तुनाऽलङ्कारस्य यथा——केसेसु० ।

अत्र तेन तथा समरे केशेषु जयश्रीर्गृहीता यथा तस्यारय: कन्दराभि: कण्ठे स्थापिता इति वस्तुनक्त्रैव सदृग्रामे विनजयदर्शनात्तस्यारय: पलाय्य गुहासु तिष्ठन्तीति काव्यालङ्क्रम्, न पलाय्य गतास्तद्वैरिणा इ:, अपि तु तत्पराभवं संभाव्य कन्दरा एव न तांस्य-

न्न्तीतिपह्नुतिश्व व्यज्यते । यतु केशग्रहणालोकनोद्दीपितमदना इव कन्दरास्तादृधुरान्कण्ठे गृहीन्तीत्यूपेक्ष्यो व्यज्यत इति तद्वदेवम्, यदि़ पूर्व कन्दरादीनां नायकत्वाद्यारोप: स्यात् ।

अन्यथा केशग्रहणस्य मदनोद्दीपकत्वायोगात । तदस्युपगमे च न वस्तुमात्रस्य व्यञ्जक-

स्वम् । किं तु समासोक्त्यलङ्कारस्य ।

केसेसु इति ।

केशेषु बलामोडिअ तेन समरे जयश्रीर्गृहीता ।

यथा कन्दराभिविघुरास्तस्य हढं कण्ठे स्थापिता: ॥

बलामोडिअशब्दो बलात्कारे देशी । बलात्कारेणामोच्येत्यर्थ इत्यपर इ । जमथोरिसि-

न्न्तरं तयोति पूरणीयम् । विधुरा वैरिण: कण्ठे स्वसन्निवेश इत्यर्थ: । स्वया पराजिता:

शात्रवो गुहास्वेव तिष्ठन्तीति तात्पर्यम् । अपह्नुतितिश्वेति । न तयोरेतद्यत्नकानुप्रवेश-

सङ्कर: सूच्यते । केशग्रहणेत्यादि । नायककर्तृकनायिकाकेशकर्र्पणदर्शनादपरस्याः कामो-

द्रेकस्य लोके दर्शनादिति भाव: । तद्भ्युपगमे चैति । एकतदृक्त्रेकेशाकर्पणदर्शनेऽ-

पर्याडपरस्य हृदकष्णस्यापनरप्सिलष्टविशेषणे: कन्दरादिभिरिति ख्वालिङ्गेन समासोकत्या कन्दराणां नायिकात्वारोपामुपगमे चेत्यर्थ: । अलङ्कारस्येति । समासोक्त्यलङ्कारसहित-

वस्तुन इत्यर्थ: ।

१ म. 'दयो गु०' । २ क. म. 'हेतु: न १३ क. 'नः इ॑ कि तु ।' ४ क. 'क्षाडत्र द्य' । ५ क. 'त्वारो' । ६ म. 'नै: स० ।

१९

१४६

पदीपोद्योतसमेतः— [ ४ च० उज्जासः ]

गाढालिङ्गणरहस्सु अणुभिम दुइए लहुं समोसरह । माणंसिणिअण माणो पीलणभीहू दव हिअआहिं ॥ ६७ ॥

अत्रोप्रेक्षया प्रत्यालिङ्गनादिं तत्र जृम्भत इति वस्तु ।

जा ठेरं व हसन्ती कवअणमुरुहबन्धाविनिवेसा । दावेइभुअणमण्डलमण्णं बिअ जअइ सा वाणी ॥ ६८ ॥

अत्रैवालङ्कारेण वस्तुनो यथा—गाढालिङ्गन० ।

अत्र पौडनभीत इवेश्युप्रेक्षया डलङ्कारेण प्रत्यालिङ्गनादि तत्र जृम्भत इति वस्तु ध्वन्यते ।

अत्रैवालङ्कारेणालङ्कारस्य यथा—जा ठेरं व० ।

मानवर्ती प्रति काचित्तध्वज्यापरमानवतीवृत्तान्तमाह—गाढोति । गाढालिङ्गनरभसोच्यते दयिते लघु समपसरति । मनस्विनीनां मानः पौडनभोत इव हृदयात्

गाढालिङ्गनाय रभसेन हर्षेण वेगेन वा दयिते प्रिय उदयत एव सति न स्वाचरितरुपति मनस्विन्या वशीकर्तुमनासाया अपि मानः पौडनाद्रीत इव हृदयाल्लडु शीघ्रं गुषं वा सम्यडनिःशेषतो डपसरतीत्यन्वयः । एवं च ताहर्या स्वाधीनचित्राया अपि मानो यदि तावन्मात्रेणैव गतस्ताहि भताह्यास्ताव गमिष्यतीति किं वक्तव्यमिति । अवश्यंभाविनि मानभङ्गे क्रिमित्यात्मानं वध्यस्यमिति भावः । वस्तु ध्वन्यत इति । प्रत्यालिङ्गनादीनां मानापसरणरूपवाच्यार्थसंभोगं प्रत्यासत्ततया न वाच्याज्जता ।

गाढालिङ्गनमात्रेणैव पौडनभयसिद्धेन वाच्यस्य सिद्धता । पौडनभीत इवेत्युप्रेक्षया यावकसंभोगनिम्बारारम्भः प्रतियते न तादृगगाढालिङ्गनोयते मानोडपसृत इत्यनेनैवयङ्कारस्य न्यक्क्कत्वमिति भावः ।

जाठेरामिति ।

या स्थविरमिव हसन्ती कविवदनामुरुबन्धाविनिवेशा । दर्शयन्ति भुवनमण्डलमन्यदिव जयति सा वाणी ॥

या वाणी वाग्देवताभिल्लवेनाध्यवसिता काययुगा कविवाक्मयविरं वृद्धमर्यादाह्रुता-णम् । भुवनान्यस्यप्रदर्शनन तस्यैपोहनीयत्वात् । हसन्तीव । वैदगध्यात् । कवेर्वचनमेवा-

स्मुरुहं पदं तत्र बद्धो रोचते विनिवेशः सस्थितिरय्या तादृशी भुवनमण्डलमन्यदिव

१ ख. °पदिक ज° । २ ख. ग. °त्र ज° । ३ क. तन्ने° । ४ ग. °सिवन्या मा° । ५ क. ग. तमनसोऽपि । ६ क. °रम्भो । ग. °दो विं ।

[ ४७०उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

१४७

अत्रोत्प्रेक्षया चमत्कारैककारणं नवं नवं जगदृजडासनस्थां निर्मिमीत इति व्यतिरेक: । एषु कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पंद्रो व्यत्कक: ।

जे लड्डागिरिमेहलासु खलिआ संभोगखिप्णोरहै फारुप्फुल्लफणावलीकवलणे पत्ता धरिदृत्तणमू ।

ते एणिं मलआणिला विरहिणीणासासंसमप्किणो जादा झत्ति सिसुत्तणे विबहला तारुणपुण्णा विअ ॥ ६९ ॥

अत्र जा ठेरं व हसन्तीत्युप्रेक्षालङ्कारेण चमत्कारैककारणं नवं नवं जगदनमुजासना निर्मिमीत इति वाण्या व्यतिरेको व्यतिरेक: प्रकाश्यते । यथाऽप्युत्रेक्षां विनाडपि व्यतिरेकोऽयं प्रकाशते नियतिङ्कृतनियम इत्यादिवत्, तथाऽपि न स्कुटो भवतीति । यद्वा तावन्मात्रस्य व्यनिकटवेदपुप्रेक्षैव व्यनिजकत्वं न विहन्यत इति ।

कविनिबद्धवक्त्रप्रौढोक्तिमात्रसिद्धव्यङ्जकार्थस्य ध्वनेर्मेदचतुष्टये वस्तुना वस्तुनो व्यक्त-येथा—जे लड्डागिरि० ।

विलक्षणमिव दर्शयति सा जयति सर्वोऽलङ्करेषु वर्तते । अत्र बदनेदम्भुजस्खारोपो भवण: पद्मासनत्वेन वाण्या अपि तत्संपादनार्थ: । अत एव हसन्ती । तदोयासनादुकरणात् ।

अत्र हसन्तीवेप्स्युप्रेक्षया चमत्कारैककारणस्वाशलाभ: । अन्यदिवेल्युप्रेक्षया नगतो नवनवस्वलाभ: । अत्र हसन्तीवान्प्रदिवस्युप्रेक्षाभ्यां भारतीनिर्माणयो: व्यक्ततश्चिरमितिभ्यां व्यतिरेकस्य व्यक्त: ।

अनमुजासनেতि । लोकप्रसिद्धाम्बुजासनत्वभावोऽव्वेत्तीति तदर्थ: । न विहन्यत इति । तत्साहित्येनापि तद्व्यङ्घ्याशावगतेरितर्यर्थ: । अत्र हसनादिकं न लोकसिद्धं नापि कविवाणी जगदर्थया दर्शयतीति ।

जे लड्डागिरीति ।

ये लड्डागिरिमेखलासु सक्लिता: संभोगारविन्दैरमा—स्फारोत्फुल्लफणावलीकवलने प्रापा दरिद्रस्वम् ।

त इदार्णी मलय्यानिला विरहिणीणि:श्वाससंम्पकिणो जाता झडति सिसुवेऽपि बहलास्तारुणयपुर्णा इव ॥

मानिन्नीं नायिकां प्रति तत्स्थल्या इयमुक्ति: । लड्डागिरिरिहेमकूट । ये तु लड्डागिरिल्डकास्संनिहितो गिरिमल्लय इति व्यत्कलयुस्सेपां ते एणिं मलयानिला इयंसंगतं स्यात् । तस्य मेखलासु

९ ग. 'स्थापि नि०' । २ क. ग. स्पष्ण । ख. 'धनाशरीरों च' । ३ क. 'क्षाया अपि वच' ।

४ ग. 'तीस्स्र्थ:' ।

१४८ प्रदीपोद्योतसमेतः—

अत्र निश्वासे: प्रापइश्वर्या वायव: कि किं न कुर्वन्तीति वस्तुना वस्तु व्यज्यते ।

सहि विरइऊण माणस्समज्झ धीरत्तणेण आसासम्र । पिअदंसणबिहलंगडंकलखणडपि सहसासत्ति तेण ओसरियम्र ॥७०॥

अत्र यथोक्तेन वस्तना निःश्वासेन प्रापइश्वर्या: किं किं न कुर्वन्तीति वस्तु व्यज्यते । तारुणपुण्णा वि अ इत्यस्स व्यक्तावनुपयोगात् । न चैवमस्याप्रयोजकत्वम् । उक्तिविशेष-घपरिपोषकत्वात् । निःश्वाससम्पर्कस्य बहलत्वहेतोरुपादानासकांव्यतिरिक्खस्येव व्यज्जकतेच्च । तस्य हेतुत्वाविवक्षयाडपि तथा व्यक्तः ।

तत्रैव वस्तुना डलंकारस्य यथा—सहि० ।

नितंबपेउ सभोक्तृसपत्न्रासास्तलिता: । खीणामाहारद्रेगुणयादुरगुत्ति । खुत्ततिसायाय संभोग-विलासिनो । तासां सकारा वितला उत्कुल्लहोर्ध्वप्रमृता इद्रसी या फणापाड्किः । आस्यां फण-विरोषणाम्मि कवले स्थौल्यम्र । तथा कवलने भक्षणे दरिद्रत्वं क्षीणत्वं प्राप्तास्त इदार्णी मलयसंवन्धान्मलयानिलैर्विरहिणीनिश्वासैः संपक्विर्ण इप्त्संवन्धा एव न तु सम्यक्कुसुम-लित्ता: । शिशुल्टेडपि तारुण्येन पूर्णा इव बहलाः पुष्टावयवा विरहिजनहृदयपीडने समर्था जाता इत्यर्थः । अनिलद्वानां लड्ढाणां मलयागमने समुद्रलड्ढणाच्चेल्सैः मलयसंवन्धत्सौगन्ध्यं सकलनादिना मान्यं च ध्यन्यते ।

निःश्वासेनeti । निःश्वाससम्पर्कपर्यन्तवाच्यार्थरूपेण वस्तुना बहिरसंभाव्यमाननेतर्थः । प्रापइश्वर्या इति । अस्यै निःश्वास इत्यादिः । यद्वा निःश्वासेनeti परानिःश्वासेनet्यर्थंकं व्यतिरेकघटकम् । विशेषस्येति । उत्प्रेक्षारूपस्से-तर्थः । तथा व्यक्तेरिति । एवं च तम्सैव प्राधान्यादलंकारस्स्वेडपि तेनैव व्यपदेश इति भावः ।

सहीइति ।

मरिव विरच्चिय माणस्य मम धीरत्तणेण ड्डस्सामम्र । प्रियदरशनविरहूल्लक्षणे सहसेति तेनापस्सतं ॥

प्रियदरशनड्ढलत्थक्खण इति वा । अत्र पाढे बहुत्रीहि: । हे सस्सि मम धीरत्तणेण धेय्यण माणस्याडड्डस्सामं तवेसु पडेडहं सहायो भविष्यामि स्थिरो भवति समास्सासं विधाय प्रियदरशानेण । विशुद्धल्ते भावप्रवानं । विशाझ्झल्त्वे कौतुकोत्तरलवमेव क्षण उत्सवस्त-मिनस्तीत्यर्थः । शृद्धाल्पस्सं रुष्टं । तेन धेय्यण । सहसेति सहसा कम्म मया कृतमिति वाक्येकदेशानुकरणम्र । इति एवम्र । उक्तवति शेपः । अतिसंस्त्रमवशाद्वाक्यैकदेशप्रयोगः ।

१ क. स्व. 'अर्था: किं किं न कुर्वंत इति । ग. 'अर्था: किं २ ग. 'स्तु नय° । ३ क. ग. 'स्यंति: स्वरा २° १४ ग. 'दिं १° १प. 'म कु° १ म. 'ति ड° ।

अत्र वस्तुनाडकृतेडपि प्रार्थने प्रसन्नेति विभावना, प्रियदर्शनस्य सौभाग्यबलं धैर्येण सोढुं न शक्यत इत्यूत्प्रेक्षा वा । ओहोलकरअरणक्ख एहिँ तुह ठोअणेसु मह दिण्णम् । रत्तंसुअं पसाओ कोवेण पुणो इमे ण अक्खमिआ ॥ ७१ ॥

अत्र प्रियदर्शनविहलस्वकणे धीरस्सेनापमृतमिति वस्तुनाडकृतेडपि प्रार्थने सा प्रसन्नेति विभावना, नूतं प्रियदर्शनसौभाग्यबलं धैर्येण सोढुं न शक्यत इत्यूत्प्रेक्षा च व्यज्यते ।

अत्रैवावलंकारण वस्तुनो यथा——ओहोलकर०

अत्र किमिति कुpite लोचने वहसीति प्रश्नोत्तरनादुत्तरालंकारेण कोवेण इमे ण अक्खमिआ इत्पहुनुत्तरालंकारसहितेन न केवलमात्रद्रष्टानि गोपयसि किं तु तेषामहं प्रसादपात्र-मपि जातोति वस्तु व्यज्यते ।

किमिति मया मानसहकार्थं यथा आहितेऽसि पानं त्वक्तवती अवतांति बदन्तीं सर्वप्रति तदाहितभैर्यस्यातितुच्छत्ववोधिकेयमुक्तिः । सा वक्त्री । इत्प्रेक्षा चेति । चेन संक्रः संग्रुध्यते । व्यज्यते । सद्दयसम्येति शेषः ।

ओलोलेति ।

आर्द्रदरकरजदनक्षतैस्तैस्स्व श्लोचनयोरपि दत्तम् । रक्तांशुकं प्रसादः कोपेन पुनरिमे नाडड्डकान्ते ॥

कुद्धां नायिकां किमिति कुpite लोचने वहसीति प्रहवन्तं सापराधनायकं प्रति तस्या इयमुक्तिः । तवेल्यनन्तरमझे विद्वमानैरिति शेषः । तवाड्ढे विद्वमानैरार्द्रादप्यादरं नयनाभिराक्कते । क्ष्वेलन्न लोचनस्या रक्तांशुकं प्रसादो दत्त इति मत्वा० ।

अत्राडडद्रद्रष्टौरित्यने-नागोप्यत्वं स्वस्य रक्तश्वेन रक्तांशुकम्रसाददानौचित्यं च व्यज्यते । रक्तांशुकमित्यनेनैकजातीयमेव रक्तत्वमिति ध्वनिः । प्रसाद इत्यनेन करजादिकस्तेषु माहास्म्यं सूच्यतां तत्त्कृं तृं भूतानां नायिकायां नायकप्रेमातिशयपातात्तादव ननम् ।

उक्तप्रश्नोत्तरायकेन प्रकृतवारुपोत्तरेणेत्यर्थः । अपहूनुत्तरालंकारसहितेनैति । अप्रसक्तं-निपेधानुपपत्त्या प्रश्लेषप्रश्लेषकत्वादपह्नुतिरियंमुक्त्रालंकारगुणभूतेति सूचायितुं सहितेनेयुक्तकम् । किं तु तेषामिति । न प्रसिद्धनामार्द्रदृष्टानामगोपनं किं तु गुप्तस्थानामपि यथा दर्शनविपयता भवति तथा यत्न इति तात्पर्यम् ।

५ क. 'तं श्रो' । २ क. ख. 'क्षा चिते' । ग. 'क्षा न' । घ. 'श्र लोचने किमिति वहसि कुपते इत्यु' । ४ क. 'ने व०' । ५ क. 'तेषां प्र०' । ६ क. 'ना प्रि०' । ७ क. 'तत्रै' । ८ क. 'धिरास्स्वयेतस्यहयमुक्तिः' । ९ ग. 'हं भू' । १० ग. 'एकप्रतिपे' ।

१५० प्रदीपोद्योतसमेतः— [ ४५०उल्लासः ] महिलासहस्सभरिअए तुह हिअए सुहअ सा अमाआन्ती । अनुदिणमण्णणकम्मा अड्डुं तणुअं वि तणुएह ॥ ७२ ॥

अत्र हेत्वलंकारेण तनोस्तनूकरणेऽपि तव हृदये न वर्तते इति विशेषोक्ति:। एषु कविनिबद्धचकृपौष्ठिमात्रनिष्पन्नशरीरो ध्यस्यकः । एवं द्वादश मेदाः । शब्दार्थोऽभियैभूरकः ।

यथा— अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दीपितमनमथा । तारकाततला इयामा सानन्दं न करोति केम्र ॥ ७३ ॥

अत्रैवाऽलंकारेणालंकारस्य यथा—महिलासह० । अत्र महिलासहस्सभरितस्तावत् हृदि स्थानं न लभते ततोऽहं तन्वपि तनयतीति हेत्वलंकाराम्यां तनोस्तनूकरणेऽपि तव हृदये न वर्तते इति विशेषोक्ति: । अत्र कविनिबद्धा सक्ती वक्त्री । एवमर्थशक्त्युद्भवत्वात् द्वादश मेदाः । शब्दार्थौ ।

यथा—अतन्द्रच० । महिलेति । विरहकृशां नायिकां नायकायाऽऽडवेदयन्त्याः सख्या इयमुक्तिः । महिलासहस्सभरिते तव हृदये सुभग सौ भाग्यमनुदिवसमनन्यकर्मा अड्डुं तन्वपि तनयति ॥ हे सुभग सौभागययुक्त खीसहस्सणयाप्पे तव हृदयेडवकाशमलभमाना सड्ढुदिवसं दिवसं वयासु प्रतिदिनं चान्तं तहत्तसंपादकातिरिक्तं न कर्तव्यं यस्यास्तादृशी कुरामपज्जं कुयात्ति । अत्र एवं सुभगेति संबोधनम् । आगन्तीत्यवत् महिलासहस्सभरितत्वं हेतुः । तैचुत्कृणारे चामान्तीतवं हेतुः । अत्र सुभगोत्यनेन नायिकाया एवाऽचुरागविषयस्वं न तु सा तवेतित व्यज्यते । एव महिलासहस्सेत्यादिना स्वदनुरागविषया एव ताः । न तु त्वं तासामिल्यपि ध्वन्यते । हेत्वलंकाराभ्यामिति । काव्यलिङ्गालंकाराभ्यामित्यर्थः । हेतुगर्भत्वात्तस्यापि तेन शब्देन व्यवहारः । विशेषोक्तिः । कारणसत्त्वेऽपि कार्यानुपस्थितिरूपा ।

भूरेति । वसुनाडलङ्काररूप इष्यते । अतन्द्रती । अतन्द्रो मन्योऽचनावृत्ततया स्फुरदृपश्वन्द्रमा आभरणं यस्याः सादत एवं सम्यग्दीपितो मःमथः कामो यया सा तारका नक्षत्राणि तरद्वानलस्पानि यस्यां सा समुद्दीपितमनमथा ।

१ क. ख. °मू० । मे र ख. °कारंग त° । ३ क. ग. सनमा° । ४ क. क. ग. तनू° । ४. ग. °घालां° । ६ ग. °धाय° ।

[ ४ च०उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

१५१

अत्रोपमा व्यपदृश्य भेदा अष्टादशास्य तत् ॥ ४१ ॥

ऐस्येति ध्वने: । ननु रसादीनां बहुमेदेsखेन कथं मत्रादशोस्पत आह—

रसादीनामनन्तत्वाद्वेद एको हि गण्यते ।

अत्र श्यामारूपकामिनीविषेशरजन्योरुपमा व्यजञ्च्या । सा चातन्वचन्द्राद्वेत्याद: परिवृत्य-

सहतया समुदीपितेत्यादेसु तस्सहतया उभयस्यापि व्यञ्जकत्वेन शब्दार्थोंभयशक्तिमूल्ल ।

भेदा । अस्य ध्वने: । न तु शब्दार्थोंभयभुव: ।

ननु रसभावादीनां बहुत्वादष्टादशास्ममुपपद्यते बाह—रसादीनां ।

श्यामा रात्रि: । विशेषणबलत्तस्या ज्योत्स्नीस्वलाभ: । कं सानन्दं न करोति । श्यामा घोडरावार्धिकी । अतन्द्रा सुरतादावालस्थरहिता । चन्द्र: कर्पूराभरणं यस्या: सा । चन्द्र: शिरोभूषणविशेष इति केचित्ते । बहुमीशोत्तरपदक: कर्मधारयो वा । सम्यगुरूपदो मन्त्रो यया तारका डसिकनिकानिका तरला शृङ्गला यस्या: सा । तारकावहीप्रस्तारखो हारमध्यमणि-

यस्या इति वा । इति प्रतीतौ श्रीविशेष हि रात्रिरित्युपमा श्योक्की रात्रिरिव नायिकेति वोपमाप्रतीति: ।

उभयस्यापि व्यङ्क्यत्वेनैति । एसैन पथि अन्येपदौ पथिकग्रामादिपदानां पर्यायपरिवृत्तिसहत्वादुभयशाब्दार्किमूलत्वं स्यात् । एवं च वस्तुनोडभ्ययशक्तिमूलत्वेन, एक इस्यंगतमित्यपास्तम् । ततः परिवृत्तिसहसस्थरपओहरशब्दयोरेक व्यङ्गच्यवञ्जकत्वं नेतर-

शामप्रीत्यदोपात् । एवं च प्राधान्यान विवक्षितव्यङ्गच्योपयोगिपदानां परिवृत्तिसहत्वासहत्व-

श्यामर्यशब्दयो: प्राधान्यमिति फलितम् । अतन्द्रेत्यादौ तु शृङ्गारप साभारणधर्मैरुपमाया: कवितातत्पर्यविषयस्वात्स्वरस्य व्यङ्क्यत्वमक्षतमेव । चन्द्रतारिकाशोभामपदानां परिवृत्तिसहत्पमा-

भरणादिपदानां च तत्सहत्वम् । किं च रहस्ये वस्तुनि व्यजञ्च्य एव गोपनाय नानार्थपदो-

पादानम् । तदोनेन च शाब्दशक्त्य एव प्रबवन्तीति न वस्तुन उभयशक्तिमूलता । एसैन शब्दार्थयोंरन्यतरस्य व्यञ्जकत्वेडपरस्यापि सहायत्वेनोकत्वात्स्वत्रैवोमयमूलत्वमित्यपास्तम् ।

योड्यों व्यङ्ककस्तह्दोधकराळस्य य: शब्दो व्यङ्ककस्तह्दोध्यार्थमापि व्यञ्जकत्वमिति तदाश-

यादिति दिक् ।

अष्टादशोति । अर्थान्तरसंकरितान्यतरिसक्तवाच्यालक्ष्यक्रमपद्धतयाsखय: । शब्द-

१ ग. अस्य ध्वं० । २ क. 'भेदे कथमष्टादशत्वं' ख. 'भेदकत्वे क' । ग. 'भेदत्वे क' ।

३ ग. 'ते तथा' । ४ क. 'तत् सम्य' । ५ क. 'ते पथि' अञ्जेत्यादौ परिदृश्यतेसहसस्थर-

शोभनरशद्योरेक व्यहृ० न्यञ्जकत्वं नेतरपां पथिकग्रामादिशब्दानां किमूलत्वम् । एवं च प्राधा० ।

अनन्तस्वादिति। तथाहि। नव रसा:। तत्र शृङ्गारस्य द्वौ भेदौ। संभोगो विप्रलम्भेश । संभोगस्यापि परस्परावलोकनालिङ्गनपरिरुम्भनादिकुसुमोद्भयजलकेलिसङ्घ्यासमयचन्द्रोदयपद्मकुवरर्णनादयो महशो मेदाः। विप्रलम्भस्याभिलाषादय उक्ताः। तयोरपि विभावानुभावव्यभिचारिवैचित्र्यम्। तत्रापि नायकयोरुत्तममध्यमप्रकृतित्स्वम्। तत्रापि देशकालावस्थादिभेदैत्यकस्यैव रसस्याडडनन्त्यम्। का गणना तत्र्येषाम्। असंलक्ष्यक्रमैव तु सामान्यमाश्रित्य रसादिध्वनिमेव एक एव गण्यते।

वाक्ये दृढ्युत्थ:।

कथमनन्तस्वम्। इत्यमु-नव रसा:। तत्र शृङ्गारस्यैपि द्वौ भेदौ संभोगविप्रलम्भौ। तत्र संभोगस्यापि परस्परालिङ्नादयो बहवो भेदा:। विप्रलम्भस्याभिलाषादय उक्ता:। तयोरूपि विभावानुभावव्यभिचारिवैचित्रयम्। तत्रापि नायकयोरुत्तममध्यमाधमप्रकृतित्वम्। तत्रापि देशकालावस्थाभेद इत्यस्यैव रसस्याडडनन्त्यम्। का गणना सर्वेषाम्। कुतस्त्वह एकस्मिन् गणनम्। असंलक्ष्यक्रमत्वरुपमेकं सामान्यमाश्रित्य।

वाक्ये दृढ्युत्थ:0।

शब्दार्थोभयशक्तिमूलो शब्दनिर्वाच्य एव। ननु नायं नियम:। शिशुपालवधे तर्हूत्कोऽपि प्रकृतोऽपि दर्शनाादिति चेत्। तत्रोभयशक्तिमूलस्वेपि ध्वानिस्त्वभावातुल्यप्राधान्यष्टादशोऽर्थ:।

शक्तिमूलस्यद्वये वस्त्वलङ्कृती द्वौ। अर्थशक्तिमूलस्य द्वादश। उभयशक्तिमूलश्शैक इत्यष्टादशोऽर्थ:।

अधमप्रकृतित्वमिति। वहत्रोहेस्वप्रसङ्गय:। प्रकृति: स्वभाव:। उक्तप्रकारानुरागित्वादि चोत्तमस्वभावत्व्वादि। देशो विज्ञानादि:। काले वसन्तादि:। अवस्था नवोढाद्यादय:। सर्वेप्सामिति। रसभावतदाभासानामित्यर्थ:। सामान्यमिति। तच्चाखण्डोपाधिरिति भाव:।

वाक्य एवेति। वाक्यमत्र पदसमुदाय:। तेन नानार्थानानार्थपदग्रटितसमाससंगंतवेऽपि न क्षति:। एकेन चासमस्तैकपदग्युदास:। एकपदेऽस्यासंभवात्। एकस्यैव परिवृत्तिसहत्वष्टादश्योरवक्तुमयोग्यत्वाच्च। तदूदूतोक्ताविति पाठ:। प्रबन्धेऽपि पिति। न च तस्य पद-

९ क. 'रम्भेति। २ ख. ग. 'परदर्शनालि०' ३ क. 'यथुष्टकु०' ४ क. ख 'स्याव्यभि०' ५ ख. 'भावाददे०' ६ ग. 'कनायकयो०' ७ ख. 'तितक्ष त्व०' ख. 'स्या हि०' क. ग. 'स्यामे०' ९ क. 'नान्य०' १० ख. 'तं व सा०' ११ क. 'निरेकभेद एव । क. 'निरेक०' १२ क. 'रसस्य द्वौ। १३ क. 'भोगो विप्रलम्भश्व । त०' १४ क. 'लायव०' १५ क. 'धान्याभा०' १६ ग. 'मूले व०' १७ ग. 'गरवे०' १८ ग. 'द्वात् ।

[ ४ च.उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

वाक्युत्थ इति । शब्दार्थोभयशक्तिमूल: ।

पदेऽप्यनये ।

अपिशब्दादावैप्येडपि । एकावयवस्थितेन मूषणेन कामिनी व पदच्यो-

त्येन वचकृचेन वाक्यवचकृचाडपि भारती भासते । तत्र पदप्रकाशयत्वे

क्रमेणोदाहरणानि-

यस्य मिन्र्राणि मिन्र्राणि शत्रव: शत्रवस्तथा ।

भावात् । ग्राह्यणातिकमत्याग इति वत् । अन्यत्राप्येवं संभाव्यत इति चेस्संभाव्यताम् । न

तु कापि निधीयते येन तदाय विभाग: स्यादिति ।

पदेऽप्यनये ।

अन्ये सपदर्र्था घ्वनिमेदा वाक्ये पदेऽपि । ननु पदस्य वचकत्वे किमायातं वाक्यरू-

पस्य काव्यस्य घ्वनिस्वे । कयं वाऽ पदमात्रस्य वचकत्वे वाक्यस्यैव समस्तस्य चारुत्वेतिचेदुच्यते । पदप्रकाशयत्वं न पदमात्रस्य वचकतया । किं तु तस्य प्राधान्येन । अविव-

क्षितवाच्यं पदमात्रस्य वचकत्वेऽपि यद्वाक्यवाच्यशब्दस्यार्थ-

वचकत्वं तद्वाक्यस्यैव घ्वनित्वमित्युपगमान्न कश्चिद्दोष: । एकदेशस्थितेन च तादृशपदेन

समस्तमेव वाक्यं चारुतामुपगच्छति कामिनीवैकावयवस्थेन भूषणेन । तदुक्तं घ्वनिकृता-

एकावयवसंस्थेन भूषणेनैव कामिनो ।

पदचकृचेन सुकवेर्ननिना भाति भारती ॥ इति ।

तत्र वाक्यवचकृच्यमुदाहतम् । पदचकृच्यमुदाहियते । तत्रैकवस्थितस्यच्यभेदयोगर्र्यन्तरस-

क्रमितवाच्यं यथा——घ्रस्य मिन्र्राणि।

समुदायरूपवाक्यवाच्यवाचकत: । कियाकारकभावापन्नस्यैव पदसमुदायस्य वाक्यशब्देन विवक्षि-

तत्वादित्याह: ।

सूत्रस्थापिना पदांशादिसुचर्यं वारयति——वाक्य इति । अहंकारादीनां पदांशादिव्य-

इत्यत्वाभावादिति भाव: । प्राधान्येनैति । यत्रैकस्य पदस्य शक्ते: प्राधान्यमन्येषामानुग-

व्यमात्रं तत्र पदाश्रयता । यव तु नानापदानां शक्तेस्तुल्यता तत्र वाक्याश्रयत इति भाव: ।

एक इति । पदचकृच्यनेनैस्य तदर्थच्यकपदेनैत्यर्थ: । प्रकारो वाक्यवचकृच्याडपि भार-

तीस्य स्प्रोतम्राग्यवाक्यनैरप्यृच्चा स्कोटरुपा भारतोल्ययों बोध्य: । सुकवैर्भारती कान्‍यम् ।

यस्येति । यस्य पुरुपविशेषस्य मिन्र्राणि मिन्र्राणि आश्वासकपाणि । तथा शत्रवो निःशे-

१ क. ख. ग. 'क्ये । ए । २ ख. 'क्रमयोल्यापि । ३ ग. भत्र । ४ क. वा पाद० । ५ क.

'तिपदस्या० । ६ ग. 'य: सुचवे० ।

अनुकम्पयोऽनुकम्प्ये स जातः स च जीवाति ॥ ७४ ॥ ( १ )

अत्र द्वितीयामित्नादिशब्दा आश्वस्ततव निर्यन्त्र णीयत्वादेहपात्रत्वादि-भिरर्थान्तरसंक्रामितवाच्या: ।

खलववहारा दीसन्ति द्वारुणा जहि तहि धीराणं । हिअअवअस्सहूमआ णहु ववसआ विमुज्झन्ति ॥ ७५ ॥ ( २ )

अत्र विमुज्झन्तीति ।

अत्र द्वितीयो मित्रशब्द आश्वस्तत्वे, शत्रुशब्दो निर्यान्त्र णत्वे, अनुकम्प्यशब्द: देहपात्र-वस्से संक्रामितवाच्य: । नायकस्य हृदप्रकातितवं व्यक्तं च । ननु 'स्वामिसि वचिम' इति वाक्यप्रकार्शये पूर्वमुदाहृतं । तस्मादस्य पदप्रकाश्यस्य को भेद इति चेत्न । अनवबोधात् । तदिदं प्रत्येकपदव्यङ्ग्याभिधितं समस्तपदवाक्यव्यङ्गच्यं च । तस्मादत सर्वथा सावधानेन भाव्य-मित्येवंरूपं यत्तत्परम् । इदं तु केवलमित्रादिपदव्यङ्ग्याभिप्रायमिति ।

अत्यान्तिरसकृतवाच्यं यथा—खलववहारा ।

अत्र विमोहेनाप्रवृत्तिरलक्ष्यते । न च तत्र वाच्यस्य कथंपी प्रवेश: । इष्टकार्यकारित्वं

पतो घन्त्र णीया दमनीयाः । यस्सेत्यस्यात्राप्यनुप्रवेश: । अणुकम्पा दया । तद्योग्यस्त-द्विपय इति यावत् । अनुकम्प्य: द्वेहपात्रं । स जात: शोभनजन्मा स एव जीवति श्लाघ्योर्ज्जीवनवानित्यर्थ: ।

स्थायिस्वरूपदातिशयैर्नायकस्य दृढप्रकृतित्वं व्यज्यते । निर्यन्त्र णत्वपात्रत्व इत्यर्थ: । लक्षणायां पदत्रयेऽपि सामान्यविशेषभाव: संकर: इदं त्विति । इह तदद्धा!कथंव्यङ्गच्याभावादिति भाव: ।

खलेति ।

खलव्यवहारा दूषयन्ते दारुणा यद्यपि तथापि धीराणां । हृदयवयस्यबहुमता न खलु व्यवसाया विमुञ्जन्ति ॥

दारुणा इष्टप्रतिकूल्यक्का: । सदर्थम्याहिनया हृदयग्मेत्त वयस्यो मित्त्रं । तेन बहुमता अनुमोदिता धीराणां व्यवसाय उद्योमा न विमुञ्जन्ति न प्रतिवद्धा भवन्ति । विमोहेनोति । कार्यकरणभाव: संकर: । इष्टकार्यकारित्वमिति । अस्य सर्व-

९ क. स. म. °प्रतिमुख° २ स्व. °त्र मु° ३ क. भेद: । तत्र वाक्यार्थानां प्रत्येकमविश्रान्त-

न्तरेणैववाक्यतेति वाक्यप्रकार्शयत्वं । अत्र तु वाक्यार्थोऽविवक्षितोऽन्तर्हित एव नेदवाक्यतां पदप्रकाइयता । अलन्न° । ४ क. °वं च हत° । ५ क. °तिं रियदुम° । निय° । ६ ग. °व्यमू। निय° ।

[ ४र्थ उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: १

लावण्यं तदसौ कान्तिस्तद्रूपं स वचःकमः ।

तदा सुभाषदम्भूदधुना तु ज्वरो महान् ॥ ७६ ॥

अत्र तद्विपदैरुनुभवैकगोचरां अर्थाः प्रकाइयन्ते । यथा वा—

मुग्धे मुग्धतयैव नेत्रमखिलः कालः किमस्यारम्यते

मानं धत्व धृतिं बधान ऋजुतां दूरे कुरु प्रेयसि ।

व्यझचम् । यद्यपि व्यवसाये विमोहाभावो नान्वयायोग्य इति कुतो लक्षणा, तथाडपि धीर-

नामधीरेष्यो वैलक्षण्यं प्रतिपादयम् । न च तहलक्षणां विना संभावना । अधीरव्यवसायेडपि

मोहाभावादित्यवश्यं लक्षणा स्वीकार्यी ।

अलक्ष्यकमध्ययडकं यथा—लावण्यं तदसौ० ।

अवयवस्य संस्थानसौष्ठवं रूपम् । अवयविनस्तदेव लावण्यम् । कान्तिरुज्वलता । अत्र

विप्रलम्भार्थे वाक्येडपि भवैकगोचरमर्थं प्रकाइयतां तद्वदानां प्राधान्यम् । एवममेडपि । न

केवलं सर्वनामपदानामेव रसादिव्यञ्जकता किं स्वन्येधामपि । यथा—मुग्धे मुग्धतयैव० ।

थेस्यादिः । विमोहाभावः । तदत्यन्ताभावः । विमोहाभावात् । तदत्यन्ताभावसच्च्व-

दित्यर्थः । अविश्रमिति । विमोहाभावशब्देन प्रतियोगिसमानेदेश उत्पातविनाशशाली,

अभाव उच्यत इत्यर्थः ।

लावण्यमिति ।

मुक्ताफलेषु छायायास्तरलत्वमिवान्तरा ।

प्रतिभाति यदझेपु तल्लावण्यमुदाहतम् ॥

कान्तिरुज्वलता । रूपं संस्थानसौष्ठवम् । वचःक्रमो वचःपरिपाटी । तच्छ-

ब्दाद् अनिर्वचनीयानुभवैकगोचरत्वबोधकः । तदा तस्संविभानेनानुभवदशायाम् । सुभाष-

षदम् । सर्वाङ्गीणसाहिल्यसंपादकत्वात् । अधुना तद्वियोगात्स्मृतिदशायां सर्वोऽङ्गीणता-

पहेतुत्वाज्ज्वर इव ज्वरोऽतिशयितपीडाजनकः । विप्रलम्भार्थी वाक्य इति । विप्रलम्भ-

व्यञ्जकवाक्य इत्यर्थः । तद्वदानामित्युपलक्षणमसावधुनेयस्यापि । प्राधान्यमिति ।

लावण्यादेरनुभवैकगोचरत्वादिना स्मरणस्य विप्रलम्भोपपकत्वादिति भावः । अत्र तदादेशुद्धि-

विषयतावच्छेदकत्वाति शक्ष्या तद्वदानामनुभवैकगोचरत्वेन लावण्यादिव्योधकता दृश्यते ।

मुग्ध इति । मुगधे उपदेशाग्राहिणि अकिलोर्डतातो वर्तमानो भविष्यक्श

कालो मुग्धतयैव यथोक्तानाचरणेनैव नेतुं यापयितुं किं किमिस्यारम्यते । तर्हि

१ क. रूपमम् । २ म. रार्या । ३ क. ग. दुरिकु । ४ क. नस्तु तदे । ५ क. ऋषि

लाव° । ६ म. शके वाः । ७ क. पद्ये रक्ष्या । ८ क. रस्लो ।

१५६

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ४ च० उल्हासः ]

सख्यैवं प्रतिबोधिता प्रतिबचस्तामाह भीतानेना नीचैः शंस हृदि स्थितो हि ननु मे प्राणेश्वरः श्रोष्यति॥५७॥ (३) अत्र 'भीतानेनेति । एतदेन हि नीचैःशंसनविधानस्य युक्तता गम्यते । भावादीनां पदप्रकाश्यत्वेऽधिकं न वैचित्र्यामिति न तदुदाह्रियते । र्‍हृदिरविसरप्रसारितकरवालकरालरुचिरभुजपरिघः । स्तानोति भकुटिलाट्टहासो विभाषि नृपभीम ॥५८॥ (४)

अत्र भीतानेनेति पदं नीचैःशंसनविधानस्य योग्यतां प्रकाशयत्यप्राधान्येन रागातिशयं व्यज्ययति । भावादीनां तु वाक्येऽपि न तादृशं चारुत्वम् । पदप्रकाश्यत्वे सुतरां । अतस्ततोऽप्रभेदा नोदाह्रियन्ते । रक्ष्यकरंव्यघृतधनुनिप्रभेदेनु शब्दशक्तिमूलेडलङ्कारव्यकिर्यधा——हृदिरविसर० ।

किमारम्भीयं तदाह । मानं घस्व बलाद्दारय । धृति धैरैर्य बधान । वनधनेनापसरण- रुक्यता व्यज्यते । श्रेयसि प्रयत्नविपत्तौ । एतच्च वाक्यच्युतध्येयडप्यनुवेति । ऋजुतां सुर- स्ताम् । इत्येवं सख्या प्रतिबोधिता मुहुर्मुहुर्बोधिता नायिका भीतानेना भयजनितवैक्लव्य- वेदना दर्दूना सती तां सखीं प्रति वच उत्तरमाहेस्यन्वयः । वस्तुतस्तु वचो वचः प्रति भीतानेना भयजन्यविच्छायस्त्वेद्रद्रनां तामहेतव्ययैः । पूर्ववाक्यारायां हि प्रतिबच इत्यस्य वैचित्र्योपपत्तेः । एतेन वीप्साव्ययीभावपक्षे प्रतिबोधितेल्वस्यासंगतिः । प्रतिबोध्यमानेभि तदोचितमिति मनोदौक्पमास्तम् । मतिकुदृष्टिति सुव्रेण वर्तमानेऽ कस्चात् । किं च प्रतिबुच्चो विच्छायत्वद- शनेनैव प्रतिबोधनानिवृत्त्यौचित्येऽपि सखीस्वात्प्रतिबोधिता तामहेतवयेनादोषाच । उत्तर- माह नोचैरीति । प्राणेश्वरः प्राणानां तदायतत्वाज्जीवितसर्वस्वायमानः । अत एवं हृदि स्थितः श्रोष्यति । ननु शक्याम् । अत्र सख्या अपरीहार्यवाक्यतया नीचैःशंसनुस्य विधानं कृतम् । मैवं शंसेभि च नोदकम् । योग्यतां प्रकाशयादिति । नीचैःशंसनमेव योग्यमिति प्रकाशयदित्यर्थः । आन- नगतविच्छायस्त्वानुमितभयेन हि तत्प्रकाश्यते । प्राधान्येनैनेति । भयप्रतिपाद्याकृतिमान्द्र- रागेण च संबोगः प्रकृष्यत इति तस्य भोतानेतिपदमूलेतिभ भावः । रागातिशयम् । संभोगार्तिशयेऽयम् । तादृशम् । रससदृशम् ।

रुधिरेति । हे नृपभीम भगङ्कर त्वं भाषि शोभसे । क्रिधरास्वम् । रुधिरस्य विसरो धारा तया प्रसाधितो डलङ्कुतो यः करवालः खड्गस्तेन करालो भयजनकः स चासौ रुचिरश्र ।

९ क. (प्र) 'स्तानोति'तुरुषभोः । १२ ग. भनने । ८ क. ख. ग. तक्रवालकरालो । ८ क. 'स्तद्रद्रा । ५ क. ग. वदनना । ६ ग. 'ना तां । ७ ग. वदनना । ८ क. नापि ता° । ९ क. 'यः । उत्तरमाह । १० ख. 'ति त° । ११ क. 'शयम् । रुधि° ।

[ ४०उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः ।

१५७

अत्र भीषणीयस्य भीमसेन उपमानम् । भुक्तिमुक्तिकृदेकान्तसमादेशनतत्परः । कस्य नाड्डनद्रिनिसयनदं विद्रथाति संद्रागमः ॥ ७५ ॥ ( ५ ) काचित्संकेतदायिनमेवं मुख्यया वृत्त्या शंसति ।

अत्र भीमेति । भीषणीयार्थेन नपुंसंबोधनविशेषणेन भीमसेनोपमा व्यज्यते । अत्रैव वस्तुनो व्यक्तिर्यथा-भुक्तिमुक्ती० । काचित्संकेतदायिनमेवं मुख्यया वृत्त्या शंसति । तत्र सदागमपदेन स्तुतिर्यज्यते । उभयोद्द्येतयोः शब्दप्राधान्यम् । परिर्वृत्यसहत्वात् ।

शत्रुमित्रभेदेन करालत्करुचिरे । ईदृशो भुज एव परिघः शत्रुजयलक्ष्मीनिरोधकस्वाद्गला यस्य तादृशः । एवं भुक्त्या भूमभूषण । विटङ्कं कमोतपालिका । तदाकाररेखान्वितं यथाल्लाटं तदेव विस्तीर्णत्वात्पट्टदे यस्य सः । भीमसेनो व्यज्यते । भीषणीयेति । वाहुल्यकात्कर्तव्यतायाः । उपमा ध्यज्यत इति । विभास्सीति मध्यमपुरुपानन्वयान्त्र रूपकम् । तत्र विधेयप्राधान्येनैवान्वयात् । अत एव मुखचन्द्रो हस्तादित्यत्र हसनस्य रूपकं बाधकत्व-

ग्रुपमायां साधकत्वं वक्ष्यतीलयाः । मुक्तीति । जनान्तरसंनिधानुपनायक आगतेsप्रस्तुतवेदप्रसाव्याजेन तदागमनाधीनहर्षे व्यज्यनस्या इयमुक्तिः । सदागमः सन्नागमो वेदः । मुक्तिः स्वर्गादिमोगः । मुक्तिः केवल्यम् । तत्कृत । कर्मकाण्डवेदान्ताभ्यांमुभयोपायबोधनात् । एकान्तेन नियमेन यजते-त्यादिविद्यादिभिः करणे समादेशने हितोपदेशने तत्परः । अप्रतारकत्वात । कस्य विज्ञस्य । व्यज्ज्यपक्षे सतः सुन्दरस वलम्ब्याद्गम । मुक्तिः सुरतादिभोगः । मुक्तिरिविरहादिदुःख-

स्यागः । एकान्तस्य संकेतस्यास्य समादेशने तत्परः । कस्य रमणीजिनस्य । अत्र मुख्य-

तया विवक्षितोडपि द्वितीयोऽर्थो गोपनीयाग्रिकरणींकृतया भवति । बोधयम् । एवम् प्रकृतार्थस्य सकलजनसंवेदने रहस्यभङ्गभिया प्रथमं प्रकारणिकीर्तितामकृतार्थप्रतीतिपूर्वकं मित्यर्थे । मुख्ययोरिति । व्यज्जनयेत्यर्थः । शक्यस्याप्यर्थस्याप्रकरणिकीकृतत्वेन व्यज्ज्यस्यैव बोधयम् । अत एवं नयोनोपमा । व्यज्ज्यार्थ एव प्रधानभूते प्रतीयविधानात्प्रुपमालकका-

भावात् । संगोपनार्थमेव प्रयमायोंपादानात् । शंसति । स्तौति । सदागमपदेनैति । यद्यपि भुक्तिमुक्त्येकान्तपदानामपि तत्स्वमस्ति तथाडपि सदागमपदंमात्रं व्यज्ज्यचर्य्याने प्रथति न त्वेतद्रहितानि तान्ति सदागमपदस्य प्राधान्यमिति भावः । परिर्वृत्यसहत्या-

दिति । पूर्वत्र मीमपदस्यात्र सदागमपदस्येत्यर्थः ।

१ म. 'यभी' । २ क. 'म भ०' । ३ क. 'निध्यन्दे' । ४ स. 'समाग०' । ५ क. 'वणायो' । ६ म. 'धीनं ह' ।

१५८

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ४च० उल्लासः ]

सायं स्नानमुपासितं मलयजेनाद्रिं समालेपितं यातोडस्ताचलमैलिमम्बरमणिरिविश्रद्धमेत्राड्डगति: । आश्रयं तव सौकुमार्यमभितः कान्ताडसि येनाधुना नेत्रद्वन्द्रममीलनव्यतिकरं शक्रोति ते नास्सितुम् ॥ ८० ॥ ( ६ )

अत्र वस्तुना कृतपरपुरुषपरिचयां कान्ताडसीति वस्त्वधुनापद-

च्योत्पं व्यज्यते ।

अर्थशास्त्रयुद्धवेषु स्वतःसंभाविन्यर्थे व्युत्के वस्तुना वस्तुनो व्यक्तिर्यथा--सायं स्नान० ।

अत्र तव सौकुमार्यमाश्रय येनाधुना कान्ताडसीति वस्तुना कृतपरपुरुषपरिचया ज्ञाताड-

सीति वस्त्वधुनापदप्राधान्येन व्यज्यते ।

सायमिति । उपपत्ति: संमुग्य तज्जनितश्रमापनयनाय स्नानादि कृतवर्ती प्रति ज्ञात-

रहस्यायै विदग्धायै इयमुक्तः: सायं स्नानस्थितोगले । अत्रेत् ज्ञानोक्तिविधिकार्याकरण-

छन्यते । नहि दिनकृतगृहकृत्येनैवश: श्रम इत्यत आह । स्नानं० । अद्भप्रक्षालनं० । उपा-

रहस्यायै विदग्धायै इयमुक्तः: सायं स्नानस्थितोगले । अत्रेत् ज्ञानोक्तिविधिकार्याकरणछन्यते । नहि दिनकृतगृहकृत्येनैवश: श्रम इत्यत आह । स्नानं० । अद्भप्रक्षालनं० । उपासितं यत्नाचिरकालं कृतम् । तथा च दिनकृतगृहकर्मश्रमस्य तेनैव निवृत्तिर्यांतोति भाव: ।

सायं ज्ञानस्य श्रमनिवृत्तिमात्रफलत्वात् समालेपितं सम्यगसमन्तादलेपितं न तु लिसमू ।

तथा च चन्दनलेपरणकृतोडपि न श्रम इति भाव: । अम्बरमणि: सूर्य: । अस्ताचलस्य मौलिमुइडच्य यात इत्यर्थ: । कचित्सु मूलमिति पाठ: । तदा मूलं पश्रिममूलं गत इत्यर्थ: ।

चूलमिति पाठेडपि स एवंर्थ: । तेन रात्रिजांतोति भाव: । अत एव सायमित्यनेन न गताथंतां । तेन लेशतोऽप्युष्णाभावो व्यज्यते । अत्र कुज्जादिना वनच्छायामगें देशे ।

विसर्गं मन्थरमभीतं च । तेन मार्गे त्वर्यां चलनकृतोडपि न श्रम इति भाव: । आभितो बहिरन्तश्व-

वर्थे । अधुना श्रमसामष्टभावे तद्विरत्क्षामग्रीसमवधाने च नेत्रद्वन्दं न विद्यते मिलनस्य व्यतिकर: पौन:पुन्येन प्राप्तिर्यत्र तादृशमासितुं न समर्थ भवति ।

तथा च मिलनपौन:पुन्यं सर्वाड्गीणश्रमं कथयताति भाव: । स च सामध्यंतराभावेन केवलसौकुमार्य-कृत एवेति अहो जगद्विलक्षणमाश्र्यभूतं तव सौकुमार्यमित्यर्थ: ।

अत्र प्रत्येकपदच्यर्थ्यनानि सौकुमा-र्याश्रित्यतोपपादकानिल । अत्र प्रकृतपरपुरुषपरिचया कान्ताडसीति युक्त: पाठ: । अधुना-अधुनैवयं हमो नान्यदा कदाडपि दृष्ट इति परपुरुषकृतनिद्रेयोपभोगा-देवेति गम्यत इति तस्य प्राधान्यं बोध्यम् ।

१ ग. °मन्दा ग° । २ ग. °या कान्ताडसी° । ३ क. ग. °या इय° । ४ ग. °नेमुपा° । ५ क. निकृतिज्ज° । ६ ग. °ता । एते° । ७ ग. °नि । अधु° ।

[४६०उल्लासः]

काव्यप्रकाश: ।

१५९

तदप्रासिमहादुःखविलीनाशेषपातका ।

तच्चिन्ताविपुलाह्लादक्षीणपुण्यचया तेथा ॥ ८१ ॥

चिन्तयन्ती जगत्सुतिं परब्रह्मस्वरूपिणम् ।

निरुच्छ्वासतया मुक्तिं गताडन्या गोपकन्यका॥ ८२ ॥ (७)

अत्र जन्मसहसै रुपभोग्यैर्दुष्टकृतसुकृतफलानि वियोगदुःख-

चिन्ताहादाभ्यां कयाडन्यमनुभूतान्नातियुक्तम् । एवं चाशेषचयपद्योत्पत्तावति-

शयोक्ती ।

क्षणदाडसावक्षणदा वनमवनं व्यसनमव्यसनम् ।

बत वीर तव दृष्टां पराड्मुखे त्वयि पराड्मुखं सर्वम् ॥८३॥(८)

वस्तुना डङ्कृतेयथा—तदप्रासिः । (गुर्म्मम्)

अत्र जन्मसहसैरुपभोग्यैर्दुष्टकृतसुकृतयोः फलानि वियोगदुःखचिन्ताहादाभ्यां कयाड-

नुभूतान्नातिसुक्कम् । एवं च दुष्टकृतसुकृतराशिफलतादान्मध्यावसतिौ भगवद्वियोगदुःख-

चिन्ताहादौ प्रवरीयते इति निगिर्योऽप्यवसानरुपातिरायो क्रियत इत्यपपुच्छयपदाभ्यां धोत्यते ।

अलङ्कारेण वस्तुनो यथा—क्षणदाडसाव० ।

तदप्रासीति । जगत्सुतिं श्रीकृष्णम् । तत्संयोगप्राप्त्या महादुःखम् । तच्चिन्तया

विपुलाह्लादः । निरुच्छ्वासतयेति । नास्य प्राणा: समुच्क्रामन्ति अत्रैव समवलीयन्त इति

श्रुतेःमोक्षिकाले निरुच्छ्वासता । कयाडन्यमनुभूतान्नातियुक्तमिति । अशेषपातकपुण्यच-

योरभङ्गवदप्रासिःखतच्चिन्ताह्लादनाश्यत्वोक्तेरिति भावः । एवं चेति । तयोः फलभो-

गनार्यात्वादिति भावः । अशेषचयपदाभ्यामिति । ननु वियोगदुःखचिन्तासुखाभ्यां

कथमकोपापपण्यनुनास्तेषां कथमफुपत्तेरशेषदुष्टसुकृतफलराशिता-

दस्याध्यवसायेनैव परिहार इति वाच्यसिद्धचझमेतदिति चेत् । भगवान्माहात्म्यति-

शयमादायापि तदुपपत्तेः ।

क्षणदेतिति । रतेति रेहे विस्मये वा । भो वीर तव दृष्टां त्वयि पराड्मुखे सर्व

पराड्मुखं विपरीतं जातमिति शेषः । तदुपपादयति—क्षणदा रात्रिः । अक्षणदा तद्दिना,

अनुत्सवदा च । वनमरण्यम् । अवनं तद्दिनं रक्षकं च । व्यसनं व्यसति बहुतं भवति

तद्भूतादि । अव्यसनं तद्दिनमीनां मेषाणामसनं प्रेरणम् । व्यसनं कालक्रमे च । तद्वति

१ क. स. ग. 'विमला' । २ क. सती । ३ ख. ग. 'अथानि प' । ४ ग. 'भोग्यनि सुख-

तदुष्टकृत्फ' । ५ ग. 'चिन्तनाल्हा' । ६ ख. एवमरो' । ७ क. ग. 'यशोदया' । ८ क. 'गमकम्' ।

९ क. 'तफलराशि ता' ।

अत्र शब्दशक्तिमूलविरोधादेकनार्थान्तरन्यासेन विधिरपि त्वामनुवर्तत इति सर्वपदद्योत्यं वस्तु !

तुह वल्लहस्स गोसभिआसि अहरो मिलाणकमलदलो ।

इअ णववहुआ सोऊण कुणह वअणं महीसंमुहं ॥ ८४ ॥ (९)

अत्र रूपकेण तयोःडस्य मुहुर्मुहुः परिचुम्बनं तथा कृतं येन म्लानत्वमिति मिल्लिङ्गादिपदद्योतं काव्यलिङ्गम् । एषु च स्वतःसंबंधी व्यस्तकः ।

अत्र पराड्मुखे स्वयि पराड्मुखं सर्वमित्यर्थान्तरन्यासेन विधिरपि त्वामनुवर्तत इति वस्तु सर्वपदप्राधान्येन व्यज्यते । ननु नायिकार्थान्तरन्यासः। वनं रक्षकमित्यादेरवाच्यस्यार्थस्य-नुपपादकत्वादिति चेत् । शब्दशक्त्या व्यज्यत्वस्य क्षणदा क्षणदामित्रेति विरोधस्योप-पादकत्वेन तस्यास्त् ।

अलङ्कारेणालङ्कारस्य यथा—तुह वल्लहस्स० ।

अत्राघरो म्लानकमलदलमिति रूपकेणालङ्कारेण स्व्याङ्गस्य मुहुःशुम्बनं कृतं तेन तस्य म्लानत्वामिति काव्यलिङ्गं मिल्लाणकमलदलपदप्राधान्येन घोत्यते ।

सञ्चन्थसामान्ये पष्ठी । द्वेषकर्मणि द्विषः शत्रुवेति वा पष्ठी । विधिरपि त्वामिति । अर्थान्तरन्यासस्य प्रकृतपरत्वया पर्यवसितस्यापि व्यञ्जनायामसङ्कोचेन विधेरप्य-सेऽपादिति भावः । अत एव सर्वपदमेतस्मिन्नय्यृङ्चेऽपि प्रधानम् । तथात्वादिति । एतेन शब्दशक्तिमूलो विरोधोऽपि ठ्यन्जक इत्यपास्तम् । तस्यार्थान्तरन्यासोऽस्थापकत्वेन तदङ्गतवादित्याहुः । अत्र व्यनिकस्य सर्वपदस्य नानार्थत्वभावाद्वस्तुनोऽर्थशक्तिमूलाल-कारव्यङ्ग्यता बोध्य ।

तव वल्लभस्य प्रभाते आसीदघरो म्लानकमलदलम् ।

इति नववधूः शुश्रूषा करोति वदनं महीसंमुखं ॥

गोसभ्म इति प्रभाते देशी । दलो इति पुंस्त्वं प्राकृतेऽपि लिङ्गानियमात् । रात्रावति-शयनचुम्बितदयिताभरां वधूः प्रति कस्याश्चिद्दुष्टेः । तव वल्लभस्य दयितस्य प्रातःकाले डघरो म्लानं यत्कमलदलं तद्रूप आसीदिति सर्ववचनं शुश्रूषा नवा वधूर्वन्दनं महीसंमुखं । लज्जयेति शेषः । तव वल्लभस्येल्यनेन नायकस्य नववधूवशीकारकवेनातिचतुर्यै व्यज्यते । _ प्रभात-आसीदित्यनेन तावत्कालं चुम्बनाविरामः । चुम्बनं कृतं येन तस्येति पाठो युक्तः ।

९ क. °न तथा त्व° । २ ग. °या सु° । १३ क. म. °नं कु° । ७ ग. °लाणप° । ५ ख. ग. °यु स्व° ६ क. °पकाळ° । ७ क. °हुं चुम्ब° । = क. °दये प्र° १९ क. पूर्व° । १० ग. °मः । °द्वाव्य° ।

[४५०उल्लासः] काव्यप्रकाश: १६१

राईसु चन्दधवलासु ललिअम्फालिऊण जो चावम् । एकच्छत्तं विअ कुणइ भुअणरज्जं विजम्भन्तो ॥ ८५ ॥ (१०) अन्न वस्तुना येषां कामिनामसौ राजो स्मरस्तेभ्यो न कश्चिदपि तदादेशपराड्मुख इति जाग्रद्वृपभोगपरैरैव तैरिन्द्रियैदिवाह्यत इति लुअणरज्जपद्योत्यं वस्तु प्रकाइयते । निशितशराधियार्पत्यनद्दो हषि सुदृशः: स्वबलं वयस्यराले । दिशि निपतति यत्र सा च तत्‍त्र व्यतिकरमत्य समुनिमपन्त्यवस्था: ॥ ८६ ॥ (११)

अथ कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पाद्यशरारे व्यज्जकार्थे वस्तुना वस्तुल्यत्किर्यथाराईसु० । अन्न वस्तुना येषामसौ स्मरो राजा तेषु मध्ये न कश्चिदपि तदादेशपराड्मुख इति जाग्रद्वृपभोगपरैरैव डटिवाह्यत इति वस्तु त्रिभुवनराज्यपदेन प्राधान्येन व्यज्यते । अवर्णडाज्ञाविपयो हि राज्यम् । इवायो न व्यज्जनोपयोगा: । प्रत्युत तत्परत्‍यागडतिशयोर्‍‌गम्यते । वस्तुनाडलंकृतेयंथा—निशितशराधि:।

राईस्विति । मानिनां प्रति माननिर्वाह: कठिन इत्येतदोधिका सरयुक्तिरियं । रात्रीपु चन्द्रधवलासु ललितमास्फाल्य यश्वापम् । एकच्छत्रमिव करोति त्रिभुवनराज्यं विनुम्म्माण: ॥ य इति प्रकृत: स्मर: । चन्द्रेण धवलासु रात्रिषु ज्योत्स्नीषु ललितं सुकुमारमेव । न तु कमठीशकठोरं, आस्फाल्यौ न तु बाणादि संघाय । न्यायाणां भवनानां राज्य- मेकमेव छत्रं यत्र तथाभूतमकिंतोयामिति यावत् । अत एव विनुम्म्माणो विस्कुरमाण: । अतिसाहंकारतया वर्तमान इत्यर्थ: । अन्न वस्तुनोति । चापास्फालननैक- छत्रमिव त्रिभुवनराज्यं करोतीत्यनेनैवर्थ: । इदं च कविप्रौढोक्त्यैव सिद्धम् । निशितेति । अनझोद्यं मम निशित: शर इति हरिवपयया बुद्धया सुदृश: शोभ- नदृश: कामिन्या हरि: स्वलर्मपर्यति । कदाडराले सवंकामिजनाहिंसकत्वात्कुटिले वयसि यौवन उद्यते सति । अत एव सार्पितसला हयत्रा दिशि लक्ष्यणया तस्संबन्धिनि

१ 'जा कामस्ते' ३ म. ग. 'स्तेषां न' ३ ग. 'ररन्ते' ० ख. ग. भुवनराज्यं० १ ५ क. ०ति श्री० १ ६ क. अन्न वस्तुनोति । पराड्मुख इत्यन्तेनैष्यर्थ: । क.मिपदार्थोनामि- स्वर्थ: । उपभोगेति । उपभोगपरेव तैरित्यर्थ: । इदं च कविप्रौढोक्त्यैव सिद्धम् । २१

१६२ प्रदीपोद्योतसमेतः- [ ४५० उज्जासः ]

अत्र वस्तुना युगपदवस्था: परस्पराविरुद्धा अपि प्रबवन्तीति व्यतिरकरपद्योतयो विरोध: । वारिज्जन्तो वि पुणो सन्दावकदाथिएण हिअएण । ठणहरवअस्सएण विसुद्धजाइ ण चलइ से हारो ॥ ८७ ॥ (१२) अत्र विशुद्धजातित्वलक्षणहेतवलङ्कारेण हारोडनवरतं कम्पमान एवाड्डस्त इति पञ्चालिपद्योत्यं वस्तु ।

अत्र व्यतिरकर्मेल्यावस्था: समुन्मिषन्तीति वस्तुना परस्पराविरुद्धा अपि निवेदनोन्माद-योदवस्था भवन्तीति विरोधालङ्कारो व्यतिरकपदेन प्राधान्येन व्यज्यते । अलङ्कारेण वस्तुनो यथा—वारिज्जन्तो॰ । अत्र स्तनंभारवयस्येन विशुद्धजातिस्वाद्दारो न चलतीति हेत्वलङ्कारेणानवरतं कम्पमान एव हारोस्तीति वस्तु न चलतीति पदेन व्यज्यते ।

युवजने तत्रावस्था हसितरुदितप्रलपितमूर्च्छादयो व्यतिकरं मिश्रभावमेल्य प्राप्य समुन्मिषन्ति पुन: पुनरुत्पद्यन्त इत्यर्थ: । एवं च तत्कृतैता मग्नावस्था इति कस्योचित्प्रत्युक्तिरियम् । विरुद्धा अपीति । युगपदिति शेप: । शानिरदनिरिस्यादाविव सामानाधिकरण्याभावात्कथं विरोधालङ्कार इति चिन्य्यताम् । विरुद्धा इत्यस्य कार्यकारणभूता इत्यर्थ: । व्यतिकर: पौर्वापर्यविपर्यय: । एवं च विरोधशब्देनात्र तन्मूलातिशयोक्तिरित्यन्ये ।

वारिज्जेति । वायंमाणोडीए पडुन: संतापकदर्थितेन हृदयेन । स्तनभरवयस्येन विशुद्धजातिरे चलतस्या हार: ॥ काचित्काञ्चिदनन्यानायिकाव्यवहारकथनेनोपदिशति । हारस्य गाढालिङ्गनान्तरायितया तेन सह तथा डडिलिङ्गने च स्तनभररूपवयस्यपीडादड्ढया च य: संतापो डयादडहृदयस्य तेन कदर्थितेन पीडितेन हृदयेन वायंमाणोडीए वार्थमाणोडीयस्या नायिकाया हारो न चलति । यतो विशुद्धजाति-निर्दुष्टमुक्ताजातिमालाऽऽलङ्कारेपण विसुद्धजन्मा च । विशुद्धजातयो हि दुःखिता अपि नाडडश्यं त्यजन्ति । स्तनभरवयस्यत्वेनैति पाठडचलनडयमपि हेतु: । विपरीतरतावस्थेयम् । हेत्वलङ्कारेण । काव्यलिङ्गनेत्यर्थ: । अत्र ग्रन्थे काव्यलिङ्गस्सैव हेत्वलङ्कार-स्वकथनात्तद्वेन व्यवहार इति भाव: । इति वास्त्वति । तेन च विपरीतरतिच्चातुर्य्यायाति-शया नायिकाया धवन्यते ।

१ क. °पि भ° । २ ग. °तिल° । ३ क. स्व. °क्षुणे हृ° । ४ क. ख. ग. °न चलतीति पदव्यतिर्य्यं । ५ क. °न प्रचारदने । ६ क. °नभर° ।

सो मुद्दसामलज्झे धम्मिल्लो कलिअललिआणिदेहो ।

तिए खन्धाहि बलो गहिअ सरो सुरअसंगरे जइउ ॥८८॥ (१३)

अत्र रूपकेण मुहुर्मुहुराकर्षणेन तथा केशपाशः स्कन्धयोः प्राप्तो

यथा रतिविरतावप्यनिवृत्ताभिलाषः कामुकोऽभूदिति स्कन्धपदच्योत्या

विभावना । एषु कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरः ।

णवपुणिमामिअकूस्स सुहअ को तं सि भणसु मह सच्चम् ।

का सोहग्गसमग्ग पओसरआणदो तुह अज्जु ॥ ८९ ॥ (१४)

अलङ्कारेणालङ्कारस्य यथा---सो मुद्दसाअ ।

छत्र सुरतसंगरे धम्मिल्लः स्मर इति रूपकालङ्काराभ्यां तथा केशपाशः स्कन्धे पतितो

यथा रतिविरतावप्यनिवृत्तेच्छः कामुकोऽभूदिति विभावना स्कन्धपदप्राधान्येन व्यज्यते ।

अथ कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरत्वज्ञकार्थव्वनिमितेषु पदप्राधान्येन वस्तुना

वस्तुनो व्यक्तिर्यथा---णवपुणिमाम ।

सोमुद्देति ।

स मुग्धयामलज्झे धम्मिल्लः कलितललितनिन्देदहः ।

तस्याः स्कन्धावलम्बी स्मरः सुरतसंगरे यदति ॥

सो मुद्देति पाढे स शुद्ध इति बोध्यम् ।

धम्मिल्लः केशपाशः स्मर इति रूपकम् ।

स्कन्धोऽसः सेनानिवेशस्थ । बलं सामर्थ्य सैन्यं च ।

इमे द्वे श्लिष्टरूपके । मुग्धः सुन्दरः ।

कलितललितेति आसादितमनोहरस्वशरीरः ।

तादृशस्य हि महारुषबुद्धचा स्वकीयवलदान-

नेन साहायकमाचरन्ति लोकाः सुरतसंगर इति रूपकम् ।

यतति सर्वात्मकपेण वर्तते ।

यथा युद्धानिवृत्तमानमपि कञ्चिद्वस्तिनिमित्तोन्माद्यत्

स्कन्धावाराल्लं लहिअ तं पोत्साहयति तथाडस्या: पूर्वसुरतवेलायां मुहुमुंहः

कर्षणेन स्कन्धपतितङ्करापाशः । साक्षात्स्मर

एव स्कन्धाहलं लहिअ सुरतभोगानिवृत्तमपि मां मनःप्रोत्साहनेन सुरते प्रवर्तयतीत्यर्थः ।

अत एवंतेन । सङ्ग्रामसट्ठिदे णोसोसरथ सुरतोपरकरणेऽभ्युत्कर्षेण वर्तते इत्युक्तम् ।

एव च स्मरत्वेन रूपकम् । साक्षात्स्मरत्ववादिति बोध्यम् ।

तस्याः स्कन्ध-

हलं गृहीत्वेत्यनेन स्कन्ध्यसंघटेनातिशायितशोभालाभ उत्कः ।

केशपाशः स्कन्ध

इति । मुहुर्मुहुः कर्पणेत्यादिः । स्कन्धयोः रित्यर्थः ।

जात्यभिप्रायेणेकवचनम् ।

स्कन्धपदेति । अभिलाषनिवृत्तौ हि रतिनिवृत्तौ हि वन्धने केशानां

स्कन्धसंवन्धो न स्यादिति भावः ।

नवोति ।

नावपूर्वणिमामगाढकस्य सुभग कस्वमसि भण मम सत्यम् ।

का सौभाग्यसमया प्रदोषरजनीनां तवाच ॥

१ क. ख. ग. °दुराकर्षण त° । २ ख. ग. °ति स्कन्धप° । ३ क. °कारण त° । ४ क. स्कन्धयोः ° । ५ क. °यताभिलाषः वा° । ६ ग. °दि: । स्कन्धपदे° । ७ ख. ग. °सि मम भण स°

१६४ प्रदीपोद्योतसमेतः— [ ४३०उल्लासः ]

अत्र वस्तुना मथीवान्‍यस्यामपि प्रथममनुरक्तस्त्वं न तत् इति णवेस्यादि—पओसेत्यादिपदद्योत्यं वस्तु व्यज्यते। सही णवणिहुणस्समरम्मि अड्ढवाली सहीअँ पिबिडए। हारो णिवारिओ व्विअ उच्छेरन्तो तदो कां रमिअम्‍अ९१(१५)

अत्र यथोक्तेन वस्तुनाऽन्यस्यामपि प्रथममनुरक्तस्त्वम्भूने तत् इति वस्तु णवपुण्णिमामिअड्ढओसर अणिपदप्राधान्येन द्योत्यते। अत्र प्रदोषरजनीवेशुपमानेरपेक्ष्येण कयं व्यज्जकस्वामिति चिन्त्यम्‍।

अत्रैव वस्तुनाऽलङ्कारस्य यथा—साहि णवणि॰।

खण्डितताया वृद्धपरवश्वरत्कं स्वामिनं प्रतीम्यमुक्तिः। नवः प्रथमोदितः पूर्णिमासंचन्धिमृगाङ्कश्न्द्रस्तस्य त्वं कः सखा भाता वाडसि तत्तस्य भण। तत्संवन्धि त्वं विनाक्षणकानुरागित्वस्य तत्त्वभावस्य त्वग्यनुपपत्तेः। तथा चन्द्रस्य प्रदोषपरजन्तीव तव का नायिका सौभाग्यं नायकानुरागादि समग्रं संपोर्ण यस्यां तथाभूता। प्रदोषो रजनीसुखम्‍। प्रदोष एवं यथा रजन्यां चन्द्रानुरागसमत्यं तथा तव तस्यामित्यर्थः। नवत्वेन चाङ्गल्यं क्षणानुरागित्वम्‍। पूर्णिमाचन्द्रः प्रदोषे रज्यतेऽनन्तरं तु विरज्यते। एवं पूर्णिमामृगाङ्कत्वेन नायिकान्तरानुरागित्वं कलयित्वम्‍। प्रदोषपदेन प्रकृष्टदोपकवर्म्म। यतु नवः प्रतिपदुदित इति व्याचक्षते तेषां पूर्णिमापदासंगतिः स्पष्टैव। अन्यस्यामपि इति मयीवेल्यादिः।

सहीइति।

सहि मदनिहुणस्समरम्मड्ढओपलस्सलह्‌या णिबिडया। हारो निवारित एवोच्छिय्यमाणस्ततः कयं रमितम्‍।।

उच्छेरन्तो इति पाठे उच्वक्त्रित्यर्थः। सस्‍ख्या नायिकां प्रतीम्यमुक्तिः। हे सखि नवसुरतरणे निविडया हृदया, अड्ढपाली, आलिगडणं सेव सखी, इषविधामित्वात्‍। तयोच्छिय्यमाणो द्वयोस्त्रनीयतयाsधिको भवन्त्रीतयापाठ चलनव्यापारेण निधुवनान्तरायं हृदयाभिघातं कुर्वेन्हारो निवारित एवं भण्ण एवं तत्स्वया नवोदथा इतरैन्वोढाsड्‌नाराताद्दिरक्षणं श्रोधाऽ‌नारातादपि वा विटक्षणं कयं रमितमित्यर्थः। अत्र निविडतयेत्यनेन निवारणसामध्ये

९ म. °दोवे य° १२ क. ग. क्षोणिकानु° ३ क. °मू। अन्यो°। ४ म. °रेकपा°। ५ क. °प्रे°।

[ ४५०उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः । १६५

अत्रे वस्तुना हारच्छेदानन्तरमन्यदेव रतमभूतत्कथय कीदृग्गति व्यतिरेकः कैहंपदाम्यः । पविसन्ती गृहद्वारं विवलिअवअणा विलोइउण पहम्र । स्कन्धे घेतूण घडं हाहा पठोत्ति रुआसि सहिहे किं ति ॥ ९१ ॥ अत्र हेत्वलङ्कारेण संकेतनिकेतनं गच्छस्तं दृष्ट्वा यदि तत्र गन्तुमिच्छासि तदाडपरं घटं गृहीत्वा गच्छति वस्तु किंतिपदद्योत्यम् ।

अत्र निधुवनसमर इति रूपकस्य व्यञ्जनायामप्रयोजकतया वाच्येन वस्तुमात्रेण हारच्छेदानन्तरं पौढाङ्गनारताद्रिलक्षणं नवोदायास्ते रतमभूतत्कथय कीदग्गति व्यतिरेकालङ्कारः कैहंपदप्रकाश्यः । अलङ्कारेण वस्तुनो यथा—पविसन्ती० । अत्र नष्ट इति रोदिषीति हेत्वलङ्कारेण संकेतनिकेतनं गच्छन्तं कामुकं दृष्ट्वा यदि गन्तुमिच्छसि तदाडपरं घटं गृहोश्वा गच्छेति वस्तु किंतिपदप्राधान्येन प्रकाश्यते ।

रण इत्थनेन दुरवगाहत्वं दृश्यते । पौढाङ्गनारतातद्रिलक्षणामिति । ततोऽर्थः । अत एव नवोदाया ईहृशं रतमिति विस्मयः । कहंपदेति । तस्य विस्मयार्थस्वदिति भावः । नवोदाश्चभावविरुद्धगदालिङ्गनाज्ज्ञायते तद्रतं विलक्षणमिति । अत एव समरपदम् । द्वयोस्तुल्यव्यापारे हि समरो भवतीति । वस्तुनो व्यङ्ग्यत्वं तु तदैरेपक्ष्येणापि व्यङ्गयव्यञ्जकं संभवेतीलयेतावन्मात्रेणेत्यादुः पवोति ।

प्रविशान्ती गृहद्वारं विवलितवदना विलोक्य पन्थानम् । स्कन्धे घटं गृहीत्वा हा हा नष्ट इति रोदिषि किमिति ॥

जलानयनव्याजेन संकेतस्थानं गत्वा शून्यं तद्विल्लोक्य जलघटं स्कन्धे गृहीत्वा गृहद्वारपर्यन्तं समागतां पश्चात्संकेतस्थानयायिनं स्वप्नियमवलोक्य पुनर्ज्जलानयनध्याजात्संकेतस्थानं गन्तुं विवलितं बदनं कृत्वा द्वारस्कलनव्याजेन घटं क्षिप्त्वा लोकवञ्चनायै रुदती सखी प्रतोयमुक्तिश्वतुराया अपरं घटं गृहोत्वा गच्छाहं सर्वं समाधानास्य इत्यमिप्रायगर्भा । हे सखि गृहद्वारं प्रविशान्ती तवं स्कन्धे घटं गृहीत्वा परावर्तितवदना सती पन्थानं दृष्ट्वा घटो नष्ट इति किमिति रोदिषीत्यन्वयः । रोदने नष्टत्वं हेतुः । घटस्य्वसे च विवृतिः पथो विलोकनं हेतुः । किंतिपदेति । हेतुप्रश्ने हेतुं विना रोदनस्याहायैस्कलाभ-

१ ग. 'अत्र हारच्छेदादन्तरमेव । २ ख. ग. कथमपं । ३ क. ग. ख. 'द्वयङ्ग्यम् । ४ क. कथमप° । ५ क. 'र्थः । अभूदित्यस्यादयमिलित्यादिः । नत्नो° ।

१६६

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ४५० उद्धासः ]

यथा वा—

विह्ललं तुमं सहि दद्दूण कुडे ण तरलतरदिट्ठिम् ।

वारसंपसमिसेणअ अप्पा गुरुओत्ति पाडिआ विहिण्णोअ(१६)॥

अत्र नदीकूले लतागहने कृतसंकेतमप्राप्तं गृहप्रवेशावसरे पश्चाद्‌-

गतं दृष्ट्वा पुनर्नदीगमनाय द्वारोपघातव्याजेन बुद्धिपूर्वकं न्याकुलया

त्वया घटः स्पोटित इति मयो जिनिंतं तर्कामिते नादेश्वासिषु तत्वस्मी-

हितासिद्ध्ये बजाहं ते श्वश्रूनिकटे सर्वं समर्थयिष्य इति द्वारसंस्पर्शनव्या-

जेनेत्प्रहणुल्या वर्‌स्तु ।

यथा वा—विहललं० ।

अत्र नदीकूले लतागहने कृतसंकेतमप्राप्तं गृहप्रवेशसमये पश्चादागतं कामुकं दृष्ट्वा

पुनर्नदीगमनाय बुद्धिपूर्वं द्वारसंस्पर्शव्याजेन स्वया घटः स्कोटित इति मय्यावगतम् । तस्मा-

स्वासं विधाय समीहितसिद्धये ब्रज । अहं तव श्वश्रूनिकटे सर्वं समर्थयिष्य इति वस्तु

द्वारसंस्पिमेणतयप्रहणुल्या वारसंपसमिसेणोति पदेन घोत्यते ।

दिति भवेः । गन्तुमिल्यस्य तमित्यादिः । नन्वयं स्वतः संभवी न कतुय्क्तिसिद्धोऽस्ति

आह । यथा वेति ।

विहलेटि ।

विश्रूखलं त्वां सकिव दृष्ट्वा कुडे ण तरलतरहष्ठिम् ।

द्वारसंस्पिमेणडस्मा गुरुक इति पातयिल्वा विभिन्नः॥

नदीकूले लतागहने कृतसंकेतमप्राप्तं गृहप्रवेशसमये पश्चोदागच्छन्तं कामुकं दृष्ट्वा

पुनर्नदीगमनाय बुद्धिपूर्वं द्वारसंस्पर्शव्याजेन घटं स्कोटितवतीं नायिकां प्रति सत्यास्व-

द्वप्रायोद्गतया मयो तत्वस्मोःस्वासं विधाय समीहितसिद्धये ब्रजाहं स्वश्रूनिकटे त्वं

समााास्य इत्यभिप्रायगर्भद्विदर्भजनप्रतारणायेयमुक्तः । हि हे साक्षि विश्रूखलामतिभा-

रवशाद्दिकलामत एवातिशयिततरलहष्ठि त्वां दृष्ट्वा कुडे ण घटनाडणमा गुरुगरीयांस्वाहस्स्यप्

अपि कष्टदायक इति दुःखेन द्वारसंस्पिमेण पातयिल्वा विभिन्नो विभिन्न इत्यर्थः । अन्त-

भावितण्योऽड्यम् । नायं द्वारसंस्पर्शाद्दर्शनाशास्वया कृतः किं तु गुरुत्तया परपीडनत्वादघटनेनैव

स्वात्मा विभिन्नदिति तत्कृतालंकारः । विश्रूखलं कामपरवशामिति हृददि स्थितोऽर्थः

त्वया घट इति । न्याकुलयेत्यर्थः । अपहतनुरयेत्य अचेतन चेतनत्वारोपमूलिकयेत्यर्थः ।

१ क. "दीतोरे ल" । २ ख. "पच्छन्तं ह" । ३ क. ख. म. ग. "द्वाराघ" । १ क. ख. म. ग. "पूर्‍व

त्वया" । ५ क. ग. "ति तव चोटित मया सातं" । ६ क. ख. म. ग. "हेतिविकं" । ७ दे. सम" । ८ म. "कंतु

व्यज्यते । ९ क. "ममाव" । १० क. पदप्राधान्येन । ११ ग. "वः । नच" । १२ ग. "श्राद्धच" ।

१३ ग. "थः । जो" ।

[ ४६०उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: । १६७

जोइइ महुरसे ण अ विण्णतारुण्णडसुअमणा सा । बुड्ढुअचि णवओढविअ परवहुआ अहह हरइ तुह हिअअम्र ॥ ९३ ॥

अत्र काव्यलिङ्गेन वृद्धां परवधूं त्वमस्मानुज्ञात्वाडभिलषसीति स्वदीयमाचारितं वकुं न शक्यमित्याक्षेप: परंबहुप्रकाशकाय: । एषु कविनिबद्धवाक्प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीर: । वाक्यप्रकाशये तु पूर्वमुदाहृतम् । शब्दार्थोभयशक्त्युब्ज्ज्वलवस्तु पदप्रकाशयो नैव मवतीति पश्चाच्चिनशब्ददा: । प्रबन्धेडप्यर्थशक्तिभू: ॥ ४२ ॥

अलङ्कारेणालङ्कारस्य यथा——जोइइ० । अत्र परवधूस्वेन सा तव हृदयं हरतीति काव्यलिङ्गालङ्कारेणासुज्ञात्वा वृद्धां परवधू-मभिलषसीति स्वदाचारितं वकुं न शक्यत इत्याक्षेपालङ्कार: प्राधान्येन परवधूपदद्योत्स: प्रकाशयते ।

शब्दार्थोभयशक्तिमूलस्तु पदप्रकाश्यो न भवति । तत्र वाक्यस्यैव प्राधान्यात् । एवं पदत्रिशब्ददा: । प्रबन्धे० ।

जोह्लेति ।

ज्योत्स्नया मधुरसेन च वितर्णतारुण्योसमुकमना: सा । वृद्धाडपि नवोदेव परवधूरहह हरति तव हृदयं ॥

तरुण्या श्रृद्धपरवधूक्तं नायकं प्रतीमुक्त: । अहहोति खेदे । श्रृद्धाडपि सा नायिका ज्योत्स्नया मधुरसेन वसन्तरसेन मदस्याडडस्वादेन च वितीर्णी दत्तं तारुण्याय तरुणधमाय सुरतायौचुकुयें मनसि यस्यास्ताहृद्यपि यतः परवधूरतो न वोढेव तव हृदयं हरति । परवधूत्वेनैव तव चित्तं सा हरति न तु सौन्दर्यादि-निमित्तान्तरमस्तांति भाव: । परवधूत्वं हृदयहरणे हेतुरिति काव्यलिङ्गालङ्कार: । पर-वधूरित्यनेन त्वमेव तस्यामनुरक्तो न तु तादृश्यपि सा स्वत इति सूच्यते । आक्षेपालङ्का-र: । नायकचरितस्याशक्यवक्तव्यत्वरूप: । पदप्रकाशयो नैति । एकस्यैव पदस्य परि-कृत्यसहत्वतत्सहत्वे वकुमशक्य इति भाव: । पश्चत्रिंशदिति । अर्थान्तरसंस्क्रित-वाच्यातत्संस्कृतवाच्यालक्ष्यक्रमाभ्य: । लक्ष्यैकमेपु वस्त्वन्तराभेदन शब्दशक्तिमूलो द्विविध: । अर्थशक्तिमूलो द्वादशधा । एपां सप्तदशानां वाक्यपदमूलत्वेन द्वेधिये चतुष्टि-शत्व । उभयशक्तिमूल एक इति पश्चत्रिंशदित्यर्थ: ।

१ क. ख. 'धू चास्मा' । ग. 'धुमदमा' । २ ख. 'कयत इत्य' । ३ ख. ग. 'रवधूप' । ४ ख. 'न संभ' । ५ क. 'वधूं चाभि०' । ६ क. 'स्वदीयच' । ७ क. 'ए: 1 आक्षे' ।

१६८

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ४च०उल्लासः ]

यथा गृध्रगोमायुसंवादादौ । तथा च—

अलं स्थित्वा ईशानेडेस्मिन्गृध्रगोमायुसंकुले । कडूालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे ॥ ९४ ॥

न चेह जीवितः कश्चित्कालधर्ममुपागतः । प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां मातिरीहशः ॥ ९५ ॥

इति दिवा प्रबोधे गृध्रस्य पुरुविसर्जनपरिमिदं वचनम् । आदित्योदयं स्थितो मूढः स्रेहं कुरुत सांप्रतम् । बहुविन्द्रो मुहूर्तोडयं जीवेपि कदाचन ॥ ९६ ॥

असुं कंकवर्णाभं कालमप्राप्तयौवनम् । गृधवाक्याल्करं मूढास्त्यजध्वमविशङ्किता: ॥ ९७ ॥

अर्थःशक्तिमूलः पदवाक्ययोः प्रबन्धे च । प्रबन्धक्ष शृङ्गाटितनानावाक्यसमुदायः । स च ग्रन्थरुपस्तद्वान्तरप्रकरणरूपश्चेति । तत्र पदवाक्ययोरुदाहृतम् । प्रबन्धे यथा गृध्रगो- मायुसंवादादौ । तथाहि—अलं स्थित्वा ।

इति दिवा प्रागल्भ्यवतो गृध्रस्य मृतवालवेक्षकपुरुविसर्जनेपरं वाक्यमेकम् । आदित्योदयम् ।

अलमिति । दिवा प्रागल्भ्यस्य गृध्रस्य मृतवालवेक्षकपुरुविसर्जनेपरिमिदं श्लोकद्वयम् । गृध्रगोमायुसंकुले तैर्यासे कंकालबहुलेडसिप्राये । अत एव घोरे दारुणे सर्वप्राणित्रासजनके ।

एवं च निष्प्रयोजना संभावितानिष्टा चैवंविधस्थले स्थितिरनुचितेति भावः । ननु बालकोजीवनं संभाव्यते तत्राहह—न चेहेति । इह संसारे कालधर्मी मृत्यु: प्राप्तः कश्चित्प्रियद्दश्यान्यतरतोऽपि न जीवितः । अच यावदिति शेषः । तथा च तदसंभाव्य- भावः । समाधानायाहुः प्राणिनामीहश्री मरगानन्तरमपरावत्तिरुपा गति: स्वभावः । तथा च स्वभावस्य दुरतिकमत्वाद्वे न कार्य इति भावः ।

वाक्यमेकम् । वाक्यसमुदायः ।

आदित्य इति । निशि प्रागल्भ्यस्य गोमायोस्त्यागावर्तनपरिमिदं श्लोकद्वयम् । हे मूढ । अयमादित्यः स्थितोडस्ति । तथा च न रात्रिचरेभ्यो भयमप्यास्तीति भावः । अतः सांप्रतमधुना स्रेहं कुरुत । मृतस्य जीवनासंभवादफलं- वस्यानमत आह—बहुविन्द्रो इति । राक्षसकेलात्वाद्दूतावेशादिरुपग्रहप्रस्तश्वेतदे- तन्मुहूर्तोपगे तद्विद्नाशोपशान्तावेशो बालः कदाचिज्जीवेदित्यर्थः । अपि: संभावनाच्छे- तकः । एवं जीवनसंभावनानिमित्ताद्य मोहितमाह—अमुमिति । अविशङ्किता लोकापत्ते-

१ क. 'मुपेविदान् । 'प्रि० । २ क. चा दुष्ट: प्रा० । ३ ग. 'ध्य बालास्व० । ४ क. 'धमें मृत्यं प्रा० । ५ ग. 'वः ' आादि० ।

[ ४६०उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

इति निशि विजृम्भमाणस्य गोमायोर्जनद्यावर्त्तनिनिष्ठं च वचनमिति प्रबन्ध एव प्रथते । अन्ये त्वेकादश भेदा ग्रन्थविस्तरेऽभयान्त्रोदाहृताः । स्वयं तु लक्षणतोऽनुसर्त्तव्याः । अपिशब्दात्पदवाक्ययोः । पदैकदेशरचनावर्णेष्वापि रसादयः ।

तत्र प्रकृत्या यथा——

रतिकेलिहिआसणकरकिसलअरुद्धणअणजुअलरस्स । रुद्दस्स तइअणअणं पदवईपरिचुम्बिअं जइ ॥ ९८ ॥

इति निशि प्रगरुभस्य गोमायोस्तद्यावर्त्तनपरं श्लोकद्वयमिति प्रबन्ध एव न्यकृक्कः प्रथते । अमु स्वतःसंभविना वस्तुना गमननिवर्त्तनरूपवस्त्वन्यचकृतः । एवमन्येऽप्येकादशो प्रभेदा दृश्यन्त्याः । पदैकदेशः ।

रसादयो लक्षणक्रमः पदैकदेशे रचनायां वर्णेषु । अपिशब्दात्प्रबन्धे । पदवाक्ययोसुतु 'पदैकदेशो' इत्यनन्तेव प्रतिपादितः । पदं तु वावडिविधर्म । सवन्तं तिडन्तं च । तदेकदेशो नाम धातुस्वरूपप्रकृतिभागः प्रकृत्येकदेशः सुषिड्स्वरूपविभक्तिभाग उपसर्गादि-

रसपेक्ष । तत्र पदवाक्ययोःरुद्वहलं प्राक् । पदैकदेशादिपूर्वाहियते ।

तत्र धातुरूपप्रकृत्यात्मकपदैकदेशे रसादिग्यक्तिर्यथा——रहकेलि ।

वशकाराहिता गृृध्रस्य मांसलुब्धस्य वाक्यान्मूढा: कथमकस्माद्दशोद्यं बालस्याज्य इति विचारराहिता अमुं कनकवर्णाभं न तु कनकाभम् । तद्तत्काठिन्यस्यापि प्रतिपत्त्यापत्तेः । भनित मृत्युसूचकहैववर्ण्योऽप्यभावः । बालम् तेन मृत्युुकालाभावः । अप्राप्तयौवनम् तेन परदारगमनादिराहित्येन । स जीवः सूच्यते । ईदृशां कथं त्यजध्यम् । आपमातृनेपदम् । गमननिवर्त्तनेनोक्तः । उद्दृशः । प्रकृत्येकदेशः । प्रकृततरकदेशः । यथोद्देशिकावद्यत्र उदाहरणीयते । उपसर्गादिति । स्वातन्त्र्येणापार्थप्रस्यायकत्वादेकदेशत्वे बोध्यम् । भादिना पुरुषव्यतिरेकपूर्वनिपातदयः । रहहति ।

रतिकेलिह्हतनिसणकरकिसलअरुद्धणअणजुअलरस्स । रुद्दस्स तृतियनयनं पार्वतीपरिचुम्बित्तं जयति ॥

रतिकेलो हतं निवसनमद्धार्दोरिसंबन्धि येन । करकिसलयार्ज्जां रुद्रमर्यात्पार्वस्य नयनगुरुं यस्सेति बहुवीहौद्धयगर्भेकर्मधारयः । चण्डीदासस्तु रतिकेलिह्हतनिवसनया करक-

१ क. ख. म. 'छि चेतिः प्र०' । २ म. 'रभिया नोदनां' । ३ ग. 'रह्यतां' । ४ क. 'कः प्रथमतोडसु स्व' । ५ क. 'शा मे' । ६ क. 'मू तिडन्तं सुवन्तं च । ७ क. 'हपः प्र०' । ८ ग. 'प्रतीष्या' । २२

१७० प्रदीपोद्योतसमेतः—— [ ४५०उद्देशः ]

अत्र जयतीति ने तु शोभत इत्यादि, समानेऽपि हि स्थगनव्यापारे लोकोत्तरे नैवं व्यापारेणास्य पिधानमिति तदेवोक्तक्रमे॥ यथा वा—— प्रेयान्सोडयमपाकृतः सशपथं पादानतः कान्तया द्वित्राण्येव पदानि वासभवनाद्यावन्न यात्युन्मनाः॥ तावत्प्रत्युत पाणिसंपुटे ङ्गलनखीनीनिम्नगं धृतो धावित्त्वेव कृतप्रणामिकमहा प्रेयाṇा विचित्रा गतिः॥१७०॥

अत्र रतियुक्तो 'जि ' धातुरुपप्रकृतेः प्राधान्यम्॥ यतः स्थगनव्यापारसाम्येऽप्यनेञ्रयोः कराम्यां पिधानमस्य तु लोकोत्तरण कर्मणोति तदेवोक्तकुष्टं धन्यजीवितमिति रत्यस्करप्रियोजकमनया ध्यज्यते॥ अत एव जयतोत्कृष्टं न तु शोभत इत्यादि॥ एवमग्रेऽपि प्रकृत्यादे रसादिव्यञ्जने प्राधानं तत्तदर्थव्यञ्जकतया डवगन्तव्यम्॥ नामरूपतदेकदेशे तद्वक्रियथा——प्रेयान्सो॥१॥

सलयाभ्यां रुद्धं नयनयुगुलं यस्येति विग्रहमाह॥ तत्र निवसनयत्र हस्वाक्षिन्यः॥ ईडशस्य रुद्धस्य पावतापारचुम्बित तृताय ललाटलाञ्चन जयते॥ जिधातुरुपप्रकृतिन्तरस्यक सत्वेऽप्यव्यक्ताव्यक्तवादिति भावः॥ उत्कर्षं हेतुमाह॥ यत् इति॥ स्थगनमाच्छादनम्॥ लोकोत्तरेति॥ पिधानोपकरणत्वेनाहष्टत्वादकारादिपघानोभयकारिस्वादागातिशयलज्जाहर्षादिसंपद्वारा रत्यतिशयपोषकत्वाच्च तत्त्वमिति भावः॥ तदेव तादृशापि भानवत्कतीनयनमेव॥ उत्कर्षप्रयोजकमिति॥ वस्विति शेषः॥ अनया जिहुप्रकृत्या॥ न तु शोभत इति॥ जयतेलोक्तकर्ष शक्तेः॥ स च विधिष्य प्रतियोग्यनुपादानात्सर्वप्रतियोगिक एवति करापिहितापेक्षया चुम्बनपिहित उत्कर्षः प्रतीत इति भावः॥ प्रेयानिति॥ सशपथमित्युभयान्वयी॥ सोडयमिति प्रयतरवेन प्रसिद्धः प्रेयान्॥ शपथेन सहितं यथोक्तं स्यादथा पादयोरनतः॥ कान्तया द्वित्राणि पदान्येव नाधिका न द्वाराणि यावन्न याति न तु यातस्तावत्कृतप्रणामक यथा स्यांत्था धावित्त्वैव धृतः स्थापितः॥ धृडावस्थाने॥ अस्मादन्तभाविन्यर्थात्कर्मणा कृतः॥ अत्र यातिसुक्तं न तु यात इत्युक्तक्रम्॥ तेन गमनानुकूलनापारदशायामेव तथाभाव इति ध्वन्यते॥ धावित्त्वेवेत्त्यनेन धावनाविषयेऽपि तथाभावकरणादौत्सुक्यादिर्यो ध्वन्यते॥ पाणिसंपुटे प्रणामार्थ कृताङ्गलै गलत्रीवीनीबन्धो यस्या᳚ तया भ्रति तयैति धारणक्रियाविशेषणम्॥ रागोत्कण्ठचात्स्वरतो नो ङ्गावनस्य प्रणामादिनेवास्मिन् कतामिति भाव इति केचित्॥

१ फ. न शो॰॥ २ क. ग. 'व हपेणास्यापि'॥ ३ ख. 'रण स्वगन'॥ ४ क. ख. ग. 'मू तथा——प्रेया᳚॥ ५ क. ख. ग. 'टलमत्री'॥ ६ ख. 'नितम्नं धृ'॥ ७ ग. 'जिहू'॥ ८ क. 'भावः'॥ एत्थे दि

[४च०उल्लासः]

काव्यप्रकाशः ।

अन्न पदानीति ने तु द्वाराणीति । तिड्न्सुपोर्यथ—

पथि पथि शुकचञ्चूचारुहराभाडकुराणां

दिशि दिशि पवमानो वीरुधां लासकश्व ।

नरि नारी किरति द्वाक्षायकान्पुष्पधन्वा

पुरि पुंरि विनिवृत्ता मानिनीमानचर्चा ॥ १०० ॥

अन्न किरतीति करणस्य साध्यमानत्वं निवृत्तौ निवर्ततेतस्य

सिद्धत्वं तिडा सुपा च । तत्रापि कप्रत्ययेनातीतत्वं द्योतते । यथा वा—

अन्न द्वारादिपदं परिहृत्य पदानीत्युक्तं । तेन द्वारपयन्तगमने डप्यसहिष्णुतयोरकण्ठ-

तिरायो व्यज्यते ।

तिड्न्सुपोर्यथा—पथि पथी ।

अन्न किरतीति तिडा करणस्य साध्यता । तिड्ययोगे साध्यतयैव धारवथोंपस्थिते: ।

निवृत्तेति सुप्रत्ययेन निवृत्ते: सिद्धता । मुुप्रयोगे तथैव प्रकृत्यर्थप्रतीते: ।

तत्रापि कप्रत्ययेन क्रतिस्वारतिशय्योतनाय धारणक्रियाविशेषणमित्यन्वये । पूर्वं हि कृतप्रणामकस्यापाकरणमधुना

प्रणतिपूर्वकं धारणमिति वैपरीत्यं प्रस्तुतपदगम्यम्ये । तस्यार्थीति पाठे गडनमार्थिकम् । अर्था-

नतरं न्यस्यति—अहो प्रेम्ण इति । गति: स्वभाव: प्रेयान्कान्तयेत्याम्यां परस्परं विरह-

क्षयसं छन्यते । असहिष्णुतयेत । व्यज्यचयेत शेष: उल्कण्ठातिशय इति ।

तेनात्र संयोगपोष हति भाव: ।

पथि पथीति । अन्यवाक्ययोरस्तीतद्याद्यार: प्रतिमार्गमडकुराणामाभा कान्ति:

शुकचञ्चूचारुरस्ति । एवं प्रतिदिशां वीरुधां लतानां लासको नर्तक: पवमानो वायु-

श्वास्ति । आम्यां च वाक्याभ्यां नूतनडाकुरशोभाशालिवसन्ततृष्णादिकसंचारिमन्दमारुतयो-

रुद्दीपकयो: संपतिरुक्ता । नरि नारी पुरि पुरि पुरात्येतयो: स्थानारल्यप्रकाणेनैकैक-

स्मनरि सायकपातेन संपूर्णनगरे त्रासात्सर्वासां मानभङ्ग: । तथा पुरुपेभु वाळपातेन मान-

धनाभि: श्लाघिरपि मानसत्वक्त इत्यतिवावडणडाज्ञानशालित्वं मम्भस्य द्योतते । किरति

दिपतीर्थ: । मानचर्चा मानवार्ता । मानवातांडपि गता किं पुनर्मनोना गत इति वक्तव्य-

मिति भाव: । अत्र कार्यकरणयो: पौर्वापर्यविपर्ययरुपा कारणकार्ययो:रसानाधिकारण्ये डपि

कार्योत्पत्तिरुपा वाडतिरायोचिकरलङ्कार: ।

किरणस्येति । क्षेपणगेस्यर्थ: । औणादिककुप्रत्ययान्त: । किरति तमांसांति

व्युप्त्याडस्य मयूख एव शक्तत्वाचिन्त्य: किरनपदप्रयोग: । विकरणस्येति वकुं

१ क. स. म. न द्वारादिपदं । २ म. 'कुसुम्बाकं' ३ क. ता. 'रि च नि' । क. ४ ग.

'पि छप्रत्य' । ५ क. सुयोगे । ६ क. 'मु । अर्था' । ७ क. म. 'ह्वरति' । ८ क. तेन च

संभोग इति ।

१७२

प्रदीपोद्योतसमेतः—

[४च०उल्लासः]

लिखन्नास्ते भूमिं बहिरवनतः प्राणदयितो निराहाराः सख्या सततरोदितौ च्छूननयनाः ।

परित्यक्तं सर्वं हसितपठितं पश्वरशुके-

स्तथावस्था चेयं विसृज कठिने मनमधुना ॥ १०१ ॥

तयेनातीतता प्रकटायते । इति विकरणनिवृत्त्योः कारणकार्यभूतयोः पौर्वापर्यविपर्ययरूपपाति-

न्यायोक्तिप्रकाशो रसोत्कर्षं पर्यवस्यति ।

यतु ‘लटा साध्यत्वं, क्तप्रत्ययेन भूतत्वं’ इति व्यास्यानम् । तदयुक्तम् । सुष्ठु-

रूथ्यां सिद्धत्वसाध्यत्वव्यतिक्रमभिधाय ‘तत्रापि क्तप्रत्ययेनातीतत्वम्’ इत्थनेन वृत्तिव्या-

स्यानेन विरोधात् ।

अथ सुप्तिङ्विशेषेऽपि यथा—लिखन्नास्ते० ।

शुक्तम् । अत्रायं भावः—तिड्: क्रियागतवर्तमानत्वयोगेन तद्धितोत्पाद्यमानस्वरू-

पसाद्यस्ववचयज्ञकत्वम् । एवं निवृत्तपदं निवृत्तिकत्रर्थकमेव । तदङुवादकैन तदुत्तरसुपा-

सुप्रकृत्यर्थविशेषणनिरुक्तौ सिद्धत्वं व्यज्यते । इतरसमभियाहेतुसुपो निवृत्तिरित्यादौ

सदृश्यक्तकत्वस्य दृष्टत्वात् । निवृत्तिः स्वादित्यादौ तथाऽऽख्यातैरितरासम-

भियाहेतिः । विकरणनिवृत्त्योरिति । कारणकार्यभूतयोरित्यर्थः । अतिशयो-

क्तिप्रकाश इति । अयं व्यज्यते एव रसोत्कर्ष इति । निवृत्ते: शृङ्गारत्वबोधनद्वारा

वसन्तस्योद्दीपकत्वातिशयाभिव्यक्तिरिति भावः ।

लिखन्निति । बहुदिनव्यापिमानवर्त्तं प्रति सख्या इयमुक्तिः । प्राणदयितः । तेन दयितद्वयेन स्वप्राणा अपि दुःखिता भविष्यन्तीति भावः । यद्वा तव

प्राणा इव सोऽस्माकं दयितः इत्यर्थः । तथा च त्वत्प्राणा इव सोऽपि अस्माकं रक्षणीय इति

भावः । इन्दुशोऽपि भूमिम् । न तु भूमौ । तेनाड्कैकस्थितस्य कर्मणोऽनुद्देश्यत्वं ध्यनयते ।

लिखनम् । न तु लिखन्तीति । तेन लिखनस्यासौ बुद्धिपूर्वकत्वमप्रधानन्य ध्यनयते । बहिः ।

न तु मध्ये । तेन नायककस्याद्दूरेगः आस्ते । न स्वासीन् । तेनैकवस्तानस्य प्रसाद-

र्यन्तता ध्वन्यते । पञ्चरशुकैरिमितं पठितमनन्यत्र गमनासामर्थ्यम् । शुकेनैकेवचनं तु न

कृतम् । एकस्य शिक्षादानाऽपि तथाज्ञानसंभवात् । सर्वमित्यस्य शरीरधारणोपयोगि

भोजनादिकर्मपार्यर्थः । अत एव कठिने । इयमुत्तरौत्तरवर्धमानसाध्वप्यडाजनिकाऽडुना

१ ग 'द्रनमः०' । २ क 'मू०' ।

तस्मिं केन शङ्कन्या योऽपते । तेनोक्तपदृङ्वहुप भिदित्वं

न गृहीतम् । तेन च स्वसमानाधिकरणमानचर्चा डसमासङ्कालि १२वृहमासङ्कितरुचापरस्पर्यमतितत्स्वं

विकरण° २ क 'थः' । रसो° ।

[४३ उल्लासः] काव्यप्रकाशः १७३

अत्र लिखत्विति नै तु लिखतीति, तथाऽऽडस्त इति न त्वासित इति अपि तु प्रसादपर्यन्तमास्त इति, भूमिमिति न तु भूमाविति नै हि बुद्धिपूर्वकमपरं किंचिल्लिखतीति तिड्रुसुभक्तीनां व्यङ्गचम् । सम्बन्धस्य यथागामारुहिमि गामे वसामि पअरहिउं ण आणामि । णाअरिआणं पइणो हरेमि जाहोमि सा होमि ॥ १०२ ॥

अत्र लिखत्वितयुक्तम् । न तु लिखतीति । तेन शास्त्र लिखनस्याप्राधान्यमुख्यद्बुद्धिपूर्वकत्वरूपम् आस्त इत्युक्तम् । न स्वासीदिति । तेन तथाडवस्थानस्य प्रसादपर्यन्तता तिड्रुभक्त्या व्यज्यते । यद्यपि शास्त्रप्रसाद्य: सुप: प्रकृतिरेव तथाडवि तिडादेशिरडिकृतितया तिड्रेवेनोदाहृत: । भूमिमित्युक्तम् । न तु भूमाविति । तेन बुद्धिपूर्वकं भूमौ न किंचिल्लिख्यत इति सुबिभक्त्या व्यज्यते । गामारु० ।

वसन्तचन्द्रिकादिमिरुहदामे मन्सथविलससते सतीर्थ: । शत्रेति । आस्यातान्तक्रियाविशेषणत्वे शत्रेतरक्रियेष साधनस्वज्ञानाधीनकृतिसाध्यत्वपर्यवसितान्तरीयकृतिसाध्यत्वरूपमप्राधान्यं स्वप्रकृत्यर्थगतं बोध्यते । अत एव गच्छन्नित्युक्ते किं करोतीति प्रधानक्रियाप्रश्न: संगच्छति इति बोध्यम् । वर्तमानस्य प्रत्ययवाच्यस्यमतेडपि व्यङ्गचगमाह । न त्वासीदिति॑ । न त्वासिष्टति पाठो मुक्त: । एवं च स्थित्यतितत्त्वव्यवच्छेदो व्यङ्गच इति भाव: । तत्प्रसामाश्वासादाह --तेनेति । तेन बुद्धिपूर्वकं भूमाविति । भूमावितयुक्त आकाड्क्षितस्य कर्मण उद्देश्चरंव प्रतीयते । न चात्र तदेत भाव: । गामरुहेति ।

ग्रामरुहाडस्मि ग्रामे वसामि नागरिकां प्रति न जानामि । नागरकाणां पतीन्हरामि या भवामि सा भवामि ॥

गीअमरि अम्हीति पाढे ग्रामीणाडस्मीति बोध्यम् । प्रणयकलहेह का त्वमस्मदग इति वदन्ती नागरकां प्रति ग्राम्यबिडिया इयमुक्ति: । ग्रामरुहा ग्रामनाता । गामे वसामि । अतो नगरस्थिति नगरमर्यादां वेदर्‌गौ न जानामि । उत्पत्तिमार्गाद्य यावद्राम एवाविरतं वासान्नगरस्थितिगण्णोडपि न ज्ञायत इति भाव: । नागरकीणामिति शेषे पश्चात् । तत्सम्बन्धेन तदपिशब्दोऽनादरे । ताः पश्यन्तीरनादृत्य तदिति शुष्कप्‌यो व्यङ्गच: ।

१ क. ख. ग. न लिखन्ति अपि तु प्रसादपर्यन्तमास्त इति तथाऽडसस्त इति न त्वाखित इति भ्रू । २ ख. न बुद्धिपूर्वक कि० । ३ क. 'पूवे रूपक कि०' ग. 'पव्वक रूपक कि' । ४ ख. व्यक्खकतव्वम् । ५ क. 'द्वेधनेवोद' । ६ क. 'पणेन रा' । ७ ग. 'ति एवं' । ८ म. गामारिउ' । ९ ग. 'ति पश्चानादरे ।

१७४

प्रदीपोद्योतसमेतः—

[४ च ०उल्लासः]

अत्र नागरिकाणामिति पञ्चचा: । रमणीय: क्षत्रियकुमार आसीदिति कालस्य । एपा हि मग्रमहेश्वरकार्मुकं दाशराथिं प्रति कुपितस्य मार्गवस्योक्ति: । वचनस्य यथा—

ताणं गुणगहणाणं ताणुकंठाणं तस्स पेम्मस्स । ताणं भणिआणं सुन्दर एअरिसिं जामवसानम् ॥ १०३ ॥

अत्र गुणगहणादीनं बहुत्वं प्रेम्णश्शेकत्वं ध्योत्यते । पुरुषवधेस्य-यस्य यथा—

अत्र नागरिकाणामिति पञ्चचा पतिपदार्यें तादृशकलाभिजातादिरूप उत्कर्ष: प्रकाश्यते । 'रमणीय: क्षत्रियकुमार आसीत्' इत्यत्र लब्धजीतकालविहितेनोचितं तदीयहिंसायाः सुकारत्वं न्याय्यता प्राधान्येन धूर्जटिठुमुबेझनमा भार्गवकोष: प्रैकृष्यते । वचनविशेषो यथा—ताणं गुण० ।

भत्र गुणगहणादीनां त्रिमहेतूनां नानाप्रकारत्वेऽपि कार्ये प्रेमैकजातीयमेव न कदा-तासां पतिन्हरामित्यर्थ: । अत्र नागरिकानिस्पपहाय नागरिकीणां पतिनिस्पक्त्या तेषु चातुर्य्यातिशयो ध्योत्यते । तेन च स्वस्यातिचातुर्ये व्यक्तिम्र्मै । अपरे तु तर्हन्त्र-भिस्ता अनादृत्य तत्पतीन्हरामित्यर्थ: । पतिकर्तृकेऽनादरे तस्या: प्रयोजककर्तृस्वमिल्यार्थ: । घट्टश्र्येति । नगरभवनेतिचतुराणां पतिनित्यर्थबोधनद्वारेत्यर्थ: । तेन च स्वोस्कर्पो न्यडृग्य: । पश्यन्तीरनादृत्येति व्यड्र्ग्यमिस्यन्ये । पर्यन्ते सर्वव्यङ्ग्यो रस इति बोध्यम् । लब्ध० इति पाठ: । लुड्ढेति अयुक्त: पाठ: । सुकारसवं ध्यज्यत इति । स्वकोषकाले-तस्य स्थितौ वर्तमानकालभाव्यस्कालसंबन्धव्यवच्छेदव्यझनद्वारेरिति भाव: । ताण्णात् ।

तेषां गुणग्रहणानां तासामुक्तपष्टानां तस्य प्रेम्ण: । तासां भणितीनां सुन्दरेदृश जातमवसानम् ।।

एआरिसामिति पाठ एतादृशमित्यर्थ: । पूर्वं बहुत्तरगुणश्रवणादिमिरहरागातिशयं प्रकटयति भनंतरमन्यत्राड्डस्च्चि नायके कस्याश्चिदुक्ति: । तच्छब्दा विशिष्टप्रकृतिवचननार्थ: । उत्कंठानां मम सानिध्ये जातानामित्यर्थ: । भणितीनां त्वमेव जीवितसर्वस्वमित्यादिना म् । प्रेम्णस्तादृश्वत्कृत्रगुणग्रहणादिजन्यस्य मद्वृत्तस्वदृश्विषयस्य प्रेम्ण इत्यर्थ: । इन्दीश्रुमेव-विधापराधकषुपितम् । अवसानं परिपाक: । एकजातीयमेवंति । सततमविच्छेदेन

१ क. ग. °अमाहे° । २ क. 'तेनाचिरं त° । ३ क. प्रकार्यते । ४ क. °मू । वष्षेष° । ५ ग. ममड्डसा° । ६ ग. °नां सैव जी° । ७ क. °ति । प्रक° ।

[ ४०उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

रे रे चञ्चललोचनाश्चितरुचे चेतः प्रमुखं स्थिर-

प्रेमाणं महिमानमेणनयनामालोक्य किं नृत्यसि ।

किं मन्ये विहरिष्यसे बत हतां मुग्धान्तराशामिमा-

मेषा कण्ठतटे कृता खलु शिला संसारवारांनिधौ ॥१०४॥

अत्र प्रहासः । पूर्वनिपातनस्य यथा—

चिदन्यथाभावं प्राप्तामिति बहुवचनैकवचनाभ्यां व्यज्यते ।

पुरुपद्वयस्ययसस्य व्यङ्कत्वं यथा—रे रे चञ्चल० ।

अत्र त्वं मन्येऽहं विहरिष्यसे इति ‘प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेरुत्कृष्टमेकवच्’

( पा० सू० १।४।१०९ ) इति सूत्रेण युप्पदस्मदोयोगे उत्तममध्यमयोर्विपर्ययेण

विधानं प्रहासमभिव्यनक्ति ।

प्रकर्षनिकर्षाहिल्यासम्भ्रमोल्कृष्टमित्यर्थः ।

रे रे इति । साक्षेपसंबोधनमिदम् । चञ्चललोचनायांभ्रिता गमिता रुचिरभिलाषो येन

तथाभूतः । यद्वा चञ्चलास्यां लोचनाभ्यांमध्रिता प्रकटोकृता, अर्थान्नायिकया रुचिरभिलाषो

यत्र तत् । तेन चञ्चलप्रकटीकृतामिलाषस्यासिरत्वम् । अत एव तत्प्रतियोगितया स्थिरप्रेमाण-

मिति वक्ष्यति । स्थिरं प्रेम यत्र तं महिमानं विपयानासक्त्यादिना लुठधमुस्कर्ष प्रमुच्य

स्यक्वा, एणनयनां तस्सदृशानयनामालोक्य किं कस्मान्नृत्यसि नृत्यप्रेक्षित्रजनवृन्दवलोक्य

नर्तक इव किं हर्पादुदञ्जोलं भवसोत्थः । अत्रैणोमिति विहैयैणिते पुल्लिङ्गेन यथा स्वयि

नयनव्यापारादि करोति एवंमन्यत्रापि पुरुषे यथा वा त्वं नयनयोर्यपारमैस्यां करोप्येवं-

न्येऽपि प्रमां इति नास्यां स्फुरणयामनुराग उचित इति सूच्यति । त्वं मन्ये विहरिष्यसे ।

अहं विहरिष्य इति किं स्त्वं मन्यस इत्यर्थः । प्रहासे च मन्योपपदे ( पा० सू० १ ।

४ । १०६ ) इति मध्यमोत्तमयोर्विपर्ययासः । बत इति खेदे । हतां निन्दितांम । अनन्तराशा-

मनन्तर्विद्यमानामाशां विहरणविपयिणीमित्यर्थः । एषा खलू रूप संसारवारांनिधौ मज्ननायेभि

शेषः । कृता विधात्रेति शेषः । एवं च परिणामविरसत्वादिषु न युक्त इति भावः ।

प्रहासमभिव्यनक्ति । प्रहासे च नोत्तमपुरुषस्य शक्तिः । तत्सतद्ग्रतीते । तस्मा-

व्यङ्ककानुशासनमेव तदिति भावः । तेन च शान्तरसः प्रकुप्यते । अत एव प्राक्प्रेकद-

शादीनामसंलक्ष्य्यक्रमव्यङ्ककत्वमेवोक्तं संगच्छते । एवं सर्वत्र वेध्यम् ।

१ क त्वं । २ ग. 'वलोकनन नते' । ३ क. 'मस्याः के' । ४ क. 'हि ( प्रदाय

घोल्स इति व्याख्यानात् । तस्मा० । ५ ग. 'दयित तव' ।

१७६

प्रदीपोद्योतसमेतः—

[ ४५०उद्यासः ]

येषां दोर्बलमेव दुर्बलतया ते समंतास्तैरपि प्रायः केवलनीतिरतिशरणैः कायं किमुर्वीश्वरैः ।

ये क्ष्माशाकृ पुनः पराक्रमनयस्वीकारक्रमास्ते सुरैरैव मवादुशास्त्रिजगति द्वित्राः पवित्राः परम् ॥१०५॥

विमक्तिविशेषस्य यथा—

प्रधानाध्वनि धीर धनुर्वनिभृति विधुरैरयोधि तव दिवससम् ।

दिवसेन तु नरप भवानयुद्ध विधिसिद्धसाधुवादपद्म् ॥ १०६ ॥

पूर्वनिपातदयः पदैकदेशारमत्वात्पदैकदेशा एव गण्यन्ते । पूर्वनिपातस्य यथा—येषां दोर्बलम् ।

अत्रै चाठुके पराक्रमनयेन तु नयस्याप्याच्चरतश्चैन पूर्वनिपातमविधाय पराक्रमस्य तया-भावोऽम्याहितत्वं घोतयति ।

उपपदविभक्तिविरोषस्य यथा—प्रधानाध्वनि ।

येषामिति । येषां राज्ञां दोर्बलमेव बाहुबलमेव । एतेष नयस्यावच्छेदः । ते दुर्बलतया संमता: । नीतिज्ञानां वृद्धानामिति शेषः । प्रमादादिसंभवात् । ननु किं तर्हि केवलनीतिविद एव समीचीनः । नेष्याह—तैरिति । तैः कैः । प्रायो बहुधा केवलं नीती राजधर्मादिशास्त्रं रीतिस्तत्प्रतिपादितो

वृत्तिप्रकारस्तन्मात्रशरणैः । बलवद्रिसत्कालं झटित्येव धर्षणादिति भावः । के तर्हि समीचीनास्तत्राह—य हे क्ष्माशाकृ ये पुनः पराक्रमनययोः स्वीकारेण कान्तः सुन्दरः क्रमः पूर्व पराक्रमस्ततस्तदाचरिषु एव नय इत्याचारक्रमो येषां ते । तर्हि तानेवाश्रयेत्याशा-

यात इति । नेति शोषस्याध्याहारो वा बोध्यः । चाहुके । राजस्तुतो । अथ्यर्हितत्वम् । प्राथान्त्यरूपम् । वस्तुतोऽम्याहितस्य हि पूर्वनिपातो विधीयते न तु तद्धानमिति भावः ।

प्रधानेति । वीरधनुःसंनिधानियुते रण एव मार्गः । प्रवेशानिः शरणहेतुत्वात्तस्मिन्न्व-धुरैः शत्रुभिरिदवसं व्याप्तायोधि । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । तव शत्रूणां युद्धेन नेष्ट-प्राप्तिरिति भावः । हे नररक्षक भवानीदिवसेन विधिसिद्धयोरोश्वरसिद्धयोः साधुवादस्य

विधिसिद्धस्यानाहार्यस्य वा साधुवादस्य पदं स्थानं यथा तद्जयुद्ध । अपवर्गं द्योत्ये

१ क. 'तिकुरले: का' । २ क. ख. ग. म. 'आध्ययं ग०' । ३ क. 'त्र ग०' । ४ क. 'थः ।

[ ४५०उल्लासः ] काव्यप्रकाश: १ १३७

अत्र दिवसेनेत्यपवर्गे तृतीया फलप्राप्तौ ज्योतयति । भूयो भूयः सविधनगरीं रध्यया पर्यटनतं द्रष्ट्रा द्रष्ट्रा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था । साक्षात्कारं नवमिव रतिर्‌मालती मालती माधवं यद्राहोत्कण्ठालुलितलुलितैरङ्ककैस्ताम्यतीति ॥ १०७ ॥

अत्र वीररसात्मनि भवानन्दवैसनायुद्धेति 'अपवर्गे तृतीया' । अपवर्गशब्दश् फलप्राप्ताव् क्रियापरित्यागः । अतो भवत्पदार्थस्य युद्धरूपप्रक्रियाया यत्फलं विजयस्तत्रैव सिस्तृतीयाया ज्योतयते । यस्तु 'युद्धविचित्यादि क्रियाविशेषणम्' इति न्यायस्यातवान् छन्दोभट्‌म- अपि नाङ्गासीत्‌ इति ।

प्रत्ययरूपस्य प्रकृत्येकदेशस्य यथा——भूयो भूयः० । तृतीया० । अयुद्धायोधीति तिड्प्रकृतप्रभृङ्गो डप्येतदनुकूल एव । फलप्राप्ताविति । फल- सिद्धावेवोपायेच्छानिवृत्तेरिति भावः । एवं च नेदमपवर्गशरीरघटकम् । किं तु तदुपपादकम् । अन एवात्रद्वयोर्‌मुख्यवृत्त्यौपचारिकः——तृतीयया ज्योस्यत इति । यद्वा, एषा प्रत्युदात्तोक्तिः——न तृतीयया ज्योस्यत इति । तत्तदर्थप्रकाशनेनानुशासनविहितानामपि न तत्तदर्थवाचकत्वं गौरवदनयलम्भ्यतया चेत व्यञ्ज्य- स्वम् । एवं च व्यञ्ज्यार्थबोधकमेवानुशासनम् । अत एव तत् तत्र ज्योस्यत इति वृत्तिकृता न्यायाङ्गुल्यः । इदमुपलक्षणम् । अत्यन्तसयोगस्य तावत्येव पर्याप्तः फल्ताभे क्रियानाचरणादिति । छन्दोभट्टूभूय इति । मालतोमाधवे 'कथितं च नो मालतोधात्रेयस्य लव्धिकया' इति चूर्णकम्पनयस्य कामन्दकीयवचनमिदम् । भवनवलभी गृहाच्छादनवकदरु । तत्र तुङ्गं महदुचं च यद्वातायनं गवाक्षं तत्र स्थिता रतिरिव मालती भूयो भूयो वारं वारं सविधया सार्थान्माल- तीतत्क्रुहसन्निहितया नगरीसंनिह्रष्यया राजमार्गण पर्यटनं माधवं नवं काममिव । साक्षात् । न तु चित्रादौ । तेन रागोत्कण्ठ्यम् ।

इत्युक्ते । द्रष्ट्रा द्रष्ट्रा पुनः पुनर्दृष्ट्वा ललिते । लुलितैर्‌ इवाझ्‌कै- रलैर्‌नुकम्पयैर्‌वाड्‌जेस्ताम्यतीत्यर्थः । नवं काममिति प्रसिद्धकामापेक्षया व्यतिरेकः । द्रष्ट्रवा द्रष्ट्रेति वीप्सया राजोत्सवम् । ललितलुलितैरिति पाठेडतिमनोरमेरित्यर्थः । झुलि- तहुलितैरिति पाठेऽतिस्निग्धतैरित्यर्थः । अत्रानुकम्पाव्यतिरेकेण सौकुमार्येण दुर्बासहिह्नुत्वाभि- व्यक्तिद्वारा विभ्रमलम्भोक्तिः वलभी गृहाच्छादनवकदरु । सज्‍जति प्रसिद्धम् । वलभी इति क. 'नेति ह्यप०' । २ क. 'स्सि दर्‌शोय०' । ३ क. म. 'ण्हालुलितललि०' । क. 'ष्टालु- स्ति०' । ४ क. 'या । फल०' ५ क. 'वः इदमुप०' । ६ ग. 'रङ्कतां' । २३

अन्नानुकम्पानुवृत्ते: करुपतद्वित्तस्य । परिच्छेदातीत: सकलवचनानामविषय: । पुनर्जन्मन्यासिमन्ननुभवपंथं यो न गतवान् । विवेकप्रभ्वसादुपचितमहामोहगहनो विकार: कोडप्यन्तर्जडयति च तापं चैव कुरते ॥ १०८ ॥

अत्र प्रशब्देन समुपसर्गस्य । कृतं च गर्वाभिमुखं मनस्त्वया किमन्यदेवं निहताश्र नो द्विष: । तमांसि तिष्ठन्ति हि तावदंशुमज्ज यावदायात्युदयाद्रिमौलिताम् ॥ १०९ ॥

अगाढकैरिति कस्वरूपतद्वितेनाल्पार्थकेनानुकम्पातिशयो व्यज्यते । उपसर्गरूपतदेकदेशस्य यथा—परिच्छेदातीत:0 । अत्र प्रथंवसादिति प्रशब्द: प्रकृत्येकदेश: प्रकर्षग्योतक: । उपसर्गाणामवाचकत्वात । निपातरूपपदेकदेशस्य यथा—कृतं च गर्वा0 ।

छादने वकदारुणीस्यमरादित्याह: । अल्पार्थकेति । तस्यैव झटिति प्रतांतोरिति भाव: । अनुकम्पार्थकत्वेऽपि व्यक्त्यर्थमुखमेव । परिच्छेदेति । तत्रैव मकरन्दं प्रति माधवस्य स्वावस्थाल्लमेतत् । परिच्छेद इयत्ता-मतिस्तद्रहित इत्यर्थ: । सकलतानां सामान्यविशेषशक्तिलक्षणकथ्यानिकानां वचनानामविषय: । तद्निर्वकुमशक्य इति भाव: । पुनरन्यदा कालान्तरेऽस्मिन्ननुभवपंथं तद्विपयं यो न प्राप्त इत्यर्थ: । विवेकप्रभ्वसादिति । विवेको दोषगुणाविभागे । प्रशब्देन समूलोन्मूलनलक्षण: प्रकर्षस्तेन महाप्रकर्षस्तेन न रागातिशायस्तेन च विप्रलम्भातिशयो व्यज्यच: । तदेतदुपचितिं वृद्धि प्राप्तो यो महामोह: सकलविषयाणामज्ञानं विपरीतज्ञानं वा यत्र तद्रश्वासौ गहनश्च । दुर्गम्य इत्यर्थ: । इदंश: कोडप्यनिर्वचनीयो विकारोऽन्तर्जडयति विपये ग्राहिवृत्तिविपये स्ठलयं करोतीत्यर्थ: । प्रकर्षग्योतक इति ।

कृतमिति । त्वया गर्वाभिमुखमहंकाराभिमुखम् । न त्वहंकारवत् । मन: कृतम् । नोडस्माकं द्विष: निहता: । न तु निहनिष्यन्ते । एवमेव सति अन्यत् शस्त्रादिकं युध्दादिके नोऽत्यादि वा किमफलमित्यर्थ: । तत्र व्यतिरेकेण दृष्टान्तमाह—तमांसि तावतिष्ठन्ति यावदंशुमान्सूर्य उदयाद्रिमौलितां मस्तकतामिव्यथ: । उदयतमूय विनोदयादि-

१ षो. '५ यो । २ च. तनुते । ३ क. 'स्य पदंक' । ९ क. 'ग: । उपचि' ।

[ ४७० उল্লাসः ]

काश्यपकाशः १.

अत्र तुल्ययोगितायोतेकस्य ‘ च ’ इति निपातस्य ।

रामोड़सौ सुवनेऽपि विक्रमगुणे: प्राप्तः प्रसिद्धिं परा-मस्मद्‌द्राग्यविपर्ययाद्यादि परं देवो न जानाति तम् ।

बन्दीवीश यशांसि गायति मरुयस्थैकेवाणाहाति-श्रेणीभूतविशालतालविरोधीर्ण: स्वैर: सप्तभि: ॥११०॥

अत्र चदूयेन मनोगर्वानिमित्तीकरणात्रोहननयोरेककालतारूपः समुच्चयो द्योतयते ।

यद्यपि चेति भित्स्यमे पदं न हन्यस्यैकदेशस्थाडपि केवलस्य तस्यासाश्रुत्वादपैकेदशोपचारेणोदाहरणम् ।

अत्रैवोक्तं भोजराजेनोपमाप्रकरणे—‘ न हीवाद: सार्यकत्वेडपि पृथक्स्थद-तामनुशास्ति ', इति ।

ऐतेन तिङन्तसमभियाहता उपसर्गा अपि न्यारल्याता: ।

अथ बहूनां यथा—रामोड़सौ सुवनेऽपु ।

रप्यमौलिजनवल्ल शोभत इति भाव: ।

एतेन स्वां विनाडयं लोकेडपि तथा न शोभत इति ध्वनितम् ।

तथाभूते तु तस्मिन्नद तिङन्तात्त्यर्थ: ।

चदूयेनोति ।

यद्याप्येकश्रोणडपि समुच्चयाद्यो-तकस्तथाडपि प्रकृताभिप्रायमेतत् ।

समुच्चय इति ।

अयमेव तुल्याकाले योगितेति व्युत्पत्त्या तुल्ययोगिताशब्दनेक्त: ।

तेन वारप्रकर्ष: ।

न चैवं समुच्चयालंकारस्य वाच्यस्यं न स्यात् ।

व्यङ्कचादिस्थे वाच्यत्वं तदभावे व्यङ्ग्यत्वस्यैमिति विशेषात् ।

विरोधवत् ।

प्रकृते च नैतदादाय ध्वनितं किंतु तद्विरुद्ध्यद्‌द्यवीरप्रकर्षमादायेतिं बोधयम् ।

वीरप्रकर्षोऽपि समुच्चय-विपर्ययतुल्ययोगिताद्वारा पौर्वापर्यविपर्ययरुपातिशयोक्तिद्वारा वेत्याद: ।

तिङन्तसम निञ्याहता इति पाठ: ।

राम इति ।

रावणमुद्रस्य विभूषणोक्ति: ।

राम: सकलभुवनजनमनोरणण: ।

एतेन सर्वं तद्वितकारिण इति व्यज्यते ।

असौ खरदूषणादिनिहतृनत्प्रसिद्धो विक्षेपणधैर्र्यादिशालोऽ च भावनया प्रत्यक्षायमानश्र ।

विक्रमगुणैरिति ।

केवलं प्रसिद्धिं प्राप्त-इत्युक्तौ सदोपगुणैरपि प्रसिद्धिसंभव: ।

यथा संवोध्य रावणस्य ।

तत्रिवृत्यर्थ: गुणैरिति ।

न केवलं गुणैरपि तु विक्रमजे: ।

एतेन सीतादानस्याऽ‌डवश्यकत्वं व्यज्यते ।

साडपि न ग्रामे न नगरे नापि भुवने किं तु मुनेऽपु ।

तेनाऽ‌ज्ञातत्वानि-रास: ।

यद्वा विक्रमगुणे: प्रकृष्टं सिद्धिं जयलक्षणां भुवि नु प्राप्त इत्यर्थ: ।

एतेन सर्वथाडपि युद्धेडनेयत्वं ध्वन्यते ।

तमपि यदेवेतो न जानाति तदस्मद्‌द्राग्यविपर्ययादेव न तु स्वद्राग्यविपर्ययात् ।

तैलोक्यनाथाद्दारामहापुरुषहृदिनं मोक्षलक्ष्मी-विलासलाभेन तस्यापि भाग्यफल्स्यात् ।

अस्माकं पुनराश्वारकाज्मीविनां त्वादृशप्रभुप्रविषद-

१ क. व्यज्यते । २ क. देसात्वोप° । ३ क. एवं च ति° । ५ ग. ‘थे: समुच्चय इति । तेन वीर° । ५ क. °यपौ° । ६ क. °द्वारेलाऽऽड: ।

अत्रासाविति सुवनेप्वति गुणैरिति सर्वनामप्रातिपदिकवचनानां न स्वादिति न मादित्यापि त्वस्मादित्यस्य सर्वाक्षेपिणो व्यज्ञकत्वं भाग्यविपर्ययादित्यथासंपत्तिमुखेन, न त्वभावमुखेनामिधानस्य । तरुणिमानी कलयति कलामनुमदनधनुर्धुवोः पठत्यग्रे । अधिवसति सकलललनामौलिएयं चकितहरिणचलनयना ॥ १११ ॥

अत्रासाविति सर्वनाम्नः । सुवनेप्वति न तु देशेप्वति । भुवनेप्वति भुवनरूपप्रातिपदिककस्य बहुवचनस्य च विक्रमगुणैरिति न तु गुणेन देशैवंति प्रातिपदिकवचनयोव्यज्ञकत्वम् । किं त्वास्मदाग्येयत्न न त्वद्राग्येयति न वा मद्राग्येयति कृतम् । तेनास्मदित्यस्य बहुवचनसिद्धतया सर्वाक्षेपकत्वम् । तथा भाग्यविपर्ययादित्यथासंपत्तिमुखेनोक्तम् । न स्वाभाग्यादिस्वभावमुखेन । अतस्तथाविधानेनाभाग्यविरहेपि भाग्यान्येक तादृशत्वेन परिणतानोति व्यज्यते ।

तरुणिमनि । श्लोकार्थद्वयोगाच्च निरन्तरदःखदावानलस्यच्यमानानां परं भाग्यविपर्यय इति भावः । यदि परमिति निपातसमुदायोऽडघारणार्थः । देवो दिव्यज्ञानवान्पीत्यर्थः । अत्र भाग्यविपर्ययादेस्युक्तं न तु अभाग्यादिति । तेन स्वादराप्रभृतिभात्स्वादिकातिशयसुखलाभेनाभाग्यविरहेनुमितेऽपि भाग्यान्येक विपरीतफलदत्वेन परिणतानोति ध्वनि । अस्मदाग्येयत्स्थेनन समस्तरकःकुल्यैव तयात्वं प्रतोयते । प्रसिद्धिहेतुभूतं विक्रमगुणोदाहरण माह——बन्दीति । बन्दी वैतालिकः । एक्वाणहल्या जातानि यानि श्रेणीभूतविशाल्तालानां विवरणि तदुद्धैः——रैरिस्यर्थः । एक्वाणाहतेति पाठः स्पष्टः । रामेण किल सुर्यप्रत्ययाय ससतालवृक्षा एकवाणेन भिन्ना इति प्रसिद्धिः । सर्वनाम्न इति पठचन्तानां व्यज्ञकत्वमिल्यनेनान्वयः । दोषैर्वाति यथा रावणस्येल्यर्थः । व्यज्ञकत्वामिति । तच्च यथोक्तमेव । सर्वाक्षेपकत्वमिति । समस्तरकःकुल्योकत्वमित्यर्थः । आक्षेपोक्त व्यञ्जना । तेन चाङ्गाने सकलरकःकुल्यो भावोति ध्वन्यते । अन्यथासंपत्तिरिति । विद्यमानैव संपत्तिरैश्वर्यनैष्ठेन निबृत्तिमस्वेन प्रतोयत इत्यर्थः । अभावमुखेनैति । तथोक्तौ हि भाग्यस्य सार्वधिकाभावप्रतीता संपत्तेरपि तथाडभावः प्रतीयतेति भावः ।

तरुणोति । एपा चकितहरिणचचलनयना । चकितो भीतः । तेन चक्षुषो श्रावणवल्यतिशयः । सकलललनामौलिमय्वसति । कम्पन्सति तरुणिमनि कलां कटाक्षविशेषाद्युपचयरुपां कलयति शिऋष्यति सति । अर्थान्नायिकयाै । यद्वा तरुणिमनि कलामुपचयं कलयति प्राप्तवति सतीत्यर्थः । पुनः कम्पन्सतात । शिष्यभृतभूद्रोरे गुरुोर्मदनधनुपः समौपे पठति सति । अर्थास्कटा । अत्रेमनिचा प्रकृत्यर्थस्य नवत्वम् । पूर्वपदार्थप्रधानाव्ययीभावो ।

१ स्व. 'पिणा भा' । ग. 'पिणो भा' । १२ क. 'नोते' । १३ ग. 'निष्टनि' ।

अत्रेमनिजव्ययीभावकमंभूताधाराणां स्वरूपस्पष्य , तरुणत्व इति धनुष: समीप इति मौलौ वसतीति त्वादिभिस्तुल्येडव्येषां वाचकत्वेडस्ति कश्चित्स्वरुपैष्य विशेषो यशशमत्कारकारी स एव व्यङ्ग्यैकत्वं प्राप्नोति । एवमन्येषामपि बोद्धव्यम् । वर्णरचनानां व्यङ्ग्यक्त्वं गुणस्वरूपनिरूपण उदाहरिष्यते । अपि-शब्दात्प्रबन्धेषु नाटकादिषु । एव रसादीनां पूर्ववाङ्गतभेदाभ्यां सह घड्भेदाः ।

भेदास्तदेकप्रशाशत ।

अत्र तरुणमनोतीमाननिच्चतरुणत्वपदेनानुमदङ्गचुम्बनिस्वर्यरीभावस्य भेनु:समीप इत्पनेन मौलिमधिवसतीति कैर्मभूताधारस्य मौलौ वसतीत्पनेन तुल्येडपि वाचकत्वेडस्ति कश्चित्स्वरुपैष्य विशेषो यशशमत्कारकारी स एव व्यङ्गकः । तत्र स्वशब्देन प्रकृत्यर्थस्य प्रौढत्वं व्यज्यते । इमनिचा तु तद्र्यतिरेको नवत्वम् । धनुष: समीप इत्पत्र धनुपोडस्यन्तं गुणीभाव: तु पूर्वपदार्थप्राधान्येडप्युप्तरपदार्थस्य किंचिदेवप्राधान्यम् । कर्मभूताधारस्थले तु व्यासिरवगम्यत इत्पवसेपम् । एवमन्येषामपि बोद्धव्यम् । वर्णरचनयोर्व्यङ्ग्यक्त्वं गुणस्वरूपनिरुपण उदाहरिष्यते । प्रबन्धे तु नाटकादौ रसादिव्य-झकत्वं द्रष्टव्यम् ।

यतु—'पूर्व प्रवन्धशब्देन संघटितावान्तरवाक्यसमूहोऽभिहितः । इदानों तु संघटित-महावाक्यमिस्यपौनरुक्त्यम्', इति कश्चिदाह । तद्ज्ञानात् । पूर्व ह्यर्थशक्तिमूलमात्रस्य प्रबन्धविषयत्वमुक्तम्, अत्र तु स्वलक्ष्यैकमव्यतिरिच्यत इति पौनरुक्त्यभावात् ।

भावेन च धनुपो गुणतां प्रकाशायता ततोऽप्यतिशयितवशौकारकौशलं भूतताग्रस्य प्रत्याय्यते मौलिमिति करणे व्यासिमूचनेन सौन्दर्योतिशय इति ज्ञेयम् । तुल्येडपि तौल्येडपिति पाटे स्वार्थेङण् । चमत्कारकारोति । तथा च चमत्कार एव ताहरविशेषो मानामिति भाव: । प्रौढत्वामिति । त्वस्य श्रौटिकटत्वादिति भाव: । किंचिदेवेति । तेन तद्र्यतनिरूढवक्र-तादिगुणाग्रहणद्वारा सौन्दर्योतिशयो व्यज्यते । किंचित्रप्राधान्यं च स्वाभेदेन प्रत्ययजनक-स्वम् । तत्रापि व्यङ्गजनेव । व्यासिरवगम्यत इति । तेन सौन्दर्योतिशय: । अत्र सर्वत्र सहृदयतासहकृतशब्दस्वभावो बीजमिस्याद: । उदाहरिष्यत इति । तेषां रसनिष्ठमध्युप्तिदिगुणव्यङ्ग्यत्वेन तद्वज्ञान इत्येव तद्वज्ज्ञतवज्ञानसंभवात्त्र नोदाहृतमिति भाव: । इमनिजादोनां तु सद्वृत्तिदर्शकत्वमित्यादित्यप्रदर्श्यनान्तरङ्गतया तत्रैवोदाहृताः ।

१ क. ख. ग. °तीस्स्र रवा°। २ क. °पार्व° । ३ ख. 'अङ्क: । ए° । ४ ग. 'निर्णय उ° । ५ क. °धनुप: स° ६ क. करी भू° । ७ ग. 'वः । व्यासिरवगम्यत इति । अत्र ।

१८२

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ४५० उद्दासः ]

व्याख्यातः । तेषां चान्योंन्ययोगेने ॥ ४३ ॥

संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्यै चैकरूपया ।

न केवलं शुद्धा ऐकपदार्थान्विता भवन्ति यावत्तेषां स्वप्रमेयै-

रेकपदार्थता संशयास्पदत्वेनानुग्राह्यानुगृहीततयैकव्यपदेशनप्रवेशेन

चति त्रिविधेन संकरेण परस्परानिरपेक्षैरप्यकप्रकारया संसृष्ट्यै चति

चतुर्भिर्गुणणने ।

वेदखादविधयचन्द्रा: ( १०४०४ )

तथा हि-अविवक्षितवाच्यस्य द्वौ भेदौ । तौ च प्रत्येकं पदवाक्ययोरिति चत्वारो-

भेदा: । विवक्षितान्यपरवाच्येषु मध्ये लक्ष्यमध्यगतः पदवाक्यत्वदेकदेशाग्रहणप्रन्ध-

भेदन पडिध । लक्ष्यकमेषु शब्दशक्तिमूलस्य द्वौ भेदौ । तौ च प्रत्येकं पदवाक्ययो-

रिति तस्य चस्वारो भेदा: । अर्थशक्तिमूलस्य द्वादश भेदा: । ते च प्रत्येकं पदवाक्य-

प्रकर्षाद्यप्रति षट्त्रिंशदस्य भेदा: । उभयशक्तिमूलस्तु वाक्य एविति ।

तेषां

संशयेनाज्ञाझ्भावेनैकव्यपदेशनप्रवेशन चिति त्रिविध: संकर: । उक्तप्रकारतयैविना

संयोग: संसृष्टि: । एवमेकपदार्थातो भेदानमेकपदार्थातो भैद्येज्ञानमिति तावतां तावद्रुण-

नेन सहशदयमेकाधिका घटनाती च । संयोजनं च संसृष्ट्यादिचतुष्टयकारैरिति तावतां

चतुर्भिगुणणने दशसहस्राणि चतुरधिकानि चत्वारि शतानि च संपद्यन्ते ।

न चानुप्राह्यानुगृहीतभावन संकरस्थलेनुगृहीतस्याज्ञाततया गुणभाव इति न ध्वनिसं-

कारस्वामिति वाच्यम् । तत्र हि स्वतशचमत्कारिण एव तस्य किंचित्परोपकारतामात्रम् । न

तु शेषोपभाव एवेति । नन्वैकपदार्थाद्वैतेपेक्षतराणां पदाश्रिता योजनम् । स्वस्य तु

स्वेन कथं योजनेति चेत्र । व्यक्तिभेदमदाय विजातीयवस्ताजातीयेनापि संकरादिसंभवा-

दिति सूत्रकृत्तराशय: ।

तदेकदेशः । पदैकदेशः । घटना रचना ।

अथ संकीर्णभेदानाह-तेषां चेति । वेद ४ ख० अधि० ४ वियत० चन्द्र ९ ।

अद्धानां च वामतो गतिः । संशयेतिति । साधकवाधकमानाभावे संशयाविपयता । उपका-

योपकारकत्वे द्वयोरभाव: । एकस्यैवककदर्थत्वे तृतीय: । संकर इतिति । परस्परसापेक्षत्वं

हि संकर: । तद्वोक्तत्रयेण व्यक्तमेव । एकं विनापरस्य तद्रपताविरहात् । संयोग इतिति ।

एकत्र कायै परस्परनिरपेक्षतया द्वैछेदकभेदेनोभयस्सत्वमित्यर्थ: । परोपकारतामात्र-

मिति । एवं चानुप्राहकस्य नाझत्वमित्यर्थ: । एकतराणामिति । स्वस्य स्वरपद्या-

शब्दिरित्यर्थ: । रस ६ दश २ आश्रि ३ मेदिनी १ वेद ४ अभ्र० दहन ३ इपु ९ ।

९ क. ग. 'अनुम्' । २ क. 'एक°' । ३ क. 'न त्रि°' । ग. 'न च त्रि°' । २ ख. 'क्षस्वरूपैक-

पया । ग. 'क्षस्रवः' । ५ क. ख. 'तुगु°' । ६ क. 'कयपदिक°' । ७ क. 'णि चत्वारि शतानि च

चतुरधिकानि । ८ क. 'व संयो°' । ९ क. 'एवमनु°' ।

[ ४ च०रङ्खासः ]

काव्यप्रकाशः ।

शुद्रभेदैः सह ।

शारेषु युगखेन्दवः ( १०४८५ ) ॥ ४४ ॥

तत्र दिङ्नात्रमुदाह्रियते—

छणपाहुणिआ देअर जाआए सुहअ किंपि दे भणिआ ।

रुअइ पड़ोहरवहिीधरम्भि अपुणिज्जउ वराई ॥ ११२ ॥

अत्रार्वाचीनः—‘गणनेयमयुक्ता ।

अग्रिमाग्रिमभेदेषु योजन एकैकभेदहासात ।

तथा हि—अर्थान्तरसंकरमितवाच्यस्यात्यान्ततिरसकृतवाच्येन योजने यो भेदः स एवास्यान्त-

तिरसकृतवाच्यस्यार्थान्तरसंकरितवाच्येन योजनायाम् । एवमन्यत्रापि । तस्मात्—

एको रार्शिद्र्धा स्थाप्य एकेमेकाधिकं गुरु ।

समार्षेनासमो गुण्य एतत्संकलितैः लगु ॥

इत्युक्तदिशा द्वित्रिप्राशादर्शनं षड्विंशत्यैकपदाश्रयात् गुणयेत् ।

तथा च ‘रसदशाधि-

मेदिन्यः’ इति त्रयोदश रातानि षड्विंशत्यधिकानि जानन्ते । योगश्रुत्प्रकाशक इति तेषु

चतुर्भर्गणितेषु ‘वेदाद्रिदहनेषु’ इति पञ्च सहस्राणि चतुरधिकं शातत्रयं संकीर्णभेदा इत्येव

व्याख्यः’ इति वदन्ति ।

अत्र वृत्तः—अनुभवसिद्धेऽपि तार्वपुण्ड्रकादिकशुरसपेक्षेऽपि ध्वनिस्वपि हृदयस्वातिशयानत-

शायौ । तथा चार्थान्तरसंकरितवाच्यस्य यत्रातिशयस्तत्रात्यान्ततिरसकृतवाच्येन तद्योगनम् ।

यत्र तु तदैप्ररीत्यं तत्रास्यान्ततिरसकृतवाच्यस्येतरेण योजनमिति व्यपदेशः । एवमन्यत्रा-

प्यूह्यम् । एतदेव प्राधान्यमादाय गणना सौत्री । नन्वे यत्रोभयोसुल्यमेव चारु स तत्र

भेदान्तरं स्यादिति । नैवम् । अपकर्षाभावस्यातिशयपदेन विवक्षितस्वात् । तत्रोभयभेदसं-

करस्वीकारात् । एतादृशे चास्ताने पदालम्बनमात्रमेव महस्पौरुषमिति सहृदयभावमास्पा-

याडिल्लोचनीयमिति ।

शुद्रभेदैः सह—शारेषुयुगखेन्दवः ।

तेषु दिङ्नात्रमुदाह्रियते—छणपाहुणिआ ।

उभयभेदसंकरोति । अर्थान्तरसंकरितवाच्यसंकरत्वेनात्यान्ततिरसकृतवाच्यसंकरत्वेन च

तद्यवहार इति नाड्डधिक्यमिति भावः । शुद्रभेदैः । प्रागुक्तैकपद्याश्रित्तः । शार ९ रष्ठ

५ युग ४ ख० इन्दु १ ।

क्षणोतिः ।

क्षणप्राहुणिका देवरजायया शुभग किमपि ते भणिता ।

रोदिति गृहपत्नादागवलभीगृहेडुनिीयतां वराकी ॥

१ क ‘दस्य हरौ’ । २ क ‘तं विदुरेत्यु’ । ३ क ‘वररुणदृशौ’ । ४ क ‘य सौत्री गणना ।

५ क. तस्य भेद° ।

१८४

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ४च०रघासः ]

अत्रानुनयः किमुपभोगलक्षणेडर्थान्तरे संक्रमितः किमनुरणननन्यायेनोपभोग एव व्यङ्ग्यचे व्यञ्जक इति संदेहः। तथासङ्गध्यामलकान्तिलसितान्नियतो वेग्धुलाका चना वातौः शिकारिणः पयोदसुहृदामन्वितेकाः कलाः। कामं सन्तु वृद्धं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्वं सहे वैदेही तु कथं भविष्यति ह ह! हा हे! धीर! भव ॥११२॥

अत्रानुनयतरेवाच्योऽनुनयः किमुपभोगलक्षणे लक्ष्ये संक्रमित आहोस्विद्विवक्षित एवोपभोगस्य व्यञ्जक इति, अविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्योः संदेहः संकरः। सङ्गध्यामलकान्तिलसित०।

देवाराहुरक्तामुपनायिकामुत्सवगतां तत्पल्न्या कटूक्तामुनेतुं देवरं प्रति कस्याश्चिदुक्तिरियम्। पडोहराव्दो गृहप्रश्राद्धागे देशी। स्वजायायाडतिदुरुक्तिभिः पीडिताया अपि स्वध्युपरिदेशनेन हि सुभगे हे देवर! ते तव यः: क्षण उत्सवस्तत्र क्षणमात्रं वा प्राभ्रुनिकातिथिः सा ते तव जायया न तु प्रियया किमपि अवाच्यं भणिता गृहप्रश्राद्धागवलभी-गृहे रोदिति। अतो वराकी उत्तराराक्तवासव्यासक्तस्वाच दीना अनुनीयताम्। अचानुनयो रोदननिवर्तको व्यापारः। तेन संमोगो व्यङ्ग्यः। गृहप्रश्राद्धागेगत्सनेन विजनता। क्षणप्राभ्रुनिकेत्यनेन दुःखातिशयौचिल्यम्। स्वगृह उत्सवसक्तेन सर्वेषां जनानां व्यासक्त-चित्तत्वं च। अनुनय इति। रोदननिवर्तकलक्यापाररूप इत्यर्थः। विवक्षित एव । अर्थान्तरासंक्रमितो वाच्यतावच्छेदकरूपेणैव प्रतीतिविषयः। अविवक्षितवाच्येति। अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यरूपाप्रविवक्षितवाच्येयथेऽर्थे। तात्पर्यायानुपपत्या किमत्रोपभोगगतातिरायप्रतिपाद्यो लक्ष्यान्वयादनुरणनभाग एवोभयार्थ इत्यत्र साधकबाधकमानामावात्सदेहः। स चैकस्यैवोपभोगस्यैवत्वात्त्र दोषाय।

सङ्गध्यादि। सङ्गधा - रक्षणं इ्यामला या कान्तिसतया लिसं निविडसन्दृदं वियदाकारं येः। वेहन्त्यो वृद्घपडितया बहुतरं शोभन्त्यः सकिलासं खेलन्त्यो वा वलाकानां पक्षिविशेषाणां पङ्क्यो येषु तथाभूता घना मेघा एव घना निविडा: कामं यथेष्टं सन्तु। तथा शिकारिणोऽप्युकणशालिनः। तेन शैत्यमान्ये तादृशा वाताः अपि सन्तु। एवं पयोदो मेेघः सुहृदेकाजनकाहादजनकतया मित्रं येषां तेषां केकापदान्ध्यामन्यूकाणां कला अच्यक्तमधुरा आनन्दजनन्या वाण्यः सन्तु। आनन्देन कण्ठजाड्याद्यादव्यकता। यद्वा पयोदस्य सुहृदो तदुत्पयाहासिनामित्यर्थः। अतोऽप्योडनन्दवृत्तिः। पयोधाहिस तत्सुहृदो-

९ क. ख. °दः । १२ क. 'ताः सीक° । ३ क. संक्र° । ४ क. ग. पलोडर° ।

अत्र लिम्पतीति पयोदसुहृदामिति चानयन्तातिरस्कृतवाच्ययोः संश्रिष्टिः। ताभ्यां सह रामोडस्मीत्यर्थान्तरसंकरितवाच्यस्यानुगृह्याऽनुग्राहकभावेन रामपदलक्षणैकवृत्तकानुप्रवेशेन चार्थान्तरसंकरितवाच्यरसध्वन्योः

अत्र मुख्यार्थच्वाऽऽह्लिसंपदं संपर्के लक्ष्यदतिरयं न्यकक्ति। पयोदे चाचेतने सौहृदभावात्सुहृदपकारित्वं लक्ष्यतदितरशय प्रतिपादयति। पयदानां मयूरनिष्ठककाऽऽदुपकारशीलत्वात्। रामपदं च सर्वसहत्वादुपयुक्तशक्यार्थतथा सकलदुःखभाजनत्वं लक्ष्यत्सीतां विनोदपि जीवविष्यामिति व्यञ्जयदेव विप्रलम्भं न्यकक्ति। तदत्र लिम्पतीति पयोदसुहृदामित्यन्वयरत्नतिरस्कृतवाच्ययोः संश्रिष्टिः। ताभ्यां सह राम इत्यर्थान्तरसंकरितवाच्यस्यानुगृह्याऽनुग्राहकभावेन संकरे। तयोरुद्दीपकत्वात्। रामपदेन चैकवृञ्जकानुप्रवेशो वार्थान्तर-

मान्दौचित्यात्। शेषं प्रागवत्। कामं सन्तु तावता न मे क्षतिरिति भावः। तदेवाऽऽडहृदमतिशयेन कठोरहृदययोग्हृद रामः सकलदुःखपात्रस्वेन प्रसिद्धोऽस्मि। अत एव सर्वसुक्तौद्दीपकतिशयजनिततरसा सह उत्तमपुरुषप्रवचनममेतत्। अमित्रतादृशदुर्बचनकसकजनितहरशोऽपि प्राणधारणादात्मन्यक्कारो व्यकक्ति। वैदेही विदेहराजपुत्री तु राजपत्न्यस्वात्स्वकीयवाच सुकुमरतया दुःखासहिष्णुत्वेन च कथम्भविष्यति कथम् जीवविष्यति। तज्जीवनं न संभाव्यत इत्यर्थः। हहाहेति समुदायः खेदातिशये। भावनोपनतीनां संचोऽपि हहाहा देहि धीरा भव। देहत्वेन धैर्यौचित्यम्। कश्चित्तु हे सर्वसहि वमुचे देहि धीरा भव। दुहितृशोकेन त्वं मा विदार्णा भवेत्याह। अत्र रामपदेन दुःखपात्रतदलक्षणया व्यज्यमानस्य राज्यत्यागजटावल्कलधारणपितृशोकाऽऽद्यगतदुःखसहनातिशयस्याऽऽवगमे न्यक्क्षणयादृ-

गतैः शोकौवगदैर्यानिर्वेदादिमिः परिपुष्टो विप्रलम्भः प्रकाशयत इति बोध्यम्।

मुख्यार्थेति। द्वयदृच्यस्य सर्वावच्छेदेन संयोगो हि लपनम्। संपकों हृदयसंवन्धः। पयोदे चेति। सौहृदं चित्तवृत्तिविशेषः। पयोदा सुहृदो येषामिति बहुव्रीहिरिति भावः। तद्वचनयन्नार्थ—पयदानामिति। अत्यन्ततिरस्कृतत्ते। लपनसुहस्तयोः सर्वथाs-नन्वयादिति भावः। संरृष्टिरिति। त्रिपुंसंकराभावादिति भावः। अर्थान्तरौति। दुःखसहिष्णुत्वेन वाच्यस्य रामस्यैवान्वयादिति भावः। संकर इति। पूर्वोक्तस्यात्यन्ततिरसक्तवाच्याम्यां सहेत्यर्थः। तयोरुद्दीपकत्वादिति। तद्यद्वचे विप्रलम्भ इति भावः।

१ ग. 'न वाच्यार्थो' २ क. 'यदर्थ'° ३ क. 'दत्वा'° क. 'ना जी°' ५ क. 'रः विप्रलम्भे तद्यक्त्वं उद्दोपनार्थे तमा तयोः सुचारुत्वविप्रान्तिस्थानयोऽप्यर्थप्राहकत्वात्। राम इह्येक-

१८६

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ४५०उल्लासः ]

संकरः । एवमन्यदृप्युदाहार्यम् ।

इति काव्यप्रकाशे ध्वनिनिर्णयो नाम चतुर्थ उल्लासः

समाप्तः ।

संक्रमितवाच्यरसझुन्योः संक्रः । रामोडस्मीत्यननेव लक्षणामूलस्य विप्रलम्भस्य च व्यञ्जना-

द्विप्रलम्भे वाच्यस्यचेडप्यस्य प्राधान्यात् । एवमन्येदृप्युदाहार्यम् ।

इति महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे ध्वानिर्मेदविमागश्वतुर्थ

उल्लासः ।

रामोडस्मीत्याननेवेतिं । रामपदलक्ष्येण विप्रलम्भव्यञ्जनेपि रामपदस्य सहकारित्वादिति

भावः । सोतां विना न जीविप्यामीलक्षणमूलवस्तुनश्र वाच्यतः प्राधान्येनैव ध्वनि-

प्रयोजकत्वं बोध्यम् ।

इति

श्रीविश्वनाथसुततनगमनागौरीनाथशास्त्रिकृत

काव्यप्रदीपोद्योते

चतुर्थ उल्लासः ॥ ४ ॥

१ क. °रघु स्य° । २ क. वाक्यश्रप° । ३ क. °न्यदुत° ।

[ ९५०उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: १

अथ पद्यमोलास: १

एवं ध्वनौ निर्ंतीते गुणीभूतव्यङ्गचस्य प्रभेदानाह—

अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्ध्यङ्गमस्फुटम् ।

संदिग्धतुल्यप्राधान्ये काकाक्षदक्षसन्निभम् ।

व्यङ्गचमेवं गुणीभूतव्यङ्गचस्याष्टौ भिदा: स्मृता: ।

कामिनीमुखकलशब्दगूढं चमत्करोति । अगूढं तु स्फुटतया वाच्य-

यमानमिति गुणीभूतमेव । अगूढं यथा---

एवं ध्वनौ भेदप्रभेदाभ्यां निर्ंतीते गुणीभूतव्यङ्गचस्य मेदानाह—अगूढ० ।

वाच्यापेक्षया चमत्कारकारित्वेन व्यङ्गचस्य गुणभाव: । तच्च स्वत एव-

सुन्दरतया सुन्दरत्वप्रयुक्तादेव चमत्कार इत्यर्थ: । अगूढं चासहृदयै:पि वेधम् ।

तादृशं च वाच्यायमानतया न तथा चमत्करोति यथा कामिनीमुखकलशब्दगूढम् । एव-

मन्येऽपि मेदेsनुग्रभ एतत्सादृशी । अपरस्याङ्गमपरस्य इति ।

रसादेरि स्वनैरपेक्ष्येण लघुसिद्धिरूप-

कारकम् । वाच्यसिद्ध्यङ्गं वाच्यस्य सिद्धिरेव यदधीना तत् । अस्फुटे सहृदयानामपि दुःख-

संवेद्यम् । संदिग्धतुल्यप्राधान्य इति । संदिग्धप्राधान्यं तुल्यप्राधान्यं चेति द्वयमित्यर्थ: ।

काकाक्षदक्षिसं येया काका विना वाक्यार्थ ऐव नाडड्रमानं लभते तथा प्रकार्शयम् ।

काकां हठेनोपस्थापितमिति वा । असुन्दरं स्वभावादेव वाच्यापेक्षयाsङ्गारु ।

मेदानाहाति । असरसंङ्गयोरिति भार्ग: । यद्यप्यनुमिते अस्य गुणीभतव्यङ्गच इति

शेष: । अतदाविति । एतदनाप्रधानं संदिग्धतुल्यप्राधान्यं चेति मध्यमकाऽऽये व्यङ्गचं त्रिविध-

धमिति परास्ततम् । रसादेरिति । रसपदमलक्ष्यचक्रमोपलक्षणम् । आदिना रक्‍ष्यकमस्य

वाच्यवस्तुनश्र संग्रह: । उपकरणकम् । उत्कर्षकम् । वाच्यस्य सिद्धिरेवेति ।

कुतोडपि वैगुण्यादविश्रान्तस्य यतो विश्रान्तिरित्यर्थ: । अतद्धं निदानम् । संदिग्ध-

प्राधान्यमिति । चमत्कारजनने वाच्यव्यङ्गचयो: संदिग्धं तुल्यं वा प्राधान्यं यत्र तत् ।

वाच्यचकृतो व्यङ्गचकृतो वा चमत्कार इति संदेह: । चमत्कारजनने वाच्यव्यङ्गचयोर्‌द्वयो-

रपि क्षमत्वेन तुल्यता बोध्या । काकुर्जननेर्‌विकार: ।

१ ग. °कृतप्र० । २ क. भिदा मत: । ३ ग. °दृशमेव च° । ४ तत्त्वयहचने । ५ क. यत्र

क° । ६ क एवंमानं न ल° । ७ क. 'का कण्ठेनो' । ८ ग. 'व: ! अतद' ।

यस्यासुहृत्कृततिरस्कृतिरेत्य तत्सूचीवयध्वयतिरकरण युनक्ति कर्णौ। काश्चीगुणग्रंथनभाजनमेऽपि सोडस्मि जीवन्ति संपति मवामि किंवहामि॥ ११४॥

अत्र जीवन्नित्यार्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य। उत्त्रिद्रोकानन्दरणोपनिषदित्कृतोऽहं गायन्ति मधु मधुपा गृहद्रीहिकासु। एतच्चकास्ति च रवेर्नवबन्धुजीवपुष्पच्छदाभमुदयाचलचुम्बि विम्बम्॥ ११५॥

तेऽपिगूढं यथा—यस्यासुहृत्०। अत्र जीवन्नित्यभिमतकार्यशक्तत्वे संक्रमितवाच्यम्। तस्य च मरणमेव श्रेय इति व्यङ्ग्यमसहद्रयैरपि वाच्यवक्तव्यत इति गुणीभूतम्। उत्त्रिद्रोकः॥

यस्येति। अर्जुनस्य वृत्तान्तलादशायां स्वामुदयाय किमिति न चेष्टस इति केनापि पृष्टस्य वाक्यमिदम्। यस्य ममासुहृच्छत्रुः कृतं स्वस्य तिरस्कृतियेनेष्टं: स्वयमेव मां शरणमेत्य स्वस्यैव कर्णौ तस्मूचीव्यथस्य यो व्यतिकरः पौनःपुन्यं तेन युनक्ति संवध्याति शरणागतस्य शत्रोस्तस्लोहशिलाकया कर्णवेध इति देशाचार इति चण्डीदासः। यस्य प्रागुदाहरः प्रभाव आसीच्यन्नाश्रवणमात्रेण शत्रवः स्वमुखेनवडुल्मानं धिकिकुर्वन्तः स्वहस्तेनैव कर्णकृततप्तलोहशलाकावेव यं शरणम्यान्ति स संपति काश्चीगुणस्य ग्रंथनं काढया गुणेन ग्रंथनं तदृपस्य कर्मणो भजनं तत्र नियुक्त इदृशो नातोडस्मि। अतो जीवन्नपि न भवामि न जीवामि। अतः किंवहामि किं करोमि। अत्रैव बदतो जीवनाभावस्य बाधाक्रियापदैरजीवपदं प्रकृष्टजीवनं लक्ष्यति। तदभावेऽपि चानुतापादेव जीवनं निन्दतीत्यनुतापातिशयो व्यङ्ग्यः। स च सर्वनवैदग्ध्यवादगूढः। यतु कष्टजीवितत्वं लक्ष्यतावच्छेदकत्वं तत्र। नजो वैदग्ध्यापत्तः। तात्पर्यग्राहकत्वया सार्धकत्वामिति चेत्। उत्कार्थलक्षणया सार्धकत्वेव युक्तम्। जीववृत्तौति कार्याशक्तत्व इति च पाठः। नजो धोतकत्वात्र समुदायलक्षणाश्रद्धा। जीवन्नित्यभिमतकार्यशक्तत्व इति वा पाठः। वाच्यवादिति। एवंविधेऽपि गूढार्थप्रयोगप्राचुर्यादिति भावः। गुणीभूतमिति। अगूढालङ्कृत्यर्थः। अगूढस्यमित्यर्थः। उदाहरणति—उत्त्रिद्रेति। नायकेन सह शुंसां रतिश्रमारसस्तया डाकलितप्रणयोष्मणां सखीं प्रति तन्नुचाय सल्या इयमुक्तिः। उत्त्रिद्रं विकसितं

४ क. 'मव सा'। २ ग 'मि कम'। ३ क. 'तृ'। ड डो 'जीव'। ४ म. 'वित्तं'। ५ क.

[ ९५० उज्जासः ]

काव्यप्रकाशः ।

१८९

अत्र चुम्बनस्यात्यन्ततिरक्तवाच्यस्य । अत्राऽऽड्‌डसीत्फणाशनवन्धनविधि: शक्यो भवद्वेवरेऽपि गाढं वक्षसि ताडिते हनुमता द्रोणाद्रिरग्राऽऽहृतः । दिव्यैरिन्द्रजिदद्व लक्मीशरैरेलोकान्तरं प्राप्तिः केनाऽप्यत्र सुगाक्षि राक्षसपते: कृतता च कण्ठाऽऽटवी ॥ ११६ ॥

अत्र चुम्बतोरेकत्रसंयोगो मुखयोर्द्वचेतने बाधित इति संयोगमात्रं लक्ष्यतोडस्यात्यन्ततिरसक्तवाच्यत्वम् । व्यङ्ग्यच्शायारोष:कालो वाच्यायमानतया गुणीभूतः । नन्वत्र लक्ष्यतावच्चे-दकैस्य संयोगत्वस्य वक्त्रसंयोगेऽपि सत्त्वाल्कथमस्यान्ततिरसक्तवाच्यत्वामिति । चेद्धेक्स्यतावच्चे-दकैस्य सत्त्वेऽपि वाच्यस्य संयोगविशेषस्यान्वयाप्रवेशात् । अत्राऽऽड्‌डसीत० ।

यत्कोकनदं रक्ताठजम् ।

रक्ताठजे रक्तकुमुदे बुद्धै: कोकनदं स्मृतामिति ! रक्तकुन्दे रक्तजारोह इति कोकनदमित्यमरकोशः । तद्रेणया तत्परागेण पिशाद्धितानि रक्तकुन्द- अथ रक्तजारोह इति रक्तारोह इति । रक्तको- मध्योर्मिश्रणात्पराङ्गवर्णान्येषां ते तथाऽपि भूतानां मधुपा भ्रमरा गुहर्दीर्घिकासु गुहवापीषु मञ्जु मनोहरं यथा स्यात्तथा गायन्ति । मधुपा इत्यनेन मत्ता अपि जागृता इति ध्वनि: । गुहे- त्यनेन निकटस्थतया मानश्रवणसुगुणयाघाणादिरुपायै: कोकनदेतियोगोपस्थाप्यचकाहुः- व्वादिरुपायाश्च जागरणसामग्र्या: संनिहितत्वं ध्वन्यते । ननु सूर्योदयो मया प्रतीक्षित इत्यत आह—एतद्रविर्बिम्बं मण्डलं चकास्ति । कीडृक्‌ । उदयाचलचुम्बि । तत्संयुक्तमपि । at ऐक्येपुदितत्वान्नस्य बन्धुरेव पुष्पच्छेदस्य पुष्पपत्रस्य, आभा यर्सिमस्सतत् । रक्तत्वात् । अचेतने बाधित इति । तेन रूपेण मुख्यार्थस्य तत्रान्वयादिति भाव: । अत्यान्तेति । संयोगत्वस्य लक्ष्यतावच्छेदकस्य मुख्यार्थसाधारणत्वेऽपि प्रधृतते तेन रूपेण मुख्यार्थस्याचलेडन्वयात्तत्वम् ।

तदेवार्थशक्तिमूलयदध उदाहरणति । अत्राऽऽड्‌डसीदिति । रावणं हत्वा विमानमार्गे- णायोध्यामागच्छतो रामस्य सीतां प्रतीमुक्तिः । एकस्या एव समरभुवस्तत्करमार्घारतया नवनवायमानाद्भुतरसालम्वनत्वेन पुनः पुनरत्रेत्यस्योपादानम् । यद्वा भिन्नान्येव स्थानान्य- त्रपदैरुक्तानि । फणिपाशो नागपाशास्तेन बन्धनमर्थाद्वयोस्सस्य विधिरिति विशेषेऽदृ- ल्हदृश्यत्वात्सपरामृगहूनम् । आक्र्याऽऽड्‌डस्युभविशेषेण भवत्या देवरे रक्ष्मणे वक्षसि गाढं दृढं ताडिते सति हनुमता द्रोणाद्रिन् तु तद्वृत्यौपमात्रम् आहुत आनीत इति तत्पराक्रम- प्रकाशानम् । भवद्वेवर इति सर्वनाम्नां वृत्तिमात्र इति पुंवद्भावः । सीतासंवन्धप्रदर्शनेऽन च

१ क. °रं लभितः । १२ गा. °झावली । ३ क. °कसं । ४ क. °चित्र । °रक्ष्य । ५ क. म. °ना परा° । १६ ग. °ध्र्वं च । ७ क. एव नवस्य । ८ ग. °स्यान्वय° ।

१९०

प्रदीपोद्योतसमेतः—

[ ९ ९ ० उल्दासः ]

अत्र केनाप्यत्रेत्यथशक्तिमूलानुरणनरूपस्यं । 'तस्याप्पीत' इति युक्तपाठः ।

अपरस्य रसादेर्वाच्यस्य वा ( वाच्यार्थीभूतस्य ) अङ्गं रसादि;, अनुरणनरूपं वा ।

अत्रानन्वयकोपनायकसङ्घटनायकेषु निर्दिष्टे चतुर्थवाक्येऽङ्गकोपि नायको राम एवर्थशक्त्या प्रतीते । स च केनाप्युपादानेन वाच्यायमानतयागृहीतः कृतः । 'तस्याप्पीत', इति पाठे गृढतया ध्वनित्वमल्याहतमेव । अत्र श्लोके प्रतिवाक्यमत्रेत्युपादानं प्रत्येकमेवाङ्गुतत् व्यनक्ति ।

अपरस्य रसादेर्वाच्यस्य वा प्रधानस्याङ्गमलक्ष्यक्रमः, अनुवानामलक्ष्यक्रमो वेति

वात्सल्योत्यादनया पराभवज्ञातिरोधानायोपकारप्रकाशनाय च । इन्द्रीजित्, रावणपुत्रो दिव्यैर्लक्ष्मणशरैरलोंकान्तरं प्राप्तः । दिव्यानां तत्प्रकत्वस्योचितत्वात् । इन्द्रजिदि-स्खुक्या इन्द्रोऽपि येन जितः सोऽपि येन जित इति प्रतीत्या लक्ष्मणपराक्रमप्रकर्षः! अत एवं लक्ष्मणत्वेन लक्ष्मणगुणैरपि सदारण्या कर्तृत्वप्रदर्शनेऽनु लक्ष्मणस्य .तत्रावहेला सूचिता । रुगाक्षिति सर्ववाक्यार्थान्वयाय । केनाप्युपिहेल्नायाम् । राक्षस्पते रावणस्य कण्ठरूपपाश्च्री केनापि च्छिन्ना । छित्तस्य पुनः पुनरुद्रुतस्य छेदनादत्वतीयुक्तं ।

अहङ्कारप्रकटनभिया धरोदात्तेन रामेण मयेत्यपहाय केनापीस्थ्युक्तं ।

केनापीत्युपपत्ति । अनिर्धारितविशेषत्वेन किमः शक्तेः, मयेतिं व्यङ्ग्यं । तच प्रसिद्धिवशाद्वाच्यायमानमिल्गृढमिति भावः । यद्य, अनिर्वचनीयगुणगरिम्णोत्यर्थकेन राम-रूपः कर्ता स्फुटं व्यज्यत इत्यर्थः । एकेनेति पदांतरोरपादानेsपि तत्प्रतीतेरर्थशक्तिमूलत्व बोध्यं । तस्यापीति । अतिशायितप्रभाववत्त्वेन व्यातस्येत्यर्थः । एवं पाठे लक्ष्मणशरैः कर्तृत्त्वोपात्ते तया रामरूपः कर्ता ज्योतयत इत्यर्थः । तेन च तस्योत्कर्षातिश्र्यः । एतेन कृतत्वस्य कर्तृ-सापेक्षतया मयेतिं पदाद्याहार आवश्यकः ।

इत्यं च स्फुटत्वं तदस्यं न्यूनपदत्वं चाधिक-भित परास्तं । तादृशरणमृत्या सीतालोपन च हृपयुक्ते वक्तरि न्यूनपदत्वस्य गुणवाच ।

स्ववीर्यसङ्गोपकत्वेन धारोदाचत्वप्रकटकतया गुणवाचेत्याहुः । प्रकृतत्वा यार्थप्रतीतिच्च्यनेन प्रतीममानस्य शब्दशक्तिमूलतयाझयङ्गस्यालेकारस्य वा झटित्यं सेवेत्तयैवेन नागू-दत्संभव इति तत्राहु-ल्यार्थशक्तिमूल एवादाहृतं । रसादीनामगृढत्वं तु वचनस्याप्य-नह्मित्याहुः । अपरस्य रसादेरिति । रसादेरलक्ष्यकमो वाच्यस्य लक्यक्रम इति

१ क. °नुस्वान° । २ क. °स्य । अप° । ३ ग. °क्यार्थभू° । ४ क. °दिनु° । ५ क. ग. °मिति । ६ क. °यः । प्र°त° । ७ ग. °तरसा°

अयं स रसनोत्कर्षी पींस्तनविमर्दनः । नाम्यूरुजघनस्पर्शी नाभीविविसंसनः करः ॥ ११७ ॥

अत्र शृङ्गारः करुणस्य । कैलासालयमालोचनरुचा निर्वर्तिततालक्ठ- व्यक्तिः पादनखरत्नगिरिभुवः सा वः सदा त्रायताम् । स्पर्धाबन्धसमृद्धशेखरशिखण्डं शुद्धं हृढं यथा नेत्रयोः कान्तिः कोकनदनुकारसरसा स्यः समुल्सर्जते ॥ ११८ ॥

द्विविधः । तत्र प्रथमे रसस्याङभावेन गुणीभूतसत्व यथा—अयं स ॰ । अत्र भूरिश्रवससदृशीनां हस्तमासाद्य तद्धूनां प्रलापे शृङ्गारः करुणस्याङ्गम् । निप्पन्नस्य रसस्यापराङ्गभावाद्रपदेनात्र स्थायिभावो दृश्यः । रसस्यैव माङ्गाङ्गता यथा---कैलासालयः ।

यथासंख्येनान्वय इति प्राञ्चः । अन्ये तु हृदयोद्रियमप्यङ्गम् । न च रसस्य वाच्याङ्गत्वास्व- भावः । तादिदमर्थं यत्र दशार्थवचनानुपालनगयसनो रामो रक्षांसि जिगायेत्यादौ रामगत- घीरस्य वाच्यार्थयोःकल्पेन तत्संभवात् । अत एव महतां चोपलक्षणमित्युदात्तालं- कारे महतां रसादीनामप्युपलक्षणमङ्गभाव इति व्याचक्षते । अत एव रसस्य वाच्याङ्ग- मत्व नोदाहतम् । तत्रोदात्तालंकारस्य वच्यमानत्वात् । न चैवमुप्राह्यस्याप्रग्रहलक्षणध्वनि- सक्रतेरडुप्राहकस्याप्यपराङ्गस्वाश्रयात् । यत्र साक्षादङ्गत्व तत्र स रसनेऽप्यपराङ्गस्वम् । यत्र परम्परया तत्र स इति भेदादित्याहुः ।

अपमिति । समरभूमिफितेन भूरिश्रवसो हनुमालोच्य तद्धूनां प्रलपोड्यम् । अयं हस्त्यमानदुस्तः । सौडुंमतरशानोत्कर्षणादितत्कृतशृङ्गारावस्थः । उत्कर्षी, आकर्षकः । शृङ्गारः । नायिकाविपयो नायकाश्रयः । तस्यैव नायिकाशोकप्रकर्षकत्वात् । करुण- पास्य । नायिकाश्रयस्य । अयमेव प्रधानम् । शोकस्योल्वणतया करुणस्यैव डङ्गस्वादगोचर- त्वात् । शृङ्गारस्वाङ्गम् । प्रगृत्तशृङ्गारोचितरशनादिक्लासस्मरणस्य शोकपोषक- त्वात् । अतिप्रियनाशे शोकातिशयदर्शनात् । एवं च करुणमादायास्य कार्यस्य घ्वनि- त्वम् । शृङ्गारस्याङ्गिनिमादाय गुणीभूतव्यङ्गयत्वमिति बोध्यम् । शोकावेशादेव शृङ्गारोऽ- पुष्ठः । एवमग्रेडपि ।

कैलासेति । कैलासालस्य शम्भोर्भालसंवन्धिनो लोचनस्य वहिरुपस्य रुचाडुण- कान्त्या निर्वर्तिता डलककस्य व्यक्तिः प्रकटता यस्याम् । मानिन्याः पाद-

१ क. °नीविः° २ क. °समिद्ध° ३ क. °कारिस° ४ क. भावं प्रथक्° ५ क. °स्वः । रसस्य वाच्याङ्गत्वे तुन्दतालङ्कारस्य वच्यमानत्वात् । भयामिति । भय दृश्यमान °स्य ध्रु° ७ म. °मू एव° ६ ग. °स्य च°

अत्र मावस्य रसः ।

अत्युच्याः परितः स्फुरान्ति गिरयः स्फारासतथाम्मोदघ-

स्तानेतानपि बिभ्रती किमपि न क्रान्ताडसे तुभ्यं नमः ।

आश्र्येण मुहुमुर्हुः स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद्भुव-

स्तावाद्विप्रादिमां स्मृतस्तव मुजो वाचस्ततो मुद्रिता: ॥ ११९ ॥

अत्र भूविषयो रत्यादृश्यो भावो राजाविषयस्य रतिभावस्य ।

अत्र वक्तुदेवयोविषयकरतिरुपभावे देवयो: श्रृङ्गारोद्दृक्म् ।

भावे भावस्यादित्यं यथा--अत्युच्चाः परितः ।

अत्र भूविषयो रतिभावो राजविषयस्य रतिभावस्यादृक्म् ।

पतने सान्निध्येन लाक्षारुणललाटनेत्रप्रभासंपर्कात् । तेन शिवस्य गिरिजापादपतनं घन्यते ।

तादृशि गिरिभुवः पार्वत्या: सा पादनखरुजैर्यों युष्मानसदा त्रायातां रक्षत्वित्यर्थः । सा का ।

यया भुत्या सुहृदं यथा स्यात्तथा रक्ता प्रवृद्धा कोकनदस्य रक्तोत्पलस्य रक्ताक्षस्य

वानकारः सार्द्रयूं यस्यां तादृशि । कोकनदसदृशशोणित्यर्थः । अत एव सरसातिशय्या नेत्रयो:

कान्तिः कोपजननिता शोणयुजि: सघस्तत्सर्ण समुत्सारयते नि:शेषं दूरीक्रियते ।

पादपतनगतस्योत्तार्णकरणत्वस्यें तदनुबावरुपया तादृशयुतातुपचारो वक्ष्यमाणोऽतिप्रेक्षार्थः ।

अत्र गिरिमुवः कोपात्रनेत्रयो: शोणा कान्तिरासीत्सा पादप्रणते शिवेउपगतेति तत्त्वम् ।

तत्रेदमुत्प्रेक्षते--स्पर्धेति । सर्प्रथया वियोगीषया वच्येन सातत्येन समृद्धयाsतिदितिसेयम् ।

अत्र भाल्लोचनरुचिसंपर्ककृते स्वभावशोणनखयुतेर्दीस्तवे स्पर्धावनो हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यते ।

एवं च कैलासालयत्नादिगम्यपरमेश्योरडि अतिप्रियतमलोचनपीडागमणयत्रेव पादप्रत्यन्त एव यां

प्रसादाय नमस्करोति तस्यां भक्तिरुचितैवति तस्य शृङ्गारस्य भावप्रकर्षार्थमेवोपादानात्पश्-

विभागाद्यप्राप्तल्या डपृष्टत्वाच रसस्य भावादिति भावः ।

अत्युच्चा इति । राजानं प्रति कवेरुक्तिः । हे पृथ्वीतल संवोधनपदाव्याहारः पूर्वार्धे ।

अत्युच्चाः परितः स्फुरान्ति समन्ताद्वाप्य तिष्ठन्ति स्फाराः अतिविस्तृताः । अपि-

भिन्नक्रमः । एतादृशप्रत्यपि किमपि, ईदृदपि न क्रान्ताडसे, इति धरण्या: स्तुतिमाश्र्येण,

एवंविधगिर्यादिधारणे डप्युबक्मादाश्र्यम्, यावत्प्रस्तौमि करोमित्यर्थः ।

तावदिमामेतद्विशिष्टां विभ्रत्पालयत्नेत्न धारयस्तव भुङ्क्ते, न तु मुजौ ।

ततो भुजस्मरणाद्वाचः पृथ्वीसतुतिरीत्या मुद्रिता: स्मृतयः ।

अत्र भूविषयो भाव आहायें । नृपवर्णनार्यमारोपित-

रित्यत्रापि अपेक्ष्यम् । एवमेउपि ।

१ ग. °कयर° । २ ग. °यभा° । ३ ग. °शयिता ते° । ४ ग. °रणाक° । ५ क. °स्य तात° ।

५ ग. °नाद्रसय । ७ ग. °द्वादिश्रा° ।

बन्दीकृत्य नृपाद्विशां मृगदृशास्ता: पथ्यतां प्रेयसां शिलष्यन्ति प्रणमन्ति लान्ति परितशुम्बान्ति ति सैनिकाः । अस्माकं सुकृतैर्हि शोनिपतितो डस्यौचिस्यवारान्निधे विध्वस्ता विपदोडखिलास्तदिति तैः प्रत्यर्थिभिः स्तूयसे ॥१२०॥

अत्र भावस्य रसाभासभावाभासौ प्रथमद्वितीयार्थच्योत्यौ । आँखिरलकरवालकम्पनभुजकुटिलताजननगजनमुहुः । ददृशे तव वैरिणां मदः स गतः कृपि तवक्षणे क्षणात् ॥१२१॥

अत्र भावस्य भावग्रामः ।

आभासस्यार्थत्व यथा—बन्दीकृत्य । अत्र प्रथमार्थे शृङ्गारोदनकरत्वविपयतया, द्वितीयार्थे तु रति:रुपो भावः शत्रुविपयतायाडडभासः। तौ च राजविषयकरतिभावस्याङ्गभावान्तरेयथा—अविरल० । अत्र वैरिणो गरळपो भावः । तस्य शमो राजविषयैककरतिभावेऽङ्गमू ।

बन्दीति । हे नृपते तव सैनिका येपां द्विपां शत्रूणां कार्ततया मृगसटृशदृशः क्रियो बन्दीकृत्य हटादाहत्व परयतां प्रेयसां पतयतस्तत्प्रियतममननाहत्व ताः शिलिष्यन्ति आलिङ्गन्ति हठाद्-श्लेषजनितकोपस्य शान्तये प्रणमन्ति लान्ति आत्मसात्कुर्वन्तीत्थं । परितः कामशास्त्रानुक्स्पेलेडपि चुम्बन्ति मत्तत्तत् । त्वरावेशाच्च । इत्थमुचितप्रवर्त्तयितया डपि त्वं तैः प्रत्यर्थिभिरिति स्तूयसे । तत्पकारामह—हे औचित्यवारान्निधेः स्माकं सर्वेषां सुकृतेः पुण्यैर्दृशो गोचर इति रोषः निपतितो डसि । तत्स्मात्कवर्द्धानदखिलया विपदोडस्माकं ध्वस्ता इति । मृगतुल्येपामराक्रमिगु प्रियेषु दर्रो यासामिल्यर्थान्तरगर्भीकरणाय मृगति पुष्टस्वम् । अनुत्कतेति । परकीयविषयतयेत्यपि बोध्यम् । शृङ्गविषयतयेत्यपि । एवं चानौचित्यप्रवृत्तत्वादुभयोरामासत्वम् ।

अविरलति । हे राजनि रन्तरङ्गशरद्गकम्पने भुजकुटिलीकरणके स्तनजनैश्शिलिष्यन्ति भिन्नतीतादि-चाक्यपेलिहकारसिंहनादरपैर्गर्जने: । अभेदे वृत्तौया । तदृपसवै कैरिणां यो मदो मदकार्यमस्म-भिन्नदृशो दृशः स मदस्तवक्षणे त्वदृदृपके वा दर्शने सति क्षणात्कापि गतः पलायितः । तस्य शम इति । न च मदो गत इत्यनेन स वाच्य एवति वाच्यम् । अभेदार्यक्तृतीयायां कम्पनाच्चातमको मद इस्थं मदपदस्य गर्वारलस्यभावकार्यपरत्वाद्द्वप्र-शमो व्यड्रुय एवति भावः । ददृश इत्यतात्पर्थ्यकोपादानादुपपत्तवम् । आहार्यत्ववाद्र । एवमग्रेडपि बोध्यम् ।

१ क. 'वस्य प्र० । ख. 'चप्र० । २ क तत्र । ३ क. 'यर० । ४ म. 'दोदस्म० । ५ क. °ति । मदपदस्य । ६ म. 'व । साक° ।

१९४

प्रदीपोद्योतसमेतः—

[५९०उल्लासः]

साकं कुरङ्कदृशा मधुपानलीलां कतुं सुहृदिरपि वैरिणि ते प्रवृत्ते ।

अन्याभिधायि तव नाम विमो गृहीतं केनापि तत्र विषमामकरोदवस्थाम् ॥ १२२ ॥

अत्र त्रासोदयः ।

असौढा तत्कालोल्लसद्वसहभवास्य तपसः कथानां विश्रम्भेऽपि च रसिकः शैलदुहितुः ।

प्रमोदं वो दिश्यात्कपटवधुवेषापनयने स्वराशैथिल्याभ्या युगपदभियुक्तः स्मरहरः ॥ १२३ ॥

मानोदयस्य यथा—साकं कुरङ्कदृशो ।

अत्र विपमावस्थाग्रद्यस्य त्रासस्वरूपभावस्योदयो राजविचारतिभावस्य ।

भावसंघर्षः—असौढा ।

साकामिति । हे विभो प्रभो तव वैरिणि कुरङ्कदृशा बालमृगनेत्रया कानत्या सुहृद्-

द्विरपि साकं मधुपानाद्या लीलाः कर्तुं प्रवृत्ते सति अन्याभिधाये अनेकार्थतयाडन्यस्यापि अभिधाये तव नाम केनापि जनेन जलानयनादिहेतुना वा गृहीतं कर्तुं विपमां कम्पादि-

कर्त्रीं दशामकरोत् ।

असौढेति । तपः कुन्तीं पर्वतीं बहुवेपेण च्छलयतो महादेवस्य वर्णनमिदम् । कपटेन

च्छलेन यो वटोत्रह्नचारिणो विपत्स्यापनयने मोचने युगपत्समकालमेव स्वराशौथिल्याभ्यामभि-

युक्त आक्रान्तः स्मरहरा वा गुप्तोऽपि प्रमोदं दिश्यादिदानीं । त्वराशैथिल्ययोरेतस्मि-

विशेषणे क्रेणाSSह—असेढित्यादि । तत्काले पार्वत्या बालत्वकाले उल्लसद्भ्रमद्भवत्सह-

भावो दुःसहस्वपर्थात्, दुर्ललने गोरीा यस्य तादृशोस्य तपसोऽसौदा सोदुमसमर्थः । फल-

दाने विलम्बयितुमक्षम इत्थं यावत् । तपस इति कर्मणि पञ्ची । अथ नेत्वव्ययसमुदायः

समुच्चये । शैलदुहितुः पार्वत्याः कथाविश्रम्भेऽपि विश्वस्ततया क्रियमाणकथ्यास्वति यावत् ।

यद्वा कथानां विश्रम्भेऽपि प्रणयेऽपि गोरीाः कथाज्ञाप्यसाविप्रकर्षणयेऽपित्वर्थः । विश्रम्भः

प्रणयेऽपि च । समो विश्रम्भविश्वासावित्यमरान् । तेन रसिकः प्रीतिमान् । शैलदुहितुरपीडस्य

सरमाः कथा इत्थं तासु अन्यत्नासादरता । स्मरहरत्नेन स्मरजेताडपि यां द्रष्टा यत्कथयादSS-

कथानित् । कृत इत्थं रति: पार्वतीपार्वत्याङ्गसंगतिराश्वार्तव्यतिरेकातिशय-

कथानित् । कृत रति: पार्वतीपार्वत्याङ्गसंगतिराश्वार्तव्यतिरेकातिशय-

युक्तिज्ञः । यदुद्रमसमभवस्योतिपाठ उच-

९ म. 'लालः क° १२ क. ग. त्रासस्वार्द्र° । ३ क. °भिमूतः रम° । ८ क. 'ने ल्यापे कु°

[९५०उल्लासः]

काव्यप्रकाशः ।

अत्राऽऽवेगधैर्ययोः संधि: ।

पश्येत्काश्चल चपल रे का त्वराडहं कुमारी ।

हस्तालम्वे वितर हहहा युक्तक्मः कासि यासि ।

इत्थं पृथ्वीपरिवृद्ध-भवद्विद्रवोऽर्णयकृतेः ।

कन्या कंचित्फलकिसलयान्‍याददाना डमिडत्थे ॥ १२४ ॥

अत्र शड्कासूया धुन्तिस्मृति थ्रमदैन्य विभोदौ तुकुक्रयानां शब्‍लता ।

एते च रसवदाद्यलंकारा: । यद्यपि भावोदयंभाव संधिम भाव शबल-

अत्र स्मरहरगैतयोरावेगधैर्ययोः संधि: शिवविषयरतिमौवस्थाज्झम् ।

भावशबलताया यथा—पश्येत्काश्रित० ।

अत्र पश्येत्काश्रिति राज्ञा । चल चपल रे इत्यसूया । का स्वरोति धृति: । अहं कुमारीति स्मृति: । हस्तालम्वं वितरोति श्रामः । हहहेति दैन्यम् । युक्तक्म इति विशेषश्रैतन्य-

रीति स्मृति: । हस्तालम्वं वितरोति श्रामः । हहहेति दैन्यम् । युक्तक्म इति विशेषश्रैतन्य-रीति सृष्टि: ।

गमरूप: । कासि यासीयौत्क्यम् । एषां शब्‍लता नृपविषयतिभावेद‍ृशम् ।

एते च गुणवतो रसादयो रसवदाद्यलङ्कारेष्यपदेशे लभन्ते । ननु गुणवतो रसोऽपि

सत्वसम्भावो निरुपमत्वं यस्यत्पर्यः । आवेगधैर्ययोः स्वरापदशैथिल्यपदगम्ययोः ।

आहार्यत्वादपुष्टत्वम् ।

पश्योदिति । हे पृथ्वीपरिवृद्ध पृथ्वीप्रभो, अरण्यवृत्तस्त्वद् द्विपः कन्या डडलंकरणायर्थे कोमलपद्वादीनाददाना गृह्णीति कंचित्कामुंक जातानुरागा इत्थमभिधत्ते । तदेवाडSडह ।

काव्यविषयसहकारादागुर्विदामूया । का त्वरौति भृति: । अहं कुमार्यस्मि । तेन कुमार्या

स्त्वर् जिगमिषावारणीयाद विचनोभिति । अनन भृति: । अहं कुमार्यस्मि । तेन कुमार्या

मम नैवविधं स्वातन्ग्यमुचितामिति स्मरणम् । हस्तरूपमवलम्वं वितरोति श्रामः । हहहेति

वाक्यप्रयोगजनकभावं दैन्यम् । व्युक्तक्मो विपरीताचरणं जायात इति शेप: । सोऽयं

विवोध: । असीति त्वमित्यधें । त्वं क यासि गच्छसि, इत्यौत्सुक्यम् । चैतन्यागमेति ।

अकार्यत्वनिर्णयजनकेत्यर्थ: । शब्‍लता । पूर्वपूर्वो-पमदेनोत्तरत्तरोदयरूपम् । एषां तिलतण्‌डुल-

खत्समप्राधान्येन चर्र्यमाणतारुपलेनन्य । सा च राजपराक्रमप्रयोज्यारण्यगमनमूलिका राज-

पराक्रमाभियक्तिद्वारा राजविषयां रतिमुद्दीपयन्ती तद्रृद्यमिति बोध्यम् । एवं सर्वत्र प्रायश

उद्दीपनविधयैवावलोक्यत्वं बोध्यं रसादेरित्यादः ।

१ क. ख. °यसंधिरिर° । २ क. °मतावे° । ३ क. °भावाकि° । ४ क. स्मृतिरोत्सुक्य च ।

ह० ५ क. °पतिवि° । ६ ग. °यो: पश्ये° । ७ क. °वा सा च ।

१९६ प्रदीपोद्योतसमेतः—

त्वानि नालंकारतयोक्तानि तथाडपि काव्यश्रित्त्वादूयादिव्येवमुक्तम्। यद्यपि स नास्ति काव्यश्रितत्वयो यत्र ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गचयोः स्वप्रेमादिरिमैः सह संकरः संसृष्टिर्वा नास्ति तथाडपि प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति काचि-

त्केनाचिद्वावहारः। रसवत्, भावस्तु प्रेयः, रसभावासावृज्यते, भावशान्तिः समाहित इत्यस्त्येव पूर्वोक्तः-

कारव्वहारः, न पुनर्भावोदयादिपु। तत्कथंमेतदुच्यत इति चेत्। यच्यनुवचनं विना मधु-

चसि नादृश्यरस्तर्हि काव्यशिल्पेष्वनवरं श्रूयात। ‘रसादिना तुल्यन्यायत्वात्’, इति।

ननूदाहरेपु ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गचयोर्मेदेऽलंकारमेदेऽपि द्वयसं संकरः संसृष्टिर्वा वर्तते। तत्कयं कचिदलंकारध्वनिरिति कचिद्गुणीरित्यादि। एवं तद्रुणीभूतव्यङ्गच इत्यादिव्यपदेशानां नियम इति चेत्, प्राधान्यात्। यत्र हि यत्प्रधानं तत्र लेन व्यपदेशः। प्राघान्यं

चातिशयितश्चमत्कारः। स च महृदयहृदयङ्कवेय इति नासिद्धः।

तुल्यन्यायत्वादिति। परोत्तरपकत्वस्यालंकारत्वव्यवहारस्त्रस्य गुणेर्भूतरसादि-

विव भावोदयादावपि सत्त्वादिति कचिद्विरुद्वैति। भात्रः। उक्ताश्रयालंकारसर्वस्वकृता तन्रामान

एवं ते ‘ऋतुमलंकारारः। अत्र द्वारार रसाद्युत्कर्षका हि ते। एतेषां

च गुणानामिव साक्षादेव रसाद्युपस्कारकत्वामिति वाच्यम्। स्वविभावाद्युपस्कारकत्वस्य प्रधान-

विभावाद्युपस्कारकत्वेनैव तदुपस्कारकत्वात्। यथा स रसनेत्यत्र पूर्वदशाविशिष्टत्वेन

स्मृतस्तस्य प्रकृतत्वाद्विश्वस्यैवोभयात्मकत्वम्। यत्र तु चेतनादेवाक-

र्थंव तत्र चेतनत्वारोपाद्रसंस्कारः। रत्यादीनां हि ज्ञानमात्रमपेक्षतं न वास्तविकताडपि-

स्याद्रु। संकर इति। सर्वत्र रसध्वनौ भावचने: सत्त्वेन तयोरुपकार्योपकारकतया

संकरापत्तिः। अवान्तरच्वनानां प्रधानध्वनिरूपेतराङ्गतया गुणेर्भूतव्यङ्गचस्य चाडडपत्तिरिति

भात्रः। एवंमन्यद्रव्याख्याम्। नासिद्ध इति। यत्र यन्मुखेन चमत्कारस्तत्र तेनैव व्यवहारः।

अयं स रसनेत्यादौ करुणः्वनावपि गुणेर्भूतव्यङ्गचस्य चमत्कार इति तेनैव व्यवहार

इति भात्रः।

१ क. ‘सेवोक्क’ । २ क. ‘भः सं’ ३ क. ‘न्यायादिति’ । ४ क. ‘रा’ । अलंकारत्वं चैषां

स्वविभा° ।

[ ९५०उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः।

१९७

जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णान्धिताधिया वचो वै देहीति प्रतिपदमुदश्रु प्रलपितम् ।

कृताडलं का भर्तुवध्दु न परिपाटीषु घटना

मयाड्डस्सं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता ॥ १२५ ॥

अत्र शब्दशक्तिमूलानुरणननरूपो रामेण सहोपमानोपमेयभावो वाच्य–

डीन्ती नातः ।

अथ वाच्यार्थभावेन शब्दशक्तिमूलस्य लक्ष्यलक्षमस्य गुणीभावो यथा--जनस्थाने०।

अत्र पादत्रयस्योत्थापि रामेण सहोपमा मयाड्डस्सं रामत्वित्यनेन वाच्यतां नीता ।

जनेऽति । कस्यचिद्रासोऽनिर्वर्ण्यस्य केररुक्तिः । मया । रामत्वं रामधर्मः । तत्प्र–

सम् । कुशलं परिणामसुरसद्वेगनिरासनिपुणं वा वसु धनं यस्या तद्वावः कुशलवसुता सैव

कुशलवौ सुतौ यस्या इति युत्पत्त्या सीता सा तु नाधिगता । रामत्वं कथम् प्राप्तं तदाह–

कनकस्य मृगो मार्गेण प्रार्थना वा । तत्र या तृष्णा कनके वा या मृगतृष्णा निष्फलाशा

सैव कनकमृगौ मारोचि तृष्णा तयाडन्धिता धीः तद्वशन ममत्यर्थः । यद्वाडन्धितया

धिया करणया जनानां स्थाने ग्रामनगरादौ भ्रमणमेव दण्डकारण्येऽपि भ्रमणं तत्त्कृतम् ।

वै निश्व–

येन देहीति वचनमेव वेदेहोति सीतासंवोधनवचनम् । तत्प्रातिपदं प्रतिस्थानमुदश्रुतमश्रु

यत्र तद्यथा भवति तथा प्रलपितम् । भर्तुर्भरणकर्तुर्धनिकस्य पारिपाटीषु सेवारचनासु अलमत्यर्थे

का घटना न कृता वद । अथ वा कार्तुः कृत्स्तभर्तुवध्दनपरिपाटीषु मिथ्यााभासणप्रकारेषु

घटनोपायो वा स मुखविलहनादिपु तदारायायुक्तनार्थे घटनोपायो वा स

एव लड्धार्भू रावणस्य वदनपरिपाटीषु पद्ध्यामिषुघटना स डघ्यमत्यर्थे हृतेति शेषोपस्थित–

सहोपमात । उपमा सादृश्यम् । वाच्यतां नीताति केयमन्यस्य

निर्देशान्वैलकारविधया वारणेन्द्रलीलामित्यादाविव रामत्वपदं रामसादृश्ये लक्ष्यणकमिति

भाव इति केचित् । अपरे तु जनस्थाने आन्तमित्यादिप्रसस्तरामधर्माणां श्लेषमूलका–

भेदाद्यवसायेन निर्वर्णगतधर्माभेदमपन्नानां रामत्वपदेनोपपत्तानां रामनिर्वर्णयोः साधस्य–

रूपाणां वाच्यत्वादिति तेषमन्वययोग्यत्वेन लक्षणाया अयोगः । यत्तु यथेवाादिरुपवाच–

काव्यवात्तादृशधर्मप्रतितिगदृच्चा रामनिवर्णयोगुरुपमा रामसदृशो निर्वर्ण इत्याकारा ।

न चेयं रामत्वं प्राप्तामित्यस्य वाच्या । तद्वृत्तिधर्मप्रतीतिमात्रस्योपमा–

त्वाभावात् । कि तृप्मे–

यविशेषणतया प्रतान्तमानसादृश्यमेवोपमा अन्यथा मुखे चन्द्रसादृश्यमित्यादावप्युपमा

स्यात् । एवं च सा व्यञ्जनैव सा च कुशलवसुता न त्वधिगतोति प्रतिपाद्य दुःखित्वातिशय–

१ क. ख. ग. °मूलोऽमुण । २ क. °ति जनस्थाने° । ३ क. °ति भावः । वाच्य° ।

१९८

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ९५०उज्जासः ]

आगत्य संप्रति वियोगविसंहतुलाढ्य-मम्भोजिनीं कचिदद्रि क्षपितत्रियामः ।

एतां प्रसादयति पदय शने: प्रमाते तन्वङ्गीं पादपतनेन सहस्ररशिमः ॥ १२६ ॥

तदजं च शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपो द्वितीयोऽर्थः ।

वाच्य एवार्थशक्तिमूलस्याभ्मावो यथा— आगत्य संप्रति ।

रूपाधिक्येन प्रतिपाद्यमानस्य निर्विघ्नो रामवतिरेकस्योत्कर्षिका । यत्किंचिदधर्मलाघवोपमानमावादाधिक्यमपेक्ष्य बहुविशेषणसमर्पितोपमानमावादाधिक्यस्य प्रकर्षतात्‌ ।

प्रतिपिपादयिषितदःकिल्वस्य कुशलखसुतार्या अप्राप्त्यैवाऽऽधिक्येन तेन विशेषणेन न्यूनत्वप्रतीतिरिति न वाच्यम्‌ । न च कुतो रामत्वं प्राप्तामित्यकारद्वानिवर्तकस्य साध्यस्य वाच्यसिद्ध्यर्थमेव नापराङ्गत्वमिति वाच्यम्‌ ।

जनस्थानभ्रमणादिना वाच्यार्थेनापि शब्दशक्तिमूलव्यङ्ग्यास्त्रागवगतेन रामत्वसिद्धेः संप्रुङ्गप्रतीतवाच्यार्थानुपपत्तिवारकस्यैव वाच्यसिद्ध्यङ्गत्वात्‌ ।

किं वा रामपदपदान्यास्यार्थविषयकलङ्केऽपि प्रधानीभूतकुलस्त्रीपुत्रामुप्राप्तिमत्य स्वभित्तिदावन्यानपेक्ष्य व्यङ्ग्योपमोत्कर्षिकेत व्यङ्ग्यस्य साम्यस्य वाच्याङ्गत्वमिति ।

तत्र । चमत्कारितदधर्मप्राप्ते-वोपमानत्वात्मयुक्त उपमेयेऽपि ।

अन्यथा तत्रालङ्कारामावापत्तेः । सा च वाच्यैवति प्रदीप-कृतामाश्रय इत्याहुः । शब्दशक्तिमूलेत ।

शब्दानां परिक्रञ्चसहत्वादित्यवमे द्वितीयार्थस्याव्यङ्ग्यस्वादिनां मते तु सर्वविशेषणव्यङ्ग्यचमत्कृतिरेव वाच्योपमाङ्गमिति बोध्यम्‌ ।

आगत्येति ।

मौग्ध्याद्दैनैवाधुनयन् स्यक्तममानां प्रति सरल्या इयमुक्तिः ।

वियोगो द्वीपान्तरे सूर्यस्य संचरण यस्तेन संरन्धभावः स एव वियोगो विरहस्तेन विसन्ध्य-लाङ्गीं संकुचिताज्ञीमेव संत्रासकार्योदिना विप्राङ्गीमम्भोजिनीनां कमलिनीनां कचिदद्रीपान्तर एव न नायिकान्तरग्रुहे क्षपितरात्रिः शनेरतिम्भात इवातिलज्जित इव मन्दं मन्दं पादपतनेन किरणसंयोगेनैव चरणपतनेन सहस्ररश्मिः सूर्यः प्रसादयति तदैवानुनयाति एतत्प्रस्य ।

अत्र सहस्ररश्मिरिति बहुनायिकावक्त्रं ध्यनते ।

अम्भोजिनीमित्यनेन स्व्य-पककृत्येनात्व वण्योया: पद्मनीत्वं च ।

कचिदेवेत्यनेन नायिकाग्रुह एवति निश्चयाभावः ।

तत्रापि यामत्रयमेव नाधकम ।

एवं हि कामिनोद्व्यवहारः त्वं पुनर्वबहुतरकालं परनायिकासक्ते धृतं विनेवाचुनयं मानं त्यक्त्वतीत्युपालम्भः ।

यतु अम्भोजिनीमिति पद्मिनीमितिभाषितनायिकामिति ।

तत्र । पद्मिनीनपदस्य पर्यायपरिवृच्यसहत्वादित्याहुः ।

१ क. 'दिग्गरा' । २ क. 'मू । आत्त' । ३ क. 'व नायि' । ४ क. ग. 'कार्त्व' । ५ क. 'न वण्या' ।

[९५० उल्लासः॰ ]

काव्यप्रका॰:।

१९९

अत्र नायकवृत्तान्तोऽर्थशक्तिमूलो वस्तुरूपो निरपेक्षरविकमलिनी-वृत्तान्ताध्यारोपणेनैव स्थितः। वाच्यसिद्धचन्द्रं यथा—

अत्रार्थशक्तिमूलो नायकनायिकावृत्तान्तो वाच्यरविकमलनीवृन्तान्ताध्यारोपेण तदृ-तयैव स्थितः। समासोक्तौ ‘उपोढरागेण विलोल—’ इत्यादौ सर्वत्र प्रतीमानाथोंपस्कृत-तवाच्यस्यैव प्राधान्यात्। अथ च पदपतननैति श्लिष्टशब्दसङ्केतद्वापि ने शब्दशक्तिमूल-त्वेन व्यपदेश्यः, किं तु स्वार्थशक्तिमूलत्वेन। प्रेधानेन व्यपदेश इति न्यायात्। तव्यतिरिक-णापि नायकनायिकावृत्तान्तपक्षतिसंभवाच्च। न चोपमाद्रव्यज्यै। ‘उल्लास्य काल’--इत्यादिवचचूडोलेह्यभावात्। न च वाच्यसिद्धचन्द्रस्वम्। रविकमलनीवृत्तान्तस्यैतद्रव्यपदेशयेणैवसिद्धेरिति।

कमलिनी वृत्तान्ताध्यारोपणेतित। कमलिनी वृत्तान्तस्यारोपणेत्यर्थः। तदृ-न्तया। रविकमलनीवृत्तान्तकर्तृपक्तया। वृत्तान्तो व्यवहारः। अत्र प्रकृतवृत्तान्त-वाचके: पदैः प्रसिद्धविश्र्वायाज्जितानाम प्रकृत वृत्तान्तानामाश्रयदानादप्येवसितानां प्रकृ-त्त्वृत्तान्ते वाच्यभूत आरोप्यमाणानां वाच्योऽर्थकर्तृकतेति भावः। समासोक्तौ प्रकृ-तव्यवहारेऽपि प्रकृतव्यवहारारोपप्रकायाम्। प्रतीमानः। व्यज्यः। श्लिष्टशब्दः। परिवृत्तिसहशब्दः। स च पदशब्द इति बोध्यम्। प्रधानोन व्यपदेश इति। परिवृत्ति-सहशब्दवाच्यलुल्यावत्तेशां प्राधान्यम्। पदपतनशब्दं विनापि नायकनायिकावृत्तान्तप्रतीतेत्स्वन तस्य प्राधान्यमिति भावः। तदेवाहुः—तद्यातिरेकेणापीति। वस्तुतोऽङ्गडङ्गिभिपतन-शब्दोपादानेऽपि तत्संभवेनास्यापि परिवृत्तिसहस्वम्। न चोपमाद्रेति। नायकसूर्ययोरि-त्यथः। श्लिष्टाभिधानात्। विशेषव्यावृत्तिप्रकर्षदर्शनेनाभिव्यक्तिद्वयार्थः। यत्र स्वातन्ज्येण धर्मिद्वय-वगम्यते तत्रैकधर्मान्वये सत्युपमानोपमेयभावो बोध्यम्। न च वाच्येति। प्रकृताप्रकृतवृत्तान्त्योरभेदो

वाक्यार्थः। स चाप्रकृतवृत्तान्तोपस्थिर्ति विना न पर्यवस्यतति शाब्दाश्रयः। वृत्तान्त एववाक्यार्थः। स च विनाड्यप्रकृतवृत्तान्तोपस्थिर्ति पर्यवस्यतति न वाच्यसिद्धचन्द्रस्वम्। यद्याड्योपस्पितिं विना वाक्यार्थ एव न पर्यवस्यति तस्यैव वाच्यसिद्धचन्द्रस्वादि-त्युत्त्रम्।

१ क. 'रोपणत्र । २ क. इत्तत्र स॰' ३ क. 'दर्शः।। क. प्राधान्यम् ५ क. श्लेषसि० । ६ क. 'तेन त° ।

२००

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ९५०उल्लासः ]

भ्रमिरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्छां तमः शरीरसादम्‌ । मरणं च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरते विपं वियोगिनीनाम्‌।१ २७। अत्र हालाहलं विषद्रवं भुजगरूपस्य वाच्यस्य सिद्धिकृत । यथा वा—

वाच्यसिद्ध्यर्थं द्वित्रि—एवंवक्तृकपदवाच्यार्थैकत्वकृत्पदवाच्यार्थैकत्व च । तत्राद्यं यथा—भ्रमिरति।।

अत्र हालाहलरूपो विपाशब्दोऽयं व्यज्यते। जलडभिधानियमानात । स च जलदभुजगोति रूपणस्य वाच्यस्य सिद्धिं करोति । अन्यथोपमासदेहसंभावात् । यथा वा मम—तादृग्रूतरसप्रसादकटकसोदामनुधारायिता जीयासुः कविरलङखान भवतस्तास्ता वचोभद्रयः । अर्थान्विग्रहिणः पुरातनतरासद्यो नवान्नकुर्वती याभिः कलपमहौषधीभिरगदंककारायते भारती ।।

अत्र रसप्रसाद इत्यत्र जलप्रसादरूपोडयं व्यज्यते । स च वाच्यया कटकसोद-म्नुधारोपमाया अज्ञुम्‌।

भ्रामिमिति । सख्या नायिकावस्यां नायकाये बोधयितुं सामान्यतो वर्षावर्णनमिदम्‌ । जलदो मेघ एव त्रासकरत्वाद्रजगः सर्पः, तज्ज विपं जटमेव विपं हालाहलं तद्वियोगिनीनां भ्रमिं भ्रमणं दिग्भ्रमणमिव दर्शयन्तं मूर्छादिविकारकारिणं कञ्चिदन्तरविकारं चेतसोडनवस्यां वाडवति विपयान्भिलापम्‌ । अलसं हृदयं यासां तत्तां प्रलयं नष्टचेष्टताम्‌ । मूर्छा बाह्याम्यन्तरनिद्रये च्छेदाविरहो मूर्छा । चित्तस्य बाहिरिन्द्रियासंवन्ध इत्येके । तमस्तमोगुणोद्रेकेणान्ध्यम्‌ । मूर्छेव तम इति रूपकमिति कवित । शरीरस्य सादं पीडां मरणम्‌ । जङ्गमसिद्धमरणपरिकीतितमस्युकलक्षणम्‌ ने तु प्रसिद्धं मुख्यं मरणम्‌ ।

तस्यामझरुलुपाश्रीलत्वात । आलम्बनोच्छेदकत्वाच्चेत बोधयम्‌ । एतद्‌त कुर्वते । जलडभिधतेन प्रकरणेनैति भावः । यद्यपि प्रकरणात्प्रसिद्धिरबलम्बते । अत एवं निह्नत-र्थस्य दोपत्वं वक्ष्यति । एवं च प्रसिद्धत्वाद्रलङ्म्योषिसितौ कथम्‌ व्यज्यतं तथाडपि जलदभुजगेऽत्यत्र मुजगाभिजलदेत्यर्थके प्रभाने जलदे तद्वग्याश्रितिसहकृतप्रकरणेन प्रसिद्धत्वाद्यत इति भावः । वाच्यस्य सिद्धिरिति । गरलात्मकजलोद्धारित्वसाधर्म्येण जलदे भुजगतादात्म्यारोपपत्तेरिति भावः । नवननु पातधमेनेव वाच्यस्य रूप-कस्य सिद्धिरत आह—अन्यथेति । तथा सति सामान्यप्रयोगस्त्वेनोपमितसमासोऽपि

१ ग. 'दयं मूर्छोतमोरू । २ क. 'पणस्य । ३ क. 'कफत्कृतं० । ४ क. 'दयकरकं० । ५ क. 'ति । जलदभुजं' । ६ ग. 'विप । 'मच्छा' । ७ क. 'वाधितेति ।

[९९० उज्जासः ]

काव्यप्रकाश: ।

२०१.

गच्छाम्यच्युत दर्शनेन भवतः किं तृष्णिरुपपद्यते किं स्तेवं विजनस्थयोर्हेतजनः संभावयत्यान्यथा । इत्यामन्त्रणभडिसूचितवृथावस्थानखेदालसा- मार्लिष्यनपुलकोत्कराश्विततनुरगोपीं हरिः पातु वः ॥११२८॥ अत्राच्युतादिपदव्यङ्ग्यमामन्त्रणादिवाच्यस्य ।

अन्यवृत्तकशब्दवाच्यस्य सिद्धच्यङ्ग यथा—गच्छाम्यच्युत० । अत्राच्युतेत्यनेन सोल्लुञ्छेन त्वं मादृपिये न च्यवस इति व्यर्थमेवावस्थानमिति । यद्वाड- च्युतो धैर्यास्वलितस्वमतो नर्थमवस्थानमिति । दर्शनेनetyādinā संभोगेनैव तृष्णिरिति । किं त्वेवमित्यादिनों द्वयोरकोर्तिंर्जातैव तदूवृथैवडडूमानं वच्ययाव इति खेदश्व व्यज्यते । तच्च ‘ इत्यामन्त्रणभडिसूचितवृथावस्थानखेदाल्साम्‌ ’ इत्येतद्वाच्यस्य सिद्धचङ्ग । तद्याङ्किं विनेताद्विरोषणपदार्थस्य शरीरालाभात् ।

संभाव्येत्यादि भावः । धमाविष्टविधकार्यस्य रूपकसाधकतया विपदेन गरलोपस्थितौ तद्- भेदे जले गृह्हीते विषाभिन्नजलनकत्वेन भुजगाभेदस्य यत्संवन्धनि तद्- यत्संक्रान्त्यभेदतस्तास्स्त- दबेद इति न्यायेन सिद्धौ वाच्यरूपकसिद्धिरिति तत्सम् ।

गच्छामिति । हेडच्युत तन्रमक कृष्णाहं गच्छामि । कुत इत्यत्राडडह—भवतो दर्शनेन किं तृष्णिरुपपद्यतेडपि न तथा च निष्फलमवस्थानमिति भावः । अवस्थाने वाधकम्प्याह—किं त्वप्ति । एवं विजनस्थयोरेकान्तगतयोरावयोः सतोरहितो जनो- डन्यथा संभाव्यति । रत्यर्थ समागता वति संभावयर्ताति वाच्योर्डर्थः । व्यङ्ग्यस्तु हेडच्युत विजने डपि च्युतिरहित भवतो दर्शनेन न तृष्णिरुप- च्यते डपि तु संभोगेनैव । किं चान्यथा संभावनमावश्यकं तदूवृथैवडडूमानं वच्ययाव इति वृथाsवस्यांसहितः खेद इति पूर्वोक्तमामन्त्रणं संबोधनमच्युतेङित । तस्य या भडिः- स्वरविशेषोणोक्तिस्तया डसवलितस्वमूचन्द्रारा व्यज्यतिं यद्वृथा डवस्थानं तेन यः खेदस्तेनाल्साम् । यद्वा डमन्त्रणभडिभ्यां सूचितौ यौ वृथावस्थानखेदौ ताभ्यामल्सामित्यर्थः । अत्र मडिर्दर्शनेन भवतः किं त्वेवं विजनस्थयोरित्यादिरुपोचि रचनैrtyānyे । तत्रोत्पद्यत इत्यनन्तेन वृथाडवस्थानं किं त्वेमित्यादिनों खेद इति वेध्यम् । सोल्लुञ्छनेन त्वं मडिद्रिपय इति । येनडडशोकान्तेडपि न रति करोपीति भावः । साक्षाद्वायकनामग्रहणमेव सोल्लुञ्छत्वम् । यद्वेति पथे योगार्यमर्यदया डडर्थलाभ इति विशेषः । इत्यामन्त्रणेत्यथय कविप्रयुक्तेत्यादिः । तद्याङ्किं विना इतिपदार्थस्य विशेषणस्य शरीरालाभादिति भावः ।

9 ख. ग. किं प्रातिह । २ क. किं नैवं । १३ क. तनु गोपी । ४ क. सांदा व° । ५ क. नापकी° । ६ ग. तिरु° तस्य ७ नेत्यके । त° । ८ ग. ममध्यप° ।

२०२

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[५ ९० उद्दासः]

एतचैकत्रैकवस्तुगतत्वेनापरन्र भिन्नवक्तृगतत्वेनैत्यानयोरभेदः। अस्फुटं यथा—

अहंष्टे दर्शानोत्कण्ठा वृते विच्छेदभीरुता। नादृष्टेन न हृ्टेन भवता लभ्यते सुखम्॥ १२९ ॥

अत्रादृष्टो यथा न भवसि वियोगसयं च यथा नोत्पद्यते तथा कु्र्या इति कृतम्। संदिग्धप्राधान्यं यथा—

हरसु किंचित्परिवृत्तधैर्यश्‍चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः। उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥१३०॥

अत्रादृष्टेरपि किं प्रतीमानां किं वा विलोचनव्यापारयामास विलोकनव्य-अदृष्टेरपि किं प्रतीमानाम् किं वा विलोचनव्यापारयामास विलोकनव्य-अदृष्टेरपि किं प्रतीमानां किं वा विलोचनव्यापारयामास विलोकनव्य-

अस्फुटं यथा—अदृष्टो। अत्रादृष्टो यथा न भवसि वियोगदुःखं च यथा नोत्पद्यते तथा कु्र्या इति व्यङ्ग्यं सहृदयस्यापि न स्फुटमवगते। संदिग्धप्राधान्यं यथा—हरस्तु। अत्र चुम्बितुमेच्छादिति व्यङ्ग्यम्। युगपद्वोचनत्रयस्यापारणं वाच्यम्। तत्रयोषित्प्राधान्ये साक्षकवाकममानाभाविन् संदेहः। वाच्यस्याप्यलौकिकत्वेन चमत्कारकारिस्वादुत्व-

न्थातिशयेन्यप्यकत्स्वाच्च। अदृष्ट इति। कस्याश्चित्प्रियं प्रियुक्तः त्वयि अदृष्टे कदा दर्शनादि भवि-प्यतीत्युक्तकण्ठा। दृष्टे सति विशेषो वियोगस्तद्रयं। इस्थमदृष्टे दृष्टेन वा भवता सुखं न लभ्यते मयति शेषः। भवतेति हेतो तृतीया। न स्फुटामिति। व्युत्पन्नानामपि विलम्बवेद्यत्वादिति भावः।

हर इति। चन्द्रोदयारम्भ इव बुराशिरिव किंचिदोष्ठपरिवृत्तं च्युतं धैर्य यस्स च हरस्तु विम्बफलमधरयांते यत्तादृगोष्ठवति विम्बफलसदृशाधरोष्ठवति उमामुखे विलो-चनानि व्यापारयामास संचरयामास। लोचनानिति बहुवचनेनोत्कण्ठातिशयो व्यज्यते। तयोः प्राधान्य इति। चमत्कारप्रयोजकस्वरूप इत्यर्थः। अत्र लोचन-त्रयव्यापारं धैर्यपरिवृत्तिश्‍चानुभावौ वाच्यौ। तौ यदि औत्सुक्यादीन्यमिचारिणोऽभि-व्यङ्ग्यौ भूतेच्छामभिव्यज्येवन्त्सुक्योदयेऽर्र्ज्ञात। यदि तु रतिकार्यस्वादाहत्यैव स्थायिचर्वणायां पर्यवस्यतस्तदा वाच्यस्य। न चात्र विनिगमकम्। उपधेरपि प्रधानप्रत्यासनस्वादाह्लादावकाच्च। न च तुल्यप्रधानता।

पृथगविश्रमाभावादिति भावः।

१ क. म. विकलेवमी° । २ क. °ष्टे न । ३ क. म. अत्र प° । ४ ख. ग. °न विं । ५ क. किं वि° । ६ क. तयोःप्रा° । ७ ग. °ति ताह° । ८ म. °द्यप्रा°

[ ९५०उल्लासः ] कार्तप्रकाश: । २०२

पारणें वाच्यं प्रधानमिति संदेह: । तुल्यप्राधान्यं यथा—ब्राह्मणातिक्रमयोगो भवतामेव भूतये । जामदग्न्यस्तथा मित्रमन्यथा दुरमनायते ॥ १३१ ॥

अत्र जामदग्न्य: सर्वेषां क्षत्रियाणामिव रक्षसां क्षणात्क्षयं कारिष्यतीति वपद्रुवस्य वाच्यं च दुरमनस्त्वस्य संप्रधान्यमू । काकाड्डक्षिसं यथा—

मथ्नामी कौरवशातं समरे न कोपा-दुदु:शासनस्य रधिरं न पिवाम्युरस्त: । संचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू संधि करोतु भवतां नृपति: पणेन ॥ १३२ ॥

तुल्यप्राधान्यं यथा—ब्राह्मणातिक्रमो । अत्र जामदग्न्य: क्षत्राणामिव रक्षसामपि क्षयं करिष्यतीति व्यड्रूच्यमिव वाच्यमपि प्रधानमिति । दुरमनायते इति गम्भीर्योक्त्या चमत्कारित्वात् विग्रहवत्संधेरपि विवक्षितत्वाच्च ।

काकाड्डक्षिसं यथा—मथ्नामीति । अत्र प्रतिज्ञातकुरुकुलक्षयस्य न मथ्नामीति उक्तिविरुद्धेते तत: काको नञर्थान्तरं प्रकटनजर्थंवयि, इत्यभाव-

वाभावरूपं मथ्नाम्येवेत्यवधारणं गम्यते । एवं सर्वत्र । उरस्त इति । भवतां नृपति: । न तु मम प्रजानां वा । स्वहृदयस्य राज्यत्यागात् । संधि मं त्रयतु । पणेन ग्राहपककरूपेण । अत्र कोषातिशयान्मथनादौ वर्तमानस्यापि वधादौ । दुःखेन योजनीयत्वाभावाभिप्रायेण सुयोधनादप्रयोग: । कौरवशातमिति शत्रशब्दो डननत्ववाची ।

१ क. ग. °जं वा दा° । २ ग. °सां स क्ष° । ३ ख. ग. च व सं° । ४ ग. सामेल्य° । ५ क. नत्रार्था° ।

२०४ प्रदीपोद्योतसमेतः- [ ५५०उल्लासः ]

अत्र मथ्नाम्येवेत्यादि व्यङ्ग्यं वाच्यनिपेधसहभावेन स्थितम् । असुन्दरं यथा— वाणीरकुडङ्गुणीतसउणि कोलाहलं सुणन्तिए । घटकम्मवावडाए वहुएसिआन्ति अज्जइं ॥ १३३ ॥

अत्र दत्तसंकेतः कश्चिल्लतागहनं प्रविश इति व्यङ्ग्यसौन्दर्यदर्शनगृहीतिः वाच्यं सचमत्कारम् ।

अत्र मथ्नामिति व्यङ्ग्यम् । तच्च वाच्यस्य निपेधस्य सहभावेनैव व्यवस्थितम् । तद्- शकाकुं विना वाच्यस्य वाधितत्वेनाप्रादुर्भावात् । हेठनेत्र तदाक्षेपाद्वृत्युक्तं प्राक् ।

अत्र दत्तसंकेतः कश्चिल्लतागहनं प्रविष्ट इति व्यङ्ग्यम् । तस्माद्वाच्यं चमत्कारकारि । शब्दश्रवणसमकालमेव सर्वोऽपि वाक्यार्थसंताननियममान्तरुपस्य तस्यातिसौन्दर्योदुत्कण्ठातिशयप- यवसानत्वात् ।

मथ्नामिति व्यङ्ग्यमिति । मथ्नाम्येवेत्यर्थः । प्रतिज्ञातविरुद्धाभिधायिषु नत्सु काकु- निपेधान्तरासेपिका । अभावाभाववेश्वावृत्तभावात्मक इति भावः । ननु मथ्नाम्येवेति व्यङ्ग्यस्य चमत्कारित्वे ध्वानितमेव स्यादत आह—तच्चेति । सहभावेन । तुल्यव- त्पतीयमानत्वेन । काकुन्यड्गनिपेधं विना वाच्यार्थस्यापर्यवसानादिति भावः । यत्र तु काकौविलम्बनेन प्रतीतिगुरु: खेदं किञ्चित् इत्यादौ तत्र ध्वनित्वमेवेति दिक् ।

वाणीरति ।

वाणीरकुडङ्गुणीतसउणि कोलाहलं शृण्वन्त्यै । गृहत्कर्मण्यग्रताया वध्वा: सीदन्न्यड्गानि ॥

गृहपार्थर्वतिवेतसनिकुञ्जे दत्तसंकेतायास्तत उद्यानपक्षकोलाहलतर्कितनायकप्रवेशागा गुरुजनप्रणतनड्गेण गृहकर्मण्यप्रतीततया च तत्र गन्तुमशक्यत्वाद अवस्थावर्णनमिदम् । सीदन्तीति वर्तमाननिर्देशादवसादस्याविरामः वर्तमानप्रत्ययाभ्यां श्रवणावसादरूपयोः कार- णकार्ययोः पौर्वापर्यविपर्ययरुपातिशयोक्किरलङ्कारः । तेन चोक्तठातिशयो व्यङ्ग्यः । तस्माद्वाच्यामिति । अत्र शरीरावसादरुपं वाच्यकार्येमारुतभावभूतमौत्सुक्योवेगसंव- लितानुरागोद्रेकृतमदनपारतन्क्रोधकम् । व्यङ्ग्यं तु तन्मुखप्रेक्षीति वोऽ्यम् ।

१ क. चञ्चलं° २ क. चेल्वायुक्तं° ३ क. ताम्रं प्र° ४ ग. वध । ननु । ५ ग. रथान्च° ६ ग. चञ्चलं° ।

[९९०उल्लासः]

काव्यप्रकाश: ।

एषां भेदा यथायोगं वेदितव्याश्च पूर्ववत् ॥ ४६ ॥

यथायोगमिति ।

व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदाडलंकृतयस्तदा ।

ध्वुवं ध्वन्यैकृता तासां काव्यवृत्तिस्तदाधयात् ॥

एषां भेदा ।

पूर्ववदध्वनेरिव । चकारो भिन्नक्रमः । पूर्ववच्चैषां यथायोगं यथासंभवम् । तेनायमर्थः—न केवलमेत एव गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य भेदाः किंत्वर्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वादि-भ्रियर्था ध्वनेर्भेदास्तथाडसंभविनो विहायास्यापि तैरुपाधिभिः शुद्धभेदाः । संकरसंकरतिस्यां योजने च तेषामिवैपां च संकीर्णभेदा अपि बोद्धव्याः असंभविन्य वस्तुमात्रेणालंकारव्यकिंवचन्था: । तदुक्तं ध्वनितकृता—व्यज्यन्ते इति ।

अत्र ध्वन्यैकृता व्यङ्ग्यत्वेन ध्वनिरेव ता व्यज्यन्ते । तदज्ञकस्य ध्वनित्वमेवेत्यर्थः । कुतः । काव्यवृत्तिस्तदाश्रयात्काव्यवृत्तेस्तदभिसंधानपूर्वकत्वात् । वस्तुमात्रापेक्षयाडलंकारस्य चारुतानियमादित्यर्थः ।

नहु यचालंकारापेक्षया वस्तुमात्रस्य नातिशायनियमस्तदा कथमलंकारेग वस्तुमात्रव्यज्यने ध्वनित्वमिति चेदुच्यते । स एवार्थो वाच्यः सन्न तथा चमत्करोति यथा व्यङ्ग्यतापन्न ध्वनित्वमिति ।

एषाम् । उक्तप्रकारगुणीभूतव्यङ्गयानुगयानाम् । तेषामिवैपां चेति पाठः । वस्तुमात्रे-पोति । वाच्यालंकाररहितेनेत्यर्थः । तत्सहितवस्तुना डलंकृतयुग्गेनने तु यत्र वाच्यालंकारा-पेक्षया व्यङ्ग्यस्यैव तस्य चारुत्वं तत्र ध्वनित्वमेव । यथा चतुर्थी उदाहरणे तत्र । यत्रालंकार-व्यङ्गयालंकारस्य न चारुत्वं तत्र गुणीभूतव्यङ्गयत्वमेव । यथा—नैसर्गगुणविनीतं जनयति कापिळो वंशः ।

आजनमनो ह्यपूर्व सुते रत्नाकरो रत्नमू ॥

इत्यत्र प्रतिवस्तूपमाव्यङ्ग्यालंकारयामगूढायामुपमायाम् । तथा च वस्तुनि व्यङ्ग्यालंकृतिमद-हीनः । पश्चात्त्वारिर्शातप्रकारः शुद्धो गुणीभूतव्यङ्गयभेद इति भावः । ध्वन्यैकृता । ध्वनि-व्यवहारप्रयोजकता । काव्यवृत्तेरिति । काव्यपदप्रवृत्तेरित्यर्थः । सालंकारतवस्य काव्य-लक्षणाङ्गटत्कत्वादिति भावः । यद्वा काव्यवृत्तेः काव्यनिष्पत्तिरित्यर्थः । अलंकाराङ्गतचारुत्वे-

१ क. 'मते गु' । २ क. 'तेपां च' । ३ क. 'ध्वनि' । क. °त्रस्यानति° ।

५ क. °स्य च° । ६ क. 'हीनो दिचतत्वा° । ७ क. ग. °क्षणच° ८ क. ग. °व्यप्रवृ° ।

२०६ प्रवृपोद्योतसमेतः- ५५०उद्धासः ]

हति ध्वनिकारोक्तादिशा वस्तुमात्रेण यत्रालंकारो व्यज्यते न तत्र गुणीभूतव्यंग्यत्वम् । सालंकारेर्ध्वननेश्वैश योगः संसृष्टिसंकरैः । सालंकैरैरिति तैरैवालंकारैरालंकारयुक्तैश्व तैः । तदुक्तं ध्वनिकृता—

इस्यनुभावसिद्धम् । अतो वाच्यताडपकर्षहेतु:, व्यङ्ग्यतया तूत्तकोयंते स्थितम् । यत्र चालंका— रेण वस्तुमात्रं व्यज्यतं तत्नात्रालंकारस्य वाच्यत्वेन किंचिदपकर्षात् । वस्तुमात्रस्य च व्यङ्ग्य— स्वेन किंचिदुष्करप्योदुज्यत एव ध्वनित्वम् । यत्र तु वस्तुनाडलंकारो व्यज्यते तत्र वस्त्वलंकार— घोराच्यत्वव्यङ्ग्यत्वाभ्यामितिशयेनैवोल्कर्षापकर्षाविति कुतो गुणीभूतव्यङ्गयत्वावकाशः । इदं तु चिन्त्यम् । एवं चार्थाभावानिवन्धनं गुणीभूतत्वं मा भूत् । अगृहीत्स्वादिनिवन्धने तु तस्मिन्को वारयितेति । यत्पुनरसतानामेव भेदानां संकोर्णत्वमात्रातिदेशकमिदं सूत्रमिति व्याख्यानं तदवोधात् । तथा सति हि यथायोगमित्यनेन वस्तुव्यङ्ग्यालंकाररूपभेदपर्यवदात— बैर्यर्थम् । संकरादीनां तथाडप्यव्याहते: ।

पूर्वे सजातीययोगो ध्वनिरुक्तः । इदानों विजातीययोगमाह— सालंकारे।

सालंकैरिरिति विभिन्नार्थकरूपनानाशब्दैकरोपः । एकत्रालंकारपदस्य भावप्रधानत्वात् । तथा च तैरैवालंकारैरालंकारसहितैश्व तैरित्यर्थः । तेन ध्वनिना गुणीभूतव्यङ्ग्येन वाच्यालं— कारण च ध्वनेयोग इति पूर्वोपराभ्यामुक्तं भवति । तदुक्तं ध्वनिकृता—

नैव शब्दार्थयो: काव्यत्वनिर्वाहादिति भावः । अतिशयेनैवोति । तत्कृतातिशयेनापि— स्पर्थ: । यत्पुनरिति । मतान्तरम् । पर्युदासवैैयर्थ्यमिति । तत्र प्रसक्तेरेवाभावा— दिति भावः । नचु योग द्वय: सङ्कीर्णमनतिक्रम्यैतयर्थकतया संकराद्युपस्थापकोमदमतया— आह—संकरादीनामिति । तथाडपि । यथायोगमिति पदाभावेडपि । पूर्वं पां ध्वनीनां यथा भेद: संकरादिभिः पैम्पीत्येतावतैव तत्सिद्धेरिति भाव: । तथाडप्यव्याहते— रिति पाठ: ।

पूर्वम् । चतुर्थांशे । तैरैवालंकारैरिति । समासोक्तिरसवदादिरूपैर्गुणीभूतव्य— ड्ग्यैरैवालंकारैरित्यर्थः । आगत्य तत्रत्रात्यादौ गुणीभूतव्यङ्गयस्य नायिकानायककृतानतस्य रविकमलिनीवृतान्तोल्कर्षकस्य समासोक्त्यलंकाररूपत्वादिति भावः । अलंकारसहितैश्व तैरिति । अलंकारसाहैतैश्व सुरूपगुणीभूतव्यङ्गयरूपैरित्यर्थः । अलंकारश्वात्र वाच्य एवेत्याहुः ।

पूर्वोपराभ्याम् । चतुहास्यध्वन्यात्यन्तध्वन्यास्पदध्याम् ।

९ एतावत्पर्यन्तमेतत्र स. पुस्तकं वर्तते । २ क. °आर्थह्° । ३ क. °दरी° ।

[ ९५० उद्दासः ]

काव्यप्रकाशः । २०७

स गुणीभूतव्यङ्ग्यैः सालंकारे: सह प्रभेदैः स्वैः । संकरसंकरिभ्यां पुनरस्युद्योतते बहुधा ॥ इति । अन्योन्ययोगादवं स्यादेदसंख्याडतिभूयसी ॥४७॥

एवमनेन प्रकारणान्तरभेदगणनेतिप्रभूततरा गणना । तथा हि । गूढरसौचित्यमेदमेदगणनाविमानान्तव्यां का गणना नु सर्वेषाम् । संकलनेऽपि मेदाः । व्यङ्गचस्य त्रिरुपत्वात् । तथा हि । किंचिद्वाच्यतां सहते किंचिच्च्वान्यथा । तत्र वाच्यतासहैव विचित्रं विचित्रं वेति । अविचित्रं वस्तुमात्रं । विचित्रं स्वलंकाररूपम् । यद्यपि प्राधान्येन तदलंकायं तथाडपि बाह्मणश्रमणन्यायेन तथोच्यते । रसादिलक्षणस्वर्थः स्वप्रेडपि न वाच्यः । स हि रसादिशब्देन शृङ्गारादिशब्देन वाडभिधीयेत नं चामिधीयते । तत्प्रयोगेडपि विमावाद्यप्रयोगे स गुणीभूत० ।

स थानः । सालंकारगुणीभूतव्यङ्गचस्यैः स्वः प्रभेदः सह संकलसंकरिभ्यां बहुधा पुनरस्युद्योतत इत्यन्वयः ।

अन्योन्य० । एवं घन्यानादिभेदैस्तत्प्रभेदैश्च योजने डतिप्रभूता संख्या भवताइर्थः । एतैः प्रभेदैरुपनिषघमानः पुरातनोडप्यर्थो नवनवी भवर्तीति सप्रयोजनं घनिभेदोपपादनम् । यदुक्तं घनिकृत—

घनैर्यः स गुणीभूतव्यङ्गचस्याडडलम्बा निर्दशितः । एतेनाडSनन्त्यमायाति कवीनां प्रतिभागुणः ॥ इति ।

तदेवमुन्तानां घननव्यापारयोगिनां घनानां गुणीभूतव्यङ्गच्यानां च काव्यभेदानामनुगम-topाधिना संकलने तत्रयो भेदाः । व्यङ्गचस्य त्रिरुपत्वात् । तथा हि-किंचिद्वाच्यतां स्वसहं । वाच्यस्यवसहत्वं स्वभिधया प्रतिपाद्यमानस्यापि चमत्कारकारि स्वम् । तयोराच्यं वस्तुमात्रमलंकारशं प्राधान्येडपि यथालंकारत्वं तथोक्तं प्राक् । रसादिलक्षणस्वर्थो न कदाचिदपि वाच्यतं सहते । स हि सामान्यतो रसभावादि-पदार्थविशेषत: शृङ्गारादिवे डभिधीयमानशब्दमात्रकारारी स्यात। न त्वेवम् । अभिधानेडपि सालंकाररिति । वाच्यालंकारसहितैरित्यर्थः । स्वैः प्रभेदैः । अर्थान्तरसंकरभित-व्यादिभिः । आत्मा । भेदप्रकारः । त्रिरुपत्वादिति । वस्त्वलंकाररसादिरुपत्नादित्यर्थः । तथोक्तं प्रागिति ।

१ ग. 'एण भेदप्रभे' । २ ग. 'दग' । ३ क. म. 'ना स' । ४ ग. म. 'ने पु' । ५ क. 'सहं विचित्रामविचित्रं चे'। ६ ग. 'कारः ! य' । ७ क. नाभि° । ८ क. 'हुओयो'। ९ क. 'चिद्वाच्य' ।

तस्यापतिपत्तेऽस्तदभयोनेडपि विभावादिप्रयोगे तस्य प्रतिपत्तेऽश्रेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभावाद्यभिधानद्वारेणैव प्रतीत इति निश्चिते ।

तेनासौ व्यङ्ग्य एव । मुख्यार्थबाधाद्यभावाच्च पुनर्लक्षणीया: ।

अर्थान्तरसंंक्रमितास्त्यन्तरस्कृतवाच्यार्थोर्वस्तुमात्रद्रूपं व्यङ्ग्यं विना लक्षणैव न भवतीति प्राकप्रतिपादितम् । शब्दशक्तिमूले त्वभिधायान्तरस्य, तेन सहोपमादेरलङ्कारस्य च निर्वचनादिनानभिधेयस्यार्थान्तरस्य,

विभावाद्यप्रतीतौ चमत्काराभावात् । विभावादिप्रतीतौ तु स्वनभिधानेऽपि व्यक्तस्य चमत्कारकारित्वादिनान्वयव्यतिरेकाभ्यां विभावादिसुखेनैव प्रतीममानस्थेति निश्चिते ।

तेनासौ व्यङ्ग्य एव चमत्कारी । न तु विभावादिवाचकपदैरैक्ष्य एवास्तु रसादि: ।

न हि विभावादिवाचि पदं विनों तत्प्रतीतिरिति चेत् । मुख्यार्थबाधादिविरहात् ।

न तु व्यञ्जनाया: शाब्दवीपाणायमानत्वाल्लुक्तो व्यङ्गयचैत्रुप्यकृतो भेद ईति चेदुच्यते । लक्षणामूले वस्तुमात्रं व्यङ्ग्यत्वे विना लक्षणैव न संभवतीति प्राकप्रतिपादितम् ।

अभिधामूले तु ध्वनौौ ध्वनित्वाद् निर्विवादम् । अभिधानप्रौढ़िरक्षणमूले त्वित्थमेव ध्वनित्वं वा,

अनभिधानेsडपि व्यक्तस्येति । अभिधानस्य च तादृशे विषये दोषतां ऋक्ष्यतीत्यपि बोधव्यम् । पूर्वं विभावादिभिरव्यङ्गितस्य रसस्य कचिद्रसादिपदेनाख्वादे तु न दोष: ।

यथा शृङ्गारस्योपनतमधुना राज्यमेकातपत्रमित्यादौ । यद्यपि वस्त्वलङ्कार्योरपि वस्त्वलङ्कारद्वार्य्यामभिधानेडपि न चमत्कारस्तथाडपि पदस्मन्वयबलन प्रतीतानां चमत्कारित्वमस्त्येव ।

रसादीनां तु नैवम् । विभावादिमुखेन प्रतीतानामेव चमत्कारित्वादिति भाव: ।

न तु यष्ट: प्रवेशयेतादाविव तात्पर्यविषयानुपपत्त्या लक्षणाडस्त्वलङ्ङ्कार्य्यादिति । अतादृर्थ्यविषयस्यापि रसस्य प्रत्ययाद्रसस्य स्वप्रकाशानन्दमयसंविद्विश्रान्तिरूपत्वेन तस्मिल्लङ्क्ष्ये प्रयोजनान्तरसंभवाद्विभावादिवाचकेऽपि पदेऽपि कुशलादिपदवत्प्रसिद्ध्यभावेन रूढ्यसंभवेन च न लक्षणति भाव: ।

प्रयोजनादिकं विना तु न लक्षणा । तस्य हेतुत्र्यसापेक्षत्वानियमात् । तदन्तरे भवन्ती वृत्तिस्तु व्यञ्जनैव ।

मात्सर्यमात्रात्तु लक्षणेत्यच्यत इति दिक् ।

न तु व्यङ्क्षनाया इति । वस्त्वादिविषयाया इत्यर्थ: । प्राक्प्रतिपादितामिति । प्रयोजकत्वाद् रूढ्यभावेन प्रयोजनान्तरवलने चान्वयापत्तेरित्यादेवमप्यनवस्था स्वादित्यादिना डभिधाया नियते ।

५ क. म. ग. प्र. । २ ग. न्न लक्षण । ३ क. यस्तु वस्तु । ४ ग. हपद्य । ५ क. लतु दि । ६ म. ध्वनि । ७ क. नाडपि त । ८ क. अति । ९ क. म व्य । १० क. मु । १. ३ ।

[ ९५० उल्लासः ] . काव्यप्रकाश: । २०९

वादं व्यङ्ग्यचमत्कम् । अर्थशक्तिमूलेडपि, विशेषे संकेत: कर्तुं न युज्यत इति सामान्यरूपाणां पदार्थानामाकाड्क्षासंनिधियोग्यतावशात्परसपरसंसरगो यत्रापदार्थोऽपि विशेषरूपो वाक्यार्थस्तत्राभिहितान्वयवादे का वार्ता व्यङ्गचस्याभिधेयतायाम् ।

ध्वन्या नियमनात् । अर्थशक्तिमलेप्येमङ्गीकारत्व्यम् । यतः पदेऽप्यः प्रथमं पदार्थस्त्रति: । अथ पदार्थविशेषाणामन्वयविवेपरूपस्य वाक्यार्थस्य प्रत्यय: । ततो व्यङ्ग्यप्रतीतिरिति तृतीयकक्षायां कुतोऽभिधाया: प्रसारणम् । द्वितीयकक्षायामेव तदपेक्षणात् । यतोऽभि- हितान्वयवादेऽप्येकान्वय आकाशादिवशेन प्रतियते । शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभाव इति च सर्वसिद्धम् । येडप्यन्विताभिधानवादिन:-—‘देवदत्त गामानय’ इत्यादि प्रयोजकवृद्धवाक्यं श्रुत्वा तदनन्तरं प्रयोज्यवृद्धेन साशादिमन्तर्मयानियमानालोकै रयमेतद्विपयकैकतत्क्रियागोचरकार्यताज्ञानवांस्तद्विपयकचेष्टावत्त्वादित्यादि मद्- दिति प्रयोज्यवृद्धस्य ज्ञानमनुमिते । ततः कारणं बिना कार्यानुपपत्त्या डकरण्डवाक्य- स्यान्वन्यतीरेकोकाम्यां तज्जानने कारणत्वरूपां शक्तिमवधारयति । अथ जेयसंवन्धं बिना वाक्यस्य सा शक्किरुपपत्तेऽ्यधोपत्त्या डकरण्डवाक्यार्थेनालङ्कडवाक्यस्य वाच्यवाचक- भावरूपं संबन्धमवधारयति ।

न त्वनत्तया बोधयितुमराक्यस्यार्थान्तरस्य वन्तुरपस्योपमादेरलङ्कारस्य चाभिधावृत्त्यव- यस्य व्यङ्गचत्वमेव । शब्दबोध्यस्य वृत्तिविषयत्वनियमादिति भाव: । विशेषरूपस्य । तदनपेक्षणादिति । वाक्यार्थस्यपदार्थसंसरगसूपस्यापूर्वत्व- नानभिधेयत्वे कथम् व्यङ्गचस्याभिधेयत्वमिति भाव: । तदेवोपादयति-यतोऽभिहितेति । एवं चापूर्वत्वाद्वाक्यार्थे डपि संकेतग्रहे न संभवेति भाव: । येडप्येति । आलोकयति । एतेन प्रयोज्यप्रयोजकवृद्धयोर्मध्यमुज्यमानशब्दनायेनादि- क्रियाणां प्रत्यक्षविषयत्वमुक्तम् । कार्यताज्ञानम् । कृतिसाध्यताज्ञानं कृतुद्वेश्यताज्ञाने वा । चेष्टयति । तत्र चेष्टया प्रवृत्तिस्तयेच्छा तथा ज्ञानानुमानम् । कदाचिच्चेष्टयैव ज्ञानानुमानम् । कार्यत्वकारणत्वरूपाम् । तज्ज्ञाननिष्ठकार्यत्वनिरूपितजनकतवरूपां शक्तिमवलङ्डवाक्य- निष्ठामवधारयतीत्यर्थ: ।

१ क. ग "इक्षायोग्यतासंनिधि" २ क "यत्पदव्रिशेषस्प" ३ क. "लोच्य वालोडय" ४ क. "ज्ञानकार्यत्वनिरूपककार" ५ क. "वाक्यस्यार्थोडनन" ६ म. "इवैनभि" ७ क. तयडन्वयार्थ । ८ म. "ज्ञानम् । चेष्ट" ।

चेष्ट्याहुः ।

शब्दवृत्ताभिधेयांश्र प्रत्यक्षेणात्र परयति । श्रोतुश्च प्रतिपत्तत्वमनुमानेन चेष्टया ॥ an्यथानुपपत्त्या तु बोधेच्छाशक्तिद्वयात्मिकाम् । अर्थापत्त्यावबोधे तु संबन्धं त्रिप्रमाणकम् ॥

इति प्रातिपादितादिशे द्वैतदेवदत्तगामनयेत्यादिश्रुतत्वम् । द्वैतवाक्यप्रतिपादेशाद्देशान्तरं साक्षादिमन्त्रमध्ये मध्यमवृन्दे नयति सव्यनेनास्माद्दाक्ष्यादेवंविधोऽर्थः प्रतिपन्न इति तचेष्टयाडनुमाय तयोःखण्डवाक्यवाक्यार्थयोर्थापत्त्या वाच्यवाचकभावलक्षणसंनन्धमवधार्ये बालसत्त्रव्युत्पद्यते । परतश्रुतित्र गामनय देवदत्ताश्वमनीय देवदत्त गा नयेत्यादिवाक्यप्रयोगे तस्य तस्य शब्दस्य तं तमर्थमवधारयतीत्यन्वयव्यतिरे-

यदुक्तम्— शब्दवृत्ताभिधेयांश्र प्रत्यक्षेणात्र परयति । श्रोतुश्च प्रतिपत्तत्वमनुमानेन चेष्टया ॥ an्यथानुपपत्त्या तु बोधेच्छाशक्तिद्वयात्मिकाम् । अर्थापत्त्यावबुद्ध्येत संबन्धं त्रिप्रमाणकम् ॥ इति ।

त्रिप्रमाणक्रमिति जात्यपेक्षया त्रितयं न तु व्यक्तिपेक्षया । एवमखण्डयोः संबन्धमवधार्यं विशेषतो व्युत्पद्यते । कथम् । इस्थम्—अनन्तरं तेनैव प्रयोजकेन ‘चैत्र अश्वमानीय’, ‘देवदत्त गा नय’ इत्यादिवाक्येपु कस्यचिद्वस्य पदस्याडवापे कस्यचिदुद्दारे च सति यस्य वाक्यभागस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां यस्य वाक्यार्थभागस्यान्वयव्यतिरेकावुपलभते तत्र तस्य शक्तिमवधारयति । तच शक्त्यवधारणमन्वित एव पदार्थे । प्रथममन्वय एव वाक्यस्य

प्रतिपत्तत्वम् प्रतिपत्तिज्ञानमिति यावत् । बुध्येतेऽत्यपिमणान्वयः । अनुमानेन चेष्टयेत । चेष्टारूपानुमितिज्ञानविषयहेतुनेत्यर्थः । अन्यथानुपपत्त्या । कारणं विनाकार्यानुपपत्त्येत्यर्थः । बोधे बोधनिष्ठकार्यानुरूपितां द्वयाल्मिकां द्वयं कार्ये कारणं च आत्मा प्रतियोगि यस्यास्तां कारणत्वरूपां शक्तिं बुध्येतेऽत्यपिम्रणान्वयः । बोधोदितितो ज्ञाननिरूपितामिति शेषः । संबन्धम् । वाच्यवाचकभावरूपम् । एवं शक्तिमग्रहं त्रिप्रमाणजात्यपेक्षयेत । अर्थापत्तिज्ञानात्पेक्षयेत्यर्थः । अनुपपत्तिरप्यर्थात्प्रथममन्वय एवति । अन्वयविशिष्ट एकत्यर्थः ।

१ घ. ‘तु द्वय’ इति पाठः । २ क. ‘पश्य तु बध्ययेत’ सं० । ३ क. ‘व्यादाकुत्त’° ४ क. ग. ‘योगे देश’° । ५ क. ‘वृद्ध आन’° । ६ श्रोडथों ज्ञात बुध्नन्ते सं° । ७ क. ‘कलक्षण’ सं । ग. ‘कस’° । ८ क. ‘बुध्यन्ते सं° । ९ क. ‘पितं द्र’° ।

काम्यां प्रवृत्तिनिवृत्तिकारि वाक्यमेव प्रयोगयोग्यामिति वाक्यास्थितानामेव पदानाम्नितै: पदार्थान्वितानामेव संकेतो गृह्यत इति विशिष्टा एव पदार्था वाक्यार्थो न तु पदार्थानां वैशिष्ट्यम् । यद्यापि वाक्यान्तरप्रयुज्यमानान्यपि प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययेन तान्येवैतानी पदानी निश्रीयन्त इति पदार्थान्तरमात्रेणान्वितः पदार्थ: संकेतगोचरस्तथाडपि सामान्यवचच्छब्दैरतो विशेषरूप एवासां प्रातिपद्यते, व्यक्तिविशेषकानां पदार्थानां तथाभूतत्वादित्यन्वितामिधानवादिन: । तेषामपि मते सामान्यविशेषरूप: शक्तिग्राहात्।

पदार्थमात्रशक्तिभङ्गीव्यविरोधात् । व्यवहारेणैव तज्ज्ञानस्यैवोपस्थापनाच न च वाक्यं विना कचिदाच्छब्द्युत्पत्तेः । व्यवहारेणैव शब्द्युत्पत्तेः । व्यवहारस्य च प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपस्य पदमात्रेण कर्तुमशक्यत्वात् । अतो वाक्यास्थितानामेव पदानाम्नितेप्येव पदार्थेषु संकेतग्रहादन्विता एव पदशक्त्या: । त एव च वाक्यार्थोऽमिति न वाक्यार्थबोधे शक्तिविराम: । न त्वभिहितानां पदार्थानाम्न्वयोऽशक्य एव प्रतीते योग्यतादिवशादिति युक्तम्।

ननु तथाडपि संसर्गविशेषोऽशक्य एव पदार्थसामान्यान्वित एव शक्तिग्राहात्। अन्यथा ‘गामनय’ इति पदं श्रुत्वा ‘अश्वमनय’ इत्यादिवाक्ये तदेवदमनयपदमित्यादि प्रत्यभिज्ञा न स्यात् । पूर्ववस्य गवानयनयनेपदस्याश्रान्वितानयनीडशक्तत्वेनार्थभेदेन भेदादिति चेत् । पदार्थत्वेन सामान्येन विशेषाणौमन्वये शक्तिग्राहात् । न हि निर्विशेषं सामान्यमिति । अन्वितानां च विशेषरूपत्वात् । इत्याह: । तेषामपि मते सामान्येनैव रूपेण

उपस्थापनादिति । जननादित्यर्थ: । पद्यानामिति । परस्पराकाड्क्षणामिति विशोषरणं देयम् । अत एव दण्डेन गामयाजेत्यादौ करणत्वान्वितमपि गोपदस्य न शक्तिः । प्रास्यस्य प्रकृत्यैव कारकस्य क्रिययैव च साकाड्क्षत्वादित्याह: । अन्वितेष्वेवेति । इत:पदार्थाश्रया: कर्मादेरितरपदार्थस्यान्वयोलभ्यतया तत्परपदार्थकस्य योगादन्वयवविशिष्ट एव

सङ्केतग्रह इति भाव: । त एवेति । परस्परं संसृष्टा: पदार्था एव वाक्यार्थो: न तु पदकृतविषयाणां पदार्थानां तद्रूप्यविषयोऽन्वयो वाक्यार्थ इति भाव: । न त्विति । अशक्यभानेनडितप्रसङ्गादन्वित एव व्यवहाराच्चेति भाव: । पदार्थसामान्यान्वित एव शक्तिग्राहादिति । पदार्थसामान्यनिरुपितान्वयविशिष्ट एव सकेतसत्त्वादिति भाव: । विशेषसङ्क्षयत्वये । अन्वितानामन्वयप्रतियोगिनां पदार्थत्वाबच्चिन्ननिरुपितान्वयनिरुपितविशेषशक्तिग्रहादित्यर्थ: । सामान्-न्येनैव रूपेणोपस्थापयति । तदाडपि ककारकान्वितानयनत्स्वादिरूपण क्रियान्वितगोत्बादिसामा-

१ क. एवं निश्रीयते च० । २ क. ‘नत्सर्ग’ । ३ क. ‘नामेवत्न’ । ४ क. ‘न पदार्थाविश-पनिस० ।

२१२ प्रदीपोद्योतसमेत:- [९ प०. उल्हासः]

पदार्थ: संकेतविषय इत्यतिविशेषभूतो वाक्यार्थोऽन्तर्गतोडसंकेतितत्वाद् वाच्य एव यत्न पदार्थे: प्रतिपद्यते तत्र द्वौर्धान्तरैमुतस्य नि:शेषच्युते- त्यादौ विध्यादेशव्चा। अनन्वितोडर्थोडभिहितान्वये। पदार्थान्तरमात्रेण- न्वितस्वान्विताभिधाने। अन्वितविशेषस्ववाच्य एवेत्युमयनयेडप्यषद्ार्थ एव वाक्यार्थ:।

यदप्युपयते नैमित्तिकानुसारेण निमित्तानि कल्पन्ते इति। तत्र निमित्तत्वं कारकत्वं ज्ञापकत्वं वा। शब्दस्य प्रकाशकत्वात् कारकत्वम् । ज्ञापकरत्वं तु ज्ञातस्य कथनम् । ज्ञातत्वं च संकेतेनैव। स चान्वितमात्रे।

विशेष: शक्यो न तु विशेषरूपेण। तथा च पदार्थान्तरसमन्वयान्विते पदनां शक्तिः । गवादिविशोपान्वितस्तु विशेषोऽवाच्य एव। तस्मादभिहितान्वयवादेडन्वित एव , अन्वि- ताभिधाननये तु पदार्थेमान्वयान्वित: स्वार्थ: संकेतविषय:। गवादिविशोपान्वितान्वयानन्तरू- प्त्वसंकेतित एवेत्यवाच्य एव वाक्यार्थ:।

यदपि केष्विदुच्यते— 'शब्दश्रवणानन्तरं यावानर्थ: प्रतीयते तत्र सर्वत्रापि शब्द एव निमित्तम् । यतो नैमित्तिकानुरोधेन निमित्तानि कल्प्यन्ते' इति। तदप्ययुक्तम् । शब्दस्य ह्यर्थे निमित्तत्वं कारकत्वं ज्ञापकत्वं वा। न प्रथमम् । शब्दस्यार्थानुत्पादकत्वात् । चरमं पुनरुच्यते, परंतु संकेतवच्चेन ज्ञातस्य। अज्ञातस्य स्वरूपमात्रेण ज्ञातस्य वा ज्ञापकत्वेड- तिप्रसङ्गात् । न चान्वयविशेष संकेतग्रह: । अस्तु विशेष एव संकेतग्रह इति चेत् ।

नयरूपेणैव शक्तिरिति भाव: । विशेषोऽवाच्य एवेति । गौर्कर्मकानयनादिविशेषोऽवाच्य: समभिधायैहिपददानां परस्पराकाङ्क्षावशादेव भासत इति भाव: । अत्रारुचिवीजं तु व्यवहारणे गौर्कर्मकानयनादिविशेष एव प्रथमं शक्तिग्रहात्सामान्यान्वितशक्तिग्रह उपजीव्यविरोधस्य तवापि सत्त्वेन लाघवादन्वित एव शक्तिरन्वय आकाङ्क्षालक्षयाया अभावेन विशेषस्याप्रत्यासत्तवेन संकेतग्रहविषयत्वादित्यर्थ: । एवं च तदन- तरमवगम्यमानस्य व्यङ्गच्‌यस्य सर्वथा तदविपयत्वमिति भाव: ।

शब्द एव निमित्तमिति । उपस्थिता-द्वादित्यर्थ: । एवं च शब्दस्य पुन: पुनर्- संशानं कल्प्यत इति वाच्यार्थ एव वृद्धच्यार्थेऽपि न वृत्त्यन्तर-कल्पनमिति भाव: । तदेवाऽऽडह- यत इति । अतिप्रसङ्गादिति । सर्वथा अर्थप्रतीतिप्रयोजकात् । अत्यन्तप्रसङ्गापि शब्द-

१ ग. 'रस्स्य° । २ ग. °न्वितार्थ° । ३ ग. °न्विता° । ४ क. °त्वं सं° । ५ क. °केत: । भ° ।

एवं च निमित्तस्य नियतनिमित्तत्वं यावन्न निश्चितं तावन्नैमित्तिकस्य प्रतीतिरेव कथम् । इति देमनित्तिकानुसारेण निमित्तानि कल्प्यन्त इत्य-

विचारिताभिधानम् ।

√ ये स्वाभिद्र्धति सोऽ्यमिपोरिव दीर्घदीर्घतरों व्यापार इति, यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति च विधिरेवात्र वाच्य इति । तेऽप्यातत्पर्यज्ञ-

लोष्ठाद्यन्वितानयनादौ विशेषस्योपस्थापकान्तराभावेन शब्दादेवोपस्थितिरिवाच्या । तथा च तत्र संकेतग्रह इत्यन्वयाश्रयात् । तस्मान्नै-

मित्तिकानुरोधेन निमित्तानि कल्प्यन्त इत्यविचारिताभिधानम् ।

अथ 'सोऽ्यमिपोरिव दीर्घदीर्घतरों व्यापार इति यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति च निःशेष इत्यादौ विधिरेव वाच्यः', इति भट्टटपजीविनः । अस्यार्थः-—यथा बलवता प्रेरित इषुरेकैनैव वेगाख्येन व्यापारेण । वर्मच्छेदमुरोमेदं प्राणहरणं च रिपोरविधत्ते तथैक एव शब्द एकैनैवाभिधानव्यापारेण पदार्थमस्ति वाक्यार्थानुभवं च व्यज्यत्प्रतीतिं च विधत्ते । अतो व्यज्यत्व्याभिमतस्यार्थस्य वाच्यत्वमेव । किं च यत्र शब्दस्य तात्पर्यं स शब्दार्थ इति

निःशेष', इत्यादौ तात्पर्यविषयतया विधिरिवाच्य एवति । ते तात्पर्यवाच्योयुक्तेऽतिपर्य्य-

जान्तः परावः । तद्वाक्यवात्पदोपस्थित एव हि तात्पर्यमुच्यते न प्रतीतिमात्रे । तथा हि ।

श्रवणमात्रेणार्थप्रतीतेः प्रसङ्गाद्वेत्यर्थः । प्रत्यक्षानुप्रमाणस्य ज्ञातस्यैव करणत्वनियमाच्चेत्यपि वाच्यम् । उपस्थापकान्तराभावेनैति । इतरव्यवहारदर्शनेनैव व्यक्तिपदार्थस्य लोष्ठान्वि-

तानयनव्यवहारं कदा अप्यहष्ट्वक्तोडपि लोष्ठमनयनेति वाक्याद्रोधशल इत्यर्थः । व्यञ्जनाव्यास्तु स्वरूपसत्या एवोपयोगो धर्मिग्राहकमानेसिद्धः । अतिप्रसङ्गस्तु वक्त्रादिवैशिष्ट्यापेक्षणादेव न

भावः ।

विधिः । नायकान्तिकगमनरूपः । एक एवेति । सुकविभ्रयुक्त इत्यर्थः । न चैक-

थेप्रतीतौ शब्दस्य विरामः । विवक्षितार्थप्रतीत्युत्तरमेव विरामाधिककारादिति भावः । तद्र्था-

क्यवर्त्तीति । यत्परः शब्द इत्यस्य हि उपात्तशब्दैः प्रतिपाद्येऽर्थेऽपि यदर्थो विषयत्वं तत्र वाक्यतात्पर्ये यत्र तात्पर्यं स शब्दार्थस्तदर्थे शब्दस्यानधिगतार्थग्रस्त्रवरूपं प्रामाण्यमिल्यर्थः । न तु यत्तात्पर्यकतया

शब्दः प्रयुज्यते स शब्दार्थ इत्यर्थ इति भावः ।

एवं हि तात्पर्यस्यानियतत्वेन शक्तेरप्यनियतत्वापत्तिरिति बोध्यम् । ननु विधेयत्वं प्रवर्त्तनारूपविधविषयत्वम् । तच्च क्रियाया एव न दृश्यादेरिति दक्षा जुहोतीत्य-

१ म. °कार्यत्नु° । २ क. ग. °दीर्घों व्यां° । ३ ग. °ति वि° । ४ क. °दीर्घों व्यां° । ५ क. °मर्मे° । ६ क. शक्तिरूपो व्यापारः पदार्थवाक्यार्थज्ञानानि करोति । यत्र च शब्दस्य ।

२१४ प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ९५०व्यााः ]

स्तात्पर्यवाचोयुक्तेर्देवानांप्रिया: । तथा हि । मूतमव्यसमुचरणे मूतं मध्यायोपदिश्यत इति कारकपदार्था: क्रियापदार्थेनान्वीयमानाः प्रधानक्रियानिर्वर्तकस्वक्रियाभिसंबन्धात्साध्यायमानतां प्राप्नुवन्ति । ततश्व-द्रघद्रहनन्यायेन यावदप्राप्तं तावद्विधीयते । यथा ऋत्विक्प्रचरने प्रमाणतरात्सिद्धे 'लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति' इत्यत्र लोहितोष्णी-षत्वमात्रं विधेयम् । हवनस्थान्यतः सिद्धेर्द्रधनादि जुहोतीत्यादौ द्रध्यादेः करणत्स्वमात्रं विधेयम् । ऋचिदुभयाविधिः ऋचित्रिविधिरपि । यथा रक्तं पठं वयेत्यादावेकविधिर्द्विविधिविधिरिव । ततश्व यदेव विधेयं

भूतमव्यसमुचरणे भव्यायोपदिश्यत इति सिद्धान्तः । अस्यार्थः-मूतं सिद्धम् । भव्यं साध्यम् । तयोः समभिल्याहारे भूतं सिद्धं भव्याय साध्यायोपदिश्यत इति । कारकपदार्था: क्रियापदार्थेनान्वीयमानाः सिद्धा अपि प्रधानक्रियानुकूल्यैया साध्यीसूतया स्वक्रिय-यथा योगास्साध्यायमानतामुपवन्ति । स्वरूपेण सिद्धा अपि साध्यक्रियाविशिष्टतया साध्या इव भवन्ति । ततश्व यथा दहननाद्रव्यमात्रं दह्यते न तु द्रव्यमपि तथा यावदेवाप्राप्तं तावदेव शब्देन विधीयते न तु प्राप्तंमपि । यथा ऋत्विक्प्रचरनेsन्यतः प्राप्ते 'लोहितो-ष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति' इत्यनेन लोहितोष्णीषत्वमात्रं विधीयते न तु ऋत्विक्प्रचरणम् । उष्णीषस्यापि प्राप्तौ तु लौहित्यमात्रं । हवनस्थान्यतः सिद्धौ च 'द्रधा जुहोति' इत्यनेन द्रध्नः करणत्वं न तु द्रधि हवनं वा । एवं 'रक्तं पठं वय' इत्यादौ रक्तत्स्वपटच्य-नानां मध्य एकस्य द्वयोक्याणां वाड्सिद्धावेकविधिर्द्विविधिविधिरिव । ततश्व यावदेव

द्रव्यांशे प्रामाण्यं न स्वादत आह—भूतोति । सिद्धं साध्यार्थतयोपदिश्यतेsस्मात्तं ज्ञाप्यत इति तदर्थः । नन्वेकपक्रियारुपलवास्कयं प्रवर्तकानिविष्यस्वमत आह—कारक-पदार्था इति । यथा द्रधा जुहोत्यादौ प्रवर्तकक्रियाया हेमस्वाद्वलाद्धविःस्पन्दो ग्रहणालव्यस्तयोगास्स्वतस्सिद्धोऽस्यापि द्रधः साध्यत इति स्वरूपतस्तस्याविधेयत्वेऽपि तद्शक्रियोपरागाद्धिष्यत इति भावः । नन्वेवं स्वतः क्रियारुपस्य होमस्यैव विधेयता स्यादत आह—नतश्रेति । होमस्याभिहोत्रं जुहोतीति वाक्याल्प्र-तरिति भावः । शब्देन प्रतिप्यत इति । विधीयित इत्यर्थः । न तु प्राप्तमशिति भावः । श्येनप्रकरणस्यं वाक्यमुदाहरति—लोहितेति । अघश्व वृणीन इत्यादिभिर्‌वाक्यैस्त्रत्निजां प्राप्तत्वात्ते न विधेया इत्यत आह—नत्विति । ननु सोष्णीषा निवीतवसना ऋत्विजः प्रचरन्तीति प्राप्त इत्यत आह—उप्णीषस्यापीति । न तु द्रध्यादीनि साधनद्रव्याणिेष्टत्स्वरुपमोक्ष्येरिति भावः । हवनं वेभि । अग्निहोत्रं जुहोतीति

१ क. म. °याभिनि° । २ ग. °देः कर° । ३ क. °ल्तया । ४ क. °समिति । य° ५ क. °द्रधेन स्वरू° । ६ ग. °वः । न तु द° ७ ग. °लेन तस्यापि

[९९०उल्लासः]

काव्यप्रकाशः

तत्रैव तात्पर्यमित्युपपत्तिरेव शब्दस्यार्थे तात्पर्यं न तु प्रतीतमात्रे। एवं हि पूर्वो धावतीत्यादावपरांगर्थेडपि कचित्तात्पर्यं स्यात्। यतु विशेषं भुड्क्ष्व मा चास्य गृहे भुड्क्था इत्यत्रैतद्रहे न भोक्तव्यमित्यत्र तात्पर्यमिति स एव वाक्यार्थ इति। उच्चते—तत्र चकार एकवाक्यतासूचनार्थः। न चाडड्याद्वयातवाक्ययोरेकवाक्यत्वमिति विषयक्षणवाक्यस्य शुद्धद्रव्यत्वाद्वा कल्पनादिति विषयमक्षणाद्रुपद्रव्ये हेतुः।

विधेयं तावत्स्येव तात्पर्यम्। विधेयं च शब्दोपात्तमेवेति शुक्तिकं 'शब्दोपात्त एव तात्पर्यम्' इति। यदि च प्रतीतमात्रे तात्पर्यं तदा 'पूर्वों धावति' इत्यादौ पूर्वादिसमानसविष्स्वेद्यतया प्रतीतेऽपरांगर्थेऽपि कदाचित्तात्पर्यं स्यात्। ननु तद्लाक्यवर्तिपदोपस्थापित एवं वेद्यतया प्रतीतेऽपरांगर्थेऽपि कदाचित्तात्पर्यं स्यात्। इति न व्यासि:। विषयं भुड्क्ष्व मा चास्य गृहे भुड्क्था इत्यत्र विषं भुड्क्ष्वेति वाक्यस्य मा चेत्यादिवाक्यार्थे तात्पर्यादिति। मैवम्। यत् एतदकमेव वाक्यम्। चकारस्यैवाक्यतासूचकस्वात्। अन्यथा तदर्थप्रसङ्गात्। न चाडड्यादवाच्यचक्रियोः साक्षाद्रव्यः संभवति। 'गणानां च परार्थत्वादसंभवः', इति न्यायात्। शुद्धद्रव्यं चैतत्। अतो भवितव्यमत्रैवेयेन। ततः विषभक्षणाद्यपेतेद्रूभोजनमनिष्टहेतुरत:

वाक्येन तस्यापि प्राप्तत्वादिति भावः। शब्दोपात्त एवेति। शब्दोपात्तविधेय एवेत्यर्थः। तात्पर्यम्। प्रागुक्तप्रामाण्यनियमकम्। एवं च व्यझ्यस्य शब्दोपात्तस्वभावत्सर्वत्र 'विधेयत्वाभावाच्च न तत्र प्रागुक्तप्रामाण्यनियमकम् तात्पर्यं नापि शक्तिरिति भावः। शक्तिशेषस्य बोध्यम्। समानसंवित्तिति। तस्य प्रतियोगिनि नित्यसाकाङ्क्षत्वादिति भावः। तात्पर्यं स्यादिति। एवं चान्यलम्यत्वेनापदार्थे तत्पूर्वशब्दस्य शक्तिसाधंकं तात्पर्यं स्यादिति भावः। तात्पर्यादिति। एवं च तद्लाक्यवर्तिपदोपस्थाप्यमानार्थप्रतिपादनसामर्थ्योपेतरक्तोपस्थित्यादिप्रयोजकं स्यादिति भावः। एकमेवेति। शुद्धपदार्थोपस्थित्यादिप्रयोजकं स्यादिति। सहृदयपदोपस्थाप्यमानार्थप्रतिपादनसामर्थ्योपेतरक्तोपस्थित्यादिप्रयोजकं स्यादिति। न्यायाविति। एवं च समत्वेन यथा गुणीभूतोऽपि समत्स्वेनैव परस्परमन्वयः स्यादित्यर्यः। भवितव्यमत्रैतेति। स चान्वयो न साक्षात्कर्तृकर्मभावादिना बाधात्। नापि मुख्यार्थमदाय परस्परोपपादकतया। तत्र विपभक्षणवाक्यस्य शुद्धद्रव्य-कवलने मुख्यार्थे बाधात्। अतस्तस्यैवाऽऽश्रयणेन कल्प्यते। तत्र विषं भक्ष्य-

स्य विपभक्षणाधिकवलखदनिष्ठानन्वितविशिष्टेतेद्रूभोजने लक्षणा। तस्य च मा चास्य-स्थादिवाक्यार्थे सर्वथेत्यर्थसंवन्धे हेतुत्वेनान्वय इत्यारायेणाद्डह—तत इति। ततस्त यत्र

१ क. 'तीतिमा'। ३ क. 'राथें क' । ३ क. 'द्व भक्ष्य मा कास्य गृहे भुड्क्स्व' । ५ क. 'वः समा' । ९ योः० ।

सर्वथा माडस्य गृहे मुंडिकृथा इत्युपात्तशब्दार्थ एव तात्पर्येम् । यदि च शब्दश्रुतेरनन्तरं यावानर्थः लभ्यते तावति शब्दस्यामिधैव व्यापारस्तैत: कथं ब्राह्मण पुत्रस्ते जातो ब्राझण कन्या ते गर्भिणीत्यादौ हर्षशोकादिनामपि न वाच्यत्वम् । कस्माल्लक्षणा । लक्षणीयडप्यर्थे दीर्घ-दीर्घतराभिधाव्यापारैरेव प्रतीतिसिद्धे: । किमिति च श्रुतिलिङ्ग्वाक्यप्रकरणस्थानसमाराधनं पूर्वपूर्वबलावलम्बनं इत्यनुपपत्तिसमाधान-सर्वथा नास्य गृहे मुंडिकृत्या इति वाक्यार्थ: । तथा च तद्वाक्यस्य पदोपस्थापित एव तात्प-र्यमिति सिद्धम् । तस्मात् ‘ यत्पर: शब्द:’ इत्यादि यदुक्तं तत्तात्पर्यज्ञानात् । यदपि ‘ सोऽयमिषोरिव ’ इति तदप्युक्तम् । यतः शब्दश्रवणानन्तरं यावानर्थ: प्रतीयते तावति सर्वत्र यदि शब्दस्याभिधैव स्यात्तदा ‘ चैत्र पुत्रस्ते जात: कुमारी ते गर्भिणी ’ इत्यादिवाक्यानन्तरं हर्षविपादयो: प्रतीतस्तयोरपि तद्वाक्यस्याभिधा स्यात् । अथ तच्छब्दप्रतिपाद्ये सर्वत्राभिधा । हर्षादयस्तु न तत्प्रतिपाद्याः इत्युच्यते तर्हि लक्षण-येडप्यभिषैव स्यादिति लक्षणोच्छेद: । किमिति च ‘ श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाराधनं परिदावलम्बनमथवा प्रकृष्टावधारणं’ इति सूत्रेण भगवानाहेति: श्रुत्यादिपूर्ववलोयस्त्वं प्रतिपाद्यांवभूत् । सर्वत्रैवाभिधाप्रसङ्ग उत्तरस्य दौर्बल्य वीजाभावात् । सूत्रं तु प्रकृतार्थविच्छेदेऽपि बहूपकारकत्वादुरुहत्नाच व्याक्रियते । श्रुतिलिङ्गादय: षडिह विनियोजका: । तत्र विरुद्धयोरेकत्रोपनिपाते समुच्चयो न संभवतित्येकनापरस्स्वबाधो वक्तव्य: । स न वक्ता दुर्वलस्येति सिथते दौर्बल्यप्रतिपादकं सूत्रं श्रुतितिङ्गाद्यर्थमस्यर्थ: । श्रुत्यादीनां समवाय एकत्रोपनिपाते तेषां मध्ये यदपेक्षया यत्परं तदपेक्षया तद्बलम् । कुत: । अर्थविप्रकर्षात् । पूर्वापेक्षया विलम्बिनार्थप्रत्यायकत्वात् । यथा चैतत्तथोदाहरणे स्मृतौ करियते । वाक्य स्वार्थ न विश्राम्यति यथोत्तरव सुहृदृकृकत्वात्, तथात्रापि स्वार्थगोधोत्तरमितरतत्प्रतीयते तत्र व्याघातनेवेत प्रहड्कार्य: । न तत्प्रत्याच्चा इति । किं तु मुख्यप्रसादाच्छुमेया इति भाव: । अभिधैव स्यादिति । दीर्घेदीर्घाभिधाव्यापारैरेव तत्प्रतीतिसिद्धेरिति भाव: । बीजाभावादिति । विलम्बेनार्थबोधकत्वं हि तद्वीजंम् ।

१ क. भूरिसंकेतु । २ क. ग. ‘थोडवगम्यते’ । ३ क. ग. ‘स्नरकरुय’ । ४ क. ग. ‘दीर्घाभि०’ । ५ क. भूरिसंकेतु । ६ क. ‘कथयकथारोपस्थया०’ । ७ एतदुक्तं भा० ‘अतिलिङ्गादिसूत्रस्यार्थानां’ क. पुस्तकेनाह्नित । ८ क. तत्र मु० । ९ ग. ‘न’ । बीजां० । १० ख. ग. ‘जमू’ । वैष्णव: । उपांशुयोग: । अनिलादि:ग्रन्थादेडमि ।

[ ९९० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः

२१७

तत्र निरपेक्षो रसः श्रुति:-— ' श्रीहीनषहन्ति ', इति । अत्र क्रियाफलभागित्वं कर्मस्वं बोधयती द्वितीया निरपेक्षैव श्रीहीणामवघातशेषित्वं प्रतिपादयति । अर्थविशेषप्रकारणसामर्थ्ये लिख्यमू । यथा—' बहिरे्दसदनं दामि ', इति । अत्र लवनार्थप्रकाशकतया वहिरिहवने विनियोगः । परस्मराकाङ्क्षावशादेकस्मिन्नर्थे पर्यवसितानि पदानी वाक्यम् । यथा—' देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽधिनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्रये जुष्टं निर्ऋपामि ', (तै० सं० १ । ४ । ३० ) इत्यादि । लिङ्गेन लिङ्गिनि वाक्ये विनियोग्यमानस्य समख्यातार्थेभागस्यैकवाक्यताबलेन ' देवस्य त्वा ', इत्यादिभागस्यापि तत्र विनियोगः । लुङ्‌वाक्यभावानां पदानां कार्यान्तरापेक्षावशाद्वाक्यान्तरण संक्रुष्ट आकार्षापर्यवसन्नं प्रकरणम् । यथा—' समिधो यजति ' ( तै० सं० २ । ६ । १ ) इत्यादौ । अस्य हि दर्शपौर्णमासकतुंभावाकाङ्क्षयां पाठवशाच्चेपत्वम् । स्थानं क्रमः । स चानेकस्याड्‌डम्नातस्य सन्निधिविशेषाम्नानम् । यथा—' दधिघरमि ' (तै० सं० १ । १ । २ ) इत्यत्राड्‌डध्रेयाम्र-

षोमयोपाङ्गुयागः ऋमेण वाक्येषु पठिता: । मन्त्रभागेडपि कमेणैवमन्त्रणत्रयं पठितम् । तत्र डडघ्रेयाश्रोषमयोर्लिङ्गेनैव द्वयोर्‌विनियोगसिद्धिः । ' दधिघरमि ', इत्यत्र तु न लिख्यादि विनियोजकम् । किं तु यस्यास्तद्रो ब्राह्मणम् उपाङ्गयागाविधानात् तस्मिन्नेव प्रदेशे मन्त्रेडस्य पाठ इति कमादुपाङ्गुयागाहुमन्त्रणेडस्य विनियोगः । समाख्या योगवलम् । यथा—होतृमौद्गात्रमित्यादि । तत्र हि होतुरिदं होत्रामित्यादियोगबलेण होत्रादिसमाख्यातनि कर्माणि होत्रादिभिरद्रक्षेयानि ।

एकस्मिन्नर्थे । विशिष्टेडर्थे । एतदुक्तं भवति:-— कार्यान्तरापेक्षेत्वात् कार्यान्तरामितकर्तृलवत्या । एवं च सन्निध्याम्नातपदार्थसंन्थापादकेनितकर्तव्यताकाड्‌डत्वप्र-घानवचनं प्रकरणम् । इदं कर्मप्रकरणासाधारणं प्रकरणलक्षणम् । सर्वसाधारणं स्वाकाड्‌ड्वाया-मितिकर्तव्यताविशेषणरहितमेतत् । तत्र क्रियादाकाड्‌क्षावशेन सन्निहितवाक्यान्तरसंन्थः प्रकरणमिति व्यवहारः । क्रियादाकाड्‌क्षैव प्रकरणमिति व्यवहार इति बोध्यम् । दर्शपौर्ण-मासकतुंभावादेति । पध्चीतत्पुरुषः । इदमुपलक्षणम् । तेनामपि फलाकाड्‌क्षयां सन्निहते बुद्दिस्थे फले तत्फलवदुपकारद्वारा सन्निध्ये संभवति फलान्तरकल्पनाया अयुक्तकत्वेन तेनापि संबन्ध इत्यापि बोध्यम् । स चानेकस्येति । अयं यथासंनिध्याम्नातक्रमः । सन्निधाम्नात-मपि ऋमतेन व्यवहरन्ति । स च विरोधोदाहरण स्पष्टः । अत एवाग्रे स्थानपर्यायतयाडS-लक्षणम् । प्रदेशद्वयाम्नातयोः संबन्धनिमित्तं संज्ञेक्यमपि समासल्या । समा आख्येतो योगात् । यथाड‌डतिमुक्तहोमनामाद्यर्थं यतु प्रज्ञानान्तित्यादिमन्त्राणां च संक्रुष्टनिमित्तमाधव-यवसंज्ञक्यम् । यथाड‌डवपसर्जनमहासंज्ञा व्याकरणान्तरसंज्ञा सोमात् तदङ्गमितत्वाद् व्याकरणा-प्यन्वयेडपि ग्रहणमित्यपि बोध्यम् ।

२१८ प्रदीपोद्योतसमेत:-

अथैषां विरोधोदाहरणानि । तत्र श्रुतिलिङ्गयोर्विरोधे लिङ्गस्य दुर्बलत्वं यथा— ‘कदा चन स्तरासि नेन्द्र स्वधासि’ (तै० सं० ११४१२२) इत्यादिकाया ऋषोर्विनियोजिका श्रुति: ‘ऐन्द्रागार्हपत्यमुपतिष्ठते’ इति । अत्र चन्द्रप्रकाशानुसामर्थ्येन्द्रोपास्यापनेऽपि विनियोग: प्रतिबाधते । अन्यप्रकाशास्यान्यत्र विनियोगायोगात् । श्रुस्त्या गार्हपत्योपस्थापनेऽपि प्रतीयते । गार्हपत्यमिति द्वितीया हि कर्मविशक्ततया कामपि क्रियामपेक्ष्य प्रकृत्यर्थस्य शेषित्वं बाध्यते । क्रियाजन्यश्शेषफलभागित्वस्य तदर्थत्वात् । एवमन्येति तृतीया प्रकृत्यर्थस्य शेषत्वम् । क्रियां प्रति साधकतमत्वरूपकरणत्वस्य तदर्थत्वात् । तदत्र श्रुतिलिङ्गयोर्विरोध: । न च वाक्यं निरपेक्षया द्वितीयया शेषत्वमात्रं प्रतीते न त्वेन्द्रदीप्तिमचं प्रति । तच्चाडडश्रेयीमच्चं प्रत्यपि संभवतोति कुतो विरोध: । ऐन्द्रेति पदमपेक्ष्य विशेषप्रोधनाद्विरोध इति चेत् तर्हि श्रुतेर्विरोध: । किं तु वाक्यस्य । तच्च लिङ्गापेक्षया दुर्बलमेवेति । यतः शेषोभाव: सामान्यत: श्रुत्येवावगम्यते । पदांतरपेक्षया तु विशेषे व्यवस्थाप्यते । विशेषसंनन्धमात्रस्य पदांतरसंनन्धाश्रयात: । तस्माच्चेत्यया सामान्यत: प्रतिपाद्योऽसौ वाक्यलम्यं विशेषमपेक्ष्य सिद्धप्रतिपादेन विरुध्यते । तत्रायं पूर्वपक्ष:-

सामर्थ्यज्ञानमपेक्ष्य श्रुतिविनियोजिका । न ह्यस्मर्थ्य श्रुतिस्सहकारणत्वापि विनियोगं शक्यते । यथा वर्हि: प्रसके । जलं वा दाहे । अतो लिङ्गस्य बलवत्त्वादिन्द्रस्योपस्थानेऽस्या विनियोग: । तदनुरोधितया द्वितीया स्संप्रयर्थतया व्यास्येया । गार्हपत्यसम्बन्धयेऽन्द्र उपस्थातन्य इत्यर्थ: पर्यवस्यति । सिद्धान्तस्तु—श्रुति: स्वरुपसत्तासामर्थ्यमपेक्षते न तु

कुतो विरोध इति । एवमैन्द्रयेचित तृतीयैनद्र्र्या ऋच: ‘कांचित्प्रस्तुहद्दरुपं शेषत्वं बोधितं तादिन्द्रोपास्यानं प्रति तत्वैडाश्रेयिमच्चं प्रति । यतः शेषेति । क्रियां प्रति करणस्य शेषत्वमित्येव विनियोग: । स हि पदांतरनिरपेक्ष्यामेव द्वितीयातातीयाश्रितिमां बोधयत इत्यर्थ: । नन्वच तर्हि वाक्येन किं बोध्यतेतद्राह—विशेषसम्बन्धमात्रस्येति । यदेनद्र्र्या: करणत्वं तद्गार्हपत्यकार्मकोपस्थाननिर्ह्रुपितमित्येवंरूपेत्यर्थ: । विशेषपमपेक्ष्येति । न चैवं वाक्यार्थस्यैव लिङ्गेन विरोध: । श्रौतस्य शेषोभावस्य विशेषसमर्पणेन वाक्यस्य गुनतया श्रुते: प्राधान्यात प्रधानेन च विरोध इति श्रुतिलिङ्गविरोधोदाहरणं हरणामित्याश्रयात्! यद्वा वलीयसा लिङ्गेन यस्माद्धास्तत्किङ्गेन निराक्रियते । न चात्र तेन वाक्यं वाध्यम् । किं तु द्वितीयाश्रुति: सामीप्यलक्षणया बाध्या । वाक्यं तु तथैव । नाहि वाक्यलिङ्गविरोधोदाहरणे लिङ्गावध्यस्य स्योनं त इत्यादे: सुमनस्यमान इस्यन्तवाक्यस्येवोदाहृततवाक्यद्वयकल्पनेताश्रय: । उपस्थातद्य इति । प्रकाशादित्य इत्यर्थ: । उपपुर्वातिष्ठतेर्मन्रकरणैक्य वर्तममानुपान्मन्रकरणे [पा०सू० १।३।२१] इत्यनेनाडडस्मनेपदम् । मन्त्रकरणकोर्डश्व न प्रकाशानातिरिक्त इति बोध्यम् । वस्तुतस्तु श्रुस्त्या

[९५० - उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः। २१९

तहोशमपि। येन लिख्यं बलवद्वतेत्। तस्य च पूर्वे सत एवं ज्ञानं विनियोगानुरूपतया पश्चादुपजायते। यिहुं तु विनियोजने श्रुतिमपेक्षते। न हि श्रवनेन्द्र उपस्थातव्य इति लिख्याद्वसरसतः प्रतीयते। किं त्वदृइङ्गिन्द्र इत्येतावन्मात्रम्। तथा च प्रकरणाम्नानासामध्योदिन्द्रप्रकाशानुसार्थाया ऋज्वाद्यनुपपत्त्या विनियोगः कल्पनीयः। तथा च अर्थविप्रकर्षः। तथा हि—श्रुतार्थापत्तिसाधकन्यायेन शब्दोऽस्मिन्प्रकरण इव पूयेत इति लिङ्गानुमानेन्द्र उपस्थातव्य इति श्रुतिः कल्पनार्या। ततस्तया विनियोगो भवेत्। ततों यावहिङ्ं श्रुतिकल्पनयै प्रकान्तव्यापारं तावत्प्रकाश्या श्रुस्त्रया गाहिपल्ये विनियोगः सिद्ध एवेति प्रकरणे निराकाङ्क्षे कयाडनुपपत्या श्रुतिः कल्पनीया। तस्माच्छ-तद्बलवत्त्वात्तदनुगुणतया सामर्थ्ये नियमान इन्द्रपदं परमेश्वरवाचकतया ग्राह्यमित्यर्थं-किमित्यवधार्यते।

लिङ्गवाक्ययोः प्रयोगः—पुरोडाशास्य स्थानकरणस्थापनस्वरूपयोः सदनसादनयोः प्रकरणे ‘स्योनं ते सदनं करोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि तस्मिन्नीदामृते प्रतितिष्ठ मोहिीां मेधः सुमनस्यमानः’ इति मन्त्रः पठितः। तत्र कल्पयामिस्यन्तः पूर्वभागः सदने, मोहिीां मेध इत्यादि यज्ञभागस्य साधने प्रयोक्तव्य इति लिङ्गादप्रतिभाति। अयं मन्त्र एकं वाक्यम्। यत्प्रयोगारम्भु साधने प्रयोक्तव्य इति दाशेपेण यत्कल्पयामीति तस्मिन्नीदत्येक्यार्थोऽचिन्त्यवाचद्विभागे साकाङ्क्षत्वाच्च। ततश्रे-कचिद्विनियुक्तस्य लिङ्गेनान्यत्रापि पूर्वः पक्षः। यथा बृहस्पर्वचस्कामो बृहस्पतिसवेन यजेतति वाक्येन फलार्थतया विहितोडपि बृहस्पति-सवेन यजेतति वाजपेयप्रकरणात्तद्बलादेव बोध्यते। वाक्यं प्रबलमपि न सन्निधि बाधते विरोधाभावात्। न हि बलवानेव साध्नुवाथ इति बोध्यम्। अन्यथानुपपत्त्या। असमर्थे तदन्यथाडनुपपत्त्या। यथा दाहं जाते वनहेदाहरचिक्रिज्यते न दाहकत्वं वहे: शक्तिज्ञानापेक्षम्। तथा श्रुते: शेषत्वे ज्ञातेडनन्तरमयं तादृशी शक्तिरस्तीति ज्ञायते। तेनार्थ-तद्गतसामर्ध्यज्ञानं विनियोगकारणमित्यर्थः। उपजायते इति। प्रतीत इत्यर्थः। वहिना सिद्धत्वादौ तु सामर्थ्यबाधादश्राण्यामिति भावः। प्रकरणोति। अग्निचयन-प्रकरण इत्यर्थः। अन्यथानुपपत्त्या। इन्द्रुपाभिधानानन्यथाडनुपपत्त्या। श्रुतार्थेति। शाब्द्या आकाङ्क्षायां यथाकथंचिदुपस्थितार्थेनामिवृत्तेरिति भावः। प्रकान्तव्यापारमिति। अस्य प्रतिपत्तेः शेषः। प्रकरणे प्रकरणाम्नाने। कया। किम्सं-निधिन्या। कस्याडनुपपत्त्येति उक्तः। षष्ठी। श्रुतेर्बलवद्वादिति। अस्य तद्बोधितविनि-योयोगपत्त्या। इति शेषः। परमेश्वर्येति। इति परमैश्वर्य इति धात्व्वुसरात्। श्रतावै-न्द्र्येऽस्य चन्द्रप्रकाशिकयेऽथों न त्विन्द्रोपास्यानविनियुक्त्येऽर्थः। तद्विनियोगकवुदूष्यभावात्। अतो न श्रुत्यर्थे विरोध इति दिक्।

सदनं करोमिीति। इण्णामिते श्रुतिपाठे भावत्याम। भव इति च सप्तम्यर्थे सुप्तत्तिगाल्-स्तत्र। सदने। सदनकरणे। सादने। प्रोडारास्थापने। यत्पदार्थेपणोति। अयं विभाग-

२२० । प्रदीपोद्योतसमेत:- [९ ९० उद्दासः] कबाक्यस्वात्समस्त एवोभयत्र विनियोक्लव्यः 'देवस्य स्बा' इत्यादिवत् । इति वाक्यद्वगम्यते । तदन्योर्विरोधः । अत्र पूर्वपक्षः— असैकवाक्यत्वेन निश्चिते पश्चात्तदुपपत्तयेडमिधानसामर्थ्य कलपनायम् । यत्कलिपतया श्रुत्या विनियोगो भवेत् । यथा 'देवस्य स्वा'— इत्यादिमन्त्रे 'अग्नये निर्वपामि ' इति पदयोः समवेतार्थयोरे कवाक्यतया ज्ञाताहशां पदान्तराणां सामर्थ्यकल्पना । तथा चैकवाक्यत्वनिर्वाहाय क्लृप्तं सामर्थ्य न तद्याहन्तुमर्हीति । किं तु विनियोजिकां श्रुति कलपयत्समस्तमन्त्रविनियोगाभिकामव वाक्यस्योपजीव्यस्वेन बलवत्त्वात्समस्तयैवाभयत्र विनियोग इति । सिद्धान्तस्तु— यथैकवाक्यतामवगम्यैव सामर्थ्यमवधार्यंत तदोपजीव्यतया वाक्यं बोधयदेवेत् । न त्वेवम् । प्रत्युतावृत्तसामर्थ्यैवान्त संनिहितपठितानां पदनां सामर्थ्यवशेन प्रयोजनैकतया चैकवाक्यतावधारणम् । यावन्ति पदानी प्रधानेकर्मर्थ प्रतिपादयितुं समर्थानि विभागे साकाद्कारेण भवन्ति तावन्त्येकं वाक्यं भवन्ति । अचुष्टेयद्रव्यार्थो मन्त्रे प्रकाशामानः प्रधानम् सदनसादने छात्र तथा भूत इति । तथा च सदनप्रकाशनसमर्थः पूर्वभागः सदनप्रकाशनसमर्थः शेषभाग इति प्रतीताम्यां तत्सामर्थ्योभ्यां क्लृप्तेन श्रुतिद्वयेन द्रागेव तद्रागयोः प्रत्येकं विनियोगे सिद्धि तावतैव प्रकरणपाठोपपत्तौ समस्तमन्त्रस्यैकवाक्यताबुद्धिरप्याभासी भवति । द्विघ्दन बाधात् । तथा क्लृप्तसमपी कालिकसाकाङ्क्षत्वे हेतुः। तदेकार्थावच्छिन्नत्वं चैकवाक्यत्वे हेतुः । प्रकृतिप्रत्यययोरेकवाक्यतावारणाय विभाग इति । नहि तयोर्विभागोडस्ति । भगे वां विभजत्वयमा वां विभजतिवित्यादौ निरपेक्षे वाक्यत्ववारणाय साकाङ्क्षत्वमिति । इदमर्थकत्वादित्यस्य प्रत्युदाहरणमित्यन्ये । विभज्यमानसाकाङ्क्षत्वं तत्ते पयसी दध्यनयति सा वैद्वदेव्यामिति यत्रोत्तरवाक्ये तत्पदार्थस्त्वेन विभागे साकाड्क्षत्वादित्यप्यमिति एकार्थावच्छिन्नत्वादिति बोध्यम् । सामर्थ्यकल्पनेति निर्वाणविनियोगितत्प्रंशाभिधानसामर्थ्यकल्पननेत्यर्थः । एवं कृत्त्स्नमन्त्रस्य यदा सदनकरणे विनियोगस्तदोत्तरभागस्य प्रतिष्ठापनार्थत्वादुपद्र्शोपाभिधानसामर्थ्यकल्पननेति बोध्यम् । प्रयोजनैकतयेत्यादि । विशिष्टैकर्थप्रतीतिश्व प्रयोजनम् । एकवाक्ये पदनां वहुत्वादेकार्थत्वमयुक्तमित्याशड्क्य प्रधानमिति विशिष्टार्थाभिप्रायम् । तथा च छात्र वाक्यभेद एवति भावः । ननु भावनेव प्रधानमिति कथं सदनादः प्राधान्यमत आह— अनुष्ठेयश्रुति । तथाभूते । प्रधान इति । मिलितयोरेकार्थप्रकाशकत्वासिद्धेदेकस्य त्वेत्यादाविव नैकवाक्यतावशेन सामर्थ्यकल्पनमिति भावः । क्लृप्तेन श्रुतिद्वयेनैति । पूर्वेण सदनं कुर्यादुत्तारण पुरोडाशं स्थापयिदित्येनुरूपेणेत्यर्थः । तावतैव । द्विघ्दकल्पितश्रुतिद्वयेनैव । एकवाक्यताबुद्धिः । तत्प्रयुक्ता । आभासी भवतीति । तथा च वाक्यभेद एवात्रेति बोध्यम् । तथा क्लृप्यमपि पाठः । तथैकवाक्यताबुद्ध्या । यथा यावत्तया सामर्थ्य क्लृप्यं तावत्क्लृप्तसहृदेन श्रुतिः क्लिप्ता यावत्तदर्थीति क्लपयेतावत्क्लृप्तश्रुत्या

सामर्थ्ये न श्रुत्यन्तरं कल्पयितुमर्हतीत्यर्थविप्रकर्षाद्वाक्यं दुर्बलम् । तस्माद्यत्रावान्तरवाक्यविरोधि लिङ्गं नास्ति तत्र समवेतार्थकेनैकेन पंदेन द्वाभ्यां त्रिभिरिव सहैकवाक्यता पदान्तरपणामपि सामर्थ्ये विनियोजकत्विकल्पनाच्चूलं कल्प्यते । यथाडत्रैव ' स्योनं ते ' इत्यादिभागानाम् ।

वाक्यप्रकरणयोर्यथा–दार्शनिकस्मासप्रकरणे ' इदं धावाश्विभवि भद्रमभूत् ' [ तै० ब्रा० ३ । ६ । १९ ] इत्यादिकः सूक्तवाकानिगदः पठितः । तत्र च ' इन्द्राग्नी इदं हविरजुषेतां वृधेता' महोज्ज्यायो क्रताम्, अझीपोमाविदं हरिजुपेतामवृधेता' महोज्ज्यायो क्रताम् ' इत्यवान्तरवाक्यद्वयं श्रूयते । तत्र ' पौर्णमास्यामिन्द्राभ्यां न देवते इति लिङ्गात्तत्पदमपनीयते । अमावास्यायां तु समकृतार्थत्वात्तत्प्रयुक्ते । तत् तैव संदिह्यते–इन्द्राद्रिपदैकवाक्यतापननानववीरुधेतामित्यादिपदानि तत्प्रयोज्यान्यथवा प्रयोक्तव्यान्येवेति । तत्र प्रकरणादप्रयोगः : प्रतीभाति । असमवेतार्थतया देवतामात्रस्यापनयनात् । वाक्यातु तान्यपनेयानीति प्रतिपते । चेन सह यदेकवाक्यतापन्नं तेन सहेव तदपनयनौचिष्यात् । तदनयोर्विरोधः : तत्र प्रकरणमेवाङ्गसंवन्धप्रातिशदकम् । अतस्तस्य बलवत्त्वाच्च्छेदभागः प्रयोक्तव्य एवेति पूर्वपक्षे सिद्धान्तः । प्रकरणं विनियोजकस्वरुपासामध्यमनपेक्ष्य न विनियोजकम् । येनव भवेत् । किन्तु तदपेक्षमेव । यथमन्यथा ' पूष्णोडहं देवयज्यया प्रजया पशुभिर्मिश्रे जनिषीय ' इति पूषानुमन्त्रणमन्त्रं तद्वेताविरिहणादर्शपूर्णमासयाज्ञो विनियुङ्क्ते । ' तित्तिर एवोपसदः : साहस्य द्वादशाहीनस्य ' [ तै० सं० ६ । २ । ९ ] इत्यत्र चैकाहविधेयसोमयागस्वरुपे साहे ज्योतिष्टोमादौ द्वादशोपसतां न बोधयति । सा पुनर्हविर्द्रव्यविधया सोमयागरुपाहीननाम–

विनियोगः: क्लृप्त इति सैकवाक्यतैव विलीयत इति भावः । नवकेव सत्यत्र समवेतार्थसदनयतिरिक्तपदानामेकवाक्यता न स्यादत आह—यत्रावान्तरिति । विरोधि लिङ्गं कर्मसमवेतभिन्नार्थप्रकाशनासामर्थ्ये सति तद्पदान्तराणां वैचित्र्यपरिहाराय स्वानुसारेण सामर्थ्ये कल्प्यत इत्यन्वयः । कल्प्यत इत्यनन्तरं च भवति तत्र वाक्यस्य विनियोजकत्वमिति शेषः ।

निगद इति । देवतासंवन्धबोधकः पदसमूहो निगदः । परसंवोधनार्थलोडन्तपदयुक्तपदसमूहो निगद इत्यन्ये । अमावास्यायां त्विति । तत्र ह्यसोमयाजिनो दधिपयोरभावमुक्त्वा ऐन्द्रामः पुरोडाशास्तस्य विहित इति भावः । अवीवृधेतामित्यादिदीति । इदं हविरजुपेतामित्यस्यापुलक्षणम् । प्रकरणादिति । फलवती प्रधानभावना संनिधिपठितस्येतिकर्तव्यतात्वमापादयतीत्यर्थः । प्रकरणं विनियोजयेत । तद्धि न श्रुतिरिव विनियोगमभिभवति किं तु प्रमाणान्तरप्राप्तां विनियोज्यपदार्थशक्तिमपेक्षते । एवं च विनियोज्यस्य मन्त्रवाक्यशेषस्य वाक्याननियत्र विनियुक्तत्वाद् विनियोग इति भावः । साहे ज्योतिष्टोमादाविति । साहस्र्ये तस्मिन्नित्यर्थः । प्रकरणे

ककतुविशेषं नीयते। 'अहः खलः कर्तौ' इत्यनुशासनात्। स्वरूपालोचनायां तु श्रुत्या लिख्येन वाक्येन वा झटितिप्रवृत्तिकेन यदृपमुपनीयते यद्वाडन्यत्र नीयते तद्विहायावशिष्टेन प्रकरणाकाङ्क्षा पूर्यते। यत्र तु विरोधि श्रुत्यादिकं नास्ति तत्र प्रकरणं विनियोजकम्। यथा-'समिधो यजति' इत्यादि। बोधितस्य समिधादेः। अत्र तु यथा लिख्येनैन्द्रादिभागोदपनायते तथा वाक्येन तच्छेषभागोद्भाविति क पश्चात्प्रवृत्तिकस्य प्रकरणस्यावकारः। न च तथास्वमस्यासिद्धम्। यत्र हि वाक्यपदानां संबंधः प्रत्यक्षासिद्धः। प्रकरण त्वाकाङ्क्षाश्रितं सन्नीयः। तथा च वाक्येधन प्रथमेऽभाविधानसमध्ये क्लप्यते, ततस्तेन श्रुतिस्तया विनियोग इति तृतीयः कालो विनियोगस्य। प्रकरणेन तु प्रथमं वाक्ययोः संबंधः क्लप्यते। ततः सामर्थ्यमथ श्रुतिरथ विनियोग इति चतुर्थः कालः। ततः वाक्यास्त्रथमं शेषभागस्थापनयने सिद्धे क्लप्याडपि श्रुतिरपि चित्करी। वाक्यविरोधादिति।

प्रकरणस्थानयोग्यथा-राजसूयस्य प्रधनानानाकार्माल्मकस्य प्रकरणे प्रधानादिपेचनीयदमनन्तरं शौनःशेपोपाख्यानमाक्ताम्। तत्र किं समस्तरासूये तदङ्गमहोस्विदभिपेचनीयमात्र इति संदेशः। तत्र प्रकरणस्य बलवत्त्वात्सर्वाङ्गत्वदवगम्यते। स्थानस्य तु बलवत्त्वेऽभिपेचनीयाज्ञता। तदनयोविरोधः। यद्यप्याकाङ्क्षासक्त्यरुभयोराश्रित्य तुल्यवलता 'अयमेति पुत्रो राज्ञः' इत्यादौ 'गामानय' 'प्रासादं परय' इत्यादावुभयविरहे ऽन्वयाबोधात्। तथाडपि विनिगमनाविरहादुभयोसुल्यवलत्वाच्च विकल्सेनाज्ञता हि स्वरतिः पूर्वपक्षे सिद्धान्तः। आकाकाङ्क्षाश्रितत्वादिति।

स्वार्थपूर्णानां वाक्यानामुपकार्योपकारकभावेनाऽSकाङ्क्षाश्रादिस्पर्थः। वाक्येनैति। स्वस्येति शेषः। बलवत्ताडपि श्रुतिरिति। प्रकरणेनैति शेषः। फलस्थान्येन लाभाद्विलीयत इति तात्पर्यम्।

प्रधानानानाकार्मेति। सन्निहितसकलेप्सितसुसोमरूपस्पर्थः। अभिषेचनीयः। सोमयागविशेषः। शौनःशेपोपाख्यानं बहुवचनाभावे प्रसिद्धम्। गामानय प्रासादं पश्येति। अत्र गामित्वस्य शेषत्वेनान्वयवारणायाSSस्तद्विपरिफ हेतुत्वमावश्यकमिति भावः। विकल्पनेति। संदेहेऽभिवेचनीयामात्र इति तु प्रदर्शनमुपक्रममात्रमिति भावः। समुच्चयस्तु न सम्भवति। सन्निधिविरोधस्याभिषेचनीयाद्वलत्वस्य पवित्रादारम्भ्य बोध्यता प्रकरणैव बोधितत्वमिति तदसंभव इति तात्पर्यम्। यद्यापि राजसूयाङ्गतदेष्टचादीनां विहितत्वेन क्लप्तोपकारप्राक्त्वादेकप्रधनाज्ञत्वे ससंबन्धेन नैराकाङ्क्ष्यं तथाडपि न दोषः। इष्टचाद्यात्मना नैराकाङ्क्षा। पवित्रादारम्भ्य क्षत्रस्य धृति यावद्दी राजसूयः। न च प्रकरणाद्राजसूयाङ्गत्वेऽप्यभिषेचनीयाङ्गत्वमस्येवति कथम् वैकल्पिकत्वमिति चेत्। विकल्पोक्तेराभपेचनोयातिरिक्तपवित्रादिप्रधानान्तरविषयत्वात्। चिन्ताप्रयोजने तु पूर्वपक्षे डभिषेचनीयां निये तत्प्रातरन्येष्टिपश्वादिशु वैकल्पिकी। सिद्धान्ते तु सर्वेषु निये तत्प्रा

[ ९५०वर्षासः ] काव्यप्रकाशः १ २२१

तत्र संनिधी द्वे अपि विनियोगप्रयोजके इत्युभयसंमतम् । राजसूये च कवं स्यादित्याकाड्क्ष क्षत्रियस्य धृत्ति यादद्वर्तते । संनिधानं च प्रकारणकत्वेन सर्वदा बुद्धिसंनिहितत्वादस्त्येव । अभिषेचनीयेऽ च सत्यपि संनिधान आकाङ्क्षा उत्थाप्या । तथा च यदोरिधता-काङ्क्षे प्रकरणैकवाक्यस्यैव कल्पनीयं तदा संनिधानादाकाङ्क्षोत्थापनम् । तथा चैकत्र सामर्थ्यैकल्पनं श्रुत्युपनयनं विनियोगः । अपरत्रैकवाक्यतैकल्प्यनं सामध्योञ्चयनं श्रुतिकल्पनं विनियोगश्रुत्योः प्राकप्रकर्षप्रकाशनस्य दुर्बलस्वात्प्रकर्षणेन सर्वत्र रीतिसूत्रे श्रुति:श्रपोपलध्य-नस्य विनियोगो न तु विकल्प इति ।

स्थानसमास्योर्योर्यथा-दर्शपौर्णमासप्रकरणे पौराडाशिकसमास्याते काण्डे सान्नाय्यकर्मे ‘शुनष्ठदै दैव्याय कर्मणे’ (तै० सं० ११११२) इति मन्त्रः ध्रूयते । स च प्रकरण-दर्शार्थः । तथास्व च तस्य समवेतार्थेनौचित्यार्कस्यचिच्छकुधने विनियोगाद्द्वेत् । शुनधनोयं चात्र द्वयमुपस्थितम् । सान्नाय्यपात्रं पुरोडाशपात्रं च । तत्र समास्यावशास्त्रू-डारापात्रशुनधने विनियोगः प्रतिभाति । स्थानवशातु सान्नाय्यपात्राणाम् । तदनयोर्वि-रोषः । तत्र पूर्वपक्षः-पौराडाशशब्देन पुरोडाशसंवन्धान्युच्यते । तान्यधिकृत्य प्रवृत्तं काण्डं पौरोडाशिकामिति । अनतः समास्या श्रुतित एव सादृश्यनिबन्धिका । प्रकृतु प्रकरणाद्वारा तथेति समास्या बलवतीति । सिद्धान्तस्तु-पौराडाशिकपदं न पुरोडाश-मन्त्राविशेषयोः संबन्धमाह । किं तु पुरोडाशाविशिष्टं काण्डम् । वैशिष्ट्याच्चोपपत्त्या तु संबन्ध-

सिरिति बोध्यम् । क्षत्रस्य धृत्तेः । यज्ञविशेषः । इष्टिरित्यनये । पवित्रः सोमयाग-विशेषः । कर्थं स्यादित्याकाड्क्षा । इतकर्तव्यतैकाड्क्षा । सर्वदेति । राजसूयस्य सकाड्क्षा पवित्रादारमस्य प्राकिसद्धा डनुवर्तते । अभिषेचनीयस्संनिधाना तृतीयाप्या । तदानीं तेन सह प्रस्तुतयो राजसूयाकाड्क्षाभिषेचनीयस्संनिधानयोराऽया शीघ्रे विनियोगफलं लभत इति भावः । उत्थाप्येति । स्वाक्योपात्पदोर्थस्तस्य निराकाड्क्षवादिति भावः । केचित्स्व-भिषेचनीयप्रकरणमध्ये डस्योपारव्यासस्य पाठनं महाप्रकरणाद्वास्तरप्रकरणस्य बलीयस्त्वेनाभिषेचनीयाझ्ताया एवात्रोपारव्यासने प्रासिरिति कृत्वा चिन्तयेदमुदाहरणमित्याहुः ।

दर्शार्थ इति । सान्नायस्य दर्शार्थत्वात् । सान्नायं दधिपयमी । पुरोडाशासंब-द्वानोति । इदमर्थेऽणेऽति भावः । तान्यधिकृत्येति । यद्यपि पौराडाशपुरोडाशाशब्देन (पा० सू० ४।३।१६६) इत्यधिकारे पठितं तथाडपि मण्डूकप्लुत्या अधिकृत्य कृते (पा० सू० ४।३।८७) इत्यत्रानुवर्त्त-व्यास्येयमिति भावः । प्रवृत्तमपि कृतं भवत्येव । क्रियातः सवधात्वनुप्रयुक्तत्वात् । वस्तुतः शौपिकडेऽध्यास्माद्वार्त्रि वोध्यम् । श्रुतित इति । अस्यैकश्रुतितित इत्यर्थः । न पौरोडारामन्त्रेति पाठः । किं तु पौरोडाश इति च पाठः । वैशिष्ट्यान्नयर्थात् । पदादान्त-ररूपेण संबन्धोडनुमेय इत्याशयः । नन्वतिरिक्तवैशिष्ट्यचकल्पने मानाभावेन संत्रनिधनमेवाडडह

२२४

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ९९०उद्धासः ]

स्तत्र कल्प्यते। सोडपि न शेषोपिभावः। किं तु संबन्धमात्रम्। तद्‌हारेण तु मन्त्रभेद-

स्यापि तदनुमानम्। तथा च समारोह्यापि कमादिकमुत्रीय विनियोगो न तु श्रुत्यैव।

एवं समारोह्या कमो ड्‌गुमेयस्तेन प्रचरणं तेन वाक्यं तेन लिख्यं तेन श्रुतिस्तया विनियोग

इति समारोह्यां षड्‌विधः कालो विनियोगस्य। स्थाने तु क्रमः प्रत्यक्ष एवेति न कल्पनीयः।

तथा च तेन प्रयमत एव प्रकरणमध्येयं तेन च वाक्यं तेन लिख्यं तेन श्रुतिस्तया विनि-

योग इति पश्चमः कालः। तस्माद्‌भक्त्यादिकपोतसंबन्धात् स्थाने तु द्रव्यतेति न पुरोडाशान्न-

सुज्घने ड्‌स्य विनियोगः। कथम् तर्हि काण्ड ड्‌स्य पौरोडाशिकसंज्ञा। पुरोडाशसंवन्धबद्धमन्त्र-

घटितस्वादिस्यवेहि। तदयं निर्गलितो ड्‌र्थः-

एकद्वित्रिचतुःपञ्चवसस्वन्तरपकारितम्।

श्रुत्यर्थे प्रति वैपम्यं लिख्यादीनां प्रतीयते ॥ १ ॥

बाधिकैव श्रुतिनित्यं समारोह्या वाध्यते सदा।

मध्यमाना तु वाध्यत्वं वाधकत्वमपेक्षया ॥ २ ॥

इत्यलमतिविस्तरेणोति।

तत्त्वं प्राह। सोडप्येवति। तद्‌वाचकत्वपक्षे डपि संबन्धसामान्यमेव श्रुत्या लभ्यते न तु

विनियोगार्च्यशेषोपिभावरूप इत्यर्थः। संबन्धो डपि काण्डेनैव न मन्त्रविशेषस्य साक्षात्कर्म-

विशेषणेस्याह-तद्‌द्वारेणेति। तदनुमानम्। संबन्धसामान्यानुमानं न तु विशेषानुमा-

नमिति भावः। क्रमादिकमिति। समारोह्या हि संबन्धाद्‌वर्जनाद्‌र्‌सान्निहेतु संबन्ध-

योगान्न तिसिद्ध्यर्थे संनिधिरूपं क्रमं कल्पयतीत्यर्थः। नतु समारोह्या संनिध्याद्‌रूप-

प्रक्रमकल्प-

नमयुक्तम्। अन्यत्राड्‌ड्‌शातानामन्वसंनिधावाधीनकल्पनस्यार्क्यत्वात्। तथा संनिधिम्ना ड्‌स-

काड्‌क्षाकल्पनमपि न युक्तम्। संनिध्यभावे डपि पुरोडाशपात्रशुज्घनस्यानुष्ठानाय स्मृतिजनका-

काड्‌क्षासत्त्वात्। तथा ड्‌ड्‌काक्ष्यैक्यवाक्यताकल्पनं च न युक्तं शुज्घनप्रकाशकमन्रविनियोजक-

विध्येकवाक्यत्वापेक्षणे डपि विनियोगपद्‌ार्थरूपमन्त्रैकवाक्यतापेक्षणात्। वाक्येन साम-

र्थ्येकल्पनमपि न युक्तम्। शुज्घनप्रकाशनसामर्थ्यस्य स्कुटतरत्वादिति चेन्न। क्रमशब्दे-

ध्यलुच्छोमानमन्त्रविशेषाकाड्‌कारूपप्रकरणकल्पनम्। तस्य प्रागसिद्धेः। तेन च पुरोडाशपा-

त्रशुज्घनविधेः प्रकाशयप्रकाशकभावार्ल्यमन्त्रसंबन्धमात्ररूपमेकैकवाक्यत्वं कल्पनीयम्। ततस्त-

त्प्रकारकत्वनिर्वाहाय शुज्घनसामान्यप्रकाशकस्य मन्त्रस्य पुरोडाशपात्रशुज्घनप्रकाशनसामर्थ्ये

कल्प्यमित्यदोषात्। प्रत्यक्ष एवेति। वैदिक एवेत्यर्थः। समारोह्या तु पाठकृतेति भावः।

सामान्यपात्रवियाकाड्‌क्षा। अधिकरणपञ्चकार्ये शोकस्या संकल्पयति-एक इति।

लिङ्‌गस्यैकया श्रुत्या श्रुत्यर्थे विनियोगं प्रत्यन्तरायो व्यपधाने तत्त्वकारितं वेधष्यं प्रतीयते।

वाक्यस्य द्वार्य्या लिङ्‌ग शुतिमयाम्। प्रकरणस्य वाक्यलिङ्‌गश्रुतिसमभिरत्यादिकमणलत्यर्थः।

सौकर्याय नाधयचत्कभावं बुद्धोक्तं दर्शयति - बाधिके वेति। वाध्यत्वं पूर्वापेक्षया

वादेडपि विधेरपि सिद्धं व्यङ्ग्यत्वम् । किं च कुरु काव्यमिति पश्यो-

परीत्यै काव्यान्तरमध्ये कथं दुष्टत्वम् । न ह्यत्रासभ्योऽर्थः पदार्थान्त-

रैरान्वित हत्यानभिधेय एवेत्येवमाद्यपरित्याज्यं स्यात् ।

यदि च वाच्यवाचकत्वव्यतिरेकेण व्यङ्ग्यव्यङ्गकभावो नामुपेयते

तदाडसाधुत्वादीनां नित्यदोषत्वं कष्टत्वादीनामनित्यदोषत्वमिति विभा-

गकरणमनुपपन्नं स्यात् । न चानुपपन्नत्वं सर्वस्यैव विमतकतया प्रतीमा-

प्रकृतमनुसरामः । पूर्वोक्त इषुदृष्टान्तो वैषम्यादशुपपन्नः । तथा हि । तत्र वेगवल्यापारस्य

स्वरूपसद एव जनकतया दीर्घदीर्घतरत्वं संभवति । अभिधायास्तु ज्ञाताया एवानुकूल-

स्वादृज्यानिष्ठतया चाऽज्ञानादिस्यान्नित्याभिधानवादेडपि 'निःशेषे'—इत्यादौ विधेयस्य व्यङ्ग्य-

मेवेति स्थितम् । किं च यदि वस्तुगत्या पदार्थोऽन्तरेण योज्यतेः सोऽभिधेयोपस्थाप्यत

इत्यन्विताभिधाने तदाडव्यर्थ्यं व्यक्जना स्वीकार्या । अन्यथा 'र्हि कुरु' इत्यादिशाब्दस्य

दुष्टत्वं न स्यात् । दुष्टिहेतोरसम्भाव्योऽपस्थितेस्तत्राभावप्रसङ्गात् । तदर्थस्योऽन्यान्नितस्वात् ।

किं च वाच्यवाचकभावातिरिक्तो व्यङ्ग्यव्यङ्गकभाव इष्यर्थं काव्यादृष्ट्याडपि स्वीकरत्व्यम् ।

अन्यथा कष्टत्वादयोऽनित्यदोषा असाधुत्वादयो नित्यदोषा इति विभागो न स्यात् ।

बाधकत्वमुत्तरापेक्षया । अयं चाप्राप्तबाध एव । पूर्वंप्रमाणेन कृते विनियोग उत्तरप्रमाण-

स्याप्रसक्तेः । प्राप्तावबाधस्तु वैकृतविधिवाक्यशेषेणातिदेशेन कृष्णलादिम्रासस्यैवावहननादे-

द्वारलोपादिना यो बाधः स इति मीमांसकमर्यादा । वस्तुतः सर्वोऽप्यप्राप्तबाध एवेति प्रप-

श्चितमन्यत्रास्माभिरिस्यं पदवितेन ।

अन्विताभिधानवादेडपि । तद्वद्यैकेदेशिमतेऽपि । न च 'निःशेषे'पेति विधेयौ शक्तिरेव ।

तस्याप्राप्तत्वेन विधेयतया तात्पर्यविषयत्वात् । प्राथमिकार्थवोधाद्वाक्यस्य विरामस्तु न

विवक्षितार्थबोधात् । अन्यथाडSन्तरर्वाक्यार्थविरोधे महावाक्यार्थविरोधो न स्यात् । एवञ्च शब्द-

श्रुतेरनन्तरं यावानर्थः प्रतीयते न स केवल्याडभिधया प्रतिपाद्यते किं स्वाकाङ्क्षादिसापेक्षयेऽति

श्रुत्यादेः पूर्वपूर्वसहकारणोत्तरत्रस्य बोधकत्वमिति सूत्रचरोभोडपि न । वक्तृकादिवैशिष्ट्य-

सहकारण काचिदभिधाया अज्ञाताया अप्युपयोगोऽडस्तित्वत्यत आह—किं चेति । दुष्टत्वञ्च न

स्यादिति । तदर्थस्यान्नितत्वेनाशक्यतया तस्य परित्याज्यत्वञ्च काव्ये न स्यादिति भावः ।

चिदुकुरुभ्यानन्तरव्यङ्कुरः । नवानुभविको शक्तिरेव-

निते स्मारिका त्वन्वितेऽपोति चिदुकादिपदस्यासम्यार्थस्मारकत्वादुष्टत्वं स्यादत आह—

किं चेति । काव्येऽडष्टच्या स्वीकारव्यामिति पाठः । अपः प्रकृतः ।

कष्टत्व-

१ क. 'दे' वि० १२ क. 'दच्य' । ग. 'कभावडप' । ३ क. 'वस्तुसंभवात्' । अ० १ क.

स्यादन्यानिव° ।

सात्त्व । वाच्यवाचकभाव्यतिरेकेण व्यङ्ग्यव्यङ्गकताश्रयणो तु व्यङ्गच्यस्य बहुविधत्वात्कचिदेव कौचित्येनोपपद्यत एव विमागलव्यवस्था । दृयंग गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । इत्यादौ पिनाक्यादिपदवैलक्षण्येन किमिति कपाल्यादिपदानां काव्यानुगुणत्वम् । अपि च वाच्योऽर्थः सर्वान्प्रतिपत्त्रुन्प्रत्येकरूप एवेति नियतोडसो । न हि गतोडस्तमर्क इत्यादौ वाच्योऽर्थः कांचिदन्यथैव भवति । प्रतीममांसतु तत्तत्करणवक्रोप्तिप्रादिविशेषसहायतया वाच्यस्यैवाविशेषण कष्टादीनामपि सर्वत्र दुष्टत्वस्यादुष्टत्वस्य वा प्रसक्तौ । व्यज्जनीयस्य बहुविधत्वेन रौद्रादौ व्यङ्गच्येनुकूलत्वं श्रृङ्गारादौ तु दुष्टत्वमिति गुज्यते विमागव्यवस्था । एवं पर्योेधु मध्ये कस्यचिदेव कुतश्चिदकाव्यानुगुणस्वमित्यपि व्यवस्था न स्यात् । वाच्यार्थस्याविशेषणात् । यथयते चासौ । यथा—‘दृयंग गतं० । इत्यादौ न पिनाक्यादिपदमनुकूलम् । किं तु जुगुप्साव्यञ्जकतया कपालिपदमेव । ननु दयमप्येतदयक्त्रम् । व्यङ्गच्येनाभिमतस्य वाच्यस्य स्वीकार एवं सुकलत्वप्रतिकूलस्वप्रयोव्यवस्थापत्तेरिति चेत्न । अभिधास्त्रीकरे संकेतग्रहं बिना तदुपस्थितिप्रसङ्गस्योकत्वात् । किं च काव्ये शाखे वा वाच्यव्यङ्ग्ययोः प्रतिपत्तिहेतुत्व्यपारभेदनिबन्धो भेदोदयश्च स्वीर्तव्यः । वाच्यो ह्यर्थः संश्रेक एव प्रतीत इति नियतः । व्यङ्गचयस्तु वक्त्रप्रकारणादिवशादनियतः । तथा हि ‘गतोडस्तमर्क’ इति वाक्ये राज्ञः सेनापतिन्प्रति राष्ट्राणां हृदे-

नात्र श्रुतिकटुत्वम् । प्रसज्यनिषेध इति । असाधुत्वज्ञानव्यादि श्रुतिकटुत्वादेरपि वाक्यार्थज्ञानविघटकता तदा सर्वत्र चमत्कारस्य वाक्यार्थज्ञानार्थीत्वात्तदभावे चमत्काराभावेन नित्यदोषत्वमेव । तदवघटकत्वे तु दोषत्वमेव न स्यादिति भावः । अनुकूलत्वमिति । तदृतौ-जागुणच्यवझलकत्वेनौचित्यपकर्षकत्वादिति भावः । दृश्यामिति । संप्रति दृश्यं पूर्वमेकमेवेर्थः । न पिनाक्येति । वीरच्योत्कर्षादिति भावः । किं स्विति । न च कपालसंवन्धवोधकत्वादिदोषः । तत्संकेतधामात्रबोधस्य विशेषकत्वाभावात् । व्यज्जनोपगमे तु कपालसंवन्धकृतस्कलामझलनिर्धनात्वदुराचारत्वसर्पादिसंभाप-

णाच्यनर्हस्वाद्यवगमेन भगवतो वीभत्सालम्बनत्वेन निन्दातिशयोधनात्तत्सङ्घार्थिनां शोच्यतात्रिरेकद्वारण तत्र पार्वत्या भावनिवृत्तौ तत्पदं प्रभवतीति तस्य काव्यानुगुणतेति भावः । सर्वे । विदग्धाविदग्धैः । एक एवेति । शक्त्यतावच्छेदकस्य नियतत्वादिति भावः । अनियत इति । व्यङ्गच्यलावच्छेदकानेकत्वादिति भावः । राज्ञ इत्यादि पञ्चचनतानां वाक्यं

१ म. ‘एवेच वि’ । २ ‘नाकिप॑ । ३ क. ‘स्यार्थेस्यावि’ । १४ क. ‘पाल्यादिप’ । १५ क. ‘च्यतत्कारु’ ।

[९५० उज्जासः ] काव्यप्रकाशः । २३७

नानात्वं मजते । तथा च गतोऽस्तमरंक इत्यतः सप्तनं प्रत्यवस्कन्दनादवसर इति, अभिसरणमुपक्रम्यतामिति, प्राप्तप्रायस्ते प्रेयानिति, कर्मकरणाण्व- वर्तामह इति, सांध्यो विधिरुपक्रम्यतामिति, दूरं मा गा इति, सुरभयो गृहं प्रवेशयन्तामिति, संतापोऽधुना न भवतीति, विक्रेयवस्तूनि संहियन्तामिति, नाड्डगतोऽद्यापि प्रेयानित्यादिरनविधिव्युद्भवदृशोदर्थस्तत्न . तत्रैव प्रतिबाति ।

नैमर्दनादवसर इति, दूतीनाममिसारिका: प्रत्यभिसरणमुपक्रम्यतामिति, सलक्या वासकसज्जां प्रति प्राप्तप्रायस्ते प्रेयानिति, कर्मकर्ंस्य सह कर्म कुर्वतः प्रति कर्मकरणात्रिवर्तामह इति, भृत्यस्य धार्मिकं प्रति सांध्यो विधिरुपक्रम्यतामिति, आसस्य कार्यवशेन वहिर्गच्छतः प्रति दूरं मा गा इति, गृहिणो गोपालकं प्रति सुरभयो गृहं प्रवेशयन्तामिति, दिवसेऽति-संतमस्य बन्धूनप्रति संतापोऽधुना न भवतीति, आपणिकानां भृत्यान्प्रति विक्रेयवस्तूनि संहियन्तामिति, नायकागमनप्रस्तावे प्रोषितभर्तृकायास्त्कथकं प्रति नाड्डगतोऽद्य प्रेयानिति, एकस्यैन वाक्यवृत्तौप्रति तत्स्त्वेकवाक्यत्वनिबन्धनस्यार्थस्यैक्यनियमात् । यद्ये वक्ष्यति—रक्षणीयार्थस्य नानार्थेऽप्यनेकार्थपदाभिधेयविकल्पितत्वमेवेति । तथाडपि यत्र लवणाद्यधिकरणः प्रति सकलस्वामिनः सैन्धवमानयेत्येवं तत्रानियतत्वं दुर्यारामिति चेत्र । तात्पर्योज्ञानात् । न ह्यात्र सर्वेषांच्यैः सैंमं सर्वव्यक्तीनां भेद: प्रतिपाद्यते । किं तु ‘गतोऽस्तमरंकः’ इत्यस्य वाच्यव्यतिरिच्यो: । तेथा च तद्वाच्यस्य नियतत्वं . तदर्थप्रस्कारणेैव सर्वेषां व्यक्त्य-स्यापि प्रतीते: । तदयं नियतत्वानियतत्वकृत्परिवृद्धधर्मसंयोगादभिहितः । एवं विलक्षणस्व-रूपकालादिभेदोऽपि भेदको दृश्य: । वैधर्म्यस्तद्भेदोऽपि यद्यमेदे: स्यात्तदा नीला नीलेनादेरपि न कचिद्भेद: स्यात् । वैधर्म्यस्याविशेषात् । यदुक्कुम—अयमेव हि भेदो भेदहेतुर्वा यद्विरुद्धधर्माध्यास: कारणमेद्योति ।

इत्यपकृष्टेनान्वयः । सेनापतिंप्रति यादेश । तत्सत्प्रकरणावशादिति । अननेन सर्वान्प्रति सर्वचोधापादनं निरस्ततम् । प्रकरणेत्युपलक्षणं वक्तृबोधक्यवैशिष्टचादीनामपि । अयमेव ज्ञातवैधर्म्यमेवान्योऽभाव इति मतनेदं । कारणमेदश्व विरुद्धधर्मरूपभेदस्य हेतुरिति भाव: ।

१ ग. 'तोड़य प्रे' २ क. 'त्र मा' ३ क 'नापम्' ४ क. 'मे कु' ५ क 'वर्त्स्व-मिति धार्मि' ६ क. 'च यो' ७ क. 'मतदाडनियतत्वं तत्र दु' ८ क. 'चैः सर्वेषां समं व्य' ९ क. तदा च १० क. 'व्यः । तत्' ।

२२८

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[५५०उल्लासः]

वाच्यघदूदूचयो:, निःशेषेत्यादौ निषेधविध्यात्‍नना,

मात्सर्यमुत्सार्ये विचार्य कार्यमार्यो: समयोन्दुदाहरन्तु ।

सेव्या नितम्बा: किमु भूदराणामुत स्मरस्मेरविलासिनीना॥११२४॥

इत्यादौ संशयशान्तिकृद्रार्यन्यतरनि श्वरूपेण,

कथमनिप दर्पे यन्निशातासिधारा-

दलनगालितमूर्ध्नां विद्विप्रियां स्वीकृत

ननु तव निहन्तारेऽप्यसौ किं न नीता

त्रिदिवमपगताड्कुर्वल्‍लभा कीर्तिरेभि: ॥ १३५ ॥

सुप्रसिद्धश्‍च तत्र तत्र स्वरुपभेदे भेद: । तत्र 'निःशेष'—इत्यादौ,

मात्सर्यमुत्सार्यो ।

कथमनिप दर्पो ।

मात्सर्यमिति । मात्सर्यमेकतरपक्षपातनेतरत्‍चासूयामुत्सार्ये त्यक्त्वा भयि वा प्रश्नादिना केशदानान्मत्सर्र्ये परगुणद्वपस्तत्कस्‍ववा विचारे न त्वहेतुनया समयोदं प्रमाण-

मर्यादासहितं या तथा सप्रमाणमिति यावस्‍कार्ये कर्तव्यमुदाहरन्तु सयुक्तिकं कथय-

निस्‍वति प्रभ्‍च आर्याणामुत्तररूपमुत्तराधमेते वा सेघ्या एते वेतिअ । किमु उतेति च संशय-

र्थकम्‍ । पश्यान्तिमवः शीकृत्य:, कटकोडख्री नितम्बोदरेशिति चामर: । अत्राडडपाततः

संशयरुपेणोत्तरे श्‍ान्तै: पर्वतनितम्बा एव सेघ्या: शृङगारिभिरविलासिनीनीतन्वा एव सेघ्या

इति निश्‍चयमुत्‍तरं छवन्यते ।

कथमिति । हेडनिप । अवति रक्षतीस्यवनिस्तस्याऽपि रसकै या तीक्‍ष्णासिधारा-

छेदनपतितमस्तकानां श्‍त्रीणां स्वीकृत तत्समादपो गर्‍वं: कयं युक्त इति शेष: । दर्पोड-

यमिति छेदेऽ स्वीकृतेस्यं दर्पे: कयमिति संशय: । कथमयुक्तो दपस्तत्राडSडSह—ननु इति ।

इदं च यत इत्यें । यतो निहन्तारेऽपि तव वल्लभा प्रियास्तौ प्रसिद्धा कीर्तिरेभिरप-

गताडडह्नादैरपि वैरिभि: किं त्रिदिवं स्वर्ग न नीता । अपि तु नन्तैव । तथा च जीवस्येव

रक्षणरणं च न न्त् स्वल्पीयास्या हीनाडSद्रै: श्‍त्रुभिरपहरणणाडSमृतानां श्‍त्रीहरणे गर्‍वोडचुचि

त्यापा .ः प्रतीमन्‍या निन्द्या सकलशत्रुविनाशनेन त्रैलोक्यविश्रुतकीर्तिस्त्वामिति

१ १. म्वा: श्लु भूराणा कि० स्म० । २ क. 'राणो किमु स्म० । ३ क. ग. 'शाये शा

० क. निः० । ५ क. 'हपादिभेद: । ६ क. म. 'क यत्तीर्षगा० ।

[९५०उल्लासः]

काव्यप्रकाश: । २२५

इत्यादौ निन्दास्तुतिवपुषा स्वरूपस्य, पूर्वपक्षाश्रयावेन प्रतीतः कालस्य, शब्दाश्रयत्वेन शब्दैकदेशतदर्थवर्णसंघटनाथयत्वेन चाडडश्र-यस्य, शब्दानुशासनज्ञानैन प्रकरणादिसहायप्रतिभानिर्मल्यसहितेनै तेन चावगम इति निमित्तस्य, बोधमात्रविरघ्यपदेश्ययोः प्रतीतमात्र-चमत्कृत्योश्र करणात्कार्यस्य, गतोडस्तमर्क इत्यादौ प्रदर्शितनयेन संख्याया:;

इत्यादौ च स्वरूपमेदः । प्रयमे हि वाच्यो निपेघरूपो व्यज्यस्तु विधिरूपः । द्वितीये वाच्यः संशयरूपो व्यज्यस्तु शान्ते शृङ्गारिणि वा वक्तरि तदुचितैककोटिनिश्चयः । तृतीये वाच्यो निन्दारूपः प्रतीममानस्तु स्तुतिरूपः । कालोभेदस्तु सर्वत्र । पूर्वं हि वाच्यः प्रतीयते पश्चात्तु व्यज्य इति । वाच्यस्य शब्दमात्राश्रयः प्रतीममानस्य तु पदशब्दैकदेश-शब्दोत्काकादितदर्थवर्णसंघटनेयाश्रयमेदः । वाच्यस्य न्याकरणकोशादिमात्रेणावगमः । प्रतीममानस्य तु प्रतिभानिर्मल्येनाप्यधिकेनैति ज्ञापकमेदः । वाच्येन व्युत्पत्तिमात्रस्य प्रतीति-मात्रं । अन्येन तु विदघ्यपदवाच्यस्य सह्दयस्य चमत्कृतिरेव कार्यमेदः । गतोडस्तमर्क इत्यादौ दर्शितनयेन वाच्य एकः प्रतीममानस्तु नानेति संख्याभेदः ।

स्तुतिर्यज्यते । संशयरूप द्वाति । किमादिपदाभिधेयत्वादिति भावः । नच संशयो ज्ञानम् । न तु तदस्य वाच्यमिति वाच्यम् । संशश्यत इति संशय इति विषय-स्यैव संशयपदेनोक्तेरदोषात् । एवं निश्चीयत इति व्युत्पत्त्या निश्चयपदेनापि विषय एव संशयपदस्युपचारदर्शिता । सथानुरो पुरुषो वेति ज्ञानेन हि धर्मी विकल्-परूपत्करुपसंशयस्ववाच्यतया तदुप्र संशयत्वमेव च सर्वत्र वाच्यदर्थ इति दिखु । तदुचि-तैकेति । सेवाद्रय एकाधिकारिकत्वासंभावादैश्छकविकलपानुपपत्त्या शान्तशृङ्गारिमेदेन व्यव-स्थितविकल्पे पर्यवसानम् । स च व्याप्रान्तराविपर्यवाच्छड्गय इति भावः । निन्दारूप इति । उत्तरूपः । स्तुतिरूपः । सकलशत्रुविनाशेत्यादिरूपः । पूर्वं हीति । वाच्य-प्रतीतेःपूर्वं व्यङ्ग्यप्रतीतिकारणत्वादिति भावः । शब्दैकदेशभूतकाकादीति । छानिवि-कारस्य काकुत्वादिति भावः । आदिना पदैकदेशाप्रकृतिप्रत्ययादि । तदर्थः । त्रिविधोऽपि । संवलना । रचना । कोशादिमात्रेणैति । तजन्यप्रोधककज्ञानमात्रेणैतत्पर्यः । कार्य-मेद इति । वाच्यगोधेन बोधकृत्यपदेशः । व्यङ्गचवोधेन विदघ्यपदवाच्य इत्यपि कार्यमेदो दृश्यः ।

१ क. म. 'चन्द्रशब्दैक' । २ क. म. 'चन्द्रार्थशा' । ३ क. 'न चा०' । ४ क. 'ऋकृतस्य च क०' । ५ क. 'वस्तु भेदो' । ६ क. 'रूपः प्रतीममानस्तु । ७ ग. 'वः । तदुचितै०' । ८ ग. 'खा व्यङ्ग्य०' ।

२३०

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ९५०उक्तासः ]

कस्स व ण होइ रोसो दट्ठूण पिआइ सवणं अहहं । सममरपडमग्घाइणि वारिअवामे सहसु पण्णूहिं ॥ १३६ ॥

इत्यादौ सखी-सत्कान्तादिगतात्वेन विषयस्य च मेहेरपि यद्येकत्वं तत्कचिदपि नीलपीतादौ मेहेो न स्यात् । उक्तं हि-अयमेव हि मेहेो मेहेहेतुर्वा यद्विरुद्धधर्माध्यास: कारणमेदश्रेति । वाचकानामर्थापेक्षा व्यत्क्कानां तु न तद्पेक्षत्वामिति न वाचकरवमपि व्यत्क्कतवम् । किं च वाणीरकु ड्डल्गवित्यादौ प्रतीमानमर्थमभिव्यज्य वाच्यं स्वरूप

कस्स व ण० ।

इत्यादौ वाच्यार्थस्य संबोध्या सखी विपय: । तत्र हि वाच्योऽर्थ: श्रोतुर्य्यवतिष्ठते । प्रतीममानस्य तु अमरेणास्या अधर: खण्डितो न तृपपतिनेति तत्कान्त: । ममैवं वैदग्‌ध्य्यमिस्पस्य प्रतिवेशिनी । इदं मया समाहितं पुनरेव स्वया न विधेयमित्यस्योपपत्ति: । एवं स्‍वपत्न्यादिरिविषयोऽपिति विषयस्य भेद: । एवं स्वरूपादिभेदाद्विषयमहीकर्तव्यो वाच्यल्‌ड्ढयोरभेद: । किं च वाचकव्यत्क्कयोरपि वेधस्मयोद्द्देशा वक्तव्य: । यथा वाचकस्य संकेत-तार्थापेक्षा । संकेतित एव ह्यर्थे इडमिघा प्रवर्तते । न त्वेवं व्यजक: । अन्यत्रापि व्यजकनया प्रत्ययजननात् । यच्चोक्तम्—तात्पर्यविषये शब्द: प्रमाणामिति तदितोऽप्यड्युपपन्नम् । यतो व्यजचस्य वाच्यतामुपगमेऽपि नानार्थन्यायेन तात्पर्याेेव नियमो वाच्य: । अन्यथा सर्वत्र सर्वव्यच्चप्रतीतिप्रसङ्गात् । तथा च यत्र वाणीरकुड्ड-इत्यादौ व्यच्चप्रतीतावपि

कस्स वेति ।

कस्य वा न भवति रोषो दृष्‍वा प्रियाया: सत्रणमधरम् । सममरपडमाघायिणि वारिअवामे महख्वेऽदानिम् ॥

स्वकान्ताया उपपतिदृष्‍टमधरं वीक्ष्य रुष्‍टे प्रोषितागते पत्यै सख्या निरपराधस्वबोधनाय तस्मृतारणोकिरियम् । अथवरदर्शनपर्यवसायि सभ्रमरपडमाघाणां तत्त्वेनाध्यवसितापिडगानिचु-वनं च मा कथा इति वारितेजि वामे विरुद्धाचरणात्प्रतिकूले । सहस्रेलेस्यस्य रुष्‍टपतियन्न्र्रणामिति शेष: । श्रोतुः । संबोधनारिकाया: । एवं च वाच्यार्थस्ताद्र्रिय एवोति भाव: । तत्कान्त इति । बहुत्रीहि: । एवं स्‍वपत्न्यादिरिति । प्रियाया एवं दर्रने रोषो नाप्रियाया इति स्वाड्डनन्दो न विधेय इत्यस्य स्‍वपत्नी । मयैव समाहितेमतो मच्येव विदग्धायां समाश्‍वसिहोत्यस नायिकेत्यादि बोध्यम् । संकेतिते । गृहीतसंकेत । अन्यत्रापि । अगृ-

९ ग. नीलानीलादौ । २ क.²दो हि न । ३ क.³व मे° । ४ क. ग. तु तदनपेक्षत्वमपिति । ५ क. वाक्यार्थ° । ६ क. °दिविप° । ७ °दो द्रष्‍टव्य: । ८ क. छणामि° । ९ क. हितमध्येव ।

[ ९९० उज्जासः ]

काव्यप्रकाशः

एव यत्र विश्राम्यति तत्र गुणीमूर्तत्वकृच्छ्रेडतात्पर्यमूर्तोडव्यर्थः स्वशब्द-

नमिधेयः प्रतीतिपथमवतरन्कस्य व्यापारस्य विषयतामवलम्बतामिति ।

ननु रामोऽस्मि सर्वं सह इति, रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः

वाच्य एव चारुत्वविश्रान्ततैव तासर्योविपयो व्यञ्ज्योऽर्थः कथम् प्रतीयेत । यत्परः शब्द

इत्युक्तमते तु सुतराम् । अत्रैव तात्पर्यमेव व्यञ्जकप्रतीती व्याप्तार इत्यपि निरस्तम् ।

तस्मात्तासर्थ्येमभिधा वा न प्रतीमानेर्डर्थे व्यापारः । नन्वस्तु लक्षणा । न हि वाच्यवाच्छ-

क्ष्योडपि व्यवस्थितो विशेष्यपदेशाहेतुर्वा । यतः ‘रामोऽस्मि सर्वे सहे’ इत्यत्र रामप-

देन सर्वदःखमाजनत्वम् ।

प्रत्याख्यानेचे: कृतं समुचितं कारण ते रक्षसा।

सोढं तथैव स्वया कुलजनो हत्थे यथोचै: शिरः ।

व्यर्थे संपत्ति विडम्बता धिक्कुरिदं स्वव्यापद: साक्षिणा

रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः प्रिये नोचितम् ॥

हीतसङ्केतेऽपि । चारुत्वविवशात् इति । व्यङ्ज्यमनुपेक्ष्यैव विश्रान्तिमुपोषकत्वादिति भावः ।

तात्पर्याविषय इति । वाच्यस्यैव प्राधान्येन तात्पर्यविषयस्वादिति भावः । सुतरा-

मिति । तात्पर्यविषयसैवामिधेयत्वेन तद्व्यङ्ग्यस्य शब्दानभिधेयत्वापत्तिरिति भावः ।

तस्मादिति । कचिद्सहायत्वं तु तास्पर्यस्य न वाघ्र्यते ।

ननु वक्त्राद्यौचित्यसहकारेणामिधेयास्तस्सहकारकल्पनासर्स्य क्लृप्तस्वात् ।

किं चैवम्

एकशक्यार्थसाधसहकारेणामिध्यात एव लक्षणया उपस्थितिलक्षणाया अप्युच्‍छे-

दापत्तिरिति दिक् । ननु व्यङ्ग्येषु नानात्वमर्यादान्तरसंस्कमितवाच्यध्वनित्ववादिलयपदेशाहेतुत्वम् ।

शब्दार्थस्यान्वयरितिकान्विधायित्वं प्रकरणादिसापेक्षत्वमिति धर्मास्ते च लक्षणये च लक्ष्ये

एवति शङ्कते—ननिवाति ।

प्रत्याख्यानोक्ति । सीतां प्रति रामस्योक्ति: । हे प्रिये इति भवावोपनीतासंवोधनम् ।

प्रत्याख्याने निराकरणे रुचिर्यस्यास्तत्परायासत्वात् धीरोण रक्षसा रावणेन समुचितं स्वकौर्यस्य

योग्यं कर्म कृतं तच त्वया तथा सोढं यथा कुलजो जन उच्चैस्ततं शिरो धत्ते । स्वाघनि-

यत्लात् । अन्यथा लाघननेन नष्ट्राभावापत्तेः । रामेण तु मया प्रेम्ण उचितं योग्यं न

कृतम् । किंभूतेन । प्रियं जीवितं यस्मात तथाभूतेन । पुनः कौत्सरोनास्यां दरायामपि

स्वादृशामपेतसंस्कृतस्वाद्यर्थमपिं धरुविभ्रतां धारयता । प्रतीकारासमर्थस्वात् । तथा

१ क. ग. ताम् न° । २ क. °स्त्रात्रातस्सर्वेऽपि° । ३ क. °मानार्थ° । ४ क. °देशहे° ।

५ क. ग. धायां त° ६ क. ग. ‘नस्याकृत’ ।

२३२

प्रतीपोद्योतसमेतः:-

[ ९९० उध्यासः ]

प्रिये नोचितमिति, रामोदसौ सुवनेपु विक्रमगुणे: प्राप्तः थ्रसिंद्रि पर-मित्यादौ लक्षणीयोध्यर्थो नानात्वं मज्जते । विशेषव्यपदेशहेतुश्रवाति । तद्वगमक्ष शब्दार्थायत्तः प्रकरणादिस्वपेक्षश्रेति कोऽयं नूतनः, प्रतीममानो नाम । उच्यते । लक्षणीयस्यार्थस्य नानात्वेऽप्यनेकार्थ-शब्द्राऽऽभिधेयवन्न्रियत्वमेव । न खलु मुख्येनार्थेनानियतसंबंधो लक्ष-यितं शक्यते । प्रतीममानस्तु प्रकरणाविशेषवशेन नियतसंबंधोऽनियतसंबंधः संबद्धसंबंधश्र योत्यते । न च

अत्ता एत्थ णिमज्जह एत्थ अहं दिअसअंपलोएहि । मा पहिअ रतिअंधअ सेज्जाए मह णिमज्जहिसि ॥ १३७ ॥

इत्यत्र कातरत्वं 'रामोदसौ सुवनेपु विक्रमगुणे:'-इत्यत्र स्वरदूपणादिहन्रुस्वं च लक्षणीयते । अतः रामपदस्य लक्ष्य एवानेको भवति । अर्थान्तरसंकरितवाच्यादिविशेषव्यपदेशहेतुश्रवति । एवमन्यत्रापि स्यात् । तदुक्तं--भक्तमार्गस्तदनन्यः, इति । लक्षणीय-विशेषावगमक्ष प्रकरणादिसापेक्षेण शक्यार्थेन स्यात् । अतो नास्त्यतिरिक्तः प्रतीममानः । मैवम् । लक्षणीयस्य नानात्वेऽपि हि नानार्थसंदर्भवदुपदिश्रयस्यैव नियतत्वमेव । न तु स्वनियतसंबंधो मुख्येनार्थेन लक्ष्यितुं शक्यते । प्रतीममानस्तु प्रकरणादिवशेन नियतसंबंध-

न्वो नियतसंबंधः संबद्धसंबंधश्रेति तत्त्वरूपं सोदाहरणमेव दर्शयिष्यते । किं च 'अत्ता एत्थ णिमज्जइ' इत्यादौ विवक्षितान्यपरवाच्ये किं लक्षणा । मुस्या-तव व्यपदां विपत्तीनां सासिणा द्रहा । स्नेहातिशयेन तन्मयीभावादिति भावः । कातरत्वम् । इदं निम्नःस्नेहत्वस्याप्युपलक्षणम् । अर्थान्तरेऽपि । अभिधा तु नेहश्रायपदेशहेतुरित्यप्यभिधातो व्यञ्जनाया वैधर्म्यमुपदर्शितम् । हेतुः । तद्वि-पयः । तत् । व्यङ्ग्यस्वरूपमप्यनये भक्तं लक्षणिकमार्गुरित्यर्थः । भक्तमार्गस्तदन्य इति पाठान्तरम् । तदन्यः शाक्यान्यो भक्तमार्गो लक्षणिकमार्ग इत्यर्थः । लक्षणी-

येति । स च लक्षणया शब्देन प्रतिपाद्यमानस्याच्छब्दार्थतो मुख्यार्थवाधतत्संबंधज्ञान-सापेक्षत्वेन शक्यार्थायतत्कश तात्पर्यानुपपत्तेरलक्षणाज्ञतवात्तात्पर्यज्ञानसापेक्षश्रेति तद्र्रहक-रणादिप्रतिभानैर्मल्यादिसापेक्षश्रेति प्रागुक्तवैधर्म्यमभावात् । किमतिरिक्कव्यङ्ग्यस्वीकारेणेति भावः । शक्यार्थेनैति । संकरग्रोपस्थित्यादिद्वारा तदुपयोग इति भावः । न खल्वति । किं तु सामीप्यादिलक्षणो नियतसंबंधिन्हेव लक्षणासत्वादिति भावः । नवननियतसंबंधस्य व्यङ्ग्यत्वेऽतिप्रसङ्गः स्यादत आह--प्रकरणादिवशेन इति । नवञ्च रक्ष्योऽपि नियतानियतसंबंधोऽस्तु प्रकरणादित एवान्तिमप्रसङ्गादत आह--किं चेति ।

१ क. 'योऽर्थो । २ क. 'णीयार्थो । ३ क. 'माहुस्म मन्त्रे इति । ४ क. 'मू । तत् ।

[ ९५० उल्दासः ] काव्यप्रकाशः । २१३

इस्तादौ विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ ॥ मुख्यार्थबाधः ॥ तत्कथमनु लक्षणा । लक्षणायामपि व्यञ्जनमवश्यमाश्रयितव्यमिति प्रतिपादितम् । यथा च समयसापेक्षादिमिघा तथा मुख्यार्थबाधाद्विर्यसमयाविशेषसापेक्षा लक्षणा । अत एवाभिधापुच्छमूता सेत्याद्यः ।

ध्वनाभावाभावात् । न तत्रापि तात्पर्याधीनान्वयादुपपत्तिः ' लक्षणो यान्ति ' इत्यादाविवेति चेत् । न । लक्षणायां प्रयोजननियमात् । तस्य च व्यापारान्तरङ्गम्यस्वात् । तदर्थं व्यञ्जनास्वीकारे किं प्रथमतोऽपि रक्षणया । अथ निरूढलक्षणायामिवान्वयात्राप्यस्तु प्रयोजनापेक्षेति चेत् । यथा हि संकेतग्रहसापेक्षामिधा तथा मुख्यार्थबाधत्योगरुढिम्रयो-जनान्तरस्य च मुल्यार्थसंकेतग्रहस्य च सापेक्षा लक्षणा । तस्मात् रूढे: प्रयोजनस्यै वा भावे भवेत् । यतः संकेतप्रग्रहसापेक्षादत एवाभिधापुच्छमूता सेत्याद्यः ।

मुख्यार्थसंकेतग्रहस्य चेत्थं पुच्छमूतात्वम् । तल्लक्षणे नार्थः । शाब्दसंकल्पस्य लक्षणान्विते लक्षणान्तर्गत इति भावः । एवं च मुख्यार्थबाधादिसापेक्षत्वरूपादेघर्म्यस्याथा डभिधातो लक्षणाया भेदस्तथा मुख्यार्थबाधाद्यनपेक्षस्वरूपवैधर्म्याद्विक्षणातो व्यतिरेक इति बोध्यम् । नतु यत्रः: प्रवेशायेऽ्यानुरोधात्तात्पर्यविषयार्थान्वयादनुपपत्तिरेव तह्रीजम् । लक्षणावीजत्वं च लक्षणाजन्यशाब्दबोधे लक्षणया जननीये सहकारित्वम् । एवं च लाघवात्तात्पर्यानुपपत्तिरेव तह्रीजमस्तु । तात्पयानुपपत्तिश्चानुपपद्यमानात्यर्यम् । तज्ज्ञानं च लक्षणार्थबोध इव व्यञ्जक्यार्थबोधेऽप्यवश्यं कारणं वाच्यम् । अत एव गंगायां घोष इत्यत्र शैत्यपावनत्वस्यैव प्रतीतिरे केशवाभुकादिमत्वस्येति संगच्छते । अत एव चानुगतानां प्रकरणादीनां व्यञ्जकबोधे सहकारित्वमुपपद्यते । तात्पर्यग्राहकत्वेनानुगमात् । वस्तुतस्तात्पर्यग्रग्रह एव व्यञ्जकव्यबोधे सहकारी । तानि तु तात्पर्यनिर्णायकान्येव । एवं च लक्ष्य एव व्यङ्ग्यार्थोऽस्तु । गच्छ गच्छसीत्यादौ तात्पर्यानुपपत्तिस्तत्वात् । वार्त्तिककुण्डलेऽपादावचारोरपि व्यङ्ग्यस्य कवितात्पर्यविषयत्वे सत्यभावात् । न चो लक्षण्यते व्यङ्ग्यस्य न रूढिर्न प्रयोजनमिति वाच्यम् । लक्ष्यप्रतीतिरेव प्रयोजनत्वात् । लक्षणा हि प्रयोजनेन नियता । न तु लक्ष्यप्रतीत्यतिरिक्तप्रयोजनन । गौरवादप्रयोजकत्वाच्च । पदतदेकदेशादीनामर्थविरोषात्पर्यग्राहकत्वं न तु प्रतिपादकत्वमिति नादडश्रयमेदादपि भेद इति चेदत्राहुः । इदं पदमेतदर्थस्य न वाचकं न लक्षणिकं किं तु व्यञ्जककमिति प्रामाणिकव्यवहारादेव व्यञ्जनासिद्धेः । अन्यथैकस्या डभिधयैव सिद्दे लक्षणाडप्युपचीयेत ।

१ क. 'श्रवणीयमि' १ २ क. 'रावण'° १ ३ क. 'स्य चाभा' १ ४ क. 'प' । इदं पदमेतदर्थस्य न वाचकं न लक्षणिकं किं तु व्यञ्जकमिति प्रामाणिकव्यवहारादेव सिध्यति । लक्षणामुपजीयते । ५ ग. च व्यञ्जकस्य टङ्कशब्दे न ह्रु° ।

न च लक्षणात्मकमेव ध्वननम् । तदनुगमेन तस्य दर्शсनात् । न च तदनुगतमेव । अभिधावलम्बनेनापि तस्य भावात् । न चोभयानुसार्येव । अवाचकवर्णानुसारेणापि तस्य दुष्टेः । न च शब्दानुसार्येव । अशब्दात्मकनेत्रत्रिभागावलोकनादिगततत्त्वेनापि तस्य प्रसिद्धेरित्यभिधातात्पर्यलक्षणात्मकव्यापारातिरिक्तो ध्वननादिपर्यायो व्यापारोडनपह्नवनीय एव ।

अत्रात्तैव एत्थेत्यादौ नियतसंबन्धः । कस्तु व ण होइ रोसो इत्यादावनियतसंबन्धः ।

किं च न लक्षणाव्यञ्जनयोरमेदः । लक्षणामुपजीयते तद्वापारात् । नापि लक्षणोचुगतमेव ध्वननमिति ध्वनेस्तल्लक्षणमिति वाच्यम् । अभिधोपजिवनेनापि भावात् । न च लक्षणाभिधोमयानुसार्येव । वर्णमात्रानुसारेणापि हि हस्यते रसादिव्यञ्जना । न च वर्णमात्रेडभिधा रक्षणा वा । नापि शब्दानुसार्येव । विकसन्नत्कोनेत्रत्रिभागोलोकनादावपि प्रसिद्धेः । तस्मादभिधालक्षणातत्पर्यविलक्षणस्तुरीयो ध्वननव्यञ्जनयोः व्यापारोडनपह्नवनीय एव ।

तत्र 'अत्ता एस्थ निमज्जइ', इत्यादौ कृत्स्नव्यङ्गयोः नियतसंबन्धः । 'कस्तु व ण होइ रोसो', इत्यादावनियतसंबन्धः ।

नियतसंबन्धत्वं च वाच्यव्यङ्गयप्रतिपत्तौ चानेकविधशक्यसंवन्धानां प्रयोजकत्वमपेक्ष्यैकस्या व्यञ्जनाया एव तत्वमुच्यतेम् ।

तेपां तत्वं सिद्ध्यमिति चेत् । तदन्तःपातिनामेव प्रयोजनान्तराणां चमत्कारप्रतितिजनकानां व्यञ्जनासंज्ञा इष्यते । लक्षणा च रूढयतिरिक्ता लक्षणप्रतीत्यतिरिक्तप्रयोजनान्तरप्रतीतिरुपपाद्येत । अन्यथा लक्ष्यप्रतीतिरुप्रयोजनस्य सर्वत्र सत्त्वेन दुर्लक्षणोऽपिच्छेद । वस्तुतस्तु संवन्धज्ञानाभावेऽपि व्यङ्गचाभिधोद्धर्शननेनातिरिक्तैव सा । सा च स्वरुपसत्येव हेतुः । वक्तृव्यापारज्ञानसहकाराच्च नातिप्रसङ्गः । अभिधालक्षणे तु ज्ञाते एवति वैपम्यम् ।

किं च वक्तृतात्पर्यविषयत्वावधारणोद्भुत् इत्येत एव । वस्तुतत्वं प्रसिद्धार्थविषयोधकत्वविशेषः शक्तिः । मुख्यार्थबाधादिसापेक्षः अप्रसिद्धार्थविषयकबोधकत्वविशेषो लक्षणा ।

तत्रैव रपेक्षप्रसिद्धाप्रसिद्धार्थविषयः शब्दार्थैकदेशशक्तत्वविशेषो व्यञ्जननेतस्यम् । तत्रवैय्याकरणसिद्धान्तमञ्जूषाथां विस्तारः । लक्षणामुपजीयते । रक्ष्यार्थे प्रत्यायविरतायां लक्षणाभिः व्यञ्जनाप्रवृत्तेन तयोरेकेनैवमित्यर्थः । लक्षणानुगमोडपि कचित्त्विति मति ध्वननस्थलक्षणामिति वाच्यम् । ग्रन्थः प्रसिद्धः ।

रसादिव्यञ्जनेति । गुणवयञ्जनधारणप्रसिद्धेरिति भावः । चिकसन्नत्रतीति । अनया कटाक्षेणाभिलाषो व्यञ्जित इति सर्वसाधारणीयम् सिहावलोकनन्याेनैव९९—तत्रैति ।

१ क. 'भावेन । २ क. 'पि व्यक्तः स्थेयेः । ३ क. तत्र° । ४ क. 'पार्थ ग° । ५ क. 'गावलोकनादिगतत्थेनापि । ५ क. 'यायच्चा° । ७ क. 'व्ययो नि°

[ ९५०उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः

२८५

विपरीअरे अच्छि बहं दस्सदूण णाहिकमलदठम् । हरिणो दाहिणअणं रसाउला झत्ति ढकेइ ॥ १३८ ॥ इत्यादौ संबंधसंबन्धः । अत्र हि हरिपदेन दक्षिणनयनस्य सूर्यात्म- कता ध्यज्यते । तत्रैमीलनेनै सूर्यास्तमयः । तेन पद्मस्य संकोचः । ततो ब्रह्मणः स्थगनम् । तत्र सति गोपीयसायादर्शनेनानिर्यान्त्रणं निडुवनावलसितामिति ।

त्योरेकविषयतातमकम् । प्रथमे तस्य भावः । पथिकरूपैकविषयकत्वात् । द्वितीये तु तद्- भावः । सवीत्सकान्तादिविषयभेदादिति केचित् । तत्र सम्यग्भाति । चक्षुषस्य नियतसंबन्धत्वमेव, व्यतिरेकस्य तु तथास्वमन्यभावत्वं चेति पूर्वप्रतिपादितस्य हृदयसुदाहरणामिति लक्ष्यसाधारणं नियतसंबन्धत्वं वाच्यम् । न चोक्तं तथा भवति ।

अन्ये तु प्रथमे सर्वेषामेव सत्यताप्रतीतिः । द्वितीये तु कान्तसैव सत्यतयाड्येषां स्वसस्वयेतिनियतानियसंबन्धत्वमित्याहुः । तदपि न मनोरमम् । यत एवं वाच्य- प्रतीतेरेव सत्यस्वासत्यस्वप्रतीतिविषयस्वरूपं वैलक्षण्यमात्रमुच्यते । न तु व्यतिरेकप्रतीतः । तस्माद्व्यतिरेकसंबन्धत्वेन वाक्येन सह योज्यत्वादुपसंख्याननियम इति वृत्तिहेतुत्वमात्रात् । संवद्धसंकर्यो यथा—विपरीअरे० ।

अत्र हरिपदेन दक्षिणनयनस्य सूर्यात्मकत्वम् । तत्रैमीलनेन सूर्यास्तमयः । तेन पद्मसं- कोचः । ततो ब्रह्मणः स्थगनम् । तस्मिन्सति गोपीयसायादर्शनेनानिर्यान्त्रणं निडु- वनविलसितामिति संवेद्यसंकर्याणि ध्योतयन्ने ।

एकविषयत इति । एकोद्देश्यकत्वमित्यर्थः । न चोक्तमिति । लक्ष्यप्रतीतिस्पले वाच्यस्याप्रतीतेरिति भावः । यत्त पूर्वमिति । पूर्वोक्तप्रकारणेऽस्यर्थः । नियम इतीति । तच्चात्रैष्थेत्यादौ व्यतिरेकस्यैकस्वाद्यैकवादश्तम । कच वेत्यादौ तु न तथो । व्यतिरेकस्यानेकस्वाद्वदो- र्भावाच्चेति भावः ।

विपरीति ।

विपरीतरले लक्मीअत्रिस्साणं दिट्ठू णाहिकमलस्सम् । हरिद्दसिणणअणं रसाकुला झटिति स्गगयति ॥ रसेन सुरतावेशोणडक्कुला सुरतात्रिवर्तितुमस्समा हरे: परमेश्ररस्य दक्षिणं नयनं स्गगयति आच्छादयति । शेषं स्पष्म् । सूर्यात्मकत्वामिति । हरिद्दकिणवामनयनयो: सूर्यचन्द्र- त्मकत्वेन प्रसिद्धत्वादिति भावः । तच्चादच्छादनेन । अस्तमयः । अपकाशः । स्थगनम् । पिधानम् । अनिर्यान्त्रणम् । अप्रतिनियम् ।

१ क. 'मता २ क. 'ने सू । ३ क. 'चनम । तेन व नं । ४ क. 'ति । पुंव ले । ५ क. संवन्धसंबन्धा यो । ६ क. 'पयेत । ७ क. 'धा । बोद्धुमेदादिति । ८ क. ग. 'मत्थ ।

अखण्डबुद्धिर्निर्ग्राह्यो वाक्यार्थ एव वाच्यो वाक्यमेव च वाचक- मिति येडप्याहुस्तैरप्यवियापदपत्तेः पदपदार्थकल्पना कर्तव्यैवेत तत्पक्षेऽप्यवयवमुक्तोदाहरणाद्द्वैविध्यादिव्यङ्ग्य एव । ननु वाच्यावाच्य- बन्धं तावन्न प्रतীয়ते । यतः कुतश्चिदस्य कस्यचिदर्थस्य प्रतीयते: प्रस- ज्ञात् । एवं च सम्बन्धाद्द्वैविध्यं शक्तिमावोडप्रतिबन्धेऽवयं न मवतीति वेदान्तिनस्तु— 'कियाकाकारादिपुरस्कारेण शब्दानां प्रवृत्तिनिर्मित्तमावंपुरस्कृत्य न संवति । धर्मेधर्मिमभावैक्यं प्रपञ्चगोचरत्वा स्यात्प्रतिबिम्बगोचरत्वा वा । नोद्द्यः: 'प्रपञ्चस्य वाध्य- स्वत् । नान्यथा । ब्रह्मणो धर्मगून्यत्वात् । अतः पदपदार्थविभागमन्तरेणैव 'सत्यं विज्ञानम्' इत्यादिवाक्यमरण्डमेवाखण्डनमिति यातिष्ठते । अतस्तन्मतावुसारेण प्रतियमाने डपि वाक्यस्य शक्तिरेवेति न वाच्यम् । यतो व्यवहारमार्गे तैरपि पदपदार्थकल्पना डवश्यम्भा- वनीया । व्यवहारे तेषां बहुलयस्वीकारात् । यदि च पदपदार्थकल्पना डविवादाश्रयामपि नाङ्गी कियते कुतस्तर्हि वाक्यार्थस्योत्पत्तिर्युस्पत्तिविभागः । वाक्यार्थ एव वाक्यस्य संकेतग्रह- मार्गे तिरस्कारेण च कथमखण्डचयोः पारमार्थिकमेदामावात् । तस्मात्तन्न- तदपि विध्यादिव्यङ्ग्यैव ।

महिममट्टास्तु न तावदसंघ एव वाक्यार्थप्रतीयते । सर्वस्मात्सर्वोपलविधप्रसङ्गात् । संवद्वाच्च व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावो भवञ्जानिताद्वर्तिति प्रतिबिम्बद्रुरूपादेव मवतीत्युपेयम् । प्रतिबिम्बोदप्यर्थो न स्वाधिकारणवेनाङ्गीकृत इति व्यङ्गयं प्रतिपादयति । सर्वत्र तत्त्वतीतिप्रसङ्गात् । एवं च व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावो डनुमीयानुमापको भाव एव पर्यवसन्नः । यतो व्याप्त्या सकलप- कल्पनाखण्डमेवेति । कियाकाकारभावानुप्रवेशं प्रकारसंश्रगाच्चावगाहि ब्रह्मविपयकबुद्धि- जनकं तद्विपयकं निर्भेमंकमरण्डं ब्रह्मैवेत्यर्थः । ऐवं घटमानयेत्यादौ घटकरर्मवादे: पृथगुपलस्य- तस्य वैशिष्ट्यावलम्बनं शुद्ध । तथाहि— आश्रयविशेषयोरैक्याविशेषयोरैक्यावलम्बनेन शुद्ध । तद्विपयकश्चाश्रयगुपस्थितपरस्परसंसृष्टो वाक्यार्थ एव वाच्यः । तद्वाक्यं वाचकमिति तन्म- तीयाभिधानः । व्युत्पन्नाज्ज्युत्पत्तिरिति । घटमानय घटं नयेत्यादिव्यवहारवैलक्षण्य- रुपपत्तिरपि बोध्य । अपूर्वत्वादानन्त्याच्चेति पाठः । अपूर्वत्वेनाडडनन्त्यादिति पाठेऽ- प्यमेवार्थः ।

असंवद्धमेवेति । पदशत्यादिसहकृतवाक्यवोध्यार्थेनैति शेषः । व्यङ्गच्यव्य- व्यञ्जकयोर्भावो व्यङ्गच्यप्रतीतिरूपः । नानियतत्वात् । न व्य- व्यतिरिक्तसङ्कल्चनैवात् । प्रतिबिम्बद्रुरूपादिति । प्रतिनियतो वन्धो व्याप्यारुरु:

९ ग. एवंवार्थो वा° । २ म. वा° वा° । ३ क. तच्चैवेतु° । ९ न. 'ज्ञादिवि° । ५ क. 'तीतिप्र° । ६ क. डप्ये चाव° । ७ क. वाच्यातप्र° । ८ क. 'ज्ञातव्य° । ९ क. एवंभिल्यादिसनुप- सिरपि बोध्येस्नतो ग्रन्थः क. पुस्तके न दर्शयेत् । १० क. 'द्र इति । ११ क. न्यत इति ।

[ ९९० उज्जासः ]

काव्यप्रकाशः |

व्याप्तत्वेन नियतधर्मिनिष्ठत्वेन च त्रिरूपालिङ्गनाहेतुज्ज्ञानमनुमानं यत्त-

दूपः पर्यवस्यति । तथा हि—

भम धम्मिअ वीसद्धो सो सुणओ अज्ज मारिओ तेण ।

गोलाणइकच्छकुडड़वासिणा वरिअसीहेṇ || १३९ ||

अत्र गृहे श्वनिवृत्त्या भ्रमणं विहितं गोवावरीतीरे सिंहोपलब्धेरभ्रम-

क्षणिष्ठत्वेन च सपक्षसत्त्वविपक्षासत्त्वलक्षणरुपत्रयवतो लिङ्गादिहेतुज्ज्ञानमेवानुमानम् ।

तदेतदुक्तमनुमानं यत्तदूप इति तेनानुमानेनानुमित्या रूप्यते न स्वातिरिक्त्या ।

व्यक्ष्येति हि तस्यार्थः । एवमनुमानादेव व्यत्प्रतीति: ।

तथा हि—

भम धम्मिअ० ।

सङ्केतनिकेतनीभूतं गोदावरीतीररनिकुञ्जं पु्पावचयादिहेतोः कदाचित्संचरतो धार्मिकस्य

तत्रिवारणायाविनियवत्या इयशुक्तिः ।

तत्र निकुञ्जवासीसिंहकृतया श्वनिवृत्त्या गृहे भ्रमण-

संन्यासतदाश्रयादित्यर्थः । सकलेयस्य पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नेत्यर्थः ।

तत्र व्याप्तिघटक-सामानाधिकरण्यांशेन सपक्षसत्त्वम् ।

अन्यभिचारितत्वांशेन विपक्षासत्त्वम् ।

पक्षसत्त्वं बोध्यते । अनुमानेन । ज्ञायमानहेतुना ।

अनुमित्या । ज्ञायमानहेतुक-

णिकयेत्यर्थः । रूप्यते । विपय्यी क्रियते ।

न स्वातिरिक्तव्यतिरिक्तजन्यज्ञानविषय इत्यर्थः ।

एवं च क्लृप्तलिङ्ग्यापोरे᳚ैव निर्हेतॆजलसन्वयजनारुपव्यापारकल्पनमनुचितामिति भावः ।

एवमनुमानादिति । प्रागुक्तप्रकारवत इत्यर्थः ।

भमेति ।

भम धार्मिक विग्रहः सु शनकोडु मारितस्तेन ।

गोदावदाच्च्हनिकुञ्जवासिना दृढसिंहेन ॥

पुप्पावचयार्थे स्वसङ्केतस्थाने कूलनिकुञ्जे यान्तमभिसारघातं धार्मिकं भीपयितुं कस्या-

श्रिदुध्िकिः । हे धार्मिकेति साह्वेपसंवोधनम् ।

परश्रेयोविवातकस्य तत्त्वायोगात् ।

स्वं विग्रुढो विश्वस्तः सन् भ्रम । गृह इति शेषः ।

कुत इत्यत्राडडह । स गेहस्थः श्वा यदृचयात्

ग्रामे भ्रमणं स्यात्कमासीत् । सोडय तेन गोदानव्या: कच्छं जलप्रायो देशस्तत्संवन्धिनिकु-

ज्जवासिना दर्पयुक्तेन सिंहेन मारितः ।

तेनैति प्रसिद्धार्थकम् । सिंहस्य दृढता नगरमागस्य

हननात् । अत्र वाच्येन भीरवभावस्य गृहे श्वनिवृत्त्या भ्रमणेन निकुजे सिंहोपलब्ध्या

अ्रमणनिपेघो व्यज्यते । तदत्र निकुष्टनेति ।

श्वाद्र गेहस्थः । यदृचयात् गृहेप्स्यभ्रमण-

१ क. °रे च सि° । २ म. °डविभर° । ३ म. °कं मो° । ४ म. °न कु° ।

२३८

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ९५०उल्लासः ]

ञमन्तुनामपयति । यद्यद्रीकृतब्रह्मणं तत्तद्यकारणनिवृत्त्युपलब्धिपूर्वकम् । गोदावरितीरे च सिंहोपलेऽधिरिति व्यापकाविरुद्धोपलब्धिः । अत्रोच्यते-भीरुरापि गुरोः प्रमाण निदेशेन प्रियानुरागेणान्येन चैवंभूतेन हेतुना

विधिवाच्यः । स एवं निकुञ्जेऽधिष्ठानयोग्यतां मुषित्वैव प्रवर्तित । यद्यद्रीकृतब्रह्मणं तत्तद्यकारणनिवृत्त्युपलब्धिपूर्वकम् । निकुञ्जे च सिंहोपलेऽधिरिति व्यापकविरुद्धोपलब्धौ पर्यवसानाद्रह्मणस्य व्यापिका भयकारणाभावोपलब्धिः प्रतीता । तद्विरुद्धं यद्यद्यकारणं तदुपलक्ष्ये: । यथा नात्र तुषारः स्फुरो वह्नेः । अनुमानं च-इदं गोदावरिनिकुञ्जं शर्मीहृश्रमणा-योग्यम् । सिंहवत्त्वादिति ।

अत्रोच्यते—शर्मीहोरवीरसत्वभावस्य अमानयोग्यत्वमात्र साध्यं वीरसत्वभावस्य वा विशोष्पादासीन्येन तत्सामान्यस्यैव वा । आद्ये व्यभिचारः । प्रभोर्गुरोर्वा निदेशेन प्रियानुरागेण निधिलामादिरहङ्गया वा तादृशस्यापि तत्र अमानदर्शनात् । अत एव नान्योडपि । मध्ये तु मासीत् । स एवं निकुञ्जेऽपि । निकुञ्जे पक्षे ब्रह्मणयोग्यताविशेषमित्यर्थः । न च तत्र गृहे भ्रमणं न गोदातीराश्रममनुमापयति । व्यधिकरणत्वादिति चेन् । श्लोकवाच्यस्य तदर्थमिति साध्यसाधनविरुद्धयेव्र्यस्प्रदर्शनरुपत्वादित्याह—यद्यद्रीकृतब्रह्मणमिति । यद्यप्यत्र भीरुद्रह्मणवति गृहे भयकारणशूनिवृत्युपलब्धिरेव वा

वाच्य तथाsपि तत्र तदुपलब्धिज्ञानाद्युस्पद्येन दृढति तयोर्यैष्ठः स्मर्यते । उत्तरार्धेन च व्यापकाभावस्य पक्षधर्मता-ज्ञानमिति भावः । पर्यवसानमेवोपपादयति—व्यापकं भयेतित । व्यापिका चासौ भयकारणाभावोपलब्धिरेति कर्मधारयः । प्रतीतेति । पचादिति भावः । तद्विपर्यविरुद्धत्वेन तद्विरुद्धत्वोपचारोऽत्र बोध्यः । एवं च अमानव्यापकभयकारणाभावज्ञानाभावः सिध्यतीति भावः । तत्र प्रयोगमाह—अनुमानं चेत । सिंहवत्त्वादिति । उपलम्यमानभयकारणवत्त्व हेतुः । यददुपलम्यमानभयकारणवत् तद्वीरुब्रह्मणायोग्यं यथा महदरण्यमित्यन्वयसहचारः । यदत् न भीरु-अ्रमणायोग्यं न तदुपलम्यमानभयकारणवदथा गृहमित्येवं व्यतिरेकसहचारः । उपल-स्यमानत्वं चानुपलम्यमानभयहेतुमति व्यभिचारवारणायेत्यन्ये । मूलं तु व्यापकविरुद्धज्ञानं व्यतिरेक्यनुमितिहेतुरिति मते । नव्यमते तु भयहेतुमत्त्वज्ञानाभावो व्यापको बोध्य इत्यादुः ।

तत्र भ्रमणदर्शनादिति । एवं च न यद्यद्रीकृतब्रह्मणं तत्तद्यकारणनिवृत्त्युपलब्धिपूर्व-

१ क. 'लङ्घ्येति'° २ क. 'कुञ्जे श्र'° ३ क. 'तथ्यप्रतिभ°' । ४ क. 'पारस्प'° । ५ क. 'मणायोग्यो' । ६ म. न इति । ७ क भावाभावेन । ८ क. मानं चा (°

[ ९५०उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः

२३१

सत्यपि भयकारणे श्रवणीयनैकान्तिको हेतुः। शुनो विभ्यद्वैपि वीरत्वेन सिंहाद् विभेतीति विरुद्ध्रोडपि। गोदावरितीरे सिंहसद्भावः प्रत्यक्षाद्-जुमानाद्दा न निश्चयितः। अपि तु वचनात्। न च वचनस्य प्रामाण्यमस्ति। अर्थेनापतिबन्धात्। इत्यसिद्धश्व। तत्कथंविविधाद्देतोः साध्यसिद्धिः। तथा निःशेषच्युतेत्यादौ गमकतया यानि चन्दनच्यवनादि-श्रीन्युपात्तानि तानि कारणान्तरतोडपि भवन्ति। अतश्चाचैव स्वानकार्य-स्वेनोक्तानीति नोपमोग एव प्रतिबद्धानीत्यनेकान्तिकानि। व्यक्तिवादिना चाङ्गमपदसहायानामेषां व्यक्तिकत्वमुक्तम्। न चात्राध्येतृ-धर्मत्वं प्रमाणप्रतिपरमिति कथमनुमानम्। एवंविधावर्थादेवंबिधा-

विरोधः। सशरादिराक्रूयाडप्यैरुषेयतया वा श्रतो विम्यतोऽपि मृगयादिकृतूहलेन सिंह-द्देशे वृत्तिस्य अणानात्। किं च पक्षे सिंहसद्भावो न मानान्तरेणावधारितः। किं तु पुंश्वलि-वाक्याद्वधारितः। न च तदचनं निश्चायकम्। अथैनं संवादसङ्गानियमात्। इत्यनित्यरुपाडसिद्धिः। एवं 'नि:शेषच्युत' इत्यादौ चन्दनच्यवनादीन्युपमोगव्यतिरिकतलयोपात्तानि। न च तानि तद्याप्यानि। कारणान्तरतोडपि संभवान्। अत एवात्र स्वानकार्यत्वेनोपात्तानि। अतोडनेकान्तिकात्कथंमचुमानं स्यात्। नहु व्यक्तिरपि कथम् तैरिति चेत्। अधमपदसाहि-त्यदिति ब्रूमः। अस्माकमपि तत्साहित्येनैकान्तिकताव्यतिक इति चेत्। भवेदप्येवं यद्यधमत्वं प्रमाणाद्वधारितं भवेत्। न स्वेवमस्ति। व्यक्तिरपि कथं तादृशाद्वेति चेत्। धिङ्मूर्खे। व्यक्तिजनायां न न्यायोऽपि पक्षधर्मताया निरीक्षणमझम्। किं तु संभाविताद्येवं-

कोमिति न्यायतर्कव्यासङ्गादुक्तं भापः। विरोध इति। तद्रा ह्येवमजमानुम्—गोदा-वरतीरं शूरभणणायोग्यं सिंहादिमत्वादिति। तत्र साध्यहेतोरसामानाधिकरण्यात् साध्याभाववद्व्यासत्वाच हेतोर्विरोध इति भावः। ननु गुरु-निदेशाच्यभावे सति यत्स्वोप-लम्यमानयद्दयकारणवक्तव्यतया योगमित्यत्र नोक्तदोषवत्वात् आहु—किं चेति। पुंश्वलीति। अननानिष्टोक्तिवादप्रामाण्यं सूचतम्। तदेवाडह—संबन्धानियमादिति। व्याप्यभावादिति भावः। अनेकान्तिकादिति। व्यभिचारिहेतोरित्यर्थः। न त्वेव-मिति। निश्चितमित्यर्थः। एवं च पूर्ववत्सादृश्यासिद्धिरिति भावः। संभाविताद-पिति। व्यभिचारस्फूर्तिमतामपि सामाजिका नामसति च पक्षधर्मतानिश्चये संभावितादर्था-पीति।

१ क. 'पिधार'°। २ क. न्तरेडपि भवन्तीति । अ°। ३ ग. 'रिस्यर्थः ।

२४०

प्रदीपोद्योतसमेतः- [ ९५०उल्लासः ]

घोडर्थ उपपत्त्यनपेक्षत्वेऽपि प्रकाशते इति व्यक्तिवादिनः पुनस्तद्वदूपणम् ।

इति श्रीकाव्यमकाशे ध्वनिगुणीमूतव्यङ्ग्यसङ्कीर्णमेदनिर्णयो

नाम पञ्चम उल्लासः ॥ ५ ॥

विच्छेदेऽविच्छेदः प्रतीत इति मूकी भावः ।

इति महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे ध्वनिगुणीमूतव्यङ्ग्यसङ्कीर्ण-

निर्णयो नाम पञ्चम उल्लासः ॥ ९ ॥

द्रव्यकेरलद्यादिति भावः । किं च व्यासिस्मरणादिकल्पनातो व्यङ्ग्यनाया: कारणास्कल्पन-

मेवोचितमिति शिवम् ॥

इति शिवरत्नमततत्त्वीयारम्भजनागोजीरामदकृते काव्यप्रदीपोद्योते

पञ्चम उल्लासः ॥ ९ ॥

१ क. 'दिनस्त'° । २ क. 'विधो°' ।

[६०उल्लासः]

काव्यप्रकाश: ।

अथ षष्ट उल्लास: ।

शब्दार्थचित्रं यत्पूर्वं काव्यद्रव्यमुदाहतम् । गुणवधान्यतस्तत्र स्थितिः शब्दार्थचित्रयोः ॥ ४८ ॥

न तु शब्दचित्रेर्धस्याचित्रत्वम् । अर्थचित्रे वा शब्दस्य । तथाचोक्तम्—

रूपकादिरलङ्कारस्तस्याऽन्यैर्बहुधोदितः । न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनिताननम् ॥ रूपकादिमलङ्कारं बाह्यमाचक्षते परे । सुपां तिडङ्ग च व्युत्पत्तिं वाचां वाचकत्वलङ्कृतिम् ॥

एवं गुणीभूतव्यङ्ग्यभेदे निश्चिते चित्रभेदं दर्शयितुमवसरः । तत्र यद्यपि शब्दचित्रार्थचित्ररूपभेदद्वयं प्रयमोल्लास एव दर्शितं तत्प्रभेदाश्चालङ्कारप्रभेदैरैनेव प्रदर्शिता भविष्यन्नति न किंचिदस्ति तत्र प्रदर्शनायम् । तथाडपि प्रदर्शितप्रभेदद्वयमेव तावदनुपपत्तनम् ।

शब्दार्थालङ्कारयोरेन्योन्येनैवेष्ट्येऽनुपलम्भेऽभात् । उपलम्भेऽपि बोभयसद्भावे तृतीयभेदप्रसङ्गादिति तदुपपादयति— शब्दार्थचित्रं ।

शब्दार्थालङ्कारयोरेकैका मात्रावस्थानुपस्कारेण न विभागः । किं तु प्राधान्यपुःस्कारेण । तथा च न क्वचिदनुपपत्तिरिति भावः । ननु तथाडपि विभागोऽनुपपन्न एव । यतः केचिच्छब्दालङ्कारमात्रं केचिच्चार्थालङ्कारमात्रमुरी चक्रिरे । तत्कस्य मतमाश्रित्य विभाग इति चेत् ।

सन्त्येव केचिदुभयाङ्कीकरणः तथा चोक्तम्—

रूपकादिरलङ्कारस्तस्याऽन्यैर्बहुधोदितः । न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनिताननम् ॥ रूपकादिमलङ्कारं बाह्यमाचक्षते परे । सुपां तिडङ्ग च व्युत्पत्तिं वाचां वाचकत्वलङ्कृतिम् ॥

अन्योन्येनैवपेक्ष्येणति । अन्योन्येन विनेत्यर्थः । स्वच्छन्दतेयादावितरनयपक्षया व्यतिरेकालङ्कारस्य विनिर्गत इत्यादौ मान्द्रमात्रममन्दिरादित्यत्र मकारानुप्रासस्य सत्त्वादिति भावः । प्राधान्येति । आासमासि कविसंरम्भभावित्यं च प्राधान्यानियमाति भावः ।

विभाति । आह्लादाय पर्याप्ते । बाह्यम् । आस्वादोत्पत्तिपूर्ववर्तिनम् । प्रथमतः शब्दालङ्कारेण चित्रताप्रकर्षः अर्थप्रतीतिसुतरां स्वार्थालङ्कारप्रतीतिरिति तेऽपां बाह्यत्वमिति भावः । सुपां तिडङ्गाम् । तदुत्पत्तानाम् । व्युत्पत्तिम् । अनुप्रासादिना विशिष्टामुत्पत्तिम् ।

तदे९ क. म. स्थितितिखित्रार्थ शब्दद्योः २ क. ग. ॰धस्य चि० । ३ ग. तथोक्तम् । ४ ग. ॰ं वाच्यमा० । ५ क. 'डम्भनात् ।

२४२

प्रदीपोद्ध्योतसमेतः-

[१५०उल्लासः]

तदेतदाहुः सौशब्द्यं नार्थव्युत्पत्तिरहश्री । शब्दाभिधेयालंकारभेदादिष्टं द्वयं तु नः ॥ इति ।

शब्दाचित्रं यथा— प्रथममरुणच्छायस्तावत्तः कनकप्रभम्— stदनु विरहोत्ताम्यत्तन्वीकोपोलतलङ्गुतिः ॥ उदयति ततः श्वान्तद्वंसक्षमः क्षणादमुखे सरसबिसिनीकन्दच्छेददच्‍छविरुगलच्छनः ॥ १४० ॥

तदेतदाहुः सौशब्द्यं नार्थव्युत्पत्तिरहश्री । शब्दाभिधेयालंकारभेदादिष्टं द्वयं तु नः ॥ इति ।

अस्यार्थः । अर्थस्यैव विभावादिरूपत्वेन रसवदादिकत्वात्त्रिषो रूपकादिरेवालंकारः कैश्चिद्- दुक्तः । केचित्तु काव्यस्यालङ्कारो वाच्यः । काव्यं च कविकर्म शब्द एवति तदाश्रिता सुमतिडं विशिष्टोत्पत्तिरलङ्कारः । रूपकादिस्त्वर्थाश्रितो डङ्कारो नाय्यः । अलङ्कारप्रयोजगस्तु तत्र गौण एवति वाच्यलन्ति । वुत्पत्तिरेव कथम् नार्थालङ्कार इत्यत आह—तदेतदाहुरित्यादि । शब्दाभिधेयेति । शब्दवदर्थस्यापि कविसंरम्भज्ञानाद्युत्पत्तिमर्थस्येव शब्दस्यापि रसप्रतीतिसुपयोगि- गित्वमत उभयाश्रितो डप्यभयरूपो अलङ्कार इति ।

तत्र शब्दचित्रं यथा—प्रथममरुण० । अत्रार्थालङ्कार उपमा … गुणीभूता । शब्दालङ्कारस्त्वनुप्रासः प्रभानम् । आस्मात्ति कवे- stतैव संरम्भात् । प्राधान्यस्य कविविवक्षामात्रनिवन्धनत्वात् ।

तदाहुरिति । स्वत एव शब्दालङ्काराणां चमत्कारित्वम् । अर्थव्युत्पत्तित्तिरर्थालङ्कारो नेदश्री न शब्द्वत्स्वतश्वमत्कारिकाडपि तु विभावाद्युक्तरप्रमुखवैनैवेत्यर्थः । अभिधेयः । प्रतिपाचः । ten लक्ष्यदृष्टग्रगयोरपि संग्रहः । विभावादीति । आदिना डुभावादिसंग्रहः । शब्द एवेतिन । तमेव प्रतिपाद्यादिविपयत्वादिति भावः । शब्दवदहिति । अलङ्कतशब्दवद्- व्यासङ्ग्यासङ्गस्वाद्य विभावाद्यप्राधान्य शृङ्गारादिविशेषणाथयत्वेनाचिन्तकर्त्वादरलङ्कृतार्योपज्ज- व्यत्साच्छन्दानामप्यावश्यकत्वेन द्वयोरप्यस्त्वादौपकारत्वात्कविसंरम्भगोचरत्वात्वाचोपादेयता । तत्र यो यदस्वव्यतिरेकानुविधायी स तेन व्यवदिश्यत इति भावः । प्रथमेति । कन- कृतिः । पीनः । सरसेति । कन्दो मृणालम् । तच्च्छेदे द्युतित्पेन शौकु्यातिशयः । तेन ध्वान्त- ध्वंसक्षमता । अत एव विपक्जयादुरयः मृगलाच्छन इत्यपुष्टार्थम् । चन्द्रादिप्रदर्शनापि तद्- थलाभान् । मकारयोस्तकाराणां ककारयोधकारयोः क्कारयोस्चकारयः सकारच्छकार- व्क्काराणमनुप्रामः ।

९ क. eकृतिस्त e २ अ. । उ० २ अ. रा वाच्यः । प्र । ४ क. ग. दुर्जनः सज्जनो मा भूत सज्जनः दुर्जनो भवेत ।

[ ६५.उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: |

२४३

अर्थचित्रं यथा—

ते हस्तिमात्रप्रतिता अपि कस्य नात्र क्षोभाय पक्ष्मलडुशामलका: खलाश्र। नीचा: सदैव सविलासमलीकलग्रा ये कलिता कुडिलतामिव न त्यजन्ते ॥ १४१ ॥

यद्यपि सर्वत्र काव्येऽन्ततो विभावादिरूपतया रसपर्यवसानं तथाडपि स्फुटत्वस्य रसस्यानुपलम्भादवधृत्यमेतद्वाक्यं । अत्र च शब्दार्थालङ्कारभेदाद्द्रहवो भेदा: । ते चालङ्कारोर्निर्णये निर्णय्यन्ते ।

इति काव्यप्रकाशे शब्दार्थचित्रनिर्पणं नाम षष्ठ उल्लास: ॥ ६ ॥

अर्थचित्रं यथा—ते हस्तिमात्र०।

अत्र शब्दालङ्कारोऽनुप्रास: स गुणीभूतः । अर्थालङ्कारस्तु समुच्चय: प्रधानम् । आरम्भादासाम्ये तद्वर्णनात्‌ । यथा चात्र किश्चित्क्वचिद्वस्त्वेऽप्यधमकाव्यत्वं तथोक्तं प्रथमोल्लास एव । एषां भेदाक्षालङ्कारभेदाद्द्वन्तीयलङ्कारनिर्णय एव ते निर्णय्यन्ते इति ।

इति महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे चित्रकाव्यनिर्णयो नाम पञ्चम उल्लास: ।

ते हस्तिमात्रेति । पक्ष्मलतेति भूम्नि मतवर्थीयो लः । क्षोभो धैर्यविप्लवातः , असुस्यता नीचा: । अभोगामिनोडुशोभायाश्च । क्रौत्रमिवनयाश्रितो गति वां वा । अलोक लेलाट मिथ्यावचनं च । कालता स्यामता परपीडक्त्वोदयमता च । कुडिलता वक्रता कचपसे । खलपक्षे अस्फुटं परापकारेच्छा कुडिलतामिवेति सोपमा । तयाsचच्र समुच्चय: । तेन तथा ते यत्किंचिद्दूङ्ग्यसद्वेऽपीति । आद्य उद्दोपनविधया रसस्यङ्कत्वेऽपि द्वितीये खलसद्शा अलुका इत्युपमायास्तन्मूलनिग्रहमस्य च सत्वेऽपीति भाव: ।

इति श्रीशिवभट्टसुततिगर्भननागोजिभट्टकृते काव्यप्रदीपोद्योते पञ्चम उल्लास: ॥ ६ ॥

१ ग. 'कभ्रमा' । २ पा. 'लतां ननु संलजन्ति' । ३ ग. रस: पर्यवस्यति त° । ४ क. 'डर° । ५ ग. अस्य च । ६ क. 'रे च कू° ।

२४४

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ७म० उल्लास: ]

अथ सप्तम उल्लास:।

काव्यस्वरूपं निरुप्य दोषाणां सामान्यलक्षणमाह—मुख्यार्थहातिदोषो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद्वाच्य:।

अथ काव्यप्रदीपे सप्तमोल्लास:—एवं धर्मिणि काव्ये सुप्रभेदे निरुपिते प्राप्ताव-सरतया दोषाभावादीनि लक्षणानि विशेषणानि विवेचनीयानि। तेषु च दोषाभाव: प्रथ-मम्। सति दोषे गुणादेरप्रकटितकरत्वात्। यदाह—‘स्याद्व: सुन्दरमपि चित्रेणैकन दुर्भगम्’, इति। सति तु दोषभावे गुणादिकं विनाडपि किंचित्कथाहासंमतत्। ‘अपदोष-तैव विगुणस्य गुण:' इति न्यायात्। अत: प्रथमं तस्मिन्रुपणीयेडभावस्य स्वरूपतो निरुपणानर्हतया प्रतियोगिनिरुपणाधीननिरुपणीयत्वाद्दोषयपरिचये तद्वानासंभवाच दोषा निरुपणीयाः। न च सामन्येडवज्ञाते विशेषे जिज्ञासेति तत्सामान्यलक्षणमाह—मुख्यार्थ:।

मुख्यस्यार्थस्य हतिर्यस्मादिति व्यधिकरणस्त्वेडपि गमकत्वाद्द्वितीय:। करणसाधनो हतिशब्द इत्यके। मुख्यत्ववर्थस्य न शक्यत्वलक्षणम्। येनार्थासंगति: स्यात्। किं त्वन्य-दित्याह—रसश्च मुख्य इति। रसयत इति व्युत्पत्त्या रसशब्देन भावादिरसयपसंगृह्यते नन्वे न रसेषु न कश्चिद्दोष: स्याद्रुच्यत्याभावादित्य आह—तदाश्रयाद्वाच्य: इति।

अथोद्योते सप्तमोल्लास:—श्वित्रम्। कुष्ठम्। निरुपणाधीननिरुपण-स्वादिति। वहुत्रोहेत्स:। दोषा निरुपणीया इति। यत्तु गुणविपर्ययात्मानो दोषा इति वामनोक्तेर्गुणनिरुपणमेवोचितमिति। तत्तु। व्यत्ययस्यापि सुकचत्वात्। प्रसादादिगु-णास्वदोषसत्त्वाच्च। मुख्यार्थ इति। करणार्थ इति। एवं हि दोषपरता भवति। तद्वत्त्वं च दुष्टलक्षणं बोध्यम्। अर्थासंगतिरिति। अर्थस्य लक्षणस्यासंगति:। सकलदोषव्यापकत्वमित्यर्थ:। मुख्यत्वं चेतरेच्छानधनेच्छाविपयत्वम्। तच्च स्वत: पुरुषार्थे सुखरुपे रसेएकत्वमित्याह—रसश्च मुख्य इति। वाच्य इति। वाच्योडपि रससाहच-र्याच्चमत्कार्येव गृह्यते। एवं मुख्यत्वं सुखान्तरेडपि, तद्यावृत्त्यर्थमपदं। अर्थेत्वं शब्दजन्य-साक्षात्कारविपयत्वम्। काव्यभिन्नशब्दाच न सुखप्रत्यक्षम्। सुखांश आवरणभङ्गाभावात्। काव्योपात्तविभावादिप्रतीतैव तद्रङ्गत्। किं तु शब्दबुदिवे। पुत्रस्ते जात इत्या-दिवाक्यौजन्यमानसुखं तज्जन्यपुत्रोत्पत्तिज्ञानादेवेति न दोष:। अस्तु वा तस्यापि काव्यत्वमेव। अर्थत्वमात्रं चेद्, दुष्यति। अतो मुख्यत्वमुपपत्तमित्याहु:। किंचित् अर्थवमात्रं शब्देडपि, तस्यापि विपयतया शब्दजन्यश्रवणसाक्षात्कारविपयत्वात्। अतो मुख्यत्वमुपपत्तमित्याहु:।

४ क. 'द्भावादभा'। २ ग. 'क्याजनामा'। ३ क. 'व:। अथ°'।

[ ७ स० उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

उभयोपयोगिन: रस्य: शब्दार्थास्तेन तेष्वपि स: ॥ ४९ ॥ हातिरपकर्ष:।

शब्द द्यादित्यादिग्रहणाद्वर्णरचनने ।

आश्रयणाश्रय: । तथा च तेन रसेणाश्रयणादुपकारित्वेनापेक्ष्यणाद्वाच्योडपि मुख्य इत्पर्थ: । न चैवं मुख्यशब्दार्थस्य नानात्वेनानुगम: । काव्ये प्राधान्येनोदे स्यप्रतीतिविपयत्वेनानुगमात् । तदेवं रसवति सर्व एव दोषा:, नीरसे तु विलम्बितचमत्कारिवाक्यार्थप्रतीतिविघातका एव हेया इति मन्तव्यम् । नैवेतयोरेक दोषाधातत्वमुचितं, न तु शब्दादीनामित्यत आह——उभयोपयोगिन इत्यादि । अत्र शब्दपदं प्रतिपादनात्मकशब्दनालंकारतो: पदवाक्ययोरवर्तते । तेनाऽऽSच्यपदाद्वर्णरचनने संग्रहात इति प्रकाराकांरस्वरस: । न च तत्र बीजाभाव: । अन्यथा वर्णस्यापि शब्दपदेनैव प्रासौ शब्द द्याद्या इति बहुवचनांसंगते: । स्यादेतत् । हतिविनाश: । न च दोषेण रसो नाश्यते । तस्मादलक्षणमेतत् । नैवम् । हतिशब्दोऽयमुपकरपवाचित्वाद् । नन्वं रसाह्युपत्तिप्रयोजकपव्यासि: अधातुत्पत्तिरेव हतिशब्दार्थ: । तर्हि यत्र रस उत्पद्यत एव परं त्वपकृष्यते तत्रायासि: । तदेतदलक्षणमतीदरिद्रदर्पत्यो: कुशतरनिशावगुण्ठननिवसनमिवकेनापकृष्टयमानमपह्नरति । कि चाऽर्थरूपस्य मुख्यार्थस्यानुपपत्तिरपकर्षा वा न दोषाधीन इति ।

अत्र न्नूम:——उद्देश्यप्रतीतिविघातलक्षणोऽपकर्षो हतिशब्दार्थ: । उद्दे श्या च प्रतीति: रसवत्यविलम्बितानपकृष्टरसविषया च, नीरसे तु विलम्बिता चमत्कारिणी चार्थविषया । तथा च तादृशप्रतीतिविघातकत्वं सर्वेषामविशिष्टम् । यतो दुष्टेषु कचिद्रसस्याप्रतीतिरेव, कचिद्विलम्ब: एवं नीरसे कचिदर्थस्य मुख्यभूतस्याप्रतीतिरेव, कचिदिलम्बेन प्रतीति:, कचिदचमत्कारितयाऽनुभवसिद्धम् । इत्युद्देश्यप्रतीत्यनुल्पादो विघात्यभावादिति पाठ: । उपकारित्वेनोति । विभावादिसमूहालम्बनरूपत्ववादरस्समे त्यथ: । प्राधान्येनाह्रियते । सा च चमत्कारिणी प्रतीति: । तेन चमत्कारिकाव्यज्ञनप्रतीतिविषयस्वामित्यर्थ: । उभयेतित । विभावादिप्रतीतिद्वारा रसप्रत्यायकत्वेन तेषामभययोगित्वम् । तेन रसोऽप्याख्येन । तेषु अर्थसंबन्धम् । स: । दोष: । न केवलं रस एवऽर्थर्थ: । प्रतिपादनालम्केतित । शव्यते बोध्यते ऽनेनेति व्युत्पत्ते: । स्वरस इति । अन्यथा वर्णस्य शब्दरूपत्वादिपदग्नाह्यता तदुक्ताडसंगता स्यादिति भाव: । रचना अनुपूर्वीकृता । न च दोपेणेति । दुष्टेप्पि रसानुभवादिति भाव: । अपकर्ष इति अपकर्षशब्दोऽपि करणसाधनस्तद्वत् । स च रसनिष्ठो जातिविशेष: । तद्वद्यश्नकं दोपज्ञंन् । असत्यपि श्रुतिकटुत्वादौ तद्ग्रहे ऽण रसापकर्षण्यकरिति बोधव्यम् । केचित्त्वान्नांशो सम्यगावरणंवसाभावो दर्पक इत्यादि: । रसानुत्पत्ताविति । यथा च्युतसंस्स्कार्यादय: । तत्राव्यासिरिति । श्रुतिकटप्रतिकूलवर्णादाविल्य्यर्थ: ।

१ क. नन्वे तयो. । २ क स्याव्यपप.

२४६ प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ७५० उ० ]

विशेषलक्षणमाह—

वक्त एव । तद्विद्यात्कता च कस्यचिच्चित्ताक्षात्‌ । यथा रसदोषाणाम्‌ । कस्यचिदपरम्परया । यथा शब्दादिदोषाणाम्‌ । तेऽपि कस्यचिद्रोंपस्थितेरभावात्‌ । यथा असमर्थत्वादे: । कस्यचिद्विलम्बात्‌ । यथा निहितार्थत्वादे: । कस्यचिद्राक्षार्थवोधभावात्‌ । यथा च्युतसंस्कृत्यादे: । कस्याचित्तत्र विरल्म्वात्‌ । यथा हिटत्वादे: । कस्याचिहदोषै: । कस्याचिद्रोगुपस्थापनैनैव विपरीतोपस्थापनैन वा । यथा विरसविरुद्धमतिकल्पनाद्वादे-रित्याच्चूहनीयम्‌ । विप्रातत्वे च कस्यचिज्ज्ञातस्य । यथा व्याहतत्वादे: । कस्याचित्‌ स्वरूपसदेव । यथा निहितार्थत्वादे: । स चायं द्विविध:—नित्योऽनित्यश्च । तत्रानुकरणादन्वेन प्रकारेण समाधातुमशक्यो नित्य: । यथा च्युतसंस्कृत्यादि: । अन्यद्वारस्त्वनित्य: । यथाडप्रयुक्तादि: ।

अथ विशेषलक्षणानि वक्तव्यानि । तत्र द्विविधो दोषयां त्रिविध: । शब्ददोषोऽर्थदोषो रस-दोषश्चेति । तत्र शब्दार्थरसानां यथापूर्वमुपस्थिति: प्राथमिकीति तत्रैव दोषभेदा निरू-णीयाः इति शब्ददोषाणां प्राथम्यम्‌ । शब्दस्तु त्रिधा—पदं तदेकदेशो वाक्यं च । एवं च वदति: 'शब्ददोषेऽपि त्रिविध: । तत्र पदाना वाक्यग्रहतुल्येन प्राथम्यमासाद्यते । तदोषनि-रूपणामिति परमार्थ: । तत्रेदं निरूप्यते । एवं पदैकदेशस्य पदापेक्षयाडपि प्राथम्यात्रुपणस्यैव प्राथम्यमिहोच्यते । अत्र भास्कर:—'सत्यमुच्यते । परन्तु पददोषेप्येव यथासंभवं केचित्पदैकदेशदोषा: ' इति समादधे । तन्नातिमनोरमम्‌ । अस्वेवम्‌ । तदडपि पदैकदेशो-घट्वेन प्रथमाभिधानापादने किमुत्तरमिति । वय त्वालोच्याम:—उपदेशे ताक्त्रप्राथम्यादि-विचारणा । अतिदेशास्तूपदेशानन्तरमेव । न च पदैकदेशे दोषोपदेश: । अतिदेशैनैव तद्र्यमे लाघवात्‌ । न च पदैकदेश एवास्तूपदेश:, पदे स्वातिदेश इति वाच्यम्‌ । पदैकदेशाऽवृत्तिना-मपि केषांचित्पदार्थवृत्तित्वेन तद्र्यपदोपदेशस्यावश्यकतादिति ।

अविलम्बितचमत्कारिणी चेत्पाठक्रमेऽभय: । यथा रसेऽपि । रसापकर्षकाणामपि तेषां प्रकृष्टसदृशज्ञकत्वभावादडस्लेव । यथा शब्दादीति । आदिनाडर्थवर्णनरचनासंग्रह: । विपरीतोंपस्थापनैनैति विपरीतार्थोंपस्थापनैलत्यर्थ: । यथा विरसेऽपि । विरसशब्दे-नामत्परार्थमुख्यते । यथा व्याहतत्वादेरिति । यस्य पूर्वसुक्त्रपकर्षकर्ण वर्णितस्तस्याम्रे तदैपरात्यं चेष्ट्याहत: । यथाडप्रयुक्त्ति । तस्य श्रैपादावदोषत्वादिति भाव: । द्विविध-धोडपि । नित्यानिल्यरूप: । शब्ददोप इति । वाक्यार्थबोधात्प्राक्प्रतीयमान: शब्दग: । तत: परं प्रतीयमान: परम्परया रसापकर्षका अर्थग: । तादृश: साक्षाद्रसापकर्षका रसगा इत्यर्थ: । पदापेक्षयाडपि इति । न च पदाश: पदनिरूप्य:, प्रकृतित्वप्रत्ययत्व-द्विनो निरूपणं पदनिरूप्यस्वभावादिति भाव: । तद्र्योषणनरूपणस्य प्राथम्ये ग्रन्थकृतदर्श-

४ क. ख. °ना भा नादि ।

[७ स० उल्लासः]

काव्यप्रकाशः ।

दुष्टं पदं श्रुतिकटु च्युतसंस्कृत्यपयुक्तसमर्थम् ।

निह्नार्थमनुचितार्थं निरर्थकमवाचकं त्रिधादूषीलम् ॥ ५० ॥

संदिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेत्किष्टम् ।

अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिरुत्समासगतमेव ॥ ५१ ॥

श्रुतिकटु ( परुषवर्णरूप ) दुष्टं यथा—

अनङ्गमङ्गलगृहपतिप्रभृतिभङ्गिगतरङ्गितैः ।

आलिङ्गितः स तन्वङ्गया कार्तार्थ्यं लभते कदा ॥ १४२ ॥

पद्दोषविशेषलक्षणमाह—दुष्टं ।

दुष्टं पदमिति प्रत्येकमपिसंवध्यते ।

नतु श्रुतिकटुत्वादीनां लक्षणपरत्वे विभाग-

परस्वभावालक्ष्यावुपस्थितौ कथम् लक्षणवाक्यत्वनिर्वाह इति ।

उच्यते—रूढियो-

ग्राम्यामुभयार्थोपस्थितौ लक्षणयोरुभयोरपि प्रत्ययः ।

यथा——“घ्राणरसनचक्षुस्त्वक्-

श्रोत्राणिन्द्रियाणि भूतभ्यः ,” इतीन्द्रियलक्षणसूत्रे गौतमीये ।

अथैषां लक्षणवाक्यस्ये-

विधा लक्षणाभियोगेन विभेति तिर्यगेकम् ।

तस्य विभागमात्राधीचेन लक्षणानुपयोगादिति-

चेत् । अश्लीलशब्दस्य नीचादिव्यञ्जकतत्रितयसाधारणैकावयवशक्तिविरहेण नानार्थतया-

लक्षणत्रयार्थत्वामित्यस्यास्तदर्थ्यात् ।

तत्र श्रुतिकटुत्वं यद्यपि श्रुत्युद्रेजकत्वं तच्च पुरुषभेदे-

नानियतं तथापि तज्जनकत्वाच्छेदकरपैक्त्वं विवक्षितम् ।

तच्च परुषवर्णत्वम् ।

तच्च दुष-

त्वम् । उदाहरणम्—अनङ्ग० ।

तद्वयः । दुष्टं पदमिति पदशब्देनात्र सुबन्तं तिङन्तं तत्प्रकृतिभूतं प्रातिपादिकादि-

च गृह्यते । विभक्तिप्रत्ययादेस्तु पदैकदेशत्वमग्रे वक्ष्यति ।

निर्वाह इतीति । विभाग-

वाक्यलक्ष्योपस्थितावेव हि विशेषलक्षणाकाङ्क्षया लक्षणकथनयोग्यत्वम् ।

विभागपरत्वे तु लक्षणानुपकरैन्यायेन नेतत्-

भावः । रूढियोगाभ्यामिति । श्रुतिकट्वादिपदेम्य इत्यादि: ।

रूढचयो लक्षण:, योगायों लक्षणमिति भावः ।

केचित्तु योगरूढिपेक्षार्थीभावव्वादिनां-

नैकविनाकृतपरायोंपस्थितिरिति कथं प्राग्लक्ष्यज्ञानं यस्य योगायों लक्षणं स्यात् ।

अतः श्रुतिकट्वादिपदवाच्यत्वं लक्षणामित्याह: परुपत्वमोजोविज्ञाततत्समम् ।

वीरविभसरौद्रैः स्वादुष्ट-

दचत्वमिति । मुख्यार्थापकर्षकत्वामित्यर्थः ।

वीरादौ तु मुल्यार्थीग्राहकत्वा-

दुष्टत्वम् । दुःखेन वाच्यं शक्तत्वाच्च तस्मं माधुर्यवद्रसेऽस्य ।

अनङ्गमङ्गलंलेति । ( कुडिन्द्री कायोश्श्लिकामिनो: समागमं चिन्त्यति । )

अत्र पूर्वोक्त लोचनेरति विशे-

ष्यमध्याहार्यमु । अङ्गरुणस्यापि विजयप्रदर्शनवामनङ्गलग्रुंहत्वमिति कश्चित् ।

स्व्या-

नङ्गत्ववादत्र मदनगलं निहितमित्यपरे ।

तत्संवन्ध्यपाडौंगवृत्तिभड्गीनां ये तरड्गा-

१ क. ‘निमित्तं य°’ २ क. ‘जडयो°’ । ३ क. °पत्वं । ४ केचित्तु कवलसटद्यंगस्य चाति-

प्रसक्तवायोगशद्दानामानि ।

तत्र हि नैकरविना इति पाठान्तरम् । ५ गप. °द्भि° ।

२४८

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ७५० उङ्कासः ]

अत्र कार्ताश्र्यमिति ।

च्युतसंस्कृति ( व्याकरणलक्षणहीनं ) यथा---

अत्र कार्तार्ध्यमिति पदं परुषवर्णप्रायम् । किं पुनरसद् दूरक्तावीजम् । उद्धतेजनकत्वमिति चेत् । न । रौद्रादावपि दोषत्वप्रसङ्गात् । माधुर्याद्यैः वर्णकरचनामध्यगुम्फितमेव तद्-

दूजयत इति चेत्कल्कि नाऽऽहारतेन ज्ञातं तथोक्तं स्वरूपमदेव । नाऽऽडच्यः । रसविरोधव्युत्कलज्ञानेऽपि प्राथमिकताऽऽरापदेशवचनेऽद्रेगभावप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्ति: । अनुमवरोधात् । अन्ये तु सत्यादयः प्रमाणम् । न व्यविदितविशेषानपि तत्रैव तदुद्रेजयति नान्य-

त्रेति प्रमाणमस्ति । किं चैनं वैयाकरणादौ वक्तरि किंनिबन्धनो दोषत्वभावः स्यात् ।

अत्रोच्यते---स्वायत्ते शब्दप्रयोगे करणोपतापकैःशब्दप्रयोगेण श्रोतुरुद्रेगो रसापकर्षयेतिं स एव तर्हीषम् । अत एव प्रतिकूलवर्णादस्य भेदः । तस्य करणोपतापहेतुत्वात् ।

अत एव चानुकरणे वैयाकरणादौ वक्तरि श्रोतारि वा रौद्रादौ रसे न्यक्कृते नीरसेऽपि काव्येऽस्य दोषत्वभावः । आद्ये तस्यैवानुकरणीयतया स्वायत्त्यभावात् । द्वितीये च तत्स्वभावविगमनाद्विग्रहीभावात् । तृतीये च श्रोतुःसनिद्रद्विगर्हणहेतुत्वात् । चतुर्थे तदनुगुणत्वनिद्रग्रह-

हेतुत्वात् । पश्चात्तमे मुख्यार्थहेतिरभावात् । एवमयोरिचित्यमप्रकाशनाप्यनुद्रेजकतया दोषत्वाभाव उपपयते ।

च्युतसंस्कृति । च्युता स्वलिता संस्कृति: संस्करणं व्याकरणलक्षणानुगमो यत्र । यद्राघासंस्कारकृत्याकरणलक्षणविरुद्धं यत्तद्राघास्यां च्युतसंस्कृतिर्यर्थः । देश्यं तु न लक्षणविरुद्धं किं तु तदविपयः । संज्ञाशब्दानां बहुलवचननेन संस्कृतत्वात्तत्रातिव्यासि: ।

उत्तरोटरा विच्छेदास्ते संजाता येषु तैलोऽचनेरुपलक्षितया कुराङ्ग्यचा कण्ठ आलिङ्ढितः कृतार्थेतां कदा लभते लप्स्यत इत्यर्थः: भविष्यति कदाकद्यारातिं भविष्यति लब्धुम् । भङ्गीनां तरङ्कद्वैचरणैः करणैरित्यने । (तर्ज्ञीतिरित्यत्राऽऽडारकिवन्ताद्द्वे चकः । तर्ज्ञदाचारणानि तर्ज्ञ-

तानि [ अर्थात् लोचनानाम् ] तैरित्यर्थः । अनुष्टुप् छन्दः ) नान्यचत्रेति । इत्यस्मिन्र्थे इत्यर्थः । तस्य कैर्णोपेति । रौद्रे मम्रूवर्णादिरिति भावः । मुख्यार्थहेते-

रमावादिति । अत एवां दोषो माधुर्यवच्छान्तकरुणशृङ्गारसप्रधानकाव्य एवेत्याहुः । एवं च रसाद्यपकर्षकश्रोतृद्रे जनकत्वं शुतिकटु लक्षणामिति वेधयम् । द्रेश्यं त्वाति ।

तद्रेशीयभापारूपमित्यर्थः । एवं च तत् च्युतसंस्कृतेर्न दोष इति भावः । यत्तु देश्यं लड्वादिति । तत्तु । लड्हादयो बहुलामिति प्राकृतस्मरणं तेषामपि

९ क. तत्तथा । २ क. 'पद श° । ३ ग. वर्णोंति ।

[७ स० उज्जासः]

काव्यप्रकाशः।

एतन्मन्थद्विपकतिन्दुकफलश्यामोदरापाण्डर- प्रान्तं हन्त पुलिन्दसुन्दरकसरस्पर्शक्षमं लक्ष्यते। तत्पल्लीपातिपुत्रि कुष्ठरकुलं कुम्भाभयार्थनो- दीनं स्वामुनाथते कुचयुगं पत्रावृतं मा कृत्या: ॥ १४३ ॥

अत्रानुनाथत इति । सर्पिषो नाथत इत्यादिर्वाथिष्येव नाथतेरात्मने- पदं विहितम, "आशिपि नाथ:" इति । अत्रे तु याचनमर्थ: । तस्मात् अनुनाथति स्तनयुगम्—इति पठनीयम् ।

यथा—एतन्मन्थद्‌।

अत्र नाथत इति याचत इत्यर्थे च्युतसंस्कृति । सामान्यत: 'तिप्‌-' आदिसूत्रेण प्राप्तस्याऽड्गमनपदस्य नियामकेन 'आशिपि नाथ:' इति सूत्रेणानाशिपि तस्मेधात् । तस्मात् 'नाथति स्तनयुगम्' इति पठनीम् । ननु नाथत इत्यत्‌ स्वरूपं संस्कृतमेव । तथा चार्थविशेषे न तथेति वक्तव्यम् । एवं चार्थदोषत्वं प्राप्तमिति मेवम् । यत्र शब्दपर- वर्तनेsपि यो दोषोऽङ्गवते तस्यार्थदोषत्वम् । यस्तु तथा सति निवर्तते तस्य शब्ददोषव- मिति विभागात् । अत्रार्थाप्रतीतिरूपकतार्त्रीगमिति नित्यदोषत्वम् । अनुवरणे स्वर्यपरत्वा- भावादोपत्वाभाव: ।

व्युप्सादनादित्याहु: । एतन्मन्थदिति । (पल्लीपतिपुत्र्या: कुचयुगं दिक्षो: कस्यचिद्विद्रुग्ध- स्पोक्किरियम् ।) एतदनपलपनोयम् । मन्दविपकर्माश्रद्विपकमिल्यनेप्कटिनस्वपाण्डरस्वलाभ: । पुलिन्दसुन्दर: । शवरयुवा । करस्पर्शक्षमम् । तद्योग्यम् । पल्लीपतिपुत्र्यानेन तपुच्यासत्व भीतत्राणुचितामिति घ्वानितम् । स्तनयो: पत्रानावृतत्वेन तदासक्तचेतस: प्रहारपाटवं न भावव्येति 'अनया: कारर:' कुम्भ इति हनने क्रोशचैव वा भवव्येति तत्सारूप्य प्रहारायोग्यत्वबुद्धध्या वा कुम्भाभयम् स्यादिति भाव: । अभ्यर्थना इच्छा । कुलमिस्यनेन बहुजुरोsात्तथाकरणस्याsड्‌डवर्यक्त्वं ध्वानितम् । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्द: । ) अनाशि- पीति । न चात्राप्याशीरर्थ: । स्वामित्यस्यैवाड्‌डशासनकर्मत्वात् । अत्रार्थाप्रतीतिरिति । अत्रेदं चिन्त्यम् । साधुशब्दस्मरणेन शक्तिभ्रमेण रक्त्यैव वा तेषां बोधकत्वस्य सर्वे: स्वीकारार्धप्रतीति: । असाधुत्वज्ञानस्य शब्दद्बोधप्रतिबन्धकत्वे तत्तदर्शमापाकाव्यादितो न बोध: स्यात् । तस्मात्तत्करणसंस्कृतशब्दघटितपद्ये, तदसंस्कृत-

१ क. म. 'पाण्डुर'। २ क. 'नादीनम्' । ३ म. 'पोडनुना' । क. 'दाविवा'° ५ क. म. निय- मितम् । ६ क. 'अत्र च याचनार्थ: । तस्मान्नायत्रि स्त'° ७ क. 'ति ह'° ८ क. म. 'विशेषण तथ'°, ९ ग. भवतीति ।

३२

२५० प्रदीपोद्योतसमेतः- [ ७ स० उल्लासः ]

अप्रयुक्तं ( तथाडSजातमपि कविभिर्नाडSधृतम् ), यथा, यथाडयं चारुणाचारः सर्वदैव विमादयते । तथा मन्ये दैवतोडस्य पिशाचो राक्षसोडथवा ॥ १४४ ॥

अत्र दैवतशब्दोऽ “ दैवतानि पुंसि वा ” इति पुंस्याम्नातोडपि न केनाचिदपयुज्यते ।

असमर्थे ( यत्तदर्थे पठ्यते न च तत्रास्य शक्तिः ), यथा,

अप्रयुक्तं तथाडSशासनसिद्धमपि कविभिर्न प्रयुक्तम् । यथा-यथाडयम्० । अत्र ' दैवतनि पुंसि वा ' इत्यनेनाडSजातोडपि पुंलिङ्गो दैवतशब्दः कविभिर्न कापि प्रयुक्तः । नन्वत्र किं दूषकतावीजम् । न तावच्चक्तिविरहः ।

तत्सत्त्वात् । शक्तिस्मृतिविरह इस्यपि नास्ति । शब्दानुशासनन तद्रहे स्मृतौ प्रतिबन्धकामावादिति चेत्, पदार्थोपस्थितिविलम्बस्तद्वीजम् । अत एव श्रेष्ठयमकादावदोषत्वम् ।

उद्दिष्टालङ्कारसंपत्त्या प्रतीत्यविलम्बस्तु तत्रानुदेश्यत्वात् । वस्तुतस्तु तादृशकविसंप्रयोगनुसंधानव्यपेतया मुख्यार्थविच्छित्तदीप्ततावीजम् । अत एवाचुरणे दोषस्वभावः । यमकादावप्यदोषत्वम् । अन्यत्राप्रयुक्त्यमानस्यापि तदर्थे कविभिः प्रयोगस्य दर्शनेन व्यग्रतामावादिति ।

असमर्थेमिस्याल्पीये नतु । तेन यत्तदर्थे परिपठितमपि प्रकृतस्थले विवक्षितार्थासामर्थ्यरहितमित्यर्थः । समर्थस्यैवासामर्थ्ये विरुद्धमिति चेत् । न । उपसंदानोपजीवित्वात्सामर्थ्यस्य ।

पदोपादानस्य कच्यशक्तिसूचकतया सहदयश्रोतरुद्धेगे दूषकतावीजामिति तत्वम् ।

अन्ये तु आशीःअर्थ एवास्य नियमाद्यन्तरानुपस्थितिरेवेल्याहुः । तथा । प्रयुज्यमानावच्छेदकरपेण । न प्रयुक्तं कविसंप्रदायनिबद्धप्रयोगवत् ।

तेनैतद्विप्रयुक्तकत्वेन नाप्रयुक्तत्वासिद्धिः । नाप्यसमर्थे हन्यादावतिव्याप्तिः । तेषां पदधतीत्यादौ प्रयोगानुपत्त्या सामान्यतो निषेधामवात् ।

नापि नपुंसकत्वेनप्रयुक्त घटादौ च्छुतसकृत्यादौ व्याप्तिः । तेषामनुप्रयोगाद्द्वस्वभावात् ।

कविभिरिति व्याकरणस्याप्युपलक्षणम् । तेन व्याकरणनिपिद्धस्य घृथातोघृ-तर्गर्मणाम्योडनयत्र प्रयोगस्य वचनेशान्तौ प्रयोगस्य न संग्रहः ।

एवं च लडहादीनां प्राक्तादिशब्दानां संस्कृतकाव्यनिवेशोड्यमेव दोष इति नोध्यम् ।

यथाडयमिति । दारुण-चारः । क्रूरकर्मा । पदार्थोपस्थितिविलम्ब इति । तद्वीजं स्वप्रयुक्तक्वेन शक्तिस्मरणविलम्ब इत्याहुः ।

मुख्यार्थविच्छित्तिः । तत्प्रतीताव्यन्ताविलम्बः ।

१ क. इत्थाम्रा० । २ क. यदथे । ३ क. 'भिरथन प्र० ४ क. 'ल्पार्थान्'° ५ म. त्वम् । वस्तु आत्मनेपदादि-णपाठदेवडSदरमपे सिद्वे पुनस्तद्विधानं नियमाय ।

नियमश्वाशीरर्थ आत्मनेपदमेव आत्मनेपदे सिद्वे पुनस्तद्विधानं नियमाय । एवं चाऽऽन्तरडानियम इति चिन्त्यम् ।

तत्र । महाभाष्यादिषु दृश्यते ।

न परिकर्मण्यल्यककारः ।

[ ७ स० उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: १

तीर्थान्तरेषु ज्ञानेन समुपार्जितसस्कृति: । सुरस्रोतस्वनीमेष हन्ति सम्पत्ति सारम ॥ १४५ ॥

अत्र हन्तीति गमनार्थम् ॥

निहितार्थं ( यदुभयार्थमप्रासिद्धेडर्थे प्रयुक्तम् ), यथा,

यावकसारडपादप्रहारशोणितांकचेन दयितेन । मुग्धा साध्वसतरलं विलोक्य परिरम्भ्य चुम्बिता सहसा ॥ १४६ ॥

यथा हन्थातो: पदत्रितयघनजडघादिषु 'पदादिपदोपसंदानेन मार्गाद्यर्थोपसंदानेन वा गतो

सामर्थ्यं, न पुनर्विशिष्टस्य । यथा——तीर्थान्तरे० ।

अस्यार्थानुपस्थितिरदूषकत्वबीजामिति नित्यता ।

निहितार्थे निहत: प्रसिद्धेनार्थेनाप्रसिद्धतया व्यवहतो विवक्षितोऽर्थो यस्य तत्त् । गूढेडर्थे कचित्प्रयोगादाप्रसिद्धसङ्कर: । उदाहरिष्याम्——यावक० ।

न पुनर्विशिष्टस्येति । एवं चोपसंदानं विनाडनुशिष्टार्थयोःध्वनत्वमसमर्थत्वम् । तीर्थेऽन्ति । सस्कृति: सफलजनकं पुण्यमू । सुरस्रोतस्वनीमू । गंगाम् । सुरेत्यादिना डवश्यगम्यत्वम् । हन्ति । गच्छति । अस्यार्थानुपस्थितिरिति । अत एकं न निहितार्थसङ्कर: ।

तत्र विलम्बेन प्रकृतार्थोपस्थिते: नाप्यव्याचकसङ्कर: । तस्योपसंदानेनाप्यग्रोधकत्वात् । अस्य नित्यदोषत्वं चिन्त्यम् । यस्योपसंदानं विनाडपि गमनार्थोऽवस्तुत् प्रतीयते तस्यापि प्रसिद्धपरित्यागेनैश्रप्रयोगे प्रयोजनानुसंधानव्यग्रतावदिलंव एव दुष्टिबीजमिति तत्वम् ।

अत्र हन्ते: पदैकदेशत्वेडपि प्रकृतिगतात्पददोपता बोध्य । भ्रसिद्धद्वेनेति । अविवक्षितेन प्रसिद्धार्थप्रत्ययव्यवधानेन विवक्षितामप्रसिद्धार्थबोधकत्वमिति फलितम् । अविवक्षितस्युपादानात्‌प्रसिद्धनार्थेतिप्रसज्य ।

सामग्रीसादृन्या-स्त्रागप्रसिद्धार्थप्रतिपत्तौ नाये दोष इति तृतीयान्तम् । प्रसिद्धिद्व भूरिप्रयोगाहतेपदुतरस्-स्कौरविपयत्वम् । तेन हि तस्य द्वितमुपस्थित्या तदितरतिरोधानम् । एवं च योगमात्राश्रयेण

कुमुदादौ प्रयुक्ते पद्यनुपपदेडयिव दोष: । रक्त्यर्थस्य द्वितमुपस्थिते: । लक्षणया प्रयुक्ते स्वसति प्रयोजने नेयार्थवं दोष: । सति स्वदोष एवति दिक् । यावक इति । यावकोऽल-

क: । तद्रसाद्रपादकृतम्रहाणं शोणिता आर्त्तक्रीडा: कचो यस्य तादृशेन दयितेन रुधिरश्रमात्साध्वसेन भयेन तरला व्याकुलाडत एव मुग्धा विलोक्यैव साध्वसवतीति ज्ञात्वा,

सहसा तत्सणम् । विलम्ब नायिकाया भ्रमच्छेदसम्भवात् । सहसा डप्रमत्तार्थकत्वं हि इष्यते ।

१ क. सङ्क्या: । २ क. परिचुम्बि° । ३ ग. °स्कार: । तेन :

२५२

प्रदीपोद्द्योतसमेतः-

[७५०उल्लासः]

अत्र शोणितशब्दस्य रुधिरलक्षणेनार्थेनोज्ज्वलोकृतंत्वचपोडर्थो व्यव- धीयते।

अनुचितार्थं यथा, तपस्विभिर्या सुचिरेण लभ्यते प्रयत्नतः । सत्रिभिरिष्यते च या । प्रयान्ति तामाशु गतिं यशास्विनो रणाश्वमेधे पराक्रमुपागताः।१४७।।

अत्र पशुपदं कातरतामभिव्यनक्ति। तदर्थं तस्या अन्वितार्थेम निरर्थकं पादपूरणमात्रप्रयोजनं चादिपदं। यथा,

अत्र शोणितपदं। अस्य रुधिरे प्रसिद्धः। अप्रसिद्धस्तुज्वलोकृतवरूपे विवक्षितार्थे। दृशकतावीजं प्रसिद्धस्यैव द्वग्रुपस्थित्या विवक्षितस्य विलंबोपस्थितेः। अतो यमकाद्व- दोषत्वम्। तत्रोपस्थितिविलंबस्यापि सहृदयसंमतत्वेनाविलंबानुदियत्वात्। अनुचितार्थमनुचिता विवक्षितार्थतिरस्कारोडर्था यस्य तत्त्। यथा—तपस्विभिः। अत्र शौर्ये प्रतिपाद्ये पदान्तरानपेक्षमेव पशुपदं कातरतामभिव्यनक्ति। तदर्थं तस्या दर्शयितुं। विरुद्धमात्रकृतत्वे पदनतंरापेक्ष्यं तथाति तस्माद्दे। पूर्वकतावीजं च विवक्षित- रस्कारकार्योपस्थितेः। अतोडस्य नित्यदोषत्वम्। निरर्थकमविवक्षितार्थकम्। वृत्तान्निवाईमात्रप्रयोजनकमिति यावत्। अत एवं वाक्यार्थ- कारभूतं यमकादिनिर्वाहकं च कत्वादिपददूषितम्। तच्च निपातरूपं चादिपदं बहुवचनादि

( गीतिरचनः । उज्ज्वलोकृतत्वेति । शोणितशब्दो नानार्थः। यथा—शोणशब्द- स्करोतिण्यन्नात् कक उज्ज्वलीकृतत्वरूपार्थबोधो विलंबेन । रूढ्या रुधिरस्पयैव बोधात्। विलम्व इति भावः। तिरस्कारकः । तिरस्कारकथ्यगुणकः। तपस्विभिरिति । या मुचिरेणेत्यनेन तैरपि यो हेशालम्पयेतिं सूचिर्तम्। सत्रिभिः । याज्ञिकैः । यन्नत इष्यते । न तु प्राप्त्यते । पशुतां यघ्यतां प्राप्रा इत्यर्थः। [ वंशस्थं वृत्तम् । ] पदनन्तरानपेक्षंमिति । प्रकृतें तद्न्वितार्थबोधकपदान्तराभावादिति भावः । तदर्थे । पशुपदार्थे । तस्याः । कात- रतायाः । नित्यदोषत्वं चिन्त्यम्। तदर्थे डग्रहीतकातरत्वस्य तत्रतिरस्कारकोपास्थितिरिति भाव- दित्यादुः। वृत्तान्निवाईहेति । वृत्तन्यूनेतापरिहारेत्यर्थः। मात्रपदेन समुच्चयार्थंकचादिलुमुदासः । प्रयोजनकमिति । 'च ह व इ पादपूणे' इत्यादिना तद्प्रयोजनकत्वेनोक्तमित्यर्थः। अत एवं नाधकपदत्वेन संकरः । तैदर्थस्याविवक्षितत्वेडपि निप्रयोजनत्वात्। बहुव- चनादिति। तच पदैकदेशदोपनिरूपणं उदाहारिष्यते इदाशामिति । ननु तत्र पूरणमात्रा-

१ क. °तद्° । म. °तहापो° । २ क. म. °कं °। ३ क. °विलम्ब्येति उदद्योतसंमतः पः। । म. यादल° । ४ म. °ति° । अत । ६ म. तस्य निप्रयोजनत्वेप्यस्मात् ।

[ ७५ उज्जासः ] काव्यप्रकाशः । २५३

उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरस्युते मह हि गौरि। अभिवादिछतं प्रसिद्धयतु भगवति युष्मत्प्रसादेन ॥ १४८ ॥

अत्र हिशब्दः । अवाचकं यथा, अवन्ध्यकोपास्य विहन्तुरापदां मवन्ति वय्या: स्वयमेव देहिनः। च । उदाहरणम्—उत्फुल्ल० ।

अत्र हिपदम् । अर्थस्याविवक्षितत्वात् । दूषकतावीजं स्वस्य चिन्त्यताम् । तद्धि न तादर्थ्यानुपस्थिति: पदान्तरैरेव यावदभिधेयोपस्थापनात् । न चैवमवाचकादौ । तत्र तद्-

मिधेयस्य वाक्यार्थघटकस्य पदान्तरानुपस्यापनात् । नापि प्रतिकूलवर्णवद्रसविरोधिता चादीनां सार्थकत्वस्यैडपि रसविरोधित्वप्रसङ्गात्स्वरूपस्य तादृप्यादिति । उच्यते—निर-

थकं प्रयुजानस्य वचसि सहदयानां वैमुख्यं दूषकतावीजम् । प्रयोजनानुसन्धानव्यग्रता वा । अवाचकं विवक्षितधर्मविरिष्टस्य विवक्षितधर्मिण: कापि न वाचकं यत्तदित्यर्थ: ।

अत एवासमर्थाद्देश: । तस्य कचिच्छक्तिस्वीकारात् । एतादृशाविरिष्टविरहश् कचिदधर्मिणि शक्तावपि विवक्षित प्रकार धर्मिणि शक्तिविरहात् । कचित्प्रकारधर्मणोरुभयोरपि शक्त्यभावात् ।

तत्राद्दयं दृष्टान्त:—अपेक्षितयोगमनपेक्षितयोगव च । तयोराचं यथा—अवनध्य० ।

अर्थम् । अपि तु सङ्कन्धार्थकम्पीति चेत् । दशोरिति द्विवचनेनापि सम्बन्धप्रतीतिसंभवादि-

त्यादि: । केचित्तु सप्रयोजनस्वे सति प्रकृताथोंपकारकार्थकौन्यास्वं विवक्षितम् । तद्धि निरर्थकानुपयुक्तार्थसाधारणमित्याहु: । उत्फुल्लेतौ । ( नागानन्दे प्रथमाङ्के मलयवत्या नाथिकाया गौरीमार्थनरूवं गानमिदम् ) विकसितकमलकेसरसंलग्रो य: परागस्तदूद्रद्र-

रच्यते । अत्रेदं विशेषणमपुषम् । भगवति सकलैश्वर्यसम्पन्ने । तेनाभिवादिछतदानासमर्थ्य-

छन्यते । अत्र हि प्रति निरर्थकम् । प्रति प्रसिद्धिर्यार्थान्तरोपस्थापकं च । युष्म-

दिति विरुद्धम् । पूर्वमेकत्वविशिष्टाया: संबोध्यत्वात् । (आर्या छन्द:) अर्थस्येति ।

अत्र हिर्न हेतुत्वे । अनन्वयात् । नाप्यवधारणे । स्तोतव्यापकत्वापत्ते: । न च क्रिया-

न्वय तत् । लोका निर्देश्ये वधारणयोगादित्याहु: । हे: पदन्तरसानेक्त्वनियमेन पदत्व-

भावात्कथं पददोपत्वमिति चेदिधकभक्त्याधान्यस्यैवात्र पदत्वेन ग्राहणाद्दोप: प्रेष्टप्र निर-

थकं । तदर्थविवक्षायां तु प्रसिद्धिलभेनावाचकं । एवं विनाश्रित्यादौ वीत्यान्तिकमप्य-

नर्थकमिति दिक् । व्याप्तता वेति । तस्यां च वाक्यार्थनोचे विलम्ब: स्यादिति भाव: । अवन्ध्येति । (किरातारकाव्ये प्रथमसर्गे) दुर्योधननिग्रहाय युधिष्ठिरसुतैर्धायनन्या द्रौप्यद्-

इयमुक्ति: । सफलकोपस्यर्थ: । तेन शूरस्येति फलतम् । आपदां दारिद्रयरूपाणां विहन्तु: । तेन दातृरित्यर्थ: । स्वयमेव । विनैव व्यापारम् । देहिन: । राज्ञामित्र-

९ क. वाच्यार्थ: २ ग. 'रल° ।

२५४

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ७ स० उल्लासः ]

अमरर्षगून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्देन च विद्विपादरः॥ १४९ ॥

अत्र जन्तुपदमदातर्थे विवक्षितम्, तत्रै च नाभिधायकम् ।

यथा वा,

हा धिक्सा किल तामसी शाशिमुखी हट्टा मया यत्न सा

तादृच्च्छेदरुजान्धकारितमिदं द्रुग्धं दिने कल्पितम् ।

किं कुमः कुसूलं सदैव विधुरा धत्ते न चेतत्कर्थ

ताहग्यामवतीमयो भवति मे नो जीव लोकोडधुन ॥१५०॥

अत्र पूर्वार्धे दारिद्रचरूपाद्विग्वातकतया दातृत्वं विवक्षितमिति द्वितीयार्धे तदैैरीय-

प्रदर्शीकं जन्तुपदमदातरि प्रथुक्तम् । तत्र च जायते इति योगपेक्ष्य तस्य शक्तिस्वेडपि न

विवक्षितया अदातृतया प्रकारण सेत्यवाचकम् ।

अनपेक्षितयोगं यथा—हा धिक्षा॥

रूपा: । तादृशासैव भयलोमाकान्ततया देहिन उपचययुता अपि वध्या भवन्ति कि पुनर्द्ध-

कव्यमितर इति सूचयितुं वा तथोक्तं न तु शारीरिण इति ।

तत्र व्यतिरेकमुखेनार्थान्तरन्यास:-

यतः । अमर्षशून्येन । अवन्यामर्षशून्येन भवादृशा ।

विद्धिपा । विशेषेऽदृशेपं कुरुतादपि न दरो मयमित्यर्थः ।

जातहार्देन । जातहृदेहेनापि । जन्तुना । अदातृराडदरोरपि न ।

जनस्यापि दरादरौ न, किं पुनर्वक्तव्यं देहिन इति सूचयितुं भवत्प्रक्रममपि जनपदमुपात्तम् ।

तत्र भयादरयोरभावकथनेन भृङ्ग्यन्तरेणावश्यस्वभाव एवोक्त इति बोधयम् । (वंशस्थं वृत्तम्) ।

तस्य शक्तिम्वेडप्यति । तदर्थनिरुपितशक्तिमत्त्वेडप्यर्थः ।

अवाचकामिति । योजनाद्यभावान्न तदर्थलक्षकर्मपाति भावः ।

अत एव रामोऽस्मीत्याॅदौ न दोषः ।

विवक्षि-

तस्कलदुःखभाजनत्वादिना विवक्षितधर्माणि लक्षणाॅड्गीकारात् ।

लक्षणे वाचकत्वं शक्तिल-

क्षणान्यतरसंवन्धेन बोधकत्वं विवक्षितम् ।

रामोऽसावित्यादौ लक्षणाद्यनवतारकाले दुष्टत्व-

मिष्टमेव ।

एवं जन्तुपदमपि सर्वप्रकारानुपास्यसादृप्रतीतिरूपप्रयोगनाचुन्धानेनादातृत्वादिल्या-

क्षणिकं यदि, तदा तदप्यदुष्टमेव्यादुः ।

हा धिगिति ।

रात्रौ स्वप्न उर्वशी दृष्टचः

पुरुरवस उत्कीरियम् ।

निवेदनातिशयसूचकं हा धिगिति ।

अत्र हेतुः । यत्र रात्रौ साद-

निर्वचनादिरमणीयगुणा शाशयेव मुक्तं यस्या ईडृगसी हट्टा सा किल तामसी तमोयुक्ता

कल्प्यते लिड्गविपरिणामेन ।

सन्त्रब्धः । धात्रेति विभक्तिविपरिणामेन ।

किलेत्यरुचौ ।

शाशिनः समुद्रवे पदार्थदर्शनयोग्यताग्यां च तमोध्यवहारस्यायोग्यत्वात् ।

एवं तदृृृशेऽरुजा व्याधि-

नाऽन्धकारितं निप्याम्र ।

एकम् ।

अत एव द्रुग्धं ।

दुःखदत्वाद्वाॅतदनुभूयमानं दिनं प्रक-

1 क. र. २१ २ ग. ° त्रा ना° । 1 क. ° द्विस्थेरजोडध° । 4 शक्तिमद्विपी°युयोतसम्मतः

पाठः । 5 क. °रङ व° ।

[ ७ स० उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

अत्र दिनमिति प्रकाशमयमित्यर्थेऽवाचकम् । यच्चोपसर्गसंसरगादर्थान्तरगैतम्, यथा, जडूघाकाण्डोसरालो नखकिरणलसत्केसरालीकराल: । प्रत्यग्रालककाभाप्रसराकिसलयोमञ्जुमञ्जीरभृङ्ग: । मर्तुन्नुत्तानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी-संभूताम्भोजकोर्म्मो विडम्बयन्निव वो वपुषा वो मवान्या:॥१५१॥

अत्र दिनपदं प्रकाशामयमित्यर्थे विवक्षितम् । तामसीयत्प्रयेन रूढस्य तमोमयस्य वैपरीत्याभिधानायोपादानात् । तत्र च धर्मिणि योगमनेपेक्ष्यैव रूढ्या दिनस्वेन शक्तम्, न पुन: प्रकाशामयत्वेनैतस्यवाचकम् । द्वितीयं यथा—जलं जलघोर सारमयं वर्षति वारिद: । इदं वृंहितमस्थाने ककुदानप हेपते ॥

अत्र जलधरशब्दस्य जैलधारकत्वे प्रकारे सामर्थ्येऽपि न समुद्रे धर्मिणि सामर्थ्यम् । यद्यपि योगशक्तिस्तत्राप्यस्त्येव तथापि रूढ्या प्रतिबन्धादनित्यलैपि । तृतीयं तुपसर्गसंसरगादर्थान्तरगतमन्या च । तयोरदयं यथा—जडूघाकाण्डो ।

शमयं कल्पितमित्यप्यपुच्छितम् । विपयाग्राहकस्य तथास्वयोगात । इहशानुचितकारिणि किं कुर्म्म इति साकूतोक्तिः । धाता कुराले इष्टे सदैव विहुरः प्रतिकूलः । तत्रोपपत्तिमाह-चेद्यादि । न विहुर इत्युपज्यते । तत्तदा जीवलोको जीवान्निखिलकालः । मे मम तादृक्चार्यिकादर्शनजनकामिनीयमयः कथम् न भवति । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ) । दिनमिति पाढे दिनपदमिल्यर्थः । दिनस्वं_रूढ्यवच्छिन्नकालत्वम् ।-रूढ्या । मेघविषयया । ( जलमिति । अयं वारिदो मेने जलधेरे समुद्रे क्षारं जलं वर्षति । अश्वानामिदं वृंहितं शब्द एप ककुदानृषभो हेपते शब्दं करोति । अत्र 'जलधर: वृंहितं हेपते', इत्येष्टेवाचकः । ) तृतीययं द्वितो । तृतीयेऽदरपदवाचकं पदमित्यर्थः । अर्थान्तरगतम् । अर्थान्तरवाचकम् । जडूघाकाण्डमेवान्वरमहार्णवले यस्य । जडूघाकाण्डम्, ऊरू च नाले यत्रेति वा । नखकिरण एव लसन्ति केसराणि तेषामाल्या पङ्क्त्या करालो नतोनतः: प्रत्यग्रस्य नूतनस्य तस्कालदत्तस्य-लत्कस्याडडभाया: प्रसरा एवं किसलयानी यस्य । मञ्जुमञ्जीर: पादभूषणमेव भृङ्गो यस्य ।

भर्तुः शिवस्य नृत्यस्याङ्ककोर । 'पदार्थाभिनयो नृत्यं नृत्तं ताललयाश्रितम्', । स्वतन्त्रुपस्वच्छलावण्यवाप्जन्येकमलशोभाम् जलस्थानीयं लावण्यम् । अत एवाभ्रेड-म्भोजेत्युक्तिः । विदघत् । विशेषण धारयत् । अभिनव इदं प्रयमतया नृत्यप्रवृत्तो दण्डपादः । 'प्रथमोद्द्योतकः । पादो दण्डपादोऽभिहितेते',

१ क. ग. °स्तनार्थ° । २ क. °मते तदण्यवाचकम् । ३ क. °जलाधा° ।

२५६

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ७ स० उध्यास: ]

अत्र दृढादित्यर्थे विदृढादिति ।

त्रिधोति व्रीडाजुगुप्सासमज्जोलज्जाकत्कत्वात् । यथा, साधनं सुमहद्ग्रस्य यज्ञादन्यस्य विलोकयते ।

अत्र विदधातिर्धारण प्रयुक्तो न च धारण धारणत्वे का समर्थः । विसंशेगेण करणे नियमितशक्तित्वात् ।

अन्त्यस्तु वाक्यनिष्ठावाचकतया 'प्रोभ्रह्मणो-' इत्यादिगुह्यादाहरणस्थले । तदेव निर्दूषणप्रकारो यत् 'असमर्थे धर्मर्मिणोऽत्रेयोरपि शक्तिविरहः । अवाचके तु धर्ममात्रे सः । विदधित्युदाहरणं त्वाचकककरणमध्ये ऽसमर्थस्यैव' इति प्रलपितं तद्वाक्यावाचकत्वोदाहरणज्ञानवलोकननिरन्धनं संदर्भविरुद्धं चेत्यनादेयम् । दूपकतावीजं तु विदधितार्थानुपस्थितिरिति नित्य एवायम् ।

त्रिधाड्शीलमिति । अथीरस्यास्तीतिय्ये सिध्मादित्यावहचप्रत्ययः । कपिलकादित्वादेकस्य लत्वम् । तथा च कान्त्यभावदिति पर्यवसन्नम् । कान्त्यभावश्तिप्रसक्त इति व्रीडाजुगुप्सासमज्जोलयकिहेतुकस्तद्विरोधो वक्तव्यः । न चैतत्र्ये नितिम्रसक्तमनुगतं रुपमस्तीति त्रीडादिहेतुकान्तिमत्स नानायो डियम शीलशब्द इत्यर्थः । तच प्रत्येकं त्रिविधम् ।

कचितद्विक्षितस्यैवार्थस्य त्रीडाद्यालम्बनत्वात् । कचिद्विवक्षितस्य निर्वाहिणस्तथात्वात् । कचित्तादशार्थस्यानिर्वाहिणोपि स्मृतिमात्रहेतुत्वात् । एषु त्रिषु कचित्सिचिदुदाहियते ।

तत्र व्रीडाव्यक्ताव्योऽन्तरस तथाभावो यथा—साधनेऽ ।

इति निरुक्तः । जयति सर्वोत्कर्षं वर्तते इत्यर्थः । ( वगघरा छन्दः ।) उपमानधर्माम्भोजशोभाया दण्डपाद आरोपानिदर्शनाज्ज्वलङ्कारः । कविकलितोपमानेनापि बहुश उपमादर्शनात् । तदुपपादकं यड्याकाण्डेट्यादि रूपकचतुष्टयमिति बोधयम् । नियमितशक्तिकत्वादिति । एतेन धारणं व्यड्नयमिति परास्तम् । अन्वयर्थान्तरं प्रतिपादयत एव पदस्य व्यङ्जकत्वादिति । ग्राम्यादिप्विति भावः । व्रीडादिव्यक्तिहेतुकेति । त्रीडाद्यालम्बनविभावादिभूता-सम्भ्यार्थोपस्थितिद्वारेत्यर्थः । ग्राम्यं च नासम्भ्यार्थबोधकं कि तु स्वत एव शोभारहितमिति न तत्सङ्करः । केचितु व्रीडादिशब्दस्तदेतुपरः उदाहरणेपु व्रीडाव्यञ्जकत्वासंभवात् । वराङ्गापान-वायु—मरणज्ञानैन प्रकृतनहगुणव्रीडादेरुत्पादनात् । व्यक्तिश्व बोधकत्वम् । जुगुप्सापाहेल्वमिधायकपदे—इत्यादीनां तद्वयञ्जकत्वाचेत्याद्रु । निर्वाहिण इति । प्रकृतार्थेऽन्वयिन इत्यर्थः । अर्थान्तरस्चेति । निर्वाहिण इति शेषः । साधनामिति । साधनं सैन्यं पुरोऽलिङ्गं च घोः शत्रुपरामव-

१ क. °स्वत्रार्ये । २ म. °ठहरपच्य । ३ क. स्वसंसर्गेण । ४ क. °क्षितार्यस्यार्थान्तरस ।

५ ग. °तन्न्वयिन इत्यर्थः । साधनामिति । सैन्य ।

[ ७५० उज्जासः ]

काव्यप्रकाश: ।

तस्य धीशालिनः कोडन्यः सहेतारालितां धुवम् । ॥ १५२ ॥

लीलातामरसाहतोडन्यैर्वनितानिःशङ्कद्राधरः

काश्मीरकेसरकूपवितेक्षण इव व्यामील्य नेत्रे स्थितः ।

मुग्धा कुट्मलिताननेन ददती स्वायं स्थिता तस्यै सा

भ्रान्त्या धृतेतयाडथवा नतिमृते तेनानिशं चुम्बिता ॥ १५३ ॥

मृदुपवनविमिश्रेण मत्पियायाः कृतश्रा-

दृघनरुचिरकलापो निःस्पन्दमोड्य जातः ।

रतिविंगलितबन्धि केशपाशे सुकेशया:

सति कुसुमसनाथे कं हरेष्ट वह्री ॥ १५४ ॥

एतु साधन—वायु-विनाशशब्दा बीडादिविषयकाः ॥

अत्र सैन्यार्थकस्य साधनशब्दस्य पुंयुज्यननमर्थान्तरम् ।

जुगुप्सार्थकौ तेऽथाभूतार्थस्यमृतिमात्रहेतुत्वं यथा—लीला० ।

अत्र वायुशब्दोद्भावनावायूं स्मारयति । न तु तदर्थतया वाक्यमुपपद्येत ।

अमरलकयक्तो विवक्षितस्यैवार्थस्य तथात्वं यथा—मृदुपद० ।

अत्र विनाशशब्दस्य विवक्षित एवार्थोंड्गड्गलः ।

नयादिविषया, सुरतविशेषविषया च । अरालिताम् । इत्रुदर्शनेः कोपावेशाद्रांकिता, कामिनीदर्शनेः मन्यथापीडासहतया वक्तितां च । अन्याः । सेना, नायिका च । पुंरुयकृ-

नमिति । इदं च निर्वाहः । लीलयति । ( अमरशके पयमिदम् ) । अन्यैदयितया

निःशङ्कं दशेऽङ्घरो यस्य । निःशङ्कमित्यतिशयस्तात् ऋणस्य ध्वनयति । लीलातामरसना SSहता S-

भत्स्ववनितया । इवैन मौनस्य कपटकृतत्वम् । ततोः भ्रान्त्या तदायधृतत्स्वानभिज्ञतया

अत एवं मुग्धा वायूं ददती स्थिता । अथानन्तरं तेन भ्रान्त्या धृतेतया वा नतिमृते नर्ति

विना अनिशं निरन्तरं वहुकालमिति यावच्चुम्बिता च वारशब्दश्छार्थः । तेनाऽऽलिङ्गनसंग्रहः ।

ऋतेयोगेऽन्येष्पपिति द्वितीया । यद्वा भ्रान्त्या चुम्बिता अस्या: कोपोऽपगत इति

भ्रान्तिः । धृतेता तु कोपानपगमेऽप्येनां चुम्बेयमिति । यद्वा नायिकाभ्रान्त्याद्य व

स्वस्य धृतेतयेतस्नयः । यद्यप्युभयोरपि प्रयोजनकत्वाद्दाशब्दोऽनुचितस्तथाऽप्यन्यतरस्य

प्राधान्यविवक्षया तदुपपत्तिः । मुग्धा सुन्दरी मूढा वा । [ शार्दूलविक्रीडितं

छन्दः ] । मृदुपवनेऽति । विक्रमोर्वशीये विरहिणः पूरुरवस उक्तिरियम् । विभिन्नः

१ क. न्यदयिता° २ क. तत्र । ३ ग. °स्नोक्य जा° । ४ ग. विलुलित° । ५ क. यथा° ।

६ ग. च १ पुं० । ७ ग. °निसय द° । ८ क. ध्रादुत्सि° । ९ ग. °न धृतेतस्य नति° ।

२५८

संदिग्धं यथा-

आलिङ्गितस्तत्रभावान्संपराये जयश्रिया । आशीःपरम्परां वन्द्यां कण्णे कुरवा कूपां कुरु ॥ १५५ ॥

एवं त्रिषु भिन्नभिन्नप्रकारोदाहरणेन प्रत्येकं त्रिप्रकारकत्वमनीयम् । न्यायसाम्यात् । दृष्टकाव्यं स्वभावपद्यर्थकथावार्तोपस्थितितः । नीरसु तु चमत्कारापकर्षकत्वं तस्या: अथ वा तादर्थ्योपस्थित्या श्रोतुरवंशमूल्यं तद्वीजम् । अतः शमकथायां दोषस्वभावः । तादर्थ्योपस्थितः शमपोषकत्वात् । भाग्यमङ्गलादिसूचने कामशास्त्रस्थितौ च न दोषत्वम् । चैमुर्याभावात् । शिवलिङ्गभग्नित्राह्मणद्रव्यादिदर्शनेपु तु सेमुत्रीतगुस्सलस्थितेप्सुसम्यार्थ-नुपस्थितः ।

संदिग्धं विवक्षिताविवक्षितोमयार्थोपस्थापनाच्चूल्यस्वरूपद्रव्यसंदेहविषय: । यथा—आलिङ्गितो ।

संयोगध्वंसवान् । इष्टवलाभाय श्रृद्धिति । घनो निविडो रचिर: सुन्दरः कलापो मयूर-पिच्छम् । सप्तशः शत्रुः । अद्य प्रियारहितो जगति । विगलिततयुक्ते न तु विभन्न इति । तेन रामणीयकतातिशयः । कलापेक्षया व्यतिरेकश्र । हरेः । अनुरज्येत । चन्द्रकसाम्याय कुषुमसनाथतोक्ति: । वह इत्यपपाठः 'पिच्छवर्ह नपुंसके' इत्यमरात् । पौनरुक्त्य-पाताच्च । तस्माद्हीति पाठः । यद्यापि कलापशब्दो मयूरपिच्छे शक्तस्तथा च वह्नात्यपुष्टं, तथाडपि 'कलापो भूषणे वर्ह' इति कोशाद्दूषणवाचिग्रहणं मा भूदिति तदुक्तिः । (मालिनी छन्दः) वैमुख्ययमिति । असभ्यार्थानुपस्थितिरहि श्रोत्रियसमूहे चण्डालागमनमिव वैरस्यमा-पादयतीति भावः । ब्रह्माण्डादिति । आदिना सुभगाप्रग्रहः । समुन्नीतेत्यादि । अविनीतानादिप्रयोगयोगित्वे सति भगवदादिसंवन्धित्वं समुन्नीतत्वम् । इदमेव संवीतमतित्युच्यते । शिवलिङ्गाद्दूष्य जगदन्त्यादिमभङ्गवात् प्रसिद्धत्रीटानककार्थप्रतीतितात्पर्य-च्यते । सति रूढ्यर्थातिरिक्ता श्लाघ्यार्थस्य योगेनोपस्थापकत्वं गुस्सत्वम् । अत्र हि रूढ्यर्थस्य-झटित्युपस्थित्या तद्वावनया योगार्यस्य तिरोधानम् । यथा भगनीत्यत्र । ग्राम्यस्मृतिजनकैः कदेशवस्वं लक्षितत्वम् । ब्रह्माण्डादिपदं हि समुदायरुच्या झटिति समभ्यर्थमेवोपस्थापयति न त्वयवनासभ्यामिति न दोषः । असभ्यार्थानुपस्थितेरिति । एवं च तेऽपि नायं दोष इति भावः । स्वरूपद्रव्यसंदेह इति । वाक्यदोषे सुरालयेऽ्लासेत्यदौ मार्गणभूतिपदयो-स्वरूपान्निर्णयेऽपि संदिग्धत्वेन तद्ग्यामोऽत्रिन्त्यमिदम् । तस्मात्तत्पर्यसन्देहविषयीभूतार्थद्रव्योप-स्थापकं संदिग्धधर्मिति वक्तुमितम् । आलिङ्गित इति । अननानायाससजयं सूचयति ।

संपराये । युद्धे । (मतात्रिचा आलिङ्गितस्तत्रभावान् जयस्वमाची:परम्परामाशीर्‌वादप-संपराये युद्धे । १ क. संवीत° । २ क. 'लापो मयू' । ३ ग. पुस्तके आदिमातेतति पाठ. । ४ ग. पुस्तकं

[ ७ मो उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः

२५५

अत्र वन्यानां किं हठहतमहिलायाम्र, किं वा नमस्यामिति संदेहः । अपतीतं ( यत्केवले शास्त्रे प्रसिद्धम्‌ ) । यथा,

सम्यग्ज्ञानमहाज्योतिरुदलिताशयताजुषः ।

विधीयमानमध्येतन्न भवेत्कार्यबन्धनम्‌ ॥ १५६ ॥

अत्राडडशयशब्दो वासनापर्यायो योगशास्त्रादावेव प्रसिद्धः ।

ग्राम्यं ( यत्केवले लोके स्थितम्‌ ) । यथा,

अत्र वन्यामिति पदं बन्धाशब्दे सम्पम्यन्तं वन्याशब्दे द्वितीयान्तं वेति संदेहः । प्रथमे हठगृहीतमहिलायां कृपां कुर्वीत, द्वितीये नमस्यामाशःपरम्परामित्यर्थोपपत्तौ साधकत्व-

धकप्रमाणाभावात्‌ । दूषकतावीजमूर्छाद्यनिश्चयाभावः । अतो यत्र संदेह एवोदे शयस्तत्र, यत्र च वाच्यादिमहिन्ना प्रकरणादिवशेन वा निश्चयस्तत्र चादोपस्वम्‌ ।

अप्रतीतामिति मत्नोड्लार्थतया शब्दानुशासनातिरिक्तशास्त्रमात्रप्रसिद्धमित्यर्थः । अत एवाप्रयुक्ताक्रदेः । तस्यान्त्यत्नापि प्रसिद्धः । उदाहरणम्‌—सम्यग्ज्ञानं ।

अत्राडडशयशब्दो मिथ्याज्ञानजन्यवासनार्थः । स चैवं योगशास्त्र एव प्रसिद्धः ।

एवं शास्त्रान्तरप्रसिद्धमप्यभिप्रेतम्‌ । दूषकतावीजं तच्छास्त्रानभिज्ञस्यार्थाच्चुपस्थितिः । अत एवं यत्र तच्छास्त्राभिज्ञ एव प्रतिपाद्यः स्वयमेव वा परामर्शोस्तत्र न दोषरावम्‌ ।

प्रस्तुत वच्युप-

तिमूचकतया गुणवत्तम्‌ ।

ग्राम्यं 'ग्रामे केवल लेके प्रसिद्धं न तु शास्त्रेऽपि । अत एवाप्रयुक्ताक्रदेः' इत्येक ।

अपरे तु 'देश्यमनने संगृहते । कतिशब्ददयस्तु नोदाहर्तव्या । किं तु गहभल्लादयः '

इत्याहुः । तदुभयमप्यसत्‌ । कतिशब्दस्य शास्त्रेऽपि प्रसिद्धत्वात्‌ ।

व्युत्पत्तिरवेन

रम्भारां [ अर्थाडिजिततरनुप्रयुक्तां ] करणे कृत्वाडडकर्ण्य कृपां कुरु ) । संशयः ।

वक्तृताल्प्यसंशयो वचयोरमेदद्विमूलकः । वन्यामित्यात्रुपर्य्या उभयसाधारणत्वेन विनि-

गमनाविरहादर्थद्वयस्मृतौ वस्तूत्पर्यसंशय इति भावः । अत एवं विधो वक्‍क इत्यादौ श्लेषे-

द्र्थयोपरस्थितिः । हठगृहीतेति । वाक्यकारण स्वप्ननीकृतत्वर्थः । शब्दानुशासनेऽति ।

तेन व्याकरणमात्रप्रसिद्धिर्यासम्भाविसंग्रहः । शास्त्रमात्रेति ।

न तु लोककाव्यादित्यर्थः । अन्यत्रापि । शब्दानुशासने लोके च । सम्यगिति ।

सम्यग्ज्ञानं तत्त्वज्ञानं तदेव महज्योति: सकलाज्ञाननिवराकतत्वान्मोक्षजनकत्वाच्च ।

आरायो मिथ्याज्ञानजनितः संस्कारविशेषः स गलितो यस्य तत्तथाविनः ।

तनिपिद्धं कर्म विधीयमानमपि क्रियमानमपि न वन्धनं वन्धजनकं संसारप्रयोजकमित्यर्थः ।

तच्छास्त्रानभिज्ञयेतित असमर्थ्यांतु सवेंगां तदुपपत्तिरिति ततों भेद इति ।

१ क. कि न° २ म. 'तिगलि°' ३ ग. वन्यक्रम्‌ । ४ क. 'परपर्यां°' ५ क ग. प्रयुक्तः ।

६ क. 'स्वं केव°' ७ संशय इति पाठ उद्योतसंतमतः । ८ क. 'व प°'

२६०

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ७ स० उज्जासः ]

राकाविभावर्रीकान्तसंक्रान्तच्युति ते मुखम् ।

तपनोयाशिलाशोमा कटिश्व हरते मनः ॥ १५७ ॥

अत्र काविरिति ।

नेयार्थं

( " निरूढा लक्षणा: काश्चित्सामर्थ्यादभिधानवत् ।

क्रियन्ते सोपि काश्चित्काव्यश्रवणेऽपि त्वशक्तितः "।

इति यत्रिषिद्धं लक्षणिकम् ) । यथा,

शरत्कालसमुल्लासिपूर्णचन्द्रप्रीपियाम् ।

करोति ते मुखं तेन्व चपेटापातनातिथिम् ॥ १५८ ॥

दर्शितत्वात् । तस्मात्सर्वलोकप्रसिद्धम् । तस्मिन्देशे सर्वैरंक्रियदारव्यया यदद्रु व्यवहियते

तदित्यर्थः । तेन देश्यमापि संगृहीतम् । अत एवाग्रे खादनपानगहादय उदाहरणीया: ।

कल्मषमहिपीडष्यादयश्व प्रयुदाहर्तव्याः । उदाहरणम्—राकां० ।

अत्र कटिशब्दः । लोकोभिज्ञं प्रति तदर्थावस्थितिदेशकावीजमिति ऋजुचः । वस्तु-

तस्तु नागरोपनागरो विहाय ग्राम्यशब्दप्रयोगाद्गुरुविदग्धोक्त्यनुनयनेन श्रोतृवृंसमुच्यं तदित्या-

लोच्यते । अत एव विदग्धकावधने वक्तरि न दोषत्वम् । तस्य तथैवौचित्येन वैरसाभा-

वात् । कटिशब्दे तु ग्राम्यताप्रयोजकं नाश्लीलत्वमिति न तत्स्करः ।

नेयार्थ नेयोऽर्थो यस्य तत् । नेयत्वं च—निरूढा० ।

इत्यनेन रूढिप्रयोजनाभ्यां विना या लक्षणा निपद्रवा तद्विषयत्वम् । यथा—

शरत्कालो ।

भावः । समस्तलोकप्रसिद्धत्वमेव विवृणोति—तस्मिन्देशे इति । सर्वैरविदग्धाविदग्धः ।

तदिति । तप्पदं तद्रुस्तुनि तदेशीयान्प्रति ग्राम्यमित्यर्थः । राकेति । राका पूर्णचन्द्रा

या विभावरी रात्रीस्तत्कान्तशन्द्रस्तस्य संक्रान्ता शुत्रियत्र तस्मिन्संक्रान्ता शुत्रियस्य वा

ताहङ्मुखम् । तपनीयं स्वर्णम् । हरतेदनुरज्यति । नागरम् । विदग्धमात्रप्रसिद्धम् ।

उपनागरम् । ग्राम्यकथातिकान्तमप्राप्तनागरभावम् । ग्राम्यताप्रयोजकामिति ।

सामान्ये नपुंसकम् । विदग्धाविदग्धप्रसिद्धत्वप्रयुक्तशोभारहितत्वं वैमुत्यप्रयोजकम् । न

त्रीङादिव्यक्कार्थोपस्यापकत्वं तत्त्प्रयोजकमिति नाश्लीलत्वनास्य गतार्थतो भावः । आमिधा-

नवत्त । शक्तितन् । सामर्थ्यम् । प्रसिद्धः अधुना । प्रयोजनकृत् । शरदिति

मुखं कर्तुं । चपेटा प्रसृतकरकम् । ( हे तनिव ते मुखं शरत्काले समुल्लासि यः पूर्णिमा-

१ अत्र श्लोकस्य चतुर्थ चरण एव केबलं क. पुस्तके हरते । २ क. चाघना । ३ चषिट.

४ क. तसमस्ततां° । ५ क. °ना सा नि° । ६ क. तद्दीजन्मति ।

[ ७५०उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: । २६१.

अत्र चपेटापातनेन निर्जितत्वं लक्ष्यते ।

अथे समासगतमेव दुष्टमिति सम्बन्धः । अन्यत् केवळं समासगतं च ।

किञ्चित् ( यथा: अर्थप्रतिपत्तिव्यबहिता )। यथा,

अत्रिलोचनसंभूतज्योतिरुद्रंममासि बिभ: ।

सहसं शोमते डत्यर्थं भूपाल तव चेष्टितम् ॥ १५९ ॥

अत्रात्रिलोचनसंभूतस्य चन्द्रस्य ज्योतिरुद्रंमेन भासि बिभ: कुमुदैरित्यर्थ: ।

अत्र चपेटादिपदं निर्जितत्वे लक्षणया प्रयुक्तम् । न च तत्रास्य रुढत्वे वा प्रयोजनम् ।

मुख्यशब्दार्थोतिरोकिणो द्रष्यप्रतीते: । दूष्यताबीजं च कृत्यभावेनार्थानुपस्थितिरिति निल्योऽयं दोष: ।

अथ भवेत्किञ्चिदमिस्यादि । किञ्चिदादिकं दुष्टं पदं समासगतमेवेत्यबिसंबन्ध: ।

तदयमर्थ:—

किञ्चिद्वादिदोषत्रयं पदान्तरासाहस्र्यैनैव संभवति ।

तथ च यदि तयो: पदयो: समासस्त—

दैव समासेनैकपद्यस्पदोपपता ।

असमासे वाक्यदोषत्वमेव । इतरेषां तु समासेऽसमासे च पद—

दोषत्वम् । द्वितीयापदेनरेपक्ष्यैनैव दुष्टत्वादिति ।

तत्र किञ्चिद्मर्थप्रतीतौ केशवक्त ।

यतो विवक्षितस्यान्वितविशेषस्य प्रतिपत्तौर्विलम्बिता तदिस्यर्थ: ।

निह्नार्थादौ तु पदार्थोपस्थितिरेव विलम्बतेति ततो भेद: ।

विलम्बध्वप्रत्यास—

तेवो, सामान्यशक्तात्प्रकरणाद्‌भावे विवक्षिताविशेषस्यैव द्राग्नुपस्थितेर्वा ।

आदौ वाक्यमात्र—

दोषत्वं ‘धमिल्लस्य—’ इत्यादौ । अन्ये तु पददोषस्वमपि ।

तदथा—अत्रि० ।

अत्रात्रिलोचनसंभूतत्वादौ सामान्यतो द्वयवबोधाविलम्बेऽप्यत्रिलोचनसंभूतत्वादिना चन्द्र—

दर्ने द्वयगपस्थिति: ।

अन्यस्यापि तथाभावान्त्रियात्मकस्याभावाच ।

अतः कुमुदैरित्यस्य व्दव—

संबन्धी शर्वरीप्रियशब्दस्तं च पिटा प्रमृतकरतलं तत्पातनस्य प्रहारस्यातिर्यर्धि पात्री करोति ।

लक्षणया जयतिस्यार्थ: ।

अतिशय इति भाव: ।

अत्र चपेटादिपददमिति ।

चपेटापात—

नातिथिपदस्य निर्जितत्वे लक्षणेत्यर्थ: ।

वैयाकरणनय इवाडलङ्कारशास्त्रेऽपि वृत्तावेकार्थीभावाद्धि—

काराच्छक्यसंबन्धरूपा लक्षणा सुप्रसिद्धति भाव: ।

मुख्यशब्दार्थीति ।

मुख्यतया व च शब्दवाक्यार्थीन्बयज्यस्वम् ।

अर्थानुपास्थितिरिति ।

लक्षणाजन्यो दोषे रूढिप्रयोजनान्य—

तरजानस्य हेतुत्वेन तदभावात्प्रतीतिरिति भाव: ।

अत एवात्रयुक्तत्वाद्द्रेद: ।

न च निर्जितत्व—

तिशयप्रतिपत्ति: फलम् ।

उपमानसवेनोत्तमगुण चन्द्रे न्यूनन चपेटापातनदावर्णने वर्ण्यस्यैव—

फक्यैपत्ते: ।

कृशवादिति । आकाड्क्षासक्तितात्पर्यादिज्ञानरुपकारणविलम्बन विलम्ब—

स्वार्थबोधजनकामिल्यर्थ: ।

तदेव डह—

-वत इति ।

अत्रीहि । अत्रिमुनिस्तह्लोचनसंभूतं ज्योतिश्वन्द्र: ।

तदुज्यभासीनि कुमुदानि ।

अत्रदं किञ्चित् चन्द्रादिपदेनैव सिद्धरुपष्ट च ।

चेष्टितं यथा: । संभूतेत्यादिनिति ।

आदिना चन्द्राद्रुमासि वन कुमुदानुपस्थितिसंग्रह: ।

१ क. 'यथा किञ्चित् स०' २ ग. 'यद्रार्थं' ३ क. 'स्य प्रात०' ।

२६२

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ७५०उल्लासः ]

अविमृष्ट: प्राधान्यानानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र तत् । यथा—मूर्ध्नामुदवृत्तकृत्ताविरलगलगलद्रक्तसक्धारा-धौतेशाड्‌घ्रिप्रसादोपनतजयजगजालमिष्यामाहिन्द्रम् । कैलासोल्लासनेच्छाव्यतिकरपिशुनोत्सर्पिदर्‌पोद्धुराणाां दोष्णां चेष्टां किमेतत्फलमिह नगरीरक्षणे यत्प्रयास: ॥ १६० ॥

अत्र मिथ्यामहिमत्वं अनुवाद्यम् । अपि तु विधेयम् ।

धानेनोपास्ति: । इदमेव च 'अत्रिमृष्ट: समुद्रतस्योद्योतनावभासिभि:' इति पाठे द्वितीय-प्रंमेे वाक्यदोपोदाहरणं दृश्यम् । दूपकतावीं प्रतीतिविलम्बनं प्रहेलिकादौ तु तस्येष्ट-त्वाद्दोषत्वम् । मत्तोक्त्यादै तु गुणवमपि तदोचित्यात् । 'अविमृष्टविधेयांशाम्' अविमृष्ट: प्राधान्यानानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र तत् । प्राधान्यं च विधिप्रतीतियोग्यता । सा चाङ्‌गुपसर्जनीभावत्वे सत्युद्देश्यानन्तर्यम् । अतो 'न्यक्कारो ह्यायमेव' इत्यादौ 'क्षणमप्यमुक्ता—' इत्यादौ वा नाव्यास्ति: । प्रथम उत्तरोपप्राधान्याभावेन द्वितीये विधेयस्य प्रसज्यप्रतिषेधस्यानिर्देशनं विशिष्टविरहसत्त्वात् । उदाहरणम्—मूर्ध्नाम् ।

अत्र नगरीरक्षण एव यत्प्रयासस्तन्मूर्खो महिमा मिथ्येति मिथ्यात्वं विधेयम् । अप्र-सत्त्वात् । अत एव च नानुवादम् । प्राप्तत्वे तु मिथ्यामहिम्नामफलत्वमेवोचिातम् । अत: किमे-तत्फलमित्यादिना नाभिसंकर: स्यात् । तत्र वहुन्रीहावनुपपत्ते: गुणीभावनम् । विशेषणप्राधान्ये समासानुपशासनात् । किं चेदेश्यं विधेयं च यदि पृथक्‌पदाभ्यामुपतिष्ठते तदा प्राप्तमुदिश्य-प्राप्तं विधीयते । न च समासे पृथक्‌पदादुपस्थिति: । अग्‍ृङ्गुपस्थितौ च न तथा व्युत्पत्तिरिति ॥

धानेनैति । यश:शुक्ले कुमुदे तात्पर्यग्रहोत्तरमित्यर्थ: । प्रहेलिकादाविति । आदिना यम-कादिसंग्रह: । मूर्ध्नामिति । (हृदयन्नाटके) रामसेनया लङ्‌कायां वेष्टितायां रावणस्योक्ति: तदुक्तमुद्दृतमुद्रत यत्कृत्तेन तनाविरल गलद्रुल्ललित रक्तस्य सक्धाराध:शोणित-रुजा धाते ये ईशाड्‌घ्रिा तलप्रसादेनोपनतो यो जयस्तेन जगति जातो मिथ्या माहिमा येषां मूर्धा कैलास्योल्लासन उत्थापने य इच्छाया व्यक्तिकर आधिक्ये तस्य पिशुनानां सूच-कानामुत्सर्पयुक्तो यो दर्‌पो गर्वस्तेनोदुराणाामतिकान्तजगतां दोष्णां च किमेतदेव फलं यद्‌दानरेम्पो नगरीरक्षणे प्रयास इति निर्देश: । किमा ईश्वरफलेनौचित्यं व्यज्यते । तदुपपादकं चोक्तविशेषणद्वयम् । (वग्रधरा छन्द:) । वक्ष्यमाणकर्मधारयोदाहरणे प्रागुक्तोपसर्जनत्व-विरहेण तत्संगत्यर्थमाह—किंचेतिं । पदाभ्यां यदि पृथग्विशेष्यविशेषणभावानुपपन्न उप-तिष्ठेत्यर्थ: । न च समासे पदात्पृथगुपस्थितिरित्यन्वय: । समासे एकार्थीभावाज्‍नीकरणेतरपदा-भिन्नतैव स्वीकोपस्थितौ हेतु: । अयमेव चक्रोपमाभासो नाम यदृतरान्वयतयाप्र-भिन्नतैव ॥

१ क. 'शेयोऽसौ' । २ क. 'भेदवा' । ३ क. 'यमिलादो' । ४ क. 'दों च ना'

[ ३५. उलासः ]

काव्यप्रकाशः

२६३

यथा वा,

सस्तां नितम्बादवरोपप्ती पुनः पुनः केसरद्रुमकाश्रयीम् ।

न्यासीकृतां स्थानविदा स्मरेण द्वितीयमौर्वीमिव कामुकस्य॥१६१॥

अत्रैव द्वितीयत्वमात्रमुप्रेक्ष्यम् । मौर्वी द्वितीयामिति युक्तः पाठः ।

यथा वा,

एवं समासान्तरोप्यविमृष्टत्वं द्रष्टव्यम् । तत्र कर्मधारयये यथा-सस्तां० ।

अत्र द्वितीयत्वं मौर्व्यमुप्रेक्ष्य विधेयम् । तच्च समासे गुणीभूतम् । 'मौर्वी द्वितीयाम् ।

इति पौधे तु निराबाधा प्रतितिः:। नन्वत्र काञ्च्यां द्वितीयमौर्वीत्वं विशिष्टमेवोप्रेक्ष्यमते

नोक्तदोषावकाश इति चेत् । न । तथाडपि हि विशेषणांशस्य द्वितीयत्वस्य प्राधान्यम् ।

द्वितीयसन्दर्भाव एकस्य न्यासीकरणौचित्यात् । मौर्वीत्वं तु तस्याप्रयोजकम् ।

अन्यस्यापि सद्द्वितीयस्य तदौचित्यादिति वस्तुविशेषपरिचायकतामात्रम् ।

तस्माद्द्विशिष्टविधावपि विशेषणमात्र प्राधान्येन वक्तव्यम् । अत एव ' आ कदारादेका संज्ञा ' ( पा० सू०११४ १)

इत्यत्रैकत्वस्यप्राधान्येनप्रसङ्गभेदेन समासो नाकाराति व्याख्यातारः ।

अन्यथा तत्प्रकृतसंज्ञिन्युद्देश्य एकत्वविशिष्टसंज्ञाविधाने दोषो न स्यात् ।

स्थितिरिति स्पष्टं तद्विदाम् । एवं चोपसर्जनत्वमितरविशेषणतयैवोपपस्यातिविपयत्वं फलितम् ।

पृथगुपस्थितयौस्तथ्वय इत्युत्सर्गः । लोहितोपणपा इत्यादौ समासेऽपि

तद्रपानात् । एवं चोत्सर्गेण सहृदयहृदयेग एवं दृष्टीनमनेति तत्त्वम् ।

अत्राभवन्तयोगसस्त्वेऽपि न क्षतिः:। अविमृष्टविधेयत्वस्यापि सस्त्वेनोपधेयसांकर्यस्यादोषत्वात् ।

सस्तामिति । ( कुमारसंभवे तृतीयसर्गेँ कामस्य हरं प्रत्यभियोगे सहायभूतां पार्वतीम् ।

'अद्रश्यत स्थावरराजकन्या' इति कुल्लकादिवचनोपक्रम्य पद्यामदनं ।

नितम्बारूढस्त्रियां केशरबकुलस्तस्य द्रुम मालाऽ सैव काञ्ची नितम्बभूषणमवरुपयन्ती सथाने निवेशयन्त्यात्यन्वयः ।

न्यासः समर्पितं द्रव्यं तथार्किताम् । स्थानविदा स्वाखभूता पार्वत्येव स्वीयमौर्वीस्थापनस्थानमिति जानता ।

मन्त्राश्चोद्यनैयैव शिवं वशी करिष्यामाति जानता वा । आश्रयगुणप्रकर्षणादड्घेयमुणप्रकर्ष इति योगमिमं स्थानमिति जानता वा ।

अत्र मौर्वीपदादेव कामुकसंबन्धे लुङघे कामुकपदेऽपुमुपपद्मुपपम् । ( उपजातिरुश्र्न्दः )

उत्प्रेक्ष्येति । स्वोयवस्तुन एव न्यासीकरणं न तु तत्सदृशस्येति नोपमेति भावः ।

तथाडपि हीति । न्यासीकरणे हेतूप्रेक्ष्यम् ।

तत्र च द्वितीयत्वमेव हेतुरिति भावः । विशिष्टस्य हेतुत्वेऽपि न दोष इति चिन्त्यम् ।

१ क. ग. 'वरमममानं पु०' । २ क. ग. 'द्रुपुष्पकां०' । ३ क. ग. 'ज्ञा मौर्वादितीयामिति द्वितीय-'

स्वमात्रमुप्रेक्ष्यम् । यथा वा । ४ म. 'मुत्प्रक्षितम् । ५ म. युक्तम् । ६ क. 'डे च नि० ।

वपुरुपाक्षमलक्ष्यजन्मता दिगम्बरत्वेन निवेदितं वपु: । वरेपु यद्वालमृगाक्षि मृग्यते तदस्ति किं व्यस्तमपि त्रिलोचने॥१६२॥ अन्नालक्षित्ता जनिरिति वाच्यम् । यथा वा, आनन्दसिन्धुरातिचापलशालिचित्त- सन्दानने कसदनं क्षणमध्यमुक्ता । या सर्वदैव भवता तदुदन्तचिन्ता तान्ति तनोति तव सम्प्रति धिग्धिगस्मान् ॥ १६३ ॥ अत्र 'न मुक्ता'-इति निपेधो विधेय:,

यथा, नवजलधर: सन्नद्धोडयं न हन्तनिशाचर: सुर्धनुरिदं दूराकृटं न तस्य शासनम् । बहुत्रीहावेव तद्वितार्थगुणभूते न्यपदाद्यै: गुणाभावो यथा—वपु० । अत्र वरेपु मार्गणीयानां धर्माणां वैकल्यदर्शनप्रस्तावाज्जन्मालक्ष्यत्वं विधिरिसतम् । तच्च समासे न्यग्भूतम् । 'अलक्षित्ता जनी:' इति पाटे तु पूर्वार्धेऽप्यविपर्ययसत्त्वेऽपि समासे न्यग्भूतम् । नञ्समासे यथा—आनन्द ० । अत्रावान्तरवाक्येऽपि मुक्तेत्येन । नवजल० । वपुरिति । ( कुमारसंभवे पञ्चमसर्गे ) बटुवेपधारिण: शिवस्य पार्वत्या प्रत्युक्तिः ।

वपु: शरीरं विरूपाक्षम् । सकलद्रप्रधानं चक्षुरेव यस्य विरूपं तस्येतरद्रपं किं वक्तव्यमित्यर्थ: । न लक्ष्यं जन्म यस्मात्तत् । यद्वरेपु मृग्यते तद्यस्तमपि त्रिलोचनेऽस्ति किमित्यन्वय: । utkर्षोक्ताव्ये तु रूपकाभासे: स्पष्टतयोपन्यासो न युज्यत इति दीपिकाकृत् । (वंशास्थं वृत्तम्) निवर्तते इति । तथा च पदद्वयोद्वारेऽपि वाक्यविधेयाविमर्शस्तदवस्थ एवति भाव: । केचित्तु शिवे जन्मनोऽभावादित्यष्टविधेरव विवक्षित इत्याहुः । आननन्देति । ( विरक्तं नायकं प्रति नायिकासखीना मुक्तिरियम् । अतिचापलशालि यत्तव चित्तं तस्य यत्संदानं वन्धनं तस्यैकं सदनं स्थानं कारणं वा । अभ्यभिचारेण तथात्वं व्यङ्घचम् । या भवता सर्वदैव क्षणमध्यमुक्ता मुक्ता न तदुदन्तचिन्ता तद्वार्तांचिन्ताडपि तान्ति ग्लानिं तनोतत्योऽस्मान्धिगिति । एवमिषदु:खदर्शितशोच्या व्यमित्यर्थ: । ( वसन्ततिलका छन्द: ) १ नवजलधर इति । उव्वटविरहे पुरुरवसो मेघादि

[ ७ म० उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

अयमपि पदुर्थारासारो न वाणपरम्परा कनकनिकषस्रिग्धा विद्युल्लतिया न मर्मोर्वशी ।। १६४ ।।

इत्यत्र ) । न त्वमुक्तानुवादेनान्यदत्र किंचिद्विहितम्, ( यथा, जुगोपाडड्मनस्तो भेजे धर्म्मनातुरः । अगृध्नुराददे सोडर्थानसक्तः सुखमन्वभूत् ।। १६५ ।।

इत्यत्रान्रस्तत्प्रतिषेध एव विधेयो न तु—जुगोपा० । इत्यत्रास्तत्प्रतिवादेनाडडत्मगोपनाविद्युक्तानुवादेनान्यत्रिकचिद्विधेयमस्ति । न च समासे नञः प्रसज्यप्रतिषेधोऽर्थः किंतु पर्युदास एव । तैदुक्तम्— विधेयत्र प्रधानत्वं प्रतिषेधेप्रधानता । पर्युदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नञ् ।।

कथं तर्हि ' अश्राद्धभोजी ' इत्यादौ प्रसज्यप्रतिषेधलाभः? पर्युदासेनाडडक्‍क्षेपात् । न च पर्युदासार्थों मुक्तत्वमेव विधीयतां फलाविशेषादिति चेत् । भवद्भयेयं यदि तथा सति क्षण- निशाचरादिग्रहणान्तरं विशेषदर्शने सतीयामुक्तिः कनकनिकषः । तत्क्षरणरेखा । ( हरिणी छन्दः ) । जुगोपेति । ( रयुकाव्ये प्रयमसर्गे दिलीपो वर्णनमिदम् ) । ( अशस्त्रो भयर- हितः ) । अत्रास्तोडपि त्रस्तत्वसाम्यक्कया सदेवाडडत्मानं जुगोपेति ब्यड्र्ग्यम् । तावता न प्रकार्षः। अनातुरोऽरोगी । अगृध्नुराददे । ( असक्तोडनासक्तः ) । उत्तरपदेनेति ।

उत्तरपदेन युतो नञसमस्त इत्यर्थः । समासयोग इति यावत् । विधेयभेदप्रतिपयोनि: प्रधानत्वं विशेष्यत्वं प्रतिषेधे नञ्थेप्रधानता । नञ्च्तपुरुषस्योत्तरपदार्थप्रधानत्वादारोपितो घट इत्येवं बोधादिति भावः । अत एव प्रसज्यप्रतिषेधोऽसमास एवेत्यादः । तदुक्तम्— 'अप्रधान्यं विधेयत्र प्रतिषेधे प्रधानता ।

प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नञ् ।' इति । क्रियान्वयी यत्र नञ् धात्वर्थे नञ्प्रक्रियाभाववोधक इति यावत् । तथा च प्रसज्यप्रतिषेधे भवति--क्रियायामन्वयेन मुक्तापदेन समासो न स्यात्, असामर्थ्यादिति भावः । नवजलधर इत्यादावपि गम्यमानभवत्क्रियाया एव निपेधो बोध्यः । कथं तर्हि० इति । अत्र हि श्राद्धादि-

तरमोजित्वं नार्थः । भोजनस्य रागप्राप्तत्वेनाततत्वात् । व्रताधिकारषठितणिन्यानुपपत्तेः । अश्राद्धाद्युपपदाच सः श्राद्धभोजनाभावव्रतमिति भावः । आक्षेपादिति । अयं भावः— श्राद्धभोजिभिन्न इति वाच्योऽर्थः । श्राद्धभोजनाभाववस्तुं च तेनाडडक्‍क्षिप्यते । व्रते गम्यमाने

गिनिरिति घटर्यः । गिन्यन्ते वल्ग्यादयो हि तस्मा गम्यतेति । वस्तुतोऽर्थाच्छान्दभावोऽनुप्रविशत् ।

३४ ९ म० उल्लासः० । २ क० ९५६० । ३ क०, यदुक्तम् ।

२६६

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ७ स० उ० ]

विरुद्धमातिकृत्यथा, सुधाकरकाराविशारदविचेष्टिते: । अकायामिन्मेकोडसौ तस्य किं वर्णयामहे ॥ १६६ ॥

मपोस्त्यनन सम्बन्ध: स्यात् । स हि मुक्तत्वेनैव प्रतियोगिना विवक्षित: । न च पर्युदासे तथा संभव: । नन्वेमपि नाविमृष्टविधेयांशता । विधेयस्यात्रणस्तिते: । किं तु धारणविदघादितिवदवाचकत्वमेव स्यात् । समासेऽर्थान्तरनिरुदस्त्वादिति चेत् । न । प्राधान्यान्नानिदर्शस्य तथाडवश्यक्ते: । अत एव 'प्राधान्यानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र ' इत्याह वृत्तिकृत्, न स्वप्राधान्येन निर्दिष्ट इति । तर्हि विदघदित्यस्याप्यत्रैवान्तर्भाक् इति चेत् । न । तदर्थस्यानिदर्शेष्टस्याप्यविधेयत्वात् । अमुक्तत्वस्याविमृष्टविधेयांशस्यावाचकप्रवेश इति चेत् । न । उभयोरसंकर्णस्थलसंभवे काचिस्संकरे डप्यदोषात् । दूपकतावीजं च विवक्षितार्थाप्रत्यय: । तस्मानित्यदोषो डयं ।

विरुद्धमतिकृत, पदांतरसन्निधानेन प्राकृतप्रतीतिन्यकाकारकष्टीतिजनकं । तच्चेदमन्यथा प्रवर्तते । काचिस्समासान्तरविग्रहेण । यथा—सुधाकर० ।

ज्ञपकादासाम्येऽपि कचित्समास: । न च प्रकृतेऽपि स्यात् । तावतापि ताहशात्सहृदयवैमुख्यं दुर्वारम् । एतेनाशब्दो डयं निपेधार्थेस्तेनासमास एवेत्यपास्तम् । समाससंदेहेन पर्युदाससंदेहाच्च । पौर्वापर्यविपर्ययस्यापिहाराच्च । एवं द्वितीयमौर्वीमिल्यत्त विशिष्टस्य विधेयत्वेऽपि तत्र प्रधानमौर्वीत्वस्य प्रसिद्धसादृश्येन प्राप्ततया प्राप्ताप्राप्तिविवेकनयायेन द्वितीयस्वे पर्यवसानेन शब्दतो गुणभूतस्य द्वितीयत्वस्य न्यासीकरणे हेतुत्वे सहृदयवैमुख्यमेव दूषकतांजोति वेधयम् । न च पर्युदास इति । समास एवर्देशोन्वयायोगात् । विशिऐनाड्रापितमुक्तत्वेनैवान्वयाच्चेति भाव: । विवक्षितार्थाप्रत्यय इति । विवक्षितस्योद्येश्यविशेष्यभाववरूपार्थस्याप्रतीति: । स ह्यपदाद्योऽपि विपयताविशेषपरूपो विशेषणविशेष्यभावद्वाक्यार्थप्रतीतो भासते । सोऽपि पदाच्चरथ इत्थंये । उद्देशत्वविधेयत्वे विशेष्यत्वविशेषणत्ववरूपे तस्मन्नीयते वेभि तु न युक्तम् । पर्वते वाहित्यादौ व्यभिचारादित्याहुः । अभक्तमतयौगे तु परस्परं पदार्थानां संबन्ध्युपोदन्वयोडपि न भासत इति ततो भेद: । दूषकतावीजान्तरमप्युक्कं । प्रकृतप्रतीतिन्यकाकारकेति । विरुद्धस्य मतिविरुद्धा वा मतिरिति समास: ।

अत्र पदांतरसन्निधानेनैति विशेषणादनुचितार्थांशीलनिहितार्थानां न्युदास: । किं तु चाड्डयद्योनिर्वाक्यार्थप्रतीत्या: परस्परविरोधिता किं तु व्यड्ग्ययोरवैच्यन्वयड्गयोरव विरोध इति न तस्कंकर: । प्रकाशितविरुद्धे तु प्रथमप्रतीतेन विवक्षितोऽनेनैव विरुद्धव्यड्ग्यत्वं नात्र तथोति ततो भेद: । न्याकाकारत्वं च प्रकृततद्धितविन्धक्तया तद्धोषजन्यचमुक्तप्राप्तवन्धकतया चान्ति बाधयम् । सुधाकरान्ते । चन्द्रकरसदृशप्रगल्भचाष्टित: ।

१ क. 'ष्टित: ।

[ ७५० उल्हासः ] काव्यप्रकाशः । २६७

अत्र कार्यं विना मित्रमिति विवक्षितम् । एकार्थेषु मित्रमिति तु प्रतीति: । यथा वा,

चिरकालपरिप्राप्तसालोचनानन्ददायिन: । कान्ता कान्तस्य सहसा विद्रधाति प्रेयमहम् ॥ १६७ ॥

अत्र कण्ठग्रहामिति वाच्यम्‍ ।

यथा वा,

न त्रस्ते यदि नाम भूतकरुणासंतानशान्तामन- स्तेन व्यापारितता धनुर्भगवतो देवाधिदेवानिपते: ।

तरपुत्रस्तु मदान्धतारकवधाद्दिश्वास्य दत्तोऽत्सव: स्कन्द: स्कन्द इव मियोढुमथवा शिष्य: कथं विस्मृत: ॥१६८॥

अत्राकार्ये कार्यमन्तरेण मित्रमिति विवक्षितम् । आकार्ये मित्रमिति तु प्रतीयते । कचिद्वामपदयो: समासे विरुद्धार्थनिरूढपदघटनया । यथा—चिरकाल० ।

अत्र कण्ठग्रहाभिधेतया विवक्षितो गलेग्रहणाद्बोधि: रोगविशेषे निरूढ: । कोपाद्द्वैधीभावित- विशेषपरत्वे पदवैचित्र्यप्रसङ्गेन विवक्षितविशेषपरत्वग्रहात् । यथा—न त्रस्तं० ।

आकारशब्द: सङ्केतवाची । 'विद्रद्रुसुप्रगलबौ विशारदौ' इत्यमर: । आकार्यमित्रं कार्ये विनैव मित्रमित्यर्थे । ( मयूूरव्यंसकादित्वात्समास: । ( वर्ण्यमान इत्यस्य कर्मे गुणानि- त्यार्थिकम्‍ ) । आकार्ये मित्रमिति त्विति । नञो द्विपदार्थे कुक्कार्थे मित्रमिस्यप-

त्यर्थकम्‍ ) । आकार्ये मित्रमिति त्विति । नञो द्विपदार्थे कुक्कार्ये मित्रमिस्यप- स्यर्थ: । अन्यस्याभाववत्त्वसमासयोगस्तुल्यश्चेनास्यापि प्रतीतिरिति भाव: । निरूढेति । निरूढेति ।

निरुद्धया पदघटनयेत्यर्थ: । अत्र प्रकरणेन रूढेरबलत्वं वाधितत्वा योगाद्योपरहिताव्यव- स्थितार्थद्योतकत्वं तिरस्कार एव विरोधो बोध्य: पदार्थ: । अत एव प्रकरणोक्तस्यैव

निहितार्थस्य न द्योतत्वम्‍ । चिरांतरे चिरकालं परिप्राप्तस्य । आनन्दकिण्ण्याद्योतिष: । लोचनानन्दजनकस्येन सोंन्दर्यातिशय: । कान्तस्य मन:प्रियस्य । न त्रस्तामिति ।

( वीरचरितनाटके द्वितीयाड्के ) दशरथमुद्दिश्य परशुरामोक्त: । यदि तेन रघुनाथेन धनु- व्यारूजता भवं कुर्वता देवाधिदेवांगापोरपि भगवत्तत्सर्मथादपि भवानिपते: । इदं च दक्ष-

यज्ञविध्वंसकत्वेनार्थान्तरसंकेतितम्‍ । तेनातिरोपवतोऽपि सकाराद्यन्न त्रस्तं तन्नाम युक्त- मित्यर्थ: । तत्र हेतुर्भवितविप्रणम्‍ । भूतकरुणासंतान: समूहस्तेन शान्त आत्मा दस्य

तादृशात्‍ । ननु तत्पुत्र एव योत्स्यते किं तवेल्यत्रैष:—तरपुत्रास्त्वति । तुर्ष्यवच्छेदे । स्कन्दो जगदास्कन्दनसर्मथोऽपि मदान्धस्य तारकासुरस्य वघात्सर्वलोकस्य दत्त उत्सवो येन

तादृशस्तेन दत्तोऽत्सवख्यात्क्षमपि तादृश्वितं कुरे नेति । अतस्तादृशस्मरणं युक्तमिति भाव: ।

१ झ. आकार्ये । २ गा. 'प्रति प्र० । ३ क. म. प्राप्ति लो° । द. म. °मू०न° ।

अत्र भवानीपतिशब्दो भवान्या: पत्यनन्तरे प्रतीतिं करोति । इन्द्रवधू-

णभवेल्यादिना पुंयोगनडीप्रत्ययेन भवस्य पत्नी भवानी । यथा वा,

गोरपि यद्धाहनतां प्राप्तवतः सोडपि गिरिसुतासिंह: । सविधे निरहंकार: पायाद्रु: सोडम्विकारमण: ॥ १६९ ॥

अत्राम्बिकारमण इति विरुद्धा धियामुत्पाद्यन्ते । श्रुतिकड समासगतं यथा,

सा दूरे च सुधांशुसान्द्रतरडितविलोचंना । वर्हिनिर्ह्रादानहोङ्डयं कालश्व समुपागत: ॥ १७० ॥

अत्र भवस्य पत्नीर्थे भवानीति सिद्धम् । तथाच भवपत्नीपदौ प्रतीयमाने भवातिरिक्त: स द्राक्प्रतीयते । न हि भव एवाभिधेये भवपत्नीपदतिरिति प्रयोगो योग्या: सचेतसाम् । कचित्समासैवेयेडपि समास्यमानपदयोर्बहिरर्थतया । यथा—गोरपि० ।

अत्राम्बिकारमणपदयोगे गौरीप्रतीकृतवचनमात्रस्वामित्वमप्यर्थ: । दूषकतावीजं विवक्षितव्यतिरेककोपाप्रसङ्गात् । अतो यत्र विरुद्धा धिया विवक्षित एव तत्रादिपतित्वम् । ह्रस्वादिदोषविशेषेऽपि समासगतत्वनियमविधानाच्छ्रुतिकुप्ठ:श्रुतिपनियमो डम्यज्ञात: । तत्रासमासगतमुदाहृतमेव । समासगतेऽपि श्रुतिकड यथो—सा दूरे० ।

ननु तथार्डपि तव मुन: किं प्रयोजनं कश्व सङ्क्रन्धो येन त्वत्तो भयं कार्यमत आह—स्कन्द इत तस्य देवस्य यताडहं प्रिय:, अत: कथम् विस्मृत: । अनुचितं विस्मरणमिति भाव: । ननु त्वदप्रियत्वं नामाकं विदितं तत्राडडह—अथवा शिष्य: । तत् तु जगद्विदित-

मिति भाव: । अहंमिति क्षत्रियकुलान्तकर्डाहन्तरस्क्रमितवाच्यम् । तेन धनुर्भङ्गकर्तुं साहसा-

तिशयो दृढुयते । ( चन्द्रिकायां तु स्कन्द इत्यस्य विस्मृत इत्यत्रान्वय उक्त: । तन्मतेऽर्थे वाच्ये भेदबोधकं बाधयेत् । श्लोकवक्रतावीजमिति छन्द: )

परे तु भवस्य पत्न्यां गुणभूतत्वेन भवान्वितपत्न्या विशेष्यभूत: पत्यर्थोडन्य एव प्रतीयते । गुणस्योत्सर्गत: प्रधानत्वयोगादित्याह: एवं चाडडडर्याद्या देव्या इहकप्रतीतिरभयंकरोति मतिविरुद्धा । भवानीशब्दो दुर्गात्वविशिष्टे रूढ एवति नात्र दोष इति केचित् । गोर-

पीति । यद्धाहनतां प्राप्तवतो गोरपि सविधे सोडपि प्रसिद्धरूपोडपि सिंहो निरहंकार: । अभ्विकारमणो महेश: । कर्तृत्वनिमित्तस्वामित्वमप्यपीति । अम्बिकाशब्दस्य जनक-

ताविशेषवशात्त्वेन मातरि गौरीवेन गौर्या च शक्तिरिति बोध्यम् । ( आर्योच्छन्द: ) । सा दूरे चेतिं । विरिहिणो रामस्योक्तिरियम् । सञ्जातस्मयसन्दरतरडमशक्तटाक्ष-

१ क. 'मति । यथावा २ क. 'धासिन्धुसुस्तर° । ३ क. 'दरीपार्ड का° । ४ क. भवानीप° । ५ क. 'वये स° । ६ क. 'था दूरे च सा सुधा° । ७ भयकारो° ।

[७ मो उल्लासः]

काव्यप्रकाशः ।

एवमन्यदापि जेयम् ।

अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थं निरर्थकम् ।

वाक्येडपि दोषाः सन्त्येते पदस्यांशेडपि केचन ॥ ५२ ॥

केचन, न पुनः सर्वे ।

क्रमेणोदाहरणम्,

समासादेकपद्यम् । एवं च च्युतसंस्कृत्यादयो दृष्टव्याःः ।

उक्तान्पददोषान्पदेकदेशे वाक्ये चातिदिशति—अपास्य० ।

च्युतसंस्कारेत्यादिर्भावप्रधानो निर्देशः । एते श्रुतिकट्वादिपदप्रकृत्तिनिमित्तभूता: श्रुतिकटु-

स्वादय इत्यर्थः । अत्र यत्र पदान्तरसाहित्येन पदनां दुष्टत्वं स वाक्यदोषः ।

न चासाधु-

समर्थनिरर्थकानां दृष्टत्वे पदान्तरसाहित्यापेक्षति तत्रत्यापासनमिति संप्रदायः ।

तदसत् ।

'सोडव्यात्—' इत्यादौ श्रुतिकटुत्वाद्दष्ट्वे पदान्तरसाहित्यस्यानपेक्षणीयतया तदुदाहरणविरो-

धात् । न च तत्रापि तथैवति वाच्यम् ।

परुषवर्णारघटवस्य स्वतः एव सत्त्वात् ।

तथाहि—डपि वा 'सैन् रातु वो दुश्च्यवनः',

इत्यादिप्रयुक्तान्युदाहरणान्याप्ति: ।

न हि तत्रापि दुष्टत्वे पदन्तरापेक्षति वक्तुमापि शक्योते ।

किं चावाचकत्वंयसमर्थसमनकशीलं किमिति नापास्त-

मिति सर्वथाऽप्यनु विनिगमकं वक्तव्यमिति ।

अत्र वृमः—विवक्षितर्थिमप्रत्यायकत्वादवृत्तित्वमेवात्र वाक्यदू-

तत्वमभिप्रेतम् । 'न्यक्कारो ह्ययमेव—', इत्यत्रापि नाव्याप्तिः ।

उद्देश्यविधेयाभिधाय-

कयोरप्योरपि दुष्टत्वात् ।

अत एवंमिश्रविधेयांशमिलत्यांशपदोपादानम् ।

'योऽत्र सौ शुभगे त्वाड्ड्गत:' इत्युदाहणे प्रकाशे स्फुटमेतत् ।

एवं च युक्तं च्युतसंस्कृत्यादिद्युदासनम् ।

न चासमर्थसहोदरस्यान्त्यवृत्त्यापि व्युदासो युक्तः ।

तेनापि करणाचिद्विवक्षितधाम-

ज्ञानात् । यथोदाहतेन जन्तुपदेन ।

व्युदस्तेषु पुनर्न कोऽपि प्रभेदो विवक्षितधर्मिमप्रति-

पादक इति ।

द्दोषत्वम् । बहून्ति ।

मयूषशब्दजनकः ।

कालः समाप्तौन्तकश्व ।

द्वयोरपीति ।

विधेय उद्देश्यान्तरयवदुद्देश्ये तत्प्राग्वर्तिवस्त्यस्यापेक्षणात् ।

अंशशब्दोपादान-

मिति ।

विधेयपदे घातोर्विधिवेन बोधे लक्षणा, तद्योग्यांशो यत्राविमृष्ट इत्यक्ष-

रार्थः ।

अन्यथाडविमृष्टविधेयामित्येव वदेदिति भावः ।

एवं च युक्तमिति ।

असाधु-

९ क. केचन इति नास्ति १३ क. 'ते इति श्रु०' १३ क. 'स्वादि श्रु०' । १ क. हि पातु देवो

दु० ५ क. °यमिलग्रा° ।

सोऽध्ययष्ट वेदांबुधिरशानयष्ट पितॄनतापर्षितसममस्त बन्धूनू । तपजेष्ट षड्डर्गवर्गस्त नीतौ समूलघातं न्यवधीदरींश्व ।। १७१ ।।

से रातु वो दुश्च्यवनो भावुकानां परम्पराम् । अनेदमूक्ताद्यैश्र्च यतु दोषैरसंमतानू ।। १७२ ।।

अत्र दुश्च्यवन इन्द्रः:, अनेदमूको मूकबधिरः । सम्पक्षहायबाहोर्मकरध्वजनियामितक्ष्माधिपतेः । अब्जराजविभास्वरस्तत भातितरामवानप श्लोकः ।। १७३ ।।

अत्र सायकादयः शब्दाः: षड्डर्गाबिधिमूचनद्रयशः पर्यायाः शराद्य- थेतया प्रसिद्धाः ।

तत्र श्रुतिकटु वाक्यगतं यथा—सोऽध्ययैष्ट० । वाक्यकम् ।

अप्रयुक्त यथा—स रातु । अत्र दुश्च्यवनशब्द इन्द्रे, अनेदमूकशब्दश्चैवमूकेप्रयुक्तः । निहितार्थे यथा—सायक० ।

अत्र सायकादयः शब्दाः: शरादि, मकरध्वजादिः समुद्र, द्रविातराम्बुधे, श्लोकशब्दो यशासि च प्रयुक्तः । न चैतेपामेतेपु प्रसिद्धभूयस्वम् । अतः प्रसिद्धैः शरमदनक्षान्तिप्रपंचैरेैर्निहितार्थाः ।

स्वाच्छन्द्यभावाच्च प्रत्यायकत्वभावेनैति भावः । प्रागुक्तास्मदीयया च्युतसंस्कृतिव्य- दासाश्रित्य एव । श्रोजस्तद्गविशेषणकत्वे सतीति वक्तुं युक्तम् । सोऽध्ययैष्टेति । ( भट्टिकाव्ये प्रयमसर्गे पर्यामिदम् ) । ( अध्ययैष्टादौ तवान् । अयष्टापूजयत् ) । पितॄनता- पर्षीचछाद्वादिभिस्तार्पितवान् । अपारोदिाति पाटे निवापजलादिभिः पूर्णांकृतवान्पार्कि- तवान्वेस्यर्थः । बन्धूनमस्त । तेषां दानसूनूादिभिः सन्मानं कृतवान् । षड्ड्वर्ग इति । कामक्रोधादिातपञ्चमहाविमर्दमात्स्यादिान । समूलघातौमतौ । समूल हतवानित्यर्थः । ( उपमा- तिशकुन्तः ) । स राथिवते । रातु ददातु । दुश्च्यवन इन्द्रः । भावुकानां कल्याणानाम् । 'अनेदमूको मूकबधिरस्तदायेद्रपैः । यतु स्वण्डयतु ।

इति मेदिनी । एडमूक इति । मूकबाधिर इत्यर्थः । 'एडमूक: स्मृतो धीरैः राठे वाक्श्रुतिवर्जिते' ।

इति विश्वः । सायकेतिः । सायकः शरः शरश्व । मकरध्वजः समुद्रः कन्दर्पश्व । क्षमा भूमिः क्षान्तिश्व । अथर्व चन्द्रः पदं च । श्लोको यशः ।

३ क. श रातु वा । ग् क. ददातु वा । ड् क. वस्तु व । ङ् ग. न्द्रः । मूकबाधिरादि- हमूकः । सा° । ड् क. 'चैपां ।

[ ७ स० उज्जासः ]

काव्यप्रकाश: ।

२७१

कुविन्दस्त्वं तावत्पटयासि गुणग्राममभितो यशो गायन्त्येते दिशि दिशि च नगास्तत्व विमो ।

शरज्ज्योत्स्नेवगौरसरुटविकटसर्वाङ्गसुभगा तथाडपि स्वात्कीर्तिंभ्रमति विगताच्छादनमिह ॥ १७४ ॥

अत्र कुविन्दादिशब्दोदार्थान्तरं प्रतिपादयिष्युपश्लोक्यमानस्य तिर-

स्कारं व्यनक्तिर्त्यानुचितार्थ: ।

प्राभ्रादिष्णुधामासड्य्य विषमाश्व: करोत्ययम् । निद्रां सहरपर्णानां पलायनपरायनम् ॥ १७५ ॥

अत्र प्राभ्रादि—विष्णुधाम—विषमाश्व—निद्रा—पर्णशब्दा:

प्रकृष्टजलदगगन—सन्त्राश्व—सङ्कोचै—दुलानामवाचका: ॥

अन्वितार्थ यथा—कुविन्दो ।

अत्र कुविन्द इति तन्तुवायं, पटयसीति पटं करोति, गुणeti तन्तुं, नग्न इति वसनहीनं, यश इत्याकारप्रशोभादर्श:, विगताच्छादनमित्यवमनित्यर्थानुप्रक्षेपक्यमानापकर्षद्योतकतयाsनुचितानुप्रकाशयन्ति ।

अवाचकं यथा—प्राभ्रभा० ।

अभ्रे भाजत इत्यभ्रभ्राड जलद: । प्रकृष्टोऽभ्रभ्राड यत्र तद्विष्णुधामेत्यस्य

विशेषणम् । अत्र प्राभ्रभ्राडिति प्रकृष्टजलदे, विष्णुधामेति विष्णुपदे, विपमाश्व

पद्यं च । अत्र द्वितीयेनाड्यो निहन्यते । ( आर्या छन्द: ) । कुविन्द इति ।

राजानं प्रति कविकृति: । कुं पृथ्वीं विन्दतीति कुविन्दो राजा रुद्रया तन्तुवायश्र ।

पटयसि पटं पटं च करोति । गुणा:, विद्यादानादय: सूत्राणि च । ग्राम: समूह: । अभित:

समन्तात्, आरोहपरिणाहाभ्यां च । यशो इत्कारप्रश्रयादय: विशेषा: । नग्नो:, वन्दनं पद-

हीनाश्र । शरज्ज्योत्स्नावत्कान्तान्यान्तनिर्मलानि स्फुट्यनि विकट्यान्यपि गुप्तान्यपि सर्वाड्गाणि

यस्या: सा चाशौ सुभगा च रमणीया स्वसंबन्धिनोऽकर्तृ: । विगतमच्छादनमावरणवासो

यस्यां क्रियायां तथथा भवति तथा भ्रमति । तथाडपि नग्ना इत्यत्राप्यन्वेति विरोधस्फोर-

णार्धम् । एव च तथाडपिसुप्तविरोधस्फोरणाय भद्रातमन इत्यवुपस्थिततन्तुवायादिद्वित्री-

यार्थमादाय वाक्यस्यासंबन्धाद्यत्पत्तावुपमा कल्पनीया । तथा च तदुपमानकत्वं राष्ट्रा-

नुचितमित्युदाहरणसंगति: । ( शिखरिणी छन्द: ) । प्राभ्रेति । अभ्रे

भाजत इत्यभ्रभ्राडलद: प्रकृष्टोऽभ्रभ्राडयत्र तद्विष्णुधामेत्यस्य विशेषणम् । तादृगपि

विष्णुपदमाद्य भ्राप्य । विपमाश्व: सुप्ताथ; सूर्य: । सहस्त्रदलानां निद्रां सङ्कोचं पलाय-

१ क. °स्फुटान्त स्फु° । २ क. सूर्ये । ३ क. म. °च पर्णानाम° । ४ क. °निधनी की° ।

भूपतेःपसर्पन्ती कम्पना वामलोचना ।

तत्प्रहरणोत्साहवती मोहनमार्द्रहृदौ ॥ १७६ ॥

अत्रोपसर्पण-प्रहरण-मोहन-शब्दा वीरादायितवादश्लीलः ।

टेडन्यैवांन्तं समश्रान्ति परोत्सर्गं च मुञ्जते ।

इतार्थंगहे येषां कवीनाॅं स्यादवर्तनम् ॥ १७७ ॥

अत्र वान्तोत्सर्गप्रवर्तनशब्दा जुगुप्सादायिनः ।

पितृवसतिमहं व्रजामि तां सह परिवारजनेन यत्न मे ।

भवति सपदि पाकान्नये हृदयमशेषितशोकशल्यकम् ॥ १७८ ॥

इति सस्साथे, निद्रेति संकोचे, सहस्रपणोति सहस्रदले, प्रकारणलदत्वादिना प्रकारेणावाचकानि । कानिचिच्छात्र धर्माणि रक्तान्येवेति यथोक्तवाक्यदोक्तवम् ।

अश्लीलेषु त्रीदादाये यथा—भूपते० ।

अत्रोपसर्पन्तीति सुरतारम्भं, प्रहरणेति ताडनविशेषं, मोहनमिति निष्ठुवनं चार्थान्तरं जुगुप्सादायि यथा—टेडन्यै० ।

अत्र वान्तोत्सर्गशब्दौ हृदितपरीपार्थतया, प्रवर्तनमिति पुरीषार्थान्तरतया जुगुप्सां प्रयच्हन्ति ।

अमङ्गलार्थ यथा—पितृवसति० ।

नपरायनां तत्कालविनश्वरां करोतीत्यर्थः । प्रकारेणावाचकानीति । प्रगताभ्रस्थानी-कास्व-विष्णुस्थनास्व-अगुरुमसंख्याावचिन्नाश्वस्व-मिथ्यादानमात्र-मनोंयोगत्व-पत्रसहश्रवत्वेनावाचकस्वादिति भावः ।

भूपतेरिति । उपसर्पणमभिगमनं रिरंसोयोगश्र । कम्पना सेना । शत्रुकम्पननकत्वात् । अपरादिप स्वदर्शनं सात्स्विकभावेन उद्दः कम्पयुक्तोऽन करोति ।

स्वयमेव कम्पयुक्का वा, शङ्क्या । वामं भ्रुकुटीविभ्रमं सुन्दरं च । प्रहरणं शस्त्रादिप्रक्षेपः कामशास्त्रप्रसिद्धं दंपतिजघनताडनं च मोहनं विपक्षसंमोहनं निष्ठुवनविलासातिशयं च ।

टेडन्यैरिति । वान्तम् । मुखद्वारा भुक्तव्यक्कम् । उत्सर्गमवोद्वारेण त्यक्तकम् । प्रवर्त्तनं पुरीषोत्सर्गश्र । पुरीषार्थान्तरतयेतिति । प्रवृत्त्यर्थकतयोपात्तत्वा तदर्थान्तरमिति बोधयम् ।

पितृवसतीमिति । (पतिगृहे शोकोपहितायाः कस्याश्चिदियमुक्तिः) । पितृवसति पितृगृहं ऋमशानं च । तत्र परिवारगणेन सह व्रजामि गच्छामि । यत्र पाकान्नये पवित्रस्वकारपित्रादिसंनिध्ये सति वहिसंक्रान्वाति च, गताया मम सपदि तत्कालमेव ।

१ प. नृपते° । २ क. ग. हणनोत्सा° । ३ क. दॄशे । ४ क. ग. °प्रहणनमो° । ५, क. तॄह्न

प्रथामि । ६ क. गणेन । ७ म. पुरीषा॰यागार्थान्तरतया ।

[७ स० उल्लेखः]

काव्यप्रकाश: १

२७३

अत्र पितृगृहमतिव्याप्तौ विवक्षिते इमशानाविप्रतीतावमज्जनलार्थत्वम् । सुरालयोSसपरः प्राप्तपर्याप्तिकम्पनः । मार्गणप्रवणो मास्वदद्भुतिरेप विलोक्यताम् ॥ १७९ ॥

अत्र किं सुरकम्पनामार्गणभूतिशब्दा देवसेनाशरीरविभूत्यर्था:, किं महिगार्था: ?—इति संदेहः ।

तस्याधिमात्रेसमेषमस्य तीव्रसंवेगताजुषः । हृढभूमिः प्रियप्राप्तौ यत्नः स फलितः सखे ॥ १८० ॥

अत्राधिमात्रादयः शब्दा योगशाखेमात्रप्रयुक्तत्वादम्रतीताः ।

अत्र पितृगृहं पावनो वंशा इति च विवक्षिते पितृवसतिप्रकान्वयरशब्दौ इमशानवाऽहिसंचनरूपमसझलार्थांतरौ । संदिग्धं यथा—सुरालयो ।

अत्र सुरालयेति देवगृहमदिरामन्दिरयोः प्राप्तपर्याप्तिकम्पनं प्राप्तसेन्यास्वप्राप्तसंपस्वयोरुपस्थापकम् । एवमग्रेडपि । अप्रतीतं यथा—तस्याधि० ।

अधिमात्रो हृदज्ञानवाऽऽत्मयो यमादिरियस्य । तीव्रः परमः संवेगो वैराग्यं यस्य तत्सायु- कस्य । हृढभूमिरहदसंस्कारः । मृत्पायो मध्योपायो डधिमात्रोपायश्चेति त्रिविधा अपि योगिनः प्रत्येकं तीव्रसंवेगस्तीव्रसंवेगश्वेति त्रिविधाः । अत्राधिमात्रादयः शब्दा योगशाखमात्रप्रसिद्धाः ।

हतशोकलक्षणशाल्यं हृदयं भवति । इमशानवह्निसंबन्धेति । द्वन्द्वः । अत्र वहिः स्मशानसांनिध्याचित्तावहिरेव प्रतीत इति तस्यामज्जलत्वं बोध्यम् । ( अपरवक्त्रं छन्दः ) । सुरेति । सुरालयो देवतागृहं मदिरागृहं वा । प्राप्ता पर्याप्ता शत्रुवधक्षमा सेना येन, प्राप्तं पर्याप्तमतिशयितं कम्पनं येन इति वा । मार्गणा बाणा मार्गणमन्वेपणं वा । प्रवण- स्तलपरः । भास्वन्ती शोभमाना भूतिरिभूतीर्महेम वा यस्य । उपस्थापकामिति तत्र प्रकरणाद्भावात्तात्पर्यसंदेहेन स्तुतिनिन्दा वेति संदेहः । तस्याधीति । अधिमात्रो हृदज्ञानादिपायो यमादिरियस्येल्यर्थः । तीव्रः परमः संवेगो वैराग्यमुपायो यस्य तत्सायुकस्य हृदभूमिरहदसंस्कारजनकस्य प्रियस्याडSटत्म- साकात्कारस्य प्राप्तौ सत्यां स यत्नश्चित्तैकाग्र्यविषयको यत्नो मोक्षरुपफलभाग्जात इत्यर्थः ।

१ म. पितृगृहम्° । २ क. °ट्ठलम् । ३ क. °कयते । ४ म. सुरादिश° । ५ क. °भप्र° । ६ क- °वने व° । ७ क. °इयमसं° ।

ताम्बूलभृतप्रहेलोदयं-भल्लं जलपति मानुषः । करोति खादनं पानं सदैव तु यथा तथा ॥ १८१ ॥

अत्र गल्लादयः शब्दा ग्राम्याः । वक्रवैदूर्यश्रणेः क्षतसत्त्वरजःपरा । निष्कम्पा राचिता नेत्रयुद्धं वेदय समरतम् ॥ १८२ ॥

अत्राम्भोरहपद्मपदैः क्षततमा अचला (मूः) कूता, नेत्रद्वन्द्वं बोधयति नेयार्थता ।

धम्मिल्लस्य न कस्य प्रेक्ष्य निकामं कुड्‌ड्‌शावाक्ष्या: । रज्यरतिपूर्वबन्धगुप्त्तेर्मानसं शोभाम् ॥ १८३ ॥

ग्राम्ये यथा—ताम्बूलो । अत्र गल्लभल्लमानुपखादनपानशब्दा ग्राम्याः । नेयार्थ यथा—वक्रवै । अत्र वक्रवैदूर्यशब्देनास्मरमणोर्विवक्षितस्वादवशब्देन गगनं विवक्षितम् । न चास्य तत्र शक्तिरिति वाच्यकवलक्षणनं शाक्यस्संवन्धनाम्बरपदे लक्ष्यति । तस्माच्च गगनप्रतीति: यद्वा स्वाचकवाच्यत्वलक्षणशाक्यसंवन्धेन गगनमेव लक्ष्यतीति लक्ष्यवति । एवं वैदूर्यस्य मणौ चरणेत्यस्य पादे सत्त्वरजःपरेत्यस्य तमसि निष्कम्पेत्यस्य चाचलतां भूमौ युग्मद्मित्यस्य द्वन्द्वे वेदयेत्यस्य बोधने लक्षणैव । न च तह्रोजं रुडि: प्रयोजनं वेति नेयार्थस्यम् ।

क्रिटं यथा—धम्मिल्लस्य । इहभूमिरित्यसमस्तम् । द्वितीयकाळादेरनेरनर्त्तयस्सेविताम्य्यासार्थकं यस्नविशेषणं वा । ताम्बूलेभ्यो भक्षणं पानं च करोति तथा तथैव भल्लं समयगजल्पतीत्यर्थ: । नैसर्गिकृतं चात्र साधर्म्यम् । ग्राम्या इति । गल्लादयो गण्डादिषु विदग्धैर्हि प्रयुज्यन्ते इत्यर्थ: । वक्ष्यति । ( सर्वैर्‌म विरोधयन्नत्या: कस्याश्चिदुक्ति: ) । वक्रमम्भरं तस्य वैदूर्यमणि: सूर्यस्य चरणै: पादै: किरणै: क्षतं सत्त्वरजोभ्यां परं तमोड्‌ग्धकारो यस्या ईदृशी निष्कम्पाडनला भूमी रचिता कृता तस्माद्रप्तं नेत्रयुद्धं नेत्रद्वन्द्वं वेदय बोधयेद्वयेत्यर्थ: । वाचकत्वेति । स्वशाक्यवाचकत्वेत्यर्थ: । लक्षणा वेति । लक्षणया वेत्यर्थ: । तमसीति । सत्त्वरजःपरत्वेन तमसो गुणव्‍म्य बोधने ड्‌प्यन्वकारे लक्षणैवेति भाव: । बोधन इति । उद्‌घाटनरूप इत्यर्थ: । धम्मिल्लस्येति । कुड्‌ड्‌शावाक्ष्या अपूर्वस्य वन्धस्य विशिष्टेऽपत्तौ: सङ्केतो यत्र तादृशाम्

१ ग. मानव: । २ क. न्तयुगमं वे० । ग. चद्धन्द्धं वोध्य । ३ क. प्रादह्ह्ततमां । ४ क. क्ष्म्रू । 'घ' १४ 'रह' चेल्लि ।

[७स० उल्लासः]

काव्यप्रकांश: १

अत्र ध्वमिल्लस्य शोभां प्रेक्ष्य कस्य मानसं न रज्यतीति संबन्धे कृतत्वम् ।

न्यक्कारो ह्यमेव मे यदरयस्तत्राद्यस्यौ तापसः सोडव्यचैव निहन्ति राक्षसेकुलं जीवत्यहो रावणः ।

धिङ्निद्रिक्क्रजितं प्रबोधितवता किं कम्मकर्णेन वा स्वर्ग्यग्रामिकाविलुञ्चनवृथोच्छूनैः किमेभिर्मुजैः ॥ १८४ ॥

अत्रायमेव न्यक्कार इति वाच्यम् । उच्च्छूनत्वमात्रं चानुवाद्यम, न अत्र कुरङ्काशावक्ष्या ध्वमिलस्य शोभां प्रेक्ष्य कस्य मानसं न रज्यतीति संबन्धे प्रतिपत्ति-व्यवधानम् ।

अविमृष्टविधेयांशां यथा—न्यक्कारोऽ ।

अत्र प्राप्तमरिसस्वमयिलत्नूद्याप्रासं न्यक्कारत्वं विधीयते । अतोड्यमेव न्यक्कार इति वाच्यम् ।

' अनुवादमनुक्त्वैव नाभिषेयमुदीरयेत् ।'

इति वृद्धवचनात् । अन्यथा तु वैयर्थ्येन विलम्बनं वा तथाभावः प्रतायते ।

अयं न्यक्कार इत्युभयोः पद्योऽद्रुस्तवाद्ध्यद्योपत्रवम् । अत एव समासगतमेष दुष्टं ध्वमिल्हस्य शोभां प्रेक्ष्य कस्य मानस निकाममतीशयेन न रज्यति, अपि तु सर्वस्वलेप्यर्थः ।

आसत्तिज्ञानविलम्बादत्र विलम्बः । ( आर्याच्छन्दः ) । न्यक्कार इति । ( हनुमन्नाटके चतुर्दशाङ्के ) रामेण राक्षसक्षये क्रियमाणे शुद्धस्वान्तस्य रावणस्य स्वाधीक्षेपोक्तिरियम् ।

अयमेव मे न्यक्कारो निन्दा यद्रयः सन्तीति शेषः । अन्यस्य तु तस्कृतपराभ-

वादि । अरयो नत्स्वेको द्वौ वा । अननेन पूर्वमेकडपि नत्सीडधुना डकस्मादेव अहव

इति व्यज्यते । तत्रापि तद्वपि मुल्यस्ततापः । आम्यां भक्ष्यत्वशङ्कानभिज्ञावे योत्स्यते ।

अत्रैव मत्सरापि एवं न तु दूरं कुल वधिवृद्धश्राविभ्र्रात् । निहन्ति । धिङ्वध्यस्य भूतत्वद्भि

वर्तमानसामग्रीप्यविवक्षया सर्वत्र वर्तमाननिर्देशः । काचिद्राक्षसभटनिति पाठः । एतावता न्यक्कारातिशयः । अहो इति निर्देशातिशयः । रावयति लोकानिति रावणः । अननेन तत्स-

हेतुजौचिस्यातिशयः । जीवति, काका न जीवतीत्यर्थः । धिङ्निन्दागति निन्दातिशये ।

अत एव शक्रजितमित्युत्तिः । शक्रोऽपि येन जितस्तस्य मड्यमात्राज्जयेन निन्दातिशय-

प्रतीते: । प्रबोधितवतेति विज्ञानाद्दावै कस्ततो मतुप् । न तु कत्ववत्नः । करणि तस्याः-

साधुत्वात् । स्वर्गस्य प्रामिकेतस्यग्रामतद्विलुञ्चनं । ग्रामशब्दादल्सार्थे तद्विता: इति

वदुवचनवोधक्च्चप्रतयः । एभिः प्रसिद्धपराक्रमैर्मुजैः मुग्द्रदयशालिनाश्चोरप्यज्ययात् ।

अरिसस्वमिति पाठः । अभिषेयमिति पादडपि विधेयमित्यवार्थः । ( शार्दूलविक्रीडितं

छन्दः ) । वृद्धवचनादिति । उद्देश्यविधेयताशालित्रोधे विधेयवाचकप्राग वच्यु-

ने डपसरुवाच-

छन्दः ) । वृद्धवचनादिति । उद्देशयविधेयताशालित्रोधे विधेयवाचकप्राग वच्युद्रसुरुवाच-

१ क. 'समटाजीय' ।

२७६ प्रदीपोद्योतसमेतः- [ ७ म० उद्दासः ] वृथात्वाविशेषितम् । अत्रे च शब्दरचना विपरीतां कृतेऽति वाक्यस्वेव दोषो न वाक्यार्थस्य । यथा वाँ, अपादृशसंगितरङ्गितं दृशो- भूवो रालान्तविलासिवेष्टनम् । विसारिरोमाशनकञ्चुकं तनो- स्तनोति योडसौ सुबगे तवाडड्गत: ॥ १८५ ॥

अत्र योऽसाविति पदद्वयमनुवाद्यविधेयार्थतया विवक्षितमनूद्यमात्रप्रतीतिकृत् । पदमिल्युक्तम् । अपि चात्र वृथोच्चनैरित्यसंगतम् । उच्चद्रूनस्वामात्रस्यैवानुवादाच्चित्यात् । न तु वृथात्वाविशेषितस्य । किमेमिरित्यनेन वृथात्वस्यैव विधेयत्वात् । अर्थभेदोपगमेऽपि किमेमिरिति वैफल्याभिधानविरोधात् । वृथोच्चनस्य तदौचित्यात् । नहु न्यकारोऽयमित्यत्र वैपरीत्येन विधेयस्वप्रस्त्यादर्थदोष एवायं स्यादिति चेत्, नैतद्विवक्षितोऽर्थो दुष्टः । किंतु कमविशेषादिविधिवैकल्यार्थप्रतीतेः । यथा विरुद्धमतीकृतिः ।

न केवलं विधेयस्योपसरजनत्वयुक्तकमस्वाम्यामेवायं वाक्यदोषः । किंतु विधेयानुपस्थित्याऽपि । यथा—अपादृशः । अत्र योऽसाविति पदद्यमुद्देश्यविधेयार्थकतया विवक्षितम् । उद्देशकवाचिनो यच्च- वस्य स्वार्थपरामर्शकतच्छब्दापेक्षित्वात् । न चैतत्तद्वयतिप्रतिदकम् । यच्छब्दसन्निध्ये- कमदनोर्पास्यतिहेतुरिति भावः । वृथात्वस्यैव विधेयत्वादिति । घटो घट इत्यवद- योग्यमेतदिति भावः । अर्थभेदोपगमेऽपि । उच्चद्रुताया भुझानां वैफल्यस्य भेदादिति भावः । एवं चाशिवादोयुक्त इति भावः । प्रसिद्ध- चेतनकथनम् । अयुक्तानुवादेऽपि विधेयाविमर्शः फलत इति कश्चित् । शब्दान्तरण । शब्दधर्मक्रमविशेषभूतरणलक्षणेऽर्थः । विधेयस्योपसरजनत्वेति । वृथोच्चनैरित्यंश इदम् । अपषड्द्रेति । ( नायकागमनोत्सवं निवेदयत्स्या: सरल्या इयमुक्तिः ) । तवेत्यस्य पश्चाच्चान्तगेपदस्यार्थः । अपादृशसंदृदृशोस्तरङ्गितं वक्प्रेक्षणपरस्परामिल्यर्थः । भूसंचारिय- कुटिल्याऽन्तभावे विलासयुक्तं वेष्टितं वक्तृधिग्यं नर्तनं वा विसारि प्रकाशयोग्यं रोमाञ्चनेव कञ्चुकं सर्वाङ्गव्यापनात्, यस्तनोति स आागत इत्यवयः । ( वंशास्यं वृत्तम् ) । उद्देश्यविधेयार्थकतयेत्यर्थः । तदोधकृताक्यार्थघटार्थकतयेत्यर्थः । यस्त-

१ म. 'अथ रत्न' ८२ क. 'रीतिव क°१३ क. विलास वेष्टितम् । ४ क. 'वमा' ५ क. न क्षत्र ।

[ ७ स० उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

२७७

[ तथा हि, प्रकान्तप्रसिद्धानुभूतार्थविषयस्तच्छब्दो यच्छब्दोपादानं नापेक्षते । क्रमेणोदाहरणं, कातयं केवलां नीतिः शौर्यं श्वापदचेष्टितम् । अतः सिन्धुं समेताभ्यामुमाामभ्यामन्वियेष सः ॥ १८६ ॥

द्रयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्राथनया कपोलिनः । कला च सा कान्तिमती कलावत्स्त्वमस्मय लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥ १८७ ॥

उत्कृष्टिनीय भयपरिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती । कूरण दारणतया सहसैव वृधा धूमान्धितेन दहनেন न वीक्षिता डसि ॥ १८८ ॥

नादासादीनां प्रसिद्धपरार्थकत्वात् । ननु केवलयोरपि यत्तदोः प्रयोगदर्शनान्नास्सापेक्षस्वमेव-नयोरासिद्दम् । उच्यते——अन्योः परस्परार्थापेक्षार्थकत्वं नियतमेव । एतदेवोच्यते ' यत्तदोर्नियत्याभिसंक्रन्धः ' इति । स चाभिसंक्रन्धः शब्द आर्थो वा । तत्र द्र्वयलोपदाने शब्दः । यथा ' स दुर्मतिः श्रेयासि यस्य नाड्डुरः ' इति । एकस्य द्र्योरपि वाङ्नुपादाने स्वार्थे । अचुपात्तस्यापि सामर्थ्यादड्क्षेपात् ।

तत्र तच्छब्देन यच्छब्ददक्षेपः प्रकान्तप्रसिद्धानुभूतार्थकेन, यथा——कातयं० । अत्र स इति प्रकान्तं राजानमाह ।

द्रयं० ।

अत्र सेति प्रसिद्धा ।

उत्कृष्टिनीय० ।

नोत्यसौ समागत इत्युद्देयविवक्ष्यभावो विवक्षितः । न च प्रतियते । योडसौ प्रसिद्ध इत्येव प्रतीते:। तदाह——यच्छब्दोऽत्र नित्यूपादानमवलयः । कातर्थमिति । ( रघुवंशे सदृशाश्रयेऽङ्गदतिथिनामकराजो वर्णनादमम् ) । चापलं चपलताप्रयुक्तं चेष्टितमित्यर्थः । चापले स्थाङिककोऽण् । तदीयंचेष्टितमित्यर्थ इत्यन्वे । केवलेतिलिङ्विपर्योसेन शौर्येऽपि योजनीयम् । आक्षेपाद्वोजं तु कुत्पत्तिवैचित्र्यं पदसभावो वा । प्रकान्तमिति । सोडतिधीरानां राजा । अत्रोभाभ्यामिल्यनेनैव सामर्थ्यादत्परसपरसाहित्यलाभे समेताभ्यामिति चिन्त्यप्रयोजनम् । प्रकान्तमतीतिसंज्ञम् द्वयमिति । ( कुमारसंभवे पञ्चमसर्गे ) वडवेषेण पार्वती छलयतः शिक्षयोक्तिः पूर्वमेका चन्द्रकलैव शोच्याडS-सीत्, त्वद्विधये सति द्वयं शोचनीयतां गतमिति भूताकाले नड्वरस्यकत्वं शोकस्य व्यज्यते । द्वितीयय्यथ्थकारो विकल्पः तेन त्वं चेत्यर्थः । ( वंशस्थं वृत्तम् ) । उत्क-स्पिनी इति । रत्नावल्यां दूग्धां वासवदत्तां संभाध्य तामनुध्याय शोचतहो वस्सराजस्योक्तिः ।

९ क. चापलचेष्टितम् । २ ग. लितास्सलान्ता । ३ क. धूमान्धितेन ।

२७८

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ७ स० उत्रासः ]

यच्छब्दस्तूत्तरवाक्यगतत्वेनोपात्तः सामर्थ्यांत्पूर्ववाक्यगतानुगतस्य तच्छब्दस्योपादानं नापेक्षते । यथा, साधु चन्द्रमसि पुष्करैः कृतं मीलितं यदभिरामताधिके । उद्यता जयिनि कामिनीमुखे तेन साहसमनुष्ठितं पुनः ॥ १८९ ॥ प्रागुपात्तस्तु यच्छब्दस्तच्छब्दोपादानं विना सांकाङ्क्षः । यथा-अत्रैव अन्र ते इत्यनुभूते । त्रिप्रभृत्ये तु यच्छब्दोपादानं नावश्यकं इक्ष्यते । तदभावेऽप्यपाद-पादेव यः पूँसोंक्तगुणवान्, या प्रसिद्धा, ये अनुभूते इति च प्रत्ययाविग्रातात् । यच्छब्द-स्तूत्तरवाक्यगत एव सर्वत्र तच्छब्दादेपसमर्थः । यथा च मम—

'मातर्भारति वत्सवत्सलतया किं नाम नाड्ड्वर्यते मित्राणि स्थिरताविवेकविनया: कार्ये मुहुद्रार्थितम् । इत्यालोच्य विमुच्य मामिह मनागन्तर्हितं स्थीयतां यावत्त्वादर्शनाप्रियप्रयोगमुंगा लक्मीर्मया लम्यते ॥'

पूर्ववाक्यगतस्तु तदापेक्षामर्थतया तदुपादानमेवापेक्षते । यथा ड्नोदाहरणे पूर्वार्धपादयो-र्येतेतयासे ।

उत्कम्पिनी । कम्पयुक्ता । भयेन गलितोत्तरीयाप्रान्ते ते अनुभूते विधुरे कान्तरे लोचने प्रतिदिशं काश्चिन्मां त्रासयति बुद्धचा शिपन्ती त्वं करुणातिप्रवृद्धेन दारुणतया निप्करुणतया दह-नेन दाहजनकधर्मवता सहसा तस्कालमेव दग्धैव यतो धूमायितेन तेन न वीक्षितासि न दृष्टा-स्पतो दग्धाडसि । यदि पश्येद्दति न दहेदिति भावः (वसन्ततिलका छन्दः) । साध्विति । अभिरामताधिके सौन्दर्याधिके चन्द्रमसि युदिते सति पुष्करैः पङ्कैर्यन्मीलितं तत्साधु कृतम् । तेन चन्द्रमसा तु कामिनीसुखे जयिनि सवंमात्रे सति उद्यता साहसमनुष्ठितमित्यर्थः । ( रथोद्धता छन्दः ) । मातरिति । [ हे मातर्भारति वत्से ( मयि ) या वत्सलता तया किं नाम ( अकायंरमपि ) त्वया नाड्ड्वर्यते, अपि तु कियते एवर्थः । तथा हे मित्राणि स्थिरता स्थैर्ये विचारी विनयो नम्रता न च तत्संवोधनम् । मुहुदा ( मया ) प्रार्थितं कार्यंमकार्यमप्येतद्वश्यकर्तव्यमित्यालोच्य ( सुप्राभिमातृसुहृद्भिः ) इह संभाष्यां मां विमुच्य मनागपदन्तर्हितं गुष्टं यथा तथा स्थीयताम् । कियस्कालं तत्राड्डह—यावत्त्वादर्शनां भारतास्थितादीनां विप्रयोगेण विरहेण सुलभा श्रीर्मया लम्यते तावदित्यर्थः । श्रियः सरस्वत्या गुणेशे साकं विरोधस्य लोके प्रसिद्धत्वादेवं याच्यते । साधु चन्द्रमसि इति ।

१ क. म 'यदर्थ० । १२ क. सापेक्षः । १३ क. 'व्यपु । म. पु. सुलभा ।

[ ७ स० उल्लास: ]

काव्यप्रकाश: ।

२५९

श्लोक आद्यपाद्योरव्यत्यासे । द्रयोरुपादानं तु निराकाड्‌क्षत्वं प्रसिद्धम् । अनुपादानेsपि सामर्थ्यादुक्तचिह्नयमपि गम्यते ।

यथा,

ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञां जानन्ति ते किमपि तान्प्रति नैष यत्नः । उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा कालो ह्ययं निरवधिर्‌विपुला च पृथ्वी ॥ १९० ॥

अत्र य उत्पत्स्यतेऽस्ति तं प्रतीति । एवं च ] तच्छब्दानुपादानेडत्र साकाड्‌क्षत्वम् । न चासाविति तच्छब्दार्थमाह ।

ननु पूर्ववाक्यगतोऽप्यं तदासेsप्रमर्थः, यथा ‘तच्छ्रुत्वा हारितं कुवलयैः’ इत्यादाविति चेत् । सत्यम् । समर्थो न तु सर्वत्र । किं तु यदेत्येतावदूपस्तत्पर्यः । उत्तरवाक्यगतस्तु सकलरूपस्त्येति विशेषः । यद्ना यदेत्यन्वयेन न तु यच्छब्दः । तच भिन्नस्वभावमेव । एवं च्छब्दोऽपि ।

द्रयोरप्यनुपादानेsप्यार्थो यत्तदोः संबन्धः । यथा——ये नाम

अत्र य उत्पत्स्यतेऽस्ति वा मम समानधर्मा तं प्रति यत्न इति स्फुटमेवावगम्यते । यथाश्रुते हि न पूर्वोर्धेन कथमन्वयः ।

यतु ‘प्रकान्तार्यक्षस्य तच्छदस्य यच्छब्दोपेक्षयाsव न’ इति व्याख्यानं तद्‌दृशक्तिविवेक-ध्यानालोचननिवन्धनं प्रकाशाकारानभिमतं च । यद्वय ‘यच्छदोपादानं नापेक्षते’ इत्याह, न तु

पद्ये । तद्धितलुकि हि कुवलयहारितामति । अतद्‌गोचरत्वाद्‌द्वैतनि-

विनापि प्रतीतौनिर्बन्धस्वादिति भावः । ये नामेति । (मालतीमाधवे प्रथमाड्‌के भवभूतिर्‌-

क्तिरियम् ।) न इति ‘अस्मदो द्रयोप्यः’ इति एकत्वे बहुवचनम् । तेन ममेत्यनेन न विरोधः । नामेति कोsधे कृत्सने वा । अवज्ञामवहेलनां ये प्रथयन्ति ते किमपि जानन्ति । न किमपिsस्त्यर्थः । तान्प्रति एप यत्नो न । अत्र गन्तव्यस्य परार्थत्वाद्‌द्विशेषण-

घेघस्य च शेषाभ्युपगमाफलकल्वकं प्रतीति निज्ञासायामाह——उत्पत्स्यत इत्यत्र हेतुः कालस्य निरवधित्वम, अस्तीत्यत्र तु पृथ्व्या विपुलत्वम् । य इत्युपपद्यतेऽस्ति वा तं प्रति यत्न इति यत्‌दोरेत्वस्य चाद्याहारेण योजना । ( वसन्ततिलको छन्दः ।) ।

अत्रेति । उत्तरार्थ इति भावः । स्फुटमेवेति । यत्‌तच्छब्दोरेपादिति भावः । आक्षे-

१ क. °ने मि° । २ क. °पि द्रयमपि ° । ३ क. °ध्यांकुत चि° । ४ क. °यथ्रेदिति चा । ५ क. °द्ययमित्त न ।

असौ महाचुम्बितचारुकेसरः प्रसन्नताराधिपमण्डलाग्रणिः ।

वियुक्तरामातुरहास्टिवीक्षितो वसन्तकालो हनुमानिवाड्‌डगतः ॥१९॥

अत्र हि न तच्छब्दार्थप्रतीति: । प्रतीतो वा,

करवालकरालदोःसहायो युद्धि योजसौ विजयोर्‌जुनैकमल्‌लः ।

यद् भूपतिना स तत्र कार्ये विनियुज्येत ततः कृतं कर्तं स्यात् ॥१९२॥

अत्र स इत्यस्यैड्‌डनर्थकेयं स्यात् ।

अथ,

'यच्छन्दं नापेक्षते' इत्यादि । तस्माद्यथार्यमर्थमेवाड्‌डदरणीयम् । एवं च 'योद्धसौ सुमग्गो'

इत्यत्र तच्छब्दस्याप्युपादानादाक्षेपासंभवाच्च यच्छब्दः साकाङ्क्षः ।

ननु स्यादेवैतत् । यदि तच्छब्दार्थको ड्यमदःशब्दो न स्याति चेत्त । तर्हिमदसस्तच्छ-

ब्दपर्योयता । तथा सति—असौ० ।

इत्यन्राडश्वदस्तच्छब्दार्थमेवाभिदध्यात् रिवदस्मर्थम् । अथात्र वैयास्यादिष्टापत्तिमाल-

मसे तर्हि—करवाल० ।

इत्यत्र स इत्येतसपुनरुक्तं स्यात् । अदर्शरब्देन तदर्थाभिधानात् ।

नन्वर्थान्तरमस्य न निपेधामः । किं स्वनुजानीमस्तदर्थकस्मै । कथमन्यथा—

पासंभवाच्चेति । पूर्व्वाकाङ्क्षस्थत्वायच्छब्दस्येति भावः । एवं च विधेयाविमर्श इति

वोध्यम् । अत्र यच्छब्द उद्‌दिश्यसम्पक एव तच्छब्दो विधेयसम्पक इति प्राच्चः । असा-

विति । ( हनुमन्नाटके षष्ठाड्‌डके पद्यमिदम् । ) मरुत्पवनो हनुमाल्पिता च । चुम्बनं पक्षे

मूल्यं पदे संयोगः केसरो वकुलः सटा च । ताराधिपश्वन्द्रः सुप्रीवश्व । मण्डलं विष्णुं राष्ट्रियं

च प्रसन्नताराधिपमण्डलेमवार्णीयत्र प्रसन्नताराशिपस्य सुम्रीवस्य मण्डले राष्ट्रेऽग्रणीरिति

चार्थः । वियुक्तो रामो दाशरथिः, वियुक्ता रामा कामिनीत्थे: । आतुरहास्टिवीक्षिततव्च

सहायोत्कण्ठया विरहोदीपकत्वेन च ( वंशास्यं वृत्तम् ) । न त्विदस्मर्थामिति । तथा

सति विधेयत्वाभगे डनुवादकयच्छब्दापेक्षा स्यादिति भावः । वैद्यात्या डिति । प्रकान्तार्य-

कतत्प्रकृत्चिददःपेड्‌डपि तदनपेक्षा स्यादिति भावः । करवालेतिं । करवालेन करालं

भयजनकं दोः सहायं यस्मै । युद्धि विजयनामा योज्जुनः स इव एक एव मल्‌लः । यद्रा

विजय इति सप्तमी । विजयार्जनेति पाठे तु विजयस्यार्जन एकमल्‍ल इत्यर्थः ।

ईदृशो यः स यदि तत्क कार्ये भूपतिना विनियुज्येत ततः कृतं कायी कृतं

१ क. 'यार्जने' । २ क. म. 'कथं भवेत् । ३ क. ननु । ४ फ. 'द्यात्तमे' । ५ फ

इति पुर्न्‌ ।

[ ७ स० उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

२८१

योडविकल्पमिदमर्थमण्डलं पश्यतीश निखिलं भवद्रपु: ।

आत्मपक्षपरिपूर्त्ते जगत्यस्य नित्यसुखिन: कुतो भयम् ॥१९३॥

इतीदंशब्दवद्रु्द:शब्दस्तच्छब्दार्थमाभिधत्त इति उच्यते ।

तर्हन्त्रैव वाक्यान्तर उपादानम्हन्ति नै तत्रैव ।

यच्छब्दऽस्य हि निकटे स्येस्ततच्छब्द: प्रसिद्धिं परामृशाति ।

यथा,

यत्तदूर्जितमतङ्गयुगं क्षात्रं तेजोडस्य भूपते: ।

शीङ्‌यताकैस्तदाडनेन नूनं तदपि हारितम् ॥ १९४ ॥

इत्यत्र तच्छब्द: ।

• योडविकल्प० ।

इत्यत्रेदंशब्दऽस्यापि तच्छब्दार्थकता । इदमदसो: समानशीलत्वादिति चेत् ।

सत्यमाथ ।

परं तु यच्छब्दद्वयावहितानन्तरवर्‌तী समानाधिकरणस्तच्छब्द्रोऽपि प्रसिद्धिमात्रे निरुद्ध: किं पुनरिदिमादि: ।

यथा-यत्तदू० ।

इत्यादौ ।

तस्मात्‌ 'योडविकल्पम-' इत्यत्रैव न्यवहारिनाद:प्रयोगो युक्त:; न स्वव्यवधानेन ।

युक्तं स्यादिल्यर्थ: ।

संभूतमेव स्यादिति वा । ( मालभारिणी छन्द: ) ।

योडविकल्पमिति ।

अविकलं नि:संदेहमिदं निखिलमर्थमण्डलं भवद्रुपत्वदभिन्नं पश्यति ।

वादेन समानाधिकरण्यम् ।

परमार्थतोऽसत्त्वेन तद्वाधेन भवन्नमेव पश्यतीस्यर्थ: ।

याश्रुते जडस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्मस्वरुपत्वाभावादसङ‌त्यापत्ति: ।

स्वास्मेति स्वशब्द: स्वीयवचन: ।

आत्मशब्द: स्वरुपे ।

तेन स्वात्मपक्ष: स्वीयपक्ष आत्मरुपपक्षो वा ।

तत्राडनेन ज्ञानं तत् आत्मैव जगदिति ज्ञानम् ।

परिपूर्तितत्वं चैतदेव यज्जगत्तदाडशज्ञानविपयत्वम् ।

अत एव नित्यसुखिनस्त्वरुपस्य कुतो भयं ने कुताडपीस्यर्थ: ।

( रथोद्धता छन्द: ) ।

प्रसिद्धिमात्र इति ।

एवं च नायं विधेयसमर्पक इति भाव: ।

'विभाति मगशावाक्षी येदं भुवनभूषणम्‌',

इत्यादौ प्रसिद्धिद्योतकत्वाभावात्समानाधिकरण इति ।

'परदारापहर्ता य: स स्वर्गे नाधिगच्छति'

इत्यादिवारणायव्यवहितेति ।

अत्र तु विसर्गं व्यवहिता ।

षट्र्रैव यत्तदित्यादिति ।

( वंशसंहारे प्रथमाॅहृ )

भीमसे महदेवं पत्नुरिति ।

( अनुष्टुप्‌श्रेष्ठैरपि तत्र प्रसिद्धं यद्जितमतङ्गमत्ययं भीमसे महदेवं पत्नुरिति ।

१ क. म. स्वास्म° । २ क. न च त° । ३ क. 'स्य नि° । ४ क. ग. स्थित: प्र° ।

३६

ननु कथं,

कल्याणान्नं त्वमसि महसां भाजनं विश्वमूर्ते!

धुयां लक्ष्मीमथ मयी मृशां घेहि देव! प्रसाद् ।

यदत्पापं प्रतिजहि जगन्नाथ ! नम्रस्य तन्मे

भद्रं भद्रं वितर भगवान्! भूयसे मङ्गलाय ॥ १९५ ॥

अत्र यद्यादित्युक्त्वा तनम इत्युक्तं।

उच्यते । यद्यादिति येन केनचिदूपेण स्थितं सर्वात्मकं वस्त्वांकितं तत्,

तथाभूतमेव तच्छब्देन परामृश्यते ।

कथं तर्हि—

' न केवलं यो महतोऽपभाषते श्रुणोति तस्मादपि यः स पापभाक्'

इत्यत्र तच्छब्दो न प्रसिद्धार्थ इति चेत् । य इत्यत्र विच्छेदेन व्यवधानात् ।

योडसावित्यत्र तु संधिना यच्छेदैकान्वितैकदेशवाचेनाविच्छेदात् ।

ननु भवदेवं यदि यत्तदोर्नित्याभिसंबन्धः

स्यात् । स एव तु नास्ति । कथमन्यथा ' यदत्पापं प्रतिजहि जगन्नाथ नम्रस्य तन्मे',

इत्यत्रैकयत्परामृष्टस्यैकेन तदा परामर्शोऽपि द्वितीययच्छब्दान्विराकाद्वा प्रतीति: ।

द्वितीयतत्पदाभावात् । न च तत्राडक्षिप्तोऽपि यत्: पूर्ववाक्यगतत्वादिति ।

मेवम् । न खल्वकेनव

रूपेण यत्तद्म्या परामर्शानियम इति ब्रप: । किं त्वेकस्य तास्म्या परामर्श इति ।

तथा चात्रापि

पापात्मकं वस्तु येन केनचिद्रूपेण यत्तद्म्या परामृष्टं तत्पदेन तु पापत्वमेकनेति

को विरोध: । वस्तुतस्तु यद्यादिति न पदद्वयम् ।

किंतु 'नित्यविप्रतिपयो:' (पा० सू० ८।१।४)

क्षात्रं तेज आरासात्तदा व्युत्प्रसङ्गेऽसौर्देश्यतया डनेन शुचिच्छिरण नूनं तदपि तेजोऽपि हारितम्

अपिना राज्यादिकम् ) । विच्छेदेन । असंहिताकृतार्थमात्रालेन ।

विसर्गेण व्यवधा-नमित्त्यने । कल्याणानामिति । मालतीमाधवे प्रथमाङ्के सूच्यारसस्य सूर्यप्रार्थनेनैवम् ।

हे विश्वमूर्ते सूर्य त्वं कल्याणानां कल्याणहेतूनां महसां तेजसां भाजनं पात्रमसि ।

अथ मायि धुर्या नृत्यभारवहनसमर्थो लक्ष्म्या संपत्ति: श्रुश्रुमत्यन्तं धौर्ह अपय ।

हे देव प्रसाद । हे जगन्नाथ नम्रस्य मे यद्यज्ञज्ञातमज्ञातं च पापं तत्प्रतिजहि नाशय ।

हे भगवान्भूयसे मङ्ग-लाय भद्रं भद्रमत्यन्ताभीष्टं वितर देहि । ( मन्दाक्रान्ता छन्दः ) ।

यच्छब्द-थ्स्तदा परामृश्यत इति नियमो न तु यावद्यत्पदं तावत्तत्पदामितीत्याशयेन समाधत्ते-भैवमिति ।

विशेषद्वयेनैति । उपपातकत्वमहापातकत्वादिनेयर्थ: । एकेनैति ।

बुद्धिविपयतावच्छेदकावच्छिन्ने तदादीनां शक्तेरिति भाव: ।

अत एव—

'स श्लाघ्य: स गुणी धन्य: स शूर: स च पण्डित: ।

स कुलीन: स विक्रान्तो यस्यवा देवी वीक्षिता : ।

१ क. 'ससमिह महामोहिते त्वं विषरसि', पुण्याम् । २ क. 'शं देहि' । ३ क. 'यच्छन्दनि°'

[ ७ म० उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: १

२८३

यथा वा,

किं लोभेन विलड्वचितः स भरतो येनैतद्वेकं कृतं मात्रा खिलघुतां गता किमथ वा मातृवै मे मध्यमा ।

मिश्यैतन्म चिन्त्यतं द्वितियमप्यार्यानुजोडसौ गुरुमाता तातकलत्रामित्यनुचितं मन्ये विधात्रा कृतम्‌ ॥ १९६ ॥

अग्राड्ड्यस्याति तातस्याति च वाच्यं न स्वनयोः समासो गुण-

इति सूत्रेण बीप्सायां यदो द्विस्वापनोऽ्यमादेशः। तथा चाड्डेशिनैकै यस्पदेन तस्पदेन च

द्वाम्यामप्येकैव रूपेण पापपरामर्शः। आदेशोऽस्तु साकल्येन सङ्क्षपतग्राहक इति यस्पदै-

येनैव तेन तदुपपत्तौ न तस्पदेडपि । यत्र तु तस्पदेडपि बीप्सा तत्र न यस्पदेड्यादेशः।

कि तु त्वाम्यां रूपद्वयेन सर्वपस्थापनमिति सारम्‌

अत्र कलत्रे तातसङ्क्रान्धस्याजुने चाड्डच्यसंबन्धस्योत्कर्षाधायकत्वेन विधिरस्ति यः समासादृणभावः। वाक्यदोषत्वं तु यथा तदुक्कम्‌ सोडयं पश्चात्पूर्वपसमासः। एयम्‌

इत्यादौ नानातिपदपरामृष्टत्वेन यस्पदे प्रतिपादितो भावः। तदुपपत्तौ प्रथम्याद्देव

साकल्येन सङ्क्षपप्रतीत्युपपत्तौ न तस्पदेडपिति । बीप्सायातद्वो द्विस्वापन आदेरा

इत्यर्थः। यत्र तु तस्पदम्राथं तत्र तस्पद एवाड्डेशो न यस्पदे। यथा ‘तत्तत्कर्म कृतं यदेव

मुनिभिरस्तुतैः फलैरडघितम’ इति । यत्र तु तस्पदेडपि बीप्सेति । अपिना यस्पदे

बीप्सा तदर्थे साकल्येन सङ्क्षः । तत्र न यस्पदेड्यादेशः। अपिना तस्पदे। आदेशो

द्विस्वापनः। किं तु पदद्वयं पृथगेवोति भावः। यथा ‘यं यं न्यतीकाय पतिवरा सा विवरण-

भावैः स स भूमिपालः’ इत्यादौ । अत्र नरेंद्रकन्या या क्रमेण यतीतार्ना कमेणैव देवर्षिप्र-

सिरिति पृथक्पृथग्युपेतैणैव पृथक्पदाभ्यां वोधः। तदेवाड्डह--किंतु माभ्यामिति । इदमपि

क्रमभेददिवक्षायाम्‌ । तदेव दिवक्षाविरहे डपि तथा प्रयोगे त्वेकत्राडडदेशो व्यर्थ एव । यथा

‘यद्यदाचारात श्रेष्ठस्तत्तद्वतरी जनः’

इत्यादौ । किं लोभेन इति । रामवनवासे हेतुं चिन्तयतो रक्ष्मणस्योक्किरि-

यम्‌ । स विनयान्वितमित्यत्र प्रसिद्धः येन भरतेङ्‌ कर्त्रा, मात्रा, कर-

णभूतयेतदन्ववासादि एवं कपटेन कृतमुपादितम्‌ भरत इति नामग्रहणमनुचितका-

रिस्वास्कोपेन । अथ वा मे माता मध्यमा कैकेयी खलु, निस्सेसिद्धां यतुतां गता । अय

वैदग्धितयमपि मम चिन्तितं मिश्या । तत्र हेतुः असौ भरत आर्योऽभुनाथस्तदनुजः।

गुरु:। अत्र म इति शेषः। तथा च भरतेड्यसंभावितमेतत्‌ । माता च तातकलत्रामि-

त्यतो हेतोर्विधात्राsडनुचितं कृतं मन्ये । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ) । उत्कर्षाधायक-

कवनेति । तादृशस्य हि प्राधान्यमुचितमिति भावः । तदुक्कमिति । आयानुजस्त-

१ क. ग. तथा कि सो° १२ क. ‘व्वा म’ १३ क. ‘ति वा° । ४ क. यद्दी° ५ क.

दप: स° ।

भावः कार्यः। एवं समासान्तरेऽप्युदाहरणं ॥

विरुद्धमतिकृत्यथा, श्रितक्षमा रक्तभुवः शिवालिङ्गितमूर्त्तयः। विग्रहक्षपणाद्य शेरते ते गतासुखाः ॥ १९७ ॥

अत्र क्षमादिगुणयुक्ताः सुखमासत इति विवक्षिते हता इति विरुद्धप्रतिपातः।

पदैकदेशे यथासंभवं उदाहरणानि— अलमतिचपलख्यात्व प्रमाणोपमत्वा- त्परिणतिविरसत्वात्सङ्गमेनाढुनाथः। इति यदि शतकृत्वस्त्वमालोचयाम- स्तदपि न हरिणाक्षीं विस्मरत्यन्तरात्मा ॥ १९८ ॥

समासान्तरेऽपि। विरुद्धमतिकृत्यथा——श्रित।

अत्र क्षान्तिमन्तोऽभिरक्तभुवः कल्याणालिङ्गित्ता मुद्रक्षपणेन दुःखंभावक्नः शेरत इति विवक्षिते भूमिपतित्ता अधिरस्थानानि शिवाभिरालिङ्गिताः शरीरसपणेन गतप्राण- निद्रया: शेरत इति विरुद्धं प्रतिपत्यते। अमतपरार्थे विरुद्धोऽप्यर्थो विवक्षित इति ततो भेदः। न च प्रकाशितविरुद्धसंकरः। तत्रार्थस्यात्र तु शब्दस्य व्यङ्क्ककतया विशेषात्।

पदैकदेशे यथासंभवमुदाहरणानि। तत्र श्रुतिकृदृ यथा— अलम्।

तकलत्रमित्यनेकपदगतत्वाद्वाक्यदोपस्वामिति भावः। आर्याच्चुरसादिविशिष्टैर्विधिसंभवाद्द्विरोधा- ध्यादिसाधारणसंन्यास्योत्कर्षहेतुत्वेन तस्यैव युक्तत्वाच्च नायं दोष इत्यके। श्रितक्षमा इति। सामोपलख्यासिद्धानां राज्ञां वर्णनमिदम्। अध्य ते राज्ञः श्रिता आश्रिता भमा क्षान्तिर्यस्ते रक्ताडुरक्ता भूः, भूस्यो लोको येषु ते। शिवेन कल्याणेनालिङ्गित्ता मूर्त्तयो येपां ते। विग्रहम्य शुद्रस्य क्षपणेन त्यागेन गतमसुखं दुःखं चिपां तथाभूताः सन्तः शेरते निद्रान्तीति विवक्षितोऽर्थः। पक्षे श्रिता क्षमा भूमिर्यस्ते रक्तस्य रधिरस्य भुवः स्थानानि।

शिवाभिः कोष्ठाभिरालिङ्गिता मूर्त्तयो येपां ते विग्रहम्य देहस्य क्षपणेन नाशेन गतान्यसुखानि येपाम्। असत्वः प्राणाः स्वमिन्द्रियामिति विरुद्धोऽर्थः। युद्रक्षपणेनैति। सामोपलभ्याभिनि- शायुद्रत्त्यागेनैत्यर्थः। विरुद्धं प्रतिपत्यते इति। इदं च प्रकृतप्रतिपाद्येन्यचमत्कारापकारकत्वमिति बोध्यम्। न चामझल-श्लीलमत्र। उपधेयसांकेयो दुष्युपाधेरसंकीर्त्तवादिति दिक्। अलमिति।

( कस्याश्चिदित्यादिनाम्बुजाक्ष्या कस्याश्चिदित्याद्यनुराग्यतां )। अद्भुतसंघातमयूर्यतां।

१ क. ग. मृ. शित° १२ ग. द्वा प्र° १३ क. टुं य°।

[ ७ स० उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

२८५

अत्र त्वादिति ।

यथा वा,

तदूच्छ सिदृधै कुरु देवकार्येऽर्थोडयमर्थान्तरलभ्य एव ।

अपेक्षते प्रत्ययमङ्गलरूढयै बीजादुरः प्रागुदयादिवाम्मः ॥ १९९ ॥

यथापसरोविभ्रममण्डनानां संपादयित्रों शिखरैबिभर्ति ।

बलाहकच्छेदविभक्तरागामकालसंध्यामिव धातुमत्ताम् ॥ २०० ॥

एकत्रपदे वर्णदृयकट्वे पददोषत्वम् । पदस्यैव कटुत्वप्रतीते: । एकत्रैव तथास्वे पदैक-

देशादोषत्वम् । न चैवं 'सोडध्यैष्ट-' इत्यादौ प्रत्येकं पददोषाभावास्कथम् वाक्यदोषतeti

वाच्यम् । न हि नानापददुष्टत्वे वाक्यदोषता । किं तु नानापदवृत्तितामात्रेण । सा च न

पदावच्छेदेन तदेकदेशावच्छेदेन वेति को विशेष: । त्वादित्यस्य कटुत्वासंमतौ-

तत्रूचछ० ।

अत्र सिखयै रुढयै इत्युदाहरणम् ।

निहितार्थे यथा—यथोतो ।

हेतवश्रपलस्वादय: । मन्त्रादिसामर्थ्यादसमर्थप्रकाशनं माया । स्वप्रकृ माया चेति द्वन्द्वः ।

( मालिनी छन्दः ) । एकस्थैवोति ।

अत्र विरोधिनं शान्तमुपमर्थे विश्रान्तस्य शृङ्गार-

स्यातिमधुरस्वेन शृद्रापचारस्याप्यसहतया पदैकदेशागतश्रुतिकटुस्वस्याप्यपकर्षकतेऽर्थ: ।

तदूच्छेति । ( कुमारसंभवे तृतीयसर्गे कामं प्रति द्वयोक्तिरीयम् ) ।

सिद्धया अस्मद-

भिततलङ्कयै तत्वज्ञानसिद्धै च । नन्वभुना तत्वज्ञानं नोदेक्ष्यमत आह—कुरु देवकार्यम् ।

सर्वथा देवानां न ममैव कार्य स्कन्दात्पातिरूपेण कुरु । स्वानिष्टं यत् प्रवृत्तः स्वादित आह—

अर्थोंडयामिति । शिवस्य पार्वतीवशीकरणप्रदेवकार्यभूतोऽर्थान्तरं स्वानिष्टरूपं

तल्लभ्यं यत् तादृश एव । नन्वन्य एव तत् नियुज्यतां तत्राडडह—उदयाद्रप्राग्बीजादुरोऽ-

लङ्घ्या अम्भ इवेदं कार्य शवैव प्रत्ययं कारणमपेक्षते । एवं च दैवस्य दुरतिक्रमस्वादनिष्ट-

शङ्का न कर्येंति भाव: । ध्रुे इति । प्रार्थनेडितमधुरभाषणस्यैवौचित्येनास्यात्र दोषर्व

वोधयम् । ( उपजाति‍श्रछन्दः । ) यथाप्सर इति । ( कुमारसंभवे प्रथमसर्गे हिमालय-

वर्णनमिदम् । ) अप्सरसां यो विभ्रमो विलासस्त्रिभित्तं मण्डनानां भूषणानां गैरिकादिना

संपादयित्रों कर्ज्जीम् । बलाहको मेघस्तच्छेदे तु खण्डेभु तच्छेदेने सन्धरबणडभावेन वा

विभक्तो डवच्छेदकमेदेनावसिसतो रागो यस्यास्ताश्रीमकलसंध्यामिव धातुमत्ताम् यः शिखरै-

रविभक्तो डवच्छेदकमेदेनावसिसतो रागो यस्यास्ताश्रीमकलसंध्यामिव धातुमत्ताम् यः शिखरै-

१ ज. 'व सुततमं त्वां बा'० । २ ग. 'न सिदृधै रुढयै' इति कॄकम् । य° ।

२८६

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ७ स० उध्यासः ]

अत्र मत्ताशब्दः क्षीबार्थे निहतार्थः ॥ आदावस्खलनपुष्कलितवपुषां श्वासानिलोल्लासित-

प्रोत्सर्पद्विरहालननेन च ततः संस्थापनां हशामू । संपत्येव निपेकमधुपयसा देवस्य चेतोमुचो

मूर्छीतामिव पानकर्म कुरुते कामं कुरड्क्षणा ॥ २०१ ॥

अत्र दूशामिति बहुवचनं निरर्थकम् । कुरड्क्षणाया एकस्यैवाप-

वानात् । नै च—

' अलसवलितैः प्रेम्ना दृष्टैर्मुहुरमुं कुलीकृतैः

क्षणमभिमुखैर्लज्जालोलैर्निमेषपराड्मुखैः । हृद्यनिहितं भावाश्रुतं वमद्धिरिवेक्षणैः

कथय सुकृती कोटयं मुगधे त्वयाड्य चिलोक्यते ' ॥ २०२ ॥

इत्यादिवद्यापारभेदाद्द्रुत्वम् । । व्यापाराणामनुपात्तत्वात् । न च

व्यापारेडत्र द्विकशब्दो वर्तते । अत्रैव 'कुरुते ' इत्यात्मनेपदमप्यनर्थकम् ।

प्रधानक्रियाफलस्य कर्तृसंबन्धः क्रियाफलभावात् ।

अत्र मत्ताशब्दः ! स हि क्षीरायां सुप्रसिद्धः ।

निरर्थकं यथा—आदाव० ।

अत्र हशामिति बहुवचनमविवक्षितार्थमेव वृत्तपूरणायोपात्तम् । एकस्याः कुरड्क्ष-

णाया हृगबहुल्वाभावात् । ' अलसवलित—', इत्यादिषद्यापारभेदाद्द्रुत्वमिति चेत् ।

न । तत्क्षणैरितिवदत्र तदुपादानात् । न च भावसाधनतया हृक्चब्द एव व्यापारेः

विमति । भकालसंध्या वर्षकालसंख्येति दीपिका । (उपजातिरन्धः) । सुप्रसिद्ध इति ।

तैन मत्वार्था निह्न्यत इति भावः । आदावस्खलनात् । भावविरहणं हृद्यस्याः

कस्याश्चिद्दर्शननामिदम् । कुरड्क्षणे यस्याः सा कुकुर्यादीनामण्डादिप्रवृत्तिः पुंस्कद्रावः । सा

यदृशां संपत्येव संस्थापनादव्यवहितमेव । अश्रुप्रयसा निपेकं कुरुते तस्मै-

तोभुवो भडीनां पानकर्मवेत्युत्प्रेक्षा । श्वासं पडून लिप्स्वाड्मौ संतानप पर्यसि निक्षिप्यत इति पान-

कर्मस्वरूपम् । हशा: कामशास्त्रवेनाध्यवसायादिस्थमुक्तः । ' श्वासानिलेनोल्लसितः ' प्रदृढोदत

एव प्रोत्सर्पनसमन्तात्प्रसरन्यों विरहजन्तामडलोग्रिस्रेन संस्थापितानाम् । नाधिकां चेयं

भविष्यत्प्रवासपतिका । अखनसत्वात् । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ) । अलसेति ।

अलसवलितैरैक्षणैः को विलोक्यत इत्यादिविवेत्यर्थः । भावोति । भावोर्थे द्रशोः किवि-

१ म. 'ध्वन नि० । २ म. न वाडल° । ३ क. म. 'लितैरिस्यादिवत् । ४ क. प्राये क्रियाफल-

संवन्धाभा° ।

[७ स० उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

चापाचायँ³पुरविजयी कीर्तिकेयो विजेय: शख्खव्यस्त: सदनमृदधिभूरियं हन्तकार: । अस्त्येवैतत्किमु कृतवता रेणुकाकण्ठबाधां बद्धस्रपर्षस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहास: ॥ २०३ ॥

घर्त्तते । विशेषणानन्वयप्रसङ्जात् । एवं ‘कुरते’ इत्यात्मनेपदं न निरर्थकम् । प्रधानक्रियाफलसंवन्धस्य कर्तृविवक्षनात् । नतु ‘आशिषि नाथ:' इत्यत्र कर्तृभिप्रेतक्रियाफलस्व- भाव आत्मनेपदसाध्वेव, न तु निरर्थकम् । नाथत इत्यपि वा निरर्थकमेव ! अविशेषात् । एवं द्व्योरर्थयोरबहुवचनमसाध्वेवति । उच्यते—‘आशिषि नाथ:' इत्यनेनाड्‌डशिष्यात्मनेपदं नियमयताड्‌नाशिपि तदभावो बोध्यते । तस्माद्याचने तस्य युक्तमसाधुत्वम् । ‘स्वरित- त्रित: कर्तृभिप्राये कियाफले' (पा० सू० १।३।७२) इत्यनेन तु कर्तृभिप्रेतक्रियाफलव- क्षाया तन्रियमयता पराभिप्रेतव्यपेक्षया तत्रिपेध: प्रतिपाद्यत इति तत्रैवासाधुत्वम् । न तु कर्तृभिप्रेतस्वभावमात्रे । अत एवं ‘कर्तृभिप्राय इति किम्', पराभिप्रेतक्रियाफले मा भूत्' इत्यवोचत् । न तु कर्तृभिप्रेतक्रियाफलस्वभाव इति । न चात्र पराभिप्रेत- क्रियाफलत्वं घोत्यम् । किं तु कर्तृभिप्रेतक्रियाफलस्वाध्यात्मात्र इति नासाधुत्वम् । एवं ‘बहुत्र बहुवचनम्’(पा०सू० १।४।२१) इत्येतत्सूत्रं बहुवचनं नियमयदूद्व्येक्यो- रुपस्थितयोस्तत्रिषेधाति । न तु बहुत्वाविवक्षामात्रे । इहामित्यत्र च न द्वित्वैकत्वे विव- क्षिते येनासाधुत्वं स्यात् । किं तु बहुत्वाविवक्षामात्रमिल्यनर्थतैवोति । युक्तमुपर्य्यम: । एतेन ‘अकव्याभिप्रायेण निरर्थकत्वं, समुद्रायाभिप्रायेण त्वसाधुत्वमेव' इति चण्डीदास- मतमनाादेयम् ।

अवाचकं या—चापा³ ।

स्त्यर्थ: । विशेषणानन्वयेऽति । अज्ञमलेपादीनां क्रियायामसंभवादिति भाव: । एवं- मिति । अभि ‘कुरते' इत्यात्मनेपदमुक्ते महाभारतमसाध्वमण्डूकप्लेपालिङ्गद्वय- जयलक्षणकार्यस्य मृगदृशोऽडनभिप्रेतत्वेन तद्संस्तद्रद्वेन च कर्तृंगामिक्रियाफलाभावा-दपुपतनम् । अत एवं निरर्थकम् । तद्योस्यस्य क्रियाफलकर्तृंगामित्वस्याप्रत्ययात् । असाधुत्वं तु न । ‘कमलवनोद्भटनं कुर्वते ये', इतिवत् कामदेवगतफलस्य तत्संवन्धि- नाथिकायामारोपमात्रेण हृद्येऽपि बहुत्वारोपेण च साधुत्वस्य निरुपयितुं शाक्यत्वात् । आरोपफलभावाच्च निरर्थकत्वम् । चापाचायँ इति । (वालरामायणे द्वितीयााङ्‌ ) रावणदूतस्य परशुरामं प्रतीपमुक्तिः चापाचायों धनुर्विद्यागुरुत्रपुरविजयी शिवो विजेयो जित: त्रिपुरजता स्कन्दो येन जित इति पराक्रमातिशायः । शख्खेण व्यस्त: स्याना-दूरमुक्तिक्षमो न तु स्वयं चलित इड्‌दश उद्धि: सदनं गृह्म । अमूर्तिमतोऽपि शख्खेण

१ क. कीर्त्तियोन् वि० । २ क. °संधिवि° । ३ क. °हवदि° ।

अत्र विजेय इति कृतप्रत्ययः कृतप्रत्ययार्थेडवाचकः । अतिपेलवमतिपरिमितवर्णं लघुत्तरमुदाहराति शब्दद्रम् । परमार्थतः स हृदयं वहति पुनः कालकूटघटितामिव ॥ २०४ ॥

यः पूयते सुरसरिन्मुखतीर्थसार्थ- स्वान्तेन शास्त्रपरिशीलनकीर्तन । सौजन्यमात्र्यजनिर्झरितमूर्जितानां सोडयं हशोः पतति कस्यचिदेश पुंसः ॥ २०५ ॥

अत्र पूयशब्दः । विनयप्रणयैककेतानं सततं योडमवद्भू ताहशः । कथमयं स तद्दृदृक्ष्यतां तदभिप्रेतपं समागतः ॥ २०६ ॥

अत्र विजेय इति यत्प्रत्ययः कृतप्रत्ययार्थे प्रयुक्तस्तत्र चावाचकः । अश्लेषु ब्रीडादायी यथा—अतिपेलव० । अत्र पेलति पेलकान्तदेशो गुह्याद्यस्मारकतया ब्रीडादायी । जुगुप्सादायी यथा—यः पू० । अत्र पूयति पूयशब्दकतया जुगुप्सादायी । अमङ्गल्यं यथा—विनय० । निराकरणात्तस्यैवातिशयः । हन्तकारोऽतिधिवालः । अननेन सकलनरपतिजेता, विशेष- णैदेवासुरमहर्ष्यनेता वदान्य इति च फलितम् । किंतु रेणुकाकर्णबाधां कृतवता तत् परशुना बद्धस्पृहः । पूर्व बद्धस्पर्होऽपि चन्द्रहासः लज्जते । ‘चन्द्र- हाससिकस्त्रयः' इति अमरात् । यत्प्रत्यय इति । अहार्थे हि सः । अर्हतवं च योग्यता । स च क भा- वितव्यः । अर्हीतत्वं तु विशिष्टम् । अन्यथा सिद्ध- स्वप्रतीत्योस्करप्सिद्धेरिति भावः । ( मन्दाक्रान्ता छन्दः ) अतिपेलवमिति । मित्रं प्रत्यासत्योपदेशोक्तिरियम्) । अतिकोमलमित्यर्थः । लघुत्तरमतिन्दुम् । सत्यस्वप्रत्याय- नायेदम् । परमार्थतस्तत्त्वतः पुनस्त्र्यं ( गतिश्छन्दः ) गुह्याद्रेन्ति । पुंगुयाद्रे- त्यर्थः । पेलशब्दो लाटभापायां तद्रोषक इत्याहुः । यः पूयत इति । ( कस्यचिन्महा- पुरुषस्य प्रशंसनिमदम् ) । मूलशब्द आद्यर्थः । सार्थः समूहः । शास्त्रपरिशीलनेनाम्यासेन कीर्तनं संस्काररह्रीकरणं तेन च यः पवित्री क्रियते । सौजन्येन मान्या जनिरुपपत्तिर्यस्य । ऊर्जितानां बलवतामूर्जितं बलम् । ( वसन्ततिलका छन्दः ) पूयेत इति । ऋणहेडेर्थः । विनयेत इति । ( सुखायं प्रति कस्यचिदपूर्ववृत्तमेत्रिकस्य पुरुषस्य वृत्तान्तकथन-

[ ७ सू० उलासः ]

काव्यप्रकाशः

अत्र प्रेतशब्दः।

कस्मिन्न्कर्मणि सामर्थ्यमस्य नोत्तपतेतराम्‌ ।

अयं साधुचरस्तस्मादृशालिर्बध्यतामिह ॥ २०७ ॥

अत्र किं पूर्वं साधुरुत साधु चरतीति संदेहः ।

किमुच्यतेsय भूपालमौलिमालामहामणे: ।

श्रुदुलं वचो बाणैस्तेजो यस्मै विभाव्यते ॥ २०८ ॥

अत्र वचःशब्देन गीःशब्दो लक्ष्यते ।

अत्र खलु न केवलं पूर्वपदम्‌,

यावदुत्तरपदमपि पर्यायपरिवर्तनं न क्षमते ।

जलध्योदाकुत्तरपदमेव, वडवानलादौ पूर्वपद्मेव ।

अत्र प्रेतोति भागोऽडभाव्यस्मारकः ।

संदिग्धं यथा—कस्मिन्न्‌।

अत्र चरमागो 'भूतपूर्वं चरत्' ( पा० सू० ३।२।८४ ) इति चरत्प्रत्ययोत्पत्तौ निमित्तं, 'चरेष्टः' ( पा० सू० ३ । २ । १६ ) इति तान्याश्रयाधिकारात्‌ ।

वा साधुपु चरतीति वार्थ इति संदेहः ।

नेयार्य यथा—किमुच्यतेsय ।

अत्र क्चो बाणशब्दो गीर्वाणे विवक्षितः ।

न च तत्र समर्थः ।

गीर्वाणशब्दयोरेव समस्तयोरस्तदयं रूढिनि तु तत्पर्यायान्तराणाम्‌ ।

अत एव गीःशब्दादिशब्दोऽपि तत्रासमर्थः ।

न च तत्र रूढिः प्रयोजनं वेति नेयार्यता ।

एवं जैलध्यादिशब्देऽपि पदपरिवर्तनं दृष्टव्यम्‌ ।

परं तु तत्रोत्तरपदमेव परिवृत्यसहम्‌ ।

मिदम्‌ ) ।

हे अत्र तस्य नीचस्य पुरुषस्याभिप्रेतं यत्पदं नीचपदं तदुपगतोडपि स तद्वशैरचपुरुषवशकथामाश्रयिताम्‌ ।

यो विनयः प्रणयः प्रीतिस्नियारक कर्तन स्थानम्‌ ।

यस्तादशो जननिर्वचनीयगुणवानभवत्‌ ( अपरकवक्त्रं छन्दः ) ।

कस्मिन्निति ।

उत्पते जलति प्रकारात इति यावत्‌ ।

सामर्थ्यं कर्तुं साधुचरः साधुपु चरतीति वा भूतपूर्वः साधुर्वा ।

किमुच्यत इति ।

भूपालानां या मौलिमाला मौलिसमूस्तत्र महामणिरत्नानीयमणिर्यस्य तैजो वचो बाणैर्देवैरपि सुतरां दुर्लभमिति विभाव्यते ।

गीःशब्दो लक्ष्यत इति ।

स्वाच्यवाचकत्वसंम्बन्धनेति भावः ।

अत्र शब्दे लक्षणैवोचिता ।

गीर्वाणशब्दयोरेव मिलितयोरेव रूढत्वादिति बोध्यम्‌ ।

जलध्यादाविति ।

आदिना जलधरादिः;, जलधरशब्देन पर्यायप्रतीतेः ।

उदकधरशब्देन च मेघाप्रतीतिरिति बोध्यम्‌ ।

१ क. शब्दोऽत्रकृतम्‌ ।

१३ क. ग. 'ध्यादौ तृत्त' ।

१३ क. ग. 'दौ च पूः ।

४ जलव्याद-

विति उदयोत्समंतः पः३ ।

३७

२९० प्रदीपोद्योतसमेत:- [ ७ स० उ०]

यद्रव्यसमर्थस्यैवाप्रयुक्तद्रव्य: केचन भेदा:, तथाडऽप्यनैरङ्कुरकारकारंविमागेनैव प्रदर्शिता इति, भेदप्रदर्शनेऽनोदाहृतत्वा इति च विम-

ज्योक्ता: । प्रतिकूलवर्णमुहत्लुमविसर्गं विसंधि हतवृत्तम् । न्यूनाधिकश्लितपदं पतत्प्रकर्षं समासपुनरुक्तम् ॥ ५३ ॥

अर्धान्तरैकवाचकमभवन्तयोगमनाभिहितवाच्यम् । अपदस्थपदसमासं संकीर्ण गरिष्ठं प्रसिद्धिहतम् ॥ ५४ ॥

भण्णप्रक्रममक्रममसत्परार्थं च वाक्यमेव तथा । रसानुगुणत्वं वर्णानां वक्ष्यते । तादृशपरितं प्रतिकूलवर्णम् ।

यथा शृङ्गारे अकुण्ठोऽत्कण्ठया पूर्णमाकुण्ठं कलकण्ठ माम् । कम्बुकण्ठ्या: क्षणं कण्ठे गुरु कण्ठार्तिमुद्दर ॥ २०८ ॥

चडवानलादौ तु पूर्वपदेमेति तद्न्यपरिवर्तनेऽप्यदोष: । नन्वसमर्थत्वं विवक्षितार्थप्रतीतिसाम-

ध्यविरह एवोच्यताम् । स हि प्रसिद्धचभावारसमयाद्भावाद्वेलप्रयुक्तवाचकानिहतार्थादयोऽ-

व्यसमर्थभेदा एव भवितुमर्हन्तीति किमिति पृथड्निदिष्ट इति चेत्वध्यमात्र्य । परं स्वनैरङ्का-

रककारंरबन्धेन दर्शिता इति तथैव निर्दिष्ट: । कि न वैयात्यभावेऽपि शिष्यबुद्धिवैरसद्याय प्रभेदा वक्तव्या एवेत्यतोऽपि विभज्योक्ता इति ।

अथ वाक्यमात्रदोषलक्षणमाह—प्रतिकूल० । अन्रापि रुद्योगाम्याम्र्ध्योस्पस्थितौ लक्षणवाक्यत्वोपस्थिति: । वाक्यमेव तथा । प्रति-

कूलवर्णत्वादिकं वाक्यं एव दापा न तु पदादिविपयत्वेऽपि ।

तत्र प्रतिकूलवर्ण विवक्षितरसादे: प्रतिकूला अननुगुणा वर्णा यत्र तत् । अनुगुणस्वं वर्णानां गुणविवेचनावसरे वक्ष्यते । शृङ्गारे यथा—अकुण्ठेति ।

वचोत्राणशब्दे रक्षणायां किल्स्तात्पर्य्यनवाचकत्वम् । तदभावे रुवाचकस्वमेवोति बोध्यम् ।

शिष्यबुद्धीति । अन्यथा साऽपकर्कत्वसामान्येन दोषैक्यं प्रसज्यतेति भाव: ।

अत्र च्युतसंस्कृत्यसमर्थाच्चितार्थवाचकाश्शीलसन्दिग्धाप्रतीतिरिष्टविमृष्टविधेयाशाशविरुद्धमति-

कृतां काव्याकाव्यसाधारणता बोध्य । अननुगुणा इति । आस्वादोदोषप्रतिविषका इत्यर्थ: । अकुण्ठेति । (नायिकासङ्गमोत्सुकस्य कस्यचिदुक्तिरियम्) कम्बु: शङ्ख: । तादृश-

१ क. °कारिकां° । २ ग. °न द° । ३ क. गा. °रीतरवं प्रतिकूलत्वम् । य° ४ क. °च ख° ।

[ ७ स० उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

२९१

रौद्रे यथा,

देशः सोड्यमरातिशोणितजलैर्यासिन्दधा: पूरिता:

क्षत्रादेव तथाविध: परिभवस्तातस्य केशाग्रह: ।

तान्येवाहिततंरश्रृघस्मरगुरुण्याणि भास्वन्ति मे

यत्रेमे रण कृतं तैदेव कुरूते क्रोधाग्नि: क्रोधिन: ॥१९९॥

अत्र हि विकटवर्णत्वं दीर्घसमासत्वं चोचिंतम् ।

यथा,

प्रागप्राप्तनिशुम्भशांभवधनुर्द्धाविधाविर्भव-

त्कोधप्ररितभीमभार्गवभुजस्तम्भापविद्ध: क्षणात् ।

उज्ज्वाल: परशुर्भवत्सशिथिलस्त्वर्ककण्डपीठातिथि-

यैनानेन जगत्सु खण्डपरशुर्देवो हर: ह्याप्यते ॥ २१० ॥

अत्र त्वर्ग: शृङ्गारप्रतिकूल: । ' अटर्गी '—इत्यादिना प्रतिषेधात् । रौद्रे यथा—

देश:० ।

अत्र मृदवो वर्णा: प्रतिकूला: । ओजस्विनि रसे विकटवर्णत्वस्य दीर्घसमासत्वस्य चानुरणस्वात् । यथा—प्रागप्राप्तो ।

कण्ठया डुण्ठोक्तकण्डया उत्तरोत्तरं बलवत्या उत्कण्डया आकण्ठं पूर्ण मां हे कटकण्ठ सखि कोकिले वा तस्या: कण्ठे कुरु इत्थन्वय: । कण्ठस्याड्डति तदातिङ्गनौत्सुक्यरुपम् ।

प्रतिपेधादिति । शृङ्गारप्रतिपेध्योज्ज्वलस्यक्त्वाच्चेत्यपि वेध्यम् । देश: सोडय-

मिति । ( वेणीसंहार तृतीयाङ्के ) अश्वत्थाम्न: कर्ण प्रतियुमुक्ति: । सोडयं कुरूक्षेत्ररुप: ।

अरातय: रात्रव:, शोणितं रुधिरं तदेव जलमिति रूपकम् । पूरिता अर्थात्परशुरामेणेति

शेष: । तथाविधो यादृशार्तिप्रकरामहुष्टहृदयेन नामदग्न्येनाक्षत्रिया भू: कृत तादृश

इत्यर्थ: । तानि प्रसिद्धान्यानां क्षत्रियाणां या हेतो: शस्त्राणि तेषां घस्मराणि भोकृणि

भास्वन्ति शिलातीकष्णानि । तदेव क्षत्रकसरुपम् । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्द: ) । दीर्घस-

मासवस्य चेतिं । प्रतिकूलवर्णोद्यत्र वर्णपदं समासस्यास्युपलक्षणमिति भाव: । प्राग-

प्राप्तो निशुम्बो नमनं येन तादृशं यच्छुभुसंबन्धि धनुस्तस्य या द्वेधाविधा द्वैधीकरणं

तेनाडड्विर्भवनप्रकटो य: क्रोधस्तेन प्रेरितो यो भामो भार्गवसुन: स एव पृष्ठदीर्घतया-

१ क. प्रद्यात् । २ क. 'ता हेतो घ° । ३ क. तदय । ४ क. कोपन: । क्रोधत: इति व°

पाट: १ ५ क. 'त्वं समासभूयस्त्वं चो' । ६ क. निपेधात् । ७ रक्तूणामिति पाठान्तरम् ।

२९२

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ७ स० उ० ]

यत्र तु नं कोधरतत्न चतुर्थपादाभिधाने तथैव शब्दप्रयोगः । उपहतै उत्कं प्राप्तो लुप्तो वा विसर्गो यत्र तत् । यथा- धीरो विनीतो निपुणो वराकारो नृपोडत्र सः । यस्य मृत्यो बलोत्सिक्का मत्ता बुद्धिप्रबोधिता ॥ २९१ ॥

इत्यत्र । यत्र तु न क्रोधशब्दचतुर्थपदे तत् शिथिल एव प्रयोगः । अपरुपस्यापि रौद्रादिविरोधितयाडस्य न श्रुतिकटुत्वमेव । न च श्रुतिकटोरव तद्विरोषत्वम् । तस्य सकृत्प्रयोगेऽप्यात्मलाभात् । अस्य तु वाक्यव्यापित्वेन । अत एवास्य न पददोषत्वम् । एकत्र तादृशवर्णप्रयोगस्य रसाविरोधित्वात् । दोषत्वं तु रसविरोधित्वमेव । अत एव नित्यदोषद्यम् । नीरसादावात्मलाभाभावात् । श्रुतिकटस्तु नीरसादावात्मलाभादनित्यत्वमिति महान्बेदः । इदं तु चिन्त्यम् । रौद्रादिरसे श्लोकार्थपर्यन्तं समासेनैकपदे मृदुवर्णप्रकायेऽस्य न कयं पददोषत्वमिति । अन्यथा साहित्येन दोषत्वं वाक्यदोषत्वं निरपेक्षदोषत्वं तु पददोषत्वमिति चेत् न । एवं हि क्रियादावपि पददोषत्वं न स्यात् । किं वह्निना यद्यशोविवक्षया हेतुत्वं पददोषत्वेनोक्तं तयेदमपि तथोति न्यूनः पददोषैर्विभागः ।

उपहतलुप्तविसर्गम् । उपहतविसर्ग लुप्तविसर्ग चेति द्वयमिल्यर्थः । उपहता ओत्कं प्राप्ता लुप्ता वा विसर्गा यत्रेति बहुवचनान्तो विग्रहः । एकविसर्गस्य तथात्वे द्वैरस्यात् । उपघातेः श्वोस्त्वप्राप्तिः । उपघातान्तरस्य दोषान्तरस्वे प्रवेशात् । तेन नैरन्तर्यप्राप्तवहुविसर्गस्य तथा लुप्तबहुविसर्गत्वं च लक्षणे । द्वयोरेकमुदाहरणम्-धीरो ।

रस्तम्भस्तेनापविद्धशालित उज्ज्वाल उज्ज्वल उज्ज्वलोडशिखिलं वेगवत्तरं यथा तथा । ओषाथल इति परशुवरशब्दनं वा । स्वक्ष्णपाठकद्वयारम्भवतु अत्यधिकः पाठ- रोहणमुचितमिति पीटतवरूपणम् । खण्डो भिन्नोऽर्धीकृतः परशुरस्य । हरण स्वप्नशोऽपि डकद्रव्यः परशुरामाय दत्त इति प्रसिद्धिः । तेन यद्रहुस्वया खण्डितं तत्परशुना त्वमपि खण्डयिष्य इति भावः । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ) । यत्र चतुर्थे पदे गुरोरनुस्मरणेन तद्रिपयभावोद्रेकात्कोधस्य तिरस्कतेरिति भावः । अपरुष्य ममृणवर्णस्य । तस्य सकृदृदिति । अत एव स पददोषः । रसविरोधित्वमिति । तदपि तत्तद्रसवृत्तिमधुर्यादिगुणव्यक्तिप्रतिबन्धकत्वाद्दोष्यम् । धीर इति । वराकारः सुन्दराकारः । अत्र जगति । स एवैतादृशरागुणवानित्यर्थः ।

१ क. ग. 'त ओत्कं' । २ म. प्रभान्विता । ३ क. 'वं कि' ४ क. 'पवि' । ५ क. उरवं । ६ क. 'तद्वोत्क' । ७ क. 'ड्योत्रे' ।

[७ स० उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

विसंधि संघेर्वैररूप्यं,-विश्लेषोडश्लीलत्वं कष्टत्वं चै ।

तत्राड्डयं यथा,

राजन्निवान्ति भवतश्शरितानि तानि

इन्दौयुन्तिं दृढतिं यानि रसातलेऽन्तः ।

धीरोर्बले अतितते उचितानुवृत्तिर्

आतन्यती विजयसंपदमेवैय भातः ॥ २१२ ॥

दूषकतावीजं बन्धपारुष्येण सहृदयोद्रेगः । अत एवायं नित्यः ।

अत्रापीदं चिन्त्यम्—

'भूयो महीयोडितयशोभिमितः:' इत्यादौ कथम् न पददोषत्वमेष्यते ।

विसंधि:। विरुप: संधि: संनिकर्षो यत्र ।

वैरुप्यं च त्रिप्रकारं--विश्लेषोडश्लीलत्वं कष्टत्वं च ।

विश्लेषस्तु प्राप्तस्य श्रेषस्य संहिताकार्यस्याभावः ।

स च 'अन्यत्र तु विभाषया' इति वचनादैच्छिक आनुशासनिकः ।

तत्रान्यः: प्रगृह्यादिस्वात् 'पूर्वत्रासिद्धम्' (पा. सू. ८।२।१)

इत्यादिना विसर्गादिलोपासिद्धत्वात् ।

तेष्वायः: सकृदपि वर्तमानो दोषाय ।

इच्छानिकन्धनत्वेनाशकृत्किमलकतया प्रथमद् एव स्वसक्तिः ।

आनुशासनिकत्वेनाशकृत्प्रयुक्तकतया वा बन्धपारुष्येणैव हि तस्य दोषत्वम् ।

तच्चाशकृत्प्रयोग एव ।

तद्वरूप्यवतामनुगमश्शान्त्यमतवें ।

अश्लीलवचनार्थस्वमेव वा ।

एवं त्रिप्रकारे विशेष आद्यप्रकारद्वयं

यथा—राजन्निवि० ।

उत्सिक्ता अहंकृता बुद्धिप्रभाविता बुद्धिजन्यसामर्थ्यश्रुतः ।

बन्धपारुष्येणैवाति ।

बन्ध-पारुष्यं कन्धरौघौधिल्यम् ।

बन्धस्य गाढत्वे हि चमत्कारो नान्यथेति भावः ।

एवं विसर्गबद्ध-स्वमपि दोषः ।

यथा

“ स्मर: स्वर: खल: कान्त: काय: कृतशार: साक्षि’ ।

इत्यादौ ।

अत्रक्रम—

“ अत्राप्लुतविसर्गान्तै: पदै: प्रोतै: परस्परम् ।

हस्तै: संयोगपूर्वैश्श लावण्यमतिरिच्यते ॥'

इति । स चानुप्रेति ।

'संधिरेकपदे नित्यो नित्यो धातूपसर्गयोः ।

नित्य: समासे दृष्टव्य:, इति ।

चरणत्रयं बोध्यम् ।

तद्वरूप्यवतामिति ।

प्रागुक्तप्रकाररूपवैरूप्यवतां

प्यवतातमित्यर्थे ।

अन्यान्यस्वनेति पाठः ।

अत्रैच्छिकसंध्यभावस्य खेदादिना विच्छिद्य पाढे

न दुष्टत्वम् ।

यथा ‘ एका एका शिरोरुहा ’ इति केचित् ।

कष्टत्वं च श्रुतिकटुत्वम् ।

राजन्निति ।

तानि ते चरितानि भान्ति यानि रसातले प्रविश्यान्तः, मध्य इन्दौयुन्तिं

दर्धतीत्यन्वयः ।

धीरोर्बले अतितते उचितानुवृत्तिर्

विजयसंपत्तिमेवै प्राप्य भाति ।

१ क. च । आर्थ ।

मा. च य° १२ क. ग°तार्ङ्‌व° ३ क. ग. 'मेषु भा° ।

४ क. °च ।

तदैवं ।

२३४

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ७५० उज्जास: ]

यथा वा,

तत उदित उदारहारहारियुतिरुचै रु दयाचलादिवेन्दु: ।

निजवंशोदात्तकान्तकान्तिर्वत मुक्तामणिवचकास्त्यनर्घ: ॥ २१३ ॥

संहितां न करोमीति स्वेच्छया सकृदपि द्रोह: । प्रगृहीतादिहेतुकत्वे

वङ्गादुदञ्चो गगनं चलण्डामरचञ्चित: ।

अयमुक्तपते पतत्री ततोऽद्रैव रुचिं कुरु ॥ २१४ ॥

अत्र संधावश्लीलता ।

उद्र्यसावद्र त्वाली मर्षनन्ते चाङ्र्यवस्थिति: ।

नान्तर्जु युज्यते गन्तुं शिरो नमय तन्मनाकू ॥ २१५ ॥

अन्त्यो यथा—तत: ।

दूषकतावीजमस्योक्तम् ।

अभ्षीलत्वं यथा—वेधाद्रुड ।

अत्र 'चिटकु' इत्यश्लीलम् ।

कष्टत्वं यथा—उद्र्यसाव ।

अत्र दूषकत्रयं पददोषप्रस्ताव उत्क्रमिति । अत्रापीदं चिन्त्यम्—समासेनैकपदेऽ-

श्लीलकषायेच्छानिरन्धनविश्लेषणाम्शीलकष्टासाङ्भुमध्यप्रवेशे लोपासिद्धिनिवन्धनविधिश्लेषप्स्य

पदेऽपि सद्धावात्मकयमस्य न पददोषत्वम् । यथा—'भूयोवैर्महोदात्तयशोदार:',

कि मभूते । अतितते अतिवस्तुते । उचितयोरवसरयो रुहत्क्ती अनुषरणे आतनवती

कुर्वती । दीपिकाकृतस्तु उचितानुचितवृत्तिमिति पठित्वोचितावसराहुसरणं विजयसंपदं चाऽSतनवती

धीदौबले स्वामित्य प्राप्य भाति इत्यन्वयमादधुः । उचितेत्यादेर्धीबलैविशेषणत्व तु नुमाप-

त्याऽयुक्तम् । (वसन्ततिलका छन्द:) तत उदित इति । उदयाचलादुचै रु दित इन्दुरिव

तत्तो वंशादुदित: । निजवंशो मुक्तामणिवचकास्तीत्यानघ: मुक्तामणिरहि वंश उत्पद्यते

तत्र मुक्तोपमायां साधारणो धर्म:, उदारहारहारिणी धुतिर्यस्य । पक्षे उदारहारवद्वारिणी

धुतिर्यस्य । पतिवरां प्रति सक्त्या उक्त: । (विपमं छन्द:) । वेधादिति । डामरम् ।

उद्रत्तम् । उत्पत्त उत्ससो भवति । नायकाभ्रिष्ठितसकेतस्थां वोघयन्त्या द्वित्या इयमुक्ति: ।

चिटकृक्ति । लण्डेत्यपि । उद्र्यसाविति । (अध्वंग प्रति कस्यचिदुपदेशोक्तिरियम् ।

मरोनन्ते समीप उर्वी महत्वसौ हस्यमाना त्वाली तरुपद्ध: । चारुणां पक्ष्यादीनामवसिथ-

तिस्यो सो । अन्रजु गन्तुं न क्षमते । असाध्वात । इदं चिन्त्यम् । तदोच्छकतस्य

१ क. उदारका° । २ क ग. 'तेन त्व' । ३ क. चार्थव° । ४ क. नात्रजु: क्षमते ।

[७५० उल्लासः]

काव्यप्रकाश: ।

हतं लक्षणानुसरणेऽप्यश्रव्यं, अमात्तगुरुभवावन्तलघु रसान्नुरुगुणं

च वृत्तं यत्र तत्तत्त्ववृत्तम् ।

क्रमेणोदाहरणानि-

अमृतमसृतं कः संदेहो मधून्यपि नान्यथा

मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरस फलम् ।

संस्कृतेपि पुनर्मध्यस्थः सरसोन्तराविजनो

वदतु यदिहान्यस्त्वादु स्यात्प्रियादर्शनच्छदात् ॥२१६॥

इति । वयम् तु तर्कयामः—सकलप्रभेदभिन्ना एते दोषा दूषणान्तरसंकीर्णा वाक्य एवेति वाक्यमेव तथेति नियमार्थः । अत एव न हद्दोषविभागान्यूनताडपि । तदहश्यैव पदवृत्त-

स्तत्र विभागादेति ।

हतवृत्तम् । हतं वृत्तं यत्र तत् । हतत्वं चाश्रवण्यत्वं गुरुकायोःसमपादान्त्यलघुर्वणतवं प्रकृतरसावनुगुणत्वं वा । अन्यतमत्वेनैषामनुगमः । अश्रवण्यत्वं च लक्षणानुगमाद्यतिभरू-

त्स्थानविशेषे गणविशेषयोगाच्च । यथा, हतत्वमश्रवण्यत्वमेव । तच्च गर्वादिनियमरुपरक्षण-

त्स्थानविशेषे गणविशेषयोगाच्च । शिक्षारण्यादवन्त्यस्य लघोगुरुकायो-

क्षमतास्त्रकृतरसावनुगुणस्वाच । तत्रादडयं यथा—

यस्मिन्पक्चजना आकाशस्थ प्रतिष्ठितः ।

तमेव धीरौ विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः ॥

अत्र श्लोके पञ्चमस्य गुरुत्वाच्छन्दोभङ्गः ।

यतिभङ्गो वर्णवृत्ते यथा——अमृत ।

अश्रवण्यत्वात् । एते दोषा इति । प्रतिकूलवर्णस्य शृङ्खरे समासगतस्येव डस्थानस्थ-

समासेन श्रुतिकटुत्वा च सकरः । उपहतत्वस्यैव सर्गस्याप्रशस्तेन विसंधिभेदेन श्लेषकष्ट-

स्यामिति बोध्यम् । एतादृशप्रसृत्यादीनां लक्षणं छन्दः सूत्रं, यतिः स्थानविशेषे विच्छेदो,

गणा यगणरगणतगणादयः । यस्मिन्निति । श्रुतिरेषा । अत्र पञ्चमं लघु सर्वत्रेति लक्षणानुगमः । रथकारपद्माश्चवारो वर्णाः पञ्चजननः । ( ‘प्राणभक्षुःश्रोत्रचमनांसि’

इति प्रभा ) । प्रज्ञा निदिध्यासनम् । अमृतममृतमिति । (प्रियां या अधरस्य स्वादि-

छतामाभीष्टसः कस्यचिदुचिकार्यम् ।) अमृतममृतमास्वाद्यमत्र न कश्चित्संदेहः । एवं मधूनि-

तस्यापि । आम्रस्यापि प्रसन्नरस फलमधिकं मधुरम् । इदमप्यन्यथा न । पुनः परन्तु प्रियादर्शन-

च्छादादन्यदिह यदि स्वादु स्याद्वां मध्यस्थः सन्स्कृदेकवारमपि बदतु । तादृशं न किमपि ति

२९६

प्रदीपोद्ध्योतसमेत:-

[७ स० उल्हासः]

अत्र यदिहान्यत्स्वादु स्यादित्यशङ्क्यम् ।

यथा वा,

जं परिहरिउं तीरइ मणआं-णि ण सुन्दरत्तणगुणेण ।

अह णवर जास्स दोसो पडिवक्खेहिं पि पडिवण्णो ॥२१७॥

अत्र द्वितीयतृतीयगणौ सकारभकारौ ।

विकसितसहकारतारहारिपरिमलैः पुष्टिगतजिताद्दिरेफः ।

नवाकस्लयचारुचामरश्रिहिराति मुनरापि वसन्तः॥२१८॥

अत्र हारिशब्दः। हारिप्रमुदितसौरभेति पाठो युक्तः ।

अत्र हरिणीच्छन्दसि पञ्चे दशमे च यतिलुचिता ।

चतुर्थे तु पादे तदद्ध इत्यश्रुण्यता ।

मात्रावृत्ते-स्थानविशेषे वर्णविशेषयोगो ।

यथा—जं परि० ।

अत्राऽडडर्योः द्वितीयतृतीयौ सगणभगणौ ।

तौ च तथाविधौ छन्दःशास्त्रेण दुःश्रवत्वेन

प्रतिपादितौ ।

पादान्तरेऽप्येर्गुरुकाव्यक्षरं यथा—विकासित० ।

अत्र 'वा पादान्ते' इति पादान्तस्य गुरुत्वाच्छन्दोभङ्गोऽपि

भावः ।

रसान्तरविद्रस्ताततत्पझः ।

( हरिणी छन्दः ) ।

चतुर्थे त्वति ।

यदिहान्यदि-

त्यत्र हेत्यस्य परपदसंधानापेक्षत्वादिति भावः ।

जं परीतिः ।

( आनन्दवर्धनकृतपञ्चवाणलीलायां गाथेयम् ) ।

'यत्परिहरतु तीर्यते न मनागपि सुन्दरत्वगुणेन ।

अथ केवलेन यस्य दोषः प्रतिकैर्यपि पतितः,'

णवरशब्दः केवलबाची ।

मानिनां प्रति दूया उक्तिः ।

तादृशमेत्कामचेष्टितम् ।

यत्सौन्दर्यगुणेन रमणीयत्वरूपेण युक्तं वस्तु मनागोऽपि परिहरिउं न शक्यते ।

अथ च यस्स

दोष उत्कापरिहार्यत्वरूपे प्रतिकैर्यादिभिरुपि केवलं पतितोऽपि न तु परिहृतः ।

तल्लौनतस्य तु केव कया तस्य देवदन्यविमन्तासज्जडपि कोपातिरसि न विधेय इति भावः ।

अन्ये तु यः परिहर्तुमिति संस्कृतं प्रदर्शय यो नायकोऽपराधशीलोऽपि सौन्दर्यगुणेन त्यक्कं

शक्यते न ।

जो परिति प्राप्तपाठ उचित इत्याहुः ।

मगणावत्ति ।

'मो भूमिकिग्रुः श्रियं दिशति यो बुद्धि जले चाड्डदिलो

रो डगिमध्यल्गुर्विनाशमनिलो देशाटनं सोड्न्यगः ।

तो व्योमान्तल्गुधर्नापहरणं जोड्कों रुञ्ज मध्यगो

भ्रश्नद्रो यश उज्ज्वले मुखगुरुणा नाकआयुबिलः ,'

( नारायणभट्टकृतततरत्नाकरटीकायामिदं द्रष्टव्यम् ) ।

लु इति लवो, गं इति गुरो-

ग्रहणम् ।

विकसितेतिति ।

विकसतिो यः सहकारस्तस्य तारोदययुक्त्क्टो हारी मनोरञ्को

१ क. ग. °दु रङ्ग° ।

२ क. ग. °लगुजेतपुसितद्रि° ।

३ क. °रिप्र° ।

४ क. °ध्र्य तदृ° ।

मा° ५ क. °वेऽप्र° ।

६ क. °त्तरव° ।

यथा चा,

अन्यास्ता गुणरत्नरोहणमुवो धन्या मुदन्वैव सा संभाराः खेलु टेढ़न्य एव विधिना वैरेष श्रेष्ठो युवा । श्रीमत्कान्तिर्झुषां द्विषां करतलात्क्रीणां नेत॑स्थला-दृढह्टे यत्र पतन्ति मूढमनसामख्राणि च ॥ २१९ ॥

अत्र वक्ष्यण्यपीति पठे लघुरपि गुरुतां भजते । हा नृप हा बुध हा कविवन्धे विप्रसहससमाश्रय देव । मुग्धाविदग्धसभान्तररत्न क्रासि गतः क वयं च तवैते ॥ २२० ॥

रिकारस्य लघोर्गुरुकार्यकरणादसमत्वम् । इन्द्रवज्रादिषु तु तत्कार्यक्षमत्वाददोषः । तस्मात् ‘हारिप्रमुदितसौरभ’ इति पठनीयम् । न केवलं प्रयमतृतीयोपपादयोरेवायं दोषः किं तु तन्ययोरपि । तत्र चतुर्थ यथा—अन्याः ।

अत्र ‘वक्ष्यण्यपि’ इति पठेऽगुरोरेव संयोगपरत्वात् स्वरभेदो लघुरपि गुरुकारी संपद्यते । एवं द्वितीयपादेऽप्ययम् । एषु चाश्रव्यता सहृदयोद्देजिनी दुष्टताबीजम् । अतो नित्यदोषोदयम् ।

प्रकृतरसानुगुणस्वं यथा—हा नृपः ।

यः परिमलस्तेन गुञ्जारवयुता पुक्कन्ता मिलिता द्विरेफा यस्मिन् । यथा, तादृशः परिमलो यत्र तादृशश्वासौ गुञ्जितपुक्कन्ततद्विरेफस्थलति विम्रहः । नवकिसलययैश्राव्ही चामरश्रीष्य । अनेन रजतं तेन हरणशक्तिः मुनेः अपि दुःहृदयानसस्यापि । (पुष्पिताग्र ताम्रा छन्दः) । इन्द्रवज्रादिष्वति । तथा च ‘वा पादान्त’ इतीन्द्रवज्रादिपरमेवेति भावः । (कस्यचिदाज्ञो वर्णनमिदम्‌) रोहणः पर्वतविशेषः उत्पादिका वा । मृत्यार्थिको भागो न्यैव भिल्लैव पर्ण धन्या । तत्संबन्धप्राप्तः । इदं च भुवोडपि विशेषणं विभक्तिविपरिणामात् । संभाराः इतरकारणकलापरूपा सामग्री । धन्या इत्यत्राद्यनेति श्रीमत्कत॑ ते कान्तिमु-ताश्व, तेषां द्विषाम् । इदं च क्षीणामपि विशेषणम् । प्रतिपत्तिलेपो मोहः । स च शत्रौ भयात्पत्र कामात् । यैरस्यत्र क्षोभपुलकितहृदयेऽङ्करोपः ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः) । पादगुरोरिति छेदः । संयोगपरत्वेति । संयोगात्परत्वयेत्यर्थः । हा नृपेति । (राज्ञि मृते तदायानां विलापोक्तिरियम्‌) मुग्धेति । सुन्दरचतुरसभा-

३० १.फ किं । २.फ. ‘दत्वं भ० ।

२९८

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ७ मो उद्धासः ]

हास्यरसव्यङ्गकमेतदूचस्म ।

न्यून्पदं यथा,

तथाभूतां वृद्धां नृपसदसि पाश्चालतनया

वने व्याधैः साधं सुचिरमुथितं कल्कलधैरः ।

विराटस्यास्स्वसे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं

गुरुं सेढं किञ्चित् भणति नारायणि कुहकपु कु २२१ ॥

'अत्रास्माभिरिति, 'खिन्ने'—इत्यस्मात्पूर्वमित्थामिति च ।

इदं दोषकरत्वं शोकनचगुणम् । तद्द्विरोधिहास्यव्यङ्गकत्वात् ।

अस्य च प्रतिकूल-

णत्वं दुष्टताजनम् । नीरस च नास्त्याड्डसमलाभ इति नित्यदोषता ।

न्यूनााधिकेत्यादि । न्यूनपदमधिकपदं कवितपदं चेत्यर्थः ।

तत्र न्यूनपदं न्यूनं पदं

वाचकराश्रो यत्र तेत् । ज्योतकन्यूंतया त्वनभिहितवाच्यत्वामिति विशेषः ।

उदाहरण—तथाभूतां० ।

अत्र पादत्रयमध्ये डस्माभिरिति, खिन्ने इत्यस्य पूर्वमित्थामिति च पदं नास्ति ।

अन्यथा कर्तुरलाभदेकनाकयत्वासंभवाच, तदर्थस्य विवक्षितत्वात् ।

अर्थश्वेतादर्श

एव विवक्षित इति शब्दस्यैकतामपराधः । यत्र स्वर्थ एव न तादवदूयं विवक्ष्यते तत्रार्थ एव

दुष्ट इति साङ्काड्क्षत्वं दोषान्तरमिति द्रष्टव्यम् । विवक्षितप्रतिपत्तिश्च दूपकतारोजम् ।

अतो झटित्यासेपतस्तह्यामे डसोपत्वम् ।

मध्यरत्नैरर्यः । इतरत्स्पष्टम् । ( दोषकत्वं ) । इदं दोषकेति ।

करणे पुष्पिताग्र-

दोनामेवात्रगुणस्वम् । पृथ्वीसौक्घरादीनां शृङ्गारादो ।

शिखरिणीमदाकान्तादीनां वीरारत्न-

ण्यम् । दोषकरस्य प्रतिपदवि च्छेदित्येन हास्याचगुणतैवर्थः ।

अस्य । प्रकृतरसाचगुणात्व-

स्यमेतत् । इत्यर्थ इति डद्दान्ते श्रूयमाणामिति न्यायादिति भावः ।

न्यूनेनानुपपत्ती-

विवक्षितार्थकम् । तैथेति । ( शिखरिणी छन्दः ) ।

अग्र पादत्रयेभति । वल्कलधैरर-

स्य च विशेषाकाड्क्षादुपहितमित्यत्र स्थितमित्यत्र च कैरित्याकाड्क्षोदयान्मध्यमपादद्वये स्माभिरित्यावश्यकम् ।

तदेवोक्तानां क्षुद्रहेतुत्वलाभात् ।

आचपदे यद्यपि गुरु: कर्तृत्वे-

नयं योगस्थाडपि खिन्नभाविस्थादर्शनकालिकङ्गसंपत्त्यैवोति

तत्राप्यस्माभिरिति

स्पष्टामिति च तृतीयपादसमावृङ्गा तत्राप्यन्वेति ।

तथाभूतनृप-

तनयादेरनेकतयादिरित्येकमेत्यामोते पदं विना नैकराकयतासंभव इति

भावः । तदाह—अनर्थकति ।

तदर्थस्य विवक्षितत्वादित्यपपाठः ।

विवक्षितप्रतिप-

त्तिरिति । पदजनाविरहेदोषर्थः ।

झटित्पादपे-

ति । यथा 'मा स्वक्तं-

१ रा० तस्वनू । चो° १२ । असय श्लोकार दयास्पानं मृती योग्लासोचांते (प्रु. ७३) हरयप्र ।

[७ स० उल्लासः] काव्यप्रकाश: २९९

अधिकं यथा, स्फटिकाकृतिनिर्मल: प्रकामं प्रतिसंक्रान्तनिशातशाङ्खतरव: । अविरुद्धसमन्वितोक्रिययुक्त: प्रतिमल्लास्तमयोडरुच: स कोऽपि॥२२२॥ यथा वा, इदमनुचितमक्रमशश पुंसां यदिह जरास्वपि मान्स्था विकारा: । यदपि च न कृतं नितम्बिनीनां स्तनपतनावधि जीवितं रतं वा॥२२३॥ अत्र कृतमिति कृतं प्रत्युत प्रक्रमभङ्गमावहति । तथा च, यदपि च न कुरङ्गलोचनानामिति पठे निराकाङ्क्षैव प्रतीति: ।

अधिकपदं यथा—स्फाटिकाः । अत्र स्फटिकमेव निर्मलतायामुपमानं विराजस्कितम् । उपात्तेऽप्याकृतिप्रसङ्गे यथाकथंचित्तेनै- चोपमितिपर्यवसानादिस्याकृतिसद्माधिकं । न तु व्यर्थत्वादपुष्टधनें संकर इति वक्ष्यते । न केवलं समास एव पदाधिक्यं किं तु समासेऽपि । यथा—इदमनु० । अत्र कृतमधिकम् । पूर्वोक्तवत्तेनैव प्रतीतिपर्यवसानात् । कृतं प्रत्युत प्रक्रमभ- ङ्गमावहति । पूर्वोक्तीङ्करणात् । तथा च यदपि च न कुरङ्गलोचनानामिति पठनीयम् ।

नहः पवनो वा ' इत्यादावधीकृताक्षीदीति प्रसिद्धक्रियया: । यथा वा ' निघानगर्भो- मिव सागराम्बराम् ' इत्यादावक्रियाविशेषणेन पृथक्या इति भाव: । अधिकपद- मिति । अविवक्षितार्थपदकमित्यर्थ: । स्फाटिक इति । क्लस्यचिदुषो वर्णनमिदम् । निर्मलो रागद्वेषादिरहित: । प्रकाममतिशयेन । पूर्वपरान्वयी । प्रतिसंक्रान्तं प्रतिबिम्बमा- शादिमव हृदयमारूढं, निशातेन गूढीकरण येन शाङ्खोणि तथा तेन गृहीतदृश्रुपम् । अविरुद्धा लोकशास्त्रादिमि: समन्विता: परस्परान्विता उक्त्यो युक्तिमश्र यस्य स: । प्रतिम- ल्लानां प्रतिवादिनामस्तमय: प्रादुर्भावो यस्मात्स: । ( मालभा- रिणि छन्द: ) । उपात्तेऽपि । अवयवसंयोगरूपाकृतिपदार्थस्याऽक्यासंभवारकत्वाच्चित्सं- भवदन्योऽन्यस्पपविवक्षित इति भाव: । न तु व्यर्थत्वादिति । अपुष्टार्थत्वसंकर- रामो हेतुर्व्यथस्त्वम् । इदमिति । अनुचितं लोकविरुद्धमित्यर्थ: । अक्रमा: शास्त्रविरुद्धा: बाल्ययौवनजरास्तु विद्याविपर्ययसेवाद्यर्माजनमिति शास्त्रम् । रतं वेति । जीवनसर्वेऽपि जरायां रतमुचितम् । वैरस्याद्ध्रायक्तत्वात् । अक्रम: अप्रशस्तेऽपि परिपाटीति भाव: । ( पुष्पिताग्रा छन्द: ) । प्रत्युत प्रक्रमभङ्गमिति । एवं च निन्द्यमेन्दनादौचित्यभङ्गवेदानाम्

१ फ. मुक्तिः १३ मा. मान्स्थो विकारः १३ ग. °त क्न१ य क. °त थ्°१

३૦૦ प्रदीपोद्योतसमेत:- [ ७ स. उज्जासः ]

कथितपदं यथा, अधिकरतलतल्पं कल्पितस्वापलीलासु तनु कथय कस्य व्याज्ञयतयकससैव परिमिलननिमीलत्पाण्डिमा गण्डपाली। स्मरणरपतिष्ठिलायौवराज्याभिषेकमू ॥ २२४ ॥

अत्र लीलेलाति । निष्प्रयोजनशब्दश्रवणेन श्रोतुर्मुख्यं दूषकतां निन्म् । अतो हर्षादावभिव्यक्तौ न दोषस्वम् । कथितपदं यथा—अधिकरतल० । अत्र लीलापदं वारद्रयमुपात्तम् । नरपतिलक्ष्मीति युक्तः पाठः । दूषकतां नीनं च कवे-रशक्त्यनुचयनेन श्रोतुर्मुख्यमिति । अतो लाटानुप्रासादावदोषस्वम् । अशक्त्यनुनुयात् । इदं तु चिन्त्यम्—समासे सत्येकस्मिन्नपि पदे व्यवधानाह्ह्रस्वानुप्रासविरहे डप्यस्म संभवासकर्म न पददोषत्वामिति ।

शब्दोऽं वदरक्त्वा तक्कथां तदुक्तिं विभागौचिन्त्यपदत्रयी: पकाभकः । निष्प्रयोजनमिति । तत्त्वं चाविवक्षितार्थकस्स्वाहोःयम् । श्रोतुर्मुख्यमिति । तस्मान्हि रसोद्दोधवैगुण्यादिति भावः । कथितपदूमिति । प्रयोजनशून्यत्वे सति सममानार्थकसमनानुप्रासद्वयवत्त्वं तत्त्वामित्यर्थः ।

'उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च' । इत्यादोवेत्तद्वारणाय सत्यन्तम् । तत्र हि तेनैव शब्देन पुनरुपादाने डनुवादत्वेन झटिति प्रयोजनजिज्ञासायां व्यज्ञनया डस्तमयाद्यावेकरूपतावगमः प्रयोजनमस्ति । 'विभिन्नानुप्रासदोपादाने पुनरुक्तत्वं वध्यते । अधिकरेति । करतले कपोल-मध्याय चिन्तयत्नीनां नायिकां प्रति मुख्य युक्तिः । करतलरूपे तस्मै कल्पिता या स्वापलीला तस्यां सतियं यत्परिमिलनं हृदतरः संभोगस्तेन मिलन्स्तिरोभवपाण्डिमा यस्यां सा । करकपोलयोःडसंनिध्येन रक्तिमोदयादिह्रपाण्डिमतिरोभानं । पालि स्थली । तेन सकललावण्यातिशयर्म्यादतत्त्ववोधनम् । अज्ञसा शीघ्रं तत्त्वतो वा स्मर एव नरपतितस्तथ्य लीलाश्लुमनदर्शनादयस्तत्र यौवराज्यं मुख्याधिकारस्त्राभिपेकं कस्य व्याज्ञयति कस्ययेत्यन्वयः । स्मरण स्वनः कर्तुमशक्यं तत्रैवविधं स्वापादि यः करोति स ध्वं वृद्धेन स्मरण स्वराजेडभिपिक्त इति भावः । ( मालिनी छन्दः ) । वारद्रयामिति । तथोपादानं ह्यादिप्रतिनिदृष्टयोरभेदव्यञ्जकतया स्वापलीलायौवराज्यामिति प्रत्याययति । प्रकृत तु न तथा विवक्षितम् । तदाह—क्वचिद्रश-क्तीति । चैमुख्यामिति । उपभुक्तभोगवदिति भावः ।

९ क. 'लीला लॅले' ।

[ ७ म० उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: । ३०१

पतत्प्रकर्षं यथा,

क: क: कुत्र न घुघुरायितघुरोघोरो पुरेत्सुकः: । कं कं कमलाकरं विकमलं कतुं करी नोद्यत: । के के कानि वनान्यरण्यमहिषा नोन्मूलचेयुर्यत: । सिंहोऽहाविलासबद्धवसतिः पत्त्राननो वर्तते ॥ २४५ ॥

समाप्तपुनरात्तं यथा,

पतत्प्रकर्षम् । अलङ्कारकृतस्य बन्धकृतस्य वा प्रकर्षस्य यत्रेतरं पातो निकर्षः ।

यथा—कः कः ।

सूकरायाभिधाने डपि विकटदंष्ट्रखण्डतो डनुप्रासकृतश् प्रकर्षः सिंहाभिधाने पतितः । दूषकतावीजं चारुत्वनयननेन श्रोतुर्वैरस्यम् । रसानुगुणतया तदपे डपि न दोषः ।

समाप्तपुनरात्तं समासं सत्कैरुपात्तम् । वाक्ये समाधे डनुसतदन्वयिशब्दोपादानं यत्रेत्यर्थः । यतु 'समासे वाक्ये डविशेषविधीयविशेषणान्तरापादनवत्त्वं तदक्षणम्' इति, तन्न । 'प्रागप्राप्त-' इत्यादौ वाक्यान्तरारम्भे विशेषणान्तरानुपादाने तदक्षणविरहेण

कः कः कुत्र नेति । अपि तु सर्वः सर्वत्रेति भावः । घु घुरः शब्दविरोधः । तद्हती या घुरी घोणा तथा घोरो भीमः घरेद्रीमत्सब्दं कुर्वीत । 'घुर भीमार्धशब्ददयः' । विकमलं विगतकमलम् । वनान्यरण्यमहिपाः के नोन्मूल्येलयेः समूलं नाशयेयुः । अननेन स्वास्थ्योन्मूलकतया लेशां मदोक्तत्वं ध्वनि इम् । सिंहासनेहेन विलासो दन्तेन कण्टूयनादिस् तेन बद्धा नियतिं कृता वसतिरीकदेशवासो येन तादशो यतः । अत्र सूकरेऽपि: परपक्षविनाशो योग्यतया करिणां तेम्यश् च देवापतिपक्षजातीयतया यमवाहनजातीयतया च महिपानां तेम्यः करियादिहिसकत्वेन सिंहानाम-

भिषाने तथैव बन्धदार्चादिकमुचित । एवं च राजनि व्यसनशीले शत्रा अपि भौमिका निर्जर्यादा भवन्तीति प्रस्तुतध्वननादप्रस्तुतप्रशंसा । ( शार्दूलविक्रीडित छन्दः ) । समासोक्तिर्जनितविवक्षितनयबोधकत्वित्यर्थः । पुनरुपात्तमिति । तदन्वयिशब्दोपादानेन पुनरुपात्तं । तदन्वयिशब्दो-

दानेन पुनरुपात्तं 'नरचुशानविचय इत्यर्थः । तदन्वयो यस्, तेनाऽव्यो यस्, तेनाऽव्यो यस्येति च । तेन विशेषणस्य विशेष्यस्य च संग्रहः । आद्योदाहरणं प्रकृतमेव । द्वितीये

तु प्रागप्राप्तेति । तत्र हि येनानेनेति वाक्ये तृतीयान्तपरामर्शेऽवाक्यार्थस्य विशेषणत्वम् ।

तदर्शयति—यस्येत्यादिना । यदि तु तत्राऽपि विशेषणस्वारुपस्तदा विशेषणान्तरशब्देन पदरुपमेवास्य विवक्षितिमत्यभिमानः किं च डनःशब्दा डर्थान्वयः । नववय इत्यादेः सकृदेवोपादानात् । विशेषणान्तरापेक्षया तस्मे तु तदैवर्थ्य विधिकरणवहुत्रीयापत्तिश् ।

क्रियाविशेष्यकसाधिवेदनं मते 'यतोडस्ति कुम्भन' इत्यत्रव्यामिश्र । विशेषणान्तरापे-

१ क. कं कः । २ क. 'नरातम ।

३०२

प्रश्नोत्तररत्नसमेत:- [ ७ स० उ० ]

क्रेंकार: स्मरकार्मुकस्य सुरतकीडापिकीनां रवेो झंकारो रतिमज्जीरामधुलिहां लीलाचकोरीध्वनि: । तन्व्या: कचुलिकापसारणभुजाक्षेपस्खलत्कडूण-काण: प्रेम तनोतु वो नववयोलास्याय वेष्टुस्वन:॥ २२६ ॥

द्वितीयार्थगतैकवाचकशेषप्रथमार्थे यथा,

तत्रानित्यदोषग्युत्पादनविरोधात् । उदाहरणम्—क्रेंकार:0 ।

अत्र ' तनोतु व:' इति समासप्तमेव वाक्यं ' नववय-' इत्यादि विशेषणे नोपात्तम् । निराकाड्क्षवं च दूषकताबीजम् । अतश्वानित्यदोषोड्यम् । वाक्यान्तरारम्भे तदभावात् ।

अर्धान्तरैकवाचकम् । द्वितीयार्थगतमप्रधानहेतुस्वार्थकमेकं वाक्यम्-तत् । यथा—दानात् । ननु ' नववय ' इत्यादिना विशेष्यभूत: काण एवं पुनरुपात्त: । न वाक्यम् ।

एवं येनानेनetyात्रापि परशुरूपं विशेषणं पुनरुपात्तं न वाक्यमिति चेत् । तदशाविशेषणव-शिष्टकाणस्य क्रियाकाड्क्षतया वाक्यस्यैव पुनरुपादानात् । येनानेनetyात्रापि स्वकृत्यपीठ-

विशिष्टभवनकर्तृपदानेनैवेत्यर्थाद् न कृत्स्नप्रयोग: । विकल्पेति विकल्पान्त, ' अध्यापि स्तनवेष्टयं जनयति श्वास: प्रमाणाधिक: ' इत्यादौ न दोषत्वम् । आद्येड्यपदार्थस्य संदिग्धतया कुतोऽप्यशेषसहितत्वेन न क्रियान्वय इति वक्ष्यमाणविशेषणैरिवशेष्यसमर्पणे युगपदेवान्वयबोधात् ।

अन्थे कुतो वेष्टुरिति हेत्व-काड्क्षया अनुवृत्ते: प्रमाणाधिकस्वानव्यं बिना विवक्षितान्वयबोधस्यैवाभावात् । तदद्यति निराकाड्क्षत्वं चेति । ऋकार इति । ( स्वगृहं प्रति प्रसृत्यतांप्रति कस्म-

चित्कवेरीयमुक्त:) । विपक्ष्यनकालिक्ज्याकर्पणज: शब्द: क्रकार: । सुरतकीडारुपपिकीनां रवे: रतिरेव मञ्जरी तत्संबंधिनो ये मधुलिहिरे,पां रच इति द्रौपिका । अन्ये तु रति: प्रीति-स्तद्रूपमञ्जरी विलासादिफलोल्लासतिस्थानख्यात् । तत्संबंधिनिमधुलिहां रव: क्रकार: ।

अत्र मधुलिहां-स्वारोपविषय: कडूणान्येव । लीलाकटाक्षादिविक्षेप: तद्रूपकचोरीध्वनि: । कुचुलिकापसारणे यो भुजाक्षेपस्तेन सकलनिति यानि कडूणानि तत्कारण: ।

नववयसस्तारुण्यस्य नववधूसां तरुणानां वा लास्याय नृत्याय वेष्टुस्वनरूप: । अत्र क्रेंकारारोपविषये रत्वारोपो विरुद्ध: । किं च पिकादीनामपि क्रूजितमेव प्रसिद्धं न तु रव इति दोषम् । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्द: । नराका क्षरत्वं चेति ।

अस्य विशेषग्यालुगुणत्वेऽपि तत्रिरपेक्षतया प्राग्जनितविवक्षितान्वयबोधेष्टवेन पुनरन्वय आकाड्क्षभावादिति भाव: । एतेन पुनरुपात्त-विशेषणस्यानुगुणत्वे कथम् तद्विना बोध: । अननुगुणत्वे स्वपुत्रार्थतैव स्यादित्यपासतम् ।

वाक्यान्तरारम्भ इति । येनानेन जगत्स्वस्यादौ येनeti यत्पदेन डाक्ष्यकोत्थापनादिति भाव: । एतद् च यो नववयोलास्यायेतिं पा ठेडत्रापि न दोप इति बोधयम् ।

[ ७ मो उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: १

३०३

मसृणचरणपातं गम्यतां मूः सदर्भा

विरचय सेचयान्तं मूर्धि धर्मः कठोरः ।

तादिति जनकपुत्री लोचनैरंशुपूर्णैः

पथि पथिकवधूभिरंक्षितिता शिक्षिता च ॥ २२७ ॥

अमवन्तः ( इष्टः ) योगः ( सम्बन्धः ) यत्रैव तत् । यथा,

मसृण० ।

अत्र भूः सदर्भा तन्मसृणचरणपातं गम्यतामिति वाक्यम् ।

तत्र च तदित्यर्थान्तर्गतं तम् ।

अत्र च निराकाड्क्षता दुष्टवृत्तिजम् । श्रुतिमात्रस्यैव भूसदर्भवत्वस्याड्क्षेपादिना हेतुत्वप्रतोतेः ।

यस्य तु कर्त्रादिने तथा प्रतिपत्तिसतस्यार्थान्तरोपादने डप्यात्मलाभ एव नास्ति ।

तल्लाभेऽपि वा न दोषत्वमिति ।

अभवन्तयोगम् ।

अभवन्तो योगो यत्र ।

'न चाविमृष्टविभेत्तेमध्ये डस्यन्तर्भावः ।

उपजीव्यस्वेन भेदात् ' इति केचित् ।

वस्तुतस्तु तत्र पदार्थयोः रुपस्थिततयोः भवत्येव ।

परं त्वनभिधेति ।

वाक्यान्तरान्तः पातविरहान् संकीर्णता ।

मसृणोति ।

( वाल्मीरामायणे पञ्चाःखे ) ।

वने रामेण सह सीतायां गतायां तद्वार्ती कथयतः सुमन्त्रस्य दशरथं प्रति उक्तिरियम् ) ।

भूः सदर्भा तन्मसृणलक्षणपातो यथा तथा गम्यताम् ।

यतो धर्मः कठोरोऽतो मूर्धि

सिद्ध्ययान्तं वकाश्रलं विरचय ।

जनकपुत्री पथिकानां वधूभिरंशुपूर्णैलोचनैर्नैरक्षिता शिक्षिता च ।

अहो धन्यतमेयं राजपुत्रि कोमलतराभ्यां पद्च्यामेव पथिकं स्वम्तारमनुयाति ।

अधन्यतमा वयं या एवं विरहदुःखेन पीड्येमहल्यैव पूर्णता ।

अत एव पथिकपदं चरितार्थम् ।

( मालिनी छन्दः ) ।

आक्षेपादिनेतिं ।

आदिना व्यझना ।

न च तद्विष्य-

तार्थम् ।

( मालिनी छन्दः ) ।

खण्डो निपातः प्रागुक्तपरामोर्शकः ।

इतस्त्यनेनैव सिद्धेः आत्मलाभ एव नास्तीति ।

हेत्वादिप्रतिलक्षणकरणादिति भावः ।

तल्लाभेऽपि वेति ।

तद्गुणतिलक्षणकरण

इति भावः ।

न दोषत्वमिति ।

निराकाड्क्षत्वादिस्वरुपदुष्टवृत्तिजो भावोऽयं दोप इत्यपः ।

आमतिज्ञानकृतप्रतीतिविलम्बेन

तत्रापि दुष्टस्त्वाद्भवे तु क्रितत्वमेव तत्र दोष इति भावः ।

परं त्वस्य वाक्यदोषता कथं ।

अपदस्यपदता डपुष्टार्थता वा कयं नेति चिन्त्यम् ।

अत्र 'घुसृणमसृणपादा गम्यते भूः सदर्भा

विरचय शिवजातं मूर्धि धर्मः कठोरः ।'

इति पूर्वोक्तं पाठान्तरम् ।

'घुसृणः पदेऽजे गभों घुसृणं नवनौतकम् ।

इति धरणिः ।

शिवजातं शिरःपादत्राणं वल्कलपत्रञ्जम्

१ क. रहयप् । २ क. ग ।

म. शिक्षिता वाक्किता । ३ क. न तु 'वंशभृन्' । ५ कु.

योर । ६ क. 'त्वयि ।

येषां तात्रिदशेभदानसरितः पोताः प्रतापोम्मभि-

लीलापानमुव्रश नैन्दनतरुच्छायासु यैः कल्पिताः।

येषां हुंकृतयः कृतामरपतिक्षोभाः क्षपाचारिणां

किं तैस्त्वरितोपकारि विहितं किंचिच्चित्रमवादोचिचम् ॥२२८॥

अत्र “ गुणानां च परार्थत्वादसंघः समत्वात्स्यात्-” इत्युक्तन्येन

यच्च्छब्दनिदेश्यानामथनां परस्परमसमन्वयेन पैरित्यत्तत्र विशेष्यस्यात्र

मतेः प्राधान्यादिना रुपेण। अत्र तु संबन्ध एव तयोरेत प्रतীয়त इति महान्भेदः।

नन्वेवमभवन् मतययोगमित्यत्र योगे मतस्वविशेषणानर्थक्यमिति चेत्, न। एकत्रैक्यस्यपदो-

प्स्थापितत्वादिरुपस्य योगस्यापि सत्त्वात्। मत्स्वं चान्वयतोऽविषयस्वमित्यप्रसङ्गः।

एतच काचिद्विभक्तिभेदात। यथा—येषां।

अत्र पैरित्यस्य विशेष्यतया क्षपाचारिशब्दार्थी विवक्षितः। न चै तेन तत्स्थाथायोगः

प्रतीयते। विभक्तिभेदात। अथ पैरिलीलापानभुवः कल्पितोः येषां प्रतापोम्मभिरिस्यादिमकारण

यच्च्छब्दाभिधेययोरेव तथान्वयोदस्तु, किं विशेष्यान्तर विवक्ष्येति चेतू। न। अनुवाद्यानां

हि विधेयेनैव साक्षादन्वयो न तु तदनन्तरभाविन्युच्यादान्तरण। गुणवत्त्वस्योभयत्र तुल्यतया

विशेष्यस्वविनिगमनाया अशक्यत्वातू। तदेतदुक्तम्‌- “ गुणानां च परार्थत्वादसंघः

समत्वात्स्यात्‌’ इति। अत एवं ‘ अरुणयैकहल्यान्या पिङ्काक्ष्या गवा सोमं कीणाति ’,

इति संसारणवः। महान्भेद इति। एवं च प्रकृतेऽपि पदार्थयोरैक्यार्थ-

विधया भाषमान संसर्गस्यैवाभानं तत्र तूदेश्यत्वादिशब्दोऽस्यैवानुदय इति विशोप इति

भावः। अत एवात्र योगपदं चरितार्थम्‌। येषामिति। हनूमता लड्ढायां

दण्घायां वीरराक्षसानभिक्षिप्तः कस्यचिद्रावणं प्रत्युक्तिः। येषां राक्षसानां प्रतापो-

प्माभिरित्यन्वयः। दानं मदजलम्‌। उप्मणा हि नदीशोपणं युक्तम्‌। लीलया पाने लीलानां

पानस्य चेति वा। भुवः कल्पिता इत्यनेन स्वर्गोऽपि येषां मृतुल्य इति सूचितम्‌। तत्त्स्वाभि-

धानं साधारणोपभोग्यत्वप्रातिपादनाय। तेन नन्दनसंबन्धीष्वपि येषां साधारणो बुद्धिरासीदिति

ध्वनिः। इदं च सर्वं त्वदाश्रयात्‌; क्षपाचारिभिस्तव रावणस्य सन्तोपकारि प्रवादोचितं

सदासि कथनयोग्यं किंचिदिदरिस्यर्थः। ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः )

विशेष्यतयैति। अभेदसंघणेत्यादिः तथान्वयोदस्तु इति। यो भूमावस्तत्र वहि-

रित्यादि वचन्य्यानुरोधेन व्युत्पत्तिविच्छेदयत्यत्तच्छब्दार्थानां परस्परभेदान्वये विरुद्धविभक्ति-

राहि त्यस्यातन्त्रत्वादिति भावः। एवं च तृतीयान्तयत्पदार्थस्य षष्ठ्यन्तयत्पदार्थे डभेदान्वये

तेन च क्षपाचारिणामभेदोऽपि इति तृतीयान्तार्थडपभेदलाभ इति तत्साम। गुणानाम्र

अप्रधानानाम्‌। परार्थत्वात्‌। प्रधानापेक्षत्वात्‌। असंघः। परस्परमनन्वयः।

समत्वात्‌। परोपकारनियत्वात्‌। एवं च गुणवप्रधानभावनवै पदार्थानामिन्वयो न गुणाना

९ क. नन्वन्वङ्गा०। प. वदति० २ क. श्रे यैः० ५ क. व तैस्त०। ४ क. तास्तेषां।

[ ७ म० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः ।

२०५

तीतिरिति । क्षपाचारिभिरिति पाढे युज्यते समन्वयः । यथा वा, त्वमेवंसौन्दर्या स च रुचिरताया: परिचित: । कलानां सीमां परमिह युवामेव भजथ: । अपि इंद्रं द्रष्टुं तदिति सुभगे संवदति वा-मत: शेषं यत्स्याजितमिह तदानों गुणितया ॥ २२९ ॥

अत्र यदि तदत्र तादिति, तदानीमित्यत्र यदेति वचने नास्ति । चेतस्यादिति युक्त: पाठ: ।

इत्यारुण्यादीनां पिङ्गाक्ष्यादिर्नान्वयो नापि गवा । तस्या अपि क्रयसाधनत्वेन गुणवत्त्वात्त किं तु क्रयणैव । कथं तर्हि धर्म्यंतरस्थैरारुण्यादिभिर्न ऋय इति चेत्न । आरुण्यादीनां गवां तानामार्यसमाजात्त । तर्हि तद्‌देवात्राप्यार्थ एव समाजोऽस्त्वति चेत् । भवेदेवम्, यदि तद्रस्समानविभक्तिकत्वं भवेत् । कथं तर्हि भवत्यभिमतो योग इति चेत्न, ‘क्षपाच-रिभि:' इति पाठे । कथं तु । सकलयत्पादनिर्‌देश्थानां तत्पदेन परामर्शं तेपां सर्वेषां क्षपाच-रिष्वावगते: ।

काचिन्न्यूनादिनिकृत्तनो यथा—त्वमेवं० । अत्र शेषसंपत्तगुणिताज्यप्रयोजकत्वेन्वयो विवक्षित: । स च द्विधा संभवति—

न वा प्रधानानां परस्परमनाकूष्स्वादिति भाव: । अर्थसमाजादिति । गुणादिप्रकार-कन्यक्तिवचनानां सनिहितविशोषपरत्वादिति भाव: । अत एवाड्‌ड्रुण्यादीनां स्वाश्रयावच्छेदक-तया क्रयसाधनत्वप्राप्तये धर्मैक्यप्राप्तये चाड्‌ड्रुणयेनetyादिकं विहायारुणयेत्यादिनिदेश इति बोध्यम् । ननु क्षपाचारिभिरिति पाठेऽपि पश्चाच्छन्दानन्वयतादवस्थ्यमात आह—सकल-यत्पदोते । तत्पदेन विभिन्नविभक्तिकेनाप्यन्वयोध्दाव्यवधेयं तत्पदेन परामृष्टे क्षपाचार्यभेदेनाभादिति भाव: । क्षपाचारिणामिति निर्धारणपञ्चम्यादरे तु नामवन्तययोगेति चिन्त्यमिति कश्रित् । स्वमेवमिति । ( नायिकां प्रति द्वित्या उक्तिरियम् ) ।

विलक्षणं सौन्दर्ये यस्याः स एत्यर्थः । स च प्रकृतनायकोऽपि रुचिरताया: सुन्दरताया: परिचित: शेषे पठ्ठा । कलानां वैदग्ध्यानां सीमां परोत्कर्षे परमतिशयेन युंवामेव नान्य इत्यर्थ: । अपीति संभावने । वां युवयोस्तदनिर्‌वचनीयगुणगरिमद्धिं दृष्ठा भाग्येनeti पूर्वाध:-कत्पकारणं संवदति योग्यं भवति । अतो हेतो: शेषं यत्संगमरूपं तद्वाद स्यात्तदानीं गुणितया गुणवत्तया जितमित्यन्वय: । ( शिखरिणी छन्द: ) । शेषसंपत्ते: । मङ्‌ड्‌लयेशसंपत्ते: । स च द्विधेति । यदित्यस्य क्रियाविशेषणतया यच्छेदपभवन्नं स गुणिताया जय इत्येयं तु

यथा वा,

सङ्क्रामाङ्कणमार्गेन भवता चापे समारोपिते |

देवाड्डकर्णय चैन चैन सहसा यद्यत्समासादितम्‌ ॥ २३०॥

कोदण्डेन शरा: शरैरिशिरस्तेनापि भूमण्डलं |

तेन त्वं भवता च कीर्तिरेतुला कीर्त्या च लोकत्रयम्‌ ॥

अत्राड्डकर्णनक्रियाकारकत्वे, क्रियार्थकर्मत्वे कोडण्डं करणान्तियादिति, क्राद्यार्थक्रियं कर्मत्वे

यदित्यस्य चेदित्यर्थकतया, तदिपदर्थयोरिविवक्षया वा। तयोर्यदित प्रथमें तार्पर्ये तदाड‌-

वाचकता। द्वितीये तु न्यूनपदत्वमिति। न च न्यूनपदस्याप्यन्तर्भाव:। किंचिन्न्यूनपदेऽ-

प्यध्याहारादिना मतयोगे संभवे दुष्टत्वसंभवात्‌ |

क्वचिदाकाड्क्षाविरहाद्याथा—सङ्क्रामाङ्कणमार्गेण।

अत्र पूर्वार्धार्थेनोत्तरार्धस्य योगो विवक्षित:। न च कयंचित्संपद्यते। तथा हि—अर्थानां

शक्यार्थयोग: कियास्वेन वा कारकत्वेन वा संबन्धित्वेन वा, एवं विशेषणतया वा हेतुत्व-

लक्षणत्वादिना वा तदादिवा पूर्ववाक्यार्थमनूद्य चाक्यान्तरावष्टम्भाद्द्वाक्यैकवाक्यतया वा

भवेत्‌ । तत्र 'कोदण्डाद:' प्रयमकर्तृक्रियापेक्षत्वात्‌, पश्चाद्विशेषणतया चोभयत्वात्‌ एवं

कारकत्वमपि कर्मकर्तृभावाभ्यामन्वयन घटते। तत्राड्डकर्णनक्रियायां पदार्थमात्रस्य कर्मणो

विवक्षिते 'कोदण्डं शरान्‌' इत्यादि स्यात्‌ । अथ परस्परान्विता मिलिता: पदार्था: कर्म,

न प्रत्येकम्‌ । अतो न प्रत्येकवाचकत्वकोदण्डादिशब्दैरिहतीयेति चेत्‌, तर्हि शुद्धप्राति-

तदानीमित्यस्यानन्वितत्वामिति भाव:। तद्यादिपदेऽपि।

अत: शेषं यतद्यादि स्तादित्य-

स्वादित्यन्य विवक्ष्येति भाव:। कृचिन्न्यूनेभि: अध्याहारश्व निह्नासाकाड्क्षक्रियाकाकारवाचि-

स्पल एवेति नात्र स इति भाव:। संभवादिति। स्वरूपयोग्यत्वे तु प्रकृतदोष इति

भाव:। सङ्ग्रह इति। ( खण्डप्रशस्तौ पद्यमिदम्‌ )। सङ्ग्रहामरूपाडणमतेन निर्भय-

सञ्चरणीयत्वेनाडऽणता। चापि समारोपिते ज्याविशिष्टे कृत इत्यर्थ:। ( शार्दूलविक्रीडितं

छन्द: )। कर्मणि विवक्षित इति। अत्र येन येन यद्यत्समासादितं तदकरण्ये-

स्यर्थ:। उत्तरवाक्यस्यैवेदन तत्प्रतिपक्षे दानव्ये विवक्षित इत्यर्थ:। समानविभक्तिकत्वस्य तद्नव्ये तन्नतत्वाद्द्रितीया स्यादिति भाव:।

परस्परानन्विता इति। कोदण्डयुक्ता: शारा इत्येवं परमन्विता इत्यर्थ:। मिलिता:।

कोदण्डशरादय: समुदायापन्ना: अत एव कोदण्ड: शरा इत्यादिप्रथमापादनम्‌ |

कमेति। येन येन यद्यत्समासादितं तदकरण्येत्याकारनक्रियाकर्मीभूततत्पदार्थानन्वितत्वमिति |

१ क. °रमला। २ क. °रनचा की° । २ क. °देरदु° । ३ क. °वीर्यों° । ४ क. °क्यायं यो° ।

५ क. °रात्रि° ।

[ ७० उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः

कोदण्डः शरा इति माम् । न च यच्छब्दार्थस्तद्विशेषणं वा कोक-पदिकार्थमात्रार्थकत्वात् ‘कोदण्डः शरा’ इत्यादि प्रथमा स्यात् । ‘माहिषं दधि सशर्करं पयः’ इत्यादिवत् । अध समासादनक्रियायां कोदण्डादीनां कर्तृतया शरादीनां तु कर्मभावे-नान्वय इति चेत, न । शरा: समासादितमित्यन्वयात् । किं च येन यस्समासादितं क्रियते तद्‌गुणसमवधानक्रियाकर्मणोः क्रियान्वये मेदः (अतिप्रसक्तौ) न चाऽऽड्‌भूतानुवृत्ति: स्यात् । अध यच्छब्दस्य बुद्धिस्थवाचकतया कोदण्डादिपदार्थ एव यच्छब्दार्थस्य क्रियान्वये कोदण्डादीनामन्वयो जात एवेति चेत्, न । एवं हि कोदण्डादीनां पुनरुपादानं व्यर्थमेव स्यात् । तस्मादस्ति कश्चिद्विशेषकृतस्त-दर्थयोरभेद इति तदर्थच्छेदतया योगः कथंचिदुपपादनीयः । एतेन डाक्षिप्ततच्छब्दार्थत्वमपि निरस्तम् । अध कर्तृकर्मणोविशेषणानि कोदण्डादीनीति चेत् । न । कोदण्डेन चेन शरा यस्समासादितं तदाकरण्येति वाक्यार्थपर्यवसानेऽनुवृत्तिमस्-कृत, शरा यदिस्त्याद्येनऽऽहुल्यप्रसङ्गाच्च । अत एव ‘कोदण्डादिशरादौ कर्तृकर्मणि, तद्‌द्वि-राशणं तु यच्छब्दद्वार्य ।’ इत्यपि न्युदस्तम् । अध येन यदिति सामान्यतोऽङ्गगमारकत्वे तर्थः । कोदण्डः शरा इति । तल्पदेन तृतीयातत्पदोपस्थाप्यस्य प्रथमान्तयत्पदा-पस्थाप्यस्याऽड्‌करणक्रियाकर्मभोणादिति भावः । समुदायाभेदान्वये हि न समानविपत्ति-कर्तृ तन्त्रमित्याह—माहिषं दधिरिति । ‘कारिदासकविता नवं वयः । एणमांससम्बला च कोमला स्वर्गशेषमुपमुञ्जते नराः” इति तच्छेषः । अत्र द्वयलिङ्गतानां समुदितानां भिन्नवभक्तिस्वेदपि स्वर्गशेषभेदान्वयदर्शनादिति भावः । अत्र पक्ष आसादनाऽन्वितस्याऽड्‌करण-क्रियान्वयो न प्रतীয়ेत । यत्पदेन केवलकोदण्डे: परामर्शोऽक्षिसतत्पदेनाऽपि तथैव प्रतिपत्तेरित्यपि बोध्यम् । एतेन यचत्समासादितं तदाकरण्य, कोदण्डादिकं चाड्‌करणयेत्यन्व-यादिपरास्तः । कोदण्डादितात्क्षिप्य यत्पदेन तदा स्वरसतः प्रतীয়ते तार्किकमत्या डूक्षापत्तेश । कर्तृणोः कर्मणोश्र मेद इति । कोदण्डादिकर्तृकर्मणोः यत्पदार्थकर्तृ-कर्मणोभेदः प्रतोयेत इति भावः । न चाऽऽस्फोटानुवृत्ति: । यत्पदार्थोरित्यर्थः । जात एवेति । एवं हीति । कोदण्डत्वादिना यच्छब्देन बोध्येऽयं दोषः । कोदण्डमेत्यादि तात्पयंग्राहकत्वाद्विशेषकत्ववादिमेवासिवति भावः । प्रकारकृतः । कोदण्डवर्गोऽस्थावरूपप्रकारकृतः । तदर्थयोः । यच्छब्दार्थ-कोदण्डपदार्थयोः । आकाड्‌क्षाया इति । केन कोदण्डेन के शरा इति विशोपाकाड्‌क्षाया इत्यर्थः । अन्वयबाहुल्येति । तथा च प्रतीममानैकवाक्यताऽभ्र इति भावः । अनन्व-यानुल्येति पाठे नहूपनयेनाप्रस्तुत इत्यर्थः । कथंचित् । दयितासुतमिति । कस्यचिद्येडपि

३०८ पद्दीपोद्योतसमेतः- [ ७ स० उत्सासः ]

पडादि । न च केन केनत्यादिप्रश्नः ।

यथा वा,

चापाचार्यैःपुरविजयी कार्तिकेयो विजेयः शस्त्रव्यस्तः सदनमुदधिभूरियं हन्तकारः । अस्त्यैवतिकमु कृतवता रेणुकाकृतण्टधां बन्धनस्पृष्टवत्परशुना लक्षितो धन्व्रहस्तः ।। २३१ ।।

इत्यादौ भार्गवस्य निन्द्रायां तात्पर्र्यम् । कृतवतेति परशौ सा प्रती-

किमिति विशेषप्रश्ने कोदण्डेन शरा इत्याद्युत्तररुपाणि वाक्यान्तराणीति चेत् । न । तद्धरा-

प्रक्षाश्रवणात् । अथासावुत्रीयोति । एवमुत्तरालङ्कारोऽपि लभ्यत इति चेत् । न । येन यदास-

दितं तदकरण्योति प्रतिज्ञाय प्रश्नं विनाडपि कोदण्डादिनिर्देशसंभवेन तदुन्नयनासिद्धेः । ननु

चाड्डसादितमित्यस्य क्रियापदस्य वचनादिविपरिणामेनाहुपपदे कोदण्डेन शरा: समासादिता

इत्यादिवाक्यान्तरारम्भे को दोष इति चेत् । वाक्यभेदः । पूर्वोपरार्थयोरनन्वयतादवस्थ्यात् ।

लोके तादृशावाक्यभेदेऽपि दोषभावात्तथा प्रयोग इति ।

व्यङ्गचस्यापि विवक्षितयोगाभावेऽस्यावक्तारो यथा—चापाचार्य० ।

अत्र रेणुकाकृतण्टधांजन्यात्मनिन्द्रया भार्गवस्य योगो विवक्षितः । तदनिन्द्राप्रकरणात् ।

परशोः स्वक्रियापाटवेनानिन्दनीयत्वाच । न च तथा प्रतीयते । कृत्तवतेति तृतीयया परशु-

यच्छरा येन शरैरित्यन्वयादन्वयवाचहुल्यप्रसङ्गाच्चेत्यपि बोधचम् । तदुन्नयनासिद्धेरिति ।

राज्ञो धीरोदात्तत्वेन प्रक्षवाक्यप्रयोगेऽपि जिज्ञासावश्यकत्वादकरवेरप्यवसितसासामान्योक्त्या

न्यूनेतापत्तेः । सामान्योक्त्या बोधनायमभिमुख्यीकृत्य लोकोत्तरविशेषनिर्देशन चमत्काराति-

रायाय प्रतिज्ञातस्यार्थस्य निर्वाहाय विशेषनिदर्शनसंभवेनान्यथाडनुपपत्त्यभावात् तदुन्नयनमिति

भावः । नन्वेवं तथैवास्त्वति शङ्कते—ननु चेति । समासादितमित्यस्य वचनविपरिणामेऽ-

नुपपत्त्याच क्रियालाभोऽपीति भावः । वाक्यभेदे हेतुगाह—पूर्वोपरार्थयोरिति । एवं

च मतस्य चमत्कारिणः पूर्वोपरार्थयोरन्वयस्याभावादभवनमत्ययोग इति भावः । “संप्राप्ते

परिपन्थियोधानिवहे सामुर्यमासादितम्” इति पाठस्तु युक्तः । जन्मनिन्द्रयोरिति पाठः ।

आर्गवस्य योगो विवक्षित इति । अत्र हि रावणस्य भार्गवेण युद्धमभिलपित-

मिति तदुपेक्षा वाक्यार्थः । स च भार्गवनिन्द्रायामेव । परशोरिन्द्रायामपि भार्गवस्यानुपे-

क्ष्यवात् । निन्दितशब्दं विनाशब्दान्तरेणापि तेन यु्द्धसंभवात् । अत्रस्य निन्यतेवडप्यभि-

नोऽनिन्यत्वात्परशुनिन्द्रामुखेने भार्गवनिन्देत्यपि वक्तुमशक्यम् । परशोर्चेतनस्याकर्तृवेन

१ क. ‘जयेत्यादौ । २ क. ‘परशय । ३ क. ‘भावस्या’ । ४ क. ‘बाधज’ ।

[ ७ स० उल्‍लासः ] काव्यप्रकाश: २०३

यथे । कृतवत इति तु पাঠे मतयोगो भवति । यथा वा, चत्वारो वयमुक्त्विजः स भगवान्कर्मोपदेष्टा हरिः सड्‌ग्रामाध्वर्दीक्षितो नरपतिः पत्नी गृहीतचता । कौतुच्यः पशवः पियापरिभवक्लेशोपशान्तिः फलं राज्ञ्योपनिमन्त्रणाय रसति स्फीतं हैतो दुन्‍दुभिः ॥ २३२ ॥

अत्राध्वरशब्दः समासे गुणीभूत इति न तदर्थः सर्वेः संयूज्यते । नैव सम्बन्धावगमातु । 'कृतकत:' इति पाठे तु भार्गवे निन्दायोगः प्रतीयते । यदि तु परशुनिन्दानन्तरं विदग्धोक्त्यो भार्गवेऽपि निन्दावगमस्तदा 'कृतवस्याननेनायोगाद्वाच्याच्यो- गोद्राहरणमेवैतत् । तथा हि, यथा स्पर्धायोग्यस्वोपपत्तये परशुस्वामिनो महादेवाशिष्यव- दोनि विशेषणानुपात्तानि, तथा तदयोग्यत्वोपपादनाय तस्यैव कश्विद्दमों वकुमुचित इति भार्गवेण कृतवस्यान्वयो विवक्षितो न प्रतीत इति दुष्टत्वम् । एवं च चर्‌डादासादि- व्याल्यानमनूद्यम् । कचित्समासच्छन्नतया मतयोगाभावः । यथा—चत्वारो ।।

अत्र सड्‌ग्रामाध्वरस्य ऋत्विगादिषु सर्वत्रान्वयो विवक्षितो न तु प्रतीयते । समासच्छ- न्नत्वात् ।

स्वतोऽनिन्‍यत्ववाच । धोरोदरस्य रावणस्य परम्परया तद्‌दोपकथनाच्चित्र्याच्चेति भावः । इति पাঠे त्विति । न च परशुनिन्दाया अप्रतीतो परशुना वद्‌द्रष्पों लज्जत इत्यसवद्रं स्यात् । तत्र परशुनिन्दयैव तत्सङ्‍क्‍रन्धेन परशोर्निन्दासूचनात् । वाच्यायोगेऽति । तद्‌द्रवेन वाच्यस्य तदयोग्यतयैव । चरवार इहन्त । (वणासहार प्रथमाङ्‍ग दुन्‍दुभिर्भवान्मनोऽकणि्य रण- यज्ञः प्रवर्तत इत्युक्त्वा भीमसेनस्योक्तिरियम् ) । भीमादयः सहदेवान्ता इत्यर्थः । स भग- वानित्यनेन तद्रशयोदृष्ट्र्टलेन कार्यसिद्धिरिति ध्वनितम् । दीक्षितो गृहीतनियमः । पत्नी द्रौपदी । गृहीतचत्रता केशास्यमनाद्यभावरुपपन्नत्वति । कैरच्य दुर्योधनादयः । हतो दुन्‍दुभिः स्फीतं द्विग्धं यथा तथा रसति । ताडने द्विगधशब्दोदयायसूचनम् । यशो दुन्‍दु- भिरिति पाठे स्फीतं यशा एव दुन्‍दुभिरिति न्यस्तरुपकं बोध्यम् । समासे स्फीतमित्यनन्व- यात् । ( शार्‍दूलविक्रीडितं छन्दः ) । समासच्छन्नत्वादिति । इतरेविशेषणवेनोपस्थित- तस्यापत्र विशेषणत्वेनान्वयस्यायुक्तप्रकृतत्वात् । समास एकार्थीभावाद्‌दीकारण पदाद्योऽपस्थित-

१ ध. यथो । २ क. 'ते । तथा ज' । ३ क 'गवांनि' । ४ क. 'क्याडपि भा' १ ५ क. 'नेन योगात् । ६ क. 'वस्य शि० । ७ क, 'मासाच्छ' ।

यथा वा,

जडघाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसकेसरालीकरालः। प्रत्यग्रलककामाप्सरङ्किसलयो मडजुमखीरभृङ्गः ।। मत्तानुत्तानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी- संभूताम्भोजशोभां विद्रुमदभिनवो दण्डपादो मवान्या:॥२३३॥

अत्र दृश्यप्रतिपत्तता निजतनुः प्रतिपते । मवान्या: संबंधिनी तु विश- क्षित ।

अवश्यषष्ठस्य मनुक्तं यत्न । यथा, अप्राकृतस्य चरितातिशयैकस्थ हृट्टे- रत्यद्रिसुतैरपहतस्य तथाडपि नाद्रस्थ । कोटेप्रेप घोराशिशुकाकृतिरप्रमेय- माहात्म्यसारसमुद्रायमच: पदार्थ: ॥ २३४ ॥

काचिद्वयुपपत्तिविरोधात् । यथा—जड.घाकाण्डो । १ अत्र तदुपपादर्थस्य पार्वत्याः योगो$भिमतो दण्डपादेन प्रतिपत्तते । वाक्ये यत्प्रधानं तत्रैव निजादिपदार्थयुपपत्ते: । दूषकताबीजमिष्टप्रतीतिविरह इति नियदोषो$ज्यम् । अनभिहितवाच्यमित्यावश्यक न्य: । तेनानभिहितं वाचकपदातिरिक्तवाच्यवाच्यं यत्न तदित्यं । वाचकपदाने भिदाने न्यूनपदत्वव्यवस्थापनात् । यतु 'न्यूनपदे$प्रतीतिमात्रमंत्र तु विरुद्धा प्रतीतिरित्यनयोभेदः, 'अप्राकृतस्य' इति वक्ष्यमाणादाहारणे च मत्संबन्धिध्वेन वीर- शिशुप्रास्तिरेव विरुद्धा प्रतीते:' इति कस्यचिद्वार्यते तदनुरविरुद्धम् । तथाडडहवस्याद- प्रतीते: । इदं चान्यथावाच्यस्यान्यथादभिधानाद्वा, अवाचकस्य ज्योत्कादेरनभिधानाद्वा

आद्यं यथा—अप्राकृतस्थ । तिरेवतरविशेषणतयैति भावः । 'हिरण्यपूर्व काशिपुं प्रचक्षते ', 'रामेति द्वचक्षरं नाम मानभृङ: पिनाकिन:' इत्यादौ तु नायं दोषः । नाम्नामिनोरभेदस्य सर्ववेनैष्ययोगसंशत्ते । नमानामिनोरभेदेश वैयाकरणसिद्धान्तमनुरुध्यामस्माभिरुपालितः । व्युत्पत्तेरिति । प्रभा- नक्रियांकारार्थस्वनुपपत्तेरित्यर्थः । वाच्यशब्दो$त्र शब्दपरो नार्थपरः । तथा सति वाक्य- दोषस्वानापत्तेरिल्याशयेनडह—वाचकपदातिरिक्त इति । एवं चोदे$पविधेयभावादियोजे- त्कविभक्तीनां निपातानां च न्यूनत्वेडयं दोष इति भावः । अप्राकृतेऽति । ( वीरचरित- नाटके द्वितीयाङ्के ) रमण धनुर्मृधे कृते जनकस्य हृदयानाश्वासोक्तिरियम् ।

१ क. 'वाच्यस' । २ क. 'यैर हृटे' । ३ क. 'रत्याहितरस मम नाम' । ४ क. 'तथैवह' । ५ क. 'त्येकद' । ६ क. 'यसीनद' । ७ क. 'हितवा' ।

अत्रापहतोडस्मीत्यपहतत्वस्य विधिर्‌वाच्यः । तथाडपीत्वस्य द्वितीयवाक्यगतत्वेनैवोपपत्तेः ।

यथा वा,

एषोडहमत्रितनयामुखपद्मजन्मा प्राप्तः सुरासुरमनोरथकुर्वर्ती । स्वप्रेडनिरुद्ध घटनाधिगतां भिरूपलक्ष्मीं कलामसुरराजसुतां विधाय ॥ २३५ ॥

अत्राहमपहतोडस्मीति प्रकारेणापहतत्वस्य विधिर्‌वाच्यः । तेन वाक्यद्वयसंस्ततौ तथाडपीत्युपपद्यते । द्वितीयवाक्यगतत्वेनैव तस्योपपत्तेः । नन्वयमविमृष्टविधेयांश एवेति चेत् । न । न हि विधेयाविमर्शोमात्रमत्र दूषणम् । किं तु तथाडपीत्वस्यासंगतिर्‌अपि । तदचुरोधेनैव ह्यपहतत्वस्य विधेयत्वमुपगमो न तु तत्प्राधान्यान्न । एतेन ‘अवान्तर-वाक्ये न विधेयाविमर्शः’ इति समाधानमनादेयम् । बीजाभावात् । ‘क्षणमप्यमुक्ता-’ इत्यादि-वान्तर-वाक्य एव तदुच्यते । अत्र वाक्योदाहरणो विधेयाविमर्शोऽस्ति । द्वितीय-भेदे तदसङ्करमात्रेणैष दोषमेद्यवस्थितेः । यथा—एषोडहं० ।

नन्यसामान्यस्य विदग्धस्य मम वा चरितातिशयैः । चो भिन्नक्रमः । हेतुः श्रुतैश्वर्यपहतस्य वशीकृतमनसो मम यदप्यहमपहतस्थाडपि नाडडस्य, न तथाऽविश्वयः । दशरथस्य पुत्रो ‘न धनुर्भञ्जमिति निश्चयो नेत्यर्थः । तत्र हेतुः, एष कोऽपि जनागम्यः पदार्थो वाराशिशुकाक्रुति । अप्रमेयोति । अन्वत्राहअरिसौन्दर्‌यसारसमुदयप्रभुर्‌इति । ( वसन्ततिलका छन्दः । ) । तस्योप-पत्तेर्‌इति । तच्छब्देनैव पूर्वप्रकान्तपरामर्शः । न चैकाक्यतयाडन्वये तस्यासम्भव इति भावः । न हि विधेयेति । अत्रापहतस्य मम नाडडस्येत्यन्वयस्‍मवेडपि ‘तथाडपि’—इति पदासंगतियुक्तस्य तस्यात्र दोषत्वमिति भावः । आकाङ्क्षितैरपहतस्‍तथाडपि नाडडस्थेति तु युक्तम् । तदसङ्करेति । एवं चात्र विधेयाविमर्शेन तस्य सकर इति भावः । एषोडहमिति । उपाहरणे कन्दर्पवच्‍च्‍श्रेदमम् । मुखपद्मजत्वं दाहान्तरं वरप्रदानद्वारा । एतेन शिवस्थाप्यप्रभुञ्ज इति ध्वनितम् । हेडसुरराज वाणासुर । स्वप्रेडनिरुद्धेन या सङ्घटना सङ्क्ष्षत इवाधिगततमहुरूपा डनिरुद्धानुरूपा या रक्ष्मीः सौन्दर्‌यशोभा तस्याः फलमनिर्द्धस्य घटनरूपं या तादृशं तव सुतां विधाय निर्माणं याहं प्राप्त इत्यन्वयः । नन्वागतस्यापि तवेतः परं मत्तो नाश एव भविष्यतीस्‍यत्राडडह—सुरासुरेति । सुरासुराणामपि मनोरथस्यापि दूरवर्तित्वेनाव्यः । तेनान्यमनोरथविषयस्वभावः ।

१ क. °तानिह्नु° १२ ग. तस्य प्रतितेः ।

३१२ प्रदीपोद्योतसमेत:- [ ७ स० उद्यासः] अत्र मनोरथानामपि दूरवर्तित्वप्यर्थो वाच्यः । यथा वा, त्वयि निवद्धुरते: प्रियवादिन: प्रणयभङ्गपराड्मुखचेतस: । कमपराधलवं मम पद्यसि त्वज्जसि मानिनि दासजनं यत:॥२३६॥ अत्रापराधस्य लवमपिति वाच्यमू । अस्थानस्थपदं वच:, प्रियेण संगृथ्य विपक्षसंनिधौ- चुपाहितां वक्शसि पीवरस्तने । स्रजं न काचिदिज्जहो जलाविलां वसन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वेष्टुषु ॥ २३७ ॥

अत्र सुरासुराणामपि मनोरथस्य दूरवर्तित्वप्यर्थो वाच्य: । अन्यथा डन्यमनोरथविषयत्वं प्रतीते । अस्मासेडपि द्वेप: । यथा—त्वयि० । अत्र लवमपित्यर्थोद्वयवाच्य: । अन्यथा लवनिषेधे स्थूलप्रतीतिप्रसङ्गात् । दूषक- तावींज प्रथमेडभिमताम्रतीति:, अन्त्ययोस्तु विरुद्धप्रतीतिरिति नित्यदोषोड्यम् । अपदस्येति । अस्थानस्थपदमस्थानस्थत्वम् । तदोराधं यथा—प्रियेण० । सुरासुराणामनयेन्द्रियाविपयत्वेन च ध्वनितामिति नाशाशक्यताध्वनि: । ( वसन्ततिलका छन्द:) । त्वथीति । (विक्रमोर्वशीये चतुर्थाड्के) उर्वशीम् प्रति पुरुरवस् उक्ति:। (हे मानिनि त्वयि निवद्धा रतिरनुरागो यस्य तादृशस्य प्रियवादिनो मध्येप्सापिण: प्रणयस्य प्रेम्णो भङ्गे नाशविषये पराड्मुखं चेतो यस्य तादृशस्य मम कमपराधस्य लवं लेशं पद्यसि यतो यस्मात्कारणादादासजनं मां त्वज्जसि ) । पराड्मुखं भीरु । विशेषणत्रयमपराधलेशभावोपपादकमिति परिकरोऽलङ्कार: । (दुतविलम्बितं वृत्तम्) । अस्थानस्थपदामिति । आद्यं पदपदं स्थानार्थकमित्यर्थ: । अयोग्येति । केचित्स्थानस्थत्वं यथाश्रुतमनुपूर्व्या विरक्षितसार्थानुभावकत्वे सति स्वाकाड्क्षस्थानाद्व्यवहितस्थानप्रयुक्तत्वम् । सत्यन्तेन सङ्कीर्णगर्भिताक्रमाणां व्युदास: । तेऽु तदानुपूर्व्या विवक्षितार्थानोधादित्याहु: । प्रियेति । किराते ( अङ्गमर्दे ) जलक्रीडावर्णने कस्याश्चिद्दर्शनमिदम् । विपक्ष: सपत्नी तत्संनिधियो प्रियेण संगृथ्य सम्यगादरेण न तु यथाकथंचिदुपाहितां स्रजं पूर्वकं निष- शितां जलाविलां जलन म्लानामपि काचिन्नायिका न विजहो । यतः प्रेम्णि गुणा उत्कर्षा न तु वस्तुनि । प्रेम्णि सति वस्तुनि्युल्कर्षा न तु वस्तुमात्र इत्यर्थ: । प्रेमोत्कर्ष ए-

9 क. प्रणयभड्खपराड्मुखचेतस्त्वयि निवद्धरते: प्रियवादिन: । २ क. 'निध्नां निवेदिता । ३ क. ग. वस्तुनि । ४ द. 'मे नित्यता' ।

[७ मो उल्लासः]

काव्यप्रकाशः.

३१३

अत्र काचिन्न विज्ञापिति वाच्यमू। यथा वा,

लघ्नः केलिकचग्रहश्रथजटालम्बेन निद्रान्तरे मुह्राङ्कू: शितिकन्धरेऽन्दुशकलेनान्तः कपोलस्थलमू। पार्वत्या नखलक्ष्मराशौ हृततसखीनम्रस्मितैर्हीतया प्रोमृष्टः करपल्लवेन कुडिलाताम्रच्छवि: पातु वः ॥ २८८ ॥

अत्र नखलक्ष्मेत्यत: पूर्वं कुडिलाताम्रेति वाच्यम् ।

अत्र न काचिदिति न योगं नजः स्थानम् । प्रतीयोगिसन्निरिर्हि तथेति न युक्तम् । तद्यथशानेडपि 'न खलु न खलु वाणः संनिपात्योऽयमस्मिन्‌' इत्यादौ निरवद्यप्रयोगदर्शनात् । परं तु न काचिक्रियजहौ, आपे तु सर्वा एव विजहुरिति विरुद्धप्रतीतिप्रसङ्गादयोग्यं स्थानमेतत् । विरुद्धप्रतीतिजननादिव विवक्षितोपयोगासंभवादपि स्थानस्यायोग्यत्वम् । यथा—लघ्नः० ।

अत्र कुडिलाताम्रच्छविँ नखलक्ष्मराशाव्हृजमिति तत्पूर्वमेव प्रयुज्यमात्रुपयुज्यते न तु पश्चादिति स्पष्टं दूषणम् । नित्यश्रायम् ।

वोपादेयो न वस्तूपकर्ष इति भावः । ( वंशास्थं वृत्तम् ) । अथ न काचिदिति । केवले-

लक्रीडावर्णन एकैकस्या एकैकगुणवर्णनप्रस्तावेनैकस्या: कस्याथिदेवैतादृशारवर्णने तात्पर्य्यात्, अपि तु सर्वा न विमहुरिति विरुद्धप्रतीते: । मूले 'अपि तु सर्वा न विजहुः' इत्येव पाठः । अत एव 'न डिसंबुद्धोः' (पा०सू०८।२।८) इति सूत्रे महाभाष्ये न काचिन्नडिल्लोपेन लुप्यतेऽपि तु सर्वत्र लुमतेव, इति प्रयुक्तम् । तत्र हि न काचिदित्यादेशः सर्वत्रैव लोपेन लुप्यत इत्यर्थः । 'अपि तु सर्वत्र ' इत्यादिप्रतिनिदेशात् । तस्मात्काचिदादेः पूर्ववर्तिनि नञि सति काचिदादिपदासिद्धौ वा धात्वर्थसिद्ध्यर्थकत्वं वा च्छेदप्रत्ययस्योक्तमिति भावः । लघ्र इति । ( कदाचित्कींल भवानि रात्री प्रणयकलेह हरजटामाक्रप्य चन्द्रवण्डसहितां तां कपोलतले निधाय निद्रां कृत्वती । ततः प्रभाते जटास्यचन्द्रकवण्डमुद्राङ्कित कपोलं दृष्ट्रा नखकस्तमेतदिति शङ्कमानाया: सत्यया हस्तेन लज्जिता सती कपोलस्य चन्द्र-मुद्राङ्कं हस्तेन ममाजेंति कविकल्सनम् ) ।

शितिकन्धरो महादेवस्तादिन्दुशाकलेन निद्रामध्ये कपोलस्थलमध्ये लङ्गो मुद्राङ्को वः पातु । अन्यसंपर्कादन नत्र समुदितं चिह्नं मुद्राङ्कः । पार्वत्या: कपोलस्यप्रसवे हेतुः केलीति । आलम्बन संबंधेन । नखलक्ष्मराशाव्हृते: कुडिले-

त्यादि । प्रोमृष्टत्वे हेतु:-नखलक्ष्मराशावतत्सखीनम्रस्मितजन्त्रोदेति वोधयम् । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ) । अत्र कुडिलाताम्रेति । अत्र कुडिलाताम्रच्छविस्वय साधार्य-

३ प. 'तब्रीडया । १२ क. पक्कजेन ।

अस्थानस्थसमासं यथा, अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषये सीमन्तिनीनां हृदि स्थानं बाछति मान एष दिगिति क्रोधादिवालोहितः । प्रोद्यददूरतर्प्रसारितकरः कर्षस्यसौ तक्षकणात्फुल्लत्कैरचकोशानिःस्रदुलिश्रेणीकुपाणं शशी ॥ २३९ ॥

अत्र कुत्रस्याङ्क्तः समासो न कृतः । केवलेन तु कृतः । संकीर्णम्, यत्र वाक्यान्तरस्य पद्मानि वाक्यान्तमनुपविशान्ति । यथा, किमिति न पश्यसि कोपं पाण्डुगतं बहुगुणं गृहाणेमम् । ननु मुष्ण हृद्यनाथं कण्ठे मनसस्तमेरुपमं ॥ २४० ॥

अस्थानस्थसमासं यथा—अद्यापि० । अत्र पूर्वार्ध कुत्रस्य शशिन उक्तिरिति तत्समासस्य योग्यं स्थानम्, न पुनः क्वचिदितरार्थमित्यस्थानसमासता । न च प्रतिकूलवर्णरवान्तर्भावः । समासस्यावर्णरूपत्वात् । नापि पतत्प्रकर्षेभति । प्रयमप्रकर्षस्य सयोगे हि तत्समर्थः । अन्र तु तद्वैपरीत्यम् । किं चोभयत्रेचितस्यैक प्रकर्षस्याभावे तरसंभवः । अत्र र्वेकततत्रैव समासौचित्यमिति । दुष्कतावीजं सदृदयकेमुख्यम् । संकीर्णे वाक्यान्तरपदेन मिश्रम् । यथा—किमिति० ।

रूपस्य नवलक्ष्मशरद्वावीजस्य प्रागप्राप्तस्तच्छछायास्तन्मुखनिरীক্ষ्यत्क्वेनायोग्यतादिपरिहाराय साधम्योSपस्यापकोपक्षणाद्विलम्बिन प्रतोतिरिति भाषः । पूर्व प्रयोगे तु झटिति हेतुहेतुमद्रावेनान्वयप्रतीतिरिति तत्त्वम् । अद्यापीति मत्सान्निध्येऽप्यर्थः । स्तनरक्षणशैलदुर्गाण्यां विषमेऽप्यस्मिन् । उद्धृत एव दरतरं प्रमारिता: करा येन मः । द्विविधेन कर्मभारयो वा । कोषः कुड्मलं खाद्गपिधानं च । धिगिति । श्रीसम्बन्धेनाडदरमानं रक्षतोऽपि शस्त्रोरनारक-

न्दादिगित्युक्तिः । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ) । योग्यं स्थानमिति । तत्रैव तद्वच्य-

द्वैजोगुणस्यौचित्यादिति भावः । केचितु, अत्र दोषद्वयं स्थाने समासत्यागोऽस्थाने करणं चेत्यस्यास्थानसमासपद्योरपि द्विविध इत्यादुः । अवर्णरूपपत्वादिति । रसादिगुणवर्णचहुल-

वाक्यवस्यैव प्रतिकूलवर्णपदावृत्यादिति भावः । एवं च माधुर्यवच्च्छेदादिरसमप्रधानपथे दीर्घ-

समासेऽप्यमेव दोष इति बोध्यम् । वाक्यान्तरपदेनेति । मित्रभिन्ननवाक्यार्थान्वितपदानां

तत्तदर्थनिराकाङ्क्षवाक्यग्रटतत्वमित्यर्थः । तेन वाक्यैकवाक्यतया महावाक्यस्यैकत्वेऽपि किमि-

तीत्यादावयम् दोष इति बोध्यम् । किमितीति । (मानिनीं प्रति सूच्या उत्किरियम् ) ।

१ म उद्‌ १२ क, °रपशामि वाक्यान्तरेडचु° १. म. पनित । कि° ।

[ ७ स० उत्सासः ] काव्यप्रकाशः । ३१५

अत्र पादगतं बहुगुणं हृदयनार्थं किमिति न पश्यसि, इमं कण्ठे गृह्णाण, मनसस्तमोरुपं कोपं मुञ्च्रेति । एकवाक्यतायां तु कष्टमिति मेदः । गर्भितम्, यत्र वाक्यस्य मध्ये वाक्यान्तरमनुप्रविशति । यथा, परापकारानिरतैर्जनैः सह संगतिः । यदामि भवतस्तत्वं न विधेयं कदाचन ॥ २४१ ॥

अत्र तृतीयपादो वाक्यान्तरमध्ये प्रविष्टः ।

यथा वा, लघुं रागावृताद्दूचा सुहृढामिह यपैवासियष्टचाडरिकण्ठे मातृज्ञानामपीहोपरि परपुरषेऽपि च हृश्या पतन्ती । तत्सकौडयं न किंचिदुणयति विदितं टेडस्तु तेनास्मि दत्ता मृत्पेष्यः श्रीनियोगाद्दितुमिव गतेऽस्यमुबुद्धिं यस्य कीर्त्तिः॥२४२॥

अत्रे पादगतं हृदयनार्थं किमिति न पश्यसि, इमं कण्ठे गृह्णाण, कोपं मुञ्च्रेति वाक्यत्रयेऽन्योन्यवाक्यस्यपदमादायानभिमतं प्रतीयते । इदमेव च दुष्टवाक्यं प्रतीतिविलम्बो वा । एकवाक्ये कष्टत्वमिति ततो भेदः । गर्भितं जातगर्भम् । अन्तःस्थितवाक्यान्तरं वाक्यमित्यर्थः । तत् तु वाक्यं कचित्स्वभावत एवैकम् । कचित् वाक्यैकवाक्यत्वयैकीभूतम् । तत्राडडघ यथा—पराप० ।

लघुं० ।

पादगतं पादान्तं बहुगुणं हृदयानार्थं किमिति न पश्यसि । इमं कण्ठे गृह्णाण । मनसस्तमोरुपं कोपं मुञ्च्रोऽन्वयः । 'बाले नाथ विमूढ मानिनी रूपं रोषान्मया किं कृतम्' इत्यादौ तु बाले श्रृणु नाथ तद्वित्येव तयोरध्याहृतक्रियापदैरैक्यतया प्रततीतः संकीर्ण-स्वदोषाद्दूषडपि नास्तीति बोध्यम् । ( गाथा छन्दः ) गर्भितामिति । अत्र मध्यस्थितस्य पृथगुपादानं चिन्त्यामित्यपास्तम् । फलवैषम्यसत्त्वात् । वाक्यैकवाक्ययोरिति । स्थितत्वमिति । एवं च संगतेः सदसत्संसर्गयोः-हेतुमद्रावेन वाक्यैकवाक्यताडघ । ननु तत्र कर्मसाकाङ्क्षत्वं चेति । टप्रमिति । रागोऽनुरागो अधिरक्तिमा च । अदृश्यभावः खड्गमुखतरेखाविशेषस्थौते दीपिका । यद्यपेक्ष्यैवकारेणैकस्या एव नानासम्बन्ध इति सूचितम् । अरिकण्ठे । अननेन राज्ञा यादृशान्तं विरक्ताति ध्यानेतत् ।

३ क० °कृतया तु० । ३ शुचिराम० । ३ क० °नतरन° ।

२१६

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ७ सो. उद्धासः ]

अत्र विवृतं तेडस्त्वयेतत् । कृतं प्रत्युत लक्षणस्ततोऽपसरतीति विरुद्धमतिकृत् ।

'मक्षीरादिषु रानितप्रायं पक्षिषु च कूजितप्रभृति । स्तनितमणितादि सुरते मेघादिषु गर्जितप्रभुखम् ।'

इति प्रसिद्धमतिकान्तम्, यथा,

महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तक-

प्रचण्डध्वनिगर्जितप्रतिरुतानुकारी मुहुः ।

रवं: श्रवणभैरव: स्थगितरोदसीकंदर:

कुतोडयं समरोदधेर्यमभूतपूर्वं: पुर: ॥ २४३ ॥

अत्र तत्सक्तोडयं न किंचिद्रणयति तेन भृत्येम्यो दत्ताडस्मीति वाक्यैकवाक्यमध्ये विदितं तेडस्त्वति वाक्यान्तरं स्थितम् । प्रत्युत लक्षणस्ततोऽपसरतीति विरुद्धमतिकारिवाक्येनैवोदितत्वात् । प्रतीतिविच्छेदोत्र दृष्टिवीजम् । अतो न यत्र प्रतीतिविच्छिद्यते तत्र नायं दोष: ।

प्रसिद्धिहेतु:-मक्षीरादिषु ।

इति प्रसिद्धिमतिकान्तम् । यथा—महाप्रलय० ।

मातङ्गाशणडाला दन्तिननश । उपरि स्वयमेव गत्वा तदुपरि पततीत्यर्थ: । पर उदासीन: शत्रवश । तस्यामसियष्ट्यां सक्तोडनुरक्तश न किंचिद्रणयति न किंपि युक्तायुक्तं विचरयति । तेनाविचारेणैवाहं भृत्येम्यो दत्तेति विदितं तेडस्त्वति श्रीनियोगात्, मस्पित-येयं निवेदयतीवरूपात् । अमूर्ध तत्तदर्शने गदितोऽपि गतित्यक्त्वा: ।

लक्ष्मी राजपल्नीतवेन कीर्तिश्व दूतित्वेनाध्यवसिता: । संदेशस्वरूपं लिङ्गमित्यादि भृत्येम्य इत्यनन्तम् ।

अत्र भक्तिर्विशेषेण शौर्यादातत्कव्यरसान्मुक्तोऽपि वर्णित: । कृतं प्रत्युत इति । न केवलं विवक्षितैकवाक्यताSपेक्षितिमात्रं किं तु दोषान्तरमपीयर्थे: । विदितं तेडस्ति-

त्युक्तौ तज्ज्ञापनं तत्परित्यागे न ममापराध: किंतु तस्यैवेतत् ज्ञापनार्थमिति लक्ष्यते ।

तदनुक्तौ तु तद्वममानापसारणप्रकारश्रितत्नीय इत्येतदर्शमिति भाष: ।

( र्वघरा चन्द्र: ) । महाप्रलययेन्ति ( वेणीसंहारे तृतीयाड्के ) अक्षत्थाश्र उक्ति: । महान्य: प्रलयमारुतस्तेन श्षुभितौ यौ प्रचण्डौ पुष्करावर्तकाश्यो घनौ तयो: प्रचण्डं भोषणं घनं निविडं यद्र्जितं तस्य प्रातिलोम्यनिदर्शककारी तत्सदृशा: ।

स्थगितं रोदसी; स्वर्गाभूम्यो-

१ क. ग. 'तिरबानु' । २ कु. 'तिच्छे' ।

[७ स० उल्लासः]

काव्यप्रकाशः । ३१७

अत्र रवो मण्डूकादिपु प्रसिद्धो न तुक्कविशेषे सिंहनादे । भण्णः प्रकमः ( प्रस्तावः ) यत्र । यथा, नाथे निशाया निश्चतेःनियोगादस्तं गतेऽह्नि निशाडवि याता । कुलाङ्गनानां हि दशानुरुपं नातः परं भद्रतरं समैस्ति ॥ २४४ ॥

अत्र गतेऽति प्रकरणे यातेऽति प्रकृतेः । गतानिशाडपीति तु युक्तम् । ननु 'नैकं पदं द्विःप्रयोज्यं प्रायेण'इत्यपि वचनप्रयत्नः, काठित्पदं दुष्प्रयमिति चेहैवोक्तम्, तत्कथमेकस्य पदस्य द्विःप्रयोगः । उच्यते । रवो मण्डूकादिशब्दे कविप्रसिद्धो । न तुक्कविशेषे सिंहनादे । न चावाचकसङ्करः । तुल्ये- नैव रुपेणोभयत्र शक्तिसत्त्वेऽपिकत्रैव कविप्रयोगनियमात् । अत एवायं वाक्यदोषः । विशेष- षणविशेष्यसन्निधानेन विशेषपरत्वादिति । भण्णप्रक्रमम्, भण्णः प्रकमः प्रस्तावौचिस्यं यत्र तत् । तच्चानेकधा व्यवस्थितम् ।

तत्र प्रकृते: प्रकमभङ्गो यथा——नाथेऽ० । नाथ इत्यादि । भिन्नाभ्यामुप- स्थापिंतं भिन्नवद्वाति कुलाङ्गनानां स्वामिसंनिधानशोभाप्रतिपत्तिन सम्बोधि । तस्मात् 'गता निशाडपि' इति युक्तं: पाठः । ननु 'नैकं पदं द्विः प्रयोज्यं प्रायेण' इति वामनसूत्रम् । अत्रापि कवितपदं दुष्प्रयमुपद्मे वोक्तम् । तथा च पुनर्गमेः प्रयोगे दुष्टः स्यादिति चेत्, न ।

रनतरं सैव कनदरा येन । मणडूकः: सकलमृदुवचनिकन्तु पलक्षणम् । (पृथ्वी छन्दः) । तुल्ये- नैव रुपेणेति । अत एव न निह्नार्थत्वम् । कविप्रयोगनियमादिति । सिंहशब्दे रवशब्दप्रयोगो न चमत्कारायेऽति नियमः । अतो नाप्रयुक्तकवम् । सर्वथा प्रयोगनिषेध एव हि स दोषः । प्रकृते चार्थविशेषे प्रयोजगोडनुमत एवत्याहुः । विशेषणविशेष्येति । श्रवणभैरवस्वररोदसीस्थगनरुपेत्यर्थः । ( प्रस्तुतस्याग्रहृतसहृदयौद्रेगोदूपकतार्तीजम् । प्रस्ताव- वौचित्यामिति । प्रस्ताव उपक्रमः । येन रुपेणोपक्रमस्तेनोपसंहार इत्यर्थः । उपक्रमश्र द्वेधा शब्दतोऽर्थतश्च । तत्राङ्गडयं नाथ इत्यादौ । द्वितीयमकलितेऽस्यादौ । नाथ इति । नियतेर्हेतोः स नियोगादज्ञया निशानाथे चन्द्रे याते यत्निशां याता तथयुक्ततरम् । तत्रार्यो- न्तरम् । कुलाङ्गनानां दशानुरुपं वैदग्ध्यदशानुरुपं भद्रतरं कल्याणातिशयः । अतः परमनुग- मनात्परं न समस्ति । स्वामिसंनिधानरौचितेति भावः । ( उपजातिश्छन्दः ) । भिन्नव- द्वात इति । ज्ञाने शब्दस्यापि भानादिति भावः । एतच्च मज्जूषायां निरूपितं विस्तारेण । सर्वनाम्रा तु परामर्शे तेषां बुद्धिविषये शक्तिस्वीकारात्पूर्वपदार्थाच्च्छेद्यत्वसैव प्रतिपादनात्रायं दोषः । न च सर्वनामपदाविच्छेद्यत्वेनापि भानाद्द्रदे: । विशिष्टस्य तद्वाच्यच्छेद्यतया भानेऽपि

१ क म. 'दोषणे इसि०' । २ म. चकासित ! ३ क. म. 'वोके: कथ०' । ४ क. 'ते: क०' ।

२१८

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ७ स० उল্লासः ]

उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यातिरिक्तो विषय एकपदद्वित्रिप्रयोगनिषेधस्य । तद्यति तु विषये प्रत्युत तस्पै पदस्य सर्वनाम्नो वा प्रयोगं बिना दोषः । तथा हि,

उद्देति सविता तापप्रस्तान्त्र एवास्तमेति च । संपत्तौ च विपत्तौ च महत्वमेकरूपता ॥ २४५ ॥

अत्र, रक्त एवास्तमेति च, इति यदि क्रियेत, तदा पदाऽन्तरप्रतिपाद्यन्तः स एवार्थोऽर्थान्तरतैवेयं प्रतिबासमानः प्रतीतिं स्थगयति । अत्र ताहगेवेतिपाठे वा न दोषः । सर्वनाम्नः प्रयोगात्

यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यसंख्यामतिरिच्यतिनुं वा । निरुक्तशकानामभियोगभाजां समुत्सुकवतांडमुपैति सिद्धिः ॥ २४६ ॥

उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यातिरिक्तं यत्क पदं द्विःप्रयोगनिषेधविषयः । ताहशो तु विषमेप्रत्युत तस्यैव पदस्य सर्वनाम्नो वा प्रयोगं बिना दोषः । यथा——उद्देति ।

अत्र 'रक्त एवास्तमेति च', इति यदि क्रियेत तदा पदाऽन्तरप्रतिपाद्यमानः स एवार्थो भिन्न एव प्रतीममानः प्रतीतिं ह्रवधत्ते । प्रस्तुतस्य यथा——पशोः ।

पूर्वरूपाप्रच्यवात् । तदुक्तम्,

" न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । "

इत्यादि: । उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यातिरिक्तमिति । उद्देश्यः प्रत्यायित एव पुनर्निर्देश्यः पुनः प्रत्याय्यो यत्र तदतिरिक्तमित्यर्थः । तत्राभेदज्ञानार्थे पुनरुक्तिरेवोऽपकार्शिकेति भावः । इदमेवाभिप्रेत्य वामनेन प्रयोगेयुक्तम् । सर्वनाम्नो वेति । वाच्याद्वो व्यवस्थितविकल्पे । तेन यत्र सर्वनाम्नः परामर्शसंभवस्तत्रैव प्रागुक्तपदसुप्रयेद्यम् । यत्र तु तेन संबन्धस्तदेव

उद्देश्यलादौ स्म इति कुते प्रथानस्य सकृत्सेव श्रवणम् । ताहशा इति कुते तु नामेधप्रतीति: । साध्यावगमात् । तथैवैति कृतेपि तेन प्रकारेणेत्यर्थनिष्पत्ततथा शब्देन तात्त्र्वेन प्रकारणास्तमित्यर्थे प्रकारमानेनाऽभेदप्रत्यभिन्ना न स्यात् । एवं

"वार्थाविव संरक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये "

इत्यत्र नोपमा । तत्सहशावसुबन्धनोऽलंकेडहलस्त्वात् । तस्मादुप्रेक्षाडत्र । अभेदप्रतिपत्तरेवोदेेस्त्वाच्च न काथितपदस्वादिदोष इति दिक् ।

भिन्न एवेति । तेनैव शब्देन पुनरभिधाने स्वशुवादित्वेन झटिति प्रयोजननिज्ञानयोदयास्तमयादेवेकरूपतावगमो व्यञ्जनया झटिति, अन्यथा विलम्बनेतेयाशयः । यश इति युष्टिषु ( अर्जुन ) प्रति द्वैपद्या उक्तिः : किराते ( तृतीयासंगमे ) । निरुतशकानां निरौत्स-

9 म. °ति वि° । 2 क. तत्पदा° । 3 क. म. 'तयैव । 4 म. ठे न । 5 क. लक्ष्योः । 6 क. 'बोधप° ।

अत्र प्रत्ययस्य । सुषमीहितुं वेत्ति युक्तः पाठः ।

ते हिमालयमामप्य पुनः प्रेक्ष्य च शूलिनम्‌ ।

सिद्धं चास्मै निविद्यार्थं तद्विमृश्टः खमुदयुः ॥ २४७ ॥

अत्र सर्वनाम्नः । अनैन विस्तृता इति तु वाच्यम्‌ ।

महीभृतः पुत्रवतोडपि वृद्धिसतस्मिन्नपत्ये न जगाम तुष्टिम्‌ ।

अनुत्तप्सुपस्य मधोर्हि चाते, द्विरेफमाला सविशेषसटना ॥ २४८ ॥

अत्र पर्यायस्य । महीभृतोडपर्यचतोडपि इति युक्तम्‌ ।

अत्र सत्यपि पुत्रे कन्यारूपेऽध्यपत्ये सस्रेहोडमूदिति केचित्समर्थयन्ते ।

अत्र तुमुनः करणे सनोऽभिधानमेकरुपतामपत्ति सङ्गयति । 'सुखमीहितुं वा' इति युक्तः पाठः । सर्वनाम्नो यथा—ते हिमा ।

अत्रास्मै, इतोऽद्य प्रकृततद्विमृश्टा इत्थन्त्राप्यनेन विशिष्ट इत्येव वाच्यम्‌ । न च तद्‌-

दमोऽर्थमेदः । इदमः प्रस्तुतप्रत्यक्षपरामर्शाक्त्वात् । अन्यथा तयोः पर्यायतापत्तः ।

पर्यायस्य यथा—महीमतः ॥

अत्रापश्येपु बहुषु सस्वप्ति तस्मिन्नपत्ये स्रेहातिशयविवक्षयाsपत्यशब्दे प्रयोक्तव्ये पुत्र-

शब्दप्रयोगात्पर्यायप्रक्रमभङ्गः । केचित्‌ 'अस्ति पुत्रे सुतायां वेधो युक्तस्तस्य तु सत्यपि

कथानामुक्कण्ठानामभियोगभाजां यशस्वताम्‌ । तुमुनन्तानां निरुत्सुकानामित्यत्रान्ययः ।

लोके हि सर्वे लक्षणयुक्तास्तत्विनिरूपणस्वरूपं यशो रगधुमुक्तण्ठाविपयार्थसिद्धौ हि दुःखं

भवति, लक्षणयागमने हि न कोडपि मनुष्यः स्वत आगच्छछलक्ष्योकस्तादृशाश्रायं न मनुष्य-

गणनाविपय इति व्यवहारो भवति । मनुष्येपु संख्येति समासः । ( उपेन्द्रवज्रा छन्दः )

अत्र तुमुन्‌ इति । तुमुना क्रियायाः प्राधान्यावगमः फलस्वरुपतिश्व, न सनेत्येकरुपता-

प्रतीतिसङ्गनमिति भावः । ति हिमेति । ( कुमारसंभवे पञ्चमसर्गे पद्यमिदम्‌ । )

ते मरीच्य-

दयोडस्मै शूलिनेऽर्थ पार्वतीदनुरूपं सिद्धं पितृड्ढीकृतं निवेश ज्ञापयितवा खमाकाशं तद्‌-

ष्टष्टः शूलिविसृष्टः । इदम इति । इदमः पूर्वानुभूतपुरोवर्तिविषयवाचकत्वम् । तदस्त्व-

प्रत्यक्षपूर्वानुभूतपरामर्शकत्वमति भावः । महीभृत इति । ( कुमारसंभवे प्रथमसर्गे पद्य-

मिदम । ) तस्मिन्कन्यारूपे । तृसिरिच्छाविच्छेदः । पूर्वार्ध उत्तरं द्योतयति । अनन्तपुष्प-

विशिष्टमधु संबन्ध्यपि द्विरेफमाला सविरोषसटनेत्यर्थः । अत्र द्विरेफमाला साडस्यादृष्ट-

त्वेनाध्यवसिता बोध्या । अत्र पुष्पसामान्यसक्तायां तद्विरेपादेर दृष्टान्तः । ( उपनाति-

रक्तिः छन्दः ) पर्यायप्रक्रमेति । सामान्यपर्यायप्रक्रमभङ्ग इत्यर्थः । ननु सामान्यविशेषवाचकयोः

१ क. ग. °ति तुयुक्तम्‌ । तैः हि० । २ क. °पेऽपले स्मे० । ३ क. °नः प्रकमेण स° ।

पुत्रे तस्या सोऽभूदिति विवक्षयात्रात्र दोषप्रतीति:' इति समाधिरे । तदयुक्तम् । अनन्तपु-प्सय चूत इति दृष्टान्तवैषम्यप्रसङ्गात् । तत्र च सामान्यविशेषभिनोपादानादार्थान्तिके तथैव चित्याद् । तस्मात् 'अपस्स्यवट्‌डपि' इति युक्तः पाठः । न चात्रापि बहुत्वालाभदृष्टान्तवैष-म्यम्‌ । अपत्यान्यस्य सन्तीति बहुत्व एव मतुपो विधानात् । अथेन 'साघुरेव' 'पुत्रवत्‌' इति पाठ इत्यतः 'केचित्‌' इत्यनेन सांप्रदायिका इत्यर्थकेन वृत्तिकृट्‌डग्रन्थमतिरेव' इति चण्डी-रामाध्वानादेरम्‌ । अधापि सप्रहलद्योः कथम् पर्यायता । तत्र केचित्‌, 'अपत्यपर्या-योऽपि पुत्रशब्दः । अन्यथा पुत्रीयत्र क्रीप्रत्ययस्य कुतान्वयः' इत्याद्दु । तत्र युक्तम्‌ । तथा सति दोषस्यैवाप्रसङ्गात् । अपत्यार्थकत्वाविशेषात् । तस्मात्पर्यायत्वमेकार्थप्रतिपादकत्व-मात्रम् । न स्वेकप्रकारकप्रतीतिजनकत्वमपिति । अत एव लुकतामुपक्रम्यागरीयानित्युक्ता-

पर्यायस्वभावे कथमत्र पर्यायप्रक्रमभङ्ग इत्याशङ्कते—अथापत्येति । सामान्यविशेष-. वाचकोपलक्षणमेतत् । जन्यप्राणिरवजन्यपुंल्लुस्वयोः शक्यतावच्छेदकयोमेंदादिति भावः । प्रसङ्ग-त्केष्यांचिन्मतं खण्डयति—अपत्यपर्यायोऽपिति । अत एव—

'आत्मभस्तनयः सुतः पुत्रः कियान् स्वमिः । आहुर्दुहितरं सर्वेऽपत्यं तोकं तयोः समे ' ॥

इस्यमरः संगच्छते । तत्रापत्यशब्दस्य वंशायत्वनहेतुस्वरूपमपत्यत्वं शक्यतावच्छेदकं तदेव च पुत्रशब्देरस्यापिति पर्यायता । न च सापत्य इति वत्सपुत्र इत्यतोऽपि कन्यापुत्रसंदेहापत्ति: । पुंस्त्वात्पर्यग्राहकस्य विस्रसस्य सत्त्वेन त्रीस्त्वात्पर्यग्राहकस्येकारस्यासत्त्वेन च संदेह-विरहादिति भावः । मानान्तरमस्याह—अन्यथेति । अन्यथा प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थान्वितोति न्यायुत्पत्त्या प्रत्ययः किं गतं खीत्वमभिदध्यादित्यर्थः । दोषस्यैवाप्रसङ्गादिति । पर्यायत्वेऽपि चेन पर्योयेण प्रक्रमस्तद्विच्छेदेऽपि दोषात्‌, कथमथ्या गतेऽप्युपक्रम्य यातेत्युक्तौ दोष इति चिन्त्यमेतदिति केचित्‌ । तत्र एकरूपप्रतीतिविधातो हि तत्र दूषकत्व-जम्‌ । न चात्र तत्‌ । किं तु दृष्टान्तदृष्टान्तिक्योर्वैषम्यम्‌ । तथा हि पुष्पसामान्यसत्तायां पुष्पविशेषादर्शबोधकेन दृष्टान्तेन यत्सामान्यसत्ता तद्विरोधे गोचरेच्छेति प्रस्तावः । एवं च दार्शन्तिकेऽप्यपत्यसत्तायामपत्यविशेषे सहेति इत्येवापेक्षतम्‌ । पुत्रशब्दस्य तत्पर्य-यत्वेन सामान्यविशेषभावेन प्रतीतेः । सामान्यविशेषबोधकयोरप्यादानात्पर्यायोगप्रक्रमभङ्ग इत्याशयात् । तदाह—नच्वेकप्रकार इति । सामान्यविशेषबोधकयोर्विशेषप्रयोजनप्रस्तावे दार्शन्तिके विशेषप्रयायोपादानात्पर्यायोगप्रक्रमभङ्ग इति भावः । तदाह—नत्स्वेकप्रकार इति । किं च पुत्रापत्ययोरेकप्रकारकप्रतीतित जन-कत्वरूपे पर्यायत्व उपक्रमादाधेयस्यान्यथा नेतुमुचितत्वात्‌ । तस्यां हि कुत्र्याम्‌ इति युक्तः पाठ इत्येव प्रकाशाकूनो बृहुरित्सलम्‌ । अत एवोति । अगराम्यः पदं हि

[ ७ म० उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

३२१

विपदोद्भिमवन्त्यविक्रमं रहयत्यापदुपेतमायति: ।

नियतां लघुतां निरायतैरगरीयान्न पदं नृपश्रिय: ॥ २४९ ॥

अत्रोपसर्गस्य पर्यायस्य च । तदभिमुखः कुरुते निरायातिम् । लघुतां भजते निराश्रितिः; लघुतामात्रं पैदं नृपभ्रियं इति युक्तम् ।

काचित्कीर्णा रजोभिरिव मनुविदधौ मन्त्रवक्रोन्दुलक्ष्मी-

रश्वा: काश्चिदन्तविश इव द्वाधिर द्रुहिमुद्रान्तरस्वा: ।

श्रेमुर्वाणा इवान्या: प्रतिपदमपरा भूमिवस्कम्पमानाः

प्रस्थाने पार्थिवानामेशिवामिति पुरोभाविनी नार्य: शशंसु: ॥२५०॥

अत्र वचनस्य । काचित्कीर्णा रजोभिर्दिव मनुविदधुर् मन्त्रवक्रोन्दुलक्ष्मी-

मा निःश्रीका इति, कम्पमाना इत्यत्र कम्पमापुरिति च पठनोयम् ।

वापि पर्यायकमपहू उद्यते । यथा—विपदो० । तदभिमुखः कुरुते निरायातिम् । लघुतां भजते नियतदिल्लघताभागपदं नृपश्रियम्' इति पाठो युक्तः यदिन चक्रोभयकः ।

काचितम् ।

अत्र काचिदिस्तुपकम्य काश्वित्प्रतिति वचनप्रकरमभण्ह: । तस्मात् 'काचित्कीर्णा रजो-

भिर्दिव मनुविदधुर् मन्त्रवक्रोन्दुलशोभा निश्रीका:' इति पठनोयम् । 'कम्पमाना ' इति च 'कम्पमापु:' इति पठनोयम् । ह्रस्वान्तश्चोरुणिर्भूतक्रियान्तराभिधायकस्वनियमात् । न

गुरुत्वाभाववत्त्वेन बोधकम् । विपद्र इति । किराते ( द्वितीयसर्गें शुपिष्ठिरं प्रति ) द्वैपद्या

( मोमसेनस्य ) उक्तिः: । रहयति स्पृशति । आयातिकुतरकालेगुदि: । आपदोपेतं

विशिष्टं पदं स्वामिन्म । ( सुन्दरा छन्दः ) । काचिदिति । रश्वाभिरातपः कीर्या

न्याम्म । दिवमाकाशां रजोयुक्तस्य कीर्णम् । विभक्तिविपरिणामेनान्वयः: । मन्त्रेन्दुसदृशवक्त्र-

लक्ष्मीर्यस्य: सा मन्तेन्दुभिवक्त्रलक्ष्मीर्यस्यास्तामनुविदधे डनुकतवती । काश्चित्प्रतिशा इवान्तराहं

तापं हेतुलक्षणया वाचिं च दधिरे । उद्धान्तं ग्याकुलीमीतं सत्त्वं सत्त्वगुणो यासाम् ।

सत्त्वं चित्तं वा । उद्भ्रान्ता इतस्ततो विक्षिप्ता: सत्वा: प्राणिनो याशु दिशु । अन्याः

वास्या इव प्रतिपदं श्रेमु: । अपरा भूमिवस्कम्पयुक्ता जाता इति नार्य: पार्थिवानां

स्वद्विप्रां प्रस्थाने यात्रायां पुरोभाव्यशिवं रजोदृष्टिदिग्दाहवात्याभूकम्पादिरूपं शशां-

सु: । ( स्रगधरा छन्दः ) । गुणीभूतक्रियान्तरेऽति । क्रियान्तरं प्रति गुणीभूतस्वार्थे-

१ ग. °ति: । लघुता नियता निरा° । २ क. °त्रियामू । ३ ग. °ताभिन प° । ४ क. पदमिति तु यु° । ५ क. °नुभमि° । ६ क. ता, °ति प° । ७ क. °ति क° ।

गाहन्तां महिषा निपानसलिलं शुद्धैरमुहुस्ताडितं

छायाबद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमम्यस्येताम् ।

विश्रब्धे: क्रियतां वराहपतिभिरमुस्ताक्षति: पल्वले

विश्रामं लभतामिव च शिथिलज्याबन्धमसृद्‌द्रु: ॥ २५१ ॥

अत्र कारकस्य । विश्रब्धा रचयन्तु शूकरवरा मुस्ताक्षातिमित्यदुष्म् ।

अकलितवप्टेष्टजोष्ठीर्यप्रतिष्ठा-

ववितथमदारमाते रोषान्मुनावार्भिंधाविते ।

अभिनवधनुविप्रविदार्दपक्षमाय च कमणे

स्फुरति रमसात्पाणि: पादोपसंग्रहणाय च ॥ २५२ ॥

अत्र क्रमस्य । पादोपसंग्रहणायेतिं हि पूर्वं वाच्यम् । एवमन्ये‌दृक्ष-

नु‌र्सर‌दृश्यम् ।

चात्र क्रियान्तरं प्रधानमस्ति । गाहन्तां।

अत्र गाहन्तामिति-कर्रृवाचककर्मकृतिङ्कृतप्रक्रमे क्रियतामिति कर्मकारकवाचकस्य ।

'विश्रस्ता-स्वयान्तु शूकरवरा:' इत्यदुष्म् । अकलित० ।

अत्र तेजोव्री‌यरपो‌ऽपि क्रमेऽपक्रम्य तदुभयोचितयो: पादोपसंग्रहणादुपसंग्रहणयोर्‌पौर्वापर्ये

योग्यम् । 'यथासंस्यमनुदेशः समानाम्' (पा०स० १।३।१० )इति न्यायात् ।

इति तदन्यथाकरणे क्रमप्रक्रमभङ्ग: ।

एवमन्यदप्यूह्यम् । अत्र सर्वत्रैकरूपप्रकृत्या: प्रतीतेः सृङ्ग-

भिधायकस्वादिस्वर्यर्थ: । तदाह—प्रधानमस्तीति ।

आलख्यातप्रक्रमभङ्गप्रसङ्गादित्यपि बोध्यम् ।

गाहन्तामिति शाकुन्तले ( द्वितीयाङ्के ) दुष्यन्तोक्तौ: ।

तत्राय तावद्‌स्तुपकमस्यं सर्ववाक्यान्वयी ।

महिषा: शृङ्गैरिति स्वभावोक्तिः ।

तैस्ताडितं निपानसालिलं कूपसमीपवर्ति‌कुत्रद्‌देशजालं गाहन्ताम् ।

शृङ्गरू‌पे‌ स्त्रिप्वा शरीरोरपि पातयतु ।

एतेन हननयोग्यदेशस्थितानपि न हनिष्य इति स्वोदात्तता एवं सर्वत्र ।

रोमन्थो‌डम्यवहतस्याऽ‌स-

कृश्य च वणनम् ।

त्रासानुगृ‌त्तिरिति भावः । मुस्ता तृणावलीप: पल्वले शुद्धसरः: ।

विश्रस्त-

रिति विभक्तिविपरिणामेन सर्वत्र योज्यम् । ( शार्दूलविक्री‌डितं छन्दः )

शूकरवराः प्राप्तम्यस्तचञ्ह्नशोफिल्याच्च विश्रब्धः कुरुतां वराहनिवहो मुस्ताक्षति-

मिति युक्तं पठितुम् । एवं डा‌डमनेपदप्रक्रमभङ्गो‌ऽपि न ।

अकलितेतिं । ( वीरचरि-

तनाटके द्वितीयाङ्के ) घघुर्‌भङ्कुपिते मार्गव आगते रामोक्तिः ।

अपरिमितव्‍‌याघ्रचर्यादितेजो-

वी‌र्यविस्तारवाति यशोनिधावातिप्रसिद्धे ।

तद्‌रशस्य जयाद्‌दुष्क्रतिधिक्यम् ।

अवितथो यथायं यो मदो‌डहङ्कारस्तद्‌द्विशिष्टे ।

दपो‌डहङ्कारस्तद्योग्यं कर्म युद्‌दमम् ।

रभसादित्युभयान्वयि ।

अत्र तपस्तेजोवो‌ऽयं क्रमेणति पाठः ।

ऊह्यामिति । " शशो दिवसधूसरो गलितयौवना

१ क. ग. स्वतो° । २ क. विश्वस्ते: निश्रब्धं क्रियतां वराहरत्नि° । ३ प्र. तपो‌ऽनि° ।

४ क. °भि गच्छति. । ५ ग. लति पू° । ६ ग. °स्वत्राय° । ७ क. °ने प्र° । ८ स्खलनमित्यु‌द्‌दू‍षो

तस्मत: पाठः ।

[ ७ स० उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: १

३२३

अविद्यमानः क्र्मो यत्र, यथा, दृश्यं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः। कला च सा कान्तिमती कलावत् स्वमस्य लोकस्य(च) नेत्रकोमुदी ॥ २५५ ॥

अत्र त्वश्लेषानन्तरं चकासो युक्तः। नमुपघातो वा दूषकतावीजम् । यदुक्तं—

'प्रक्रमस्यान्यथावेन प्रतीतो प्रस्खलद्रतौ । हादः स्फुरणनास्वादी यत्र ग्लानस्वमश्नुते ॥ दोषः प्रक्रमभेदाल्यः शब्दानौचित्यभूष सः । ' इति ॥

अत एवं निस्पदोषोड्यो यत्र तत् । यस्पदानन्तरं यत्पदोपादानमुचितं ततोऽन्यत्र तदुपादानं यत्रेत्यर्थः । यथा—दृश्यं० । अत्र लोकस्य चात्र चकारस्य(श्लेष)शब्दोऽनन्तरं युक्तः:

त्वश्लेषार्थस्यैव शोच्यतया समुच्चयस्य घोतनीयसत्वात् । लोकपादर्थे समुच्चयाभावात् अथापदस्पदादस्य को भेदः ।

तत्र प्रतीत्यनन्तरमत्र सैव प्रतीति: किं तु विलम्बितेति केचित् । तन्न । 'कुटिलाताम्रच्छवि:- इत्युदाहृतेऽपदस्पदे प्रतीत्यनन्तरभावात् । वयं तु ब्रूमः—अध्यवधानेनैव यत्राभिमतप्रती-

तिजननसामर्थ्य तदेतस्य विषयः अन्यः पुनरितरस्य । वादीनां चाल्यवहितपदार्थैव समुच्चयादिग्योतकता । यदुक्तं माधिमट्टेन—

'अत एव न्यायहितैर्बुधा नेच्छन्ति वादिभिः संग्रहं ते हि स्वां शक्तिमुपदधुरनन्तरे ॥ ' इति ।

न च वैय्यधिकरण्यमात्रेण तत्सिद्धाविति वाच्यं । अतः 'कगं नु क्रान्तिदुर्गहो' इत्यादिक-

कामिनी" इत्यादौ शोभनस्वेन प्रतीतस्य धूसरस्वादिना डशोभनस्वमिति विवक्षितः क्रमस्तस्य द्वितीयचतुर्थपञ्चषछ्वाक्येष्वन्वयथात्वेन भङ्ग इति । स्वलतनं सर्वथैवाभावः । उपायातश्रमस्काराप-

कर्षः । ( हरिणी छन्दः) अक्रममिति । यस्य यदन्यवहितपूर्वत्वानियमेन यदग्यवहितप-

चायं दोषो निपातविषयः । यथोपसर्गाणां धातोः पूर्वमेव प्रयोगः । एवम्यादीनां व्यवच्छेद्यानन्तरम् । पुनरालीनां व्यतिरिच्यादनन्तरम् । इवादीनामुपमानादनन्तरम् । एवं च 'उद्धाहुरिव वामनः ' इत्यादावप्ययं दोषः । चादीनां समुच्चयादनन्तरमित्यादि बोध्यम् ।

अव्यवधाननचाति प्रयुक्त इति रूप । अव्यवहितार्थवाचक-

प्रतियोगिवाचकपदा-

१ क "शब्दयोगादनन्तर चका" । २ क "मदेशभ" ।

३२४

प्रदीपोद्ध्योतसमेतः-

[ ७ स० उज्जासः ]

यथा वा,

शक्तिनिबर्हिंसजेयं तव मुजयुगुले नाथ द्विषांकरश्री-

वक्त्रे पार्श्वे तेऽथैषा. प्रतीवसतति महार्कुण्डनी खड्गयष्टिः: ।

आज्ञेयं सर्वगा ते विलसति च पुुनः किं मया श्रृद्धया ते

प्रोच्येतेऽथ प्रकटोन्च्छाशिकरसितया यस्य कीर्त्या प्रयातम् ॥२५४॥

अत्रेत्थं योज्यतेति न्याय्यम् । तथा लघु रागाद्वृत्तेशेत्यादाविति

श्रीनियोगादिति वाच्यम् ।

अमतः प्रकृतिविरुद्धः परार्थो यत्र, यथा,

राममन्मथशरणा ताडिता दुःसहेन हृदपे निशाचरी ।

गन्धवद्वाधिरचन्नोक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा ॥ २५५ ॥

मध्यक्षरमभेदः स्यादिति वाच्यम् ।

' न खलु न खलु बाणः सन्निपात्योड्यमस्मिन्',

इत्यादौ न्यस्भानेडपि प्रतीतिविरेषाभावात् । न चायं चादिपदेश्वेव दोषः ।

कि स्वित्यम-

दिष्वपि । यथा—शक्तिः।

अत्रेत्थं प्रोच्येतेति वाच्यम् ।

इत्यंशशब्दस्यान्यवहितपरामर्शकत्वात् ।

पादत्रयस्यैव च

परामर्शनोयत्वात्।

एवं 'लघु रागवृत्तौचाऽ-'इत्यादावपि 'इति श्रीनियोगात' इति वाच्यम् ।

इतरेऽपि ततुल्यत्वात् ।

दूषकताबीजं चोदेष्टप्रतीतिविरह इति निस्योऽयम् ।

अमतपरार्थेममतः परार्थो द्वितीयोऽर्थो यस्य तत् ।

अमतस्यं च,

' जेयौ श्रृङ्गारभीत्सौ तथा वीरभयानकौ ।

रौद्राद्भुतौ तथा हास्यकरुणौ वैरिणौ मिथः ॥',

इस्याद्युक्तदिशा प्रकृतरसविरुद्धरसव्यङ्ग्यक्तस्वम् ।

यथा—'राम० ।

व्यवहितस्येस्यर्थः: प्रतीतिविरेषाभावादिति ।

प्रतीतो विशेषस्य विलम्भितत्वादिरूप-

स्यभावादिति ।

स्वभावादित्यर्थः: ।

शक्तिरिति ।

शक्तिः सामर्थ्यम् ।

नियंरिशः: शृङ्गारादिशब्दयो

निगतास्तद्वाचकास्तेजन्या च नानाप्तृजन्या ।

व.युगपद्विवक्ष्यते कोऽस्ति ।

मुजयुगुले न तु भुज एव दोषाकरोश्रद्रो दूषणाश्रया च कुड्टनी छेदिका परकीयपुरुषादिसङ्घटनकर्त्री

च सा यस्य पार्श्वे ।

अत्यन्तं परवशितासक्त इत्यनेन व्यज्यते ।

सर्वगा सर्वगामिनी

च ईदृशी ते पुरः: प्रसरति ।

इतस्ततः संचारमाणा तिष्ठति ।

इदंशास्य दुरवृत्तस्य

मया वृद्धया महत्या जरत्या च किं किं प्रयोजनमित्यं प्रोच्यवेन्दुसितया यस्य कीर्त्या

प्रयातामित्यन्वयः: अत्र कीर्तिं पत्नीतवाध्यवसाय बोध्यः: ।

एवं शक्त्योदरसन्नायिकारवेन ।

( रघघरा छन्दः ) ।

अध्यवाहितपरामर्शकत्वादिति ।

अध्यवहितपूर्वपरामशोकत्वादि-

स्पर्थः: उद्देश्यप्रतीतिविरह इति ।

स चाङ्गडकादक्षाविरहदासक्तिविरहादपि वा बोध्यः: ।

आद्यो यथा शक्तिरिलयत्र अन्यो लघ्मित्यत्रेति दिक् ।

रामेति । ( रघुवंश एका-

१ क. तवैषा २ क. कुड्टनी । ३ क. प्रसरति पुरतः । ४ क. पुरः । ५ क. °पात्सरत्क° ।

६ क. विरोधाभा° ।

अत्र प्रकृते रसे विरुद्धस्य शृङ्गारस्य व्यञ्जकोडपरोडर्थः । अर्थदोषानाह— अर्थोडपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्क्रमग्राम्यः ॥ ५५ ॥

संदिग्धो निर्हेतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश्व । अनवीकृतः सनियमानियमाविशेषाविशेषपरिवृत्तिः ॥ ५६ ॥

साकाङ्क्षोडपद्येयुक्तः सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुद्धः । विध्यनुवादायुक्तस्वकथनः स्वीकृतोडश्लीलः ॥ ५७ ॥

दुष्ट इति संबंधधते । क्रमेणोदाहरणानि— अतिविततगमनसररिणिप्रसररिमुक्तविश्रमानन्द् । मरुदुलासितसौरभकमलङ्करहासकुत्रुबिजयति ॥ २५६ ॥

अत्र प्रकृतस्य नीरभसस्य विरोधी शृङ्गारः । तस्य व्यञ्जको द्वितीयोडर्थः । ताहरार्थं— पतितथ्या रसापकर्षकतया दोषत्वबीजम् । अतो नित्योडयं दोषः । नीरसे स्वाद्मलाभस्यै- वाभावात् ।

अथदोषलक्षणान्याह—अर्थोडपुष्टः । पददोषलक्षणसूत्रेऽपि दुष्टमिति पदं लिङ्गविपरिणामेन संबध्यते ।

तत्रापुष्टः पुष्ट्यादिरलः । पुष्टत्वं च विवक्षितार्थबाधप्रयोजकानुपादानस्वम् । तद्विरहाद् द्विधा—अप्रयोजकत्वेऽप्यन्वयलम्यस्वाच । येनैनं ‘व्यर्थमाहुर्‌गर्ताथ यच्च स्यान्निष्प्रयोजनम् ।’

इत्येन भोजराजो व्यर्थमाह । अत एव प्रकाशकारोडपि ‘अत्रातिविततस्वद्योऽनुपादानेऽपि प्रतियमानत्वे न बाधन्ते’ इत्येवडह । न त्वप्रयोजका एवेति । उदाहरणम्—अतिवितते ।

दशासर्गे श्रीरामेण हतायास्तातकाया वर्णनमिदम् ) । राम एव मन्यथः कामो मनोमथनहेतुश्व । शपोदारादिस्वादिलोपः । निशाचरी राक्षस्यभिसारिका च । रुधिरचन्दनं रुधिरमेव चन्दनं रक्तचन्दनं च । गन्धवत्त्वं रक्तस्य रजुनाथाश्रसंभवाध्यापकस्यात्पूर्तानायूमवत् । जीवितेशो यमो नायकक्ष्व । स ताटका । रथोऽद्धता छन्दः ) । रसापकर्षकतेत्यर्थः । एषु वाक्यदोषेषु न्यूनपदकथितपदाभवनमतयोगाविमृष्टविधेय-

पदे नार्थभावः श्लाघ्यः । एवमर्थान्तरैकवाचकसङ्कीर्ण भिन्नानामपदसददैव । अल्पान्तरेण दोषान्तरत्वेऽपि प्रसङ्गादित्यादिह । अतिप्रतीति । विश्रमानन्दो विश्रमं सुखम् । आनन्दपदप्रसृष्टम् ।

१ क. °परार्यः । २ म. °दोषमात्र । ३ क. वृत्तः । ४ क. °दूषकः । ५ क. °लावण्य । ५ अश्र ति° ।

३२६ प्रदीपोद्योतसमेत:- [ ७ स० उ०]:- अत्रातिवितततत्त्वाद्योडनुपादानेडपि प्रतिपाद्यमानमर्थं न बाधन्त इत्य-पुष्टा: । न स्वसंगताः । पुनरुक्ता वा ।

अत्रातिविततते निरवलम्बे व्योम्न्यविश्रान्तं गमनादितराप्रकाशकमलप्रकाशानाच्च शब्बेर-चकें विवादितः । तत्रातीततत्परतया गगनपदार्थदेववाच्यत्वमते: । अग्रेरिवौष्ण्यम् । मरणत्वं स्क्षेप्तुं विवादितः । मरुदुल्लासितसौरभस्च चाप्रयोजकमेवेत्यपुष्टा एतेडर्थाः: नववेटधियो अपुष्टा इति सिद्धम्। परं स्वातिवितत इति पुनरुक्तः। गगनपदादेव तदुपस्थितेः । मरुदुल्लासितसौरभ इति विरुद्धम् । विकसाल्पूर्व सौरभावेन तद्वितथाष्टस्य सूर्येणाप्रकाश्यत्वादिति नायं पृथग्मतिं चेत, न । गगनपदं न विततत्वे शक्तम् । अर्थलम्यस्चे च न पुनरुक्तता । यदुक्तं भोजराजेन— 'कार्येतिहासाद्यावृव्यन्या लड्घस्य साक्षादृणमपौरुष्याय ' इति । नापि विरुद्धम् । सौरभस्योपलक्षणत्वात् । यद्वा चित्रहेतुप्रसकारण पूर्वभावाभिभानात् । अथाधिकपदादास्य को भेदः । अप्रयोजके प्रयोगाभावकृतोडपि भेदो न संभवति । अत्र कश्चित्—' तत्र पदर्थानुप्रासकाले: पुष्टतिप्रसङ्ग इह तु तदनन्तरमिति विशेषः ' इति । तत्त्वातिसमीचीनम् । तथा नियमे प्रमाणाभावात् । एतावता च विशेषेण शब्ददोपत्ममेकस्यापरस्यानर्थदोष-स्वमिति विभागानुपपत्तेश्च । विरुद्धमतिकृतमतपरार्थादौ शब्ददोषेऽप्यप्रत्ययोत्तरमेव दुष्टत्व-प्रतिभासात्। वयं तु पहियम्:-यत्र विवक्षित एवार्थोऽन्यथाभिधानेऽपि दुष्यति सोऽर्थदोषः । अन्यस्तु रसदोषभिन्नः शबब्दोष इति विवेकः । तथा च यत्राविवक्षितोडप्यर्थः कयचिदन्व-ततया डमिधीयते तत्नाधिकपत्स्वम् । तत्प्रदेन विनाडपि तत्प्रविहात् । यत्र तु सोऽर्थो विवक्षित एव परं स्वप्रयोजकस्वान्वल्यस्वाम्यां शब्देन नोपातुमहस्तत्रापुष्टत्वम् । ' स्क्टिकाकृते-'इस्तत्र नाभिकृतिपदार्थ उपमानत्वेन विवक्षित । तस्य नैर्मल्याभावात् । ' यदवि च न कृत

विश्रमान्तानदपदयोः: कर्मधारय इति नास्यापुष्टस्वमित्यन्ये । एवं कमलाकरेलयत्राडडडकरपदेऽपि व्यर्थम् । अतिविततत्वं दीर्घत्वं न तु विस्तृतत्वम् । न हि विस्तीर्णपथसंचारः श्रमहेतुरिति बोधयम् । निरवलम्बनस्वोपादानं ह्रस्वान्तार्थेम् । ( गोतिशब्दः ) । चित्रहेलवति । चित्रमात्र कार्यकारणयोः शाब्दपर्यलक्षणातिशयौक्तिरूपो डडलङ्कारः । तत्र पदर्थेति । एवं च तत्र प्रतीतेरहानुपपत्तिरिति भावः । इह त्वनिबोधोत्तरं तलमर्थस्यन्यथ-म्यस्वानुसंधानोत्तरं तेशामनुपकारित्वग्रह इति प्रतीतानुपपत्तिरिति भावः । रसदोषमिन्न इति । तस्य शब्दावाच्यत्वेनान्यथाभिधानसंभवात् इति भावः । तस्य । अवयवसंयो-इति ।

१ क. शाब्दो नो° ।

[७ म० उज्जासः] काव्यप्रकाश: ।

सदा मध्ये यासामियममृतैर्निःस्रन्द्सुरसासरसवत्युद्गामा वहन्ति बहुमार्गा परिमलम् । प्रसादं ता एता घनपरिचिता: केन महतां महाकाव्यनयेप्त्रि स्फुरितमधुरा यान्तु रुचय: ॥ २५७ ॥

अत्र यासां कविरुचीनां मध्ये सुकुमारविचित्रमध्यमात्मकत्रिमार्गा नित्यप्रवृत्तिनाम' इत्यग्रापि च रतस्य स्तनपतनावधिस्वङ्ग्यतिरेक एवानुचितस्वेन विवक्षितो न तु तस्कृतिव्यतिरेक:। पूर्वोक्तस्तथैवोपक्रमा। किं तु छन्दोनुरोधादिना द्वयमपि कवंचिदन्व-तष्येनोपात्तामित्यधिकपदत्वम् । 'अतिवितत-' इत्यादौ स्वातिविततत्वादिकं वकुर्विवक्षित-मेषु । परं स्वर्लम्यस्वादिना नोपादानंर्हमिल्यप्रमम् । व्यक्तं च पूर्वस्य शब्ददोषस्वमुत्तरस्य चार्यदोषत्वामिति । दुष्कतादीनां चाशक्युनिवारणेन श्रोतुर्वेंमुख्यम् । अत एव यमकादावदो-षता । तत्रालङ्कारान्तरारम्भेणाशक्युनिवारणात् । करणावन्तादिपदे च विशेषयोतकतयातदुपादानं नाशक्युनिवार्यमित्यदुष्टस्म । अत एव विशेषणवधार्थे विशेषप्रयोगेऽपि दोषाभाव: ।

कष्ट: प्रतीतिरेशान् । दुरुह इत्यर्थ: । यथा—सदृ० ।

अत्र यासां कविरुचीनां मध्ये सुकुमारविचित्रमध्यात्ममार्गत्रयवती भारती चमत्कारं गरुपस्याडSकृतिपदार्थस्य । वकुर्विवाक्षितमेवेति अतिविततत्वं श्रमोऽकर्षणाय । मरकदुछासितसौरभत्स्वमितिशयोच्येत्यलङ्कारबोधनाय । सरणिस्यं च विपिनादिवन्न कदाचिद्रुमनं किं तु प्रतिदिनं निरुपाधिगमनमित्यर्थशाभायेत भाव: । अविवक्षितार्थकस्येव विशेषानाधायकार्थबोधकेपि तदोशस्त्रीफारे किं वाधकभिति चिन्त्यस्म । सदोदिति स्वकाव्यस्य गभींरचमत्कृतार्थश्लाघितया स्फुटार्यस्वभाववेदपि दोषाभावसमर्थनाय कस्यचिक्-षेकित: । यासां कविरुचीनां कान्यकल्पनाप्रभृतं लुब्धा तत्तद्यो निष्पत्तरो यथ्यां मा छामो सरसा च गुज्जारादिसगुता । उद्दामा प्रौढा मार्गां रीतिस्तेन सुकुमारादिरीतित्रयवती सरस्वती वाणी कवित्वरूपा परिमलं चमत्कारं वहन्ति ता एता महतां कवीनां रुचय: काव्यानि घनसट-शक्तिवैचित्र्यसम्बद्धा अस्यन्ताम्यस्ता वा स्फुरितो रुचिरो मधुरा: द्वारारादिसो याभिस्ता व्योमसहराश्रान्तापरिच्छेद्ये महाकाव्ये काव्यमार्गे कथभितर्ककाव्यस्वमस्तन: मुबोधा भवन्तु । पक्षे यासामादिस्यप्रभाणां मध्ये सरस्वती गड्ढास्या नमृततुल्यजलनिस्यानन्दमधुरा प्रौढा त्रिपथगामिनी चमत्कारं वहति ता: स्फुरितो दृश्यो रुचिरो रम्यपदार्थो याभिस्तया- मूता महतां द्वादशादिस्यानां रुचय: प्रभा: काव्यसहस्रव्योधिन् मेघसंवद्धा: केनतरका-

१ क. 'निदघमुन्द' १ २ क. 'निदसर' । ग. 'निदसरस सर' । क. 'रिवया:' क १ ८ क. 'त रुचिरा, ।

३२८

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ७ स० उद्यासः ]

मारती चमत्कारं वहति, ताः गम्भीरकाव्यपारिचिता: कथामितरकाव्यवत्पसन्ना भवन्तु, यासामादित्यप्रभाणां मध्ये त्रिपथगा वहति, ताः मेघपरिचिता: कथं प्रसन्ना भवन्तीति संक्षेपार्थ इति कथम् ।

जगति जयन्ते ते भावाः नवेन्दुकलादयः

प्रकृतिमधुरा: सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये ।

मम तु यदियं याता लोके विश्रोजनचन्द्रिका

नयनविषयं जन्मन्येक: स एव महोत्सवः ॥ २५८ ॥

अत्रेन्दुकलादयो यं प्रति पस्पशप्रायाः: स एव चन्द्रिकात्वमुक्तर्ष्यार्थमारोप्यत इति व्याहृतत्वम् ।

वहति ताः गम्भीरकाव्ये घनपरिचिता: कथमितरकाव्यवत्प्रसन्ना भवन्तु । यथों यासामादित्यप्रभाणां मध्ये त्रिपथगा नदी सम्बन्धं वहति ताः मेघपरिचिताः कथं प्रसन्ना भवन्तीत्यपो

विवक्षितः । स च शब्दान्तरेऽपि केशोनेव प्रतीय इत्यर्थ एवायं दुष्टः । ऋष्टस्वादिकं तु शब्ददोषः । घटनान्तरेणार्थस्य सुखेनैव प्रतीतः: । सम्यक्प्रतीतिविरहश्र दूषकतां नयज् ।

अतो नित्योद्य दाषः ।

व्याहृतः;

' उत्कर्षे वाडपकर्षो वा प्राग्यस्यैव निगद्यते ।

तस्यैवाथ तदन्यश्रेध्दव्याहृतो दृष्यस्तदा भवेत् ।'

इदंपलक्षितविरुद्धस्वान्त । यथा—जगति ।

अत्र पूर्वार्धे साधारणचन्द्रिकाचन्दनकला: स्वं प्रत्यसारतया प्रतिपादिता: । तेनैवोत्तरार्धे चन्द्रिकास्वमुक्तर्ष्यादडरोप्यत इति व्याघातः । दूषकतां नयज् वाक्यार्थप्रतीति: । अयं

नित्यो दोषः ।

लिकप्रभावविस्नता: स्वच्छकान्तयो भवन्तु । ( शार्दूलविक्रीडित छन्दः ) । जगतीति ।

मालतीमाधवे ( प्रयमाङ्के ) माधवोक्तिः: ये नवेन्दुकलादयः । आदिना चन्द्रिकाप्रकाशादिपरिग्रहः ।

भावास्ते जगति जायिनो न तु ममेत्यर्थः । येडप्यन्थे मनो मदयन्ति तेऽपि

जगत्येव प्रकृतिमधुरा लोका एव तान्प्रकृतिमधुरस्वेन व्यवहरन्तु न स्वहं व्यवहरिष्य

इति भावः । तव किं तथा तदाह—मम तु लोक इयमेव विलोचनयोगश्वन्द्रिका डडह्लादिका ।

स च यत्नयनविषयं याता जन्मनि स एक एव महोत्सवो न त्वन्यः । ( हरिणी छन्दः ) ।

व्याघात इति । न चात्रानुचितार्थता । तत्र पशुकुविन्द्रादिपदै: स्वार्थोपस्थितिदशाया-

मेवोपश्लोक्यमानस्य तिरस्कारावगमः । अत्र तु चन्द्रिकाया: सहनत उपादेयत्ववादाक्या-

९ क. 'अति ताघनप° । २ क. 'चन्द्रिर्वति । ३ ग. 'पार्थ: १ अ° । ४ क. 'एये ९° १५ क. तयां° ।

[ ७ .स० उज्जासः ] काव्यप्रकाशः १ १२९

कृतमनुमितं दृष्टं वा यैरिदं गुरुपातकं

मनुजपशुभिर निर्मर्यादैर्भवद्वन्दिरायुधे: ।

नरकरिपुणा साधं तेषां सभीमकीटिन-

मयमहासृड्मेदोमांसै: करोमी दिशां बलिम्र ॥ २५९॥

अत्रार्जुनार्जुनेभि भवद्वीरिरिति चोक्ते सभीमकीटिनामिति किरीटी-

पदार्थ: पुनरुक्त; ।

पुनरुक्त: शब्देन प्रतिपाद्ये सति पुनस्तेनैव प्रतिपादित:

। अर्थेन प्रतिपाद्यस्य प्रतिपादने डपुष्टत्वमुक्तम् । यत्तु 'प्रयोजनं विनेति विशेषणम्' इति तदयुक्तम् । एवं सत्यस्यानी-

स्यदोषत्वं न स्यात् । प्रयोजनस्थले पुनरुक्तत्वस्यैवाभावप्रसङ्गात् । स चायं द्विधा—पदा-

र्थवाक्यार्थभेदात् । तयोराच्चो यथा—

'ओरेरे अर्जुनार्जुन, सात्यके सात्यकि, न युक्त ईदृशो मततस्य मुतशोकभाजन्या

न्यासशकस्य दिवमुपगच्छतः केशाकार्ष्णरूपः परिभव । अपि च, कृत० ।

अत्रार्जुनार्जुनेभि संबोध्य यैर भवद्वीरिरिल्यनेन परामृश्य तेऽपमित्यनेन परामर्शार्जुनस्यापि

मोक्ष: सभीमकीटिनामिति किरीटिपदय: पुनरुक्त: । न च प्राधान्यानुप्रतिपत्त्यै पुनरुपादे-

नमित्यदोषता । सन्त्रोष्धनेनैव तल्लाभात् ।

थंप्रतिसंधानानन्तरं चन्द्रकलादयो यं प्रतिपाद्यार्थ पर्यायान्तरावति भेदात् । द्वितीयं यथा—

'देवी त्वन्मुखपङ्कजेन शशिन: शोभातिरस्कारिणा

पश्यैतानि विनिर्जितानि सहसा गच्छन्ति विच्छायताम् ।

इत्यादौ मुखोपमानतया पदज्ञानयुक्तत्वं तेषामेवात्रे निर्जितानीति

तस्कृत-

तापकपर्वर्णनात् । प्रमत्नेनमत्वालकानामुक्तौ तु नाभवन्तयोगादिदोष: । तेषां

सङ्क्रव्यस्याच्छेदे सत्यत्वात् । प्रतिपुतोनमादिदिङ्ज्ञत्वादिगुणतैवेत्याहुः । तेनैवेति । तद्रा-

चकन्न पर्यायान्तरणेत्यर्थ: । तस्यैव पदस्योपादाने तु कथितपक्तिमुक्तम् । परिवृत्तिसहत्वा-

द्यदोषताडस्य । यथ्विति । कर्णावन्तसादिवारणाय तद्विरोधणामिति तद्वाव: । कृत इ-

मिति । ( वेणीसंहारनाटके तृतीयाङ्के द्रोणवधोत्तरमरर्जुनादीन प्रति कु द्रुस्याश्वत्थाम्न उक्ति-

रियम् । (हरिणी छन्द:) तेषामिति । न च तद्पार्थडङ्गुने डजुन्साहित्यानन्वयादभव-

न्मतयोगोडप्यत्रेति वाच्यम् । इष्टापत्तेः । किरीटिपदयोगार्थमात्रयाडपाततोऽन्वयसंभवाच्च ।

अत्र केचित् । नात्र पद्येडयं दोष: । सभीमेत्यादावुक्तानुक्तविषयतद्धितद्वारा कोधातिशयव्यञ्ज-

कत्वेन पौनरुक्त्यस्यानुगुणत्वात् । अत एवार्जुनसात्यक्योर्द्धयोरेव संबोधनेडपि भवद्वीरिरिति

बहुवचनं संगच्छते । न चायं वीर: । नरकरिपुणा साधमित्यादुक्ते रौद्रपरिपोषकत्वादित्याहुः ।

१ म. 'मतमित्यादि । अत्रा' १२ क. अर्जुं ३ एतच्चूलोक्त्याद्याह्यानं प्राक् ११५

पृष्ठे दशम् । ४२

३३०

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ७ स० उ०उासः ]

यथा वा,

अग्नज्वालावलीढप्रतिबलजलधेरंतरौर्वायमाणे सेनानाथे स्थितेडरिमनम् पितरि गुरौ सर्वधन्वीश्वराणाम् ।

कर्णालं संग्रमेषा वज्र कुप समरं मुष्टु हार्दिक्य शार्दूलं

ताते चापद्र्तीये वहति रणधुरं को भयस्यावकाशः ॥ २६० ॥

अत्र चतुर्थपादवाक्यार्थः पुनरुक्तः ।

रूपालरत्न निर्दैन्यप्रदानप्राथितोत्सव ।

विश्राणय तुरङ्गं मे मातडं वा मदालसम् ॥ २६१ ॥

अत्र मातडूस्य प्रदाननिर्देशे युक्तः ।

वाक्यार्थस्य पुनरुक्तत्वं यथा—अत्रा० ।

अत्रालं संग्रमेण, को भयस्यावकाश इत्यभिन्नार्थौ । न च वक्तुं रौद्रसाविष्टत्वं समाधनमाराघुनियम् । वीरस्यासक्तकारित्ववर्णनात् । रूपकताबीजं च निष्प्रयोजनाभिधानेन श्रोतृवैरस्यम् । अत एव प्रयोजनस्स्वादोषस्स्वादानित्योऽयं दोषः । केचितु—

" अर्थप्राप्तस्यापि वचने पुनरुक्तता । तदुदाहरणम्—‘ अग्नज्वाला—’, इति । अप्रयोजकाभिधानमात्रस्ये त्वपुष्टार्थत्वम् " इत्याहुः ।

दुष्ट्रमो दुष्टक्रमः । दुष्टत्वं च कमस्य लोकशास्त्राविरुद्धत्वम् । तत्राडडयं यथा—भूपाल० ।

अत्र तुरङ्गभूयिष्ठं प्रति मातडं देहि तुरङ्गं वेति लौकिकक्रमः । गुरुदानाशक्तौ

ध्वनितश्शायर्मर्थ उत्तरश्लोके वीरत्वकथनेन प्रदीपकृता । अरुज्वालेत्यादि । ( वेणीसंहारे वतीयाेऽ ) अध्यात्म इयमुक्तिः । अग्नाज्वालैव ज्वालाार्तिशिखा ताभिरखिलीदो व्याप्त्रो योऽ-

सौ प्रतिवलं शात्रवलमेव जलधिष्ठदंतरमध्ये और्वायमाणे वडवानृतुल्ये । अत्र सेनाया जल-

निधित्वेन पितुरौर्वत्वेन रूपकस्यैवातिशयकभावः, अग्नज्वालेत्येनन प्रसिद्धवादवापेक्षया व्यतिर-

एक्श व्यज्यते । प्रसिद्धो हि जलनिधिरेव भक्षकः अयं तु सामग्रपि भक्षक इति प्रतिपते: ।

मम पितरात्यनेन यस्य पुत्र ईदृशः किं वक्तव्यं तस्य माहात्म्यमिति ध्वनितम् । गुराव-

त्यनेन गुरुभभिया न कोऽपि हन्तेति ध्वनितम् संग्रमेष पाट्यमानवेगन । हार्दिक्य कृत-

वर्मन् । रणघुरां रणभारम् । ( सगधरा छन्दः ।) निष्प्रयोजनाभिधाननेनेति । निष्प्रयो-

ज्यं यथा भवति तथाऽऽत्राने प्रदित उत्सवो यस्स तादृशः । अर्थदैन्यनिवरकमद-

9 II. चतुर्थ पादे वा° । २ क. ग. 'श्लो न्यायः । ३७° ।

[७ स० उल्लासः] काव्यप्रकाश: । ३२१

स्वापिति यादृयं निकटे जनः स्वपिमि तावदृंहं किमपैति ते । तैदृश्यि सांप्रतमहर कूर्परं स्वरितमूर्मुदुढचय कुचालितम् ॥ २६२ ॥

एषोडविदग्धः । मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्या: समयादमुदाहरन्तु । सेव्या नितम्बा: किमु भूधराणामुत स्मरस्मेरविलासिनीना॥२६३॥

अत्र भकरणाद्भ्रमो वा संदेहः । शृङ्गारदूषणतया विधाने तु निश्चितः । रसदोषौचित्यात् । वक्तुकुशलः यथास्थित एव ऋमो विकसित इत्यर्थदोष एवायम् । द्वितीयं तु—

कावारिउण खउड़ं गामडलो मज्झिउण जेसिअ अ । णक्खत्तं तिहिवारे जोइसिअं पुच्छिदुं चलिदो ॥

नक्षत्रादिज्ञानपूर्वकं क्षौर्स्य शास्त्रेण विधानात्तद्विरुद्धमिदम् । दूषकताबीजं च विरो- धेनाप्रतीति: सहदयोद्बेगो केति । नित्य एवायम् । ग्राह्यो ग्राह्यसम्भवः । अविदग्धोक्तिप्रतिपादितो रिरंसादिदोषः । यदुक्तमु—

'सु ग्रामस्थितो रिरंसति: कामरत्नेन कथयते । वैदग्ध्यवश्रियमवतलं हित्त्वैव वनितादिषु ॥' इति ।

यथा—स्वापिति० । अत्र निकटे तावदृंहं स्वपिमित्यविदग्धस्य रिरंसोक्तिः । एवमन्यत् । दृष्टक्ता चाश्लीलत्वात् । किं चैतादृशोक्तिकवलितो त्रिभावादिरूपोड्यो न रसाय पर्याप्त्यते भृशमिव बोजमड्ढुरायोति ।

संदिग्ध: संदेहविषयः । तत्त्वप्रयोगेनरूपवानिति यावत् । यथा—मात्सर्ये० । अत्र भूधरनितम्बानां कामिनी नितम्बानां वा सेच्यत्वं व्यज्ञ नया प्रांतिप्रसादयिषितं तद्धि- तोयेन संदिह्यते । प्रकरणाद्भावतः । यत्तु 'वक्तविशेषसंदेह:' इति व्याख्यानं सर्व- इति वा । विथाणय देहि । ग्रामीणतां परिहरिष्यामः ।

कारयित्वा क्षौरं ग्रामदृशो निमज्जय ( स्तात्वा ) मुक्त्वा च । नक्षत्रं तिथिवारौ ज्योतिषिकं प्रष्टुं चलितः । ( गाथा छन्दः ) । स्वापितिरिति । नवोदां प्रति रिरंसोरक्तिः । किम्प्रति का क्षति: । कूर्परं हस्तवस्त्यरिहप्रधानोऽद्यवदविशेषः । उद्धय विकारस्य अथीति संशोधनम् । ( हुतविलम्भितं वृत्तम् ) । मात्सर्यमिति । ( भृङ्गहरिक्कुते शृङ्गाररतके पद्यामिदम् । उपजातिस्थन्दः ) । संदिह्यात इति । विरुद्धद्रव्योपस्थित्योति भावः ।

१ क. तदपि संदृर कूपरमायततम् । २ क. ग. 'तडयख्वादि' । भट्ट । ३ क. खलु । ४ क. पां 'किमु स्म' । ५ क. 'जे वि' । ६ क. 'जकरू' । ७ क. 'तिसादियतुं द्वित्ति' । ८ एत- चलग्रो०]चाद्यां ड.क. २२८ पृष्ट दर्यम् ।

३३२ प्रदीपोद्योतसमेतः- [ ७ स० उ० ]

गृहीतं येनास्ससी: परिभवभयाज्ज्ञोचितमपि प्रभावाद्यस्याभून् खलु तव काश्चित् विपयः। परित्यक्कं तेन त्वमसि सुतशोकान्त्र तु मया-द्विमोक्ष्ये शास्त्र त्वामहमपि यतः स्वास्ति मवते ॥ २६४ ॥

अत्र द्वितीयशङ्कमोचने हेतुरुोपात्तः।

मान्यानां तदुक्तान्ताविलसितम् । वक्तु: पदवाक्यार्थत्वाभावेन तत्संदेहस्यार्थदोषत्वाभावात् । अत एव वृत्तिकृता वक्तृविशेषणनिरश्रय: संदेहाभावप्रयोजकत्विनोक्तः। तत्रैव निश्रय एकतर-नितम्बस्य सेव्यस्वनिर्णयेनासंदेहात् । कन्याावित्यादौ द्वितीयास्समदर्शन्तरवार्म्यां पद एव संदेहोद्ध तु पदादामसंदिग्धत्वे सत्येव स इति पदसंदिग्धत्वाद्दूषद्‌ । दूषकतावीजं चोद्‌-इयनिश्रयविरहः । यत्र तु संदेह एवोदिश्यस्तत्रादोपस्वमेयति ।

निर्हेतुर्निष्प्रान्तो हेतुर्यस्मात् । यथा—गृहीतं ।

अत्र स्वशास्त्रत्यागे हेतुनोपात्तः । ननु तं विना प्रतीते: परवसानं न वा । आये दोषा-भावोऽन्रये साकाङ्क्षसंस्कार इति । अत्र काश्चित्—'उपात्तस्य परेणान्वये साकाङ्क्षत्वम्‌-नुपादाने निर्हेतुत्वमिति विशेष:' इति । तन्न । साकाङ्क्षोदाहरण उपेक्षितुमित्याकाङ्क्षताया एव वृत्तौ प्रदर्शनात् । तस्माद्देतुद्वयोरसापेक्षतया द्वयोरभेद इत्येव न्यायः । यद्वा द्वयोरप्रतीतिमात्रं तत्र तु विरुद्धा प्रतीति: । खीरल्न एवारम्भप्रतीते-रिति विशेष: । दुष्टिवीजं चोद्‌इयप्रतीतिविरह: अत एव प्रसिद्धानुपादानेsपि न दोष: ।

अर्थदोपस्वभावादिति । किंचु पदद्रयानभिधेयत्वाचेत्यपि बोध्यम् । वक्तृविशेष-निश्रय: । शान्तशृङ्गारिलवान्तरनिश्रय: । उद्देश्यानिश्रयविरह इति । पञ्चमो-ल्लासग्रन्थेनैवंद विर्दश्यत इति । निप्रान्त इवांत: । अरुपात्तहुतक इत्यर्थ: । गृहीतिमात्‌ (वेणीसंहारे तृतीयाङ्के) द्वाण हेतदर्थस्थात्‌ (शाखं प्रति) उचितः । येन ब्राह्मणस्यनुचितमपि त्वं परिभवभयार्काच्चात्कृतान्‌ दरभयाद्‌ गृहीतम्‌ झीकरितमसि। तद्‌दयादेव गृहीत्स्व नोज्जितमपि यस्म प्रभावात्‌ सामर्थ्याद्‌ दृष्टिप्यो लक्ष्य: । द्वयोरनयो: प्रकृतार्थगणत्वम् । तेनापि र्वं सुतशो-कास्यक्तं न तु भयात् । अतो हेतोरहमपि स्वां विमोक्ष्ये। क, यतो यत्र भवते स्वस्ति विश्राममुखव तत्रेत्र्यर्थ: । सर्वविभावक्तस्तसि: यच्छोकात्तन ध्रुत्यक्तं तच्छोकालस्यापि धनुपास्याग उचित इति भाव: । ( शिखरिणी छन्द: )

तत: पितृशास्त्रत्यागाद्‌ हमपि विमोक्ष्य इत्यस्यैव तदुपादानमिति वाच्यम् । तावन्मात्रस्य-हेतुत्वात् । न च शोकार्त्तनापि शोकत्यागेऽपि वारस्य तद्रहणमवैचितम् । न तु शोकमूल-हेतुस्वात् ।

१ ग. °पि ततः । १ २ ग. °अत्र शास्त्रप्रोचने° ।

[७ स० उल्लासः]

काव्यप्रकाशः १

३३३

इदं ते केनोक्तं कथय कमलातड्कूवदने यदेतरस्मिन्हस्ते: कटककमिति धत्ते खलु धियम् ।

इदं तदृक्‍साधोऽक्रमणपरमाषं स्मृतिभुवा तव प्रीत्या चक्रं करकमलमूले विनिहितम् ॥ २६५ ॥

अत्र कामस्य चक्रं लोकेडंप्रसिद्धमेव ।

यथा वा,

उपपरिसरं गोदावर्या: परित्यजताध्वगा:

सरिणमपरो मार्गस्तावद्वन्दी:रिहेक्ष्यताम् ।

इह हि:विहितो रक्ताशोक: कयाडपि हताशया

चरणललिन्यसोद्वचन्वाहकुरकुञ्चुक: ॥ २६६ ॥

प्रसिद्धिविरुद्दो लोकस्य केवर्तो यत्राथ न प्रसिद्धि: ।

यथा—इदं ते० ।

अत्र कामस्य चक्रं लोके कविमार्गे वा न प्रसिद्धामिति प्रसिद्धिविरुद्ध: ।

यत्र तु लोकस्य केवर्तो प्रसिद्धिरेव विरुद्ध्यते कविप्रसिद्देरविरुद्धत्वात् ।

तथा च लोकविरुद्देडपि कवीनां यथा यत्र समयस्तत्र न दोष: ।

यथा—सुसितं० ।

अत्र कोर्तिमूर्तित्वं ज्योत्स्नावत्प्रकाशकता च लोकविरुद्धे अपि कविसमयसिद्धे इद्यदोष: ।

एवमकोत्पादेमालिन्यादौ कृत्यम् ।

यतु—उप० ।

तद्वयतस्यागो हेतु: ।

पितृशोचनिवारणाय तदंशायामपि तद्धरणस्यैवोचियात् ।

तस्मादधा तेन सुतशोका:स्यक्तमेवमहं पितृशोकान्वयक्ष्य इति पितृशोक एव तद्देतु: ।

शोकाविष्टे चेतस्सुत्साहस्याप्ररोहात् ।

स च नोपत्त इति भाव: । इदं तु इति ।

कमलानामतद्धो यस्मादेवंभूतवदने चन्द्रमुखीति यावत् ।

ते तवेदं केनद केन प्रतारकेणोक्तं यत एतस्मिन्‍ स्तुनि सुवणंकटकबुद्बुद करणप ।

तांह कौमद तत्रैवSS—इदं प्रत्यक्षतया ह्यस्मान् तल्साक्षि दु:साधपुरुषशोकारणपरमाषं तव प्रीत्या करमूले निहितं चकम् ।

( शिखरिणी छन्द:) )

अत्र कामस्य चक्रमिति ।

पञ्चशरत्वेनैव तल्स्प्रसिद्धे: ।

अन्यदीयराश्रनिधानं स्वकल- मिति भाव: ।

कविप्रसिद्देरिति ।

तस्य काव्ये प्रधानत्वादिति भाव: ।

सुसितेतो ।

राजानं प्रति कवयुक्ति: ।

कदाचनैकदा शुभवखालङ्कारायां कौमुदीमहसी स्वैरं यान्या- मस्तं विधुरगत: ।

ततो भक्तीर्तिगने कौमुदीदेव प्रकाशो जाते सा मुक्ताशाद्धा पतिगृहम- गादित्यन्वय: ।

अतस्स्व क शुभप्रदो नासि सर्वत्रैव तथेत्यर्थ: ।

मूर्त्तरं धवलतागुणाश्रयस्वम् (हरिणी छन्द:) ।

उपेति ।

अशोककलिकादर्शनमूर्छितस्य पथिकस्य तत्र गच्छन्तं पथि-

९ म. साध्या क° । २ क. केडसिद्रम् । उप° । ३ ग. मू० । उप° । ४ क. द्विरचे ।

५ म. हृदयेध्यता° । ६ म. कf: पा° । ७ अन्य श्लोक: ३३४ पृष्ठे दरय: ।

अत्र पादाघातेनाशोकस्य पुष्पोद्गमः कविभिः प्रसिद्धो न पुनरङ्कुरोद्गमः । सुसितवसनालङ्कारायां कदाचन कौतुकीमहासि सुहृदश्व सैरं यान्त्यां गतोडस्तम मूर्छितः । तदनु भक्तः कीर्तिः केनाप्यगीयत येन सा प्रियेङ्गुमग्नशुण्डा क नासि क्षुमप्रदः ॥ २६७ ॥

अत्रामूर्तत्वादुक्तौ न तत्र विरुद्धं काव्यतात्पर्यलोकाविरुद्धमपि कविभिः प्रसिद्धेन दृष्टम् । सदा स्नात्वा निशीथिन्यां सकलं वासरं बुधः । नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे च श्रृणोति च ॥ २६८ ॥

ग्रहोपरागादिकं विना रात्रौ स्नानं धर्मशास्त्रेषु विरुद्धम् । अन्यन्यसहशं यस्स्य बलं बाहोः समीक्ष्यते । पादगुण्यानुसृतितस्तस्य सत्यं सां निष्प्रयोजना ॥ २६९ ॥

इते काव्यसमयासिद्धादाहरणं तद्युक्तम् । चरणन्यासनाशङ्काडःकुरसस्य कवीनामप्यस्मतेः । पुष्पोद्गम एव तेषां समयात् । दूषकतावीजं च विरोधाद्यशप्रतीतिरिति । उत्पातदिना तत्प्रतीतावदोषः ।

विद्याविरुद्धः शाखेन विरोधवान् । स चायं शास्त्रभेदादियते । तत्र धर्मशास्त्रविरुद्धो यथा—सदा० । ग्रहोपरागादिकं विना रात्रौ स्नाने धर्मशास्त्रेण प्रतिपद्यते तद्विरुद्धोऽयमर्थः । अर्थ-शास्त्रविरुद्धो यथा—अन्न्य० ।

कालान्तर प्रतिपदमुक्तिः । उपचरसर परिमरसमाप्तौ परिमरसटः सराणि भागं परित्यजन्ति तावद्-घावदशोकोऽङ्कुरितः । हताशायेतिः । परपीडक्त्वाद्रोपौक्तिः । कञ्चुकः सर्वावयवव्यापनात् । आदौ नदीतीरं तत्नापि रक्ताशोकस्तत्रापि सपुष्प इति उद्दीपनातिशयः । रक्तपदेन नवपल्लववत्ता । ( हरिणी छन्दः ) तेषां समयादिति । एवं च कविसमयविरुद्धोदाहरण-

मिति वकुं युक्तभिति भावः । अयमेव च प्रकाराशयः । विद्याविरुद्ध इति । विद्ये-त्स्युपलक्षणम् । सर्वपणास्त्रद्गम इत्यादौ प्रत्यक्षादिविरुद्धस्यापीत्याादुः । सदेतिः । निशीथिन्यामर्धरात्रे । सकलं वासरमित्युत्तरार्धान्वयी । ग्रहोपरागादीति । वज्राशनिनि-वत्समुदितप्रयोगः । निमित्तमात्रसंग्रहश्रादिना । अनन्येति । अनुषममित्यर्थः । संधि-

१ क. 'कपु' । २ क. पति ३ क. 'शड्‌ क' ४ क. म. 'रागं वि' ५ ग. 'खे विँ' ६ क. भनन्यसहशं वाहोर्वलं यत्स्य विलोक्यते । ७ क. स्यादिनिष्प्रयोजना ।

एतदर्थशाखेण ।

विधाय द्वारे केयूरमनङ्कयाञ्जणमझ्जुना ।

बभार कान्तेन कृतां करजोऽलेखमालिकामरे ॥ २७० ॥

अत्र केयूरपदे नखक्षतं न विहितमिति । एतत्कामशाखेण ।

अष्टाङ्योगपरिशीलनकीलनन

दुःसाधसिद्धिसंविधं विदधद्द्विदृदरे ।

आसादयनभिमतामधुना विवेक-

ख्यातिं समाधिधनमौलिमणिविमुक्तः ॥ २७? ॥

अत्र विवेकख्यातिस्ततः: संप्रज्ञातसमाधि: पश्श्रादसंप्रज्ञातस्ततो

मुक्तिर् न तु विवेकख्यातौ । एतद्योगशाखेण । एवं विद्यान्तरैरपि विरुद्ध-

मुदाहार्यम् ।

अत्र महावलस्यापि संज्ञादिष्टड्गुणादुरसरणमर्थशास्त्रेण विहितामिति तद्विरोध: । काम-

शास्त्रविदो यथा—विधाय ।

अत्र केयूरपद नखक्षतं कामशाखे विरुद्धम् । वाद्धूलावयवविरार्षे तस्य विधानात् ।

अर्थतः शेपेऽपि प्रतिषेधात् । योगशाखोऽविरुद्धो यथा—अष्टाङ्ग ।

अत्र मुक्तिसमीपस्थमसंप्रज्ञातयोगमनपेक्ष्यैव मोक्षो योगशाखे विरुद्ध: । विवेकख्याति: प्रकृतिपुरुषयोर्भिन्नत्वज्ञानरूपा । ततः वितर्कविचाराद्यनुसारिरूप: संप्रज्ञातयोग: । पश्शा-

त्पुरुषमात्रावलम्बनस्वरूपोऽसंप्रज्ञातयोग: । ततः मुक्ति: । न तु विवेकख्यातिमात्रत

विग्रहयानासनद्वैधसंशया: पादगुणास्तु एव पादगुणयम् । स्वार्थे प्यनु । विधायोति ।

केयूरं वाद्धु भूषणम् । अनझार्डामित्यनेन रमणीयतातिशाय: । अनझाइर्दमिति पाठेडनु-

यार्हपदमित्यर्थ: । कच्जा नखा नखेभ्य: श्वतम् । नखस्थानानि तु

' कषाकरोरुघनस्तनतनुष्ट्राश्चहल्कन्धरासु नखरा: स्वरेगयो: स्वः '

इत्युक्तानि ।

' नखक्षतस्य स्थानानि कक्षौ वक्षस्थया गल: ।

पार्थों जघनमू च स्तनगण्डललाटिका ' ॥

इति वा । अष्टाड्गनेतित । यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयो डष्टौ

योगाझ्ञानी । तादृशार्कयोगस्य परिशीलनं मुहुराचरणं तेन यत्कीर्तनमम्यासदाढच

तेन दु:साधा दुष्प्रापा या सिद्धिर् मुक्तिस्तस्या: सविधं समीपवर्तिनमसंप्रज्ञातलक्षणं पुरु-

१ म. 'आआउनम' । काश्चदम । २ क. म. 'मू' केयूरपदे नखक्षतं न विहितम् । भण्टा' ।

३ ग. 'ति: संप्रज्ञात: पश्शादसंप्रज्ञातस्ततो मुक्तिर् न तु विवेकख्यातौ । एवं ।

प्राप्तः श्रियः सकलकामदुघास्ततः किं देतं पदं शिरसि विद्धृत्पतां ततः किम्‌ । संतर्पितः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुमिस्ततः किम्‌ ॥ २७२ ॥

अत्र ततः किंमिति न नवनीकृतम् । तत्र यथा,

यदि दहत्प्रलयोदत्र किमझुतं यदि च गौरवमात्रेषु किं ततः । लवणमसृपु सदैव महोदधे: प्रकृतिरेव सतामविषादिता ॥२७३॥

एवति हि योगशास्त्रम्‌ । एवं तुरीयादिशाब्दविरोधोऽप्यूहनीयः । अभिमतप्रतीतिविरहो दूषकतां नयेत् ।

अनवबोभूद्ध्यानांतरेण यत्नवशात्तन्न प्रापितः । एकमडूगनिर्देशानेकार्थ इत्यर्थः । यथा—माप्तः: १ ।

अत्र सर्वत्रधातु 'तत: किम्‌' इत्यकेव भङ्गया: । अथपि कार्तिपद एवं न्तर्भविष्य- तोति चेत् । पर्यायान्तरप्रयोगेडपि भङ्गेरेकरुपतायामसांकर्यं भवेत् । अथ नवीकृतं कौतुकं यद्‌ ।

षमात्रविश्रान्तमनोवृत्तिरुपं योगं दूरे विद्यधत्तमनपेक्ष्यैवाभिमितां विवेकलर्यांतिं प्रकृतिपुरुपयोर्भेदतत्त्वज्ञानरुपामासाद्यनसौ समाधिषनानां योगिनां मौलिमणिरुक्तषो विमुक्त इत्यन्वयः । संप्रज्ञातयोगः सविकल्पसमाधियत्राडडत्मा विपयान्तरं च भासत आत्ममात्रं वा । असंप्रज्ञातसमाधि: सर्ववृत्तिनिरोधरुपः । तत्र हि स्वरुपमात्रेैव स्थानम् । ( वसन्ततिलका छन्दः ) । अभिमतेऽति । विरुद्वार्थप्रतीत्या महद्‌- यवैरस्यं दुष्प्रवीजमित्यने । प्राप्ता इति । ( वैराग्यशातके भर्तृहरे: ) शान्तस्योक्तिः: कामदुघा: कामदा: । ततः किम्‌ । तत्त्वज्ञानं विना सर्वमकिचित्करमिति भावः ।

[ वसन्ततिलका छन्दः ] पर्यायान्तरप्रयोगेडपि । ततः किमित्यस्यैतस्माल्किमिति: किल्यत्यादय: पर्याया: । अयं भाव:-एकप्रकारकार्थाभिधानेनवीकृतत्वम्‌ । भिन्नधर्म- प्रकारेणार्थाभिधाने तु नवनीकृतत्वमिति । अत एवास्यार्थदोषता । यदोति । सतामविषादिता प्रकृतिरेव स्वभाव एव, न त्वाश्र्याय । तत्र दषान्तत्रयं यदि दहतीत्यादि । अविपादिता विपदां राहित्यम्‌ । ( दुतविलम्बितं वृत्तम्‌ ) । प्रकृतिरित्यस्य व्यास्यानं १ म. पुस्तके द्वितीयतृतीयचरणयोव्यत्यासो द्रश्यते? १२ क. संशानितः । ३ म. किमिल्यनत्री° ।

इतीहिकू। अथ हि सतातविषादिता स्वाभाविकीती नाद्दश्यर्थाय। यथाडनलादेर्दाहकत्वादिति विवक्षिततम्। ततश्च ततः किमित्यादिना किमज्झुतमित्यादि नवीनकृतम्। पारुण्येरणाशक्तिप्रकाशानेन वा सहद्योद्रेजकवं दूषकतावीजमिति निस्संद्यम्।

सनियमादिभिरविश्वरुधि: परिरुष्टदानव्यास्सनियमपरिस्रतादिचतुष्टयं लभ्यते। परिवृत्तिश्वसनियमानियमयोर्विशेषाविशेषोऽश्र। अविशेष: सामान्यम्। तत्सानियमपरिवृत्त: सनियमस्वेनवचकुमुचितोऽनियमस्वेनैक:। न च न्यूनपदस्वेद्नाभिहितवाच्यस्व्वाडनुप्रवेश:। तादृशोऽर्थो विवक्षिते तयोरवकाशात्। अविवक्षिते स्वेतत्प्रसैरति। अत एवायमर्थदोष:। विवक्षितमात्रस्य पदान्तरेरणाम्युपस्थितौ तस्य तादवस्थ्यात्। एवमितरेऽप्युपपद्यम्। यजु—— 'अर्थस्वेन विशेषरमाभानम्' इति, तत्र। न्यूनपदादित्यु त्रिषु प्रयारणां संकरप्रसङ्गात्। चण्डीदासरु—— 'शब्दोच्चारणानन्तरेमेव यैस्य प्रतिभास: स शब्ददोष:, यस्स स्वर्धप्रत्ययानन्तरं सोऽर्थदोष:, अस्स स्वर्धप्रत्ययानन्तरमेवेस्यासर्वर्थदोप:, अत एवानभिहितवाच्याद्वितीयते', इत्याह। तच्चायुक्तम्। बहुषु स्थानेषु न्यभिचारात्। शब्दार्थविभागस्यासंगतत्वात्।

स्वाभाविकीती। विवादक्षितमिति। 'प्रतिवस्तूपमा विवक्षितेत्यर्थ:। किमित्यादिनेत्यत्र डडदिपदेन सदैवेतिकिमज्झुतमिति। इत्यादित्यादिशब्देन ततः किमिति। अत्र व्याच्यार्थबोधकाले भिन्नाभिन्नप्रकारण बोधात्रवीकृतत्वम्। पारुर्येरणेति। पिष्टपेषणन्यायेनैत्स्यर्थ:। सनियमादिभिरिति। अत्र केचित्—— 'एतन्मते परिवृत्ता इति बहुचनमावश्यकम्। कयं वा सविशेषपरिवृत्त इति न संज्ञितम्। तस्मान्नियमादिभिरविश्वरुधि: परिवृत्तपदान्वयान्तरीयमपरिवृत्तादिचतुष्टयम्। तै: सहित इत्यन्वीकृतविशेषणम्', इत्याहु:। तादृशोऽर्थ इति। आभासस्यैवान्वयप्रतियोगिस्वेन कविविवक्षिततया तद्वाचकपदसस्वानदोष:। अन्वयप्रतियोग्युपपदपदाच्चोपादाने च न्यूनपदस्वादिति भाव:। मात्रार्थे विनाडप्यान्वयोपपल्त्या तस्यावश्यमपेक्षरणान्नाभिहितवाच्याच्चयत्वमप्यति भाव:। अविवक्षिते त्विति। न चास्याविवक्षितत्वे यत्रानुचितिहितेत्युदाहरणेऽमतौचिल्ये हेत्वकाडक्षाया: सत्त्वेन कथमिव आड्क्षानिवृत्ते:। अत एव न निर्हेतुस्वम्। नाप्यानभिहितवाच्यस्यवदि। मात्रपदं स्वातन्त्र्येन नापकर्षाय। स च कवेरवकाशित एवति भाव:। न्यूनपदादित्यत्र। आदिनाडधिक्कपदावाचकसंग्रह:। एवंच तदसकीर्णमस्योदाहरणं न स्यादिति भाव:। अत्रावाचकत्वं

१ क. इति। ईडगतिविपादि°। २ क. °सरात्। भ°। ३ क. यस्र्रति°।

यत्रानुल्लिखितार्थमेव निखिलं निर्माणमेतद्विधे- रस्कर्षप्रतियोगिकलपनमपि न्यक्कारकोटिः परा । याता: प्राणमृतां मनोरथगतीह्लाद्य प्तसंपद- स्तस्यास्समानमणीत्कृताइमसु मणेरश्र्चमेवोचितम् ॥२७४॥ अत्र च्छायामात्रमणीत्कृताइमसु मणोस्तस्याइमतैवोचितेति सनिपमत्वं वाच्यपम् । वत्काम्मोजं सरस्वत्या: सविधसति सद्दा शोण एवापरस्ते वाचु: काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपटुर्दक्षिणसखे समुद्रः । धाहिन्य: पार्श्वमेताः क्षणमपि मवतो नैष भृङ्गेन्यमीक्षणं स्वच्छे डान्तर्मानसे डस्मिन्नकथमनिपते तेडमुणानाभिलाष: ॥२७५॥

उदाहरणम्—पद्म० । atraान्यापदेश भाभासमात्रेण मणीकृतेऽपि वाच्यम् । गुणान्तरव्यवर्तनेन निन्दाति- शायप्रतीते: । अनियमे तु न निन्दनीयानां गुणान्तरन्यवच्छेदप्रत्यय: । तस्मात् ‘छायाम- णीकृतारमसु मणोस्तस्याश्चमैवोचिता’ इति पठनीयम् । अन्यस्याप्यस्यैवायनेन चैमुष्या- श्र्रायत्वमेव पुष्टिनिबन्धम् । नित्यदोषोडपम् । अनियमपरिवृत्तो यथा—वरकाम्मोजं० ।

तृतीयोऽश्र्कान्के श्यामापदे बोध्यम् । यत्रेति । यत्र पदार्थ इति विषयस्समी । अनुल्लिखित- तत्त्वावगाहनविमुखम्, अक्षि लोचनं, यस्य । अनुल्लिखितार्यीमिति पाठे नोळ्लिखितानिर्दिष्टा, आलक्या नाम यस्य तत् । फलाभावं नामाभिहनात् । यत्रानुल्लिखितार्थीमिति पाठे सति ससमी । अनुल्लिखितो डविभावितो डर्थ: प्रयोजनं यस्स तादृशं निर्विकल्पं जगत् । उस्कर्ष आभिमार्यादौ यथ्र्र्तियोगिकल्पनमुपमानकल्पने तथास्य परोक्षुष्टा निन्दाकोटिः । य- रस्स्पदो जीविनां मनोरथगतेःप्रलुक्रद्य याता: प्राणिमनोगोचरा अपि न भवन्ति । तस्य मणेश्चिन्तामणेराभासनेषस्क्कुरणेनामण्योडपि मणित्वेन कलिपता येडमुनास्तेऽपिस्वव्यवहार एवोचिन्तो न तु मणित्ववहार इत्यर्थ: । चिन्तामणे: प्राक्कसामणगणनाच्चयां गणनमनुचिन्त- मिति भाव: । अश्मा पाषाण: । अन्योक्तिरियम् । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्द: ) । आनी- यमे त्वति । तस्मिन्धि तेषामश्रनां चिन्तामणितोडपकर्षप्रतिल्या तन्मध्यपतितस्यास्व- विषानं विरुद्धयेत । अपकृष्टमध्यं हि स्थितिपकर्षायैति भाव: । यद्यापि मणिररैव तथाडप्यस्मप- देनार्थान्तरसङ्क्रमितवाच्येन निश्प्रयोजनाममतत् प्रतीयत इति नो दोष्यम् । वक्रोति । मृगयायै विपासुं ( विक्रमाक्‌ ) राजानं प्राप्ति कस्यचिद् ( मगधस्य ) उक्तिः । वक्त्रं प्रथममेवाम्मो- जन्यमू । तत्रापि श्लिष्टरुपकेण वाण्यभित्तिरसरस्वत्यावलनद्यावास इति भाव: । एवं सर्वत्र ।

१ क. °ताहयमे° । ख. तास्मे° । २ क. °भन्ति देव । ३ क. °स्मिन्नवतराते कयं तेऽम्पु° ।

[७ स० उल्‍लासः]

काव्यप्रकाशः

अत्र शोन एवेति नियमो न वाच्यः। इयामां श्यामलिमानमानयत मोः सान्द्रेर्मशीकूर्चकैर्मन्त्रं तन्त्रमेथ प्रहुज्य हरत श्वेतोत्पलानां बिम्‍म। चन्द्रं जूणीयत क्षणाच्च कणशः कृशा शिलापङ्के धेनु कृशुमहं क्षमे पृशा विशस्तदृदृशमुद्रादृशिता॥२७६॥

अत्र ज्योत्स्नीमिति रात्रिविशेषो वाच्यः। अपरविशेषस्य स्तत एव इयामस्यास्त्राश्र्‌डकाकूसाविरहात। इदंमेवात्र दुष्कतावीजं। अन्यत्र विरोधादिकमपि पुष्टिवीजं दृश्यन‍्यम्।

सरस्वती वाणी मदी च, दोणो रक्तो नदश्र्‌, स्मृतिकरणपटुतासादृश्यात। समुद्रविरोधित्वाद्रि नाहोः। काकुत्स्थ रघुत्स्य तद्ध‍नकतृकतव न तद्वाच्योस्मरकेन॥ दाक्षिणा दाक्षिणद्राश्यो दानदक्षः सव्येतरो वा। समुद्रो मुद्रया सहितः पयोधिश्र्‌। माक्षिन्यो नद्यः सेनाश्र्‌। अन्‍तर्‌हृदयमध्ये। स्वच्छे निर्मध्ये। मानसंस सरः स्वान्तं च। ( सङ्धरा छन्दः)। यत्रान्यप्रतियोग्यर्पणपेक्षयाsधिककार्थो न विधत्सतस्त्राश्र्‌धिकपदरसम्। प्रकृते चैवकारार्थः कवेर्विवक्षित एवेति न स दोष इति भावः। सदैव शोन इति विवक्षिते स्वस्यानस्‍यपदेति बोष्यम्। इयामामिति। विद्रुमालभिक्षिकायां ( तृतीयााद्रौ ) मूग्गाराज्ञो विद्यागरम्‍हलदेवस्येयमुक्तिः। भो इत्याकाशो सम्बोधनम्। श्यामा रात्रिः सान्द्रेर्निर्बिडेमपीयूर्चकैर्मपयुक्ततूलिकाभिः। तन्त्रं वैकाकादिश्राब्दौक्तौषधमित्यर्थः। कचित् अपिति पाठः। तत्र समास्यः। छन्दसैव न्यायोः शोभाहेतुस्वातन्‍दृष्टि चन्द्रमिति। मुद्रा चिह्नम्। एवं हि मुद्राध्द्योरन्यतरबैपध्र्श्‌ स्वात्। तस्माद्द्रस्मेव मुद्राक्तः सञ्जातो यास्वति व्याक्ष्येयम्। अन्यसंबन्धादनयत्र समुद्धितं चिह्नं मुद्राक्तः। भावनोपनीतं मुखं दर्शयति दिक्षु पश्यतश्रन्द्रादिभिरुदीपनतया सन्तापकेः कियमानं पतिन्घ्नमुक्त्रुल्याश्र्‌डपहरतेत्यर्थः। ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः)। तत्राश्र्‌Sकादृक्षाविरहादिति। तमिस्राया श्यामरवेन श्यामीकरणवैफल्यात्समान्योपादानयुक्तमिति भावः। इदंमेवेति। एतद्रूृतसहद्रोदेग एवेत्यर्थः। येन रूपेण न शक्तिस्तेन रूपेण बोधस्य कविविवक्षितत्वादिति। प्रकृते च सामान्यरूपेणैव बोषः कविविवक्षित इति। योगस्याविवक्षितत्वाद्द्रेज्योल्‍लाभ्यां सर्ववाचकत्वनयूनपदरशे इति भावः।

९ क॰ °मपि प्र° १२ म॰ °अद्रुयोहस्न्न्नी°

३४०

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[७स० उध्यासः]

कलोलवेल्लितहस्तप्तवरुषप्रहारै-

रत्नान्यमूनि मकरालय माडवमस्था: ।

कि कौस्तुभेनै विहितो मवतो न नाम

यज्ञापसारितकर: पुरुपोत्तमोडपि ॥ २७७ ॥

अत्र, एकेन किं न विहितो मवतः स नामेतिं सामान्यं वाच्यम् ॥

अर्थित्वे मक्तींकृतटोपि न फलभाक्ति: प्रभो:, भर्तु-

मुह्यान्वाशराथिंविरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया ।

उत्कृपं च परस्य मानयशोविन्स्सनं चाडSडुत्मन:

श्रीरत्नं च जगत्प्रतिदंशमुखो देव: कथं सुष्यते ॥ २७८ ॥

विशेषणियामकप्रकरणादिसक्ते स्वदोष्ट्वम् । सामान्यपरिवृत्तो गथा—कलोल० ।

अत्र कौस्तुभेनैति विशेषतो रत्नवचनं नोचितम् ।

कौस्तुभमात्रस्योपकारकत्वेनान्यावया-

नैन निपेधायोगात् । ‘एकैन किं न भवतो विहितः स नाम’ इति पाठे तु भेदानुगमाद्दिव-

क्षितनिर्वाह: । तदनिर्वाहादिकं च दुष्कतावीजमिति नित्य एवायम् ।

साकाड्क्ष: सहाड्काक्षया वर्तते । इतरपदार्थान्वयाय विशेषणसाकाड्क्ष इत्यर्थ: ।

निर्हेतुभेदस्तु तद्वसर एवोक्तः । उदाहरणम्—अर्थित्वे० ।

कलोलेतिं । कल्लोलैर्‌वेल्लिताश्वाल्लिता ये हृपदस्तेऽयं कठोरप्रहारैरित्यर्थ: ।

मकराकर: समुद्र: । माडवमस्था माडवज्ञासी: ।

कृत इत्यत आह—किमिति । पुरुषोत्तम: श्रीकृष्ण: ।

पुरुषप्रेष्ठश्र । ( वसन्ततिलका छन्द: । ) निषेधायोगादिति ।

वस्तुनि सदुपकार एव स्यादिति वाक्यार्थोपपत्तावनन्तरं कौस्तुभमात्रस्योपकारकत्वेऽन्यावमाननिषेध: कयमिति प्रतीतानुपपत्ति-

रिति भाव: । एकैन किं निति । येपामेकेनोपकृतं तदितरेषामवमानं नोचितमिति प्रति-

नेतानुपपत्तिरिति । अननिर्वाहादिकमिति । विवक्षितान्यगमाननिर्‌वाहादिकमिति-

त्यर्थ: । अन्वयिहीवन तु कविकविशेष एव विवक्षित इति न पूर्वोक्तिविरोध: ।

विशेषणसाकाड्क्ष इति । विशेषणपद्माकाड्क्षाविषया अनुपर्यपरमित्यादिह ।

आर्थिकत्व इति । ( वीरचरितनाटके द्वितीयाड्के ) सीताप्रासौ निराशारावणदूतस्य शौक्लस्यैवमुक्ति: ।

( रावणमात्यस्य माल्यवत उक्ति: ) प्रभो: समरथस्य मत्रप्रेपणाद्यनकत्वे प्रकटीकृतेऽपि फलप्रासि:

सीताप्रासि: । प्रभौ हार्त्थनि फलप्रासिरावश्यक्युइचिता च सा न जाता ।

प्रासि: किंतु दूयन्स्ताटकादिविरोधेन द्रोहं कुर्वनिरुद्धचरितो यज्ञादिसंरक्षक्तया कन्यया

युक्त: । एवं परस्योत्कर्षपुरुषमत्वनो मानयशोविन्स्सनं नाशरूपं च ।

जनके जन्याद्यव्यससय: ।

१ क. ‘राकर मा० ।

ख. ‘तथ्य’ ।

२ क. ‘न भवतो विहितो न ।

३ क. ‘ति वाच्यं

सामान्यदू ।

क. ‘नतनु°’ ।

[ ७ सु० उल्‍लास: ]

काव्यप्रकाश: ।

३४९

योग्य: ।

आज्ञा शक्रशिष्यामणिप्रणयिनी शाङ्खाणि चक्षुर्नवं

अत्र श्रीरत्‍नमुपेक्षितुमित्याकाड्क्षति । न हि परस्येत्‍यननेन सम्बन्धो

अत्र श्रीरस्त्‍नमित्यस्यार्थ उपेक्षितुमित्यस्यार्थमाकाड्क्षति । अन्यथा कथं मृष्यत इत्यनेनार्थकेनान्वयाप्रसक्तिः । न हि श्रीरस्त्‍न एवामर्ष: किञ्‍च तदुपेक्षायाम् । न च परस्येत्‍यनत्वेऽपि तद्‍दर्शनेन दोष: । तस्य अमर्षान्वयाभावेन निराकाड्क्षत्वात् । न चाभवन्‍मतयोरसंकर: । वाक्‍त्रविवक्षितयोगस्यात्र सत्य्‍वात् । परं तु विवक्षित एवार्थ: साकाङ्क्षतया दुष्ट: । अत एव न न्यूनपदस्‍वान्तर्भाव: । दूषकताबीजेन चाभिधानपर्यवसानम् ।

अतो नित्य एवायम् । कच्‍चित्‍तु—'श्रीरत्‍नस्य कथं मृष्यत इत्यनेनाडकाड्क्षा । तदन्वयश्च परस्येत्‍यनत्वेऽपि सम्भवति । तच्‍च जनितान्वयबोधस्‍वेन निराकाङ्क्षत्वमिति दूषणार्थ: । अन्‍यथाप्रयोजकरूपवचनेनोपस्थितस्‍वे सत्यप्येवसितार्थान्वयस्‍वं च लक्षणमतोऽभवन्‍मतयोगाद्‍वेद: । तेनान्वयप्रयोजकरूपेणानुपस्थिते: । समाप्तपुरणात्‍ते विशेषणेस्यापर्यवसानामिह तु विशेष्यस्‍यैति तत्‍त‍ो भेद:' इत्याह । तदव्‍वृत्तिविरोधादिग्रस्‍तम् ।

अपदं तु 'अपदस्‍थाने यत्‍कृत्' इति । यत्र तद्योगे पृथक्‍कृतप्रतिपत्ते: । उदाहरणम्—आज्ञा ।

तादृशं श्रीरत्‍नं जगत्‍स्वामी । दशमुख इत्यनेन सकललोकाविलक्षणस्‍वम् । देवो विरिजिगीषु: कथं मृष्यते क्षमते न कथंचिदपीत्‍यर्थ: । (शार्दूलविक्रीडितं छन्द:) । कथं मृष्यत इति । एतत्‍समुदायरूपेणामर्षार्थकेनैवर्थ: । तस्‍प जनितेतिति । परस्येत्‍यनस्योस्कर्षण जनितान्वयबोधस्‍वादित्‍यर्थ: । न चानुपपद: । विकंसनादिना व्यवधानात् ।

असंबद्धव्यवाये तु वैपम्‍याद्‍वाधानुपपज्‍यते ।

इत्थमुत्तेरिति भाव: । वाक्‍त्रविवक्षितयोगस्यैति । चकारत्र्येण त्र्याणामेकक्रियान्वयिस्‍वमेव वाक्‍त्रविवक्षितामिति श्रीरत्‍नस्यामर्षान्वय एव वाक्‍त्रविवक्षित: । तस्मिश्‍वाडपाततो याते पर्यालोचनया रागस्‍यार्थयोगेन पत्‍यितादपत्‍यप्रतिपत्तिप्रकारायोगेपेक्षितुमित्‍यपेक्षणेन साकाङ्क्षत्‍वग्रह इति भाव: । अमर्षो द्वेष: अत एव न न्यूनपदेति । विवसितार्थबोधकानुपादान एव तद्‍दर्शीकारात् । यथा तथाभूतामित्‍यादिविश्‍वमादेरिति भाव: ।

प्रतीतानुपपत्तिरिति भाव: । श्रीरत्‍नस्य कथं मृष्यत इत्‍यननेनास्‍काड्क्षेति । कर्मणस्‍तत्रैवान्वययोगस्‍यत्वं चोपात्तस्‍वरूपेण न कथंप्रतीति भाव: । तदन्वयश्‍चैति । तद्‍यान्वय इति । सहर्यमा झूणेत्‍याद्‌भवन्‍मतयोगोदाहरणाद्‌वित्‍यर्थ: । तद्‍वृत्तीति । अत्र श्रीरत्‍नमुपेक्षितुमित्‍याकाड्क्षति । न हि परस्येत्‍यननेन सम्बन्धो योग्य: । व्‍यवहितस्‍वादिति हि वृत्तिग्रंथ: । आर्जेति । ( वाल्मीरामायणे प्रथ-

मिति का" २ । एतदुत्‍तरं 'व्‍यवहितव्‍यात्' इत्यधिकिका: पाठ: कच्‍चित् । ३ का. 'योप.

स्‍पतिरिति । ४ क. 'अत्रा'। ५ क. 'गत्‍नय प°' । ६ क.'दशक्‍त: अपदस्‍थाने मुख:' । ७ क. 'हर इत्यर्थ: ' इति पाठ: कच्‍चित् ।

३४२ प्रबोधोद्योतसमेतः- [ ७७० उद्यासः ]

भक्तित्रृप्तपतो पिनाकिनि पदं ठकूतेति दिव्या पुरी ।

उत्पत्तिहेतिहिणान्वये च तदहो नेहग्वरो लभ्यते स्याञ्चेदेश न रावणः क नु पुनः सर्वत्र सद्गुणा: ॥ २७९ ॥

अत्र स्वाच्चेदेश न रावण इत्यन्तमेव समाधान ।

अत्रे जगदाक्रन्दनदायित्वादिना रावणस्य स्त्याज्यत्वं विवक्षितम् । तथा च स्वाच्चेदेश न रावण इत्यत्र क नु पुनरित्यादि योजितं समाधान पर्यवस्यतीति दूषम् । उत्पत्तिहेतुर्हि-

णान्वये चेत्प्रत्र यदि योज्यते तदाडविवक्षितासिद्धरेवैष्यपदपदवदस्य दोषषम् । न च प्रकाशितविरुद्धान्तर्मावः । स्थानविशेषयोगमनपेक्ष्य तस्य प्रवृत्तेः । दृष्ट्टिबीजं च विरुद्ध-

प्रतीति: । अतो निश्च एवायम् । केचित्तु—अपदेमुक्त इति पठित्वा न्याचचक्षते—“अपदे-मुक्तः पदे स्थाने योजमुक्तोऽस्यक्तः । ‘आज्ञा शङ्क’-इत्यादौ च स्वाच्चेदेश न रावण

इत्येतावता विच्छेदे काडपि कान्तरनुभसिद्धा । ‘जीवस्यहो रावणः’ इति वत् । सोऽध्य-

मर्थोडत्र चेत्र स्यज्यते क नु पुनरित्यादिना विस्तार्यते तदा मध्यप्रवेशोनायमार्थोऽडक्षित-

प्रायश्रमस्कारं नाडडवहतीत्यवुभवसिद्धम्” इति ।

माक्षे ) रावनदतं प्रति जनकप्ररोहितस्य ( शतानन्दस्य ) उक्तिः: प्रणयिनीस्खेन रूपणा-

इम्पस्योरविच्छेदसूचनम् । शत्रुणाञ्चशूर इति नहुवचनेैकवचनान्म्यां सर्वशस्रास्त्रविषययकैकसमूह-

लम्बनज्ञानसूचनम् । चक्षुर्नवत्वेन विषयप्रग्रहाधिक्यम् । पदं बिलासस्थानम् । द्रुहिणो नखा

द्रोग्या च । भत ईडग्वरो न लभ्यते । रावपतिं लोकान्नित रावण: । ननु दोग्रद्रुवंशोस्तपक्षाय

कपं देयेत्यत आह—क न्वति । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । ) अत्र । वीरचरिते ।

रावणस्य त्याज्यत्वस्मिति । इयं हि रावणप्रोहितं प्रति 'यद्यपि सन्प्रेव बहवो गुणा-

स्थाडपि बलवानेको दोषस्तानपवदति' इत्युपक्रम्य जनकप्ररोहितस्योकिः: तत्र चूर्णिकापि-

लयोन् जनकस्य रावनेपक्षे विवादिता । स न च स्वाच्चेदेश न रावण इत्येतावता सवेनौ ।

रावणपदस्य जगदाकन्दकारिस्वरुपार्थान्तर संक्रमितवाच्यत्वादिति भावः । समर्थनसहितैतद्रा-

क्येनान्यप्रोक्तगुणासंभवेन रावणादन्य ईडग्वरो न लभ्यत इत्येवमापाततो वाक्यार्थप्रतीति-

निष्पत्तौ चूर्णिकानुसंधानेनैव दोषावतारदास्यार्थदोषता बोध्य । योज्यत इति । तदुत्तरं

पठ्यत इत्यरः । अविवक्षितासिद्धिरिति । अविवक्षितास्य समाधनस्यासिद्धिरिस्यर्थः ।

कचित्तु विवक्षितसिद्धिरिस्येव पाठ: । तस्य प्रवृत्तेरिति । अत्र तात्पयर्यविरुद्धस्यैवाभिधाना-

दित्सपि बोध्यम् । नाप्यधिकपदषम् । तदर्थस्यान्वियिस्वात् । विरुद्धमतिकुरुद्देश्तु तत्प्रकरण एक

दर्शितः । केचिरिवाति । अन्रारुचिरीजं स्वीच्छेद्यैडेश्य पदस्य साधुत्वं दुरवचम् ।

१ म. अन्त एव । २ क. 'म्र यदा' । ३ तदा यिवक्षित इति प्रभासंमतः पाठः । २ क. 'द्युक्तः पदे स्थानेडयुक्तोऽस्यक्तः । आशा'

[ ७ स० उल्लासः ]

काव्यप्रकाश: ।

३४३

श्रुतेन बुद्धिद्रष्यसनेन मूर्खता मदेन नारी सलिलेन निर्ज्जगा ।

निशा शशाङ्केन धीति: समाधिना नयेन चालंकियते नरेन्द्रत॥२८०॥

अत्र श्रुतादिभिरुक्तृत्स्तैः सहचर्यैरित्यष्यसनमूर्खतयोरनिकृतयोरभिज्ञत्वमे ।

विनयेन धीरता इति पाठो युक्तः ।

लग्नं रागावृत्तौऽपि सुतुबहमिह यथैवासिपतहशाडरिकण्ठे

मातृनांपीनपयोधरपरिपुरेर्पु च हा हि पतन्ती ।

तत्सक्तोदयं न किंचिदूणयति विदितं टेडस्तु तेनास्मि वक्ता

मृत्येवष्यः श्रीनियोगाद्दितुमिव गतेऽत्यम्बुधिं यस्य कीर्ति: ॥२८१॥

इत्प्रन विविधं टेडस्खलत्पनेन श्रीस्तस्मावृपसरतीति विरुद्धं प्रकाश्यते ।

प्रयत्नपरिबोधितः स्तुतिमिरप्य शेषे निशा-मकेशवमपाण्डवं सुवनमध्य नि:सोमकम् ।

इयं परिसमाप्यते रणकथाड्य द्वो:शालिना-मपेतु रिपुकाननातिगुरुद्य मारो मुखः ॥ २८२ ॥

सहचरैरिति: समभिव्याहृतविरोधात्‌: वैयात्यं चाल्कृष्टत्वप्रकर्षस्वाभ्याम् । उदाहरण—श्रुतेन० ।

अत्र श्रुतमुदयादिम्य उकृष्टेम्यः समभिव्याहतैस्तेम्यो न्यसनमूर्खतयोरविज्ञातीयत्वमुख्यो-

रूपादेयस्वमुपदेयस्व वा प्रतीपत इति दूषकतावीजम् । निस्पष्टञ्चायम् ।

प्रकाशितविरुद्ध: । प्रकाशितो विवक्षितार्थस्य विरुद्धोऽर्थो येन वाक्यायेन सः । सह-

चरभित्ने पदार्थस्यैव तथास्वभिति तत्स भेद: । उदाहरणम्—लग्नं० ।

अत्र विदितं टेढस्खलति याक्यस्यार्थी लक्ष्यीभूतोऽपसरतीति विरुद्धं प्रकाश्यायति । इद-

मेव च दूषकतावीजमिति निल्यदोषोऽयम् ।

विधियुक्तः । अयुक्तविचारात्पक्ष: । अयुक्तत्वं च विवक्षितस्यापि विषयस्याप्रयुक्तक्रम-

तया वा । तत्राड्डयो यथा—प्रयत्न्न० ।

दूपकतावीजमूत्रोऽनुभवश्र संश्र इति । श्रुतेनोति । श्रुतं विद्याश्रवणम् । व्यसनं

घूतादि । मदो यौवनादिजन्मा । समाधिर्धर्मचिन्ता । नयो नीतिमार्ग: । अत्र क्रियते इति

क्रियादौकम् । ( वंशास्यं वृत्तम् ) । दूपकतावीजमिति । उत्कृष्टैरत्कृष्टं भूषयत इति

बुदैर्निकृष्टाननुप्रवेशन विच्छेदस्तदित्यन्वये । अयुक्तविचिरिति । न तु विषयेल्वानवगम इति

विधेयाविमर्शतो भेद: । प्रयल्नेतिं । ( वेणीसंहारे तृतीयाङ्के ) द्रोणवधकुपितस्याश्वत्थाम्नो

दुर्योधनं प्रत्याश्वासनोक्तिः । स्तुतिभिः प्रयत्नेन परिबोधितस्वमित्र्यन्वयः । निशामिल्यत्य-

१ क. "चरम्भे" । २ म. "मू०" सम । ३ क. ग. "तार्तिल्यश्र" । ४ पात रिङ । ५ क.

द्वेन वायु" ।

अत्र शायितः प्रयत्नेन बोध्यस इति विधेयम् । सुखेन शायिताशिरादुपरि बोध्यसे मागधे:, इतति युक्तम् । यथा वा, वाताहारतया जगद्विद्धधरैराश्वास्य नि:शोपितं ते प्रस्ताः पुनर्भतौकणिकातिवृत्ततैर्बहिभि: । तेडपि कूर्चसूच्यादिभिर्वमनैरैन्द्रीभि: श्वयां निष्क्रम- देऽभस्य स्फुरितं विदन्नपि जनेा जाल्मो गुणानीहते।।२८३।।

अत्र वाताहारादित्यं युक्तमेण वाच्यम् अत्र पाण्डवभयेनाद्यावधि तव निद्रा नाभूदेव । अथ तु मया शामितेषु तेषु नि:शाङ्क- तया निद्रास्वं प्रयत्नेन बोध्यस इति तात्पर्यम् । तथा च शायितस्वं प्रयत्नेन बोध्यस इति विधिर्युक्तो न तु शेष इति शायनस्य । अविमृष्टविधेयांशे तु युक्तस्यैव विधि: । परं स्वविमर्शमात्रत्र । अत्र स्वयुक्तस्यैव विधिरिति भेद: । विवक्षितानिर्वाहोऽत्र दुष्टिवीजम् । द्वितीयो यथा—वात ।

मृगचर्मवसनं मेधतोयकणिकापानं वायुमक्षणं चेत्यत्रोक्तस्त्र तृतीयमिति तत्क्रमेण विधि- न्तसयोगे द्वितीया । शेष इति वर्तमानसामीप्ये लुट् । तथा निद्रास्यसि यथैवं प्रतिबोधनीय इत्यर्थ: । “सुखेन शायिताशिरादुपरि बोध्यसे मागधे:” इति युक्त: पाठ: । सोमकाः पाञ्चाला: । रिपुकाननेनातिगुरु: बोधयस इति । वैतालिकस्तुतिभि: प्रयत्नेन बोषं लप्स्यस इत्यर्थ: । ( पृथ्वी छन्द: ) अयुक्तस्यैवेति । शेष इत्यस्यातेन शायनस्यापि विधेयतावगतिर्‌जायते । परं तु विधेयतापर्यनिधिकरणे तत्राडल्प्यात्सम्यगविधेयत्वविश्रान्तिर्‌युक्ता । प्रयत्नबोधपर्यन्तमेक तदौचित्यात । तथा शायितो भविष्यसि यथा प्रयत्नेन बोध्यस इति प्रभोध एव । तद्विश्रान्तौ तु तदवगमात्रं विधेयाविमर्श इति भाव: । विवक्षितानिर्वाहोऽत्रेति । अत्र शायने डपि कदाचिद्विश्रान्तिसंभवेना डष्यततो वाक्यार्थबुद्धावपि प्रकरणादुक्तार्थातपर्यग्रहे तद्वाधाव- तारादर्‌दोषत:वं बोध्यम् । निशां रात्रीनां शेषेडवसाने ड्यारम्भय प्रयत्नपरिबोधितो भविष्यसीत्यध्याहार्यमिति नात्रायं दोष इत्यमे । एतन्मते डपि साकाङ्क्त्वं दोषोऽस्त्येवेति बोध्यम् । वातेति । वाताहारतयेत्य- दिवृत्यादान्तर्या श्वासयेत्ना करणतया डन्वियन्ति । अथ्रे मेघा वहिणो मयूराश्र्मूर्मृग: कूर्ं कठि‌नं चर्म वसनं येषां तै: । लुठत्का व्याधा: । शायथेन धर्माचरणं दम्भ: । तस्य स्फुरितमुद्र्के पराहिंसारूपं जाल्म्रपि जाल्मोऽदमीक्ष्यकारी मूर्खों जन: परप्रतायों गुणानीहते संभावना यति । दाम्भिके:प्वाति शेष: । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्द: ) । तत्क्रमेण विधि-

९ म. °मू । यथा वा ।

[ ७ स० उज्जासः ]

काव्यप्रकाश: १ : ३४५

अरे रामहस्ताभरण मसृणश्रेणिशरण

स्मरकिङ्कावीडाशमन विराहिप्राणदमन ।

सरोहंसोत्तंस प्रचलदल नीलोत्पल सखे

सखेदेऽहं मोहं श्लथय कथय केन्दुवदना ॥ ३८४ ॥

अत्र विरहिप्राणदमन इति नानुवाद्यम् ।

लैङ्गं रागावृत्त्यनुज्ञापयति ॥ ३८५ ॥

युक्तः । लोकप्रसिद्धकमलड्घनेन श्रोतुरुज्जेगोडत्र दृष्टिप्रोज्ज्वलमिति निस्योऽयम् ।

अनुवादायुक्तः, अयुक्तोऽनुवादः । अयुक्ततं चात्र विधेयननुगुणत्वम् । यथा—अरे ।

अत्र विरहिप्राणदमन इत्यनुवादः कथय केन्दुवदनेति विधिविरुद्धः । तदेव च दूषयति नित्यदोषोऽयम् ।

त्यक्पुनःस्वीकृतः । पूर्वं त्यक्कोऽनन्तरं पुनः स्वीकृत उपात्तः । तस्मिन्नेव वाक्यार्थे विशेषणान्तरोपादाने समाप्तान्तरारतम् ।

अत्र स्वन्य एव नाक्यार्थ इति ततो भेदः ।

उदाहरणम्—लैङ्गं रागावृत्त्यनुज्ञापयति—इति ।

युक्त इति । अयं भावः—अत्रान्यान्तरस्यारुपान्यापदेशाभूतचतुर्थचरणस्वारस्येन दम्भाधिक्षेपे वाच्ये तीव्रतरान्तरकमेणैव विधिवाच्यः ।

एतेन दुष्कमतवमात्र स्यादित्यपास्तम् ।

यथाऽऽश्रुतवाक्यार्थमपपत्तावपि चतुर्थचरणीयापदेशानुसारेण तीव्रादिकमेण विवक्ष तात्पर्यग्रहादिषु ।

केचितु दम्भचेष्टाया विधेयत्वे जगति श्लेषयितुं वाताहारः कृत्स्नान्प्रसक्तुमब्रकानिकावतं कृतं तान्क्षयं नेतुं चर्मवसनं कृत-

मित्येवं न्युस्क्रमेणाभिधातुं युक्तमित्याहुः ।

तन्मते डकिमृष्टविधेयांशौतेव स्यात् ।

एतादृशापदेरो लोकप्रसिद्धेऽर्थे ।

श्रोतुरुज्जेग इति । विवक्षिताप्रतीत्येल्यर्थः ।

अरे रामहस्ताभरणेति ( विकल्पेर्शये ) विरहिणः पुंररवस इयमुक्तिः ( संप्रति नेपलम्पते ) ।

रामहस्ताभरण । तेन तदागमनस्यात्र संभावितता । भसला अमरा । अनन शरणगमनयोग्यता ।

उद्दीपकतया स्मरकिङ्कावीडाशामकस्वम् । तेन मदनोपकारकत्वम् ।

विरहिप्राणदमनत्वं तत्सपक्षत्वात् ।

हंसः श्रेष्ठ । उत्तंसो भूपणम् । कमलयुक्तपत्र नीलोत्पल सखे । अहं सखेदेऽड इन्दुदनोरशी क तक्कथय ।

मदीयं मोहं श्लथय दूरी कुर्यादित्यर्थः । ( शिखरिणी छन्दः ) । विधिविरुद्ध हति ।

अत्र विरहिणः स्वमोहश्लथनप्रार्थनायां विरहिप्राणदमनस्वेनानुवादो न युक्तः ।

विरहिवरोचिष्वेन तन्मोहश्लथनायोगादिति भावः । विशेषोनान्तरोपादान इति ।

१ क. °प्र हि त्रि० । २ अयं श्लोकः प्राकृत०३१५ दरसः । ३ क, निसोऽयम् ।

२४६

प्रदीपोद्योतसमेत:-

[ ७ ष० उज्जासः ]

अत्र विदितं तेऽसित्व्युपसंहृतोडपि तेनैत्यादिना पुनरुपास्तः ।

उद्यतस्य परे हन्तुं स्थगधस्य विवरैरिषिणः ।

यैथाडस्य जायते पातो न तथा पुनरुन्नति: ॥ २४६ ॥

अत्र पुण्यक्षयस्यान्तापि प्रतीति: ।

यत्रैको दोष: प्रदृशितस्तत्र द्वो‌षान्तराण्यपि सन्ति, तथाडपि तेषां

तत्राभृकृतत्वादिमकारणं न कृतं ।

कर्णावतंसाविपेदे कर्णादिध्वननिर्मिति: ।

सन्निधानादिबोधार्थं

अत्र विदितं तेऽसित्व्युपसंहृतो राजदोषस्तेनास्मि दत्ता भृत्येम्य इत्येतावता पुनरुपास्तः ।

स चाप्रयोजक: ।

उत्प्रेक्षाया उपसंहतेनैव निर्वाहात् ।

श्रृणियोगादिलत्यादिकं स्वदुष्टमेव ।

अन्यथा वाक्यैकवाक्यतौच्छेदापत्तेः ।

दुष्कतांरां स्वप्रयोजकत्वं सद्दयवैरस्याधामं वा ।

लोकेपि हि स्वकस्य भद्रस्यादेः पुनरुपादानं वैरस्यमावहति ।

नित्यक्षयायम् ।

अक्षल्लो विवादादिसंघर्ष: ।

यथा—उद्यतारण्य ।

शब्दान्तरेणाश्युपदायमर्थ: पुण्यनाशनादिसाधारण्येन प्रतीतित्रोंडादायी ।

ननूदाहरणेषूत्कृष्टेषु किमुदाहृता ।

एव दोषा:, तथा स्यान्न्यालक्षणानां तेषु दर्शानादतिव्यामि: ।

अथ तत्र दोषान्तराण्यपि, तर्हि किमिति न प्रकाशितानिति चेत्, अप्रकृतत्वादिति ।

अथैषां यथायथमदोषत्वे प्रतिपादयितव्येऽप्यर्धदोषपाणां सन्निधानात्रपथमर्मदोषप्यैव तत्प्रति-

पादयति—कर्णा० ।

धीरूपं वाक्यार्थरूपं चेत्यन्वयत् ।

उपसंहृत: ।

उपहत उपसंहतेकदेश: ।

स चाप्योजक: इति ।

तत्र हेतुमाह—उत्प्रेक्षाया इति ।

अन्यथा वाक्यैकवाक्यतेति ।

अत एव येनैतत् जगति स्वलस्यादिो नायं दोष: ।

उत्तरवाक्यस्थयत्पदार्थस्य षडक्षिप्ततत्पदार्थेन नियताक्ष्वस्त्वाच ।

परशुप्रकर्षार्थं तदुपादानेन येनैनेत्यादौ न समासपुनरावृत्तत्वम् ।

नापि प्रकृतो-

दाहरणे समासपुनरावृत्तता ।

तेनास्मि दत्ता भृत्येम्य इति श्रृणियोगादित्यादितुमिवेयर्थद्वेषोपपत्ते-

रिते भाव: ।

उद्यतस्य्वेति ।

हननं हिंसा सुरतक्रियांरूपेणिमध्यताडनं च ।

स्थगधस्य-

मनमता निष्क्रियोनितिश्व ।

च ।

उन्नतिरुपचयो रागोद्देशण हेतता च ।

अस्यार्थदोषत्वे बोजमाह—शब्दान्तरेणा-

पीति ।

दोषान्तराण्यपीति ।

संभवन्तीति शेष: ।

यथा रघं रागावृत्तादाक्चेत्यदौ ।

अप्रकृतत्वादिति ।

दोषान्तराणामन्यदोषप्रसङ्गे वकुमनहेतुत्वादित्यर्थ: ।

न त्वलक्ष्य-

त्वात् ।

तथा सति तथैषणगमनेनैतन्यास्ति: स्यात् ।

एव चापध्येसाकल्यड्युपाधरसो-

१ ग. हन्तुमेव प्रवृत्तस्य सतॄध° ।

२ यथाडस्य ।

३ क. 'पो तेषां त' ।

[७.स० उल्लासः]

काव्यप्रकाशः

अवतंसादीनी कर्णाभरणान्येवोच्यन्ते । तत्र कर्णादिशब्दः कर्णाद्विस्तिथातिपतिपत्त्ये । यथा,

अस्या: कर्णावतंसेन जितं सर्धं विभूषणम् । तथैव शोभते ड्ट्यर्थमस्या: श्रवणकुण्डलम् ॥ २८७ ॥

अपूर्वमपूर्वमोदेन मोदितोदितदिक्श्रवणत् । आयुर्मूर्ध्निर्मुखराः शिरःशेखरशालिनः ॥ २८८ ॥

अत्र कर्णश्रवणशब्दः सन्निधानप्रतीत्यर्थोः ।

विदीर्णाभिमुखारातिकराले सङ्गरान्तरे । धनुर्ज्याकिण्चिह्नेन श्रोष्णा विस्फुरितं तव ॥ २८९ ॥

अवतंसादिपदैरस्यादिपुरस्कारेण कर्णाभरणादीन्येवोच्यन्त इस्पर्धप्रसौ कर्णपदादीनां यद्यप्यपुष्टार्थस्वं पुनरुक्तत्वं वा युज्यते तथाडपि कचित्कर्णे इत्यादि नुक्त्या काचिल्लक्षणादिना च कर्णसत्यादेरुपस्याधिकस्य विवक्षितार्थस्य प्रतिपत्तेरदोषत्वम् । यथा—

अत्रावतंसस्य कर्णसस्थित्यवस्था कर्णपदोपादाननन्वगम्यते । तदवगत्या कि प्रयोजनमिति चेत्, वर्णनीयोपस्करः । कथमिति चेत्, न स्वरूपतोऽस्य विभूषणजन्तुरत्नम्, किं तु तस्कर्णावस्थितस्येति पर्यवसानात् । एवं श्रवणकुण्डलपदेऽप्यूह्यम् । न केवलं कर्णश्रवणपद्योरेभायं महिमा, किं त्वन्येपामपि । यथा—अपूर्वो० ।

अत्र शिरःपदादाने शेखरस्वाम्यमात्रं लभ्यते, न तु तदलंकृतस्वम् । तथा च तत्प्रतिविदीर्णा० ।

कर्णादिदोष इति भावः । जात्यादिपुरस्कारेणोति कर्णसंवन्धिभूषणाद्वेन शक्तिः शक्त्यतावच्छेदकगौरवात्संबन्धेऽपि तत्प्रयोगाच्च कर्णादिसंबन्धयोग्यतया वैलक्षण्यातिरेकाच्चति भावः । वैजात्यं च कर्णादिसंबन्धाखेपकम् ।

अत्र पुष्पेऽपुष्टार्थस्वम् अवतंसः कर्णभूषेत्यादिकोषात् । कर्णसंबन्धयोग्यभूषणत्वेन शक्तिरिति केचित्तन्मतेनाडह-पुनरुक्तत्वं वेति ।

हर्षिता दिशो यैः, दृढ़ेमुखराः शिरःशेखरण शिरोभूषणेन शोभिनः । पुरुपा आगता इत्यन्यायः । केचित्तु भृङ्गाः कर्तारो मधुरालापेति पाठ इत्यादु: ।

विदीर्णा० । आदौ विदीर्णाः

१ क. 'णान्युच्य' । र्ते क. रा. 'स्यन्त' मो । ३ क. 'राल्यपम्र' । ४ प्रसादित इति वा पाठः । ५ क. 'त्यधेमू । वि' । ६ क. संयुगान्तरे । ७ दोथा इति वा पाठः । ८ क. र्स्फूर्जितं ।

अत्र धनुःशब्द आरूढत्वाभगतये । अन्यत्र तु, ज्याबन्धानि:ष्पन्दमुजेन यस्मिन् विनि:श्वासदृक्त्रपरम्परेण । कारागृहे निर्जितवासवेन लडूश्वरेणोपितम त प्रसादात् ॥ २९० ॥ इत्यत्र 'केवलो ज्याशब्दः । प्राणेश्वरपरिप्लावितदृशो:पि ध्रुवभ्रमप्रतिपादनम्: । मुक्ताहारेण लसता हस्तीव स्तनद्वयम् ॥ २९१ ॥ अत्र मुक्तानामन्यतरनामिश्रितत्वबोधनाय मुक्ताशब्दः । सौन्दर्यसंस्तारुण्यं यस्यास्ते ते च विभ्रमाः । षट्पददानुपुष्पमालेव कान्तामड्कर्षति सा सखे ॥ २९२ ॥ अत्रोत्कृष्टपुष्पैविषये पुष्पशब्दः । निरुपपदो हि मालाशब्दः पुष्पपक्त्र-

अत्र धनुःशब्दो ज्याया आरूढत्वप्रतिपादनाय । तत्र किरणस्य प्रहारकृतत्वप्रतिपत्तये । यत्र स्वारूढत्वं तत्प्रतिप्रयोजनं वा नास्ति तत्र न धनुःशब्दोपादानमपि यथा— ज्याबन्ध० । इत्यत्र । प्राणेश्व० । अत्र हारशब्दस्य मुक्तासंदर्भशक्तत्वेऽपि न मुक्ताशब्दद्वैयर्थ्यम् । अन्यतरनामिश्रत्वप्रतिपादनोत्प्रेक्षायामुपयोगात् । सौन्दर्य० । मालाशब्दो यथापि पुष्पस्यैव स्त्रजि रक्तस्तथाडपि न पुष्पपदमुपष्टार्थम् । लक्षणयाडष्टपश्चादिमिमुखा येडरातयस्तै: कराले भीषणे । विद्रीर्यां विक्षता अभिमुखा येडरातय इति वा । किरणो रगुः । यत्र स्वारूढत्वप्रतीतिप्रयोजनं नास्ति तत्र न पाठः । ज्याबन्धेति । ( रघुवंशो षट्सर्गे पञ्चमिदम् ।) ज्याबन्धेन निष्पन्दा निपिक्या मुजा यस्य तेनेयर्थ: । यस्य कार्तवीर्यस्य कारागृह इति सम्बन्धः । ( उपजातिश्छन्दः ।) प्राणोति । विभ्रमविलासा: । प्राणेश्वरपरिप्लुत ये विलासा नायिकायास्तेषां प्रतिपत्तयो ज्ञानानि । लसतां शोभमानेन । उत्प्रेक्षायामुपयोगादिति । 'हारो मुक्तावलौ' इति विश्वकोशात्, 'मुक्ता ग्रेवेयकं हार:' इति कोशाच्च हारस्वेनैव मुक्तासंक्ठावगतौ पुनमुक्तापदं नियमायेत्यनयव्यावृत्ति-

रिति भाव: । एवं मरकतशिलेत्यादौ शिलापदं विस्तारान्त्वप्रतिपादनायेत्य बोधयम् । सौन्दर्येति । तम्या: सौन्दर्यादिशयस्तारुण्यं चास्तीति शेष: । तेडनुभावकवेदया विलासा: । सा पुष्पमाला षट्पदा- । क्र. म. इति के° । २ क. कं । ३ क. 'घषधिये । ४' स्वाहारुत्वप्रतीति' इत्युद्योतसमेत- । पृथ: ।

[७ सु० उद्दासः] जमेवाभिधत्ते । स्थिते ष्वेतत्समर्थनम् ॥ ५८ ॥ न सुलु कर्णावतंसादिवजघनकाशिनीत्यादि क्रियते । जगद् मधुरां वाचं विशदाक्षरसंशालिनीम् ॥ २९३ ॥ —इत्यादौ क्रियाविशेषणत्वेऽपि विवक्षितार्थप्रतीतिसिद्धौ, “गतार्थ-

स्यांपे विशेषस्य विशेषणदानार्थं काचित्प्रयागः क्रियः”—इति न युक्तम् । युक्तत्वे वा, चरणत्रयपरिज्ञानरहिताभ्यामपि द्वृत्तम् । पादाभ्यां दूरमध्वानं वजन्नेप न खिद्यते ॥ २९४ ॥ —इत्युदाहार्यम् । स्वप्रातिपादकत्वात् । अयमेव करिवृंहितन्यायः । नतु मालाशब्दस्य पुष्टस्वरडम्बराश्रयक्तत्वस्सम्यक् । रत्नमालेत्यादिप्रयोगदर्शनादिति चेत, न । निरुपपदस्य तस्य तथास्वात् ।

स्थिते ष्वे० । न तु स्वेच्छया महाकविभ्रयोज्येषुं वामाघानम् । न तु स्वेच्छया कर्णावतंसादिपदवजघनकाशिनीत्यादि क्रियते । अन्यथा कृतस्तद्विशेषणान्वयः स्यात् । यथा—‘जगद् विरादां वाचं मधुराक्षरशालिनीम्’ इत्यादौ । अत्र हि वाचमित्यनुपादाने मधुरस्वादितद्विशेषणयोगः क प्रस्थेतव्यः “इस्याह । तत् युक्तमुदाहृतम् । विशदं जगादेश्यादिक्रियाविशेषणशकेव समीहितसिद्धे: ।

तस्माच्चात्र न क्रियाविशेषणत्वं योग्यं तदुदाहरणीयम् । यथा—चरण० । अत्रे हि चरणत्रयादि पदविशेषणं न क्रियाविशेषणामिति प्रकाशाश्रित । तदपि न युक्तमुदाहृतमिति वयम् । कर्तृविशेषणत्वेनैवोपपत्तेः । तस्मान्मदीयं पदयुदाहरणीयम् । यथा—

‘निर्वातपदोदरसोदाराम्यां विलोचनाम्यामवलोकयन्ती । न केवलं यूनि मनोभवेऽपि व्यनक्ति कंचित्तपः प्रभावम्’ ॥ अत्र निर्वातपदोदरसोदाराक्षरत्वेन कर्तृविशेषणत्वेनोपपत्तिरति चेत्सत्यम् । परं स्वकषि-

निव कान्तारडकरपतित्यन्वयः । विशदादिवदद्विशेषण इति पाठः । चरणे इति । चरणत्रयमुपनत्नेन वयसि परित्राणं तद्रहिताम्याम् । स्कुटं स्वे गम् । निर्वातं वातसंघनरहितं यस्पदं तसोदरं मध्यस्तत्सोदरे तसदृशे ताम्याम् । अनेन निमपराहिलुत्यं सूच्यते । विलोचनाम्याम-

वलोकयन्ती काचित्क्री केवलं यूनियेव कंचिदनिवर्चनीयं तपः प्रभावं सामर्थ्यं व्यनक्ति । १ क. ग. ‘कमुकुम्’ २ क. ‘पि स्कुटम् । ३ क. ‘जरणा’ न । ४ विशदादि’ इत्युद्य्या-तदसंमतः पाठः । ५ क. त्र चो॰ ।

यथा,

चन्द्रम् गतः पद्मगुणान् मुहुः पद्माश्रिता चान्द्रमसीमभिल्यामू।

उमामुखं तु प्रतिपदम् लोलां द्विसंशयां प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ॥ २९५॥

अत्र रात्रौ पद्मस्य संकोचः; दिवा चन्द्रमसश्र निष्प्रभत्वं लोकप्रसिद्धमिति 'न मुहुः'—इति हेतु नापकृष्यत ।

अनुकरणे तु सर्वेषाम् ।

सर्वेषां श्रुतिकटुप्रभृतीनां दोषाणाम् । यथा,

मृगचक्षुष्मद्राक्षस्मित्यादि कथयत्यपचम् ।

पश्यैष च गवित्याह सुत्रामाणं यजति च ॥ २९६ ॥

दोपादानमपेक्ष्यैव । किं च सदृशत्वमात्रं नान्यविशेषणीभवितुमर्हति यथा मधुरस्वचरणत्रपरित्राणहितत्वे ।

ख्याते ।

यथा—चन्द्रम् ।

रात्रौ चन्द्रगतया: पद्मगुणानुपभोगे पद्मसङ्कोचो हेतुः । दिवा च पद्माश्रितायाश्चन्द्रगुणानुपभोगे चन्द्रस्य निष्प्रभस्त्वं कारणम् । ते शास्त्र प्रसिद्धरेवागम्येते इति न तदुपादानपेक्ष्यदोषः ।

अथ पदादिदोषाणामप्यदोषत्वं कचिदित्याह—अनुकरणे ।

प्रतिपादितदूपकताविजाभावात्तत्र वैरस्याभावस्याडनुभविकत्वेन तदतिरिक्तस्थल एव दोषस्ववस्थितेरषा ।

यथा—मृग० ।

न, किं तु मनोभव मदनेदपि यथा शोकतृणावलोकनरुपफलनेनूना पूर्वै तप आचरितम् ।

शोकतृणावलोकनरुपफलनेनूना पूर्वै तप आचरितम् मेव व्युत्पादयति—किं च सोदरत्वेति ।

चन्द्रमिति । (कुमारसंभवे प्रथमसर्गे पद्यमदम्) ।

पद्मगुणांसौरभादीनमुक्तेऽनुभवति अभिल्या परमा शोभा । लोलां चञ्चला ।

चञ्चलाया अपि तादृशप्रीतिदानेनोमामुखश्रोचकार्ष: ।

(उपजातिश्छन्दः) । न तदुपादानापेक्षेति ।

न चाशब्दत्वम् । प्रसिद्धित एव झटिति तत्पदाद्याहारात् ।

एवं चेदपरो विपये हेतूपादानेऽपुष्ठत्वं स्यादिति बोधयम् ।

व्यवहितदोषानुवृत्तय आह—सर्वेषामिति ।

ननु श्रुतिकटुमतिकृरुलवर्णादीनां पुरोवाद इवानुवादेऽपि स्वरूपानपायात्कयं न दोषतेति चेत् ।

न तस्य शाब्दस्यान्यथा वक्तुमशक्यत्वेन श्रातुर्मुख्याद्यभावनादापवादत्यादः । (मृगाति ।

[स० उल्हासः] कान्व्यप्रकाशः । ३५१

वक्त्रापौचित्यवशाद्दोषोडपि गुणः कचिच्चिन्रोभौ ॥ ५९ ॥

वक्तृ-प्रतिपाद्य-चर्योक्तिवाच्य-प्रकरणादीनां महित्या दोषोडपि कचिद्गुणः, कचिन्न दोषो न गुणः । तत्र वैयाकरणादौ वक्तारि प्रतिपाद्ये च, रौद्रादौ च रसे व्यङ्ग्ये च कततवं गुणः ।

श्रीधीटूकेवीटूसमः कश्चिद्वृन्दशेरभाजनम् । क्रिप्रप्रत्ययनिभः कश्चिद्र सन्निहिते न ते ॥ २९७ ॥

यदा त्वामह्मणां श्रेष्ठं पदविद्याविशारदम् । उपाध्यायं तंदाडस्माशं समस्पाक्षं च संमदम् ॥ २९८ ॥

अत्रादावेंगोसूत्रामपदानीं श्रुतिकृद्युतसंस्कृतप्रयुक्तानि । अनुवरणे चैषामदोषत्व- बीजं प्रतिपादितम् । तददरण्यात्रेयोक्त्यहम् ।

वक्तृप्रतिपाद्यगुणदोषवाच्यप्रकरणादिमाहित्य दोषस्यापि कचिद्गुणत्वमात्रं कवित्नु भक्त्या गुणव्यवहारः ।

नोभौ न गुनो न दोषः । तत्र स्वैयाकरणत्वं प्रतिपादयिष्य वक्तारि कष्टत्वं गुणः ।

प्रतिपाद्यस्य ततोऽतिशयेन प्रतीते: । दोषत्वाभावश्वोपपादित एव । यथा—श्रीधीटूके० । वैयाकरणादौ प्रतिपाद्ये च तस्य गुणत्वम् । तद्भावाभावितस्य तद्गुणेन प्रीयुपच- यात् । यथा—यदा० ।

मृगचक्षुषं मृगनयनाम् (सूत्रमाणमिन्द्रम्) । दोषस्वभावमात्रमिति । रसोत्सर्पण- पर्थकारित्वाभावादित्यर्थः: भक्त इति । प्रकृतरसोल्कर्षकत्वादिति भावः । कष्टत्वम् अथस्य दुरूहत्वम्, शब्दस्य श्रुतिकटुत्वं च दीर्घोक्तिः । (आस्मिन्भागे कविकुला लोका इति प्रशस्योक्तरमिदम्) ।

पक्षे गुणोद्दे बृदिरादृच् । दीर्घीभावाम् (पा० सू० १ । १ । ६) इति निषेधात् । अभाजनमनाश्रयः कश्चिद्वृजनः । क्रिप्रप्रत्ययनिभः सर्वत्र प्रासलोपः । यत्र संनिहिते सति न ते गुणवृद्धी इत्यन्वयः । क्रिपि परे क्रिडति च (पा०सू०१ । १ । ५) इति निषेधादिति भावः । अत्र विलम्बेनार्थप्रत्ययेऽपि वक्तृव्याकरणगुणयुक्तस्यातिशय- प्रतीतर्गुणत्वामिति भावः।

यदा त्वामिति । (पदविद्या व्याकरणं तत्र विशारदं निपुणम् । अस्मारं साधस्यास्मारितवान् । समस्पाक्षं संस्तुतवान् । स्मृषीतोः सम्पूर्वात्स्मृशाधातोः ।

१ ग. 'कृजप्र० । २ क. ग. 'धे वा रौ' । ३ ग. 'क्षं रौद्रवि०' ४ क. तत्तोडस्मा° । ५ क. 'श्र वैयाकरणे प्र० ।

२५२

प्रदीपोद्योतसमेतः-

[ ७ स० उज्जासः ]

अन्न्रमोक्षकुसुमहुत्कपालनलकूकरकण्टककूण- प्रायप्रेरितभूरिभूषणवैरार्घोषयन्त्यम्बरम् । पीतच्छर्दितरक्तकर्दमघनप्राभारघोरोलस- द्यालोलस्तनभारमैरववपुर्‌दर्पोद्धतं धावति ॥ २९९ ॥

मातङ्गः किं नु वलग्नः किं फलराडम्बरश्लाघुकः । सारङ्गः महिपा मवं मेजत किं शून्येपु सूरा न के ॥ कोपार्तोसमुद्रेंटकटसटाकोटेरिमार्जः पुरः- सिन्धुब्धवानिनि हुंकृते स्फुरति यत्तद्रुजितं गर्जितम्‌ ॥ ३०० ॥

अत्र सिंहे वाच्ये परषा: शब्‍दा: प्रकरणवशाद्यथा, ओजस्विनि रौद्रादिरसे नयज्ज्ये च तस्य गुणस्वम्‌ । कठिनशब्दस्य तद्वशकत्वात् ।

तत्र बीभत्से यथा— अत्रे० । ओजस्विनि सिंहादौ वाच्येपि तस्य गुणवस्वम्‌ । यतो ममुंगशब्दप्रयोगेऽोजितोडप्यप्योऽ मृदुवर्गदासते । उज्जितशब्दप्रयोगे स्वाजित्येन । उदाहरणम्‌—मातङ्गः० । अत्र सिंहो वाच्य: । प्रकरणविशोषेण च गुनत्वम्‌ वकुर्वैयाकरणस्वाध्यमावेडि भूते लुङ्‌ । अत्र श्रुतिकटुनानावर्णैयकरणसामाजिकस्य वक्तृव्युपस्थित्तिज्ञानेन चमत्कार इति बोध्यम्‌ । तद्याश्रकवादिति । सद्रतौजोगुणव्याख्यानद्धारोति भावः । अम्भेति । ( वीरचरिते प्रथमाङ्के लक्षणकृत्‌ ) रामं प्रति कुरारास्ताटकाया वर्णनमिदम्‌ । अन्न्रेपु प्रोतानि ग्रथितानि बृहन्ति यानि कपालानि शिरोदेश्थाने नलकानि नडूधा- स्थीनि च तान्येव कूर्म यथा तथा करणन्ति कडूणानि तद्धुलच्चलवलहुभूपणरवे- करणैस्मरं घोषयन्ती प्रतिध्वनिव्यासं कुर्वती पूर्व पीतं पश्‍चाद्धर्दितं वान्तम्‌ । तेन घृणा- तिरसय: । तह्र्यद्रक्त तदव कदमस्तन तेन घनो व्यासो यः प्राभार उत्कटोयस्तत्र धार- यथा स्यात्थोल्सन्ती व्यालोलौ चञ्चलौ यौ स्तनौ तयोर्मारेण भडगुरूण वप्रयस्याः सा दर्पेणो- द्वतं यथा तथा धावतीत्यन्वयः । प्राभारोति पाठे प्राभारो निरन्तरकरणं तेन घोराविति स्तनविशेषणम्‌ । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ) मातङ्ग इति । चल्गातं गतिविशेषः । bृहितैरिति पाठे करिगर्जितमित्यर्थः ।

आदम्बर: समारम्भे फेरुगर्जितसूरयोः' । इति विख्‍शः मदं गर्व कि वजत । कोपस्य य आटोप उद्रेकस्तेन समुत्तिता: सटानां शीवारोम्णां कोटयोडप्रभागा यस्‍य । समुद्रशब्दसहशागभीरशब्दं कुर्वन्ति । द्वितीयगर्जित- पदं सफलकषसम्‌ । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ) । अत्र सिंह इति । अत्र सिंह दारुण इति ।

१ क. °रमद्गुरुपुङ्खेघौत्तं । २ क. ब्रजय । ३ क. °द्रवोल्का° । ४ ग. °रे: शने: शि° । ५ क. °धे व !

[ ७ मो उल्लासः ]

काव्यप्रकाशः

रक्ताशोक कुशोदरी क् नु गता स्यक्त्वाडनुरक्तं जनं नो हट्टेति मुष्णेव चालयति किं वातो वा भूतं शिरः । उत्कण्ठाघटमानपटपदघटासंघट्टदृष्टिच्छद-सतत्पादाहतिमन्तरेण भवतः पुष्पोद्गमोऽयं कुतः ॥ ३०१ ॥

अत्र शिरोधूननेन कुपितस्य वचसि । कृचित्तिरसि न गुणो न दोषः । यथा-

शीर्णग्राणाकुलधैर्यपवनिरपघनेरघर्घराडकधोष-न्दीर्घापातानघोचैः पुनरपि घटयत्येक उल्लाघयन्यः । घमांशोस्तस्यै वोदान्तैरधिकगुणघृणानिर्निग्रहवृत्त-र्दत्तार्थः सिध्दसंघैर्विजिधतु घृणयः श्रीगर्महोविशातमः ॥ ३०२ ॥

कोपादिप्रस्तावे च तदनुगुणत्वात् । यथा—रक्तो ।

अत्र मिध्याशिरोघूननेन कोपप्रकरणे न चास्य व्यङ्गच एव प्रवेशः कोपस्य व्यङ्गचस्वादिति वाच्यम् । कत्रादिपरिकत्स्थानीयस्य व्यङ्गचस्य व्यङ्गयपदोपादानाद्वोलोर्वर्दन्या-यात् । दोषत्वाभावश्चैतदुप गुणत्वप्राप्तेः स्फुट एव । कचित्पुनश्च न वा गुणत्वं यत्र न रसो न वा प्रतिपाच्यादौचित्यम् । अथ नीरसेऽपि विङ्ग्याभावादोषत्वं तदाडन्ये-षामपि स्यात् । तथा च नीरसदोपोदाहरणं विरुध्येत चेत्, न । तस्योपलक्षणत्वादिति दोष-परिचयमात्रार्थस्वाद्र । यथा—शीर्यो ।

ओजस्विनि वाच्ये तनिष्ठौनेगुणप्रकाशका दर्धसमासविकटवर्णा अगुणा इति भावः । रक्तेति । ( विक्रमोर्वशीये चतुर्याङ्के ) विरहिणः पुरुरवस उक्तिः । रक्तस्तद्वर्णः । अशोको वृक्षविशेषोऽनुरक्तकशोकापनोदककः नो हृइतेति । मूर्च्छायितुमिति शेषः । वानावधू-तस्यैव शिरसः क्रोधाद्वात्याधिकमस्पितत्वेनोक्तिः । मिथ्यात्वं समर्थयति—उत्कण्ठेति ।

उत्कण्ठाघटमानास्तद्धिशिष्टया मिलितया वा ये ऽमरास्तपः संघट्टो गाढमिलनं यत्र स चासावश्रात्तरेव दृइच्छद इवेहति विग्रहः । दृइष्टे मकरन्दाप्राप्य । अयमहष्टपूर्वः । (शार्दूलवि-क्र्रीडितं छन्दः ) । अत्र मिथ्येति । अत्र प्रकरणगम्यो विप्रलम्भानौचित्येऽपि प्रस्तुत-शिरोघूननप्रतिपादितदर्शानापलाप्राप्तौ भूतकोधप्रकृतत्वाद्यर्थसमासविकटवर्णयोगुणत्वम् । तेनादू-रस्य क्रोधस्य प्रकर्षादिनो विप्रलम्भस्यापि प्रकर्ष इति बोध्यम् । व्यङ्गच एव । व्यङ्गचो-चित्य एव । कत्रादौचित्यस्य व्यतिरेक्यर्थः । नीरस इति । श्रृङ्गारा-दिरसशून्य इति भावः । न तु निरास्वादे । तत्र काव्यताविरहात् । उपलक्षणत्वादिति । दोष-रिचयमात्रार्थत्वादिति भावः । शीर्येति । मयूरकृत ( सूर्यशातके ) सूर्यस्तुतिः । तस्य

१ ग. 'ताभिसूतं' २ क. 'रोविद्धं' ३ 'निन्दिग्रिणं' ४ ग. 'च्येप डं' ५ क. 'स्य वातद्रुतं' । ६ क. 'स्वं यः' । ७ वियाख्यास्वादात् इति प्रभासमतः पाठः । ८ द्वोपपरिचयमात्रार्थ-स्वाद्रा इति पाठो नेयोत्संमतः ।

३५४

प्रदीपोद्योतसहितः:-

[ ७ स० उ० ]

अपयुक्तानिहतार्थी श्लेषोऽदावदुष्टि । यथा, येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरा भीकृतो यक्षोद्धृत्तभुजड्ढहारवलयो गद्गदां च योद्धारयत्न । यस्याऽSहुः शाशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पञ्याल्स स्वप्नेऽन्धकक्षयकरस्वां सर्वदो माधवंः ॥ ३०३ ॥

नीरसत्वं चात्रानुप्रासमात्रज्ञतया रसे तात्पर्याभावात् । न चानुप्रासस्पदैकत्वैव गुणस्वम् । ‘सोडध्येष्ट वेदान्—’ इत्यादावपि तदापत्तेरिति । न च परुषवर्णत्वमनुप्रासे प्रयोजकम् । येन तद्ढटतयाडदोषत्वं स्यात् । अपयुक्तानिहतार्थो श्लेषयमकादावदुष्टाविति प्रतिपादितं प्राक् । यदि च प्रयोजनादसंघानव्यग्रता दुष्टिवीजं तथाडप्यत्र न दोपता । तदलङ्कारस्वस्या प्रयोजनस्य प्रतीतेरुच्यग्रता-भावात् । यथा—येन ।

भयार्तोः सूर्यस्य घृणः किरणा इः शीत्लिमन्हो दुरितं तदिघ्नातं कर्वन्वित्यन्वयः । यु एकोऽसहायोऽगौश्रः पापसमूर्हैर्दीर्णनासाचरणहस्तान् । रणुकेरपगणैरवरग्वैरुपलक्षितान् । घृणिभिरिति पाठो जुगुप्साविषयैरिस्थर्थः । लक्षणे तृतीया । दुर्बलाद्घनेरो बलवद्दारिद्रिवनितद्धदव्यको वर्णप्रतिभारहितो घाषो येपां तान् । दीर्घमाग्रातं श्वासो येपां तान् । अघौचैरिति सर्वत्रान्वयी । उल्लासयन्न्वाधिनिर्मुक्तकुर्वन्न्यति नवी करोति । कीदृश-रस्य । अनतः, हृदये द्विगुणा घना डतिशायिता वा घृणा कृपा तदिघ्ना तदयत्ता विफलरहिता वृत्तिर्यस्य तस्य । कीदृशः । सिद्धसमूर्हैर्दत्त्ता अर्घा येषां । ‘घघरो बलवद्दारिद्रिवान’ इति विश्वः । ‘उद्धतो निर्गतो गदात’’ इस्यमरः । ( रघुवीर छन्दः ) । रस इति । सूर्यस्य दयावीरत्वेन दयावीररस इत्यर्थः । न च कविनिष्ठसूर्यविषयकभावस्यौचित्यादतत्कवेनौचित्यं तद्वत्तेजोगुणव्यञ्जकस्वेन गुणस्वम् । भावेपु गुणालङ्कारादिति सम्प्रदायः । यदि च प्रयोजनिति । पदार्थोपस्थितिविपये प्रतीत्यविलम्बस्याच्छेदयत्वाद्दुष्टेव । येनैति । अत्र विष्णुपक्षे स माधवस्व-मव्यादरस्तु । मा लक्ष्मीमत्स्याः पतिः, येनानः शक्तं ध्वस्तं पातितम् । अभवेन, अजनं, न भवः संसारो यस्मात्स हशान् वा । येन बलिजयनशीलः । कायः पुराड्मतहरणप्रस्तावेऽप्योरुपतां प्रापितः । योडगं गोवर्धनं गां पृथ्वीं च दधार । कृष्णवराहावताराभ्यां योद्धकानां यादववानां क्षयं गृहं मुशलाहारेण नाशां वा कृतवान् । यो मथूरपक्षपात्

१ क. °वादौ न द° । २ क. यो गद्गदां च दर्पेऽन्वयकस्यकरो ये वाहिप्रस्रियः । ३ क. सोडध्यादिष्टभुजङ्ङहारलयस्त्वां ।

[ ७ स० उज्जासः ]

कामप्रकाश: ।

३५५

अत्र माधवपक्षे शाशिमद्न्धकक्षयंशब्दावप्रयुक्तनिहितार्थी । अश्लीलं काचिदुणः । यथा । सुरतारम्भगोष्ठचाम्, " ताम्बूलदानविधिना विमृजेदयपस्याम् । द्वयर्थ्यै: पदै: पिशुनयेच्च रहस्यवस्तु ॥ "—इति कामशास्त्रस्थितौ, करिहस्तेन संवादे प्रविश्यान्तर्विलोडीते । उपमर्थवशात् पुंस: साधनान्तर्विराजते ॥ ३०४ ॥

शामकथासु, अत्र माधवपक्षे राहौ शाशिमस्पदमप्रयुक्तम् । स्यपदं गृहे निहितार्थम् । न च श्लेष- रूपालंकारप्रयोजकत्वा गुणवमपि शाङ्कुनोयम् । तत्वस्य तत्राप्रयोजकत्वात् । एवमन्येपु प्रतीतिविलम्बनवस्तु द्रष्टव्यम् । अश्लीलत्वं काचिदुणः । यथा सुरतारम्भगोष्ठचां ' द्वयर्थ्यै: पदै: पिशुनयेच्च रहस्यवस्तु ', इति कामरहस्यप्रसिद्धौ दोषसभावे व्युत्पत्तिप्रकटनात् । यथा—करिहस्तेन० । अत्र संबाधादिपदानि । शामकथास्वप्यश्लीलं गुणः । तपःप्रकर्षवात् । यथा—

नृसिंहद्वाहतस्य शिरोऽहि इति यस्य स्तस्यं नामामरा आहुः । य इष्टभुजगहा भुजंगान् हन्त्यसौ भुजंगहा गरुढ: स इष्टो वस्य । तस्मुझगहेति पाठे उद्वृत्तकलियभुजगहन्ता रवे शब्दे ब्रह्माणि लयो यस्म् । सर्वदः: सर्वदाता । शिवपक्ष उमाधव: सर्वदाड्यालन् येन ध्वस्तमनोभवेन नाशितकन्दर्पं वलिजितो नारायणस्य कायः पुरा त्रिपुरनमकदैत्यवध-कालेऽङ्कीकृतः शारीकृतः । यो गदांहि भागीरथीं दधार । उत्तमाङ्गनेति शेपः । योऽद्रिकन्या-मकदैत्यस्य नाशाकर्ता । इष्टानि मुजङ्कुसंबन्धिवलयानी यस्य । बर्ही पत्रं वाहनं यस्य स कातिकेयः प्रियो यस्य । यस्य शिरः शाशिमचन्द्रयुतम् । यस्य हर इति स्तुस्यं नामामरा आहुः । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ) पक्ष इति । माधवपक्ष इत्यर्थः । तत्त्वस्योति । एतेन निरर्थकस्याप्रयोगसंपादकरवेन काचिद्गुणस्वमित्यप-स्लुम् । नैरर्थक्यस्य तद्वाप्रयोजकरवसार्थकेनापि तद्विरोधादिति बोधयम् । द्वयर्थ्य: । अनेकार्थः । पिशुनयेच्च । सूचयेत् । दोषसभाव इति पाठः । गुणवचे हेतुमाह —द्युत्प-त्तीति । उदासीनवद्वचनया स्वार्थसंपत्त्या च रसोरक्यक्तरबाद्गुणस्वं बोधयम् । करीति ।

' तर्जन्यानामिके युक्ते मध्यमाङ्गपृष्टतस्तयोः । करिहस्त इति प्रोक्तः कामशास्त्रविशारदैः '॥

इति लक्षणलक्षितः कटिन्योनिरन्ध्रयिल्यापदको हस्तशुङ्खा च । तेन संवादे जनाकीर्णे योनिसङ्कोचे च । अन्तः प्रविश्य विलोडीते । हृदिते साकारो च दृश्यते । ध्वनिः कुलालिदिन्दुं द्रेक्ष्य । साधनं स्मरमदिरं सैन्यं च शृणु । शामकथास्वपि ति ।

१ क. म. वकfरशो° २ 'अत्र पक्ष' इत्युदयोतसंतः पाठः ।