1. Kavya Siksa Vinaya Chandra Suri Ed. Hari Prasad Shastri G

ORIENTAL INSTITUTE LIBRARY

OXFORD UNIVERSITY

305974354/

Lalbhai Dalpatbhai Series No. 3

General Editors: Dalsukh Malvania Ambalal P. Shah

No. 3

VINAYACANDRASŪRI'S

KĀVYASIKSĀ

Edited by Dr. Hariprasad G. Shastri, M.A., Ph. D., Asstt. Director, B. J. Institute of Learning and Research, Ahmedabad

LALBHAI DALPATBHAI BHARATIYA SANSKRITI VIDYAMANDIR AHMEDABAD-9 Snppara be 220, Shanwar Peth

Firat Edition : 500 Copies 1964 विनयचन्द्रसूरिविरचिता

का व्य शि क्षा Text printed by Svami Tribhuvandas, Ramananda Printing Press, Kankaria Road, Ahmedabad and Introduction printed by Jayanti Dalal, Vasant Printing Press, Ghelabhai's Vadi, Gheekanta, Ahmedabad, and published by Dalsukh Malvania, Director, L. D. Institute of Indology, Ahmedabad-9, 1964.

This . volume is published with. the grant-in-aid from the Ministry of Education, Govt. of India, New Delhi. संपादक :

डॉ० हरिप्रसाद शास्त्री, एम्. ए., पीएच्. डी., उपाध्यक्ष, भो. जे. अध्ययन-संशोधन विद्याभवन, अहमदाबाद

Price Rupees 10/=

Copics can be had of L. D. Institute of Indology, Ahmedabad-9, Gurjar Grantha Ratna Karyalaya, Gandhi Road, Ahmedabad-1. Motilal Banarasidas Varanasi, Patna, Delhi. Sarasvati Pustak Bhandar Hathikhana, Ratanpole, Ahmedabad-1. प्रकाशक :

Munshi Ram Manoharalal लालभाई दलपतभाई भारतीय संस्कृति विद्यामंदिर, Nai Sarak, Delhi. अमदावाद-९

लालभाई दलपतभाई ग्रन्थमाला प्रधान संपादक दलसुख मालवणिया PREFACE अंबालाल प्रे. शाह We are happy to publish for the first time the Kāvyasikșā ( also called Kavisiksā ) by Ācarya Vinayacandra who flourished in the latter half of the thirteenth century. Though the work attracted' the attention प्रकाशित ग्रन्थनामावलि of the scholars since 1937 when it was first known by some of the extracts given in the Discriptive Catalogue of Manuscripts in the Jaina Bhandaras 8-00 al Palan, no one attempted to edit it as only one MS was available and सपपदार्थी-शिवादित्यकृत, जिनवर्धनसूरिकृतटीकासह that too was incomplete. On my request Dr. H. G. Shastri, the Asstt. CATALOGUE OF SANSKRIT AND PRAKRIT Director of B. J. Institute of Learning and Research, Ahmedabad has 2. MANUSCRIPTS : MUNI SHRI PUNYAVIJAYJI'S edited it and I must thank him for the trouble he has taken to give COLLECTION, PART I 50-00 correct readings as far as possible. In this task he was helped by Rev. Muni Shri Punyavijayaji who is always ready to help the scholars. The publication of this work is made possible by the grant-in-aid संप्रति मुद्यमाणग्रन्थनामावलि from the Ministry of Education, Govt. of India, and we are very much thankful to the said Ministry for this generous grant. शब्दानुशासन - आचार्य मलयगिरिकृत In order to acquaint their pupils with the secular literature of the times and also to train them to produce such literature, some of the Jaina 2. कल्पलताविवेक-कल्पपल्लवशेपवृत्ति - अज्ञातकर्तृक Acaryas had engaged themselves in the activity of writing secular works. Among them, Acarya Hemacandra tops the list. Acarya Vinayacandra ३. निघण्टुशेष-सवृत्तिक - श्रीहेमचन्द्रसूरि follows him and adopts a lucid and simple style for this important work 8. योगशतक-स्त्रोपज्ञवृत्ति सह - आचार्य हरिभद्र meant mainly for the beginners in the art of poetry. As the main purpose Translated by K. K. Dixit of the work is to introduce the beginners in the art of poetry we should CATALOGUE OF SANSKRIT AND not expect from the author the discussion of the intricate problems of 5. PRAKRIT MANUSCRIPTS, PART II the poetics. But it is sure that the author tries to make the entry very easy in the portals of the large and splendid palace of poetic art by ६. विशेषावश्यक-स्वरोपज्ञवृत्ति सह - श्रीजिनभद्रगणि क्षमाश्रमण providing the fundamental steps of information regarding language, the रत्नाकरावतारिका - रत्नप्रभसूरिकृत, टिप्पण-पञ्चिका-गूर्जरानुवादसह words to be used, metres and the world around us. No one, though endow- 9. ed with great intellect and intuition, can produce the great work of poetic 6. गीतगोविन्दकाव्य-मानाङ्गनृपकृत टीकासह art, if he is innocent of what is necessary for poetry. This work should THE NĀȚYADARPAŅA OF RĀMACANDRA be judged bearing in mind the scope and purpose the author had in view. 9. AND GUNACANDRA : A CRITICAL STUDY. And if we try to evaluate the work in this manner we would find that the author has achieved his goal. 10. YOGADRSȚISAMUCCAYA OF HARIBHADRA, WITA AUTO COM. AND TRANSLATION AND Ahmedabad : EXPLANATION BY K. K. DIXIT 27-10-64 Dalsukh Malvania

INTRODUCTION

Selection for editing : Ever since 1937 when the Descriptive Catalogue of Manuscripts in the Jaina Bhandars at Patan was published, the Kavyasiksa by Vinayacandra drew attention of scholars for some of the remarkable references contained in the select extracts quoted from it in the Catalogue. But the work is available only in the form of a single manuscript which again is incomplete. However, it was high time for the work to be published, though no other manuscripts of it have come to light so far and though the missing folios of the known manuscript are not recovered .. It was at the instance of Pt. Dalsukh Malvania, the Director of Lalbhai Dalpatbhai Institute of Indology that I undertook the editing of this valuable work that remained unpublished so far. Material of Mss. : As the original palm-leaf Ms. of the work was not available outside the premises of the Bhandar at Patan, I prepared a provisional press- copy of the work on the basis of a modern copy of the ms., which I could procure for long through the courtesy of Muni Shri Punyavijayaji. The copy was made in tbe traditional form of old mss. by Shri Gordhandas H. Trivedi in V.S. 1971 at the instance of Pravartaka Shri Kantivijayaji. It consists of 52 folios measuring 1l"x 4§"; and. is preserved in the Atmaram Jain Jnanamandir at Baroda. The copy-ms. facilitated my work to a large extent. On the completion of the provisional press-copy prepared on the basis of the copy-ms. I went to Patan for consulting the original ms. The place represents the old capital of Gujarat and is situated in the Mehsana District of the State. The ms. of this work lies in the Sanghvi Pada Jain Bhandar at Patan. The custodian of the Bhandar was kind enough to give me full access to the ms. at his place. Through the full and active co-operation of my friend Pt. Amritlal Bhojak I collated my provisional press-copy with the original ms. verbatim et literatim and corrected several misreadings noticed in the press-copy based on the copy-ms. The original ms, is a palm-leaf ms. Its folios measure 13}"x 14". It is incomplete, the last folio bearing No. 177. Twelve folios even in the extant portion of the ms. are missing. These missing folios are

9

8 Bappa Bhatți; and expresses his intention to compose Kāvyasiksa on the nos. 73, 76, 85, 95, 130, 135, 143, 147, 148, 157, 171 and 173. The basis of various sastras. Then he expounds the terms bhale, arham and written side of the first folio is illustrated here as a specimen. Om namah which mark the auspicious beginning.

Editing : .Pariccheda I is entitled Siksa-pariccheda. Having introduced in brief The availablity of only a single ms. and its incompleteness, coupled the definition and purpose of Kāvya and the utility of siksas in its with the rapid collation of the provisional press-copy with the original composition, the author presents certain siksas (instructions) for the ms. on account of the limited sphere of its accessibility, have given rise composition of Kavya (poetry), such as examples of the non-exposition to some shortcomings in editing this work. Hence I have followed the of existing phenomena and the exposition of non-existing phenomena, practice of presenting the original readings as faithfully as possible, examples of composition in various metres, examples of the description without correcting them at my discretion. Several corrections suggested of various colours, the sub-varieties of the circular shape, the depiction ingenuously by Muni Shri Punyavijayaji while going through the printed of various qualities and the vivid description of various topics to be forms of the work, are incorporated in the corrigenda, which also contain described in a mahākūvya. corrections of misprints. Pt. Ambalal P. Shah, one of the General Editors Pariccheda II deals with Kriya-nirnaya. A number of verbs given in of this Series, also contributed some suggestions while correcting the proofs. I acknowledge my sincere thanks to the institutions and persons their third person singular forms are enumerated in verse. Then follows that have supplied me with the mss. as well as the persons that have an exposition of numerous verbs given in prose along with their roots, given me their guidance and co-operation. meanings and ganas. Some of the missing folios fortunately contain quotations from earlier Pariccheda III, entitled Lokakausalya-pariccheda, makes the reader works. I have tried to recover their contents from the context and conversant with the various ways of the world. Here the author first inserted the missing portions in large brackets. enumerates several entities numbering one, two, three etc. ranging upto The Title of the Work : eighty-four laksas. Next he expounds terms of collective nouns including As the concluding folio of the ms. is missing, the puspika of the names of regions constituting different numbers of places. Then he gives some select sayings (abhantkas) in Sanskrit and Prakrit. the work along with the prasasti of the author is not available. But the extant concluding portions of its paricchedas contain The author then gives examples of verses composed through conver- puspikas. The puspikas of the first four paricchedas entitle the work sance with various branches of learning, well-known works of the past as Kavyasiksa, while the puspika of the fifth pariccheda substitutes and various subjects of general knowledge. Kavišiksā for Kāvyasiksā. The opening verse of the first pariccheda He next proceeds to supply illustrations of kāvya that delights the introduces the work as Kāvyasiksa. The concluding verse of the first ear through the repetition of similar syllables. Kavya here includes pariccheda contains the word Kavisiksa, but there the form seems used literary compositions in prose, according to its wide conception in Sanskrit to denote the subject rather than the title of the work. Thus the author poetics. The author, accordingly, quotes several passages from the of the work seems to have both the terms Kāvyasiksa and Kavisiksa in Harsacarita. Lastly he enumerates several similes ( upamas) for a number his view, but his predilection is for the former. The exposition of kāvya of various topics to be described in Poetry. and siksas in the opening pariccheda, too, favours this inference. If the Pariccheda IV deals with bījavyavarnana. It contains examples of concluding folio were not missing, the final puspika of the work would have given the exact title of the work. However, in view of the the description of bijas of various topics such as Jina, Hara, Brahmā, ayailable data cited above, the work seems to be entitled Kāvyasiksa Hari and so on. Here also some of the examples are cited from the Harsacarila. Then follow examples of metaphor, hyperbole and other rather than Kavisiksa. figures of speech. Contents of the Work : The work is divided into paricchedas. Pariccheda V presents a lexicographic exposition of homonyms In the opening verse of the first pariccheda, the author pays his ( anekarthas) arranged according to different principles. In the first respects. to Goddess Bharati (Sarasvatī) as well as to the Speech of Guru 2

10

section the homonyms are classified according to the number of their by Pradyumnasuri, pupil of Kanakaprabha, who was a pupil of Muni syllables, ranging from one to five. Then follows a similar treatment of indeclinables (avyayas). A separate treatment is then given to the Devananda. The Prasasti does not mention the dite of the composition

individual letters of the alphabet. Then homonyms are first classified of the mahakāvya. His Kālikācāryakalhā, too, is undated.

according to their final consonants and then arranged according to the But the age of the author may be inferred from the known dates number of their syllables. The whole pariccheda is composed in verse. of the personages associated with him. Raviprabha is known to have

Pariccheda VI expounds the salient features of Rasas and Bhāvas, written Śilabhāvanāvytti in V. E. 1229 (1172-73 A. C.). Narendraprabhasūri

in the form of sutras, vrlli and udaharanas. It deals with nine Rasas, mentioned in the Prasasti seems identical with Narendraprabhasūri, the

the corresponding nine Sthayi Bhavas and the thirty-three Vyabhicari pupil of Naracandrasuri, who is well-known as the preceptor of Mahamatya

Bhavas. The MS. ends abruptly wifh the first letter of the sutra enumerat- Vastupāla (V. E 127G to 1296 = 1220-1240 A. C.) on his maternal side.

ing the eight Sattvika Bhavas. This topic may have been followed by Narendraprabhasuri wrote Alankaramahodadhi in V. E. 1282 (1225-26 A. C.),

that of the Rasabhasas and the Bhavabhasas. The missing matter, which while Naracandrasūri expired in V. E 1287 (1230-31 A. C.). Pradyumna-

is here drawn from the remaining portion of the second adhyaya of sūri wrote Samarādilyasamksepa in V. E. 1324 (1267-68 A. C. ) and

Kāvyānuśāsana by Hemacandrācārya and inserted in large brackets, scems Pravrajyavidhana-mūlasuddhi in V. E, 1338 ( 1281-82 A. C.). The author

to have covered two folios following the last extant folio of the incomplete is also known to have edited Dharmavidhivrtti written by Udayasimha-

MS. Unless and until the missing portion of the work be recovered, it sūri at Candrāvatī in V. E. 1280 ( 1229-30 A. C.). From these data the

is difficult to ascertain whether the work ended with this pariccheda. literary activities of Acarya Vinayacandra may be assigned to the thirteenth century A. C., preferably in the second ( and third ) quarters

The Author of Kāvyašiksā : of the century.

As the concluding folios of the MS. are missing, the Prasasti of the This period witnessed the reign of the Caulukya kings Bhimadeva author ( wbich the MS, may have contained at the end ) is not available. II (upto 1242 A. C.), Tribhuvanapāla ( 1242-1244 A. C.), Vīsaladeva The Puspikas of the Paricchedas supply some information about the (1244-1262 A. C.) and Arjunadeva (1262-1275 A. C.). The literary circle author of the work. The Puspika of Pariccheda I introduces the work of Mahamātya Vastupāla (1220-1240 A. C.) accordingly seems to have as compiled by Sri Vinayacandracarya, the author of twenty Prabandhas; included Ācarya Vinayacandra. and the Puspikas of the following Paricchedas represent the work as From the known places of the persons associated with him Vinaya- composed by Ācārya Śrī Vinayacandra. All the Pușpikās introduce candra seems to have flourished in Gujarat. The geographical references Kāvyaśiksā as Vinayānkā, i. e., marked with the word Vinaya, which made in Pariccheda III corroborate this assumption. invariably figures in the concluding verse of every Pariccheda. Thus the work is composed by Acarya Sri Vinayacandra, who was known as the Ācārya Vinayacandra, the author of Mallisvamicarila and Kāvyasikşā

author of twenty Prabandhas, is sometimes identified with Vinayacandra, the author of Kalpanirukla

Of the other works of this author, only two are known so far. One (dated V. E. 1325), Dipalikakalpa (dated V. E. 1345 ), Munisuvratacarila,

of them is a mahākāvya entitled Mallisvamicarita published under the Neminathacatuspadika and Uvacsamalākahānaya-chapaya, but Ācārya

title of Mallinathacarilra in the Yasovijaya Jain Series in. the Vira year Vinayacandra, the pupil of Raviprabhasuri, is obviously distinct from his

2438 (1911 A. C.). The common appellation Vinayanka ascribed to that namesake who was the pupil of Ratnasimhasuri. As the latter seems to

mahākävya bears testimony to the identification of its author Vinaya- be a junior contemporary of our author, he is mistaken to be identical,

candra with the author of Kāvyasiksa. In the Prasasti given in the but the confusion cannot hold good any longer.

mahākāvya Vinayacandra is represented as the pupil of Raviprabha, a The Author's indebtedness to earlier scholars : learned scholar who composed various works and attained salvation on Mt. Raivata (Girnar). The mabākāvya was composed by Vinayacandra The author makes express references to several authors and works.

at the instance of Narendraprabha, pupil of Narasimhasuri. It was edited Sometimes he quotes from certain works without specifying the source. Among the several scholars referred to by him expressly or impliedly,

12 13

some seem to have had considerable bearing on the Kāvyasiksa by acknowledges at the end (verse 97). The collections of MSS. contain some Ācārya Vinayacandra. works entitled Kriyanighantu, but none of them is known to have been In the opening verse of the work he makes obeisance to the Speech composed by King Vira Pandya. In the history of the Pandya kingdom in South India Vira Pandya figures as the son and successor of King of Bappabhatti. He refers to th? latter as Guru, but he was the pupil Parākrama Pāņdya and he seems to have reigned from about 1166 to 1180 of Raviprabhasūri, while Bappabhatți flourished in V. E. 800-895 ( 743-838 A. C. Thus he was a contemporary of King Kumarapala and Acarya A. C.), i. e., about four centuries earlier than Vinayacandra. The reference, therefore, implies that Vinayacandra here expresses his indebtedness to Hemacandra. If the king's Kriyanighanta comes to light, we may be in some work composed by Bappabhatti and makes obeisance to the latter a position to ascertain the extent of its bearing on the Kriyānirņaya- Pariccheda of Kūvyaśiksā. simply as a remote Guru. The other reference to Bappabhatti, made in Pariccheda IV with respect to the composition of poetry, also seems to Among the earlier authors, Bana Bhatta is found to have great bear a similar implication. Bippabhatti was reputed for his wide and bearing on the author of Kavyasiksa. In Paricchedas III and IV the deep learning as Siddhasārasvala, Vādikunjarakesarī etc. No work on author quotes several passages from his Harsacarita, though he nowhere poetics or on instructions in poetry, composed by Bappabhatti, is known to makes any specific reference to the source. While citing examples of us at present, but the versatile scholar definitely seems to have contributed poetic passages in prose, he always draws upon Harsacarita by Bāņa some work, from which Vinayacandra drew much of his material and Bhatta, giving no examples from the well-known prose works by which seems to have been extinct by this time. Subandhu, Dandin and Dhanapāla or even from Kādambarī by Bāņa Bhatta. Thus Harsacarita seems to be especially favourite to Vinayacandra. At the end of enumerating the kāvya-siksās in Pariccheda I ( verse Bāņa Bhatta, the biographer of Emperor Harsa, was a contemparary of 27), the author ascribes them to Raviprabhagani, who evidently seems the Emperor, whose reign is dated 60G to 647 A. C. to be his preceptor. In this subject the author may have received oral and direct instructions from 'his preceptor, who is not known to have Thus Baņa Bhatta, Bappa Bhatți, Ācārya Hemacandra, Vira Pāņdya contributed any written work on Kavyasiksā. and Raviprabha Suri seem to have had considerable bearing on the author of Kāvyasiksā. Though the author does not expressly acknowledge his indebted- ness to the works of Hemacandrācarya, his work contains a number of References to other authors and works portions that are more or less drawn from the works of the Great . In his Kāvyasikșā Ācārya Vinayacandra also alludes to some other Acarya, who flourished in Gujarat in V. E. 1162-1229 during the reign authors and some other works in addition to those mentioned above. In of Siddharaja Jayasimha and Kumarapāla and whose works had considerable Pariccheda IV he enumerates names of sixteen eminent authors, viz., bearing on the local Jaina scholars of subsequent times. A portion of Vyāsa, Vālmīki, Trivikrama, Dhanañjaya, Kālidāsa, Māgha, Bhāravi, Bāņa, Pariccheda I (pp. 3-5) of Kāvyaśiksā seems mainly drawn from Adhyāya Gunādhya, Abhinandi, Śriharșa, King Bhoja, Subandbu, Dhanapāla, I of Kāvyānusāsana by Hemacandrācārya. On p. 5 the author cites a verse Bilhana and Rajasekhara (p. 104 A). The authors are not enumerated from the latter's Yogasastra. On p. 8 he alludes to the opening verse of in chronological sequence, but the latest among them seems to be Śriharsa, the Sabuānusāsana by Ācārya Hemacandra. In Pariccheda IV he quotes the author of Naisadhacarita. This mahakavya had already been popular several verses from the latter's Abhidhanacintamaņi and Vītarāgastotra. in Gujarat through Poet Harihara during the time of Mahamatya Vastupala. Pariccheda V contains some evident bearing of Anekarthasamgraha by Vinayacandra has cited cxamples from the works of some of the authors Hemacandracarya As regards Pariccheda VI, the satras, the vrlti and enumerated here, such as Kālidāsa, Māgha, Bhāravi, Bāņa, Abhinandi almost all the udāharanas are taken ad verbatim from the latter's Kāvya- and Rājaśekhara. nusasana. Thus in the composition of Kāvyasiksā Acārya Vinayacandra In Pariccheda III the author refers to Māgha, Bhāravi, Kālidāsa, is considerably indebted to the various works by Acārya Hemacandra, Trivikrama and Dhanapāla (p. 79). The verses in the Kriyanirnaya-Pariccheda or at le ast their contents He also alludes to Sarvavarman, the author of Kalantra (pp. 8 and are drawn from Kriyanighanta by King Vira Pandya, as the author 110) as well as to Bharata, the author of Natyasastra ( pp. 137 and 147).

15 14 Some of these quotations the author may have drawn through earlier. In the context of upamanas the author makes mention of eminent works on poetics rather than from the original literary works. These Jaina scholars, such as Gautamasvamin, Sayyambhavasuri, Bhadrabahu, works seem to be as follows : Haribhadra, Śīlānka, Šākațāyana and Umāsvāti ( p. 104 A. ). Unfortunately the names of the succeeding scholars are lost in the missing folio that Kāvyādarśa ( pp. 138, 146 ) followed. Otherwise the list may have included names of Bappabhatti, Bhațțendurājalocana ( p. 134) Hemacandra and Raviprabha. Abhinavaguptalocana ( p. 133 ) Abhinavabhārati (pp. 133, 134 ) The author also makes references to Kumarasambhava (p. 5), Pārsva- Daśarūpakāvaloka ( p. 142 ) caritra (p. 5) Kātantravyākhyā, (p. 8) and Taltvopaplava (p. 156) in Aucityavicāracarcā (p. 139) addition to the works mentioned above. Kāvyānuśāsana ( pp. 133, 136, 138 &c. ) Alankāramahodadhi (p. 5). Citations from other literary works : Some of the verses cited in Kāvyasiksā can now be traced only to In his Kāvyasikșā the author is found to have also cited from the to later anthologies such as Kavīndrasamuccaya, Saduktikarņāmņta, following poetic works, which are not specified by name :- Subhāşitāvali, Subhāșitaratnabhāņdāgāra and Subhāșitaratnakoșa, which ascribe the verses to the followihg poets : Mahābhārata (p. 109 ) Vasundhara (p. 58) Rāmāyaņa ( p. 55 ) Śubhānka (p. 142) Vākpatirāja (p, 136) Kumarasambhava ( pp. 55, 136, 137 &c. ) Vaiddoka (p. 137) Dhanika (p. 143) Meghadūta ( pp. 136, 148 ) Kalaśaka (p. 141) Adbhutapuņya (p. 143) Raghuvamsa ( pp. 56, 79, 142 &c. ) Keśata (p. 143). Vikramorvaśīya ( p. 145 ) . The subject of Kāvyasiksa Abhijñānaśākuntala ( pp. 138, 140, 144 ) Nāgānanda ( p. 138 ) The science of poetics evolved in ancient India since long. It dealt Mudrārākșasa ( p. 144 )' with the defimition of poetry, its basic grounds, its classification etc. Kirātārjunīya ( p. 146 ) Emphasis on the different characteristics of poetry gave rise to different Śiśupālavadha or Māghakāvya ( pp. 55, 141, 146 ) schools of Indian poetics, such as the Rasa school, the Alankara school, Mālatīmādhava ( pp. 139, 142, 145 ) the Riti school, the Vakrokti school and the Dhvani school. Several scholars Mahāvīracarita ( pp. 143, 144 ) contributed to the evolution of these schools; and most of the later Uttararāmacarita ( pp. 141, 144, 145, 147) scholars like Mammata tried to co-ordinate the different theories. As Vairāgyaśataka ( pp. 139, 140 ) regards the contribution of Gujarat to the development of Sanskrit Śrutabodha ( p. 5 ) poetics, Kāvyānušāsana by Hemacandra, Kāvyaprakāsa-samketa by Veņisamhāra ( pp. 138, 146 ) Manikyacandra and Alankāra-mahodadhi by Narendraprabhasūri deserve Kuțțanīmata ( p. 55 ) special notice. Amaruśataka ( pp. 60, 134, 135, 145 ) Writers on Sanskrit Poetics held different views about the factors Hanumannāțaka ( p. 140 ) that constitute the basic grounds of Poetry. Some hold that poets are: Viddhaśālabhañjikā ( p. 56 ) born and that the basic ground of poetry is Pratibha ( Poetic Genius ). Bālarāmāyaņa ( p. 150) which is inborn. But some others contend that poets are as much born. Padyakādambari ( p. 58 ) as made and that Pratibha, Vyutpatti ( Proficiency attained by a study Citrabbârata ( p. 56 ) of the different branches of learning and a close observation of the Kanakajānaki ( p. 59 ) world ) and Abhyasa ( Practice ) together make a Poet. Some even main -. Amrtatarangakāvya ( p. 59 ).

16 17 tain that poets, even if not born, could be made and that even Pratibha can be produced. Even if a person be endowed with Pratibha- Poetics. They are meant chiefly as manuals to guide the poet in his Sahaja or Utpadya, he has to get conversant with grammar, vocabulary, profession. They supply instructions to the aspiring poet in the practical prosody, poetics, literature, arts and sciences as well as with the various art of composing Poetry. The Instructions render him valuable service in

ways of the world of men, animals, vegetation and other elements of the composition of Poetry, which is regarded to be a more or less the Nature. Instructions could be given to a budding poet in this respect. mechanical Ars Poctica.

He could be instructed in the various sciences conducive to the com- The treatment of the subject in Kāvyasiksā : position of Poetry, as, for example, in grammar, vocabulary, prosody, figures of speech, rasas and bhavas and so forth. He could be even In the opening verses of the work, Ācarya Vinayacandra announces supplied with set words and phrases that suited the various metres and that he draws the subject-matter of the Kāvyasiksa from the study of the various figures of speech. The study of Poetics may make him various sastras and that he writes the treatise for instruction of the proficient in the theoretical discourse on Poetry, but these) instructions young, i. e. the young ( or aspiring ) poet. could serve him directly in the practical procedure of poetic compositions. While introducing the importance of Instructions ( siksas), the author Hence the subject of Instructions to Poets in the composition of Poetry makes a passing reference to the general characteristics of Poetry. He developed side by side with Poetics, In course of time the subject was. defines Kāvya as constituted by Word and Sense, endowed with Gunas. styled Kavisiksā or Kāvyasiksā. He thus seems to favour the Alankara School and the Riti School of

Liteyature on Kāvyaśiksā : Poetics. He does not here include Alankara as a necessary constituent of Poetry as Acarya Hemacandra does. Though he makes no mention In the beginning instructions to aspiring poets may have been given of Rasa or Dhvani in the definition, he seems to be regarding Gunas orally, but in course of time they were gradually put to writing. Some subservient to Rasas, to which he devotes a special Pariccheda. In this scholars began to adopt topics of Kāvyasiksa in their works on Poetics. respect he probably follows earlier authors like Mammata and Hemacandra. Kșemendra (11th cent.), for instance, included some of these topics in hīs Aucityavicaracarca and Kavikanthabharana. Acarya Hemacandra and As regards the purpose of Puetry, the author mentions only Joy

the two Vagbhatas purposely incorporated these topics along with and Glory and thus follows the earlier writers like Bhamaha, Dandin and

the general theories of Poetics. But none of these could serve as direct Vamana. Unlike Mammata and Hemacandra he does not multiply the and complete manuals, to the budding poet. By this time some also number of the motives underlying the composition of Poetry.

contributed direct manuals that could guide the aspiring poet in the Then the author contends that Poetry may be smoothly composed by practical aspect of his pursuit. The earliest known work on this subject means of the pure impartations of Instructions. This corresponds to what is Kavišiksā by Ācārya Jayamangala, who seems to have flourished in Mammața styles Practice under the Instructions (siksās) of those that Gujarat during the reign of Siddharaja Jayasimha (1094-1143 A. C.). Kaviv know Poetry. kalpatataviveka by an anonymous author, too, is an early work on the subject, as its MS. is dated V. E. 1205 (1148-49 A. C.). Kāvyakalpalalā The author then proceeds to enumerate the numerous and various composed by Thakkura Arisimha and Amaracandrasuri, who flourished activities to be undertaken by an aspiring poet.

in the literary circle of Mahāmātya Vastupala (1220-1240 A. C.), is a In the treatment of metres, he supplies sets of stereotyped words well-known work on this subject. It is elucidated by Amaracandrasūri and phrases that would suit the quarters of the different metres. Here through his commentary entitled Kavisiksa, which presents a continuous he deals with Anustup, Indravajrā, Vasantatilakā, Mālinī, Mandākrāntā, annotation on the Kārikās of the original work. Kāvyasiksā by Ācārya Sikhariņī. Sragdhara and Sardūlavikrīdita in particular. He also imparts Vinayacandra was written almost about the same time, but it is instructions for the depiction of different colours, qualities and topics to planned differently. Kāvyakalpalala by Deveśvara ( circa 14th cent.) is be described in a Mahākāvya. written on the model of the earlier Kavyakalpalata mentioned above. These treatises naturally do not deal with the conventional topics of The Pariccheda on Kriya-nirnaya implies the emphasis laid.by the author on the importance of the knowledge of the various verbs, their 3

18 19

meanings and their grammatical forms, The assimilation of the two sec- not intend to devote any full-fedged discourse on Figures of Speech tions involves: repetition of some verbs. Some of the verbal forms given onwards. The remark on p. 83, therefore, seems to be applied to some here are found to be unusual in comparision to those given in the current examples of rupaka cited in the topic of arthotpattibijas on pp. 100-102, Dhātupāțhas. wherein triumph over moha, papa etc. is referred to. The treatment of Loka-kausalya in Pariccheda III presents the most The enumeration of the thirty-six types of weapons given at the end fundamental and comprehensive topic of Kāvyasikșā. The various objects of Pariccheda III seems to be a postscript, as it does not suit the context. numbering one, two, three etc. are also enumerated in the Kāvyakalpalatā In fact it must have been given betwen the topic of objects numbering but the author of the Kavyasiksa has treated the topic in more detail. thirty-four (p. 48) and that of objects numbering forty-two (p. 49). He generally enumerates even all the individual objects of each calegory and supplies full information of encyclopaedic character. The enumeration The topic of kāraka-siksa (p. 45) is treated casually and cursorily of the different numbers of places constituting geographical regions at the end of the topic of Jina-vyavarnana. The author deals with topics (:p. 53) deserves special notice, as it throws light on a number of small of grammar only in relation to the use of set phraseology in Poetry. and large groups of places in old Gujarat, पेटलापद्रप्रमृति चतुरुत्तर शतम्, for: Accordingly he enjoins to avoid ungrammatical forms like Bhavantpati instance, has proved useful in establishing the correct origin of the (p. 88). The confusion between Buddha and Bauddha on p. 89 may be current term Carotar (which was wrongly taken to be a corrupt. form' ascribed tn the scribe rather than the author. The expressions of Slesa (pun) of Carutara) and the early capital place of the region. given on pp. 109-110 contain technical terms of astrology and grammar. In the composition of poetry lexicographic lists of synonyms prove . The enumeration of select abhanakas (sayings) illustrates the impor- very helpful for the selection of the suitable word. However, the author tance of their use in litrature. The author has here cited twenty-five devotes the entire Pariccheda V to homonyms. In the first five kāndas he Sanskrit and four Prakrit sayings. They deserve special study from the classifies homonyms according to the numbers of their syllables, and then sociological point of view. arranges the syllables of each group according to the alphabetic order Paricchedas III and IV are both of encyclopaedic character. Some of their final consonants. The homonyms are fhen generally sub-arranged of the verses seem taken from Kāvyānusāsana-viveka by Åcārya Hema- according to the alphabetic sequence of their initial letters, but this principle candra, while the prose passages are all cited from the Harsacarita by is not followed in the section of homonyms of three syllables (pp. 114-

Bāņa Bhatta. 117). The homonym ardhapdravata is included in the section of homonyms The use of repetitions of similar. syllables is illustrated profusely of five syllables, though it deserves a separate treatment under the head (pp. 60 ff.), but the author does not treat the subject in the form of of the section of homonyms of six syllables. the different types of Sabdalankaras ( Figures of Sound). Similarly he The homonyms first classified according to the alphabetic order of cites examples of different types of upama (simile ) on pages 74 ff, but their final consonants and then sub-classified according to the number does not treat the topic as a subject of Alankarasastra. The discourse of their syllables are seldom arranged according to the alphabetic order on Arthotpattibijas (pp. 92-102) contains examples of rūpaka ( metaphor), of their initial letters. For it is very difficult to follow the alphabetic. but the figure of speech is not specified as such. On p. 83 the author order of homonyms of each sub-group in the metrical presentation of the states that he would illustrate metaphors for triumph over anger etc. in subject. In the alphabetic order followed here ksa is treated as an the discourse on rupaka. This remark may imply that he is going independent consonant following ha, while the position of jna is retained to devote a special discourse to Figures of Speech, but no such in association with ja. discourse occurs in the succeeding pages. It does not necessarily imply The combination of the two sections involves repetition of some that the Pariccheda on Rasas was followed by. a Pariccheda on Alan- homonyms, but they contain some homonyms and several meanings that karas, which is lost in the missing portion of the MS. For on p. 79 the are not given in Anekarthasamgraha by Ācārya Hemacandra, author remarks that for the further discouse on upuma, the reader way In Pariccheda VI the author draws all the matterf rom Hemacandra's refer to Alankarasasta. This remark makes it clear that the author did Kavyanusasana, omitting a few minor details here and there.

20 Kāuyasiksa by Âcārya Vinayacandra bears close proximity to विषयानुक्रमः । Kavisiksa by Amaracandrasuri in time and space, but the two works १. शिक्षापरिच्छेद: १-२५ रका: १८ widely differ from each other in the selection, sequence and treatment प्रास्ताविकमू १ पीता १८ of their topics. The former seems to have inherited the bearing of Bappa 'भले' शब्द-व्याख्या १ १९ Bhatți and Acarya Hemacandra through a different line of preceptors. बलिन: 'अर्हम्' खर्वा: १९. On the whole Kāvyasiksa by Ācārya Vinayacandra seems to be a 'ॐ नमः' गम्भीरा: १९ lucid and comprehensive treatise on the subject and would serve as.a देवता २ कोमला: १९ valuable manual to the aspiring poet for making literary compositions २ ककेशाः in prose as well as in verse. काव्यम् १९ काव्य-शिक्षा: २ श्रुतिसुखदा: २० Indices : विद्यमानस्यार्थस्यागुम्फः ३ श्रुतितिकानि २० The text is supplemented by a General Index of proper names and असतोऽर्थेस्य गुम्फनम् ३ चन्द्रोदयः २० important topics, an Index of the verbs given in Pariccheda II and an नियम: ४ सुर्योदयः २० Index of the homonyms treated in Pariccheda V. The General Index will श्रोक: ५ also serve to trace the references made by the author to early writers वनम् २० ५ and. works as well as the unspecified sources of citations, suggested by पादपूरणम् विवाह: २० पदसंचारिणी the Editor. मृगया २१ शुककानां श्रोका: ९ Publication : कृष्णानां श्रोका: वण्यगुणा: २१ ९ रकानां श्रोका: वर्ण्याङ्गावयवा: २१ At the end I express my sincere thanks to Muni Shri Punyavijayaji १० २१ and the General Editors of Lalbhai Dalpatbhai Series for their guidance पीतानां श्रोका: वर्णनीय वस्तुषषप्रहः and co-operation in the editing of this work. I am highly thankful to महाकाव्यम् विशेषणगण: २३ १० Shri Dalsukh Malvania, the Director of L. D. Institute of Indology for रत्नाकर: २४ undertaking the publication of this . work in the scheme of publishing इन्द्रवञ्रा ११ पर्षतादि: २४ rare manuscripts with the publication grant-in-aid from the Ministry of वसन्ततिलका ११ २६-४३ Education, Government of India. मालिनी १ २. क्रियानिर्णयपरिष्लेद:

मन्दाकान्ता १३ ३. लोककौशल्यपरिच्छेद: ४४-८०

शिखरिणी एक: ४४ स्नग्धरा १४ ४४.

Suvas, Azad Society, H. G. SHASTRI शार्दूलविकीडितम् १५ त्रीणि

१६ चत्वार: ४४ Ahmedabad-6 शवेताः

4-9-1964 कृष्णा: १६ ४५ रफा: १७ षडू ४५ वर्तुलानि १७ सप्त वक्रा: १७ अष्ट मध्यशून्यवृत्तानि १७ नव मध्यपूर्णवृतानि १७ दश ४७ स्फारवकवृत्तानि १८ परिविषुत्तानि एकादश १८ द्ाद

विषयानुक्रमः। विषयानुक्रम: । २३

त्रयोदश युबा ८७ शण्ढ: ९६ सर्वोपमार्थबीजम् १०४

चतुर्दश स्री ८७ प्रवहणम् ९६ राजद्वारवणनबीजानि १०७

प्चदश ४८ वीतरागः धीवरा: ९६ योगादिलक्षणानि

बोडश ब्रह्मा ८८ प्रवहणभङ्गः ९६

सप्तदश हरि: ८८ देशोत्पातः ९७ परिच्छेद: १११-१३२ अष्टादश ४6 लक्ष्मीः ८९ कटकोत्पाताः ९७ घाटी ९७ एकाक्षरकाण्ड: १११ द्वाविशति: ४८ बुद्ध: ८९ युद्धभभ्ग: द्वयक्षरकाण्ड: ९८ १११ चतुर्विशतिः ४८ विनायक: ९० अषाविशति: ९० नगरभग्गः ९८ त्र्यक्षर काण्ड ११४ सखीभटः चतुरक्षरकाण्ड: ११७ द्वात्रिशत् ४८ वलभीनाथः ९० वणिजः ९८ पश्चाक्षर काण्डः ९० ९८ ११९ चतुस्त्रिशत् ४८ शवेताम्बराचार्य: कायस्थ:

द्विचश्वारिशत् ४९ म्राह्मण: ९१ क्षत्रियः अव्ययार्थकाण्ड: ११९ ९८

चतुःषष्टिः ५० योगी क्षपणक: मूलाक्षरार्थ काण्ड: ९८ १२२ १२२ अष्टषष्टिः ५१ चण्डी तपस्वी ९८ अन्त्याक्षर वर्गकाण्ड: ९३ '५१ सांख्य: ९९ ६. रसभावनिरूपणपरिच्छेद: १३३-१५० द्वासप्ततिः ९३ • चतुरशीतिः ५१ जिनयक्षा: चार्वाक: १३३ शतम् ५२ आश्रमबीजानि ९३ ९९ रसलक्षणम् कविः ९३ ९९ रसमेदाः ५२ कुलव धू १३४ अष्टोत्तरशतम् सज्जनः ९९ स्थायिभावा: १४०

षष्टिः सहस्राणि ५२ वेश्या ९४ दुजन: ९१ व्यभिचारिभावा: १४० ५२ द्यतकार: ९४ अष्टाश्षीतिः सहस्त्राणि चौर: सास्विकभावा चतुरशीतिलक्षाणि ५२ कुलटा ९९ १४७ अर्थोत्पत्तिबीजानि ९९ रसभावाभासा: १४८ :५२ उपाभ्याय ९४ समूहवाचकाः शब्दाः दोषबीजम् १०३ आभानका: .५३ मूख: ९४

परचयाः .५४ बाल: ९४

सदशाक्षरा: ६० युधा

६६ वृद्ध: ९४

स्त्रैणालापवर्णनकौशल्यम् बालक्रीडमक्ानि ९५

सेना प्रयाणवर्णन कौशल्यम् ७१ पुस्तकम् ९५

उत्तमपुरुषवर्णनकौशल्यम् ७४ जिनचैत्यम् १५

उपमापदानि ७४ शिवचैत्यम् ५९

शससंग्रह: ८० विष्णुचत्यम् ९५

४. बीजव्यावर्णनपरिच्छेद: ८१-११० कामदेवचैत्यम् ९५

जिनवीजानि ८१ प्राकार: ९६

कारकशिक्षा ८५ प्रतोली

हरबीजानि पाम:

मासर: ८७ वृक्ष: ९६

गझ्ता गौ:

$5.

श्रीविनयचन्द्रसूरिविरचिता का व्य शिक्षा

१. शिक्षापरिच्छेदः।

नत्वा श्रीभारतीं देवीं बप्पभट्टिगुरोर्गिर(रा)। काव्यशिक्षां प्रवक्ष्यामि नानाशास्त्रनिरीक्षणात् ।।१।। 5 विद्वन्मानितया नैव [नैव ] कीर्ति[ प्रलोभनात् ]। किन्तु बालावबोधाय शास्त्रादेनां लिखाम्यहम् ॥२।। 'भले' शब्दव्याख्या न्रवर्य आद्या शक्तिरसौ परा भगवती कुब्जाकृति बिभ्रती म कादि्याखना काय व लयावादबामस निमानासंय फजविवयमपमाराेत्या वार्यवीविनयय पसिस्विनायो का यगिका

रेषा(खा) [कुण्डलिनीति ]वर्णनपदा व्योमान्तविद्योतिनी। 10 प्रेक्ष्या पु[स्तक]मातृकादिलिखिता कार्येषु च श्रयते देवी ब्रह्ममयी पुनातु भवतः सिद्धिभले विश्रुता ॥३।। अहमिति सिद्धचक्रस्य प्रथमं बीजम्, अकारादि हपर्यन्तम्। ॐ नम इत्यादि- पत्तनभाण्डागारस्थतालपत्रीय काव्यशिक्षाया अन्तिमं पत्रम्।

ऊकारश्षाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । लाल भाड द ल पत भा ई ग्रन्थ माला : का व्य शिक्षा

[कण्ठं भित्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावु]भौ॥४॥ 15

[ - दुर्गादासस्य ।] अथवा -- अरिहंता असरीरा आयरिया चेव उवज्झया मुणिणो। पढमक्खरनिप्पन्नो [ ऊकारो पंचपरमिट्ठी] ।।५।। इनिकारा नरवसरवमयाजसन मततरसस उत्पावय पादिरमसा थेमणवर्लालरानायडबीय रजटतामब

ऊकारं बिन्दुसंयुक्तं नित्यं व्यायन्ति योगिनः । कामदं मोक्षदं चैव ॐकाराय नमो नमः ॥६॥ 20

काव्यशिक्षा शिक्षापरिच्छेदः।

देवता हि त्रिधा- पाठस्यावसरज्ञत्वं, श्रोतचित्ता[ नुरञ्ञनम् ॥]

समुचिता। .....

नीतिशास्त्रे नृपस्य समुचितेष्टा सरस्वती ।।७।।

काव्यम्- शब्दार्थौ सगुणौ काव्यं, तन्मुदे यशसेऽथवा। स्वसूक्तप्रेषणं दिक्षु परसूक्तपरिग्रहः ॥२१।

5 तच्च शुद्धोपदेशेभ्यः शिक्षाणां वशतो भवेत् ॥।८।। .:. " .... .!.. .... ." .. ... 1: 55.

शिक्षा :- .... परित्यागः संतोषः सत्त्वशीलता ॥।२२।। ताक्रेमा :- सहवासः कविवरैमेहाकाव्यार्थचर्वणम् । अयाचकतवमग्रास्यं पदरालाप: कथास्वषि। आर्यत्वं सुजन मैंत्री सौमनस्यं सुवेषता ।।९।। ।।२ ३ ।।

नाटकाभिनयप्रेक्षा शृङ्गारालिङ्ग ता(ना) मतिः । [स्तव]नोत्पादने यत्न: साम्यं सर्वसुरस्तुतौ । कवीनां संगमे दानं गीतेनात्माधिघासनम्.॥१०॥ पराक्षेपसहिष्णुत्वं गाम्भीर्य निर्विकारता ।।२४।। 10

10 लोकाचारपरिज्ञानं विचित्राख्यायिकारसः । अविकत्थनत्ा दैन्यं परेषरां नष्टयोजनम् । इतिहासानुसरण चारुचित्रनिरीक्षणम् ।।'११।। पराभिप्रायकथनं: परसादृश्यभाषगम् ॥।२५।।: शिल्पिनां कौशलप्ेक्षा वीरधुद्धाघलोकनम्। सप्रसादपदन्यासः: ससंवादार्थसंगतिः । शोक-प्रताप=श्रवणं श्मशानार्यदर्शनम् ।।१२।। निर्विरोधरसव्यक्तिर्युक्तिर्व्यास-समासयोः ॥२६॥ व्रतिनीं पंर्युपासा च नीडायतनसेवनम्'। प्रारब्धकार्यनिर्वा: प्रवाहचतुरो गिराम् । 15.

15 मधुरस्निग्धमशनं धातुसाम्यमशोकता ।।१३।। शिक्षाणां शतमित्युक्तं रविभभगणेश्वरैः ॥२७॥ निशाशेषप्रचीघश्च 'प्रतिभा स्मृतिरादरः ॥। ससुखसिन दिवाशय्या शिंशिरोष्प्रैतिकिया ॥।१४॥। आलोक: पत्रलेख्यादौ गोष्ठी प्रहसनझता। कस्यापि जातिन्द्रव्य-गुण क्रियादेविद्यमानस्यार्थस्यागुम्फः ।

प्रेक्षा ्राणिस्वरूपाणां 'समुद्रा दिस्थितीक्षणम्"।। १५। तत्र जातेर्यथा-मालत्या वसन्ते, पुष्पफलस्य चन्दनद्रुमें, फलस्याशोके। द्रव्यस्य यथा-कृष्णपक्षे सत्या अपि ज्योत्स्नाया शुककपक्षे त्वन्धकारस्य। 20 20 श्वीन्दुतारकलन सर्वर्तुपरिभावनम् । जनसंघाभिगमनं देशभाषोपजीवनभ् ।१६।। गुणस्य यथा-कुन्द्रकुङमलानां कामिदन्तानां च- रकतत्वस्य, कमलादीनां च

आंधानीदरणप्रज्ञा 'कृतसंशो हरितत्वस्य, प्रियङ्गुपुष्पाणां च पीतत्वस्यः।

.... .... l१७/ क्रियाया यथा-दिचा नीलोत्पलानां विकासस्य, [दिवा] शेफालिकाकुसुमानां अट्ठ(? -इष्ट)पूजा निजोत्कर्षे परोल्कर्षचिमर्शनम्। विस्नंसस्य।.

25 आत्मशलाघा-स्तुतौ लज्जा परश्लाधा नुमोदनम्]१८॥ असतोऽ़थ्रेस्य, गुम्फनम्- 25 - .... परोन्मेषजिगीषा च व्य(व्यु)त्पत्थै सर्वशिष्थता ।।१९।। तथा बन्धोऽन्यस्य असतोऽपि हि। अन्यस्य जात्यादेरेव असतोऽपि. गुम्फनम्।

काव्यशिक्षा शिक्षापरिच्छेद: [५ तत्र जातेर्यथा-नदीषु [प]अनीलोत्पलादीनां, जलाशयमात्रेऽपि हंसादीनां, 'सैष दाशरथी रामः सैष राजा युधिष्ठिरः ।' इत्यादि। यत्तदोः पादरपूरणे यत्र [त]त्र पर्वते सुवर्णरत्नादीनां च । संधिः ।

द्रव्यस्य यथा-तमसि मुष्टिग्राह्यत्वस्य सूचीभेदस्य च, [उ्योत्स्नायां च कुम्भो- आमन्त्रिते पूर्वपदमविद्यमानवत्, यथा-'देवि ! तव .... ते 'इति न भवति वलिवल्योरात्मनेपदमनित्यम्, यथा-'वलन् मृगाङ्क' ........ इत्यादि । पवाह्यत्वादेः । केडप्यरोचिकिनः केऽपि सतृणाभ्यवहारिणः । 5 5 गुणस्य यथा-यशो हासा]दौ शौकचस्य, अयशः पापादौ कार्ष्ण्यस्य, तेषु पूर्वे विवेकित्वादेनामर्हन्ति नापरे ॥३०॥ क्रोधानुरागयो रक्तत्वस्य । केडपि कवयः कवन्ते- वर्णनाद् दर्शनाच्च कविः । क्रियाया यथा-[चकोरेषु चन्द्रिकापानस्य, चक्रवाकमिथुनेषु निशि] भिन्न- 'नानृषिः कुरुते काव्यं नाविष्णुः पृथिवीपतिः ।' इत्यादि। शेषं स्पष्टम्। तटाश्रयणस्य। श्लोक: (अनुष्टुप्)। नियम :- काव्यलक्षणमिदम्- नियमो जात्यादेरेव। पञ्चमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्वि-चतुर्थयोः । 10 10 [जातेर्यथा]-समुद्रेष्वेव मकराः, ताम्रपर्ण्यमेव मुक्ताः । षष्ठं गुरुं विजानीयादेतत् श्लोकस्य लक्षणम् ।।३१।। द्रव्यस्य यथा-मलय एव चन्दनस्थानम्, हिमवत्येव भूर्जसमुत्पत्तिः । पञ्चमो लघुरिति व्यभिचरति प्रायो, यथा योगशास्त्रे-'कृतापराधेऽपि गुणस्य यथा-सामान्योपादाने माणिक्यानां शोणि(ण)तैव, पुष्पाणां जने०' [ १, ३. ]। शुकतैव, मेघानां कृष्णतैव । कुमारसंभवे - 'एतावदुक्त्वा तनयाम्०' [६, ८२ ]। 15 क्रियाया यथा-कोकिलरुतं वसन्त एव, मथूराणां वर्षास्वेव विरुरत नृत्यं च। 'षष्ठं गुरुं विजानीयात्'एतदपि, यथा- श्रीपा्श्वचरित्रे 'इतश्च गुणघवलं०।' 15 अथवा नियम: कविसमयः । यथा-शुक्कगौरयोः, कृष्णनीलयोः, कृष्णश्यामयोः । इति। 1 पीतरक्तयोः, चन्द्रे शशमृगयोः, कामकेतने मकरमत्स्ययोः, अत्रिनेत्रसमुद्रसमुद्धययो- अर्थशून्या छंदःशिक्षा विधेया श्चन्द्रयोः, द्वादशानामप्यादित्यानां, कमलासम्पदोः, क्षीरक्षारसमुंद्रयोः, दैत्यदानवासुराणां क का कि की कु कू कं कः के कि को क कला ककः । चैक्यम्। चक्षुरादेरनेकवर्णोपवर्णनम्, बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रमसो बालत्म्, कलाकेलिरिलामौलिमालालोललतालयः ॥ ३२।। 20 कामस्य मूर्त्त[त्व]ममूर्त्तत्वं चेति। अनुष्टुप्भेदा: १०८। द्वात्रिशताक्षरैः श्लोकः। कचिदार्षे एकत्रिशता, 20 परिवृत्यं पूर्वमेव तोयधिप्रभृतौ पदम् । यथा -'खामेमि सव्वजीवे, सव्वे जीवा खमंतु मे।' इत्यादि। [वंदित्तु' प्रतिक्रमणे] परन्तु वाडवाग्न्यादौ गीर्वाणादौ न किश्चन ॥।२८।। पादपूरणम्- स्युरुत्तरपदे व्याधपुङ्गवर्षभपुङ्गवाः । काव्यं हि एकादिपादपूरणैर्लघुतरमुपजायते। तान्यमूनि - च वैतु ह वा सिंहशार्दूलनागाश्च कुञ्जरश्च मतल्लिका ॥ २९ ॥ हे रे भो द्राग्। प्राकृते-णं जे षु(?) इत्यादि । 25 प्रकाण्डादयश्च ॥ पर्वोपरागं विना निशि स्नानं निषिद्धम्। दर्शनिनां विवाह- वेदे- अग्निम् । बत खलु ननु नूनम् हन्त अयि अपि अये अरे 25 करणम् । वचधातुः(तोः) पुरतोऽन्तेरप्रयोगः । सुमनः-अप्सरः-गोधा-यूकादयः शब्दा अहो हंहो चैव यथा तथा परम् वरम् चारु हारि हृद्य वल्गु कान्त सौम बहुवचनान्ताः । आदित्यो दृश्यते इति प्राकृतं न कार्यम् । यच्छब्द-तच्छब्दयोः साधु मञ्जु रम्य नच काम्य कम्र युक्त मुक्त सौम्य प्रिय फल्गु अह एवम् पध्े संधिर्यथा आम इत्यादि। नाटके -- हज्जे हले(ला) अहो अम्मो इति।

काव्यशिक्षा शिक्ष पिरिच्छेद: प्रकामम् निकाम सुत्तराम् सितराम् अनघ सुगुण विमल बिवेकिन्: रुचिर इति कामिनि। मृगेन्द्र-विक्रंम इति राजनि सुरतप्रवीण ति करीमुके। गङ्गा- शोभन मञ्जुल प्राञ्जल पेशल सुन्दर प्रवर प्रधान प्रदिष्ट प्रकृष्ट पटिमा फटीयान् जलोज्ज्वल इति धार्मिके। कलङ्कविकल इति सामान्ये। सुकलानिलय चचनचन्दन ादन- उज्जलघवल सुनेत्र सुमुख चक्षुष्य: सुभग भासुर वन्दारु सुदृष्टे सदृष्टे सुनयसुवाक्य सदन विज्ञातलक्षण विहितविनय विदितसाहित्य लक्षणलक्षित तर्कपारगामिन विज्ञात- सलज्ज शास्त्रवित्त: गुणवित् नयवित्: ज्ञानचित् धर्मवित् तत्ववित् क्रियावित् प्रज्ञाल सुच्छन्दः अभय-अहिंसा-विचारेम्यो दीक्षित, कुलघूर्घेवल शशाङ्कवदन दानैककल्पद्रो 5 श्रद्धालु आस्तिक विनयी विभवी: प्रभावी सुनयी सुरूपी। विक्रमनिधान विनय-सुवाक्याम्यां प्रधान,-निर्निदान असमानात्। रूप-गुण-कीर्ति- 5 एवम्-गुणान(ल)य तमेधन, तपोबल यशोऽनघ शुभकीर्ते, सोमनेत्र सोमदष्टे मूर्ति-शील-भाव-दयाः। रूंपजितस्मर 'साक्षाद्गुणांकर विदुषा-तपसा-महसां-तेजसाम्- शान्तदष्टे झिमंवद भदंकर मदरंकर शुभंकर क्षेमंकर क्षेमकर शिवंकर दिनकर, दिवा- ओजसां-छन्दसां-श्रेथसां मण्डन इति पद धोज्यते। औचित्येन पदविन्यासः । यतः- कर विभाकर गुणाकर प्रभाकर दिव्यमूर्ते, नयगेह यशोगेह यशोवार्द्धे न्यायदष्टे चन्द्रमुख अनौचित्यादते न्नान्यद् रेर्सभङ्गस्य कारणम्। इन्दुमुख शशिमुख भद्रमुख विचारज्ञ विनयज्ञ सतांमत सतांमान्य धर्मपान दयाध्र प्रसिद्धौचित्यमहिमा रसस्योपनिषन्मता ।३३। 10,आत्माराम ज्ञानधन साम्यधन, क्रियारुचे. धर्मवीर, युद्गबीर दानवीर कुलकेतो कुलव्वज सत्त्वरत्नाम्बुधे दुरितदलन दुरितभिदुर विलयविदुर -मोहान्ध्य-पातक- 10 कुलाधार कुलदीप, साहसाङ्, रणसल, अभद्गेश, रमल रणधीर यशोगृह कल्पवृक्ष व्यामोह-संसारेम्यो भिदुर । रतविचारज्ञ धर्मकलामय सर्ववाणिज्याब्धे अनुकूलदैव विद्यासाम विद्याधाम विद्यागेह इत्यादि। क्षुण्णद्वेिबल बलबलभद्र प्रज्ञाबृहस्पते दानजितबले हतकलिकाल जितकालव्याल देवाधिदेव विद्यानिधान गुणसंपूर्ण विचाररत क्रियाप्रवीण संग्रामवीर साहस- ललनालोभन सुकृतनिरत इत्यादि। निधे विचाररचें सभ्यपूजित गजगामन धर्मसदन मोहमलन कामशमन हंसगमन सप्ताक्षराणि-रजनीकरवक्त्र प्रतापजितसूर्य रूपद्वेषितकाम महनीयविवेक 15. हंसाभिशम: स्वकुलोत्तंस अशंसासपद कमलनेत्र पङ्जनेत्र अम्बुननेत्र-एम्यो दृष्टि- विचारसुन्दराङ्ग याचकचांतकाब्द इंत्यांदि। 15 शब्दः प्रयोज्यः । साधुपूजित महसां-तेजसां-ध्ुतीनाम्-ओजसां-तपसां-श्रेयसां निधे- विवेकहेमहेमाद्रिः-देवे । अज्ञानध्वान्तविच्वंसी मोहव्वान्तदिवानाथः, दीक्षितः एभ्यः परतो धाम-गृह-स्थान-वास-कुल-कुट-धिषय-शाला, वेरमादीनि: पदानि योज्यानि। क्षोणिरक्षायाम् । स्त्रियाम्-रुपनिर्जितनाकसती। महनीयाङ्ग पूजनीयाक: कीर्तनीयाङ्ग कलानिधान विचारचार विचारोज़्ज्ल गुणमन्दिर भयभ्रान्तकुरङ्गाक्षी नीलोत्पलविलोचना। गुणसुन्दर प्रधानमूर्त्ते अनघकीते इन्दुवदन: गुणसदन गुणचन्दन: नेत्रमदन मोक्ष- गजेन्द्रंगामिनी कमर्वाहिनी रतशालिनी ॥३४॥ 20. स्यन्दन नीतिघूर्धुर्य रणरसिक कला-तेजो-यश :- धामभ्यो निलय, सत्य-तपः-क्रिया- इति श्रोक: । 20 धर्मेक्यो तिसत, पाप-हिंसा-मृषा-चौर्येम्योः विरत, गुण़महित, नयसहित हित- पण्डिते साहित्य-तर्क-निर्घण्ट-छन्दो-व्याकरणाम्बुधे । मिताम्यां भोजन, अमृतवाक्य । मन्त्रिणि-नयचाणक्य द्वितीयाभय प्रज्ञाससद्। रोहिणीरमणप्रंख्य ख्यातकीर्ते बुधोत्तम ॥३५।। क्षत्रिये, सत्यमङ्गर सत्यप्रतिज् जितसंग्राम रणतत्पर:। वेश्यायाम्-रूपेश रंभे, रतचतुरे वीरभोगीणदोर्दण्डप्रचण्डद्वेषिदर्पभित् रतरसिके वैशिकाधारे रतग्रचण्डे इत्यादि.। राजनि परंतपो महावीरः परनारीसहोदरः ॥३६॥ 25. विचार- विनय :- विवेक-सत्क्रिया-सत्कला,-सद्धर्म-सद्दान :- सुशील -सुतप :- वृषे- घण्टाटङ्कारमुखरः कन्धरस्थामभासुरः । सुभात्र -सुद्हेग्र -सुगुरु -संग्राम :- सुमतिः-सुगति: सुयति-सुशास्त्र-सुशस्सत्पात्रेम्योः निरत, श्रिया कैलासवल्लोके वृषो डिण्डीरपाण्डुरः ॥३७।। 25 पातक-अलीक :- दुष्टत्वेभ्योऽपि निरतः इतिः पदः व्यतिरेके। स्मरतरुपुष्प गौरभुभमूर्ते। वेश्या- रतद्रव्यार्थिनी पण्याङ्गना मायानिकेतनम्-। १. पुमरुक्तोSत्रायं शब्द: । देवद त्तोपमा साक्षाद् विशिकाना ·निवासभः॥।३८।।

काव्यशिक्षा शिक्षापरिच्छेद:।

विषेकहेमहेमाद्रिः गुणमुक्ताफलाम्भोधिः रूपनिर्जितकन्दर्पः धर्मवल्लीवसन्ताभः [छाया-] वरकनक-शङ्ख-विद्रुम-मरकत-घनसंनिभं विगतमोहम्।

दिव्यमूर्तिजितानङ्ग इति ग्रथमपदम् । सप्ततिशतं जिनानां सर्वामरपूजितं वन्दे।। एवं संचारिणीक्रमेण शलोकाः । गुणमाणिक्यरोहणः गुणचन्दनपर्वतः विवेकहंसमानमः, वाचा विजितचन्दनः सहस्रशत इत्यादि पदद्वयेन पूरणम्। ... ठाण .... गइ विणयमणयो' ..

5 निःसीमगुणमाणिक्यो माणिक्याचलवैभवः । शुकादीनां भ्लोका: । विद्यावारांनिघिश्चन्द्रो निस्तन्द्रो धर्मकर्मसु ॥३९॥ [पथमे पादे पञ्चा ]क्षरे शुक्लानाम्-

पद्संचारिणी। कर्पूरपूर डिण्डीरपिण्ड सा[वि]टी(त्री)कर शम्बूकव्रज गङ्गाप्रवाह रविदीघिति मृणालनाल मधूकपुष्प फेनसंचय कैरवोत्कर कैरवव्रात चन्दनद्रव कठिनीद्रव तदेव काव्यं पदसंचारेण क्रियते। पदसंचारिणी नाम यथा- श्रीखण्डपिण्ड दन्तीन्द्रदन्त कामिनीगण्ड मुक्ताकलाप नीहारहार कैलासहास सुधासंवाद 10 देवदेवं प्रणम्यादौ सर्वज्ञं सर्वदर्शिनम्। प्रालेयजाल करकोत्कर मृणालस्तम्ब वर्षोपलौघ कुन्दसंदोह स्फटिकोपल शालि- 10 कातन्त्रस्य प्रवक्ष्यामि व्याख्यानं शार्ववर्मिकम् ॥४०।। तन्दुल कल्हारपुष्प सिन्दुवारौध मल्लिकापुष्प कदलीसार शरदम्भोद नवनीतौघ, देवाधिदेवमानम्य सर्वज्ञं सर्वदर्शकम्। घनसारौघ शुभ्राम्रद्युति पारदद्रव मचु(मुच)कुन्दौघ। तत्रैव तृतीयाक्षरे-नीकास लघुसूत्रस्य वक्ष्यामि व्याख्यानं शर्ववर्मेजम् ।।४१।। संकास सग्र(प)क्ष तुल्यश्री तुल्याभ सदृक्ष ।।१।।

देवदेवं प्रणम्य प्राक् समस्तज्ञानकोविदम् । द्वितीयपादे द्वितीयाक्षरे-कान्ति तेजः प्रभा रोचिः महः देह कीर्ति गुण वपु 15

कातन्त्रव्याख्यां वक्ष्येऽहं निर्मितां शर्ववर्मणा ।४२।। तनु तनू काय अङ्ग वर्ष्मे पिण्ड गात्र मूर्ति । द्वितीयपादे-यस्य तस्य अस्य इत्यादि।

15 अथवा प्रणम्य परमात्मानं श्रेय:शब्दानुशासनम् । चतुर्थाक्षरे-प्रकाशते प्रतीयते प्रभासते प्रतीक्षते प्रणीयते ॥२॥।

आचार्यहेमचन्द्रेण विद्वत्प्रीत्यै प्रतन्यते' ॥४३॥ तृतीयपादे तृतीयाक्षरे -- चन्द्रोडयम् घटोऽयम् प्रासादः नीहारः मेघोऽयम् कम्बलः सुवर्णः। तृतीयपादे पञ्चाक्षरैः-राजते रम्यः, शोभते भद्रः, भासवते भास्वान्, प्रणम्य परमात्मनं पुण्यशब्दानुशासनम् । 20 सूरिणा हेमचन्द्रेण बुघहर्षाय तन्यते ।।४४।। प्रेक्षते भूयः, दृश्यते नूनम्, वीक्ष्यते लोकैः ॥ ३ ॥

जयइ विणिज्जियराओ सव्वन्नू तियसनाहकयपूओ । चतुर्थे पादे तृतीयाक्षरैः-नितान्तम् निश्चितम् नियतम् सर्वथा सततम् सर्वदा यथा वा- सुतराम्। पुनः पञ्चमाक्षरैः-दृश्यदीितिः दर्शनोचितः दर्शनप्रियः प्रियदर्शनः 20 सब्भूयवत्थुवाई सिवगईनाहो महावीरो ।४५॥ वीक्षणोचितः लोचनप्रियः प्रियलोचनः ॥४॥ निष्पन्नोडयं प्रथमः श्लोकः शुक्कानाम् ॥१॥ [छाया-] जयति विनिर्जितरागः सर्वज्ञस्त्रिदशनाथकृतपूजः । सद्भूतवस्तुवादी शिवगतिनाथो महावीरः ॥ अथ कृष्णानाम्-प्रथमे पादे पश्चाक्षरैः-यमुनाजल कालिन्दीजल

वरकणय-संख-विद्दुम-मरगय-घणसंनिहं विगयमोहं। नीलनीरज नवजीमूत मषीसंचय कामिनीकेश भ्रमरपक्ष चि(च)अरीकौध वेणीसंचय 25 यथा वा .- सत्तरिसयं जिणाणं सव्वामरपूइयं वंदे ।। ४६ ॥। धनसंदोह अल(त)सीपुष्प श्यामाङ्गीगात्र कोकिलकण्ठ कोकिलाश्रेणी.राजपट्टौघ नीलकण्ठौघ गवलवात । एवमन्येडप्यूहनीयाः पुन नीकासादिभिः संबन्धनीयाः । [इति १. अन्र मूल्लोको यथा- द्वितीयश्लोकोत्पत्तिः ।। २।।] प्रणम्य परमात्मनं श्रेय:शब्दाकाव्यानुद्यासनम् । आचार्यहेमचन्द्रेण स्मृत्वा किञ्चित् प्रकाश्यते। १. अवाच्यानीमानि पदानि २

१०] काव्यशिक्षा शिक्षापरिच्छेदः । [११

रक्तानाम्-परथमे पादे पञ्चाक्षरैः-बन्धूकपुष्प गैरिकद्रव किंशुकपुष्प जपाप्रसून तृतीयपादे तृतीयाक्षरे-कलुषाम् कल्मषम् दुरितम् दुष्कृतम् अशुभम् मञ्जिष्ठाराग अलक्तरस सन्व्यादीधिति प्रवालजाल पल्लवाङ्कुर दाडिमीपुष्प दाडिमीबीज तिमिरम् पापं च। पुनः पञ्चमाक्षरे-खण्डितं येन, नाशितं येन, मारितं येन, पाटितं कुङ्गुमरस कुङ्गुमद्रव तप्तकाञ्चन चञ्चत्काञ्चन चारुकाञ्चनं। एवमन्येडप्यूहनीयाः येन, ध्वंसितं येन ।

पुनर्नीकासादिभिर्योजनीयाः । इति तृतीयश्लोकोत्पत्तिः ।।३।। चतुर्थपादे चतुर्थाक्षरे-नीरजेन पयोदेन वारिदेन कज्जलेन अलातेन राजपट्टः

पीतानाम् -- प्रथमे पादे पञ्चाक्षरे-सुवर्णवर्ण कूष्माण्डपुष्प कर्पासपुष्प इन्दीवरैः । पुनः चतुर्थाक्षरे-समप्रभम् समदुतिः सदोपमम् सदाप्रभम् सदानिभम् 5 5 गन्धकद्रव हरितालौघ कनकद्रव हरिद्राद्रव सुपर्गपम्म हेमपङ्कज गौराङ्गीगात्र पुराणपर्ण सदाध्रुवम् ।

शणप्रसून विद्युत्संचय सौदामिन्योघ कनकाम्भोज पीतपङ्कज पीतोत्पलौघ। पुनः [ इति श्लोक: ]

संकासादिभि: संबन्धः ॥। ४ ।। इन्द्रवज्रायाम्-परथमे पादे द्वितीयाक्षरे-दाने माने भिक्षुः विद्वान्।

विशेषणगण :- मथमे पादे चतुर्थाक्षरे- देवदत्त यज्ञदत्त विष्णुमित्र। तृतीयाक्षरे-प्रसिद्धः विशुद्धः महात्मा महाधीः महाश्रीः । षछठाक्षरे-सुकृती

10 पुनश्चतुर्थाक्षरे- महाबुद्धिः प्राणाधारः महाकीर्त्तिः विशुद्धात्मा कृपायुक्तः दयायुक्तः जनानाम्, सुकृतां गरीयान्, यतीनां महात्मा । 10

जितारातिः जयत्येषः विभेत्येषः कृती नूनम् महाप्राज्ञः महातेजाः प्रसन्नात्मा। द्वितीयपादे पञ्चमाक्षरे-धर्मप्रतानो विद्याविशेषैः शुभ्ैरयशोभिः । षषठाक्षरे-

प्रसिद्धोऽयं विशेषणगणः । एवमन्येऽप्यूहनीयाः ॥ परिराजमान:, परिशोभमानः, परिभूषितोऽयम्, सुतरामुपेतः, बृहतां महीयान्।

द्वितीयपादे तृतीयाक्षरे-धर्मेण कृपया पुण्येन शुभेन दयया सुखेन सुकृतैः तृतीयपादे षडक्षरे-विनाशितं येन, विदारितं येन, विखण्डितं येन।

विद्यया गुणेन चक्षुषा वपुषा केशेन कलया दानेन। पुनः पञ्चाक्षरे-समलंकृतः पञ्चाक्षरे -- समस्तमंहः समस्तयोनिः समस्तपापम् ।

15 परिमार्जितः परिमण्डितः सर्वेदान्वितः सुखलालितः । चतुर्थपादे पञ्चमाक्षरे-लीलारविन्दैः पयोघरौघैः साम्भःपयोदैः। पुनः 15 तृतीयपादे तृतीयाक्षरे-आनन्दः प्रमोदः संतोषः सुरभिः सुज्ञानम् सकृतम् षडक्षरे-सदृशप्रकाशः, सदृशः सदैव, प्रतितुल्यकान्तिः, समदीप्तिजातः ।

सुपादम्। पुनः पञ्चाक्षरे-दीयते येन, धीयते येन, गीयते येन, जन्यते येन, पाल्यते [ इति ] इन्द्रवज्रा ।। येन, रा(र)ज्यते येन, प्राप्यते येन, जीयते येन, नौयते येन, पच्यते येन । वसन्ततिलकाछन्दसि-प्रथमे पादेडष्टाक्षरे-प्रालेयजालमहसा नीहारनिर्मलरुचा चतुर्थपादे तृतीयाक्षरे-लोकानाम् प्राणिनाम् बुद्धानाम् शूराणाम् भिक्षूणाम् फुल्लारविन्दनिवहैः शीतांशुदीधितिगणैः स्विद्यन्तुषारसलिलैः वर्षोपलाम्बुदजलैः कास- 20 सर्वेषाम्। पञ्चाक्षरै :- परमार्थतः, ननु निश्चितम्, खलु सर्वदा, समनन्तरम् जगत- प्रसूननिकरैः मल्लीप्रधानकुमुदैः कैलासहासकुमुदैः कैलासहासकमलैः श्रीखण्डपिण्ड- 20 स्तले, पृथिवीतले, क्षणमात्रतः, दर्शनादिना, क्षेत्रवीक्षणात्, दृष्टिमात्रतः ॥ विसरैः अम्भोजचन्दनचयैः कासप्रकाशविमलैः । पुनः षष्ठाक्षरे-सदृशं सदैव, सततं

परथमे पादे चतुर्थाक्षरे-महावीरम्। पुनश्चतुर्थाक्षरे-सदा वन्दे, प्रवन्देऽहम्, समानम्, सुतरां मनोज्ञम्, समकान्तिजातम्, रमणीयमेव, कमनीयकान्तिः, अवि-

नतो नौमि, सदा स्तौमि, चिरं वन्दे, नमिस्यामि, संस्तवीमि, जिनाधीशम्, गणा- कल्पमूर्ति:, स्फुरितैकशोभम्, स्फुटरूपशोभम्।

धीशम्, जनाधीशम्, महात्मानम्, मुदां पात्रम्, श्रियः पात्रम्, श्रियां धाम, श्रियां द्वितीयपादे चतुर्थाक्षरे-संप्रेक्षणम् संदर्शनम् संवीक्षणम् आलोकनम् आमो-

25 स्थानम्, श्रियां गेहम् । दनम्। पुनः पश्चाक्षरे-नियतमस्य प्रकटमस्य सततमस्य प्रततमस्य निखिलमस्य ।25

द्वितीयपादे तृतीयाक्षरे-सिंहेन मणिना गदया सहसा शिरसा। पुनः पुनः पञ्चाक्षरे-मनोभिरामम्, जनाभिनन्दम्, जनप्रमोदम्, जनस्य रम्यम्, सदा

पञ्चमाक्षरे-भूषितोदरम् भावभासुरः परिराजितम् द्योतिताम्बरम् । प्रशस्यम्, कृतप्रमोदम् ।

शिक्षापरिच्छेद:। [ १३ १२ ] काव्यशिक्षा चतुर्थपादेऽष्टमाक्षरे-क्षिततिमिरविकासः सकलजनमनोज्ञः कृतहृदयविनोदः तृतीयपादेडपाक्षरे- निर्माणनिर्भलतरः, आकारसुन्दरतरः, लोकोपकार- सुभगवचनरम्यः बहुसलिलनिवासः । पुनः सप्ताक्षरे- निर्मितोऽयं विधात्रा, सर्व- चतुरः, दृष्टो जनेन पुरु(र)तः, संप्रेक्ष्यते ग्रतिमुहुः । पुनः पष्ठाक्षरे- प्रतिभाति लोकोपकारी, प्राणिनां कर्मदक्ष:, मानवानां विनोदी, भूतले भ्राम्ययानः, माननीयो चन्द्रः, गगने विभाति, भुवने विभाति, परिगजितेयम्, पट एप भाति, जलदः जगत्याम् ।। प्रतीतः । 5 चतुर्थपादेऽष्टमाक्षरे-अम्भोजनाशनकरः, स्वच्छप्रभाप्रकटितः, शोभासमूह- कष्णानाम्- नवजलधरजालै: भ्रमरसुभगपुञ्जैः विषधररुचिजालैः समदगज- 5 घटाभि: कचचयघनभासः कुणपनिवहकान्त्या कुवलयघनजालैः पिककुवलयसंघैः । सुभगः, लोकैरथं परिवृतः । पुनः षष्टाक्षरे-जगतीतलेऽस्मिन्, घटितो विधात्रा, पुनः सन्निभादिभिः संबन्धः । रचितश्च कर्त्रा, भुवने निकामम् ।। लोहितानाम्-अभिनवरुचिभास: ज्वलितिदहनकान्त्या सुभगकनकभासा कृष्णानाम् [अष्टमाक्षरे ] - नीलोत्पलस्य वपुषा, स्कूर्ज्जत्कलापकुसुमै:, अम्भोधरद्युतिभरैः, भृङ्गावलीपिकगणै:, इन्दीवरस्फुटरुचा, कादम्बिनीरुचिचयैः । पुनः नवतपनकरौधैः अभिनवकरवीरैः घनकिसलययुक्त्तः । पुनः सन्निभादिभिः संबन्धः । [ इति ] मालिनी ॥। 10 10 सदृशादिभि: संबन्धनीयः ॥ लोहितानाम् -- बन्धूकपुष्पनिकरैः बालार्करश्मिनिवहैः दात्यूहलोचनचयैः मन्दाक्रान्ताछन्दसि-मथमे पादे चतुर्थाक्षरे-कर्माधारः तस्याकारः कन्दर्पाभः

सन्ध्याप्रकाशविसरैः संतप्तकाञ्चनचयैः लाक्षारसैरभिनवैः मञ्जिष्टरागपटलैः। पुनः पापाकारः, सोधैः, सद्वः, लोकालोकः चन्द्रप्रक्षः लोकप्रक्षः। षष्ठाक्षरे-मदनसदृशः पशुपतिसमः करिकरनतः निहितदुरितः निहितकलुषः प्रकटितगुणः अनिहतमतिः सदृशादिभि: संबन्धः ॥ कमलवचनः सुरपतिसमः कनकरुचिमान् निपुणतरधीः सुविमलवपुः दिनपतिमहाः पीतानाम् - चामीकरस्फुटरुचा, जाम्बूनदस्य महसा, विद्युत्प्रताननिकरैः, नलिननयन: विनयनिलयः । सप्ताक्षरे-सर्वदा सेवनीयः, वन्दनीयो बुधानाम्, विधया 15 15 का्त्तेस्वरस्य महसा, कार्त्तस्वरस्य किरणैः, उद्धासिचम्पकचयैः । पुनः सदशादिभि- देवकल्पः, वारिराशिप्रकाशः, सिन्धुराजोपमेयः, देवराजातिकृत्यः, निर्जिताशेषवादी, योजनीयम् ॥ निर्जिताशेषशत्रुः, पण्डितानां महीयान्, वादिनां श्रेष्ठबुद्धिः, धीमतामग्रणीस्थः । [ इति वसन्ततिलका ॥ ] द्वितीयपादे चतुर्थाक्षरे-ख्यातं शान्त्या, व्यक्तं पापैः, पम्राक्षोडयम्, मुक्तिस्थानंम्, इदानीं मालिनीछन्दसि - पुनः प्रथमे पादे [ अष्टमाक्षरे] - नवसरसिज- विष्णुप्रायः, प्रीत्या युक्तः। षषाक्षरे-शशिसममुखः विधुसममहाः सुकृतसहितः जालैः विकचकुसुमयुक्तैः शशधरकरजालैः नवनलिनवितानैः विकसितघनपभैः परि- सुभगवचन: हरिरिव महान्, सकलगुणवान्। सप्ताक्षरे-माननीयो जगत्याम्, कीर्तनीय: 20 20 णतधवलोच्चैः मलयज़रसजालैः । पुनः सप्ताक्षरे-सन्निमो लोक एषः, सन्निभोडयं कलाभि:, कन्तिशीलो विशालः, वेदविद्यार्थविज्ञः, नीतिशास्त्रार्थविज्ञः, सर्वविद्यानुरागी सदैव, सर्वदा तुल्यकान्ति, सर्वथैवोपमेयः, तुल्यरूपप्रकामम्, हन्ति नीकासकान्तिम्, भाति कन्दर्पकान्तिः, पञ्चबाणोपमोडयम्, चम्पकाकारगौरः, दुःसहो वैरिणां यः, संततं सोममूर्तिः, निर्भरोद्धासिरूपः । द्वेषिणां दुःसहोऽयम, राजते सौम्यमूर्तिः । द्वितीयपादेऽष्टमाक्षरे-प्रसरति करभारः, स्फुरति किरणराजी, जयति तृतीयपादे चतुर्थाक्षरे- गाम्भीर्याब्धिः, बिम्बौष्ठोऽयम् चेतोहारी, मायाहीनः करसमूह:, नवतरकरभारः, सुविमलतररश्मिः, भुवि बहुतरदीप्तिः, द्वितीयाक्षरे-तस्य चित्ताकर्षी, चित्तोत्कण्ठी, साधुश्लाध्यः, नीत्या मान्यः । षषाक्षरे-विनयसहितः विबुध- 25 25 इत्यादि। पुनः पञ्चमाक्षरे-रम्यः प्रकामम्, काम्यो निकामम्, संक्लाघनीयः, संग्रे- सहितः गुणीजनगृहम् नियमनिलयः स्फुटतरमतिः सुकृतनिलयः प्रहतकलुषः जित- क्षणीयः । रिपुजनः । सप्ताक्षरे -- चारुचामीकरारचिः चन्द्रकर्पूरकीर्तिः शुभ्रकीर्तिप्रतानम्, तृतीयपादेऽप्टमाक्षरे-विकरनिकरजालै:, जनयति रतिमुन्चैः, रतिपतितनु- काव्यजातौ हि विज्ञः, कमिनीचितहारी यामिनीनाथकल्पः, भासवता तुल्यतेजाः, तेजः । पुनः सप्ताक्षरे-यामिनीनाथ एषः, चन्द्रमा वक्त्रदासः, गात्रसंगी पटोऽयम्, देवदेवावतारः धर्मबुद्धिर्विशुद्धिः सवदा शुद्धबुद्धिः। पत्रिनीयं पुरस्तात्, वारिदोडयं महीयान्।।

MBON6A3

:(४ ] काव्यशिक्षा चतुर्थपादे चतुर्थाक्षरे- राजा मान्यः, श्रेयोवासः, प्रख्यातोऽयम्; सूरिः शिक्षापरिच्छेदः। [१५ श्रेयान्, विद्धत्सेव्य:, प्रज्ञावासः, भास्वान् भासा, लोकालोकः, ख्यातः कान्त्या, प्रज्ञायुक्तः। षष्ठाक्षरे- विनयसहितः निपुणतरघीः सरसिजयशाः शशिनिभरुचा सप्ताक्षरे-दिनपतिसदृशः विगलितदुरितः प्रतिहतकलुषः जिनसदशमतिः शश-

रुचिरवदन: प्रकृतिचतुरः प्रकृतिसदयः ललितगमनः सरसिजमुखः । सप्ताक्षरे- राजसे धरवदन: हृतदुरितचयः । पुनः सप्ताक्षरे- रम्यराजीवनेत्रः, चन्द्रतुल्याननश्रीः,

5 शुद्धभावैः, प्रेक्ष्यते पण्डितोऽयम्, सर्वदा शुद्धकर्मा, वीक्ष्यमाणो महृद्धिः, सेवनीयः प्रज्ञया देवकल्पः, सर्वदा साधुबुद्धिः, वन्दनीयो नरेन्द्रः । कवीन्द्रैः, चन्द्रबिम्बाननश्रीः, रम्यराजीवनेत्र:, बद्धधम्मिल्लभारः, सर्वलोकोपकारी । द्वितीयपादे सप्ताक्षरे- प्रख्यातः कीर्तिजालैः, सर्वेषां प्रीतिकारी, लोकानां

[ इति ] मन्दाक्रान्ता ।। चित्तहारी, लक्ष्म्या नित्यं विनोदी, भानुतापप्रतापः । पुनः सप्ताक्षरे- प्रसरति 5 शिखरिणीछन्दसि-प्रथमे पादे षछाक्षरे- महाप्रज्ञाधारः, महाशीलश्लाध्यः, महिमा, शिवचरणग्तः मनसिजसदृशः सुभगतरमतिः, पटुतरवचनः, गुणिजनसुभगः, कंलानामाधारः, कलाशेषाभिज्ञः, विशालो बुद्धाढयः, क्षमाशीलोपेतः, प्रशस्यप्रज्ञो- बहुतरविभवः, परिणततरधीः, रुचिरनरपतिः, [सु]जितरिपुगणः, परिजितमदनः, 10 डयम्। पुनः षषाक्षरे-विततसुगुणः मदनविजयी रतिपतिसमः विनयसहितः जनि- कृतसुकृतचयः । पुनः सप्ताक्षरे-चारुवेषप्रचारः नीतिधर्मप्रवादी, नीतिगामी निका- तसुकृतः विधुकरमुखः रविनिभमहाः जनितगरिमा। पञ्चाक्षरे-निर्मलयशाः प्रीति- मम्, निर्मलाशेषकीर्तिः, चारुमूर्तिप्रकाशः । सहित: पङ्मजमुखः शोभनवचाः सुन्दरगुणः सत्कविनिधिः पण्डितमहाः पावनवपुः तृतीयपादे सप्ताक्षरे -- देवानां पूजनीयः, भिक्षूणामग्रगामी, नूनं निर्दोषदेहः, 10 शकरसदशः । रम्यो धर्मप्रतापैः प्रज्ञापूर्णस्वर्पैः, देवानां भाति नूनम्, ख्यातः कान्त्या मनोज्ञः । द्वितीयपादे षछाक्षरे-परार्थः सर्वेषाम्, स्फुरल्लोलाक्षोडयम्, चलल्लीलाब्जाक्ष:, [पुनः] सप्ताक्षरे-नरपतिरधुना, जगति विजयते, जनयति सुरभीः, सुदमिह तनुते। 15 रिपूर्णां तेजस्वी, कृती पुंसां मध्ये, सदा मेध्याकारः, प्रभावैः सद्वीरः पुनः षषा- पुनः सप्ताक्षरे- बुद्धधर्मानुरागी खण्डिताशेषपापः दुःखहेतुप्रणाशी देवदेवावतारम्। क्षरे-विगतकलुषः, गलितदुरितः, हतमदबलः, शमयुतवपुः, हरिसमरुचिः, जनपद- चतुर्थपादे सप्ताक्षरे-शास्त्राणां पारदश्वा, विज्ञाताशेषशास्त्रः, नित्यं विद्या- खलः । पञ्चमाक्षरे-वीररचि(चरि)तः निर्मदरतः गौरवपदः सद्गुणमतिः सम्यचतुरः विनोदी, पुंसां पुण्पोपदेष्टा । पुनः सप्ताक्षरे- स्फ(स्फु)रदमलरुचिः शुभमयचरितः 15 शस्त्रनिपुणः भद्रचरितः चारुचरितः चारुवदनः । प्रकटितमहिमा गुणिगुणनिलयः । पुनः सप्ताक्षरे-स्थैर्यतः शैलराजः, धैर्यतो वारि- तृतीयपादे षछाक्षरे-निवास: सूरीणाम्, रिपूणां विध्वंसी, प्रशस्यः सर्वेषाम्, राशिः, चन्द्रसूर्यप्रकाशः, ख्याततेजाः पृथिव्याम् । 20 प्रसृतिः पुण्यानाम्, शशाङ्कप्रख्योडयम्। पुनः षष्ठाक्षरे-नृपवरनतः मृगपतिसमः जलनिधिसमः कमलवदनः सुखनिधिरयम्। पञ्चमाक्षरे-धीरचरितः वीचिसुभगः [ इति ] स्रग्धरेयम्॥ कोकिलवचाः हस्तिगमनः चारणगतिः कुञ्जरगतिः सूक्तिसरसः दानसहितः । शार्दुलविक्रीडितछन्दसि-पथमे पादे द्वादशाक्षरे-विख्यातो गुणशालिनां चतुर्थपादे षष्ठाक्षरे-चकोरप्रायोडयम्, प्रसिद्धः प्रज्ञाभिः, गुरुप्रायोवाचः, महा- स्फुटयशाः, विद्याभि: परिमण्डिता कृतिरियम्, शास्त्राणामयमेक एव निकंषः । सप्ता- 20 स्त्राणां वेत्ता। षषठाक्षरे-जयति मृशम्, नरपतिरयम्, धनपतिरसौ, द्विजकृतनतिः, क्षरे -- धर्मप्रधानो भृशम् , संरक्तचित्तो जनः । 25 प्रकटितयशाः, विनयसहितः । पञ्चमाक्षरे-भाति नियतम्, राजति सदा, द्विज द्वितीयपादे द्वादशाक्षरे --- चन्द्राकारमुखग्रकाशसुभगः, दुर्वारारिघटाविघाटनपटुः (:श्री)पतिसमः, दुःसहमहाः, साधुतिलकः, सज्जनगृहम्, मान्यचरितः । संसेव्यः सततं महाकविजनैः, लोकानामुपकारकः प्रतिदिनम् । पुनः सप्ताक्षरे- [इति] शिखरिणी ॥ पापैरयं वर्जितः, प्रज्ञावतामग्रणीः, दानेन कर्णोपमः, नित्यं गुणैः संयुतः, पुण्यैरयं स्रग्धराछन्दसि-पथमे पादे सप्ताक्षरे -- दुर्वाराशेषतेजाः, विख्यातः पुण्य सुन्दरः । 25 भाजाम्, रक्त: सर्वस्य नित्यम्, युक्त: पापैः प्रकामम्, धर्माणामादिभूमिः । पुनः तृतीयपादे द्वादशाक्षरे-भिन्नं कुन्दसमूहनिर्मलयशाः, कीर्त्योल्लद्वितसिन्धु- नीरनिवह:, प्रज्ञानां गुणसंचितो गुणवताम् । पुनः सप्ताक्षरे-सर्वागमानां गृहम्, विद्याविनोदी स्वयम्, श्रीमान् महासद्गुणंः, नीतिप्रधांनो जनः, मुख्यात्मनामग्रणीः ।

शिक्षापरिच्छेद:। १६] काव्यशिक्षा चतुर्थपादे द्वादशाक्षरे-तर्के तर्कविशुद्धबुद्धिविभवः, लोकानां हितकारको मति रक्ता :- वक्त्र-स्फुलिङ्ग-मणि-विद्रुम-दन्ति-बिन्दु- चयैः, प्रेयान् सर्वजनस्य निर्मलतया, शान्त्या निर्जितमानशत्रुनिवहः । पुनः सप्ता- क्षरे-सेतुर्भवाम्भोनिधेः, वादित्रतानार्चितः, विद्यामयो राजते। [ इति ] शार्दूलविक्रीडितम् ॥। कादम्बरी-कनक-दाडिमपुष्प-गुञ्जाः।।५२।।

5 एवं निखिलानि छन्दांसि सम्यगव(भि)ज्ञाय संचारिणीक्रमो विज्ञेयः ॥ खद्योतविद्रुमाणि च शोणाश्मा बन्धुजीवकुसुमानि ।५३॥ श्वेता :- आसार-वीर-रजतामृत-कास-हास- ज्योत्स्ना-यशः-पलित-भूति-करम्भ-वीच्यः । [इति] रक्ताः। कर्पूर चन्दन पिच(: का)ण्ड-तुषार-गङ्गा- बर्तुलानि-वक्रा :- बालेन्दु-किंशुक-हलाङ्कुश-कर्त्तरी-भू- निर्मोक-निर्झर-पयोदधि-शर्केराश्ष ।।४७।।

10 डिण्डीर-हंस-नवनीत-कपाल-कम्बु- 10 च्छत्रोज्ज्वलाम्बुज-मृणाल-चकोर-लूताः। गुल्फाडि्घ्र-सर्पफण-कण्टक-वेदिकेति ।।५४।। मुक्तास्थि-पुष्प-सिकता-कण-शीकारान्ध :- गोपानसी-शकट-वंश-कटाक्ष-दात्र- स्वेदाम्बु-शारदघनाश्म-रवीन्दुकान्ताः ॥४८। कौपीन-चिर्भट-सुखासन-तोरणानि। प्रासाद-सौध-गजदन्त-हराद्रि-रम्भा- 15 कक्कोल-रोधतरु-केतकि-पारिजाताः । 15

शेषेश-चन्द्र-बलदेव-सुरेभ-वाणी- [इति] वक्राः। कवल्य-धर्म-वृष-नारद-वासवाश्च।४९।।

इति श्वेताः । मालोर्मिका-वलय-नूपुर-मेखला: स्युः । ृष्णा :- पापाम्बरागुरु-तमो-विष-कज्जलाब्धि- व्याकृष्टचाप-मृगजा लिक-कर्णपाश-

20 दानाभ्र-शाड्वल-सुरा-मृगनाभि-पङ्काः । बाह्यालि-पाणियुग-पाश-करीरकण्ठाः ।।५६।। 20 श्यामार्केजा-बहुल-दुर्दिन-धूम-दूर्वा- [इति] मध्यशून्यदृत्तानि । मध्यपूर्ण त्तानि-सूर्येन्दु-ताल-सरसी-नद-कम्बु-पर्ण- छत्र-स्फुरा-पटह-चक्र-वितान-दताः । लोहाश्म-गर्म-मल-केश-तमाल-तालाः। द्वीपालवाल-कमठ-श्रुति-नेत्ररेखा 25 कव्याद्रजो-हरि-यमासुर-सौरि-विन्ध्य- आदर्श-भाजन-पिधान-कपोलपुण्ड्ाः।।५७।। 25 कालेभ-चर्मे-महिकाहि-पिकालि-काकाः ॥५१॥ [इति] मध्यपूर्णवृत्तानि । इति कृष्णाः । ३

शिक्षापरिच्छेदः। [१९

१८ ] काव्यशिक्षा बलिन :- अभ्र-गिरि-दातृ-वीराभि-ऋषभ-यम-त्रिविष्टपगुणज्ञाः। धर्मार्थितत्त्वनिष्ठाः सौधप्रासादभूमिरुहाः ॥६४॥

घण्टा-कमण्डलु-कटाह-कचोल-कूपाः। गिरि-पवन-करटि-भीमादि-कूर्म-वराह-कृष्ण-बलि-शेषाः । नाभी-शिरस्रमणि-कर्पटि(?)-चक्र-गर्भ- अश्वत्थामा हनुमान् वाली जमदग्निसूनुश्च ।६५॥ गेह-प्रणाल-नलिका-शरधि-प्रतोल्यः ।।५८।। बलभद्र-कुम्भकर्णौ दाशरथिः विहगराडरुणौ। 5 [इति] स्फारवक्रवृत्तानि । स्कन्दार्जुनसुग्रीवाः केशरि-शरभादयो बलिनः ॥६६॥ 5

परिधिव्ृत्तानि- कुम्भाण्ड-चूचुक[क]-कम्बु-मृदङ्ग-कण्ठ- इति बलिनः । वक्षोज-दूष्य-दधिसार-शिरो-नितम्बाः । खर्वा :-

धम्मिल्ल-कण्टक-तमो-मणिकेभ-कुम्भाः ॥५९॥ चतुरङ्गपुरुष-वामन-पारपत-दीन-कुब्ज-दुःस्थादाः ॥६७॥

10 10 [इति] परा(रि)धिव्ृत्तानि । इति खर्वाः ।

रक्ता :- तारा-स्फुलिङ्ग-मणि-दाडिम-बीज-गुआ- गम्भीरा :- सागर-मनीषि-मानस-नाभिस्वर-सत्त्व-कूप-हृदय-नदाः । वेदार्थ-तर्कविद्या-दैवज्ञादीनि जिनवाचः ॥६८॥ इति गम्भीराः । कोमला :- उल्काग्नि-ताम्र-पवि-विद्युदशोकपर्ण- शिरीषकुसुम-चूताशोका दिनवीनपत्रपुष्पाणि । 15 मद्य-प्रवाल-रसनाधर-लोचनान्ताः । 15

मालूर-कुर्कुट शिखा-कपि-कीरतुण्ड- बालककेशा दशना ललनातनु-कमलपत्र-नेत्रान्ताः ।

बालार्क-कासर-चकोरकनेत्र-कुम्भाः ॥६१ ॥ अधरस्तालुरसज्ञा मनुष्यजातेषु सुकुमाराः ॥७0।

इति रक्ता:।। इति कोमलाः।

20 पीता :- काश्मीर-वल्क-गरुडाच्युतचीर-हेम- कर्कशा :-- दर्भस्थली-कमलनाल-सकोपचित्त- ब्रह्मार्क-मेरु-कपि-रीति-पराग-कोकाः । पित्त-ग्रह-प्रहरणानि रतं च दास्याः 20 स्वर्णाब्ज-शालि-कदलीफल-केतकानि जिह्रा गवामुपलपर्वतभूमयश्च हारिद्र-शङ्करजटा-बल-कर्णिकाराः ॥।६२।। दारिद्रय्-दग्धजन-विग्रह-फेन-गोधाः ॥७१॥। इति पीताः । मातङ्ग-धामनी-तवगू-मौर्वीकिण-कूर्मपृष्ठ-सन्नाहाः ।

25 स्वर्गापगाः स्वर्णपथा पताकाः कम्बल-सायक-पर्वाण्यपि शाकतैलदलस्य तलदेशः ॥७२॥ शेषाहि-मुक्ताफल-पुष्पमालाः । इति ककशाः 25 निर्मोक-पट्ट-प्रमुखाः कवीन्द्रै- श्रुतिसुखदा :- शुक-पारापत-हंसाः सारस-कुररी-शिखण्डि-परपुष्टाः । र्यौज्याः प्रबन्धे ऋजुलं विसंज्ञाः ॥६३। करि-केसरीन्द्र-नादा रथाङ्ग-सारङ्-चाष-दुर्गाश्च ॥७३।

काव्यशिक्षा शिक्षापरिच्छेद: [२१ वीणां-पणव-मृदङ्गा गेयं ललनावचो बुधगिरश्च। मृगया-वागुरिका गुणव्याधाः पलाशाम्बरधारिणः । मधुकृति झङ्कृति मणिनो बालोल्लापांश्च शारिकाम्भोदाः ॥७४ इति श्रुतिसुखदाः। विहङ्गममृगादीनां बाणघातादिवर्णनम् ॥८५॥ इति मृगया।

रासभ-घरट्ट-धूंकाभषणोष्ट्ररुतानि कर्णतिक्तानि ॥७५॥। वर्ण्यगुणा :- संधाहङ्कृतिशौर्यसाहसमहो धीरत्वशक्तिश्रियो इति श्रुतितिक्तानि। विद्यादानशरण्यवा क्शमकलासत्योचिती(!)भक्तयः न्यायस्थैर्य विवेककीर्तिविनयप्रज्ञाप्रभुत्वादयो चन्द्रोदय :- मधुपानं च सुरतं यामिकानां महारवः । तस्करा भाः प्रदीपानामौषधिज्वलनं तथा॥७६॥ ज्ञग्लावण्यसुहृद्गभीरग(गु)रुता सौभाग्यशोभोद्यमाः ॥८६ ।। इति चन्द्रोदयः । इति वर्ण्यगुणाः ।

10 सूर्योदय :- प्रबोधकास्ताम्रचूड-शुक-काकादि-पक्षिणः । वेणु-वीणा-गेय-वेद-काव्य-शास्त्र-परिश्रमाः ।७७॥ स्कन्धग्रीवाभुजोर:स्तनकचनखवाक्गर्भनाभीवपूंषि। 10 आयुधाभ्यसनं चन्द्रतारादीपागमंप्रभाः । कक्षारोमांहिजद्दावलिक टिजघ नाङ्गुए्ठगुल्या डगुलीस्फिग- कुमुदानां च संकोचः पङ्कजानां प्रबोधनम्ं ॥७८॥ गुह्यकोडप्रकोष्ठध्वनिकफणितलं वर्णनीयं क्रमेण ।८७।। संयोगश्चक्रवाकानां घूकानां च दृगत्ययः । इति वर्ण्याङ्ाचयवाः। प्रभाविकासः प्रालेयं चाच्छटा (?) पल्लवादिषु ॥७९॥ वर्णनीयवस्तुसड्ग्गरह :- पुर-नृप-कुमार-मन्त्र(न्त्रि)-प्रयाण-रण-दूत-जलधि-वन-गिरयः । 15 धेन्वश्च गजसारङ्गाजाविकादिप्रबोधनम्। रवि-चन्द्रोदय-परिणय-ऋतु-मधु-जलकेलि-रत-विरहाः ॥८८॥ 15 दघ्नो विलोडन वज्रोदकपानं च रोगिणाम् ।।८० पुरम्- वप्राद्ट-परिखा-वापी-प्रपा-चैत्य-प्रपालिकाः । ध्वान्तापनोदनं वायुर्महाकाव्यार्थचिन्तनम् । वेश्या साध्वी पुरे रम्ये प्रतोली तोरणं वनम् ।८९॥ जपहोमौ मुनीन्द्राणां शेषाणां देवतार्चनम् ॥८१॥ नृप :- शक्तिस्तेजो बलं शत्र्रं न्यायशास्त्रं यशो रणम्। जनरागो नृपे दानमरिषड्वर्गसाधनम् ॥।९0॥ 20 इति सूर्योदयः । अनेकवृक्षसंकीर्णमुद्यानं नगराद् बहिः । कुमार :- शस्त्रं शास्त्रं यशो न्यासः कवित्वं मित्रखेलनम्। वनम 20 तत्र च पुष्पावचयो जलक्रीडा जलाशये ।८२ ।।. सौभाग्यं स्मरचारुत्वं धैर्ये त्राणं नृपाङ्गजे ॥९१॥ इति वनम् । मन्त्री-जनानुरागता बुद्धि: शास्त्रं शौर्य च. मन्त्रिणि । विवाह :- विविधकौतुकाकृष्टललनाव्याकुलं पुरम्। सेनानी-सेनानी राजगुणवान् सैन्यन्यासविचंक्षणः ।।९२।। 25 कौसुम्भवसनादित्सा रक्तलेखाश्र गोत्रिणाम्: ॥८३॥ देवी- रूपसौभाग्यलावण्यभक्तिवैदग्ध्यसाधुता। परमान्नमोदकादि परिहासकथादिकम् । सर्वाङ्गवर्गनं देव्यामसूर्यपश्यता सदा ॥९३।। 25 अलुब्धनयनश्रैव नाट्यं वाराङ्गनादिषु ।।८४।। प्रयाणम्-प्रयाणे भूरिनिश्वा(स्वा)न-भूकम्प-बल-धूलयः । इति विवाह:। पार्ष्णिग्रह्श्च नासीरः करभोक्ष-खर-ध्बजाः॥९४॥

काव्यशिक्षा शिक्षापरिच्छेदः। [२३

रणम्- भूकम्पधूलिचलचारभटामरत्वं लज्जामानच्युंतिः प्रेमाधिक्यं रक्तेक्षणभ्मः । मधुपानम्-सीधुपानेन वैकल्यं सखलनं वचने गतौ ॥।१०८। सन्नाहरक्ततटिनीमधुपानभर्तृ- जलकेलि :- जलकेलौ गोत्रस्खलनेर्ष्या-वक्रोक्ति-संभ्रमश्लेषाः । नामग्रहाम्बरसुरागतयः समीके ॥९५॥ पद्मोन्मूलनमज्जनविहगोड्डयनानि जलहतिविवृद्दी॥ १०९॥ रतेप्रमोदवैयात्यरोमाञ्चालिङ्गनादयः । 5 दूत :- सर्वदेशसमाचारसर्वभाषाविचक्षणः । रतम् -- 5 स्वामिभक्तश्र शूर: स्थात् परिचितोपलक्षणः ॥९६।। विरह :-- विकारपाण्डुतौत्सुक्यवैचित्याकल्पतादयः ॥११०॥ जलधि :- दीपाद्रि-विष्णु-रत्नोर्मि-पोत-यादो-जगतप्लवः । इति महाकाव्ये वर्णनीयवस्तुसंग्रहः ।। वार्द्धो चन्द्रागमः कुल्यासंग ऊर्वोदपूरणम् ॥।९७। महाकाव्यम्-सर्गबन्धो महाकाव्ये इतिहासः कथाश्रयः । वनम्- वने ऋतुद्रुमा: सिन्धु-पल्वल-जीव-पर्वताः। स्याद् वृत्तैभिन्नवृत्तान्तैः सालङ्कारैः कथागतः ॥१११॥ LO पुराब्धि-शैलर्तु-शशाङ्क-सूर्योदयाशच पुष्पावचयोऽम्बुकेलिः । 10 गिरय :- शृङ्ग-रोद(घ)-गुहा-रत्न-वन-जीवाध्युपत्ति(त्यु)का । शैल-मेघोषधी-धातु-वंश-निर्झेर-किन्नराः ॥९९॥ कादम्बरीपान-रतोत्सवाशच स्याद् विप्रलम्भश्च विवाहयुक्तयः ॥११२॥ कुमारशिक्षा च तथा च मन्त्रो दूतप्रयाणाजिसुरार्चनार्थाः । रव्युदय :- तारेन्दुदीपकौषधिघूकतमश्चौरकुमुदकुलटात्तिः। स्वनायकोत्कर्षगुणस्तथान्येऽप्युच्चैर्विशेषा: कविभि: प्रयोज्याः ॥११३॥ चक्राब्जनेत्रदिनमणिपान्थोदयशोणता सूर्यात् ॥१.०0॥ चन्द्रोदय :- जलधिजल-नेत्र-कैरव-चकोर-चन्द्राश्म-दम्पतीप्रीतिः । सरित् सरो बनं वापी कूपो वाह्यचतुःपथम् । 15 चक्राब्ज-मान-कुलटा-विरहितमार्त्तिश्च विमलता चन्द्रात्॥१०१।। सुरद्वारं पुरशचण्डी क्षेत्रपालमठस्तथा ।११४॥ 15 कपिशीर्षाद्वालमाला यन्त्रायुधसमाकुलः । परिणय :- स्नानं मातृस्थितिशवेतभूषामण्डलवत्तेनम् । वेदी सङ्गीतता रक्षा वेदलाजा करग्रहे ॥ १०२ ॥ नवद्वारप्रतोलीकः प्राकारः परिखावृतः ॥११५॥ नृपादिवेश्मविबुधालयनाटकमन्दिरम् । वसन्त :- सुरभौ दोला-कोकिल-मारुत-सूर्यगति-तरुदलोद्ेदाः । शस्त्रं विद्या गृहमठा मातङ्गाश्वसुमन्दिराः ॥११६॥ 20 ब्राह्मणादिचतुर्वर्णाश्रमो लोकस्थितिः कविः । .20 ग्रीष्म :- ग्रीष्मे केसर-मल्ली-ताप-सरःशोष-बहलवात्याश्च। दातृयाचकधर्मेज्ञभिषजः सुकलाविदः ॥११७॥ सक्तु प्रपा प्रपास्त्री मृगतृष्णाम्रादिफलपाकाः ॥ १०४ ॥ शुभविद्याप्युपाध्याययोघशस्रोपजीविनः वर्षा- वर्षासु घन-शिख-स्मय-हंसगमाः पङ्क-कन्दलोद्वेदाः । पु(प)पयाङ्गनानटविटगायना: प्रमदाकुलम् ॥११८॥ घण्टापथस्वर्णमणिकारवैकटिकादयः 25 शरदू- शरदीन्दुरविपटुत्वं जलाच्छतागतिहंसवृषदर्पाः । सौगन्धिकगान्धिकाश्च वैदेहाः कान्दुकादयः ॥११९॥ .25 ताम्बूलिको मालिकश्च वास्तुविद्याविशारदः । हेमन्त :- हेमन्ते दिनलघुता-शीत-बुभुक्षा-तैल-हिमपातः । शिशिर :- शिशिरे शिरीषदुर्दिनकुन्दामलकाद्शिखिरतप्रीतिः ॥ १०७॥ कुविन्दशछत्रभृत्काचहराश्च स्वैरिणी सती ॥१२०॥

२४ काव्यशिक्षा शिक्षापरिच्छेद: । २५ कुम्भचर्मच्छत्रचूर्णकारा मृगयुधीवरौ। रजकः सूचिकः कल्यपालनापितचित्रकाः ॥१२१॥ षट्पदी। कल्पवृक्षादयः सर्वे पर्वतादौ प्रकीर्तिताः। सितौ हिमादिकैलासौ शेषाः कृष्णा महीघराः ॥१३३॥ इति नगरवस्तुव्यावर्णनोपायाः । नमेरु-ब्रह्मकमले नान्यत्र तुहिनस्थलात्। रत्नाकर :- नालिकेरी च खर्जूरी पूगी-ताल-तमालकाः । लवङ्गेलात्वग्मरिचा भोगिवेष्टितचन्दनाः ॥१३४॥ 5 कौङ्कणद्वीपवेलासु वनमेतत् प्रकीर्तितम् ॥ १२२।। कर्पूस्श्चेति वर्ण्याः स्युर्नान्यत्र मलयाचलात्। सांयात्रिकाश्च नौवित्ता वेलाकूलोपजीविनः । रेवानिर्झरभूर्भद्रजात्युत्पत्तिविधायिनी ॥१३५॥ षट्पदी। ग्राहकूर्ममहामत्स्यं वराहमकरादयः ॥१२३॥ एवं ज्ञात्वा मुहुः सम्यक् कविशिक्षां विचक्षणः । जलपूर्वाः सर्वसत्वाः केसरीभनरादयः । अ्रथ्नीयान्नूतनं काव्यं गुरौ विनयवामनः ॥१३६॥ महापक्षधराः शैलास्तथा दैत्याक्च शङ्खकाः । इति विशतिप्रबन्धकर्तृश्रीविनयचन्द्राचार्यसंक लितायां काव्यशिक्षायां विनयाङ्कायां प्रथम: शिक्षापरिच्छेदः ॥ 10 दैत्यवाडववैकुण्ठनिवासो मौक्तिकाकरः । संपत्तिस्थैर्यगाम्भीर्यगुणाम्भोधरवर्द्धनः ।१२५। शरण्य: सर्वदाद्रीणां सरित्-कामुकता तथा। चन्द्रालोकनतो वृद्धिर्वेर्षासु जलशोषणम् ॥१२६। 15 लक्ष्मीन्दुकौस्तुभोच्च:श्रवेन्द्रमातङ्गकालकूटसुराः । वेदामृतधन्वन्तरिकल्पद्रुमकामधेनुश्च ॥१२७॥ पाञ्चयज्ञा(जन्या)भिधः शड्खो रम्भाद्या देवतागणाः। चतुर्दशमहारत्नयोनिः शैवलमञ्जरी ॥१२८।। इति रत्नाकरः । 20. पर्वतादि :- तुषारकन्दराधातुतटीगङ्गादवाग्नयः । शृङ्गमेघाप्सरःसिद्धविद्याधरवनेचराः ॥१२९।। रत्नौषधिसरित्कौञ्चशिखण्डयादि विहंगमाः। व्याघ्रचित्रककस्तूरीगन्धेणगवयानिलाः ॥१३०। सिंहशार्दूलशरभचामरीशशशूकराः। .25 मार्जारमहिषौ खड्गाजगराहिवृकादयः ॥१३१।। भूर्जरुद्राक्षशरलप्रयालसुरदारवः । नमेरुकणिकारादया द्रुमा ब्रह्मस्थलाम्बुजे.॥१३२॥ aC

क्रियानिर्णयपरिच्छेदः । [ २७

नमस्यति स्तुते नौति स्तौत्युपास्ते निषेवते। २. क्रियानिर्णयपरिच्छेदः। शुश्रूषते शंसतीट्टे भजते वरिवस्यति ॥१३॥

काव्यं क्रियाभिर्भवति। ताश्चेमा :- प्रणमत्याराधयति नमत्युपचरत्यपि

प्रवर्तते भवत्यास्ते विद्यतेऽस्ति च तिष्ठति। आश्रयत्याश्रयते [च] वादयत्यभिवन्दते ।१४॥

बर्त्तते वसति प्रादुराविः-सम्भवति ध्रुवम् ।१॥ कवयत्यर्चत्यूचतीडी(?ड)यते पूजयति मानयति हसति। 5 अर्चतेऽहेति महति यजते वर्णयति यजति पूजयते ॥१५॥ 5 समुत्पद्यते जन्यते जायते भुवि जीवति। श्वसिति प्राणिति प्रादुराविष्करोति-कुरुते ॥२॥' पणायते पनायते पणायति पनायति। विकत्थते कीर्तयते श्लाघतेऽञ्चति पूजति ॥१६॥ रचयते रचत्याु विधत्ते दधाति पुनः । उपश्लोकयते मानयते वर्णयते तथा। मृज्यते मृजति समुत्पादयति-पादयते ।३॥ अर्हयते महयतेऽर्हयतीडयति स्तवैः ॥१७॥ 10 निर्वत्तयति राघ्नोति साधयत्याशु सिध्यति। वितरति ददाति दत्ते सुनोति सुनुतेऽर्पयत्यथार्पयते। 10 साध्नोति साध्यति प्रीति राध्यत्येते क्रियार्थंदाः ॥४॥ ददते व्युत्सृजति धनं यच्छत्यर्थिम्य उत्कृष्टः ॥१८। प्रसूयते सूयति च सूते सवति पुत्रकम्। पालयते पालयति दयतेऽवति रक्षति। जनयत्यथ गत्यर्थाः सरतीयर्ति गच्छति॥५॥ गोपायति गोपयति त्रायते पाति रक्षणे ।।१९।। प्रतिष्ठते त्वेत्ययते व्रजत्ययति सर्पति। नाटयति नटति नृत्यति कायति गायति विकुर्वते किलति। 15 ऋच्छत्यटति चरति क्ामत्यमति मीमति ॥६॥ क्रीडति दीव्यति कलति [च] खेलति विहरति च खु(खू)देते लसति ॥२०॥ 15 प्रेद्वति द्रमति रङ्गति वल्गत्यम्रति त्रमति धावति याति । भ्राम्यति द्रवति वभ्रति मार्गे शिषतीह च ससर्ति जिहीते ।७॥ तकति कङ्कति गग्घति जक्षिति प्रहसति स्मयते कगतीति च। तदनु निक्षति चुम्बति रमयत्यहह दुर्ललितः स्मरविक्लवः ॥२१॥ सरंसते ध्वंसते च ध्वंसते(? ति) वृक्षात् पतत्यधः । पचते पचति श्राति श्रायति राधयति साधयत्यन्नम्। भृश्यते भ्रश्यति फलं हयते हीयते खगः ॥८॥ श्रयति स्नपयति [भृज्जति] भृज्यत इह भर्त्स(जे)ते पाके ।।२२॥ 25 आचष्टे वक्ति गदति ब्रूते वदति जल्पति। रटत्याख्याति कथयत्याह संकीर्तयत्यपि ।।९।। वल्गते स्नाति भुङ्क्ते च चर्वति स्नाति(?) जीवति 20

आभाषते व्याहरत्युदाहरत्युद्गृणाति च। खादत्यभ्यवहरति जक्षति [च] सुभोजनम् ।२३॥ वचांसि संकीर्त्तयते रणत्यणति भाषते ॥१०॥ भक्षयत्यादयत्यादयते भक्षयते [तथा]। वादयतेडभिधत्ते [च] ल[प]न्यभिदधाति च। ग्रसते ग्रसत्याहरति गलते [च] गलत्यपि ॥२४।। वादयत्युच्चरति च जपति कणति स्फुटम् ॥११॥ वमत्युद्ग(गि)रति छर्देत्युच्छादयति स्रस्यति। 25 संभाषयत्यालापयति प्रहषेयति सेवकान्ं। निष्ठीवते छर्दयते निष्ठीवति निरस्यति ॥२५॥ 25

सुखयत्याह्लादयते चन्दत्याह्लादयत्यपि ।१२। क्षेवति क्षेवते वान्तौ वेत्ति जानाति बोधति। जानीते बोधते शास्त्रमुपलभते बुध्यते ॥।२६।।

२८] काव्यशिक्षा क्रियानिर्णयपरिच्छेदः । [२९ विचिन्तते विमृशतेऽथाधिगच्छति तर्कते। विन्दते लभते प्राप्नोत्यापद्यते भावयते। उत्प्रेक्षते संभावयत्यूहते तर्कयत्यपि ॥२७॥ अधिगच्छत्युपलभते भवते लाभवाचिनः ॥४०।। परिविगणयति निरूपयते परि[वि]गणयत इह परामृशति। प्रेरयत्येलयतीषयते स्थापयति [तथा मीमांसते निरूपयति मनोत्यालोचते मनुते ॥२८॥ वादयत्यापयति हिनोति व्यापारयति च॥४१। 5 आलोचयत्युत्पश्यति विचारयति मन्यते। आज्ञापयति क्षपते नुदति क्षिप्यति घ्रुवम् ॥ आलोचयते [च] विचारयते च स्युर्विचारणे' ॥।२९। नुदते मयति नियुङ्क्ते योजयति क्षिपति ॥४२। चिन्तयत्यध्ययति [च] ध्यायति स्मरति स्मृतौ। चिन्तयते भावयते परिभावयतीत्यपि ॥३०॥ प्रेरयति स्थापयते वीरयते वेषयत इहेलयते। चोदयते ज्ञापयते व्यापारयते नियोजयते ॥४३॥ रसयते रासयते पिबत्याच(चा)मति ध्रुवम्। 10 धयति भू(चू)षति लेढीत्येते पानार्थवाचिनः ॥३१॥ छिन्ते छिनत्ति वृश्चति कृन्तत्याखण्डते द्यति च्छुरति। शृणोत्याकर्णयति च निशामयति च श्रुतौ। त्वक्षति तक्षति तोडति सुण्डति तोडयति तक्ष्णोति॥।४४।। 10 क्रोडयड्कपालीकुरुते च चितां परिष्वजते ॥३२॥ छेदयति च्छेदयते छ्यत्याखण्डयति च लुनाति। परिरभते स्पृशति [च] परामृश्यत्याश्लिष्यति। तोडयते च लुनीते ह्याखण्डयते तरुं भिल्ल:।।४५।। आलिङ्गत्युपगूहते स्पर्शे जिघ्रति लिम्पति ॥३३॥ कामयतेडभिलषति काङ्क्षते गृध्यतीच्छति। 15 संशेते विशङ्कते भ्रा[म्यति भ्र्]मति रेवति(ते)। काङ्क्षत्यर्थयते लुम्यत्याशास्तेऽर्थयतीप्सति ॥४६॥ विभ्राम्यति तर्कयति कल्पयति चिकित्सति ॥३४॥ वाह्ृति द्राह्कति ध्राङ्ृति स्पृहयति वाञ्छति। 15 [सं]शेते [परा]मृशत्यान्दोलयते संशयार्थाः । वरयति गर्वयति वष्टि का(?ता)म्यति गर्वति॥४७। विस्फूजति स्मरति च प्रस्मरतीति विस्मृतौ ॥३५॥ कामयति स्पृह्यते त्वरयते च ध्वाङ्कति। निश्चिनोति चिनुते नयत्यवधारयति च। मर्दयते प्रेक्षते च रोचते तृष्यतीप्सिते ॥।४८।। 20 अवस्यति निश्चयार्थे मारयति मारयते ॥३६॥ मीनीते द्रूणीते क्षणोति क्षुण(क्षणु)ते हिनरि्ति संहरति। परिहरत्युत्सृजति व्रजयते [च] व्रजति ।४९।। 20 क्षु(क्षि)णुते तृणेढि कर्षति विशसति सूदयति तक्ष्णोति॥३७॥ तृणक्ति(त्ति) मुञ्चते मुञ्चति यस्यति [च] मोचति। द्ूणाति मीनाति कृणाति हन्ति प्रमाथयत्येषति संक्षुणोति। जहाति त्यजति त्यागे कृषते कर्षते महीम् ॥५०॥ विदारयत्यर्दयते क्षिणीते निबर्हति प्लुष्यति तक्ष्णुते च ॥३८। विलिखति कृषति प्रतिषिध्यति खेदत्यादिशत्यथाचष्टे। 25 प्रोषति प्लोषति श्रोष(ण)ति श्लोष(ण)ति दहत्यपि। वारयति निराकुरुते स्तु(स्त)म्नोति स्तम्भते निषेधयति ॥५१॥ लुम्पति शुम्भति हन्तावासादयति विन्दति.॥३९॥ स्तुम्नोति रतुम्नाति सतुम्भते निषेधयते स्कुनुते। 25 १. प्रतौ 'आलोचयति विचारयति विचारयते एते स्युर्विचारणे' इति पाठः । स्कुनोति सेतु स्कुन(नी)ते स्कुभुना(म्ना)ति च स्कुनाति पुनः ॥५२॥

३० ] काव्यशिक्षा क्रियानिर्णयपरिच्छेद: । [ ३१ स्कुभनो(म्नो)तीति स्कुम्भेन(म)बति सहते तितिक्षते मृषति। कुप्यति क्रुध्यति द्वेष्टि रुष्यति द्रुह्यतीर्ष्यति। क्षाम्यति मृष्यति मृषयति मर्षयति [च] मृष्यते क्षमते ।।५३।। रोषयति गुरोर्मार्ग रौषे रोषत्यसूयति ॥६७ ॥ मर्षयति(ते) मृषयते सहति क्षान्तिवाचिनः । प्रासंवृणोति वृणुते छादयति छादयते । शक्यते शक्यति वाह्यत्यपि दुर्वचो वसा ॥५४॥ अपिधत्तेदधाति स्थगयते च स्थगयति ॥ ६८ ।। प्रोर्णोति प्रोर्णुते धत्ते कुञ्चयते विदायति । 5 चर्चयत्यधीतेऽध्येति शिक्षते पठति श्रुतिम्। 5 वद्दते स्फायते नन्दत्यृध्यते(त्ये)धते प्यायते ॥५५॥ स्तृणोति स्तृणुते कुञ्चयति स्तृणो(णा)ति कुञ्चति ॥६९॥ प्रवयते व्याप्रियते व्यापिपर्ति प्रयस्यति । रुन्द्रे रुणद्धि स्तृणीते स्फोटयते दारयते । घटते चेष्टते चक्षुः स्पन्दते बहुधा स्फुटम् ॥५६॥ स्फोटयति दारयति भिन्ते भिनत्ति भेदने ॥ ७० ॥ खेदयते खेदयति क्रिश्नाति व्यथ[य]ते च मूलयति। प्रवेपते कम्पते च चलत्येजति कम्पते(ने) । शेते निद्रायति सुप्ि(?) स्वपिति स्वापवाचकाः ॥ ७१॥ 10 व्यथयति बुन्दति रुजते मूलयते दुःखयति तुदते ॥५७॥ 10 दुःखयते तापयते पीडयते रुजयति। रुण्टति लुण्टति मूषति मोषति मुष्णाति कोजति वस्तूनि। उद्देजयते दुनोति तापयति पीडयति ॥५८।। चोरयते चोरयति ग्लोचति च म्लोचति स्तेये ॥ ७२ ॥ क्ेशयते बाघयते शोषयति बाधयति। बिभेत्युद्विजते विद्रवति चैव पलायते। क्ेशयति महासत्वो धूपायति धूपायते ॥५९॥ त्रस्यत्याशङ्कते विद्रवति धावति नाशने ॥ ७३ ॥। घोणते घूर्णते भ्राम्यति भ्रम्यति च घोणति । 15 घुक्षते धिक्षते क्वाम्यत्युद्वेजयति खिन्दति । 15 व्यथते बाधते क्लिश्यत्याखिद्यते संतपति ॥६०।। घूर्णति भ्रमति भ्रामे भूषयति विभूषति ॥ ७४ ॥ कुन्थति पुन्थति लुन्थत्यवसीदति दूयते। भूषयते मण्डयते चावतंसति मण्डति। क्लेशति कर्जति क्षन्ते(? ते) खजेति ग्लायतेतराम् ।६१।। मण्डयत्यलङ्कुरुते-करोति मण्डयत्यपि ॥ ७५॥ स्थीयतेऽर्तौ तु मुरति मुण्डते गुण्डयत्यपि। प्रसाधयति प्रसाधयते भूषार्थवाचिनः । भ्राजते भ्रासति भाति भ्रासते च प्रकाशते ॥ ७६ ॥ 20 गुण्डते [च] वेष्टयति कुप्यति स्नायति ध्रुवम् ॥६२।। 20 वेष्टयते [च] क्षणति चटति स्युः सुचण्डने । भासते दीप्यते द्योतते राजति विराजते। धुनोति धुनुते कम्पयते व्वनयते करम् ॥६३॥ चकास्ति शोभते शुम्भते शुम्भति च रोचते ॥ ७७॥ धूनयति कम्पयति धुनीते धुनुते तथा। क्षरति स्रवति श्रोतति सूदति कुञ्चत्यथ। धुनाति घुनति स्वाङ्गं विधुनाति विधूनने ॥।६४।। पोषयत्युपचिनोत्युपचिनुते च पुष्यति ॥ ७८ ॥ आज्ञां ददाति दत्ते संभजति स्वीकरोति गृह्णाति । पुष्णात्येते पोषणार्थाः कौति ध्वनति कूजति । 25 25 गृह्लीते संभजते ग्राह्यते ग्राह्यत्यपि वृणीते ॥६५॥ कवते कुवते रौति क्षौति स्वनति गुञ्जति ॥ ७९॥ व्यालोडयति लोडति लोडयते च मन्थति। गुजति [गोजति] रसति लसति नदत्यपि। विगाहते च स्वजति मध्नाति मथति स्वंयम् ॥६६॥ जुगुप्सते[Sथ] कुत्सति विगर्हयति निन्दति ॥ ८० ॥

काव्यशिक्षा क्रियानिर्णयपरिच्छेद: । गल्हते गर्हते [चैव ] बीभत्सति च गर्हति ।. रिणक्ति-रिचिर विरेचने रु० । कुत्सयते शपते च शप्यत्याक्षिपति क्रुा ।। ८१ ॥ अनुशीलति-शील समाधौ भू०। शीलयति-शील उपधारणे चु० । शप्यते शपत्याक्रोशत्याक्रोशेऽथ च लज्जते । शिलति-शिल षिल उञ्छे तु० । सिलति तथैव । बाला ह्वीच्छति जिह्ेति व्रीडति त्रपते तथा ॥ ८२ ॥ रोदते स्वदते भक्तं स्वादते स्वर्दते तथा। वृंहृति-वृहि वृहि वृद्धौ भू० । वृंहयति-पट पुट वृहि दण्ड० चु०।

तृप्यति ध्रायति प्रीयते प्रीतौ प्रीणयत्यथ ।। ८३ ॥। बृंहति- बृह उदमे तु० । 5 व्याधते-व्याधृ लोड़ने भू० । बाधते-बाधृ लोड़ने भू० । धिनोति संबोधयति पृणोति सुखयत्यसौ । विध्यति-व्यध ताडने दि० । विधति-विध विताने [तु० ]। प्रीणात्याह्लादयत्याह्लादयते [च] स बोधते ॥ ८४॥ वर्हति-वृह वृद्धौ भू०। वहयति-वर्ह हिंसायां तु०(चु०)। नि- तृप्नोति तर्पयति च तर्पयते सुखयते । बहति-बहे भू० । 10 आकारयत्याह्वयत आमन्त्रयत्याहृयति ॥ ८५।। गजति-गजशब्दार्थाः। गाजयति-गजमार्जशब्दार्थाः चु०। गर्जति-10 आमन्त्रयते स्निह्यति मेदत ईक्षते च पूषति प्रीत्या । गजेशब्दार्थाः । गजयति-गर्जशब्दे चु० । तुष्यति माद्यति पुष्यति कर्वति खर्वति च विचिनोति ॥ ८६ ॥ कणति-कण क्वण शब्दे भू० । क्वणति, कुणति-कुण शब्दोफ़्करणयोः विचिनोत्यवेक्षतेSसावन्विष्यति मृगयते गवेषयते। तु० । कूजति-कूज अव्यक्ते शब्दे भू० अन्वेषते च मार्गति मार्गयति चिनोति मार्गयते॥ ८७॥ तेतिल्यते-तिल स्नेहने तु० चिक्रीयितः। तिल्लन्ति-तिल्ल गतो भू० । चिल्लन्ति-चिल्ल शैथिल्ये भू० । [चुल्लति]-चुल् हावकरणे भु० 15 15 आलोकयति लोकते विलोकते च पश्यति। निभालयति भालयते रूपयति रूपयते ॥। ८८ ॥ प्रसूते-पूड़ प्राणि प्र० अ० । प्रसूयते-पूड् प्राणिप्रसवे दि। प्रसौति- गवेषयत्यालोकार्थाः परा-नि-परि-वर्तते । षु प्रसवे [अ०] । प्रसवति(? पेसति)-पिसृ पेस गतौ भू० । व्यावर्तते घोटते च वलति व्याघोटनार्थाः ॥८९॥ शास्ति-शासु अनुशिष्टौ [अ०] । आशास्ते-आड् शासु इ० [अ०] । उन्न्युपदिग्धे छुरति [तथा] रिप(:फ)ति लिम्पति । आशंसते-आशंसि सिद्ध० भू० । शंसति-शंसु स्तुतौ भू० । विशसति-शसु उपदेहे विकिरति विक्षेपे विक्षिपत्यपि ॥ ९० ॥ हि० भू० । 20 20

संग्रामयति च जवति च संग्रामयते च संग्रहरति भटः । घिणते-घिणि घुणि ग्र. भू० । गृह्ाति-ग्रह उपादाने क्रया०। गहते- जञ्जति युध्यत्यर्दति [च] युध्यते ताडयत्याछु ।। ९१ ॥ गृहू गहेणे भू०। गृहयते-गृह ग्रहणे चु० ।

शक्नोति संगतेर्जन्तुः स्नुद्यते प्रभवत्यलम् । ददाति-दुदाडू दाने अ० दाति दाप् लवने चु० (अ०)। दायति- तरति प्लवते ज्ञानपोतेन भववारिधिम् ॥ ९२ ॥ दैपू शोधने भू० । द्यति-दोऽवखण्डने दि०

:कन्दति क्रदति क्रन्दत्याक्रोशति च कुन्दति व्ेति-विद्र ज्ञाने [अ०] । विद्यते-विद सेत्ता० दि० । [विन्ते ] विद 25 कुन्दते कन्दते कूर्दते शोके' विचारणे रु० । विन्दति -- विद्ल् लाभे तु० १. प्रतौ 'विध बिताने विधति' इति क्रमः। १. अतः परं पद्यरचनाया लोपः । ५

क्रियानिर्णयपरिच्छेदः। [ ३५ ३४ ] काव्यशिक्षा उदयते-अय वय० भू०। उदयति-इण गतौ अ०। उदीयते-ई गतौ दि० । वर्द्ते-वृध वृद्धो अ० (भू०) । वद्धेयति-वृत वृध भाषार्थाः चृ० । वर्द्धयति- वर्घ छेदनपूरणयोः चु० । महति-मह पूजायां भू० । मह्यति-स एव चु० । महीयते-महीञ् लोटयति-पट पुट लुट दं० चु० । लुट्यति-लुट विलोठ(ट)ने दि०। कण्डवादौ। मंहते-वहि महि गतौ भू० । लोटति-लुट विलोटने भू० । वृणक्ति-वृजी वर्जने रु०। वृक्ते-वृजी वर्जनेअ०। वर्जति वर्जयि प्रयच्छति-दाण् दाने भू० । दीदांसते-दा खण्डने भू० । दानयति 5 वा-वृजी वजेने चु० । दान च बन्धने चु०। संपृणक्ति-पृची संपर्के रु०। संपृक्त्े-पृची संपर्के अ० । संपर्चति संपर्च- शीकते-शीक सेचने भू० । शीकति शीकयति-चीक शीक आमर्षे चु० । यति [वा]-पृच संयमने चु० । खेलति-खेल षेलू क्ष्वेल गतौ भू०। सेलति क्वेलति-स एव। खेला- नियुक्ते-युजिर योगे रु०। नियोजति नियोजयति-युज पृच संयमने चुं० । यति-खेलाय-धातुः कण्ड्वादौ! शुच्यति-शुच्यै चुच्यै अभि० भू० । शोचति -- शुच शोके भू० 110 किरति-कु विक्षेपे तु०। करोति-डुकृड् क० त०। कृणोति-कृञ् शुच्यति-ईशुचिर् पूति० दि० । 10 विहिंसायां आ० (स्वा०)। कृणाति-कृञू हिंसायां क्रचा० । कौति-टुक्षु रु कु शब्दे अ० । कबते-कुङ् शब्दे भू० तयते-तय गतौ दं० भू० । तायते-ताय पूजा० भू०। त्रायते-त्रैड् पा० भू० । स्त्यायते-ष्टचै सत्यै शब्दसंघा० भू० । धावति-धावु गति०, सृ गती, सर्त्तेर्द्धावः । धान्वति धवि गती भू० ।

भू०। छदति छादयति-[ छद संव० चु० ] क्षुम्नाति-क्षुभ संचलने क्रया०। क्षोभति-क्षुभ संचलने पतयति-चु० अदन्तः । पतति-शल [ हुल पत्ल् गतौ ] भू० । अधि- 15 क्षुभ्यति-क्षुभ संचलने दि० । पत्यते-पत ऐश्वर्ये दि०

1.5 लक्षते लक्षयति-शम लक्ष आलोचने चु० । लक्षय्ते स एव प्रथते- -प्रथ प्रख्याने भू० । प्रथयति-पृथुमाचष्टे इन्। प्राथयति- तनोति-तनु विस्तारे त०। तानयति-तनु श्रद्धोपतापयोः चु० । प्रख्याने चु० ।

वितनति-सं एव। यतते-यती प्रयत्ने भू०। यातयति-यत निकारोपस्कारयोः चु० । निर्यातयति-[स एव] मुञ्चति-मुचल मोक्षणे रु० (तु०)। प्रमोचयति-मुच प्रमोचने चु०। 20

मोक्षयति-मोक्ष असने चु० । शंपतिशप आक्रोशे भू० । शप्यति-शप० दि० । शपते-रुचपचा- दित्वादात्मने। 20 मार्ष्टि-मृजू शुद्धौ अ० । माजेयति-मृजू शौचालक्कारयो : चु० संज्जति-षर्ज गती भू० । परिष्वजते-स्वज परिष्वङ्के भू० । सजति- उत्कण्ठते-कठि शौचे भू० । उत्कण्ठति-कठि कृच्छरजीवने षंज सङ्गे भू० । उत्कण्ठयति-कठि शोके चु० मेदते-मिट मेह मेधाहिंसयो: भू०। मेदति-निमिदा स्ने० दि०।25 धृष्णोति-निधृषा प्रागल्म्ये भू० । घर्षति घर्षयति-धृष अवयषे चु० । मेदयति-मिद तिल० चृ० । वेदयते-विद संख्याने चु०। वृत्यते-वृत वर्त्तने दि०। वतेयति-वृत वृध भाषार्थादि० चु०। वतेते कुध्नाति-कुन्थ संक्लेशे त्रया० । कुन्थति-कुथि पुथि० भू० । कुथ्यति- 25 वृत बर्तने अ०(भू०) । कुथ पूतिभावे दि० ।

३६ ] काव्यशिक्षा क्रियानिर्णयपरिच्छेदः । [३७ गूरयते-गूर उदमे चु० । गूर्यते-गूरी हिंसायां दि०। सीदति-षद्ळ् विशर० भू० । सादयति-आङः सद पद्र्थे चु० बोधते-बुधिर बोधने भू०। बोधति-बुध अवगमने भू० । बुध्यते-बुंध सीदति-षद्ल० तु०। गर्हते-गर्ह ग० भू० । गर्हति-गर्ह विनिन्दने, तु० ॥१००॥ अवगमने दि०। गर्वति-कर्व खर्व गर्व भू०। गर्वयते-गर्व माने चु० । गर्वायते-आयिः। प्रापयति-[आ]प्त लम्भने चु० । प्रापति-स एव। [आ]नोति- [आ]प्त व्या० स्वा० । 5 5 त्वरते-नित्वरा संभ्रमे भू०। तूर्यते -- तूरी त्वरण -हिंसन ० दि ०ं । त्यत गल्भते, गल्भति-गल्भ धाष्ट्च भू० आ० । त्वरां करोति इन्। क्ीबते, क्रीव्यति-कीबृ अधाष्ट्चें भू० दि० । क्रीवायते-[स एव]। अर्चते -- अर्च पूजायां भू० । अर्चति-अर्च पूजायां भू० । अचेयति-इन् । क्षाम्यति-क्षमूष् स० दि०। क्षमति(ते) -- क्षम सहने भू० । अनुमीमति-अम द्रम हम्म मीमृ गतौ भू०। अनुमीयते-माङ माने दि० लोकते --- लोक दर्शने भू० । लोकयति-लोक भाषार्थाः चु० । अनुमाययते-मी गतौ चु० । तोलयति-तुल उन्माने चु० । तुलयति-'तुला' शब्दादिन्। 10 दयते-दय दान-ग० भू० । दयते-देड् मेङ् भू० । दीयते-दीङ् क्षये सृजति-सृज वि० तु०। सृज्यते-सृज विसर्गे दि० । 10 क्लिश्नाति-किश विबाधने क्रया० । क्लिश्यति-क्लिश उपतापे दि- । दि० । मार्गयति-मार्ग अन्वेषणे चु० । मार्गति-स एव । मृगपते-मृग हृष्यति-तुष हृष तुष्टौ दि० । हर्षति-हृषु अलीके भू० । मिलति-मिल श्लेषणे तु० । मीलति-मील श्मील० भू० । अन्वेषणे चु० । पवते-पुड् पवने भू० । पुनीते-पुड़् पवने क्रचा०। 15 हिनस्ति-तृह हिसि रु० । हिंसति हिंसयति-[ हिसि हिंसायाम् चु० ] लोचते-लोक लोच द० भू० । लोचयति-लोच भाषार्थाः चु० । 15 बीभत्सते-बध बन्धने भू०। बव्नाति-बन्ध बन्धने क्रया०। बन्धयति- निन्दति-णिदि कुत्सायां भू० । नेदते-णिह णेद कुत्सा० भू०। बन्धि हिंसायां चु० । तञ्चति(तनक्ति)-तञ्चू संकोचने रु० । व्यययति -- व्यय वित्तसमुत्सर्गें चु० । व्ययति-व्यय गतौ भू० । तञ्चति-वञ्चु चञ्चु तञ्चु भू० । मुटति-मुट आक्षेपप्रमर्दनयोः तु०। मोटति-मुट प्रमर्दने भू०। मोटयत- मिमीते-माङ माने अ०। माति-मा माने अ० । मयते-मेड् प्र० भू० ।20 मुट संचूर्णने चु० । दुनोति-दुङ् उपतापे स्वा० । दूयते-दूङ् परितापे दि० । ध्रुवति-ध्रुव गतिस्थैर्येयोः तु० । ध्रवति-ध्रु स्थैर्यें भू० । 20 अर्जति-अज षर्जे० भू० । अजते-स्वच सृज ईज इञ्ज ऋज गतौ धारति-धार गतिचातुर्ये भू० । घूर्यते-धूरी गूरी० दि०। मू० । अजयति-अर्ज प्रतियत्ने चु० । विलसति-लस श्लेषण० भू०। लासयति-लस शिल्पयोगे चु० यिः । जिह्वेति-ही लज्जायां अ० (जु०) । द्वीच्छति-हवीच्छ लज्जायां भू० | गाधते-गाधृ प्रति० भू०। गृध्यति -गृध अभिकां० दि०। गर्दयति-चु०। 25 हृणीयते-हणीञ् कण्ड्वादिभ्यो यः (भू०) । स्वदतें, स्वादते-षद स्वाद ष्वद० भू० । स्वादयति-चु० । कन्दति-कदि क्रदि क्लदि ह्लादने भू०। क्रन्दते-कदि क्रदि वैक्लव्ये खिद्यते-खिद दैन्ये दि०। खिन्दति-[खिद परिघाते] तु०। खिन्ते-[खिद 2 भू० । क्रन्दयति -- क्रन्द गतौ चु० । दैन्ये ] रु० । उल्ललते-लल ईप्सायां भू०। लालयतिलल उपसेवायां चु० । डिपति-डिप क्षेपे तु० । डिप्यति-दि० । डेपयति-चु० । लद्वते-लघि ग० भू०। लद्दयति -- लघि चु० । लद्दते-लघि शोषणे भू ० त्रुट्यति, त्रुटति-भुण तुट० तु० दि० । तुटति-तुट कलहकर्मणि तु०।

काव्यशिक्षा क्रियानिर्णयपरिच्छेद: । [३९ रजति-रञ्न रागे भू०। रज्यति-रञ्ज रागे दि० । राजते-राजू पिबति-धेट् पा पाने भू० । पीवति-पीव मीव० भू०। पीयते-पी दीप्तौ भू० । पाने दि० । निषेधति-षिधू गत्यां भू०। सेधति -- षिधू शास्त्रे भू०। सिध्यति-षिधु वक्ति-वच परि अ० । वाचयति-वच सम्भाषणे चु० । वचति-चु० । संराद्धी दि०। संवादयति-वद सम्भाषणे चु० । संवदते-वद स्थैर्यें भू०। वदति-वद 5 सहते-षह मर्षणे भू०। सहति-चु० । उत्साह्यति-स एव। व्य० भू० । 5 द्रियते-दड आदरे तु०। दरति-अरण्यगुणे, ह भये भू०। दृणाति-द् कृणत्ति-कृती छे० रु० । कीत्तैयति-कृत संश० चु० । विदारणे क्रया०। श्लथयति-श्लथ दोर्बेल्ये चु० । रलथते श्लथयते-दि०(चु०)। जोडयति-जुड संचूर्ण-प्रेरणयोः चु० । जुडति-जुड थुड गतौ तु० । अदेते-अर्दे हिंसायां भू०। अदति अर्द गतौ भू० । अदयति-चु० । जोडति-जुड(?) सम्बन्धे भू० । भक्षयति-भक्ष अदने चु०। भक्षति-भक्ष भक्ष० भू०। म्लक्षति-[भ्रक्ष भ्लक्ष भू० ]। 10 अश्नाति-अश भोजने क्रया०। अश्रुते-अशू व्यापी स्वा०। असति 10 अस दीप्त्या० भू० । हिण्डते-हिडि अनादरे भू० । हिलति-हिल हावक० अ०(तु०)। नयते-नय रक्षणे भू०। नयते-णीडू प्रापणे उभ० । तृणाति-न् अवहेडते-हेड़ अनादरे भू० । नये क्रया०। वण्टति-वट विभाजने भू० । वण्टयति-चु० । वण्टापयति-स एव विच्छायति-गुपूचत्। विच्छयति-विच्छरयं गत्यर्थे चु० ।विछ्छति-स एव। अदन्त:।

15 राध्नोति-राध साध० स्वा०। रध्यति-रध हिं० दि० । राध्यति-राध मूषति-मूष स्तेये भू०। मुष्णाति-मुष स्तेये ऋया०। सुष्यति-मुष 15 साध सं० दि० । खण्डने दि० ्रंसते-सरंस भ्रंस अवसत्र० भू०। भ्रश्यति-[भ्रंशु अधःपतने] दि० । वयति-वेड(ञ्). तन्तु भू०। व्यूयते- उयी तन्तु भू० । वयते -अय वय मू०। भृशायते-यिः । खायति- -खै स्वदने भू० । खदति-खद हि० भू०। खादति-खादट भ० भू०। शाडते-शाड श्ला० भू०। शलते -- शल चलने भू० । शलति -- शल वाति - वा गति अ० । वायति-पै ओवै शोषणे भू०, वायते वा। 20 20 शवल आशु० भू० [ वृणुते-]वृञ् वरणे दि० (स्वा०)। स्तम्भते-ष्टभि स्कभि० भू० । स्तम्नाति-स्तम्भ सौत्रो धातुः ऋया० । दोल्यति-दुलं उत्क्षेपे चु०। दोलाय-धातुः कण्डवादौ । स्तम्नोति-[स्वा० ] [घू]पायति-तप धूप सं० भू० । धूपयति-[चु०]। स्तोभते-स्तुभ स्तम्भे भू० । स्तुम्नाति-कया०। स्तुम्नोति-[स्वा० ।] नेनेक्ति-णिजिर शौच० अ०। विष्कम्भते-षभि स्कमि० क्रचा० । विष्कम्नाति-[क्चा०] । मृद्नाति-मृद क्षोदे क्रया०। [म्रदते]-म्रद मर्दने भू० । 25 25 श्लिष्यति-रिलिष आलिङ्गने दि० । श्लेषति-उषु श्रिषु श्लिषु० भू० । अर्हति-अर्ह मह पू० भू०। अर्हयति-अर्ह पू० चु० श्लेषयति-चु० । प्राणिति-अन च० अ०। प्राण्यते-अन प्राण० दि० 1 द्रुह्यति-द्रुह जि० दि०। दोहति-तुहिर् दुहिर् अर्दने भू० । दोग्घि- -दुह प्रपञ्चते-पच व्यक्तीकरणे भू०। प्रपञ्चयति-पच विस्तारव० चु० । प्रपूरणे अ० ।. [रोदिति]-रुदिर् अश्रुविमोचने अ० रुदिति अपि॥

४० ] का्व्यशिक्षा क्रियानिर्णयपरिच्छेदः। [४१

प्रलम्भते विदध्नोति तथा गर्द्धयते खलः । जीयेति-जूषु क्लषु व० दि०। जृणाति-जृ वयोहानौ [क्रया०]। जूरयेते-जूरी

प्रतारयत्यल्पबुद्धिः सदा वञ्चयते जनान्।९४॥। जूर्णे दि०। जिनाति-ज्या वयो० क्रया०। जरति-जू अभिभवे भ्वा०। जारयति-जू

नमत्यभ्यस्यति कलां संशीलयति शीलति । वयो० चु० ।८।।

विस्त्रंसते विश्वस(सि)ति च प्रत्येति च मद्चः ॥९५॥ ग्राथयति-ग्रन्थ बन्धने चु० । वा इन् । ग्रथति-[स एव]। ग्रन्थयति-ग्रन्थ

उन्मीलति विकसति च स्फोटति च स्फोटते, स्फुटत्याशु । सन्दर्भें चु० । इन् वा । ग्रन्थति-[स एव ]। ग्रध्नाति-ग्रन्थ सं० क्रचा० । ग्रन्थते-ग्रथि 5 5 उन्मेषत्युन्मिषति प्रबुध्यते जुम्भते पग्रम् ॥।९६।। वकि कौ० भू० । तृप्यति-तृप प्रीणने दि०। तृप्नोति-तृप प्रीणने स्वा० । तर्पयति-

श्रीवीरपाण्डयक्षितिपालनिर्मित तृप प्रीणने चु० । इन् वा । तर्पति-[स एव]।॥९॥

क्रियानिघण्टं विगणय्य तत्वतः । मृ्ष[य]ति-मृष. तितिक्षा० चु० । मृषति-(स एव) । मृष्यति-शक मृष कविप्रथोज्याधिकधातुसुन्दरं क्ष०(दि०) । मर्षयति-मृष तितिचु । यजादिपाठआमे र्ति-वा इन्

10 तमेव चक्रे स्मृतयेऽहमात्मनः ॥९७॥ मर्षते ॥१०।। 10 गोपायति-गुपू र० भ्वा०। जुगुप्सते-गुप गोपन कु० भ्वा०। गोपयति- व्रीणाति-त्री वरणे क्रया०। वृणीते-वृङ् संभक्तौ क्रचादि। वृणाति-वृ वरणे गुप पुटेत्यादौ चु० । गुप्यति-गुप व्याकुलत्वे दिवादौ ।।१।। क्रया०। वरति-वर ईप्सायां भ्वा० । वरयति वा। वृणोति-वृञ् वरणे स्वा०।

पृण्ाति- पृ पालनपू० क्रया०। पृणक्ति-पृण प्रीणने रु०। प्रीणाति-प्रीञ्ञ वरति-वृञ् आवरणे भ०। व्रीयते-व्री वरणे दि० । वारयति-चु०।वरते-वृञ्न वरणे म्वा० तर्पणे क्रचा०। पृणोति-पृ प्रीतौ स्वा०। प्रीयते-प्रीड् प्रीतौ दि०। प्रयते -- ।११॥

15 प्रीञ तर्पणे चु० । ग्रीणयति-स एव स्वार्थे हेतुः ॥२॥ निष्कडति-कड मदे तु०। कलते-कल संख्याने भू०। कालयति- 15 कल बिल डिप चु० । कलयति-कल गतौ चु० ॥१२॥ प्रियते-पृ व्यायामे [तु०]। पिपर्ति-पू पालनपू० अ०। पारयति-पार श्राति-श्रा पाके अ० । श्रायति-श्रैपाके भू० । श्रीणाति-श्रीड़ पाके तीर० । पारयति-पृ पूरणे [चु०] । पूरयति-पूरी आ०(चु०)। पूयते- क्रया० ॥।१३। पूयी विशरणे [भू०] । पूर्यते-पूरी आप्यायने [दि०]।।३।। इतें-ईर गतौ अ०। इयर्ति- ऋ सृ गतौ अ० । प्रेरति-ई क्षेपे भ०। क्षयति-क्षि क्षये भ्वा०।क्षणोति-क्षण हिंसा० [स्वा०]। क्षायति-क्षै प्रेरयति-स एव। प्रेलति-इल प्रेरणे वा। प्रेलयति-[स एव ]।।१४।। 20 2. जै क्षी क्षये भ्वा० । क्षायते-म्वा० कमकर्तरि। क्षणुते-क्षणु हिसायां [त०] ।।४।। स्फुटति-स्फुट विकसने तु० । स्फोटते-सफुट विकसने भू०। स्फोटति- मीमांसते-मानं.पू०भ्वा०।मानयति-मानत पू० चु०.। मानतिविकल्पे- स्फुटि रु विशरणे भू० । स्फोटयति-चट स्फुट भेदे चु० ॥ १५ ॥ नन्ताः। मनते [मानयते]-मनु स्तम्भे चु० । मनुते-मनु बोधने तनादौ। मन्यते- शोभते-दुत शुभ रुच दीप्तौ भू०। शुभति-शुभ शुम्भ शोभार्थे तु० । मन ज्ञाने दिवादौ।५॥ शुम्नोति-शुभ शुम्भ० स्वा० । निशुभ्नोति-शुंभ भाषणे स्वा० ॥१६।। धुनोति-धुञ् कम्पने स्वा०। धुनाति-धूजू कम्पने क्रया०। धुव्नति-धू धरति-घृञ् धारणे उभय० भ्वा०। धारयति-[स एव]। धीयते-धीञ 25 23 विधूनने तु०। विधूनयति-धूज् कम्पने चु० । धूपच् विकल्पेनन्ताः ॥६।। अनादरे दि० । धियति-घि धारणे तु०। ध्रियते-घृञ् अनवस्थाने तु० ॥१७॥ पुष्णाति-पुष पुष्टौ क्रया०। पुष्यति पुष पुष्टी दि० । पूषति-पुष पु० शेषति-कष शिष भू० । विशिनष्टि-शिष्ल विशे० रु० । शेषयति-शिष म्वा० । पोषयति-पुष धारणे चु० । [पूषति]-पूष वृद्धौ म्वा० ।।७।। असर्वोपकरणे चु० । शेषति -- स एव ।।१८।।

१. अत्र 'अदादिः इति जुहोत्यादेवर्थे प्रयुक्तः, हेमचन्द्राचार्याभिप्रायेण ।

काव्यशिक्षा क्रियानिर्णयपरिच्छेदः । [४३ वस्ते-वसू आच्छादने अ० । निवासयति-वस स्नेह-छेदापहरणेषु चु० । ददाति -- दुदाङ़् डुभृञ धा० भू०। संधयति-टूधें पा पाने भू ॥३२ ॥ वासयति-स एव । उपवासयति-[स एव धातुः॥] निर्वासयति-स एव धातुः । स्निह्यति-स्निह प्रीतौ दि० । स्नेहयति-स्निह स्नेहने चु० ॥३३॥ निवसति-वस आच्छादने भू० ॥१९॥ आलिङ्गति-उख लिङ्गि० भू० । लिङ्गयति-लिङ्ग विचित्री० चु० ॥३४॥ इच्छति-इषु इच्छायां तु०। अन्वेषते-एष्ट ह्रेष्ट गतौा भू ० । प्रेषते धोषति-घुषिरु शब्दे भू० । घोषयति-घुषिरु विशब्दे चु० ॥३५॥ 5 ईष गतिहिंसा० भू०। इष्णाति-इष आभीक्ष्ण्ये क्रया०। अन्विष्यति-इष गतौ व्याघोटते-घुट परिवर्तने भू० । व्याघुटति-घुट प्रतिघाते तु०।। ३६ ।। 5 दि० ॥२०॥ व्याहोडते-होड़ अनादरे भू० । व्याहोडति-हुड़ हड़ गतौ भू० ॥३७॥ शिनोति-शिञ्ु निशामने स्वा० । निशीशांसते-शानच् तेजने भू० । श्रन्थते-श्रन्थ शथिल्ये भू० । श्रथयते-स० [चु०] ॥ ३८।। निश्यति-शो तनूक० दि० । निशणति-वन षण सं. भू० । निशानयति भाजयति-पट पुटेत्यादौ भज भाषार्थाः चु० । संविभजति-भज श्रिञ् सेवायां शान तेजने चु० ॥२१॥ भू०॥३९॥। प्रमिणोति -द्वु मिञ् प्रक्षेपणे स्वा० । मीनाति - मीज् द्रूञ्् हिं० क्रचा। मन्दते-मदि स्तु० भू० । मन्दायते-मन्दाय कण्डवा० ।। ४० ।। 10 10 प्रमीयते- मीडू हिंसायां दि०। मयते-मेड् प्रतिदाने भू० ॥ २२॥ उद्विजते-उद्विजी० तु० । उद्विनक्ति-उद्विजी० रु० ॥४१॥ आंज्ञापयति-ज्ञा अवबोधने भू० (चु०)। संज्ञपयति-स एवं। उपज्ञपयति- क्षिप्यति-क्षिप प्रेर० चु० (दि०)। क्षिपति-क्षिप प्रे० तु० ॥४२ ॥ सं एवं। ज्ञपयति-स०।। २३।। क्रीडति-कीड़ विहारे भृ० । किलति-किल सै(शै)त्यक्रीडनयो: तु०॥४३। चेतति-चिती सं० भू० । चेतयते- उद्घट्टते-घट्ट चलने भू० । संघट्टयति -- स० चु० । विरधार्टयति-घट चित संवेदने चु० ४.४ 15 संघाते चु० । घटतें-घट चेष्टायां भू० ॥२४॥ लुभ्यति -- कुभ गाध्ये दि०। लुभति-लुभ विमोहने तु ० . . ॥ ४५ |1 15 तुडति-तुड तोडने तु० । तोडति-तुड तोडने भू० । तोडयति-तुंड भर्जते-भृजी भजेने भृ० । भृज्जति- -भ्रस्ज पाके तु० ॥ ४६॥ तोडने चु० ॥२५॥ क्षाम्यति च । बृंहिरे बाधति त्यक्षध्वम्-इत्यादि क्रिया अशुद्धाः।र्फायन् कुरति-कुर शब्दे तु०। गुञ्जति-गुज शब्दे तु०। कुनाति-कुङ् शब्दे वलन् सूत्रबलात् शुद्धा: क्रचा०। क्नूयते- क्नूयी शब्दे भू० ॥ २६॥ आसेतिवादिका जह्यादिति असभ्या इत्यादि क्रियापदानि दुष्टानि। 20 भाव्यते-भू प्राप्तावात्मनेपदी चु०। भवते-स एवं। भावयति इत्थं काव्यक्रियां ज्ञात्वा नानाग्रन्थेषु दर्शिताम् । 20 भू कृप अव कल्पने चु० । आविर्भवति-भू [स]त्तां० भू० ॥२७॥ काव्यं कुर्वीत मेधावी विनयस्तस्य कार्मणम् ॥ ९८ ॥ शुन्धति-शुन्ध शुद्धौ भू० । शुन्धयति-शुन्ध शुद्धौ चु० । शुन्धते- इत्याचार्यश्रीविनयचन्द्रलिखितायां काव्यशिक्षायां विकल्पेनन्तः । शुध्यति-शुध शौ० दि० ॥२८॥ विनयाक्कायां क्रियानिर्णयो नाम द्वितीयः परिच्छेदः तापयति-तप दाहे चु०। तपति-तप धूप सं० भू० । वितपति(ते)- 25 '[उ]द-विद्भ्यां तपः' आ० । तप्यते-तपसीपः कर्म० !दि० ] ॥ २९॥ अतिरेचयति-रिच वियोजनसंपर्चनयोः । विकल्पेन। छिनंत्ति-छिदि सद्धि० रु० । छेदयति-छेद द्वैधी० चु० ॥३०॥ उड्डीयते-डीड़ गतौ दि०। उड्डयते-डीडू विहाय० भू० ॥३१॥

लोककौशल्यपरिच्छेदः । [ ४५ पारिणामिकी चेति। चत्वारोऽभिनयाः-आङ्गिकवाचिक-आहार्य-सात्विकमेदैः । चत्त्वारि मेरुवनानि-भद्रशालादीनि। संज्ञाः-आहारभय-परिग्रह-मैथुनलक्षणाः । विकथाः-स्त्री- ३. लोककौशल्यपरिच्छेदः। भक्त-देश-राजकथाभिः । वर्गाः-द्विजाद्याः । गजाश्च भद्र-मन्द-मृग-संकीर्णाः । दिशः पूर्वाद्याः । चत्वारि वादित्राणि, तदथा- लोकव्यवहारकौशल्यात् काव्यम्। तद्यथा- ततं वीणाप्रभृतिकं तालप्रभृतिकं घनम्। एक :- परमात्मा । द्वौ सूर्याचन्द्रमसौ, शब्दार्थौ, लोचने, अश्विनीकुमारौ, भुजौ, नयविनयौ, वंशादिकं तु शुषिरमानद्ं मुरजादिकम् ॥३॥ आचार-विचारौ, शुकवारप्रतिपदौ, द्वितियाशशधरौ, मङ्गलार्थे, रविमन्दौ क्रूरार्थे। [ अभिधानचिन्तामणि, २८६-८७ ] 5 त्रीणि भुवनानि । त्रिधा भूमि :- उच्चा, नीचा, समा। त्रयः पुरुषाः-उत्तम- पञ्च-इन्द्रयाणि प्रसिद्धानि। समितयः- ईर्याद्याः। पाण्डित्यम्-वक्तृत्वमागामित्वं मध्यमाधममेदैः। त्रयः पुरुषार्थाः- धर्मार्थ-कामाः, पदार्थाः-जीव-धातु-मूलानि। शास्त्रसंस्कारजं प्रौढित्वं सारस्वतप्रमाणं चेति। चरितम्-दान-मान-ज्ञान-वीरविलासा शरीरं बहिरात्मास्मदन्तरात्मा तदीश्वरः । अशरीरी क्षीणकर्मा परमात्मा निराकृतिः ॥१।। धर्माचारप्रख्यापनं चेति । राज्यपालनम्-भूमि-राज्य-प्रजा-धर्म-शरीरपालनैः। उत्सवः-धर्म-10 त्रिविधो दूतः-निसृष्टार्थो विशिष्टार्थः शासनहरशचेति, वेदाः, अग्नयः, गुणा :- द्रव्य-काम-विद्या-मोक्षमहोत्सवैः। शरीराणि-औदारिक-वैक्रिय-आहारक-कार्मण-तैजसानि। पञ्च वक्त्राणि-हरस्य। कामबाणा :- शोषग-तापन-दीपन-मोहन-उन्मादैः। पञ्च बुद्धीन्द्रि- 10 माधुर्य-ओजः-प्रसादाः, रत्नानि-ज्ञान-दर्शन-चारित्ररूपाणि, गुणाः-सत्त्व-रजस्तमोलक्षणा याणि-श्रोत्रं त्वक चक्षुषी जिह्वा घ्राणमिति। पञ्च कर्मेन्द्रियाणि-वाक्-पाणि-पाद-पायूप- वा, रीतयः-वैदर्भी-गौडी-पाञ्चालीयाः, दण्डाः- मनो-वाक्कायाः, नाड्य :- इडा- स्थानि। पञ्चधा व्याकरणम्-सूत्र-आदि-उणादि-परिभाषा-लिङ्गानुशासनलक्षणम्। परिचयः- पिङ्गला-सुष्मणालक्षणाः, उपसर्गा:,-दैवा मानुषाः पशुभवाः, ध्यान-धे(ध्ये)य-धारणाः, प्रसादीकृतदर्शनावर्जेनेन १, संभाषणेन २, माधुर्यचर्यया ३, सविकारस्तुतिवचनैः 15 दुर्गाणि - जल-पर्वत-धन्वभेदैः । तिस्रः शक्तयः - प्रभूत्साह-मन्त्रलक्षणाः, उदया :- ४, कथितोपचारप्रयोजनैश्च ५। मन्त्र :- कर्मणामारम्भोपायः पुरुषद्रव्यसंपद् विनिपातप्रती- गो-भू-हिरण्यलक्षणाः । त्रयो देवाः-ब्रह्माद्याः। कारः कार्यसिद्धिश्चेति । पञ्चधा पापी-ब्रह्म-स्त्री-भ्रण-गो-मुनिहत्याभेदात्ः। 15 शब्दानां त्रितर्थ त्रयी हुतभुजां शक्तित्रयं त्रिस्वरा- स्त्रैलोक्यं त्रिपदी त्रिपुष्करमथ त्रिब्रह्म वर्णास्त्रयः । षड्विधं दर्शनम्, तदथा- यत् किञ्चिज्जगति त्रिधा नियमितं वस्तु त्रिवर्गात्मकं तत् सर्वं त्रिपुरेति नाम भगवत्यन्वेति ते तत्त्वतः ॥२॥ जैनं बौद्ध तथा सांख्यं मीमांसं च तथा परम्। चत्वार :- पुरुषार्था धर्माद्याः, वृत्तयो-भारती-सा्त्वकी-कौशिकी-आरभटी शिवं लोकायितं चेति षडेते दृष्टयो मताः ॥४॥ :20 20 लक्षणाः, कृषायाः-क्रोध-मान-माया-लोमैः, ध्यानानि-पिण्डस्थ-पदस्थ-रूपस्थ-रूपा द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवायलक्षणाः षट् पदार्थाः। प्रमाणानि-प्रत्यक्ष- तीतानि, आर्त्त-रौद्र-धर्म-शुक्लानि वा। चतस्रो राजविद्याः-आन्वेक्षकी(आन्चीक्षिकी)- परोक्ष-अनुमान-शब्द-अर्थापत्ति-आप्तवचनैः । षड लेश्याः-कृष्ण-नील-कापोत-तेज-पत्न- त्रयी-वार्ता-दण्डनीतयः, उपायाः-साम-दाम-भेद-दण्डाः। चत्वारो नायकाः शुक्लाभिधानैः। षड्विध भाषालक्षणम्-संस्कृत-प्राकृत-अपभ्रंश-पैशाचिक-मागध-शूर- धीरोदात्त-धीरललित-धीरोद्धत-धीरप्रशान्ताः । नायको दक्षिणोऽनुकूलो दु(धृ)ष्टः शठश्चेति । सौख्यकरणानि-अभ्यास-अभिमान-संप्रत्यय-विषयकरणानि। चतुर्विधः वसन्त-प्रीष्म-वर्षा-शरद-हेमन्त-शिशिरमेदैः। षड्विधा लक्षणाः, तबथा-'रुढिलक्षणा 25 35 प्रमोद :- बालसंस्कार-काव्य-प्रज्ञा-तत्त्वनिश्चथैः । बुद्धयः-स्वभावजा' औत्पत्तिकी कर्मजा यथा-कुशल, द्विरेफ, द्विक इति। (२) प्रयोजनलक्षणा यथा-गङ्गायां धोषोऽत्रापरि १. केषाञ्चिन्मते वैनय(यि)की चंति। मितशैत्यपावनत्वादयो धर्मा व्यङ्गयाः । (३) उपादानलक्षणा यथा-मश्चाः क्रोशन्ति।

काव्यशिक्षा लोककौशल्यपरिच्छेदः। [18७. (४) लक्षणलक्षणा यथा-कुन्ताः प्रविशन्ति। (५) झुद्लक्षणा यथा-गौर्वाहीकः । शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा । केषाश्चिन्मते सारोपेति नामा (६) साध्यवसानिका यथा-गौरेवायम्। षट् पुत्रा :- ऊहापोहोऽर्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः ।।८।। औरसो धर्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः । अष्टौ विवाहा :- अलंकृत्य कन्याप्रदानं ब्राह्मो विवाह: १, विभवविनियोगेन क्षेत्रजः क्षेत्रजातश्च स्वगोत्रेणेतरेण वा.॥ ५॥ कन्याप्रदानं प्राजापत्यः २, गोदानमिथुनदानपूर्व आर्षः ३, यज्ञार्थ ऋत्विजः कन्या= 5 सप्ताङ्ग राज्यम् -- प्रदानमेव दक्षिगा स दैवतः ४, मातृपितृबन्धूनामप्रामण्यात् परस्परानुरागेण मिथो- 5 स्वामी जनपदोडमात्यो दुर्ग कोशो बलं सुहृत्। योजनायां स गान्धर्वः ५, पगबन्धेन कन्यादानमासुरः ६, प्रसह्य कन्याग्रहणाद् परस्परोपकारीदं सप्ताङ्ग राज्यमुच्यते ॥६ ॥ राक्षसः ७, सुप्तप्रमत्तकन्याग्रहणात् पैशाचः ८ इत्यादि। सप्तधा कीर्ति :- दान-पुर(ण्य)-विद्वज्न-वक्तृत्व-काव्य-वर्तन-शौर्यादिभिः । सप्त- नव निघयो, गुप्तयो ब्रह्मचर्यस्य, तत्त्वादीनि-जीवाजीवादीनि, ग्रैवेयकविमानानि, विधमुत्तमत्वम्-वयोरूपपदज्ञानशीलप्रयोगपर्यन्त चेति । सप्त नयाः-नैगम-संग्रह- जैने विष्णवः प्रतिविष्णवो बलदेवाश्च। नव शयनगुणाः-अनग्नशायी, प्रसारितगात्र, 10 व्यवहार-ऋजुसूत्र-शब्द-समभिरूढ-एवंभूतनामानः । सप्तविधं सौख्यम्-धृता पत्नी, श्वेतवसनाच्छादनः, अशब्दविशायी, असम्बन्धविशायी, असम्बाधविशायी, संमुखशायी, 10 भाण्डपदातिः, मुण्डितं शीर्षमित्यादि। सप्त भुवनानि तधथा- अहमितशायी, स्मृतदेवगुरुशायी,। नव रसाः शृङ्गाराद्याः, नव नक्षत्रवीथ्य इत्यादि। भुवनानि निब्नीयात् त्रीणि सप्त चतुर्देश इति। दशधा साधुधर्मे :- क्षान्त्यादि, विष्णोरवताराः, दिग्पा(कृपा)लाः। दशविध बलम्- सप वारा :- आदित्याद्याः, समुद्रा वा,ऋषयः-भृगृ-अत्रि-अङ्गिरस(स्)-कुत्स- वज्र काय-बुद्धि सन्तोष-स्थान-सुहृज्जन-शस्त्र-मन्त्र-देवता-राजबलैः। दशविधो जयः-ज्ञान- वि(व) शिष्ठ-गौतम-भरद्वाजभेदैः । सप्तविधा प्राप्तिः-'दाने ज्ञाने जले कामे विज्ञाने पात्र- संत्य-प्रताप-संग्राम-आचार-वाक्-निद्रा-आहार-इन्द्रिय-जयः, अजयश्चेति। दशविधः संग्रहः- 15 सङ्ग्रहे' सर्वेज्ञतेति । सप्त क्षेत्री-चतुर्विघसंध - चैत्य - बियम्ब - पुस्त कः। भया न - इह्र लोक - ज्ञाने मित्रे पात्रे शौचे प्रवीणयोगे बले यज्ञे धर्मे संग्रहे गुणे चेति। दश दशा इत्यादि। 15 परलोकाकस्मिकादीनि । पौर-ज(जा)नपद-योधानामनुग्रहः, गुप्िरक्षणेष्वप्रमादः, तुला- [एकादश] रुद्राः, एकादश गणघरा वीरस्य, एकादंश गणा: नन्द्यादयाः भाण्डसमानवृत्तिः, उचितप्रवृत्तिः, अनुचितनिवृत्तिः इति सप्त प्रशमनानि। : अङ्गानि आचारादीनीत्यादि ।

अष्ट द्वीपा:, समुद्राः, मङ्गलानि-दर्पणादीनि, प्रवचनमातरः, कर्माणि, कुल- [द्वादशारं चक्रम्, तद्था-]

पर्वता वा ब्रह्माष्टौ श्रुतयः । अष्टविधमभिमानलक्षणम्-ज्ञाने दाने धरमेडर्ये कामे बले अरिर्मित्रमरेर्मित्रं मित्रमित्रमतः परम् । 20 शत्रुघाते समारम्भे। अष्ट स्वर्णगुणा :- विषघात-रसायन-मङ्गलार्थ-विनय-प्रदक्षिणावर्त्त- तथारिमित्रमित्रं च विजिगीषों: पुरः स्मृताः ॥ ९ 20 गुरुका-दग्धकुक्षिः। पयोगुणा :- पार्ष्णिग्राहस्ततः पंश्चादाकन्दस्तदनन्तरम् ।

सुगन्धि अ(सु)व्यक्तरसं तृष्गाघ्नं शुचि शीतलम् आसारावनयोश्ैव विजिगीषोश्च पृष्ठतः ॥ १० ॥ स्वच्छं [च] लघु हृधं च पयसोऽष्टौ गुणाः स्पृताः ॥७॥ मध्यम उदासीनश्च-द्वादशारं चक्रम्। जैने द्वादश चक्रिणो भरताद्ाः, तद्था- रुद्रमूर्तयः-क्षिति-जल-पवन-हुताशन-यजमान-आकाश-सोम-सूर्याः। अषटौ भरतः, सगरो, मघवा, सनत्कुमारः, शान्तिः, कुन्धुः, अरः, सुभूमो, महापओो, हरिषेणः, 25 नार्योडगम्या :- स्वगोत्रजा गुरुपत्नी मित्रभार्या वर्गाधिका प्रव्रजिता कुमारी पुत्रवधूः जयनामा,ब्रह्मदत्तेति। सौधर्माद्याः कल्पा द्वादश। .25 लघुभ्नातृवधूचेति। अष्टौ त्याज्या नराः -- मूर्खः शठः क्रीवः निर्धृणः व्यसनी अतिशोभी त्रंयोदश ताम्बूलगुणा: गंर्वितः निष्ठुरशचेति। अष्टविध विदग्धानां सुरतावसानम्-आलिङ्गनं चुम्बन धावनं ताम्बूलं कटु-तिक्तमुष्ण-मधुरं क्षारं कषायान्वितं केशोदरणं रागादिवेशनं सीत्कारादिमुञ्चनं नखस्पर्शनं मृदुकुट्टनं चेति। बुंद्धिगुणाः- पित्तघ्नं कृमिनाशन द्युतिकरं दुर्गन्धनिर्नाशनम्-।

४८ ] काव्यशिक्षा लोककौशल्यपरिच्छेदः। वक्त्रस्याभरणं विशुद्धिकरणं कामाग्निसंदीपनं द्विचत्वारिंशत् प्रबन्धा :- ताम्बूलस्य सखे त्रयोदश गुणाः स्वर्गेडपि ते दुर्लभाः ॥११॥ स्वरार्तः सुरपूर्वं स्यात् करणं वर्त्तिनी तथा। चतुदेश भुवनानि, तथा विद्यास्थानानि-शिक्षा-कल्प-व्याकरण-छन्दो-व(वि) विवर्त्तिनी मातृका स्यादेलाढीकी तु क्रौम्वडः ॥ १४ ॥ चिति-ज्योतिष-निरुक्तानीति षडङ्गानि, चत्वारो वेदाः, इतिहास-पुराण-मीमांसा-न्यायशास्त्रं लम्भको जयमाला स्याच्चर्या मङ्गल एव च। चेति। गुणस्थानकानि, रज्वः, पूर्वाणि । एकताली रासकः स्यादेकचारिण्यतः परम्॥ १५॥ 5 पञ्चदश कर्मभूमयः, तिथयः, सिद्धाश्च। कैवाटो नन्दनामाथ पञ्चतालेश्वराभिधः । षोडश देव्य:, चन्द्रकलाः। गयं च मङ्गलाचारो मनोरम उदीरितः ॥ १६ ॥ सप्दशविध: संयम: । प्रमोदो वर्णसर-कौसर-संदोहकस्तथा। अष्टादश प्रकृतय :- सूत्रधारु, सुवर्णकारु, लोा रु , चर्मकार , मालिय , तम्बो - सोमकीर्त्तिः प्रबन्धः स्यात् ततो रागकदम्बकः ॥ १७॥ 10 लिय, छिपा, सुईय, खात्रिय, सालवी, तेरमा, मोचिय, ओड, गाञ्छा, वरड, चित्रकार, आर्या गाथा चच्चरी च वीरश्री शुकसारिका। 10 कुम्भकार, नापित-प्रकृतयः । अष्टादश अधमा :- मातङ्ग, अन्त्यज, कल्यपाल, कोलिक, सोमवल्लमसंज्ञः स्यादथ कन्दश्रतुर्मुखः ॥ १८ ॥ भिल्ल, बावर, मेय, ताईय, नीजावा, म्लेच्छ, पुलिन्द, अइवाल, नोडा, तुर(रु)ष्क, प्रतापवर्द्धनाख्यश्च विजयश्चक्रवालकः । काबा, पार्वतीय, आहेडिय, शौकरिक, जालिक। अष्टादश लोकप्रसिद्धानि व्रतानि। त्रिभङ्गिविक्रमश्चाथ वाच्यः क्रौञ्चपदस्तथा ॥१९ ॥ 'अष्टादशद्वीपनिखातयूपः' [ रघुवंश, ६, ३८ ]। विनोदपात्राणि-मालाकार आप हित कलहंसोऽथ मन्तव्यो नाम्ना हरिविलासकः 15 स्निग्ध मन्त्रि महत्तम अमात्य बुद्धि उभय सुख आग्म्यायिक देश पुरुष मर्धे धन [धान्य] प्रबन्धानामिति प्रोक्ताश्चत्वारिंशद्द्वयादिका(?घिकाः)॥ २०॥ 15 काम विज्ञानं चेति। यथासम्भवं किश्चिल्लिख्यते- [ इति ] प्रबन्धनामानि । द्वार्विशति: परीषहाः । चतुर्विशतिः तीर्थकराः । अष्टाविंशतिर्नक्षत्राणि । अथ पटत्रिशत् रागाः। केषांचिन्मते द्विचत्वारिशत् । तेषां नामानि- द्वात्रिशल्लक्षणानि- श्रीसोमरागः श्रीरागो मालवश्रीधसन्तकः । छत्रं पुष्पफलं ध्वजोडथ कलशः कन्दर्पकूर्माङ्कुशौ दीपको भैरवस्तोडी पञ्चमश्लोकसाटकः ॥ २१॥ 20 लक्ष्मीः स्वस्तिकतोरणं वरसरः पञ्चाननो मेदिनी । वेलाकुली मध्यमादिर्गौंडी गुण्डकृतिस्तथा। 20 अङ्कस्थाल-गजौ नदी रवि-शशी प्रासादमत्स्यौ यवौ गन्धारसिद्धिर्गान्धारो बङ्गालो गूर्जरी ततः ॥। २२॥ यूपस्तूपकमण्डलौ गिरिवरः सच्चामरे दर्पणम् ॥ १२ ॥ उक्षा पताका कमलाभिषेकः सद्दामकेकी किल पुण्यभाजाम्। वराटी मोटकी रामकृतिः प्रथममञ्जरी।

शारीरके सन्ति सुमानुषाणां द्वात्रिशदित्थं किल लक्षणानि ॥ १३ ॥ धन्यासिका डोम्बकृतिः गौडी देवकृतिस्तथा ॥ २३ ।। सौराष्ट्री शुद्धनाटा च छाया नाटा च भैरवी। 25 टिक-अहितुण्डिक- शौण्डिक-सौभिक-पाटच्चर-विट- विदूषक-पीठकमर्दक-नट-नर्तेन-गायन- अन्धाली द्रविडी देवशाखा वाक्पतिराटिका ॥ २४॥ 25. अथ कर्णाट-बङ्गालः कामोदा ललिताम्बरः । हक-तीक्षण[द]रसद-मूक-बधिर-अन्धच्छम्नानः स्थायि-यायिभेदेनो(ना)वसर्पवर्गः। मल्लार शाबरी देश: वल्लाता स्तम्भतीर्थिका ॥२५॥

[५१ ५०] काव्यशिक्षा लोककौशल्यपरिच्छेद:। आदित्या :- इन्द्र विष्णु विवस्वान् मित्रु(त्र) अंशु धाता त्वष्टा पूषा वरुणु अर्यमा अथ ताला :- भृगु सविता १२ । ताल्चञ्चतपुटः पूर्व ततश्चावपुटाभिधः । षट्पिता पुत्रकशचैव संपक्वेष्टाकनामकः ॥२६॥ क्षेत्र-मरु-चण्डीश-भस्मगात्रप्रभृतीनि । उद्घद्टश्चादिताल्च द्वितीयोऽकुडकवकः । द्वाससति: कला :- गीत वाद्य नृत्य गणित पठित ५लिखित वक्तृत्व '5 5 मट्ृश्च प्रतिमद्ृश्च कङ्कालः प्रतितालकः ॥२७॥ कवित्व कथा वचन १० नाटक व्याकरण छन्दोऽलद्कार दर्शन १५ ध्यान धातुर्वा(वा)द गारुकिश्चच्चरी क्रीडा त्रिभङ्गिशचैकतालिका-। धर्म अर्थ काम २० वाद बुद्धि शौच [मन्त्र] विचार २५ नेपथ्य विलास नीति जयश्री जलतालश्च श्रीरङ्गो रङ्गभूषणः ।।२८।। शकुन क्रीत ३० चित्र संयोग हस्तलाघव सूत्र कुसुम ३५ इन्द्रजाल सूचिकर्म स्नेह पान पार्वती लोचनः सोमकीर्तिश्च जयमङ्गलः। आहार ४० [विहार] सौभाग्य प्रयोग गन्ध वास्तु ४५ रत्न पात्र वैद्य देशभाषित देश- सिंहविक्रीडितः सिंहनन्दनो वीरविक्रमः ॥२९॥ विजय ५० वाणिज्य आयुध युद्ध समय वर्तेन ५५ हस्ति तुरग पुरुष नारी पक्षि ६० 10 भूमि लेप काष्ठ सैन्य वृक्ष ६५ छत् हस्त उत्तर शरीर प्रत्युत्तर ७० शास्त्र- 10 मुकुन्दो मल्लिकामोदः श्रीनन्दन-चतुमुखौ। प्रतापशेखरः सोमवल्लभो दर्पणो रतिः ॥३०।। [लक्षण]कलाशचेति ७२।

जम्पाभिनन्दो नान्दी च. तुरङ्गगति-मन्मथौ। चतुरशीतिः कला:, चतुरशीतिर्विज्ञानानि-हेतुविज्ञान तत्त्व मोहन कर्म धर्म गजेन्द्रगति-लक्ष्मीशौ द्विचत्वारिंशदित्यमी ।३१। ५ लक्ष्मी योग शद्ध दन्त काल १० गुटिका रसायन वचन कवित्व मन्त्र १५ यन्त्र तन्त्र मर्दन नेपथ्य खत्रकर्म २० इष्ट लेप सूत्र चित्रक रङ्ग २५ सूचिकम शकुनकर्म छन्र कर्मकर 15 [इति] तालनामानि। राग ३० गंन्धयुक्ति आगार शैल काच कांस्य ३५ काष्ठ कुम्भ लोह पत्र वंश ४० 15 चतु:षष्टिर्योगिन्य :- बहुडी वाली कविली कुमारी कागी जलहरी सीयली नील- नख देश तृण प्रासाद धातु ४५ विभूषण स्वरोदय द्ूत अध्यात्म अग्नि ५० विद्वेषण कण्ठ(ण्ठी) पारसी दूनत्री शंङ्करा पिङ्गला अनङ्गसीहा दाहूलार श्रीचर्या नन्दा उच्चाटन स्तम्भन मोहन वशीकरण ५५ वस्तु स्वयंभ हस्ति अश् पक्षि ६० स्रीचक्र वस्त्र श्रीमङ्गला श्रीसिद्धा श्रीईसार्वा श्रीमकरा अमरा सनसा मनसा विषहरा अलोभी अग्रीव पाशुपाल्य कृषि ६५ वाणिज्य लक्षण काल शस्त्रबन्ध युद्धकरण ७० वियुद्धकरण आखेटक वस्त्रकुमारि(री) धवलकुरुदा भिम्भला सङ्कारिणी जालामालिनी महलछि(छी) दाहना कुतूहल कोशपुष्प ७५ इन्द्रजाल पान अशन शयन विनोद ८० जन रत्न सौभाग्य शौच 20 रसा मरसा क्रदला माणिक्या कालिका हरसिद्धि बाइणि(णी) कोसला मंयूरती अभकुमारी ८४ इत्यादि। केषाज्चिन्मते विनय नीति आयुध वाद व्यापार धारणि विज्ञानं चेति। 20 जया विजया नेता विनेता भेलषी महामाया आशापुरा एकल्लवीरी ईशवरी पिप्पला चतुरशीतिर्देशा :- [पूर्व०-] गौड कन्यकुब्ज कोल्लाक कलिङ्ग अङ्ग वङ्ग कुरङ्ग ऊ विझवासिणि(णी) हिडम्ब शूनरेखा जालिन्धरी स्वसीपली हिवपाडसी हिवपतङ्गी आचाल्य(आराढच) कामाक्षे, ओण्ड्रे पुण्डूँ. उडीश(स)मालवें लोहित-[पाद]; पश्चिम०- हिमशालिनी हिमेश्वरी महलव ६४ ॥ काछ(कच्छ) वालम्भ सौराष्ट्र कुङण लाट श्रीमाल अर्बुद मेदपाट मरु वरेन्द्र यमुर्ना गङ्गाती(पा)रे अन्तर्वेदि" मागधे; मध्य०- कुरु डाहल कामरूप- काञ्ची अवन्ती 25 पीठ-अहूठ कोलापुरु उडियाणु जालिन्धरु कामरु अर्द्धु। १-४. अमी देशा वस्तुतो मध्यदेशेष्ु वर्तन्ते। मातरः ७-ब्रह्माणी माहेश्वरी कौमारी वैष्णवी वाराही ऐन्द्राणी चामुण्डा। ५. अयं देशः पश्चिमदेशेषु गण्यते। ६. अस्य देशस्य गणना मध्यदेशेषु करियते। 25 ७-११. अमी देशाः पूर्वदेशेषु वर्तन्ते । 'यमूना' स्थाने 'यामुन' इति प्रयुज्यते । विश्वामित्र-कपिष्ठल-पुलस्त्य-पुलह-अगसत्य-विश्वावसु-पारासरु- गर्ग-शाण्डिल्य- कौण्डिन्य- १२. अय देशो दक्षिणापथे स्थितः । प्रभृतिलौकिकऋषयः। १३. अस्य देशस्य पश्चिमदेशेषु गणना ।

५२ ] काव्यशिक्षा लोककौशल्यपरिच्छेदः । [५३ पापान्तक किराते" सो (सौ)वीरे औसीर वोकाण; उत्तरापथ०- गूजेर सिन्धु स्थानाज्ञा, बौद्धानां तु संज्ञाज्ञा। शैवानां समूहः कविलासः (कैलासः), भट्टानां सउंदसि केकाण नेपाल टक्क तुरष्क ताइकारे बर्बर जर्जर कीर काश्मीर हिमालय लोह- (सदस्), वणिजां च महाजनः, ताम्बूलिकानां लोक:, सूत्रधाराणां च आघाटः, तुर(रु)- पुरुष श्रीराष्ट्र; दक्षिणपथ०- सिह्वल चौड कौश(र)ल पाण्डु(ण्ड्च) अन्ध्र विन्ध्य ष्काणां जमाथ, मलिनानां समूहो बहुसिः, योगिनां च समय इत्यादि। कर्णाट द्रविड श्रीपर्वत विदर्भ धाराउर लाजी ताप्ती[तट] महाराष्ट्र आमीर नर्मदातट हीरुयाणी-इत्यादि षट्कम् । पत्तनादि द्वादशकम्। मातरादिश्चतुर्विशतिः । 5 दी(द्वी)पदेशाशचेति*। बड्ढू इत्यादि षटत्रिंशत्। भालिज्यादि द्विचत्वारिंशत् । हर्षपुरादि द्विपञ्चाशत् । 5 [शतम्-] श्रीआदिनाथस्य पुत्राणां । श्रीनार प्रभृति षट्पञ्चाशत्। जम्बूसरःप्रभृति षष्टिः। पडवाणप्रभृति षट्सप्ततिः। दर्भावती- प्रभृति चतुरशीतिः । पेटलापद्रप्रभृति चतुरुत्तरं शतम् । खदिरालुकाप्रभृति दशोत्तरं अष्टोत्तरशतं व्याीनाम्, तघथा-स्वरभेद स्वेद कर्णमूल शूल श्वास ज्वर शतम्। भोगपुरप्रभृति षोडशोत्तरम् । धबलक्ककप्रभृति पञ्चशतानि। मोहडवासाद- भगन्दर कुष्ट कोष्ट एकाहिक द्वयाहिक त्र्याहिक चातुर्हिक वेलाज्वर नित्यज्वर भूतज्वर मर्द्धाष्टमशतम्। कौङ्ण[:] चतुर्दशाधिकानि चतुर्दशशतानि। चन्द्रावतीप्रभृति अष्टा- दाहज्वर पीनस आमाश्रय दद्धु ग्रहणि(णी) छर्दि तृष्णा भ्रमि मूर्च्छा पाद वल्मीक दशशतानि। द्वाविशतिशतानि महीतटम्। नवसहस्त्राणि सुंराष्ट्रासु। एकविशति- 10 10 अन्त्रवृद्धि गृद्सी पाहणी जृम्भाहिका उपजिह्वा प्रतिजिह्रा नाशा सिराशोणित इन्द्रलुप्तक सहस्राणि लाटदेशः । सप्तति सहस्राणि गूर्ज्जरो देशः पारेतर्च । अहूठलक्षाणि ब्राह्मण- कामग्रह उन्माद ज्वाला गर्दभा लूता अर्बुद व्याधेयी गजचर्म प्लीहोदर पामा स्फोट पाटकम्। नव लक्षाणि डाहला। अष्टादशलक्षाणि द्विनवत्यधिकानि मालवो देशः । वलित महुलि क्रीव्य उप्पीहास पटल नील काच शुक्ामे विसर्प तिमिरा खस खसर षट्त्रिशल्लक्षाणि कान्यकुब्जः । अनन्तमुत्तरापथं दक्ष(क्षि)णापथं चेति। नलकूबरयोः चलन कन्द रुधिरातीसार विकार उसपतिवात आमवात रद्विगिवात संवर्तनवात धूतपराजये कार्यमनेनेति। विशूचिका विचर्चिका अपचरिका गलशौण्डिका कक्षा वरालिका कोलेयक तिलपुष्पक 15 वारुणक अपवाहक गण्डोलक अप्पुरक सुण्ट कोसण्ट श्रीवाग्रह कटीग्रह वालत्रोटप्रभृतयः। [ इति समूहवाचकाः शब्दाः ] 51 षष्टि: सहस्राणि पुत्राणां सगरचक्रवर्तिनः । आभानकाः । अष्टाशीति: सहस्राणि वालिखिल्यप्रभृतिमहर्षिणाम्। सर्वेसाधारि(र)णी गङ्गा न कस्यापि हि पैतृकी। चतुरशीतिर्लक्षाणि जीवयोनीनाम्।। उदस्ते शकटे हन्त किं कर्त्तास्ति गणाधिपः ॥ 20 [ इत्येकादिपदार्थगणना: ] खल: क्रमान्तदानेऽपि व्याप्नोत्युच्छीर्षकावधिः। उदक्कोऽम्भोधिपोतेऽपि लभते भरणं निजम्। 20 समूहवाचका शब्दा :- दुन्नि न हुन्ति कयाई खल्ली सीमन्तओ चेव। राजन्यानां समूहो राजन्यकम्। गणिकानां च गाणिक्यम्। एवमौष्ट्रिकम्। और- क्षते हि क्षारनिक्षेपः । भ्रिकम्, आजिकम्, वायसम्, काकम्, भैक्षम्, यौवतम्। जैनानां, सघाज्ञा द्विजानां दुर्बलायां वृतौ छिदं कर्तु को नाम न क्षमः । १४. अर्य देशो दक्षिणांपथे गण्यते। दैवं दुर्बलघातकम्। १५-१७. अमी देशा: पश्चिमदेशेषु वर्तन्ते। प्राय औसीरोऽपि तत्रैय दग्धस्योपरि पिटकोद्गमः । १८. अन्यत्र 'तायक' इति 'ताजिक' इति वा प्रयोगो दृश्यते। पूर्णे हि शकटे हन्त किं स्यात् पिञ्जानकं गुरुः । १९. अन्यत्र 'वर्जर' 'वज्रल' 'वजूर' 'वजुर' इति रूपान्तराणि दृश्यन्ते। न पञ्चाशता जीव्यते किन्तु प्रत्याशया ! २०-२१ अन्यत्र 'धाराधर' 'कांजी' 'विराट उरल कांजी,' 'धरानंग उरल जीमूत,' 'वैराट धारउर लाज्ज,' 'धारउर लाजी,' 'विराट ओरल' इति बहुविधानि नामान्तराणि प्रयुक्ानि । किं हस्तिगुडां सहेत रासभः । २२. अस्यां गणनायां देशसङख्या पञ्चदशोना दृश्यते। गते हिमालयं वृद्धे कि नु वृष्टि: करिष्यते

काव्यशिक्षा लोककौशल्यपरिच्छेदः। [५५

पाहुणयहत्थेग सप्पमारणं एयम्। उच्चैरवृत्ति सपुष्करव्यतिकरं संसारविष्कम्भकं भग्नो हिं कलशो हैमो न तुल्यः कलशान्तरैः भिन्द्ाद्वो भरतस्य भाषितमिव ध्वान्तं पयो यामुनम् ॥ ३४ ॥ अहिरुच्छीर्षके, वैद्यो विद्यते योजने शते। चाणा(ण)क्यपरिचयो यथा -- स्वसुः पुष्पाणि बध्यन्ते स्वसुरेव हि सत्यगीः । 5 न. भाति चरणे बद्ूं करभस्य हि नूपुरम्। स्वामी प्रमोदेन मदेन मन्त्री, कोपेन राष्ट्रं व्यसनेन कोशः ।

गृहीता बलिभिर्बाढं कूर्देते स्थविरापि यत्। छिदेण दुर्ग विषमेन सैन्यं, लोभेन मित्रं क्षयमेति राज्ञाम् ।३५॥5

ममर्द गर्दभस्यापि स्वार्थे पादौ जनार्दनः । वात्स्यायनपरिचयो यथा-

किं तेन कुण्डलेनापि येन पुटयति पालिका। अधरे बिन्दुः कण्ठे मणिमाला कुचयुगे शशिप्लुतकम् ।

सच्चा किं न. भवन्ति जे दूरं गया जक्खा । तव सूचयन्ति सुन्दरि कुसुमायुधशास्त्रपण्डितं रमणम् ॥ ३६ ॥ [कुट्टनीमत, श्लोक ४०३ ] 10 चोराणंपि धर्ण न थिरं हवइ। धर्महस्तोऽपि संप्राप्तो न रासभ्यपि जातुचित् । धनुर्वेदीय :- 10

यत्र वा तत्र वा यातु कर्पासो हन्त लोडचते। स्निग्धं दृष्ट्रा शिरोऽन्यस्य ताडयेत् स्वं न मुष्टिभिः । ददर्श चक्री कृतचारुचापं प्रहर्तुमम्युद्यतमात्मयोनिम् ॥ ३७ ॥ पश्य पूत्कृत्य फूत्कृत्य मूषकोऽप्यत्ति मानुषम् । [कुमारसम्भव, स. ३, श्लोक. ७० ]

15 हद्टान्तरगतमपि वलते कूटनाणकम्।। उत्पाद्यसंयोग :-

नग्नक्षपणकग्रामे रजक[:] किं करिष्यति ॥ उभौ यदि व्योम्नि पृथक्प्रवाहावाकाशगङ्गापयसः पतेताम्। 15

[-इत्याभानका:। ] तेनोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः ॥ ३८॥

परिचया:। [माघकाव्य, स. ३, श्लो. ८ ] भारतपरिचयो यथा- तर्कपरिचयात् काव्यं, यथा- भगदत्तग्रभावाद्या कणेशल्या कूटस्वना। 20 यत् प्राप्यं न मनोरथैर्न मनसा स्वप्नेऽपि दृष्टं न यत् तत्रापि स्मरविप्रलब्धमनसां लोभाभिमानग्रहः । सेनेव कुरुराजस्य कुट्टिनी किन्तु निष्कृपा ॥ ३९॥ 20

मोहोत्प्रेक्षितश्ुक्तिकारजतवत् प्रायेण यूनां भ्ररमं रामायणपरिचयो यथा-

दत्ते तैमिरिकद्विचन्द्रसदशं खे नूनमाशाकृषिः ॥ ३२ ।। उपशमितमेघनादं प्रज्वलितदशाननं मुदितरामम् ।

व्याकरणपरिचयो यथा- रामायणमिव सुभगं दीपदिनं हरतु दुरितं वः ॥४०॥

25 द्विगुरपि सद्वन्द्वोऽहँ गृहे च मे सततमव्ययीभावः । यथा वा- ततपुरुषः कर्मधारयः येनाहं स्यां बहुव्रीहिः ॥ ३३। जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णान्धितधिया 25 वचो वैदेहीति प्रतिपदमुदश्रु प्रलपितम् । भरतपरिचयो यथा- आतन्वन् सरसां स्वरूपरचनामानन्दिबिन्दूदयं कृता लक्का भतुरवेदनपरिपाटीषु घटना भावग्राहि शुभप्रवेशकगुण गम्भीरगर्भस्थिति । मयाप्तं रामत्वं कुश-लवसुता न त्वधिगता: ।। ४१ ॥ [- अभिनन्दस्य ]

लोककौशल्यपरिच्छेदः। [५७ १६ ] काव्यशिक्षा चित्रपरिचयो यथा- मोक्षोपायपरिचयो यथा -- अतथ्यान्यपि तथ्यानि दर्शयन्ति विचक्षणाः । निरासङ्गा प्रीतिर्विषयनियमोऽन्तर्न तु बहि: समे निम्नोन्नतानीव चित्रकर्मविदो जनाः ॥ ४६ ॥ स्वभावे भावानां क्षययुषि विमर्शः प्रतिदिनम्। [व्यासस्य] अर्यं संक्षेपेण क्षपिततमसामक्षयपदे देशपरिचयो यथा- 5

5 तपोदीक्षाक्षेपक्षपणनिरपेक्षः परिकरः ॥ ४२ ॥ भोजैर्ञ्जनभीरुभिर्विलुलितं व्यामीलित मालवै-

आत्मज्ञानपरिचयो यथा- मद्रैविद्रुतमेव यानमसकृद्धन्घ्रैरधो मागधैः ।

तर्केः कन्दलकन्द एव कविता मिथ्यावचश्चर्वण वङ्गानामभिमन्युकङ्कणरवैर्त्राते पुरःसूचिते

साहित्यं पुनरेव दुःखपदवी कष्टावहं लक्षणम् । मीनैः संकुचितं परस्परधृतैर्नीरन्ध्रमन्धैः स्थितम् ।४७।।

विद्यामण्डलमन्त्रतन्त्रविषयाः सर्वे ह्यनर्थप्रदाः वृक्षपरिचयो यथा- 10

तत्त्वं मूढनिरक्षरं परपदं चेतश्चिरं चिन्तय ।। ४३ ।। जम्बू लिम्बकदम्बनिम्बबकुलैर्लक्षाक्षभल्लातक- 10

पृथुशास्त्रकथाकन्थारामन्थेन वृथैव किम्। द्राक्षाकिंशुककणिकारकदलीजम्बींरकोदुम्बरै:

अन्वेष्टव्यं प्रयत्नेन तत्त्वज्ञैर्ज्योतिरान्तरम् ॥४४॥ सा सन्तानक बिल्व तिल्वतिलकश्लेष्मातकारग्वघे-

[चित्रभारते] न्यग्रोधार्जुनशातनाशनवनश्यामान् ददर्शाश्रमान् ।।४८।। वनेचरपरिचयो यथा- धातुवादपरिचयो यथा -- 15

15 नखदलितह रिद्राग्रन्थिगौर शरीरे स्फुरति विरहजन्मा कोऽप्ययं पाण्डुभावः । स्यन्दच्छोणितलम्बमानंशशकान पाणिस्खलच्चामरान्।

बलवति सति यस्मिन् सार्द्धमावर्त्य हेम्ना साडपश्यत् करिकुम्भभेदजनिताक्रन्दान् पुलिन्दान् पुरः ॥४९॥ रजतमिव मृगाक्ष्याः कल्पितान्यङ्गकानि ॥४५ ॥ [क्षेमेन्द्रस्य । ] 20 [विद्धशालभन्जिका, अं, ३, xलो. १७] भक्तिपरिचयो यथा- 20 पुरुषलक्षणपरिचयो यथा- बाल्यादेव निरर्गलप्रणयिनी भक्तिर्भवानीपतौ

न्यूढोरस्को वृषस्कन्धः शालप्रांशुर्महाभुजः । जन्माभ्यासविकासवासितमनःसंवाससंवादिनी। आत्मकर्मक्षमं देहं क्षात्रो धर्म इव स्थितः ॥ ४६ ॥ प्रायः प्राक्तनकर्मनिर्मितमहामोहंप्ररोहापहा [ रघुवंश, स. १, 'लो. १३ ] भव्यानां भवभीतिभञ्जनसखी संजायते सन्मतिः ॥५०॥ 25

घुतपरिचयो यथा- विवेकपरिचयो यथा- आशापाशविमुक्तियुक्तममलं सन्तोषमान्यं मनः 25 आकाशाप्रचकटित्रके शशिषटी गोले स्फुरत्तारका पुञ्जी पुञ्जविराजिते सुरसरित्पद्टाङ्कपटटाककिते । सेवायासविवर्जिस विहरणं मायाविहीन वचः ।

यावत् खेलति कौतुकांत् कमलभूस्तैलोक्यलक्ष्म्या समं १. 'कारस्कर इति पठ्तव्यम LS तावत् कान्तिचयप्रथा भुवि कथा चूडामणि(णे)्नेन्दतात् ।। ४७।।

काव्यशिक्षा लोककौशल्यपरिच्छेद:। चण्डीशार्चनमात्मशुद्धिजननी गङ्गेव सत्सङ्गतिः धनुर्वेदपरिचयो यथा- सोडयं संतरणे परः परिकरः संसारवारांनिधे: ॥५१॥ आर्यस्योच्चभुजौघलाघववती संधानसंबन्धिनी प्रशमपरिचयो . यथा -- चित्तं वातविकासिपांसुसचिव रूप दिनान्तातपं स्थाणुस्थानकसौष्ठवप्रणयिनी चित्रकियालङ्कतिः । निःस्पन्देन मयातिविस्मयमयी सत्यं स्थितप्रत्यया 5 भोग दुर्गतगेहबन्धचपलं पुष्पस्मित यौवनम्। संहारे खरदूषणत्रिशिरसामेषैव दृष्टा स्थिति: ।।५८।। 5. स्वप्न बन्धुसमागमं तनुमपि प्रस्थानपुण्यप्रपां नित्यं चिन्तयतां भवन्ति न संतां भूयो भवग्रन्थयः ॥५२। [कनकजानक्याम् ।] गजलक्षणपरिचयो यथा- तथा- स कोऽपि स्मर्यतां मन्त्रः स देवः कोऽप्युपास्यताम् । कर्णाम्यर्ण विकीर्ण चामरमरुद्विस्तीर्णनिःशवासवान् 10 येन न स्त्रीपिशाचीयं प्रसते शीलजीवितम् ।५३। शङ्खच्छविरा जिरांज्य विभवद्वेषी निलीनेक्षणः ।

संसार तव पर्यन्तपदवी न दवीयसी। स्मृत्वा राघवकुञ्जरः प्रियतमामेकाकिनीं का्नने 10

अन्तरा दुस्तरा न स्युर्यदि रे मदिरेक्षणाः ।।५४।। संत्यक्तां चिरमुक्तभोगकवलः क्लेशोष्मणा शुष्यति ॥५९॥

हस्तिपरिचयो यथा उच्चैः कुम्भः कपिशदशनो बन्धुरस्कन्धसन्धिः तुरगलक्षणपरिचयो यथा- कनकजानक्याम्।]

आवर्तशोभी प्रथुसत्त्वराशिः फेनावदातः पवनोरुवेगः । 15 शूरः सप्तच्छदपरिमल: स्पर्द्धिदानोदकोऽयं ।' :: गम्भीरघोषोऽद्िविमर्दखेदादश्वाकृति कर्तुमिवोद्तोऽब्घिः ॥६०।। 15 भद्र: सान्द्रद्रुमगिरिसरित्तीरचारी करीन्द्रः ।५५॥ [अमृततरत्रकाव्ये ।] वैधकपरिचयो यथा- छायोपजीवी यथा

अहं चन्दनपङ्कपङ्कजविशच्छेदावलीनं मुहु- तत्त्वाश्रयस्थितिरियं तव कालकूट केनोत्तरोत्तरविशिष्टपदोपदिष्टा 20 स्तापः शाप इवैष शोषणपटुः कम्पः सखीकम्पनः। श्वासा: संवृततारहाररुचयः संभिन्नचीनांशुका प्रागर्णवस्य हृदये वृषलक्ष्मणोडथ 20 जाता: प्रागनिदानवेदनमहारम्भः स तस्याक्षरः ॥५६॥। कण्ठेडधुना वससि वापि पुनः खलानाम् ॥६१॥ [ पद्यकादम्बर्याम् ।] मात्सर्यतीव्रतिमिरावृतदृष्टयो ये जयोतिःशास्त्रपरिचयो यथा- तै कष्ट नाम न खला व्यथयन्तिं चेत 25 चामालोकयतां कला: कलयतां छाया: समाचिन्यतां विमुच्य गलकन्दलमिन्दमौले क्लेश: केवलमङ्गुलीर्गणयतां मौहूर्तिकानामयम् । i सदा वचसि वल्गति कालकूटः ॥६२॥ 25 धन्या सा रजनी तदेव सुदिनं पुण्य: सएव क्षणो पदकोपजीवी यथा यत्राज्ञातचर: प्रियानयनयोः सीमानमेति प्रियः ॥५७॥ यथा चलजलदधू [वसुधरस्य । ] :स्थगयति स्फुलिद्गानां रूपं दधति च यथा कीटमणयः

काव्यशिक्षा लोककौशल्यपरिच्छेद:।

यथा विधज्जालोल्लसनपरिपिङ्गाश्च ककुम- वल्लीवनलवननेमि: श्रीनेमिः । पन्मावतीवैराट्याभ्यां संगीतपार्श्वः पार्श्रः । निहिता- स्तथा मन्ये लग्नः पथिकतरुखण्डे स्मरदवः ॥६३। न्तरङ्गवीरो वीर इति ।।

सरस्यामेतस्यामुदरवलिवीची विलुलितं स्मरहरो हरः । अरुद्रो रुंद्रः। कपालशेखरश्चन्द्रशेखरः। कृतजगत्रयकालः यथा लावण्याम्भो जघनपुलिनोल्लड्नपरम्। कण्ठेकालः । सुमूर्तिरष्टमूर्तिः ॥

5 यथा लक्ष्मश्रायं चलनयनमीनव्यतिकर- कृतदैत्यार्दनो जनार्दनः । सुपाणिः रथाङ्गपाणिः । सत्तमः पुरुषोत्तमः । सेवा - 5 स्तथा मन्ये मग्नः प्रकटकुचकुम्भः स्मरगजः ॥६४॥ गतवसुदेवो वासुदेवः ।। पादोपजीवी यथा- सुरज्येष्ठः सुरज्येष्ठः । विश्वविधाता विधाता । प्रकटितजगद्विधिर्विधिः ॥ गन्तव्यं यदि नाम निश्चितमहो गन्तासि केयं त्वरा वरदा शारदा । शुभकला कमला। हस्तजितपभ्नावती पभ्मावती । प्रकटित- द्वित्राण्येव दिनानि तिष्ठतु भवान् पश्यामि यावन्मुखम् । मङ्गला सर्वमङ्गला। नृपचकनाभिः श्रीनाभिः । पालितभरतः श्रीभरतः । कृतपरमारो 10 संसारे घटिकाप्रवाहविगलद्वारा समे जीविते घुन्धुमारः । सत्त्वजलधिचन्द्रो हरिश्चन्द्रः । श्रिया निर्जितवसुदेवो वसुदेवः । अलघु: 10 को जानाति पुनस्वया सह मम स्याद्वा न वा सङ्गमः ॥६५॥ रघुः । शौर्याभिरामो रामः । महारथो दशरथः । यज्ञप्रकटितसागरः सगरः। शुभधाता [अमरुशतक, भ्लो० १६३] मान्धाता । अतुलवीर्यः कार्त्तेवीर्यः । यदुचक्रापीडो दत्तपरवधूवैधव्यपीडो गौडः । सूर्य- हंहो स्निग्धसखे विवेकबहुभिः प्राप्तोऽसि पुण्यैर्मया गाम्भीर्यपात्रं परममित्रम्। दानवकुलोत्तंस: कंसः । सबलो बलः । महाराजरुधिर- कुलाम्बरैकरोहिणी रोहिणी। रूपप्ररूपितसुरदेवी पद्टदेवी। कृतरतिजया विजया ।. पुष्प- गन्तव्यं कतिचिददिनानि भवता नास्मत्सकाशात् स्वया। त्वत्सक्वेन करोमि जन्ममरणोच्छेदं गरहीतत्वरः धन्चसेना सेना। गुणवती प्रभावती। प्रकटितार्था सिद्धार्था। कृतमङ्गला सुमङगला। 15 15 को जानाति पुनस्वया सह मम स्याद्वा न वा सङ्गम:॥६म॥। धर्मधारिणी धारिणी कृतभद्रा सुभद्रा । प्रचण्डा चामुण्डा । इत्यांदि ॥ पथिकवधूदत्तरागस्तडागः । मुदां पात्री धात्री। महावीरजननी जननी। प्रेमपात्रं सदशैरक्षरैः- कलत्रम् । गङ्गाजलपवित्रः पुत्रः । कृतप्रीतिर्नीतिः । दुर्निवारो मारः । सकलपुरुष सदशैरक्षरैः काव्यं भवेत् कर्णसुखावह्म्। रत्नरत्नाकरं नगरम् । रिपुदुर्णिवारः कुठारः। अधमेकमपाकः श्वपाकः । अतुच्छो गच्छः एकेन मध्यमं प्रोक्तं द्वाम्यां रम्य त्रिभिस्तथा ॥६७।। स्वकुलगगनतरणिर्गणिः । अमिति: समितिः । असंख्यं संख्यम् । नरककारागाराकारा 20 व्याख्या-गतिनिर्जितवृषभः श्रीवृषभः । अन्तरङ्गारिभिरपराजितः श्रीअजितः । दाराः। अस्थैयमुखं सुखम् । अमानो मानः । वायुवाजी वाजी। अगजो गजः 20 उत्तीर्णभवः शम्भवः । पुण्याभिनन्दनः श्रीअभिनन्दनः । कृतसुमतिः सुमतिः। वर्णजित- कृतपरविपत्ति: पत्तिः । करालः करवालः । परविदारणेष्वकृपणः कृपाणः। पीयूष- पत्मप्रभः पत्मप्रभः । प्रमाणोपेतपार्च्चः सुपार्श्ः। कान्त्या हेपितचन्द्रप्रभः श्रीचन्द्रप्रभः । सारिणी वाणी । लब्धप्रशंसो हंस: ॥ विहितविधि: सुविधिः। अनुकम्पितभूतलः शीतलः । सुश्रेयान् श्रीश्रेयान्। जग- तथा-पुण्यपाली प्रपाली। स्तुत्यरूपाः कूपाः । अभिरामा आरामाः । कमल- त्पूज्यो वासुपूज्यः । गुणैर्विमलो विमलः । सम्पदानन्तः श्रीअनन्तः । प्रकटितधर्मों धर्मः । कुवलयद त्तभागास्तडागा: । कुनयफलवल्ली पल्ली। अस्तोक: शोक: । द्रुमद्रोणीधरो 25 25 कृतजगत्रयशान्तिः शान्तिः। कान्त्या जितदिव्यरत्नकुन्धुः श्रीकुन्धुः । गतारः श्रीअरः । भूधरः । स्वार्थविमुखी सखी। गुणगेहं देहम् । तारो हारः । अमृतरचनं वचनम्। सुरभिश्वासजितमल्लिः श्रीमल्लिः । सुव्रतः सुव्रतः श्रियां नाथः श्रीनमिनाथः । कर्म- खण्डितवृजिनो जिनः । भवाम्भोधेररित्रं चरित्रम् । विभावरीतिमिरतस्करो भास्करः । १ अन्र 'सकाशातक्वचित्' इत्यन्यत्र लब्धो पाठः समीचीनः । रजां पात्र गांत्रम् । लोकलोभनो भूधनः । अगांवारिणे शान्तिकारिणे। सत्तमो

६२ ] काव्यशिक्षा लोकक्रौशल्यपरिच्छेदः । [६३ गौतमः । शीलभद्रः स्थूलभद्रः । सुबाहुः बाहुः । रणाशकः शकः । कैरलो रलः । परिग्रहादश्वतरकन्यामपि न परिजहार। सम्वरणोडमित्रदुहितरि विक्लवतामगात्। दशरथ क्िष्टायुष्कस्तुरुष्कः। शुष्कतुष्कस्तुरष्कः । इष्टरामोन्मादेन मृत्युमवाप। कार्तवीयों गोब्राह्मणातिपीडनेन निधनमयासीत्। मरुत्त उद्दामद्रविडद्ुमैक पर शुर्लाटाटवीपावको इष्टबहुसुवर्णकोऽपि देवद्विजबहुमतो न बभूव। शन्तनुरतिव्यसनादेकाकी वियुक्तो वाहिन्या वल्गद्रङ्गभुजङ्गराजगरुडो गौडाब्धिकुम्भोद्गवः । विपिने विललाप। पाण्डुर्वनमध्यगतो मत्स्य इव मदनरसाविष्टः प्राणान्मुमोच । युधिष्ठिरो श्रीमद्गूर्जरराजकुञ्जरहरिः कीरान्धकारार्यमा गुरुभयविषण्णहृदयः समरशिरसि सत्यमुत्सृष्टवान्। इत्थं नास्ति राजत्वमपकलङ्कमृते काम्बोजाम्बुजचन्द्रमा विजयते भोजो दिशां जित्वरः ॥६८।। देवदेवादमुतः सर्वद्विपभुजो हर्षात् ।] चौडः कोडं पयोधेर्विशति निवशते रन्ध्रमन्ध्रो गिरीणां [ हर्षचरिते तृतीयोच्छ्वासे । ] कर्णाटः पट्टबन्धं न भजति भजते गूर्जरो निर्झराणि। [शरद्रगनमिव पिण्डतां नीतम्, कालिन्दीप्रवाहमिव स्तम्भितजलम्, नन्दक- वेदिर्लेलीयते स्म क्षितितलतिलकः कान्यकुब्जोडथ कुब्जो जिगीषया कृष्णकोपितं कालियमिव कृपाणतां गतम्, लोकविनाशाय प्रकाशित धारासारम्, प्रलयकालमेघखण्डमिव नभस्तलात् पतितम्, दृश्यमानविकटदन्तमण्डलं 10 10 भोजस्तु तन्त्रमात्रप्रसरभरभयव्याकुलो राजलोक: ॥६९॥ कोणे कोङ्गणकः कपाटनिकटे लाटः कलिङ्गोडङ्गणे हासमिव हिंसायाः, हरिबाहुदण्डमिव कृतदृढमुष्टिग्रहम्, सकलभुवनजीवितापहरण- सूरे गूर्जरनूतनो मम पिताप्यत्रार्पितस्थण्डिले। क्षमेण कालकूटेनेव निर्मितम्, कृतान्तकोपानलतप्तेनेवाय]सा घटितम्, अतितीक्ष्णतया इत्थं नाथ विवर्द्ते निशि मिथः प्रत्यर्थिनां प्रस्तरः(स्वनः) पवनस्पर्शेनापि रुषेच क्वणन्तम्, मणिसभाकुष्टिमपतत्प्रतिबिम्बछम्मनात्मानमपि द्विधेव स्थानान्यत्रभवो निरोधिकलहस्तद्वन्दिश्यालागृहे।।७०।। पाटयन्तम्, अरिशिर छेदलग्नैः कचैरिव किरणैः करालितधारम्, मुहुर्मुहुस्तडिदुन्मेषतरलैः प्रभाचकच्छुरितैजर्जरितातपम्, खण्डशः छिन्दितमिव दिवसम्, कटाक्षमिव कालरात्रे:, 15 15 इत्यादि ।। कर्णोत्पलमिव कालस्य, ओकारं क्रोधस्य, अलङ्कारमहद्कारस्य, कुलमित्रं कोपस्य, दोहदं कारणमिव कृतयुगस्य, बीजमिव विबुधसर्गस्य, उत्पत्तिद्वीपमिव दर्पेस्य, एका- दर्षस्य, सुसहायं साहसस्य, अमात्यं मृत्योः, आगमनमार्ग लक्ष्म्याः, निर्गमनमार्ग गारमिव करुणायाः, प्रतिवेशकमिव पुरुषोत्तमस्य, खनिपर्वतमिव पराक्रमस्य, सर्वविद्या- कीतें:, कृपाणं दृष्टा मुमोद ।। सङ्केतगृहमिव सरस्वत्याः, द्वितीयामृतमथनमिव लक्ष्मीसमुत्थानस्य, बलदर्शनमिव वैद- [ हर्षचरिते तृतीयोच्छ्वासे।] ग्व्यस्य, सर्वस्थानमि स्थितीनां, सर्वस्वकथनमिव कान्तेः, अपवर्गमिव रूपपरमाणुसर्गेस्य, विद्धि मां नारायणोरःस्थलीलीलाविहारहरिणीम्, पृथुभरतभगीरथादिराज़वंश- 20 20 सकलदुश्चरितप्रायक्षित्तमिव राज्यस्य, सर्वस्वबलसन्दोहावस्कन्दमिव कन्दर्पेस्य, उपा- जयपताकाम्, सुभटभुजजयस्तम्भविलासशालभञ्जिकाम्, रणरुधिरतरङ्गिणीतरङ्गक्रीडादोह- यमिव पुरन्दरदर्शनस्य, तपोवनमिव धर्मस्य, कन्यान्तःपुरमिव कलानां, परमग्रमाणमिव ददुर्लेलितराजहंसीम्, सितनृपच्छत्रषण्डशिखण्डिनीम्, अतिनिशितशस्त्रधारावनभ्रमण- सौभाग्यस्य, राजसर्गसमाप्त्यवभृथस्नानदिवसमिव सर्वप्रजापतीनां, गम्भीरं च प्रसन्नं विभ्रमसिंहीम्, असिधाराजलकमलिनीं श्रियम् अद्राक्षीत्"॥ च त्रासजननं च रमणीयं च कौतुकजननं च पुण्यं च चक्रवर्तिन हर्षमद्राक्षीत्। [हर्षचरिते द्वितीयोच्छ्वासे ।] [हर्षचरिते तृतीयोच्छवासे ।] गृहीतहृदया लक्ष्मीरिव लोकगुरो:, स्फुरत्तरलतारका रोहिणीव कलावतः, सर्वजन- 25 25 नहुषः परकलत्राभिलाषी महाभुजङ्ग आसीत् । ययातिराहितत्राह्मणीपाणि- जननी बुद्धिरिव प्रजापतेः, महाभूमृत्कुलोद्गता गङ्गेव वाहिनीनायकस्य, मानसानुवर्तनचतुरा ग्रहण: पपात नरके । प्र(सु)दुम्नः स्त्रीमय एवाभवत्। सोमकस्य प्रख्याता जगति हंसीव राजहंसस्य, सकललोकाचितचरणा त्रयीव धर्मस्य, दिवानिशममुक्तपार्श्र्बस्थिति- जन्तुवधनिर्धृणता। मान्धाता मार्गणस्य व्यसनेन सपुत्रपौत्रो रसातलमगमत् (गात्)। १. अतः परं पत्रे नष्टे हर्षचरितादुद्टृतम् । पुरुकुत्सः कुत्सितं कर्म तपस्यन्नपि मेकलकन्यायामकरोत्। कुवलयाश्ो भुजङ्गलोक- २. अयं शब्दो वस्तुतः पूर्वस्मिन् वाक्ये 'स्त्रियम्' इति शब्देन संबद्धः।

६४] काव्यशिक्षा लोककौशल्यपरिच्छेद: [६५ ररुन्धतीव महामुने:, हंसमयीव गतिषु, परपुष्टमयीवालापेषु, चत्रवाकीमयीव पतिप्रेम्णि, प्रावृण्मयीव पयोधरोन्नतौ, मदिरामयीव विलासेषु, निधिमयीवार्थसञ्चयेषु, वसुधारा- परिसरेषु पर्यटितुं हृदयमभिल]लाघ। आत्ययिकेष्वपि कार्येषु सविभ्रमं भलता चचाल ।

मयीव प्रसाददानेषु, कमलमयीव कोशसङ्ग्रहेषु, कुसुममयीव फलदानेषु, संध्या- संनिहितेष्वपि मणिदर्पणेषु मुखमुत्खाते खड्गपट्टे वीक्षितुं व्यसनमासीत्। उत्सारितवीणाः

मयीव वन्दत्वे, चन्द्रमयीव निरुष्मत्वे, दर्पणमयीव प्रतिपाणिग्रहणेषु, सामुद्रमयीव पर- स्त्रीजनविरुद्धा धनुध्वेनयः श्रुतावसुखायन्त । पुत्रो जातः ।

5 चित्तज्ञानेषु, परमात्ममयीव व्याप्तिषु, स्मृतिमयीव पुण्यवृत्तिषु, मधुमयीव संभाषणेषु, [ हर्षचरिते चतुर्थोच्छ्वासे।] अमृतमयीव तृष्यत्सु, द(वृ)ष्टिमयीव भृत्येषु, निवृ(वृ)त्तिमयीव सरीषु, वेतसमयीव गुरुषु, अत्रान्तरे स्वयमेवानाध्माता अपि तारमधुरं सर्वे शङ्खा विरेसुः। अताडि- 5 गोत्रवृद्धिरिव विलासानां, प्रायश्चित्तशुद्धिरिव स्त्रीत्वस्य, आज्ञासिद्धिरिव मकरध्बजस्य, तोऽपि क्षुमितजलनिधिजलध्वनिधीरं जुगुञ्जाभिषेकदुन्दुभिः । अनाहतान्यपि मङ्गल- व्युत्थानबुद्धिरिव रूपस्य, दिष्टवृद्धिरिव रतेः, मनोरथसिद्धिरिव रामणीयकस्य, दैवसंपत्ति- तूर्याणि रेणुः । सर्वभुवनाभयघोषणापटह इव दिगन्तरेषु बभ्राम तूर्यप्रतिशब्दः । विधूत- रिव लावण्यस्य, वंशोत्पत्तिरिवानुरागस्य, वरप्राप्तिरिव सौभाग्यस्य, उत्पत्तिभूमिरिव कान्ते;, केसरसटाक्ष साटोपं गृहीतहरितदूर्वापल्लवकवलप्रशस्तैर्मुखपटैः समहेषन्त हृष्टा वाजिनः। 10 सर्गसमाप्तिरिव सौन्दर्यस्य, आयतिरिव यौवनस्य, अनभ्रवृष्टिरिव वैदग्ध्यस्य, अयशः- सलीलमुत्क्षिप्तैर्हस्तपल्लवैर्नृत्यन्त इव श्रवणसुभग जगर्जुर्गजाः। अचिराच्चकरायुधमुत्सर्जन््या प्रमृष्टिरिव लक्ष्म्याः, यशःपुष्टिरिव चारित्रस्य, हृदयशुद्धिरिव धर्मस्य, तुष्टिरिव लक्ष्म्या निःश्वास इव ववौ सुरामोदसुरभिर्दिव्यानिलः । यज्वनां मन्दिरेषु प्रदक्षिण-10 सौहार्दस्य, रूपपरमाणुसृष्ठिरिव प्रजापतेः, शमस्यापि शान्तिरिव, विनयस्यापि विनीति- शिखाकला[प]कथितकल्याणाः प्रजज्वलुरनिन्धना वैतानवह्वयः । भुवस्तलात्तपनीय- रिव, आभिजात्यस्याप्यभिजातिरिव, संयमस्थापि संयतिरिव, धैर्यस्य धृतिरिव, [विभ्रमस्यापि विभ्रान्तिरिव यशोवती नाम महादेवी प्राणानां प्रणयस्य विस्रम्भस्य शुङ्कलाबन्धबन्धुरकलशीकोशा: समुदगमन्महानिधयः । प्रहतमङ्गलतूर्यप्रतिशब्दनिभेन दिक्षु दिक्पालैरपि प्रमोदादक्रियतेव दिष्टवृद्धिकलकलः। तव्क्षण एव शुक्कवाससो ब्रह्ममुखाः 15 धर्मस्य सुखस्य च भूमिरभूत्। कृतयुगप्रजापतय इव प्रजावृड्रये समुपतस्थिरे द्विजातयः । साक्षाद्धमे इव शान्त्युदक- [हर्षचरिते चतुर्थोच्छ्वासे ।] हस्तस्तस्थौ पुरः पुरोधाः । पुरातन्यः स्थितय इवादृश्यन्तागता बान्धववृद्धाः। प्रलम्ब- 15 [शनैः शनैश्वास्याः सर्वप्रजापुण्यैरिव परिगृहीता भूयोऽप्यापाण्डुतामङ्गयष्टि- रमश्रुजालजटिलाननानि बहलमलपङ्ककलङ्ककालकायानि प्रथमप्रणष्टकलिकालस्य बान्धव- र्जगाम। गर्भारम्भेण श्यामायमानचारुचूचुकचूलिकौ चक्रवर्तिनः पातुं सुद्रिताविव कुलानीवाकुलान्यधावन्त मुक्तानि बन्धनवृन्दानि । तत्कालापक्रान्तस्याधर्मस्य शिबिर- पयोधरकलशौ बभार [उरःस्थलेन]। स्तन्यार्थमानननिहिता दुग्धनदीव दीर्घस्निग्धधवला श्रेणय इवालक्ष्यन्त लोकविलुण्ठिता विपणिवीथ्यः। विलसदुन्मुखवामनकवृन्द्वेष्टिता 20 माधुर्यमधत्त दृष्टिः। सकलमङ्गलगणाधिष्ठितगात्रगरिम्णेव गतिरमन्दायत। मन्दं मन्दं साक्षाज्जातमातृदेवता इव बहुबालकव्याकुला ननृतुवृद्नधात्र्यः । प्रावर्तत विगतराज- सञ्वरन्त्या निर्मल[मणि]कुट्टिमनिमग्नप्रतिबिम्बनिभेन गृहीतपादपल्लवा पूर्वसेवामिवारेमे कुलस्थितिरध:कृतप्रतीहारावनिरपनीतवेत्रिवेत्रो निर्दोषान्तःपुरप्रवेशः समस्वामिपरिजनो 20 पृथिव्यस्याः। दिवसमधिशयानायाः शयनीयमपाश्रय पत्रभङ्गपुत्रिकाप्रतिमा विमलकपोलोदर- निर्विशेषबालवृद्ध: समानशिष्टाशिष्टजनो दुर्ज्ञानमत्तामत्तप्रविभागस्तुल्यकुलयुवतिवेश्यालाप- गता प्रसवसमयं प्रतिपालयन्ती लक्ष्मीरिवालक्ष्यत। क्षपासु सौधशिखराभ्रगताया गर्भोन्माथ- विलासः । प्रनृत्तसकलकटकजनः पुत्रजन्मोत्सवो महान्। मुक्तांशुके स्तनमण्डले संक्रान्तमुड्डुपतिमण्डलमुपरि गर्भस्य श्वेतातपत्रमिव केनापि धार्यमा- 25 णमदृश्यत । सुप्तया वासभवने चित्रभित्तिचामरग्राहिण्योऽपि चामराणि चालयांचक्रुः । अपरेदयुरारम्य सर्वाभ्यो दिग्भ्यः स्त्रीराज्यानीवावर्जितानि, असुरविवराणीवापा-

स्वप्नेषु करविधृतकमलिनीपलाशपुटसलिलैशचतुर्भिरपि दिक्करिभिरक्ियताभिषेकः। प्रतिबुध्य- वृतानि, नारायणावरोधनानीव प्रचलितानि, अप्सरसामिव महीमवतीर्णानि कुलानि,

मानायाश्च चन्द्रशालिकाशालभञ्निकांपरिजनो[पि] जयशब्दमसकृदजनयत्। परिजनाहा- परिजनेन पृथुकरण्डपरिगृहीताः स्नानीयचूर्णावकीर्णाः सुमनसः, स्फटिकशिलाशकलशुल. 25

नेष्वादिशत्यशरीरा वाचो निश्चेरुः। क्रीडायामपि नासहताज्ञाभङ्गम् । अपि च चतुर्णामपि 1. प्रस्तुतप्रसश्नसूचकानीमानि पदानि।

महार्णवानामेकीकृतेनाम्भसा र्नातुं वाञ्छा बभूव । वेला[वन]लतागहोदरपुलिन- २. प्रतौ 'समयहेषन्त' इति पाठः । ३. प्रतौ 'बन्धनानि बन्दिव्ृन्दानि' इति पाठः। १. अतः पर पत्रे नष्टे हर्षचरितादुद्वतानि पदानि। ९

६६ काव्यशिक्षा लोककौशल्यपरिच्छेदः । [६७ कर्पूरखण्डपूरिताः पात्री:, कुङ्गमवासभाञ्जि भाजनानि च मणिमयानि, सहकारतैल- चण्डिकम्, अन्यत्र शिरोविधृतविलीयमानगुग्गुलविकलनवसेवकानुनीयमानमहाकालम्, तिम्यत्तनुखदिरकेसरजालजटिलानि चन्दनधवलपूगफलफालीदन्तुरदन्तशफरुकाणि, गुञ्जन्- अपरत्र निशितशस्त्रीनिकृत्तात्ममांसहोमप्रसक्ताप्तवर्गम्, अपरत्र प्रकाशनरपतिकुमारक- मधुकरकुपीयमानपारिजातपरिमलानि [पाटलानि] पटलकानि च, सिन्दूरपात्राणि च क्रियमाणमहामांसविकरयप्रक्रमम्, उपहृतमिव शमशानपांशुभिरमङ्गलैरिव परिगृहीतम्, पिष्टातकपात्राणि बाल[ल]तालम्बमानविकटवीटिकांश्र ताम्बूलवृक्षकान्बिम्राणेनानुगम्य- यातुधानैरिव विध्वस्तम्, कलिकालेनेव कवलितम, पापपटलैरिवाच्छादितम्, अधर्मविक्षे- 5 मानानि चरणविकुट्टनरणितमणिनू पुरमुखरदिग्मुखानि नृत्यन्ति राजकुलमागच्छन्ति समन्तात् पैरिव लुण्ठितम्, अनित्यताधिक्कारैरिाक्रान्तम्, नियतिविलसितैरिवाद्री(त्मी)कृतम्, शून्य- 5 मिव सुप्तमिव मूर्च्छितमिव छलित[मिव] मुषितमिव विलक्षितमिव स्कन्धावारमाससाद। प्रविशन्नेव च विपणिवत्मेनि कुतूहलाकुलबहुबालकपरीतमू्वयष्टिविष्कम्भवितते पार्थिवानुरागः, कचिदन्तःस्मितक्षितिपालापेक्षितक्षीबक्षुद्रदासी कृष्यमाणराजवल्लभः, क्वचि- वामहस्तवर्तिनि भीषणमहिषाधिरूढप्रेतनाथसनाथे चित्रवति पट्टे परलोकव्यतिकरमितरकर- कलितेन शरकाण्डेन कथयन्तं यमपटि(द्ि)कं ददर्श। तेनैव गीयमानं श्लोकमशृणोत्- 10 दुष्टदासेरगीतसूच्यमानसचिवचौर्रतिप्रपञ्चः, कचिन्मदोत्कटकुहारिकापरिष्वज्यमानजरत्- मातापितृसहस्त्राणि पुत्रदारशतानि च । 10 प्रव्रजितजनितजनहासः, कचिदन्योन्यस्पर्धोद्धुरविटपेटि(ट)कारब्धवाच्यावाच्यवचनयुद्धः, युगे युगे व्यतीतानि कस्य ते कस्य वा भवान्॥ ७१ ॥ इति। 쇄 कुसुमराशिभिः, सधारागइ इव सीधुप्रपाभिः, सनन्दनवन इव पारिजातामोदैः, तुषार- तेन चाधिकतरमवदीर्यमाणहृदयः क्रमेण राजद्वारं प्रतिषिद्वसकललोक प्रवेशं वारि कर्पूररेणुभिः, साद्हास इव पटहैः, सामृतमथ[न] इव कलकलैः, सावर्त इव ययौ। अवतीर्णश्चाभ्यन्तरान्निष्कामन्तमप्रसन्नमुखरागमुन्मुक्तमिवेन्द्रियैः सुषेणनामानं वैध- 15 [रासक]मण्डलै;, सरोमाञ्च इव भूषणमणिकिरणैः, सपट्टबन्ध इव चन्दनललाटिकाभिः, कुमारमद्राक्षीत्। कृतनमस्कारं च तमप्राक्षीत् - 'सुषेण, अस्ति तातस्य विशेषो न सम्रसव इव प्रतिशब्दकैः, सप्ररोह इव प्रसाददानरैत्सवामोदः । वा' इति। सोऽबवीत्-'नास्तीदानीं यदि भवेत् कुमारं दृष्ट्रा' इति। मन्दं मन्दं द्वारपालैः 15 स्कन्धावलम्बमानकेसरमाला: काम्बोजवाजिन इवास्कन्दन्ततररलतारका हरिणा प्रणम्यमानश्च दीयमानसर्वस्वम्, पूज्यमानकुलदेवतम्, ग्रारब्धामृतचरुक्रियम्, इवोड्डीयमाना: सगरसुता इव खनित्रैनिंदयैश्वरणाभिधातैर्दारयन्तो भुवमनेकसहस्त्रसंख्या क्रियमाणषडाहुतिहोमम्, पठ्यमानमहा- श्विक्रीडुयुवान: मायूरिकं प्रवर्त्तमानग्रहशान्ति निवर्तमानभूतरक्षाबलिविधानम्, प्रयतविप्रप्रस्तुतसंहिताजपं [हरषेचरिते चतुर्थोच्छूवासे ।] जप्यमानरुद्रैकादशीशब्दायमानशिवगृहम्, अतिशुचिनरसंपाद्यमानविरूपाक्षक्षीरकलश- 20

मान्दव्यावणनकौशल्यं यथा- सहस्त्रस्रपनम्, अजिरोपविष्टैश्चानासादितस्वामिदर्शनदूयमानमानसैर यन्तरनिष्पतितनिकट-20 विगतजयशब्दम्, अस्तमिततूर्येनिनादमुपसंहृतसंगीतम्, उत्सारितोत्सवम्, अप्रगीत- निश्चलैर्नरपतिभिर्नीयमाननक्तंदिवम्, दुःखदीनवदनेन च प्रघणेषु बद्धमण्डलेनोपांशु- चारणम्, अप्रसारितापणपण्यम्, स्थानस्थानेषु पवनचलनकुटिलाभि: कोटिहोमधूम- लेखाभिरुल्लसन्तीभिर्यमम हिषविषाणकोटिभिरिवोल्लिख्यमानम्, कृतान्तपाशवागुराभिरिव व्याहतैः केनचिच्चिकित्सकदोषानुद्घोषयता, केनचिदसाध्यव्याधिलक्षणपदानि पठता, केन- चिदुःस्वप्नान्यावेदयता, केनचित्पिशाचवार्ता विवृण्वता, केनचित्कार्तान्तिकादेशान् प्रका- 25 वेष्टयमानम्, उपरि कालमहिषालङ्कारकालायसकिङ्किणीभिरिव च कटु कणन्तीभिर्दिवसम्, शयता, केनचिदुपलिङ्गानि गायता, अन्येनानित्यतां भावयता, संसारं चापवदता, 25 कलिकालविलसितानि च निन्दता, दैवं चोपलभमानेनान्येन धर्माय कुष्यता, अन्येनं मानबुध्नम्', क्वचिद्दीपिकादह्यमानकुलपुत्रकप्रसाद्यमानमातृमण्डलम्, क्चिन्मुण्डोपहारा- हरणोद्यतद्रविडप्रार्थ्यमानामातृक(मदर्क)म्, कचिदान्ध्रोद्ध्रियमाणबाहुवप्रोपयाच्यमान- राजकुलदेवताश्चाधिक्षिपता, अपरेण किष्टकुलपुत्रकभाग्यानि गहयता, बाह्यपरिजनेन कथ्यमानपार्थिवावरः जकुलं विवेश । १. अन्यत्र "राध्यमानाहिर्बुधम्' इति पाठः।

६=] काव्यशिक्षा लोककौशल्यपरिच्छेदः । [६९ बाष्पपयःपरिप्लुतलोचनेन च पितृपरिजनेन वीक्ष्यमाणो विविधौषधद्रव्यद्रव- मानं लोकान्तरप्रस्थितम्, स्थास्नुना स्वयशसैव चन्दनानुलेपनच्छलेनापृच्छयमानम्, गन्धगर्भमुत्कथतां काथानां तैलानां सर्पिषां च पच्यमानानां गन्धमाजिघ्रन्नवाप तृतीयं अविच्छिन्दीयमानकमलकुमुदेन्दीवरदलम्, कालकटाक्षपतनशबलमिव शरीरमुद्दहन्तम्, कक्ष्यान्तरम्। तत्र चातिस्तिमितशब्दे गृहावग्रहणीग्राहिबहुवेत्रिणि, त्रिगुणतिरस्करिणीतिरोहित- निबिडदुकूलपट्टनिपीडितकेशान्तकथ्यमानकष्टवेदनानुबन्वं मूर्धानं धारयन्तम्, दुर्धरवेदनो-

5 सुवीथीपथे, पिहितपक्षद्वारके, परिहृतकवाटपुटरटिते, घटितगवाक्षरक्षितमरुति, दूय- न्नमन्नीलशिराजालककरालेन च कालाङ्गुलिलिख्यमानलेखाख्यातमरणावधिदिचस संख्यानेन ललाटफलकेन भयमुपजनयन्तम्, आसन्यमदशेनोद्वेगादिव च किञ्चिदन्तःप्रविष्टतारकम्, मानपरिचारके, चरणताडनस्वनत्सोपानप्रकुपितप्रतीहारे, निभृतसंज्ञानिर्दिश्यमानसकल- कर्मणि, नातिनिकटोपविष्टकङ्कटिनि, कोणस्थिताह्वानचकिताचमनवाहिनि, चन्द्रशालिका- शुष्य दशनप ङ्क्तिंप्रसृतधूसरदीधितितर ङिणीं मृगतृष्णिकामिवोष्णां निःश्वासपरम्परामुद्दहन्तम्, अत्युष्णनिःश्वासदग्धयेव श्यामायमानया रसनया निवेद्यमानदारुणसंनिपातारम्भम्, उरः- लीनमूकमौललोके, संजवन- स्थलस्था पितम णिमौक्तिकहारचन्दनचन्द्रकान्तम्, कृतान्तदू]तदर्शेनयोग्यमिवात्मानं कुर्वाणम्, पुञ्जितोद्विग्नपरिजने, प्रविष्टकतिपयप्रणयिनि, गम्भीरज्वरारम्भभीतभिषजि, दुर्मनाय- अङ्गभङ्गवलनोद्क्षिप्भुजयुगलम्, पर्यस्तहस्तनखवमयूखैर्धारागृहमिव तापशान्तये रचयन्तम्, 10 मानमन्त्रिणि, मन्दायमानपुरोधसि, सीदत्सुहृदि, विद्राणविपश्चिति, संतप्ताप्तसामन्ते, नेदिष्ठसलिलमणिकुट्टिमोदरेषु निपतद्धिः प्रतिबिम्बैरपि संतापातिशयमिव कथयन्तम्, 10 विचित्तचामरग्राहिणि, दुःखक्षामशिरोरक्षिणि, क्षीयमाणप्रसादवित्तमनोरथसम्पदि, स्वामि- स्पृशन्तीं प्रणयिनीमिव विश्वासभूमि मूच्छामपि बहुमन्यमानम्, अन्तकाह्वानाक्षररिव च भक्तिपरित्यक्ताहारहीयमानबलविकलराजवल्लभभूभृति, क्षितितलपतितसकलरजनीजाग- सभयभिषग्दृष्टैररिण्टैराविष्टम्, महाप्रस्थानकाले स्वसंतापमाप्तहृदयेषु संचारयन्तम्, रूकराजपुत्रकुमारके, कुलकमान(ग)तकुलपुत्रनिवहोह्यमानशुचिशोकसंकुचितकञ्चुकिनि, अरतिप्रतिगृहीतमीष्येयेव छायया मुच्यमानम्, उद्योगमिवोपद्रवाणाम्, सर्वास्त्रमोक्षमिव निरानन्दबन्दिनि, निःश्वसननिराशासन्नसेवके, निस्सृतताम्बूलधूसराधरवारयोषिति, विलक्ष- क्षामतायाः, हस्तीकृतं विहस्ततया, विषयीकृतं वैषम्येण, कक्षीकृतं क्षयेण, गौचरी- 15 वैद्योपदिश्यमानपथ्याहारावहितपौरोगवे, अनुजीविपीयमानोच्चषकधारावारिविनोद्यमानास्य- शोषरुजि, राजाभिलाषभोज्यमानबहुभुजि, भेषजसामग्रीप्रतिपादनव्यग्रव्यवहारिणि, कृतं ग्लान्या, दग्धं दुःखोसिक्या, आत्मीकृतमस्वास्थ्येन, विष(धे)यीकृतं व्याधिना, 15 क्रोडीकृतं कालेन, लक्ष्यीकृतं दक्षिणाशया, पीतमिव पीडाभिः, जग्धमिव जागरेण, मुहुमुहुराहूयमानतोयकर्मान्तिकानुमितघोरातुरतृषि, तुषारपरिकरितकरकशिशिरीक्रियमाणो निगीर्णमिव वैवर्ण्येन, ग्रासीकृतमिव गात्रभङ्गेण, हियमाणमिव विपद्धिः, वण्टयमानमिव दश्चिति, श्वेतार्द्रकर्पटार्पित कर्पूरपरागशीतलीकृतशलाके, नाश्यानपङ्कलिप्यमाननवभाण्डगत- वेदनाभिः, लुण्ठयमानमिव दुःखैः, आदित्सितं दैवेन, निरूपितं नियत्या, घ्रातम- गण्डूष[ग्रहण]मस्तुनि, तिम्यत्कोमलकमलिनीपत्रभङ्गप्रावृतमृदुमृणालके, सनालनीलोत्पल- नित्यत्वेन, अभिभूयमानमभावेन, परिकलितं परासुतया, दत्तावकाश क्लेशस्य, वसति- 30 पूलीसनाथस लिलपानभाजनभुवि, धारानिपातनिर्वाप्यमाणकथिताम्भसि, पटुपार्टलामोदमुचि, मिव वैमनस्यस्य, [समीपे कालस्य,] अन्तिकेऽन््योच्छ्वासस्य, मुखे महाप्रयांसस्य, 20 मञ्चिकाश्रितसिकतिलकर्करीविश्रान्तातुरचक्षुषि, सरस(ल)शेवलवलयितगलद्गोलयन्त्रके, द्वारि दीर्घनिद्रायाः, जिह्वाग्रे जीवितेशस्य वर्तमानम्, विरलं वचसि, चलितं तेजसि, गल्वर्कशाला जिरोल्लासित लाजसक्तुम सारपारीपरिगृहीतकर्कशर्करे, शिशिरौषधिरसचूर्णाव- कीर्णस्फटिकशुक्तिशङ्वसञ्चये, सञ्चितप्रचुरप्राचीनामलकमातुलङ्गदाडिमद्राक्षादिफले प्रति- विक्रवं चेतसि, विवश चक्षुषि, विह्लं वपुषि, क्षीणमायुषि, प्रचुर प्रलापे, संततं म्राहीतविकीर्यमाणशान्त्युदकविश्रुषि, प्रेष्यापि(पे)व्यमाणललाटलेपोपदिग्धदृषदि धबलगृहे श्वसिते, जितं जृम्भिकाभिः, पराधीनमाधिभिः, अनुबद्धमनुबन्धिकाभिः, पार्श्वोपविष्ट- 25 स्थितम्, परलोकविजयाय नीराज्यमानमिव ज्वरज्वलनेनावरतपरिवर्तनैस्तरङ्गिणि शयनीये यानवरतरोदनोच्छूननयनया गृहीतचामरिकयापि निःश्वसितैरेव वीजयन्त्या विविधौ- शेषमिव विषोष्मणा क्षीरोदन्वति विचेष्टमानम्, मुक्ताफलवालुकाधूलिधवलितं जलधि- षधिधूलिधूसरशरीरया मुहुर्मुहुः 'आर्यपुत्र स्वपिषि' इति व्याहरन्त्या देव्या यशोमत्या 25 मिव क्षयकाले शुष्यन्तम्, [ कालेन कैलासमिव दशाननेनोद्ध्रियमाणम्, अविरत- शिरसि वक्षसि च सृश्यमानं पितरमद्राक्षीत् ।

चन्दनचर्चापराणां परिचारकाणामत्युष्णावयवस्पर्शभस्मीभूतोदरैरिव धवलैः करैः स्पृश्य- [हर्षचरिते पञ्चमोच्छ्वासे ।] १ हर्षचरिते थ्याहरणाव3 इति पाठः। क्रमेण च समीपमुपगतः शुश्राव लतावनान्तरितस्य मुमूर्षोर्महतः स्त्रैणस्य तत्का- * अतः परं पत्रे नष्टे हर्षचरितादुद्धृतानि पदानि। लोचितानेकप्रकारानालापान्। तथाहि- 'भगवन् धर्म, धाव शीघ्रम्। कासि कुल-

काव्यशिक्षा लोककौशल्यपरिच्छेद:। देवते। देवि धरणि, धीर्यसि न दुःखितां दुहितरम्। क्व नु खलु प्रोषिता पुष्प- चामरग्राहिणि, गृहाण पुनरपि कठिनं कण्ठे। मर्षयितव्यानि नर्मदे, नर्मनिर्मितानि भूतिकुल कुटुम्बिनी लक्ष्मीः। अनाथां नाथ मुखरवंश्य, विवृद्धाधिविधुरां विधवां वधूं निर्मर्यादहसितानि । भद्रे सुभद्रे, भद्रमस्तु ते परलोकगमनम्। अग्रामीणगुणग्रामानु- [ वि]बोधयसि किमिति जैनाम् । भगवन्, भक्तजने संज्वरिणि सुगत सुप्तोऽसि। रागिणि ग्रामिके, गच्छ सुगतिम् । वसन्तिके, अन्तिकं प्रयच्छ। आपृच्छते छत्रधारी राजधर्म पुष्पभूतिभवनपक्षपातिन्, उदासीनोडसि कथम् । त्वया विपद्बान्धव विन्ध्य देवि, देहिं दृष्टिम् । इष्टा तव जहाति जीवितं विजयसेना । सेयमतिमुक्तिका वन्ध्योऽञ्जलिबन्धः । मातर्महाटवि, रटन्तीं न शृणोषि(षी)मामा[ पत्]पति- मुक्तकण्ठमारटति निकटे नाटकसूत्रधारी। पादयोः पतति ते ताम्बूलवाहिनी बहुमती-5 ताम् । पतङ्ग, प्रसीद पाहि पतिव्रतामशराणम्। प्रयत्नरक्षित कृतन्न चारित्रचण्डाल, (ता) राजपुत्रि पत्रलतिका । कलिङ्गसेने, अयमपश्रिमः परिष्वङ्गः। पीडय निर्भर- न रक्ष(क्षि)तासि राजपुत्रीम् । किमवधृतं लक्षणैः । हा देवि दुहितृस्नेहमयि यशो- मुरसा माम्। असवः प्रवसन्ति, वसन्तसेने। मञ्जुलिके, माजयसि कतिकृत्वः मति, मुषितासि दग्धदैवदस्युना। देव, दुहितरि दह्यमानायां नापतसि प्रतापशील सुदुःसहदुःखसहस्त्रास्त्रदिग्धं दग्धचक्षुरिदम्, रोदिषि कियदाश्लिष्य माम् । निर्माण- शिथिलीभूतमपत्यप्रेम । महाराज राज्यवर्द्धन, न धावसि, मन्दीभूता भगिनीप्रीतिः । मीदृशं प्रायशो यशोधने। धीरयस्यद्यापि किं माम्, माधवि । क्वेयमवस्था स्थापना- 10 अहो निष्ठुरः प्रीतिभावः । व्यपेहि पाप पावक स्त्रीघातनिर्घृण, ज्वलन्न लज्जसे । नाम्। गतः स काल: कालिन्दि, सखीजनानुनयाञ्जलीनाम्। उन्मत्तिके मत्तबालिके, 10 तात वात, दासी तवास्मि। संवादय द्रुतं देवीदाहं देवाय दुःखितजनार्तिहराय कृता: पृष्ठतः ग्रणथिनीप्रति(णि)पातानुरोधाः । शिथिलय चकोरवति, चरणग्रहणं हर्षाय। नितान्तनिःशूक शोकश्चपाक, सकामोऽसि । दुःखदायिन् वियोगराक्षस, ग्रा(ग्र)हिणि । कमलिनि, किमनेन पुनःपुनर्दैवोपालम्भेन। न प्राप्तं [चिरं] सखीजन- संतुष्टोऽसि । विजने वने कमाक्न्दामि, कस्मै कथयामि, कमुपसर्पामि शरणम्, कां सङ्गमसुखम्। आर्ये महत्तरिके तरङ्गसेने, नमस्कारः। सखि सौदामिनि, दृष्टासि। समुप- दिशं प्रतिपद्ये, कं रोदिमि, किमभागधेया करिष्यामि। गान्धारि, गृहीतोडयं लता- नय हव्यवाहनाचेनकुसुमानि, कुमुदिके। देहि चितारोहणाय रोहिणि, हस्तावलम्ब- 15 पाशः । पिशाचि मोचनिके, मुञ्च शाखाग्रहणकलहम् । कलहंसि, हंसि कमपरमु- नम्। अम्ब धात्रि, धीरा भव। भवन्त्येवंविधाः कमेविपाकाः पापकारिणीनाम्। आर्य- 15 त्तमाङ्गम् । मङ्गलिके, मुक्तगलं किमद्यापि रुदते। सिन्दूरिके, दूरीभवति सखीसार्थः । पादरजसामयमञ्जलिः । परः परलोक[प्रयाण]प्रमाणोडयं मातः। मरणसमये कस्मा- स्थास्यसि कथमशितरे [शव ]शिबिरे शबि(ब)रिके । सुतनु, तनूनपाति पतिष्यसि ल्लवलिके, हलहलको बलीयानानन्दमयो हृदयस्य [मे]। परिह्ृष्यन्त्युच्चरोमाञ्चमुज्चि त्वमपि। मृणालकोमले मालावति, म्लानासि। मातर्मातङ्गिके, अङ्गीकृतस्त्वया मृत्युः। किमङ्गीकृत्याङ्गानि । वामनिके, वामेन मे स्फुरितमक्ष्णा । वृथा विरमसि वयस्य वत्से वत्सके, वत्स्यसि कथमनभिप्रेते प्रेतनगरे। नागरिके, गरिमाणमागतासि तया वायस, वृक्षे क्षीरिणि क्षणे क्षणे क्षीणपुण्यायाः पुरः । हरिणि, हेषितमिव हयाना- 20 स्वामिभक्त्या । [विराजिके, ] विराजितासि राजपुत्रीविपदि जीवितव्यव्यवसायेन। मुत्तरतः। कस्येदमातपत्रमुच्चमत्र पादपान्तरेण, प्रभावति, विभाव्यते । कुरङ्गिके, केन 20 भृगुपतनान्युद्यमभागाभिज्ञे भृङ्गारधारिणि, धन्यासि । केरलि, कुतः पुनरीदशी स्वप्नेऽपि सुगृहीतनाम्नो नाम गृहीतममृतमयमार्यस्य । देवि, दिष्ट्या बर्घसे देवस्य हर्षस्या- सुस्वामिनी। मेनके, जन्मनि जन्मनि देवीदास्यमेव ददातु देवो देहं [ दहन्] गमनमहोत्सवेन' इति । दहनः । विजये, वीजय कृशानुम् । भानुमति, नमतीन्दिवरिका दिवं गन्तुकामा। कामदासि, देहि दहनप्रदक्षिणावकाशम् । विचरिके, विरचय वहिम्। विकिर किरा- हर्षचरितेऽष्मोच्छूवासे ।] 35 तिके, [कुसुम ]प्रकरम् । कुरविके, कुरु कुरुबककोरकाचितां चिताम्। चामरं अथ गलति तृतीये यामे सुप्तसकलसत्त्वनिःशब्दे दिक्कुञ्जरजम्भमाणगम्भीरध्वनि १. हर्षचरिते 'प्रेतभावः' इति पाठः । रताड्यत प्रयाणपटहः । अग्रतः स्थित्वा च मुहर्तमिव पुनः पुनः प्रयाणक्रोशसंख्या- 25 २. हर्षचरिते 'केतकि' इति पाठः । ख्यापका: स्पष्टमष्टावदीयन्त प्रहाराः पट्हे पटीयांसः । ततो रटत्पट्हे, नन्दन्नान्दीके, ३. हर्षचरिते 'सानुमति' इति पाठः । ४. हर्षचरिते 'कुररिके' इति पाठः । १. हर्षचरिते 'ग्रामेयिके' इति पाठः । २. हर्षचरिते 'अन्तरं' इति पाठ:। ३. हर्षचरिते 'मत्तपालिके' इति पाठः ।

काव्यशिक्षा लोककौशल्यपरिच्छेद: । [७३ गुञ्जत्कुञ्जे, कूण(ज) काहले, शब्दायमानशङ्गे, क्रमोपचीयमानकटककलकले, परि- जनोत्थाप्यमानव्यापृतकगृहव्यवहारिणि, द्रुतद्रुधनधातघा ट्यमानकोणिका[कील]कोला- सादिनि, रजोजग्धजगति, प्रयाणसमये, प्रतिदिशमागच्छद्गिर्गजवधूसमारूढैराधोरणैरुर्ध्व- हलाकलितककुभि, बलाधिकृतबध्यमानपाटीपतिपेटके, जनज्वलितोल्कासहस्त्रलोकलुप्यमान- ध्रियमाणहेमपत्रभङ्गसारशाङ्गै:, अन्तरासनासीनान्तरङ्गगृहीतासिभिः, ताम्बूलिकविधूयमान- त्रियामातमसि, ग्रामचेटीचरणचलनोत्थाप्यमानकामिमिथुने, कटुककटुनिर्देशनश्यन्निद्रोन्मिष- चामरपल्लवैः, पश्चिमासनिकापितभस्त्राभरणभिन्दिपालपूलकैः, पत्रलताकुटिलकलधौतनलक- 5. न्निषादिनि, प्रबुद्धहास्तिकशून्यीक्रियाणशय्यागृहे, सुप्तोत्थिताश्चीयविधूयमानसटे, क्णत्कटक- पल्लवितपर्याणैः, पर्याणपक्षपरिक्षेपिपट्टिकाबन्धनिचलपट्टोपधानस्थिरावधानैः, प्रचलपाद- 5 मुखरस्वरखनित्रखन्यमानक्षोणीपाशे, समुत्कील्यमानकीलशिञ्जानहिञ्जीरे, उपनीयमाननिगड- फलिकास्फा लनस्फायमानपद बन्धमणिशिलाशब्दैः, उच्चित्रनेत्रसुकुमारस्वस्थगगनस्थगित- तालक[ल]रोत्तालतुरङ्गतरङ्गचमाणाप्रखुरे, लेशिकमुच्यमानमदस्यन्दिदन्तिसंदानशृङ्खला- जङ्काकाण्डैशच कार्दमिकपट्टकल्माषितपिशङ्गि[ङ्ग]पिङ्गैशच अलिनीलमसृणसतुलासमुत्पा- दितसितसमायोगपरभागैश्च अवदातदेहविराजमानराजपट्टमेचकैः, कञ्चुकैश्च उपचित- टितचर्मणि, गृहचिन्तक[चेटक]संवेष्टचमानपट कुटीकाण्डपटकपटमण्डपपरिवस्त्रपटविता- चीनचोलकैशच तारमुक्तास्तबकितस्तवरकवारबाणैश्च नानाकषाथकर्बुरकूर्पासकैशच शुक- 10 नके, कीलकलापापूर्यमाणचिपिटचर्मपुटे, संभाण्डायमानभाण्डागारिणि, भाण्डागारवहन- पिच्छच्छायाच्छादनैश्च व्यायामोल्लुप्तपार्श्वप्रदेशविशच्चारुशस्रबन्धप्रविभक्तत्रिकैश्च, गति-10 वाह्यमानबहुबलवाहिके, निषाद निश्चलानेकपारोप्यमाणकोशकलशपीडापीडसङ्कटाय मानसा- वशवेल्लितहारलता लगल्लोलकुण्डलोन्मोचनप्रधावितपरिजनैशच, चामीकरपत्राङ्कुरकर्णपूर-

न्तरितोत्तमाङ्गैशच चूडामणिखण्डरवचितक्षौमचोलैश्च मायूरातपत्रायमाणशेखरषट्पदपट- [शार] शा रिवरत्रा गुण ग्रा हितगात्रविहार बृंह द्वहु बृहदुन्मत्तकरिणि, करिघटाघटमानघण्टाटक्कार लैश्च मार्गागतशारिकशारिवाहवेगदण्डैशच पुरश्चञ्चच्चामर किर्मीरकार्दरङ्गचर्ममण्डलमण्ड- 15 क्रियमाणकर्णज्वरे, पृष्ठप्रतिष्ठाप्यमानकण्ठालककदर्थितकूजत्करभे, अभिजातराजपुत्रप्रेष्य- माणकुप्रयुक्ताकुलकुलीनकुलपत्रककलत्रवाहने, गमनवेलावि[प्र]लब्धवारणधोरणान्विष्यमाण- जातरूपायानरवमुखरितदिङ्मुखैश्च निर्दयप्रहतलम्बापटहशतपटुर वबधिरीकृतश्रवणविवरैः, नवसेवके, प्रसादवित्तपत्तिनीयमाननरपतिवल्लभवारवाजिनि, चारुचारभटसैन्यस्यमान- उद्घोष्यमाणनामभिः, उन्मुखपादातप्रतिपाल्यमानाज्ञापातै राजभिरापुपूरे राजद्वारम्। नासीरमण्डलाडम्बरस्थूलस्थासके, स्थानपा लपर्याण लम्बमानलवण कलायीकिङ्किणीनालीसनाथ- उदिते च भगवति दिनकृति राज्ञः समायोगग्रहणसमयशंसी सस्वान संज्ञा- संकलिततलसारके, कुण्डलीकृतावरक्षिणीजालजटिलवल्लभपालाश्घटा निवेश्यमानशाखामृगे, शङ्गो मुहुर्मुहुः । अथ नचिरादिव प्रथमप्रयाण एव द्विग्विजयाय दिग्गजसमागम- १0 परिवर्धकाकृष्यमाणार्धजग्धप्राभातिकयोग्याशनप्रारोहके, व्याक्रोशीविजृम्भमाणघासिक- मिव गमनविलोलकर्णतालदोलाविलासैः कुर्वाणया करेणुकयोह्यमानः, वैदूर्यदण्ड- 20 घोषे, गमनसंभ्रमभ्रष्टत्रमदुत्तुण्डतरुणतुरगतन्यमानानेकमन्दुराविमर्दे, सज्जीकृतकरेणुका- विकटेनोपरि प्रत्युप्तपद्मरागखण्डखचिततया रोहाह्वानसत्वरसुन्दरीदीयमानमुखालेपने, चलितमातङ्गतुरङ्गप्रधावितप्राकृतप्रातिवेश्यलोक- सूर्योदयदर्शनकोपादिव लोहितायतया ध्रियमाणेन मङ्गलातपत्रेण कदलीगर्भाम्यधिकत्रदिम्ना नवनेत्रनिर्मितेन द्वितीय इव लुण्ठ्यमाननिर्घाससस्यसंचये, संचरच्चेलचक्राक्रान्तचक्रीवति, चक्रचीत्कारिगन्त्रीगणगृह्यमाण- भोगिनामधिपतिरङ्गलग्नेन कञ्चुकेनामृतमथनदिवस इव क्षीरोदफेनपटलधवलाम्बरवाही, प्रहृतवर्त्मनि अकाण्डो(ण्ड)दीयमानभाण्डभरितानड्डुहि, निकटघासलाभलुम्यल्लम्बमानप्रथम- 25 प्रसार्यमाणसारसौरभेये, प्रमुखप्रवर्त्थमानमहासामन्तमहानसे, पुरः प्रधावद्ध्वजवाहिनि, बाल एव पारिजातपादप इवाखण्डलभूमिमारूढः, विधूयमानचामरमरुद्विधूतकर्णपूर- प्रियशता लाप लभ्यमानर्संकट कुटीरकान्तरालनिःसरणे, करिचरणदलितमठिकोत्थितलोकलोण्ट- कुसुममञ्जरीरजसा सकलभुवनवशीकरणचूर्णेनेव दिशश्छुरयन्नभिमुखचूडामणिघटमान-25 पाटलप्रतिबिम्बमुदयमानं सवितारमपि पिबन्निव तेजसा बहलताम्बूलसिन्दूरच्छुरितया कलक लोपद्रवद्रवद्रविणब लीवरदेविद्राणवणिजि, पुरःसरदीपिकालोकविरलायमानलोकोत्पीड- विलभमान इव द्वीपान्तराण्योष्ठमुद्रयानुरागस्य स्फुरन्महाहारमरीचिचक्रवालानि चाम-

अ्रस्थितान्तःपुरकरिणीकदम्बके, हयारोहाह्यमानलम्बितशुनि, सरभसचरणापतन- १. प्रतौ 'शारीरिक' इति पाठः ।

१. हर्षचरिते "माननालीवाहिके' इति पाठः। २. अतः परं पत्रे नष्टे हर्षचरितादुद्धृतोऽयं सन्दर्भः । १०

७४] काव्यशिक्षा लोककौशव्यपरिच्छेदः । राणीव दिशोपि ग्राह्यन्, राजकेक्षणोत्क्षिप्तत्रिभागया त्रीनपि लोकान् करदानायाज्ञाप [७५

यन्निव सविभ्रमं भूलतया द्राधीयसा बाहुप्राकारेण परिक्षिपन्निव रिरक्षया सप्तापि लयस्येव मेना, दुष्यन्तस्येव शकुन्तला, जितशत्रोरिव विजया, रामस्येव जानकी, सागरमहाखातानखिलमिव क्षीरोदमाघुर्यमादायोद्गतया लक्ष्म्या समुपगूढः, गाढममृत- नैषधेरिव दवदन्ती इत्यादि। मय] इव पीयमानः कुतूहलोत्तानकटकलोकलोचनसहसत्रैः स्नेहाद्रेंषु राज्ञां हृदयेषु गुण- उभयपक्षविघातिनी कंसस्येव जीवयशा इत्यादि। गौरवेण मज्जन्निव, लिम्पन्निव सौभाग्यद्रवेण, द्रष्टृणाममरपतिरिवाग्रजवध[कलङ्क]- स द्ाभ्यां प्रियाभ्यां रेजे, पत्मावतीवैराट्याभ्यामिव धरणोरगराजः, सुमङ्गला- 5 प्रक्षालनाकुलः, पृथुरिव पृथिवीपरिशोधनावधानसंकलितसकलमहीभृत्समुत्सारणः, पुरः- सुनन्दाभ्यामिव श्रीनाभेयः, गङ्गागौरीभ्यामिव शङ्कर इत्यादि । 5 सरैरालोककारकै: सहस्त्र संख्यैर के किरणैरिवा धिकारचातुर्येचञ्चल चरणैव्येवस्थास्थापन- तिसृभि: प्रियतमाभिः स रेमे-सुमित्रादिभिर्दशरथ इव । निष्ठुरैः भयपलायमानलोकोत्पीडान्तरिता दशापि दिशो ग्राहयद्गिरिव, चलितकदलिका- चतसृभि: स शुशुभे-राजनीतिभिरिव राजा । संपातपीतप्रचारं पवनमपि विनये स्थापयद्धिरिव, द्रुत्चरणोदूतधूिपटलावधूतान् पञ्चभिश्च-समितिभिरिव मुनिः । 10 दिनकरकिरणानप्युत्सारयद्गिरिव, कनकवेत्रलताविक्षिप्यमाणं दिनमपि दूरीकुर्वद्गिरिव बहुभिः सोऽशोभिष्ट-करेणुभिरिव द्विपः, सुरभिभिरि गोपतिः, शचीभिरिव दण्डिभिरितस्ततः समुत्सार्यमाणजनसमूहो निर्जगाम नरपतिः । विबुधपतिः, गोपीभिरिव माधवः, उरगीभिरिव फणीन्द्रः इत्यादि। भृङ्गी[भि]रिव 10 [ हर्षचरिते षष्ठोच्छवासे।] पभ्मम्, ताराभिरिव गगनम्, अश्विनीभिरिव चन्द्रमा इत्यादि। उत्तमपुरुषव्यावर्णनकौशल्यं यथा-मेरुमय इव कल्याणप्रकृतित्वे, मन्दरमय तनयोऽस्य बभूव इति-शक्रस्येव जयन्तः, हरस्येव कुमारः, नामेरिव इव लक्ष्मीसमाकर्षणे, जलनिधिमय इव मर्यादायाम्, आकाशमय इव शब्दप्रादु श्रीऋषभनाथः, चन्द्रस्येव बुधः, रवेरिव शनिः, प्राचीदिश इव रवि: 15 र्भवे, शशिमय इव कलासंग्रहे, वेदमय इवाकृत्रिमालापत्वे, धरणिमय इव लोकधृति- तस्या गङ्गाया इव कनककमलम्, विदूरभूमेरिव रत्नम् इत्यादि। करणे, पवनमय इव सजलरजोहरणे। पुत्री बभूव तस्य-शक्रस्येव जयन्ती, ब्रह्मण इव भारती, सूर्यस्येव 15 इदानीम् उपमापदानि- यमुना, जनकस्येव जानकी भीमस्येव दवदन्ती, द्रुपदस्येव द्रौपदी इत्यादि। प्रतापेन धर्मेंण दानेन कीर्त्या वा विनयेन विवेकेन नयेन सू('शौ)र्येंण- द्वौ पुत्रौ तस्य जातौ-अश्विनीकुमाराविव, भुजाविव, नयने इव, नयधर्माविव। एतानि करणपदानि सामान्यानि। भरत इव, श्रीश्रेणिक इव, मान्धातेव, धुन्धुमार चत्वारः पुत्रास्तस्य बभूवुः-श्रीपतेरिव भुजाः, धर्मस्येव दानाद्या इत्यादि। 20 इव, पृथुरिव, चापविद्यया पार्थे इव, प्रतापे[न] रविरिव, सोमतया रजनीकर इव, नगरम्-राजगरहमिव श्रियः, प्रतिच्छन्दः इव स्वर्गपुरस्य, प्रतिमानमिव सत्त्वेन हरिश्चन्द्र इव, सत्येन युधिष्ठर इव, सगर इव, रघुरिव, नाभाग इव, गजपुरस्य, नगरीश्रिया भोगवती पुरी द्वैराज्यमिव अलकायाः, प्रतिनिधिरिव 20 भगदत्त इव, मघवानिव (मधवेव), सनत्कुमार इव, महापम्म इव, सुभूम इव, लंङ्काया इत्यादि। जय इव, ब्रह्मदत्त इव, पूरुरवा [इव], दुष्यन्त इव, हैहय हव, शक्त्या(क्ति)कुमार इव, तेजसा रविरिव, परप्राणत्राणेन जीमूतवाहन इव, वज्रायुधचक्री, उदयन इच, चण्ड- मन्त्री-द्वितीय इवाभयकुमारः, मूर्तिमानिव चाणक्यः, प्रतिकृतिर्बृहस्पतेः 25 प्रद्योत इव, परमारिरिव इत्यादि ।। चतुर्विबुधद्धिरत्नरत्नाकरः, करकमलकलितनीतिपुस्तकः, राजार्थकर्ता, हर्ता विपदाम् देवी तस्य बभूव-रवेरिव छाया, रोहिणीव रोहिणीपत्युः, सूर्यस्येव पगिनी, पुरोहितः-सुरगुरुरिव बुद्धयाः, अष्टादशपुराणपारावारपारीणः आश्रयो नामेरिव मरुदेवी, श्रीपार्श्वस्येव प्रभावती, श्रेणिकस्येव चे्णा, भरतस्येव स्त्रीरत्नम्, विद्यानाम्, निवासो धर्माणाम्, यागविधिज्ञः, प्राज्ञः, दर्वीकरः, कुशकलितपाणिः, 25 सप्तर्षीणामिव अरुन्धती, ईश्वरस्येव पार्वती, ब्रह्मण इव सावित्री, नारायणस्येव लक्ष्मी, शान्त्यादिकर्मनिरतः, विरतः शूद्रदानेभ्यः हरिश्रन्द्रस्येव सुतारा, शचीपतेरिव शची, मेघस्येव विद्युत्, रतिपतेरिव रतिः, हिमा- गज :- साक्षादैरावत इव सप्ताङ्गप्रतिष्ठतः, माणिकदण्डोत्पन्नः, समरसागर- तारणतरण्डः, करण्डः शौर्येरत्नानाम्, जिजिगिगिघिधि इत्यादिवाक्यशिक्षितसवेक्रियः ।

७६ ] काव्यशिक्षा लोककौशल्यपरिच्छेदः। तुरग :- साक्षाद् रेवन्त इव उच्चैःश्रवा इव, दिनकरतुरग इव, बुध्नावर्त- संतापव्यपोहेन, वायुरिव प्राणदानेन, जिन इव गतरागत्वेन, इन्द्र इव पूर्वस्थिति- विवर्जितो दशावतेपूतः. । पालनेन।

5 निर्मासं मुखमण्डले परिणतं मध्ये लघुं कर्णयोः गौः-कामगौरिव सुदोह्या कुण्डोघ्नी। स्कन्धे बन्धुरमप्रमाणमुरसि स्निग्ध च रोमोद्गमे। वृष :- सुसत्त्वेन कैलासशिखरीव, सुवर्णकिङ्गिणीकाणभासुरः राजेव, शृङ्गाम्यां पीनं पश्चिमपार्श्चयोः पृथुतरं पृष्ठे प्रधानं जवे नयपालनाभ्याम् । 5 राजा वाजिनमारुरोह सकलैयुक्तं प्रशस्तैगुणः ।।७१।। सौधे :- विमानमिव स्वगेखण्डमिव बलाबलध्वजाञ्चलं सुवर्णपञ्चालिकामनोहरं धौरितादयः पञ्चधारा इत्यादि। रजतोत्तानपट्टम् । 10 मुनि :- भृगुरिव, अत्रिरिव, अङ्गिरा इच, कुत्स इव, कौशिक इव. चन्द्र :- पुण्डरीकमिव कामदेवमहीभुजः १, डिण्डिरपिण्ड इव रागवारिधे: २, गौतम इव. वात्स्यायन इव, भारद्वाज इव. शाण्डिल्य इव, पौलस्य इव, पाराशर रुचिरसुवृत्तमुखमिव जिनेश्वरस्य ३, द्वैराज्यमिव नीलविलोचनाया: ४, साक्षात्कीर्ति- इव, अगरय इव, लोपामुद्रापतिरिव, व्यास इव, वाल्मीकिरिव, नारद इव, प्राग्भार इव यामिन्याः ४, कुञन्चिकेव नयनकैरवस्य ६, पीयूषाग्रयणमिव द्ृशाम् 10 दुर्वासा इव, याज्ञवल्क्य इव, सप्तमहषेय इव, दक्ष इव, प्रजापतिरिव, धर्मेण ७ निधानमिव प्रीतेः ८, आधानमिव धृतेः ९, बीजमिव स्मृतिभुवः १०, सुधा- भावनया क्षान्त्या विवेकेन परमार्थवृ्त्या तत्वदृशा तत्वज्ञानेन उपनिषदा इत्यादि । कुण्डमिव देवानाम् ११, इत्यादि।

15 श्रीगौतम इव लब्ध्या. श्रीसुधर्मेव सन्तानवृद्धचा, रूपेण वज्रस्वामीव. रंवि :- प्रदीप इव कमलजागरणस्य १, उद्घाटनकुञ्चिकेव देवतायतनानाम् शीलेन स्थूलभद्र इव, क्षान्त्या दृढप्रहारिरिव, प्रभावनया वज्रस्वामीव, ग्रन्थकरणेन शयम्भव २, कुलागारमिव मुदाम् ३, उच्चाटनयन्त्रमिव तमसाम् ४, साधुरिव सत्यार्थ- इव. श्रीपुण्डरीक इव तीर्थकरणेन. जिनशासनप्रभावनया विष्णुकुमार इव. सनत्कुमार दर्शनः ५, प्रीतिपात्रमिव कोकानाम् ६, शासनमिवोद्यमस्य ७, मूलस्तम्भमिव 15 इव राज्यत्यागेन, भावनया इलातीपुत्र इव, चिलातीपुत्र इव तपसा, श्रीदृढप्रहारिरिव दिवसमहाप्रासादस्य ८, बीजमिव दिनलतायाः ९, प्रतिष्ठानमिव दिनपोतस्य १०, उपसर्गेसहनेन, गजसुकुमाल इव, अवन्तीसुकुमाले इव, क्रोधत्यागेन स्कन्दकाचार्य- इत्यादि। 20 शिष्यगण इव, मानेन बाहुबलिरिव, मायया पीठ इव, लोभजयेन कफिलमहर्षिरिव इन्द्रनीलशिलाबद्धमिव १, यमुनाजलपूरितमिव २, अञ्जनखचितमिव ३, इत्यादि। नीलीरसपूरितमिव ४, अन्धकारपूरितं भुवनं बभौ। सर्वोपमा- मर्यादया वारिधिरिव, गाम्भीर्येण वा श्लेषेण नदीनतया पात्रा- मृगमदपुनरक्तं दन्तिदानानुवादो 20 धारत्वेन वा रत्नोत्पत्या वा कल्याणवत्तया मेरुरिव विबुधसेव्यत्वेन वा विशाल- मरकतमणिवीप्सा भृङ्गचेक्रीयितार्थः । तया वा, चन्द्र इव कलावत्तया सुवृत्तेन वा तमोध्वंसेन वा । सिंह इव पराक्र- श्वयथुमुपद्धानं स्म('स्मा)रनीलोत्पलानां 25 मेण, श्लेषेण सद्गोत्रपरिचर्यया वा पूर्णक्रमत्वेन वा कुरङ्गहननेन वेति। पत्र हव यमकितयमुनाम्भो ध्वान्तमम्येति भूयः ॥७२॥ श्रीनिवासत्वेन चित्रं कण्टकोच्छेदपरत्वेन पद्मशब्द: पुं-नपुंसकः । हर इव वृषभा- कुरुविन्दंकन्दलैरिव कश्मीरजकेशरैरिव व्याप्तम्। सितत्वेन संहारेण वा। गजपतिरिव दानेन । क्षेत्रमिव बहुधा न्यायसंयोगेन । बन्धूकप्रकरैरिव भुवनतलं भाति शशिकिरणैः ।।७३।। 25 क्षेत्रं रू(रो)पणया गुणबीजानाम् । आकरः प्रज्ञारत्नानाम्। निलयं सर्वविद्या- नाम् इति। धनद इव धनेन, थम इव वैरिणाम्, सूर इव दोषोदयध्वंसेन, धन इच प्रधानोपमासमुच्चयः यथा-दोहदेन पादपः १, मदेन द्विपः २, वेगेन वाजी ३, अलङ्कारेण काव्यम् ४, चैत्येन पुरम् ५, प्रतापेन नरेन्द्रः ६, शीलेन मुनिः १. प्रतौ तु 'अवन्तीसुकोसल' इति पाठः । ७, गाम्भीर्येण वारांनिधि: ८, रविणेव दिनम् ९, चन्द्रेण विभावरी १०, सत्येन वचनम्

काव्यशिक्षा लोककौशल्यपरिच्छेद:। [७९

११, सुकलत्रेण जन्म १२, दानेन धनम् १३, शुद्धक्रियया प्रयोग: १४, लोच- लोहं मोहजिगीषयेव कलयन् सर्वाङ्गमङ्गे मलं नेन वपु: १५, फलेन फलिन: १६, रक्तपत्रेण अशोक: १७, विवेकेन साधु: १८, श्रो(?स्त्रो)तोबन्धनशृङ्खला इव शिरा बिम्रत् तपस्वी स्फुटम् ॥७४॥ आचारेण कुलम् १९, उद्रारेण भोजनम् २०, भावेन धर्मः २१, तर्कविचारेण साक्षादिव जिनधर्मः, मूर्तिमानिव क्षमाभरः, अङ्गीवार्हृद्घर्मः, भाजनमिव वैद्यः २२, लज्जया कुलवधू: २३, पाठेन मुनिः २४, सजलजलदेन नभः २५, शमस्य, निधानमिव वा शेवधे(धि)रिव वा, आश्रय इव शुभानाम्, क्षेत्रमिव श्लोक- 5 उद्यमेन पुमान् २६, तथा सोडमुकेन गुणेन इति। बीजानाम्, उत्पत्तिरिव पुण्यानाम्, पञ्चसमितिसंपन्नः, त्रिगुप्िगुप्तः, एकविधसंयम- 5 यथा-प्रमादेन मुनिः १, अगुणेन विद्या २, गर्वेण नरः ३, कुकलत्रेण रतः, द्विध्यानविवर्जितः, त्रिदण्डरहितः, चतुःकषायजयी, पञ्चेन्द्रियनिग्रहपरः, षट्- जन्म ४, नकुलप्रचारेण दुर्गः ५, तुम्बीबीजेन गुडः ६, चिर्मटीबीजेन कणिका जीवनिकायवत्सलः, सप्तभीतिविनिर्मुक्तः, अष्टमदस्थानरहितः, नवब्रह्मचर्येगुप्तः, दश- इति, तथा स दौरात्म्येन विनश्यति । विधसाधुधर्मसुस्थितमनाः, एकादशाङ्गवित्, द्वादशप्रतिमाविधिज्ञः, त्रयोदशक्रिया- मकरध्वजति रूपेण, श्रिया गरुडव्वजति, गाम्भीर्येण समुद्रति, दानेन कल्प- स्थानवेदी, जीवचतुर्देशकज्ञ इत्यादि। 10 वृक्षति, पराक्रमेण सिंहति-एवमादिना मकरध्बजायते इत्यादि। कोपे उपमानानि-दुर्वासा महर्षिरिव, चण्डरुद्राचार्य इव, चण्डकौशिक 10 स चन्द्र इव कलाभिरभिवद्धते विद्याभिर्नदीभिरिव वार्दधिर्धनैर्धनद इव चेत्यादि। इव, स्कन्दकाचार्य इव, अच्चंकारितभट्टिकेव, कुभार्यायाः कपिकच्छुफलमिव, गोक्षुरक- राजयक्ष्मणेव स क्षीयते रोगेण कृष्णपक्षेणेत्र कलापतिः, पापैरिवाशुभपरिणाम गण्डोपधानमिव, अग्निशिखेव, खदिराङ्गारशकटीव इत्यादि । इत्यादि। हीनोपमा- शुनीयं गृहदेवीव खद्योतो भानुमानिव, इत्यादि । अद्य दिनम्, शुभसदनम्, वारोजनितनितान्तप्रमोदप्राग्भारः, कृतहर्षै वर्षेम्, अधिकोपमा यथा- पातालमिव नाभिस्ते स्तनौ क्षितिधरोपमौ, इत्यादि। 15 पुण्यावकाशो मासः, शुभपूर्त मुहर्तम्, यदा दृष्टोऽसि(स्ति) दिष्टया भवान् । गलितं लौकिकी उपमा यथा- 15 वियोगेन, मिलितं धृत्या, उपचितं पुण्येन, हतं मोहेन इति। स्थितः स्थितामुच्चलितः प्रयातां अद्य क्रियाः कामदुघाः, सत्याशिषो दर्शनिनः, तुष्टाः कुलदेवताः, फलित निषेदुषीमासनबन्धधीरः । स्वप्नेन, विकसितं लोचनाभ्याम्, नर्तितं मनसा, स्फुरित वामबाहुना। जलाभिलाषी जलमाददानां हंस: साघुरिव विशुद्धपक्षः १, मुनिरिव चरणरागी २, राजपुत्र इव छायेव तां भूपतिरन्वगच्छत् । ७५॥ 30 चरणरागी ३, महामुनिरिव सन्मानसाश्रयी ४ । [ रघुवंश, संर्ग २, श्लोक ६ ] 20 देवतागारम्-आधार इध धर्मस्य, तिरस्कारयन्त्रमिव पापानाम्, समेव कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नोपमा यथा-घण्टामाघः, छत्रभारविः, दीपिका- हर्षमहीमुजः, प्रतिच्छन्द इव सिद्धायतनस्य देवविमानस्य वा, कुण्डमिव कर्तृकीर्ति- कालिदासः, यमुनात्रिविक्रमः, धनपालारघट्ट इत्यादि। जलानाम्, निधानमिव श्रेयसाम्, विश्रामस्थानमिव दृशाम् इत्यादि । स्वदर्शनोपमा यथा-भावनया भरतः सिद्धः, मृगावती देवकी सुज्येष्ठा द्विज :- मूर्तिमानिव श्रुतीनां समवायः, चतुर्थ इव वेदः, निवासभू: पुरा- चेल्लणा धारिणी सुभद्रा कलावती रत्नमाला जयमालेत्यादि शीलेन। णानाम्, यागयोगशतपथादिग्रन्थसंबन्धबन्धुरो वुरीण आचारवताम्, तरीषः शुभ- 35 कर्मस्थितौ । परदर्शनोपमा-शीले यथारुन्धती सीतेत्यादि । 25

श्वेताम्बर :- अनन्चयोपमा-जिनो जिन इव। रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव। सागरः न्दं क्षान्तिभरादिवैष विहरन् वेषं वहन् विस्फुरत्- सागरोपमः । विर्ष विषमिवेत्यादि।

शीलाङ्गश्च सहस्रपादरजसः सङ्गादिवानुज्ज्वलम् । इत्याधुपमाप्रपञ्चोSलङ्कारशास्त्रादवसेयः

८० ] काव्यशिक्षा

रणं ध्रियन्ते वीराः, बन्व्यन्ते भाले रणपट्टाः, पूज्यन्तेऽस्त्रदेवताः । अस्त्राण्यमूनि-

खड्ग: कुन्तल-भल्ल-गोफण-धनुः कुन्तः फरी मुद्गरो नाराच: पतमाल-पाश-शफरी मुष्टिगैदा-टिड्कुली। ४. बीजव्यावर्णनपरिच्छेदः। सिल्ल: कतरि-वज्र-मुष्टि-फलकं यन्त्रं त्रिशूल झसं दण्डः कुण्टि-परशवधा-कटतला चक्राहि-पाशाङ्कुशाः ॥७६॥ अथ [जिन]बीजानि- लगुडो भिन्दपालश्च हरदं शक्ति-लाकडिः । पिंता माता पुरी लक्ष्म वर्ण-कीर्ति-गुणश्रियः । यष्टिश्च वहनितैलं च षट्त्रिशच्छस्त्रसंग्रहः ।। ७७॥ प्रातिहार्याणि चाष्टापि देशना शमता सदा ॥ १ ॥ आयुधानां धनुः श्रेष्ठं सिल्लं कुन्तं च मध्यमम् । क्रोघ-मान-माया-लोभ-मद-मोह-पराजयः । अधमं खड्गमित्याहुः छुरिका चाधमाधमा ॥ ७८। 1.0 अष्टादशमहादोषवर्जनं जिनवर्णने ॥ २ ॥ गरुडव्यूह-चक्रव्यूह-प्मव्यूहरणम्। व्याख्या- इति लोकव्यवहारं गुरुपद्विनयादवाप्य कविसारम् । पिता-नाभिश्च जितशत्रुश्च जितारिरथ संवरः । नवनवभणितिश्रव्यं करोति सुतरां क्षणात् काव्यम् ॥ ७९॥ मेधो धरः प्रतिष्ठश्च महासेनो नरेश्वरः ॥ ३ ॥ इत्याचार यश्रीविनयचन्द्रविरचितायां काव्यशिक्षायां सुग्रीवश्च दृढरथो विष्णुश्च वसुपूज्यराट्। विनयाङ्कायां लोककौशल्यो नाम तृतीयः परिच्छेदः ॥ 15 कृतवर्मा सिंहसेनो भानुश्च विश्वसेनराट् ।। ४ ॥। 10 सूरः सुदर्शन: कुम्भः सुमित्री विजयस्तथा। समुद्रविजयशचाश्वसैन: सिद्धार्थ एव च॥५॥ माता-मरुदिवी ईकार-आकारान्तः शब्दः। मरुदेवा विजया सेना सिद्धार्था च मङला। ततः सुंसीमा पृथ्वी लक्ष्मणा रामा. ततः परम् ॥ ६॥ 15 नन्दा विष्णुजया श्यामा सुयशाः सुव्रताऽचिरा । श्रीदेवी प्रभावती च पग्ना वप्रां शिवा तथा॥७ वामा त्रिशला क्रमतः पितरो मातरोऽर्हताम्। [अभिधानचिन्तामणि १, ३६-४१ ] नगरी-अयो्या इत्यादि-विनीता, अयोध्या, श्रावस्ती, अयोध्या, कौशाम्बी, 20 वाणारसी, चन्द्रपुरी, काय(क)न्दी, भद्रिलपुरं, सिंहपुरं, चम्पा, काम्पील्यम्, अयोध्या, ११

<२] काव्यशिक्षा बीजव्यावर्णनपरिच्छेदः। [८३

रत्नपुरम्, हस्तिनागपुरं, गजपुरं, नागपुरं, (मि)हिला, राजगृहं, मिथिलानगरी, शमता यथा

शौयपुरं, वाणारसी, कुण्डग्राम इति जिनजनननगराणि । बलं जगद्ध्वंसनरक्षणक्षमं

लक्ष्माणि यथा- क्षमा च किं सङ्गमके कृतागसि। वृषो गजोऽशवः प्लवगः क्रौञ्चोडब्जं स्वस्तिकः शशी। इतीव संचिन्त्य विमुच्य मानसं

मकरः श्रीवत्सः खड्गी महिषः शूकरस्तथा ॥ ८॥ रुषेव रोषस्तव नाथ! निर्ययौ ॥ १४ ॥ 5 5

श्येनो वज्रं मृगश्छागो नन्धावर्तों घटोडपि च । क्रोधादीनां जयो रूपकालक्कारेण व्यावर्ण्यः स च अग्रे उदाहरिष्यते रूपक- कूर्मों नीलोत्पलं शङ्ख: फणी सिंहोऽर्हतां व्वजाः ॥ ९॥ विचारे।

[अभिधान० १, ४७-४८] अष्टादश दोषा यथा-

गत्या हि विजितो वृष एवं गजोऽथ सेवते। अन्तराया दान-लाभ-वीर्य-भोगोपभोगगाः। चन्द्रोऽपि यं निष्कलङ्गं जिनं लाञ्छनछना ॥ १० ॥ हासो रत्यरती भीतिजुगुप्सा शोक एव च ।। १५ ।। 10 10

शङ्कोडतिधैर्यं चिन्ताधिकफलप्रदमालोक्य सिंहोऽपि पराभूत इव थं निषेवते कामो मिथ्यात्वमज्ञानं निद्रा चाविरतिस्तथा।

स विभु: पायात्। रागो द्वेषश्च नो दोषास्तेषामष्टादशाप्यमी।। १६।।

वर्णों यथा- [अभिधान० १, ७२-७३] रक्तौ च पअ्मप्रभ-वासुपूज्यौ शुक्लौ च चन्द्रप्रभ-पुष्पदन्तौ। इदानीं जिनव्यावर्णने क्रियापदानि। वन्दे वन्दामहे नौमि स्तवीमि प्रणिदध्महे। 15 कृष्णौ पुननेमि-मुनी विनीलौ श्रीमल्लि-पार्श्वौ कनकत्विषोडन्ये ॥११॥ 15

कीर्ति :- कीर्तिरुज्ज्वला सुगन्घिर्वर्णनीया श्रीर्यथा शोभा सा चातिशयजनिता। दधाद् देयात् सुखं जीया[ द्] हरताद् विन्नपद्धतिम् ॥ १७॥ अतिशयाशचतुस्त्रिंशत्। ते च सिद्धान्तप्रसिद्धा ग्राह्या ग्रन्थगौरवभयान् लिख्यन्ते। हरन्तु मम पाप्मारन दिशन्तु मम सम्पदम्।

पातिहार्याणि यथा- पातु वोऽवतु मां देवः पार्प हरतु वः सदा ॥१८।।

रक्ताशोकतरुविचित्रसुमनोवृष्टिः सुदिव्यो ध्वनिः स्वामिन् ! जय जयाव त्वं पाहि पाहि स्मर त्रिधा ।

20 शुभ्े भास्वरचामरे मणिमयं व्याभासि सिंहासनम् । अङ्गीकरोमि सेवेऽहं भक्तितैंः समुपास्महे ॥१९॥ भा्चक्रं सुरदुन्दुभिस्फटिकरु छत्रत्रयं राजते पापं लुनीहि करुणाकर! मां पुनीहि येषां ते विकरन्तु नोऽनघगुणाः पाप्मानमार्गाज्जनाः ॥ १२॥ दोषं मुषाण जगदीश। गुग पुषाण। चित्तं प्रबोधय विशोधय दर्शनं मे देशना पञ्चत्रिशद्गुणवती। तद्यथा शीलं प्रवर्तय निवर्तय कर्मजालम् ॥२०॥ संस्कारवत्वमौदात्त्यमुपचारपरीतता । तव प्रेष्योऽस्मि दासोऽस्मि सेवकोऽस्म्यस्मि किं्करः । 25 मेघगम्भीरघोषत्वं प्रतिनादविधाय(यि)ता ।।१३।। 25 ओमिति प्रतिपद्यस्व नाथ! नातः परं ब्रूबे ।।२१॥ इत्यादि। [अभिधान०, १, ६५-७१ ]

काव्यशिक्षा बीजव्यावर्णनपरिच्छेदः ।

नमः परपदस्थाय ज्योतीरूपाय तायिने। पुरी, यथा- नमोऽस्तु ज्ञानरूपाय मुदितामोदशालिने ।२२। अयोध्यायां जनिर्यस्य०। यः परात्मा परं ज्योतिः परमः परमेष्ठिनाम् । लक्ष्म, यथा- आदित्यवर्ण तमसः परस्तादामनन्ति यम् ॥२३। स पातु वृषभध्वजः० । इत्यादि स्वयमभ्यूद्यम् । 5 सर्वे येनोदमूल्यन्त समस्ताः केशपादपाः । अभिनौमि जिनं ते। जीयासुर्जिनाः । 5 मूर्ध्ना यस्मै नमस्यन्ति सुरासुरनरेश्वराः ॥२४॥ शान्तिं वस्तनुतात्। वितर शं शम्भव । प्रावर्तन्त यतो विद्याः पुरुषार्थ[प्र]साधिकाः । पालय माम्, तुभ्यं नमो, विधेहि सुविधिं सुविधे। यस्य ज्ञानं भवद्राविभूतभावावभासकृत् ।।२५।। जयति शत्रुं देवः । व्यमुचद् राज्यं शान्तिः । यस्मिन् विज्ञानमानन्दं ब्रह्म चैकात्मतां गतम्। प्रवितनु मल्ले श्रियम् । 10 स श्रद्धेयः स च ध्येयः प्रपदे शरणं परम् ॥२६।। इत्यादि कर्मपदानि ज्ञातव्यानि। 101 तेन स्यां नाथवांस्तस्मै स्पृहयेऽहं समाहितः । कारकशिक्षा ततः कृतार्थो भूयासं भवेयं तस्य किड्करः ॥२७॥ संपदानं यथा-देवदत्ताय ददात्यर्हन् श्रियम्। इत्यादि श्रीवीतरागस्तोत्राद् अवगन्तव्या देवस्तुतिः। धर्मों मे रोचते चारुः । पिता-उपसर्गाः क्षयं यान्ति छिद्यन्ते विन्नवल्लयः । [अधिकरणे यथा-] शमे मति कारय त्वम्। धर्मे तत्त्वे वासनायां कलिमथने 15 मनः प्रसन्नतामेति पूज्यमाने जिनेश्वरे ॥२८।। शत्रुपराजये इत्याद्यधिकरणे प्रयोग: । [करणे यथा-] मनसा वाचा कर्मणा धृत्या स्मृत्या भावेन विनयेन 15. इति पिता। मनःशुद्धया समाधिना धिया वन्दनेन गुणग्रहणेन स्मरणेन परलोकभयेन वा नमामि। श्रीमन्नाभिनरेन्द्रस्य नन्दनो वृजिनं जिनः। किशलयतु कलानां कौशलं चन्द्रमौलिः। नीतित्रयीलताकन्दो हरतादघघस्मरः ॥२९॥ स पातु वः कंसरिपो: कृपाणम्। इति करणम्। पितुः पदेन पदद्वयम्, यथा- अपादानं यथा-पायादपायात्। 20 विन्नभ्यो 20 कुलकृन्नन्दनो नाभि: स नाभि: पृथिवीभुजाम्। .... जिनो विन्नविनाशकः ! तत्पुत्रो जयतान्नित्यं जिनो जन्तुहितावहः ॥३०।। संसारात् त्रायतां स्वामी मोहाद रक्षतु तीर्थकृत्। कुगतेः पातु वो वीर। इत्यादि। पितुः पदेन पदत्रयम्, यथा- संबन्धो यथा- भविनां श्रियमादिशतु विभु: प्रणतः सुखयतु इत्यादि भूपालमौलिमाणिक्यः सिद्धार्थो नाम. भूपतिः । संग्रदानं यथा-नमो देवाय । स्वस्ति प्रजायै। कुण्डग्रामपुरस्वामी तस्य पुत्रो जिनोऽवतु: ॥.३१॥ इति कारकशिक्षा। इदानीं हरबीजानि- 25 .: माता-मरुदेवीकुक्षिसरोविकस्वरसरोरुहम्। गङ्गागौर्यौ प्रिये यस्य त्रैलोक्यव्ययकारकः । आदिमं जिननाथानां नाभेयं प्रणिदध्महे।।३२।। विनायक: कुमारश्च द्वाविमौ तस्य नन्दनौ ॥३३॥

८६] काव्यशिक्षा

कैलासाद्रौ निवासश्च सर्पाभरणभासुरः । बीजव्यावर्णनपरिच्छेद:। पिनाकशूलखट्वाङ्गगङ्गाहीन्दुकपालमृत् ॥३४॥ अथ मातर :- ब्रह्माणी सिद्धों माहेश्वरी कौमारी वैष्णवी वाराही चामुण्डा गजपूषपुरानङ्गकालान्धकमखासुहृत्। इति सप्त मातरः । ईश्वरेणेमा: कृता :- दैव्यानां वरदो नित्यं सर्वीयः सर्वगो विभुः ॥३५॥ ब्रह्माणी निर्मिता येन भुवनोद्धारकाम्यया। 5 व्याख्या जगत्यां स शिवः पायादपायेभ्यो विवेकिनः ॥४०॥ मस्तके संस्थिता यस्य गङ्गा पावनसंवरा। एवं सप्त श्लोका उत्पद्यन्ते, आसां बाहुप्रहरणवाहनवर्णनाभ्यः । 5 स जीयाज्जगतामीशो महेशो महिमालयः ॥३६॥ लघिमा वशितेशत्वं प्राकाम्यं महिमाणिमा। अर्द्धमङ्गमनङ्गारेबिभ्रती पातु वः शिवा। यत्र कामावसायित्वं प्राप्तिरैश्वर्यमष्टधा ।।४१।। पतिपुत्रकरव्यग्रव्याकुलैकपयोधरा ।३७॥ यस्तरति महाम्भोधौ जीर्णपत्रमिवाचिरात्। त्रैलोक्यव्ययनाटिकानयनटः स्वामी जगत् त्रायताम्। लघिमावर्णने तस्य ब्रह्मापि खलु कातरः ॥४२॥ 10 इत्यादि विज्ञेयम्। इत्यष्टौ भवन्ति श्लोकाः । 10

विनायक: सुतो यस्य. गङ्गां वन्दे-निर्मोकमुक्तिमिव गगनोरगस्य, लीलाललाटिकामिव त्रिविष्टप[विट]स्य, विक्रयवीथिमिव पुण्यपण्यस्य, दत्तार्गलामिव प्रणयकुपितां दृष्टा देवीं ससंभ्रमविस्मृत- नरकनगर[दवार]स्य, अंशुकोष्णीष- पट्टिकामिव सुमेरुनृपस्य, दुकूलकदलिकामिव कैलासकुञ्जरस्य, पद्धतिमिवापचर्गस्य, स्त्रिभुवनगुरु: ग्रीत्या सद्यः प्रणामपरोऽभवंत्। नेमिमिव कृतयुगचकस्य, सप्तसागरराजमहिषीं मन्दाकिनीम्। 15 नमितशिरसो गङ्गालोके तया चरणाहता- वतु भवतस्त्र्यक्षस्थैतद् विलक्षमवस्थितम् ।३८।। [ हर्षचरिते प्रथमोच्छ्वासे ] 15 [युवा-]अनङ्गयुगावतारमिव दशेयन्तम्, चन्द्रमयीमिव सृष्टिमुप्तादयन्तम्, विलास- आमन्त्रणे सि औ जस्-हे वृक्ष, हे वृक्षौ, हे वृक्षाः । व्यङ्गचामन्त्रणे प्रायमिव जीवलोकं जनयन्तम्, अनुरागमयमिव मार्गान्तरमारचयन्तम्, शृङ्गारमयमिव वृक्षेति। दिवसमापादयन्तम्, रागराज्यमिव प्रवर्तयन्तम्, आकर्षाञ्जनमिव चक्षुषोः, वशीकरण- श्रेय:कल्याणमालां जयविजयशुभश्रेणिमाङ्गल्यलक्ष्मी- मन्त्रमिव मनसः, स्वस्थावेशचूणेमिवेन्द्रियाणाम्, असंतोषमिव कौतुकस्य, सिद्धयोग- 20 मारोग्यं क्षेमवृद्वी रिपुविजयरमे सम्पदं भूरि भूतिम्। मिव सौभाग्यस्य, पुनर्जन्मदिवसमिव मन्मथस्य, रसायनमिव यौवनस्य, एकराज्यमिव 20 दिव्यास्त्र दिव्यरूपं भुवनवशकरं चारुमन्त्रप्रभावं रामणीयकस्य, कीर्तिस्तम्भमिव रूपस्य, मूलकोशमिव लावण्यस्य, पुण्यकर्मपरिणाममिव निर्वाणं मोक्षसिद्धी दिशतु जिनपतिः सर्वदा भावभाजाम् ॥३९॥ संसारस्य, प्रथमाङ्कुरमिव कान्तिलतायाः, सर्गाम्यास[फल]मिव प्रजापतेः, प्रतापमिव हरतु दुरितम्, दिशतु शिवम्, अपहरतु कालकल्मषम्, प्रकटयतु परमपदम्, विभ्रमस्य, यश:प्रवाहमिव वैदग्ध्यस्य, अष्टादशवर्षदेशीयं युवानमद्राक्षीत्। स्फुटयतु पदमव्ययम्। पातु वः, ददातु नः, बिभर्तु भुवनानि, जिनपरिवृढो [ हर्षचरिते प्रथमोच्छ्वासे ] 25 द्रढयतु, प्रथयतु श्रियम्, दिशतु वा स थ्रा(श्रे)यसीमुज्जलाम्, श्रियं वितरतु, स्त्री विभाति-पुनः संजीवनौषधिरिंव पुष्पधनुषः, वेलेव रागसागरस्य, 25 अवतु वः, पातु वः। प्रणिदध्महे, परयुपास्महे, उपास्महे वयं देवाधिदेवम्। स्मर, ज्योत्स्नेव यौवनचन्द्रोदयस्य, महानदीव रतिरसामृतस्य, कुसुमोद्गतिरिव सुरततरोः, नमत देवाधिदेवम्। वन्दे वन्दं देवं स्मरामि स्मरशासनम्। १. सामान्यतोऽत्र ऐन्द्री दृश्यते, यथा- माहेन्द्री चैव ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा वाराही चामुण्डा सप्त मातरः॥

<८] काव्यशिक्षा बीजव्यावर्णनपरिच्छेदः । बालविद्येव वैदग्ध्यस्य, कौमुदीव कान्तेः, धृतिरिव धैर्यस्य, गुरुशालेव गौरवस्य, बीजभूमिरिव विनयस्य, गोष्ठीव गुणानाम्, मनस्वितेव महानुभावतायाः,तृप्तिरिव कालनेमि-हयग्रीव-शकटारिष्ट-कैटभाः । कंस-केशि-मुराः साल्व-मैन्द-द्विविद-राहवः ॥४७॥। तारुण्यस्य । [ हर्षचरिते प्रथमोच्छ्वासे।] हिरण्यकशिपुर्बाणः कालियो नरको बलिः । वीतरागदर्शने सति-लुण्ठितेव मनोरथैः, आकृष्टेव कुतूहलेन, प्रत्युद्गतेवो- शिशुपालश्चास्य वध्या वैनतेयस्तु वाहनम् ॥४८।। 5 त्कलिकामिः, आलिङ्गितेवोत्कण्ठ[या, अन्तःप्रवेशितेव]हृदयेन, स्नपितेवानन्दाश्रुभिः, [अभिधानचिन्तामणि, २१९-२२१ ] 5 विलुस्ेव स्मितेन, व(वा)जीतेवोच्छवसितैः, आच्छादितेव चक्षुषा, अभ्यर्चितेव वदन- पुण्डरीकेण, सखीकृतेवाशया। सूत्रम्- राधा-लक्ष्मीपतिः पायात् सत्याधिष्ठितमानसः । [ हर्षचरिते प्रथमोच्छ्वासे ।] रुक्मिणी-गोपिका-स्वान्तसरोरुहृदिवाकरः ॥ ४९ ॥

'भवानीपतिः' इति स्तुतौ न कार्यः । यतो भवस्य भार्या भवानी, पति- दशावतारसुभग इत्यादि, यथा- 10 शब्दो योजितः पत्यन्तरे प्रतीति जनयति। एवं 'मृडानीपतिः' 'अम्बिकापतिः' श्रेयो दशावतारास्ते जीयासुरपरे जिनाः । इति विरुद्धां घियमुत्पादयति। चित्रं नमन्नृसिंहाय हिरण्यकशिपुच्छिदे ॥५०।। 10 सती शिवा महादेवी भैरवी सर्वमङ्गला। इति गौर्या नामपदानि श्लिष्ठानि। समुद्रे शयनं यस्य यस्य माता च देवकी । महासेनो महातेतः 'कुमारः' सुशब्दपूर्वः श्लिष्टो भवति. यथा-प्रभवति तारको- वसुदेवः पिता यस्य स पातु गरुडध्वजः ॥५१॥ 15 च्छेदनाय सुकुमारे रश्मिजाले। तारकारिरपि श्लिष्टः । इति हरप्रक्रमः । अथ ब्रह्मा- हंसगो वेदगर्भश्च रजोगुणसमन्वितः । विश्वरेताः सुरज्येष्ठो लोकेशो नाभिपम्रभूः ॥४३॥ इत्यादि स्वयमभ्यूद्यम्। 15 अयं बीजश्लोकः । अथ लक्ष्मी :- चपला कमलोत्पन्ना निधानेषु कृतस्थितिः 20. व्याख्यास्य- चतुर्दशमहारत्नप्रथमा कमला सुरी ॥५३॥ हंसासनसमासीनो वेदविद्यापवित्रितः । जगन्निर्माणतन्निष्ठः सुरज्येष्ठो जयत्यसौ ।४४।। वीतराग इव बौ(बु)द्धो यथा-

परमेष्ठी ध्रुवः भवान्तकृत् सुरज्येष्ठ इति नामानि श्लिष्टानि भग्नं भवबलं येन जितं कन्दर्पशासनम्। निर्वाणपदमासीनं तं बुद्धं प्रणिदध्महे ॥५४॥ अथ ह 20 25 राधा-लक्ष्मी-सत्यभामा-रुक्मिणी-गोपिकापतिः । समन्तभद्रदनुसुतदेवदत्तादयो बु(बौ)द्ाः। दशावतारसुभगः समुद्रशयनप्रियः ॥४५॥ यदुनाथो गदा-शार्ङ्ग-श्रीवत्स-लक्ष्मभृत्। रक्ताम्बरधराः शून्यवादिनस्तस्य भिक्षवः । मधु-धेनुक-चाणूर-पूतना-यमलार्जुनाः।४६।। तुम्बपात्राः क्षणिकत्वनिष्ठा मुण्डितमौलयः ।५५॥ १२

काव्यशिक्षा बीजव्यावर्णनपरिच्छेद:। अथ विनायक :- गजदन्तो जनाभीष्टप्रद आखुकृतस्थितिः । सर्वज्ञोपासनाभिज्ञो ज्ञानदर्शनपावनः । सिन्दूरपूररुचिरो गौरीसूतिचतुःकरः ॥५६॥ चारुचारित्रपूताङ्ग: समितिगुपिसङ्गतः ॥६४॥ अविरलविगलन्मदजलकपोलपालीविलीनमधुपकुलः । उत्तीर्णभवकान्तारः कान्तारागपराङ्मुखः । उद्धिन्ननवस्म(शम)श्रुश्रेणिरिव गणाधिपो जयति ।५७।। परीषहचमूजेता विनेता मोहमालिनाम् ॥६५॥ चिन्तामणि-कल्पद्रुम-सैन्दूरिक-पानीयसंबल-खोडिया इत्यादि नामानः । जातिवान् रूपसंपन्नो धीमान तत्त्वार्थपारगः । दोर्दण्डडमरस्वानभीमो भषणवाहनः । अविकत्थनो नो मायी जितनिद्रो बहुश्रुतः ॥६६॥। पादुकाश्लिष्टचरणः क्षेत्रपालो विभीषणः ।।५८।। मध्यस्थो देशकालज्ञः सर्वभाषासु कोविदः । प्रियधर्मा दृढधर्मा संविग्नस्तेजसां निधि: ॥६७॥ उज्जयिनीभुजङ्ग-कैलासगौरिक खोडिक-झज्झाखर्पेर-जलशम्बल इत्यादि नाम- कंसे संखे जीवे गगणे वाऊय सारय ('यर) सलिले. भिर्वर्णनीयः । पुक्खरपत्ते कुमुए विहगे खग्गे य भारंडे।।६८।। 10. 10 वैनायिकं चैत्यं रक्तम्। चामुण्डाया मठ एव। तोत्तलाया अपि। तुरुष्काणां मसिजि। कुंजरवसहे सीहे नगराया चेव सागरे खोभे। सखीभटः, स्रस्तघटो वा- चंदे सूरे कणगे वसुंधरा चेव अग्गिमि ।६९॥! सखीनामास्ति रजकी तस्याः प्रियतमो विभीः । व्याख्या-कंसपतीव निरवलेवो। संखो इव निम्मलो। जीवः इव अप्पडिबद्दो। शरीरपिटिकारोगव्वंसी जीयात् सखीभटः ॥५९॥ गयणमिव निरालंबणो। वाउव्व सव्वदेसविहारी । सायररसंलिलं व सुद्धहियओ शरीरपिटिका शीली अछबडा ओरी बूरम् हत्यादि। इत्यादि आलापका उत्पधन्ते। 15 15 गवां प्ररक्षणे युद्ध यशोराजस्य कीर्त्यते। ब्राह्मण :- षट्कर्मनिरतो नित्यं मिक्षाशूरो बहुश्रुतः लाखूनामास्ति तज्जामिः करभ्यासनमासिता ॥६०॥ पुराणवेदतत्वज्ञो विशुद्धाक्षरपाठकः ॥७०॥ स किल सकलदप्तक्षत्रनक्षत्रलक्ष्मी- विशुद्धाक्षराणि उदात्तानुदात्तसमाहारभेदैः । हरणकिरणमाली कस्य न स्यान्नमस्यः । असमसमरसं पक्षं पटानां भटाना- होमकर्म्मप्रवीणात्मा त्रिसंध्यं स्नानपावनः । सन्ध्यावन्दननिष्णातः शिखी तिलकमण्डितः ॥७१।। 20 मवधिरवधि युद्धे येन हम्मीरवीरः ॥ ६१॥ 20 वलभीनाथ :- कपालपाणिव लभीपतिगगनगामुकः । कुशाङ्कितकरः स्वाहाप्रियस्याहुतिदायकः । सुरापानरतो नित्यं देवोडयं वलभीपतिः॥६२॥ दधानः पाणिराजीवे यष्टिका-करपत्रिके ॥७२॥ इति देवाः। दधानो दण्डकं स्कन्धे जरद्वस्त्रः प्रदीनगीः। श्वेताम्वराचार्य :- श्वदन्तक्षतिसम्बद्धपड़को याचने पटः ॥७३॥ .25 षटन्रिंशता गुणैः कीर्णो महाव्रतघुरन्धरः । क्रमुकस्य त्वचा भिक्षापुटी बिभ्नत्करान्तरे। सिद्धान्ताम्भोधिपारीणः प्रवीण: प्राणिरक्षणे ॥६३। 'दीयतां दीयतां देहि'वचः प्रोच्चैः समुच्चरन् ॥७४॥

काव्यशिक्षा बीजव्यावर्णनपरिच्छेद:। ९३ करे ताम्रमयं विभ्रत्कङ्कणं छत्रिकां तथा। केदारमार्गगानं च गङ्गासागरवर्णनम्।७4।। चण्डी -- त्रिशूलभिन्नमहिषासुरासृक्कृतकर्देमा। सहस्रोदारदोर्दण्डा चण्डी मुण्डबिडम्बिता ।८८।। योगी कुलघोषान्तरन्यस्तसमस्तौषधिबन्धुरः । विभूतिगैरिका लिप्पाणिविन्यस्तखवर्परः ॥७६। जिनयक्षा :- प्रसन्नपावनाकारा जिभपादकृतालयाः । चतुर्भुजा महाकायाः सङ्वसान्निध्यकारिणः ॥८९॥ 5 पारमार्थिकगीर्वक्ता चर्यागानपरायणः । माहेन्द्रजालनिष्णातः कृतवायुप्रवारणः ।७७॥। ते च गोमुखाद्याः ।

आधाराख्यं गुदे पृथ्वीचकं पीतं चतुर्दलम् । अथ आश्रमबीजानि- साधिष्ठानं लिङ्गमूले वायोधू (्धू)म्रं च षट्दलम् ।।७८।। अथ तत्रानवरताध्ययनध्वनिमुखराणि, भस्मपुण्ड्ूकपाण्डुरललाटैः कपिशशिखानाल- नाभौ दशदलं श्वेतमाप्यं च मणिपूरकम् । जटिलै: कृशानुभिरिव क्रतुलोभागतैर्बदुभिरव्यास्यमानानि, सेकसुकुमारसोमकेदारिका- हरितायमानप्रधणानि, कृष्णाजिनविकीर्थमाणशुष्यत्पुरोडाशीयश्यामाकतण्डुलानि, बालि- 10 ह्ृदयेनाहतं रक्तमाग्नेयं द्वादशच्छदम् ॥७९॥ स्फटिकामं नभः पीठे (कण्ठे) विशुद्ध षोडशरछदम्। काविकीर्यमाणनीवारबलीनि, शुचिशिष्यगणानीयमानहरितकुशपूलीपलाशसमिन्धि, इन्धन-10 लम्बिकायां तु द्वादशपत्रं चेत्यमृतो.द्रवम् ॥८०॥ गोमयपिण्डकूटसंकटानि, आमिक्षीयेक्षीरक्षारिणीनामग्निहोत्रधेनूनां खुरवलयैर्विलिखिताजिर- आज्ञार्यं द्विदलं पञ्चभूतवर्णेमयं भ्रुवोः । ब्रह्मरन्ध्े सोमचक्रं षोडशच्छदमष्टमम् ॥८१।। रीणां शाखानां राशिभि: पवित्रितपर्यन्तानि, वैश्रदेवपिण्डपडिक्तपाण्डुरितप्रदेशानि, ह् विधूमधूसरिताङगनविट पिकिसलयानि, वत्सीयवत्सपालकलालितललत्तरतर्णकानि, क्रीडत्- 15 तत्राद्यत्रिकमौर्ध्वास्यं पञ्चाधो वदनान्य(द)थ। कृष्णसारछागशावप्रकटितपशुबन्धप्रबन्धानि, शुकशारिकाग्रन्थाध्ययनदीयमानोपाध्याय- 15 यदात्मध्यानमेतेषु तन्मुक्तेः करणं विदुः ॥८२॥ विश्रान्तिसुखानि, साक्षात्रयीतपोवनानीव चिरदष्टानां बान्धवानां प्रीयमाणो भ्रमन् आधाराच्च विनि[:]श(सृ)त्य नाभिपभं प्रवेष्टय च। भवनानि, आश्रमाणां सुखमतिष्ठत्। ऊर्ध्वं विनिर्गता नाडी सुष्मणा(षुम्णा) पृष्ठमार्गतः ।।८३।। तन्तुमूलनिभा शक्तिर्ध्याता सर्पेविषापहा। [ हर्षचरिते द्वितीयोच्छ्वासे । ] 20 संयमो नियमश्चैव करणं पुनरासनम् ।।८४।। मित्रोपकरणामात्मा, भृत्योपकरणं प्रभुत्वम्, पण्डितोपकरणं वैदग्व्यम्, बान्ध प्राणायामः प्राणयामः श्वासप्रश्वा[स]रोधनम्। वोपकरणं लक्ष्मीः कृपणोपकरणमैश्ववर्यम्, द्विजोपकरणं सर्वस्वम्, सुकृतसंस्मरणोपकरणं 20 प्रत्याहारस्विन्द्रियाणां विषयेभ्यः समाहृतिः ॥८५॥ हृदयम्, धर्मोपकरणमायुः, साहसोपकरणं शरीरम्, असिलतोपकरणं पृथ्वी, विनोदोप- धारणा [तु] क्वचिद् ध्येये चित्तस्य स्थिरबन्धनम् करणं राजकम्, प्रतापोपकरणं प्रतिपक्षः, नास्याल्पपुण्यैरवाप्यते । धव्यानं च विषये तस्मिन्नेकप्रत्ययसंहतिः ॥८६।। अथ कुलवधू :- नीरङ्गी पतिभक्ता गुरुजनशुश्रूषणासु निष्णाता। 25 समाधिस्तु तदेवार्थमात्राभासनरूपकम् । लज्ावती गुणवती प्रेमवती स्वल्पवचना च ॥९०।। एवं योगो यमादङ्गैरष्टभिः सम्मतोऽष्टधा ।।८७ [अभिधानचिन्तामणि, ८३-८५] १ दध्ना सह पयः स()तम। आमिक्षा सा शतोष्णे या क्षीरे स्याद्दधियोगतः' । [अमरकोश, १३९८]-सं०

काव्यशिक्षा बीजव्यावर्णनपरिच्छेदः। ९५

वेश्या- अर्थोपार्जनरसिका वैशिकशतसंकुला सुरतसुभगा। प्राप्तायां यमभूपतेरिव निशाधाट्यां जरायामियं वीणादिवाद्यनिरता रम्भागौरीव्रतविधिज्ञा ।।९१।। दृष्टा केवलमेककैव सुभटी हृत्पत्तने वल्गति ॥१०१।। घूतकार :- सत्या(त्यं)करोडतिनिरतं खण्डाम्बरवसनमात्रपरिधानः । गतोदन्ता दन्ताः पलितकलितः कुन्तलभरः सर्वद्यूतविधिज्ञो जीर्णप्रासादकृतवासः ॥९२।। तमःक्षेत्रे नेत्रे विषयपुटिनीनश्रुतिपुटी। कौपीनं वसनं कदनमशनं शय्या धरा पांसुरा(इला) अभूदङ्गं रङगद्वलिवलयवीथीविलुलितं जल्पोऽशलीलगिर: कुटुम्बक('कु)जनो वेश्यासहाया विटाः । तथाप्येतच्चेतस्तरुणमिव धावत्यनुदिनम् ॥१०२॥ व्यापारः परवञ्चनानि सुहृदश्रौराः महान्तो द्विषः बालक्रीडनकानि -- अरीरमद् देवकुमारमण्डली तं पौरनेत्राम्बुजराजिभास्करम्। प्रांयः सैष दुरोदरव्यसनिनः संसारवासक्रमः ॥९३॥ सुवर्णपूर्णैः करकन्दुकादि भिर्विनोदनैर्दै ्टिहरैर्हरे [र] पि ।।१० ३।।

कुलटा निजकुलमालिन्यकरी चौर्थरता सततदत्तसंकेता। सरोवरे बालमरालवैभवं कुर्वन्निव प्रीतिकरो न किन्तु तत् ॥१०४।।10 10 नर्मोक्तिषु प्रवीणा कामुकहृदर्यंगमकटाक्षा ।।९४।।

उपाध्यायः- सर्वशास्त्रप्रवीणात्मा नानापुस्तकसंग्रही। बभौ विष्णुपाणितलास्तृणां(?) व्रजन्

उदमी बठरच्छात्रपाठकः शठतोज्झितः ।।९५।। प्रेम्णा भृशं पाणितलं दिने दिने।

भोजने शयने सक्तः समो मानापमानयोः । अबुद्धमूल्यः किल वारिधेर्मणि- मूर्ख :- र्देदीप्यमानो वणिजा प्रयात्यलम् ॥१०५। अपभ्रंशवचोग्राही ग्रहिलः पाठवर्जितः ॥९६॥ गजतुरगरोहणाढयं सुकुमारं विभुमकारयद् वज्री। 15

15 तघथा- मूर्खत्वं हि सखे ममापि रुचितं यस्मिन् यदष्टौ गुणा पुरतो जयजयशब्दं बन्दीव चकार हर्षेण ॥१०६॥ निश्चिनतो बहुभोजनो बठरता रात्रौ दिवा शायकः । पुस्तकम्- सदवूर्ण पा(प)त्रसंकीर्ण पुस्तकं गुणभासुरम्। कार्याकार्यविचारणान्धबधिरो मानापमाने समः स्वर्गवद् बहुलेखं चं पृथुश्लोकं नरेन्द्रवत् ॥।१०७।। प्रायेणामयवर्जितो दृढवपुर्मुर्खः सुखं जीवति ॥९७॥ जिनचैत्यम्-मण्डपश्रेणिसंकीर्ण चारुपश्चालिकांवृतम्। बाल :- काकपक्षधरः कण्ठविन्यस्तव्याघ्रदंष्ट्रिकः । तुङ्गतोरणराजिष्णु सांक्षात् सिंद्धालयोंपमम् ॥१०८। 20 20 अव्यक्तालापसुभगो लघुघर्धरनिरवनः ॥९८॥ शिवचैत्यम् -- नन्द्यादिमूर्तिरुचिरं, द्वांरस्थवृषभासुरम् । युवा- शुङ्गारादिरसोत्कर्षी लोललोचनलोभनः । पञ्चवर्णपताकाढयं बहिः कुण्डेन मण्डितम् ।१०९।। नानानेपथ्यरा जिष्णुर्विटपेटकलम्पटः ।।९९।। विष्णो :- दशावतारमूर्तीनां रूपकैः परिपूरितम्। वृद्ध जराजीर्ण: र्खलद्वाक्यः कम्पमानकरदयः । कलशाग्रपतत्रीशमूर्तिव्यक्तं प्रकीर्तितम् ॥११०॥ शङ्स्पर्धोपमशिराः पलितैः फेननिर्मलैः ॥१००॥ कामदेवस्य-चतुर्द्वार चतुर्मूर्ति कामदेवोपंशोभितम्ं। 25 25 दन्तैरुच्चलितं व ('प)लेन गलितं पाण्यंहिणा कम्पितं आरक्तध्वजराजिष्णु रंतिप्रीतिमनोरमम्ं ॥१११॥ दभ्यां कुड्मलितं घिया विगलितं रूपश्रिया प्रोषितम्। १ प्रतौ तु चरो चर" इति पाठः ।

९६] काव्यशिक्षा बीजव्यावर्णनपरिच्छेद:। जलघौ क्षिप्यते वस्तूडुपानां च स(१निम)ज्जनम्। तीरस्थक्रौञ्चहं सादिस्वरपूरितदिग्मुखम् ॥११२॥ हाहेति निनदोच्चारः सर्वतः स्फुरति स्फुटम् ॥१२४॥ पाकार :- देशोत्पातः-अ्हासं विकुर्वन्ति देवता अश्मनिर्मिताः । नानामारयुतं वप्रं कपिशीर्षाग्रदारुवत् ।११३।। कम्पन्ते च रुदन्त्युच्चैः प्रस्वेदं दघति स्फुटम् ॥१२५॥ 5 मतोली- वज्रद्वारकपाटाढया नाराचशतसंकुला। तोरणानि पतन्त्याशु विशन्ति श्वापदाः पुरे। 5 चण्डिकाक्षेत्रपाला दिमूर्तियुग्दवार पालवत् ।। १ १४।। जलस्थानेषु नीरणाां विकारो दृश्यते बहुः ॥१२६॥ नारीणां विकृतिर्गर्मे कौशिकाः पुरमध्यमाः(गाः)। ग्राम :- तृत्यादिमण्डितः स्फुजेद्रोधनः पामरावृतः । निर्विष्टफलघ्नी(इदो) लोकन्यस्तस्तोकापणः खलु ॥११५॥ आकर्षन्ते मुहुः काकाः सुरधामध्वजाञ्चलान्॥१२७॥ भूमिकम्पोऽथ निर्घातो भूतव्यन्तरदर्शेनम्। वृक्ष :- पत्रपुष्पफलाकीर्ण आवापपरिमण्डितः । ग्रहा धूमं विमुञ्चन्ति सच्छिद्रं रविमण्डलम् ॥१८॥ 10 दोहदेन कृतोल्लासो निवासः सर्वपक्षिणाम् ॥११६॥ 10 शीतपादे गतरुचौ सूर्यें मन्दत्वमीयुषि। गौ :- कुण्डोघ्नी सुव्रता कण्ठपीठीबद्धसुघण्टिका। दिवा दद्दशिरे तारा जनस्येवाश्रुबिन्दवः ।१२९।। वत्सानुगा शुभाकारा साक्षात् कामगवीसमा ॥११७॥ अपर्वण्यपि सूर्येन्द्वोर्ग्रहणं दृश्यतेतराम् । शष्ह :- शूलाङ्गितः स्वैरचारी पीचरः स्कन्धबन्धुरः । वेतालमूतनगरदर्शनं चर्मचक्षुषाम् ॥१३०॥ पादनूपुरझङ्कारी भाङ्कारैः पूरिताम्बरः ॥११८॥ कटकोत्पाता :- हारस्ुटति कण्ठाग्रात् मौलि: स्खलति शीर्षतः । 15 15 प्रवहणम्- प्रतिष्ठानमनोहारि जलद्रोणीविभूषितम् । भनक्ति पवनश्छत्रं खड्गः पतति कोशतः ॥१३१॥ कूपस्तम्भजिनोदग्रं स्फुरदध्वजपटाकुलम् ।११९॥ सेनाधिपा निरुत्साहा गुडां गृह्नन्ति न द्विपाः । सुवर्णदृष्टिरुचिरमरित्रैः परिपूरितम् । रजस्वला दिशः सर्वा रथक्षो(रथाक्षा)भङ्गमिथ्रति ॥१३२॥ चटसैर्ग्राह्यमाणाम्बु व्वजछत्रसमाकुलम् ॥१२०॥ घाटी- इतो गृह्ीत गृह्लीत हत हतेतिभाषिणः । शुकवारे तदापूर्यं निवाज्रिययान्वितम् । लुण्टाकाः पदवीबन्धं कुवेते क्रूरनिस्वनाः ॥१३३॥ 20 20 उपहारमनोहारि वार्देवीपूजयाख्व्वितम् ॥१२१।। ध्रियन्ते वणिजो हस्ते ज्वाल्यन्ते वृतयस्तथा। धीवरा :- स्वनामवद् ये जानन्ति गिरीन् दन्तांश्र दुर्गमान्। उद्दाल्य-ते बलाद् बाला: स्फोटयन्ते हृद्टराशयः ॥१३४॥ अञ्जनान् वेत्रवलयानावर्तांश्र झषांस्तथा ॥१२२॥ लोहकुन्तान् भुवि क्षिप्वा ज्ञायन्ते निधयोऽखिलाः । पवह्णभङ्ग :- स्मरन्ति देवताः कुल्याः रहमाणं विशेषतः । भूमिगृहाणि शोध्यन्ते तथान्तरगृहाणि च ।१३५॥ सुक्कानं' धार्यते स्थाम्ना कूपस्तम्भस्तु पात्यते ॥१२३॥ असारं त्यज्यते वस्तु सारं चैव निरीक्ष्यते। 25 १ प्रतौ तु 'शु'काणं' इति पाठः । 'सुक्कान' इति अरबीभाषायाम्।-सं० बन्दिभि: प्रोह्यते भाण्ड गवां हरणपूर्वकम् ॥१३६॥ १३

काव्यशिक्षा बीजव्यार्णनपरिच्छेदः। [९९ युद्धभङ्ग :- भृगुपातं पतन्त्येके तृणान् गृह्नन्ति च द्विजः । शिवागमविचारज्ञः षट्पदार्थोपवर्णकः । मृता इव पतन्त्येके श्वासोच्छ्वासनिरुम्भतः ॥१३७॥ एकवासाः करक्रोडकमण्डलुविराजितः ॥१४९।। त्वदीयाः पिप्पला नाथ त्वदीया यामिनायकाः । अथ सांख्य :- पञ्चविंशतितत्त्वज्ञस्त्रिदण्डी रक्तकर्पटः । त्वदीया अङ्गजाश्चेति भाषन्ते कातरा रणे ॥१३८॥ स्नानभोजी कराम्भोजस्वर्णमुद्रापवित्रितः ॥१५०।। शून्यासना म्रमन्त्यश्चा विमुच्य वारणान् नृपाः । कपिलाख्यातसिद्धान्तपारगो ब्रह्मचर्यभृत्। 5 कृत्वा वेषपरावत्ते प्रणश्यन्ति यथा तथा ॥१३९। श्रीखण्डतिलकी तीर्थवासी नाशितकिल्बिषः ।१५१।। नगरभङ्ग :- प्राकार: पात्यते वेगाद् ज्वाल्यन्ते सौधराशयः । अथ चार्वाक :- पञ्चभूतार्थेवेदी च तत्त्वोपप्लवकारकः । छिद्यन्ते शतशो वृक्षा भिदयन्ते च जलाशयाः ॥१४०॥ अध्यक्ष:(?क्ष) प्रमितेवेक्ता पुरुषार्थविदूषकः ॥१५२॥ शृङ्गारहाररुचिराः परग्रहणभीरवः । अथ कवि :- शब्दार्थवादी तत्त्वज्ञो माधुर्यौजःप्रसाधकः । 10 झम्पां ददति कूपेषु भीरवो घृतबालकाः ॥१४१॥ दक्षो वाग्मी नवार्थानासुत्पत्तिप्रियकारकः ॥१५३॥ 10

अथ वणिज :- गणितज्ञो महालोभी तुन्दिलो मृदुवाक्यभृत्। शब्दार्थवाक्यदोषज्ञश्चित्रकृत् कविमार्गवित्। गूढदत्तापहारी च स्पष्टदत्तस्ववञ्चकः ॥१४२॥ OXFOED ज्ञातालङ्कारसर्वस्वो रसविद् बन्धसौष्टवी ॥१५४॥ तधथा- अपहरति गूढदत्तं प्रकटितदत्तेऽपि वदति सन्देहम् । षड्भाषाविधिनिष्णातः षड्दर्शनविचारवित्। ऋ्रयविक्रयेऽपि लुम्पति तथापि लोके वणिक् साधुः ॥१४३॥ नित्याभ्यांसी च लोकज्ञर्छन्दःशास्त्रपटिष्ठघीः ।१५५।। 15 अथ कायस्थ :- सदाक्षरोपजीवी स्यान्महाबुद्धिविचक्षणः । सज्जन: वास्तव्य-गौडभेदैश्व बहुधा परिकीर्तितः ॥१४४॥ स्वगुणाच्छादकः कृत्यवेदी परगुणप्रियः । 15 पीयूषकल्पवचनः परसूक्तियशस्करः ॥१५६॥ अथ क्षत्रिय :- शश्चदस्त्रकृताभ्यासो रणविद् गुरुमत्सरः । परापवादनिष्णातः परकाव्यविदूषकः । स्वामिकार्यकृते दक्षो दानी मानी जिताह्वः ॥१४५॥ दुर्जन :- सदाभिमानी दुर्व्यानी नीचसेवापरायण: ॥१५७॥ 20 शूरः संग्रामरसिको नानाबिरुदभासुरः । चौर :- उद्बद्धपिण्डिका (:को) लोललोचन [:] क्षत्रपापकृत् । प्रहार्रणराजिष्णू रणे पतितपक्वरः (?प्रक्षरः) ॥१४६॥ असत्यवादी मायावी सधैर्यो बहुवेषभृत् ॥१५८। 20 अथ क्षपणक :- मायूरलिङ्गी निर्ग्रेन्थो नित्यं केशविलुम्प(ञ्च)कः । वालुकाक्षेपको रात्रौ शकुनज्ञो दयोज्झितः । अन्तरायविधिप्राज्ञो मलापूरितविग्रहः ॥१४७॥ तालोद्घाटन विद्याज्ञशचुम्बकभ्रामकाश्मभृत्।।१५९।। अथ तपस्वी -शिवपूजारतो नित्यं भस्मभासितविग्रहः 25 जटाजूटरतो धोरमन्त्रोच्चारमनोहरः ॥१४८।। अथ अर्थोत्पत्तिबीजानि-

१.प्रायोऽत्र 'वालभ्य-गौडभेदश्च' इति पठितव्यम, वालभ्यकायस्थ-गौडकायस्थ इति रूढमेदात्। [-सं·] पद्मं सरः पयोराशी रोहणाद्विर्दिनेश्वरः । २ प्रतौ तु 'तपस्विनः' इति पाठः । चन्द्रो नभस्तल गङ्गा पृथ्वी भण्डारमन्दिरम् ॥१६०॥ 25

१०० ] काव्यशिक्षा बीजव्यावर्णनपरिच्छेदः ।

निधि: खलूरिका मूलधनं कुण्डं हिमाचलः । निधि :- कीर्तिविस्फूर्तिसेवधिः। कीर्तिसद्रत्नसेवधिः। समस्या जलदारामौ कार्मेणं कुलमन्दिरम् ॥१६१॥ खलूरी-इयं विराजते रामा काममल्लखलूरिका। मानसं नगरं कल्पः प्रतिष्ठानं सरोरुहम्। मूलधनम्- वाल्मीकिशास्त्रं सकलकविजनानां मूलधनम्।। मधुर्ग्रीष्मश्च वर्षाश्च शर्द्रेमन्तशीतकः ॥१६२॥ कुण्डम्-विशदयशःपयसां कुण्डम्।

5 परशुर्दववह्निशच भारतीहस्तपुस्तकः । हिमाचल :- कीर्तिगङ्गाहिमाचलः। 5

पम्मिनी चन्द्रिका चूतो नेत्राञ्जनं सुभाजनम् ॥१६३॥ समस्या-पुण्यानां समस्या, ऋचां वा । आशीर्वेचसां वा ।

आदर्श: कङ्कणं प्राची विन्ध्यशैल: प्रभोदयः । जलद :- भवसंतापतप्तानां चन्द्रमौलिर्धनाघनः ।

क्षेत्रं कन्दः खनिर्मूलमटवी शत्रमालयः ॥१६४॥ आराम :- आरामः कीर्तिवल्लीनाम् । कार्मेणम्-अमूलमन्त्रतन्त्रं च कार्मणं निर्वृतिश्रियः । दीपो जलनिधौ द्वीपो मरौ शाखी हिमे शिखी। कुलमन्दिरम्-सत्कीतेः कुलमन्दिरम् । 10 10 वृषभः स्यन्दन: पुष्पं चार्गला द्वारकुञ्चिका ॥१६५॥। मानसम्-मानसं गुणहंसानाम्। हस्तावलम्बनं मार्गो दिवामुखं प्रभोदयेः । नगरम् -- नगरं गुणपौराणाम् । क्रीडाभू: क्रीडोपवनं रयो नद्यास्तमस्चिनी ॥१६६।। कल्प :- परलोकगतौ कल्पः । एभिः पदैरर्थबीजमुत्पद्यते, तद्यथा- प्रतिष्ठानम्-धर्मपोतप्रतिष्ठानम् । व्याख्या- सरोरुहम्-पुण्यभङ्गसरोरुहम्। 15 पद्मम्-सरलाङ्गलिदलपटलं नखमणिकरकेसरं नरसुरालिम्। मधुः-पुण्यभूतोदये मधुः । 15 त्रिुवनकमलानिलयं जिनपतिपदपङ्कजं नमत ॥१६७॥ ग्रीष्म :- पापपङ्कहतौ ग्रीष्मः । कल्याणवल्लरीकन्दसमुद्धेदतपाव्ययः अथचा-गुणभृङ्गावलीपन्नम्। वर्षा :- भक्तिकन्दलिनीमेघः ।'

सरो यथा-अतिशयकमलमनोजं कीर्तिजलं सकललोकमहनीयम्। शरत्-पापपङ्कं तनूकुर्वन् जिनेशः शरदायते। 20 भव्यजनकुमुदनिकरं नमामि नामेयचरणसरः ॥१६८॥ हेमन्तः-मोहपङ्कजिनीहिमम् । शिशिर :- कर्मेंभदन्तनिर्भेदी। पयोधि :- गाम्भीर्यरत्नपाथोधिः। अथवा मर्यादातटिनीश्वरः। परशु :- योगः सर्वविषद्वल्लीविताने परशुः शितः। 20 रोहणाद्रि :- गुणमाणिक्यरोहणः । वनवह्नि :- संसारद्रुदवानलः । सूर्य :- तमस्तोमदिवानाथः। भारतीहस्तपुस्तक :- गुरुर्विजयतां वन्धो भारतीहस्तपुस्तकः। 25 चन्द्र :- नेत्रकैरविणीचन्द्रः । नभस्तलम्-यशस्तारामरुत्पथः । चन्द्रिका-भवतां (४ भविनां) भवतापौघहरी यस्यास्ति देशंना । गङ्गा-पापपङ्कापनोदाय साक्षाद् गङ्गेव वीक्ष्यते चूत :- सुकृतारामचूतस्त्वम् । 25 पृथ्वी-अतिशयगिरिपृथ्वी राजते भारतीयम्। अञ्जनम्-सुदृशाममृताञ्जनम् । भण्डारमन्दिरम्-औचित्यद्रव्यभण्डारः । [सु]भाजनम्-पुण्यमुक्तासुभाजनम्। १ पुनरुच्तिरियं प्रागुक्तत्वात्। व्याख्यायामत्र प्रभोल्लास इति व्याख्यातः । [-सं०] १. प्रतौ. त्वियं व्याख्या हेमन्तव्याख्यानन्तरं लिखिता।

१०२] काव्यशिक्षा बीजव्यावर्णनपरिच्छेद:। [१०३

आदर्श :- नम्रेन्दुवदनादर्शाः पदपभ्नद्यीनखाः । इत्यादिभि: पदैः विशेषणानि कोटिश उत्पद्यन्ते । पझमं पग्रिनी पओ्मोदय इत्यादि- कङ्कणम्-विद्वानेष चिरं जीयात् भारतीकरकढ्ढणम् । ण्दानां न पौनरुक्यं भङ्गान्तरेण भणितत्वात् । तथा श्वेतादिभिः पञ्चभिर्वर्णैरिवादियुक्तः पाची-पुण्यसूर्योदयप्राची। श्लोका भवन्ति। तद्यथा- चिन्ध्यशैल :- वाणीनर्मदाविन्ध्यशैलः । श्रीखण्डद्रवचर्चिता इव डिण्डीरपिण्डमण्डिता इव यस्य यशोभिर्दिशो बभुः,

2 सुगुणकरटिसूतौ विन्ध्यशैलो नरेन्द्रः । इत्यादि। 5

मभोदयः-पापव्वान्तप्रभोदयः । इदानीं दोषबीजमाह- क्षेत्रम्-क्षेत्रं सत्कीर्तिबीजानाम् । चन्द्रे लक्ष्माम्बुधौ जाड्यं खरत्वं दिवसेश्वरे। कन्दः-कन्दः कल्याणशाखिनः । कण्टकत्वं च पग्मिन्यां कूटत्वं कनकाचले ।१६९।। खनि :- गुणरत्नमहाखनिः । नग्नत्वं चन्द्रमौलौ च शून्यत्वं व्योममण्डले। . 10 मूलम्-मूलं कल्याणवल्लर्याः । खड्गे कुशीलता शलेषे गुणघातश्च कार्मुके ।१७०॥ 10 अटवी-भयानकमहाटवी। शत्रम्-श्रोतृद्विजमहाशत्रम् । स्वपुत्रयामनुरागश्च प्रोक्तश्च परमेष्ठिनि। आलय :- कलापौरीमहालयः । रुक्मिणीहरणं विष्णौ भरते भ्रातृविग्रहः ॥१७१।। दीप :- तमस्तोमभिदा दीपः । गजेन्द्रे दानविच्छेदो लक्षणे सर्वलोपता। 15 द्वीप :- भवाम्भोधौ जिनो द्वीपः। मरौ शाखी हिमे शिखी। कङ्कणे मध्यशून्यं च (१ न्यत्वं) रामे क्रौञ्च्विदारणम् ॥१७२। वृषभ :- वृषः कुलधुरोद्वाहे। परदाराभिगमत्वं वज्रपाणौ प्रकीर्तितम् । 15 स्यन्दन :- मोक्षपूःस्यन्दनोपमः । अचेतनत्वं कल्पद्रौ मात्स्यो न्यायस्तिमौ तथा ॥१७३। पुष्पम्-पुष्पं पुण्यमहीरुहः । शून्यवृद्धिर्भवेदक्के लोलत्वं मृगचक्षुषि। अगला-अर्गला कुगतिद्वारि। स्वर्गे विमानसंसर्ग: शून्यताधारणं श्रिय: ॥१७४॥ 20 द्वारकुश्चिका-महानन्दपुरोदारद्वारोदघाटनकुञ्चिका । हस्तावलम्बनम्-भवकूपे निपततां देवो हस्तावलम्बनम् वक्रत्वं छन्दसि गुरौ तुलारोहश्च भास्करे।

मार्ग :- महानन्दपुरीमार्गः । हतोऽश्वत्थामेति गिरोऽसत्यवाचो युधिष्ठिरे। 20

दिवामुखम्-मोहध्वान्तदिवामुखम्। वृषव्यापादनं विष्णौ इति दोषाः प्रकीर्तिताः ॥१७५॥

प्रभोल्लास :- शुभपभ्प्रभोल्लासः । सर्वेडपि सदोषाः प्रायः पदार्थास्ततः केन समं भवानुपमीयते ?।

25 क्रीडाभू :- कलाकलापकमलाक्रीडाभू:। स्पष्टम्।

क्रीडोपवनम्-अतिशयलक्ष्मीक्रीडोपवनम्। असत्संभावनगिरा भवेदर्थों मनीषिणाम्। तमस्व्रिनी-पापध्वान्ततमस्विनी । नदीरय :- मोहद्गुमनदीरयेः। व्याख्या -- यद्याकाशमङ्गल्यामनुमीयते, यदि पाथोनाथः प्रस्थद्रोणादिभिश्च, 25 यदि शेषस्येव मम सहस्रवक्त्रत्वम्, यदि इन्द्रस्येव नयनसहस्त्र[त्व]म्, यदि ब्रह्मण. १. बीजश्लोकेषु पूर्व 'नदीरयः' पश्चात् 'तमस्विनी' इति क्रमः । इव मम चतुर्वेक्त्रत्वं भवेत्, तदा तव गुणा वर्णयितुं मया शक्याः ।

१०४ ] काव्यशिक्षा बीजव्यावर्णनपरिच्छेदः । [१०४ अ विरुद्धार्थप्रकाशत्वे कोटिशोऽर्थः प्रजायते ॥१७६॥ मन्त्रे सारस्वतं सारमुपमा स्यादलंकृतौ। व्याख्या-यध्येवमविनयवती प्रवृत्तिर्भवतोऽपि स्यात्, तदा सुधारुचेर्बिम्बात् भोज्ये दध्योदनं सारं सर्वर्तुषु च माधवः ।।१८७।। कृशानुकणवर्षणम्, मेरोश्चलनम्, पवनस्य ग्रन्थौ बन्धः, शिलायां कमलिनीवपनम्, मृतस्य चर्चा (?) बघिरे गीतम्, अन्धस्य दीपदर्शनम्, पङ्गपुरुषे पवनगतिः, सद्ग्रन्थनिर्मितौ व्यास-वाल्मीकि-श्रीत्रिविक्रमाः । 5 मूके वावदूकत्वम्, वह्लौ शीतत्वम्, ऊषरे धान्योत्पत्तिः, सुधायां विषोद्रमः इत्यादि। धनञ्जयः कालिदासो माघो भारविरित्यपि ॥१८८॥ सर्वोपमार्थबीजमारभ्यते, तद्यथा- बाणो गुणाढ्योऽभिनन्दिः श्रीहर्षो भोजभूपतिः । 5 क्षमायां तीर्थनाथोऽस्तु दयादाने च बोधिदः। सुबन्धुर्घनपालश्र बी(बि)ल्हणो राजशेखरः ।१८९।। गुरुत्वे गगन स्थैर्यें मेरू रूपे च मन्मथः ॥१७७॥ दाने च बलि-कल्पद्रु-कर्णाद्याः परिकीर्तिताः । अथ जैना :-

10 परंप्राणस्य रक्षायै चक्री चक्रायुधः सुधीः ॥१७८॥ भगवान् गौतमस्वामी श्रीशय्यम्भवसूरिराट्। जीमूतवाहनस्तद्वत् सत्ये राजा युधिष्ठिरः । हरिश्चन्द्रनृपः सत्त्वे सुस्वरत्वे च कोकिल: ॥१७९॥ भद्रबाहुर्हरिभद्रः शीलाङ्क: शाकटायनः ॥१९०॥

शुद्धद्वितयपक्षत्वे मरालः कीर्तितो बुधैः। उमास्वातिप्र 10

प्रतापे सविता सौम्ये चन्द्रो मतौ बृहस्पतिः ॥१८०॥ [अतः परं पुस्तकस्य पत्रं नष्टम्।]

15 त्रिमाली खलु प्रासादे कुसुमे मालती तथा। तीर्थें शत्रुञ्जयगिरिः पूतत्वे स्वर्धुनीजलम् ॥१८१॥ दुर्वासा महर्षिः कोपे धूते नैषधभूपतिः । [कैलास: ] किल रावणेन तु जितो बाहुद्वयेनाचलः

रौहिणेयस्तथा चौर्ये गाम्भीर्ये च महोदधि: ॥१८२॥ श्रीगोवर्द्धनभूधरो मरुजिता तूर्ण च तीर्णोडर्णवः ।

15 पराक्रमे च पारीन्द्रो धैर्ये च धवलो वृषः । चक्री बाहुबलेन बाहुबलिना भग्नो रणे भूरिश:

20 कार्पण्ये मुर्म('मम्म)ण: श्रेष्टी लोभे नन्दो महीपतिः ॥१८३॥ तत् सर्वै सुरधामजं विजयते धामोच्चकैर्भूतले ॥१९१॥

कालशौकरिकः प्राणिविघाते कीर्तितो बुधैः। तज्जेतुं स्पर्द्धया हस्ते धर्तु तस्य जिगीषया। पुर्यामयोध्या नगरी मानसं च सरोवरे ।१८४।। जातं तस्य स्वरूपं च ग्रहीतुं तस्य च श्रियम् ॥१९२॥ रामा रुपे रतिर्गौरी शस्त्रे श्रेष्ठा धनुर्लता । इन्द्रिये लोचनं प्राहुः सर्वधर्मे तथा दया ।।१८५।। व्याख्या- प्रासादो विमानानि जेतुमभ्रंलिहशिरा बभूव । अन्येऽपि पदार्था वञ्चनायां किराटश्च वादे वीणा गुणे क्षमा। ये तुङ्गत्वे दृश्यन्ते तेषामित्थमर्थोत्पत्तिः। अथवा स्पर्द्या ममापि किमयमुच्चैस्तर 20 25 काञ्चन धातुषु प्रोक्त नेपथ्ये मुकुटः स्फुटम् ॥१८६॥ इति तुङ्त्वे स्पर्द्दया। हस्ते धर्तुमिव(ति) सुगमम्। तस्य जिगीषया इति सुगमम् ।

१०४ आ ] काव्यशिक्षा बीजव्यावर्णनपरिच्छेदः। [ १०५

तस्य स्वरूपत्वम् आम्नायत्व-कौलीन्यं वा व्यवस्थां वा न्यासस्थितिं ज्ञातुमुधत चरमानुपूर्वीन्यायप्रज्ञापनार्थेम् ।

इव। शेषं सुगमम् । तन्त्रजाले विशाले हि शिशूनां विशतां सताम् । क्षोभमभ्येति धीर्मध्येपयोधि पततामिव ।१८७। इष्टप्राप्त्यै रिपुच्छित्यै कौतुकात् पूर्वजक्रमात्। पत्नोपमप्रभं वक्त्रं रामायाः शोभतेतराम्। दम्भकैतवशब्देन भवेदर्थस्य संगतिः ॥१९३॥ प्रहृष्यन् सर्वदा यस्मिन् रते भर्ता स्थिति सृतः ॥१८८॥ 5 द्वितीयं यथा- 5 व्याख्या- ये केचन महीतले पदार्थास्ते स्वर्गेऽपि ज्ेयाः । तद्यथा-प्रासा- भङ्गीमङ्गीकरोत्यस्याः पङ्कजश्रीसखं मुखम् । दानामिष्टं विमानं तत्किङ्गिणीकाणेन आकारयतीव आवर्जयतीव। तथा तुरगाः प्रज- कदाचिदत्र निद्राति नोद्रेकः संवरद्ुहः ॥१८९॥ विनः व्योममण्डलं गच्छन्तो दिनकररथतुरगमिलनायेव धावन्ति। गजा उच्चैस्तरा पदस्य सञ्चारिणी- राकाकैरविणीकान्तकान्तकान्तिमलिम्लुचा । 10 ऐरावणेन सह सङतिकरणायेव करान् व्योमगान् कुर्वन्ति। उत्फाला हरिणा हरिणाङ्क- उदितं काममित्रेण देवेन मृगलक्ष्मणा ।।१९०।। हरिणमिलनायेव व्योममण्डलमुत्पतन्ति । य एव इष्टास्त एव रिपवः कल्पनावशात्। सब्रह्मचारि चारित्रं शरत्कैरविणीपतेः । 10 जेतुमित्यादिभि: क्रियाभि: पूर्वे पदार्था योज्यन्ते। कौतुकात् प्रासादा उच्चाः कौतुकादिव सगोत्रं रात्रिराजस्य सनाभि तुहिनद्युतेः ।१९१।. स्वर्गमनुवर्तन्ते। दम्भकैतवशब्देन, तधथा- साधम्येपदयोजना- बन्धूकबन्धुतां धत्ते मुग्धे ते मधुरोडधरः । 15 सिंहवृत्तिस्थितामन्तर्मूर्त्तामिव बिभर्ति यः । रोमराजेश्व सेवालवल्लीमृङ्गच्छदादिकम् ॥१९२॥ सिंहलक्ष्मच्छलाल्लक्ष्म्यै सोऽस्तु वीरजिनेश्वरः ॥१९४॥। नाभेरावर्त्तचकादि तरङ्गादि वलिस्जः । नितम्बस्य तथा चक्रकलधौतशिलादिकम् ॥१९३॥ यथां वा-

करभेभकरौ(?)रम्भाकाण्डमूर(रु)युगस्य च।१९४।। 20 15 भुजप्रभादण्ड इवोर्ष्वेगामी स पातु वः कंसरिपो: कृपाणः यः पाञ्चयंज्ञप्रतिबिम्बभङ्गच्या धाराम्भसः फेनमिव व्यनक्ति ॥१९५॥ कृष्णाहि-बर्हिबर्हाम्यां परै(:दै)रौचित्यशालिमिः । कृष्णैस्तु वस्तुभि: साम्यं केशपाशस्य योजयेत् ।।१९५।। नेमिं नमामि यं वीक्ष्य चिन्ताधिकफलप्रदम् । बालपल्लवपम्माधैज्ञैयं तत्पादयोस्तथा।

अपि शङ्गनिधिः शङ्गलक्ष्मव्याजेन सेवते ॥१९६॥ मत्तेभकलहंसाभ्यां गतौ साधर्म्यमिष्यते ॥१९६॥ पत्रोत्पलानि न परं समानि प्रमदादृशः । 25 दम्भकैतवशब्दाः पर्यायेण प्रयोज्याः। एवं स्यादर्थेसङ्गति। पूर्चजक्रमादि यावच्चकोरसारङ्गंप्रभृतेरपि दृष्टयः ॥१९७॥ 20 अस्माकं कुले कल्पद्रुमाश्विन्तितार्थसार्थप्रदायिका अवतेरुरिति हेतोः सहकारकारस्कराः १. प्रतौ अय श्लोको पूर्व लिखितः पश्चात् लोपितः- पथिकेम्यः फलानि प्रयच्छन्ति। जीमूतवाहनकुलोत्पन्ना अतो हेतोः परत्राणपरित्राणे इन्दुसौन्दर्यलुण्टाकं शशिकोमलतस्करः । चन्द्रबिम्बदयुतिद्रोहिं रोहिणीशाभिमानहृत् ॥ क्षत्रिया: वैपरीत्येन। एवं व्याख्यातम् । १४

१०६] काव्यशिक्षा बीजव्यावर्णनपरिच्छेद:। दृष्टध्येयानुसारेण मदिरदृष्टिरित्यपि । प्रतापादि नरेन्द्रादेः शोणं यदि च वर्ण्यते। उच्यमाना कवीन्द्राणां समये दृश्यतेडङ्गना ।।१९८। अयमेव क्रमः शोण: द्रव्ये साम्ये तदिष्यते ॥२११॥ दन्तानां मौक्तिकैः क्वापि वज्ररत्नाद्करैः क्वचित् । रक्ता अन्यैरन्यैश्च साधम्यै ज्ञेयं प्रकरणे क्रमात् ॥१९९।। ।।२१२ ।। 5 कुररीकोकिलादीनां गिरा स्त्रीणां समा गिरः । [ अतः परं ग्रन्थस्य पत्रं नष्टम् । ] 5 पुंसां च सिंहजीमूतमुरजध्वनिमा('ता)दिभिः ॥२००॥ .. + कुन्दसेफालिकाजातिवासन्तीनवमालिका। तगरं मुचुकुन्दं च कुटर्ज कैरवं तथा ॥।२०१।। [ काव्या ]दिषु प्रतापादेलोकशास्त्रश्रतेष्वपि । कवीनामेव समयः प्रामाण्यमवगाहते ॥२१३। सप्तच्छदं कासरोध्रमधूकं च विपाकवत्। 10 सिन्दुवारं विचकिलं पिण्डीतगरमित्यपि ॥२०२॥ धातु(त)क्यशोकबनधूकपाटलीकिंशुकादिभिः । 10 कीर्त्यादिषु नृपादीनां वर्ण्यमानेषु योजयेत्। पुष्पजातेरेवमादि साधर्म्यें विनियोजयेत् ।।२०३।। बालातपतडिद्वह्निशिखाप्रायैश्चं तैजसैः ॥२१५॥ साक्षात्क्षीरोंद-जाह्नव्यौ सुधाक्षीरादिकं तथा। पुण्डरीक कैरव च तदुत्थं कुसुमं तथा ॥।२०४।। पदार्थसाम्ययोगेन बन्धे रक्तस्य वस्तुनः । समान(?स)व्याससमयः कार्यः प्राच्येन वर्णना ॥२१६।। 15 मृणालकम्बुचन्द्रादि तथा द्रव्यं तदुद्गवम् । वलाका राजहंसश्च तथा शङ्करकर्केरा ॥२०५॥ इन्दीवरातकी(सी)प्रायैः पुष्पैरलिपिकादिभिः । 15 प्राणिभिर्मृगनाम्यादयैर्द्रव्यैः किं व्यञ्जनादिमिः ॥२१७।। एतावन्तं च जानीयाः प्राणिभ्यो धवलत्विषा । कैलासं हिमवन्तं च गिरिम्यो बल-शङ्करौ ॥।२०६।। प्राण्यङ्गजन्मिभिः केशपाशाधैरसिंत तथा। खङ्गादि वर्ण्यमानं तु साम्ये प्राग् वर्त(र्ण)नां क्षिपेत् ॥२१८।। देवेभ्यस्तद्विरिभवं स्फटिकं तुहिनं तथा। शेषं फणि(?) निर्मोकं सर्वेषामपि भोगिनाम् ।।२०७/। श्वेतवस्तुषु हासादे रोषादे रक्तवस्तुषु । 20

लवलीव सुगन्धिम्यः कर्पूरं चन्दनं तथा। साम्येनं योज्यमानस्य विज्ञेयं कविकोविदैः ॥२१९॥ 20

एवमादिषु शुभ्रार्थवादिशन्देषु दीर्घता ।२०८।। राजद्वारवर्णनबीजानि- अतिष्ठच्च नातिदूरे राजभवनस्य निर्वर्तितस्नानाशनव्यतिकरः, विश्रान्तश्च समासेन-क्षीरोदलहरीपुरम्। अथवा- मेखलकेन सह। याममात्रा[व]शेषदिवसे भुक्तवति भूभुजि प्रख्यातानां क्षितिभुजां उत्फुल्लवल्लीकुसुमावदातो विद्योततेऽयं रजनीभुजङ्गः । शिबिरसन्निवेशान् वीक्षमाणः शनैः शनैः पड्टबन्धार्थमुपस्थापितैश्च डिण्डिमाधिरोहणायाहतै- 25 सेफालिकागुच्छसना भिरिन्दुः ।।२0 ॥ प््चामिनवबद्रैश्च विक्षेपोपार्जितैश्च को(कौ) शलिकागतैशच प्रथमदर्शनकुतूहलोपनीतैशच 25

... मल्लीपरिचितः शशी ॥२१०॥ नागवीथीपालप्रेषितैशच दूतसंप्रेषणप्रवेशितैश्च पल्लीपरिवृढढौकितैश्च स्वेच्छायुद्धक्रीडा- कौतुकाकारितैश्र दीयमानैश्चाच्छिद्यमानैशच मुच्यमानैशच यामावस्थापितैश्च सर्वद्वीप-

१०८ j काव्यशिक्षा बीजव्यावर्णनपरिच्छेदः। [१०९

पुष्पा भिषेकदिवसैरिव कल्पितैर्वारणेन्द्रैः श्यामायमानम्, अनवरतचलितखुरपुटप्रहतमृदङ्गशच्च रिवान्यैः शेखरोड्डीयमानमधुपमण्डलैः प्रणामविडम्बमानाभयपलायमानमौलिमिरिव निर्जितै- नर्त्ततयद्गिरिव राजलक्ष्मीमुपह सद्धिरिव सृक्कपुटप्रसृतप्रकरफेनाइटहासेन जन(व)जडजद्वां हरिण- रपि' सुसंमा नितैरिवानन्यशरणैरन्तरान्तरा निष्पततां प्रविशतां चान्तरप्रतीहाराणामनुमार्ग- जातिमाकारयद्गिरिव संघद्टहेतोर्हैर्प हे वितेनोच्चैरुच्चैःश्रवसमुत्पतदग्िरिव दिवसकररथतुरगरुषा प्रधा वितानेकार्थिजनसहस्त्राणामनुयायिनः पुरुषानश्रान्तैः पुनः पुनः पृच्छद्धिः 'भद्र, अद्य 5 पक्षायमाणमण्डनचामरमालैर्गगनतलं तुरङ्गैस्तरङ्गायमानम्, अन्यत्र प्रेषितैश्च प्रेष्यमाणैश्च भविष्यति भुक्त्वास्थाने दास्यति दर्शनं परं परमेशवरः, निष्पतिष्यति वा बाह्यां कक्ष्याम्, : प्रेषितप्रतिनिवृत्तैशच बहुयोजनगमनगणनसंख्याक्षरावलीभिरिव वराट(टि)काबलीभि इति दर्शनाशया दिवसं नयद्विर्भुजनिर्जितैः शत्रुमहासारतैः समन्तादासेव्यमानम्, र्घटितमुखमण्डन कैस्तारकितैरिव संध्यातपच्छेदैररुणचामरिकार चितकर्णपूरैः सरक्तोत्पलैरिव अन्यैश्च प्रतापानुरागागतैर्नानादेशजैर्महीपालैः प्रतिपालयद्गिर्नरपतिदर्शनकालमध्यास्य- रक्तशा लिशाले यैरनवरतझणझणायमानचारुचामी करपु (धु)रुपु( घु)रुकमा लिकेर्जरत्कर ञ्जवनै- मानम्, एकान्तोपविष्टैश्च जैनैरार्हतैः पाशुपतैश्र पाराशरिमिश्च सर्वदेशजन्मभिश्च जनपदैः रिव रणितशुष्कबीजकोशीशतैः सर्वाम्भोधिवेलावनवलयवासिमिश्चम्लेच्छजातिभिः सर्वद्वीपान्तरगतैशच दूतमण्डलैरुपास्य- 10 कपिकपोलकपिलै: क्रमेलककुलैः कपिलायमानम्, अन्यत्र शरज्जलघरैरिव सद :- मानम्, सर्वप्रजानिर्माणभूमिमिव प्रजापतीनां लोकत्रयसारोच्चयरचितं चतुर्थमिव लोकम्, 10 सुतपय: पटलघवलतनुभि: कल्पपादपैरिव मुक्ताफजजालकजा यमाना लोकलुप्तच्छाया मण्डलै- महाभारतशतैरप्यकथनीयसमृद्धिसंभारम्, कृतयुगसहस्तैरिव कल्पितसन्निवेशम्, स्वर्गाबुदैरिव र्नारायणनाभिपुण्डरीकैरिवाश्लिष्टगरुडपज्ैः क्षीरोदोदेशैरिव द्योतमानविकट विद्रुमदण्डैः विहितरामणीयकम्, राजलक्ष्मीकोटिभिरिव कृतपरिग्रहं राजद्वारमगमत। शेषफणाफल कैरिवोपरिस्फुरत्स्फीतमाणिक्यखण्डै: *व्रेतगङ्गापुलिनैरिव राजहंसोपसेवितैरभि- भवद्धिरिव निदाघसमयं परिहरद्धिरिव विवस्वतः प्रतापमापिबद्धिरिवातप चन्द्रलोकमयमिव [ हर्षचरिते द्वितीयोच्छ्वासे ]

15 जीवलोकं जनयद्धि: कुमुदमयमिव कालं कुर्वेद्गिर्ज्योत्स्नामयमिव वासरं विरचयद्धिः' फेन- योगैर्लग्नैशच नक्षत्र्ग्रहैर्वारेश्च सप्तभिः ।

मयीमिव दिवं दर्शयद्गिरकालकौमुदीसहस्त्राणीव सृजद्धिर(रु)पहसद्धिरिव शातकतवीं लक्षणैर्जायते काव्यं बप्पभट्टिप्रसादतः ॥२२०॥ 15

श्रियं श्वेतायमानैरातपत्रखण्डैः *वेतद्वीपायमानम्, क्षणनष्टदृष्टाष्टदिङ्मुखं च मुष्णद्गिरिव व्याख्या-विष्कम्भाद्या योगाः। योग इव सप्रीतिरायुष्मान् भवान्। भुवनमाक्षेपोद्क्षेपदोलायित दिनं [गता]श(ग)तानीव कारयदविरुत्सारयाद्वरिव कुनृपति- सौभाग्यहृदयः शोभनः कर्मणि सर्वत्र सुकर्मा सधृतिः । शूलं दुष्कर्मकर्तृणाम्। संपर्ककलङ्गकालीं कालेयीं स्थिति विकचविशदकाशवनपाण्डुरदशदिशं शरत्समयमिवो- इत्यादिभि: पदैरुत्पद्यन्ते *लेषाः । 20 पपादयद्विबिसतन्तुमयमिवान्तरिक्षमाविर्भावयद्गिः शशिकरशुचीनां चलतां चामराणां तिथिरिव प्रतिपदाधिष्ठायी । सदा द्वितीयालंकृतः सहस्त्रदोलायमानम्, अपि च हंसयूथायमानं करिक्णशङ्ैः, कल्पलतावनायमानं कदलि- साक्षाल्लग्नमय इव सवृषः सिंहभासुरः सधनुः समकरः-इत्यादि। सल्लानोऽपि 20 काभि:, माणिक्यवृक्षरोचनायमानं मायूरातपत्रैः, मन्दाकिनीप्रवाहायमानमंशुकैः, क्षीरोदाय- न मेषारूढ इति। मानं मरकतमयूखैः, जन्यमानान्यदिवसमिव पभमरागबालातैः, उत्पद्यमानापराम्बरमिवेन्द्र- नीलप्रभापटलैः, आरम्यमाणापूर्वनिशमिव महानीलमयूखान्धकारैः, स्यन्दमानानेककालिन्दी- नक्षत्रश्लेषा: - अश्विनीसेनाबन्धुरः । सन्मार्गः साद्रः नक्षत्रमयोऽपि न रौदया- वशयाश्रितः सकरः सचित्रः सज्येष्टो मूलािष्ठितः सुश्रवणः-इत्यादि। 25 सहस्त्रमिव गरुडमणिप्रभाप्रतानैः, अङ्गाराङ्गितमिव पुष्परागरश्मिभिः, कैश्िचिदधोमुखै शचरणनखपतितवदनप्रतिबिम्बनिभेन प्रवेशमलभमानैर्लज्जया स्वाङ्गानीव विशद्धिः कैश्च- [ग्रहश्लेषा :- ] सूर्ये इव सुदिनकरः। स वा सोमः स मङ्गलो बुधाधिष्ठितः दङ्गुलीविलिखितायाः क्षितेर्विकीर्थमाणकरनखकिरणकदम्बव्याजेन सेवाचामराणीवार्पयद्गिः स गुरुः स कविः शनैश्चरोऽपि न मन्दः-इत्यादि । 25

कैश्चिंदुर[:]स्थलदोलायमानेन्द्रनीलतरलप्रभापड्ैः स्वामिप्रकोपप्रशमनाय कण्ठबद्धकृपाणपट्टै: लक्षणमय इव सुस्वरः समानवचनः सुवर्णसवर्णः

१. अतः परं प्रतौ 'फेनमयमिव वासरं विरचयद्धिः' इति लिखितम्, परं पुनरुक्तमेवेति परिहतम्। पूर्वो हुस्वः परो दीर्घों जिनेन्द्र तव दर्शनात्। १. प्रतौ 'निस्तर्जितैरपि' इति पाठः ।

..............-

काव्यशिक्षा

पूर्वोडभ्यासस्तवारीणां संग्रामे यत् पलायनम् । इदानीं द्वयमभ्यस्तं वने वासो दरिद्रता ॥२२१।। . अनेकार्थशब्दसंग्रहपरिच्छेदः। पूर्वोडभ्यास: समस्तोऽपि रूपसिद्धौ गतो मम । इदानीं द्वयमम्यस्तं भोजनं शयनं तथा ।।२२२।। (१) एकाक्षरकाण्ड:। [अत्र ग्रन्थस्य पत्रे विनष्टे, अयं काण्डो लुप्तः ।] 5 पण्याच्छिल्पान्नियोगाच्च क्रीतादेरायुधादपि। वित्तमादाय लोकोडयं सर्वः स्त्रीयु निमज्जति ॥२२३। (२) द्वयक्षरकाण्ड: इरगनिः स्यान्ममाप्येवं शर्चेवर्ममतं मतम् । [नष्टे पत्रे, अस्य काण्डस्य कश्चिदारम्भिकोंऽशो लुप्तः । ततः परम्-] 5

दन्दहीति मनोऽरण्यं कामिनां कथमन्यथा॥२२४।। [नागो ] मतङ्गजे सर्पे पुन्नागे नागकेसरे। स्यातां यदि पदे द्वे तु यदि वा स्युर्बहून्यपि। क्रूराचारे नागदन्ते मुस्तके वारिदेऽपि च॥१॥

10 तथापि बद्रमुष्टित्वं न त्यजन्ति नियोगिनः ॥२२५॥ फल्गुः काकोदुम्बरिकावृक्षे निर्थकेऽपि च । स्त्री नदीवदिदं सत्यं रसेनार्गलिता सती। भगोडर्क-ज्ञान-माहात्म्य-यशो-वैराग्य-मुक्तिषु ।।२।। यतो ध्वंसं विधत्तेऽसौ कूलवत् कुलयोईयोः ॥२२६॥ गुणबाधिका न वृद्धिः प्रकृतिप्रत्ययचिंभक्तिलोपो वा। 10 न भवति तथापवादो न व्याकरणस्थितिरिदानीम् ॥२२७॥ राज्ये वेश्याभृतौ भोगः सुखे च सर्पविग्रहे ॥३॥

51 दुषिधातोरिवास्माकं दोषनिष्पत्तये गुणः । पालना-Sभ्यवहारे च फणेडष्टासु निगद्यते। पश्य गोघट किं कुर्मः कर्मणामिदृशी गतिः ॥।२२८।। मार्गों मृगमदे मासे सौम्यर्क्षेऽन्वेषणे पथि॥४॥ तथा चौडललाटसन्व्यक्षराणि वाचय । सव्यञ्जनाः सुलोचनाः, परापवादे- मृग: कुरङे याच्जायां मृगयायां गजान्तरे। ष्वघोषाः, घोषवन्तः कृत्येन, अन्तःस्था धर्मकृत्येषु, सोष्माणः परविग्रहेषु, सर्वदा पशौ नक्षत्रभेदे च मृगी तु वनितान्तरे ।।५।। 15 लिङ्गप्रकाशितविभक्तयः सदागमाः सश्रद्धाः प्रकाशितवंश्यसर्वनामानः सत्कारका ईप्सिता- 20 थेरक्षकाः संप्रदानप्रगुणा योधा वैयाकरणा इवाधिकरणप्रियाः । मुनयः पूर्ववत् अलब्धलाभे सङ्गत्यां कार्मण-ध्यान-युक्तिषु।

विदलितकरणाः शुभकर्माणः सहेतवः । द्विगुना तत्पुरुषेणाधिष्ठिता दृश्यमानबहुवीहयः वपुः-स्थैर्य-प्रयोगेषु सन्नाहे भेषजे धने ।।६।।

केदाराः । द्वन्द्वस्थाः क्षत्रियाः सतद्दिताः कृतापत्यप्रत्ययाः सवृद्धयः । विष्कम्भादावुपाये च योगो विस्त्रम्भघातिने(नि)। ये ददति परस्मैपद नात्मनेपदम्। क्रियाभावा वर्तमानेन वर्तन्ते न परोक्षाचारेण नृत्य-युद्धक्षितौ रङ्गो रागः स्याल्लोहितादिषु ॥७॥ सप्रयोगाः सानुमतयः । आचाराल्ल्धोपमाना न द्विरुक्तिप्रियाः कृतसंप्रसारणाः गान्धारादौ च क्लेशादेडनुरागे मत्सरे नृपे। वङ्: कर्पासे वृन्ताके वङ्गा जनपदान्तरे ।।८।। 20 25 परेषाम्। गुणिनः ससिद्धयः- इत्यादि लक्षणपदैः प्रज्ञानुमानतः काव्यम्। इति काव्यतत्त्वबीजं हृदयस्थलमुप्तमतुलरससिक्तम्। उत्पादयति मनोज़ं यश:फलं विनयमहनीयम् ।२२९॥ रय-प्रवाह्योर्वेग: शुङ्गं चिह्न-विषाणयोः । इत्याचार्यश्रीविनयचन्द्रलिखितायां काव्यशिक्षायां क्रीडाम्बुयन्त्रे शिखरे प्रभुत्वोत्कर्ष-सानुषु।।९॥ विनयांङ्कायां वीजव्यावर्णनो नाम चतुर्थः परिच्छेदः ॥ उत्साहे निश्चयेऽध्याये मोहा-Sनुमति-सृष्टिषु। १ सकर :- सहस्तः [-सं०]। त्याग-स्वभावयो: सर्गः स्यादर्घो मूल्य-पूजयोः ॥१०॥ 25

११२ काव्यशिक्षा अनेकार्थशब्दसंग्रहपरिच्छेदः। [११३ दुःखैनो-व्यसनेऽघः स्याद मेघस्तु मुस्तकाब्दयोः । अट्टो हट्टा-Sड्ालकयोर्भृशे चतुष्क-भक्तयोः । दीन-निष्फलयोर्मोघो मोघा स्यात् पाटलातरौ ॥११॥ काण्डो नालेडधमे वर्गे द्रुस्कन्धेऽवसरे शरे ॥।२४। शलाघोपास्तीच्छयोः स्तोत्रेऽर्चा पूजा-प्रतिमास्वपि। सह-श्लाघा-Sम्बुषु स्तम्बे क्रीडा केल्यामनादरे। कचः शुष्कव्रणे केशे बन्धे पुत्रे च गीष्पतेः ॥१२॥ गुडः कुञ्जरसन्नाहे गोलकेक्षुविकारयोः ॥२५॥ काञ्ची गुञ्जा-मेखलयोः पुर्या क्रौश्चो द्वीपे खगे। चर्चा स्याच्चममुण्डायां चिन्ता-स्थासकयोरपि ।१३॥ भाण्डं मूलवणिगवित्ते तुरङ्गाणां च मण्डने। नदीकूलद्वयीमध्ये भूषणे भाजनेऽपि च ॥२६।। मोचा शाल्मलि-कदल्योर्नीचः पामर-खर्वयोः । अजरछागे हरे विष्णौ रघुजे वेधसि स्मरे ॥१४॥ ऊर्णा भ्रूम्यगावर्ते मेषादीनां च लोमनि। ऋणं देये जले दुर्गें कणो धान्यांश-लेशयोः ॥२७॥ अब्जो धन्वन्तरौ चन्द्रे शङ्ेडब्जं पत्म-संख्ययोः। द्विजो विप्र-क्षत्रिययोवैश्ये दन्ते विहङ्गमे ।।१५।। कणा जीरक-पिप्पल्योः कर्णश्चम्पापतौ श्रुतौ। 10

गुञ्जा तु कृष्णलायां स्यात् पटहे मधुरव्वनौ। क्षणः कालविशेषे स्यात् पर्वण्यवसरे महे ॥२८॥ 10 शिश्ने चिह्ने पताकायां ध्वजः पूर्वदिशो गृहे ॥१६॥ कृष्णा तु नील्यां द्रौपद्यां पिप्पली-द्राक्षयोरपि। शौण्डिकेऽपि च खट्वाङ्गे निजो नित्य-स्वकीययोः । जिनेन्द्र-पूज्ययोरर्हत् कान्ता प्रियङ्डु-योषितोः ॥२९॥ सन्ततौ च प्रजा लोके बले बीजं तु रेतसि ॥१७। कीर्तिर्यशसि विस्तारे प्रासादे कर्दमेडपि च । 15 स्यादाधाने च तत्त्वे च हेतावङ्गरकारणे। कृतं पर्याप्त -युगयोः केतुर्धुति-पताकयोः ॥३०॥ भुजो बाहौ करे मजूः शुद्धौ च रजकेडपि च ॥१८॥ पितृ-सगोत्रयोर्ञातिस्तिक्तश्व सुरभौ रसे । 15 राजी रेखायां पड़्क्तौ च रुजा त्वामय-भङ्गयोः । धृतिर्योगविशेषे स्याद्धारणा-धैर्ययोः सुखे ॥३१।। लाजास्तु भृष्टधान्ये स्युर्लोज: स्यादार्द्रेतण्डुले ।१९॥ संतोषा-Sध्वरयोशचापि पङ्क्तिर्गौरव-पाकयोः । उशीरके पुनर्लाजं गोष्ठ-संघा-Sव्वसु त्रजः । पूर्त पूरितखाताद्योर्षृतिर्वरण-वाटयो: ॥३२॥ 20 वाणिज्ये करणभेदे वणिग् वाणिज्यजीविनि ॥२०॥ सूतः पारद-सारथ्योर्गाथा वाग्भेद-वृत्तयोः । व्याज: शाठ्येऽपदेशे च वाजं सर्पिषि वारिणि। तीर्थ शास्त्रे गुरौ यज्ञे पुण्यक्षेत्रा-Sवतारयोः- ॥३३॥ 57 यज्ञान्ने वाजस्तु पक्षे मुनौ निस्वन-वेगयोः ॥२१॥ ऋषिजुष्टे जले सत्रिण्युपाये स्त्रीरजस्यपि । लक्जः पट्टे च कच्छे च सज्जौ सन्नद्सम्भतौ। योनौ पात्रे दर्शनेषु [पीथोडर्के पीथमम्बुनि] ।।३४॥ 25 यज्ञः स्यादात्मनि मखे नारायण-हुताशयोः ॥२२॥ रथस्तु स्यन्दने पादे शरीरे वेतसद्गुमे। संज्ञा नामनि गायत्र्यां हस्ताधैरर्थसूचने। छन्दो वशेडभिप्राये च भसद्भ्ास्वर-मांसयो: ॥३५॥ चेतना-Sर्कस्त्रियोनूनं संज्ञा घियां प्रकीर्तिताः ॥२३। १५

काव्यशिक्षा अनेकार्थशब्दसंग्रहपरिच्छेदः। ११४] [११५

मन्दो मूढे शनौ रोगिण्यलसे भाग्यवर्जिते। बालकोडज्ञे शिशौ केशे वाजि-वारणवालधौ। गजजातिप्रभेदेऽल्पे स्वैर मन्दरते खले' ॥३६॥ अङ्गुलीयक :- हीबेर-पारिहार्येषु वालकम् ।।४७।। पिनाको हरकोदण्डे पांशुवर्ष-त्रिशूलयोः । -0- [हंसोडके मत्सरेऽच्युते ।३७।। मोदको हर्षके ज्ञेयः खाद्यभेदे च मोदकम् ॥४८॥

5 खगा]श्वयोनि-मन्त्रादिभेदेपु परमात्मनि। रूपकं नाटके धूर्तें काव्यालङ्गरणेडपि च ।

निर्लोभनृपतौ प्राणवाते श्रेष्रेडग्रतः स्थितः ॥३८॥ कौशिको नकुले ब्यालग्राहे गुग्गुल-शुक्रयो: ॥४९॥

इति [द्यक्षरो] द्वितीयः काण्डः । नालीकं पम्मखण्डेडब्जे नालीकः शर-शल्ययोः । नन्दको हरिखड्गे च हर्षके कुलपालके ।।५०॥ (३) त्र्यक्षरकाण्ड: । तूलिका कथिता लेख्यकूर्चिका-तूलशय्ययोः । कनकं चम्पके स्वर्णे धत्तूरे नागकेशरे । ऊर्मिका त्वङ्गुलीये स्याद् वस्रभङ्ग-तरङ्गयोः ॥५१॥ 10

10 कालीये काञ्चनारे च दाडिमे च कमण्डलौ ॥३९॥ अलर्को धवलार्के स्याद् योगोन्मादितशुन्यपि। नरको निरये दैत्ये सीधुपाने च सीधुनि । आन्तको रुजि शङ्कायां सन्तापे मुरजध्वनौ ।५२।। जनकः पितृ-राजर्षौ युतकं संशये युगे ।।४०।। कुलकः कुलप्रधाने वल्मीके काकंतिन्दुके। कृषि(ष)क: कर्षके फाले रजको धावके शुके। चित्रकस्तु चित्रकाये दुमौषधिविशेषयोः ॥५३॥ मधुको बन्दिभेदे स्यादणुको निपुणा-ल्पयोः ॥४१॥ पताकाऽङ्के 'बजे केतौ सौभाग्ये नाटकांशके । 15

15 प्रियकः पीतशाले स्यान्नीपे चित्रमृगेडलिनि । भूमिका तु रचनायां रूपान्तरपरिग्रहे ॥५४॥ यमकं यमजे शब्दालङ्कारे संयमेऽपि च ।।४२।। स्वस्तिको मङ्गलद्रव्ये गृहभेद-चतुष्कयोः । तिलकं चित्रके प्राहुः कुलिको नागभेदके। दुमुखो मुखरे नागराजे वाजिनि बानरे ।५५।। कुशिक: स्यान्मुनौ तैलशेषे सर्जा-Sक्षवृक्षयोः ॥४३॥ जातीफले नरश्रेष्ठे पुन्नागः पादपान्तरे। कटकं वलये सानौ राजधानी-नितम्बयोः । कवचस्तु तनुन्नाणे पटहे नन्दिपादपे ।।५६॥ 20

20 रुचकं मण्डलद्रव्ये ग्रीवाभरण-दन्तयोः ॥४४॥ कुक्कुट: कुक्कुभे ताम्रचूडे वहिकणेडपि च। आढकं मानभेदे स्यात् तुवर्यामाढकी मता। प्रतापिनि प्रचण्ड: स्यात् प्रकाण्ड: स्तम्बशस्तयोः ॥५७॥ तारकः कर्णधारे च दैत्ये दृशि च तारकम् ॥४५॥ आपाढो मलयगिरौ व्रतिदण्डे च मासि च ।

कनीनिकायां नक्षत्रे तारकं तारकापि च । शच्यां निर्गुण्डयामिन्द्राणी ललनाकरणेडपि च ॥५८॥

नायको नेतरि श्रेष्ठे हारमध्यमणावपि ।।४ ६।। करुणा तु कृपायां स्यात् करणं क्षेत्र-गात्रयोः । 25

१ अतः परं ग्रन्थस्य पत्रं नष्टम् । गीताङ्गहारसंवेशभित्सु कायस्थसंहतौ ॥ ५९॥

११६ ] काव्यशिक्षा अनेकार्थशब्दसंग्रहपरिच्छेद: । [११७ वर्णानां स्पष्टतादौ च योगिनामासनादिषु। हृषीके साधकतमे ववादौ च कृतावपि ॥६०॥ धावनं तु गतौ शौचे पद्मिनी योषिदन्तरे। विटपः पल्लवे स्तम्बे विस्तारे षिङ्ग-शाखयोः ॥७३॥ कङ्कणं करभूषासु कल्याणं हेम्नि मङ्गले। काकिणी मानदण्डे स्यात् तुरीयांशे पणस्य च ।।६१।। वृषभः स्यादादिजिने वृष-पुङ्गवयोरपि । गौतमो गणभृद्गेदे शाक्यसिंह्षिभेदयोः ॥७४॥ तरुण: कुब्जवृक्षे स्यादेरण्डे यूनि नूतने । निर्वाणं मोक्ष-निर्वृत्योर्विध्याते करिमज्जने ।।६२।। सुषीमः शिशिरे रम्ये सत्तमः श्रेष्ठ-पूज्ययोः । विदुरो नागरे धीरे धृतराष्ट्रानुजेऽपि च । पक्षिणी पूर्णिमा-खग्योः शाकिनी-रात्रिभेदयोः । अङ्गलि: करशाखायां कर्णिकायां गजस्य च ।।७५।। श्रवणो नक्षत्रभेदे श्रवणं श्रवसि श्रुतौ ।।६३।। सुषेणो विष्णु-सुग्रीववैद्ययोः करमर्दके । इति त्र्यक्षरः काण्डस्तृतीयः ।

10 हरिणौ पाण्डु-सारङ्गौ सुपर्ण: कृतमालके ।।६४। (४) चतुरक्षरकाण्ड: । अजितस्तीर्थकृद्वेदे बुद्धे विष्णावनिर्जिते। अलमकः पिके भृङ्गे मधुके पभ्मकेसरे। 10 अनन्तं खे निरवधावनन्तसतीर्थकृद्धिदि ॥६५॥ बलाहको गिरौ मेधे दैत्य-नागविशेषयोः ॥७६॥ अथायतिः स्यात् प्रभावोत्तरकालसमागमे। वृन्दारक: सुरे श्रेष्ठे मनोजे च [प्र]कीर्तितः । आसत्ति: संगमे लाभेडप्यापत्तिः प्राप्ति-दोषयोः ॥६६॥ नियामकः कर्णधारे पोतवाहे नियन्तरि ॥७७॥ किरातः स्यादल्पतनौ भूनिम्ब-म्लेच्छयोरपि। विनायकस्तु हेरम्बे ताक्ये विघ्ने जिने गुरौ। 15 गोपतिः शङ्करे षण्ढे तृपतौ त्रिदशाघिपे ।।६७ भट्टारक: सुरे राजि कथितश्च तपोधने ।।७८।। 15 सहस्रकिरणे चापि जगती छन्दसि क्षितौ। दासेरकः स्यात् करभे दासीपुत्रे च धीवरे। निशान्तं सदने शान्ते प्रभातेऽपि निगद्यते ।६८।। कृकवाकुस्ताम्रचूडे मयूर-कृकलासयोः ॥७९॥ पर्वतो गिरि-देवष्योंः पक्षतिः प्रतिपत्तिथौ। गोमेदकं पीतरत्ने काकोले पत्रकेऽपि च । 20 वसतिः स्यादवस्थाने निशायां सदनेडपि च ।।६९।। सहकारे गणधरे पुण्डरीकोऽग्निदिग्गजे ।।८०।। विनतः प्रणते भुग्ने विनता पिटिकाभिदि। पुण्डरीकं सिताम्भोजे राजिलाहौ गजज्वरे। 20 सिद्धार्थः सर्षपे शाक्यसिंहेऽन्त्यजिनवप्तरि ॥७०॥ कोशकारान्तरे व्याघ्रे वलाहकोऽम्बुदे गिरौ ।८१॥ सम्बाधः सङ्कटे योनौ अर्जुनः पार्थ-हैहये। दैत्ये नागे च निर्दिष्टो भयानकस्तु भीषणे। कुण्डली वरुणे सर्पे मयूरे कुण्डलान्विते ।।११।। महाशङ्गो निधिभेदे संख्याभेदे नरास्थनि ॥८२। 25 दर्शनं दर्पणे धर्मोपलब्ध्योर्बुद्धि-शास्त्रयोः । शिलीमुखोऽलौ वाणे चापवर्गसत्याग-मोक्षयोः । स्वप्न-लोचनयोश्वापि दशनं वर्म-दंशयोः ॥७२॥ संप्रयोगो निधुवने सम्बन्धे कार्मणेडपि च ॥८३ । 25

११८] काव्यशिक्षा अनेकार्थशब्दसंग्रहपरिच्छेदः। [११९

द्विजराजस्तु शेषे स्यात् तार्क्ष्यैडपि च निशाकरे। बलभद्रर्वनन्ते स्यान्महावीरो जिने भटे। धर्मराजस्तु सुगते श्राद्रदेवे युधिष्टिरे ।।८४।। रागसूत्रं पट्टसूत्रे तुलासूत्रेऽपि च क्वचित् ।।९७।।

भारद्वाजः पक्षिभेदे बृहस्पतिसुतेऽपि च। समाहारस्तु संक्षेप एकत्रकरणेडपि च । तुलाकोटिर्मानभेदेऽर्वुदे स्यान्नूपुरेडपि च ।।८५॥ मणिमाला स्त्रियां हारे दशनक्षतभिद्यपि।।९८।।

कलकण्ठः पिके पारावते हंसे कलव्वनौ। मुक्ताफलं घनसारे मौक्तिके लवलीफले। वैतरणी प्रेतनदां जनन्यामपि रक्षसाम् ॥८६।। जीवितेशः प्रिये मृत्यौ पलंकषा च किंशुके ।।९९।। शिखरिणी वृत्तभेदे रोमाली-पेयभेदयोः । कलहंसो राजहंसे कादम्बे नूपसत्तमे। दिवाभीतः काकरिपौ कुम्भिले कुमुदाकरे।।८७।। गन्धवहो मृगे वाते तमोपहो जिने रवौ ॥१००॥ नागदन्तो हस्तिदन्ते गेहान्निःसृतदारुणि । इति चतुरक्षरः चतुर्थः काण्डः । 10 प्रजापतिर्व्रह्म-राज्ञोर्जामातरि दिवाकरे ।८८। वह्ौ त्वष्टरि दक्षादौ प्रतिकृतिस्तु पूजने । (५) पञ्चाक्षरकाण्ड: । 10

पुष्पदन्तस्तु दिग्नागे जिनभेदे गणान्तरे ।।८९।। स्यादाच्छुरितकं हास-नखघातविशेषयोः।

आशाबन्धः समाश्वासे मकेटस्य च वासके । जलकरङ्क: स्यान्मेघे नालिकेरतरो: फले ॥१०१॥

महानादो महाकाष्ठे महाध्वाने शयानके ।।९०।। कथापसङ्गो वातूले विषस्य च चिकित्सके।

आस्कन्दनं तिरस्कारे संशोषण-समीकयोः । वृषभध्वज: प्रथमजिनेन्द्रे शशिशेखरे ॥१०२॥। 15 व्द्रमानो वीरजिने स्वस्तिकैरण्ड-विष्णुषु ॥९१।। तमालपत्रं तिलके तापिच्छे पत्रकेडपि च। अर्धपारावतेश्चित्रकण्ठे स्यात् तित्तिरावषि ॥१०३॥ 15

प्रश्नभेदे शरावे च विष्वक्सेनो जनार्दने । अनुशयः पश्चात्तापे दीर्घेद्वेषा-Sनुबन्धयोः ॥९२॥ इति पञ्चाक्षरः पञ्चमः काण्ड ।

अवतारस्तु नद्यादितीर्थेष्ववतरेऽपि च । (६) अव्ययार्थकाण्ड :- ।

20 उपचारस्तु लञ्चायां कुम्भकार: प्रजापतौ ।।९३। [एकस्वरा :- अ स्वल्पार्थेडप्यभावेऽपि । यथा-] घनसारस्तु कर्पूरे दक्षिणावर्तपारदे। चक्रधरो विष्णु-सर्प-चक्रिषु ग्रामजालिनि ।।९४।। अ-अल्पमपि प्रत्याख्यानमावृण्वन्ति अप्रत्याख्यानावरणाः क्रोघादयः। अभावे 20 यथा-असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा० [अभिज्ञान०१,२२]। दण्डधारो यमे राजि दिगम्वरस्तु शङ्करे । देहयात्रा यमपुरीगमने भोजनेऽपि च ।।९५॥ अथ आकारौ-स्यादा स्मरण-वाक्ययोः । स्मरणे यथा-आ ज्ञातं मधुलम्पटैर्म- धुकरैः इति। वाक्ये यथा-आ एवं नु मन्यसे। 25 द्वैमातरो जरासन्धे हेरम्बे परिकीर्तितः । प्रतिसर्चमूप्रष्ठे नियोज्य-करसूत्रयोः ॥९६॥ १. अयं तु षडक्षरः शब्दः । २. अयं काण्डो बहुशोऽनेकार्थसंग्रहस्य परिशिष्टकाण्डादुद्धृतो दृश्यते।

१२०] काव्यशिक्षा अनेकार्थशब्दसंग्रहपरिच्छेदः। [ १२१ इ स्यात् खेंदे प्रकोपोक्तौ। यथा-अस्य कण्ठे इ ईक्षिता। क्रोधे दुःखभावने। यथा-ई दृशि रतिः कथम् । नन्वाक्षेपे परिप्रश्ने प्रत्युक्ताववधारणे।

उ रोषोक्त्यामन्त्रणार्थयोः । यथा-उमा इति [कुमार ०१,२६] वाक्यारम्भेऽप्यनुनयामन्त्रणा-Sनुज्ञयोरपि ॥१११॥

उं प्रश्नेऽङ्गीकृतौ रोषे। नाना विनोभयानेकार्थेषु स्थाने तु कारणे।

5 ऋ कुत्सावाक्ययोः ए-ऐ है-हेशब्दाविव स्मृतौ । युक्ते साम्येऽप्यप स्तेयेऽपकृष्टे वर्जने मुदि ॥११२॥

ओ-औशब्दौ तु होहौवद् हतौ सम्बोधनेऽपि च ॥ १०४ ॥ विपर्यये च योगे च निर्देशे विकृतावपि।

कं सुखे वारि-शिरसोः किं प्रश्ने कुत्सनेऽपि च । अपि सम्भावना-शङ्का-गरहेणासु समुचये ॥११३॥

अथ चादि :- प्रश्ने युक्तपदार्थेषु कामचारक्रियासु च।

चान्योऽन्यार्थसमाहारान्वाचयेषु समुच्चये ॥१०५॥ उपासन्नेऽधिके हीने सादृश्य-प्रतियत्नयोः ॥११४॥

10 हेतौ पक्षान्तरे तुल्ययोगिता-विनियोगयोः । अभि वीप्सा-लक्षणयोरित्थंभूता-SSभिमुख्ययोः। स्यादमा सन्निधानार्थे [सहार्थें]5लं निवारणे ॥११५॥ 10 पादपूरणेडवधृतौ तु विशेषेऽवधारणे ॥१०६। समुच्चये पादपूर्तौ धिग निर्भ्व्सननिन्दयोः । अलंकरण-सामर्थ्य-पर्याप्तिष्ववधारणे।

नि स्यात् क्षेपे मृशार्थे च नित्यार्थे दान [कर्मणि] ॥१०७।। [द्विस्वरा :- ] कथं प्रश्ने प्रकारार्थे संभ्रमे संभवेऽपि च। किमु संभावनायां विमर्शे जोषं सुखे स्तुतौ ॥११७। 15 यद्वत् प्रश्नवितर्कयोः । मौन-लङ्वनयोश्चापि नाम प्राकाश्य-कुत्सयोः । 15 सकृत् सहैकवारयोः । संभाव्या-भ्युपगमयोरलीके विस्मये क्रुधि ॥११८।। स्वस्त्यांशी :- क्षेम-पुण्यादौ साक्षात् प्रत्यक्ष-तुल्ययोः । हन्त दानेडनुकम्पायां वाक्यारम्भ-विषादयोः ॥१०८॥ नूनं तर्के निश्चिते च पाध्वं नर्मा-Sनुकूलयोः। भृशं प्रकर्षेडत्यर्थे च सामि त्वर्द्े जुगुप्सिते ॥११९॥ अथो अथ समुच्चये । अयि प्रश्नेऽनुनये स्याद् अथे क्रोध-विषादयोः । 20 अन्वादेशे प्रतिज्ञायां प्रश्न-साकल्ययोरपि । संभ्रमे स्मरणे चान्तरन्ते स्वीकार-मध्ययोः ॥१२०॥ तथा स्यान्निश्चये पृष्टप्रतिवाक्ये समुच्चये ॥१०९। ऊरर्युरी चोररी च विस्तारेऽङ्गीकृतावपि। यथा निदर्शने द्वौ तूद्देशे निर्देश-साम्ययोः । पराभिमुख्ये प्राधान्ये विमोक्ष-प्रातिलोम्ययोः ॥१२१॥ द्वौ तु यथा-तथाशब्दौ। किल संभाव्य-वार्तयोः खलु वीप्सा-निषेधयोः ।

तृथा त्वविधौ स्यादनर्थेके। नीचैः स्वैरा-Sल्प-नीचेषु प्रादुर्नाम-प्रकाश्ययोः ॥१२२॥ [ पुरोडग्रे प्रथमे च स्यात् ] मिथोऽन्योन्यं रहस्यपि । 25 अनु लक्षण-वीप्सेत्थम्भूतभागेषु सन्निधौ 25

सादश्या-Sडयाम-हीनेषु पश्चादर्थ-सहार्थयोः ॥११०॥ अह क्षेपे नियोगे च आहो प्रश्न-विचारयोः ॥१२३॥ १६

....

१२२ ] काव्यशिक्षा अनेकार्थशब्दसंग्रहपरिच्छेद:। [१२३

सह संबन्ध-सादृश्य-यौगपद्य-समृद्धिषु । त्रजो गोष्ठा-Sध्व-वृन्देषु निजमात्मीय-नित्ययोः । नतु च प्रश्ने दुष्टोक्ती [ सभ्यग्वादे स्तुतावपि]॥१२४।। ध्वजं चिह्ने पताकायां ध्वजः सौण्डिक-सेफयोः ॥१३३॥ अथ त्रिस्वरा: द्विजो विप्रेडण्डजे दन्ते वाजो निस्वन-पक्षयोः । अपष्ठु चारौ निर्दोषे किमुत प्रश्न-वादयोः । विकल्पेडतिशये चापि पुरस्तात् प्रथमेऽग्रतः ॥१२५॥ वाजं जले मुनौ वाजो व्याज: शाठ्या-Sपदेशयोः ॥१३४॥

[ पूर्वस्यां च पुरार्थें] चाभीक्ष्णं शीघ्र-प्रकषयोः । अब्जो धन्वन्तरौ चन्द्रे निचुले शद्व-पद्मयोः । 5 5

पौनःपुन्ये सन्तते च साम्पतं तूचितेडधुना ॥१२६॥ आजि: समावनौ युद्धे राजि: स्यात् पङ्क्ति-रेखयोः ॥१३५॥

समया निकषे(षा) चान्तर्निकटे चान्तरा [पुनः ]। गञ्जा खनौ सुरागेहे सञ्जः प्रजापतौ हरे। विनार्थे सन्निधौ मध्येऽभितोऽभिमुख-कार्त्स््ययोः ॥१२७॥ [जत्रि०]- करजस्तु करज्जे स्याज्जलजं शङ्क-पत्मयोः ॥१३६॥

10 अहृहेत्यद्भुते खेदे[Sन्तरेणान्तर्विनार्थयोः ]। वनजो मुस्तके पझ्मे काम्बोजो वारणे मतः । [ चतुःस्वरा :- ] [जच० ]- जघन्यजोडनुजे शूद्रे भारद्वाजो मुनौ स्मृतः ॥१३७॥ 10 अहोबतानुकम्पायां खेदा-SSमन्त्रणयोरपि ॥१२८। इत्यव्ययार्थः' [षछ्ठः] काण्डः। द्विजराजः शशधरे सौपण्येडनन्तभोगिनि ।

(७) मूलाक्षरार्थकाण्ड:। धर्मराजो यमे प्रोक्तो धर्मराजो युधिष्ठिरे ॥१३८॥

.. कं. नरराज: कुबेरेऽपि सार्वभू(भौ)मे सुधाकरे। क:

15 खमिन्द्रिये नै[गरे] .।। १२ ९।। भृङ्गराजस्तु मधुपे ग्रहराजो रवौ विधौ ॥१३९॥

(८) [अन्त्याक्षरवर्गकाण्डः ।] [झद्वि०]- झञ्झा ध्वनिविशेषेऽपि झन्झा स्याज्जलवर्षणे। 15 + + + [झैकम् ] - ज्ञो विरिज्चे तथा बुद्धे(धे)

[चच ०] झद्वि० प्रज्ञा बुद्धौ तु पण्डिते ॥१४०॥ [मलिम्लु]चोऽनिले चौरे जलशूचिर्जलौकसे । संज्ञा नामनि गायत्र्यां चेतनायां रविस्त्रियाम् । 20 [ चप० ] रतनारीच इत्येष कथितो रतिवल्लभे ॥१३०। [ज्ञत्रि०]- सर्वजञस्तीर्थपे बुद्धे शङ्करे परिकीर्तितः ॥१४१॥ छद्वि 0- अच्छः स्फटिक-भल्लूक-निर्मलेष्वच्छमव्ययम्। 20 आभिमुख्येऽथ कच्छः स्यात् म्लेच्छः पापरते मतः ॥१३१॥ दैवज्ञो गणकेडपि स्यात् कृतज्ञ: कुक्कुरेऽपि च। टद्वि०- कटः श्रोणौ क्रियाकारे किल(लि)ञ्जेडतिशये शवे ॥१४२॥ [जकम्] जूराकाशे सरस्वत्यां पिशाच्यां जवनेऽपि च । समये गजगण्डे च पटः पियालपादपे। [जद्वि0]- अजो हरौ हरे कामे विधौ छागे रघोः सुते ॥१३२॥ लटः प्रमाद-वचनदोषयोरप्युदाहृतः ॥१४३॥ १. प्रतौ तु 'इत्यनेकार्थः' इति पाठः । २. कोशे 'कः' 'कम्' इति शब्दयोरनेकार्था दत्ताः । अत्र तु कथमप्यध्याहृताः । स्फुटो व्यक्ते ग्रफुल्ले च क्रूटं यन्त्रेनृते गिरौ। ३. अतः परं ग्रन्थस्य पत्रं नष्टम् । वाटो वृतौ च मार्गे च वाटी तु गृहनिष्कुटे ।।१४४।। 25

१२४ ] काव्यशिक्षा अनेकार्थशब्दसंग्रहपरिच्छेदः । [१२५ पटुः पटोलपत्रेऽपि पट्टी ललाटभूषणे । डत्रि० गारुडं स्यान्मरकते विषशास्त्रेडपि गारुडम् । रिषटं क्षेम-शुभाभाव-कृपाणेषु निगदते ।१४५। वारुण्ड: सेकपात्रे स्यान्मले दक्कर्णयोरपि ।।१५७।। व्युष्टं दिने प्रभाते च फले पर्युपितेऽपि च । डच० जलरुण्डो जलावर्त्ते पयोरेणौ भुजङ्गमे। [टत्रि० ]- अवटः स्यात् खिले गर्ते कूपे कुहकजीविनि ॥१४६॥ ढद्वि० दृढ: स्थूले भृशे शक्ते प्रगाढेडपि दढो मतः ॥१५८॥ करटो गजगण्डे स्यात् पिच्चटो नेत्ररोगके। ढत्रि० आषाढो प्रतिनां दण्डे मासे मलयपर्वते। कुक्कुटस्ताम्रचूडे स्यात् कुकुभेऽग्िकणेडपि च ॥१४७॥ बद्धमूले विरूढ: स्यात् वारूढ: शम्बलेडपि च ॥१५९।

कर्केट: करणे स्त्रीणां राशिभेद-कुलीरयोः । णद्वि०- कणोडतिसूक्ष्मे धान्यांशे कृष्णा-जीरकयोः कणा । परीष्टिः परिचर्यायां प्राकाम्येऽपि गवेषणे ॥१४८॥ द्रोणी काष्ठाम्बुवाहिन्यां गवां घासभुजि स्थितौ ॥१६०।। मकटस्तूर्णनाभेऽपि कपौ स्त्रीकरणेडपि च। जीर्ण पक्े पुराणे च दीणे दारित-भीतयोः।

10 [ टच०]- श्रुतिकटः प्राञ्चलोहे प्रायश्चित्त-भुजङ्गयोः ॥१४९॥ कृष्णा च द्रौपदी नीली हारहूरा च कथ्यते ।१६१।। 10

स्याद् गाढमुष्टिः कृपाणे कृपणादिषु चेष्यते। त्रि० - अरुणोऽव्यक्तरागे स्यात् संव्यारागेडर्कसारथा। ठद्वि०- कठः स्वरे ऋचां भेदे कुण्ठोडकर्मण्य-मूर्खयोः ॥१५०॥ वरुणस्तरुणभेदेडप्सु प्रतीचीपति-सूर्ययोः ॥१६२॥ कुष्ठं रोगे सुगन्धे च गोष्ठं गोस्थानके मतम्। पघणस्ताम्रपर्णे(:पात्रे) स्यादलिन्दे लोहमुद्ररे। ज्येष्ठं श्रेष्ठेडतिवृद्धे च ज्येष्ठो मासान्तरेऽपि च॥१५१॥ लक्षणं नाम्नि चिह्ने च सौमित्रौं चापि लक्षणः ।१६३।।

15 [ ठत्नि० ]-कमठः कच्छपे भाण्डभेदे च कमठं मतम्। लक्ष्मणं लाञ्छने ग्रोक्तं रामभ्रातरि लक्ष्मणः । कनिष्ठोडल्पेडनुजे यूनि कनिष्ठा दुर्बलाङुलौ ॥१५२॥ करेणुर्गज-हस्तिन्योः कर्णिकारेऽपि च क्रचित् ॥१६४॥ 15

णच ०- आतर्पणं च सौहित्ये गले निगरणो मतः । ठच ०- दन्तशठः स्याज्जम्बीरे कपित्थे कर्मरङ्गके। पारायणमभीष्टे स्यात् तत्पराश्रययोरपि ।१६५। हारकण्ठः परभृते हारान्वितगलेडपि च ॥१५३॥ पुष्करिणी सरोजिन्यां हस्तिन्यां च जलाशये। कालकण्ठस्तु दात्यूहे कलविङ्गे च खञ्जने। णप० अवतारणं भूतादिग्रहे वस्त्राञ्चलेडर्चने ।१६६॥ 20 निन्दोपालम्भवचने परिभाषणमिष्यते। 20 [इति] ठान्तवर्गः । णषट्- दोहदलक्षणं गर्मे वयःसन्धौ च दृश्यते ।१६७।। डद्वि :- गुडः स्याद् गोलके हस्तिसन्नाहेक्षुविकारयोः ॥१५४॥ तद्वि०- इतं गते स्याद् विज्ञाते रतं सुरत-गुह्ययोः । जडो मूर्खें हिमप्रस्ते ताडस्ताडन-घोषयोः । वित्त ख्याते धने लब्धे वित्तं ज्ञाते विचारिते ॥।१६८। गण्ड: कपोले पिटके योगभेदे च गण्डके ॥१५५॥ चितिः समूहे चित्यायां दितिः स्यात् खण्डने दनौ । 25 दण्डो यमे मानभेदे लगुडे दम-सैन्ययोः । तत्रि० -- अमृतं यज्ञशेषे स्यात् पीयूषे सलिले वृते ॥१६९॥ 25. भाण्डं भूषणभात्रेऽपि भाण्डं मूलवणिग्धने ॥१५६।। १. 'ताम्रकुम्भे' इति मेदिनीकोशः ।

१२६ ] काव्यशिक्षा अनेकार्थशब्दसंग्रहपरिच्छेदः। रोहित कुङ्कमे रक्ते गोशीर्षे च कुचन्दने । [१२७ घच०- उदात्तः स्वरभेदे स्यात् कन्यालङ्कार-हृद्ययोः ॥१७०॥। अवरोधसि्तिरोधाने शुद्धान्ते राजवेश्मनि । अनुबन्धः प्रकृत्यादेर्दोषोत्पादेऽविनश्वरे ॥१८३। वासिता करिणी-नार्योर्वासितं सुरभीकृते। नद्वि०- इन: सूर्ये तृपे पत्यौ धनं गोधन-वित्तयोः । तच ०- अवदातं सिते पिते विशुद्धे प्रवरेऽपि च ॥१७१।। धनः सान्द्रे दढे दाढर्ये विस्तारे लोहमुद्ररे ॥१८४॥ 5 नागदन्तो द्विपरदे गृहान्निर्गतदारुणि । जिनः स्यादतिवृद्धे तु बुद्धे चार्हति जित्वरे। तप०- गणाधिपतिरित्याख्या शङ्करेऽपि गजानने ॥१७२।। दानं गजमदे त्यागे पालन-च्छेद-शुद्धिषु ।।१८५।। तषट्- अर्धपारावतश्चित्रकण्ठे तित्तिरपक्षिणि । मानं प्रमाणे प्रस्थादौ मानश्वित्तोन्नतौ गृहे। थद्वि0- रथः स्यात् स्यन्दने काये पीथोऽर्के पीथमम्भसि ॥१७३॥ स्वप्नः सुप्तस्य विज्ञाने स्वप्न: स्वापे च दर्शने ।१८६॥ अर्थः प्रकारे विषये व्यस्त(?द्रव्य)-कारण-वस्तुषु । हनुः प्रहरणे मृत्यौ कपोलावयवे गदे। नत्रि० - 10 अभिधेये च शब्दानां तृप्तौ चापि प्रयोजने ॥१७४॥ अवनं रक्षणे प्रीतौ भवनं भाव-वेश्मयोः ॥१८७। 10 थत्रि०- मन्मथः कामचिन्तायां कपित्थे कुसुमायुधे। दशनं कवचे दन्ते दशनं(नः) शिखरेऽपि च । क्षयथुः कथितः कासे निर्ग्रेन्थो जिनदर्शने ॥१७५॥ शासनं राजदत्तोर्व्यां शास्राज्ञा-लेख-शास्तिषु ॥१८८।। चित्ररथः स्याद् गन्धर्वे रवौ विद्याधरान्तरे। मिथुनं राज( : युग्म) भेदे स्याद् राशिभेदेडपि पुं मतम् । चतुष्पथः चतुर्मार्गे सङ्गमेऽपि द्विजेऽपि च ॥१७६।। सन्तान: सन्ततौ गोत्रे स्यादपत्ये सुरद्ुमे।।१८९।। 15 दद्धि0- गदो भ्रातरि विष्णोः स्यादामये चायुधे गदा। योजनं तु चतुःक्रोश्यां योगे च परमात्मनि । 15 अब्दः संवत्सरे मेघे गिरिभेदे च मुस्तके ॥१७७॥ उदुम्बरे च पुन्नागे हरिद्रायां तु काञ्चनी ॥१९०॥ दत्रि०- धनदो दातरि श्रीदे जलदो मुस्तकेडम्बुदे। काञ्चनं हेम्नि किञ्जल्के कुहनं काचभाजने। अङ्गदः कपिभेदे स्यात् केयूरेऽङ्गदमिष्यते ॥१७८॥ उपाये मृतसंस्कारे दापनेऽपगमे धने' ॥१९१॥ प्रधानं स्यान्महामात्रे प्रकृतौ परमात्मनि । 20 कुमुदः पुण्डरीकाक्षे रत्नभेदेडपि पारदे। अपवादस्तु निन्दायामाज्ञा-विश्रम्भयोरपि ॥१७९।। नच०- महाधनं महामूल्ये सुवर्णे सिल्हकेपि च ॥१९२। दच०- 20 मेघनादस्तु वरुणे रावणस्य सुतेऽपि च । उपधानं विशेषे च गण्डके प्रणयेऽपि च ।

दप० सहस्रपाद: कारण्डे मार्तण्डे यज्ञपूरुषे ।१८०।। कुम्मयोनिरगस्ये स्यादरजुनस्य गुरावपि ।१९३।

घद्वि० राधो वैशाखमासे स्याद् राधो गोष्ठचां च विद्यते। आत्मयोनिर्विधौ कामे चित्रभातु: खगेऽनले। नप०- बुधः कचौ रौह(हि)णेये नद्धमुद्वृत्त-बद्योः ॥१८१॥ मधुसूदनसज्ज्ञा च भ्रमरे वनमालिनि ॥१९४॥ पद्वि० रूपं स्वभावे सौन्दर्ये नान(ण)के पशु-भेदयोः । बुद्धो जिने च कीरे च सौम्ये च परिकीर्तितः । पत्रि० 25 विबुधः पण्डिते देवे निपधः कठिने तृपे ॥१८२॥ कुतपः स्यात् कुशे वादे तपने छागकम्बले ॥१९५॥ धत०- १. एतेडर्थाः साधन इति शब्दस्य, तस्मात् 'साधनं मृतसंस्कारे' इति पठथम्।

१२८] काव्यशिक्षा अनेकार्थशब्दसंग्रहपरिच्छेदः । [ १२९ कुतपो भागिनेये स्यादष्टमांशे दिनस्य च । पा(प)त्र स्याद् वाहने पर्णे पक्षे च शरपक्षिणाम्। पच०- प्राप्तरूपो बुधे रम्ये व्यतिरूपे सुरूपवत् ॥१९६।। चक्रो गणे चक्रवाके चक्रं सैन्य-रथाङ्गयोः ॥२०८॥

फद्वि० रेफो रवर्णे कथितः कुत्सितेऽवाच्यवत् पुनः । गिरिर्गिरियके गीणौं' कीडागु(गे)ण्ड(ण्डु)क-शैलयोः। बद्धि० कम्बुः शम्बूक-गजयोर्नीचो(चे)ऽनलक-शहयो: ॥१"७॥ रत्रि०- अमरस्त्रिद शेड् प्यस्थि सं हारे कुलिशििद्रु मे ॥। २ ० ९

5 बत्रि०- कदम्बमाहुः सिद्धार्थे नीपे च निकुरम्बके। शम्बरं सलिले चित्रे बौद्ध-व्रतविशेषयोः । 5 मलम्बो दैत्यभेदे स्याद गन्धर्वों मृग-देवयोः ॥१९८॥ विदुरो नागरे धीरे कौरवाणां च मन्त्रिणि ॥।२१०।। बच० शतपर्वा च दूर्वायां भार्गवस्य स्त्रियामपि। मथु(धु)रा शतपुष्पायां बन्धुरा पु(प)ण्ययोषिति। भद्वि०- रम्भा कदल्यप्सरसो रम्भो वैणवदण्डके ।।१९९।। कुञ्जरोडनेकपे केशे धातु(त)क्यामपि कुञ्जरा ॥२११॥ सभा सामाजिके द्यते गोष्ठी-मन्दिरयोरपि । पुष्करं पङ्कजे व्योम्नि पयः-करिकराग्रयोः । 10 मत्रि०- सुरभिशचम्पके स्वणे जातीफल-वसन्तयोः ॥२००॥ विहारो भ्रमणे स्कन्धे लीलायां सुगतालये ॥२१२॥ 10 मद्वि० दमस्तु दमथे दण्डे कर्दमे दमनेऽपि च । करीर: कलशे वृक्षभेदे वशाङ्कुरेऽपि च । रमा लक्ष्म्यां' रमः कान्ते रक्ताशोकद्ुमे स्मरे ॥२०१॥ रच०- भवेत् परिकरो व्राते पर्यङ्क-परिवारयोः ॥२१३॥ लक्ष्मीः श्रीरिव सम्पत्ति-पद्म-शोभा-प्रियङ्गुषु । दिगम्बरः स्यात् क्षपणे नग्ने तमसि शङ्करे। मत्रि० मध्यमः स्यात स्वरे मध्ये मध्यदेशे तु मध्यजे ॥२०२॥ बलभद्रो रो(रौ)हिणेयो बलभद्रा कुमारिका ॥२१४॥ 15 · मच० पराक्रमो विक्रमे स्यात् सामर्थ्योद्योगयोरपि । रप० - पांशुचामर इत्येष दूर्वाञ्चिततटीभुवि। यद्वि० जयो जयन्ते विजये जया दुर्गा-Sग्निमन्थयोः ॥२०३॥ पीतकावेरमिच्छन्ति कुङ्गुमे पित्तलेडपि च ॥२१५॥ 15

पद्यं ल्लोके सृतौ पद्या पद्यः शूद्रे निगद्यते। यत्रि० विजयस्तु जये पार्थे गौर्यी तु विजया तिथौ ॥२०४॥ लद्वि०- बलं गन्धरसे रूपे स्थामनि स्थौल्य-सैन्ययोः । बलो हलायुधे दैत्यमेदे बलिनि वायसे ॥२१६॥ यच० भवेदनुशयो द्वेषे पश्चात्तापानुबन्धयोः । 20 रौह(हि) णेयो भवेद वत्से रेवतीरमणे बुधे ।।२०५। मलं किट्टे पुरीषे च पापे च कृपणे मतः । स्थालं भाजनभेदेडपि स्थाली स्यात् पाटलोखयोः ॥२१७॥ यप० कालानुसाये कालेये शैलेये शिंशपाद्गुमे । 20 रद्वि०- अरं शीघ्रे च चक्राङ्गे [डग्रं पुरः प्रथमेऽधिके] ॥२०६॥ बाल: कचे शिशौ मूर्खें हीबेरेडशवेभपुच्छयोः ।

करो वर्षोपले पाणौ झुण्डा-प्रत्यय-रश्मिषु । शूलं प्रहरणे मृत्यौ केतने रोग-योगयोः ॥२१८॥ पुरं पुरि शरीरे च गुग्गुलौ कथितः पुरः ॥२०७॥ १. प्रतौ तु 'गिरि: गीर्णों गिरियके' इति पाठः । २. प्रतौ तु 'स्थाम्नि' इति पाठः । १. प्रतौ तु 'रमः कान्ते रमा लक्ष्म्यां' इति पाठः । ३. प्रतौ तु 'बलिनि वासयोः' इति पाठः । २. प्रतौ तु 'विक्रमेऽपि स्यात्' इति पाठः । १७

१३० ] काव्यशिक्षा अनेकार्थशब्दसंग्रहपरिच्छेदः । [१३१ लोला जिह्वा-कमलयोः कलि: कलह-शूरयोः । सद्वि०- रसो गन्धरसे स्वादे तिक्तादौ विष-रागयोः । लत्रि०- तरलं चञ्चले षिङ्गे हारमध्यमणावपि ।।२१९॥ शृङ्गारादौ द्रवे वीर्ये देहधात्वम्बुपारदे ॥२३२॥ बहुल: कृष्णपक्षेडमौ शितौ च बहुला गवि। फेनिल: स्यादरिष्टेडपि फेनिलं बदरीफले ॥२२०॥ सत्रि०- अलसः पादरोगे स्यात् क्रियामन्दे द्रुमान्तरे। तमोऽन्धकारे स्वर्भानौ तमः शोके गुणान्तरे ॥२३३। 5 लच०- मदकल: स्यान्मत्तेभे मदेनाव्यक्तवाचि च । कुतूहलं कौतुके स्यात् प्रशस्तेऽपि कुतूहलम् ॥२२१॥ सच०- भवेद् घनरसः सान्द्रे निर्यासे मोरटेडप्सु च। कर्पूरे पीलुपर्ण्यों च सम्यक् सिद्धरसेऽपि च ॥२३४।। लप०- कृपीटपालमिच्छन्ति केनिपातसमुद्रयोः । नद्वि०- भवः संसार-सत्ता-SSपि-श्रेयः-शङ्कर-जन्मसु ।२२२॥ सप०- हिङ्गनिर्यास इत्येष निम्बे हिङ्गुरसेडपि च । ध्ुवः कीले शिवे शङ्कौ वसौ योगे बटे मुनौ। हृद्वि0- सहो बले सहा मुद्गपर्ण्यां तु नखभेषजे ।।२३५॥ 10 वत्रि०- प्रभवो जन्ममूले स्याज्जन्मभूमौ पराक्रमे ।।२२३।। सहदेवाकुमायो तु सहः क्षान्ते सहा भुवि। वच०- जीवञ्जीवश्चकोरे स्याद् द्रुम-पक्ष(क्षि)विशोषयोः । ग्रहो ग्रहेडवहारे च नाहो बन्धन-कूटयोः ॥२३६॥ वप ०- अ(आ) शितम्भवमन्नाधे तृप्तौ चाप्याशितम्भवः ॥२२४॥। मोहमिच्छन्ति मूर्च्छायामविद्यायां च सूरयः। शद्वि ०- वशमायत्ततायां स्याद् वशमिच्छा-प्रभुत्वयोः । मही भूमौ मही नदां मह उत्सव-तेजसोः ॥२३७॥ कुशो रामसुते दर्भे निशा रात्रि-हरिद्रयोः ॥२२५॥ 15 शत्रि०- बाल (लि)शः शावके मूर्खे लोमशो लोमसंयुते। कुहः स्यात् कोकिलालापे नष्टेन्दुकल-दर्शयोः । हत्रि० - पटहस्तु समारम्भे आनके पटहं मतम् ।२३८। उड्डीशो ग्रन्थमेदे स्यादुड्डीशश्चन्द्रिकापतौ ॥२२६॥

शच०- अपदेश: स्मृतौ लक्षे(क्ये) निमित्त-व्याजयोरपि। कलहः खड्गकोशे स्याद भण्डने युद्ध-राढयोः ।

जीवितेशो यमे कान्ते जीवातौ जीविताधिपे।२२७।। वैदेही रोचना-सीता-वणिकूस्त्री-पिप्पलीष्वपि ।२३९।। 15

षद्वि०- वृषः स्याद् वासके धर्मे सौरभेये च शुकले। हच०- अवग्रह इति ख्यातो वृष्टिरोधे गजालिके।

20 दोषः स्याद दूषणे पापे दोपा रात्रौ भुजेऽपि च ॥२२८॥ परिग्रहः परिजने पतन्यां स्वीकार-मूलयोः ॥२४०॥

ऋषिर्वेदे वशिष्ठादौ दीधितावपि पञ्चते। उपनाहो व्रणे लेपपिण्डे वीणानिबन्धने। उषा बाणसुता-रात्र्योरुषः कामिनि गुग्गले ॥।२२९।। हप०- प्रपितामह इत्येष विधौ पितृपितामहे ॥२४१॥ 20

पत्रि०- निकुष: शाणफलके निकषा यातुमातरि। क्षद्वि०-अक्षः कर्पे तुपे चक्रे शकट-व्यवहारयोः । नहुषो राजि भुजगे कलुषं त्वाविलैनसो: ॥२३०॥ दक्ष: पटौ हरवृपे ताम्रचूडे प्रजापतौ ।।२४२।।

35 पच०- अनिमिपः सुरे मत्स्येऽप्यनु कर्पोडनुकर्पणे। परिघोषो निनादे स्यादवाच्ये जलदध्वनौ ॥२३१॥ आरक्षं रक्षणीये स्यात् शीर्षे मर्मणि दन्तिनाम् ॥२४३॥

१३२ ] काव्यशिक्षा रक्ताक्ष: कासरे कूरे पारावत-चकोरयोः । क्षच०- राजवृक्षः पियाले स्यात् विशालाक्षी वरस्त्रियाम् ॥२४४।। अनेकार्थाम्बुधौ प्रौढः गुरौ विनयमन्दरात्। ६. रसभावनिरूपणपरिच्छेदः। उन्मध्य शब्दरत्नौघ उद्दधे कविभूषणम् ॥२४५॥ विभावानुभावव्यभिचारिभिरभिव्यक्तः स्थायी भावो रसः [सू० १] इत्याचार्यश्रीविनयचन्द्रविरचितायां कविशिक्षायां स्थायिव्यभिचारिलक्षणाश्चित्तवृत्तयो विभाव्यन्ते विशिष्टतया ज्ञायन्ते- विनयाङ्कायामनेकार्थ[ शब्दसंग्रहो ] नाम पञ्चमः परिच्छेदः ॥ व्यभिचारिलक्षणं चित्तवृत्तिविशेषं सामाजिकजनोऽनुभवन्ननुभाव्यते-साक्षात्कार्य[ते 5 यै]स्तैरनुभावैः कटाक्षभुजाक्षेपादिभिः, विविधमाभिमुख्येन चरणशीलैवर्यभिचारिभि- धृति-स्मृतिप्रभृतिभिः, स्थायिभावानुमापकत्वेन लोके कारण-कार्यसहचारिशब्दव्यपदेश्यैः, ममैवैते परस्यैवैते न ममैते न परस्थैते-इति संबन्धिविशेषस्वीकारपरिहारनियमानव- सायात् साधारण्येन प्रतीतैरभिव्यक्तः सामाजिकानां वासनारूपेण स्थितः स्थायी इत्या- दिको भावो नियतप्रमातृगतत्वेन स्थितोऽपि साधारणोपायबलात् सहृदयहृदयसंवादभाजा 10 साधारण्येन गोचरीक्रियमाणश्चर्व्यमाणतैकप्राणो विभावादिभावनावधिरलौकिकचमत्कार- कारितया परत्रह्मास्वादसोदरोऽभिमीलितनयनैः कविसहृदयै रस्यमानः स्वसंवेदन- सिद्धो रसः। स च न विभावादेः कार्यस्तद्विनाशेऽपि रससंभवप्रसङ्गात् । नापि ज्ञाप्यः सिद्धस्य तस्याभावात्। कारक-ज्ञापकाम्यामन्यत् क दष्टमिति चेन्न, कचिददृष्टमित्यलौकिकत्व-15 सिद्धेर्भूषणमेतन्न दूषणम्। विभावादीनां च समस्तानामभिव्यञ्जकत्वं न व्यस्तानाम्, व्यभिचारात्। व्याघ्रादयो हि विभावा भयानकस्येव वीराद्धुत-रौद्राणाम्। अश्रुपाता- दयोऽनुभावाः करुणस्येव शङ्गार-भयानकयोः, चिन्तादयो व्यभिचारिणः करुणस्येव शृङ्गार-वीर-भयानकानाम् । यत्राप्येकैकस्योपादानम्, यथा- 20 केलीकन्दलिंतस्य वित्रममधोर्धुर्य वपुस्ते दैशौ भङ्गीभङ्गरकामकार्मुकमिदं भूनर्मकर्मक्रमः । आपातेऽपि विकारकारणमहो वक्त्राम्बुजन्मासवः सत्यं सुन्दरि ! वेधसस्त्रिजगतीसारं तवैवाकृतिः ॥१।। [अभिनवगुप्तलोचने अभिनवभारत्यां च । ] 25 १. काव्यानुशासनस्य द्वितीयाध्यायादुद्धुतोऽयं परिच्छेदः। २. 'दृशोर्भक्गी' इति पठ्यम् ।

१३४] काव्यशिक्षा रसभावनिरूपणपरिच्छेदः । [ १३५

अत्र विभावानाम्- शृङ्गारमाह-

यद्विश्रम्य विलोकितेषु बहुशो निःस्थेमनी लोचने स्त्रीपुंसमाल्यादिविभावा जुगुप्सालस्यौग्र्यवर्जव्यभिचारिका रतिः संभोग- यद्गात्राणि दरिद्रति प्रतिदिनं दूनाब्जिनीनालवत्। विपलम्भात्मा शुङ्गारः । [ सू० ३ ] दूर्वाकाण्डविडम्बकश्च निबिडो यत्पाण्डिमा गण्डयो: स च कोटिधा परस्परावि(व)लोकनादिभिः, तद्यथा- 5 कृष्णे यूनि सयौवनासु वनितास्वेषैव वेषस्थितिः ॥२॥ वक्त्रं चन्द्रविला(? का)सि पङ्गजपरीहासक्षमे लोचने [ भट्टेन्दुराजलोचने अभिनवभारत्यां च। ] वर्णः स्वर्णमलंकरिष्णुरलिनीजिष्णुः कचानां चयः । वक्षोजाविभकुम्भविभ्रमहरौ गुर्वी नितम्बस्थली अत्रानुभावानाम्- वाचं(चां, मार्दवमुज्ज्वलं युवतिषु स्वाभाविकं मण्डनम् ।।४।। दूरादुत्सुकमागते विचलितं संभाषिणि स्फारितं संश्लिष्यत्यरुणं गृहीतवसने किं चाञ्चितमलतम् । [ सुभाषितरत्नभाण्डागारे । ]

10 मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाष्पाम्बुपूर्णेक्षणं देव-मुनि-गुरु-नृपविषया तु भाव एव। 10 चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ॥३॥ देवविषया यथा-

[अमरुशतक xलो० ४९] त्वं माता त्वं पिता बन्धुस्त्वं स्वामी त्वं च मे गुरुः । अत्रौत्सुक्य-व्रीडा-हर्ष-कोपासूया-प्रसादादीनां व्यभिचारिणाम्। तथाप्येते- त्वमेव जगदानन्द जीवितं जीवितेश्वरः ॥ ५ ॥

घामौचित्यादन्यतमद्वयाक्षेपकत्वमिति न व्यभिचारः । तथा रावण-सीतयोरत्याभासः, अनौचित्यात ।

रसभेदानाह- [तत्र संभोगमाह- 15 15

शङ्गार-हास्य-करुण-रौद्र-वीर-भयानक-वीभत्साद्भुत-शान्ता नव रसाः।[सू० २] सुखमयधृत्यादिव्यभिचारी रोमाञ्चाद्यनुभावः संभोगः । [सू० ४ ]

तत्र कामस्य सकलजातिसुलभतया अत्यन्तपरिचितत्वेन [ सर्वान् प्रति हृद्यतेति ] यथा-दष्ट्रैकासनसंगते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- पूर्व शृङ्गारः । तदनुगामी च हास्यः । तद्विपरीतः करुणः । ततस्तन्निमित्तमर्थप्रधानो देकस्या नयने निमील्य विहितक्रीडानुबन्धच्छलः । रौद्रः । ततः कामार्थयोर्धर्ममूलत्वाद् धर्मप्रधानो वीरः। तस्य भीताभयप्रदानसारत्वाद- ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा- 20

20 नन्तरं भयानकः । तद्विभावसाधारण्यसंभावनात् ततो बीभत्सः । इतीयद्वी रेणाक्षिप्तम्। मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोडपरां चुम्बति ॥ ६ ॥ वीरस्य पर्यन्तेऽद्भुतः फलमित्यनन्तरं तदुपादानम्। ततस्त्रिवर्गात्मकप्रवृत्तिधर्मविपरीत- अमरुशतक-श्रो० १९ ] निवृत्तिधर्मात्मको मोक्षफलः शान्तः । एते नवैव रसाः । तेनार्द्रतास्थायिकः स्नेहो रस इत्यसत्, तस्थैतेष्वन्तर्भावात्। तथाहि-यूनो मित्रे स्नेहो रतौ, लक्ष्मणादे- चिप्रलम्भमाह-

भ्रातरि स्नेहो धर्मवीरे, बालस्य मातापित्रादौ स्नेहो भये विश्रान्तः । एवं वृद्धस्य शङ्गादिव्यभिचारी संतापाद्यनुभावोऽभिलाषमानपवासशापेर्ष्यारूपो विग्र- 25 पुत्रादावपि द्रष्टव्यम् । लम्भ: । [ सू० ५] 25

१३६ ] काव्यशिक्षा रसभावनिरूपणपरिच्छेदः । १३७

अभिलाषविप्रलम्भो यथा- हास्यमाह-

शैलात्मजापि पितुरुच्छिरसोडमिलापं विकृतवेषादिविभावो नासास्पन्दनाद्यनुभावो निद्रादिव्यभिचारी हासो व्यर्थ समर्थ्य ललितं वपुरात्मनक्ष। हास्य: । [सू० ६] सख्योः समक्षमिति चाधिकजातलज्जा स च त्रिधा। यद भरत :- 5 शून्या जगाम भवनाभिमुखी कर्थंचित् ॥७।। ईषद्विकसितैर्गण्डैः कटाक्षैः सौष्टवान्वितैः । [कुमारसंभव, स०३, शलो०७५] भलक्षितद्रिजं धीरमुत्तमानां स्मितं भवेत् ॥१ ० ॥ मानविप्रलम्भो यथा- आकुज्चिताक्षिगण्डं यत् सस्वनं मधुरं तथा। प्रणयकुपितां दृष्ट्रा देवीं ससंभ्रमविस्मृत- कालागतं सास्यरागं तद वै विहसितं भवेत् ।१ १।। स्त्रिभुवनगुरुर्भीत्या सद्यः प्रणामपरोऽभवत्। अस्थानहसितं यत्तु सास्रनेत्रं तथैव च। 10 नमितशिरसो गङ्गालोके तया चरणाहता- उत्कम्पितांसकशिरस्तथापहसितं भवेत् ॥१२। 10 ववतु भवतस्त्र्यक्षस्यैतद्विलक्षमवस्थितम् ।।८।। [नाटयशास्त्र अ० ६, शलो० ५४, ५६, ५८] [-वाक्पतिराजस्य ] अतिहासस््वनुस्यूतेऽपहास: कारणात् कृते। प्रवासविप्रलम्भमाह- [ अभिधानचिन्तामणि २९८] इत्यादि । याते द्वारवतीं तदा मधुरिपौ तद्त्तझम्पानतां हास्योदाहरणं यथा- 15 कालिन्दीतटरूढम ञ्जुललतामालिङ्गय सोत्कण्ठया। तद्गीतं गुरुबाष्पगद्गदगलत्तारस्वरं राघया कनककलशस्वच्छे राधापयोधरमण्डले 15

येनान्तर्जलचा रिभिजेलचरैरप्युत्कमुत्कूजितम् ।।९।। नवजलधरश्यामामात्मद्युति प्रतिबिम्बिताम्। असितसिचयप्रान्तम्रान्त्या मुहुमुहुरुत्क्षिपन् [काव्यातुशासन, xलो०१०७ ] जयति जनितव्रीडाहासः प्रियाहसितो हरिः ॥१३॥ शापविप्रलम्भमाह-मेघदूते समग्रेडपि । [-वैहोकस्ये] 20 ईर्ष्याविप्रलम्भमाह करुणमाह- 20

संध्यां यत्प्रणिपत्य लोकपुरतो बद्धाञ्जलिर्याचसे इष्टनाशादिविभावो दैवोपालम्भाद्यतुभावो दुःखमयव्यभिचारी शोक : धत्से यच्च नदीं विलज्जशिरसा तच्चापि सोढं मया। करुण: । [सू० ७ ] श्रीर्जातामृतमन्थने यदि हरे: कस्माद् विषं भक्षितं यथा-अयि जीवितनाथ जीवसि० ॥१४॥ मा स्रीलम्पट मां स्पृशेत्यभिहितो गौर्या हरः पातु वः ॥१०॥ [कुमारसंभव स० ४, शलो० ३ ] 25 [काव्यानुशासन, श्लो० १०६ ] १. क० व०, स० ४९

१. प्रतौ तु °गुरुप्रीत्यां इति पाठः । १८

१३८] काव्यशिक्षा रसभावनिरूपणपरिच्छेदः । [१३९

इत्यादि रतिप्रलापेषु। बीभत्समाह-

रौद्रमाह- अहृद्यदर्शनादिविभावा अङ्गसंकोचाद्यनुभावा अपरमारादिव्यभिचारिणी दारापहारादिविभावो नयनरागाद्यनुभाव औग्यादिव्यभिचारी क्रोधो जुगुप्सा बीभत्सः । [ सू० ११] रौद्र: । [सू० ८] यथा-उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूच्छोफभूयांसि मांसा- यथा-चञ्चद्भुजम्रमित चण्डगदा भिघात- न्यंसस्फिकपृष्ठपिण्डाद्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा । संचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य। आत्तस्नाय्वन्त्रनेत्रात् प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करङ्का- सत्यानावनद्धघनशोणितशोणपाणि- दङ्कस्थादस्थिसंस्थ स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥ १८ ॥ रुत्तंसयिष्यति करचांस्तव देवि! भीमः ॥१५॥ [वेणीसंहार अं० १, शलो० २१] [मालतीमाधव अं०५, शलो० १६ ] अद्भुतमाह -- 10 वीरमाह- दिव्यदर्शनादिविभावो नयनविस्ताराद्यनुभावो हर्षादिव्यभिचारी विस्म- 10 नयादिविभावः स्थैर्याद्यनुभावो धृत्यादिव्यभिचार्युत्साहो धर्मदानयुद्ध योऽद्भुतः । [ सू० १२] भेदो वीरः । [ सू० १२ ] यथा-कृष्णेनाम्ब गतेन रन्तुमधुना मृद्क्षिता स्वेच्छया यथा-अजित्वा सार्णवामुर्वीमनिष्टरा विचि'[धैर्मखैः । सत्यं कृष्ण क एवमाह मुशली मिथ्याम्ब पश्याननम् । अदत्वा चार्थमर्थिम्यो भवेयं पार्थिवः कथम् ॥१६।। व्यादेहीति विकासितेऽथ वदने माता समस्तं जगद् 15 [ काव्यादर्श परि०२, शलो०२८४ ] दृष्टा यस्य जगाम विस्मयपदं पायात् स वः केशवः ।१९॥ 15 तत्र धर्मवीरो नागानन्दे जीमूतवाहनस्य । दानवीरः परशुरामबलिप्रभृतीनाम् । [औचित्यविचारचर्चायाम्'] युद्रवीरो वीरचरिते रामस्य । शान्तमाह -- वैराग्यादिविभावो यमाद्यनुभावो धृत्यादिव्यभिचारी शमः शान्तः । भयानकमाह- [सू० १३ ] विकृतस्वरश्रवणादिविभावं करकम्पाद्यनुभावं शङ्कादिव्यभिचारि भयं यथा-गङ्गातीरे हिमगिरिशिलाबद्दपद्मासनस्य 25 भयानक: । [सू० १० ] 20 ब्रह्मव्यानाभ्यसनविधिना योगनिद्रां गतस्य । यथा-प्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दत्तदृष्टिः किं तैर्भाव्यं मम सुदिवसर्येषु ते निर्विशङ्काः पश्चार्घेन प्रविष्टः शरपतनभयाद् भूयसा पूर्वकायम्। कण्डूयन्ते जरठहरिणाः शृङ्गकण्डुं विनेतुम् ॥२०॥ शष्पैर्द्रवलीहैः श्रमविततमुखम्रंशिभि: कीर्णवर्त्मा पश्योदग्रप्लुतत्वाद् वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यी प्रयाति ॥१७॥। [ वैराग्यशतक xलो० १८]

[अभिज्ञानशाकुन्तल अं०१, xलो०७ ] तदेवं परस्परविविक्ता नवापि रसाः । 25 १. सुभाषितावली, शरो. ४ १. अतः परं ग्रन्थस्य पत्रे नष्टे, काव्यानुशासनादुद्भृतः सन्दर्भः ।

१४०] काव्यशिक्षा रसभावनिरूपणपरिच्छेद: । [१४१

एषां क्रमेण स्थायिभावान् संगृह्लाति- अकार्यकरणज्ञानादेर्वीडा वैवर्ण्यादिकृत् । [सू० १९] रति-हास-शोक-क्रोधोत्साह-भय-जुगुप्स-विस्मय-शमाः स्थायिनो भावाः। यथां-दर्पणे च परिभोगदर्शिनी पृष्ठतः प्रणयिनो निषेदुषः । [सू० १४] वीक्ष्य बिम्बमनुबिम्बमात्मनः कानि कानि न चकार लजया ॥।२४।। भावयन्ति चित्तवृत्तय एवालौकिकवाचिकादभिनयप्रक्रियारूढतया स्वात्मानं [कुमारसंभव स० ८, श्लो० ११]. लौकिकदशायामनास्वाद्यमप्यास्वादं कुर्वन्ति। इष्टानिष्टदर्शनादेर्जाडयं तूष्णी[भावादिकृत् । [सू० २०] 5 5 व्यभिचारिणो ब्रूते- यथा-एवमालि निगृहीतसाव्वसं शङ्करो रहसि सेव्यतामिति । सा सरीभिरुपदिष्टमाकुला नास्मरत् प्रमुखवर्तिनि प्रिये ॥२५॥ त्रासा-Sपस्मार-5निर्वेदा-S5वेग-वितर्का-सूया-मृतयः स्थित्युदय-प्रशम-सन्धि-शब- [कुमारसंभव स० ८, श्लो० ५] लत्वधर्माणस्त्रयस्तिंशद्वयभिचारिणः । [ सू० १५] कार्यभङ्गाद् विषाद: सहायान्वेषणमुखशोषादिकृत् । [सू० २१] 10 क्रमेणाह- यथा-व्यर्थ यत्र कपीन्द्रसख्यमपि मे क्लेशः कपीनां वृथा 10 ज्ञानादेघृतिरव्यग्रभोगकृत् । [सू० १६ ] प्रज्ञा जाम्बवतो न यत्र न गतिः पुत्रस्य वायोरपि। यथा-वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्वं च लक्ष्म्या मार्ग यत्र न विश्वकर्मतनयः कर्तु नलोऽपि क्षमः सम इह परितोपे निर्विशेषा विशेषाः । सौमित्रेरपि पत्रिणामविषयस्तत्र प्रिया क्वापि मे ॥२६॥ स तु भवति दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान् को दरिद्रः?॥२१॥ [ उत्तररामचरित अं० ३, श्लो० ४६ ]

[ वैराग्यशतक श्लो० ५४ ]. मद्योपयोगान्मदः स्वापहास्यास्मरणादिकृत् । [ सू० २२ ] 15

सदशदर्शनादेः स्मृतिर्भ्रेक्षेपादिकृत् । [सू० १७] उत्तमा-Sधम-मव्येषु वण्येते प्रथमो मदः । द्वितीयो मध्यनीचेषु नीचेष्वेव तृतीयक: ॥२७।। यथा-मैनाकः किमयं रुणद्वि गगने मन्मा्गेमव्याहतं शक्तिस्तस्य कुतः स वज्रपतनाद् ज्ञा(भी)तो महेन्द्रादपि । यथा-सावशेषपद मुक्तमुपेक्षा स्रस्तमाल्यवसनाभरणेषु। गन्तुमुद्यतमकारणतः स्म द्योतयन्ति मदविभ्रममासाम् ॥२८। 20 ताक्ष्यः सोडपि समं निजेन विभुना जानाति मां रावण- मा ज्ञातं स जटायुरेष जरसा क्िष्टो वर्घं वाञ्छति ॥२२॥ [शिशुपालवध स० १०, श्लो० १६] [ हनुमन्नाटक अं० ४, शलो० ९] विरहादेर्मनस्तापो व्याधिमुखशोपादिकत् । [सू० २३ ] शास्त्रचिन्तादि(दे)मतिः शिष्योपदेशादिकृत् । [ सू० १८] यथा-मनोरोगस्तीत्रं विषमिव विसर्पेत्यविरतं यथा-असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्थमस्यामभिलाषि मे मनः । प्रमाथी निरधूमं ज्वलति विधुतः पावक इव । 25 सतां हि संदेह्पदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥२३। १. अतः परं ग्रन्थस्य पत्रे नष्टे, काव्यानुशासनादुद्धृतोऽयं सन्दर्भः । [अभिज्ञानशाकुन्तल अं० १, शलो० १९] २. सुभाषितावली, श्लो० ३२८०

१४२ काव्यशिक्षा रसभावनिरूपणपरिच्छेदः । हिनस्ति प्रत्यङ्गं ज्वर इव गरीयानित इतो [१४३

न मां तातस्त्रातुं प्रभवति न चाम्बा न भवती ॥२ ९।। चौर्यादेः स्व-परयोः शङ्का पाश्वेविलोकनादिकत्। [सू० २८]

[मालतीमाधव अं० २, श्लो० १] यथा-दूराद दवीयो धरणीधराभं यस्ताडकेयं तृणवद् व्यधूनोत्। हन्ता सुबाहोरपि ताडकारिः स राजपुत्रो हृदि बाधते माम् ॥३४॥ क्लमादेर्निद्रा जुम्भादिकत्। [सू० २४ ] [ महावीरचरित अं० २, श्लो० १] 5 यथा-निद्रानिमीलितदशो मदमन्थराणि रागादेश्वापलं वाक्पारुष्यादिकृत् ।[ सू० २९] 5 नाप्यर्थवन्ति न च यानि निरर्थकानि। अद्यापि मे मृगदशो मधुराणि तस्या- रजोभिरन्तःपरिवेशबन्धि लीलारविन्दं भ्रमयांचकार ।३५। स्तान्यक्षराणि हृदये किमपि ध्वनन्ति ॥३०॥ [ रघुचंश स० ६, शलो० १३ ] [- कलशकस्य'] श्रमादेरालस्यं निद्रादिक्ृत् । [ सू० ३० ]

10 निद्रोद्धवं सुप्तमुत्स्वप्नायितादिकृत् । [सू० २५ ] यथा-चलति कदाचित्पृष्टा यच्छति वाचं कदाचिदालीनाम्। 10 यथा-एते लक्ष्मण जानकीविरहितं मां खेदयन्त्यम्बुदा आसितुमेव हि मनुते गुरुगभेभरालसा सुतनुः ॥३६॥ मर्माणीव ] विघट्टयन्त्यलममी क्रूराः कदम्बानिलाः । इत्थं व्याहतपूर्वजन्मचरितो यो राधया वीक्षितः पियागम[ना]देहेर्षो रोमाञ्चादिकत्। [सू० ३१] [-धनिकस्य]

सेरष्य शङ्कितया स वः सुखयतु स्वप्नायमानो हरिः ॥३१॥ यथा -- आयाते दयिते मरुस्थलभुवामुत्प्रेक्ष्य दुर्लङ्वयतां गेहिन्या परितोषबाष्पसलिलामासाद्य दृष्टिं मुखे। 15 [-शुभाङ्कस्य' ] 15 दत्त्वा पीलुशमीकरीरकवलान् स्वेनाञ्चलेनादरा- इष्टानुस्मरणादेरौत्सुक्यं त्वरादिकृत् । [ सू० २६ ] दुन्मृष्टं करभस्य केसरसटाभाराग्रलग्नं रजः ॥३७॥ यथा-आलोकमार्ग सहसा त्रजन्त्या कयाचिदुद्वेष्टनवान्तमाल्यः । [-अद्भुतपुण्यस्ये केशटस्य वा] बद्धुं न सम्भावित एव तावत् करेण रुद्धोऽपि हि केशपाशः ॥३२॥ विद्यादेगेरवोऽस्यादिकृत्। [सू० ३२] [ रघुचंश स० ७, शलो ०६, कुमारसंभव सू० ७, श्लो० ५७ ] यथा-ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये। 20

.20 लज्जादेरवहित्थमन्यथाकथनादिक्ृत्। [सू० २७ ] जामदग्न्यस्तथा मित्रमन्यथा दुर्मनायते ।३८॥

यथा-एवंवादिनि देवर्पो पार्श्े पितुरधोमुखी। [महावीरचरित अं० २, शलो० १० ]

लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ॥३३।। चौर्यादेरौग्यं वधादिकृत्। [सू० ३३ ]

[ कुमारसंभव स० ६, श्लो० ८४ ] [यथा-]उत्कृत्योत्कृत्य गर्भानपि शकलयतः क्षत्रसंतानरोषा-

१. सदुक्तिकर्णामृते १. ५३. ३ । २. दशरूपकावलोक प्र० ४, सू० २७ दुद्दामस्यैकविशत्यवधि विशसतः सर्वतो राजवंशान्। 25 १. शुभाषितावली २०७५। २. शुभाषितरत्नकोष ५१२।

१४४ ] काव्यशिक्षा रसभावनिरूपणपरिच्छेद: । [१४५ पित्र्यं तद्रक्तपूर्णहृद सवनमहानन्दमन्दायमान- मृदुमृदितमृणालीदुबेलान्यङ्गकानि क्रोधाग्नेः कुर्वतो मे न खल न विदितः सर्वभूतैः स्वभावः ॥३९॥ त्वमुरसि मम कृत्वा यत्र निद्रामवाप्ता॥४३।। [महावीरचरित अं० २, श लो० ४८ [ उत्तररामचरित अं० १, श्रो० २४ ]

शब्दादेः प्रोधो जुम्भादिकत्। [सू० ३४] इष्टवियोगादेरुन्मादोऽनिमित्तस्मितादिक़त्। [सू० ३८]

5 यथा-प्रत्यग्रोन्मेषजिह्मा क्षणमनभिमुखी रत्नदीपप्रभाणा- यथा-हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास््वया हता।

मात्मव्यापारगुर्वी जनितजललवा जुम्भणैः साङ्गभङ्गैः। संभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥४४॥

नागाङ्कं मोक्तुमिच्छोः शयनमुरु फणाचक्रबालोपधानं [विक्रमोर्वशीय अं० ४, ५लो० १७ ] निद्राच्छेदाभिताम्रा चिरमवतु हरेटेप्टिरकेकरा व:॥४०॥ प्रहारादेर्मोंहो भ्रमणादिकृत्। [सू० ३९] यथा-तीव्राभिषङ्गप्रभवेण वृत्ति मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम्। [मुद्राराक्षस अं० ३, शलो० २१ ] अज्ञातभर्तृव्यसना मुहर्त कृतोपकारेव रतिर्बभूव ।।४५।। 10 10 व्याध्यादेर्ग्लानि[ वै]वर्ण्यादिकत्। [सू० ३५] [कुमारसंभव स० ४, xलो० ७३] यथा किसलयमिव मुग्धं बन्धनाद् विप्रलूनं सुखजन्मापि मोहो भवति। यथा- हृदयकुसुमशोषी दारुणो दीर्घशोकः । कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी स्वयं बन्धना- ग्लपयति परिपाण्डु क्षाममस्याः शरीरं त्तद्वास: श्लथमेखलागुणधृतं किञ्चिन्नितम्बे स्थितम् । शरदिज इव धर्मः केतकीगर्भपत्रम् ॥४१॥ एतावत् सखि वेभि सांप्रतमहं तस्याङ्गसङ्गे पुनः 15 [उत्तररामचरित अं० २, श्रो ० ५] कोडसौ कास्मि रतं [नु] किं कथमिति स्वल्पापि मे न स्मृतिः ॥४६॥ 15

दौर्गत्यादेर्दैन्यमसजादिकृत् ।[सू० ३६ ] [अमरुशतक x्लो० १०१] दारिद्रयादेश्चिन्ता संतापादिकत्। [सू० ४०] यथा-अस्मान् साधु विचिन्त्य संयमधनानुच्चैः कुलं चात्मन- [यथा-]पश्यामि तामित इतश्र पुरश्च पश्चा- स्त्वय्यस्याः कथमप्यबान्धवकृतां प्रेमप्रवृत्ति च ताम्। दन्तर्बहिः परित एव विवर्तमानाम्। 20 सामान्यप्रतिपत्तिपूर्वेकमियं दारेषु दृश्या त्वया उद्बुद्धमुग्धकनकाब्जनिभं वहन्ती- 20 भाग्याधीनमतः परं न खल तत् स्त्रीबन्धुभिर्याच्यते ॥४२॥ मासज्य तिर्थगपवर्तितदृष्टिवक्त्रम् ।४७।।

[अभिज्ञानशाकुन्तल अं० ४, श्रो० १६] [ मालतीमाधव अं० १, श्लो० ४३ ]

व्यायामादेः श्रमोऽङ्गमङ्गादिकृत्। [सू०३७ ] आक्षेपादेरमर्षः स्वेदादिकत् ।[ सू० ४१ ] यथा- यथा-अलसलुलितमुग्धान्यध्वसंतापखेदा- -लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशै: 25

दशिथिलपरिरम्भैर्दत्तसंवाहनानि । प्राणेषु चित्तनिचयेषु च नः ्रहृत्य । १९

१४६] काव्यशिक्षा रसंभावनिरूपणपरिच्छेदः । [१४७ आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशाः परोत्कर्षादेरसूयावज्ञादिकत् । [सू० ४७ ] स्वस्था भवन्ति मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ॥४८। वेणीसंहार अं० १, श्लो० ८ ] यथा-वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हुं वर्तते

निर्घातादेस्त्नासोऽङ्गसंक्षेपादिकत् । [ सू० ४२] सुन्दस्त्रीदभनेऽप्यखण्डयशसो लोके महान्तो हि ते। यानि त्रीणि(्य)[कुतो]मुखान्यपि पदान्यासन् खरायोधने 5 यथा -- परिस्फुरन्मीनविधट्टितोरवः सुराङ्गनास्त्रासचिलोलदष्टयः । यद्वा कौशलमिन्द्रसूनुनिधने तत्राप्यभिज्ञो जनः ।५४॥ 5 उपाययुः कम्पितपाणिपल्लवाः सस््रीजनस्यापि विलोकनीयताम् ।४९॥ [ किरातार्जुनीय स० ८, शलो० ४५ ] [ उत्तररामचरित अं० ५, शलो० ३५]

ग्रहादेरपरमार: कम्पादिकृत् । [ सू० ४३ ] व्याध्यभिघाताभ्यां मृतिर्हिंक्काकार्श्यादिकत् । [सू० ५१]

यथा-आश्रिलिष्टभूमिं रसितारमुच्चैरलोलद्भुजाकारबृहत्तरङ्गम् । यथा-तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जहूनुकन्यासरय्वो- रदेहत्यागादमरगणनालेख्यमासाद्य सद्यः। 10 फेनायमानं पतिमापगानामसावपस्मारिणमाशशङ्के ॥५0॥ [ शिशुपालवध स० ३, xलो० ७२] पूर्वाकाराधिकत [र]रुचा संगतः कान्तयासौ 10 लीलागारेष्वरमत पुनर्नन्दनाम्यन्तरेषु ॥५५॥ रोगादेनिर्वेदो रुदितादिकृत्। [सू० ४४ ] यथा-किं करोमि क गच्छामि कमुपैमि दुरात्मना। [ रघुवंश स० ८, ५लो ९५ ] दुर्भरेणोदरेणाहं प्राणैरपि विडम्बितः ।।५१।। स्ते[म्भस्वेदरोमाश्चस्वरभेदकम्पवैव्ण्याक्षलया अष्टौ सात्त्विकाः। [सू० ४९] 15 [ काव्यानुशासन श्लो० १५१] सीदत्यस्मिन् मन इति व्युत्पत्ते: सत्त्वगुणोत्कर्षात् साधुत्वाच्च प्राणात्मकं वस्तु उत्पातादिभ्य आवेगो विस्मयादिकृत् । [ सू० ४८ ] सत्त्वम्, तत्र भवाः सात्त्विकाः । भावा इति वर्तते । ते च प्राणभूमिप्रसृतरत्यादि- 15 यथा-किं किं सिंहस्ततः किं नरसदशवपुर्देव चित्रं गृहीतो संवेदनवृत्तयो बाह्यजडरूपभौतिकनेत्रजलादिविलक्षणा विभावेन रत्यादिगतेनैवा तिचर्वणा- नैवेदक्कोऽपि जीवोऽद्भुतमुपनिपतन पश्य संप्राप्त एव । गोचरेणाहता अनुभावैश्च गम्यमाना भावा भवन्ति। तथा हि पृथ्वीभागप्रधाने प्राणे शस्त्रं शस्त्रं न शस्त्री त्वरितमहह हा कर्कशत्वं नखाना- संक्रान्तश्चित्तवृत्तिगणः स्तम्भो विष्टव्धचेतनत्वम् । जलभागप्रधाने तु बाष्पः । तेज- मित्थं दैत्याघिनाथो निजनखकुलिशैर्येन भिन्नः स पायात् ॥५२॥ सस्तु प्राणनैकटयादुभयथा तीवातीत्रत्वेन प्राणानुग्रह इति द्विधा स्वेदो वैवर्ण्य च। 20 [ काव्यानुशासन शलो० १५२ ] तद्रेतुत्वाच्च तथाव्यवहारः । आकाशानुग्रहे गतचेतनत्वं प्रलयः । वायुस्वातन्त्र्ये तु 20 संदेहादेर्वितर्क: शिरःकम्पादिक्रत् । [ सू० ४६ ] तस्य मन्दमव्योत्कृष्टावेशात् त्रेधा रोमाञ्च-वेपथु-स्वरभेदभावेन स्थितिरिति भरतविदः । यथा-अनङ्गः पञ्चभिः पौष्पैविश्वं व्यजयतेषुभिः । बाह्यास्तु स्तम्भादयः शरीरधर्मा अनुभावाः । ते चान्तरालिकान् सात्विकान् भावान् इत्यसंभाव्यमथ वा विचित्रा वस्तुशक्तयः ॥५३॥ गमयन्तः परमार्थतो रतिनिर्वेदादिगमका इति स्थितम् । एवं च नव स्थायिनस्त्रयस्त्रिंशद् [ काच्यादश परि० २, शलो० १२१ ] व्यमिचारिणोडष्टौ सात्विका इति पञ्चाशद् भावाः। 25 १. सुभाषितरत्नकोष, १२८ (श्रीव्यासपादानामिन्त्येकतमायां प्रतौ)। कवीन्द्रवचनसमुच्चय, ४०। १. अतः परं ग्रन्थस्य पत्रे नष्टे काव्यानुशासनादुद्धृतोऽयं सन्दर्भः ।

१४८] काव्यशिक्षा रसभावनिरूपणपरिच्छेदः । [ १४९

रसभावाभासा :- नान्यासक्तो न खलु कुपितो नानुरागच्युतो वा निरिन्द्रियेषु तिर्यगादिषु चारोपाद् रसभावाभासौ। [ सू० ५० ] दैवाशक्तस्तदिह भवतीमस्वतन्त्रस््यजामि ॥६१॥

निरिन्द्रिययोः संभोगारोपणात् संभोगाभासो यथा- [काव्यानुशासन श्लो० १६२ ] यथा वा-नान्तवर्तयति व्वनत्सु जलदेष्वामन्द्रमुद्र्जितं पर्याप्तपुष्पस्तबकस्तनीभ्यः स्फुरत्प्रवालौष्ठमनोहराभ्यः । नासन्नात् सरसः करोति कवलानावर्जितैः शैवलैः दानास्वा दिनिषण्णमूकमधुपव्यासङ्गदीनाननो [ कुमारसंभव स० ३, शलो० ३९] नूनं प्राणसमावियोगविधुरः स्तम्बरेमस्ताम्यति ॥६२॥

विप्रलम्भारोपणाद्विप्रलम्भाभासो यथा -- [काव्यानुशासन श्लो० १६३]

वेणीभूतप्रतनुसलिला तामतीतस्य सिन्धुः भावाभासो यथा-

पाण्डुच्छाया तटरुहतरुभ्रंशिभि: शीर्णपर्णैः । त्वत्कटाक्षावलीलीलां विलोक्य सहसा प्रिये। 1.0

सौभाग्यं ते सुभग विरहावस्थया व्यञ्जयन्ती वनं प्रयात्यसौ त्रीडाजडदृष्टिमृगीजन: ।।६३।। 10 काश्य येन त्यजति विधिना स त्वयैवोपपाद्यः ।।५७।। [काव्यानुशासन श्लो० १६४]

[ मेघदुत xलो० २९] आदिशब्दान्निशाचन्द्रमसोर्नायकत्वाध्यारोपात्।

भावावासो यथा -- संभोगाभासो यथा-

गुरुगर्भभरक्वान्ताः स्तनन्यो मेधपङ्क्तयः । अङ्कुलीभिरिव केशसंचयं सन्निगृह्य तिमिरं मरीचिभिः । 15 : कुड्मलीकृतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनीमुखं शशी॥।६४।। 15 अचलाधित्यकोत्सङ्गमिमाः समधिशेरते ॥५८॥ [ काव्यानुशासन '्लो० १५९ ] [कुमारसंभव स०८, xलो० ६३] .. भावाभासो यथा- तिरश्रोः संभोगाभासो यथा- त्वदीयं मुखमालोक्य लज्जमानो निशाकरः। मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे पपौ प्रियां स्वामनुवर्तमानः । मन्ये धनधटान्तर्धि समाश्रयति सत्वरः ॥६५॥ 20 शुङ्गेण संस्पर्शनिमीलिताक्षी मृगीमकण्डूयत कृष्णसारः ॥५९। [काव्यानुशासन 'लो० १६६] 20 [कुमारसंभव स० ३ 'लो० ३६] रसाभासस्य भावाभासस्य च समासोक्त्यर्थानतरन्यासोतप्रेक्षारूपकोपमाश्लेषादयो यथा च-ददौ सरःपङ्कजरेणुगन्धि गजाय गण्डूपजलं करेणुः । जीवितम्। अर्धोपभुक्तेन बिसेन जायां संभावयामास रथाङ्गनामा ॥६०॥ अनौचित्याच्च। [ सू० ५१] [कुमारसंभव स० ३, शलो० ३७] अन्योन्यानुरागाद्यभावेनानौचित्याद् रसभावाभासौ। 25 चिप्रलम्भाभासो यथा- रसाभासो यथा-

25 आपृष्टासि व्यथयति मनो दुर्बला वासरश्री- दूराकर्षणमोहमन्त्र इव मे तन्नाम्नि याते श्रुतिं रेह्यालिद्ग क्षपय रजनीमेकिकां चक्रवाकि। चेतः कालकलामपि प्रसहते नावस्थिति तां चिना।

१५० काव्यशिक्षा

एतैराकुलितस्य विक्षतरतेरङ्वैरनङ्गातुरैः संपद्येत कथं तदाप्तिसुखमित्येतन्न वेि स्फुटम् ॥६६॥ [काव्यानुशासन '्लो० १६७ ]

अत्र सीताया रावणं प्रति रत्यभावाद रसाभासः ।

यथा-स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि बिना यन्न रमसे विलेभे कः प्राणान् रणमखमुखे यं मृगयसे। सुलग्ने को जातः शशिमुखि यमालिङ्गसिं बलात् तपःश्रीः कस्यैषा मदननगरि व्यायसि तु यम् ॥६७।। [काव्यानुशासन श्लो० १६८ ] 10 अत्रानेककामुक्तकविषयमभिलाषस्तस्याः स्तुम इत्याद्यनुगत बहुव्यापारोपादानं व्यनक्ति।

भावाभासो यथा- निर्माल्यं नयनश्रियः कुवलयं वक्त्रस्य दासः शशी कान्तिः प्रावरणं तनोमधुमुचो यस्याश्च वाचः किल। विंशत्या रचिताञ्जलिः करतलैस्त्वां याचते रावण- 15 स्तां द्रष्टुं जनकात्मजां हृदय हे नेत्राणि मित्रीकुरु ॥६८।। [बालरामायण अं० १, श्लो० ४०]

अत्रौत्सुक्यम् ॥] इत्याचार्यश्रीविनयचन्द्रविरचितायां काव्यशिक्षायां चिनयाङ्कायां रसभावनिरूपणो नाम पष्ठः परिच्छेदः ।

20 समाप्तश्च ग्रन्थः । ]

१. सामान्या शब्दसूचिः।

अगस्य: ५०, ७६ अभिनन्दन: ६० अग्नय: ४४ अभिनया: ४५ अङ्गा: ५१, ६२ अभिनवगुप्तलोचन: १३३ अङ्गानि ४७ अभिनवभारती १३३, १३४ अंगिरस् ७६ अभिमानलक्षणम् ४६ अचिरा ८१ अमरकोश: ९३ अच्चंकारितभट्टिका ७९ अमरुशतकम् ६०, १३४, १३५, अच्युतः १८ १४५ अछबडा ९० अमरेश्वरतीर्थम् ५१ अजित: ९० अमृततरङ्गकाव्यम् ५९ अञ्जनम् १००, १०१ अम्बिकापतिः ८८ अटवी १००, १०२ अयोध्या ८१, ८५, १०४ अत्रि: ४, १७, ७६ अर: ४७, ६० अद्भुतपुण्य: १४३ अरिष्टः ८९ अधमा: ४८ अरुण: १९ अधिकोपमा ७९ अरुन्धती ६४, ७४ अनन्त: ६० अर्गला १००, १०२ अनन्वयोपमा ७९ अर्जुन: १९ अनुष्टपू ५९ अर्थोत्पत्तिबीजानि ९९ अन्ध्रा: ५२, ६२ अर्बुद: ५१ अपहसितम् १३७ 'अर्हम्' १ अभय: ६ अलका ७५ अभयकुमार: ७५ अलङ्कारशास्त्रम् ७९ अभिज्ञानशाकुन्तलम् १३८, १४०, अवन्ती ५१ १४४ अवन्तीसुकुमाल: ७६ अभिधानचिन्तामणि: ४५, ८१- अश्वत्थामा १९, १०३ ८३, ८९, ९२, १३७ अश्वसेनः ८१ अभिनन्द: ५५ अश्चिनीकुमारौ ४४, ७५

१५२ १५३

अष्टमूर्ति: ६१ उत्सव: ४५ कन्यकुब्जः ५१ कामदासी ७० असत्संभावनगी: १०३ उदयन: ७४ कपिल: ७६, ९९ कामदेवः ९५, ९६ असतोऽर्थेस्य गुम्फनम् ३ उदया: ४४ कपिष्ठलः ५० कामबाणा: ४५ अस्त्राणि ८० उपमा ७४, ७९ कमला ४, १८, ६१ कामरूपा: ५१ आत्मज्ञानम् ५६ उपसर्गा: ४४ कमलिनी ७१ कामाक्षा: ५१ आत्रेय: ५० उपाध्याय: ९४ कर्ण: ५४, १०४ कामी ७ आदर्श: १००, १०२ उपाया: ४४ कर्णाटा: ५२, ६२ कामुक: ७ आदित्या: ५१ ऋतव: ४५ कमभूमय: ४८ काम्पील्यम् ८१ आदिनाथः ५१ ऋुषभनाथ: ७५ कर्माणि ४६ काम्बोजा: ६२ आभानका: ५३ ऋषय: ४६, ५० कर्मेन्द्रियाणि ४५ कायस्थ: ९८ आभीरा: ५२ एन्द्राणी ५० कलशक: १४२ कारकशिक्षा ८५ आमिक्षा ९३ ऐन्द्री ८७ कल्पा: ४७ कार्तवीर्यः १००, १०१ आराढ्य ५१ ओण्डू ५१ कलहंस: ७० कर्मणम् १००, १०१ आराम: १००, १०१ 'ओम्' १ कला: ५१ कालनेमि: ८९ आहता: १०९ ओंकारतीर्थम् ५१ कलावती ७९ कालिय: ६३, ८९ आलय: १००, १०२ ओरी ९० कलिङ्गसेना ७१ कालिन्दी ९, ६३, ७१, १३६ आश्रमबीजानि ९२ औचित्यम् ७ कलिङ्गा: ५१, ६२ काव्यम् १ इतिहास: ४८ औचित्यविचारचर्चा १३९ कल्प: १००, १०१ काव्यशिक्षा: १ इन्द्र: ७७, १०३ औसीरा: ५२ कल्पवृक्ष: २५ काव्यादश: १३८, १४६ इन्द्रवज्रा ११ कल्पा: ४७ इन्द्रियाणि ४५ कंस: ६१, ७५, ८९ कवि: ५, ७, ९९ काव्यानुशासनम् १३३, १३६,

इलातीपुत्र: ७६ कड्कणम् १००, १०२ कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नोपमा ७९ १३८, १४१, १४६-१५० ईश्चर: ७४ कच्छा: ५१ कवीन्द्रवचनसमुच्चय: १४६ काश्मीरा: ५२

उच्चैःश्रवा: २४, ७६ कटकोत्पाता: ९७ काश्यप: ५० कण्ठेकाल: ६१ कषाया: ४४ उडीश: ५१ किराट: १०४ काकन्दी ८१ किराता: ५२ उत्तमत्वम् ४६ कण्वः ५० काञ्ची ५१ किरातार्जुनीयम् १४६ उत्तमपुरुष: ७४ कनकजानकी ५९

उत्तररामचरितम् १४१, १४४, कनकाचल: १०३ कातन्त्रव्याख्या ८ कीरा: ५२, ६२ १४५, १४७ कनखलतीथम् ५१ कान्यकुब्ज: ५३, ६२ कीर्ति: ४६

उत्तरापथः ५३ कन्दः १००, १०२ काम: ४ कुङ्कणाः ५१

१५४ १५५ कुट्टनीमतम् ५५ केरली ७० खलूरी १००, १०१ ग्रीष्म: १००, १०१ कुण्डग्राम: ८२, ८४ केशट: १४३ गङ्गा ७, ९, १६, ५३, ६३, ७५, ग्रैवेयकविमानानि ४७ कुण्डम् १०१ केशी ८९ ८५, ८६, ८७, ९९, १००, कुत्स: ७६ कैटम: ८९ घण्टामाघ: ७९ १३६, १३९ चकोरवती ७१ कुन्थु: ४७, ६० कैलास: ७, ९, ११, २५, ७७, गंगापारा: ५१ चक्रम् ४७ कुमारः ७५, ८६, ८८ ८५, ८७, १०६ गजपुरम् ८२ चक्रायुध: १०४ कुमारसम्भवम् ५, "५, १३६, कोङ्णा: ६२ गजपुरी ७५ चक्रिण: ४७ १३७ १४२, १४५, १४८ कोप: ७९ गजलक्षणम् ५९ चण्डकौशिक: ७९ कुमुदिका ७१ कोल्ाका: ५१ गजसुकुमाल: ७६ चण्डरुद्राचार्य: ७९ कुम्भ: ८१ कौङ्गणा: २४, ५३ गजा: ४५ चण्डिका ९६ कुम्भकर्ण: १९ कौण्डिन्य: ५० गणधरा: ४७ चण्डी ९३ कुरङ्ग: ५१ कौमारी ५०, ८७ गणा: ४७ चण्डीश: ५१ कुरङ्गिका ७१ कौरला: ५२ गरुड: १९, ६२, १०८ चन्द्रः ७५, ७७, ९९, १०० कुरवः ५१ कौशाम्बी ८१ गर्ग: ५० चन्द्रकला: ४८ कुरविका ७० कौशिक: ७६ गान्धारी ७० चन्द्रपुरी ८१ कुरुक्षेत्रम् ५६ कौस्तुभ: २० गालव: ५० चन्द्रप्रभ: ६० कुरुराज: ५४ क्रियानिघण्टः ४० गुणस्थानकानि ४८ चन्द्रमौलि: १०३ कुलटा ९४ क्रीडाभू: १००, १०२ गुणा: ४४ चन्द्रशेखरः ६१ कुलपर्वता: ४६ क्रीडोपवनम् १००, १०२ गुप्तय: ४७ चन्द्रावती ५३ कुलमन्दिरम् १००, १०१ गूर्जरा: ५२, ५३, ६२ चन्द्रिका १००, १०१ कुलचधू: ९३ क्षत्रिय: ६, ९८ गोपिका ८२ चम्पा ८१ कुव उयाशच: ६२ क्षपणक: ९८

कुशः ५५ क्षेत्रपाल: ९६ गौ: ७७, ९६ चरा: ४८ कूबर: ५३ क्षेत्रम् १००, १०१ गौडा: ५१, ६१, ६२ चरितम् ४५ कृतयुग: ६२, ६५ क्षेत्री ४६ गौतमः ६२, ७६ चाणक्य: ६, ५४, ७५ कृतवर्मा ८१ क्षेत्री ५६ गौरी ७५, ८५, ८८, ९०, १०४, चाणूर: ८८ कृप: ५४ क्षेमेन्द्र: ५७ १३६ चामरग्राहिणी ७१ कृष्ण: ९, १२, १३, १६, १९, ६३, खदिरालुका ५३ ग्रहा: १०९ चामुण्डा ५०, ६१, ८७, ९ १३६, १३९ खनि: १००, १०२ ग्राम: ९६ चार्वाक: ९९ केकाणा: ५२ खर्व: १९ ग्रामिका ७१ चित्रभारतम् ५६

१५६ १५७

चित्रम् ५७ जिननगर्थ: ८१-८२, ८४ ताला: ५० दुर्गाणि ४४

चिलातीपुत्रः ७६ जिनपितरः ८१, ८४ तिथयः ४८ दुर्गादास: १

चूतः १००, १०१ जिनप्रातिहार्याणि ८१ तीर्थकरा: ४८ दुर्जेन: ९९

चेह्ण़ा ७४, ७९ जिनमातरः ८१, ८४ तुरग: ५९, ७६ दुर्वासा: ७६, ७९, १०४

चौडा: ५२, ६२, ११० जिनयक्षा: ९३ तुरष्क: ५२, ६२ दुष्यन्तः ७४, ७५

चौर: ९९ जिनव्यावर्णनम् ८३-८५ तुरुष्क: ६२, ९० दूता: ४४

छत्रधारी ७१ जीवनिकाया: ४५ तुहिनस्थलम् २५ दृढप्रहारि: ७६

छत्रभारवि: ७९ जीवयशा: ७५ तोत्तला ९० दृढरथः ८१

छायोपजीवी ५९ जीवयोनि: ५२ त्रयी ६३ देव: ७ त्रिपुरा ४४ जटायुः १४० जीभूतवाहन: १०४, १३८ देवकी ७८

जनक: ७५ जैना: १०९ त्रिशला ८१ देवतागारम् ७९

जनस्थानम् ५५ ज्योति:शास्त्रम् ५८. दक्ष: ७६ देवदत्त: ८५. ८९ जनार्दन: ५४, ६१ टका: ५२ दक्षिणापथः ५२ देवा: ४४

जम्बूसर: ५३ डाहला ५३ दण्ड: ४४ देवी ८१ दनुसुतः ८९ देव्य: ४८ जय: ४७, ७४ डाहला: ५१ दर्भावती ५३ जयनामा ४७ तत्वानि ४७ देश: ५७ दर्शनम् ४५ देशा: ५१, ५२ जयन्तः ७५ तत्वोपप्लवः ९९ जयमाला ७९ दवदन्ती ७५ तपस्वी ९८, ९९ देशोत्पत्तिः ९७

जया ८१ तमस्विनी १००, १०२ दशरथ: ६१, ६३, ७५ दोषबीजम् १०३, १०४ जजरा: ५२ तरङ्गसेना ७१ दशरूपकावलोक: १४२ द्यूतम् ५६

जलद: १००, १०१ तर्क: ५४ दशा: ४७ द्यूतकार: ९४

जानकी ७४, १४२ ताइकार: ५२ दशाननः ५५ द्रचिडा: ५२, ६१ जाबालि: ५० तापीतटाः ५२ दशावतार: ८९ द्वारकुञ्चिका १००, १०२ दशावर्तपूतः ७६ जामदग्न्य: १९, ताम्बूलगुणा: ४७ द्वारवती १३६ द्विज: ७८ जाम्बवान् १४१ ताम्बूलवाहिनी ७१ दिकूपाला: ४७

जितशत्रु: ७५, ८१ ताम्रपर्णी ४ दिवामुखम् १००, १०२ द्विविद: ८९

जितारि: ८१ दिश: ४५ तारक: ८८ दुपदः ७५

जिन: ७७, ८१-८५ तारकारि: ८८ दीप: १००, १०१ द्रौपदी ७५

जिनचत्यम् ९५ तार्क्ष्य: १४० दीपिका-कालिदास: ७९ द्वीप: १००, १०२

१५८

द्वीपदेशा: ५२ नन्द: १०४ १५९

दीपा: ४६ नन्दक: ६३ निवाज: ९६ पाणिनि: ४२ धनद: ७६ नन्दा ८१ नेपाला: ५२ पाण्डित्यम् ४५ धनपतिः १४, १९ नन्दिः ९५ नेमि: ६१ धनपालारघट्ट: ७९ नभस्तलम् ९९, १०० नैषघ: १०४ पाण्डु: ६३

धनिक: १४३ नैषधि: ७५ पाडचा: ५२, १४६ नमिनाथ: ६० पादपूरणम् ५ धनुर्वेद: ५०, ५९ नया: ४६ न्यायशास्त्रम् ४८ पादोपजीवी ६० धन्वन्तरिः २४ नरक: ८२ पञ्चबाण: १३ पापान्तक: ५२ घरः ८१ नराः, त्याज्या: ४६ पडवाणम् ५३ पापी ४५ धरण: ७५ नर्मदा ७१ पण्डितः ७ पाराशरः ५०, ७६ धर्म: ६० नमदातटदेश: ५२ पत्तनम् ५३ पाराशरिण: १०९ धवलक्ककम् ५३ नल: ५३, १४१ पत्रलतिका ७१ पार्थ: ७४ घाटी ९७ नहुष: ६२ पदकांपजीवी ५९ पार्वती ७४ धातुवाद: २६ नागपुरम् ८२ पदसंचारिणी ७ पार्श्व: ६१, ७४ धात्री ७१ नागरिका ७० पदार्था: ४४, ४५ पार्श्वचरित्रम् ५ धाराउरा: ५२ नागानन्दम् १३८ पद्मप्रभ: ६० पाशुपता: १०९ धारिणी ६१, ७९ नाटकम् ५ पम्मम् ९९, १०० पीठानि ५० धार्तराष्टरा: १४६ नाटकसूत्रधारी ७१ पझ्मा ८१ पीतम् १०, १२, १८ धार्मिक: ७ नाट्यशास्त्रम् १३७ पझ्मावती ६१, ७५

घीवरा: ९६ नाडय: ४४ पझ्मिनी १००, १०१ पुण्डरीक: ७६ पुण्ड़: ५१ धुन्धुमार: ६९, ७४ नाभाग: ७४ पद्यकादम्बरी ५८ पुत्रा: ४६ धेनुक: ८८ नाभि: ६१, ७४, ७५, ८१, ८४ पयोगुणा: ४६ पुरन्दर: ६२ व्यानानि ४8 नामेय: ७५, ८४, १०० पयोधि: ९९, १०० पुराणानि ४८, ७५, ७८ घ्रव: ८८ नायका: ४४ परदर्शनोपमा ७९ पुरुकुत्स: ६२ नक्षत्रम् १०९ नारद: १६, १७, ५०, ७६ परमारि ७४ पुरुष: ४४, ५६ नक्षत्रवीध्य: ४७ नारायण: ६३, ६५, ७४ परमेष्ठी ८८, १०३ पुरुषाथ: ४४ नक्षत्राणि ४८ नार्थ, अगम्याः ४६ परशु: १००, १०१ पुरुषोत्तम: ६१, ६२ नगरभङ्ग: ९८ निघय: ४७ परशुराम: १३८ पुलस्त्य: ५० नगरम् १००, १०१ निधि :. १००, १०१ परिचया: ४५, ५४ पुलह: ५० नदीरय: १००, १०२ नियम: ४ परीषहा: ४८ पुष्पभूति: ७० पाञ्चजन्य: २४ पुष्पम् १००, १०२ २१

१६१ १६० ब्रह्मदत्त: ४७, ७४ भूतदर्शनम् ९७ पुस्तकम् ९५ प्राप्ति: ४६ प्रीति: ९५ ब्रह्मा: ७४,७५, ८७,८८ १०३ भूमि: ४४ पूतना ८८ पूरुरा: ७४ बड्ड: ५३ ब्रह्माणी ५०, ८७ भृगु: ५०, ७६

पूर्वाणि ४८ बप्पभद्टिः१, १०९ ब्राह्मण: ९१, ९२ भृङ्गारधारिणी ७०

बर्बर: ५२ ब्राह्मणपाटकम् ५३ भैरव: ९६ पृथु: ६३, ७४, ८१ बल: १८, ६१, १०६ भक्ति: ५७ भैरवी ८८ पृथ्वी ८९, १०० भगदत्त: ५९, ७४ भोगपुरम् ५३ पेटलापद्रम् ५३ बलदेव: १६ भोगवती ७५ पौलस्त्य: ७६ बलदेवा: ४७ भगीरथः ६३

बलभद्र: ७, १९ भट्टेन्दुराजलोचन: १३४ भोज: ६२, १०४ अ प्रकृतय: ४८ भण्डारमन्दिरम् ९९, १०० मगधाः ५१ प्रजापति: ६३, ६४, ७६ बलम् ४७ बलराम: १३९ भद्रबाहु: १०४ अ मघवा ४७,७४ पंतापशील: ७० प्रतिविष्णवः ४७ बलि: १९, ८९, १०४, १३८ भद्रिलपुरम् ८१ मङ्गला ८१

प्र तिष्ठः ८१ बलिन: १९, १९३ भयानि ४६ मङ्गलानि ४६

बाण: (असुरः) ८९ भरतः ४७, ५४, ६१, ६३, ७४, मङ्गलिका ७० प्रतिष्ठानम् १००, १०१ ७९, १०३, १३७, १४७ प्रतोली ९६ बाण: (कविः) १०४ अ मञ्जुलिका ७१ 'भले' १ महावलिका ७१ प्रधानोपमा ७७ बाल: ९४ भव: ८८ प्रबन्धा: ४९ बालकीडनकानि ९५ मधु: ८८, १००, १०१ वालरामायणम् १५० भवानी ८८ प्रभावती ६१, ७१, ७४, ८१ मन्त्र: ४५

प्रभास: ५१ बाहु: ६२ 'भवानीपतिः' ८८ मन्त्री ६

प्रभोदय: १००, १०२ बाहुबलि: ७६ भस्मगात्रम् ५१ मन्दर: ७४ बिल्हण: १०४ अ भानु: ८१ प्रभोल्लास: १००, १०२ मन्दाकिनी ७८ बुद्ध: १५, ८९ भानुमती ७० प्रमाणानि ४५ मन्दाक्रान्ता १३

बुद्धय: ४४, ४५ भारती ७५ मम्मण: १०४ प्रमोद: ४४ भारतीहस्तपुस्तक: १००, १०१ मरीच: ५० प्रवचनमातरः ४६ बुद्धिगुणा: ४६, ४७ बुद्धीन्द्रियाणि ४५ भारवि: १०४ अ प्रवहणभङ्ग: ९६-९९ मरु: ५१, १००, १०२ भारद्वाज: ७६ प्रवहणम् ९६ बुधः ७५ मरुत् ६३ भालिज्यम् ५३ मरुदेवा ८१ प्रशम: ५८ बुध्नावर्त: ७६ बूरम् ९० भाषालक्षणम् ४५ मरुदेवी ७४, ८१,८४ प्रशमनानि ४६ भीम: १९, ७५, १३८ मलय: ४, २५ प्राकार: ९६ बृहस्पति: ७, ७५, १०४ बौद्धा: ८९ भुवनानि ४६, ४८, ७७ मल्ि: ६०, ८५ प्राची १००, १०२

१६२ १६३

महत्तरिका ७१ मिथिला ८२ यमुना ९, ७५ रविप्रभः ३ महाकाल: ५१ मिहिला ८२ यमुनादेशः ५१ रसा: ४७ महातीर्थाटनि ५१ मीमांसा ४८ यमुनात्रिविक्रम: ७९ रहमाण: ९६ महादेवी ८८ मुखर: ७० ययाति: ६२ रागा: ४९ महापद्म: ४७,७४ मुद्राराक्षसम् १४४ यशोधना ७१ राजगृहम् ७५, ८२ महाभारतम् १०९ मुरः ८९ यशोमती ६९, ७० राजविद्या ४४ महाराष्ट्रा: ५२ मूर्ख: ९४ याज्ञवल्क्यः ७६ राजशेखर: १०४ अ महावीरः ८ मूलधनम् १००, १०१ युद्धभङ्ग: ९८ राजा ७ महावीरचरितम् १४३, १४४ मूलम् १००, १०२ युधिष्टिरः ५, ६३ ७४, ८७,१०३, राज्यपालनम् ४५ महासेन: ८१ ८८ मृगावती ७९ १०४ राज्यम् ४६ महीतटदेश: ५२ 'मृडानीपति' ८८ युवा ९४ राज्यवर्धन: ७० महेन्द्रः १४० मेकलकन्या ६२ योगशास्त्रम् ५ राधा ८८, ८९, १३६, १३७ माघ: १०४ अ मेखलक: १०७ योगा: १०९ राम: ५, १९, ५५, ६१, ७५, ७९, माघकाव्यम् ५५ मेघः ८१ योगिन्यः ५० मेघदूतम् १३६, १४८ ८१, १०३, १३८ मातङ्गिका ७० योगी ९२ रामा ८१ मातरः (ग्रामः) ५३ मेघनाद: ५५ रक्तम् १०, १७, १८. मातरः (देव्यः) ५०, ८७ मेदपाटाः ५१ रघु: ६१, ७४ रामायणम् ५५

माधवः ७५ मेनका ७० रावण: ७९, १३५, १४०, १५० रघुवंश: ५६,७९, १४२, १४३, राशि: १०९ माधवी ७१ मेना ७५ १४७ राहु: ८९ मान्धाता ६१, ६२, ७४ मेरु: ७४, ७६, १०४ मानसम् १००, १०१, १०४ मेरुवनानि ४५ रज्जव: ४८ रीतय: ४४

मान्दव्यावर्णनम् ६६ मैनाक: १४० रतिः ७४, ९५, १४५ रुक्मिणी ८८, ८९, १०३ रतिपतिः १४, ७४ मार: ६१ मन्द: ८९ रुद्र: ६१

मोक्षोपाय: ५६ रत्नपुरम् ८२ रुद्रमूतयः ४६ मार्ग: १००, १०२ मालतीमाधवम् १३९, १४२, मोचनिका ७० रत्नमाला ७९ रुद्रा: ४७

मोहडवास: ५३ रत्नानि ४४, ९४ रेवन्तः ७६ १४५ रथाङ्गपाणि: ६१ रेवा २५ मालवा: ५१, ५३ यदु: ८८ रोहणाद्रि: ९९, १०० मालावती ७० यम: १६, ७६ रम्भा ६, २४ रम्भागौरी ९४ रोहिणी ६१, ६३, ७१, ७४ मालिनी १२ यमपट्टिक: ६७ रल: ६२ रोहिणीपतिः ७४ माहेश्वरी ५०, ८७ यमलार्जुनौ ८८ रवि: ७५, ७७ रौहिणेय: १०४

१६४

लक्षणा: ४५, ४६ वर्तुलानि १७ १६५

वर्षा: १००, १०१ विदग्ध: ४६ विष्णुकुमार: ७६ लक्षणानि ४८ लक्ष्मण: १३४, १४१, १४२ वलभीपति: ७० विदरर्भा: ५२ विष्णुचैत्यम् ९५ वशिष्ठः ५० विद्धशालभज्जिका ५६ विष्णोरवतारा: ७६ लक्ष्मणा ८१ लक्ष्मी २४, ४८, ६२, ७४, ८२, वसन्ततिलका ११ विद्यमानस्यार्थस्यागुम्फ: ३ चिहसितम् १३७ ८८, ८९ वसन्तसेना ७१ विद्यास्थानानि ४८ वीतरागः ८८ लग्नानि १०९ वसन्तिका ७१ विधाता ६१ वीतरागस्तोत्रम् ८४ लघुसूत्रम् ८ वसुदेवः ६१ विधि: ६१ वीर: १९, ४७, ६१ लङ्का ४५, ७५ चसुघरः ५८ विनयचन्द्र: २५, ४३, ८० वीरचरितम् १३८ लव: ५५ वसुपूज्य: ८१ चिनायक: ८५, ८६, ९० वीरपाण्डच: ४० लाखू: ९० वाक्पतिराज: १३६ विनीता ८१ वृक्ष: ५७, ९६ लाजी ५२ वाणारसी ८१ विनोदपात्राणि ४८ वृत्तय: ४४ लाटा: ५१, ५३, ६२ वात्स्यायन: ५४, ७६ विन्ध्य: १६, ५२, ७०, १००, वृद्ध: ९४ लेश्या: ४५ वादित्राणि ४५ १०२ वृष: ७,७७, लोपामुद्रा ७६ वामनिका ७१ चिनीता ८१ वृषभ: ६०, १००, १०२ लोहपुरुषा: ५२ चामा ८१ चिनोदपात्राणि ४८ वेणीसंहार: १३८, १४६ लोहितम् १२, १३ वारा: ४६, १०९ चिन्ध्य: १६, ५२, ७०, १००, वेताल: ९७ लोहितपादाः ५१ वाराही ५०, ८७ १०२ वेदा: ५, १९, २४, ४४, ४८ वक्त्राणि ४५ वालम्भा: ५१ विमल: ६० ७8, ७6 वङ्गा: ५१ वाली १९ विराजिका ७० वेदगर्भ: ८८ वज्नपाणि: १०३ वाल्मीकि: ७६, १०१, १०४ अ विरुद्धार्थप्रकाशत्वम् १०४ वेदाङ्गानि ४८ वज्रस्वामी ७६ वासव: १६ विवाहा: ४७ वेश्या ६, ७, ९४ वज्रायुध: ७४ वासुदेवः ६१ विवेक: ५७, ८५ वैदेही ५५ वणिज: ९८ वासुपूज्य: ६० विशेषणगण: १० वैद्दोक: १३७ विश्वकर्मा १४१ वैदयक: ५८ वत्सका ७० विकथा: ४५ वनवहि: १००, १०१ विक्रमोर्बशीयम् १४५ विश्वसेनः ८१ वैनतेय: ८९ वनेचर: ५७ विचरिका ७० विश्वामित्र: ५० वैराग्यशतकम् १३९, १४० बप्रा ८१ चिजय: ८१ विश्वावसुः ५० वैराटया ७५ वरेन्द्रा: ५१ विजयसेना ७१ विश्वेश्वरः ५१ वैष्णवी ५० ८७ वर्णा: ४५ विजया ७०, ७५, ८१ विष्णवः ४७ वोकाणा: ५२ विष्णु: १३, २२, ८१, १०३ व्याकरणम् ४५, ५४

१६७ २६६ श्वेतनिरूपणम् १६ सावित्री ७४ व्याधय: ५२ शारदा ६१ श्वेताम्बरः ७८ सिंहपुरम् ८१ व्यास: ५७, ७६ १०४ अ, १४६ शार्दूलविकीडितम् १५ श्वेताम्बराचार्य: ९०, ९१ सिंहसेन: ८१ व्रतानि ४८ शिखरिणी १४ संयम: ४८. शक: ६.२ शिव: ४, ९८ संवरः ८१ सिद्वल: ५२

शिवचैत्यम् ९५ सखीभटः ९० सिद्धा: ४८, ८७ शकट: ८९ सिद्धार्थ: ८१, ८४ शकुन्तला ७५ शिवा ८१, ८६, ८८ सगर: ४७, ५२, ६१, ७४ शिवागम: ९९ सिद्धार्था ६१, ८१ शक्तय: ४४ सङ्ग्रह: ४७ शक्तिकुमार: ७४ शिशिर: १००, १०१ सिन्दूरिका ७० सज्जन: ९९ सिन्धु: ५२ शक्र: १४, ७५ शिशुपाल: ८९ संज्ञा ४५ शिशुपालवध: १४१ १४६ सती ८८ सीता १३५, १५० शङ्कर: १८, ७५, १०६ शीलाङ्क: १०४ अ सत्यभामा ८८ सुगतः ७० शची ७४, ७५ शचीपतिः ७४ शीतल: ६० सदुक्तिकर्णामृतम् १४२ सुग्रीव: १९, ८१

शण्ढः ९६ शीली ९० सनत्कुमार: ८९ सुज्येष्ठा ७९

शत्रम् १००, १०२ शुक्लनिरूपणम् ९ समस्या १००, १०१ सुतनु: ७०

शत्रुञ्जय: १०४ शुभाङ्क: १४२ समितय: ४५ सुतारा ७४

शनि: ७५ शेष: १९, १०३ समुद्रविजयः ८१ सुदर्शनम् ८१ सुदुम्न: ६२ शन्तनु: ६३ शौर्यपुरम् ८२ समुद्रा: ४६ श्यामा ८१ सुधर्मा ७६ शबरिका ७० सम्वरण: ६३ शब्दानुशासनम् ८ श्रावस्ती ८१ सरस्वती ६२ सुनन्दा ७५

श्रीः ८१ सुपाश्चः ६० शम्भवः ६०, ८५ सरसू ९९, १०० शयनगुणा: ४७ श्रीनारम् ५३ सरोरुहम् १००, १०१ सुबन्धु: १०४ अ

सर्वमङ्गला ६१, ८८ सुभद्रा ६१, ७१, ७९ शय्यम्भवः ७६, १०४ अ श्रीपतिः ७५

शरत् १००, १०१ श्रीपर्वेताः ५२ सर्वोपमा ७६ सुभाजनम् १००, १०१

शरीरपिटिका ९० श्रीमाल: ५१ सर्वोपमार्थबीजम् १०४ सुभाषितरत्नकोश: १४३, १४६

शरीराणि ४५ श्रीराष्ट्रा: ५२ सांर्यम् ९९ सुभाषितरत्नभाण्डागार: १३५

शर्ववर्मा ८, ११० श्रीहष: १०४ अ साधुघर्म: ४७ सुभाषितावली १३८, १४१, १४३ शल्य: ५४ श्रुतयः ४६ सामान्य: ७ सुभूम: ४७, ७४ शाकटायन: १०४ अ श्रेणिक: ७४ साल्व: ८९ श्रेयान् ६० सुमङ्गला ६१, ७५ शाण्डिल्य: ५०, ७६ श्लोकलक्षणम् ५ २२ शान्ति: ४७, ६७, ८५

सुमति: ६० स्थूलभद्र: ६२, ७६ स्मितम् १३७ हिमाद्रि: २५ (पूर्तिः) सुमित्र: ८१ हिमालय: ५२, ५३, ७४, ७५ अभिनन्दिः १०४ अ सुमित्रा ७५ स्मृति: ६४ हिरण्यकशिपु: ८९ उमास्वाति: १०४ अ सुमेरु: ८७ स्यन्दन: १००, १०२ हीनोपमा ७९ कालिदास: १०४ अ सुयशा: ८१ स्त्रग्धरा १४ हीरुयाणी ५३ गुणाढय: १०४ अ सुयोधन: १३८ स्वदर्शनोपमा ७९ हेमचन्द्र: ८, ४० गौतमस्वामी १०४ अ सुरगुरु: ७५ स्वर्णगुणा: ४६ हेमन्तः १००, १०१ त्रिविक्रम: १०४ अ सुरज्येष्: ६१, ८८ हनुमन्नाटकम् १४० हेमाद्रि: ७, २५ धनञ्जय: १०४ अ सुरतावसानम् ४६ हनुमान् १९, १४१ हहय: ७४ धनपाल: १०४ अ सुराष्ट्रा: ५३ हम्मीरचीर: ९० सुविधि: ६०, ८५ हयग्रीच: ८९ २. क्रियानिर्णयपरिच्छेदधातृनां सूची।

सुव्रतः ६० हर: ६१,७५, ७६, १३६ [ अङ्का: पूर्व पृष्ठसंख्यां तदनु पंक्तिसंख्यां दर्शयन्ति ।] सुव्रता ८१ हरबीजानि ८५-८८ अञ्च २७-८ अभ्यस् ४०-३ सुषेण: ६७ हरि: १३, १६, ८८, ८९, १३७, अम्र २६-१५ सुसीमा ८१ १४२, १४४ अट २६-१४

सूरः ७६, ८१ हरिणी ७१ अणू २६ -२२ अम् २६-१४

सूर्य: ७५, ९९, १०० हरिभद्र: १०४ अ अतिरिच् ४२-२६ अय् २६-१३

सेना ८१ हरिश्चन्द्र: ६१, ७४, १०४ अद् २७ -२२ अर्च २७-५, २७-६, ३६-७

हरिषेण: ४७ अर्ज़ ३६-२० सोमकः ६२ अधिगम् २८-१, २९-२

सौख्यम् ४६ हर्ष: ६२, ६३, ७०, ७१, ७८ अधिपत् ३५-१५ अर्थ २९-१४

सौख्यकरणानि ४४ हर्षचरितम् ६२-७४, ८७, ८८, अधी २८-७, ३०-५ अर्द् २८-२४, ३२-२२, ३९-८

सौदामिनी ७१ ९३, १०९ अनुमा २६-८ अर्पे २७-११

सौध: ७७ हर्षपुरम् ५३ अनुमी ३६-८ अर्ह २७-६, २७-१०, २९-१९,

सौधर्म: ४७ हस्तावलम्बनम् १००, १०२ अनुमीम् ३६-८ ३९-२६

सौराष्ट्रा: ५१ हस्तिनापुरम् ८२ अन्विष् ३२-१२, ४२-५ अलंकृ ३१-१८

सौरि: १६ हस्ती ५८ अन्वेष् ३२-१४, ४२-४ अव् २७-१३

सौवीर: ५२ हिम: १००, १०२ अपिधा ३१-४ अवतंस् ३१-१७

स्कन्दः १९ हिमगिरि: १३९ अभिधा २६-२३ अवध २८-१९

स्कन्दकाचार्य: ७६, ७९ हिमवान् ४, १०६ अभिलष् २९-१३ अवसद ३०-१७

स्त्री ७,८७ हिमाचल: १००, १०१ अभिवन्द् २७-४ अवसो २८-२० अम्यवह २७-२२ अवहेड् ३९-१२

१७० १७१

अवेक्ष ३२-१३ आशास् २९-१४, ३३-१८. उद्विज ३०-१२, ३०-१५, अश ३८-१० आश्रि २७-४ कम्पू ३०-२२, ३०-२३, ३१-९ ३१-१३, ४३-११ कजे ३०-१८ अस २६-३, ३८-११ आश्लिष् २८-१३ उदाह २६-२१ कर्वे ३२-१२ असूयू ३१-२ आसू २६-३, ४३-१९ उन्न्युपदिह् ३२-१९ कलु २७-१६, ४१-१५, ४१-१६ आकणे २८-११ आसद् २८-२६. उन्मिष् ४०-६ कवू २७-५, ३१-२६ आकृ ३२-१० आह २७-२४ उन्मीलू ४०-५ आह्लाद २६-२६, ३२-८ काड्क्ष् २९-१३, २९-१४ भाक्रुशु ३२-२५ कित् २८-१६ आक्रोश ३२-३ आह्वे ३२-१० उपगुह् २८-१४ उपचर २७-३ किलू २७-१५, ४३-१३ आक्षिप् ३२-२ इ २६-१३ उपचि ३१-२४ कु ३१-२५, ३५-१२, ४२-१८ आखण्ड २९-९, २९-११, २२-१२ इच्छू २९-१३ उपज्ञा ४२-१२ :कुज् ३१-१ १ आखिद् ३०-१६ इलू २९-३, २९-७ उपलभ् २७-२८, २९-२ कुञ्च् ३१-५, ३१-६, ३१-२३ आख्या २६-२० इष् ४२-४, ४२-५ उपवस ४२-२ कुण् ३३-१२ आचक्ष २६-१९, २९-२३ ईक्षू ३२-११ उपश्लोकू २७-२ कुत्स् ३१-२८, ३२-२ आचम् २८-९ ईड् २७-२, २७-५, २७-१० उपास् २७-९ कुथ ३५-२७ आज्ञा २९-५, ४२-१२ ईर ४१-१९ उल्ललू ३६-२६ आदिश २९-२३ ईर्ष्य ३१-१ कुन्धू ३.०-१७, ३५-२७ ऊहूं २८-२ कुन्द ३२-२५, ३२-२६ आन्दोल २८-१७ ईष् २९-३ ऋ२७-५ कुप् ३०-२०, ३१-१ आपू २९-४, २९-१४, ३७-४ उच्चर २६-२४ ऋच् २७-५ कुर ४२-१८ . आपद २९-१ उज्झू २९-१९ ऋच्छू २६-१३ कू ३१-२६ आभाष् २६-२१ उड्डी ४२-२८ ऋधू ३०-६ कूज ३१-२५, ३३-१३ आमन्त्र् ३२-१०, ३२-११. उत्कण्ठू ३४-२१ ऋुष ३०-१ कूर्द् ३२-२६ आराधू २७-३ उत्प्रेक्ष २८-२ एज् ३१-९ कृ २७-१५, २८-१२, ३४-९ आलपू २६-२५ उत्सहू ३८-५ एधू ३०-६ कृत् ३९-६ आलिङ्ग २८-१४, ४३-३ उत्सृज २९-२० एषू २८-२३ कृन्त् २९-९ आलोक् ३२-१५ उदयू ३४-१ कग् २७-१७ कृषू २८-२२, २९-२२, २९-२३ आलोच् २८-४, २८-५, २८-६ उदि ३४-१ कड २७-१७ आविर्भे २६-४, ४२-२१ कृ ३४-९

उदी ३४-१ कणु ३३-१२ कृत् २७-८, २८-२३, ३९-६ आविष्कृ २६-६ उद्गृ २६-२१, २७-२५ कथु २६-२० क्लृप् २८-१६ आशंस् ३३-१९ कन्द ३२-२५, ३६-२४ कै २७-१५ आशङ्क ३१-१४ उद्घड् ४२-१४ कम् २९-१३, २९-१६, २९-१७ क्नूय् ४२-१९

१७३ १७२

खेद् २९-२१, ३०-९ ग्लुच् ३१-१२, क्रद् ३२-२५ छेदु ४२-२७ ग्लै ३०-१८ कन्द ३२-२५, ३६-२५ खेल २७-१६, ३५-८ छो २९-११ घट् ३०-८, ४२-१५ क्रम् २६-१४ खेलाय ३५-८ जक्ष २७-२२

क्रीड् २७-१६, ४३-१३ खै ३०-१९ घिणू ३३-२१ जञ्ज़ु ३२-२२

क्रध् ३१-१ गग्घ् २७-१७ घुट् ३२-२८ जन् २६-५, २६-१२

गज ३३१० घुणु ३१-१५ क्रम् २०-१५ जप् २६-२४

क्लिशू ३०-९, ३०-१३, ३०-१४, गद् २६-१९ घुष् ४३-४ जल्पू २६-१९

३०-१६, ३०-१८, ३७-१२ घूर्ण ३१-१५, ३१-१६ गम् २६-१२ जि ३२-२३

कीबू ३७-७ गजे ३३-१०, ३३-११ घ्रा २८-१४ जीवू २६-५, २७-२१

क्लीबाय ३७-७ गर्द्धू ४०-१ चकास् ३१-२२ जु ३२-२१

कवणू २६-२४, ३३-१२ गर्वू २९-१६, ३६-४ चट् ३०-२१ जुड् ३८-८

क्षण २८-२१, २९-५, ३०-२१, गर्वाय ३६-४ चन्द् २६-२६ जुर्४१-१

४0-१९,४0-20 गर्ह ३२-१, ३७-३ चर् २६-१४ जुम्भ् ४०-६

क्षम् ३०-२, ३१-२३, ३७-८, गलू २७-२४ चर्चू ३०-५ जृ ४१-१, ४१-२ चर्वु २७-२१ ४३-१७ गल्भ् ३७-६ ज्ञा २७-२७, २७-२८,

क्षि २८-२४, ४०-१९ गल्हू ३२-१ चल २१-९ चि २८-१९, ३२-१४ २९-८, ४२-१३

क्षिण २८-२२ गवेष ३२-१३, ३२-१७ ज्या ४१-२

क्षिपू २९-५, २९-६, ४३-१२ गाधु ३७-२५ चित् ४३-१४ डिप् ३७-२८

क्षिव् २७-२७ गुजु ३१-२६, ३१-२७ चिन्त् २८-७, २८-८ तक २७-१७

क्षु ३१-२६ गुञ्ज ४२-२८ चिल्ल ३३ १५ तक्षू २८-२२, २८-२४, २९-१०

क्षुभ् ३४-१३ गुण्डू ३०-१९, ३०-२० चुद् २९-८ तञ्चू ३७-१८

क्षै ४०-१९, ४०-२० गुप् २७-१४,३१-२८,४०-११ चुर् ३१-१२ तन् ३४-१६

क्ष्वेलू, ३५-८ गूर् ३६-१ चुल्ल् ३३-१५ तप् २०-१२,४२-२४, ४२-२५

खद् ३९-१९ गृधु २९-१२, २७-२५ चूष् २८-१० तयू ३४- ११

खर्जे ३०-१८ गृहू ३३-२१, ३३-२२ चेष्ट ३०-८ तर्के २८-१, २८-२, २८-१६

खर्वू ३२-१२ गै २७-१५ छद् २७-२५, ३१-३, ३५-१४ ताड् ३२-२२ खाद् २७-२२, ३९-१९ ग्रथ् ४१-४ छर्द २७-२६ ताय् ३४-११ खिद ३७-२७ ग्रन्थू ४१-४, ४१-५ छिद् २९-९, २९-११, ४२-२६ तिज ३०-१ खिन्द् ३०-१५ ग्रस २७-२४ छुर् २९-९, ३२-१९ तिल् ३३-१४ खु(खू) द् २७-१६ ग्रह ३०-२५, ३०-२६, ३३-२१ छृद २७-२५ तिल्लू ३३-१४

१७४ १७५

तुट् ३७-२९ दुल ३९-२२ धूप् ३०-१४, ३९-२३ तुड् २९-१०, २९-१२, ४२-१६ निरूप् २८-३, २८-४ दुह ३८-२७ दू ३०-१७,३७-२१ धूर ३७-२३ निर्यत् ३५-२० तुद् ३०-१० घृ ४१-२५, ४१-२६ तुलू ३७-१० निर्वेस् ४२-२ दु ३८-६ दशू ३२१५ भृष् ३४-२३ निवृत् २६-९ तुलय ३७-१० घे २८-१० तुष् ३२-१२ दृ ३ १-७, ३१-८, ३८-६ निवस् ४२-१, ४२-३

तुर् ३६-५ दे ३६-१० ध्यै २८-७ निवृत् ३२-१७ घ्राड्क्ष् २९-१५ तृद २९-२१ दै ३३-२३ निशण् ४२.८

तृपू ३२-६, ३२-९, ४१-६, ४१-७ दो २९-९, ३३-२४ ध्रु ३७-२२ निशम् २८-११

दोलाय ३९-२२ ध्रुव् ३७-२२ तृष् २९-१८ घ्रै ३२-६ निशान् ४२-७, ४२-८

तृह् २८-२२ द्युत् ३१-२१ ध्वंसू २६-१७ निशुम्भ् ४१-२४

तृ ३२-२४ द्रम् २६-१५ ध्वन् ३०-२२, ३१-२५ निशो ४२-८

त्यज् २९-२२, ४३-१७ द्रव् २६-१६ निश्चि २८-१९

त्रप् ३२-४ द्राड्क्ष् २९-१५ धवाङ्क्ष् २९-१७

दरुड्ू ३१-१, ३८-२७ नट् २७-१५ निषिधू ३८-३

त्रस् ३१-१४ निषेधु २९-२४, २९-२५

दू २८-२१, २८-२३ नद् ३१-२७ त्रुट् २७-२९ निषेव् २७-१

त्रे २७-१४, ३४-११ द्विष् ३१-१ नन्दू ३०-६ निष्कड् ४१-१५

त्वक्ष २९-१० धन्वू ३५-१३ नम् ४०-३ निष्ठीव् २७-२६

धा २६-७, ३१-५ नमस्य २७-१ त्वर २९-१७, ३६-५ नी २८-१९, ३८-१२ नयू ३८-१२ त्वरय ३६-५ धार ३७-२३ नु २७-१

दय् २७-१२, ३६-१० धावू २६-१५, ३१-१४, ३५-१३ निक्षू २७-१८ नुद् २९-५, २९-६

दह् २८-२५ घि ४१-२५ निज ३९-२४ नृत् २७-१५

दा २७-११, २७-१२, ३०-२५, धिक्षू ३०-१५ निद् ३७-१७ नृ ३८-१२

धिन्वू ३२-७ निद्रै ३१-१० ३३-२३, ३५-५, ४३-१ धी ४१-२५ निन्दू ३१-२८, ३७-१७ पचु २७-१९

दान् ३५-५ पठू ३०-५

दिव २७-१६ घु३०-२२, ३०-२३, ३०-२४, निबर्हृ २८-२४, ३३-९ पणू २७-७

दी ३६-१० ४0-२४ निभाल ३२-१६ पत् २६-१७, ३५-१५

दीपू ३१-२१ धुक्ष २०-१५ नियुज २९-६, २९-८, ३४-८. पन् २७-७

दु३०-१२, ३७-२१ धू ४०-२४ निरस् २७-२६ परामृशु २८-३,२८-१३,२८-१७

-दुःख् ३०-१०, ३०-११ धून् ३०-२३ विराकृ २९-२४ परावृत् ३२-१७ २३

१७६ १७७

परिगण २८-३ प्रतिषिधू २९.२३ प्रुष् २८-२५ भृज् २७-२०, ४३-१६ परिभू २८-८ प्रती ४०-४ प्रेक्ष २९-१८ भृश २६-१८ परिरम् २८-१३ परिविगण २८-३ प्रतु ४०-२ प्रेड्व २६-१५ मृशाय ३८-१८ प्रथू ३५-१७ प्रेर २९-३, २९-७, ४१-१९ भ्रंश २६-१८, ३८-१७ परिवृत् ३२-१७ प्रदा ३५-५ प्रेलू ४१-१९ भ्रंस् ३८-१७. परिष्वज् २८-१२, ३५-२३ प्रपञ्चू ३९-२८ प्रेष् ४२-४ भ्रम् २६-१५, २६-१६, २८ परिह २९-२० प्रबुध् ४०-६ प्रोर्णु ३१-५ १५, ३१-१५, ३१-१६ पलायू ३१-१३ प्रभू ३२-२३ प्लु ३२-२४ भ्रस्ज २७-२०, ४३-१६ पा २७-१४, २८-९. ३९-१ प्रमथ २८-२३ प्लुष २८-२४, २८-२५ भ्राज ३१-२० पार ४०-१६ प्रमि ४२-१० बधु ३२-१, ३६-१५ भ्रास ३१-२० पाल २७-१३ प्रमी ४२-११ बन्धू ३६-१५ म्लक्ष ३९-९ पी ३९-१ प्रमुच् ३४-१८ बाधु ३०-१३, ३०-१६, ३३- मंहू ३४-३ पीड् ३०-११, ३०-१२ प्रयस् ३०-७ ६, ४३-१७ पीवू ३९-१ मण्ड् ३१-१७, ३१-१८ प्रलम्भू ४०-१ बुधू २७-२७, २७-२८, ३२- मद् ३२-१२ पु३७-१५ प्रवयू ३०-७ ८, ३६-२ मन् २७-९, २८-४, ४०-२२ पुन्थ् ३०-१७ प्रवृत् २६-३ बुन्द ३०-१० मन्थु ३०-२७, ३०-२८ पुष् ३१-२४, ३१-२५, ३२-१२, प्रवेप् ३१-९ बृंहू ३३-५, ४३-१७ मन्दू ४३-१० ४०-२६,४०-२७ प्रसाध् ३१-१९ ब्ू २६-१९, २६-२० मन्दाय ४३-१० पू ४०-१७ प्रसू २६-११, ३३-१६ भक्ष २७-२२, २७-२३, ३९-९ मयू २९-६ पूज २७-५, २७-६, २७-८ प्रस्था २६-१३ भज् २७-२, ४३-८ मर्दू २५-१८ पूर ४०-१७,४०-१८ प्रस्मृ २८-१८ भा ३१-२० महू २७-६, २७-१०, ३४-२ पूषू ३२-११, ४०-२७ प्रहस् २७-१७ भालू ३२-१६ महीय ३४-२ पृ ३२-७, ४०-१४, ४०-१६, प्रहर्षू २६-२५ भाष् २६-२२ मा ३७-२० ४०-१७ प्राण २६-६, ३९-२७ पृण ४०-१३ भास ३१-२१ प्रादुर्भू २६-४ मान् २७-५, २८-४, ४०-२१ भिद् ३१-८ मार्गू ३२-१४, ३६-१२ पु४०-१३, ४०-१६ प्रादुष्क २६-६ भी ३१-१३ मिद् ३२-११, ३५-२५ पेस ३३-१७ प्रापू २९-१, ३७-४ प्यै ३०-६ प्रासंवृ ३१-३ भुज़ २७-२१ मिलू ३७-१४

प्रकाश ३१-२० प्री ३२-६, ३२-८, ४०-१३, भू २६-३, २८-८, २९-१, २९- मी २८-२१, २८-२३, ४२-१०

४०-१४, ४०-१५ २, ४२-२० मीम् २६-१४ प्रणम् २७-३ भूष् ३१-१६, ३१-१७ मीलू ३७-१४

१७८ १७९ मुच् २९-२१ रण २६-२०, २६-२२ मुञ्च् २९-१९, ३४-१८ लुन्थू ३०-१७ विकृ ३२-२० रधु ३८-१५ लुपू २८-२६ विक्षिप ३२-२० मुट् ३६-१८ रम् २७-१८ लुभ् २९-१४, ४३-१५ विगर्ह ३१-२८ मुण्ड् २९-१०, ३०-१९ रसू २८-९, ३१-२७ ल २९-११, २९-१२ विगाह ३०-२८ मुर् ३०-१९ राज् ३१-२१, ३८-१ लोक ३२-१५, ३७-९, ३७-१६ विधडट ४२-१४ मुष् ३१-११, ३९-१५ राध् २६-९, २६-१०, २७-१९, लोच् ३७-१६ विचर् २८-५, २८-६ मूलू ३०-९, ३०-१० ३८-१५ लोडू २०-२७ विचि ३२-१२ मुष् २१-११, ३९-१५ रिच् ३३-१ विचिन्त् २८-१ रिफू ३२-१९ चच् २६-१९, ३९-३ मृ २८-२० वञ्चू ४०-२ मृग् ३२-१३, ३६-१२ रु २९-१८, ३१-२२ विच्छू ३८-१४ वण्टू ३९-१३ वितप् ३४-१७, ४२-२४ मृज २६-८, ३४-२० रुज् ३०-१०, ३०-११ वद् २६-१९, २६-२३, २६-२४ वितृ २७-११ मृद ३९-२५ रुण्टूं ३१-११ २७-४, २९-४, ३९-४ विद् २६-३, २७-२७, २८-२६, मृषु ३०-१, ३०-२, ३०-३, रुद् ३२-५, ३९-२९ ४१-८, ४१-९, ४१-१० वभ्रू २६-१६ २९-१, ३३-२५, ३३-२६, रुधू ३१-७ मे ३७-२०, ४२-११ वम् २७-२५ ३५-२६ रुषू ३१-१, ३१-२ मेद् ३५-२५ वयु ३९-१७ विदध् ४०-१ रूप् ३२-१६ मोक्ष २९-१९, ३४-१९ रेवू २८-१५ वर ४१-१२ विद् २८-२४ वरिवस्य २७-२ विदै ३१-५ म्रद् ३९-२५ लक्ष् ३४-१५ वर्णे २७-६, २७-९ लहू ३६-२७ विद्धु ३१-१३, ३१-१४ म्लुच् ३१-१२ लञ्जु ३२-३ वधे ३५-२ विधू ३३-७ यज २७-६ यत् ३५-१९ लपू २६-२३ वहे ३३-८ विधा २६-७ वलू ३२-१८, ४३-१८ विधु ३०-२४ यसु २९-२१ लभ् २९-१ ललू ३६-२६ वल्गू २६-१५, २७-२१ विधू ४०-२५ या २६-१५ युज् २९-६, ३२-२२ लस् २७-१६, ३१-२७, ३७-२४ वश २९-१६ विभूष् ३१-१६

लिङ्गू ४३-३ वस २६-४, ४२-१, ४२-२ विभ्रम् २८-१६ युधु ३२-२२ रक्ष २७-१३ लिपू २८-१४ वहू ३०-४ चिमृशु २८-१

लिम्पू ३२-१९ वा ३९-२० विराज् ३१-२१ रङ् २६-१५ रचू २६-७ लिहू २८-१० वाङ् २९-१५ विलख् २९-२३ रञ्ज ३८-१ लुट् ३५-३ वाञ्छू २९-१५ चिलस् ३७-२४ रट् २६-२० लुण्टू ३१-११ विकत्थू २७-८ विलोक् ३२-१५ विकस् ४०-५ विशङ्क २८-१५

१८० १८१

विशस् २८-२२, ३३-१९ व्यावृत् ३२-१८ श्रथू ४३-७ संपृच् ३४-६ विशिष् ४१-२७ व्याहुडू ४३-६ श्रन्थू ४३-७ संप्रह ३२-२१ विश्वस ४०-४ व्याह २६-२१ श्रा २७-१९, ४१-१७ संबुधू ३२-७ विष्कम्भ् ३८-२४ व्याहोड् ४३-६ श्रि २७-२० संभज् ३०-२५, ३०-२६ चिस्फूरज २८-१८ व्युत्सृज् २७-१२ श्री ४१-१७ संभाष् २६-२५ विसत्रंस् ४०-४ व्यूय् ३९-१७ श्रु २८-११ संभू २६-४, २८-२ विहन २७-१६ व्रज् २६-१३, २९-२० श्रुण २८-२५ श्र २७-२ सहू ३०-१, ३८-५ वीरू २९-७ ब्री ४१-११, ४१-१३ श्रे २७-१९, ४१-१७ साधू २६-९, २६-१०, २६-१९ वृ २९-१६, २९-२४, ३०-२६, वीडू ३२-४ सिधु २६-९, ३८-३ ३१-३, ३९-२१, ४१-११, शंस् २७-२, ३३-१९ श्लथ् ३९-७ सिलू ३३-३ ४१-१२, ४१-१३ शकू ३०-४, ३२-२३ श्लाध् २७-८ सु २६-११, २७-११ वृंदू ३३-४ शप् ३२-२, ३२-३, ३५-२१ श्लिष् ३८-२५ सुख २६-२६, ३२-७, ३२-९ बृजं ३४-४ शलू ३८-१९ श्लुणू २८-२५ सू २६-११ वृत् २६-४, ३४-२४ शाड् ३८-१९ श्वस् २६-६ सूद २८-२२, ३१-२३ वृधू ३०-१, ३५-१ शास, ३३-१८ संवद् ३९-४ सृ २६-११, २६-१६, ३५-१३ वृश्चू २९-९ शि ४२-७ संविभज् ४३-८ शिक्ष ३०-५ संशी २८-१५, २८-१७ सृज् ३७-११ वृह ३३-८ शिलू ३३-३ सृप् २६-१३ वृ ४१-११ संशील् ४०-३ सेलू ३५-८ वे ३९-१७ शिष् २६-१६, ४१-२६, ४१-२७ संह २८-२१ शी ३१-१० स्कम्भू २९-२६ वेषू २९-७ संकृत् २६-२०, २६-२२ स्कु २९-२५, २९-२६ वेष्टू ३०-२०, ३०-२१ शीक् ३५-७ संक्षु २८-२३ शीलू ३३-२, ४०-३ स्कुम्भू २९-२६, ३०-१ वै ३९-२० संग्राम् ३२-२१ स्तम्भ् २९-२४, ३८-२१ व्यथ ३०-९, ३०-१०, ३०-१६ शुच् ३५-१० संग्रामय ३२-२१ स्तु २७-१ व्यधू ३३-७ शुच्य् ३५-१० संघद्ट ४२-१४ स्तुभ् २९-२५, ३८-२३ व्ययू ३६-१७ शुद्धू ४२-२३ संज्ञा ४२-१२ स्तुम्भ् २९-२५, ३८-२३ व्याघुट् ४३-५ शुन्धू ४२-२२ सञ्ज् ३५-२२ शुभ् २१-२२, ४१-२३ स्तृ ३१-६ व्याधु ३३-६ सद् ३७-१ शुम्भ् २८-२६, ३१-२२, ४१-२३ संतप् ३०-१६ स्तृ ३१-७ व्यापृ २९-४, २९-८, ३०-७ र्त्यै ३४-१२ व्यापृ ३०-७ शुषू ३०-१३ संधे ४३-१ श्रुत् ३१-२३ स्थगू ३१-४ व्यालोड ३०-२७ समुत्पद् २६-५, २६-८ स्था २६-३, २९-३, २९-७, ३०-१९

१८२ १८३

स्ना २७-२०,२७-२१ स्वन् ३१-२६ अन्तर्-१२१ अवग्रह :- १३१

सिनिह् ३२-११, ४३-२ स्वप् ३१-१० अन्तरा-१२२ अवट :- १२४

स्नुहू ३२-२३ स्वद् ३२-५ अन्तरेण-१२२ अवतार :- ११८ स्नै ३०-२० स्वाद् ३२-५, ३७-२६ अपदेश :- १३० अवदातम्-१२६

स्पन्द् ३०-८ स्वीकृ ३०-२५ अपवर्ग :- ११७ अवनम्-१२७

स्पृश २८-१३ हन् २८-२३ अपवाद :- १२६ अवरोध :- १२७ स्पृह २९-१५, २९-१७ हय् २६-१८ अपष्ठु-१२२ अह-१२१

स्फायू ३०-६, ४३-१७ हस् २७-५ अप-१२१ अहह-१२१ स्फुट् ३१-७, ३१-८, ४०-५, ४१- हा २६-१६, २९-२२, ४३-१९ अपि-१२१ अहोबत-१२२ २१, ४१-२२ हिंस् २८-२१, ३६-१४ अब्ज :- ११२, १२३: आ-११९ स्मि २७-१७ हि २६-१८, २९-४ अब्जम्-११२ आच्छुरितकम्-११९ स्मृ २८-७, २८-१८ हिण्डू ३९-११ अब्द :- १२६ आजि :- १२३ सतरस् २६-१७, २७-२५ हिलू ३ ९-११ अभि-१२१ अभित :- १२२ आढकम्-११४ स्रव् ३१-२३ हृणीय ३६-२२ आढकी-११४

स्रस्ज़ु ३५-२३ हष् ३७-१३ अभीक्ष्णम्-१२२ आतर्पणम्-१२५ स्वज ३०-२८ ही ३२-४, ३६-२२ अमर :- १२९ आत्मयोनि :- १२७ स्वद् ३२-५, ३७-२६ हीच्छू ३२-४, ३६-२२ अमा-१२१ आन्तक :- ११५ ३. अनेकार्थशब्दसंग्रहपरिच्छेदनिर्दिष्टाः शब्दा:। अमृतम्-१२५ आपत्ति :- ११६

अ-११९ अट्टः-११३ अथि -- १२१

अथ-१२० अये-१२१ आयति :- ११६

अक्ष :- १३१ आरक्ष :- १३१

अग्रम्-१२८ अथो-१२० अरम्-१२८ आशाबन्ध :- ११८

अघ :- ११२ अध्यक्ष :- १३१ अरुण :- १२५ अर्चा-११२ आशितम्भवः-१३० अङ्गद :- १२६ अध्यक्षम्-१३१ अर्जुन :- ११६ आशितम्भवम्-१३० अङ्गदम्-१२६ अनन्त :- ११६ आषाढ :- ११५, १२५ अङ्कुलि :- ११७ अनन्तम्-११६ अर्थ :- १२६ आसत्ति :- ११६ अच्छ :- १२२ अनिमिष :- १३० अर्धपारावत :- ११९, १२६ : अर्हत्-११३ आस्कन्दनम्-११८ अच्छम्-१२२ अनु-१२० आहो-१२१ अज :- ११२, १२२ अनुकषे :- १३० अलमक :- ११७ इ-१२० अजित-११६ अनुबन्ध :- १२७ अलके :- ११५ इतम्-१२५ अणुक :- ११४ अनुशय :- ११८, १२८ अलस :- १३१ इन :- १२७ २४

१८५

इन्द्राणी-११५ कटकम्-११४

ई-१२० कठ :- १२४ काञ्चनम्-१२७ कुहू :- १३१

उ-१२० कण :- ११३, १२५ काञ्चनी-१२७ कूटम्-१२३

कणा-११३, १२५ काज्ची-११२ कृकवाकु :- ११७ उम्-१२० कथम्-१२१ काण्ड :- ११३ कृतज्ञ :- १२३ उड्डीश :- १३० उदात्त :- १२६ कथाप्रसङ्ग :- ११९ कान्ता-११३ कृतम्-११३

कदम्बम्-१२८ काम्बोज :- १२३ कृपीटपालम्-१३० उप-१२१ कांलकण्ठः-१२४ कृषक :- ११४ उपचार :- ११८ कनकम्-११४ कनिष्ठः-१२४ कालानुसार्यम्-१२८ कृष्णा-११३, १२५ उपधानम्-१२७ कनिष्ठा-१२४ किम्-१२० केतु :- ११३ उपनाह :- १३१ कम्-१२०, १२२ किमु-१२१ कौशिक :- ११५ उररी-१२१ किमुत-१२२ क्ीडा-११३ उष :- १३० कमठ :- १२४ किरात :- ११६ क्रौञ्च :- ११२ उषा-१३० कमठम्-१२४ किल-१२१ क्षण :- ११३ ऊररी-१२१ कम्बु :- १२८ कीति :- ११३ क्षयथु :- १२६ ऊरी-१२१ कर :- १२८

ऊर्णा-११३ करज :- १२३ कुक्कुट :- ११५, १२४ खम्-१२२

ऊर्मिका-११५ करट :- १२४ कुञ्जर :- १२९ खलु-१२१ कुञ्जरा-१२९ गञ्जा-१२३ ऋ-१२० करणम्-११५ करीर :- १२९ गणाधिपतिः-१२६ ऋणम्-११३ कुण्ठः-१२४

ऋषि :- १३० करुणा-११५ कुण्डली-११६ गण्ड :- १२४

ए-१२० करेणु :- १२५ कुतप :- १२७, १२७ गद :- १२६

एवम्-१२१ कर्कट :- १२४ कुतूहलम्-१३० गदा-१२६

ऐ-१२० कर्ण :- ११३ कुमुद :- १२६ गन्धर्व :- १२८

ओ-१२० कलकण्ठः-११८ कुम्भकार :- ११८ गन्धवह :- ११९

औ-१२० कलहंस :- ११९ कुम्भयोनि :- १२७ गाढमुष्टि :- १२४

क :- १२२ कलि :- १३० कुलक :- ११५ गाथा-११३

कङ्गणम्-११६ कलुषम्-१३० कुलिक :- ११४ गारुडम्-१२५ गिरि :- १२९ कच :- ११२ कल्याणम्-११६ कुश :- १३०

कच्छ :- १२२ कवच :- ११५ कुशिक :- ११४ गुञ्जा-११२

कट :- १२३ काकिणी-११६ कुष्ठम्-१२४ गुड :- ११३, १२४ कुहनम्-१२७ गोपतिः-११६

१८६ १८७

गोमेदकम्-११७ जीर्णम्-१२५ दम :- १२८ ध्वजम्-१२३ गोषम्-१२४ जीवञ्जीव :- १३० दर्शनम्-११६ नद्दम्-१२६ गौतमः-११७ जीवितेश :- ११९, १३०. दशन :- १२७ ननु-१२१ ग्रह :- १३१ जू :- १२२ दशनम्-११६ नन्दक :- ११५ ग्रहराज :- १२३ जोषम्-१२१ दानम्-१२७ नरक :- ११४ घनरस :- १३१ ज्ञ :- १२३ दासेरक :- ११७ नरराज :- १२३ घनसार :- ११८ ज्ञाति :- ११३ दिगम्बर :- ११८, १२९ नाग :- १११ च-१२० ज्येष्ठः-१२४ दिति :- १२५ नागदन्त :- ११८, १२६ चक्र :- १२.९ ज्येष्ठम्-१२४ दिवांभीत :- ११८ नाना-१२१ चक्रधर :- ११८ झञ्झा-१२३ दीर्णम्-१२५ नाम-१२१ चक्रम्-१२९ तथा-१२० दुमुख :- ११५ नायक :- ११४ चतुष्पथ :- १२६ तम :- १३१ नालीक :- ११५ चर्चा-११२ दृढ :- १२५ तमालपत्रम्-११९ चिति :- १२५ देहयात्रा-११८ नालीकम्-११५ तमोपहः-११९ दैवज्ञ :- १२३ नाह :- १३१ चित्रक :- ११५ तरलम्-१३० दोष :- १३० नि-१२० चित्रमानु :- १२७ तरुण :- ११६ दोषा-१३० निकष :- १३७ चित्ररथ :- १२६ ताड :- १२४ दोहदलक्षणम्-१२५ निकषा-१२२ छन्द :- ११३ तारक :- ११४ द्रोणी-१२५ निगरण :- १२५ जगती-११६ तारकम्-११४ द्विज :- ११२, १२३ निज :- ११२ जघन्यज :- १२३ तारका-११४ द्विजराज :- ११८, १२३ निजम्-१२३ जड :- १२४ तिक्त :- ११३ द्वैमातर :- ११८ नियामक :- ११७ जनक :- ११४ तिलकम्-११४ धन :- १२७ निर्ग्रन्थ :- १२६ जय :- १२८ तीर्थम्-११३ धनद :- १२६ निर्वाणम्-११६ जया-१२८ तु-१२० धनम्-१२७ निशा-१३० जलकरक्क :- ११९ तुलाकोटि :- ११८ धर्मराज :- ११८, १२३ निशान्तम्-११६ जलजम्-१२३ तूलिका-११५ धावनम्-११७ निषध :- १२६ जलद :- १२६ दक्ष :- १३१ धिगू-१२० नीच :- ११९ जलरुण्ड :- १२५ दण्ड :- १२४ जलशूचि :- १२२ धृति :- ११३ नूनम्-१२१ दण्डधार :- ११८ जिन :- १२७ दन्तशठ :- १२४ घ्रव :- १३० पक्षितिः११६ ध्वज :- ११२, १२३ पक्षिणी-११६

१८९ १८८

पडिक्त := ११३ पुर :- १२१, १२८ बॅलाहक :- ११७ मलिम्लुच :- १२२ बहुल :- १३० मह :- १३१ पट :- १२३ पुरम्-१२८ बहुला-१३० महाधनम्-१२० पटह :- १३१ पुरस्तात्-१२२ बाल :- १२९ महानाद :- ११८ पटहम्-१३१ पुष्करम्-१२९ बालक :- ११५ महावीर :- ११९ पटु :- १२४ पुष्करिणी-१२५ बालकम्-११५ महाशङ्क :- ११७ पट्टी-१२४ पुष्पदन्त :- ११८ बालिश :- १३० मही-१३१ पताका-११५ पूर्तम्-११३ बीजम्-११२ मानम्-१२७ पत्रम्-१२९ प्रकाण्ड :-- ११५ बुघ :- १२६ मार्ग :- १११ पझ्मिनी-११७ प्रघण :- १२५ भग :- १११ मिथ :- १२१ पद्य :- १२८ प्रचण्ड :- ११५ भट्टारक :- ११७ मिथुनम्-१२७ पद्यम्-१२८ प्रजा-११२ भयानक :- ११७ मुक्ताफलम्-११९

पद्या-१२८ प्रजापति :- ११८ भव :- १३० मृग :- १११ मृगी-१११ परा-१२१ प्रज्ञा -१२३ भसत्-११३

प्रतिकृति :- ११८ भाण्डम्-११३, १२४ मेघ :- ११२ पराक्रम :- १२८ भारद्वाज :- ११८, १२३ परिकर :- १२९ प्रतिसर :- ११८ मोघनाद :- १२६ भुज :- ११२ मोघ :- ११२ परिग्रह :- १३१ प्रधानम्-१२७ भूमिका-११५ मोघा-११२ परिघोष :- १३० प्रपितामहः-१३१ भृङ्गराज :- १२३ मोचा-११२ परिभाषणम्-१२५ प्रभव: १३० भृशम्-१२१ मोदक :- ११५ परीष्ठि :- १२४ प्रलम्ब :- १२८ भोग :- १११ मोदकम्-११५ पर्वत :- ११६ प्रादु :- १२१ मणिमाला-११९ मोह :- १३१ पारायणम्-१२५ प्राध्वम्-१२१ मथुरा-१२९ म्लेच्छ :- १२२ पांशुचामर :- १२९ प्राप्तरूप :- १२८ मदकल :- १३० यज्ञ :- ११२ पिच्चट :- १२४ प्रियक :- ११४ मधुक :- ११४ यथा-१२० पिनाक :- ११५ फेनिल :- १३० मधुसूदन :- १२७ यथा तथा-१२० पीतकावेरम्-१२९ फेनिलम् -- १३० मध्यम :- १२८ यद्वत्-१२० पीथ :- ११३, १२६ बन्धुरा-१२९ मन्द :- ११४ यमकम्-११४ पीथम्-११३, १२६ बल :- १२९ मन्मथ :- १२६ युतकम्-११४ पुण्डरीक :- ११७ बलभद्र :- ११९, १२९ मर्केट :- १२४ योग :- १११ पुण्डरीकम्-११७ बलभद्रा-१२९ मर्जू :- ११२ योजनम्-१२७

पुन्नाग :- ११५ बलम्-१२९ मलम्-१२९ रक्ताक्ष :- १३२

१९० १९१ रङ्गं-१११ लाजम्-११२ रजक :- ११४ लाजा-११२ विष्वक्सेन :- ११८ समया-१२२ रतनारीच :- १२२ लोमश :- १३० विहार :- १२९ समाहार :- ११९ रतम्-१२५ लोला-१३० वृतिः-११३ सम्बाध :- ११६

रथ :- ११३, १२६ वङ्ग :- १११ वृथा-१२० सम्यक्-१२१ रम :- १२८ वङ्गा-१११ वृद्ध :- १२६ सर्ग :- १११ रमा-१२८ वणिक-११२ वृन्दारक :- ११७ सर्वज्ञ :- १२३ रम्भ :- १२८ वनज :- १२३ वृष :- १३० सह-१२१ रम्भा-१२८ वरुण :- १२५ वृषभ :- ११७ सह :- १३१ रस :- १३१ बद्धेमान :- ११८ वृषभध्वज :- ११९ सहस्रपाद :- १२६ राग :- १११ वलाहक :- ११७ वेग :- १११ सहा-१३१ रागसूत्रम्-११९ वशम् -- १३० वैतरणी-११८ साक्षात्-१२०

राजवृक्ष :- १३२ वसति :- ११६ वैदेही-१३१ साधनम्-१२७

राजि :- १२३ वाज :- ११२, १२३ व्याज :- ११२, १२३ सामि-१२१

राजी-११२ वाजम्-११२, १२३ व्युष्टम्-१२४ साम्प्रतम्-१२२

राध :- १२६ वाट :- १२३ ब्रज :- ११२, १२३ सिद्धार्थ :- ११६

रिष्टम्-१२४ वाटी-१२३ शतपर्वा-१२८ सुपर्ण :- ११६

वारुण्ड :- १२५ सुरभि :- १२८ रुचकम्-११४ शम्बरम्-१२९ सुषीम :-- ११७ रुजा-११२ वारूढ :- १२५ शासनम्-१२७

रूपकम्-११५ वासितम्-१२६ शिखरिणी-११८ सुषेण :- ११६

रूपम्-१२७ वासिता-१२६ शिलीमुख :- ११७ सूत :- ११३

रेफ :- १२८ शूलम् -१२९ स्थाने-१२१ विजय :- १२८ विजया-१२८ शुङ्गम्-१११ स्थालम्-१२९ रोहितम्-१२६ स्थाली-१२९ रौहिणेय :- १२८ विटप :- ११७ श्रवण :- ११६ स्फुट :- १२३ लक्षण :- १२५ वित्तम्-१२५ श्रुतिकट :- १२४ स्वप्न :- १२७ लक्षणम्-१२५ विदुरः-११७, १२९ श्रलाघा -११२ संज्ञा -११३, १२३ स्वस्ति-१२० लक्ष्मण :- १२५ विनत :- ११६ लक्ष्मणम्-१२५ संप्रयोग :- ११७ स्वस्तिक :- ११५ विनता-११६ लक्ष्मी :- १२८ विनायक :- ११७ सकृत्-१२० हंस :- ११४ सज्ज :- ११२ हनु :- १२७ लञ्ज :- ११२ विबुध :- १२६ सज्ज :- १२३ हन्त-१२० लट :- १२३ विरुढ :- १२५ सत्तम :- ११७ हरिण :- ११६ लाज :- ११२ विशालाक्षी-१३२ सन्तान :- १२७ हारकण्ठ :- १२४ सभा-१२८ हिङ्गु निर्यास :- १३१

४. अनुपूर्तिः। मुद्रणशुद्धय: पाठशुद्धयश्र।

पृ० ४, श्लो० २९-[अभिधानचिन्तामणिः ६, ७६] पृ. प. अशुद्धम् शुद्धम् पृ. प. अशुद्धम् शुद्म् ४ गिर(रा) गिर[A] २१ छन्दो चछन्दो पृ० ५, श्लो० ३१-[श्रृतबोधः] १७ उचज्झया उज्झया २२ प्रख्य ख्यात प्रख्यख्यात पृ० १९, प० १-प्रतौ तु 'जमात्रविष्टपगुणज्ञ' इति पाठः । १,९ ॐ कारं ओकारं २८ विशिकानां वि(१ वे)शिकाना . V १३ प्रताप प्रताप १७ परमात्मनं परमात्मानं "' प० २३-प्रतौ तु 'धामिणि' इति पाठः । १८ गोष्ठी गोष्टी- २० गई गह पृ० २१, प० १६-प्रतौ तु 'प्रपाठिका' इति पाठः । १९ समुद्रादि समुद्राद्रि २६ परमात्मनं श्रेय :- परमात्मानं श्रेय :-

पृ० २३, प० ९-प्रतौ तु 'काव्यगतः' इति पाठः । २४ अद्दपूजा अदृप्ता शब्दाकाव्यातु शब्दानु २५ लज्ज्जा लज्ज १० संवाद संचय ७ प्राम्यं पदा आ्राम्यपदा सप्र(प)क्ष .M पृ० ४० पादटीप-हेमचन्द्राचार्याभिप्रायेण तपः [पाणिनि० १.३.२७] १४ सप्रक्ष पृ० ४२, प० २५-कर्म [पाणिनि० ३.१.८८] १५ प्रारब्धकार्य प्रारब्धकाव्य १.५ वपु धपु २३ [दिवा] [रात्रौं १९ भास्वते भासते पृ० ४८, प० १८-कल्पसूत्र-सुबोधिकाृत्तौ मेदस्य मेद्य [त्व]स्य २७ पुन नीकासादिमि: पुनर्मीका- 50 .. m' १ २ ६ ७ यशो हासादौ यशोहासादौ ५ सादिभि: छत्रं तामरसं धनू रथवरो दम्मोलिकूर्माडङकुशा: अयशः पापादी अयश:पापादौ सुपर्ण सुवर्ण

१२ १३ २२ परन्तु परं तु विमेत्येषः विमेत्येष: १० ११ वापी स्वस्तिकतोरणानि च सरः पञ्चाननः पादपः । २३ व्याध-पुङ्गवर्षभ- व्याघ्र-पुजव- सकृतम् सुकृतम् पुजवा रषभ-पुश्तवा २०-२१ जगतस्तले जगतहत (? तीत)के १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ (? कुञ्जरा): २१ क्षेत्र ने चक्रं शङ्गगजा समुद्रकलशौ प्रासादमत्स्या यवाः २४ नागाक्ष कुञ्जरश्ष नागाश्च कुजक्ष ११ १ कलुषाम् कलुषम् २२ २३ २४ २५ २६ २७ (नागाधास्तल्लजश् ) १० यतीनां यतिम यूपस्तूपकमण्डलून्यवनिभृत् सच्चामरो दर्पणः ॥ १ पादरपूरणे पादपूरणे १२ स्कूज्जतू स्कूरज्जत् 5.

२८ २९ ३ तव ... ते' तव 'ते' ३० ३१ ३२ ३३ २१ हन्ति नीकास दन्तिमीकास उक्षा पताका कमलाभिषेकः सुदाम केकी धनपुण्यभाजाम्। ४ वल्यो वल्ल्यो · २७ तुल्यकान्ति तुल्यकान्ति: ५ रोचिकिन: रोचकिन: २७ इति गणना। (अत्र २२ नामानि समानानि, १० भिन्नानि।) विकरनिकर विकरमि(१ १५ धवलं धवल कला किरति) कर पृ० ४९, प० २३-अत्र गौडी पुरुवक्ता । १८ कका

२४ षु (१) खु १३ भ्राम्ययान: भ्राम्यमाम: पृ. ८२, शलो० ११ [ अभिधानचिन्तामणि १, ४८] २५ अभिम् भिम रुचि रवि सोधैः सोधै: .. २७ मच् नव १२ १८ विचारचार विचारचारो १३ निहित निद्दस wr 9 ५ निर्निदाम असमामांत्। निर्निदाम १४ वचन बदम असमानात् १९ युकसः युकतः १० विदुर वि(१ भि)दुर २१ कन्ति कान्ति १६ विवेकहेम- देवे-विवेकहेम- २६ गुणी गुणि हेमाप्रि :- देवे- हेमाद्रिः, कमिमी कामिनी

१९४ १९५

पृ. प अशुद्धम् शुद्धम् पृ. प. अशुद्धम् शुद्धम् पृ. प. अशुद्धम् शुद्धम् पृ. प. अशुद्धम् शुद्धम

शास्त्र जातेषु २० लोकायि(य) तं १४ १८ शरू १७ जातेस्तु १३ परित्- सरिंत लोकायितं

२० प्रसति प्रसूति २२ दारिद्रय-दग्धजन- दारिद्रयदग्धजन १५ भोच्चःश्रवे भोच्चःश्रवे २२ तेज तेज:

२२ चारण वारण २७ केसरीन्द्र- केसरीन्द्र २४ चामरी चमरी ४६ २२ अ(सु)व्यक्त भव्यक

२४ जयति स अयति २० २ मणिनो मणितो २६ शरलप्रयाल सरलप्रियाल ५ प्रामण्यात् प्रामाण्यात्

२५ द्विज द्विज- शुद्ध शु(यु)द्ध ४१ १ जषु क्लषु जृष् झष् तत्वादोनि तश्वानि 2 15u पुण्य पुण्य- काकादि १३ बुद्धि युद्धि- 55 २८ १० का कादि- [सु]जित [fि]जित ११ शास्त्र- शास्त्र जू .... ज इन्द्रिय- इन्द्रिय १५ २ ज .... ज १४ ब्रह्मद सेति ब्रह्मदत्त इति १५ पुण्पो पुण्यो १२ दीपा गत ४ प्रन्थ प्रन्थ २५ १६ मति मति- दीपागम १५ चाच्छटा(१) वाश्छटा ९ (दि० ) [दि० ] ४८ ३ छन्दो- छन्दो वीर वी(१ नी)र १६ धेन्वश्र गज धेन्वश्वगज १९ १० छििपा छिपा कर्पूरचन्दनपिचण्ड कर्पूर- २७ अलुब्धनयन उलूलध्वनय २२ स्फुटि स्फुटिर १२ तुर(रु)क, तुर(रु)षक V चन्दन-पिचव्य २१ महोधीर आग्न्यायिक ४ महो धीर भू० भू० कुटादो १५ आग्भ्यायिक ११ चको बकोट सत्योचिती ? सत्यौचिती २४ भाषणे भाषणे च मर्ध धर्म 5 9 १२ सिकता-कण- सिकता-कण- ज्ञा .४ २३ सहामकेकी सदाम केकी (गु)रुता सौभाग्य (गु)रुतासौभाग्य ४२ एष्ट ड्रेष्ट एष्ट हेष्ट शीका रान्ध: शीकरान्घ: ७- निशामने मिशामने (?निशाने) ४९ वर्णसर-कौसर- वर्ण-सरको १७ कवल्य कैवल्य ९ वक्ं वक्त्र- षण षण [शण] संदोहक सरसंदोहक केकि-गल गुल्या गुल्फा वसन्तकः वैसन्तक: २२ केकिगल ११ १० डु प्रिय्-तिल सवल प्रियछ्गु-तिल- २३ सेनानीराजि 98 शलोक *चोक्ष २३ सेनानी राज १६ तुड तुड़ सैवल २४ साधुता साधुता २१ कालेभ परचित्तो अव कल्पने अवकल कने २६ बशाल: कामोदा बज़नाल-कामादो २६ कालेभ- २२ ६ परिचितो २५ विदूभ्यां विभ्यां २७ मछार शाबरी मकारशापरी १७ १ दन्ति दन्ति ऊर्षो औवो मेघौषधी तपसीप: तपस्तपः देशा वल्लाता देशवल्लाता खद्योत खद्योत- १२ मेधोषधी २६ द्विदि सद्धि० द्विदिर द्वै० २८//२५।। ॥२२॥ राग-

११ कण्टक कन्दुक १५ दम्पती दम्पति ४३ १ द्धे टधे भागा (! नामा) नि। प्रर(रि)खा-नृति- पर.रि)खा- शिख घुषिर् ५० २ खाव *च्ाच १७ २३ शिखि घुषिर cC

हार वृति-हार २४ निम्नगा- निम्नगा १५ गाध्यें गादूपे ३ शक एक

१९ कर्णपाश- कर्णपाशा २५ गति गस्ति १७ च थ कुकुक्कक:

१८ ३ कपटि (१) कर्मटि(१ कर्पर) २७ लघुता-शीत- लघुता शीत- ४ ४ ४ द्वितिया द्वितीया- ६ क्रीडा त्रिमत्न कोडात्रिभत्नि मणिकेभ- मणिकेभ युभुक्षा- युभुक्षे शशघरौ, शशधरो जलतालथ जल (!य) तालथ २३ पार्षतीलोचनः ११ दाडिम- दाडिम ३ संभ्रम संभ्रमा १९ सात्वकी सात्यती पार्वती लोचमः

१२ पद्म(झाः?) पप्मा: ५ रतेप्रमोद रते प्रमोद दु (घ) ष्टः हू (धू)ष्ट: १२ जम्पाभिनन्दो सम्पोडभिमन्दो

१३ घुण्डी तुण्डी ६ वैचित्याकल्पता वैचित्याकल्यता ४५. आश्िक आशिक- १८ महरुष्ि(छी) महलच्छी 5 AU

२७ पट्ट पहट ११ युकय: यु कथा २ आहार आहार- १९ मयूरती मयूरसी v २८ ऋजुलं विसंज्ञाः ऋजुलम्बिसंज्ञाः १६ माला यन्त्रा मालायन्त्रा इन्द्रयाणि इन्द्रियाणि ११ हिवपाडसी हिवपाससी

१९ पारपत पारापत १९ शत्तं विद्या गृहं सत्रं विद्यागृह विलासा विलासे २६ कपिष्ठल कपिष्टि(छ)ल ११ नाभि नाभि- २४ २ कल्य कल्प 98 पुरुष-द्रव्य- पुरुष-द्रव्य- ५१ १३ धर्म चर्म १५ वालोलपाड़्कु बालेयाषकू ७ मत्स्य वराह मत्स्य वराह संपद् विभिपात संपद्विभिपात १६ काच काव्य (च)

१९६ १९७

पृ. प. अशुद्धम् शुद्धम् पृ. प. अशुद्धम् शुद्धम् पृ. प. अशुद्धम् शुद्धम् पृ. प. अशुद्धम् शुद्धम् १८ मोहन विज्ञान तस्याक्षर: तस्याज्वरः २४ प्रहृत प्रहत २१ दुन्दुभि दुन्दुभिः वस्तु वास्तु ६० १० द्वारा समे द्धारासमे ७३ ४ कापित कार्पित ८४ २० स नाभिः सनाभि: १९ वियुद्ध वि(१नि)युद्ध ६१ १ चराटय। वैरोट्या वैरोट्या -1 ७५ ४ वैराटया धारणि विज्ञान धरणिविज्ञानं २८ रजां रुजां १६ जानकी जानकी, ८५ २०-२१ पायादपायात् पायादपायाद् २१

दक्षिणापथ नियशते निव (वि)शते पुरस्य, विध्नभ्यो जिनो विध्नेभ्यो जिनो ५२ ३ दक्षिणपथ ६२ ७ २० पुरस्य च्चौड चौड भोजस्तु त (?स्तत्त ?) नगरीश्रिया नगरीश्नियः २२ तोर्थकृत् । तीर्थकृत्।। १० भोजस्तु ताप्ती १२ नूतनो नृतनो(? भूधवो) २३ चतुविधबुद्धि ८६ ११·१२ इत्यादि विनायक: ४ तापी चतुर्विबुधद्धि १७ महरषिणाम् महर्षीणाम प्यत्रापिंत प्यत्रास्थितः २४ बुद्धया: बुद्धया विज्ञेयम् सुतो यस्य ५३ धबलक्कक धवलक्कक स्थण्डिले स्थण्डिले प्रतिष्ठतः प्रतिष्ठितः ... इत्यादि ८ २७ विनायक: सुतो ११ सप्तति सप्तति १३ प्रस्तर: (१ स्वन:) स्रस्तर: ७६ १६ शयम्भव शय्यम्भव यस्य ... बिज्ञेयम्। १५ 51 15 ६३ १५ च्छुरित स्फुरिते २३.२४ रत्नोपतत्या वा रत्नोपत्त्या वा। १६ वतु ववतु २२ पोते पाते १६ ओका ओंकार विशालतया वा, विशालतया वा। ६ महिमाणिमा महिमा-डणिमा १८ 20 २७ हंसीव राजहंसीव २६ परत्वेन परत्वेन, ११ त्रिविष्टप [विट]स्य त्रिविष्टपविटस्य २० 20 चित चिंत बहुधा न्याय बहुधान्याय वीथी 55 ६४ नित्न(वै)सि निवृत्ति(ति) १२ वीथि २४ ६ ७७ ४ भासुरः राजेव, भासुरः, राजेव १६ १३ धैर्यस्यापि मुप्ाद मुत्पाद १५ 25 चैर्यस्य बलाबल चलाचल २२ सर्गाम्यास सर्गाभ्यास २९ हिमालयं हि मालवं ६५ १६ जटिल जटाला डिण्डिर डिण्डीर १४ महातेतः महानेता नु न्व १७ मुक्तानि बन्धन- मुक्त बन्धर्नान २१ चेक्रीयितार्थः चेकीयितार्थः (१) २७ -श्रीवत्स ५४ ८ पुटयति त्रुटधति वृन्दानि बन्दिवृन्दानि २२ स्म (१स्मा)र विलुण्ठिता विलुष्टिता स्म(2सा)र कणिका कणिक्का ९० १० मसिजि मिसिक्ति १४ पूत्कृत्य फूत्कृत्य १८ ७८ ७ पुरुष २७ समय समम हंस: हंस :- २१ वलभी वलभी २६ पुरुष: कर्मधारयः पुरुष कर्म धारय ६६ १२ नृता(त्या) नृत्ता ७६ ११ भट्टिकेव, कुभार्यायाः भट्टिकेव। ९३ ७ ललाटैः ललाटपट्टै: २७ प्राहि शुभ ग्राहिशुभ १७ स्कन्दन्ततसल स्कन्दन्त तरल कुभार्याया :- ८ लोभागतै लोभादागतै १८ निर्दयं निदेयै ५५ ५ छिदेण छिद्रेण ८० बन्ध्यन्ते वध्यन्ते प्रधणानि प्रधणानि विषमेन विषमेण सहस्र सहस ४ १४ ललप्तर नतांश १८ प्रवर्तमान प्रवर्त्यमान गदा- गदा ललत्तरल ११ नतांस ६.७ पार्थिवास जा पार्थिवावस्थं राज वज्र-मुष्टि वज्रमुष्टि करणा करण 5 २८ कुश-लव कुशलव २८ २१ ५६ मूढनिरक्षरं ६८ नाववरत भिन्दपाल भिण्डमाल पृथ्वी पृथिवी १० मूढ निरक्षरं २५ नावरत ८२ १ रोमन्थेन (मि)हिला म(मि)हिला ९० ११ रामन्थेन नीरणा नीराणां ६९ १५ दुःखोसिकया दुःखासिकया ६ गजोऽथ गजो यं ९९ तत्त्वोपप्लव तत्वोपप्लव १५ गौर गौरे ७ प्रयास प्रवास १५ पुननेभि पुनर्नेमि भिदा दीप: ५७ यान यात नमतीन्दिवरिका नमतीन्दीवरिका १५ भिदादीप: ७०२३ लक्षा र्लाक्षा विचित्र ७१. यशोधने यशोधरे(ने) विंचित्र १०३ २ पदानां पदानां ११ ९ १९

१३ कारग्वध कारग्वध २.० बर्धसे वर्घसे २९ १. कारस्कर ७२ ५ क्रियाण क्रियमाण इति पठितव्यम् उपनीय अ(उ) पनोय ५८ १९ विश बिश १६ कुलपत्रक कुलपुत्रक