1. Kena Upanishad Sankara Bhashya Tika Shankarananda Narayana Ed. Kashinath Shastri Agase Anand Ashram 1909 6

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः

१ ग्रन्थाड़ः ६

केनोपनिषत्सटीकशांकरपदभाष्य-

वाक्यभाष्योपेत।

स्तागिरिद्रग्रामनिवासिभिरवेन्दशास्त्रिभिर्महामहोपाध्यायैः

आगाशे इत्युपाह्वालशास्त्रिभिः संशोधिता।

तथा च

शंकरानन्दकृता केनोपनिषदीपिका

नारायणविराचिता केनोपनिषदीपिका।

इदं पुस्तकद्वितयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः

संशोधितम्।

एतत्पुस्तकं

हरि नारायण आपटे

इत्यनने

पुण्याख्यपत्तने

आनन्दाश्रमखण्डणालये

आयसाक्षरसंस्कारैस्तु

प्रकाशितम्।

तृतीयेयमुद्रणावृत्तिः।

शालिवाहनशकाब्दः १८३१

खिस्ताब्दः १९०९

अस्य सर्वेऽधिकाराः राजशासनानुमरण स्वायत्तीकृता।

मूल्यमेको रूपकः। (६०१)

SRI RAMAKRISHNA ASHRAM

LIBRARY

Shivalya, Karan Nagar,

SRINAGAR.

Class No.

294.59218

Book No.

upak

Accession No.

5392

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः

ग्रन्थाड्कः ६

केनोपनिषद्भाष्यशांकरपदभाष्यवाक्यभाष्योपेता ।

रत्नागिरिग्रामनिवासिभिर्वेदशास्त्रार्थनिर्‌र्झर्महामहोपाध्यायैः

आगाशे इत्युपाह्वैर्बालशास्त्रिभिः संशोधिता ।

तथा च

शंकरानन्दकृता केनोपनिषद्दीपिका ।

नारायणविरचिता केनोपनिषद्दीपिका ।

इदं पुस्तकद्वयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः

संशोधितम् ।

एतत्पुस्तकं

हरि नारायण आपटे

इत्यनेन

पुण्याख्यव्यपत्तने

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आयसाक्षरैर्‌मुद्रितयित्था

प्रकाशितम् ।

तृतीयेयमटङ्कनानुबन्धिः ।

शालिवाहनशकाब्दः १८३१

विकस्ताब्दः १९०९

( अस्य सर्वाधिकाराः राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः । )

मूल्यमेको रूपकः । (रू०१)

केनोपनिषद् आदर्शपुस्तकानि शुद्धीकरणार्थं येषां मिलित्तानि तेषां नामानि पुस्तकानां संज्ञाश्व प्रदर्श्यन्ते।

( क. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषट्सटीकपदभाष्योपेता ' बिब्लिओथिका इण्डिका ' इति ग्रन्थावल्यां मुद्रिता पुण्यपत्तननिवासिनां कैलासवासिनां वे. शा. सं. देवोपाह्बालशास्त्रिणाम् ।

( ख. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषट्सटीकपदभाष्योपेता काश्यां शिलामुद्रित रा. रा. महादेव चिमणाजी आपटे इत्येतेषाम् ।

( ग. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषट्सटीकपदभाष्योपेता, इन्दुपुरनिवासिनां कि्वदित्युपाह्वानां श्रीयुतानां रा. रा. भाऊसाहेब बाळासाहेब इत्येतेषाम् ।

( घ. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषट्सटीकपदभाष्योपेता वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाह्वानां रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् ।

( ङ. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषट्सटीकपदभाष्योपेता वे. शा. सं. रा. रा. दिनकरशास्त्री जोशी नागावकर इत्येतेषाम् । लेखनकाळ: सं० १८६२

( च. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषट्सटीकपदभाष्योपेता बडलीग्रामनिवासिनां श्रीयुतानां वे. शा. सं. रा. रा. चिदम्बरदैक्षितकुलोत्पन्नानां मार्तण्डदीक्षितानाम् । लेखनकाल: शके १७६७

( छ. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषट्पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् ।

( ज. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषट्पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीमतां पुरंदरे इत्युपाह्वानां मल्हारराव इत्येतेषाम् ।

( झ. ) इतिसंज्ञितम्—केनोपनिषट्पदभाष्य सटीक करवीरपुरानिवासिनां वै. शा. सं. द्विडोपाह्वानां नानाशास्त्रिणाम् ।

( ञ. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषट्सटीकपदभाष्योपेता करवीरपुरनिवासी-

[२]

नां श्रीमतां वे. शा. सं. गुरुमहाराजानाम् । लेखनकाल: सं० १८७८

(ट्‌।) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता अष्टग्रामनिवासिनां लिमये इत्युपाह्वानां रा. रा. गोविन्दशर्मणाम्न ।

(ठ्‌।) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकपदवाक्यभाष्योपेता भागपुरानिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. आप्पासाहेब नुट्टी इत्येतेषाम् ।

(क्‌।) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता बडलीग्रामनिवासिनां श्रीयुतानां वे. शा. सं. रा. रा. चिदम्बरदीक्षितकुलोत्पन्नानां मार्तण्डडाक्षितानाम् । लेखनकाल: शके १७७७

(ख्‌।) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता, इन्दूरपुरनिवासिनां किवे इत्युपाह्वानां श्रीयुतानां भाऊसाहेब बाळासाहेब इत्येतेषाम् ।

(ग्‌।) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता वे. शा. सं रा. रा. दिनकरशास्त्री जोशी नागावकर इत्येतेषाम् । लेखनकाल: सं. १८६५

(घ्‌।) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाह्वानां रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् ।

(ड्‌।) इतिसंज्ञितम्—केनोपनिषद्धाक्यभाष्यं विंचूरपुरानिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. रावसाहेब अण्णासाहेब इत्येतेषाम् । लेखनकाल: शके १६३२

(च्‌।) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता सुम्बापुरनिवासिनां वे. शा. सं. रा. रा. जयकृष्णमहाराजानाम् ।

(छ्‌।) इतिसंज्ञितम्—केनोपनिषद्धाक्यभाष्यं सटीकं करवीरपुरनिवासिनां वे. शा. रा. रा. द्वविडोपाह्वानां नानाशास्त्रिणाम् ।

(ज्‌।) इतिसंज्ञितम्—केनोपनिषद्धाक्यभाष्यं करवीरपुरनिवासिनां श्रीमतां वे. शा. सं. गुरुमहाराजानाम् । लेखनकाल: शके १६९५

(झ्‌।) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता करवीरपुरनिवासिनां श्रीमतां वे. शा. सं. गुरुमहाराजानाम् ।

( ज. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषट्सटीकवाक्यभाष्योपेता नागपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. अप्पासाहेब बुटी इत्येतेषाम् ।

(क. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषद्दीपिका बम्बापुरनिवासिनां वे. शा. सं. रा. रा. जयकृष्णमहाराजानाम् ।

(ख. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषद्दीपिका वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाध्यानां रा. रा. कृष्णाराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् ।

(ग. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषद्दीपिका मूलयुता*

(क. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषद्दीपिका नारायणविरचिता पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् ।

समाप्तोऽयं केनोपनिषद्भाषासहितः ।

• इदं प्रान्तिजसकाङ्क्षाप्राप्तम् । एतत्पुस्तकस्य स्वामिनो नाम न झायते ।

अथास्या: केनोपनिषदो मन्त्रप्रतीकानां वर्णानुक्रमणिका।

मन्त्रप्रतीकानि

अथ वायुमनुवव्न्यायो ... ... ... ३ ७ ३४

अथाध्यात्मं यदेतत् ... ... ... ४ ५ ३७

अथेन्द्रियमनुवन्मघवन् ... ... ... ३ ११ ३५

इह चेदवेदीदथ ... ... ... २ ४ २१

उपनिषदं मो भूहि ... ... ... ४ ७ ३८

केनेपितं पतति प्रेपितं मनः ... ... १ १ ४

तद्‌भूयद्‌वृत्तमभ्यवदत् ... ... ... ३ ४ ३४

" " ... ... ... " ८ "

तद्‌ब्रह्म तद्‌ब्रह्मन्‌ नाम ... ... ... ४ ६ ३८

तद्‌वैपां विजज्ञौ ... ... ... ३ २ ३३

तस्माद्‌वा इन्द्रो‌ऽतितराम् ... ... ... ४ ३ ३६

तस्माद्‌वा एते देवाः ... ... ... ४ २ ३६

तस्मै तृणं निदधौ ... ... ... ३ ६ ३४

" " ... ... ... " १० "

तस्यै तपो‌ऽमः कर्मेति ... ... ... ४ ८ ३७

तस्यैष आदेशो यदेतत् ... ... ... ४ ४ ३७

तेडग्रिमनुवचातवेदः ... ... ... ३ ३ ३३

न तत्र चक्षुर्गच्छति ... ... ... १ ३ ८

नाहं मन्ये सुवेदेति ... ... ... २ २ १६

प्रतिबोधविदितम्

मन्त्रप्रतीकानि

ब्ा्ह ह देवेभ्यः

ब्

यच्चक्षुपा न पश्यति

य.

यच्छ्रोत्रेण न शृणोति

यत्पाणेन न प्राणिति

यदि मन्यसे सुवेदेति

यद्वाचाडनभ्युदितम्

यन्मनसा न मनुते

यस्यामत् तस्य मतम्

यो वा एतामेवम्

श.

श्रोत्रस्य श्रोत्रम्

स तस्मिन्नेवाडकाशे

स.

सा ब्रह्मोति होवाच

समाप्तिमगमदियं वर्णानुक्रमणिका ।

केनोपनिषत्

अनन्दगिरिकृतट्टीकासंवलितशांकरभाष्यस्मेता ।

अथ श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितं भाष्यम्‌ ।

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

केनेपितमित्याद्योपनिषत्परमार्थभाव्या वक्तव्येति नवमस्याध्यायः

स्याऽऽडरम्भः । प्रागेतस्मात्कर्माण्यशेषतः परिसमापितानि समस्तकर्माऽ‌

भूतस्य च प्राणस्योपासना्नयुक्तानि कर्माणि सामविचया च ।

अनन्तरं च गायत्रसामविषयं ध्यानं पञ्चाग्निस्तर्कं कार्यं, सर्वमेवेदाथो न

कर्म च ज्ञानं च सम्यगनुष्ठितं निष्कामस्य मुुुमुक्षोः ससर्वशुद्धचर्थं

भवति । सकामस्य तु ज्ञानरहितस्य केवलानि श्रौतानि स्मार्तानि च

अथाऽऽनन्दगिरिकृता टीका ।

यच्चक्षुत्रादेरधिष्ठानं चक्षुरादिगोचरम्‌ ।

स्वतोऽध्यक्षं परं ब्रह्म नित्यसुक्तं भवामि तत्‌ ॥ १ ॥

केनेपितमित्यादिकां तत्त्वकारकशाखोोपनिषदं व्याचचक्ष्याऽ‌शुरंभगवान्भाष्यकारो झहंप्रत्ययगो-

चरस्याऽऽत्मनः संसारित्वादसंशयब्रह्मभावस्योपनिषत्प्रतिपाद्यस्याऽ‌संभवाद्विपर्ययत्वाद्वलयस्याऽ‌ने-

कत्वमेतदर्शयिष्यति । तस्मादित्यादिना । तस्मादिति प्रहेलकत्वादिना । कतर्हि नवमस्या-

ध्यास्यशास्त्राध्यायस्य सह नियतपूर्वन्तरभावानुपपत्तिलभ्यः संबन्ध इत्याशङ्क्य हेतुहेतुमद्भाव-

लक्षणसंबन्धं दर्शयितुं वृत्तमुरुबदति— प्रागेतस्मादित्यादिना । कर्माऽ‌डिसाम पांचभ-

क्तिकं सांप्रदायिकं च तत्त्वदिप्याऽ‌नुपासनानि पृथिव्यादिदृष्टान्तोक्तानि । प्राणवस्थया गायत्र-

सामोपासनं च । शिष्याचार्यसंतानाविच्छेदो वंशास्तद्वसान्नेन प्रण्थेन कार्यरूपमेव वस्तुक्तं

चेत्तर्हि प्राणाद्युपासनसहितस्य्य कर्मणः संसारफलत्वाद्वैदिकज्ञानाऽ‌नुपयोगाल्ल्यं हेतुहेतुमद्भावः

संवन्धेऽपि विधिसित इत्याशङ्क्य नित्यकर्मणां तावज्ज्ञानाऽ‌नुपयोगित्वं कथयति—सर्वमेवेदिति ।

काम्यानां प्रतिषिद्धानां च फलं तदोपदर्शनैन वैराग्यार्थे कथयति— सकामस्य त्विति ।

१ क. ख. च. ज. न्झोडविचित्सत । २ ग. घ. ड. ढ. ट. ठां फलं तावज्ज्ञानोपयोगि क्‌ ।

कर्माणि दक्षिणादानप्रतिपत्तये पुनरावृत्तये च भवन्ति । स्वाभाविक्या त्वशाङ्कीयया प्रवृत्त्या पश्वादिस्थावरान्ताडधोगतिः स्यात् । " अथैतयोः पथोः करणं चन तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति । जायस्व प्रियस्वेत्यत्रतृतीयं स्थानम् ।" इति श्रुते: ।

" प्रजा है तिसो अत्यामयी:" इति मन्त्रवर्णनिदर्शयति तु निष्कामस्वीय बाह्यादानित्यादिसाधनसंपत्तावैहिकसाधनसंबन्धादेह कृतात्पूर्वकृतादृते संस्कारविशेषोद्बव्दिरकृतस्य प्रत्यगात्मविषया जिज्ञासा प्रवर्तते । तदेतद्रस्तु प्रश्रप्रतिवचनलक्षणया श्रुत्या प्रदर्श्यते केनेषितमित्यादया । काठके चोक्रम्-"पराच्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभूस्तस्मात्पराडपश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्" इत्यादि । " परिक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्रह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन " । " तद्रिज्ञानार्थी स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्" इत्याद्यार्थवर्णे च । एवं विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषयं विज्ञानं श्रोतुं मन्तुं विज्ञातुं च सामर्थ्यमुपपद्यते नान्यथा । एतस्माच्च प्रत्यगात्मबहविज्ञानात्संसारबीजमज्ञानं कामकर्मप्रवृत्तिकारणमशेषतो निवर्तते । " तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः " इति सनत्कुमारवर्णात् । " तरति शोकमात्मवित् " इति,

एतयोः पयोर्ज्ञानकरणयोर्मध्ये केनापि मार्गेण ये न प्रवर्तन्ते प्रतिपिध्दावस्थायिन इत्यर्थः । जायस्व प्रियस्वेति । पुनः पुनर्जायन्ते प्रियन्ते चेत्यर्थः । तत्रः प्रजां जरायुजांडजोद्रिज्जललक्षणा । पितृयाणदेवयानलक्षणमार्गद्वयगमनमतद्विधौ कष्टामेव गतिमिंरूः प्राप्ना इत्यर्थः । एवं कर्मकुकर्मणां तत्रो विरक्तस्य विशुद्धात्मनः श्रवणादिहेतुत्वाद्-विशुद्धसत्वस्य त्विति साध्यसाधनसंबन्धाद्विरक्तस्यैति संबन्धः । तत्र निमित्तस्यादृष्टस्यानियतत्वमाह-इह कृतादिति । कर्मफलाद्विरक्तस्य ब्रह्मजिज्ञासा भवतीत्यत्रान्यसंवादमाह-काठके चेति । आवृत्तचक्षुरिति । अन्वयव्यतिरेकसिद्धत्वं चाडडह-एवं हीति । नान्यथेति । अविरक्तस्य बहिर्विषयाक्षिचेतस आत्मजिज्ञासैवडपपन्ना स्याच्छदूद्यागादिवदित्यर्थः । यद्यप्येवमुपनिषत् कर्मकांडसंबन्धोऽस्ति तथाडप्युपनिषज्ञानस्य निष्प्रयोजनत्वश्रवणाद् व्यास्यारसम्भवतिरीत्या डप्येतत्सामञ्जस्यम् ।

१ क. ख. घ. ङ. वृतच् । २ क. ख. ज. च. प्रजा: स्वेदजा° । ३ क. ख. घ. ङ. वृत-च् । ड. ग. घ. ङ. इति कार्यकारणभा° ।

[१ प्रथमःखण्डः] आनन्दभिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेता ।

३

"भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया: । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे" इत्यादिश्रुतिभिःश्रुत्‍व । कर्मसहितादपि ज्ञानादेतत्सिध्यतीति चेन्न ।

वाजसनेयके तस्यान्यकरणत्ववचनात्‍ । "जाया मे स्यात्" इति प्रस्तुत्य "पुत्रेणायं लोको जय्यो नान्येन कर्मणा । कर्मणा पितृलोको विदय्या देवलोकः" इत्यात्मनोडन्यास्य लोकत्रयस्य कारणत्वमुक्तं वाजसनेयके ।

तत्रैव च परिव्राज्यविधाने हेतुरुक्तः । "किं प्रजया करिष्यामो येषां नोड्यममाडयं लोकः" इति । तत्रायं हेतुर्थः—प्रजावर्मतत्संयुक्तविद्या-

निरनुष्ठान्नात्मलोकप्रतिपत्तिकरणैः किं करिष्यामो न चास्माकं लोकत्रयमनित्यं साधनसाध्यमित्टं येषामस्माकं स्वाभाविकोडनोजोऽजरोडमृतोऽभयो न वर्धते कर्मणा नो कनीयान्नित्यश्र लोक इष्टः । स च नित्यत्वादिविशेषणैःसाधननिष्पा-

द्यस्तस्मात्प्रत्यगात्मबह्माविज्ञानपूर्वकः—सर्वेपणासंन्यास एव कर्तव्य इति । कर्मसहभावित्वविरोधाद्ध प्रत्यगात्मबह्माविज्ञानस्य । न ह्युपात्त-कारकफलभेदविज्ञानेन कर्मणा प्रत्यस्तमितसर्वभेददर्शनस्य प्रत्यगात्म-

वादिनोऽभिप्रायं शाङ्कते—कर्मसहितादपीति । एकादशयविधिपरिग्रहात्त्वक्-मज्ञ्ञानकाण्डयोरेकं फलं वाच्यं ततः कर्मसमुचिताज्ञानात्संन्यासान्निवृत्तिलक्षणं फलं सिध्यतीति न कर्मसु विरक्तस्योपनिषदारम्भ इत्यर्थः ।

अध्ययनविधिपरिग्रहमात्रेण कर्मकाण्डस्य न मोक्षफलत्वं कल्पयितुं शक्यं फलान्तरावगमविरोधात्‍याह—न वाज-सनेयक इति । किंच यदि श्रुतेः कर्मसमुचितज्ञानं विधित्सितं स्यात्तदा पारिव्राज्यं नोपदिश्येत श्रुत्या हेत्वभिधानेन तत्‍ो न समुचयः श्रुत्यर्थ इत्याह—तत्रैव चेति ।

प्रजाशब्दस्योपलक्षणार्थमिति प्रजादि-पुनादर इत्यारात्‍ । न चेति । इग्योडप्ययमातमलोकः कर्मणा विना न लभ्यते फलवामोक्षस्यान्यथास्वभावमुक्त्वे वन्ध्यमोक्षावस्थयोरविरोषात्‍ । इत्यारात्‍ । स

चेतिं । कर्ममोक्षे कार्यस्योत्पाद्येादसंभवात्सम्यग्ज्ञानाद्विद्यानिवृत्त्या फलप्रसिद्धयुपपत्तेर्न कर्मकार्यो मोक्ष इत्यर्थः ।

कर्तव्यः । सिद्धे चानुभवासाने ब्रह्मात्मज्ञाने स्वभावप्राप्तः संन्यास इति दृश्यम्‍ । इत्यर्थो न कर्मब्रह्मात्मतत्त्वयोस्समुचयः शाङ्कनीय इत्याह—कर्मवद्‍ब्रह्मज्ञानस्य विपरीतोहष्टव्यत्वाद्विशेष विनियोज्यादिमेदापक्षितत्वात्क्वालक्यं सर्वभेद-

नु कर्मवद्ध्रह्मज्ञानस्य विपरीतोहष्टव्यत्वाद्विशेष विनियोज्यादिमेदापक्षितत्वात्क्वालक्यं सर्वभेद-

9 क. ख. 'त्मा नायं ।

सामवेदीयतलवकारोपनिषत्।

सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवा-

वहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥

ॐ शान्तिः । शान्तिः । शान्तिः ।

आत्मार्यन्तु ममाङ्गानि वाङ्प्राणशक्षुः श्रोत्र-

मथे बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मौप-

निषादं माङहं बह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म

निराकरोतु निराकरणमस्तु निराकरोतु मेडस्तु

तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि

सन्तु ते मयि सन्तु ॥

ॐ शान्तिः । शान्तिः । शान्तिः ।

ॐ केनेषितं पतति

ब्रह्माविषयस्य सहभावित्वमुपपघते । वस्तुप्रधान्ये सत्यपुरुषतत्त्वव्रह्मविज्ञानस्य

तस्मादृष्टाहस्तेष्यो बाह्यसाधनसाध्येष्या विरक्तस्य

प्रत्यगात्मविषया ब्रह्मजिज्ञासेयं केनेषितामित्यादिश्रुत्या प्रदर्श्यते ।

शिष्याचार्यप्रश्नप्रतिवचनरूपेण कथनं तु सूक्ष्मवस्तुवि-

शिष्याचार्यप्रश्नप्रतिवचनरूपेण ।

षयत्वात्सुखप्रतिपत्तिकारणं मवाति । केवलतर्कागम्यत्वं च दर्शितं मवति ।

सुखप्रतिपत्तिकरणम् ।

“ नैषा तर्केण मतिरापनेया ” इति श्रुतेश । “ आचार्यवान्पुरुषो वेद”

आचार्यद्वारेण विदिता साक्षात्प्राप्त इति ।

आचार्याद्वारेण विदिता साक्षात्प्राप्त ” इति । “ तद्विद्धि प्रणिपातेन ”

इत्यादि श्रुतिस्मृतिनियमाच्च ।

बहुप्रपञ्चं प्रत्यगात्मविषयादन्यत्र

श्रवणमपि चरणमपि ज्ञानमभयं नित्यं शिवम्-

चलमिच्छल्नप्रच्छोति कल्प्यते केनेषितमित्यादिः । केनेषितामिति केन

चलमिति च्छन्दःप्रचारोऽपि ।

कर्त्रेपि तिष्ठमभिप्रेतं सन्मनः पतति गच्छति स्वविषयं प्रतीति संब-

प्रतीति संबन्धः ।

दर्शनं प्रत्यस्तमय उच्यते ब्रह्मज्ञाने सतीत्याराढ़चेऽऽह—वस्तुप्रधान्ये सतीति ।

वस्तुप्रधान्ये सति ।

विधिजन्र्यप्रयत्नभाव्यो हि विधिविषय उच्यते ज्ञानं न तत्रैः तद्विद्धरिसिद्धिरित्यर्थः ।

विधिजन्यप्रयत्नमात्र्य इति ।

यस्मात्प्रत्यगात्मनो ब्रह्मताऽनिश्रयस्य परोक्षस्यापरोक्षस्य वा करणाण समुचयो

न प्रामाणिकस्तस्मादिति ।

न प्रामाणिकस्तस्मादिति । प्रश्नप्रतिवचनरूपेण । प्रति-

प्रश्नप्रतिवचनरूपेण ।

पादनस्य तात्पर्यमाह—शिष्याचार्येति । आपनेया हनतव्या वा

आपनेया हनतव्या वा ।

न भवतीत्यर्थः । साक्षिष्ठं शोभनतमं फलं प्राप्यत इत्यर्थः ।

साक्षात्कृत्य इति ।

प्रेषितं मनः ।

ध्यते । इषेराभिक्षण्यार्थस्य गत्यर्थस्य चेहासंभवादिच्छार्थस्यैवतदूपामिति गम्यते । इषितमितीदप्रयोगस्तु च्छान्दसस्तस्यैव प्रपूर्वस्य नियोगार्थे प्रेषितमित्येतत् । तत्र प्रेषितमित्यवक्ते प्रेषणप्रेषणविशेषविषयाक-ड्क्षा स्यात् । केन प्रेष्यतेति विशेषणं । क्रियाश्रितं वा प्रेषणमाते । इष्यत- मिति तु विशेषणे सति तदुभयं निवर्तते । कस्येच्छामात्रेण प्रेषितमित्यर्थ- विशेषनिर्धारणाद्व्यपदेशोडमिप्रेतः स्याकेनेषितमित्येतावतैव सिद्ध- त्वादप्रेषितमिति न वक्तव्यम् । अपि च शब्दाधिक्षयादर्थाधिक्षयं युक्त- मितीच्छया कर्मणा वाचा वा केन प्रेषितमित्यर्थविशेषोडवगन्तुं युक्तः । न प्रश्नसामर्थ्याद्देहादिसंघातादनित्यत्कृतोऽनित्यत्वाद्वा नित्यं वस्तु बुद्धिस्थमानः पृच्छतीति सामर्थ्यादुपपद्यते । इतरथेच्छावाकर्मभिर्देहादिसंघतस्य प्रेरयितृकं प्रसिद्धमिति प्रश्नोदनर्थक एव स्यात् । एवमपि प्रेषितशब्दस्यार्थो न प्रदर्शित एव न संशयवतोऽयं प्रश्न इति प्रेषितशब्दस्यार्थविशेष उपपद्यते । किं यथा प्रसिद्धमेव कार्य- कारणसंघातस्य प्रेषयितृत्वं किंवा संघातव्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्रस्येच्छा- मात्रेणैव मनआदिप्रेष्यितृत्वमित्यस्यार्थस्य प्रदर्शनार्थं केनेषितं पतति

चेति धात्वनतरसंभवे कथमिच्छार्थस्यैव न्याय्यानमित्याशङ्क्याह—इपेरिति । आभिक्षण्यं पौनःपुन्यं तद्विशयतया गतिविषयताया वा मनसोऽनभिप्रेतत्वान्मनःप्रवर्तकवि- शेपस्यैव भूततत्त्वादिल्यर्थः । *इटप्रयोगे सति गुणेन भवितव्यम् । तदैषितमिति स्यातदभावाच्छान्दसत्वविधानान् न तु धातोरनिट्त्वादनुनासस्य विकल्पविधानादेवेपित- मन्वितं वेति वैकल्पिकप्रयोगोऽदर्शनादिति । इपितं प्रेषितमिति पदद्वयस्यार्थवस्वमाह—

तत्र प्रेषणत्वादिनैव इच्छामात्रेणैव प्रयत्नमनन्तरं सन्निधिमात्रेणैव व्याख्यातं नेदं व्याख्यानमपि शोभते । अपर्यायशब्दभेदैरर्थमेदव्यभिचारादित्याह—

अपि चेति । स्वतन्त्रकोड्यमर्थविशेषो न घटते संघातस्यैवेच्छादिभिः प्रवर्तकत्वसिद्धेः प्रक्ष- नुपपत्तिःप्रसङ्गादिल्याह—न प्रेष्यते । मनसः स्वातन्त्र्याल्लस्वव्यतिरिक्तकर्तृकसंभावनाभावा-

• सङ्कत्स्तस्यर्थविशषेय किंविप्रतिपादनार्थकिटि चेति विप्रतिप्रसक्य गुणेन भवितव्यमिति चिन्त्यम् । धातोरनिट्त्ववाच्येऽपि यथारुचि स च्छिदनुनासिकश्छेदनेतो ग्रहणेऽपि तदपि यस्य विभाषेति त इण्निषेधाद्वार्कटिकप्रयोगादिति पुस्तकान्तरीयपाठोडपि चिन्त्यः । प्रयोगादर्श- नादिति निश्चयपूर्वणमपेक्ष्यमेव । *ऽनुनासिकस्य गुणवचनं तु गुणस्योण्णसि- नाभिप्रेतं च अनुनन्धयेल्ययुत्तद्ग्रन्थसंबन्धं चेति झेयम् ।

केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः । केनेषितां वाचमिमां वदान्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥ १ ॥

श्रोत्रस्य श्रोत्रं प्रेषितं मन इति विशेषणद्रयमुपपद्यते । ननु स्वतन्त्रं मनः स्वविषये स्वयं पतत्तीत प्रेरणाद्रुम् । तत्र कुतः प्रश्नः उपपद्यत इति । उच्यते । यदि स्वतन्त्रं मनः प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयं स्वातन्त्र्यह सर्वस्यनिष्टचिन्तनं न स्यादनर्थं च जानान्संकल्पयति । अत्युग्रदुःखे च कार्ये वाऽर्‌यमाणमपि प्रवर्त्तत एव मनस्तस्माद्युक्त एव केनेपितमित्यादिप्रश्नः । केन प्राणो युक्तो नियुक्तः पेरितः । स प्रैति गच्छति स्वव्यापारं प्रति । प्रथम इति प्राणविशेषणं स्यात्पूर्वकत्वकवात्सर्वेन्द्रियवृत्तीनाम् । केनेपितां वाचमिमां शब्दलक्षणां वदान्ति लौकिकाः । तथा चक्षुः श्रोत्रं च स्वे स्वे विषये क उ देवो योजयत्युनक्ति नियुड्‌ढे प्रेरयति ॥ १ ॥

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणश्चक्षुषश्चक्षुरतिवेदन्ति ।

पवं हि वृत्तौ यौष्याधिष्ठकः स एव कर्ता यत्प्रचोदकः । मनआदिकर-णजातस्य को देवः स्वाविषयं प्रति प्रेरयिता कर्थ वा प्रेरयत इति । श्रोत्रस्य श्रोत्रं शब्दस्य श्रवणं प्रति करणं श्रोत्रमिन्द्रियं तस्य श्रोत्रं स वस्त्वया प्रष्टव्यः । श्रोत्रं क उ देवो युन-कीति । असावेवंविशिष्टः श्रोत्रादीनि नियुड्‌ढ इति वक्तव्ये नन्वेतदुन-रूपं प्रतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमिति । नैष दोषः । तस्यान्यथाऽविशेष-णत्वात् । यदि हि श्रोत्रादिव्यापारव्यतिरिक्तं स्वव्यापारेण विशिष्टः श्रोत्रादिनियोजकोऽवगम्येत तत्रादिप्रयोकृतद्‌देवमनुरूपं प्रतिवचनं स्यात् । न त्विह श्रोत्रादीनां प्रयोक्ता स्वव्यापाराविशिट्टो लवित्रोदिव-दृशिगम्यते । श्रोत्रादीनामेव तु संहतानां व्यापारेण्डलोचनसंकल्प-ध्यवसायलक्षणेन फलावसानलिड्‌डेनावगम्यते । आस्ति हि श्रोत्रादिभि-रसंहतो यत्प्रयोजनप्रयुक्तः श्रोत्रादिकलापो गृहादिवदिति संहतानां त्वक्षो न घटत इत्यक्षिप्य समाधत्ते—ननु स्वतन्त्रात्यादिना । अत्युग्रदुःखे चेत्यादिकार्ये ।

अद्यतनीनदुःखे यूतादिकार्ये ॥ १ ॥

प्रतिवचनस्य प्रक्षानुरपत्वमाराञ्ज्ञ समाधत्ते—असावेवंविशिष्ट इत्यादिना । श्रोत्रादयः स्वविषयक्षणशेषाः संहतत्वाद्गृहादिवद्वितयोरपि तावदवगम्यते यदि श्रोत्री संहतः स्यात् । स्वात् । तल्ङलत्स्वापारस्य । शेषि कर्तव्य-स्तस्याप्यनवस्थापरिहारायासंहतधेतनो गम्यते । अतः सर्वसाक्षिणं लक्ष्यितं युक्तमेव प्रतिवचनमित्यर्थः । फलावसानं फलनिष्पत्तिरिति डिड्डम् । यसिच्चवगल्या हि करणस्य व्यापारो लिड्‌डचते नित्यावगतिवियज्ञकल्वाद्वा फलावसानलिड्‌डन् व्यापारस्तेन तच्छेषी

मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राण-

परार्थत्वाद्वगम्यते श्रोत्रादीना प्रयोक्ता । तस्मादनुरूपमेवेद प्रतिवचन श्रोन्रस्य श्रोत्रमित्यादि कः पुनरत्र पदार्थः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादे । नैव श्रोन्रस्य श्रोत्रान्तरेणार्थः । यथा प्रकाशस्य प्रकाशान्तरेण । नैव दोषोऽयमत्र पदार्थः । श्रोत्र तावत्स्वविषयव्यवसान समर्थ हतत् । तच स्वविषयव्यवसान सामर्थ्य श्रोन्रस्य चैतन्ये ह्यात्मज्योतिषि नित्ये संहते सर्वान्तरे सति भवति नासत्तीतत्यत् । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यद्युपपद्यते । तथा च शुत्र्यन्तराणि—“आत्मनेवाय ज्योतिरड्डसते” “तस्य भासा सर्वमिदं विभाति” “येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः ।” इत्यादीनि । “यदादित्यगत तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्स्न प्रकाशयति भारत” इत्यादि गीतासु । काठके च—“नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम्” इति । श्रोत्राद्येव सर्वस्याऽऽट्मभूत चेतनमिति प्रसिद्ध तदिह निवर्त्यते । अस्ति किमपि विदुद्वुद्धिगम्य सर्वान्तरतन कूटस्थमजरममृतमभय भज्ज श्रोत्रादेरपि श्रोत्रादि तत्सामर्थ्यनिमित्तमिति प्रतिवचन शब्दार्थश्रोपपद्यत एव । तथा मनसोऽन्तःकरणस्य मनः न ह्यन्तःकरणान्तरेण चैतन्यज्योतिषा दीपित स्वविषयसंकल्पाद्यवसायादिसमर्थ स्यात् । तस्मान्मनसोऽपि मन इति । इह बुद्धिमनसी एकीकृत्य निर्देशो मनस इति । यद्वाचो ह वाच यच्छब्दो यस्मादर्थ श्रोत्रादिभिः सर्वैः संबध्यते । यस्माच्छब्दाद् वाचो ह वाचामिति द्वितीय प्रथमात्वेन विपरिणम्यते । प्राणस्य प्राण इति दर्शानात् । वाचो ह वाचमित्येतदनुरोधेन प्राणस्य प्राणमिति कस्मादित्यैव न क्रियते । न । बहूनामनुरोधस्य युक्तत्वाद्वाचमित्यस्य वागित्येतावद्रव्य स उ प्राणस्य प्राण इति शब्दद्वयानुरोधेन । एवं हि बहूनामनुरोधो युक्तः कृतः स्यात् । पृथञ्च वस्तु प्रथमयैव निर्देश युक्तम् । स यस्त्वया पृथक् प्राणस्य प्राणा-

स्यव्यवृत्तिविशेषस्य प्राणस्तकृत हि प्राणस्य प्राणसामर्थ्यस्मू । न ह्यात्मनाडनाधिष्ठितस्य प्राणानुपपद्यते । “को ह्येवान्यात्कः प्राण्यादेश लक्ष्यत इत्यर्थः । प्रतिवचनस्य संक्षेपतस्तात्पर्यमाह—श्रोत्राद्येव सर्वस्येति । यस्मादस्ति श्रोत्रस्य श्रोत्र तस्माच्छ्रोत्रादावात्मबुद्धि: सन्त्यक्वयेत । शेप: प्राणचेष्टा चेतनाधिष्ठानपूर्वकाड्चेतनप्रवृत्तिस्वादथादिवृत्तिवदित्यभिप्रेत्याऽSSह—न ह्यात्मनाडनाधिष्ठितस्येति ।

श्रुतिप्रश्नक्षु: । अतिमुच्य धीराः प्रेत्या-

स्मालोकादस्मृता भवन्ति ॥ २ ॥ न तत्र

आकाश आनन्दो न स्यात्" "उद्भू प्राणमुखत्पानं प्रत्यगस्यति"

इत्यादिश्रुतिभ्यः इहापि च वक्ष्यते-"येन प्राणः प्राणीयते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि" इति । श्रोत्रादिन्द्रियप्रस्तावे प्राणप्राणस्य ननु युक्तं ग्रहणम् । सत्यमेवं प्राणग्रहणेनैव तु प्राणप्राणस्य ग्रहणं क्रतमत् । एवं मन्यते श्रुति:

सर्वस्यैव करणकलापस्य यथार्थप्रयुक्ता प्रवृत्तिस्तद्वहेति प्रकरणार्थो विवक्षितः । तथा चक्षुप्रश्रू रूपप्रकाशकस्य चक्षुषो यदृदूपग्रहणसामर्थ्यं सदात्मचैतन्यापितत्स्वैवात् श्रुतिप्रश्नक्षु: । प्रभु: पृष्टस्यार्थस्य ज्ञातुमिष्ट-

त्वाच्छ्रोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं यथोक्तं ब्रह्म ज्ञातव्यध्याहियते । अमृता भवन्तीति फलश्रुतेस्त । ज्ञानादृच्यस्मृतत्वं प्राप्यते । ज्ञात्वा विमुच्यते इति सामर्थ्यादिति करणकलापसुजिह्वा । श्रोत्रादौ व्यात्मभावं कृत्वा तदुपाधि: संसदात्मना जायते त्रिपते संस्रति च । अतः श्रोत्रादेः

श्रादिलक्षणं ब्रह्मादस्मेति विदितिवादितिमुच्य श्रादात्मभावं परित्यज्य ये श्रोत्राद्यात्मभावं परिचजन्ति ते धीराः धीमन्तः । नहि विशि-ष्टधीमच्वमन्तरेण श्रोत्राद्यात्मभावः शक्यः परित्यकुम् । प्रेत्य व्यावृत्या-

स्मालोकात्पुत्रिमित्कलत्रबन्धुपुत्र ममाहंभावसंव्यहारलक्षणास्यक्तसर्वे-पणा भूतवर्थः । अमृता अमरणधर्मााणो भवन्ति । " न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमाश्नुः" "पराञ्चि खानि व्यतृणत्" " आवृणचचुरमृतत्वमिच्छन्" " यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते " अत्र ब्रह्म

समश्नुते " इत्यादिश्रुतिभ्यः । अथ वादतिमुच्येत्यनेनैवैष्णावत्यागस्य सिद्धत्वादस्मालोकात्पुत्र इत्यादिरातिप्रसङ्गेन वृत्तिवर्थः । तृ २ ॥

यस्माच्छ्रोत्रादेरपि श्रोत्राद्यात्मभूतं ब्रह्मातो न तत्र तस्मिन्न्वह्याणि

ज्ञात्वेति पदाद्याहारे कारणमाह-प्रभुः पृष्टस्यार्थस्येति । सामर्थ्यादिति । श्रोत्राद्यात्म-भावत्यागमन्तरेणास्मभावज्ञानेन श्रोत्राद्यात्मता भवन्तीति संत्रन्धः । एतदृकृत्यति-श्रोत्रादौ हित्वादिना । मुक्त्वेति । विदेहमुक्तिविवक्षिति प्रारब्धभोगा-

गक्षये शरीरान्तरोत्पादे कारणाभावादवश्यम्भाविनी विदुषो मुक्तिरित्यर्थः ॥ २ ॥

श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिना लक्षितं तर्हि रज्जुदृष्टान्त्वादिप्रसङ्ग इति शङ्कां निरतर्यति-यस्माच्छ्रोत्रादे-रप्त्यादिना । उभयस्तस्य ह्याधिदानमव स्वरूपमध्यन्तमध्यस्थेषु

[१ प्रथम:खण्ड:] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता।

चक्षुर्गच्छति न वागच्छति नो मनो न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्या-दन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि ।

न चक्षुर्गच्छति । न वागच्छति । नो मनः गच्छति । न विद्मः जानामः । न विजानीमः यथेतदनुशिष्यादन्यदेव शिष्येभ्यः । तद्विदितादथो अविदितादधि । न चक्षुर्गच्छति । स्वात्मानमेव गमयति । तथाह न वागच्छति । वाचैव हि शब्द उच्चार्य्यमाणोऽभिधेयेयं प्रकाशयति यदा तदाडभिधेयं प्रति वाग्च्छतीत्युच्यते । तस्य च शब्दस्य तन्निर्वर्तकस्य च करणस्याऽऽत्मा ज्योतिरात्मा न वागच्छति ।१। यथाडSदर्शेऽङ्कः प्रकाशकस्यापि सन्न ज्योत्मानं प्रकाशयति दृश्यते च तद्वत् । नो मनो मनश्शान्त्यस्य संकल्पाद्येन ध्यवसायित च सदात्मानं संकल्पयत्यध्यवस्यति च तस्यापि ब्रह्मैव तद्गोचरतया तन्न विजानोमो यथा येन प्रकारेणैतद्विज्ञानुशिष्यादुपदिशेत् शिष्येभ्योऽभिप्रायः । यद्वा यद्यपि करणगोचरं तद्न्यस्मा उपदेष्टुं शक्यं जातिगुणादिक्रियाविशेषणैः । न तज्जात्यादिविशेषणवद्विश्य तस्माद्विद्विशिष्यालुपदेशेन प्रत्याययितुं मिति । उपदेशे तदर्थग्रहणे च यत्नातिशयकर्तव्यतां दर्शयति—न विद्म इत्यादि । अत्यन्तमेवोपदेशप्रकारप्रत्याय्याने प्राप्ते तद्रपवादोऽयमुच्यते । सत्यमेवं प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणैर् परः प्रत्याययितुं शक्यः । आगमेन तु शक्य एव प्रत्याययितुम् । तदुपदेशार्थमागमसाह—अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधीती । अन्यदेव पृथगेव तद्यत्प्रकृतं श्रोतव्यादीनां श्रोतृ-दीयुक्क्तमविषयं च तेषाम् । तद्विदितादन्यदेव हि विदितं नाम यद्विदित-क्रियादितश्शयेनाडडत्मा तद्विदित इत्याकारमूतं क्रियते । अविदितं तु स्वात्मैव तद्विदितादन्यदित्यर्थः । तमज्ञातं तर्हीति प्राप्त आह—अथो अविदिताद्वितिपरीतादव्याकृत-

विपयता च न पदार्थर्मस्ततोऽप्योजकोऽयं हेतुरित्यर्थः । अविपयत्वात्तर्हि शास्त्राणां-पदेष्टव्यत्वमपि न स्यादित्याशाङ्क्य नास्त्येव वास्तुमित्याह—इन्द्रियमनोभ्यां हीति । ब्राण्णोड्यमित्यादि जातिः कृष्णोऽड्यमित्यादि गुणतः पाचकोऽड्यमित्यादि क्रियातो राजपुरुष इत्यादि संज्ञाविशेषणात उपदिश्यते । ब्रह्म तु न ज्ञायादिमत् । “केवलो निर्गुणश्श ” इत्यादिश्रुते । अज्ञानेनाडSगमस्य भेदं प्रतिपन्नत्वाद्वेदशास्त्रस्याप्यविद्या-लेशोत्यहष्ट्या न्यावहारिक उपदेश उपपद्य आगमतस्तस्यैवाडSत्मा[ने] ब्रह्मरूपेण लक्ष्यितुं योग्यताऽतिशयवत्वादिभिरप्येतद्दृशा—अत्यन्तमेवेति । वाक्यस्य पदाथैन्यालस्य

१ खं च ० श्लोच्छेदः ।

इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्वयाचचक्षिरे ॥ ३ ॥

ताद्विद्यालक्षणावाकृतबीजात् । अधीतयुपर्यर्थे लक्षणयाडन्यदित्यर्थः । यद्‍द्र यम्माद्‌ध्युपरि भवति तत्‌तस्माद्‌न्यादिति प्रसिद्धं यद्‌विदितं तद्‌ल्पं मर्त्यं दुःखात्मकं चेति हेयम् । तस्माद्‌विदिताद्‌न्यद्‌ह्मेययुक्तं त्वहेयत्वमुक्तं स्यात् । तथाऽविदितादेव हेयत्वमुक्तं स्यात् । कारणमन्यद्‌दन्येनोपादीयते डतद्‌त्व न वेदितुरन्वयस्मै प्रयोजनायानुपादीयं भवतीत्येवं विदिताविदिताभ्यामन्यदिति हेयोपादेयप्रतिषेधेन स्वात्मनोऽन्यविषया जिज्ञासा शिष्यस्य निवर्तिता स्यात् । न ज्ञानस्य स्वात्मनो विदिताविदिताभ्यामन्यत्वं वस्तुनः संभवतीत्यात्मा ब्रह्मेत्येष वाक्यार्थः । “अयमात्मा ब्रह्म” “य आत्माऽऽडपहतपाप्मा” । “यत्साक्षाद्‌परोक्षाद्‌ब्रह्म” । “य आत्मा सर्वान्तरः” इत्यादि श्रुत्यन्तरे भ्यश्रेयं त्येवं सर्वात्मनः सर्वविशेषरहितस्य चिन्मात्रयुक्तिषो ब्रह्मत्वप्रतिपादकस्य वाक्यार्थस्यडचार्योपदेशपरम्परया प्राप्तत्वमाह——इति शुश्रुमेत्यादि । ब्रह्म च सर्वमाचार्योपदेशपरम्परया। धिगतत्वं न तर्कतः प्रवचनं वचनं य आचार्यो नोद्‌असम्भ्यं तद्‌ब्रह्म व्याचचक्षिरे व्याख्यातवन्तो वयं पूर्वेषामाचार्याणां वचनम् । य आचार्यो नोद्‌असम्भ्यं तद्‌ब्रह्म व्याचचक्षिरे व्याख्यातवन्तो वयं पूर्वेषामाचार्याणां वचनम् । य आचार्यो नोद्‌असम्भ्यं तद्‌ब्रह्म व्याचचक्षिरे व्याख्यातवन्तो विशस्पष्टं कथितवन्स्तेषां मतिर्यर्थः ॥ ३ ॥

अन्यदेव तद्‌विदितादथो अविदितादथो ब्रह्मेति प्रतिपादिते श्रोतुराशङ्का जाता तत्‌कथं त्वात्मा ब्रह्म । आत्मा हि नाम-धिकृतः कर्मण्युपासनने च संसारी कर्मोणपासनं वा साधनमनुष्ठाय ब्रह्मदिदेवान्स्वर्गं वा प्राप्सुमिच्छति तत्‌स्माद्‌न्य उपास्यो विष्णुरेश्वर इन्द्रश्व प्राणो वा ब्रह्मा भवितुमर्हति न त्वात्मा । लोकप्रत्ययविरोधात् । यथाडन्ये तार्किका ईश्वराद्‌न्य आत्मेत्याचक्षते तथा कर्मिणः “असुं यजामुं यज” इत्यन्यन्या एव देवता उपासते । तस्माद्‌युक्तं यद्‌विदितमुपास्यं तद्‌ब्रह्म भवेत् । तत्‌ओद्‌न्य उपासक इति तामेतामाशङ्कां शिष्यलिङ्गेन्तोपलक्ष्य तद्‌तात्पर्य दर्शयितुमुपक्रमते——यद्‌विदितं तद्‌ल्पमित्यादिना । यद्‌विदितम्‌अनित्यमदितं चेति द्वयी गति: । ततो विदितस्वविदितत्वनिषेधेन वेदितुः स्वरूपं ब्रह्मेत्यत्र तात्पर्यमागमस्येल्याह——न ज्ञानस्येति ॥ ३ ॥

उक्तवाक्यार्थ लोक्तार्किकर्ममार्गप्रतिपत्तिविरोधमार्द्रच परिहरति विदिताद्‌न्यत्वप्रपञ्चनाय——अन्यदेव तद्‌विदितादित्यादिना । अष्टमु स्थानेष्वप्ति ।

१ क. ख. ‘द्वयवैतङ्‌कर्म’ ।

[१ प्रथम:खण्ड:]आनन्दगिरिकृतटिकासंवलितशांकरभाष्यसमेता ।

यद्वाचादनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते ।

क्यद्धासड्ढह मैवं शाङ्क्षिथा: । यच्चेतन्यमात्रसत्ताकं वाचा वागिति जिह्वामूलादिष्वसु स्थानेषु विपक्तमाश्रेयं वर्णानामभिव्यञ्जकं करणं वर्णाश्रार्थसङ्केतपारोच्चिन्ना एतदवंत एव क्रमप्रयुक्ता इत्येव तदांभवदृदृश्यशब्द: पदं वागित्युचपते । "अकारो वै सर्वा वाक्सेषा स्फोटान्तस్థोभमिव्यज्यमाना बह्वी नानारूपा भवति" इति श्रुते: । मितममितं स्वर: सत्यानृते एव विकारो यस्मात्तया वाचा पदद्वेन परिच्छिन्नया करणगुणवत्याडनभ्युदितमप्रकाशितमनभ्युक्तं येन ब्रह्मणा विवक्षितेऽर्थे सकरणा वागभ्युद्यते चैतन्यज्योतिषा प्रकाश्यते प्रयुज्यत इत्येतत् । यद्वाचो हि वागित्युक्तं वदन्वाक् । यो वाचमन्तरौ यमयतीत्यादि च वाजसनेयके । "या वाक्पुरुषेषु सा घोषेषु प्रतिष्ठिता कश्रित्तां वेद ब्राह्मण:" इति पक्षमुत्पाद्य प्रतिवचनमुक्तं, "सा वाग्वया स्वप्रे भाषते" इति । सा हि वाग्युक्तिर्नित्या वाक्चैतन्यज्योति:स्वरूपा । "न हि वक्तृवक्त्रयोरविलोपो विद्यते" इति श्रुते: । तदेवाडडत्मस्वरूपं ब्रह्म निरतिशयं भूमाख्यं बृहस्वाद्रह्मेति विद्धि श्रुते: ।

" अष्टौ स्थानानि वर्णानामुर: कण्ठ: शिरस्थथा । जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च " इत्येतैर्‌वाकारप्रदेशैरस्पृष्टिमित्यनेनाडSकारशोपादानत्वं सूचितम् । आम्रेयमिति । अश्नीदेवताकमित्यर्थ: । न केवलं करणं वागुच्यते वर्णाश्रयोदच्यन्त इत्याह—वर्णाश्रिति । तदुक्तम्—"यावन्तो याहशा ये च यदर्थप्रतिपादका: । वर्णा: प्रज्ञातसामर्थ्यास्ते तैरेवावबोधका:" इति ।

गौरिति पदं गकारौकारविसर्जनीयया एवं ऋमविरोषावच्छिन्ना इति मीमांसकाद्यनुसारेणोक्तं स्फोटवादिनोदनुसारणडSह—तदभिव्यञ्जकं इति । स्फुटते व्यज्यते वर्णरिति स्फोट: पदादिवृत्तिदृप्रकाशक: । एकरूपया बुद्धघ्रनेकवर्णवलयमवलम्बतेति भाव: । उत्ते वाक्यार्थे श्रुतिसंमतिमाह—अकार इति । अकारप्रधानोऽकारोऽलक्षित स्फोटस्य चिच्छक्ति: सर्वा वाक्सेषा स्फोटान्तस్థोभमिव्यज्यमाना कादयो मावसाना: स्फोटस्य यरलवा अनस्त्था: शपशशहा उप्माणस्ते: क्रमविशेषावच्छिन्नैरेव्ज्यमाना नानारूपा विवर्तते । मितस्गादि पादावसानियताक्षरस्वात् । अमितं यजुराच्चनियताक्षरपादावसान्त्वात् । स्वर: साम । गीतप्राधान्यात् । सत्यं यथार्थार्थवचनं । अनृतं तद्विपरीतं । करणं वागिन्द्रियं गुण उपसर्जने यस्मा: सा करणगुणवती पुर्‌—

१ ग. घ. ड. ढ. डाक्यपरार्थे ।

तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ४ ॥

विजानीहि त्वं यैर्वागाद्युपाधिभिः। याचो ह वाक्चक्षुःश्रोत्रं श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनः कर्ता मोक्ता विज्ञाता नियंता प्रशासिता विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्येवमादयः संव्यवहाराः असंव्यवहारार्थं निर्द्विशेषे परे साम्ये ब्रह्मणि प्रवर्तन्ते तान्विज्ञातुरस्यैव निर्विशेषं ब्रह्म विद्धीत्येवशब्दार्थः। नेदं ब्रह्म यदिदमित्युपाधिभेदविशिष्टमनात्मेश्वरायुपासते ध्यान्ति। तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्युक्तेऽपि नेदं ब्रह्मेत्यनुप्रुच्यते। जिज्ञासार्थमन्यत्राह्मादिसंख्यायार्थं वा ॥ ४ ॥

यनमनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् ।

यनमनसा न मनुते। मन इत्यन्तःकरणं बुद्धिमनसोरेकत्वेन गृह्यते। मनुतेऽनेनेति मनः सर्वकरणसाधारणम्। सर्वविषयव्यापकत्वात्। "कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाडश्रद्धा धृतिरधृतिहृधीरभीरित्येतत्सर्वं मन एव" इति श्रुतेः। कामादिवृत्तिमनस्मनस्तेन मनसा यच्चैतन्यज्योतिर्मनसोडवमासकं न मनुते न संकल्पयति नापि निश्चिनोति। मनसोडवभासकत्वेन नियंन्तृवात्। सर्वविषयं प्रति प्रत्यगेवति स्वात्मनि न प्रवर्तते डन्तःकरणम्। अन्तस्थेन हि चैतन्यज्योतिषाडवभासितस्य मनसः मननसामर्थ्य तेन सर्वत्रिकं मनो येन ब्रह्मणा मतं विषयीकृतं भवतीनाहुः। कथ्यन्ते ब्रह्मविदः। तस्मादेव मनस आत्मानं प्रत्येत्यतितारं ब्रह्म विद्धि। नेदमित्यादि पूर्ववत् ॥ ५ ॥

तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५ ॥

यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षुःषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥

यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यति ।

ष्यन्तःकरणवृत्तिभेदाभिन्नाश्रश्रवृत्तिः पश्यति लोकश्रैतन्यात्मज्योतिषा विषयी करोति व्याप्रोति ॥ ६ ॥

तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥

पेषु चेतनेपु या वाक्शक्तिः सा घोषेषु वर्णेषु प्रतिष्ठिता तदृच्छब्दत्वादित्यर्थः। तदेवैतैवकारस्य कृत्यमाहैर्वागाद्युपाधिभिरिति। नियमार्थमिति। पक्षेऽनात्मन्यपि ब्रह्मबुद्धौ प्राप्तायामात्मैव ब्रह्मोति वृद्धि नियन्तुमित्यर्थः। अनन्यस्मिन्नुपास्ये या ब्रह्मबुद्धिस्तद्विवर्ज्यर्थ वा पुगप्रकृत्याद्यचयात इत्यर्थः। सर्व स्पष्टमिति न व्याख्यातम् ॥ ५ ॥६ ॥

यच्च्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥ यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८ ॥

यच्च्छ्रोत्रेण न शृणोति दिग्देवतादिश्रिष्टेनाडकाशाकार्यण मनोवृत्तिसंयुक्तेन न विषयी करोति लोको येन श्रोत्रमिदं श्रुतं चत्प्रसिद्धं चैतन्यात्मत्स्ज्ज्योतिषा विषयीकृतं तदेवेत्यादि पूर्ववत् ॥ ७ ॥ यत्प्राणेन प्राणेन पार्थिवेन नासिकापुटान्तरवस्थितेन्तःकरणप्राणवृत्तिभिः सहितेन यत्न प्राणिति गन्धवत्त्वं विषयी करोति येन चैतन्यात्मज्योतिषाडवभास्यत्वेन स्वविषयं प्रति प्राणः प्रणीयते । तदेवेत्यादि सर्वं समानम् ॥ ८ ॥

इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ यदि मन्यसे सुवेदेति

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृतौ केनोपनिषत्पदभाष्ये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

एवं हेयोपादेयविपरीतस्त्वात्मा ब्रह्मेति प्रत्यायितः शिष्योडहमेव ब्रह्मेति शुश्रुवेदाह मामिति गृहीतादिल्याशङ्काऽऽचार्यः शिष्यबुद्धिद्विचालनार्थं यदेत्याह । नन्वेदैव सु वेदाहामिति निश्चितां प्रतिपत्तिं सत्यमित्टां निश्चितां प्रतिपत्तिं हि सुवेदाहामिति । यदिदं विदयं वस्तु विषयी भवति तत्सुष्टु वेत्ति शक्त्यादामेव दृश्युमुपरमे तु तस्मिन् स्वरूपमेव । सर्वस्य हि वेदितुः स्वात्मा ब्रह्मेति सर्ववेदान्तानां सुनिश्चितोऽर्थः । इह च तदेव प्रतिपादितं प्रश्नप्रतिवचनोक्त्या श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्यया । यद्वाचाडनभ्युदितमिति विशेषोऽप्यवधारितम् । ब्रह्मवित्संप्रदायान्निश्चयश्रोकोडन्यपदेव तद्विदितादर्थोऽविदितादर्थीयुपन्यास्यत्नमुपसंहरिष्यति चाविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानतामिति । तस्माद्युक्तमेव शिष्यस्य सुवेदेति बुद्धिं निराकर्तुम् । न हि वेदिता वेदितुर्वेदितुं शक्योडहम्रिव

॥ ७ ॥ ८ ॥ प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ वेदितः स्वरुपत्वे ब्रह्मणो मा भूत्संशयत्वम् । अ.तिरिक्तस्य विप्रवेदितः स्वरुपत्वे मानाभावात् । यत्किमपपत्तमित्याराङ्कचार्यैः—सर्वस्य हीति । यदिशब्दप्रयोगे किं कारणमित्यत

दहरमेवापि नूनम् । त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपं

दहरमेवापि नूनम् । त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपं

दर्ग्धुमस्मे:। न चान्यो वेदिता ब्रह्मणोडस्ति यस्मै वेद्यमुन्यत्स्याद्रह्म । 'नान्यदतोऽस्ति विज्ञातुं' इत्यन्यो विज्ञाता प्रतिपिध्यते ! तस्मात्सुहु वेदाहं ब्रह्मेति प्रतिपत्तिर्मिथ्यैव । तस्माद्युक्तमेवाडSडचार्यो यदीत्यादि ।

दर्ग्धुमस्मे:। न चान्यो वेदिता ब्रह्मणोडस्ति यस्मै वेद्यमुन्यत्स्याद्रह्म । 'नान्यदतोऽस्ति विज्ञातुं' इत्यन्यो विज्ञाता प्रतिपिध्यते ! तस्मात्सुहु वेदाहं ब्रह्मेति प्रतिपत्तिर्मिथ्यैव । तस्माद्युक्तमेवाडSडचार्यो यदीत्यादि ।

यदि कदाचिन्मन्यसे सु वेदेति सुहु वेदाहं ब्रह्मेति । कदाचिद्यथाश्रुतं दुर्विज्ञेमपि क्षीणदोष: सुमेधा: काश्चिद्यतिपद्यते काश्चिदेति साशङ्कूमाह यदीत्यादि । हृदं च 'य एषोडक्षिणि पुरुषो हृद्यत एष आत्मेति होव-चैतदसृतमभयमेतद्रह्म' इत्युक्ते प्राजापत्य: पणिडतोडस्यसुरराष्ट्रविरोचन:

यदि कदाचिन्मन्यसे सु वेदेति सुहु वेदाहं ब्रह्मेति । कदाचिद्यथाश्रुतं दुर्विज्ञेमपि क्षीणदोष: सुमेधा: काश्चिद्यतिपद्यते काश्चिदेति साशङ्कूमाह यदीत्यादि । हृदं च 'य एषोडक्षिणि पुरुषो हृद्यत एष आत्मेति होव-चैतदसृतमभयमेतद्रह्म' इत्युक्ते प्राजापत्य: पणिडतोडस्यसुरराष्ट्रविरोचन:

स्वभावदोपवशादनुपपद्यमानेपि विपरीतमर्थं हारमात्मेति प्रतिपन्नः । तथेन्द्रो देवराष्ट्र: सकृदेवद्वित्रिरुच चाप्रतिपद्यमान: स्वभावदोपक्रममपेक्ष्य चतुर्थं पर्याये प्रथममेव ब्रह्म प्रतिपद्यवान् । लोकेडप्येकस्मादुरो:

स्वभावदोपवशादनुपपद्यमानेपि विपरीतमर्थं हारमात्मेति प्रतिपन्नः । तथेन्द्रो देवराष्ट्र: सकृदेवद्वित्रिरुच चाप्रतिपद्यमान: स्वभावदोपक्रममपेक्ष्य चतुर्थं पर्याये प्रथममेव ब्रह्म प्रतिपद्यवान् । लोकेडप्येकस्मादुरो:

क्षुणवतां काश्चिद्यथावप्रतिपद्यते काश्चिन्न प्रतिपद्यते किं वस्तव्यमतीहि स्यादात्मस्वम् । अत्र हि विप्रतिपन्नाः सद्द-रादिनस्तार्किकाः सर्वे । तस्माद्विदितं ब्रह्मोति सुनिश्चितोक्तमपि विप-रमप्रतिपत्तित्वादि मन्यस इत्यादि साशङ्कूं वचनं युक्तमेवाडSडचार्यस्य ।

क्षुणवतां काश्चिद्यथावप्रतिपद्यते काश्चिन्न प्रतिपद्यते किं वस्तव्यमतीहि स्यादात्मस्वम् । अत्र हि विप्रतिपन्नाः सद्द-रादिनस्तार्किकाः सर्वे । तस्माद्विदितं ब्रह्मोति सुनिश्चितोक्तमपि विप-रमप्रतिपत्तित्वादि मन्यस इत्यादि साशङ्कूं वचनं युक्तमेवाडSडचार्यस्य ।

दंहरमल्पमेवापि नूनं त्वं वेत्थ जानीषे ब्रह्मणो रूपम् । किनेकानि ब्रह्मणो रुपाणि महान्त्यर्भकाणि च येनोऽडSह दहरमेवेत्यादि । वादम् । अनेकानि हि नामरुपोपाधिकृतानि ब्रह्मणो रुपाणि न स्वतः । स्वतस्तु 'अशब्द-मस्पर्शमरुपमगन्धं तथाडSरसं नित्यमगन्धवच यत्' इति शब्दादिभि: सह रुपाणि प्रतिपिध्यन्ते । ननु येनैव धर्मेण यदुप्यते तदेव तस्य स्वरुपामिति ब्रह्मणोडपि येन विशेषेण निरुपणं तदेव तस्य रुपं स्यादिति उच्यते ।

दंहरमल्पमेवापि नूनं त्वं वेत्थ जानीषे ब्रह्मणो रूपम् । किनेकानि ब्रह्मणो रुपाणि महान्त्यर्भकाणि च येनोऽडSह दहरमेवेत्यादि । वादम् । अनेकानि हि नामरुपोपाधिकृतानि ब्रह्मणो रुपाणि न स्वतः । स्वतस्तु 'अशब्द-मस्पर्शमरुपमगन्धं तथाडSरसं नित्यमगन्धवच यत्' इति शब्दादिभि: सह रुपाणि प्रतिपिध्यन्ते । ननु येनैव धर्मेण यदुप्यते तदेव तस्य स्वरुपामिति ब्रह्मणोडपि येन विशेषेण निरुपणं तदेव तस्य रुपं स्यादिति उच्यते ।

चैतन्यं आह—कदाचिदिति । अक्षिणि शरीरस्य प्रतिच्छाया हृदय इति प्रसिद्धवदुपदेशाच्छ-रीरमात्मेति प्रतिपच: छायाया व्यभिचारित्वं बुद्ध्येवल्यर्थ: सकृदिति । 'य एषोडक्षिणि पुरुपो हृद्यते' इत्येकवारमुक्तं, 'तद्यत्ततुहः' इति त्रिरुक्तमध्यात्ममनुप्रतिपद्यमान इन्द्र: ब्रह्मचार्येणाध-मादिदोपक्षयमपेक्ष्य चतुर्थं पर्याये 'एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुप-संपद्य' इत्यत्र प्रथममप्ययं ब्रह्म प्रतिपद्यवानित्यर्थ: । अभ्रकाणि चेतति अल्पानि । न स्वत: रुपमास्ति ब्रह्मण इत्युक्तं । तदाक्षिपति—ननु थेनैवेतित । केन तर्हि विशेषण ब्रह्मणो निरुपणमित्याकाड्क्षायां चैतन्यरुपणेत्याह—चैतन्यामिति । स्रुतानां समस्तानां व्यस्तानां

चैतन्यं आह—कदाचिदिति । अक्षिणि शरीरस्य प्रतिच्छाया हृदय इति प्रसिद्धवदुपदेशाच्छ-रीरमात्मेति प्रतिपच: छायाया व्यभिचारित्वं बुद्ध्येवल्यर्थ: सकृदिति । 'य एषोडक्षिणि पुरुपो हृद्यते' इत्येकवारमुक्तं, 'तद्यत्ततुहः' इति त्रिरुक्तमध्यात्ममनुप्रतिपद्यमान इन्द्र: ब्रह्मचार्येणाध-मादिदोपक्षयमपेक्ष्य चतुर्थं पर्याये 'एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुप-संपद्य' इत्यत्र प्रथममप्ययं ब्रह्म प्रतिपद्यवानित्यर्थ: । अभ्रकाणि चेतति अल्पानि । न स्वत: रुपमास्ति ब्रह्मण इत्युक्तं । तदाक्षिपति—ननु थेनैवेतित । केन तर्हि विशेषण ब्रह्मणो निरुपणमित्याकाड्क्षायां चैतन्यरुपणेत्याह—चैतन्यामिति । स्रुतानां समस्तानां व्यस्तानां

१ क. ख. घ. ड. ट दशमे । २ ग. घ. ड. ट द्रमे । ३ ड. ढ. झ. ट. नाह द । १४ क.

[२ द्वितीयः खण्डः]

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमीता।

यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु भीमा अस्माकं ते

पृथिव्यादीनामन्यतमस्य सर्वेषां विपरीणतानां वा धर्मो न भवति। तथा श्रोत्रादीनामन्तःकरणस्य च धर्मो न भवतीति। ब्रह्मणो रूपमिति। ब्रह्म रूप्यते चैतन्येन। तथा चोक्तम्—“विज्ञानमानन्दं ब्रह्म” “विज्ञानघन एव” “सत्यं ज्ञानमनन्तं” “प्रज्ञानं ब्रह्म” इति च ब्रह्मणो रूपं निर्दिष्टं श्रुतिषु। सत्यमेव तथाsपि तदनुकारिदेहाद्युपाधीरेव विज्ञानादिशब्दैर् निर्देश्यते तदनुकारित्वाद्देहादिवृत्तिसंकोचच्छेदादिषु नाशेपु च न स्वतः। स्वतस्त्विज्ञानं विजानतां विज्ञातमविजानतामिति स्थितं भविष्यति। यदस्य ब्रह्मणो रूपमिति पूर्वेण संबन्धः। न केवलमध्येप्सोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपं त्वमल्पं वेत्थ यदस्येहदेवतोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपं देवेषु वेत्थ त्वं तदपि नूनं नहरमेव वेत्थेति मन्येडह्म। यदध्यात्मं यदिहदैवं तदपि च देवेषूपाधिपरिच्छिन्नत्वाद्दहरत्वादिति निर्वक्तुं यतु विद्वांसस्तेऽप्युपाधिविशेष शान्तभनन्थकर्मदृत्ते भूर्भुवः

नित्यं ब्रह्म न तत्त्ववेदामित्यभिप्रायः। यत एवमथ नु तस्मान्मन्येड्यापि मीमांस्यं विचार्यमेव ते त्व ब्रह्म। एवमाचार्योक्तः शिष्य एकान्त उपविष्टः समाहितः सन् यथोक्तमाचार्येणाडगममर्यादतो विचार्य तर्कतश्र निधार्य

वा देहाकारपरिणतानां चैतन्यं धर्मो न भवतीति बहिर्यपलम्भाद्वर्मल्मे त्वाभावप्रसङ्गाच्च। तथा श्रोत्रादीनामपि भौतिकत्वाविशेषाच्चैतन्य धर्मो न भवतीति पारिशेष्याद्वस्त्वचैतन्यं ब्रह्मणो रूपम्। तत्र श्रुतिसंमतिमाह—तथाचोक्तमिति। सत्यमेव चैतन्यं पारमार्थिकं ब्रह्मरूपं श्रुतितात्पर्यगम्यं तथाsपि यदुक्तं ब्रह्मणो रूपं कथं नास्तीति तदुपाधिद्वारेणैव ब्रह्मः शाब्देन तद्रूपं निर्देष्टुं न स्वतः इत्यपि श्रुत्यनुपलम्भ हि यदुपाधिभिरव्यक्तिनिमित्तं चैतन्यं तद्रूप्यते निर्देश्यत इत्यर्थः। ननूपाधिरुपाहिसंबन्धो भवति चैतन्यस्य त्वसंबन्धः कथं देहादिरुपाधिरित्याह—तदनुकारित्वादित्यादिना। यथा जले कम्पमाने सविता कम्पत इव विद्यमाने विद्यत इवति मिथ्यातद्धर्मभाक्तिस्वभितिर्मुपाधिरित्युच्यते। तदद्देहदेवदृवृत्तिसंकोचच्छेदादिषु दाहादिषु नाशेषु चैतन्यस्य मिथ्यादेहधर्मभागाद्देहादेरुपाधित्वमभिधीयत इत्यर्थः। ननु न स्वतस्त्वैतन्यनिरुप्यते ब्रह्म कथं तर्हि तद्रव इत्याशाङ्क्याह—ननु न स्वतस्त्वति। अविपयतथैव विपयाच्चरक्तच्चित्स्फुरणं ब्रह्मानुभव इत्यर्थः। तर्कतश्रेति। वेद्यत्वे ह्यद्वैतनान्मत्कार्तिकादितर्क आत्मनो वेद्यं ब्रह्म न भव-

९ टि. न. स्या च दे:। १२ क. ख. ओं तदपि चोपाधी°

मन्ये विदितम्॥ ९ ॥ १ ॥ नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥ १० ॥ २ ॥ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः ।

स्वानुभवं कृत्वाडडचार्यैः शिष्यमुपदिश्योचाच—मन्येडहमथद्वेदितां विदितं ब्रह्मेति ॥ ९ ॥ १ ॥ कथमिति । श्रुतिः नाहं मन्ये सु वेदेति नैवाहं मन्ये सुवेद ब्रह्मेति । नैव तर्हि विदितं किम् ब्रह्मेत्युक्तं आह—नो न वेदेति वेद च । ननु विप्रतिपिधं नाहं मन्ये सु वेदेति नो न वेदेति वेद च । यदि न मन्यसे सु वेदेति कथम् मन्यसे वेद चेति । अथ मन्यसे वेदेति कथम् न मन्यसे सुवेदेति । एकं वस्तु येन ज्ञायते तेनैव तदेव वस्तु न सुविज्ञायत इति विप्रतिपिधं संशयविपर्ययौ वर्जयित्वा । न च ब्रह्म संशयितस्वेन ज्ञेयं विपरीतस्वेन वेदि नियतं शक्यम् । संशयविपर्ययौ हि सर्वत्रानर्थकरत्वेनैव प्रसिद्धौ । एवमाचार्येण विचाल्यमानोडपि शिष्यो न विचचाल । “अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि” इत्याचार्योक्तागमसंप्रदायबलादुपपत्त्यनुभवबलाच्च जर्जरं च ब्रह्मविद्यायां हृदनिःश्रयतां दर्शयन्नात्मनः । कथमित्युच्यते । यो यः कश्चिन्नोऽस्माकं शब्दचारिणां मध्ये तदुक्तं वचनं तत्सतो वेद स तद्वह्म वेद । किं पुनस्तद्वेद चेति । यदेवान्यदेवेति । यदेवान्तद्विदितादथो अविदितादधीयुक्तं वस्त्वनुमानानुभवाभ्यां संयोज्य निश्चितं वाक्यान्तरेण नो न वेदेति वेद चेत्त्वोचाचार्यबुद्धिसंवादार्थं मन्तव्यबुद्धिग्रहणव्यपेक्षया च । तथा च गौतमसुपपन्नं भवति यो नस्तद्वेदेति ॥ १० ॥ २ ॥

शिष्याचार्यसंवादात्प्रातिलोम्येन स्वेन रूपेण श्रुतिः समस्तसंवादनिर्‌वृत-त्तमर्थमेव बोधयति—यस्यामतं तस्यादिना । यस्य ब्रह्मविदोडमतमविदितं ब्रह्मेति मतमभिप्रायो निःश्वयस्तस्य मतं ज्ञातं सम्य-त्येवेति निर्‌वृत्तज्ञानसंशायाभावेन स्वानुभवं कृत्वेल्यर्थःः ९ ॥ १ ॥

आचार्यवचनादन्यदेव वचनं शिष्य उवाचेति नाऽऽडडाक्ष्टुनियमित्याह—यदेवान्तदेवेति । तथा चेत्याचार्यबुद्धिसंवादे सत्यार्थान्तरानभिधाने सतीत्यर्थःः ॥ १० ॥ २ ॥

१ घ क ना॑ह्मं । २ क ख द॑तवं नो । ३ च ज ना त्या॑मोहः । ४ क ख ग घ झ ट निऽवर्त्य स्वे । ५ क ख निवृत्ते ।

मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्‌ ॥ ११ ॥ ३ ॥

ब्रह्मेत्यभिप्रायः । यस्य पुनर्मतं ज्ञातं विदितं मया ब्रह्मोति निश्चयो न वेदैव स न ब्रह्म विजानाति सः । विद्वद्विदुषोर्थौ पक्षावबधारयति—अविज्ञातममतमविदितमेव ब्रह्म विजानातां सम्यग्विदितवतामित्येतत् । विज्ञातं विदितं ब्रह्माविजानतामसम्यग्दर्शिनामिन्द्रियमनोबुद्धिश्वेऽस्मदर्शनामित्यर्थः । न त्वतस्तन्मेवाव्युपगन्तव्यम्‌ । न हि तेषां विज्ञातमस्माभिरह्नोति मतिरभवति । इन्द्रियमनोबुद्ध्युपाधिश्वरस्मदर्शनां तु ब्रह्मोपाधिविवेकानुपलम्भाद्बुद्ध्यचुपदेशे व विज्ञातत्वाद्विदितं ब्रह्मेत्युपपद्यते । आन्तरिल्यतोडसम्यग्दर्शनपूर्वपक्षत्वेनोपन्यास्यते विज्ञातमाविजानतामिति । अथवा हेत्वर्थ उत्तरार्धोडविज्ञातमित्यादिः ॥ ११ ॥ ३ ॥

अविज्ञातं विजानतामित्यवधृतम् । यदि ब्रह्मात्यन्तमेवाविज्ञातं लौकिकानां ब्रह्मविदां चाविशेषः प्राप्तः । अविज्ञातं विजानतामिति च परस्परविरुद्धम्‌ । कथं तद्ब्रह्म सम्यग्विदितं भवतीत्येवमर्थमाह—प्रतिबोधविदितं चोध बोध प्रति विदितम्‌ । बोधशब्देन बोधः । प्रत्ययैः उच्च्यते । सर्वे प्रत्यया विषयी भवन्ति यस्स स आत्मा सर्वबोधान्प्रातिबुध्यते

अथवा हेत्वर्थ इति । लोके शुक्त्यादितत्वं विजानतां यतोड्यस्तं रुप्यादिविज्ञातं भवति । अज्ञानतमेव त्वद्यस्तं विज्ञातं भवतीति प्रसिद्धम् । तथा ब्रह्मणि ज्ञेयत्वस्थाद्यस्तस्मादेव तत्वविदो न जानीतं ब्रह्म पर्यन्तीत्यर्थः ॥ ११ ॥ ३ ॥

ज्ञातब्रह्मत्वादर्शने ब्रह्मास्मीति कथं व्यवहरतीति चेल्किमन्येषकवाहकानां रथपेटकज्ञातानपेक्षत्वादित्वेनोपलक्षणाय चोद्यमुद्भावयति—अविज्ञातमित्यादिना । नीलपीताद्याकाराणां बुद्धिविकाराणां जडानां यचेतनस्यनाश्चावेवेनाजडदवभासस्तं साक्षिणमुपलक्ष्य सोडहमात्मा ब्रह्मोति महावाक्यादिविषयतयैव यो वेधि स ब्रह्मविदुच्यते । तेन नाविशेषप्रसङ्गादितोच्यावकाश इलयाह—प्रतिबोधविदितमिति । प्रत्ययैः स्वविशिष्टतयाsडनुस्मरणीयत्वात्‌ । येन चित्तवृत्तिहेतुना साक्षी तस्य सर्वत्राविशेषेणोपलक्षित एव वेत्तुं शक्तोऽर्थः ।

सर्वप्रत्ययदर्शी चिच्छक्तिस्वरूपमात्रः प्रत्ययैरेव प्रत्ययेष्वविशिष्टतया लक्ष्यते नान्यद्धर्मामनो विज्ञानायातः प्रत्ययप्रत्ययात्मतया विदितं ब्रह्म यदा तदा तन्मयं तदा तत्सद्गर्शनमित्यर्थः । सर्वप्रत्ययदर्शित्वे चोप-जननापायवर्जितहकस्वरूपतानित्यत्वं विशुद्धस्वरूपत्वमात्रत्वं निर्वि-कोपैकत्वं च सर्वभावेषु सिद्धं भवेत् । दृष्टान्तेनैवोपपादयिष्यमः इव घटाभि-रिगुहादिषु । विदिताविदिताभ्यामन्यद्ब्रह्मेत्यागमवाझ्यार्थः । एवं परि-शुद्ध एवोपसंहतो भवति । “दृष्टद्रष्टा श्रुते श्रोता मतेर्मन्ता विज्ञातेर्-ज्ञाता” इति हि श्रुत्यन्तरम् । यदा पुनर्बोधक्रियाकर्तेतिं बोधक्रियालक्ष-

णेन तत्कर्त्तारं विजानातीति बोधलक्षणेन विदितं प्रतिबोधविदितमिति व्याख्यायते । यथा यो वृक्षशाखाश्रालयति स वायुरिति तद्वत् । तदा बोधक्रियाशक्तिमानात्मा द्रव्यं न बोधस्वरूप एव । बोधस्तु जायते विनश्यति च । यदा बोधो जायते तदा बोधक्रियया सह विशेषः । यदा बोधो नश्यति तदा नष्टबोधो द्रव्यमात्रं निर्विशेषः । तत्रैव सति विक्रियात्मकः सावयवबोधनिरोध इत्यादिर्या दोषा न परिहर्तुं शक्य-न्ते । यदपि काणादानामतन्मनःसंयोगजो बोध आत्मनि समवैति अत आत्मनि बोधत्वं न तु विक्रियात्मक आत्मा । द्रव्यमात्रस्तु भवति घट इव रागसमवायी । अस्मिन्पक्षेऽप्यचेतनं द्रव्यमात्रं ब्रह्मोति “विज्ञा-नमानन्दं ब्रह्म” इत्याद्या श्रुतयो बाधिता रतुः । आत्मनो निर-वयवत्वेन प्रदेशाभावान्नित्यसंयुक्तत्वाच्च मनसः स्मृत्युत्पत्तिनियमान-

भेदोत्पत्त्यादीनां च साक्ष्यगतत्वेन साक्षिण एकत्वनित्यत्वादिकमपि सिध्यतीत्याह—सर्व-प्रत्ययदर्शित्वे चेति । विदिताविदितव्योः साक्ष्यगतत्वेन तदन्वयमप्यस्मिन्पक्षे सम्भवतीत्याह-विदिताविदिताभ्यामन्यदिति । एकदेशिक्यलङ्कार्यामुद्राव्य दूष्यति-यदा पुनरतियादिन् । अधिष्ठिसंयोगादवस्थालोहित्यादात्मनःसंयोगादसमवायिकारणादात्मन्-चेतने चैतन्यमुत्पद्यत इत्येतत् केवलं श्रुतिविरुद्धमसंभावितं चेत्याह—आत्मनो निरवय-वत्वेनैति । प्रदेशवता प्रदेशवतो लोके संयोगो दृष्टः । आत्मनो निष्प्रदेशत्वान्मनसा संयोगो न सम्भवतीत्युक्तं तदशुचक्रम् । युगपत्सर्वप्त्र्तसंयोगित्वं सर्वगतत्वमात्मनस्ततो मनसः संयो-गोऽपि चेतनाऽऽत्मैव—नित्येति । ग्रहणकालादन्यकाल एव स्मृतीनां क्रमेणैवोत्पत्तिरिरिति नियमो वैशेषिकस्य नोपपद्यते ग्रहणकालेऽपि स्मृत्युत्पत्तिप्रसङ्गाच्च संस्कारवदात्ममनःसंयोगस्य-विशेषादित्यर्थः । सर्वगतत्वं च सर्वावयवान्तरं न तु संयोगित्वं कल्पनीयामित्य *ह—

• च. पुस्तके कल्पनीयामित्यहस्य स्याने कल्पनीया मिति चेदहैष्यो लिखितः पाठः ।

१ घ. झ. ‘क्षण में’ । २ क. ख. ‘नन्दं प्रज्ञानं ब्रं । ३ क. ख. च. व. ‘मुपपच’ ।

[१द्वितीयः आानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता।

खण्डः] पपत्तिरपरिहार्या स्यात्। संसर्गधर्मित्वं चाङ्गडत्मनः शुति-स्मृतिन्यायाविरुद्धं कल्पितं स्यात्। “असङ्गो न हि सज्जते” “असक्तं सर्वभूत” इति श्रुतिस्मृतिद्वेधे। न्यायश्रेष्ठ गुणवद्गुणवता संसृज्यते नातुल्यजातीयम्। अतो निर्गुणं निर्विशेषं सर्वविलक्षणं केनचिद्द्रव्यतुल्यजातीयेन संसृज्यत इत्यतद्विरुद्धं भवती। तस्मान्नेत्यादिप्रतिप्रज्ञाविज्ञाननिवृत्तिरूपजिज्ञास्यांतरत्वं ब्रह्मेत्ययमर्थः सर्वबोधबोधकत्व आत्मनः सिध्यति नान्यथा। तस्मात्प्रतिबोधविदितं मतमिति यथा व्याख्यात एवार्थोऽस्माभिः। यत्पुनः स्वसंवेद्यता प्रतिबोधविदितमित्यस्य वाक्यस्यार्थो वर्ण्यते। तत्र भवति सोपाधिकत्वेन आत्मनो बुद्धयुपाधिस्वरूपत्वेन भेदं परिकल्प्याङ्गडत्मनास्स्त्मानं वेत्तिीति संज्ञावहारः। “आत्मनेवाङ्गडत्मानं पश्यति” “स्वयमेवात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम” इति। नहु निरुपाधिकस्याङ्गडत्मन एकत्वे स्वसंवेद्यता वा संभवति। संवेदनस्वरूपत्वात्संवेदनान्तरापेक्षा च न संभवति यथा प्रकाशस्य प्रकाशांतरापेक्षया न संभवत्वादिति। बौद्धपक्षे स्वसंवेद्यतां तु क्षणभङ्गुरत्वं निरात्मकत्वं च विज्ञानस्य स्यात्। न हि विज्ञातृविज्ञानयोर्व्यतिरेकलोपो विद्यते डचिनाशित्वात्। “नित्यं विभुं सर्वगतं” “स वा एष महानज आत्माडजरोडमरः स्मृतोऽभयः” इत्याद्या: श्रुतयो बाध्येरन् यत्पुनः प्रतिबोधशब्देन निर्निमित्तो बोधः

संसर्गधर्मित्वं चेति। न्यायविरुद्धमित्युक्तं तत्त्वस्युति—न्यायश्रेति। एकदेशिल्यस्यान्तरमेव दूषयति—यद्रे तद्रेदित्यादिना। यद्रे तद्रेदितु वेद्यद्वैरोधात्संवेद्यच वास्तवं नोपपद्यते ततो बुद्धयादावात्मभावमारोप्याडडत्मनः कर्तृत्वं इति काणादस्य स्वेच्छावादाञ्जालात्परवेद्यत्वं प्रसज्यत इत्यपि न वाच्यमित्यत्याह—संवेदनस्वरूपत्वादिति। बौदेन स्वसंवेद्यं विज्ञानमित्थं तव किं न स्यादित्यत आह—बौद्धपक्ष इति। प्रत्यक्षस्य वर्तमानावभासकत्वालक्षणान्तरविष्टे स्वात्मनि क्षणान्तरविशिष्टं तदेव विज्ञानं प्रत्येक्षं न संभवति। अतः स्वात्मनि स्वयमेव विज्ञानं प्रत्यक्षं चेद्धर्तमानक्षणमात्रं सत् स्यात्। स्वसंवेद्यत्वेन साक्षिणोऽज्ञाकाराविरामस्त्वं च स्यादेव प्रतिपोधवाक्यस्यार्थांतरेऽपि राङ्खते—यत्पुनरिति। ब्रह्मास्मीति चिन्तयतो यावच्चेतोव्याप्तिस्तावत्संप्रज्ञातसमा-

9 घ. ड. झ. “दृष्टस्वमासं” । २ क. ड. झा. “त्वमात्मन्” । ३ ह. ट. निर्णयता बो° । ४ क. झ. च. ल. “स्वमिति” । ५ क. झ. “स्वब्रह्माभिव्यक्ततस्य न” ।

ममृतत्वं हि विन्दते ।

प्रतिबोधो यथा सुषुप्येत्यर्थं परिकल्पयन्ति । सकृद्विज्ञानं प्रतिबोध इत्यपरे । निरिनिमित्त: सानिमित्त: सकृद्वाडसकृद्वा प्रतिबोध एव हि सः । अमृतत्वममरणभावं स्वात्मन्यवस्थानं मोक्षं हि यस्माद्विन्दते लभते यथोक्तात्यतिबोधात्यातिबोधविदितात्मकात्तस्मात्प्रतिबोधविदितमेव मतममृत्युभिप्राय: । बोधस्य हि प्रत्यगात्माऽऽत्मभावविषयं च मतममृतत्वे हेतुः । न ह्यात्मनोडनात्मत्वममृतत्वं भवत्यात्मवादात्मनोडमृतत्वं निर्निमित्तमेव ।

ध्रिनिर्वृत्ते चेतोव्यापारे य: परमानन्दसाक्षात्कार: सौषुप्तमानन्दसाक्षात्कारवत्सोऽसंप्रज्ञातसमाधि: प्रतिबोध उच्यते ।

तदुक्तं वार्तिककृत्‌-"अपराज्ञातनोधो हि निदिध्यासनमुख्यते" इति । अथवा डक्रियब्रह्मात्मानुभवे सति प्रभातृत्वाच्चुपपत्तौ पुनर्ज्ञानसंभावात्सयोगुक्तिकरणं सकृद्विज्ञानं प्रतिबोध उच्यते ।

"सकृत्स्वत्व्या श्रद्धाति क्रियाकारकरुपरत्वात् । अनाद्यप्रमादज्ञानं सांगायं नाऽस्त्यनोधय:" इति ।

पक्षद्वयेऽप्युचिमाह—निर्निमित्त इति । अयमाराय: । न तावद्विद्यानिवर्तकस्याऽज्ञानतुकस्य बोधस्य निर्निमित्तत्वं संभवति । कार्यस्य सानिमित्तत्वस्य: । सौषुप्तस्यापि न निर्निमित्तत्वमविद्याया: पूर्वपूर्वनिरोधावस्थासंस्कारोरूद्धतादशरुक्त्यभिव्यक्तचैतन्यस्य तत्र सुखसाक्षात्कारोपगमात् ।

अत एव वृत्तिविशिष्टस्य विनाशो स्मरणमुपपद्यते । अत्रापि तद्वृत्तिसंस्कारप्रचयावृत्तेऽपि चित्ते ब्रह्माभिवयं स्यादिति चेत्‌ न । तथा सति चेत्‌न तथा सत्यप्रमात्वेन विनष्टपुत्रापरोक्षादिवावियानिवृत्तिः स्यात् । शाब्दज्ञानसवादात्मप्रमात्वे परतन्त्रत्वप्रसङ्ग: शाब्दमूलत्वात्प्रमात्मभावेन प्रवृत्तफलकर्मप्रतिबन्धाद्विमानप्रमात्वभावसनिवृत्तेःसकृदोधोऽपि संबवति ।

पक्षद्वयेऽपि नाऽऽडडर: सर्वथाऽपि परमात्मा प्रतिबोध एव बोधे प्रति बोधं प्रति साक्षितया भाति । लक्ष्यपदार्थविवेचनपूर्वंक महावाक्योर्थं परमात्माडSस्मीति ज्ञानमेव सम्यग्ज्ञानं यस्मात्त्वं लभत इत्याह—अमृतत्वमिति । उक्तमर्थे संक्षिप्याडडह—बोधस्य हीति । बुद्धिपरिणामस्य सर्वस्य भाषकं प्रत्येक्चैतन्यं परमात्मा न भवति किंतु ब्रह्माण्डाद्दाह: स्थितस्तस्याश्श मोक्ष इत्याहुऽडडह—न हीति । अनात्मप्राप्तौ कर्मफलवदनित्यत्वेनाऽमृतत्वप्रसिद्धिर्न स्यादित्यर्थ: ।

यथु कदोषपरिहारायोपाधिकभेदेन भिन्नत्वं ब्रह्मण: स्वतस्त्वात्मत्वमेव च मन्यसे तत्राऽऽडह—आत्मत्ववादिति । ब्रह्मण आत्मत्वादेव नोऽमृतत्वं स्वभाव एव सिद्धम् । तर्हि

१ व. ख. 'भात्मविषयं च यत्‌' ३ क. ख. 'तस्मादात्मनोऽमृतम्‌' ३ ग. घ. ह. ड. तं 'तं चान्तात्‌' ए० १४ क. ख. च. ज. 'तत्कर्मफलम्‌' ।

आत्मना विन्दते वीर्यं विषयां विन्दतेsडमृतम्‌

॥ १२ ॥ ४ ॥ इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति

हि विन्दत इति ॥ १२ ॥ ४ ॥

दोषौ विजानन्नो ब्राह्मणा मूढेषु मूढेषु सर्वभूतेषु स्थावरेषु चरेषु

जीवनं धनवत्त्वम्‌ । सद्‌भावः साधुभावः स्याति: एतदपि सर्वे ब्रह्मविदो भवतीति स्तुत्य-

वर्त्ततेsडतस्तथैव प्रतीकस्यापि महीतुं युक्तत्वान्न चेदिहावेदिदित्येव स्थापितम्‌ ।

विचित्य धीरा: प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ १३ ॥ ५ ॥ इति द्वितीय:

चिक्रमात्मतश्च बह्मा विचित्य विज्ञाय साक्षात्क्रियते धीरा धामन्त:। प्रत्येक व्यावृत्य ममाइँबालक्षणादविद्यारूपादस्माल्लोकादुपरम्य सर्वात्मकत्व-भावमद्वैतमापन्ना: सन्तोऽमृता भवन्ति बहैव भवन्तीत्यर्थ:। "स यो ह वै तत्परं बह्म वेद बह्मैव भवति" इति श्रुते: ॥ १३ ॥ ५ ॥

खण्ड: ॥ २ ॥ बहु ह देवेभ्यो विजिग्ये

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृतौ केनोपनिषत्पदभाष्ये द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

बह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये "अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्" इत्यादि श्रवणादस्ति तद्विज्ञानं प्रमाणैरज्ञानाच तदविज्ञानं शाश्वविषाण-कल्पमत्यन्तमेवासद्रह्म । तथेवं बह्माविज्ञानत्वादसदेवेति मन्दबुद्धीनां व्यामोहो मति मूढति तद्वेदैव मोक्षाय भवति "तद्वेद हि पर:" इत्यादिश्रुतेः । तदेव हि बह्म सर्वप्रकारेण प्रशासनं देवानामपि परो देव ईश्वराणामपीश्वरो दुर्विज्ञेयो देवानां जयहेतुरसुराणां पराजयहेतुस्तत्कथं नास्तीत्येतस्यार्थस्यानुकू-लानि हुतराणि वचांसि दृश्यन्ते । अथवा बह्मविद्यायाः स्तुतये । कथं बह्माविज्ञानादुच्यग्रन्यादयो देवा देवानां श्रेष्ठत्वं जग्मुसततोडप्यतिरामिन्द्र इति । अथवा दुर्विज्ञेयं बह्मेत्येतत्प्रदर्श्यते । येनान्यादयोडति-तेजसोडपि कृष्णोऽहं बह्म विदितवन्तस्तथेनद्रो देवानामीश्वरोडपि सन्निति वक्ष्यमाणोपनिषद्विधिपरं वा सर्वं बह्मविद्याव्यतिरेकेण प्राणिनां कर्त्त-त्वाद्याभिमानो मिथ्येत्येतदर्शनार्थं वाड्वयायिका । यथा देवानां जय-

द्याभिमानस्तत्कृदिति । बह्म यथोक्तलक्षणं परं हि किल देवेभ्योडर्थाय विजिग्ये जयं लब्धवद्देवनामसुराणां च सद्य:ग्रामिडतुराश्विन्वा जगदराती-र्थमुच्यते ।

परमारथतो बह्मरूपस्यैवास्तु फलमवश्यं भवतीत्यर्थ: ॥ १३ ॥ ९ ॥ इति द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

उत्तरग्रन्थस्य प्रतीकादाय तात्पर्यमाह—बह्मैष्यादिना । अभिप्रेतं तात्पर्यमाह—वक्ष्यमाणोति । उत्तमाधिकारिगोचरमविपयं ब्रह्मात्मतज्ञानं पूर्वत्रोक्तमुत्तरत्र तु मन्दाधिकारिगोचरं सगुणबह्मोपासनं वक्ष्यते । तस्मै सर्ववाक्यजातं स्पष्टविधि-

तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥ १४ ॥ १ ॥

तद्वैषां विज्ञो तेभ्यो ह प्रादुर्भव तन्न व्यजानात किमिदं यक्षमिति । ॥ १५ ॥ २ ॥

तेऽग्रिमभ्युवद एतद्विजानीहि किमिदं यक्षमिति तथेति ॥ १६ ॥ ३ ॥

नीश्वरसेतुभेतुं देवेभ्यो जयंतत्फलं च प्रायच्छज्जगतः स्थेम्ने । तस्य ह किल ब्रह्मणो विजये देवा अन्योन्योद्महीयन्त महिमानं प्रापुवन्नतस्तदडात्मन्संस्थस्य प्रत्यात्मन् ईश्वरस्य सर्वज्ञस्य सर्वक्रियाफलसंयोजयितुः प्राणिनां सर्वशक्तर्जगतः स्थातिं चिकीर्षोरयं जयो माहिमा चेत्यजानन्ते देवाः ऐक्षन्तेकक्षितवतोंड्गन्यादिस्वरूपपरिच्छिन्नात्मकृतोऽस्माकमेवायं महिमाऽस्माकमेवायं विजयोडस्माकमेवायं महिमेति ॥ १४ ॥ १ ॥

तद्रु किलेषां मिथ्येक्ष्यां विज्ञौ विज्ञातवद्रह्म सर्वैकृतं हि तत्सर्वभूतकरणप्रयोकृत्वाद्देवानां च मिथ्याज्ञानमुपलभ्य मैवासुरवद्रेवा मिथ्याभिमानात्परामृभवेयुरिति तद्नुकम्पया देवानिमिथ्याभिमानापनोदनेनानुगृण्णीयामिति तेभ्यो देवेभ्यो ह किलार्थाय प्रादुर्भूव स्वयोगमाहार्यनिर्मितेनात्यद्भुतेन रूपेण देवानामिमद्रिगोचरे प्रादुर्भूत । तत्प्रादुर्भावं ब्रह्म न व्यजानात नैव विजानातवतो हि वहः । किमिदं यक्षं पूज्यं महद्भूतमिति ॥ १५ ॥ २ ॥

ते तद्जानन्तो देवा: सान्तरध्यायस्तद्विजिज्ञासवोडग्रिमगामिनं जातवेदं सर्वज्ञकल्पमभ्युवदन्तो हे जातवेद एतदस्मद्रोचरस्थं यक्षं विजानीहि विशेषतो बुध्यस्व त्वं नस्तेजस्वी किमेतद्यक्षमिति । तथाडS

दर्शानात् । अतोडत्रैव तात्पर्यमनतरताप्रदर्शनं तु संभावनामात्रेणेति द्रष्टव्यम् । ईश्वरस्य सेतवो मर्यादा वर्णाश्रमादिधर्मास्तदेककान् जगतः स्थेम्ने स्थैय्य । स्वयोगमाहार्यनिर्मितेन सत्त्वरजस्तमसां त्रयाणां गुणानां योगो युक्तिग्रहणं माया तन्माहात्म्ये [न निर्मितं तौ] । नेत्यर्थ: । ॥ १६ ॥ ३ ॥

तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोडसीत्यग्रिवा अहमस्मीत्यथर्ववीजातवेदा वा अहमस्मीति ॥ १७ ॥

स्थिति । एवं ब्रह्मणा पृष्टोऽग्निरववीदिति प्रसिद्धो जातवेदा इति च नामद्रयेन प्रसिद्धतया डिम्भानं श्लाघ्यन । इत्थेवमुक्तवतं ब्रह्मावोचत्तस्मिन्नेव प्रसिद्धगुणनामवति त्वयि किं वीर्य सामर्थ्यमिति ।

तस्मै त्वयि किं वीर्यमित्यपीदृक् सर्वदहेयं यदि दं पृथिव्यामिति ॥ १८ ॥५॥ तस्मै तृणं निदधावेतदहेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत् एवं निवृत्ते नैतदविज्ञातं यदेतदक्षरमिति ॥ १९ ॥ ६ ॥

सोडखवीदिदं जगत्सर्व दहेयं भस्मी कुर्यामिति । पृथिव्यामित्युपलक्षणार्थं यतोडनन्तरिक्षस्थमपि दृश्यत एवाग्निना । तस्मा एवमभिमानवते ब्रह्म तृणं निदधौ पुरोडश्रः स्थापितवद्रहैततृणमात्रं ममाग्रते दह न चेदस्य दग्धुं समर्थो मुहुर्दग्धृत्वाभिमानं सर्वत्र त्यक्तस्ततृणमुपप्रेयाय तृणसमोप गतवान्त्सर्वजनवदन् सर्वोऽत्साहकृतेन वेगन गत्वा न शशाक दग्धुं स जातवेदास्तृणं दग्धुमशक्तो हीतोतप्रतिज्ञस्तत एवं यक्षादेव तूष्णीं देवान्प्रति निवृत्ते निवृत्तः प्रतिगतवान् । नेतदक्षविज्ञातं विशेषतो यदेतदक्षरमिति ।

अथ वायुमित्यथानन्तरं वायुमनुवन्हे वायवेतद्विजानीहीति यक्ष्मिति तथेति ॥ २० ॥ ७ ॥ तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोडसीति वायुर्वा अहमस्मीत्यथर्ववीजातवेदा वा अहमस्मीति

अथ वायुमित्यथानन्तरं वायुमनुवन्हे वायवेतद्विजानीहीत्यादि समनार्थं पूर्ववत् । वानाद्रुमान्तरिक्ष श्वयतीति मातरिश्वा यथा ।

तृतीयखण्डभाष्यं समाप्तो न विवृतमिति ॥११६॥३॥१ ८॥५॥१९॥६॥

न्मातरिश्वा वा अहमस्मीति॥ २१ ॥८॥ तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकॐडुदात्तं स तत् एव निववृते नैतदश्नं भिनातं यदेतयक्ष्मिति॥ २३ ॥१०॥ अथेन्द्रमित्यबुवन्मघवन्तद्विजानीही किमेतयक्ष्मिति तथेति तदश्यद्ववत्स्माच्चिरोदधे

मातरिश्वा। इदं सर्वस्पाददीयं गृहीीयाम्। यदिदं पृथिव्यामित्यादि समानमव॥ २०॥७॥ २१ ॥ ८ ॥ २२ ॥ ९ ॥ २३ ॥ १० ॥ अथेन्द्रमिति। अथेनद्मबुवनमघवन्तद्विजानीहि पूर्ववत्। इन्द्र: परमेश्वरो मघवान्बलवत्त्वात्थेति तदभ्यद्रवत्तस्मादिन्द्रादात्मसमीपं गत-

॥२४॥ ११ ॥स तस्मिन्नेवाडडकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमां हैमवतीं तां होवाच किमेतयक्ष्मिति

तद्ग्रहं तिरोदधे तिरोधीतुमिन्द्रस्येन्दुवाभिमानोडतितरां निराकर्तव्य इत्यतः संवादमात्रमपि नादादित्योह्नाय तयक्षं यस्मिन्नाकाश आकाशप्रदेश आत्मानं दर्शयित्वा तिरोभूतमिन्द्र ब्रह्मास्तिरोधानकाले यस्मि-

॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीय: खण्ड:॥ ३ ॥

न्नाकाश आसीत्स इन्द्रतस्मिन्नेवाडडकाशे तस्थौ। किं तद्यक्षमिति ध्यायन्न निववृतेग्न्यादित्वत्तस्माद्द्रव्ये यक्षे भक्ति बुद्ध्या विद्योमात्रापिणी प्रादुर्भूत्वोखीरीत्या स इन्द्रतास्मिन्न बहुशोभमानां सर्वेषां हि शोभमा-

नानां शोभनतमां विद्यां तदा बहुशोभमान इति विशेषणमुपपन्नं भवति। हैमवतीं हैमकृताभरणवतीमिव बहुशोभमानामित्यर्थः। अथवोमैव हिमवतो दुहिता हैमवती नित्यमेव सर्वज्ञेनेश्वरेण सह वर्तन्त इति ज्ञानं समर्थेति कृत्वा तामुपजगाम। इन्द्रस्तां होमां किलोवाच पप्रच्छ किमेतदर्शयित्वा तिरोभूतं यक्षमिति॥ २४ ॥ ११ ॥ २५ ॥ १२ ॥

॥२ ०॥७॥२ १ ॥ ८॥॥ २ २॥९॥॥२ ३॥१ ० ॥॥२ ४॥ ११ ॥ २५॥ १२ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकृतौ केनोपनिषत्पदभाष्ये तृतीय: खण्ड:॥ ३ ॥॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृते केनोपनिषत्पदभाष्ये तृतीय: खण्ड:॥ ३ ॥॥ इति तृतीय: खण्ड:॥३॥

• अग्ना डददीयमिति सानुस्वार: पाठ उपलब्धते स च च्छान्दसो लेखकप्रमादो वा बोध्य:।

सा ब्रह्मोति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये मही-यध्वमिति ततो हैव विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २६ ॥

तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यादेवाग्रिर्षियारिच्छन्ते होनद्वेदिष्टं पस्पर्शुःते होनत्यथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २७ ॥ २ ॥ तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यांदेवान्स होनद्वेदिष्टं पस्पर्शी स होनत्यथमो विदांचकार ब्रह्मेति । ॥ २८ ॥ ३ ॥

सा ब्रह्मोति होवाच ह किल ब्रह्मण ईश्वरस्यैव विजय ईश्वरेणैव जिता असुरा यूँ तत्त न निमित्तमात्रं तस्यैव विजये यूँ महीयध्वं महिमानं प्राप्नुध्वम् एतददिति क्रियाविशेषणार्थं* शिक्षायाभिमानस्तु युद्धाकमेवाकमेवायं महिमेति । ततस्तस्मादुमावाक्याद्देव विदांचकार ब्रह्मेतिन्द्राद्वधारणात्ततो हैवोति न स्वातन्येण ।

यस्मादग्रिब्रिवाचिन्द्रा एते देवा ब्रह्मणः संवाददर्शनादिना सामीप्य-मुपगतास्तस्मादेश्वर्गुणैरतितरामिव शक्तिगुणादिमहाभाग्यैरन्यान्देवान्-तितरामतिशयेन शेरत इवैते देवाः । इवशब्दोऽनर्थकवधारणार्थो वा । यदग्रिवायुरिन्द्रस्ते हि देवा यस्मादनेदृशा नेदिष्ठमन्तिकतमं प्रियतमं पस्पशुः स्पष्टवन्तो यथोक्तह्यणः संवादादिगिरास्ते हि यस्माच्छ हेतो-रेनद्वहः प्रथमः प्रथमः प्रधानाः सन्त इत्येतद्विदांचकार विदांचकुरित्ये-तद्व्रह्मोति ॥ २७ ॥ २ ॥

यस्मादग्रियू अपीन्द्रवाक्यादेव विदांचकतुरिन्द्रेण ह्युमावाक्या-त्पथमं श्रुतं ब्रह्मिततस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामतिशयेन शेत इवान्यान्दे-वान्स होनद्वेदिष्टं पस्पर्शी यस्मात्स होनत्यथमो विदांचकार ब्रह्मेत्युक्तार्थं वाक्यम् ॥ २८ ॥ ३ ॥

॥ २६ ॥ १ ॥ २७ ॥ २ ॥ २८ ॥ ३ ॥ * ग. घ. ड. च. छ. ज. झ. ट. पुस्तकेषु सेति पठ्‌ नार्ति ।

तस्यैष आदेशो यदेतद्दिव्युतो व्ययुतद् इती- न्यमीमिषद् इत्यधिदैवतम् ॥ २९ ॥ ४ ॥ अथाध्यात्मं यदेतदृच्छतीव च मनोडनेन चैतद्वारमस्थाद् इक्षां संकल्प: ॥ ३० ॥ ४ ॥

तस्य प्रकृतस्य ब्रह्मण एष आदेश उपमोपदेशो निरुपमस्य ब्रह्मणो येनोपमानेनोपदेश: सोऽयमादेश इत्युच्यते। किं तद्यदेतस्यादृशं लोके विद्युतो व्ययुतद्वियोतद्वियोरितं कृतवदित्येतदनुपपन्नमिति । विद्युतो विद्योतनमिति कल्प्यते । आ इत्युपमार्ते । विद्युतो विद्योतनमिवेत्यर्थ: । “यथा सकृद्वियुतम्” इति श्रुत्यन्तरे च दर्शनााद्वियुतिव हि सकृदात्मानं दर्शयित्वा तिरोभूतं ब्रह्म देवेभ्य: । अथवा विद्युतस्तेज इत्यध्याहार्यम् । आ इव विद्युतस्तेज: सकृद्धियोगितवदिवेत्यभिप्राय: । इतिशब्द आद्योतनानिर्देशार्थ इत्युपमार्श इति । इतिशब्द: समुच्चयार्थ: । अयं चापरसस्याद् इक्षादेश: । कोऽसौ । न्यमीमिषत् । यथा चक्षुर्न्यमीमिषत्त्रिमेपं कृतवत् । स्वार्थे णिच् । उपमार्य एवाडडकार: । चक्षुषो विषयं प्रति प्रकाशतिरोभाव इव चेत्यर्थ: । इत्यधिदैवतं देवताविषयं ब्रह्मण उपमानदर्शनम् ॥ २९ ॥ ४ ॥ अथानन्तरमध्यात्मं प्रत्यगात्मविषय आदेश उच्यते । यदेतदृच्छतीव च मन एतदृद्रहा इौकत इव विषयी करोतीव यदाडनेन मनसैतदृद्रह्योपस्मराति समीपत: स्मराति साधकोऽमीक्षणं भूषां संकल्पश्व मनस: ब्रह्माविषयो विदित: । सकाशाद्वियोगतं कृतवदित्युपपत्तं ब्रह्मण: स्वयंज्योतिषत्वात्प्रादेशिनप्रकाशानुपपत्तेविद्युत्संवन्धि योतनं कृतवदित्युपपन्नमन्याश्रयस्य विद्योतनस्याऽऽनकत्वे[?]स्वाहुपपत्तेरतो यथा- श्रुतासंभावादनन्यत्र तात्पर्य वक्तव्यमित्यर्थ: । प्रतिनिर्देशार्थ इति परामर्शार्थ: । चक्षुषो निमेषणं द्रुतं भवतीति प्रसिद्धं तदृद्रहााणि शिप्रकारित्वं सृष्ट्यादौ प्रतिनिघ्नभावेनाड्डयासाभावेन च दुतकारित्वं धर्मोऽधिदैवतम् । यद्योयं ब्रह्म तद्वथा विद्युत: । प्रकाशो युगपद्विश्वव्यापक- स्था निरतिशयज्योतिरूपं दुतं सकलमूर्त्यादिकारी पारमेश्र्यसंपन्नमित्युपमानोपदेशेनोक्तम्

अधुना प्रत्यगात्मतया ब्रह्मणो यथाsऽभिव्यक्त: स्यादतथोपदिश्यत इत्याह——अथान्तरमिति । एतत्प्रकृतं ज्योति:रूपं ब्रह्म प्रति मद्यं मनो गच्छछद्र्तत इति चिन्तये- दिति व उपदेश: । स आध्यात्मिकोडनुादेशां पौन:पुन्येन मनस: संकल्पो ब्रह्माविषय इति कृत्वा ख. ‘चेतोणनामा’ ।

Now, the instruction is given on how Brahman is manifested as the individual self, as stated in the text - Athānantaram. The mind is directed towards Brahman, which is of the nature of light, and one contemplates on it, thus making the mind's resolve fixed on Brahman. This is the inner instruction, and by repeating this, the mind's saṅkalpa becomes focused on Brahman.

तद्ध तद्वानं नाम तद्वानमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि हैनं सर्वाणि भूतानि संवादच्छन्ति ॥ ३१ ॥

मनउपाधिकत्वाद्वित्ती मनसः संकल्पस्मृत्यादिप्रत्ययैरभिव्यज्यते ब्रह्मविपरीक्रियभानं हि चातः स एष ब्रह्मणोऽध्यात्ममादेशो विद्युत्रिमेषणवद्विधिदेवतं हुतं प्रकाशनधर्म्यध्यात्मं च मनः प्रत्यक्षमकालाभिव्यक्तधर्मी-स्त्रेष आदेशः ४ एवमादिश्यमानं हि ब्रह्म मनुष्यद्विग्रयं भवतीति ब्रह्मण आदेशोपदेशः नाहि निरुपाधिकभेव ब्रह्म मन्दबुद्धिद्विभिराकलायितुं शक्यम् ॥ ३० ॥ ५ ॥

किंच तद्व्रह ह किल तद्वानं नाम तस्य वन् तद्वानं तस्य प्राणिजातस्य प्रत्यगात्मभूतत्वादनननीया मतस्तद्वानं नाम प्रथ्यातं ब्रह्म तद्वान्मिति यतस्तस्माद्व्रह्मणित्यनेन नामोपासकस्य फलमाह—स यः कश्चिदेतद्यथोक्तं ब्रह्मैवं यथोक्तगुणं वेदोपास्तेऽभि हैनमुपासकं सर्वाणि भूतान्यभिसंवादच्छन्ति ह प्रार्थयन्ते एव यथा ब्रह्म । एवमनुशिष्ट शिष्य आचार्यसुवाच ॥ ३१ ॥ ६ ॥

उपनिषद् रहस्यं यच्चिन्त्यं भो भगवान्मूर्तीयेवमुक्तवति शिष्य आहाऽSस-चार्यः । उक्ताडिभिहिता ते तवोपनिषत् । का पुनः सेत्याह—ब्राह्मीं ब्रह्मणः परमात्मन इयं तां परमात्मविषयत्वादिताविज्ञानस्य वाविव त उपनिषद्मनूत इत्युपासते परमात्मविषयामुपनिषदं शुतवत उपनिषद् भो भृग्वादिति पुच्छतः शिष्यस्य कोऽभिप्रायः । यदि तावच्छुतस्यार्थस्य प्रश्नः कृत्तस्ततः पिष्टपे-एवेतिः घ्यायतः प्रत्यग्भूतत्वाभिव्यक्तिः स्यादित्याह—मनउपाधिकत्वाद्वित्ती । उत्तर्मथे संक्षिप्याऽडह—विद्युन्तिमेषणवदिति । सगुणब्रह्मोपासनमेधर्यफलकसुकुमम् ततः विरक्त उत्तमाधिकारी परमरहस्यं पृच्छतीत्याह—एवमनुशिष्ट इति ॥३१॥ ६॥

परमरहस्यं श्रोतव्यं श्रोतामित्यादिनो कमेवोत्तरार्थमित्युत्तरग्रन्थेन विद्याप्राप्त्य-पायविधानार्थमुक्ता विद्या निरपेक्षैवल्यवधारयति । अवधारणार्थं प्रतिवचनस्य चोद्यस्य-खन् स्फुट्यति—परमात्मविषयामन्त्यादिना । कि पूर्वोक्तोपनिषच्छत्पतया डन्यदपे-

[ ४ चतुर्थः आानन्दृगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता ।

खण्डः ] घणवत्पुनरुक्तोऽनर्थकः प्रश्नः स्यादथ सावशेषोक्तोपनिषद्वस्यात्ततस्तस्याः फलवचनेनोपसंहारो न युक्तः प्रेत्यास्माल्लोकादमुत्रता भवन्तीति । तस्मादुक्तोपनिषच्छेषविषयोपि प्रश्नोऽनुपपन्न एवानवशेषितत्वात् । कस्त्वमिप्रायः प्राशुरित्युच्यते । किं पूर्वोक्तोपनिषच्छेषतया तत्सहकारिसाधनान्तरापेक्षया अथ निरपेक्षया । सोपेक्षया चेदपेक्षितविषयामुपानपदं ब्रूहि । अथ निरपेक्षा चेदवधारय पिप्पलादवचनातः परमस्तत्त्ये-वर्माभिप्रायः एतदुपपन्नमाचार्यस्यावधारणवचनमुक्ता त उपनिषदिति । ननु नावधारणमिदं यतोऽन्यदृकृतव्यामित्याह । तस्यै तपो दम इत्यादि सत्यं वक्तव्यमुच्यत आचार्येण नत्क्तोपनिषच्छेषतया तत्सहकारिसाध-नान्तराभिप्रायेण वा । किंतु ब्रह्मविद्याप्राप्त्युपायाभिप्रायेण वेदैस्तद्-ज्ञानां च साक्षाद्द्ब्रह्मविद्याशेषत्वं तत्सहकारिसाधनत्वं वा सह पाठेन समीकरणात्तपःप्रभृतीनाम् । न हि वेदानां शिक्षादि-ज्ञानां च साक्षाद्द्ब्रह्मविद्याशेषत्वं तत्सहकारिसाधनत्वं वा सहपठिताना-मपि यथायोग्यं विभाग विनियोगः स्यादिति चेद्यथा सूक्तवाकान-मन्त्राणां यथादैवतं विभागस्तथा तपोऽदिकर्मसत्यादीनां ब्रह्मावि-शेषत्वं तत्सहकारिसाधनत्वं वेति कल्प्यते । वेदानां तदज्ञानां चार्थ-प्रकाशकत्वेन कर्मात्मज्ञानोपायत्वमित्येवं ह्ययं विभागो युज्यतेर्डथंस-न्धोपपत्तिसामर्थ्यादिति चेत् । नायुक्ते न ह्ययं विभागो घटनां प्राप्नोति ।

न हि सर्वक्रियाकारकफलभेदबुद्धितिरस्कारिण्या ब्रह्मावि-क्षते । शेषशब्देन फलोपकार्यद्र विवक्षितं । सहकारिशब्देनानुपसर्जनमपि समुच्चयादि विवक्षितमेव । एवं शिष्याभिप्रायमुपवर्ण्य समाधानमाह एतदुपपन्नमिति । विद्यार्-थित्वादितः पाठात्प्रकृतिग्रहणं नास्त्यभिप्रेतम् । तद् योगवाकोन शेषो-पिभावः सहपाठस्त्वंविकिच्चार इति शाब्देः—सहपठितानामपिति । “अग्निरिंदं हविरजुपतावीवृंघत महो ज्यायोऽद्कृत । अग्रीषोमाविदं हविरजुपतामवीवृधेता महो ज्यायोऽद्कृताम्” इत्यादिनैव सूक्तवाकेन सर्वयागसमात्तौ देवतानुमन्त्रणं क्रियते । तत्र यदप्यस्मिन्सूक्तवाके बहुल्यो देवताः पठ्यन्ते तथाडपि येऽस्मिन्यागे याडडहूता तस्यैव विसर्जने योग्यतावशादस्य सूक्तवाकस्य यथा विनियोगस्तथा तपःप्रभृतीनामेव विद्याशेषत्वेन विनियोगो भविप्यत इत्यर्थः । न कर्मणां विद्याविद्ध्वेन योग्यताया अयोग्यत्वादित्याह—नायुक्तेरिति ।

९ ख. ‘घदस्ततस्त’ । २ क. ख. ‘मू वेदैर्द्दाशैः शि’ । १३ क. ख. ग. ह. च. क्ष. ल. ‘ध्यत्यागो’ । ४ को. ख. ड. च. झ. ञ. यारिमरस्यागे ।

तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा

द्याया: शेषापेक्षा सहकारिसाधनसंबन्धो वा युज्यते । सर्वविषयव्यावृत्तप्रत्यगात्मविपयत्वाच ब्रह्मविद्यायास्तत्फलस्य च निःश्रेयसस्य,

"शोषोऽभिच्छेदः कर्म तदेतद साधनम्‌ । त्यजतेव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तु: प्रत्येकपदं पद्म" ।

तस्मात्कर्मणां सहकारित्वं कर्मशेषापेक्षा वा न ज्ञानस्योपपद्यते । ततोडसदेव सूक्तवाकानुमतणवद्यथायोगं विभाग इति । तस्मादवधारणार्थैव प्रश्नप्रतिवचनस्येयोपपद्यते । एतावत्सयेयमुपनिषदुक्ताड्न्यानिरपे- क्षामृतत्वाय ॥ ३२ ॥ ७ ॥

यामिमां बाह्मणुपनिपदं तवाग्रेऽदनूमेति तस्यै तस्या उक्ताया उपनिषदः प्राप्त्युपायभूतानि तपआदीनि । तपः कायेन्‍द्रियमनसां समाधानम्‌ । दम उपशमः । कर्माणीहोचादि । एतैहि संस्कृतस्य सच्वशुद्धचन्द्रद्वारा तत्त्वज्ञानोत्पत्तिहेत्टा ह्यमृतत्वकल्पस्योक्तेडपि ब्रह्मण्यप्रतिपत्तिविंपरित- प्रतिपत्तिश्च यथेहविरोचनप्रभृतीनां । तस्मादिह वाडतीतेपु वा बहुषु जन्मान्तरेषु तपआदिभिः कृतसर्वशुद्धचन्द्रैर्ज्ञानं समुपपद्यते यथाश्रुतम्‌ ।

"यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यार्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः" इति

इतिमन्त्रवणात्‌ । "ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पस्य कर्मणः" इति स्मृतेः । इतिशब्द उपलक्षणप्रदर्शनार्थः । इत्थंवविधिन्यदापि ज्ञानोत्पत्तिरुपकारकममानित्वमदंभित्वमित्याद्युपदिशंतं भवति । प्रतिष्ठा पादौ पादाविवास्यास्तिष्ठति ब्रह्माविद्या प्रवर्तते पद्यचामिव

विद्याया विषयपर्यालोचनया फलपर्यालोचनया च नास्ति तत्‍वतः संबन्धयोग्यता प्रत्युत करणानुरयोगात्कर्मणां त्याग एव मुसुकुणा कर्तव्य इत्याह—सर्वविषययेत । सर्वेभ्य उत्साद्यादिभ्यः कर्मगोचरेभ्यो व्यावृत्तो यः प्रत्यगात्मा स एव ब्रह्मरूपेण विद्याया व्याव- त्को विपयस्तद्विष्ठत्वाद्विद्यायास्तत्फलस्य च कर्मवैलक्षण्यादित्यर्थः ॥ ३२ ॥ ७ ॥

तद्विषयद्वोपक्षते मचछन्द पूर्यात—यामिमामिति । प्राप्तिः सगुणाविषया निगु-

वेदाः सर्वाज्ञानी(नि?) सत्यमायतनम् ॥३३॥ यो का एतामेव वेदापहत्य पाप्मानमन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ३४ ॥ ९ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

पुरुषः । वेदाश्वतवारः सर्वाणि चाझानि शिक्षादीनीति पूर्वकर्मज्ञानप्रक-शत्वाद्वेदानां तदक्षरार्थत्वादज्ञानां प्रतिष्ठात्वम् । अथवा प्रतिष्ठाशब्दस्य पादरूपकल्पनार्थत्वाद्वेदास्वतराणि सर्वाज्ञानी(नि?) शिरआदीनी । अस्मिन्पक्षे शिक्षादीना विदग्रहणेनैव ग्रहणं कृतं प्रत्येतव्यम् । अज्ञिनि गृहीतेडज्ञानि गृहीतान्येव भवन्ति । तद्वायतनत्वादज्ञानाम् । सत्यमायतनं यत्र तिष्ठत्युपनिपतदायनं सत्यमिति । अमायिताडकौटिल्यं वाड्‌नः कायानां तेषु ह्याश्रयिते विद्या येडमायाविनः साधवः । नासुरप्रकृतिषु मायाविष्टु " न येषु जिह्मन्तं न माया च " इति श्रुते। तस्मात्सत्यमायतनमिति कल्प्यते । तपआदिष्वेव प्रतिष्ठात्वेन प्राप्तस्य सत्यस्य पुनरायतनत्वेन ग्रहणं साधनातिशयवज्ञानार्थम् । "अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राच्च सत्यमेकं विशिष्यते" इति स्मृतेः ॥३३॥ ८ ॥ यो वा एतां ब्रह्मविद्यां केनेषितमित्यादिना यथोक्तामेव महाभागां मह्यं ह देवेभ्य इत्यादिसुतां सर्वविद्याप्रतिष्ठां वेदास्मृतत्वं हि विन्दति इत्युक्तमपि ब्रह्मविद्याफलमन्ते निगमयते—अपहत्य पाप्मानमविद्याक-र्मफललक्षणं संसारबीजं विध्योनान्तेडप्यन्ते स्वर्गे लोके सुखात्के ब्रह्मणीर्येतत् । अनन्त इति विशेषणान्न त्रिविष्टपे । अनन्तशब्द औपचारिकोडपि स्यादित्यत आह—ज्येय इति । ज्येये ज्यायासि सर्वमहतरे श्वेतेति ॥३३॥८॥ नब्रह्मात्मविषया चेत्यर्थः । पादरूपकल्पनेटि । प्रसिद्धपादासामान्यस्य कल्पितत्वादि-तैरप्यडैः । कल्पनारूपैर्भवितव्यमित्यर्थः । तस्यै तपो दमः कर्मेत्येतिशब्दस्योपलक्षणार्थत्वात्सत्यमपि संग्रहातव्यं कथम् पृथगुच्यत इत्याराहुःचाडह—तपआदि-

ष्वेवेति ॥ ३३ ॥८॥ सगुणविद्याया: कम्मुक्त्यर्थस्वाक्रमेण प्राप्त्यं यसकेवल्यं निर्गुणविद्याफलं तत्पूर्वक-मिहोपसंहित इत्याह—यो वा एतामित्यादिना ॥ ३४ ॥ ९ ॥

तपआदिष्वेवेति ॥ ३३ ॥८॥ सगुणविद्याया: कम्मुक्त्यर्थस्वाक्रमेण प्राप्त्यं यसकेवल्यं निर्गुणविद्याफलं तत्पूर्वक-मिहोपसंहित इत्याह—यो वा एतामित्यादिना ॥ ३४ ॥ ९ ॥

सह नः । आप्यायन्तु । सन्तु । इति सामवे-

दीयतलवकारोपनिषत्समाप्ता ।

स्वात्मनि मुख्य एव प्रतितिष्ठति । न पुनः संसारमापद्यत इत्यभि-

आत्मा में मुख्य प्राण ही प्रतिष्ठित होता है, वह पुनः संसार में नहीं आता ।

प्रायः ॥ ३४ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकृतौ

इस प्रकार श्रीमत्परमहंस परिव्राजकाचार्य श्रीमच्छंकरभगवत्पादकृत

केनोपनिषत्पदभाष्ये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

केनोपनिषद् भाष्य में चतुर्थ खण्ड ।

समाप्तमिदं श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं तलवकारोपनिषद्र-

यह श्रीमच्छंकराचार्य विरचित तलवकारोपनिषद्-

पपर्यायकेनोपनिषत्पदभाष्यम् ।

भाष्य समाप्त ।

योऽसौ सर्वेश्वरो विष्णुः सर्वात्मा सर्वदर्शनः ।

जो यह सर्वेश्वर विष्णु हैं, जो सर्वात्मा हैं, जो सब कुछ देखने वाले हैं,

शुद्धो बोधाम्बुधिः साक्षात्सोडहं नित्योदयः प्रभुः ॥ १ ॥

शुद्ध बोधाम्बुधि (ज्ञान का सागर) हैं, वही मैं हूँ, जो नित्य उदय (प्रकाश) वाला प्रभु है ।

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करानन्द-

इति श्रीमत्परमहंस परिव्राजकाचार्य श्रीमच्छंकरानन्द

पादशिष्यश्रीमदानन्द-

पादशिष्य श्रीमद आनन्द

मीकृतौ श्रीमच्छङ्करतलवकारोपनिषदपर्यायकेनोपनिष-

द्वारा रचित श्रीमच्छंकर तलवकारोपनिषद् का भाष्य ।

स्पद्भाष्यटिप्पणं संपूर्णम् ॥

टीपण पूर्ण ।

केनोपनिषत् ।

आनन्दगिरिकृतट्टीकासंवलितशाङ्करवाक्यभाष्योपिता ।

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

अथ शाङ्करभाष्यम् ।

समातं कर्मात्मभूतप्राणविषयं विज्ञानं कर्म चानेकप्रकारम् । ययो-

विकल्पसमुच्चयानुष्ठानादक्षिणोत्तराभ्यां सृतिभ्यामावृत्त्यनावृत्ती भवतः ।

अत ऊर्ध्वं फलानिरपेक्षज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानात्कृतात्मसंस्कारस्योचिछ-

ात्मज्ञानप्रविनिवृत्तिकस्य हेतुत्वविषयत्वोर्ध्वदिशिनो निर्धारताहेताविषय-

प्रयत्नादुतरेणैव मनआदेः प्रवर्तकम् ।

अथाऽऽडनन्दगिरिकृता टीका ।

विदिताविदितानत्यसिद्धं ब्रह्माहमद्वयम् ॥ १ ॥

केनेप्तमित्यादिकां सामवेदशाखामेदब्रह्माणोपनिषदं पदशो व्याखल्यायापि न तुतोष

भगवान्भाष्यकारः । शरीरकनिर्यैरनिर्णीतार्थत्वादिति न्यायप्रधानः श्रुत्यर्थसंग्राहकैर्वाक्यै-

व्याचिच्छ्यासु: पूर्वकाण्डेन संक्षेपतो दृश्यते—समाप्त-

मिति । कर्मणामात्मभूत आश्रयसूत् प्राणस्तस्य शुद्धत्वादिगुणविशिष्टस्योपासनं पूर्वत्रा-

तिवृत्तं कर्म च नित्यनैमित्तिक्यनेकप्रकारमविरुध्दमात्मिक्रान्तमितर्यः ताभ्यां ज्ञानकर्मभ्या-

मेव मोक्षसिद्धे: सुमुक्षोः पृथगुपनिपातदार्श्येनैकार्थानिरासाय ज्ञानकर्मणी विशिनाष्टि—

ययोरिति । ज्ञानमनादृत्य कर्मण एव निरपेक्षसाधनतया डुष्टानं विकल्पतस्तचन्द्रभ्रमणलं

प्राप्त्याडड्वर्तते केवलस्य ज्ञानस्य कर्मसमुच्चितस्य वाडडनुष्ठानाद्विश्वलोकं प्राप्य स्थित एव ।

तस्माद्वाडड्वर्तते इत्याेपिक्ष्यनावृत्तिभवति न पुनराव्यन्तिकी । कृतकल्वपरिच्छेदाभ्यामनि-

त्य्वाद्रुमानात् । अतः संसारफलकमेव कर्मकाण्डमित्यर्थः असस्वयं कर्मकाण्डार्थस्थाडपि

नित्यपूर्वोत्तरभावावपत्तिलभ्यः कथम् हेतुहेतुमद्भावः संबन्धः कर्मकाण्डेन ज्ञानकाण्डस्ये-

त्याकाडक्षायामाह—अत ऊर्ध्वमिति । कामिनाडुष्टिते कर्म यदपि संसाराय भवति

तदेव तु निष्कामेन(णा)नुष्टितं सुकृतायै स्यात् । तद्सुकृतस्य चानात्मज्ञानाभिमुख्यं न

जायते । अनात्माभिनिवेशान्तार्थसाधनतया ड्वधारितत्वादात्मविष्यैव जिज्ञासा जायते ।

५

त्वात्संसारविज्ञानसुविचिच्छत्सत: प्रत्यगात्मविपयजिज्ञासो: केनेषितमित्यात्मस्वरूपतस्वविज्ञानायायमध्याय आरभ्यते । तेन च शृङ्युपपदमज्ञानमुच्छेत्तव्यं तत्प्रत्रो हि संसारो यतः । अनधिगतत्वादात्मनो युक्ता तद्र्धिगमाय तद्विषया जिज्ञासा । कर्मविषये चानुक्किः । तद्विरोधित्वात् । अस्य विजिज्ञासितव्यस्याऽऽडड्मतत्त्वस्य कर्मविपये डडवचनम् । कसमादिति चेदात्मनो हि यथावाङ्ङ्ञानं कर्मणां विरोधित्वे । निरतिशयब्रह्मस्वरूपो आत्मा विजिज्ञापयिषित: “तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते । नहि स्वाराज्येऽभिषिक्तो ब्रह्मत्वं गमित: कञ्चन *नमितुमिच्छतो ब्रह्मास्मीति संबुद्धो न कर्म कारयितुं शक्यते । नह्यात्मानमवाप्तार्थं ब्रह्म मन्यमान: प्रवृत्तिं प्रयोजनवतीं पश्यति । न च निष्प्रयोजना प्रवृत्तिरतो विरुध्यते व कर्मणां ज्ञानम् । अतः कर्मविपयेडनुक्त्विर्विज्ञानविशेषविपयैव जिज्ञासा । कर्मानारम्भ इति चेत् ।

जिज्ञासोस्तत्त्वमस्यनिरूपणायोपनिषदारम्भात् इति हेतुहेतुमद्भाव इत्यर्थ: । आत्मस्वरूपप्राप्त्यर्थं तत्त्वविज्ञानायायमध्याय आरभ्यते चेतित । यतोऽध्ययनादिकाऽऽज्ञाननिवृत्तिपूर्वकं विज्ञानं फलं स्यादेत्यत आह—तेन च विज्ञानेन फलं स्यादेत्यत आह—तेन च शृङ्खलया मुक्तिहेतुज्ञानतन्त्रा संसारप्रासङ्गिकस्तदुच्छेदेनाऽऽत्मजिज्ञासा जायते इत्युक्तं तदसत् । अहंप्रत्ययेनैवाऽऽत्मनोऽधिगतत्ववादधिगते जिज्ञासाऽऽपत्तेरियं रीत्याSSह—अहंप्रत्ययस्य मुख्यप्रवादेनाऽऽधिकृतस्य व्यतिरिक्तात्मप्रमा-

कस्वासिद्धेरिव दिनां विप्रतिपत्तिदर्शनाच्च युक्ता जिज्ञासेत्यर्थ: । तथाडपि कर्मकाण्डे देहव्यातिरिक्तस्याऽऽत्मनो विधिपक्षितत्वेन निरुपितत्वात्पुनर्जिज्ञासानुपपत्तौ कथम् उपनिषद्रभ्यत इत्यारहच््छङ्क—कर्मविषय इति । आस्ति देहादिव्यतिरिक्त: परलोकसंवन्ध्य-रम्भ्यत इत्यारहच््छङ्क—कर्मविषय इति । आस्ति देहादिव्यतिरिक्त: परलोकसंवन्ध्य-

प्तिकस्य मुख्यप्रवादिसमानाधिकरणतया व्यतिरिक्तात्मप्रमापकत्वासिद्धेश्चाऽऽत्मनोऽधिगतत्ववादिति । अहंप्रत्ययस्य मुख्यप्रवादिसमानाधिकरणतया व्यतिरिक्तात्मप्रमापकत्वासिद्धेश्चाऽऽत्मनोऽधिगतत्ववादिति । अहंप्रत्ययस्य मुखप्रवादेनाऽऽधिकृतस्य व्यतिरिक्तात्मप्रमा-

स्मेयेताऽऽदेवद्र स्वर्गादिचोदनाभिपेक्षितं न तु ब्रह्मात्मकत्वं तस्य कर्मविरुद्धत्वात्तस्मिज्ञासा युक्तेत्यर्थ: । संयम्वाक्यं विवृणोति—अश्येत्यादिना । निरतिशयब्रह्मस्वरूप आत्मोपनिषदि विजिज्ञापयिषितोऽस्तु । कयमेतावता कर्मणा विरोध इत्याकाङ्क्षायामाह—न देवताराधनरूपो हि योगो ब्रह्मविच्च सर्वदेवतात्मकत्वात् पशुभावाच्च व्यावृत्त: कथम् देवतां प्रणमेदित्यर्थ: । ब्रह्मात्मकत्वज्ञानं कर्मविरुद्धं चेतर्हि शास्त्रस्य ब्रह्मात्मत्वोपदेशोऽर्थात्कर्म तित्य-जयिप्तमिल्यनुष्ठानमेव प्रासज्येतातो जिज्ञासाहेतुत्वेनाऽऽभिमत: कर्मकाण्डेन संबन्धोऽसंगत इत्यारहच््छङ्कमुद्धाव्याऽऽभिहितं संबन्धं समर्थयति—कर्मानारम्भ इत्यादिसूत्रेण ।

कस्वासिद्धेरिव दिनां विप्रतिपत्तिदर्शनाच्च युक्ता जिज्ञासेत्यर्थ: । तथाडपि कर्मकाण्डे देहव्यातिरिक्तस्याऽऽत्मनो विधिपक्षितत्वेन निरुपितत्वात्पुनर्जिज्ञासानुपपत्तौ कथम् उपनिषद्रभ्यत इत्यारहच््छङ्क—कर्मविषय इति । आस्ति देहादिव्यतिरिक्त: परलोकसंवन्ध्य-

• इड्ढागमाधनिस्य: ९ क. ख. श्व. 'नेमेवार्थ: ।

[१ प्रथमःखण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्यसमेता । ३

निष्कामस्य संस्कारार्थत्वात् । यदि ह्यात्मविज्ञानेनाऽऽत्माविद्याविषयत्वात्परितित्याज्यपितं कर्म ततः “प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम्”” इत्यनारम्भ एव करणं: श्रेयानुपफलत्वादायासबहुलत्वाच्च तत्त्वज्ञानादेव च श्रेयःप्राप्तेरिति चेत्सत्यम् । एतद्विद्याविषयं कर्माऽल्पफलत्वादिदोषवद्दूषणरूपं च सकामस्य । “कामान्यः कामयते” “इन्ते तु कामकर्माणि भवन्ति तद्निवर्तकाशयप्राणविज्ञानसहितानि । “देवयाजी श्रेयानात्मयाजी वा” इत्युपनिषत् । तद्यमाजी तु करोति “इदं मे डनेनाऽऽत्मा संस्क्रियते” इति संस्कारार्थमेव कर्माणीति वाजसनेयके । “महायज्ञैर्यज्ञैश्च बाधीयं क्रियते तनुः । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्” इत्यादिस्मृतेश्च । प्राणादिविज्ञानं च केवलं कर्मसमुच्चितं वा सकामस्य प्राणात्मप्राप्त्यर्थमेव भवति । निष्कामस्य त्वात्मज्ञानप्रतिबन्धनिर्मोक्षार्थं भवति । आदर्शनिर्मार्जनवत् । उत्पन्नात्मविद्यस्य त्वनारम्भो निरर्थकत्वात् ।

उत्पत्तिविधिविधहितानां कर्मणां संस्कारार्थत्वे प्रमाणमाह—देवयाजी श्रेयानित्यादिना । फलकामनया देवान्यो यजते स किं श्रेयानिति प्रश्नः । कृत्वाडडत्मयाजी श्रेयानिति निरुपितं हातथ्ये कामानुपघातसहितं मे माऽऽत्मनेन कर्मणा संस्क्रियते इति संस्कारार्थत्वेनैव करोति न कामवशात् इत्यर्थः । ब्राझी ब्रह्मज्ञानाहा । क्रियते तनुरिति । तहुष्य आत्मा लक्ष्यते । नचु प्राणाद्युपासनं प्राणादिभावप्राप्त्यर्थमेव, “तेनो एतस्मै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति” इति श्रुते: । कथमुक्तं कर्मनिवर्तकाश्रयप्राणोपासनसहितानि कर्माणि संस्कारार्थानीति तत्राऽऽह—प्राणा-दिविज्ञानं चेति । विविधभावैक्येन(ण) यज्ञाद्युपलक्षितस्य सर्वस्य कर्मण आत्मज्ञान-र्थ्वेन विनियुक्तत्वादुपासनस्य च मानसकर्मत्वादात्मज्ञानप्रतिबन्धकस्य क्लेशस्य निर्हरणद्वारेण स्यादात्मज्ञानार्थमप्यमिल्ये: अज्ञानाभिभायेण सद्यो योजयत्वात् प्रत्यनरम्भप्रसङ्ग आश्रय-हीन इत्युक्तम् । ज्ञानाभिप्रायेण त्वनिष्टापादनस्यैषापादनरूपवस्तुसङ्ग्याSSशास्त्रविमाह—उत्पन्नात्मविद्यस्येति । न केवलं श्रुतिप्रामाण्यादेव विवेकिनः कर्मानारम्भः साध्यसिद्धौ साधनं नाऽडद्रियत इति लौकिकन्यायाच कर्मानारम्भः सिद्ध इत्यर्थः ।

हरि: ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः ।

"कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदार्शनः" इति ।

"क्रियापथेन पुरुषार्थिनामेतद्व्याकोचयत्नः" "संज्ञासु एवात्यन्तशयिते" इति, "त्यागेनैके" "नान्यः पन्था विद्यते" इत्यादिश्रुतिष्यश्र्व, न्यायाच्च उपायतानि हि कर्माणि संस्कारद्वारेण ज्ञानस्य ज्ञानेन त्वमृतत्वप्राप्तिः; "अमृतत्त्वं हि विन्दते" "विद्यया विन्दते अमृतम्" इत्यादिश्रुतिस्मृतिष्यश्र्व ।

नहि न्यायः पारगो नावं न मुष्णाति यथेदेशकगनं प्रति स्वातन्त्र्ये सति । नहि स्वभावसिद्धं वस्तु सिषाधयिषति साधनैः स्वभावसिद्धश्र्वSSस्मात्तथा नाडडपिपविषितः । आत्मत्वे सति नित्यासत्त्वात् । नापि विचिक्रियिषितः, आत्मत्वे सति नित्यत्वादिकारित्वादविषयत्वादमृतत्वाच्च । श्रुतेश्र्व "न वर्धते कर्मणा" इत्यादि । स्मृतेश्र्व "अविकार्योऽयमुच्यते" इति । नच आधिकिपितः । श्रुतिषु "शुद्धभावादिदं श्रुतम्" इत्यादितिम्यः ।

अनन्यख्वाच्च । अन्येनान्यत्संसक्रियते । नचाडडत्मनोडन्यभूता क्रियाडस्ति, न च स्वेनैवाडडत्मना स्वमात्मानं संचिकीर्षित । न च वस्त्वन्तराधानं नित्यप्राप्तिर्‌वा वस्त्वन्तरस्य नित्या । नित्यत्वं चेष्टं मोक्षस्य । अत उत्पन्नविद्यस्य कर्मारम्भोडनुपपन्नः ।

अतो व्यावृत्तबाह्यबुद्रेरात्मविज्ञानाय केनेषितमित्याद्यारम्भः । प्रवृत्तिलिङ्गाद्विशेषार्थः; प्रश्न उपपन्नः । स्थादीनां हि चेतनावदधिष्ठितानां प्रवृत्तिदृष्टा नानाधिष्ठितनाम् । मनआदीनां चाचेतनानां प्रवृत्तिहेतुसंशयते । तान्द्रि लिङ्गं चेतनाव-

योगाच्च ज्ञानिनः कर्मानिरम्भ इष्ट इत्यिह—नो हि "स्वभावसिद्धैर्‌मित्यादिना । उत्पत्तिरासांविकृति: संस्कृतिश्र्वेति चतुर्विधं क्रियाफलं स्वरूपावस्थाने कैवल्ये न संभरति-त्युक्तम् । यदि च प्रमाणद्र्गुणस्याडडत्मन्यााभानां ब्रह्माद्द्रहि:स्थितब्रह्मप्राप्तिर्‌वा जीवस्य कैवल्यं कल्प्यते तर्हिनित्यत्वं च दुर्‌घरमित्याह—न च वस्त्वन्तराधानमिति ।

एवमुपनिषदामं संभव्य वाक्यस्य्यार्थ संगृह्णाति—प्रवृत्तिलिङ्गादिति । शिष्याचार्ययोः प्रश्नप्रतिवचनरुपा श्रुतिः; मुखप्रतिपत्त्यर्था प्रवृत्ता तत्र प्रश्नः; किं ज्ञातेड्ज्ञाते वेतिचोद्य-

निरासाय सामान्यो ज्ञातेड्जि विशेषात्स्याज्ञाते संभति विक्लकरणवदिति सूत्रितमेतद्विःप्रप्नोति—रथादीनां हीति । मनआदीनामेव चेतन्वादचेतनप्रवृत्तिवादित्यसिद्धो हेतु-

9 क. ख. घ. छ. झ. सूचित° ।

केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः। केनेपितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥

श्रोत्रस्य श्रोत्रं त्वडधिष्ठातुरस्त्वे । करणान्ति हि मनआदी़नि नियमेन प्रवर्तन्ते । तन्नासति चेतनावत्यधिष्ठातरयुपपद्यते । तद्विशेषस्य चानधिगमाच्चेतना-वत्त्वसामान्ये चाभिधते विशेषार्थः प्रथ्म उपपद्यते । केनेपितां केनेषः करण-च्छामात्रेण मनः पतति गच्छति स्वविषये नियमेन व्याप्तियत इत्यर्थः । मनुतेऽनेनेति विज्ञाननिमित्तमन्तःकरणं मनः प्रेषितमिवेत्युपमार्गः । न त्विप्रितप्रेपितशब्द्योरर्थविर्ह संबवतः । न हि शिष्यानिव मनआदी़नि विषयेभ्यः प्रेष्यस्यात्मा विविक्तनित्यचिन्तस्वरुपतया तु निमित्तमात्रं प्रवृत्तौ नित्याचिकित्साधिष्ठातृवत् । प्राण इति नासिकाभवः ! प्रकरणात् । प्रथमत्वं चलनक्रियाया: प्राणनिमित्तत्वात्स्वतो विपयावभासमात्रं करणानां प्रवृत्ति: । चलिक्रिया तु प्राणस्यैव मनआदिषु तस्मात्याथस्यं प्राणस्य प्रैति गच्छति युक्तः प्रयुक्त हत्येतत् । वाचो वदनं किंनिमित्तं प्राणिनां चक्षुः-श्रोत्रयोश्च को देवः प्रयोक्ता । करणानामधिष्ठाता चेतनावान्यः स किविशेषण इत्यर्थः । ॥ १ ॥

श्रोत्रस्य श्रोत्रं त्वडधिष्ठातुरस्त्वे ।

श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिप्रतिवचनवाक्यार्थसंग्रहं विकृतोति—विक्रियादित्यादिना । मनआदी़नां यः प्रव-त्कः स क्रिविशेष इति प्रकर्ष्य निर्विशोपतैव विशेष इष्युत्सरम् । क्रियाया गुणस्य संग्रहस्य वा विशेषस्य व्यावर्तकधर्मस्य स चाश्रित्युमशक्यत्वादितमत्ते घटादिद्रव्यात्मप्रसङ्गादतो निर्विशेषचैतन्यात्मकोऽहमित्येवं ज्ञानं सम्पग्ज्ञानम् । न चाभावेन सद्रूपत्वप्रसङ्गः । तस्य प्रथक्सतत्वाभावात्स्वरुपेण व्यवहारल्वादित्युक्तम् । अन्यत्र यदि शोक्ल्यादिवत्कोऽपि विशेषेऽभविष्यत्तदा तमवक्ष्यत् । श्रुतिस्तुत्रुपलक्षणवृत्त्यैव प्रतिवचनं ब्रुवाणा निर्विशेषत्वं मन्यत

श्रोत्रमित्यादिप्रतिवचनस्यार्थ:। अनुगमादत्तदनुगतानी व्याप्त्रास्मिन्नर्थेक्षराणि। कथं शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं तस्य शब्दावभासकत्वं श्रोतृत्वम्। शब्दोपलब्धिरूपतयाडवभासकत्वं न स्वतः श्रोतस्याचिद्रूपत्वात्। आत्मनश् चिद्रूपत्वात्। यच्छ्रोत्रस्योपलब्धिरूपत्वेनावभासकत्वं तदात्मनिमित्तकत्वादिति। यथा द्रष्ट्रस्य दर्शनं यथा वोढुःश्शकटादिमशिनिनिमित्तकत्वं द्रघुरप्युदकस्य द्रघुत्वमुरुच्यते। तदूदुदनित्यं यत्संयोगादुपलब्धृत्वं तत्करणं श्रोत्रादि। उदकस्येव द्रघुत्वमलित्यं हि तत्र तत्। यत्र तु नित्यमुपलब्धृत्वमग्रविवोण्यं स नित्योपलब्धिस्वरूपत्वाद्रघेवोपलब्धौच्यते। श्रोत्रा-

इति श्रुत्यक्षराच्चुसारादम्यत इत्याह—अनुगमादिति।। निर्विशेषत्ववाचकपदाभावकस्य निर्विशेषस्यैव शरारुगम इत्याह—कथमिति। निर्विशेषस्य वाचकराक्ष्या वाक्यार्थत्वाभावेद्युपलक्षणवृत्या भविप्यतीत्यमिप्रेत्य श्रोत्रशब्दस्य तत्रसुल्यार्थमाह——शृणोतीति। शक्तिः सतः प्रकाशामानस्यैव वाच्या नास्तोडप्रकाशामानस्य नरविणायामानस्वेन शक्तिमत्त्वादुपपत्तेः। सत्तामप्रकाशाश्रयाSSस्सरूपं तद्रद्रे मानभावादत उपलब्धृतात्म्येनैव श्रोतस्यावभासकत्वं न स्वतोग्र्येण जडस्वात्। जडस्य च सत्ताहीनत्वाच्छक्तिरुच्यप्येवेतेर्थः। श्रोतस्यावभासकत्वमुपलब्धादस्म्येनति यचुपलठौपलक्ष्यते तदुपलठगुरूप्यभासकत्वमन्याधीनमित्यनवस्था प्राप्नोतीत्याशड्क्याडSह——आत्मन्रेति। स्वप्रकाशाद्वादुपलठुः सत्ताप्रतीत्योरन्यन्यायत्तव्वानवस्थेत्यर्थः। भवत्पेवमानस्याभावः तथाडपि क्यं श्रोतस्य श्रोतृमित्योच्यत इत्याराशड्क्याडSह——यच्छ्रोत्रस्येति। तदात्मनिमित्तकत्वाच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्युपलक्ष्यते निर्विशेष चेतन्यमात्रमिल्यर्थः। यथा क्षत्रस्येति। क्षत्रजातिनियामकं कर्मे पलठुंवलव्यवहार इत्याराशड्क्याडSह——उद्करमपीति। तदुपलठुधृतिसंकन्च्याच्छ्रोत्रादिप्रुपलब्धृत्वव्यवहार इत्यर्थः। भवन्ते तर्हि नित्योपलठिस्वभाव आत्मेति श्रोत्रादि: करणत्वं न स्यात्। क्रियाएं हि करणापेक्षस्यैकाक्षयामाह——अनित्यं यद्दिति। प्रमातुर्यत्संकन्चादनित्यमुपलठुधृतं भवति बुद्धिपरिणामैरचच्छ्रोत्रादिकरणं बुद्धिवृत्यपेक्षया भवतीत्यर्थः। श्रोत्रादिसंगते प्रमातर्यनित्योपलठुधृतिसंशवेऽपि तवासडस्य साक्षिनः कथमुपलठुधृतिव्यपदेश इत्याराशड्क्याडSह——यत्र त्विति। उक्तमर्थं संक्षिप्याडSह——श्रोत्रा-

१ क. 'ते तथे'।

मनसो मन्त्रो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणश्श्रुषश्श्रुतः । अतिमुच्य धीरा: प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥

दिशु श्रोतॄत्स्वधिय उपलब्धिविधया श्रोत्रॆण श्रोतव्यं तद्विशेषविषयत्वेन तदक्षराणामासर्थानुगमादुपपद्यते निर्देशो विशेषोपलॄब्धिस्वरूपस्यैष षट्तमनो मनआदिप्रवृत्तिनिमित्तकत्वमिति । मनआदिष्वेवं यथोक्तं वाचो ह वाचं प्राणस्य प्राण इति विशिष्टिद्रयं सर्वत्रैव दृश्यम्य् । कथम् पृष्ट्वात्स्वरूपनिर्देश: प्रथमयैनव च निर्देश: । तस्य च श्रेयस्त्वादात्मवस्विति द्वितीया । अतो वाचो ह वाचं प्राणस्य प्राण इत्यस्मात्सर्वत्रैव विभक्तिद्रयम् । यदेतच्छ्रोत्र्युपलॄब्धिनिमित्तं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिलक्षणं नित्योपलब्धिस्वरूपं निर्विशेषमात्रतत्त्वं बु(तदु)द्धादिति मुच्यानवबोधनिमित्ताध्या(रोपित)द्बु-द्रच्यादिलक्षणात्संसारान्मोक्षणं कृत्वा धीरा धीमान्त: प्रेत्यास्माल्लोकाच्छरीराद्रथ्य वियुज्यनार्यस्मप्रतिसंधीयमाननिर्निमित्तकत्वाद्वस्तता भवन्ति । सति ह्यज्ञानेऽ कर्माणि शरीरान्तरं प्रतिसंधत्त आत्मवबोधे तु सर्वकर्मारम्भनिमित्तज्ञानाविपरीतविद्याविप्लष्टत्वात्कर्मणामित्यनारम्मेऽस्रुता एव भधन्ति । शरीरादिसन्तानविच्छेदप्रतिसंधानाद्यपेक्षयाडध्यासिद्वति । श्रोत्रादिपु निमित्तेषु ससु श्रोत्रादिसंहते प्रमातरि श्रोतृवादिरूपोपलब्धिरित्युपलॄब्धवमित्यर्थ: । मनसो मन इत्यादिष्वेवमातिदिशति—मनआदिष्वेवामिति । न्यायसामान्याद्योक्तं व्यारल्यन् दृश्यल्म् । नहि मनसो मन्त्वं वाचो वाक्त्वं वा स्वतस्स्येण संभवति अध्यस्तत्त्वादतो अधिष्ठानतत्सत्ताप्रकाशाभ्योमेव सत्ताप्रकाशातं मनआदे: । तच्चाधिष्ठानं निर्विशेषमात्रपलॄब्धितत्त्वम् । विशिष्टवबोधस्तु तद्र्यनिंदशातत्पर्य्यमाह—वाचो ह हेत्यादिना । मनआदे: प्रवर्तक: किंस्वभाव इति पृष्टस्वरूपानिंदेश: कर्तव्य: । स च प्रथमया । “निर्देशे प्रथमा प्रोक्ता ” इति स्मरणदित्यर्थ: । अतिमुच्य धीरा इत्युत्तरं वाक्यं साध्याहारं योजयति—यदेतादिल्यादिना । एतद्बु(तदु)द्धादिति मुच्यता भवन्तीति संबन्ध: । तादात्म्येनाध्यारोपितो यो बुध्यादिरनबबोधनिमित्त: संसारस्ततो मोक्षणं तादात्म्याध्यानुविद्र्य फलम् । अमृता भवन्तीति विदेहमुक्तिरहष्ट फलमित्यर्थ: । कर्मणां सकन्धानुपपत्तिरिति शेष: । निमित्तभावाच्छरीरान्तराध्यानारम्मेऽमृता भवन्तीति प्रयोगादागन्तुकत्वमस्येत्याह—शरीरादिति । अनादिरवपरम्परया शारीर्यासं परस्ताच्च भविष्यास्मीति शरीरादिसन्तानाविच्छेदस्य प्रतिसंधानं धर्माधिका-

१ क. ज. क्ष. श्रोत्रत्बा° । २ क. ख. छ. झ. ज. बोधिन: स° । ३ घ. श्रोत्रत्बा° ।

न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न वि᳚ज्ञो न विजानीमो यथैतदनुशि-

ष्यादन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि ।

रोपितमत्रुबुधियाभ्यः पूर्वर्मप्रमता । सन्तो हि यत्स्वरूपत्वादस्मता भव-

न्तीत्युपचर्यते ।। २ ।।

न तत्र चक्षुर्गच्छतीत्युक्तेऽपि पर्यनुयोगे हेतुरप्रतिपत्तेः । श्रोत्रस्य

श्रोत्रामित्येवमादिनोऽन्ये᳚ऽप्ये᳚व᳚मात्म᳚त्वे᳚ऽप्रतिपन्नत्वात्सूक्ष्मत्वहेतोरवस्तुनः पुनः

पुनः पर्यनुयोगाकारणमाह-न तत्र चक्षुर्गच्छतीति । तत्र श्रोत्राद्यात्मभूते

चक्षुरादीनि वाक्च्छूषूपोः सर्वेन्द्रियोपलक्षणार्थत्वान्न विज्ञानमुत्पद्यते ।

सुखादिवर्त्तर्हि गृह्योतान्तःकरणेनात आह-नो मनः । न सुखादिवनमनसो

विषयस्त्वत् । इहान्याविषयस्त्वात् । न वि᳚ज्ञो न विजानीमो᳚न्तःकरणं

यथैतद्रह्म मनआदिकरणजातमनुशिष्यादनुशासनं कु᳚र्या᳚त्प्रवृत्तिनिमित्तं

भवतथाडविदितत्वलक्षणं वि᳚ज्ञो न विजानीमि᳚ः । अथवा श्रोत्रादीनां श्रोत्र-

दिलक्षणं ब्रह्म विशेषेण दर्शयेत्ययुक्त आचार्य आह न शक्यते दर्शयितुं

कस्मान्न तत्र चक्षुर्गच्छतीत्यादि पूर्ववत्सर्वमन्र तु विशेषो यथैतदनुशि-

ष्यादिति । यथैतदनुशिष्यात्मप्रतिपादयेत् । अन्योडपि शिष्यानितोडन्वेन

विधिनेत्यभिप्रायः । सर्वथाडपि ब्रह्म बोधयेस्युक्त आचार्य आह, अन्यदेव

तद्विदितादथो अविदिताद्धीयत्यागम᳚म् विदिताविदिताभ्यामन्यत्वमित्यत्र

रिश्वाध्यासः कामादिदोमकल्पनं चैतस्माद्यारोपितो यो मृत्युसद्रियोगापेक्षयाडसदृक्त्वस्य

भवनमौपचारिकमित्यर्थः ।। २ ।।

न । तत्र चक्षु᳚र्गच्छती᳚त्यादिना᳚तिप्रतिपत्तिनिवार्थं स᳚म्भाव्यते । आचार्यो᳚ण्के᳚ऽपि वक्तुं

पत्तेहतोः पर्यनुयोगे हेतु᳚स्तत्र चक्षु᳚र्गच्छती᳚ति । एतद्वि᳚रु᳚ध्नो᳚ति—श्रोत्रस्य श्रोत्र-

मित्यादिना । तत्सतस्याप्यविषयत्वादित्याह—इत्याह—इन्द्रियाविषयत्वादिति । मनश्चेन्द्रियं प्रसिद्धं

तत्सतस्याप्यविषयत्वादिति । न वि᳚ज्ञो न विजानीम इत्याद्यम्यासः करणाविषयत्वस्योपनार्थः ।

आक्षेपपरतया व्याख्याति शाङ्करभाष्ये᳚—अथवेत्यादिना । इत उपलक्षणप्रकारादन्वेन प्रकरणे न शक्यते

दर्शयितुं क्रियागुरूणादिविशेषशून्यत्वादित्यर्थः । आगममिलुपदेशपरामपर्यमाहेति संबन्धः ।

आगमस्यार्थमाह—विदिताविदिताभ्यामन्यत्वमिति । अन्यदात्मनो विदितमवि-

दितं वा स्यातद्विदितत्वेन निषेधेन॥स्म॥नोऽस्ति ब्रह्मत्वं विदुपां विनिर्व्याज॥डडमा

१ ग. ड. ज. °तं यथा भवेतददवि° । ज. °तं यथा भ° । २ ख. घ. च. छ. °तददवि° ।

[१ प्रथमःखण्डः] आनन्दगिरिकृतटिकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । ९

यो हि ज्ञाता स एव सः । सर्वात्मकत्वात् । अतः सर्वात्मनो ज्ञातुर्ज्ञातृन्त-रामावादिद्रितादन्यत्वम् । “स वेदि वेद्यं न च तस्याचित वेदा” इति च मन्त्रवर्णात् । “विज्ञातारमरे केन विजानीयात्” इति च वाजसनेयके । अपि च व्यक्तमेव विदितं तस्मादन्यद्विदिताभिपायः । यद्विदितं व्यक्तं तदन्यविषयत्वादल्पं सविरोधं ततोऽनित्यमत एवानेकवादश्रुतभत एव तद्विलक्षणं ब्रह्मैव सिद्धम् । अस्तु तर्होविंदितम् । न विज्ञान-

पेक्षत्वात् । यद्विद्धाविदितं तद्विज्ञानापेक्षमविदितविज्ञानाय हि लोकप्रवृत्तिः । इदं तु विज्ञानापेक्षं कस्याद्विज्ञानस्वरूपत्वात् । न हि यस्य यत्स्वरूपं तत्प्रदीपः स्वरूपाभिव्यक्तौ न प्रकाशान्तरमन्यतोऽपेक्षते स्वतः स वा यद्वाच्य-नपेक्षं तत्स्वत एव सिद्धं पराश्रयत्वादिप्रसङ्गेनर्थकः स्यात् । प्रकाशो विशेषाभावात् । नहि प्रदीपस्य स्वरूपाभिव्यक्तौ प्रदीपान्तर-काशोऽर्थवान् । न चैवात्मनोडन्यच्च विज्ञानमस्ति येन स्वरूपविज्ञानेऽप्यपे-क्यते । विरोध इति चेन्नान्यस्वात् । स्वरूपाविज्ञाने विज्ञानस्वरूपत्वाद्विज्ञा-

ब्रह्मेत्युपदिष्टं भवतीत्यर्थः । विदितान्त्यवे युक्तिमाह—यो हीत्यादिना । विदि-तान्त्यत्वचनस्यैडर्थकर्मणाह—अपि चेति । कार्याद्वृत्तिः सिध्यतीत्यर्थः । आत्मा यद्याप्यनन्तो विज्ञानं नापेक्षते तथापि स्वग्राहकत्वाद्विज्ञानापेक्षते तेन विज्ञानापेक्षत्वमसिद्धमित्याशङ्क्याह—न च स्वत एवोति । स्वभाव-याडनपेक्षमेव सिद्धत्वादपेक्षाशब्दो न घटते स्वग्राहकत्वं चासिद्धं स्ववृत्तिविरोधादित्यर्थः । विज्ञानं सजातीयानपेक्षं प्रकाशत्वादप्रदीपवदित्युमानमभिप्रेत्य हेत्वन्तरमाह—नहीति । तमोऽवस्थये ह्यालोकापेक्षा तदभावश्थलोके स्वत एव सिद्ध इत्यर्थः । प्रदीपस्य तेजसस्य

तैजसान्तरानपेक्षत्वेऽपि विजातीयप्रकाशस्य ज्ञानस्यापेक्षा स्वव्यवहारेपि हष्ठा तथा ब्रह्मणोऽपि विजातीयज्ञानापेक्षा भविष्यतीति न च वाच्यमिल्याह—न चैवमात्मन इति । ब्रह्मणोऽन्यस्य सर्वस्वज्ञानात्मकत्वाद्विज्ञानसंभावनैव नास्त्यन्यत् । नो विजातीयज्ञानापेक्ष-मपि ब्रह्मेत्यर्थः । ज्ञानापेक्षे लौकिकानुभवविरोधं शास्त्रविरोधं चोद्दाव्य परिहरति-विरोध इति चेन्नानुभवात् । सूत्रस्य पूर्वपक्षभागं विमृजते—स्वरूपविज्ञान

इत्यादिना । विज्ञानापेक्षत्वं ब्रह्मणोऽभाणि । सापेक्षत्वं जीवशब्दवाच्यस्योपाधिविशिष्ट-९ ख. म. च. अ. कोश प्रदीप ।

नान्तरं नापेक्षत इत्येतदस्तत्। हश्यते हि विपरीतज्ञानमात्मनि सम्यग्ज्ञानं च न जानास्यामानमिति श्रुतेर् श्वेताश्वतरोपनिषदः "तत्त्वमसि" "आत्मानमेवावेत्" "एतं वै तमात्मानं विदित्वा" इति च । सर्वत्र श्रुतिष्वात्मविज्ञाने विज्ञान-

नान्तरं नापेक्षत इत्येतदस्तत्। हश्यते हि विपरीतज्ञानमात्मनि सम्यग्ज्ञानं च न जानास्यामानमिति श्रुतेर् श्वेताश्वतरोपनिषदः "तत्त्वमसि" "आत्मानमेवावेत्" "एतं वै तमात्मानं विदित्वा" इति च । सर्वत्र श्रुतिष्वात्मविज्ञाने विज्ञान-

नतरापेक्षत्वं दृश्यते तस्मात्प्रत्यक्षश्रुतिविरोध इति चेत् । कस्मात् । अन्यों हि स आत्मा बुद्ध्यादिकार्यकरणसंघाताभिमानसंस्थानाविच्छेदलक्षणो दिव्यवैकात्मको बुद्ध्यादिभासप्रधानैरश्रुतिरीकारणैर्नित्याचित्स्वरूप-

नतरापेक्षत्वं दृश्यते तस्मात्प्रत्यक्षश्रुतिविरोध इति चेत् । कस्मात् । अन्यों हि स आत्मा बुद्ध्यादिकार्यकरणसंघाताभिमानसंस्थानाविच्छेदलक्षणो दिव्यवैकात्मको बुद्ध्यादिभासप्रधानैरश्रुतिरीकारणैर्नित्याचित्स्वरूप-

त्मान्तःसारो येनानित्यं विज्ञानमवभासते । बौद्धप्रत्ययानामाविर्भावतिरोभावधर्मकत्वाच्चान्तर्मतयैव विलक्षणमपि चावभासते । अन्तःकरणस्य मनसोऽपि मनोदन्तर्गतस्वात्सर्वान्तरश्रुतेर् अन्तर्गतेन नित्यविज्ञानस्व-

त्मान्तःसारो येनानित्यं विज्ञानमवभासते । बौद्धप्रत्ययानामाविर्भावतिरोभावधर्मकत्वाच्चान्तर्मतयैव विलक्षणमपि चावभासते । अन्तःकरणस्य मनसोऽपि मनोदन्तर्गतस्वात्सर्वान्तरश्रुतेर् अन्तर्गतेन नित्यविज्ञानस्व-

रूपेणास्स्काशावलपचालितात्सनाडनतर्गतं भूतान् बाघ्रो बुद्ध्यात्मा तद्रिलक्षण- णोऽर्चिभिरिवाश्रितः । प्रत्ययैराविर्भावतिरोभावधर्मकेर् विज्ञानाभासरुपैरनि- तैयरनित्यविज्ञान आत्मा सुखी दुःखीत्यस्म्युपगतो लोकीकैरतोडन्यो नित्य-

रूपेणास्स्काशावलपचालितात्सनाडनतर्गतं भूतान् बाघ्रो बुद्ध्यात्मा तद्रिलक्षण- णोऽर्चिभिरिवाश्रितः । प्रत्ययैराविर्भावतिरोभावधर्मकेर् विज्ञानाभासरुपैरनि- तैयरनित्यविज्ञान आत्मा सुखी दुःखीत्यस्म्युपगतो लोकीकैरतोडन्यो नित्य-

स्यावभूयतेsतो विरोघ इत्याह—न कसमादित्यादिना । बुद्ध्यादौ कार्यकरणसंघाते य आत्माभिमानसंस्थानाविच्छेदलक्षणे परस्परापेक्षतस्थैयविच्छेदरुपमवि- च्छ्यमज्ञानलक्षणं चिह्नु यस्य चित्प्रतिबिम्वस्य स तथोक्तः । चित्तन्त्रं ह्यनिवर्च्य-

स्यावभूयतेsतो विरोघ इत्याह—न कसमादित्यादिना । बुद्ध्यादौ कार्यकरणसंघाते य आत्माभिमानसंस्थानाविच्छेदलक्षणे परस्परापेक्षतस्थैयविच्छेदरुपमवि- च्छ्यमज्ञानलक्षणं चिह्नु यस्य चित्प्रतिबिम्वस्य स तथोक्तः । चित्तन्त्रं ह्यनिवर्च्य-

मज्ञानं चैतन्यमवच्छिद्य यथास्वरुपावभासं प्रतिबध्नाति मौढचाघ्यस्सहेतुर्भवति । तस्मादविवेकात्मको जीव इत्युच्यते बु्द्धेरन्तःकरणस्य यथा यथा चित्प्रतिबिम्वः प्रमातृत्वादिरुपेण भाति तत्तत्प्रधानोऽध्यस्तस्य विशिष्टस्य

मज्ञानं चैतन्यमवच्छिद्य यथास्वरुपावभासं प्रतिबध्नाति मौढचाघ्यस्सहेतुर्भवति । तस्मादविवेकात्मको जीव इत्युच्यते बु्द्धेरन्तःकरणस्य यथा यथा चित्प्रतिबिम्वः प्रमातृत्वादिरुपेण भाति तत्तत्प्रधानोऽध्यस्तस्य विशिष्टस्य

तत्तद्यैव सत्त्वाद्विशिष्टश्रुतीनां निविशेषो य आत्मा नित्यचित्स्वरुपः स एव सारो यस्मिन्स तथोक्तः । बुद्धिपरिणामरुपाणां नीलपीतादिप्रत्ययानामुत्पत्तिविनाशवत्त्वाच्चादुपरक्तरुपेणानित्यं

तत्तद्यैव सत्त्वाद्विशिष्टश्रुतीनां निविशेषो य आत्मा नित्यचित्स्वरुपः स एव सारो यस्मिन्स तथोक्तः । बुद्धिपरिणामरुपाणां नीलपीतादिप्रत्ययानामुत्पत्तिविनाशवत्त्वाच्चादुपरक्तरुपेणानित्यं

चैतन्यं यत्रावभासते सोऽन्यो जीवः । सर्वण्येतानि जीवविशेषणानि नित्यव्स्स्फुटीकरणार्थानि न केवलव्यतिरिक्तत्वं विज्ञानस्य तद्मत्स्वभावत्वेन मनसोऽहं मीति प्रतिबिम्बं विलक्षणमपि चैतन्यमवभासते विशेषभेदादिल्यर्थः । परमार्थतः कोऽहं

चैतन्यं यत्रावभासते सोऽन्यो जीवः । सर्वण्येतानि जीवविशेषणानि नित्यव्स्स्फुटीकरणार्थानि न केवलव्यतिरिक्तत्वं विज्ञानस्य तद्मत्स्वभावत्वेन मनसोऽहं मीति प्रतिबिम्बं विलक्षणमपि चैतन्यमवभासते विशेषभेदादिल्यर्थः । परमार्थतः कोऽहं

चैतन्यं यस्य विशिष्टधर्मतयावभासते तत्राह—अन्तःकरणस्येति । ननु विशेषण- संबन्धात्स्वरुपे समारोपतो विशिष्टो भाति तस्य मिथ्यात्वात्कथंमत्वव्यवहारासदत्स्वं

चैतन्यं यस्य विशिष्टधर्मतयावभासते तत्राह—अन्तःकरणस्येति । ननु विशेषण- संबन्धात्स्वरुपे समारोपतो विशिष्टो भाति तस्य मिथ्यात्वात्कथंमत्वव्यवहारासदत्स्वं

तत्राह—अन्तर्गतनेति । विशिष्टान्तर्गतनेति चित्स्वरुपेण तादात्म्याद् भ्रत्यन- स्माडपि बुद्धिविशिष्ट आत्मेल्युपगतो लौकिकैरिति संबन्धः । अत इत्युक्तधर्मकत्वादस्तु नित्यविज्ञानाद्विलक्षणो जीवः । कथमेतावता विरोधः परिहृत इत्याकाड्क्षायामाह—

तत्राह—अन्तर्गतनेति । विशिष्टान्तर्गतनेति चित्स्वरुपेण तादात्म्याद् भ्रत्यन- स्माडपि बुद्धिविशिष्ट आत्मेल्युपगतो लौकिकैरिति संबन्धः । अत इत्युक्तधर्मकत्वादस्तु नित्यविज्ञानाद्विलक्षणो जीवः । कथमेतावता विरोधः परिहृत इत्याकाड्क्षायामाह—

१ क खं छ श य यन्नि० । २ घं छ श बुदात्मा । ३ कं घं छ श् 'पेण नि' । १ ४ कं खं 'धैवां' ।

विज्ञानस्वरूपादात्मनः तत् तत्र हि विज्ञानापेक्षा विपरीतज्ञानत्वं चोपपद्यते न पुनर्नित्यविज्ञाने। तत्‍वमसि-ती बोधोपदेशो नोपपद्यत इति चेत्। आत्मानमेवावेदितव्यमादीनि च नित्यबोधात्मकत्वात्। न ह्यादित्योदनये- न प्रकाश्यतेडतस्तदर्थबोधोपदेशोऽनर्थक इति चेत्। लोकाधारोपापो-हार्थत्वात्। सर्वात्मनि हि नित्यविज्ञानबुद्धचेत्यानित्यधर्मा लोकैरध्य-रोपिता आत्माविवेकस्तदपोहार्थो बोधोपदेशो बोधायन्।

तत्‍व च हीति। एवं लोकाचारविरोधे परिहृतेऽपि शास्त्रविरोधो न परिहृत इत्याह— तत्‍वमसि-ती। विशिष्टस्य मिथ्यात्वाद्वाश्रुत्यर्थमित्यनुवयोगात्‍नमोक्षाहेत्वयोगाच्च तत्‍वमसीत्युपदेशो न घटते चेत्तर्हि ब्रह्मैवोपदेशोऽसित्वाहारकत्वाद्‌डह—आत्मानमेवावेदितव्यमादीनि वाक्यानि ब्रह्मोपदेशापेक्षया न संगच्छन्ते तज्जनितफलाभावादित्यर्थः। विशिष्टस्य निरुपाधिकस्य च ब्रह्मण उपदेशासंभवेऽप्याधिविधि-वशिष्टचित्स्वरुपजी-वपदार्थस्य वैशिष्टचद्वारेणोपदेशो भविष्‍यति फलं तस्याडडरोपितव्‍निवृत्तिरिस्याह— न लोकेति। नहि लोकैरडSमोच्यतेनात्मा वा नाडडडयः। आत्मनोडडधिष्ठान-तयाडध्यासकर्तृत्वासंभवाच्चेतो हि शुक्तिकायां रजतमध्यास्पति न शुक्तिकैव। अध्यास- तृृचे चाडडडडमनः प्रागेवाध्यासकर्तृत्वं वाच्यं। कर्तृवस्य प्रागभावनियमात्तदा चान-वस्थानात्। न द्वितीयः। जडत्वादनस्मोडध्यासकर्त्रुत्वानुपपत्तेः। चेतनो हि देव-दत्तोऽध्यस्यतीति प्रसिद्धम्। अथ जडस्याडध्यासकर्तृत्वं नाम भान्त्याश्रयत्वं यद्यपि न संभवति तथाडपि भान्तिनिमित्तत्वं हि जपाकुसुमादेः। न तस्य सत्यस्योपाधित्वसंभवा-द्वयपकारमतेऽ जडस्य सर्वस्याध्यासकर्तृत्वाद्यसहेतुत्वं न संभवति तस्मादसंबद्धमिदं भाष्यं लोकाध्यारोपापोहार्यत्वादिति। लोकैरबुध्दैरङ्कारादय उच्यन्ते तेषां व्यावहारिक-सत्यस्वार्थक्रियासमर्थत्वेनारोप्यमाणप्रतिवस्तुसंभवात्‍परमार्थसतस्यै-वोपाधित्वमित्यस्मान्‍प्रति दृष्टान्ताभावादङ्कारादयश्चित्त-न्त्रान्ताच्चानिर्वच्याविद्यामयभूतसूक्ष्म-विकारा अविद्यावच्छिन्न चैतन्ये निपतन्ति। उपाधिविकाराणामुहिते पक्षपातितया दर्शनेत्। यथा जलचलनादीनां। तस्माद्वांसंगतं भाष्यम्। नहि बोधात्मनो नाबोधः समझसः प्रकाशाप्रकाशयोर्विरोधप्रसिद्धेः। बोधोऽपि च बोधात्मनो न समझसः। निर्वि-कारत्वात्। कथं बोधात्मनो बोधोपदेशः। सार्थकत्वाडडडह—तत्‍व चेति। बोध-दन्यस्याबोधात्मकत्वेनाबोधाश्रयत्वं न समझसम्। आत्माश्रयत्वप्रसङ्गादनिवृत्तिप्रसङ्गाच्च तस्माडडत्मान एवाबोधः समझसः। परिशेषाद्विरोधश्वासिद्धः

बोधाबोधौ समक्षसौ। अन्यनिमित्तत्वादुदक इवौषण्यमश्निनिमित्तम् । राज्यहनी इवादित्यनिमित्ते लोके नित्यावौषण्यप्रकाशावग्न्यादित्ययो-र्न्यत्र भावाभावयोर्निमित्तत्वादनित्याविवोपचर्यते । धक्ष्यत्यग्रिः प्रकाशविष्यति सवितेति तद्वत् । एवं च सुखदुःखबन्धमोक्षाद्यारोपो लोकस्य तदपेक्षया तद्वदेवात्मनो बोधकृतो बोधोपेक्षण शृणु तत् । केवलबोधारोपापोहार्था: । यथा सविताडसौ प्रकाशयत्यात्मानमिति तद्वत् । बोधाबोधकर्तृत्वं च नित्यबोधात्मनि । तस्मादन्यद्विविदितात् । अधिशब्द: श्रवणार्थे । यद्वा यद् यस्याधि तत्ततोऽन्यत्सामर्थ्यादधि मृत्य्वादीनां राजा । अव्यक्तमेवाविदितं ततोऽन्यद्विवित्यर्थ: । विदितमविदितं च व्यक्ताव्यक्ते

साक्षिवेद्यस्वात् । बोधोऽपि तत्रैव समक्षसौ घटादेरौ दृश्यप्रसिद्धेः । चिद्याप्त एव बुद्धिपरिणामे बोधशब्दव्युत्पत्तेः परिणाम्यन्तःकरणोपहितस्य बोधात्मनो बोधवत्वं समझसमित्यर्थः । सामञ्जस्ये हेत्वन्तरमाह—अन्यनिमित्तत्वादिति । अन्यत्राहङ्कारादिसंघाते वादिनां लौकिकानां च बोधाबोधौ प्रसिद्धौ तौ चाङ्गुष्ठमबोधाबोधसंवन्धादित्यात्मनो मुख्यो बोधाबोधौ । यत्संवन्धादन्यत्र यदुपचर्यते तत् मुख्यं यथाडग्रिसंवन्धादुकस्यौषण्यमुपचारेगामौ तन्तुस्वमित्यर्थः । आत्मनिमित्तं वेदन्यत्र बोधाबोधौ तर्हि निमित्तत्वादात्मनो व्यापरबत्त्वप्रसङ्ग-स्त्राडडह—राज्यहनी भवतः । नह्यादित्य: कञ्चन स्थापयत्यरुस्थापयति वा । अतो निमित्तत्वं न व्यापरब्वत्वाविनाभूतमित्यर्थः । नन्वात्मनि बोधस्य नित्यत्वे कथं कालावच्छेदव्यवहारः प्राग्ज्ञानविषयं शास्त्रार्थमिदानीं च जानामि पुनर्ज्ञानस्यामिति तत्राडह दृष्टान्तम्—नित्यावौषण्यप्रकाश-श्राविति । तद्वद्रियस्य कालावच्छिन्नत्वेन कालावच्छेदव्यवहारः स्वरूपेण नित्येऽपि बोधे न विरुच्यत इत्यर्थः । आत्मनि बोधाबोधौ: सा्मञ्जस्ये किं सिद्धमित्यत आह—एवं चेति । आगन्तुकविषयसंवन्धादुपरक्तरुपेण बोधस्याडSद्गनुकत्वेऽपीदानीन्तु स्वात्मा बुध्यत इति नित्यबोधात्मनि कयं बोधकर्तृत्वव्यपदेश इत्याशङ्कयाडSह गन्तुकत्वेन भविष्यतिस्याह—यथा सविताडसाविति । यस्मादनयोरपाधिममात्मनि गन्तुकत्वेन नित्यबोधात्मनि बोधकर्तृत्वं स्वतः पुनर्विज्ञानापेक्षयैवमेव । तस्माद्विज्ञानापेक्षयाद्विविदितादनित्यं च सिद्धम् । कथमन्यत्वविवक्षायामधिशब्दः श्रवणार्थे । निपातानामने-कार्यत्वाद्वाक्षणया नेतर्थः । अविदितादनित्यस्याडSडधिकमर्थमाह—अव्यक्तमेवेति । विदितं न भवत्यविदितं च न भवतीत्येकनिप्रघस्य तार्प्यमुक्त्वा समुदायार्थमाह—विदितमविदितं चेति । व्याचचक्षे इत्यस्मात्तन्र्यं तर्कप्रतिषेधार्थमित्येतत्सूचयन्

१ क. ०धिगतं त° । छ. र. ०धिगतं तत्स°।

इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥ ३ ॥

कार्यकारणत्वेन विकलपिते ताभ्यामन्यद्‌वृहा विज्ञानस्वरूपं सर्वविशेषप्रत्यस्तमितमित्ययं समुदायार्थः। अत एवाडSस्तत्ववान् हेय उपादेयो वा। अन्यद्वचनेन हेयमुपादेयं वा । न तेनैव तद्यस्य कस्यचिद्‌द्रेयमुपादेयं वा । आत्मा च ब्रह्म सर्वान्तरात्मत्वाविषयमतोऽनन्यस्यापि न हेयमुपादेयं वा । अन्यथासावाच । इति शुश्रुम पूर्वेषामित्यागमोपदेशः। व्याचचक्षिर इत्यस्मात्‌कृत्यं तर्कप्रतिषेधार्थम्। ये नस्तद्‌द्वोक्तवन्तस्ते नित्यमेवाडडड्‌गमं बह्मप्रतिपादकं व्याख्यातवन्तो न पुनः स्ववुद्धिप्रभवेन तर्केणोक्तवन्त इत्यागमपारम्‌पर्य्याविच्छेदको दर्शयति विद्यास्तुतये । तर्कस्वनवस्थितो भ्रान्तोऽपि भवतीति ॥ ३ ॥

यद्वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युदते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ४ ॥

यद्वा चेतिमन्‍न्रानुवादो हृदप्रतीतेः। अन्यदेव तद्‌विदितादिति योज्यम्‌गमार्थे शाब्दाणोक्तोऽप्येवं मन्त्रा यद्वाचेत्यादयः पठ्यन्ते । यद्‌ब्रह्म वाचा शब्दैराल्‌भ्युदितं न भण्यते । येन वागभ्युदते प्रकाशितसत्येतत् । येन वाग्‌भ्युदते इति वाचोड्‌भिधानस्पर्शप्रकाशशब्दत्व हेतुत्वमुच्यते ब्रह्मणः। उक्तं च केनोपनिषद्भाष्ये—'प्रकाश इति वाचः स्पर्शः' इति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि । नेदं यदिदमिति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्यविषयत्वेन ब्रह्मण आत्मन्यवस्थापनार्थ आत्मायः । यद्वाचाडनभ्युदितं वाक्यकाशानिमित्तं चैति ब्रह्मणोड्‌विषयत्वेन वस्त्वन्तराद्‌भिन्नदृष्ट्या निवित्य स्वात्मन्यववस्थाप्यत्याझायस्तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीति यत्नत उपरमयति । नेदमित्युपास्प्रतिषेधाच्च ॥ ४ ॥

विवृणोति—ये नस्तद्विति ॥ ३ ॥

यद्वाचेतिमन्‍न्रानुवादो हृदप्रतीत इति सुष्रुमेतद्‌विभजते—अन्यदेवेत्यादिना । येन वागभ्युदते इत्यनेन वाक्प्रकारो हेतुत्वोक्तिब्रह्मणः क्रियत इति योजना । एतस्मृतं विवृणोति—येनैतेत्यादिना । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्याव्‍न्राय आत्मनयेक बुद्धेरवस्थानार्थ उपसंहारार्थः; अविषयत्वेन ब्रह्मणोड्‌तिरिक्तस्वरूपेण वेद्यत्वासंभवादिति योजना । एतस्मृतं विभजते—यद्वाचेत्यादिना॥

यनमनसा न मनुते येनाऽऽडहुर्मनो मतम्‌ । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५ ॥

यदि मन्यसे सुवेदेति दंहरमेवापि नूनम्‌ । त्वं यन्मनसेयादि समानम्‌ । मनो मतमिति येन ब्रह्मणा मनोडपि विपयीकृतं नित्यविज्ञानस्वरूपेणेत्येतत्‌ । सर्वकरणानामविष्यं तानि च सव्यापाराणि सविषयाणि नित्यविज्ञानस्वरूपभावासतया येनावभासन्त इति श्लोकार्थः: “क्षेत्रं क्षेत्री तथा दूर्त्तंस‌ प्रकाशायति” इति स्मृते: । “तस्ल्य भासा” इति चाडडर्थवण इत्येन प्राण इति क्रियाशक्तिर-

यचक्षुषा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥

प्यात्मविज्ञाननिमित्त्तयेतत्‌ ॥ ५ ॥ इति प्रथम: खण्ड: ॥ १ ॥

यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम्‌ । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥

यदि मन्यसे सुवेदेति शिष्यबुद्धिविचालनागृहीतास्थिरतयैव । विदिताविदिताभ्यां निवर्त्य बुद्धिं शिष्यस्य स्वात्मन्यवस्थाप्य तदेव ब्रह्म स्व विद्वत्त इति स्वाराज्यडभिषिच्योपास्यप्रतिपादनार्थोसि बुद्धिं विचालयन्‍

यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्राणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८ ॥

मन्त्रसमुदायस्यार्थमाह--सर्वकरणानामित्यादिना । यत्सर्वकरणानामविषयं येन निर्विशेषेण सर्वाणि करणानि भास्यन्ते तद्‍धैव त्वं ततोऽतिरिक्तज्ञाने यत्नो न कर्तव्य इति यत्नोपरम एव लक्ष्यते । विदितीयेनैवातिरिक्तं मा विदितीयेभिप्राय: ॥ ९ ॥ ७ ॥ ८ ॥ इति प्रथम: खण्ड: समाप्त: ॥ १ ॥

इति प्रथम: खण्ड: ॥ ९ ॥

यदि मन्यसे सुवेदेत्यनेन वाक्येन शिष्यबुद्धिविचालनाक्रियते स्यूनानिखननननयायेन गृहीतस्य दार्ढ्यार्थम्‌ । एतत्समग्रहवाक्यं विगृणोति--विदिताविदिताभ्यामित्या-दिना । अल्पमिव ब्रह्मणो रूपं नूनं स्व वेत्येति को मन्यत इत्याकाडक्षाया-म्‌

वेत्थ ब्रह्मणो रूपं यदस्य त्वं यदस्यं देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ति मन्ये विदितम् ॥ १ ॥

यति यदि मन्यसे सुवेदाहं ब्रह्मेति त्वं ततोऽल्पमेव ब्रह्मणो रूपं वेत्थ त्वं नूनं निश्चितं मन्यत इतिचार्यः। सा पराधीनतलालिका पराधीनतया नु बुद्धे: स्थिरतया। देवेष्वथ सुवेदाहमिति मन्यते यः सोऽव्यस्य ब्रह्मणो रूपं दहरमेव वेत्ति नूनम्। कस्मात्। अविपत्वात्कस्यचिद्ब्रह्मणः। अथवा डल्पमेवास्याऽऽत्म्यधर्मिकं मनुष्येषु देवेषु च । आधिदैविकमस्य ब्रह्मणो यत्पं तद्विति संबन्धः। अथ निवृत्ति हेतुमरीमांसाया:। यस्मादहरमेव सुविदितं ब्रह्मणो रूपमन्यदेव तद्विदितादिति युक्तत्वात्तु वेदेति च मन्यसे डतोऽल्पमेव ते तव ब्रह्मणो रूपं यस्मादथ नु तस्मान्मीमांस्यमेवाद्यापि ते ब्रह्म विचार्यमेव यावद्विदिताविदितप्रतिपेधार्थान्नुभव इत्यर्थः। मन्ये विदितमिति शिष्यस्य मीमांसानन्तररोक्तिः प्रत्ययजन्यसंगतिः। शिष्य आचार्यण मीमांस्यमेव त इति चोक्त एकान्ते समाहितो भूत्वा विचार्ये यथोक्तं सुपरिनिश्चितः सन्नाहासङ्गमाचार्य त्मानुभवप्रत्ययजन्यसै काविषयत्वेन संगत्यर्थम्। एवं हि सुपरिनिष्ठिता विद्या सफला स्वान्नानिश्चितेति

माह—मन्यत इत्याचार्य इति । यदिति । याहमस्य ब्रह्मणो रूपं स्वममस्था-स्तादशं देवेष्वपि यो मन्यते सोऽल्पि दहरमेव नूनं मन्यत इति योजना । अथ निवृत्ति हेतुर्मी-मान्साया इति संग्रहवाक्यं विवरणोति—यस्मादित्यादिना । प्रतिवचनस्यार्थं संग्रहीतं विवरणोति—सम्यगित्यादिना । विचार्येति मया विदितं ब्रह्मेति किं प्रतिवचं ददाम्युताविदितमिति वा । नो चेद्: आचार्योऽमप्रत्ययैरविधुद्दर्शनविषयतया च घटवद्ध्रह्मत्वप्रसङ्गादिति त्वेन मम विकारिल्वापाताच । न द्वितीय: गोपाला दिवम्योऽविशेषप्रसङ्ग-तूष्णीमवस्थाने वादप्रतिभाप्रसङ्गादिति विचार्यैकैकपक्षदोषपरिजिहीर्षया विदितमविदितं चेति समुचितं वाचिम । अज्ञानसंशयाविकाद्वितं वेदनविषयत्वाभावाचाविदितामिति सुपरिन-श्चित: सन्नप्तिवचनमहैर्यार्थ: प्रत्ययत्वस्य संगतिः सङ्घटनमेकस्मिन्निष्ये किमर्थमुच्यते । संवादा र्थी नं प्रामाण्यमितिार्किकस्मितेर्निश्शयार्थम् । स्वतःप्रमाण्यपक्षे स्वार्थी प्रत्ययान्तर-संवादार्थी नं प्रामाण्यमितिार्किकस्मितेर्निश्शयहेतुरिति सर्वस्य प्रतिवचनवाक्यस्य संवादस्तात्पर्योऽत:क ।

नाह मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च ।

न्यायः प्रदर्शितो भवति । मन्ये विदितमिति परिनिष्ठितनि‌श्चितविज्ञानप्रतिज्ञाहेतुकः ॥९॥१॥

परिनिष्ठितं सफलं विज्ञानं प्रतिजानीत आचार्यात्मनि‌श्रित्यवास्तुल्यतायै । यस्माद्रेतुमाह नोाह मन्ये सुवेदेति । अहेतित्वधारणार्थो निपातो नैव मन्य इत्येतत् । यावदपरिनिष्ठितं विज्ञानं तावत्सुवेद सुवेदाहं ब्रह्मोति विपरीतो मम निश्र्चय आसीत । सो(स)उपजगाम सवन्द्रियविचालितस्य । यथोक्तार्थमीमांसाफलं भूतात्स्वात्मवह्निनिश्र्रयरूपात्सम्पत्यादिवृत्तिदृष्ट्वात् । अतो नाह मन्ये सुवेदेति । यस्माच्च तद्‌नैव न वेदेति मन्य इत्यनुवर्तते । अविदितवह्न्रपतिषेधात् कथम् तर्हि मन्यस इत्युक्त आह—वेद च । पदेष्टिहेतुश्च न वेद चेति प्रयः । विदिताविदित-

ताम्यामन्यप्सत्य । विधितं ब्रह्मोति च नन्य इति वाक्यार्थः । अथवा वेद चेति नित्यविज्ञानब्रह्मस्वरूपतया नो न वेद वेदैव चाहं स्वरूपविक्रियामावात् । विशेषविज्ञानं च पराध्वस्तं न स्वत इति पर-

तास्पर्यमुक्त्वा मन्ये विदितमित्यादिना मन्ये विदितमित्यकेदाश्यार्थं संगृह्णाति ॥९॥१॥

संगृहीतं स्फुट्यति—परिनिष्ठितिमत्यादिना । विरुद्धद्वैतादिति । विपरीतंप्रत्यस्य सम्यग्ज्ञानविरुद्धत्वादिति । विपरीतप्रत्ययस्य वाधभावान्नम निश्र्चितं विज्ञानमज्ञानभावाच्चेत्याह—यस्मा-भोति । अथवा वेद चेत्तस्यनोर्धः कथ्यते । यद्यनित्यमात्मविज्ञानं स्यात्तर्हि तस्य प्राग्भावकाले प्रध्वंसभावकाले वाध्ज्ञानं संशयेत न तु तद्‌भवति । नित्यं हि विज्ञानं ब्रह्म मम स्वरूपं ततो नो न वेद । यदि च वेदनं मम विक्रिया भवेतदा विक्रियाया: कादाचित्कत्वादिचिह्नं वेदेति शङ्क्येत न तदस्ति स्वरूपविज्ञानस्यान्यथासंवासद्‌वेदैवाहम् । यथा स्वाभाविकाचलतया पर्यवसिताङ्गन्तीति व्यपदेशस्तद्‌द्वितीयर्थः । स्वस्तत्तायां स्वयं प्रज्ञप्तौ स्वप्रकाशात्मवादाय व्यासल्यातं च शब्दार्थमाह—विशेषविज्ञानं चेति । आगमाद्विचारसहकृताजातं ब्रह्मात्मकत्वाद्वृत्तिकमन्तःकरणपरिणामरूपं ब्रह्म-

स्मृति विशेषविज्ञानं तत्परणान्तःकरणेनोपाधि‌डड्मन्र्यधस्तं न परमार्थतो ज्ञानवत्त्व-

केनोपनिषत्पदभाध्यतो नाहं मन्य इति पाठः ।

१ घ. सा. नाहं मं० । २ क. ख. घ. च. छ. झ. ज. मिल्ये० । ३ च. प्रभेति ।

यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥ १० ॥

मार्थतो न च वेदेति यो नस्तद्वेद तद्वेदेति पक्षान्तरनिरासार्थमात्रायुक्तानुवादाद्‌ । यद्‌ नोडस्माकं मध्ये से एवं तद्वेद नो नान्यः । उपास्यब्रह्माविच्छ्वात । अतोडन्यस्य यथाडहं वेदेति वेद चेति पक्षान्तरे ब्रह्मविश्वं निरस्यते । कुतोड्यमर्थोडवसीयत इत्युच्यते । उक्तानुवादादुक्तं ह्यानुवदति नो न वेदेति वेद चेति ॥ १० ॥ २ ॥

यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः ।

यस्यामतमिति श्रौतमाध्यायिकार्थोपसंहारार्थम् । शिष्याचार्योक्तिप्रयुक्तिलक्षणयाडनुवकयुक्तिप्रधानयाडडश्रयायिकया योडर्थः सिद्धः स श्रौतेन वचनेनाडडश्रमप्रधानेन निगमनस्थानीयेन संक्षेपत उच्यते । यदुक्तं विदितादन्यद्वह्नागाधीनामगोचरत्वात । मीमांसितं चानुभवोपपत्तिभ्यां ब्रह्म तत्तथैव ज्ञातव्यं कस्यात् । यस्यामतं यस्माद् विविषयामुक्तप्रवृत्तस्य साधकस्यामतमविज्ञातमवोधं ब्रह्मैतात्मतत्त्वेन निश्रयफलासनावबोधतया विविदिषा निबृत्तेर्यमिप्रायः । तस्य मतं तेन विदितं ब्रह्म नानन्तरमेव ब्रह्मात्मभावस्यावसितत्वात्सर्वतः कार्यभावो विपर्ययेण मिथ्याज्ञानो भवति । कथम् सतं विदितं ज्ञानं मया ब्रह्मति यस्य विज्ञानं स मिथ्यादर्शी विपरीतविज्ञानो विदितादन्यत्वाद् द्वह्नणो न वेद्‌ स न विजानाति । ततश्र सिद्धमवैदिकस्य विज्ञानस्य मिथ्यात्वम् । अब्रह्मविषयतया निन्दितत्वात्तथा कपिलकणभुगादिसमयस्यापि विदितब्रह्ममात्स्न इति न वेद चेति घटत इत्यर्थः । प्रकारान्तरेणापि ब्रह्मविज्ञानं संभवत्तीतिरह्न निरासार्थं वाक्यैकदेश इत्याह—यो नोडस्माकमिति । यो नोडस्माकं मध्ये तद्विदिताविदितान्यस्यं वेदेति शेषः । यथाडहं वेदेतोडन्येन प्रकारेण विदुप उपास्यब्रह्मावित्त्वादिति योजना । उक्तानुवादादिति अभ्यासारल्यतत्पर्यलिङ्‌दर्शनाद्‌ विपयतयैव ब्रह्मविज्ञानं विवक्षितमिस्यर्थः ॥ १० ॥ २ ॥

यस्यामतमिति वाक्यार्थे शिष्याचार्यैः संग्रहीतं व्यास्यायते— श्रौतमिति ।

श्रौतमिति यस्यामतमितिवाक्यार्थे शिष्याचार्यैः संग्रहीतं व्यास्यायते— श्रौतमिति । शिष्यस्याडडचार्यस्य चोक्तिनि भवतातिसिलयापनार्थम् । तेन श्रौतेन वचनेन कथमुख्यत इत्याकाङ्क्षायाम्— यदुक्तमिति । यदुक्तं विदितादन्यद्वह्नागाधीनामगोचरत्वादिति संबन्धः । गोपालकृष्णोपनिषदिति प्र० ।

अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ।

विषयत्वादनवस्थितत्वात्तर्कजन्यत्वाद्विद्विदिषान्त्रृत्तेश मिथ्यात्वामिति ।

॥ ११ ॥ ३ ॥ प्रतिबोधविदितं मत-

स्मृतेश्च— " या वेदवाक्यैः स्मृतयो याश्च काश्च कुठस्थैः । सर्वास्ता निष्फलाः प्रोक्तास्तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः "

इति विपरीतमिथ्याज्ञानयोर्नष्टत्वादिति । अविज्ञातं विजानतामविजानतामिति पूर्वहेतुक्तिनुवादस्याडडर्थस्यैव । अनुवादमात्रेऽनर्थकं वचनमिति पूर्वोक्तयोर्जस्यामतत्वादिना ज्ञानाज्ञानयोर्हेतुत्वेनैदृशमुच्यते । अविज्ञातमविदितमात्मत्वेनाविषयतया ब्रह्म विजानतां यस्मात्तस्मादेव ज्ञानं यत्तेषां विज्ञातं व्यक्तमेव बुद्ध्यादिविषयं ब्रह्माविजानतां विदिताविदितव्यावृत्तमात्मभूतं नियविज्ञान-

स्वरूपमात्मस्थत्वाद्विकर्मसृतमजरमभयमनन्यत्वादिविज्ञाननताम् । बुद्ध्यादिविषयात्मतयैव नित्यं विज्ञातं ब्रह्म । तस्माद्विदिता-विदितद्वयकर्तृधर्माध्यारोपेण कार्यकारणभावेन सविकल्पमयथार्थ-विषयत्वात् ।

॥ ११ ॥ ३ ॥

युक्तिकाद्दौ रजताद्यारोपणज्ञानवन्मिथ्याज्ञानं तेषाम् । प्रतिबोधविदितं मतमिति । वीप्साप्रत्ययानात्मावबोधद्वारस्व-

लादीनामिवाडडत्त्वं न विवक्षितं किंतु ब्रह्मण आत्मत्वफलावसानो योडवबोधो यस्य स तथोक्कस्तस्य भावस्तत्ता तथा बोधुस्सा निवृत्ता । विचार्यमाणे ब्रह्मण आत्मत्वेन पर्य-वसानादित्यर्थः । अविज्ञातं विजानतामित्युतरत्रासंबद्धं संगृहीतं विवृणोति—अनुवादमात्र इत्यादिना । हेत्वर्थस्त्वेनिति । अयंर्थः—पूर्वं ब्रह्म विजानतामविज्ञातत्वेनैव ब्रह्मः प्रासिद्धत्वादिदानीमप्यविषयतया ज्ञानं सम्यग्ज्ञानं तथा पूर्वंषामविदितं विज्ञातत्वेनैव ब्रह्मः प्रासिद्धत्वादिदानीमपि विषयतया ज्ञानमसम्यग्ज्ञानमिति । बुद्ध्यादिविषयं सदूरतया बुद्धिरात्मा मन आत्मेन्द्रियमालमेतिं विज्ञानं वेदवाक्यानां ब्रह्म बौद्धादीनां प्रसिद्धं, तत इदानीमपि तन्मात्राहभितमस्यर्थः ।

॥ ११ ॥ ३ ॥

केन द्वारेण तद्विषयतया तद्वगम्यतामिल्याकाक्षायामाह—प्रतिबोधेति ।

अमृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते

श्रोधं प्रति बोधं प्रतीति वीप्सा सर्वप्रत्ययवाच्यार्था । बौद्धा हि सर्वे प्रत्ययास्तमलोहवद्धिर्याविज्ञानस्वरूपात्मव्याप्त्वाद्विज्ञानस्वरूपावभास-स्तदुन्यावभासश्रावृत्तमा तद्लक्षणोऽग्रिवदुपलभ्यत इति तेन ते द्वारीकृत्यात्मोपलब्धौ । तस्मात्प्रतिबोधावमासप्रत्यगात्मतया यद्रुदितं तद्रह तदेव मतं ज्ञातं तदेव सम्यग्ज्ञानवत्प्रत्यगात्मविज्ञानं न विषयाविज्ञानम् । आत्मवित् प्रत्यगात्मानमेक्षदिति च कठके । अस्तुतत्त्वं हि विन्ददिति हेतुवचनं विपर्यये मृत्युपास्ते । विषयात्मविज्ञाने हि मृत्युः प्रारब्ध इत्यात्मविज्ञानामृतत्वनिमित्तमिति युक्तं हेतुवचनममृतत्वं हि विन्ददिति । आत्मज्ञानेन किममृतत्वमुपाद्यते । न । कथं तहिं । आत्मना विन्दते स्वेनैव नित्यात्मस्वभावेनामृतत्वं विन्दते ।

संग्रहवाक्यं विवणोति—श्रोधं प्रतीत्यादिना । यथाडSसिक्यारोरे बद्धपरिणामा जङा अपि चिद्यास्ततया संवेदनवद्भासन्त इति संभाव्यते । जङानां स्वभावविकप्रकांशाहुपपत्तेः । तथा सर्वशरीरेषु बौद्धाः प्रल्यया यद्यास्ततया संवेदनवद्भासन्ते सोऽस्तीति संभाव्यते । एतदुक्तं भवति—श्रोतृशारीरवच्चिन्नबौद्धप्रत्ययसाक्ष्येकसदर्थः । तदितरसर्वशारीरावच्चिन्नबौद्धप्रत्ययसाक्ष्येकसदर्थः । चिन्मात्रे व्यावर्तकधर्माहुपलभाद्वक्तव्ये चानात्मत्वादिदोषप्रसङ्गादसंभावितमेकत्वं तदेव ब्रह्म स्वमितिवाक्यजदृष्टितद्विषयतया प्रकाशते ब्रह्मासोति यस्मात्तदनन्याज्ञानवभासयति तदनन्यावभास आत्मा सर्वजडविलक्षणो डवगन्तुं शक्यते तस्मादित्युपसंहारः । प्रतिबोधमवभास(श्रुतिप्रतिबिम्बास्थेषां प्रत्यगात्मतया डव्यभिचारितस्वरूपेण विम्बस्थानोयैनकेन रूपेण यदहावेदनं तत्सम्यग्दर्शनमित्यर्थः । विषयविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं न भवतीत्यत्र हेतुमाह—आत्मव्वेनति । ब्रह्मण आत्मवित् विषयस्वासंभवादित्यर्थः । अद्वयानन्दरुपस्य सर्वज्ञत्वादिधर्मकस्य ब्रह्मणः शाब्देकसमधिगम्यस्वातात्स्थस्यापरोक्षत्वं न संभबति किलु प्रत्यगुरुपेणैवेत्यमिप्रेत्य कठकेडपि विशेषणमित्यर्थः । प्रत्यक्षादपरोक्षब्रह्मज्ञानं तदेव सम्यग्ज्ञानमित्यत्र को हेतुरित्याराङ्ख्यापरोक्षबन्धाध्यासस्य परोक्षज्ञानाऽवृत्यसंभवादपरोक्षज्ञानस्य च तद्विवर्त्तनेनैवामृतत्वसाधनत्वादित्युत्तरवाक्यार्थः संगृ-ह्याति—अमृतत्वं हीति । सूत्रं विभजते—विषयात्मेति । विषयेपु बुद्ध्यादिप्रात्मविज्ञाने विषयतया वा व्यतिरिक्तस्योपास्ततया ज्ञाने मृत्युः प्रारभते भयमिति प्रसिद्धं । बुद्ध्यादिसङ्घातमात्राणां मन्यमानेसोपासकस्य च कर्तृत्वश्रवणित्यैः । "अथ ये न्यथाडतो विद्धन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति" इत्यादिश्रुतिषु । "तस्माच्छोक-

वीयं विद्यया विन्दतेsमृतम्‌ ।१२।४।

नाऽऽलम्बनपूर्वकम्‌ । विन्दत इत्यात्मविज्ञानापेक्षम्‌ । यदि हि विद्योत्पाद्यमसृतत्वं स्यादनित्यं भवेत्कर्मकार्यत्वात्‌ । अतो न विद्योत्पाद्यम्‌ । यदि चाऽऽत्मनैवामृतत्वं विन्दते किं पुनर्विद्यया कियत इत्युच्यते । अनात्मविज्ञानं निवर्त्यन्ती सा तद्विपुर्या स्वाभाविकस्यामृतत्वस्य निमित्तमिति कल्प्यते । यत आह वीर्यं विद्यया विन्दते । वीर्यं सामर्थ्यमनाऽ‌ऽध्यारोपमायास्वान्तध्वान्तनभिभाव्यलक्षणं बलं विद्यया विन्दते । तच्च किंविशिष्टम्‌ । अमृतमाविनाशि । अविद्यां हि वीर्यं विनाशि । विद्ययाऽविद्यया बाध्यत्वात्‌ । न तु विद्यया बाधकोऽस्तीति विद्याजममृतं वीर्यम्‌ । अतो विद्याऽमृतत्वे निमित्तमात्रं भवति ।

"नायं मातमा बलहीनेन लभ्यः" इति चाऽऽडडर्थणो लोकेऽपि विद्याजमेव बलं विभवति न शरीरादिसामर्थ्यं यथा हस्त्यादौः । अथवा प्रतिबोधविदितं मतमिति सकृद्विशिष्टाविपरीतनिरस्तत्संस्कारमात्रवित्‌ "इत्यादिदृष्टिषु चाऽऽडडत्मज्ञानमृतत्वनिमित्तं प्रतिपाद्यमित्यर्थः । नाऽऽलम्बनपूर्वकमिति किंचिदुपास्यमालम्बनं न कृत्य तदुपासनसाध्यतया न विन्दत इत्यर्थः । किं तर्हि विन्दत इति प्रयोग इत्याकाऽडडयामाह—आत्मविज्ञानापेक्षामिति । आत्मविज्ञानेन मर्त्यत्वब्रह्मामृत्तिमुपपच्यत इत्यर्थः । मुल्यार्थे बाधमाह—यदि हीत्यादिना । अनात्मा विज्ञायते येन तद्नात्मकविज्ञानान निर्वाच्यामात्मज्ञानमित्यर्थः । पुनर्ज्ञानान्तरोदयेन बन्धराशयां कयं सकृद्ज्ञाननिवृत्तिमात्रेणामृतत्वनिमित्तत्वं ज्ञानेत्याशङ्कचाऽऽडह—यत् आहेति । स्व्यान्तोडवच्छेदो भवति येन ध्वानेन तद्वान्तस्वाभाविकयो मनुष्यत्वाद्याभिमानः परमेश्वरी शक्तिर्‌मया जीवत्वनिमित्तमज्ञानं स्वान्तध्वान्तम्‌ । एतैः सर्वैरभिव्यन्र्जयो न भवत्यात्मा येन विद्याऽ‌ऽकतेनाऽतिशयेन तद्वीर्य विद्राह्लमते । पूर्वसिद्धस्याज्ञानादेराश्रयमायायाश्च जीवस्य कृतत्वाभावादभिनवस्याज्ञानस्योत्पत्तौ कारणभावात्‌ । प्रवृत्तफलकर्मक्षयस्य चाऽज्ञानलेशस्य द्वैतावभासस्य च विद्धदनभिभावकत्वात्‌ । दुर्वलत्वाद्वाश्रयीयते सम्यग्ज्ञानस्यामृतस्वहेतुत्वमित्यर्थः । न तु विद्यां चेष्टक्यमविनाशि कृतकस्य विनाशित्वान्नियमादिति श्रुत्याऽऽडह—न तु विद्याया इति ।

यावदेवातं जायमानो द्वैताभासो विद्यया बाध्यत एव न मामभिवितुं शक्तीस्तस्यविनाशोऽमृतत्वं तत्कारणविद्याया अबाध्यत्वाभिप्रायेणोच्यते न स्वरूपनाशाभावाभिप्रायेणोऽर्थः । प्रतिबोधपदस्य योगिकर्मे व्याख्याय रुढयभिप्रायेण 'व्याचष्टे—अथवोति । अशेषतया विपरीतो निरस्तः संस्कारो येन च्यते न स्वरूपनाशाभावाभिप्रायेणोऽर्थः ।

इह चेदवेदीथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनाष्टिः। भूतेपु भूतेपु विचित्य धीरा: प्रेत्यास्मालोकादमृता भवन्ति ॥ १३ ॥ ५ ॥

तदेव मतं ज्ञातं भवतीति । अथवा गुरुपदेश: प्रतिबोधस्तेन वा विदितं मतमित्युभयत्र प्रतिबोधशब्दप्रयोगोऽस्ति । सुप्तप्रतिबुद्धो गुरुपा प्रति-बोधित इति । पूर्वं तु यथार्थम् ॥ १२ ॥ ४ ॥ इह चेदवेदीत्सत्यवश्यमात्मा वेदितव्य इत्येतद्विधीयते । कथमिह चेदवेदितव्यम्‌ । अथ सत्यं परमार्थतस्त्वमस्त्यवाप्तं तस्य जन्म सफलमि-स्तीमियः । न चेदिहावेदिताच्छूनं विदितवान्नृशंसकृत्‌ । जन्म न आप्तं च न महती विनाष्टिर्महान्विनाशो जन्मस्मरणप्रबन्धाविच्छेदप्राप्तिसिलक्षणः स्यादतस्त- स्माद्वश्यं तद्विच्छेदाय ज़ेय आत्मा । ज्ञानेन तु किं स्यादित्युच्यते । भूतेपु भूतेपु । चराचरेषु सर्वेष्वित्यर्थः । विचित्य । पृथद्वनिष्ठकृत्स्नैकमात्म-तत्त्वं संसारधर्मैरस्पृष्टमात्मभावेनोपलभ्येर्थः । अनेकार्थत्वाद्वा । न पुनरश्वित्वेति संभाविते विरोधात् । धीरा: । धीमन्तो विवेकिनो विनि-वृत्तबाह्याविषयाभिलापा: । प्रेत्य । मृत्वाडस्मालोकाच्छरीराद्यात्मलक्ष-णाद्यावृत्तममत्वाहंकारा: सन्त इत्यर्थ: । अमृता अमरेणधर्माणो नित्यविज्ञानामृतस्वभावा एव भवन्ति ॥ १३ ॥ ५ ॥

बोधेन स प्रतिबोधो युगपत्त्विलयाविद्यातत्कार्यनिवर्तक: सद्योमुक्तिहेतुरित्यर्थ: । प्रतिबोधश-बदख्रेधा व्याख्यातस्तत्राडSद्यं व्याख्यानं युक्तमित्याह—पूर्वं त्विति । गुरुपदेशे सत्यपि प्रतिबोधन्यापकात्मादर्शनं विनाडSपरोक्षावगमसंभवात्सत्योमुच्युक्तश्राशास्त्रीयत्वादित्यर्थ: ॥ १२ ॥ ४ ॥

इह चेदवेदीत्स्यादिवाक्यार्थ संगृहीतं विवरणोति—इह मनुष्यजन्मन्नित्यादिना । एकस्मिन्नरशे चिन्मात्रे चयनस्योर्ध्वाधोदेशनाविशनस्येष्टकानामिवसंभ-वादित्यर्थ: । ॥ १३ ॥ ५ ॥

ब्रह्म ह देवेभ्य इति व्रह्मणो दुर्विज्ञेयतोक्कियत्नाधिय्यार्था । समाना ब्रह्मविद्या यदधीनः पुरुषार्थः । अत ऊर्ध्वमर्थवादेन ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतौच्यते । तद्विज्ञाने कथम् नु नाम यत्नाधिकं कुऱ्यामिति । शमाद्यर्थो वाडडनयोऽभिमानशान्तनात् । शमादि वा ब्रह्मविद्यासाधनं विधित्सितं तदर्थं डयमार्थवादवाक्यम् । न हि शमादिसाधनरहितस्याध्यात्मविद्यायामभिमानसामर्थ्यदूष-दियुक्तस्य ब्रह्मविज्ञाने सामर्थ्यमस्ति । व्यावृत्तब्रह्मविष्यप्रत्ययग्राह्य-स्वाद्ध्रणः । यस्माच्छाग्न्यादीनां जयाभिमानं शातयति । ततश्श ब्रह्मविज्ञानं दर्शयत्यभिमानोपशमे । तस्माच्छमादिसाधनविधानार्थोडयमर्थ-वाद इत्यवसीयते । सगुणोपासनाॢथो वाडपोदितत्वात् । नेंदं यदिॠषुपासत इत्युपासत्वं ब्रह्मणोडपोदितमपोदितत्वादनुपासत्वे प्राप्ते तस्यैव ब्रह्मणः सगुणत्वेनाधिदैवमध्यात्मं चोपासनं विधातव्यमित्येवमर्थो वक्ष्यति । ब्रह्मेति परो लिङ्गात् । नह्यान्यत्र परादेश्वराज्ञित्यसर्वज्ञत्परिलभूयाग्नादिस्तुतुं वज्रादिकतु सामर्थ्यमास्ति तन्न शशाक दग्धुमित्यादौऽहंशब्दवाच्य ईश्वर इत्यवसीयते । नह्यस्यथाडग्रिस्तुतुं दग्धुं नोोत्सहते वायुर्वाडडदातुम् । ईश्वरेच्छया तृणमपि वृद्घी भवतीत्युपपद्यते । तत्सिद्धिर् जगतो नियतप्र-वृत्तेः । शुतिस्मृतिप्रसिद्धिभिर्नित्यसर्वविज्ञान ईश्वरे सर्वात्मनि सर्वशक्तौ

इति ब्रह्म ह देवेभ्योऽयिकायास्तात्पर्य्य संग्रहीतं विवरणोति—समाप्तेत्यादिना । तात्प्र्यान्तरमाह—शामाद्यर्थो वेति । संगृहीतं विवृणोति—नेदं यदिॠषुपासत इति । एतद्वाक्याल्यतिकायिकाया इतिकायास्तात्पर्य्यमुक्त्वा ब्रह्मशब्द्दार्थमाह—ब्रह्मेति परो लिङ्ग- दिति । नव शृत्यादिभिरेवेे्श्वरे सिद्धे किमिति जगतो नियतप्रवृत्तिल- झकाकुमानं सूत्रितं तत्राडSह—श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धिभिरिति । यावत्तर्केणं संभवो नातुग्रृह्यते तावच्छाख्रप्रतिपन्नोडपेश्वर्रो न निश्शीयातेडर्थवादश्राकप्रतिवन्धादत: शास्रार्थ-स्वेष्टश्रस्य निश्शयाय नियमाय सामान्यतो दृष्टमनुमानं शास्राच्चग्राहकरूपं सूत्रे-

"यः सुराणां जये हेतुसुराणां पराजये । सत्वप्रधानया शक्त्या सम्पन्नः सोडहमेश्वरः ।"

१ ज. 'दिशन्ति' ।

[१ तृतीयः आनन्दगिरिहृतटीकासंवलितशांकरवाग्यभाष्यसमेताः । २३ खण्डः ]

सिद्धेऽपि शास्त्रार्थेनिश्रयार्थमुच्यते । तस्येश्वरस्य सन्देहावसिद्धिः कुतो भवतीत्युच्यते । यदिदं जगद्वैचित्र्यगन्धर्वयक्षरक्षःपितृपिशाचादिलक्षणं चैवैचित्र्यप्राण्युपभोग्ययोग्यस्थासाधनसंबन्धि तद्वैचित्र्यकुशलशिल्पिभिरपि दुर्निर्माणं देशकालानिमित्तानुरूपनियतप्रवृत्तिनिबन्धनमेतद्‌उककर्मविभागेज्यपूर्वकं भवितुमर्हति । कार्यत्वे सति यथोक्तलक्षणत्वात् । गृहप्रासादस्थशयनासनादिवृद्धिपक्ष आत्मादिवत् । करणं एवेति चेत् । न परतन्त्रस्य निमित्तमात्रत्वात् । यदिदमुपभोगवैचित्र्यं प्राणिनां तत्साधानवैचित्र्यं च देशकालानि

णोच्यते । एतवार्थ्यति—तस्येश्व रस्यैत्यादिना । अनादिप्रसिद्धकर्तृत्व्यतिरिक्तं जगद्दर्मकृत्य यद्यपीश्वरः सिषाधयिषितस्तथापि जगतो बहूनि विशेषणानि संसारिविलक्षणकर्तृसंभावनाय, नैयायिकास्तु न्याय्यस्य पक्षधर्मताबलाद्यपकविशेषः पक्षधर्मः सिष्यति ततः स्वतन्त्रमचुमानमीश्वरनिश्रायकोऽहुः । तदूषणं प्रकटार्थे दृष्टान्तं सामान्यतो दृष्टं रचयति । एतदेजगद्‌दृश्यत्वादिकंणा च विभाग यो जानाति तत्पूर्वकं भवितुमर्हति । अतः जगत्रिमित्तहष्टान्तनिष्पत्त्यर्थ यो जीवाना प्रयत्नस्तत्पूर्वकत्वं जगतः सिध्यति । सिद्धसाधनत्वं वदतां निरीश्वरवादिनां निरासाय विशेषणं भोक्तृकर्मविभागेझते । न हि जीवानेमते भोक्तारोडस्मिन्देशे कालेऽपि वाड्‌व्य कर्मफलस्यैति विभागज्ञानं संभावति । विशेषानभिज्ञत्वादित्यर्थः । यथोक्तलक्षणत्वादिति । विचित्रत्वादित्युक्ते व्यभिचारः स्यात् । आत्मादिस्वभाववैचित्र्यस्य प्रयत्नपूर्वकत्वभावादित्यर्थे कार्यत्वे सतीति विशेषणम् । कार्यवादित्यकेद्‌बुद्धिपूर्वकारिकार्य विभागज्ञानप्रयत्नपूर्वकत्वं नास्तीत्यनैकान्तिकत्वं स्यादित्यर्थ यथोक्तलक्षणस्वादिति । यद्विचित्रं तद्‌विभागज्ञानप्रयत्नपूर्वकं यथा गृहादि । जानात्येव हि तक्षादिरयं गृहादिरस्य स्वामिनो द्रव्यदानादिपूर्वकं वाड्‌व्य निर्माणमित्थं चेतित ततोन साध्यवैकल्यं यथाशब्दं हि साधनदूणे । नामिप्रायवशात् । विपक्षे व्यतिरेक आलमादिवदित्युदाहरणम् । यद्‌विभागज्ञानप्रयत्नपूर्वकं न भवति तद्‌दृशष्टमकार्यमपि न भवति । यथाड्‌डष्टमाकाशादित्यन्वयलत्यतिरेकप्रयोग इत्यर्थः । विचित्रकार्यत्वमस्तु विभागज्ञानप्रयत्नपूर्वकत्वं न भविष्यति किम् । बाधकं जगदैचित्र्यस्य केमवैचित्र्योद्देव संभावदतः पक्ष एव साध्यभावरहाझ्याद्‌व्याश्रितविपक्षे वर्तमानो

हेतुः शास्त्रितव्यभिचार इत्यिभप्रेत्याड्‌डह—कर्मण एवेति । परिहरति—न परेतै । कर्तृपरतन्त्रस्य करणो निमित्तमात्रत्वात्स्वातन्त्र्येण निमित्तत्वसंभाववात्कार्यवैचित्र्यस्य भझ्ञप्रसङ्गो बाधकः कर्तारमन्तरेण । अतः पक्षे साध्यभावरहाझ्याद्‌रूपचप्तं शास्त्रितवव्यभिचारिवमिति भावः । संग्रहवाक्यस्य पूर्वपक्षभागं विड़ुणोति—यदिदमित्यादिना । यदिदमीश्वरवा

१ च. ९ 'मविशेषणि' । २ ज. 'गांवशेषपञ्' । १ छ. द्वि. श. 'ति न क' ।

मित्तानुरुपनियतप्रवृत्तिनिवृत्तिक्रमं च तन्न नित्यसर्वज्ञकर्तृकं । किं तर्हि कर्मण एव तस्याचिन्त्यप्रभाववात्सर्वैश्वर्य फलहेतुत्वाभ्युपगमात् । सति कर्मणः फलहेतुत्वे किंमीश्वराधिकलपनयेतिन । नित्यसर्वेश्वरस्य नित्यसर्वशक्तेः फलहेतुत्वं चेतिं चेत् । न कर्मण एवोपभोगवैचित्र्याश्रुपत्ते । । कर्मादि । कर्तृकृतकत्वात्कर्मणः । चित्तमात्रनिर्वृत्तं हि कर्म तत्वयत्वोपपादयितुं सद्देशान्तरे कालान्तरे वा नियतनिमित्तविशेषापेक्षं कर्तुंः फलं जनयिष्यतीति न युक्तमनेपेक्ष्याव्यादात्मनः प्रयोकृकर्तृत्व फलकाले प्रयोक्त्रेति चेन्तया निर्वर्त्तितोऽसि त्वां प्रयोकृषे फलाय यदात्मानुरूपं फलमिति न देशकालनिमित्तविशेषाभिज्ञात्वात् । यदि हि कर्ता देशविशेषाभिज्ञः सन्स्वातन्न्र्येण कर्म नियुङ्क्ते यत्तदनिष्टफलस्याप्रयोकृ स्वात् । न च निरनिमित्तं तदनिच्छ्याडडत्मसमवेत्तं तच्चर्मवद्विकरोति कर्म । न चाऽऽत्मकृतमकर्त्तुं स कर्त्तुमिवद्वारकृ भवति प्रधानकर्तृस्मृतत्वात्कर्मणः । भूताश्रयमिति चेत्न साधनत्वात् । कर्तृक्रियाया: साधनद्वयीभिरपि वैपम्येनैवृण्यदोषपरिहाराय कर्मणो जगद्वैचित्र्यहेतुत्वमिष्टं तत्संप्रतिपचं विहायापूर्व ईश्वरः करुप्यते धर्मी तस्य फलहेतुत्वं च धर्मः कल्पनीय इति गौरवं स्यादित्याह—न नित्यस्येश्वरस्येति । सति लाघवे गौरवं दूषणं स्यादेह तदस्तित्वाभिप्रेत्य सिद्धान्त विटृणोति—न कर्मण एवेत्यादिना । आत्मनोडनत्यपवर्तिकमनेकष्य कर्म चेत्न फलं जनयति तर्हि कर्ता जीव एव प्रयोजकोऽस्त्वति शङ्क्त्वा परिहरति—कर्तैव वेल्यादिना । अनिष्टफलभोगसिद्ध्यनथाऽऽत्मनः कर्तुः कर्मनियत्रत्वं न संभवति चेतर्हि निर्निमित्तमेव कर्म फलकारण परिणमत इति जरसांर्कर्ममीमांसकानां मतमाश्रित्याडडह—न च निरनिमित्तमिति । कर्तुरनिच्छया कर्म विकरोतीत्यत्र दृष्टान्ताभावाच्चर्मणोडपि विकारस्य सनिमित्तत्वादित्यर्थः । यच्च सोगतेनोच्यते फलकालपर्यन्तं कर्तुरवस्थानभावाच्च कर्म-

मित्तानुरुपनियतप्रवृत्तिनिवृत्तिक्रमं च तन्न नित्यसर्वज्ञकर्तृकं । किं तर्हि कर्मण एव तस्याचिन्त्यप्रभाववात्सर्वैश्वर्य फलहेतुत्वाभ्युपगमात् । सति कर्मणः फलहेतुत्वे किंमीश्वराधिकलपनयेतिन । नित्यसर्वेश्वरस्य नित्यसर्वशक्तेः फलहेतुत्वं चेतिं चेत् । न कर्मण एवोपभोगवैचित्र्याश्रुपत्ते । । कर्मादि । कर्तृकृतकत्वात्कर्मणः । चित्तमात्रनिर्वृत्तं हि कर्म तत्वयत्वोपपादयितुं सद्देशान्तरे कालान्तरे वा नियतनिमित्तविशेषापेक्षं कर्तुंः फलं जनयिष्यतीति न युक्तमनेपेक्ष्याव्यादात्मनः प्रयोकृकर्तृत्व फलकाले प्रयोक्त्रेति चेन्तया निर्वर्त्तितोऽसि त्वां प्रयोकृषे फलाय यदात्मानुरूपं फलमिति न देशकालनिमित्तविशेषाभिज्ञात्वात् । यदि हि कर्ता देशविशेषाभिज्ञः सन्स्वातन्न्र्येण कर्म नियुङ्क्ते यत्तदनिष्टफलस्याप्रयोकृ स्वात् । न च निरनिमित्तं तदनिच्छ्याडडत्मसमवेत्तं तच्चर्मवद्विकरोति कर्म । न चाऽऽत्मकृतमकर्त्तुं स कर्त्तुमिवद्वारकृ भवति प्रधानकर्तृस्मृतत्वात्कर्मणः । भूताश्रयमिति चेत्न साधनत्वात् । कर्तृक्रियाया: साधनद्वयीभिरपि वैपम्येनैवृण्यदोषपरिहाराय कर्मणो जगद्वैचित्र्यहेतुत्वमिष्टं तत्संप्रतिपचं विहायापूर्व ईश्वरः करुप्यते धर्मी तस्य फलहेतुत्वं च धर्मः कल्पनीय इति गौरवं स्यादित्याह—न नित्यस्येश्वरस्येति । सति लाघवे गौरवं दूषणं स्यादेह तदस्तित्वाभिप्रेत्य सिद्धान्त विटृणोति—न कर्मण एवेत्यादिना । आत्मनोडनत्यपवर्तिकमनेकष्य कर्म चेत्न फलं जनयति तर्हि कर्ता जीव एव प्रयोजकोऽस्त्वति शङ्क्त्वा परिहरति—कर्तैव वेल्यादिना । अनिष्टफलभोगसिद्ध्यनथाऽऽत्मनः कर्तुः कर्मनियत्रत्वं न संभवति चेतर्हि निर्निमित्तमेव कर्म फलकारण परिणमत इति जरसांर्कर्ममीमांसकानां मतमाश्रित्याडडह—न च निरनिमित्तमिति । कर्तुरनिच्छया कर्म विकरोतीत्यत्र दृष्टान्ताभावाच्चर्मणोडपि विकारस्य सनिमित्तत्वादित्यर्थः । यच्च सोगतेनोच्यते फलकालपर्यन्तं कर्तुरवस्थानभावाच्च कर्म-

स्थानभावाद्वा कर्तृसमन्वितं कर्म किन्तु क्षणिकविज्ञानाद्वडड्मनः कृतं कदाचित्फलस्याऽऽस्सृकृ भवति । यथाडयस्कान्तो मणिः कदाचिच्चेतेन प्रयुक्तोऽन्यदाडपि लोहम्य प्रेरको भवति तद्वदिति तत्राडडह—न चाऽऽत्मकृतमिति । करणादीनि कारणाणि यः प्रेरयन्करोति स प्रधानकर्ता । तत्समवेत्तं कर्म प्रसिद्धं तस्य च फलकालपर्यन्तं स्थायित्वमेष्टव्यम् । अन्यथाडकृताभ्यागमकृतविप्रणाशप्रसङ्गाल्लभ्याभिज्ञाश्रयमाण्याचेत्यर्थः । लोके यतिकाभिप्रायमुद्दावाल्य दूषयति—भूताश्रयमित्यादिना । आधुनिककर्ममीमांसकानां

स्थानभावाद्वा कर्तृसमन्वितं कर्म किन्तु क्षणिकविज्ञानाद्वडड्मनः कृतं कदाचित्फलस्याऽऽस्सृकृ भवति । यथाडयस्कान्तो मणिः कदाचिच्चेतेन प्रयुक्तोऽन्यदाडपि लोहम्य प्रेरको भवति तद्वदिति तत्राडडह—न चाऽऽत्मकृतमिति । करणादीनि कारणाणि यः प्रेरयन्करोति स प्रधानकर्ता । तत्समवेत्तं कर्म प्रसिद्धं तस्य च फलकालपर्यन्तं स्थायित्वमेष्टव्यम् । अन्यथाडकृताभ्यागमकृतविप्रणाशप्रसङ्गाल्लभ्याभिज्ञाश्रयमाण्याचेत्यर्थः । लोके यतिकाभिप्रायमुद्दावाल्य दूषयति—भूताश्रयमित्यादिना । आधुनिककर्ममीमांसकानां

९ घ. च. छ. झ. ज. 'निमि' ।

९ घ. च. छ. झ. ज. 'निमि' ।

॥ तृतीयः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करवाख्यभाष्यसमेता ॥

खण्डः ]

भूतानि भूतानि क्रियाकालेsनु भूतव्यापाराणि समासौ च हलादिवल्कर्रा परित्यक्कानि न फलं कालान्तरे कर्तुमुत्सहन्ते न हि हलं क्षेत्राद्वीर्रीहीनगृहे प्रवेशयति भूतकर्र्णोश्वचेतनत्वात्स्वतःप्रवृत्त्यनुपपत्तेः । वायुवादिति चेत्नासिन्द्र्वात् । न हि वापोराचितमतः स्वतःप्रवृत्तिः सिन्धा रथादिवद्र्शनात् । शाखाद्ररुर्मण इवति चेच्छाश्र्थं हि क्रियातः फलसिद्धिर्माह तेश्व- रादेः स्वर्गकामो यजेतेत्यादि । न च प्रमाणाभिगतत्वादनर्थकं युक्तमत्र । न चेश्व- रासित्वे प्रमाणान्तरमस्तीति चेत् । न हेत्व्याहानानुपपत्तेः । क्रिया हि द्विविधा हष्टफलाडSष्टफला च । हष्टफलाडपि द्विविधाडनन्त- फलाडडगामिफला च, अनन्तरफला गतिभुजिलक्षणा । कालान्तरफला च कृषि सेवादिलक्षणा । तन्नानन्तरफला फलापवर्गिण्येव कालान्तर- फला तूत्पन्नप्रध्वंसिनी । आत्मसेवायाधीनं हि कृषि सेवादेः फलं यतो न चोभयान्वयायव्यतिरेकेण स्वतन्त्रं कर्म ततः वा फलं हेतुमू । तथा च कर्मफलप्राप्तौ न हेत्व्याहानानुपपद्यते । तस्माच्छान्ते यागादिकर्मणि नित्यः कर्तृकर्मफलाविभागो$दृष्टरूपफलदातृ- मतमुद्धावयति--शास्त्रादिल्यादिना ।

यजेतेयास्ल्यात्पदात्सामन्यान्नेन समीहितसाधनं यागः प्रतियते । कस्य समीहितस्य साधनमिति विशेषोपाकाङ्क्षायां स्वर्गकामपदसन्निधाना- स्काम्यमाल्स्वर्गसाधनत्वं यद्यप्यग्निष्टते तथाडपि क्षणिकस्य यागस्य कालान्तरीयस्वर्गस- धनत्वासंभवात्रिपफलत्वश्रुतेत्याशङ्क्याह--न चेति । औषधपानादेः कर्मणः स्थायि- संस्कारद्वारेण कालान्तरीयाग्यादिफलहेतुत्वसिद्धेर्योगस्य श्रुतसाधनत्वनिर्वाहाय स्थायि- चान्तरापूर्व परिकल्प्यते तन्नवानर्थकं निर्दोषवाक्यादिगतरवदित्यर्थः । श्रुतसाधनत्वासि- द्वयान्न्यथाडनुपपत्त्या किमिति श्वर एव तत्राडSह--न चेश्वरोति । नेमर्थ्यपत्त्रि- श्वरासित्वे प्रमाणमन्यथाडप्युपपत्तेः । न च ममानान्तरमस्ति तद्विप्रियश्रुत्यादेरर्थवाद- स्वादित्यर्थः । नापूर्वद्वारेण श्रुतनिर्वाहः कल्पनीयः यद्यवहितफलं कर्म तच्चेतनयैव प्रयुक्त- फलामिति हष्टाया व्यासेरहिनिमसङ्गादतः श्रुतसाधनत्वसिद्धेरन्यथाडSपत्त्येश्वरः फलदाता कल्पनीय इत्याह--फलदातैति । संग्रहवाक्यं विडुणोति--क्रिया हीत्यादिना । फलोदयेनापवर्गो नाशो यस्मात् सा फलापवर्गिणी न फलदातरं पृथगपेक्षते इत्यर्थः । उत्पन्ना सती फलमदत्त्वैच प्रध्वंसेते ततस्तत्र फलदातारं कालान्तरे$पेक्षते इत्यर्थः । यागादिफलं कर्माङ्गभूतेन द्रव्यमाणं व्यवहितफलं चासेवाफल- दित्याह--तस्माच्छान्ते यागादीति । ननु जीवस्तावद्वोपभोगसाधननियन्ना

१ घ. च. छ. ज. 'लत्वं सा' । २ घ. च. छ. ज. 'ध्वनु' । ३ घ च. छ. ज. 'तां का' ।

८

पत्यते स चाड्मभूतः सर्वस्य सर्वक्रियाफलप्रत्ययसाक्षी नित्यविज्ञानस्वभावः संसारधर्मैरसंप्रुष्टः । श्रुतेश्च । "न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः" । "जरां मृत्युमत्येति" । "विजरो विमृत्यु" । "सत्य कामः सत्यसंकल्प एष सर्वेश्वरः । पुण्यं कर्म कारयति" । "अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति" । "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने" इत्याद्या असंसारिण एकस्याड्मनो नित्यमुक्तस्य सिद्धौ श्रुतयः ।

तस्यापिेश्वरः फलदाने नियमता चेदिष्यते तर्हि नियंतुः स्वातिरिक्तनियम्यस्वीकारादेश्वरस्यानियंता प्रसज्येत नियंत्रृत्वविरोधात् । अतोडनवस्थाप्रसंगाद्वितमनुमानमिश्रस्याराध्याडSह — सचाड्मभूतः सर्वस्येति । कल्पितभेदमात्रेण नियम्यनियामकभावोपपत्तेस्तात्त्विकभेदवैकल्यात् । तात्त्विकभेदेऽपि च घटादिकर्तृकादृष्टमितो भवति रिक्तनियम्यत्वलव्याप्तिभावानवस्थाप्रसंग इत्यर्थः । राजवदीश्वरः फलदाता चेतर्हि निम्रहानुमहकतृत्वादागादिमान्स्यात्तत्रSSह — सर्वक्रियाफलप्रत्यय इति । यथा लोकीयसाक्षी कस्यचिज्जयहेतुर्नस्य पराजयहेतुरपि न रागादिमान्कस्यते यथोपलब्धभापित्वात् । तथेश्वरः क्रियादिक्षणक्रिया स्यातत्राडSह — नित्य इति । नित्यविज्ञानस्वभावस्याऽनिर्वाच्यविपयावच्छेदेन साक्षित्वं कल्पितमित्यर्थः । सर्वस्य जीवस्याडSत्मभूतेश्ररसर्हि संसारधर्मैरिलिप्यते संसारो वा न केवळमुपपत्तिरेश्ररसिद्धिः श्रुतेः — श्रुतेरपीत्युदाहरति — न लिप्यत इत्यादिना । "यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते । एवं सर्वत्रगतं नात्मा" इत्यादिर्नोक्तप्रकारेण । यदुक्तमर्थवादत्वादिग्रंथानां न चेत्यर्थवादप्रामाण्यं नाप्रामाण्यं पदसमन्वयन जायमानस्य ज्ञानस्य बाधादर्शनात्तत्प्रामाण्यादस्य बाध्यिता नोपपद्यत इत्याह — न चोत्पन्नमिति ।

इत्याह — न चोत्पन्नं विज्ञानं बाध्यते । अप्रतिषेधाच्च । न चेश्वरौ नास्तीति निषेधोडस्ति ।

९ ग. घ. च. ह. झ. वाडक्षः' । २ घ. च. छ. 'दत्वे च । ३ ग. व. च. छ. झ. 'पत्तिभिः' । ४ झ. तो तान्य ।

[ ३तृतीय: आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । २७ खण्ड: ]

प्राप्त्यभावादिति चेत्नोत्कत्वात् । न हिंस्यादितितव्पाण्यभावाप्रतिषेधो नाडडरस्मयत इति चेत्न । ईश्वरसद्भावे न्यायस्योक्तत्वात् । अथवादृष्टप्रतिषेधिति कर्मण: फलदान ईश्वरकालानां न प्रतिपेधोऽस्ति । न च निमित्तान्तरनिरपेक्षं केवलेन कर्मैव प्रयुक्तं फलदं हेतुम् । नच विनष्टोडपि योग: कालान्तरे फलदो भवति । सेयं बुद्धिरेवेत्यपकं स्याद्विश्वरकर्तुबुद्धे: । तु संस्कृतायां यागादिकर्मणि विनष्टेडपि कर्मणि सेच्यादिविश्वराटफलं कर्तृभवतीति युक्तम् । न तु पुन: पदार्था वाक्यशतेनापि देशान्तरे कालान्तरे वा स्वं स्वं स्वभावं जहति नहि देशकालान्तरेषु चाश्रितरुपणो भवति । एवं कर्मणोडपि कालान्तरे फलं द्विप्रकारमेवोपलभ्यते । बीजक्षेत्रसंस्कारपरिरक्षाविज्ञानवत्केन्द्रपेक्षफलं कृष्यादि विज्ञानवत्सेच्यादिबुद्धिसंस्कारापेक्षफलं

नैवमीश्वरं प्रस्तुत्य प्रतिषेध उपलब्ध इत्यर्थ: । प्रतिषेधभाव: सत्वाद् भवति किंत्वप्राप्तस्वात् । यथा रागत: प्राणा भूताहिंसा निपिध्यते नैवमीश्वरस्य प्राप्तिरस्तीत्यान्यथा सिद्धिमार्गद्वयम्—अप्राप्तिप्रतिषेधादिति सहेतुकत्वात् । प्रकारान्तरण व्याचष्टे—अथेति । स्वर्गकामो यजेतेत्यादिशाखं यागस्य फलदात्रीन् शक्तीं योतयति न सहकार्यन्तरं निषेधयति । वाक्यभेदप्रसङ्गादित्यर्थ: । इत्थं शास्त्रमयोगव्यवच्छेदकं वाच्यं नान्ययोगव्यवच्छेदकम् । वृक्षचन्दनवनितादिनिमित्तनिरपेक्षस्य कर्मण: फलहेतुत्वानुपलम्भात् । अतो यथा माननरसिद्धं वृक्षचन्दनवनितादिमित्ततथेश्वरस्याप्येष्टव्यमिति—न च निमित्तान्तरनिरपेक्षमिति । इत्थमीश्वर: फलदाता वक्तव्य: । प्रध्वस्तस्य यागस्य कारणत्वासंभवात् नियतपूर्वक्षणसत्वं हि कारणस्वम् । न चापूर्वद्विरोणोपपद्यते । असति द्वारत्वि द्वारवाक्योपपत्ते: । न चौषधानांदृष्टान्त: । औषधाद्यवयवानां संस्कृतानां फलकालपर्यन्तमुत्पन्नवर्तमानानामेव कालान्तरीयफलहेतुत्वादित्यभिप्रेत्यैडह—न च विनष्ट इति । कर्मं तर्हीश्वरो वाडपि नष्टस्य फलदातोपपद्यते तत्राडडह—सेच्यबुद्धिवादिन इति । एतद्‌कर्मणा नुच्छितमिति कर्मणे श्वरस्य बुद्धावारोह एव कर्मणां संस्कारस्तद्वारेण विनष्टेडपि कर्मणेश्वरात्फलं युक्तम् । यथाडनेनां सेवित इति सेयबुद्धौ संस्कृतायां कालान्तरे विनष्टायामपि सेवां सेव्यात्‌वादे: फलं भवति तद्वदित्यर्थ: । यद्यपि लौकिकानां कर्मणां फलसाधनत्वं चेतनार्थी न रष्टं तथाडपि वेदिकस्य यागादे: फलं दातरं विनाडपि वाक्यप्रामाण्याद्विषयत इति नाडडरस्मादित्यमित्याह—नतु पुनरिति । अव्ययोग्यानां पदार्थानां संसर्गबोधकमेव वाक्यं नतु तद्हलादृष्ट: । पदार्थस्वभावसत्वं शक्यत इत्यर्थ: । बीजक्षेत्रयो:

१ क. ख घ. छ. झ. 'कारणवादिन:' । २ द्वि. 'फल हे' । ३ घ. लभ्यते । ४ द्वि. 'तक्रु पेतफ° । ५ क. छ.झ न. 'रस्वानु?' ।

च सेवादि । यागादेः कर्मणस्तथाडविज्ञानवत्कर्तृपेक्षफलत्वानुपपत्तौ कालान्तरफलत्वात्कर्मेंदशकालनि मित्तविपाकविभागज्ञबुद्धिसंस्कारापेक्षं फलं भवितुमर्हति । सेवादिकर्मानुरूपफलजेध्यबुद्धिसंस्कारापेक्षफलस्वेव । तस्मात्सिद्धः सर्वज्ञ ईश्वरः सर्वजन्तुबुद्धिकर्मफलविभागसाक्षी सर्वभूतान्तरात्मा । यत्साक्षादपरोक्‌षाद्य आत्मा सवोंन्तर इत्थं श्रुतः । स एव चात्राडSत्मा जन्तूनां नान्योडतोऽस्ति दृष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता नान्यदत्तोडस्ति विद्धात्रीत्यात्मान्तरप्रतिपेधश्रुतस्तत्वमसीति चाडSत्मस्वोपदेशात् । न हि शृतिप्रतिपेधः काश्चनात्मवेदनोपपद्यते । ज्ञानशक्ति-कर्मोपास्योपासकवेदात्मवेदैव चेत्‌ । भेद-दृष्टिप्रवादात् । यदुक्तं संसारिण ईश्वरादनन्य इति । तत्र किं ताहि भेद एव संसार्यात्मनाऽऽत्मा । कस्माल्लक्षणमेदाद्वश्वमहिषवत् । कथं लक्षणभेद इत्युच्यते । ईश्वरस्य तावद्विश्वं ज्ञानं सवितृप्रकाशवत् । तद्वि-परीतं संसारिणां ज्ञानमेव । तथैव शक्तिमेदोडपि । नित्या सर्ववि-पया चेश्वरशक्तिविपरीतैतरस्य । कर्म च चित्स्वरूपस्य सत्तामात्रनिमि-त्तमेश्वरस्य । औपन्यस्वरूपदृश्यसत्तामात्रनिमित्तकहनकर्मवत् । राजाय-स्कान्तप्रकाशकर्मवत् स्वात्माविक्रियारूपम् । विपरीतमितरस्य । उपा-सीते तिवचनादुपास्य ईश्वरो गुरुराजवत् । उपासकश्वेतरः शिष्यभू-त्यवत् । अपहतपाप्मादिश्रवणाद्वित्यचिन्द्र ईश्वरः । पुण्यो वै पुण्येनैति-वचनाद्द्विपरीत इतरः । अत एव नित्यमुक्त एवेश्वरेऽपि नित्याशुन्द्रियोग-

च सेवादि । यागादेः कर्मणस्तथाडविज्ञानवत्कर्तृपेक्षफलत्वानुपपत्तौ कालान्तरफलत्वात्कर्मेंदशकालनि मित्तविपाकविभागज्ञबुद्धिसंस्कारापेक्षं फलं भवितुमर्हति । सेवादिकर्मानुरूपफलजेध्यबुद्धिसंस्कारापेक्षफलस्वेव । तस्मात्सिद्धः सर्वज्ञ ईश्वरः सर्वजन्तुबुद्धिकर्मफलविभागसाक्षी सर्वभूतान्तरात्मा । यत्साक्षादपरोक्‌षाद्य आत्मा सवोंन्तर इत्थं श्रुतः । स एव चात्राडSत्मा जन्तूनां नान्योडतोऽस्ति दृष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता नान्यदत्तोडस्ति विद्धात्रीत्यात्मान्तरप्रतिपेधश्रुतस्तत्वमसीति चाडSत्मस्वोपदेशात् । न हि शृतिप्रतिपेधः काश्चनात्मवेदनोपपद्यते । ज्ञानशक्ति-कर्मोपास्योपासकवेदात्मवेदैव चेत्‌ । भेद-दृष्टिप्रवादात् । यदुक्तं संसारिण ईश्वरादनन्य इति । तत्र किं ताहि भेद एव संसार्यात्मनाऽऽत्मा । कस्माल्लक्षणमेदाद्वश्वमहिषवत् । कथं लक्षणभेद इत्युच्यते । ईश्वरस्य तावद्विश्वं ज्ञानं सवितृप्रकाशवत् । तद्वि-परीतं संसारिणां ज्ञानमेव । तथैव शक्तिमेदोडपि । नित्या सर्ववि-पया चेश्वरशक्तिविपरीतैतरस्य । कर्म च चित्स्वरूपस्य सत्तामात्रनिमि-त्तमेश्वरस्य । औपन्यस्वरूपदृश्यसत्तामात्रनिमित्तकहनकर्मवत् । राजाय-स्कान्तप्रकाशकर्मवत् स्वात्माविक्रियारूपम् । विपरीतमितरस्य । उपा-सीते तिवचनादुपास्य ईश्वरो गुरुराजवत् । उपासकश्वेतरः शिष्यभू-त्यवत् । अपहतपाप्मादिश्रवणाद्वित्यचिन्द्र ईश्वरः । पुण्यो वै पुण्येनैति-वचनाद्द्विपरीत इतरः । अत एव नित्यमुक्त एवेश्वरेऽपि नित्याशुन्द्रियोग-

संस्कारस्तत्पारिरक्षा च तद्विज्ञानवान्याः कर्ता तदपेक्षफलं कृप्यादि हेत्मू । सेवादिकं च विज्ञानवान्यः सव्यस्तद्गुद्धसंस्कारापेक्ष फल हेत्मू । यथाऽपि योगाद् कर्मणः कालान्तरफल-त्वादविज्ञानवत्कर्तृपेक्षफलत्वं भवितुमर्हतील्यर्थः । औकिककर्मस्वने कविधे पि मध्ये सेवायागादेरूपो दृष्टान्त इत्यभिप्रेत्य पुनराह—सेवा-दीति । सेवादिकर्मानुरूपं फलं जानातिः यः सेव्यस्तद्बुद्धयैव यः संस्कारस्तदपेक्षफलस्य सेवाधर्यथा न स्वातथ्यं तद्वदित्यर्थः । एवं तावचिरेश्वरादीनं प्रतीश्वरं प्रसाध्य सेध्व-वादिनामभितवास्तवमेद निरासाय प्रकमते—स एवेति । जीव ईश्वराद्वितस्तद्विरुद्धधर्मा-क्रान्तत्वात् । यो यद्विरुद्धधर्माक्रान्तः स ततो भिन्नः । यथाडSश्वमहिष इत्यनुमानमुद्राव्य तस्य भेदानन्दानुपपत्त्यनुगुणोत्माह—ज्ञानशक्तित्या-दिना । संग्रहवाक्यं विवरणति-यहुक्तमित्यादिना । स्वात्मनोडविक्रियारूपं जगदुपादा-

संस्कारस्तत्पारिरक्षा च तद्विज्ञानवान्याः कर्ता तदपेक्षफलं कृप्यादि हेत्मू । सेवादिकं च विज्ञानवान्यः सव्यस्तद्गुद्धसंस्कारापेक्ष फल हेत्मू । यथाऽपि योगाद् कर्मणः कालान्तरफल-त्वादविज्ञानवत्कर्तृपेक्षफलत्वं भवितुमर्हतील्यर्थः । औकिककर्मस्वने कविधे पि मध्ये सेवायागादेरूपो दृष्टान्त इत्यभिप्रेत्य पुनराह—सेवा-दीति । सेवादिकर्मानुरूपं फलं जानातिः यः सेव्यस्तद्बुद्धयैव यः संस्कारस्तदपेक्षफलस्य सेवाधर्यथा न स्वातथ्यं तद्वदित्यर्थः । एवं तावचिरेश्वरादीनं प्रतीश्वरं प्रसाध्य सेध्व-वादिनामभितवास्तवमेद निरासाय प्रकमते—स एवेति । जीव ईश्वराद्वितस्तद्विरुद्धधर्मा-क्रान्तत्वात् । यो यद्विरुद्धधर्माक्रान्तः स ततो भिन्नः । यथाडSश्वमहिष इत्यनुमानमुद्राव्य तस्य भेदानन्दानुपपत्त्यनुगुणोत्माह—ज्ञानशक्तित्या-दिना । संग्रहवाक्यं विवरणति-यहुक्तमित्यादिना । स्वात्मनोडविक्रियारूपं जगदुपादा-

दिना ।

९ छ. झा. "शुद्रवुद्र°" । १२ घ च. छ. झ. न. 'पेक्ष्यं फ° ।

[३ तृतीय: आनन्दगिरिकृतटीकासंवालितशाङ्करवाक्यभाष्यसमेता। २९ खण्ड: ]

तस्संसारीतरा:। अपिच यत्र ज्ञानादिलक्षणभेदोऽस्ति तत्र भेदो हृढ:। यथाडश्वमहिष्योस्तथा ज्ञानादिलक्षणभेदादेश्वरादात्मनां भेदोऽस्तीति चेत्। कसमात्। अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद ते क्षय्यलोका भवन्ति। मृत्यो: स मृत्युमाप्रोति ते वेदहष्टिंन्युपपोह्यते। एकत्वप्रतिपादनिक्ष शुति: सहस्रशो वियन्‍ते। यदुक्त ज्ञानादिलक्षणभेदादित्यत्रोच्यते। नानुभुपगमात्। बुद्धचा विलक्षणा वयतिरिक्ता विलक्षणा श्रेश्वरा द्वैतनलक्षण आत्मानो न सन्ति। एक एवेश्वरोऽस्मात् सर्वभूतानां नित्यमुक्तोऽ-

भ्युपगम्यते। बाह्य श्रवणबुद्धया विस्महारसंतानाहंकृतममत्वादिविपरीतप्र-त्ययप्रबन्धाविच्छेदलक्षणो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तविज्ञानात्मेश्वर्गर्भो नित्यविज्ञानावभासश्वितचैलबीजबिजिस्वभाव: कल्पितोऽनित्यविज्ञान ईश्वर-लक्षणविपरीतोऽभ्युपगम्यते। यस्माविच्छेदे संसारव्यवहार:। विच्छेदे च मोक्षव्यवहार:। अन्यक्ष म्रृत्यलेपवत्त्वादिलक्षणप्रहंसो देवपितृमनुष्यादिलक्षणो भूतविभेषमात्रस्यो न पुनस्तदर्थकस्य। मिथ्यालक्षण ईश्वरादभ्य-पगम्यते। बुद्धचा विलक्‍पितातमध्यतिरेकाभिप्रायेण तु लक्षणभेदादित्य-श्रयासिद्धो हेतु:। ईश्वरादन्यस्यास्मन्नोडस्वात् ईश्वरस्यैव विरुद्धल-

क्षणो नादिलक्षणं कर्मेश्वरवेल्यर्थ:। दूषणान्तराभिधत्सयाडनुवदति—यदुक्तमिति। जीवा: कि बुच्चादिविशिष्टाश्चित्प्रतिबिम्बा धर्मिल्वेन गृह्यन्ते किंवा देवनमुष्यादिशब्दवाच्या:। सच्चित-तिका देहा: किंवा तृतीयो विलक्षणनिरुपाधिकभेदभिन्नश्वेतन आद्ये सिद्धसाधनत्व-माह—नानुभुपगमादित्यादिना। चित्तं ज्ञानं चैत्या: सुखादयो बीजमविद्यादि बीजि शरीरं तत्त्वभावविशिष्टस्य विशेषणतादात्म्यादित्यर्थ:। यस्य विशेषरूपस्पावि-च्छेदे तत्त्व्वस्थितचित्तस्वरूपस्य संसारव्यवहार:। यस्मै न विच्छेद प्रतिभास्वरूपस्य विवेक-

संपत्या मोक्षव्यवहारो भवति स कल्पतरूप:। पृथगश्वमुपगम्यतेतड: सिद्धसाधनमित्यर्थ:। द्वितीयविकल्पेडपि सिद्धसाधनत्वमाह—अन्यश्रेती। तृतीयविकल्पे बुद्ध्यादिकल्पितेम्यो विशिष्‍टातमभ्यो व्यतिरेकेण निरुपाधिकस्वरूपाभिप्रायेण पक्षीकरणे हेत्वर्थयासिद्धस्त-ईश्वरादन्य आत्मा नास्तीति वदता सर्वोपाधिस्थ ईश्वर एवाडSत्मते युक्तं भवति। तदा च बुद्धमुक्तवादिविरुद्धधर्मं सुखदु:खादियोग-श्वासडस्य विरुद्ध: प्रसज्येत यतो: वास्तविकसंसारित्वं कल्पितेन संसारित्वेन न विरुध्यत इति दर्शयितुं यस्य यस्मान्‍त: करणादिविकारस्योदयाद: संनिधिमात्रेणाडSत्मा निमित्तं तस्य तस्य लोकैरहंकृत्यादिभिरिव तत्स्वरूपाध्यारोपणादात्मन् संसारिस्वमित्याह—

९ क. ख. घ. च. छ. ड. व. त्र वि ज्ञा १३ क. छ. ड. स्प्रलयव । ३ ग. च. व. नकलाविं । क. ४ छ. ड. स्र्योत्पादे सं ।

क्षणत्वमयुक्तिमिति चेत्सुखदुःखादियोगश्र । न । निमित्तत्वे सति लोकविपर्ययाध्याारोपणात्सवितृवत् । यथा हि सविता नित्यप्रकाशरूपस्वाल्लोकाविद्यक्त्यनभिव्यक्तिनिमित्तत्वे सति लोकडष्टिविपर्ययेणोदयास्तमयाहोरात्रादिकृत्स्न्वाध्यारोपभागभवत्येवमीश्वरे नित्यविज्ञानशक्तिरुपे लोकज्ञानापोहकत्वादखस्मृत्यादिनिमित्तत्वे सति लोकविपरीतबुद्ध्यारोपितं विपरीतलक्षणत्वं सुखदुःखादयश्र न स्वतः । आत्मदृष्टानुरूपपाद्यारोपाच्च । येनैव सवितृप्रकाशो न दृश्यते स आत्मदृष्टानुरुपमेवाध्यस्यति सवितेदानीमिह न प्रकाशयतीति सत्येव प्रकाशेऽनृतं भान्त्या । एवमिह बौद्धादिविरुद्धद्वाभिभवाकुलभ्रान्त्यादध्यारोपितः सुखदुःखादियोग उपपद्यते । तस्मरणाच्च तस्यैवेश्वरस्यैव रस्स्यैव हि स्मरणं "मत्तः स्मृतिज्ञानमपोहनं च" "नाडडडकते कस्मैचित्परं" इत्यादि । अतो नित्यमुक्त एकस्मिन्सवितरिव लोकाविद्याध्यारोपितमेश्वरेऽ संसारित्वम् । शास्त्रादिप्रामाण्यादुशुपगतमसंसारित्वमित्यविद्यारोभ इति । एतेन वेदोक्तं ज्ञानादिप्रसेधः परिहृतः । सौक्ष्म्याद्वेदनमस्यर्ग्रहैः

न निमित्तत्वे सतीत्यादिना । ईश्वरे सुखाद्यारोप इत्युक्ते मायोपाधिके ब्रह्मणीश्वरशब्दवाचे सुखाद्यारोप इत्याशङ्का स्यात्तत्रैवर्थे माय--नित्यविज्ञानशक्तिरुप इति । यथाडन्यादिशक्तिः शक्त्यन्तरमन्तरेग स्वभावादेव कार्योत्पादनानुकूला तथा नित्यविज्ञानं स्वभावसन्निधिमात्रेरण--करणादिप्रवृत्तिनिमित्तमिति शक्तिंमयमुख्यते । तस्मिन्स्वातन्र्यादिशरपदलक्ष्ये विरुद्धानेकरमाध्यासो न विरुध्यत इत्यर्थः । लोकस्य ज्ञानापोहो विस्मरणम् । न स्वत इति । न परमार्थतो विरुद्धानेकर्मवत्वमित्यर्थः । ध्यान्तस्य स्वहष्टचुरुपाध्यासारोपदर्शनाच्च नाध्यासो वस्तुकस्रकितर इत्याह--आत्महष्टिरिति । बौद्धादिवृत्तीनामुद्भवाभिभवाम्यामुकुलस्य वेधिच्छयापन्नस्य वृत्तीनामवबोधद्वाभिभवो न तद्यापकचैतन्यस्येति विवेकरोग्युलोकस्य भ्रान्त्येति योजना । चैतन्यस्य ज्ञानसुखाद्युत्पादे निमित्तत्वं न केवलमन्वयव्यतिरेकसिद्धम् । तस्मरणाच्च भगवदाक्याच्च सिद्धमित्यर्थः । ईश्वरे संसारित्वमीश्वरः संसारीतिप्रसिद्धभावाद्विशिष्टानुगतचित्स्वरूप इति व्याख्येयम् । एतेनेति । सिद्धसाधनत्वादिदूषणेन प्रतिशरीरज्ञानसुखादिनामाश्रयभेदस्ताविकः प्रत्युक्तो मन्तव्यः । किंच व्यावर्तकर्मणामावृत्तिः सिध्यति । सांख्यमते च पुरुषाणां चैतन्यमात्ररूपाणां न व्यावर्तको धर्मोडस्ति । वैशेषिकमते सत्वादिन्तविशेषकल्पनाडन्योन्याश्रयपराहता । अतो निर्विशेषत्वात्सां न भेदस्ताविक इत्याह--सौक्ष्म्यादिति । कश्चि-

१ न । शतथा । २ ग. च न "किरीमसु" । ३ ग. घ. च. छ. व. स्वन्यादि" ।

ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त। त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति॥ १४ ॥१॥

स्वाधिष्ठिते च भेदहेतुभावात्। विजिगीषाविषये चामित्यत्वात्। मोक्षे च विशेषान्भुपगमाद्भयुगमे चानित्यत्वप्रसङ्गात्। अविद्यावदुपलम्भस्वाच्च भेदस्य तत्क्षयेडनुपपत्तिरिति सिद्धमेकत्वं तस्माच्छरीरेंद्रिय मनोबुद्धिविषयवेदनासंतानस्याहङ्कारसंवन्धाज्ज्ञानबीजस्य नित्यविज्ञानान्यनिमित्तस्यासड्स्तमतस्वार्थात्मविज्ञानाद्विनिवृत्ताविजनबीजस्य विच्छेद आत्मनो मोक्षसंज्ञा विपर्यये च बन्धसंज्ञा। स्वरूपापेक्षत्वादुभयोः। ब्रह्म ह, इत्यैतिह्यार्थः। पुरा किल देवासुरसङ्ग्रामे जगत्स्थितिपरिपालयध्यासड्स्तमानुशासनानुकूलितभ्यो देवे भ्योऽर्थिभ्योऽर्थाय विजिग्ये डजेप्सितदुरन्व्रह्मण इच्छानिमित्तो विजयो देवानां बहु वेत्यर्थः। तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त। यज्ञादिलोकस्थितिपूर्वकैरिप्सुरत्पराजितेषु देवा वृद्धिं पूजां वा प्राप्तवन्तः॥ १४ ॥ १ ॥

हुःखी कश्चित्सुखी दुःखादिविक्रियावस्थान्यथाऽSड्गीकृत्य तद्विक्रियावच्छेद इति। सुरादिविक्रियाणामुपाधिर्मत्वाऽSदित्मभेदस्ताविकः कल्प्यते तत्राऽड्जो विक्रियावच्चे चेत्यर्थः। किंच न संर्व एव मोक्षे विक्रियादिविशेष इष्यते। स्वरूपावस्थानं च मोक्षस्ततः। सविशेषत्वं न स्वाभाविकमित्याह—मोक्षे चोति। किंच जाग्रत्स्वप्नयोर्विद्यावृत्तिधर्मतै रुलम्भाभ्यां तुशुसिसिषाध्यान्यभवेदुपलम्भाभ्यां भेदस्य सिद्धमित्याह—अविद्यावादिति। जीवाना कर्मणानेकशरीरानुयायित्वात्प्रतिभासिकस्य शरीरादिसंतानस्य विध्याभिप्राणत्वेन तद्विजयस्यान्यथाऽSनुपपत्तेर्जयेत्यसंशयः। आत्मन इति कस्यादुच्यते विशिष्टस्य बन्धमोक्षौ किं नेष्येते तत्स्वाश्रयस्वरूपापेक्षत्वादिति। विशिष्टस्य मोक्षे डन्वयासंभवादन्वये वा संसारानिवृत्तिप्रसङ्गन्यास्य च बन्धे डन्वयस्य च मोक्षे साधनवैफल्यादुपाधिप्रातिबिम्बकलस्य बन्धमोक्षौ। प्रतिबिम्बो हि वाच्यै रूपेण मिथ्या लक्ष्यरूपेण तु बिम्बमेव स्वरूपावस्थानं मुक्तिरुपपद्यते। तदुक्तं—"उपाधिना सार्धमुपाधिजन्यमौपाधिकं सर्वमेवेह मिथ्या। भाग रूपा चित्प्रतिबिम्बकेडपि बिम्बं पुनः सत्यमरोपमेव" इति॥ १४ ॥ १ ॥

तद्वैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानन्नत किमिदं यक्षमिति ॥ १५ ॥ २ ॥

त ऐक्षन्ते देवानीक्षणस्य मिथ्याप्रत्ययत्वानिमित्याभिमानस्य हेतुत्वकल्पनार्थों ब्रह्मणः प्रादुर्भाव इति योजना । सूचमिदं व्याकल्याति—ईश्वरनिमित्त इत्यादिना । जयादि श्रेष्ठत्वे निमित्तं मन्यमाना इति शेषः ॥ १५ ॥ २ ॥

तेडष्मिन्नुवाचातवेद एतद्विजानीहि किमिदं यक्षमिति तथेति ॥ १६ ॥ ३ ॥

तदभ्यद्रवत्तन्नभ्यवदत्कोडसीत्यपि ह्यपरोक्षसीत्याश्रिवा अहमस्मीत्यपवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥ १७ ॥ ४ ॥

त ऐक्षन्ते मिथ्याप्रत्ययस्वान्तं हेतुत्वकल्पनार्थमात्रायः । ईश्वरानिमित्ते विजये स्वसामर्थ्यनिमित्तोद्साकमेवायं विजयोडसाकमेवायं महिमेत्यातमनो जयादि श्रेयोनिमित्तं सर्वात्मकत्वं सर्वकल्याणस्पादमीश्वरमेवाडऽत्मत्वेनाबुध्द्वा पिण्डमात्राभिमाना: सन्तो यं मिथ्याप्रत्ययं चकुसतस्य पिण्डमात्रविषयंवेन मिथ्याप्रत्ययस्वात्म्सर्वात्मकेश्वरयाथात्म्यावबोधन हातव्यताख्यापनार्थस्तदृपामिल्याद्याख्यायिकाऽऽज्ञायः । तद्रहा ह किलैषां देवानामभिप्रायं मिथ्याहंकाररूपं विजज्ञौ विज्ञातवत् । ज्ञात्वा च मिथ्याभिमानशातनेन तद्नुजिघृक्षया देवेभ्योडर्थाय तेभ्यमेवेन्द्रियगोचरे नातिदूरे प्रादुर्भूव । महेश्वरशक्तिमायोपेतनात्यन्तद्दूभुतेन प्रादुर्भूतं किल केनचिदूपविशेषेण । तत्किलोपलभमाना अपि देवा न व्यजानात न विज्ञातवन्तः । किमिदं यदेतद्यक्षं पूज्यमिति ॥ १५ ॥ २ ॥

तस्मिऽऽत्मनि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वं दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ १८ ॥ ५ ॥

तस्मै तृणं निदधावेतदहेति । तज्जवेना तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते नेतदशाकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ १९ ॥ ६ ॥

तद्विज्ञानायाशिमबुवन् तृणनिधानेड्यमभिप्रयोड्यन्तसंभावितयोरतद्विज्ञानायाशिमबुवन् ।

[१तृतीयः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्यसमेता । ३३ खण्ड. ]

अथ वायुमनुवव्नायवेतद्विजानीीहि किमेतय- क्षमिति तथेति ॥ २० ॥ ७ ॥

तद्यथादृष्टमध्यवदत्कोडसीति वायुर्वा अह- स्माद्विद्यांप्यारिरोह वा अहंरम्भावीति॥ २० ॥८॥ तस्मिंशस्त्वायि किं वीर्यमित्यपीद$ सर्वमाददी- य यदिंदं पृथिव्यामिति ॥ २२ ॥ ९ ॥

तस्मै तूणं निदधावेतदात्स्वेति तदुभभेयाय सर्वजवेन तन्न शशकाड्डदातुं स तत एव निव- वृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतदयक्षमिति॥ २३ ॥

॥ १० ॥ अथेन्द्रंमनुवव्नायवेतद्विजानीहि किमेतयक्षामिते तथोति +तद्यथ्रुवत्तस्माच्चेरो- दघे ॥२४॥११॥ स तस्मिन्नेवाडडकाशो ख्रिय-

सिमारुतयोस्नुनदहनादानाशक्यत्वात्संभावना शङ्किता भवेदिति । इन्द्रियादित्यो वडवृद्धा । अविरोधात् । इन्द्रो$पसर्पणे ब्रह्म तिरोध इत्यत्रायमभिप्राय: । इन्द्रोडहमित्यधिकमोडभिमानोडस्य सोडहमग्न्या- दिश: प्राप्तं वाक्सभापणमात्रमभ्यनेन न प्राप्तोस्मीत्यभिमानं कृतं न नाम जघ्नादिति । तदनुग्रहयैवान्तर्हितं तद्ब्रह्म बभूव ॥ १६ ॥ ३ ॥

॥ १७ ॥ ४ ॥ १८ ॥ ५ ॥ १९ ॥ ६ ॥ २० ॥ ७ ॥ २१ ॥ ८ ॥ ३२ ॥ ॥ ९ ॥ २३ ॥ १० ॥ २४ ॥ ११ ॥

स शान्ताभिमान इन्द्रोडत्यर्थं ब्रह्म विजिज्ञासुर्यस्मिन्नाकांशे ब्रह्मण: प्रादुर्भाव आसीनिरोधानं च तस्मिन्नेव क्रियत इहपिण्डं विद्यामा-

॥१६॥३॥१७॥४॥?<॥९॥१९॥६॥२०॥७॥२१॥ ॥<॥२२॥९॥२३॥१०॥२४॥११॥

• चयपि बहुपु पुस्तकेऽद्वतीयामिति पाठस्तथाडपि स लेखक्रमाणात् । अथवा “इटोडत्र” इहि् प्राप्ते छान्दसत्वादेशः: + अत्र तद्यथ्रुवत्तत्समिति पाठे भवितः प्रतीयते ।

माज्जमाम बहुशोभमानामुमाऽ हैमवतीं तां होवाच किमेतद्यक्षामिति ॥ २५॥ १ २॥

तां च पृथ्व्या तथ्या एव वचनाद्विद्रिञ्चकार विदित्वान् । अत इन्द्रस्य बोधहेतुस्त्वाद्विद्यवोमा । विद्यासहायवान्वीश्वर इति स्मृति:।

तृतीय:ऽखण्ड:॥३॥ सा ब्रूते होवाच वह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वामिति ततो हैव विदां- चकार ब्रूते ॥ २६ ॥ १ ॥

यस्मादिन्द्रविज्ञानपूर्वकमश्निविन्द्रास्ते हेनन्नोदिष्ठमतिसमीपं ब्रह्माविद्यया ब्रह्म प्राप्ता: सन्त: पस्पृशु: स्पृष्टवन्त: । ते हि प्रथम: प्रथमं विदां चकार विद्रिञ्च-

तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यांदेवान्यदभिवायुरिन्द्रस्ते होन्नोदिष्टं पस्पृशुस्ते हेनन्नथ्मो विदां चकार ब्रूते ॥ २७ ॥ २ ॥

कुरित्येतत् । तस्मादितरामतील्यान्यातनिश्शिन दीप्यन्तेऽन्याने- वास्ततोऽपीन्द्रोदितरां दीप्यते । आदौ ब्रह्मविज्ञानात् ॥ २६ ॥ १ ॥

तस्माद्वा इन्द्रोडतितरामिवान्यांदेवान्स होन्नोदिष्टं पस्पर्श स होन्नथ्मो विदांचकार ब्रूतेति ॥ २८॥

२७ ॥ २ ॥ ३ ॥ तस्यैष आदेशस्तस्य ब्रह्मण एप वक्ष्यमाण आदेश उपासनोपदेश इत्यर्थ: ।

॥ ३ ॥ तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यद्युतदा ३ जगदाम । अभिभवद्वि हेतुना ह्युद्रपश्युमा हैमवतौ सा शोभमाना विद्यैव विरुपोडपि विद्यावान्बहु शोभते ॥ २५ ॥ १२ ॥

यस्माद्विभ्यो विद्युदिव सहसैव प्रादुर्भूतं ब्रह्म युतिमत्तस्मा- द्वियुतो विन्द्योतनं यथा यदेतद्बह्म व्ययुतद्वियुतोति वदत् । आ इवेत्युप-

इति तृतीय: खण्ड: ॥ ३ ॥ विद्येति सत्त्वप्रधाना शक्तिक्श्चित्ता- दात्म्यापत्त्या बोधहेतु: ॥ २६ ॥ १ ॥ २७ ॥ २ ॥ २८॥ ३ ॥ तस्मादित्यस्यापेक्षतं पाठलयस्यासेन व्याचष्टे- यद्यादित्यादिना । अर्थ-

• बहुपु पुस्तकेषु सेतिपदं नास्ति । ९ घ. झ. पाठ वद्य० ।

इतोन्यमिमिषदा ३ इत्यधिदैवतम् । २९ ।।४ ।।

मार्त्थ आशब्दः । यथा घनान्धकारं विदार्य विद्युत्सर्वतः प्रकाशवद्युक्तिभूतमतो व्ययु- शत एवं तद्बह्म देवानां पुरतः सर्वतः प्रकाशवद्यक्तीभूतमतो व्ययु- तदिवेत्युपास्यम् । यथा सकृद्दृष्टयुतमिति च वाजसनेयके । यस्माच्चेन्द्रो- पसर्पणकाले नियमिमिषत् । यथा कश्चिद्दृष्टुनिमेषणं कृत्वानिति । इतीदित्यनर्थकौ निपातौ । निमिषितवदिव तिरोहुतमित्येवमधिदैवतं देवतया आधि यद्वशिनमाधिदैवतं तत् । २९ ।। ४ ।।

अथाध्यात्मं यदेतद्रुच्छतीव च मनोडनेन चैत- दुपस्मरत्यभीक्षणं* संकल्पः ॥ ३० ॥५॥

अथानन्तरमध्यात्ममात्मनोडध्यात्ममुख्यत इति वाक्यशेषः । यदेत- द्व्यक्तलक्षणं बहु च्छतीव प्राप्नोतीव विषयी करोतीवेत्यर्थः । न पुन- र्विषयी करोति मनसाडवषयत्वाद्ब्रह्मणोडतो मनो न गच्छति । येनास्स- हुर्मनो मतमिति हि चोक्तम् । गच्छतीवेतु मनसेऽपि मनस्वात् । आत्मभूतत्वाच्च ब्रह्मणस्तस्मींपे मनो वर्तत इत्युपशमरत्यनेन मनसैव तद्ब्रह्म विद्वान्यस्मात्तस्माद्ब्रह्म गच्छतीवेत्युच्यते । अभीक्षणं पुनः पुनः । संकल्पो ब्रह्मेति तस्य मनसः । अत उपस्मरणसंकल्पाविभि- लिड्डैरब्रह्म मनोडध्यात्मभूतमुपास्यमित्यभिप्रायः ॥ ३० ।।५ ।।

तस्य चाध्यात्ममुपासने गुणो विधीयते तद् तद्रुनां तदेतद्ब्रह्म तच तद्रुनं च तत्परोक्षं वदं संजनयीयं । वनत इत्तत्कर्मणस्तस्मात्तद्रुनं नाम । ब्रह्मणः गौणं हीदं नाम । तस्मादिदं गुणेन तद्रुनामित्युपासितव्यम् । स यः कश्चिदेतद्यथोक्तमेवं यथोक्तेन गुणेन वदसि त्यनेन नान्नाऽडभियेयं ब्रह्म वादोपसंहारोडयं विध्युपक्रमार्थम् । विद्युदृष्टान्तेनैत्यन्तदीप्तिमत्त्वं निमेषणडष्टान्तेन देवैरपि दुर्जेयत्वमिति गुणद्वयं देवानधिकृत्य विवक्षितम् । अत एव तद्गुणद्वयविरिष्टोपासनमाधि- दैविकमुख्यते ॥ २९ ।। ४ ।।

वादोपसंहारोडयं विध्युपक्रमार्थम् । विद्युदृष्टान्तेनैत्यन्तदीप्तिमत्त्वं निमेषणडष्टान्तेन देवैरपि दुर्जेयत्वमिति गुणद्वयं देवानधिकृत्य विवक्षितम् । अत एव तद्गुणद्वयविरिष्टोपासनमाधि- दैविकमुख्यते । २९ ।। ४ ।। अहंग्रहणैवेतत्कर्तव्यत्वमित्यमिप्रेत्याऽऽडड्यात्मिकब्रह्मरूपमाह— आत्मेत्यादिना ॥ ३० ।। ५ ।।

वनत इति । वन संजनन इत्यस्य धातोः संभजनार्थस्य रूपं वनमिति । तत्सिद्धं वदं न गृह्यत इत्यर्थः । गौणामिति । अवयवशक्तिलभ्यं न रूढ्या समुदाय- ५ । ग । घ । च । छ । ज । 'दमविषयसद्व्यात्ममु'

वन संजनन इत्यस्य धातोः संभजनार्थस्य रूपं वनमिति । तत्सिद्धं वदं न गृह्यत इत्यर्थः । गौणामिति । अवयवशक्तिलभ्यं न रूढ्या समुदाय- ५ । ग । घ । च । छ । ज । 'दमविषयसद्व्यात्ममु'

वेदाभिहीनं सर्वाणि भूतानि संवादच्छन्ति ॥ ३१ ॥

वेदोपास्ते । तस्यैतत्फलमुच्यते । सर्वाणि भूतान्येनमुपासकंमभिसंवाज्छन्तीहाभिसंजनते सेवन्ते स्मेत्यर्थः । यथागुणोपासनं हि फलम् ॥ ३१ ॥ ६ ॥

॥ ६ ॥ ॥ उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता त उपनिषद्वाह्मणो वाव त उपनिषदमब्रूवति ॥ ३२ ॥ ७ ॥ तस्यै तपो दमः क्रियते प्रतिष्ठा वेदाः सर्वज्ञानी (णि?) सत्यमायतनम् ॥ ३३ ॥ ८ ॥

उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्तयाामुपनिषद्विष्येणोक्ता आचार्य आह—उक्ता कथिता ते तुभ्यमुपनिषदात्मोपासनं च । अधुना ब्राह्मणो वाव ते तुभ्यं ब्राह्मणजातेरुपनिषदस्मद्वक्ष्याम इत्यर्थः । वक्ष्यति हि । ब्राह्मी नोक्ता । उत्का आत्मोपनिषत् । तस्माद्व्रूते ब्रिप्रायोडब्रूत्सेत्यं शब्दः ॥ ३२ ॥ ७ ॥ तस्य वक्ष्यमाणाया उपनिषदस्तपो ब्रह्मचार्यादिलीयेतानि प्रतिष्ठाडSश्रयः । एतेषु हि सत्यु ब्राझ्रोपनिषत्प्रतिष्ठिता भवति । वेदाश्चत्वारोडत्रानि च सर्वाणि । प्रतिष्ठेत्यनुवर्तते । ब्रह्माश्रया हि विद्या । सत्यं यथाभूतवचनमपीडाकारमायतनं निवासः । सत्यवस्तु हि सर्व यथोक्तमायतन इवावस्थितमत्र ॥ ३३ ॥ ८ ॥

यो वा एतामेवं वेदपहृत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे लोके ज्रीयते प्रतिवेदोपास्ते । तस्यैतत्फलमुच्यते ।

तामेतां तपआदीनां तत्प्रतिष्ठां ब्राझीं उपनिषतं सायंतनमात्मज्ञानहेतुभूतामेवं यथावद्यो वेदानवरते डनुतिष्ठति । तस्यैतत्फलममाह—अपहत्य पाप्मानम् । अपक्षीय(क्षीय) धर्माधर्मावित्यर्थः । अनन्ते डपारेडविद्यामान्ते । स्वर्गे लोके सुखप्राये निर्नुःआत्मनि परे ब्रह्माणि । ज्रीयते महति शकत्येस्थर्थः ॥ ३१ ॥ ६ ॥

ब्राह्मणजातेरुपनिषदमिति । ब्राह्मणजात्याद्ध्येयां विद्यामात्मज्ञानसाधनभूतामित्यर्थः ॥ ३२ ॥ ७ ॥ ब्रह्मेति वेदस्तन्मूलस्वात्तदाध्रया ॥ ३३ ॥ < ॥

ब्राह्मणजातेरुपनिषद्मिति । ब्राह्मणजात्याद्ध्येयां विद्यामात्मज्ञानसाधनभूतामित्यर्थः ॥ ३२ ॥ ७ ॥ ब्रह्मेति वेदस्तन्मूलस्वात्तदाध्रया ॥ ३३ ॥ < ॥

तपआदीनि वेदाझ्ञान्या ज्ञानी यस्याः ॥ ३४ ॥ ९ ॥ सत्यमाकामः स्वयं सिद्धः सर्वेशो यः सः स्वशक्तितः । स एवान्तःप्रविष्टो डहमुपासः सर्वदेहिनाम् ॥ ९ ॥

९ व. ज. ब्राह्मयुप° । २ ग. दें सख्या° । ३ क. ब्र. शेव त° ।

[ ४चतुर्थ: आनन्दगिरिकृतटटीकासंवलितशाङ्करवाच्यभाष्यसमेता । ३७ खण्ड: ]

तिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ३४ ॥९॥ इति चतुर्थ: खण्ड: ॥ ४ ॥

इति सामवेदीया तलवकारशाखोक्ता केनोपनिषत्समाप्ता ।

सर्वमहतरे प्रतितिष्ठाति सर्ववेदान्तवेद्यं ब्रह्माऽऽस्मत्मेना वगम्य तदेव ब्रह्म प्रतिपद्यत इत्यर्थ: ॥ ३४ ॥ ९ ॥ इति चतुर्थ: खण्ड: ॥ ४ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यगोविन्दभगवत्पादपूज्यशिष्य-श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत: कृतौ तलवकारोपनिषद्परपर्यायकेनोपनिषद्वाख्ये षष्ठ-

गणवाक्यविवरणं समाप्तम् ॥

इति चतुर्थ: खण्ड: ॥ ४ ॥

इति श्रीपरमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीश्रीमत्परमहंसपरित्रा-जकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत: कृतौ सामवेदीयतलवकारशाखोपनिषत्षष्ठद्रु-

गणे वाक्यविवरणे भाष्ये श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रोमद-न्नन्दज्ञानविरिचता व्याख्या समाप्ता ।

S! RAMAKRISHNA ASHRAMA LIBRARY SRINAGAR. Accession No. 5 3 9 2 Date ……. 2 7 ….. 6 9 . 0 9

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

शङ्करानन्दकृता केनोपनिषदीपिका ।

केनेषितोपनिषदं व्याकरिष्ये पदद्वयेन ।

रम्पां तलवकाराणां शाखायामात्मबोधिनीतृ ॥ १ ॥

ब्रह्माणः प्रत्यक्षादिप्रमाणैरनवगम्यत्वात्तदस्तित्वस्य च प्रमाणसिद्धत्वाज्जिज्ञास्येऽपि कर्मणा प्राणाद्युपासनेन ब्रह्मज्ञानोत्पादनन्तरेण ब्रह्मावाप्तिः संपादयितुमशक्यत्वादुद्धान्तःकरणस्य च ब्रह्मज्ञानोत्पादस्यासंभावैत्स्वादृतः कर्माणि प्राणाद्युपासनानि चोक्स्वा ब्रह्मविद्यामुपकमते ।

तत्रापि प्रतिपत्तिसौकर्य्यार्थ गुरुशिष्यसंवादोमिवाऽSSह । शिष्यः पृच्छति-केनासता सता केनाचेतनेन चेतनं वा मिन्नेनामिन्नेन वेपितमित्थं कस्येच्छानिमित्तमित्यर्थः । पतति सर्वासु दिक्षु गच्छति मन इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः ।

सामान्यतः प्रेरयितारं पृथक् विशेषतस्तं पृच्छति— केन प्रेरितं पेरितं धैनुमतद्व ज्योत्पादिद्द्वणिजाति को ह्येतद्वेशादिशानन्तरेण तीत्थ्यर्थः ।

मनः संकल्पविकल्पोपालक्षितमनःकरणं ज्ञानशक्तिरित्यर्थः । केन व्याख्यातम् । प्राणः पञ्चवृत्तिरनात्मादिभेदभिन्नः क्रियाशक्तिरित्यर्थः ।

पथ्यमोड्याकृताभिमानिन ईश्वरस्य चेतनाचेतनात्मकं विक्षेपं जनयतः ।

संबद्धः केन प्रेरित इत्यर्थः । केन व्याख्यातम् । इपितां प्रेरितां वाचं वागिन्द्रिरूपासनकेकशदजननीमिमां ताल्वाद्यवस्थास्थां वदन्ति ।

अस्य वागिन्द्रियस्य वचुषमशक्यत्वेऽपि केनचिद्व्वागिन्द्रियास्तदुचचर्यमाणां वर्णपदवाक्यात्मकां वाचं व्यक्तमुच्चारयन्ति ।

चक्षुःश्रोत्रे चक्षुश्श्रोत्रं च क उ को नाम ददाति सर्वेन्द्रियहेतुकतया युनोति सन्नद्धं करोति प्रेरयतीत्यर्थः ॥ १ ॥

गुरुराह—श्रोत्रस्य शबदोपलब्धेरसाधारणकारणस्य श्रोत्रं यथाड्समकमसाधारणव्यवहारस्य कारणं श्रोत्रस्यापि शबदग्रहणसर्थ्येस्यासाधारणं कारणम् ।

मनः सर्वोपलध्धौ साधारणकारणत्वात्सामर्थ्यकारणम् । यदृतेर्वर्थमुक्ते श्रोत्रादिभिर्वक्ष्यमाणैः सम्बन्ध्यते ।

अथवा यद्यो वाचो वागिन्द्रियस्य वर्णोच्चारणशक्तेर्हि प्रासिद्धस्य वाचं वाग्वागिन्द्रियासामर्थ्यकारणम् ।

१ ग. 'दित्या'° २ ग. 'वियां चतु°' ३ ग. 'श्रृणोति सा°' ख. 'कार्यस्य ।

शंकरानन्दकृता

[ १प्रथमः खण्डः ]

*यदु य उ स उ एव प्राणस्य पञ्चवृत्तिजनककारणस्य प्राणो जीवनकारणत्वसामर्थ्यकारणम् । चक्षुषो रूपोपलब्धेरसाधारणकारणस्य चक्षुःशक्तिः-सामर्थ्यंकारणम् । एवंमूत्रो यः स एवेत्यन्वयः । मनआदेः सामान्यतो विशेषतश्च प्रेरयितेति शेषः । अयमर्थः—अस्ति मनआदीनां प्रेरयिता मनआदिविलक्षणस्तेनाश्रेतनानां भेदगन्धशून्य इति । अतो ज्ञात्वाद्विद्यां सकार्यामितमुच्य सर्वात्मना परिसित्जय धीरा बुद्धिमन्तो ब्रह्मचर्यादिसाधनसंपन्नाः । अथवोपसर्गयोदे धातोरनर्थकत्वं प्रयेणोति न्यायेन धीरा अतिमुच्याहं ब्रह्मास्मीति तमवगत्य प्रत्यास्मालोकालोकशब्दाभिधेयकारणसंगाताभिमानादुप्तिप्राणिप्रत्यक्षात्प्रत्यक्षप्रकर्षेण गत्वा तदभिमानं परित्यज्येत्यर्थः । अमृतामरणकारणाविद्यात्कार्यशून्या: । भवन्ति रपटम् ॥ २ ॥

ननु येन प्रेरितं मनआदिकं गच्छति तदिंदमिति शुद्धग्राहिकया कस्माच्च प्रदर्श्यत इत्यत आह—न तत््र चक्षुर्गच्छति रूपादिहीनत्वातस्य तस्मिन्निपये चक्षुर्न गच्छति । ननु चक्षुर्ग्राह्याणामपि स्वर्गपूर्वादीनां वाग्विषयत्वं दृश्यमित्य आह—न वागगच्छति स्पष्टम् । तत्रेत्यनुवर्तते । ननु वागग्राह्याणामपि चम्पककेतकादिगन्धभेदानां मनसा ग्रहो दृढ इत्यत आह—नो मन उत्तम् । गच्छति तत््रेत्यनुवर्तते । यत एव ततः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादियुक्तोपदेशमनुसरन्तस्यादृत्मनो दर्शानोपायान्तरं न विद्यः स्वबुद्धया न जानीमः । नापि विविधशास्त्रगुरुश्छुपदेशेऽपि इत्याह—न विजानीसो विशेषेभ्यः शास्त्रेभ्यः शास्त्रगुरुदिश्य इदानीमपि नाधिगच्छामः । यथा येन प्रकारेणैतच्च्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं मनआदेः प्रेरकमनुजिज्ञासोर्माहंशो गुरुभववारहं शिष्यं श्रोतु: श्रोतृभिल्यादिनोपदिश्यान पश्वाच्छेत्तो वर्त्तलक्ष्यो गौरतिवद्दिशेषणं कुयांतमुपार्य न विद्धो न विजानीम इत्यन्वयः । ननु लोके द्वयी मतिज्ञांतज्ञातं । च तत आभ्यामन्यतरविशेषणे विशेषणीयामित्यत आह—अन्यदेव तद्द्वितितत्तच्छ्रोत्रमित्यादिनोक्तं विदितज्ञानविषयत्संवेदनेदन्यदेव पृथगेव न तु ज्ञानविषयः । ननु तर्ह्यविदिताज्ञानविषयादज्ञातादन्यदेव । नन्विदं भवदबुद्धिकल्पितमित्यत आह—इत्यनेन प्रकारेण

• इदं पदद्वयं मूले नोपलभ्यते ।

शुश्रुम श्रुतवन्तो वयम् । पूर्वेपां पितृादीनाम् । ते च न मूर्खा इत्येवमाह-ये प्रासिद्धा: शास्त्रादिसाधनसंपन्ना: शास्त्रार्थयज्ञा नोऽस्माकं सहाध्यायिनां शिष्याणां तच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं व्याचचक्षिरे विस्पष्मासमन्तेक्थितवन्तः । अनेन गुरुमुखादेवाडSत्मावगतिरंभवति न तु प्रकारान्तरेण त्यर्थोदितकम् ॥ ३ ॥

अतो वागाद्यगस्यत्वेनैवावगन्तव्यं न त्वन्यथेत्येतन्मन्त्रपङ्क्तिकेनैवह-यत्प्रासिद्धमात्मस्वरूपं वाचा वर्णपदादिरूपया वेदलोकवाक्यात्मकयाडनुभयप्रकारश्रुत्यग्राहिकया । येन प्रासिद्धेन वाग्वागिन्द्रियं वर्णादिवाक्सहितमभ्युद्यते सर्वत्र उच्यते स्वव्यहारक्षमा मव-तीत्यर्थ: । केनेषिता वागमित्यस्येदमुत्तरं । तदेव वाचा प्रकाशितं वाच: प्रेरकं न स्वतः । ब्रह्मा बृहद्देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं त्वमस्मच्छिष्यो ब्रह्मणो भेदरहितो विद्धि जानीहि । ननु किमर्थं तदेव ज्ञातव्यं यतो ब्रह्मविधभेदमहन्महं वा तदित्युपासते जनाः । तद्विद्रहंमपि भवदु-क्रतुर्नित्यज्योतिष्यामित्यादि आह-नेदामिहं ब्रह्मविधभेदमहन्महं वा गृहीतं वागादिविषयभूतं न ब्रूते शेष: । इदंशब्दार्थमाह-यत्प्रासिद्धमुपासकानामिदं प्रसिद्धं ज्ञातृज्ञानज्ञेयभेदवदुपासतं कुर्वते यथा-वत्स्वरूपावबोधशून्या: ॥ ४ ॥

वागगमस्यापि चम्पककेतक्यादिगन्धभेदेषु मनसा ग्रहो हृट इत्यत आह-यत्प्रासिद्धं मनसो मनो मनसाडन्त:करणेन न मनुते कोऽपि नाधिगच्छति । न च तदङ्किंचित्करमित्याह-येन मनसाडविज्ञातेनैवह: कथ्यन्त्यस्माकं व्याख्यातारो मन उक्तं मतं ज्ञातं सर्वकार्यक्षममित्यर्थ: । अनेन केनेषितमित्यावि प्रथमप्रश्नस्योत्तरं सिद्धम् । यद्यपि वाड्मनसयो: सङ्घर्षणमेव वक्तु:श्रोतॄणां परस्परं वाक्ष्यमाणं पर्याप्तमिति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते व्याख्यातम् ॥ ५ ॥

यत्प्रासिद्धं चक्षुप्रश्रुप्रश्रुपा रूपग्राहकेन्द्रियेण न पश्यति नाव-लोकयति येन चक्षुप्रश्रुपा चक्षुब्याक्षीण पश्यत्यकागच्छति चक्षुष: सर्वकारकारणामित्यर्थ: । चक्षु:श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति तियोगस्य विभागेनैवस्योत्तरं दत्तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते व्याख्यातम् ॥ ६ ॥

यत्प्रसिद्धं श्रोत्रस्य श्रोत्रं श्रोत्रेण शब्दोपलब्धिप्रसाधनेन न शृणोति नाधिगच्छति । येन श्रोत्रस्य श्रोत्रेण श्रोत्रं शब्दोपलब्धिकारणमिदमाकारास्य प्रदेशाविशेषात्मकं श्रुतमधिगतं । स्वकार्यक्षमं कृतमित्यर्थः । चक्षुःश्रोत्रं क इत्यादिविशिष्टस्यानेनोत्तरं दत्तं । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते । व्याख्यातं ॥ ७ ॥

यत्प्रसिद्धं प्राणस्य प्राणरूपं प्राणेन पञ्चवृत्तिना न प्राणिति प्राणचेष्टां न करोति येन प्राणस्य प्राणेन प्राणः प्रसिद्धपञ्चवृत्तिः प्राणीयते प्राणात् प्रकर्षेण नीयते स्वचेष्टां कार्यत इत्यर्थः । अनेन केन प्राण इत्यादेशत्तरं दत्तं । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिना तु सामान्यतः । अत्र तु विशेषत इति न पुनरुक्तं । अथवा तदुत्तरं तत्रैव कण्ठतः । अत्र तु वागादिविपयस्वप्रतिपादनेनैवर्थमिति न पुनरुक्तं । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते । व्याख्यातं ॥ ८ ॥

इति श्रीशङ्करानन्दभगवतः कृतौ केनोपनिषद्दीपिकायां प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

पूर्वं यथावतिस्थितमात्मस्वरूपं गुरोरुपदिष्टमुपदिश्येदानीं शिष्यबुद्धिमनुसरन्नाह—यदि पक्षान्तरे मन्यसे वस्तुतो विद्यमानमपि *जानामी सुवेद सुष्टु भवादिभिरुक्तं ममाऽऽत्मस्वरूपं जानामि । इत्थनेन प्रकारेण यदि मन्यसे इत्यपयः । तथा ब्रह्मत्वं जानीष इत्याह—दृढमेवापि नूनं । अपि संभावनायाम् । नास्त्येव भवतो ब्रह्मज्ञानं । अथ च चेतनत्वाज्ञानज्ञानवहमस्मीति संभावयसि तथाऽपि नूनं निश्चितं तद्रूपस्याल्पत्वादल्पमेव न तु बृहत् । त्वं ज्ञानित्वाभिमानी वेत्थाल्पमेव जानियाः । किं तु ब्रह्माणः । रूपं दर्शयितुं तुपरिच्छेदशून्यस्य स्वरूपदहरज्ञानत्वे हेतुत्वमस्य परिच्छेदशून्यस्य त्वं कार्यकारणस्व-

घाताभिमानी परिच्छिन्नो ज्ञानीकः । एवंभूतास्वक्तोडन्यस्यात्प्रासिद्धं त्वया ज्रेयं कार्यबहुलस्वरूपमस्य ब्रह्मणः सर्वपरिच्छेदशून्यस्य देवेष्विन्द्रादन्यदिग्व । अथ नु यस्मादस्य देवेषु यत्प्रासिद्धमस्य त्वं चेति भेदतस्मादेव मीमांस्यमेव विचारणीयमेव ते तव त्वयेत्यर्थः । एवमुक्तो मीमांसां कृत्वा शिष्य आह—मन्येऽदवगच्छामि विदितमवगतं मयेतु शेषः ॥ १ ॥

• इदं पदमधिकमिव माति ।

१ म. विधिकरणन । २ ख. 'ध्यास्य विद्

स्वैयंबिदित[त]ल्वे हेतुमाह—नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । अहं सुवेदेति नैव मन्ये । यदि सश्रद्धं ज्ञातं तथि किं न ज्ञातमेवेत्यत आह—नो न वेदेतिं । तर्हि किं संदिग्धमित्यत आह—वेद च । जानाप्य चकाराजानन्नापि मेदबुद्धेरभावान्न जानामि । [न]सुवेदेत्यनेन ब्रह्मणोडतिदुर्वो[ध]त्वं दार्शितम् । नो न वेदेत्यनेन शास्त्रैकगम्यत्वमुक्तम् । वेदेत्यनेन संशयादिराहि[त्य]मुक्तम् । चकारेण सर्ववेदभक्षक: साक्षात्कार उक्त: । अतिदुर्बोधशास्त्रैकगम्यसंदिग्ध सर्ववेदभक्षकोन्यबहुज्ञाहमस्मीत्यर्थ: ।

यो मत्सोडन्योडपि नोडस्माकं शिष्याणां मध्ये तन्मयोक्तं सुवेदेति न न न वेदेत्यपि न वेद चिति वेद जानाति स तद्ब्रह्म श्रोतस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं वेद जानाति यस्मादयमवगन्ता मदुक्तं वेद न भव-नेतसवगच्छति । नो न वेदेति वेद च न जानामीति न जानामीयपि न । चकार इतिनोकारयोरनुवृत्त्यर्थ: । दर्शिता च तयोर्योजना । तस्माद्वहं वेदेत्यभिप्राय: ॥ २ ॥

ननु न जानामीति ज्ञानवता ज्ञेयं जानामीति ज्ञातव्यं चेदं भवद्वाचो भदृ'च्चा ब्रह्म सिद्ध्यति न चैवं प्रामाणिकमित्यत आह—यस्य ब्रह्म विदुषोडमतमनोधिगतं कर्तृकर्मादिभावेन तस्य कर्तृकर्मादिमावान्धिगतवतो मतमोधिगत्म । इदानीं वैपरीत्यमाह—मतं कर्तृकर्मादि भावेनाधिगतं यस्माद्वह्म विदुषो न वेद न जानाति स कर्तृकर्मादिभेदज्ञानवान् । तद्वैच हेतुमाह—यतोडविज्ञातमनोधिगतं विजानतां विविधज्ञातृज्ञानज्ञेयादिबुद्धिद्मर्तां देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यरूपत्वाद् बहण्णसतत: । विशेषेण यथाविद्यमानस्वरुपेणाधिगतवविजानतां विविधज्ञातृज्ञानज्ञेयादिभेदबुद्धिरहितानाम् ॥ ३ ॥

अविजानतां विज्ञातं चेतताहि सुप्तसुषुप्तौ सर्वोडपि कृतकृत्य: स्यादित्यत आह—प्रतिबोधविदितं सर्वप्रत्ययसाक्षित्वेनावगतं मतं विज्ञातं न तु सर्वप्रत्ययपरमे सुपुप्तादौ । ननु किमनेन ज्ञानेनेयत आह—अमृतत्वं हि विन्दते आत्मना हि यस्मादात्मनोऽSस्मज्ञाननेनामृतत्वमवि-द्यात्मक कार्यादिमरणशून्यत्वं स्वयंप्रकाशमानन्दात्मस्वरुपमिस्यर्थ: । विन्दते लभते । हेहैवर्थस्याऽSत्मनेति व्याख्यानम् । विन्दते वीर्यं सामर्थ्यमवि-द्यानिवृत्तिकरणं चरमसाक्षात्काररुपं लभते । उक्तवील्याभादुक्तामृत-

९ ग. स्वस्य विदितत्वे । १२ ग. 'ति चेतताहि' ३ यं सद्य' ४ ग. 'मवतो । ५ ग. श्यस्त्य द्वा' ।

स्वप्राप्तिः प्रसिद्धवेत्याह—विद्यां याड्घिष्ठानयाथात्म्यसाक्षात्कारेण कर्मगन्धानपेक्षेण विन्दते ड्घृतमथिष्ठानविपरीतग्रहणात् ड्घुःखरूपमरणकारणञ्चून्यमविक्रियमाधिष्ठानं लभते ॥ ४ ॥

ननु विद्या चेच्छरीरान्तर एव न स्वचैव सति शरीर इत्यत आह—इहैवेहास्मिन्नेवाधिकारिशरीरे चेद्यच्वेदीज्ज्ञातवान् । अथ तदा सत्यं सच्चिदानन्दरस ब्रह्मास्ति विद्यते न चेदिहवेदीदियाधिकारिशरीरे यद्यहं ब्रह्मास्मीति शररीरे साक्षात्कारं न कृतवांस्तदा महत्यितपौढा त्रिविधदुःखसंतानजननी विनष्टिविनाशरूपा । श्रुत्या सानुक्रोशेतदुक्तम । एतच्छरीरमन्तरेण समूलघोर संसारविनाशकात्मज्ञानस्य दुर्‌लभत्वाच्चतोडस्मिन्सत्येव तदर्थ यत्न आस्स्थेयोडन्यथा सततं संसारसागरे निमज्जनमेव स्यादिति । इदानीमात्मनः सर्वत्राहमस्मीत्यवलोकनं करणीयमित्येतदर्थं तमज्ञानस्य संसारस्याध्योपघस्य स्वरुपमाह सा । यतेषु भूतेषु प्राणिपु वीप्सा निखिलचतुर्विधप्राणिसंग्रहार्था । विचित्य वयं स्म इत्यधिगत्या धीरा बुद्धिमन्तो विद्वांसः प्रेत्यस्माल्लोकादमुत्र लोकादमुत्रामुत्पत्ति व्याख्यातम् ।

तम् ॥ ५ ॥

इति श्रीशङ्करानन्दभगवतः कृतौ केनोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयः खण्डः ॥ १ ॥

विशुद्धान्तःकरणैरव ब्रह्मविद्ययैव सर्वान्तरशवत्सर्वात्मभूतं ब्रह्म विज्ञेयं न त्वन्यथेत्येतदर्थमियं श्लोकाङ्गडभ्यते—ब्रह्म सत्यज्ञानानन्दादिलक्षणं ह किल देवेभ्यो देवानामनुग्रहार्थाय विजिग्ये विविधं देवानां लोकद्रयप्रतिष्ठलम सुरकुलं जितवत् । तस्य देवानुग्रहप्रवृत्तस्य ह किल ब्रह्मणः सत्यज्ञानानन्दादिलक्षणस्य विजये विविधजय निमित्तं देवा इन्द्रादिप्रवृत्तयोड महायन्ते पूजिता अभूवन् । तदवज्ञानिब्रह्मप्रभावा । एकस्न प्रत्यक्षं वक्ष्यमाणप्रकारणेक्षणमकुर्वन् । तदीक्षणप्रकारमाह—अस्माकमेव करणसंघाताभिमानिनिर्द्राग्न्यादीनामेव न त्वनस्य कस्यचिद्‌ । अयमस्मत्वप्रत्यक्षविषयो विजयो विविधोड सुरपराभवलक्षण उत्कर्षः । अस्माकमेवायं व्याख्यातम् । माहिमा महख्वरूपः सर्वजन्तुभ्यः स्तुतिपूजादिलाभलक्षणः इत्थनेन प्रकारेण तद्बह्म देवानां विजयकृत् किलैषां देवानामञ्जानिनां गर्वारूढमभिप्रायं विज्ञो विशेषेण ज्ञातव्यस्तेपां गर्वारूढानां देवानामज्ञानी

पायं विज्ञो विशेषेण ज्ञातव्यस्तेपां गर्वारूढानां देवानामज्ञानी

९.७५८°

नामनुग्रहार्थं ह किल प्रादुर्वभूव क्रिमपि रूपं धृत्वा नयनपथमागर्त तद्वबहु न व्यजानंत देवाः इदं तदिति विशेषेण न ज्ञातवन्तः । तद्ज्ञानमाह—किं विचारे । इदं प्रत्यक्षं यक्षं पूज्यमिति दिव्यरुपत्वात् । इत्यनेन प्रकारेण ॥ २ ॥

एवं संशयाविष्टहृदयास्ते गर्वान्विताः देवाः अग्निं देवानामग्रेसरं वहिर्मनुवच्‍चुकुवन्तः । तदुच्‍किमाह—जातवेदो जातानि वेदां‍सि विविधानि ज्ञानानि सर्ववेदात्मकानि यस्माद्ग्रहः स जातवेदास्तस्य संबोधनं हे जातवेद एतदस्माभिरुच्यमानं पुरःस्थितं विजानीहि विशेषेणावगच्छ । किमेतदक्षेमेतत्पुरतःस्थितं यक्षं किं देवादिषु कर्तमित्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेण एवं तैरुक्तः स तथा देवोक्तरीकारे । यद्रुक्‍चन्द्रुरच्यते तत्क्षर्यातीत्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेणोक्त्वेति शेषः ॥ ३ ॥

तत्पुरःस्थितं यक्षमचिन्तुमभद्रद्वत्समुखत्वेन समीपं गतवान् । तदयक्षं तं समीपं प्राप्तं जिज्ञासुं सावज्ञमभददर्श । तदुच्‍किमाह—कः पन्था मत्समीपमागन्तास्मि भवासि । इत्यनेन प्रकारेणावीदुक्तवान् । विशेषणाच्‍छ पुनरात्मानमाह—जातवेदा वा अहमस्मीति । स्पष्टम् ॥ ४ ॥

एबमुक्ते पुनः सावज्ञं तदयक्षमाह—तस्मिन्नुक्तान्‍त्रि त्वयि मत्पुरतो वर्तमानेऽराके । किमक्षेपे । न किसपीत्यर्थः । वीर्यं सामर्थ्यमित्यनेन प्रकारेण । एवमक्षिप्तोऽपि स स्वर्गवर्वशात्‍दीयं प्रश्नं मन्वान आह—अपि संभावनायाम् । इदं शुष्कमाद्रिं च जगत्सर्वं निखिलं दहेयं द्रवन्तं कुर्याम् । अत्युक्तिवार्थार्थम्‍ह—यत्प्रसिद्धमिदं स्थावरजङ्गमात्मकं मूर्तं पृथिव्यादि ब्रह्माण्डकटाहम्‍सुचि । इत्यनेन प्रकारेण ॥ ५ ॥

तस्मै तस्याग्रेरनुग्रहार्थं तृणमतल्पं शुष्कं स्थावररूपं निदधौ नितरां पुरतः स्थापितवत् । तत्स्थापयित्वेति जगौ । एतच्‍छुष्कं तृणं मया पुरतः स्थापितं दह भस्मी कुरु । इत्यनेन प्रकारेण यक्षेणोक्तोऽग्रिः पुरतः स्थितं तृणमुपप्रेयाय समीपं प्रकरर्षण गतवान्सर्वजवेन तद्यक्षस्थापितं शुष्कं तृण्यां न शशाक दग्धुं भस्मीकर्तुं शक्नोति न बभूव । अपगतगर्वस्तत एव शुष्कतृणादहनादेव निमित्तात्पलायनं मलज्जो निववृते झटित्येव देवान्गत्वा तस्मान्निवृत्ति चकार । आगत्य च देवानुवाच । तदुच्‍किमाह—नेतदशकं विज्ञातुं यदितद्यक्षमेतत्पुरतः ।

स्थितं यत्प्रसिद्धं सामान्यतस्तदेतदिति विशेषतो विज्ञातुं शक्तो नामचम् । इत्थनेन प्रकारेण ॥ ६ ॥

अथाग्रेनिवृत्तस्य वाक्यश्रवणानन्तरं वायूं सर्वजगतः प्राणं प्रभस्जनमभुवच्तुक्तवन्तः । वायो हे वायो । एतद्विजानीहि किमेतदक्षरमिति तथेति तद्भव्यदवदनमभुवदुक्तोऽस्मिति । वायर्वा अहमस्मीत्यनुभवीत्मातरिश्वा वा अहमस्मीति । तस्मैस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति तस्मै तृणं निदधावेतदादाय तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकाददातुं स तत् एव निवृत्ते नेतदशकं विज्ञातुं यदेतदक्षरमिति । वायुर्युनामा इदं सामान्यम् । विशेषरूपं त्वाह—मातरिश्वानामेति । मातरिश्वा मातर्यांकाशे श्वसिमि गच्छामिति मातरिश्वनामा । आदद्दी—याड्डायान्तरिक्षे गमनं कुर्वाणः । आदत्स्वाड्डाचैतस्या भूमेस्तृणस्य च कस्यांचिद्वलिप्रपद्यनन्तरं कुरु । आदातुं सर्वतः स्वीकतुं व्याख्यातं नयत् ॥ ७ ॥ ॥ ८ ॥ ॥ १० ॥

अथ निवृत्तस्य विगतगवस्य वायोर्वचनश्रवणानन्तरामिन्द्रो परमेश्वर्यसंपन्नं त्रिलोकनाथमभुवच्तुक्तवन्तः । मघवन्त्रो इन्द्रः । एतद्विजानीहि किमेतदक्षरमिति तथेति तद्भव्यदवदत् । ध्याख्यातमु । तस्मात्स्वसमीपमासादिन्द्रातिरोहितेन्धनान्तर्धानं चकार । शुद्धान्तःकरणैरपि स्वस्वकर्मभिरनवगम्यं हि ब्रह्मसमीपं प्राप्तः करग्रहणावसरे तन्न दृष्टवानित्यर्थः ॥ ११ ॥

स विस्मयन्ना इन्द्रस्तस्मिन्नेव यत्र यक्षं स्थितं तत्रैव न त्वन्यत्रASSकाशेऽवकाशे तदेव यक्षं ध्यायन्सतस्थाविति शेपः । एवं स्थिते मघोनी विशु-द्दान्तःकरणःपुरुषोत्तमके तदन्तर्धानानन्तरान्तर्धानानन्तरौत्कर्ष्य-भिमाने संपन्नाधिकारिगुणे श्रीमादुर्वभूः । स तां यि ब्रह्मविद्यां मूर्तिमतीं दृश्योती शेपः । ततः निरीक्ष्य तामाजगाम यक्षस्य वातां पृथुमागत्वान् । आमात्य च बहुशोभमानां सकलाविद्यापिशाचीवैलक्ष्य-ण्येनाधिक्कान्तिमतीमुमा सकलंसारवृक्षोच्छेदकत्वेनोक्कृतां प्रबां ब्रह्मविद्यामित्यर्थः । हैमवती हिमरूपः सर्वदा शीतलः स्वयंप्रकाशमान आनन्दात्मान्तहितयक्षस्वरुपः स यस्य नित्यमस्त्युपनिषद्भिरगस्य स हिमवास्तसेयं दुहिता हैमवती ताम् । अथवोमा भगवतः पिनाकपाणेः प्राणप्रिय सा हि कान्तिशीकार्णुशं विष्णुंSन्तून्मातेव मानोSहिपरामृशाति । तदूचिता मिन्द्रस्यापि ताहशस्य तस्यादर्शनम् ।

सा च हिमवतो गिरिराजस्य दुहिता प्रसिद्धा ताम् । अथवा हेम कनकं तस्याडभरणानि हैमानी कटकमुकुटादीनि तानि यस्या: सन्ति सा हैमवती तां प्रसिद्धां विदुषामुं ह किलोवाचोक्तवान् । तदुक्तिमाह-किमेतद्यक्षमिति व्याख्यातम् ॥ १२ ॥

इति श्रीशंकरानन्दभगवत: कृतौ केनोपनिषद्दीपिकायां तृतीय: खण्ड: ॥ ३ ॥

सा तं ब्रह्म बृहद्देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं भवतां विजयकारणमित्यनेन प्रकारेण ह किलोवाचोक्तवती । ब्रह्मेति नामधेयमुक्त्वा तस्य महिमानमप्याह-ब्रह्मण उक्तस्य वै प्रसिद्धस्यैतद्विजये महीयध्वं विजयेन मित्तमेतन्महीयध्वमिति भवतां महच्च येन लोके स्तुतिपूजादिमन्त एतादृशा: स्युरित्यनेन प्रकरणे । शिक्षा चेयं ब्रह्मणो विजये सति यूयं महीयध्वं मा स्वातन्त्र्याभिमानं कुरुतेत्यर्थ: । एवमुयोक्क इन्द्रस्ततस्तस्या उमा नाम्ना वचनाद्दू किलव तत् एवं ने त्वनयस्माद्द्विचिकीर् ज्ञातवान् । तज्ज्ञानप्रकारमाह-ब्रह्म यक्षस्मन्तर्हितं तद्रह्मेत्यनेन प्रकारेण॥१॥

तस्माद्यतो वाय्वरी संवादं कृतवन्तौ ब्रह्मणिन्द्रश्रोमावचनेन निश्चितकाय ततो वै प्रसिद्धा एते[देवा अ]मीन्द्रावयोदितरामिवाधिकमति-क्रम्येव वर्तन्तेऽन्यान्‍श्रिन्द्रवरणादीन् । एत इत्युक्तान्नामत आह-यक्ष: प्रसिद्धोऽसिरियोरिन्द्र: प्रसिद्धानि त्रिण्यपि नामानि त्रयाणां तेज:इन्द्रवायो: सर्वेभ्योऽत्यधिकात् हि यस्मादेनद्य-क्षरुपमात्मानं नेदिष्ठमतिशयेन समीपं पस्पृशु: । स्पर्शनं चक्षुर्ब्रह्मण: समीपं गता इत्यर्थ: । तेऽक्षिणीन्द्रवायो: सर्वेभ्योऽधिकौ हि यस्मा-देवेभ्यो मुख्या इत्यर्थ: । विदांचार विदांचकु: । छत्रिन्यायं दर्शयितुमेकवचनेन निर्देश: । तज्ज्ञानानुकरणं ब्रह्मेति स्पष्टम् ॥ २ ॥

इदानों छत्रिन्यायं विवृणोति—तस्माच्छोडश्रीन्द्रवायुपु ब्रह्मसमी-पगामिष्विन्द्र एवोमोपदेशाद्ब्रह्म ज्ञातवान् । तत: स वै प्रसिद्ध इन्द्र: परमैश्वर्यसंपन्नोदितरामिवातिशयेनातिक्रान्तन्यान्‍देवतिरिक्कान्‍देवा-नश्रिवायुप्रमुखान् । स इन्द्र: । हनन्रेेष्टं पस्पर्श स होनतयथमो विद्या-चकार ब्रह्मेति स्पष्टम् ॥ ३ ॥

तस्येन्द्रोणावगतस्प ब्रह्मण एप वक्ष्यमाण आदेशः उपदेशः । यत्प्रसिद्धं ब्रह्मरूपं शाखेषु स्वयंप्रकाशमेतद्बुद्धीन्द्रैद्रिय विद्युतः प्रसिद्धायास्तदितः । व्युतद्विशेषेण ज्योतनमकरोत् । आ ३ । आकारप्लतिराश्र्यार्था । आश्रयं तेजोधातुविलक्षणमपि ब्रह्म विद्युतः सकाशाद्विस्पष्टं प्रकाशं कृतवदिव स्वयंप्रकाशामित्यर्थः । इत्थनेन प्रकाशरेणाडदेश इत्यन्वयः । यथा स्वयं विद्युतोडपि विशेषप्रकाशवदिव । तादित्यं चक्षुरादीनि सान्तःकरणानि नियमिषत्निमेषोपलक्षितं स्वस्वव्यापारं कारितवत् । आह आकारप्लुतिः पूर्ववदाश्र्यं सर्वक्रियाही-नोडपि सर्वदेवनिष्ठपां क्रियां कारितवानिवेत्थनेन प्रकारेणाडदेश इत्यन्वयः । अधिदैवतं हिरण्यगर्भमधिकृत्येतद्याभ्यां वाक्याभ्यामुप-दिष्ट आदेशोऽधिदैवतम् ॥ ४ ॥

तस्येन्द्रोणावगतस्प ब्रह्मण एप वक्ष्यमाण आदेशः उपदेशः । यत्प्रसिद्धं ब्रह्मरूपं शाखेषु स्वयंप्रकाशमेतद्बुद्धीन्द्रैद्रिय विद्युतः प्रसिद्धायास्तदितः । व्युतद्विशेषेण ज्योतनमकरोत् । आ ३ । आकारप्लतिराश्र्यार्था । आश्रयं तेजोधातुविलक्षणमपि ब्रह्म विद्युतः सकाशाद्विस्पष्टं प्रकाशं कृतवदिव स्वयंप्रकाशामित्यर्थः । इत्थनेन प्रकाशरेणाडदेश इत्यन्वयः । यथा स्वयं विद्युतोडपि विशेषप्रकाशवदिव । तादित्यं चक्षुरादीनि सान्तःकरणानि नियमिषत्निमेषोपलक्षितं स्वस्वव्यापारं कारितवत् । आह आकारप्लुतिः पूर्ववदाश्र्यं सर्वक्रियाही-नोडपि सर्वदेवनिष्ठपां क्रियां कारितवानिवेत्थनेन प्रकारेणाडदेश इत्यन्वयः । अधिदैवतं हिरण्यगर्भमधिकृत्येतद्याभ्यां वाक्याभ्यामुप-दिष्ट आदेशोऽधिदैवतम् ॥ ४ ॥

अथाधिदैवतादेशकथनानन्तरमध्यात्ममात्मानमधिकारिशरीरमुरुरीकृत्य वक्ष्यमाण उपदेशोऽध्यात्मं यत्प्रसिद्धमधिभूतं विद्युतोडपि विशेषप्रकाशवदिव सर्वगतं प्रति गच्छतीव च यातीव चकारात्सृशतीव च मनोडन्तःकरणमनेन चान्तःकरणेनैवैतद्विद्युतोडपि विशेषप्रकाशदिव ब्रह्मोपस्मृत्यहं ब्रह्मास्मीति सा्मीष्येन शाखोक्तं स्मरत्यभीक्षणं निरन्तरं संकल्प इदं ब्रह्माहं साक्षात्करोमीत्येवंरूपोऽभिलाषः सोऽप्यनेनैव प्रकारेण ॥ ५ ॥

अथाधिदैवतादेशकथनानन्तरमध्यात्ममात्मानमधिकारिशरीरमुरुरीकृत्य वक्ष्यमाण उपदेशोऽध्यात्मं यत्प्रसिद्धमधिभूतं विद्युतोडपि विशेषप्रकाशवदिव सर्वगतं प्रति गच्छतीव च यातीव चकारात्सृशतीव च मनोडन्तःकरणमनेन चान्तःकरणेनैवैतद्विद्युतोडपि विशेषप्रकाशदिव ब्रह्मोपस्मृत्यहं ब्रह्मास्मीति सा्मीष्येन शाखोक्तं स्मरत्यभीक्षणं निरन्तरं संकल्प इदं ब्रह्माहं साक्षात्करोमीत्येवंरूपोऽभिलाषः सोऽप्यनेनैव प्रकारेण ॥ ५ ॥

तदुक्तं ब्रह्म ह किल तद्रूनं नाम तस्य तस्य प्राणिजातस्य वन्ननीयं संंभ-जन्यमेतदेव नामधेयम् । तस्येदानीनं नामाभुुणोपासनमाह—तद्रूनं नाम-धेयमित्यनेन प्रकारेण तदुपास्तव्यं विजातीयप्रत्ययशून्येन सजातीयप्रत्य-यप्रवाहेण साक्षात्कृत्यमिति । इदानीं गुणोपासनस्य फलमाह—स उपास-कलक्षणसंपन्नो यः कशनेतत्स्वयंप्रकाशं सर्वव्यापारानिमित्तं मनःसंक-ल्पस्मरणगमनेपु कारणं ब्रह्म । एवमुक्तेन प्रकारेण तद्रूनं नामधेयमिति वेदू जानात्युपास्त इत्यर्थः । अभिहेनं सर्वाणि भूतानि गच्छन्ति* ह किलैनं तद्रूनननामोपासकं निखिलानि स्थावरजङ्गमानी भूतानि दर्शनेस्पर्शनादि-नाडभिगच्छन्ति संगच्छन्ति संवा्च्छन्ति सर्वत्र इच्छां कुर्वन्ति ॥ ६ ॥

तदुक्तं ब्रह्म ह किल तद्रूनं नाम तस्य तस्य प्राणिजातस्य वन्ननीयं संंभ-जन्यमेतदेव नामधेयम् । तस्येदानीनं नामाभुुणोपासनमाह—तद्रूनं नाम-धेयमित्यनेन प्रकारेण तदुपास्तव्यं विजातीयप्रत्ययशून्येन सजातीयप्रत्य-यप्रवाहेण साक्षात्कृत्यमिति । इदानीं गुणोपासनस्य फलमाह—स उपास-कलक्षणसंपन्नो यः कशनेतत्स्वयंप्रकाशं सर्वव्यापारानिमित्तं मनःसंक-ल्पस्मरणगमनेपु कारणं ब्रह्म । एवमुक्तेन प्रकारेण तद्रूनं नामधेयमिति वेदू जानात्युपास्त इत्यर्थः । अभिहेनं सर्वाणि भूतानि गच्छन्ति* ह किलैनं तद्रूनननामोपासकं निखिलानि स्थावरजङ्गमानी भूतानि दर्शनेस्पर्शनादि-नाडभिगच्छन्ति संगच्छन्ति संवा्च्छन्ति सर्वत्र इच्छां कुर्वन्ति ॥ ६ ॥

इदानीमाचार्यायिकां परित्यज्य पुनः शिष्यप्रश्नमवतारयति—उपनिप-षदं ब्रह्मविद्यां विद्यया विन्दतेsमृतामिति भवतैवोक्तं भो हे गुरो भूहि

इदानीमाचार्यायिकां परित्यज्य पुनः शिष्यप्रश्नमवतारयति—उपनिप-षदं ब्रह्मविद्यां विद्यया विन्दतेsमृतामिति भवतैवोक्तं भो हे गुरो भूहि

९ ग. डित स्तत्स्वप्रकाशं सर्वव्यापारानिमित्तं मनः संकल्पस्मरणगमनेषु कारणं ब्रह्म आ ३ । २ त. णमिव ब्रं । ३ ग. द्विशिष्य । ४ क. वोक्तां भो ।

कथय किंव्रह्मविद्याऽSहोस्विदन्न्याडपीति प्रक्षार्थः। इत्यनेन प्रकारण। ब्रह्मविद्या चेदुक्तैव तस्या: साधनानि चेत्प्रआदीनि वक्ष्यामीत्यनेनाभिप्रायेण गुरुराह—उक्ता श्रोतस्य श्रोत्रमित्यारभ्याभीक्षणं संकल्प इत्यन्तेन गुणोपासनासहितेन वाक्यसंदर्भेण कथिता। ते तुभ्यम्। उपनिषत्, तादात्म्यलक्षणेन सामीप्येन नितरां ब्रह्म गमयित्वाडहंममादिग्रन्थीडिशाथिलीकृत्याविद्या ससंसकारां साद्यति विनाशयतीत्युपनिषद्रह्मविद्या। ब्राह्मी वाव ब्रह्मणा सत्यज्ञानलक्षणेन संबन्ध्रा ब्राह्मी तामेव नतु तत्संबद्धां तपआदिकाम्। अत उपनिषदं व्याख्यातम्। अत्रोपर्यां कथयिष्याम इत्यभिप्रायः॥७॥

तस्यै, उक्ताया ब्राह्म्या उपनिषद् उत्पत्त्यर्थम्। तपस्तप:शब्दाभिधेयं स्वधर्मानुगुणशरीरसंस्थापकरं मनइन्द्रियैकाग्यादिगुण। दम इन्द्रियानिग्रहः कर्म स्ववर्णाश्रमोचितं श्रौतं स्मार्तं चेत्यादिकमन्यदपि शमब्रह्मचर्यादि। इदानोंमस्या उपास्यदः स ब्राह्म्युपनिषद्(?)उपासनमाह—प्रतिष्ठा: प्रतितिष्ठन्त्येतैरिति प्रतिष्ठा इयं तपआयुपनिषत्कामधेनुर्ब्रह्मविद्योपनिषद्रुस्सा चतुष्पादित्पर्थः। ततः प्रतिष्ठा: पादा:। इदान्नीं तान्विशेष आह—वेदा ऋगाद्याश्चवार:। वेदानां पड(सर्व)ज्ञानी विद्याकामधेनो: परिशिष्टानि निखिलाज्ञानि सत्यं कालत्रयेडपि बाधकून्यं ब्रह्म भूरिवेतेरस्या गोरायतनं प्रचारोपवेशनादिस्थलम्॥८॥

यो मुमुक्षुर्वह्माविद्यार्थी तपआदिसंपादनोय्यतो वै प्रसिद्धोSनुत्पन्नब्रह्मसाक्षात्कार: श्रद्धालुरेतां तपआदिकामधेनुं ब्रह्मविद्यावत्सामेव वेदपादादिदुग्धं जानात्युपास्त इत्यर्थ:। सडपहत्य स्वस्माद्भेदबुद्धिमिहेहपरे:सकं विनाश्य पाप्मानं ब्रह्मविद्योत्त्पत्तिप्रतिबन्धहेतुतमनन्ते विनाशरहिते स्वर्गे स्वर्गवासिभिरिगेय आनन्दात्मनि लोके स्वयंप्रकाशे ज्येये ज्यायासि सर्वस्माद्भ्यधिके ब्रह्मण्यीत्थर्थ:। प्रतितिष्ठति संजातचर्मसाक्षात्कारः। प्रकार्षेण पुनरुत्थानशून्यत्वेनावस्थानं करोति। प्रतितिष्ठति व्याख्यातम्। पदाभ्यास उपनिषत्समाप्त्यर्थ:॥९॥

इति श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतौ केनोपनिषद्दीपिकायां चतुर्थ: खण्ड:॥४॥

समाप्तियं शंकरानन्दकृता तलवकारोपनिषद्-भाष्यमितीदृशी केनोपनिषद्दीपिका॥

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

नारायणविरचिता केनोपनिषदीपिका ।

केनेषितोपनिषदि शड्खपद्मकृतवार इहस्ति । क्षुद्रग्रन्थसमाहारे सा द्वात्रिंशत्तमी मता ॥

तलवकारशाखा सामवेदे नवाध्याय्याध्यायम् । तत्र प्राकरण्युक्तानि ततः सकर्माश्रयस्य प्राणस्योपासनानि ततः कर्माङ्गसामोपासनानि ततो गायत्रसामविषयं दर्शयन् वंशान्तमुक्तमध्यभिः ।

ततस्तैः क्षुद्रसच्चं प्रति केनेषितमित्याद्या ब्रह्मविषयोपनिषद्वसाध्याय आरभ्यते । दृष्टाहृश्‍टार्थ-बाह्यसाधनेष्यो विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया जिज्ञासेयम् । केनेषितमित्यादि । शिष्याचार्यप्रश्नप्रतिवचनरुरूपेण कथनं सुखप्रतिपत्त्यर्थं केवलतर्कागम्यत्वदर्शनार्थं च ।

कैन कर्मेङ्गितमिष्यमित्प्रेतं सत्कस्येच्छामात्रेण मनः पततां स्वविषय प्रति गच्छतां । इष्यराभिप्रायार्थस्य गत्यर्थस्य चेहासंभवादिच्छार्थस्यैतदूपम् । इडागमश्छान्दसः । तस्यैव प्रपूरवस्य नियोगार्थे प्रेपितमिति । न यथाप्रसिद्धमेव कार्यकारणसंघातस्य प्रेरयितृत्वं किंतु सजातव्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्रस्येच्छामात्रेण मनआदिद्रप्रेरयितत्वमित्यस्यार्थस्य प्रदर्शनार्थं केनेषितं प्रेपितमिति विशेषणद्वयम् । ईश्वरविषयोडयं प्रकः।

यदुक्तम्—“ईश्वरः सर्वसूतानां हृद्येशड्र्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया” इति ।

प्रवृत्तिलिङ्गाच्च विशेषतःः प्रश्न उपपन्नः । रथादीनां हि चेतनावद्धिष्ठितानां प्रवृत्तिहेतवस्तद्धि लिङ्गं चेतनावतोऽधिष्ठातुरसित्वे । मनआदीनीनि चेतनावदाधिष्ठितानि करणावद्वासीदिति प्रयोगः । मनुतेननेति मनोदन्तःकरणम् ।

इपितं प्रेपितमित्युपमार्थे न तनयोरर्थाविह संभवतः । नहि शिष्यानिव मनआदीनीनि विषयेभ्यः प्रेरयत्यात्मा । विविक्तनित्याचित्स्वरूपभाज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्जjj्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्

प्राण इति नासिक्यः प्रकरणात् । केन युक्तो नियुक्तः प्रेरितः सप्रैति गच्छति स्वव्यापारं प्रति । प्रथमम् आद्यः । तत्कृतिप्रवृत्तिपूर्वकत्वाद्विन्द्रियप्रवृत्ति-नाम् । चलिक्रिया हि सर्वेषां प्राणिनिमित्तिकेव ।

तेन प्राणस्य प्राधान्यम् । स्वतस्त्वन्द्रियाणां विषयावभासकत्वमात्रं न चलिक्रियारूपा प्रवृत्तिः ।

सा तु प्राणानिमित्तैव तेषाम् केन देवेनेष्टितामित्तां कस्येच्छामात्रेण वाचं शब्दलक्षणां वदन्ति लौकिकवाचा वदनं चिनिमित्तं प्राणिनाम् । चक्षुःश्रोत्रमिन्द्रियम् । क उ प्रष्टे । देवो युनक्ति प्रेरयति । कारणानाम्-

प्राणतवचनं श्रुत्रिस्य श्रौत्रिमित्यादि । अयमर्थः पदवीतः । श्रौत्री तावत्स्वविषयव्यज्ञानसमर्थं ह्रतं तच्च सामर्थ्यं श्रोन्त्रस्य चैतन्ये । ह्यात्मज्योतिषि नित्येडसंहते सर्वान्तरे सति भवति नासतीति । "आत्मनैवायं ज्योतिषाडडस्ते झोते" "तस्य मासा" "येन सूर्यस्तपति" इत्यादिश्रुते: । श्रोन्त्रादेव सर्वस्याडडड्ममूतं चेतनमिति प्रसिद्धम् । तदिह निवर्यते । अस्ति किमपि विद्धिद्बुद्धिगम्यं सर्वान्तरतं कूटस्थ्यमजमरमशृतमभयं श्रोन्त्रादेरपि श्रोत्रादि तत्त्वार्थ्यनिमित्तमिति प्रतिवचनम् । शब्दार्थश्रोपपन्नः । कथं श्रृणोत्यनेनेति श्रोन्त्रं तस्य शब्दावभासकत्वं श्रोन्त्रतस्वम् । ततश्व शब्दोपलब्धिरूपतया डवभासकत्वं न स्वतः श्रोन्त्रस्याचिदूपत्वात् । आत्मनश्व चिदूपत्वाद्यच्चो श्रोन्त्रमात्रेऽवभासकत्वं तदात्मनिमित्तमिति श्रोन्त्र-

घिष्ठाता चेतनावानन्यः स किंलक्षण इत्यर्थः । १ ।

मात्रेत्युच्यते । यथोदकस्यौण्यमश्रिनिमित्तमिति वेधुरस्युदकस्य द्रग्धाड-ग्रुच्यते । तद्वत् । अनित्यं यस्यानित्यसंयोगाद्यमग्रुच्यते । उदकस्येव द्रग्धृत्स्वम् । तत्र हि तन्नित्यं यत्र नित्यमुपलब्धृत्स्वमाश्रिवौक्षण्यं स नित्योपलब्धिस्वरूपतया डघधेवोपलब्धोच्यते । श्रोत्रादिषु श्रोत्रस्वाद्युपलब्धिरनित्या । नित्या वाडडत्मनि । अतः श्रोन्त्रस्य श्रोत्रमित्याध्यक्शरार्थानुगमादुपपन्नं निर्विशेष-

पस्योपलब्धिरूपस्याडडडत्मनो मनआदिप्रवृत्तिनिमित्तत्वम् । मनसोडन्तःकरणस्य मनो न ह्रान्तःकरणमन्यतरं चैतन्यज्योतिषाडडडडीपितं स्वविषयसंकल्पाध्यवसानादिसमर्थं स्यात् । तस्मान्मनसोडपि मनः । बुद्ध्रया-दित्रित्यमप्यन्तश्चाव्य मनस इति निर्देशः । यद्वाचो यच्छब्दो यस्मादर्थः श्रोन्त्रादिभिः सर्वैः संबध्यते यस्माच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रं यस्मा-

न्मनसो मनो यस्माद्राचो वाक्स्वारूपाज्ज्ञात्वा मनआद्यतिमुच्योज्ञित्वाडऽयता भवन्तीत्यान्वयः । वाचामिति तृतीया प्रथमार्थे स उ प्राण इत्पनुरोधात् । पुष्टस्याडडडत्मनः प्रधानविमत्क्ष्या प्रथमया निर्देश्यमुचित-स्वाङ्ग । स यस्वया पुष्टः स प्राणाद्यस्य वृत्तिविशेषस्य प्राणः । तत्कृतं हि प्राणस्य प्राणत्सामर्थ्यम् । न ह्यात्मनाडडडनन्दिष्टितस्य प्राणानमुपप-त्तिमत् । "को ह्येवान्यात्कः प्राण्याद्रेश आकाश आनन्दो न स्यात्" "ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति" इत्यादिश्रुतिभ्यः । ननु श्रोन्ता-

दीन्द्रियप्रस्तावाद्द्रग्राणापाणस्य ग्रहणं युक्तं न त्वाविशेषेण । सत्यम् । सामान्यग्रहणे तस्याप्यन्तर्भावाद्दोषः। सर्वस्यैव हि करणकलापस्य यदर्थप्रयुक्ता प्रवृत्तिस्तद्र्होति प्रकरणार्थो विवक्षितः । तथा चक्षुषो रुपप्रकाशकस्य यदृण्हणसामर्थ्य तदात्मचैतन्याधिष्ठितस्यैव । अतश्रक्षुष्श्रक्षुः । प्रष्टुः पृष्टस्यार्थस्य ज्ञातुमितस्त्वादत्तु तज्ज्ञात्वेति शेषः। अतिमुच्योजिज्ञासया सामर्थ्याच्छ्रोत्रादिकरणकलापप्र । युक्तः: संसारस्तं श्रोत्राद्वात्सभ्यावं त्यक्त्वा श्रोत्रादिः श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्मैदत्तमेति ज्ञात्वादत एव ते धीराधीमन्तो न हि विशिष्टधीःचमन्तरेण श्रोत्राद्यात्मभावः शक्यः परित्यक्कुम् । प्रेत्य दिव्यावृत्यामालोकान्म्माहंभभावलक्षणाच्यकत्सर्वैषणामूलवेत्यर्थः। अमृता अमरणधर्माणो भवन्ति । अथवा डिमुच्येत्यनेनैवघणात्ययागस्य सिद्दत्वादुस्माल्लोकात्प्रेत्यास्माच्छरीरादपेत्य मृत्वेत्यर्थः॥२॥

यस्माच्चोत्राद्यात्मभूतं ब्रह्मातो न तत्र तस्मिन्न्रह्मणि चक्षुर्गच्छति स्वात्मनि गमनासंभवात । अत एवं न वागच्छति यथाडSस्रिद्राहकः प्रकाशकश्वापि सन्न ह्यात्मानं द्रहति प्रकाशयति वा तद्वत् । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तेडण्यात्मत्वे सूक्ष्मत्वेनाप्रतिपन्नत्वात्पुनः पर्यत्नयुयुक्त्या वाक्चक्षुषोः सर्वेन्द्रियार्थत्वाच्चक्रुरादीनि तत्र स्वात्मभूते न ज्ञानमुपपाद्यते यन्तीत्यर्थः । तर्हि सुखादिवदन्तःकरणेन गृह्यतामत आह—नो मनो गच्छति । अतो न विद्यो बाह्यकरनेर्न विजानीमोडनत ःकरणेन सुखादिवद्यथैतन्मनआदिकरणजातमुशिष्यादुपदिशेद्रह । यदिद्दि करणगोचरं तदन्यस्मा उपदेष्टुं शक्यं जातिगुणक्रियादिविशेषणैः। न तु जात्यादिविशेषणवद्रह तस्माद्विषयं शिष्यायनुपदेशन प्रत्यायितुं तस्मादुपदेशो तदर्थग्रहणे च यत्नातिशयः कर्तव्य इति भावः । अथवा श्रोत्रादीनां श्रोत्रादिलक्षणां नहि विशेषण दर्शयेद्युक्त आह——न तत्र शक्रशित्यादि । पूर्ववत्स्सर्वमत्र तु विशेषः । यथेतदनुशिष्यायातिपादयेदन्योडपि शिष्यामितोऽन्यविधिनेत भावः। सर्वथा ब्रह्म बोधयेत्युक्ते यद्यापि प्रत्यक्षादिभिन्नश्रवयते प्रत्यायितुमागमेन तु शक्यत इत्याशयेनाडSह——अन्यदेव तद्दितादथो अविदिताद्रथीति । विदितं व्यक्तं व्यक्तं ततोऽन्यदवविदितमध्याकृतमविद्या ततोडन्यदिति प्रसिद्दम् । यहविदितं तदल्पं मत्यदु:खात्मकं चेति हेयम् । अविदितसुपादेयं कार्यार्थ हि कारणमुपादीयते । तेन हेयोपादेयसामन्यद्रह । एतत् स्वात्मस्वातिरिक्तब्रहविषया या जिज्ञासा सा निवर्तते भवति । न हि स्वात्मा हेयो नोपादेयो वा

न्यदृश्यन्येनोपादीयते न तु स्वयमेव स्वयं हीयते वोपादीयते वा तेन स्वात्मैव बहोत्युपदिश्यते । इति शुश्रुमेति । बह्वैवमाचार्योपदेष्टव्यं परंपरयैवाधिगन्तव्यं न तर्कतः प्रवचनमेधावबहुश्रुततपोयोगादितपश्च श्रेयेयेवं शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं पूर्वैराचार्याणां वचनम् । य आचार्या नोडसमभ्यं तद्वद् व्याचचक्षिरे विशिष्टं कथितवन्तः ॥ ३ ॥

अन्यदेवेत्यनेनैष आत्मा बहोति प्रतिपादिते शास्त्रं स्यात् । कथमात्मा शरीरी ब्रह्म ततोऽन्य उपास्यो विष्णुरीश्वर इन्द्रः प्राणो वा ब्रह्म भविष्‍तुमर्हति न स्वात्मा लोकप्रत्ययविरोधादिति तामपनेतुमाह—यद्‍चैतन्यमात्रं स्वसत्ताकं वाचा वागिति जिह्वामूलादिष्वदृष्टेषु स्थानेषु विषयेऽभियुक्तं करणं वर्णानामभिव्यञ्जकं करणं वर्णाश्रार्थसंकेतपरिच्छिन्ना एतावन्त एवं क्रमप्रयुक्ता इत्येवं तदाम्रिष्युद्भिः शब्दः पदं वाक्यं वागित्युच्यते । 'अकारो वै सर्वा वाग्‍ऐवा स्वरस्पर्शान्तस्थोष्मभिव्यज्यमाना वाड्‌नारूपा भवति' इति श्रुते: । मितममितं स्वरः स्थान्ते एव विकारो यस्‍यास्तया वाचा पदच्‍चवने परिच्छिन्नया करणवत्यादनस्युदितमप्रकाशितम् । येन ब्रह्मणो विवक्षितोऽर्थः सकरणा वाग्सुज्यते चैतन्यज्योतिषा प्रकाश्यते सा हि वक्‍कुरुक्‍क्रियारूपा नियता चैतन्यज्योतिःस्वरूपा 'न हि वक्‍कुर्वाचो विपरिलोपो विद्यते' इति श्रुते: । तदेवाडSडमस्‍वरूपं ब्रह्म निरतिशयं सूक्ष्माच्‍छयं बृहस्वाद्‌भ्रह्मेति विद्‍द्रु जानीहि त्वम् । चक्षुःश्रवणरित्यादिश्रौतत्ववहाराद्‌भ्रुत्यडSडमानेव निर्विशेषं ब्रह्म विद्‍द्रीत्‍येवशब्‍दार्थः । नेदं ब्रह्म सद्‍रूपमुपाधिभेदविशिष्‍टमनात्मेश्वराच्चुपासते ध्यायन्ति । उक्तं हीश्वरेण वसिष्ठं प्रति—

"ज्ञानु ब्रह्मविदां श्रेष्ठं देवार्चनमनुत्तमम् । न देवः पुण्डरीकाक्षो न च देवन्‍त्रिलोचनः ॥ न देवो देवरूपो हि न देवश्‍चित्ररूपकः । अकृत्‍त्रिममनायत्तं देवन्‍देव उच्यते ॥ आकारादिपरिच्छिन्ने मिते वस्तुनि तत्कुतः । अकृत्‍त्रिमम्‍नायत्तं देवन्‍चिच्छिवं विदुः" ॥ इति । अज्ञानशिवत्‍वेनामाकारार्चनं कृतम् । योजनाध्‍वन्‍यशक्‍त्‍यस्‍त्र कोशाध्‍वा परिकल्प्यते ॥" इति च ।

तत्‍त्र पूजाविधिरस्‍युक्तः—

"बोधः शाब्‍दं शम इति पुष्‍पाण्‍यध्यायणि तत्‍त्र च । शिवं चिन्मात्रसमलं पुज्यं पूजाविदो विदुः" इति ॥

तदेव विद्धीत्युक्तेडपि नेढं ब्रह्मेत्यनात्मनोडब्रह्मत्वं पुनरुच्यते नियमार्थमन्यवबहुबुद्धिपरिसंख्यानार्थं च ॥ ४ ॥

अन्यदेव तदितिबाहणोऽकार्थो यद्राचेत्यादिसद्रे हृदि क्रियते । यन्मनसेति । कामादिवृत्तिमनस्तेन यच्चेतन्यज्योतिर्यनसोडवभासकं न स्रुते न संकल्पयति नामपि निश्चित्योत्पत्ति मनसोऽवभासकत्वनियमनृत्तावत्सर्वविषयं प्रति प्रत्येकगेवति स्वारम्भनि न प्रवर्ततेदन्त:करणम् । अन्तस्थेन हि चैतन्यज्योतिषाडवभासितस्य मनसो मननसामर्थ्यं तेन सर्ववृत्तिकं मनो येन ब्रह्मणा मतं विषयीकृतं व्याप्तमाहु: कथयन्ति ब्रह्मविदः । तस्मात्तदेव मनस आत्मानं प्रत्येकचेतयितारं त्वं ब्रह्म विद्धि ॥ ५ ॥

न पश्यति न विषयी करोति येनान्त:करणवृत्तिसंयुक्तेन चक्षुषा तद्वृत्ती: पश्यति चैतन्यात्मज्योतिषा विषयी करोति व्याप्त्रोति लोक: ॥६॥

यच्चक्ष्रोत्रेण दिग्देवतादिस्थितितेनाडSकाशकार्येण मनोबुद्धिसंयुक्तेन न विषयी करोति लोक: । यच्चैतन्यात्मज्योतिषा च श्रोत्रं शुतं विषयीकृतं तदेव ॥ ७ ॥

यत्प्राणेन पार्थिवेन नासापुटस्थेनान्त:करणप्राणवृत्तिभ्यां सहितेन न प्राणिति गन्धवत्न विषयी करोति लोक: । येन चैतन्यात्मज्योतिषाव्मास्यत्वेन स्वविषयं प्रति प्राण: प्रणीयते तदेव ॥ ८ ॥

इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां प्रथम: खण्ड: ॥१॥

एवं हेयोपादेयविपरीतस्वमात्मा ब्रह्मेतिप्रत्यायित: शिष्योऽहमेव ब्रह्मेतिसुप्तो वेदाहं मामिति शुश्रूषादित्याशाङ्क्यचSडSचार्य: शिष्यबुद्धिविचालनार्थमाह—यदि तु आत्मा ब्रह्म नाहि वेदिता वेदितुरेवेदितुं शक्योऽस्मिरव द्वेधुमग्रे: । न चान्यो वेदिता ब्रह्मणोऽस्ति यस्य वेद्यमन्यस्याऽऽत्माहं "नान्यदतोऽस्ति विज्ञातु" इत्यन्यस्य विज्ञातुरनिषेधात् । तस्मात्स्वहु वेदाहं ब्रह्मेतिप्रतिपत्तिमिथ्यैव तस्मादुक्तमेवाऽSशाङ्क्यचSडSचार्यो यदीयादि कदाचिद्यथाश्रुतदुर्विज्ञेयमपि क्षीणदोष: सुमेधा: काश्चित्प्रतिपद्यते कश्चिज्ज्ञोति साधक-मुक्तं यदीत्यादि । महीयसी सूक्ष्मेक्षिका वर्तते । ब्रह्मणा बोधितोऽपि विरोचनो यथावद् प्रतिपेदे । इन्द्रश्वेतुर्थपर्याये प्रथममेव ब्रह्म प्रतिपेदे । लोकेऽप्येकस्माद्गुरो: ज्ञानवतां कुशलिताश्चावलिप्तिपद्यते कुश्रीड्यभाव-

त्काश्चिद्विपरीतं कश्चिन्न प्रतिपद्यते किं पुनर्वक्तव्यमतोऽनिद्रिय आत्मतत्त्वे । सर्वे चात्र तात्कका विप्रतिपन्नाः। तस्माद्विदितं ब्रह्मोति सुविश्रितो-

त्काश्चिद्विपरीतं कश्चिन्न प्रतिपद्यते किं पुनर्वक्तव्यमतोऽनिद्रिय आत्मतत्त्वे । सर्वे चात्र तात्कका विप्रतिपन्नाः। तस्माद्विदितं ब्रह्मोति सुविश्रितो-

केडपि विप्रमप्रतिपत्तिवाद्यादि मन्यस इति साधु वचनं युक्तमेवास्स-चार्यस्य । दहर्न दृश्यल्पमेवापि नूनं त्वं वेत्थ जानீपे ब्रह्मणो रूपम् ।

केडपि विप्रमप्रतिपत्तिवाद्यादि मन्यस इति साधु वचनं युक्तमेवास्स-चार्यस्य । दहर्न दृश्यल्पमेवापि नूनं त्वं वेत्थ जानீपे ब्रह्मणो रूपम् ।

किमनेकानि रूपाणि महाशक्ति दध्र्काणि च येनाडSह द्रश्रमेवेत्यादि । बाधम् । अनेकानि हि नामरूपोपाधिकृतानि ब्रह्मणो रूपाणि न स्वतः ।

किमनेकानि रूपाणि महाशक्ति दध्र्काणि च येनाडSह द्रश्रमेवेत्यादि । बाधम् । अनेकानि हि नामरूपोपाधिकृतानि ब्रह्मणो रूपाणि न स्वतः ।

स्वतस्तु “ अज्ञाब्दमसप्रशरूपमदंय त्वाडरस नित्यसगन्धवच यत् ” इति शब्दादिभिः सह रूपाणि प्रतिषिध्यन्ते । न केवलं श्रोत्रस्य श्रोत्र-मित्याद्यध्यात्मो पाधिपरिच्छनस्युपदिष्टमेव ब्रह्मणो रूपमल्पं वेत्थ ।

स्वतस्तु “ अज्ञाब्दमसप्रशरूपमदंय त्वाडरस नित्यसगन्धवच यत् ” इति शब्दादिभिः सह रूपाणि प्रतिषिध्यन्ते । न केवलं श्रोत्रस्य श्रोत्र-मित्याद्यध्यात्मो पाधिपरिच्छनस्युपदिष्टमेव ब्रह्मणो रूपमल्पं वेत्थ ।

किंतु यदस्य ब्रह्मणो देवेपु रूपमधिदैवमिति यावत् । अधिदेवोपाधि-परिच्छनस्य ब्रह्मणो यदूपं वेत्थ तदपि दृश्यमेव वेत्थेत्ययं मन्ये । यद्-ध्यात्मं यदपि च देवेष्वधिदेवतोपाधिपरिच्छन्नं तदपि तत्त्वतो न सहसा वेदितुं शाक्यम् । यतु विध्वस्तसर्वोपाधिविशेष शान्तमननतमेकमद्वैतं

किंतु यदस्य ब्रह्मणो देवेपु रूपमधिदैवमिति यावत् । अधिदेवोपाधि-परिच्छनस्य ब्रह्मणो यदूपं वेत्थ तदपि दृश्यमेव वेत्थेत्ययं मन्ये । यद्-ध्यात्मं यदपि च देवेष्वधिदेवतोपाधिपरिच्छन्नं तदपि तत्त्वतो न सहसा वेदितुं शाक्यम् । यतु विध्वस्तसर्वोपाधिविशेष शान्तमननतमेकमद्वैतं

मूमाख्यं नित्यं ब्रह्म तत्त्वं सुवेद्यामिति भावः। यत् सुवेद्य न हीनंतस्मान्नच्येड्यापि मीमांस्यं विचार्यमेव तव ब्रह्म । एवमाचार्योक्तः शिष्य एकान्त उपविष्टः सन्यथोक्तमाचार्येणाडSगममरथतो विचार्य तर्क-तश्व निर्धार्य स्वानुभवं कृत्वाडSचार्यसकाशमुपगम्योवाच मन्ये विदित-मिति । अथ त्वं मन्यसे मया विदितं ब्रह्मोति । अथवा देवेध्वग्न्यादिपु

मूमाख्यं नित्यं ब्रह्म तत्त्वं सुवेद्यामिति भावः। यत् सुवेद्य न हीनंतस्मान्नच्येड्यापि मीमांस्यं विचार्यमेव तव ब्रह्म । एवमाचार्योक्तः शिष्य एकान्त उपविष्टः सन्यथोक्तमाचार्येणाडSगममरथतो विचार्य तर्क-तश्व निर्धार्य स्वानुभवं कृत्वाडSचार्यसकाशमुपगम्योवाच मन्ये विदित-मिति । अथ त्वं मन्यसे मया विदितं ब्रह्मोति । अथवा देवेध्वग्न्यादिपु

सूक्ष्मबुद्धिध्वापि यो मन्यते सुवेदाहामिति सोडडस्य ब्रह्मणो रूपं दृश्रमेव वत्ति नूनं किं पुनर्वक्तव्यमल्पबुद्धि मानवे च तस्मान्मीांस्यमेवेत्युक्तः शिष्य आह मन्ये विदितमित्येवं योजयम् । अथवाद्ध्यात्ममधिदेवं च

सूक्ष्मबुद्धिध्वापि यो मन्यते सुवेदाहामिति सोडडस्य ब्रह्मणो रूपं दृश्रमेव वत्ति नूनं किं पुनर्वक्तव्यमल्पबुद्धि मानवे च तस्मान्मीांस्यमेवेत्युक्तः शिष्य आह मन्ये विदितमित्येवं योजयम् । अथवाद्ध्यात्ममधिदेवं च

यदस्य ब्रह्मणो रूपं सोपाधिकं त्वया विदितं तद्हरमल्पमेव न तु परं भू्माख्यं तत्त्वं तद् मीमांस्यमवास्तुत्वक्तः शिष्य उपाधि परित्यज्यानुभवन निश्चित्याडSह मन्ये विदितामित्येवं योजयम् । अथ न्वति हेतुर्मी मां-सायाः सुविदितरहं कसमाद्भ्रमन्यदेव तद्वितादित्युक्तत्वात् । मन्ये

यदस्य ब्रह्मणो रूपं सोपाधिकं त्वया विदितं तद्हरमल्पमेव न तु परं भू्माख्यं तत्त्वं तद् मीमांस्यमवास्तुत्वक्तः शिष्य उपाधि परित्यज्यानुभवन निश्चित्याडSह मन्ये विदितामित्येवं योजयम् । अथ न्वति हेतुर्मी मां-सायाः सुविदितरहं कसमाद्भ्रमन्यदेव तद्वितादित्युक्तत्वात् । मन्ये

विदितमिति शिष्यमीमांसाननतरोक्कि रागमाचार्यानुभवलक्षणप्रत्ययत्न्रय-स्यैकविषयत्वेन संगत्यर्थम् ॥ ९ ॥

विदितमिति शिष्यमीमांसाननतरोक्कि रागमाचार्यानुभवलक्षणप्रत्ययत्न्रय-स्यैकविषयत्वेन संगत्यर्थम् ॥ ९ ॥

आचार्यांत्मानुभवयोस्तुल्यत्वे हेतुमाह—मन्ये सुवेदेति । *अहेत्य-बधारणे नैव मन्ये सुवेद ब्रह्मोति । नैव तर्हि त्वया विदितं ब्रहेत्युक्त आह—नो न वेदेति वेद चेति । नाह मन्ये सुवेदेति विदितादन्यत्वमुक्तं

आचार्यांत्मानुभवयोस्तुल्यत्वे हेतुमाह—मन्ये सुवेदेति । *अहेत्य-बधारणे नैव मन्ये सुवेद ब्रह्मोति । नैव तर्हि त्वया विदितं ब्रहेत्युक्त आह—नो न वेदेति वेद चेति । नाह मन्ये सुवेदेति विदितादन्यत्वमुक्तं

• मूलें नाहमित्यत्र नाहेति पाठानुरोधेनिदम् ।

• मूलें नाहमित्यत्र नाहेति पाठानुरोधेनिदम् ।

नो न वेदेति चाविदितादन्यत्वमुक्तं वेद चेति वेदैव । ननु विप्रतिषिद्धमिदं न सुवेद वेद चेति । एकस्मिन्विषये वेदनावेदनयोर्विरोधात् । नैष दोषः । विदिताविदितान्यत्वेन स्वप्रकाशावेदनपरत्वात् । फलव्याप्त्यवसायेन वेदपि चरमान्तःकरणवृत्तित्वात्तत्त्वाद्वैकारात् । आत्मप्रकाशे प्रकाशान्तरानपेक्षणात् । विषयाकारन्तःकरणवृत्तौ प्रतिबिम्बितं चैतन्यं फलं हृद इवात्मप्रकाशे स्वप्रकाशत्वेन प्रतिबिम्बानपेक्षणात् । इदानीमात्मन(नो) ब्रह्मविद्याया हृदनिश्रयातां दृश्योनग्जन्ति यो न इति नोऽस्माकं सब्रह्मचारिणां मध्ये य उक्तं तद्वचनं तत्वतो वेद स एव तद्वचनं वेद नान्यः । नो न वेदेति वेद चेति अन्यदेवेत्यादिनोक्तं वस्त्वनुमानानुभवाभ्यां संयोज्य निश्चितं नो न वेदेति वेद चेत्यनेन वाक्येनाऽऽचार्यबुद्धिसंवादार्थं मन्दबुद्धिग्रहणच्यपोहार्थी च मयोक्तं ब्रह्म । एतद्वाक्यमर्थतो यो वेद स एव ब्रह्म वेद नान्य इत्यर्थः॥२॥

आख्यायिकोपसंहारार्थे श्रुतिः स्वेन रूपेण समस्तसंवादनिरवृत्तमर्थमवधारयति—यस्यामते । यस्यामतमात्रतस्त्वानन्दयफलावसानवबोधतया विविधिपा निवृत्ता तस्य मतं तेन ज्ञातम् । “मतिर्बुद्धिपूजार्थे” इति कृत् । “कस्य च वर्तमान” इति कर्तरि षष्ठी । विद्दद्विदुषोर्यथोक्तौ पक्षाववधारयति—अविज्ञातामिति । अविज्ञातं विज्ञाताविज्ञातं विदितादनन्यदेव ब्रह्म विजानतां सम्यग्दर्शिनाम् । विज्ञातं विदितं ब्रह्मविजानतां सम्यग्दर्शिनाम् । इन्द्रियमनोबुद्धचुपाधिष्वात्मदर्शिनां ब्रह्मोपाधिविवेकानुपलब्ध्या बुद्धचुपाधौ ब्रह्मेत्युपपद्यते भ्रान्तिः । न त्वत्यान्तोऽहानामियं भ्रान्तिरतोऽसम्यग्दर्शनपूर्वपक्षत्वेनोपन्यस्यते हेत्वर्थे ।

यदि ब्रह्मात्यन्तमेवाविज्ञातं तर्हि लौकिकानां ब्रह्मविदां चाविशेषः प्राप्तोऽविज्ञातं विजानतामिति च परस्परविरुद्धम् । कथं च ब्रह्म सम्यग्विदितं भवतीत्येवमर्थमाह—प्रतिबोधेति । बोधं बोधं प्रति विदितं बोधशब्देन बौद्धाः प्रत्यया उच्च्यन्ते । यस्य सर्वे प्रत्यया विषयी भवन्ति स आत्मा सर्वबोधाप्रतिबुध्यते सर्वप्रत्ययदृश्री चिच्छक्तिस्वरूपमात्रः प्रत्ययैरेव प्रत्येषु विशिष्टतया लक्ष्यते *नान्यदहुरान्तरमात्मविज्ञानाय । अतः प्रत्ययप्रत्यगात्मतया यदा विदितं ब्रह्म तदा तन्मतं तत्सम्यग्दर्शन-

यदि ब्रह्म अत्यन्तमेवाविज्ञातं तर्हि लौकिकानां ब्रह्मविदां चाविशेषः प्राप्तोऽविज्ञातं विजानतामिति च परस्परविरुद्धम् । कथं च ब्रह्म सम्यग्विदितं भवतीत्येवमर्थमाह—प्रतिबोधेति । बोधं बोधं प्रति विदितं बोधशब्देन बौद्धाः प्रत्यया उच्च्यन्ते । यस्य सर्वे प्रत्यया विषयी भवन्ति स आत्मा सर्वबोधाप्रतिबुध्यते सर्वप्रत्ययदृश्री चिच्छक्तिस्वरूपमात्रः प्रत्ययैरेव प्रत्येषु विशिष्टतया लक्ष्यते *नान्यदहुरान्तरमात्मविज्ञानाय । अतः प्रत्ययप्रत्यगात्मतया यदा विदितं ब्रह्म तदा तन्मतं तत्सम्यग्दर्शन-

• अन्यदित्यधिकमिव भाति ।

मित्यर्थ:। यत्ना गुरु:पदेश: प्रतिबोधस्तेन विदितं मतम्। असृतत्वं हि विन्द्त इति हेतुवचनम्। विषयात्नविज्ञाने(न्?) हि श्रुत्युमारभत इत्यात्मविज्ञानमृतत्वानिमित्तामिति युक्तं हेतुवचनम्। कथमात्मविज्ञानेनासृतत्वं विन्दते?डत आह-आत्मनेति। स्वेन रुपेण विन्दते लभते वीर्य बलं सामर्थ्यम्। धनु:सहायमन्त्रोपधितपोयोगृतं वीर्यं मृत्युः शत्रुभवति शंक्रोति। अत्यवस्तुकृतत्वात् आत्मविद्याकृतं तु वीर्यमात्मनेव विन्दते नान्येनैतत्सदेव वीर्यं शत्रुं शंक्रोत्यभिभवितुम्। यत एवमात्मविद्याकृतं वीर्यमात्मनेव विन्दते?डतो विद्यादड्त्सविषयया विन्दते?डसृतम्। "नायमात्मा बलहीनेन लभ्यते(स्य:)? इति श्रुते: सामर्थ्य हेतुरसृतत्वे ॥ ४ ॥

कथा खलु संसारगतिरत इहैव चेद्यादि मनुष्योऽधिकृत: समरथ: सन्नवेदीनात्मानं यथोक्तलक्षणं विदितवान्। अथ सत्यं परमार्थत: स्वमस्त्यवाप्तं तस्य जन्म सफलमिति भाव:। चेन्नावेदिन्महती विनाष्टिर्महान्विनाशो जन्ममरणप्रवन्ध्याविच्छेदलक्षण: स्यात्। ज्ञात कि स्यातित आह-भूतेषु भूतेषु वराचरेषु विचित्य पृथकृत्यैकमात्मस्तत्त्वमावेनो?पलक्ष्य धीरा धीमन्तो विवेकिन: प्रेत्य ध्यावृत्यास्माल्लोकाच्छरीराद्वृत्तस्मत्‍वाहंकारा: सन्तोऽस्मुला नित्याविज्ञानामृतत्वस्वभावा भवन्ति ॥ ५ ॥

इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

समाप्ता ब्रह्मविद्याडत ऊर्ध्वस्मर्थवादेन ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतोच्यते?डधिकयत्नाय। शमाद्यर्थो वाडड्मायोडभिमानशानात्। व्यावृत्तव बाह्यामिश्याप्रत्यग्राह्यत्वाद्दूषण:। "नेदं यदिदमुपासते" इत्यपोदितत्वात्सगुणब्रह्मोपासनाथो वा तस्येव ब्रह्मण: सगुणत्वेनाध्यात्ममाधिदेवं चोपासनं विधातव्यमित्यर्थ:। बहु, ईश्वर: को ह्यान्यस्तुणं वशीकर्तुं क्षम:। ह, ऐतिहे देवासुरसड्ग्रामे देवेभ्यो?डर्थाय विजिग्यिषे?डैषीदसुरान्। ब्रह्मण इच्छानिमित्तो देवानां विजयो भवूवेत्यर्थ:। तस्यैति। ब्रह्मणो विजये ब्रह्मकर्तुके स्वो?त्कर्षे सति यज्ञादिलोकस्थित्यपहारिष्वसुरेषु पराजितेषु देवा वृद्धिं पूजां वा प्राप्तवन्त:। त ऐक्षन्ताडस्मलोचितवन्तो मिथ्याप्रत्ययत्वाद्दैश्वर्यापार्थो?डयमाद्राय:। किमालोचितवन्त ईश्वरनिमित्ते विजये सति स्वसामर्थ्यनिमित्तो?डस्माकमेवायं विजयो?डस्माकमेव माहिमेति सर्‍वकल्याणास्पदमीश्वरमात्मानमद्वयवा पिण्डमात्रा-भिमान: सन्त: ॥ ६ ॥

तदद्रुह ह किलैषां देवानाममिप्रायं मिथ्याहंकाररूपं विजज्ञौ ज्ञातवत् । ज्ञात्वा च मिथ्याभिमानशातनेन तदनुजिघृक्षया तेभ्यो देवेभ्योऽर्थाय तेषामेवेन्द्रियगोचरे नातिदूरे प्रादुर्भूव महेश्वरशक्तिमायोपपन्नात्यन्ताद्भुतेन केनचिद्रूपेण प्रादुर्भूतं तत्किलोपलभमाना अपि देवा न व्यजानित न विशितवन्तः किमिदं स्यादेतदर्थं पूर्वयामिति मघेरौषदिकः सः ॥ २ ॥

ते तद्विज्ञानायासिमचकुवन् । अभ्यद्रवच्च्छीघ्रं गतः । तमभ्यवदद्रुह । किमु । कोऽसीति । पृष्टोऽस्मिर्हि जातवेदा वा इति नामध्रयेनाडडत्मानं श्लाघयन्रस्मिरवीत । एवमुक्तवन्तं ब्रह्मोवाच । तस्मिन्नेव प्रसिद्धगुणनामवति स्वायि किं वीर्य सामर्थ्यमिति । सोऽब्रवीदुपपादमित्यादि । पृथिव्यामित्युपलक्षणमर्तरिक्षस्थस्यापि । तस्मा एवमभिमनवते ब्रह्म तृणं निर्दग्धौ पुरः स्थापितवत् । एततृणमात्रं ममाग्रतो वह न चेदग्धुं समर्थोऽस्मि सुस्थ सर्वत्र दग्धृत्वाभिमानित्युक्तस्तृणमुपप्रेयाय तृणसमीपं गतवान्सवेजवन् सर्वाल्साहकृतैन वर्गन गतवान न शशाक नाशकदर्थु सौडाम्रस्तत एव तृणदाहशक्तिरेव ब्रीडित्या निवृत्ते निवृत्तः । सन्देवानवोचतदिति ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ ६ ॥

अथानन्तरं वायुमनुवन्त्यादि पूर्ववत् । वानाद्रमनाद्रायः । मात्रयन्तरिक्षे श्वयति वर्धत इति मातरिश्वा । आददीय गृह्णीयाम् । तृणनिधानेड्यमभिप्रायः- अत्यन्तसंभावितयोरग्रिमारुतयोस्तृणदहनादानाशक्त्यादात्मसंभावना ज्ञातिता भवेदिति । तस्मादिन्द्रादितिरोगधे । तिरोधानेड्यभिमाय इन्द्रोधमित्यधिकतमोडभिमानो यस्म सोऽहमन्यादिमिः प्राप्तं वाचं संभाषणमवबुध्यते न प्रातोडस्माद्विमुखं कथं न नाम जिज्ञासदिति । तदनुग्रहयैवान्तर्हितं बभूव । स शान्ताभिमान इन्द्रोडत्यर्थं ब्रह्म जिज्ञासुर्यस्मिन्नाकाशे ब्रह्मणः प्रादुर्भाव आसीत्तिरोधानं च तस्मिन्नेवाडडकाशे तस्थौ किं तदक्षरमिति ध्यायन्न निवृटेडन्यादिवत् । तत इन्द्रस्य यक्षे भक्तिं हृद्या विद्या प्रादुरासीत् । स स्त्रीमत्तिरूपिणीं विद्यामाजगाम रुदस्योमा हैमवती बहुशोभमानाडडमिप्रायबोधहेतु द्विचैव सा तां ह प्रसिद्धामुवाच किमिदं यक्षम् । इति वाक्यसमाप्तौ ॥ ७ ॥ ८ ॥ ९ ॥ १० ॥ ११ ॥ १२ ॥

इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्धीपिकायां तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

सा तं ब्रह्मेति हो वाच । सा हि नित्यमेवेश्वरेण सर्वज्ञेन सह वर्तत इति ज्ञातुं समर्था । ब्रह्मण ईश्वरस्य वै विजये महीयध्वमीश्वरेण हि जिता असुरा यूयं तच्च निमित्तमात्रं तस्यैव विजये महिमानं प्रापुथ । एतदिति क्रियाविशेषणम् । युष्माकं तु मिथ्याभिमानोदस्माकमेवायं विजय इति । ततस्तस्माद्वामावाक्याद्देव विदांचकार ब्रह्मेन्द्रः । ततो हैवेत्यवधारणं ब्रह्मावबोधे स्वातन्त्र्यनिरासाय ॥ १ ॥

सा तं ब्रह्मेति हो वाच । सा हि नित्यमेवेश्वरेण सर्वज्ञेन सह वर्तत इति ज्ञातुं समर्था । ब्रह्मण ईश्वरस्य वै विजये महीयध्वमीश्वरेण हि जिता असुरा यूयं तच्च निमित्तमात्रं तस्यैव विजये महिमानं प्रापुथ । एतदिति क्रियाविशेषणम् । युष्माकं तु मिथ्याभिमानोदस्माकमेवायं विजय इति । ततस्तस्माद्वामावाक्याद्देव विदांचकार ब्रह्मेन्द्रः । ततो हैवेत्यवधारणं ब्रह्मावबोधे स्वातन्त्र्यनिरासाय ॥ १ ॥

तस्माद्र इति । यस्मादसौवाच्चिन्द्र ब्रह्मणा संवाददर्शनादिना सामीप्यमुपगतास्तस्मात्सैवगुणैरतितरामिव शक्तिगुणादिमहाभागैरन्यान्-देवानतिशेरत इव । इवशब्दोऽवधारणे । अतिशेरत एते हि देवा यस्मादेनद्रह्म नेष्टवान्तिकतमं पस्पृशुः स्पृष्टवन्तः । यथोक्तैब्रह्मणः संवादादिप्रकारैरस्ते हि यस्माच्च हेतोरेतद्रह्म प्रथमः प्रथमा: प्रधानसूता: सन्तो विदांचकार विदांचकुरेतद्ब्रह्मेति ॥ २ ॥

तस्माद्र इति । यस्मादसौवाच्चिन्द्र ब्रह्मणा संवाददर्शनादिना सामीप्यमुपगतास्तस्मात्सैवगुणैरतितरामिव शक्तिगुणादिमहाभागैरन्यान्-देवानतिशेरत इव । इवशब्दोऽवधारणे । अतिशेरत एते हि देवा यस्मादेनद्रह्म नेष्टवान्तिकतमं पस्पृशुः स्पृष्टवन्तः । यथोक्तैब्रह्मणः संवादादिप्रकारैरस्ते हि यस्माच्च हेतोरेतद्रह्म प्रथमः प्रथमा: प्रधानसूता: सन्तो विदांचकार विदांचकुरेतद्ब्रह्मेति ॥ २ ॥

यस्मादास्मैवावान्द्रवाक्यादेव विदांचकृतः । इन्द्रं ह्युमावाक्या-तपथं श्रुतं ब्रह्म । तस्माद्र इन्द्रोदतितरामिवातिशयेन शेत इवान्यान्-देवान्स ह्यनेदिष्ठं पस्पर्श । यस्मात्स ह्योनत्यथं विदांचकार ब्रह्मेत्यु-क्तार्थम् ॥ ३ ॥

यस्मादास्मैवावान्द्रवाक्यादेव विदांचकृतः । इन्द्रं ह्युमावाक्या-तपथं श्रुतं ब्रह्म । तस्माद्र इन्द्रोदतितरामिवातिशयेन शेत इवान्यान्-देवान्स ह्यनेदिष्ठं पस्पर्श । यस्मात्स ह्योनत्यथं विदांचकार ब्रह्मेत्यु-क्तार्थम् ॥ ३ ॥

तस्य प्रकृतस्य ब्रह्मण एष आदेश उपदेशो निरुपमस्य ब्रह्मणो येनोपमा स एष पदार्थ इत्यर्थ: किं तत् । यदेतस्यासिन्द्रं लोके विद्युतो विद्यु-दत्प्रभृत्यर्थोऽद्विवक्षितो देवेभ्यो ब्रह्म तिरोभूतम् । अथवा विद्युतस्तेज इत्यध्याहार्यं व्यत्पत्तिद्वैद्योतितवदा इव विद्युतस्तेज: सकृद्विद्योतितवदि-तेनार्थ: । इतिशब्द आदेशप्रतिनिर्देशार्थ: । इत्थंप्रदीश इति । इहलोके समुच्चयार्थ: । अयं चापरसत्याद्देश: क: । नियमीमपत । स्वार्थे णिच् । उपमार्थ एवाद्‌कार: । चक्षुपो विषयं प्रति प्रकाशतिरोधान्-इवेत्यर्थ: । अथवोपमानद्वयेन ब्रह्मणो ज्ञानशक्तिक्रियाशक्ती क्रमेण दर्शिते इत्यधिदैवत देवताविषयं ब्रह्म उपमानदर्शनम् ॥ ४ ॥

तस्य प्रकृतस्य ब्रह्मण एष आदेश उपदेशो निरुपमस्य ब्रह्मणो येनोपमा स एष पदार्थ इत्यर्थ: किं तत् । यदेतस्यासिन्द्रं लोके विद्युतो विद्यु-दत्प्रभृत्यर्थोऽद्विवक्षितो देवेभ्यो ब्रह्म तिरोभूतम् । अथवा विद्युतस्तेज इत्यध्याहार्यं व्यत्पत्तिद्वैद्योतितवदा इव विद्युतस्तेज: सकृद्विद्योतितवदि-तेनार्थ: । इतिशब्द आदेशप्रतिनिर्देशार्थ: । इत्थंप्रदीश इति । इहलोके समुच्चयार्थ: । अयं चापरसत्याद्देश: क: । नियमीमपत । स्वार्थे णिच् । उपमार्थ एवाद्‌कार: । चक्षुपो विषयं प्रति प्रकाशतिरोधान्-इवेत्यर्थ: । अथवोपमानद्वयेन ब्रह्मणो ज्ञानशक्तिक्रियाशक्ती क्रमेण दर्शिते इत्यधिदैवत देवताविषयं ब्रह्म उपमानदर्शनम् ॥ ४ ॥

अथाध्यात्मं प्रत्यगत्मविषयं आदेश उच्यते । यदेतदिद्रं गच्छतीव च मन उपढौकत इव विषयी करोतीव चैप आदेश: । तत्ताय: पिण्डवन्-नोत्रुत्तिमात्रस्य र्कुरणाविष्टत्वात् । अन्यथाड्‌ड्कारमात्रस्य जडत्वेनैव भानानपत्ते: । साधकस्य विषयासक्तावपि ब्रह्माविस्मरणोऽयं हेतु:-स्त्याह—अनेन च मनसो ब्रह्मागमनेनैतद्रह्मोप स्वसमीप एव स्मराति

अथाध्यात्मं प्रत्यगत्मविषयं आदेश उच्यते । यदेतदिद्रं गच्छतीव च मन उपढौकत इव विषयी करोतीव चैप आदेश: । तत्ताय: पिण्डवन्-नोत्रुत्तिमात्रस्य र्कुरणाविष्टत्वात् । अन्यथाड्‌ड्कारमात्रस्य जडत्वेनैव भानानपत्ते: । साधकस्य विषयासक्तावपि ब्रह्माविस्मरणोऽयं हेतु:-स्त्याह—अनेन च मनसो ब्रह्मागमनेनैतद्रह्मोप स्वसमीप एव स्मराति

चिन्तयति न विस्मरत्यभीक्ष्णं निरन्तरम् । संकल्प: संकल्पयतीति संकल्पविकल्पौ मनोवृत्ती कुर्वन्नपि साधक एषोदध्यात्मसुपदेश: । यद्रष्टोडभीक्षणं संकल्पो मनसो बह्मविषय इत्युपदेश: । अधिदैवं विद्युद्न्मेषणवद्वदृत्तं प्रकाशधर्मि बह्माध्यात्मं च मन: प्रत्ययसमकालाभेदव्यवक्तिधर्मविषय आदेश: । एवमादिशयमानं हि ब्रह्म मन्त्रबुद्धिगम्यं भवति । न हि निरुपाधिकमेव ब्रह्म मन्त्रबुद्ध्यभिराकलयितुं शक्यम् ॥ ५ ॥

तस्य नामाडडह–तद्रूनं नाम ब्रह्म । तत: किमत आह–तद्रूनमित्युपासितव्यमिति नाम्नोपासनायामुपदेश: । तस्य प्राणिजातस्य वनं संबजननीयं “वनं संभक्तौ” संभक्ती सम्यक्सेवा । तदुणोपासनेन तदेव फलं भवतीत्याह–स य एतदेवमिति वेदोपास्ते । अभिसंवच्छन्ति ह प्रार्थयन्ते एव यथा ब्रह्म ॥ ६ ॥

उपनिषदं मो ब्रूहीति प्रशंसार्थकत्वायोक्ताया उपनिषद: प्राप्युपायभूतानि तपआदीनि विद्यादीनरूपकेणाडSह–तस्या इति । कायेन्द्रियनसां समाधानं तप: । उपशमो दम: । अश्रौादि कर्म । इतिशब्द आद्यर्थे । अमानित्वादिम्भतवमित्यादीन्यापि प्रतिष्ठा पादौ पादाविवास्या विद्यायास्तिष्ठतु हि सन्तु प्रतितिष्ठन्ति ब्रह्मविद्या पद्यामव पुरुष: । तपादीनां विद्यासाधनत्वं श्वेताश्वतरमन्त्र उक्तमू–

“यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यर्था: प्रकाशन्ते महात्मन:” ॥ इति ।

स्मृतौ च–“ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मण:” । इति ।

वेदा: साधारणश्वरा: सर्वाणि शिर:पाण्यादीन्यङ्गानि । सत्यममायातड्कौतिल्यं च वाड्न:कायानां तदायतनमाश्रयो विद्यायास्तपआदिछेद प्रतिष्ठावेन प्राप्तस्य सत्यस्य पुनरायतनत्वेन ग्रहणं साधनातिशयस्वप्रदर्शनार्थम् ।

नारायणविराचिता केनोपनिषदीपिका । [ ४ चतुर्थः खण्डः ]

" अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम् ।

अश्वमेधसहस्रात्तु सत्यमेकं विशिष्यते" इति स्मृतेः । ॥ ८ ॥

अमृतत्वं हि विन्दत इत्युक्तमपि ब्रह्मविद्याफलमनते निगमयति—यो वा इति । एतां केनोपनिषदं महत् हि देवेभ्य इत्यादिना स्मृतिभिः ।

पाप्मानमविद्याकर्मलक्षणं संसारबीजम् अनन्तडपार्यन्ते स्वर्गे लोके सुखात्मनि ब्रह्मणि ज्रीये ज्यायासि सर्वमहतरे स्व आत्मनि प्रतितिष्ठति न पुनः पुनः संसारमापद्यते । द्विरुक्तिः समाप्त्यर्था ॥ ९ ॥

इति नारायणविरचितायां केनोपनिषदीपिकायां चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

नारायणेन रचिता शंकरोक्त्युपजीविना ।

अश्वतथर्वाख्यायां केनोपनिषदीपिका ॥ १ ॥

समाप्तेयं नारायणकृता तलवकारोपनिषदुपरपर्याय-केनोपनिषदीपिका ।।