1. Kena Upanishad Sankara Bhashya Tika Shankarananda Narayana Ed. Kashinath Shastri Agase Anand Ashram 6

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः!

१ ग्रन्थाड्कः ६

केनोपनिषत्सटीकशांकरपदभाष्य-

वाक्यभाष्योपेता ।

स्तागिरिदेशग्रामनिवासिभिरवेन्दशास्त्रिभिर्महामहोपाध्यायैः

आगाशे इत्युपाह्वालशास्त्रिभिः संशोधिता ।

तथा च

शंकरानन्दकृता केनोपनिषदीपिका

नारायणविराचिता केनोपनिषदीपिका

इदं पुस्तकद्वितयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः

संशोधितम् ।

एतत्पुस्तकं

हरि नारायण आपटे

इत्यनने

पुण्याख्यपत्तने

आनन्दाश्रमखण्डणालये

आयसाक्षरसमुद्राचित्या

प्रकाशितम् ।

तृतीयेयमुद्रणावृत्तिः ।

शालिवाहनशकाब्दा: १८३१

खिस्ताब्दा: १९०९

अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुमरण स्वायत्तीकृता ।

मूल्यमेको रूपकः ।(६०१)

SRI RAMAKRISHNA ASHRAM LIBRARY Shivalya, Karan Nagar, SRINAGAR.

Class No. 294.59218 Book No. upa K Accession No. 5392

Misra Friedrich

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।

ग्रन्थाड्ः ६ः

केनोपनिषद्दीपिकाशांकरपदभाष्यवाक्यभाष्योपेता ।

रत्नागिरिग्रामनिवासिभिर्वेदशास्त्रार्णवर्जर्महामहोपाध्यायैः आगाशे इत्युपाधिहैर्बालशास्त्रिभिः संशोधिता ।

तथा च

शंकरानन्दकृता केनोपनिषद्दीपिका ।

नारायणविरचिता केनोपनिषद्दीपिका ।

इदं पुस्तकद्वयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् ।

एतत्पुस्तकं

हारि नारायण आपटे

इत्यनेन

पुण्याख्यव्यपत्तने

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आयसाक्षरैरमुद्रयित्या

प्रकाशितम् ।

तृतीयेयमडुद्रुनावृत्तिः ।

शालिवाहनशकाब्दः १८३१

विकस्ताब्दः १९०९

( अस्य सर्वाधिकाराः राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः । )

मूल्यमेको रूपकः । (रु०१)

केनोपनिषद आदर्शपुस्तकानि शुद्धीकरणार्थं येषां मिलित्तानि तेषां नामानि पुस्तकानां संज्ञाश्व प्रदर्श्यन्ते।

( क. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता ' बिब्लिओथिका इण्डिका ' इति ग्रन्थावल्यां मुद्रिता पुण्यपत्तननिवासिनां कैलासवासिनां वे. शा. सं. देवोपाह्बालशास्त्रिणाम् ।

( ख. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता काश्यां शिलामुद्रित रा. रा. महादेव चिमणाजी आपटे इत्येतेषाम् ।

( ग. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता, इन्दुपुरनिवासिनां कि्वदित्युपाह्यानां श्रीयुतानां रा. रा. भाऊसाहेब बाळासाहेब इत्येतेषाम् ।

( घ. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाध्यानां रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् ।

( ङ. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता वे. शा. सं. रा. रा. दिनकरशास्त्री जोशी नागावकर इत्येतेषाम् । लेखनकाळ: सं० १८६२

( च. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता बडलीग्रामनिवासिनां श्रीयुतानां वे. शा. सं. रा. रा. चिदम्बरक्षि्तकुलोत्पन्नानां मार्तण्डदीक्षितानाम् । लेखनकाल: शके १७६७

( छ. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् ।

( ज. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीमतां पुरंदरे इत्युपाह्यानां मल्हारराव इत्येतेषाम् ।

( झ. ) इतिसंज्ञितम्—केनोपनिषत्पदभाष्य सटीक करवीरपुरानिवासिनं व. शा. सं. द्विविडोपाह्यानां नानाशास्त्रिणाम् ।

( ञ. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता करवीरपुरनिवासी-

नां श्रीमतां वे. शा. सं. गुरुमहाराजानाम् । लेखनकाल: सं० १८७८

( ट. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता अष्टग्रामनिवासिनां लिमये इत्युपाह्वानां रा. रा. गोविन्दशर्मणाम्न ।

( ठ. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकावाक्यभाष्योपेता भागपुरानिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. आप्पासाहेब भुटी इत्येतेषाम् ।

( क. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता बडलीग्रामनिवासिनां श्रीयुतानां वे. शा. सं. रा. रा. चिदम्बरदीक्षितकुलोत्पन्नानां मार्तण्डडक्षतानाम् । लेखनकाल: शके १७७७

( ख. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता, इन्दूरपुरनिवासिनां किवे इत्युपाह्वानां श्रीयुतानां भाऊसाहेब बाळासाहेब इत्येतेषाम् ।

( ग. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता वे. शा. सं रा. रा. दिनकरशास्त्री जोशी नागावकर इत्येतेषाम् । लेखनकाल: सं. १८६५

( घ. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाह्वानां रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् ।

( ड. ) इतिसंज्ञितम्—केनोपनिषद्धाक्यभाष्यं विंचूरपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. रावसाहेब अण्णासाहेब इत्येतेषाम् । लेखनकाल: शके १६३२

( च. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता सुम्बापुरनिवासिनां वे. शा. सं. रा. रा. जयकृष्णमहाराजानाम् ।

( छ. ) इतिसंज्ञितम्—केनोपनिषद्धाक्यभाष्यं सटीकं करवीरपुरनिवासिनां वे. शा. रा. रा. द्वविडोपाह्वानां नानाशास्त्रिणाम् ।

( ज. ) इतिसंज्ञितम्—केनोपनिषद्धाक्यभाष्यं करवीरपुरनिवासिनां श्रीमतां वे. शा. सं. गुरुमहाराजानाम् । लेखनकाल: शके १६९५

( झ. ) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता करवीरपुरनिवासिनां श्रीमतां वे. शा. सं. गुरुमहाराजानाम् ।

( ज. ) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषट्सटीकवाक्यभाष्योपेता नागपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. अप्पासाहेब बुटी इत्येतेषाम् ।

(क. ) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषद्दीपिका बम्बापुरनिवासिनां वे. शा. सं. रा. रा. जयकृष्णमहाराजानाम् ।

(ख. ) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषद्दीपिका वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाध्यानां रा. रा. कृष्णाराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् ।

(ग. ) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषद्दीपिका मूलयुता*

(क. ) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषद्दीपिका नारायणविरचिता पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् ।

समाप्तोऽयं ग्रन्थः ।

• इदं प्रान्तिजसकाश्चात्राप्तम् । एतत्पुस्तकस्य स्वामिनो नाम न झ्ञायते ।

अथास्या: केनोपनिषदो मन्त्रप्रतीकानां वर्णानुक्रमणिका ।

मन्त्रप्रतीकानि

अथ वायुमनुवव्न्यायो

अथाध्यात्मं यदेतत्

अथेन्द्रियमनुवन्मघवन्

इह चेदवेदीदथ

उपनिषदं मो भूति

केनेपितं पतति प्रेपितं मनः

तदुष्यद्रवत्तमस्म्यवदत्

तद्वान् तद्वानं नाम

तद्वैषां विजज्ञौ

तस्माद्वा इन्द्रोऽतितराम्

तस्माद्वा एते देशा:

तस्मै त्वम् इह वीर्य्यं

तस्मै तृणं निदधौ

तस्यै तपो ऽमः कर्मेति

तस्यैष आदेशो यदेतत्

तेडग्रिमनुवव्न्यातवेद:

न तत्र चक्षुर्गच्छति

नाहं मन्ये सुवेदेति

प्रतिबोधविदितम्

मन्त्रप्रतीकानि

ब्रह्म ह देवेेभ्यः

ब.

यच्चक्षुपा न पश्यति

य.

यच्छ्रोत्रेण न शृणोति

यत्प्राणेन न प्राणिति

यदि मन्यसे सुवेदेति

यद्वाचानभ्युदितम्

यन्मनसा न मनुते

यस्यामत् तस्य मतम्

यो वा एतामेवम्

श्रोत्रस्य श्रोत्रम्

श्र.

स तस्मिन्नेवाकाशे

स.

सा ब्रह्मोति होवाच

समाप्तिमगमदियं वर्णानुक्रमणिका ।

केनोपनिषत्

अनन्दगिरिकृतट्टीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः ।

अथ श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितं भाष्यम्‌ ।

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

केनेपितमित्याद्योपनिषत्परमार्थभाव्या वक्तव्येति नवमस्याध्यायः ।

स्याऽऽडरम्भः । प्रागेतस्मात्कर्मणाऽऽयोषतः परिसमापितानि समस्तकर्माऽ‌ऽभूतस्य च प्राणस्योपासनाऽनुयुक्तानि कर्माऽ‌ऽणि सामविच्छयान् च ।

अनन्तरं च गायत्र्यादिविषयाणि दर्शयन् वाङ्मान्तसकुर्वन् कार्यं, सर्वमेतदर्थोऽ‌ऽत्मन्‌ । कर्म च ज्ञानं च सम्यगनुष्ठिते निष्कामस्य मुहुक्षोः सत्त्वशुद्ध्यर्थं भवति । सकामस्य तु ज्ञानरहितस्य केवलानि श्रौतानि स्मार्तानि च

अथाऽऽनन्दगिरिकृता टीका ।

यच्चक्षुरादेरधिष्ठानं चक्षुरादिगोचरम्‌ । स्वतोडध्यक्षं परं ब्रह्म नित्यसुक्तं भवामि तत्‌ ॥ १ ॥

केनेपितमित्यादिकां तत्त्वकारकशाखोऽपेनिषदं व्याचचक्ष्येsसुरंभगवान्भाष्यकारो झहंप्रत्ययगो-चरस्याऽऽत्मनः संसारित्वादिसंबन्धप्रतिबन्धभावोपनिषत्प्रतिपाद्यस्याऽ‌ऽसद्बन्धिविषयत्वाव्यावृत्त्यैतद्यत्नमतिशयैरूह्येतदिति शाङ्करभाष्योक्तरीत्याsनुसर्तव्या ।

तदिदानीं तावज्ज्ञानमुपदिश्यते—केनेषितमित्यादिना । कस्तर्हि नवमस्याs‌ऽध्यायस्याऽ‌ऽदावुपपत्तिलक्षणसंवं दर्शयितुं वृत्तमतिद्योतते—प्रागेतस्मादित्यादिना । कर्माऽ‌ऽणि साम पाञ्चभ-क्तिकं सास्वत्किकं च तद्विषयाणुपासनानि पृथिव्यादिदृष्टचोक्तानि ।

प्राणादृष्ट्या गायत्र-सामोपासनं च । शिष्याचार्यसंवादाविच्छेदो वंशास्तद्वसान्नेन ग्रन्थेन कार्यरूपमेव वस्तुत्कं चेत्तर्हि प्राणाद्युपासनसहितस्य्य कर्मणः संसारफलत्वाद्वादज्ञानानुपयोगात्तस्य हेतुहेतुमद्भावसंवन्धोऽभिधित्सित इत्याशङ्कच नित्यकर्मणां तावज्ज्ञानोपयोगित्वं कथयति—सर्वमेतदिति ।

काम्यानां प्रतिषिद्धानां च फलं तदुपदर्शनैन वैराग्यार्थे कथयति—सकामस्य त्विति ।

१ क. ख. च. ज. न्थोडविधिस्तत । २ ग. घ. ड. ढ. ट. णां फलं तावज्ज्ञानोपयोगि क‌ ।

२. Lectures for केनोपनिषत्—

अथर्ववेको

कर्माणि दक्षिणादानप्रतिपत्तये पुनरावृत्तये च भवन्ति । स्वाभाविक्या त्वाश्रयीया प्रवृत्त्या" पश्वादिस्थावरान्ताडधोगतिः स्यात् । " अथैतयोः पथोः करणे चन तानीमनि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति । जायस्व प्रियस्वेत्यतृतीयं स्थानम् । "इति श्रुतेः । " प्रजा हे तिस्रो अतिष्ठामयः" इति मन्त्रवर्णनदृष्टश्रुत्यसकृत्सु तु निष्कामस्वैव बाह्यादानित्यत्वाद्यैः संस्कारविशेषोद्धवद्विरकतस्य प्रत्यगात्मविषया जिज्ञासा प्रवर्तते । तदेतद्रुतु प्रश्नप्रतिवचनलक्षणया श्रुत्या प्रदर्श्यते केनेप्टितमित्यादया । कठके चोक्तम्—“पराञ्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभूस्तस्मात्पराङ् पश्यति नान्तरातमनू । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ” इत्यादि । " परिक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्रह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन " । " तद्विज्ञानार्थी स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्" इत्याद्यार्थवर्णे च । एवं विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषयं विज्ञानं श्रोतुं मन्तुं विज्ञातुं च सामर्थ्यमुपपद्यते नान्यथा । एतस्माच्च प्रत्यगात्मबहिविज्ञानात्संसारबीजमज्ञानं कामकर्मप्रवृत्तिकारणमशेषतो निवर्तते । " तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः " इति सन्त्रवर्णात् । " तरति शोकमात्मवित् " इति,

एतयोः पयोर्ज्ञानकर्मणोर्मध्ये केनापि मार्गेण ये न प्रवर्तन्ते प्रतिपिध्दावस्थायिन इत्यर्थः । जायस्व प्रियस्वेति । पुनः पुनर्जायन्ते प्रियन्ते चेत्यर्थः । तत्रः प्रजाः जरायुजाङ्डजोद्विदिज्जरलक्षणाः । पितृयाणदेवयानलक्षणमार्गद्वयगमनमतद्विधयो गतिमन्तः; प्राप्ता इत्यर्थः । एवं कर्मफलकृतया तया विरक्तस्य विशेषदर्शनस्य ब्रह्मज्ञानोदयकारणत्वादिह कृतादिति । कर्मफलाद्विरक्तस्य त्विति । साध्यसाधनसंख्याद्वैरकस्येतिसंवन्धः । तत्र निमित्तस्याध्यात्मनियतत्वमाह—इह कृतादिति । कर्मफलाद्विरक्तस्य ब्रह्मजिज्ञासा भवतीत्यत्रान्यासंवादमाह—काठके चेति । आवृत्तचक्षुरिति । अनन्यव्यतिरेकसिद्धत्वं चाडडह—एवं हीति । नान्यथेति । अविरक्तस्य बहिर्विषयाक्षिचेतस आत्मजिज्ञासैवापपत्त्या कथम्चिज्जाताडपि न फलावसाना स्याच्छ्रद्वादियागादिवदित्यर्थः । यद्यप्येवमुपनिषत् कर्मकाण्डसंवल्लोडस्ति तथाडप्युपनिषज्ञानस्य निष्प्रयोजनत्वश्रुत्युपनिषदो व्यास्यारसम्भवतिर्लोकस्याडSदृतिः शेत्स्माज्ज्ञेति । समुचय-

१ क. ख. घ. ङ. वृतच° । २ क. ख. ग. च. प्रजा: स्वेदजा° । ३ क. ख. घ. ङ. वृत-च°। र. खा. ट. °इति कार्यकारणभा° !

[१ प्रथमःखण्डः] आनन्दभोरिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेता ।

“भिद्यते हृदयग्रन्थिशिछद्यन्ते सर्वसंशया: । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे”

वादिनोऽभिप्रायं शाङ्कते—कर्मसहितादपीति । एकादशयविधिपरिग्रहीतत्वात्क- मंज्ञानकाण्डयोरेकं फलं वाच्यं ततः कर्मसमुचिताज्ञानात्संसरनिवृत्तिलक्षणं फलं सिध्यतीति न कर्मसु विरक्तस्योपनिषदारम्भ इत्यर्थः । अध्यनविधिपरिग्रहमात्रेण कर्मकाण्डस्य न मोक्षफलत्वं कल्पयितुं शक्यं फलान्तरावगमविरोधात्त्वाह—न वाज- सनेयक इति । किंच यदि श्रुते: कर्मसमुचितज्ञानं विधितस्तद्ा पारिव्राज्यं नोपदिश्येत श्रुत्या हेत्वभिधानेन तत्ो न समुचय: श्रुत्यर्थ इत्याह—तत्रैव चेति । किं करिष्यामो न किमप्यात्मकामत्वादेवेति शोप: । तत्फलं भुक्त्वा ऋमेण मोक्षसंभावित्किमिति प्रजादि- पनादर इत्याराद्धाडन चेति । इग्योडप्ययमातमलोक: कर्मणा विना न लभ्यते फलत्वान्मोक्षस्यान्यथास्वभावमुक्त्वे वन्यमोक्षावस्थयोरविरोषापत्तिदित्याराद्धाडSह—स चेतिं । कर्ममोक्षे कार्ययोःपाद्योर्देशसंभवात्सम्यग्ज्ञानाद्विद्यानिवृत्त्या फलप्रसिद्धयुपपत्तेर्‌न कर्मकाण्डयो मोक्ष इत्यर्थ: । सिद्धे चानुभवासाने ब्रह्मात्मज्ञाने स्वभावप्राप्तः संन्यास: कर्तव्य: । सिद्धे चानुभवासाने ब्रह्मात्मज्ञाने स्वभावप्राप्तः संन्यास इति दृश्यम्‌ । इत्थं न कर्मब्रह्मात्मतत्त्वयसमुचय: । शाङ्कर्य इत्याह—कर्मसहेति । नतु कर्मव्रह्मज्ञानस्य विपरीतौडहष्टव्यत्वाद्द्वेशेष विनियोज्यादिभेदापेक्षितत्वात्कं सर्वभेद-

9 क. ख. 'त्मा नायं ।

सामवेदीयतलवकारोपनिषत् ।

सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवा-

वहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥

ॐ शान्तिः । शान्तिः । शान्तिः ।

आप्रायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्रक्षुः श्रोत्र-

मथे बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मौप-

निषदं माहं बह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म

निराकरोत्निराकरणमस्तु निराकरणं मेऽस्तु

तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि

सन्तु ते मयि सन्तु ॥

ॐ शान्तिः । शान्तिः । शान्तिः ।

ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः । केन प्राणः प्रथमो

ब्रह्माविषयस्य सहभावित्वमुपपघते । वस्तुप्राधान्ये सत्यपुरुषतत्त्वव्रह्मविज्ञानस्य । तस्मादृष्टान्तद्वयेन बाह्यसाधनसाध्येष्य विरक्तस्य

वहति युक्तः । प्राणस्यैव प्रथमत्वादिति भावः । युक्त इति । युक्तो नियन्त्रितः । केनेषितामित्यादिश्रुत्या प्रदर्श्यते ।

प्रत्यगात्मविषया बह्मजिज्ञासेयं केनेषितामित्यादिश्रुत्या प्रदर्श्यते । शिष्याचार्यप्रश्रप्रतिवचनरूपेण कथनं तु सूक्ष्मवस्तुविययत्वात्सुखप्रतिपत्तिकारणं मवाति । केवलतर्कागम्यत्वं च दर्शितं मवति ।

“ नैषा तर्केण मतिरापनेया ” इति श्रुतेश । “ आचार्यवान्पुरुषो वेद ” आचार्याद्वैव विदिता साधिष्ठं पापत्त ” इति । “ तद्विज्ञानेन

इत्यादिगुरुशिष्यपरम्पराश्रुतिनियमाश्च । कथ्यन्ते केनेषितमित्यादि ।

वदुपेक्ष्य प्रत्यगात्मविषयादन्यत्र शरणमपि यत्नमभयं नित्यं शिवम्-

चलमिच्छल्नपप्रच्छोति केनेषितामित्यादि । केनेषितामिति केन

कर्त्रेपितमिष्टमभिप्रेतं सन्मनः पतति गच्छति स्वविषयं प्रतीति संब-

दर्शनं प्रत्यस्तमय उच्यते ब्रह्मज्ञाने सतीत्याराढ़ेशह—वस्तुप्राधान्ये सतीति ।

विधिजनप्रयत्नभाव्यो हि विधिविषय उच्यते ज्ञानं न तत्रैतद्विश्रेशसिद्धिरित्यर्थः ।

यस्मात्प्रत्यगात्मनो ब्रह्मतादात्म्यस्य परोक्षस्यापरोक्षस्य वा करणान समुचयो न प्रामाणिकस्तस्मादिति ।

न प्रामाणिकस्तस्मादिति । प्रश्नप्रतिवचनरूपेण ।प्रति-

पादनस्य तात्पर्यमाह— शिष्याचार्येतिति । आपनेन्या प्रापणीया हनतव्या वा

पादनस्य तात्पर्यमाह— शिष्याचार्येतिति । आपनेन्या प्रापणीया हनतव्या वा

न भवतीत्यर्थः । साधिष्ठं शोभनतमं फलं प्राप्यत इत्यर्थः ।

न भवतीत्यर्थः । साधिष्ठं शोभनतमं फलं प्राप्यत इत्यर्थः ।

प्रेषितं मनः ।

ध्यते । इषेराभिक्षण्यार्थस्य गत्यर्थस्य चेहासंभवादिच्छार्थस्यैवतदूपामिति गम्यते । इषितमितीदंप्रयोगस्तु च्छान्दसस्तस्यैव प्रपूर्वस्य नियोगार्थे प्रेषितमित्येतत् । तत्र प्रेषितमित्येवोक्के प्रेषणितप्रेषणविशेषविषयाकडक्षा स्यात् । केन प्रेष्यतेति विशेषणं । क्रियाश्रितेर्वा प्रेषणमात्रे । इष्यत इति तु विशेषणे सति तदुभयं निवर्तते । कस्येच्छामात्रेण प्रेषितमित्यर्थविशेषनिर्धारणाद्व्यपेोडश्रितमिम्रेतः स्याकेनेषितमित्येतावतैव सिद्धत्वात्प्रेषितमिति न वक्तव्यम् । अपि च शब्दाधिक्षयादर्थाधिक्षयं युक्तमितीच्छया कर्मणा वाचा वा केन प्रेषितमित्यर्थविशेषोडवगन्तुं युक्तः । न प्रश्नसामर्थ्याद्देहादिसंघातादनित्यत्कूटस्थं नित्यं वस्तु बुद्धिस्थमानः पृच्छतीति सामर्थ्यादुपपद्यते । इतरथेच्छावाकर्मभिर्देहादिसंघतस्य प्रेरयितृत्वं प्रसिद्धमिति प्रश्नोऽनर्थक एव स्यात् । एवमपि प्रेषितशब्दस्यार्थो न प्रदर्शित एव न संशयवतोऽयं प्रश्न इति प्रेषितशब्दस्यार्थविशेष उपपद्यते । किं यथा प्रसिद्धमेव कार्यकारणसंघातस्य प्रेषयितृत्वं किंवा संघातव्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्रस्येच्छामात्रेणैव मनआदिप्रेष्यितृत्वमित्यस्यार्थस्य प्रदर्शनार्थं केनेषितं पतति

चेति धात्वन्तरसंभवे कथमिच्छार्थस्यैव न्याय्यानामित्याशङ्क्याह—इपेरिति । आभिक्षण्यं पौनःपुन्यं तद्विशयतया गतिविषयताया वा मनसोऽनभिप्रेतत्वान्मनःप्रवर्तकवि-शेपस्यैव भूतितत्त्वादिल्यर्थः । *इटृप्रयोगे सति गुणेन भवितव्यम् । तदैपितमिति स्याद्दभावाच्छान्दसत्वविधानान् न तु धातोरनिट्ववादुनुबन्धस्य विकल्पविधानाद्वेपित-मन्वितं वेतिं वैकल्पिकप्रयोगोद्दर्शनादिति । इपितं प्रेषितमिति पदद्वयस्यार्थवस्वमाह—

तत्र प्रेषणामेल्यादिना । इच्छामात्रेणात् प्रयत्नमनन्तरेण सन्निधिमात्रेणात् व्याख्यातं नेदं व्याख्यानमपि शोभते । अपर्यायशब्दभेदार्थमदव्यभिचारादित्याह—अपि चेति । स्वतन्त्रकोड्यमर्थविशेषो न घटते संघातस्यैवेच्छादिविः प्रवर्तकत्वसिद्धेः प्रश्नानुपपत्तिप्रसङ्गदित्याह—न प्रेष्यते । मनसः स्वातन्त्र्याल्लस्वव्यतिरिक्तकर्तृकसंभावनाभावा-नुपपत्तिप्रसङ्गदित्याह—

• सङ्कृतसत्यर्थविषये किल विकल्पनिधाभावकृतमिति चेति विपेभप्रसङ्गया गुणेन भवितव्यमिति चिन्त्यम् । धातोरनिट्ववादेSपि यथारुचि च्छन्दनुबन्धेनेटोSपि ग्रहणदपि तपरह इति विकल्पे सत्यपि यस्मिंश्चिदिति इण्निषेधादिकलिप्रयोगादिति पुस्तकान्तरीयपाठोऽपि चिन्त्यः । प्रयोगादर्श-नादिति पाठेऽपि निश्चयपूर्वमपेक्ष्यमेव । नयन्तेऽपि गुणसार्थनं तु गुणस्यैणत्वादनभिप्रेतं च नाभिप्रेतें च अनुवन्धयेल्येयुबुत्तरगाथासंबन्धं चेति झेयम् ।

केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः। केनेषितां वाचमिमां वदान्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥ १ ॥

श्रोत्रस्य श्रोत्रं प्रेषितं मन इति विशेषणद्वयमुपपद्यते। ननु स्वतन्त्रं मनः स्वविषये स्वयं पतत्तीत प्रेरणाद्रुम् । तत्र कथम् प्रश्न उपपद्यत इति । उच्चयते । यदि स्वतन्त्रं मनः प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयं स्वातन्त्र्यै सर्वस्यैवानिष्टचिन्तनं न स्यादनर्थं च जानान्संकल्पयति। अत्युग्रदुःखे च कार्ये वार्यमाणमपि प्रवर्तत एव मनस्तस्माद्युक्तं केनेपितमित्यादिप्रश्नः। केन प्राणो युक्तो नियुक्तः पेरितः स प्रैति गच्छति स्वच्यापारं प्रति । प्रथम इति प्राणविशेषणं स्यात्तदपूर्वकत्वात्सर्वेन्द्रियवृत्तीनाम् । केनेपितां वाचमिमां शब्दलक्षणां वदान्ति लौकिकाः । तथा चक्षुः श्रोत्रं च स्वे स्वे विषये क उ देवो योजयत्युनक्ति । एवं वृत्तौ तु योजयति ॥ १ ॥

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यत् । वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः । चक्षुषश्चक्षुरतिवेदान्ताः ॥ २ ॥

मनआदिकर-णजातस्य को देवः स्वाविषयं प्रति प्रेरयिता कर्थ वा प्रेरयत इति श्रोत्रस्य श्रोत्रं शब्दस्य श्रवणं प्रति करणं श्रोत्रमिन्द्रियं तस्य श्रोत्रं स वस्त्वया प्रेक्षया श्रोत्रं क उ देवो युन-कीति । असावेवंविशिष्टः श्रोत्रादीनि नियुङ्क्त इति वाक्यये नन्वेतदनुरूपं प्रतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमिति । नैष दोषः । तस्यान्यथाविशेष-णवगमात् । यदि हि श्रोत्रादिव्यापारव्यतिरिक्तं स्वव्यापारेण विशिष्टः श्रोत्रादिनियोजकोऽदृष्टादिव्यतिरिक्तोऽगम्येत तत्रादिप्रयुक्तवतदेवमनुरूपं प्रतिवचनं स्यात् । न त्विह श्रोत्रादीनां प्रयोक्ता स्वद्यापाराविशिष्टो लवित्रीदिव-दृशिगम्यते । श्रोत्रादीनामेव तु संहतानां व्यापारेण्ड्ड्लोचनसंकल्प-ध्यवसायलक्षणेन फलावसानलिडेनावगम्यते । अस्ति हि श्रोत्रादिभि-रसंहतो यत्प्रयोजनप्रयुक्तः श्रोत्रादिकलापो गृहादिवदिति संहतानां त्वक्षो न घटत इत्यक्षिप्य समाधत्ते—ननु स्वतन्त्रात्यादिना । अत्युग्रदुःखे चेत्यादिकार्यम् ॥ २ ॥

प्रतिवचनस्य प्रशंसानुरूपत्वमार्ज्ज्ञ समाधत्ते—असावेवंविशिष्ट इत्यादिना । श्रोत्रादयः स्वविषयक्षणोषाः संहतत्वाद्गृहादिवदित्यनुमानेन श्रोत्रादिश्रोपि तावदवगम्यते यदि श्रोत्री संहतः । स्तस्याप्यन्य इत्यवस्थापरिहारायसंहतध्वेतनो गम्यते । अतः सर्वसाक्षिणं लक्ष्यितं युक्तमेव प्रतिवचनमित्यर्थः । फलावसानं फलनिष्पत्तिरिति लिङ्गम् । यसिच्चवगल्या हि करणस्य व्यापारो लिड्यते नित्यावगतिवियज्ञकत्वाद्वा फलावसानलिड्डं व्यापारस्तेन तच्छेषभू

मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राण-

पारार्थत्वाद्वगम्यते श्रोत्रादीना प्रयोक्ता तस्मादनुरूपमेवेद प्रतिवचन श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि क पुनरत्र पदार्थ श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादे तैश्च श्रोत्रस्य श्रोत्रान्तरेणार्थ यथा प्रकाशस्य प्रकाशान्तरेण तैव दोषोऽयमत्र पदार्थ श्रोत्र तावत्स्वविषयव्यवसान समर्थ हतत् तच स्वविषयव्यवसानसामर्थ्य श्रोत्रस्य चैतन्ये ह्यात्मज्योतिषि नित्ये संहते सर्वान्तरे सति भवति नासत्तीतत्वात् श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्युपपद्यते तथा च शुत्र्यन्तराणि--"आत्मनेवाय ज्योतिरड्डते" "तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" "येन सूर्यस्तपति तेजसेदृश्" इत्यादीनि । "यदादित्यगत तेजो जगद्यायतेतडखिलं । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत" इत्यादि गीतासु । काठके च--"नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम्" इति । श्रोत्राद्येव सर्वस्याऽऽट्मभूतं चेतनमिति प्रसिद्ध तदिह निवर्त्यते । अस्ति किमपि विद्धद्वुद्धिगम्यं सर्वान्तरतन कूटस्थमजरममृतमभय भज्ज श्रोत्रादेरपि श्रोत्रादि तत्सामर्थ्यनिमित्तमिति प्रतिवचनं शब्दार्थश्रोपपद्यत एव । तथा मनसोऽन्त करणस्य मन न ह्यन्त करणमन्तरे चैतन्यज्योतिषा दीपितं स्वविषयसंकल्पाद्यवसायादिसमर्थ स्यात् । तस्मान्मनसोऽपि मन इति । इह बुद्धिमनसी एकीकृत्य निर्देशो मनस इति । यद्वाचो ह वाचं यच्छब्दो यस्मादर्थ श्रोत्रादिभि सर्वै संबध्यते । यस्माच्छब्दात् तस्य श्रोतृभूयते । यस्मान्मनस मन इत्यवम् वाचा ह वाचामित द्वितीयो प्रथमात्वेन विपरीणम्यते । प्राणस्य प्राण इति दर्शनात् । वाचो ह वाचमित्येतदनुरोधेन प्राणस्य प्राणमिति कस्मादित्यैव न क्रियते । न । बहूनामनुरोधस्य युक्तत्वाद्वाचमित्यस्य वागित्येतावदुक्तव्य स उ प्राणस्य प्राण इति शब्दद्वयानुरोधेन । एवं हि बहूनामनुरोधो युक्त कृत स्यात् । पृथं च वस्तु प्रथमयैव निर्देश युक्त । स यस्त्वया पृथक् प्राणस्य प्राणार्यव्यवृत्तिविशेषस्य प्राणस्तकृतं हि प्राणस्य प्राणनसमर्थ्यसू । न ह्यात्मनाडनाधिष्ठितस्य प्राणानुपपद्यते । "को ह्येवान्यात्क प्राण्यादेश लश्यत इत्यर्थ । प्रतिवचनस्य संक्षेपतस्तात्पर्यमाह--श्रोत्राद्येव सर्वस्यैति । यस्मादस्ति श्रोत्रस्य श्रोत्र तस्माच्छ्रोत्रादावात्मबुद्धि सत्या कल्पयति शेप । प्राणचेष्टा चेतनाधिष्ठानपूर्वकाड्चेतनप्रवृत्तित्वादथादृष्टिव्वादित्य भिप्रेत्याऽऽSSह--न ह्यात्मनाडनाधिष्ठितस्येति ।

श्रुतिप्रश्नक्षः। अतिमुच्य धीरा: प्रेत्या- स्मालोकादमृता भवन्ति॥२॥

न तत्र आकाश आनन्दो न स्यात्" "उध्र्व प्राणमुखत्यपानं प्रत्यगस्यति" इत्यादिश्रुतिभ्यः। इहापि च वक्ष्यते-"येन प्राणः प्राणीयते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि" इति। श्रोत्रादिप्रस्तावे प्राणप्राणस्य ननु युक्तं ग्रहणम् । सत्यमेवं प्राणग्रहणेनैव तु प्राणप्राणस्य ग्रहणं कृतम् । एवं मन्यते श्रुति: सर्वस्यैव करणकलापस्य यथार्थप्रयुक्ता प्रवृत्तिस्तद्धेतो: प्रकरणार्थो विवक्षित:। तथा चक्षु:प्रश्र्चू रूपप्रकाशकस्य चक्षुषो तदुपग्रहणसामर्थ्यादात्मचैतन्याप्यतिष्ठतस्यैवात: श्रुतिप्रश्नक्षः। प्रभु: प्रश्नस्यार्थस्य ज्ञातुमिष्ट- श्रोत्रादिलक्षणं यथोक्तं ब्रह्म ज्ञातव्याध्याहियते अमृता भवन्तीति फलश्रुते:। ज्ञानाद्द्यच्यमृतत्वं प्राप्यते। ज्ञात्वा विमुच्यते इति सामर्थ्यादादिकरणकलापसुजिह्वा। श्रोत्रादौ व्यात्मभावं कृत्वा तदुपाधि: संसदात्मना जायते प्रियते संसरेति च। अतः श्रोत्रादि: श्रवणादिलक्षणं ब्रह्माद्वैतमिति विदित्वादितिच्या श्रोत्राद्यात्मभावं परिज्य ये श्रोत्राद्यात्मभावं परिजानन्ति ते धीराः धीमन्तः। न हि विशिष्टधीमच्वमन्तरेण श्रोत्राद्यात्मभाव: शक्य: परिज्ञातुम् । प्रेत्य व्यावृत्या- स्मालोकात्पुनर्मृतिकलत्रबन्धुपुत्रु ममाहंभावसंव्यहारलक्षणास्यक्तसर्वे- पणा भूतवर्थ:। अमृता अमरणधर्मााणो भवन्ति।" न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः।" पराश्र्रि खानि व्यतृणत" " आवृतचक्षुरुत्वामिच्छन्" " यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते " अत्र ब्रह्म समश्नुते" इत्यादिश्रुतिभ्य:। अथ वादतिमुख्येत्यनेनैवैषणात्यागस्य सिद्धत्वादमृतत्ववर्थ:। तृ २ ॥

यस्माच्छ्रोत्रादेरपि श्रोत्राद्यात्मभूतं ब्रह्मातो न तत्र तस्मिन्नब्रह्माण ज्ञात्वेति पदाद्याहारे कारणमाह-प्रभु: प्रश्नस्यार्थस्येति। सामर्थ्यादिति। श्रोत्राद्यात्म- भावत्यागमन्तरेणास्मद्भवज्ञानलभ्यश्रोत्राद्यात्मभावं त्यक्वाद्यमृता भवन्तीति संत्रन्ध:। एतदुक्त्यति- श्रोत्रादौ हित्वादिना। मृत्वेति। विदेहमुक्तिविवक्षिति प्राकृतघमो- गक्षये शरीरान्तरोत्पादे कारणाभावदवश्यंभाविनी विदुषो मुक्तिरित्यर्थ:॥ २ ॥

तर्हि रज्जुदृष्टान्त्वादृष्टयत्यप्रसङ्ग इति शङ्कां निरतर्यति-यस्माच्छ्रोत्रादे- रपत्यादिना। उभयस्तस्य ह्योर्ध्वाध्यानमेव स्वरूपमध्यन्तमध्यस्थेषु तदन्याभिचारात्स्वरूप-

[१ प्रथम:खण्ड:] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेत।

चक्षुर्गच्छति न वाग्च्छति नो मनो न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्या-दन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि ।

न चक्षुर्गच्छति । न वागच्छति । नो मनः । न विद्मः । न विजानीमः । यथा एनत् अनुशिष्यात् । अन्यत् एव तत् विदितात् । अथो = अपि । अविदितात् अधि = अन्यत् ।

नक्षत्रगच्छति । स्वात्मानमभिसंवदत् । तथा न वागच्छति । वाचाहि शब्द उच्चार्य्यमाणोऽभिधेयेयं प्रकाशयति यदा तदाडभिधेयं प्रति वागच्छतीत्युच्यते । तस्य च शब्दस्य तन्निर्वर्तकस्य च करणस्याडडत्माज्जायते न वागच्छति । यथाडSदर्शांक: प्रकाशकश्शापि सन् ज्योत्मानं प्रकाशयति दृश्यते च तद्वत् । नो मनो मनश्शान्त्यस्य संकल्पादिज्ञध्यवसायितृ च सदात्मानं संकल्पयत्यधयवस्यति च तस्यापि ब्रह्मडSस्तीति न्द्रिय मनोभ्यां हि वस्तुनो विज्ञानं तद्गोचरतया तद्विज्ञान्तद्रोहशामिल्यते न विजानीमो यथा येन प्रकारेण तद्र्ज्ञानुशिष्यादुपदिशे च्छिष्योयेंयिप्राय: । यद्य तु करणगोचरं तद्रनुस्मा उपदेष्टुं शक्यं जातिगुणादिक्रियाविशेषणै: । न तज्जात्यादिविशेषणवद्रह्म । तस्माद्रिश्शिष्यालुपदेशेन प्रत्याययितुं मिति । उपदेशे तदर्थग्रहणे च यत्नातिशयकर्तव्यतां दर्शयति—न विद्म इत्यादि । अत्यन्तमेवोपदेशप्रकारप्रत्याय्याने प्राप्ते तदुपवादोऽयमुच्यते । सत्यमेवं प्रत्यक्षादिभि: प्रमाणैर्न पर: प्रत्याययितुं शक्य: । आगमेन तु शक्यत एव प्रत्याययितुम् । तदुपदेशार्थमागमसाह—अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधीति । अन्यदेव पृथगेव तद्यत्परं श्रोतव्यादीनां श्रोतृ-दीयुक्कमविषयं च तेषाम् । तद्विदितादन्यदेव हि विदितं नाम यद्यदि-क्रिययाsडतिशयेनाडSत्मन् तद्विदित्रीया आकार्म्मभूतं क्रियते । स्वाधिति सर्वमेव ह्याकारृतं तहिहितमेव तस्मादन्यद्रहस्यर्थ: । अविदितं तमजानं तर्हीति प्राप्त आह—अथो अविदिताद्धितद्विताद्विपरीताद्वयाक्रव्यपयता च न पदार्थर्मस्ततोऽप्योजकोऽयं हेतुरित्यर्थ: । अविप्रयत्वाच्च हि शास्त्रान्नार्य्य-पदेश्यत्वमपि न स्यादित्याशार्क्य नास्त्येव वास्त्रमित्याह—इन्द्रियमनोभ्यां हीति । ब्राह्मणोऽयमित्यादि जाति: कृष्णोऽयमित्यादि गुणत: पाचकोऽयमित्यादि क्रियातो राजपुरुष इत्यादि संज्ञाविशेषणात उपदिश्यते । ब्रह्म तु न जात्यादिमत् । “केवलो निर्गुणश्र्च” इत्यादिश्रुते: । अज्ञेयत्वात्तद्रह्मण: भेदन प्रतिपन्नत्वाद्वस्तुद्रह्यत्वाच्चाडSचार्यस्याप्यविद्या-लेशोत्यहष्ट्या न्यावहारिक उपदेश उपपद्यत आगमतस्तस्यैवाडSत्मा[ने] ब्रह्मरूपेण लक्ष्यितुं योग्यतादिशयवत्त्वादित्यभिप्रेत्यैषा वाक्यस्य पदार्थान्वयाय

१ ख. च. ज. 'शोच्छेदत्' ।

इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्वयाचचक्षिरे ॥ ३ ॥

ताद्विद्यालक्षणावाकृतबीजात् । अधीतयुपर्यर्थे लक्षणयाडन्यद्वितीयर्थः । यद्‍द्रं यस्माद्‍ध्युपरि भवति तत्‍तस्माद्‍न्यादिति प्रसिद्धं यद्‍विदितं तद्‍लपं मर्त्यं दुःखात्मकं चेति हेयम् । तस्माद्‍विदिताद्‍न्यद्‍वह्मेयुक्ते त्वहेयत्वमुक्तं स्यात् । तथाडविदितादेव युक्ते हेयत्वमुक्तं स्यात् । किञ्च हि कारणमन्यद्‍दन्येनोपादीयते डदथ न वेदितुरन्यास्मै प्रयोजनायान्‍यदुपादीयं भवतीत्येवं विदिताविदिताभ्यामन्वयदिति हेयोपादेयप्रतिषेधेन स्वात्मनोऽन्यविपया जिज्ञासा शिष्यस्य निवर्तिता स्यात् । न ह्रन्यास्य स्वात्मनो विदिताविदिताभ्यामन्वयत्वं वस्तुनः संभवतीत्यात्मा ब्रह्मेत्येष वाक्यार्थः। “अयमात्मा ब्रह्म” “य आत्माडपहतपाप्मा” । “यत्‍सा क्षादपरोक्षाद्‍ब्रह्म” । “य आत्मा सर्वान्तरः” इत्यादि श्रुत्यन्तरे भ्ये त्येवं सर्वात्मनः सर्वविशेषराहितस्य चिन्मात्रयोतिषो ब्रह्मत्वप्रतिपादकस्य वाक्यार्थस्याडडचार्योपदेशपरम्परया प्राप्तत्वमाह — इति शुश्रुमेत्यादि । ब्रह्म च सर्वज्ञतयोपदेशपरम्परया धिगतत्वं न तर्कतः प्रवचनं वचनम् । य आचार्या नोडसम्भ्यं तद्‍ब्रह्म व्याचचक्षिरे व्याख्यातवन्तो विशिष्टं कथितवन्तस्तेषां मतिर्यर्थः ॥ ३ ॥

अन्यदेव तद्‍विदितादथो अविदितादधि ब्रह्मेति प्रतिपादिते श्रोतुराशङ्का जाता तत्‍कथम् त्वात्मा ब्रह्म । आत्मा हि नाम- धिकृतः करणयुपासनेच संसारी कर्मोपासनं वा साधनमनुष्ठाय ब्रह्म- दिदेवान् स्वर्गं वा प्रापुमिच्छति तत्‍तस्माद्‍न्य उपास्यो विष्णुरिश्वर इन्द्रश्‍ प्राणो वा ब्रह्मा भवितुमर्हति न त्वात्मा । लोकप्रत्ययविरोधात् । यथाडन्ये तार्किका ईश्वराद्‍न्य आत्मेत्याचक्षते तथा कर्मिणः “असुं यजामुं यज” इत्यन्या एव देवता उपासते । तस्माद्‍युकं यद्‍विदितमुपास्यं तद्‍ब्रह्म भवेत् । तत्‍टोडन्य उपासक इति तामेतामाशङ्कां शिष्यलिङ्गेन्तोपलक्ष्य तद्‍ा- ताल्पर्य दर्शयितुमुपक्रमते — यद्‍विदितं तद्‍लपमित्यादिना । यद्‍विदितुरन्यत्‍तद्‍दितं चेति द्वयी गति: । ततो विदिताविदितव्रनिषेधेन वेदितुः स्वरूपं ब्रह्मेत्यत्र तात्पर्यमागमस्येल्याह — न ह्यान्यास्येति ॥ ३ ॥

उक्तवाक्यार्थे लोकितार्किकर्ममांसकप्रतिपत्तिविरोधमाद्‍च परिहरति विदितादनन्यत्वप्रपञ्चनाय — अन्यदेव तद्‍विदितादित्यादिना । अथसु स्थानेऽपि वाति ।

१ ऋ. ख. 'नादविन्दन्‌ ।

[१ प्रथमःखण्डः]आनन्दगिरिकृतटिकासंवलितशांकरभाष्यसमेता ।

यद्वाचादनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते ।

क्याद्वाडडह मैवं शाङ्किष्ठा: । यच्चेतन्यमात्रसत्ताकं वाचा वागिति जिह्वामूलादिष्वसु स्थानेषु विपक्तमाश्रेयं वर्णानामभिव्यञ्जकं करणं वर्णाश्रार्थसङ्केतपारोचिछन्ना एतद्वन्त एव क्रमप्रयुक्ता इत्येव तदांभवदृश्यशब्द: पदं वागित्युचपते। "अकारो वै सर्वा वाक्सेषा स्फोटान्तस्थोष्मभिव्यज्यमाना बह्वी नानारूपा भवति" इति श्रुते: । मितममितं स्वर: सत्यानृते एव विकारो यस्यास्तया वाचा पदच्वेन परिच्छिन्नया करणगुणवत्याडनभ्युदितमप्रकाशितमनभ्युद्यते चैतन्यज्योतिषा प्रकाश्यते प्रयुज्यत इत्येतत् । यद्वाचो हि वागित्युक्तं वदन्वाक् । यो वाचमन्तरो यमयतीत्यादि च वाजसनेयके । "या वाक्पुरुषेषु सा घोषेषु प्रतिष्ठिता कश्रित्तां वेद ब्राह्मण:" इति पङ्क्तिमुत्पाद्य प्रतिवचनमुक्तम्, "सा वाग्यया स्वप्ने भाषते" इति । सा हि वाक्चैतन्यज्योति:स्वरूपा । "न हि वक्तृवृक्त्योर्विपरिलोपो विद्यते" इति श्रुते: । तदेवाडडत्मस्वरूपं ब्रह्म निरतिशयं भूमाख्यं बृहस्वाद्द्ब्रह्मेति विद्धि श्रुते: ।

" अष्टौ स्थानानि वर्णानामुर: कण्ठ: शिरस्थथा । जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च" इत्येतैरष्टाकाशप्रदेशैरस्पृष्टिमित्यनेनाडSकारशोपादानत्वं सूचितम् । आम्रेयमिति । अशिदेवताकमित्यर्थ: । न केवलं करणं वागुच्यते वर्णाश्रयोच्यन्त इत्याह—वर्णाश्रिति । तदुक्तम्—"यावन्तो याहशा ये च यदर्थप्रतिपादका: । वर्णा: प्रज्ञातसामर्थ्यास्ते तैरेवावबोधका:" इति । गौरिति पदं गकारौकारविसर्जनीयया एवं ऋमविसर्गावच्छिन्ना इति मीमांसकाद्यनुसारेणोक्तं तदभिव्यञ्जकं इति । स्फुटते व्यज्यते वर्णरेणोक्तं स्फोटवादिनोऽनुसारेणाडSह—तदभिव्यञ्जकं इति । स्फोट: पदादिवृत्तिप्रमाणक: । एकरूपाया बुद्धेरनेकवर्णवलयमवलम्बवासंभवादिति भाव: । उत्ते वाक्यार्थे श्रुतिसंमतिमाह—अकार इति । अकारप्रधानोऽकारोपलक्षित: स्फोटस्य चिच्छक्ति: सर्वा वाक्सेषा स्फोटान्तस्थोष्मभिव्यज्यमाना नानारूपा विरतते । मितस्मगादि पादावसानियताक्षरस्वात् । अमितं यतुराच्चनियताक्षरपादावसानत्वात् । स्वर: साम । गीतप्राधान्यात् । सत्यं यथाश्रुयर्थवचनम् । अनृतं तद्विपरीतम् । करणं वागिन्द्रियं गुण उपसर्जने यस्या: सा करणगुणवती पुरु-

१ ग. घ. ड. ढ. णाक्यपरार्थे ।

तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ४ ॥

विजानीहि त्वं यैर्वागाद्युपाधिभिः। वाचो ह वाक्चक्षुषाश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनः कर्ता मोक्ता विज्ञाता नियंता प्रशासिता विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्येवमादयः संवयवहाराः असंव्यवहार्ये निर्विशेषे परे साम्ये ब्रह्मणि प्रवर्तन्ते तान्वद्यस्याडडत्मानमेव निर्विशेषं ब्रह्म विद्धीत्येवशब्दार्थः। नेदं ब्रह्म यदिदमित्युपाधिभेदाविशिष्टमनात्मेश्वरायुपासते ध्यान्ति। तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्युक्तेऽपि नेदं ब्रह्मेत्युपासते पुनरुच्यते। जिज्ञासार्थमन्यत्राह्मादिपरिसंख्यानार्थं वा ॥ ४ ॥

यनमनसा न मनुते येनाऽऽहुर्मनो मतम् ।

यनमनसा न मनुते। मन इत्यन्तःकरणं बुद्धिमनसोऽकर्त्वेन गृह्यते। मन इत्यनेनैति मनः सर्वकरणसाधारणम्। सर्वविषयव्यापकत्वात्। 'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाडश्रद्धा धृतिरधृतिहीर्धीर्यर्भीर्य इत्येतत्सर्वं मन एव' इति श्रुतेः। कामादिवृत्तिमन्वमनस्तेन मनसा यच्चैतन्यज्योतिर्मनसोडवमासकं न मनुते न संकल्पयति नापि निश्चिनोति। मनसोडवभासकत्वेन नियंन्तृवात्। सर्वविषयं प्रति प्रत्येकवति स्वात्मनि न प्रवर्तते डन्तःकरणम्। अन्तस्थेन हि चैतन्यज्योतिषाडवभासितस्य मनसः मननसामर्थ्य तेन सर्वत्रिकं मनो येन ब्रह्मणा मतं विषयीकृतं ध्यायन्ति ब्रह्मविदः। तस्मादेव मनस आत्मानं प्रत्येकं-

तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५ ॥

तयितारं ब्रह्म विद्धि। नेदमित्यादि पूर्ववत् ॥ ५ ॥

यच्चक्षुषा न पश्यति न विषयी करोति येन चक्षुः-

ष्यन्ति करणवृत्तिभेदाभिन्नाश्चक्षुराद्यः पश्यति। लोकश्रेष्ठान्यात्मज्योतिषा विषयी करोति व्याप्रोति ॥ ६ ॥

पश्यति चेतनेपु या वाक्शक्तिः सा योषु वण्ँगु प्रतिष्ठिता तदृऽऽचेतत्वादित्यर्थः। तदेवैत्येवकारस्य कृत्यमाह-यैर्वागाद्युपाधिभिरिति। नियमार्थमिति। पक्षे डनात्मन्यपि ब्रह्मबुद्धिः प्राप्तायामात्मैव ब्रह्मोति वृद्धि नियन्तुमित्यर्थः। अनन्यस्मिन्नुपास्ये या ब्रह्मबुद्धिस्तद्विवर्ज्यर्थं वा पुगप्रकृत्यभुज्यात इत्यर्थः।

सर्वं स्पष्टीमति न व्याख्यातम् ॥ ९ ॥६॥

[द्वितीयः आानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेत। १३ खण्डः]

यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥

यच्छ्रोत्रेण न शृणोति दिग्देवताद्यधिष्ठितेनाडकाशाकायं मनोवृत्तिसंयुक्तेन न विषयं करोति लोको येन श्रोत्रमिदं श्रुतं चत्सिद्धं चैतन्यात्मक्ज्योतिषा विषयीकृतं तदेवेत्यादि पूर्ववत् ॥ ७ ॥

यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्राणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८ ॥

यत्प्राणेन प्राणेन पार्थिवेन नासिकापुटान्तरवस्थितेन्तःकरणप्राणवृत्तिभिः सहितेन यत्न प्राणिति गन्धवद्न विषयं करोति येन चैतन्यात्मक्ज्योतिषाडवभास्यत्वेन स्वविषयं प्रति प्राणः प्राणीयते । तदेवेत्यादि सर्वं समानम् ॥ ८ ॥

इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

यदि मन्यसे सुवेदेति

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृतौ केनोपनिषत्पदभाष्ये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

एवं हेयोपादेयविपरीतस्त्वात्मा ब्रह्मेति प्रत्यायितः शिष्योडहमेव ब्रह्मेति शुश्रुवेदाह माति गृह्णीादिल्याशाङ्क्याडSचार्यः शिष्यबुद्धिद्विचालनार्थं यद्वेत्याह । नन्वेदैव सु वेदाहामिति निश्चितां प्रतिपत्तिं सत्यमितिा निश्चितां प्रतिपत्तिं हि सुवेदाहामिति । यदिदं वेद्यं वस्तु विषयी भवति तत्सुष्टु वेदितुं शक्यं द्राङ्यामेव दृश्युमश्रद्गुष्मश्रद्गुणे त्वप्रे; स्वरूपमेव । सर्वस्य हि वेदितुः स्वात्मा ब्रह्मेति सर्ववेदान्तानां सुनिश्चितोऽर्थः । इह च तदेव प्रतिपादितं प्रश्नप्रतिवचनोक्त्या श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्यया । यद्वाचाडनभ्युदितमिति विशेषोऽतोडवधारितम् । ब्रह्मवित्संप्रदायान्निश्श्रेयश्रोकोडन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादर्थीयुपन्यासतमुपसंहरिष्यति चाविज्ञातं विजानतां विज्ञातमबिजानतामिति । तस्माद्युक्तमेव शिष्यस्य सुवेदेति बुन्धिं निराकर्तुम् । न हि वेदिता वेदितुर्वेदितुं शक्योडहमिति ॥ ७ ॥ ८ ॥ प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

वेदितः स्वरूपत्वे न तु मादृश्यत्वम् । स्वरूपत्वे मानाभावात् । अतिरिक्तस्य विप्रवेदितः स्वरूपत्वे न तु मादृश्यत्वम् । स्वरूपत्वे मानाभावात् । अतिरिक्तस्य विप्र-यत्वे किं कारणमित्यत्यत यत्किमपपत्तमित्याराङ्क्याचार्यः--सर्वस्य हीति ।

दहरमेवापि नूनम् । त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपं

दग्धुमस्मे:। न चान्यो वेत्तिा ब्रह्मणोडस्ति यस्य वेद्यमित्यस्याऽऽद्र्रहा । “नान्यदतोऽस्ति विज्ञातुं ” इत्यन्यो विज्ञाता प्रतिपिध्यते ! तस्मात्सुहु वेदाहं ब्रह्मेति प्रतिपत्तिर्मिथ्यैव । तस्माद्युक्तमेवाऽऽडडचार्यो यदीत्यादि । यदि कदा चिन्मन्यसे सु वेदेति सुहु वेदाहं ब्रह्मेति । कदा चिद्याथाश्रुतं दुर्विज्ञेमपि क्षीणदोष: सुमेधा: काश्चिद्यतिपद्यते काश्चिद्येति साशङ्कूमा यदीत्यादि । हृदं च “य एषोडक्षिणि पुरुषो हृद्यत एष आत्मेति होवाचैतद्मृतमभयमेतद्र्रह्म” इत्युक्ते प्राजापत्य: पणिडतोऽध्यसुरराड्विरोचन: स्वभावदोपपशादानुपपद्यमानेपि विपरीतमर्थं हार्मात्मेति प्रतिपन्न: । तथेन्द्रो देवराड्क्रूड्डद्रिरुचं चाऽऽप्रतिपद्यमान: स्वभावदोपक्ष्यमपेक्ष्य चतुर्थे पर्याये प्रथमोक्तमेव ब्रह्म प्रतिपन्नवान् । लोकेडप्येकस्मादुरो: ऋणवतां काश्चिद्यावत्प्रतिपद्यते काश्चिद्यथावकाश्चिद्यावकाश्रुतिपरीतं काश्चिन्न प्रतिपद्यते किं वस्तव्यमिति । तद्विस्मयात्मतस्र्वम् । अत्र हि विप्रतिपन्ना: सद्दादिनस्तार्किका: सर्वे । तस्माद्विदितं ब्रह्मोति सुनिश्चितोक्तमपि विप्रतिपत्तितादि मन्यस इत्यादि साशङ्कू वचनं युक्तमेवाऽऽडडचार्यस्य । दंहरमल्पमेवापि नूनं त्वं वेत्थ जानीषे ब्रह्मणो रूपम् । किमने कानि ब्रह्मणो रूपाणि महान्त्यभ्मकाणि च येनैडडह दहरमेवेत्यादि । वाडम् । अनेकानि हि नामरूपोपाधिकृतानि ब्रह्मणो रूपाणि न स्वत: । स्वतस्तु “अशब्द-मस्पर्शमरुपमगन्धं तथाडरस नित्यमगन्धवच यत् ” इति शब्दादिभि: सह रूपाणि प्रतिपिध्यन्ते । ननु येनैव धर्मेण यदुप्यते तदेव तस्य स्वरूपामिति ब्रह्मणोडपि येन विशेषेण निरुपणं तदेव तस्य रूपं स्यादित उच्यते । चैतन्थं

आह—कदा चिदिति । अक्षिणि शरीरस्य प्रतिच्छाया हृद्यत इति प्रसिद्धवदुपदेशाच्छरीरमात्मेति प्रतिपन्न: । छायाया व्यभिचारित्वं बुद्ध्वेवल्यर्थ: । सकृदिति । “य एपोडक्षिणि पुरुषो हृद्यते ” इत्येकवारमुक्तं, “तद्यथैतत:ह समस्त: संपद: ” इति त्रिरुक्तमध्यात्ममप्रतिपद्यमान इन्द्रो ब्रह्मचर्येणाध-मौदिदोपक्ष्यमपेक्ष्य चतुर्थे पर्याये “एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुप-संपद्य ” इत्यत्र प्रथममपयोक्कमेव ब्रह्म प्रतिपदवानीत्थ्यर्थ: । अभ्रकाणि चेतति अल्पानि । न स्वतो रूपमास्ति ब्रह्मण इत्युक्तं । तदाक्षिपति—ननु थे नैवेतिति । केन तर्हि विशेषेण ब्रह्मणो निरुपणमित्याकाडक्षायां चेतनयरुपणेत्याह—चैतन्यामिति । । सृ तानां समस्तानां वस्तूनां

१ क. ख. घ. ड. ट दशमे । २ ग. घ. ड. दघमे । ३ द. इ. झ. ट. नाह द । १४ क.

[२ द्वितीयः खण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमीता। १५

यदस्य त्वं पदस्य देवेष्वथ नु भीमा अस्यवं ते

पृथिव्यादीनामन्यतमस्य सर्वेषां विपरीणतानां वा धर्मो न भवति। तथा श्रोत्रादीनामन्तःकरणस्य च धर्मो न भवतीति। ब्रह्मणो रूपमिति। ब्रह्म रुप्यते चैतन्येन। तथा चोक्तम्—“विज्ञानमानन्दं ब्रह्म” “विज्ञानघन एव” “सत्यं ज्ञानमनन्तं” “प्रज्ञानं ब्रह्म” इति च ब्रह्मणो रूपं निर्दिष्टं श्रुतिषु। सत्यमेव तथाडपि तदनुकारिदेहेंद्रियोपाधिद्वारेव विज्ञानादिशब्दैर् निर्देश्यते तदनुकारित्वाद्देहादिवृत्तिसंकोचच्छेदादिषु नाशेपु च न स्वतः। स्वतस्त्विज्ञानं विजानतां विज्ञातमविजानतामिति स्थितं भविष्यति। यदस्य ब्रह्मणो रूपमिति पूर्वेण संबन्धः। न केवलमध्यात्मोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपं त्वमल्पं वेत्थ यदस्यादिदेवतोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपं देवेषु वेत्थ त्वं तदपि नूनं न हरमेव वेत्थेति मन्येडहं। यदध्यात्मं यदिदैवं तदपि च देवेषूपाधिपरिच्छिन्नत्वाद्दहरत्वाद् निवर्तते यतु विध्वंसविरोधिवाधिविशेष शान्तिमनन्तमेकदृत्तं भूमाखिय नित्यं ब्रह्म न तत्त्ववेद्यामित्यभिप्रायः। यत एवमथ नु तस्मान्मन्येड्यापि मीमांस्यं विचार्यमेव ते तव ब्रह्म। एवमाचार्योक्तः शिष्य एकान्त उपविष्टः समाहितः सन्‍यथोक्तमार्गेणाडSडगममर्यादतो विचार्य तर्कतश्र निधार्य

वा देहाकारपरिणतानां चैतन्यं धर्मो न भवतीति बहिरुपलम्भाद्‌वैर्मध्ये तद्वभावप्रसङ्गाच्च। तथा श्रोत्रादीनामपि भौतिकत्वाविशेषाच्चैतन्यं धर्मो न भवतीति पारिशेष्याद्वस्तुतश्चैतन्यं ब्रह्मणो रूपम्। तत्र श्रुतिसंमतिमाह—तथाचोक्तमिति। सत्यमेवं चैतन्यं पारमार्थिकं ब्रह्मरूपं श्रुतितात्पर्यगम्यं तथाडपि यदुक्तं ब्रह्मणो रूपं कथं नास्तीति तदुपाधिद्वारेगैव ब्रह्मः शाब्देन तद्रूपं निर्देष्टुं न स्वतः इत्यस्प्रतीयत। करणाद्यभिव्यक्तिमुपलभ्य हि यदुपाध्यभिव्यक्तिनिमित्तं चैतन्यं तद्रूप्यते निर्देश्यते इत्यर्थः। ननूपाधिरुपाधिसम्बन्धो भवति चैतन्यस्य त्वसंबन्धः कथं देहादिरुपाधिरित्याशाङ्क—तदनुकारित्वादित्यादिना। यथा जले कम्पमाने सविता कम्पत इव भिद्यमाने भिद्यत इवति मिथ्यातद्धर्मभाज्जलस्यैव तत्संयोगाद्ययोगात्। तदहेहेदेवृत्तिसंकोचच्छेदादिषु दाहादिषु नाशेपु चैतन्यस्य मिथ्यादेहधर्माभिभूतहादेरुपाधित्वमभिधीयत इत्यर्थः। ननु न स्वतस्त्वेन न त्वस्त्वेन यत् निरुप्यते ब्रह्म कथं तर्हि तद्भव इत्याशाङ्क—स्वतस्त्विज्ञानमिति। अविषयतयैव विपयायुपरक्तचिच्छक्तिपुरणं ब्रह्मानुभव इत्यर्थः। तर्कतश्रेति। वेद्यत्वे ह्यघटादिवन्मतलताद्यादितर्क आत्मनो वेद्यं ब्रह्म न भव-

९ टि. ज्ञा. स्या च दे। १२ क. खं। ९मं तदपि चोपाधि°।

मन्ये विदितम् ॥ ९ ॥ १ ॥ नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥ १० ॥ २ ॥ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविदिताद्धीतविदितादुपरिष्टाद्धि श्रुतः ॥ ९ ॥ १ ॥

स्वानुभवं कृत्वोच्यते—मन्येऽहमथद्वितो न विदितं ब्रह्मेति । नाहं मन्ये सु वेदेति नैवाहं मन्ये सुवेद ब्रह्मोति । कथमिति । श्रुतिः । नाहं मन्ये सु वेदेति नैव तर्हि विदितं किम् ब्रह्मेत्युक्त आह—नो न वेदेति वेद च । ननु विप्रतिपिद्धं नाहं मन्ये सु वेदेति नो न वेदेति । कथम् । मन्यसे वेद चेत्यवोचः । यद्य न मन्यसे सु वेदेति कथम् मन्यसे वेद चेति । अथ मन्यसे वेदेति । कथं न मन्यसे सुवेदेति । एकं वस्तु येन ज्ञायते तेनैव तदेव वस्तु न सुविज्ञायत इति विप्रतिपिद्धं संशयविपर्ययौ वर्जयित्वा । न च ब्रह्म संशयितस्मिन् ज्ञेयं विपरीतस्मिन् चेति नियतं शक्यम् । संशयविपर्ययौ हि सर्वत्रानर्थकरत्वेनैव प्रसिद्धौ । एवमाचार्येण विचालयमानोऽपि शिष्यो न विचचाल । “अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि” इत्याचार्योक्तागमसंप्रदायबलादुपपत्त्यनुभवबलाच्च जर्जरं च ब्रह्मविद्यायां हृदनिःश्रयतां दर्शयन्नात्मनः । कथमित्युच्यते । यो यः कश्चिन्नोऽस्माकं शब्दचारिणां मध्ये तदुक्तं वचनं तत्त्वतो वेद स तद्वह्म वेद । किं पुनस्तद्वचनमित्यत आह—नो न वेदेति वेद चेति । यदेवान्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि” इति श्रुतेः । अविदितादित्युक्तं वस्त्वनुमानानुभवाभ्यां संयोज्य निश्चितं वाक्यान्तरेण नो न वेदेति वेद चेति । तथा च गौतमसुपपन्नं भवति यो नस्तद्वेदेति ॥ १० ॥ २ ॥

शिष्याचार्यसंवादात्प्रातिलोम्य स्वेन रूपेण श्रुतिः समस्तसंवादानिर्निर्व-त्तमर्थमेव बोधयति—यस्यामतं तस्यादिना । यस्य ब्रह्मविदोऽमतमविदितं ब्रह्मेति त्येवेति निरपायज्ञानसंशयाद्यभावेन स्वानुभवं कृत्वेल्यर्थः ॥ ९ ॥ १ ॥ तथा चेत्याचार्यबुद्धिसंवादे सत्यार्थान्तरानभिधाने सतीत्यर्थः ॥ १० ॥ २ ॥

१ घ. क. नाहम् । २ क. ख. दत्वं न । ३ च. ज. न त्यामोहः । ४ क. ख. ग. घ. झ. ट. निवर्त्य स्वे । ५ क. ख. निवृत्त ।

मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्‌ ॥ ११ ॥ ३ ॥

ब्रह्मेत्यभिप्रायः । यस्य पुनर्मतं ज्ञातं विदितं मया ब्रह्मोति निश्चयो न वेदैव स न ब्रह्म विजानाति सः । विद्वद्दविदुषोर्थौ पक्षावबधारयति—अविज्ञातममतमविदितमेव ब्रह्म विजानातां सम्यग्विदितवतामित्येतत्‌ । विज्ञातं विदितं ब्रह्माविजानतामसम्यग्दर्शिनामिन्द्रियमनोबुद्धिश्वेवाड्मदर्शनामित्यर्थः । न त्वत्स्यनमेवाऽ्युपगन्तुंमर्हद्बुद्धीनाम्‌ । न हि तेषां विज्ञातमस्माभिरहोति मतिर्भवति । इन्द्रियमनोबुद्ध्युपाधिश्वरस्मदर्शनां तु ब्रह्मोपाधिविवेकानुपलम्भाद्बुद्ध्याद्युपाधेश्व विज्ञातत्वाद्विदितं ब्रह्मेत्युपपद्यते । आन्तरिस्यतोडसम्यग्दर्शनपूर्वपक्षत्वेनोक्तस्यते विज्ञातमविजानतामिति । अथवा हेत्वर्थ उत्तरार्धोऽविज्ञातमित्यादिः

अविज्ञातं विजानतामित्यवधृतम्‌ । यदि ब्रह्मात्यन्तमेवाविज्ञातं लौकिकानां ब्रह्मविदां चाविशेषः । प्राप्तः । अविज्ञातं विजानतामिति च परस्पराविरुद्धम्‌ । कथं तद्ब्रह्म सम्यग्विदितं भवतीत्येवमर्थमाह—प्रतिबोधविदितं चोधं बोधं प्रति विदितम्‌ । बोधशब्देन बोधः । प्रत्यया उच्यन्ते । सर्वे प्रत्यया विषयी भवन्ति यस्य स आत्मा सर्वबोधान्प्रतिबुध्यते

अथवा हेत्वर्थ इति । लोके शुक्त्यादितत्वं विजानतां यतोऽस्यतं रूप्याद्विज्ञातं भवति । अज्ञानतमेक त्वद्यस्तं विज्ञातं भवतीति प्रसिद्धम्‌ । तथा ब्रह्मणि ज्ञेयत्वस्थाद्यस्तस्मादेव तत्वविदो न ज्ञातां ब्रह्म पर्यन्तीत्यर्थः

ज्ञातब्रह्मत्वादर्शने ब्रह्मास्मीति कथं व्यवहरतीति चेल्किमन्येषकवाहकानां रथपेटकज्ञातानपेक्षत्वादित्युपपाद्यनाय चोद्यमुद्भावयति—अविज्ञातमित्यादिना । नीलपीताद्याकाराणां बुद्धिविकाराणां जडानां यचैतन्यन्यास्त्वेनाजडदवभासस्तं साक्षिणमुपलक्ष्य सोडहमात्मा ब्रह्मोति महावाक्यादिविषयतयैव यो वेक्ति स ब्रह्मविदुच्यते । तेन नाविशेषप्रसङ्गादिति चोच्यत इत्याह—प्रतिबोधविदितमिति । प्रत्ययेष्वविशिष्टतयाडनुगतसाक्षिणोऽर्थः

सर्वप्रत्ययदर्शी चिच्छक्तिस्वरूपमात्रः प्रत्ययैरेव प्रत्ययेष्वविशिष्टतया लक्ष्यते नान्यद्धारमात्रमनो विज्ञानायातः प्रत्ययप्रत्ययात्मतया विदितं ब्रह्म यदा तदा तन्मयं तदा तत्सद्गर्शनमित्यर्थः । सर्वप्रत्ययदर्शित्वे चोप-जननापायवर्जितहकस्वरूपतानित्यत्वं विशुद्धस्वरूपत्वमात्रत्वं निर्वि-कोपैकत्वं न सर्वभावेषु सिद्धं भवेत् । दृष्टांतमेदैरापादयिष्यम इव घटाभि-रिगुहादिषु । विदिताविदिताभ्यामन्यदब्रह्मेत्यागमवाझ्यार्थः । एवं परि-शुद्ध एवोपसंहतो भवति । “दृष्टद्रष्टा शुते: श्रोता मतेर्मन्ता विज्ञातेरव-ज्ञाता” इति हि श्रुत्यंतरम् । यदा पुनर्बोधक्रियाकर्तेति बोधक्रियालक्ष-णे तत्कर्तारं विजानातीति बोधलक्षणेन विदितं प्रतिबोधविदितमिति व्याख्यायते । यथा यो वृक्षशाखाश्रयालयति स वायुरिति तद्वत् । तदा बोधक्रियाशक्तिमानात्मा द्रव्यं न बोधस्वरूप एव । बोधस्तु जायते विनश्यति च । यदा बोधो जायते तदा बोधक्रियया सह विशेषः । यदा बोधो नश्यति तदा नष्टबोधो द्रव्यमात्रं निर्विशेषः । ततैव सति विक्रियात्मकः सावयवबोधनियोगजुद्र इत्यादिरूपा न पारिहर्तुं शक्य-न्ते । यदपि काणादानामतन्मनःसंयोगजो बोध आत्मनि समवैति अत आत्मनि बोधद्रव्यं न तु विक्रियात्मक आत्मा । द्रव्यमात्रस्तु भवति घट इव रागसमवायी । अस्मिन्पक्षेऽडचेतनं द्रव्यमात्रं ब्रह्मोति “विज्ञा-नमानन्दं ब्रह्म” इत्याद्या: श्रुतयो बाधिता: स्युः । आत्मनो निर-वयवत्वेन प्रदेशाभावान्नित्यसंयुक्तत्वाच्च मनसः स्मृत्युत्पत्तिनियमान-

भेदोत्पत्त्यादीनां च साक्ष्यगतत्वेन साक्षिण एकत्वनित्यत्वादिकमपि सिध्यतीत्याह—सर्व-प्रत्ययदर्शित्वे चेति । विदिताविदितव्यो: साक्ष्यगतत्वेन तदन्वयमप्यस्मिन्पक्षे संभवतीत्याह-विदिताविदिताभ्यामन्यदिति । एकदेशिक्यल्यानुमुद्राव्य दूषयति-यदा पुनरतियादिन । अधिष्ठसंयोगादुत्पद्यत इत्यनुमान:संयोगादसमवायिकारणादात्मन्य-चेतने चैतन्यमुत्पद्य इत्येतत् केवलं श्रुतिविरुद्धमसंभावितं चेत्याह—आत्मनो निरवय-वत्वेन । प्रदेशवता प्रदेशवतो लोके संयोगो दृष्टः । आत्मनो निष्प्रदेशत्वान्मनसा संयोगो न संभवतीत्युक्तं तदशुचक्रम् । युगपत्सर्वद्वार्त्संयोगित्वं सर्वगतत्वमात्मनस्ततो मनसः संयो-गडप्ति चेतत्राडऽह—नियत इति । ग्रहणकालादन्यकाल एवं स्मृतीनां क्रमेणैवोत्पत्तिरिति नियमो वैशेषिकस्य नोपपद्यते ग्रहणकालेऽपि स्मृत्युत्पत्तिप्रसड्गाच्च संस्कारवदात्ममन:संयोगस्याविशेषादित्यर्थः । सर्वगतत्वं च सर्वाव्यवधानमात्रं न तु संयोगित्वं कल्पनीयामित्य *ह—

• च. पुस्तके कल्पनीयामित्यहस्य स्याने कल्पनीया मिति चेदहैष्यो लिखितः पाठः ।

१ घ. झ. ‘क्षण में’ । २ क. ख. ‘नन्दं प्रज्ञानं ब्रं । ३ क. ख. च. व. ‘मुपपच’ ।

[द्वितीयः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १९ खण्डः]

पपत्तिरपरिहार्यास्तात् । संसर्गधर्मित्वं चाडडात्मनः श्रुतिस्मृतिन्यायाविरुद्धं कल्पितं स्यात् । "असङ्गो न हि सज्जते" "असक्तं सर्वभृत्" इति श्रुतिस्मृतिद्वेधे । न्यायेन गुणवद्गुणवता संसृज्यते नातुल्यजातीयम् । अतो निर्गुणं निर्विशेषं सर्वविलक्षणं केनचिद्रूपतुल्यजातीयेन संसृज्यतेत्यतरूपोऽयं न्यायविरुद्ध इति भवतु । तस्मान्नैत्र्यादिलुप्तविज्ञाननिरूपपज्जात्यन्तरात्मा ब्रह्मेत्ययमर्थः सर्वबोधबोधकत्व आत्मनः सिध्यति नान्यथा । तस्मात्प्रतिबोधविदितं मतमिति यथा व्याख्यात एवार्थोऽस्माभिः । यत्पुनः स्वसंवेद्यता प्रतिबोधविदितमित्यस्य वाक्यस्यार्थो वर्ण्यते । तत्र भवति सोपाधिकत्वेन आत्मनो बुद्ध्युपाधिस्वरूपतया भेदं परिकल्प्याऽऽत्मनाऽऽत्मानं वेत्तिरीति संव्यवहारः । "आत्मनैवाऽऽत्मानं पश्यति" "स्वयमेवाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम" इति । नहु निरुपाधिकस्वाऽऽत्मनेकेन वे स्वसंवेद्यता वा संभवति । संवेदनस्वरूपत्वात्संवेदनान्तरापेक्षा च न संभवति यथा प्रकाशस्य प्रकाशान्तरापेक्षया न संभवत्वमिति । बौद्धपक्षे स्वसंवेद्यतां तु क्षणभङ्गुरत्वं निरात्मकत्वं च विज्ञानस्य स्यात् । न हि विज्ञातृविज्ञातोर्युपरिलोपो विद्यतेsडचिनाशित्वात् । "नित्यं विभुं सर्वगतम्" "स वा एष महानज आत्माऽजरोरामरोऽमृतोऽभयः" इत्याद्या: श्रुतयो बाध्येरन् । यत्पुनः प्रतिबोधशब्देन निर्माणिमित्तो बोधः

संसर्गधर्मित्वं चेति । न्यायविरुद्धमित्युक्तं तत्त्वदुष्ट्यति—न्यायश्रेति । एकदेशिल्यार्यान्तरमन्नूय दूषयति—यथेदं तद्वेदितुर्वेनाच्च मित्रं यथा घटादीति व्यासिविरोधात्स्ववेद्यत्वं वास्तवं नोपपद्यते ततो बुद्ध्यादावात्मभावमारोप्याऽऽत्मनास्तस्य वेद्यत्वं वाच्यमिति निरुपाधिकस्वरूपस्थितिने स्यादित्याह—तद्भवतीति । काणादस्य स्वसेव्याश्चाङ्गीकारवलात्परत्वं प्रसज्यत इत्यपि न वाच्यमित्यत्याह—संवेदनस्वरूपत्वादिति । बौद्धेन स्वसंवेद्यं विज्ञानमित्थं तव किं न स्यादित्यत आह—बौद्धपक्ष इति । प्रत्यक्षस्य वर्तमानावभासकत्वालक्षणान्तरविष्टे स्वात्मनि क्षणान्तरविषिष्टं तदेव विज्ञानं प्रत्यक्षम् न संभवति । अतः स्वात्मनि स्वयमेव विज्ञानं प्रत्यक्षं चेद्धर्तमानक्षणमात्रं सत् स्यात् । स्वसंवेद्यत्वेन साक्षिगोणत्वाद्ज्ञाकाराविरामस्त्वं च स्यादेव चेत्यलुत्तरमिति । ब्रह्माहमिति चिन्तयतो यावच्चेतोव्याप्तिस्तावत्संप्रज्ञातसमा-

१ घ. ड. झ. "दृष्टस्वमासं" । २ क. ड. झ. "स्वमात्मन्" । ३ ह. ट. निर्णयता बो° । ४ क. झ. च. ल. "स्वमिति" । ५ क. झ. "स्वब्रह्माभिव्यक्तत्स्य न" ।

ममृतत्वं हि विन्दते ।

प्रतिबोधो यथा सुषुप्त्यर्थं परिकल्प्यन्ति । सकृद्‍द्रिज्ञानं प्रतिबोध इत्यपरे । निर्‍निमित्त: सानिमित्त: सकृद्‍द्राड्‍सकृद्रा प्रतिबोध एव हि स: । अमृतत्वममरणभावं स्वात्मन्यवस्थानं मोक्षं हि यस्माद्‍विन्दते लभते यथोक्तात्यतिबोधात्यातिबोधविदितात्मकात्तस्मात्प्रतिबोधविदितमेव मतममृत्युभिप्राय: । बोधस्य हि प्रत्यगात्माऽऽत्मभावविषयं च मतममृतत्वे हेतु: । न ह्यात्मनोड्‍नात्मत्वमृतत्वं भवत्यात्मवादात्‍वमनोड्‍मृतत्वं निर्‍निमित्तमेव ।

ध्रिनिर्वृत्ते चेतोव्यापारे य: परमानन्दसाक्षात्कार: सौशुप्तमानन्दसाक्षात्कारवत्‍सोऽसंप्रज्ञातसमाधि: प्रतिबोध उच्यते । तदुक्तं वार्तिककृत्‍-"अपराजितनोधो हि निद्राद्यासनमुख्यते" इति । अथवा ड्‍क्रियाब्रह्मात्मानुभवे सति प्रमातृत्वाच्चोपपत्तौ पुनर्ज्ञानासंभवात्‍सद्योगमुक्तिकरणं सकृद्द्विज्ञानं प्रतिबोध उच्यते ।

"सकृत्‍त्वनिश्चयाद्‍ध्रुवाति क्रियाकारकरूपतत् । अनाद्यमागमज्ञानं सांगाल्य नामृतोदय:" इति । पक्षद्वयेड्‍प्युचिमाह—निर्‍निमित्त इति । अयमाराय: । न तावद्विद्यानिवर्तकस्याड्‍ज्ञानतुकस्य बोधस्य निर्‍निमित्तत्वं संभवति । कार्यस्य सानिमित्तकत्वात्‍: । सौषुप्तस्यापि न निर्‍निमित्तत्वमविद्याया: पूर्वपूर्वनिरोधावस्थासंस्कारोद्‍बोधशक्त्याभिव्यक्तचैतन्यस्य तत्र सुखसाक्षात्कारोपगमात् । अत एव वृत्तिविशिष्टस्य विनाशे स्मरणमुपपद्यते । अत्रापि तद्वृत्तिसंस्कारप्रचयाद्‍वृत्तेरड्‍पि चित्ते ब्रह्माभिव्यक्‍तं स्यादिति चेत्‍न । तथा सति चेत्‍न तथा सत्‍प्रामाण्येन विनष्टपुत्रापरोक्षाद्‍वाविद्यानिवृत्तिः स्यात् । शाब्दज्ञानसवादात्मप्रामाण्ये परतन्त्रत्वप्रसङ्ग: शाब्दमूलत्वात्‍प्रामाण्यभावेन प्रवृत्तफलकर्मप्रतिबन्धाद्‍विमानप्रामाण्याभासानिवृत्तेरसकृड्‍ड्रोघोऽपि संभवत इति पक्षद्वयेऽपि नाऽऽड्‍डर: सर्वथाड्‍पि परमात्मा प्रतिबोध एव बोधे प्रति बोधं प्रति साक्षित्वा भाति इति । लक्ष्यपदार्थविवेचनपूर्वकं महावाक्योदयं परमात्माड्‍डस्मीति ज्ञानमेव सम्यग्ज्ञानं यस्मात्‍तत्‍वमृतत्वं लभत इत्याह—अमृतत्वमिति । उक्तमर्थे संक्षिप्याड्‍डह—बोधस्य हीति । बुद्धिपरिणामस्य सर्वस्य भाषकं प्रत्येक्‍चैतन्यं परमात्मा न भवति किंतु ब्रह्माण्डाद्‍भिह: स्थितस्तत्‍प्रासिद्ध मोक्ष इत्याहाऽऽड्‍डह—न हीति । अनात्मप्राप्ते: कर्मफलवदनित्यत्वेनाऽमृतत्वप्रसिद्धिर्‍न स्यादित्यर्थ: । यच्‍च कदोषपरिहारायौपाधिकभेदेन भिन्नत्वं ब्रह्मण: स्वतस्‍त्‍वात्मत्वमेवति मन्यसे तत्राड्‍डह—आत्मत्वादिति । ब्रह्मण आत्मवादेव ड्‍डमृतोऽमृतत्वं स्वभाव एव सिद्धम् । तर्हि

१ व. ज. 'भात्मविषयं तु यत् । ३ क. ख. 'तस्मादात्मनोऽमृतम् । ३ ग. घ. ह. ड्. त्‍वंच्चात । ए° । ४ क. ख. च. ज. 'तत्‍कर्मफलप्र ।

[२द्वितीयः· आनन्दृगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेत। खण्डः ] आत्मना विन्दते वीर्यं विवया विन्दतेsडमृतम् ॥ १२ ॥ ४ ॥ इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदिन्महती विनष्टिः । भूतेषु भूतेषु

कथं पुनरयर्थोक्त-याडृटमविद्यायाडमृतत्वं विन्दत इत्यत आह—आत्मना स्वेन स्वरूपेण विन्दते लभते वीर्यं बलं सामर्थ्यं धनसहायमन्त्रौषधितपोयोगकृतं वीर्यं मृत्युं न शङ्कोत्यभिभवितुमनित्यवस्तुकृतत्वात् । आत्मविद्याकृतं तु वीर्यमात्मनैव विन्दते नान्येनैत्यतोडनन्यसाधनत्वादाविद्यावीर्यस्य तदेव वीर्यं मृत्युं शङ्कोल्यभिभवितुम् । यत एवं आत्मविद्याकृतं वीर्य-मात्मनैव विन्दतेsडतो विद्यायाडृटमविषयया विन्दतेsडमृतम्, “ नाय-मात्मा बलहीनेन लभ्यः ” इत्यर्थवर्णे । अतः समर्थो हेतुः, अमृतत्वं हि विन्दत इति ॥ १२ ॥ ४ ॥

कटका खलु सुरनरतियकृमिप्रेतादिषु प्राणिनिकायेषु जन्मजरामरणरोगादिसंघातिरज्ञानाद् इहैव चेद्‌मनुष्योऽधिकृतः समर्थः सन्यास्यवेदीदात्मानं यथोक्तलक्षणं विदितवान्‌ऽथोक्तं कारण । अथ तदस्ति सत्यं मनुष्यजन्तून्यस्मिन्नविनाशोऽर्थवत्ता वा सद्भावो वा परमार्थता वा सत्यं विदिते । न *चेदिहावेदीदिति । न चेदिह जीव-श्रद्‌धिचृतोऽवेदीदृक् विदितवांस्तदा महती दीर्घायुःनन्ता विनाशिर्विनाश-ज्ञानं जन्मजरामरणादिप्रबन्धाविच्छेदलक्षणा संसारगतिस्तस्मादेवं गुणवदोषौ विजानन्तो ब्राह्मणा मूतेषु भूतेषु सर्वभूतेषु स्थावरेषु चरेषु

विद्याया आनर्थक्यं प्राप्तमित्याशङ्क्याडSह—एवं मृत्यत्वमिति । अविद्यया देहादात्म-स्वप्रतिपत्तिरिति यत्तदात्मनो मृत्यत्वं तद्‌निवृत्त्यर्थं वीर्यं विद्याकृतमुक्तं मुक्तत्वे दार्ढ्यं तच्च स्वाभाविकमेव मुक्तत्वं वास्तविकं वस्त्वादेव । तत्‌श्र नित्यमुक्त एवाहमित्यवष्टम्भो विद्याकृतं बलमित्यर्थः ॥ १२ ॥ ४ ॥ उत्तरवाक्यस्यापेक्षतमर्थमाह—कटका खल्वति । लौकिकमपि सत्यम् । चिरं जीवनं धनवत्त्वम् । सद्भावः साधुभावः स्याति: एतदपि सर्वे ब्रह्मविदो भवतीति स्तुत्य-

• अत्र यद्यपि सर्वेष्वद्‌ृष्टादिप्रसक्तेषु न चेदिहावेदीदियेऽपेक्ष्यते तथापि मुने न चेदिहावेदीदिति वर्त्ततेsडतस्तथैव प्रतीकस्यापि महीतुं युक्तत्वान्न चेदिहावेदीदिसेव स्थापितम् ।

विजित्य धीरा: प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ १३ ॥ ५ ॥ इति द्वितीय:

विजित्य धीरा: प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ १३ ॥ ५ ॥

खण्ड: ॥ २ ॥बह्र ह देवेभ्यो विजिग्ये

बह्र ह देवेभ्यो विजिग्ये

चेकितानमत्व ब्रह्म विचित्य विज्ञेय साक्षात्क्रिय धीरा: भामन्त: प्रत्येक व्यावृत्य ममाहम्भावलक्षणादविद्यारूपाद्मालोकादुपरम्य सर्वात्मकत्व-भावमद्वैतमा पन्नाः सन्तोऽमृता भवन्ति बहैव भवन्तीत्यर्थः । “स यो ह वै तत्परं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति” इति श्रुतेः ॥ १३ ॥ ५ ॥

चेकितानमत्व ब्रह्म विचित्य विज्ञेय साक्षात्क्रिय धीरा: भामन्त: प्रत्येक व्यावृत्य ममाहम्भावलक्षणादविद्यारूपाद्मालोकादुपरम्य सर्वात्मकत्व-भावमद्वैतमा पन्नाः सन्तोऽमृता भवन्ति बहैव भवन्तीत्यर्थः । “स यो ह वै तत्परं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति” इति श्रुतेः ॥ १३ ॥ ५ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृतौ केनोपनिषत्पदभाष्ये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृतौ केनोपनिषत्पदभाष्ये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

बह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये “अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्” इत्यादि श्रवणाद्दस्ति तद्विज्ञानं प्रमाणैरज्ञानाच तदविज्ञानं शाश्वविषाण-कल्पमत्यन्तमेवासदहह्म । तथेवं ब्रह्मविज्ञानत्ववादसदेवेति मन्दबुद्धीनां वोधेह मोहृदिति तद्वेदैश्वर्यैश्वर्योदयेन हि बह्म सर्वप्रकारण प्रशास्तु देवाना मपि परो देव ईश्वराणामपेश्वर्रो दुर्विज्ञेयो देवानां जयहेतुरसुराणां पराजयहेतुस्तत्कथं नास्तीत्येतस्यार्थस्यानुकू-लानि हुतराणि वचांसि दृश्यन्ते । अथवा ब्रह्मविद्यायाः स्तुतये । कथं ब्रह्मविज्ञानाद्दचग्रन्थयादयो देवा देवानां श्रेष्ठत्वं जग्मुसततोडपश्यति-रामिन्द्र इति । अथवा दुर्विज्ञेयं ब्रह्मेत्येतत्प्रदर्श्यते । येनान्याद्योदतितेजसोडपि क्रेशनैव ब्रह्म विदितवतस्तथेनद्रो देवानामेश्वरोडपि सन्निति वक्ष्यमाणोपनिषद्विधिपरं वा सर्व ब्रह्मविद्याव्यतिरेकेण प्राणिनां कर्त्त-त्वाद्याभिमानो मिथ्यैत्येतदर्शनार्थ वाड्देव्यायिका । यथा देवानां जय-

बह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये “अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्” इत्यादि श्रवणाद्दस्ति तद्विज्ञानं प्रमाणैरज्ञानाच तदविज्ञानं शाश्वविषाण-कल्पमत्यन्तमेवासदहह्म । तथेवं ब्रह्मविज्ञानत्ववादसदेवेति मन्दबुद्धीनां वोधेह मोहृदिति तद्वेदैश्वर्यैश्वर्योदयेन हि बह्म सर्वप्रकारण प्रशास्तु देवाना मपि परो देव ईश्वराणामपेश्वर्रो दुर्विज्ञेयो देवानां जयहेतुरसुराणां पराजयहेतुस्तत्कथं नास्तीत्येतस्यार्थस्यानुकू-लानि हुतराणि वचांसि दृश्यन्ते । अथवा ब्रह्मविद्यायाः स्तुतये । कथं ब्रह्मविज्ञानाद्दचग्रन्थयादयो देवा देवानां श्रेष्ठत्वं जग्मुसततोडपश्यति-रामिन्द्र इति । अथवा दुर्विज्ञेयं ब्रह्मेत्येतत्प्रदर्श्यते । येनान्याद्योदतितेजसोडपि क्रेशनैव ब्रह्म विदितवतस्तथेनद्रो देवानामेश्वरोडपि सन्निति वक्ष्यमाणोपनिषद्विधिपरं वा सर्व ब्रह्मविद्याव्यतिरेकेण प्राणिनां कर्त्त-त्वाद्याभिमानो मिथ्यैत्येतदर्शनार्थ वाड्देव्यायिका । यथा देवानां जय-

द्याभिमानस्तद्वृद्धिति । ब्रह्म यथोक्तलक्षणं परं ह किल देवेभ्योऽर्थाय विजिग्ये जयं लब्धवदेवानामसुराणां च सद्ग्रामिडसुराश्चित्स्व जगदराती-

द्याभिमानस्तद्वृद्धिति । ब्रह्म यथोक्तलक्षणं परं ह किल देवेभ्योऽर्थाय विजिग्ये जयं लब्धवदेवानामसुराणां च सद्ग्रामिडसुराश्चित्स्व जगदराती-

र्थमुच्यते । परमार्थतो ब्रह्मरूपस्यैवास्तु फलमवश्यं भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ ९ ॥

र्थमुच्यते । परमार्थतो ब्रह्मरूपस्यैवास्तु फलमवश्यं भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ ९ ॥

इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

उत्तरग्रन्थस्य प्रतीकादाय तात्पर्यमाह—ब्रह्मैष्यालदिना । अभिप्रेतं तात्पर्यमाह—वक्ष्यमाणोति । उत्तमाधिकारिगोचरमविषयं ब्रह्मात्मतज्ञानं पूर्वत्रोक्तमुत्तरत्र तु मन्दाधिकारिगोचरं सगुणब्रह्मोपासनं वक्ष्यते । तत्परं वक्ष्यमाणं सर्ववाक्यजातं स्पष्टविधि-

उत्तरग्रन्थस्य प्रतीकादाय तात्पर्यमाह—ब्रह्मैष्यालदिना । अभिप्रेतं तात्पर्यमाह—वक्ष्यमाणोति । उत्तमाधिकारिगोचरमविषयं ब्रह्मात्मतज्ञानं पूर्वत्रोक्तमुत्तरत्र तु मन्दाधिकारिगोचरं सगुणब्रह्मोपासनं वक्ष्यते । तत्परं वक्ष्यमाणं सर्ववाक्यजातं स्पष्टविधि-

तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । त ऐक्षन्तास्माकमिवायं विजयोडस्माकमेवायं महिमेति ॥ १४ ॥ १ ॥

तद्वैषां विज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्भव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥ १५ ॥ २ ॥

तेऽग्रिमभुवज्जातवेद एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥ १६ ॥ ३ ॥

नीश्वरसेतुभेन्द्रनदेवेभ्यो जयंत तत्फलं च प्रायच्छज्जगतः स्थेम्नि । तस्य ह किल ब्रह्मणो विजये देवा अन्योन्योडमहियन्त महिमानं प्रापुवन्तस्तदाडत्मन्संस्थस्य प्रत्यगात्मन ईश्वरस्य सर्वज्ञस्य सर्वक्रियाफलसंयोजयितुः प्राणिनां सर्वशक्तर्जगतः स्थिथातिं चिकीर्षोरयं जयो माहिमा चेत्यजानन्ते देवाः ऐक्षन्तेक्षितवन्तोऽन्यादिस्वरूपपरिच्छिन्नात्माकृतोदस्माकमेवायं महिमादप्रिवाच्चिन्द्रुवादिलक्षणो जयफलभूतोस्माभिरनुभूयते नास्मत्प्रत्यगात्मभूतेश्वरकृत इत्येवं मिथ्याभिमानक्षणवताम् ॥ १४ ॥ १ ॥

तद्रु किलेषां मिथ्येक्ष्यां विज्ञौ विज्ञातवद्रह्म सर्वैक्शितृ हि तत्सर्वभूतकरणप्रयोकृत्वादेववानां च मिथ्याज्ञानमुपलभ्य मैवासुरवद्देवा मिथ्याभिमानात्परामवेयुरिति तद्नुकम्पया देवानिमिथ्याभिमानापनोदनेनानुगृण्णीयामिति तेभ्यो देवेभ्यो ह किलार्थाय प्रादुर्भूव स्वयोगमाहार्स्यनिर्मितेनात्यद्भुतेन विस्मापनोयान् रूपेण देवानामिन्द्रियगोचरे प्रादुर्भूत । तत्प्रादुर्भावं न वे व्यजानन्त नैव विजानातवन्तो हि वेाः ॥ किमिदं यक्षं पूज्यं महद्भूतामिति ॥ १५ ॥ २ ॥

ते तद्जानन्तो देवा: सान्तरध्यासत्रिजिज्ञासवोडग्रिमगागामिनं जातवेदसं सर्वज्ञकल्पमभुवज्जातवेद एतदस्मद्रोचरस्थं यक्षं विजानीहि विशेषतो बुध्यस्व त्वं नस्तेजस्वी किमेतद्यक्षमिति । तथाडS

दर्शानात् । अतोडत्रैव तात्पर्यमन्तरत:तत्पर्यप्रदर्शनं तु संभावना मात्रेणैति दृष्टव्यम् । ईश्वरस्य सेतवो मर्यादा वर्णश्रमादिधर्मास्तद्रेकदर्शन् । जगतः स्थेम्नि स्थैर्याय । स्वयोगमाहार्स्यनिर्मितेन सत्त्व्वरजस्तमसां त्रयाणां गुणानां योगो युक्तिग्र्हणं माया तन्माहात्म्ये [न निर्मितं तौ । नेत्यर्थः ॥ १ ॥ १६ ॥ ३ ॥

तदभ्यद्रवत्मभ्यवदत्कोडसीत्यग्रिवा अहमस्मीत्यबवीजातवेदा वा अहमस्मीति ॥ १७ ॥

स्रवति गच्छति । तद् अग्निम् अभि अभिमुख्येन अद्रवत् । तम् अग्निम् अभिद्रुत्य आह - कोSसि इति । तदा अग्निः अवोचत् जातवेदाः अहम् अस्मि इति । वायुः अपि तथा अवोचत् ।

तस्मै श्वेतय किं वीर्यमित्यपीद᳚ सर्वदहेयं यदि᳚ पृथिव्यामिति ॥ १८ ॥५॥

तस्मै ब्रह्मणे श्वेताय अग्निः किं वीर्यम् इति पृष्टः सन् उक्तवान् - यदि इदं सर्वदहेयं पृथिव्याम् इति ।

तृणं निदधावेतदहेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निवृत्ते नेऽतदक्षं विज्ञातुं यदेतदक्षसमिति ॥ १९ ॥ ६ ॥

तृणम् एकं तस्मिन् प्रदेशे निदधाव् । तत् दहेति तद् अग्निः प्रेरितः सन् त्वरितः आगतः । किन्तु तत् तृणं दग्धुं न शशाक । ततः तस्मात् स्थानात् निवृत्तः ।

अथ वायुमनुव्यन्वायवेतद्विजानीहीति किमेतदक्षमिति तथेति ॥ २० ॥ ७ ॥

अथ वायुम् अनुव्यन्वाय - अनुगतं वायुम् अन्वाय । वायो अनन्तरं वायुः । तदनन्तरम् इत्यर्थः । वायुम् अनु इत्यादि । वायुम् अनुव्यन्वाय - वायुम् अनुव्रज्य व्यन्वाय गमयामास । वायुम् अनुगमय्य उक्तवान् - एतद् विजानीहि इति । किम् एतत् अक्षम् इति । वायुः अवदत् - तथेति ।

तदभ्यद्रवत्मभ्यवदत्कोडसीत्याग्रिवा अहमस्मीत्यबवीजातवेदा वा अहमस्मीत्यबवी᳚-

तद् वायुः अभिद्रुत्य पृष्टवान् - कोSसि इति । अग्निः उक्तवान् - जातवेदाः अहम् अस्मि इति ।

स्वाति । तदक्षं स्मध्यगतत्वात्तद्गतान्नपि तत्समीपे᳚डपगलब्भवाच्चूषणिंभूतं तदक्षं स्मद्वचो(वद)दस्मिं᳚ प्रत्यभापत् कोडसीति । एवं ब्रह्मणा पृष्टो᳚डसिनामाडहं प्रसिद्धो जातवेदा इति च नाम्᳚रयेन प्रसिद्धतयाडडत्मानं श्लाघयन् । इत्येवमुक्तवतं ब्रह्मावोचत्तस्मिन्नेव प्रसिद्धगुणनामवति त्वयि किं वीर्य᳚ सामर्थ्यमिति ।

स्वाति हेतौ । तद् अक्षं तस्मिन् अक्षिणि मध्यगतत्वात् । तद् गतान्नपि तत् अक्षं समीपे अपगतं लब्धं भवात् । चूषणिं भूतं सूक्ष्मभूतम् ।

सोडब्रवीदिदं जगत्सर्व᳚ दहेयं भस्मी कुर्याम् यदि᳚ स्थावरादि पृथिव्यामित्युपलक्षणार्थं यतो᳚डन्तरिक्षस्थमपि दृश्यत एवाग्रिना । तस्मा एवमभिमानवते ब्रह्म तृणं निदधौ पुरोड᳚शे᳚ स्थापितवद्रहैतत् तृणमात्रं ममाग्रते दह न चेदस्य द᳚र्ग्धं समर्थो मु᳚ह्न द᳚र्ग्धृत्वाभिमानं सर्वत्र्युक्तस्तत् तृणमुपप्रेयाय तृणसमीप᳚ गतवान्सर्वजनवद्वन् सर्वोत्काहकृतैन वेधन गत्वा न शशाक नाशक᳚दग्धुं स जातवेदास्तृणं द᳚र्ग्धुमशक्तो हीतप्रतिज्ञस्तत एव यक्षादेव तूष्णी᳚ देवाङ्ग्रति निवृत्ते निवृत्तः प्रतिगतवान् ।

यदि पृथिव्यां स्थावरादि दहेत् तदा जगत् सर्वं दहेत् इति । तृणं पुरतः स्थापितवान् । दह इति तृणं दग्धुम् उक्तः सन् गतवान् । किन्तु दग्धुं न शशाक ।

नेतदक्षं विशातुं यदेतदक्षसमिति ।। १६ ।। ३ ।। १७ ।। ४ ।। १८ ।। ५ ।। १९ ।। ६ ।।

एतत् अक्षं नेदं दर्शनविषयं यत् एतद् अक्षं सूक्ष्मम् इति विज्ञातुम् ।

अथ वायुमित्यथानन्तरं वायुमनुव्यन्वायवेतद्विजानीहीत्यादि᳚रियाद᳚र समानार्थं पूर्वो᳚ण । वान᳚द᳚मान᳚न्तरिक्ष᳚ श्वयत इति मातरन्तरिक्ष᳚ श्वयत इति ।

अथ वायुम् इति । वायुम् अनुव्यन्वाय । वायुम् अनुगमय्य उक्तवान् - एतद् विजानीहि इति ।

तृतीयखण्डशेषभाष्यं स्पष्टतमा न विदृत्तमिति ॥१९॥३॥११ ७॥४॥१ ८॥५॥१९॥६॥

नमातरिश्वा वा अहमस्मीति॥ २१ ॥८॥ तस्मिन्नस्त्वयि किं वीर्यामित्यपिदॄक् सर्वमा*ददीय यदिंदं पृथिव्यामिति॥ २२ ॥ ९ ॥ तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकॐडदातुं स तत् एव निववृते नैतदशकं हि जानं यदेतयक्षमिति ॥ २३ ॥१०॥ अथेन्द्रमबूवन् मघवन् मघवन्न्वेतद्विजानी-

मातरिश्वा। इदं सर्वमप्याददीयं गृहीयाम्। यदिदं पृथिव्यामित्यादि समानमव॥ २० ॥ ७ ॥ २१ ॥ ८ ॥ २२ ॥ ९ ॥ २३ ॥ १० ॥ अथेन्द्रमिति। अथेन्द्रमभवन् मघवन्न्वेतद्विजानीहि पूर्ववत्। इन्द्रः परमेश्वरो मघवान् बलवत्त्वात्‍थेति तदभ्यद्रवत्तस्मादिन्द्रादात्मसमीपं गत-

हि किमेतयक्षमिति तथेति तदभ्यद्रवत्तस्माच्छन्दोगे इन्द्रे-

तदद्य तिरोदधे तिरोधीतुमिन्द्रस्येन्द्रत्वाभिमानोऽतितरां निराकर्त्तव्य इत्यतः संवादमात्रमपि नादादात्‍हेन्द्राय तदयक्षं यस्मिन्नाकाश आकाश-

भमानामुमा* हैमवतीं तां* होवाच किमेतयक्षमिति

देश आत्मानं दर्शयित्वा तिरोभूतमिन्द्रः ब्रह्मास्तिरोधानकाले यस्मिन्नाकाश आसीत्‌स इन्दस्तस्मिन्नेवाडडकाशे तस्थौ। किं तदयक्षमिति

॥ २४ ॥ ११ ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीय: खण्ड:॥ ३ ॥

ध्यायन्न निववृत्तेsङ्ग्यादितवत्स्येन्द्रस्य यक्षे भक्ति बुद्ध्या विद्योमात्रपिण्डी प्रादुर्भूतोsङ्गरूपा। स इन्दस्तासु मां बहुशोभमानां सर्वेषां हि शोभमा-

नानां शोभनतमां विद्यां तदा बहुशोभमानेतिविशेषणमुपपन्नं भवति। हैमवतीं हेमकृताभरणवतीमिव बहुशोभमानामित्यर्थः। अथवोमाैव हिमवतो दुहिता हैमवती नित्यंसेव सर्वज्ञेनेश्वरेण सह वर्तन्त इति ज्ञातुं समर्थेति कृत्वा तामुपजगाम । इन्द्रस्तां होमां किलोवाच पप्रच्छ किमेतददर्शयित्वा तिरोभूतं यक्षमिति ॥ २४ ॥ ११ ॥ २५ ॥ १२ ॥

नानां शोभनतमां विद्यां तदा बहुशोभमानेतिविशेषणमुपपन्नं भवति। हैमवतीं हेमकृताभरणवतीमिव बहुशोभमानामित्यर्थः। अथवोमाैव हिमवतो दुहिता हैमवती नित्यंसेव सर्वज्ञेनेश्वरेण सह वर्तन्त इति ज्ञातुं समर्थेति कृत्वा तामुपजगाम । इन्द्रस्तां होमां किलोवाच पप्रच्छ किमेतददर्शयित्वा तिरोभूतं यक्षमिति ॥ २४ ॥ ११ ॥ २५ ॥ १२ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकृतौ केनोपनिषत्पदभाष्ये तृतीय: खण्ड:॥ ३ ॥॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकृतौ केनोपनिषत्पदभाष्ये तृतीय: खण्ड:॥ ३ ॥॥

॥ २ ० ॥७॥२ १ ॥ ८ ॥॥ २ २ ॥९॥॥ २ ३ ॥ १ ० ॥॥ २ ४ ॥ १ १ ॥॥ २ ५ ॥ १ २ ॥ इति तृतीय: खण्ड:॥ ३ ॥

• अग्नाsडददीयमिति सानुस्वार: पाठ उपलब्धते स च च्छान्दसो लेखकप्रमाेदो वा बोध्य:।

सा ब्रह्मोति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये मही-यध्वमिति ततो हैव विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २६ ॥ तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यादेवान्यदर्शिर्याधिक्छन्ते होनत्रेदिष्टं पस्पर्शुः । तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यांदेवान्स होनत्रेदिष्टं पस्पर्शी स होनत्रयथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २७ ॥ २ ॥

तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यादेवान्यदर्शिर्याधिक्छन्ते होनत्रेदिष्टं पस्पर्शुः । तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यांदेवान्स होनत्रेदिष्टं पस्पर्शी स होनत्रयथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २७ ॥ २ ॥ सा ब्रह्मोति होवाच ह किल ब्रह्मण ईश्वरस्यैव विजय ईश्वरेणैव जिता असुरा यूँ तत्र निमित्तमात्रं तस्यैव विजये यूँ महीयध्वं महीयमानं प्राप्नुयातदिति क्रियाविशेषणार्थं । शिक्षाभिमानस्तु युद्धाकमेवाकमेवां महिमेति । ततस्तस्मादुमावावक्याद्देव विदांचकार ब्रह्मेतिन्द्राद्वधारणात्ततो हैवोति न स्वातन्त्र्येण ॥ २६ ॥ १ ॥ यस्मादग्रियाद्विन्द्रा एते देवा ब्रह्मणः संवाददर्शनादिना सामीप्यमुपगतास्तस्मादेश्वरगुणैरतितरामिव शक्तिगुणादिमहाभाग्यैरन्यान्देवान्तितरामतिशयेन शेरत इवैते देवाः । इवशब्दोऽनर्थकौद्वधारणार्थो वा । यदग्रिवायुरिन्द्रस्ते हि देवा यस्मादनेदृशा नेदिष्ठमन्तिकतमं प्रियतमं पस्पृशुः स्पष्टान्तो यथोक्तोह्यनुसंवादादिगौरवस्ते हि यस्माच्छ हेतोरेनद्रहा प्रथमः प्रथमः प्रधानाः सन्त इत्येतद्विदांचकार विदांचकुरित्येतद्रहोति ॥ २७ ॥ २ ॥

सा ब्रह्मोति होवाच ह किल ब्रह्मण ईश्वरस्यैव विजय ईश्वरेणैव जिता असुरा यूँ तत्र निमित्तमात्रं तस्यैव विजये यूँ महीयध्वं महीयमानं प्राप्नुयातदिति क्रियाविशेषणार्थं । शिक्षाभिमानस्तु युद्धाकमेवाकमेवां महिमेति । ततस्तस्मादुमावावक्याद्देव विदांचकार ब्रह्मेतिन्द्राद्वधारणात्ततो हैवोति न स्वातन्त्र्येण ॥ २६ ॥ १ ॥

यस्मादग्रियाद्विन्द्रा एते देवा ब्रह्मणः संवाददर्शनादिना सामीप्यमुपगतास्तस्मादेश्वरगुणैरतितरामिव शक्तिगुणादिमहाभाग्यैरन्यान्देवान्तितरामतिशयेन शेरत इवैते देवाः । इवशब्दोऽनर्थकौद्वधारणार्थो वा । यदग्रिवायुरिन्द्रस्ते हि देवा यस्मादनेदृशा नेदिष्ठमन्तिकतमं प्रियतमं पस्पृशुः स्पष्टान्तो यथोक्तोह्यनुसंवादादिगौरवस्ते हि यस्माच्छ हेतोरेनद्रहा प्रथमः प्रथमः प्रधानाः सन्त इत्येतद्विदांचकार विदांचकुरित्येतद्रहोति ॥ २७ ॥ २ ॥

यस्मादग्रियादू अपीन्द्रवाक्यादेव विदांचकतुरिन्द्रेण ह्युमावाक्यात्प्रथमं श्रुतं ब्रह्मित्यतस्तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामतिशयेन शेत इवान्यान्देवान्स होनत्रेदिष्टं पस्पर्शी यस्मात्स होनत्रयथमो विदांचकार ब्रह्मेत्युक्तार्थ वाक्यम् ॥ २८ ॥ ३ ॥

॥ २६ ॥ १ ॥ २७ ॥ २ ॥ २८ ॥ ३ ॥ * ग. घ. ड. च. छ. ज. झ. ट. पुस्तकेषु सेति पठं नार्ति ।

तस्यैष आदेशो यदेतद्द्युतो व्ययुतदो इती- न्यमीमिषद इत्यधिदैवतम् ॥ २९ ॥ ४ ॥ अथाध्यात्मं यदेतदृच्छतीव च मनोडनेन चैतद्वारमस्थादिति शांकोलपः ॥ ३० ॥ ४ ॥

तस्य प्रकृतस्य ब्रह्मण एष आदेश उपमोपदेशो निरुपमस्य ब्रह्मणो येनोपमानेनोपदेशः सोऽयमादेश इत्युच्यते। किं तद्यदेतस्यादृशं लोके विद्युतो व्ययुतद्वियोरितं कृतवदित्येतदनुपपन्नमिति। विद्युतो विद्योतनमिति कल्प्यते। आ इत्युपमार्ते। विद्युतो विद्योतनमिवेत्यर्थः। “यथा सकृद्वियुतम्” इति श्रुत्यन्तरे च दर्शनााद्वियुतिव हि सकृदात्मानं दर्शयित्वा तिरोभूतं ब्रह्म देवेभ्यः। अथवा विद्युतस्तेज इत्यध्याहार्यम्। आ इव विद्युतस्तेजः सकृद्वियोतितवदिवेत्यभिप्रायः। इतिशब्द आद्योतनानिर्देशार्थ इत्युपमार्ते। इतिशब्दः समुच्चयार्थः। अयं चापरसस्यादेशः। कोऽसौ। न्यमीमिषदिति। यथा चक्षुर्न्यमीमिषत्निमेपं कृतवत्। स्वार्थे णिच्। उपमार्य एवाडडकारः। चक्षुषो विषयं प्रति प्रकाशतिरोभाव इव चेत्यर्थः। इत्यधिदैवतं देवताविषयं ब्रह्मण उपमानदर्शनम् ॥ २९ ॥ ४ ॥ अथानन्तरमध्यात्मं प्रत्यगात्मविषय आदेश उच्यते। यदेतदृच्छतीव च मन एतदृद्वा ढौकत इव विषयी करोतीव यदाडनेन मनसैतदृद्व्योपस्मरति समीपतः स्मरातीति साधकोऽमीक्षणं भूषां संकल्पश्व मनसो ब्रह्माविषयो विद्यातः। सकाशाद्वियोतनं कृतवदित्युपपत्तं ब्रह्मणः स्वयंज्योतिष्ट्वात्प्रताराधीनप्रकाशानुपपत्ते- र्वियुत्संवन्धि योतनं कृतवदित्युपपत्तेरतो यथा- श्रुतासंभवदन्यत्र तात्पर्य वक्तव्यमित्यर्थः। प्रतिनिर्देशार्थ इति परामर्शार्थः। चक्षुषो निमेषणं द्रुतं भवतीति प्रसिद्धं तदृद्वाणि क्षिप्रकारित्वं सृष्ट्यादौ प्रतिनिघ्नभावेनाडडड्यासाभावेन च दुतकारित्वं धर्मोऽधिदैवतम्। यद्यैवं ब्रह्म तद्वथा विद्युतः। प्रकाशो युगपद्विश्वव्यापक- स्था निरतिशयज्योतिरूपं दुतं सकलमूर्त्यादिकारी पारमेश्वर्संपन्नमित्युपमानोपदेशेनोक्तम्

अधुना प्रत्यगात्मतया ब्रह्मणो यथाsभिव्यक्तः स्यात्तथोपदिश्यत इत्याह— अथान्तरमिति । एतत्प्रकृतं ज्योतिरूपं ब्रह्म प्रति मद्दीयं मनो गच्छद्वर्तत इति चिन्तये- दिति च उपदेशः। स आध्यात्मिकोडनुादेशः पौनःपुन्येन सगुणब्रह्मविषय इति क. ख. “चैनोऽणनामा° ।

तद्ध तद्वानं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि हैनं सर्वाणि भूतानि संवादच्छन्ति ॥ ३१ ॥

मनउपाधिकत्वाद्विति मनसः संकल्पस्मृत्यादिप्रत्ययैरभिव्यज्यते ब्रह्मविपरीक्रियभानं इव चातः स एष ब्रह्मणोऽध्यात्ममादेशो विद्युत्रिमेषणवद्‍धिदैवतं हुतं प्रकाशनधर्म्यध्यात्मं च मनः प्रत्ययसमकालाभिव्यक्तधर्मी-स्त्रेष आदेशः ४ एवमादिश्यमानं हि ब्रह्म मनुष्यदृग्गम्यं भवतीति ब्रह्मण आदेशोपदेशः नाहि निरुपाधिकभेव ब्रह्म मन्दबुद्धि द्विभिरालयितुं शाक्यम् ॥ ३० ॥ ५ ॥ किंच तद्‍ब्रह्म ह किल तद्वानं नाम तस्य वनं तद्वानं तस्य प्राणिजातस्य प्रत्यगात्मभूतत्वादनननीयरमतस्तद्वानं नाम प्रख्यातं ब्रह्म तद्वान्-मिति यतस्तस्मात्तद्वानमित्येनैव गुणाभिधानेनोपासितव्यं चिन्तनीय-मिति । अनेन नानोपासकस्य फलमाह—स यः कश्चिदेतद्यथोक्तं ब्रह्मैवं यथोक्तगुणं वेदोपास्तेऽभि हैनमुपासकं सर्वाणि भूतान्यभिसंवादच्छन्ति ह प्रार्थयन्ते एव यथा ब्रह्म । एवमनुशिष्टः शिष्य आचार्यसुवाच ॥ ३१ ॥ ६ ॥

उपनिषदं रहस्यं यच्छृण्वन्तं भो भगवान्मूर्तीयेवमुक्तवति शिष्य आहTSS-चार्यः । उक्ताडिभिहिता ते तवोपनिषत् । का पुनः सेत्याह—ब्राह्मं ब्रह्मणः परमात्मन इयं तां परमात्मविषयत्वादतीताविज्ञानस्य वानिव त उपनिषदमनूद्यते—परमात्मविषयामुपनिषदं शृण्वत उपनिषदमनूद्यमानं शृण्वत इत्यर्थः । परमात्मविषयामुपनिषदं शुतवत उपनिषद् भो भृणीहि इति पुच्छतः शिष्यस्य कोडभिप्रायः यदि तावच्छ्रुतस्यार्थस्य प्रश्नः कृत्तस्ततः पिष्टपे-एवेतिः घ्यायतः प्रत्यग्भूतब्रह्माभिव्यक्तिः स्यादित्याह—मनउपाधिकत्वाद्विति । उत्तर्मं संक्षिप्याह—विद्युत्रिमेषणवदिति । सगुणब्रह्मोपासनमेधर्यफलकमुकमम् ततः विरक्त उत्तमाधिकारी परमरहस्यं उच्च्छ्रित्याह—एवमनुशिष्ट इति ॥३१॥६॥ परमरहस्यं श्रोतव्यं श्रवणादिनो कमेवोत्तरार्थमित्युत्तरग्रन्थेन विद्याप्राप्ति-पायविधानार्थमुक्ता विद्या निरपेक्षैवव्यवधरयति । अवधारणार्थं प्रति वचनस्य चोद्यस्य-खन स्फुट्यति—परमात्मविषययामन्त्यादिना । किं पूर्वोक्तापनिषच्छ्रुतया ड्न्यदपे-

३ च. व. ट. ड. '५मित्र । २ क. ख. 'दक्ष्यति ।

[ ४ चतुर्थः आनन्दृगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । खण्डः ]

षणवत्पुनरुक्तोऽनर्थकः प्रश्नः स्यादथ सावशेषोक्तोपनिषद्विस्यास्ततस्तस्याः फलवचनेनोपसंहारो न युक्तः प्रेत्यास्माल्लोकादमुत्रता भवन्तीति । तस्मादुक्तोपनिपच्छेषविषयोपि प्रश्नोऽनुपपन्न एवानवशेषितत्वात् । कस्तर्ह्यभिप्रायः प्रस्तुतिरित्युच्यते । किं पूर्वोक्तोपनिषच्छेषतया तत्सहकारिसाधनान्तरापेक्षाः अथ निरपेक्षाः । सोपेक्षा चेदपेक्षतिविषयाभुपनपदं ब्रूहि । अथ निरपेक्षा चेदवधारय पिप्पलादवचनातः परमस्तित्वे-वर्माभिप्रायः एतदुपपन्नमाचार्यस्यावधारणवचनमुक्ता त उपनिषदिति । ननु नावधारणमिदं यतोऽन्यदृकृतव्यामित्याह । तस्यै तपो दम इत्यादि सत्यं वक्तव्यमुच्यत आचार्येण नतुकोपनिषच्छेषतया तत्सहकारिसाध-नन्तराभिप्रायेण वा । किंतु ब्रह्मविद्याप्रतिपेधाभिप्रायेण वेदैस्तद-द्वैतश्व सह पाठेन समीकरणात्तपःप्रभृतीनामपु । न हि वेदानां शिक्षाध्य-ज्ञानां च साक्षाद्द्बैतविधाशेषत्वं तत्सहकारिसाधनत्वं वा सहपठितानाम-

पि यथायोग्यं विभाग विनियोगः स्यादिति चेद्यथा सूक्तवाकानुमन्त्राणां यथादैवतं विभागस्तथा तपोदमकर्मसत्यादीनां ब्रह्मावि-शेषत्वं तत्सहकारिसाधनत्वं वेति कल्प्यते । वेदानां तदज्ञानां चार्थ-प्रकाशकत्वेन कर्मात्मज्ञानोपायत्वमित्येवं ह्रयं विभागो युज्यतेर्डथस-न्धोपपत्तिसामर्थ्यादिति चेत् । नायुक्तेः । न ह्रयं विभागो घटनां प्राप्नोति । न हि सर्वक्रियाकारकफलभेदबुद्धितिरस्कारिण्या ब्रह्मावि-

क्षते । शेषशब्देन फलोपकार्यद्ध विवक्षितम् । सहकारिशब्देनानुपसर्जनमपि समुच्चयाहै विवक्षितं च । शिष्याभिप्रायमुपवर्ण्य समाधीयामाह—एतदुपपन्नमिति । विद्याश्र-वणैः सह पाठतस्तन्निष्ठानां नास्त्यभेद इति । “अग्निरिंदं हविरजुपतावीवृंघत महो ज्यायोड्कृत । अग्रीषोमाविदं हविरजुपतमवीवृंघेतां महो ज्यायोड्कृताम्” इत्यादिनैक सूक्तवाकेन सर्वयागसमासौ देवतानुमन्त्रणं क्रियते । तत्र यथास्मिन्नसूक्तवाके बहुल्यो देवताः पठ्यन्ते तथाडपि यैस्मिन्यागे या देवताडडहूता तस्यैव विसर्जने योग्यतावशादस्य सूक्तवाकस्य यथा विनियोगस्तथा तपःप्रभृतीनामेव विद्याशेषत्वेन विनियोगो भविप्यत इत्यर्थः । भवेत्सूक्तवाकस्य विनियोगो योग्यतासंभ-वात् । न कर्मणां विद्याविरुद्धत्वेन योग्यताया अयोग्यत्वादित्याह—नायुक्तेरिति ।

९ खं. ‘षडस्ततस्त’ । २ क. खं. ‘मू’ वेदर्द्धात्कः शिं० । १३ क. खं. ग. ह. च. क्ष. ल. धृत्यागो । ४ को. खं ड. च. झ. ठ. ञ. यारिमरत्यागे ।

तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा

द्याया: शेषापेक्षा सहकारिसाधनसंबन्धो वा युज्यते । सर्वविषयव्यावृत्त्यप्रत्यगात्मविषयत्वाच ब्रह्मविद्यायास्तत्फलस्य च निःश्रेयसस्य, "श्रेयांश्चेन्नोऽतेतदर्थं स्यादिति" श्रुते: । तस्मात्कर्मशेषापेक्षा वा न ज्ञानस्योपपद्यते । ततोडसदेव सूक्तवाकानुमतणवद्यथायोगं विभाग इति । तस्माद्वधार्थतैव प्रश्नप्रतिवचनस्योपपद्यते । एतावत्सयेकमुपनिषदुक्ताड्न्यानिरपेक्षामृतत्वाय ॥ ३२ ॥ ७ ॥

यामिमां बाह्मीं उपनिषदं त्वाग्रेऽग्रे नुमति तस्यै तस्या उक्ताया उपनिषद: प्राप्त्युपायभूतानि तपआदीनि । तप: कायेन द्वय मनसां समाधानम् । दम उपशम: । कर्माश्रोहोचादि । एतैर्हि संसृतस्य सद्विद्याश्रद्द्वारा तत्त्वज्ञानोत्पत्तिहेत्वा ह्यमृतितकुल्पस्योक्तेडपि ब्रह्मणि प्रतिपत्तिविंपरितप्रतिपत्तिश्व यथेहन्द्रोचनप्रभृतीनां । तस्मादिह वाडतीतेपु वा बहुषु जन्मान्तरेषु तपआदिभि: कृत्सर्वश्रुद्रेज्ञान् समुपद्यते यथाश्रुतम् । "यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यार्था: प्रकाशन्ते महात्मन:"

यामिमां बाह्मीं उपनिषदं त्वाग्रेऽग्रे नुमति तस्यै तस्या उक्ताया उपनिषद: प्राप्त्युपायभूतानि तपआदीनि । तप: कायेन द्वय मनसां समाधानम् । दम उपशम: । कर्माश्रोहोचादि । एतैर्हि संसृतस्य सद्विद्याश्रद्द्वारा तत्त्वज्ञानोत्पत्तिहेत्वा ह्यमृतितकुल्पस्योक्तेडपि ब्रह्मणि प्रतिपत्तिविंपरितप्रतिपत्तिश्व यथेहन्द्रोचनप्रभृतीनां । तस्मादिह वाडतीतेपु वा बहुषु जन्मान्तरेषु तपआदिभि: कृत्सर्वश्रुद्रेज्ञान् समुपद्यते यथाश्रुतम् । "यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यार्था: प्रकाशन्ते महात्मन:"

इतिमन्त्रवणात् । "ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पस्य कर्मण:" इति स्मृतेः ।

इतिशब्द उपलक्षणप्रदर्शनार्थ: । इत्थं वेदान्नयद्वैप ज्ञानोत्पत्तिरुपकारकम्‌ मानित्वमदंभित्वमित्याद्युपदिशितं भवति । प्रतिष्ठा पादौ पादाविवास्यास्तु हि सत्त्वं प्रतितिष्ठति ब्रह्माविद्या प्रवर्तते पद्यचामिव

विद्याया विषयपर्यालोचनया फलपर्यालोचनया च नास्ति तत्‌वत: संबन्धयोग्यता । प्रत्युत करणानुषयोगात्कर्मणां त्याग एव मुसूक्ष्णा कर्तव्य इत्याह:—सर्वविपययेऽति । सर्वेम्य उत्पाद्यादिभ्य: कर्मगोचरेभ्यो व्यावृत्तो य: प्रत्यगात्मा स एवं ब्रह्मरूपेण विद्याया व्यावर्तको विपयस्तद्विषयत्वादविद्यायास्तत्फलस्य च कर्मवैलक्षण्यादित्यर्थ: ॥ ३२ ॥ ७ ॥

तद्छब्ददापेक्षितं मचछन्द: पूरयात्—यामिमामिति । प्राप्त: सगुणाविषया निगु-

Karmakāṇḍaṁ vedāḥ—sarvāṇi(?) satyamāyatanam|३३|

पुरुषः। वेदाश्वतवारः सर्वाणि चाङ्गानि शिक्षादीनीति पूर्वकर्मज्ञानप्रकाश्वाद्रेन्द्राणां तद्रक्षणार्थत्वादङ्गानां प्रतिष्ठात्वम् । अथवा प्रतिष्ठाशब्दस्य पादरूपकल्पनार्थत्वाद्रेदास्वतराणि सर्वाङ्गानि(?) शिरआदीनी । अस्मिन्पक्षे शिक्षादीनाṁ विदग्रहणेनैव ग्रहणं कृतं प्रत्येतव्यम् । अङ्गिनि गृहीतेऽङ्गानि गृहीतान्येव भवन्ति । तद्रायतनत्वादङ्गानाम् । सत्यमायतनं यत्र तिष्ठत्युपनिपत्तदायตนं सत्यमिति । अमायिताडकौटिल्यं वाड्‌नः कायानां तेषु ह्याश्रयिते विद्या येडमायाविनः साधवः । नासुरप्रकृतिषु मायाविष्टु। "न येषु जिह्मतनं न माया च" इति श्रुते । तस्मात्सत्यमायतनमिति कल्प्यते । तपआदिष्वेव प्रतिष्ठात्वेन प्राप्तस्य सत्यस्य पुनरायतनत्वेन ग्रहणं साधनातिशयस्वज्ञापनार्थम् ।

"अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राच्च सत्यमेकं विशिष्यते" इति स्मृतेः ।।३३।।८।।

यो वा एतां ब्रह्मविद्यां केनेषितामित्यादिना यथोक्तामेवं महाभागां मह्यं ह देवेभ्य इत्यादिसुतां सर्वविद्याप्रतिष्ठां वेदासृतत्वं हि विन्दति इत्युक्तमपि ब्रह्मविद्याफलमन्ते निगमयते—अपहत्य पाप्मानमविद्याकर्मलक्षणं संसारबीजं विद्ययान्तेऽङ्कपर्यन्ते स्वर्गे लोके सुखात्मके ब्रह्मणीयेतत् । अनन्त इति विशेषणान्न त्रिविष्टपे । अनन्तशब्द औपचारिकोऽपि स्यादित्यत आह—ज्येय इति । ज्येये ज्यायासि सर्वमहतरे

नब्रह्मात्मविषया चेत्यर्थः । पादरूपकल्पनैति । प्रसिद्धपादासामान्यस्य कल्पितत्वादितैरप्यडैः कल्पनारुपैर्भवितव्यमित्यर्थः । तस्यै तपो दमः कर्मेत्येतिशब्दस्योपलक्षणार्थत्वात्सत्यमपि संग्रहीतव्यं कथम् पृथगुच्यत इत्याराड्‌चाड्‌डाह—तपआदि-

ष्वेवेति । ३३ ।८।।

सगुणविद्याया: क्रममुक्त्यर्थस्वात्क्रमेण प्राप्तं यस्केवल्यं निर्गुणविद्याफलं तत्पूर्वकोपसंहित इत्याह—यो वा एतामित्यादिना ।। ३४ ।। ९ ।।

सह ना॥ आप्यायन्तु॥ सन्तु॥ इति सामवे-

दीयतलवकारोपनिषत्समाप्ता॥

स्वात्मनि मुख्य एव प्रतितिष्ठति। न पुनः संसारमापद्यत इत्यभि-

प्रायः॥ १४ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकृतौ

केनोपनिषत्पदभाष्ये चतुर्थः खण्डः॥ ४ ॥

समाप्तमिदं श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं तलवकारोपनिषद्र-

पभाष्यंकेनोपनिषद्भाष्यम्॥

योडसौ सर्वेश्वरो विष्णुः सर्वात्मा सर्वदर्शनः।

शुद्धो बोधाम्बुधि: साक्षात्सोडहं नित्योदयः प्रभुः॥ १॥

इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करद्वारानन्दपादशिष्यश्रीमददानन्द-

मीश्वरकृतौ श्रीमच्छङ्करतलवकारोपनिषदपर्यायकेनोपनिष-

स्पदभाव्यटीप्पणं संपूर्णम्॥

केनोपनिषत्

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्योपिता ।

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

अथ शांकरभाष्यम् ।

समाातं कर्मात्मभूतप्राणविषयं विज्ञानं कर्म चानेकप्रकारम् । ययो-

विकल्पसमुच्चयानुष्ठानादक्षिणोत्तराभ्यां सृतिभ्यामावृत्त्यनावृत्ती भवतः ।

अत ऊर्ध्वं फलनिरपेक्षज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानात्कृतात्मसंस्कारस्योचिछ-

्छाव्मज्ञानप्रविनिवृत्तिरस्य हेतुविषयत्वोपपत्तेः। निर्जातातिपाप्मत्वाद्विषय-

अथाडनन्दगिरिकृता टीका ।

प्रयत्नाद्यत्नरेणैव मनआदः प्रवर्तकम् ।

विदिताविदितानात्यसिद्धं ब्रह्माहमद्वयम् ॥ १ ॥

केनेप्तिमित्यादिकां सामवेदशाखामेदब्रह्मणोउपनिषदं पदशो व्याख्यायापि न तुतोष

भगवान्माष्यकारः । शरीरकिन्यायरिर्णिन्तिार्थत्वादिति न्यायप्रधानः श्रुत्यर्थसंग्राहकैर्वाक्यै-

व्याचिचिष्यैषु पूर्वकाण्डेन संक्षेपतो दर्शयति—समाातं

मिति । कर्मणामात्मभृत आश्रयसूतः प्राणस्तस्य विषयस्य शुद्धत्वादिगुणविशिष्टस्योपासनं पूर्वत्रा-

तिवृत्तं कर्म च नित्यनैमित्तिक्यनेकप्रकारमविरुध्दमात्मिक्रान्तमितर्यर्थः । ताम्यां ज्ञानकर्मभ्या-

मेव मोक्षसिद्दये मुमुक्षोः पृथगुपनिपादारम्भेऽप्यशाङ्कनिरासाय ज्ञानकर्मणी विशिनाष्टि—

ययोरिति । ज्ञानमनाद्यस्य कर्मण एव निरपेक्षसाधनतयाSडुचष्ठानं विकल्पतस्तद्ब्रह्मणडलं

प्राप्याडडवर्तते केवलस्य ज्ञानस्य कर्मसमुच्चितस्य वाडुष्टानाद्दशलोकं प्राप्य स्थित एव ।

तस्माद्वाडवर्तते इत्यपेक्षिक्यनावृत्तिभवति न पुनराव्यन्तिकी । कृतकत्परिच्छेदाभ्यामनि-

त्यवादुमानात् । अतः संसारफलकमेव कर्मकाण्डमित्यर्थः अस्वयं कर्मकाण्डार्थस्थाऽडपि

नित्यपूर्वोत्तरभाक्वपत्तिलभ्यः कथम् हेतुहेतुमद्भावः संबन्धः कर्मकाण्डेन ज्ञानकाण्डस्ये-

त्याकाडक्षायामाह—अत ऊर्ध्वमिति । कामिनाडुष्टिते कर्म यदपि संसाराय भवति

तदेव तु निष्कामेन(ण)नुष्टितं सुकृतायैव स्यात् । न तद्मनुस्य चानात्मज्ञानाभिमुख्यं न

जायते । अनात्माभिनिवेशान्तार्थसाधनतया द्वधारितत्वादात्मविषयैव जिज्ञासा जायते ।

५

त्वात्संसारबीजमज्ञानमुचिच्छतसतः प्रत्यगात्मविषयाजिज्ञासोः केनेषितमित्यात्मस्वरूपतस्वविज्ञानायायमध्याय आरभ्यते । तेन च शृङ्युपपद्मज्ञानमुच्छेत्तव्यं तत्फलं हि संसारो यतः । अनधिगतत्वादात्मनो युक्ता तद्विगमाय तद्विषया जिज्ञासा । कर्मविषये चानुक्किः । तद्विरोधित्वात् । अन्य विजिज्ञासितव्यस्याऽऽडत्तमत्कवस्य कर्मविपये डवचनम् । कस्मादिति चेदात्मनो हि यथावद्विज्ञानं करणं विरुध्यते । निरतिशयब्रह्मस्वरूपो ह्यात्मा विजिज्ञापयिषितः “तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदं दम” इत्यादिश्रुते: । न हि स्वाराज्येऽडभिषिक्तोऽपि ब्रह्मत्वं गमितः कञ्चन *नमितुमिच्छतो ब्रह्मास्मीति संबुद्धो न कर्म कारयितुं शक्यते । नह्यात्मानमवाप्तार्थी ब्रह्म मन्यमानः प्रवृत्तिं प्रयोजनवतीं पश्यति । न च निष्प्रयोजना प्रवृत्तिरतो विरुध्यते च करणात् ज्ञानम् । अतः कर्मविपयेऽनुक्तिरविज्ञानविषयैव जिज्ञासा । कर्मानारम्भ इति चेन्न ।

जिज्ञासोश्शब्दाडSलम्भनिरूपणायोपनिषदारम्भात् इति हेतुहेतुमद्भाव इत्यर्थः: । आत्मस्वरूपप्रबोधतत्वविज्ञानायायमध्याय आरभ्यते चैक । तेन विज्ञानन फलं स्यादेवयत आह—तेन चैति । यतोऽध्यवस्यतिरेकाभ्यांमज्ञानतन्त्रा संसारप्राप्तिस्तदुच्छेदना आत्मजिज्ञासा जायते इत्युक्तं तदसत् । अहंप्रत्ययेनैवाडSत्मनोऽधिगतत्ववादधिगते जिज्ञासाऽऽपत्तेरियंराडSडSह—अहंप्रत्ययस्येति । महुप्रसवादिसमानाधिकरणस्य व्यतिरिक्तात्मप्रमाSSपकत्वासिद्धेरिदानीं कतिप्रतिपादनाच्च युक्ता जिज्ञासेत्यर्थः: । तथाडपि कर्मकाण्डे देहव्यतिरिक्तस्याऽऽत्मनो विधिपेक्षितत्वेन निरुपित्वात्पूर्णजिज्ञासानुपपत्तौ कथम् जिज्ञासोरुपनिषदारम्भ्यत इत्याशाङ्क्याऽऽह—रम्यत इत्यारडSकः । कर्मविषय इति । आस्त देहादिव्यतिरिक्तः परलोकसंबन्ध्यात्मेयेतावदेव स्वर्गकामादिचोदनाभिपेक्षितं न तु ब्रह्मात्मतत्त्वं तस्य कर्मविरुद्धत्वात्तत्सज्ज्ञासा युक्तेत्यर्थः । संयमवाक्यं विवृणोति—अश्येत्यादिना । निरतिशयब्रह्मस्वरूप आत्मोपनिषदि विजिज्ञापयिषितोऽस्तु ।

कयमेतावता करणे विरोध इत्याकाङ्क्षायामाह—न हीति । देक्ताराधनरूपो हि यागो ब्रह्मविच्च सर्वदेवतात्मभूतः पशुभावाच्च व्यावृत्तः कयं देतां प्रणमेदित्यर्थः । ब्रह्मात्मतत्त्वज्ञानं कर्मविरुद्धं चेतर्हि श्रुत्या ब्रह्मात्मत्वोपदेशोनार्थात्कर्म तित्यज्यिपतमिल्यनुष्ठानमेव प्रासज्येतातो जिज्ञासाहेतुत्वेनाभिमतः कर्मकाण्डेन संबन्धोऽसंगत इत्यारडSकामुद्भाव्याभिहितं संबन्धं समर्थयति—कर्मानारम्भ इत्यादिसूत्रेण ।

• इडागमप्रक्रियः । ९ क. ख. श्लो. 'नमेवात्यर्थ' ।

[१ प्रथमःखण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्यसमेता । ३

निष्कामस्य संस्कारार्थत्वात् । यदि ह्यात्मविज्ञानेनाऽऽत्माविद्याविषयत्वात्परितित्याज्यपितं कर्म ततः “प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम्” इत्यनारम्भ एव करणः श्रेयानल्पफलत्वादायासबहुलत्वाच्च तत्त्वज्ञानादेव च श्रेयःप्राप्तेरिति चेत्सत्यम् । एतद्विद्याविषयं कर्माऽल्पफलत्वादिदोषवत्त्वाद्दुःखरूपं च सकामस्य । “कामान्यः कामयते” “इन्ते तु कामकर्माणि भवन्ति तद्निवर्तकाशयप्राणविज्ञानसहितानि । “देवयाजी श्रेयानात्मयाजी वा” इत्युपनिषत् । तस्मादयाजी तु करोति “इदं मेऽडनेनाऽऽत्मा संस्क्रियते” इति संस्कारार्थमेव कर्माणीति वाजसनेयके । “महायज्ञैर्यज्ञैश्च बाह्मीं क्रियते तनुः । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्” इत्यादिस्मृतेश्च । प्राणादिविज्ञानं च केवलं कर्मसमुच्यितं वा सकामस्य प्राणात्मप्राप्त्यर्थमेव भवति । निष्कामस्य त्वात्मज्ञानप्रतिबन्धनिर्माणार्थ एव भवति । आदर्शनिर्मार्जनवत् । उत्पन्नात्मविद्यस्य त्वनारम्भो निरर्थकत्वात् ।

उत्पत्तिविधिविधितानां कर्मणां संस्कारार्थत्वे प्रमाणमाह—देवयाजी श्रेयानित्यादिना । फलकामनया देवान्यो यजते स किं श्रेयानिति प्रश्नः । कृत्स्न्वाड्मयाजी श्रेयानिति निरुपितं हि तत्रैते कामानुपघातसहितं मे माऽडनेन कर्मणा संस्क्रियत इति संस्कारार्थत्वेनैव करोति न कामवशाग इत्यर्थः । ब्राह्मी ब्रह्मज्ञानाहा । क्रियते तनुरिति । तर्हि आत्मा लभ्यते । नहि प्राणाद्युपासनं प्राणादिभावप्राप्त्यर्थमेव, “तेनो एतस्मै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति” इति श्रुते । कथमुक्तं कर्मनिवर्तकाशयप्राणोपासनसहितानि कर्माणि संस्कारार्थानीति तत्राऽऽह—प्राणा-दिविज्ञानं चेति । विधिप्रवर्तक(ण) यज्ञाद्युपलक्षितस्य सर्वस्य कर्मण आत्मज्ञान-र्थ्वेन विनियुक्तत्वादुपासनस्य च मानसकर्मत्वादात्मज्ञानप्रतिबन्धकस्य क्ल्मपस्य निर्हरणद्वारेण स्यादात्मज्ञानार्थममिल्यभिः । अज्ञानाभिघातायैव सयोगनिवृत्तौ तद्विपरीतात्मप्रसङ्ग आश्रय-हीन इत्युक्तम् । ज्ञानाभिप्रायेण त्वनिष्टापादनस्यैषापादनरूपवस्तुसङ्घात्स्वाश्रय-उत्पन्नात्मविद्यस्येति न केवलं श्रुतिप्रामाण्यादेव विवेकिनः कर्मारम्भः साध्यसिद्धौ साधनं नाऽऽडित्य इति लौकिकन्यायाच कर्मारम्भः सिद्ध इत्यर्थः । ज्ञानफले केवल्येऽचुप-साधनं नाऽऽडद्रियत

हरिः ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः ।

"कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदार्शनः" इति ।

"क्रियापथेन्व पुरस्तात्स्थीयतेऽसौः सन्यासै रेवात्यवेचयते" इति, "त्यागेनैके" "नान्यः पन्था विद्यते" इत्यादिश्रुतिष्यश्र्व, न्यायाच्च उपायमूतानि हि कर्माणि संस्कारद्वारेण ज्ञानस्य ज्ञानेन त्वमृतत्वप्राप्तिः; "अमुत्तत्त्वं हि विन्दते" "विद्यया विन्दते अमृतम्" इत्यादिश्रुतिस्मृतिष्यश्र्व ।

नहि नद्याः पारगो नावं न मुष्णाति यथेदेशगमनं प्रति स्वातन्त्र्ये सति । नहि स्वभावसिद्धं वस्तु सिषाधयिषति साधनैः स्वभावसिद्धत्वात् । नापि विचिकित्स्यकारयिषितः, आत्मत्वे सति नित्यासत्वात् । नापि नाडडपिपविषितः ।

आत्मत्वे सति नित्यासत्वादिकारित्वादविकार्तिवादवियत्वादिमृतत्वाच्छ । श्रुतेश्च "न वर्धते कर्मणा" इत्यादि । स्मृतेश्च "अविकार्योऽयमुच्यते" इति । नच आधकिपविषितः । श्रुतिषु "शुद्धमपापविद्धम्" इत्यादिषु-तिम्यः ।

अनन्वयवाच । अन्येनान्यत्संसक्रियते । नचाडडत्मनोडन्यभूता क्रियाडस्ति, न च स्वेनैवाडडत्मना स्वमात्मानं संचिकीर्षित । न च वस्त्वन्तराधानं नित्यप्राप्तिर्या वस्त्वन्तरस्य नित्या ।

नित्यत्वं चेष्टं मोक्षस्य । अत उत्पन्नविद्यस्य कर्मारम्भोडनुपपन्नः । अतो व्यावृत्तबाह्यबुद्धेरात्मविज्ञानाय केनेषितमित्याद्यारम्भः ।

प्रवृत्तिलिङ्गाद्दिशेषार्थः: प्रश्न रथादीनां हि चेतनावदधिष्ठितानां प्रवृत्तिदृष्टा नानाधिष्ठित-नाम् । मनआदीनां चाचेतनानां प्रवृत्तिर्दुष्ट्यते । तान्द्रि लिङ्गं चेतनाव-दधिष्ठितत्वे हेतुः ।

योगाच्च ज्ञानिनः कर्मानिरम्भ इष्ट इत्याह—नो हि स्वभावसिद्धत्वादिनो । उत्पत्तिरास्वविकृतिः संस्कृतिश्वोति चतुर्विधं क्रियाफलं स्वरूपावस्थाने कैवल्ये न संभक्तत्युक्तम् ।

यदि च प्रमाणद्रव्यस्यान्तराभानां ब्रह्माद्दारहिः स्थितब्रह्मप्राप्तिर्या जीवस्य कैवल्यं कल्प्यते तर्हीनित्यत्वं च दुःखरमित्याह—न च वस्त्वन्तराधानमिति ।

एवमुपनिषदामं संभाल्य वाक्यस्यार्थं संगृह्णाति—प्रवृत्तिलिङ्गादिति । शिष्याचार्योः प्रश्नप्रतिवचनरुपा श्रुतिः मुखप्रतिपत्त्यर्था प्रवृत्ता तत्र प्रश्नः किं ज्ञातेड्ज्ञाते वेतिचोद्य-निरासाय सामान्यतो ज्ञातेडपि विशेषस्थाज्ञाने संभति विकल्परणवदिति सूचितमेतद्विःणोति—

रथादीनां हीति । मनआदीनामेव चेतनवद्चेतनप्रवृत्तिवादित्यसिद्धो हेतु-9 क. ख. घ. छ. झ. सूचित° ।

केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः। केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥

श्रोत्रस्य श्रोत्रं तोडाधिष्ठातुरस्त्त्वे । करणान्ति हि मनआदी़नि नियमेन प्रवर्तन्ते । तन्नासति चेतनावत्यधिष्ठातरयुपपद्यते । तद्विशेषस्य चानधिगमाच्चेतना-कत्सामान्यो वाभिधते विशेषार्थः प्रथम उपपद्यते । केनेषितं केनेषं करण-च्छामात्रेण मनः पतति गच्छति स्वविषये नियमेन व्याप्तियत इत्यर्थः । मनुतेऽनेनेति विज्ञाननिमित्तमन्तःकरणं मनः प्रेषितमिवेत्युपमार्त्थः । न त्विप्रितप्रेपितशब्द्योरर्थवि्ह संबवतः । न हि शिष्यानिव मनआदी़नि विषयेभ्यः प्रेष्यस्यात्मा विविक्तनित्यचित्रस्वरुपतया तु निमित्तमात्रं प्रवृत्तौ नित्याचिकित्साधिष्ठातृवत् । प्राण इति नासिकाभवः ! प्रकरणात् । प्रथमत्वं चलनक्रियाया: प्राणनिमित्तत्वात्स्वात्तवतो विपयावभासमात्रं करणानां प्रवृत्ति: । चलिक्रिया तु प्राणस्यैव मनआदिषु तस्मात्याथस्म्यं प्राणस्य प्रैति गच्छति युक्तः प्रयुक्त हत्प्रतेत् । वाचो वदनं किंनिमित्तं प्राणिनां चक्षुः-श्रोत्रयोरश्व को देवः प्रयोक्ता करणानामधिष्ठाता चेतनावान्यः स किविशेषण इत्यर्थः । १ ॥

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद् वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः । चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ १ ॥

श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिप्रतिवचनवाक्यार्थसंग्रहं विकृतोति—विक्रियादिविशेषरहितस्यैष्ठमनो मनआदिप्रवृत्तौ निमित्तत्वमित्येतच्च्छोत्रस्य रिति नाडडश्रयणीयमित्याह—करणानि हीति । अन्यत्रमना अभूवं नादर्शोमित्यादिलोकानुभवानमनआदीनां करणत्वं सिद्धं ततः प्रदीपवद्चेतनत्वं सिद्धामित्यर्थः । इच्छामात्रेण प्रयत्नादभावो लक्ष्यते नत्विच्छास्तित्वं निरवकारताया विवक्षित्वात् । प्रेषितमिवेतो—शब्दाद्याहारेण किमिति व्यारुयातम् । यथा राझ इछछामात्रेण काचिद्ध्यप्रवृत्ति: काचिच्च वागादिव्यापारेण तद्वद्धि किं न स्यादित्याशड्कय—न त्विति । सक्रियस्य सर्वस्य—निस्यतया द्वधारितल्वाद्विप्रिक्रियं वस्तु पित्रुच्छपितं ततो नार्थभेदः । संभवतीत्यर्थः । विषयेभ्य इति । विषयग्रहणार्थं नित्याचिकित्सायामाधिष्ठातृव्वश्रकारस्य सन्निधिमात्रण यथा राजभोजनादिप्रवृत्तिनिमित्तत्वं तद्वदित्यर्थः । प्रकरणादिति । करणसंधानादित्यर्थः । १ ॥

श्रोत्रामित्यादिप्रतिवचनस्यार्थः । अनुगमात्तदनुगतानी ह्यत्रास्मिन्नर्थे दक्षराणि । कथं शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं तस्य शब्दावभासकत्वं श्रोत्रत्वम् । शब्दोपालभ्धरूपतयाडवभासकत्वं न स्वतः श्रोत्रस्याचिद्रूपत्वात् । आत्मनश् चिद्रूपत्वात् । यच्छ्रोत्रस्योपलब्धृत्वेनावभासकत्वं तदात्मनिमित्तवाच्छ्रोतृस्य श्रोत्रामित्युच्यते । यथा द्रष्ट्रुः द्रष्ट्रं यथा वोदकुस्यौषधिमशिनिमित्तमिति द्रघुप्रयुदकस्य द्रघडाडिम्रुच्यते । उद्करमपि ह्यत्रिसंयोगाद्रुच्यते । तदूदनित्यं यत्संयोगादुपलब्धत्वं तत्करणं श्रोत्रादि । उदकस्येव दृघत्वमनित्यं हि तत्र तत् । यत् तु नित्यमुपलब्धृत्वमग्रविवौण्यं स नित्योपलिधस्वरूपत्वाद्वधेवोपलब्धोच्यते ।

इति शृत्त्य्क्षराचुसाराद्वमित्याह—अनुगमादिति । निर्विशेषत्ववाचकपदाभावस्य निर्निशेषक्षरारुगम इत्याह—कथमिति । निर्विशेषस्य वाचकराक्ष्या वाक्यार्थत्वाभावेद्युपलक्षणवृत्या भविप्यतीत्यमिप्रेत्य श्रोत्रशब्दस्य तात्सल्यार्थमाह—शृणोतीति । शक्तिः सतः प्रकारामानस्यैव वाच्या नास्तोडग्रकारामानस्य नरविणायामानसैवन शक्तिमत्त्वादुपपत्तेः । सत्तामप्रकाराश्रयाSS स्मरूपं तद्रद्रे मानभावादत उपलब्ध्वादात्म्येनैव श्रोत्रस्यावभासकत्वं न स्वतन्ग्येण जडस्वात् । जडस्य च सत्ताहीनत्वाच्छक्तिरुच्यते । श्रोत्रस्यावभासकत्वमुपलब्धादस्म्येनति यचुपलड्घोपलक्ष्यते तदुपलङ्घुरूप्यभासकत्वमन्याधीनमित्यन्वयड्क्याडSह—आत्मन्रेति । स्वप्रकाशत्वादुपलभुः सत्ताप्रतीत्योरन्यायत्तव्वानवस्थेत्यर्थः । भवत्पेवमानस्याभावः तथाडपि क्यं श्रोत्रस्य श्रोत्रिमत्योच्यत इत्याराहचूड्डह—यच्छ्रोत्रस्येति । तदात्मनिमित्तत्वाच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्युपलक्ष्यते निर्विशेष चेतन्यमात्रमिल्यर्थः । यथा क्षत्रस्येति । क्षत्रजानितनियामकं कर्म पलङ्घृत्वव्यवहार इत्याराहचूड्डह—उद्करमपीति । तदुदुपलभ्धुसंवन्ध्यच्य्छ्रोत्रादिषूपलघृत्वव्यवहार इत्यर्थः । भवन्ते तर्हि नित्योपलिधस्वभाव आत्मेति श्रोत्रादे: करणत्वं न स्यात् । क्रियायां हि करणापेक्षस्याकाड्क्षायामाह—अनित्यं यद्दिति । प्रमातुर्यत्संकन्धादनित्यमुपलभ्धृत्वं भवति बुद्धिपरिणामैष्यच्छ्रोत्रादिकरणं बुद्धिवृत्यपेक्षया भवतीत्यर्थः । श्रोत्रादिसंगते प्रमातर्यनित्योपलभ्धृत्वसंभवेDपि तवासड्क्ष्य साक्षिनः कथमुपलभ्धृत्वव्यपदेश इत्याराहचूड्डह—यत्र त्विति । उक्तमर्थं संक्षिप्याडSह—श्रोत्रा-

१ क. 'ते तथे' ।

[१ प्रथम:खण्ड:] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्यसमेता । ७

मनसो मन्नो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणश्श्रक्षुषश्श्रक्षुः । अतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥

दिवु श्रोनतिव्याप्रुपलब्धिविहारनिमित्तविभक्तियादिभिरर्थैः श्रोन्रम्-तद्यदक्षराणामासर्थानुगमादुपपद्यते निर्देशोऽप्यस्यैव मनआदिप्रवृत्तिनिमित्तत्वमिति । मनआदिष्वेवं यथोक्तम् । वाचो ह वाचं प्राणस्य प्राण इति विशिष्टिद्रयं सर्वत्रैव दृश्यम्य् । कथं पृष्ट्वात्मस्वरुपानिदेशः प्रथमयैन च निर्देशः । तस्य च श्रेयस्त्वादिकर्मत्ववसि त्तीया । अतो वाचो ह वाचं प्राणस्य प्राण इत्यस्मात्सर्वत्रैव विभक्तिद्रयम् । यदेतच्छ्रोत्र्युपलब्धिनिमित्तं श्रोनस्य श्रोत्रामित्यादिलक्षणं नित्योपलब्धिस्वरुपं निर्विशेषमात्रतत्त्वं बु(तदु)द्धादितिमुच्यानवबोधनिमित्ताध्याेोपित-द्रु-द्रुच्यादिलक्षणात्संसारान्मोक्षणं कृत्वा धीराः धीमान्तः प्रेत्यास्माल्लोकादच्छरीरादन्यत्र वियुज्यान्यस्मिन्प्रतिसंधीयमानेऽनिर्मितत्वाद्वसृता भवन्ति । सति ह्यज्ञानेऽ कमर्माणि शरीरान्तरं प्रतिसंधत्त आत्मवबोधे तु सर्वकर्मारम्भनिमित्तज्ञानाविपरीतविद्याविप्लुतत्वात्कर्मणामित्यनारम्भेऽसृता एव भदन्ति । शरीरादिसंतानविच्छेदप्रतिसंधानाद्यपेक्षयाडध्यासदृष्टिवति । श्रोत्रादिपु निमित्तेषु ससु श्रोनादिसंहते प्रमातरि श्रोतृवादिरुपलब्धिरित्युपलब्धृत्वमित्यर्थः । मनसो मन इत्यादिष्वेवमति—मनआदिष्वेवामिति । न्यायसामान्याद्योक्तं व्यारल्यानं दृश्यम्य् । नहि मनसो मनस्वं वाचो वाक्त्वं वा स्वातद्येण संभवति अध्यस्तत्त्वादतोऽधिष्ठानसत्ताप्रकाशाभ्योमेव सत्ताप्रकाशात्ं मनआदेः । तच्चाधिष्ठानं निर्विशेषमात्रपल्क्ष्यत्वेन । विशिष्टवुद्ध्यस्तत्वप्रसज्जादिति भावः । विशिष्टद्रुच्यनिदेशातत्पर्यमाह—वाचो ह इत्यादिना । मनआदेः प्रवर्तकः किंस्वभाव इति पृष्टस्वरुपानिदेशः कर्तव्यः । स च प्रथमया "निर्देशे प्रथमा प्रोक्ता" इति स्मरणदित्यर्थः । अतिमुच्य धीराः इत्युतरं वाक्यं साध्याहारं योजयति—यदेतादिल्यादिना । एतद्बु(तदु)द्धाविमुच्यात्मता भवन्तीति संबन्धः । तादात्म्येनाध्यारोपितो यो बुद्धया(दु)द्रुच्यादिबोधनिमित्तः संसारस्ततो मोक्षणं तादात्म्याध्यासान्निवृत्तिदृं फलम् । अमृता भवन्तीति विदेहमुक्तिरहष्ट फलमित्यर्थः । कर्मणां संबन्धानुपपत्तिरिति शेषः । निमित्तभावाच्छरीरान्तराध्यानारम्भेऽमृता भवन्तीति प्रयोगादागन्तुकत्वमस्येत्याह्नानिवृत्त्यर्थमाह—शरीरादिति । अनादिभवपरम्परया शारीर्यासं परस्ताच्च भविष्यातीति शरीरादिसंतानाविच्छेदस्य प्रतिसंधानं धर्माधिका-

१ क. ज. झ. श्रोतत्वा° । २ क. ख. छ, झ. ज. बोधिनः स° । ३ घ. श्रोतत्वा° ।

न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न वि‍ज्ञो न विजानीमो यथैतदनुशि‍ष्यादन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि ।

रोपितमत्रुब्जीगात्पूर्वमस्यता: सन्तो जितात्मस्वरूपत्वादमता भवन्तीत्युपचर्यते ।। २ ।। न तत्र चक्षुर्गच्छतीत्युक्तेऽपि पर्यनुयोगे हेतुरप्रतिपत्ते: । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्येवमादिनोकोऽध्यात्मतत्त्वे हि वागादिस्थूलत्वहेतोरवस्तुन: पुन: पर्यनुयुक्ताकारणमाह—न तत्र चक्षुर्गच्छतीति । तत्र श्रोत्राद्यात्मभूते चक्षुरादीनि वाक्च्छूषुपो: सर्वेन्द्रियोपलक्षणार्थत्वान्न विज्ञानमुत्पद्यन्ति सुखादिवर्त्तर्हि गृह्योतान्त:करणेनात आह—नो मन: । न सुखादिवनमनसो विषयस्तत् । इन्द्रियाविषयत्वात् । न वि‍ज्ञो न विजानीमोऽन्त:करणजातमनुशिष्यादनुशासनं कुर्व्यात्प्रवृत्तिनिमित्तं भवतथाडविदितविधिलक्षणं विज्ञा न विजानीम: । अथवा श्रोत्रादीनां श्रोत्र-दिलक्षणं ब्रह्म विशेषण दर्शयेतयुक्त आचार्य आह न शक्यते दर्शयितुं कस्मान्न तत्र चक्षुर्गच्छतीत्यादि पूर्ववत्सर्वमन्त तु विशेषो यथैतदनुशि‍ष्यादिति । अन्योडपि शिष्यानितोडन्वेन विधिनेत्यभिप्राय: । सर्वथाडपि ब्रह्म बोधयेसुक्त आचार्य आह, अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादथो अविदितादधित्यागमं विदिताविदिताभ्यामन्यत्वम् ।

इति रिख्वाघ्यास: कामादिदोमकल्पनं चैतस्माद्यारोपितो यो मृत्युसद्रयोगापेक्ष्याडस्मृतत्वस्य भवनमौपचारिकमित्यर्थ: ।। २ ।। न तत्र चक्षुरादिवृत्तिरित्यतात्पर्ये संग्रहूयात आचार्योक्ते हि वक्ते निशम्यात्र प्रतिपत्तेहतो: । पर्यनुयोगे हेतुस्तत्र चक्षुर्गच्छतीति । एतद्विरुणोति—श्रोत्रस्य श्रोत्र-मित्यादिना । मनश्चेन्द्रियं प्रसिद्धं तत्स्थस्याप्यविषयो भौतिकत्वान्नरविपाणवत् । इत्याह—इन्द्रियाविषयत्वादिति । न वि‍ज्ञो न विजानीम इत्याद्यम्यास: । सर्वथान्त:करणाविषयत्वोपनार्थ: । आक्षेपपरतया व्याख्याति शाङ्करोत्तर-त्वेन व्याचष्टे—अथवेत्यादिना । इत उपलक्षणप्रकारादन्वेन प्रकारेण न शक्यते दर्शयितुं क्रियागुणादिविशेषशून्यत्वादित्यर्थ: । आगममिलुपदेशोपरमपर्यमाहेति संबन्ध: । दितं वा स्यादतो विदितत्वनिषेधेन ॥DDम्नोऽन्तु ब्रह्मत्वं विदुपां विनिर्व्याओDDमा

१ ग. ड. ज. °तं यथा भवेतददवि° । ज. °तं यथा भ° । २ ख. घ. च. छ. °तदवि° ।

[१ प्रथम:खण्ड:] आनन्दगिरिकृतटटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । ९

यो हि ज्ञाता स एव सः । सर्वात्मकत्वात् । अतः सर्वात्मनो ज्ञातुर्ज्ञातॄन्त-रामावादिदृश्यादन्यत्वम् । “स वेदि वेद्यं न च तस्यास्ति वेद्ता” इति च मन्त्रवर्णात् । “विज्ञातारमरे केन विजानीयात् ” इति च वाजसनेयके । अपि च व्यक्तमेव विदितं तस्मादन्यद्विदिताभिपायः । यद्विदितं व्यक्तं तदन्यविषयत्वादल्पं सविरोधं ततोऽनित्यमत एवानेकवादश्रुतभत एव तद्विलक्षणं ब्रह्मैव सिद्धम् । अस्तु तर्होवदितम् । न विज्ञानापेक्षत्वात् । यदुच्याविदितं तद्विज्ञानापेक्षमविदितविज्ञानाय हि लोकप्रवृत्ति: । इदं तु विज्ञानापेक्षं कस्याद्विज्ञानस्वरूपत्वात् । न हि यस्य यत्स्वरूपं तत् तेनान्यतोऽपेक्ष्यते । न च स्वत एवापेक्षा । अनपेक्षमेव सिद्धत्वात् । प्रदीप: स्वरूपाभिव्यक्तौ न प्रकाशान्तरमन्यतोऽपेक्षते स्वतो वा यद्यपेक्षते तत्स्वत एव सिद्धं पराश्रयत्वादिप्रसङ्गेऽनर्थकः स्यात् । प्रकाशो विशेषाभावात् । न हि प्रदीपस्य स्वरूपाभिव्यक्तौ प्रदीपान्तर-काशोऽर्थवान् । न चैवात्मनोडन्यच्च विज्ञानमस्ति येन स्वरूपविज्ञानेऽप्यपेक्ष्यते । विरोध इति चेत् नान्यस्वात् । स्वरूपाविज्ञाने विज्ञानस्वरूपत्वाद्विज्ञानेनैव विरोधात् ।

ब्रह्मेत्युपदिष्टं भवतीत्यर्थ: । विदितान्त्ये युक्तिमाह—यो हीत्यादिना । विदितानत्ववचनस्याऽऽर्थिकर्मकर्माह—अपि चेति । कार्याद्यवृत्ति: सिध्यतीत्यर्थ: । आत्मा यद्यप्यनन्तो विज्ञानं नापेक्षते तथाडपि स्वग्राहकत्वाद्वेव विज्ञानापेक्षते तेन विज्ञानापेक्षत्वमसिद्धमित्याशङ्कचाह—न च स्वत इति । स्वभाव-याडपेक्षमेव सिद्धत्वादापेक्षत्वशब्दोऽन घटते स्वग्राहकत्वं चासिद्धं स्ववृत्तिविरोधादित्यर्थ: । विज्ञानं सजातीयानपेक्षं प्रकाशत्वाद्दीपवदित्युमानमभिप्रेत्य हष्टान्तमाह—नहींति । तमोऽवस्थये ह्यालोकापेक्षा तदभावश्श्वैति । प्रदीपस्य तेजसस्य तेजसान्तरानपेक्षत्वेऽपि विजातीयप्रकाशस्य ज्ञानस्यापेक्षा स्वव्यवहारेऽपि हष्ठा तथा च ब्रह्मणोडपि विजातीयज्ञानापेक्षा भविष्यतीति न च वाच्यमिल्याह—न चैवमात्मन इति । ज्ञानापेक्षे लौकिकानुभवविरोधं शास्त्रविरोधं चोद्भाव्य परिहरति—विरोध इतिचेन्न्यान्यस्वात् ।

इत्यादिना । विज्ञानापेक्षत्वं ब्रह्मणोड्भावि । सापेक्षत्वं जीवशब्दवाच्यस्योपाधिविशिष्ट-१ ख. म. च. अ. कोशो प्रदीप: ।

नान्तरं नापेक्षत इत्येतदस्तत् । हश्यते हि विपरीतज्ञानमात्मनि सम्यग्ज्ञानं च न जानास्यामानमिति श्रुतेश्च "तत्त्वमसि" "आत्मानमेवावेत्" "एतं वै तमात्मानं विदित्वा" इति च । सर्वत्र श्रुतिष्वात्मविज्ञाने विज्ञानान्तरापेक्षत्वं दृश्यते तस्मात्प्रत्यक्षश्रुतिविरोध इति चेत् । न । कस्मात् । अन्यो हि स आत्मा बुद्ध्यादिकार्यकरणसंघाताभिमानसंस्थानाविच्छेदलक्षणोऽन्यो विवेकात्मको बुद्ध्यादिभासप्रधानैरश्शुरादिकारणैर्नित्यैश्चित्स्वरूपात्मान्तःसारो येनानित्यं विज्ञानमवभासते । बौद्धप्रत्ययानामाविर्भावतिरोभावधर्मकत्वादन्तर्मतयैव विलक्षणमपि चावभासते । अन्तःकरणस्य मनसोऽपि मनोऽन्तर्गतत्वात्सर्वान्तरश्रुते: अन्तर्गतेन नित्यविज्ञानस्वरूपेणास्स्काशवद्प्रचालितात्सनङ्गतं भूतंन बाह्यो बुद्ध्यादात्मा तद्रिलक्षणपिण्डोऽपि भिरिवाभिः । प्रत्ययैराविर्भावतिरोभावधर्मकेविज्ञानाभासरुपैरनित्यैरनित्यविज्ञान आत्मा सुखी दुःखीत्यस्म्युपगतो लौकिकैरतोऽन्यो नित्य-

स्यावभूयतेsटो मिताविषयत्वान्न विरोध इत्याह:—न कसमादित्यादिना । बुद्ध्यादौ कार्यकरणसंघाते य आत्माभिमानसंस्थानाविच्छेदरुपमात्रनिवर्तकच्यमज्ञानलक्षणं चिहं यस्य चित्प्रतिबिम्बस्य स तथोक्तः । चित्तन्त्रं ध्यानेन्वाच्यमज्ञानं चैतन्यमवच्छिद्य स्वावच्छिन्ने यथास्वरुपावभासं प्रतिबध्य मौढचाङ्यासहेतुर्भवति । तस्मादविवेकात्मको जीव इत्युच्यते बुड्ढे:करणस्य यथा यथा न जायन्ते तथा तथा चित्प्रतिबिम्ब: प्रमातृत्बादिरुपेण भाति तत्तद्यस्तत्सदृश इति तस्यैव सत्त्वाद्विशिष्टस्य तत्तत्सदृशान्तर्निविष्टो य आत्मा नित्यचित्स्वरुप: स एव सारो यस्मिस्तथोक्त: । बुद्धिपरिणामरुपाणां नील्पीतादिप्रत्ययानामुत्पत्तिविनाशवत्त्वादतदुपरक्तरुपेणानित्यं चैतन्यं यत्रावभासते सोऽन्यो जीव: । सर्वयणेतानि जीवविशेषणानि नित्यत्वस्फुटीकरणार्थानि न केवलमात्रनिर्विषयम् । विशिष्टेभक्तिमत्त्वा विशेषणत्वमात्रवमाने मनसोऽपि जीव-

मीति प्रतिशरीरं विलक्षणमपि चैतन्यमवभासते विशिष्टभेदादित्यर्थ: । परमार्थत: कोऽपि विशेषणसंवन्धात्स्वरुपे समारोपितो विशिष्टो भाति तस्य मिथ्यात्वात्कथंमात्रत्वव्यवहारासदतत्त्वादतत्सङ्गडह—अन्तर्गतनेति । विशिष्टान्तर्गतने चित्स्वरुपेण तादात्म्याद्वाघ इत्यन स्माडपि बुद्धिविशिष्ट आत्मेल्युपगतो लौकिकैरिति संबन्ध: । अत इत्युक्तधर्मकत्वादस्तु नित्यविज्ञानाद्विलक्षणो जीव: । कथमेतवता विरोध: परिहृत इत्याकाङ्क्षायामाह—

[१ प्रथमःखण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्यसमेता । ११

विज्ञानस्वरूपादात्मनः तत् तत्र हि विज्ञानापेक्षा विपरीतज्ञानत्वं चोपपद्यते न पुनर्नित्यविज्ञाने । तत् त्वमसीति बोधोपदेशो नोपपद्यत इति चेत् । आ- त्मानमेवावेदितव्यमादीनि च नित्यबोधात्मकत्वात् । न ह्यादित्योदन्ये- न प्रकाश्यतेडतस्तदर्थबोधोपदेशोऽनर्थक इति चेत् । लोकाधारोपापो- हार्यत्वात् । सर्वात्मनि हि नित्यविज्ञानबुद्धचेतनानित्यधर्मा लोकैरध्य- रोपिता आत्माविवेकतस्तदपोहार्थो बोधोपदेशो बोधाय । तत् तत्र च

तत् हीति । एवं लोकाचारविरोधे परिहृतेऽपि शास्त्रविरोधो न परिहृत इत्याह— तत् त्वमसीति । विशिष्टस्य मिथ्यात्वाद्वाश्रुत्यर्थानुमवयोगान्मोक्षाहेत्वयोगाच्च तत् त्वम- सीत्युपदेशो न घटते चेत्तर्हि ब्रह्म एवोपदेशोऽस्त्वार्षकृतेऽSह- वेदिति । एवमादीनि वाक्यानी ब्रह्मोपदेशापेक्षं न संगच्छन्ते तज्जनितफलाभावादिति- स्पर्थः । विशिष्टस्य निरुपाधिकस्य च ब्रह्मण उपदेशासंवेद्युपाधिविशिष्टचित्स्वरूपजी- वपदार्थस्य वैशिष्टचद्वारेणोपदेशो भविष्यति फलं तस्याडडरोपितत्वनिवृत्तिरिस्याह— न लोकेति । नहि लोकैरDडSश्यतेडनात्मा वा नाडडश्यते । आत्मनोडध्यक्षत्वा- तयाडध्यासकर्तृत्वासंभवाच्चेतो हि शुक्तिकायां रजतमध्यास्पति न शुक्तिकैव । अध्यास- तृत्ते चाडडडमनः प्रागेवाध्यासकर्तृत्वं वाच्यं । कर्तृत्वस्य प्रागभावनियमात्तदा चान- वस्थानात् । न द्वितीयः । जडत्वादात्मनोडध्यासकर्तृत्वानुपपत्तेः । चेतनो हि देव- दत्तोऽध्यस्यत इति प्रसिद्धम् । अथ जडस्याध्यासकर्तृत्वं नाम भ्रान्त्याश्रयत्वं यद्यपि न संभवति तथाडपि भ्रान्तिनिमित्तत्वं हेतु जपाकुसुमादेः । न तस्य सत्यस्योपाधित्वसंभवा- द्व्यप्याकारमते च जडस्य सर्वस्याध्यासमत्वाद्यसहेतुत्वं न संभवति तस्मादसंवद्धमिदं भाष्यं लोकाध्यारोपापोहार्यत्वादिति । लोकैरबुधैर्नाहंकाराद्य उच्यते तेषां व्यवहारिक- सत्यस्वार्थक्रियासमर्थनाश्रयत्नुपगमात् । स्वधर्मोरोपानिमित्तत्वेनोपाधित्वरंभवात्परमार्थसत्यस्यै- वोपाधित्वमित्यस्मान्प्रति दृष्टान्तभावादङ्गकाराद्यच चित्तत्रान्तानांनिर्वाच्याविद्याविच्छिन्न एव चैतन्ये निपतन्ति । उपाधिविकाराणामुहिते पक्षपातिताया दर्शनेन । यथा जलचलनादीनां तस्माद्वांसंगतं भाष्यम् । नहि बोधात्मनो नाबोधः

समझसः प्रकाशाप्रकाशयोर्विरोधप्रसिद्धेः बोधोऽपि च बोधात्मनो न समझसः निर्वि- कारत्वात् । कथं बोधात्मनो बोधोपदेशः सार्थकस्तत्राडSह—तत् चेति । बोध- दन्यस्याबोधात्मकत्वेनाबोधाश्रयत्वं न समझसम् । आत्माश्रयत्वप्रसङ्गादनिवृत्तिप्रसङ्गाच्च तस्माद्रोऽSत्मन एवाबोधः समझसः परिशेषाद्विरोधश्वासिद्धः

१ क. छ. श. व. 'तृतीयं वाच्यं कर्तृत्वस्य प्राभावा' ।

बोधाबोधौ समक्षसौ । अन्यनिमित्तत्वादुदक इवौषण्यमश्निनिमित्तम् । रात्र्यहनी इवाडडदित्यनिमित्ते लोके नित्यावौषण्यप्रकाशावग्न्यादित्ययो-स्तद्वत् भावाभावयोर्निमित्तत्वादनित्याविवोपचर्यते । दृश्यत्वात्त्रिः प्रकाशविषयति सवितेतिति तद्वत् । एवं च सुखदुःखबन्धमोक्षाद्यारोपो लोकस्य तदपेक्षया तद्वन्मनाविवोधितत्वाद्बोधकर्मेति श्रुतेः । केवलबोधारोपापोहार्था: यथा सविताडडसौ प्रकाशयत्यात्मानमिति तद्वत् । बोधाबोधकर्तृत्वं च नित्यबोधात्मनि । तस्मादन्यद्विवक्षितात् । अधिशब्दश्शान्त्यार्थे । यद्वा यद््रि यस्स्याधीं तत्ततोऽन्यत्सामर्थ्यादथाधि मृत्य्वादीनां राजा । अद्यक्तमेवाविदितं ततोऽन्यद्विवित्यर्थः । विदितमविदितं च व्यक्ताव्यक्ते

साक्षिवेद्यस्वात् । बोधोऽपि तत्रैव समक्षसौ घटादेरौद्रस्वप्रसिद्धेः । चिद्याप्त एव बुद्धिपरिणामे बोधशब्दव्युत्पत्तेः परिणाभ्यन्तःकरणोपहितस्य बोधात्मनो बोधवत्वं समझसमित्यर्थः । सामञ्जस्ये हेत्वन्तरमाह—अन्यानिमित्तत्वादिति । अन्यत्राहङ्कारादिसंघाते वादिनां लौकिकानां च बोधाबोधौ प्रसिद्धौ तौ चाङ्गडस्मबोधाबोधसंवन्धादन्यत्स्मनो मुख्यौ बोधाबोधौ । यत्संवन्धादन्यत्र यदुपचर्यते तत् मुख्यं यथाडग्रिसंवन्धादुकस्यौषण्यमुपचारेगामौ तन्मुख्यस्वमित्यर्थः । आत्मनिमित्तं वेदन्यत्र बोधाबोधौ तर्हि निमित्तत्वादात्मनो व्याप्रवत्वप्रसङ्ग-स्तत्राडडह—सविताडडसविति । यस्मादन्योपाधिममात्मनि गन्तुकत्वेन भविष्यत्स्याह—यथा सविताडडसविति । यस्यादनोपाधिकमात्मनि गन्तुकत्वं तद्विज्ञानान्निक्षवादविदितादनित्यं सिद्धम् । स्वतः पुनर्विज्ञानापेक्षयैवमेव । तस्माद्विज्ञानान्निक्षवादविदितादनित्यं सिद्धम् । कथमन्यस्यविवक्षयामिति शङ्कते—सङ्च्छते तत्राडडह—अधिशब्दश्शान्त्यर्थ इति । निपातानामनेकार्थत्वादिति भावः । अविदितादनित्यस्यार्थकमर्मामह—अध्यक्तमेवेति । अद्यक्त्रक्तमेवाविदितं ततोऽन्यद्विवित्यर्थः । विदितमविदितं च न भवत्येकनिपेक्षस्य तार्प्यमुक्त्वा समुदायार्थमाह—विदितमविदितं चेति । व्याचचक्षे इत्यस्मात्तन्र्यं तर्कप्रतिषेधार्थमित्येतत्सूचयन्

१ क. ०धिगंत त० । छ. र. ०धिगंत तलोऽ ।

इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥ ३ ॥

कार्यकारणत्वेन विकलिप्ते ताभ्यामन्यदद्वैतं विज्ञानस्वरूपं सर्वविशेषप्रत्यस्तमितमित्ययं समुदायार्थः । अत एवाद्वैतस्वभावात्र हेय उपादेयो वा । अन्यद्वैतन्येन हेयमुपादेयं वा । न तेनैव तद्यस्य कस्यचिद्द्रेयमुपादेयं वा भवति । आत्मा च ब्रह्म सर्वान्तरात्मत्वाद्विषयत्वोच्यते न हेयमुपादेयं वा । अन्यथासावाच । इति शुश्रुम पूर्वेषामित्यागमोपदेशः । व्याचचक्षिर इत्यस्मात्कथ्यं तर्कप्रतिषेधार्थम् । ये नस्तद्व्योक्तवन्तस्ते नित्यमेवाद्वैतं ब्रह्मप्रतिपादकं व्याख्यातवन्तो न पुनः स्ववुद्धिप्रभवेन तर्केणोक्तवन्त इत्यागमपारमपर्यैवोविच्छेदो दृश्यते विद्यास्तुतये । तर्कस्वनवस्थितो भ्रान्तोऽपि भवतीति ॥ ३ ॥

यद्वाचेतिमन्त्रानुवादो हृदप्रतिपत्तेः । अन्यदेव तद्विदितादिति योड्यमगमार्थो शाङ्खायनोक्तोऽस्त्वैक ऋषिर्यद्वाचेत्यादयः । पत्चन्ते । यद्ब्रह्म वाचा शब्दैरालभ्यतेऽनु हृदितमनस्युरमप्रकाशितसत्येतत् । येन वागभ्युद्यत रति वाद्यमकाशहेतुलोचने । येन प्रज्ञायते इति वाचोऽभिधानस्पर्शप्रत्ययप्रकाशहेतुत्वमुच्यते ब्रह्म । उक्तं च केनेशितां वाचमिमां वदन्ति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्यविषयत्वेन ब्रह्मण आत्मन्यवस्थापनार्थ आत्मायः । यद्वाचाडनभ्युदितं वाक्यकाशानिमित्तं चैति ब्रह्मणोऽविषयत्वेन वस्त्वन्तरत्वाद्दूषयित्वा निवित्य स्वात्मन्यववस्थापयत्याज्ञायास्तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीति यत्नत उपरमयति । नेद्रमित्युपास्प्रतिषेधाच्च ॥ ४ ॥

विवृणोति— ये नस्तदिति ॥ ३ ॥ यद्वाचेतिमन्त्रानुवादो हृदप्रतिपत्तेरिति सुष्ट्वमेतद्विभजते— अन्यदेवेति । येन वागभ्युद्यत इत्यनेन वाक्प्रकारो हेतुत्वोक्तिब्रह्मणः क्रियत इति योजना । एतस्मृतं विवृणोति— येनैतेत्यादिना । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्यविषयत्वेन ब्रह्मणोऽतिरिक्तस्वरूपेण वेद्यत्वासंभवादिति योजना । एतस्मृतं विभजते— यद्वाचेत्यादिना ॥ ४ ॥

यन्तनसा न मनुते येनाऽऽडहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५ ॥

यदि मन्यसे सुवेदेति दंहरमेवापि नूनम् । त्वं यन्मनसेयादि समानम् । मनो मतमिति येन ब्रह्मणा मनोडपि विपयीकृतं नित्यविज्ञानस्वरूपेणेत्येतत् । सर्वकरणानामविष्यं तानि च सव्यापाराणि सविषयाणि नित्यविज्ञानस्वरूपभावासतया येनावभासन्त इति श्लोकार्थः- “क्षेत्रं क्षेत्र्री तथा दूर्त्तंस प्रकाशायति” इति स्मृतेः । “तस्ल्य भासा” इति चाडडथर्वणे । येन प्राण इति क्रियाशक्तिर- प्यात्मविज्ञाननिमित्त्तयेतत् ॥ ९ ॥

यच्छक्षुषा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥

यदि मन्यसे सुवेदेति शिष्यबुद्धिविचालनं गृहीतास्थिरतैयै । विदिताविदिताभ्यां निवर्त्य बुद्धिं शिष्यस्य स्वात्मन्यवस्थाप्य तदेव ब्रह्म स्व विद्धीति स्वाराज्येऽभिषिच्योपदिश्य प्रतिपादयेदिति बुद्धिं विचालयन् मन्त्रसमुदायस्यार्थमाह-सर्वकरणानामित्यादिना । यत्सर्वकरणानामविषयं येन निर्विशेषेण सर्वाणि करणानि भास्यन्ते तद्‍धदेव त्वं ततोऽतिरिक्तज्ञाने यत्नो न कर्तव्य इति यत्नोपरम एव लक्ष्यते । विदितीयेन नातिरिक्तं मा विदितीयेभिप्रायः ॥ ९ ॥

यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥

यदि मन्यसे सुवेदेत्यनेन वाक्येन शिष्यबुद्धिविचालनं क्रियते स्यूनानिखननननयायेन गृहीतस्य दादर्थ्यार्थम् । एतत्समग्रहवाक्यं विगृणोति-विदिताविदिताभ्यामित्या-दिना । अल्पमिव ब्रह्मणो रूपं नूनं स्व वेत्येति को मन्यत इत्याकाडक्षायां- ९ खं गा घं दद्रम् ।

यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्राणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८ ॥

इति प्रथमः खण्डः ॥ ९ ॥

वेत्थ ब्रह्मणो रूपं यदस्य त्वं यदस्यं देवेष्वथ नु मीमांॆस्यमेव ति मन्ये विदितम्॥ १॥१॥

यति यदि मन्यसे सुवेदाहं ब्रह्मेति त्वं ततोऽल्पमेव ब्रह्मणो रूपं वेत्थ त्वामिति नूनं शिष्यितं मन्यते इत्याचार्यः। सा पूर्वीचालिता किञ्चिद्विचार्यते पूर्वगृहीते वस्तुनि बुद्धे: स्थिरतयै। देवेष्वथ सुवेदाहमिति मन्यते य: सोऽव्यस्य ब्रह्मणो रूपं दहरमेव वेत्ति नूनम्। कस्मात्। अविपयत्वात्कस्यचिद्ब्रह्मण:। अथवा डल्पमेवास्याSSध्यात्मिकं मनुष्येषु देवेषु च। आधिदैविकमस्य ब्रह्मणो यदूपं तद्विति संबन्ध:। अथ न्वति हेतुमरीमांसाया:। यस्मादहरमेव सुविदितं ब्रह्मणो रूपमन्यदेव तद्र्रदितादिलयुक्तत्वात्त्वेदेति च मन्यसेडतोऽल्पमेव वेत्थ त्वं ब्रह्मणो रूपं यस्मादथ नु तस्मान्मीमांस्यमेवाद्यापि ते तव ब्रह्म विचार्यमेव यावद्विदिताविदितप्रतिषेधमार्यानुभव इत्यर्थ:। मन्ये विदितामिति शिष्यस्य मीमांसानन्तरोक्तिः प्रत्युत्तरयसंगत:। सम्यग्वस्तुनिश्चयाय विचार्यते: शिष्य आचार्यं मीमांस्यमेव त इति चोक्त एकान्ते समाहितो भूत्वा विचार्ये यथोक्तं सुपरिनिश्चित: सन्नाहारडगमाचार्यतमानुभवप्रत्ययत्रयसैकाविषयत्वेन संगत्यर्थम्। एवं हि सुपरिनिष्ठिता विद्या सफला स्वानानिश्चितेति

माह—मन्यत इत्याचार्य इति। यदिति। याहशमस्य ब्रह्मणो रूपं स्वममस्थास्तादशं देवेष्वपि यो मन्यते सोऽडपि दहरमेव नूनं मन्यत इति योजना। अथ न्वति हेतुर्मी— मांसायेति संग्रहवाक्यं विवरणोति—यस्मादित्यादिना। प्रतिवचनस्यार्थं संग्रहीतं विवरणोति—सम्यगित्यादिना। विचार्यते। मया विदितं ब्रह्मेति किं प्रतिवचनं तदर्थमिति वा। नोच्यते। आचार्यगिमप्रत्ययैरविच्छिन्नदर्शनविषयतया च घटवद्ध्रह्मस्वप्रसाद्र्रदितृतैव न मम विकारल्वपाताच। न द्वितीय:। गोपालादिभिर्योडविशेषप्रसज्ञातूष्णींमवस्थाने वादप्रतिभाप्रसङ्गादिति विचार्यैकैकपक्षदोषपरिजिहीर्षया विदितमविदितं चेति समुचितं वाचम्। अज्ञानसंशयाविकाद्वितं वेदनविषयत्वाभावाचाविदितामिति सुपरिनिश्चित: सन्नमतिवचनमहेत्यर्थ:। प्रत्ययत्रयस्य संगति: संग्रहनमेकस्मिन्निष्ये किमर्थमुच्यते। संवादार्धीनं प्रामाण्यमितिार्थकस्मितोर्निश्चयार्थम्। स्वत:प्रामाण्यपक्षे स्वागमार्थं प्रत्ययान्तरसंवादादर्थं प्रामाण्यमिति। प्रतिकन्यानिरसनोपचारण निश्चयहेतुरिति सर्वस्य प्रतिवचनवाक्यस्य संवादस्तात्पर्योऽतक:

नाह मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च ।

न्याय: प्रदर्शितो भवति । मन्ये विदितमिति परिनिष्ठितनिश्चितविज्ञानप्रतिज्ञाहेतुक: ॥९॥१॥

परिनिष्ठितसफलं विज्ञानं प्रतिज्ञाहेतुराचार्याणानिश्चितव्यवस्थातुल्यतायै । यस्माद्रेतुमाह नोाह मन्ये सुवेदेति । अहेतिव्यवधारणार्थो निपातो नैव मन्य इत्येतत् । यावदपरिनिष्ठितं विज्ञानं तावत्सुवेद सुवेदाहं ब्रह्मेति विपरीतो मम निश्चय आसीत् । सो(स)उपजगाम सवन्द्रियविचालितस्य । यथोक्तार्थमीमांसाफलं भूतात्स्वात्मवस्तुनिश्चयरूपात्सम्यक्प्रत्यादिवृत्तिद्वैतवाद् । अतो नाह मन्ये सुवेदेति । यस्माच्च तद्ैव न वेदेति मन्य इत्यनुवर्तते । अविदितवह्मप्रतिषेधात् । कथं तर्हि मन्यस इत्युक्त आह—वेद च । पश्यत: श्रवणादीन् च न वेद् चेत्यशिषाय: । विदिताविदितताम्यामन्यन्न विज्ञाते नान्य इति वाक्यार्थ: ।

अथवा वेद चेति नित्यविज्ञानब्रह्मस्वरूपतया नो न वेद् वेदैव चाहं स्वरूपविक्रियाभावात् । विशेषविज्ञानं च पराध्वस्तं न स्वत इति परतस्त्वप्रामुक्ता मन्ये विदितमित्यादिना मन्ये विदितमित्येकदेशार्थ्य संगृह्णाति ।

संगृहीतं स्फुटयति—परिनिष्ठितिमत्यादिना । विरुद्धद्वैतवादिनि विपरीतप्रत्ययस्य वाधभावान्नम निश्चिंतं विज्ञानमज्ञानाभावाच्चेत्याह—यस्माद्विपरीतप्रत्ययस्य बाधात्स्वस्य सम्यग्ज्ञानमुदेति तदुयमात्रहिपरीतप्रत्ययडपगत इत्यर्थ: । न केवलं विपरीतप्रत्ययस्य बाधो भवति । अथवा वेद चेत्तस्यनोर्ध: कथयते । यदनित्यमात्मविज्ञानं स्वार्थंहि तस्य प्राग्भावकाले प्रध्वंसाभावकाले वाधज्ञानं संभव्येत न तु तदसति । नित्यं हि विज्ञानं ब्रह्म मम स्वरूपं ततो नो न वेद । यदि च वेदनं मम विक्रिया भवेतदा विक्रियाया: कादाचित्कत्वादिचिहं वेदेति शङ्क्येत न तु तदसति ।

स्वरूपविज्ञानस्यानित्यथास्वासंवास्तदा वेदैवाहम् । यथा स्वाभाविकाचलतया पर्यवसितास्तीति व्यपदेशास्तद्धित्यर्थ: । स्वस्तत्तायां स्वयं प्रामिति स्वप्रकाशात्मवादाय व्यासल्यातं चाशाब्दार्थमाह—विशेषविज्ञानं चेति । आगमाद्विचारसहकृताजातं ब्रह्मात्मकत्वाद्वयक्तिमनत: करणपरिणामरूपं ब्रह्मस्मीति विशेषविज्ञानं तत्परमार्थत: करणेनोपाधिर्डपमन्यध्वस्तं न परमार्थतो ज्ञानवत्त्व-

केनोपनिषत्पदाभ्यतो नाहं मन्य इति पाठ: ।

१ घ. सा. नाहं म° । २ क. ख. घ. च. छ. झ. ज. मिल्ये° । ३ च. प्रभेति ।

यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥ १० ॥ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः ।

मार्थतो न च वेदेति यो नस्तद्वेद तद्वेदेति पक्षान्तरे निरासार्थमात्रायुक्त्यनुवादादिति । यो नोडस्माकं मध्ये से एवं तद्वेद नो न वेदेति । उपास्यब्रह्माविच्छ्वात् । अतोडन्यस्य यथाडहं वेदेति वेद चेति पक्षान्तरे ब्रह्मविष्वं निरस्यते । कुतोड्यमर्थोडवसीयत इत्युच्यते । उक्तानुवादादुक्तं ह्यनुवदति नो न वेदेति वेद चेति ॥ १० ॥ २ ॥

यस्यामतमिति श्रौतमध्यायिकार्थोपसंहारार्थम् । शिष्याचार्योक्तिप्रयुक्तिलक्षणयाडनुवकयुक्तिप्रधानयाडडश्रयायिकया योडर्थः सिद्धः स श्रौतेन वचनेनाडडगमप्रधानेन निगमनस्थानीयेन संक्षेपत उच्यते । यदुक्तं विदितादन्यद्वह्नागाधीनामगोचरत्वात् । मीमांसितं चानुभवोपपत्तिभ्यां ब्रह्म तत्तथैव ज्ञातव्यं कस्यमात् । यस्यामतं यस्य विविधविषयकप्रवृत्तस्य साधकस्यामविज्ञातमविविदितं ब्रह्मैतात्मतत्त्वेन निश्रयफलासनावबोधतया विविधिषा निवृत्तेत्यमिप्रायः । तस्य मतं तेन विदितं ब्रह्म येनाविषयत्वेनाडडत्मत्वकेन प्रतिप्रुद्धमित्यर्थः । स सम्प्रदर्शी यस्य विज्ञानानन्तरमेव ब्रह्मात्मभावस्यावसितत्वात्सर्वतः कार्यभावो विपर्ययेण मिथ्याज्ञानो भवति । कथम् सतं विदितं ज्ञानं मया ब्रह्मेति यस्य विज्ञानं स मिथ्यादर्शी विपरीतविज्ञानो विदितादन्यत्वाद्वह्नज्ञानो न वेद् स न विजानाति । ततश्र सिद्धमवैदिकस्य विज्ञानस्य मिथ्यात्वम् । अब्रह्मविषयतया निन्दितत्वात्तथा कपिलकणभुगादिसमयस्यापि विदितब्रह्ममात्स्न इति न वेद चेति घटत इत्यर्थः । प्रकारान्तरेणापि ब्रह्मविज्ञानं संभवत्तीतिराझा- निरासार्थ वाक्यैकदेश इत्याह-यो नस्तद्वेद तद्वेदेति । इदं सूत्रवाक्यं विवृणोति-यो नोडस्माकमिति । यो नोडस्माकं मध्ये तद्विदिताविदितान्यस्यं वेदेति शेषः । यथाडहं वेदेतोऽन्येन प्रकारेण विदुप उपास्यब्रह्माविच्छ्वात्त्वादिति योजना । उक्तानुवादादिति । अभ्यासारल्यतात्पर्यलिङ्दर्शनादिविपयतयैव ब्रह्मविज्ञानं विवक्षितमितिर्थः ॥ १० ॥ २ ॥

यस्यामतमिति शिष्याचार्यैः संग्रहीतं व्यास्यायते-श्रौतमिति शिष्यस्याडडचार्यस्य चोक्तिं भवतातिलयापनार्थम् । तेन श्रौतेन वचनेन कथमुख्यत इत्याकाङ्क्षायाम्-यदुक्तमिति । यदुक्तं विदितादन्यद्वह्नागाधीनामगोचरत्वात् । मीमांसितं चानुभवोपपत्तिभ्यां ब्रह्म तत्तथैव ज्ञातव्यं कस्यमात् ।

१ क. ख. 'ज्ञातो भा' १२ घ. च. छ. ज्ञा. 'ति प्र' १३ घ. स. 'दान्चे' । ७

अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्‌ ।

विषयत्वादनवस्थितत्वात्कर्तृजन्यत्वाद्विद्विदिषानृतत्वेश मिथ्यात्वामिति ।

॥ ११ ॥ ३ ॥ प्रतिबोधविदितं मत-

" या वेदवाक्यैः स्मृतयो याश्च काश्च कुठस्थैः । सर्वास्ता निष्फलाः प्रोक्तास्तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः " इति विपरीतमिथ्याज्ञानयोर्नष्टत्वादिति ।

स्मोक्ष-

अविज्ञातं विजानतामिति तमोविजानतातमिति पूर्वहेतुकतिरनुवादस्याडडर्थस्यात् । अनुवादमात्रेऽनर्थकं वचनमिति पूर्वोक्तयोरस्यामत्मलित्यादिना ज्ञानाज्ञानयोर्हेतुत्वेनैवेदमुच्यते ।

अविज्ञातमविदितमात्मत्वेनाविषयतया ब्रह्म विजानतां यस्मात्तस्मादेव ज्ञानं यत्तेषां विज्ञातं व्यक्तमेव बुद्धचादिविषयं बह्माविजानतां विदिताविदितव्यावृत्तमात्मभूतं नियविज्ञान-

" सर्वेपामेतत्मस्थत्वाद्विरमृतत्वेऽभयत्वेननित्यत्वाद्विजेयमनित्यवमविज- नाताम्‌ । बुद्धचादिविषयात्मकेव नित्यं विज्ञातं ब्रह्म । तस्माद्विदिता- विदितदयक्त्वाद्यक्तधर्माध्यारोपेण कार्यकारणभावेन सविकल्पमयथार्थ-

विपयत्वात् ।

विपयत्वात् । हेतिकादौ रजताद्यध्यारोपणज्ञानवन्मिथ्याज्ञानं तेषाम्‌ ।

॥ ११ ॥ ३ ॥

प्रतिबोधविदितं मतमिति ।

वीप्साप्रत्ययानामात्मबोधद्वारस्व-

-लादीनामिवाडडमतत्वं न विवक्षितं किंतु ब्रह्मण आत्मत्वफलावसानो योडवबोधो यस्य स तथोक्तस्तस्य भावस्तत्ता तथा वोधुस्सा निवृत्ता । विचार्यमाणे ब्रह्मण आत्मवेन पर्य-

सानोदातरकमेन्त्याभावदतत्वमत्ययः । अविज्ञातं विजानतामित्युतरार्धीये संगृहीतं विवृणोति—

अनुवादमात्र इत्यादिना । हेत्वरथस्त्वेनति । अयमरथः—

पूर्वंषां ब्रह्म

विजानतामविज्ञातत्वेनैव ब्रह्मः प्रांसिद्धत्वादिदानोमप्यविषयतया ज्ञानं सम्यग्ज्ञानं तथा पूर्वंषामविदितं विज्ञातत्वेनैव ब्रह्मः प्रासिद्धत्वादिदानोऽमपि विषयतया ज्ञानमसम्यग्ज्ञानमिति ।

बुद्धचादिविषयं सदूरतया बुद्धिरात्मा मन आत्मेन्द्रियमालमेति विज्ञानं वेदवाक्यैः ब्रह्म

बौद्धादीनां प्रसिद्धं तत इदानोमपि तन्मात्राहडभिमतस्म्यर्थः ।

केन द्वारेण तद्विषयतया तद्गम्यतामिल्याकाक्षायामाह—

प्रतिबोधेति ।

ममृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते ।

ज्ञोधं प्रति बोधं प्रतीति वोध्सा सर्वप्रत्ययवध्यार्था । बौद्धा हि सर्वे प्रत्ययास्तमलोहवन्निर्याविज्ञानस्वरूपात्सव्याप्त्वाद्विज्ञानस्वरूपावभास-स्तदुण्यावभासश्श्रावड्तमा तद्लक्षणोदग्रिवदुपलभ्यत इति तेन ते द्वारीकृतसव्न्यात्मोपलब्धः । तस्मात्प्रतिबोधावभासप्रत्यगात्मतया यदृद्रिदन्तद््रह्म तदेव मतं ज्ञातं तदेव सम्यग्ज्ञानवत्प्रत्यगात्मविज्ञानं न विषयाविज्ञानम् । आत्मवित् प्रत्यगात्मानमेक्षदिति च कठके । अस्तु-तत्वं हि विन्दति इति हेतुवचनं विपर्यये मृत्युपास्ते । विषयात्मविज्ञाने हि मृत्युः प्रारब्ध इत्यात्मविज्ञानामृतत्वनिमित्तमिति युक्तं हेतुवचनममृतत्वं हि विन्दति इति । आत्मज्ञानेन किममृतत्वमुपाद्यते । न । कथं तहिं । आत्मना विन्दते स्वेनैव नित्यात्सस्वभावेनामृतत्वं विन्दते ।

संग्रहार्थं विवृणोति—ज्ञोधं प्रतीत्यादिना । यथाडसिल्कारीरे बुद्धिपरिणामा जडा अपि चिद्यास्ततया संवेदनवद्भासन्त इति संभाव्यते । जडानां स्वभावविकप्रकांशाहुपपत्तेः । तथा सर्वशरीरेषु बौद्धाः प्रल्यया यब्यास्ततया संवेदनवद्रासन्ते सोपस्तीति संभाव्यते । एतदुक्तं भवति—श्रोतृशारीरावच्छिन्नबौद्धप्रत्ययसाक्ष्येकत्वमर्थः । तदितरसर्वशारीरावच्छिन्नबौद्धप्रत्ययसाक्ष्येकत्वदर्शः । चिन्मात्रे व्यावर्तकधर्माहुपलभाद्वक्तव्ये चानात्मत्वादिदोषप्रसङ्गादसंभावितमेकत्वं तदेव ब्रह्म स्वमिति वाक्यबुद्धया दृष्टत्वातविषयतया प्रकाशते ब्रह्मासोति यस्मात्तदनन्यत्वाद्वानवभासयति तदनयावभास आत्मा सर्वजडविलक्षणो डवगन्तुं शक्यते तस्मादित्युपसंहारः । प्रतिबोधमवभासश्श्रितप्रतिबिम्बवास्तेषां प्रत्यगात्मतया डव्यभिचारितस्वरूपेण विम्बस्थानोयैनकेन रूपेण यदह्रवेदनं तत्सम्यग्दर्शनमित्यर्थः । विषयविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं न भवतीत्यत्र हेतुमाह—आत्मव्वेनैति । ब्रह्मण आत्मवित् विषयस्वासंभवादित्यर्थः । अद्वयानन्दरुपस्य सर्वज्ञत्वादिर्यमकस्य ब्रह्मणः शाब्देकसमधिगम्यस्वातात्स्थस्यापरोक्षत्वं न संभबति किं तु प्रत्यगुरुपेणैवेत्यमिप्रेत्य कठकेडपि विशेषणमित्यर्थः । प्रत्यक्षादपरोक्षब्रह्मज्ञानं तदेव सम्यग्ज्ञानमित्यत्र को हेतुरित्याराङ्चापरोक्षबन्धाध्यासस्य परोक्षज्ञानाश्रितत्वेनसंभावादपरोक्षज्ञानस्य च तद्विरतत्वेनैवामृतत्वसाधनत्वादित्युत्तरवाक्यार्थः संगृ-हाति—अमृतत्वं हीति । सूत्रं विभजते—विषयात्मोति । विषयेपु बुद्ध्यादिप्वात्मविज्ञाने विषयतया च व्यतिरिक्तस्योपास्ततया ज्ञाने मृत्युः प्रारभते भयमिति प्रसिद्धं बुद्ध्यादिसंघातात्मनां मन्यमानेपसकस्य च कर्तृत्वश्रानित्वे च । “अथ ये न्यथाडतो विदुरन्यराजास्ते क्षय्यलोका भवन्ति” इत्यादिश्रुतिषु । “तस्माच्छोक-

वीयं विदयया विन्दतेsड्मृतममू॥१२॥४॥

नाऽऽलम्बनपूर्वकमू। विन्दत इत्यात्मविज्ञानापेक्षमू। यदि हि विद्योत्पाद्य-ममृतत्वं स्यादनित्यं भवेक्कर्मकार्यवतू। अतो न विद्योत्पाद्यमू। यदि चाऽऽत्मैवाऽऽमृतत्वं विन्दते किं पुनर्विद्यया कियत इत्युच्यते। अनात्मविज्ञानं निवर्त्यन्ती सा तन्निवृत्या स्वाभाविकस्याऽमृतत्वस्य निमित्तमिति कल्प्यते। यत आह वीर्यं विद्यया विन्दते। वीर्यं सामर्थ्यमनाऽऽध्यारोपमायास्वान्तध्वान्तनभिवाव्यलक्षणं बलं विद्यया विन्दते। तच्च किंविशिष्टमू। अमृतमाविनाशि। अविद्याजं हि वीर्यं विनाशि। विद्ययाऽविद्यया बाध्यत्वातू। न तु विद्यया बाधकोऽस्तीति विद्याजममृतं वीर्यमू। अतो विद्याऽमृतत्वे निमित्तमात्रं भवति। "नायं मात्तमा बलहीनेन लभ्यः" इति चाऽऽडडर्थवणो लोकेऽपि विद्याजमेव बलम्-

भवति न शरीरादिसामर्थ्यं यथा हस्त्यादौः। अथवा प्रतिबोधविदितं मतमिति सकृद्विशिष्टवाक्यविपर्यासानन्तरस्तत्कारणस्वप्रतिभासविच्छिद्यते 'मात्सवित्' इत्यादिदृष्टिशु चाऽऽडडर्थज्ञानामृतत्वनिमित्तं प्रतिद्यमित्यर्थः। नाऽऽलम्बन-पूर्वकस्मिति किंचिदुपास्यमालम्बनं कृत्वा तदुपासनसाध्यतया न विन्दत इत्यर्थः। कथम्-

तर्हि विन्दत इति प्रयोग इत्याकाऽऽडड्यायामाह—आत्मविज्ञानापेक्षामिति। आत्मविज्ञानेन मर्त्यत्वब्रह्मामृत्तिमुपेक्ष्यत इत्यर्थः। मुच्यार्थे बाध्यमाह—यदि हीत्यादिना। अनात्मा विज्ञायते येन तद्नानात्मविज्ञानमाननिवृत्तौ चाऽऽत्मज्ञानमिल्यर्थः। पुनर्ज्ञानान्तरोदयेन वन्ध्याडडहायां कयं सकृद्ज्ञाननिवृत्तिमात्रेणाऽऽमृतत्वनिमित्तत्वं ज्ञानस्येत्याशङ्कचाऽऽह—यत आहेति। स्व्यान्तोडवच्छेदो भवति येन ध्वान्तेन तद्वान्त-ध्वान्तमध्यगतो मनुष्यः स्वाऽऽत्मानं शाङ्करमाया जीवन्मुक्तिमझानं स्वान्तध्वान्तमू। एतैः सर्वैरभिवन्दनीयो न भवत्यात्मा येन विद्याऽऽकतेनाऽऽतिशयेन तद्वीर्य-

विद्धाडSभते। पूर्वसिद्धस्याऽज्ञानादेराशान्मायायाश्च स्वतो जीवन्मुक्तत्वाभावादभिनवस्या-ज्ञानस्योत्पत्तौ कारणभावातू। प्रवृत्तफलकर्मक्षयस्य चाऽज्ञानलेशस्य द्वैतावभासस्य च विद्धादनभिवावकत्वातू। दुर्वलत्वाद्वाऽऽश्रितोयते सम्यग्ज्ञानस्याऽमृतस्वहेतुत्वमित्यर्थः। न तु विद्यां चेष्टकयमविनाशि कृतकस्य विनाशित्वान्नियमादित्याऽऽडडह—न तु विद्यया इति। यावदेवातं जायमानो द्वैतावभासो विद्यया बाध्यत एव न मामभिववितुं शक्तोऽतस्यवश्टम्भो वीर्यं तस्याऽविनाशोऽमृतत्वं तत्कारणविद्याया अबाध्यत्वाभिप्रायेणो-

च्यते न स्वरूपनाशभावाभिप्रायेणोऽर्थः। प्रतिबोधपदस्य योगिकर्मे व्याख्याय रुढ्यभिप्रायेण 'व्याचष्टे—अथवोति। अशेषतया विपरीतो निरस्तः संस्कारो येन

[२ द्वितीय: आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्यसमेता। २१ खण्ड: ]

इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनाष्टिः। भूतेषु भूतेषु विचित्य धीरा: प्रेत्यास्मालोकादमृता भवन्ति ॥ १३ ॥ ५ ॥

तदेव मतं ज्ञातं भवतीति । अथवा गुरुपदेश: प्रतिबोधस्तेन वा विदितं मतमित्युभयत्र प्रतिबोधशब्दप्रयोगोऽस्ति । सुषुप्तप्रबुद्धो गुरूणा प्रति-चोधित इति । पूर्वं तु यथार्थम् ॥ १२ ॥ ४ ॥

तदेव मतं ज्ञातं भवतीति । अथवा गुरुपदेश: प्रतिबोधस्तेन वा विदितं मतमित्युभयत्र प्रतिबोधशब्दप्रयोगोऽस्ति । सुषुप्तप्रबुद्धो गुरूणा प्रति-चोधित इति । पूर्वं तु यथार्थम् ॥ १२ ॥ ४ ॥

इह चेदवेदीदित्यादि कर्तव्यतयोक्तिविपर्यये विनाशश्रुति: । इह मनुष्यजन्मनि सत्यवशयमात्मा वेदितव्य इत्येतद्विधीयते । कथं इह चेदवे-दीदितवान् । अथ सत्यं परमार्थतस्त्वमस्त्यवश्यं तस्य जन्म सफलमि-स्ति । न चेदिहवेदीदृशौ विदितवान्न तु तद्वृत्तचौ जन्म । अपि न च महती विनाष्टिर्महान्विनाशो जन्मस्मरणप्रबन्धाविच्छेदप्राप्तिलक्षण: स्यातस्त-स्माद्वश्यं तद्विच्छेदाय ज़ेय आत्मा । ज्ञानेन तु किं स्यादित्युच्यते । भूतेषु भूतेषु । चराचरेषु सर्वेष्वित्यर्थ: । विचित्य । पृथदनिष्ठैक्यमात्म-तत्त्वं संसारधर्मैरस्पृष्टमात्मभावेनोपलभ्येन्त्यर्थ: । अनेकार्थत्वाद्वातूनाम् । न पुनरश्रित्वेति संभावति विरोधात् । धीरा: । धीमन्तो विवेकिनो विनि-वृत्तबाह्याविषयाभिलाषा: । प्रेत्य । मृत्वाडस्मालोकाद्च्छरीराद्यात्मलक्-षणाद्यावृत्तममत्वाहंकारा: सन्त इत्यर्थ: । अमृता अमरेणधर्माणो नित्यविज्ञानामृतस्वभावा एव भवन्ति ॥ १३ ॥ ५ ॥

इह चेदवेदीदित्यादि कर्तव्यतयोक्तिविपर्यये विनाशश्रुति: । इह मनुष्यजन्मनि सत्यवशयमात्मा वेदितव्य इत्येतद्विधीयते । कथं इह चेदवे-दीदितवान् । अथ सत्यं परमार्थतस्त्वमस्त्यवश्यं तस्य जन्म सफलमि-स्ति । न चेदिहवेदीदृशौ विदितवान्न तु तद्वृत्तचौ जन्म । अपि न च महती विनाष्टिर्महान्विनाशो जन्मस्मरणप्रबन्धाविच्छेदप्राप्तिलक्षण: स्यातस्त-स्माद्वश्यं तद्विच्छेदाय ज़ेय आत्मा । ज्ञानेन तु किं स्यादित्युच्यते । भूतेषु भूतेषु । चराचरेषु सर्वेष्वित्यर्थ: । विचित्य । पृथदनिष्ठैक्यमात्म-तत्त्वं संसारधर्मैरस्पृष्टमात्मभावेनोपलभ्येन्त्यर्थ: । अनेकार्थत्वाद्वातूनाम् । न पुनरश्रित्वेति संभावति विरोधात् । धीरा: । धीमन्तो विवेकिनो विनि-वृत्तबाह्याविषयाभिलाषा: । प्रेत्य । मृत्वाडस्मालोकाद्च्छरीराद्यात्मलक्-षणाद्यावृत्तममत्वाहंकारा: सन्त इत्यर्थ: । अमृता अमरेणधर्माणो नित्यविज्ञानामृतस्वभावा एव भवन्ति ॥ १३ ॥ ५ ॥

बोधेन स प्रतबोधो युगपत्कृत्स्नाविद्यातत्कार्यनिवर्तक: सद्योमुक्तिहेतुरित्यर्थ: । प्रतिबोधश-बदख्वेधा व्याख्यातस्तत्राडडद्यं व्याख्यानं युक्तमित्याह—पूर्वं त्विति । गुरुपदेशे सत्यापि प्रतिबोधन्यापकात्मांशानं विनाडपरोक्षावगमसंभवात्स्योमुच्यत इशशाब्दीयत्वादित्यर्थ: ॥ १२ ॥ ४ ॥

बोधेन स प्रतबोधो युगपत्कृत्स्नाविद्यातत्कार्यनिवर्तक: सद्योमुक्तिहेतुरित्यर्थ: । प्रतिबोधश-बदख्वेधा व्याख्यातस्तत्राडडद्यं व्याख्यानं युक्तमित्याह—पूर्वं त्विति । गुरुपदेशे सत्यापि प्रतिबोधन्यापकात्मांशानं विनाडपरोक्षावगमसंभवात्स्योमुच्यत इशशाब्दीयत्वादित्यर्थ: ॥ १२ ॥ ४ ॥

इह चेदवेदीदित्यादिवाक्यार्थ संगृहीतं विवरण्योति—इह मनुष्यजन्मनीत्यादिना । विरोधादिति । एकस्मिन्नरंशे चिन्मात्रे चेतनस्योर्ध्वाधोदेशनाविशनस्येष्टकानामिवसंभ-वादित्यर्थ: । ॥ १३ ॥ ५ ॥

इह चेदवेदीदित्यादिवाक्यार्थ संगृहीतं विवरण्योति—इह मनुष्यजन्मनीत्यादिना । विरोधादिति । एकस्मिन्नरंशे चिन्मात्रे चेतनस्योर्ध्वाधोदेशनाविशनस्येष्टकानामिवसंभ-वादित्यर्थ: । ॥ १३ ॥ ५ ॥

१ घ. च. छ. व. रक्ष°

ब्रह्म ह देवेभ्य इति बह्मणो दुर्विज्ञेयतोक्कियत्नाधिय्यार्था । समाना ब्रह्मविद्या यदधीनः पुरुषार्थः । अत ऊर्ध्वमर्थवादेन बह्मणो दुर्विज्ञेयतौच्यते । तद्विज्ञाने कथम् नु नाम यत्नाधिकं कुर्यादिति । शमाद्यर्थो वाडड्वायोडभिमानशानात् । शमादि वा ब्रह्मविद्यासाधनं विधित्सितं तद्योडुपरमर्थवादः । न हि शमादिसाधनरहितस्याध्यात्मविद्याध्यनिमित्ताभिमानाद्देष-दियुक्तस्य ब्रह्मविज्ञाने सामर्थ्यमस्ति । व्यावृत्ताशेषविषयप्रत्ययग्राह्य-स्वाद्ध्राणः । यस्माच्छाग्न्यादीनां जयाभिमानं शातयति । ततश्श ब्रह्मविज्ञानं दर्शयत्यभिमानोपशमे । तस्माच्छमादिसाधनविधानार्थोडयमर्थवाद इत्यवसीयते । सगुणोपास्नार्थो वाडपोच्यते । नेदं यदि॑स्मुपारसक् इत्युपारसत्वं ब्रह्मणोडपोदितमपोदितत्वादनुपास्यत्वे प्राप्ते तस्यैव ब्रह्मणः सगुणत्वेनाधिदैवमध्यात्मं चोपासनं विधातव्यमित्येवमर्थो वेद्याधिदैवतं तह्यनित्युपासितव्यमिति हि वक्ष्यति । ब्रह्मेति परो लिङ्गात् । नह्यान्यत्र परादेश्वराज्ञित्यसर्वज्ञत्परिरूढोऽन्यादृष्टस्तु वज्रादिकतु सामर्थ्यमस्ति तन्न शशाक दृढधृतिमत्यादिलौकिकादृष्टादृष्टाद्वह्मशब्दवाच्य ईश्वर इत्यवसीयते । नह्यस्यतादृग्रूपस्तुं दृढधृतिं नोत्सहते वायुरप्डदातुम् । ईश्वरेच्छया तृणमपि वृदृं भवतीत्युपपद्यते । तत्सिद्धर्जगतो नियतप्रवृत्तेः । श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धिभिर्नित्यसर्वविज्ञान ईश्वरे सर्वात्मनि सर्वशक्तौ

इति ब्रह्म हेत्यादिल्यायिकास्यालात्पर्य संग्रहीतं विवरणोति-समाप्तेत्यादिना । तात्पर्यांतरमालोक्यैक्यायाः संग्रहाति- सगुणतेति । संग्रहीतं विवरणोति-नेदं दिति । एतद्वाक्याल्यति-नह्यान्यत्रेत्यादिना । कथम् तर्हीश्वरसिद्धिरित्याकाक्षायामाह-तत्सिद्धिरिति । नव श्रुत्यादिभिरेवेश्वरे सिद्धे किमिति जगतो नियतप्रवृत्तिलिङ्काक्षायामाह-श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धिभिरिति । यावत्करेण संभवो नात्रगृह्यते तावच्छाब्दप्रतिपन्नोडपेश्वर्रो न निश्रीयत इर्ध्वादतश्राक्षप्रतिबन्धादः शास्त्रार्थ-स्वेष्ट्वरस्य निश्श्रयाय सामान्यतो दृष्टमनुमानं शाब्दाग्राहकरूपं सूत्रे-दर्शयति ।

[१ तृतीयः आनन्दगिरिहृतटीकासंवलितशांकरवाग्यभाष्यसमेता । २३ खण्डः ]

सिद्धेऽपी शास्त्रार्थनिश्चयार्थमुच्यते । तस्येश्वरस्य सन्देहावसिद्धिः कुतो भवतीत्युच्यते । यदिदं जगद्वैचित्र्यगन्धर्वयक्षरक्षःपितृपिशाचादिलक्षणं चैवैतद्विविधप्राण्युपभोगयोग्यस्थापनसाधनसंबन्धि तद्वैचित्र्यकुशलशिल्पिभिरपि दुर्निर्माणं देशकालानिमित्तानुरूपनियतप्रवृत्तिनिबन्धनभूतदृककर्मविभागेज्यप्रयत्नपूर्वकं भवितुमर्हति । कार्यत्वे सति यथोक्तलक्षणत्वात् । गृहप्रासादस्थशयनासनादिवृद्धिपक्ष आत्मादिवत् । करणं एवेति चेत् । न परतन्त्रस्य निमित्तमात्रत्वात् । यदिदमुपभोगवैचित्र्यं प्राणिनां तत्साधानवैचित्र्यं च देशकालनि-

णोच्यते । एतद्वारेण्यति—तस्यैश्वरस्यैत्यादिना । अनादिप्रसिद्धकर्तृत्व्यतिरिक्तं जगद्‌दर्मकृत्य यद्यपिेश्वरः सिषाधयिषितस्तथाडपि जगतो बहूनि विशेषणानि संसारिविलक्षणकर्तृसंभावनाय, नैयायिकास्तु न्याय्यस्य पक्षधर्मताबलाद्यपकविशेषः पक्षधर्मः । सिष्यति ततः स्वतन्त्रमचुमानमीश्वरनिश्चयकमाहुः । तदूषणं प्रकटार्थे दृष्टान्तं । सामान्यतो दृष्टं रच्यति । एतदेजगद्‌दृष्टान्तेन कमेणा च विभागे या जिज्ञासित तत्पूर्वकं भवितुमर्हति । अतः जगत्रिमित्तहष्टान्तनिष्प्रपञ्च्यो यो जीवां प्रयन्तस्तदपूर्वकत्वं जगतः । सिद्‌धमिति सिद्धसाधनत्वं वदतां निरोश्वरवादिनां निरासाय विशेषणं भोक्तृकर्मविभागेझते । न हि जीवानेमते भोक्तारोडस्मिन्न्देशे काले वाड्‌क्ष्य कर्मफलस्यैति विभागज्ञानं संभावयति । विशेषानभिज्ञत्वादित्यर्थः । यथोक्तलक्षणत्वादिति । विचित्रत्वादित्युक्ते व्यभिचारः स्यात् । आत्मादिस्वभाववैचित्र्यस्य प्रयत्नपूर्वकत्वाभावाद्दर्शे कार्यत्वे सतीति विशेषणम् । कार्यवादित्यकेद्‌बुद्धिपूर्वकारिकार्ये विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकत्वं नास्तीत्यनैकान्तिकत्वं स्यादिति । यद्विचित्रं तद्विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकं यथा गृहादि । जानात्येव हि तक्षादिरयं गृहादिरस्य स्वामिनो द्रव्यदानादिपूर्वकं वाड्‌क्ष्य निर्माणमित्यं चेतित ततः न साध्यवैकल्यं यथाशब्दं हि साधनदूषणे । नामिप्रायवशात् । विपक्षे व्यतिरेक आदिमादिवदित्युदाहरणम् । यद्‌भिवागज्ञप्रयत्नपूर्वकं न भवति तद्रिदृशकार्यमपि न भवति । यथाड‌ड्‌स्तमाकाशादित्यन्वयलत्यतिरेकप्रयोग इत्यर्थः । विचित्रकार्यत्वमस्तु विभावज्ञप्रयत्नपूर्वकत्वं न भविष्यति कि बाधकं जगदैचित्र्यस्य कमवैचित्र्यादेव संभावदतः पक्ष एव साध्यभावरहाझ्याद्वा शाङ्कितविपक्षे वर्तमानो

हेतुः शाङ्कितव्यभिचार इत्यभिप्रेत्याडSह—करणं एवेति चेतिति । परिहरति—न कर्तृपरतन्त्रस्य कर्मणो निमित्तमात्रत्वात्स्वातन्त्र्येण निमित्तत्वसंभाववात्कार्यवैचित्र्यस्य भोक्तृभङ्‌गप्रसङ्गो बाधकः कर्तारमन्तरेण । अतः पक्षे साध्यभावरहाझ्यादचुपपत्ते शाङ्कितव्यभिचारित्वमिति भावः । संग्रहवाक्यस्य पूर्वपक्षभागं विवृणोति—यदिदमित्यादिना । यदिदमीश्वरा-

१ च. ९ 'मविशेषवत्' । २ ज. 'गावशेषपञ्' । १ छ. द्व. श. 'ति न क' ।

मित्तानुरुपनियतप्रवृत्तिनिवृत्तिकर्मं च तन्न नित्यसर्वज्ञकर्तृकं । किं तर्हि कर्मण एव तस्याचिन्त्यप्रभाववात्सर्वेश फलहेतुत्वाभ्युपगमात् । सति कर्मणः फलहेतुत्वे किंमीश्वराधिकलपनयेतिन । नित्यसयेश्वस्य नित्यसर्वज्ञशक्तेः फलहेतुत्वं चेति चेत् । न कर्मण एवोपभोगवैचित्र्याश्रुपपत्तेः । कर्मपि हि कर्तृकृतकत्वात् । चितिमात्रफलनिर्वृत्तिः । हि कर्म तत्वयत्वोपपादयितुं सदेशान्तरे कालान्तरे वा सन्नियतनिमित्तविशेषापेक्षं कर्तुं फलं जनयिष्यतीति न युक्तमनेपेक्ष्याव्यादात्मनः प्रयोक्कु कर्तैव फलकाले प्रयोक्तेति चेन्तया निर्वृत्तितोडसि त्वां प्रयोक्क्ये फलाय यदात्मानुरुपं फलमिति न देशकालनिमित्तविशेषाभिज्ञात्वात् । यदि हि कर्ता देशविशेषाभिज्ञः सन्स्वातन्र्येण कर्म नियुङ्क्ते यत्तदनिष्टफलस्याप्रयोक्ता स्यात् । न च निरनिमित्तं तदनिच्छ्याडडत्मसमवेत्तं तच्चर्मवद्विकरोति कर्म । न चाऽऽत्मकृतमकर्तृं सस्कान्तमनिद्रकृतं भवति प्रधानकर्तुसमवेतत्वात्कर्मणः । भूताश्रयमिति चेत्न साधनत्वात् । कर्तृक्रियाया: साधनद्वयेऽपि वैपम्यनैर्गुण्यदोषपरिहाराय कर्मणो जगद्वैचित्र्यहेतुत्वमित्थं तत्त्वप्रतिपचं विहायापूर्व ईश्वरः करण्यते धर्मी तस्य फलहेतुत्वं च धर्मः कल्पनीय इति गौरवं स्यादित्याह—न नित्यस्येश्वस्येति । सति लाघवे गौरवं दूषणं स्यादेह तदस्तित्वाभिप्रेत्य सिद्धान्तवितृणोति—न कर्मण एवेत्यादिना । आत्मनोडनत्यपवर्तिकमपेक्ष्य कर्म चेत्न फलं जनयति तर्हि कर्ता जीव एव प्रयोजकोऽस्त्वति शङ्क्तस्वा परिहरति—कर्तैवेत्यादिना । अनिष्टफलभोगसिद्ध्यनथाऽऽत्मनः कर्तुः कर्मनियत्रत्वं न संभवति । चेतर्हि निर्निमित्तमेव कर्म फलकारण परिणमत इति जरत्कर्ममीमांसकानां मतमाश्रित्याडडह—न च निर्निमित्तमिति । कर्तुरनिच्छया कर्म विकरोतीत्यत्र दृष्टान्ताभावाच्चर्मणोडपि विकारस्य सनिमित्तत्वादित्यर्थः । यच्च सोगतेनोच्यते फलकालपर्यन्तं कर्तुरवस्थानाभावात्कर्तृसमवेतं कर्म किन्तु क्षणिकविज्ञानेऽडडडस्मन् कृतं कदाचित्फलस्याऽऽSकृष्टं भवति । यथाडयस्कान्तो मणिः कदाचिच्चेतेन प्रयुक्तोऽन्यददपि लोहम्य प्रेरको भवति तद्वदिति तत्राडडह—न चाऽऽत्मकृतमिति । करणादीनी कारणानि यत्: प्रेरयन्करोति स प्रधानकर्ता । तत्समवेत्तं कर्म प्रसिद्धं तस्य च फलकालपर्यन्तं स्थायित्वमेष्टं व्यम् । अन्यथाsड्कुस्याभागकृतविप्रणाशप्रसङ्गात्प्रलयभिज्ञाप्रामुख्याचेत्यर्थः । लोके यतिकाभिप्रायमुद्दावाल्य दूषयति—भूताश्रयमित्यादिना । आधुनिककर्ममीमांसकानां

९ घ. च. छ. झ. ज. 'निमि' ।

[ तृतीय: आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेता | २५ खण्ड: ] भूतानि भूतानि क्रियाकालेsनुबूतव्यापाराणि समासौ च हलादिवल्कर्षा परित्यक्तानि न फलं कालान्तरे कर्तुमुत्सहन्ते न हि हलं क्षेत्राद्वीर्रीहिनग्रूहं प्रवेशयति भूतकरषणोश्वादिचेतनस्वात्स्वत:प्रवृत्त्यनुपपत्ति: । वायुवादिति चेन्नासिद्धत्वात् । न हि वापोराचितिमत: स्वत:प्रवृत्ति: सिद्धा रथादिवद्र- शनात् । शाखादिर्वाण एवति चेच्छाश्रितं हि क्रियात: फलसिद्धिर्‌माह तेष्वरादे: स्वर्गकामो यजेतेत्यादि । न च प्रमाणाभिगतत्वादनर्थकं युक्तमत्र । न चेश्वरास्तित्वे प्रमाणान्तरमस्तीति चेत् । न हेत्व्याहानानुपपत्ते: । क्रिया हि द्विविधा हष्टफलाडSष्टफला च । हष्टफलाडपि द्विविधाडनन्तर- फलाsनन्तरफला च, अनन्तरफला गतिभुजिलक्षणा । कालान्तरफला च कृषि-सेवादिलक्षणा । तत्रानन्तरफला फलापवर्गिण्येव कालान्तर- फला तूत्पन्नप्रध्वंसिनी । आत्मसेवयादीनां हि कृषि-सेवादे: फलं यतो न चोभयानियायव्यतिरेकेण स्वतन्त्रं कर्म ततो वा फलं हेत्स्मु । तथा च कर्मफलप्राप्तौ न हेत्व्याहानानुपपद्यते । तस्माच्छान्ते यागादिकर्मणि नित्य: कर्तृकर्मफलाविभागो$दृष्टरूपेण फलदातृ- मतमुद्धावयति——शास्त्रादिल्यादिना । यजतेत्यस्यात्पदात्सामान्येन समाहितसाधनं याग: प्रतीयते । कस्य समीहितस्य साधनमिति विशेषोपाकाङ्क्षायां स्वर्गकामपदसन्निधाना- स्काम्यमालस्य वर्गसाधनत्वं यद्यप्यग्न्यते तथाडपि क्षणिकस्य यागस्य कालान्तरीयस्वर्गसाधन- धनत्वासंभवात्रिपफलत्वादश्रद्धत्याशाङ्काडSह——न चेति । औषधपानादे: कर्मण: स्थायि- संस्कारद्वारेण कालान्तरीयाग्यादिफलहेतुत्वसिद्धेर्योगस्य श्रुतसाधनत्वनिर्वाहाय स्थायि- चान्तरापूर्व परिकल्प्यते तेन नत्वानर्थक्यं निर्दोषवाक्यादिगतत्वादित्यर्थ: । श्रुतसाधनत्वासि- द्वयान्‍यथाडनुपपत्त्या किमिति श्वर एव तेऽत्राडSह——न चेश्वरास्तित्त्वे प्रमाणमन्यथाडप्युपपत्ते: । न च ममान्तरमस्ति । तद्रिप्रश्रुत्यादेरथवाद- स्वादित्यर्थ: । नापूर्वद्वारेण श्रुतनिर्वाह: कल्पनीय: यद्यपवहितफलं कर्म तच्चेतनयैव प्रयुक्त- फलामिति दृष्ट्वा व्यासेरहिनिमसङ्गादत: श्रुतसाधनत्वसिद्धेर्‌न्यथाडनुपपत्त्येश्वर: फलदाता कल्पनीय इत्याह——न हेत्वेति । संग्रहवाक्यं विगृणोति——क्रिया हीत्यादिना । फलोदयेनापवर्गो नाशो यस्मात् सा फलापवर्गिणी न फलदातारे$पेक्षते इत्यर्थ: । उत्पन्ना सती फलमदत्त्वैव प्रध्वंसते तत्सतत्र फलदातारं कालान्तरे$पेक्षते इत्यर्थ: । यागादिफलं कर्माडSभिज्ञेन दीयमानं व्यवहितफलं वार्स्सेवाफल- दित्याह——तस्माच्छान्ते यागादीति । ननु जीवस्तावद्वोपभोगसाधननियन्ता,

पत्यते स चाड्मभूतः सर्वस्य सर्वक्रियाफलप्रत्ययसाक्षी नित्यविज्ञानस्वभावः संसारधर्मैरसंस्पृष्टः श्रुतेश्च "न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः" "जरां मृत्युमत्येति" "विजरो विमृत्यु"ः "सत्यकामः सत्यसंकल्प एष सर्वेश्वरः पुण्यं कर्म कारयति" "अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति" "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने" इत्याद्या असंसारिण एकस्याड्मनो नित्यमुक्तस्य सिद्धौ श्रुतयः । स्मृतयश्व सहस्रशो विद्नान्ते । न चार्थवादाः श्लोक्यन्ते कल्पयितुम् । अनन्ययोगित्वे सति विज्ञानोत्पादकत्वात् । न चोत्पन्नं विज्ञानं बाध्यते । अप्रतिषेधाच्च । न चेश्वरौ नास्तीति निषेधोडस्ति ।

तस्यापीश्वरः फलदाने नियंता चेष्टिष्यते तर्हि नियन्तुः स्वयमितरक्तनियम्यस्वीकारादिश्वरस्याप्यनयो नियंता प्रसज्येत नियन्तृत्वाविशेषात् । अतोडनवस्थाप्रसङ्गाद्धितमनुमानिमिश्रस्याराङ्ङSSह — सर्वस्येत्यादि । कल्पितभेदमात्रेण नियम्यनियामकभावोपपत्तेस्तात्त्विकभेदवैकाशः । तात्त्विकभेदेऽपि च घटादिवत्कार्यत्वादिप्रसङ्गस्ततोऽतिरिक्तनियम्यत्वाभावान्नियाम्यत्वव्यावृत्तेः । राजवदीश्वरः फलदात्ता चेतर्हि निम्रहानुमहकृत्वादागादिमान्स्यात्तत्रSSह — सर्वक्रियाफलप्रत्यय इति । यथा लोकीयसाक्षी कस्यचिज्जयहेतुर्नान्यस्य पराजयहेतुरपि न रागादिमान्कस्यचिदिति । यथोपलब्धभापित्वात् तथेश्वरः कियादिसाक्षी रागादिमान्न भविष्यति । अनुरूपादातृत्वात् । राज्ञः—

प्यसाक्षीन्द्रण्डयन्साधून्यपरिरक्षन् रागादिमान्कथ्यत इति भावः । साक्षित्वे तर्हेश्वरस्येक्षणक्रिया स्यात्त्रात्रेतिSSह — नित्य इति । नित्यविज्ञानस्वभावस्यानिर्वाच्यविषयावच्छिन्नसाक्षित्वं कल्पितमित्यर्थः । सर्वस्य जीवस्याऽऽड्मभूतेश्वरस्तर्हि संसारधर्मैलिप्येत संसार्यभेदादित्याराङ्ङSSह — संसार इति । न केवलमुपपत्तीरेश्वरसिद्धेः श्रुतेरपि— श्रुतीरुदाहरति — न लिप्यत इत्यादिना । स्मृतयश्व — "यथा सर्वगतं सूक्ष्मम्" " ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेSर्जुन तिष्ठति" इत्याद्याः । यदुक्तमर्थवादवद्वादग्रामाण्यं तत्रSSह — न चेति । ईश्वरविषयाणि वाक्यानि न कर्मविधिसंनिधिसमाश्रतानि । अतोऽनन्योषपत्वे सति बोधकत्वात्त्वोयं प्रमाणानि कर्मविधिवाक्यवदित्यर्थः । किंचार्थवादत्वेSपि नाप्रामाण्यं पदसमत्ववेलेन जायमानस्य ज्ञानस्य बाधादर्शनात्स्वःप्रामाण्यादस्य बाधयिता नोपपद्यत इत्याह — न चोत्पन्नमिति । इतश्च नाप्रामाण्यमिमित्याह — अप्रतिषेधाच्चेति । यथा द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्ते चैवामूर्ते चैति प्रस्तुत्य नेति नेतीति परस्तात्प्रतिषेधाति

९ ग. घ. च. ह. झ. वाडक्षः' २. घ. च. छ. 'दत्वे च । ३ प्र. च. छ. झ. 'पत्तिभिरः । ४ झ. तो तान्य ।

[ ३तृतीय: आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्यसमेता। २७ खण्ड: ] प्राप्त्यभावादिति चेत्नोकत्वात्। न हिंस्यादितित्यपत्यभावप्रतिषेधो नाडडस्मयत इति चेत्न। ईश्वरसद्भावे न्यायस्योक्तत्वात्। अथवादृष्टप्रतिषेधिति कर्मणः फलदानं ईश्वरकालानां न प्रतिपेधोऽस्ति। न च निमित्तान्तरनिरपेक्षं केवलेन कर्मैव प्रयुक्तं फलदं हेतुम्। नच विनष्टोऽपि योगः कालान्तरे फलदो भवति। सेयं बुद्धिरेवेत्यपकं सहेतुकत्वादेकस्मिन्नैश्वरबुद्धेस्तु संस्कृतायां यागादिकर्माणि विनष्टेऽपि कर्माणि सेच्यादिविश्वराट्फलं कर्तृभवतीति युक्तम्। न तु पुनः पदार्था वाक्यशतेनापि देशान्तरे कालान्तरे वा स्वं स्वं स्वभावं जहति नहि देशकालान्तरेषु चाश्रितरूपणो भवति। एवं कर्मणोऽपि कालान्तरे फलं द्विप्रकारमेवोपलभ्यते। बीजक्षेत्रसंस्कारपरिरक्षाविज्ञानवत्कर्तृपेक्षफलं कृष्यादि विज्ञानवत्सेच्यादिबुद्धिसंस्कारापेक्षफलं

नैवमीश्वरं प्रस्तुत्य प्रतिषेध उपलभ्यत इत्यर्थः। प्रतिषेधभावः सत्त्वाच्च भवति किंत्वप्राप्तस्वात्। यथा रागतः प्राशा भूताहिंसा निषिध्यते नैवमीश्वरस्य प्राप्तिरस्तीत्यनन्यथासिद्धिमार्गद्वयम्—प्राप्तिरत्यागादिना। अप्राप्तिप्रतीतिसद्भावाच्च। प्रकरणान्तरणव्याचष्टे—अथेति। स्वर्गकामो यजेतेत्यादिशाखं यागस्य फलदात्रीणि शक्तिं योतयति न सहकार्यन्तरं निषेधयति। वाक्यभेदप्रसङ्गादित्यर्थः। इत्थं शाखमयोगव्यवच्छेदकं वाच्यं नान्ययोगव्यवच्छेदकम्। वृक्षचन्दनवनितादिनिमित्तनिरपेक्षस्य कर्मणः फलहेतुत्वानुपलम्भात्। अतो यथा मानरसिद्धं वृक्षचन्दनवनितादिमित्तवदथेश्वरस्याप्येष्टव्यमित्यन्वलम्भात्—न च निमित्तान्तरनिरपेक्षमिति। इत्थमीश्वरः फलदाता वक्तव्यः। प्रध्वस्तस्य यागस्य कारणत्वासम्भवात् नियतपूर्वक्षणसत्त्वं हि कारणत्वम्। न चापूर्वद्वैरोणोपपद्यते। असति द्वारत्वि द्वारत्वाह्यपपत्तेः। न चौषधानामदृष्टान्तः। औषधाद्यव्यववान् संस्कृतानां फलकालपर्यन्तमुत्पत्तिमान्तरालेपि कालान्तरीयफलहेतुत्वादित्यभिप्रेत्याह—न च विनष्ट इति। कर्मं तर्हीश्वरो वाडपि नष्टस्य फलदातोपपद्यते तत्राडडह—सेच्यबुद्धिवादिन इति। एकत्कर्मणा नाश्चितमिति कर्मण ईश्वरस्य बुद्धावारोह एव कर्मणां संस्कारस्तद्वाश्राद्विनष्टेऽपि कर्मणि ईश्वरात्फलं युक्तम्। यथाडनेनां सेवित इति सेच्यबुद्धौ संस्कृतायां कालान्तरे विनष्टायामपि सेवायां सेव्याद्राजादेः फलं भवति तद्वदित्यर्थः। यद्यपि लौकिकानां कर्मणां फलसाधनत्वं चेतनार्थीणां दृष्टं तथाडपि वेदिकस्य यागादेः फलं दातृं विनाडपि वाक्यप्रामाण्याद्विषयतीति नाडडशङ्कनीयमित्याह—नतु पुनरिति। अव्ययोग्यानां पदार्थानां संसर्गबोधकमेव वाक्यं नतु तह्लादृष्टः। पदार्थस्वभावसत्यं शक्यत इत्यर्थः। बीजक्षेत्रयोः

१ क. ख घ. छ. झ. 'कारणवादिनः'। २ द्वि. फले हि। ३ घ. लभ्यते। ४ द्वि. 'तत्र्र पुनःपेतफ° । ५ क. छ.झ न। 'रस्वानु?'।

च सेवादि । यागादे: कर्मणस्तथाडविज्ञानवत्कर्तृपेक्षफलत्वानुपपत्तौ कालान्तरफलत्वात्कर्मेंदशाकालनि मित्तविपाकविभागज्ञबु द्धिसंस्कारापेक्षं फलं भवितुमर्हति । सेवादिकर्मानुरूपफलझेऽयबु द्धिसंस्कारापेक्षफलस्वेव । तस्मात्सिद्ध: सर्वज्ञ ईश्वर: सर्वजन्तुबु द्धिकर्मफलविभागसाक्षी सर्वभूतान्तरात्मा । यत्साक्षादपरोक्षाद् आत्मा सन्नन्तर इत्थं श्रुत: । स एव चात्राडSत्मा जन्तूनां नान्योडतोऽस्ति दृष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता नान्यदतोडस्ति वि ज्ञात्रियात्मान्तरप्रतिष्ठेतत्वमसिीति चाऽSत्मस्वोपदेशात् । न हि शृतिप्रतिपेध: काश्चनात्मवेदनोपपद्यते । ज्ञानशक्तिकर्मोपास्योपासकवेदात्मवेदैवेतिचेन्न । भेदहस्तप्रवादात् । यदुक्तं संसारिण ईश्वरादनन्य इति । तन्न किं ताहं भेद एव संसार्यात्मन: । कस्माल्लक्षणमेदाद्वश्महिषत् । कथं लक्षणभेद इत्युच्यते । ईश्वरस्य तावद्विलयं सर्वविषयं ज्ञानं सहितप्रकाशवत् । तद्विपरीतं संसारिणां कष्ज्ञतस्येव । तथैव शक्तिमेदोडपि । नित्या सर्वविपया चेश्वरशक्तिविपरीतैतरस्य । कर्म च चित्स्वरूपस्य सत्तामात्रनिमित्ततमेश्वरस्य । अन्यथास्वरूपद्वच्यसत्तामात्रनिमित्तकहनकर्मवत् । राजायस्कान्तप्रकाशकर्मवत् स्वात्माविक्रियारूपमुप विपरीतमितरस्य । उपासीसतिवचनादुपास्य ईश्वरो गुरुराजवत् । उपासकश्वेतर: शिष्यभृत्यवत् । अपहतपाप्मादिश्रवणाज्जित्यशु द्ध ईश्वर: । पुण्यो वै पुण्येनैवति-वचनाद्द्विपरीत इतर: । अत एव नित्यमुक्त एवेश्वरौ नित्याशु द्धियोग-

संस्कारस्तत्परिरक्षा च तद्विज्ञानवान्य: कर्ता तदपेक्षफलं कृप्यादि हेतुमू । सेवादिकं च विज्ञानवान्य: सव्वस्तद्द्बु द्धिसंस्कारापेक्ष फलं हेतुमू । यथोक्तं योगादेशु कर्मण: कालान्तरफलत्वादविज्ञानवत्कर्तृपेक्षफलत्वं भवितुमर्हतील्यर्थ: । शौकिककर्मस्वनेकविधेपु मध्ये सेधायागादेरुरुपो दृष्टान्त इत्यभिप्रेत्य पुनराह—सेवाद्दीति । सेवादिकर्मानुरूपं फलं जानाति: य: सेध्यस्तद्द्बु द्धौ य: संस्कारस्तत्पेक्षफलस्य सेवार्दयर्था न स्वतस्य्य तद्वद्विल्यर्थ: । एवं तावचिरेश्वरादीनं प्रतीश्वरं प्रसाध्य सेश्वरवादिनामभिमतवासवभेदानिरासाय प्रकमते—स एवेति । जीव ईश्वराद्वितस्तद्विरुद्धधर्मा-क्रान्तत्वात् । यो यद्विरुद्धधर्मोऽन्वित: स ततो भिन्न: । यथाडSश्वमहिप इत्यनुमानमु द्धाव्य तस्य भेदानन्दानुपपत्त्या नुगमो हेतुभेदश्रुतिविरोधात्कालतयापदिष्टमाह—ज्ञानशक्तीत्या-दिना । संग्रहवाक्यं विवरणाति-यहुक्तमित्यादिना । स्वात्मनोडविक्रियारूपं जगदुपादा-

दिना । ९ छ. झा. 'शुद्रबुद्र' । १२ घ च. छ. झ. न. 'पेक्यं फ' ।

[३ तृतीयः आनन्दगिरिकृतटीकासंवालितशाङ्करवाक्यभाष्यसमेता । २९ खण्डः ]

तसंसारीतरः । अपिच यत्र ज्ञानादिलक्षणभेदोऽस्ति तत्र भेदो हृ्टः । यथाडश्वमहिष्योस्तथा ज्ञानादिलक्षणभेदादेश्वरादात्मनां भेदोऽस्तीति चेत् । कसमात् । अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद ते क्षय्यलोका भवन्ति । मृत्योः स मृत्युमाप्रोति ति भेदहष्टिंンポह्यते । एकत्वप्रतिपादनिकश्रु तयः सहस्रशो विघ्नान्ते । यदुक्तं ज्ञानादिलक्षणभेदादित्यत्रोच्यते । नानुभुपगमात् । बुद्धचादिष्व्यो व्यतिरिक्ता विलक्षणाश्चेश्वराद्द त्नलक्षणा आत्मानो न सन्ति । एक एवेश्वरश्राङ्ङऽत्मा सर्वभूतानां नित्यमुक्तोऽनुभुपगम्यते । बाह्य श्रवणश्रु तयादिसमाहारसन्तानाहंकृतममत्वादिविपरीतप्रत्यप्रबन्धाविच्छेदलक्षणो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तविज्ञानात्मेश्वरगर्भो नित्यविज्ञानावभासश्रितचैतन्यबीजबीजिस्वभावः कलिप्तोऽनित्यविज्ञान ईश्वरलक्षणाविपरीतोऽभ्युपगम्यते । यस्याविच्छेदे संसारव्यवहारः । विच्छेदे च मोक्षव्यवहारः । अन्यक्ष म्रृत्य्वादिप्रवृत्त्यक्षप्रध्वंसो देवपितृमनुष्यादिलक्षणो मृत्य्वादिष्वभ्युपगम्यते न पुनस्तद्र्थोऽन्यथा । भिन्नलक्षण ईश्वराद्द भ्युपगम्यते । बुद्धचादिकलिप्तात्मसद्यतिरेकाभिप्रायेण तु लक्षणभेदादित्यत्रासिद्धो हेतुः । ईश्वरादन्यस्यास्मन्नोडस्वात् ईश्वरस्यैव विरुद्धलक्षणत्वात् ।

नादिलक्षणं कर्मेश्वरस्येत्यर्थः । दूषणान्तराभिधत्त्स्याडनुवदति—यदुक्तमिति । जीवा: कि बुच्चादिविशिष्टाश्चित्प्रतिपादकविम्बा धर्मिन्त्वेन गृह्यन्ते कि वा देवमनुष्यादिशब्दवाच्या: । सचित्तिका देहा: कि वा तृतीयो विलक्षणनिरुपाधि कभेदभिन्नश्रेतन आद्ये सिद्धसाधनत्वमाह—नानुभुपगमादित्यादिना । चित्तं ज्ञानं चेत्या: सुखादयो बीजमविद्यादि बीजि शरीरं तत्त्वभावविशिष्टस्य विशेषणतादात्म्यादित्यर्थ: । यस्य नो विच्छेद प्रातिवन्धकरूपस्य विसदृशसंपत्या मोक्षव्यवहारो भवति स कल्पतरूप: पृथग्विधैरुपगम्यतेएटत: सिद्धसाधनमित्यर्थ: । द्वितीयविकल्पेऽपि सिद्धसाधनत्वमाह—अन्यश्रेतीति । तृतीयविकल्पे बुद्धचादिकलिप्तेम्यो विशिष्टात्मभ्यो व्यतिरेकेण निरुपाधिस्वरूपाभिप्रायेण पृथक्करणे हेतुरथ्यासिद्धस्तावडश्रयासिद्धो हेतुः । ईश्वरादन्य आत्मा नास्तीति वदता सर्वोपाधिस्थ ईश्वर एवाडडत्मयुक्तं भवति । तदा च बुद्धमुक्तवादिविरुद्धधर्मं सुखदु:खादियोगश्रासङ्गस्य विरुद्ध: प्रसज्येतयतो: वास्तविकसंसारित्वं कल्पितेन संसारित्वेन न विरुध्यत इति दर्शयितुं यस्य यस्यन्त:करणादिविकारस्योऽयाद: संनिधिमात्रेणाडSत्मा निमित्तं तस्य तस्य लोकैरहंकृत्यादिभिरूपतरोपणादात्मन: संसारित्वमित्याह—

१ क. ख. घ. च. छ. ज. व. ज्ञ वि ज्ञा° । १२ क. छ. झ. ङप्रलयव° । ३ ग. च. व. नकलावि° । क. ४ छ. झ. स्स्योत्पादे सं° ।

क्षणत्वमयुक्तिमिति चेत्सुखदुःखादियोगश्र्च । न । निमित्तत्वे सति लोकविपर्ययाध्याारोपणात्सवितृवत् । यथा हि सविता नित्यप्रकाशरूपस्वाल्लोकाभिव्यक्त्यनिमित्तत्वे सति लोकडष्टिविपर्ययेणोदयास्तमयाहोरात्रादिकर्तृत्वाध्यारोपभागवद्येवमीश्वरे नित्यविज्ञानशक्तिरूपे लोकज्ञानापोहार्थसुखदुःखस्मृत्यादिनिमित्तत्वे सति लोकविपरीतबुद्ध्याारोपितं विपरीतलक्षणत्वं सुखदुःखादियोगश्र्च न स्वतः । आत्मदृष्टानुरूपपाद्यारोपाच्च । यथैव सवितृप्रकाशो न दृश्यते स आत्महृ्टसुरूपमेवाध्यस्यति सवितृदानमीह न प्रकाशयतीति सत्यमेव प्रकाशेऽनन्यत् भान्त्या । एवमिह बौद्धादिविरुद्धद्वैतवाभिभवाकुलभ्रान्त्यादध्यारोपितः सुखदुःखादियोग उपपद्यते । तत्त्स्मरणाच्च तस्यैवेश्वररस्मैव हि स्मरणं "मत्तः स्मृतिज्ञानमपोहनं च" "नाडडृत्के कस्मिंश्चित्परं" इत्यादि । अतो नित्यमुक्त एकस्मिन्सवितरिव लोकाविद्याध्यारोपितमेश्वरेऽ संसारित्वम् । शास्त्रादिप्रामाण्यादुशुपगतं संसारित्वमित्यविद्यारोप इति । पतञ्चलं प्रति च ज्ञानप्रद्वेषः पतञ्जलः । सौक्षम्यादित्यनुस्मृतेः-

न निमित्तत्वे सतीत्यादिना । ईश्वरे सुखाद्यारोप इत्युक्ते मायोपाधि के ब्रह्मणि ईश्वरशब्दवाच्ये सुखाद्याध्यासराहिता स्वातन्त्र्यादिवश्यर्थमाह—नित्यविज्ञानशक्तिरूप इति । यथाडनन्यादिशक्तिः शक्त्यन्तरमन्तरेरण स्वभावादेव कार्योत्पादनानुकूला तथा नित्यविज्ञानं स्वभावसन्निधिमात्रेणैव करणादिप्रवृत्तिनिमित्तमिति शक्तिमयुच्यते । तस्मिन्स्वातन्त्र्यादिदश्वरपदलक्ष्ये विरुद्धानेकरमाद्यसो न विरुध्यत इत्यर्थः । लोकस्य ज्ञानापोहो विस्मरणम् । न स्वत इति । न परमार्थतो विरुद्धने कर्मवश्वमित्यर्थः । ध्यान्तस्य स्वहष्टचुरूपाध्यासारोपदर्शनाच्च नाध्यासो वस्तुकृत इत्याह—आत्महृ्ट्ट इति । बौद्धादिवृत्तीनामुद्भवाभिभवामाकुलस्य वृत्तीनामवाङ्द्वैतवाभिभवो न तद्यापकचैतन्यस्येति विवेकरण्यलोकस्य ध्यान्त्येति योजना । चैतन्यस्य ज्ञानसुखाद्युत्पादे निमित्तत्वं न केवलमन्वयव्यतिरेकसिद्धम् । तत्स्मरणाच्च भगवद्राक्याच्च सिद्धमित्यर्थः । ईश्वरे संसारित्वमीश्वरः संसारित्वप्रसिद्धभावाद्विरुध्दश्र्चित्स्वरूप इति व्याख्येयम् । एतेनेति । सिद्धसाधनत्वादिदूषणेन प्रतिशरीरज्ञानसुखादिभेदस्ताविकः प्रत्युक्तो मन्तव्यः । किंच व्यावर्तकर्मणां श्र्च वृत्तिः सिध्यति । सांख्यमते च पुरुषाणां चैतन्यमात्ररूपाणां न व्यावर्तको धर्मोडस्ति । वैशेषिकमते स्वातन्त्र्यविशेषकल्पनाडन्योन्याश्रयपराहता । अतो निर्विशेषत्वात्सां न भेदस्ताविक इत्याह—सौक्ष्म्यादिति । कश्चि-

१ न. शतत्वा । २ ग. च. न. "कि रुपसु" । ३ ग. घ. च. छ. व. स्वल्यान्ति° ।

[३तृतीय: आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्यसमेता । ३१ खण्डः ]

ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोडस्माकमेवायं महिमेति ॥ १४ ॥१॥

स्वाध्याविशेषे न भेदहेतुभावात् । विकारावस्थे चामतित्वात् । मोक्षे च विशेषाभ्युपगमाद्भयुपगमेऽविद्यावदुपलम्भस्वाच्च भेदस्य तत्क्षयेडनुपपत्तिरिति सिद्धमेकत्वं तस्माच्छरीरेंद्रियमनोबुद्धिविषयवेदनासंतानस्याहंकारसंवन्धाज्ञानबीजस्य नित्यविज्ञानान्यनित्यत्वाद्विज्ञानानिर्वृत्तावज्ञानबीजस्य विच्छेद आत्मनो मोक्षसंज्ञा विपर्यये च बन्धसंज्ञा । स्वरूपापेक्षत्वादुभयोः । ब्रह्म ह, इत्यैतिह्यार्थः । पुरा किल देवासुरसङ्घामे जगत्स्थितिपरिपालयध्यास्स्तमानुशासनानुकारिभिर्यो देवेभ्योऽर्थिभ्योऽर्थ्यो देवेभ्योर्द्ध्योऽसुरब्रह्माण इच्छानिमित्तो विजयो देवानां बहु वेत्यर्थः । तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । यज्ञादिलोकस्थितिपूर्वकैरिव सुरैः पराजितेषु देवा वृद्धिं पूजां वा प्राप्तवन्तः ॥ १४ ॥ १ ॥

हुःखी कश्चित्सुखी दुःखादिविक्रियावस्थान्याSSडSश्रयभेदस्ताविकः कल्प्यते तत्राडSडह-विक्रियावच्चे चिति । सुखादिविक्रियाणामुपाधिर्मत्वाद्डSत्मभेदेसाधकत्वं व्यधिकरणेसिद्धत्वादित्यर्थः। किंच न संर्व एव मोक्षे विक्रियादिविशेष इष्यते । स्वरूपावस्थान च मोक्षस्ततः । सविशेषत्वं न स्वाभाविकमित्याह-मोक्षे चोति । किंच जाग्रत्स्वप्नयोर्विद्यावृत्तिभ्यां तैर्लुप्तम्भावमधुशुक्षिसिमाधियोधन्यभावे डुपलम्भान्त्याव भेदस्य सिद्धमित्याह—अविद्यावादिति । जीवाना कर्मणानेकशरीरानुयायित्वात्प्रतिभासिकस्य शरीरादिमंवस्य । विध्याभावविधायकत्वेनैवंविधविज्ञानबीजस्य विच्छेद आत्मनो मोक्षंसंज्ञा । आत्मन इति कस्यादुच्यते विशिष्टस्य बन्धमोक्षौ किं नेष्येते तत्स्थाडSडह—स्वरूपापेक्षत्वादिति । विशिष्टस्य मोक्षेडन्यसांभावादन्वये व संसारानिवृत्तिप्रसङ्घादन्यास्व च बन्धेडन्यास च मोक्षे साधनवैर्य्यादुपाधिभिरैष्टचद्वारेण स्वरूपस्यैवोपाधिप्रातिबिम्बस्य बन्धमोक्षौ । प्रतिबिम्बो हि वाच्यैरुपेण मिथ्या लक्ष्यरूपेण तु बिम्बमेव स्वरूपावस्थान मुक्तिरुपपद्यते । तदुक्तं—"उपाधिना सार्धमुपाधिजन्यमौपाधिकं सर्वमवेहि मिथ्या । भाग मृपा चित्प्रतिबिम्बकेडपि बिम्ब पुनः सत्यमरोपमेव" इति ॥ १४ ॥१॥

९ घ. व. छ. "रणाविँ" ३ व. छ. ह. व. "च्यस॑ सुं" । ३ क. "ध्यास्स्तु"°

तद्‍वैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानन्नत किमिदं यक्षमिति ॥ १५ ॥ २ ॥

त ऐक्‍सन्तेति देवानामीक्‍षणस्य मिथ्याप्रत्ययत्वानिमित्ताभिमानस्य हेतुत्वक्‍थनार्थों ब्रह्मण: प्रादुर्भाव इति योजनां । सूत्रमिदं व्याक्‍लयाति—ईश्वरनिमित्त इत्यादिना । जयादि श्रेष्ठत्वे निमित्तं मन्यमाना इति शेष: ॥ १५ ॥ २ ॥

तेऽघि‌श्‍मशानुवातवेद एतद्विजानीहि किमिदं यक्षमिति तथेति ॥ १६ ॥ ३ ॥

तद्‍अभ्‍यद्रवत्तद्‍अभ्‍यवदत्कोडसीत्यश्‍रावीत्‍यभ्‍वीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥ १७ ॥ ४ ॥

त ऐक्‍सन्तेति मिथ्याप्रत्ययस्वान्द्रेत्यत्यापनार्थमात्राय: । ईश्वरानिमित्ते मित्ते विजये स्वसामर्थ्यनिमित्तोदस्माकमेवायं विजयोडस्माकमेवायं महिमेत्यात्मनो जयादि श्रेयोनिमित्तं सर्वात्मकमस्थं सर्वकल्‍याणा-

तस्मैस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वं दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ १८ ॥ ५ ॥

स्पदम्‍मीश्वरमेवाडऽत्मव्‍लव्‍देनाबुद्‌धवा पिण्‍डमात्राभिमाना: सन्तो यं मिथ्‍याप्रत्ययं चकुस्‍तस्य पिण्‍डमात्रविषयक्‍वेन मिथ्‍याप्रत्ययस्‍वात्‍सर्वात्‍मेश्‍वरयाथात्‍म्‍यावबोधनं हातद्‍व्‍यत्‍यक्‍थनार्थस्‍तद्‍व्‍यपामिल्‍याद्‍याश्‍कायिकाझ्ञाय: ।

तस्‍मै तृणं निदधावेतद्‍दहेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्‍धुं स तत एव निवर्तते नेतदशकं विज्ञातुं यदेतद्‍वक्ष्‍मिति ॥ १९ ॥ ६ ॥

तद्‍व्‍हा ह किलैषां देवानामभिप्रायं मिथ्‍याहंकाररूपं विजज्ञौ विज्ञातवत् । ज्ञात्‍वा च मिथ्‍याभिमानशातनेन तद्‍नुजिघृक्षया देवेभ्‍योडर्थाय तेषामेवेन्द्रियगोचरे नातिदूरे प्रादुर्बभूव । महेश्‍वरशक्‍तिमायोपच्‍तेनात्‍यन्त-दूर्मुतेन प्रादुर्भूतं किल केनचिदूपविशेषेण । तत्किलोपलभमाना अपि देवा न व्यजानत न विज्ञातवन्‍त: । किमिदं यदेतद्‍वक्षं पूज्‍यमिति

॥ १५ ॥ २ ॥

तद्‍विज्ञानायाश्‍मभुवनं । तृणनिधानेड्यमभिप्रयोडस्‍तन्‍तसंभावितयोर-

त ऐक्‍सन्तेति देवानामीक्‍षणस्य मिथ्‍याप्रत्ययत्वानिमित्ताभिमानस्य हेतुत्वक्‍थनार्थों ब्रह्मण: प्रादुर्भाव इति योजनां । सूत्रमिदं व्याक्‍लयाति—ईश्वरनिमित्त इत्यादिना । जयादि श्रेष्ठत्वे निमित्तं मन्यमाना इति शेष: ॥ १५ ॥ २ ॥

[१तृतीयः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करवाक्यभाष्यसमेता । ३३ खण्ड. ]

अथ वायुमनुववुर्वायवेतद्विजानीही किमेतय- क्षमिति तथेति ॥ २० ॥ ७ ॥

तद्यथादृष्टमध्यवदत्कोडसीति वायुर्वा अहमस्मीति श्रान्त्वादीन् प्रतिपादयित्वा न अहं ब्रह्मीति॥ २० ॥

तस्मिस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद सर्वमाददी- य यदिंदं पृथिव्यामिति ॥ २२ ॥ ९ ॥

तस्मै तुष्टं निदधावेतदात्मस्वेति तदुभभेयाय सर्वजवेन तन्न शशकाड्डदातुं स तत एव निवृत्ते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति॥ २३ ॥

अथेन्द्रमनुववुर्वेन्द्रे तद्विजानीहि किमेतय- क्षमिति तथेति +तद्यथोर्व्वतत्समांतरौ- दघे ॥२४॥११॥ स तस्मिन्नेवाडकाशे क्रिय-

स्मिरुतयोस्नुनदहनादानाशक्त्याडडत्मसंभावना शातिता भवेदिति । इन्द्रियादित्यो वडवृद्धा । अविरोधात् । इन्द्रोपसर्पणे ब्रह्म तिरोध इत्यत्रायमभिप्राय: । इन्द्रोदहमित्यधिकमोडभिमानोडस्य सोडहमग्न्या- दिभि: प्राप्तं वाक्सभापणमात्रमभ्यनेन न प्राप्तोस्मीत्यभिमानं कथम् न नाम जह्यादिति । तदुग्रहयैवान्तर्हितं तद्ब्रह्म बभूव ॥ १६ ॥ ३ ॥

॥ १७ ॥ ४ ॥ ॥ १८ ॥ ५ ॥ ॥ १९ ॥ ६ ॥ ॥ २० ॥ ७ ॥ ॥ २१ ॥ ८ ॥ ॥ ३२ ॥ ॥ ९ ॥ २३ ॥ १० ॥ २४ ॥ ११ ॥

स शान्ताभिमान इन्द्रोडत्यर्थं ब्रह्म विजिज्ञासुर्यस्मिन्नाकाशे ब्रह्मण: प्रादुर्भाव आसीतिरोधानं च तस्मिन्नेव क्रियतिरहपिणीं विद्यामा-

॥१६॥३॥१७॥४॥?८॥९॥१९॥६॥२०॥७॥२१॥ ॥<॥२२॥९॥२३॥१०॥२४॥११॥

• यद्यपि बहुपुस्तकेष्वादीयामिति पाठस्तथाडपि स लेखकप्रामाणात् । अथवा “इटोडतु” इति प्राप्ते छान्दसत्वादेशे: + अत्र तद्यथोर्व्वतत्समिति पाठे भवितः प्रतीयते ।

माज्जमाम बहुशोभमानामुमाः हेमवर्तीं तां* होवाच किमेतयक्षामिति ॥ २५॥ १ २॥

तृतीयः‌खण्डः‌३॥ सा ब्रह्मति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वामिति ततो हैव विदांचकार ब्रह्मति ॥ २६ ॥ १ ॥ तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यांदेवान्यदभिवायुरिन्द्रस्ते होनवेदिष्ठं पस्पृशुस्ते होनवेदिष्ठमथ मो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २७ ॥ २ ॥ तस्माद्वा इन्द्रोडतितरामिवान्यांदेवान्स होनवेदिष्ठं पस्पर्श स होनवेदिष्ठमथ मो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २८॥

॥ ३ ॥ तस्मैष आदेशो यदेतद्वियुतो विद्योतते ३ जगदाम । अभ्रादुदे चेतनुवृष्ट इवोदक्प्लुता हैमवतीव सा शोभमाना विद्यैव विरुपोदपि विद्यावान्बहु शोभते ॥ २५ ॥ १२ ॥

इति तृतीयः‌खण्डः ॥ ३ ॥ तां च पृच्छा तस्या एव वचनाद्विदांचकार विदित्वान् । अत इन्द्रस्य बोधहेतुस्त्वाद्विद्यावोमा । विद्यासहायवान्नीश्वर इति स्मृतिः । यस्मादिन्द्र-विज्ञानपूर्वकमश्निविन्द्रास्ते होनवेदिष्ठमतिसमीपं ब्रह्माविद्यया ब्रह्म प्राप्ताः सन्तः पस्पृशुः स्पृष्टवन्तः । ते हि प्रथमं प्रथमं विदांचकार विद्रु-चकुरित्येतत् । तस्मादतितरामतील्यान्यांनतिशयेन दीप्यन्तेऽन्यानेव-वास्ततोऽपीन्द्रादितरां दीप्यते । आदौ ब्रह्मविज्ञानात् ॥ २६ ॥ १ ॥

॥ २७ ॥ २ ॥ ३ ॥ तस्यैष आदेशस्तस्य ब्रह्मण एप वक्ष्यमाण आदेश उपासनोपदेश इत्यर्थः । यस्माद्विभ्यो विद्युदिव सहसैव प्रादुर्भूतं ब्रह्म युतिमत्तस्माद्वियुतो विन्द्योतनं यथा यदेतद्बह्म व्यजुतद्वियुतो विन्द्योततेवत् । आ इवेत्युप-

दात्म्यापत्यो बोधहेतुत्वादित्यस्यापेक्षतं पाठोऽस्यासेन व्याचष्टे-यस्मादित्यादिना । अर्थ-* बहुपुस्तकेषु सेतिपदं नास्ति । १ घ. झ. पाठो दृश्य० ।

इतोन्यमीमिषदा ३ इत्यधिदैवतम्। २९।।४।।

मार्त्थ आशब्दः। यथा घनान्धकारं विदार्य विद्युत्सर्वतः प्रकाशवद्यक्तीभूतमतो व्ययु- शत एवं तद्बह्म देवानां पुरतः सर्वतः प्रकाशवद्यक्तीभूतमतो व्ययु- तदिवेत्युपास्यम्। यथा सकृद्दृष्टयुतमिति च वाजसनेयके। यस्माच्चेन्द्रो- पसर्पणकाले नियमिषत्त। यथा कश्चिद्दृशुर्निमेषणं कृत्वानिति। इतिद्वितीयनार्थकौ निपातौ। निमिषितवदिव तिरोहुतमित्येवमधिदैवतं देवतया अधि यदर्शिनमाधिदैवतं तत् २९।। ४ ।।

अथाध्यात्मं यदेतदृच्छतीव च मनोऽनुने चैत- दुपस्मरत्यभीक्ष्णं* संकल्पः।। ३०।।५।।

अथानन्तरमध्यात्ममात्मनोऽध्यात्ममुख्यत इति वाक्यशेषः। यदेत- द्यथोक्तलक्षणं बहु च्छतीव प्राप्तोतीव विषयी करोतीवेत्यर्थः। न पुन- र्विषयी करोति मनसोऽविषयत्वाद्ब्रह्मणोऽतो मनो न गच्छति। येनास्स- हुर्मनो मतमिति हि चोक्तम्। गच्छतीवेतु मनसेऽपि मनस्वात्। आत्मभूतत्वाच्च ब्रह्मणस्तस्मींपे मनो वर्तत इत्युपशमरत्यनेन मनसैव तद्ब्रह्म विद्यान्यस्मात्तस्माद्ब्रह्म गच्छतीवेत्युच्यते। अभीक्ष्णं पुनः पुनः। संकल्पो ब्रह्मप्रेपितस्य मनसः। अत उपस्मरणसंकल्पाविभि- लिंडेऽब्रह्म मनोडध्यात्मभूतमुपास्यमित्यभिप्रायः।। ६०।। ५।।

तस्य चाध्यात्ममुपासने गुणो विधीयते तद्रु तद्रुनं च तत्परोक्षं वचं संभजन्याम्। वनतस्तत्कर्मणस्तस्मात्तद्रुनं नाम। ब्रह्मणो गुणा हीदं नाम। तस्मादिदं गुणेन तद्रुनामित्युपासितव्यम्। स यः कश्चिदेतद्यथोक्तमेवं यथोक्तेन गुणेन वनसियननेन नान्नाडभिधेयं ब्रह्म

वादोपसंहारोऽयं विध्युपक्रमार्थम्। विद्युदृष्टान्तेनाल्यन्तदीप्तिमत्तं निमेषणदृष्टान्तेन देवरपि दुर्जेयत्वमिति गुणवद्यं देवान्धिकृत्य विवक्षितम्। अत एव तदुण्यद्विविघटोपासनामाधि- दैविकमुख्यते।। २९।।४।। अहंग्रहेवैतद्वर्तकृत्यमित्यमिप्रेत्याडडध्यात्मकब्रह्मरूपमाह— आत्मेत्यादिना।। ३०।। ५।।

वनतस्तत्कर्मण इति। वन संभजन इत्यस्य धातोः संभजनार्थस्य रूपं वनमिति। तत्सिद्धं वचं न गृह्यत इत्यर्थः। गौणामिति। अवयवशक्तिलभ्यं न रूढ्या समुदाय- ५ ग. घ. च. छ. ज. 'दमविषयसद्र्यातममु'।

वेदाभिहीनं सर्वाणि भूतानि संवादच्छन्ति ॥ ३१ ॥

॥ ६ ॥ ॥ उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता त उपनिषद्राह्मणो वाव त उपनिषदमब्रूवैति ॥ ३२ ॥ ७ ॥

तस्मै तपो दमः क्रियते प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि(णि?) सत्यमायनम्‌ ॥ ३३ ॥ ८ ॥

यो वा एतामेवं वेदपहलत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे लोके जहीये प्रतिवेदोपास्ते । तस्यैतत्फलमुच्यते । सर्वाणि श्रोतन्यानुपासकं(कम्‌)भिसंवाज्छन्तीहामिसंज्ञन्ते सेवन्ते स्मेत्यर्थः । यथागुणोपासन्‍‌ हि फलम्‌ ॥ ३१ ॥ ८ ॥

उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्तयामुपनिषद्विष्येणोक्त आचार्य आह—उक्ता कथिता ते तुष्युपनिषदात्मोपासनं च । अधुना ब्राह्मणो ब्राह्मणजातेरुपनिषदस्मद्वक्श्याम इत्यर्थः वक्ष्यति हि । ब्राह्मी नोक्ता । उक्ता त्वात्मोपनिषत् । तस्माद्व श्रोत्रियेष्यं शाब्दः: ॥ ३२ ॥ ७ ॥

तस्य व वक्ष्यमाणया उपनिषदस्तपो ब्रह्मचार्यादिलीयेतनि प्रतिष्ठास्स्रयः । एतेषु हि सत्यु ब्राझोपनिषत्प्रतिष्ठिता भवति । वेदाश्चतुवारोड्डीनानि च सर्वाणि । प्रतिष्ठस्थेननुवर्तते ॥ ३३ ॥ ८ ॥

ब्राह्मी हि विद्या । सत्यं यथाभूतवचनमपीडाकर्मायतनं निवासः सत्यवस्तु हि सर्व यथोक्तमायतन इवावस्थितमत्र ॥ ३३ ॥ ८ ॥

तामेतां तपआदीनां तत्प्रतिष्ठां ब्राझीषुपनिषदं सायंतनमात्मज्ञानहेतुभूतमेवं यथावद्यो वेदानुवर्ततेनतिष्ठति । तस्मैतत्फलमाह—अपहत्य पाप्मानम्‌ । अपक्षीय(क्षीय) धर्माधर्मावित्यर्थः । अनन्तेऽपारेऽविद्यमान्ते । स्वर्गे लोके सुखप्राये निर्नुःआत्मनि परे ब्रह्माणि । जहीये महति शक्तियेस्यर्थः: ॥ ३१ ॥ ८ ॥

ब्राह्मणजातेरुपनिषदमिति । ब्राह्मणजात्याद्ध्येयां विद्यामात्मज्ञानसाधनभूतामित्यर्थ: ॥ ३२ ॥ ७ ॥

ब्रह्मेति वेदस्तन्मूलस्वात्तादाथ्या ॥ ३३ ॥ < ॥

तपआदीनि वेदाझान्यान्याज्ञानी यस्या: ॥ ३४ ॥ ९ ॥

सत्यकामः स यं सिद्धः सर्वेशो यः: स्वःशक्तितः । स एवं:प्रविष्टोऽहमुपासः: सर्वदेहीनाम्‌ ॥ ९ ॥

९ व. ज. ब्राह्मयुप° । २ ग. दें सख्या° । ३ क. ब. श्वेत त° ।

[ ४चतुर्थ: आनन्दगिरिकृतटटीकासंवलितशांकरभाव्यसमेता । ३७ खण्ड: ]

तिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ३४ ॥९॥ इति चतुर्थ: खण्ड: ॥ ४ ॥

इति सामवेदीया तलवकारशाखोक्ता केनोपनिषत्समाप्ता ।

सर्वमहत्‍तरे प्रतितिष्ठाति सर्ववेदान्तवेद्यं ब्रह्माऽSस्मत्‍वेनावगम्य तदेव ब्रह्म प्रतिपद्यत इत्यर्थ: ॥ ३४ ॥ ९ ॥ इति चतुर्थ: खण्ड: ॥ ४ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यगोविन्दभगवत्पादपूज्यशिष्य-श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत: कृतौ तलवकारोपनिषद्परपर्यायकेनोपनिषद्वाख्ये षड्-गणवाक्यविवरणं समाप्तम्॥

इति चतुर्थ: खण्ड: ॥ ४ ॥

इति श्रीपरमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीश्रीमत्परमहंसपरित्रा-जकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत: कृतौ सामवेदीयतलवकारशाखोपनिषत्‍खुद्र-गणे वाक्यविवरणे भाष्ये श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रोमद्-नन्दज्ञानविरिचता व्याख्या समाप्ता ।

S! RAMAKRISHNA ASHRAMA

LIBRARY SRINAGAR.

Accession No. 5 3 9 2

Date …….. 2 9 . 0 9 . 0 9

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

शङ्करानन्दकृता केनोपनिषदीपिका ।

केनेषितोपनिषदं व्याकरीष्ये पदद्वयेन ।

रम्पां तलवकाराणां शाखायामात्मबोधिन्यामिति श्रुते ।

ब्रह्माणः प्रत्यक्षादिप्रमाणैरनवगम्यत्वात्तदस्तित्वस्य च प्रमाणसिद्धत्वाज्जिज्ञास्येऽपि कर्मणा प्राणाद्युपासनेन ब्रह्मज्ञानोत्पादनन्तरेण ब्रह्मावाप्तिः संपाद्यितुमशक्यत्वादब्रह्मान्तःकरणस्य च ब्रह्मज्ञानोत्पाद्यस्यानुपलब्धेः स्वादृतः कर्माणि प्राणाद्युपासनानि चोक्स्वा ब्रह्मविद्यामुपक्रमते ।

तत्रापि प्रतिपत्तिसौकर्य्यर्थं गुरु-शिष्यसंवादमिवाश्रित्य शिष्यः पृच्छति-केनासता सता केन चेतनेन चेतनं वा मिन्नेनामिन्नेन वेपितमित्थं कस्येच्छानिमित्तमित्यर्थः । पतति सर्वासु दिक्षु गच्छति मन इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः ।

सामान्यतः प्रेरयितारं पृथक् विशेषतस्तं पृच्छति-केनेयं प्रेरितं धावत्यनुमितं यद्योत्पत्तिद्रवोनिजात तीत्थर्थः ।

म्नः संकल्पाविकल्पोलक्षितमनःकरणं ज्ञानशक्तिरित्यर्थः । केन व्याख्यातमु । प्राणः पञ्चवृत्तिरनात्मादिभेदभिन्नः क्रियाशक्तिरित्यर्थः ।

स्यर्थः । प्रथमोऽव्याकृताभिमानिन ईश्वरस्य चेतनाचेतनात्मकं विक्षेपं जनयतः सर्वप्रवृत्तिनिमित्तं प्रथमः पुत्रः प्राणः प्रति प्रकर्षणोद्वारादिदिक्षु गच्छति युक्तः सम्बन्धः केन प्रेरित इत्यर्थः ।

केन व्याख्यातमु । इपितां प्रेरितां वाचं वागिन्द्रियरूपामेकशब्दजननीमिमां ताल्वाद्यैः स्थानैः स्यां वदन्ति ।

अस्य वागिन्द्रियस्य वचुं शक्यत्ववेदपि केन चिच्छक्त्याद्वागिन्द्रियास्तदुच्यारमाणां वर्णपदवाक्यार्थकां वाचं व्यक्तमुचारयन्ति ।

चक्षुःश्रोत्रे चक्षुश्रों श्रोत्रं च क उ को नाम दधाति सर्वेन्द्रियहेतुत्वेन युनाक्ति सन्नद्धं करोति प्रेरयतीत्यर्थः ।

गुरुराह-श्रोत्रस्य शब्दोपलब्धेरसाधारणकारणस्य श्रोत्रं यथाड्स्म-कमसाधारणव्यवहारस्य कारणं श्रोत्रस्यापि शब्दग्रहणसर्थ्यस्यासाधारणं कारणम् ।

मनः सर्वोपरब्धौ साधारणकारणस्य मनः साधारणकारणत्वात्सामर्थ्यकारणम् । यदृतेर्थमुक्तः श्रोत्रादिभि-वक्ष्यमाणैरशकुरुन्तैः सम्बध्यते ।

अथवा यद्यो वाचो वागिन्द्रियस्य वर्णोचारणशक्तेरिह प्रसिद्धस्य वाचं वाग्वागिन्द्रियस्यासामर्थ्यकारणम् ।

१ ग. 'दिव्या' २ ग. 'विचार्य्य' ३ ग. 'श्रूयते सा' ख. 'कार्यस्य' ।

शङ्करानन्दकृता [ १प्रथमः खण्डः ]

*यदि य उ स उ एव प्राणस्य पञ्चवृत्तिजननकारणस्य प्राणो जीवनकारणत्वसामर्थ्यकारणम् । चक्षुषो रूपोपलब्धेरसाधारणकारणस्य चक्षुःश्रक्षुःसामर्थ्यङ्कारणम् । एवंमूर्ती यः स एवंतद्वन्वयः । मनआदेः सामान्यतो विशेषतश्च प्रेरयितेति शेषः । अयमर्थः—अस्ति मनआदीनां प्रेरयिता मनआदिविलक्षणस्तद्नश्रेतनानां भेदगन्धशून्य इति । अतो ज्ञात्वाद्विद्यां सकार्यामतिमुच्य सर्वात्मना परित्यज्य धीरा बुद्धिमन्तो ब्रह्मचर्यादिसाधनसंपन्नाः । अथवोपसर्गयौगे धातोरनर्थकत्वं प्रयायेणोति न्यायेन धीरा अतिमुच्याहं ब्रह्मास्मीति तमवगत्य प्रेत्यास्माल्लोकाल्लोकशब्दामिधेयकारणसङ्घाताभिमानादुप्तिप्राणिप्रत्यक्षात्प्रत्यक्षप्रकर्षेण गत्वा तदभिमानं परित्यज्येत्यर्थः । अमृतात् मरणकारणाविद्यात्कार्यशून्या: । भवन्ति रप्टकम् ॥ २ ॥

ननु येन प्रेरितं मनआदिकं गच्छति तदिदमिति शुद्धग्राहिकया कस्माच्च प्रदर्श्यत इत्यत आह—न तत् चक्षुर्गच्छति रूपादिहीनत्वातस्य तस्मिन्विपये चक्षुर्न गच्छति । ननु चक्षुर्ग्राह्याणामपि स्वर्गपूर्वादीनां वाग्विषयत्वं दृष्टमित्यत आह—न वागगच्छति स्पष्टम् । तत्रेत्यनुवर्तते । ननु वाग्राह्याणामपि चम्पककेतकादिगन्धभेदानां तत्क्षेप्यनुवर्तते । ननु वाग्राह्याणामपि चम्पककेतकादिगन्धभेदानां मनसा ग्रहो दृष्ट इत्यत आह—नो मन उत्तम् । गच्छति तत्क्षेप्यनुवर्तते । यत एव ततः श्रोतॄस्य श्रोतृमित्यादियुक्तोपदेशमनुसृत्यात्मनो दर्श्ननोपायान्तरं न विद्यः स्वबुद्ध्या न जानीमः । नापि विविधशास्त्रगुरुश्छुपदेशेऽपि इत्याह—न विजानीसो विशेषेऽपि शास्त्रेऽपि शास्त्रगुरूदिश्य इदानोमपि नाधिगच्छामः । यथा येन प्रकारेणत्च्छ्रोत्रस्य श्रोतृमिल्यादिनोकं मनआदेः प्ररकमनुशिष्यामाहशो गुरुर्भवाहशं शिष्यं श्रोतॄस्य श्रोतृतयादिनोपदिश्यान पश्वाच्छ्छेतो वर्तमानश्श्रो गौरितवद्दिशेषणं कुयातमुपायं न विद्धो न विजानीम इत्यन्वयः । ननु लोके द्वयी मतिज्ञातमज्ञातं च तत आभ्यामन्यतरविशेषणे त्वित आह—अन्यदेव तद्विदितात्तच्च्छ्रोत्रमित्यादिनोकं विदितज्ञानविपयत्वस्मादनन्यदेव पृथगेव न तु ज्ञानविषयः । ननु तर्ह्यविदितमज्ञातस्वरूपमपिल्यत आह—अथो अप्यविदिताज्ञानविषयादज्ञातादन्यदेव । नन्विदं भवदबुद्धिकल्पितमित्यत आह—इत्यप्नेन प्रकारेण

• इदं पदद्वयं मूले नोपलभ्यते ।

९ ग. उ. देव

शुश्रुम श्रुतवन्तो वयम् । पूर्वेपां पितृादीनाम् । ते च न मूर्खा इत्येवमाह- ये प्रासिद्धा: शास्त्रादिसाधनसंपन्नाः शास्त्रार्थहृदयज्ञास्ते नोऽस्माकं सहाध्यायिनां शिष्याणां तच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं व्याचचक्षिरे विस्पष्मासमन्तेक्थितवन्तः । अन्नेन गुरुमुखादेवाडडत्मावगतिर्भवति न तु प्रकारान्तरेण त्यर्थादुक्तम् ॥ ३ ॥

अतो वागाद्यगण्यत्वेनैवावगन्तव्यं न त्वन्यथेत्येतन्मन्त्रपङ्क्तिकेनैष-ह-यत्प्रासिद्धमात्मस्वरूपं वाचा वर्णपदादिरूपया वेदलोकवाक्यात्मक- कयाडनन्युदितमपकाशितं शृङ्गग्राहिकया । येन प्रासिद्धेन वाग्वागिन्द्रियं वर्णादिवाक्सहितमभ्युद्यते सर्वत्र उच्यते स्वव्यहारक्षमा मव-तीत्यर्थ: । केनेषितां वाचमित्यस्येदमुत्तरम् । तदेव वाचा प्रकाशितं वाच: प्रेरकं न स्वनयत् । ब्रह्म बृहद्देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं त्वम्स्म-च्छिष्यो ब्रह्मणो भेदरहितो विद्धि जानीहि । ननु किमर्थं तदेव ज्ञातव्यं यतो ब्रहुविविधभेदमहन्महं वा तदित्युपासते जनाः । तद्विद्वहमपि भवदु-क्रत्वादन्यज्ज्ञास्यामिति भाव: । नेदानीं वह्निविधभेदमहन्महं वा गृहीतं वागादिविषयभूतं न ब्रूयात् शेष: । इदंशब्दार्थमाह-यत्प्रासिद्धं सुपा- सकानामित्यु पासनं कुर्वते यथावत्स्वरुपावबोधशून्या: ॥ ४ ॥

वागगम्यस्यापि चम्पककेतक्यादिगन्धभेदेषु मनसा ग्रहो दृष्ट इत्यत आह-यत्यासिद्धं मनसो मनो मनसाडन्त:करणेन न मनुते कोऽपि नाधिगच्छति । न च तदङ्किं चित्करामित्याह-येन मनसाडविज्ञातेनाऽऽश्शुह: कथयन्त्यस्माकं व्याख्यातारो मन उक्तं मतं ज्ञातं सर्वकार्यक्षममित्यर्थ: । अनेन केनेषितमित्याविप्रथमप्रश्नस्योत्तरं सिद्धम् । यद्यपि वाड्मनसयो- र्गोचरत्वेनैव नश:श्रवणादीनामप्यनुप्रवेशोऽस्ति तथापि पञ्चप्रश्नानां प्रत्येकमुत्तरं दातुं वक्ष्यमाणं पर्याप्तम्यवगन्ति ध्यम् । तदेव ब्रह्म त्वं विन्दि नेदं यदिदमुपासते व्याख्यातम् ॥ ५ ॥

यत्प्रासिद्धं चक्षुप्रश्रुप्रश्रुपा रुपग्राहकेन्द्रियन येन न पश्यति नाव- लोकयति येन चक्षुप्रा चक्षुषोऽक्ष्षीणि पश्यत्येवागच्छति चक्षुष: सर्वकारणामित्यर्थ: । चक्षु:श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति तियोगस्य विभागेनाऽऽस्योततरं दत्तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते व्याख्यातम् ॥ ६ ॥

यत्प्रसिद्धं श्रोत्रस्य श्रोत्रं श्रोत्रेण शब्दोपालभ्यैषाधनेन न शृणोति नाधिगच्छति । येन श्रोत्रस्य श्रोत्रेण श्रोत्रं शब्दोपालभ्यैकारणमिदमाकारस्य प्रदेशाविशेषात्मकं श्रुतमधिगतं । स्वकार्यक्षमं कृतमित्यर्थः । चक्षुःश्रोत्रं क इत्यादिविशिष्टस्यानेनोत्तरं दत्तं । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते व्याख्यातं ॥ ७ ॥

यत्प्रसिद्धं प्राणस्य प्राणरूपं प्राणेन पञ्चवृत्तिना न प्राणिति प्राणचेष्टां न करोति येन प्राणस्य प्राणेन प्राणः प्रसिद्धपञ्चवृत्तिः प्राणीयते प्रकर्षेण नीयते स्वचेष्टां कार्यत इत्यर्थः । अनेन केन प्राण इत्यादेश्त्तरं दत्तं । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिना तु सामान्यतः । अत्र तु विशेषत इति न पुनरुक्तं । अथवा तदुत्तरं तत्रैव कण्ठतः । अत्र तु वागादिविपयस्वप्रतिपादनेनैवर्थमिति न पुनरुक्तं । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते व्याख्यातं ॥ ८ ॥

इति श्रीशङ्करानन्दभगवतः कृतौ केनोपनिषद्दीपिकायां प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

पूर्वं यथावतिस्थितमात्मस्वरूपं गुरोरुपदिष्टोपदिश्येदानीन्त शिष्यबुद्धिमनुसरन्नाह—यदि पक्षान्तरे मन्यसे वस्तुतो विद्यमानमपि *जानामि सुवेद सुष्टु भवादिभिरुक्तं ममाऽऽत्मस्वरूपं जानामी । इत्थनेन प्रकारेण यदि मन्यसे इत्यपयः । तथा ब्रह्मत्वं जानीष इत्याह—दृढमेवापि नूनम् । अपि संभावनायाम् । नास्त्येव भवतो ब्रह्मज्ञानं । अथ च चेतनत्वाज्ञानावानहमस्मीति संभावयसि तथाऽपि नूनं निश्चितं तद्विपर्याल्पवादलमेव न तु बृहत् । त्वं ज्ञानित्वाभिमानी वेत्याल्पमेव जानासि । किं तु ब्रह्माणि रूपं दर्शयित्वोपरिच्छेदगून्यस्य स्वरूपदहरज्ञानत्वे हेतुत्वमस्य परिच्छेदगून्यस्य त्वं कार्यकारणस्व-

घाताभिमानी परिच्छिन्नो ज्ञानैकः । एवंभूतास्वचोदन्यग्यात्वासिद्धं त्वया ज्ज्ञयं कार्यबहुत्वस्वरूपमस्य ब्रह्मणः सर्वपरिच्छेदशून्यस्य देवेष्विन्द्रादन्यदिगु । अथ नु यस्मादस्य देवेषु यत्प्रसिद्धं त्वं चेति भेदस्तस्मादेव मीमांस्यमेव विचारणीयमेव ते तव त्वयेत्यर्थः । एवमुक्तो मीमांसां कृत्वा शिष्य आह—मन्येऽदवगच्छामि विदितमवगतं मयति शेषः ॥ १ ॥

• इदं पदमधिकमिव माति ।

१ म. विधिकरणन । २ ख. 'ध्यास्य वि

स्वयंविदितत्वे हेतुमाह—नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । अहं सुवेदेति नैव मन्ये । यदि सशयदून ज्ञातं तर्हि किं न ज्ञातमेवेत्यत आह—नो न वेदेतिं । तर्हि किं संदिग्धमित्यत आह—वेद च । जानामि चकाराज्ञानन्नापि मे बुद्धेरभावान्न जानामि । [न]सुवेदेत्यनन ब्रह्मणोडतिदुर्वोघत्वं दार्शितम् । नो न वेदेत्यनन शास्त्रैकगम्यत्वमुक्तम् । वेदेत्यनन संशयादिराहित्यमुक्तम् । चकारेण सर्ववेदभक्षक: साक्षात्कार उक्त: । अतिदुर्बोघशास्त्रैकगम्यसंदिग्ध सर्ववेदभक्षकोन्यबह्नाहमस्मीत्यर्थ: ।

यो मत्तोडन्योडपि नोडस्माकं शिष्याणां मध्ये तन्मयोक्तं सुवेदेति न न वेदेत्यपि न वेद चिति वेद जानाति स तद्ब्रह्म श्रोतस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं वेद जानाति यस्मादयमवगन्ता मदृकं वेद भवनेतसवगच्छति । नो न वेदेति वेद च न जानामीति न जानामीयपि न । चकार इतिनोकार्योरनुवृत्त्यर्थ: । दर्शिता च तयोर्योजना । तस्माद्वहं वेदेत्यभिप्राय: ॥ २ ॥

ननु न जानामीति ज्ञानवता ज्ञेयं जानामीति ज्ञानवती चोर्ज्जयेद् भवद्वाचो भदृचा ब्रह्म सिध्यति न चैवं प्रामाणिकमित्यत आह—यस्य ब्रह्म विदुषोडमतमधिकगतं कर्तृकर्मादिभावेन तस्य कर्तृकर्मादिमावानधिकगतवतो मतमधिकगत् । इदानीं वैपरीत्यमाह—मतं कर्तृकर्मादि भावेनाधिगतं यस्मिन् ब्रह्म विदुषो न वेद न जानाति स कर्तृकर्मादिभेदज्ञानवान् । तच्चैव हेतुमाह—यतोडविज्ञातमनधिकगतं विजानतां विविधज्ञातृज्ञानादिभेदबुद्धिरहितानाम् ॥ ३ ॥

अविजानतां विज्ञातं चेत् तर्हि सुपुंसिमूढौचादौ सर्वोडपि कृतकृत्य: स्यादित्यत आह—प्रतिबोधविदितं सर्वप्रत्ययसाक्षित्वेनावगतं मतं विज्ञातं न तु सर्वप्रत्ययपरमे सुपुप्तादौ । ननु किमनेन ज्ञानेनैत्यत आह—अमृतत्वं हि विन्दते आत्मना हि यस्मादात्मनाडSत्मज्ञानेनामृतत्वमवि-द्यात्मक कार्यादिमरणशून्यत्वं स्वयंप्रकाशमानन्दात्मस्वरूपमिस्यर्थ: । विन्दते लभते । हेहेंवर्थस्याडSत्मनेति व्याख्यानम् । विन्दते कीयं सामर्थ्यमवि-द्यानिवृत्तिकरणं चरमसाक्षात्काररूपं लभते । उक्तव्रीक्यीलाभादुक्तकामृत-

श्रस्य द्वया ।

स्वप्राति: प्रसिद्धवेत्याह—विद्यां डडिष्ठानयाथात्म्यसाक्षात्कारेण कर्मगन्धानपेक्षेण विन्दते डडुतमडिष्ठानविपरीतग्रहणात् डडु:खरूपमरणकारणञ्चून्यमविक्रियमडिष्ठानं लभते ॥ ४ ॥

ननु विद्या चेच्छरीरान्तर एव न स्वत्रैव सति शरीर इत्यत आह—इहास्मिन्नेवाधिकारिशरीरे चेद्यच्वेदीज्ज्ञातवान् । अथ तदा सत्यं सच्चिदानन्दरस ब्रह्मास्ति विद्यते न चेदिहावेदिदाधिकारिशरीरे यद्यहं ब्रह्मस्मीति शारीरे साक्षात्कारं न कृतवांस् तदा महत्यिपौढा त्रिविधदु:खसंतानजननी विनष्टिविनाशरूपा । श्रुत्या सानुक्रोशेतदुक्तम् । एतच्चरीरमन्तरेण समूलघोसंसारविनाशकारकज्ञानस्य दुर्लभत्वाच्चतोडस्मिन्सत्येव तदर्थं यत्न आस्थेयोडन्यथा सततं संसारसागरे निमज्जनमेव स्यादिति । इदानीन्तान: सर्वत्राहमस्मीत्यवलोकनं करणीयमित्येतदर्थं तमज्ञानस्य संसारस्याध्योपधस्य स्वरूपमाह स । मूतेषु भूतेषु प्राणिपु वीप्सा निखिलचतुर्विधप्राणिसंग्रहार्था । विचित्य वयं स्म इत्यधिगत्या धीरा बुद्धिमन्तो विद्वांस: प्रत्यास्मालोकादमतां मवत्ति व्याख्यातम् तम् ॥ ५ ॥

इति श्रीशङ्करानन्दभगवत: कृतौ केनोपनिषद्दीपिकाया द्वितीय: खण्ड: ॥ १ ॥

विशुद्धान्त:करणैरव ब्रह्मविद्ययैव सर्वान्तरशवत्सर्वात्मभूतं ब्रह्म विज्ञेयं न त्वन्यथेत्येतदर्थमध्यायिकाडSरभ्यते—ब्रह्म सत्यज्ञानानन्दादिलक्षण ह किल देवेभ्यो देवानामनुग्रहार्थाय विजिग्ये विविधं देवानां लोकद्रयप्रतिलूलमसुरकुलं जितवत् । तस्य देवानुग्रहप्रवृत्तस्य ह किल ब्रह्मण: सत्यज्ञानानन्दादिलक्षणस्य विजये विविधजय निमित्तं देव इन्द्रादिप्रवृत्तयाडमहायन्ते पूजिता अभूवन् । तदवज्ञानिब्रह्मप्रभावा। एकन्त्र प्रत्यक्षं वक्ष्यमाणप्रकारणेक्षणमकुर्वन् । तदीक्षणप्रकारमाह—अस्माकमेव करणसंघाताभिमानिनिर्द्वन्द्वादीनामेव न त्वनस्य कस्यचित् । अयमस्मत्प्रत्यक्षविषयो विजयो विविधोडसुरपराभवलक्षण उत्कर्ष: । अस्माकमेवायं व्याख्यातम् । माहिमा महख्वरूप: सर्वजन्तुभ्य: स्तुतिपूजादिलाभलक्षण: इत्यनेन प्रकारेण तद्बह्म देवानां विजयकृत्व किलैपां देवानामजानिनां गर्वारूढमभिप्रायं विज्ञो विशेषेण ज्ञातव्येभ्यस्तेपां गर्वारूढानां देवानामज्ञानी-

नामनुग्रहार्थं ह किल प्रादुर्भूव क्रिमपि रूपं धृत्वा नयनपथमागर्त तद्वबहु न व्यजानत देवा इदं तदिति विशेषेण न ज्ञातवन्तः । तद्ज्ञानमाह—किं विचारे । इदं प्रत्यक्षं यक्षं पूज्यमतिर्दिव्यरुपत्वात् । इत्थनेन प्रकारेण ॥ २ ॥

एवं संशयाविष्टहृदयास्ते गर्वान्विताः देवा अग्निं देवानामग्रेसरं बहिर्मनुवचचक्रुवन्तः । तदुचकिमाह—जातवेदो जातानि वेदांनि विविधानि ज्ञानानि सर्ववेदात्मकानि यस्माद्ग्रेहः स जातवेदास्तस्य संबोधनं हे जातवेद एतदस्माभिरुच्यमानं पुरःस्थितं विजानीहि विशेषेणावगच्छ । किमेतदक्षेमेतत्पुरतःस्थितं यक्षं किं देवादिषु कतमदित्यर्थः । इत्थनेन प्रकारेण । एवं तैः उक्तः स तथा देवोक्ताऽऽकरे । यद्रुक्कन्द्रुरुच्यते तत्क्षर्यातिरिक्त्यर्थः । इत्थनेन प्रकारेणोक्वेति शेषः ॥ ३ ॥

तत्पुरःस्थितं यक्षमगन्तुमभद्रवत्समुखत्वेन समीपं गतवान् । तदयक्षं तं समीपं प्राप्तं जिज्ञासुं सावज्ञमभवदभिमुख्येनोक्कवत् । तदुचकिमाह—कः पन्था मत्समीपमागन्तास्वस्मि भवान् । इत्यनेन प्रकारेण । एवं प्रभ्मः स आह—अग्निरमिनामा वै प्रसिद्धः सर्वेषामहं स्वत्समीपमागतोस्मि भवामि । इत्थनेन प्रकारेणाबवीदुक्तवान् । विशेषणाज्ञा पुनरात्मानमाह—जातवेदा वा अहमस्मीति । स्पष्टम् ॥ ४ ॥

एबमुक्ते पुनः सावज्ञं तदक्षमाह—तस्मिन्नुक्तान्तिकं त्वयि मत्पुरतो वर्तमानेऽराके । किमक्षेपे । न किसपीत्यर्थः । वीर्यं सामर्थ्योमित्थनेन प्रकारेण । एवमाक्षिप्तोऽपि स स्वर्गवर्वशात्तदीयं प्रश्नं मन्वान आह—अपि संभावनायाम । इदं शुष्कमादृं च जगत्सर्वं निखिलं दहेयं द्रवन्तं कुर्याम् । अत्युक्तिवारणार्थी सर्वशब्दार्थाह—यत्प्रसिद्धमिदं स्थावरजङ्गमात्मकं मूर्तं पृथिव्यादि ब्रह्माण्डकटाहमुचि । इत्थनेन प्रकारेण ॥ ५ ॥

तस्मै तस्याग्रेरनुग्रहार्थं तृणमतल्पं शुष्कं स्थावररूपं निदधौ नितरां पुरतः स्थापितवत् । तत्स्थापितवेदि जगौ । एतच्छुष्कं तृणं मया पुरतः स्थापितं दह भस्मी कुरु । इत्थनेन प्रकारेण यक्षेणोक्तोऽग्रिः पुरतः स्थितं तृणमुपप्रेयाय समीपं प्रकरर्षण गतवान्सर्वजवेन स्वकीयेन सर्वजवेन तत्तृणं न शशाक दग्धुं भस्मीकर्तुं शक्तो न बभूव । अपगतगर्वस्तत एव शुष्कतृणादहनादेव निमित्तात्पलायितुं मलज्जो निववृते झटित्येव देवान्गत्वा तस्माऽऽनिवृत्ति चकार । आगत्य च देवानुवाच । तदुक्तिमाह—नेतदशकं विज्ञातुं यदितदयक्षमेतत्पुरतः ।

स्थितं यत्प्रसिद्धं सामान्यतस्तदेतदिति विशेषतो विज्ञातुं शक्तो नामचम् । इत्थनेन प्रकारेण ॥ ६ ॥

अथाग्रेनिवृत्तस्य वाक्यश्रवणानन्तरं वायुङ सर्वजगत: प्राणं प्रभस्जनमझुवन्त्रुक्तवन्त: । वायो हे वायो । एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति तद्भव्यददनमझुवन्त्रुक्तकोडस्मृति । वायर्वा अहमस्मीत्यनुवीत्मातरिश्वा वा अहमस्मीति । तस्मै स्वयि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वमाददीयं यदि पृथिव्यामिति तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्वजवे तन्न शशाकाड्डातुं स तत् एव निवृत्ते नेतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति । वायुर्युनामा इदं सामान्यम् । विशेषरूपं त्वाह—मातरिश्वा मातर्यांकाशे श्वसिमि गच्छामिति मातरिश्वनामा । आदद्रीडायान्तरिक्षे गमनं कुर्वाण: । आदित्स्वड्दचैतस्या भूमेस्तृणस्य च कस्यांचिद्वलिप्रद्यनन्तरं कुरु । आदातुं सर्वतः स्वीकतुं व्याख्यातं नयत् ॥ ७ ॥ ८ ॥ १० ॥

अथ निवृत्तस्य विगतगवस्य वायोर्वचनश्रवणानन्तरामिन्द्रो परमेश्वर्यसंपन्नं त्रिलोकनाथमझुवन्त्रुक्तवन्त: । मघवन् भो इन्द्र । एतद्विजानीहि किमेतचक्षमिति तथेति तद्भव्यदद्वत् । ध्याख्यातमु । तस्मात्स्वसमीपमासादिन्द्रातिरोहितेऽन्तर्धानं चकार । शुद्धान्त:करणैरपि स्वस्वकर्मभिरनवगम्यं हि ब्रह्मसमीपं प्राप्त: करग्रहणावसरे तन्न दृष्टवानित्यर्थ: ॥ ११ ॥

स विस्मयेन इन्द्रस्तस्मिन्नेव यत्र यक्षं स्थितं तत्रैव न त्वन्यत्रASSकाशेऽवकाशे तदेव यक्षं ध्यायन्सतस्थाविति शेप: । एवं स्थिते मघोनि विशु द्रु: शान्त:कुबेरो तदनुधावानानुधावानौकसौ तदनु तिष्ठन्तौकसौ तिष्ठत: । स तां यि ब्रह्मविद्यां मूमितिमतीं दृशोति शेप: । तत: निरीक्ष्य तामजगाम यक्षस्य वातां प्रष्टुमागतान् । आमत्य च बहुशोभमानां सकलाविद्यापिशाचीवैलक्षण्येनाधिककान्तिमतीमुमा सकलसंसरवृक्षोच्छेदकत्वेनोक्कुटां प्रबां ब्रह्मविद्यामित्यर्थ: । हैमवतीं हिमरूप: सर्वदा शीतल: स्वयंप्रकाशमान आनन्दात्मकान्तर्हितयक्षस्वरूप: स यस्य नित्यमस्त्युपनिषद्भिगस्य स हिमवस्तस्येयं दुहिता हैमवती ताम् । अथवोमा भगवत: पिनाकपाणे: प्राणप्रिया सा हि कान्तिदर्शिकान्तुशं विपण्णाSSन्ततूनमातेव मानोऽहंपन्यास्वाचति । तदोचितामिन्द्रस्याप ताहशस्य तस्यादर्शनम्

सा च हिमवतो गिरिराजस्य दुहिता प्रसिद्धा ताम् । अथवा हेम कनकं तस्याडभरणानि हैमानि कटकमुकुटादीनि तानि यस्याः सन्ति सा हैमवती तां प्रसिद्धां विदुषामुमां ह किलोवाचोक्तवान् । तदुक्तिमाह-किमेतद्यक्षमिति व्याख्यातम् ॥ १२ ॥

इति श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतौ केनोपनिषद्दीपिकायां तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

सा तं ब्रह्म बृहददेशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं भवतां विजयकारणमित्यन्न प्रकारण ह किलोवाचोक्तवती । ब्रह्मेति नामधेयमुक्त्वा तस्य महिमानमप्याह-ब्रह्मण उत्तस्य वै प्रसिद्धस्यैतद्विजये महीयध्वं विजयनि-मित्तमे तन्महीयध्वम् भवतां महच्च येन लोके स्तुतिपूजादिमन्त एतादृशाः स्युरित्यनेन प्रकारेण शिक्षा चेयं ब्रह्मणो विजये सति यूयं महीयध्वं मा स्वातन्त्र्याभिमानं कुरुतेत्यर्थः । एवमुकोत इन्द्रुस्ततस्तन्न्यस्माद्विद्विचारं ज्ञात्वा उमाया वचनाद्ध किलव तत् एवं ने त्वनयास्माद्विद्विचारं ज्ञातवान् । तज्ज्ञानप्रकारमाह-ब्रह्म यक्षस्मन्तर्हितं तद्रह्मेत्यनेन प्रकारेण॥१॥

तस्माद्यतो वाय्वरी संवदं कृतवन्तौ ब्रह्मेन्द्रश्रोमावचनेन निश्चित्काय ततः वै प्रसिद्धा एते[देवा अ]मीन्द्रादयोदितरामिवाधिकमति-क्रम्येव वर्तन्तेऽन्या श्रिन्द्राद्युतिरिक्ताद्देवाश्चन्द्रवरुणादीन् । एत इत्युक्तान्नामत आह-यक्षः प्रसिद्धोऽसिर्वायुरिन्द्रः प्रसिद्धानि त्रीण्यपि नामानि त्रयाणां तेजोऽिन्द्रवायुः सर्वेभ्योऽत्यधिको हि यस्मादेनद्य-क्षरुपमात्मानं नेदिष्ठमतिशयेन समीपं पस्पृशुः । स्पर्शनं चक्षुर्ब्रह्मणः समीपं गताः इत्यर्थः । तेऽक्षिप्तत्वात् नेऽदक्षिणत्वाद्धि यस्मा-देवानां पुरतः स्थितं यक्षं ब्रह्म प्रथमः प्रथमा देवेभ्यो मुख्या इत्यर्थः । विदांकार विदांचकुः । छत्रिन्यायं दर्शयितुमेकवचनेन निर्देशः । तज्ज्ञानानु-करणं ब्रह्मेति स्पष्टम् ॥ २ ॥

इदानों छत्रिन्यायं विवृणोति—तस्माच्चोदक्रीन्द्रवायुपु ब्रह्मसमी-पगामिष्विन्द्र एवोमोपदेशाद्ब्रह्म ज्ञातवान् । ततः वै प्रसिद्ध इन्द्रः परमैश्वर्यसंपन्नोऽतितरामिवातिशयेनातिक्रान्तान्यांस्वयतिरिक्तान्देवा-नशिवायुप्रमुखान् । स इन्द्रः । होननेदृशं पस्पर्श स होनत्थमो विद्या-चकार ब्रह्मेति स्पष्टम् ॥ ३ ॥

तस्येन्द्रोणावगतसप ब्रह्मण एप वक्ष्यमाण आदेश उपदेशः। यत्प्रसिद्धं ब्रह्मरूपं शास्त्रेषु स्वयंप्रकाशमेतद्बुद्धीन्द्रियैर्वक्ष्यमाणस्वरूपं विद्युतः प्रसिद्ध्यास्तद्भुतः। व्युतद्विशेषेण ज्योतनमकरोत्। आ ३। आकाशप्लितिराश्र्यार्था। आश्रयं तेजोधातुविलक्षणमपि ब्रह्म विद्युतः सकाशाद्विस्पष्टं प्रकाशं कृतवदिव स्वयंप्रकाशामित्यर्थः। इत्थनेन प्रकाशरेणाडदेश इत्यन्वयः। यथा स्वयं विद्युतोडपि विशेषप्रकाशवदिव। तादित्यं चक्षुरादीनि शान्तःकरणानि नियमविषयत्रिमेषपलक्षितं स्वस्वव्यापारं कारितवत्। आ३ आकाशप्लुति: पूर्ववदाश्र्यं सर्वक्रियाही-नोडपि सर्वदेवनिष्ठपां क्रियां कारितवानिवेत्थननेन प्रकारेणाडदेश इत्यन्वयः। अधिदैवतं हिरण्यगर्भमधिकृत्येतद्वाक्याभ्यामुप-दिष्ट आदेशनोऽधिदैवतम् ॥ ४ ॥

अथाधिदैवतादेशकथनानन्तरमध्यात्ममात्मानमधिकारिशरीरमुररीकृत्य वक्ष्यमाण आदेशोऽध्यात्मं यत्प्रसिद्धमधिभूतं विद्युतोडपि विशेषप्रकाशवद्वैतद्बुद्धीन्द्रियैः सर्वगतं प्रति गच्छतीव च यातीव चकारात्स्पृशतीव च मनोऽन्तःकरणमनेन चान्तःकरणनेवैतद्विद्युतोडपि विशेषप्रकाशदिव ब्रह्मोपस्मरत्यहं ब्रह्मास्मीति सांप्रदायेन शास्त्रोक्तं स्मरत्यभीक्ष्णं निरन्तरं संकल्प इदं ब्रह्माहं साक्षात्करोमीत्येवंरूपोडभिलाषः सोऽप्यने-नेत्यभिप्रायः ॥ ५ ॥

तदुक्तं ब्रह्म ह किल तद्रूनं नाम तस्य तस्य प्राणिजातस्य वन्ननीयं संंभ-जन्यमेतदेव नामधेयम्। तस्येदानीनं नामानुरुणोपासनमाह—तद्रूनं नाम-धेयमित्यनेन प्रकारेण तदुपास्तव्यं विजातीयप्रत्ययशून्येन सजातीयप्रत्य-यप्रवाहेण साक्षात्कृत्यमिति। इदानीं गुणापासनस्य फलमाह—स उपासकलक्षणसंपन्नो यः कष्णैतत्स्वयम्प्रकाशं सर्वव्यापारानिमित्तं मनःसंकल्पस्मरणगमनेषु कारणं ब्रह्म। एवमुक्तेन प्रकारेण तद्रूनं नामधेयमिति वेदू जानात्युपास्त इत्यर्थः। अभिहैनं सर्वाणि भूतानि गच्छन्ति* ह किलैनं तद्रूनननामोपासकं निखिलानि स्थावरजङ्गमानी भूतानि दर्शनस्पर्शनादि-नाडभिगच्छन्ति संगच्छन्ति संवा०च्छन्ति सर्वत्र इच्छां कुर्वन्ति ॥ ६ ॥

इदानीमाचार्याणां परित्यज्य पुनः शिष्यप्रश्नमवतारयति—उपनिषदं ब्रह्मविद्यां विद्यया विन्दतेsमृतामिति भवतैवोक्तं भो हे गुरो बूही

इदं पदमधिकृत्य भाति ।

९ ग. डित्स्वस्थ्यप्रकाशं सर्वव्यापारानिमित्तं मनः संकल्पस्मरणगमनेषु कारणं ब्रह्म आ ३ आश्र्यं । २ व. डणमिव ब्रह्म । ३ ग. द्विशिष्ट । ४ क. वोक्तां भो ।

कथय किंु ब्रह्माविद्याऽSहोस्विदन्या डपिति प्रश्नार्थः। इत्थनेन प्रकारण। ब्रह्मविद्या चेदुक्तैव तस्या: साधनानि चेत्प्रआदीनि वक्ष्यामीत्थनेन- भिप्रायेण गुरुराह—उक्ता श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यारंभ्याभीक्षणं संकल्प इत्थन्तेन गुणोपाससहितेन वाक्यसंदर्भेण कथिता। ते तुभ्यम्। उप- निपत्, तादात्म्यलक्षणेन सामीप्येन नितरां ब्रह्म गमयित्वाडहंममादि- ग्रन्थीडिशाथिलीकृत्याविद्या ससंसकारां साद्यति विनाशयतीत्युपनिष- द्विद्या। बाह्मीं वाव ब्रह्मणा सत्यज्ञानलक्षणेन संबन्धा ब्राह्मी तामेव नतु तत्संबन्धां तपआदिकाम्। अत उपनिषदं व्याख्यातम्। अतोडन्या कथयिष्याम इत्यभिप्रायः॥ ७॥

तस्यै, उक्ताया ब्राहूम्या उपनिषद् उत्पत्त्यर्थम्। तपस्तप:शब्दाभिधेयं स्वधर्मानुगुणशरीरसंस्थापकरं मनइन्द्रियैकाग्यादिशु। दम इन्द्रियानिग्रह: कर्म स्वर्णाश्रमोचितं श्रौतं स्मातं चेत्यादिकमन्यदपि शमब्रह्मचर्यादि। इदानोंमस्मा उपपद: स ब्राह्म्युपनिषद्(?)उपासनमाह—प्रतिष्ठा: प्रतितिष्ठन्त्येतैरिति प्रतिष्ठा इयं तपआयुपनिषत्कामधेर्नुब्रह्मविद्योपनिष- द्वित्सा चतुष्पादित्पर्थः। ततः प्रतिष्ठा: पादा:। इदान्नीं तान्विशेष- ताह—वेदा ऋगाद्याश्चवार:। वेदानां पद(सर्वा)ज्ञानी विद्याकाम- धेनो: परिशिष्टानि निखिलाज्ञानी सत्यं कालत्रयेडपि बाधकून्यं ब्रह्म भूरिवेतेरस्या गोरायतनं प्रचारोपवेशनादिस्थलम्॥ ८॥

यो मुमुक्षुर्वह्माविद्यार्थी तपआदिसंपादनोयोग्यतो वै प्रसिद्धो डनुत्पन्नब्रह्म- साक्षात्कार: श्रद्धालुरेतां तपआदिकामधेनुं ब्रह्माविद्यावत्सामेव वेदपादा- दिग्धपण वेद जानात्युपास्ति इत्यर्थ:। साधुपेत्य स्वस्माद्धितहेतोरिति सरं विनाश्य पाप्मानं ब्रह्मविद्योत्त्पत्तिप्रतिबन्धहेतुतमनन्ते विनाशरहिते स्वर्गे स्वर्गवासिभिरगे य आनन्दात्मनि लोके स्वयंप्रकाशे ज्येये ज्यायासि सर्व- स्माद्भ्यधिके ब्रह्मणीत्यर्थ:। प्रतितिष्ठति संजातचरमसाक्षात्कार:। प्रकारेण पुनरुत्थानशून्यत्वेनावस्थानं करोति। प्रतितिष्ठति व्याख्यातम्। पदाभ्यास उपनिषत्समाप्त्यर्थ:॥ ९॥

इति श्रीशंकरानन्दभगवत: कृतौ केनोपनिषद्धीपिकायां चतुर्थ: खण्ड:॥ ४॥

समाप्तियं शङ्करानन्दकृता तलवकारोपनिषद्-भाष्यमयी केनोपनिषद्धीपिका॥

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः । नारायणविरचिता केनोपनिषदीपिका । केनेषितोपनिषदि संप्रदायप्रतिपादनं हि स्स्मृतम् । क्षुद्रग्रन्थसमाहारे सा द्वात्रिंशत्तमी मता ॥

तलवकारशाखा सामवेदे नवाध्याय्याध्यायम् । तत्र प्राकरण्युक्तानि ततः सकर्मकाश्रयस्य प्राणस्योपासनानि ततः कर्माङ्गसामोपासनानि ततो गायत्रसामविषयं दर्शयन् वंशान्तमुक्तमध्यभिः । ततस्ततः क्षुद्रसच्चं प्रति केनेषितमित्याद्या ब्रह्मविषयोपनिषदनुवसमाध्याय आरभ्यते । दृष्टाहृश्‍टार्थ-बाह्यसाधनेष्यो विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया जिज्ञासेयम् । केनेषित्यादि । शिष्याचार्यप्रश्नप्रतिवचनरुरूपेण कथनं सुखप्रतिपत्त्यर्थं केवलतर्कागम्यत्वदर्शनार्थं च । केन कर्मेङ्गितमिषितमिति प्रश्नः सत्कस्येच्छामात्रेण मनः पततां स्वविषय प्रति गच्छति । ईश्वराभीक्ष्ण्यार्थस्य गत्यर्थस्य चेहासंभवादिच्छार्थस्यैतद्रूपम् । इडागमरच्छान्दसः । तस्यैव प्रपूरवस्य नियोगार्थे प्रेपितमिति । न यथाप्रसिद्धमेव कार्यकारणसंघतस्य प्रेरयितृत्वं किंतु स्वातन्त्र्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्रस्येच्छामात्रेण मनआदिद्रप्रेरयितत्वमित्यस्यार्थस्य प्रदर्शनार्थं केनेषितं प्रेपितमिति विशेषणद्वयम् । ईश्वरविषयोडयं प्रश्नः ।

यदुक्तम्—“ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया” इति । प्रवृत्तिलिङ्गाच्च विशेषार्थः प्रश्न उपपन्नः । रथादीनां हि चेतनावद्धिष्ठितानां प्रवृत्तिहेतुस्तद्धि लिङ्गं चेतनावतोदाधिष्ठातुरसित्वे । मनआदीनीनि चेतनावदाधिष्ठितानि करणवद्वासीदिति प्रयोगः । मनुतेननेति मनोऽन्तःकरणम् । इपितं प्रेपितमित्युपमार्ते न तनयोरर्थाविह संभवतः । नहि शिष्यानिव मनआदीनीनि विषयेभ्यः प्रेरयत्यात्मा । विविक्तनियतियाचित्स्वरूपभाज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्जjj्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज्ज

नासिक्यः प्रकरणात् । केन युक्तो नियुक्तः प्रेरितः स्रप्यति गच्छति स्वव्यापारं प्रति । प्रथमम् आद्यः । तत्र्वृत्तिपूर्वकत्वाद्विन्द्रियप्रवृत्ति-नाम । चलिक्रिया हि सर्वेषां प्राणिनामित्येव । तेन प्राणस्य प्राप्यस्यम् । स्वतस्त्वन्द्रियाणां विषयावभासकत्वमात्रं न चलिक्रियारूपा प्रवृत्ति ।

सा तु प्राणनिमित्तैव तेषाम् केन देवेनेषितामितां कस्येच्छामात्रेण वाचं शब्दलक्षणां वदन्ति लौकिकवाचा वदनं चिनिमित्तं प्राणिनाम् । चक्षुःश्रोत्रमिन्द्रियम् । क उ प्रश्नः देवो युनक्ति प्रियतिः कारणानाम्-

घिष्ठाता चेतनावानन्यः स किंलक्षण इत्यर्थः ॥ १ ॥ प्राणनिमित्तमित्यादि । अथमन्नः पदार्थः । श्रोत्रं तावत्स्व-

विषयव्यज्ञानसंमृदं हृद्य तत् सामर्थ्यं श्रोत्रस्य चैतन्ये । ह्यात्मज्योतिषि नित्येडसंहते सर्वान्तरे सति भवति नासतीति । "आत्मनैवायं ज्योतिषाडडस्ते झोते" "तस्य मासा" "येन सूर्यस्तपति" इत्यादिश्रुते: । श्रोत्राद्येव सर्वस्याडडत्ममूतं चेतनमिति प्रसिद्धम् । तदिह निर्वर्तते । अस्ति किंपि विद्धिदृश्यगम्यं सर्वान्तरतमं कूटस्थमजमरमशुतमभयं श्रोत्रादेरपि श्रोत्रादि तत्त्वार्थ्यनिमित्तमिति प्रतिवचनम् । शब्दार्थश्रोपपन्नः । कथं शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं तस्य शब्दावभासकत्वं श्रोत्रतस्वम् । ततस्तु शब्दो-

पलभूत्रूपतयाडवभासकत्वं न स्वतः श्रोत्रस्याचिदूपत्वात् । आत्मनश्चिदूपत्वाद्यच्च्छोत्रस्योपलभूतवेनावभासकत्वं तदात्मनिमित्तमित्तमिति श्रोत्र-

मात्रेत्युच्यते । यथोदकस्यौघणमश्रित्य निमित्तमिति दृग्धाड-ग्रुच्यते । तदुक्तं । अनित्यं यस्यानित्यसंयोगादग्रुच्यते । योगादुपलब्धृत्वं तत्त्वरणं श्रोत्रादि । उदकस्येव दृश्यत्वम् । तत्र हि तन्नित्यं यत्र नित्यसुपलब्धृत्वमाश्रित्यौपलक्ष्यं स नित्योपलब्धिरेवोपलब्धोच्यते । श्रोत्रादिषु श्रोत्रत्वाद्युपलभिरनित्या । नित्या चाडडत्मनि । अतः श्रोत्रस्य श्रोत्रत्वमित्याद्यर्थानुगमादुपपन्नं निर्विशेष-

पस्योपलधिरूपस्याडडत्मनो मनआदिप्रवृत्तिनिमित्तत्वम् । मनसोऽन्तःकरणस्य मन्तरणं चैतन्यज्योतिषाडडीपितं स्वविष-

यसंकल्पाद्यवसानादिसमर्थः स्यांत् । तस्मान्मनसोऽपि मनः । बुद्धचादित्रियमन्यान्त साच्य मनस इति निर्देशः । यद्वाचो यच्छब्दो यस्मादर्थः श्रोत्रस्य श्रोत्रं यस्मान्नमनसो मनो यस्माद्राचो वाचमिति । तृतीया प्रथमार्थे स उ प्राण इत्पनुरोधात् । पञ्चस्याडडत्मनः प्रधानविमत्यै प्रथमया निर्देइमुचित-स्वाऽऽ । स यसया पुष्टः स प्राणाद्यस्य वृत्तिविशेषस्य प्राणः । तत्कृतं हि प्राणस्य प्राणत्सामर्थ्यम् । न ह्यात्मनाडडननिष्ठितस्य प्राणस्युपप-

त्तिमत् । "को ह्येवान्यात्कः प्राण्याद्रेश आकाश आनन्दो न स्यात्" "ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति" इत्यादिश्रुतिस्मः । ननु श्रोत्रा-

दीन्द्रियप्रस्तावाद्दग्राणापाणस्य ग्रहणं युक्तं न स्वाविशेषेण । सत्यम् । सामान्यग्रहणे तस्याप्यन्तर्भावाद्दोषः। सर्वस्यैव हि करणकलापस्य यथार्थप्रयुक्ता प्रवृत्तिस्तद्ज्ञोति प्रकरणार्थो विवक्षितः । तथा चक्षुषो रूपप्रकाशकस्य यदृशहानसामर्थ्य तदात्मचैतन्याधिष्ठितस्यैव । अतश्शकृष्ण-

श्रक्षः । प्रष्टः । पृष्टस्यार्थस्य ज्ञातुमितस्त्वादत्तु तज्ज्ञात्वेति शेषः । अतिमुच्योर्जित्वा सामर्थ्याच्छ्रोत्रादिकरणकलापम् । यत्कृतः संसारस्तं श्रोत्रादिवात्सभावं त्यक्त्वा श्रोत्रादे: श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्मैदत्तमेति ज्ञात्वादत एव ते धीराः धीमन्तो न हि विशिष्टधीःश्वमन्तरेण श्रोत्राद्यात्मभावः शक्यः परित्यक्कुम् । प्रेत्य ध्वव्यास्माल्लोकान्माहंभभावलक्षणाच्यक्तसर्वैषणामूलवेत्यर्थः । अमृता अमरणधर्माणो भवन्ति । अथवा डिमुच्येत्यनेनैव-

घणात्ययागस्य सिन्धुत्वादित्यस्माल्लोकात्प्रेत्यास्माच्छरीरादपेत्य मृत्वेत्यर्थः॥२॥ यसमाच्छ्रोत्राद्यात्मभूतं बहिर्यातो न तत्र तस्मिन्नह्राणि चक्षुर्यच्छति स्वात्मनि गमनासंभवात् । अत एव न वागच्छति यथाडSसिद्धदाहकः प्रकाशकश्वापि सन्न ह्यात्मानं दहति प्रकाशयति वा तद्वत् । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तेडण्यात्मत्वे सूक्ष्मत्वेनाप्रतिपन्नत्वात्पुनः पर्यनुयुक्षावाचचक्षुषोः सर्वेन्द्रियार्थत्वाच्चक्षुरादीनि तत्र स्वात्मभूते न ज्ञानमुपपद्यते यन्तीत्यर्थः । तहि सुखादिवदन्तःकरणेन गृह्यतामत आह—नो मनो गच्छति । अतो न विद्यो बाह्यकरनेर्न विजानीमोडनत ःकरणेन सुखादि-

वद्यथैतन्मनआदिकरणजातमुपशिष्यादुपदिशेद्द्रह्म । यदिद्रि करणगोचरं तद्न्यस्मा उपदेष्टुं शक्यं जातिगुणक्रियादिविशेषोणैः । न तु जात्यादिविशेषणवद्रह्म तस्माद्विषयं शिष्यायुपदेक्ष्यन् प्रत्याययितुं तस्मादुपदेशो तदर्थग्रहणे च यत्नातिशयः कर्तव्य इति भावः । अथवा श्रोत्रादीनां श्रोतृादिलक्षणां नहि विशेषणं दृश्यते युक्तमाह——न तत्र शकृत्यादि । पूर्ववत्सर्वमत्र तु विशेषः । यथैतद्नुशिष्यायातिपादयेन्नोपि शिष्यामितोऽन्यविधिनेत्यभावः । सर्वथा ब्रह्म बोधयितुयुक्के यद्यपि प्रत्यक्षादिभिन्न-

शक्यते प्रत्याययितुमागमेन तु शक्यते । अनदेव तद्धिदितादथो अविदितादर्थो इत्याशयेनाडSह——अन्यदेव तद्धिदितादथो अविदितादिति । विदितं व्यक्तं व्याकृतं ततोऽन्यद्यदवविदितमध्याकृतमविद्या ततोडन्यदिति प्रसिद्धम् । यहिदितं तदल्पं सत्यं दुःखात्मकं चेति हेयम् । अविदितमुपादेयं कार्यार्थ हि कारणमुपादीयते । तेन हेयोपादेयसामन्यद्रह्म एतद् स्वात्स्यातिरिक्तब्रह्मविषया या जिज्ञासा सा निवर्तते न हि स्वात्मा हेयो नोपादेयः-

न्यदृश्येनोपादीयते न तु स्वयमेव स्वयं हीयते वोपादीयते वा तेन स्वात्मैव बहिरुपदिश्यते । इति शुश्रुमेति । बहुत्रवमाचार्योपदेष्टपरम्परयैव वाधिगन्तव्यं न तर्कतः प्रवचनमेधावबहुश्रुततपोयोगतत्पिश्रद्धयैव शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं पूर्वैःपारमाचार्याणां वचनम् । य आचार्या नोडसमभ्यं तदृश्र व्याचचक्षिरे विशिष्टं कथितवन्तः ॥ ३ ॥

अन्यदेवेत्यनेनात्मा बहिरुपदिश्यते शास्त्रं स्यात् । कथमात्मा शारीरी ब्रह्म ततोऽन्य उपास्यो विष्णुरीश्वर इन्द्रः प्राणो वा ब्रह्म भविष्यति न स्वात्मा लोकप्रत्ययविरोधादिति तामपनेतुमाह-यच्चैतन्यमात्रं स्वसत्ताकं वाचा वागिति जिह्वामूलादिष्वस्थानेषु विषयकमाग्रेयं वर्णानामभिव्यक्तं करणं वर्णाश्रार्थसंकेतपरिच्छिन्ना एतावन्त एवं क्रमप्रयुक्ता इत्येवं तदाम्रिष्यदृशः शब्दः पदं वाक्यं वागित्युच्यते ।

"अकारो वै सर्वा वाक्सैवो स्वरसप्रश्वान्तस्थोष्मभिवर्ज्यमाना वाड्मात्रूपा भवति" इति श्रुते: । मितममितं स्वरः स्थानत्रये एव विकारो यस्मात्तया वाचा पदच्वेन परिचिच्छन्नया करणवत्यादन्वितमप्रकाशितम् । येन ब्रह्मणो विवक्षितेऽर्थे सकरणा वाग्स्युच्यते चैतन्यज्योतिषा प्रकाश्यते सा हि वाक्युरुक्तिरूपा नियता चैतन्यज्योतिःस्वरूपा "न हि वकुर्यांचो विपरिलोपो विद्यते" इति श्रुते: । तदेवाडडत्मस्वरूपं ब्रह्म निरतिशयं सूक्ष्माद्यं बृहद्वाच्याद्द्रुतो जानीहि त्वम् ।

चक्षुःश्रवणरित्यादिश्रौतत्ववहारुज्युस्सड्मानमेव निर्विशेषं ब्रह्म विद्धीत्येवशब्दार्थः । नेदं ब्रह्म सदृशमुपाधिभेदविशिष्टमनात्मेश्वराद्युपास्ते ध्यायन्ति । उक्तं हि ईश्वरेण वसिष्ठं प्रति-"ज्ञानु ब्रह्मविदां श्रेष्ठ देवर्चनमनुत्तमम् । न देवः पुण्डरीकाक्षो न च देवत्रिलोचनः ॥ न देवो देवरूपो हि न देवाश्चित्ररूपकः । अकृतिमननायन्तं देवनं देव उच्यते ॥ आकारादिपरिच्छिन्ने मिते वस्तुनि तत्कुतः । अकृतिममनायन्तं देवनं चिच्छिवं विदुः" ॥ इति ।

अज्ञानशिवत्वनामाकारार्चनं कृतम् । योजनाधन्यशक्त्यस्य कोशाध्वा परिकल्प्यते ॥" इति च । तत्र पूजाविधिरस्युक्तः-"बोधः शम्यं शम इति पुष्पाण्यध्यायिणि तत् च । शिवं चिन्मात्रसमलं पुण्यं पूजाविदो विदुः" इति ॥

तदेव विद्धीत्युक्तेडपि नेदं ब्रह्मेत्यात्मनोडब्रह्मत्वं पुनरुच्यते नियमार्थमन्यवद्बुद्धिपरिसंख्यानार्थं च ॥ ४ ॥

अन्यदेव तदितिबाह्योकार्थो यद्वाचेत्यादिसद्भि: हृदि क्रियते । यन्मनसेति । कामादिवृत्तिमनस्तेन यच्चेतन्यज्योतिर्मनोडवभासकं न सनुते न संकल्पयति नापि निश्चिनोति मनसोऽवभासकत्वेन निश्चितत्वात्सर्वविषयं प्रति प्रत्येकगेवति स्वारमनो न प्रवर्ततेsन्त:करणम् । अन्तस्थेन हि चैतन्यज्योतिषाडवभासितस्य मनसो मननसामर्थ्यं तेन सर्ववृत्तिकं मनो येन ब्रह्मणा मतं विषयीकृतं व्याप्तमाहु: कथयन्ति ब्रह्मविद: । तस्मात्तदेव मनस आत्मानं प्रत्येचेतयितारं त्वं ब्रह्म विद्धि ॥ ५ ॥

न पश्यति न विषयी करोति येनान्त:करणवृत्तिसंयुक्तेन चक्षुषाsपि तद्वृत्ति: पश्यति चैतन्यात्मज्योतिषा विषयी करोति व्याप्त्रोति लोक: ॥६॥

यच्छ्रोत्रेण दिग्देवतादिष्टितेनार्कादिकाशकार्यंण मनोबुद्धिसंयुक्तेन न विषयी करोति लोक: । यच्चैतन्यात्मज्योतिषा च श्रोत्रं शुतं विषयीकृतं तदेव ॥ ७ ॥

यत्प्राणेन पार्थिवेन नासापुटस्थेनान्त:करणप्राणवृत्तिभ्यां सहितेन न प्राणिति गन्धवत्न विषयी करोति लोक: । येन चैतन्यात्मज्योतिषावमास्यत्वेन स्वविषयं प्रति प्राण: प्रणीयते तदेव ॥ ८ ॥

इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां प्रथम: खण्ड: ॥ १ ॥

एवं हेयोपादेयविपरीतस्वमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यायित: । शिष्योडहमेव ब्रह्मेति स्फुटं वेदाहं मामिति शुद्धोsदित्याशाङ्क्यsSचार्यं शिष्यबुद्धिविचालनार्थमाह—यदिति । अहं स्फुटं वेदेति चेत्मन्यस्यैव शिष्यबद्बितेर्न चान्यो वेत्ति तुsरिं वेदितुमर्हति । "नान्यदतोsस्ति विज्ञातुं" इत्यन्यस्य विज्ञातुनिपेधात् । तस्मात्स्फुटं वेदाहं ब्रह्मेति प्रतिपत्तिमिथ्यैव तस्मादुक्तनिमेवास्साशाङ्क्याचार्यो यदेत्यादि । कदाचिद्यथाश्रुतदुर्विज्ञेयमपि क्षीणदोष: सुमेधा: कश्चित्प्रतिपद्यते कश्चिन्न वेत्ति साशङ्क-मुक्तं यदेत्यादि । महीयसी सूक्ष्मेक्षिका वर्तते । ब्रह्मणा बोधितोडपि विरोचनो यथावद् न प्रतिपेदे । इन्द्रश्वेतुर्थपञ्चम्यां प्रथममेव ब्रह्म प्रतिपेदे । लोकेऽप्येकस्माद्रोगाज्जानवन्तं कश्चिद्रथागतिपद्यते कश्चिन्न पद्यते॥

त्काश्वित्परितं कश्चिन्न प्रतिपद्यते किं पुनर्वाक्कव्यमतीन्द्रिय आत्मतत्त्वे । सर्वे चात्र तार्किकाः विप्रतिपन्नाः। तस्मादविदितं ब्रह्मोति सुनिश्श्रित-

केडपि विप्रतिपत्तिवाद्यादि मन्यस इति साधूक्तं वचनं युक्तमेवाऽS-चार्यस्य । देहं दग्ध्वाल्पमेवापि नूनं त्वं वेत्थ जानীषे ब्रह्मणो रूपम् । किमनेकानि रूपाणि महाश्रुति दग्ध्वाSपि च येनाऽSह दग्धमेवेत्यादि बाधमू । अनेकानि हि नाशरूपोपाधिकृतानि ब्रह्मणो रूपाणि न स्वतः।

स्वतस्तु “ अज्ञातमस्पर्शमरूपममद्रययं तथाडरस नित्यमगन्धवच्च यत् ” इति शब्दादिभिः सह रूपाणि प्रतिषिध्यन्ते । न केवलं श्रोत्रस्य श्रोत्र-मित्याद्यध्यात्मोपाधिपरिच्छिन्नस्युपदिष्टमेव ब्रह्मणो रूपमल्पं वेत्थ । किंतु यदस्य ब्रह्मणो देवेषु रूपमधिदैवमिति यावत् । अधिदैवोपाधि-

परिच्छिन्नस्य ब्रह्मणो यत्पूर्व वेत्थ तदपि दग्धमेवेत्ययं मन्ये । याद्द-ध्यात्मं यदपि च देवेष्वधिदैवतोपाधिपरिच्छिन्नं तदपि तत्त्वतो न सहसा वेदितुं शक्यम् । यतु विध्वस्तसर्वोपाधिविशेषं शान्तमनन्तमेकमद्वैतं सूक्ष्मत्वान्नित्यं तत्कथं सुवेद्यमित्यभिप्रायः। तस्मान्मन्येऽद्यापि मीमांस्यं विचार्यमेव तव ब्रह्म । एवमाचार्योक्तः शिष्य एकान्त उपविष्टः सन्यथोक्तमाचार्येणाऽSगममर्यतो विचार्य तर्क-

तत्त्व निर्धार्य स्वानुभवं “ कृत्वाऽSचार्यसकाशमुपगम्योवाच मन्ये विदित-मिति । अथ त्वं मन्यसे मया विदितं ब्रह्मोति । अथवा देवेऽश्वग्रन्यात्पिशु-क्ष्मबुद्धिद्विष्वपि यो मन्यते सुवेदाहोमिति सोऽध्यस्य ब्रह्मणो रूपं दग्धमेव वत्ति नूनं किं पुनर्वाक्कव्यमल्पबुद्धिं मानवेऽच तस्मान्भीांस्यमेवेत्युक्तः शिष्य आह मन्ये विदितमित्येवं योजयम् । अथवाSधयात्ममधिदैवं च

यदस्य ब्रह्मणो रूपं सोपाधिकं त्वया विदितं तदहरल्पमेव न तु परं भूतोक्तं तत् मोमांस्यमवास्तुत्वात् । शिष्य उपाधि परित्यज्याऽSनुभवेन निश्चित्याऽSह मन्ये विदितामित्येवं योजयम् । अथ न्वति हेतुर्मी-

सायाः । सुविदितहरं कस्याऽऽश्रमन्वदेव तद्विदितादित्युक्त्वात् । मन्ये विदितमिति शिष्यमीमांसानान्तरोक्तिरागमाचार्यानुभवलक्षणप्रत्ययत्न्रय-स्थैकविप्रतिवेना संगत्यर्थम् ॥ १ ॥

आचार्यात्मानुभवयोस्तुल्यत्वे हेतुमाह—मन्ये सुवेदेति । *अहेत्य-बधरणे नैव मन्ये सुवेद ब्रह्मोति । नैव तर्हि त्वया विदितं ब्रह्मेत्युक्त आह—नो न वेदेति वेद चेति । नाह मन्ये सुवेदेति विदितादन्यत्वमुक्तं * मूलेऽनाहमित्यत्र नाहेतिपाठानुरोधेनिदम् ।

नो न वेदेति चाविदितादन्यत्वमुक्तं वेद चेति वेदैव । ननु विप्रतिपिद्धमिदं न सुवेद वेद चेति । एकस्मिन्विषये वेदनावेदनयोरविरोधात् । नैष दोषः । विदिताविदितान्यत्वेन स्वप्रकाशावेदनपरत्वात् । फलव्याप्तत्वासंभवेडपि चरमान्तःकरणवृत्तित्वा तत्त्वाद्नीकरणात् । आत्मप्रकाशे प्रकाशान्तरानपेक्षणात् । विषयाकारान्तःकरणवृत्तिप्रतिबिम्बितं चैतन्यं फलं हृदिवाऽऽत्मप्रकाशे स्वप्रकाशत्वेन प्रतिबिम्बानपेक्षणात् । इदानीमात्मन(नो) ब्रह्मविद्याया हृदनिश्रयातां दृश्योनग्जन्ति यो न इति नोडस्माकं सब्रह्मचारिणां मध्ये य उक्तं तदृचने तत्त्वतो वेद स एव तदृचं वेद नान्यः । किं पुनस्तदृचनेमत आह—नो न वेदेति वेद चेति अन्यदेवेत्यादिनोक्त वस्त्वनुमानानुभवाभ्यां संयोज्य निश्चितं नो न वेदेति वेद चेत्यनेन वाक्येनाऽऽचार्यबुद्धिसंवादार्थं मन्दबुद्धिग्रहणच्यपोहार्थे च मयोक्तं ब्रह्म । एतद्वाक्यमर्थतो यो वेद स एव ब्रह्म वेद नान्य इत्यर्थः।॥२॥

आख्यायिकोपसंहारार्थे श्रुति: स्वेन रूपेण समस्तसंवादनिर्वृत्तमर्थमवधारयति—यस्यामते । यस्यामतमात्रतस्त्वानन्दयफलावसानवबोधतया विविधिपा निवृत्ता तस्य मतं तेन ज्ञातम् । "मतिर्बुद्धिपूजार्थंभ्यश्र्च" इति कृत् । 'कस्य च वर्तमान' इति कर्तरि षष्ठी । विद्दद्विदुषोर्यथोक्तौ पक्षाववधारयति—अविज्ञातामिति । अविज्ञातं विज्ञाताविज्ञातं विदितादनन्यदेव ब्रह्म विजानतां सम्यग्दर्शनानां विजानतां विदितं ब्रह्मविजानतामसम्यग्दर्शनिनाम् । इन्द्रियमनोबुद्धचुपाधिष्वात्मदर्शनां ब्रह्मोपाधिविवेकानुपलब्धबुद्धचुपदेशे विज्ञातत्वाद्विज्ञातं ब्रह्मेत्युपपद्यते भ्रान्तिः । न तत्त्वनिष्ठानामियं भ्रान्तिरतोऽसम्यग्दर्शनपूर्वपक्षत्वेनोपन्यस्यते हेत्वर्थे ।

यदि ब्रह्मात्यन्तमेवाविज्ञातं तर्हि लौकिकानां ब्रह्मविदां चाविशेषः प्राप्तोडविज्ञातं विजानतामिति च परस्परविरुद्धम् । कथं च ब्रह्म सम्यग्विदितं भवतीत्येवमर्थमाह—प्रतिबोधेति । बोधं बोधं प्रति विदितं बोधशब्देन बौद्धाः प्रत्यया उच्च्यन्ते । यस्य सर्वे प्रत्यया विषयी भवन्ति स आत्मा सर्वबोधाप्रतिबुध्यते सर्वप्रत्ययदृश्शी चिच्छक्तिस्वरूपमात्रः प्रत्ययैरेव प्रत्ययेष्वाविशिष्टतया लक्ष्यते नान्यदहुरार्तरमात्मविज्ञानाय । अतः प्रत्ययप्रत्यगात्मतया यदा विदितं ब्रह्म तदा तन्मतं तत्सम्यग्दर्शन- अन्यदित्यधिकमिच भाति ।

सत्यर्थः। यत्था गुरुुपदेशः प्रतिबोधस्तेन विदितं मतम्। असृतत्वं हि विन्द्त इति हेतुवचनम्। विषयात्मविज्ञाने(न्?) हि श्रुत्युमारभत इत्यात्मविज्ञानमृतत्वानमित्तामिति युक्तं हेतुवचनम्। कथमात्मविज्ञानेनासृतत्वं विन्दते(ड?) आह-आत्मनेति। स्वेन रुपेण विन्दते लभते वीर्य बलं सामर्थ्यम्। धृतिसहायमन्त्रौपधितप्रयोगकृतं वीर्यं मृत्युः शंक्रोतति। अनित्यवस्तुकृतत्वात्। आत्मविद्याकृतं तु वीर्यमात्मनेव विन्दते नान्येनैतत्सदेव वीर्यं मृत्युः शंक्रोत्यभिभवितुम्। यत एवमात्मविद्याकृतं वीर्यमात्मनेव विन्दते(ड?) ततो विद्याद(ड?) त्सविषयया विन्दते(ड?) श्रुतम्। “नायमात्मा बलहीनेन लभ्यते(स्यः)” इति श्रुते: सामर्थ्य हेतुरस्तत्वे ॥ ४ ॥

कथा खलु संसारगतिरित इहैव चेद्यादि मनुष्यो(ष?)धिकृतः समर्थः सन्नवेदितात्मानं यथोक्तलक्षणं विदितवान्। अथ सत्यं परमार्थतस्त्वमस्त्यवाप्तं तस्य जन्म सफलेमिति भावः। चेन्नावेदिन्महती विनाशिरमहान्विनाशो जन्ममरणप्रवन्ध्याविच्छेदलक्षणः स्यात्। ज्ञात कि स्यात्-भूतेषु भूतेषु चराचरेषु विचित्य पृथकृत्यैकमात्रतच्वमात्मभावेनोपलभ्य धीरा धीमन्तो विवेकिनः प्रेत्य ध्यावृत्यास्माल्लोकाच्छरीराद्यावृत्तिसमत्थाहंकारा: सन्तो(ड?)मूला नित्याविज्ञानामृतस्वभावा भवन्ति ॥ ५ ॥

समाप्ता ब्रह्मविद्याडत ऊर्ध्वस्मर्थवादेन ब्रह्मणो दृश्विज्ञेयतोच्यते(ड?)धिकयत्नाय। शमाद्यर्थो वाडड्मायोडभिमानशानात्। व्यावृत्तव बाह्यामिथ्याप्रत्यग्राह्यत्वाद्दूषणः। “नेदं यदिदमुपासते” इत्यपोदितत्वात्सगुणत्वेनाध्यात्ममाधिदेवं चोपासनं विधातव्यमित्यर्थः। बहु, ईश्वरः को ह्यान्यस्तुणं वशीकर्तुं क्षमः। ह, ऐतिहे। देवासुरसड्ग्रामे देवेभ्यो(ड?)र्थाय विजिग्ये(षे?)ड(ज?)ैपौ(टी?)देवसुरान्। ब्रह्मण इच्छानिमित्तो देवानां विजयो भवूवेत्यर्थः। तस्यैति। ब्रह्मणो विजये ब्रह्मकतुंके स्वोत्कर्षे सति यज्ञादिलोकस्थितिपहारिष्वसुरेषु पराजितेषु देवा वृद्धिं पूजां वा प्राप्तवन्तः। त ऐकान्त(ड?)स्सलोचितवन्तो मिथ्याप्रत्ययत्वाद्देव्युपानार्थो(ड?)यमादृतः। ऋिमालोचितवन्त ईश्वरनिमित्ते विजये सति स्वसामर्थ्यनिमित्तो(ड?)स्माकमेवायं विजयोडस्माकमेवायं महिमेति स्वर्कल(लो?)याणास्पदमीश्वरमात्मानमद्‌धुवा पिण्डमात्रा(त्र-) भिमानाः सन्तः ॥ ६ ॥

तदद्रुह ह किलैषां देवानाममिप्रायं मिथ्याहंकाररूपं विजज्ञौ ज्ञात्वा च मिथ्याभिमानशातनेन तदनुजिघृक्षया तेभ्यो देवेभ्योऽर्थाय तेषामेवेन्द्रियगोचरे नातिदूरे प्रादुर्भूव महेश्वरशक्तिमायोपपन्ननात्यन्ताद्भुतेन केनचिद्रूपेण प्रादुर्भूतं तत्किलोपलभमाना अपि देवा न व्यजानन् न वितथयन्तः किमिदं स्फुटेतद्रूपं पूज्यामिति मेनौषध-द्रिक: सः ॥ २ ॥

ते तद्विज्ञानायासिमचक्वन् । अभ्यद्रवच्च्छीर्षं गतः । तमभ्यवदद्रुह । किमिदं कोडसीति । पृष्टेडपि न वे जातवेदा वा इति नामध्रेयेनाडडत्मनं श्लाघयन्त्रिरश्रववीत् । एवमुक्तवन्तं ब्रह्मोवाच । तस्मिन्नेव प्रसिद्धगुणनामवति स्वायि किं वीर्य सामर्थ्यमिति । सोऽब्रवीदुपपादमित्यादि । पृथिव्यादिषु व्याप्त्युपलक्षणमन्तरीक्षस्थस्यापि तस्मा एवमभिमनवते ब्रह्म तृणं निर्दग्धौ पुरः स्थापितवत् । एतत् तृणमात्रं ममाग्रतो वह न चेदग्धं समर्धोऽस्मि सुख्ख सर्वत्र दग्धृत्वाभिमानित्युक्तस्तृणमुपप्रेयातृणसमीपं गतवान्सवेजवन सर्वोत्साहकृतैन वर्गैन गत्वा न शशाक नाशकदद्ग्धुं साडडाग्र-स्तत एव तृणदाहशक्तिरेव भीडित्या निवृत्ते निवृत्तः सन्देवानवोचत्-तदिति ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ ६ ॥

अथानन्तरं वायुमन्रुवान्त्रित्यादि पूर्ववत् । वानाद्रुमनाद्रायु: । मात्रयन्त-रिक्षे श्वयति वर्धते इति मातरिश्वा । आददीय गृह्णीयाम् । तृणनिधा-नेड्यमभिप्राय:-अयन्तसंभावितयोरग्रिमारुतयोरस्तङ्गदहनादानाशक्त्या-डडत्मसंभावना शातिता भवेदिति । तस्मादिन्द्रादितिरोगधे । तिरोधानेड्य-भिमाय इन्द्रोडहमित्यधिकतमोडभिमानो यस्म सोऽहमन्यादिमिः प्राप्तं वाचं संभाषणमात्रेऽभ्यनन् न प्रातोडस्माद्विमानमान्यं कथं न नाम जज्ञादिति । तदनुग्रहयैवान्तर्हितंत बभूव । स शान्ताभिमान इन्द्रोडत्यर्थं ब्रह्म जिज्ञासुर्यस्मिन्नाकाशे ब्रह्मणः प्रादुर्भाव आसीतितिरोधानं च तस्मिन्नेवाडडकाशे तस्थौ किं तदक्षामिति ध्यायन्न निवृटेडन्यादिवत् । तत् इन्द्रस्य यक्षे भक्तिं हदृा विद्या प्रादुरासीत् । स स्त्रीमतीरूपिणीं विद्यामाजगाम रुदस्योमा हैमवती बहुशोभमानाडडमिप्रायबोधहेतुत्वाद्विच्चैव सा तां ह प्रसिद्धामुवाच किमिदं यक्षम् । इति वाक्यसमाप्तौ

॥ ७ ॥ ८ ॥ ९ ॥ १० ॥ ११ ॥ १२ ॥ इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्धीपिकायां तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

सा तं ब्रह्मेति होवाच । सा हि नित्यमेवेश्वरेण सर्वज्ञेन सह वर्ततेति ज्ञातुं समर्था । ब्रह्मण ईश्वरस्य वै विजये महीयध्वमिति । हि जिता असुरा यूयं त्वत् निमित्तमात्रं तस्यैव विजये महिमानं प्रापुथ । एतदिति क्रियाविशेषणम् । युष्माकं तु मिथ्याभिमानोऽस्माकमेवायं विजय इति । ततस्तस्माद्वामावाक्याद्देव विदांचकार ब्रह्मेन्द्रः । ततो हैवेत्यवधारणं ब्रह्मावबोधे स्वातन्त्र्यनिरासाय ॥ १ ॥

तस्माद्द्रा इति । यस्मादसिवाच्चिन्द्र ब्रह्मणा संवाददर्शनादिना सामीप्यमुपगतास्तस्मात्स्वैर्गुणैरतितरामिव शक्तिगुणादिमहाभागैरन्यान्देवानतिशेरत इव । इवशब्दोऽवधारणे । अतिशेरत एते हि देवा यस्मादेनद्रह्म नेष्टवान्तिकतमं पस्पृशुः स्पृष्टवन्तः । यथोकेर्ब्रह्मणः संवादादिप्रकारैरस्ते हि यस्माच्च हेतोरेतद्रह्म प्रथमः प्रथमा: प्रधानसूता: सन्तो विदांचकार विदांचकुरेतद्ब्रह्मेति ॥ २ ॥

यस्मादाम्रवायू आपन्द्रवाक्यादेव विदांचकृतः । इन्द्रं ह्युमावाक्यतपथं श्रुतं बह्म । तस्माद्द्रा इन्द्रादितरामिवातिशयेन शेत इवान्यान्देवान्स ह्योनेष्टिं पस्पर्श । यस्मात्स ह्योनत्यथमा विदांचकार ब्रह्मेत्यर्थम् ॥ ३ ॥

तस्य प्रकृतस्य बह्मण एष आदेश उपदेशो निरुपमस्य ब्रह्मणो येनोपमा स एष पदार्थ इत्यर्थः । किं तत् । यदेतस्यासिन्द्रं लोके विद्युतो विद्युदित्यध्याहार्यं व्यतुद्वद्योतितवदा इव विद्युतस्तेज इत्यर्थः । इतिहासशब्द आदेशनिर्देशार्थः । इतिहास इति । इहलोके समुच्चयार्थः । अयं चापरसत्याद्देशः । कः । नभोमिपतत् । स्वार्थे णिच् । उपमार्थ एवाद्देशः । चक्षुपो विषयं प्रति प्रकाशतिरोभाव इवेत्यर्थः । अथवोपमानद्वयेन ब्रह्मणो ज्ञानशक्तिक्रियाशक्ती क्रमेण दर्शिते इत्यधिदैवत देवताविषयं ब्रह्म उपमानदर्शनम् ॥ ४ ॥

अथाध्यात्मं प्रत्यगत्मविषय आदेश उच्यते । यदेतद्रह्म गच्छतीव च मन उपढौकत इव विषयी करोतीव चैप आदेशः । तत्तायः पिण्डवन्तनोत्रितिमात्रस्य स्फुरणाविष्टत्वात् । अन्यथाडSकारमात्रस्य जडत्वेनैव भानानुपपत्तेः । साधकस्य विषयीग्राह्यावपि ब्रह्मविषयस्मरणेऽयं हेतुर्याह — अननेन च मनसो ब्रह्मागमनेनैतद्रह्मोप स्वसमीप एव स्मरति

चिन्तयति न विस्मरत्यभीक्ष्णं निरन्तरम् । संकल्पः संकल्पयतीति संकल्पविकल्पौ मनोवृत्ती कुर्वन्नपि साधक एषोदध्यात्मसुपदेशः । यद्रष्टोडभीक्ष्णं संकल्पो मनसो बहिर्विषय इत्युपदेशः । अधिदैवं विद्युद्न्मेषणवद्वृत्तिं प्रकाशधर्मि बह्माध्यात्मं च मनः प्रत्ययसमकालाभिध्यार्तिधर्मविषय आदेशः । एवमादिशयमानं हि ब्रह्म मन्त्रबुद्धिगम्यं भवति । न हि निरुपाधिकमेव ब्रह्म मन्त्रबुद्ध्याभिराकलयितुं शक्यम् ॥ ५ ॥

तस्य नामाड्डह-तद्‌ब्रह्म नाम ब्रह्म । ततः किमित आह-तद्‌ब्रह्म मित्युपासितव्यमिति नामोपासनाायामुपदेशः । तस्य प्राणिजातस्य वनं संबजननीयं “वनं संभक्तौ” संभक्तिः सम्यक्सेवा । तदुणोपासनेन तदेव फलं भवतीत्याह-स य एतदेवमिति । वेदोपास्ते । अभिसंवच्छन्ति ह प्रार्थयन्ते एव यथा ब्रह्म ॥ ६ ॥

उपनिषदं मो भूहीति प्रशंसार्थक्त्वायोक्ताया उपनिषदः प्राप्युपायभूतानि तपआदीनि विद्यादीन्‌रूपेण करणेSSह-तस्या इति । कायेन्द्रियनसां समाधानं तपः । उपशमो दमः । अश्रौहादि कर्म । इतिशब्द आद्यर्थे । अमानित्वादिम्भतवमित्यादीन्यपि प्रतिष्ठा पादौ पादाविवास्या विद्यायाSSस्तु हि सुत्सु प्रातितिष्ठति ब्रह्मविद्या पद्यामेव पुरुषः । तपआदीनां विद्यासाधनत्वं श्वेताश्वतरमन्त्र उक्तमूक्तम्-

“यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः” ॥ इति ।

स्मृतौ च-“ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः” । इति ।

वेदाः साधनश्वराः सर्वाणि शिरःपाण्यादीन्यङ्गानि । सत्यममायिताडकिलयं च वाड्‌नःकायानां तदायतनमाश्रयो विद्यायाSSतपआदिछ्छेद प्रतिष्ठावेन प्राप्तस्य सत्यस्य पुनरायतनत्वेन ग्रहणं साधनातिशयस्वप्रदर्शनार्थम् ।

"अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम्‌। अश्वमेधसहस्रात्तु सत्यमेकं विशिष्यते" इति स्मृतेः॥ ८ ॥

अमृतत्वं हि विन्दत इत्युक्तमपि ब्रह्मविद्याफलमनते निगमयति—यो वा इति । एतां केनोपनिषदं महत् हि देवेभ्य इत्यादिना स्मृतिभिः। पाप्मानमविद्याकामकर्मलक्षणं संसारबीजम् अनन्तडपयंन्ते स्वर्गे लोके सुखात्मनि ब्रह्मणि जिज्ञासि सर्वमहतरे स्व आत्मनि प्रतितिष्ठति न पुनः पुनः संसारमापद्यते । द्विरुक्तिः समाप्त्यर्था॥ ९ ॥

इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां चतुर्थः खण्डः॥ ४ ॥

नारायणेन रचिता शंकरोक्त्युपजीविना । अश्वत्थद्वादशाक्षरां केनोपनिषद्दीपिका ॥ १ ॥

समाप्तेयं नारायणकृता तलवकारोपनिषदुपरपर्याय-केनोपनिषद्दीपिका ॥

Sri Ramakrishna Ashram

LIBRARY

SRINAGAR

Extract from

the Rules :-

1. Books are issued for one month only.

An over - charge of 20 Paise per day will be charged for over - time.

Books lost, defaced or injured have to be replaced by the borrower.