1. Kena Upanishad Sankara Bhashya Tika Shankarananda Narayana Ed. Kashinath Shastri Agase Anand Ashram 1984 6

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।

ग्रन्थांकः ६

सटीकशांकरपदभाष्यवाक्यभाष्योपेता

केनोपनिषत् ।

तथा

शंकरानन्दकृता केनोपनिषदीपिका नारायणविराचिता

केनोपनिषद्दीपिका च ।

इदं पुस्तकदित्यमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः:

संशोधितम् ।

तच्चव पुण्याख्यपत्तने

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आयसाक्षरैः मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।

नूतनयमद्वितीयावृत्तिः ।

[ द्विस्टाब्दा: १९८५ ]

( अस्य प्रकाशनस्य सर्वाधिकारां राज्ञाशासनानुसारेण स्वायत्तीकृता: )

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः।

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकर भाष्यसमेता केनोपनिषत् ।

अथ श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितं भाष्यम्‌ ।

केनेपितमित्याद्योपनिषत्परब्रह्मविषया वक्तव्याेति नवमस्याध्यायस्याऽऽ- डरम्भः। प्रागेतस्मात्करण्योशेषतः परिमापितानि समस्तकर्माश्रय- भूतस्य च प्राणस्योपासानयुक्तानि कर्माण्यासामविषयाणि च । अनन्तरं च गायत्रसामविषयं दर्शिनं वंशान्तमुक्तं कार्य सर्वमेतयथोक्तं कर्म च ज्ञानं च संयगनुष्टितं निष्कामस्य मुमुक्षोः सच्च्छब्दाद्यर्थं भवति । सकामस्य तु ज्ञानरहितस्य केवलानि श्रौतानि स्मार्तानि च कर्माणि दक्षिणामर्ग-अथास्मिन्नानन्दगिरिकृता टीका ।

यच्छ्रोत्रादेर्विष्ठानं चक्षुरादिगोचरं च ।

स्वतोऽध्यक्षं परं ब्रह्म नित्यमुक्तं भवामि तत्त्व ॥

केनेपितमित्यादिकां तद्वकाररहखोपनिषदं व्याचचक्षे सुगमंवेदवाग्भ्याकारो- डहंपत्ययगोचरस्याऽऽत्मनः संसारित्ववादसंश्रिलभाष्योपनिषत्पादगस्यासंभवा- निर्विषयत्ववादग्यार्ह्येयत्वविमर्शकयाहंकारसाक्षिणः संसारित्वग्रहकप्रमाणाविष- यत्वाद्वेदसत्वप्रतिपादने विरोधासंभवात्सविषयक्वाद्वैतश्रुयेयत्वं प्रतिजानीते—केने- पितमित्याद्योति । कस्ताहि नवमस्याध्यायस्याष्टाध्यायसह नियतपूर्वोत्तरभा- वानुपपादयिष्यमः। सवन्धे इत्यादिैक्य हेतुतुमद्वैतलक्षणसवन्धे दर्शयति वृत्तमनुव- र्ति—प्रागेतस्मादित्यादिना । कर्माझसाम पाश्चभौतिकं च तद्विषयाणुपासनानि पृथिव्यादिदृष्टचोकानि । प्राणद्रष्ट्या गायत्रसामोपासनं च । शिष्याचार्यसंताना- वच्छेदो वंशास्तद्वसानेन भन्थान कार्यरूपमेव वस्तूतं चेताइह प्राणाद्युपासन- सहितस्य कर्मणः संसारफलत्वाद्वाॅज्ञानानुपयोगात्कथं हेतुतुमद्वैतः संबन्धोऽ- मिधोक्तित इत्यारुडुकच नित्यकर्मणां तावज्ज्ञानोपयोगित्क्व कथयति—सर्वमेत- दिति । काम्यानां पतिषिदानां च फलं तद्वेदोशदर्शनन वैराग्यार्थ कथयति- सकामस्य त्विति । एतयोः पथोर्ज्ञानकर्मणोर्मध्ये केनापि मार्गेण य ने

२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [१ प्रथमः खण्डः] प्रतिपत्त्ये पुनरावृत्तये च भवन्ति । स्वाभाविकया त्वश्रद्धीयया प्रवृत्त्या पश्वादिस्थावरान्ताधोगतिः स्यात् । "अथेतरयोः पथोर्न कतरेण चन तानीमानि शुद्धान्यसकृदावर्त्तीनि भूतानि भवन्ति । जायस्व क्रियस्वेत्यतृतोयं स्थानम्" इति श्रुतेः । "प्रजा ह तिस्रो अत्यायामीयुः" इति मन्त्रवर्णादिसुधासरस्स तु निष्कामस्यैव वाझ्यादनित्यासाध्यसाधनसंवन्धादिह ऋतात्पूर्वकतद्धा संस्कारविशेषोद्भवादिरकस्य प्रत्ययात्मविषया जिज्ञासा प्रवर्तते । तद्वेदस्तु प्रश्नप्रतिवचनलक्षणया श्रुत्या प्रदर्श्यते केनेषितमित्यादया । गाठके चोक्तम्--"पराश्रि स्वानि वयृणात्स्वयंभूस्तस्मात्पराडुपशयति नान्तरातमन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृनचक्षुरमृतत्वमिच्छन्" इत्यादि । "परिक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायास्यहलत कृतेन । तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्" इत्याद्यर्थवर्णे च । एवं विरक्तस्य प्रत्यात्मविषयं विज्ञानं श्रोतुं मन्तुं विज्ञातुं च समर्थोऽपि भवति नान्यथा । एतस्माच्च प्रत्यगात्मविज्ञानात्संसारबीजज्ञानं कामकाम्प्रवृत्तिकारणमशेषतो निवर्त्तते । "तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः" इति, मन्त्रवर्णात् । "तरति शोकमात्मवित्" इति

प्रवृत्तास्ते पतिष्यदानुशयिन इत्यर्थः । जायस्व क्रियस्वेति । पुनः पुनर्जायन्ते क्रियन्ते चेत्यर्थः । तिस्रः प्रजा जरायुजाण्डजोद्भिज्जलक्षणाः पितृयाणदेवयानलक्षणमार्गमनुगमनततीय कष्टमेव गतिमीयुः प्राप्ना इत्यर्थः । एवं कर्मफलमुक्त्वा ततः विरक्तस्य विशुद्धसत्वस्य ब्रह्मज्ञानोदिकार इति दर्शोय-नहेतुहेतुमद्वावाह-चिरादिसच्चस्य त्विति । साध्यासाधनसंवन्धादिरकस्यैति संवन्धः । तत्र निमित्तस्याशु्यानियतत्वात्-इह ऋतादिति । कर्मफलादिरकस्य ब्रह्मजिज्ञासा भवतीत्यनुसंवादमाह--कालके चेति । आवृत्तचक्षुरिति । अव्ययध्यातिरेकास-धृतं चादृढम्-एवं हीति । नान्यथेति । अविरक्तस्य बहिर्विषयाकृष्टचेतस आत्मजिज्ञासैवानुपपन्ना कर्थचिज्जात्वाडपि न फलावसाना स्याच्छ्रदृढयागादिवदित्यर्थः। यद्येवमुपनिषद् कर्मकाण्डसंवन्धोऽस्ति तथाडडुपानिषत्जन्यज्ञानस्य निष्प्रयोजनत्वाच्चो व्याख्यारम्भः संभवतीत्याशाङ्क्याह--एतस्माच्चेति । समुचयवादिनोः

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ [ १ प्रथमः खण्डः ] केनोपनिषत् भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ इत्यादिश्रुतिभ्यश्व । कर्मसहितादपि ज्ञानादेतत्सिध्यतीति चेत् । वाजसनेयके तस्याऽन्यकारणत्वनात् । “जाया मे स्यात्” इति प्रस्तुत्य “पुत्रेणायं लोको जध्येयो नान्येन कर्मणा । कर्मणा पितृलोको विदिय्या देवलोकः” इत्यात्मनोऽनयस्य लोकत्रयस्य कारणत्वमुक्तं वाजसनेयके । तत्ैव च पारिव्राज्यविधाने हेतुरुच्यते:-“किं प्रजया करिष्यामो येषां नोड्यमात्माडयं लोकः” इति । तत्रायं हेत्वर्थः:-प्रजाकर्मतत्संयुक्तस्वाध्यायर्मनुष्यपितृदेवलोक्यसाधनैरन्नात्मलोकप्रतिपत्तिकारणैः किं करिष्यामो येषां साधनसाध्यमित्यं येषाम्साकं स्वभाविकोड्जोडरड्मूर्तोडभयो न वर्धते कर्मणा नो कनीयाच्चेत्यश्व लोक इष्यते। स च नित्यत्वाद्वानप्रस्थादेरेण्यसाधननिषाद्यस्तस्मातत्यगात्मब्रह्मविज्ञानपूर्वकः सवंपणासंन्यास एव कर्तव्य इति कर्मसहभावितत्त्वविरोधाच्च प्रत्यगात्मव्रह्मविज्ञानस्य । न चुपात्तकारकफलभेदविज्ञानेन कर्मणा प्रत्यस्तमितसर्वभेददर्शनस्य प्रत्यगात्मब्रह्मविषयस्य सम्भावितत्वमुभयप्रकारं श्रूयते-

भिप्रायं श्रृणु-कर्मसहितादपि । एकाध्यानविधिपरिगृहीतस्यैव कर्मज्ञानकाण्डयोरेकं फलं वाच्यं ततः कर्मज्ञानसाधनसंसारानुवृत्तिलक्षणं फलं सिध्यतीति न कर्मसु विरक्तस्योपनिषदारम्भ इत्यर्थः । अध्यनविधिपरिगृहीतमात्रेण कर्मणाऽणडस्मान्न मोक्षफलत्वं कलिप्रतिं शङ्कयं फलान्तरागमविरोधादित्याह-न वाजसनेयक इति । किंच यदि श्रुते: कर्मसमुचिज्ञानं विधित्सितं स्यातदा पारिवाज्यं नोपदिश्येत श्रुत्या हेत्वाभिधानन ततो न समुचयः श्रुत्यर्थ इत्याह-तत्ैव चेति । पजाद्वन्दसाम्प्रक्षणार्थमित्यमादि हेत्वमाह-तत्रोच्यते । किं कर्मण्यात्मकामत्वादेवेति शेषः । तस्मादिति । इष्टे द्वैपयमात्मलोकः कर्मणा विना न लभ्यते फलस्वान्मोक्षस्याऽनत्यथाऽऽस्वभावमुक्त्वे बन्धमोक्षावस्थोरविशेषादिति श्रुतेरिति । इष्टद्वैपयमात्मलोकः कर्मणा विना न लभ्यते फलस्वान्मो-

क्ष्याऽन्यथाऽऽस्वभावमुक्त्वे बन्धमोक्षावस्थोरविशेषादिति श्रुतेरिति । इष्टद्वैपयमात्मलोकः कर्मणा विना न लभ्यते फलस्वान्मोक्षस्याऽनत्यथाऽऽस्वभावमुक्त्वेति सम्बन्धः । विद्यानुरूपवासानात्सिद्धे ज्ञानमात्रवासाने ब्रह्मात्मज्ञाने स्वभावपाप्तः संन्यास इति दृश्यमू । इतश्व न कर्मणाऽऽत्मतत्त्वानिश्चयसमुचयः शाखार्थ इत्याह-ननु कर्मवद्रविज्ञानस्य विधितोऽनुप्रेयत्वाद्विदिश्व विनियोग्यादिमेदादपेक्षितत्वात्सर्वमेददर्शन

आनन्दगिरिकृताटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[ प्रथमः खण्डः ]

सामवेदीयतलवकारोपनिषत् ।

सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ।

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।

आध्यायन्तु ममाऽऽज्ञानी वाचस्पतिरश्रथाः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मौपनिषदं माऽऽहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनि-राकरणमस्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि तिरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।

ॐ केनेषितं पतति

पपयते । वस्तुप्राधान्ये सत्यपुरुषतन्मात्राद्याहष्टादशाविज्ञानस्य । तस्माद्वह्धाहष्टेभ्यो बाह्यासाधनसाध्येभ्यो विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया ब्रह्मजिज्ञासेयं केनोपित मित्यादिश्रुत्या प्रदर्श्यते । शिष्याचार्यप्रश्नप्रतिवचनरूपेण कथनं तु सूक्ष्मवस्तुविपयत्वात्सुखप्रतिपत्तिकारणं भवति । केवलतर्कागम्यश्च दर्शितं भवति । “ नैषा तर्केण मतिरापने या” इति श्रुतेरेश । “ आचार्यवान्पुरुपो वेद ” “ आचार्याद्धैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापत्” इति । “ तद्विद्धि प्रणिपातेन ” इत्यादिश्रुतिस्मृतिनियमाच्च कश्चिद्गुरू ब्रह्म-निष्ठं विविधदुपेत्य प्रत्यगात्मविषयादन्यत्र शरणमपतत्यनित्यं शिव-मच्लमिच्छन्नपप्रच्छेति कल्प्यते । केनेषितामित्यादि । केनेषितमिति कन कर्त्रेऽपि मिष्टेऽमिप्रेतं सम्पन्: पतति गच्छछति स्वविषयं प्रतीति संबध्यते ।

प्रत्यस्तमय उच्यते ब्रह्मज्ञाने सतीत्यादि-ऽऽह-वस्तुप्राधान्ये सतीति । विधिज्ञान्यप्रयत्नभाव्यो हि विधिविषयम् उच्यते ज्ञानं न तथेति तद्विघररसिद्ध-रित्यर्थ: । यस्मात्प्रत्यगात्मनोऽसत्तानिश्चयस्य परोक्षस्य वा कर्मणा समुच्चयो न प्रामाणिकस्तस्मादित्युपसंहरति—तस्मादिति । प्रश्नप्रतिवचनरूपेण प्रति-पादनस्य तात्पर्यमाह—शिष्याचार्येति । आपणेया हन्तव्या वा न भवतीत्यर्थ: । साधिष्ठं मोक्षनतमं फलं प्राप्यत इत्यर्थ: । इप्ठ आमिक्ष्ये गतौ चेति धावन्तरसंभवे कथमिच्छार्थस्येव व्याख्यानमित्या-

प्रेपितं मनः । इषेराभिक्षण्यार्थस्य मार्यर्थस्य चेहासंभवादिच्छार्थस्यैवेतदुपमिति गम्यते । इषितभिद्वितप्रयोगस्तु च्छान्दसस्तथैव प्रपूर्वस्य नियोगार्थे प्रेपितमित्येतत् । तत्र प्राप्तेऽर्थप्राप्त्यर्थकं प्रेपितमित्युपपद्यते । केन प्रेपयितृविशेषणं कीदृशं वा प्रेपणमिति । इषितमिति तु विशेषणे सति तदुभयं निवर्तते । कस्येच्छामात्रेण प्रेपितमित्यर्थविशेषणनिर्धारणार्थेऽप्योडंडाभिप्रेतः स्यात्केनेषितमित्येतावतैव सिद्धत्वात्प्रेपितमिति न वक्तव्यम् । अपि च शब्दाधिक्यादर्थाधिक्यं युक्तमितिच्छया करणात्वेन वाचा वा केन प्रेपितमित्यर्थविशेषोडवगन्तुं युक्तः । न तु प्रश्नसामर्थ्यादेहादिसंघातादनित्यत्वकर्तृकर्मकारित्रकोटोडन्यत्वादनित्यं वस्तु बुद्धया तन्मानात् पृच्छतिति सामर्थ्यादुपपद्यते । इतरथेच्छावाक्यम्भेदहादिसंघातस्य प्रेरयितृत्वं प्रतिषिध्यमिति प्रश्नोडनर्थक एव स्यात् । एवमपि प्रेपितशब्दस्यार्थो न प्रदर्शित एव न संशयवतोऽयं प्रश्न इति प्रेपितशब्दस्यार्थविशेष उपपद्यते । अयं प्राप्तसिद्धश्च कार्यकारणसंघातस्य प्रेपितृत्वं किंवो संघातव्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्रस्येच्छामात्रेणैव मन आदिप्रेपयितृत्वमित्यस्यार्थस्य प्रदर्शनार्थ केनेषितं पतति प्रेपितं मन इति विशेषणद्वयम् ।

शब्दचाडह—इषेरिति । आभिक्षण्यं पौनःपुन्यं तद्विषयतया गविषयतया वा मनसाडनभिप्रेतत्वान्नयमः प्रवर्तकविषय एव बुद्धितत्त्वादिविषयार्थः । इष्यप्योङ्गे सति गुणेन भवितव्यम् । तदेष्टितमिति स्यादद्भावाच्छान्दसंवाभिधानं न तु धातोरनिट्स्वादनुवन्धस्य विकल्पविधानादेवचितं मन्यते वेदि वैकल्पिकप्रयोगदर्शनादिति । इषितं पेपीतमिति द्वयस्यार्थत्वाच्छब्द—तत्र प्रेपितमित्यादिना । इच्छामात्रेण संनिधिमाच्चेष्टेति व्याख्यार्तं नेदं व्याख्यानमपि शोभते । अपि चेति । तद्वृकोडयमर्थविशेषा न धटते संघातस्यैवेच्छादिमिः प्रवर्तकत्वसिद्धेः प्रश्नानुपपत्तिप्रसङ्गादित्याह—न प्रश्न इति मनसः स्वातन्त्र्यमस्वतन्त्रिकसंभावनाभावात्त्वश्रो न घटन इत्यर्थे—सेत्कस्येपिविषये किश्चिनिषेधाभावात्किडति चेति निषेधप्रसक्त्या गुणेन भवितव्यमिति चिन्त्यम् । धातोरनिट्स्वभावेऽपि यथाकथंचिदनुबन्धेनेतो ग्रहणेऽपि तिङसहेति विकल्पे सत्यपि यस्य विभाषेति कस्येपुनिषेधाद्र्काल्पिकप्रयोगादिति पुस्तकान्तरीयपाठोऽपि चिन्त्यः । प्रयोगदर्शनादिपाठेऽपि यस्य विभाषेति निपेधपूरगमपेक्ष्यमेव । ण्यन्त्र्विषणा गुणसमर्थने तु गुणस्येनिमित्तत्वाभाष्यनेति सवीयकक्षराननुगुणयम् । पेपितशब्दे परणास्वीकरणादिपित्वाद्रे ण्यथोऽनुपयोगेन भाष्यानभिपेतं च । अनुवन्धस्येत्याद्युतरग्रन्थासंबंधं चेति जेघम् ।

केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः। केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देतो युनक्ति ॥ १ ॥ श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनःस्वविषये स्वयं पततीति प्रतिबन्धे तन्न कथं प्रथ्न उपपद्यत इति । उच्यते । यदि स्वतन्त्रं मनः प्रवृत्तिनिवृत्ति- विपयँ स्यात्तर्हि सर्वस्यातिनिष्ठाचिन्तनं न स्यादनर्थ च जाननसंकल्प्यते । अत्युग्रमदुःखे च कार्ये वार्यमाणमपि प्रवर्तत एव मनस्तस्मादुक्त एव केनेषितामित्यादिप्रश्नः । केन प्राणो युक्तः प्रेरितः सम्प्रैति गच्छति स्वधापारं प्रति । प्रथम इति प्राणविशेषणं स्वातन्त्रपूर्वक- त्वार्वर्वेन्द्रियवृत्तीनाम् । केनेषितां वाचमिमां शब्दलक्षणां वदन्ति लौकिकाः । तथा चक्षुः श्रोत्रं च स्वे स्वे विषये क उ देवो योनि- वान्युनक्ति नियुङ्क्ते प्रेरयति ॥ १ ॥

ननु स्वतन्त्रमित्यादिना क्षिप्य समाधत्ते-ननु स्वतन्त्रमित्यादिना । अत्युग्रमदुःखे चैति । अद्यतनन- दुःखे द्रुतादिकायैः प्रश्नानुरूपंवमाख्याय समाधत्ते- असाववाविशिष्ट इत्यादिन् । श्रोत्रादयः स्वविलक्षणोषा संहत्या द्वदृश्यते यदि सोऽपि संहत स्तर्हि गुहा- दिवदिच्यानुमानं श्रोत्रादिशब्दो तावदवगम्यते दिवद्वैचेतनः स्यात् । ततस्तस्याण्यन्यैः श्रोषी कल्प्यस्तस्याण्यन्यैरित्यनवस्थापसङ्क- परिहारायासंहतस्त्वेतनो गम्यते । अतः सर्वसाक्षिणं लक्ष्यितं युक्तमेव प्रतिवचन- मिल्यर्थः । फलावसानं फलनिष्पत्तिरिल्य् । यस्माच्चवत्या हि करणस्य व्यापारो लिङ्ग्यते नित्यावागवियङ्कलवादे फलावसानिलिङ्गं ध्यापारस्तेन तच्च्छेदि

मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राण- श्रोत्रादिकलापो गृहादिविदिति संहतानां परार्थत्वादवगम्यंत श्रोत्रादीनां प्रयोक्ता तस्मादनुपमेवेदं प्रतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रामित्यादि कः पुनरर्थ पदार्थः श्रोत्रस्य श्रोत्रामित्यादिः नक्षत्र श्रोत्रस्य श्रोत्रांतरेणार्थः यथा प्रकाशस्य प्रकाशांतरेण नैष दोषोड्यमत्र पदार्थः-श्रोत्रं तावत्स्वविषयप्रकाशस्य प्रकाशांतरेण । इष्टम् तर्हि स्वाविषयचक्षुरादिजन्येष्वर्थेषु श्रोत्रस्य चैतन्य-

श्रोत्रामित्यादुपपद्यते । तथा च श्रुतिः-"आत्मनैवायं ज्योतिषा- व्यजनसमय इत्यादि । "तस्य मासा सर्वमिदं विभाति " "येन सूर्यस्तपति तेजसेद्रः " इत्यादीनि ।

तदादियगतं तेजो जगद्रूपतयेदंखिलं प्र- "क्षेत्रे क्षेत्री तथा ऋतं क्षेत्रज्ञ प्रकाशयति भारत " । इत्यादीनि गीतासु । "नित्यानां चेतनश्रेतनानां " इति । श्रोत्राद्येव सर्वस्याः-

डम्भूतं चेतनामिति प्रसिद्धं तदिह निवर्त्यते । आस्ति किंपि विद्धु- बुद्धिगम्यं सर्वांतरतमं कूटस्थमजरममृतमभयमयं श्रोत्रादेशि श्रोत्रादितत्सामान्यनामित्यभिप्रायः । एवं मनसोऽन्तःकरणस्य मनः । न ह्यन्तःकरणमनंतरेण चैतन्यद्योतिषा दीप्तं स्वविषयसंकल्पाध्यवसायादिसमर्थं स्यात् । तस्मान्मनसांऽऽपि धन इति ।

यद्वाचो ह वाचं यच्चबद्बो यस्मादथे श्रोत्रादिभिः सर्वः संबध्यते । यस्माच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रं प्र- इह बुद्धिमनसी एकीभूतयोर् निर्देशो मनस इति । यद्वाचो ह वाचं यच्छब्दो यस्मादथे श्रोत्रादिभिः सर्वः संबध्यते । यस्माच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रं प्र-

नसो मन इत्येवम् । वाचो ह वाचमिति द्वितीया प्रथमावचन विपरिण- यते । प्राणस्य प्राण इनि दर्शनात् । वाचो ह वाचमित्येतदनुरोधेन प्राणस्य प्राणमिति कुसमाद्द्वितीयैव न क्रियन्ते । न बहूनामनुरोधस्य युक्तत्वाद्वाचो हि बहूनामनुरोधो युक्तः स्यात् । पृष्टं च वस्तु प्रथमयैव निर्देश्यं-

मित्यस्य वागित्येतद्वृत्तं स उ प्राणस्य प्राण इति शब्दद्वयानुरोधेन । एवं हि बहूनामनुरोधो युक्तः स्यात् । पृष्टं च वस्तु प्रथमयैव निर्देश्यं- प्राणस्य प्राणनसमर्थ्यम् । न ह्यात्मनाधिष्ठितस्य प्राणनमुपपद्यते । "को ह्येवान्यात्कः प्राण्याद्यं प्राणनायंदं " "उद्बुं प्राणमुच-

लक्षयत इत्यर्थः । प्रतिवचनस्य संक्षेपतस्तात्पर्यमाह-श्रोत्रायेव सर्वस्येति । यस्मादस्ति श्रोत्रस्य श्रोत्रं तस्माच्छ्रोत्रादावात्मबुद्धिः सत्यं कल्येति शेषः । प्राणचेष्टा चेतनाविष्टानपूर्वकाश्चेतनप्रवृत्त्याद्यंप्रविभज्यतेऽस्मै--

न ह्याचमनादौनधिष्ठितस्ययेति । ज्ञात्वेति पदाद्याहारे कारणमाह-प्राप्तः पृष्ट-

श्रक्षुप्रश्रक्षुश्। अतिमुच्य धीराः प्रेत्या- स्मालोकाद्मता भवन्ति ॥ २ ॥ न तत्र यत्पानं प्रत्यगस्मृति" इत्यादिश्रुतिभ्यः इहापि च वक्ष्यते-" येन प्राणः प्राणीयते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि " इति । श्रोत्रादि-इन्द्रियप्रसूताने प्राण- प्राणस्य ननु युक्तं ग्रहणम् । सत्यमेवं प्राणग्रहणेनैव तु प्राणप्राणस्य ग्रहणं क्रतम् । एवं मन्यते श्रुति: सर्वस्यैव करणकलापस्य यदर्थप्रयुक्ता प्रवृत्तिस्तद्व्यतिरेक इति प्रकरणार्थो विवक्षि:। तथा चक्षुःश्रोत्ररूपप्रकाशकस्य चक्षुषो यदुपग्रहणसामर्थ्यं तदात्मचैतन्याधिष्ठितस्यैवात पृष्ठस्यार्थस्य ज्ञातुमित्थंवाच्छ्रोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं यथोक्तं ब्रह्म ज्ञात्वा विमुच्यते इति । सामर्थ्याच्छ्रोत्रादिकरणकलापमुज्झित्वा । श्रोत्रादौ आत्मभावं कृत्वा तदुपाधेः संस्तदात्मना जायते भियते संस्रति च । अतः श्रोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्माद्वैतमुच्य श्रौत्राद्यात्मभावं परित्यज्य य श्रौत्राद्यात्मभावं परित्यजान्ति ते धीराः धीमन्तः नहि विशिष्टधीमत्त्वमन्तरेण श्रोत्राद्यात्मभावः शक्यः परित्यकुम् । प्रेत्य व्यावृत्त्यस्मालोकात्पुंवत्कलकबन्धुपु ममाहंभाव-संव्यवहारलक्षणाच्चाक्षसंचयपणा भूतवेत्यर्थः । अमृता अमरणधर्मा भवन्ति ।" न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैव अमृतत्वमानशु: " पराञ्चि खानि व्यतृणत्त" " आवि चक्षुरमृतत्वमिच्छन्" यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते " अथ ब्रह्म समनुते " इत्यादिश्रुतिभ्यः अथवा- त्प्रेत्य मृत्वे: अर्थः ॥ २ ॥

यस्माच्छ्रोत्रादेरपि श्रोत्राद्यात्मभूतं ब्रह्म ता न तु तस्मिन्नब्रह्म चक्षु- स्यार्थस्येति । सामर्थ्यादिति । श्रोत्राद्यात्मभावत्यागमन्तरेणामृतत्ववासन- बलाच्छ्रोत्राद्यात्मभावं त्यक्त्वादृता भवन्तीति संबंधः । एतत्फलत्यादिना । मृत्वेति । विहितमुक्तिक्रियावाक्षिता पारलक्ष्यमोक्षये शरीरान्तरोत्पादे कारणाभावाद्वश्यंभाविनी मुक्तिरित्यर्थः । २ ॥

सर्पाद्यध्यासादिष्ठानरज्जुवच्च्छ्रोत्राद्यध्यासादिष्ठानचैतन्यं श्रोत्रस्य श्रोत्रत्वादिना लक्षणं तहि रज्जुवद्विष्ठानत्वादिप्रत्ययमसृज् इति शाङ्कां निरवर्त्यन्ति यस्माच्छ्रोत्रादे- रप्तीत्याादिना । अध्यस्तस्य क्वचिद्वस्थानमेव स्वरूपमाद्यन्तमध्येपु तद्व्यभिचारात्स्वरूप-

चक्षर्गच्छति ए नागच्छति नो मनो न विद्रो न विजानीमो यथैतदनुशिष्या- दन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि ॥ गच्छति स्वात्मनि मनोऽसमवातु तथा न वागच्छ्छति । वाचा हि शब्द उच्चार्यमाणोऽधियं प्रकाशयति यथा तदाडमिधियं प्रति वागच्छ- तीत्युच्यते । तस्य च शब्दस्य तत्रिवर्तकस्य च करणस्याडSत्मा बहिर्नो वागच्छति । यथाडSमीदृशांक: प्रकाशकश्वापि सच्च आत्मानं प्रकाश- यति दहति च तद्वत् । नो मनो मनश्शार्यस्य संकल्पयित्रध्यवसायितृ च सदात्मानं संकल्पयत्यध्यवस्यति च तस्यापि ब्रह्मSSत्मेतिन्द्रिय- मनोभ्यां हि वस्तुनो विज्ञानं तद्गोचरत्वाच्च विद्यास्तद्वेद्धामित्यतों न विजानीमो तथा येन प्रकारेणडSबध्नुशिष्यादुपादिश्यायेत्यभि- प्राय: । यदिदं करणगोचरं तदनुस्मा उपदेशं शक्यं जातिगुणाकि- याविशेषणै: न तज्जात्यादिविशेषणैरुक्ते तस्मादुपरं शिष्यगुपदेशन प्रत्याययितुमुभिति । उपदेशो तदर्थग्रहणं च यत्नातिशयकर्तव्यतां दर्शीयति- न विद्म इत्यादि । अत्यन्तमुपदेशप्रकारप्रत्याख्याने प्राप्ते तदुपवादो- यमुच्यते । सत्यमेवं प्रत्यक्षादिभि: प्रमाणैर्न पर: प्रत्याय्यितुं शक्य: । आगमेन तु शक्यत एव प्रत्यायितुम् । तदुपदेशार्थमागममभिह-अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधीति । अन्यदेव पृथग्व घटयत्प्रथमतं श्रोत्रादीना श्रोत्रादियुक्तमपविषयं च तेषाम् । तद्विदितादन्यदेव हि विदितं नाम यद्विदिक्रियाडSदितियेनाडSत्मा कचिद्विकां चित्कस्य- चिद्धिदितं स्यादिति सर्वमेव व्याकुर्तं तद्विदितादन्यदित्यर्थ: । अविदितमज्ञानं तर्हीन्ति प्राप्त आह- अथो अविदितादिविदिताविपरीताद- व्याकृताविद्यालक्षणाडSदियेनाडSततबीजात् । अधीतियुपरथे । लक्षणया डSद्य- दिर्यर्थ: । यदिदं यस्माद्युपरि भवति तचस्मादन्यदिति प्रसिद्धं यद्विदितं

विषयता च न पदार्थर्मस्ततोऽपमोजकोडयं हेतुरित्यर्थ: । अविषयत्वाच्च शासा- चार्योपदेश्यत्वमपि न स्यादित्याशड्ककच नास्त्येव वास्तवमित्याह- इन्द्रियमनोभ्यां हीति । बालोऽडगमित्यादि जातित: कृष्णो डSगमित्यमिति गुणत: पाचको डSयमित्यादि क्रियातो राजपुरुष इत्यादि संबन्धविरोषणत उपदिश्यते । बहु तु न ज्ञात्यादिमत् । " केवलो निर्गुणश्च " इत्यादिश्रुते: । अज्ञाना डSगमस्य मेदेन पतिपत्तुं शक्तदृष्ट्याSS- २

३ इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्वयाचचक्षिरे ॥ ३ ॥ तदल्पं मर्त्यैर्दुःखात्मकं चेति हेयम्। तस्माद्विदितादन्यद्रह्मेति युक्तं स्यात्। तथाडविदितादर्थीतयुक्केडनुपादेयत्वमुक्तं स्यात्। कार्यार्थि हि कारणमन्यद्- ने उपादीयतेऽटदश्व ने वेदितुरन्यस्मै प्रयोजनायन्यदुपादेयं भवतीत्येवं विदितादाविदिताद्‌भ्यामन्यन्नोपादेयत्वप्रतिषेधेन स्वात्मनोऽन्यब्रह्मविषया जिज्ञासा शिष्यस्य निवर्त्तिता स्यात्। न हन्यस्य स्वात्मनो विदिता- विदिताभ्यामन्यत्वं वस्तुनः ( तः ) संभवतीत्यात्मा ब्रह्मेत्येष वाक्यार्थः। "अयमात्मा ब्रह्म " " य आत्माडपहतपाप्मा " यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म " "य आत्मा सर्वान्तरः" इत्यादिश्रुत्यन्तरैरंशैरंशैः सर्वात्मनः सर्वविशेष- रहितस्य चिन्मात्रज्योतिषो ब्रह्मप्रतिपादकस्य वाक्यार्थस्याडडचार्य- पदेशपरम्परया प्राप्यत्वमाह-इति शुश्रुमेत्यादि । ब्रह्म चैवमाचार्योपदेश- परम्परयैवाधिगन्तव्यं न तर्कतः प्रवचनमेधावहुश्रुततपोज्ञादिभिरंश्रेष्ठैरंश्रेष्ठै- रेव न तर्कतः प्रवचनमेधावहुश्रुतपोझादिभिरंश्रेष्ठैरंश्रेष्ठै- रेव शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं पूर्वेषामाचार्याणां वचनम् । य आचार्यो नोडस्मभ्य तद्ब्रह्म व्याचच- क्षिरे व्याख्यातवन्तो वेदष्पष्टं कथितवन्स्तस्यैवामित्यर्थः ॥ ३ ॥ अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादथो इत्यनेन वाक्येनाडSडरमा ब्रह्मेति प्रतिपादिते श्रोतुराशंका जाता तत्कथं त्वात्मा ब्रह्म । आत्मा हि नाम- धेयतः कर्मणुपासने च संसारी कर्मोपासने वा साधनमनुष्ठाय ब्रह्मादि- देवांस्वरूपी वा प्राप्तुमिच्छति ततस्तस्मादन्य उपास्यो विष्णुरिश्वर इन्द्रश्व प्राणो वा ब्रह्म भविष्युरहं ति न त्वात्मा लोकप्रत्ययविरोधात् । यथाडन्ये तार्किका ईश्वरादन्य आत्मेत्याचक्षते तथा कर्मिणः "अमुं यजासं यज" इत्यन्या एव देवता उपासते । तस्मायुक्तं यद्विदितमुपास्यं तदाहुः भवेत् । ततोऽन्य उपासक इत् । तामेतामाशंकां शिष्यलिङ्गेन लक्ष्य तद्‌ब्र- ह्मारूपेण लक्षण योग्यतां चाशयवदित्यभिप्रेत्येह-आत्मान्तमेवेति । वाक्यस्य पदार्थान्वयवार्तापर्य दर्शनितुमुपक्रमते-यद्विदिति- दिना । यद्वेदितुर्न्यत्तद्विदितमविदितं चेति द्वयी गति: । ततो विदितस्वाविदि- तत्वनिषेधेन वेदितुः स्वरूपं ब्रह्मेत्यत्तत्पर्यमागमस्येल्याह- न हन्यस्येति ॥ ३ ॥ उक्तवाक्यार्थे लैकिकतर्किमांसकप्रतिपक्ष विरोधमपि परिहरति विदितादन्यत्वप्रपञ्चनाय

यद्वाचाडनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते। कयाद्वाडडह मैवं शाङ्खिष्ठा:। यच्चेतन्यमात्रसचाकं वाचा वागिति जिह्वामूलादिष्वडस्थानेपु विशिष्टकारणेयं वर्णानामभिव्यञ्जकं कारणं वर्णार्थसङ्केतपरिच्छिन्ना एवावन्त एवं रूपप्रयत्ना इत्येवं तद्विभक्त्या-शब्द: पदं वागित्युच्यते। "अकारो वै सर्वा वाक्सैषा सस्पर्शान्त:स्थोष्मभिव्यञ्ज्यमाना बह्वी नामरूपा भवति" इति श्रुते: मितममितं स्वर: सत्यानृते एव विकारो यस्यास्तया वाचा पदत्वेन परिच्छिन्नया करणगुणवर्णाडनभुदितमप्रकाशितमनभ्युदयं येन ब्राङणणा विवक्षितेर्धे सकरणा वागभ्युद्यते चैतन्यज्योतिषा प्रकाश्यते प्रयुज्यत इत्येतत्।

यद्वाचो ह वागित्युक्तं वदन्तु। यो वाचमनुत्तरो यमयतीत्यादि वाजसनेयके। "या वाकपुरुषेषु सा घोषेषु प्रतिष्ठिता काश्चित्तां वेद ब्राह्मण:" इति प्रश्नमुलपाय प्रतिवचनमुख्यं "सा वागया स्वप्ने भाषते" इति। सा हि वक्तृवाक्तन्त्रिया वाक्चेतन्यज्योति:स्वरूपा। "न हि वक्तृवक्त्रेर्विपरिलोपो विद्यते" इति श्रुंत:। तदेवाडडत्मस्वरूपं ब्रह्म निरतिशयं भूमाख्यं बृहत्वाद्वाडडह्वतेति विद्धि विजानीहि ह वैं यैवाग्रष्टौ स्थानानि वर्णानामुर: कण्ठ: शिरस्थथा। जिह्वामूलं च दन्तोष्ठौ नासिकोष्ठौ च तालु च॥

इत्येतेषाक्षरपदेश्ववस्थितिमत्यनेनाडडकाशोपाधानेव सूचितम्। आभ्रेयामिति। आभिदेवताकमित्यर्थ:। न केवलं करणं वागुच्यते वर्णाश्रव्योऽन्यन्त इत्याह-वर्णाश्रिति। तदुक्तृ-यावन्नो याहच्रा ये च यदर्थप्रतिपादका: वर्णा: प्रज्ञातसामर्थ्यार्ते तदैवावबोधका: इति॥

गौरिति पदं सकरौकारविसर्जनीयाद्यैव कमन्वितसहितं हि सङ्केतकाले-सारेणोकं स्फोटवादिनुसारेणाडSह-तद्विभक्त्यर्थ इति। स्फुट्यते वर्णैरिति स्फोट: पदादिबुद्धिप्रकाशक: एकरूपाया बुद्धे: करणावलम्बनत्वासंभाव-दिति भाव:। उक्ते वाक्यार्थे श्रुतिसंमतिमाह-अकार इति। अकारप्रधानोकार-पलक्षितता स्फोटाख्या वृत्तिच्छकि: सर्वो नामरूपा सस्पर्शान्त:स्थोष्मभिव्यञ्ज्यमाना कादयो मावसान: स्फुटा स्फरत्वा अन्त:स्था: षषसहा उष्माणास्ते: ऋमविशेष-वच्छिन्नैवैयज्यमाना नामरूपा निवर्तते। मितमुगादि पादावसानियताक्षरत्वात्। स्वर: साम। गीतिप्राघन्यात्। सत्यं यथाहृष्टार्थवचनम्। अनृतं तद्विपरीतम्। करणं वागिन्द्रियं गुण उपसर्जने यस्या:

४ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ४ ॥ युषाभिः । वाचो ह वाक्चक्षुषोःश्रवणस्य श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनः कर्ता भोक्ता विज्ञाता नियंता प्रशासिता विज्ञानमनोंदयं ब्रह्मेत्येवमादयः संयवहाराः असंबध्यवहार्ये निर्विशेषे परे साम्ये ब्रह्माणि प्रवर्तन्ते तांस्त्युदस्याडडत्मनमेव निर्विशेषं ब्रह्म विद्धीत्येवशब्दार्थः । नेदं ब्रह्म यदि-विज्ञेययुक्तेऽपि नेदं ब्रह्मेत्यनात्मनोडनात्मत्वं पुनरुच्यते । नियमार्थसन्य-ग्रहणात्संयुक्तानां वा ॥ ४ ॥

५ यन्तनसा न मनुते येनाऽडहं मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५ ॥ यन्तनसा न मनुत इति मन इत्यन्तःकरण बुद्धिमनसोरकत्वेन गृह्यते । मनुतेऽनेनेति मनः सर्वकरणसाधारणम् सर्वविषयग्यापकत्वात् । “कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिरिहीधीरित्येतत्सर्वं मन एव” इति श्रुतेः । कामादिवृत्तिमनमनस्तेन मनसा यदुच्चैतन्य-ज्योतिर्मनसोडवभासकं न मनुते न संकल्पयति नापि निश्शिनोति । अन्तःस्थेन हि चैतन्यज्योतिषाडवभासितस्य मनसः मननसामर्थ्यं तेन सङ्क्रान्तिकं मनो येन ब्रह्मणा मतं विषयी-कृतमाहुः । कथमिति ब्रह्माविदः । तस्मादेव मनस आत्मानं प्रत्यचै-तयितारं ब्रह्म विद्धि नेदमित्यादि पूर्ववत् ॥ ५ ॥

६ यच्चक्षुषा न पश्यति न बिषयी करोति । येन चक्षूंषि पश्यन्ति तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥ यच्चक्षुषा न पश्यति न बिषयी करोत्यन्तःकरणवृत्तिमिवाश्रुत्त्वात् । पश्यति लोकश्रैतन्यात्म-चक्षुण्यन्तःकरणवृत्तिमिन्नाश्रुत्त्वात् । सा करणगुणवती पुरुषे चैतनेनु या वाक्शक्ति-सा सा घोषेषु वर्णेषु प्रतिष्ठिता तदुच-रघ्वादित्यर्थः । तदेवेत्येकारस्य कुत्यमाह—यैर्वागाद्यैः पदार्थैरिति । नियमार्थ-मिति । पक्षे डनात्मनापि ब्रह्मबुद्धया प्राप्तव्यामात्रेव बलेनति बुद्धिं नियत्नुमित्यर्थः । अन्यास्मिन्नुपास्ये या ब्रह्मबुद्धिस्तन्निवृत्त्यर्थः वा पुनरब्रह्मत्वमुच्यत इत्यर्थः ॥ ६ ॥

यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम्‌ । यदि मन्यसे सुवेदेति

तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥७॥ यच्छ्रोत्रेण न शृणोति दिग्देवतादिष्टितेनाडकाशकार्येण मनो-

यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्राणीयते । वृत्तिसंयुक्तेन न विपर्य करोतिलोको येन श्रोत्रामिदं श्रुतं यत्प्रसिद्धं

तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥८॥ चैतन्यात्मज्योतिषा विषयीकृतं तदेवेत्यादि पूर्ववत् ॥ ७ ॥

यत्प्राणेन प्राणेन पाथिर्वेन नासिकापुटान्तर्वसथितेनान्नःकरणप्राण-

वृत्तिभिः सहितेन यत् प्राणिति गन्धवच्च विषयी करोति येन चैतन्य-

त्मज्योतिषाडवभास्यतेन स्वविषयं प्रति प्राणः प्राणीयते। तदेवेत्यादि

सर्वं समानम् ॥ ८ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृता

केनोपनिषत्पदभाष्ये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

एवं हेयोपादेयविपरीतस्त्वमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यायित-

ब्रह्मेति शिष्योऽहमेव ब्रह्मेति सुप्तु वेदाहं मामिति गृहीत्वादित्याशङ्क्याह– सर्वः

शिष्यबुद्धि-

विचालनार्थं यदेत्याह । नन्विष्टैव सुवेदाहमिति निश्चितातिपत्ति-

सत्यामपि निश्चितातिपत्तिर्न हि सुवेदाहमिति । यदिदं वस्तु

विषयी भवति तत्सुप्टु वेदितुं शक्यं दृश्यामिव दग्धुमचेष्टदग्धुं त्वमे-

व । सर्वस्य हि वेदितुः स्वात्मा ब्रह्मेति सर्ववेदान्तानां श्रुति-

श्रितोऽर्थः। इह च तद्व प्रतिपादितं प्रश्नप्रतिवचनोक्त्या श्रोत्रस्य श्रोत्र-

मित्याद्यया । यद्वाचानभ्युदितामिति विशेषतोऽवधारितम्‌ । ब्रह्मविष-

॥७॥८॥

वेदितु स्वरूपत्वे ब्रह्मणो मा भूदित्यतद्भूः । स्वरूपत्वे मानाभावात । अति-

रिकस्य विषयत्वे किंमुपपचामित्याशङ्क्याह– सर्वस्य हीति । यदिदशब्दपयोगे

इति प्रथम खण्डः ॥ १ ॥

दहरमेवापि नूनम् । त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपं प्रदायनिश्रयश्रुतोकोनदेव तादृदितादित्युपनयन्स्तमुपसंहरिष्यति चाविज्ञातं विजानंतां विज्ञातमविजानतामिति । तस्मायुक्तमेव शिष्यस्य श्रवणादिति ब्रुतेर्निराकृतम् । न हि वेदिता वेदितवेंदिवं शक्योडडस्मिरिव दृश्युम्मेः । न चान्यो वेदिता ब्रह्मणोडस्ति यस्य वेद्यमन्ज्यत्स्यादिति ब्रह्म । " नान्यदतोऽस्ति विज्ञाता " इत्यन्यो विज्ञाता प्रतिषिध्यते तस्मात्सुतु वेदांह ब्रह्मोति प्रतिपत्तिर्मिथ्यैव । तस्मादुक्तमेवाडSहुःचार्यों यदित्यादि । यदि कदाचिन्नम्यसे सुवेदेति सुष्टु वेदांह ब्रह्मोति । कदाचिद्यथाश्रुतं दुर्विज्ञेयमपि क्षीणदोषः सुमेधाः काश्चित्प्रतिपद्यते काश्चिद्विपरीतं चैति साहश्रुकमा यदित्यादि । हृदयं च " य एषोडक्षिणि पुरुषो हृयत एष आत्मेति होवाचैतमद मृतमहमेति" इत्युक्ते प्राजापत्यः पण्डितोऽन्यसुरराड विरोचनः स्वभावदोषवशादनुपपद्यमानमपि विरीतर्थ शरीरमात्मेति प्रतिपद् । तयोरद्रो देवश्रुतिरिति लैकश्रुतिरिति चोक्ता नामानः स्वभावदोषक्षयमपेक्ष्य चतुर्थ पर्याये प्रथमोक्तमेव ब्रह्म प्रतिपन्नवान । लोकेऽन्येकस्माद्गुरोः क्षीणवता काश्चिद्यथावत्काश्चिद्विपरीतं काश्चित् प्रतिपद्यते किं वक्तव्यमतिचित्रयमात्मतत्त्वम् । अथ हि विप्रतिपन्नाः सद्दृष्टादिनिस्तारिकाः सर्वे । तस्माद्विदितं ब्रह्मोति स्तुनिश्रितोऽकमपि विपमप्रतिपत्तिस्वादित मन्यसा इत्यादि साहश्रुकं यचनं युक्तमेवाडSहुःचार्यस्य । दहरमल्पमेवापि नूनं त्वं वेत्थ जानासे ब्रह्मणो रूपम् । किमनेकानि ब्रह्मणो रूपाणि महान्त्यमेकाणि च येनाडहं दहरमेवेयादित । बाहुम् । अनेकानि हि नामरूपोपाधिहेतूनि ब्रह्मणो रूपाणि न सन्ति । " असद्ब्रह्मेति वेद " इत्यशब्दमस्पर्शामरूपमव्ययं तथाडडडरस नित्यमगन्धवच्च यत्" इति शब्दादिभिः सह रूपाणि किं कारणमित्यत आह-कदाचिदिति । आक्षिणि शारीरस्य प्रतिच्छाया दृश्यत इति प्रसिद्धवदुपदेशाच्छरीरमात्मोति प्रतिपन्नः छायाया व्यभिचारित्वं बुड्ढत्वे त्यर्थः सतदिति । " य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते" इत्येकवारमुक्तम् , " य एष स्वप्ने महीयमानश्वरति" इति । द्वितीयेनोकम् , " तद्वैतत्सुषुप्तः समस्तः सम्पन्नः" इति त्रिरुक्मन्यातमानमपतपक्षमात्र इन्द्रो-ब्रह्मचार्येणाधमोदोषक्षयमपेक्ष्य चतुर्थे पर्याये " एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्मुल्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य " इत्यच पथम-

यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमा॑स्स्यमेव ते प्रतिपिध्वन्ते। ननु येनैव धर्मेण यदृृश्यते तदेव तस्य स्वरूपामिति ब्रह्म-णोडपि येन विशेषेण निरूपणं तदेव तस्य रूपं स्यादत उच्यते। चैतन्यं पृथिव्यादीनामनन्यतमस्या सर्वेषां निरूपणानां वा धर्मो न भवति। तथा श्रोत्रादीनामन्तः करणस्य च धर्मो न भवतीति ब्रह्मणो रूपामिति वाक्य ऋृण्यते चैतन्येन। तथा चोक्कम्- “विज्ञानमानन्दं ब्रह्म” “विज्ञानघन एव” “सत्यं ज्ञानमनन्तम्” “प्रज्ञानं ब्रह्म” इति च ब्रह्मणो रूपं निर्दिष्टं श्रुतिषु। सत्यमेव तथाड़पि तदन्तःकरणद्वारेणैव विज्ञानादिशब्दैरनिर्दीयते तदनुकारीत्वादेहादिवृत्तिसंकोचच्छेदादिप्रनाशेषु च न स्वतः। स्वतस्त्वविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानातामिति स्यितंभविष्यति। यदस्य ब्रह्मणो रूपामिति पूर्वेण संबन्धः। न केवल-माध्या‌त्मोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपत्वमलं वेत्थ यदऽपि-देवतोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपं देवेषु वेत्थ तदपि नूनं दहरमेव वेत्थेति मन्येऽहम्। यदध्यात्मं यदाधिदैवं तदपि च देवेषूपाधि-परिच्छिन्नत्वादिहरत्वाच्च निवर्तते। यतु विध्वस्तसर्वोपाधिविशेषं शान्तमनन्तमेकमद्वैतेत भूमा‌ऽऽरुयं नित्यं ब्रह्म न तत्ववेद्यामित्याभिप्रायः। यत एवमथ न तस्मान्मध्येड़यापि मीमा॑संय विचार्यमेव ते तव ब्रह्म। एवमाच-योक्तः शिष्य एकान्त उपाविष्टः समाहितः संन्योक्तुमाचार्याणडगममर्यततो पर्यायोक्तमेव ब्रह्म प्रतिपच्यवानीत्यर्थः।

९ मन्ये विदितम् ॥ ९ ॥ १ ॥ नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥ १० ॥ विचार्य तर्कतश्र निर्धार्य स्वानुभवं च ऋत्विजाद्याचार्यसकाशमुपगम्योवाच-मन्येऽहमथेदानीं विदितं ब्रह्मेति । ९ । १ ॥ ऋणुतेर्हि वचने इत्यधिकरणेऽस्मिन्नाचार्यः शिष्यं प्रति पृष्टवान्‌-कथं ब्रह्म विजानीमः? इत्यत आह-नाहं मन्ये सुवेदेति नैवाहं मन्ये सुवेद ब्रह्मेति । नैव तर्हि विदितं त्वया ब्रह्म यद्ब्रह्मयुक्त आह-नो न वेदेति वेद च वेद चेति चशब्दाद्वेद इति । ननु विप्रतिपिद्धे नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद चेति । यदि न मन्यसे सुवेदेति कथं मन्यसे वेद चेति । अथ मन्यसे वेदेति कथं न मन्यसे सुवेदेति । एकं वस्तु येन ज्ञायते तेनैव तद् वस्तु न सुविज्ञायते इति विप्रतिपेधः । संशयविपर्ययो वर्जयित्वा न च ब्रह्म यितस्वेन ज्ञेयं विपरीतस्वेन वेति नियम्नु शक्यम् । संशयविपर्ययोः हि सर्ववर्थकरत्वेन नैव प्रसिद्धौ । एवमाचार्येण विचाल्यमानोडपि शिष्यो न विचचाल। “अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधि” इत्याचार्योक्तागमसंप्रदायबलादुपपच्यनुमवबलाच्च जर्जरं च ब्रह्मविद्यायां हृदनिश्रयतां दर्शयन्नाह-आत्मनः । कथमित्युच्यते । यो यः काश्चिदोष्माकं सनातनहचारिणां मध्ये तदुक्तं वचनं तत्स्वतो वेद स तद्रह्म वेद । किं पुनस्तद्वचनामत्यत आह-नो न वेदेति वेद चेति । यदेवान्यदेव यद्विदितादथो अविदिताद-धीत्युक्तं वस्त्वनुभवानुभाव्याभ्यां संयोगाद् निश्चितं वाक्यान्तरण नो न वेदेति वेद चेति वेद चेति । यथोचदाचार्य बुद्धिसंवादार्थं मन्दबुद्धिग्रहणव्यपदेशार्थं च । तथा च गर्जितमुपपदं भवति यो नस्तद्वेदति ॥ १० ॥

२ ॥ शिष्याचार्यसंवादात्प्रतिनिवृत्तं स्वेन रूपेण श्रुति-स्तद्मस्तसंवादानिवृत्तमर्थमेव बोधयति-यस्यामतिल्यादिना । यस्य ब्रह्मविदोडमतमविज्ञातमावि दितं ब्रह्मेति । त्यच्यते न तु संबन्धादिदूरस्थः: संयोगाद्ययोगात् । तद्वेदेति हि सकोच्छेदादिपु नाश्रापु चैतन्यस्य मिथ्यादेहभोगोितत्वादिह संसारिप्रत इत्यर्थः । ननु न स्वतश्चैतन्यतया निरूप्यते ब्रह्म कथं तर्हि तदनुभव इत्याशङ्क्याह-स्वतःस्वति । अविप्रयतैव विषयानुपरक्तचित्तपुरण ब्रह्मानुभव इत्यर्थः । तर्कतश्रौति । वेद्ये घटादिवदनात्मत्ववादिमसद्गदित्यादितिकतंक आत्मनो वेध्यं ब्रह्म न भवत्येवेति निर्धार्यज्ञानसंशयाद्यभावेन स्वानुभवं कतवेैय्यः: ॥ ९ ॥ १ ॥

तथा च गर्जितमुपपदं भवति यो नस्तद्वेदति ॥ १० ॥ २ ॥ तथा चेत्यार्थबुद्धिसंवादे सत्यत्थान्तरानिधाने सतीत्यर्थः: ॥ १० ॥

११॥३॥ मतं यस्य न वेद सः । अविचातं विजानतां विज्ञातं तमविजानाताम्॥ प्रतिबोधविदितं मत-यस्य पुत्रमत्वं ज्ञातं विदितं मया ब्रह्माति निश्चितो न वेदैव स न ब्रह्म विजानाति सः । विद्वद्विदुषोर्थयोको पक्षावबधारयति-अविचातं विजानतां सम्यग्विदितवतामित्येतत्। विज्ञातं विदितमविदितमेव ब्रह्म विजानतां सम्यग्दर्शिनामिति। तं ब्रह्मविज्ञानातमसम्यग्दर्शनामित्यदृष्टमदर्शिनामित्यर्थः। न स्वरयन्तमेवाग्युपगतबुद्धीनाम् । न हि तेषां विज्ञातमस्मामिरबोध इति मातृभावाति। इन्द्रिय मनोबुद्धयुपाधिस्वात्मदर्शिनां तु ब्रह्मोपाधिविवेकानुपलब्धया बुद्धयुपाधेशे विज्ञातव्याद्विदितं ब्रह्मेत्युपपद्यते श्रान्तिरित्यादिना पूर्वपक्षवनेन यस्यते विज्ञातमविजानातामिति। अथवा हेत्वर्थ उत्तरार्धविज्ञानमित्यादि:

११॥४॥ अथवा हेल्वर्थ इति । लोके शुक्रादितश्चैव विजानतां यतोऽध्यस्तं रूप्यादिविज्ञानं भवति । अजानतामेव त्वध्यस्तं विज्ञानं भवतीति प्रसिद्धम्। तथा ब्रह्माणि ज्ञेयस्व-साध्यस्तथैवेदं तत्त्वविदो न ज्ञातं ब्रह्म पश्यन्तीत्यर्थः॥ यदि ब्रह्मात्यन्तमविदितं भवतीति पूर्वमर्थमाह-प्रतिबोधविदितं बोधं बोधं प्रति विदितम्। बोधशब्देन बौद्धाः प्राणयया उच्चयन्ते। सर्वे प्रत्यया विषयीभवन्ति यस्य स आत्मा सर्वबोधानुप्रतिबुध्यते सर्वप्रत्ययदर्शी चिच्छ-

११॥५॥ ज्ञानतत्स्वादेशे ब्रह्मास्ति कथम्‌ व्यवहरतीति चेत्कर्मणयत्कारिहेतुकां मतिम्‌ टंकचिन्तया ज्ञातस्य व्यवहराज्च वदतोऽपि वस्तुप्रकाशास्य व्यवहारोऽनवस्येष्टत्व-द्वास्तवज्ञानतदनेपक्षवादित्यमुत्पचयोत्पादनाथ चौदमुन्द्रावयति-अविज्ञातमित्यादिना। नील्प्राद्याकाराणां बुद्धिविकाराणां जडानां यचेतनव्यतिरिक्त्वेनाजडवददव-भासस्तं साक्षिणमुपलक्ष्य सीदद्हमात्मा महेति महावाक्यादिविषयतयैव यो वेत्ति स ब्रह्मविदुच्यते। तेन नाविषेषज्ञानेनैव तस्यावाकाश इत्याह-प्रतिबोधविदितामिति। येन चित्स्वरूपेणाहमत् साक्षी तस्य सर्वत्र-प्रत्ययेष्वविशिष्टतयाsनुगतरूपेणोत्पत्त्यर्थः।

१८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[ द्वितीयः खण्डः] किस्वरुपमात्रः प्रत्ययैरेव प्रत्ययेष्वविशिष्टतया लक्ष्यते नान्यद्धारमात्मनो विज्ञानायातः प्रत्ययप्रत्यगात्मतया विदितं ब्रह्म यदा तदा तन्मते तदा तरस्म्यगदर्शनमित्यर्थः। सर्वप्रत्यदर्शित्वे चोपजननापायवर्जितत्वस्वरुपता नित्यत्वं विशुद्धस्वरुपत्वं निर्विशेषत्वं च सर्वभूतेषु सिद्धं भवेत्। लक्षणभेदाभिवृद्ध्यर्थमिव घटादौ गृह्यादिषु। विदिताविदिताभ्यामन्यदृष्टे-स्त्यागमवाक्यार्थः। एवं परिशुद्ध एकोपसंहतो भवति। "ह्यदृष्टश्रुते श्रुता मतेः" इति हि श्रुत्यनतरम्। यदा पुनर्बोधाकियाकरतेति बोधक्रियालक्षणेन तत्त्वतार्ं विजानातीति बोधलक्षणेन विदितं प्रतिबोध-विदितमिति व्याख्यायते। यथा यो वृक्षशाखाश्रयालयति स वायुरिति तद्वत्। तदा बोधक्रियाशक्तिमानात्मा द्रव्यं न बोधस्वरुप एव। बोधस्तु जायते विनश्यति च। यदा बोधो जायते तदा बोधक्रियया सह विशेषः। यदा बोधो नश्यति तदा नष्टबोधो द्रव्यमात्रे निर्विशेषः। ततैवं सति विक्रियात्मकः सावयवोऽनित्योऽशुद्ध इत्यदयो दोषा न परिहतुं शक्यन्ते। यदपि कोऽपि दोषो नात्मनः संयोज्यते बोध आत्मानं समवति। अत आत्मानं बोधद्वय न तु विक्रियात्मक आत्मा। द्रव्यमात्रस्तु भवति घट इव रागसमवायी। अस्मिन्पक्षेऽप्यचेतनं द्रव्यमात्रं बह्लेति "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इत्याद्या: श्रुतयो बाधिता: स्यु:। आत्मनो निरवयवत्वेन प्रदेशाभावाद्विलियसंयुक्त-

विशेषानेकस्मिन्नेव देहेऽहं साक्षी भेदोपचयादीनां च साक्ष्यगतत्वेन साक्षिण एकत्व-नित्यत्वादिकमपि सिध्यति-ताहं--सर्वप्रत्ययदर्शित्वे चेतिः। विदितत्व्वाविदित-त्वयोः साक्ष्यगतत्वेन तदन्यत्वमस्यिन्पक्षे संभवतीत्याह--विदिताविदिताभ्या-मन्यदिति। एकदेशिश्रुत्यनुरुद्ध्य द्वैतं दूषयति--यदा पुनरित्यादिना। अभिसंयोगाद्वटलौहित्ववत्--नःसंयोगादित्यन्वयिकरणादात्मनश्चेतनस्यमुपपद्यत इत्येतत् केवलं श्रुतिविरुद्धमसंभवि चैत्याह--आत्मनो निरवयवत्वेन। प्रदेशवता पदार्थवतो लोके संयोगो दृष्टः। आत्मनो निष्प्रदेशत्वान्मनसा संयोगो न संभवतियुक्तं तदयुक्तं। युगपत्सर्वमूर्तसंयोगित्व सर्वगतत्वभावनस्ततो मनःः संयोज्योऽपिति चेतन्वादः--नित्योति। ग्रहणकालादन्यकाल एवं स्मृतानां ऋमेणै वोत्पत्तिरिति नियमो वैशेषिक्य नोपपद्यते ग्रहणकालेऽपि स्मृत्युत्पत्तिप्रसङ्गाच्च संस्कारवदात्मनः--संयोगस्यविशेषादित्यर्थः। सर्वगतत्वं च सर्वाव्यवधानमाच न तु संयोज्यत्वं कल्पनीयमित्या+ह--संयोगित्वं कल्पनीयमित्या ह-संसर्र्धर्मित्वं चेति। न्यायविरुद्धमियुक्त तत्फुट-+च पुस्तके कल्पनीयमित्याद्यस्प स्थाने कल्पनायमिति चेदाहेत्यधो लिखितः पाठः

स्वाच्च मनसः स्मृत्युपपत्तिनियमानुपपत्तिपरिहाराय स्वात् । संसर्गधर्मित्वं चाडड्मनः श्रुतिस्मृतिभ्यायविरुद्धं कल्पितं स्यात् । "असङ्गो न हि सज्जते" "असङ्क सर्वभूत" इति श्रुतिस्मृतिभ्याम् । न्यायश्रुतौ गुणवत्त्वद्गुणवता संसृज्यते नातुल्यजातीयम् । अतो निर्गुणं निर्विशेषं सर्वविलक्षणं केनाचिद्दृश्यतुल्यजातीयेन संसृज्यत इत्येतन्न्यायविरुद्धं भवेत् । तस्माच्छ्रियालुसविज्ञानस्वरूपज्योतिरात्मा ब्रह्मैतद्गमर्थः सर्वबोधबोधकत्व आत्मनः सिध्यति नान्यथा । तस्मात्प्रतिबोधविदितं मतामिति यथा व्याख्यात एवार्थोडस्माभिः । यत्पुनः स्वसंवेद्यता प्रतिबोधविदितमित्यस्य वाक्यस्यार्थो वर्ण्यते । तत्र भवति सोपाधिकत्व आत्मनो बुद्धयपाधिस्वरूपत्वेन भेदं परिकल्‍प्याडडस्माद्वैतिनो वेदित्ति संज्ञैव बहुलः । "आत्मैवाडडत्मनं पश्यति" "स्वयमेवाडडत्मानं वेदथ त्वं पुरुषोत्तम" इति ननु निरुपाधिकस्याडडत्मन एकत्वे स्वसंवेद्यता परसंवेद्यता वा संभवति । संवेदनस्वरूपत्वात्संवेदनान्तरापेक्षा च न संभवति । यथा प्रकाशस्य प्रकाशान्तरापेक्षया न संभवस्नदहृत् । बौद्धपक्षे स्वसंवेद्यतायां तु क्षणभङ्गद्गुरुत्वं निरात्मकत्वं च विज्ञानस्य स्यात् । न हि विज्ञातुर्विज्ञानेर्विपरिलोपो विद्यते डविनाशित्वात् । "नित्यं विभु सर्वगतम्" "स वा एष महानज आत्माडजरोडमरोडभयः" इत्याद्या श्रुतयो बाध्येरन् । यत्पुनः प्रतिबोधशब्देन निर्देश इत्यादिना ।

यतिः न्यायश्रुतौ । एकदेशिविद्वार्याणान्तरमन्यूनं दृश्यत्वादि-यत्पुनरतिरियादिना । यदैत्र तदेदित्युदेदनाच मिच्छं यथा घटादिति न्यायसिद्धविरोधात्संवेद्यत्वं वास्तविकं नोपजायते ततोऽप्युद्यादावाल्मनोऽमारोप्यैषड्स्थनात तस्य वेदितृत्वं वाच्यमिति निरुपाधिकस्वरूपस्थितानेन स्यादेवेत्याह-तन्त्र भवति सोपाधिकत्व इति । काणादस्य स्वसंवेदनगुणत्वाद्‌डड्गीकारबलात्परमेयत्वं प्रसज्यत इत्पि न वाच्यमित्याह-संवेदनस्वरूप-पत्वादिति । बौद्धेन स्वसंवेद्ये विज्ञानमिति त्वं किं न स्यादित्य आह-बौद्ध-पक्ष इति । प्रत्यक्षस्य वर्तमानेनावभासकत्वाच्छान्तरविषिष्टं स्वात्मनि क्षणान्तर-विज्ञानं प्रत्यक्षं न संभवति । अतः स्वात्मनि स्वयमेव विज्ञानं प्रत्यक्षं चेद्ध तमनेकक्षणमात्रं सत्यं स्यात् । स्वसंवेद्यत्वेन साक्षिणाडडनुगतात्मकत्वं च स्यादेव तच्च शुक्तिरिवुद्ध मित्यर्थः । पतिबोधवाक्यस्यार्थोऽन्तरेण शाब्दे-यत्पुनरिति । नास्माहमस्मीति चिन्त्यते यावच्‍चेयोग्यपुष्टिस्थात्सावधि-ज्ञाने प्राधान्येन बुद्धौ चेतोऽवापारे

२० अमृतत्वं हि विन्दते । मुत्तस्मृत्यर्थे परिकल्प्यते । सकृदद्विज्ञानं प्रतिबोध इत्यपरे । निरिनिमित्तः सनिर्मित्तः सकृदद्वादशकृद्वा प्रतिबोध एव हि सः । अमृतत्वस्मरणभावं स्वात्मन्यवस्थानं मोक्ष इति यस्माद्विदिते लभते यथोक्तविधानोपबृंहित-बोधविदितात्मत्वात्स्मृतिप्रतिबोधविदितमेव मतमित्यभिप्रायः । बोधस्य हि प्रत्यमात्मडडस्मविपयं च मतममृतत्वे हेतुः । न झामनोडनात्मत्व-ममृतत्वं मवत्यात्मत्वादात्मनोडमृतत्वं निर्निमित्तमेव एव मरणत्वमारमनो यः परमानन्दसाक्षात्कारः सुषुप्तानन्दसाक्षात्कारवत्सोऽसंपज्ञातसमाधिः प्रतिबोध उच्यते । तदुक्तं वार्तिकरुणा--"अपरायत्तबोधो हि निदिध्यासनमुख्यते " इति । अथवाsडज्ञाननाशात्मवानुभवं सति प्रमातुःवानुपपत्तौ पुनर्ज्ञानासंभवात्सङ्गोमुक्ति-कारणे सकृदद्विज्ञानं प्रतिबोध उच्यते । सकृत्प्रबुद्धया मुह्यति क्रियाकारकरूपभूत-अज्ञानमात्रज्ञानं सांक्षार्य नाश्रत्योडनयोः "। इति ।

पक्षद्वयेऽप्यरुचिमां-निर्निमित्त इति । अयमाशयः--न तावद्विद्यानिवर्तकस्याडज्ञान्तुकस्य बोधस्य निमित्तत्वं संभवति । कार्यस्य सनिर्मित्तकत्वात् । सौषुप्त-स्मापि न निर्निमित्तकत्ववाद्याः । पूर्वपूर्वनिरोधावस्थासंस्कारोद्बोधतत्प्रशवृच्याभिव्यक्तचैतन्यस्य तत्र सुखसाक्षात्कारोपपत्तेः । अत एव वृत्तिवृत्त्यष्टस्य विनाशे सति स्मरणमुपपद्यते । अचापि तत्रवृत्तिसंस्कारप्रचयाद्वृत्तौपि चित्ते वलाभिव्यकं स्यादिति चेत् । तथा सति प्रमातृवेन विनष्टपुनःपरोक्सादिविद्यानिवृत्तिन स्यात् । शब्दज्ञानसंवादाद्रप्रमात्वे पतत्नत्रप्रसङ्गः । शब्दमूलत्वात्प्रमाभात् । निर्निमित्तत इति प्रवृत्तफलकर्मपपातिबन्धाद्वर्तमानपपातिमनस्कारसनिर्वचसचोधोऽपि संभवतीति पक्षद्वयेऽपि नाडडदरः । सर्वेऽथापि परमात्मा प्रतिबोध एव बोधे प्रति साक्षित्वा भात इति । लक्ष्यपदार्थविवेचनपूर्वकं महावाक्यार्थस्य परमात्माडSस्मीति ज्ञानमेव सम्यग्ज्ञानं यस्मात्तत् एवामृतत्वं लभत इत्याह--अमृतत्वं च सक्क्षिप्यैडह--बोधस्य हीति । बुद्धिपरिणामस्य सर्वस्य भासकं पश्यचैतन्यं परमात्मा न भवति किंतु ब्रह्मादादिहः स्थितस्तमास्वविद् मोक्ष इत्याश्र्कित्याडSह--न हीति । अनात्म-प्राप्ते: कर्मफलत्वदनित्यत्वेनानमृतत्वप्रसिद्धेः स्यादित्यर्थः । यद्युक्तदोषपरिहारायौपाधि क्षिक्मेदेन भिन्नत्वं ब्रह्मणः स्वतःस्वात्मवमेवेति मन्यसे तदाडडह--आत्मत्ववादिति । ब्रह्मण आत्मत्ववादेवाडSत्मनोडमृतत्वं स्वभावत एव सिद्धम् । तहि विद्याया आन-

१२ ॥ ४ ॥ आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् । इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः । भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ १२ ॥ ४ ॥ अथ द्वितीयः खण्डः । केनोपनिषत् । आत्मना स्वेन स्वरूपेण विन्दते लभते वीर्यं बलं सामर्थ्यं धनसहायमन्त्रोपधितोपयोगकर्त्तं वीर्यं मूष्यं न शक्नोत्यभिभवितुमानियतस्वस्तुयुक्तत्वात्तु वीर्यमात्मैव विन्दते नान्येनैतयतोऽन्यसाधनत्वादात्मविद्यैर्यस्य तदेव वीर्यं शक्तोर्याभि-भवितुम् । यत एवं आत्मविद्याकृतं वीर्यमात्मैव विन्दते विद्ययाडडत्म-विषयया विन्दतेऽमृतम्, “नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः” इत्याथर्वणे । अतः सम्यग् हेतुः, अमृतत्वं हि विन्ददिति । कष्टा खलु सुरनरतिर्यक्प्रेतादिषु संसारेऽबहुलेषु प्राणिनिकायेषु जन्मजरामरणरोगादिसंप्रहारज्ञानेनाद्ध इहैव चेद्मनुष्योऽधिकृतः सम्यगवेदीदात्मानं यथोक्तलक्षणं विदितवान् अन्यथोक्तेन प्रकारेण । अथ तदस्ति सत्यं मनुष्यजन्माद्यस्मिन्नश्वविनाशोऽर्थवत्त्वा वा सद्भावो वा परमार्थता वा सत्यं विवयेत । न * चेदिहावेदिति । न चेदिह जीव-श्रद्धधितोऽवेदीद् विदितवान् तदा महती दीर्घादनन्ता विनाशित्विनाशनं जन्मजरामरणादिप्रबन्धाविच्छेदलक्षणा संसारगतिस्तरस्मादेव गुणदोषैर्विजानन्तो ब्राझणा भूतेषु स्थावरेषु चरेषु चैकमात्मतत्त्वं ब्रझ्थे क्यं प्राप्यमिल्याशङ्क्याह—एवं मृत्यवामिति । अविद्यया देहाद्यात्मस्वभावप्रतिपत्तिरिति यद् आत्मनो मरण्यं तद्विद्यया नाश्यं तत् त्वं तिरिव्राझफलमित्यर्थः, वीर्यं विद्यारहितं मुक्त्वे दाढ़्यं तच स्वभाविकमेव मुक्तत्वं वास्तविकं वस्तुसत् । सर्वशरीरादिसंसर्गित्वाच्छुभो-वजिरवयवत्वादेव । तत् श्व नित्यमुक्त एवाहमित्यवष्टम्भो विद्याकृतं बलमित्यर्थः ॥ १२ ॥ ४ ॥

उत्तरवाक्यस्यापेक्ष्यतार्थमाह—कष्टा खल्वति । लौकिकमपि सत्यम् । चिरं जीवनं धनवत्त्वम् । सद्भावः साधुभावः रुच्यातिः । एतदपि सर्वे ब्रह्मविदो भवतीति * अथ यद्यपि सर्वेश्याद्रूपादिस्वस्तकेषु न चेदवेदीदित्येवोपलभ्यते तथापि मूले न चोदिहावेदिति

कर्त्तव्यास्तथैव प्रतीक्ष्यापि ग्राहेरितं युक्तत्वान् चोदिहावेद्दी-दित्येव स्थापयितव्यम् ।

२२ विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ १३ ॥ ५ ॥ विचित्य विज्ञाव साक्षात्कृत्य धीराः धीमान्तः प्रेत्य = व्यावृत्य = महाम्भावलक्षणाद्विद्यार्यादस्माल्लोकादुपरम्य सन्तोडमृता भवन्ति ब्रह्मैव भवन्तीत्यर्थः । स यो ह वेद तत्परं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति इति श्रुते: ॥ १३ ॥ ५ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादचृतौ केनोपनिषत्पदभाष्ये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये 'अविज्ञातं विजानतां विज्ञातम् - विजानताम्' इत्यादि श्रवणाय यदस्ति तद्विज्ञानं प्रमाणैरच्यास्ति तद्विज्ञानं शाश्वत्प्राप्तिकल्पतरत्वमतेव सद्ब्रह्म । तथेन्द ब्रह्माविज्ञातचादसदेवेति मन्दबुद्धीनां व्यामोहो मा शूदिति तदर्थेमालोकिकाड्कल्प्यते । तदेव हि ब्रह्म सर्वप्रकारेण प्राशस्त्र देवेनामपि परो देव ईश्वराणामपीश्वरो दुविगिज्येयो देवानां जयहेतुरश्वानां पराजयहेतुस्तत्कथं नास्तीत्येतस्यार्थ- स्पानुकूलानि युक्त्रानि वचांसि हृश्यन्ते । अथवा ब्रह्मविद्यया: स्तुतये । कथं ब्रह्मविज्ञानाद्चरम्यादयो देवा देवानां श्रेष्ठत्वं जगमुस्ततोऽल्यति- तरामिन्द्र इति । अथवा दुविगिज्येय ब्रह्मैत्येतत्प्रदर्शयिते । येनाग्रण्यादयोऽ- तितेजसोऽपि ह्रस्वेनैव ब्रह्म विदितवत्त्वस्ततेऽनन्दो देवानामिश्वरोऽपि अल्पिति वक्ष्यमाणोपनिषद्विधिप्रं वा सर्वे ब्रह्मविद्याव्यतिरेकेण प्राणिनां कर्तृ- स्वाध्याभिमानो मिथ्येल्यदर्शनार्थे वाडड्वैतवादीका । यथा देवानां जयायाभिमानस्तद्विति । ब्रह्म यथोक्तलक्षणं परं ह किल देवेभ्योडर्थाय विजिग्ये जयं लब्ध्वहेवानामश्वानां च

स्तुत्यर्थमुच्यते । परमार्थतो ब्रह्मरुपास्थितिस्तु फलमवश्यं भवतीत्यर्थ: ॥ १३ ॥ ५ ॥ इति द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥ १४ ॥ १ ॥ संघ्रामेऽप्युराजिवा जगदरातीनेश्वरसंतुष्टमेन्द्रदेवेभ्यो जयं तत्फलवं च प्रायच्छजगतः स्थैम्ने । तस्म ह किल ब्रह्मणो विजय देवा अग्न्यादयोऽस्महीयन्त माहिमानं प्राप्तुवन्तस्तदाड्मत्मसंस्थस्य प्रत्यगात्मन ईश्वरस्य सर्वजस्य सर्वक्रियाफलसंयोगयितुः प्राणिनां सर्वशक्तर्जगतः स्थितिं चिकीर्षोः परयर्जयो महिमा चेतयजनानन्तस्ते देवा ऐक्षन्तोक्षतवन्तोऽग्न्यादिस्वरुपपरिच्छिन्नात्मकुत्स्माकमेवायं विजयोस्माकमेवायं महिमाऽस्त्रीवागिन्द्रत्वादिलक्षणो जयफलभूतोस्माभिरनुभूयत नास्मत्प्रत्यगात्मभूतेश्वररहुत इत्येवं मिथ्याभिमानेक्षणवताम् ॥ १४ ॥ १ ॥

तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्भूव तन्न व्यजानत किंिदं यक्षमिति ॥ २ ॥ तद्र किलैषां मिथ्येक्षणं विजज्ञौ विज्ञातवदनह सर्वैकित्त हि तद्र किलैषां मिथ्येक्षणं विजज्ञौ विज्ञातवदनह सर्वैकित्त हि तत्सर्वभूतकरणप्रयोकृत्वादेवानां च मिथ्याज्ञानमुपलभ्य मैवासुरवदेवा मिथ्याभिमानात्पराभवेसुरिति तदनुरुपया देवाचिमध्याभिमानापनोदनेनागृहीतयामिति तेभ्यो देवेभ्यो ह किलार्थाय प्रादुर्भूव सयोगमाहात्मनिर्मितेन यदसुतन विम्मापणीयेन रुपेण देवानामिन्द्रियगोचरे प्रादुर्भूव । तत्रादुर्भूतं ब्रह्म न व्यजानात नैव विज्ञातवन्तो देवा: । किमिदं यक्षं महद्भुतमिति ॥ ३ ॥ २ ॥

तेऽग्निमबुवन्तत्पृच्छामोऽग्निर्जहि किमेतद्यक्षमिति ॥ १५ ॥ ३ ॥ उत्तरग्रन्थस्य प्रतिपाद्याय तात्प्र्यमाह-बह्लेत्यादिना । अभिपेतं तात्प्र्यमाहवक्ष्यमाणेति । उत्तमाधिकारीगोचरमविषयं ब्रह्मात्मज्ञानं पूर्ववचकुमत्तत्र तु मन्दाधिकारिगोचरं सगुणब्रह्मोपासनं वक्ष्यते । तत्परं वक्ष्यमाणं सर्ववाद्यजातं स्पष्टविधिदर्शनात् । अतोडत्रैव तात्प्र्यमनन्तरतात्प्र्यप्रदर्शनं तु सम्भावनामात्रेणेति दृष्टव्यम् । ईश्वरस्य सतत्वा मयोदाः वर्णाश्रमादिमार्गमात्रेन्द्रदेकान् जगतः स्थमने स्थैर्याय स्वयोगमाात्मनिर्मितेन सत्वरजस्तमसा ययाणां गुणानां यागो युक्तिघटनं मायया तन्माहात्म्ये( न निर्मितं ते )नेत्यर्थ: ॥ १४ ॥ १ ॥ १५ ॥

१७ तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोडसीत्यमिवोऽहमस्मीत्यब-वीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ते तद्जानन्तो देवाः सान्त्रभ्यायास्तद्विज्ञासाकोडस्मिग्रामिणं जातवेदसं सर्वज्ञकल्पसमुद्भवक्तान्तो हे जातवेद, एतदस्मदोचरस्यं यक्षं विजानीहि विशेषतो बुध्यस्व त्वं नस्तेजस्वी किमेतद्यक्षामिति ।

१८ तस्मै तणं निदधावेतद्होति तदुपप्रेपाय सर्वज्ञवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निवर्तते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतचक्षुर्मिति तं च गतवन्तं विप्रुङ्ङिखषु तत्समीपे प्रगल्भस्वाचोक्ष्णींभूतं तक्षक्मभ्यद्रवत्सपतिगतवान्त्रि । नैतद्यक्षमशकं शक्कवान्हे विज्ञातुं विशेषतो यदेतत्क्षामिति ।

१९ अथ वायुमभुन्वायवेतदिज्ञानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति इत्येवमुक्तवन्तं ब्रह्म वायुश्चास्माच्चेव प्रामिद्धगुणनामवति त्वयि किं वीर्य सामर्थ्यमिति । सोडब्रवीदिदं जगत्सर्वं दहेयं भस्मी कुर्याम् यदि स्थावरारादि पृथिव्यामित्युपलक्षणार्थं यदोऽन्तरिक्षस्थमपि दहयत एवं अभिमानवते ब्रह्म तृणं निदधौ पुरोडाशे स्थापितवद्ब्रह्मादिहोत्रणमार्चं ममाग्रतो दह न चेदस्य दग्धुं समर्यों मुखं दग्ध्वासिमानं सर्वत्रत्रयुक्तकस्तृणमुपप्रेयाय तृणसमपीं गतवान्सर्वजवन सर्वोत्ताहसहत्तेन वेगन गत्वा न शशाक नाशकदग्धुं स जातवेदास्त्रु तद्ग्रहुमशक्को ब्रीडितां हतप्रतिज्ञस्तत् एव यक्षादेव तूष्णीं देवान्प्रति निवृत्ते: निवृत्तः प्रतिगतवान्त्र ।

१६ अथ वायुमिर्यातानन्तरं वायुमभुन्वने वायवेतदिज्ञानीहीत्यादि समानार्थे पूर्व्वण । वानादमनादनन्धानाद्रु; मातर्यन्तरिक्षे श्वयतीति नृतियखण्डशेषभाष्ये स्पष्टमतो न 'विवृतामिति ।

१९ ।। ४ ।। १८ ।। ५ ।। १९ ।। ६ ।। १६ ।। ३ ।। १७ ।।

२१॥८॥ न्मातरिश्वा वा अहमस्मीति॥२१॥८॥तस्मिन्स्वयि किं वीर्यमिस्यपीदꣳ सर्वेमा +ददीय यदिदꣳ पृथिव्यामिति॥२२॥९॥ मातरिश्वा। इदꣳ सर्वमप्याददीय गृहीयीयाम्र यदिद꣙ पृथिव्यामित्यादि समानमेव॥२०॥७॥२१॥८॥२२॥९॥२३॥१०॥

२३॥१०॥ तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक ड्‌डातुꣳ स तत् एव निववृते नेददर्शक वि‌ज्ञातु यदेतदक्षरमिति॥२३॥१७॥ अथेन्द्रमहोवनमघवन्तदिज्ञानीन्द्राभिमानोदितिराꣳ निराकर्तव्य इत्यत: संवादमात्रमपि नादादेशेन्द्राय तदक्ष꣙ यास्माच्चाकाश आकाशप्रदेश आत्मानं दर्शयिष्वा तिरोभूत इन्द्रोपलक्षितयास्माच्चाकाश आसीत्स इन्द्रस्तमिव ड्‌डकाशो तर्यौ। किं तदक्षरमिति ध्यायन्न निवृत्तड्‌डन्यादितस्तस्येन्द्रस्य यक्षे भक्ति बुद्ध्वा विद्यामारूपिणी पादुरभूत्र्रीरुपा। स इन्द्रत्समुꣳ बहुशोभमानां सर्वेषां हि शोभमानानां शोभनतमां विय꣺ तदा बहुशोभमानमिति विशेषणमुपपन्नं भवति। हैमवती꣙ हेमकृताभरणवतीमिव बहुशोभमानामित्यर्थ:। अथवा मेच हिमवतो दुहिता हैमवती। निश्चेत सर्वज्ञेश्वरेण सह वर्तत इति तदनु समर्पित कृत्वा तामुपजगाम। इन्द्रस्ता꣙ होमां किलोवाच प्रच्‍छ बू꣛हि किमेतदर्शयिष्वा तिरोभूतं यक्षमिति॥२४॥११॥२५॥१२॥

२५॥१२॥ मा꣙ हैमवती꣙ ता꣙ होवाच किमेतद्यक्षमिति॥२५॥१२॥ इति तृतीय: खण्ड:॥३॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृते केनोपनिषत्पदभाष्ये तृतीय: खण्ड:॥३॥ ॥२०॥७॥२१॥८॥२२॥९॥१२॥३११॥१०॥२३॥१७॥२४॥११॥२५॥१२॥ इति तृतीय: खण्ड:॥३॥

• अज्ञाड्‌डदीयमिति सानुस्वार: पाठ उपलब्ध्यते। स च छान्दसो लेखकप्रमादाद्दा ४

२६ सा ब्रह्मोति होवाच ब्रह्मणो व एतदिजये महीयते ततो हैव विदांचकार ब्रह्मोति ॥ २६ ॥ तस्माद् एते देवा अतितरामिवान्यांदेवान्यदशिरांयुरिन्द्रस्ते होनत्रोदिष्ठं पस्पृशुस्ते होनत्रस्थमो विदांचकार ब्रह्मोति ॥ २७ ॥ २ ॥ तस्माद् इन्द्रोऽतितरामिवान्यांदेवान् होनत्रोदिष्ठं पस्पर्श स होनत्रस्थमो विदांचकार ब्रह्मोति ॥ २८ ॥ ३ ॥ सा ब्रह्मोति होवाच ह किल ब्रह्मण ईश्वरस्यैव विजय ईश्वरेणैव जिता असुरा यूयं तत्र निमित्तमात्रं तस्यैव विजये यूयं महीयध्वं महिमानं प्राप्नुथ । एतादिति क्रियाविशेषणार्थमु । मिथ्याभिमानस्त युष्माकमेवायं मस्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ततस्तस्मादुमास्वाक्याद्देव विदांचकार ब्रह्मोतीन्द्राद्याधाराणात्तो हैवति न स्वातन्ड्र्येण ॥ २६ ॥ १ ॥ यस्मादभिवाद्यैते देवा ब्रह्मणः संवाददर्शनादिना सामीप्यमुपगता: तस्मादेश्वर्यगुणैरतितरामिव शक्तिगुणादिमहाभाग्यैरन्यान् देवान् । इवशब्दोऽन्वकोऽधारार्थो वा । यदभिवाद्यैरिन्द्रदृष्टे हि देवा यस्मादिन्द्राद् नेष्टिष्ठमनिकतमं प्रियतमं पस्पृशुः स्पृष्टवन्तो यथोक्तेर्ब्रह्मणः संवादादिप्रकारेस्ते हि यस्माच्च हेतोरिन्द्राद् ब्रह्म प्रथमः प्रथमा: प्रधानाः सन्ति इत्येतद्दिद्विदांचकुरितेद्रक्षति ॥ २७ ॥ २ ॥ यस्मादभिवायू अपि निन्दवाक्यादेव विदांचकतुरिन्द्रण युष्मावाक्यात्प्रथमं श्रुतं ब्रह्मेत्यतस्तस्मात्तस्माद् इन्द्रादितरामतिशयेन श्रेत इवान्यान् देवान् होनचादिष्टं पस्पर्श यस्मात्स होनत्रप्रथमो विदांचकार ब्रह्मोत्युक्तार्थं वाक्यम् ॥ २८ ॥ ३ ॥

२६ ॥ १ ॥ २७ ॥ २ ॥ २८ ॥ ३ ॥

• ग. घ. डु. च. छ. ज. ज. ट. पुस्तकेषु सति पदं नास्ति ।

२९ तसैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्ययुतद इत्यिन्त्यमीमांसद इत्यधिदैवतम् ॥ २९ ॥ ४ ॥ तस्य प्रहृतस्य ब्रह्मण एष आदेश उपमोपदेशो निरुपमस्य ब्रह्मणो येनोपमानेनोपदेशः सादृश्यमादेश इत्युच्यते । किं तद्यदेतत्प्रसिद्धं लोके विद्युतो व्ययुतद्वियातनं ऋतवद्रियतदुपपन्नामिति । विद्युतो विद्योतनामिति कल्प्यते । आ इत्युपमार्य । विद्युतो विद्योतनामिवेत्यर्थः । “ यथा ऋद्धियुक्तस्य च दर्शनीयस्य हि सकृदात्मानं दर्शयित्वा तिरोभूतं ब्रह्म देवेभ्यः । अथवा विद्युतस्तेज इत्यध्याहार्यम् । व्ययुतद्वियातितवत्, आ इव । विद्युतस्तेजः सदृशद्योतयोतिविद्युतद्विभ्रियां इति श्रुतेः । आदिशप्रतिनिदेशार्थ इत्यामोदेश इति । इच्छ्छब्दः समुच्चयार्थः । अयं चापरस्तस्यादेवेः । कोडमौ न्यमिषदत । यथा चक्षुषोर्मिषदत्प्रतीमेषं ऋतवतु । स्वार्थे णिच् । उपमार्य एवाडडकारः चक्षुषो विषयं प्रति प्रकाशातिरोमाव इव चेतर्थः: इत्यधिदैवतं देवताविषयं ब्रह्मण उपमानदर्शनम् ॥ २९ ॥ ४ ॥

३० अथाध्यात्मं यदेतदुच्छतिव च मनोऽनु चैतदुपसम्हरत्यभीक्ष्णं संकल्प: ॥ ३० ॥ ५ ॥ अथान्तरमध्यात्मं प्रत्यगात्मविषयमादेश उच्यते । यदेतद्रुच्छतिव च मन एतद्रुक् चरोतीव यथाडनेन मनसैतद्रुचोपस्मरति समीपत: स्मरति साधकोऽभीक्ष्णं भूय: संकल्पप्रश्र मनसो ब्रह्माविषयो विद्युत: सकृदादित्योतनं ऋतवदित्यनुपपचं ब्रह्मण: स्वयंज्योतिष्ट्वात्पराधीनप्रकाशानुपपच्चविद्युत्संबन्धि ज्योतनं ऋतवदित्यनुपपचमन्याश्रयस्य विद्योतनस्यात्र्यनुपपचंवात इत्यादिसमवादर्शनं तात्पर्यार्थ: । पतिद्रिक्शब्द: परमार्थार्थ: । चक्षुषो निमेषं द्रुतं भवतीति प्रसिद्धं यद्वद्ब्रह्माणि क्षिप्रकारित्वं सृष्ट्यादौ पतिव्राथामावेनाड्यासाभावेन च दुतकारित्वं धर्मोऽधिकदेवतम् । यद्वच्चक्षेयं बलं तद्यथा विद्युत: प्रकाशो युगपद्विद्युद्वयापकस्थथा निरतिशयज्योतरूपं दुतं सकलसृष्ट्यादिकारि परमेश्रशशक्तियुपमानोपदेशानाकम् ॥ ३० ॥ ५ ॥

अथान्तरमिति । अतत्परत्वं यज्जातिरूपं ब्रह्म प्रति यदीयं मनो गच्छद्वृत्त इति चिन्तयादिति । य उपदेशः स आध्यात्मिकोडभीक्ष्णं पौन:पुन्येन मम मनस: संकल्पो

३.६ तद् तदनं नाम तदनमियुपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि हैनं तदाणि भूतानि संवाच्छन्ति ॥ ३.६ ॥ मनउपाधिकत्वादि मनस: संकल्पस्मृत्यादिप्रत्ययैर्भिद्यते ब्रह्माविपरीक्ष्यमाण इव चात: स एष ब्रह्मणोऽध्यात्ममादेशे विद्युज्जिमेपणवदधिदेवतं दुतं प्रकाशनधर्म्यादात्मं च मन: प्रत्ययसङ्कालाभिव्यक्तधर्मीत्येष आदेश: एवमादिस्यमानं हि ब्रह्म मन्त्रबुद्धिगम्यं भवतीति ब्रह्मण आदेशोपदेश: नहि निरुपाधिकमेव ब्रह्म मन्त्रबुद्धिभिराकलयितुं शक्यम् ॥ ३० ॥ ५ ॥

७ उपनिषदं भो बूर्हीया त उपनिषदं बूर्हीमोति ॥ ३.२ ॥ ७ ॥

३.१.६ किंच तद्ु ह किल तदनं नाम तस्य बन्तदनं तस्य प्राणिजातस्य प्रत्यगात्मभूतत्वादननीयरमतस्तदनं नाम प्रथयातं तस्म तद्ननमिति यतस्ततस्मात्तद्ननामित्यनेन नामोपासकस्य फलमाह-स य: काश्चिदेवतामुपास्तेऽहं तद्ुपासकं सर्वाणि भूतान्यभिसंवाच्छन्ति ह प्रार्थयन्ते एव यथा ब्रह्म । एवमनुशिष्ट: शिष्य आचार्यमुवाच ॥३ १.६॥ उपनिषदं रहस्यं यच्चितीयं भो भगवन्नूर्हीयेवमुक्तवाति शिष्य आहआचार्य: उक्तादिमिहिता ते तवोपनिषत् । का पुन: सेत्याह-ब्रह्मी ब्रह्मण: परमात्मन इयें तां परमात्मविषयत्वादितीतविज्ञानस्य वावव त उपनिषद्मूतेवयुक्तामेव परमात्मविद्यामुपनिषदं श्रुतवत् उपनिषदं भो बूर्हीति प्रूचचत: शिष्यस्य कोडमिप्राय: यदि तावच्छतस्य्यार्थस्य प्रष्ट:रुतस्तत: पृष्टपञ्चननुपरुको-बलविषय एवेति ध्यायत: प्रत्यगभूतब्रासमभिव्यक्त: स्यादित्याह-मनउपाधिकत्वादि । उत्कर्मै: संक्षिप्यषडह-वियुज्जिमेपणवदिति । सगुणब्रह्मोपासमैथर्यफलकमुक्तम् । तत्र विरक उत्तमाधिकारी परमरहस्यं पृच्छयियाह-एव-मनुनुशिष्ट इति ॥ ३० ॥ ५१ ॥ ३१ ॥ ६ ॥

परमरहस्यं श्रोतवस्य श्रोतृमिद्यादीनो कमेवोत्तरार्थमिसूत्रयते । विधानार्थमुका विद्या निरपेक्षैवेत्यवधारयति । प्रतिवचनस्य चोद्यमुखेन स्कुटयत्-परमात्माविषयामित्यादिना । किं पूर्वोकोपनिषच्छेतयाडन्यदेव-

नर्थक: प्रश्न: स्वादथ सावशेषोक्तोपनिषत्स्यादततस्तस्याः फलवचनेनोपसंहारो न युक्तः: प्रेत्यास्माल्लोकादमुता भवन्तीति । तस्मादुक्तोपनिषच्छापि‌षयोऽपि प्रश्नोऽनुपपन्न एवानवशेषितत्वात् । कस्तर्हीमिप्रायः प्रधुरित्यच्यते । किं पूर्वोक्तोपनिषच्छेपतया तत्सहकारिसाधनान्तरापेक्षा । अथ निरपेक्षैव । तत्रोक्ता वेदान्तवित्‌पदार्थानुप्रविष्टं दृढीकरोति । अथ निरपेक्षा चेदवधारय पिप्पलादवचनात्‌ परमस्तीत्येवामिप्रायः । एतदुपपत्तिममाचार्यस्यावधारणवचनमुक्तात उपनिषदिति । ननु नावधारणमिदं यतोऽन्यदूदृ कथयमित्याह तस्यै तपो दम इत्यादि सत्यं वक्तव्यमुख्यत आचार्येण नतूकोपनिषच्छेपतया तत्सहकारिसाधनान्तरामिप्रायेण वा ।

किंतु ब्रह्मविद्याप्राप्त्युपायामिप्रायेण वेदैस्तद्‌दर्शकैः सह पाठः समीकार-णात्तपःप्रभृतिनाम्‌ न हि वेदानां शिक्षादिज्ञानां च साक्षाद्‌ब्रह्मविद्याशेषत्वं वा सहपठितानामपि यथायोग्यं विभज्य विनियोगः स्वादिति चेयथा ऋक्‌सामादिमन्त्राणां यथादैवतं विभागस्तथा तपोदमकर्मसत्यादीनां ब्रह्मविद्याशेषत्वे तत्सहकारिसाधनत्वं वेति कल्प्यतां । वेदानां तद्‌ज्ञानां चार्थप्रकाशकत्वेन कर्मात्‌ज्ञानोपायत्वमित्येवं विभागो युज्यतेऽर्थसंबन्धोपचित्सामर्थ्यादिति चेत्‌ । नायुक्ते; न ह्ययं विभागो घटनां प्राप्नोति । न हि सर्वक्रियाकारकफलभेदभिन्नदितरस्कारिण्या ब्रह्मविद्याया: शेषापेक्षा सहकारिसाधनसंबन्धो वा युज्यते ।

क्षते । शेषशब्देन फलोपकार्यं विवक्षितम्‌ । सहकारिशब्देनानुपसर्जनमपि समुच्चयार्थै विवक्षितम्‌ । एवं शिष्याभिप्रायमुपवर्ण्य समाधानमाह—एतदुपपत्तिभिः सह पाठात्‌ । प्रभृतीनां विद्याकत्वहीनैः: सह पाठात्‌प्रभृतीनां नास्तित्वयुक्तम्‌ । तत्र योग्यताव-शेन शेषभावः सहपाठस्वकचित्कर इति शेष—सहपठितानामपि इति ।

"अग्निरिंद हविरजुषतामिवृधन् महा ज्योतीर्‌जुषतामिवृधन् । अध्वरमीमद हविरजुषतामिवृधन् बृहते महो ज्योतयोड्काराम्‌" इत्यादिनैव सूक्तवाकेन सर्वंयागसमासौ देवतानुमन्त्रणं क्रियते । तत्र यद्‌गणस्यस्मिन्‌सूक्तवाके बह्न्या देवताः पठयन्ते तदपि यस्मिन्‌न्यागे या देवताड्‌डहूता तस्या एव विसर्जने योग्यतावशादस्य सूक्तवाकस्य यथा विनियोग-स्तथा तपःप्रभृतिनामेव विद्याशेषवेन विनियोगो भविष्यतित्यर्थः । भवेत्‌सूक्तवाकस्य-विनियोगो योग्यतासंभवात्‌ । न कर्मणां विद्याविरुद्धत्वेन योग्यताया अयोग्यत्ववादि-

३० तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा । सर्वविषयेभ्यो निवृत्तप्रत्यगात्मविषयानिष्ठत्वाच्च ब्रह्मविद्यायास्तत्फलस्य च निःश्रेयसस्य, मोक्षमिच्छत्सदृशं कर्म तज्जेदेव ससाधनम् । यत् तदेव हि तज्ज्ञस्य त्यक्कु: प्रत्युपेक्षितुम् । [ इति ] । तस्मात्कर्मणां सहकारित्वं कर्मशेषापेक्षा वा ज्ञानस्योपपद्यते । ततोडसदेव मुक्तिवाकानुमात्रनयवध्याययोगैः विभाग इति । तस्माद्वधारणार्थमेव प्रश्नप्रतिवचनस्योपपद्यते । एतावत्येवंविधेमुपनिषदुक्कड्यनिरपेक्षमृतत्वाय ॥ ३२ ॥ ७ ॥

यामिमां ब्राह्मीमुपनिषदं त्वाग्रेडमूमिति तस्यै तस्या उत्क्काया उपनिषदः प्राप्त्युपायभूतानि तपआदीनि । तपः कायेन्द्रियमनसां समाधनम् । दम उपशमः । कर्माभिरुच्योत्पादि । एतैर्हि संस्कृतस्य सत्त्वशुद्धिद्वारा तस्य ज्ञानस्योत्पत्तिहेतुः । अस्पृतिकल्मषप्योकेडपि ब्रह्मण्यप्रतिपत्तावपरोक्षप्राप्तौ च यथेन्द्रद्विरोचनप्रभृतिनाम् । तस्मादिह वादतीर्षु वा बहुषु जन्मान्तरेषु तपआदिभिः ऋतसत्त्वशुद्धिरज्ञानं समुपपद्यते यथाश्रुतम् ।

यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देहे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता हर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ इति मन्त्रवर्णात् । "ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः" इति स्मृतिः । इतिशब्द उपलक्षणप्रदर्शनार्थः । इत्येवमाद्यन्र्यदाप ज्ञानोलपत्तेरुपकारक-म्ममानिवमदर्शनेभ्यत्वमिर्यागुपदर्शितं भवति । प्रतिष्ठा पादौ पादाविवास्य-स्तेषु हि सत्सु प्रतितिष्ठति ब्रह्मविद्या प्रवर्तते पद्यच्यामिव पुरुषः । वेदाश्र्वार-दित्याह-नायुक्तेरिति । विद्याया विषयपर्यालोचनाया फलपर्यालोचनया च नास्ति तत्स्वतः संबन्धयोग्यता प्रतमुत कर्मणामनुपयोगात्कर्मणां त्याग एव मुमुक्षुणा कर्तव्य इत्याह-सर्वविषयेभ्यः । सर्वेभ्य उपपाद्यादिभ्यः कर्मभ्यो विरम्यो व्यावृत्तो यः प्रत्यगात्मा स एव बसरूपेण विद्यया व्यावेत्को विषयस्त्वनिष्टत्वाद्विद्यायास्तत्फलस्य च-कर्मैव लक्षण्यादित्यर्थः ॥ ३२ ॥ ७ ॥

३३ वेदाः सर्वाझानि(णि) सत्यमायतनम् ॥ ३३ ॥ यो वा एतामेवं वेदापहत् पाप्मानम् [नि]न्ते स्वर्गे लोके उथ्ये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥३४॥९॥ सर्वाणि चाझ्ञानि शिक्षादिनी पद् कर्मज्ञानप्रकाशकत्वाद्ददानां तद्रक्ष-पार्यवादज्ञानां प्रतिष्ठात्वम् । अथवा प्रतिष्ठाशब्दस्य पादरुकल्पनार्थ-स्वादेदास्वितराणि सर्वाझानि ( णि ) शिरआदीनि । आस्मिन्पक्षे शिक्षा-दीनां वेदग्रहणनेव ग्रहणं क्रतं प्रयेतद्यम् । आङ्डिनि गृह्यादेझ्ञानी ग्रही-ताङ्येव भवन्ति । तदायतन्वादज्ञानाम् सत्यमायतनं यत्र तिष्ठत्युप-निषदायतनं सत्यमिति । अमायिताड्कौदिल्यं वाझ्ञानाकायानां तेषु ह्यास्थति विद्या यड्माविनः साधवः । "न येषु जिह्ममनूतं न माया " इति श्रुतः। तस्मात्सत्यमायतनमिति साधनान्तिशयवझ्ञानार्थम् । अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुल्या धृतम् । अश्वमेधसहस्राच्च सत्यमेकं विशिष्यते । इति स्मृतेः ॥३३८॥

यो वा एतां ब्रझविद्यामित्यादिना यथोक्तामेवं बहुभागां ब्रह्म ह देवेभ्य इत्यादिस्तुतां सर्वविद्याप्रतिष्ठां वेदामृतत्वं हि विन्दता इत्युक्तमपि ब्रझविद्याफलमन्ते निगमयते-अपहत् पाप्मानमविद्याकामकर्मलक्षणं संसारबीजं विधूनान्तेऽप्यन्ते । स्वर्गे लोके सुखात्मके ब्रह्मणीर्यतत् । अनन्त इति विशेषणाच्च त्रिविधे । अनन्तशब्द औपचारिकोडपि स्याद्-

३३ णब्रह्मात्मविषया चेत्यर्थः । पादरूपकल्पनयेतिक प्रसिद्धपादसामान्यस्य कल्प-तत्त्वादितरैरप्यृदृइः कल्पनारूपैरपि विद्यादिमितर्यः। तस्यै तपो दमः कर्मैव चर्ययेत-शब्दस्योपलक्षणार्थत्वात्सत्यमपि संग्रहীতदव्य कथं पृथगुच्यत इत्याशङ्क्याडडह—तप-आदिष्वेवति ॥ ३३ ॥ सगुणविद्याया: कम्मुकर्यर्थवात्कमेण प्राप्यं यकैवल्यं निर्गुणाविद्याफलं तत्पू वोङ्कमिहोपसंहित इत्याह-यो वा एतामित्यादिना ॥ ३४ ॥९॥

इति चतुर्थः खण्डः ॥ ८ ॥

३२ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । आय्यायन्तु माझानि वाक्प्राणश्रवःः श्रोत्रथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मौपनिषदं माऽहं ब्रह्म निराकुर्या मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मासते मयि सन्तु ते मयि सन्तु । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति सामवेदीयतलवकारोपनिषत्समाप्ता ॥

तयत आहुः ज्येय इति । ज्येये ज्यायासि सर्वमहतरे स्वात्मनि मुख्य एव प्रतितिष्ठति । न पुनः संसारमापयत इत्यभिप्रायः ॥ ४ ॥ १ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृतौ केनोपनिषत्पदभाष्ये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

समाप्तमिदं श्रीमच्छङ्कराचार्यविरचितं तलवकारोपनिषद्-रपन्यायकेनोपनिषत्पदभाष्यम् ।

यौऽसौ सर्वेश्वरो विष्णुः सर्वात्मा सर्वदर्शन्: । शुद्धो बोधाम्बुधि: साक्षात्सोऽहं नित्ययौडमयः पुमान् । इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करानन्दपुज्यपादविषयश्रीमद्ानन्द-ज्ञानकृतौ श्रीमच्छङ्करतलवकारोपनिषद्-परभाष्यार्यकेनोपनिषत्पदभाष्यटिप्पणं संपूर्णम् ॥

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

आनन्दगिरिकृतटटीकासंवलितशांकरभाष्योपेत ।

केनोपनिषद् ।

०००००

अथ शांकरभाष्यम् ।

समामं कर्मातमूूतप्राणविषयं विज्ञानं कर्म वानेकप्रकारम्पू । ययोविं्कल्पसमुचायानुष्टानादाक्षिणोत्तराभ्यां सृतिभ्यामवृ्त्यनवृ्त्तिर्भवतः । अत उभयै फलनि रपेक्षज्ञानकर्मसमुचयानुष्टानान्नाकृतात्मसंस्कारस्योच्चाव्मज्ञानप्रतिबन्धकस्य द्वैतविषयदोषदर्शिनो निर्जाताशेषबाध्र-अथाऽऽनन्दगिरिकृता टीका ।

प्रतिज्ञातत्वरत्वेन मन्तव्येऽपि न सत्कार्यकम् । विदिताविदिताल्र्यत्वसिद्धं ब्रह्माहमद्वयम् ॥

केनेषितामित्यादिकां सामवेदशाखाभेदबलाल्लणोपनिषदं पदशो व्याख्यायापि न तुनेप भगवान्भाष्यकारः- शारीरकैर्नैरनिर्णीतार्थत्वादिति न्यायप्रधानश्रुत्यर्थ-संग्रहैकैवकार्येय्च्चिल्र्यलसु: पूर्वकाण्डेन संबन्धमभितः: पूर्वकण्डार्थी संक्षेपो दृश्याति- समामामिति । कर्मणाsमूूतं आश्रयमूूतं प्राणस्तस्यैक इदृकत्वादिगुण-विशिष्टस्योपासनं पूर्वत्रातृत्वं कर्म च नित्यनेमित्तिकाद्यनेकप्रकारमवितर्कान्द-मित्यर्थः । ताभ्या ज्ञानकर्म्मभ्यामेव मोक्षसिद्धेर्‌न मुकुक्षोः पृथगुपनिषदारम्भयेतिराक्‌क-निरासाय ज्ञानकर्म्मणि विरोधाऽस्ति-ययोरिति । ज्ञानमनात्य्य कर्मण एव निरपेक्ष-साधनतयाsनुष्ठानं विकलतादृनुष्ठानाद्वते केवळस्य कर्मसमाज्ञितस्य वाsनुष्ठानाद्वलोकं प्राप्य स्थित एव तस्माच्च ड्वर्त्तत इत्यापेक्षिक्र्यनवृ्त्तिर्भवति न पुनरास्रान्तिकी । छत्कतत्वपरिच्छेदाभ्यामनित्यत्ववानुमानात् । अतः संसारफलकमेव कर्मकाण्डमित्यर्थः । अस्ववयं कर्मकाण्डार्थस्तथाऽपि नियतपूर्वोर्त्तरभावानुपपत्तिलभ्यः कर्थ हेतुहेतुमद्भावः संबन्धः कर्मकाण्डेन ज्ञाकाण्डस्यैतय्याकादृक्ष्यामाह- अत ऊध्र्वामिति । कामिनाडनुष्टितं कर्म यद्यापि संसाराय भवति तदेव तु निष्कामेण-नुष्टितं सत्यक्रथ्ये स्यात् । शुद्धसत्वस्य चानात्मज्ञानाभिमुख्यं न जायते । अनात्माभिनिवेशस्याज्ञानार्थसाधनतयाsबधारितस्वादात्मविषयैव जिज्ञासा जायते ।

३४ विषयवात्संसारबीजमज्ञानमुचिच्छत्सतः । प्रत्यगात्मविषयाजिज्ञासोः केनेपितमित्यात्मस्वरूपतत्त्वविज्ञानायायमध्याय आरभ्यते । तेन च मृत्यु पदमज्ञानमुच्छेतव्यं तत्स्रो हि संसारो यतः । अनधिगतस्वादात्मनो युक्ता तदधिगमाय तद्दृष्ट्या जिज्ञासा । कर्मविषये चानुक्तिः तद्विरोधित्वात् । अस्य विज्ञानस्यास्यैव हि कर्मविषयेऽवचनं कम्मादिति च्छेदात्मनो हि यथाविज्ञानं कर्मणा विरोध्यते निरतिशयब्रह्मस्वरूपो ह्यात्मा विजिज्ञापयिषितः “ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ” इत्यादिश्रुते: । न हि स्वराज्येऽपिपिक्को ब्रह्मत्वं गमितः कंचन × नमितुमिच्छतोरो ब्रह्मास्मीति संबुद्ध्रो न कर्म कारणितुं शक्यते । नह्यात्मानमवामार्थे ब्रह्म मन्यमानः प्रवृत्तिं प्रयोजनवर्तीं पश्यति । न च निष्प्रयोजना प्रवृत्तिरतो विरोधयेत् कर्मणा ज्ञानम् । अतः कर्मविषयेन नोक्तिः कर्मविज्ञानविशेषयैव जिज्ञासा । कर्मानारम्भजिज्ञासोश्वादात्मनिरूपणापेक्षत्वादिति । हे पुत्र ! ब्रह्म इत्यर्थः । आत्मस्वरूपब्रह्मतत्त्वविज्ञानायमध्याय आरभ्यते चेतिं । यतोऽज्ञानतन्नाशेन संसारमसिद्धस्वादुच्छेदः फलमित्यर्थः । मृत्युकारणमात्माज्ञानमुच्छेतव्यं जायत इत्युत्तम् । तदसत् । अहेम्प्रत्ययेनैवात्मनोऽन्विगतस्वादधिगते जिज्ञासानुपपत्तेरित्यर्थः—अहंप्रत्ययस्य मनुष्यत्वादिसामान्याधिरुत्तस्य व्यतिरिक्तात्मममाप्तक्वासिद्धेरादिनैव विप्रतिपचिदर्शनाच्च युक्ता जिज्ञासेत्यर्थः । तथाsपि कर्मकाण्डे देहाद्यतिरिक्तस्यात्मनो विधिपक्षतया निष्पादितत्वात् कथम् जिज्ञासोरूपनिषदारम्भ्य इत्याशङ्कच्यैषः—कर्मविषय इति । असति देहादिव्यतिरिक्तस्यात्मनो विधेयपक्षतया निष्पादितत्वात् कथम् जिज्ञासोरूपनिषदारम्भ्य इत्याशङ्कच्यैषः—कर्मविषय इति । असति देहादिव्यतिरिक्ते स्वर्गकामादिदेवताराधनरूपो हि यागो ब्रह्मविच्च सर्वदेवतात्मभूतः पद्मावाच्च व्याप्तः कथम् देवतां प्रणमेदित्यर्थः । ब्रह्मात्मतत्त्वज्ञानं कमे-विरुधं चेताहि श्रुत्या ब्रह्मात्मत्वप्रेक्षानार्थकर्म तित्याजयिपितमित्यनुष्ठानमेव प्रसज्येतावो जिज्ञासाहेतुर्नामितत् कर्मकाण्डेन संबन्धोसंगत इत्याशङ्का-मुद्दाव्यामिहितं संबन्धं समर्थयति—कर्मानारम्भ इत्यादिसत्रेण ।

इति चेत् । निष्कामस्य संस्कारार्थत्वात् । यदि ह्याश्रमविद्याविज्ञानेनाडड्मविद्याविषयत्वात्पारित्याज्यं कर्म ततः “प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम्” इत्यनारभ्य एव कर्मणः श्रेयानल्पफलत्वादायासबहुलत्वाच्च ज्ञानादेव श्रेयःप्रामेरिति चेत्सत्यम् । एतद्विद्याविषयं कर्माल्पफलत्वाद्देवकद्रूपं च सकामस्य । “कामान्यः कामयते” “इति नु कामयमानः” इत्यादिश्रुतिभिः । न निष्कामस्य । तस्य तु संस्कारार्थमेव कर्माणि भवन्ति तन्निर्वर्तकाश्रमप्राणविज्ञानसहितानि । “देवयाजी श्रेयानात्मयाजी वा” इत्युपक्रम्याडडत्मयाजी तु करोति “इदम् मे डनेनाडSङ्ग संस्क्रियते” इति संस्कारार्थमेव कर्माणीति वाजसनेयके ।

महायज्ञैर्यज्ञैश्च बाधीयां कुरते तनुः । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ इत्यादिस्मृतेश्च । प्राणादिविज्ञानं च केवलं कर्मसुचितं च वा सकामस्य प्राणात्मप्राप्त्यर्थमेव भवति । निष्कामस्य त्वात्मज्ञानप्रतिबन्धनिरासार्थं भवति । आदर्शनिर्मार्जनवत् । उत्पन्नात्मविषयस्वानारम्भो निरर्थकत्वात् ।

उत्पत्तिविधिविधितानां कर्मणां संस्कारार्थत्वे प्रमाणमाह—देवयाजी श्रेयानित्यादिन । फलकामनया देवान् यो यजते स किं श्रेयानुताडडत्मश्रेयःप्रमेव स्वर्गादिसङ्घं हित्वा यो यजते स आत्मयाजी श्रेयानिति पथं कृत्वाडडत्मयाजी श्रेयानिति निरूपितं शतपथे कामानुप्छातसहितं मे ममाङ्गेन कर्मणा संस्क्रियत इति संस्कारार्थमेव करोति न कामवभाग इत्यर्थः । बाह्यो वेदज्ञानीही कियते तनुरिति । तनुष्य आत्मा लक्ष्यते । ननु प्राणाद्युपासनं प्राणादिमिआवाप्यर्थमेव, “तेनो एतस्यै देवतायै स्वाय्यं सलोकता जयति” इति श्रुते । इति कथमुक्तं कर्मनिवर्तकत्वं प्राणाद्युपासनसहितानि कर्माणीति संस्कारार्थानीति तदSSह—प्राणा-दिविज्ञानं चेति । विधिषावाक्येन (ण) यज्ञाद्युपलक्षितस्य सर्वस्य कर्मण आत्मज्ञानार्थत्वेन विनियुक्तत्वादुपासनस्य च मानसकर्मत्वादात्मज्ञानपातिनिर्बन्धद्वारेण स्यादात्मज्ञानार्थमुपयर्थः । अज्ञाननिमित्तायैंग प्रयोजनत्वान्निर्हेतोः । ज्ञानाभिमुखायेण त्वनिष्टापादनस्ये-ष्टापादनरूपत्वादसङ्क्यास्स्यात् । न केवलं श्रुतिप्रामाण्यादेव विवेकिनः कर्माणारम्भः साध्यसिद्धौ साधनं नाडडद्रियत इति लौकिकनयायाच्च कर्मानारम्भः सिद्ध इत्यर्थः । ज्ञानफले केवल्यनुपयोगाच्च

हरिः ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः । कर्मणा बध्यते जन्तुर्विदयया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ॥ इति ॥

"क्रियापथश्रैव पुरस्तात्सं्यासाश्र तया: संन्यास एवात्यरेचयत्" इति "योगैक" "नान्यथा विदते" इत्यादिश्रुतिस्मृत्योभयाच्च । उपायभूतानि हि कर्माणि संस्कारदारण ज्ञानस्य ज्ञानेन त्वमृतत्वप्राप्तिः; "अमृतत्वं हि विन्दते" "विद्यया विन्दतेऽमृतम्" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यश्र । नहि नधा: पारगो नावं न मुहुति यथादेशगमनं प्रति स्वातन्ड्ये सति । नहि स्वभावसिद्धे वस्तु सिपाधायिप्ति साधने: स्वभावसिद्धश्राड्डमा तथा नाड्डपियर्षित:, आत्मत्वे सति नित्यत्वात्। नापि विचिकारयिपित;, आत्मत्वे सति नित्यत्वादविकारित्वादविषयत्वादमूर्तस्वाच्च । श्रुतेरश "न वर्धते कर्मणा" इत्यादि । स्मृतेश्च "अविकार्योऽयमुच्यते" इति । न च संचिकीर्षित: "शुद्धोऽपापविद्ध" इत्यादिश्रुतिभ्यः । अननन्यात्वाच्च । अन्योन्यनित्याश्रयत्वे, न चाड्डत्मनाड्डनियभूता क्रियाडस्ति, न च स्वेनैवाड्डड्मना स्वमात्मानं संचिकीर्षित्तु । न च वस्त्वन्तराधीनां नियप्रातित्वा वस्त्वन्तरस्य नित्या । नित्यत्वं चेष्टं मोक्षस्य । अत उत्पन्नाविद्यस्य कर्मारम्भोऽनुपपन्नः; अतो न्यायवृत्या-बुद्धेरात्मविज्ञानाय केनेषितमित्याद्यारम्भः ।

प्रवृत्तिलिङ्गादिशेषार्थः प्रश्न उपपन्नः । र्थादीनां हि चेतनावद्विष्ठितानां प्रवृत्तिदृष्टा नानधिष्ठितानाम् । मनआदीनां चाचेतनानां प्रवृत्तिर्हैयते । तद्वि लिङ्गं ज्ञानिनः कर्मानारम्भ इष्याह—नहि स्वभावमियादिना । उत्पतिराश्रि-क्रति: संस्कृतिश्रेति चतुर्विंधं क्रियाफलं स्वरूपावस्थाने केवल्ये न संभावर्त्तियकुम् ।

यदि च परमानन्दगुणस्याप्यनाधारं ब्रह्माण्डादिह:स्थितिबलादिप्राप्तिर्जीवस्य कैवल्यं क्लप्यते तर्हिन्यत्वं द्वारामियाह—न च वस्त्वन्तराधीनमिति । एवमुपनिषदारम्भं संभाध्य वाक्यस्यार्थं संगृह्लाति—प्रवृत्तिलिङ्गादिति । शिष्याचार्ययोः प्रश्नप्रतिवचनरुपा श्रुतिः सुखप्रतिपच्यार्था प्रवृत्ता तत्र पदशः । किं ज्ञाते'ज्ञाते वेति चोद्यनिरासाय सामन्यतो ज्ञानडपि विशेषतश्रज्ञाते संभवति विकल्पकरणवदिति सूत्रिमेतादृश्वृणोतिः—स्थादीनां हीति । मनआदीनामेक चेतनत्ववादचेतनप्रवृत्तित्वादित्यसिद्धो हेतुरिति नाड्डश्रकनीयमित्याह—करणाणी इति ।

केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः। केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥ श्रोत्रस्य श्रोत्रं चेतनावतोऽधिष्ठातुरस्तित्वे करणानि हि मनआदीनि नियमेन प्रवर्तन्ते । तत्रासति चेतनावत्यधिष्ठातार्युपपद्यते । तद्रिशेषस्व चाधिष्ठितुमाचेतनवत्सामान्ये चाधिगते विशेषार्थः प्रश्न उपपद्यते। केनेषितं केनेष्टं कस्येच्छामात्रेण च्छामात्रेण मनः पवति गच्छति स्वविषये नियमेन ध्याप्रियत इत्यर्थः । मनुतेडनेनेति विज्ञानमिच्छन्तःकरणं मनः प्रेषितमिवेत्युपमार्यः । न त्विषितप्रेषितशब्दयोरर्थाविह संभवत्। न हि शिष्यादिव मनआदीनि विषयेभ्यः प्रेष्यन्त्यात्मा विविक्तनित्याचिकित्साधिष्ठातृत्वात् । प्राण इति नासिकाभवः प्रकरणात् । प्रथमत्वं चलनक्रियाया प्राणानिमित्तत्वात्स्वतो विषयावभासमात्रं करणानां प्रवृत्ति । चलिक्रिया तु प्राणस्यैव मनआदिषु । तस्मात्प्राथम्यं प्राणस्य । प्रैति गच्छति युक्तः प्रयुक्त इत्येतत् । वाचो क दनं किंनिमित्तं प्राणेनां चक्षुःश्रोत्रयोश्च को देवः प्रयोक्ता करणानामधिष्ठाता श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिप्रतिवचनं निर्विशेषस्य निमित्तत्वार्थम् । विक्रियाऽन्यथमननाऽभूवं नाऽभूवन्मनआदिप्रवृत्तौ निमित्तत्वमित्यच्छ्रोत्रस्य प्रदीपवदचेतनत्वं सिद्धामित्यर्थः । इच्छामात्रेणैव प्रयत्नाद्यभावो लक्ष्यते न त्विच्छास्तित्वं निर्विकारत्वातैव विवक्षित्वात् । प्रेषितमिवेत्यश्रद्धाध्याहारेण किमिति परिग्रहद्विह किं न स्यादिल्यादि—न त्वति सक्रियस्य सर्वस्याऽनित्य—

वस्तु नित्यनिमित्तत्वं गम्भवतीत्यर्थः । यथा राजभोजनादिप्रवृत्तिनिमित्तत्वं तद्वदित्यर्थः । प्रकरणादिति । करण—प्रतिवचनक्यार्थंसहं विवृणोति—विक्रियादित्यादिना । मनआदीनां यः प्रवर्तकः स किंविशेष इति पृक्ष्य निर्विशेषतैव विशेष इत्युत्तरम् । कियाया गुणस्य संभन्धस्य वा विशेषस्य व्यावर्तकत्वकर्मस्य दर्शयितुमशकत्वात्क्वाऽऽत्मको नित्यविशेषाचेतन्यात्मकोऽहमित्येवं ज्ञानं सम्मृज्यज्ञानम् । न चाऽऽभासेन सदृशयत्वमसदृङ्गः । तस्य पृथक्स्वभावावलस्वरूपेण व्यवहाराद्गत्वादित्युक्तम्

३८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्योषेत-[१ प्रथमः खण्डः श्रोत्रमित्यादिप्रतिवचनस्यार्थः। अनुमात्रादनुगतानी हि तत्रास्मच्चक्षुरादि-क्षराणि। कथं श्रोत्रोत्पत्तिनेन ति श्रोत्रं तस्य शब्दावभासकत्वं श्रोत्रत्वम्। शब्दोपलब्धिरूपतयाडवभासकत्वं न स्वतः श्रोत्रस्याचिद्रूपत्वात्। आत्म-नश्च चिद्रूपत्वात्। यच्छ्रोत्रस्योपलब्ध्रु वेनावभासकत्वं तदात्मनि मित्त्वाच्छ्रोत्रादीनां श्रोत्रत्वमित्युच्यते। यथा तत्रस्य शक्ता तथा बोधकरसौष्ठव-मात्रनिमित्तमिति द्रघुरणुकस्य द्रघुत्वादिरुच्यते। उदकमपि ग्राह्यग्राहितया यत्संयोगादुपलब्ध्रुत्वं तत्करणं श्रोत्रादि। उदकस्यैव द्रवत्वमात्रं हि तत्र तत्त्वं यत्र तु नियम्युपलब्धृत्वं स नियम्योपलधृत्वरूपत्वादघेवोपल-

भवत्यनित्यमिति। श्रौक्ल्यादिवैलक्ष्येऽपि विशेषोऽनभिष्यत्नदा तमवक्ष्यत्। श्रुतिस्तूपा लक्षणवृत्याैव प्रतिवचनं बुबाण निर्विशेषत्वं मन्यत इति श्रुत्यक्षरानुसारादम्य्येत्याह-अनुगमादिति। निर्विशेषत्ववाचकपदामावात्कथं निर्विशेषक्षरानुगम इत्याह-कथामिति। निर्विशेषस्य वाच्यत्वकथ्या वाक्यार्थत्वभावेsड्युपलक्षणवृत्या अनुगमादित्यमिप्रत्य शाब्दत्वात्। तत्र मुख्यार्थमाह-ज्ञापकत्वेति। शाब्दत्वाभासकत्वं स्वशकृत्यैव भाविष्यति श्रोत्रस्य कथं तस्य शब्दावभासकत्वेनैव स्फुटमुपलक्ष्यत इत्याकाड्क्षायामाह-शब्दोपलब्ध्रुरूपतयेत्यादि। वाकिः सतः प्रकाशमानस्यैव वाच्या नास्तोडपकाशमानस्येति भावेन शक्तिमवानुपपत्तेः। सत्। प्रकाशशब्दार्तमरूपं तद्रूपे मानभावादत उपलधृततादात्म्येनैव श्रोत्रस्यावभासकत्व-मुपपद्यत इत्युपसंह्रियते तदुपरिश्रवणोपलक्ष्यते तस्यां श्रोत्राद्यनवस्था प्रामोत्पत्तिराहुरित्यडडह-आत्मश्रेति। स्वप्नकाचाद्रुपलध्रुः सच्चाप्ती-त्योरनन्यायत्तत्वाज्ज्ञाचानवस्थैः। भवत्स्ववमनस्थाभावः तथाडप्यपि कथं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यात्मोच्यत इत्याहडडह-यच्छ्रोत्रस्येति। तदात्मनि मित्तस्वा-दिति। तस्याडडत्मनिमित्तत्वाच्छ्रोत्रादित्युपलक्ष्यते निर्विशेषं चैतन्यमात्र-मित्यर्थः। यथोक्तं क्षेत्रस्येति। क्षेत्रज्ञोत्पत्तिनियमकैर्वे क्षेत्रज्ञमित्युच्यते स्पष्टीभूत इत्यर्थः। यदि श्रोत्रादिसाक्ष्यात्माsगस्ति कथं लोका यतिकादः श्रोत्रादिष्वेवोपलध्रुत्वव्यवहार

इत्याहडडह-उदकमपिति। तद्रुपलध्रुसंबन्धश्श्रोत्रादिषूपलध्रुत्वव्यवहार भवन्ते ताहि नियाम्योपलध्रिस्वभाव आत्मनि श्रोत्रादेः करणत्वं न स्यात्। क्रियायां हि करणोपक्ष्याकाड्क्षायामाह-आनित्यमिति। प्रमातुर्य-त्संबन्धादनित्यमुपलध्रुत्वं भवति बुद्धिवृत्तिपर्यन्तच्छोत्रादिकरणं बुद्धिवृत्युपक्ष्येति भावतीत्यर्थः। श्रोत्रादिसंगतं प्रमातरथिनित्योपलध्रुत्वसंभवेsपि तवासकृत्य साक्षिणः भवतीत्यर्थः। यत्र त्विति। उक्तमर्थं संक्षिप्याह-श्रोत्रा-

मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राण- स्य प्राणश्वुपश्र्वासः । अतिमुच्य थीरा: प्रेत्यास्माल्लोकादमृतता भवन्ति ॥ २ ॥ त्यादृगधेवोपलब्धौ च यते । श्रोत्रादिपु श्रोत्रस्याद्युपलब्धिनिमित्तनिया नित्या चाड्डत्मन्यातः श्रोत्रस्य श्रोत्रमियादक्षराणामथ्यनुगमादुपपद्यते निर्व- शेषस्योपलब्धिस्वरूपस्यात्मनो मनआदिप्रवृत्तिनिमितत्वमिति । मन- आदिष्वेव यथोक्कम । वाचोह व वाचं प्राणस्य प्राण इति विभक्तिद्वयङ्ग सर्वत्रैव दृश्यम् । कथम् पृष्टत्वात्स्वरूपनिदेशः: प्रथमयैव च निर्देशः । तस्य च ज्ञेयत्वात्कर्मत्वामिति द्वितीया । अतो वाचोह वाचं प्राणस्य प्राण इत्यस्मात्सर्वत्रैव विभक्तिद्वयम् । यदेतच्छ्रोत्राद्युपलब्धिनिमित्तं श्रोत्र- मित्यादिलक्षणं नित्योपलब्धिस्वरूपं निर्विशेषमात्मत्वं बुद्बु[तद्बु]द्ब्वा- दितमुच्यनबोधानिमित्ताधारोपितनिरूपितसत्ताकाश्रयत्वादर्शन- ऋतया धीरा धीमान्तः प्रेत्यास्माल्लोकादच्छरीरात्प्रेय वियुज्याम्यस्मिन्नप्र- तिसंधीयमानेऽनिर्निमित्तक्वादिमृताः भवन्ति । सति हि ज्ञाने कर्माणि शरीरान्तरं प्रतिसंधत्त आत्मावबोधे तु सर्वकर्मारम्भानिमित्तज्ञानविप- रीतविद्यामिविप्लुष्टत्वात्कर्मणामिल्यानारम्भेऽमृताः एव भवन्ति । शरीर- दिसंतानाविच्छेदप्रातिसंधानादपेक्ष्याद्यध्यारोपितमृत्युबियोगात्पूर्वमृत्या- मृताः सन्तो नित्यात्यास्वरुपत्वादिमृताः भवन्तीयुपचर्यते ॥ २ ॥

श्रोत्रादिपु निमित्तेषु सत्सु श्रोत्रादिसंहेत प्रमातरि श्रोतृत्वादिरुपोप- लब्धिरित्युल्बध्वपवमिल्यर्थः । मनसो मन इत्यादिदेववमतिदिशाति-भानआदिष्वेव न्यायसामान्याद्यथोङ्क व्यारुच्यनं दृश्यमुप । नहि मनसो मनत्स्वे वाचो वाक्त्वं वा स्वातन्त्र्येण स भवति, अध्यस्तत्वाद्वागादिष्वागम्यामेव सत्ता- पकाशत्वं मनआदेः । तच्चाविष्टानां निर्विशेषमेवोपलक्ष्यतिव्यमुप । विशेषत्वे हि स्त्र्यपसङ्कादिति भावः । विभक्तिद्वयनिदेशात्पयर्माह-वाचोह हेत्वादिना । मन- आदेः प्रवर्तकः किन्स्वभाव इति पृष्टत्वात्स्वरूपानिदेशः कर्तव्यः । स च प्रथमया वाक्य साध्वाहारं योजयति-यदेतदित्यादिना । एतद्वयुद्धया हता भवन्तीति संबन्धः । तादात्म्येनाध्यारोपितो या बुद्धयादिरवबोधानिमित्तः संसारस्त्वो लक्षणं तादात्म्याद्यासनिदेशे हेतुः फलम् । अमृतता भवन्तीति विदेहमुकिर- द्दष्टं फलामित्यर्थः । कर्मणां संबन्धानुपपत्तिरिति शेषः । निमित्तभावाच्छरीरान्त- राद्वानारम्भेऽमृताः भवन्तीति प्रयोगादनुकूलत्वेनैवचर्यमर्थमाह—

४ न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्या-देव तद्विदितादथो अविदितादधि । न तत्र चक्षुर्गच्छतीत्युपक्रम्य हेतुंप्रतिपच्यते । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्येवमादिनोक्ते तद्वचचद्र्रतिपत्तिहेतुत्वेनात्मसूक्ष्मत्वहेतोरवस्तुनः पुनः पर्यनुयोगकारणमाह—न तत्र चक्षुर्गच्छतीति । तत्र श्रोत्राद्यात्मभूते चक्षुरादीनि वाक्चक्षुषी: सर्वेन्द्रियोपलक्षणार्थवाच् विजानमुपपद्यन्ते । शुक्रादिवतैर्हि गृहीतत्वात्करणेनात आह—नो मनः । न सुखादिवन्नमनसो विषयस्तत् । इन्द्रियविषयत्वात् । न विद्मो न विजानीमोऽन्तःकरणजत्वात्तु शिष्यादनुशासनं कुयात्प्रचिनिमित्तं मवेत्थादविषयत्वाच न विद्मो न विजानीमः । अथवा श्रोत्रादीनां तद्विलक्षणं बहु विशेषण दर्शयेलयुक्त आचार्य आह—न श्रव्यात् दर्शयति यितु कस्मात् तत्र चक्षुर्गच्छतीत्यादि । पूर्ववत्सर्वमत्र तु विशेषो यथैतदनुशिष्यादिति । अन्योऽपि शिष्यादितोऽन्येन विधिनेतव्यमित्प्रायः । सर्वथाऽपि ब्रह्म बोधयेलयुक्त आचार्य आह—अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादथीयागममू । विदिताविदिताभ्यांन्यत्वम् । शरीरादिति । अनादिभवपम्परया शरीरैः परस्ताच्च भविष्याति शरीरीदिसंतानाविच्छेदस्य प्रतिसंधानं धर्मादिविकारित्वाद्वाः कामादिदोषकल्मषं चैतस्माद्र्यारोपितो यो मृत्योः सदृशोपेक्ष्यदुरुतस्य मवनमौपचारिकमित्यर्थः ।।२।।

न तत्र चक्षुर्मेच्छति वाक्यार्थ संगृह्लाति—आचार्योऽकेकपि तत्रैव शिष्य-स्यातिपच्यहेतुः पर्यनुयोग हेतुं तत्र चक्षुर्गच्छतीति । एतद्वृत्तान्त--श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिना । आत्मनेन्द्रियविषयोभौतिकत्वाच्छरीरविषाणवत् मनसैन्द्रियं प्रसिद्धं तत्सस्याऽऽश्रयविषय इत्याह—इन्द्रियविषयत्वादिति । न विद्मो न विजानीम इत्याभ्याः करणविषयत्वोपनार्थः । आक्षेपपरतया व्याख्यातारहवेन व्याचष्टे—अथवेत्यादिना । इत उपलक्षणकारादन्येन प्रकारेण न शक्यते दर्शीयतुं कियगुणादिविशेषोऽनुस्वादितिर्यर्थः । आगममित्युपदेशपारम्पर्यमाह—विदिताविदिताभ्यामन्यत्वमिति । अन्यदात्मनो विदितमविदितं वा स्यादतो विदिताविदितत्वनिषेधेनाऽस्मोऽन्यत् ब्रह्मत्वं विदुषां विनिवर्त्य॥डस्मा बलोऽयुपादिशं भवत्यत्यर्थः । विदिता-

यो हि ज्ञाता स एव सः सर्वात्मकत्वात् । अतः सर्वात्मनो ज्ञातुर्‌ज्ञ-

न्तराभावाद्‌दितादन्यान्यत्वम् । “स वेदि वेद्यं न च तस्यास्ति वेदिता”

इति च मन्त्रवर्णात् । “विज्ञातारमरे केन विजानीयात्” इति च

वाजसनेयके । अपि च न व्यक्तमेव विदितं तस्माद्‌दित्यादिष्वमिप्रायः । यद्‌दि-

दितं व्यक्तं तद्‌नैयविषयत्वादल्पं सविरोधं ततोऽनित्यत्वम् एकानेकत्वाद्-

श्रुत्‌धर्म एव तद्‌लक्षणं ब्रह्मेति सिद्धम् । अस्तु तद्‌वीविदितम् । न

विज्ञानेनाविदितं तद्‌ज्ञानापेक्षमविदितविज्ञानाय हि

लोकप्रवृत्ति । इदं तु विज्ञानापेक्षं कस्माद्‌दिविज्ञानस्वरूपात् । न हि

यस्य यत्स्वरूपं तद्‌ज्ञान्यपेक्षते । न च स्वत एवापेक्षा । अनपेक्ष-

मेव सिद्धत्वात् । प्रतिपः स्वरूपाभिव्यक्तौ न प्रकाशान्तरम्‌प्तोडपेक्षते

स्वतो वा यद्‌ज्ञानापेक्षं तत्स्वत एव सिद्धं प्रकाशात्मकत्वात्‌प्रदीपस्यै-

पेक्षिनोऽन्यनर्थकः स्यात् । प्रकाशो विशोभाश्रयात् नहि प्रदीपस्य स्वरू-

पादिह्यक्तोऽपि न तैलादि न चैकलात्मोऽन्यत्र प्रकाशाभासि

येन स्वरूपविज्ञानेऽप्यपेक्षते विरोध इति चेन्नान्यत्वात् । स्वरूपविज्ञाने

न्यात्वे युक्तिमाह—यो हीत्यादिना । विदितानन्यत्ववचनस्याडर्थः कमर्थ-

माह—आपि चोति । कार्याद्‌भ्रवाच्चोभयतोः सिद्धिर्‌वीतीयर्थः । आत्मा यद्‌अप्य-

नतो विज्ञानं नापेक्षते तथापि स्वग्राहकत्वात्‌स्वमादेव विज्ञानमपेक्षते तेन

विज्ञानापेक्षस्वमसिद्धिमित्याशङ्क्याह—न च स्वत एव च । स्वभा-

वत्‌याद्‌नापेक्षमेव सिद्धत्वाद्‌दार्शिभ्यो न घटत स्वमाहकत्वं चासिद्धं

स्ववृत्‌ति-

विरोधादित्यर्थः । विज्ञानं सजातीयानपेक्षं प्रकाशात्‌पद्‌दिवादित्यनुमानाभिप्रेत्य

दर्शयति—नहोति । तमोवृत्‌स्थस्य हि शालोकापेक्षा तद्‌भावस्थले स्वत एव सिद्ध

इत्यर्थः । प्रदीपस्य तेजसः स्वजातीयान्तरानपेक्षत्वेऽपि विजातीयप्रकाश्य ज्ञानस्यै-

पेक्षा स्वतःप्रहारेडपि दृष्टा तथा बलणोडपि विजातीयज्ञानापेक्षा भविष्यतिर्न च

चैवमात्मन इति । ब्रह्मणोडप्यस्य सर्वज्ञातमकत्वाद्‌ज्ञान-

संभावनैव नास्त्यनुप्त तत् न विजातीयज्ञानापेक्षमपि ब्रह्मेत्यर्थः । ज्ञानापेक्षत्वे

लौकिकानुमानविरोधात् शास्त्रविरोधं चोद्धाव्य परिहवि-विरोध इति चेन्न्य-

र्‌वादिति । सूत्रस्य पूर्वपक्षभागं विभजेत्—स्वरूपापद्‌विज्ञान

इत्यादिना । विज्ञानानपेक्षत्वं नरणोडमाणि । सापेक्षत्वं जीवशब्दवाच्यस्याधि-

विशिष्ट-

स्थानुभूयतेरपतो भिच्चविषात्वाच्च विरोध इत्याह—न कुस्मादित्यादिना । ६

४२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करवाक्यभाष्योपेता-[ १ मथमःखण्डः विज्ञानस्वरूपत्वाद्विज्ञानान्तरं नापेक्षत इत्येतदसद् । हश्यते हि विपरीतज्ञानमात्मनि सम्यग्ज्ञानं च न जानाम्यात्मानमिति श्रुतेस्त । तत्त्वमसि । आत्मानमेव वेत्ति । एतं वै तमात्मानं विदित्वा इति च । सर्वत्र श्रुतिष्वात्मविज्ञाने विज्ञानान्तरापेक्षत्वं दृश्यते तस्मात्प्रत्यक्षश्रुतिप्रतिपाद्य आत्मा बुद्ध्यादिकार्यकरनसंधाताभिमानसंतानाविच्छेदलक्षणोद्दिवेकात्मको भासप्रधानचक्षुरादिकरणो नित्यचित्स्वरुपात्मान्तःसारो यत्नानित्यं विज्ञानवभासते । बौद्धप्रत्ययानाम्विर्भावातिरोभावाद्वंमार्कत्वान्न धर्मतयैव विलक्षणमपि चावभासते । अन्तःकरणस्य मनोदन्तर्गतस्वासर्वान्तरस्थते । अन्तर्गतन नित्यविज्ञानस्वरुपेणाड्य काष्ठवद्प्रचलितात्मनाडन्तर्गतभूतान् बाध्यो बुद्धयात्मा तद्विलक्षणो-ऽर्चिर्भिरिवाम्भः प्रत्ययैरभिवोतराभीओभादधर्मकैविज्ञानभासरुपैरनित्यविज्ञान आत्मा सुखी दुःखीत्यभ्युपगतो लौकिकैःताड्यो नित्यविज्ञानस्वरुपत्वादिति ।

ननु हि विज्ञानापेक्षा विप्रबुद्धचादौ कार्यकरनसंचात य आत्माभिमानसंतानोऽविच्छेदरुपेणावापितस्तस्याविच्छिन्नमज्ञानलक्षणं चिह्नं यस्मि चित्प्रतिबिम्बस्य स चित्तस्य ज्ञानिवाच्यमज्ञानं चैतन्यमवच्छिच्छ स्वावच्छिन्ने यथास्वरुपं भासते प्रतिबध्य मौढचाद्याभ्यासहेतुर्भवति । तस्माद्विवेकात्मको जीव इत्युच्यते । बुद्धिरन्तःकरणस्य यथा यथा नीलपीताद्याकारावभासा जायन्ते तथा तथा चित्प्रतिबिम्बःप्रमातृत्वादिरुपेण भासिति तद्वानोऽध्यस्तस्य विशिष्टस्य तत्सचैव शिष्यन्तार्निविष्टो य आत्मा नित्यचित्स्वरुपः स एव सारो यासिंस्तथोक्तः । बुद्धिपरिणामरुपेणां नीलपीतादिमत्यप्रकारूपरुषपेक्षानित्यं चैतन्यं यथावभासते सोऽन्ये जीवः। सर्वाण्येतानि जीवविद्योपनान्यान्त्यन्तव्स्फुटीकृत्याथांनि न केवलमनित्यत्वं । विशिष्टोपाधिरुतद्यतया विज्ञानस्य तद्र्मतयैव भासते मनुष्योऽहं जानामीति । प्रतिशरीरं विलक्षणमपि चैतन्यमवच्छिन्ने विशिष्टभेदादित्यर्थः । परमार्थतः कीदृशं चैतन्यं यस्मि विशिष्टधर्मताऽवभासते तद्अह-अन्तःकरणसहिति ।

ननु विशेषणसंबन्धात्स्वरुपं समारोपितो विशिष्टो भाति तस्य मिथ्यात्वकथनमव्यवहारस्पदंव तज्जड्ऽह-अन्तर्गत निति । विशिष्टान्तर्गतन चित्स्वरुपेण तादात्म्यादादौ इत्यात्मात्मपि बुद्धिविशिष्ट आत्मेऽ्युपगतो लौकिकैरिति संबन्धः । अत इत्युक्तधर्मवस्वादस्तु नित्यविज्ञानादिलक्षणो जीवः । कथमेतावता विरोधः परिहत इत्याकाङ्क्ष्यामाह-

[ १ प्रथमः खण्डः ] केनोपनिषत्।

रीतज्ञानस्वं चोपपद्यते न पुनर्नित्यविज्ञाने । तत्त्वमसीति बोधोपदेशो नोपपद्यत इति चेत् । आत्मानेवावेदयियेवमादिनी च नित्यबोधात्मकत्वात् । न ह्यादित्योदयेन प्रकाशयतेsडस्तदर्थबोधोपदेशोऽनर्थक इति चेत् । लोकाध्यारोपापोहार्थत्वात् मर्यादार्थं हि सवितादिति नित्यधर्मा लोकैरध्यारोपिता आत्माविवेकतस्तदपोहार्थो बोधोपदेशो

तत्र हीति । एवं लोकानुभवाविरोधे परिहृतेऽपि शास्त्राविरोधो न परिहृत इत्याह-तत्त्वमसीति । विशिष्टस्य मिथ्यात्वादिवेदान्तवाक्यार्थानुभवयोगान्मोक्षाहेतुत्वयोगाच्च तत्त्वमसीत्युपदेशो न घटते चेतर्हि ब्रह्म एवोपदेशोऽस्तित्वेन ज्ञायतेsह-आत्मानमेवावेदिति । एवमादिनी वाक्यानी बलोपदेशेsपक्षे न संगच्छन्ते तज्जनितफललाभावादित्यर्थः । विशिष्टस्य निरूपाधिकस्य च ब्रहण उपदेशांशवेऽपि विशिष्ट चित्स्वरूपजीवपदलक्ष्य वैशिष्टच्याद्वैरोपदेशो भविष्यति फलं तस्मादडड्रे- पितृबन्ध्यादिवृत्तिरित्याह-न लोकेति । ननु लोकवेदयोरडडस्माच्छोधनात् आत्मा वा । नादृश्यः । आत्मानोsद्वैतनयादिसकृतत्वात्संभवाच्चैषो हि युक्तिकायां रजतमध्यस्यति न शुकिकैव अध्यासकर्त्तुमे वाडडत्मनः प्रागभावनियमात् चानिमित्तमोक्षप्रदः । कर्तृत्ववस्याद्यैष च न कर्तृत्व- मात्मन्स्वाद्वैतयकर्तृत्वाद्वारभावात् । भावे चानवस्थानात् न द्वितीयः । जडत्वादनात्मोऽध्यासकर्त्तव्यानुपपत्तेः । चेतनो हि देवदत्तोऽध्यस्यतीति प्रसिद्धम् । अथ जडस्याध्यासकर्तृत्वं यद्यापि न संभवति तथाडपि भान्तिनिमित्तं दृष्टं जपाकुसुमादेः । न तस्य सत्यस्योपादानते जडस्य सर्वस्याध्यासक्त्वाद्यासहत्वं न संभवति तस्माद्संबन्धमिच्छं भाष्यं लोकशास्त्रनाहंकाराद्य उच्यन्ते । तेषां व्यवहारिकसतत्त्वस्यार्थक्रियासमर्थत्वेनास्माभ्यंपरिगमात् । स्वधर्मैरौपम्येन प्राप्ति हेत्वादिहकाराद्यश् चित्त-ज्ञानायानिर्वाच्याविद्यामय- भूतसूक्ष्माविकाराः अविद्याविच्छिन्न एव चैवल्ये निपतन्ति । उपाधिविकाराणामुपाहते पक्षपातिताया दर्शनेनात् । यथा जलचलनादीनाम् । तस्माद्वासंगतं भाष्यम् । ननु बोधात्मनो नाबोधः समज्ञसः । पकाशकापकारादिविरोधोप्रसिद्धेः बोधोऽपि च बोधात्मनो न समज्ञसः । निर्विकारत्वात् । कथम् बोधात्मनो बोधोपदेशः । साथकत्वात्sसह- तत्र चेतित । बोधादन्यस्याप्योधारमकर्त्तुमेवबोधाश्रयत्वं न समज्ञसम् । आत्माश्रयत्व- प्रसङ्गादनिवृत्तिप्रसङ्गाच तस्य बोधासंभवात् । तस्माद्बोधात्मन् एवाबोधः समज्ञसः । परिशेषाद्विरोधस्यासिद्धः साक्षिवेद्यत्वात् । बोधोपि तदेव समज्ञसो घटादेरोऽज्ञात्वा-

४४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्योपेता-[ १ प्रथमःखण्डः बोधात्मनः । तत्र च बोधाबोधौ समझसौ अन्यानिमित्तत्वादुदक इवौष्णयमाश्रिनिमित्तमप् । राज्यहनी इवाडडदिर्यानिमित्ते लोके नियौ- णयप्रकाशावश्न्यादिर्योरन्यात् भावाभावयोर्निमित्तत्वादनियाविवो- पचर्यते । ध्रुक्सत्यन्रिः प्रकाशयिष्यति सवितेति तद्वत् । एवं च सुखदुः- खस्वन्धमोक्षाद्यारोपे लोकेस्य तदपेक्ष्य तत्त्वमस्यात्मानमवादेत्यात्मावबोधोपदेशेन श्रुतिः: केवलमध्यारोपापोहार्थः: यथा सविताडसौ प्रकाशयत्यात्मानमिति तद्वत् । बोधाबोधकर्तृत्वं च नित्यबोधात्मनि । तस्मादन्यदाविदितात्व । अधिशब्दश्शान्या्र्थः । यद्वा यद्य यस्याधि तत्तोडन्यदित्यर्थः विदिताविदितं च व्यक्ताव्यक्ते कार्यकारणत्वेन प्रसिद्धिः । चिद्वृत्तौ च बुद्धिपरिणामे बोधराब्दोऽमुपपत्तेः परिणाम्यन्वकरणोपहितस्य बोधात्मनो बोधवस्वं समझसमिथ्यर्थः: सामञ्जस्ये हेतवस्तरमाह—अन्यानिमित्तस्वा-

बोधार्थमन्यनिमित्ताश्चादेते वादिनां लौकिकानां च बोधाबोधौ प्रसिद्धौ तौ चादित्तमबोधाबोधसंवन्धादेत्यारमनो मुख्यो बोधाबोधौ । यत्संबन्धादनन्य यदुपचयं तत्तत्व मुख्यं यथाडSदर्शसंस्थानाद्दुकस्योण्यणमुपचारेणाऽऽत्मनुख्यामित्यर्थः । आत्म- निमित्तौ चेदन्वयत बोधाबोधौ तर्हि निमित्तत्वादात्मनो व्याप्रवचवत्प्रसक्तस्त्रह- राज्यहनी इवति । यथाSSदित्यसंनिध्येऽनिमित्तामिमिचे लोके राज्यहनी भवतः । न ह्वादित्यः कञ्चन स्वापयत्युस्थापयति वा । अतःो निमित्तत्वं न व्याप्रवचवाविना- भूतमित्यर्थः । न्वार्त्तमनि बोधस्य नित्यत्वं कथमिति काळावच्छेदव्यवहारः प्राग्ज्ञासिष्णु- शास्त्रार्थमिदानीं च जानामि पुनर्जानिष्यामीति तदाडह दर्शनान्तरं-नित्यावोर्णय- प्रकाशाविति । तद्वद्विषयस्य काळावच्छिन्नत्वेन काळावच्छेदव्यवहारः स्वरूपेण प्रकाशाविति । नित्यत्वे हेतो विर्कल्प इत्यर्थः । आत्मनि बोधाबोध्योः सामञ्जस्ये कि सिद्ध- मित्यत आह—एवं चेति । आगन्तुकविप्र्यसंश्लेषादुपरकरूपेण बोधस्याडSन्तः- कल्पेऽपीदानीं मया स्वात्मा बुध्यत इति नित्यबोधात्मनि कथमिति श्रावक्यै रSदरकाSSनयस्यड्डन्तुबतवेन भाविष्यति त्याह—यथा सविताडसाविति । यस्मादन्योपाधकमात्रेण बोधकर्तृत्वं स्वतः पुनर्ज्ञानानपेक्षत्वमेव । तस्माद्विज्ञाना- नेपेक्षत्वादविदितादन्यत्वं सिद्धम् । कथमन्यत्वं वेक्ष्यामाधिशब्दः संगच्छते तनाऽS- ह—आधिशब्दश्श्रुति । निपातानामनेकार्थत्वाल्क्षणया चेति्र्यर्थः । अविदितादन्यत्व- स्वाडSर्थिकर्मर्थमाह—अव्यक्तमेवावति । विदितं न भवत्यविदितं च न भवतीये क्कनिपेधस्य तात्प्र्येमुक्त्वा समुदायार्थमाह—विदिताविदितं चेति । व्याचचक्षीर

३ इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्वाचचक्षिरे ॥ ३ ॥ यद्वाचाडनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ४ ॥ विकल्पिते तादृशाम्यद्बह्म विज्ञानस्वरूपं सर्वविशेषप्रत्यस्त मितमभित्यं समुदायार्थः । अत एवंडडस्माकं हेय उपादेयो वा । अन्यद्वदृच्येन हेयमुपादेयं वा । न तेनैव तदस्य कस्याचिद्रेयमुपादेयं वा भवति । आत्मा च ब्रह्म स्वसिद्धान्तमतोऽन्यस्यापि न हेयमुपादेयं वा । अन्याभावाच्च । इति शुश्रुम पूर्वेषामित्यागमोपदेशः । व्याचचक्षिर इत्यस्यानुवाद्यं तर्कप्रतिपेधार्थम् । ये नस्तद्बह्मोक्तवन्तस्ते नित्यमेवाडडड्गमं प्रथमप्रतिपादकम व्याख्यातवन्तो न पुनः स्ववुद्धिप्रवृत्तेन तर्केणोक्तवन्त इत्यागमपरमपर्यादिच्छेदं दर्शयति विद्यासुतये । तर्कस्तु स्ववशवर्त्ती ब्रान्तोडपि भवतीति ॥ ३ ॥

४ यद्वाचेतिमन्नानुवादो हढप्रतीतः । अन्यदेव तद्विदितादिति । योड्यमागमार्थो ब्राह्मणोऽटोऽस्थैव दृढभिने मन्त्रा यद्वाचे त्यादयः पठ्यन्ते । यद्वाच्छ वाचा शब्देनाडनभ्युदितमनभिव्यक्तमनभिधीयत इत्यतत् । येन वागभ्युद्यत इति वाक्प्रकाशहेतुत्वोक्ति । येन प्रकाश्यत इति वाचोडभिधानस्याभिधेयप्रकाशकत्वस्य हेतुत्वमुच्यते ब्रह्मणः । उक्तं च केनोपनिषद्वाचामिमां वदन्ति यद्वाचो ह वाचामिति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्यविषयत्वेन ब्रह्मण आत्मन्यवस्थापनार्थ आम्नायः । यद्वाचाडनभ्युदितं वाक्प्रकाशनिमित्तं चेति ब्रह्मणोडविषयत्वेन वस्तुस्वरूपाशिक्षा निवर्त्य स्वात्मन्येवावस्थापयत्यागमोऽयमिति यदतदेव ब्रह्म त्वं विद्धीति यन्नत उपास्यप्रतिषेधाच्च ॥ ४ ॥

३ इत्यस्वातन्ग्र्यं तर्केपतिषेधार्थमित्यमेवतसूत्रं विवृणोति-ये नस्तदिति ॥ यद्वाचेतिमन्नानुवादो हढप्रतीतिरिति सूचमेतदिभजते-अन्यदेवेत्यादिना । येन वागभ्युद्यत इत्यननेन वाक्पकांशे हेतुत्वोक्तिरिति । येन वागभ्युद्यते इत्यनेन वाक्प्रकाशहेतुत्वोक्ति: । येन प्रकाश्यत इति वाचोडभिधानस्याभिधेयप्रकाशकत्वस्य हेतुत्वमुच्यते ब्रह्मणः । उक्तं च केनोपनिषद्वाचामिमां वदन्ति यद्वाचो ह वाचामिति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्यविषयत्वेन ब्रह्मण आत्मन्येव बुद्धेरव-स्थापनार्थ उपसंहारार्थ । अविषयत्वेन ब्रह्मणोऽतिरिक्तस्वरूपेण वेद्यत्वासंभवादिति योजना । एवसूतं विमजते-यद्वाचेत्यादिना ॥ ४ ॥

५ यन्तमनसा न मनुते येनाहडहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५ ॥

६ यच्चक्षुपा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥

७ यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥

८ यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८ ॥

१ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

यदि मन्यसे सुवेदेति दहरमेवापि नूनं त्वं । यन्मनसस्त्यादि समन्वमु मनो मतमिति । येन ब्रक्षणा मनोडपि विपर्येति नित्याविज्ञानस्वरूपत्वात् । सव्यापाराणि सर्वविषयाणि तानि च नियताविज्ञानस्वरूपावभासतया येनावभास्यन्त इति श्लोकार्थः । " क्षेत्रं क्षेत्री तथा छत्स्नं प्रकाशयति " इति स्मृतेः । " तस्य भाष " इति चाडडडर्वणम् । येन प्राण इति क्रियाशक्तिरण्यात्म-

९ विज्ञाननिमित्तेत्येतत् ॥ ५ ॥ ६ ॥ ७ ॥ ८ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ ९ ॥

यदि मन्यसे सुवेदेति शिष्यबुद्धिविचारणां गृहीतस्यिरतायै । विदिताविदिताभ्यां निवर्त्यं बुद्धिं शिष्यस्य स्वात्मन्यवस्थार्य तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीति स्वाराज्येभिषिच्योपास्य प्रतिषेधेनाथास्य बुद्धिं विचाल-

९ यन्त्सर्वकरणानामाविषय यत्सक्वरणानामाविषय येन निर्विशेषण सर्वाणि करणानि भास्यन्ते तद्ब्रह्मैव तत्त्वदर्शिभिर्ज्ञायते । यत्नो न कर्तव्य इति यन्नोपपम एवं लक्ष्यते । विद्धीत्यननातिरिक्तं मा विद्धीतिमिभायः ॥ ५ ॥ ६ ॥ ७ ॥ ८ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ ९ ॥

यदि मन्यसे सुवेदेत्यनेन वाक्येन शिष्यबुद्धिविचालनं । क्रियते स्थूणानिखनन-न्यायेन गृहीतस्य दाढ़चाथर्म् ॥ एतत्संग्रहवाक्यं विभुणोति—विदिताविदिताभ्या मित्यादिना । अल्पमेव बलणां रूपं नूनं त्वं वेत्थेति को मन्यत इत्याकाडक्षया-

१.९ वेदथ ब्रह्मणो रूपं यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु भीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥ ९ ॥ १ ॥ यदि यदि मन्यसे सुवेदाहं ब्रह्मास्त्वं ततोऽल्पमेव ब्रह्मणो रूपं वेत्थ त्वमिति निश्चितं मन्यत इत्याचार्यः सा पुनर्विचालना किमर्थेत्युच्यते पूर्वगृहीते वस्तुनि बुद्धे: स्थिरतयै । देवेष्वपि सुवेदाहमिति मन्यते य: साधनस्य ब्रह्मणो रूपं दहरमेव वेद्धि नूनम् । कुस्मात् । अविप्रतिपत्त्याच्चिदचक्षणः; अथचाऽल्पमेवास्याऽऽध्यात्मिकं मनुष्येषु देवेषु च । आदैविकमस्य ब्रह्मणो यद्रूपं तदिति संबन्धः । अथ न्वति हेतुमींमांसया: । यस्मादहरमेव सुविदिते ब्रह्मणो रूपमऽयदेव तद्विदितातिरिक्तत्वात्तु वेदेति च मन्येसेदल्पमेव वेत्थ त्वं ब्रह्मणो रूपं यस्मादथ नु तस्मान्मीमांस्यमेवाद्यापि तब ब्रह्म विचार्यमेव यावाद्विदिताविदितप्रतिपत्तिगमार्थमनुचव इत्यथ: मन्ये विदितामिति शिष्यस्य मीमांसानन्तरोक्कि:; प्रत्ययचतुयसंगते: सम्पक्ववस्तुनिश्चित्वाय विचारित: शिष्य आचार्यण मीमांस्येव इति चोक्त एकान्ते समाहितो भूत्वा विचार्य यथोक्तं सुपरिनिश्चित: सन्नाहड्रड्गमाचार्यमनुभवप्रत्ययस्यैकविषयत्वेन संगत्यर्थम् । एवं हि सुपरिनिश्चित्ता विद्या सफला स्याद्वानिश्चियते तति न्याय: प्रदर्शितो भवति । मन्ये विदितमिति परिनिश्चितानिश्चिमन्मन्यत इत्याचार्य इति । यदिति । यादृशमस्य ब्रह्मणो रूपं त्वमसंस्थास्तादृशं देवेष्वपि यो मन्यते सोऽपि दहरमेव नूनं मन्यत इति योजना । अथ न्वति हेतुर्मीमांसाया: इति संग्रहवाक्यं विवृणोति - यस्माद्दयादियुक्ता । अतिविषयप्रतिवचनं तदामुया:विदितामिति वा । नादृश्य: । आचार्यामुपगताया विरोषाद्वेदनविषयतथा च घटवद्बलकवप्रसिद्धदितत्वेन तम् विकारित्वापाताच्च न द्वितीयो गोपाला दिव्योऽविशेषप्रसड्गात्तृणादिमवस्थाने वादप्रतिपादसकृदिति विचार्यैकैकपक्षपरिजिहीर्षया विदितमविदितं चेति समुचितं तद्वचिम् । तज्ञानसंवाद्यभावाद्विदितं वेदनविषयत्वभावाद्वाचाविदितागति सुपरिनिश्चित: सन्नपतिवचनमहत्यर्थ: । पत्यङ्नयस्य संगति: संघटनमेकस्मिन्विषये किमर्थमुच्यते । संवादादीनां प्रामाण्यामिति तार्किकसिद्धेर्निश्चित्यार्थ: । स्वतःप्रमाण्यपक्षे त्वागार्थे प्रत्ययान्तरसंवादस्तात्पर्य

नाह मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । विज्ञानप्रतिज्ञाहेतुक: ॥ १ ॥ १ ॥ परिनिष्ठितं सफलं विज्ञानं प्रतिजानीत आचार्यात्मनिश्रययोस्‍तुल्‍यतायै । यस्‍माद्‌ तुमाह-नाह मन्ये सुवेदेति । अहेतुयवधारणार्थो हि पातो नैव मन्य इत्येतत् । यद्‌वद्‌परिनिष्ठितं विज्ञाने तावत्‍सुवेद शुद्धु वेदाहं ब्रह्मेति विपरीतो मम निश्‍चय आसीत् । सोऽपजगाम भवाद्‌धिकृतिचालितस्‍य यथोक्तार्थमीमांसाफलभूतात्‍स्‍वभावनिश्रयरूपासम्यक्‍पत्‍ययादिदुर्‌वात । अतो नाह मन्ये सुवेदेति । यस्‍माच्‍च तत्रैव न वेदेति मन्य इत्यनुवर्तते । आविदितबह्स्रप्रतिपेधात् । कथम् । तर्हि मन्‍यस इत्युक्त आह-वेद च । चशब्दाद्‌द्वैत च न वेद चेत्‍यमिप्राय: । विदिताविदिभ्‍यामन्‍यल्‍वद्धेतु:तस्‍मान्‍मन्‍या विदितं ब्रह्मेति मन्य इति वाक्‍यार्थ: । अथवा वेद चेति नियतविज्ञानस्‍वरूपतया नो न वेद वेदेव चांह स्‍वरूपविक्रियाभावात् । विशेषविज्ञानं च परा-

धोलक: । पतिबन्धनिरासेनोपचरण निश्‍चयहेतुरिति सर्वस्‍य प्रतिवचनवाक्‍यस्‍य तापयस्‍यमुक्‍तया मन्‍ये विदितमित्‍येकदेश्यास्‍मर्थी संग्रुलाति ॥ ९ ॥ १ ॥ संगृहीतं स्फुटयति-परिनिष्ठितमित्‍र्यादिना । बिरुद्धत्‍वादिति । विपरीतम्‍प-त्‍यसस्‍य सम्‍यग्‍ज्ञानविज्ञप्‍त्‍वस्‍तुदृशामहृदिप्रतिपत्‍योडपगत हत्‍यर्थ: न केवलं विप-रीतमत्‍यसस्‍य संशयस्‍य वाड्मानम निश्‍चितं विज्ञानंज्ञानाभ्यांवाच्चेत्‍याह-यस्‍मा-च्‍छति । अथवा वेद चत्‍यस्‍यान्‍योऽर्थ: कथम्‍ते । यद्‌वद्‌नियमावविज्ञानं स्‍यात्‍तर्हि तस्‍य प्राग्‍भावकाले प्रध्वंसाभावकाले वाड्‌ज्ञानं संभव्‍यते न तु तदस्‍ति । नित्‍यं हि विज्ञानं ब्रह्म मम स्‍वरूपं ततो नो न वेद । यदि च वेदनं मम विक्रिया भवेत्‍तदा विज्ञानस्‍यान्‍यथात्‍वासंभवात्‍सदा वैदेाहम । यथा स्‍वाभाविकाविच्छतया पर्वता-स्‍तिष्‍ठन्तीति व्‍यपदेशास्‍तद्विल्‍यर्थ: । स्‍वरसत्‍या स्‍यं प्रमेति स्‍वरूपात्‍वमादाय व्‍यारुयतां चशब्‍दार्थमाह-विशेषविज्ञानं चेति । आगमादिविचारसहकृताज्‍जातं ब्रह्मात्‍मकत्‍वाज्‍ज्ञकंमन्‍त:करणपरिणामरूप ब्रह्मार्पिति विशेषविज्ञानं तत्‍परेणान्‍त-करणेनोपाधिनाड्‌डस्‍तन्मन्‍यध्यस्‍तं न परमार्‍थतो ज्ञानवस्‍वमात्रम इति न वेद चेति करणेनो

पाभिनाड्‌डस्‍तन्मन्‍यध्यस्‍तं न परमार्‍थतो ज्ञानवस्‍वमात्रम इति न वेद चेति करणेनोपाधिनाड्‌डस्‍तन्मन्‍यध्‍यस्‍तं न परमार्‍थतो ज्ञानवच्‍वमात्रम इति न वेद चेति + केनोपनिषत्‍पदाभाष्‍यो नाहं मन्‍ये इति पाठ: ।

यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥ १० ॥ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । ध्र्यस्तं न स्वत इति । परमार्थतो न च वेदेति यो नस्तद्वेद तद्वेदेति- पक्षान्तरनिरासार्थमादाय उक्तार्थानुवादात् । या नोऽस्माकं मध्ये से एव तद्रष्टा वेद चेति पक्षान्तरे ब्रह्माविच्चं निरस्यते । कुतोडयं मर्थोड- वसीयत इत्युच्यते । उक्तानुवादकं ह्यनुवदति नो न वेदेति वेद चेति ॥ १०॥२॥

यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । यस्यामतमिति श्रौतमार्गयिकार्थोपसंहारार्थम् । शिष्याचार्यो- किप्रयुक्तिलक्षणयाडनुभवयुक्तिप्रधानयाडन्यथाऽनुपप- श्रौतेन वचनेनाडडगमप्रधानेन निममनस्यानुप्रविश्य तं संक्षेप उच्यते । यदुक्तं विदिताद्यद्वादानामगोचरत्वात् । मीमांसितं चानुभव- तिभ्यां ब्रह्म तत्त्वैव ज्ञातव्यं कस्मात् । यस्यामतं यस्य विवादिप्रयुक्त- क्प्रवृत्तस्य साधकस्यमतत्त्वमवादित ब्रह्मज्ञत्वात्तव निश्चयफल- वसानावबोधतया विवादि प्रानिवृत्तिर्यमभिप्रायः । तस्य मतं ज्ञातं तेन विदितं ब्रह्म येनाविषयत्वेनाडSमत्वेन प्रतिपाद्यमित्यर्थः । स सम्यग्दर्शी यस्य विज्ञानाम्नतरमेव ब्रह्मात्मभावस्याऽऽसिस्थास्वत्सर्वतः । कार्याभावो विपर्ययेण मिथ्याज्ञानो भवति । कर्थं मतं विदितं ज्ञातं मया ब्रह्मति यस्य विज्ञानं स मिथ्यादर्शी विपरीतविज्ञानो विदिताद्यद्वादंश्र्नो न वेद स न विजानाति । ततश्र निश्चितवैदिकस्य विज्ञानस्य मिथ्यार्थत्वात् । अद्वैत- विषयतया निन्दितत्वाच्चया कपिलिकरणभुगादिसमयस्यापि विदितब्रह्म- घटत इत्यर्थः । प्रकारान्तरणापि ब्रह्मविज्ञानं संवरति । ज्ञाझनिरासार्थे वाक्यैकदेश इत्याह—यो नस्तद्वेद तद्वेदेति । इदं सूचकवाक्यं विवृणोति-यो नोऽस्माक- मिति । यो नोऽस्माकं मध्ये तद्विदिताविदितान्यत्वं वेदेति श्रेष्ठ । यथाडहं वेदातोडन्येन प्रकारण विष्णु उपास्यबुद्धया विवादिति योजना । उक्तानुवादादिति । अभ्यासार्ह्यातात्पर्योल्लि दर्शनादविषयत्वयैव ब्रह्मविज्ञानं विवक्षितमित्यर्थः । १०॥२॥ यस्यामतमिति वाक्यार्थ संग्रहीतं व्याकुयाति-शिष्याचार्यादिना । श्रौत- मिति । शिष्यस्ये डाचार्यस्य चोक्तिनं भवतीति शिष्यापनार्थम् । तेन श्रौतेन कथमुच्यत इत्याकाङ्क्षायाम्—यदुक्तामिति । यदुक्तं विदिताद्यद्वादानामगोचरत्वादिति । यद्वा ब्रह्म विदितादन्यदु क्मिति संबन्धः । गोपा-

मसृतत्वं हि विन्दते । आस्मना विन्दते प्रति बोधं प्रतीति वीप्सा सर्वप्रत्ययगताप्यर्था । बौद्धा हि सर्वे प्रत्ययास्तमलोहवच्चिर्यावद्विज्ञानस्वरूपात्मचर्यावादिज्ञानस्वरूपावभासास्तदज्ञानासास्तद्भावासाश्राड्‌डस्मा तदिलक्षणोऽचिवदपलभ्यते इति तेन तद् द्वारो भव-

न्यातमोलदधौ । तस्मात्प्रतिबोधावभासप्रत्यगात्मतया यदिदमं तद्‌दृष्टं तदेव मतं ज्ञातं तदेव सम्यग्ज्ञानवदप्रत्यगात्मविज्ञानं न विषयविज्ञानम्‌ ।

आत्मखेन प्रत्यगात्मनैक्षादिति च कठके । अमृतत्वं हि विन्दत इति हेतुवचनं विपर्यये सूत्रप्राप्ते: विषयात्मविज्ञाने हि म्रृत्यु: प्रारभत इत्यात्मविज्ञानामृतत्वनिमित्तामिति युक्तं हेतुवचनममृतत्वं हि विन्दत इति । आत्मज्ञानेन किंमृतत्वमुपपाद्यते । न । कथं तहि । आत्मना विन्दते स्वनेवै नित्यामस्खभावेनामृतत्वं विन्दते । नाड्‌डल्मनपूर्वकं ।

संग्रहवार्त्तये विवृणोति—बोधं प्रत्यगात्मादिना । यथाड्‌डस्मिकशरीरे बुद्धिपरिणामा जडा अपे चिन्मात्रतया संवेदनवभासन्त इति संभाध्यते । जडानां हि शनैः शनैरुपपत्तेः । तथा सर्वशरीरेषु बौद्धाः पत्यया यद्यप्यमृतत्वा संवेदनवद्वासन्ते सौड्‌स्तितिं संभाव्यते । एतदुक्तं भवति । श्रोतृशरीरावच्छिन्नबौद्धप्रत्ययसाक्ष्येकसदर्थः ।

तदितरसर्वशरीरावच्छिन्नबौद्धप्रत्ययसाक्ष्येकसदर्थः चिन्मात्रव्यवर्तकधर्मानुपपत्तेः । चानात्मत्वादिप्रसङ्गसंभावितमेकत्वं तदेव ब्रह्म त्वमितिवाक्यजन्मादिभक्तंविपयतया प्रकाराते ब्रह्मास्मीति यस्मात्तानन्यज्ञानेनावभास्यत इति तद्‌न्या-

वभास आत्मा सर्वजडलक्षणोऽवगन्तुं शक्यते तस्मादित्युपसंहारः । पतिबोधमवभासाश्रित्याविवक्षितया दृश्यते । तस्मादित्युपसंहारात्प्रतिबोधमव-

बिम्बप्रतिबिम्बस्थानीयैनै-केन रूपेण यद्ब्रह्मवेदनं तत्तत्सम्यग्दर्शनामितीयर्थः । विषयविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं न भवत्येत्यत्र हेतुमाह—आत्मरवेनेति । ब्रह्म आत्मवेन विषयत्वासंभवादित्यर्थः ।

अदृश्यादिनिरूपत्वात्सर्वज्ञत्वादिगुणकत्वं ब्रह्मणः । शोकैकसमुदिगम्यत्वादनृतत्वस्याप्रतिपत्तिः किञ्चिद्विशेषणमित्यर्थः । प्रत्यक्षप्रमूर्त्तेर्व्यभिचारेऽपि विशेषणमित्यर्थः ।

प्रत्यक्षादपरोक्क्षब्रह्मज्ञानं तदेव सम्यग्ज्ञानमित्यत्र को हेतुरित्याश्रयाच्चापरोक्षज्ञानान्च तत्रैवनेनामृतत्वसाधनत्वाद्दिव्युतरवार्थ्य संग्रहाति—अमृतत्वं हिति । सूत्रं विभजते—विषयात्मेति । विषयेषु बुद्ध्यादिव्याविज्ञाने विषयतया वा व्यवस्थितस्योपासकस्यतया ज्ञाने म्रृत्यु: प्रारभते भयमिति प्रसिद्धं बुद्ध्यादिसंघातमात्रं मन्यमानस्योपासकस्य च कर्तृत्वभोक्तृत्वादिवृत्तेः

“अथ युज्याथाड्‌डतो विदुरुनरराजानस्ते क्षत्र्यलोका भवन्ति” इत्यादिश्रुतिभ्य्यश । “तरति शोकमात्मवित्‌” इत्यादिश्रुतिषु चाड्‌डस्मज्ञानामृतत्व-कथनंवृत्तम्‌ ।

१२ वीयं विद्याया विन्दतेऽस्मृतम् ।१२।४। विन्दत इत्यात्माविज्ञानापेक्षमू । यदि हि विद्योत्पाद्यममृतत्वं स्यादनित्यं भवेत्कर्मकार्यत्वात् । अतो न विद्योत्पाद्यम् । यदि चाऽऽड्‌डतमेव विन्दते किं पुनर्विद्यया क्रियते इत्युच्यते । अनात्मविज्ञानं निवर्तयन्ति मा ताविवृृश्या स्वाभाविकस्यात्मत्वस्य निमित्तमिति कल्प्यते । यत्‌ आह-वीयं विद्यया विन्दते । वीर्यं सामर्थ्यमनात्माधारोपमायास्वान्तध्वान्तनिमिभाव्यलक्षणं बलं विद्यया विन्दते । तच्च किंविशिष्टम् । अमृतमविनाशी । अविद्याजं हि वीर्यं विनाशी । विद्ययाडविद्याया बाध्यत्वात्‌ । न तु विद्याया बाधकोडस्तीति विद्याजममृतं वीर्यम्‌ । अतो विद्याऽमृतत्वे निमित्तमात्रं भवति । "नायमा बलहीनेन लभ्यः" इति चाऽऽड्‌डश्रवणे । लोके‌ऽपि विद्याजमेव बलम्‌ पशुभिर्भवति न शरीरादिसामर्थ्यं यथा हस्त्यादेः । अथवा प्रतिबोधविदितं मतामिति सद्देवाशोपविषरीतानिरस्तसंसकारणखलिनिर्ने प्रसिद्धामित्यर्थः । नो‌ऽलम्बनपूर्वकामिति । कीचिदुपासनालम्बनान्वित्य तदुपासनसाध्यतया न विन्दत इत्यर्थः । कथं तर्हि विन्दत इति प्रयोग इत्यपेक्ष्यात्मज्ञानापेक्षमिति । आत्मविज्ञानेन मृत्युत्वभ्रमानिवृत्तिपेक्ष्यामृतत्वमुपचर्यंत इत्यर्थः । मुख्यार्थे बाधमाह-यदि होतादिना अनात्मविज्ञाते येन तद्नात्मविज्ञानमनाधीनवाऽ‌ऽध्यात्मज्ञानमित्यर्थः । पुनर्ज्ञानान्तरोद्येन बन्धकाऽ‌ऽद्यां कथं श्रुतज्ञाननिवृत्तिमात्रेणामृतत्वं ज्ञानस्यैस्त्ये शाङ्‌कुरःडह-यत्‌ आहोति । स्वस्थ्याऽ‌ऽतोवच्छेदो भवति येन ध्वान्तेन तत्त्वान्तः‌धानमनात्मा ध्यारोपो मनुष्यत्वाद्याभिमानः परमेश्वरी शक्तिमाथा जीवत्वनिमित्तमज्ञानं सान्तध्वान्तम्‌ । एतैः सर्वैरिभवानियो न भवत्यात्मा येन विद्याचेतनातिवायन विद्वाऽ‌ऽलमते । पूर्वसिद्धस्याज्ञानादेर्हानमात्रायाः स्वतो जीवन्मुक्तत्वाभाव-भिनवस्याज्ञानस्योत्पत्तौ कारणाभावात्‌ । प्रवृत्तफलकर्मोक्षिप्तस्य ज्ञानलेशस्य द्वैतावभासस्य च विद्वदनिभावकत्वादिदंरुरुत्ववाचिश्रीत्यते सम्पग्ज्ञानस्यामृतत्वहेतुत्वमित्यर्थः । ननु विद्याजं चेत्कथमविनाशी ऋत्कत्स्य विनाशित्वानियमादित्य-शाङ्‌कुरःडह-न तु विद्याया इति । यावदेवपातं जायमानो द्वैतावभासो विद्यया बाध्यत एव न मामभिमतिं शक्तनोतीत्यवष्टमो वीर्यं तस्याविनाशो‌ऽमृतत्वं तत्कारणविद्याया अबाध्यत्वाभिप्रायेणो‌ऽच्यते । न स्वरूपनाशाभावाविमायेणेत्यर्थः । प्रति-बोषपदस्य योनिकर्मर्थ व्यार्क्याय रुढचिभिप्रायेण व्याचष्टे-अथ वति । अशेषतया विपरीतो निरस्तः संस्कारो येन बोधेन स प्रतिबोधो युगपदुक्त्स्ताविद्यावत-

१३ ॥ ५ ॥ इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीनमही विनष्टिः । भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादकामृतता भवन्ति ॥ स्वप्रतिबोधवद्यद्विदितं तदेव मतं ज्ञातं भवतीति । अथवा गुरूपदेशः प्रतिबोधस्तेन वा विदितिं मतमित्युभयत्र प्रतिबोधशब्दप्रयोगोऽस्ति । सुप्तप्रतिबुद्धो गुरुगुणात्विति । पूर्वं तु यथार्थम् ॥ १२ ॥ ४ ॥ इह चेदवेदीदित्यादिकर्तव्यतावधार्यपर्यये विनाशश्रुते: । इह मनुष्यजन्मनि । सत्यवस्तुमात्मा वेदितव्य इत्येतद्विद्यते । कथमिह चेद्वेदीदिति द्वितीयते । अथ सत्यं परमार्थतस्त्वमसत्यवस्तु तस्य जन्म सफलमित्यभिप्रायः । न चेदिहावेदिच विदितवान्वृथैव जन्म । अपि च महती विनष्टिरमहाविनाशो जन्ममरणप्रबन्धाविच्छेदप्राप्तिसलक्षणः स्यादितस्तस्माद्विद्यं तद्विच्छेदाय ज्ञेय आत्मा । ज्ञानेन तु किङ्‌ स्रियादियुच्यते- भूतेषु भूतेषु । चराचरेषु सर्वेष्वप्यर्थतः । विचित्य पृथक्पृथगनुसन्धायैकमात्मतत्त्वं संसारधर्मैरपृथगात्मभावेनोपलभ्येत्यर्थः । अनेकार्थत्वादातूनाम् । न पुनर्जीववेतिसंभवति विरोधात् । धीराः धीमन्तो विवेकिनो विनिवृत्तबाद्यविषयाभिलापा: । प्रेत्य मृत्वाSSस्माल्लोकाच्छरीराद्यनात्मलक्षणदृश्यावृत्तमतममत्वाहङ्‌काराः सन्त इत्यर्थः । अमृताममरणधर्मा नो नित्यविज्ञानमृतत्वस्वभावा एव भवन्ति ॥ १३ ॥ ५ ॥

इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ त्कार्यनिवर्तकः सद्योमुच्यतेतुरित्यर्थः । प्रतिबोधशब्दलेशो नाख्यायातस्ताड्‌द्यं व्याख्यानं युक्तमित्याह-पूर्वं त्विति । गुरूपदेशो सत्यपि प्रतिबोधव्यापक आत्मानुसंधानं विनाऽपरोक्‍षावगमासंभवात्सद्गुरुमुखे श्रवणीयत्वादित्यर्थः ॥ १२ ॥ ४ ॥ इह चेदवेदीदित्यादिवाक्यार्थं संगृह्णोति-इह मनुष्यजन्मनित्यादिना विरोधादिति । एकस्मिन्निरचिरन्धो चिन्मात्रे चितनस्योध्यार्देशानिवेशानस्येष्ट-कानाभिवासंभवादित्यर्थः ॥ १३ ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

बहा ह देवेभ्य इति ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतोक्किर्यतनाधिकार्याथ समाना ब्रह्मविद्या यदधीनः पुरुपार्थः: अत ऊर्ध्वर्मर्यवादेन ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतोच्यते । तद्विज्ञाने कुत्सं नु नाम यत्नमाधिंक कुर्यादिति । शामाद्यर्थो वाडड्रभ्योदभिमानशान्त्यनतौ । शामादि वा ब्रह्मविद्यासाधनं बोधितस्तं तदर्थोड्यमर्थवादद्वारायः । न हि शामादिसाधनरहितस्याभिमानरागद्वेषादिदियुक्तस्य ब्रह्मविज्ञाने सामर्थ्यमस्ति । वयात्रादिमध्याह्नप्रतिप्रयाह्नत्वाद्दक्षिणा: । यस्यमाच्चा। अन्यादीनां जयाभिमानं शातयति । ततश्र ब्रह्मविज्ञानं दर्शयत्याभिमानोपशमे । तस्माच्छमादिसाधनविधानार्थोड्यमर्थवाद इत्यवसीयते । सगुणोपासनाथों वाडपोदितत्वात् । नेंद यविद्यमुपासत इत्युपास्यत्वे ब्रह्मणोदपवितत्वादनुपास्यत्वे प्राप्ये तस्यैव ब्रह्मणः सगुणत्वेनाध्यदेवमध्यात्मं चोपासनं विधातऽयमित्येवमर्थो वेद्यादिदैवतं तद्वान्नभिलुपासितव्यमिति हि वक्ष्यति । ब्रह्मति परो लिख्यते । नह्नन्यत्र परादिश्रशान्त्रियःसर्वज्ञातृपरिभूयार्थींद्रिस्रुणं वजीकर्तं सामर्थ्यमास्ति तत्र शशाक दग्धुमित्यादिलिङ्गादशब्दवाच्य ईश्वर इत्यवसीयते । नह्नन्यादभिसृष्ट्रं दग्धुं नोशसहते वायुवडडातुम् । ईश्वरेच्छया तृणमपि वज्री भवतीरुपपद्यते । तसिद्धिजर्जगतो नियतप्रवृत्तः । श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धिभिरिन्द्रियसर्वविज्ञान ईश्वरे सर्वात्मकः सर्वशक्तो

यः सुराणां जय हेतुसुराणां पराजये । सर्वप्रधानया शक्त्या संपन्नः सोडहमीश्वरः ॥

इति ब्रह्म हेत्यादिकार्यायास्यात्पर्ये संग्रहीतं विवृणोति-समाप्त्यादिना । तात्पर्यान्तरमाह-शामाद्यर्थो वाति । संग्रहवाक्ये विवृणोति-शामादि वक्ति । तात्पर्यान्तरमाश्म्याधिकाया संग्रहाति-सगुणेतित । संग्रहीतं विवृणोति-नेढभित्यादिना । रुत्नालोयिकारस्तयात्पयेमुखवा ब्रह्म इत्यादर्थमाह-बह्मति । परोलिङ्गादिति । एतदृङ्गारव्याति -नह्नन्यत्रेत्यादिना । काचदृक्ष्यामाह-तत्सिद्धिरिति । ननु श्रुत्यादिभिरेवईश्वरे सिद्धे किमिति जगतो नियतप्रवृत्तिलिङ्ककानुमानं सूचितं तत्राऽऽह—श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धिभिरिति । यावत्तर्केरण संभवो नानुप्राप्ते तावच्छास्त्रप्रतिपचोडपीश्वरो न निःश्वीयतेऽर्थवादच-शास्त्रार्थ ईश्वरस्य निःश्वाय नियमाय सामान्यतो दृष्टमुमानं हेतुमतिबन्धात्

सिद्धेऽपि शास्त्रार्थान्निश्चयार्थमुच्यते । तस्येश्वrasya सद्भावासिद्धिः कुतो भवतीत्युच्यते । यदिदं जगदेवगन्धर्वयक्षरक्षःपितृपिशाचादिलक्षणं युधि-यत्पुथिव्यादित्यचन्द्रग्रहणक्षत्रविचित्रं विविधप्राण्युपभोग्यस्थानसा-धनसंबन्धि तद्रूप्यन्तकुशलशिल्पिभिरपि दुर्निर्माणं देशकालनिमित्तानु-रूपनियतप्रवृत्तिनिवृत्तिमत्सदृशोक्कर्मविभागज्ञप्रयत्नपूर्वकं भवितुमर्हति । कार्यत्वे सति यथोक्तलक्षणत्वात् । गृहप्रासादरथयानासनादिद्विपक्ष आत्मादिवत् करण एवति चेतु । न परतन्त्रस्य निमित्तमात्र- शास्त्रानुगृहीतकरूप सूत्रेणोच्यते । एतद्व्याख्याति-तस्येश्वrasyaगेत्यादिना । अनादिमिसिद्धकर्तृकमीकर्य यदृपेश्वr: सिषाधयिषितस्तत्स्थापि जगतो बहूनि विशेषणानि संसारिविलक्षणकर्तुं संभवना, नैवाकियस्तु व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वात् लक्ष्यापकविशेषः पक्षधर्मः सिध्यति ततः स्वातन्त्र्यनुमानमीश्वरनिश्श-यकमाहुः । तदूदूषणं परकर्तार्य दृश्यत्वम् । सामान्यतो दृष्टं रच्यति । एतज्जग-द्वोक्तृणां करणां च विभाग यो जानादि तत्पूर्वकं भवितुमर्हति इति प्रतिज्ञा । अथ जगदनिमित्तादृष्टनिष्ठपक्षस्थो यो जीविनां प्रयत्नसपूर्वकत्वं जगतः सिद्बुमिति सिद्ब-साधनत्वं वदतां निरीश्वरवादिनां निरासाय विशेषणं भोक्तृकर्मविभागज्ञेति । न हि जीविनामते भोकारोपरस्मदेशे काले वाड्स्य कर्मफलस्येति विभागज्ञानं संभवति । विशिष्टत्वादित्यर्थः । यथोक्तलक्षणादिति । विचित्रत्वादित्युक्ते व्यभिचार-स्थात् । आत्मादिस्वभाववैचित्र्यस्य प्रयत्नपूर्वकत्वभावात्तदर्थ कार्यत्वे सतीति । विशिष्टत्वादित्युक्ते व्यभिचार-स्थात् । आत्मादिस्वभाववैचित्र्यस्य प्रयत्नपूर्वकत्वभावात्तदर्थ कार्यत्वे सतीति ।

शास्त्रानुगृहीतकरूप सूत्रेणोच्यते । एतद्व्याख्याति-तस्येश्वrasyaगेत्यादिना । अनादिमिसिद्धकर्तृकमीकर्य यदृपेश्वr: सिषाधयिषितस्तत्स्थापि जगतो बहूनि विशेषणानि संसारिविलक्षणकर्तुं संभवना, नैवाकियस्तु व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वात् लक्ष्यापकविशेषः पक्षधर्मः सिध्यति ततः स्वातन्त्र्यनुमानमीश्वरनिश्श-यकमाहुः । तदूदूषणं परकर्तार्य दृश्यत्वम् । सामान्यतो दृष्टं रच्यति । एतज्जग-द्वोक्तृणां करणां च विभाग यो जानादि तत्पूर्वकं भवितुमर्हति इति प्रतिज्ञा । अथ जगदनिमित्तादृष्टनिष्ठपक्षस्थो यो जीविनां प्रयत्नसपूर्वकत्वं जगतः सिद्बुमिति सिद्ब-साधनत्वं वदतां निरीश्वरवादिनां निरासाय विशेषणं भोक्तृकर्मविभागज्ञेति । न हि जीविनामते भोकारोपरस्मदेशे काले वाड्स्य कर्मफलस्येति विभागज्ञानं संभवति । विशिष्टत्वादित्यर्थः । यथोक्तलक्षणादिति । विचित्रत्वादित्युक्ते व्यभिचार-स्थात् । आत्मादिस्वभाववैचित्र्यस्य प्रयत्नपूर्वकत्वभावात्तदर्थ कार्यत्वे सतीति । विशिष्टत्वादित्युक्ते व्यभिचार-स्थात् । आत्मादिस्वभाववैचित्र्यस्य प्रयत्नपूर्वकत्वभावात्तदर्थ कार्यत्वे सतीति । नैकान्तिकत्वं स्यातदर्थ यथोक्तलक्षणत्वादिति । यदिचिह्नं तद्विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकं यथा गृहादि । जानांश्च हि तक्षादिरयं गृहादिरस्य स्वामिनो द्रव्यदानादिपूर्वकं वाड्स्य निर्माणमित्थं चेत् ततो न साध्यवैकल्यं यथाद्दं हि साधनदूषणं । विपक्षे व्यातिरेक आत्मादिवैचित्र्यस्युदाहरणं पूर्वकत्वं न भवति तद्विशिष्टकार्यमपि न भवति । यथाड्डतमकार्यादित्यन्वयगत्य-रेकप्रयोग इत्यर्थः । विचित्रकार्यत्वमस्तु विभागज्ञप्रयत्न-पूर्वकत्वं न भविष्यति किं बाधकं जगद्वैचित्र्यस्य कर्मवैचित्र्यादेव संभवातः पक्ष एव साध्याभावादृच्चा शाङ्क्तिविपक्षे वर्तमाने हेतुः शाङ्क्तिव्याभिचार इत्यमिप्रेत्याड्ड-करण एवति चोदिति । परिहरति-न परोति । कर्तृपरतन्त्रस्य करणं निमित्तमात्रत्वात्स्वात-न्रृयेण निमित्तत्वासंभवात्कार्यवैचित्र्यस्य भवक्त्रसंज्ञा बाधकः कर्त्तरमन्तरेण । अतः पक्षे साध्याभावाद्गृहानुपपत्तेन शाङ्क्तिव्याभिचारित्वमिति भावः । संग्रह-वाक्यस्य पूर्वपक्षभागं विवुणोति-यदिदमिर्यादिनः ।

५६ आनन्दगिरिरुक्तटीकासंवलितशाङ्करवाक्यभाष्योपेता-[तृतीय:खण्ड: त्वात् । यदिममुपभोगवauचिड़्यं प्राणिनां तस्साधनवैचिड़्यं च देशकाल-निमित्तानुरूपनियतप्रवृत्तिनिवृत्तिक्रमं च तज्ज नित्यसर्वज्ञकर्तृकम्प । किं तहिं करणं एव तस्याचिन्त्यप्रभावस्वारसवैश्वर्फ़लहेतुत्वाभ्युपगमात् । सति करणः फलहेतुत्वे किमेश्वराधि कल्पनयेति न नित्यस्येश्वरस्य नित्यसर्वज्ञशक्ते: फलहेतुत्वं चोति चेतु । न करणं एवोपभोगवैचिड़्या-युपपद्यते । कस्मात् । कर्तृत्वतत्साकल्यकर्मणः चित्तमप्रयत्ननिर्फ़ृत्तं हि कर्म तत्प्रयत्नोपरमादुपरांतं सद्देशान्तरे कालान्तरे वा नियतानिमित्त-विशेषापेक्षं कर्तु: फलं जनयिष्यतीति न युक्तमनपेक्ष्यन्यदास्मन्: प्रयोक्कृ कर्तैव फलकाले प्रयोक्तेति चेन्यया निर्वर्तितोडसि त्वां प्रयोक्स्ये फलाय यदात्मानुरूपं फलमिति न देशकालानिमित्तविशेषान-भिज्ञात्वात् । यदि हि कर्ता देशविशेषाभिज्ञ: संस्वातनुड़्येण कर्म नियु-ज्यतेऽतोऽनिष्टफलस्याप्रयोक्ता स्यात् । न च निर्निमित्तं च तदनिच्छया-ऽऽत्मसमवेति तद्वर्यन्वदिरोति कर्म । नचाडSत्मकृतकर्तृसमवेतमयस्का-न्तमणिवदाकृष्टो भवति प्रधानकर्तृसमवेतत्वात्कर्मणः । भूताश्रयामिति वैषम्यनैर्घुण्यदोषपारिहाराय कर्मणो जगद्विैचिड़्यहेतुत्वमिष्यं तत्सप्रतिपक्षं विहाया-पूर्व ईश्वर: कल्प्यते धर्मी तस्य फलहेतुत्वं धर्म: च कल्पनयैति गौरवं स्यादित्याह न नित्यस्येश्वरस्येति । सति लाघवं दूषणं स्याच्चेह तदस्त्यमिप्रेत्य सिध्यांतं विवृणोति-न करणं एवेत्यादिना । आत्मनोडयं प्रवर्तकमनपेक्ष्य कर्म चेन् फलं जनयति तर्हि कर्ता जीव एव प्रयोजकाडSस्विति शङ्कित्वा परिहरति-कर्तैवेत्यादिना । आनिष्टफलसिद्ध्यनुपपच्या कर्तु: करमनियोक्तृत्वं न संभवति चेत्तार्हि निर्निमित्तमेव कर्म:फलाकारण परिणमत इति जर्तृकमीमांसकानां मतमाशङ्क्याऽSह-न च निर्निमित्तमिति । कर्तरानिच्छया कर्म विकरोति तत्यन्न दृष्टांतमावाच्चमेघेऽपि विकारस्य सानिमित्तत्वादित्यर्थ: । यच्च सौगतैरुच्यते फलकालपर्यन्तं कर्तुरवस्थानाभावात् कर्तृसमवेतं कर्म किंतु क्षणिकविज्ञानैना ऽऽत्म-ना छत्वादिकफलस्याकृष्टं भवति । यथाडSयस्कान्तो मणि: कराचिच्चेतेन प्रयुक्तोऽन्यदागपिलो हस्य प्रेरको भवति तद्वदिति तचाडSह-न चार्मकृतमिति । करणादीनि कारणानि य: प्रेरयकर्तोति स प्रधानकर्ता सत्समवेतं कर्म प्रसिद्धं तस्य च फलकालपर्यन्तं स्थायित्वमेष्यते । अन्यथाऽSहृताभ्यागमलुतविप्रणाश-प्रसङ्जात्प्रत्यभिज्ञापमान्या च्चेत्यर्थ: । लो कयिकतिभिप्रायमुनुद्रावय दूषयति-भूताश्रयामित्यादिना । आधुनिककर्ममीमांसकानां मतमुद्धावयति-

[३ तृतीयः खण्डः] केनोपनिषत्। चेत् न साधनत्वात् । कुतः? क्रियाया: साधनभूतानि भूतानि क्रियाकालेsनुभूतच्याश्राणि समाश्रौ च । हलादिदिवसक्त्राः परित्यक्कानि कालान्तरे कर्तुमुत्सहन्ते । न हि हलं क्षेत्रादिहीनगृहं प्रवेशयति भूतकर्मणाम्याचेतनत्वात्कृतकृत्यत्वात् । वायुरधिकते चेष्टासिद्धकृत् । न हि वायोरचितमित: स्वत:प्रवृत्ति: सिद्धा । स्थादिव्यपदेशानात् शास्त्रात्कर्मण एवेति चेच्छास्यं हि क्रियात: फलसिद्धिमानिश्वराद: स्वर्गकामो यजेत्यादि । न च प्रमाणाधिगतस्वादानर्थक्यं युक्तम् । न चेश्वरास्तित्वे प्रमाणान्तरमस्तीति चेत् । न हेत्यन्यायहानि:पत्ते: । क्रिया हि द्विविधा हेत्फलाडष्टफला च । हेत्फलाडपि द्विविधाडनन्तरफलाडडगामिफला च । आनन्तरफला गतिमुजिलक्षणा । कालान्तरफला च रुपिसेवादिलक्षणा । तत्कालान्तरफला फलापवर्गिण्येव कालान्तरफलतूपचप्रभांसिनी । आत्मरुच्यादीनं हि रुपिसेवादे: फलं यतो न चोभयन्यायनव्यतिरेकेण स्वतन्त्रे कर्म ततों वा फलं हेतुम् । तथा च कर्मफलप्राप्तौ न हेत्यन्यायहान्मुपपद्यते । तस्माच्छान्ते यागादिकर्मणि निय: कर्तृकर्मफलविभागज्ञ ईश्वर: सेव्या दिवियागादनुरूपफलदातोपपद्यते म शास्त्रादित्यादिना । यजेत्येतत्यादिपदात्सामान्येन समीहितसाधनं याग: प्रतिपाद्यते । कस्य समीहितस्य साधनमिति विशेषाकाङ्क्षायां स्वर्गकामपदसंनिधानात्काम्यमानसर्गसाधनत्वं यद्यव्यवमत्ते तथारपि क्षणिकस्य यागस्य कालान्तरीयसर्गसाधनत्वासंभवाच्चिष्फलत्वादिकं युक्त्यादि:डडह-न चेति । औषधपानादे: कर्मण: स्थायिसंस्कारदारण कालान्तरीयारोग्यादिफलहेतुत्वादिस्य भूतसाधनत्वनिर्वाहाय स्थाद्यवदान्तरपूर्व परिकल्प्यते तेन न त्वानर्थक्यं निर्देशवाक्यादिगतरवदित्यर्थ: । श्रुतसाधनत्वसिद्धचान्यथानुपचय किमितीश्वर एव नेत्यते तत्राडऽह-न चेश्वर इति । नेदंर्थ्यमिति शास्त्रास्तित्वे प्रमाणमन्यत्प्रयुक्तत्वात । न च मानान्तरमस्ति । तद्विषयादर्थवादित्यर्थ: । नापुवेंदोरेरेण श्रुतनिर्वाह: कल्पनीया: । यदृच्छावहितफल कर्म तचैतन्यप्रयुक्तफलमिति दृष्टया व्योमहान्यपसक्कादत: । श्रुतसाधनत्वसिद्धचान्यथानुपचयेश्वर: फलदाता कल्पनीया इत्याह-न हेतति । संग्रहवाक्यं विवृणोति- क्रिया हीत्यादिना । फलाद्येनापर्गो नाशो यस्या: सा फलापवर्गिणी न फलदातरं पृथगपेक्ष इत्यर्थ: । उत्पच्चा सती फलमदत्वैव प्रधंसते तत्सतत्र फलदातारं कालान्तरपक्ष इत्यर्थ । यागादिफलं कर्माद्यभिज्ञेन दीयमानं यद्वहितफलं वार्सेवफलवदियाह-तस्माच्छान्ते यागादीति । ननु जीवस्तावद्वापभोगसाधननियन्ता, तस्यापीश्वर:

५८ चाडडम्भूतः सर्वस्य सर्वक्रियाफलप्रदयमाक्षी नियविच्ञानस्वभावः संसारधर्मैरसंप्रुष्टः । श्रुतेश्व । " न लिप्यते लोकद्वेन बाध्यः " " जरामृत्युमत्येति " " विजरो विमृत्युः । " " सत्यसंकल्प एष सर्वेश्वरः पुण्यं कर्म कारयति ।" " अनुशास्ता योऽभिजाकार्शीति ।" " पतस्य वा अक्षरस्य प्रशासन इत्याद्या असंसारिण एकस्याडडत्मनो नियतमुक्तस्य सिद्धौ श्रुतयः । स्मृतयश्व सहश्रशो विधन्ते । न चार्थवादाः शक्यन्ते कल्पयितुम् । अनन्वयोगिक्वे सति विज्ञानोत्पादकत्वात् । न चोत्पत्तिं विज्ञानं बाध्यते । अप्रतिषेधाच । न चेश्वरौ नास्तीति निषेधोडस्ति । फलदानेन नियन्ता चोदिश्यते तर्हि नियन्तुः स्वव्यतिरिक्तनियम्यत्वाद् ब्रह्मस्वाप्यस्यो नियन्ता प्रसज्येत नियन्तृत्वाविशेषात् । अतोडनवस्थामसझवादितमनुमानमित्याशङ्क्याह- चाडडम्भूतः सर्वस्येति । कल्पितभेदमात्रेण नियम्यनियामकभावोपपत्तौ तात्विकभेददवद्व च घटादिदृष्टकार्यादितवादिमसदृगस्त्वोदितिकनियम्यत्वाद्यन्यन्वभावानवस्थाप्रसङ्ग इत्यर्थः । राजवदोऽश्वरः फलदाता चेतर्हि निर्मोहानुग्रहकृतत्वाद्वागादिमान्स्थाय-सर्वक्रियाफलति । यथा लौकिकसाक्षी कस्यचिद्विजयहेतुर्नस्य पराजयहेतुरपि न रागादिमान्कथ्यते । तथोपलध्दभूतवत् । तथेऽथरः क्रियादिसाक्षी रागादिमान् भविप्यति । अननुरूपदातृत्वात् । राजाऽप्यसाधून्डण्डनसाधूपरिरक्षण रागादिमान्कथं न इति भावः । साक्षित्वे तर्हि , सती ) धरस्यैक्णक्रिया स्यात्त्रडह-नित्येति । नित्यविज्ञानस्वभावस्थानिवाच्चेदेन साक्षित्वं कल्पयतात्पर्यः । सर्वस्य जीवस्याऽऽड- त्मभूतथ्रेर्द्वश्रस्ताह संसारधर्मैरुडिप्यते संसार्येमेदादित्यारुकचाऽऽडह- संसारेति । न केवलमुपचेरश्रासिद्धिः । श्रुतेरपीतियुक्तं ताः श्रुतीरुदाहरति-न लिप्यत इत्यादिना । स्मृतयश्व-" यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।" " समं सर्वेषु भूतेषु " " ईश्वरः सर्वभूतानां " इत्याद्या । यदुक्तमर्थवादवादमात्राणि तत्राऽऽडह-न चेति । इङ्गारविषाणी वाक्यानी न कर्मविधिसनिधिसामान्यनानानि । अतोडनन्यगोेष्टव सति बोधकत्वात्स्वार्थ प्रमाणानि कर्मविधिवाक्यवदित्यर्थः । किंचार्थवाददत्वेऽपि नाममात्रं पदसमन्वयबलेन जयमानस्य ज्ञानस्य बाधादर्शनात्स्वतःप्रमाण्यादस्य बाधयिता नोपपद्यत इत्याह-नचोऽपञ्चमिति । इत्थं नामामण्यमित्याह- अप्रतिषेधाच्चति यथा द्वे : बाव जार्णे रूपे मूर्ते चैवामूर्त चेतित । प्रस्तुत्य नेति नेतीति । परस्वरपतिपेधाति नैवमीश्वरं

प्राप्त्यभावादिति चेन्नोक्तत्वात् । न हिंस्यादितिवत्प्राप्त्यभावात्प्रातषेधो नाडडभङ्ग इति चेन्न । ईश्वरसङ्कल्पे न्यायस्योक्तत्वात् । अथवादप्रतिषेधादिति कर्मणः फलदान ईश्वरकालादीनां न प्रतिषेधोऽस्ति । न च निमित्तान्तरनिरपेक्षं केवलेन कर्मणा प्रयुक्तं फलं हस्तम् । न च विनष्टोऽपि यागः कालान्तरे फलदा भवति । सत्यम्युद्द्रवत्सर्वकर्मेश्वरबुद्धया तु संस्कृतायां यागादिकर्मणा विनष्टेऽपि कर्मणि सेध्यादिवेश्वरात्फलं कर्तुर्भवतीति युक्तम् । य तु पुनः पदार्था वाक्यशातेनापि देशान्तरे कालान्तरे वा स्वं स्वे स्वभावं जहति नाहि देशकालान्तरेषु चाम्लरुण्णो भवति । एवं कर्मणोडपि कालान्तरे फलं द्विप्रकारमेवोपलभ्यते । वीजक्षेत्रसंस्कारपरिक्षाच्छज्ञानवत्सेव्य- प्रस्तुत्य मतिषेध उपस्थाप्यत इत्यर्थः । प्रतिषेधभावः सच्चान्न भवति किञ्चिदपाकरोत् । यथा रागतः प्राप्ता भ्रूणहिंसा निषिध्यते नैवमीश्वरस्य मायिरस्तीत्यन्यथा सिद्धेमा गङ्कु परिहरति-प्रामित्यादिना । अमिप्रतिषेधादिति संग्रहवाक्यं प्रकारान्तरण व्याचष्टे-अथवाबोति । स्वर्गकामो यजेतत्यादिशास्त्र यागस्य फलदायिनीं शक्तिं गमयति न सहकार्यन्तरं निषेधयति । वाक्यभेदप्रसङ्गादित्यर्थः । इत्थं शास्त्रमोघवच्छेदकं वाच्यं नान्ययोगव्यवच्छेदकं । सकृच्छन्दनवनतादिनिमित्तानिरपेक्षस्य कर्मणः फलहेतुत्वानुपलब्धेः । अतो यथा मानान्तरसिद्धं सकृच्छन्दनवनितादिनिमित्तमिश्रितं तथेश्वरशास्त्राद्यमियाह-न च निमित्तान्तरनिरपेक्षमिति । इत्थेश्वरः फलदाता वक्तव्यः । यद्वस्तस्य यागस्य कारणत्वासंभवात् । नियमपूर्वकसर्वं हि कारणस्य न चापूर्वादरणोपपत्तते । असति द्वारवति द्वारस्वनुपपत्तेः । न चापूर्वस्यपानादिदृष्टान्तः । औषधाद्रव्यवधारण संस्कृतानां फलकालपर्यन्तमुपवर्तमानामेव काळान्तरे फलदेहेतुत्वामिपेत्य-SSह-न च विनष्ट इति । कथमेश्वरौ यागादि नेदृश्यस्य फलदातापद्यते तथाडडह सेध्यबुद्धीति । एतन्मानिनामुषितमिति कर्मणोऽश्वरस्य बुद्वावोरिह एवं कर्मणां संस्कारस्तद्वाश्रित इति कर्मणोऽश्वराश्रयफलं युक्तं । यथाडनेनाहं सेवन्त इतिसेव्यबुद्धौ संस्कृतायामिति । एवं संस्कारस्तद्वाश्रित इति कर्मणोऽश्वराश्रयफलं युक्तम् । यथाडनेनाहं सेवन्त इतिसेव्यबुद्धौ संस्कृतायां कालान्तरे विनष्टयामपि सेवायां सेध्यादराज्ञः फलं भवति तद्वदित्यर्थः । यद्यपि लौकिकानां कर्मणां फलसाधनत्वं चेतनाधीनं दृष्टं तथाडपि वैदिकत्व यागादेः फलं दातारे विनाडपि वाक्यप्रामाण्याद्विषयतिति नाडडशङ्क्यनियमित्याह-न तु पुनरिति । अन्वययोग्यानां पदार्थानां संसर्गबोधकमेव वाक्यं न तु तदभाववस्यैकं वाच्यत इत्यर्थः । वीजक्षेत्रयोः संस्कारस्त-

६० आनन्दगिरिरुक्तटीकासंवलितशांकरभाष्योपेत-[३ तृतीय: खण्ड:] बुद्धिसंस्कारापेक्षफलं च सेवादि। यागादे: कर्मणस्तथाडविज्ञानवक्क-त्रीपेक्षफलत्वानुपपत्ते: कालान्तरफलत्वात्कर्मणोदेशकालादिनिमित्तविभागज्ञ-बुद्धिसंस्कारापेक्षं फलं भावितुमर्हति। सेवादिकर्मानुरूपफलंसेव्यबुद्धि-संस्कारापेक्षफलस्यैव। तस्मादिद्ध: सर्वज्ञ ईश्वर: सर्वजन्तुनुद्वुद्रेकर्म-फलाविभागसाक्षी सर्वभूतान्तरात्मा। यक्माक्षादपरोक्षत्वादात्मा सेवाञ्जनतर इति श्रुते:। स एव चात्राडडत्मा जन्तूनां नान्योडतोऽस्ति दृढ्ठा श्रोता मन्ता विज्ञाता नान्यदतोऽस्ति विज्ञानत्रयायात्मास्तरप्रतिपेधश्रुते-स्तत्वमसीति चाऽऽत्मत्वोपदेशात्। नहि श्रोतृपिण्ड: काऽऽत्मस्वेनोप-दिश्यते। ज्ञानशास्त्रिकर्मणाsप्यायुपगत इवाऽऽत्मभेदादात्ममेद एवति चेच। भेदहृदयपवादात्। यदुक्तं संसारिण ईश्वरादनन्य इति। किं तर्हि भेद एव संसार्यात्मनाम्। कस्माल्लक्षणभेदाद्वशमहिपवत्। कथम् लक्षणभेद इत्युच्यते। ईश्वरस्य तावत्नियं सर्वविषयं ज्ञानं सवित्प्रकाशवत्। द्विपरीतं संसारिणां खल्वोतस्येव। तथैव शक्तिभेदोऽपि। नित्या सर्वविषया चेश्वरशक्तिरेवंपरीततरस्य। कर्म च यत् चेतनस्व रूपात्म-लाभादीनामित्तमाश्रयस्य। ओङ्कार्येश्वरूपद्रव्यसत्तामात्रनिमित्तदहनकर्म-वत्। राजास्कान्तप्रकाशकर्मवच्च स्वात्माविकिरणारूपम्। विपरीतमित-रस्य उपासीतिवचनादुपास्य ईश्वरो गुरुराजवत्। उपासकश्वेतर: शिष्यभृत्यवत्। अपहतपाप्मादिशवणाचिन्त्यशुद्ध ईश्वर:। पुण्यो वै पुण्येनैतिवचनाद्विपरीत इतर:। अत एव निरयमुक्त एवेश्वरो नित्याश्रादियोगात्संसारीतर:। अपि च यत्र ज्ञानापरिक्षा च तज्ज्ञानवान्य: कर्ता तदपेक्षफलं रूष्यादि दृष्टं । सेवादिकं च विज्ञानवान्त्र्य: सङ्ज्यस्तद्बुद्धिसंस्कारापेक्षं दृष्टं । यथा यागादे: कर्मण: कालान्त-तीर्थ्यर्थ:। लौकिककर्मणोऽफलकत्वप्रदर्शनार्थं मध्य सेवाऽऽयोगादनुरूपं फलं दर्शयति इत्यभि-प्राय: पुनाराह--सेवादिति। सेवादिकर्मानुरूपं फलं जानाति य: सङ्ज्यस्तद्बुद्धौ य: संस्कारस्तदपेक्षफलस्य सेवाद्यर्था न स्वतन्त्र्यं दृश्यददर्थ:। एव तावत्सिरीधर-वादिनं प्रतीश्वरं प्रसाध्य संशरवदिनामिमितवासवभेदानिरासाय पकमतेऽ-वति। जीव ईश्वराद्विस्तद्वादिदर्शनान्तस्वात्। यो यदि रुढधर्मा-कान्त: स तत: मिल्न:। यथाडSध्यात्ममाहिष इत्यनुमानमुद्धवाव्य तस्य भेदान्नदानुपपचयुनुगृहीतामेदश्रुतिविरोधात्कालत्ययोपदिष्टत्वाद्-ज्ञानशक्तित्यादिवि-दिना। संग्रहवाक्यं विवृणोति---यदुक्तमित्यादिना। स्वात्मनोऽविक्रियारूपं जगदुपादानादिलक्षणं कर्मश्वरस्येत्यर्थ:। दूषणान्तराभिधित्स्याऽनुवदति---

दिलक्षणभेदोडस्ति तत्र भेदो हृ्टः । यथाडश्वमहिष्योस्तथा ज्ञानादिलक्षणभेदाद्दिश्वरात्मनां भेदोडस्तीति चेत् । कथमात्र । अन्योडमावन्योडहमस्मीति न स वेद ते क्षय्यलोका भवन्ति । मृत्योः स मृत्युमाप्नोतीति भेदहष्टयर्थमेतद्वाक्यम् । एकस्वप्रतिपादनिरस्य श्रुतयः सहस्रशो वियन्ते । यदुक्तं ज्ञानादिलक्षणभेदादित्यत्रोच्यते नानभ्युपगमात् । बुद्धयादिभ्यो व्यतिरिक्ता विलक्षणाइेश्वरादिलक्षणा आत्मानो न मन्ति । एक एवेश्वरशब्दाड्मा सर्वभूतानां नित्यमुक्तोडभ्युपगम्यते । बाह्याच्छब्दुरुद्धचादिसमाहारस्तानाहङ्कारममत्वादिविपरीतप्रत्ययप्रबन्धः । विच्छेदलक्षणो नित्यशुद्धमुक्तविज्ञानात्मेश्वररुपयोः नित्यविज्ञानावभासश्रित्तचैतन्यबीजबीजिस्वभावः कल्पितोडनित्यविज्ञान ईश्वरलक्षणविपरीतोडभ्युपगम्यते । यस्याविच्छेदे संसारव्यवहारः । विच्छेदे च मोक्षव्यवहारः । अन्यथा मृत्युपलेपवत्त्वाद्यक्षप्रध्वंसो देहादिप्रपञ्चादिलक्षणो भूतान्तोष्टसमाहारो न पुनस्त्रतुण्डन्या मिज्जलक्षण इश्वराद्भुपगम्यते । बुद्धयादिकलिप्तमत्चयतिरेकाभिप्रायेण तु लक्षणभेदादित्याश्रयासिद्धो

यदुक्तमिति । जीवा किं बुद्धयादिविशिष्टश्वेतपटविम्बा धर्मित्वेन गृह्यन्ते किंवा देवमनुष्यादिशब्दद्वाच्याः । सचित्तिका देहाः किंवा तृतीयो विकल्पो निरुपाधिकभेदमिच्छ्यतेन । आघे सिद्धसाधनत्वमाह—नानभ्युपगमादित्यादिना । चित्तं ज्ञानं च या सुखादया बीजमविद्यादि बीजिभीरं तत्स्वभावविप्रतिष्ठस्य विशेषणतादात्म्यादित्यर्थः यस्मिन् विशेषरूपस्याविच्छेदे तत्प्रतिष्ठचित्तस्वरूपस्य संसारव्यवहारो यस्मिन् च विच्छेदे प्रतिबिम्बरूपस्य विम्बसंपर्चया मोक्षव्यवहारो भवति स कल्पितरूपः पृथग्भूत उपगम्यत एतत् । एकसाधनमिथ्यार्थः द्वितीयविकल्पेऽपि सिद्धसाधनत्वमाह—अन्यश्वेति । तृतीयविकल्पे बुद्धचादिकलिप्तेम्यो विशिष्टात्मम्यो व्यतिरेकेण निरुपाधिकेश्वररूपामिप्रायेण पृथककरणे हेतुराश्रयासिद्धताश्चाडडश्रयस्य मानविकल्पवादित्यर्थः । ईश्वराद्वैत आत्मा नास्तीति वदता सर्वोपाधिस्थ ईश्वर एवाडस्तमत्युक्त भवति । तदा च वेदान्तवाक्यादिविरुद्धधर्मतया सुखदुःखादियोगश्वासङ्गस्य विरुद्धः प्रसज्येतेऽतो वास्तविकं संसारित्वेन न विरुध्यत इति दर्शयितुं यस्य यथान्तः करणादिविकारस्यैवाङ्गः सन्निधिमात्रेण तत्स्थ मानिमित्तं तस्य लोकैरहंकादिमिरूपतया ध्यानात् संसारित्वमिति

ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥ १४ ॥ १ ॥ स्वायविशेषे च भेदहेतुभावात् । विक्रियावत्त्वे चानित्यत्वात् । मोक्षे च विशेषाणामुपगमादुपगमे चानित्यत्वप्रसङ्गात् । आविद्यावदुपलभ्यत्वाच्च भेदस्य तत्त्वज्ञानेनोपपत्तिरिति सिद्धमेकत्वं तस्याच्छरीरेऽनिद्रयमनोबुद्धिविप्वेदनासंतानस्याङ्कारसंबन्धाज्ज्ञानबीजस्य नित्यविज्ञानानन्यानीमित्तस्याडडत्मतत्त्वज्ञानाद्दिवृत्ताज्ज्ञानबीजस्य विच्छेद आत्मनो मोक्षसंज्ञा विपर्यये च बन्धसंज्ञा । स्वरूपापेक्षत्वादुभयोः । ब्रह्म ह, पुरा किल देवासुरसङ्ग्रामे जगत्स्थितिपरिपालनायिष्याडडत्मानुशासनानुवर्तिभ्यो देवेभ्योऽर्थिभिरोर्थ्योद्देश्योद्देशद्वारा-ब्रह्मण हच्छ्रुतानिमित्तो विजयो देवानां कस्यचिदर्थः; तस्मै ह ब्रह्मणो-विजये देवा अमहीयन्त । यज्ञादिल्लोकस्थितयपरिहारिषु सुरेषु देवा वृद्धिं पूजां वा प्रापवन्तः ॥ १४ ॥ १ ॥

दुःखी काश्चित्सुखी दु खादिविक्रियाहेतुत्वानुपापत्तेः । तत्राडडह–विक्रियावत्त्वे चेति । सुखादिविक्रियाणामुपाधिद्वारेणाऽS-संबन्धात्किं च न सर्वैरै मोक्षे विक्रियादिविशेष इष्यते । स्वरूपावस्थानं च मोक्षस्ततः सविशेषत्वं न स्वाभाविक-मिथ्याह–मोक्षे चेति । किं च जाग्रत्स्वप्नयोरविद्याद्वैतैरुपलम्भात्सुपुष-समाधिप्राज्ञन्यभावेनुलम्भान्निषध्यातं भेदस्य सिद्धिमित्याह–अविद्यावदिति । जीवाना कर्मणानेककरानुविधीयत इति मात्सकस्य शरीरादिसङ्ख्यामिथ्याभिमानविषयाच्छू क्तिर्यद्विज्ञानबीजस्य विच्छेद आत्मनो मोक्षसंज्ञेति संबन्धः । आत्मन इति । कस्याद्वचने विशेषस्य बन्धमोक्षौ कि नेष्ट्येते तत्राडडह–स्वरूप-पापकस्य्वादिति । विशिष्टस्य मोक्षेऽन्वयासंबन्धन्वये वा संसारानुवृत्तिप्रसङ्गाद्न्यस्य च बन्धेऽन्वयस्य मोक्षे साधनवैचित्र्यादुपाधिवैचित्र्याद्वारण स्वरूपस्यै-वोपाधिपतिबिम्बकल्पस्य बन्धमोक्षौ । प्रतिबिम्बो हि वाच्यरूष्ण मिथ्या लक्ष्य-रूपेण तु बिम्बमेव स्वरूपावस्थानं मुक्तिरुपपद्यते । तदुक्तम्—“उपाधिना साधर्म्यमुपाजिझन्यमौपाधिकं सर्वमेवहि विध्या । मिथ्या चित्पतिबिम्बकल्पपि बिम्बं पुनः सत्यमशेषमेव” ॥ १४ ॥ १ ॥

१५॥२॥ तदैपां विज्ञो लेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजान- नत किमिदं यक्षमिति ॥ त ऐक्षत इति । मिथ्याप्रत्ययत्वान्मिथ्याभिमानस्य हेतुत्वोपपत्तेः । ईश्वरनिमित्ते विजये स्वसामर्थ्यानुमितोऽस्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं माहिम्ना त्यात्मनो जयादि श्रेयोनिमित्तं सर्वात्मकत्वे सर्वकल्याणास्पद- मीश्वरमेवाड्मत्वेनबुध्वा मिथ्यामात्राभिमाना: सन्तो ये मिथ्या- प्रत्ययं चक्रुसतस्य पिण्डमात्रविषयत्वेन विश्वप्रत्ययत्वात्सर्वात्मकेश्वरत्व- शात्म्यावबोधेन हातव्यतार्क्यापनार्थस्तदुपर्यवसायिकाभि- नानय: । त- द्रह्म ह किलैषां देवानामप्रायं मिथ्याऽहंकाररूपं विज्ञो विज्ञात- वत् । ज्ञात्वा च मिथ्याभिमानशान्तनेन तदनुजिघृक्षया देवेभ्योऽर्थाय तेषामेवेन्द्रियगोचरः । नातिदूरं प्रादुर्भूतम् । महेश्वरशक्तिमतोत्पन्न- त्यनाद्दुतेन प्रादुर्भूतं किलत् केनचिदूपविशेषेण । तत्किलोपलम्भमाना अपि देवा न यजजानते न विजानवन्त: । किमिदं यदेतदयक्षं पूज्यमिति ॥

१६॥३॥ तेऽषिमबुवज्जातवेद एतद्विजानीहि किमिदं यक्षमिति तथेतिति ॥ त ऐक्षत इति देवानामीक्षणस्य मिथ्याप्रत्ययत्वान्मिथ्याभिमानस्य हेतुत्वोप- नार्थों ब्रलण: प्रादुर्भाव इति योजना । सूत्रमिदं न्याय्यति-ईश्वरनिमित्त- इत्यादिना । जयादि श्रेष्ठत्व निमित्तं मन्यमाना इति शेष: ॥

१७॥४॥ तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीत्यमिवा वीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥

१८॥५॥ तस्मिं ॐ स्वायि किं वीर्यमित्यपीद $ सर्वं दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति॥

१९॥६॥ तस्मै तृणं निदधावेतहहति । तदुपप्रेयाय सर्वज्ञवेन तन्न शशाक दर्धुं स तत् एव निववृते नेतदशकु- नितानं शदेनावक्षामिति ॥

२०॥७॥ अथ वायुमभुन्वायवेतदिजानीहि किमेतयक्षमिति तथेति॥ तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोडसीति वायुं अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति॥२१॥८॥

२१॥८॥ तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोडसीति वायुं अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति॥ तस्मै स्वयमेव वीयेमित्यपीड॑ सर्व॒षामाददीय यदिदं पृथिव्यामिति॥२२॥९॥

२२॥९॥ तस्मै स्वयमेव वीयेमित्यपीड॑ सर्व॒षामाददीय यदिदं पृथिव्यामिति॥ तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकाड्डातुं स तत् एव निववृते नेतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति॥२३॥१०॥

२३॥१०॥ तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकाड्डातुं स तत् एव निववृते नेतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति॥ अथेन्द्रमभुन्वान्मघवन्वेतदिजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति त + दभ्यद्रवत्तस्मादितरोधे॥२४॥११॥

२४॥११॥ अथेन्द्रमभुन्वान्मघवन्वेतदिजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति त + दभ्यद्रवत्तस्मादितरोधे॥ स तस्मिन्नेवाडडकाशे स्त्रिय-मुरुत्तयोस्नूणवहनादानाशकत्याड्डत्संभाषणा शान्तिता भवेदिति। इन्द्र आदित्यो वज्रभृदिति। अविरोधारौ। इन्द्रोपसर्पणे ब्रह्म तिरोधे॒त्यन्रायममिप्रायः-इन्द्रोधह्मित्यधिकतमोडभिमानोडस्य सोडहमग्न्या-दिभि: प्राप्तं वाक्संभापणमात्रण्यनेन न प्राप्तोडस्मीत्यभिमानं कथम् न नाम जय्यादिति तदनुग्रहायवान्तहितं तद्रहा बभूव॥१६॥३॥१७॥४॥१८॥५॥१९॥६॥२०॥७॥२१॥८॥२२॥९॥२३॥१०॥२४॥११॥

स शान्ताभिमान इन्द्राद्यर्थे ब्रह्म विजिज्ञासुरस्माच्छावाकाञ्छ ब्रह्मणः प्रादुर्भाव आसीतिरोधानं च तस्मिन्नेव स्त्रियमतिरूपिणीं विद्यामाजगाम॥१६॥३॥१७॥४॥१८॥५॥१९॥६॥२०॥७॥२१॥८॥२२॥९॥२३॥१०॥२४॥११॥

• यद्यपि बहु पुस्तकेष्वाददीयामिति पाठस्थायपि स लेखकप्रमादाव। "इटोडत" इति पा॒मे छान्दसख्वमादेशः + अत्र तदभ्यद्रवत्तस्मादिति पाठो भाष्यतः प्रतीयते॥

२५॥१२ माजगाम बहुशोभमानासुमा ॐ हैमवतीं तां होवाच

किमेतद्यक्षमिति ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीय: खण्ड: ॥ ३ ॥ तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्युतद्योतते अभिप्रायाद्वोधहेतुस्तवादुपप्लन्युमा हैमवतीव सा शोभनाना विदेव विरूपोऽपि विद्यावान्बधु शोभते ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीय खंड: ॥ ३ ॥

२६॥१ साऽऽख ब्रह्माति हवाच ब्रह्मणा वा एतद्विजयो महायद्ध्वमिति ततो हैव विदांचकार ब्रह्मोति ॥ २६ ॥ तां च पृथिवा तस्या एव वचनाद्विदांचकार विदितवात् । अत इन्द्रस्य बोधहेतुस्तवाद्विद्यैयोम । विदियासहायवानेश्र इति स्मृति:। यस्मादिन्द्रविज्ञानपूर्वकमशिवाजिविन्द्रास्ते हेनत्रेदिष्टमतिसमीपं ब्रह्मविदियया ब्रह्म प्राप्ता: सन्त: पस्पृशुः पृथ्ववन्त: । ते हि प्रथम: प्रथमं विदांचकार विदांचकुरित्येतत् । तस्मादतिरामित्यादियान्यनतिशयेन दीप्यन्तेऽन्या- न्देवांस्ततोऽपिन्द्रोऽतिरां दीप्यते । आदौ ब्रह्माविज्ञानात् ॥ २६ ॥ १ ॥

२७॥२ तस्मादेते देवा अतितरामिवान्यान्दे- न्यदश्रिवांयुरिन्द्रस्ते होनत्रे दिष्टं पस्पृशुस्ते हनत्प- थमो विदांचकार ब्रह्मोति ॥ २७ ॥ २ ॥

२८॥३ तस्माद्वा इन्द्रोजितरामिवान्यांदेवान्स होनत्रे दिष्टं पस्पर्श स ह्नन्त्स्थमो विदांचकार ब्रह्मोति ॥२८॥ तस्यैष आदेशो ब्रह्मैष वज्रिभान आदेश उपासनोपदेश इत्यर्थ: । यस्मादेवेभ्यो विद्युद्वि सहसैव प्रादुर्भूतं ब्रह्म युतिमत्तस्माद्वि- द्योतनं यथा यतदद्रु व्युतद्योतितवत् । आ इवेत्युपमार्थ आशाब्द: । यथा घनान्धकारं विदार्य विद्युत्सर्वत: प्रकाशयति सच्वप्रधाना शक्तिश्वितादात्म्यापच्या बोधहेतु: ॥ २६ ॥ १ ॥ २७ ॥ २ ॥ २८ ॥ ३ ॥

॥ २५॥१२॥इति तृतीय: खण्ड:॥ ३ ॥ तस्मादित्यस्यापेक्षंत पाठवयासेन व्याचष्टे-यस्मादियादिना । अर्थ- वहुपु पुस्तकेषु सविपदं नास्ति ।

२९ इतीनन्यमीमिषदृ इत्यधिदैवतम्‌ ॥ २९ ॥ ४ ॥ अथाध्यात्मं यदेतदृच्छत्ी व च मनोडनेन चैतदुपस्मरत्यभीक्ष्णं* संकल्पः ॥ ३० ॥ ५ ॥ शत एवं तद्ब्रह्म देवानां पुरतः सर्वतः प्रकाशवद्‌व्यक्तीभूतम्‌तो व्यज्यतदिवेत्युपास्यम्‌ । यथा सकृद्‌गृहीतमिति च वाजसनेयके । यस्माच्चेन्द्रोपसर्पणकाले नियमिषित्‌ । यथा काश्मीच्चक्षुर्निर्मिषेणं हतवानीति । इतीदितियनथकौ निपातौ । निमिषितवदिव तिरोभूतमित्येवमधिदैवतं देवताया अधि यदर्शनमधिदैवतं तत् ॥ २९ ॥ ४ ॥ अथानंतरमध्यात्ममध्यात्ममुच्यते इति वाक्यशेषः । यदेतयथोक्तलक्षणं ब्रह्म गच्छतीव प्राप्नोतीव विषयी करोतीवित्यर्थः । न पुनर्विषया करोतु नइतिवादो‌ऽप्यनूद्यत इत्यन्वयः । येनाऽऽडंबरन्‌मना मतामिति हि चोदकम्‌ । गच्छतीवाति तु मनसो‌ऽपि मनःस्वातः । आत्मभूतत्वाच्च ब्रह्मणस्तस्मींपे मनो वर्तते इत्युपस्मरत्यनेन मनसैव तद्ब्रह्म विद्वा‌ऽ‌ऽ‌ऽ‌यस्मादात्मद‌ऽ‌ब्रह्म गच्छतीवेत्युच्यते । अभीक्ष्णं पुनः पुनः । संकलपो ब्रह्मप्रेप्सितस्य मनसः । अत उपस्मरणसंकल्पादिभिरिलैर्ब्रह्म मनोध्यात्मभूतमुपास्यमित्यभिप्रायः ॥ ३० ॥ ५ ॥

३० तस्य चाध्यात्ममुपासने गुणो विधीयते तद्धि तद्वान्‌ तदेतद्ब्रह्म तद्वानं च तत्रपेक्षम्‌ वाक्षं संजानीयामू । वनतेस्तत्कर्मणस्तस्माच्चान्नाम । ब्रह्मणो गौणं हीदं नाम । तस्मादनेन गुणेन तद्वान्मित्युपासितव्यमू । स यः काश्चिदेवाथ वा यथोक्तेन गुणेन वनमित्यनेन नाम्नाडभिधीयं ब्रह्म वादोपसंहारो‌ऽ‌स्यं विधेयकमार्थम्‌ । विधुरित्युदात्तेनात्यन्तदीप्तिस्खलं निमेषहष्‌टान्तेन देवैरपि दुर्ज्ञेयत्वामिति गुणद्वयां देवानथिलखु विवाक्षितम्‌ । अत एवं तद्गुणद्वयाविष्टष्टोपासममाधिदैविकमुच्यते ॥ ३९ ॥ ४ ॥ अहंप्रहेणैवेत्यवेत्यैर्वेदैर्मियभिप्रायः ।

वनतेस्तत्कर्मण इति । वन संज्ञन इत्यस्य धातोः संज्ञनार्थस्य रूपं बनामिति । तत्सिद्धं वाक्षं न गृह्णात इत्यर्थः । गौणामिति । अवयवशक्तिलभ्यं न भवतीत्यर्थः ॥ ३० ॥ ५ ॥

३१ वेदाभिःनैनं सर्वाणि भूतानि संवाज्छान्ति ॥३१॥ वेदोपास्ते । तस्यैतत्फलमुच्यते । सर्वाणि भूतान्येनमुपासकंमभि-संवाज्छान्तीहामिसंभजन्ते सेवन्ते स्मेत्यर्थः । यथागुणोपासनं हि फलम्

६ ॥ ६ ॥ उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता त उपनिषदवाहिं वाव त उपनिपद्बूूमेति ॥३२॥७॥ उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्कायामुपनिषदि शिष्येणोक्त आचार्य आह-उक्ता कथिता त उपनिषदात्मोपासनं च । अधुना ब्राझी वाव ते तुभ्यं ब्राझणो ब्राह्मणजातेरुपनिषद्बूूमेति वक्ष्याम इत्यर्थः । वक्ष्यति हि ब्राझी नोक्का । उक्ता स्वात्मोपनिषत् । तस्माच्च भूताभिप्रायोऽ-

७ तस्या वक्ष्यमाणाया उपनिषदस्तपो ब्रह्मचर्यादि दम उपशमः कर्माभिहोत्रादिरियेतानि प्रतिष्ठासड्‌श्रयः । एतेषु हि सत्सु ब्रझोपनिष-त्प्रतिष्ठिता भवति । वेदाश्चत्क्वारोड्डुानि च सर्वाणि । प्रतिष्ठितमनुवर्तते । ब्रह्माश्रया हि विद्या सत्यं यथाभूतवचनमपीडाकरमायतमं निवासः सत्यवस्तु हि सर्वं यथोक्तमायतन इवावस्थितम् ॥ ३३ ॥ ८॥ तामेतां तपआवृङ्ग तत्त्व्रतिष्ठां ब्राझीमुपनिषदं सायतनमात्मज्ञानहेतुभूतामेवं यथावयो वेदानुवर्तते डुष्टिति । तस्यैतत्फलमाह-अपहरय पाप्मानम् । अपक्षग्य ( क्षीय ) धर्माधमौंवियत्यर्थः । अनन्तेडारेडाविय-मानान्ते स्वर्गे लोके शुभप्राप्ये निर्दुःखात्मनि परं व्रजति । ज्येये महाति

६ रुढचा समुदायशक्यतर्थः । ३१ ॥ ६ ॥ ब्राझणजातेरुपनिषदमिति । ब्राझणजात्यनुच्चेयां विद्यामात्मज्ञानसाधनभूतामित्यर्थः । ३३ ॥ ८ ॥

९ नस्लति वेदस्तन्मूलत्वाद्बाझाश्रया ॥ ३३ ॥ ८ ॥ तपआदीनि वेदाङ्गान्यन्यानि च यस्याः । ३४ ॥ ९ ॥ सत्यकामः सवंय सिद्धः सर्वेशो यः स्वशाक्तिः स वान्तःपविदोषहमुपास्तः सर्वंदेहिनाम् ॥ ९ ॥

[ ४चतुर्थः खण्डः]

केनोपनिषत् ।

तिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ३४ ॥ ९ ॥ इति चतुर्थः

खण्डः ॥ ४ ॥

इति सामवेदोक्ता तलवकारशाखोक्ता केनोप-

निषत्समाप्ता ॥

३४ । ९ । सर्वमहत्तरे प्रतितिष्ठति सर्ववेदान्तवेद्यं ब्रह्माड्डष्टमत्वेनापगम्य तदेव ब्रह्म प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥

चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादाशिष्य-

श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवतः

ऋतौ तलवकारोपनिषत्परपर्यायकेनोपनिषद्वाख्ये क्षुद्र-

मणवाक्यविवरणं समाप्तम् ।

इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्वाचस्पतिमिश्रवत्पूज्यपादाशिष्यश्री-

मत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवतः

ऋतौ सामवेदोक्ततल-

वकाराख्योपनिषत्प्रसिद्धगणे वाक्यविवरणे भाष्ये श्रीमत्परमहंस-

सपरिब्राजकाचार्यश्रीमददानन्दज्ञानविराचिता व्याख्या

समाप्ता ॥

केनोपनिषत्

प्रथमाध्यायः

ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः

केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः ।

केनेषितां वाचमिमां वदन्ति

चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ।

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्

वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः ।

चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः

प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ।

न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति

नो मनो न विद्मो न विजानीमो

यथैतदनुशिष्या अन्यदेव तद् ।

विदिताद्भिन्नो ह्यविदितादधि ।

इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ।

॥ इति प्रथमः खण्डः ॥

यद्वाचानभिव्यक्तं येन वागभिव्यज्यते ।

तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ।

॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥

यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् ।

तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ।

॥ इति तृतीयः खण्डः ॥

यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यति ।

तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ।

॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥

यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् ।

तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ।

॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥

यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते ।

तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ।

॥ इति षष्ठः खण्डः ॥

॥ इति प्रथमाध्यायः ॥

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

शङ्करानन्दकृता केनोपनिषद्धीपिका ।

केनोपनिषद्भाष्य व्याख्यार्थ पदाभ्वना ।

रम्यां तलवकाराणां शाखीयामासबोधिनीम् ॥ ३ ॥

ब्रह्मणः प्रत्यक्षादिप्रमाणैरन्वगम्यत्वादास्तित्ववस्य च प्रमाणसिद्ध-

स्वाचित्रोणापि कर्मणा प्राणाद्युपासनन ब्रह्मज्ञानोत्पादमन्तरेण ब्रह्मावाप्तेः

संपादयितुमशक्यत्ववादश्रुतेःकरणस्य च ब्रह्मज्ञानोत्पत्त्यसंभावि-

तत्त्वादतः कर्माणि प्राणाद्युपासनानि चोत्क्वा ब्रह्मविद्यामुपपक्रमते ।

तत्रापि प्रतिपत्तिसौकार्यार्थं गुरुाशिष्यसंवादोविधद्ध । शिष्यः पूच्छति-

केनासता सता केनाचेतनने चेतनन वा मिच्चेनामिच्चेन वेशितमितं

कुस्येच्छानिमित्तममित्यर्थः । पतति सर्वासु दिक्षु गच्छति मन इति वक्ष्या-

माणेन संबन्धः । सामन्यतः प्रेरयितारं पृथक् विक्षेपतस्ते पुच्छति-

प्रेपितं प्रेरितं धनुष्मतेव ज्याशब्दाद्वाणजातं को हेतुद्देशारं नयती-

त्यर्थः । मनःसंकल्पविकल्पौपलक्षितं करणं ज्ञानशक्तिरित्यर्थः ।

केन व्यारव्यातम् । प्राणः पञ्चवृत्तिध्यात्मादिभेदमिन्द्रियं ।

त्रियाशक्तिरिति

त्यर्थः । प्रथमोद्यताभिमानिन ईश्वरस्य चेतनाचेतनात्मकं विक्षेपं

जनयतः सर्वप्रवृत्तिनिमित्तं प्रथमः पुत्रः प्रैति प्रथक्शणोष्वादिदिक्षु गच्छति

युक्तः संबद्धः केन प्रेपित इत्यर्थः केन । व्यारव्यातम् । इितां प्रेरितां

वाचं वागिन्द्रियरूपमनेकशब्दजननीषिमां तावद्वयस्थस्यानस्थां वदन्ति ।

अस्य वागिन्द्रियस्य वाङ्मनःशब्दादपि केनेच्छन्नुन्नवागिन्द्रियास्यद्वचा-

र्यमाणा वर्णपदवाक्यारिमकां वाचे व्यक्तमुच्चारयति । चक्षुःश्रोत्रं चक्षुस्त्र

श्रोत्रं च क उ को नाम देवः सर्वव्यहारकारणभूतो युनक्ति सन्नद्धं

करोति प्रेरयतीरर्थः ॥ १ ॥

गुरुराह—श्रोत्रस्य शब्दोपलब्धेःसाधारणकारणस्य श्रोत्रं यथाड्स्माक-

मसाधारणव्यवहारस्य कारणं श्रोत्रं तथा श्रोत्रस्यापि शब्दग्रहणसामर्थ्य-

स्यासाधारणं कारणम्र । मनसः सर्वोपलब्धौ साधारणकारणस्य मनः

साधारणत्ववसामर्थ्यकारणम् । यदृद्रेवर्थपुङ्कः श्रोत्रादिभिक्ष्यमाणैश्व-

कुरते संबध्यते । अथवा यथो वयो वागिन्द्रियस्य वर्णोच्चारणशक्तेः

७२ प्रसिद्धस्य वाचं वाग्वागिन्द्रियसामध्यर्कारणम् । यदु*य उ स उ एव प्राणस्य पञ्चवृत्तेर्ज्जीवनकारणस्य प्राणो जीवरकारणत्वसामध्यर्कारणम् । चक्षुपो रुपोपलब्धेरसाधारणकारणस्य चक्षुरुश्र्चःसामध्यर्कारणम् । एवं भूतो यः स एवेत्यन्वयः । 'मनादेः सामान्यतो विशेषतश्च प्रेरयितेति शेषः । अयमर्थः-आस्ति मनआदीनां प्रेरयिता मनआदिविलक्षणश्वेत- नक्षेतानां भेदगन्धशून्य इति । अतो ज्ञानवाड्विद्यां सकार्यामतिमुच्य सर्वात्मना परित्यज्य धीरा बुद्धिमन्तो ब्रह्मचार्यादिसाधनसंपन्नाः । अथवो- पसर्गयोगे धातोरर्थात्वं प्राप्येणोति न्यायेन धीरा अतिमुच्याहं ब्रह्म- स्मीति तमवगतय प्रेत्यास्माल्लोकाल्लोकान्तरेष्वडिकेयकारणसंघाता- त्मनादात्मत्प्राणिप्रत्यप्रतिप्रत्यप्रक्षात्रप्रत्य प्रकर्षण गत्या तदभिमानं परित्य- ज्येत्यर्थः । अमृता मरणकारणविद्यात्कार्यगुण्ठक्शन्या । भवति स्पष्टम् ॥२॥ ननु येन प्रेरितं मन आदिकं गच्छति तदिदमिति चू इम्याहिकया कुसमाच्छ प्रदूष्यत इत्यगत आह-न तु तज्ज्ञगोचरत्वात्तस्य तस्मिन्न्विषये चक्षुर्न न गच्छति । ननु चक्षुग्राह्याणामपि स्वर्गापूर्व- दीदृक्षां वारयिष्यत्वं हृदयितयत आह-न वागच्छति । स्पष्टम् । तत्रेत्यनुव- त्ते । ननु चक्षुग्राह्याणामपि चम्पककेतक्यादिगन्धभेदानां मनसामहो हृदय इत्यत आह-नो मन उत्क्कम् । गच्छति तत्केत्यनुवर्तते । यत एवं तत् श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्युक्तोपदेशमनुत्तरेणाडडस्मनो दर्शंन उपायान्तरं न विघ्रः स्वबुद्धचा न जानीमः । नापि विविधशास्त्रगुरूपदेशेभ्य इत्याह- विजानीमो विशेषेभ्यः शास्त्रेभ्यः शास्त्रगुरुवादिभ्या इदानामपि नाधिग- च्छाम । यथा येन प्रकारेणैतच्च्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्त मन आदेः परिकर्मनुश्र्चण्यादिशब्दो गुरुमवादेश शिष्य श्रोत्रस्य श्रोत्रामित्यादिनोप- दिश्वानु पश्याच्छ्र्चेतो वतुर्लक्षणं गौरवद्रव्द्रेशनं कुयचिचमुपायं न विद्रो न विजानीम इत्यन्तयः । ननु लोके द्वी मतिर्ज्ञातमज्ञातं च तत आभ्यामन्यतरविशेषणेन विशेषणीमितयत आह-अन्यदेव तद्विदितातचछ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं विदिताज्ञानविष्या- त्सर्वस्मादन्यदेव पृथग्वेव न तु ज्ञानविष्यः । ननु तर्हैवदितमज्ञात- स्वरूपमितयत आह-अथो अन्यविदिताज्ञानाविष्यादन्यदेव ।

३ नन्विदं भवट्बुद्धिक्लिप्तमित्यत आह--इत्यनेन प्रकारेण शुश्रुम श्रुतवन्तो वयम् । पूर्वेऽपि पित्रादिनाम् । ते च न मूर्खा इत्येवमाह--ये प्रसिद्धा: शमदमादिसाधनसंपन्ना: शास्त्रहदयज्ञा नोऽस्माकं सहाध्यायिनां शिष्याणां तेऽचिर्र्स्य श्रात्रिमित्यादिनोक्तं व्याचचक्षरे स्पष्टमस्मत्समन्तात्कथयितवन्तः । अनेन गुरुमुखावाप्तधर्मावगतिरेवति न तु प्रकाग्नतरेणेत्यर्थदुक्तम् ॥

४ अतो वागादिगम्यत्वेनैवावगन्तव्यं न त्वन्यथयेत्येतदर्थम् नखकेन डह-यत्प्रसिद्धमात्मस्वरूपं वाचा वर्णपदादिरूपया वेदलोकवाच्यात्मिकयाडनभ्युदितमप्रकाशितं ऋग्यजुःशाखिकया । येन प्रसिद्धेन वाग्वागिन्द्रियं वर्णदिवाक्षसहितमभ्युद्यते सर्वत उच्यते स्वव्यवहारक्षमा भवतीत्यर्थः । केनेषितां वाचमित्यसदुतरम् । तदेव वाचा प्रकाशितं वाच: प्रेरकं न त्वन्यत् । ब्रह्म वृण्हदश्वालवस्तुपरि च्छेदेऽनुयं त्वमस्मच्छ्योऽग्रणो भेदरहितो वेद्धि जानीहि । ननु किमर्थं तदेव ज्ञातव्यं यतस्ततो बहुविधभेदमहमनहं वा तदिर्युपासते जना: । तद् दृष्ट्रहमपि भवदुक्तरीत्याsज्ञातस्याऽ-भेद्यत आह-नेदं विदे बहुविधभेदेमहमनहं वा गृहीतं वादविषयभूतं न ब्रूते इशेष: । इहंशब्दार्थमाह--यत्प्रसिद्धमुपासकानामिदं प्रसिद्धं ज्ञानाज्ञानज्ञेयमेदवदुपासत उपासनं कुर्वते यथावत्स्वरूपावबोधगृन्या: ॥

५ वागगम्यस्यापि चम्पकतेतक्यादिगन्धभेदैरभेदस्य मनसा छेदो इष्ट इत्यत आह-यत्प्रसिद्धं मनसो मनो मनसाडनुस्तकरणेन न मनुते कोडपि नाधिगच्छति न च तदंकचित्करमित्याह--येन मनसाडविच्छिन्नेनाङ्क- कथमप्यस्माकं ध्यानात्तदारा मन उक्तं मतं ज्ञातं सर्वकार्यक्षमित्यर्थ । अनेन केनेषितमित्यादिप्रश्नस्योत्तरं सिद्धं यदपि वाग्मनसयोर-नोचरत्वेनैव चक्षुःश्रोत्रप्राणानामगोचरत्वं सिद्धं तथाडपि पञ्चप्राणान् प्रत्येकमुत्तरं दातुं वक्ष्यमाणं पर्यायत्रयमवगन्तव्यम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते व्याख्यातम् ॥

१० यत्प्रसिद्धं चक्षुषा शश्वच्श्रुक्श्रुति रूपग्राहकेणेन्द्रियेण न पश्यति नावलोक- कयति येन चक्षुषा शश्वच्श्रुति चक्षुण्यक्षिणी पर्यायवगच्छति चक्षुः सर्व-

७४ कार्यकारणमित्यर्थः। चक्षुःश्रोत्रं क उ देवो गुणक्रीति योगस्य विभागे-नाड़्यस्योत्तरं दत्तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते क्यार्य-तम् ॥ ६ ॥ यत्रासिद्धं श्रोत्रस्य श्रोत्रं श्रोत्रणां शब्दोपलब्ध्यवसानं तु गुणातीतान् अधिगच्छति । येन श्रोत्रेण श्रोत्रं शब्दोपलब्धिकारणमिदमाकाशस्य प्रदेशविशेषात्मकं श्रोतमधिगतम् । स्वकार्यक्ष्मं ऋतमित्यर्थः । चक्षुः-श्रोत्रं क इत्यस्याविशिष्टस्यानेकतरं दत्तम् तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते क्यार्य्यात्म् ॥ ७ ॥ यत्रासिद्धं प्राणस्य प्राणरूपं प्राणेन पृथक्चेष्टिता न प्राणिति प्राणचेष्टां न करोति येन प्राणस्य प्राणेन प्राणः प्रसिद्धपृथक्चेष्टिः प्रणीयते प्रकर्षेण नीयते स्वचेष्टां कार्यत इत्यर्थः । अन्रैन केन प्राण इत्यादिकरं दत्तम् । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यदिना तु सामान्तः । अत्र तु विशेष इति न पुनरुक्तम् । अथवा तदुक्तं तच्चैतत् कपदतः । अत्र तु वागादिविषयतया प्रतिपादनेनार्थान्तरमिति न पुनरुक्तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिद-मुपासते क्यार्य्यात्म् ॥ ८ ॥

इति श्रीशंकरात्मदभगवतः ऋतौ केनोपनिषद्दीपिकायां पथमः खण्डः ॥ १ ॥ पूर्वं यथावस्थितमात्रस्वरूपं गुरूपदिष्टमुपदिश्येद्वार्घी शिष्यबुद्धि-मनुरचाह--यदि पक्षाान्तरं मन्यसे वस्तुतो विद्यमानपि * जानामि सुवेद सुवेद भवादिभिरुक्तं महाडम्बरस्वरूपं जानामि । इत्थनेन प्रकारेण यदि मन्यसे इत्यन्वयः । तथा ब्रह्मतत्त्वं जानीष इत्याह--दहरमेवापि नूनं । आपि संभावनायामू । नास्त्येव भवतो ब्रह्मज्ञानम् । अथ च चेतनत्वाज्ञानबाह्यस्स्मीति संभावयासि तथाडपि नूनं निःशितं तद्विष्य-स्थाल्पत्वादल्पमेव न तु बृहत् । त्वं ज्ञानस्वाभिमानी विय्याल्पमेव जानीषे । किं । ब्रह्मणो रूपं देशकालवस्तुपरिच्छेदरहितस्य स्वरूपं दहरज्ञानत्वे हेतुर्यथस्मादस्य त्रिविधपरिच्छेदगुणस्य त्वं कार्यकारण-संधातासिमानी परिच्छित्रो ज्ञानेकः । एवंभूताव्यतोड्यद्यप्रसिद्धं त्वया ज्ञेयं कार्यब्रह्मस्वरूपमस्स्य ब्रह्मः सर्वपरिच्छेदरहितस्य देवेभि-न्द्राग्न्यादिषु । अथ नु यस्मादस्य देवेषु यत्प्रसिद्धमस्य त्वं चैति × इदं पदमधिकमिव मिति ।

भेदस्तस्मादेव मीमांस्यमेव विचारणीयमेव ते तथा स्वयेत्यर्थः । एवमुक्तो मीमांसां छत्वा शिष्य आह-मन्येऽद्यवगच्छामि विदितमवगतं मयेतिशेषः॥ १ ॥ स्वयम्विदित्वे हेतुमाह-नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च अहं सुवेदेति नैव पोरे । यदि संशयेन ज्ञातं तर्हि किं नो ज्ञातमेवेयत्तर्हि किं संशय इत्याह-नो न वेदेति तर्हि किं संदिग्धमित्यत आह-वेद न व । जानाम्यपि चकाराज्ञानमपि वेदबुद्धेरभावाच न जानाभि । न सुवेदेत्यनेन ब्रह्मज्ञोडतिदूरोऽथवं दर्शितमू । नो न वेदेत्यनेन शाबैकगम्यत्वमुक्तम् । वेदेत्यनेन संशयादिराहित्यमुक्तं चकारण सर्वभेदभक्षकः साक्षात्कार उक्तः । अतिदूरौच्शाबैकगम्यसंदिग्धसर्वभेदभक्षकशाम्भरीयर्थः । यो मत्तोडन्योऽपि नोऽस्माकं शिष्याणां मध्ये तन्मयोक्तं भुवेदेति न न वेदेश्यपि न वेद चेदि वेद जानाति स तदुक्त श्रेत्रस्य श्रोतुमित्यादिनोक्तं वेद जानाति यस्मादयमवगन्ता मदुक्तो वेद भवान्तमवगच्छति । नो न वेदेति वेद न न जानामीति न ज्ञातामिति न । चकार इतिनोकार-योरनूद्यरर्थः। दर्शिता च तयोर्योजना । तस्मादृश्य वेदेत्यभिप्रायः ॥२॥

ननु न जानामीति ज्ञानवता होयं जानामीति ज्ञानवता चाज्ञेयं भवद्वाची भद्रञ्च ब्रह्म सिध्यति न चैवं प्रामाणिकमित्यत आह-यस्य ब्रह्म विदुषोऽमतमन्वधिगतं कर्तृकर्मादिभावानधिगतवतो मतमभिगतं । इदानों वैपरीत्यमाह-मते कर्तृकर्मादिभावेनाधिगतं यस्य ब्रह्म विदुषो न वेद न जानाति स कर्तृकर्मादिभेदज्ञानात् । तत एव हेतुमाह-यतोऽविज्ञातमनाधिगंतं विजाततां विविधज्ञानज्ञानेऽप्यदृष्टिदेशकाल-वस्तुपरिच्छेदशून्यतया ज्ञानानासतः । विज्ञातं विशेषेण यथाविध्यमान-स्वरूपणाधिगतविज्ञातं विविधज्ञानेप्यदृष्टिदूराहतानाम्॥ ३॥

अविजानतां विज्ञातं चेत्यर्हि शुपुषिमूर्छादौ सर्वोऽपि कृतकृत्यः स्यादित्याह-प्रतिबोधविदितं सर्वप्रत्ययसाक्षित्वेनावगतं मतं विज्ञातं न तु सर्वप्रत्ययोपर्मे सुप्तुष्यादौ । ननु किंभनेन ज्ञानेनेऽय्यत आह-अमृतत्वं हि विन्दन्त आत्मना हि यस्मादात्माऽऽड्मज्ञानेऽमृतत्वमवियात्कायोऽपि मरणधूनत्यं स्वयंप्रकाशमानादात्मस्वरूपप्रतियर्थः । विन्दते लभते । हर्है-स्वर्यस्यात्मनेति व्याख्यानं । विन्दते वीर्य सामर्थ्यमवियानिवृत्ति-

कारणं चरमसाक्षात्काररूपं लभंते । उत्तव्रीर्यलाभादुक्कामृतत्वप्राप्तिः प्रसिद्धैवेत्याह-विद्ययाडध्यिष्ठानयाथात्म्यसाक्षात्कारेण कर्मगन्धानपेक्षेण विन्दतेsडमृतप्राप्तौsध्यिष्ठारीतप्रग्रहणतद्जडु:खरूपमरणकारणत्वाङ्गमविक्रियामध्यिष्ठानं लभते ॥ ४ ॥ ननु विद्या चेच्छरीराश्रितर एव न त्वैव मति: शरीरेsत्येत द्वैतस्मिन्नेवाधिकरिशरीरे चेतद्वेदितृत्वावलोकनात् । अथ तदा सत्यं साचिदानन्दरसंस् ब्रह्मास्ति विद्यते न चेदिहावेदिताहिकारिशरीरे यदिह ब्रह्मस्मीति शरीरे साक्षात्कारं न लतवांस्तदा महत्वदिप्रोढ त्रिविधदुःस्सन्तानजननी विनष्टविनाशारूपा । श्रुत्या सानुकोशेमतद्रुकम् । एतच्छरीरमन्तरेण समूलघोरसंहारविनाशकात्मज्ञानस्य दुर्लभत्वात्ततोsस्मस्त्येव तदर्थे यत्न आस्थेयोड्न्या सततं संसारसागरे निमज्जनमेव स्यादिति । इदानीमामनः सर्वत्राहमभीष्टवलोकेनं करणीयमित्येतदात्मज्ञानस्य संसारव्याध्यौषधस्य स्वरूपमाह सा । भूतेषु भूतेषु प्राणिषु । वीप्सा निःकिलचतुर्विधप्राणिसंग्रहार्था । पवित्रत्व वचः स्म इत्याधिगतस्य धीरा बुद्धिमन्तो विद्वांसः । प्रत्यासमाप्तौकादश्रुता भवन्ति व्याख्यातम् ॥ ५ ॥

इति श्रीचांकरानन्दभगवतः केनोपनिषदीपिकायां द्वितीयः खण्डः॥ २ ॥

विशुद्धान्तःकरणीयेव ब्रह्मविद्ययैव सर्वान्तशयवत्सर्वान्तमूर्तं ब्रह्म विज्ञेयं न त्वन्यथेत्येतदर्थोsप्यमार्गाच्छङ्कादिलक्ष्यते-ब्रह्म सत्यज्ञानानन्दादिलक्षणं ह किल देवेभ्यो देवानामुपहार्याय विजिग्ये विविधान् देवान् लोकद्वयप्रतिलक्मसुरकुलं जितवत् । तस्य देवानामुपग्रहप्रवृत्तस्य ह किल ब्रह्मणः सत्यज्ञानानन्दादिलक्षणस्य विजये विविधज्ञानिमित्तं देवा इन्द्रादिवायुप्रभृतयोsमहान्तं पूजिता अभूवन । तद्विज्ञानब्रह्मप्रभावा एकान्त प्रत्यक्षं वक्ष्यमाणप्रकारेणक्षणसमकर्षात् । तदक्षणप्रकारमाह-अस्माकमेव कार्यकरनसंघाताभिमानिनामिन्द्राग्यादीनामेव न त्वन्यस्य कस्याचित् । अथमस्मप्रत्यक्षविधयो विजयो विविधड्सुरपराभवलक्षण उत्कर्षः । अस्माकमेवं दृश्यायातम् । माहिमा महस्वरूपः सर्वजन्तुभ्यः स्तुतिपूजादि लाभलक्षणः । इत्थनेन प्रकारेण ॥ १ ॥

[३ तृतीयः खण्डः] केनोपनिषदीपिका ।

७७ तदब्रवद् देवानां विजयम्‌रुद्ध किलेषां देवानामज्ञानिनां गर्वारूढमभिप्रायं चिज्जौ विशेषेण ज्ञातवत्‌म्‌यस्तेपां गर्वारूढानां देवानामज्ञानिनामनुग्रहार्थं ह किल प्रादुर्भूय किंपि रूपं धृत्वा नयनपथमागतं तदक्ष्णा न व्यजानतत् देवा इदं नादिति विशेषेण न ज्ञातवन्तः । तद्‌ज्ञाताह-किं विचारे । इदं प्रत्यक्षं यद्‌पि पूर्वमदृष्टत्वाद्‌व्यतिरूपत्वात्‌ । इत्‍यनेन प्रकारण ॥ २ ॥

एवं संशयाविधूदयास्ते गर्वाविष्टा देवा आसीं देवानामग्रेसरं वादिमज्‌बुनकवन्तः । तदुक्तिमह-जातवेदो जातानि विविधानि ज्ञानानि सर्ववेदात्मकानि यस्माद्‌घः स जातवेदास्तस्य संबोधनं हे जातवेद एतद्‌स्माभिरुच्यमानं पुरास्यतां गच्छ । किमेतथक्षेमतपुत्रः स्थितं यक्षं किं देवादिषु कतमदिर्यर्थः । इत्‍यनेन प्रकारण । एवं तैरुक्तः स तथा देवोक्तरीकारे । यद्‌वद्‌द्‌रुच्यते तर्करिष्यामीयर्थः । इत्‍यनेन प्रकारणोक्तवति शेषः ॥ ३ ॥

तत्‌पुत्रः स्थितं यक्षं मत्वा तमध्यगमत्‌ । तस्मिन्‌ गते तस्मै प्रणतो जिज्ञासुं सावज्ञम्‌भवद्‌द्‌भिमुखेनोक्तवत् । तदुक्तिमह-कः पृच्छे । मत्‌सस्मीपमागतस्त्वमसि भवसि । इत्‍यनेन प्रकारण । एवं पृष्टः स आह अभिरभिनामा वै प्रसिद्धः सर्वेषामहं त्वत्‌समीपमागतोऽस्मि भवामि । इत्‍यनेन प्रकारणाव्‌बुद्धिकवान् । विशेषणाम्न पुनरात्मानमाह-जातवेदा वा अहमस्मीति स्पष्टम् ॥ ४ ॥

एवमुक्ते पुनः सावज्ञं तयक्ष्माह-तस्मिन्नुक्तनामिति त्वयि मत्‌पुरतो वर्तमानेऽराके । किमाक्षेपे न किमपीयर्थः वीर्य सामर्थ्‌यम्‌पियननेन प्रकारण । एवमाक्षिप्तोऽपि स स्वर्गर्वशाद्‌दीयन् प्रश्नं मत्वान आह-आपे संभावनायाम् । इदं शुष्कम्‌न्द्र च जगत्‌सर्व निःशिलं दहेयं दहनं कुयाम् । अत्युक्तिवारणार्थे सर्वशब्दार्थमाह-यत्‌प्रसिद्धमिदं शब्दार्थ-माह -स्थावरजङ्‌गमात्मकं मूर्तं पृथिव्यां ब्रह्माण्ड कटाहसुविच । इत्‍यनेन प्रकारण ॥ ५ ॥

तस्मै तस्याग्रेश्‍नुग्रहार्थी तृणम्‌तलयल्पं शुष्कं स्थावररूपं निदधौ नितरां पुरतः स्थापितवत्‌ । तत्‌स्थापयित्वैवेद जगत् एल्‌च्‌छुष्कं तृणं मया पुरतः स्थापयितं दह भस्मी कुरु । इत्‍यनेन प्रकारण यक्षेणोकोऽसि पुरतः

६ स्थितं तृणमुपप्रेयाय सर्वपिं प्रकर्षेण गतवान्सर्वजवेन स्वकीयेन तदक्ष-स्थापितं शुष्कं तृणं न शशाक दर्शयुं बभूव । सोडसृजतदेव अपगतसर्वस्तत एव शुष्कतृणादहनदेव निमित्त्यात्प्राप्तलज्जो निववृते झटितियेक देवाग्नन्तु तस्माच्चिवृत्ति चकार । आगत्य च देवान्वाच । तदक्षिणामुखैतदशकं विज्ञातं यदेतद्यक्ष्मतेदृशप्रतः स्थितं यत्प्रासिद्धं सामन्यस्ततदिति विशेषतो विज्ञातुं शक्तो नामवम् । इत्यनेन प्रकारेण ॥ ६ ॥

७, ८, ९, १० अथापेर्निवृत्तस्य वायोरवणानन्तरं वायुः सर्वजगतः प्राणान् प्रबेधनमबुवन्तमबूवन् । वायो हि वायो । एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेतितदभेद्रद्वत्समभ्युदेति कोऽसीति । वायुरवा अहम्मस्मीत्यबवीन्मातारिश्वा वा अहम्मस्मीतीति । तस्मिंस्तबायि किं वीर्यमतिपीड सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति तस्मै तृणं निदर्शयेतदस्त्विति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तं शशाक-ऋद्धातुं स तत् एव निवृत्ते नेतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति वायुरावयुनामा । इदं सामन्यम् । विशेषरूप त्वाह-मातारिश्वा मातरिश्वना गच्छामीति मातारिश्वनामा । आददी इष्डायेतस्यादात्स्वार्ऽऽडायेतस्य भुमेरस्य तृणस्य च कस्याचिदश्यल्पमथनन्तरं आदातुं सर्वतः स्वीकर्तुं ध्यार्यत मन्त्रयत ॥ ७ ॥ ८ ॥ ९ ॥ १० ॥

११ अथ निवृत्तस्य विगतगर्वस्य वायोरवणानन्तरमिन्द्रं परमैश्वर्यसंपन्नं त्रिलोकनाथमबुवन्तम् । मघवन् बो इन्द्र । एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथैति तदभ्यद्रवत्त् । उदायुयातम् । तस्मात्स्वसम्प्राप्तादिन्द्राशिरोधेष्टन्थानं चकार । शुद्धान्तःकरणैरपि स्वस्वकर्मशिरणवगं दर्शयितुमिन्द्रो हि ब्रह्मसमिपं प्रापः करग्रहणावसरे तं हित्वानित्वर्थः ॥ ११ ॥

स विस्मयमना इन्द्रस्तस्मिन्नेव यत्र यक्षं स्थितं तत्रैव न स्वन्यान्त्रकाङ्क्षद्वकाशे तदेव यक्षं ध्यायन्स्थास्यति शेपः । एवं स्थिते मघोनि विशुद्धान्तःकरणे पक्षज्ञानोस्कुते तदनुर्ध्यानादपगतान्तर्ध्यानैश्वर्यामिमान् संपन्नाधिकारिगुणे श्री प्रादुर्भूव । स तां त्रियं ब्रह्मवियाम मर्तिं ददर्शोति शेषः । ततो निरिक्ष्य तामजगाम यक्षस्य वार्तां प्रभुमागत्वान । आगत्य च बहुशोभमानां सकलविद्यापिशाचीवैलक्षण्ये-

नाधीकान्तिमतीमुमां सकलसंमारवृक्षोच्छेदकत्वेनोकृष्टां प्रभाां ब्रह्माविद्यामितर्यर्थः। हैमवती हिमरूपः सर्वदा शीतलः स्वयम्प्रकाशमान आनन्दात्माडन्तहिताक्षस्वरूपः स यस्मिन् नित्यमस्म्युपनिषद्विभागस्य स हिमवांस्तस्यं दुहिता हैमवती तामू। अथवाही भगवति: उपनिषदि प्राणप्रिया सा हि कानिदशिकानुभूंशं विष्णुणाsन्तून् मातेव नानारूपैराश्वासयति। तदुचितमिन्द्रस्यापि तादृशस्य तस्या दर्शनम्। सा च हिमवतो गिरिराजस्य दुहिता। प्रसिद्धा तामू। अथवा हेम कनकं तस्याऽऽडभरणानि कटकमुकुटादीनि तानि यस्या: सन्ति सा हैमवती तां प्रसिद्धां विदुषामुमां ह किलोवाचोक्कवाच्। तदुकिमाह-किमेतदयक्षामिति व्याख्यातम्॥१२॥

इति श्रीशङ्करानन्दभगवतः कृतौ केनोपनिषद्दीपिकायां तृतीयः खण्डः॥३॥

सा तं ब्रह्म बृहद्‌देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं भवतां विजयकारणमित्यनेन प्रकरण ह किलोवाचोक्कवती। झषेति नामधेयमुक्त्वा तस्य महिमानमण्याह—ब्रह्मण उत्कर्ष वै प्रसिद्धस्पतिद्विजये महीयध्वं विजयनिमित्तमतेन महीयध्वमिदं भवतां महच्च येन लोके स्तुतिपूजादिमन्त एतादृशा: स्युरेत्यनेन प्रकरण। शिक्षा चेयं महीयध्वं मा स्वातन्त्र्याभिमानं कुरुतेत्यर्थः। एवमुमयोक्त इन्द्रस्ततस्तस्या उमाया वचनाद्दू किलैव तत एव न स्वन्यस्माद्दृशांचकार ज्ञातवान्। तज्ज्ञानप्रकारमाह—बल यक्षमसन्निहितं तद्ब्रह्मोsन्यनेन प्रकरण॥१॥

तस्मायतते वाच्चैषी संवादं कृतवत्सौ ब्राह्मणश्रोमावचनेन निश्चिकाय ततौ वै प्रसिद्धा एते [देवा अ] श्रीन्द्रवायवोडातितरामिवाधिकमतिक्रम्यैव वर्तन्ते डन्यानधिकन्युज्यतिरिक्चन्द्रेन्द्रवरुणादीन्। एत इरयुक्काचामत आह—यथ: प्रसिद्धौ द्विर्जयुरिन्द्र: प्रसिद्धानि त्रीण्यपि नामानि त्रयाणा तेड्म्रिन्द्रवायो: सर्वषोडीयाधिको हि यस्मादेकद्यक्षरूपमातमानं नेदिष्ठमितिशयेन समीपं पस्पृशुः। सृप्रशां चक्रुब्बलण: सदृशं गता इतयर्थः। तेड्म्रीन्द्रवायव: सर्वदेवाधिको हि यस्मादेहदेवाना पुरतः स्थितं यक्षं ब्रह्म प्रथम: प्रथमा देवेभ्यो मुख्या इतयर्थः। विदां चकार विदांचकुः।

२ छत्रिन्यायं दर्शयितुमेकवचनेन निर्देशः। तज्ज्ञानानुकरणं जह्यति स्पष्टम् ॥ २ ॥ इदानीं छत्रिन्यायं विवृणोति-तस्माद्योडस्मीन्द्रवायुपु ब्रह्मसम्प्रागमिष्यद्विन्द्र एवोमोपदेशाद्ब्रह्म ज्ञातवान, ततो वै प्रसिद्ध इन्द्र: परमैश्वर्यसंपज्जोडतितरामिवातिशयेनातिकामरतन्यांस्वधातिरिकान्देवान्देवनामिवायुप्रमुखान् । स इन्द्र: । हेनेंद्रेष्ट पस्पर्शो स येनप्रथमो विदांचकार ब्रह्मति स्पष्टम् ॥ ३ ॥

३ तस्येन्द्रेणावगतस्य ब्रह्मण एष वक्ष्यमाण आदेश उपदेशः। यत्प्रसिद्धं ब्रह्मरूपं शास्त्रेषु स्वयंप्रकाशयमेतद्बुद्धेन्द्रे वक्ष्यमाणस्वरूपं विद्युत्प्रसिद्धायास्ताडिति विशेषण योऽतनमकरोत् । आह आकाशं-लुतिराश्चर्यार्था । आश्चर्ये तेजोधातुविलक्षणमपि ब्रह्म विद्युत्सकाशाद्द्विस्पष्ट प्रकाशं ऋतवाविति स्वयंप्रकाशामित्यर्थः इत्यनेन प्रकारेणाडडदेश इत्यन्वयः । यथा स्वयं विद्युताडपि विशेषप्रकाशावद्यो इदित्थं चक्षुरादीनि सान्तःकरणानि नियमितानि चित्रमपोपालक्ष्यतं स्वस्वव्यापारं कारिवत् आ ह । आकारप्लुतिः पूर्ववदाश्चर्ये सर्वक्रियाहीनोऽपि सर्वदेवनिष्पाद्यां क्रियां कारितवानिवेत्यनेन प्रकारेणाडडदेश इत्यन्वयः । अधिदैवतं हिरण्यगर्भमधित्येति द्वयाभ्यां वाक्याभ्यामुपदिष्ट आदिदेवतम् ॥ ४ ॥

४ अथाधिदेवतादेशकथनानन्तरमध्यात्ममात्मानमधिकारीशरीरमुररीकृत्यो च्यमान उषदेेशोऽध्यात्मं यत्प्रसिद्धमाधिदैवं विद्युतोडपि विशेषप्रकाशवदिवेतद्बुद्धेस्तु सर्गते प्रतिगच्छतीव च यातीव चकारात्स्पृशतीव च मनोऽस्तःकुरणेनैवाहितमात्रोऽपि विशेषप्रकाशवदिव ब्रह्मोपस्मरत्यहं ब्रह्मास्मीति सामीप्येन शाब्दोचकं स्मरत्यभीक्षणं निरन्तरं संकल्प इदं ब्रह्माहं साक्षात्करोमीत्येवंरूपोडभिलाषसोडण्यननेत्याभिप्रायः ॥ ५ ॥

५ तदुक्तं ब्रह्म ह किल तद्नं नाम तस्य तस्य प्राणिजातस्य वन्ननीयं संभजन्तीयमतदेव नामधेयम् । तस्येदानीं नाम्नुगुणोपासनमाह-तद्नुनं नामधेयमित्यनेन प्रकारेण तदुपासितं यद् विजातीयप्रत्ययप्रवाहेण सजातीयप्रत्ययप्रवाहण साक्षात्कर्तव्यम् । इदानीं गुणोपासनस्य फलमाह-स उपासकलक्षणसंपन्नो यः कश्चनैतस्वरूपं सर्वव्यापारनिमित्तं मनःसंकल्प-

८२ शंकरानन्ददृता केनोपनिषद्दीपिका । [४चतुर्थः खण्डः]

निरूपण वेद जानात्युपास्त इत्यर्थः । सोऽपहतय स्वात्मादपचछेदपुरःसरं विनाशय पाप्मानं ब्रह्मावियोत्पत्तिप्रतिबन्धहेतुतमनन्ते विनाशरहिते स्वर्गे स्वर्गवासिमिरिग्रेय आनन्दात्मनि लोके स्वप्रकाशो ज्येये ज्यायासि सर्वस्माद्‌भ्यधिके ब्रह्मणि त्वं प्रतिष्ठति संगतिचरमसाक्षीकारः प्रकर्षण पुनरुत्थानशून्यत्वेनावस्थानं करोति । प्रतितिष्ठति व्याख्यातम् । पदाभ्यास उपनिषत्समाण्त्र्यर्थः ॥ ९ ॥

इति श्रीशंकरानन्दभगवतः ऋतौ केनोपनिषद्दीपिकायां चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

समाप्तेयं शंकरानन्ददृता तलवकारोपनिषत्परपर्याय-केनोपनिषद्दीपिका ।

निरुपेण वेद जानात्युपास्त इत्यर्थः। सोऽपहतय स्वस्मादपच्छेदपुरःसरं विनाशय पाप्मानं ब्रह्मावियत्प्रतिबन्धहेतुमनन्ते विनाशरहिते स्वर्गे स्वर्गवासिभिरिग्रेय आनन्दात्मनि लोके स्वप्रकाशे ज्येये ज्यायासि सर्वस्मादभधिके ब्रह्मणि तियस्थः। प्रतितिष्ठति संजातचरमसाकात्कारः प्रकाशे पुनरुत्थानशून्यत्वनावास्थानं करोतु। प्रतितिष्ठति व्याख्यातम्। पदाभ्यास उपनिषत्समाप्त्यर्थः। ॥ ९ ॥

इति श्रीशङ्करानन्दभगवतः ऋतौ केनोपनिषद्दीपिकायां चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

समाप्तेयं शङ्करानन्दकृता तलवकारोपनिषदपर्य्याय-केनोपनिषद्दीपिका ।

ॐ तत्तद्रक्षणे नमः । नारायणविरचिता केनोपनिपदीपिका । केनोपनिपदि खण्डाश्र्वार ईह्निता: । क्षुद्रग्रन्थसमाहार सा द्वात्रिंशच्चत्स्मी मता । तलवकारशाखा सामवेदे नवाध्याय्यामू । तत्र प्राकरणिकयुक्त्यनि ततः समस्तकर्माश्रयस्य प्रणस्योपासानि ततः कर्मादिसामोपासानि ततोगायत्रसामाविषयं दर्शनं वंशान्तमुक्तमध्यभिः । ततस्तैः क्षुद्रसच्चं प्रति केनेषितमित्यायां ब्रह्मविषयोपनिषच्चवमाध्याय आरभ्यते । दृष्टादृष्टार्थेम्यो वाय्यासाधनेभ्यो विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया जिज्ञासेयम् । केनेषितमितिमात्रेण मनः पतति स्वविषयं प्रति गच्छति । इष्टाराभीक्ष्ण्यार्थस्य गत्यर्थस्य चेहासंभवादिच्छार्थैतदूपम् । इडागमश्र्चान्दसः । तस्मैव प्रपञ्चस्याधि नियोगार्थे प्रेषितामिति न । यथाप्रसिद्धमेव कार्यकारणसंगातस्य प्रेरयितृत्वं ।कंतु सङ्घातयतिरिक्तस्य स्वतन्त्रस्येच्छामात्रेण अनादिप्रेरयितृत्वमियस्यार्थस्य प्रदर्शनार्थ केनेषितं प्रेषितमिति विशेषणदूयम् ।

यदुक्तमू—ईश्वर: सर्वभूतानां हृद्देशेज्जुन तिष्ठति । श्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया । इति । प्रवृत्तिलिङ्गाच्च विशेषार्थः प्रश्न उपपन्नः । स्थादीनां हि चेतनावद्धितानां प्रच्युतिहेत्टा तद्धि लिङ्गं चेतनावतोदृष्टततारस्तित्वे । मनआदीनि चेतनावदूद्दिष्टानि करणत्वाद्दासीदवदिति प्रयोगः । मनुतेर्नेतोति मनोद्नकरणम् । इषितं प्रेषितमित्युपमार्ते न त्वनयोरर्थाविह संभवतः । नहि शिष्यानिव मनआदीनि विषयेभ्यः प्रेरयत्यात्मा । विविक्तनित्त्यचित्स्वरूपमात्रतया तु निमित्तमात्रं प्रवृत्तौ । प्राण इति नासिक्यः ।

प्रकरणातू । केन युक्तो नियुक्तः प्रारितः स प्रैति गच्छति स्वग्यापारान् प्रति । प्रथम आयः । तत्प्रवृत्तिपूर्विक्वात्सर्वेन्द्रियप्रवृत्तीनाम् । चलिज्ञिया हि सर्वेषां प्राणानिमित्तैव । तेन प्राणस्य प्राथम्यम् । स्वतन्त्रस्वेन्द्रियाणां विषयावभासक्तवमात्रं न चलित्कियारूपा प्रवृत्तिः । सा तु प्राणनिमित्तैव तेषाम् ।

८४ केन देवेनोपितामित्यां कस्मैच्छामात्रेण वाचं शब्दलक्षणां वदन्ति लौकिकवाचा वदनं किंनिमित्तं प्राणिनाम् । चक्षुः श्रोत्रमिद्रियं । क उ प्रश्ने । देवो युनक्ति प्रयोजयति । कारणानामधिष्ठाता चेतनावान्यः स किंलक्षण इत्यर्थः ॥ १ ॥ प्रतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि । अयमंत्र पदार्थः । श्रोत्रे तावत्स्वविषयस्य शब्दस्यानसम्पत्ति ( सामर्थ्य ) हेतुः । तच्च सामर्थ्यं श्रोत्रस्य चैतन्ये धारमज्योतिषि नियेष्ट्सहिते सर्वान्तरे सति भवति नासतीति । "आत्मनेवायं ज्योतिषाडडस्ते शेते" "तस्य भासा" "येन सूर्यस्तपति" इत्यादिश्रुते: श्रोत्राद्येव सर्वस्याऽऽत्मभूतं चेतनमिति प्रसिद्धम् । तदिह निवर्त्यते । अस्ति किं वा विद्वद्बुद्धिगम्यं सर्वान्तरतं कूटस्थमजरम् मृृतमभयं श्रोत्रादेरपि श्रोत्रादि तत्सामर्थ्येनिमित्तमिति प्रतिवचनभूत् । शब्दार्थश्रोपपन्नः । कथं शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं तस्य शब्दावभासकत्वं श्रोत्रत्वम् । ततश्श शब्दोपलब्ध्युपपत्तिद्वारेण वाक्त्वमासकृतं न स्वतः श्रोत्रस्याचिदुपलत्वात् । आत्मनश्श चिदुपपत्तिवात् श्रोत्रस्योपलब्धृत्वेनावभासकत्वं तदात्मनिमित्तमिति श्रोत्रात्मेर्युदच्यते । यथोदकस्यौण्याम्भोनिमित्तमिति दग्धरण्युदकस्य दग्धाडSमिरुच्यते । उदकर्मन्यभ्रिसंयोगाद्भिरुच्यते । तद्वत् । अनित्यं यस्यान्यस्योगादुपलब्धृत्वं तत्करणं श्रोत्रादि उदकस्येव दग्धृत्वम् । तत्र हि तत्र त्रियं यत्र नियमितमुपलब्धृत्वमभिव्योण्यं स चितनोपलभिस्वरूपत्वाद्गधेवोपलब्धोच्यते । श्रोत्रादिपु श्रोत्रत्वाद्युपल- बिधरनित्या । नियया चाऽऽडडतमनि । अतः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादक्षरार्थानुगमादुपपन्नं निर्विशेषस्योपलब्धृत्वेन तस्य मनआदिप्रवृत्तिनिमित्तत्वम् । मनसोऽन्तःकरणस्य मना न शन्तःकरणमन्तरेण चैतन्यमज्यो- तिषा दीपितं स्वविषयसंस्कल्पाद्यवसानादिसमर्थं स्यात् । तस्मान्मनसो- ऽपि मनः । बुन्द्रियादिप्यनन्तर्भाव्य मनस इति निर्देशः । यद्वाचो ह वाचं यस्मादर्थः श्रोत्रादिभिः सर्वे: सम्बध्यते । यस्माच्छ्रो- त्रं यस्मान्मनसो मनो यस्माद्वाचो वाक्त्वमञ्ञातवा मनआ- थतिमुच्योज्य इवाडमूता भवन्तीत्यन्वयः । वाचामिति द्वितीया प्रथमार्थे । स उ प्राण इत्यनुरोधात् । पुंलिङ्गस्याऽऽत्मनः प्रधानाविभकृतया प्रथमया निर्देशोऽपु- चितत्वाच्च स यस्त्वया पुथः स प्राणार्यस्य वृत्तिविशेषस्य प्राणः । तर्कृतं हि प्राणस्य त्राणनसामर्थ्यम् । न ह्यात्मनाडSधिष्ठितस्य प्राणानमुपपत्तिमत् ।

३ तदल्पं मर्त्यं दुःखात्मकं चेति हेयम् । अविदितमुपादेयं कार्यार्थं हि कारणमुपादीयते । तेन हेयोपादेयाभ्यामनन्यदृश्व । एतेन स्वात्मध्यतिरिक्तब्रह्मविषया या जिज्ञासा सा निवर्तिता भवति । न हि स्वात्मा हेयो नाऽऽपादेयोऽन्यद्चनोपादीयते न तु स्वयमेव स्वयं हीयते वो-पादीयते वा । तेन स्वात्मैव ब्रह्मेत्युपदिष्टम् । इति श्रुतिमेतिं । ब्रह्मैवमा-चार्योपदेशपरम्परयैवाभिगतस्य न तर्कतः प्रवचनमेधावबहुश्रुततपोज्ञा-दिग्विद्यादिभिरेवं श्रुश्रुम श्रुतवन्नो वयम् पूर्वैःषामाचार्याणां वचनम् । य आचार्यो नोडस्मभ्यं तद्ब्रह्म व्याचचक्षिरे स्पष्टं कथितवतः ॥ ३ ॥ अन्यदेवतिर्यगादित्यननेनाडष्टमा ब्रह्मेति प्रतिपादिते शाखा स्यात् । कथमात्मा शारीरी ब्रह्म तदाडन्य उपास्यो विष्णुरेश्वर इन्दः प्राणो वा ब्रह्म भावितुम्हेति न त्वामा लोकप्रत्ययविरोधादिति तामपनेतुमाह-यद्वाचेतन्यमात्रं स्वसत्ताकं वाचा वागिति जिह्वामूलादिस्वदृष्ट स्थानेषु व्यक्तमात्रेयं वर्णानामभिव्यक्तं वर्णाश्रयार्थसंकेतपरिच्छिच्छा । एतावन्त एव कमप्रयुक्ता इत्येवं तदभिधाय शब्दः पदं वाक्यं वागित्युच्यते । 'अकारो वै सर्वा वाक्संवत्स्पर्शान्तः' इत्यादि श्रुतिभिः स्याद्वादिमतानुसारेण वाद-नानुरूपा भवति " इति श्रुते: । मितममितं स्वरः सत्या्त्रंते एवं विकारो यस्यास्तस्य वाचा पदसवनं परिच्छिन्नया करणवत्याडनभू-दितमप्रकाशितम् । येन ब्रह्मणा विवक्षितेऽर्थे सकरणा वागभ्युद्यते चैत-न्यज्योतिषा प्रकाश्यते सा हि वकुरुकृतूपा नित्या चैतन्यरूपा 'न हि वकुवाचो विपरिलोपो विधते' इति श्रुते: तद्वदड्कवरूपं ब्रह्म निरतिशयं भूमाख्यं बृहत्वाद्ब्रह्मेति विद्धि जानीहि त्वम् । उक्तं हि श्रुतौ-'चक्षुश्रश्रव-रित्यादिश्रोत्रव्यहारान्तस्यादृष्टमानमेव निर्विशेषं नह्मा विद्धि त्वं द्वितीयेव-शब्दार्थः । नेऽयं ब्रह्म यदिमुपादिश्यभेदविशिष्टमनात्मेश्वरागुपासते ध्या-यन्ति । उक्तं हीश्वरेण वसिष्ठं प्रति-

श्रेष्ठं ब्रह्मविदं श्रेष्ठ देवर्चनमनुत्तमम् । न देवः पुण्डरीकाक्षो न च देवबिलोचनः ॥ न देवो देवरूपो हि न देवश्रुतिरूपकः । अकृत्निमनायन्तं देवनं देव उच्यते ॥ आकारादिपरिच्छिन्च्छे मिते वस्तुनि तत्कृतः । अकृत्रिममनायन्तं देवनं चिच्छिवं विदुः ॥ इति ।

अज्ञातचिवतत्त्वानामाकारादर्चनं ऋतम् ।

योगनाध्वन्यशक्तस्य कोशाध्वा परिकल्पते । इति च ।

तत्र पूजाविधिरण्युक्तः—

बोधः साम्ये शम इति पुण्यायुगुणापि नत्र च ।

शिवं चिन्मात्रममलं पुज्यं पूजाविदो विदुः । इति ।

४ तदेव विद्धीत्यकडपि नेदं ब्रह्मेत्यात्मोडब्रवीत्स्वं पुनरुच्यते नियमार्थमन्यब्रह्मबुद्धिपरिसंख्यानार्थ च

अन्यदेव तदिति बालणोक्त्यार्थो यद्वाचेत्यादिमन्त्र इहै कियते-

यन्त्रनसति । कामादिवृत्तिन मनस्तेन यच्चैतन्यज्योतिरतिमनसोडवभासकं न मनुते न संकल्पयति नापि निश्शिनोति मनसोडवभासकत्वेन नियन्तृत्वा-

त्सर्वविषयं प्रति प्रत्यगोतिस्वात्मानि न प्रवर्ततेदन्त करणप्रे । अन्तःस्थनहि चैतन्यज्योतिषाडवभासितस्य मनसो मननसामर्थ्य तेन सर्ववृत्तिकं

मनो येन ऋण्णा मतं विषयीकृतं व्यासमादुः कथयति । ब्रह्मविदः ।

५ न पश्यति न विषयी करोति येनान्तःकरणवृत्तिसंयुक्तेन चक्षुषा तद्-

वृत्तिः पश्यति चैतन्यात्मज्योतिषा विषयी करोति व्याप्त्र इति लोकः । ६ ।

६ यच्छ्रोत्रेण दिग्देवतादधिष्ठितेनात्र श्रोत्रकार्येण मनोवृत्तिसंयुत्तेन न विष-

यीकरोति लोकः यद्चैतन्यात्मज्योतिषा च श्रोत्रं शुतं विषयीकृतं तदेव ।७।

७ यत्प्राणेन पार्थिवेन नासापुटस्थानेन करणप्राणवृत्तिभिः सहितेन न

प्राणिति गन्धवन्न विषयी करोति लोकः । येन चैतन्यात्मज्योतिषाड-

वभास्यत्वेन स्वविषयं प्रति प्राणः प्रणीयते तदेव । ८ ।

इति नारायणविरचितायां केनोपनिषदीपिकायां प्रथमः खण्डः । १ ।

एवं ह्युपादेयरूपतस्वमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यायितः । शिष्योडहमेव

ब्रह्मोति स्फुटं वेदाहं मामिति गृह्हीयादिराश्रयादाचार्यः । शिष्यबुद्धि-

विचालनार्थमाह—यदिति । अहं स्फुटं वेदति चेतनमात्रस्यै नैतयुक्तं सर्वस्य

हि वेदितुरात्मा ब्रह्म नहि वेदिता ब्रह्मणोडस्ति यस्म वेद्यमस्यादब्रह्म

"नान्यदतोऽस्ति विज्ञाता" इत्यन्यस्य विज्ञाननिषेधात् । तस्मात्स्फुटं वेदाहं

ब्रह्मोति प्रतिपत्तिर्मध्येव । तस्माद्युक्तमेवाडहं ब्रह्माद्याचार्यो यदित्यादि ।

कदाचिदथाश्रुतदुर्विज्ञेयमपि क्षीणदोषः सुमेधाः कश्चिच्छोति

यदित्यादि । महतीह रक्षामोक्षिका वर्तते । बलणां बोधितोडपि विरोचनो

यथावच प्रतिपेदे । इन्द्रश्वतुर्थपदयोर्ये प्रथमोक्तमेव बल प्रतिपेदे । लोकेड-

व्येकस्माद्गुरोः श्रृण्वतां काश्चिद्यथावत्प्रतिपद्यते काश्चिदविदिताथावर्तकश्चिद्विपरीतं काश्चिन्न प्रतिपद्यते । किं पुनर्वक्तव्यमतिन्द्रियं आमन्तव्ये । सर्वे चात्र तार्किकाविप्रतिपचः। तस्मादविदितं ब्रह्मेति सुनिश्रितोक्तेऽपि विषमप्रतिपत्तित्वादिति मन्यसे इतिशिष्यं वचनेन गुरुमवादूच्यतेसः ।

दहरं दध्र्मल्पमेवापि नूनं त्वं वेत्थ जानीषे ब्रह्मणो रूपं किमनेकानि दहरं दध्र्मल्पमेवापि रूपाणि महान्ति दध्र्काणि च येनाड्डहदध्रमेवत्यादि । वाढमू । अनेकानि हि नामरूपोपाधिहृतानि ब्रह्मणो रूपाणि न स्वतः । स्वतस्तु “अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाडऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत्‌” इति शब्दादिभिः सह रूपाणि प्रतिषिध्यन्ते । न केवलं श्रोत्रस्य श्रोत्रामित्याद्यध्यात्मोपाधिपरिच्छिन्नमुपदिश्येव ब्रह्मणो रूपमल्पं वेद्य । किंतु यदस्य ब्रह्मणो देहेषु रूपमधिदैवेमिति यावत् । अधिदैवोपाधिपरिच्छिन्नस्य ब्रह्मणो यद्रूपं वध्यं तदपि दध्र्मेव वेद्येतयह मन्ग्ये । यदध्यास्मं यदपि च देहेष्वधिदैवतोपाधिपरिच्छिन्नं तदपि तत्त्वतो न सहसा वेदितं शक्यम् ।

यतु विध्वस्तसर्वोपाधिविशेषं शान्तमन्तेमदैकतां हेतैः भूमाख्यं नित्ये ब्रह्म तत्कथं सुवेद्यमित्याशङ्काः । यत एवस्थ न हीनं तस्मान्न्येड्यापि मीमांस्यं विचार्यमेव तव ब्रह्म एवमाचायोंक्तः शिष्य एकान्त उपविष्टः सन् यथोक्तमाचार्येणाडSगमार्थतो विचार्य तर्कतश्च निधाय स्वानुभवं कृत्वाडSचार्यकाश्मुपास्यावाच-मन्ग्ये विदितमिति । अथ त्वं प्रज्ञया मया विदितं ब्रह्मेति अथवा देहेऽग्र्यादिषु सूक्ष्मबुद्धिस्थापि यो मन्ग्यते श्रुवेदाहमिति सोडन्यस्य ब्रह्मणो रूपं दध्र्मय वक्ति नूनं किं पुनर्वक्तव्यमल्पबुद्धिषु मानवेषु । तस्मान्न्यमेवेत्युक्तः शिष्य आह मन्ग्ये विदितमित्येवं योज्यम् । अथवाSध्यात्ममधिदैवं च यदस्य ब्रह्मणो रूपं सोपाधिकं त्वया विदितं तद्हरमल्पमेव न तु परं भूमाख्यं तत्तु ममोपे-वास्तीर्युक्तः शिष्य उपार्धि परित्यज्यानुभवन निश्रित्याडSह मन्ग्ये विदितमित्येवं योज्यम् । अथ न्वति हेतुर्मीमांसाया: सुविदितरुपं कस्मादध्रमन्यदेव तद्विदितादिर्युक्तत्वात् । मन्ग्ये विदितमिति शिष्यमिमांसान्तरेशाकिरागमाचानुभवलक्षणप्रत्ययैस्संयेकविषयत्वेन संग-त्यर्थम् ॥ ९ ॥

आचार्यात्मानुभवयोस्सुल्यस्य च हेतुमाद्-मन्ग्ये सुवेदेति । *अहेत्म्यवधारणे । नैव मन्ग्ये सुवेद ब्रह्मेति । नैव तर्हि त्वया विदितं ब्रह्मयुक्त आह-नो न मूलं नाहमित्यन्न नाहेति पाठानुरोधेनमु ।

४ विज्ञानाय । अतः प्रशस्यप्रत्यगात्मतया यद्वा विदितं जलं ब्रदा तन्मयं तत्त्वम्यगदर्शनमित्यर्थः । यद्वा गुरुपदेशः प्रतिबोधस्तेन विदितं मतम् । अमृतत्वं हि विद्दत इति हेतुवचनम् । विषयात्मविज्ञाने(नं?) हि मृत्युमारभत इत्यात्मविज्ञानामृतत्वनिमित्तमिति युक्तं हेतुवचनम् । कथमात्मविज्ञानादृतत्वं विद्दत इत्य आह-आत्मनोतिं स्वेन रूपेण विद्दते लभते वीर्यं बलं सामर्थ्यम् । धनसहायान्त्रोपधियोगरहितं वीर्यं मृत्युङ् नाम्ना भवितुं शक्रोति । आनीयवस्तुरुत्वरत्वात् । आत्मविद्यारुतु तु वीर्यमात्मनैव विद्दते नान्येनैत्यतस्तदेव वीर्यं मृत्युङ् शक्रोत्यभिभवितुम् । यत एवं मातमविद्यारुतं वीर्यमात्मनैव विद्दतेsटो विदियाडष्टमविषया विद्दतेs मृतम् । “नायमात्मा बलहीनैन लभ्यते(ऽभ्यः) इति श्रुतेः सामर्थ्य हेतुरमृतत्वे ॥ ४ ॥

५ कष्टा खलु संसारगतिरतिहैव चेयदि मनुष्योडधिरुतः समर्थः सन्- वेदिदात्मानं यथोक्तलक्षणं विदित्वान् । अथ सत्यं परमार्थतच्चमस्य- वान् तस्य जन्म सकलमतिर्भवः । तच्चाविदान्महता विनाशो जन्ममरणप्रबन्धाविच्छेदलक्षणः स्यात् । ज्ञाते किं स्यादत आह -भूतेषु भूतेषु चराचरेषु विचित्य पृथकृत्यैकमात्मतच्चमात्मभावेनोप- लभ्य धीरा धीमन्तो विवोकेन् । प्रत्य यावृण्यासमालोकाच्छरीराद्वै- वृत्तममत्वाहंकारा: सन्त्योडमृता नित्यविज्ञानासृतस्वभावा भवन्ति ॥५॥ इति नारायणमिरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

समाप्ता ब्रह्माविद्यत उर्ध्वर्मथवादेन ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतोऽचि- कयत्नाय । शमादयो वाड्‌ड्नयाद्योभिमननशानात् । व्यावृत्तवाह्म- मिथ्याप्रत्ययप्रहाणात् । “न तं विदित्थानुपासते” इत्युपासितत्वात्‌स- गुणब्रह्मोपासनार्थों वा । तस्यैव ब्रह्मणः सगुणत्वेनाध्यात्ममधिदेवं चोपासनं विधातव्यमित्यर्थः । ब्रह्म, ईश्वरः का ह्यन्यस्तृणं वचिकर्तु क्षमः । ह, ऐतिथ्ये । देवासुरसंग्रame देवस्योऽथाय विजिग्योडजेप्सुरान् । ब्रह्मण इच्छानिमित्ते देवानां विजयो भवेत्यर्थः । तस्येति ब्रह्मणो विजये बलकर्तृकै स्वोत्कर्षे सति यज्ञादिलोकसिथ्यपहारिषुरेषु पराजितेषु देवा वृद्धिं पूजां वा प्राप्तवन्तः । त एकान्तेडड्लोचिचन्तो मिथ्याप्रत्यय- स्वाद्ध्यय्यावल्यानाथंड्यमास्नायः । किमालोचितवन्त इश्वरनिमित्ते

विजये सति स्वसामर्थ्याभिमित्तोडस्माकमेवायं महिमेति सर्वकल्याणस्पदमीश्वरमात्मानमबुद्ध्वा पिण्डमात्राभिमानाः सन्तः ॥ १ ॥ तद्धन्त ह किलैषां देवानामभिप्रायं मिथ्याहंकाररूपं विज्ञो ज्ञातवान् । ज्ञात्वा च मिथ्याभिमानगताननु तदनुजिज्ञासया तेभ्यो देवेभ्योऽर्थाय तेषामेवेन्द्रियगोचरे नातिदूरे प्रादुर्भूव महेश्वरशक्तिमयोत्तेनात्यन्तद्भुतेन केनचिद्रूपेण प्रादुर्भूतं तर्किलोपलभमाना अपि देवा न वध्यजानत न विज्ञातवन्तः । किंविदं यदेतत्क्षं पूज्यामिति । यजेरौादिकः सः ॥२॥

ते तद्रिज्ञानायाभिसिमिचवन अभ्यद्रवच्च्छीघ्रं गतः । तमध्यवदद्ब्रह्म । किम् । कॉडसीति । पृथीडषिर्जातवेदा वा इति नामडोहेनाडSमानं श्लाघ्यनग्निरबर्वतत् । एवमुक्तवन्तं ब्रह्मोवाच । तस्मिश्चेव प्रसिद्धगुणनामवति त्वयि किं वीर्यं स्त्रामर्थ्यमिति । सोऽब्रवीदपीडमित्यादि । पृथिव्याद्यभिमत्युपलब्धेनमतिरेकस्यस्थस्याप्येवमभिमानवते प्रलयकाले निद्रे पुरः स्थापितवत् । एतद्रुणभात्रं ममाग्रते । दह न चेदर्द्रग्धं ममर्थो मुष्ण सर्वत्र दग्धृत्वाभिमानमियुक्तस्तचुणमुपप्रेयाय तृणसपीपं गतवान्सर्वजवन सर्वोत्त्साहलतेन वेगन गतवा न शशाक नाशकदग्धं सोऽप्येसत एव तृणदाहाशक्केरेव वीडिवा निघृते निवृत्तः सन्देवानवोच्चैतदिति ॥ ४॥५॥६॥

अथानन्तरं वायुमनुबुवाचिर्यादि पूर्ववत् । वानादमनादद्रयुः । मातर्यन्तरिक्षे श्वयति वर्धत इति मातरिश्वा । आददीय गृह्लीयामू । तृणनिधानेड्यमभिप्रायः । अत्यन्तसंभावितयोगऋषिमतुरुतयोग्रणदहनादानशक्यैडस्माभिः शान्तितया भवादिति । तस्मादिन्द्रानिराद्रिय तिरोधाने डण्यममिप्राय इन्द्रोऽहमित्यविकत मोडमिमानो यस्स सोऽडह्मण्यादिमिः प्राप्तं वाचं संभापणमात्रमभ्यनन न प्राप्तोऽस्मीताभिमानं कथम् न नाम जयादिति । तदनुग्रहयैवान्तर्हितं बभूव । स शान्ताभिमान इन्द्रोडस्य ब्रह्म जिज्ञास्यस्मिन्नाकाशे ब्रह्मणः प्रादुर्भाव आसिच्चिरोधानं च तस्मिश्चेवाडSकाशे तस्यो किं तदक्षरामिति ध्यायन्त निवृत्तो डग्न्यादिवत् । तत इन्द्रस्य यक्षे भक्तिं हद्य विद्या प्रादुरासीत् । स त्रियमतिरूपिणी विद्यामजगाम । रुद्रस्योमाहैमवती बहुशोभमानाडभिप्राय-

बोधहेतुत्वाद्ध्येव सा तां ह प्रसिद्धामुवाच किमिदं यक्षम्‌ । इति वाक्यसमाप्तौ ॥ ७ ॥ ८ ॥ ९ ॥ १० ॥ ११ ॥ १२ ॥

इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

१ सा तं ब्रूते हि वोचाच । सा हि नित्यमेवेश्वरेण सर्वज्ञेन सह वर्तत इति ज्ञातुं समर्था । ब्रह्मण ईश्वरस्य वै विजये महीयधर्मीश्वरेण हि जिता असुरा गूयां तत्र निमित्तमात्रं तस्यैव विजये माहिमानं प्राप्नुथ । एतदिति क्रियाविशेषणम्‌ । युष्माकं तु मिथ्याभिमानोद्स्माकमेवायं विजय इति । ततस्तस्माद्वोमावाक्यादेव विदांचकार ब्रह्मेतिचन्द्रः । ततो हैवेत्यवधारणं ब्रह्मावबोधे स्वातन्त्र्यनिर्दासाय ॥ १ ॥

२ यस्मादब्रुवीच्चन्द्रा ब्रह्मणा संवाददर्शनादिना सामर्थ्यमुपगतास्तस्मात्स्वर्गैरतिरामिव शक्तिगुणादिमहाभाग्यैरन्या- न्देवानतिशेरत इव । इदब्रुवाद्बोधवधारणोऽतिशेरत इव हि देवा यस्मादेनद्रक्ष नेदिष्टमात्रिकतमं

पश्यपु: स्पृष्टवन्तः । यथोक्तब्रह्म: संवादादिप्रकारैरस्तु हि यस्मादुचच हेतोरेतद्ब्रह्म प्रथमः प्रथमा: प्रधान- भूता: सन्तो विदांचकार विदांचकुरेतद्ब्रह्मेति ॥ २ ॥

३ यस्मादधिवायु अपीन्द्रवाक्यादेव विदांचकतुः । इन्द्रेण हुमावाक्या- स्पथं शुश्रुत ब्रह्म । तस्माद्वा इन्द्रादितरामिवातिशयेन शेत इवान्या- न्देवान्स हननोदितिं पस्पर्श । यस्मात्स हननप्रथमो विदांचकार ब्रह्मे- त्युक्तार्थम्‌ ॥ ३ ॥

४ तस्य प्रकटतस्य ब्रह्मण एष आदेश उपदेशो निरुपमस्य ब्रह्मणो येनोपमा स एष पदार्थ इहार्थः किं तु । यदेतत्प्रसिद्धं लोके विद्युतो व्यघुत- स्पत्ययार्थोऽद्विवाक्षितो देवभ्यो ब्रह्म तिरोभूतम्‌ । अथवा विद्युतस्तेज इत्यध्याहार्यम्‌ । व्युत्पत्तिद्वयोतितवदा इव विद्युतस्तेजः सत्त्वादियोगितव- दिवेःपर्यर्थः इतिशब्द आदेशप्रतिनिर्देशार्थः इत्यमादेश इति । इच्छा बदः समुद्यार्थः अयं चापरस्तस्याद्देशः कः । नियमीमप्तु स्वार्थे निचु उपमार्थ एवाडडकारः चक्षुषो विषयं प्रति प्रकारातिरोभव इवेतर्थः । अथवा उपमानद्वयेन ब्रह्मणो ज्ञानशक्तिक्रियाशक्ती कमेण दर्शन्ते इत्यधिदैवतं देवताविपयं ब्रह्मण उपमानदर्शनम्‌ ॥ ४ ॥

अथाध्यात्मं प्रत्यगात्मविपय आदेश उच्यते । यदेतदृश मच्छततीव च मन उपढौकत इव विषयी करोतीव चैष आदेशः । तत्तायःपिण्डव-

नमोवृत्तिमात्रस्य स्फुरणाविद्यमानत्वात् । अन्यथाऽऽडकारमात्रस्य जडत्वेनैव मानानुपपत्तेः । साधकस्य विषयासक्तावपि ब्रलाधिस्मरणोयं हेतुरियाह-

अनेन च मनसो ब्रह्मगमनेनैतद्‌लोभ स्वसमीप एव स्मरति चिन्तयति न विस्मरत्यभीक्ष्णं निरन्तरम् । संकल्पः संकल्पयतीति संकल्पः । संकल्पविकल्पौ मनोवृत्ती कुर्वच्चि साधक एपोडध्यात्ममुपदेशः । यदै-

पोडभीक्ष्णं संकल्पो मनसो ब्रलविपय इत्युपदेशः । अधिदेवं विद्युदुन्मेषण-वद्धृत प्रकाशधर्मी ब्रल्जध्यासाच्च मनःप्रत्ययसमकालाभिव्यक्तिधर्मी-

तेष आदेशः । एवमादिश्यमाने हि ब्रल्म मन्दबुद्धिगम्यं भवति । न हि निरुपाधिकमेव ब्रल्म मन्दबुद्धिभिराकलयितुं शक्यम् । ॥ ५॥

६ तस्य नामाडSड्ह-तद् तदूनं नाम बल । ततः कि मतः आह-तदूनमित्य-पासितव्यमिति । नामोपासम नायगमपदेष्टा । तस्य प्राणोज्जीवत्य वनं संज्ञ-

नीम् । “ वन संभरकौ ” सम्भक्ति: सम्यक्सेवा । तद्गुणोपासनन तदेव फलं भवतीराह-स य एतदेवमिति । वेदोपास्ते । अभिसंवाच्छन्ति ह प्रार्थयन्ते एव यथा बल ॥ ६॥

७ एवमनुशिष्ट: शिष्य आह-उपनिषदं भो इति । आचार्य आह-का पुनः सेतयत आह-वाङ्मिमिति । ब्रह्मणः परमात्मन इर्थं ताम् । एतावत्‌यैवमुपनिषदन्यनिरपेक्षयोवृत्यायोक्ता । इतिशब्दो विद्या-

समातौ ॥ ७ ॥

उपनिषदं भो बूर्हीति प्रश्नसार्थकत्वायोक्ताया उपनिषद: प्राप्त्युपाय-भूतानि तपआदीनि विद्याङ्गरूपतयाSह-तस्यै इति । कायेन्द्रिय-

नसां समाधानं तपः । उपशमो दमः । अभिहोत्रादि कर्म । इतिशब्द आयर्थे । अमानित्वमदंभित्वमित्यादीन्यपि । प्रतिष्ठा पादौ पादावि-

वास्या विद्यारस्तेपु हि सस्य प्रतितिष्ठति ब्रह्माविद्या पद्यागमिव पुरुषः । तपआदीनां विद्यासाधनत्वं श्वेताश्वतरमन्त्र उक्तम्-

यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यार्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ इति । स्मृतौ च-ज्ञानमुत्पद्यते पुंसो क्षयात्पापस्य कर्मणः ॥ इति ।

९४ वेदा: साङ्ङाश्ववार: सर्वाणि शिर:पाण्यादिदेहद्वानि । सत्यममाथि-ताडकौतिल्यं च वाङ्मन:कायानां तदायतनमाश्रयो विद्यायास्तप आदिप्रे व प्रतिष्ठार्वेन प्रासम्य पुनरायतनरबेन ग्रहणं साधनाश्रितव्रद-ज्ञानार्थम् । अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राज्जु सत्यमेकं विशिष्यते । इति स्मृते: । ८ ।

अमृतत्वं हि विन्दत इत्यक्त्वमपि ब्रह्मविद्याफलमन्वे निगमयति-यो वा इति । एतां केनोपनिषदियामं ब्रह्म देवेभ्य इत्यादिना स्तुताम् । पाप्मानमविधायामकरलक्षणं संसारवृक्षम् । अनन्तेडपयन्ते स्वर्गे लोके सुखात्मनि ब्रह्मणि ज्योतिषे ज्यायासि सर्वमहन्तरे । स्व आत्मनि प्रतितिष्ठति न पुन: पुन: संसारमापयते । द्विरुक्ति: समाप्यर्था । ९ ।

इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां चतुर्थ: खण्ड: । । ४ ।।

नारायणेन रचिता शंकरोक्तयुपजीविना । अस्पष्टपदवाक्यानां केनेशितप्रदीपिका ।। समाप्त्तेयं नारायणकृता तलवकारोपनिषदपर्यायकेनो-पनिषद्दीपिका ।।

केनोपनिषद आदर्शपुस्तकानि शुद्धीकरणार्थ येषां मिलितानि तेषां नामानि पुस्तकानां संज्ञाश्च प्रदर्श्यन्ते॥

(क) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषट्सटीकपदभाष्योपेता 'विल्बलोयेका इण्डिका' इति ग्रन्थावल्या मुद्रिता पुण्यपत्तननिवासिनां सिनां कैलासवासिनां वे॰ शा॰ सं० देवोपाह्वाल-शाश्विब्राह्मणाम्॥

(ख॰) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषट्सटीकपदभाष्योपेता काश्यां शिलामुद्रिता रा॰ रा॰ महादेव चिमणाजी आपटे इत्येतेषाम्॥

(ग॰) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषट्सटीकपदभाष्योपेता, इन्दूरपुरानिनासिनां क्रियेध इत्युपाध्यायानां श्रीयुतानां रा॰ रा॰ भाऊसाहेब बालासाहेब इत्येतेषाम्॥

(घ॰) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषट्सटीकपदभाष्योपेता वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाह्वानां रा॰ रा॰ कृष्णराव भै-माकर इत्येतेषाम्॥

(ड॰) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषट्सटीकपदभाष्योपेता वे॰ शा॰ ० सं० रा॰ रा॰ दिनकरशास्त्री जोशी नागावकर इत्येतेषाम्। लेखनकाल: सं० १८६२

(च॰) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषट्सटीकपदभाष्योपेता वडलीग्रामनिवासिनां श्रीयुतानां वे॰ शा॰ सं० रा॰ रा॰ चिदम्बरदीक्षित-कुलत्पन्नानां मातेंडीक्षितानां। लेखनकाल: शके १७६७

(छ॰) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषपुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां रा॰ रा॰ भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम्॥

(ज॰) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषपुण्यपत्तननिवासिनां श्रीमतां पुरंदरे इत्युप-पाह्वानां मल्हारराव इत्येतेषाम्॥

(झ॰) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषपदभाष्यं सद्दीप्तं करवीरपुरनिवासिना वे॰ शा॰ सं० द्विविडोपाह्वानां नानाशाछिब्राह्मणाम्॥

[२]

(जू.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिसट्टीकपदभाष्योपेता करवीरपुरनिवासिनां श्रीमतां वेँ. शा. सं. गुरुमहाराजानाम् । लेखनकाल सं. १८७८

(ट.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिसट्टीकपदभाष्योपेता अष्टश्रमानिवासिनां लिमये इत्युपाह्वानां रा. रा. गोविन्दरावशर्मणाम्

(ठ.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिसट्टीकवाक्यभाष्योपेता नागपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. अप्पासाहेब बुट्टी इत्येतेषाम्

(क.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिसट्टीकवाक्यभाष्येपेता वडलीग्रामानिवासिनां श्रीयुतानां वेँ. शा. सं. रा. रा. चिदम्बरदीक्षितकुलोत्पन्नानां मार्तण्डदीक्षितानाम् । लेखनकाल: शके १७६७

(ख.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिसट्टीकवाक्यभाष्योपेता, इन्दुरपुरनिवासिनां किं वा इत्युपाह्वानां श्रीयुतानां भाऊसाहेब वाळासाहेब इत्येतेषाम्

(ग.) दविसंज्ञिता-केनोपनिसट्टीकभाष्योपेता वेँ. शा. सं. रा. रा. दिनकरशास्त्री जोशी नागावकर इत्येतेषाम् । लेखनकाल: सं. १८६६

(घ.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिसट्टीकभाष्योपेता वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाह्वानां रा. रा. कृष्णराव भिमाशंकर इत्येतेषाम्

(ङ.) इतिसंज्ञितम्-केनोपनिपदद्वाक्यभाष्यं विंचूरपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. रावसाहेब अण्णासाहेब इत्येतेपाम् । लेखनकाल: शके १६३२

(च.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिसट्टीकवाक्यभाष्योपेता मुम्बापुरनिवासिनां वेँ. शा. सं. रा. रा. जयकृष्णमहाराजानाम्

(छ.) इतिसंज्ञितम्-केनोपनिषद्वाक्यभाष्यं सटीकं करवीरपुरनिवासिनां वेँ. शा. सं. शा. रा. रा. द्वविडोपाह्वानां ज्ञानशास्त्रिणाम्

[३]

(ज.) इतिसंज्ञितम्-केनोपनिषद्वाक्यभाष्यं करवीरपुरनिवासिनां श्रीमतां वे. शा. सं. गुरुमहाराजानाम् । लेखनकालः शके १६९५

(झ.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषट्टीकवाक्यभाष्योपेता करवीरपुरनिवासिनां श्रीमतां वे. शा. सं. गुरुमहाराजानाम् ।

(ज.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता नागपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. अप्पासाहेब बुटे इत्येतेषाम् ।

(क.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषदीपिका मुम्बापुरनिवासिनां विठ्ठलशास्त्रिसं. रा. जयकृष्णमहाराजानाम् ।

(स्व.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषद्दीपिका वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाध्यानां रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् ।

(म.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषद्दीपिका मूलग्रंथ ×

(क.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषद्दीपिका नारायणविरचिता, पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् ।

समासोयमादर्शपुस्तककोशेखपत्रिका ।

× इदं प्रान्तिजसकार्यात्मनाम् । एतत्पुस्तकस्य स्वामिनो नाम न ज्ञायते ।

श्रथास्या: केनोपनिषदो मन्त्रपटीकानां वर्णानुक्रमणिका ।

००००००

मन्त्रप्रतिकाान ख० म० पू०

अ. अथ वायुमभुवच्वायो अथाध्यात्मं यदेतत् अथेन्द्रमभुवन्नघवन् ... ... ... ... ... ...

३ २४ ५ २७ ११ २५

इ. इह चेदवेदीदथ ... ... ... २ २१

उ. उपनिषदं भो बूूहि ... ... ... ७ २८

क. केनेषितं पतति प्रेपितं मन्तः ... ... १ १ ४

त. तदभयं द्रवत्नमभ्यवदत् ... ... ... २ ४ २४

तद्ध तद्वानं नाम ... ... ... ३ २४

तदेपां विजज्ञो ... ... ... ३ २२

तस्माद्वा इन्द्रोतितराम् ... ... ... ४ ३ ३

तस्माद्वा इत देवा: ... ... ... ४ २ ६

तस्मिं श्वेति किं वीर्यम् ... ... ... ५ २४

तस्मै वृणं निदधौ ... ... ... ६ २ ४

तस्यै तपो दमः कर्मेति तस्यैप आदेशो यदेतत् ... ... ... ८ ३० ८ २७

तेनऽमिम्रुवझातवेद: ... ... ... ३ २३

पृष्ठम पङ्क्ति:

" अशुद्धम

" शुद्धम

१९ १५ आत्मन:

" ६ केनचिद्ध

" १७ स्वयमेव

१९ २० दूषचति

" २२ बुद्धया

" ३० निर्वृत्ते

" ४ प्रतिबोष

२० ६ प्रत्यमात्मा

" ९ शातमनो

" < मवाति

" १३ प्रबूच्र्या

" १४ मूर्छाति

२१ १२ नारत्य

" १७ विन्दत

" २२ चेदिहोवेदित

" २८ वीर्थे

" २९ सर्वेषामादर्श

२२ ६ इहाव्देदी

" ८ विज्ञाव

" २० परम

२३ ८ दुर्विज्ञेय

" १४ तत्फलत्वं

" २० भूतेश्वर

२४ ६ विस्मापनोयेन

" ११ बदुपमेपाय

" १२ अङ्गिनम

" २९ सर्वज्ञकल्प

नसौत

मन्त्रप्रतीकानि

न तत्र चक्षुर्गच्छति

नाहं मन्ये सुवेदेति

प्रतिबोधविदितम्

ब्रह्म ह देवेभ्यः

यच्चक्षुषा न पश्यति

यच्छ्रोत्रेण न शृणोति

यत्प्राणेन प्राणिति

यद्यत्सङ्गं छुबवेदेति

यद्धाच्छादनभ्युदितम्

यन्मनसा न मनुते

यस्यामतं तस्य मतम्

यो वा एतामेवम्

श्रोत्रस्य श्रोत्रम्

स तस्मिश्चैवाद्धकार्शे

सा ब्रह्माति हवाच

समाप्तिमगभदियं वर्णानुक्रमाणिका ।