Vovember. 1908.

TAR

CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES

'OLLEOTI ON OF RARE & EXTRAORDINARY SANBKHIT WORKS: A

NO. 131

श्रीहर्षप्रणीतम

आनन्दपूर्णविरचितया खण्डनफक्किकाविभजनाख्यया म्याख्यया 'विद्यासागरी'-ति प्रसिद्धया समेतम

म्बिन्या टिप्पण्या सनाथम द्राविड-श्रीलक्ष्मण शास्त्रिणा परिशोधितः । BRI HARSHA'S KHANDANAKHANDAKHÂDYA, WITH THE COMMENTARY 'khandanaphakkikavibhajana'(vidyasagari)of Ânandapurna WITH EXTRAOTS FROM THE COMMENTARIKS OF Chitsukha, Sankara Misra and Raghunatha, EDITED BY PANDIT LAKSHMANA SASTRI DRAVIDA, Profexsor of Vedanta, The Gaurishankar Central Hindu College, Benares. FASOIOULUS VI. PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPOT: BENARES: AGENTS :- OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG: PANDITA JYESHTHARÂMA MUKUNDAJI, BOMBAY. PROBSTHAIN & OO., BOOKSELLERS LONDON, Printed by Harikrishna Das Proprietor, AT THE VIDYÂ-VILÂSA PRESS. BENARES.

Price Rupee One.

Registered Ancording to Act XXV. of 1867.

S 181.482 S 774K.4

SL wo,673148 4945

प्रत्यक्षस्य लक्षणान्तरनिरासः। ६०१

मवायः एावश्च तेषामन्यतमो विषयनियमे पयोजकः प्रत्य- तास्था.नुमार्या व्याप्तिः, सादश्यसुपमाने, सङ्केत आगमे सास्कार: स्मृती, अभावार्थापस्यारत्रैवान्तर्भाषान्न प्र- मगान्तरं एतेभ्यः षड्म्य: सम्निकर्षेभ्य इतरेण न प्र- युक्तको विषयनियमो वस्य ज्ञानस्य तम्साक्षाद्धिवक्षि- नमित्यर्थः। अव्याप््या दृषयति नेति*इदरजतमित्या- दिजाने मिथ्यासंसर्गविषयनियम: पोढासन्निकर्षेतर- दोषप्रयुक्त: साक्षाच भवति तेनाव्याप्तिरित्यर्थः। प्रमा- क्वविशिष्टसाक्षात्वस्थेदं लक्षयं न साक्षात्वमात्रस्य तेन नाव्याप्तिरित्याशङ्कते# प्रमेति # साक्षार्वसामा- न्यं लच्षयित्वा तद्िशेषो लक्षगीयोऽनाकलितसामा- न्यरूपस्य विशषस्य वुद्धावारोपयितुमशक्यत्वादिति दू- वयतिनेति अन्यथाख्यातिवादिना भाहस्यायं पत- तु पज्रप्रहार: शिरसि न त्वख्यातिवादिनो ममेत्या- शझ्घाह अनिष्ठेति संयोगादिसधनिकर्षपिशेषे- तराप्रयुक्तविषयनिमत्वं विवक्ष्यते कि या समुदितष-

प्रत्यक्षस्य समवाघादितरपयुक्तविषयनियमत्वात् द्वि- तीये त्वसम्भवो न होकमपि समुदितषड्विधसन्निकर्ष-

अस्तु तर्ि स्वरूपधी: साक्षाडीरिति शङ्कते। ४६५ प्रकारान्तरेण प्रत्यक्षनिरासः। साक्षाद्धा: स्वरूपधी: स्वेन रूपेण वस्तुनो भानमिति चेन्न। अनुमानादिव्यापनातू । अनुमानादौ लिङ्गाद्यपे- ७६

सण्डनलण्डसादे प्रथमेपरिचेदे

क्षत्वात्तदवच्छित्नकालसम्बद्धबोधलं न त्वथ्यक्ष इति चे- न्र।व्यभिचासत्। यत्र लिङ्गादि भाव्यादिबोधकं तात ततकालताव्यभिचारात्। एतेन यदि न लिङ्गकाला- वच्छिन्नव्यापकप्रतिभासोऽनुमा तदाकृटव्याप्यानुमित -: स्य व्यापकस्य दैववशात् सत्यव्याप्यव्यक्यन्तरवतःप्र- सै। व्याप्तिकालावच्छिन्नव्यापकप्राप्त्या तावत्यंशे प्रम- त्वं प्रमाविशेषान्तर्भीवानिर्वाह्यमापद्येतेति निरस्तम्। भूतादिव्यापकानुमाने व्याप्यकालत्वासम्भवात। तथाकि चाग्न्यादिम दंशमात्े प्रमात्वापातदुष्परिहरत्वस्योक्तत्वात् । साक्षादिति किमिदंस्यरूपधीत्वं तत्राह स्वेने- ति अम्यथा सतोऽन्यथा भानेSपामाण्यप्रसङ्गात्।अ- नुमानादिव्यापकमेतदिति दूषयति नेति * लिङ्गाथ- नवच्छिन्नकालसम्बद्धार्थबोधत्वं स्वरूपधीत्वं विवक्षिंत- मतों नातिव्याप्तिरिति शङ्कतेअनुमानादावितिपरि- हरति * नेति अनुमानादिविषये लिङ्गाघ्यपेक्षत्वात्तद-

नादिविषयस्य तत्राह यत्रेति विशिष्टमेघोदयनदीपू- रणादिलि्क्र भाव्यादेरभविनोऽतीतस्य घ बोधकं त-

व्यभिचार इति तत्रातिव्यापिस्तथा भाव्यर्थबोधक- शव्दजानजे ज्ानेपीत्यादिपदार्थः। भाव्याथनुमाने

थान्तरमपि चूर्णितमति प्रसङ्गादित्यतिदिशति एतेने

प्रत्यक्षलक्षणान्तरनिरासः। ६०३

भवति किंतु व्याप्तिकालावगतव्यापकप्रतीतिमात्रं सेति स्वीक्रियते यदि तदा तर्हि मिथ्याव्याप्येन धू- मंत्वपरिगृहीतधूलीपटलादिनाऽनुमितस्य व्यापकस्य दैववशात् सत्यव्याप्यव्यत्तयन्तरवतः प्राप्तौ प्रतीती सत्यां तज्ज्ञानस्य तावत्यंशे व्याप्तिकालावगतव्याप- कांशे प्रमात्वमापवेतेति यच्चोयं तदपि निरस्तमिति स- म्बन्धः।व्याप्त्यभावे कथ व्याप्तिकालावगतव्यापकांशे प्रमात्वं तत्राह व्यापीति व्यापस्य व्याप्तिकालाव- चछन्नव्यापकेन व्याप्ेविद्यमानत्वादित्यर्थः । उभयनि-

कथित * दैवेति * लक्षणबलादायातं तद्पि स्वरीकरियत हत्यत आहप्रमेतिप्रमाविशेषा: प्रत्यक्षादयस्तेष्वन्त- र्भावो निर्वोहुं न शक्यते यस्थ तस्तादशं अकलप्तकर- णजन्यतथा तत्रान्तर्भावासम्भवादतिरेके च प्रमा

रतिभासोऽनुमेति वक्तव्यमित्यर्थः । परामृष्टं हेतुमेव पष्टयति भूतेति* लिङ्रं व्याप्यतया गमकं व्यापिश्व विषठेति तदाधारतया व्यापकस्य व्याप्यकालावच्छि- प्रत्वमस्तीत्याशङ्कामङ्गीकृत्यापि दूषयति #तथापीति# प्रमाखण्डने लिङ्गान्तरवति केवले वा विषयतया प्रामा- ण्यस्वीकारेणो क्तदोषा परिद्वारादित्य त्रोक्ततवास्ेद्मप्य-

प्रासङ्रिक परिसमाप्य प्रकृतसाचार्वलक्षणान्त- रमाशकुते।

६०४ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे।

४६६ प्रत्यक्षलणान्तरनिरासः। अनुपहितप्रतीति: साक्षाद्धीरिति चेन्न । विशिष्ट प्रत्रिष्टवि- शेष्यप्रत्यक्षाव्यापनात। करणानुपहितत्वं विवक्षिनमिति चेन्न। परकरणोपहिताव्यापनात्। स्वकरणोपहितत्वस्य च ' स्त्रपदकुक्षिनिक्षिप्तत्वात्। अन्विति साध्यधर्मोपहितो धर्म्यनुमाने प्रकाशत इति तत्र तद्याटत्तयेऽनुपहितेति विशेषणम्'अनुपहि- तशब्देन किं विशेषसमात्रानुपहितत्वं उत लिङ्गासम्ब- डश्वमिति विकल्प्य आधे डव्याप्तिरिति परिहरति * नेति* दगडीति विशिष्टपत्यक्षं विशेषयं विशेष्यं च गृह्लाति विशिष्टस्य तावन्मात्रत्वादृतश्च विशेष्यांशेसा क्षास्वं न स्यात्तस्य विशेषणोपहितत्वादित्यर्थ:।द्वितीयं शङ्कते करणेति परकरणानुपहतत्वं वा स्वकरणातु- पहितत्वं वा आहो स्वित् करणमात्रानुपहितत्वमिति विकल्प्याथं दूषयति नेति * धूमवत्वलिङ्गेन गि- रिशिखरे कृशानुर्यदाऽनुमीयते परेण तदा तत्समीप- स्थस्य वह्निपत्यक्षं साक्षान्न स्यात्परकरणोपहितविषय- त्वादित्यर्थः । अस्तु तहि द्वितीयस्तत्राह *स्वेति स्व- पदेन विशेषोपादानेऽव्याप्ति: सामान्योपादाने कथि-

प्रकारान्तरेण साक्षात्वं लक्षयति। ४६७ प्रत्यक्षस्य लक्षणान्तरनिरासः। व्यप्त्याद्युपहितत्वादीनां व्यतिरकेस्य यत्र समुच्चयः

प्रत्यक्षलक्षणान्तर निरासः। ६०५

सा धी: साक्षाद्धीरित चेन्न । व्याप्त्यादिप्रत्यक्षाव्यापनात्। असिद्धत्वाच्च। पर्व्वतोऽग्निमानित्यव प्रतिज्ञानात्। शब्देन च स्वाप्रतिपादनात्। शाब्दादिमितेश्र प्रत्यक्षत्वापादनात्। व्याप्ीति # व्याप्तिसङ्गतिसादृश्योपहितत्वा- नां यत्राभाव: सा साक्षाद्ीरतुमादित्रयव्याटत्त्यर्थ विशेषणम्। नेदं लक्षणमव्यापकत्वादित्याह* नेति # अग्निव्यापोऽयं धूम इति व्याप्तिप्रत्यनं व्याप्तिविशिष्टं घटशन्दस्य घटेन साङ्केतिक: सम्बन्धस्तद्विषयमेवेश्वर- प्रत्यक्षं तद्टुपहितं चन्द्रसदश मुखमित्यत्र सादृश्यप्र- स्यचं च तटुपहितमिति तत्राव्याप्तिरित्पर्थ: लक्षणस्था- सम्भवं चाह * असिद्धत्वाचेति* यत्र व्यापतपादिसमुच्च- यसम्भवस्तवैव तद्यतिरेक समुचयोऽपि, न च प्रत्यक्षे तद-

रपीत्याह * पर्वत इति* पर्वतोऽग्रिमानिति प्रतिज्ञाना- द्याप्पधूमव्यापकयानित्यप्रतिज्ञानादनुमाने व्यापत्य- स्फुरणात् फलिता हुमा इति शब्देन शब्दविषयज्ञा- नाजननाथ व्याप्त्याय्यव्यवहितत्वं शान्दपतीतावनुमि- तौ चास्तीति साक्तान्यापात इत्यर्थ: । लचणान्तरमनूय्य दूषयति। ४५८ प्रत्यक्षस्य लक्षणान्तरनिरासः। अव्यवहितधीत्वं साक्षाद्दीत्वमिति चेन्न। व्यवधानववि कल्पानुपपत्तेः। यदि द्रव्यविशेषान्तरावस्थितिव्यर्वधिः तदानीमप्रत्यक्षतिभुधियां साक्षात्त्वापत्तिः। अथ ज्ञापक-

६०६ चण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे।

ज्ञानपूर्वसत्ता व्यवधानं तदा परत्वाद्यप्रत्यक्षनापत्तिरिति। निशिष्ववैशिष्टयं व्यवधानमिति चेन्न। धूमविशिष्टे व- ह्वि रैशिष्ट्यमिति स्वरूपस्थितौ तथात्वे कार्य्यकारणभाव- विरोधः प्रतीतौ धूमवौरीष्ट्यस्य धर्मिविशेषणत्वे हेतोरं- शनः स्ववृत्तिः । साध्यविशषणत्वे व्याप्तिग्राहिपत्य- क्ष उप्यव्यवधानाभावात् न साक्षात्वं स्यात्।

• अव्यवहितेति अन्गहितस्य धीरव्यवहित- धीस्तत्वमिति यावत् । अव्यवधानस्य च व्यवधानेन

स्थर्थः। किमिदं व्यवधानं मूर्त्तद्रव्यस्य मध्येऽवस्थानं त- दुत ज्ञापकविषयज्ञानस्य प्रथमत्वमाहोख्विल्लिड्रादिवि- िष्टे साध्यादिवैशिष्ट्यमिति विकल्प्य प्रथममनुवद- ति यदीतिद्रव्यविशेषस्य मूर्तस्यान्तरा ज्ञानज्ञेययो- मध्यें व्यवस्थितिर्व्यवधिस्तदभावोऽव्यवधानमित्यर्थ:। अतिव्याप्त्या दूषयाते तदेति विभवो दिकालादयो नित्यानुमेया: तेषां ज्ञानानि साक्षात्स्युस्तत द्रव्यवि- शेषान्तरावस्थानाभावादित्यतिव्याप्तिरिियर्थः। द्वितीर्य कल्पमवलम्बने अथेतिज्ञापका लिङ्गाद्यस्तरज्ञानपूर्व- कान्यनुमानादीनिन तथा प्रत्यक्षस्वमिन्द्रियाणामज्ञाताना मेव ज्ञापकत्वादित्याशयः।परत्वापरत्वपृथत्कादीनां प्र- तियोग्यपेचज्ञानानामप्रत्यक्षता स्यात्प्रतियोगिज्ञानपूर्व- कश्वात्तज्ज्ञानस्थेत्यव्याप्तिमाह तदेतिननु ज्ञानाजन्य- ज्ञानत्वं साक्षात्वमिति पूर्वमेव परास्तं किमिदानीमाश-

प्रत्यक्षलक्षणान्तरनिरासः। ६५७

अते। नैषदोषस्तत्रैव दोषान्तराभिधित्सया व्यवधानश न्दार्थविकल्पविशेषतया पुनरुद्भावनादिति । अन्त्यमु- स्थापयतिविशिष्ठेति# लिङ्गादिविशिष्टे धर्मिणि सा- ध्यादिविशिष्टज्ञानमनुमानादौ तदभावः प्रत्यक्ष इत्प- र्थः। विशिष्ठस्य वैशिष्टयं विशिष्टवैशिष्टयं लिङ्गविशि- ष्स्य साध्यवैशिष्टयं शब्दविशिष्ठस्य देशजात्यादि- वैशिष्टयं सादृशयविशिष्टस्य संज्ञावैशिष्ठ्यं नद्ग्राह- कत्वमनुमादेर्व्यवधानमिति द्रष्टव्यम्।धूमविशिष्टे वाह्ि- वैशिष्ट्यं स्वरूपेण प्रथर्म भवति तदूग्राहित्वं किम: नुमानस्य व्यवधानसुत धूमवैशिष्ठयं ग्रृहीत्वा वहियै- शिष्ठ्य ग्राह्कत्वप्रतीतौ धूमवैशिष्ट्यस्थ प्राथम्यं व्य- वधानमिति विकल्प्यावं दृषयति नेति * धूमस्य वहे: प्रथमभावित्वे वह्िकार्यत्वं न स्थात्पूर्वोत्तरभाव- नियतत्वात्कार्थकारणभावस्य तेन स्वरूपस्थित्या धू-

घूमस्य पूर्वभावित्वं इति यावत्। द्वितीयेऽपि घूमवै- शिष्टयं धर्मिविशेषणतया गृहते किं वा साध्य- शेषणतयेति विकल्प्य प्रथममपाकरोति # प्रतीता- वित्ति धूमवैशिष्ट्य विशिष्टश्चेड्धर्म्मी तदा हेतोर्धूमस्य धर्मिविशेषणभूतस्यात्मनि वृत्ति: स्यादित्यंशतः स्व- वृर्यापातो धर्मिनिष्ठतया हेतोर्वक्तव्यत्वादित्यर्थः। परिशिष्ट कल्पं श्रथयात साध्येति धूमवैशिष्ट्यस्य साध्यविशेषणत्वे यो धूमवान् सोऽग्रिमानिति प्रत्यचे

६०८ खण्डनखण्डसाधे प्रथमी परिच्छेदे।

दन्यथा घूमस्य धूमेनैव व्याप्तिग्रहापसेरित्यतिव्यापि- रिति यावत्। एवमौपाधिको धर्म्मः साचात्वं नेत्युक्ते Sस्तु जा. तिरित्याह। ४६९ प्रत्यक्षत्वस्य जातित्वनिरासः। अथ ज्ञानस्य जातिभेद: कश्चित्साक्षात्वं, तत्रानुभ- वत्वेन परापरभावानुपपत्तिः स्मृतेरपि साक्षात्कारित्वा- दिति केचित्। तन्न। स्मृतेस्तथात्व्रानभ्युपगमात्। स्वप्नस्य तावत् स्मृतित्वासिद्धे: सिद्धौ वा तत्र साक्षात्वारोपोप- गमात्। भावनाबलजस्य च क्वचिदालोकादिधर्मिकप्रिया- द्याश्रयधर्मारोपत्वं शुक्तिरजतभ्रमवत् निमीलितनयना- देश् स्वप्नवदंत गतिरवगन्तव्येति। * अथेति संशयत्वादिव्यतिरिक्तत्वे सति ज्ञानत्वापरजाति: साक्षात्वमित्यर्थः।प्राभाकरोक्तदूषर्ण दर्शयतितत्रेति अनुभवत्वंन परजातिस्तद्भावेऽपि- स्मृतौ साक्षात्वभावान्नापि साक्षात्वं परमसाचात्का- र्यनुमानादावनुभवत्वभावादिति परापरभावानुपप- त्ेर्जातिसङ्करस्य परस्परव्यभिचारिणोरकत्रावस्थानस्य सङ्करस्य जातिबाधकत्वादित्यर्थः ।स्मृते:साक्षात्कारि- त्वादित्युक्तहेत्वसिद्धा तदुक्तं दूषणं परिहरति # तव्रंति * तार्किकैः स्मृतेः साक्षाध्वानङ्गीकारात्साचा- त्वमपरमनुभवत्त्वं परमिति शक्यत एव परापरभावी निरूपयितुमित्यर्थः । स्वप्ज्ञानं स्मृतिः संस्कारमात्रज-

प्रत्यक्षस्य लक्षणान्तरनिरासः। ६०९

स्वातसम्प्रतिपश्रवदपरोक्षं च इदन्तावभासरवात् ऊ- म्भोऽयमिति ज्ञानवद्त: स्वमस्मृतावनुभवाभाषेऽपि साचार्वादुक्तदोष इत्यत आह स्वप्रस्थेति# संस्कार- मात्रजत्व्रमसिड्धं दोषजन्यत्वादित्तियावत्।जाग्रत्युपल- व्धानामेव रवने दर्शनात्तज्ज्ञानं स्मृतिः पसिडस्मृति- वदित्याशझ्माह * सिद्धौ चेति साच्ात्वं तत्रारो- च्वते न मुख्यं साक्षात्वमतो न साङ्कूर्यमित्यर्थः।भा- वनावलात्कामिन्यादिसाक्षात्कारो दशयमान: स्मृतिरे- वेति तत्राह भावनेति * आलोकादिधर्म्यधिष्ठारन यस्य प्रियाध्याश्रयधर्मारोपस्य स तथोक्तः। एतदुक भवति चक्षुःसम्पयुक्त्तालोकदेशादौ धर्मिणि का- मुकस्थ कामादिदोषात् ध्यायतो द्वेषादिदोषाच सुभू: सुनामेत्यादिप्रियाश्रयधर्ममा असुखहेतुत्वादयः श- तराश्रयधर्मा आरोप्यन्त इति। निमीलितनयनस्या- चादिसम्प्रयोगानुभवकारणाभावे यद्ेवताद्यापरोक्ष्यं ध्यानबलादूदृश्यते पारिशेष्यात् स्मृतिरेवेत्यत आह # निमीलितेति* मनोनिरोधदोषसहितात्ममनःसंयोगा- ज्ायमानतया स्वप्रवत् भ्रान्तिरित्यर्थः । एवं परोक्तदोषस्थानुपादेयत्वमुत्का स्वयमुच्यमा- नस्योपादेयत्वमाह। ४७० प्रत्यक्षत्वस्य जातित्वे दोषकथनम्। इदन्तु स्यात् परमाण्तादिबुद्धावनुव्यवस्यमानायां परमाणुप्रतीत्यंशडपि साक्षात्त्रमनुभूयत इत्यत्र न नः सम्प्रतिपत्तिः । अन्यथा लिङ्गबुद्धिलक्षणया प्रत्यारुश्या ७७

६१० अण्डन सेण्ड लायेप्रथमेपरिचोरे

घह्विरपि मानसप्रत्यक्ष एव न लैड्रिक इति परेण सुबच स्वात्। एवं प्रत्यभिज्ञायां पूर्वदेशकालस्थितिमस्य प- श्यामीति कस्यानुभषो यद्वलाऽत्तथाम्युपेयं तस्माश्प्रती- ति कलहोऽयम्।

*इदनत्वििति ह्वणुकं स्वपरिमाणादणुतरपरिमाणां- रव्धं कार्य उ्व्यत्वात्पटवदित्यनुमानजा परमाण्वादि- बुड्धिर्ज्ञाता: परमाण्वादय इत्यनुव्यवस्थते निर्विषयबु-

भात्येवेति मानसानुव्यवसायस्य तत्राप्यपरोक्षतवं स्थान्र चवमनुभवोऽस्ति परमाणूनामयोगिगम्यत्वापा तादित्यर्थः । व्यवसायः परमाणुविषयः स चात्म- समवेत आत्मा च मनः संयुक्त इति युदिधलचणसं- निकर्षात्यरमाणुरपि प्रत्यक्ष इत्यत आह * अन्यथेति * वन्हिसम्बड्ो धूमस्तद्विषयं ज्ञानमात्मनि विशेषणं स च ममस्संयुक्त इति लैद्रिकोऽपि प्रत्य: स्यादिस्य- र्थः। चक्षु:संयुक्त देवदस्तविशेषयसंस्कार विषय: पूर्वदेश- कालसम्बन्धः सोऽयमिति प्रत्यभिज्ञायां संस्कारलक्ष- णप्रत्यासश्या प्रत्यक्षीक्रियते तवदनुमेयोऽपीत्यत आ- ह एवमिति अस्य-प्रत्यभिज्ञायमानस्य पूर्वदेश- कालस्थिति सम्बन्धमित्यर्थः । विप्रतिपत्रानुभवान्ना- र्थसिड्धिंरित्युपसंहरति * तस्मादिति # किं च साचा्वं जातिः किं प्रत्यक्षगम्योतानु- मेथति विकल्प्य प्रथममनुवदृति।

१११

४७१ साक्षार्वजाते: प्रत्यक्षगम्यश्वनिरासः । यदिच साक्षात्वं जातिरध्यक्षमानिका तदा प्रतीतौ कस्याश्विदध्यक्षानध्यक्षविवादो न स्यात्। न हि घटा- दिप्रत्यक्षत्वे विवदन्ते। कचिदस्फुटत्वाद्विवाद इति चेत्। मैतमू। निरंशे वस्तुनि कः स्फुटत्त्वानवभासः । यदंका- र्थसमव्रायिभिर्भूयोभिः सहोपलम्भः, से ज्ञानत्वादिव- त्साक्षार्व्रेऽपि तर्हीति ज्ञानादित्वे न विवाद: साक्षात्वे त्वितिविशेषो वाच्यः। दर्शनकृतो हि विवादो न मात्स- यर्येण वाङमात्रेण वा किन्तु तत्त्वाभिमानादेव। यदीतितर्हि वादिनां व्यवसायादिषु प्रत्यक्षत्व- विवादो न स्यादिति दूषयति #तदेति*कुतो विवादा- सम्भव इत्याशका प्रत्यचे घमादौ तथात्वे विप्रतिपत्य- दर्शनादित्याह * नहीति घटादे: स्फुटावभासत्वा-

द: स्पादिति शक्कते # क चिदिति साकल्येनार्थग्र- हणं स्फुटावभास: साच्षात्वजातेरनवयवत्वादवभा- श्रेत स्फुट एवेति परिहरति मैवमिति * साक- स्थेनार्थग्रहणं न स्फुटावभास: किं तुज्ञानत्वानुभवत्व- पमारवा्यो भूयांसो Sपरोक्षत्वेनैकार्थसमवायिनो धर्माः सन्ति तैः सह ग्रहणं स्फुटावभास इत्याशश्गाह १ स ज्ञानादिरववत्साक्षारवेऽपि तर्हि ज्ञानादित्वे न विवाद: सा- क्षाश्वेऽ्पि विशेषो वाच्य:दर्शनकृतां हि विवादोन मात्सर्य्येण वाङ्मानारिकन्तु इति सो० पु० पा०।

६१२ खण्डनखण्डखाधे प्रंथमेपरिच्छेदे।

• यदीति तरहि साक्षात्वस्य ज्ञानत्वादियतसफुटाय- भासो विययते ततख् ज्ञानादित्वे यथा नास्ति विषा दस्तथा साक्षात्वेऽपि न स्यादविशेषादित्याह #स इति * साचात्वे स्फुटमवभासमानेऽपि परोक्तन तंत्र विवदितव्यमिति मात्सर्यनिमिसोऽपवाद: स्थादित्यत आह * दर्शनेति # एवं परमाणुवुद्धिविषयानुव्यवसाये साच्ात्य- परोक्षतवसाङ्कर्यमुपवर्ण्य सम्प्रत्यनुमानविशेषपि तदु- पपपाद्यति। ४७२ प्रत्यक्षत्वस्य जातिच्वे साठ्कूर्यम। प्रत्यक्षार्थधर्मिकायाश्चानुमायां साक्षात्त्वपराक्षत्त्वस- ड्करो दुव्वीरः । परोक्षत्वं न जातिः किन्तु साक्षात्त्त्र- मेत्र तथा केवलन्तु साक्षात्वाभावः परोक्षत्वमिति चेन्न। अस्यार्थस्योंडविनिगन्तव्यत्ापत्तेः । सर्वज्ञमनुमन्यमा- नस्य च मते दष्टलिङ्गादेरीश्वरस्य लिङ्ग्यादिबुद्धावपरो- क्षत्वेनापि विरोधः। लिङ्गादिधीजन्यत्वमनुमितित्वादौ प्र- योजकमिति चेत्। साक्षात्वेऽपि तर्हीन्द्रिय सन्निकर्षादिज- स्वमिति साक्षादपि सा न स्यान्। *प्रत्यक्षेति वह्िमान् गिरिरिति प्रत्यक्षधर्मिकानु- मा धर्मिविशिष्टसाध्यधर्म गोचरयति तत्र धर्म्यशे सा- साक्षात्स्यादिन्द्रियजत्वात् धर्माशे लिङ्गजत्वेन परो- क्षा स्यादित्येकस्यामेव निरंशायामनुमायां साक्षा- १ न भबितव्यमिति सो० पु० पा०। २ विनिगन्त व्यत्वापसरिति सो० पुu पा०।

प्रत्यक्षलक्षणान्तरनिरासः । ६१३

स्वपरोक्षतवसङ्कर इत्यर्थः । परोक्षत्वापरोक्षत्वयोरपि जातित्वे स्यादयं दोषो न चैवं परोक्षत्वस्याजातित्वा- दिति शङते परोक्षच्वमिति# भावरूपधर्मयोः पर- स्परव्यभिचारे सत्येकत्रावस्थानं भवति साङ्कर्यमजा- तित्वेऽपीत्यत आह #केवलमिति परोक्षत्वं जातिरप- रोकत्वं तदभाव इति विपरिवर्ति प्रसङ्गान्मैवमिति परि- हरतिनेति* न्यायतः परोचत्वापरोक्षत्वसाङ्कर्य प्रति- पाद तद्ङ्ीकारपर्यालोचनेनाप्युपपाद्यति * सर्वज्ञ- मिति दृष्टो लिङ्गादिर्येन स दृष्टलिङ्गादिरादिपदे- नागमादयो गृहन्ते। एतदुक्त्तं भवति ! ईश्वरस्य सर्व- मेव करतलादिवद्परोवं तत्र धूमाद्यापरोक्ष्यावन्धा- दिज्ञानं जायेतैष ज्ञायमानलिङ्गादेर्लिड़ादिज्ञानज- नकत्वस्वाभाव्यादेवं व वहिज्ञानमैश्वरं परोक्षं लि- ङ्रजत्वादपरोक्षं च न च तत् ज्ञानवयमेकस्मिन

तत्परोक्षमेवेश्वरप्रत्यचं सर्वविषयमित्युपगमादिति वन्तादिबुद्दावपरोक्षतवेनापि परोक्षत्वस्य साङ्कर्य नाम विरोध: स्यादिति। नित्याया ईश्वरबुड्डेर्लिङ्राणु- परक्ताया लिख्यायुपरागोऽपि भवतीत्येतावता न परोक्षत्वमनुमित्यादित्ये लिङ्गादिजन्यत्वस्य प्रयो- जकत्वादिति शङ्कतेलिङ्गेति अतिप्रसङ्गेन प- रिहरति * साक्षात्वेऽपीति इन्द्रियसधनिकर्षजत्वं साक्षात्वप्रयोजकमिति कृतवा तद्जन्या बुद्धि: सा- क्षादपि न स्ादिति साक्षात्वस्य स्वरूपहानिरित्यर्थः। न केवलं परस्वीकारनिरूपणायां साक्षात्व्जा-

६१४ अण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिषछेदे।

त्यसम्भवः किं तु जातिस्व भावनिरूपसेऽपीत्याह। ४७३ व्यञ्चकाभावात्प्रत्यक्षत्वस्य जातित्वाभावः । व्यञ्जकोपाधिनियता च जातिरिप्यते। नच तदत्र उक्तप्रकारबाधात्। नच व्यञ्ञकनियमानभ्युपगत्या न तदत्रोपगम्यमितिवाच्यम्। कि मया दृष्टं तथा कि वा के- न चित्कथितमिति संशयानुपपत्तेः । प्राग्भूतायां स्मर्य्य- माणायां तदबुद्धौ त्वन्मते मनसा ज्ञानरूपया प्रत्यास- क्या प्रत्यक्षीक्रियमाणायां साक्षास्व्राऽग्रहो बिना व्यञ्ञ- काभावं कथं स्यात्। * व्यअ्जफेति अस्तु ततः किं तत्राह न #चेति# हेतुमाह * उक्ेति सविशेषार्थप्रकाशतवादिक- थितप्रकाराणां निरासादित्यर्थः। अस्माभिर्जातेर्निय- तोपाधिज्ञाप्पतवानभ्युपगमात्र साक्षात्वजातावसाव- भ्युपगन्तव्य इत्याशक्काह ैन चेति# कुत इत्यत आह * किमिति ज्ञानाकारातिरिक्तसाक्षान्वस्य ठ्यअ्ष- कानड्रीकारास्तन्मया दृष्टमुत केन चित्कथितमिति दृष्टे तथा संशयो न स्याद्दृष्टमित्येवापरोक्षत्वनिश्र- यः स्यादिशेषाग्रहणस्य संशयप्रयोजकस्यासरवा- दित्यर्थः। उपपाद्यति * प्रागिति * पूर्वोत्पला प्राग् वुद्धिर्यदा स्मर्यते तदा तद्विषयस्मृतिज्ञानस्य मन :- संयुक्तात्मनि समवायात् ज्ञानरूपैव प्रत्यासत्तिस्त- स्या घु्देर्मनसा सह त्वन्मते तथा प्रत्यासश्या तस्यां पर्वोत्पन्नयुड्धौ मत्यक्षीत्रियमाणायां साक्षात्वाग्रहो

६१५

व्यस्जकाभावं विना कर्थं स्यात्सति व्यक्षके तद्गन- साक्षात्वग्रह: स्यादेव। न च गृहने, स्मर्यमाणायां त- दूधुडौ साक्षात्वासाक्षात्वसंशयानुपपत्ेस्तस्मात्सं- शयाद्गृहयमाणायामेवेति वाच्य मतो यस्थाभि- व्यअ्षकस्याग्रहारसंशयस्तद्भिव्अकं तस्योपगन्तव्य- मित्यर्थः । न ज्ञानधर्म: साक्षाम्वं किं तु मेयधर्मः तद्विषयत- तथा ज्ञानस्य साचात्वव्यपदेश इत्याशक्गाह। ४३४ प्रत्यक्षर्वस्यार्थधर्मत्वनिरासः। अर्थधर्मश्र साक्षात्वांमति स्वप्रकाशवादे निरस्नम। * अर्थेति * कर्म्मलक्षणखण्डनेन तत् खण्डित- मित्यर्थ:। यथप्यौपाधिकं जातिरूपं वा साक्षात्वमर्थधर्मा घा न सम्भवत्युक्तयुक्तितस्तथा Sपि न स्वरूपमप- लपनीयमनुगतप्रत्ययव्यवहारविरोधादिति शङ्कते। ४७५ प्रत्यक्षत्वस्य पदार्थान्तरत्वनिरासः।

दार्थान्तरमपि साक्षात्व्रमननुमत्य न निस्तारोडस्ति, भ्रान्तं रप्यभ्रान्तिपूर्वकत्वादिति चेन्न। तस्यापि साक्षाद्ग्रहे क्क- चिदपि तद्विवादो न स्यादित्यादिर्दाषसान्यात्। अनुमाना- दिवेदत्वे च लिङ्गाद्यनुपपत्ते: क च व्याप्तयादिग्रह इ- त्यादियुरुत्तरपरम्परैव स्यात्। सप्तपदार्थीनयमसाधनानि च न कथ परिपन्थीनि स्यरिति।

६१६ सण्डनखण्डसाध्े प्रथमे पररिच्छेदे।

• तथापीति * असत्यपि विषये प्रत्ययव्यव- हाराविदं रजतमितिवद् भ्रान्ती स्यातामित्याशश्ाह * भ्रान्तेरिति * अन्यथाख्यातित्वाद्ध्ान्तेस्तथात्वमु- पगम्याप्यन्ततस्तत्स्वीकार्थमन्यत्र सत एवान्यत्र भ्रा- न्तिविषयर्वादित्यर्थः। उक्त्दूषणातिदेशेन परिह- रति * नेति अर्थान्तरमपि साक्षात्यं न सम्भष- ति यदि वाऽध्यक्षमानिकेत्यादिना कायतदोषस्य त- स्यापि समानत्वादिति। लिङ्गशब्दसादृश्यानुपपथ-

द्वितीयं दूषयति अनुमानादीतिक चित्प्रत्यक्षेण व्यापकादिना व्याप्यादेर्गृहीतसङ्गतिकस्यानुमानादि- वुञ्डिजननात्साक्षात्वस्य क चिद्प्यप्रत्यचत्वे व्याप्त्या- व्ग्हादनुमेयताद्यनुपपतिरित्याह क चेति # अन- वसानदोषपरम्परा स्यादिति यावत्। दोषान्तरमाह * सप्नेति* द्रव्यादय: षद पदार्था अभावः सप्रमः सप्तानां पदार्थनां समाहार: सप्तपदार्थी तन्नियमगो- चराणि प्रमाणानिकरथ न विरांधीनि स्यु: साक्षात्वस्य

न्यादित्रिकेऽनित्यत्वान्नाप्यभावता प्रतियोग्यनिरुप्य-

साचात्वस्य लक्षणान्तरमाशक्कुते। ४७६ प्रत्यक्षस्य लक्षणान्तरनिरासः। लिङ्गादिजत्वाभावसमुदायवती घी: साक्षादितिचेन्न। पगेक्षविषयसंशयादावतिव्याप्तेः । ईदशीप्रमा तथति चे-

प्रत्यक्षस्य लक्षणान्तरखण्डनम। ११७

न्र। प्रत्यक्षभ्रमाव्याते:। * लिङ्गेति * लिङ्गशब्दसादृश्यजन्यत्वाभाववि शिष्ठ ज्ञानं साक्षादित्यर्थः । धीरित्युक्तेऽनुमायामति- व्याप्तिरात्निवारणाय लिङ्गजन्यत्वाभाववतीत्युक्तम्। आागमादिनिरा सायादिपदोपादानम्। लिङ्गा दिजन्यध- मेंतरेतराभाववस्ताऽनुमानादावस्तीति तदपोहाय पुनः. समुदायविशेषणभ्। नेदमपि लक्षणमतिव्यापकत्वा· दित्पाह नेति * परमाणुरवा जगत्कारणं प्रधानं वेति परोचसंशयः प्रधानमेवेति परोचभ्रान्ति: सा मे मातेति स्मृतिरेतासु लक्षणातिव्याप्तिरपरोच- स्वाभावेऽपि कथितरूपत्वादित्यर्थः । लिङ्गादिज- न्यत्वाभावसमुदायवती प्रमा साक्षादिति विवचित- स्वान्नातिव्याप्तिरिति शङ्कते #ईदृशीति* अतिव्याप्तिप- रिंहारेऽपि नाव्याप्तिपरिहार इत्याह *नेति * प्रमाप्- मासाधारणसाक्षात्वमात्रस्य लक्ष्यमाणत्वादव्याप्ति- रित्यर्थ: । अव्याप्त्यतिव्याप्तिपरिहाराय प्रकारान्तरेण ज. चर्णं विशिनाष्ट। ४७७ प्रकारान्तरेण लक्षणनिरासः। अनुमानादिव्यवच्छेद्यतत्तदसाधारणकारणाजनिता धीः साक्षादिति चेन्न। एवं हि प्रत्यक्षतत्तदपरव्यति- रिक्ता धीरनुमानादिरिति वैपरीत्यमेव कुतो न स्यादित्य- विनिगम्पत्वं स्यात्। तेषु व्यवच्छेद्येष्त्रेकद्यादि परिहाय व्यवष्छेय हेत्व जनित त्वे नाि साक्षात्ववत्तत्र तत्रानुगत-

खण्डनखण्डखादे प्रथमेपरिच्छेदे

वुद्धाधन्तरापत्तेः। व्यवहारे सति निमित्तानुसरणं न तु निमित्तानुमरणेन व्यवहार इति चेन्न। निमित्तस्यानत्या- पत्तिद्वारस्यैव कल्प्यत्वात्। तत्तज्नितत्वाभावो हि ते- नैत्र रूपेणानुगतव्यतहारप्रत्ययावादध्यान्न त्वन्येना- पि। तथात्वे यावत्परिद्वष्टव्यक्तिंविशेषान्यत्वेन व्यवहारो- पात्तौ गोत्वाद्युच्छदप्रसङ्ग: । तस्मात्- विधिज: प्रत्यथोऽन्योऽयं व्यतिरेकासमर्थनः । नैवरं चेदपराद्वं ते किमन्यापोहवादिना । ४१ ॥ * अनुमानादीति * अनुमानमादिर्येषां तान्यनु- मानादीनि। अनुमानागमोपमानपरोक्षभ्रमसंशयस्म- रखानि तान्येव व्यवच्छद्यानि तेषां तानि तान्यसाधा- रणकारणानि लिङ्गशब्दमादृश्यविप्रतिपत्तिहेत्वाभा- ससंस्कारारुपानि तद्जन्यं ज्ञानमिति लक्षणं स्यादित्य- र्थः । एवं च प्रत्यक्षसिडी तद्यावृत्तानुमादिसिड्धिस्त- स्सिडी व तद्यावृत्तप्रत्यक्षसिद्धिरिति परस्पराश्रय इ- त्याशयेन परिहरतिनेति* प्रत्यक्षं च तेभ्यस्तेभ्योS- नुमानादिभ्योऽपराणि च प्रसक्षतत्तदपराणि तद्यतिरि

राजंन्या धीरनुमानं, इन्द्रिर्यालिङ्गसादृश्यविप्रतिपत्या- दयजन्या धीरागम इत्यादिप्रत्येकमनुमानादिलक्षणं कु- तो न स्थादित्यनिश्चयत्वं लक्षणस्येत्यर्थः । अतिप्रस- ङ्रवाधमाह तेष्विति * एकद्यादि परिहाय-एकं इयं त्रयं वा परित्यज्य व्यवच्छेदहेत्वजनितत्वेनाप्य-

प्रत्यक्षलक्षणान्तरंखण्डनम। ६१९

नुगतरूपेण तत्र तत्रानुमादावनुगतवुख्धन्तरादे: प्र-

मादिहेत्वजन्यत्वेन घटादिपत्यये प्रत्यचमित्यनुगत- बुद्धिव्यवहारौ। एतदुक्तं भवतीान्द्रपाजन्यत्वेनानुग- तरूपेणानुमादिष लिङ्गसाटइयाजन्यत्वेन प्रत्यक्षाग- मयोः शब्दसादशयसंस्काराजन्यत्वेन प्रत्यक्षानुमयोः लिङ्गसादृश्याजन्यत्वेन प्रत्यक्षस्मरणगोरनुगनयुद्धि- व्यवहारौ स्यातां लिद्गाय्यजन्यत्वेन घटादिपत्यये- घ्ु प्रत्यक्षवुद्धिव्यव हारवद्विशेषादिति। नैमित्तिकानु- सारि निमित्तं प्रसिद्वं न निमित्तानुसारि नैमित्तिकं घटादौ व्यभिचारादिति शङ्कने व्यवहार इति सत्यं यत्र नैमित्तिकं दृष्ट्रा निभितं कल्प्यते तत्रान्ययोग- योगव्यवच्छेदेन नियतमेव कल्प्यं न्यायविद्धिरन्यथा दर्शनमात्रशरणतया विचारानवतारापातादिति प- रिहरति नेति अत्यापत्ति रतिप्रसक्ति: तस्या ब्वारं मुखमत्यापत्तिद्वारं तन्न भवतीत्यनत्यापत्तिद्वारमति- प्रसंङ्गानापादकमिति यावत्। तत्तदेत्वजनितत्वमनु- गतप्रत्ययव्यवहाराधायकमनुगतरूपत्वाद्गोत्ववदिति तत्र तन्रानुगतव्यवहारप्रत्ययावनुमेयौ स्त इत्याश- झाह तत्तदिति* तज्नितत्वाभावो निषेधरूपेणाभा- वगोचरावनुगतप्रत्ययव्यवहारौ कुर्यान्न विधिरूंपे- गाप्येवं च तत्तल्विङ्गाद्यजन्यत्वेन घटादिप्रत्ययेषु न प्रत्ययव्यवहारौ इत्यर्थः । उक्तमर्थ विपक्षदण्ड- प्रदर्शनेन दृढीकुर्वन्नाह तथात्व इति * विधि- मुखेनापि प्रत्यक्षव्यवहाराधायकत्व इति यावत्। प-

६२० खण्डनखण्डखाच्ये प्रथमेपरिच्छेदे रिदृष्टव्यक्तिविशेषा अश्वादयस्तदन्यत्वेनैव गोत्वा- दिव्यव हारोपपत्तगोत्वाययुच्छेदपसङ्ग: प्रयोजनप्रमाण- योरभावादित्यर्थः। यस्मादन्यव्यावृत्तिरभावव्यवहारं करोति तस्मादित्युत्तरश्षोकापेक्षितं पूरयति * तस्मा- दिति * विधिजो भावजन्य: व्यावृत्तिगोचरात्पत्यया- दन्यः। हेतुमाह* व्यतिरेकेति * व्यतिरेकेणाभावेन समर्थनं नास्ति यस्य स व्यतिरेकासमर्थनः। उक्तमर्ष परं बलादङ्गीकारयति * नैवमिति * यदि भावप्रत्ययोS व्यभावविषयस्ता्ि गौरिति शब्दप्रत्ययावगोव्यावृ- सिविषयाविति वदता बौद्धेन किमपरादं ततश्च "सिद्श्च गौरगोभ्योऽन्यो गोनिषेधात्मकक्च सः। तत्र गौरेव वक्तव्यो नायं गौः प्रतिषिध्यतें। गव्यसिद्धेप्यगौर्नास्ति तदभावे तुगौ: कुत" इत्यादिना कथितेतरेतराश्रयस्तवापि स्यादित्यर्थ:।

४७८ प्रत्यक्षलक्षणान्तरनिरासः। शब्दानुमानोपमानजप्रमितिव्यतिरिक्तत्वे सनि प्रमिति- त्वं प्रत्यक्षलक्षणमभिधाय यः कोपि न त्रपंते स प्रष्ट- व्यः किं प्रत्येकमिदं लक्षणमुत मिलितम। नादयः प्रत्येकं व्यभिचारात। द्वितीये कि मिलितानां निषेध: उत निषेधानां मिलितत्वम्। नादयः प्रत्येकमेत्र व्यभि- चारात। न हिप्रत्येकमनुमित्यादौ मिलिततद्रूपसम्भवः । नापि द्विनीय: मिलितास्त्रनुमित्यादिषु निषेधमेलकस-

प्रकारान्तरेण प्रत्यक्षलक्षणखण्डनम। ६२१

म्भवे5पि प्रत्यक्षत्वानभ्युपंगमात् । * शब्देति * पमितित्वं प्रत्यक्षत्वमित्युक्तेऽनुमा- दावतिव्याप्तिस्तन्निरासाय शव्देत्यादिविशेषणम्। श- व्दादिजप्रतीतिव्यतिरिक्तत्वमित्युक्ते घटादि व्याप्तु-

तिविशेषणम्।एवं विघं लक्षणं सर्वत्रैव कंथयितुं शक्य-

प्राप्तमथवाऽयं निर्लज्ज एव कोऽपि लच्णं वक्तीत्यर्थः। आक्षेप एव लक्षणमन्यथयतीत्यन्यथयितुं विकल्प- यति * स इति शब्दजप्रतीतिव्यतिररिक्तमतीतित्व-

तिव्यतिरिक्तप्रमितित्वमिति प्रत्येकं लक्षणसुत त्रयं मिलितमिति विकल्पार्थः। प्रथमं दूषयति नेति # एकैकव्यतिरिक्तत्वविवक्षायां तदितरयोरतिव्याप्ति- रित्यर्थ: । द्वितीये विकल्पेऽवदयं कथयितुं विकल्पयत * द्वितीय इति मिलितानां शदानुमानोपमाना- नामन्योन्याभावो यत्र प्रमितौ तत्पत्यक्षमुत श- व्दादित्रय प्रतियोगिकान्योन्याभावत्रयसमुदायो यस्यां प्रमितौ तत्प्रत्यक्षमिति विकल्पार्थः । उक्तदोषा- देव न प्रथम इत्याह * नेति * कथमन्यदीयो दो- षोडन्यत्र भवेदित्यत आह * नहीति यद्यप्य- नुमित्यादौ प्रत्येकं स्वप्रतियोगिकतरतराभावो ना- ह्ति तथाऽपि मिलितत्रयरूपत्वमेकस्य नास्नीति मि- लिताभाव: प्रत्येकमस्तीत्यर्थः । निषेधानां मेलन ल- क्षणमिति द्वितीयेऽपि दूषणमाह # नापीति मि.

६२२ खण्डनखण्डखा घेप्रथमेपरिक्छेदे

लिता अनुमित्यादय एकैकस्वभावा न भवन्तीति मिलिनास्वनुमित्यादिषु लक्षमानिव्याप्तिरित्यर्थः । एकत्वे सति शब्दादिपतीतिप्रतियोगिकेतरेत- राभावसमुदायवती पमा प्रत्यक्षमिति लक्षणं विशि- ष्टमाशङते। ४७९, विशिष्टलक्षणनिरासः। न वह्नाश्रयाणामुक्तनिषेधानां लक्षणत्वमपि त्वंका- श्रयाणामिति चेन्न।समुदायिभेदेपि समुदायस्या नुमित्या - दितवेक् तांपचारबीजा विशेषाभ्युपगम इति हि वक्ष्यते। अममुदायत्वे सतीत्यपि विवक्षितमिति चेन्न। समुदाय- त्वविशिष्ट एवांशतः स्व्रात्मनि वृत्तिविरोधभयेनास- मुदायत्वस्यैष्टव्यत्वेन तादशि प्रसङ्गो दुर्व्वारः। ज्ञान- स्यैवं विवक्षितमिति चेन्न । विशिष्टस्यापि ज्ञानस्य ज्ञान- त्वादेव।

• नेति* मिलिता अनुमित्यादयो बव्धोऽत एकेति- विशेषणाभावात्रातिव्यापतिरित्यर्थः। समुदायि मेदेऽपि

सिरेवेति परिहरति * नेति * वैशेषिकमते गुणस्य गुणतपैकानुमितिरेका शब्दीत्यादिव्यवहारो नैकत्व-

र्थः । एकोपचारे बीजं यस्थ तत्तादशं तत्वावि- शेषाभ्युपगम इति यावत्। एकत्वेड़समुदायक्वे-

प्रकाराम्तरेण प्रत्यक्षलक्षणखण्डनम। ६२३

व सति शब्दादिप्रतीतिप्रतियोगिकेतरेतराभावम-

शङकते * समुदायत्व इति अकिंचित्करमिदं विशे- षणमिति परिहरति नेति समुदायन्वविशिष्ट एवा- समुदायत्वस्यैष्ठव्यत्वेन तादशि समुदायत्वविशिष्ठा- नुमितिसमुदाये समुदायान्यत्वविशिष्टलक्षणप्रसङ्गो दुर्वारः। हेतुमाह * अंशतः स्वात्मनि वृत्तिविरोध- भयेनेति समुदायत्वविशिष्टः समुदायो भवतीति न विधातुं शक्यते समुदायत्वाधिकरणविशिष्टे समुदा- यत्वाधिकर गात्मत्वविधानेंऽशतो विशेषणांशे समुदा यत्वे समुदायत्वस्यात्मनि वृत्तिप्रसङ्गादित्यर्थः । ज्ञान- त्वे सति कथितविशेषणवत्प्रत्यन्तमिति लच्षणाद- ज्ञानात्मके समुदाये कथमतिव्याप्निरिति शङ्कते * ज्ञाने- ति शुरस्यापि पटत्ववत्समुदायत्वविशिष्टेऽप्यनु- मित्यादौ ज्ञानत्वमस्त्येवेति परिहरति नेति #

यितुमेकाश्रयाणामित्यत्रैकशव्दार्थ विकल्पयति। ४८० एकशब्दार्थविकल्पनिरासः। एकंति च किमाश्रयव्यक्त्यभेदो विवक्षिनः, उताभिन्न- जातीयता, उतैकोपाधिकता, उतैकसङ्ख्यायोगिता, उन

षः व्यक्त्यात्मनोऽभेदस्य व्यावृत्तत्वात् धर्मिणा च ल- क्षणविशेषणेऽलक्ष्यधर्मतवं धर्मस्य स्यात् स्व्रस्यैव स्त्रधर्म- स्ानुपपत्तेः । आश्रयाभेदस्योपलक्षणत्वे प्रागुक्तदोषः ।

६२४ सण्डनखण्डसाधे प्रथमेपरिच्छेदे

ति प्रथम: कल्पः एकजातीयाश्रयाणामिति द्वितीय एकोपाधिक्रोडीकृताश्रयाणामिति तृतीय इतरौ रूप- ष्टौ।कस्मिन् सति किं स्यादित्यत आह #आय् इतिम तदिशिष्टस्याश्रयव्यत्तय मेदविशिष्टस्य लक्षणस्पेति या- चत्। कुन इत्यत आह व्यक्तीति # अभेदो व्य- क्तिस्वरूपमव तच व्यत्त्यन्तराद्याटस्तमिति घटप्रस- याभेदविशिष्ठाभावसमुदायस्य लक्षपत्वे घटादि- प्रत्यचेऽव्याप्तिरिसर्थः । किं चाश्रयव्यत्यभेदो लक्ष- णस्य विशेषणमुतोपलक्षणमिति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * धर्मिणेति* धर्मस्य लक्षणस्थेति यावत्। कुत इत्यत आह स्वेति * लक्ष्यविशिष्टलक्षणस्य लक्ष्य- धर्मत्वे लक्ष्यस्यापि स्वधर्मत्वं स्यान्न चैतदुक्तं स्वट्ट- त्तिविरोधादित्यर्थः। द्वितीयं प्रत्याह * आश्रयेति #

यमात्रं लक्षणं स्थात्तचानुमित्यादावपीति मागुक्तदो- षतादवस्थ्यमित्यर्थः। एकजातीया श्रयाणामभावानां लक्षणस्वमिति द्वितीयोऽस्तु गदितावद्याभावात्तत्राह। ४८१ द्वितीयादिविकल्पनिरासः। द्वितीये तदेवाभिन्नजातीयत्वं लक्षणमस्तु अवश्य न्तया प्राथम्येन प्रतीयमानत्वात्। न तृतीयः पराक्ष- प्रमितित्वस्यानुमित्यादिषु मिलितास्त्रपि भावात् । नापि चतुर्थ: वैशेषिकपक्षे गुणतया तद्भावात् भावे वाऽनुमि

प्रत्यक्षस्य लक्षणान्तरखण्डनम । ६२५

त्यादित्रयवृत्तीनां त्याणामप्यभावानामेकत्वसङ्ख्यासा- मानाधिकरण्यसम्भवात्, मिलितानामप्येकसमुदायापे- क्षया तथात्वात् । नापि पश्चमः वैशषिकमतानुसारे- णानुमित्यादित्रयडवि तदभावस्य तुल्यत्वात्। अतद्नु-

• द्वितीय.इति * ययाऽपरोक्षत्वजात्या साजात्यं व्यक्तीनां सैव लक्षणमस्य लक्ष्यधर्मत्वे लक्ष्यस्यापि स्वध- र्मयोगान्ययोगव्यवच्छेदेन प्रत्याययितुं सामर्थ्यात्तस्या इत्पर्थ:। तस्योक्तलक्षणस्य चलक्ष्यव्यापर्कत्वसाम्ये सैवे- त्यवधारणं कुतस्त्यं तत्राह अवश्यन्तयेति * अवशयं भावेनेति यावत। अव्युवहितपतिपत्िकत्वाल्लाघवां- चेत्यर्थः।एकोपाधितैक शब्दार्थ इति तृतीयपक्षमाक्षिप- ति * नेति * कुत इत्यत आह * परोक्षेति * प्रत्यक्षमात्र निष्ठमर्थजत्वादिकमुपाधि,रुत यः कोऽपि, पथमे तदे- व लक्षणमस्तु द्वितीये परोच्षप्रमितित्वमुपाधिरनुमि- त्यादावस्त्यस्ति चाभावत्रयमित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । न तुरीयोऽपि चातुरीयं प्राश्चतीत्याहं * नेति हेतुमाह * वैशेषिकेति * अगुणतया गुणहीनतयेति यावत्।"गु- णादीनां पश्चानां निर्गुयत्वनिष्क्रियत्व" इति भाष्य- वचनात्प्रत्यक्षस्थ च गुणत्वादेकत्वसङ्ख्यागुणायोगाद- सम्भव इत्यर्थः। एक प्रत्यक्षमिति प्रतीतिव्यवहारदर्श- नादेकत्व सङ्रख्योपेयत इति मतान्तरमाशख्वाह*भाव-

१ अनदनुसारेणेति का० मु० पु० पा०।

खण्डनखण्डसाधे प्रथमेपरिच्छेदे

भावास्त्रय एकत्वसङ्ग्या चाऽनुमित्यादिनिष्ठेत्य भावाना- मेकत्व सङ्यया समानाश्रयत्वसम्भवादृतिव्याप्तिरित्यर्थ:।

प्रतिज्ञाविरांधस्तत्राह * मिलितेति * समुदाय्यपेक्षया तदसम्भवेऽपि समुदायोपाधावेकतवसम्भव इति भाव:। द्यादिसङ्गयायोगाभाव एकशब्दार्थ इति पश्चमं प्रति- क्षिपति नेति * वैशेषिकमतानुसारेणेदं लक्षयामु- कयते उतान्पेन केन चित्प्रथमं प्रत्याह वैशेषिकेति * अनुमित्यादित्रयस्यापि गुसतया द्यादिसङ्गयायोगाभा- वादतिव्याप्तिरित्यर्थः। द्विनीयमपवदति *अतदिति * अतदनुसारे ततोऽन्यमतानुसरण इति यावत्। एकं प्रश्थक्षं इयं त्रथमिति च द्यादिसङ्ग्यायोगादसम्भवो लक्षणस्येश्याशयः।

तियोगिकान्योन्याभावत्रयं प्रत्यक्षलक्षणमतो नास- रभव इतति शककूते।

४८२ एकशव्दार्थविकल्पनिरासः।

तथापि नैकस्यां प्रत्यक्षव्यक्तौ दूव्यादिपरिसमाप्तिः दूव्यादिसङ्ख्यापरिसमाप्त्यभावश्च तदभावशब्देन विव- क्षिन इति चेन्न। का हि परिसमाप्तिर्येकस्यां व्यक्तौ ना- स्तात्युच्यते। तत्रैव वृत्तिदूर्व्यादेः परिसमाप्तिः सैक- स्यां व्यक्तौ नास्तीति चन्न। एवमेकत्वस्यापि न क्वचित्प- रिसमाप्ति: स्थात न हि तस्य तत्रैव वृत्तिरन्यस्यैक-

प्रत्यक्षलक्षणान्तरखण्डनम। ६२७

त्वाभावप्रसङ्गात। अत एकत्वसङ्ख्यावत्यामेव व्यक्तौ दूव्यादिपरिसमाप्तिरित्यविशेष एव ।

तथापीतितत्रैव वत्ति: परिसमाप्रिस्तदभाषश्च त- दभावशब्देनेत्येकत्र परिसमाप्द्यादिसङ्गयाभावी द्या-

दनाय परिसमाप्तिस्वरूपं पृच्छतिकेति तवैव वृत्तिः परिसमाप्तिरिति पूर्ववादी लक्षणमाह । तत्रैवेत्येवका- रानन्तरं वृत्तिशब्दो द्रष्टव्यः । अनुमितित्वशाब्दत्वो- पमितित्वोपाधिक्ोडी कृतेष्वेव द्वित्वादि वर्तते नैर्वं

परिसमाप्तिमात्रस्येदं लक्षणमत एकत्वसामान्यादे: परिसमाप्यवत्तितयाऽड्रीकृतस्यापि परिसमाप्तिर्न म्या- दिति परिहरति * नेति * एकस्यापीति भावपरो निदेशः। एकत्वं तत्रैव परिसमापं स्ववृत्तावाश्रयान्त रानपेक्णादित्याशङ्क तदसिड्धमित्याह * नहीति *

तन्मात्रनिष्ठत्वेऽन्यत्रैकत्वव्यवहारो न स्यादित्यर्थः । फलितमाह अत इति ययोर्द्वित्वं वर्त्तते तथोईयोर- प्येकत्वसङ्गयावत्वादेकस्यां व्यक्तौ द्वित्वादे:परिसमा-

वादेकाश्रयाणां निषेधानामभावे तल्लक्षणासम्भवे वि- शेषाभाव इत्यर्थ: ।

६२८ अण्डनखण्डसाद्ये प्रथमेपरिच्छेदे

पपाद्यन्नाह। ४८३ एकत्वसङ्गयया परिसमाप्तिशट्कुातन्निराकरणे।

सत्ताव्यक्तेरप्येवम्भावप्रसङ्गात् अननुगतत्वापत्तेश्र। स- ततैकैतर जातिरूपा एकत्व्न्तु प्रतिव्यक्ति भिन्नं गुणपदार्थ इति चेतू। नूनं वैशषिकैर्व्विप्रलब्धोऽसि, कथमन्यथा स-

र्कानि चिदसम्बद्धान्यक्षराणि प्रलपसि। सत्त्वैकत्वयोः परापरत्तानुपपेत्तेरेवं स्यादिति चेन्न । सा्ात ता । जा ति प परत्वध्राव्यमेत्र च क्वाप्येकन्यूनवृत्तित्वे प्रमाणं स्यात्। कब तथेति चेन्न। शैलेऽनलस्यानुमायां क्ब हस्तवित- स्त्यादौ तदंश इत्यनिश्चयत्रददोषतवात्। * एकेति * एकत्वमेकव्यक्तावेव वर्त्तते व्यकयन्तर एकस्वान्तरमत एकत्वसङ्रयावत्यामेव द्वयादिपरिसमा- सिर्नास्ति व्यत्त्यन्तरे Sपि तस्या एव द्यादिव्यक्र्वर्स्त- नादतो न लक्षणासिद्धिरित्यर्थः । एकत्वम्न प्रतिव्य- क्ति भिद्यते अबाधितानुगतप्रत्ययगोचरत्वात्सत्ताव- द्विपक्षे सस्ताया अपि प्रतिव्यक्ति भेदप्रसद्ग इ. त्थाशयवान्परिहरति # नेति एकत्वस्य प्रतिव्याक्ति भेदे दोषान्तरमाह *अनन्विति एकत्वं प्रतिव्यक्ति १ नैंवं स्यात इति का० मु० पु० पा०।

प्रत्यक्षलक्षणान्तरखण्डनम। ६२९

भिन्नं पेत्तर्हि प्रातिस्विकस्वरूपवदेकत्वमनुगतं न स्यादे- वं च एको घट एक: पट इत्याद्यनुगतप्रत्ययव्यवहारौ निर्विषयौ स्यातामित्यर्थः । सत्तावदेकत्वमपि न प्र- तिव्यक्ति परिसमाप्तमिति यदुक्तं तत्र दृष्टान्तं विघ- टयन्राशङकते * सन्तेति* जातित्वात्सत्ताया: प्रतिव्य- सयभेद इति युक्तं एकत्वं तु प्रत्याश्रयत्वान्नाना द्वित्वा- धन्यत्वे सति गुणत्वाद्रपादिवदित्याह # एकत्वं त्वि- ति * सोपहासें परिहरति नूनमिति * विपलब्धो सि-वश्चितोऽसीत्यर्थः। न गालिरेवार्थमन्यथयतीत्यत- आइ * कथमिति * सत्तावदेकत्वे ऽप्यनुगतप्रत्यय- व्यवहाराविशेषेऽपि सत्ता जातिरेका चैकत्वं तु गुण: प्रतिव्यक्ति नाना चेत्यवद्याचराणि कथमन्यथोपप- घेरव्नत एकत्वमपि जातिरिति स्वीकार्यमित्यर्थः।एक- त्वस्य जातिताङ्गीकारे वाधकमाशङ्कते *सन्तेति # य- घेकतवं जातिस्तर्हि सत्ताद्रव्यत्वयोरिव परापरभावो वाच्यस्तन्न सम्भवति सत्तायां सत्तावैधुयेऽप्येकत्व- भावेन न सत्ता परं नाप्येकत्वं परमेकत्व एकत्वाभावेऽ- पि सत्ताभावात् द्रव्यादौच तयो: साङ्कर्यादकत्वं गुण इत्यर्थः । सत्तैय गुण एकत्वं जातिरित्यत्रापि यु- किसाम्यमिति परिहरति * नेति * सत्ता जाति- रेकत्वं गुण इति प्रतितन्त्रप्सिद्ेरप्रमाशत्वाल्लोकप्र- सिद्धेश्चाभावात्परापर भावानुपपत्तेस्तुल्यत्वान्न्यायसा- न्यमित्यर्थः । पूर्व सत्ता गुण इत्यङ्गीकारेण परिहार उक्तः सम्प्रति सत्ताया अपि जातिताङ्गीकारे न क- श्वित् दोष इत्पाह * जातीति # सत्तैकत्वे परापरभा-

६३० खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

नुमानं मानमित्यर्थः । अनुपलब्धिविरोधमनुमानस्य शङ्कते * क्ेति * नानुपलन्धिमात्रं वाधकं किंतु यांग्यत्वविशिष्टं न चानुमेयस्य प्रत्यक्योग्यत्वमिति सष्टान्तं परिहरति नंति अयं गिरिर्वहिमान् तर्केतुमत्वादित्यनुमाने सवहिः शैले क वर्ततते हस्तप्रदेशे वितस्तिमावे प्रदेश वेत्यादिनिश्चयाभावे ऽप्यनुमान- स्यानुष्ठत्ववदिदमपि न्यूनपरभावस्थलविशेषानिश्र येऽपि न दुषं स्यादित्यर्थः। अध्यक्षलक्षणखण्डनं प्रकृत्यैकतवानुगतत्वप्रतिपा- दनमर्थान्तरं नाम निग्रहः स्यादिति चोदयति।

नन्वस्तु मा वासीदिकत्वमनुगतं किमनेनात्र निरू- पितेन, द्वित्वादि यत्र न समाप्यते अभिहिताभावत्रयं चास्ति तत्प्रत्यक्षमिति। मैवम् । अनुमित्यादित्येऽवि न त्रित्वं परिसमाप्तम्। एवं सत्यन्यानि त्रीणि न स्युः। अन्या सा त्रित्वव्यक्ति र्याऽन्यत्रेति चेन्न। त्रित्वव्यक्ते: कस्याश्चिदनुमित्यादित्रये समाप्त्यभावात्। * नन्विति एकत्वमनुगनमस्तु मासीदा माभू द्वेति योजना। प्रकृतानुपयुक्तस्थार्थान्तरस्य प्रतिपा- दनं निग्रह इदं तु प्रकृोपयोगित्वान्न निग्रहमावह- तीत्यत आह * द्वित्वंति एकत्वस्य विशेषणानङ्गी- कारेणव प्रत्यक्षलक्षणमुच्यत इत्पर्थः । सर्वास्त्रित्व-

प्रत्यक्षलक्ष गान्तरखण्डनम। ६३१

व्यकयो यत्र समाप्यन्ते तन्निष्ठमभावत्रयं लक्ष- ण,मुतैकैका, अथैकापीति, त्रिधा विकल्प्य प्रथमऽतिव्या- पिरिति परिहरति * मैवमिति * कुतो न समाप्ति- स्तवाह एवमिति यावत्यस्त्रित्वव्यक्तयः सन्नि तावतीनामनुमानादित्रितथपरिसमाप्तौ प्रमेयादीनि त्रीणि न स्युस्तत्र त्रित्वसङ्ख्पायोगाभावादित्यर्थः । द्वितीयकल्पावलम्बनेनाशङ्गतं* अन्येति # तत्रा- व्याप्तिरेवेति परिहरति नेति यस्था: कस्याश्चित्

स्था: एका त्रित्वव्यक्तिर्यत्र न समाप्यते तत्निष्ठाभा- वतयं लक्षणमनुमित्यादावतिव्यापकमिति यावत्। तृतीयकल्पमुत्थापयति। ४८५ तृतीयकल्पनिरास:। का चिदपि त्रित्वव्यक्तिर्यत्र न समाप्यत इति चन्न। अव्यापकत्वात्। प्रत्यक्षत्वस्य च तित्वव्यक्तेश्रावश्यं सा- मानाधिकरण्यस्य वैशेषिकमतव्युत्थितेन भवताऽभ्युपग- म्यत्वात्। अन्यथा प्रत्यक्षव्यक्तयस्तिस्त्रो न स्युः त- देव हि त्रिरभिधीयते यत्र त्रित्वं परिसमाप्यते। * का चिदितति * त्रित्वव्यक्त्यधिकरणत्वास्यन्ता- भाववत्निष्ठाभावत्रयं लक्षणमित्यर्थः । शरीरपरित्यागन रोगपरिहारवद्यमतिव्याप्तिपरिहारः इत्थं विवक्षायां लक्षणस्यासम्भवित्वादिति परिहरति *नेति# अव्या-

६३२ खण्डनखण्डलाये प्रथमेपरिच्छेदे

स्पक्षेति * सामानाधिकरण्यस्थ-समानाश्रयत्वस्थेति यावत्। गुगा निर्गुणा इति वैशेषिकाभिमताबिशि- नष्टि वैशेषिकमताद्व्युत्थितेनेति * विपक्षे दण्ड पातयति * अन्यथेति प्रत्यक्षत्वाधिकरणव्यक्तिपु त्रित्वानङ्गीकारे कथ त्रिरिति व्यहाराभावस्तत्राह * तदिति # न केवलमव्याप्तिरतिव्याप्तिरपि स्यादित्याह।

किश्च तथापि स एवातिव्यापकतादोषः त्रित्वेनाव- च्छिन्नास्व्रनुमित्यादिव्यक्तिषु त्वदभिहितमभावत्यमस्तीति तत्र प्रत्यक्षलक्षणं गतमित्यतिव्याप्तिरुक्ता तद्व्यावर्त- नाय भतरताऽभिधीयते का चिद्पि त्रित्वव्यक्तियत्र न स- माप्यत इति। न चैवमुक्ते साडतिव्याप्तिर्निवर्त्तते तत्रा- प्युक्तविशेषणस्य विदयमानत्वात्। न हि त्रित्वावच्छि- न्न तस्मिन् त्रित्वव्यक्ति: काचिदपि समाप्यते त्रित्वल- क्षणैकोपाध्यवच्छिन्ने तस्मिन् त्रित्वव्यक्त्यन्तरं भवद- प्याश्रयान्तरमादाय वर्त्तते न तु यतैव परिसमाप्यते। य- त्र चोक्तमुपाधिभूतं त्रित्वं तेषु यदि त्रित्वसमाप्ति- धर्मिषु दृश्येत तदा तद्दर्शनेन तत्र धर्मिमात्रे ल- क्षणव्यावृत्ति: सिद्धेत्। न तु त्रित्वविशिषटे धर्मि- णि तस्मादतिव्यापकत्वं तदवस्थमेत्र। अभावत्रयक्ष

प्रत्यक्षलसणाम्तरखण्डनम।

त्रित्वोपाध्यवच्छेदेन समुदिततामुयगतवति विशिष्टे ध- र्मिणि वर्त्तते नत्वविशिष्टे प्रत्येकमभावत्रयावस्थानस्य तेषु वक्तुमशक्यत्वात्। * किं पेति घद्यप्यतिव्याप्तिपरिहाराय का चि- दित्या दिविशेषणं निचित्ं तथाऽप्यतिव्यापकता स्यादे- वेति यावत्।व्यभिचारनिवारणफलस्य विशेषस्य स्वी-

ति दर्शयितुं पूर्ववादिनो विशेषणोपादानप्रकारमनु- वदति त्रित्वेति * अनुमित्यादिप्रतियोगिकेतरेत- राभावत्रयं यत्र तत्प्रत्यक्षमित्युक्ते त्रित्वेनावच्छिन्ना अनुमित्याद्य एककस्वभावा न भवन्तीत्यभावत्रयल- क्षणं तत्रातिव्याप्तमिति खण्डनवादिनोक्ते तत्परिहा- राय काचिदपीत्यादिविशेषणं त्वया निक्षिप्तमित्यर्थः। तथापि कथं विशेषणस्यासामर्थ्य तत्राह* न चेति # कुत इत्यत आह तत्रेति त्रित्वापरिसमाप्तिलच्ष- णोक्तविशेषणस्य सङ्गावादिति यावत्। अनुमित्यादि- त्रथे त्रित्वापरिसमातौ तिस्रोऽनुमित्यादिव्यक्तयो न स्युरित्यत आह नेति त्रित्धानवच्छिन्ने त्रित्वस- मापावपि न तद्वच्छिन्ने तत्समाप्तिर्यया त्रित्वव्यक्या तद्षच्छिन्नं तस्या एव तत्र उत्तावंशतः खतत्यापाता- दन्यस्यावृत्तावनवस्थानात् क चिदन्तोपगमे तत्रैवा- तिव्यापकतेति भाष:। त्रित्वावच्छिन्ने त्रित्वान्तरवृत्ता-

च्छिन्नमेतदनुमानादिव्यक्तित्रयमेक पुनरपितथा तथा त- ८०

६३४ खण्डन खण्डखार्दप्रेथमपेरिच्छेदे

चेदं च मिलितं त्रयमिति त्रित्वावच्छिन्नेऽपि त्रित्वान्तरं यद्यपि भवति तथापि न तत्र परिसमाप्यते आश्रया- न्तरमादायैव तत्र वर्तनादतश्च पूर्वत्रित्वावच्छिन्नेऽनु- मित्यादित्रये लक्षणमतिव्यापकमित्यर्थः । उक्तमेवार्ध सङ्गिप्य दर्शयन् स्पष्टयतियश्रेति यत्र-धर्मिषु त्रित्व- सुपाधिभूतमुक्तं तेषु धर्मिषु तित्वसमाप्तिर्द्श्येत यदी- स्यन्वयः।त्रिश्व समाप्तिश्चेद्दृश्येत न तर्थुक्तलच्षणं तत्रा- तिव्यापकमित्यत आहने त्वितित्रित्वावच्छिन्नेऽनव- चछिस्े च तत्समाप्तिविरोधादिति त्वर्थः।त्रित्वानवच्छि- अधर्मिस्वरूपाद्यावर्त्तमानमपि लक्षणं न तदवच्छिन्ना- द्यावर्तत इत्यर्थः। उपसंहरति तस्मादिति * अनव-

एषेति यस्मात्तस्मादिति यावत्। तन्र को हेतुरिसपेच्षा- यामाह* अभावेति * समुदिततामुपगतवति- समुदितत्वं प्राप्त इति यावत्। अनवच्छिन्नेषु तेषु प्र- त्येकमभावत्रयावस्थानं वकतुमशक्यमितरद्याभावट- सावपि स्वाभावस्य स्वस्मिन्वृत्तिविरोधादित्यर्थ: * अनुमित्याद्यभावव्रयवती प्रमितिः प्रत्यक्षमिति- लक्षणस्य विवक्षितत्वान्न त्रित्वावच्छिन्ने Sनुमित्यां- दावतिव्याप्तिरिति शङ्कते। ४८७ अनिव्याप्तिशडनपरिहारी। अथ मन्यसे तादृशस्य विशिष्टस्य प्रमितित्वेनैव व्यवच्छेदः नह्यभावत्रयवत् त्रित्वं विशेषणमाश्रयकोटाव- न्तर्भाव् तासु धर्मिव्यक्तिषु प्रमितित्वं वर्त्तते किन्तु १ तमिति सो० पु० पा०।

प्रत्यक्षलक्षणान्तरखण्डनम। ६३५

तेषां धर्मिणां स्वरूपमात्रे उक्ताभावत्रयं प्रमितित्वञ्चेत्ये- तद्यतास्ति तत्प्रत्यक्षमिति हि ब्रूम इति।न। भवतादपि भिन्नभिन्नधमवच्छिन्नस्यैव धर्मिणः प्रमितित्वमभावत्रयव- स्वञ्चावश्यमभ्युपगन्तव्यम। तथा हि-यदि प्रमितित्व- स्य क्वाचित्कत्वे नियामकं नोग्यते तदा सर्वा प्रमि- तिः स्थात् न वा काचिदपि। सर्व्वत्र सत्ताऽसत्ता वा नियमेऽन्यानपेक्षया। नियामकाद्दि भावानां क्वाित्कत्वस्य सम्भवः।।४२।।

णेनापोह इति यावत्। त्रित्वावच्छिन्नानामनुमित्यादी- नां प्रमितिस्वाधिकरणत्वात्कर्थं तद्व्युदासस्तत्राहन- हीति* अभावत्रयं यस्य त्रित्वस्य तदभावत्रयवत्तित्वं

र्मिव्यक्तिषु प्रमितित्वं न वसते डन्यथा Sभावत्रयस्य त्रित्वस्य च प्रमात्वापातादित्यर्थः। तर्हयवच्छिन्ना अनु. मित्यादयोऽप्रमास्युस्तत्राहकिंत्विति विशेषणांश मपहाय विशेष्यानुमित्यादिस्वरूपे प्रमितित्वसमवाया- म्नापमात्वं दण्डस्य पुरुषत्वाधिकरणतवेऽपि विशेष्य- देवदत्तस्य पुरुषत्ववदित्यर्थः।एवं प्रमितिविशेषस्य व्या- वर्सकत्वसामर्थ्यमुत्का लक्षणस्वरूपं दर्शयति उक्ते ति* प्रमितित्वाधिकरयत्वे सति कथिताभावत्रयवत्प- स्यक्षमित्याशयः।एवं कर्थ चिद्तिव्याप्तिपरिहारे लक्षण-

६३६ बण्डनखण्डखाधे प्रथमे परिष्येे।

मसम्भवि स्यादिति परिहरति नेति * भिन्नभिन्न- धर्मावच्छिन्नस्थेति * अन्योन्यधर्माविशिष्टस्पेति या- वत्। अभाव त्रयप्रमितित्वयोवैयधिकरण्याल्लक्षणासि- डिरित्यर्थः। अवश्यमित्यर्थापत्तिरन्यथा प्रमात्वस्य क्वाचित्कत्वानुपपत्तिरूपा सूचिता तां विकल्पपुरःसरं प्रथपति तथाहीति * प्रमितत्वस्य कादाचित्करवे कि नियामकं नास्ति कि वा डस्तीति विकल्प्य प्रथ- ममनुषदृति * यदीति * शुक्तिरजतादिज्ञानमपि प्रमा स्यादविशेषादिति परिहरति * तदेति * वि- पक्षे दण्डमाह * न चेति * अनियामकपचोक्तमर्थ सर्वत्रानुसन्धानार्थ श्लोकेनोपनिवध्नाति* सर्वेति # अन्यानपेक्षया नियमे स्वीक्रियमाणे सर्वत्र सत्ताऽसत्ता वा स्यादिति सम्बन्ध:। नियामकाभावे काचिस्कत्वाभा- वः कुतस्तताह * नियामकादिति * अङ्रकुरत्वादीनां बीजोद्भवत्वादिनियामकादेव काचित्करवं प्रसिद्ध- मित्यर्थ:। अबाधितानवगतासन्दिग्धविषयज्ञानत्वं संस्का- रमात्रेतरादुष्टकारखोङ्गवत्वं वा नियामकमुच्यते इति द्वितीयमाशका तदृपि प्रमात्वाधिकरणव्यक्तीनां वि- शेषणसुपलक्षणं वेति विकल्पयति। ४८८ विकल्पपुरस्सरं नियामकनिरास। तन्नियामकमाश्रये विशेषणीभूतं वा वक्तव्यं, उपल- क्षणीभूतं वा। आद्ये यदेव प्रमितित्वस्याश्रयविशेषणं तदेव यद्यभावत्रयस्यापि तस्य तदा त्रित्वावच्छिल्ेऽनुमि-

प्रत्यसलक्षणान्तरखण्डनम। ६३७

त्यादातभावत्रयस्य दर्शितत्वात्तत्र च प्रमितित्वेनापि त्रि- त्वावच्छिन्ने भवितव्यमिति प्रमितित्वान्न तद्व्यवच्छेदः । अथान्यावच्छिन्ने प्रमितित्वमन्यधर्मावच्छिन्ने चाभाव- त्रयसम्बन्धः तदा नास्ति त्वत्पक्षेऽपि प्रमितित्व्रस्यै- कधर्मविशिष्टाश्रयत्वलक्षणमेकाश्रयत्वं विशिष्टेऽपि धर्मि ण्याश्रितो धम्याश्रित एव्रेति कृत्वा च प्रमितित्वस्याभा वत्रयसमानाश्रयत्वेऽनुमित्यादित्रयेऽवि प्रसङ्गस्तदवस्थः। * तदिति* यदा विशेषणं तदाऽपि प्रमिति- त्वाश्रयविशेषणमेवाभावत्रयस्यापि नियामकतयाSS- अयविशेषणमुतान्यदिति विकल्प्य प्रथममनुवदति * आद्य इति प्रमितित्वाभावत्रययोर्नियामकैक्या- दनुमित्यादौ त्रित्वावच्छिन्ने प्रमितित्वस्य वृत्तिरुपे- याऽभावत्रयवृत्तिदर्शनादिति दूषयति * तदेति * त्रित्वावच्छिन्नमनुमित्यादित्रयं प्रमितित्वाधिकरण- मुक्ताSभावाधिकरणत्वात्मत्यक्षवदित्यनुमानान्न प्रमि- तित्वविशेषणेन तद्पोह इत्यर्थः । द्वितीयमनुवदति * अथेति # प्रमितित्वाधिकरणत्वे सत्युक्ताभावत्र-

ष्टमेदादिति दूषयति तदेति * अभावत्रयेणेति शेष:। दण्डित्वकुण्डलित्वयो दण्डकुण्डलांशविशि-

ण्यवश्नियामकधर्मविशिष्टभेदेऽपि प्रत्यक्षधर्मिण ए. करवा देका श्रयत्वमभावव्रय प्रमितित्वयोरित्याशश्चाह

६३८ खण्डमखण्डखाद्े प्रथमेपरिच्छेदे।

• विशिष्ट इति * वित्वावच्छिन्नानुमित्यादिनि- छ्ाभावत्रयस्य प्रमितित्वस्य च धर्मिद्वारा सा- मानाधिकरण्यमस्तीति कथितातिव्याप्तिताद्वस्थ्य- मित्यर्थः ।

४८९ उपलक्षण पक्षप्रतिक्षेप:। नापि द्वितीयः उपलक्षणीभूतेन केन चिद्धर्मेण यो- डमावुपलक्षितो धर्मी स एव खलु त्ित्वविशिष्टोपि विशे- षणततोपि यावरद्विशेष्यवस्तुनो विशेष्यवस्त्वात्मकत्वात्। यथा दण्ड्यपि पुरुषः पुरुष एव एवञ्च सत्युपलक्षिता- दनन्यभूते त्रित्वविशिष्टऽप्यनुमित्यादौ प्रमितित्वमाश्रितं नियामकेनोपलक्षणनोपलक्ष्याभेदव्यवस्थिततया तस्या- प्यवच्छिन्नत्वात् । तथाचातिव्यातिर्व्वज्रलेपायिता। * नेति काऽनुपपत्तिरित्यपेक्षायामनुपपत्ति प्र- * * प्रागुक्तांपलक्षणेन य उपलक्षितो वित्तिलक्षणो धर्म्मी स एवानुमित्यादौ त्रित्वविशिष्टोऽपीत्यर्थः । उपल- क्षितं वित्तिस्वरूपमात्रं विशिष्टं तु त्रित्वसम्बन्धरू- पमनयोर्विशिष्टाविशिष्टयोरेकत्वमित्यत आह * वि- शेषणेति * विशेषणयोगे विशेष्यस्वरूपैक्यानपा- यादिति भावः। उक्तमर्ध दृष्ान्तेन बुद्ध्यारूढं करोति यथेति एवं च सति त्रित्वावच्छिन्नानुमित्यादिनिष्ठा भावत्रयस्य प्रमितित्वस्थ च सिद्धमेकाश्रयत्वमित्याह *

प्रत्यक्षलक्षणान्तरखण्डनम। ६३९

एवं चेति * हेतुमाह * नियामकेनेति*तस्थानुमित्यादि- प्रथस्यापि प्रमारव नियामकेनोपलच्णेनोपलक्ष्यवित्ति स्वरूपाभेदे व्यवस्थिततया भिन्नतया त्रित्वावच्छि- स्नत्वादित्यर्थः । एवं च प्रत्यक्षलक्षणं त्रित्वाव- च्छित्रानुमित्यादावगमदित्याह * तथा चेति * उपलच्तगोन तनित्वावच्छिन्नतया वित्तिस्वरूपानुप-

नातिव्याप्तिरिति शङ्कंतं।

तथाप्युपलक्षकेण त्रित्वविशिष्टतया नोपलक्षितोऽमौ धर्मी किन्तु स्वरूपेणेति चेन्न।उक्तमत्र। यदंव तदुपलक्षि- तं तदेव विशिष्टमपि। तथापि विशिष्टन रूपेण तावन्नाप- पलक्षितमिति चेत् मोपलक्षि। अविशिष्टेनापि तन्नोपल- क्षितमेव अन्यथा प्रकृतपि वैयधिकरण्यापत्तः । तथापीति उपलच्ितवित्तिस्वरूपस्यैव वित्वाव- चछेदात् धम्मैक्यमुक्तमिति परिहरतिनेति यद्यपि यस्थ यद्विशेषणं तदेवोपलक्षणेनाप्युपलक्षितं तथापि विशिष्टेन रूपेण नोपलक्षितमतो विशिष्टोपलक्षितयो- रैक्यानुपपतिस्तथात्वे विशेषणेनाप्यभेदप्रसङ्गादुपल- क्षितस्येति शङ्कते * तथापीति * स्वरूपेग्ोपलक्षित- स्य विशिष्टाद्गेदो पि न सम्भवति स्वस्य त्रित्वरूप- स्य भेदप्रसङ्गादित्यभिप्रंत्य परिहति मोपलक्षीति #

६४० बंण्डन खण्डखाये प्रथमेपरिष्छेदे।

उपलचितं माभूदिति यावत्। कि च प्रमात्वाधिकरणं नियामकेन त्रित्वानवच्छिन्नतया यचयुपलक्ष्येत तर्हि प्रमा·

व्युदास: स्यान्न च तथा स्वरूपेणैयोपलक्षितत्वादि- त्याह अविशिष्ठेति * भावाभावयोर्विरुडयोरौ- दासीन्यायोगादविशिष्टेनैव तदुपलच्तितमित्यत आह * अन्यथेति * अनवच्छिन्नवृत्ति प्रमात्वमभाववयमय- च्छिन्नवृत्तीति वैयधिकरण्यं यथाठनुमित्यादौ तथा प्र- त्यच्चेऽपि स्याद्विशेषादित्युक्तलक्षणासम्भव इत्यर्थः । प्रत्यक्षलक्षणखराडनमुपसंहरति। ४९१ उपसंहारः । तदास्तामुलसत पललवदलैन विलसितेनेति। तदेवं लक्ष- णान्तरेऽपि प्रतिपादितोऽयं दूषणसमृहः स्व्यमूहनीयः । एतदेव परामृश्य भटैरिदमुदाहृतम्।

अन्याभिप्रायोक्तमपि हि तत्सामान्यतोऽप्युपपद्यमानमेव्ेति। * तदिति # उल्लसन्तः ऊर्द्ध लसन्त उर्द्ध गच्छन्त इति यावत्। पल्लवा: किसलयानि तेषां दलनं मोटर्न तत्र करीडितेनेत्यर्थ:। प्ववलनविलसितेनेति केचित्पठ- न्ति. तत्रायमर्थ: उल्लसन्तो माधन्तः प्रवा:पचिण: प्र. वन्तीति तेषां वलनं वलयाकारेण गमनविशेषस्तत्की- डितेनेति दूषितलक्षणस्यैव पुनः पुनर्विशेषान्तरशब्दा- १ घचनेति पु० पा०।

प्रत्यक्षखण्डनोपसंहार:। ६४१

न्तरोपादानास्किमर्थमिदमभिधीयत इत्यादिना डभि- हितो दोषवातो न प्रत्यक्षलक्षणस्यैवेति मन्तव्यं सर्व- लक्षणसाधारणस्थापि ज्येष्ठप्रमाणलक्षणखण्डने Sभि- हितन्वादित्यभिप्रेत्याह तदिति * लक्षणस्य विश्व- व्याप्यनुपयुक्तत्वे भट्टसंमतिमाह* एतदिति# ल- नगास्यानुपयुक्तत्वं विमृश्य- विचार्य भहैरिदं- वक्ष्यमाणमुदाहतं कि तदित्यत आह * लक्षणे- ति * प्रत्यक्षलक्षणस्याभिधानं "चोदनालचणो- डर्थो धर्म" इत्पन्र चोदनैव प्रमायं धर्मे चोदना प्रमाणमेवेति प्रतिज्ञादये केनांशेनोपयुज्यते न के- नापीत्यर्थः। "सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्थेन्द्रियाणां वुद्धिज- न्म प्रत्यक्षं तदनिभित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वा" दित्यनेन सुत्रेय प्रत्यक्षादेर्धर्म प्रत्यनिमित्तत्वं अप्रमाणत्वमुच्यते चेत्तर्हि विद्यमानोपलम्भनत्वादित्यनेनवालं कि सदि- त्यादिलक्षणनेति प्रत्यचलक्षणाभिधानस्य पूर्वप्रतिज्ञा- तार्थेऽनुपयोग उक्तो न तु लक्षणमात्रस्येत्यत आह * अन्येत्ति * सामान्यतो लक्षगामात्रस्थानुपयोगेऽप्यु- पपद्यमानमेव तद्वचनमुक्तरीत्याऽत उदाह्वतमित्यर्थः। इति प्रत्यचखण्डनं समाप्तम् ।

प्रत्यक्प्रतिक्षेपेणैव यथप्यनुमानादि प्रतिचिप्तं प्र- त्यक्षसिदव्याप्त्यागुपजीवित्वात्तथापि विशेषतो या- वन्न निरस्यते तावत्तस्य प्रामाण्याशङ्का मन्दमतेर्न निवर्तत इति विशेषतस्तत्खण्डनं प्रस्तौति। ४९२ अनुमानखण्डनारम्भ:। अनुमानमपि किमुच्यते। करणपक्ष लिद्गपरामर्शो- ८१

६४२ डनुमानमिति चेत् किलिङ्गरवं। ग्याप्तस्य पक्षधर्मत्वमिति चेतु। न। संशयस्योपलक्षणत्व्रे तत्र दष्ट्रापि व्यापकं तत्प- रामर्शेडतिप्रसङ्गात।अतएव न तस्य वर्त्तमानस्या, तत्का- लडप्युपलक्षणत्वात्। विशेषणत्वे चानुमाय व्यापकं धर्मिनाशवदप्रवृत्त्यापत्तेः । पक्षधमद्धितोः पक्षांशे वि-

नैवमिति चेन्न। पक्षमादाय वैयधिकरण्ये नियतसामानाधि करण्यलक्षणव्याप्तिलोपापत्तेः । तथापि विशेष्यमादाय साऽस्त्येवेति चन्न। साध्यविशेषसिद्धिरपि यत्र व्यापिबला- यातं सामान्यं तत्न सामान्यप्रतीत्यपर्य्यवसानबलादेवे- ति सामान्यविशेषसिद्धनुपयोगिनी पक्षधर्मता त्वविष्टा

सिद्धसाधनडच न स्वार्थानुमाने दोष इति नानुमिति मात्रहेतुनिवेशिनी सति । मोक्षमाणैर्हि- "आगमेनानुमाने न ध्यानात्प्रत्यक्षणेन च। त्रेधाऽडत्मनि प्रमाणानां संपुवः स्वार्थमिष्यत इति॥४४।। एतेन संशययोग्यताऽपि निरस्ता। अनुमेति अनुमीयतेऽनेनेति किं करणष्युत्प- न्याऽनुमितिकरणं पृच्छ्यत उतानुभितिरनुमानमिति भाषव्युत्पत्या व्यापकज्ञानं पृच्छयते इति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याहकरणेति* सौपुप्तिक सुखादिपरामर्शव्यादृत्यर्थ

६४३

लिद्गेति विशेषणम्। करणखण्डनेन फलमपि खण्डितं स्यानजन्यरवात्तस्येत्यभिप्रेत्य लिङ्रं पृच्छत * कि मिति * व्याप्यस्य धूमादेः पर्वतादिपक्षनिष्ठत्वं लिङ्गत्वम्प्रसिद्धं किमत्र मशननेत्याइ * व्यांप्तति पक्षधर्मत्वं व्यापकस्याप्यस्ति तनो विशिनष्टि # व्याप्तेति* सन्दिग्धसाध्य: पक्स्तन्र वृत्ति: पक्ष धर्मन्वं, तब सन्देह: पचोपलक्षणं किं विशेषयमिति विकल्प्य प्रथमं दृषयति * नेति घत्रासौ गिरिर्ष- हिमान्न वेति सन्देह: समजनि ततस्तम्रिकटोपसपस्य प्रसक्षेण वहिं दष्टवतः त्त्र धूमं पठयतोऽसौ धूमो चहिव्याप् इति परामृशतोऽपि परामर्शोऽनुमानं स्यात, - नसन्देहोपलक्षितपन्चनिष्ठत्वं लिङ्गत्वमिति नाति- व्याप्तिररित्यत आह* अत इति * उपलचणत्वा- देवेति यावत्। उपलक्षगत्वमिति शेष: । कुत इसत आह अतदिति गुरुटीका कुरुक्ेत्रमित्यादावसतो

विशेषणेति यथा धर्म्यभावे प्रवृश्यभावस्तथाऽनुमा नन्तरमानुमानिकनिश्रयेन संशयनाशे तबिशिष्टपक्ष- नाशो दण्डनाशे दण्डिनाश इव, एवं चानुमाय तत्रतत्र- तथा प्रवृत्तिर्न स्थादन्यत्र ज्ञानमन्यत्र प्रदत्तिरत्यति- प्रसङ्गादित्याशयः । साधनवत्साध्यमपि यदि पक्षे सि- ज्ञेततहि अनुमाथ प्रवृत्तिर्न स्यात्पक्षनाशान्नैवं पक्षधर्मस्य साधनस्य तदंशे साध्यसाधनत्वादिति शङकूते * पक्षे- ति * तर्हि व्यधिकरणासिद्ता ेतो: स्पादित्यत आह

६४४ मण्डनखण्डसाधौ प्रथमे पररिच्छेदे।

• ईद्वशमिति * पक्षाधिकरणं साधनं तदंशधर्मिमात्रा धिकरणं साध्यमितीटशं वैयधिकरण्यमिष्टमेव विशे-

साधकत्वे व्याप्त्यसिडधिरिति परिहरति * नेति • यो धूमवान् सोऽग्निमानिति साध्य साधनयोनियतैकाअ्रय- स्वलक्षणव्याप्तिरतुमानाङ्गमङ्गीकृता सा हीपेत पक्षमा- दाय साध्यसाधनयोर्वैयधिकरण्या दित्यर्थः।दण्डिनि वर्त- मानदण्डित्वस्य देवदत्तवृत्तित्वषद्धिशिष्टपक्षनिष्ठसाध- नस्य विशेष्यधर्मिमान्रनिष्ठत्वमपीत्यस्ति व्याप्तिमिद्धि- रिति शङ्कते #तथापीति# विशेष्यमावे सामानाधिक- रण्यलक्षणव्याप्तिमुपगच्छतो व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वं लि- दश्वमित्यत्र पक्षधर्मत्वविशेषयामकिश्चित्करं व्याप्ति- मात्रेय लिङ्गस्वोपपत्तेरिति परिहरति नेति # यत्र सामान्यं व्याप्तिबलादायातं तत्र साध्यविशेषसिद्धिरपि सामान्यप्रतीत्यपर्थवसानादेवेति योजना। एतदडुक्त भवति पक्चधर्मत्वं किं सामान्यसिड्धावुपयुक्त,मुत सा- ध्यविशेषसिद्धां,वुत यत्र सामान्यं तत्रैव विशेषसि- डा, वाहो स्वि्सिडसाधनतापरिहारे, न तावत्प्रथमे नयः सम्भवन्ति यत्र धूमस्तत्राग्निरिति व्याप्त्यैव साध्यसामान्यसिद्धेरविशेषमन्तरेण सामान्यस्यासि- जया विशेषसिद्धेस्तत्रैव च सिद्धेरिति तुरीयमरुच्या- ख्रीकरोति # केवलमिति * अरुचिमेव दर्शयति # सिद्धेति * प्रमाणान्तरसिंद्धस्याप्यर्थस्य दृढीकरणाय स्वार्थानुमाने साधनात्परार्थानुमान एव तस्य दूषण- त्वासंत्रैव पक्षधर्मता तत्परिहारफला स्यान्न सर्वत्रेति

अनुमानखण्डने व्याप्यर्वस्य लिद्गत्वस्वरूपत्वनिरास :! ६४:

भाव:। प्रमाणान्तरसिद्धस्य न स्वार्थानुमानेऽपि सा- धनमित्याशका तदशयन्नुत्तरललोकापेक्षितं पूरपति * मोक्षेति मोक्षमाणैरातमनि ममाणानां त्रिधा संप्लव: सङ्कर: स्वार्थमिष्यत इत्यन्वयः। तदेव दर्शयति * आगमेनेति * आगमानुमानध्यानशब्देन श्रवण- मनननिदिध्यासनानि कथ्यन्ते । मत्यक्षणेनेति म- त्येकं सम्बन्ध्यते। आगमानुमानयोरपि प्रत्यक्षात्मनि साचात्प्रत्ययजनंकतवादन्यथा भ्रान्तत्वापातात्।सन्देह- योग्यसाध्यविशिष्टः पक्ष: व्यापस्य तव्निष्ठत्वं लिङ्ग- स्वमिति के चित्तत्राऽप्युक्तमतिदिशति#एतेनेति# ट- ष्टाऽपि व्यापकं तत्परामर्शप्रसङ्कादित्यु क्त्तेनानुमेये निश्चितेऽपि तद्योग्यताया यावद्द्ृव्यभावितया भा- वादन्यथा कालान्तरे तत्र कस्य चित्संशयानुपपसे- रित्यर्थः। यदा स्वार्थानुमाने साध्यस्य संशययोग्य- ता संप्लवाङ्गीकारेय निरस्या अन्यथा सन्दिग्ध ए- कस्य विषयोऽन्यस्य तद्योग्य इति विषयभेदेन संप्लवानु- पपसेरित्यर्थः । पक्षधर्मत्वविशेषणं विहाय व्याप्यतवं लिद्गत्वं तत्परामर्शोनुमानमिति शङकते। ४९३ व्याप्यत्वं लिङ्गत्वमिति शङ्कूननिरासः। ्याप्यत्वमिति चेत। किं वस्तुगत्या व्याप्यस्य स्वरूपेण परामर्शोडनुमानं व्याप्यतया वा। नाद्यः अगृहीतव्या- पिनाऽर्पि धूमादिपरामर्शस्यानुमानताप्रसङ्गात्। नापि द्वि- तथि: व्याप्तुल्लेखिनः प्रमाणस्यानुमानस्वप्रसङ्गात्।त-

६४६ खण्डनखण्डसाचे प्रथमेपरिच्छेदे।

स्यापि व्याप्यत्त्वग्राहिताया अवश्यवक्तव्यरवात्। अतएव द्वितीय तृतयविशेषणे अपि निरस्ते। धारावाहिनि तथा- सापत्ते:। गृहीतव्याप्तिनाऽपि युगपदुभयग्रहण द्वावेतौ व्याप्यव्यापकाविति परामर्शस्यानुमानत्वप्रसङ्गात्। न- च तदनुमानमेत्र, असन्दिग्धतया पक्षत्वाभविन तद्र्मस्य हनो: सिद्धसाधनवदपक्षधर्मत्वात्। * व्याप्येति* दूषणोक्तिविभागाय विकल्पयति * किमिति * कस्मिन् सति किं स्यासत्राह नेति# परामर्शः पत्ययमात्रसुत प्रत्यभिज्ञानं, यदि प्रथम- स्तर्हि न गृहीता व्याप्तिर्येनसो Sगृहीतव्याप्तिस्तेनापि पुरुषेण सोऽयं धूम इति यः परामर्शस्तस्यापि वस्तुग- त्या व्यातविषयत्वमिति तत्राप्यननुमानेऽप्यनुमानत्व- मित्यतिप्रसक्तिरित्यर्थः । व्याप्यस्य व्याप्तिमनतया य: परामर्शः सोऽनुमानमिति द्वितीयं दूषयति नेति # हेतुं कथयति व्याप्ीति * धूमाग्नी व्याप्ताविति व्यातिं गृह्णतः प्रमाणस्य तडधर्मितया व्याप्यविषय- स्वमपीत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । सम्बन्धिग्रह्णमन्तरेण सम्बन्धग्रहणानुपपसे"राधारात्मनि विज्ञाते सुखमाधे- यघोधन"मिति न्यायादित्याह * तस्येति * यदित्थं तत्तथेति द्वितीयलिङ्गपरामर्शस्तथा चायमिति वुती- थलिङ्रपरामर्शोऽनुमानमतो नातिव्याप्तिरित्यत आह * अत इति * व्याप्त्युल्लेखिनो Sनुमानत्वपसद्रादेवे- नि यावत्। तदेवोपपादयति व्याप्येति * द्वितीया- दिविशेषणे यदयपि न प्रथमव्याप्यपरामर्शेऽतिव्या-

अनुमानखण्डने लिङ्गत्वनिर्वचनखण्डनम। ६४७

प्रिस्तथापि तावेतौ घूमाग्नी व्यापाविति घारावाहि- ण्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । व्याप्तिग्राहिप्रत्यक्षान्यतवे सति व्याप्यपरामर्शो डनुमानमित्यत आह * गृहीतेति # तदपि लक्ष्यमित्यत आह मन चेति यथा सिद्धसाध- नस्य हेतोः पक्षधर्मता नास्ति साध्यस्य प्रमाणान्तर- सिद्धतया सन्द्हाभावासथा युगपद्डुभयग्रहेऽपि सा-

क्षत्वाभावेन तत्निष्ठहेतारपन्तधर्मत्वादित्यर्थः। प्रमाणन्तरेण साध्यनिश्चयेऽपि स्वार्थानुमाने पक्ष- धर्मत्वमिष्टमतोनोक्तदोष इति शङ्कते ४९४ सिद्धावपि सन्देहसत्वेनदोष इति शाङ्कानिरासः। स्वार्थानुमाने नाडयं दोष इनि चेन्न। प्र- त्यक्षलक्षणोपत्तया साक्षास्त्रासाक्षास्वविरोधापत्ते । अ- व्यापक्रिषयतवे सतीति चेन्न। व्याप्यत्रिषय- त्वाभावप्रसङ्गात् । व्याप्यत्वं हि सप्रतियोगिक- ग्रहणं तथा चैतस्य व्याप्यमिदमिति गृह्यते तथा च सति व्यापकस्यापि विशेषणस्य ग्रहणमवश्यं वक्तव्यमन्यथा वरिशिष्टग्रहणस्य कतुमशक्यत्वात्। विशेषतो व्यापकावि- षयत्वे सतीति चेन्न।अग्निधूमौ व्याप्त वित्याप्तोपदेशात्पू- व्व भूयोगृह्दीतवह्निधूमसाहचर्यस्य वन्हिघमाग्रहणका- ल विमशेत्रशात् वा जायमानव्या्तिग्रहणस्य व्याप्यप- राम्शोडनुमानं स्यात्। न परामर्शः प्रत्ययमात्रं येन प्रथ-

६४८ सण्डनखण्डखाध्ये प्रथमेपरिष्छेदे।

मग्रहणे प्रसङ्ग: स्यात् किन्नाम प्रत्यभिज्ञानमिति चे- न्न ।विचारादाप्तोपदेशाद्वा प्रतीत्य व्या्त्ति पुनराप्ोपदे- शाह्िचाराद्वा यैव मया व्याप्तिर्गृहीता सैवेयमिति प्रत्यभि- जानानस्य व्याप्तिज्ञानमनुमानं स्यात्। विशेषतो व्याप्य- विषयत्वे सतीति चेन्न। अव्यापकत्वप्रसङ्गात्। एक- व्यक्तिविषयत्वस्य व्यक्त्यन्तरेऽसम्भवात्सामान्यतो व्य- क्तिविषयत्त्तस्य चातिप्रसञ्जकत्वरात्। सवेतिअनुमानमात्रस्थेदं लक्षणं नानुमानविशषस्य दूषणं च नासुमानमात्रस्य स्वार्धानुमानेऽस्यादोषस्वा- द्विशेषदूषणेन नानुमानमात्रं दुष्टमित्यर्थः । अनिष्टापा- दनेन परिहति * नेति * युगपद्गुभयग्रहणे व्याप-

त्यक्षलक्षणोपपच्या साक्षात्वं लिङ्गपरामर्शजन्यत- या परोक्षत्वमिति साच्षात्वासाक्षात्वयोः साङ्कर्य स्यादित्यर्थः। उक्तातिव्याप्तिपरिहाराय व्पापकाविष- यत्वे सति व्याप्यपरामर्शो 5नुमानमिति विशेषणप्र- क्षेपेण शङ्कते * व्यापकेति * व्याप्तिग्रहणस्य, युगप- दुभयग्रहणस्य च व्यापकविषयत्वान्न तत्रातिव्याप्ति- रित्यर्थः। व्यापकमात्रानिपयत्वं विशेषणसुत व्यापक- विशेषाविषयत्वमितिं विकल्प्य प्रथममपाकरोति * नेति व्यापकाविषयत्वे व्याप्यविषयत्वासम्भवा- दसम्भवि लक्षणं भवेदिति भाव:।व्याप्यव्याप्रकयोर- न्यत्वात् व्यापकाग्रहे व्याप्याग्रहणं कस्मादित्यत आह * व्याप्यत्वं हीति अन्याग्रहणे नान्यग्रहगं ब्मःकिं

अनुमानखप्डने पक्षचर्मत्वखण्डनम। ६४९

व्याप्यस्य सप्रतियोगिकग्रहणमनुभवसिद्धमित्याह- * तथा चेति * अस्तु ततः किं स्यादित्यत आह तथा चंति* व्याप्घस्य सप्रतियोगिग्रहणत्वे सति व्या- प्यग्रहणे व्यापकस्थापि विशेषकस्य विशेषणतया व्यावर्त्तकतया ग्रहणं वाच्यमित्यर्थः । उक्तं व्यतिरेक- द्वारा दृढीकरोति* अन्यथेतति * विशेषणज्ञानं विशिष्ट- ज्ञानकारगमिर्ति के चित्।के चित्त विशेषपविशेष्ययो- रेकप्रत्ययविषयत्वमिति सर्वथा ्यापकाग्रहणेताविशि-

*विशषति प्रत्यक्षेण व्यापतिग्रहे युगपदुभयग्रहे चव्या- पकस्य विशेषेणैव ग्रहणान्नातिव्याप्तिर्नाप्यसम्भवो लि- द्रपरामर्शे व्यापकस्य सामन्यनव स्फुरणादित्याशय:। एवमप्यतिव्याप्तिस्तदवस्थेति परिहरति *नेति अ-

स्य पुरुषस्य तस्य व्याप्यपरामर्शो Sनुमानं स्थादाक्य- जन्यप्रत्ययस्थ विशेषाविषयत्वादित्यर्थः । यदि कश्चि- दवाक्याजन्यत्वे विशेषाविषयत्वे च सति व्याप्यप- रामशोऽनुमानमिति ब्रयात्तं प्रति अतिव्याप्त्यन्तरमाह * पूर्वमति भूयो-बहुशो गृहीतमग्निधूमयोः सा- हचर्य सहचरितत्वमविनाभावो येन तस्य प्रत्यचेण वहिधूमाग्रहणकाले विमर्शवशात्पूर्वानुभूतसाहचर्य स्मृत्वा यदि धूमो वहिं व्यभतिचरेत्तर्हि नियतसाह- चर्थमनुपपन्नमिति विचारात् जायमानव्याप्तिग्रहस्य

८२

६५० खण्डन सण्डसादेप्रथमेपरिच्छेदे

षयत्वादित्यर्थः । परामर्शः प्रत्ययमावसुत प्रत्यभिज्ञा- नमिति विकल्प्य प्रथमकल्पोऽपाकृत इदानीं द्वितीय- मनुभाषते नेति * परामर्शवचनस्य प्रत्यभिज्ञा- र्थत्वात्प्रथमग्रहणे युगपदुभयग्रहणे च नातिव्याप्ति- रित्यर्थः। व्याप्यमात्रविषयपरामर्शः कि वा व्याप- कविशेषविषयो Sनुमानमिति विकल्प्य प्रथममति- ध्याप्त्या दूषपति नेति धूमाग्न्योरविनाभावेन भवितव्यमन्यथा नियतसाहचर्गमनुपपश्नमिति वि. वारात्पूर्व व्यापिं प्रतात्य-झञात्वा तत्संस्कारसहि- तविचारान्तरात् यैव व्याप्तिर्मया पूर्व गृहीता सै- वेयमिति प्रत्यभिजानानस्य-प्रत्यभिज्ञां कुर्वतो व्या- प्तिप्रत्यभिज्ञाने व्याप्यस्य स्फुरणास्तत् ज्ञानमनुमानं स्यादिति योजना। आप्ोपदेशाव्वेत्यत्रापि एवं योजनं द्रष्टव्यम्। उक्तातिव्याप्तिपरिहाराय द्वितीयमाशक्कते # विशेषेति विचाराप्ोपदेशाभ्यां जायमानज्ञानस्य परोचतया विशेषविषयत्वेनास्ति व्याप्यविशेषवि- षयत्वे सति परामर्शत्वमनुमानत्वमतो नातिव्या- पिरित्यर्थः । विशेषस्य विषयान्तरे Sभाषादव्याप्तिरि- ति दूषयति नेति * किमिदं विशेषविषयत्वं प- र्वनादिनिष्ठधूमादिभेद्विषयत्वं किं वा सामान्यतो व्यक्तिविषयत्व्रमिति विकल्प्य प्रथमे Sव्याप्तिरित्युक्त स्पष्टयति ऐकेति पर्वतनिष्ठधूमविषयत्वस्यारण्य- गतधूमपरामर्श Sनुमापके Sभावादव्याप्तिरित्यर्थः । द्धि- तीयं प्रत्याह * सामान्येति व्यक्तित्वाधिकरणमात्रं

अनुमानखण्डने साध्यज्ञानजनकत्वप्रयुक्तदूषणम । ६५१

४९१ विकल्पोपन्यासपूर्वकं माध्यज्ञापकत्वदूषणम्। एवं व्याप्यविषयत्वप्रयुक्तं दूषणंमुस्का साध्य- ज्ञानजनकत्वप्रयुक्तं दूषणं दर्शयितुं विकल्पयति। किञ्च धूमवत्त्वादे र्यदाकदाचिदग्निमत्वं वा प्रती- यते तदानीं वाडग्निमत्त्वं पर्ष्वतादेः। नादः तदानीमि- वान्यदाऽप्यग्न्यर्थिप्रवृत्तेस्तत्र प्रसङ्गात्। न द्वितीयः त- दानीमग्निमत्तया व्याप्तत्वानवगमात्। तदेति धूमका- लोडपेक्षित इति चेन्न। कचिद्देशेSन्यदाSपि धूमस्यावस्था- नमस्तीति कालान्तरस्यापि धूमकालत्वात्। तद्धू- मकालोडपेक्षित इति चेन्न। तच्छब्दस्य व्यक्तिविशेषतरच- नत्व्रेऽप्रतीतव्यातिकत्वं यत्किश्चिद्यक्तिवचनत्वे चोक्तदो- षापत्तिः। हेतो: पक्षधर्मतयांऽप्यपर्व्वतादिधर्मः साध्यो मा- भूत्ततस्तु कालान्तरे किं न स्यात्। तं कालमन्तर्भा- व्य पक्षत्वे कर्थ पश्चान्निष्कम्पं प्रवर्त्तेत । धूमकालम- न्तर्भाव्य चेदुक्तमावर्त्तते। तडूमकालञचदंशतः स्ववृत्तिः। * किं चेति धूमवश्वादिहेतोः पर्वतादेरग्निम- सवं यदाकदाचित्प्रतीयते कालविशेषस्य व्याप्तिषिशे- षणस्वास्फुरणा, वुत यदा व्याप्यपरामर्शस्तदानीमेवा- नतिप्रसङ्गादिति विकल्पार्थः। आद्यमतिप्रसङ्रेन दू- षपति नेति * अनियतकालाग्निमसादिप्रतीतौ यधाऽनुमानकाले अगन्यर्थी पर्वते प्रवर्सते तथा का- लान्तरेऽपि तदर्थी प्रवर्त्ेतैय प्रवृत्तिहेतुविषयनिश्चय-

६५२ सण्डनखण्डलाये प्रथमे परिच्छेदे।

भावादिति भाषः । अस्तु तर्हि द्वितीयस्तत्राह *ने- त्ि तदिति प्रयोगकालो विवचित उत धूमकाल इति विकल्प्य प्रयोगकालस्य विवक्षितत्वे तद्वि- शिष्टाग्निना घूमस्य व्याप्त्यग्रहाद्याप्यपरामर्श इति लक्षणासम्भव इति भाव:। द्वितीयं कल्पमाशङ्कते * तदेति * धूममात्रकालो विवक्यते किं वा पक्ष- निष्ठधूमकाल इति विकल्प्य प्रथमं दृषयति # नेति # कालान्तरेऽपि क्वचिददेशान्तरे धूममात्रस्यावस्थानम- स्तीपि कृत्वा कालान्तरस्य धूमकालत्वादग्न्यर्रिप्र- वृत्तिप्रसङ्ग इत्यर्थः । द्वितीयमाशङकते * तदिति * त- चछन्देन पर्वतादिपन्तविशेषो विवक्ष्यते किं वा प- क्षमात्रमाद्येऽसि्धिरित्याह * नेति पत्तविशेषनिष्ठ- धूमकालीनाग्निना व्याप्तिग्रहाभावादसम्भव इत्य- र्थः। अप्रतीतव्याप्तिकत्वं व्याप्याभिमतस्येति शेष:। द्वितीयमपवदृति यदिति * पचतमात्रनिष्ठधूममा- त्रस्य कालान्तरेऽपि सत्वं यत्र कचिद्यत्किश्चिद्धूम- धर्मिणो यत्किश्चित्साध्यवत्तया येन केन चित्पक्षी- करणादतश्च कालान्तरे Sप्यग्यर्थिपवृत्ति: स्यादिति कथितदोषापत्तिरित्यर्थः । व्याप्तिमात्रान्न साध्यसिद्धि: किन्तु हेतोः पक्षधर्मतयाऽपि तेन न पर्वतनिष्ठात् * तोरिति * हेतोर्व्याप्त्या पक्षधर्मतयाऽप्यपर्वतादिध- र्मः पर्वतेतरदेशगतस्तत्कालेतरकालगतो वहि: सा- ध्यो मा भूत् किन्तु तद्देशकालीन एव साध्यो भवेदिति योजना। पक्षधर्मतावलात् पचध-

अनुमानखण्डने पक्षधर्मत्वखण्डनम्। ६५३

र्मनियमवत्कालनियमोऽपि भविष्यतीति भावः। पक्ष- धर्मताबलात्पक्षनियम इति दृष्टान्तांशमङ्गीकरोति * तत इति हेतो: पक्षधर्मता देशान्तरव्यावर्ततिका तर्हि कालान्तरव्यावर्ततिकाऽपि किं नाङ्गीकृता तत्राह कालेति पच्तधर्मता खल्वनुमानवादिभि: पक्षे सा- ध्यसिद्धर्थमङ्गीकृता साध्यसाधनयोरैकाधिकरण्य- व्याप्तिबलान्न चैवं कालसिद्धिस्तस्य साध्यतद्विशेष- णयोरभावादित्यर्थः। पक्षधर्मता पक्षे साध्यं साधय- न्ती कालनियममपि साधयत्येव कालस्यापि पच्ान्त- रभावादित्यत आह * तमिति * द्वितीयतृतीयक्षणादौ वन्हर्थी तत्र न प्रवर्त्तेत कालनाशेनान्तर्भावितका- लपच्स्यापि नष्टत्वादित्यर्थः । धूमपरामर्शे निय- तोत्तरकालमन्तर्भाव्य पक्षो न भवति थेन द्वितीयच्त- णादावप्रवृत्ति: किं तु धूमकालमन्तर्भाव्यातो द्वतीय- क्षणादौ प्रवृत्त्युपपत्तिर्नापि कालान्तरे प्रदृत्तिरिति श- इते धूमेति धूममात्रकालमन्तर्भाव्य किं वा त- धधुमकालमन्तर्भाव्य पक्षत्वमिति विकल्प्य प्रथमं प्र- त्याह उक्तमिति * धूममात्रकालस्य सर्वदा भावा- त्सर्वदाऽपि प्रवृत्तिःस्यादित्युक्तं दूषणमावर्तत इत्यर्थः। द्वितीयं प्रत्याह *तदिति * तध्धूमकालमन्तर्भाव्य यः पक्षस्तास्मिस्तस्यैव धूमस्य वृत्तावंशत आत्माश्रयो धूमस्य पक्षविशेषणतया सं प्रत्याश्रयत्वादित्यर्थः। व्याप्यस्य पक्षधर्मत्वं लिङ्गत्वमेत्यत्र पचधर्मत्वम- खण्डि, व्याप्यत्वमपि खण्डयितुं तदिशेषणव्याप्तिख- ण्डनं प्रस्तौति।

खण्डनलण्डसाधये प्रथमेपरिच्छेदे।

४९६ व्याप्तिखण्डनम्। कश्च व्याप्तिशब्दार्थ इति वक्तव्यम। अविनाभाव- इति चेन्न। किमेकस्याव्यतिरेकेSपरस्य भावोऽविनाभाव- पदार्थः, उत एकस्य व्यतिरेकेऽपरस्य व्यतिरंकः। यधा-

स्थुक्तं स्यात्। एशञ्च सति पार्थिवत्वलोहलेख्यत्वयोर- न्वयोग्याप्ति: स्यात्। कश्चेति*व्याप्यत्वं वदता व्याप्तिर्निरूपणीया सा च दुर्निरूपेत्याशय।।व्याप्तिलक्षणं शङ्कते *अविनेति दूषयां प्रकटयन्विकल्पयतिकिमिति# न विनाभाव: अषिनाभाव स्तन्न नत्ो विनेत्यनेन सम्बन्ध, उत भा- वेत्यनेन, यदि विनापदसंबन्धस्तर्हि एकस्य व्यापक- स्याग्यतिरेके भावे परस्य व्याप्पस्य भाव इत्पर्थ: स्था,यदि भावपदेन संबन्धस्तर्शेकस्य व्यापकस्य व्य- तिरेकेSभावेSपरस्य व्याप्यस्य व्यतिरेकोSभावोऽिना- भाव इति विकल्पार्थः। प्रथमपक्षमनुषदृति #यदीति# व्यतिरेक्व्याप्तिरसङ्गृहीता स्यादित्यभिप्रेत्य परिनि- प्पत्रमर्थमाह तदेति * न केवलमव्याप्तिरतिव्याप्ति- रपीत्याह * एवं चेति यत्पारथरिवं तल्लोहच्छेद्यमिति व्याप्त्यभावे लच्षणातिव्याप्तिरित्यर्थ:। उक्त्ातिव्याप्तिपरिहाराय लक्षणविंशेषण शकते। ४९७ सार्वभिकसम्बन्धस्य व्याप्तित्वखण्डनम। न क्वाचित्कः सम्बन्धो व्याप्तिः साव्त्रत्रिकसय तथातवेन विवक्षितत्वादिति चेत। किमिदं सार्व्व-

६५५ त्रिकत्वं सम्बन्धस्य। सर्वांसु तज्जातीयव्यक्ति- षु विद्यमानतेति चेत्। नेयं सर्वतज्जातीयव्यक्त्यपरि- ज्ञाने शक्यावधारणा। न च सर्व्वास्ता व्यक्तयो वि शेषतो ज्ञातुं शक्याः तत्तत् प्रमितिकरणासम्भवात। * न क्वाचित्क इति व्याप्यमात्रस्ये व्या- .पकमाश्रेय य: सम्बन्ध: स व्याप्तिर्नचैतत्पार्थिय- स्वलोहलेख्ययोरंस्ति वज्रे पार्थिवत्वे सत्येष लोहभे वस्वाभावादिति भाव:। विशेषणासम्भवेन वि- शिष्टलक्षणासम्भवं वक्तुं विशेषणस्वरूपं.पृच्छतिकि- मिति यावत्यो व्याप्यव्यापकव्यक्तयस्तावतीषु सर्वासु विथ्यमानत्वं सम्बन्धस्य सार्वत्रिकत्वमिति शङ्कते #स- र्षास्विति * सर्वतज्जातीयव्यक्तकिपरिज्ञाने सति तद्ग- तश्वं सार्वत्रिकत्वं सम्बन्धस्य ज्ञायते, किंवा तदज्ञान इति विकल्प्य न द्वितीयोऽसम्भवादित्याहनेयमिति अस्तु तहि प्रथम: कल्पस्तम्राह न चेति # कुत इ- त्यत आह #तश्रेतिस्वेन स्वेनासाधारणरूपेण सर्वव्य- किपरिज्ञाने करणभूतेन्द्रियसन्निकर्षाभावादित्यर्थः । पमितिकरणासम्भवोऽसिड् इन्द्रियस्पैव प्रमिति- करणत्वादिति शङ्कते। ४१८ सामान्यप्रत्यासत्तिखण्डनम्। इन्द्रियेण सामान्यलक्षणया प्रत्यासत्त्या व्याप्तिग्रहणकाले सर्वास्तजातीयव्यक्तयो गृह्यन्ते यदनभ्युपगमे पण्डक १ मात्रस्याव्यापकेति सो० पु० पा०।

६५६ सण्डनखण्डस्ाधे प्रथमेपरिच्छेदे।

मुद्दाह्य मुग्धायाः पुत्रप्रार्थनमिवरेति वाचस्पतिरुपालम्भम- वादीदिति चेत। मैतम्। सामान्यलक्षणया प्रत्यासत्त्या व्यापतिं गृह्नतः सार्वज्ञप्रसङ्गात्। कचिदप्यज्ञानं ते नस्या- दिति च सार्व्वज्ञापादनमिति न प्रतिकृत्यापि। प्रमेयतया व्याप्तिग्रहणकाले सर्वतज्जातीयव्यक्तिग्रहण प्रमेयत्त्वादि- सर्व्व तदा ज्ञायत एव न तु रूपान्तरेणेति चेन्न। यदि रूपान्तरेण तत प्रमेयं तदा रूपान्तरवतोऽपि प्रमेयत्वा- धारतया कथमग्रहणम्।अथन प्रमयं नास्त्येव रूपान्त- रेण तत्। येन तु रूपेणास्ति तेन सव्वेण प्रमेयमिति या- वद्विद्यमानाकारेण ज्ञातत्वप्रङ्ग:। तथात्वस्वीकारे च ज्ञायतां प्रमयत्वदर्शिना भवता मामकी चित्तवृत्ति: त- तः श्रद्धास्ये। * इन्द्रियणेति यदा यव धूमस्तत्राग्निरि- ति व्याप्तिग्रहणकाले चक्षुषा धूमांग्नी संयोगा- त् गृहोते तदा धूमत्वाग्नित्वसामान्ये संयुक्तसमवा- यात् गृहोते तद्विशेषणभूताश्च व्याप्यव्यापकव्यक्तय: सर्वाः सामान्यलक्षणया पत्यासच्या गृहन्त इत्यर्थः। विपक्षे दण्डं न्यायवाचस्पतिरेवावोचदित्याह *यदिति# यस्य सर्वोपसंहारवत्या व्यापेनभ्युपगमे पण्डकं नपुं- सकमुद्ाह्य परिणीय मुग्धाया मूढकामुक्या: परिणे- त्तुः पुत्रप्रार्थनसदशं व्याप्यदर्शनाद्यापकानुमानमित्या- क्षपमवादीदित्यर्थः। अतिप्रसङ्गेन परिहरति *मैवमि- ति यद्स्तु तत्प्रमयमिति वस्तुत्वादे: प्रमेयत्वादिना

अनुमानखण्डने सामान्यप्रत्यासत्तिलण्डनम्। ६६७

व्याप्तिप्ररणकाले सामान्यलक्षणप्त्यासत्या सर्वपदा- र्थग्रहणप्रसङ्गेन सर्वज्ञत्वं ते स्यादित्यर्षः । सर्वज्ञत्वं ते स्यादिस्यतिप्रसङ्रस्थाऽपि सर्वज्ञानव्यतिरेकेणासम्भ- वातवापि सर्वपत्वप्रसक् इमाSSशपइ मैक चिदि-

डः स नस्यात्तवविषयज्ञानवत्व इति मदीयप्रसम्ार्थ इति कृस्वा तवापि सर्वज्ञत्वं स्थादिति न प्रति- कृश्यापि प्रभंवतीत्यर्थः । क चिद्पि मचित्तस्पे पदार्थे पृष्ठस्यावचनाव यत्तवाज्ञानं निश्ितं तत् न स्यादिश्यनेन प्रकारेण सार्वज्ञापादनमिति कृत्वा तभ प्रतिकृत्यापीति योजना। कृल्या नाम कश्िदेवतावि- शेषोऽनयहतुस्तस्य विनाशकं देवतान्तरं प्रतिकृत्येत्यु- कयते न प्रतिषन्दीत्यर्थः। इदमिष्ठापादनं सर्वस्यापि प्र- मेथाकारेण व्यापतिग्रहणकाले प्रहणादिति शङ्कते # प्र- मेयेति# तर्हि सर्वस्य व्याप्तिग्रहणकाले सिड्त्वादसा- धारणविषयाभावोऽनुमाया इत्यत आह# न स्विति # तदूपान्तरं प्रमेय न था, यदि पथमस्तव्राह *नेति#रूपा- न्तरस्य प्रमेयत्वे तदात्मना तद्ूपमपि गृहीतं स्थादित्य- र्थः। द्वितीयमुस्थापंयति अथेति यदस्ति तस्ममेयमिति

मेपं रूपान्तरं सथापि विद्यमानरूपेष्येव कतिपयरूपाप- रिज्ञानाम् सार्वज्मसङ्गस्तत्राह * घेनेति * विदमाना- कारस्य सर्वस्य प्रमेयत्वाधारतया ज्ञातत्वात्सार्वश्य- मप्यस्तु को दोषस्तवाह तथाच्वेति* तत्र अ्रडास्ये त- १ नापीति सो० पु० पा०। ८३

१५८ खण्डन सण्डसाये प्रथ मेपरिच्जेदे

रसार्यज्ञमिनि शेष:। भेदा भेद्मतावलम्बनेन चोदयति। ४९९ ेदाभेद्मताबलम्बनेन शटूनंनिरासः। स्यादेतत् यथा भेदोऽन्योन्याभाववैधर्म्यादि: पृथक् तथै- क्यमपि वस्तूनां, ततः प्रमेयत्वाद्यपि धर्मिणामेकत्वमेकेमेव्र ततः प्रमेयत्वेन ज्ञायमानं तत् सर्वमपि तेनैक्येन प्र- तीयमानैकव्यक्त्यात्मकमेव ज्ञायमानं भवतीति कथ तदेकरववेदिन: सार्व्वज्ञम। नच वा्यं नानात्वमपि व्यक्तीनां प्रमेयमिति तद्पि धर्मितया ग्राह्यमेव्रेति, यत- हतद्पि प्रमेयत्वादिना गृह्यमाणमकेमेव गृहतिं भवती ति। तस्मात्- "एको भावस्तस्वता येन दष्टः सव्बें भावास्तत्त्वतस्तेन दष्टा इति।,, तस्व्रतस्ताद्रूप्येण एकीभूता इति। तदतदपि नो- पपश्रम्। नानैकमिति व्याहतप्रतीत्यापत्ते:। स्यादेतदिति अन्योन्याभावादिर्भेंद एको न भ- पति किं तु भिन्न इति वैधर्म्यटष्टान्तमाह यथेति भे- दस्य भिन्नत्वात्तद्विलक्षणमभेदापरपर्यायमैक्यं वस्तूना- मेकमेवेत्याह तथेति ऐक्यस्यैकत्वेन प्रमेयत्वस्य किमा- यातमिति तवाहतत इति प्रमेयत्वं वस्तुत्वं च सर्वभा- वानामेकत्वमंक्रमेध तथाऽपि कथमनिष्ठापत्तिपरिहार इत्यत आह * तत इति यतः प्रमेयत्वादि लक्षयोने कत्वेनै- १ मेकमेवेति का० मु० पु० नास्ति।

अनुमानखण्डने मेदाभेदमतनिरास:।

क्यात्प्रमीयमाणाया: पुरोवर्तिन्या एकस्पा व्यकेसतम- ना स्वरूपेण वायमानमेकमेव ज्ञानं भवतीत्येकत्ववे- दित्वान्न सार्वज्ञप्रसङ्ग इत्पर्थः। नानात्वस्यापि प्रमेप- स्वात्प्रमेयग्रहणे तडर्मितया नानात्वमपि गृह्यत एवेति स एव सार्वज्ञमसङ्इत्यत आह * न चेतिकु- त इत्यत आहयत इति नानात्वमपि गृह्यमाणं पमे- घत्वादिना गृह्यमाणत्वादेकमेव गृहीतं भवतीत्यर्थ:।ना- नात्वमपि प्रमेयंत्वादिना गृह्यमाणमेकमेव भवति प- स्मात्तस्मादित्युत्तरश्लो कार्थमपेक्षितमाह तस्मादिति अभियुक्तवचनमुदाहरति * एक इति .* सर्वे भावा- स्तस्वत इतीति यथायथमसाधारणरूपेग सर्वपदार्थ- ज्ञानं तत्रोकं नैकत्वज्ञानमित्याशक्का तत्वत इति पदं व्याचष्रेतत्वत इतिएकत्वं नानात्वं च किमेकेन रूपे- ण सर्वभावानामुत रूपभेदेनेति विकल्प्य प्रथमं प्रत्या- हतदिति * हेतुंव्याचष्टेैनानेति* एकत्वनानात्वयो रेकतयाऽवस्थानव्याघातस्तथाहि एकं नानेति शब्दः प्रत्ययानामेकार्थत्वे डन्योन्यविषयस्थान्योन्यान्तर्भा- वाभ्युपगमे Sन्यतरपरिशेषादन्यतरत् लुप्येतेत्यर्थः । द्वितीयं कल्पमुत्थापयति। ५०० द्वितीयकल्पनिरास:। अथ रूपान्तरेण नानात्वं प्रमेयत्वादिना चैक्य- मिति व्यवस्थित्या न व्याघातः स्यात्। तर्हि प्रमेयत्व्ा- दाधारस्य व्यक्तिभेदस्य कृत्स्नस्य ग्रहणात् सार्वज्ञाप- त्तिस्तादृश्येवेति।

बण्डनजण्डलताये मथमे पंरिच्येदे।

*अथेति * रपान्तरेय घटपटादिव्यसयात्मनेतिया- पत्। रूपान्तरस्य प्रमेथस्वानधिकरणत्वेSसर्वापातारम- मेयर्वाधिकरणतया साकल्येन म्रहात्सार्वज्ञापत्तिर्वज्ञ- लेपायितेति परिहरति * तर्हीति

"भव इत्युक्तमधुना मौठया सर्वव्यक्तिग्रहसुपेत्य न

रूपणादित्या शयवानाइ। ५७१ सर्वव्यक्तिम्रहं उपेस्यापि व्याप्तिभ्रहासम्भवः। किश् सामान्यलक्षणया प्रत्यासत्या तज्जातीय- विशेषग्रहणे तासु सर्व्वासु व्यक्तिष सम्बन्धास्तित्वे कि प्रमाणम्। सर्व्वव्यक्तिव त्तरसम्बन्धग्रहेऽवि व्याप्तिग्राह- कमिन्द्रियमेव प्रमाणमिति चेत्तर्हिं कचिदेवमवधारि- तस्य यद्यभिचारो दृश्यते तन्न स्यात् इन्द्रियेण तत्स- म्बन्धस्य प्रमितरवात् । भ्रान्तिस्तत्र सम्बन्धप्रतीतिः पश्चाद्बाधादिति चेन्न । सामग्न्यभेदे का चिदभ्रान्तिः काचिद्भ्रान्तिरिति विभागानुपपत्तेः दोषादोषवैचित्र्यवि- वेचनस्य च दुष्करत्वात्। *कि चेति किं प्रमाणमिति प्रसक्षमुतानुमानादी- ति विकल्पाभिप्ायः। नानुमानादि तस्य व्यापिसा- पेचतया तद्रहात्मागप्रवृत्तेरित्येकं कल्पं दुर्गन्धं निरस्प १ इन्द्रिये तत्र सम्बन्धित्वस्येति सो० पु० पा०। २ दूरगन्धमिति सो० पु० पा०।

अनुमानखण्डने व्याप्तिप्रहासम्भवः। ६६१

प्रत्यक्षं प्रमाणमिति कल्पान्तरमाशकृते * सर्वेति * संयुक्तसमवेतविशेषणभूता व्याप्तिषिशिष्टा कयस्तेन व्याप्तिरपि संयुक्तसमवेतविशेषयतया व्य- क्तिवदिन्द्रियेण गृह्यत इत्यर्थः । धूमाग्न्योव्याप्तिग्रहे या सामग्री सैव पार्थिवत्वलोहलेख्यत्वयोव्यात्तिग्रहे- प्युत तद्धिलक्षसेति विकल्प्य प्रथममपाकरोति तर्ही- ति पार्थिवत्वलोहलेख्यत्वयो: काष्ठादाववधारित तया व्याप्तेर्वज्रादौ व्यभिचारो दृश्यते स न स्यादित्यर्थः । सामान्यप्रश्यासच्या सार्वत्रिकसम्बन्धस्य प्रमितत्वादि- ति हेतुमाह * इन्द्रियेणेति* धूमाग्न्योरिवेति दष्ान्त:।

पिग्रहस्य भ्रान्तित्वादिति शङ्कते *भ्रान्तिरिति *व्याप्ति-

दित्याशकाषाधितार्थत्वमभ्रान्तित्व प्रयोजकमित्याड * पश्चादिति * अबाध्याऽपि सा धूमाग्निव्या- पनिग्रहसामग्रीगतकार्थजन्यत्वात्तदेवेति परिहरति *ने- ति धूमाग्न्योरदुष्टमन्द्रियं व्याप्तिग्राहकं दुषटं- तु पार्थिवत्वलोहलेख्यत्वयोरिति सामग्री विलक्षणेति द्वितीयं कल्पमाशझ्माह * दोषेति * किमिदानीमि- ह वैचित्र्यं प्रत्यक्षगम्यमुतानुमेयं, नाथ इन्द्रियस्याप्- त्यक्षत्वादित्यर्थ:। वाध्यत्वाधाध्यत्वलक्षण कार्यगतवैलक्षण्यात्साम- ग्रीवैलचण्यमनुमेगमिति द्वितीयकल्पमाशङ्कते। ५०२ कार्यवैलक्षण्येन कारणवैलक्षण्यमितिशङकूननिरासः। कार्य्यभेदादेव सामग्रीभेदोऽप्युन्नेय इति चेत्। उन्नी-

६६२ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे।

यताम्। स एत्र तुकीद्गुन्नेय इति वाच्यम। न तावरसा- व्वत्रिकसम्बन्धभावाभावातमकस्तदानी भाविनां सम्ब- न्धानामस स्व्रेनाकारणसवात्। सामान्यतथ्र तज्जातीय- योः सन्बन्धस्य प्रतीते: पूर्व्व सत्वं भ्रान्त्यभ्रान्तिसाधा- रणं, क्वचिद्पि सम्बन्धाभावे भ्रान्तेरनुत्पादात्। कार्येति कार्यवैलक्षण्यं सामग्रीवैलक्षण्यानुमा- पकमित्युक्तमड्रीकरोति उदिति अनंद्रीकृतमंशं स्फो- रयति स इति यत्र दोषस्तत्र सार्वत्रिकसम्बन्धा- भाषो पत्र दोषाभावस्तत्र सार्वत्रिकसम्बन्ध: कर्मतया व्याप्तिग्रहणसामग््यामन्तर्भवतीत्येवंरूपो विशेष उ- स्रेप उत्तान्य इति विकस्पाभिप्रायमेततप्रत्यक्षज्ञाने क- मर्मतयाकारप्रदस्यैव विषयत्वनियमात्। प्रथम एव क- ल्पोऽस्त्वित्यत आह * तदानीमिति * सम्बन्धस्य- सामग््यन्तर्भावे प्राकूसत्वलक्षणं करणत्वं वाच्यं तन्न सम्भवति कालान्तरभाविधूमाग्निसम्बन्धानां व्याप्तिग्रहणापेक्षया प्रागसत्वादित्यर्थः। यद्यपि भा- वसम्बन्धा विशेषात्मना तदानीं न सन्ति तथाऽपि सामान्यात्मना सन्त्येव व्याप्यव्यापकसम्बन्धस्य कस्य चित्तदा सद्भावादित्याशक्काह# सामा- न्येति * तज्जातीययोव्याप्यव्यापकर्जातीययोः स- म्बन्धस्य प्रतीते: पूर्व सामान्यतः सत्वमिति स- म्बन्धः। पारधिवत्वलोहलेख्यत्वयोरपि काष्ठादौ सम्ब- न्धो भवतीति भायः। तदेवोपपाद्यति #क चिदिति # सवादिनो मते देशान्तरादिगतस्यैव भ्रान्तौ स्कुरणं

अनुमानखण्डने द्वितीयकल्पनिरास:। ६६३

क चित्प्रामाणिकस्पैवान्यत्रारोपावगमादिति भाव:। मथमकल्पदोषो Sनङ्गीकारपरास्त इत्यभिप्रेस वि- तीयकरपमाशकुते। ५०३ द्वितीकल्पनिराकरणम। किमेतावता अन्यएत तर्हि कार्य्यभेदारकारणभेद: कस्पयिष्यत इति चेत् । स हि किमिन्द्रियसहकारिभूतः करणान्तरमेव वा कल्पनीय इति वाच्यम्। नाद्य: इन्द्रियस्य भाविभूतसम्बन्धांशे प्रमाणत्वकल्पनायां प्र- माणाभावात्। प्रत्युत व्युपरतेन्द्रियव्यापारस्यापि विचा- रयतः पूर्व्वप्रतीतसन्बन्धधर्न्मिद्वयस्य व्याप्त्यवधारणद- र्शनात्। तदापि मनोऽस्तीन्द्रियमिति चेत् अस्तु, तर्मि न् कार्य्ये मनसः करणत्वे तु प्रमाणाभावः । अवश्य- परिकल्पनीयेनान्येनैव सर्व्वानुपपत्त्युपशान्तेः। कारणत्व- मात्रं तु चक्षुरादिजज्ञानवन्मनसस्तन्र स्यात्। चक्षुरादि- वस्करणं अन्यदेत् तत्कल्पनीयमिति सप्तममिन्द्रियं प्रमाणान्तरं वा प्रसज्येत । अन्यथा चाक्षुषादिप्रती तावपि चक्षुरादेः करणस्वरं न स्यात्। शक्यते तत्रा- पि वक्तुं मन एत तत्न सुखादिप्रतीतित्रस्करणं चक्षुरा- दयस्तु सहकारिमात्रम्। नापि द्विंतीयः इद्रियान्तर- प्रसङ्गात् प्रमाणान्तरप्रसङ्गाद्वा। * किमिति अस्य पक्षस्यासम्भवं वक्तुं विक-

११४ चण्डनखण्डच्ताये प्रथमेपरिण्छेदे।

रूपयति स हीति * इन्द्रियसहकारितया कारण- निरपेखमेव कारणं वेति विकल्पार्थः । प्रथमपर्ष नि- षेधति * नेति सार्यत्रिकसम्बन्घग्रहणकारणस्प

घः। न केवलमिन्द्रियस्य कारणत्वे ममाणाभाषः प्रत्यु- त व्यापारव्यतिरेक्रेण व्याप्तिग्रहणदर्शनादकारणमेवे- त्याह प्रश्युतेति पूर्व प्रतीत: सम्बन्धो पस्य व्या-

परतः चक्षुरादीन्द्रियव्यापारो थस्थ तस्य पुंसो व्या- प्रिमन्तरेय धूमाग्न्योर्भूय: साहित्यदर्शनं नोपपद्यत इति विचारयतो ऽन्वयव्यतिरेकाभाषान्रेन्द्रिये व्यापि- ग्रहकारणस्वमित्यर्थः । भूतभाविसम्बन्धांशे बहिरि- न्द्वियस्याममाणत्वेऽपि मनसः भामाययं भवतीत्या- शङ्कते पदेति व्याप्तिग्रहणं मनोऽतिरिक्त्तकरयाजन्यं वाह्यार्थग्रहणत्वात् घटादिग्रहणवदिति परिहरति # अस्त्विति न च स्वप्नपत्यये व्यभिचारः प्रमाणरवेन

रणप्रतीतेरनुपपच्या मनसस्तत्र करणत्वं कल्प्यत इस्यत आह अवश्येति कार्यवैलक्षण्यदर्शनाथः कारणविशेष: कल्प्यते तेनैव करणानुपपस्यादेरुपशा- न्तेर्न मनसस्तत्र करणत्वमित्याशयः । मनसः समा- धानमन्तरेण कदाचिद्पि व्याप्ेरग्रहात्केवलव्यतिरे- कविरोधोऽकारणत्ववादिन इत्यत आह *कारणेति रूपादिज्ञाने मनोऽन्वयव्यतिरेकौ कारणतामात्रेण त- थेहापीत्यर्थः। अस्तु मनसस्तत्र कारणत्वमात्रमतस्त-

स्वैव कलप्यमानो विशेष: सहकारी भविष्यतीत्पांश- भाइ वक्षुरिति करणमन्तरेण कार्यानुत्परेः करणान्तर कलपनीयं यथा रूपादिज्ञानेन मनोऽतिरिक चक्षुरादि करणं कलप्यते तव्दित्यर्थः। तथाऽपि क- धमनिष्ठापत्तिरित्यत आह सपेति व्याप्तिग्रह- स्थ साक्षार्वे तत्करणं सप्तममिन्द्रियं प्रसज्यते शरीर- संयुक्तमतीन्द्रियं साचात्प्रतीतिसाधनमिन्द्रियमिति तलक्षबात् परोक्षसवे तत्करण सप्तम प्रमाय प्रसज्येत व्याप्त्यादिनिर पेक्षतथा लिद्गादिवैलक्षण्यादृतख्वापसि- दान्त इत्यर्थ:।व्या प्रिग्रहणं मनोनिरिक्तकरयं मा भूद्भू- याच वा ह्यार्थग्रहणमतश्च विपक्षे वाधका भावादप्रयोजक इस्पत आह अन्यथेति # रूपादिज्ञानस्यापि चक्ष- राधकरणत्वप्रसङ्गो बाघ इत्पर्ष: । व्याप्तिग्रहणस्य म- नकरणमात्रत्वे रूपादिज्ञानस्य कर्थं चक्षुराद्यकरगत्वं तत्राह #शक्यत इति# तत्रापि-रपादिज्ञानेऽपि।तन्न- इन्द्रियाणां मध्य इत्पर्थः । अन्धादेरुपाद्यनुपलम्भाच- क्षुरादिकरणत्वसिळिरित्यत आइ चक्षुरिति # कलप्यमानो विशेषो निरपेक्षकरणमिति द्वितीयं दूषयति नापीति # तत्कतप्यमानमिन्द्रियरूर्प प्र- माणान्तरं था,Sडये कधितरीस्या षडिन्द्रियान्तर्भावा- सम्भवास्सपममिन्द्रियं प्रसज्येत द्वितीये तुस्वसम- घपरिगणितप्रमाखप्रकाराधिष्यं प्रसिद्धप्रमाणवैलक्ष- ण्यादिश्पर्थ: । अषिनाभाव इत्यत्र नत्रो विनापदसम्बन्ध इति प्रथमकरूपमपास्थ भावपदेन नत्रः सम्बन्ध इति दवि- .

तीपं पक्ष प्रति चिपति। ५०४ भावपदेन नमः सम्बन्ध इति कल्पनिराकरणम । नापि विना भाव एकस्य व्यतिरेकेणापरस्या- व्यतिरेक स्तन्निषेधोऽनिनाभाव इति द्वितीय: पक्ष:। एवं हि लोहलेख्यत्वव्यतिरेकश्र पार्थिवत्वव्यतिरेकश्र

प्रसज्येत। साव्तत्रिकं व्यतिरेकयागपदं विवक्षितं न तु काचित्कं अत एबोच्यते अविनाभावनियम इति चेन्न।

रेकावधारणस्थाप्यशक्यत्वात्। शक्यतवे चाऽन्वयावधार- णमेवास्तु सार्वत्रिकं कृतं व्यतिरेका वधारणकुटिलिकया। #नापीति* चिनाभाव इत्येतव्वाचष्टे *एकस्पेति#एक-

व्यतिरेकरोभावस्तत्निषेधोSविनाभाष इति। अतिव्या- सेरिति हेतुमाह एवं हीति#लोहलेरव्यन्वस्थ व्यापक- स्य व्यतिरंके Sभावे व्याप्यस्य पार्थिवत्वस्यापि व्यति- रेकोडस्तीति तयोरप्यविनाभाव: स्यादित्यतिव्याप्ति- रित्यर्थः। व्यतिरेकसाहित्यमात्रं यदि लच्णं तदा स्यादतिव्याप्तिर्न तथा, सार्वत्रिकव्यतिरेकसाहित्यस्य लक्षणत्वानैवमतिव्याप्ति वज्रे लोहलेर्यत्वव्यतिरेके- Sपि पार्णिवत्वाव्यतिरेकादिति शङ्कते #सार्वेति# उक्ते Sभियुक्तसम्मतिमाह# अत इति एवं सति विशि- छलक्षणासिड्धिरिति दूषयति*नेति * सामान्यप्रत्यास

रया शक्यावधारणत्यमित्युपेत्यापि दूषयति * शक्पत्वे

धारणपर्थवसायितया गौरवात् कुटिलिका ततो व्र सा्वत्रिकमन्वयस्य प्रामाणिकमनुमानमुक्तं लाघवा- दित्यर्थ: । अविनाभावो व्याप्तिरिति लच्णं निरस्य लचणा- न्तरं शकते। ५०५ ष्यापेर्लक्षणाम्तरनिरासः। यत्र विपक्षे वृत्तौ बाधकमरित तयोरन्वयोव्याप्तिरिति केचित्। तन्न। यत्तु विपक्षे वृत्तौ बाधकं तत्प्रमाणं वा तर्को वा स्यात्। आदे न तावदिन्द्रियं तदसम्भवा- त्। अन्यथा व्यभिचाराव्यभिचारसंशयो न स्यात्। नाप्य- नुमानम्। अनवस्थाप्रसङ्गात्। नाप्यर्थाप्ति: अनुमाना- व्यतिरकात्। व्यतिरेके वा यदि लिङ्गि्यतिरकेण लि- ङश्यानुपपचिस्तदा तत एव लिङ्रिसिद्धे: कृतमनुमानेन। अनेत्रम्भावे व तयो: किमायातम् । यश्रेति* यत्र देतोर्षिपचे वृत्ती वाघ्क प्रमाणस- पं तर्फरूपं वाडस्ति यस्य च साध्यस्याभावेन विपय- ता तयोरन्वयोर्व्याप्तिर्यद्ा यत्र ययो: साध्यसाध- नयोर्मध्ये साधनस्य विपने पृत्ती बाघकमस्ति त- वोरन्वयो व्याप्तिरिति। यस्थ वृत्ती वाधकमस्ति तदन्प- य इत्युक्ते सर्पधारान्वयव्यासिस्तव्याटृत्तये हेतोरिति- विशेषणम्। तथाऽपि स्वरूपासिकस्य पक्षे दृव्तौ वाधक-

६६< सम्डनवण्डवाघे प्रथमेसिधिेने मस्ति तथाउत्पर्थ विपक्षेति विशेषणम्। नैवमतिव्यात्ि-

वादित्याशयः । विपक्षवाधकसहितोऽन्वयो व्यासिरि- स्येवमुक्त स्पासल सम्भवति विशेषवासिक्ञा वि- शिष्टासिदेरिति दूषयति * तदिति * विशेषणासिकि- सुपपाद्यितुं विकल्पयति * पदिति * प्रमाणतर्कातिरि- कवाधकासम्भवात्।यदि प्रमाणं तदृपि प्रत्यचमुतानु- मानमाहो स्विदर्यापतिरिति विकल्प्य प्रथम पत्याहमआ- य इति * कुत इस्पत आइ तदिति# इन्द्रियस्य स-

विपक्षसन्निकर्षासम्भवाच बाधकरवासम्भवादित्यर्थः । विपक्षइण्डमाह *अन्यथेति : भूः शशविषाणोलिखि- ता भृश्वादित्यादी विपशवाधकाभावेन व्यभिचाराश- द न स्यादिन्द्रियेणैव विपक्षतृस्यभावस्प प्रमिलत्वेन सं- शयनिवारकषिशेषदर्शनसग्भाषादतक्ञ सन्दिग्धानैका- नयं क्ापि न स्पादित्यर्थः । अस्तु तर्हि गिरिरयमधूम: स्यादनग्नितवाद्वादिवदित्यनुमानं बाधकमिति मि- तीपस्तत्राह नापीति हेतुमाह * अनवस्थेति * त- स्वाप्पनुमानस्य व्याप्तिसापेक्षतया द्ेतोपिपचउत्ति-

व सिंकौ स्वाश्रयप्रसङ्गादित्यर्थः। अनग्नित्वे धूमानुप- पततिरित्यादिरूपार्थापत्तिर्याधिकेति तृतीयकल्पं परा- करोति * नेति * अर्थापत्तेव्यापतिसापेचतया केवलव्प- तिरेकिप्रयोगान्तर्भावास्तार्किकमते तस्प च वाधक- स्वं निरस्तमित्यर्थ: । अर्थापर्युत्पतौ त्रिरूपत्वानपे-

रेके इति मीर्मासकुमतमनुसटत्याइ* व्यतिरेकेति

यदि प्रथमस्तवाह * पदीति * अग्न्यभावे धूमानुप-

कृतमलमनुमानेनेत्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह * नैवमिति *

सेस्तयोजिंड्गलिड्रिनो: किमापातं लिङ्रिव्पतिरकेण लिक्रस्प उृत्तावनुपपश्यभायान्न तथार्उर्थापर्पा व्यभि- चारसिच्धिरित्या शय:। अर्थाप रेर्वाधकतवसुपत्यापि प्रति भूते। ५०६ उपेस्याSपि दोषकथनम्। अस्तु वा कथमपि तावदर्थापत्तिर्बाधिका। तथा- वि कीदगन्युपगम इतिप्रष्टव्यम्। कि? विपक्षवृत्तिबाधक सध्रीचीनो यत्र क्चिदन्व्रयो व्याप्तिः, उत तत्सहितः सा वर्वल्िकोऽन्कयः उत किं नो विशेषगवेषणेन तत्सधी- चीन: सामान्यतोऽन्वयोगपिः उत सार्वत्रिकान्वपः स घ विपक्षे बाधकादवगम्यते। नाघः विकल्पानुपप- चेः। तथा हि कि विपक्षे वृत्तौ बाधकं सर्व्वव्यक्तिविष- यं उतसामान्यविषयम्। आधे यत्राप्यनुमानं प्रवर्त- नीयं तत्नावश्योपस्थाप्यया अन्यथाभाववाधकभूतयाऽर्या- पश्यैव साध्यसिद्धे: शान्तमनुमानव्यसनेन। अससिवति निर्हेतुधूमानुपपत्तिह तुमान्रमाक्षिपतिन

नण्डनखण्डख्ाथे प्रथमेपरिकेरे

र्वग्निमिति कथमपि केनापि प्रकारेणत्युक्तम्। ताप- दिति सम्प्रतिपतौ वाधकं प्रमाणमिति भोष:। तथा- Sपि व्याप्तिस्वरूपं विषेचनीयमित्याइ * तथाऽपीति * विकल्पमेव करोतिकिमित्यादिना विपक्षवाधकस- हित: कापि तर्कान्वयो व्याप्तिरिति प्रथमकरपार्थः ।स- प्रीचीन: सहित इत्येतत् विपक्षवाधकोपेत: सार्वनिको डन्वयो व्याप्तिरिति द्वितीयविकलपार्थः । सार्वत्रि-

दूषाधकोपेतमन्वयमात्रं व्याप्तिरिति तृतीयकपार्थः। सार्वत्रिकान्वय एव व्यापिर्न वाघको व्यापायनर्भ- पति कि तु तद्गमक इति तुरीयार्थः। प्रथममपाकरोति * नेति अनुपपति प्रथथितुं विकल्पयति तथा रीति * किं शब्दस्प सर्वश्देन .सम्पन्ध: ।सा- ध्याभाववत्यो पावत्यो विपक्षव्यक्तय: सन्ति ताख सर्वासु देत्वभावविषयमति प्रथमकल्पार्थ:।साध्या- भाववद्वृश्यभावं देतोर्षोधयति न तु सार्व्रिकत्वा- दिविशेषं इति द्वितीयार्थ: । आयं प्रतिवक्ति आय-

धिकयाऽग्न्यभापे धूमभावोऽन्यथाभावस्तद् माधिकपा तत्र साध्यसिकधरनुमानकथया शान्त निवृचमित्य- र्थः । सा य तत्रावश्योपस्थाप्याऽन्यया तवाग्न्यभावे धूमभावस्थाविरुद्धतया व्यात्प्यसिकेरिति भाष:। द्वितीयमपवदति। ५०७ द्वितीयविकल्पनिरासः। द्वितीये कचिद्यभिचारेऽपि कचिदव्यभिचारमाश्रित्य बा- धकस्य चरितार्थत्वं धूमवत्तामालमग्निमत्तामान्रम्यतिरे-

अनुमानखण्डने द्वितीयतृतीयविकर्पनिरासः। कीरयेवं रूपो हि सामान्यतो वरिपक्षपक्ष: तत च बाधकं तयोरविरोधे पर्य्थवस्यति। अविरोधश्र कचितसाहित्याद्-

प्रसङ्ग: । * द्वितीय इति सामान्यविषयस्य काचित्कम- व्यमिवारमाश्रित्य चरितार्थत्वमिति पार्थिवत्वलो- हलेष्यत्वयोरप्येवम्भूतव्याप्तिपसङ इत्युपरि सम्बन्ध:। चरितार्थतवं दर्शयितुं वाधकविषयं सामान्यतो- विपक्ष दर्शयति धूमेति * विपक्षं =दरश्य वाघ- ककृत्यमाह * तत्रेति * सर्वविषयत्वाभावे वाघके क- थमविरोधे पर्यवस्येदिति न क्वाचित्कव्यभिचारमाश्रि त्य वाधकत्वस्य चरितार्थत्वमित्यत आह * विरोध- च्चेति विरोध: सहानवस्थानं तदभायोऽविरोध: सं व क चिस्साहित्यमात्रेणापि भवतीत्यर्थः । वाधकोपेतसार्वत्रिकोऽन्वयो व्याप्तिरिति द्वितीयं प्रत्याह। ५०८ द्वितीयतृतीयनिराकरणम्। नापि द्वितीय: विशेषणवैयर्थ्यात। सार्वत्रिकोऽन्वय इत्येवोष्यताम्। न च सोडपि सङ्गत इत्युक्तम । नाऽपि तृतीयः। बाधकस्य सामान्यवरिशेषविषयताविकल्पोक्तयु- क्त्यैव निरस्तत्वात। नापीति वाधकसहित इति पदेन पार्णिवत्वलो- इलेख्यत्वयोरन्वयो व्युद्स्पेत सार्वत्रिकविशेषणेनैव स.

१७२ सण्डनखण्डलाथे म्रथमेपरिचोरे

परित्यज्य लक्षणं झूम: तत्राइ न चेति # सम्बन्ध-

स्यर्थ:। बाधकोपेतमन्वयमात्रं व्याप्तिरिति तृतीयं परा- स्यति # नापीति बाधकस्य विपक्षसामान्यविषय- स्वे क चिदव्यभिचारमाश्रित्य चरितार्थस्वात्पार्थिवत्व- लोइलेरुयतवयोरपि व्याप्तित्वप्रसङ्गे विशेषषिषयस्पे बाधकार्थापरयैव साध्यसिफेरनुमानं व्यर्थमित्युक्तयु- स्वैव निरस्तत्वादित्यर्थः। सुरीयोऽपि न चातुरीयं प्राश्तीत्याएं। ५०९ चतुर्थविकल्पनिरासः। नापि चतुर्थः । तथा हि यडूमवत तदग्निमदित्यत्रे- हमन्त्रयस्य सार्वत्रिकस्व्रं वाच्यं यत्सर्वासां धूमव्यक्ती- नामग्निसम्बन्धित्वं तधदि व्याप्तिग्रहकाले ृहीतं तक्ष पक्षस्थापि धूमतद्व्यक्तेर्निमश्वं प्राक् वृहीतं स्मर्य्यत एवति गतमनुमानम्। सामान्याडग्निमश्वं तस्यापि नृ- हीतमेत विशेषतस्तवनुमीयत इति चेन्न । विशेषत इति किमग्निमश्वस्य विशेषो व्यक्तिरूपो विवक्षित: उत काल- देशादिसम्बन्धस्तस्य। नादयः सर्वव्यक्तीनां व्याप्ौ प्रती- तत्वेन भवतैवाङ्गीकारात। नापि द्वितीय: अग्निमद्रूप- तया स्मृनस्य पक्षीभूतस्य धूमतद्धिशेषस्य चक्षुरादिभि-

अनुमानखण्डने चतुर्थेविकल्पनिरासः।। ६७३

रिच्छिद्यमानेदानीम्भावदेशविशेषावस्थानादेः स एवाय- मिति प्रत्यभिज्ञायमानताऽङ्वीकियते। तथैवात्राऽप्यस्तु कृतमनुमानेन। नापीतिदूष़णं दातुमन्वयस्य सार्वत्रिकतवं दर्श- पति तथा हीति सार्वत्रिकत्वस्वरूपं प्रदर्श्य स- नप्रति तस्य व्याप्तिग्रहणकाले गृहीतत्वेऽनुमानप्रविलय इत्याह यदिति * धूमवद्यक्तेः पक्षस्याग्निमत्वं व्याप्तिग्रहणकाले मृहीतं कालान्तरे सदशतन्दर्शनसमु- हुडसंस्कारबलात्स्मर्यते इत्यनुमानोच्छेद इत्यर्थः।यदि- ति सन्देहः।व्याप्तिबलादग्रिमदंशे स्मृतिसम्भवेऽपि पच्त- धर्मताबललभ्यो विशेष: प्रमेयोऽनुमानस्थेति शङ्कते * सामान्येति * विकल्पासहर्वेन दूषयति नेति * तदुपपादनाय विकल्पयति* विशेषेति* प्रथमं स्वाद्गी- कारविरोधेन परिहरति * नेति * हेतुमाह * स- र्वेति * सार्वत्रिकान्वयो व्याप्तिरिति वदता त्वयैव सर्वव्यक्तीनां व्याप्तिग्रहकाले गृहीतत्वाङ्गीकारादगृ- हीतो विशेषो नुमेषो न वक्तुं शक्य इत्यर्थ:। दे- शकालहस्तवितस्त्यादिपरिमाणसम्बन्धो विशेष इ- ति द्वितीयं दूषयति नापीति # कुत इत्यत आह * अग्निमदिति धूमवद्विशेषस्य पचीभूतस्य पर्व- तादेरग्निमत्तया स्मृतस्य पर्वतत्वादिदेशकालविशे- षादिमत्तया चक्षुरादिभिरेव परिच्छेदादनुमानवैय्य- थ्यमिति सम्बन्धः।तत्र पर्वतो देशः कालो वर्त्तमानो वि- ८५

खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

शेषादीत्यत्र सामान्यं गृह्यते । अग्निमदूपतया स्मृतः स्य करथं देशादिविशेषय सथा चक्षुरादिभि: परिछे- दस्तत्राह * अग्निमद्रूपतया स्मृतस्येति * अग्निम- ूपस्य प्रागनुभूतत्यात्ततसंस्कारसहितचक्षुरादेर्विशि- पाग्निमद्वुद्धौ करणत्वमित्यर्थः । उक्तमर्ध दृष्टान्तेन स्फुटयति यथेति प्राकूप्रत्ययः पूर्वानुभवस्ते- नाहितो निक्षिप्स्तत्सस्कारसहितइति यावत्। परि- चछथमान इदानीम्भाषविशेषावस्थानादिर्यस्य स परिच्छिययमाने दानीम्भावदेशविशेषावस्थानादिस्तस्पे- ति विग्रइः। इदानीम्भाषो वर्समानकालसश्चम्। देश- विशेषावस्थानं पुरोदेशवत्तित्वमादिपदास्कृशत्वस्थू- लत्वादि सहते। दष्टान्तोक्तमर्य दार्टान्तिकेर्ऽर्पयति

गजनिते स एवायमिति प्रत्यभिज्ञाने यथा देशका- लादिविशिष्टो देषदत्त: स्फुरति मद्द्याप्तिग्रहपका- लगृहीताग्नेस्तर्संस्कार सहितचश्रुशदिना देशादिवि- शिष्टतया प्रत्यभिज्ञोपप त्तेरनुमानवैयर्थ्यमित्यर्थः। उपमानं वाधकमिति कल्पान्तरं निराकरोति। ५१० उपमानशव्द्योबांधकत्वनिरासः। नाप्युपमानं बाधकं विपक्षे शक्यं वक्तुं तस्य नि- यतविषयत्वेनैतादृशे विषयेऽनुदयात्। नापि शब्द: आ- पस्यापदेष्ठुरभावे व्याप्त्यनवगमप्रसङ्गात्। * नापीति * कुत इत्यत आह * तस्थेति * उ- पमानं संज्ञासंजिसम्बन्धमात्रविषयमित्यके। सादश्यवि:

अनुमानखण्डने अनुपलब्धेबांधकरवनिरासः। ६७५ षयमित्यपरे। सर्वथा तस्य नियतविषयतवेन व्याप्तिग्रा- इकत्वाभावादित्यर्थ:। शब्दस्तर्हि देतोर्विपक्षवृत्ती बा- धकं मानमित्यत आइ नापीति * शब्दोऽपि कृ- तको नित्यो वा, न नित्य: व्याप्तिग्राहकवेद्वचना- नुपलम्भाद्धूमादर्नापि कृतक: उपदेष्टव्याप्तिब्रह्कालेऽ- भावेन तद्ग्रहणप्रसङ्गादित्यर्थः। अभावस्तर्हि विपनवृत्तिबाधकं मानमित्यवाइ।

अभावस्तु कदाचित् स्यात् सोऽपि निरूप्यमाणो न घटते एवं स वाच्यो यदि वह्निव्यतिरेकेण धूमः स्या- त्तदा तथोपलभ्येत न चोपलभ्यतेऽतोऽनुपलम्भा- न्नास्ति तद्यतिरेकेणेति । तच्च न। तथा हि क्वचिद्यभि- चारादर्शनाद्वाऽ्यमभावः प्रवर्तते सर्व्वत्र व्यभिचारा- दर्शनाद्वा। नाद्यः पार्थिवत्वलोहलेख्यत्वयोरपि व्याप्त- त्वप्रसङ्गात्। न द्वितीयः सर्वत्र योग्यानुपलम्भो वा डनुपलम्भमात्रं वा वाच्यम्। नाद्यः सर्वत्र योग्यानुपल- म्भासम्भवात्। नापि द्वितीयः पार्थिवत्वलोहलेख्यत्व- योरपि सम्भतात । तत्र वज्र एव व्यभिचार इति चे- न्न।तदीयादर्शनदशायां व्यभिचारानवगमात। तद्दर्शन- दशायां तावदस्ति व्यभिचारो यत्र तु न कदाचिद्पि व्यभिचारदर्शनं तत्र व्याप्तिरिति चेत । अत्रापि व्यभि- चारो न द्रक्ष्यत इस्यत्रापि नियामकादर्शनात्।

६७६ लण्डनलण्डलाधे प्रथमेपरिच्छेरे

• अभावरितवति * अभावमानस्याभावविषयस्वा- द्वेतोर्वृत्त्यभावे मानत्वं सम्भवतीति सम्भावनया स्था- दित्युक्तम।कदा चिदित्यापातत इत्यर्थ:।अस्तु तर्हि स एव बाघकं मानं नेत्याह सोऽपीति * अघटमानतां दर्शयितुं बाधकत्वनेष्यमायाभावप्रमाखस्वरूपं द. रशयति * एवं हीति* ग्रन्थस्तु स्पष्टार्थः। सएवं उच्यते को दोषस्तत्राह तच्चेति प्रतिज्ञानमुपपादयितुं वि- कल्पयति तथा हीति * काचित्कमदर्शनं व्यभिचा- राभावं प्रमापयति सार्वत्रिकं वेति विकल्पार्थः । आ- घयमपवद्ति* नेति कुत इत्यत आह पार्थिवे- ति पार्थिवत्वलोहलेख्यत्वयोरपि क्वचित्काष्ठादौ व्यभिचारादर्शनाद्यापतत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः। सार्वत्रिकमद- र्शनमिति द्वितीयमपवद्ति * नेति योग्यताऽनुप- लम्भविशेषणं न वेति विकल्पार्थः। उपलब्धुं योग्य- स्यानुपलम्भो योग्यता तु स्वेतरस्योपलम्भकपौष्कल्य- मात्रं वाडयोग्यतादिनिवृत्तिः । प्रथमकल्पमसम्भवेन पराकरोति * नेति * अतीतानागतविप्रकृष्टानां व्यभिचाराणां योग्यत्वासम्भव इत्यर्थः । द्वितीयं दूष- यति* नापीति * हेतुमाह * पार्षिवेति # सर्वत्र व्यभिचारदर्शन तत्र नास्ति वज्रमगौ पार्यिवस्वस्य लोहलेख्यत्वव्यभिचारदर्शनादिति शङ्कते * तत्रेति# अतिव्याप्त्यैव परिहरति नेति यदा वज्रमणि- ने दृश्यते तदा पार्थिवत्वव्यभिचारानुपलम्भव्याप्ति- रित्यर्थः । अतिप्रसङ्गपरिहारं शङ्कते * तदिति *ता- वदिति निश्चये। क तर्हि व्याप्तिस्वीकारस्तत्राह * य.

अनुमानखण्डने तर्कस्य वाघकश्वनिरासः। ६७७

त्रेति * यत्र विषये न कचिश्र कदाचिद्पि व्यभि- चारदर्शनं तत्र व्याप्तिनैवं पार्थिवत्वलोहलेख्यत्वयो- व्याप्तिप्रसङ्ग: क चित्कदा चित् व्यभिचारदर्शनादि- त्यर्थः । विशेषणासिद्धया दूषयति #नेति # धूमा- दिविषये यद्यपि व्यभिचारो न दृष्ठो दशयते वा त- थाऽपि न द्रक्यत इति मानाभावात् व्याप्िप्सङ्ग इत्यर्थ: । विपक्षवाघकं प्रमाणमिति प्रथमकल्पमपाकृत्य तर्क इति द्वितीयपक्ष प्रतिषेधति। ५१२ तर्कस्य बाघकत्वनिरासः। नापि विपक्षे बाधकस्तर्कों वाच्यः तर्कस्य व्याप्तिमूल- त्वाभ्युपगमे Sनवस्थाप्रसङ्गात्। तदनभ्युपगमे मूलशै- थिल्येन तर्क्ाभासत्वापातात्। * नापीति * योऽपि विपक्षबाधकाभिमतस्तर्कः सोऽप्यापाद्यापादकयोव्याप्तिमूल उत नेति विकल्प्प प्रथमं प्रत्याह तर्कस्येति * मूलभूतव्याप्तिसाधर्क तर्कान्तरं तस्पापि व्याप्तिमूलतया तर्कान्तरमित्यन- वस्थेत्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह * तदिति * तर्कस्य व्याप्तिमूलत्वास्तदनभ्युपगमे प्रशिथिलमूलतर्काभास इत्यर्थ:। नन्वयमपि कश्चित्तर्कोऽस्य व्याप्तिमूलत्वे तत्ख- ण्डनव्याघातस्तद्मूलत्वे प्रशिधिलमूलत्वमिति कर्थ नो- ट्रलकुटन्यायापात इति। मैवम्। अनिर्वचनीयव्याप्ति- सुपेत्य तत्सत्तांशखण्डनात्परसिडधां व्याप्तिमुपेत्य त- तूख़ण्डनादिति।

६७८ खण्डनखण्डसाधे पथमेपरिच्छेदे

तर्कस्य व्याप्तिमूलत्वमुपेत्यैवानवस्थादिपरिहार उ- दयनोक्तस्तमाशङ्कते। ५१३ उदयनोक्तशडूननिरूपणम् । अथ ब्रूषे न शक्यमिदं वक्तुं-तथाह्यग्निधूमव्यभि- चारशङ्कायां बाधकस्तर्कोयमभिधीयते यदि धूमोऽिंन व्यभिचरेदकारणकः सन्नित्यः स्यात् न स्थादेव था। स चायमनुत्तरस्तर्क: तत्र शङ्कायां व्याघातापते:। तदेव ह्याशङकयते यस्मिन्नाशङ्गयमाने स्वक्रियाव्याघातादयो दोषा नावतरन्तीति लोकमय्यादा। एवं सर्वत्रानुत्तरस्त- कों बाधकोऽभिधेय इति। * अथेति * इदमित्यनवस्थानादीति यावत्। कुतो न शक्यमित्यत आइ तथा हीति * अथमिति वक्ष्यमायः।कोSसावित्यत आह·यदीतियदीति सन्देहे। भावत्वे सत्यकारणत्वादात्मवत्नित्यं स्यादेव। विपक्षे- दोषमाह नेति * यस्मिन्क्षणे सत्वमिष्टं तस्मिम्न- पिन स्यादविशेषादिति शशविषायवदृत्यन्ताभाष: स्यादित्यर्थः । कार्य कारणपूर्वकमिति व्याप्तिमूलश्वेदय- मपि तर्क्कस्तर्हि साऽपि व्याप्ति: शङ्काते तत्रापि तर्का- न्तरं वाच्यमित्यनवस्थापात उक्त इस्यत आह * स चेति उत्तरो न विद्यते यस्य असावनुसतर: व्याप्ति- निर्णयार्थमपेक्ष्यमाणोत्तरतर्कहीन इत्यर्थ:। अनुसरोऽप- रिहार्थ इति था। तर्क्कतवे सति व्याप्तिमूलत्वाशक्पा कथमनवस्थादि न स्यादित्यत आह तश्रेति # पेन

अनुमानखण्डने उद्यनकृतशडून ततपरिहारश्च। ६७९

तर्केण शङ्काSSपादते त्वया तस्मिन्नपि तर्के प्रसङ्गसा-

विषयः तम्राह *तदिति यथा जगत्कारणं प्रधानं प- रमाणुर्वेति पुरुषेण शङ्काते चेक्रियाव्याघातो नाम क- थाव्याघातः स्वयं स्व्रीकृतव्याप्तिसाधनक्रियाव्याघातो वा इदमव्यातं शङ्गितव्यभिचारादित्यादिरूप एवं शङ्कमानस्य सर्वस्यैवानुमानस्य प्रविलयेन कथाप्रवृत्य- नुपपस्तेरुकतं हि साधकाभावे मुखस्पन्दनमात्रस्या- पि कर्तुमशक्यत्वादिति । यदा कार्य कारणपू- रवकं न भवतीत्याशङ्गमाने कारणोपादानक्रियाव्या- घात आदिपदात् स्वचचनस्वभावव्याघातादयो गृहन्ते कारणाधीनात्मलाभत्वं कार्यत्वं तदकारणमित्युक्ते स्व- भावव्याघातो वचनव्याघातश्चेति।लोकमर्यादा-प्रमा- णव्यवस्था। धूमविषये यद्यप्येष तर्को Sनुत्तरस्तथाऽपि न सर्वत्र संभवति कृतकत्वस्थ नित्येऽपि प्रध्वंसे दर्श- नादतो न कृतकत्वादनित्यव्याप्तिस्तर्क्लम्येति तत्राह # एवमिति यदि नित्यः शब्दस्तर्हि सर्वदोपलभ्ये- तेस्पादितर्को वाच्य इस्याशय: । व्याघातपरिहारेण शङ्कां दर्शयन्परिहरति। ५१४ शहून परिहारः। मैत्रमू। किमित्येवं शङ्कितव्यं यडतुफलभाव एव न भविष्यति। एवन्तु शङ्गिनव्यम । अग्नि विहाया- न्यस्मादपि हेतोरयमुददेष्यतीति । न च वाष्यमेवं हि सति धूमस्यैकजातितवं न स्पादिति । कचिदिन्द्रियज-

६८० खण्डनखण्डलाधे प्रथमेपरिच्छेदे न्यत्वे कचिदनुमानादिजन्यत्वरेऽपि ज्ञानैकजात्यवत्तदु- पपत्तेः । तत्ेन्द्रियादीनामवान्तरसामान्ये साक्षात्कारि- त्वादौ प्रयोजकत्वं न ज्ञानतायामिति चेन्न। ज्ञान- त्वस्पाऽडकस्मिकत्वपरिहारार्थ तर्कारणस्यानुगतस्य भ- वताऽवश्य वक्तव्यत्वात्। धमेऽपि वह्नेर्विशेष एव प्रयो- जकत्वस्य तद्वच्छङ्गितुं शक्यत्वात। न दृश्यते ताव- दग्निप्रयोज्यो धूमे विशेष इति च न वाच्यम्। तदद- र्शनस्यापाततो हत्वन्तरप्रयोज्यावान्तरजात्यदर्शनेनायो- ग्यतया Sतिकल्प्यत्वादप्युपत्तेः । यद। तु हेत्वन्तरप्रयो- ज्यो धूमस्य विशेषो द्रक्ष्यते तदाऽसौ विकल्पिष्यत इति सम्भावनाया दुर्निवारत्वाव। * मैवमिति # एवमाशङ्वतिव्यमिति सम्बन्ध: ।य- धस्मिन् शक्कामान इति यावत्। हेतुफलभाव: कार्यका- रणभाव:। हेतुफलभावव्याघातपरिहारेण शङ्गैव न स- म्भवतीस्यत आह # एवमिति कथमित्यत आह * अग्निमिति धूमस्याग्निव्यभिचारं शङ्गमानस्य नाकारसत्यमभिप्रेतं किं तु वनन्हिमदन्योऽपि हेतुर्धूमस्य सम्भवति इति तेन व्याघात इत्यर्थः । क चिदग्निज- न्यो घूम: के चिद्धेत्वन्तरजन्य इति कारणविकल्पो न सम्भवति कार्यस्यैकजातीयत्वादेकं हि नानेकहेतुक- मिति न्यायादित्यत आह * न चेति * कुत इस्थत आह *5चिदिति घटादौ ज्ञानमिन्द्रिय जन्यं ग्राहकेन्द्रियादौ सिङ्गजन्यं वर्मादौ शब्दादिजन्यमिति कारणविकल्पेऽ-

अनुमानखण्डने उदयनकृतशडुनपरिहारश्च। ६८१

पि ज्ञानत्वेन कार्यैकजात्यववन्हितदितरजत्वेऽपि धूमै- क्योपपत्तिरि त्यर्थः। विभिन्नकारणवत्वे घटपटादिवदेक- जातीयं न स्पादित्यस्य न क चिद्यभिचार इन्द्रिय- लिङ्गादीनां साचातक्ारत्वानुमितित्वादी प्रयोजक- त्वादिति शङ्कते * तत्रेति * परिहरति नेति * य- दीन्द्रियादि ज्ञानत्वप्रयोजकं न भवति तहि ज्ञान- त्वमाकस्मिकं स्थान्न तमुक्तं "नियामकाद्ि भावानां का- चित्कत्वस्य सम्भव" इति न्यायादनुगतनियामकं वा- क्यं न तद्क्तुमशक्यमात्मनः संयोगस्य तदप्रयोजक- श्वस्थ वक्ष्यमायत्वादिन्द्रियाद्येव प्रयोज़कमित्यर्थः । घदीन्द्रियादेर्ज्ञानविशेष एव प्रयोजकत्वं तत्रैवान्वय- व्यतिरंकदर्शनादित्याग्रहस्तत्राह धूमेऽपीति * यथे- न्द्रियादेज्ञानविशेषे प्रयोजकत्वं तथा वन्हेरपि धूभ- विशेष एव प्रयोजकत्वमिति शङ्धितुं शक्पतेऽतो व- न्ह्यभाषे धूमविशेष एव न स्थान्न धूममात्रमित्यर्थः।

धूमे न दृश्यतेऽतः स नास्त्येवेति शङ्कते * नेति * ताघदिति निश्चये। आपाततस्तन्न दृश्यत इत्युच्यते किं विचारेऽपीति विकल्प्य.प्रथमं प्रत्याह * तदिति * विचारमन्तरणेति यावत्। नानुपलम्भमाव्ादसत्व- निश्चषः किन्तु, योग्यानुपलम्भात् योग्यता च नास्ति

शेषप्रतियोगिकतवासदर्शने ततो विकल्प्यत्वादि- शिष्टज्ञानायोग्यत्वादपि तद्दर्शनस्योपपत्तेरन्यथासिद्ध नदित्वाशयः। द्रितीगोऽसिड् इत्याह * पदेति प्र.

६८२ खण्डनखण्डसाचे प्रथमेपरिच्छेदे

तियोगिहेत्वन्तरविशेषदर्शने वह्निकृतविशेषोऽपि विकल्पिष्यते विशेषतो ज्ञास्यत इति सम्भावयितुं शक्यत्वादसि्मदर्शनं इत्पर्थ:।

तस्परिहारं सिंहावलोकनन्यायेन शङ्कते। ५१५ शामश्वस्याऽडकस्मिकत्वे शङकूपरिहारः। अस्त्यामत्मनोयोगाऽनुगतं कारणं ज्ञानोत्पत्ताविति चेन्न। यद्ात्ममनोयोगादुत्पदमानं ज्ञानं स्यादिच्छा- दयोडपि ज्ञानं प्रसज्येरन। यदि स्वदृष्टविशेषो वा शक्ति- भेदो वा ज्ञानत्वजातिर्वा ज्ञानप्रागभावो वा तत्रानुगतं कारणमुष्यते तदा तदितरत्रापि वह्निव्यभिचारे धूमस्यै- कजात्यप्रयोजकतया शक्यत एव शक्गितुम। * अस्तीति * अतिध्याप्त्या दृषयति * नेति आर्ममन:संयोगस्य ज्ञानत्वप्रयोजकत्वे रागद्वेषसु- स्वादय आत्मगुणा ज्ञानं स्युस्तेषामप्यात्ममनःसंयो- गासमवाधिकारणजत्वाविशेषादित्यर्थः । अदष्ठाथ- नुगतं ज्ञानस्वस्थ कारणान्तरं शङ्कातेयदीतिअदृष्ठ- स्य सर्वकार्यसाधारण्याद्विशेष इत्युक्तम।आत्ममनःसं- योगस्य सकलज्ञानजनने का चिद्नुगता शक्ति: सा वा कारयं, ज्ञानत्वजातेर्नित्यतया ज्ञानमात्रात्प्राकसत्व- सम्भवात्सा वा कारणं, परागभावरहितस्थानुत्पत्ते- र्ज्ञानभागभावो ज्ञानत्वप्रयोजक इति मीमांसकानामा-

अनुमानखण्डने शङ्कानिरासः। इरति * तदिति * तद्दष्टादि धूमगतैकजात्यप्रयोज- कतया शङ्गितुं शक्यतेऽदृष्टविशेषस्य धूमकारणानु-

हितदितरयोर्ध्टमविशेषप्रयोजकत्वेऽपि नैकजात्यानु- पपतिरित्यर्थः । अटृष्ठादे: कारणात् ज्ञानस्पैकजातीयत्वकल्पनं युक्तमिन्द्रियादे: कारगस्य व्यभिचारदर्शनाद्घूमस्य तु

दृष्टकल्पनायोगादिति शङ्कते। ५१६ दषेसत्यरष्टकमपना नेति शङडननिरासः।. दृष्टे व्यभिचारे युक्तमदृष्टादेरैकजात्यपरिकल्पनमिति चेत्। अस्तु दृष्टे तन्निश्चयः । अतापि व्यभिचारो न द्रक्ष्यत इत्यत्र नियामकाभावात् शङ्किष्यते। एवं शङ्क- मानस्य भवतो न कवचिदनुमानं स्यात प्रतिवाद्या- त्माद्यनुमानादिव्यतिरेकेण कथायामेव प्रवृत्त्यनुपपत्या

व्याघात इति चेन्न। धूमवद्यक्तेरवि वह्निकारणविशेषा नुमानस्यैवं सति सदनुमानत्वप्रसङ्गात् । सामग्रीसा- म्येन प्रमाप्रमावैचित्र्यानुपपत्ते: । साधारणधर्मदर्शनवि- शेषादर्शनादौ सत्यपि शङ्कायाश्चानुदये सामग्यां स- त्यामपि कार्य्यानुदयात्परप्रतिपर्युत्पादनार्थ वचनादि- रूपां प्रतिपत्तिसामग्रीमुर्पादयितुं यतमानस्य भवतोडवि

६८४ खण्डनखण्डखाधे प्रथमपेरिच्छेदे

• दृष्ट इति * अर्द्धाद्गीकारेण परिहरति *अ- सत्विति दृष्े व्यभिचार इत्यनुषङ्गः। तावता तव को लाभस्तत्राह अत्राऽपीति षह्निव्यतिरेकेण धू- मः कारणान्तराद्प्युत्पद्यत इति शंङ्गमानस्य प्राग- प्रचिप्रव्याघातापत्तेनैवं शङ्कितव्यमति चोदयति * एवमिति * स एव व्याघातः कुत इत्यत आह * प्र- तीति * प्रतिवादिशरीरं सात्मकं प्राणादिमत्वाद- स्मत्शरीरवदिति शरीरातिरिक्तानुमानाभावे क- स् प्रबोधनार्थ कथायां प्रतृत्तिरादिपदात्परचैतन्या- नुमानं परास्फुरणाद्यनुमानं च गरह्यते । असति चानु- माने परचैतन्यानवगता किमुहिशय साधकं वा घूया- दित्ति न्यायादनिष्ठान्तरमाह * स्वेति * गैरनुमानैः स्वयं परपक्षं बाधते स्वपक्षं साधयति तेप्वप्याश- झाक्रमणादिति एवं शङ्गामनिच्छतोऽपि व्याघातः स- मान इति परिहरति नंति * उच्यमानोऽगमनुमा- नदोषो न भवतीत्यभिधीयते उत दोषोपेतमपि प्र- मागं भवतीति, नाथः शङ्गिनव्यभिचारस्य दोषत्वो- पगमान्न द्वितीयस्तार्यः पूर्णो वाडयमग्नित्वात्स- उप्रतिपन्नवदित्यनुमानस्यापि सदनुमानत्वप्रसङ्गादि- त्यर्थः । सदनुमानत्वप्रसअ्जकमाह * सामग्रीति * पक्षधर्मत्वादेर्दोषस्य च सामग्न्या: समानत्वाद्धू- मानुमानं प्रमाणं वन्हनुमानं न प्रमाणमिति वैचि- तर्यानुपपत्तिरित्यर्थः । वह्निव्यतिरेकेय धूम: स्यादिति शंङूंव नोदेति व्याघातभयादृतो नोक्तदोष इत्यत

अनुमानखण्डने व्याघातसाम्याभावशङ्नपार्रहारः। ६८ आह साधारगेति साधारणधर्मविशेषदर्शनादौ सत्यपि शङ्ाया अनुदयेऽङ्गीक्रियमाणे भवतोऽपि स्व- क्रियाव्याघातस्तुल्यः । कुन इत्यत आह * सामग्या- मिति सामान्यदर्शनं कोटिद्रयस्मरयं च शङ्गा- सामग्रीप्यते तत्र धूमगतकार्यत्वं वहनितदितरयोः कारणयो: तुल्यं वहिजत्वप्रापकविशेषश्च न दृशयते

र्यत इति शङ्गासामग्यां सत्यामेव सर्वत्रैवंविधश- दया क्रियाव्याघातभयाय्यदि कारणान्तरजत्वशङ्का नाङ्गीक्रियते तर्हहि परप्रतिपाषहेत्यसम्प्रतिपत्तिमा- मग्री या वचनादिरूपा तामुत्पादयतस्तवापि व्या- घातस्तस्या अपि कार्याजनकत्वादित्यर्थः। अपि'र विरो- भः समुचये व्याघातदर्शने विशेषादर्शनरूपकार- माभावाच्छङ्वासामग््येव नास्त्यती न व्याघातसा- म्यमिति शङ्कते। ५१७ व्याघातसाम्याभावशङ्कापरिहारः। व्याघातस्यैव विशेषत्वात् तद्दशनन शङ्कासामग्येव नास्ति मत्पक्षे कुतो व्याघातसाम्यमिति चेन्न। तद्दि न तावत् आहारादिकारणाजायमानमेष्टव्यं कूटविष- यस्य तस्यातिप्रसञ्जकत्त्वात् । कूटभिन्नः प्रसञ्जक: प्रमितस्यैव स्यादिति चेन्न । तस्य तर्कावसरे निरस्य- त्वात्। तस्माद्यदैतद्याघातरूपस्य विशषस्य दर्शनं श- १ अपि चेत्तविरोध: इति पु० पा०।

६८६ सण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

ड्काप्रतिपक्षभूतमुच्यते तत किं प्रमाणात् कुतश्रिदु- पजायमानं वक्तव्यं तर्काद्दा, यदि प्रथमः शङ्का- स्तित्त्रमपि तेनैव प्रमाणनोपनेयं शङ्कारयां सत्यां व्या- घातात्। यदि च शङ्कां विनापि व्याघातः तदा श- डकमानाशङ्कमानयोव्यीघातस्य साम्यं सिद्धमेव्र। भवतु शङ्कायामपि तत्प्रमाणं किमेतावता प्रथमोपजातशङ्का- मवलम्ब्य व्यवस्थितस्य व्याघातरूपस्य विशेषस्य दर्शना- त् शङ्कान्तरं नोत्पघत इति चेन्न। व्याघातसत्ताकाले तदवलम्व्यया शङ्कयैव शङ्कयमानव्यभिचारता, तस्या: शङ्काया व्युपरमे च तदवलम्तिनो व्याघातरूपस्य विशे- षस्याभावात् क: शङ्कान्तरोत्पत्तेर्वारयितेति वक्तव्यम्। * व्याघातेति * अनिर्वधनवादिपक्षे अज्ञानमे- व शङ्कादिकारणं न सामान्यदर्शनादि तेन विशिष्ट- मिदमित्युक्तं हि-

तुरीयपरिच्छेदे व्याघातस्यैव पराकरिष्यमा- णत्वान्मैशमिति परिहरति नेति # किं चषि- शेषरूपव्याघातदर्शनमाहारादिरूपाज्ायमानं शङ्का- विरोधि उतानाहारादिरूपादिति विकल्प्य प्रथमं पराचष्टे * तखीति आहार उत्प्रेचा आदिपदेन वाक्याभासादिति गृहते। कुत इत्पत आह # कूटे- ति कूट मिथ्या। यदि पार्थिवत्वं लोइलेएयरवं

अनुमानखण्डने व्याघातसाम्याभावशङूनपारिहारः। ६८७

व्यभिचरेस्तर्हि प्रमेयमेव तन्न स्यादित्यादिनित्य- व्याघातदर्शनस्थाभासकारणजन्यस्य सर्वत्र सम्भ- वेन कापि व्यभिचारादिशङ्गानुद्यादित्यर्थः। उत्प्रे- चषादिजन्यमपि विद्यमानव्याघातदर्शनं प्रमितस्यैव व्यभिचाराभावस्य प्रसञ्जकं तेन नातिप्रसङ्ग: पार्थि- वत्वादावनेवंरूपत्वादिति शङ्गने # कूटेति * कूटा- द्विन्नः कूटभिन्नः परमार्थविषयो बोध इति घावत्। प्रमाणवत्प्रमितविषयत्वे उत्प्रेचादिविषयत्वमेव न स्थादिति तर्ेय निरस्थत्वान्नेत्याह * नेति यद्ा 5सौ बोधः प्रमाणमप्रमाणं वा नाथ: क्लूप्कारणाज- न्यत्वात् द्वितीयेऽपि न स्मृतिरननुभूतगोरत्वाद्विपर्यय- त्वे संशयत्वे च प्रमिताप्रसञ्जकत्वमिति तर्कनिरस- नीयत्वादित्याह नेति तस्मात् द्वितीय: पच्ः प- रिशिष्यत इत्याह * तस्मादिति तस्मादयदेत- द्याघातदर्शनं शङ्गाप्रतिपक्षभूतमुच्यते तदाहारादेव जायमानं वक्तव्यमिति तदपि न विचारसहमित्यु- पपादनाय विकल्पयति किमिति * प्रथममनूद्य दूषयति यदिति व्याघातोपनायकप्रमाणेन त- द्विशेषणभूतशङ्कास्थितमप्युपनेयमित्यर्थः । कुत इ- त्यत आह शङ्कंति * शङ्कायां सत्यामेव व्याघा- ताभिधानेन शङ्काविशिष्ठत्वाध्याघातस्य विशेषण- विशेष्ययोरेकप्रमाणविषयत्वादित्यर्थः । अन्वय- मुखेनोपपादितं व्यतिरेकमुख्वेनाप्युपपाद्यति य- दिति यथा शङ्गमानस्य समस्स्वक्रियाव्याघातस्त- था सामकुर्वतस्तवापि क्रियाव्याघातः स्पाच्छङ्कासद्-

६८८ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

सत्वषोर्ध्याघाताप्रयोजकत्वादित्यर्थः । व्याघातविष- यस्य तदिशेषणशङ्कायामपि प्रामाण्यसुपेत्याव्यभि- चारसिद्धिं शङ्गते * भवत्विति व्याघातप्रमाणस्य शङ्कायामपि प्रामारयमात्रेण व्यभिचारसिडौ किं दृषणं स्यादित्यर्थः । तर्हि शङ्गाऽस्तित्वेन निःसन्दि- उ्धव्याप्त्यमिद्याऽनुमानप्रवृत्तित्यत आह * प्रथमे- ति प्रथमशङ्गायां तत्प्रमाणमस्तु त्स्यां च व्याघात- विशेषादर्शनेन निटत्तार्या पुनः शङ्गान्तरं नोदेति विशे- घदर्शनानुवृत्तिविरोधादतो व्याप्तिरित्याशयः। व्याघा- तसत्ताकाले व्यभिचाराभावसिडधिरुतोत्तरकालमिति विकल्प्य प्रथमं दृषपति * नेति व्याघातास्तित्वे

चारता हेतोरित्यर्थः। द्वितीयमपवद्ति *तस्या इति घुष्कलकारणे सति कार्योत्पादविरोधिप्रतिबन्ध: प्र- सिद्धः स च तहुत्पत्तिकाले वक्तव्य इत्यर्थः । शङ्काभावे तद्वलम्बिव्याघाताभाषमङ्गीकृत्य चो- दगति। ११८ व्याघाताभावाङ्गीकारेण शडून तत्परिहारश्च। मा नामास्तु तदा व्याघातात्मा विशेपस्तदयगम- स्तदाहितो वा संस्कारस्तावदस्ति विशेषात्रगमतत्सं- कागौ च शङ्काविरोधिनौ नतु स्वरूपेण क्वचिदपि विशपस्यावस्थानं तथेति चेन्न। अयावदाश्रयभाविनो विशेषम्य पूर्वस्थिनस्य यहर्शनं तदाहितो वा संस्कार: सस्य कालन्तरेवि तत्प्रतिरधर्मसंशयविरोधित्वेऽवयवि-

अनुमानखण्डने व्याघाताभावाड्गीकारेण शहकनापरिहारी। ६८२

पाकपक्षे कुम्भस्य परमाणुपाकपक्षे परन्परया तदारन्भ- कश्य परमाणो: पूर्व श्यामतया ज्ञातस्य कालान्तरे सम्भावितपाकस्य पाकजन्यरूपविशेषवत्तायां संशयो न स्यात्। यदि च शङ्कायां व्याघातस्तदा शङ्काश्रयस्य विशेषरूपस्य व्याघातस्य दर्शनाच्छङ्कायां शङ्कान्तरं मा भूत। यदि तु व्यभिचाराश्रयस्तदा व्यभिचारः स्या- देव व्याघाताश्रयस्य व्यभिचारस्यापि प्रमित्यापत्तेः ।

• मेति* माऽस्तु नामेति यावत्। व्याघाताभा- वोऽङ्गीकृतश्चेत्क: संशयान्तरोत्पत्तेर्वारयितेत्यत आइ * तदिति * तद्वगमस्तत्संस्कारोत्पत्ति निरुणडीत्या- शयः। तद्वगमतत्संस्कारयोः शङ्कानिवारकत्वानुपप- सिरविरोधित्वाद्विरोधिन एव निवारकत्वादित्यत आह * विशेषेति * तर्हि क चिद्याघातः संशयनि- वारक: क चित्तद्वगम: क चित्तदवगमजनितसंस्कार इति प्रयोजकवैरुप्येय गौरवं स्यादित्यत आह * न त्विति * सर्वत्रापि विशेषावगमतत्संस्कारयोरन्यतर: संशयविरोधी न तु विशेषस्तस्मिन् सत्यपि वक्रको- टरत्वादौ संस्काराद्यभावे स्थाणुर्षा पुरुषो वेति सं- शय दर्शनादसत्यपि तव्िशेषदर्शनेऽनुमानजादी संस्कारे

मित्यर्थः * तथेति संशयनिवारकमित्यर्थः । अति- प्रसङ्गेन दृषयति नेति अयावदाश्रयभाषिन: पू- र्वस्थितस्य यदर्शनं यो वा संस्कारस्तस्य कालान्तरे- ८७

६९० खण्डनखण्डखाद्ये प्रथमेपरिच्छेदे

Sपि तह्प्रतिधर्मर्मसंशयविरोधित्वे स्वीक्रियमाणे सति कुम्भस्य परमाणोर्वा पूर्व इयामतया ज्ञातस्य सम्भा- वितपाकस्य पाकजन्यरूपविशेषवत्तया कालान्तरे संशयो न स्यादिति सम्बन्धः । यावन्तं कालमाश्रयो भवति तावत्काल यो भवति स यावदाश्रयभां- बी न यावदाश्रयभाव्ययावदाश्रयभावी व्याघातः शङ्कोच्छेदे व्याघातोच्छेदादाश्रयस्य हेतोरनुच्छेदात्तस्य प्रतिधर्मस्तत्प्रतिकूल इत्यर्थः । व्याघाताभावेऽपि त-

संशयानुत्पसी सत्यां कुम्भस्य परमाणोर्वा पाक- निक्षिप्रस्य किमयं रक्त उतारक्त इति पाकजन्यलोहि- तरूपवत्तया कालान्तर संशयो न स्यादस्ति च, कु- लालस्य तदुपरिनिहितभस्माद्यावरणतिरस्करणेन वी- क्षणदर्शनात्। कुत इत्यत आह * पूर्व श्यामतया ज्ञा- तस्ेति * आमदशायां श्यामतया ज्ञातत्वान् श्या- मतानाशेपि तद्वगमादिसम्भवात्तत्प्रतिकूलसंश- यो न स्थात्। पिठरपाकपक्षेऽप्यवथवी कुम्भ: पच्यते पीलुपाकपक्षे परमाणवः पच्यन्ते क्रमेण कुम्भस्य परमाणोर्वेति सम्बन्धः । ननु पाकजन्यत्वे संशयो न तु रक्तिमगुण इति। सत्यम्। तत्राप्यनुपपत्तिस्तुल्या पाकजत्वस्य पर्वमुपलम्भादिति। एवं तावद्याघातविषयत्वे शङ्काया दोषोऽभाषि,स- म्प्रति हेत्वादिधर्मिस्वरूपस्य व्याघातानाश्रयत्वात्व्या. घाताश्रयः किं शङ्गोत व्यभिचार इति विकल्प्य प्रथममनु- बद्ति #यदीति परिहरति *तदेति व्याघाताश्रय-

अनुमानखण्डने अनवस्था रिहारशङ्गुानिरासः । ६९१

भूतप्रथमशङ्काया: शङ्गान्तरं मा भूत्सा तुस्यादेवेति न व्याप्तिसिद्धिरित्यर्थः। द्वितीयं प्रत्याह * यदीति * कुत इत्पत आह व्याघातेति * व्यभिचाराश्रयव्याघात- प्रमापकेण तद्विशेषणव्यभिचारस्याऽपि प्रमित्यापति- रन्यथा व्याघातस्य प्रमातुं शक्यत्वादित्याशयः । विपक्षवाधकतर्काणां व्याप्तिमूलत्वे याऽनवस्था पुरस्तादुपन्यासि तत्परिहारं शङ्कते। ५१९ अनवस्थापरिहरिशडूनपरिहारः अनादिसिद्धव्याप्तिकास्ते तर्का इति चेन्न। तद्युद्धे: प्रमितत्वासिद्धेः । शरीरे स्वात्मप्रत्ययस्य साद्शस्याप्य- प्रमात्वोपगमात्। अनादित्वासिद्वेश्वोभयत्राविशेषात्। *अनादीति * अनादिसिडा मूलभूता व्याप्तिर्येषां तेडनादिसिद्धव्याप्तिका: अनादिपुरुषपरम्परायां त.

युगपत् व्याप्तिग्रहापेक्षेति नानवस्थाSतोऽसआसविरो- घितया लब्धप्रतिष्ठत्वाद्वलवत्तराश्चेत्तर्का आगन्तुकं शङ्गितव्यभिचारं गमयष्यन्तीति भावः। यथपीयं शङ्काऽनवस्थोत्तयनन्तरं युक्ता तथाऽपि शिष्युद्धि- परीक्षार्थमत्र कृतेत्यदोषः। प्रमाधीनत्वात्ममेयसत्व- स्य न तद्युद्धिपरम्परामात्रेण व्याप्तिसिदिधरिति दूषय-

स्थत आह * शरीरेति * शरीरे स्वात्मप्रत्ययस्थाना- दित्वमासिद्धं पूर्वेषां केषां चिद्धिवेकिनां तदभाषादि- त्यत आह * अनादीति * तत्वदशां मुक्तानां व्याप्ति-

६९२ खण्डनलण्डखाद्ये प्रथमपेरिकेरे

बुख्यभाषोऽपि तुल्य इत्पर्थ:। व्यभिचारशङ्काप्रतिपक्षभूतं व्याघातरूपविशेषदर्शनं प्रमाणादुपजायते कि वा तर्कादिति विकल्प्य प्रथमो निरस्तो द्वितीयमिदानीं निरस्पति। ५२० तर्काद्याघातावगमानिरासः। नापि यद्यन्र व्यभिचारः शङ्कयेत तदा व्याघातः स्यादित्येवंरूपात्तर्काव्याघातावगम: व्याघातप्रतिपादकस्य तर्कस्य मूलशैथिल्ये तर्काभासत्वापातात्। तादृशस्यापि व्याघातोपनायकत्वे व्याघातापत्तेश्र साम्यम्। शाक्यत एव तर्काभासान्ज्वतोऽपि व्याघात उपनेतुम् । * नापीति अत्र धूमादाधग्न्यादिव्यभिचा- रः स्यादित्याशक्कोत यदीत्पर्थः । एवंरूपात्तर्कादपि व्याघातदर्शनं न स्यादित्यन्वयः । कुत इत्यत आह- व्याघातेति व्याघातप्रतिपादको यः तर्कः स व्या- प्िहीन उत तन्मूल: प्रथमे मूलशैथिल्येनाभासत्वाप- नेरित्यर्थः। व्याप्तिसमर्धनकाले तद्धीनस्यैव तर्कस्य व्या- घातापादकत्वमित्यत आह #तादृशेति* तर्क्कस्याभास- तथा साधकत्वं चेति विरुद्धसमुचयरूपव्याघातापते: साम्पं तेऽपीत्यर्थः। अपं व्याघातस्त्वया नापादयि- तुं शक्यते व्याप्त्यनङ्गीकारेण तस्याभासत्वादित्याश- झाह #शक्यत इति* त्वया यथाSSभासरूपा व्याघाता आपाधन्ते तथा मयाऽप्यापादयितुं शक्यत इत्यर्थः । व्याघातदर्शनहेतुस्तकों व्याप्तिमूल इति द्विती- यमवलम्बते।

अनुमानसण्डने तर्कस्य व्याप्तिमूलत्वेऽमवस्था। ६९३

५२१ तर्कस्य व्याप्तिमूलत्वेऽनवस्थादोषः । अथ तर्कस्य व्याप्तिमूलभूताऽम्युपगम्यते । तत्रापि व्यभिचारशङ्कायां पुनरनवस्थैव्। तत्रापि व्याघातापादने पुनरित्थमनवस्थैव । तस्मादस्माभिरप्यस्मिन्नर्थे न खलु दुषठा। त्वद्वाथैवान्यथाकारमक्षराणि कियन्त्यपि ॥ ४४॥ व्याघातो यदि शङ्गाऽस्ति नचेच्छङ्गा ततस्तराम। व्याघातावधिराशङ्गा तर्कः शङ्कावधिः कुतः॥४५।। अथेति मूलभूतव्याप्ौ व्यभिचारशङ्गायां पुनस्त- र्कान्तरं पुनस्तत्राप्येवमनवस्थेति परिहरति तत्रेति अनवस्थावलम्बने न क्ाप्यनुमानमिति स्वक्रियाव्याघा- त आपतेदित्यत आह तत्रापीति व्याघातो येन त- र्क्ेणानवस्थायामापाद्यते तस्याऽपि व्याप्तिमूलत्वात्पुनरि- तथं अनवस्था स्यादित्यर्थः। एवं च व्याघातसदसत्वयोः शङ्गास्तित्वमापाद्य सम्प्रति यदुद्यनेन शङ्गासदसत्वयोर- नुभास्तित्वयुत्तयभिधायकं वाक्यमुक्तं तदस्मत्पक्षेऽपि वक्तुं शक्यते इत्युष्टलकुटन्यायापातो भवन इत्युपहस- प्राह तस्मादिति * यस्मादेवं व्याघातसदसत्वयोः शङ्का स्यादेव तस्मादस्मिन्नर्थेडस्माभिरपि त्वद्गाथैव दुःप- ठ न खलु सुपठैव। कथं सुपठत्वमत्राह * अन्यथाका- र मन्यथाकारो यथा भवति तथा कियन्त्यचराणि कृ- त्वेत्यर्थः । तदीया च गाथेयम्। शङ्का चेदनुमास्त्येष न चेच्छङ्का ततस्तराम्।

६९४ सण्डनखण्डखादये प्रंथमेपरिच्छेदे

व्याघातावधिराशङ्का तर्कः शङ्कावधिर्मतः ॥ अ्स्यायमर्थः । कालान्तरे कदाचिद्व्यभिचरिष्यती- ति कालं भाविनमाकलय्य शङ्गेत तदाकलनं चाऽनुमा- नवमधीर्य न कस्य चि,नमुहर्त्तयामाहोरात्रपत्मासायन- संवत्सरादयो हि भाविनो भवन्मुहूर्त्ताथ्यनुमेया ए- वानवगतेषु स्मरणस्थाप्पनाशङ्गनीयतवादनाकलने वा कमाश्रित्य व्यभिचार: शक्कांत तथा च सुतरामनुमा नस्वीकार एवं देशान्तरे वक्तव्यं स्वीकृतमनुमानम्। सु- हद्धापेन तु पृच्छाम: कथमाशक्का निवर्त्तनीयेति चेन्न। यावदाशङगं तर्क्प्रटन्तेस्तेन हि प्रवर्त्तमानेनोपाधिको- टौ वा तदायत्तव्यभिचारकोटी वाऽनिष्टसुपनयतेच्छा विच्छिद्ते विच्छिन्नविपक्षेच्छश्च प्रमाता भूयोदर्शनो- पलब्धसाहचर्य लिङ्गमनाकुलोऽधितिष्टति स्वाधिष्टि- साच करणात् क्रियानिष्पत्तिरिति किमनुपपत्रम्। ननु तर्कोऽप्ययमविनाभावमपेक्ष्य प्रवर्त्तते ततोऽनवस्थया भवितव्यम्। न। शङ्काया व्याघातावधित्वात् तदेव वाशादते यस्मिन्राशक्कामाने क्रियाव्याघातादयो दोषा नावतरन्तीति लोकमर्थादा न हि हेतुफलभाषो न भविष्यतीति शङ्गितुमपि शक्यते तथा सति श- ङ्वैव न स्यात्सम्यनिथ्या भविष्यतीत्यादिवदिति। अन्यधाकृत्याक्षराणि गाथां पठति व्याघात इति # शङ्कायां सत्यां प्रामागिको व्याघातोऽस्त्युत न, यथस्ति तत्राहव्याघातो यद्यस्ति तदा शङ्गाऽस्ति# व्याघात- प्रमाणेन तदवलम्व्यशङ्गाया अपि प्रमितत्वादित्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह नचेदिति व्याघातो न चेततः श-

अनुमानखण्डने व्यभिचारशडन्याऽनुमानस्य दुष्टत्वम । ६९५

झन्तरमस्ति व्याघाते प्रतिपक्षभूतेऽप्यस्ति तदभावे सुतरां स्यात्। प्रथमकल्पमेवाश्रित्य शङ्डा नास्तीति शङ्क- ते व्याघातेति यावन्तं कालं व्याघातस्तावन्तं कालं विशेषदर्शनाच्छङ्गान्तरं न जायते सा व नश्यतीति चे- दित्यर्थः । अनुषङ्ग दृषयति #तर्क इति* व्याघातदर्श- नजनकेन तर्केणावधिरवसानं कुतस्तथाऽपि व्याप्ति- मूलतया शङ्कान्तरजननस्थावश्यकत्वादित्यर्थः । यद्ा न चेच्छङ्डा तंतस्तरामित्युक्त तत्र तरबर्थमाह# व्याघातावधिराशङ्केति ततस्तद्भावे सा सुतरां स्थादित्यर्थः : तर्कः श- क्ावधिर्मत इति यदुक्तसुदयनेन तं दृषयति * तर्क- इति विपक्षप्रतिपक्षभूते नर्के सति शङ्कावधिरवसानं कुतो नं कुतोऽपि, सति तस्मिन् शङ्काया आवश्यक- त्वादित्यर्थः। विरुद्धानेकप्रकारावलम्बी प्रत्ययः संशयस्तत्र व्यभिचार एका कोटिरव्यभिचारोऽपरा तत्राव्यभि- घारस्य क चित्सिद्धत्वेऽनुमानसिद्धिरसिद्धत्वे संश-

Sनुमानं दूषितुं शक्यत इत्याशक्गाह। ५२२ व्यभिचारशडन्याऽनुमानस्य दुष्ट्त्वम।

मकालदृष्टे नष्टेऽदृष्टः शङ्कयत इत्याह:। * अव्यभीति यदा व्यभिचारशङ्गया व्याप्त्यसि- डिमुत्का सम्प्रति दूषणान्तरमाह* अव्यभिचारेति #

६९६ खण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छदे

अन्वय इत्युक्ते पार्थिवत्वलोहलेख्यत्वान्वयेऽतिव्या-

पार्थिवत्वाभावात्तत्निवृतत्तिरेवं समन्वय-रूपमुत्का दूष- यति समेति * समकालं दर्शनानन्तरमेव यत्र हष्ट व्याप्यव्यापकभावहीनतया गम्यगमकभावहीनं सस्मिन्नपि दृष्टोत्पन्नधूमादावपि गम्यगमकभाव: प्र- योजको भवतीति शङ्कते सार्वत्रिकत्वादिति विशे- षणस्य वक्तुमशक्यत्वादित्यर्थः। व्यापतर्लक्षणान्तरं शङ्कते। ५२३ व्याप्तेर्लेक्षणान्तरखण्डनम्। स्वाभाविकं: सम्बन्धो व्याप्तिरित्यपरः । सप्रष्टव्यः कस्य स्वाभाविकः किं सम्बन्धिनारुतान्यस्य। न चर- मः वैपरीत्यापत्ते: । * स्वरेति पार्थिवत्वादिसम्बन्धव्युदासाय भा- विकेति विशेषणम्। स्वाभाविकशौकल्यादिन्यु दासाय सम्बन्ध इति । दूषयितुं पृच्छति स इति # स्वभावप्रयुक्त: स्वाभाविकस्तस्य स्वभावप्रयुक्त इत्य- र्थः। सामान्योक्तमेव विशद्यतिकिमिति*जघन्यत्वा दन्त्यमपि कल्पं प्रथमंदूषयति नेनि#कुत इत्यत आह *वा इति असम्बन्धिनो: सम्बन्धसम्बन्धिनोरसम्बन्ध इति विपरीनापत्तेरित्यर्थः # प्रथममपि पराकर्नु स्वाभाविकशब्दार्थ पृच्छति। ५२४ स्वभावशब्दार्थीवकल्पः । आद्ये कः स्वाभात्रिकशब्दार्थ इति प्रष्टव्यं किं स-

अनुमानखण्डने स्वाभाविकशब्दार्थविकल्पनिरासः। ६९७

म्बन्धिस्वभावाश्रितः।अथ सम्बन्धिस्त्रभावजन्यः । अथ सम्बन्धित्ववित्रक्षितस्वभावानतिरिक्तः। अथवा सम्बन्धि- स्त्रभावव्याप्यः । अथवा सम्बन्धिस्वभावादन्येन न प्र- युक्तः । उतान्य एव कश्िद्विवक्षितः । *आद्य इतिअग्नेरीष्ण्यं स्वभाव उच्चते तत्स्वरू- पाश्रयत्वादेवं सम्बन्धिस्वरूपाश्रयत्वात्सम्बन्धः स्वा- भाविक इति प्रथमकल्पार्थः । वसन्ते वृक्षस्य प्रसृतिः स्वभावस्तजन्यत्वादेव, सम्बधिकार्यत्वं सइति द्विती- यकल्पार्थः। पुरुषस्य चैतन्यं स्वभाव इत सम्बन्धि- स्वरूपमेव स्वाभाविकोऽनन्यार्थश्च तड्धित इति तृती- यकल्पार्थः। वाहिको धूम इत्यन्र धूमस्य वह्ियोगि- त्वं तद्धितार्थः एवं सम्बन्धिस्वभावव्याप्पत्वं स इति चतुर्थकल्पार्थः। आत्मन आत्मत्वसमवायःस्वाभाविक इति वत्सम्बन्नः सम्बन्धिस्वरूपातिरिक्तहेतुजन्यो न- भवतीति पश्चमार्थः। न्यूनतापरिहाराय कल्पान्तरमा- ह उतेति # प्रथममतिव्याप्त्या दूषयति # ५२५ स्वाभाविकशब्दार्थविकल्पनिरासः। आद्ये पार्थिवत्वलोहलेख्यत्वयोरपि व्याप्तत्वप्रसङ्गः। न द्वितीय: आतव्याप्तेरव्याप्तेश्च। अतएव न तृतीयः । नापि चतुर्थः व्याप्तयनिरुक्त्या व्याप्यत्वानिरुक्ेः । स- म्बन्धस्य व्याप्यत्वे च सम्बन्धिनोर्व्यापकयोः सम्भा- वितसम्बन्धाधिकदेशकालतया एकसम्बन्धिदर्शनेऽपरा-

१९८

नुमानाय नियामकस्त्रायोगात्। नापि पक्चमः न प्रयक्त इति यदि न जनितस्तदा सम्बन्धस्याकृतकत्वपक्षेऽन्य-

नितस्वात्। सम्बन्धस्य कृनकत्वपक्षे स्वररूपासिद्दिरे- व स्यात्। सामग्न्याः सर्वसम्भवादन्ततः कालदंशाट- ष्ादिभिरपि तज्जन्यत्वस्यावशयवक्तव्यत्वात् । नापि ष- ४्ः पक्षः तस्य निर्व्क्तुमशक्यत्वात्। एमेव वि- कस्पथायं चरमविकल्पः सर्व्वत्ोपन्यस्य दूष्यो न्यूनत्व- शङ्काभयादिति। *आग इति# पार्थिय त्वलोहलेर्यत्वयोः सम्बन्धो- Sपि सम्बन्धिस्वरूपाश्रय इति व्याप्ति: स्यादित्यर्थ: ।उ. कहेतुनैत् द्वितीयं दूषयतिनेतिरज्जुघटयोग:सम्भ- धिस्वरूपजन्यो भवति तयोरसी व्याप्तिरित्यतिव्याप्ति:

या जन्या नेत्यव्याप्तिक्वेत्यर्थः।तृनीयं दृषयति अन्तत- इतति अव्यासेरतिव्या प्ररेव। पार्थित्वलाहलोहलेख्यत्व- म्बन्धस्थापि सम्बन्धिस्वरूपानातिरिक्ततयाSतिव्या- प्तिरिति घूमसम्यन्धस्य सम्बन्धिस्वरूपातिरिक्त् नयाSठ्या- प्िरित्पर्थः। तुरीयं दषयति अनापीतिहंतुमाह *व्याप्ी- ति व्याप्यत्वं नाम व्याप्तिमत्वं व्याप्तिरद्याप्यसिडा तस्था एव परीचाकालत्वादतो विशिष्टलक्षणासिद्धि- रित्यर्थः। सन्बवस्य व्याप्यत्वमुपेत्यापि खण्डगति *सम्ब- न्धस्य व्याप्यत्वं चति * एक सम्बन्धिदर्शने-धूमा दिदर्शने

अनुमानखण्डने स्वाभाविकशब्द्रार्थविकल्पनिरासः। ६९९

सत्यपरानुमानाथ-वन्हभावाद्यतुमानाय सम्बन्धस्य नियामकत्वायोगात्। कुत इत्यत आह *सम्बन्धिनो- रिनि ॐव्याप कस्य व्याप्यापेक्षयाऽधिकवत्तित्वं वाच्य मन्यथा व्याप्यव्यापक भावानिश्चयात्तत्संभवाच्चैवं च व- न्हिन्यतिरेकेणापि घूमावस्थानसम्भवान्नानुमानं स्या- दित्यर्थः। पञ्चमं निषेधति नापीति प्रयुक्तशब्देन जनिमभिधाय न प्रयुक्त इति तन्निषेध: क्रिगत उत- व्याप्तिमभिधायेोति विकल्प्य द्वितीयमात्माश्रयेण व- हिरेव दूषयित्वा प्रथममनुयदृति यदीति # असौ सम्बन्ध: कृतकोऽकृनको वेति विशल्प्य प्रथमं प्रत्याह तदेति सम्बन्ध इत्गेवाल स्वाभाविक इनि पराजन्यत्वविशेषणं व्यर्थनिित्यर्थः। कुतो वैष्यर्थ्य मित्यत आह *अकृतकेति स्वेन जन्यत्वे सति हेत्वन्त- रनिवारणाय विशेषणमुपादेवं स्वरूपेणैवाजन्यसवेSना- दिसम्बन्ध इति वक्तव्यं तथा च धमादिसम्बन्धे ऽव्पा- पतिरित्याशयः।द्वितीयेऽवव निगदति सम्बन्धस्ेति अमम्भव एवस्यादित्यर्थः । सामग्या इति # असम्भवमेवोपपाद्यति सामग्या इति # अन्ततः

व्यत्वात्तत्रापि हेतुः * सामग्या इति # "न कि त्निदेकमेकस्थाः सामर्या: सर्वसम्भव" इति न्यायेन सम्बन्धस्यापि सम्बन्धिस्वरूपा- निरिक्तदेशादिजन्यत्वं वक्तव्यं देशादृष्टेश्वरेच्छा- दीनामुत्पत्तिमन्मात्रनिमित्तत्वादित्यर्थः । अन्ततोऽव- सानेऽपीति यावत्। अन्थ एवेति परिशिष्टं दूषयति

७०० नण्डनखण्डखाचे प्रथमे पररिच्छेदे।

नापीति ननु कर्य निर्वक्तुमशक्यर्त्व यावतोदयनेन न्यायवाचस्पतिटीकायां स्वाभाविको निरुपाधिरि- त्यर्थ इति निरुक्तं इति। मैवम्। तस्य प्रतियोगिभूतोपा- धिखण्डन प्रस्तावे पराकरिष्यमाणत्वात्। निर्वक्तुमश- क्योऽयं विकल्पः कस्मात्कृतइति तत्राह एवमिति * कुत इत्यतआह *न्यूनेति यदि स्वयं प्रतिभा तविकल्पा एव क्रियन्ते तर्हि परो वूतेऽन्य एव प्रकारो ममाभि- प्रेत इति न्यूनोक्तिस्तवेति तत्परिहारार्थमित्यर्थः ।

५२६ व्याप्तिलक्षणान्तरखण्डनम्। अनौपाधिक: सम्बन्धो व्याप्तिरित्यपरः । स प्रष्टव्यः कोऽयमुपाधिर्नाम यच्छून्यत्वमनौपाधिकत्वम्। उपाधि: साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकः । अयश्न- "एकसाध्याविनाभावे मिथः सम्बन्धशून्ययोः । साध्याभावाविनाभावी स उपाधि यदत्ययः"- इत्यस्य व्यतिरेकमुखस्य यदत्ययः स उपाधिरिति योज्यमानस्य पर्य्थवसितोऽर्थः । तद्धर्न्मभूता हि व्याप्ति, रजपाकुमुमरक्ततेवर स्फटिक साधनाभिमंत चकास्तीत्युपा- धिरसावुच्यते। तदिदमाहु :- *"व्याप्तश्रदृदश्यमानायाः कश्िद्धर्मः प्रयोजकः । अस्मिन्सत्यमुना भाव्यमिति यत्सा निरूप्यते॥ * अय श्रोक: का० मु० पु० नास्ति।

अनुमानखण्डने व्याप्तिलक्षणान्तरखण्डनम्। ७०१

अन्ये परप्रयुक्तानां व्याप्तीनामुपजीवकाः। तैर्द्ृष्टेरपि नैवेष्टा व्यापकांशावधारण"॥ स चोपाधिर्निश्चित इवाशङ्गितश्र यत्रदमुच्यते । "यावच्चाव्यतिरकित्वं शतांशेनापि शङ्कयते। विपक्षस्य कुतस्तावद्धतोर्गमनिका बल" मिति चेत। *अनौपेतिसम्बन्धो व्याप्तिरित्यु क्े पार्थिवत्वलो- हलेख्यत्वसम्बन्धेSतिव्याप्तिरिति तत्परिहाराय वि- शेषणमनौपाधिकेति । तस्य प्रशिथिला,यवत्वोपा- धिकत्वादुपाधावेव लक्षणगमनपरिहाराय विशेषणं स- म्बन्ध इति। दूषणायोपक्रमते # स इति व्याप्तिरव- णडनप्रस्ताव उपाधिप्रश्नी Sयुक्तो डपस्तुनाभिधानप्र- सङ्गादित्यत आह यदिति व्याप्तिविशेषणाभावप्र- तियोगितयोपाधिरपि प्रस्तुत इत्यर्थः । कुसुमाञ्ज- लावुद्यनेन जल्पितमुपाधिलक्षणं शङ्कते * उपाधिरि- ति अव्यापक उपाधिरित्युक्ते घटाव्यापकपटेऽतिव्या- प्निस्तन्निरासायाह * साधनस्याव्यापक इति ताव- त्युक्ते शब्दोऽनित्यः कृतकत्वाद्धटवदित्यत्र सामान्य- वत्वे सत्यस्मदादिबाह्ेन्द्रियग्राह्यत्वमुपाधि: स्यात्तत्र सत्यपि कृतकत्वे वुध्धयादावभावेन साधनाच्यापकत्वा- त्द्यावृत्यर्थमाह * साध्यस्य व्यापक इति * तथा- Sग्निमान् पर्वतो धूमवत्वादित्यत्र तत्पुष्कलकारण- वत्वमुपाधि: स्थाद्यत्रयत्रांग्निस्तत्र तत्र तत्पुष्कलका- रणवत्वमिति साध्यव्यापकत्वेऽपि साधनाव्यापकत्वं

७०२ खण्डमखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे।

नास्ति नेनैव हेतुना पर्वतेऽपि तस्ष्य साधयितुं शक्यत्वा- त्तद्यावृत्त्यर्थमाह *साधनाव्यापकेति * साध्यव्यापक- त्वे सति साधनाव्यापकत्वसुपाधित्वमित्यत्रोदय- नसम्मतिमाह अयं चेति अयश्चास्य श्लोकस्य पर्यवसिनोऽर्थ इति सम्बन्धः। कथमस्याSयमर्थः स्यान्त- छाचकस्य पदस्यादर्शनादित्यत आह * व्यतिरेकेति * व्यतिरेको मुखं द्वारं यस्य स तथोक्त:।व्यतिरकमुखत्व- मेव कथमित्यत आह * यदिति तमेव इलोकं पठ- ति * एकेति स श्यामो मैत्रतनयत्वाद्गृहगतमैत्रत- नयवदित्यत्र एकेन साध्येन इ्यामतालक्षणेन सह

नाभावे साहचर्षे सति। कीटृशयोस्तयोरित्यत आह

भावहीनयोर्मध्ये यदत्यय: यस्य शाकाद्याहारपरिण- तिपूर्वकत्वस्थाप्यत्ययो Sभावः साध्याभावाविना- भावी इयामतालक्षणसाध्याभावव्याप्य: यत्र शाका- वाहारपरियतिपूर्वकत्वं नास्ति तत्र श्यामत्वमपि नास्ति यथा गॉर: पुरुष इति।स-शाकाव्याहारपरिण- निपूर्वकत्वधर्म उपाधिरत्र मिथः सम्बन्धशून्ययोरिति साधनाव्यापकत्वमुक्तम्। यद्यय: साध्याभावाविना- भावीति साध्यव्यापकत्वमुक्कं व्यापकाभावस्य व्या- व्यत्वात् व्याप्याभावस्य च व्यापकत्वादंकसाध्येत्या- दिस्वरूपमङ्गीर्ननम्।यत्र माध्यं तत्रोपाध्यभिमतो धर्मो यत्रोपाध्यभिमतो धर्मो नास्ति तत्र न साध्यमपीत्यन्वय- व्यतिरेकाभ्यां तगारंव व्याप्यव्यापकभावनिश्चयेऽपि

भनुमानखण्डने उपाधिनिर्वचम्। ७०३

तत्रोपाधिशब्दपरवृतिः किं निबन्धनेत्याशङ्गाह तदि- ति तस्थोपाध्यभिमतस्य धर्मभूता व्याप्ति: साधना- भिमते धर्मे चकास्ति भातीतति कृत्वाऽसावुपाधिरुच्य- तेऽत्रोदाहरणमाह * जपेति * जपाकुसुमधर्मो रक्तता स्फटिक इच उप समीप आधीयत इत्युपाधि: स्वसम्ब-

मित्तमित्यर्थः। इदसुदितं कुसुमास्तलौ तडर्म्मभूता हि व्याप्तिर्जपाकुसुमरक्तमेव स्फटिके साधनाभिम- ते चकास्तीत्युपाधिरसानुच्यत इति। अन्यत्राप्यु- कं स्वसम्बधन स्वीयं धर्ममन्यत्र दर्शयस उपाधि र्यथा लोके जपाकुसुमादि:स्फटिकोपल इति। अन्य- त्र स्वधर्मारोंपकत्वादुपाधित्वमित्यत्र भद्टवचनं प्रमा- णयति* तदिति * ननु व्याप्पस्य गमकत्वेऽग्नीषोमी- यादिष्वधर्मत्वावगतौ हिंसात्वस्यापि हेतुव्याप्तित्वप्र- सङ्ग: व्याप्ता हि हिंसा ब्रह्महत्यादिष्वधर्मत्वेनानिष्टं

व्याप्रेश्च दृश्यमानाया: कश्रिदर्मः प्रगोजक:। अस्मिन् सत्यमुना भाव्यमितिशस्या निरुप्यते॥ अन्ये परप्रयुक्कानां व्यापीनामुपजीवकाः। तैईष्टैरपि नैवेष्ठा व्यापकांशावधारणेति। इदं श्लोंकवयं भट्टोक्त तात्पर्यन इत्थं व्यार्यातमिह ता- षद्रश्महत्यादिष्वधर्मत्वयुक्तंपु हिंमात्वनिषेधत्वं उपल- ब्धे सतउभयधर्मसंनिधानेऽप निषिदत्वमेवालंपकमध र्मत्वस्य न हिंसात्वं यतो निषधविधिप्रयुक्तवाऽनि- ष्नुबन्धिता न हिंसात्वगयुक्ता आक्षेपकं चाक्षि-

७०४ बण्डन खण्ड साधे प्रथमेपरिच्छेदे।

व्यमाणेन नियतं तत्र हिंसात्वमाक्षेपक यदि हि नि- षेघविधान न स्पाततो विनाप्यधर्मत्वं न स्यादेव

पयति अनाक्षंपकस्तूपलभ्यमानो Sपि न धर्मातरं स- त्निधापयत्यनियतत्वादिति । अत्रोदाहृतवार्ततिकस्थेय- मचरयांजना। परप्रयुक्तानां व्याप्ीनासुपजीवका अन्ये समर्थहेतोरन्ये हेत्वाभासा इत्यर्थ:।यद्ा अन्येहिं- सात्वादय: यथा Sग्नीषोमीयिपशवालम्भोऽधर्मसाध- नं हिंसात्वाद्यर्थहिंसावदित्यत्र निषिद्धत्वप्रयुक्तव्या- प्त्युपजीवको हिंसात्वादिति हेतुः तत्प्रभृतिभि। तैः पर प्रयुक्तव्याप्तिभिरट्टष्टैः पत्तधर्मतयाऽवगतैरपि व्या- पकांशावधारणा नेष्ैव साध्यनिश्चयो न जायत इत्यर्थः । एवमुपाधिं लक्षयित्वा तदवान्तरभेदमाह # स चेति द्विविध इत्यध्याहारस्तदुक्तं कुसुमाअलौ यत्रानुकूलस्तर्कों नास्ति सोऽप्रयोजक: सच द्विविधो

भियुक्तवचनमुदाहरति * यत्रेति * विपक्षस्य साध्या- भाववतो यावद्यतिरंकित्वं हेत्वभावरहितत्वं शर्तां- शेनापि उपाधिशङ्गाद्वारेणापि शङ्काते तावड्ेतोर्गम- निकाबलं साध्यनिश्चयजननसामर्थ्य कुतो न कुतोऽप

अतिव्याप्त्या सवण्डयति #

५२७ उणाधिखण्डनम्। साध्यव्यापकं पक्षेतरत्वरव्ि प्रसङ्गात्। तदूव्यति

अनुमानखण्डने उपाधिखण्ठनम। ७०५

रिक्त इत्यपीति चेन्न। बाधोन्नीतस्य तस्याव्यापनातू।अ- न्यथा निरुपाधिसम्बन्धित्वे बाधासिद्धे: । यदाह बाधेन वोपाधिरुन्नीयतां अन्येन वेति न कश्चिद्विशेषः । एत- दर्थमपि विशेषणीयमिति चेन्न। तथापि साधनाव्याप- कत्वे सतीति तद्व्याप्तयनवधारणे न शक्यावधारणम्। एवं साध्यव्यापक इत्यपि। * नेति * चित्यादिकं सकर्तृकं कार्यत्वात् घटव- दित्यत्र पच्ेनरत्वं साध्यव्यापकं भवति सकर्तृकघ- दादौ सर्वत्र भावात्साधनाव्यापकं च पर्च एव कार्य- स्वे सति पक्षेतरश्वाभावादिति तत्रातिव्याप्तिरित्यर्थ:। अत्रैके समादधते न हि पक्षेतरत्वं साध्यव्यापकं प- क्ष एव साध्यसन्देहे उप्युपाध्यभावस्य निश्चितत्वादि- ति। तैः कथमनुमानमेव मानमिष्ट पचे साध्यसङ्गा- वसन्देहेऽपि साधनसद्गावनिश्चयेन शङ्गितव्यभि- चारत्वाद्धनोः। पक्षादन्यत्र हेतोः साध्यसम्बन्धनि- श्रष इति चेत्त्हि इहापि साध्याभावेऽपि पक्षेतरत्व- स्य वृत्तेर्विरोधात्स्वयं न वर्तत इति व्यतिरेकनिश्चय- स्वरूपभेदादेव न तस्य पचत्वापत्तिरिति "मधु पश्यसि दुर्षुख्धे प्रपातं किं न पशयसी" स्याभाणकविषयतां नातिवर्तत इति तद्दूष- णाय न यत्यत इति। पक्षेतरत्वव्यतिरिक््तत्वे सति साध्यव्यापक: साधनाव्यापक उपाधिरिति लक्षणं विशिनष्टि तदिति पक्षेनरत्वं पक्षान्यो- ८९

७०६ खण्डनखण्डसाधे प्रथमेपरिच्छेदे

न्याभाववत्वं तद्यतिरिक्तं पुनस्तदन्योन्याभाववत्वं तम्न सम्भवत्यनवस्थानादिति दूषयति नेति# अभ्युपेत्यापि दूषयति बाधेति * तेजो द्रव्यमनुष्णं रपिश्वाद्वटवदित्यत्र पक्षे साध्याभावस्य प्रत्यचनया देनो: प्रत्यक्षविरुत्वं तत्र रूपपित्वानुष्णत्वसम्बन्धेड नेजस्वमुपाधि: पचेतरत्वमेव वा बाधेनोत्नीयते तम्न

र्थः। बाधोऽप्रामाण्गगमको नोपाधेरित्यत आह #अन्य- पेति *दुळ्टकुरखजन्यस्वैव शुक्तिरुप्यादिज्ञानस्य वाध्य स्वान्निरुपाधिसम्बन्धत्वे कसकरणजन्यतया प्रमाय मेव स्वादित्यत एवोद्यनेनातेजसत्वमुपाधिरुक्तः। बाधे- नोषाधिरुल्नेय इत्यत्र तदीघवचनमुदाहरतिगदिति अन्येन-व्यभिचारेण विपक्षप्रतिकूलतर्काभावेन वं- त्यर्थः। ननु शब्दो नित्य आकाशकगुणत्वात्तद्गत-

गनपरममहृत्ववदिनि च स्यात्। अस्य प्रसक्षघाधितत्वा- दहेतुत्वमिति चेन्न। निरुपाधेर्बाधाभावात्स्वभावप्रतिब- न्स्य तत्परित्यागे स्व्रभावपरित्यागप्रसङ्गात्तस्मात् वाधेन वोपाविरुत्रीयनामन्यथा वेति न कश्िद्विशेष इनि कुसुमाअलावुक्तमत्यर्थः । बाघोन्नेयपक्षंतरतव- व्यनिरिक्तत्वे सति कथितलचण उपाधिरिति शङ्कते . * एनदिति अतिव्याप्तिपरिहारेऽप्यसिद्धिर परिहार्थे- ति दूषपति # नेति साधनव्यापकत्वं तद्यास्तिक- र्तृत्वं तदभाष: साधनाव्यापकत्वमेवं च व्याप्तिसिडौ

अनुमानखण्डने चक्रकापत्तिपरिहारशदूनमिरासः। ७०७

रिसिदधावुक्तोपाविसिद्धिरुपाधिसिद्धी वा निरुपाधिकम- म्वन्पयाप्तिसिडिरिति चक्रहापसतेरित्यर्थः। उक्त्न्यायं विशेषांशेऽप्यतिदिशति एवमिति व्याप्त्य- नवधारणे साध्यव्यापक इत्यपि शक्यावधारणं मेति सम्बन्धः । व्याप्तिसिद्धी साध्यव्यापकव्ममिडधिस्त- त्मिद्धावुपाधिसिड्धिरुपाधिसिडौ च निरुपाधिकस-

दित्यर्थः। एतेन समव्याप्तिपक्षोपि। "समासमाविनाभावावेकत्र स्तो यक्ष तदा। समेन यदि नो व्याप्स्तयोर्हीनोऽप्रयोजक"॥ इत्युक्तो निरस्तश्चक्रकापत्तेस्तुल्यत्वात्। निरुपाधिकसम्बन्धांव्याप्तिर्त् साध्येन सहोपाधेपेन चक्रकं स्याति्किन्तु साहचर्यमात्रमतो नोकत्कदोष इति शङ्कते। ५२८ चक्रकापत्तिपरिहारशङ्कनिरासः ।

अथ मन्यसे Sदृष्टव्यभिचारसाध्यत्वं साध्यव्यापक- त्वम्। न। वस्तुगत्या व्यभिचारिसाध्यस्याप्यापातताऽदष्ट व्याभचारसाध्यत्वसम्भवात् तस्याप्युपाधित्वापत्तेः । न द्रक्ष्पत इति च निरूपयितुमशक्यम। व्याप्तिग्रहकाले च साध्यत्वाभावेन तदव्यभिचार: कथमवधार्य्यः । साध्यं व्यापकमपेक्षितमिति चन्न । व्याप्त्यनवगमे व्यापका- र्थानवगमात्। सम्भावितव्यापकभावो व्यापकोडपेक्षित

७०८ खण्डनखण्डखाधे प्रथमपेरिच्छेदे

इति चेन। व्यापकस्यानिरुक्तौ किंरूपतया सम्भाव- नापि स्यात। अथ साध्यव्यापक इत्येव भद्रं तदानी साध्यत्वाभावेऽवि साधयितुमर्ह त्वस्य विवक्षितत्वात। न। कथ ह्यवगन्तव्यमिदमेव्र साधयितुमर्हमिदं नेति। न्या- पकत्वादिति वक्तुमशक्यत्वात्। नच साधनाठ्यापक- त्वं सर्व्वत्र निश्चेतुं शक्यम्। स श्यामंमैत्रतनयत्वादि- स्यत्र शाकादाहारपरिणतिपरम्पराया मैत्रतनयेऽभाव- स्य दुरधिगमत्वात्। * अेति * न दृष्टो व्यभिचार: साध्येन यस्प सोऽटृष्टव्यभिचारः साध्यस्तथाश्वमुपाधे: साध्यव्याप- कत्वमित्यर्थः। आपाततो उदृष्टव्यभिचारत्वसुत का- लान्तरेSपीति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * नेति * वस्तु- गत्या व्यभिचारि साध्यं यस्योपाघेस्तस्यापाततो न दृष्टो व्यभिचार: साध्येन यस्य स तथोक्तस्तथा- द्व सम्भवात् चित्यादिकं सकर्तृकं कार्यत्वा्टवदि- त्थत्र रूपित्वमुपाधि: स्यात्तस्य साधनाव्यापकत्वादा-

पे लक्षणासिद्धिरित्याह *नेति * कालान्तरभाविव्य- भिचारस्य सम्प्रति ज्ञातुमशक्यतया तदभावोऽपि दूर्न्निषठप इत्यर्थः। व्याप्तिग्रहणकाल इति काकात्तियदु- भपतः सम्बध्यते। एवं साध्यव्यापक इत्यत्र व्यापकांश- प्रयुक्तदूषणमभिधाय साध्यांशदूषणमाह#व्यापीति# साध्यर्वं नाम सिड्धिविषयत्वं सिव्धिश्च व्याप्तलिङ्गाधी-

अनुमानखण्डने चक्रकापत्ति परिहारशङननिरासः। ७००

ना तल्िङ्गं व्याप्तिग्रहणकाले नास्ति तेन तदा साध्यत्वा- भावासेन सह व्यभिचाराभावी नावधारयितुं शक्यत इत्याशयः। साध्यत्वं न सिद्धिविषयर्वं किंतुव्याप्ति- कर्ततृत्वमेवातस्तवभिचार: शक्यनिरूपण इति शङ्क तेसाध्यमिति अमम्भवेन दूषयति *नेति# व्या- पयनवगमे यव्यपि तत्कर्तृत्वव्यापकत्वप्रमा न स- म्भवति तथाऽपि सम्बन्धकर्तृत्वे सत्यधिकवत्तितया

भिचारत्वं साध्यव्यापकत्वमिति शङ्कते * सम्भावि- तेति* क्व चित्प्रमितस्पैवान्यत्र सम्भावनाविषय- दवं निश्चथपूर्वकत्वात्संशयस्य संभावनस्येहान्तर्भा- वात्क चिदप्यनिश्चये सम्भावनमपि न स्यादिति परिहरति नेति किरूपतया-केन प्रकारेणेति या- वत्। व्याप्तिग्रहयकाले साध्यत्वाभावप्रयुक्तोक्तदो- पपरिहारं शङ्कते * अथेति* कुतो भद्रत्वमुक्त दोषापाक- रणमन्तरेणेति तत्राह *तदानीमिति *साध्यत्वं न सि- द्विविषयत्वं किन्तु तद्योग्यता सा तु यावद्द्रव्यभा- विनीति भावः। नैतदपि सिद्ध्यति मानाभावादिति परिहरति * नेति * इदमग्न्यायेव साध्यं नेदं धूमादि इति कथमवगन्तव्यमित्यन्वयः । घूमाग्न्योः सा- धनसाध्यभावो व्याप्यव्यापकभावाद्वगम्पते त- ब्राह * व्यापकेति * साधनाव्यापकत्वविशेष णस्थ प्रकारान्तरेण खण्डनं प्रस्तौति *न चेति शद्ो नित्य: ध्वन्यत्वे सति श्रयणत्वाच्छद्वत्ववदि- त्यत्राकृतकत्वोपाधौ साधनाव्यापकत्वं निश्चेतु श-

७१७ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

क्यत इति सर्वत्रेत्युक्तम्। कुतोऽनिश्चय इत्यत आह * स इति मैत्रतनयत्वश्यामत्वसम्बन्धे शाकाथ्या- दारपरिणनिपरम्परोपाषिराश्रीयते तस्था: पक्षीकृतमै- त्रतनये भावो दुरधिगमो मानाभावात्करथंचिच्छाकपरि- णामा भावावगमे Sप्यादिपदापात्ताहारान्तरपसणति- परम्पराभावी दुरधिगम इन्याशयः ।

धित्वमथापि सन्दिग्धोपाधित्वं भविष्यति साधना-

५२९ सन्दिग्धोपा धित्वनिरासः। यत्रोक्तलक्षणस्य निश्रायकं प्रमाणमस्ति तत्र नि- श्वितोपाधित्वमन्यत्र शङ्गितोपधित्वं मैत्रतनयत्व्रव्या- प्यशाकाद्याहारपरिणनिपरम्परया स्थातव्यमित्यत् निया- मकाभावादिति चेन्न। मैवननयत्वेनैव हेतुना तस्यावि प्र- साधने तच्छङ्काया अपि छेत्तमशक्यत्वात्। तत्रापि त- त्तत्सामग्रीत्युपाधिपरम्पराभिधाने च तस्या अपि मै- त्रतनयत्वनैव प्रसाधनस्य कर्न्तु शक्यत्वात। * यत्रेति* यत्र निषिद्धत्वादौ साधनव्यापक- त्वादिकथितलक्षणस्य निश्चायकं अत्यादिकं प्रमाण- मस्ति तत्र निषिडत्वादा निश्चितोपाषित्वमित्या- शयः। निश्चितोषाधिस्थलमुत्का शङ्गितापाधिस्थल- माह अन्यत्रंति शाकाद्याहारपरिणत्यादौ स- न्दिग्धोपाधित्वमित्यर्थः। साधारयधर्म्मदर्शनादि-

अनुमानखण्डने सन्दिग्धोपाधित्वनिरासः। ७११

शङ्कासामग्यां सत्यामुपाधिशङ्गानङ्गीकारे स्त्रक्रिकिया- व्याघातापत्तिरित्यभिप्रेत्य हंतुमाह * मैत्रेति # शाकाव्याहारपस्णतिपरम्परया मैत्रतनयत्वं व्याप्य स्थातव्यमित्यत्र प्रमाणभावाद्विशेषादर्शनं साहच- र्यमात्रे सामान्यदर्शनं च विद्यत इति भाव:। विशे- षादर्शनादिकारणाभावमापादयन् शङ्गानड्गीकारे ना- स्ति व्याघात इति परहरति नेति * मैत्रतनयः शा- कावयाहारपरिणतिपरम्परापुर्वको मैत्रतनयत्वादिति हेतुनैष व्यापकत्वविशेषदर्शनात् कारणाभावादेव श- अभाव इति भावः। मेत्रतनयत्वेन शाकाद्याहारप- रिणतिपरम्परापूर्वकत्वे साध्ये शाकाद्याहारसामग्री- सत्वमुपाधिस्तस्य मैत्रतनयत्वेन प्रसाधने तत्सामग््यु-

व इत्यत आह * तत्रापीति तस्या: सामग्या मैत्रतनयत्वेनैव साधनस्य कर्तु शक्यत्वात्साधना- व्यापकत्वमिति शेष:। तत्सामग्या साधनव्यापकत्वानुमाने साधनानव- स्था स्यात् सा च न युक्ताऽनवस्थायां पमाणाभावा- दूगौरवाच्ेति शङ्गने। ५३० अनवस्थानिरासः। अनवस्यैवं स्यादिति चेत्। न। उपाध्युपन्यास एव कुतोऽनतरस्था न स्यात्। साध्यसामग्या उपाधित्त्वे धूमा- नुमानसाधारण्यात। एवं च साध्ये सामग्युपाधित्त्वव्य- वच्छदार्थमपि लक्षणं विशेषणीयम्। श्यामत्वादौ साध्ये

७१२ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेंदे

देरुपाधित्त्व्रमम्भवेन कथमुपाधिरवि साधयितुं शक्यत इति चेत। मैत्रम्। प्रत्येकं द्वयोरवि मैत्रतनयत्वादिना साधने साधनाव्यापकत्त्वस्य शङ्गितुमशक्यस्वात । अन्यथा सकर्तृकत्वे साध्येऽदृष्टजत्त्वं अदृष्टजत्व्रे च सकर्तृकत्त्वमुपाधिरित्युभयासिद्धि: स्यात् एवं बुद्धिम- त्पूर्तकस्तरं प्रयत्नवत्पूर्वकत्त्वं प्रयत्नवत्पूव्वर्कत्वे बुद्धि- मत्पूर्वकत्वमेवं वह्नित्त्वजात्याक्र्ान्तवत्त्वे Sपीन्धनत्वजा-

दित्यत्रादवि विश्वमनुमानं व्याकुलं स्यात। * अनवस्थेति अनवस्थासाम्यापादनेन परिह- रति * नेति साध्यसामग््या उपाधित्वमुपेत्य दू- ष्ण निरगादिदानीं तदंवानुपपश्रमतिप्रसङ्गादित्याह *साध्येति पर्वतो Sग्निमानित्यत्रापि सामग्यु- पाधि: स्थानत्साधने तत्सामग्रीति साध्यसामग्रीप- रम्परया सर्वानुमानोच्छेद इत्यर्थ: । माभूसर्हि साध्य- सामग्या उपाधित्वमतिप्रसङ्गनिवृत्तय इत्यत आह # एवरमति # साध्यसामग्यन्यत्वे बाघोन्नेयपक्षेत्तरत्व- व्गतिरिक्तपक्षतरत्वान्यत्वे सति कथितलक्षण उपा- धिरिति विशेषणीयमेवं विशेषितऽपि शाकाद्याहा- रपरिणतिपारम्पर्थस्य साधनाव्यापकत्वासिद्धिरित्या- शयः। स इयामो मेत्रतनयत्वादित्यनुमाने शाकाच्या

अनुमानसण्डने अनुमानस्य ठयाकुलत्वोपपादनम। ७१३

पूर्वको मैश्रतनयत्वादित्यनुमाने इयामत्वसुपाभिरि- ति इतरंतरोपाधित्वसम्भवानोपाधेः साधनव्याप- कत्वानुमानं शक्यमिति शङ्कते* इ्यामेति # आ. दिपदादुपाध्यन्तरस्थलस्वीकारः। दयोर्युगपरसाधनान्न परस्परोपाधित्वमिति परिहरति मैवमिति # स श्यामत्वे सति शाकाद्याहारपरिगतिपूर्वकः मैत्रत- नगत्वादिति साधने प्रत्येकं साधनाव्यापकत्वस्य शक्कि तुमशकगत्वादित्यर्थः। यदि इथोयुंगपतसाध्यतवं नाङ्गी- क्रियेत तर्हि सर्वमप्यनुमानं भज्येतेत्याह*अन्यपेति# अन्यथा विश्वमनुमानं व्याकुलि स्यादिति सम्बन्ध: । तदुपपादनं सकर्नृकत्व इत्यादि एवमन्योन्योपा- वितयेश्वराऽनुमानासिड्धिमुत्का तस्य सर्वज्ञत्वानुमा- नासिद्धिमाह * एवमिति * उपाघिरत्तयुभयसिड्धिरि- ति सर्वत्रानुषङ्रः। तेजोवश्वमावं पर्वतेऽप्यस्तीति बि- शिनष्टि *इन्धनतेजोवस्वमिति इन्धनं मण्यायुप- लक्षणम्। एतदुक्तं भवति। पर्वतो वन्हिमान् घूमष- स्वादित्युक्ते काष्ठाद्यन्यतमजन्यतेजोवश्वमुपाधिरिति। वन्हित्वं जातिर्यस्य सवन्हित्वजातिरग्निस्तदाक्रान्त- एवं वन्हिमत्वमित्यर्थः । केचित्तुअयं वन्हित्वजात्याक्रा- न्तः धूमकेतनत्वात्सम्प्रतिपन्नवदित्यनुमाने काष्ठादि- जन्मप्रकाशगुणवत्वसुपाधिरिति व्याचक्षते।तत्सदसबे- ति पण्डितैरेव निरुष्यम्। आदिशब्दाद्द्यणुकं स्वपरि- मागन्यूनपरिमाणार्घं सावयत्वाद्धटवदित्यत्र कार्यद्र- व्यम्त्रमुपाधिस्तरिमिँश्च साध्ये स्वपरिमाणाऽन्यूनपरि- ९०

माणार्पस्त्रमित्यादि मृह्यते। अन्योन्याश्रगोपधित्व इवोपधित्वेऽपि सभ इत्यदोष इति भाव:। साध्यसाधन सम्बन्धव्यायकेत्वं साध्यव्यापकस्वम- स्त्वित्पत आह। ५३१ सर्वक्षनारायणमतनिरासः। अन एव साध्यसाधनसम्बन्धं प्रति व्यापक्त्वं साध्यव्यापकत्त्वमिष्टमित्यपि प्रत्युक्तम् । # अत इति व्याप्त्यनिरुकता व्यापकत्वानिर-

माध्यव्यापकत्वं साधनवत्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियागि- व्वं साधनाव्यापकत्वमिति नारायणसर्वज्ञमतमपि निरस्तम्। व्याप्त्यसिद्धी साध्यसाधनभावासिडधरिति ऋधथम्। ननु चमाधनाव्यापकत्वमपि सर्वत्र निश्चेतुं शक्यमित्यसमात्प्रागिदं वक्तव्यम्। मयम् । ग्रन्थार्थ उपदंशनांऽवगन्तव्य इत्यभिप्रेत्य व्यवहितसम्बन्धि- तथा करगाददाष इति। पत्रोक्लक्षपास्य निश्धायकं प्रमायमस्ति तत्र सभिशितांपाधित्वमिति यदुकं तदृपि न प्रसङ्गाई- मिश्नाइ।

यत्राप्युपाधिर्निश्चीयते तत्राप्यतीन्द्रियोपाधिविषये त- दभावस्य साधनाव्याप्तयर्थमनुमेयतायां सोपाधीक्रिय- माणेन साधननत्र सत्प्रतिपक्षस्य कर्त्तु शक्यत्वात।

मनुमानखण्डने समत्रनिधितोपाधिस्वस्ययुर्महस्वम। ७१

तथा सति तत्र शङ्किनोपाधित्वमेव निर्व्यूदं स्थास्यती- ति चत्। एवं ब्रुवाण नियतमजैषीः परं मन्द मन्दा क्षं न प्रतिपक्षम् । तथा हि-स्व्रीकृननिश्चिनोपधिभावे शङ्कितांपाधित्वमारनदनुकूलं मन्यते कोऽन्या जित- लजात्। न च कचिन्निश्चितांपाध्यनभ्युपगमे तच्छङ्का श- क्या। यत्र प्रत्यक्षेणोपधिनिश्चयस्तदंव तद्दर्शनस्थारन भतिष्यतीति चेन्न। ऐन्द्रियकबाधे तज्ातीयस्याती- न्द्रियस्याप्रयोजकीक्रियमाणेन हेतुनैत्र साधयितुं शक्य- त्वात्। नच यंदकलैकजातीयमैन्द्रियक तदन्यत्रै- न्द्रियकबांध हतुबलादतीन्द्रियं न प्रसाध्येत पाकदर्श- नात् जठरानलादि। साधनाव्यापकत्व सति सा- ध्यन्यापक इति च शाकाद्याहारपरिणतिपरम्परासाध्यं व्याप्नोतीत्यव्यापकतादोषः । न हि शाकादित्वं नाम किञ्चिदेकमस्ति यत्साध्यं व्याप्नयात्। * यश्रेति तेजोऽनुष्णं रूपित्वादित्यत्र ासे- नोपाधिमात्रमुन्नीयातेजस्तवमुपाधिविशेष: कल्पयने तस्य प्रत्यक्षतया तद्भाव: पक्षे प्रत्यच इति विशि- नष्टि * अतीन्द्रियेति* वज्रादिर्लोहलेख्यः पार्णि- वत्वात्काष्ठवदित्यत्र शिथिलावयवत्वसुपाधिराश्रीय- ते स चातीन्द्रियो लोहलंख्यत्वेनानुमेयत्वादत एव वाचस्पतिटीकायासुद्यनेन स्फटिके कथमेवं प्रतिप- सिरिति चोदिने प्रत्युक्त लोइलेख्यत्वादेवेति तक्ष्य

सम्यन कार साये प्रथमे इहसिेदे।

साधनाष्यापकत्वार्थ तद्भावो वजरदावनुमेयो वज्रा- दिरन प्रशिपिलावयव: लो हालेख्यत्वाद्वायुवदिति।अस्प व हेतोर्वज्रादि: प्रशिधिलावयव: पार्थिवत्वाद्घटवदिति सोपाधीत्रियमाणपार्थितत्वेनैव सत्पतिपक्षस्य कर्तु शक्यनवान्र साधनाव्यापकत्वनिश्ञय इत्पर्ष: । अती- न्द्रियोपाधौ साधनाव्यापकतवं निद्धंतुं न शक्य पेतु सोऽपि तर्हिं शङ्कितोपाधिरेव तल्लक्षणत्वाच्छाका- याहारपरिणतिपारम्पर्थवदिति शङ्गते तथासती ति अतीन्द्रियोपाधेः साघनाव्यापकत्वानिश्चये सतीत्यर्थः । निर्ष्यूढं निष्प्रत्यूहमित्यर्थ:। तपसिकान्त- प्रसञ्जनेन परिहरति एवमिति मन्दाचं लज्जामती- न्दिये विषये शङ्कितोपाधित्वमित्येवं बुवाणः पर केवलं लज्जामजैषीर्न प्रतिवादिनमित्यर्थः । शङ्कितो- पाधिलचणे सति शाक्कितोपाधित्वस्वीकारे लजजां जिनवानसीति कथमाक्षेपस्ततराह* तथा हीति # स्वीकृतो निश्चित उपाधिभाव उपाधित्वं यत्र त- स्मित्नित्यर्थः । पूर्वमुपाधिशङ्कामुपेत्य स्वीकृतत्या- गादपसिद्धान्त: स्यादित्युक्तं सम्प्रति सोऽपि न सम्भवत्याशक्कामानस्य क चिदप्यनिश्चितत्वादि- त्याह* न चेति सम्बन्धिदर्शनेन कोटिछयस्मरणे सति सविशेषाग्रहणादिकारणाच्छङ्का जायते स्मर- णं च पूर्वानुभृतस्यैवातः क चिद्ुपाधिनिश्चयाभावे त- चड्डा न स्यादित्यर्थः । क चिदप्युपाधिनिश्चयाभावे स्यादर्थं दोषो न तु तदभाष: प्रत्यक्षविषये तव्रिक्व पादिति शङ्कते यत्रेत्ि तदर्शनस्थानं साधनाव्याप-

असुमानखण्डने उपाधिप्ण्डनम। ७१

कल्वस्थानमित्वर्थः।यदा तदेवानुमानं तदर्शनस्थानसु- पाधिनिश्चयस्थानमित्यर्थः। प्रत्यक्षोपाधावपि साधना उगापकत्वनिश्चयं पराकुर्तन्परिहरति *नेति *तेजोऽ- नुष्णं रूपित्वादित्यत्रातेजस्तवं पक्षेतरत्वं प्रत्यक्ष तस्प पक्षे साधन ऐन्द्रिय कबाधे सति तन्ातीयस्यातीन्द्रिय- स्थाप्रयोजकीक्रियमाणेन रुपिम्व्रहेतुना साधयितुं शक्यतथा न तद्दर्शनस्थानत्वमित्यर्थः । एकत्रीपाधरे- न्द्रियकत्वे तज्जातीयस्थानीन्द्रियस्थ प्रत्यक्षयाधेन तद- नुमेयत्वं दृष्टमित्यत आह न चेति न चन प्रसाध्य इति सम्बन्धः। उदाहरणमाह पाकेतिः वाह्यानलस्य प्रत्यचश्तान्तस्य वा ऽशितपीनपाकल ड्रेनांन्ंतरतीन्द्रिय- स्तज्जातीयोऽनुमीयते।आदिग्रहणेन तद्गतरूपादिस ङ्गहः। एवं साधनाव्यापकत्वांशं निरस्य साध्यव्यापकत्वांशं निरस्यति साधनेति साधनाव्यापकत्वं सति सा- ध्यव्यापक इत्यस्य लक्षणस्याव्यापकतादोषञ्च कुत इस्पत आह शाकेति शाकाथ्याहार परिणतिपरम्प- रासाध्यं श्यामत्वत्र व्याप्ाति यस्मादित्यर्थ:। शाकादि- स्वस्य नानात्वेन व्यावृत्ततयाऽनुगतश्यामत्वव्यापकर्वा- पागादिति हेतुमाहैन हीतिैक चिच्छाकं कचितलं क चिललवयमिति शाकादित्यम नुगतमंकं नास्ति तेना- व्यापकत्व मित्यर्थः। यद्यपि शाकादिरूपेणानुगतिर्नास्ति तथाऽपि श्या-

५३३ शकादिस्वस्यानुगतत्वेऽपि दांघः। अस्तु वा कथमपि तथापि, श्यामत्वं न व्याप्नोति इन्द्र- .

s१८ नण्डमख्ण्डखाथ्ये प्रथमेपरिच्छेदे।

नीलशिलादिश्यामत्वस्याहाराजन्यत्वात्। शरीरश्यामरवं साध्यं तच्च व्याप्तोत्येवेदमिति चेन्न।व्याप्तावुपाधेरभिधे- यत्त्ात्। नच पुरुषश्यामत्वंन व्याप्तिः । हेतुपक्षधर्मतयै- श् हि साध्यं पक्षधर्मः सिद्धति न व्याप्तया अन्यथा- पुरुषपदस्य व्यवच्छदकस्याविशेषणत्व्रापातात्। परम्परा-

क्तश्यामपुरुषसमचरेतश्यामत्वस्य परम्परासम्बन्धिनः कथ व्यवच्छेद: स्यात्। नच साध्यसाधनसम्बन्धादृष्टव्यभि- चारत्वं साध्यव्यापकत्वं मा रूपसाक्षात्कृतिकरणादेस्तै- जसादित्वे साध्ये भूदृद्भनरूपंवत्वादेरुपाधित्वम्। साध- नेनापि च विशेषणतया निवेयेन यदि केवलसाध्यव्या- पकं व्यवच्छंद्यं तदा तस्य व्यभिचारशङ्काधानक्षमस्या- प्युाधित्वं न स्थात् । अथ न किश्विद्यवच्छेदं तदा विशेषणत्व्ासिद्धिरेव। न हि प्रयोजनमात्राद्विशेषणम- र्थवद्भवति किन्तु किश्चिद्यवच्छेदादिति। अन्यथा श- रीर्यजन्यत्वमिव्राकर्तृकत्वे व्यक्तमसिद्धौ पर्य्यवस्येदिति। *अस्त्वति शात शाहाराजन्यश्यामत्वाभावा- र्कथमव्यापकत्वमित्यत आह * इन्द्रेति * इन्द्रनीलम- णौ इयामत्वसाध्यमस्ति नचापाधिित्यव्यापकत्वमि- त्यर्थः । इयामतामात्रस्य साध्यत्वाभावात्तत्रीपाध्य- भावो न दोषाय शरीरशयामत्वस्यव साध्यत्वात्तत्र प

अनुमानखण्डने उपाधिखण्डनम्। सर्वत्रोपाधिरस्त्येवेति शङ्कने शरीरेति# इद शाका- दित्वमिति यावत्। साध्यसाधनसम्बन्घस्यैव सोपा- धिकत्वं नतु साध्यत्वस्येतति परिहरतिनेति साध्य- साधनसम्बन्ध एवोपाधिर्वक्तव्यो न तु साध्येऽन्यथा हे- तोरप्रयोजकत्वासिद्डेव्पाप्तिनिश्चयो यो मैत्रतनयः स श्याम इत्येतावदूप इति स्पादेवाव्यापकत्वमित्य- र्थः । मैत्रननयत्वस्पेति शेषः। पुरुषश्यामत्वेन व्या प्यग्रहे मैत्रतनयत्वंस्य श्यामत्वमात्रप्रयोजकतया पु. रुषश्यामत्वामिद्धिंरित्यत आह * हेत्विति * हे- तुष्याप्त्या साध्यसामान्यसिद्धेहैतो: पक्षधकर्मतया सा- व्यविशेषस्य पक्षधर्म्मस्य सिद्धिरित्यभ्युपगमादन्यथा "विशेषेऽनुगमाभावः सामान्ये सिद्धसाध्यता। इस्यादिदोषदुष्टत्वान्न च नोऽनुमिति: प्रमा"। इति कथितदोषा निस्तारादित्यर्थः । पुरुषश्या- मत्वेन मैत्रतनयत्वव्याप्त्यभ्युपगमेपि नाननुगम- प्रसङ्गहतदेतत्पुरुषेति विशेषगाभावान्न च हेतोः पक्षधर्म्मवैयर्थ्य तद्षलादेव

त आह * अन्यथेति प्रतनयश्व हेतुपक्षधम्मेत्वयला देवै तत्पुरुषश्यामत्वसि- के: पुरुषेति विशेषर्ण व्यर्ध व्यभिचाराभाषा- दित्यर्थः । न वैयर्थ्य मैत्रतनयत्वं पुरुषसग्बन्धि त- स्सबन्धि च तन्मैत्रस्थकज्जलादि तत्सम्बन्धि तत्समवे- तश्यामलादीति परम्परासम्बन्धि श्यामलादिव्यव- कछेदकत्वातततपुरुषविशेषणस्पेति तम्राह पर-

७२०

म्परेनि परमपरया सम्बन्त्ि च ततजलादिलेपेन जायमानइयामलादि चेति तथोकं तह्यवच्छेदकतवे पुरुषनरिशेषणस्थेति सम्बन्धः । परम्परासम्बन्धिन: श्यामत्वस्थ व्यवच्छेदकं कथ स्थान्र कर्थं चित् तथा विधश्यामत्वमेव नास्ति तत्राह * संयुक्तेति * मैत्र- तनयेन संयुक्तो यः श्यामलपुरुष: तस्मिन्समवेत पच्छयामत्वं तत्परम्परया मैत्रतनयसम्बन्धीति यथा स श्याम इत्युक्ते कज्जलादिलेपनिमित्तश्यामतवेन सिद्धमाधनता तथा पुरुषविशेषणेऽपि परम्परासम्ब- न्धिपुरुषषश्याम्वेन सिड्साधनता स्यादिति तदर्म- पि विशेषणान्तरसुपादेयमति न कदायित्कोव्यविच्छेद इस्पर्थ:। इयामलादी त्यत्रादिपदेन पीतादि न गृहने किं तु रजलश्यामलापेचया श्यामलान्तरमेव स्वीक्रियते साध्यरूपे व्यापकत्वरं यदि तर्हि शाकादित्वस्यद्रनील- श्यामत्वे भावादव्यापकत्वं स्याददा तु साध्यसाधनस- म्बन्धव्यापकत्वं तदा ना व्यापकतादोषो यत्र मैत्रतनथ- त्वद्यामत्वसम्बन्धस्तव शाकादिजन्यत्वमपि तत्सम्भ- वादित्यत आहशन चंति#व्याप्सनिरुक्ती व्यापकत्वानि- रुक्तेशिति दूषणस्य कथितरवात् दूषणान्तरमाह #मेति# साचात्कृतिकरणत्व्रादेर्हैतोस्तजसादित्वे साध्ये उद्धूत- रूपत्वादेरुपाधित्वं मा भूदित्यन्वयः। चक्षुसतैजसं रूपा- दिपु रूपस्येव ग्राहकत्वात् दीपवदित्य त्रोद्धूतरूपस्वसुपा षि: स्यादूपस्पैय ग्राहकत्वस्य तैजसत्वसम्बन्धे सर्वत्र मावात्तया स्पर्शनेन्द्रियं वायवीयं स्पर्शादिषु स्पर्शस्यैव

अनुमानखण्डने उपाधिखण्डनम । ७२१

घ्राणं पार्थिवं गन्धादिषुगन्धस्यैव व्यक्षकत्वाड्िङ्रगुव दित्यत्ो दरृतगन्धत्वमुपाधिः स्यान्न चैतदिष्यते। च- क्षुरादेस्तैजसादित्वसिद्धेरतस्तस्योपाधित्वं मा भू- दिति साध्यसाधनसम्बन्धव्यापकत्वं साध्यव्या- पकत्वतनुर्न साध्यव्यापकत्वे तु नोद्भतरूपत्वादेरुपाधि- धित्वं ह्वणुके तैजसादित्वे सत्यप्युद्रूतरूपत्वाद्य- भावेनाव्यापकत्वादित्यर्थः। साध्यसाधनसम्बन्ध- व्यापक इत्यत्र सम्बन्धद्वारा निवेशनीयं यत्साध- नं तेन केवलसाध्यव्यापको व्यवच्छियते किं वा न कि शचिदिति विकल्प्य प्रथममपवदति साधनेति # अव्याप्त्या दूषयति #तदेति तस्य-केवलसाध्यव्या- पकस्थेति यावत्। अध्वरे पश्वालम्भोऽधर्मसाधनं हिंसा- स्वान्निषिद्धहिंसावदित्यत्र निषिद्धत्वमुपाधि:केवलसाध्य- व्यापकोऽन्यथा निषिद्धत्वेन परदारगमनादेरधर्मसाधन- त्वानुमानायोगादृतस्तस्य व्यभिचारशङ्कां साधनस्या- धातुं क्षमस्थाप्युपाधित्वं न स्यादित्यर्थः । द्वितीपमुद्ा- वयति#अथेति व्यर्थविशेषणासिद्धत्वं लक्षणस्थेति दूषयतति * तदेति * अव्यवच्छेदकतवेऽपि साधनव-

तथा भवत्येव विशेषणमित्यत आहन हीति # कुतस्तर्हि विशेषणार्थवत्वमित्यत आह *किन्त्वति सदष्ठान्तं विशेषणासिद्धिमुपपाद्यन्नुपसंहरति *श- रीरीति पृथिव्याद्यकर्तृकं शरीर्यजन्यत्वादात्मवदि- ति मीमांसकेनोक्तेऽजन्यत्वमेवाकर्नृत्वे प्रयोजकमि- त्युक्ते व्यभिचाराभावेन शरीरिविशेषणवैयर्थ्याद्ि- ९,१

७२२ खण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे शेषखासिडो हेतुर्यथा तथेदमपि लक्षणं हेतुविशे- पत्वादसिडौ -पर्यवस्येदित्यर्थः। बाघोन्नेयोपाधी

पकत्वमिति तदव्याप्तिरित्यपि द्रष्टव्यम्। एवमन्वयव्यतिरेक्यनुमान उद्गाव्यमानोपाधी ल- क्षणात्र्याप्तिमुरका केवलव्यतिरोकिहेतूपाधायपि ल- क्षणाव्याप्तिरित्याह। ५३४ केवलव्यतिरेकिहेतृपाधी लक्षणाव्यात्तिः। किञ्च आभामे व्यतिरोकिणि पक्षधर्म्महेतौ जीव- च्छरीरं पृथिव्याद्यष्टद्रव्यातिरिक्तानेकद्व्यवत् प्राणादिम- स्वादित्यादौ कथमिदमुपाधिलक्षणं व्यवस्थाप्यं न ह्याभा- से व्यनिरंक्यनुमानात्मनि यत्साध्यं तद्पाधिना व्याप्तमि- व्यते तस्य परािमनस्य क्वचित् मिद्धापत्तेः । व्यनिरे- कयोव्याप्तावुपाधिश्रेत् तर्हि व्यतिरंके यद्याप्यं तस्य व्या- प्य उपाधिरवश्यं मन्तव्योऽन्यथोपाधरन्व्रये साध्यान्व-

तथा उपाधेर्यदव्यापकं तद्व्यतिरेक उपाधेर्व्यतिरे- कस्य व्याप्यतया मन्तव्य इति परसाध्यापत्तिः । अस- मव्याप्ति कयोरन्वयव्याप्तिसाध्यसाधन भाववैपरीत्येन व्यति- रेकव्याप्तरिति। नच दोषान्तरमेव तर्हिं वाच्यमिति वाच्यम्। हेतो: पक्षधर्म्मत्वस्थितौ व्याप्तिक्षत्यर्थ त्वयोपा- ध्युपगमधौव्यात्।

अनुमानखण्डने उपाधिखण्डनम्। ७२३

• किं चेति * विपक्षवाधकतर्कहीनं केवलं व्य- तिरेक्याभास इष्यते। आभासेति विशेषणसुपाधे- रावश्यकत्वद्योतनाथ। स्वरपासिख्धत तत्परिहार इ- त्यपि न वक्तव्यमित्याह *पक्षेति तत्स्वरूपं दर्शयति जीववदिति इन्द्रियायतनं शरीरमिति लच्षयाच्- रीरमात्रपक्षीकरणे भागे बाधिततया तदाभासत्वमि- ति तद्यावर्त्तनाय जीववदित्युक्त्तम्। उपाधिव्यतिरेकेण नान्यो दोष: संम्भवतीति वक्तुं विशेषणप्रक्पः ।

षद्रव्याणि तदितिरिक्तानेकद्रव्यवदित. साध्यते। जीवच्छरीरमनेकद्रव्यवदित्युक्ते पृथिव्याथ्यनेकद्रव्य- सम्यन्धीति सिडसाधनं तद्यावृत्त्यर्थ पृथिव्या- दीति विशंषणम् - सात्मकत्वेन सिद्धसाधनं तदर्थमनकेति विशेषगम् । एकस्मिन् शरीरे भोक्तृनानात्वं दशमद्रव्यं वा सा- धयते। आदिपदेन भूः शशविषाणोल्लिखिता भूत्वा- व्वतिरेकेय गगनवदित्याभाससङ्ग्हः।अश्रोपाधिस्त्वया डवइयं वक्तव्यो Sन्यथा निरुपाधिसम्बन्धस्पाSडभास- स्वासिद्वेरेवं चान्वयव्याप्तावुपाधिरूपन्यस्पत उत व्यतिरेकव्याप्ताविति विकल्पाभिप्रायेण कथमित्या-

थम एव कल्पोऽस्त्वित्यत आह न हीति # व्यतिरेकीति विशेषणमसम्भवद्योतनाय। उपाधि- रिष्यते चेत्तेन व्यापं साध्यं किं नेष्यत इत्यत आह * सस्पेति पराभिमतस्य तस्य साध्यस्य कचि-

७२४ खण्डनखण्डसाधे प्रथमपेरिच्छेदे

रपचे सपक्षे वा सिद्धापत्तेर्यदि पच्तव्यतिरिके सा- ध्यमुपाधिव्याप्तमुच्यते तदा सपक्षभावात्केवलव्यति- रेकिव्याघात: यदि पच्ते तदोपाधेर्हेतुस्वरूपमात्रसम्ब- न्धितया व्यभिचाराधानासामर्थ्याभावात् हेतुदोष- स्वासम्भवेन सदनुमानत्वापसतिरित्यभिपायः। यत्पा-

ये युपाध्यसम्भवस्तर्हि व्यतिरेकव्याप्तावुपाधिक- ड्राय्यत इति द्वितीयं शङ्कते * व्यतीति य-

स्प्राणादिमदपि न भवति यथा लोष्टादीति व्यतिरे- कव्याप्तावभोगायतनत्वसुपाधिरुद्गाव्यते सर्वत्र व्याप्ता- वुपाधेर्व क्व्यत्वाद्यतिरेकव्याप्ी वैपरीत्येन साध्यव्या- पक उपाधिरित्यर्थः । परिहरति # तर्हीति * यद्ु- कसाध्यं न भवति तदुक्तसाधनमपि न भवतीति व्यतिरेके यत्पृथिव्याद्यषद्रव्यातिरिक्ानेकद्रव्यत्वा- भावरूपसाध्यासत्वं तद्यापं साधनाभावेन तस्य साध्याभावस्य उपाधिर्व्याप्यो मन्तव्यो यत्र यत्रो- पाधिस्तत्र तत्र पृथिव्याद्यषद्रव्यानिरिक्तानेकद्रव्य- त्वन्नास्तत्यिन्यथा साध्याभावाभावंऽप्युपाध्यनुवृत्ति: स्यादिति साधनव्यापकतवांशाभावप्रसङ्ग इत्यर्थः । अवश्यशव्दोपात्तां युक्तिमाह * अन्यथेति * उपा- धिर्व्याप्यतया यदि नेष्यते तर्थ्ुपाधेरन्वये सत्वे सा- थ्यान्वयापते: साध्यसत्वप्रसङ्गात्क चित् साध्याभा वाभावेऽप्युपाधिसत्वमन्तरेण तस्य व्यापकत्वाभा- वासिडे: साध्याभावाभाषश्र साध्यमेवंति क चित् साध्यसिद्धिरित्याशयः । इतिश्द उपाधेर्व्याप्य-

अनुमानखण्डने उपाधिखण्डनम। ७२५

त्वपतिपादनसमाप्तौ। यत्रोपाधिस्तत्र साध्यत्रास्तीति साध्या भावेनोपाधेरत्वयव्याप्त्यैव व्याप्यत्वन्न पुनः सा- ध्याभावोपाध्योरव्यतिरेकव्यासिरपीति न परसाध्यससि- द्विरित्याशश्माह *उपाधीति उपाधो भोगायतनत्वस्प व्यतिरेकव्याप्तेर्य्त्र साध्याभावो नास्ति तत्र भोगायतन- त्वं नास्तीत्येवं-रूपाया व्यतिरेकव्याप्तेरवश्यम्भावस्याय शयकत्वस्याभ्युपगन्तव्यतया साऽडवश्यकता वाऽन्वय-

नियमाच केवलान्वयित्यपि विपचस्य समर्थनीय- त्वादुपाधेर्यस्य यद्यापकं साध्याभावरूपतद्यतिरेक- स्तस्य साध्याभावस्य व्यतिरेकोऽभावः साध्यसत्वमे-

गायतनत्वस्य व्याप्यनया मन्तव्य इति कृत्वा पर- साध्यापत्ति: क चित्साध्यासत्वे व्यतिरेकानवधा-

व्यापकाभावो व्याप्याभाषव्याप्य इति नियमो ना- स्ति वस्तुत्थप्रमेयत्वयोर्व्यतिरेके व्यभिचारादत उपा- धेर्यध्यापकं तद्यतिरेक उपाधिव्यतिरेकस्य व्याप्य- तथा न मन्तव्य इस्यत आह #असमेसि समव्याप्तिक- पोरिदमेष साधनमिदमेव साध्यमिति नियमाभावात्तत्र व्यतिरेकेऽपि व्यापकनियमो माभूदथाऽप्यसमव्याप्ति- कथोर्डूमाध्यग्न्याघोरन्वये यः साध्यसाधनभावस्तैप- रीश्येन व्यतिरेकें साध्यसाधनभाषो पत्राग्यादिर्नास्ति तत्र धूमादिर्नास्ति इतिव्याप्ेरत्राऽपि भवितवयं व्याप- काभावस्य व्याप्यत्वेनेति भाव:। तर्हि व्यतिरेक्याभासे

७२६ खण्डनखण्डखाद्चे प्रथमेपरिच्छेदे

नोपाधिरच्यतेऽपितु दोषान्तरमेवोच्यत इन्यत आह * न चेंति# कुतो न वाच्यमित्यत आह * हेतोरिति *

धर्म्मत्वनिश्चये तस्य व्याप्तिहानिर्वक्तव्या सदर्थमुपाधि- रभ्युपगम्थत इति नियमादन्यथा व्याप्तिमतः पक्षध- मर्मस्य हेतोराभासत्वानुपपत्तरतिप्रसङ्गादित्यर्थः। एवमुपाध्यनिरूपणेन निरुपाधिक सम्बन्धरूपव्या- पत्यसिद्धिमभिधायाधुना तामुपेत्यापि दूषणमभिधत्ते ५३१ व्याप्तिसिद्धिमुपत्याऽपि दूषणमू। भवतुःवा या काचिद्व्याप्तिर्नाम तत्सत्त्व एवानु- मितिभावात् तस्याश्चानुमितेश्र व्याप्तिरेष्टव्या ततश्रा- SSतमाश्रयः । त्गदेचाऽननुगमाविनिगमौ स्यातामिति। भवत्विपि दोषं वक्तुं व्याप्त्यनुमि- स्योर्व्याप्तिमुपपादयति * तदिति * अग्निभाव एव धूमभाषात् धूमाग्न्योर्व्याप्तिरिष्टा तद्द्याप्ति- भाव एवानुमितिभावात्तयोरपि समानन्यायत्वादित्यर्थः । इष्यते चेल्लिङ्गलिद्गिनो- र्या व्याप्तिः सैव व्याप्त्यनुमित्योरुतान्येति वि- कल्प्याSSय्यमपवदृति * ततश्चेति * व्याप्यव्यापक- घोर्व्याप्त्याश्रयत्वाद्यासतर्व्यापकत्वे व्याप्यत्वे वा स्व- पमेव स्वाश्रय इति स्ववृस्यापात इत्यर्थः । द्वितीयं दू. षयति * तदिति *मम्बन्धस्य सजातीयसम्बन्धानाश्र- यत्वाद्विजातीयत्वसिद्धये भिन्नलक्षणं वाच्यमतश्च ल. क्षणाननुगमस्तथा का व्याप्तिरतुमानलक्षणान्तर्गता

अनुमानखण्डने पक्षधर्मताखण्डनम। ७२७

दित्यर्थः । व्याप्तिः पक्षधर्म्मता चानुमित्युत्पत्तेरङ्ग तत्र उ्याप्तिरखरडीदानीं पक्षधर्म्मतां खण्डयितुं स्छलशु- द्विं विधत्ते। ५३६ पक्षधर्मताखण्डनम्। व्याप्तिपक्षधर्म्मते अनुमितिं भात्यत इति वदन्ति। कश्चायं पक्षो नाम यद्धर्म्मत्व्रं पक्षचर्मत्वम् । सिषाधयि- षितधर्मा धर्मीति चेन्न। सिषाधयिषा हि गनिपिपादयिषा वा स्यात् प्रतिपित्सा वा। आद्ये स्वार्थानुंमित्यनुदय- प्रसङ्ग: । द्वितीये चासुरभिगन्धानुमेयकृत्सितरसवि- षयस्वार्थानुमित्यनुक्यप्रसङ्ग: । व्याप्तीतिभावयतो भवन्तीमुत्पादपतः।षदृन्ति तार्कि का: पक्षानिर्णयन पक्षधर्म्मताSनिश्चं वकतुं पक्षं विकल्प- यतिकश्चेतिसिषाधयिषितधर्म्मा धर्मी पक्ष उतानष- धारित्धर्मा धर्म्मीति विकल्पार्थः।पक्षविकल्पस्याSडकस्मि- कत्वपरिहवारायाहयदिति#आययं कल्पमधलम्बते *सि- षाधयिषितति साधयितुमिष्टो धर्म्मो यस्यधर्मिण: स सिषाधयिषितधर्मा धर्मी। पक्ष इत्युक्ते सप चेऽतिव्याप्ति:

सिषापयिषितधम्मेत्युक्ते धर्म्मिविशिष्टस्य पक्षत्वं स्या- दृतश्चासम्भवः साध्यस्य पक्ततृत्तित्वेन तस्यान्त: स्वदृत्यापातात्तद्यावृत्त्यर्थमाह धर्म्मीति विशेष्यांश

७२८ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

इत्यर्थः। विशेषणासिख्या विशिष्टलक्षणासिद्धिरिति- परिहरति नेति तदुपपादनाय विकल्पयति सिषाधयिषेतिप्रतिपाद्यितुमिच्छा प्रतिपत्तुमिच्छा वेति विकसपार्थः।प्रथमं प्रतिक्षिपति"आध्इतिस्वा- र्धानुमाने प्रतिपादनरहित प्रतिपिपादयिषाया अभा- वेन कधितपक्षाभावाडेतांराश्रयासिद्तया स्वार्था- नुमानोच्छेदप्रसङ्गात्तत्र लक्षणाव्याप्तिरित्याशयः । द्वितीयं दूषयति द्वितीय इति *असुरभिगन्ध एवासा- वनुमेयश्चेत्यसुरभिगन्धानुमेय: स च कुत्सितरसश्चासु- रभिगन्धानुमेयकुत्सितरसी तद्विषयेति विग्राह्म्। वि- मतोऽ सुरभिगन्धः क्िन्नतवात्सम्प्तिपत्रयत् विमतः कुत्मितरसो Sसुरभिगन्धत्वात् शुक्तादिवदिति स्वा- र्धानुमित्यनुदयप्रसङ्ग इत्पर्थ: # द्वितीयं विकल्पं दृषयति म ५३७ द्वितीयविकल्पनिरासः। न चानवधारितधर्मा धर्मी पक्षः। हेतुमत्तयाऽप्यन- नवधारणेऽनुमानोदयनिदानभावासम्भवात अवधारणे- चानवधारितधर्मत्त्वानुपपत्ते: ।

नचति पूर्ववद्धिशेषणकृत्यम्। अनवधारितो हेतु लक्षणो धर्म्मो यस्थ स पक्ष उतानवधारित हेतुविषयधर्मा घस्य स इति विकल्प्य प्रथमं दूषयति * हेत्विति*नि- दानभावां निदानत्वम्। हेतोः पक्षधर्म्मतया Sनिश्चये

मनुमानखण्डने पक्षधर्मताखण्डनम। ७२९.

स्थर्थः। दृषयान्तरमाह *अनवधारणे चेति धर्म्मानव- धारणे तब्िशिष्टघर्म्मणोऽप्यवधारणासम्भवेन पक्षा-

चानवधारिनरूपनया धर्म्मस्य निश्चितत्वात्तिशिष्ट- पक्षसिद्धिरिति वाच्यम् । अनिश्चितरूपेण निश्चित- मित्युक्तौ निश्चितभावाभावयोरेकोपाधी व्याघाता- पातात्। द्वितीयं कल्पं दूषयति। ५३८ द्वितीयकल्पनिरासः। नचाऽनवधारितहेतुविषयधर्मा धर्मी पक्ष:, तथाहि- केनानत्रधारितधर्मा न तावदनुमानप्रयोक्रा स्वयमज्ञा- ते परं प्रत्यप्रयोगात्। प्रतिवादिनेति चेन्न। प्रतिवादिवि- ते ह्यर्थे वादितया परस्परविद्योत्कर्षापकर्षनिरूपणार्थम- नुमानदर्शनात्। न चेतिहेतुविषयः साध्यमनवधारितसाध्यध्म्मे- ति यावत्। अनवधारितसाध्यविशिष्टपक्षस्यासम्भ- वमुपपाद्यति तथा हीति हेतुविषयस्थानवधारित- त्वमनुमानप्रयोकत्ता प्रतिवादिना वेति विकल्पयति * केनेति * प्राथमिकत्वादनुमानप्रयोक्केति प्रथमकल्पमा- शझाह * न तावदिति * स्वेनानवधारितस्य परं प्रति प्रमाणेन प्रतिपादयितुमशक्यत्वात् सन्देहविषयस्य प्रमाणस्य व्याघातात्तथाऽSपस्य स्वनिश्चितार्थस्यैव परं प्रति प्रतिपादकत्वादित्यर्थः।द्वितीयं शङ्कते * प्रतीति* ९२

७३० लण्डनखण्डखादे प्रथमेपरिच्छंदे

अव्याप्त्यैव दूषगति नेति * सह श्रोत्रो: परस्पर विद्योत् फर्षापकर्षनिरूपदार्थ प्रतिवादित्वं विहाय केव- लवादितयाऽनुमानप्रयोगो दृश्यते तत्र प्रतिवादिना-

पि दूषक एव प्रतिवादीति वचनीयं केवलमा- त्मविद्योत्कर्षानिश्चयफलतया तत्वनिर्णयविजयफल- कामित्वाभावासत्कामितया दूषकस्यैव प्रतिवादि- रवात्। एवं वाद्यपि तत्र न स्यादिति चेन्न, स्यान्नाम न हि वयं तत्र वादिसमर्थनाय प्रवृत्ता इति न किश्चि दषचम्। दोषान्तर भाषितुं प्रकारान्तरेण विकल्पयति। ५३९ प्रकाराम्तरेण विक्रल्प्य दोषः । तथाऽनवधारणं यत्किश्चिद्धंतुविषयधर्मगोचरं वादि- प्रयोक्तव्यहेतुविषयगोचरं वा। न तावदाद्ः अभिम- ववनिश्चयदशायामपि तत्तदेतुविषयबहुतरापरधर्मीनवधार- णात् धूमं प्रति पर्वतस्य पक्षत्वप्रसङ्गात्। न द्वि- तीयः तथापि तत्र प्रसङ्गात्। तद्धेतूनामपि वादिप्रयोज्य- तवात्। असाधारणविव्रक्षायाश्चाननुगमात्। इतरेतराश्रय- दोषाच्। पक्षधर्मत्वंन हेतुत्वनिरूपणात्। व्याप्तपक्षधर्म- त्वस्याहेतुत्वात्। हेतुना च पक्षनिरूपणात्। स्वार्थानुमा- ने च हतारप्रयोज्यत्वात् पक्षाभावेनानुमानानुदयप्रम- (१) रवस्य हंतुत्त्वादिति का० मु० पु० पा०।

मनुमानखण्डने पक्षघर्मतालण्डनम। ७११

झ्ात्। विरुद्वहेतौ पक्षेस्याभासत्त्रप्रसङ्गात् तत्र साध्य- स्य तद्धेतुविषयत्वाभावात् हेतोरवे च साध्यविपरीत- व्याप्तया दुष्टत्वात्। तथेति कस्मिन्सति किं स्थादित्यत आह नेति कुन इत्यत आह अग्निमश्वेति*अग्निमान्पर्वतो धूम- वत्वादित्यनुमानेन पर्वतस्याऽग्निमत्वनिश्चयकालेऽपि

र्मस्य पर्वतेऽनवधारणात्पर्वतस्य धूमं प्रति पक्षत्वं प्रसज्येत न घ सदिष्यते सन्दिग्धान्नित्वस्पैव धूर्म प्रति पक्षत्वादित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । अस्तु तर्हि दवि- तीगस्त्राह * नंति कुत इत्यत आह * तथापी- ति तत्प्रसङ्गमुपपाद्यति तदिति तेर्षां कृम- कत्वादिहेतूनामपि वादिप्रयोज्यत्वासद्विषयानित्या-

तस्थ धूमं प्रति स एय पक्षर्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । वा-

मत्वं प्रति पर्वतस्य पक्षत्व्रमतो नातिव्याप्तिरित्यत आह असाधारणति नकेवलमव्याप्त्यादि- रसम्भवोऽपीत्याह इतरेति # कुत इतरेराश्रयत्वं तत्राह* पक्षेति * ग्याप्यत्वं हेतुत्वं तब व्याप्ति- तः पक्चधर्म्माधिकरयात्वमात्रेण भवतीति न पक्षधर्म- त्वापेच्ेत्यत आहव्याप्तेति* सिद्धस्यैव हेतुत्थाद्याप्त- (१) चपक्षधर्मत्वाभावप्रसङ्गात का० मु० पु० पा०। पक्ष- श्वासरुषप्रसङ्गात पु० पा०।

७३२ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

स्वपक्षधर्म्मत्वाभ्यां प्रमितस्यैव सिद्धत्वात्पक्षधर्मतापे- क्षेत्यर्थः। हेतोः पचधर्मत्वापेक्षायामपि पक्षस्य हेत्वन- पेचत्वान्नेतरेतराश्रयस्तत्राह * हेतुनेति * हेतुविषया- नवधारितधर्मवान्पच इति लक्षणादित्यर्थः । अव्या- पश्यन्तरमाह * स्वेति * स्वार्थानुमाने हेतोर्वादि- ना प्रयोक्तव्यत्वाभावादुक्तलक्षणस्य तव्ाव्याप्तिरित्या- शयः। कि च अनित्यः परमाणुर्वायवीयो नीरूपद्र- व्यत्वादित्यत्र वायवीयपरमागोरनीरूपद्रव्यत्वविरु- डहेतुविषयधर्मानवधारणाभावात् पक्षत्वत्न स्या- दित्याह * विरुद्धेति कुत इत्यत आह तत्रेति # अनित्यत्वस्य नीरूपद्रव्यत्वहेतुविषयत्वाभावादि- त्यर्थः । प्रदर्शितानुमानस्याभासत्वोपपततौ न पच- स्याप्याभासत्वं कल्पनीयं गौरवादित्यर्थः । उक्तदूषणं पक्षान्तरेऽप्यतिदिशति। ५४० दूषणातिदेशः । एतेन सन्दिग्धसाध्यधर्माधर्मी पक्षः साध्यत्वश्च स्वपरा- र्थानुमानसाधारणमुत्पाद्यज्ञानत्वमिति निरस्तम्। * ऐतेनेति * एतेन निरस्तमिति सम्बन्धः । कि- मिदं साध्यत्वं प्रतिपिपादयिषितत्वं प्रतिपित्सितत्वं वाऽडये स्वार्थानुमानाव्याप्ति: द्वितीये परार्थानुमाना- व्याप्तिरित्यत उक्तं *साध्यत्वं चेति वादिप्रयोक्तव्यहे- तूत्पाद्यज्ञानत्वमुत हेतुमात्रोत्पाद्यज्ञानत्वमुत वा-

त्वनिश्चयद्शायामपि पर्वतस्याग्निमत्वं प्रति पक्च-

अनुमानखण्डने पक्षधर्मताखण्डनम। ७३३

त्वप्रसङ्ग: तृतीयेऽननुगम इत्येतेनेत्यर्थः । एवं पचानिरुत्त्या पच्तधर्म्मताऽनिरुक्तिमापाद्य स. म्प्रति पच्तधर्म्मता स्वरूपमेव निरसितुं परौत्या पक्षकु- पगछति। ५४१ पक्षधर्मता निरासः। भवतु वायः कश्चन पक्षः केयं पक्षधर्मता । पक्षा- श्रिततेति चेन्न। नैयायिकादीन् प्रति प्रमेयत्त्वस्याहेतत्त्व- प्रसङ्गात्। विषयविषयिभावस्य ज्ञेयज्ञानस्वरूपातिरि- क्तस्यानङ्गीकारात्। तयोक्ष ज्ञेयाश्रितत्त्वायोगात्। भवत्विति एवं पक्षमुपेत्य पृच्छतिकेतिपचाश्रि- तता व्याप्यस्य सामर्थ्य वा सेति पृच्छार्थः। प्रथमं शङ्कते पक्षेतिआशश्रिततेत्युक्ते रूपाध्याश्रिततायामतिव्या- प्निस्तन्निरासायोक्तं पक्षेति। नेदं पक्षधर्मतालचणं पक्षा- व्यापकत्वादिति दूषयति * नेति आदिपदेन वैशे- षिकादय उपादीयन्ते। व्यक्तिरभिधेया प्रमेयत्वादा- कृतिवदित्यत्र प्रमेयत्वस्य हेतुत्वं न स्यात्पचाश्रितत्वा- भावादित्यर्थः । हेतुत्वाविशेषात्प्रमेयत्वमपि घूमादि- वत्पक्षाश्रितमिति तत्राह * विषयेति * प्रमा- विषयः प्रमेयमिति लक्षणाभिधानात्प्रमाविषय- स्वमेव प्रमयत्वं प्रमाप्रमेथयोः स्वरूपमेव विष- यविषधिभावस्य स्वभावसम्बन्धत्वोपगमादित्यर्थः । ज्ञानज्ञेयस्वरूपस्यैव तस्य पक्षाश्रितत्वं कित्र स्या- त्तत्राह तयोश्रेति * ज्ञानस्यात्मगुगत्वात् ज्ञे- याश्रितरवायोगात् ज्ञयस्य स्वदृत्यापातेन तद्पो-

७३४ खण्डनखण्डखाद्ये प्रथमेपरिच्छेदे

गादिति भाव:। व्याप्यस्य सामर्थ्य पचधर्म्मतेति द्वितीयं शङकते ५४२ द्वितीयविकल्पनिरासः। प्रती्ति व्याप्तिबलेन सामान्यतो व्यापकावगाहनप्रवृत्तां विशेषमादाय परं पय्यवसाययितुं व्याप्यस्य सामर्थ्य सेति चेन्न। तस्याः सामान्यविषयाया अनुपपत्तेरसिद्धेर्व्याप्ति- वत्सम्भतात् अनुपपत्तित्वे व्याप्त्यनुप्रवेशात् अधिकवि- षयाकाङ्गित्वे विरम्य व्यापरापत्ते: मानान्तरत्वापत्तेर्व्वा।

या च यदि साध्यव्यक्तिभदः सिद्धेत् तर्ह्यनुमाय तां प्रत्यक्षेण पश्यन् पुंशव्दात् पुरुषमनुमाय प्रत्यक्षेण पुरुषद्वयदर्शने तद्विशेषासंशयी स्यात्। प्राग्विशेषाद- र्शनात्तथा स्यादिति चेन्न। पश्रात्तत्र तद्दर्शित्तान्न संश- यीतेति। * प्रतीति * व्याप्तिबलेन सामान्यतो व्या- पकावगाहनप्रयुक्तां प्रतीतिमादाय विशेषं पर्य- वसाययतुं व्याप्यस्य सामर्थ्य सा पक्षधर्म्मतेत्यन्व- यः। यदा सामान्यतो व्यापकावगाह्नप्रयुक्तां प्रतीतिं विशेषमादाय सामान्गं पर्यवसाययितुं व्याप्यस्य सा. मर्थ्य सेत्यन्वयः। परं-केवलं। सामर्थ्यमनुपपच्या क्षेपक- ववशक्तिविशेषमनुपादाय सामान्यापर्यतसानं त्वनुप- १ पुरुषानुमायी इति का० मु० पु० पा०।

अनुमानखण्डने पक्षधर्मताखण्डनम्। ७३५

पत्तिः।असम्भवेनैतद्दूषयतिनेति यो धूमवान् सोऽ- ग्निमानिति व्याप्तिषललभ्यव्यापकसामान्यप्रतीतेर्षि- शेषविषयत्वं विनाऽनुपपत्तेरसिद्धे्व्याप्यस्य विशेषा- घेपकत्वसामर्थ्यत्र पक्षधर्मतेत्यर्थः।सामान्यस्य प्रतीतौ विशेषपरतन्त्रत्वाद्विशेषविषयत्वमन्तरेण सामान्य- प्रतीतिरनुपपन्नेत्यत आह व्याप्ीति * धूमाग्न्या-

म्बन्धरूपा व्याप्तिर्यथा सम्भवति तद्वदित्यर्थः।यदा यो धूमवान्सो Sग्निमानिति व्याप्तिग्रहणकाले यथा व्या- प्यव्यापकयोः सामान्येनैघ प्रतीतिविशेषे Sनुगमाभा- वेन सामान्योपाधौ तद्रहादेवमिहापीत्यर्थः । उक्तम- र्थे व्यतिरेकदण्डं दर्शयन् दृढीकरोति* अनुपपत्तित्व इति * उपपत्तिरन्न विद्यते यस्या: साऽनुपपत्तिस्तथात्वे व्याप्तिग्रहणकाले व्यापकसामान्यप्रतीती तद्िशेषा- नुप्रवेश: एवं च कतिपयविशेषानुप्रवशेऽननुगमोऽशे. षविशेषानुपवेशे सर्वज्ञतापत्तिरतुमानोच्छेदश्व व्याप्ति-

ति पाठे व्यापप्तिग्रहे व्यापकसामान्यं यत्र प्रमीयेत तत्र विशेषास्फुरणादतो व्याप्तिसिद्धिरित्यर्थः । व्या-

ना Sनुपपत्यभावे Sप्यधिकविषयाकाद्गित्वमस्तीद मे- वापर्यवसानमित्यत आह *अधिकेतिव्याप्तिसिद्धि- सामान्यप्रतीतेरेवाधिकाकाङ्गाऽन्यस्या वा, आध्येप्रथमं सामान्यव्यापारःपश्चात्कृतोऽधिकविषय इति जन्ममा- १ व्याप्त्यसिद्धिरित्यर्थइति पु० पा०।

७३: खण्डनखण्डंखाघे प्रथमेपरिच्छेदे

प्रव्यापाराया ुद्धेर्विरम्य व्यापारापस्तेरित्यर्थः। यद- न्यस्यास्तत्राह *मानेतिव्याप्तिबलसिडसामान्यज्ञान- मेकमपरं पचधर्मतासिड्विशेषविषयं मानमिति माना- न्तरापत्तिरित्यर्थः । सामान्यप्रतीतेर्न्नानुपपत्तिर्येनोक्त दोष: किं तु विशेषविषयायाः पर्वतनिष्ठत्वादिषि- शेषान्तरमन्तरेणानुपपत्ति: सा व्याप्यस्य सामर्थ्य प- क्षधर्मतेत्यत आह विशेषेति * अनवस्थानादि- त्यर्थः। व्यापकसामान्यस्य व्याप्तिसिद्धत्वात् व्याप्य- स्य पक्षधर्मतया व्यापकविशेषः सिद्धतीति वाच्यं तत्र दषएमाह पक्षेति तर्वनुमाय प्रत्यक्षेण तामनुमिता व्यक्तिं पशयन् तद्विशेषासंशयी स्यादि- त्यन्वयः। तथा संशय एव नास्तीत्यत आह * पुंश-

दभ्यन्तरे पुरुषार्थाऽनुमायी भवति अयं शब्द: पुरुष- विनिर्गत: शब्दविशेषत्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति स पुरु- षानुमायी पश्चात्तत्र च पुरुष द्यदर्शने अयं मयाऽनुमितो 5यं वेति तद्विषयसंशयो न स्यादनुमानतस्तद्िशेषद- र्शनाद्रवति चातो न पक्षधर्मतया साध्यव्यक्तिभेदसि- डिरित्यर्थः । यद्प्यनुमानतः प्राग्विशेषो दष्टस्तथाS- पि प्रत्यक्षतस्तदर्शनं नास्ति परोक्षं च विशेषदर्श- नं नापरोचसंशयनिवर्त्तकमिति शङ्कते * प्रागिति अनुमितस्यैव विशेषस्यव पश्चात् प्रत्यक्षत उपलम्भान्न संशयं कुर्यादिति परिहरति* नेति * अनुमानन्न- सामान्य प्रमाणमन्यत एव तत्सिडेननापि विशेषे त- त्प्रत्यायनसामर्थ्याभावादतः कल्पितमेव ततप्रामा-

उपमानखण्डने साहश्यज्ञानस्योपमानस्वखण्डनम्। ७३७

ण्यमित्यभिसन्धिः। इति शब्द: समापौ। । इत्यनुमानखरडनम् ।

अनुमानानिरुत्त्याऽनुमेयस्यानिर्वचनीयस्य सि- द्वेर्स्न तेनावैतव्याकोप इति प्रत्यपीपद्दिदानीं पुनरे- तस्पैय द्रढिम्ने उपमानलक्षणं क्रमप्राप्ं खण्डयितुमुप- क्रमते। ५४३ उपमानखण्डनम्। उपमानमपि किमुच्यते। सादृश्यज्ञानमपमानमित्ये- के। तन्न। स्मृतावषि प्रसङ्गात। अनुभवं इत्यभिधाने च सदशाविमावितीन्द्रियजेऽपि प्रसङ्गात्। सोऽपि ग- वयो गव्रा सदृशो गतरयत्वात गवयान्तरवदित्यनुमान- स्यापि तत्त्वापत्तेः । एवमाप्तोक्तिजेऽपि। *उपमानमितिकिमःप्रइने आक्षेपे च साधारण्या- दाक्षिप्तमपि पृष्ठं मत्वोत्तरमाह *सादृश्येति ज्ञान-

• सादृश्यति तावत्युक्ते तत्रैवातिव्याप्तिपरिहाराय ज्ञानमिति विशेषणम्। एके मीमांसकैकदेशिनः।यथाश्रु- तमवेदं न लक्षणमतिव्याप्ेरिति दूषयति * तन्नेति * सादृश्यमिति सादश्यविषयिगी स्मृतिःसा नोपमिति- करणं तदनन्तरमेवानुभवान्तरादर्शनान्नाप्युपमिति: समृ- तेरप्रमात्वादित्यतिव्याप्तिरित्याशयः । अपिश्दात्सा- दृशयसंशयविपर्यययोरतिव्यातिं समुचिनोति। साडश्या- ९३

७३८ खण्डनखण्डसाधे प्रथमेपरिच्छेदे

नुभव उपमितिरिति ब्रूमो नात: स्मृतावतिप्रसक्ति- रनापि तत्संशयादौ,यथार्थत्वविशेषणस्य विवच्ितत्वा- दित्याशक्काह* अनुभव इति # इमौ भिन्नानिति संयुक्तसमवायादिना भेदानुभव इवेमौ घटौ सदशा- विति संयुक्तसमवायादेव साद्याऽनुभवो भवति साशयस्यावयवगुणानां भूयसां साम्यस्यान्यस्य वा विश्रक्षितत्वादित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः। प्रत्यक्षान्यत्वे सति सादृश्यानुभवो यथार्थ उपमितिर्विवक्षित इति चेत्ततराह सोऽपीति तन्वापत्ते :- उपमिति- त्वापत्तेरिति यावत् । अतिव्याप्तिस्थलान्तरमाह # एवमिति गोसदृशो गवय इत्याप्तवचनजनितोऽनु- भवः सादृशयविषयो भवति न तत्र संज्ञासंजिसम्ब-

उपमानशब्दस्य करणे भावे च साधारण्यात् द्वधा विकल्पयनि दोषान्तरं भाषितुम्। ५४४ विकल्पदूयनिरासः।

कि श्चोपमितिलक्षणमिद मुपमिति करणलक्षणं वा स्या- त। नादः सादृश्यस्योपमेयत्वापत्तेः । सदृशे चोषमेय- व्यवहारांडस्ति चन्द्रोपमेयं मुखमित्यादि। सदशमितिः से- ति चन्न। अक्षादिकरणासम्भवे तदुदाहरणासिद्धेः। नापि द्वितीयः। सादृश्यज्ञानस्य सर्वस्यासम्भत्प्रमाणा- न्तरव्यापारफलजनकताया दर्शयितुमशक्यत्वात। *किश्रेति उपमितिरुपमानमिति भाषव्युत्पत्यो-

उपमानखण्डने विकल्पद्वयनिरास:। ७३९

पमितिरेवोच्गत उतोपमीयतेऽनेनेति करणव्युत्पश्यो- पमितिकरणमित्यर्थः । कस्मिन्सति किं स्यादित्यत आहनेति* कुत इत्यत आह *मादृश्यस्ेति सा- दृश्यमप्युपमेयं तेन नानिष्टापत्तिरित्यत आह # सदशे चेति सत्यं सादृडयमप्युपमेयं न तन्मात्रं

त्पर्थ: । तदुदाइरणनिष्ठं दर्शयति * चन्द्रेति # करि- पुष्करोपमेय: कर इत्यादि। शोगो धावतीति शोणा- श्वधावनवत् साहशयज्ञानमिति सदशज्ञानं लक्षण- या विवक्षितं नातोऽतिप्रसङ्ग इति शङ्कते. सदशेति स्मृत्यपोहार्थ प्रमितिग्रहणम्। असम्भवैनैतत् दूषयति *नेति अक्षाददिजन्यकुम्भाद्यनुभवेभ्यो मानान्तरसुप- मानमिच्छता पत्राचादीनि करणानि न सम्भवन्ति तत्र कारणान्तरादुत्पद्यमाना सदशमितिरुदाहरणीया न चोदाहर्तु शक्या सर्वत्र सदशज्ञानेऽ्रक्षादिसम्भवा- दित्यसम्भवि लक्षणमित्यर्थः। सादृशयज्ञानमुपमिति- करणलक्षणमिति द्वितीयं दूषयति नापीति # कुत इत्यत आह सादृश्येति * न सम्भवति प्रमाण- न्तराणां व्यापारो यस्मित् फले तद्सम्भवत्प्रमाणा- न्तरव्यापारफलं तज्जनकतया । नच सादृश्यव्यवहारस्त- त्फलं सम्यगनुभवस्यैव प्रमाणफलत्वात्।न च साइ्शया- नुभवस्तत्फलं तस्य प्रत्यक्षादिनैव सिद्धे:।नापि साटश्या- नुभव एव करणफलयोरेकत्वायोगात्। नापि संज्ञासंजञि- सम्बन्धपरिच्छेदस्तत्फलं दृष्टगोररण्यंगतस्थानिदेशक- वाक्यं श्रुतवतोऽयं गवयसंज्ञाऽन्यथा गोसादृशयानुपप-

सेरित्यर्थापरयैव तर्सिकेरिति लक्षणासिधिरित्य- मिसन्धि:। रकि व साधश्यं ज्ञानस्योपलक्षयं विशेषणं वा, आये सादृश्यस्योपलक्षणतया लक्षणबहिर्भावेन ज्ञान- मात्रस्यातिव्याप्नेर्विशेषणत्वे सादश्यस्य प्रतिव्यक्ति व्यावत्या तद्विशिष्टलक्षणस्थापि व्यादटत्या Sव्यापकते- स्यभिसन्धायाह। ५४५ साहश्यस्य विशेषणत्वे उपलक्षणत्वे च दोषः । नच सादृश्यमेकमनुगतमस्ति। मुखसादृश्यस्य हस्त- सादृश्यस्य च भेदेनैवोपलम्भात्। नच सादृश्यरूप्त्त्वम- नुगतं तेष्वपीत्यदोषः। तथापि सादृदयेन सह साह- श्येऽनेकस्थत्वादौ सादृश्यरूपत्वाश्रिते सादृश्यरूपत्वस्या- श्रयणाभ्युपगमे परस्पराश्रयभावोऽनभ्युपगमे वाऽननुग- मः । तयोः सादृश्यानभ्युपगमे वाऽन्यत्रापि तथापत्तिः । किश्च वैधर्म्यप्रतीतेरपि प्रमाणान्तरत्वमेवं स्यादविशेषा- त्। एवमेत्राभ्युपगम च परिगणितप्रमाणाधिक्यप्रसङ्गो वा सादृश्यबुद्धरपि वा परिगणितेष्वेवान्तर्भावः स्यादिति। * न चेति कुत इत्यत आह मुखेति मुखस्य सन्द्रसाशयं दीप्तिमत्वं हस्तकरिपुष्करसादशयं दीर्घ- त्वे सति क्रमतनुत्वमिति भेदोपलम्भादित्यर्थः। यथपि सादृश्यव्यक्तयो भिन्नास्तथाऽपि तासु सादृश्यरूप- स्वमनुगतमेकमास्ति तद्टपाधौ लक्षणकरणान्नातिव्या-

उपमानखण्डने साहश्यस्य विशेषणरयोपलक्षणस्वयोरदोपः। ७४१

गतेर्ज्ञातात्मेति लक्षणकरयं इत्यत आह न चति # कथमित्यत आह तथा हीति * सादृश्यरूपत्वस्थ सादृश्येन सह सादशयमस्ति अनेकस्थत्वादिसाहडय-

त्वादादिपदेन ज्ञेयत्वादि वर्तते तस्मिँश्च सादृइयरूपत्वा- श्रिते सादृश्येऽनेकस्थत्वादी सादृशयरूपत्वस्याश्रयभा- वोऽभ्युपगम्यते न वा, आद्यो यद्यभ्युपगम्पते ता्हि मा- दृश्यरूपेऽनेकस्थत्वादि वर्त्तते तस्मिंश्र सादश्यरू- पत्वमिति परस्पराश्रयत्वान्नैकस्थापि सिद्धिरित्यर्थः । यदनेकस्थत्वादे: सादृइयरूपत्वं प्रति आश्रयभावो नाभ्युपगम्यते तत्राह अनभ्युपगमेति मर्वसादश्यपु सादृशयरूपत्वस्येति शेष:। सादशयेन सादूयरूपत्वस्य सादृश्यमेव नास्तीति नोक्तोपालम्भ इत्यत आह * तथोरिति तयोः सादडयसादृश्यरूपत्वगो: साह- इयानुपगमेऽन्यत्रापि मुखचन्द्रयोरपि सादश्याभावाप- त्तिस्तदभावे Sपि सादृश्यव्यवहारोपपत्तेरि हैवेत्यर्थः । सादश्यज्ञानस्य प्रत्यचादिभ्यः प्रमाणान्तरत्वे वैधर्म्य- ज्ञानमपि तेभ्यः प्रमाणान्तरं स्थादित्यतिप्रसङ्ेनापि लक्षणासिद्धिमभिसन्धायाह * किं चेति * कुत इसत आह अविशेषादिति साधर्म्यपतीतिः प्रमाण- न्तरं न वैधम्मर्यप्रतीतिरिति विशेषाभावादित्यर्थः। "प्रमाणवत्वादायातः प्रवाहः केन वार्यत"। इति तदप्युपेयत इत्यत आह एवमिति* प. रिगणितानि चत्वारि पञ्च वा प्रमाणानि तेभ्य आ-

७४२ खण्डनखण्डखाघे प्रथमेपरिच्छेदे

धिक्यप्रसङ्ग इति यावत्। यदुक्तदोषभयादैधम्मर्य- प्रतीते: प्रत्यचाद्यन्तर्भावस्तताह* सादृश्येति इति शह्धो लक्षणखण्डनसमाप्तौ । इदानीं मीमांसकाभिमतसुपमानलच्तणं पराचष्टे। ५४६ मीमांसकोक्तोपमानलक्षणनिरास:। अप्रतीयमानस्य प्रतीयमानेन सह सादृश्यप्रमितिरु- पमानमित्यपि न । आप्तवाक्यादपि तथा प्रमितेः। * अप्रतीयमानेति अप्रतीयमानस्य गोः प्रती- यमानेन गवयेन सह सादृश्यपमिति: सोपमितिरिति तत्करणं चोपमान सेव वा 5स्मृत्या्यपोहाय प्मिति विशेषणम्।अनुमाद्यपोहार्थ सादृश्यविशेषणम्। साद- इयप्रमितिरुपमानमित्युक्ते इमौ सदशावितीन्द्रिय- जायामतिव्याप्तिस्तव्निरासायाह * अप्रतीयमानस्ये- ति अप्रत्यच्स्येत्यर्थः । सादृशयधर्मितया तस्यापि परोक्षप्रतीतेः। कनेति साकाङ्क्षतयाSSनर्थक्यपरिहा- रायोक्तं प्रतीयमानेनंति। कुत इत्यत आह *आप्नेति# नागरिकं प्रत्यारण्यकस्थासस्य वाक्यं त्वदीयंगवा स- दशोऽसावरण्यगतो गवय इति तस्मादप्यप्रतीयमा- नगवा प्रतीयमानस्य गवयस्य सादड्यप्रमितिरुत्प- वत इति तत्रातिव्याप्ेरित्यर्थ: । आप्तवाक्याजन्यत्वं सत्युक्तविशेषयसुपमानमिति लक्षगं विशिंषन्नाशङ्कते ५४७ मीमांसकोक्तल्वक्षणदूषणम्। यत्र तद्यापारोनास्तीति चन्न। स चायञच अ-

उपमानखण्डने मीमांसकोक्तलक्षणनिरासः। ७४३

भिन्नावितिवत सचायञ्च सदशावरिति पूर्व्वप्रतीतस्य प्रतीयमानेन सहैवैन्द्रियकसादृश्यप्रतीतावपि प्रसङ्गा- त। इन्द्रियासम्पृक्तस्येतिचंन्नप्रत्यक्षतो गोगवयसा- शयं प्रतीत्य सादपि च गौ गत्रयेन सदृशी गोत्वादि- यमिवेत्यनुमितावपि प्रसङ्गात्। अलिङ्गजापीति चे- न्र। नन्ववं प्रत्यक्षानुमानशब्दानुत्थत्वे सतीत्युक्तं स्यात। तथा च विशेषणमेत्र समर्थमित्यप्रती- यमानस्येत्यादि व्यर्थम्। नोपदेयमेव पदान्तरमिति चेन्न। अर्थापत्तेरवश्यं सम्भातू। तेन सार्द्वमेंतत्सादृश्य स्यानेन सार्द्व तत्सादृश्यव्यतिरेकेणानुपपद्यमानत्वा- त्। अन्यथा प्रत्ययोत्पत्तिविषयं प्रमाणान्तरमापदये- त। तस्मादयंह्वस्व इति प्रतीते रस्मात् स दीर्घ इति चान्यथा कतमा प्रमा स्यात्। अर्थापत्ति प्रमाणान्तरम- निच्छतापीयमर्थापत्तिरनुमाने वाडन्तर्भाव्या पृथक् प्रमा- णीकर्त्तव्या वा। यत्रेति तद्यापार आप्न्यापारस्तव्वाक्व्या- पारो वेत्यर्थः। एवं विशेषणेनाप्वाक्यजप्रमिति- व्यवच्छेदेऽपि नाच्जप्रमितिव्यवच्छेद इति दूषयति। * स चंति स च पूरवोपलब्धश्चायं च सम्प्रत्य- नुभूयमानश्च देवदत्तावभिन्नावितिवत्स च नगरेनु- १ वैधर्म्यप्रत्ययेति का० मु० पु० पा०।

७४४ खण्डनखण्डसाधे प्रथमेपरिच्छेदे

भृनो गौरयं चेदानीमनुभूयमानगवयश्च सदशाविति पूर्वप्रतीतस्य गोः प्रतीयमानेन गवयेन सह ऐन्द्रि- यकसादृडयप्रमितिः तस्यामपि प्रसङ्गाद्विति योजना। इदमत्राकूतं सोऽयं देवदत्त इति यथा पूर्वानुभूतसं- स्कारसहित दानींतनसम्प्रयोत् संस्कारप्रत्यासच्या पू. र्वप्रतीतदेवदत्तस्थेदानीं प्रतीयमानदेवदत्तेनाभेदप्रत्यय ऐन्द्रियकस्तथा पूर्वप्रतीतगोः प्रतीयमानेन गवयेन सह पूर्वसंस्कारसहिते दानीन्तन संयोगादैन्द्रियकसादड्यप्र- मिति रुत्पद्यत इति तत्रातिव्याप्तिरन्यथा देवदत्तैक्यप्र-

तीन्द्रियासम्प्रयुक्तस्थाप्रतीयमानस्य प्रतीयमानेन सह सादृशयप्रमितिरुपमानमिति लक्षणं विशिंषन्नाशङ्कते *इन्द्रियेति तत्रेन्द्रियेण संस्कारलक्षणप्रत्याससि- रस्तीति तह्यवच्छदः।न च सादृश्यप्रमायाः प्राक सं-

परिहरति नेति * इमौ गोगवयौ सदशािति प्रत्यचणैव गवयसादृश्यं गोरुपलभ्य असी नगरस्थापि गौर्गवयसदृशी गोत्वादियमिवेति यदाऽऽरण्यकोऽनु- मिमीते सापि प्रमितिरुक्तविशेषणेति तत्रातिव्या- प्तिरित्याशयः। उक्तातिव्याप्तिपरिहाराय विशेषणान्तरं

प्रतीयमानन सह सादृश्यप्रमितिरलिङ्गजोपमिति- रित्पर्थः। एवं विशेषणे विशेषणवैयर्थ्य दर्शधितुं प-

उपमानखण्डने नीमांसकोक्तलक्षणनिरासः।

र्यवसिनमर्ध लक्षणवाक्यस्य दर्शयल्नाह सिद्धान्ती नन्वेवमिति * ननु प्रसिद्धौ। तथोच्यताश्राम को दोषहत- प्राह * तथा चेति * तथा विशेषणेऽपि प्रत्यचा- यनुत्थस्वविशेषणमेवान्यतो व्यावर्तयितुं शक्तमि- स्यप्रतीय मानस्येश्यादिविशेषयवैधर्थ्यमित्यर्थः । त- रवप्रतीयमानेरयादिविशेषणं परित्यज्य प्रत्यक्षानु- मानशन्दानुत्थसाश्यप्रमितिरुपमानमिति लक्षगं शूम इति शङ्कते * नेति * परिहरति नेति * प्रस्य- क्षाध्नुत्था या साहयप्रमिति: साऽनुपपस्या गवयेन सह गोरपि सादडयं गमयतीत्यर्थः । अनुपपतिज- न्यमपीर्द ज्ञानसुपमानमेव प्रत्यक्षाध्यनुत्थतवे सति सादृश्यमितित्वात्सम्प्रतिपन्नवदित्यत आह * अ- न्यथेति अन्यथा-5 र्थापततित्वानङ्गीकारे अन्यथाप-

मत्ययोत्पत्तिजनकमिति यावत्। जीवद्वेषदत्तस्य गृ. हाभावो वहिभोवमन्तरेणानुपपद्यमानो बहिर्भावं गमयन्नर्थापसे: प्रमाणान्तरमापणेताविशेषादित्यर्थ।। एताहशविषये जर्यापतित्वानड्गीकारे प्रमाणान्तराप- सिस्थलान्तरमुदाहरति * तस्मादिति * अस्मास्तस्य दीर्घत्वमन्तरेण तस्मादस्य-हस्वत्वानुपपश्या या दी- र्घप्रतीति: साऽन्यथा कतमा प्रमा स्थान्र तावत् प्र- त्यक्षाधन्यतमा अक्षशब्दलिङ्गानां तत्राव्यापारादिति सामर्थ्यापस्ेरपि प्रमाणान्तरे स्यादिति परिगणित-

तया सादशयसिडिधिरित्यत आह * अर्पति * नैव्या- ९४

७४६ खण्डनलण्डलांधे प्रथमेपरिच्ेदे

विकेनार्थापते: स्वरूपमेव नापलपनीर्यं किं स्वर्धाप- सयनुमित्योरमेद एथापलपनीय इत्यर्थः। अनुपपत्यमान- दर्शनायुपपादके बुद्धिरर्थापत्तिव्याष्यदर्शनात् व्या- पके बुद्धिरनुमितिरिति लक्षणभेदात्कथमैक्यमित्यत आह * पृथगिति * उक्तन्यायेन लक्षणान्तरं निरस्तमित्यतिदिशति। ५४८ उपमानलक्षणाग्तरनिरास:। एतनाप्रतीतगतयगवान्तर सामान्यस्या दृरष्टन्तानुमाना- सम्भवात् गवयेनानेन सदृशी सा गौरिति मितिरुषमि- तिरित्यपि व्युदस्तम । तयैतत्सादृश्यस्यैतेन तत्सादृभ्यं विनाऽनुपपत्यैत्र सिंद्धरिति। *एनेनेति * मितिग्रहणं स्मरणा्यपोहार्थम्।घटोS- यमित्यपोहार्थ गौरिति ग्रहणम्। इयं गौरिति प्रत्यक्षा- पोहार्थ सेनि। अश्वाद्विलक्षणा सा गौरिति मित्य- पोहाय सहशीति। केनेति साकाङ्कतया Sसम्भवपरि- हाराय गवमेनंति। पूर्वदृष्टगययेन सदशी सा गौरित्यु- पमितिफलसिद्ध्युत्तरकालीनमित्यपोहाय। अ्रनेनेति अनेन सशी सा गौगात्वादियमवेत्यनुमानापोहाय। अपरतीतेति। अप्रतीतं गवयेन गवान्तरस्य साम्प येन तस्य दृष्ान्तासम्भवादनुमानासम्भवः अप्रतीतग- वयगवान्तरसाग्यस्यानेन सदशी सा गौरिति मि- तिरुपमितिरिति यावत् । एतेनेति परामृष्टन्यायं १ साडश्यस्पेति का० मु० पु० पा० । २ रष्टान्ताभवनानुमानासम्भवात् इति का० मु० पु० पा०।

उपमानखण्डने उद्यनोक्तलक्षणनिरास:।

स्पष्टगति तथेति * पूर्व प्रतीयमानेनाप्रतीयमान- स्य सादृश्यमितिरुपमितिरित्याशक्ा निरस्तमिदा- नीं सहशमितावतिदिश्यत इति भेद:। उदयनोदीरितं उपमानलक्षणसुपन्यस्य पराषष्टे। ५४९. उदयनकृत लक्षणनिरासः। अनवगनसङ्गतिसंज्ञासमभिव्याहृनवाक्यार्थस्य सं-

पमित्यव्यापनात् । अस्मृनसङ्गतीत्यभिधयमिति चेन्न। अनुभूतस्मृत कालान्तरप्रस्मृतसङ्गनरव्यापनात्। अस्म- यर्यमाणति चंन्न। कदाचित स्मयर्गमाणताया स्तत्रापि- सम्भवात्। सर्व्वदा अस्मर्य्थमाणतायाः कचिदप्यसम्भ- वात्। उपमितिप्राक्काल इति चेत्स्यादेवैतद्यदुपमिति- लक्षिना स्यात् तदर्थमत्र तु क्रन्दनमिदम्भवतः। * अनवगतेति * अनवगता सङ्गततिर्गस्या: सं- ज्ञायास्तया समभिव्याहृतं सह पठितं यदाक्यं त- दर्थस्थ संज्ञिन्यनुसधानं कीदृशो गवय इत्यादि ना- गरिकंण पृष्ठ आरण्यको ब्रवीत गोसदशो यो गवय इति तत्र गवयसंज्ञाSनवगतसङ्रतिमंशिको गांमर- शो गवय इत्याप्ोपदिष्टः सोऽयमित्यनुसन्धानमुप- मानमिति यावत्। संज्ञिनीति ग्रहणं संज्ञासम्पन्धि- परिच्छिसरुपमानफलमिति दर्शनार्थ न लचणान्त- १ कदांचि वस्मर्य्यमाणेति का० मु० पु० पा०।

1 सण्डनसण्डजा घे प्रथमेंपरिच्हेदे

र्गतम्। अनुसन्धानसुपमानमित्युक्ते सोडयं देवदत्त इत्प- मुसन्धानेSतिव्याप्तिस्तत्परिहारायाह * वाक्येति # म- इति कानने श्तं हस्तिनस्तिष्ठन्तीति वाक्यार्धानुस-

नादसति वृश्यन्तरे तत्र प्रयोगाद्ा लिङ्गाद्ा पूर्वमेवा पमवगतः संज्ञासंजिसम्बन्धः केवलमधुना स्मार्यत इति वाच्यम्। निमिस्तस्य प्रागनधिगतेरधिगतस्य च सादृशयस्यानिमित्तत्वान्निमितत्वे वा गौरवादप्रती- लगूनामरण्यवासिनां गवयव्यवहारानुस्पत्तिप्रसङ्गाच। अतएवोक्तं-

समयो दुर्ग्रहः पूर्व शव्देनानुमयाऽपि वेति॥ कृत इत्पत आह प्रस्मृतेति * पूर्वमनु- भूय प्रस्मृता सङ्गतिर्येन तस्थ एवंभूतोपमिति- रभ्युपगम्यते तत्राव्याप्तिरनवगतेति विशेषण- भावादित्यर्थः। अव्याप्तिपरिहाराय विशेषण- न्तरं शङ्कते*अस्मृतेति# अनवगतेति विशेषणस्थाने अस्मृतेतिविशेषणं निघातव्यं नैवमव्याप्तिरनुभूय प्रस्मृतसङ्गतेः संस्कारलोपादेवास्मरवादननुभूतस- इनते: संस्काराभावादित्याशयः। अव्याप्त्पन्तर- प्रदर्शनेन परिहरति नेति * विशेषगाभावादित्य- र्थः। सर्वानुपपक्युपशान्तये स्मर्यमाणसकतिसंज्ञासम- भिव्याहृतवाक्यार्थस्थेति लक्षणं कार्यमिति शङ्कते अस्मर्पेति अस्मर्थमाणेति लडर्थस्य विवचिततवा-

उपमानसण्डने उद्यनोक्तलक्षणनिरास: ।

माष्यव्याप्तिरित्यर्थः।कि कदा चिदस्मर्यमाणत्वं विव- क्षि,तमुत सर्वदा,उत उपभितिप्राकाल, इति विकल्प्य प्रथ- मं दूषयति नेति# कदा चिदस्मर्यमाणतायास्तत्रापि महति च कानने शतं हस्तिनस्तिष्ठन्ति इत्यादो व्य-

सिरित्यर्थः। कदा चित्स्मर्यमायताया इति पाठे क- दा चिदस्मर्थमाणताया अनुभूतस्मृनकालान्तरप्रस्मृ- तस्थलेऽपि सम्भवेनास्मर्यमाणताया असम्भवाद- व्याप्तिरेवेत्यर्थः । द्वितीयं दूषयति सर्वदेति ल- क्ष्याभिमतेऽपि फलसिद्ध्युत्तरकालं स्मरणोपपच्या स- र्वदाऽस्मर्यमाणर्वविशेषणासिद्या विशिष्टलक्षणासि- द्विरित्याशयः । अन्त्यं कल्पमुत्थापयति उपेति

वाक्यार्थस्यानुसन्धानमित्युक्तं स्यादेवं चोपमि- तिरपि लक्षणाविशेषणं स्थान्न तगुक्तं सिळस्येव वि- शेषणत्वादिति परिहरति स्यादिति * मानान्त- रसिद्धासुपमिति लक्षण विशेषयतया निवेश्य त- लक्षपं ब्रूम इत्यत आह तदिति मानान्तर- सिडौ लच्षणानर्थक्यादुपमितिसिद्ध्यर्थमेव लक्षणं प्र- णेतव्यमतञ्च लक्षणसिद्धावुपमितिसिड्धिस्तत्सिडौ च लच्चयसििधिरिति परस्पराश्रय इत्यर्थ: । कन्दन- माक्राशः । सङ्गतेरनवगतत्वं थ किं सवैरेव किं वा थेन के- नापि यदोपमात्राऽथ वा यस्था: प्रमितेर्यः प्रमाता तेनेति विकल्प्य प्रथमं दृषयत।

अण्डनखण्डसाये प्रथमेपरिकेदे

किञच सव्वैरनवगतसङ्गतित्वस्य प्रकृतेऽप्यसि- द्धे:। केनाप्यनवगतसङ्गतित्वस्य वाक्यजेऽपि सम्भवा- स्। उपमत्रिति च पूर्ववत निरस्तम् । यस्याः प्रमित्येन प्रमतेति चाभिधाने अनुगतरूपभाघात् व्यक्तौ पतनेन लक्षणाऽननुगत्यापत्तेः । * किश्चेति * सर्वज्ञेश्वराङ्गीकारात्तेन विदित- सङ्गतित्वं गोसदशो गवय इत्यन्रापि सम्भवतीति लक्षणासिड्धिरित्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह केनेति # महति कानने हस्तिनः शतं तिष्ठन्तीत्यादिवाक्य- जानुमन्धानेऽपि सम्भवति पृथग्जनानां बहुलत्वा- दित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । तृनीयमाशङ्कते * उपेति # न सवैः केनापि चेति ब्रूमः किं तूपमात्रेति नातोऽ- सिद्धिरतिव्याप्तिर्षेत्यर्थः । परिहरति * पूर्वेति # उ- पमितिसिडी तदाश्रय उपमाता सिद्धति तत्सिड्धौ

कापतेरसम्भव इत्यर्थः। यदि चतुर्थस्तत्राप्यभिधा- नीयं पस्यास्नेनेति यत्तच्छव्दावनुगतं रूपं वदृत उतव्य- क्तिमितिविकल्प्य प्रथमं प्रस्वाह* यस्या इति अनु. गतरूपस्य सामान्यस्योपाधेर्वा Sसम्भवस्तस्यापि च

म्भव इत्यर्थः । द्विनीयं दृषपति #े व्यक्ताविति। एवमनवगतसङ्गनीति विशेषणं निरस्य संज्ञेति विशेषणत्निरमितुमाह।

उपमानखण्डने उद्यनोक्तलक्षणनिरास। ७५१

५५१ संज्ेति विशेषणनिरास। संज्ञेत्यप्याकुलं गोसदशो गवयः प्रायः काननेम- हति दृश्यत इति श्रुतवाक्यस्य काननपदाविदितसङ- गतेर्गवयपद त्रिदितसङ्गतेश्रसंज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्ति- फलायामीदृशप्रतिपत्तौ गतत्वंनातिव्यापकत्वात्। वि- नापि वा प्रायः शब्दमभिहितस्य तस्यानुसन्धाने प्रस-

व पदान्तरसमभिव्याहारोत्थाया अन्यथानुपपत्तेः प्रमाणत्वात्। नतूपमानस्य। उपमयसंज्ञासमंभव्याहते- तिविशेषणे च पूर्वोक्त एव निरासः । * संज्ञति आकुलमनवस्थमित्यर्थः। कुत इत्यत आइ * गोसदश इति काननपदस्याविदिता स. ङ्रतिर्थेन तस्य। गवयपदस्य विदिता सङ्गतिर्येन तस्य। एतदुक्तं भवति। गोसदशो गवयः प्रायः कानने महति दश्यत इति वाक्यं अ्ुमवतः काननं गतस्य स एवा. डयमुपदिष्टो गवय इत्यनुसन्धानात्मिका प्रतिपत्ति- र्जायते न चासावुपमिति: गवयसंज्ञाया: संज्ञिना सह सम्बन्धपरिच्छित्तरेतत्फलत्वाभावात्तत्फलाया एवोपमितित्वाङ्गीकारात्काननपदेनाविदितसङ्गतिना समभिव्याहाराच तत्र वाक्यजप्रतिपत्ती गतत्वेन तेन वाक्यजानुसन्धानेSतिव्याप्तिरिति प्रायः शब्द- प्रयोगात्तत्र काननपदस्यापि पूर्व विदितसङ्गति- १ सङ्गतेश्च सज्ञां इति फा० मु० पु० पा०।

अण्डनखण्डलाधे प्रथमेपरिय्हेदे

मिव्याप्तिरित्यत आह # विनेति परायो नून- मिद्म्युपमानमेव काननपदस्य गवयाधिकरणम- र्थ इति संज्ञासंज्िसम्बन्धस्य प्रमितेरित्यत आह # तत्रेति प्रसिरूपदैरन्यैः सहपाठानुपपच्या व्यु- र्पन्नविभत्तयर्थस्य यदूगवयाधिकरणं तत्काननसंज्ञ- मिनि सम्बन्धपरिष्छेदस्यानुपपरयैव सिड्धत्वान्नोप- मानस्य तत्र मानत्वमन्यानधिगतविषयाभावात् प्रसि- दपदार्थे व्युत्पत्तिर्लीलालम्पेत्यत्र दष्ठान्तमाह * अन्य- प्रेति # इह प्रभिन्नकमलोदरे मधूनि मधुकर: पिषती- स्यत्र यथेत्यर्थः। उक्तं च पदमज्ञातसन्दिग्धं प्रसिद्धैरपृथकश्रुति। निर्णीयते निरूठन्तु न स्वार्थादपनीयत इति। ननु गोसदशपदयो: प्रसिद्धत्वात्ततसमभिव्याहा- रादेव गवयपदव्युत्पनेरपि सिद्धे नोपमानमेवास्तीति- वत्तवपं सत्यमभ्युपगम्थापि दोषो भाष्यत इत्यर्य संरम्भ इति न दोष: । अनवगतसङ्गतित्वं न य- स्था: कस्याश्चित्किं स्वनवगतोपमेयसंज्ञासङ्गतीति- विशंष्यते वनसंज्ञापदस्यानुपमेयसंज्ञात्वान्न वाक्यजा- नुमन्धानंतिव्याप्तित्यत आह*उपमेयेति# उपमा-

क एवेत्यर्थ: । एचमनवगतत्वसंज्ञात्व विशेषणासिख्धा विशि- (१ ) रहितप्रायः शद्मुक्तलक्षणमुपमानमिति नातिव्यापिरिति सां० पु० पा०।

उपमानखण्डने उदयनकृतलक्षणनिरास: । ७५३

छलक्नणासिद्धिमभिधाय वाक्येति विशेषणासिद्ा- पि तदाह। ५५२ वाक्यार्थेति विशेषणनिरासः। वाक्यार्थेत्यपि ताद्वगेव, प्रतिपत्तिकालास्मृतातिदेश- वाक्यावगतकाननादिपदार्थस्य तथाविधप्रत्ययाव्यापनात्। वाक्यैकेदेशस्यापि वाक्यत्व्रेन विघक्षितत्वे सदशो गव- यइत्यादि स्मारिणाडपि प्रत्यये प्रसङ्गात्। प्रतीत्यु- त्पत्ति प्रति प्रयोजकीभूतं यावत्तावद्वाक्यं विवक्षितमि- ति चेन्न। अन्नर्भावितवनाधिकरणतादृशप्रतिपत्ति प्रति तस्याऽवि प्रयोजकत्वात्। उपमिति प्रतीति तु पूर्ववन्नि- रस्तमिति। याव्रत्संज्ञासंज्िबुद्ध्ौपयिकं ताव द्दि क्ष्षि त मिति चेन। लक्षणसहचरितसंज्ञोपदेशार्थानुसन्धानेSवि प्रसड् गात्। वाक्येति ताहगाकुलमित्वर्थः। अतिदेशकषा- क्ये यावन्ति पदानि श्रूषन्ते तावत्सर्व वाक्यत्वेन वि- वक्षितमुत तदेकदेश उत प्रतिपत्तिप्रयोजकतदेकदे श इति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह प्रतीति # गोस- हशो गतयो महति कानने दृश्यत इत्यपि कढा चि- दतिदेशवाक्यं भवति तत्र यदा गोसदशः स एवा- पं गवय इति प्रश्थयो भवति तदा तस्याऽव्याप्तिस्तत्र हेतुःप्रतिपत्तीति प्रतिपत्तिकाले Sस्पृतोऽतिदेशवा- १ वाक्यार्थेकदेशस्याऽपि वाक्यार्थत्वेनति का० मु० पु० पा०। .

७५४ खण्डनखण्डसार्थ प्रथमेपरिच्ठेदे

क्यगतकाननादिपदार्थो घेन तस्थेति विग्रहः। तदृष्ट. प्रतिबन्धारकाननपद्स्य महत्पदस्य वार्थास्मरणे क- थितलक्षणांवशेषणाभावादव्याप्तिः काननादिपदा- र्थास्मरणे वाक्यार्थस्मरणाभावादिरार्थः । अस्तु तर्हि द्वितीयस्तत्राह वाक्येति गोसदशो गवय इति या- क्यैकदेशस्यापि वाक्यतवेन विवक्षितत्वात्तदर्थानुस- धानं वाक्यार्थानुसंधानं भवत्येवेति ेत्तर् गोस- दृशो गवय इति स्मरणेऽपि साद्यमात्रधत्वानु- सन्धानेऽपि लक्षणातिव्याप्तिस्तस्यापि कथितरीस्या वाक्यार्धानुमन्धानत्वादादिपदेन काननादिपदानुस- न्धानसङ्ग्हः। न चैतदुपमानमेष्ठव्यं प्रतियोग्यस्मरणा- त्प्रतियोगिस्मरणसहितानुसन्धाने तत्सङ्गेनस्य का- र्पत्वादिति भावः।न च प्रतियोग्यस्मरणे सादडयस्म- रणानुपपत्तिरिति वाच्यम्।प्रनियोगिज्ञानपूर्वकत्वनि- यमोपगमे परस्पराश्रयप्रसङ्गादनुगागिसहशतयाSव- गतस्पैव साहशयप्रतियोगित्वातथा च गवयप्रतीतौ तत्सदशनया Sवगनगोःप्रतियोगित्वं तथाविधतत्प्र- तीनौ सदशतयाऽवगतगवयस्य प्रतियोगित्वमिति तस्मात्सादृश्यग्रहमिच्छता प्रतियोगिज्ञानं विनाऽपि तद्ग्रहो वक्त्य इति तृतीयं शङ्गते * प्रतीति # प्र. तिपत्तिजनकं यावत्पद्वन्दं तावदाक्यं विवचितमतो नाव्याप्तिः काननादिपदस्य प्रतिपत्यप्रयोजकत्वान्ना- व्यनिव्याप्तिगोपदस्यापि प्रतिपत्तिप्रथोजकत्वादि- त्याशयः। प्रतिपत्तिमात्रं प्रति प्रयोजकत्वं विवच्िन- सुतोपमितिरूपां प्रतिपातति प्रति किं स्वित्संज्ञासंजि-

उपमानखण्डने उद्यनकुतलक्षणनिरासः।

सम्बन्धप्रतिपति प्रतीति त्रिधा विकल्प्य प्रथमं दू षगति * नेति अन्तर्भावितमधिकरणं थस्मिन् गो- सदशो गवय इत्यत्र तत्सदशप्रतिपति प्रति वनपद-

पिरेवेयर्थः । द्वितीयमसिद्धया दूषयत * उपेति # उपमितेरय्याप्यसिद्धत्वादिति निरस्तमित्यर्थः । तृ- तीयं शङ्कत यावदिति औपयिकं साधनमिति- यावत्। काननादिपदस्य संज्ञासंश्िसम्बन्धवुद्यनौप-

मिति परिहरति नेति गन्धवतीति लक्षणेन सह चरिता या पृथिवीति संज्ञा तस्या उपदेशो लन्नणवाक्यं तदर्थानुसन्धानेऽनिव्याप्ति: गन्धवती पृथिवीति लक्षगावाक्यमुपश्रुत्य गन्धवद्यक्तिमुपलभ्य सेयं गन्धवती पृथिवीत्यनुसन्धानं वति न चैतद्व- पमानं लक्षणं केवलव्यतिरेकीति पृथिव्यधिकारे कथि- तस्वादित्यर्थः । संज्ञासंजिसम्बन्ध प्रतिपत्तिजनकवाक्यैकदेशार्था- नुमन्धानसुपमानमिति पकचेतिव्याप्त्यन्तरमाह।

५५३ अतिव्याप्त्यन्तरम। किश्व यदा तर्कानसन्धानविरहिण: सत्यप्येवंवरिधा- नुमन्धाने सादृश्यमेत्र गवयपद प्रवृत्तिनिमित्तमिति मितिः फलमुत्पदते तदा तस्थाप्रमाकरणस्यापि उपमानत्व- मापधते। प्रमाफलकमितिविशषणप्रक्षपपक्ष चानुसंहि-

७५६ चण्डनखण्डखाद्ये प्रथमपेरिच्छेदे

मानं स्यात्। अव्याप्तेविषयप्रमाफलकमिति विश- षणीयमिति चेन्न। वस्तुगत्याऽव्याप्तत्व्स्योपमेयेऽप्यभा- वात्। व्याप्ततयाऽनवगम्यमानस्येति च कृत यत्प्रति तलिङ्गं तेन सहव्याप्तत्वावगतमुनितिकरणमपि न व्याप्नुयात् । उपमेयन सह व्याप्तत्वानवगतत्वोक्ता- वप्यनुमाने प्रसङ्गस्तदवस्थः । अनुमेयेन सहोते कृते च तदनपायादव्याप्तिस्तदवस्थैव । * किं चेति एवं विधानुसन्धाने-सोडयं गोस- दृशो गवय इत्यनुसन्धाने सत्यपि, गवयपदस्य गो- सदशार्थे वृत्तौ निमित्तं गोसाहशयं मितिफलमुत्पद्यते यदा तदा तस्थाप्युपमानत्वमापाद्यते सति गवयत्वे सादृशयमेव निमित्तमिति कथं फलोत्पत्तिस्तत्राह * तर्केति * तर्कस्तु लाघवाख्यो वक्ष्यतेऽतएव त- र्कसहायमुपमानमाहुः। अस्तु तस्याप्युपमानत्वं को दोषस्तत्राह * अप्रमेति उपमानस्य प्रमाणस्य प्रमा- जनकत्वेन प्रयोजकत्वं वाच्यमिदं तु सादृश्यमेव निमित्तमिति भ्रान्तिजनकतया तदाभासमितीहाति- व्याप्तिरुक्तलन्षणस्य सर्वस्याप्यत्राभावादित्यर्थः । प्र- माफलरुमुक्तानुसन्धानमुपमानमिदं तु न प्रमाफल- कमिनि तन्निवृत्तिरित्याशद्याह * प्रमेति # प्रमा-

१ विषयेति सो० पु० पा० नास्ति।

उपमानखण्डने उदयनकतलक्षणनिरासः । ७4७

नुसंहितरूपस्य गोंसदशस्य व्यवहार्यताऽनुमितिश्च विमतो गवयनया व्यवहर्त्तव्यो गोसादृश्याधिकर- णत्वात् व्यतिरेकेण गोवदिति न चैतत्परमाजनकम- नुसन्धानसुपमानमस्य लिङ्गन्तर्भावादित्यर्थः - अनुसंहितं परामृष्ठमिति यावत्। द्वितीयं शङ्कते # अव्याप्तेति व्यापं लिङ्गं तद्विषयादन्यदव्याप्रविषयं सरप्रमाफलकमुक्तानुसन्धानसुपमानमिंदं तुव्याप्वि- षयप्रमाफलकमिति नातिव्याप्तिरित्यर्थः।अव्याप्तविषयं घ तत् प्रमाफलकंचेति विग्रहः।वस्तुगत्या व्याप्तविष- यत्वमुत व्याप्नयाऽनवगम्यमानविषयत्वमिति चि- कल्प्य प्रथमं प्रत्याह शनेति उपमेय: सदशस्तस्यापि वस्तुनो नास्त्यव्याप्तत्वं अप्रतिबड्धस्वसामग्या व्याप्त- स्वादतस्तत्प्रमाकरणसुपमानमेतल्लक्षयं न व्याप्तुया- दित्यसिद्धिरित्यर्थः। द्वितीयं शङ्कते *व्याप्नेति# व्या-

वक्षितं तेन नातिव्याप्ति: व्यवहार्यतानुमित्युत्पादकस्य तेन व्याप्तत्वावगमान्नाप्यसिद्धिरुपमेयस्य वस्तुगत्या स्वसामग्या व्याप्तत्वेऽपि व्याप्तत्वानवगमादित्याशयः। अत्रेदं वाच्यं येन केनापि व्यापतयाऽनवगतसुतोपमे- येन किं वाऽनुमेयेनेति न तावदाद इत्याह* इनि च कृन इति विशेषण इति शेष: । यत्प्रति-स्वकार- णादिप्रति तद्नुसन्धानं तेन सह व्याप्तयाऽयगत- मिदं लक्षणं न व्याप्तुयाद्याप्ततया Sनषगतेति विशेषणाभावाङ्भवति च कदा चित् कार्य सका-

७५% खण्डनखण्डखाये प्रथमेपरिच्छेदे

रणमिति व्याप्तत्वावगमो Sनुसन्धानस्पेत्यव्याप्तिरि- स्पर्थ: । तद्व्याप्तिर्न दोषायेत्यत आह उपमितिक- रणमपीति * उपमेयेन सह व्यापततयाऽनवगतमनुस- न्धानसुपमानमिति द्वितीयकल्पे नास्त्यव्याप्तिस्तस्यानु- मेयेनैव सह व्याप्तत्वायगमादित्याशद्याह *उपेति * व्यव हार्यतानुमित्युत्पादकं यदतुसन्धानं तपुपमेयेन मं. ज्ञासंज्िसम्बन्धेन व्याप्ततयाऽनवगतं कि रवनुमेयेनैवेति तत्रातिव्याप्निस्तदवस्थेत्यर्थः । तर्वनुमेयेन सह व्याप्- स्वानवगतमिति तृनीयोऽस्तु तत्र समनन्तरोक्त्या Sति- व्याप्त्यभावादित्यत आह #पदितिपतप्रत लिङ्गन्तेन

सिरित्यर्थः । संज्ञा संजिसम्बन्धप्रमाकरणमुक्तानुमन्धानमिति प्राक्तनकल्पेषु परिशिष्टकल्पं शङकते।

संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रमितिकरणमिति चेन्न। तथा

अननुमितिजनकं ताद्टक् प्रतिसन्धानमुपमानमिति चे- न्न। तज्जातीयस्यानुंमितिजनकत्वात्। व्यक्त्यपेक्षायाश्व जनकत्वस्य सामान्याकाररय्यत्रसायिनोनित्यं व्यक्ता- वसम्भाविततया अननुगमेन चायुक्तत्वादिति। * मंजञनि अमिद्यैनदृषयति नेति तथा-

उमानखण्डने परिशिष्टफल्पशङकूनर्निरासः।

र्थः। सम्बन्धप्रमितिदश्यत्वे तस्याश्च करगापेचायामुक्ता- नुसन्धानं तथात्वेन सम्बध्यने इति नासिद्धिरित्यत आ- ह*अर्थेतिअनवगतसङ्गतिसंज्ञासमाभव्याहृतवाक्या- र्थानुसन्धानं प्रमाफलकमनुमित्यजनकमितिविवक्षित- स्वान्नैको पि दोष इति शङ्कते अनन्विति * अननु- मितिजन कमितिक्रिमनुमितिजनकजातीयेतरत्वं विव- क्षितमुतानुमितिजनकव्यक्तीतरत्वमिति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह नेति उक्तानुमन्धानजातीयस्य व्यव- हार्यतानुमितिजनकत्वस्य दर्णितत्वादसिद्धिरित्यर्थः। यदि द्वितीयस्तत्राह व्यक्तीति व्यत्त्यपेक्षायां च जनकत्वस्थायुक्तत्वादिति सम्बन्ध:।तत्र हेतुर्न्नित्यमिति तत्रापि हेतु: सामन्येतति।नियतप्राक् सत्वं जनकत्वं नियतत्वं वाऽन्वयव्यतिरकाभ्गां सामान्यापाधौ ग्रा- हमिति व्यक्ती न सम्भवतीति कथिताव्याप्तिरेवेत्यर्थः दोषान्तरमाह अननुगमंति यद्वा जनकत्वस्य व्यत्तयपे- चायां लक्षपस्या युक्तत्वादिनि सम्बन्धस्तदुपपादना- य सामान्येत्यादि जनकत्वं च सामान्यगतमेवेति ल-

कृत्य तल्क्षणं निरासि, सम्प्रति सम्बन्धप्रमिततिरूपमा- नफलमेवेत्यभिसन्धायाह।

५५५ सम्बन्धप्रमितेरुपमानफलत्वमेव। किश्च गोसादृश्यं विहाय गवयत्वजातौ गवयशब्दा- रथताप्रतीतिः कल्पनालाघवाख्यं तर्कमपास्य न स्यादिति

७६० सण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे

तदुपन्यासस्थितौ किमानुमानिक्येत्र तत्र गवयत्वस्य गवयपदवाच्यताप्रमिनिरियं नेष्यते। सम्भवरति हि प्रयोगः त्रिमतिपदं गवयशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं तथात्वे तर्केण विषयीक्रियमाणविपरयर्ययकत्वात् न यदेवं नतदेवं यथा गोत्वं तथा चेदं ततस्तथेति। न ह्यरित सम्भवो- मलशैथिल्यादिदोष विरहित तर्क निवेदित विपर्ययक्षार्थो नच तथेति। अथा गवयपदमसम्भवत्प्रवृत्तिनिमित्तान्त-

मग्तु। सा च त्वया व्यतिरेकीकृत्य परण पृथग- वावश्यं प्रमाणनीयेति। * किं चेति * गवयत्वजातौ गोसादृशयं विहाय गवयशब्दार्थताप्रतीतिर्लाघवाख्यं तर्कमपास्य न स्या- दिति तदुपन्यासस्थितौ गवयत्वस्य गवयपदवाच्य- ताप्रनीतिरानुमानिक्येव किं नेष्यते इति स- म्बन्धः । अरयं च लाघवतर्क: यदि गोसादटडयं गवय- पदप्रवृत्तिनिमित्तं तदा तिशेषणतया गोरपि तत्नि मिनत्वं स्यादिति शक्तिकल्पनागारवं तच्चायुक्तं निर्विशेषण गवयत्वे तन्निमित्ते सम्भवतीति तर्क- स्थावशयकत्वे तम्प्रनीतिरयौक्तिकी स्यान्न त्वानुमा- निकी तत् कारणलिङ्गाभावादित्यत आह * सम्भ- १ तर्केणाषिषयीक्रियमाणोतिका० मु०पु०पा०।

उपमानखण्डने उदयनकृतलक्षणनिरास:। ७६१

पतीति* प्रयोगं रचयति * विमतीति * विमति- पदं-विप्रतिपत्तिविषयं गवयत्वं गवयशब्दस्य प्रवृत्तौ निभिनं तथात्वे गवयत्वस्य गवयपदप्रवृत्तिनिमितत्वे लाघवाख्यतर्केण विषयीक्रियमाणो बोध्यमान: सा- दश्यादेर्निमित्तान्तरस्य विपर्ययोऽभावो यस्य त- त्तथोकं तद्भावस्तत्वं तस्मादित्यर्थः । न यदेवं गवय- पदप्रवृत्तिनिमित्तं भवति तदेवं न तथात्वे तर्केण वि- षयीक्रियमाणविपंर्ययक न भवतीति व्यततिरेकव्या- ्त्यभिधानम्।यथा गोत्वमिति व्यतिरेकदष्ठान्तस्तथा- चेदं इदं च गवयत्वं तथा तथात्वे तर्केण विषयीक्रि- यमाणविपर्ययकमित्युपनयः ततस्तथा ततं उक्तहेतो- स्तथा उक्तसाध्यमिति निगमनम् । विमतिपदं निमि- त्तमित्युक्ते स्वज्ञाननिमित्तमिति सिद्धसाधनं तद्या- वृत्त्यर्थमाह शव्देति बाधपरिहारार्थ गवयेति विशेषणम्। विषयीक्रियमाणविपर्ययकत्वादित्युक्त्ते प्र- माणेन विषयीक्रियमाणविपर्ययकतवं नास्तीससिद्धि- स्नत्परिहाराय तर्केति विशेषगम्।अस्तूक्तसाधनं मा- स्तूक्तसाध्यं च तथा विपत्तबाधकाभावादप्रयोजक- तेत्यत आह नहीति # मूलशैथिल्यं व्याप्तिहीन- स्वमादिपदेन विपर्ययापर्यवसानेष्ठापदनाश्रयहीनत्वा- दीनि गृहन्ते। सत्तर्कनिवेदितनिमित्तान्तराभावोऽपि स्वयन्तत्प्रवृत्तिनिमित्तं न भवतीति न सम्भवोऽस्ति एवे पदस्य निरालम्बनत्वापातादित्यर्थः । एवमर्था-

१ गवयपद्स्येति पु० पा०। ९,६

७६२ खण्डनखण्डसाचे प्रथमेपरिचंदे

माह अथवेति गवयपद्मर्थादात्मनो गवगत्वप्र- वृत्तिनिमित्ततामाक्षिपतीत्पर्थः । अनुपपततिमूलमाह * अनुपपद्यमानेति अनापप्रयुक्तपद्सामानाधिकरण्यं निरर्थकत्वेनापि सम्भवति इदं त्वाप्ोक्तपदसामाना- धिकरण्यमतो भवितव्यमवश्यं प्रवृत्िनिमित्तनेत्यर्था- नुपपत्ति: सादृश्यमेव निमित्तमित्यन्यथानुपपत्तिने- त्याह * अमम्भवदिति नन्वत्र सामानाधिकररयं शाब्द्मनुपपन्नमित्युच्यते किं वाऽडर्थ न तावदाद्ो- वयोमपुष्पमिति वदुपपनेर्नापि क्रियाकाररूपार्थसा- मानाधिकरण्यानुपपतत्तिर्वटे गावः सुशेरत इति वदु- पपत्तेरिमि मैवम्। प्रामाणिकार्थिकसामानाधिकर- ए्गस्थानुपपद्यमानत्वस्य विवक्षितत्वादिति अर्थाप- सिर्नाम प्रमाणमेव नास्ति तत्कर्थ सा तत्र प्रमाणं भवेत्तत्राह * सेति नैयायिकेनार्थापत्तिं उ्यतिरेका- नुमाने Sननर्भाव्य प्रमाणनीया प्रमाणीकर्त्तव्या व्या- प्तिमूलत्वेना भेदाड्गीकारात्परेण मीमांसकेन पृथगेव वा प्रमाणीकर्सव्या षद पञ्च वा प्रमाणनीति जमिनी-

रजनिताया अन्यथानुपपत्तरव सम्बन्धप्रमितिमूलत्या- सांपमानं नाम प्रमाणं किं ित्पश्याम इति। उपमानखण्डनम् ।

अभ्युदर्यानश्रेयसहतोः शब्दप्रमाणस्य स्वीकारव- दुपमानमपि किं न स्वीक्रियत इत्याशक्ता साप्य.

शष्दखण्डने आप्रश्वामियक्ति:।

विचारितरमणीय एव न वस्तुमस्तल्लक्षणाभाषा- दित्याह। ५५६ शब्दप्रमाणखण्डनारम्भ: । शब्दोदपि क उच्यते। आप्तवाक्यं हि शब्द: प्रमाण- मिति न युक्तं विकल्पानुपपत्तेः । * शब्दोऽपीति * किमाप्तवाक्यं श्द: प्रमाण- मुत निर्दोषस्य वाक्यमाहो स्विदथार्थवाक्यमिति वि- कल्पाभिप्रयः। विकल्पक्रमेण प्रथमकल्पं प्रथममपाक- रोति *आतेति वाक्यमित्युक्ते कराग्रे करिदन्दमास्त इत्यनाप्तवाक्य Sतिव्याप्तिस्तन्निरासायाह # आप्ेति # प्रणतृतीव्रशक्तिनिवारणाय वाक्यग्रह्यम्। वर्णात्मक- शब्दमात्रस्य नेदं लक्षणं किन्तु प्रमाणभूतवाक्यस्येति योतनाय प्रमाणग्रहणम् । हि शब्द: प्रसिद्धी। कुत इत्यत आह * विकल्पेति # अनुपपत्तिप्रकटनाय विकल्पयति। ५९७ आप्तत्वानिरुक्तिः । तथा हि कोऽयमाप्तो नाम। यथादृष्टवादीति चेन्न । भ्रान्ति प्रतिपन्नवादिवाक्येऽवि प्रसङ्गात। प्रमाणदृष्टेति- विशंषणे च तथा भूतस्यान्यथावादव्यापनात। यथा- प्रमणेति करणे चांशे तथाभूनवादिवाक्यस्या ड्यथार्थ- स्यावि व्यापनात्। यावद्यथाप्रमाणदृष्टनिरुक्त्तौ च प्रायणातथाभूतत्व्रादेव लक्ष्णाणां तदव्यांप्तः । नेहि १ तरहि यावत्पमितमिति का० मु० पु० पा०।

७६४ खण्डतखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे

यावत्प्रमितं तावदभिधीयते। यथाप्रमितस्यैव च वक्तु- वक्यिमिति व्याकारे च युधिष्ठिरत्राक्यस्याप्यंनवम्भूत- स्व्रेनाव्याप्त्यापत्तेः । तत्र विषय इति विशेषण च वि- शेषरूपस्य विषयस्यासाधारण्येनाऽव्यापकत्त्वापतात। * तथाहीति * यद्यथादृष्टार्थवाद्याप्त उत प्रमा- पदष्टार्थवादी किं या यथा प्रमाणदष्टवादीति विक्- ल्पार्थः। प्रथमं कल्पं शङ्कते * यथेति * विप्रलम्भक- निरासाय यथेति विशेषणम्।अतिव्याप्त्या दूषयाति * नेति * देहात्मनोरैक्यं भ्रान्त्या प्रतिपद्य यो वक्ति देह एवात्मेति सोऽप्याप्तः स्यात् तद्राक्यं चापवाक्यतया प्रमाणं स्यादित्यति व्याप्तिरित्यर्थः । अस्तु तर्हि द्वि-

विशेषणाभावादित्यत आह * प्रमाणेति * तथाभूत- स्य प्रमागटष्टस्य साङ्ग्यादीनामिन्द्रियभौतिकत्वस्या-

र्थमुपलभ्य तस्यैवान्यथात्वं यो वक्ति स थाप्तः तद्वा- क्यं च प्रमाणं स्यादित्यर्थः । तृतीयं शङ्कते * यथेति * येन प्रकारण प्रमाणतोरऽर्थो दृष्ठस्तसय तथा वाद्याप्त इति विवक्षितत्वान्न पूर्वधोरतिव्याप्तिर्यथा प्रमाणे- ति विशेषणयोरभावादित्यर्थः । यथा प्रमाणेति को डर्थः प्रमाणदष्टमपि वक्तीति किं वा यत्प्रमतं तदेव वक्ति किं वा यावत्पमाणटृष्ट तदेव वक्तीति नाथ इ- त्याह * अंश इति ते ग्रावाण: प्लवन्त इति यो वक्ति स आप्ः स्यात्तवाक्यं प्रमाणं स्यात्ते ग्रावाण इत्यंशे त-

शष्दखण्डने आपरवानिरुक्ति:। ७६५

थाभूनत्वात् प्लवन्त इत्यंशे चातथाभूनत्वासस्मिन्नप्यंशे ममात्वमिति संसष्टार्थ एव प्रामाणिक: स्यादित्यर्थः। द्वितीयं शङ्कते यावदिति निरुक्त्तौ नातिव्याप्तिरि ति शेषः। यावदिति विशेषणाभावादित्यभिसन्धिः। दूषयति * प्रायेणेति * लक्ष्याणामाप्तानां चातथाभू-

र्थः । तदुपपादयति * तर्हीति* अस्तु नर्हि तृ- तीयो यथा प्रमितस्पैव वक्ताऽऽप इति नैवमसिड्ि: प्रमितस्यैव वक्तृत्वान्नाप्तिव्याप्तिः प्रमितस्यैवेति वि- शेषणाभावादन्यवेत्यत आह यथेति. * आप्त- वाक्यमिति लक्षणस्य यथा प्रमितस्पैव वक्तुर्वाक्य- मिति व्याकारे व्याख्याने युधिष्ठिरवाक्यस्याव्यासे- रिति सम्बन्धस्तत्र च हेतुरनेवमिति* युधिष्टिर: खलु सर्वलोके सत्यत्वेन प्रमिद्धस्तस्थापि क चिद- नृतवादित्वं भारत स्मर्यत अतो ग्गाप्तिरित्याशयः । यथा प्रमितस्पैव वक्ता तत्र विषये आप्स्तव्वाक्यं च तत्र प्रमाणमिति विशेष्यते ततो युधिष्टिरस्याने- वम्भूतविषये नाप्तत्वं न तव्ाक्यं च प्रमाणममित्यत आह तत्रेति * विशेषणे च व्यापकत्वापातादिति सम्बन्धस्तत्र हेतुर्विशषत्यादि।विषयविशेषस्यापि ल- क्षणान्तर्भावात्तस्य च व्यावृशत्या तद्विशिष्टलक्षणा- व्याप्तिरित्यर्थः । एतेन समयबलेन सम्यक परोक्षा- नुभवसाधनमागमः स द्विविधो दष्ाटष्टार्थभेदान्त- त्र दृष्टार्थानां तुवाक्यानां प्रायेण प्रवृत्तिसामर्थ्या- त्पामाण्यं गम्यते अदृष्ठानां तु पुनरासोक्तत्वेनेति य-

७६६ खण्डनखण्डखायये प्रथमेपरिच्छेदे

दुकं भूषणकृता तदपि निरस्तमाप्ानिरुक्तौ तत्प्रा- मारयानिरुक्ते: किं व परोक्षेति विशेषणं व्यर्ष

ण्डितानीत्येषा दिक्। द्वितीयं कल्पं शङ्कते। ५५८ निर्दोषवाक्यस्य प्रमाणस्वनिरास. । अथ निर्दोषस्य वाक्यं तथेति चेन्न। सदोषस्य नास्ति घट इत्यभधित्सतांडक्ति घट इति दैवान्निर्गत- यथार्थवाक्याव्याप्तेः । तत्प्रमाणं न भवत्येवरति चेन्न । पूर्वमुक्तोत्तरत्वात्। प्रवृत्तिमामर्थ्येन प्रामाण्यावधार- णसम्भवादापाततः सन्देहेऽप्यदोषात सामान्यतोनिरदों- षत्वस्य भीमाग्रजऽप्यभावात् विशेषतस्तथात्वस्यासाधा- रण्यपर्य्यतसायित्वात्। * अथेति * दोषा अज्ञानमंशयविपर्ययराग- द्वेषादयस्नडडीनो निर्दोषस्तद्वाक्यमागम इत्यर्थः । दैवा- गतविज्ञाने व्यापकमिदममिति दृषयति नंति # वस्तुनो भूतलमधितिष्ठत्यपि घटे आशयदोषान्नास्ति घट इत्यभिधातुमिच्छति तस्य दैववशादस्नीति मु. ग्वाद्ाक्यं निर्गचकति तव्ाक्यं प्रमाणमप्रमाणं वाSSच्येS- व्याप्ति: तत्प्रयोकतुः मदोषत्वन निर्दोषिशेषणा भावादित्यर्थः । द्विनीयं शङ्गने तदिति आशयदो-

नाव्याप्निरित्यर्थः उकं संस्मर्तुमर्हसीति परिहरति

शब्द खण्डने आपत्वनिरास: । ७६७

• नेति प्रमाणलक्षणगतविशेषणेन वा व्यवच्छेदं परिगणितप्रमाराशिष्वेव वाऽन्तर्भावनीयमिति प्रमा- खण्डन उक्तमित्यर्थः। किं च अबाधितस्वसमानविषय- प्रदृत्तिजननसमर्थत्वास्तत्ज्ञानं प्रमा तत्करणं च प्रमा- णमिति निश्चेतुं शक्यते स्मरयविलक्षणज्ञानस्य त- धात्वाव्यभिचारादित्यभिप्रेत्याह * प्रवृत्तीति दु- ष्टपुरुषप्रयुक्तवाक्यान्तरे Sप्रामाण्स्य निश्चितत्वादिद- मपि किं प्रमाणमप्रंमाणंवेति मन्देहां जायतेऽतः मंश- यजनकत्वनाप्रमाणमित्यत आह् आपातेति सम्वा- दात्णमाण्यमुपगच्छतः प्रवृत्तिसंवादेन पश्चात्यरामाण्य- निश्चयमम्भवादित्यर्थः। किं चनिदषिति संकलदोषर हितत्वं विवक्षितमुत यत्किश्चित दोषरहितत्वमाध्येऽसं भधो युधिष्ठिरस्य सकललोकाभिमतस्थापि किं चि- दोषदर्शनात् किमितरेषां सृक्ष्मापराधवाहुल्यमित्य- भिग्नेत्याह * सामान्येति द्वितीयं प्रत्याह विशे- षेति दोषविशेषाभावस्य व्यावृत्तत्वेन लक्षणाननु- गम इत्पर्थ:। एतेन च निर्दोषत्वमशक्यावधारणं न पुंर्सा विषयभदेषु विपर्ययबाधकावधारणदर्शनात् दृश्यते खलु ग्लेच्छानामप्यपहृतसर्वस्वानां मार्गसुपदिशतां सद्गोचराप्तत्वावधारणं लोके तत्रैव पटुतराभ्यासाना- मविभ्रमन्वाद्विप्रलम्भकत्वासम्भवाच्च सर्वस्वस्य स्वी- कृतत्वाच्छरीरस्य वा Sनुपयोगित्वादुपयोगे वा परि- स्यागानुपपत्तेर्यदा चैवं म्लच्छानामव्याप्तत्वमवधार्यते किं पुनस्तदा महापुरुषाणां तदुपदेश्येषु विषयविशष- ष्विति च यदपि कश्िद्विपश्चिदवोचत्तदृपि निरस्तम्।

सण्डनखण्डसादे प्रथमेपरिच्छेदे

विषयविशेषदोषा भावस्याव्यापकत्वात्सामान्यती दु. रवधारणत्वात्। तृनीयं कल्पमाशङ्कते। ५५९ तृतीयकल्पनिराकरणमू। यथार्थवाक्यं शब्दः प्रमाणमित्यत्र को दोष इति चेन्न ।पूर्व्वोक्त याथार्थ्यदूषणानि तावत्प्रथमः। यथार्थमिति विशषणस्य व्यवच्छंदकत्वाव्यवच्छेदकत्वयोः पूर्व्वव- द्वांषश्च द्वितीयः । वाक्यत्वानिरुक्तिश् तृतीयः । *गथेति * पदकृत्यं विशदम्। पूर्वमाप्तत्वानिरुत्तया दृ. षगामुक्तमिदानीमाप्पदस्थाने यथार्थपदोपादाने को दोषां वक्तुं शक्यत इति पृच्छाम इति पृष्टःसिद्धान्त्याह * पूर्वेति यथार्था Sनुभवः प्रमेत्यत्र किमिदं यथार्थ- स्वमर्थसादृश्यमबाधितार्थत्वं वेति विकल्पोक्तानि दू- षणानि तावदेको दोष इत्यर्थः। बहनामपि दोष इत्ये- कवचनं वंदा: प्रमायमति वटविरुद्म्।दोषान्तरं दर्श- गतति * यथार्थमिति यथार्थविशेषणस्याभासव्यव- छछेदकत्वे दैवान्निर्गतवाक्यव्यवच्छेदकत्वं वाच्यं तम्र सम्भवति तथांशतोयथार्थवाक्यव्यवच्छेदकत्वं वा शक्यं अव्यवच्छेदकत्वे विशेषणवैधर्थ्यमतिव्याप्िश्चेति- द्वितीयो दोष इत्यर्थ: । विशेषणांशप्रयुक्तदोषमुत्का विशेष्यांशप्रयुककतं दर्शयति वाक्येति # प्रइनवा- क्यगतं दोषपदसुत्तरवाक्ये सर्वत्रानुषज्यते। वाकगानिरुकि दर्शयतुं वाक्यलक्षयं पृच्छति।

शब्दखण्डने वाकयपद्योर्लक्षणनिरासः । ७६९

५६० वाक्यलक्षणनिरास:। तथाहि किमिदं वाक्यं नाम ? एकार्थावच्छिन्नपद- सभुदायो वाक्यमिति चेन्न। एकत्वविषयत्त्वावच्छिन्नत्वा- नां वाच्यानि दूषणानि तावत्सन्तु पदपदार्थन्तु चिन्त- याम: । * तथा हीति वाक्यलचण शङ्कते एकेति # समुदायो वाक्यमित्युक्तं वर्णसमुदायपदेऽतिव्याप्ति- स्नन्निरासाय पदेति विशेषणम्। कराग्रे करिछृन्द- मास्त इत्यादिपद्समुदाये Sतिव्याप्तिस्तसारिहाराय विशेषणमेकार्थति। क्रियाकारकादिभावेन विशिष्ट- एको पर्थस्तद्वच्छिन्नपद्समुदायो वाक्यमिति नाति- व्याप्तिरित्यर्थः । असम्भवेनैव तद्दूषयति # नेति # एकत्वन्नाम सङ़्र्या कि वा द्वित्वादिषिरहःआध्ये नि- त्यमैश्वरज्ञानं गुणः प्रमेति वाक्याव्याप्तिस्तदर्थस्य ए- कत्वसङ्रया नास्ति गुणत्वात् द्वितीये द्वित्वादिसङ़- ्यावच्छिन्नपदार्थविषयगौरश्वः पुरुषो हस्तीत्या- दिपदसमुदायेऽतिव्याप्तिः द्वित्वावच्छिन्नेऽपि तदन्यो- न्याभावस्य सम्भवादित्यर्थः । न चेतदपि वाक्यमे- व तदाभासाभावप्रसङ्गादित्येकत्वस्य वाच्यं दूषयं वाक्यस्य विषयत्वमेवार्थावच्छित्नत्वं तथात्वं विषय- विषयिभावस्वरूपमुनातिरिक्तं इति विकल्पादिदू- षणं चतुर्थपरिच्छेदे भविष्यति। अवच्छिन्नत्वमपि

ति दूषणं तत्रैव वक्ष्पते तानि दूषणान्यस्मिल्लक्षे ९७

७७०. खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छदे

सन्तीत्यर्थः । तावदिति प्राथम्थोत्तया दूषणान्तरं ध्वनितं दर्शयतिपदेति * पदमित्येतस्य पदस्या- र्शममित्यर्थः । पदनिरूपगाय तल्लक्षगमनुवदति। ५६१ पदप्रथमलक्षणखण्डनम्। सुप्तिङनन्तं पदमिति केचित। वर्णा विभक्त्यन्ताः प- दमित्यन्य। तत्र नाद्यः प्रत्येकं मिलितस्य चाव्यापक- तात्। पृथकप्रवृत्तिनिमित्ततायाश्च वाक्यलक्षणाठ्या- पकत्वापातात्।

• सुषिति * सुबन्तमित्युक्ते तिडन्ताव्याप्तिस्ति- उन्तमित्युक्तं सुषन्नाव्याप्तिरत उभयावरोधार्थमुभ- यग्रहणम्। के चित्पाणिनीयाः। लक्षणान्तरमाह *वर्गे- ति * विभत्त्यन्ताः पदमित्युक्ते वाक्येऽप्यतिव्याप्ति स्तदर्थमाह * वर्णा इति तावत्युक्त कग्वगघङ इ- स्यादिवर्णेष्वतिव्याप्तिस्तदर्य विभक्तिग्रहणम्। अपरः कालापादिरित्यर्थः । प्रथमलक्षणमपाकरोति * तत्रे- ति सुबन्तं तिङन्तं च प्रत्येकं लक्षणमुत मिलितमा- द्े सुबन्तस्य पदत्वे तिउनन्ताव्याप्तिस्तिड्तस्य पदत्वे सुबन्नस्यापदत्वप्रसङ्गः उभयस्थ मिलितस्य लक्षण-

केषां चित्पदशव्दवाच्यत्वे सुबन्तत्वन्निमित्तं केषां चित्िङन्तत्वं यथा गशव्दवाच्यत्वं गवादीनां गो- स्वादीन्यनेकानि निमित्तानीत्यत आह * पृथगिति

शष्द्रखण्डने पद्लक्षणनिरासः। पदार्थस्यानेकत्वेन पदस्याननुगमात्तत्समुदायो वा- क्यलक्षणमप्यननुगतं स्थादित्यर्थः । द्वितीयलक्षणं दूषपति। ५६२ पदद्वितीयलक्षणखण्डनम्। नापि द्वितीयः विभक्त्यर्थस्यानुगतस्यामन्भवात् "वरिभक्ति"रित्यनेन सुप्तिङ: "प्राग्दिशोऽविभक्ति"रित्य- नेन च तसिलादेः पृथक् पृथगत विभक्तिसंज्ञाविधानात् शब्दसाम्येन च लक्षणायोगात्। * नापीति * कुन इत्यत आह * विभक्कतीति विभत्तयर्वस्य व्यावृत्या तदन्तवर्णत्वमपि पदलक्षणं व्याउत्तं स्यादित्यर्थः । कर्य विभत्तयर्थस्यानुगतस्यास- मभव इति तदुपपादयति विभक्तीति * विभ- क्तिश्चेत्यनेन प्रकृतयोः सुपनिङोर्विभक्तिसंज्ञाभिघा- नातप्राग्दिशोविरभाक्तरित्यनेन सृत्रेण तसिलांद: प्र. त्ययस्य पृथगेव संज्ञाविधानाद्विभक्तिपदार्थोऽनुगतो न लभ्यत इत्पर्थ: । आदिपदेन यत्तदः काले दा प्र- कारवचने थालित्यादिप्रत्यया गृह्न्ते। विभक्तिपदा- र्थस्यानुगतस्पासम्भवेऽपि विभक्तिरिति संशञैकैव सर्वत्र तेन तदुपाधौ लक्षणं बूमो विभ्तिशब्दवा कयान्ता वर्णाः पदमिति तव्राह शब्दति * अर्थ- स्थानुगत्यभावे प्रत्येकमिलितविकल्पदोषापत्तेः श- वमाम्येऽपि न लक्षणोपपत्तिरत्न च तच्छ्दवाच्यत्व- मिति रूपमनुगतपरदृत्िनिमिसं वाच्यं तङ्गावस्तत्वं

७७२ खण्डनखण्डखाये प्रथमेपरिच्छेदे

तस्पैकस्पानङ्गीकारादङ्गीकारे वा पृथक् संज्ञाविधानय- बगौरवानर्थक्यादित्यर्थः । इतञ्च विभत्तयन्ता वर्णाः पदमित्यलक्षणमित्याह। ५६३ विभक्तन्ता वर्णाः पदमिति लक्षणस्य निरासः। किश्च वर्णा इति बहुत्वस्य विवक्षितत्वे अहमित्या- देरपदत्वप्रसङ्गः । अविवक्षितत्वे देवदत्त इत्यन्ता- कारस्य पदत्वापातः तस्य विभक्त्यन्तत्व्रात्। सार्थक- कस्तथेति चेत्। भवतीत्यादौ शवकारादीनां पदत्वप्रस- ङ्ग: शपः सार्थकत्वात् । यत्र विहिता तरिभक्तिस्तदि- ति चेन्न। शबकारं परित्यज्य पदत्वप्रसङ्गात्। तन्मध्य- पंतेतत्वाच्छवकाराडाप मृह्यत इात चत् तर्हि यत्र i- भक्तिविधीयते तत्र तद्विभक्तिमध्यपतितं पदामति वा त्रितक्षितं यत्र विभक्तिर्विधीयते तत्तद्विभक्तिमध्यवर्तिस- हितं पदमिति वा, आद्य शबकारस्यापि पृथगेत पदत्वप्र- सङ्ग: लक्षणस्य चाव्यापकत्वात्। द्वितीय देवदत्त इत्यस्या - पदत्व्रप्रसङ्ग: मध्यवर्तिनोऽभावेन मध्यवर्तिसहितावशेष णाभावात्। कचिन्मध्यवर्तिसहितस्य क्वित्केवलस्येति- यथासम्भव इति चेन्न। एकानुगत रूपानभिधाने लक्षणस्या- व्यापकतापत्तेदुर्निवारत्वात्। * किं चेति * "बहुपु बहुवचनमिति" बव्हर्थविन- चायां बहुवचनविधानादिह व वर्गाशन्दस्य बहुव-

शब्द खण्डने पदलक्षणनिराम । ७७३़

चनान्तत्वाद्वर्णबहुत्वं विवक्षितन्र वा आय प्रत्याह * वर्णेति अहं त्वं सः क इत्यादेरपदत्वं प्रसज्येत विभत्त्यन्तबहुवर्णत्वाभावादित्यर्थः। द्वितीये दूषण- माह अविवचितेति * देवदत्त इत्यत्र तकारोपर्य- कारस्तस्य पदत्वं स्थादित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । कुत इ- व्यत आह तस्पेति * प्रथमैकवचनस्य सो रुत्वे कृते विसर्गादेशस्तव्वद्गवतीति न्यायेन विसर्गान्त- स्थाकारस्य विभत्त्यन्तत्वादित्यर्थः । अतिव्याप्तिपरि- हारं शङ्कते * सेति सार्थको वर्णो विभत्तयन्तः प. दमिति विवत्ितत्वान्नातिव्याप्तिरित्यर्थः ! अतिव्या- प्तयन्तरप्रदर्शनेन परिहरति* नेनि भूतिबिति- स्थिते कर्तरिशबिति शन्भवति शपावनुबन्धौ तथो- लोपे अ इति शिष्यते गुणे कृते एचोऽयवायाव इत्य- वादेशे कृते पकारानुबन्धलोपे च भवतीति रूपं सिद्ध तत्र शवकारस्य पदत्वं प्रसज्येत। आदिपदेन इयन्प्र- भृतयो गृह्यन्ते हेतुंकथयति शप इति शप्शयन्प्रभृ- तीनां कर्तरि विहितत्वात्सार्थकत्वं विभत्तयन्तत्वं चेत्य-

यस्मिन्वर्णे विहिता विभक्ति: म सार्थका विभत्त्यन्तः पदं न शवकारे विभक्तर्विहिता तस्य प्रत्ययत्वात्प्र कृतावेव विभक्तविधानादिति तत्निवृत्तिरित्यर्थः । एवमपि नातिव्याप्त्या विसुच्यस इति परिहरति # नेति भू इत्येतावन्मात्रे विभक्तेर्विहितत्वात्तन्म- ध्यपतितशवकारं परित्यज्य पदत्वमापाद्येत तस्य मा-

७७४ खण्डनखण्डखाध्ये प्रथमेपरिक्ेदे

व्याप्तिरित्यर्थः । प्रत्याहारग्रहणन्यायेन प्रातिपदिकस्य तदुपरिवर्तिविभक्तेश्वं ग्रहणे तन्मध्यवर्तिशवकारोऽपि गृहीत एवेति नोक्तदोष इति शङ्कते * तदिति # तदेताब्विशकलगितुं विकल्पगति * तर्हीत्यादिना यत्र प्रकृतौ विभक्तिर्विधीयते तत्प्रकृतिरूपं पदं त- द्विभत्तयोर्मध्यपतितशवकारादि च पदमिति प्रथ- मकल्पार्थः । तत्प्रकृतिरूपमेव मध्यपतितशबकारा- दिना सहितं पदमिति द्वितीयार्थः । कस्मिन्सति किं स्थादित्यत आह आद्य इति * भवतीत्यादौ पक्- निरूपं भूति इति शवकारश्र पदमिति पदधय स्था- दित्येकपदत्वप्रसिद्धिविराध इत्यर्थः। दृषणान्तरमाह * लक्षणेति * मध्यवर्तित्वस्य पदलक्षगत्वे प्रकृतेर- पदत्वे प्रकृतित्वस्य तल्लक्षणत्वे मध्यवर्तिनो पदत्वं मिलितस्य लक्षणत्वे मर्वाव्याप्तिरित्यर्थः । अस्तु तर्हि द्वितीयस्तत्राह द्वितीय इति # कुत इत्यत आह * मध्येति देवदत्त इनि प्रातिपद्िकात्सु इति वि- भक्तिर्विहिता न च तयोर्मध्ये किं चिद्धिहितमस्तीति तत्सहितविशेषणाभावादित्वर्थः । यत्र विभक्तिर्षि- धीयते तन्मध्यवर्तिसहितं पदमिति न पदमात्रस्य लचगं किं तु तद्विशेषस्यातो नाव्याप्तिरिति शङ्कने * क चिदिति* क चिद्धवनीत्यादौ मध्यर्तिसहि तस्य तत्वं क चिंदवदत्त इत्यादौ केवलस्यत्यर्थः । प- दमात्रलत्नगामिडी तद्रिशेष एव लक्षयितुमश- क्यो डसिदसामान्यस्य विशेषस्य वुडावारोपयितु- मशक्यत्वातथा लच्णे वा पदसमुदायो वाक्यमि-

शब्दखण्डने पदलक्षणनिरासः। ७७५

त्यन्न पदपदार्थाननुगत्या वाक्यलक्षणस्थाप्यननुगति- रिति दूषयति * नेति * विभत्तयन्ता वर्णाः पदमित्यस्य लक्षणस्यातिव्या- द्यन्तरमाह। ५६४ पदलक्षणनिरासः। किंच देवदत्तसत्रत्यपि पदंस्यात्। अथ अपशब्दो- डयं पदत्वेसति -रुत्तवादेविधानस्थावशयश्यम्भावित्वात् इति चेन्न। यत एवायमपशब्दः अत एव भवती दो- षः प्रमजयने अपशब्देऽपि पदलक्षणं गतमिद्ि ।तस्मात् पाणिनिनाSSचार्येण शब्दसिद्धर्थ पदसंज्ञयं रुत्वादिविध्य- नुगधेनापशब्ददशायामन्यैव कृता नदीसंज्ञावन्न लौकि- कपदव्यवहारसिद्धर्थ साधुशब्दविशेषे, ततश्र तस्यान्य- देव लक्षणं वाच्यमन्यथा दाक्षीनन्दनोदीरितनदीसंज्ञा- प्रत्यभिज्ञायां पाथः प्रार्थयमानः काननस्थलीमलीकाि मानी भवानीहेत। * किं चेति * देवदत्त इत्यस्य "अर्थवद्धातुरप्- त्ययः प्रातिपदिक"मिति प्रातिपदिकसंज्ञायां स्वौजस- मावित्यादिना प्रथमैकवचनं सुर्भवति उकारस्येत्संज्ञा- लोपे देवदत्त इति भवति तद्पि पदं स्यात् विभत्तय- न्तत्वादित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । अतिव्याप्तिमेव प्रकट- यितुं चोध्मुद्भावयति अथेति कुतोऽपशब्द्त्वमिति तत्राह पदेति विभत्त्यन्तदेवदत्तप्रातिपदिकस्य पद-

खण्डनखण्डखाद्ये प्रथमेपरिच्छेदे

संज्ञायां"ससजुषोरुरिति"त्वं ततः "खरवसानयोर्वि- सर्जनीय" इति विसर्जनीयश्चावश्यकोऽतोऽपशब्दत्वा-

मनस्यातिव्याप्तिसाधकत्वान्नायं समाधि:साधीयानिति समाधत्ते नेति का सर्हि सुप्रिङन्तं पदमिति अ- पशन्दस्य पदसंज्ञाविधानस्य गतिरत्याशक्ा तामुप- पादयन्तुपसंहरति * नस्मादिति # अपशब्ददशाया- मन्गैव पदसंज्ञा कृता अपशब्ददशायां पदसंज्ञाविधाने प्रयोजनमाह शब्दति पदसंज्ञा वा केन व्वारेण शब्द- सिद्धावुपकरोतीत्यत उक्तं रुत्वेति देवदत्त इत्यस्य सुबन्तत्वेन पदसंज्ञायामेव ससजुषोरुरिति रुत्वं ख- रवमानयोरिति विसर्गश्च भवतीति पदसिडधिरित्यर्थ:। अपदे पदसंज्ञा किं घटते भगवतः पाणिनेरित्यत आह नदीति "यूस्याख्यौनदी"त्यनद्यामेव नदीसं ज्ञा क्रियते यद्दित्पर्थः । अन्यैवेत्येवकारव्युदस्यमाह *ैन न्विनि# अस्तु तावता प्रकृते किं स्थादित्यत आह * ततश्चंति यदि पाणिनीरितपदलक्षणव्यतिरेकेण लोकिकपदस्य लक्षणान्तर नोरीक्रियते तदा दण्डं द- रशयति अन्यथेति * दाक्षीनन्दन: पाणिनिरन्यथा भवान्काननस्थलीमाहेति सम्बन्ध:। पाथः शब्द: सलि- लवाची काननस्थलीशव्दस्य स्त्रियाख्यत्वादीकारान्त- त्वाच युस््यारुया नदीत्यनेन नदीसंज्ञया संज्ञितत्वा- देनबुक्तं भवति मध्यान्हे विन्ध्याटव्यामटमानं लला- टापार गभस्तिमालिनि भगवति खरतरकरे चिप- रिवर्तिनि पिपासुः सलिलं प्रार्थयमाणो दाक्षीनन्द-

शब्दखण्डने पदस्य लक्षणान्तरनिरास:। ७७७

नपरिभाषितकाननस्थलीं नदीसंज्ञां प्रत्यभिजाना- नस्तत्र प्रवर्तेत भवानिति। अभिमानो ज्ञानं न तु भ्र- मः मिथ्यापर्यायस्यालीकशब्दस्य पृथग्ग्रहणात् । इति शब्द: परिसमासौ। गदितावद्यपरम्परापरिजिहीर्षया लौकिकपद्स्य चिन्हान्तरं शङगते। ५६५ पदस्य लक्षणान्तरनिरासः। अथोच्यते विभक्त्यन्तमेव सर्व्वलक्षणप्रवृत्तया नि- ष्यन्नं व्यावहारिकं पदमिति लक्षणमस्तु। मैवम्। सर्व्वलक्ष- णप्रवृत्तेः सर्वत्रोसम्भवात् । सम्भवत्सर्वलक्षणप्रवृत्त्ये- ति चेन्न। सम्भवत्त्वं तत्काले कालान्तरे वा विवक्षितम्। आद्ये देवदत्तर्वित्यपि पदं स्यात् रुत्वविधानकाले वि- सगस्यासम्भावितत्वात्। कालान्तरऽपीतिपक्ष दवदत्त इत्यपि पदं न स्यात्। इत्यादिपदपूर्व्वकालभाविनो यत्त्व- यलोपदेरकरणात्।

• अथेति विभत्तयन्तं पदमित्युक्ते देवदत्त सु इत्यस्थापि पदश्वप्रसक्तिस्तन्निवारणायाह* सर्वेति लक्षगं सृत्रम्। विभत्तयन्तं लक्षणप्रटत्तिनिष्पन्रमित्युक्ते देवदन्तर्वित्यस्यापि पदत्वप्रसङ्गस्तन्निरासाय सर्वेति विशेषणम्। यावन्ति लक्षणानि प्रणीतानि पाणिनिना तावतां सर्वेषां प्रवृत्या निष्पन्नमिति विवचितमुत १ सर्वत्राऽभावात् इति का मु० पा० पा०। ९८

७७८ खण्डनखण्डसाधे प्रथमेपरिच्छेदे

पत्र यावन्ति सम्भवन्ति तावतां सर्वेषां प्रवृत्या नि- ्पत्रमिति विरुल्प्य प्रथममसम्भवेनापाकरोति # मैवमिति सर्वलक्षणानां प्रवृत्तिस्सर्वत्रापि न सम्भ- वाते कचत्कषा चिदव प्रवृत्तरत्यर्थः ।द्वितीयं कल्पमनलम्बत सम्भवांदात नैतांख्वकल्पास- हत्गंदात दूषयति नेति लच्षणानां सम्भवत्वं यदेकलक्षणं वर्तते तदेकस्पित्नेव काले विवक्षितमिति प्रथमकल्पार्थः। कालान्तर लक्षणसम्भवत्वमिति द्वितीयार्थः । प्रथमकल्पमतिव्याप्त्या दूषपति *आय इति * देवदस्त सु इनि स्थिते पदसंज्ञायां "ससजुषो- क"रिति कत्वं भवात तदा देवदत्त इति रूपं भवति तदपि पदं स्यादित्यतिव्याि: रुत्वविधानकाले "खर- वसानयां"रिति सूत्रस्यासम्भवात् कृतरुत्वाश्रयेण त-

निष्पन्नमिति पक्षे नातिव्याप्तिः विसर्गविधायकसूत्र- कालान्तर सम्भवत् प्रवश्यनिष्पन्नत्वादतोऽस्तु द्वितीय- स्तत्राहकालेति * यद्यप्यतिव्याप्ति: परिहियेत तथा व्यव्याप्ति: स्याहंवदत्त इति विसर्गान्तं प्रथमैकवचनं पदत्वेन प्रसिद्धमपि यतः पदं न स्यादित्यर्थः । कुत इत्यत आह* इत्यादाति * इतिशब्द आदिर्यस्य स्वरादिपदस्य तदित्यादिपदं तस्मात्पूर्वताकाले कृत- रुत्वस्थ "भोभगोअघोअपूर्वस्य यो Sशी"रगनेन यत्वं

आदिपदेन यलोपाभावपक्षे श्विष्ठोच्चारणं गृह्यते। १ यंदतल्लक्षण बर्तते इति पु. पा०।

शब्दखण्डने पदस्य लक्षणान्तरनिरास:। ७७९

अव्याप्तिपरिहाराय विशेषणं शङ्कते। ५६६ अध्याप्तिपरिहाराय विशेषणान्तरमितिशङकुनिरासः । शब्दान्तरसन्निधिव्यतिरेकेण यद्धावि लक्षणं तद्वि- वक्षिनमिति चेन्न। जीविकाकृत्य व्याचष्ट इत्यर्थे जी- विकां कृत्वा व्याचष्ट इति प्रयुज्यमानं वाक्यं स्यात। एकार्थावच्छिन्नपदसमुदायस्य तत्रापि गतत्वात। कृत्वे- त्यनेन सम्बद्धस्य जीविकामित्यस्योक्तपदलक्षणेन सङ्- गृहीतत्वात। * शब्देति * शब्दान्तरसन्निधिव्यतिरेकेण-का- लान्तरे यावन्ति लक्षणानि सम्भवन्ति तावतां प्रतृ- क्या निष्पन्नं पद विवक्षिनमतो नाव्याप्तिर्देवदत्त इत्य- स्य इत्यादिपदसत्निधावेव यत्वादिलक्षणानां सम्भ- वान्नाप्यतिव्याप्तिर्देवदत्तरु इत्यस्य सर्वलक्षणप्रवृत्त्या निष्पन्नत्वाभावादित्यर्थः। अतिव्याप्त्यन्तरदर्शनेन परिहरति जीविकेति * यद्यौपम्यमन्तरेण जीविकां कृत्वेति भवति प्रयोगस्तद्वाक्यमेव सम्मतमित्यत उक्तं जीविकाकृत्य व्याचष्ट इति। एतद्वस्तुतः पददयात्मकं वाक्यं तदर्थे जीविकां कृत्वा व्याचष्ट इति पदत्र- यमर्थ बोधयद्दि: प्रयुज्यते जीविकामिव कृत्वा व्याचष्ट इत्यस्यार्थे। न चैतवाक्यमेव जीविकां कृत्वेत्यनयोरप- शब्दत्वा"जीविकोपनिषदावौपम्य"इत्यनेन सृत्रेण जी- विकाशब्दस्य गतिसंज्ञायां"नित्यं क्रीडाजीविकयो"रि- त्यादिना समासेन विभक्तिलांपस्य भवितव्यत्वाड्स्व-

७८० सण्डनखण्डसाद्ये प्रथमपेरिच्छेदे

स्य पिति कृति तुगि"ति तुगागमे विहिते "समासेऽन- अपूर्वे त्क्वोल्यि"त्यनेन त्कात्प्रत्ययस्थाने ल्यपा भवित- व्यत्वादित्यर्थः। कुत इत्यत आह एकेति कृच्वेत्या- दीनां पदत्वप्रसङ्गेनेत्यर्थः।जीविकामित्यस्य सम्भवत्स- र्वलक्षणप्रवृतिनिष्पन्नत्वमेव नास्ति "कृत्तद्वितसमासा श्वे"ति प्रातिपदिकसंज्ञायां "सुपोधातुप्रातिपािकयो" रित्यनेन विभक्तिलोपस्यावश्यकत्वादित्यत आह #कृ- स्वेति * सन्निध्यभावे कृत्वेत्यनेन सम्बडस्य जीवि- कापदस्य कथितलक्षणमेवेत्यर्थः। प्रकारान्तरेण पदलच्षणं शङ्कते। ५६७ प्रकारान्तरेण पदलक्षणनिरासः। यदुपाधिका यल्लक्षणप्रवृत्तिस्तदुपाधिसम्पत्तौ तेन नि- व्पन्नं तथेति चन्न। यत्र नास्त्युपाधिसम्पत्तिस्तत केवले तस्या सत्यामित्यस्याभावादपदत्वापत्तः । यस्यामव- स्थायां यस्य लक्षणस्योपनिपातस्तत्सर्वसम्पत्तौ विभ- क्त्यन्तं पदमिति चन्न। यस्यामवस्थायामित्यवस्थानां भिन्नभिन्नाकरेण परामर्शे लक्षणस्याननुगमादव्यापक- कतादाषः। अवस्थानामक्य व्यविवक्षितमसम्भावितच। सर्वदा सर्वावस्थाविषये लक्षणप्रसङ्गादिति। स च भव- ति भवति भवतीति भवत्यस्तीति पटः पटाविति पटं पट इति चेत्यतिव्याप्तिः । यदिति य उपाधि: कारणं यस्था: सा य-

शब्दखण्डने पदस्य लक्षणान्तरनिरासः। ७८१

दुपाधिका उपाधिश्च समास उपम्यादिर्वा तदु- पाधिसम्पत्तौ सत्यां सम्भवत्सर्वलक्षणप्रवृक्या नि- उपत्रं पदं जीविकामित्यादेस्तु समासाशुपाधौसत्यपि सर्वलक्षण सिद्धत्वत्नेति तत्निवृत्तिरित्यर्थः। तर्हि प्रागुक्ता व्याप्तिरेवेति परिहरतिनेति यत्र देवदत्त इत्यादौ समासादुपाधिर्नास्ति तत्र उपाधिसम्पत्तौ सत्यामिति विशेषणाभावादव्याप्तिरित्यर्थः । उपाधिशब्देन न स- मासादिविशेषो विवक्ष्यते किं तु तत्तत्पदस्यावस्था न- चैवमव्याप्ति: केवलावस्थायां सम्भवत्सर्वलक्षयसिद्ध- स्वादेवदत्त इत्यस्य, न वाऽतिव्याप्तिरनेवंरूपत्वात् जी- विकामित्यादेरिति शङ्कते यस्यामिति किमवस्था- विशेष उच्यते किं वाऽवस्थामात्रमिति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * नेति देवदत्त इत्येतत्पदावस्थायां सम्भव- त्सर्वलक्षणात् सिद्धत्वाभावात् घटादिपदेष्वव्याप्तिः। द्वितीयमपवद्ति अवस्थेति * समासाद्यवस्थानाम- नेकच्वादेकत्वमविवक्षितं तवापीत्यर्थः । न केवल- मनभिप्रेतत्वमसम्भवोऽपीत्याह* सम्भावितमि- ति एकस्थोपाधे: सामान्यस्य वा निरूपयितु- मशक्यत्वादित्यर्थः । यदि कश्चिद्वृद्धव्यवहार-

यातं प्रत्याह सर्वेति सर्वावस्थाविषयाणां सर्व- लच्षणानां सर्वत्र प्रसङ्गादित्यर्थः । तमेव प्रसङ्ग दर्शयति * सचेति किमवस्थानामैक्यं पदानामैक्यरूपं का- लत्वमुत पदार्थैक्यसम्बन्धित्वमाहो स्विदेकरूपप्रकृति- सम्बन्धित्वमिति, यदि प्रथमस्तदा भवति भवतीति

• ७८२ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

पदत्रयमप्येकें पदं स्थाद्रूपसाम्पेन तत्सामान्येन तत्स- म्बन्धावस्थायां एकत्वेन तत्र सम्भावितसर्वलक्षणासि- त्वादित्यतिव्याप्तिस्तत्रैकं भवति पदं तिङन्तं, द्वितीयं पुल्िङ्गं सप्तम्यन्तं, तृतीयं स्त्रियां सम्बुडौ।यदि द्वितीय- स्तर्हि भवत्यस्तीति पद्दयमेकं स्यादेकार्थत्वात् तृतीये पटः पटावित्यनयोरेकव्विवचनयोरैकपयं स्यादेकप्रकु- तिकत्वादित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । एवं काणादनये शब्दप्रमाणखण्डनकथिरीति

५६८ मीमांसकमतेऽतिदेशः एतेनापौरुषेयं वाक्यं तदित्यपि निरस्तम् ।

शब्दप्रमायमित्यर्थः। लिङ्गप्रकरणादावव्याप्तिश्च।नच तदपि वाक्यमेव तथा च श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणः स्थानसमाख्येति षदू प्रमाणानीत्यभ्युपगमात् श्रुतिमू- लत्वेन तत्रान्तर्भवि प्रत्यक्षमूलतयाऽनुमानादेः सर्व-

मूह्यम्। इति शब्दप्रमाणखरडनम् ।

आगमानन्तरभाव्यर्थापत्तिखबण्डनं प्रस्तावयति। ५६९ अर्थापत्तिखण्डनम्। का पुनरर्थापत्तिरपि। अन्यथाऽनुपप्तिरितिचेन्न । यतोऽन्यत्वं तत्सिद्धग्ग्रे तदसिद्धे: । * कंति परोक्तलक्षणं शङ्कते # अन्यथेति #

अर्थापत्तिखण्डनम। ७८३

जीवदेवदत्तगेहाभावो बहिर्भावं विनाऽनुपपद्यमानो बहिः सत्वं गमयतीति जीवहेवदत्तगेहाभावानुपप- त्तिरर्थापत्तिरित्यर्थः । अनुपपत्तिरित्युक्ते सर्वथा Sनु- पपत्तौ फलविरोधिन्यामतिव्याप्तिस्तान्नरासायाह# अन्यथेति अन्यथेत्युक्ते अन्यथाऽप्युपपत्तावतिव्या- प्तिस्तन्निरासायाह अन्यथेति अन्यथाऽनुप- पत्तिर्नामान्येन प्रकारंणानुपपत्तिस्तथाऽन्वयत उ- पपादकादन्यथात्वं तदुपपादकमन्यत्वप्रतियोगि प्राग- सिद्धं सिद्धं वा इति विकल्पायं प्रत्याह * नेति # अन्यत्वस्य प्रतियोगिज्ञानाधीनत्वात्तस्य बहिःसत्वा- दिरूपप्रतियोगिन: सिद्धेरग्रे तइसिद्धेरन्यथानुपपत्य- सिद्धेस्तत्सिद्धि: प्रागेव वक्तव्या ततश्चानुपपत्तिसिद्धा-

स्पराश्रय इत्याशय: । सर्हि सिद्धेनोपपादकेनानुपपत्तिर्ज्ञायतामिति दूषि- तमपि पक्षं पुनः शङकगने दूषणान्तरदर्शनाय। ५६९ दूर्षितपक्षस्येवपुनर्निराकरणमू। सिद्धे नानुपपत्तिरितिचेन्न। विशेषणव्यवच्छेद्याप्रती- तौ तद्वयर्थ्येन तदनुपादाने सर्वथाऽनुपपत्त्यर्थतायां फल- विरोधात। केनाप्यनुपपत्यर्थत्त्रे साध्यसिद्धयपर्यत- सानात् ।. * सिद्धेनेति मिद्धेति विशेषणामकिश्चित्कर- मिति मत्वा दूषयति * नेति सिद्धनेति विशेषणे- नासिद्धं व्यावर्तनीयं तस्यासिडत्वादेवाप्रतीतौ सप-

खण्डनखण्डलाधे प्रथमेपरिच्छेदे

मरसादिषद्यवच्छेद्यत्वानुपपत्या विशेषणवैयर्थ्येन त- दनुपादानं प्राप्तं तदनुपादाने चानुपपत्तिरिति शि- ष्यते सा सर्वप्रकारेणापि केनापि प्रकारेण वा, न तावत्प्रथम: सर्वथा ऽनुपपत्यर्थतायामनुपपत्तिशब्दस्य फलवरोधादुप पादक पमानुपपत्तेस्तस्यापि सर्वान्तःपा- तितयाऽनुपपत्तेरित्यसम्भवि लक्षणमित्यर्थः । द्वि- तीयं प्रत्याह * केनेति येन केन च विना Sनुप- पत्तिर्यत् कि चित्साधयेन्न तु विवक्षितं बहिःसत्वा- दीति साध्यासिद्धेरसम्भव एवेत्यर्थः । उक्त्दोषपरिहारायाऽनुपपत्तिं प्रकारान्तरेणोपस्था- पयति। ५७० प्रकारान्तरेणाऽनुपपत्तिनिरासः।

प्रमाणत्वेनाभिमन्यमानयोरितिचेन्न। अभिमतेर्भ्र्रमार्थतत्वे - डतिप्रसङ्गात्। ज्ञानार्थर्वरेऽप्युक्तदोषाSनिवृत्तिरेव। अनि र्णीथमानप्रामाण्याप्रामाण्ययोरित्यत्ापि तथैव। तथाहि-स- त्प्रतिपक्षऽषि तस्य तदुपपादकप्रमाफलकत्त्वापत्तेः । तत्र विराधे व्याहत्यैका प्रामाण्यनिश्चयो यत्र तु नैवं तद्विवक्षित- मिति चेन्न। एवं सत्प्रतिपक्षवदन्यत्रापि विरोधार्थत्वे- नैत्राभासत्वाविशेषात्। तर्कयोर्विराधोडपेक्षित इति चं- न्न। मिथो विरोधेन तर्कयोरप्याभासत्तवात्। * प्रमति * जीवति देवदत्त इत्याप्तवाक्यं देव-

अर्थोपत्ति खण्डनम । ७८५

दत्तसत्वं सामान्येन प्रमापयति गृहेऽनुपलब्धिस्तद- सत्वमिति प्रमाणयोर्विरोधोऽनुपपत्तिः सा च बहिःस- त्वं प्रकल्प्य शाम्यतीत्याशयः। असम्भवेनैव दूषयति * नति भिन्नविषययोरेकविषययोर्वा प्रमाणयो- र्विरोधोऽसिद्ध इत्यर्थः । स्वविषयशूरत्वात्प्रमाणयोर्वि- रोधाभावेऽपि प्रमाणत्वेनाभिमन्यमानयोः सोऽस्तीति शङ्गने *प्रमेति अभिमतिरपि भ्रम उत ज्ञानं कि स्वि- दनिर्णय इति विकल्प्य प्रथमं दृषयत * नेति * स्त्रजि सर्पोऽयमित्येकस्य भ्रान्तस्थ वचनमपरस्य दण्डाऽयमि- ति तगोरपि विरोधानुपपात्तिरित्युपपादकं कल्पयेदि- त्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । द्वितीयमपवदति * ज्ञानेति #ै ज्ञानस्य प्रमाणत्वे विरोधासिद्धिरप्रमाणत्वे साधा- रणत्वे चातिप्रमङ्ग इति कथितदोषानुषङ्ग इति भा- घः। तृतीयऽप्यतिप्रसङ्ग एवेत्याह * अनिर्णीयति * अतिप्रसङ्गमेव स्फुटयति तथा हीति * वायुः प्र- त्यच्त: अनुद्भूतरपानधिकरणत्वे सति गृहमायस्प- शाधिष्ठानत्वात् घटवद्वायुन्न स्पर्शग्रात्यो नीरूपद्र- व्यत्वादात्मवदित्यत्र सत्पतिपच्हेत्वोरनिर्णीयमान- प्रामाण्याप्रामाण्ययोर्विरोधोऽनुपपत्तिरिति तस्य वि- रोधस्य तदुभयोपपादकविषयप्रमाकरणत्वेनार्थापत्ति- त्वपसङ्ग इत्यर्थः । विशेषं शङ्कन * तत्रेति यत्र विरोधेदपि व्याहत्या Sप्रमाणनिश्चयी नास्ति तदिह विवक्षिनं सत्प्रनिपचे तु तत्निश्चष इति तद्रयाटत्तिरि- त्थर्थः । तर्थसम्भव एवेत्याह * नेति * देवदत्तस- त्वासत्व्रग्राहकयोरपि विरोधे व्याहत्यैवाप्रमाणत्व- ९.९

७८१ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्ठेदे

निश्चपात्सत्प्रतिपचवदसिद्धिरित्यर्थः । शङ्कते *त- रकेति * दंवदत्तस्य जीवित्वात्मत्वेन भवितव्यमिहा. नुपलभ्यमानत्वादसत्वेनेति तर्कयाविरोधो Sनुपपत्ति: साऽन्यत्र सत्वापादनेन शाम्यतीत्यर्थः। अत्रापि तु- ल्यमुत्तरमित्याह *नेति * तर्कत्वनाभिमन्यमानेत्यादिविशेषणेऽपि पूर्वध- देव पुनरषि प्रमाणविरोधाऽनुपपततिरिति पक्षमवलम्य शङ्कत । ५७२ पुनः शङ्कन्तरनिरासः। विशेषप्रवृत्त प्रमाणार्थ प्रतिक्षेपविषयत्वसंशयोडविशेष- प्रवृत्तनाद्विपरीतार्थपमाणस्य विराधे इति चेन्न । विशे- षत्रिषयप्रमाणचाधितवैपरीत्ये सनि तद्विरुद्धार्थतांश संश-

ता तदीयां गंचरयिनुमप्यसामर्थ्यादंव । अव्निशेषप्रवृ त्तम्य प्रमाणस्य तद्विपरीतार्थशेषविषयप्रमाणदर्शनं तदिनरावरशेषविषयप्रमाफलकं त्थति चन्न। अवि- शेषप्रवृत्तस्य प्रमाणस्य तद्विपरीतार्थविशषविषयस्य च प्रमाणस्य च विषययोस्तद्विपरीतत्वविशेषणप्रतीत्यङ्गी- कारलब्धायां परस्परविरुद्धत्वप्रतीतौ धर्म्मणोर्व्विरुद्ध- माध्यामस्य भदस्य विरारधववेचनस्फुटतद्वर्भप्रवेशतया तत्मह ज्ञयस्य नन्नान्तरीयकस्य वान्यत्रेवाऽन्यत एव प्रांप्तिः। १ स इनिचेदिनि का० मु० पु० पा०।

अर्थापत्तिखण्डनम ।

माणस्य विशेषप्रवृत्तप्रमाणार्थप्रतिक्षेपविषयत्वसंश- यः स इति सम्बन्धः । विशेषे देवदत्तगृहाभावे प्रवृतं प्रमाणमनुपलब्धिरूपं तस्यार्थो गृहे डभावस्तस्य प्र- तिक्षेपे निरास: गृहेऽसत्वं स विषयो यस्य तबिशे-

शयः तद्विषयत्वमस्ति वा न वेति अविशेषे देवद- त्तसत्तामात्रे प्रवृत्त जीवति देवदत्त इति प्रमाणं त- स्माद्विशेषप्रवृत्तलक्षणाद्विपरीतार्थप्रमाणं यस्य स इति विराध: स च गृहावच्छिन्नसत्वं बोधयन्न शाम्यति वहिर्भावमापाचैव शाम्यति साधर्थापसिरित्याशयः। विशेषादर्शनमूलत्वात्संशयस्य विशषदर्शने मति सनोपपथते इति परिहरति * नेति * वैपरीत्ये विशेषविषयप्रमाणयोधिते सनि तबिरुद्धार्थतांशे संशयस्याविशेषप्रवृत्तप्रमाणविषयतां नदीयां विशे-

चरयितुमप्यसामर्थ्यादेवेत्यन्वयः। असामथ्ये हेतुर्दुर्ष- लस्ये-यादि। न हि स्थाणुरेवायमिति विशेषप्रमाण- बोधिते स्थाणुत्वे ऊर्द्धत्वदर्शनात्तदिरुद्धपुरुषत्वसंश- यो भघति तद्दनुपलब्ध्या गेहाभावे निश्चिते सति मामान्यप्रमाणन तत्प्रतिक्षेपसंशयो Sसम्भवीत्यर्थः । प्रकारान्तरेण प्रमाणविरोधमनुपपत्ति शङ्कते # अ- विशषति अविशेषप्रवृत्तस्य प्रमाणस्य तदितरवि- शषविषयप्रमाफलकत्वं तद्विपरीनार्थविशेषविषयप्र- माणदर्शनं तथा विरोध इति सम्बन्धः । अरिशेष-

खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

प्रवृत्तस्य प्रमाणस्य-जीवति देवदत्त इति वाक्यस्य

इभाव विषयविशेष प्रमायमनुपलब्धिस्तदर्शनं तस्मा- दितरोविशेषो गेहाभावादितरो बहिर्भावात्मको विशेषस्तद्विषयमविशेषप्रमाणमिति-प्रमाणजनक- मित्यर्थः। अर्थापत्तिमन्तरेणैव सामान्यविशेष- प्रमाणार्थभेदसिड्ेमैवमिति परिहरति * नेति#अ- विशेषप्रदृत्तस्य तद्विरीतार्थविशेषविषयस्य च प्रमा- णस्य विषययो: परस्परविरुद्धत्वप्रतिपत्तौ धर्मिणोभेंद- स्यान्यत एव प्राप्तेरित्यन्वयः । विरुद्धत्वप्रतीतौ हेतुस्त- द्विपरीनेति।तस्माद्विशेष प्रवृत्तप्रमाणाद्विपरीतत्वविशे- षणप्रतीत्यङ्गीकारेण लब्धायां अन्यत एव प्राप्तौ हेतु: विरोधेति। विरोधस्य सहानवस्थानरूपस्य विवेचनं त- स्मिन् स्फुटस्तद्गर्भे प्रवेशो यस्य स तथोक्तस्तद्भावस्त- त्ता तथा सह ज्ञेयस्य। तदुपपादनाय भेदस्वरूपमाह * विरुद्धधर्माध्यासस्येति विरुद्धयोर्धर्मयोर्भावत्वा- भावत्वयोः सम्बन्धो विरुदधधर्म्माध्यासःस खलु विरो- धग में प्रविशति तेन विरोधेन सह ज्ञेयस्तता विरोध- प्रतीत्यैव विषयभेदस्य विरोधप्रतीतिकाल एव सि- दत्वादर्थापत्तिरफला अयमेव हि भेदो भेदहेतुर्वा य- द्विरुदधर्म्माध्यासः कारणभदश्चति मतमवलम््योक्त- मन्योन्याभावो भेद इति मतेऽप्याह * तदिति * त- म्रान्तरीयकत्वं विरोधापर्थवसानवृत्या तदनुबन्धित्वम्। अन्यत एव-विरोधप्रतीतेरेव। अन्यत्रेव घटतदभावयो- रिव। देवदत्तभावाभावयोरपि भेद: सिड्धोऽन्यथा त.

अर्थापत्तिखण्डनम्। ७८९

त्राप्पर्थापत्ति: स्यादिति विफलैवार्थापत्तिरित्यर्थः। प्रकारान्तरेण विकल्प्यापास्यति।

५७३ अर्थापप्तेः प्रकारान्तरेण निरासः। किश्चाविशेषप्रवृत्तस्यैव तस्य किं विशेषविषयत्वं ? अथ सामान्यतः प्रवृत्तस्य नान्तरीयकतया प्रागंत वि- शेषविषयस्य विशेषविषयत्वेनाज्ञातस्य विशेषतिषयत्वं ? अथ वा सामान्यस्य तद्विषयस्य विशेषः ? उत तद्वि- षयीकृतविशेषगतं किमपि धर्मान्तरमिदानीं प्रमीय- ते। नादः अर्थापत्तभ्रमकरणत्त्व्ापत्तः । न द्वितीय:

यः सामान्यस्यानन्तर्भीविताश्रयस्य प्रत्येतुमशक्यत्वात् प्रागेवतत्सिद्द्धेः । * किं चेत्यादिना जीवति देवदत्त इत्यविशेष- प्रवृत्तप्रमाणस्य बहिर्भावरूपविशेषविषयत्वं प्रमीयत इति प्रथकल्पार्थः । प्रमाणस्य सामान्यतः प्रवृत्ततवं त- दपर्यवसानेनार्थापत्ते: प्रागेव विशेषविषयस्य सतो विशेषविषयत्वेनाज्ञातस्य विशेषविषयत्वमिदानीं प- मीयत इति द्वितीयार्थः।जीवति देवदत्त इति प्रमाण- विषयस्य सत्वसामान्यस्य बहिर्देशत्वरादिविशेष इदा- नीं प्रमीयत इति तृतीयार्थः।सामान्यप्रमाणविषयीकृते विशेषे किमपि धर्मान्तरमिदानीं प्रमीयत इति तुरी- यार्थ:। पूर्व तु विकल्पद्वयं प्रमाणाश्रयमपरं प्रमेयाश्रथम्।

७९० खण्डनखण्डसाये प्रथमेपरिच्छेदे

विकल्पक्रमेण निराकरोतिनेति सामान्यविषयस्यैव प्रमाणस्य विशेषविषयत्वप्रतीतिर्भ्रमस्तत्करणं चार्धाप- सिः प्रमाणं स्यादित्यर्थः।द्वितीयमपवद्ति *नेति#फुत इत्यन आ्ररह *तदिति विशषविषयस्य प्रमाणस्य तदि- षयत्वेनाज्ञातस्यैवासम्भवात्।तत्रापि हेतुस्तदिति।व्य- वसायो निश्चयस्तमनु जायमानोऽनुव्यवसायस्तव्वादि- मते फल लिङ्गानुमानज्ञानवा दिनयेऽप्यनुष्यवसायोऽस्त्ये- वानुमारूप: स्वयं प्रकाशत्वे त्वज्ञानमेव न सम्भवतीति भावः। तृनीयं निराकरोतिनेतिअर्थापसे: प्रागेव षि- शेषसिद्धेरिति हेतुस्तत्रापि कारणं सामान्येत्यादि।सा- मान्यस्य सत्तायामपराधीनस्थापि प्रतीनी व्यक्तिप- रतन्त्रत्वान्नानन्मर्भविताधिकरयां ज्ञातुं शक्यते इत्यर्थ:। तुरीयोऽपि न चातुरीयं प्राश्चतीत्याह। ५७४ चतुर्थविकल्पनिरासः। नापि चतुर्थः। तद्धि प्रतीयमानविरोधिव्यतिरिक्तत्वम- न्यद्वा स्यात्। नान्त्यः तत्प्रतीत सामर्थ्यानुपदर्शनेनानि- यमप्रमङ्गात् ।न प्रथम: अनुगताननुगतजानिव्यक्तिचा- क्षुषाचाक्षुषादिव्यक्तिगन्धादितादात्म्यवादिनये तदुभय- प्रमातादात्म्यविषयताव्युदामं बिना विरोधाऽसिद्धा तद्र- मनिकाबलस्यैवासिद्धः। तदुभयप्रतीतौ च तदवधारण- प्रागेव तत्प्रतीत्याऽर्थपत्यनुवादनापत्ते:। *नेति * तदनुपपत्तिप्रकटनाय विकल्पयति #ैत- दिति प्रतीयमानो गृहऽभावा विराधी यस्य तत्प्र-

मर्थापत्तिखण्डनम। ७९१

तीथमानविरोधि गृहे सत्वंततो व्यततिरिक्त्तत्वं बहिस्स- स्वमिति यावत्। अन्यदिति त्द्रतपरिणामादिधर्मान्तर- मित्यर्थः । प्रधानपरिवारन्यायेनान्त्यमादौ दूषयति * नान्त्य इति तत्प्रतीतौ विशेषदर्शनरूपार्थापसेः सामर्थ्य दर्शयितुमशक्यत्वेनार्थापश्या इदं प्रमीयत इति निश्चेतुमशक्यत्वादर्थापत्तिः संशयकरणं प्रमाणं न स्यादित्यर्थः । प्रथमकल्पेऽपि किं भट्टनयानुसारेण- दमुच्यते गुरुमतानुसरणन वति विकल्प्य प्रथमं प्र- त्याह ननि अनुगता वाननुगता चानुगताननु- गते ते च जातिव्यक्ती चाक्षुषा चाचाक्षुषा च चा- क्षुषाचाक्षुषे ते च आदी यासां व्यक्तीनां ता अनुग-

दयस्तासां तादात्म्यवादिनये तदुभयप्रमायास्तादा- त्म्यविषयताव्युदासं विना ,विरोधस्यैवासिडठे: । एत- दुक्तं भवति । अनुगता जातिरननुगता व्यक्तिरतु- गत्यभावो Sननुगनिस्तगास्तादात््यविषया प्रतीति: प्रमा तथा घटश्चाक्षुषो Sचाक्षुषो गन्धः सन ग्राह्यो रसो नापस्तथा तत्र च तादात्म्यविषया प्रतीति: प्र- मा इत्यभ्युपगच्छता तादात्म्यप्रतीते: प्रमात्वव्युदासं विना देवदत्तभावाभावगोरेकस्मिन् गेहे विरोधा- सिद्धा विशेषदर्शनस्यैव बहिःसत्वगमनिकासा- मर्थ्यस्यैवासिद्धेरथापत्तेरसम्भव इति। यदि गुरुमता- नुसारेगोच्यते तत्राह तदिति तयोर्विशेषावि शेषप्रमाणार्थयोः प्रतीतौ तत्निष्ठी विरोधोऽवधार्थः अनवधारण तड््म्मविरोधस्यैवावधारणनुपपत्तः त-

७९२ खण्डनखण्डखाध्े प्रथमेपरिच्छेदे

था च तशनिष्ठासहाषस्थाने विरोधावधारण एवार्था- पत्तिविषयस्य बहिःसत्वस्य सिद्धेः सामान्यप्रमा-

वादत्वेनाप्रमाणं स्वादित्यर्थः । एतेनानुपपदमानद- र्शनादुपपादके वुद्धिरर्थापतिरिति निरस्तमनुपप- न्िविषयस्थानुपपद्यमानत्वादनुपपशेश्र दुर्ननिरुपत्वा- दिति। इत्यर्थापत्तिखण्डनम् ।

५७५ अनुपलब्धिप्रमाणखण्डनम्।

माणाभावस्य तथाच्वे विभ्र्मीनुदयप्रसङ्गातू। उपलम्भा- भातमात्रस्य तथात्वरे शङ्गधवलिमप्रतिसन्धानवतः पी- तभ्रमानुदयप्रसङ्गात्। कालभेदात्तताविरोध इति चेन्न। - त्म्यस्य स्वरूपमात्राऽनतिरेकात। अभावस्फुरणे च त- त्प्रनिभानस्य ध्रौव्यात्। * योग्येति योग्यत्वे सत्यनुपलम्भोSभावप्र- मारुरणमित्याहुर्योग्यत्वं च प्रतियोगितिन्द्रियस-

• १ प्रमाभावस्यति का० मु० पु० पा०। २ प्रमानुदरयेति का० मु० पु० पा०।

अनुपलब्धिप्रमाणखण्डनम्। ७९३

धानादिदृष्टसामग्रीसम्पत्तिस्तस्यां सत्यां प्रतियोग्य- नुपलम्भः तद्भावप्रमां कुर्वन्रभावप्रमाणसुच्यते य- था भूनले घटो नास्तीति। अयोग्यभूतललग्रसलिला- नुपलम्भनिरासायाह योग्येति योग्यस्योपलम्भ- निरासायानुपलम्भेति । किमनुपलम्भशब्देन प्रमा- णाभावो विवच्ित उत ज्ञानमात्राभाव इति विक- ल्व्य प्रथमं पराचष्* प्रमेति * तथात्वे-अभाव- प्रमाकरयत्वे इत्यर्थः । शुक्तौ योग्यत्वे सति रजत- विषयप्रमाणाभावस्य तद्भावप्रमाकरणस्य सत्वेन ने- दं रजतमिति तदभावप्रमैव स्यान्न त्विदं रजतमिति- भ्रम इत्यर्थः । न च तदा गुणाभावेन करणस्य दो- षप्रतिहनशक्तित्वेन वा प्रतियोगिप्रमापकसाकल्यं योग्यत्वमेव नास्तीति वाच्यम्। सतः प्रामाएयपक्षे गु. णस्य प्रमाऽकरणत्वाद्दोषस्य करणगतज्ञानजननशक्त्य- भिघातकत्वे वा भ्रमज्ञानस्थाप्यनुद्यादत एव प्रामा- ण्यस्य स्वतस्त्वं ज्ञानहेतुमात्राधीनत्वमाठ्ठु: । अस्तु त- रहिं द्वितीयस्तत्र रजतप्रामाएयाभावेऽपि तत्ज्ञानमा- त्रसम्भवेन भ्रमोपपत्तेरित्यत आह उपेति पूर्वानुभू- मधवलिमानं स्मरतस्तव्विरोधात्पीतज्ञानमेव नास्ति युगपज्ज्ञानानुत्पत्तेमनसा िङ्गत्वादतः पीतिमोपल- म्भाभावस्य तदभावप्रमाकरणस्य विद्यमानतया तद- भावप्रमैत स्थान्नतुपीतः शङ्गइतिविभ्रम उक्तदोषवतांऽ- पीत्पर्थः। शङ्गशवैत्यस्मरणकाले पीतानुपलम्भेऽपि त- दुत्तरकाले पीतोपलम्भसम्भवेन तङ्गमोत्पादाविरोध इति शङ्कते * कालति प्राक्काले तदभावपमाकरण- १००

७९४ खण्डनखण्डसाध्ये प्रथमेपरिच्छेदे

पोष्कल्ये तदभावममोत्पत्तरंव तदुपलम्भो Sसम्भवी- नि परिहरति नेति अङ्गीकृत्यापि दूषयति *तथा- पीतिससृष्टोर्गिरतर्वोनायं गिरिस्तरुरिति इतरंतरा- भावग्रहणं तस्य तत्पतियोगितादात्म्यस्य तदोपलम्भेन तदभावप्रमाकरणानुपलम्भाभावादिति भावः।गिरित रुस्व रूपप्रततिभानेडाप तत्सम्बन्धस्तादात्म्यं न भातीति तद्भावपरमा किन् स्यादित्यत आह * तदेति अ- न्योन्याभावे तत्सरूपेगव प्रतियोगित्वन्न संसृष्टस्य सं- सगस्य वा तथा सति समर्गाभावादितरंतराभाव- स्य भदाभावप्रसङ्गादतस्तादात्म्यं प्रतियागिस्वरपमे- वत्थर्थः । तादात्म्यस्य स्वरूपमात्रं वा कर्थ तत्मततिभा- साऽभावग्रहणकाल इत्यत आह * अ्भावति # "गृहीत्वा वस्तु सद्भावं स्मृत्वा च प्ांतयोगिनम्। मानसन्नास्तिताज्ञानं जायते Sच्ानपेक्षया" इति भाषितत्वादित्यर्थः । एवं विशेष्यानुलम्भांशप्रयुक्तदृषणमभिधाय वि-

५७६ यांग्यत्वप्रयुक्तदूषणम्। किश्व योग्यता हि तत्तदविनाभूतान्यप्रतियोगिप्रमा- पकमाकल्यमिष्यने तथा सति च यत्र भावोपलम्भस्त- त्राप्यभावप्रमा स्यात। नांह तत्र हतु व्यनिरेकणैत्र वा सत्येव वा तदभावप्रमोत्पद्यते। तत्तदविनाभूनवि- रहमहिनः स तथति चेन्न। तदविनाभूतव्यातरके- स्य तद्यतिरेकणैवान्यथासिद्धसन्निधेरपि हतुत्वाङ्गीकारे

७९५

प्रमाणाभावात्। अतएत्रालोकस्थाध्यक्षणे नालोकान्त- रवत्ताऽवंयवेनावयविना वा, आलोकेनान्यथासिद्धस- न्निधिरहेतुरित्यालाकाभावग्रहे सा नापेक्ष्यते । *किं चेति * तदिति प्रतियोग्युच्यते। तदविना- भूनेति तदिन्द्रिय सन्निकर्षः सम्बन्धस्य सम्बन्ध्यविनाभृ- तत्वात् ताभ्यामन्यानि प्रतियोगिपमापकाणीन्द्रियाणि मनःसमाधानादीनि तेषां पौष्कल्यं याग्यता स्वस्वेत- रातिरिक्तस्त्रप्रमापक सामग्रीयोग्यत्वमिति यावत्।उत्पा- दकसामग्रीव्यावृत्त्यर्थ प्रमापकेत्याह। अभावप्रमापक- साकल्यनिरासाय पतियागीति। प्रतियनगितदवि- नाभूतयोरपि प्रतियोगिप्रमापकत्वमस्तीति योग्यत्व- मसम्भवि स्यात्तन्निराकरणाय तत्तद्विनाभृतान्येति।

एतावता को दोषस्तत्राह * तथेति * यत्र घट इति पमा भवति तत्र घटो नास्तीत्यपि प्रमा स्थात् कुत इत्यन आह * नहीति प्रतियोगिप्रमापकसाकल्य- व्यनिरकेणाभावप्रमा न जायते कार्यस्य कारयसा- कल्यपूर्वकत्व नियमात्तत्र प्रमापकसद्भाये भावोपलम्भा- देव नाभावप्रमोत्पय्यते ऽनुपलम्भाभावादित्यत आह *सनीति * भावोपलम्भे सतेव ने भावप्रमा भवति

ति प्रतियोगिपमोत्पत्तिक्षण Sनुपलम्भस्य सम्भवात् द्वितीयत्तणे तदभावप्रमा स्यादित्याशयः।उक्तातिव्या- १ नेति सो० पु० नास्ति।

७९६ अण्डनलण्डखादे प्रथमपेरिच्छेदे

पिपरिहाराय विशेषणं शङ्कते * तदिति * प्रतियो- गितदिन्द्रिय सन्निकर्षव्यतिरेकसहितयोग्यानुपलम्भोS- भावप्रमाणमिति नातिपसङ्ग इत्यर्थः। तदविनाभूत- व्यतिरेकेति विशेषणं व्यर्थ तद्यतिरेकसाहित्यविशे- षणेनैवातिप्रङ्गनिवृत्तेरिति परिहरति * नंति # तद- विनाभूतव्यतिरेकस्य हेतुत्वाङ्गीकारे प्रमाणाभावाद- भावप्रमायां इति' शेषः । इन्द्रियसत्निकर्षे सत्य- भावप्रमानुत्पादादसति चोत्पादादन्वयव्यतिरेकौ प्र- माणमित्यत आह तदिति प्रतियोग्यभावादे- व सन्निकर्षाभावो न त्वभावप्रमाकरणत्वादित्यन्य- धासिदावन्वयव्यतिरेकावित्यर्थः। अन्यथासिडस- व्रिधेरहेतुत्वं क दष्टमित्यपेक्षायां तदूदृष्टान्तेन रप- ष्टयति* अत इति अत एवान्यथासिडसन्निधेरलो- काध्यक्षणे Sन्यालोकान्तरवत्ता Sन्यथासिद्धसत्निधिर हे- तुः कथमालोकान्तरवत्ता तव्राह अवयवेति* अ- वयव्यालोकाध्यक्षणेऽवयवेनावयवालोकाध्यक्षणे 5ष- घविना वा याऽडलोकान्तरवत्ता चक्षुषः साऽन्यथासि-

णत्वेन सत्निधिर्न्नत्वन्योन्यज्ञानहेतुत्वेनेति (क्रियावदा लोकाध्यक्षणे हेतुन्न भवतीति) कृत्वा तदभावग्रहे. उप्यालोकाभावतमोग्रहे Sप्यालोकवत्ता नापेक्ष्यते या- वता प्रतियोगिज्ञानं तदभावो पि तावतेति न्या. यादित्यर्थः । १ इत्यथे इति सो०पु०पा०। () एतदन्तर्गतो ग्रन्थ०सो०पु०नास्ति।

७९७

तत्तद्विनाभृतविरहसहितेत्यादिलक्षणे व्यर्थषि- शेषणत्वमुक्ता सम्प्रत्यसम्भवमाह।

५७७ असम्भवकथनम्।

अर्थाक्षयोगस्तु नार्थव्याप्तोंऽशतयैक्यात। तद्विरह- सहितः स तथेति चन्न। इन्द्रियसन्निकर्षस्य हि प्रति- योभ्यनुपलम्भे तावद्ेतुनाऽङ्गीकियत तत्र किं सन्निकर्ष- व्यतिरेके कार्य्यानुदयोदाहरणमष्टव्यं न वा, न यदि तदा सांन्नकषेस्य हतुतेंत्र कुनामन्तव्याऽन्यर्थेव काय्यांत्पत्त्यु- पपत्तेः। एष्टव्यश्चेत्तर्हि तत्नैवोदाहरण व्यवधांयकनेन्द्रि- यसन्निकर्षशन्ये परमार्थतश्चाभाववत्यक्तकरणसम्पत्ते- रभावप्रमा स्यात्। तत्र व्यवधायकाभावः प्रतियोग्युपल- म्भको नास्तीति चंन्न । सन्निकर्षस्य प्रमाव्यतिरेकप्र- योजकत्वावधारणोदाहरणमेव तर्हि तन्न स्यात्। व्यवधा- यकस्य सन्निकर्षविरोधिनैव प्रमाविरोधित्वमिति चेत्त र्हि व्यवधायकाभावः सन्निकर्षोत्पतौ कारणं न त्वभा- वप्रमाविशेषोत्पत्ताविति स्थिते स प्रसङ्गस्तदवस्थ एव । नच सन्निकर्षाभावादेव तदानीमुक्तकारणसम्पत्ति: प्रतियागिसन्निकर्षस्याभावप्रमोत्पादकत्त्वे नित्यं तदनु- त्पत्यापत्तः । अनएव नाव्यवधानमधिकं कारणमेष्टव्यं इन्द्रियसन्निकर्षे एव तदुपपत्तेः । नचाश्रयसाक्षात्कारो-

७१८ लण्डनखण्डखाध्े प्रथमेपरिष्ठेदे

पि प्राङ्नास्तिताग्रहादौ व्यभिचारात्।

अर्थेतिअर्थेन्द्रियसम्प्रयोगस्य नार्थव्याप्यत्वमर्थस्य सम्प्रयोगविशेषणतया व्याप्यत्वं व्यापकत्वं चेति स्व- वृच्यापातात्। न चार्थस्योपलक्षकत्वमेवं सति सन्निक- षमात्रस्य व्याप्तत्वप्रसङ्गादुपलक्षणवैलक्षण्याच्चार्थस्या- तस्तदविनाभूतेतिविशेषणासिद्धरित्यर्थः । असिद्या- दिपरिहाराय तद्विनाभूनविरहेति विशेषणं परित्य- ज्य लक्षणमुच्यत इति शङ्कते * तदिति प्रतियो- ग्यभावसहितो योग्यानुपलम्भो Sभावप्रमायमित्युक्ते नासिद्ध्यादिदोष इत्यर्थ: । कुड्यादिव्गवहिते वस्तुतोऽ- सति घटादो तदनुपलम्भे Sतिव्याप्त्यभिधित्सया पी- ठिकां रचयतिनेत्यादि तर्हि तत्रेत्यन्नेन "सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां घुद्धिजन्म तत्। प्रत्यक्षमित्यङ्गीकारा-

पकोऽङ्गीक्रियते नामैतावता Sभावप्रमाणस्य किंछिन्नमि- त्याशड्ा तदुपपादनाथ विकल्पयति तंत्रंति त. प्रैवं सतीतरकारणसम्पत्ता सन्निकर्षमात्राभावे कार्य न जायत इनि केवलव्यतिरेकप्रदर्शनार्थमुदाहरणमि- ज्यने नवेत्यर्थः। द्वितीयस्य जघन्यत्वादनङ्गीकृतत्वा- चादों दृषयति * नेति * कुतः कस्मात्प्रमाणादिति यावत्। कार्यादयान्यथानुपपत्या तस्य कारणत्वमि- त्यत आह अन्यर्थनि* मत्रिकर्षानिरिक्तकारणा-

यतप्राकसत्वरूपं कारणत्व न सिद्धेत्नियमस्य केवलव्य-

अनुपलग्धिप्रमाणखण्डनम्। ७१९

तिरेकलभ्यत्वादिह च तदभावादित्यर्थः । प्रथममनुव- दति दृषणायएष्टव्यमिति यदभिसन्धाय तदर्थम- र्थान्तरमुपवर्णितं ताददानीमाविष्करोति *तर्हीति # तत्रवोदाहरणे सत्निकर्षत्यतिरेके कार्यानुदयांदाहरणे Sभावप्रमा स्पादिति सम्बन्धः। उक्तकारणसम्पत्तरिति

तदप्युपपादयति व्यवधायकेन कुड्यादिनेन्द्रिय मन्निक षशून्ये परमार्थवश्चाभाववत घटादा।नच तथाभावप्र- माभवति बहि:स्थस्यापवर कंकदेश घटा विद्यन न वेति सन्देहदर्शनादृत्यतव्यासिरित्वर्थः । योग्येति विशेष- णाभावान्न तत्रातिव्यातरिनि शङ्कने * तत्नति #प्र- तियाग्युपलम्भहंतुव्यवधायकस्य व्यवधानहतो: कु- उ्यादेरप्यभावोडाप योग्यपदार्थः स्वस्वेतरस्व्प्रसाप- ककारगापौष्कल्वस्य योग्पत्वंन विवक्षितत्वादिह च तन्नास्तीत्यर्थः । व्यवधायकाभावस्य न योग्यतान्तःप्र-

रिहरति नेति यदि व्यवधायकाभावः का- रणं तर्हिं कुड्यादिव्यवहितसन्निकर्षव्यतिरेकस्य प्र. माव्यनिरंक प्रयोजकत्वावधारणोदाहरणमेव न स्थात्

वधायकाभावाभावादिति संदहापत्तेरितार्थः । व्यव- धायकाभावाभावी व्यवधायक एव तस्य स्वरूपणैव प्र- माभावप्रयोजरत्वे भवेत्सात्नकर्षञ्पतिरकस्य प्रमाव्य- तिरेकप्रयोजकत्वानवधारणं सन्निकर्षव्यनिरेकद्वारा प्रयोजकत्वेना्यदोष इति शङ्कने व्यवधायके

८०० सण्डनखण्डसाधे प्रथमेपरिच्छेदे

ति एकं सन्धित्सतो Sपरन्ते प्रच्यवत इति परि- हरति तहीति व्यवधायकस्य सन्निकर्षविरोधि- रवे व्यवधायकाभावः सांन्नकर्षहेतुः स्थान्न तु प्रतियो- ग्युपलम्भोऽपि गौरवान्मानाभावाच्च इति याग्यप- दार्थत्वाभावेन तदभावप्रमोत्पत्तावपि कारगमिति व्यवास्थते व्यवधायकेनेन्द्रियसन्निकर्षशून्ये परमा- र्थतश्चाभाववत्युक्तरूरणसम्पत्तेरभावप्रमा स्पादित्यु- क्प्रसङ्गस्तदवस्थ इति यावत्। सन्निकर्षव्यतिरेको न्य- धासिडसन्निधिरह्वेतुरिति यद्प्युक्तं तथाऽपि सिं- हावलोकनन्यायेन तत्र प्रतियोगीन्द्रियसन्निकर्षाभा- वाद्भावप्रमा न जायते इत्याशख्याह * न चेति# कुन इत्यत आह * प्रातयागात नित्य नियमन तदनुत्पत्तरर्भावप्रमानुदयप्रसङ्गात्सन्निकर्षे सति स- तन्िकृष्ठप्रतियोगिनोऽभावादित्यर्थः।यद्वा नित्यं नियमेन

तदभावप्रमाकरयत्वेन तहुत्पादकत्वादित्यर्थः । प्र-

जायत इत्यन आह *अत इति उक्ताभावप्रमाकर- णादतिरिक्त नेष्टव्यम्।अत इति परामृष्टमेव हेतुं स्पष्ट- यती इन्द्रिषेति इन्द्रियसन्निकर्ष एव तदनुपपसे- नर्यवधानानुपपत्तेर्व्यवधानाभावोऽपि व्यवधायकाभा- ववत्सन्निकर्षहंतुर्त्न त्वभावप्रमाविशेष इत्यर्थः । व्य-

क्षात्कारस्य तदाऽभावादित्यत आह * नचेति अ- घिकं कारणमेष्टव्यमित्यनुषङ्ग: । कारणत्वविषपात्व-

अनुपलब्धिप्रमाणखण्डनम।

यव्यतिरेकथोरभावादिति हेतुमाह * प्रागिति # पाकू प्रातश्चत्वरे देशे गजो नासीदिति पाङ्नास्तीति ग्रहे तदत्र न भविष्यनि तरकारणाभावादित्यादि- भावविकालीनाभावग्रहे चाऽऽश्रयसाक्षारकारस्य व्य- भिचारासत्र धर्मिज्ञानमात्रस्मरणादिरूपमस्तीति घे. तुल्यमत्रापीत्यर्थ:। व्यवधायके नेन्द्रिय सन्निकर्षशून्ये परमार्थतक्चाभा- ववत्युक्तकरणसम्पत्तेरभावप्रमा स्यादिति यदुक न सदानष्ठमभावपमावास्तत्र स्वीकारादिति घोदयति। ५७८ पुनः शङनन्तरनिरासः। ननु व्यवधायकसन्भावेऽपि यत्र परमार्थताऽस्त्यभावस्त- त्रोक्तकारणादभावावधारणमस्त्येव कोविरोधः स न ताव- व्वातयोगिन्यपि तावता तद्विरहप्रमा प्रसज्येत । तर्हिं प्रतियाग्यभावसहितोऽनुपलन्भ एवाभावप्रमाणमस्तु जही- हि योग्यताविशेषणनिवेशव्यसनम।योग्यताविशेषणाप्रक्षे- पेडनुपलम्भमात्रतो वस्तुगत्या प्रतियोग्यभाववत्यपि ना- भावनिश्चयः कदाचित्तु संशयो जायते तत्कथं तथा- ङ्रीक्रियत इति चत् तर्हि व्यवधानऽप्येतमेव्रेति योग्यता- विशषणप्रक्षेपेऽपि तुल्यम ।

लब्धेरभावपमासामग्रीत्वात्सामग्यां च कार्याव्यभति- चारादिति भाव:। व्यवहितेऽपवरकादौ भाववत्य- १०१

८०२ खण्डनखण्डखाद्ये प्रथमेपरिच्छेदे

भावप्रमापसङ्गो विरोध इत्यत आह * नेति ता- वदिति निश्चंय। प्रतियोगिविरहस्यापि तद्विरहपमायां कारणत्वाद्गाववति तदभावादित्यर्थः । एवं सति व्यर्थविशेषणत्वं लक्षणस्येति परिहरति * तर्हीति * पतियोग्यभावसहितो Sनुपलम्भो Sभावप्रमाकरणमि- त्युक्त व्यभिचाराभावाद्योग्यतेति विशेषयं व्यर्थमि- स्वर्थ:। योग्यताविशेषणस्थार्थवत्त्वार्थ तदनुपादाने ल- क्षणस्य व्यभिचारं दर्शयति पूर्ववादीयोग्यतेतिप्र. तियोग्यभावसहितानुपलम्भे सति कुतोऽभावानिश्चय- इत्यत आह *कदा चिदितिवस्तुतोऽसत्याप पिशा- चे किं विंदयमान: पिशाची न उपलभ्यत उताविद्य मान इत्यनुपलम्भात्संशयो जायतेSतोऽस्मिन्सन्देहहे- सावनुपलम्भे योग्यताविशेषणानुपादानेऽतिव्याप्तिरित्य- र्थ:। तस्मात्तत्निवारणाय योग्यनाविशेषणसुपादेर्यमित्यु पसंहरति#तदिति तथाऽभावप्रमाकरणमितियावत्। एवं तर्ह्वसमर्थविशेषणत्वमिति परिहरति तर्हीति यत्र व्यवधानमस्ति तत्र वस्तुतो घटाभावे सत्यपि योग्यानुपलम्भे संशयो जायते डपवरके घटोऽस्ति वान वेति संशयस्थानुभवसिद्धत्वादती योग्यता- विशषणेऽपि तुल्यमतिव्यापकत्वमित्यर्थः । प्रतियोग्यभावस्य लक्षणविशेषणत्वसुपगम्य व्य. र्थविशेषणत्वाशुक्तमदानीं तदृपि न सम्भवत्यसि- डिप्रसङ्गादित्याह।

अपि च मेयस्य वास्तवसत्वं प्रमाणकोटावनिवेशार्मेव

अनुपलब्धिप्रमाणखण्डनम । ८०३

मेयवस्तुसत्त्वनिर्द्धारणार्थमंत्र हि प्रमाणाप्रमाणविवेचनं वि चारकाणामू।अन्यथाऽनुमाने व्याप्तावपाधिनिरासायासा- यासो व्यर्थः स्यात् व्याप्तपक्षधर्मताज्ञानमात्रस्यैव कारण- त्वाङ्गीकारेण सौस्थ्यात्। प्राङनास्तिताप्रमितौच यद्यभा- वप्रमाणतां मन्यसे तर्हि सा न स्यात्। तत्रेदानीं जाय- मानाभावपूमोत्पत्तावभाववास्तवसत्ता विहस्यापीदानीं क्क - चित्सम्भवात्। फलविषयकालिकाभावोपलक्षिताश्रयादेः कारणकोटिनिवेशने विशंषाभावात्। तदुपलक्षितत्त्वस्यैव विशेषणस्य विशेषत्वेऽतिप्रसङ्गात्। तथापि सामान्यतो विशेषाभावोऽसिद्ध इति चेन्न । तस्य सत्वे निर्व्व- चनापातात्। * अपि चेति* प्रमाणकोटौ-पमायपचे । नि- वेशाह न भवति-प्रमाणस्य फलजनकतयोपसर्जन त्वात्ममेयस्य फलशालितया प्राधान्यादेकस्य विरो- धे चोभयत्वायोगादित्वर्थः । इतश्र प्रमेयसत्वं प्रमा- णकोटावनिवेशार्हमित्याह #मेयेति मेयसत्वसिद्धये ममाणमिदमप्माणं वेति लक्षगतः पमाणाप्रमाणवि- वेक :- क्रियते ततो लक्षणतः प्रमाणसिद्धे: प्राक् प्रमेय- स्यासिदस्य न लक्षणविशेषणत्वमित्यर्थः । विचा- रका-निरूपकाः । प्रमाणविवचनस्य प्रमेयतत्वनिर्डार- णार्थत्वानङ्गीकारे दण्डमभिधत्ते *अन्यथेति #व्याप्य- व्यापकयोः सम्बन्धे उपाधिर्निरस्यतेऽनुमानवादिभि:

८०४ खण्डनखण्डखाद्े प्रथमपेरिच्छेदे

भासविवेकाय सोऽपि प्रयासो व्यर्थः स्यादित्यर्थः । न तस्य वैघर्थ्य साध्यसिद्ध्युपयोगित्वादित्यत आह * व्याप्तति * व्याप्तपतधर्म्मताज्ञानस्य प्रमेयसत्ववि- शिष्टस्य पक्षसाध्यप्रमापकत्वसम्भवादित्यर्थः । मा- त्रशब्देन निरुपाधिकत्वं व्यावर्त्यते। सौस्थ्यात्सुस्थ- स्वादिति यावत्। खण्डनान्तरमाह * प्रागिति * पा- गत्र घटो नासीदिति प्रागभावग्रहे Sभावस्य प्रमाण- ताऽङ्गीक्रियते न वा, यदि न सर्वत्रापि तर्हि तन्न स्यादविशेषादतस्तत्राभावस्य प्रमाणता मन्तव्या तां यदिमन्यस इत्यनुवादः । असम्भवेन दृषयति तर्हीति प्रागभावप्रमितौ मेथाभावस्यापि प्रमा- णविशेषणतथा प्रमाणता यदि ता्हि सा न स्यात्कुत इत्यत आह * तत्रेति प्रागव घटो नासीदिति इदानीं याऽभावप्रमा तदुत्पत्ती कचित्कारणभूताभा- ववास्तवसत्ताभावस्य सम्भवात् ततः सघटेऽपि भूतलेऽयं घटः प्राङ्नासीदिति कदा चिदुत्पत्तेरि- स्पर्थ: । नेयमव्याप्तिः फलकालिकाभावोपलत्तिता- अ्रयादे: करणे निवेशात्तस्य पाड्लास्तितामितौ स- म्भवादित्यत आह * फलेति प्रमेयाऽभावो न प- माकारणकोटिनिविष्टः किं तु योग्यानुपलम्भरूपप्र- माणस्य फलमभावप्रमायास्तस्या विषय: काल: का- लस्य विषयशब्दवाच्यत्वात्तत्कालिकाभावः फलवि- षथकालिकाभावस्तेनोपलक्षितस्थाश्रयस्य धर्मिण: प्र० नियोगिन: प्रमातुर्षा प्रमाणे निवेशात् इति।यव्ा फ-

अनुपलब्धिप्रमाणखण्डनम । ८०

लस्य विषयः प्रमेयोऽभावस्तत्कालिकश्चासावभावे- नोपलक्षिनश्चति फलविषयकाललिकाभावोपलक्षितस्त- स्थाश्रयादिरादिपदेन कालो गृह्यते अमवोपलक्षिताश्र- यादियोग्यतानुपलम्भो Sभावप्रमाणमिति यावत्। वि- शेषाभावाड्गाववति परमार्थतश्चाभाववत्यप्यभावप्रमा- करणस्य विशेषाभावात्प्रसङ्गस्तद्वस्थः भाववत्यपि कदा चित्तदभावसम्भवेन तदुपलक्षितेत्यादिविशेष- णसम्भवादित्यर्थः । विशेषाभावो Sसिडधस्तदुपल- क्षितत्वस्यैव विशेषत्वादित्यत आह * तदिति *त- त्कालाभावोपलक्षितत्वमिदानीमस्ति चेत्तत्कालस्या पीदानीं प्रसङ्गो नाऽस्ति चदुक्तातिव्याप्तिंरित्यर्थः । यथप्ययमसौ विशेष इति वक्तुमशक्यस्तथापि वि- शेषाभाषो Sसिद्ध: सामान्येन देशकालादेर्यस्य कस्य चित्सम्भवात्तदखण्डनादिति शङ्कते *तथापीति # यदस्ति तव्वाच्यमिति नियमाङ्गीकारवादिभिरस्ति चे- दसौ निर्वक्व्यो नच निर्वक्तुं शक्यते इति परिहरति * नेति * न च विशेष इत्येव तत्र दोष तत्निर्वचनं समाधाना सम्भवादिति भाव:। इति पमाणखण्डनम् । -DU<

एवं तावत् षद्प्रमागी खवण्डिता इदानीं तदा भासखण्डनाय प्रकरमते। ५८० आभासखण्डनारम्भ: । कक्षाऽयमसिद्धो नाम ? तथाहि व्याप्तिपक्षधर्मत्वा-

८०६ खण्डनखण्डखादे प्रथमेपरिच्छेदे

भ्यामप्रमिनोऽसिद्ध इत्यलक्षणं हेत्वाभासान्तराणामपि ह्यसिद्धप्रवेश एवं सति स्यात्। व्याप्तिं पक्षधर्मतां तत्प्र- मिति वा न विरुन्धतां हेतुदोषत्वासम्भवातू। क इति ननु प्रत्यचाभासान्परित्यज्य कस्माद- नुमानाभासा एव परास्यन्ते। अत्र ब्रूमः सृत्रकारेण प्रत्यच्ताभासानामप्रतिपादनात् ग्रन्थकारैस्तु तत्र प्र- सङ्गात्प्रसाधितानामत्रापि प्रसङ्गादेव तत्र तत्र निरा- करणाद्धेत्वाभासानां कथाङ्गतया सूत्रकारेण सुखत एव प्रतिपादनात्त एव प्राधान्येन निरस्यन्ते। संशयस्यान्य- तमपदार्थत्वेन परिगणितत्वमिति चेत्सत्यं स प्रत्यभि- ज्ञाखण्डने खण्डित एव च तुरीयपरिच्छेदेऽपि खण्डि- ष्यते तथा सामान्यतो विशेषाभावोऽसिद्ध इति तस्य प्रकृततया धुडधिस्थत्वास्तत्खण्डनमादावुपपन्नम् * कश्चे-

स्वात्यन्ताभाववानसिद्ध इति लक्षणसम्भवात् कुतो न कोऽप्यसिद्ध इत्यत आह * तथाहीति व्याप्ततया प- क्षधर्म्मत्वेन न प्रमितःसोऽसिडधो, नप्रमितोSसिड इत्युक्त Sसम्भवो व्याप्त्यादिविर हात्मना प्रमितत्वादत आह * पच्तधर्म्मत्वेति* पक्षधर्म्मत्वेन न प्रमितोऽसिद्ध इ- त्युक्त्ते स श्यामो मैत्रतनगत्वादित्यादिव्याप्यत्वासि- डावव्याप्तिस्तन्निरासायोक्तंव्याप्ेति* व्याप्तत्वेन न प्रमिनोऽसिद्ध इत्युक्तेऽनित्य: शब्द: पटस्थ कृतकत्वादि-

ति कुतो न लक्षणमित्यत आहहेत्विति# विरुदधा-

देत्वाभासखण्डने नैय्यायिकडून। दीनां व्याप्तत्व पक्षधर्म्मत्वाभ्यामप्रमितत्वमस्ति वा न वा, प्रथमे हेत्वाभासान्तराणामप्येवं सत्यसिद्धे प्रवेशः स्यादित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः। यदि द्वितीयस्तत्राह * व्या- प्तिमिति व्यासिं पच्तधर्मतां प्रमिति वा ये न विरुन्ध-

सानाभासविवेको न स्यादित्यर्थः ।

सहमाना नैयायिका: प्रत्यवतिष्ठन्ते। ५८१ नैय्या यिकशड्डून। ननु नेदमीद्ृशं तथाहि-के चि द्दाषा व्याप्तिपक्षध- र्मतातत्प्रमितिविरहात्मानः केचित्तु व्याप्त्यादिभङ्गे लिद्ग- भूताः प्रतिबन्धकतयाऽनुमित्युत्पत्ति निरुन्धानाश्च के चिंद्दोषभूयं भजन्ते तत्र प्रथमे तावदसिद्धमध्यमध्यासते तद्यथा व्याप्यत्वासिद्धः सोपाधिरूप: अनौपाधिकसम्ब- न्धिता हि व्याप्तिः सहोगाधता चानुपाधिताविरहरूपैव एवमधिकरणासिद्धिरप्यसिद्धवंवान्तर्भावष्णुः पक्षपदोपा- त्तस्याश्रयस्य व्यतिरेकरूपा हि सा। * नन्विति इदं-हेत्वाभामान्तरायामसिद्धा- नतर्भावित्वमीदृशत्र। विरुद्धादीनामसिद्धतः पृथत्कद- र्शनाथ हेत्वाभासानां त्रैविध्यं दर्शपति * तथाही- त्यादिना सन्ति पश्च हेत्वाभासा असिद्धविरुद्धा- नैकान्तिक कालात्ययापदिष्ठसव्यभिचाराख्या अनध्य- वसितश्चानैकान्तिकान्तर्भूतस्तत्र के चिदाषा व्याप्ति-

सण्डनखण्डखादे प्रथमेपरिच्छंदे

पचधर्म्मतयोः प्रमितिविरहात्मानः यानसिद्धानाटु:। विधान्तरमाह * केचिदिति* व्याप्तिभङ्गस्य गमक- तथा लिङ्गभृता दोषा इत्यनुषङ्गः । विरुद्धानैकान्तिक- कालात्ययापदिष्ठा इति कथ्यन्ते। प्रकारान्तरमाह * प्रतीति* के चित्सव्यभिचाराख्या न व्याप्तिपक्ष- धर्म्भताविरहात्मानो नापि तत्प्रमितिविरहरूपाः किं तु सम्यक् हेतुप्रतिबन्धकतया साध्यप्रमितिं निरुन्धा- नास्सम्यक हेतौ सत्येवाऽगृह्यमाणविशेषदशायां संशयजनकतया दोषभूयं-दोषभावं भजन्त इत्पर्थः । सर्वत्र व्यक्तिबहुत्वाद्वहुवचनम्। तत्र केषां किरूपत्व- मित्यत आह तत्रेति असिद्धिमध्ये प्रविशन्तीत्य- रथेंऽसिद्धिमध्यमध्यासत इत्युच्यते। स्फीतालोकमध्यम- ध्यासीनो घट इतिवत्। तदेव स्पष्टयति तदितिमैत्र- तनयत्वादिति व्याप्यत्वासिड्धेः सोपाधिकमात्रेण कथमसिद्धत्वमित्यपक्षायां तदुपपादनाय व्याप्तिस्व- रूपमाह अनोपेति* एतावता किमित्यत आह सहेति उपाधिकृत उपाधेयस्तेन सह वर्तमान: स- होपाधेयस्तद्गावः सहोपाधेयता साडनौपाधिकसम्ब- न्धव्याप्त्यभावरुपा अभावाभावस्य भावत्वात्। "अभावेऽपोद्यमाने हि भाव एवावशिष्यत"

पतामुक्काऽधिकरणासिड्े: पक्षधर्मताविरहरूपतामाह एवमिति अन्तर्भविष्णुरन्तर्भवनशील:गगनारविन्द

धिकरणासिड्धिरित्युच्यते। कुन इत्यत आह * पक्षति

हेस्वामासखण्डने नैयायिकशङ्का। पक्धर्म्मत्वमिति पच्षपदोपात्तो य आश्रयो हेतो- स्तस्यहासत्वंन पक्षधर्म्मत्वासम्भवात्तद्यतिरेकरूपा सेत्यर्थः । ह्यणुर्क स्वतोन्यूनपरिमाणारव्धं कार्यद्रव्यत्वात्

५८२ सिद्ध साधनस्यासिद्धेऽन्तर्भावः । सिद्ध साधनमपि तथैव। सिषाधयिषितधर्मविशिष्टो हि पक्ष उच्यते यच्च सिद्धं न तत्र सिषाधयिषाडस्ति ततो वि- शेषणाभावायत्तो विशिष्टपक्षरूपस्य तत्राभावः।नच वा-

व्यभिचारस्य दोषत्वं तथासिद्धत्त्वात्तत्र सिषाधयिषा ना- स्नीति सिद्धत्वस्यापि पृथगव दोषत्वं प्राप्ताति लिङ्गद्वा- रेणासिद्धिपर्य्यवसायित्वात्, अन्यथा व्याप्तयादिविर- हवयर्थतरसायितामत्रेण सव्यभिचारत्वादीनामप्यसिद्धा- वेतान्तर्भावः स्यादिति । यतः सिषाधयिषाभावो न प्रतिपत्ा सिद्धत्वाल्लिङ्गाद्रम्यते। किं नाम ? इच्छाभावस्य तस्य यथादर्शनं प्रत्यक्षादेरेवाधिगम, इच्छैत्र तु त- न्र यन्नास्नि तत्र सिद्धत्वं प्रयोजकमित्येतात्रन्मात्रेण सिद्धत्वमुषन्यस्यत सिद्धसाधने न त्विच्छाभावमनुमा- तुं लिङ्गनयति। एवं स्वरूपासिद्धिरपि पक्षधर्म्मताविर- हरूपैत्र। १०२

८१० खण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

सिदधेति * तथैवासिड्ेऽन्तर्भविष्णु। तदुपपादनाय पक्षस्वरूपमाह * सिषाधयिषितेति * साधयितुमिष्टः सिषाधयिषितः सन्दिग्धसाध्य: पक्ष इत्युपगमात् एवं. विधस्य पक्षस्य सिद्धसाधनेSभावं वत्तुं तद्विशेषणभा- वमाह * पच्चेति प्रमाणान्तरमितं सिदधं नच तत्रसा- धनंच्छास्ति फलसिद्धेरिच्छानिवर्तकत्वादित्याशयः। अस्तु प्रकृते किं स्थादित्यत आह * तत इति * साधनेच्छा- रूपवशेषणाभावात्तद्विशिष्टपक्षाभावेन तहृत्तित्वप- क्षधर्म्मताविरहरुपैव सेत्यर्थः। व्याप्तिभङ्गलिद्गतयाS भिद्धिपर्थवसायिन: सव्यभिचारादेरिव सिषाधयि- षाभावमनुभापयित्वा तद्द्वारेण पक्षधर्म्मनाविरहग-

डात् पृथगंव दोषत्वमित्याशखाह *न चेति विमतं इदं भग्नव्याप्तिकं सव्यभिचारत्वात्सम्प्रतिपन्रवदिति सव्यभिवारत्वस्य व्याप्तिभङ्गलिङ्गनयाS सिद्धात्पृथगे- व दोषत्वं तथा विमनं न सिषाधयिषितं सिद्धत्वा- त्मम्प्रनिपन्नवदिति सिद्धत्वस्यापि सिषाधयिषाभा- वानुमानद्वारा त्पृथगेव दोषत्वं प्राप्रोतीति कृन्वा लिङ्गव्वारंण-हे- तुद्रारेणासिद्धिपर्यवसायित्वं पृथगेव दृषणं सि- । विपर्यये दण्डमभिधत्ते अ- *

चारत्वादीनामप्यमिदधावन्तर्भावः स्यादविशषादि- ति च न वाच्यमित्यत्र सम्बन्धः । असिद्धत्त्वव्य-

हेत्वाभासखण्डने नैयायिकशङटून। ८११

भिचारत्वगोरविशेषो न वक्तव्य इति किभियं राज्ञामा- ज्ञत्यन आह यत इति* सिषाधयिषाभावो यांद सिद्धत्वलिङ्गाद्गम्येत व्याप्तिविरह इव व्यभिचारा दिना भवत्तर्हि सिद्धत्वं पृथक् दूषणं न तु तंदेवे- त्याशयः। प्रतिवादिनः सिषाधयिषाभावा वादिना यद्यपि लिङ्गादूगम्यस्तथापि न प्रतिवादिना तेनैव तदधिगमस्य प्रयोजकत्वादित्यभिप्रेत्य प्रतिपत्रेति वि- शेषगम्। तर्हि बाधकाभावादिच्छाभावासिद्धिरत्यित आह किमिति इच्छाया आत्मगुणस्य प्रत्यक्षपक्षे तदभावोऽपि मानसः साक्षिवेद्यत्वे तदभावोऽपिं तथेति सर्ववादिनां स्वसमयानुसारंण मानान्त- रसिद्ध इत्यर्थः । तर्हि मानान्तरसिदसिषाधयिषा- भावेनानुमाने दुष्टे सिद्धत्वोपन्यासः सिद्धसाधने कि- मर्थ इत्यत आह * इच्छेति * तावतैय दुष्टे हेती कुन इति सुहृद्भावेन पृच्छति किं प्रति सिद्धत्वमुपन्यस्य- ते तस्पेच्छाभावस्य प्रागभावरूपरवे तदुत्पत्तिप्रति- बन्धकनया प्रध्वंसच्वे साक्षादेव प्रयोजकत्वादित्यर्थः। एतावन्मात्रिणेति मात्रची व्युदस्यमाह * ना्व- ति अनित्य: शब्दश्चाक्षुषस्वादिति स्वरूपच्वासि डविः सोऽपि पच्वृत्तित्वरूपपक्षधर्मताविरहरूपे- त्याह * एवमिति* भागासिद्धयादेरत्रान्तर्भावो यथा- सम्भवमूहनीय इत्याशय: ।

व्याप्त्यादिभङ्गलिङ्गभूता अपि हेत्वाभासा अ. सिडावन्तर्भावष्णव आभासत्वाविशषादित्यत आह

८१२ खण्डनखण्डलाचे प्रथमेपरिच्छेदे ५८३ विरुद्धस्यासिद्धतः पृथत्कम।

पृथगेव हेत्वाभासाः । तदथा विरुद्धः साध्यविपरीत व्याप्तः तत्र साध्यव्यतिरेकव्याप्तता हेतोर्न साध्यव्या पताभावः । किन्नाम ? साध्यव्यतिरेकेण सहानौपाधिक: सम्बन्धोऽन्य एवासौ, इत्थमेत्र पक्षधर्मताविरहात्माऽपि नायम्। किन्नाम? ततः साध्यव्यतिरेकेण सह निरुषाधि- सम्बन्धत्वात् तत्र साध्यव्याप्तिरस्य नास्तीत्यनुमीयते। तथासति च. साध्यव्याप्तिव्यतिरेकलिङ्गं सदविरुद्ध: पृ- थगेव हेत्वाभासो भवति । ये त्विति तदेवोपपादयतितदितिक्रमप्रा- प्रविरुद्धस्य पृथत्कोपपादनाथ तत्स्रूपमाह * विरुद्ध इति अनित्यः शब्द: कार्यत्वादिति हंतुरनित्यत्व- साध्याभावनित्यत्वेन व्याप्ो विरुद्ध इत्युच्यते साध्य- व्याप्तसम्यकूहेतुनिवारणाय * विपरीतंति * विपरीत- व्याप् इत्युक्ते साकाङ्कतया कस्पेत्यानर्थक्ापरिहाराय साध्यति विशेषणम्। विरुद्धस्यासिडान्तर्भाववादिना व्याप्तिभङ्गेडन्तर्भाव उच्यते उत पच्धर्म्मताभाव इति विकल्प्य प्रथमं प्रत्ाह * तत्रंति * व्याप्तिभङ्गो वि- रुद्धेऽप्यस्नीति मन्वानः पृच्छति किमिति * भावा भावयोरैक्यं मन्वानः प्रत्वाह * साध्येति असौ व्यतिरेकव्यापता। पक्षधर्म्मताभावान्तरभाव इति ब्वि.

हेत्वाभासखण्डने नैयायिकशडून। ८१३

तीयं दूषयति इत्थमिति व्यतिरेकव्याप्यत्वस्य

सम्भव इत्यनेन प्रकारणत्यर्थः । केन तर्हि प्रकारण हेतुदोषत्वं विरुद्धस्येति पृच्छनि किमिति हेतु- दोषत्वं व्याप्त्यभावलिङ्गव्वारेणेति परिहरति सा- ध्येति* नायं साध्यव्याप्रस्तद्भावेन व्याप्तत्वात्तद- भावव्याप्तधर्मान्तरवदित्यनुमीयन इत्यर्थः। अस्तु ता- वता किमित्यत आह तथेति अनुमेयादनुमाप- कस्य भिन्नत्वादित्यर्थः । विरुस्य पृथत्के Sप्यनैकान्तिकस्य व्याप्तित्यतिरे- करूपत्वमेवेत्यत आह। ५८४ अनैकान्तिकस्य व्यामिव्यांतरकरूपत्वाभावः। एवमनैकान्तिकोऽपि न व्याप्तिव्यतिरेकरूपः किन्तु तलिङ्गमेत्र। तथाहि-हेनोरन्तयस्य व्यातरकस्य वाव्याभ- चारो न साध्यमाधनव्याप्तिविरहात्मा, किं नाम? व्यभि- चारा हेतो: साध्यव्याप्तिविरहं बिना न सम्भवतीति लि- ङ्भावेन व्याप्तिभङ्गं बोधयति, यदि हि निरुगधिः साध्येन सम्बन्धोऽस्यभवरत कथं व्यभिचरितुं शक्नुयात्तस्माद्या- प्रित्रिग्हलिङ्गं व्याभचारः नतु व्यााप्तविरहः। पक्षधमेतांतरि- रहरूपता रवनैकान्तिकस्यासम्भावितैव। *एवमिति * शब्दो नित्यःप्रमेयत्वादित्यनैकान्तिकः। किं त्ि तदरपमित्यत आह * किं त्विति तदवांपपा-

८१४ खण्डमखण्डखादे प्रथमेपरिच्छेदे

दयतितथा हीति सव्यभिचारोऽनैकान्तो व्यभिचा रश्चान्वयक्ष व्यतिरेकस्य वा, अन्वयस्य व्यभिचारो विपचवृत्तिता व्यतिरंकव्यभिचारो विपक्षादव्यावृत्ति- ता सा च साध्यव्यतिरेकेणान्यत्र क चित्सत्वमिति यावत् सच व्यभिचारो न व्याप्त्यभाव इत्यर्थः ।प्र- इनपूर्वकं नस्य व्याप्तिभङ्गलिङ्गत्वं दर्शयति किमित्या- दिना नायं साध्यव्याप्तस्तद्भावेऽपि सत्वात्तदभाव- भाविवस्त्वन्तरवदिति व्यभिचारो व्याप्तिभङ्गमनुमा- पयतीत्यर्थः । व्यभिचारे सत्येव साध्यव्यापकत्वमस्तु को दांष: तथा च विपच्वाधकाभावान्नानुमापकत्वं व्यभिचारस्थेत्यत आह * यदीति * तल्लिद्गत्वात्ततो भेद इत्युपसंहरतितस्मादिति*अस्तु तर्हि पक्षधर्म्म- ताभावोऽनेकान्तिकस्तव्राह * पक्षेति * पचत्रयट-

सत्पातपक्षस्यासिद्धितः पृथक्कं स्पष्टमिति मत्वा तत्स्वरूपमाह । ५८५ सत्प्रतिपक्षस्यासिद्धितः पृथत्कं तत्स्वरूपं च। सत्प्रतिपक्षनायां चानवगम्यमानविशषप्रतिपक्षप्रति- रुद्धतया यत्साध्गनिश्चयाजनकत्त्वं हेतोः स प्रतिबन्धक- सद्भावरे कार्याजनकत्वमितर कारणसाधारणो वस्तुस्वभावः

• सदिनि * सन् प्रतिपता यस्थासौ मत्पतिपक्ष: निन्यमाकाशं निरवयनद्रव्गत्वादात्मवदनित्यमाकाशं

हेत्वाभासखण्डने नैयायिकशडून। ८१५

सत्प्रतिपक्ष: सत्प्रतिपक्षतायां यत्साध्यनिश्चयाजनक- सवं तद्स्तुस्वभाव इति सम्बन्धः। तदुपपादनमनवग- म्येत्यादि। करतलानलसंयोगे सति मन्त्रादिपतिबन्ध- कसद्भावे स्फोटादिकार्याजनकत्वं वन्ह्ादिकारणानां साधारयं इत्याह लक्ष्यमाणोपयोगिनया। प्रनीतिफलि- तमाह * तस्पेति भावस्व्रभावस्य अभावत्वासम्भ- वादित्यर्थः। दोषत्वं चास्यासिद्धत्ववत् साचादेव न

बाधानासिद्धितः पृथक् साधनवनि साध्याभावबो- धात्मत्वाद्याप्तिविर हावगमरूप एवंत्याशझ्याह! ५८६ बाधस्यासिद्धितः पृथत्क्कम। बाधस्तु साधनवति पक्षे साध्याभावचोधनात्मा भवन्नपि

रूपा हि व्याप्तिः साधनवति च पक्ष साध्यविरहो न सोपा- धिता साध्याविरोधिस्वभावत्वात्तस्याः। नाण्सौ सामा न्यतः साध्यसाधनसम्बन्धस्य विग्हरूपः, बाधे सत्यपि सामान्येन साध्यसाधनयो सम्बन्धस्य दष्टान्तावगतस्या- नपलात् बाधस्य किश्चिद्विशेषांवषयत्वात् सामान्या- कारपारगृहीनस्य सम्बन्धस्य विशेषान्तरमादाय पर्य्यव- सानाडविराधात। तस्माद्विशषबाधन सामान्यतः स- म्बन्धस्य सोपाधिता ऽनुमीयते निरुपाधित्वं बाधानुपप- त्तेः। यथाह "बाधाद्वोपाधिरुन्नीपतऽन्यथा वेति न क-

८१६ खण्डनखण्डलाचे प्रथमेपरिच्छेदे

श्िद्विशेष" इति। * बाधस्त्विति अग्निरनुष्ण: पदार्थत्वादित्यत्र प्रत्थक्षबाधः साध्यानुष्णत्वाभाव उष्णत्वबांधात्मा भवन्नपि न व्याप्तिविरहावगमरूप: किंतु साध्याभाष- वानित्यर्थः । प्रत्यक्षगोचरे साधनवति पच साध्यस्या- भावात्कथत्र व्याप्त्यभावरूप इत्यत आह * सामा- न्यति विशषाऽननुगमात्साधनमात्रस्य साध्यमात्रे- णानौपाधिकसम्बन्धो व्याप्तिरित्यर्थः । अनौपाधि- कमम्बन्धस्य व्याप्तित्वे साध्यविरहबोधात्मकस्य था- धस्य कथन्न व्याप्तिविरहावगमरूपत्वमित्यत आह साधनंति व्याप्त्यभावः सांपाधिकताऽभाषाभा- वस्य भावत्वादित्युक्तं। कुत इत्यत आह * साध्येति * सोपाधिकताया: साध्येन सह वृत्तित्वात्तद्विरोधि-

रपि नैक्यमित्यर्थः । यदपि साधनवति पचच व्याप्ति- विरहात्मा न भवति तथाऽपि पदार्थत्वमात्रस्यानुष्ण- त्वमात्रय व्याप्त्यभावरूपो बाधो भविष्यतीत्याश- झाह *नापीति * कुतो न तथात्वमित्यत आह # घात इति बाधे सत्यपि सामान्यन साध्यसाध- नयो: सम्बन्धस्यानपलापादिति सम्बन्धः। अनपलापे इंतुर्दृश्न्तेति। पदार्थत्वहंतोरनुष्यत्वसाध्येन घटादौ - यद्थथा भाति तत्तथैवरेत्युत्सर्गो बाधकोपनिपातादन्यथा- त्वं कस्मान्न भवेदित्यत आह * बधतति * अग्नौ सा- ध्य साधनसम्बन्धाभावमात्रगांचरी बाधो वाधन इति

हेस्वाभासखण्डने नैयायिकशडून।

बाघस्य ज्ञानस्य विवक्षितत्वात् तथाऽपि कथन्र व्याप्त्य- भाव इत्यत आह * सामान्येति * बाघस्य पक्मात्रे साध्याभावविषयत्वात् व्याप्तिग्राहकस्य सामान्यस- स्बन्धविषयत्वाह्यवस्थाया अविरोधोपपत्ति: सर्वभूता- हिंसाविधिना विरोधे ततोऽन्यपशुहिंसाविषयत्वेना- विरोधवदित्यर्थः । केन सर्हि प्रकारेण बाधस्य हेतुदोष- त्वमित्याशक् व्याप्तिविरहलिङ्गत्वेनेति दर्शयन्नुपसं- इरते* तस्मादिति पदार्थत्वानुष्णत्वसम्बन्धः सो- पाधिक: विपक्षयाधकोपपत्नत्वात् हिंसात्वाघर्म्मत्वस- म्बन्धवदित्यनुमीयत इत्यर्थः। विपक्षे बाधमेवाह *नि- रपेति * पदार्थत्वानुष्णत्वयोः सम्बन्धस्य स्वाभावि- कत्वे साधनवति पक्षे साध्याभावबोधात्मा बाघो न भवेदित्यर्थः। बाध उपाध्यनुमापक इत्यत्राभियुक्तस- म्मतिमाह * यथेति अ्न्यथेति * विपक्षबाधकतर्का- भावेन वेत्यर्थः। वाचस्पतेर्मतमाह।

५८७ वाचस्पतिमतम। अन्यस्तु सत्प्रतिपक्षवरत बाधस्यापि प्रतिबन्धकत्वमेव तेन बाधे सति प्रतिबद्धत्वान्निश्चयं न करोति हेतुरि- ति व्याप्तिपक्षधर्म्मतादोषमनालोच्य अन्यथैव बाधस्य दोषत्वमित्याह। * अन्यस्त्विति अन्यस्तु बाधस्यान्यथैव दोष- त्वमाहेति सम्बन्धः। तद्न्यथात्वमेव दर्शयति *सत्प्र- १०३

खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

तीस्पादिना व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वाभ्यां प्रमितं लिङ्गं तदू बाधे सति प्रतिबद्धत्वात्निश्चयं न करोति बाघस्या- पि सत्प्रतिपक्षवत्प्रतिबन्धकत्वमेव थेने, तेन का- रणेन साध्याभावग्राह्कप्रमाणभावोऽपि साध्यप्र- मितौ हेतु: साध्याभायप्रमाणसत्वं विसामग्रीप्रति- बन्ध इति यावत्।व्याप्ति: पक्षधर्मता चानुमितिकरणं तत्र बाध सति निरुपाधिसम्बन्धत्वानुपपत्या सा- पाधित्वं साध्याभावनिश्चयेन सन्दिग्घसाध्यपक्षा- भावेन तडर्मताविरह इति व्याप्तिपक्षधर्मताविरह- दोषत्वे सति बाधस्य कर्थं प्रतिबन्धकत्वमन्यथा Sनै. कान्निकादीनामपि तथाभावापानादित्याशख्गाह * व्यापीति * अनालोच्येत्यनेन तन्मतं निरस्तप्रायम्। हेत्याभासवैविध्यमुपपादितमुपसंहरति। ५८८ श्रेविध्योपसंहारः । तस्मादयाप्तिपक्षधर््मनाप्रमितत्वानां यत्र साक्षादेव विरहस्पोद्धावनं तत्रामिद्धः । यत्र तु व्याप्त्यादिविरह- लि. अान्यासः सत्प्रतिपक्षोषन्यासो वा तत्नान्यो हे- त्वाभासः । * तस्मादित्यादिना * स्वार्धानुमित्याभासाव- रोधाय शक्यांद्गावनत्त्वं विवक्षितं द्रष्टव्यम्।हंत्वाभा- सान्तरस्पासिद्धित: को विशेष इत्यत आह गत्रेति प्रतिपक्षोपन्यासः स्वमते अन्यमते तु कालात्ययापदे- १ दर्शयतीति अधिकं सो० पु०।

हेखाभासखण्डने नैयायिकशडून। ८१९

शस्यापि। उक्तहेत्वाभासनियमं प्रतिबन्दीग्रहेणाक्षिपति। ५८९ नियमाक्षेपपरिहारी। ननु सोपाधित्वादयोऽपि यतोऽवगम्यन्ते तत कृतः पृथ- क् दूषणं न भवत्यनैकान्तिकत्वादिवत। मैवम्। अ- नैकान्तिकत्वा देर्व्याप्त्यादिविरहबांधन लिङ्गभावनिय- मात् पृथगुपन्यासः । सोषाधित्त्वांदस्तु प्रत्यक्षादपि प्र- तीतेः। न तु लिङ्गभावनियतं तत्र प्रतिपादकं किश्विदरिति। नच वाच्यं यत्र लिङ्गात्मापाधितादेः प्रतीतिरतीन्द्रिय- प्रभृतिविषये तत्र तत लिङ्गं पृथगत दूषणतयाडाभधीयतां, न ह्यनैकान्तिकत्वादिकमपि साव्वीतकं व्याप्तिविरहलि- ङमिति हेत्वाभासाधिक्यमापन्नमिति। अनैकान्तिक- त्वादिवत्तेषां लिङ्गानामैकरुप्येण निर्देष्टमशक्यत्वात पृ० थक् पृथगेव वाऽभिधानमशक्यमपरिसङ्गययत्वादिति। वक्ष्यामश्चाग्रे हेतुं तदनभिधानस्य। * नन्विति सोपाधित्वं व्याप्तिविरह आ- दिपदेन स्वरूपासिद्धयादिसङ्रहः। सोपाधित्वादिकम- सिद्धे: पृथक दूषणं भववितुमर्हीत हेतुदोषज्ञापक- स्थादनैकान्तिकत्वादिवदन्यथा Sनैकान्तादेरपि पृथक दांषत्वं न स्यादित्यर्थः । पृथक् दूषणत्वे व्या-

मिति परिहरति मैवमति सोपाधिकत्वादिग्राहक-

८२० खण्डनखण्डसाधे प्रथमेपरिच्छदे

प्रमाणं व्याप्त्यादिविरहलिङ्गं हेतुदोषग्राहकत्वादनैका- न्तिकत्वादिवदिति साधनव्यापकतामाशक्काह#सो- पाधीति* आपो गन्घवत्य: कठिनत्वादित्यत्र प्रत्य- क्षेप स्वरूपासिद्धिर्गम्यते जलं धूमवदनग्नित्वादित्यत्र व्याप्त्यभाव: प्रत्यक्षेण गम्यते तथाSSगमादेरपि तद- धिगमोदाहरणं द्रष्टव्यम्। तर्हि यत्र सापाधित्वा- दि लिङ्गाद्गम्यते तत्र तदनैकान्त्यादिवदसिड्धित: पृ. थक् दूषणमिति हेत्वाभासाधिक्यमापन्नमिति चीद- यति *नचेति पृथगग्रहणेनैन्द्रियकसङ्गहः । अ- ध्वरे हिंसा Sधर्म्मसाधनं हिंसात्वात् ब्राह्मणहिंसा- वदित्यत्र निषिद्धत्वं उपाधिर्ननिन्दितत्वाल्लिङ्गादूगम्यते अस्ति प्रधानं विश्वपरिणामित्वादित्यत्र पच्धर्म्मता- विरहोऽपामाणिकत्वलिङ्गादू गम्यते स श्यामो मैत्रत- नयत्वादित्यत्र श्यामत्वमैत्रतनयत्वयोरैन्द्रियकयोरपि

वच्वात् लिङ्गादूगम्यते तत्र तल्लिङ्ग दूषणान्तरं स्यादि- त्यर्थः। यत्र सोपाधित्वाद्यवगमस्तत्र सर्वत्र तल्लिङ्रमेव हेतुरिति नियतन्न भवति प्रत्यक्षादितांऽपि तदवगमा:

त आह * नहीति अनैकान्त्यमपि न सार्वत्रिकं व्याप्तिविरहलिङ्गं क चिद्धिरुद्धादिना तद्वगमादिति तदपि पृथकू दूषणंन स्थादित्यर्थ:।फलितमाह इतीति यानि पृथरदूषणाभिमतानि लिङ्गानि तेषामुपसङ्गाहक- मेकं रूपमस्ति किं वा पृथक पृथगेव तदुद्भाव्यमिति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याचष * मेवमिति * सव्याभि-

हेस्वाभासखण्डने नैयायिकशडून। ट२१

चारत्वसाध्यविपरीतव्याप्त्वादिवदनुगतरूपाभाषा- देकरूपशब्दाप्रवृत्तेरित्यर्थः। द्वितीयं दूषयति पृथगि- ति प्रतिव्यक्ति सङ्गेतग्रहायोगादित्यर्थः । अशक्यत्वे हेतुमाह अपरिसङ्गयेगेति * सोपाधित्वादिगमक- लिद्गानां पृथग्दूषणत्वाभावे हेत्वन्तरमपि वक्ष्यत इत्याह *वक्ष्यामश्चेति # व्याप्त्यादिविरहलिङ्गानामनैकान्तादीनां पृथग्दू- षणत्वमङ्गीकृन्यातिपसङ्गश्चोदित इदानीं पृथग्दूषणत्व- मेव न सम्भवतीति चोदयति। ५९० पृथगदूपणत्वाभावशडन। नन्वनुचितमुच्यते व्याप्त्यादिविरहलिङ्गनयाSनैका- न्तिकत्वादीनां पृथम्दूषणत्व्रमिति यतो व्यााप्तपक्षधम्मे- तोपेतलिङ्गप्रमितिसाध्यानुमितिस्तद्वैकल्यान्न भवेत। यतश्र सा न भवति तदंव तस्यां दूषणं वक्तुं युक्तमि- दमनुमित्युत्पत्तिकारणमिह नास्तीति। नच व्याप्तिपक्ष- धर्म्मते तत्प्रमितिञ्च विहायान्यत्तदुत्पत्तिकारणमरिति व्यतिरेकोपदर्शनयोग्यं तस्मादनमितिदोषप्रतीतिकारण- त्वमनैकान्तिकत्वादीनां न तु साक्षाद्दोषत्वं दोषप्रति- पादकतयापि च दोषत्वं साक्षाद्दोषत्वमनुपजीव्याशक्या- भिधानमिति प्रधानदोषस्यैव दोषतयोद्ावनंयुक्तं न स- व्यभिचारत्वादीनामिति विभागसूत्रमनर्थकमिति। * नन्विति * व्याप्त्यादिभङ्गालेङ्गभृतानामनै-

८२२ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

कान्तिकादीनां अनुमित्यनुत्पत्तिप्रयोजकत्वात्कथम- नुचितं तद्दूषणत्वमित्यत आह # यत इति #

दभावादेवानुमितिर्त्न भवतीति यावत्। अस्तु लिङ्ग-

स्यादित्यत आह यतश्चंति वदनप्रकारमभिनयेन दर्शपति इदमिति व्याप्तिपक्षधर्म्मतावदनैकान्त्या- वभावोऽपि कारणमनुमितेरतो व्याप्त्याय्यभाववद्-

स्थत आह* नचेति * अनैकान्त्याद्यभावस्या- न्वयेऽपि व्यतिरेको न दर्शितुं शक्यते व्याप्त- त्वपक्षधर्मत्वप्रमितौ सत्यामनुमित्यनुत्पत्यदर्शना-

सिदधदोष त्वेSन कान्त्याघुद्गावनमनुचितमिति प्रतिपा- दथितुमनुामानदाषप्रत्यायकत्वमवात फालतमुपसं- हरति तस्नादिति * दांषप्तिपादकतगैव दोष- त्वमनैकान्निकादीनां भवतु को दोष इत्यत आह # दोषति व्याप्यादिविरहस्य दोषत्वमुपजीव्य त- त्प्रतिपादकतया दोषत्वं वाच्यमन्यथा तदसिडेरि- त्यर्थः। तथा चापजीव्यस्य दोषत्वोद्गावनं युक्तं प्रा- धान्यात्तस्येनि फलं निगमयत प्रधानेति # अर्ड्धाङ्गीकारण परिहरतति। ५९१ शङ्डनपार्हारः। सत्यमंतन । साक्षाद्दोषत्वं प्रतिबन्धकस्य व्याप्तया- दिविरहस्य वा, विरुद्वत्वादीनान्तु तत्प्रमापकतया य-

हेत्वाभासखण्डने नैयायिकशडडुन। ८२३

दवि दोषपक्षनिक्षेपस्तथापि विरुद्धत्वादयो यद्दोषप्रति- पादकतयोंक्ता स्तदुद्धावनलाघवानुरोंधात व्याप्त्यादि- विरहे तत्राद्वाव्यमान न हेतुर्गन्तुं शक्यत। अनैका- न्तिकत्वादौ तूद्धाविते व्याप्तयादिविरहाऽर्थाद् गम्यत। व्याप्तयादिविरहव्यनिरे केणानेकान्तिकत्वादेरनुपपन्नत्वा- त्। यथा तस्माई।रघोडयमित्युक्तं अस्मात् हस्त्रः स इ- त्यर्थाद्रम्यते न तृ तत्र प्रतिपाद्यान्तरापक्षा तथहापि निरग्नों धूमोऽस्तीनि प्रांतगदित अग्निनाऽमी न व्या प इत्यर्थाद्गम्पते। न हि सम्भवत्यग्निना च व्यापो- Sनग्नौ चा स्तीति। अनएवाऽडनन्त्यादतीन्द्रियापाध्यादि- लिङ्गानां येषां पूवर्वमनभिधानं समर्थितं तेषामनभिधा- ने ड्यमाप हतुः । तानि ह्युगांधांलङ्गांने नार्थवशादु- पाधिमनपेक्षाणि गमयन्ति येन तेषां व्याप्तिर्नावधारिता तं प्रति तत्प्रतिपादनमन्तरेणाप्रतिपादकत्वस्यापि सम्भ- बात्। अनैकान्तिकत्वाद्यतगतौ च व्यातयादिविरह- बाधाय न प्रतिपादनीयान्तरापेक्षा कस्य चित्सचंतसः स- म्भवतीनि पूर्वर्वपक्षसङ्क्षेपः । *सत्यामति अङ्गीकृतमंशमनुवदति * साचादि- त्यादि निक्षेप इत्यन्तम् अनङ्गीकृतमंशमाह * त- थाऽपीति यस्थ दोषस्य व्याप्त्यादिविरहृस्य प्रति-

C२४ खण्डनखण्डलाथे प्रथमेपरिच्छेदे

तयोपन्यस्यन्त इति शेष:। लाघवं चानन्यापेचतया

पन्यासो यदि ताहि व्याप्त्यादिविरह एवोपन्यस्य- तां तस्थ माधान्याल्लाघवस्य च तुल्यत्वादित्यत आह #व्यापीति* अनयोर्त्न व्याप्तिरित्युक्तौ कुत इति हेत्वा- काङ्वायां सत्यामप्यसाववगन्तुंन शक्यते व्याप्त्यादि-

पि व्याप्त्यादिविरहो नाधिगन्तुं शक्य इति तुल्यं गौरवमित्यत आह #अनैकेति व्याप्त्यादिविरहव्य-

स्यत आह व्याप्त्यादीति * यदि हि निरुपाधि: साध्येन सम्बन्धोऽस्य भवेत्कर्थ व्यभिचरितुं शक्तु- यादित्युक्ते चानुपपत्तिरित्यर्थः । यघेन विनाड नुपपन्रं तदभिधाने तदुपपादके युद्धिरर्थाद्भवतीत्यत्र दृष्टा- न्तमाह तस्मादिति # दृष्टान्तप्रतिपादितमर्थ दा- र्ध्टान्तिकेऽर्पथिष्यव्नाह तथेति निरग्नौ जले य- दयपि वस्तुतो धूमो नास्ति तथा प्युदाहरणमात्रत- योक्तमिति न दोषः । कथा डनुपपच्या गम्यत इ. स्यत आह न हीति * वक्ष्यामश्चाग्रे हेतुं त- दनभिधानस्पेति यदुक्तं तदिदानीं दर्शयति अ- त इति * अनभिधानेऽयमपि हेतुरिति योज- ना। अत एव-सापेक्षतया गौरवादेव । अत इ- ति परामृष्टं हेतुं स्पष्टयति तानीति * कुत इत्यत आह धनेति * लिङ्गानामुपाधिना सह व्याप्तिर्न

हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिकटटनपरिहारः। ८२५

गृहीता थेन तं प्रति व्याप्तिपतिपादनमन्तरेण तत्म- तिपादकत्वासम्भवात् व्याप्तिपक्षधर्मोपेततया पमि- तस्य लिङ्गत्वादित्यर्थः। अनैकान्तिकत्वादीनामपि लि- ङतत्वाद्याप्रिमतीत्यपक्षा तुल्या इत्यगृहीतव्याप्तिकंप्रति तत्प्रतिपादनापेक्षेत्यत आह * अनैकान्तिकेति * पदा- र्धानभिज्ञस्य कथायामनधिकारादनैकान्तविरुद्धादि- पदादेव व्याप्त्याद्यभावो गम्यते तथा Sनैकान्तिकस्वा- शुद्भावने स्वयमेव विपक्षषाधकतर्काद्याप्त्यादिषिरहो गम्यते न तथोपाधिलिङ्रोपन्यासे विपक्षबाधकतर्का- भावादित्याशयः। एवमाभासत्रैविध्योपपादनेन व्या- पत्वपक्षधर्मत्वाभ्यान्न प्रमितोऽसिद्ध इति लक्षणस्या- तिव्यापिं परिह्वत्य पूर्वपक्षमुपसंहरति इति पूर्वेति * सिद्धान्तोपक्रमज्ञापनायाह। ५९२ सिद्धान्तोपकमेSसिद्ध लक्षणनिरासः।

एवमसिद्धलक्षणे व्यवस्थिते बाधोऽयमभिधीयते। एतेन कीटृशमसिद्धलक्षणं व्यवस्थापितमायुष्मता भ- वति। व्याप्तत्वपक्षधर्म्मत्वाभ्यामप्रमितोऽसिद्ध इति ता- वत् विरुद्धादिषु लक्षणं किन्नास्ति किं वाडस्ति । यदि- नास्ति तदा व्याप्तिपक्षधर्म्मताभ्यां प्रमिता विरुद्धादय: प्राप्नुवन्ति । अथास्ति तदा तेप्यसिद्धभदाः प्राप्ताः । अथैतस्मिँलक्षणे सत्यपि ते नासिद्धान्तर्भताः तर्हि ल- क्षणमिदमतिव्यापकमापन्नम्। अथ यत्र व्याप्तिपक्षधर्म्म- १०४

बण्डनखण्डसादे प्रथमेपरिच्छेदे

त्वाप्रमितत्वं साक्षादुद्धाव्यते तदसिद्धमित्युच्यते तर्हिं लक्षणान्तरमिदमुक्तं स्थान्। नवैतदपि युक्तं यत्र व्या- व्यत्वासिद्धेव्याीप्तिविरहमातं प्रतिपाद्यते तत्र व्याप्तिप- क्षधर्म्मताप्रमितत्वानां हानं मिलितं नोन्भाव्यत इति ना- सावसिद्ध: स्ात। एवं सर्वासिद्धविशेषमुदाहृत्य प्रस- ड्रे विधातव्यः ।

• एवमिति * एतावता प्रबन्धेन कि व्याप्तत्व- पच्तधर्मत्वाभ्यामप्रमितत्वमससिद्धिलच्षणं व्यवस्थापितं भवति किं वा व्याप्यादिविरहो यत्र साचादुङ्गा- व्यते सोऽसिद्ध इति विकल्पाभिप्रायेयाह *एतनेति# प्रथमकल्पमपाकर्तु द्वेधा विकल्पयति व्याप्तति * प्रथ- ममपाकरोति यदीतिभावाभावयारन्यतरनि- बंधेऽन्यतरविधिध्रौव्यात् व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वाभ्यां प्र- मिततया सम्यगहेतवः स्युरित्यर्थः । द्वितीयं शङ्क नेअथेति आभासत्रविध्यभङ्गप्रसञ्जनेन परिहरति *तंऽपीति विमुडादयो Sसिद्धान्तर्भूतास्तल्क्षणव- त्वात्स्वरूपासिद्धिवदित्यर्थः । विपक्षबाधकाभावेना - प्रयोजकतां शङ्कते * अथति लक्षणस्यातिव्यापक- त्वप्रसङ्गो बाध इति परिहरति तर्हीति * अनसिद्धे

निव्याप्तिपरिहाराय द्वितीयं शङकते* अथेतियत्रव्या- ्यादिविरह: माक्षादुड्गाव्यते सोऽसिडो यत्र तल्िङ्रोप. न्यास: स विरुद्वादिरित्यर्थः । निर्विशषणं लक्षणम-

हेत्वाभासखण्डने नैथ्यायिकशकुनपरिहारः । <२७

भिधायातिव्याप्त्या दूषिते तस्मिन्विशेषणप्क्षेपे हेत्वन्नरनिग्रह: स्यादिति परिहरति तर्हीति # लक्षणत्वमुपगम्य निग्रहो Sगादि, तदपि न युक्तमि त्याह * न चेति तथा हि व्यापत्वपक्षधर्म्मताप्रमि- तत्वानां हानं मिलितमासडिलक्षणमुत प्रत्येकमिति विकल्प्य प्रथमेऽव्याप्तिरित्याह * यत्रेत्ति स श्यामो मैत्रतनयत्वादित्यादावुपाध्युद्धावनेन व्याप्तिविर हमा- त्रं प्रतिपाध्ते नासावसिद्ध: स्यादिति सम्बन्ध:। त- दुपपादनं तत्रेत्यादि मिलितलच्णाभावादित्यर्थः। उक्तामव्याप्तिं स्वरूपासिद्धावतिदिशति *एवमिति * गननारविन्दं सुरभि अरधिन्दत्वादित्याश्रयासि्े

त्वादिति स्वरूपासिद्धे घ तथा घूमस्याग्निना व्या- पत्वं पक्षनिष्ठत्वं वा येन न प्रमिमं तेन प्रमित्यभा- वमात्रमुङ्गाव्यत इति प्रत्येकमिलितलक्षणाव्याति रित्यर्थः । प्रत्येकपक्षं शङ्कते। ५९३ प्रत्येकपक्षशडून तत्परिहारौ।

अथ प्रत्येकमिदं लक्षणं व्याप्तयप्रमिततया साक्षादु- द्वाव्योऽसिद्ध: पक्षधर्म्मत्वाप्रमिततया चेति। तर्हि अ- न्योन्योदाहरणाव्याप्तरेव्यापकत्वमुभयोः । अथोभयोर- प्यसिद्धविशेषलक्षणत्वादन्योन्य विषयाव्यापकता न दो- षायति मन्यसे। न। सामान्यलक्षणे निर्व्वक्तुमशक्य

खण्डनखण्डलाधे प्रथमपेरिच्छेरे

कथमिदं विशेषलक्षणमपि घटते। अथानुमितेरसाधारण- हेतुव्यतिरेकोद्भावनं सामान्यलक्षणमस्तु । मैत्रम् । सत्प्रतिपक्षोद्भावनं तथेत्यतिव्यांपः । भावरूपत- या हेतुविशेषणे च निरुपाधित्वव्यतिरेकोद्भावनाव्याप्ते: स्वरूपासिद्धि: सर्वप्रमाणसाधारणो दोष इत्यत्र तदुद्गा वनाव्याप्तेश्व। अथोच्यते व्याप्तत्वपक्षधर्म्मताभ्यां प्र- मितत्वस्य व्यतिरेको यत्र साक्षादुपन्यस्यते सोऽसिद्ध इति इदमप्यलक्षणमव्यापकत्वात। यत्र व्याप्तघादिव्यतिरेक उपन्यस्यते तत्र वस्तुगत्या व्याप्तत्वप्रमितेर्व्यतिरेको- ड्स्तु नाम नतूपन्यस्यतेऽपि, प्रयोजनाभावात्। व्याप्ति- व्यतिरेकदर्शनादेवानुमानाङ्गवैकल्यात्मनो दोषस्योद्ा- वनपर्थ्यवसानात्। तस्मात्तत्र प्रमितत्वव्यतिरकोद्धावनं नास्तीत्यव्यापकत्वं दोषः । * अथेति कथं प्रत्येकमिदं लक्षणमभिधानी- यमिति तस्पकारं दर्शयति व्याप्तीत्यादिना # कि. मिदमसिड्धिमात्रलच्णमुत विशेषस्थेति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * तहीति * असिद्धविशेषलक्षणमि- दमिति द्वितीयं शङ्कते * अथेति * असिद्धसामान्य- लक्षणान्तरं किन्नास्त्युतास्ति प्रथमेऽसम्भव इत्याह * नेति सामान्यतो ज्ञाते विशेषजिज्ञासनात्सर्वत्र प्रमायादी सामान्यलक्षणकरणपूर्वकं विशेषलचण- प्रणयनादन्यथा सोऽपि प्रयासो व्यर्थः स्यादित्याशयः।

हेत्वाभासखण्डने नैथ्यायिकशटूनपरिहारः। ८२९

असिद्धे: सामान्यलक्षणान्तरमस्तीति द्वितीयं शङगने * अथेति व्याप्तिविरहः पक्षधर्मताविरही वार्डास- डिरिति विशेषं नब्रुमोऽपि त्वनुमितेः साधारणका- रणविरह इति नैवमव्याप्तिरुभयोरपि साधारणका- रणव्यतिरेकच्वादित्यर्थः। यथाश्रुतमिदं लक्षणमुत भा- वत्वविशेषितमाध्येऽ तिव्याप्तिरित्याह * मैवमिति # तार्किकपक्षे प्रतिबन्धाभावस्य कारणत्वात्सत्प्रतिपचे तदभावस्वरूपप्रतिवन्धहेतू द्धावनमनुमितिसाधारण हे- तुव्यतिरेको भवतीत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः। द्वितीयं पत्याह * भावेति * सत्प्रतिपच्तनिवृत्तये तु भावरूप- हेतुव्यतिरेक इति विशेषणं यशुपादीयते सर्हि व्या- प्तेर्निरुपाधित्वेन तद्यतिरेकसोपाधित्वोद्भावनाव्याप्ति- व्याप्िर्भवरूपत्वाभावादित्यर्थः । अव्याप्त्यन्तरमाह * स्वरूपेति * अनित्य: शब्दश्चाक्षुषत्वादित्यत्र स्वरू- पासिद्धिरुद्राव्यते न च तत्रानुमितिसाधारणहेतुव्य- तिरेकत्वमस्ति स्वरूपासिडे: सर्वप्रमायसाधारणकारण- क्वादित्यर्थः।न चान्यसाधारण्येऽप्यनुमितिसाधारण्या-

वमसिद्वत्वप्रसङ्गादितति।प्रत्येकमिलित पक्षोक्ताव्याप्षिप- रिहाराय विशेषं शङ्कते अथेति* व्याप्तत्वपचधर्मत्व- प्रमितत्वानां त्रषाणांव्यतिरेकस्थ प्रत्येकस्य मिलितस्य

ष्टं प्रमितत्वं तद्यतिरकस्य लक्षणत्वे नाव्याप्तिरित्याशय।: अव्याप्त्यैव दूषयतति* इदमितिअव्याप्तिमेवोपपादयति यत्रेति स श्यामो मैत्रतनयत्वादित्यत्र व्याप्िविरहः

८३० खण्डनखण्डसाधे प्रथमेपरिच्छेदे

आकाशारविन्दं सुरभि अरविन्दत्वादित्यत्र पक्षधर्म- ताविरह।।यत्र व्याप्त्यादिव्यतिरेक उपन्यस्यते तत्रा- व्यापकत्वं दोष इति सम्बन्धः । न तत्राव्याप्ति- र्वस्तुनो व्याप्तत्वप्रमितिव्यतिरकस्य सत्वादित्यत आह तत्रेति अनुपन्यासे हेतुः * प्रयोजने- ति * प्रमितत्वव्यतिरेकोपन्यासे डस्ति प्योजन- मनुमानाङ्गवैकल्यमित्यत आह # व्याप्तीति * ताव- ता Sनुमानाङ्गवंकल्ये सम्भवति न प्रमितत्वव्यतिरेक उपन्यसनीय आधिक्यापातादतोऽव्याप्निरिति निग- मयति * तस्मादिति # विशिषस्य विशेषणविशेष्याधीनत्वात् विशेष- व्याप्तिपचधर्म-

न्वानो डन्याप्तिपरिहारं चोदयति। ५९४ शङ्कापरिद्दारी। ननु विशेषणाद्यभावोऽपि वस्तुतो विशिष्टाभाव ए- वेति नोक्तदोषः। न। यदि विशेषणाद्धिकोविशिष्टस्त- दा तदभावभदोडंपे स्यात् । अथ नाधिक स्तदा विशे- षणाभावत्वान्नान्या सा विशिष्टाभावतेति विशेष्या- भावस्यापि तथात्वे पृथगत विशिष्टाभावत्वार्थ स्तयोरित्य-

• नन्विति विशेषयविशेष्यतत्संसर्गेभ्योऽन्यो विशिष्ट उत तन्मात्र इति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह *ने-

हेत्वाभासखण्डन नैय्यायिकशङ्कनापरिह्दारः। ८३१ ति* प्रतियागिभेदस्याभावभेदकत्वाद्विशिष्टाभावो विशेषणाय्यभावाद्न्य एवेत्यव्याप्तिस्तदवस्थेत्यर्थः।पदा र्थनियमवादिपचे विशिष्ट औपाधिको वा पदार्थान्तर- न्नेति द्वितीयं शङ्कते *अथेति * प्रतियोग्यैक्ये तद्भावै- क्यमपि स्यादिति परिहरति तदेति अस्य-विशि- षाभावस्य विशेषणाभावत्वान्नान्या विशिष्ठाभावते- ति सम्बन्धः। न च प्रतियोग्यैक्येऽपि प्रागभावप्रध्वंस- वदत्राभावभेद: स्यादिति वाच्यम्।तन्राप कालभेदेन

शिष्टाभावो विशेषणाभाव एव भवतु तावता तव को लाभ इत्यत आह * इतिविशष्येति* विशिष्टस्य विशेष- णाभेदात्तदभावाभेदवद्विशेष्यविशिष्टयोर भेदात्तदभा- वाभेदोऽपि स्यादेवं च व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वविशिष्टपमि- तत्वव्यतिरेको विशेषयाभावो विशष्याभावश्रेति तयो: प्रत्येकं मिलिततया वा लक्षणत्वेऽव्याप्तिरित्य- र्थः। परोपदेशनिरपेक्षतया यत्र प्रयुज्यते तत्स्वार्थानु- मानं तत्र व्याप्त्यादिविरहसम्भवात्तत्राव्याप्तिरि- त्याह* स्वेति * उपन्यासस्य वाक्यप्रयोगात्मकस्य परप्रतिपत्यर्थतया तदनपेक्षस्वार्थानुमित्याभास उद्धा- व्यत इति विशेषणांशाभावादित्यर्थः। स्वार्धानुमित्यसिदावरोधाय व्याप्तत्वपक्षधर्मत्व- विशिष्टप्रमितत्वव्यतिरेको यत्र साक्षादुपन्यसितुं यो- ग्यः सोऽसिद्ध इति शङकतं।

८३२ नण्डनखण्डलादे प्रथमेपरिच्छेदे ५९५ पुनः शङूनपरिह्दारौ। अथ ब्रूषे यत्र व्याप्तत्वपक्षधर्म्मत्वप्रमितेर्व्यतिरेक: साक्षाच्छक्यापन्यास स्तदासेद्धं शक्योपन्यासत्वस्यानुपन्य- स्तेऽपि सम्भवान्नास्त्यव्यापकंतति। नैतदपि युक्तम्। तथा- हि शक्योपन्यासंत्वं किं शक्यस्वरूपनिदेशत्वमातं, उत शक्यप्रमापणत्वम्। आद्येऽनैकान्तिकादावपि व्या- प्रिशन्यत्वं शक्यप्रतिज्ञम्भवत्येत्र। द्वितीयेऽपि यदि सा- क्षादिति प्रत्यक्षेणेत्यर्थः तदा प्रत्यक्षेण प्रमापणीयत्वं व्या प्रिपक्षधर्म्मताप्रमितिविरहस्य प्रत्यक्षप्रतियोगिकाभावप्र- त्यक्षतावाददिमते विरुद्धादावप्यस्तीत्यतिव्याप्तिः । अन्य मत न क्वचिदपीति स्व्वाव्याप्तिः । * अथेति योग्यत्वस्य कार्यगम्यत्वात् तदनु- पन्यासे तययाग्यत्वमेव कुतस्तवाह * शक्येति या- गादे: स्वर्गसाधनत्वयोग्यत्वं न कार्यादवगम्यत इत-

दण्डवारित इत्पर्थः । विशेषान्तरोपादाने हेत्वन्तरं नि- ग्रहः स्यादिति दूषयति * नंति * दोषान्तरं वक्तुं विकल्पयति * तथाहीत्यादिना * शक्य उपन्यासः स्वरूपनिर्देशो यस्यस तथोक्तः। माव्रमिति प्रमापण- व्यावृत्तिः। शक्यं परं प्रति प्रमाणं वस्य तसथोक्तं तद्भा- वस्तत्व्रम्।प्रथमेऽतिव्याप्तिरित्याह* आय्र इतिअनै- कान्नादा व्याप्तिशून्यत्वमस्ति तंघ निदष्ट शक्यमे-

देत्वाभासखण्डने नैय्यायिशनपरिह्वारः।

वेति तत्रातिव्याप्तिरित्यर्थः । द्वितीयेऽपि साचादि- ति प्रत्यचेणेत्यर्थः किं वा लिङ्गादयनपेतत्वं साक्षा- दर्थ इति विकल्प्य प्रथममनुवदति *द्वितीथेऽपीति * किमिदं मत्यक्षाभाववादिनोच्यते कि वा षष्ठपमाण- वादिनेति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * तदेति प्रत्यक्ष- प्रतियोगिधर्म्मिकोऽभावः मत्यच इति यो मन्यते तन्मते व्याप्त्यादिप्रमितिविरहस्य विरुादावपि प्रमापणी- वत्वमस्तीत्यतिव्याप्तिः स्यादृद्वितीये लक्षणासम्भष इति द्वितीयं प्रत्याह * अन्येति * षष्ठप्रमायवादि- मतेऽसिद्ेऽपि व्याप्त्यादिप्रमितिव्यतिरेकस्थ प्र. स्क्षता नास्त्यनुपलव्धिगम्यत्वनियमादतः सर्वा डव्या- प्तिरसम्भव इत्यर्थः । उक्तातिव्याप्त्यसम्भवपरिहवाराय विशेषणं शङ्कते ५९६ विशेषणेऽपि दोषाSपरिहारः। अथ व्याप्तिपक्षधर्म्मताविरहस्यापि प्रत्यक्षप्रमापणी- यता वित्रक्षिता सा न युक्ता उक्तलक्षणवाक्यस्य व्या- प्रिपक्षधर्म्मताविरहानभिधायित्वात्। तद्विरहेऽपि तात्प- रयर्याभ्युपगमे प्रत्येकसमुदितलक्षणताविकल्पेनाव्यापक- त्वापातात्। अतीन्द्रियपक्षादिविरहे च विषये तदभावाद- व्यापकत्वापत्तेः । * अथेति * व्याप्तिपत्तधर्मतयोर्विर हस्य तत्प्रमि- तिविरहस्य च यत्र साक्षाच्छक्योपन्यासत्वं तदसि- मिति नैयायिकेनोच्यते नातोSसम्भवो नाप्यतिव्या- १०५

खण्डनखण्डखाद्े प्रथमेपरिच्छेदे

पिरनैकान्तादौ तस्प्रमितिविरहस्य मानसत्वेऽपि व्या- प्तिविरहस्य प्रत्यक्षत्वाभावादित्यर्थः। लक्षणवायपा- सामर्थ्येन वृषयति सेति * कुत इत्यत आह उक्तंति व्यापतश्वपत्तधर्म्मत्वपमितेर्व्यतिरेक इति वाक्यस्य व्या- पयादिविरह्ाभिधाने Sमामर्थ्यादित्यर्थः । व्यतिरेक- पदस्य व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वप्रमितत्वैः प्रत्येकं सम्बन्धो विवाक्षन इत्यत आह तदिति # त्रयाणामभाष- स्य प्रत्येकं लक्षणत्वेऽव्याप्तिर्मिलितस्य तथार्वेऽमम्भव इश्यर्थः।अव्याप्त्यन्तरमाह #अतीन्द्रिषेति* अनित्याः परभाणव: सर्वगतत्वादिति मीमांसकेन यदा प्रयुज्यते तदा Sतीरन्द्रियपसतधर्मत्वविरहस्तथा वन्ध्यासुतश्चतु- वैदाभिज्ञ: ब्राह्मणी प्रमृनत्वादित्यतीन्द्रियव्याप्तििर- इः । एमयुक्तं भवति। अतीन्द्रियपक्षहेत्वाः प्र-

तर व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वप्रमितेव्यातरेकः प्रत्यनेगश- क्योपन्यास इति लक्षणाव्याप्तिरिति। उक्तं दूषणं द्वितीयकल्पेऽप्यतिदिशति। ५९७ दूषणातिदंशः । एतेन यदि लिङ्गानंपक्षत्वं साक्षादर्थः सोडपि निर- स्तः। अथाच्यते यत्र व्याप्तत्वपक्षधर्म्मत्वप्रमितर्व्यति- रेकः प्रतिपादनीयान्तरानपेक्षतया तत्प्रमापकस्य लि- ङ्गम्योपन्यासव्यतिरेकण शक्योद्दावनः तदसिद्धमिति। नै- तदप्युपपन्नम्। अतिव्यापकत्वात। तथा हि-विरुद्धादौ श-

हेत्वाभासखण्डने नैथ्यायिकशकूपरिह्वारः ।

क्यते तावद्विपक्षवृत्तिदण्डभूनतर्काभावात सोपाधिताSन- गन्तुम्। यदाह "यत्रानुकूल स्तर्को नास्ति सोऽप्रयोज- क" इति। तस्मात्तेषामप्येवं लक्षणयोगित्वादसिद्धत्वप्र- सङ्गः। नच तादृशतर्काविषयत्वमपि प्रतिपादनीयान्तरा- नंवेक्षव्याप्तिपक्षधर्म्मताप्रमितिविर हप्रमापकलिङ्गन्भूतमेवे- ति वाच्यम्। तथा सति विरुद्धत्वादिवत्तस्य हत्वाभासा- न्तरत्वप्रसङ्गात। * एतेनेति अतीन्द्वियपक्षधर्मत्वादिविरइस्य लिक्रापेक्षतया तत्राव्याप्िरित्येनेनवेत्पर्थः। उक्ताति व्याप्तिपरिहाराय विशेषणान्तरं शङकूते *अपेति # पत्र व्याप्त्वपक्षधर्म्मत्वममिनेर्व्यनिरेको लिङ्रस्योप- न्यासव्यतिरेकेण शक्योह्मावनस्तत्र इतुस्तश्ष्प्रमापक- स्वस्य प्रतिपादनीयान्तरानपेचर्षेति।न चैवमतिव्याप्ति

चाव्याप्तिरतीन्द्रियपक्षधर्मत्वादिधिरहे तत्र पक्षादि विरहस्यैय लिङ्गान्तरापेक्षतया तद्षगमे सति ब्या-

दनीयान्तरानपेक्षतया यत्तत्ममापकं लिग् तटुपन्यास व्यतिरकेणेति सम्बन्धः। विरुदधादौ प्रतिपाधान्तरांप-

क्षधर्म्मताविर हादावव्याप्तिस्तल्लिङ्स्य पतिपाधान्तरा- पेक्षतवाध्ेन तस्य व्यातिर्नावधारिता तं प्रति तस्या:

मण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिचेदे

प्रतिपादनीयत्वादिश्यर्थः। नेदं लक्षणमतिव्याप्तत्वा- दिति परिहरति नेति * विरुडादी प्रतिपादनी- पान्तरानपेक्षविरुळत्वादिलिङ्गोपन्यासेन व्याप्तत्वादि- प्रमितिव्यतिरकस्य शक्योद्गावनतवे कथमतिव्याप्ति- रित्यत आह * तथा हीति अनित्यः शब्दोऽकृतक- स्वादनित्य: शब्द: प्रमेयत्वादित्यादिविरुडादौ विप- क्षबाघकतर्काभावादपि व्याप्तिविरहृस्य शक्यावगम- त्वादृतिव्याप्तिरित्यर्थः। विपक्षबाधकतर्काभाषो विरुद्ध- स्वादिवद्याप्तिव्यतिरेकगमक इत्यत्रोदयनसंवादमाह # यत्रेति * अनुकूलतर्क्कः पक्षे स एष प्रतिकूलो विपक्षे स यत्र हेंतुत्वाभिमते नास्ति सो Sप्रयोजको व्या प्िरहित इत्पर्थ:। ४क्तलक्षणसङगृहीतत्वाबिरुडधादेर- सिद्धान्तर्भाव: स्यादित्युपसंहरति * तस्मादिति # विपक्षबाधकतकागोचरत्वं प्रतिपादनीयान्तरानपेक्ष-

नातिव्याप्तिरित्यत आह न चेति कुतो न वाच्य- मित्यत आह तथेति #

पि हेत्वाभासान्तरं स्थात् न च तस्य विरुद्धादा- न्र्भाव एवं सति विरुख्धेऽनैकान्तादेरन्तर्भावापाता- सायमतिप्रसङ्गो दोषाय विरुद्धादेरसिद्धलक्षणोपप- त्रत्वेनासिद्धत्वस्थापि सम्भवादिति शङकते।

अथोच्यते तथोपन्यस्यमानं तदसिद्धम्भवत् साध्य-

हेत्वामासखण्डने नैय्यायिकशडकनपरिहारः ।

विपर्रीतव्याप्तित्वादिना तु दूष्यमाणं विरुद्धाद्येत्र तत्, उपन्यासप्रकारभेदाच भेदव्यवस्था हेत्वाभासानाम्। नह्यन्न गोत्वाश्वत्वादवदत्यन्तासङ्कर इष्यते । किं ना- म ? प्रमाणप्रमंयभाववत् प्रकारासङ्करमात्रमिति। तदप्य- युक्ताभिधानम्। वक्तव्यं हि केन प्रकारेणासिद्धत्वम्भव- ति न तावदुक्तलक्षणेन, तथाशक्यो्गावनत्वस्य विरुद्धो- चितप्रकारेणोपन्यस्यमानस्य सम्भवात्। सर्वथा निष्-

थाशक्योग्ाव नत्वमप्यु ्ज व्यते अिं नं प्रार भेदव्यवस्थितिरनेन भवत्। नच शक्योद्भावनपदस्थाने उद्धाव्यमानत्वमिति कृते निस्तारः सोपाधित्वाद्यु्गावने प्रमित्यभावोद्धावनं व्यर्थत्वान्न क्रियत इति तदव्यापकत्वं प्रसज्यतति प्रागेवोक्तत्वादिति । अथेति तुन्यतया प्रमाणप्रमेयव्यवहारवद्विरुद्धा- दावसिद्धत्वविरुद्धत्वादिव्यवहारोऽस्ति प्रतृत्तिनिमिस्त- भेदादेष हेत्वाभासभेदव्यवस्थेत्यर्थः तथति प्रागुक्त- प्रकारपरामर्शः।तर्हि विरुद्धादित्वादिलयमियादित्यत आहसाध्येति यत्र साधकतर्काभावन सोपाधिता गम्यते तदसिद्धं तदेव पुनः साध्यविरुड्त्वादिना दृष्य- माणं विरुद्धादि भवतीत्यर्थः । उपन्यासभेदे ऽपि ष. स्तुन एकत्वास्कय हेत्वाभासव्यवस्थेत्यत आह * उप- न्यासेति उपन्यासभेदौपाधिक एव हेत्वाभासे भेद

अण्डनखण्डसाधे प्रथमेपरिच्छेदे

इश्यर्थः । अनौपाधिक एव भेद: कस्माश्ेष्यते हेत्वा- भासानामित्यत आह न हीति जलमनग्नि धूम- वत्वादित्यत्र व्याप्त्यादिविरह्स्य साध्यविपरीतव्या- प्रश्बेन सङ्करात्तथा नित्यः शब्दश्चाक्षुषत्वादित्यादाव-

तुं परसुखेन पृच्छति #क्रिमितिस्वरहस्यमाह *प्रमा- णेति इन्द्रियादी ममाकरणतवेन प्रमायत्वं तव्विषय- त्वेन प्रमेत्वं च व्यवहियते यवदित्यर्थः । खण्डनवा- दिनं प्रति प्रमाणप्रमेयवदिति कर्थ सिळषद्दृष्ठान्त- सुदाहरसीति दूषयति तदिति किंच प्रकारा- सङ्करमात्रमिति ब्रुवता Sसिद्धव्यवहारोचितप्रकारो वक्तव्यः स च वक्तुमशक्य हत्यभिप्रेत्याह * वक्त-

लिङ्गस्योपन्यासव्यतिरेकरेण शक्योन्भावनः मोऽसिद् इस्याशभ्काह न तावदिति * कुत इत्यत आह #

स्थापि तथानुद्गावनेऽपि तथा शक्योद्भावनत्वमस्ती- त्यतिव्याप्ेरंवंत्यर्थः । यत्र साध्यविपरीतव्याप्तत्वादि- प्रकारो नास्ति व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वप्रमितेव्यतिरेकश्र लिङ्गोपन्यामव्यतिरेक्रेण शक्योद्भावनः सो Sसिद्ध- प्रकार इत्यत आइ* सर्वेति सर्वथा विरुद्धादिप्- कारहीनस्थामिड्धर्मिणस्तदुङ्गावनस्य व्याप्त्यादि-

सर्वत्रामाङ्कर्याभावादित्यर्थः । यद्यपि विरुद्ध- व्यवहाराचिनपकारादावप तथा शक्योद्गावनत्व-

८३९

मस्ति तथाऽपि तन्नो्भाव्यते यत्र च तदुद्गाव्यते सोऽ- सिद्धप्रकार इति व्यवस्थेत्यत आह * न चेति # स्वा- र्थानुमानासिद्धाव्याप्तेरित्यर्थः । तर्हि व्याप्तत्वपक्ष- धर्मत्वप्रमितेर्व्यतिरेको यत्र लिङ्गोपन्यासव्यतिरेके- ग्रोद्राव्यमान: सोऽसिद्ध इति कृते निस्तारो विरु- छादावनुद्गाव्यमानत्वादिति समनन्तरोक्ताव्याप्ति- मपश्यन् करेवलातिव्याप्तिपरिहारमाशङ्कते यस्तं प्रत्या- ह*न चेति कुतो न निस्तार इत्यत आह *सोपा- धीति * सोपाधित्वं व्याप्त्यभाव: व्याप्तिवरहपक्षध- मर्मताविर हदर्शने नैवानुमा नाङ्गवैंकल्यात्मनो दोषस्थो- द्वावनपर्थवसानाद्वैयर्थ्यात् प्रमित्यभावो नोद्धाव्यतइति कृत्वा तस्थ लक्षणस्थाव्यापकत्वं व्याप्त्यादिविरहमा- त्रतयोद्भाव्यमानासिद्धम्प्रत्यव्यापकत्वं स्यादिति प्रागु- कमित्यर्थ: ।

५९९ सूत्रोक्तासिद्ध लक्षणनिरासः। एतेनासिद्ध: साध्यसम इति प्रत्युक्तम। यथा कथश्चिं- त्साध्यसाम्यस्य सर्वसाधारणत्वात। साम्यावशषस्य चो- क्तप्रकारपर्य्यवसानव्यतिरंकेणान्यस्यासम्भवात लक्षणा- न्तरेषु चोक्तदूषणप्रकारा यथासम्भवमिह योजनीया इ- त्यलं विस्तरेणेति। * एतेनेति साध्येन हेतोः साम्य येन केन चि- दाकारेण किं वा साम्यविशेष इति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह* यथेति अस्तित्व ज्ञेयत्वादिना साध्यसाम्यं

८४0 खण्डनखण्ड्रखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

विरुद्धादायपि तुल्यमित्यर्थः । यथा साध्यं साध्येन व्याप्तया न प्रमितं एकत्वाद्यथा च पच्तधर्मतया न प्र- मितं सन्दिग्धत्वादेवंरूपत्वमिह साम्यं विवक्षितमिति द्वितीयमाशझ्माह * साम्येनि * एवंविधसाम्यविशे- षस्य व्याप्तत्वपक्षधर्म्मत्वाभ्यान्न प्रमित इत्युक्तपकार- पर्यतसायित्वात्तस्य च खण्डितत्वादित्यर्थः । अनिश्चि- तपचव्ृत्तिरसिद्ध इत्यादिलक्षणान्तरे को दोषस्तत्राह * लक्षणति * व्याप्तत्वपक्षधर्म्मताप्रमितिव्यतिरे- कस्य तत्राप्यवइयं वक्तव्यत्वादुक्तदोषा: प्रादुष्युरेवेति यावत्। किं चेदमनिश्चितत्वमपमितत्वसुत अज्ञातत्वं उत सन्दिग्घत्वमाधे दत्तमेवोत्तरं द्वितीये भ्रान्त्याऽपि पक्षधर्मतया विदिते सोपाधिकादावव्याप्तिस्तृतीये प- क्षधर्मत्वादिविर हात्मनानिश्चिनचाक्षुपत्वादावव्याप्ति व्यर्थविशेषणविशष्यासिद्धादौ चेत्यादि बहुवक्तुं श. क्यमपि नोच्यत ग्रन्थगौरवभयादित्युपसंहरति इ- त्यलमिति * विरुढखण्डनानि प्रस्तावयति। ६०२ विरुद्ध खण्डनारम्भः । अपिचासिद्धलक्षणवरिशेषणेषु प्रमाणव्यवच्छेदकव्य- तिरिक्त्तेन यद्यवच्छेद्यं तत् किं कनचिद्विरुद्वं केनचिदन्य- दिति चेत्। विरुद्धमेव किमुच्यते। तथा हि-साध्यविपरी- तव्याप्तो विरुद्ध इत्याहः। तन्न। साध्यव्यतिरेकेण हि व्या- प्रिः कात्स्न्येन वा अनौपाधिको वा स्वाभाविको वा स- म्बन्ध इन्यादयुक्तिमि: सविशेपेण सहभाव एव निरु-

हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिशसनपरिहारः।

ज्यते। तथा सति व साध्यव्यतिरेकेण सामानाधिकर- णयमेव विशेषणविशंषयुक्तं विरुद्धस्त्रमित्युक्तं स्पास्। यदा चैतरं तदा साध्यव्यतिरेकसामानाधिकरण्यमेव हेतोरग- मकत्वे समर्थमिति तन्मात्रमुद्भाव्यं वृथा विशेषणप्रक्षे- पः। तथा चानैकान्तिक एवायं स्यात्। * अपि चेति व्याप्तत्वपक्षधर्म्मत्वप्रमितिष्य- तिरेको यत्र लिङ्गसयोपन्यासव्यतिरकेण शक्योद्गा- वनस्तदासद्धमित्यादिलक्षणेधु व्यतिरेक इत्पन्तं वि- शेषणं प्रमाणव्यवच्छेदकं तदतिरिकतं विशेषणदय- मस्ति तेन किं व्यावर्स्य न किं चिद्धिरुडादेरयाप्यसि-

रुडादौ सिद्धे तद्यावर्तनेनासिडसिद्धिरसिडसिडी

मपि पृष्ठ मत्वोत्तरमाह इतरः केन चिदिति # लिङ्ग. स्योपन्यासव्यतिरेकेणेति विशेषये न विरुद्धं व्यव- छछधमनैकान्त्यादि च तुल्यत्वात्केन चि्छक्योद्गावन इत्यनेनान्यदव्यापकत्वं स्वार्धानुमानासिड इत्याशय:। विरु्स्पैव निरूपणसरणिमधिरोदुमनर्हतया परा- स्यत्थमित्यभिप्रेत्याह* विरुद्धमति * विरुदधानिरुक्ति- मव प्रति पाठयति तथा हीति साध्यस्य विप- रीतो Sभावस्तविरुदो वा धर्म्मस्तेन व्यापो विरुद्ध इश्याहुरुदयनादयः । विपर्ययव्याप्तत्वेन निश्चितो विरु- डां हत्वाभास इति वचनात्पक्षविपच्तयोरेव वर्समा- ना विरुद्ध इति भूषणकृतां पक्षस्थाप्यर्थती न भेद: । १०६

खण्डनखण्डल्ताच्ये प्रथमेपरिच्छेदे

व्यापतत्वविशेषणं भङ्ग भणतितन्नति# लक्षणस्य व्यर्थविशेषणतां वक्तुं व्याप्तिपदार्थ कथयति*साध्ये-

सांवशेषगः सहभाव एव निरुच्यते इति सम्बन्ध: । शक्का्त््यनेनि सार्वत्रिक इत्पर्थ।।सर्व एतं प्रकारा अनु- मानप्रस्ताव दर्शिताः । आररदिपदेन यत्र विपक हेतोर्थ- त्तो बाधकमस्ति तयो: सहभावो गृहत । सहभाव एव व्याप्तिपदार्थो निरुच्यतां का नाम वस्तुक्षति- रित्पत आह तथेति साध्याभावेन हेतोः सामानाधिकरण्यं साहचर्ग सम्बन्धां विशेंषण- कान््यादिना युक्ता व्याप्ति: स्यादित्यर्थ:। यद- र्थमुपोद्धातः फृतस्तदिदानीं दर्शयति * यदति #

ति साध्यामावसहर्चारतः साध्यवनाभूतश्रात ततः कान््येत्यादिविशंषणप्रक्षेपो सुधा। यदपि व्या- पिरत्युक्तं निर्विशंषणं तथापि दण्डीतिघसदर्धनि- वंचनेन सविशंषणत्वं तार्हि साध्यस्य व्यततरेकसह- चरितो विरुळ इत्पतावन्मावं बूमस्तत्राह * तथा च- ति * पक्षत्रयत्रत्तरनंक्रान्तिकुस्यापि साध्यव्यतिरे कसामानाधिकरण्गमस्तीतत तता भेदो न स्पादित्यर्थः। अनैकान्तिके व्यातरेकसामानाधिकरण्यं तन्मा- त्रस्य वा गमकत्वे प्रथीजकत्वमुर्तुमङ्गीकृत्य चोद्यति। ६०१ अनैकान्तावरुद्धयं भेंदशङूनरासः।

हेत्वाभासखण्डने नैथ्याधिकश्जकूतपरिद्दारः । ननु साध्यव्यतिरेकसम्बन्धा यद्यपि विरुद्धानैका- न्निकयो द्वगोरप्यस्ति तथापि वस्तुगत्या स्वाभातिका- डसौ विरुद्ध एवेत्येतावन्मात्रविशेषविवक्षया विरुद्धस्या- नैकान्तिकाद्जेदोपन्यासः । मैत्रम्। दत्तांत्तरत्वात । व- स्तुगत्या सन्नप्ययं विशेषो नाद्गावनाह इत्युपक्षणीय इत्युक्तम्। तथा हि नेदमस्य साधकमेनत्साध्यं प्रति विरुद्धत्वादित्यभिधीयमाने विरुद्धशब्दार्थनिरुक्तौ विशे- षणाधिक्यस्योक्तन्यायेन दुष्परहत्वात। अत एघानैका. न्तिके सन्देहेन प्रत्यतस्थानं विरुद्धे तु व्यातरेकनि- श्वगेनंति विशेषादनयार्भेंदनोपन्यास इत्यप्यनवकाश म्। अनुमितिहेतुव्यनिरको हि हतुदोषोऽनुमितिहंतुश्ै- को व्याप्तिस्ततस्तदभावस्य दोषत्वात्तावन्मान्रं ज्ञाप्यं तच हेतुविपक्षसम्बन्धांन्ववनमात्रादंव गम्यते तसमादनुमिति- हेतुव्याप्तिप्रमितिव्यतिरेकबोधनाय संशये व्यतिरकनि- श्रये चंाद्गाव्यमानेषि कुतस्तावेवेत्यत्र विपक्षसम्ब-

न्धमात्रमेवास्तु व्याप्तेस्तत्प्रमितेश्र व्यतिरेकस्य लि- दृत्वादुन्गाव्यं कृतमितराभ्यामिति।

*नन्वितिसर्हि विशेषणवैध्थ्यमित्यपि न वचनीयं

चण्डनखण्डबाधे प्रथमेपरिच्छेदे

न्यासादित्याह ंतथाऽपीति# फलितमाइ * इत्येताव- दिति अनुपयुकांशसत्निध्यधिको न वक्तव्यो ज्ेयत्वा- दिवन्निग्रहापातादिति परिहरति # मैवमिति * दत्तो- तरत्वादिति हेतुरसिद्ध इत्यत आह * वस्त्विति * व्यतिरेकसामानाधिकरण्यमेव हेतोरगमकस्वे समर्थ- मिति विशेषणप्रच्नेपो मुघेत्युक्तमित्यर्थः। नित्यः शब्द: कृतकत्वादात्मवदित्युक्ते कृतकत्वं न नित्यत्वस्य सा- धकं विरुदधत्वादित्युपन्यासे कथ विशेषणवैयर्थ्यमि- त्यत आह तथाहीति साध्यनिश्चयं विरुणडीति विरुड इति वक्तव्यं व्याप्तिरपि सार्वत्रिकत्वादिविशिष्ट साहचर्यमित्युक्तन्याथेन साहचर्यमात्रस्यागमकत्वस- मर्थत्वेन विशेषणाधिक्यं दुष्परिहरमित्यर्थः। उक्तामेव नीति भङ्गन्तरेऽप्यतिदिशति अत इति * अनैका- न्तिके साध्पव्यतिरेकेण व्याप्तिसन्देहेन प्रत्यवस्थानं विरुद्धे तु साध्य व्यतिरेकव्याप्तित्वनिश्चपेन प्रत्यवस्थान-

विशेषणवैयर्थ्यादेव निरवकाशमित्यर्थः । अनैकान्ति- को हि साधारणो Sसाधारणश्चेत द्विधा, तत्र साधा- रण: साध्याभाववति विपक्षे पचचे च साधारणत्वात्स- मानधर्मतया पच्ते साध्यसन्देहं करोति, असाधारणस्तु पक्षसपक्षाभ्यां साध्यतद्भाववत्भ्यां व्यायत्ततया Sनेकधर्मतया पक्षे साध्यसन्देहं करोति, विरुद्धस्तु व्प- तिरेकव्याप्ततया पक्षे साध्याभावनि्चयं करोतीति तथोर्भेद इति शङ्काकृतो Sभिप्रायः। अत इति परामृ- ष्टं विशेषणवैधर्थ्य दर्शयति#अनुमितीति*अनुमितेर्य-

र्कारणं तद्भावो हेतुदोष इत्यर्थ: कस्तरहनुमितिहेतुर्य- द्वतिरको हेतुदोष इत्यत आह * अनुमितीति एको व्यास्तिरपरो हेतु: पक्षधर्मतेति यावत्। ततः कि- मित्यत आह तत इति व्याप्रिव्यतिरकस्य हे- तुदोषत्वासतन्मान्रमुद्धाव्यं हेतुं दूषयतीत्यर्थः । व्याप्ति-

भ्यामिति तद्डुपन्यास इत्यत आह *तचेति#साध्याभा-

शननैव व्याप्रिव्यतिरेको गम्यत इत्पर्ष: । विपक्ष- सम्बन्धनियमानियमाभ्यामपि व्याप्तिव्यतिरेको ग- न्यत इति तावेवोपन्यस्याविति विपरीतं किन स्यादित्याशक्कोपसंहरति * तस्मादिति # तत्स- म्बन्धमात्रमेवोद्गाव्यमस्तु कृतमलमितराभ्यां व्यतिरे- कसंशयनिश्चयाभ्यामिति सम्बन्धः। तदुपपाद्यति *अनुमितीति अनुमितिहंतुव्याप्ेस्तत्प्ामितेश्र व्यति- रेकबोधनाय व्यतिरेकसंशयेऽनैकान्तिके व्यतिरेकनि- श्रये विरुद्धे चोंद्गाव्यमाने तावेव संशयनिश्चयौ कुत इति जिज्ञासायां विपचसम्बन्धमात्रं विपक्षनियतस- म्बन्धश्रावशयोपन्यस्य इति कृत्या विपक्षसम्बन्धमात्रस्य

व्यमुपजीव्यत्वाल्लाघवाच्चेत्यर्थः। अभृद्गवति भविष्यतीति लुडादिलकार भेदप्रयोगे विवचितोऽपि भृतादिकाल: प्रतीयते देवदत्तो ग्रामं- गतः इत्यादौ पुछ्ठिदृगत्वादिरविवक्षितः प्रतीयते यथा वाग्निमान्पर्वत इत्यादावविवचितधम्मटष्ठान्तादि

८४६ खण्डनखण्डसाधे प्रथमेपरिच्छेदे

प्रतीयते तव्वद्धिपक्षसम्बन्धमात्रोड्गावने Sविवक्षितौ नियमानियमी प्रतीयेते इत्यत आह। ६०२ अविवक्षितनियमाऽनियमप्रतीतिनिरासः। लकारभेदप्रयोगे तैस्नैर्लकारैः कालविषयविशेषप्र-

मानित्यादौ धर्म्यादिप्रतिपादनवच्च नेदं घटते तत्र तेषा- मतात्पर्य्यत्रिषाणामपि पदप्रयोगे विशिष्टबोधने वा अ- न्यथासिद्धानां गथा बोधनं तथा यद्यत्रापि व्याप्तेरतात्प- यर्यविषयत्वं तदनैकान्तिकसाधारण्यादेव, अन्यथोक्तदो- षापरिहार।देवेति। * लकारंति * कालविशेषस्याविव्क्षितत्वं का- लसम्बन्धमात्रस्य विश्रक्षितत्वात्मथमादिविभक्ते: क-

सम्बन्धस्पैव विवचिततया प्रत्यक्षसिद्धतया च धर्म्पा- देरविवक्षितत्वमित्यर्थः कुनो न घटत इत्पत आह *तत्रेति तत्र तेषामतात्पर्यविषयाणामन्ययासिद्धानां बोधनं यथति सम्बन्धः । अन्यथा सिद्धिं दर्शयति # पदेत्यादिना पदानां लिङ्गादियोधकत्वस्त्राभाव्या- ल्लिङ्गादेरन्यधामिद्धि: कालादिविशिष्टबोधने वि-

था व्याप्रेरतात्पर्गावषयत्वसुत तात्पर्गविषयत्वमिति विकल्प्य प्रत्याह तर्थति * साधारण्यादेव न घट- त इति सम्बन्धः। व्यतिरेकनियमस्यातात्पर्यविषय-

हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिफशटूनपरिहारः । ८४७

तथा लक्ष्यत्वाभावाद्यतिरेकसामानाधिकरण्यमावं ल-

तीथमपवदति अन्य्धेति # सम्बन्धनियमस्य विव-

खण्डनान्तरमाह। ६०३ खण्डनान्तरम। अनैकान्तिकत्वञ्वानुद्वावयना अनभिगच्छता वा विरुद्ध मशक्यांद्वावनमशक्याधिगमञ्चति तदुपजीवित्वान्न पृथक् दूषणं विशेष्यप्रतिपादनं विशष्यावगमश्च वि- ना विशिष्टप्रतिपादनस्य विशिष्टावगमस्य चाशक्य- त्वात। एतमन्यत्रापि विशेषणस्याप्रयोजकता विशेष्य- स्य सामथ्ये स्वयमूहनीया। तद्यथा-इदमसाधकं सा- धारणानैकान्तिकत्वादित्यत्र साधारणेनि विशेषणे सप- क्षविपक्षगतत्वादित्यत्र सपक्षगतत्व्रेऽप्युद्धाव्यमाने एत- मसाधारणेडपित्ि इदमसाधकं जातित्वादिति जातित्व- विवेचन स्त्रव्याघातकमुत्तरं जातिरिति स्वव्याघात- कत्वस्पैव सर्व्वमसत् ज्ञेपत्वादित्याद्यजातिजातिसाधा- रणस्य दूषणसमर्थत्वेनोत्तरत्वाभिधान इति।

दूषणमिति सम्धन्धः ।तत्र हेतुः तदिति तस्पाप्युप- पादनाथअनैकान्तिकमित्यादिव विरुउस्यानैकान्ति-

खण्डनलण्डखाघे प्रथमेपरिच्छेरे

कोपजीवित्वे भवदुक्त भवेत्तदेवासिद्ध व्यापिभड्रलि- ऋ्म्वाविशेषादित्यत आह विशेष्येति * विपक्ष- सम्बन्धस्य विशेषणं कात्र्न्यादि कृत्स्त्वादिविशि- ष्टविपक्ष सम्बन्धप्रतिपादनादिविशेष्यभूतविपक्षसम्ब न्धमात्रपतिपादनादिव्यतिरंकेया नोपपव्ते विशेष-

नैकान्तिकमित्यर्थः । विशेष्यांशस्य हेतोरगमकत्वं समर्थत्वे सति विशेषणवैयथर्यमन्यत्राप्यतिदिशति- एवमिति तदुदाहरयेन विशद्यति *तदिति# श- व्दो नित्यः प्रमेयत्वात् घटवदित्यत्र प्रमेयत्वमसाधकं साधारयानैकान्त्यादित्युक्ते साधारणेति विशेषणे सति सपक्षे सपक्षविपच्तत्र्यावृत्तत्वादित्यत्र विपक्षे- ति विशेषणेऽप्रयोजकता द्रष्टव्यत्याह * एवमिति * विशेषणांशस्यैव समर्थत्वे विशेष्याप्रयोजकताऽपि द्रष्टन्पेत्यभिप्रेत्याह * इदमिति * सर्व सत् ज्ञेयत्वा- दिति प्रथमप्रयोगे दृष्ान्ताभावेनासाधकत्वेऽपि न जातिना सर्वमसत् ज्ञंयत्वादिति द्वितीय प्रयोग हेतो- रपि ज्ञंयतथा Sसत्वप्रसंद्गन स्वव्याघतकत्वादादिपदेन नेदं साधकं हेतुत्वादित्यादिपरिग्रह:किमिदं जातिस्वति जिज्ञासायां स्वव्याघातकरसुनरं जातिरिति विवेचनीयं तथा व जात्यजातिसाधारणस्यव्याघातकत्वस्पैव दूषणसमर्थत्व्रानुत्तरमिति विशेष्यस्थाप्रयोजकताऽनु- त्तररुपे व्याघाते जातित्वानङ्गीकारावुत्तरमित्यपि व कव्यम्।

हेत्वामासखण्डने नैयायिकशडूनपरिहारः।

डलक्षणखण्डनं प्रकृतमनुसरति। ६०३ विरुद्धलक्षणखण्डनम। किश्च साध्यतिपरीतेति साध्याभावेत्यर्थे, यदा अभा- वात्मैत साध्यः क्वचिद्वति तन्न तद्विपरीतस्य भावत्वात्त- दव्यापकत्वं लक्षणस्य। नच विपरीतशब्दस्य विरोधि- मात्रार्थत्वे भावाभावोभयव्याप्तिरिति वाच्यम्। सहानव- स्थानं हि ावाभावयोविरीधोऽम्युपेयते अनवस्थान- ञच संसर्गनिषेधः स च भावाभावयोरन्योन्यस्यानव- स्थानमेत परस्परप्रतिषेधरूपत्वात्तयोः, तथा च सति भावाभावर्या: स्वरूपस्यानुपसङ्ग्रह प्रत्यंकमव्याप्तिर्मि- लितस्यासम्भव एवेति। वक्ष्यामश्च भावाभावयोर्विरो- धनिरुक्तिनिराकरणमुपरिष्टादिति।

• किश्नेति * साध्यविपरीतव्याप्त इत्यत्र विप- रीतपदेनाभावो विवक्षित उत विरोधमात्रमिति वि- कल्प्य प्रथमं प्रत्याह * साध्येति * अभाव इत्यर्थे आदूगुय इति गुण एकारे कृते अभावेत्यर्थे इति रूपे विवच्ित इति शेष:। न नित्यः शब्द: भावत्वे सत्य- नादित्वादित्यत्र नित्यत्वाभावे साध्ये तद्विपरीतेन नित्यत्वेन भावरूपेण व्याप्तोऽयं विरुदो लक्षणेन न व्याप्यत इत्यव्याप्तिरिति यावत्। द्वितीयमपवदति * नचेति * यत्र भावः साध्यस्तत्र तद्विपरीतोऽभावो यत्राभावस्तत्र तद्विपरीतो भाव इति कुतो नोभ- १०७

८५० इण्डन खण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

यव्याप्तिर्विरुद्मान्रार्थत्व इत्यत आ्रह * सहेति * भा- वाभावस्यैव विरोधत्वे Sन्यतरलयप्रसङ्गादित्यर्थः । अ- स्तु ततः किमित्यत आह * अनवस्थेति एकस्मिन् काले देशे च भावाभावयोरयस्थानं संसर्गस्तत्नि पेधोऽनवस्थानमित्यर्थः। संसर्गनिंषेधः कीिश इसस आह* स चेति यत्र मावस्तत्र नाभावो यत्राभा- वस्नत्र न भाव इत्यन्योन्यस्यानवस्थानमेव संसर्ग- निषेध इत्यर्थः । कुन इत्यत आह * परस्परेति * तथा लक्षणस्य को दोष इतन आह * तधेति * भावा- भावया: स्वरूपास्वीकारे तगोरनवस्थानस्यैव लक्षण- त्वस्वीकारे किं प्रत्येकं लक्षणमुन मिलितमाथ्येऽन्योन्यो- दाहरणाव्याप्ति: द्वितीयेऽसम्भव इत्यर्थः। भावाभाव- वोरनवस्थानं च यद्यपि तदुभयव्यतिरेकेण नास्ति तथाऽप्यङ्गीकृत्यैतदुक्तम्। भावा नावयोर्विरोधमिर्वच- नस्य खण्ड्यमानत्वादृपि लक्षणाससिद्धिरित्याह * व- स्यामश्रेति। उत्तरवादपातनिकां रचयतति

६०४ मनैकान्तिफखण्डनारम्भ: ।

किञ्च व्याप्तिपदेन लक्षणप्रनिष्टेन कि व्यवच्छेद्य- म्। अनैकान्तिकमिति चेत। किं नदनैकान्तिकम्। तथा हि-अनेकान्तिकः सव्यभिचार दयलक्षणम् । सव्य- भिचारत्वं हि यदि विषक्षवर्त्तिता तहानीं विरुद्द्वऽपि प्रस- ङ्ग: अमाधारणानैकान्तिकाव्यापतिश्र। अथ सपक्षव्रि-

हेस्ाभासखण्डने नैयायिकशटुनपरिद्दार:। ८५१

पक्षगताभावता तदा साधारणोदाहरणाव्यापकत्वम्।

किश्चेति * विरुद्धलक्षणप्रविष्टेन व्यापिपदेन कि व्यवच्छदं न किश्चिदिति क्षेप: प्रश्नो वा उभयत्र परि- हारं शङ्कते अनैकान्तिकमितिअसिद्स्य सप्तमरसा दिवदव्यवच्छेद्यत्वादनैकान्तस्य सिड्धिर्वक्तव्या सा च लक्षणायन्तेति लक्षणं पृच्छति किमितिआक्षपा- भिप्रायमाविष्करोतितथा हीति* एकस्मित्रंव सा- ध्ये नियत एकान्तः न एकान्तोऽनैकान्त: व्यभिचा- रश्च सम्बन्धानियम: अनियतसाध्यसम्बन्धोडनैकान्त इत्येतदलक्षणमिति यावत् । किमिदं सन्यभिचार- त्वं विपक्षटत्तित्वसुत सपक्षविपक्षगताभावता कि स्वित्सपक्षविपक्षसाधारपतेति विकल्प्य प्रथममनुव- दात सेति दूषयति * तदेति* शब्दोऽनित्य: अ- कार्यत्वादित्यस्मिन्विरु दंऽपि विपक्षवृत्तित्वं लक्षयं गतमित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः। दोषान्तरमाह *असाधार- णेति * शब्दो नित्यः आकाशवशेषगुणत्वादित्यसा-

त्। ननु अनध्यवसितोऽयं हेत्वाभासो नानैकान्तः सा- ध्यासाधकः पक्ष एव वर्तमानो हेतुग्नध्यवसित इति तल्लक्षणादिति। मैवम्। असाधकत्वमनुमित्यजनकत्वं तद्याप्तिपच्तधर्म्मत्वनिश्चये सत्येव उत तद्विरहे वा नादो Sसम्भवान्न हि सम्भवति व्याप्तपक्षधर्मतानिक्व ये सत्यसाधक इत्यतिप्रसङ्गात्। द्वितीयेSसिद्धान्तर्भा- वः व्याप्तिविरहाचे दसाधकत्वं तदा न एकान्तोSनैका-

८५२ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

न्तिक इत्यन्वर्थसंज्ञासम्भवे डपूर्वसंज्ञान्तरकरणमनु- पपत्रं प्रमाणाभावाद्गौरवाच्च। अस्यानैकान्तिकान्त-

न्तिकादनध्यवसितः पृथक स्वकिर्त्तव्य इति चेत्र।

मेव स्वीकार्यमिति द्वितीयं शङ्कते अथेतिसपक्षवि- पक्षयोर्गतोऽभावो यस्य स तथोक्तस्तद्गावस्तत्ता स- व्यभिचारत्वमिति सम्बन्धः । निराकरोति तदेति शब्दो नित्य: प्रमेयत्वादिति साधारणानैकान्तिकोदा- हरणाव्यापकत्वं लक्षणस्य पक्षत्रयवृत्तित्वात्तस्थेत्यर्थः। तृतीयं शङ्कते।

६०१ चिकल्यनिरासः।

अथोच्यते सव्यभिचारत्वं सपक्षविपक्षसाधारणता अभिप्रेता सा चान्तयेन साधारणस्य व्यतिरेकेणासा- धारणस्यानैकान्तिकस्य सङ्गाहिका, सपक्षविपक्षसाधारण- तामात्रं त्वन्वयेन व्यतिरेकेण वेति विशेषणवत्तया न विव- क्षिता अतः साधारणासाधारणानैकान्तिकयोरुभयोर- पि सङ्ग्रहः। विवादाध्यासितं क्षणिकं सत्त्वादित्यादेरनु- पसंह्ार्य्यस्यापि सपक्षविपक्षशून्यत्वादेव सपक्षवरिपक्षग- तत्वाभावेन साम्यमिति। विचार्य्यमेतद्याख्यानं परमस्तु तावदापाततः, तथापि व्यतिरेकेण सपक्षविपक्षसाधारण-

हेत्वाभासखण्डने नैयायिकशडन परिहारः। ८५३ ताथाः सपक्षाव्यपके सद्धतौ धूमविशेषादौ गतत्वेनाति- व्यापकत्वात। यदि त्वस्य दोषस्य परिहारार्थ सर्वविषक्ष- सपक्षसाधारणमनैकान्तिकामिति ब्रूषे । तदा व्य- तिरेकमात्रेण सर्वसपक्षव्रिपक्षापक्षसाधारणता धूमा- नुमानादिगामिनी न भवतु नाम। अन्वयन तु सर्व्व- सपक्षविपक्षसाधारणता विपक्षसपक्षैकदशगामिनं साधा- रणानैकान्तिकं शब्दो न नित्यः प्रत्यक्षग्राह्यत्वादित्या- दिकं न सङ्गृह्धातीत्यव्याप्तिरित्येकं सन्धित्सतोऽपरं प्रच्यवते। * अथेति एवमपि कथमुभयमङ्गह इत्यत आह * सेति अन्वयः सत्वं, व्यतिरेकोऽसत्वं साधारणस्यो भगत्र सत्वं समानमसाधारणस्थासत्त्वमिति अ न्वयेन व्यतिरेकेण च सपक्षविपक्षसाधारणतोभय- सङ्गाहिका व्यापिकेत्यर्थः । अन्वयेन साधारण्यं चंद्रि- वचितमसाधारणाव्याप्निर्व्पतिरेकेण चेत्साधारणS- व्याप्तिरुभयेन चेदुभयाव्याप्तिरित्यत आह * सपक्ष- ति * लच्षणं व्यापकमिति शेष:। हेतुं व्याचष्टे * अ्रन्व- येनेति* विवादाध्यासितं सर्व क्षणिकं सत्वादित्यादे- रनुपसंहार्थस्य कर्थं सङ्ग्हः तत्रान्वयव्यतिरेकगार- भावादित्यत आह * विवादेति* उपसंहारो व्या्तिस्न- द्विषय उपसंहार्थो दृष्ठान्तः सन विद्यते यस्य सोऽ- नुपसंहार्थः तस्थापि सपक्षविपक्षगतत्वाभावेन व्यति- रेकेण साम्यमिति तदुपसङ्गहस्तत्र हेतुः* सपचेति*न

खण्डनखण्डसाथे प्रथमेपरिच्छेदे

हि सम्भवति सपचतादिर्वास्ति तन्र गतो हेतुरित्या- दिपदेन सर्व शून्यज्ञेयत्वादित्यादिसङ्गह्ः । न च ख- पुष्पादिर्द्ष्टान्त इति वाच्यम् । निरुपारयस्य सो-

पप्रसङ्गादिति सपक्षविपक्षसाधारण्यं केवलव्यति- रकि हेतोरप्यस्तीत्यतिव्याप्तिः साध्यासाधकत्वविशे- षणे तदेश दूषणं समर्थमुद्गाव्यं व्यर्थ सपचेत्यादिषि- शेषणमित्यभिप्रेत्याह * विचार्यमिति # अङ्गी- कृत्याप्याह * परमिति परं केवलमापाततोऽसत्वि- ति अङ्गीकृतं चेल्लक्षणसौस्थ्यमित्याशक्का कि सप- क्षविपक्षसाधारण्यमांत्रं लक्षणमुत सर्वसपचविपक्ष- साधारण्यमिति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * तथा Sपी-

म्।धूमवत्त्रादिति सदेतुर्विपचत सपक्षयोव्यतिरकद्वारा साधारण इत्यतिव्यापकत्वं । तत्र हतुः * सपक्षति सपक्षैकदेशेऽद्गारावस्थाग्निमति नदपवृत्तेरित्यर्थः । आदिपदेन शब्दो नित्यः सामान्यवत्वे सत्यस्म-

द्वितीयकल्पं शङ्कने * यदीति * सर्वसपक्षविप- चसाधारणो Sनैकान्तः सख्ेती सपक्षेकदेशवृत्ती तद- भाव इति तत्रिवृत्तिरित्पर्थः। उक्त्तातिव्याप्तिपरिहा- रमद्गीकृत्य दूषपति तदेतिव्यतिरेकमात्रेण सपक्ष- विपक्षसाधारणता धूमानुमानगामिनी न भवतीति कृत्वा Sतिव्याप्तिर्माभून्नामेत्यर्थः। न चैतावता लक्षणं निरवद्यमव्यापकत्वादित्याह* अन्वयेनेति # शब्दो

हेस्वाभासखण्डने नैयायिफशटूपरिहवारः। नित्यः प्रत्यच्तस्वात् घटवदिति साधारणानैकान्तं न सङ्गृह्लाति-न व्यामोति सपक्षैकदेशे गुरुत्वादौ आ- काशादौ वा प्रवृत्तेरित्यर्थः । शब्दोनित्यो Sचलनात्म- स्वे सति सामान्यवच्वादित्याददिरादिपदार्थः। उपसंह- रति * इत्येकमिति अतिव्याप्तिपरिहारमिच्छतस्ते- Sपरं-सर्वलक्ष्यव्याप्तिः प्रच्यवत इत्यर्थः।

कमिदानीमतिव्यासतिरपि तदवस्थेत्याइ। ६०६ अङ्गीकृत्याऽपिदोषतादवस्थ्यम।

मानुमानादौ स एव प्रसङ्ग: विशेषरूपेण तयोरविवक्षित- त्वात्।

अपि चेति धूमादौ स एव ल- चणातिव्यापकत्वप्रसङ्गस्तत्र हेतु: * सर्वेति तत्रा- पि हेतुरन्वयेति । धूमवत्वं हेतुर्विपक्षं व्यतिरेक्ेण स- पक्षैकदेशं च तेनैव सपक्षैकदेशं पुनरन्वयेनेत्यन्वय- व्यतिरेकाभ्यां सर्वसपक्षादिव्यापकत्वमित्यर्थः । व्य- तिरेकेणैयान्वयेनैव वा सर्वसपक्षविपक्षसाधारणोऽनै- कान्तिक इति विवक्षितत्वान्नातिव्याप्तिरित्यत आह * विशेषेति * विवचितत्वे चाव्याप्तिरित्यर्थः। सर्वसपक्षेत्यादिलक्षणवाक्ये सर्वपदं विपचस्पा- पि विशेषण, सुत सपक्षस्यैकस्यैवेति विकल्प्य प्रथम- मनुवदृति।

खण्डनखण्डखाघे प्रथमेपरिच्छेदे

६०७ लक्षणविकल्पनिरासः। किश्व सर्व्वसपक्षत्रिपक्षसाधारणमनैकान्तिकमिति वाक्ये यदि सर्वेति विपक्षस्यापि विशेषणं तदा विप- क्षैकदेशवृत्तेः सपक्षव्यापिनः साधारणानैकान्तिकस्य त्रमरेणुः कार्य्यातयतको महत्त्वात घटतदित्यादेर्याप कं लक्षणमिदम्। अथ स्व्वेति न विपक्षस्य विशेषणं तदा व्यतिरेकमादाय विपक्षसव्वसपक्षसाधारणमनेका- न्निकमिति एतद्विपक्षैकदेशमात्रवृत्तौ विरुद्धे क्षिति र्नि- त्या सावयवत्वादित्यादौ गतत्वादतिव्यापकमिति। * किश्चेति * दूषयति * तदेति * तदा साधा- रणस्थानैकान्तिकस्याव्यापकमिदं लक्षणमिति सम्ब- न्धः। सर्वेति विशेषणाभावादिति दर्शयति विप- क्षेत्यादि * उदाहरणमाह * त्रसरेणुरिति * तयणु- क्मित्यर्थः। कार्यमवयवो यस्य स तथोक्तः कार्यार- ब्ध इत्यर्थः । महत्वं हेतुः सपक्षे घटादौ सर्वत्र वर्तते विपक्षे परमायवादौ न वर्तते दिक्कालादौ वर्तत इति विपक्षैकदेशवत्ति: परमाणु: स्वतो न्यूनपरिमाणा- रब्ध: द्रव्यत्वात् घटवदित्यादिरादिपदार्थः । द्वितीयं शङ्कते *अथति अतिव्याप्तिं दर्शयितुंलक्षणवाक्यस्य पर्थवसितमर्थ दर्शयतितदेति * व्यतिरंकमादाय विरुख्धे गतत्वादित्युपरि सम्बन्धनीयम्। इदमनैकान्ति- कममित्युक्त स्यादिति शषः। अस्तु को दोष इत्यत आह *एनदिति उदाहरति चितिरिति सावयवस्वादि-

इपामासखण्डने नेरवापिशकनपरिधर। ति हेतुर विपक्षे घटादौ वर्तले युद्धादौ प न वर्तते सपक्षे प. रमाण्वादौ सर्वत्र न वर्तत इति सर्वसपचविपचसाघा-

र्थः । क्षितिन्नित्या कार्यद्रव्योपादानत्वादित्याणुदा- हायमिति दर्शयत्यादिपदेन। सपचविपक्षसाधारपमिति लक्षणस्यासाधार- खादिसकलनिकान्तिकव्यापकत्वमङ्गी कृत्यातिव्यापक- स्वमुक्तमिदानीं सा वाक्भद्रिरेवानुपपन्नेत्याह। ६०८ वाचोयुक्तिनिरास: । का चेयं वाचोयुक्तिः सपक्षविपक्षसाधारणमनैका- न्तिकमित्युक्ते सर्व सङ्गृह्यत अन्वयेन व्यतिरकेण चे- ति कथमनुपसहारय्यस्यासत्सपक्षविपक्षस्य सपक्षे विप- क्षेत्रा अन्वयेन व्यतिरकेण वा साधारण्यं स्यात तयो- रेताभावात। यदि च सपक्षे च विपक्षे च साधारण- त्वमुभयत्र स्वरूपानुगमो विवक्षित स्तदानीमसाधारण- नैकान्तिकाव्याप्तिः। अथोभयस्मंस्तस्मिन्नसत्त्वं तद्विव- क्षितं तदा सर्वाव्याप्तिः तदसत्त्व्रस्यातद्वर्म्मत्वात। अ- "थ तदुभयवर्त्त्थभाव्नप्रतियोगित्वं तदुभयसम्बन्धस्य यो- ड्भावस्तदाश्रयत्वं वाडभिप्रेतं तदापि साधारणोदाहर- णाव्याप्तिः । अथ मन्यसे तद्भयसाधारण्यं नाम एक- स्मिन् याद्रूप्यं हेतो: सत्त्तमसत्त्वं वा ताद्रूप्यमपररिगिन्न- वि यच्तदुच्यते, तथा सति नाव्यापकतादोष इति। मै- १०८

अण्डनसण्डखाधे प्रथंमेपरिच्छेदे:

वम। मुख्यस्तावद्दचनार्थों नोपपद्यते हेतोरैकरूप्यस्य- सपक्षविपक्षावाश्रय इति। किं नाम? ऐकरूप्यवतोहेनोस्ता- वाश्रयाविति स्यात्तदा चासाधारणाव्याप्ति: तत्र सपक्षे विपक्ष च हतोरसत्वेन तदाश्रयत्वासम्भवात्।-तस्मात् सपक्षे विपक्ष च साधारणत्वं हेतोरनैकान्तिकत्वमि- त्यनुपपन्नमेव।

का चेति साधारणासाधारणानुपसंहार्थ- मित्यर्थः । काऽनुपपत्तिरित्यत आह कथमिति # सपचविषक्षोरत्वयव्यतिरेकाम्यां साधाररयमनु- पसंहार्यस्यासम्भवीति दर्शयितुं तत्स्वरूपमाह असदिति कर्थं वा न स्यादित्यत आह तथो- रिति सपक्षविपक्षयोरेवाभावे तन्निष्ठो हेतुभावोऽ- भावो वा न हि प्रमातुं शक्यते भावाभावोर्भा- वाधिकरणतथा प्रमानियमादित्यर्थः । किं च सप- क्षविपक्षसाधारणत्वं हेतो: सपक्षविपक्षोरनुगम उत तदुभयत्रासत्व किं वा तड्डभयनिष्ठाभायप्रतियोगि- त्वमाहो स्वित्सपचविपक्षसम्बन्धाभाववत्त्रमिति वि- करूप्य प्रथममतुवदृति * यदीति अव्याप्या दूष- यति सदेति असाधारणनैकान्तस्य सपक्षविप- वानुगनत्वाभावादव्याप्तिरित्यर्थः। द्वितीयं शङ्कते * अेति तत्सपक्षविपचसाधारण्यमित्यर्थः । अ- सम्भवेनैतदूहृषपयति तदेति * कुतः सर्वाऽव्याप्ति- रिस्यत आह * तदिति * सपचविपक्षगतहेत्वभाव-

हेत्वाभांसखण्डम नैथ्याधिकश कुनपरिहारः ।

दिरित्यर्थः। तृतीयचतुर्यौ कल्पावुद्भावयति अथे. ति सपक्षविपक्षाभ्यां ेतोः सबम्धस्तदुभयनिष्ठ इति तद्भावोऽपि तद्ुभयाश्रय इत्यभावप्रतियो- गित्वं सपक्षविपक्षाभ्यां हेतुसम्बन्धस्य थोऽभावस्त- दाश्रयत्वं वा सपक्षविपक्षसाधारण्यं विवक्षितमि- त्यनुषङ्गः । इदमव्यापकमित्याह * तदेति # साधार- णानैकान्तस्य सपक्षविपक्षगतत्वादेव तदुभयनिष्ठा- भावप्रतियोगित्वं तत्सम्बन्धाभाववर्ष्च घा नासती- त्यर्थ: । उक्तदोषपारजिहीर्षया पक्षान्तरं शक्कते अथेति हेतारेकस्मिम्सपक्ष विपक्षे वा याहूप्यं-पडूप- त्वं सत्वमसत्वं वा तादरप्यमपरस्मिन्सपश्रादौ य- न्राम तत्सपक्षविपक्ष माधारण्यसुच्यत इत्पर्थः। एवं लक्षमाशिक्षायां फलमाह तथेति * सपक्षविपक्ष- योरैकरूप्यं प्रति यद्धिकरणत्वं सप्तम्या प्रतीपत त- द्विवक्षितमुन लक्षणया ताद्रूप्यवता हेतोस्तदाश्रयत्वं विवक्षितमिति विकल्प्य प्रथमं दूषयति # मैयमिति# हेतोरैकरूप्यं हेतुधर्म्मत्वात्न तदन्यनिष्ठमित्यर्थः ।त- समाद् द्वितीय: परिशिष्यन इति प्रश्नपूर्वकमार * किमिति * अस्तु तथा वा को दोष इत्यत आह* त- देति कुत इत्यत आह * तश्रेति * तत्रासाधार णोदाहरण इति यावत्। सपक्षविपक्षयोरैकरूप्यं नाम असाधारणस्थासत्वं तव्ृतो हेतो: सपक्षादिनिष्ठत्व मित्यर्थः । सपक्षविपक्षसाधारणोनैकान्त इति ल- क्षणखण्डनं निगमयति *तस्मादिति.

डण्डनखण्डसाद्दा प्रथमेपरिचेदे

रूढं भवतीति कथितमेव हेतुं सङ्गिप्याइ। ६०९ पूर्वोक्तहेत्वनुवाद:। असत्वपक्षे हेतोरतदाश्रयकत्वानुपपत्या सपक्षे वि- पक्षे चेति सप्तमीनिर्देशस्यासङ्गतत्व्रात्। तदभाव्रपिक्ष- याचाश्रयत्त्रस्योपपत्तौ हेतोस्तदाश्रयत्वे किमायातम्। आयातु वा किञ्चित् तथापि साधारणोदाहरणेषु हेत्व- भावापेक्षया सपक्षत्रिपक्षयो र्नाश्रयता सपम्यर्थः किन्तु हेत्वपेक्षयैवेति एकार्थापर्य्यवसायित्वे वाक्यरय लक्षणा- व्यापकतापत्तिरेव। * असत्व इति यद्यपि सपक्षादिसाधारण्यं तद्गतासत्वं हेतोरित्यसाधारणानैकान्तस्थले हेतोः स- पक्षादिनिष्ठत्वव्नास्ति तथाऽपि तद्भावस्य सपक्षा- वाश्रयत्वमस्तीत्यत आह तदिति तदाश्रयत्वस्य सपआ्ादेः सप्तम्यर्थस्य सम्भवेऽपि हेतोः सपक्षादिनि- छर्वे लक्षणप्रविष्ठे न किं चिल्लभ्यत इत्यर्थ: । सप- चादिनिष्ठाभावं प्रति प्रतियोगित्वं द्ेतोलभ इत्यत आह आयास्विति यद्यपि सपक्षविपचगतासत्व. प्रतियोगित्वं हेतोविशेषस्तथाऽपि साधारणनैक्रान्ति कस्थलपु सपक्षविपच्तयोर्हैत्वभावापेचया सप्तम्यर्थोड षिकरणत्वं न भवति सपकचिपचगामित्वादेव तस्पे- स्थर्थ:। कस्तहिं सप्तम्यर्थाऽधिकरणत्वं तत्रेत्यत आह १ वंत्यन कार्थपयंवसायित्वे इंत फा० मु० पु० पा०।

हेत्वा मासखण्डने नैव्यायिकशकुापरिह्ारः। ८६१ कि त्विति* सपचवित्योरैकरूप्यं हेतोरनैकान्त्य मिति वाक्ये साधारणोदाहरणविवचायां सपक्षादो सत्वमैक रूप्यमितरत्र तदसत्वमेतावता प्रकृतलच्तणस्य को दोषस्तत्राह इत्यनेकेति # सपक्षविपक्षयोः साधारणो हेतुरनैकान्तिक इत्ये- तावन्मात्रं लक्षणमुतान्वयादिना विशेषित इति वि- कल्प्य प्रथमकल्पमनुवदति। ६१० सामान्यविशेषलक्षणयोर्निरासः। किञ्व सपक्षविपक्षसाधारणत्वं यदि सामान्य- तोलक्षणं साधारणासाधारणानैकान्तिकभेदद्वयसङ्ग्र- हार्थमुच्यते तदा सपक्षतिषक्षयोरन्यत्वादिभिर्हेताः सा- धारण्यमस्त्यन्यत्रापीत्यतिव्याप्तिः। अथातिव्याप्तिपरि- जिहीर्षयाऽन्वयव्यतिरकाम्यां सपक्षविपक्षसाधारणमनै- कान्तिकमित्युच्यते तदा अन्वयव्यतिरेकयोः प्रत्यक- मिलितविकल्पानवपत्त्या अव्यापकत्वापातः । मी किं चेति अतिव्याप्त्यैतदपवद्ति *तदेति#घूम- वत्वादिहेतो: सपचाद्यपेक्षया Sन्यत्वसत्वज्ञेयत्वादिभी

र्थः। द्वितीयं कल्प तुत्थापयतिअथेति#अन्ययेन सपक्षा- दिसाधारण्ये Sसाधारणाव्याप्तिव्यतिरेकेण साधारण्य- लक्षणस्य साधारणाव्यापकता मिलिता्यामुभाभ्यां सा- धारयघस्य सर्वाव्यात्तिरित्यभिसन्धाय दूषयतितदेनि* उक्ताव्याप्त्यसम्भवपरिहाराय प्रकारान्तरं शङ्कते।

८६२ खण्डनखण्डखाये प्रथमेपरिच्छेदे

६११ प्रकारान्तरेणानेकान्तिकनिरासः।

पक्षविपक्षसाधारण्यं विवक्षितमेवं नाव्याप्त्यतिव्याप्ती इति। तदप्यसत। तथाह्यस्तु तावत्सर्वपद विशेषणोपादानानु- पादानपक्षोक्तदोषापातः सर्वशब्दोपादाने धूमानुमानादौ

स्यासम्भवंन लक्षणानुगमाभावो देोषः तत्तदभावयोर्हि विरोध: सहानवस्थानं अनवस्थानञ्चावस्थानप्रतिषे- धा नच. तद्वावस्याभावस्वरूपादन्यत्, नचाभाव- स्याप्यनवस्थानं भावस्त्ररूपादन्यत्, किन्तु तदेव भाव- स्य स्वरूपं तत्र स्वस्वाभावविरोधाश्रय इत्यस्य नार्थैक्यं किञ्चिन्मृग्यमाणमवाप्यते। स्व्स्वाभावविरोधाश्रय इति वचन विचारमहांत स्व्रस्वाभावयार्वि - रोधविशेषणनया आधेयकोटिनिवशात् विशेषणघटित- मूर्त्तित्वाद्विशिष्टपदार्थस्य तदाधारत्वानुपपत्तेः। अतिव्या- पकना च स्यात्। अन्वयमादाय सपक्ष व्यतिरकमादाय विपक्षे वर्त्तमानस्याप्युक्तलक्षणापेतत्वात् । स्वस्व्राभा- वाविशषिनस्य तु विराधस्याश्रयेऽभिधीयमाने सर्व्वानु- मानव्यापकत्वमनैकान्तिक लक्षणस्यापतेत्।

हेत्वाभांसंखण्डनें नैय्यायिकशटूनपरिहारः। ८६३ ते स्व्रं च स्वाभाषश्च स्वस्वाभावी तयोर्विरोध: स्वस्वा भावविरोघस्तस्थाश्रयौ स्वस्थाभाविरोधाश्रयौ ता- भ्यामाश्रितौ सपक्षविपक्षी यस्थ हेतोः सतथोक्तस्तस्य भावस्तप्व अनैकान्त्यमिति शेषः।अभेदविरोधाऽडश्र- यभेदाश्रितसपक्षविपक्षत्वं सर्वानुमानसाधारणमिति

Sनैकान्त इत्युक्तलक्षणपरित्यागाद्ेत्वन्तरतेत्यत आ्ह *सपक्षेति लक्षणवाक्ये कुटिलिकास्व्रीकारफलमाह * एवमिति # भाषाभावविरोधस्योभयनिष्ठत्वाद्गा- वाभावदयमपि विरोधाश्रयत्वेनैकं भवति तेन प्रत्य-

र्थः। स्वशब्देन व्यक्तिपरामर्शेऽव्याप्ति: सामान्यप- रामर्शे Sतिव्याप्ति: धूमादेः सपक्षवपक्षाभ्यामन्यत्वेन स्वस्वाभावविरोधाश्रयाश्रितसपक्षविपक्षत्वादिति दृ- पयति तदिति असत्वमेव प्रकारान्तरेगोपपाद यति तथा हीति सपक्षविपक्षयोर्विशेषणत्वेन स- रवपदमुपादीयते न वाऽडये विपक्षैकदेशगामिनं सा- धारणानैकान्तिकं न व्याप्नोति द्वितीये व्यतिरेकण सपन्नविपक्षसाधारयताया: सपक्षाव्यापके सडेती धूर्मावशेषादी गतत्वेनातिव्यापकमित्यर्थः। भङ्गान्तर- माह सर्वेति अन्वयव्यतिरेकाभ्यां सपक्षविप- क्षगतत्वात् धूमादौ स एव प्रसङ्ग: विशेषरूपेग त- योरविवक्षितत्वादित्यर्थः । प्रागुक्तमेव दोष स्मारयि- त्वा दोषान्तरं दर्शयात स्वेति * असम्भवेनापी-

६४ सण्डनसण्डवाये प्रथमेपरिच्छेरे

ति सम्बन्ध:। कथ विरोधशब्दार्थस्यैक्यासम्भव इस्यत आह तदिति हेतुतद्भावयोविरोध: सहानव- स्थानं भावाभावविरोधस्य सहानवस्थानस्याङ्गीका- गदित्यर्थः। एवं च विरोध एको न सम्भवनीति द. शनाथ तत्स्वरूपं दर्शयति # अनवस्थेति एक- स्मिन्देशे काल च भावाभावयोः संसगोऽवस्थानं नदभावोऽनवस्थानमित्यर्थः । अस्तु तमः किमित्यत आह न चेति भावस्य तदभावेन सहानवस्थान- मभावस्वरूपादन्यन्न सम्भवति यत्राभावस्तव भावो- नास्तीत्येकार्थत्वादित्यर्थः । एवमभावस्यापीत्याह * न चेति*अभावस्याऽप्यनवस्थानं भावस्वरूपान्नान्यत्। किं तु भावस्वरूपमभावाभावस्य भावत्वादित्यथ: । उपसंहरति * तत्रेति # स्वस्वाभावविरोध: स्वस्वा भावावेव तथा च प्रत्येकामलितविकल्पदोष इत्यर्थः।

नदुक्तन्न च तत्सम्भवतीत्याह * स्वरंति * स्वस्त्रा- भावविशिष्ठो विरोध उत विरोधाश्रयाश्रितसपक्ष- त्वादिलच्णमुत र्वस्वाभावाभ्यामुपलक्षितत्वं वि. रांधस्यति विकल्प्य प्रथमे दूषणमाह #स्त्रेतति स्वस्वा- भाव्यास्तदाधारत्वानुपपत्तेरसम्भव इति सम्बन्ध:। नदुपपादनंविरोधेत्यादि * तत्रापि हेतुर्षिशंषणे- ति। विशिष्टपदार्थस्य विशेषणघटितमूर्तित्वात्स्वस्वा- भावविशिष्टविरोधस्य स्वस्व्राभावाश्रयत्वे स्वस्व्रा- भावयोरंशतः स्ववृत्ति: स्यादित्यर्थः। न केवलमसम्भ-

हेत्वामासखण्डने नैय्यायिशकनपरिहार:।

दृयति * अन्वयमिति# अनित्य: शब्द: कृतकतवादि- त्यादे: सपचव्यापकस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां स्वस्वाभा-

दर्शयति स्वेति अभेदविरोधाश्रयभेदाश्रित- सपक्षविपक्षत्वं सर्वानुमानसाधारणमित्यतिव्याप्ति- रित्यर्थः। स्वस्वाभावाविशेषितस्य विरोधस्य सर्वानु- मानव्यापकत्वमिति सम्बन्ध: ।

यते तेन विशेषणपक्षोक्तस्ववृत्तिदोषो नेति तृतीय- कल्पमाशक्काह। ६१२ तृतीयकल्पनिरासः। न च वाच्यं स्वस्त्राभावोपलक्षितो विरोधोडभिमतः तेन विशेषणपक्षोक्तदोषस्य नावकाश इति, यतः स्वस्व- भावाभ्यां विरोधमातं वा लक्ष्पते तद्यक्तिर्वा काचित। आद्ये यदेव स्वस्वाभावाभ्यां लक्षितं विरोधमातं तदेवा- न्यदपीत्युक्ताऽतिव्याप्ति: तदवस्थैव। स्वस्वाभावपदोपादा- नवैयर्थ्यञ्च। अथ द्वितीयस्तदा लक्षणस्याननुगमः ए- कस्य विरोधव्यक्तिविशेषस्यात परिगृहतिस्यापरविरोध- व्यक्त्यनातमत्वात्। अथ यावत्योऽपेक्षिता विरोधव्यक्त- यस्ता उपलक्ष्यन्त इत्युच्यते, किन्नोपलक्ष्यन्ते, किन्तु किं केन चिदनुगतेन रूपेण, उत प्रतिस्वं व्यावृत्तेनात्मना। १ व्यक्तेरन्यत्वात इति का9 मु० पु० पा०। १०९

८६६ मण्डनखण्डसाधे प्रथमेपरिच्छेदे

प्रथम तदेवोच्यतां किमुपलक्षणोपन्यासप्रयासेन। न च तत्सम्भवति विगेधमात्रस्यातिप्रसञ्जकल्वात। प्रति- स्वं व्यावृत्तेन व्यक्तीनामात्मनोपलक्ष्यत्वे तथैव तासां लक्षणप्रवेश इति मिलितानां लक्षणत्वे सर्व्वाव्याप्ति: प्रत्येकं लक्षणत्वे परस्परावाहरणाव्याप्तिः।

·न चेति कुत इत्यत आह यत इति * यत इत्य- सय विरोधव्यचयनात्मत्वादित्यनेनोपरि सम्बन्ध: । हे- तूपपादनाय विकल्पयति #स्वंति * अविवत्ितवि- शेष विरोधसामान्यमुपलक्ष्यते कि वाविरोधव्यक्ति- रेष का चिदित्यर्थः। कस्मिन्सति कि स्यादित्यत आह *आय्इति विरोधमात्रस्योपलक्षितस्य लक्षणनिवि- ष्श्वा तस्य: चैक्यादन्यत्र धूमानुमा नादा वपि विरोधाश्र- -

शेषणस्य विशेषणासिं च लक्षगमित्वाह * सात # द्वितीयं दूषपति अथेति* अनतुगमे हेतुगह * ए- केति एकैव तावद्विरोधव्यक्ति र ्लक्ष्यते तस्या: सा-

घंतराव्याप्तिरित्यर्थः । विरोधमात्रं नोपलक्ष्पत नाप्ये: कैव विरोधव्यत्ति: कितु साधारणासाधारणकृत्स्ना- नकान्तिकोदाहरणेपु यावत्यो विरोधव्यक्तगोS पे- क्ष्यन्ते नावत्य: स्वस्वाभावाभ्यासुपलक्ष्यन्ते Sता नोंक्त दांब इति शङ्कते अथति + अङ्गी हराति: किमिति#

हेत्वाभासखण्डन नैय्यायिकश टुपरिहारः। न६७

उपलक्ष्यन्ने एवेति शेषः। विवक्षितं दोषं दर्शधितुं वि- कल्पयति *ंकिं त्वित्यादिनाअपेक्षिता व्यक्तय: केन चिदनुगतरूपेण सङ्गृहीता लक्ष्यन्त इति प्रथममपा- करोन * प्रथमे इति * तस्यैवांपसङ्गाहकरूपस्याव्या-

जीव्यत्वाल्लाघवाच तदेव लक्षणमास्तामुपलच्तया- दिप्रयासो व्यर्थ इत्यर्थः । अस्तु तर्हिं तदेव लक्षणमि- त्यत आहन चेति असम्भव हेतुमाह बिरा-

रोधाभिधाने उप्यभिहिनदोपानिस्तार इत्पर्थः । द्वि- तीघमपवद्ति * प्रतीति # व्यक्तीनां प्रतिसं व्या- वृत्तत्वनाSS्मनोपलक्ष्यत्व-तनेवाकारेण लक्षणप्रषेशे स्वीकार्ये सति मिलितानां लक्षणत्वं प्त्येकं वा S5घे सम्भवो द्वितीयेऽव्याप्तिरित्यर्थ:ः । अनैकान्तिकस्य लक्षणान्तरं शङ्कते। ६१३ अनैकान्तिकस्य लक्षणान्तरनिरासः। स्यादेतत् सपक्ष एव विवक्ष एव वर्त्तते न यः सोडनैकान्ति- कइति लक्षणमस्तु तेन साधारणासाधारणानैकान्तिको- दाहरणव्याप्तिर्भवतीति। एतदप्यलक्षणम्। सद्धनौ धूमादा- वषि गनत्वात्। नह्यसौ त्रिपक्ष एव वर्तते, सर्वथा तत्रा- (१) ८३५ पृष्टस्थ ९ पङ्गूो "उक्ताति व्याप्तिपरिद्वारायेत्यादि पतावर्प- र्यम्तं शाङकूरीविद्यासागयों रेकविध एव पाठ उपलभ्यते लंखनशैली तु शाङ्करीत्वं नपमापयति विद्यासागरीस्थ एवांशः प्रमादाच्छाकून्यों मिशित इत्यनुमीयते।

खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे वृत्तेः। नापि सपक्ष एव, पक्षेऽपि वर्त्तमानत्वात। अथ पक्षवृत्तिरिति विशेषयसि तथापि सद्धेतोरपरित्यागः प- क्षवृत्तित्वादेव सपक्ष एत वृत्तरेभावात । असिद्धानैका- न्तिकसङ्कराव्याप्तिश्र। अथ पक्षव्यतिरिक्त इति वि- शेषणं प्रक्षिपसि तदानीमप्रसक्तव्यावर्तनमनुपपन्नं। न हि पक्षाव्यातरिक्तः सपक्षो विपक्षो वा सम्भवतीति सपक्षस्य विपक्षस्य च कुतश्चिदव्यावर्त्तकं विशेषणमेव्रे- दं तयो: कथं घटेत। अथ पक्षव्यतिरिक्ते वर्त्तमान इति विशेषयसि. तदानीमसाधारणाव्याप्तिः नासौ पक्षव्यति- रिक्ते वर्तमानः ।अथ पक्षव्यतिरेकेणेति विशेषणमुपादत्से तदाऽपि पक्षव्यतिरेकस्य पक्षविरहरूपस्योपलक्षणत्त्वं हेतुत्वं वा द्वयमपि पक्षमात्रवृत्तावसाधारणनैकान्तिके न सम्भवति पक्षविरहस्य तत्राऽसम्भवादेव। निषेध्यविशेष- णच्वे त्वस्य सद्धेतौ गमनं स्यात्। * स्यादेनदिति साधारणाSनैकान्तिक: सप- क्ष एव न वर्तते विपनऽपि वर्त्तमानत्वादिपक्ष एव च न वर्तते सपक्षेऽरपि वर्तमानत्वादसाधारयस्य सर्वथा सपक्षविपक्षवृत्यभावादेव सपक्ष एव न वर्सते इति ल- क्षणं तुल्यं लक्ष्यावान्तरवैजात्यमात्रम्। सपक्षे यो न वर्सतते सोडनैकान्त इत्युक्ते सपक्षैकदेशवृत्तौ सडेता- वतिव्याप्रिस्तनन्निरासाय विशेषणमेवेति। सपक्ष एव

देत्वाभासखण्डने नैथ्यायिकशटूपरिहारः। <६९

म वर्सते योऽसावनैकान्तिक इत्युक्क्े विरुद्धेऽतिव्यापि- स्तत्निरासाय विपक्ष इत्युक्तम। तथाऽपि विपक्षी- कदेशवृत्तिविरुद्धे Sतिव्याप्तिपरिहारार्थमेवेति विशे- षणम्। तेन लक्षणेन किं लभ्यत इत्यत आह * ते- नेति सपक्ष एव विपन् एव वर्सते न य इति वा- क्यस्योभयत्रापि योजयितुं शक्यत्वादित्यर्थः। केवल-

एतदिति # अतिव्याप्त्यन्तरमाइ #सदिति # अ- न्वयव्यतिरेककिणि धूमादिहेताव तिव्याप्तिमुपपाद्यति

तुमाह * सर्वथेति * लच्षणांशान्तरं सम्भावयति *नापीति# वर्त्तते इत्यनुषङ्ग:। तत्रापि हेतुः पक्ष इति। सद्ेतावतिव्याप्तिपरिहाराय लक्षणं विशिनाष्ट * अ-

क्षणस्य न सद्वेनीवतिव्याप्ति: पततवृत्तेः सतः सपक्ष एव तर्त्तते नेत्यादिनिषेधे विपक्षटत्त्यादिकमादाय यो- जनीयत्वाददित्यर्थः । असमर्थमिदं विशेषणामति परि- हरति *तथाऽपीति# पक्षवृत्तित्वविशिष्टस्य सड्ेतोः सपक्ष एवान वर्त्तते इति लक्षणांशो नास्ति पक्षवत्तित्व- विशिष्टस्य पक्षेन वर्तनादित्यता आह * पचेति पक्षे न वर्ततेऽथचपचटत्तित्वंविशिष्ठ इतिव्याघातात्पचे वृत्ति- राश्रपणीया तथा चातिव्याप्तितादवस्थ्यम्। न चैवमं- शतः स्वृृश्यापात इति वचनीयं, वत्तिभेदांपादानेन तत्प- रिहारात्पक्षवृत्तित्वधर्मवतः पक्षवृत्तिधर्मिसम्बन्धोपगमे विरोधावेति भाव:। न केवलमतिव्याप्तिरव्याप्तिरपी-

८७० खण्डनखण्डखादे प्रथमेपरिच्छेदे

त्याह असिद्धेति * रूपरसावनित्यौ चाक्षुषत्वादि-

रणं द्रष्टव्यम्। कथिताातव्याप्त्यव्यासिपरिजिहीषया लक्षगं विशिनाष्टि#अर्गति पक्षव्वतिरिक्त्े सपक्ष एव विपक्ष एव वर्तनेन यः सोऽनैकान्तिक इति लक्षणं, न चैवं सदेतावतिव्यापतिः पत्तव्यतिरिक्तं सपच एव वृ- त्तिनिषधे विपक्षवृत्तिमादाय तथात्वात्तदभावाच् नापि

पक्षव्यतिरिक्ते सपक्ष एवंत्यादिलक्षणभावादिति भा- वः। पक्षव्यनिरिक्त इत्येनत्सपक्षावपक्षयोर्विशेषणमुन हेतारिति विकल्प्य प्रथममपाकरांति * तदानीमिति* वशेषणं विशेष्यं कुतश्चिद्यावर्त्तयदेव भवत व्यात- विश्चान्यपसक्ती तथा च पक्षव्यतिरिक्तत्वविशेषणं प. क्षव्यतिरिक्तमपक्षादि व्यावर्तयदप्रसक्तव्यावर्तकं स्था- ch कत्वे हेतुमाह * न हीति * साध्यसमानधर्मत्वताद्व परीतधर्मत्वगोस्तल्लक्षणत्वादित्यर्थः । मा भृत्पक्षाद- व्यनिरिकसपक्षादिव्यावर्तकमथ च विशेषण म्भवत्ये- वत्यत आह * मपक्षेतति # "सम्भवे व्यभिचारे च स्पात् विशेषणमर्थय"दिति न्यायादित्यर्थः । हंतुविशेषणामदमिति दविती- यकल्पं शङूत * अथत * पक्षव्यतिरेके वर्त- मान: सपक्ष एव विपक् एव वर्तते न यः सोऽनैका-

हेत्वाभासखण्डने नैथ्या।थिकशङ्कपरिह्ारः। न्त इति लक्षगं न चैवमप्रसक्तव्यावर्तनं सद्देती त- थाभूतटत्ते: प्राप्तायाः प्रतिषेधादित्यर्थः। अतिव्याप्त्य भावे उप्यव्याप्तिरिति दूषपति * तदेति * अव्याप्तिमे घोपपादयति नासाविति नित्या भूर्गधवत्वादि- न्य साधारण: स पक्षमात्रवृत्तत्वात्पत्व्यतिरेके न वर्त इन्यतिव्याप्तिरिति यावत्। उक्तदोषपरिहाराय विशे- पणान्तरं शङत * अरथोत सपच एव विपक्ष एव वर्तने न य इति लच्णं सचेतौ यद्यप्यस्ति तथाऽपि पक्षव्पतिरेकेणावच्छिन्नविशेषणाभावा त्रातिव्या- पतिर्न वा 5व्याप्ति: पक्षमात्रवृत्तेरसाधारणस्य प-

शङ्गाकृतोऽभिमानः । पच्तर यतिरंको हेतुविशेषण मुन निषेध्यवृत्तिविशेषणमिति विकल्प्य यद्यावस्त- दाऽपि व्यतिरेकेणेति तृनीया किमित्थम्भूतलक्षणो,त हंनाविति विकल्पयति *तदात किश्चात इत्यत आ- ह * दयमिति असम्भव हतुमाह * पक्षेति यदा तृतीयत्थम्भावलक्षणा तदा पक्षव्यतिरेकेण लाक्ष- त इत्यर्थ: स्याददा हेनी तदा पक्षव्यतिरेकेया नि- ष्पन्न इति तदुभयमपि न सम्भवति पक्षमात्रवृत्तावसा- धारग पक्षत्यतिरेकस्यैवासम्भवादिति भावः। द्विती- यं कल्पं शङ्कते निषेध्यति सपक्ष एव विपक्ष एव या वृत्तिरहैंतोर्निषध्या सा पक्षव्यतिरेकेण विशिष्टैव नि· पिद्धते पतोविशिष्टनिषेधे विशेषणपक्षव्यतिरेक- स्थापि निषेधात्पक्षे वृत्ति: सिद्धतीति ना Sसाधा- रणा उव्याप्तिरित्याशयः। निषेध्यविशेषणत्वे तस्य को

८७२ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे दोष हत्यध्याहार:। दोषं भाषते सिति * सद्ेतौ

Sपि वर्त्तनाद्विपक्षमात्रे व न सर्वथा तत्रावृत्तेरित्यति- व्याप्ति: केवलव्यतिरेकिणि चेनि द्रष्टव्यम्। मुक्तन्यायमन्यत्रादिशति। ६१४ अन्यत्र दूषणातिदेशः शङूान्त्रानरासक्व। एतेन पक्षं विना पक्षमन्तरेणेत्याद्यक्षरैर्विशेषाभिधा- नमपास्तम्। अथ यदि पक्षव्यतिरिक्ते वर्चते तदा स- पक्ष एव विपक्ष एव न वर्त्तते यः सोऽनैकान्तिकः तथा सत्यसाधारणस्यापि व्याप्तिः सद्धेतौ चाप्रसक्तिरिति मन्यसे ? तदा भ्रान्तोऽसि तराम्। एवं सति नोभयस्यापि सङ्ग्रहः। असाधारणे तावद्यदि पक्षव्यतिरिक्ते वर्त्तत इत्येतन्न सम्भवति तस्य पक्षमात्रवृत्तेः कदाचिदपि प-

श्वितसपक्षत्रिपक्षतृत्तौ यद्यर्थ न पश्यामो यदि पक्षव्य- तिरिक्तं वर्त्तत इति, न हि निश्चितवृक्षभावायां शिंश- पायां प्रयुज्यते यदि शिंशपा वृक्षः स्यादिति, तत्कस्य हतो: संशयोपस्थापितात कोटिद्वियादेकस्यां कोटौ तदा- श्रये किश्चिंद्ध मोपदर्शनार्थमारोप्यमाणायां यदीति प्रयु्यते नतु निश्चित एव वस्तुनि तस्मादसाधारणानैकान्तिकस- ङग्रहाय यदीत्याद्युपात्तं तन्न साधारणमपि समग्रहीत् ।

हेस्वाभासखण्डने नैयायिकशटन परिहारः।

एनेनेति * विनाऽन्तरेण विहायेत्यादिपदानां व्यतिरेकेणेश्यस्मादनर्थान्तरत्वादित्यर्थः। पक्षव्यतिरेके चर्त्तमान: सपक्ष एव विपक्ष एव वर्सते न य: सोडनै- फान्त इति लक्षणस्यासाधारणेऽव्याप्रिमुक्तां परिह्तु विशेषणान्तरं शङ्कते * अथेति यदीति विशेषणेन किं लभ्यत इत्यत आह * तथा सतीति * यदि-शब्द: पाक्षिकत्वं घोतयति तेन यदि पक्षातिरिके सपक्ष एव विपक्ष एव वर्सते न यः सोऽनैकान्तिक इति ल- क्षण नाव्यापकं पक्षस्य साधारणस्य सपक्षे विपक्षे च वर्ततनाभावेऽपि यदि पक्षातिरिक्त्े वर्त्तते इति पक्षा- तिरिक्तत्तित्वस्थ पाक्षिकत्वकथनात्तद्भावेऽपि व्या- प्त्युपपत्तेरित्याशयः । एवमव्याप्तिं परिहत्यातिव्यासिं परिहृरति * सदिति * यदि पक्षातिरिक्े वर्तते स- डेतुस्तदा सपक्षमात्रे न वर्तते पक्षेऽपि वर्त्तनादिति ना- तिव्याप्तिरित्यर्थः। वृड्िमिष्ठवतो मूलमपि नष्ठमिति· कष्टां दशामाविष्ठ इत्युपहसन्परिहरति * तदेति # अतस्मिस्तदिति प्रत्ययाभावात्कयं भ्रन्तत्वमित्यत आह एवं हीति * उभयाव्यापकस्योभयव्यापक- त्वाभिमानादित्यर्थः। प्रतिज्ञामात्रे नेष्ठसिड्धिंर्िपरी- तस्यापि सुप्रतिज्ञत्वादित्यतस्तदुपपाद्यति * असा- धारणेति* तदेव वा कुत इत्यत आह *तस्येति# यदि- शब्देन पक्षव्यतिरिक्ते पाक्षिकी वत्तिकच्यते सासा- धारये न सम्भवति पच्तव्यतिरिक्ते वृत्यभावस्य निश्चितत्वादित्यर्थः । असाधारणाव्याप्तावपि सा- १ विपक्षेतिसो० पु० पा०। २ मभ्रान्तत्वमिति सो० पु०पा०। ११०

लण्डमखण्डलाधे प्रथमेपरिच्छेदे

धारयानैका्म्त व्याप्रोत्येवेत्यत आह # साधारणेड- पीति# यद्यर्थ-यदि शब्दार्थ। पाक्षिकत्ववृत्तेरित्यर्थः। निश्चिततथाभावे यघर्थासम्भवं दृष्टान्तेनोपपाद्यति *न हि इति निश्चितो वृक्तभावो वृक्षत्वं यस्पास्तस्या- मित्पर्थः। तत्रापि यदिशब्दाप्रयांगस्तथाभावनिक्चया- दुत कारणान्तरादिति कर्थ निर्णेतुं शक्यं येन दृष्टा- न्तरवेन तदुपन्यास इति पृच्छति तदिति तथा- भावनिश्चये सति यदि-शब्दप्रवृत्तिनिमित्तासम्भवा- देव तदप्रयोग इति निर्णेतुं शक्यमिति परिहरति # संशयेति * संशयोपस्थापितकोटिषयादेकस्यां को- टावारोप्यमाणार्यां यदीति प्रयुज्यते न तु निश्चित एव वस्तुनि, तस्यां कोटौ यदि-शब्दप्रयोग: किमित्यत आह तदिति यथगं पुरुष: स्पात्तर्हि शिर:पाण्या- दि स्पान्यदि स्थाणुस्तदा वत्रकोटरादि भवेदिति त- दाश्रितधर्मप्रदर्शनार्थमिति यावत्। निश्चितासाधार- णाकारे वस्तुनि संजञयापस्थापितानेककोटिभ्यो नि-

सुपाददानो भ्रान्ताऽसि तरामित्युपसंहरति तस्मा- दिति न समग्रहीत्-न व्याप्वदित्यर्थः। सदेलावतिव्याप्तिपरिहारमात्रप्रयोजनतया प्रका- रान्नरेण लक्षणमुत्थापरयत। ६१५ प्रकारान्तरणानैक:न्तलक्षणनिरासः। अथ विपक्ष एव सपक्ष एव यो हेत्वाभास: सोडनैकान्तिक इति मन्यसे। तदप्यनुपपन्नम्। अनैका-

हेत्वाभासखण्डने नैयायिकशटून परिहारः।

न्तिकत्त्रमनिश्चित्याग्रत एव हत्वाभासस्त्रावधारणे तत एव हेतोरसाधकत्वं सिद्धमिति कृतं तदुषजीविनाडनै- कान्तिकत्वोपन्यासेन। अथाग्रे हेत्वाभासत्वं नाव्रधा- यर्यत तदा लक्षणस्य दुरवधारणत्वं विशेषणस्य हेत्वा- भासत्व्स्यानवधारणात्। * अथेति * सो 5यं वकबन्ध हवेति परिहरति * तदिति * एतल्लक्षणवलादनैकान्तिकत्वसिक्धे- रग्रे हेत्वाभासत्वं निरधारि न बेति विकलप्य प्रथमं प्रत्याह *अनैकान्तिकेति# द्वितीयं शङ्कते * अथेति * असम्भवेन तदपाकरोति #प्देति * अनैकान्तिक- त्वनिश्चयादय्रे हंत्वाभासरवानवधारणे कुती लक्षणा- नवधारणमित्यत आह विशेषणेतति विशिष्टसिक्धे- विशेषणसिद्धयधीनत्वाख्वेत्वाभासत्वस्य य लक्षणविशेष- गत्वादित्यर्थः। सजातीय विजाती पाभासानाभासव्यावृश्यर्य ल- क्षणान्तरमनैकान्तस्य शङ्कते। ६१६ अनैकान्तिकस्य प्रकारान्तरेण लक्षणनिरासः । अथ ब्रूषे असिद्धविरुद्ध प्रकरणसमकालात्ययाप- दिष्टादन्यो हेत्वाभासोऽनैकान्तिक इति। तदप्युक्तन्या- येनैत्र निरस्तम्। किञचैत्रमसिद्धादिसक्कार्णिस्यानैका- न्तिकस्य न सङ्ग्रहः स्यात्। न च तदसिद्धादित्वांद- वाहेतुर्भविष्यतीति वाच्यम्। इतरानैकान्तिकवद्विप-

८७६ खण्डनखण्डलाधे प्रथमेपरिच्छेदे

अथेतिकृत्यं स्पष्टम्। अनैकान्तिकतव निश्चयादय्े देदवाभासत्वनिर्खये तत एवासाधकत्वसिद्धेरनैकान्तो- पन्यासो व्यर्थो Sनवधारणे विशिष्टलक्षणासिड्धिरि- त्युक्तन्यायेन निरस्तमित्याह तदितिअव्यापकं चेदं लच्षगामित्याह किं चति # अनित्य: शब्दश्चाक्षुष- स्वादित्यसिडसङ्गीणो Sनैकान्तो न सम्भवति, पृ- थिवी न रूपवती भूतत्वादिति कालात्ययापदिष्ट- सङ्कीर्णः साधरणोSनैकान्तः,पृथिवी न रूपवती गन्धव- स्वादिति तत्सङ्गीणोऽसाधारण:, आकाशमनित्यं प्र- मेयत्वादित्येत्तदाकाशं नित्यं विभुत्वादात्मवदिस्यनेन सत्प्रतिपक्षसङ्गीरगािकान्तं, तदेतदनेकान्तकुलं नैतल क्षणं व्याप्ोत्यसिडादिसड्कीर्मामसिदधादित्वादेव हेत्वा- भासो नानैकान्तिकत्वादतो नाव्याप्तिरित्यत आह * न चेति पक्षधर्मत्वव्याप्त्वप्रमितिविरहाद्यात्म- नोद्गाव्यमानस्य दोषत्वसम्भवे कस्मान्नासिडतादिरि- त्यत आह इतरेति असङ्कीर्णानैकान्तेषु विपच- गतत्वेन पक्षमात्रवृत्तित्वेन चोद्गाबने यथा दोषत्वं तथा सक्कीरणेष्वपि विपक्षगतत्वादिनोड्गावने दोषत्वस- म्भवादनैकान्तत्वमन्यथेतरत्रापि तन्न स्यादित्यव्या- पिरित्यर्थ:। साधारणत्वासाधारणत्वात्यन्ताभावानधिकरण- रवमस्तु तहि लचणमिति शङ्कते। १ अदोषत्वप्रसङ्गात इति का० मु० पु० पा०।

हेत्वाभासखण्डने नैयायिकशकुनपरिहारः। ८७७

६१७ प्रकारान्तरेणानैकान्तलक्षणनिरासः। अथ मन्यसे साधारणत्वासाधारणत्वयो्व्यतिरका- भ्यां मिलिताभ्यां विशिष्टादन्यत्वं साधारणासाधारणानै- कान्तिकव्यापि सामान्यलक्षणमस्तु। मैत्रम्। यदि व्य- तिरेकद्वयविशिष्टादन्यत्वं तर्हि तस्य विशिष्टस्य विशेष्ये विशेषणे च इदमस्तीत्यतिव्याप्तिः। यदि व्यतिरेकद्वयव- त्तोपलक्षणं तदोपलक्ष्यस्वरूपाणां यदि भेदेनैतोलक्ष्य्ता तदा व्यतिरेकोऽप्यविशिष्टे तस्मिन्नस्ति। न हियदेवाविशि- ष्टं तन्मातं विशिष्टं एवमभेदेनापि। भेदाभेदात्तदेवी ति चेन्न। अतदपीति प्रसङ्गतादवस्थ्यात। ततोऽत्यन्ता- न्यत्वं लक्षणमिति चेन्न।असिद्यादिसङ्कीरणीनैकान्तिका- दाहरणाव्यापनात।स्वरूपाणाञ्चानन्त्येन तत्प्रतियोगिका- न्यत्वोतधारणस्याशक्यता तेषामानन्त्यात।तन्मध्यपतित कतिपयान्यत्वे चान्यत्र कतिपये प्रसङ्गतादवस्थ्यात।उ- पलक्षणत्वे चोभयव्यतिरेकस्यान्यत्वप्रतियोगिकोट्य प्रवे- शेन ततसङ्मृहीतव्यतिरेकपक्षतापातात्। एवञ्चादृष्टवा णादिना गोत्वादेवम्भूताद्वाणादिविषाणित्वानुमानौचि- त्यापातात्। हेत्वाभासान्तरमप्येवं किन्न समग्राहीति वा- सनायां यदेवानयोरितरेभ्योवैधर्म्य वाच्यं तस्यैव लक्षणस्य निर्वचनतापत्तेरिति। १ त्तदेवातद्पीति का मु.पु.पा.।२ न्यत्वलक्षणवधारणतिसी० पु०पा०।

८७८ खण्डनखण्डखाथे प्रथमेपरिच्छेदे

अथेति साधारणत्वं सपक्षविपचतयोः सत्वं त- घामत्वमसाधारणत्वं, तगोरव्यतिरेकावभावौ ताभ्यां मिलिताभ्यांपब्विशिष्टं तस्मादन्यत्वं लक्षणमिति यो- जना। अन्यत्वमित्युक्त्तं यत्किश्चिदन्यत्वं सर्वत्रति तन्निवारणाय व्यतिरकेति पदम्। तावत्युक्ते घट- व्यतिरेकविशिष्टभूतलादन्यत्वं पटेऽपीत्यतिव्याप्ति- रेव तत्निवारणायासाधारणति। असाधारणत्वव्य- तिरेकविशिष्टादन्यत्वं साधारणे नास्नीत्यव्याप्ति: त- तनिरासाय असाधारगेति साधारणत्वासाधा- णत्वयांव्यतिरेकाम्यां विशिष्ठादन्यत्वभित्युक्ते साधा- रणव्यतिरेकविशिष्ठादन्यत्वमसाधारणे नास्त्यसाधा- . रणव्यतिरेकविशिष्ठादन्यत्वं साधारणे नास्तीत्यव्या- प्तिपरिहाराय मिलिंनत्युक्तम् । मिलितद्वयव्यनिरेक- विशिष्ठादन्यत्वसुभपत्राप्यस्ति स्वव्यतिरेकस्य स्वा- रुढत्वायोगान्मैवमिति व्याप्तिः सम्यग्घेतोरसिडादेश्व व्यतिरेकद्रयविशिष्टत्वान्नापपि सङ्गीर्णेष्वव्याप्तिस्तत्र मिलितव्यतिरेकविशिष्ठान्यत्वसम्भवादिति भाव:।इयं कुटिलिका ऋजुपणप्रस्थितान् प्रति शोभते नास्मान्म- तीति परिहरतिमैवभिति व्यतिरेकदयं विशेषणमु- पलच्णं वाऽन्यत्वप्रतियोगिन इति विकल्प्य प्रथमनुय- दत्तिगदीतिदृषयति#तर्हीति*तस्य विशिष्टस्य वि- शेष्यविशेषणमात्रत्वाभावाद्विशंष्ये विशेषणे चेदम- स्नीति विशेष्ये मद्ेत्वादा विशेषसे व्यतिरेकव्रये नल- १ अमाधारणत्वव्यातरकरावाशप्टाद्यत्व साधारणे नास्तीत्य व्याप्तिस्तन्निरासाय साधारणेति। सो: पु० पाठोधिकः।

हेत्वाभासखण्डने नैयायिकशट्ुनपरिहवारः। ८७९

क्षणातिव्याप्तिरित्यर्थः। द्वितीयसुपादत्ते यदीतिशेव्य- तिरेकद्वयोपलच्वितादन्यत्वमुपलक्ष्यांशे नास्ति केवलस्गै वोपलक्ष्यत्वादिति विशेष्यांशातिव्याप्तिपरिहारमात्र- मस्मिन् पच्ते प्रयोजनम्। व्यतिरेकद्वपेन ये सद्धेत्वादय उपलक्ष्यन्ते ते केन चिदनुगतरूपण किंवा भिन्नभन्नरुपे

तदेति व्यतिरेकद्रयविशिष्टेसिद्धादिरूपेण दयो- पलचितादन्यत्वमस्नीत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । तदेवोप- पादयति # न हीति पद्यतिरंकक्यविशिष्ठं तत्के- वलमिति न सम्भवति विशेषणविगमेऽपि विशि- छप्रत्ययापातादुपलक्ष्यं च कंवलमित्यर्थ:। विशिष्ठावि- शिष्टगोरत्यन्तभेदवादे भवेदयमुपालम्भो Sस्माभि: पुनर्भेदाभेदाभ्युपगमान्नातिव्याप्तिरिति शङकते # भे- देति तदविशिष्टं तदेवापि विशिष्टमपीति यावत्।

लक्षणसुतात्यन्तान्यत्वमिति विकल्प्य प्रत्याह * ने- ति अभेदषद्गेदस्यापि भावादभेदमाश्रित्यातिव्या- पनिपरिहारे भेदमाश्रित्यातिव्याप्तिप्रसञ्जनस्थापि स- म्भवादवक्तव्यं लक्षणमापद्यत इत्यर्थः । द्वितीयमु- स्थापयति तत इति व्यतिरेकद्वयोपलक्षिताद- त्यन्तान्यत्वं लक्षणं न च तदसिद्धावस्ति व्यतिरेकद्ध- यविशिष्टस्य तदुपलक्षितादन्यत्वान्न चैवमनेकान्ते-

विशिष्टयोरेव भेदस्य विवक्षितत्वादित्यर्थः। अव्याप्या दूषयति * नेति सक्कीर्णानैकान्तेष्वसिडधादिम्पोऽ

८८० खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

न्यत्वं नास्ति प्रकारमात्न भेदादियव्यासतिरित्यर्थ:। न केवल- मव्याप्तिर सम्भवोऽपीत्याह *स्वेति * भिन्नभिन्नाकारे- णोपलक्षितस्वरूपाणामानन्त्ये तत्मतियोगिकान्यस्वस्य लक्षणस्य दुरवधारणतयाऽसिद्धेरित्यर्थः । प्रतियोगि- नामानन्त्ये तत्निरूप्यान्यत्वानामप्यानन्त्यादभावभेद- स्यापि धर्मिप्रतियोगिभेदाघी नस्वादिति हेतुमाह *तेषा- मिति * उपलक्षितसर्वप्रतियोगिस्वरूपान्यत्वस्य दुरव- धारखत्वेऽपि व्यतिरेकद्वयोपलक्षितकतिपयस्वरूपान्य- त्वं शक्यावधारणं तदेव वा Sत्र लचणं विवक्षितमतो नासम्भव इत्याशख्माह *तदितति * उपलक्षितकतिप-

ु विद्यते इति तत्रैवातिव्याप्तिरित्यर्थः। किं चोपलक्ष-

भूता याऽसिडधादिकोटिस्तव व्यतिरेकद्रयस्थानन्तर्भावे- न ततो ऽन्यत्व सम्भवात्तत्रातिव्यापकं लक्षणमिति भङ्गा- तरं भणतिउपलक्षणत्वे चेति उभयव्यतिरेकस्योपल- णत्वेऽन्यत्व प्रतियोगिकोव्य प्रवेशेन तत्सङ्गृदीतव्यति- रेकपक्षतापातात्-व्यतिरेकान्यत्वं लक्षणीभूतं तत्पक्ष- तापातात्तदाश्रयत्वादिति यावत्। साधारणत्वासा- घारणत्वयोर्व्यतिरेकाभ्यां 'मिलिताभ्यां विशिष्टादन्य- दनैकान्तिकमित्यत्र व्यतिरेकद्रयस्य विशेषणत्वे विशे- व्यांशे विशेषणांशे चोपलच्षणत्वे व्यतिरेकविशिष्ट उपलक्षणे च तस्मिन्नतिव्याप्तिमुक्त्वा डधुना दोषान्तरं भाषते एवं चेति* गोशव्दो वजवाणस्वर्गाद्यने कार्धेषु वर्तते तत्र येनादष्टो वागादिस्तेनादृष्टवाणादिना पुं-

हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिशङ्नपरिहारः।

सा. वाणादिविषाणी गोशन्दवाच्यत्वात्सम्प्रतिप- स्यासत्र हेतुरेवंभू- तादिति। गोस्बादित्यस्य न साधारपयं वि- पक्षैकदेशे Sइवादावभावान्नाप्यसाधारण्यं सपक्षेऽपि

तक्यतिरेकविशिष्ठादन्यत्वं विवक्षितमिति घेत्र। ल- चगवाक्ये सर्वपदाश्रवणास्तदुपादाने च विपच्तैक- देशवृत्ते: सर्वसपचविपचतृतित्वासम्भवादेवं पृथिव्या-

दित्यनैकान्तभेदे विपक्षैकदेशवृत्तावव्याप्तिरिति याय- त्। उपलक्षणं चैतच्छब्दो नित्यः प्रत्यक्षत्वादित्यादा- वपि द्रष्टव्यम्। धर्मिग्राहकमानविरोधादनौचित्यं वि- षाणित्वानुमानस्येत्यत आह अदष्ठेति * स्वार्धानुमा- नरूपत्वान्र प्रतिवादिपत्यविरोध इत्यर्थः।यहा व्यतिरे- कव्यस्थापि तल्लक्षणत्वादनैकान्तत्वमस्तु को दोष इ- त्यत आह एवमिति * व्यतिरेकवयस्याऽप्यनैकान्ति- कतवेन प्रतीतं व्यवहवतं च घेन तेन तद्यावृत्तत्वेनानुमानं वक्तव्यंनचतत् लोके प्रतीतं व्यवहतं चातोऽप्रसिडवि- शेषणत्वेनानुमानमात्रमनुचितं स्यादथ च तदौचित्ये Sदृष्टवाखादिना पुंसा गौरियं वाणादिसदशविषाणव- ती गोत्वादूगवान्तरवदित्यनुमानं वाणस्यादृष्टतया प्र- सिद्धविशेषणसुचितं स्यादसिंडयादिविरहस्यातिरो-

१११

८८२ सण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे

प्रकारेणासिद्धयादिहेत्वा भासान्तराणामप्यनैकान्ति- करवेन सङ्गहे सम्भवति किमिति तथा न समग्राहीति वासनायां चिन्तापां पदीतरेभ्यो व्याटत्तं धर्ममनयोः सा- धारणासाधारणयोः पशयता तथा नाकारि तर्हि तदेव वै- लक्षण्यं लक्षणमास्तां उपजीव्यत्वादितरद् व्यर्थमित्यर्थः। लक्षणान्तरं शङकते। ६१८ अनैकान्तिकस्य लक्षणान्तरनिरासः। असिद्धत्वादिप्रकारादन्येन प्रकारेण हेत्वाभासोSनैका- न्तिक इति चेत्। वाच्य स्तर्हि स प्रकार: कस्यान्यथा ततस्त- तोऽन्यत्वं ज्ञयम्। किश्वैवं तर्हि असिद्ध श्वादन्यदनैकान्ति- कमिनि कृत्वा विरुद्धादीनामनैकान्तिकत्वेनैव सङ्ग्रहे श- क्ये विरुद्धादिवद्रूपान्तरासङ्ग्राह्ययोः साधारणासाधारण- योरंत्र यदनेन प्रकारेण सङ्ग्रहमकार्षी स्तत्र नियतं रुचि- रंव भवतो नियन्त्री। यदा च त्वमसिद्धादिव्यतिरिक्त- तयाSनैकान्तिकं लक्षयसि तदा Sसिद्धादिभेदकं प्रका- रमनवगम्य तदन्यत्वमशक्याधिगममिति तदभिधाने प्र- सक्ते तदाश्रया ये दोषा दर्शिता स्तैः स्मृतिव्यति- रिक्तत्वोक्तदोषैश् निराकर्त्तव्योऽसि।

र्थ शेष विशदम। अन्यश्वस्य धर्मिप्रतियोगिज्ञानाधी- मज्ञानस्वादन्यत्वधार्मप्रकारो वक्तव्य: स च वक्तुम- शक्य इत्यभिप्रेत्य परिहरतिवाच्य इति * किमि-

हेत्वाभासखण्डने नैव्यायिकशडपरिह्वारः ।

त्यसौ प्रकारो वाच्य इत्यत आह कस्पेति # अन्य- था-तत्ज्ञानं विना ततस्ततो-Sसिडधादिपकारात्कस्प ज्ञेयत्वमित्यन्व्रयः।अतिप्रसङ्रबाधितं चेदं लक्षणमस- म्भवी्याह * किश्चेति * असिव्धादन्योऽनैकान्त इति लक्षणेन विरुद्धादीनामप्यनकान्तिकत्वेन शक्यसङ्गहेण च लाघवे सति साध्यविपरीतव्याप्तत्वादिप्रकारस्यख- रडनाद्विरुद्धादि यथाऽसम्भवद्रूपान्तरं तथा Sनयोर- ्यसम्भवद्रूपान्तरत्वसाम्ये सत्यनेन प्रकारेण लक्ष- णकरणे नियामकं न पशयाम इत्पर्थः।अनैकान्तस्वैवा- नेन प्रकारेण लक्षणप्रयायनसुपेत्यापि खण्डनान्तरं व-

रमनवगम्यानैकान्तलक्षणसुच्यते किं वा तद्षगम्पे ति विकल्प्ण प्रथमे Sसम्भवमाह तदेति # स्वरूपे- णास्फुरतः प्रतियोगित्वे स्वात्मनो Sपि तत्परसक्गात् सति भेदइति विशेषसे च करम्बितनीरक्षीरयाव्यभिचा-

त्याशयः। तस्मात् द्वितीय: परिशिष्यत इत्याहइति तदिति स्यादन्योन्याश्रय इति शेष:। अनैकान्ते सिद्धे तदन्यत्वमसिद्धादिप्रकारस्य सिद्धेत्सिक्े च त- स्मिन् तदन्यत्वमनैकान्तस्पेतति खण्डनान्तरमीरयति # तदिति असिद्ध्यादिप्रकाराश्रया ये दोषास्तस्तस्खयड- नकाले व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वप्रमिती विरुदादे: सडेतु-

सर्वस्मृतिव्यतिरिक्तत्वं उत स्मृतिमात्रव्यतिरिकत्वमि-

खण्डनखण्डलाधे प्रथमेपरिच्छेदे

त्यत्र ये दोषा उक्तास्तत्सरशै ःसर्वासिडादव्यतिरेकस्या सर्वज्ञेन ज्ञातुमशक्यत्वं कतिपयतद्व्यतिरिक्तत्वं क- तिपयेषु तत्रैवातिव्यापकं तन्मात्रव्यतिरिक्तत्वमित्यत्र मात्रशब्देन सामान्याभिघाने तत्रैवातिव्यापकं व्य- सयभिधाने पुर्वोक्तानिस्तार इत्येतैरपीत्यर्थः। अतैकान्तिकलक्षमान्तरमाशद्ा निराकरोति। ६१९. अनैकान्तिकस्य लक्षणान्तरनिरासः। साध्येनाव्याप्यत्वे सति तदभावाव्याप्तोऽनैकान्ति- क इत्यपि न। साध्याविशिष्टेऽपि गतत्वात् । विशेषणीभू- तसाध्याव्याप्यत्वावगमाच्च। प्राथमिकाव्याप्यत्वासिद्धिरे- वोपजाव्यादूषण स्यात्। विशेषणाशस्यंत्र चासाधक- त्वसाधनसामर्थ्याद्यर्थविशेष्यताऽपि। वस्तुगतिव्यापक- वन्मातपर्य्ययसायिनि तदभाववन्मात्रपर्य्यवसायिनि वा तत्कालसन्दिह्यमानान्यतरव्यापकत्वे शब्दोऽनित्यः श्रो- त्रविशेषगुणत्वादित्यादावसाधारणे व्यावृत्तत्वाच्च। व- स्तुतः साध्याव्याप्ते तत्कालेऽवि च सत्प्रतिपक्षतयाS निर्द्वारितसाध्यव्याप्तिके प्रकरणसमे गतत्वाच्च।एतेनानै- कान्तिकः सव्यभिचार इति प्रत्युक्तं वेदितव्यम्। सव्य- भिचारस्योक्तप्रकाराधिकस्य निर्व्वक्तुमशक्यत्वादिति । साध्येतिसाध्येनाव्याप्तोऽनैकान्त इत्युक्त्ते विरुद्धे प्र- सक्तिनिवारणाय तदभावेत्युक्तम्।तस्य साध्यविपरी- तव्याप्रत्वात्।सम्यग्घेतुनिवारणायं साध्येति विशेषणमू।

हेत्वाभासखण्डने नैथ्यायिकशटपरिहारः।

ध्यव्याप्तयोः परप्रतिबन्धरवान्नासिद्धेव्याप्तत्वासिद्धादे- रभावव्याप्त्वात्सङ्वीर्ण चैवं सङ्गृहीतं स्यादित्यर्थः । अतिव्यापकत्वादिति हेतुं टीकते * साध्येति प्र- पश्चः सत्य: प्रमाणविषयत्वादिति तार्किकैर्यदा मी- मांसकं प्रति प्रयुज्यते तदा Sसौ साध्याविशिष्ट- स्तस्मिश्नेतदतिव्यापकं साध्यस्यैव हेतुतया तस्य भाव- तद्भावाभ्यामव्याप्तत्वादिति भाव:।अपि च साध्या- व्याप्तत्वं लक्षगां विशेषण सुपलचणं वा, द्वितीये त- स्य काकवद्धहिर्भावात्साध्याभावाव्याप् इत्येव लक्ष- णमिति विरुद्धेऽतिव्यापक, यदा विशेषणं तदा विशे- षणावगमव्यतिरेकेण विशिष्ठायोगात्पथमावगतव्या- पत्वासि्धिरेव दूषणं स्थात्सन्निहितप्रतिपत्तिकत्वा- दित्याशयवानाह *विशेषणीति व्यर्थविशेषणासिद्धं लक्षणमित्याह विशेषणेति न केवलमतिव्याप्तिः अव्याप्तिरपीत्याह * वस्तुगतीति असाधारणाव्या- वृत्तत्वादित्यन्वयः।तस्योदाहरणं * शब्द इति *तस्पैव विशेषणं तदिति * तत्काले सन्दिह्यमानमन्य- तरव्यापकत्वं प्रयोगकाले साध्यतदभावयोरन्यतर- व्यापकत्त्वं यस्थ तत्तथोक्तं तत्र हेतुव्यापकवदिति।सा- ध्यवत्पक्षमात्रपर्यवसायिनि। तदभावन्मान्नपर्यवसायि- नि-साध्याभाववत्पक्षमात्रपर्यवसायिनिवा। तत्र श्रेत्र गुगाच्वादिति हेतु: शब्द एव पच्ते वर्तते ततो Sन्यस्याका- शविशेषगुणत्वाभावादित्यसौ साध्यव्याप्तः पृथिवी न पाकजरूपाधिकरणं गन्धवत्त्वादित्ययं साध्याभावव-

८८६ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

इति शब्दो Sनित्यः पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वादित्यत्र प्रकरणसमे वस्तुतः साध्यव्याप्तत्वे सत्यपि प्रयोग- काले समबलहेत्वन्तरप्रतिबद्धतया साध्यव्याप्ेरनि- रशारितत्वायुक्तलक्षणं तत्रातिव्यापकमित्यर्थः । सपक्ष एवत्यारभ्यानैकान्तिलक्षणखण्डनं यदुक्तं ततिसहाव- लोकनन्यायेन प्राङूनिरस्तऽपि लक्षणऽतिदिशति *ए- तेनति कथमन्यदीयो दोषोऽन्यत्रानुषजेदित्यत आह सेति सपक्ष एव विपच एव वर्त्तते न य इत्यादेर- न्यस्य व्यभिचारस्य निरूपगितुमसामर्थ्यादित्यर्थः। अनैकान्तिकखवण्डनम् ।

उत्तरवादपस्तावनिकां कुर्षन्व्यर्थविशेषणतामाह। ६२० सत्प्रतपक्षखण्डनारम्भ:। अपि चोक्तलक्षणविशेषणन प्रमाणव्यवच्छेदकादन्ये- न किं व्यवच्छंद्यम् ? केन चित् सत्प्रतिपक्ष: केन चिदन्य इति चत्। कः ? पुनः सत्प्रनिपक्षः । तथा हि-सत्प्र- तिपक्षलक्षणमनुयुक्तो यद्याह-समानबलचोधितसाध्यति- पयर्थयको हेतुत्वनाभिमतः सत्प्रतिपक्ष इति। तन्न। त- था हि किमिह बलं विवाक्षतम्। सामर्थ्यमिति चेत्। तत्- कुत कार्य्येडभिमतं, न तावत्सर्व्वस्मन्नेव कार्य्ये, सत्प्र-

हेत्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम । <८७

तिपक्षहत्वोर्भिन्नविषयबुद्धादिजनकतया सर्व्वकार्य्ये सम- शक्तिकताया असम्भवात्। नापि यत्र क्वचित् कार्य्ये प्रकृ- तसाध्यं प्रति प्रतीयमानासिद्धत्वादिदाषिणापि प्रमेयत्व- प्रतिपादनादौ समर्थेन प्रतिहेतना सत्प्रतिपक्षताप्रस- कत्या सर्व्वहेतूनां शक्यप्रकरणसमहेत्वाभासत्वापत्तेः । नापि पूवर्वहेतुसाध्याभावबोधनरूपे कार्य्ये, उत्तरहेतो- रेतमसत्प्रतिपक्षत्वे स्वसाध्यसाधकतापत्तेः । प्रतिहेतोरि- ति चन्न । तत्प्रतिहेतोरसामर्थ्यादव समशक्तिकत्वा- नुपपत्ते:। इत्थमेव न हेतुर्साध्यस्य विपरय्ययबोधनेडपि। * अपिचेति असिद्धविरुद्धकालात्ययापदिष्ट- प्रकरणसमान्यो हेत्वाभासी Sनैकान्तिक इति लक्षये हेत्वाभास इति हेत्वाभासविशेषणं प्रमाणव्यवच्छे- दकं तदा डन्येन कि व्यवच्छेद्यमित्यर्थः । व्यवच्छेद्यं विशदमेवात्र सत्प्रतिपचादीति शङ्गते #केन विदिति अन्यः त्कालात्ययापदिष्ठादिरित्यर्थ: । असिद्धस्य सप्त- मरसादिवद्व्यवच्छेद्यत्वात्सत्प्रतिपक्षस्य सिद्धिर्वक्त्त- व्या सा च दुर्वचनीयेत्याशयवानाह*क इति *सन् प्रतिपचो विद्यमानो यस्य स सत्प्रतिपक्ष इत्यर्थः । समानबलेन बोधितसाध्याभावो हेतुत्वेनाभिमतः सत्प्रतिपच् इति लक्षणाधीनान्वयात्तत्सिद्धिरित्या- शङ्गाह * तथा हीति * अनुयुक्त :- पृष्टः । बोधि-

१ हेतुसाध्यस्य बोधनेऽपीति सो० पु० पा०।

खण्डनखण्डसाधे प्रथमेपरिच्छेदे

तसाध्यविपर्ययो नेदं रजतमिति प्रत्ययो भवति ज्ञाप्य- स्य साध्यत्वादतउक्तं* हेत्विति कालात्ययाप- दिष्टव्युदासाय समानपदम्। अनैकान्तिकसिडौ तद्यावृत्ततया सत्प्रतिपक्षो लक्ष्यते लक्षिते चसत्प्रति- पक्षे Sनैकान्त इतीतरेतराश्रयमभिप्रेत्य दूषयति * त. न्नेति * दूषयं विशदयितुं बलशब्देन सामर्थ्य विव- क्षितमुत पचधर्मत्वादीति विकल्पयति किमिति # प्रथमं शङ्कते सेति सामर्थ्यस्य कुत्र कस्पेति विषय- प्रतियोगिनियमाद्विषयो वाच्य: सच ज्ञा्य उत्पाद्यो वा भवति सर्वथाऽपि तत्सामर्थ्य सर्वस्मिन्नेव स्वकार्येड- भिमतमुत यत्र कुत्र चित्कार्ये किं वा पूर्वहेतुसा- ध्याभाव बोधते किं वा प्रतिहेतु साध्याभाव- हेतुबोधनेऽन्यत्र वेति विकल्पाभिप्रायेणाह* त- दिति * प्रथमं पराकरोति नेति * स्वशब्देन प्र- तिहेतू द्वावपि विवक्षितौ कुतो नैवमित्यत आह * सदिति * आकाशमनित्यमस्मदादिबाह्यंन्द्रियग्रा- हयगुणाधिकरणत्वाद्घटवदाकाशं नित्यं सदकारण- त्वादात्मवदिति सत्प्रतिपक्षहेतोर्भिन्ने विषये नित्य- त्वादी वुद्धिव्यवहारजनकतया सर्वत्र स्वकार्ये सम- शक्तिताया असम्भवाल्लक्षणासिद्धि: सामर्थ्यस्य भि- न्नकार्यगोचरत्वे समत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । द्वितीयम- पवदति * नापीति * कुन इत्यत आह * प्रकृतेति * सर्वहेतूनां शक्यं प्रकरणसमहेत्वाभासत्वं येषां ते श-

पपाद्यति * प्रकृतसाध्यति * शन्दो Sनित्यश्चाक्षुष-

देस्वामासखण्डने सत्मतिपक्षखण्डमम। स्वादित्यनेन प्रकृतानित्यत्वसाध्यं प्रति प्रतीयमानासि- उत्वादिदोषेमापि प्मेयत्वपतिपादनादौ यत्र क चि- रकार्ये समर्धेन सत्पतिपक्षतायाः मसत्त्या धूमवस्वा- दिहेतूनामपि प्रकरणसमत्वापत्तिरित्यर्थः । तृतीयं कल्पमपाकरोतिनापीति प्रतिज्ञातमर्ध हेतुनोपपा- दयति उसरति शब्दो नित्यः पचसपक्षयोरन्यतर- स्वात्सपचवदित्यत्र प्रथमहेतोः साध्याभावबोधनरूपे कार्ये सामथ्योपतेनोत्तरहतुना प्रथमहेतोः सत्प्रतिपक्ष- स्वेपि पथमहेतोः पुनः प्रथमहेतुसाध्याभावबोधने सामर्थ्यासत्वेन तेनोत्तरहेतोः सत्प्रतिपक्षता न स्या- दित्यव्याप्तिरित्यर्थः । तुरीयं कल्पं शङकते * प्रतीति प्रतिहेतो: साध्याभावबोधनरूपे कार्ये सामर्थ्य वि- वक्षितं पूर्वहेतुरप्न्तुरस्य प्रतिहेतुर्भवतीति नाव्या- सिरित्यर्थः । एवं सति लचणासिडधिरिति परिहरति * नेति * तर्हि वादिपयुक्तहेतुसाध्ये वा तत्पतिहेतो- भिन्नविषयतया सामर्थ्याभावादेव समशक्तित्वानुप- पत्तिर्षयो: समर्थयोरेककार्यसामर्थ्यस्यैव समत्वादि- त्यर्थः । पूर्वहेतुसाध्यप्रतियोगिकाभावविषयत्वेन स- मशक्तित्वे वस्तुत्वविषयतया सर्वहेतूनां समशक्ति- स्वापत्तिरित्याशयः । अन्यन्नैवेति परिशिष्टेऽपि पचचे कथितदोषमतिदिशति # इत्थमिति * पूर्वहेतुसाम- थर्यबोधनेऽपि द्वितीय हेतो: सामर्थ्यादेव समशक्तित्वा-

एवं मीमांसकाभिप्रायेण बलशब्देन सामर्थ्गमु- कयते इति प्रथमं कल्पं पराकृत्य पक्षधर्मत्वादि बल- ११२

अण्डनसण्डलाधे प्रथमेपरिच्छदे

मिति तार्किकाभिप्रायेण द्वितीयकलपमुङ्गावयति। ६२१ तार्किकाभिमतवल शब्द्रार्थनिरासः। अथोष्यते स्त्रकीये स्वकीये प्रकृतसाध्य यत् साम-

तत् सत्प्रतिरक्षहेत्वोस्तुल्यं तदभिप्रायेणेदं समबलाभि- धानं तेनेदमुक्तं भवति पक्षसपक्षसत्व्रविपक्षव्यावृत्तत्वाबा- धितविषयत्वै स्तुष्येन बोधितसाध्यव्यतिरेकः सत्प्रतिपक्ष इति। नैतदपि युक्तम। प्रतीयमानभागासिद्धत्वेनापि प्र- तिहतुना सत्प्रतिपक्षत्त्रप्रसङ्गात। कियत्यपि पक्ष सत्वेन तश्य पक्षसस्त्रभाव्रात्। नचैष्टव्यमेव भागासिद्धेनापि सस्प्रतिपक्षत्वं, प्रतीयमानदोषान्तरेणापि तथा सति स- स्प्रतिपक्षत्वस्पैष्टव्यत्वापत्तेः हत्वाभासान्तरत्वाविशेषा- त। न च सर्वपक्ष इति कृते नायं दोष इति वाच्यम्। यत्रैक एव पक्षः प्रतिहेतौ तस्य सत्प्रतिपक्षस्याव्गाप- नात्। तत्र पक्षस्य सर्वशब्दार्थत्वाभावादंव सर्वपक्षस- स्व्राभावे नोक्तलक्षणानुपपत्तः। एतन यावदित्यांप पक्षावे- शेषणं दोष उक्तप्रायः । अगति नित्यः शद्ध आकाशैकाधिकरण स्वानदूगतमहत्ववदनित्य: शब्दः सामान्यवत्वं सति

पक्षहतार्थतस्वकीये साध्ये पक्षधर्मत्वसपचसत्वविपक्ष-

देत्याभासखण्डने सस्प्रतिपक्षजण्डनम।

व्याधृटत्तसवाषाधितविषयत्वं नाम रूपचतुष्कं तततुल्य मित्यर्थः। लक्षणवाक्य घलशब्द: प्रयुक्त इदानीं पच्- धर्मत्वादि कथ्यते इत्यसम्बडमिदमित्यत आइ # तदिति * एवं स्वाभिभायमुत्का लक्षणवाक्यस्य प- र्यवसितमाह तेनेति किमिस्यत आह पक्षेति व्यतिरेको Sभाव:। पक्षसप्वमात्रं विवचितसुत. सर्वपक्षसत्वमिति विकल्प्य प्रथम दृषयति नेति # कुत इत्यत आह * प्रतीति * परमाण्वाकाशी नि- स्यौ नीरूपद्रव्यत्वादात्मवदित्यस्य तावनित्यी भू- तमहत्वाद्घटवदिश्यनेन भागासिकेनापि सस्पतिप- क्षत्वप्रसङ्गादित्यर्थः। भागासिदस्य पक्षसत्याभावातक- थमतिव्याप्तिरित्यत आह कियतीति # भागासिफडेन सत्पतिपक्षत्वमिष्यत एवातो नातिष्याप्तिरलक्ष्ये लक्षण- गमनस्यैव तथात्वादित्यत आह् # प्रतीति * प्रतीयमा- नविरुद्धत्वादिद्दोषान्तराणामपि सत्पतिपक्षत्वापाता- दिस्यतिप्रसङ्गादित्यर्थः । भागासिद्धेन सत्पतिपक्ष- स्वीकारे हेत्वाभासान्तरेणापि तथात्वस्वीकार: क- स्मादित्यत आह हेत्विति प्रकरणसमादेत्वाभा- सान्तरत्वसाम्यादित्यर्थः । अस्तु तर्हि सर्वपक्षसत्व- मिति द्वितीय: कल्पस्तत्रोक्तदोपाभावादित्पत आह * न चेति * कुतो न धाच्यमित्यत आह पत्रेति आकाशं नित्यं नी रूपद्रव्यत्वादात्मवदाकाशमनित्यं पा हेन्द्रियम्रा ह्यविशेषगुणाधिक रणत्वाद्घटवदित्यत्र सत्प्रतिपच्हेतोः पक्षस्यैकतया उव्याप्तिरित्यर्थ: । पच्च- स्पैक्यमाव्रेण विशिष्टलक्षणस्य तद्सङ्ग्हः करमादि-

:८९२ मण्डनलण्डखाधे प्रथमेपरिचहेदे

त्पत आइ · तन्रेति ताई यत्र यावान् पच्चो डस्ति तत्र तावति पच्े सत्यं विवचितमतो नोक्तदोष इत्यत भ्ाइ एतेनेति * यावच्छन्दस्य परिमाणार्थत्वाय्यत्र परिमाणमेव पक्षीकृत्याकाशपरिमाणं नित्यं सर्व-

मनित्यं भृताधिकर यमइत्परिमाणतवात्पृथिवीपरिमा- णवदिति प्रयुज्यते तत्र परिमाणस्य परिमाणान्तरा भाषादव्याप्तिदोष उक्तपाय इत्पर्थ: । पक्षघर्मत्वादिरूपचतुष्केण समानहेतुबोधितसा- ध्यव्यतिरेक इति लक्षणे सर्वेतिविशेषसोपादानेऽ- व्याप्यन्तरमाइ।

किञ्चान्वयव्यतिरोकिण: केवलव्यतिरेकिणा, केव- लव्यतिरेकिणश्चान्वयव्यतिरेकिणा सत्प्रतिपक्षे लक्षण- मिदं नास्ति सपक्षसत्तया तुल्यतायास्तताभावाद। न च सपक्षसत्तया तुल्येनेति लक्षणे तदनुरोधान्न कर्तव्य- मेव, तथासत्यसाधारणानैकान्तिकतया निश्चितेनापि सत्प्रतिपक्षत्वप्रसङ्गात्। नचान्वयव्यतिरोकणैवान्व- यव्यतिरेकिणः केवलव्यतिरकिणैव केवलव्यतिरोकिणः सत्प्रतिपक्षता न व्यत्यासेनापीति नियमोऽभ्युपगन्तुं श-

हेत्वाभासखण्डने सत्प्रति पक्षखण्डनम।

सम्बधिनो दोषस्यावश्यम्भावितया केतरस्य व्याप्य- त्वंपक्षधर्म्मत्वावगमो मे भ्रान्तिरिति बुद्धिमादाय प्रतिप- न्ु र्निश्रयोत्पत्तिप्रतिबन्धमाधातुं केवलव्यतिरेकिणि अन्वयव्यतिरेकिणोऽन्वयव्यतिरेकिणि च केवलव्यति- रेकिण: प्रतिहेतोः सामर्थ्यस्य दुरपवादत्वात्। एतदेव व सतप्रतिपक्षत्वस्य दोषत्वाभ्युपगमे मूलं यन्नाम व्या- प्तिपक्षधर्म्मताप्रमितिरस्मिन् सति न भवितुमरहतीति। *ै किं चेति आत्मा स्वव्यवहारहेतुप्र- काशोऽदष्टत्वाद्धटवदिति केवलव्यतिरे किणाSडत्मा प्र. त्यक्ष: महत्वे सत्यश्रावणविशेषगुणाधिकरणत्वाद्धट- वदित्यन्वयव्यतिरेकिण: सत्प्रतिपक्षत्वं, विवादाध्या- सितं सर्व चित्कर्तृकं सावयवत्वादिति केवलव्यति- रेकिणो विगीतमकर्तृकं शरीर्यजन्यत्यादात्मवदि- त्यन्वयव्यतिरेकिणा सत्प्रतिपक्षत्वं तत्रेदं लक्षणं नास्तीत्यव्याप्तिः। सत्प्रतिपचत्व इति भावपरो नि- देशः स चेल्लक्ष्यः किमिति लक्षणाभाव इत्यत आह *सेति# केवलव्यतिरेकिणश्च त्रिरूपतया सपचसत्वा- भावादित्यर्थः।तर्हि पक्षसत्वविपक्षव्यावृत्त्यवाधितवि- षयत्पैस्तुल्येन बोधितसाध्यव्यतिरेक इसेतावललक्षणं क्रियते तत्सङ्गहार्थमित्यत आह * न चेति # तत्प- रित्यागे को दोष इत्यत आह * तथा सतीति * शब्दो नित्य: कार्यत्वाद्धटवदित्यस्य नित्य: शब्द:आकाशविशे- १ एकतरस्पेति सो० पु० पा०।

८९४ खण्डनखण्डखाद्ये प्रथमेपरिच्छेदे

षगुणत्वादित्यनेन सत्प्रतिपक्षना प्रसज्येत पक्षसत्ववि-

अन्वयव्यतिरेकियः केवलव्यतिरेकिणा केवलव्यतिरे- किणोऽन्वयव्यतिरेकिया सत्प्रतिपक्षतैव नास्ति किन्तु

चेति इत्थं नियमाभ्युपगमे को नाम विरोध इत्यत आह उभयोरिति अन्वयव्यतिरेकिणि केवलव्य- तिरेकिण: प्रतिहेतोर्निश्चयोत्पत्तिप्रतिबन्धमाधातुं केष- लव्यतिरेकिणि वाऽन्वयव्यतिरेकिणो निश्चयोत्पत्तिप्- तिबन्धमाधातुं सामर्थ्यस्य दुरुपपादत्वात्-दुरपहवत्वा- दिन्यन्वयः। एतदेवोपपाद्यति एकतरस्यासिद्ध्यादि- दोषान्तरवत्वायगमे-Sन्यस्य सदंतुत्वनिश्चयसम्भवो- Sन्यदा तूभयोरप्यनवगम्यमानदोषान्तरत्वदशायां वि- रु हेतुद गोपनीतधर्माध्या सस्पैकध भिण्य सम्भयेनैक हे- तुसम्बन्धिनो दोषस्थाऽडवशयकतया कतरस्य व्याप्तत्व- पक्षधर्मन्वावगमो मे भ्रान्तिरिति वुड्धिमाधाय प्रति- पन्तुर्विमर्शितुरित्वर्थः । इनरेतरनिश्चयोत्पत्तिप्रति- बन्धकत्वमस्तु, माऽस्तु सत्प्रतिपक्षता तथा च कोऽ- त्र दण्डनिपात इत्यत आह एतदिति* तदेव वि- राद्यति * यदिनिअन्यत्रापि सत्प्रतिपचस्वीक- रणमिद्मेव यदुत ममबलप्रतिहेती सति व्याप्त्या- दिप्रमिनिर्भवितुं नार्हतीति ततोऽन्यत्रापि सत्प्रतिप- क्षता न स्यादित्यर्थ:। तुल्येनंति विशेषण प्रयुक्तदोषमात्रपरिद्वारप्रयोज-

हेस्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम। ८९५

नतथा पदान्तरावापपूर्वकं लक्षणं शङ्कने। ६२३ सत्प्रतिपक्षस्य लक्षणान्तरनिरासः। अथाभिधत्से पक्षसपक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्त्यबाधित- विषयत्वयोगिना बोधितसाध्यविपयर्ययः सत्प्रतिपक्ष- इति। न। निरस्तप्रायत्वान्। पक्षपदे सर्वशब्दविशेषणप्र-

पि भावात्। किञ्च सोपाधिमसिद्धभेदं बदतां मते सोपाधितया निश्चीयमानेऽपि सर्वे यथोक्तमिदं लक्षण- मस्तीति तेनापि सत्प्रतिपक्षना स्यान्। * अथेति निश्चितामिद्ादिभावेन 'सतातिप- क्षताप्रसङ्गनिवारणाय पक्षसत्वादिविशेषणं द्रष्टव्यम्। इदं न मृतकल्पं कथमुजीववतुमर्ईनीत्याह * नेति निरस्नपायत्वे हेतुं कथयति पचंति # सर्वेति वि- शेषगं पक्षस्योपादीयते न वा न चेद्रागासिडेनापि सत्प्रतिपक्षता, प्रथमे यत्रैक एव पक्षस्तदव्यापनमिति

त्यनिपचत्वाव्यापकस्य च भावादिति भावः । पार्थि- वपरमाणुरूपरसगन्धस्पर्शा अनित्या: पाकजत्वा- द्वटरूपादिवदित्यस्य पार्णिवपरमाणुरुपादयो नित्या:

र्यत्येनोपाधिना निश्चितव्याप्यत्वासिद्धेनापि सत्म- तिपक्षता स्पादित्यतिव्याप्तिमाह * किं चेति * १ पदान्तराभावेति सो० पु० पा०।

९६ खण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे

भागासिद्धादिनाऽपि सत्परतिपक्षतामसङ़गं परि- रर्तु प्रकारान्तरेण लक्षणं शङ्कते। ६२४ प्रकारान्तरेण लक्षणनिरासः। अथ ब्रषे-असिद्धविरुद्धानैकान्तिकबाधित वविषय- त्वहीनेन बोधितसाध्यासत्त्वः प्रकरणसम इति। नैतदपि सुस्थम्। आपाततो स्फुरद्दोषेण वस्तुगत्या चासिन्धा- दिदोषत्रता सत्प्रतिपक्षतास्व्रीकारात् तदव्यापकत्व्ा- त्। किश्च विरुद्धार्थगोचरयोः सत्प्रतिपक्षहत्व्रो- रमध्येऽवश्यमन्यतरासिन्धादिदोषेण भवितव्यमन्यथा ध- र्म्मिणोर्विरुद्धर्माध्यासप्रसङ्गात् । तत्रैकस्य व्यव- च्छिद दोषानिश्चयात्प्रतिहेतावप्यसिद्धादिदोषाशङ्कायामा- पतितायामसिद्धादिहीननेति लक्षणांशस्यानिश्चयात् ल- क्षणस्य दुरतधारणत्वम्। न च वाच्यं किमर्थ सत्प्र- तिपक्षहेत्वोरन्यतरासिद्यादिकमवश्यमभ्युपयं सत्प्रतिप- क्षलणदोषदुष्टत्वादेव तयो न धर्म्मिणो र्विरुद्धधर्माध्य- स्तत्वमापत्स्यन इति, यनोऽवश्यं दुष्टे हेतौ व्याप्तेः पक्ष- धर्म्मताया वाडभावेन भवितव्यं तत्सत्ताम्युपगमे साध्य- सत्ताया अभ्युपगमप्रसङ्गात्। बाधादीनामप्युपाधिख्या- पनद्वारा व्याप्त्यादिभङ्ग एव पर्य्थवसानात्। सत्प्रति-

ऐेस्वामासखण्डने सरप्रतिफ्सनण्डनम।

कस्मिन हेतौ निर्णेतुं शक्यः अन्यतरस्मिन व्याप्त्यादिभ- ङ्रेनापि सत्प्रतिपक्षत्वस्योपपत्तेः अतो विशेषनिष्ठतया तदुन्नयने स्थिते यदि साक्षादसाववधार्य्यते तदानीमसिद्धि:। अथ लिङ्गतोऽनुमीयते तदाSनैकान्तिकादरेन्यतमं दूषणं वस्तुगत्याऽस्ति सत्प्रतिपक्षे तत्कथमसिद्धाद्यन्यतमं ना- भ्युपेयं तत्र, तस्माचस्य तस्य दोषस्य कुत्र द्योर्म्मप्येड स्तित्वमस्तीत्यन्यतरानिर्द्धारणे प्रतिहेतावपि तच्छक्कायां सत्यामसिद्धादिद्दीनेनेति लक्षणांशस्य दुरवधारणरवं दुष्परिह्रमेव। .

• अथेति * असिदाथ्याभासचतुष्केण सत्पति- पक्षतानिवारणाय क्रमेण विशेषणचतुष्कं दष्ठव्यम्।

शेषणत्वं कि वा वस्तुतोऽप्यसिद्धत्वादिद्दीनेनेति विकल्प्य द्वितीयं अव्याप्त्या दूषयति नेति # फुत इत्यत आह * आपातत इति वर्णत्वमुस्पत्तिमदाभ्र- यं पर्णाभ्रयजातिर्वात्ससावदित्यादेर्वर्णा नित्या: श्र- वणस्वाच्छन्दृत्ववदित्यादिना झटित्यप्रतीयमानदोषेष

Sसम्भवादित्यभिप्रेत्याह किंचति * वर्णा नित्याः ध्वन्यन्यत्वे सति शवणत्वाच्छव्दृत्वववर्णा अनित्पा: सामान्यवत्वे सति श्रवणत्वात् ध्वनिवदित्यनयोः

११३

अण्डनखण्डसाधे प्रथमेपरिच्छंदे

चितव्यमिति निश्चयादप्रतीयमानतथात्वमसिद्धमित्या- शयः। उभयोरपि व्याप्त्वपत्तधर्मत्वाभ्यां प्रमितत्वा- रसकेतुतैव कि न स्यादित्यत आह #अन्यथेति उभयो- रपि सख्ेतुत्ये नित्यत्वानित्यत्वलक्षणविरुद्धधर्मसम्ब- न्घाञर्मिभेदप्रसङ्ग इत्पर्थः।ननुद्वितीयहेतौ न सत्प्रतिप-

सिख्यादिद्ी नेनेति लक्षणांशसिद्धिरित्यत आह #तत्रे- ति हेतोः प्रतिहेतोवैकस्य विशेषदोषनिश्चये का-

षणासिद्धा विशिष्टलक्षणासिद्धिरित्यर्थः । हेतुप्रतिहे-

स्किमर्थमभ्युपगम्यते। धर्मिणो विरुद्धधर्माध्यासप्रसङ्गा- दिति चेम्न। सत्प्रतिपक्षनालक्षणदोषदुष्ठत्व्रादेव तद- प्रसक्त्ेरित्याशश्गाह न चेति कुतो न वाच्य- मित्यत आह*यत इति * व्याप्तत्त्वप चधर्मत्वाभ्यामु- पेतस्पैय दुष्टत्वस्वीकारे किं वाधकमित्यत आह त- दिति * व्याप्याद्यभ्युपगमे व्यापकसत्ताऽभ्युपग- न्नग्याऽन्यवा व्यापरेवामिख्धरिति विरुद्धघर्माध्यासप्र- मङ्गस्नदवस्थ इत्यर्थः । यथा बाधादीनां व्याप्त्यादि- भङ्गनिरपंचतया दोषत्वमेवं सत्प्रतिपत्तस्यापि तन्रिर- पंक्षस्य दोपत्वं किं न स्यादित्यन आह * बाधति # अनोऽससिखव्यतिरिक्तहेत्वाभासस्य व्याप्यादिभङ्गलि- दश्वनियमात् मत्मनिपक्ष वेनापि व्याप्त्यादिभङ्ग उन्नय इति यावत्। सत्प्रतिपक्षत्वादृश्नीयमाना व्याप्त्यादि-

हेत्वाभासखण्डने सत्पतिपक्षखण्डनम।

सत्परतिपक्षत्वस्यवानुपपतरित्यत आइ # सदिति # अर्थापत्तेरन्यथोपपत्तेरिति हेतुमाह *अन्येति# अन्य-

षस्फुरगाच् सत्प्रतिपक्षतवीपपततिरित्यर्थः । अस्तु वि- शेषेगैव तदुन्नपनं किमेनायता प्रस्तुते स्पादित्यत आह *अत इति अधिशेषनिष्ठतयेति पदच्छेद:। हेतु-

स्थिते Sसौ साक्षादुन्नेय उत लिक्ष्यवधानेन, पथ्या- वस्तदा Sसावसिद्ध: स्यादित्याशयः। द्वितीय प्रत्याह

नैकान्त्यादीनामन्यतमदृषयं समप्रतिपक्षं स्यांदित्वर्थः। अतः सत्प्रतिपन Sसिद्धाथ्यभ्युपगमः किमर्थ इति क- थमवोच इत्याह# कथमतिएवं विशेषणंशाससिद्धा

दिति आदिना अिद्धादिही नत्वविशेषणस्य नि- श्वयाभावेऽपि सत्प्रतिपक्षताया दोषतं निराकर्तु- मशक्यमिति पुनः शङ्कते । ६२५ पुनःशडन। स्यादेतत। अस्तु लक्षणांशस्यामिद्यादिहीनत्वस्या- निश्यः संशयोऽपि तावदस्ति ततसंशयेन शङ्कितसत्- प्रतिपक्षतादोषग्रस्तत्वादेवामाधकत्वं दूष्यानुमानस्य श- ङ्वितोपधाविवासिद्धिशङ्कया। न च यामसिव्धादिश-

१०० मण्डन खण्डसाछे प्रथमेपरियो

झामुपजीव्य सत्प्रतिपक्षादिशङ्का दोषः स्यात सैव तदा दोष इति वाच्यम। असिद्धादिशङ्काया एव तादश- प्रतिहेतुदर्शनमूलकतया तदुपजीवकत्वादिति। स्पादृतदिति ताश्निश्चयाभावे कर्थ दोषतवं सत्प्रतिपक्षत्वस्य तत्राह #संशयोऽपीति# दोषहीनस्य निश्चयाभावेन नियतत्वाभावेऽपि सन्दिग्घतया पा- क्षिकूमस्तित्वमसत्येवत्यर्थः । दोषहीनत्वविशेषणस्य सन्दिग्वतया पाचिकप्राप्त्या कि स्पादिस्यत आ- इ* रदिति ततसंशयेन पाक्षिकप्राप्त्या दृष्यानु- मानस्य प्रथमहेतोरसाधकत्वं भविष्यति। कुत इत्यत. उक्तं शङ्कितः सत्प्रतिपक्षतालच्णो दोषस्तेन ग्रस्तत्वादिति। दोषाशङ्कया हेती राभासत्वे दृष्टा- न्तमाह #शक्गितेति# शङ्कित उपाधिर्लक्षणसंशयाच्छा- काग्याहार परिणत्यादिर्यस्य तस्मिन्, शक्ामानोपाधि- नाडसिकिशङ्कया ग्रस्ततया दूष्यानुमानस्य साध्यासा-

पजीव्य दोषो भवति नान्यथा यतो दुष्टे हेती व्यापे: पक्षधर्मताया वा Sभावेन भवितव्यमित्यादौ कथित- न्यायेन तथाच सैव दोषो Sस्तु उपजीव्यतया पुरः स्फूर्तिकत्वादित्यत आह न चेति# कुतो न वाच्य- मित्यत आइ असिद्धयादीति* सत्पतिपक्षताशङ्गामु- पजीव्यासिद्धादिशङ्गाया जायमानत्वापवादृशहेतु- दर्शनमूलनया सन्दिग्धासिज्धादिहीनप्रतिहेतुदर्श- नासिजिं सा हेतोरसिद्धादिशङ्का, सत्पतिपक्षता

हेत्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षवण्डनम। ९०१

शङ्का स्वात्मनो दोषतवार्थमसिद्यादिशङ्कामुपजीव- ति, असिद्धादिशङ्गा तु सवसिडये सत्प्रतिपक्षता- शङ्कामिति परस्परोपजीवकभावाविरोध इति यावत्। अतिप्रसङ्गेन निराकरोति। ६२६ शङ्कननिरासः। मैवम्। यतः शङ्कितोपाधिनाऽसिद्धेनाप्येवं सत्प्रति- पक्षता प्रसज्येत। ननु भवत्वेवमपि तेन किन्नाम भवेत? तस्यासिद्धतया हीनबलस्य सिद्धादिमता पक्षबाधं विधूय न किश्चिदन्यत। बाधादेव तहि न तेन सत्प्रति- पक्षतेति चेन्न। सन्दिह्यमानासिद्धतया सतप्रतिपक्षहे- तोरवि तर्हिं कथं परहेत्वसाधकत्वप्रसाधकत्वं भविष्य ति हेत्वाभासत्वाविशेषात। हत्वाभासान्तर न दाषस- शयापादकमतो नैवमिति चन्न। तर्हि यमुपाधिमादा- य न्यूनबलतया बाध्यता तमादायैव तथाविधोपाधे- दोषसंशयक्षमत्त्वादेव । किञ्व क्वचित्सत्प्रतिपक्षत्वनि- श्रयाभावे संशयानुपपीत्तः । * मैधमिति अतिप्रसङ्गमेव हेतुतया स्पष्टयति# पत इति अनिश्चितदोषही नत्वेनापि सत्प्रतिपक्षधर्म- स्वे शङ्ग्रितोपाधितया सन्दिग्घासिद्धेनापि सत्पतिप- क्षध्मता स्यादिद न्तदुदाहरणं नित्या: परमाणवो भा- वत्व सच्यकार्यत्वादात्मवदित्यस्यानित्या: परमाणवः पृथिव्यादिजातीयत्वाद्धटादिवदित्यनेन विपक्वबाधक-

९०२ खण्डनखण्डखाघे प्रथमेपरिच्छेदे

5यं प्रसङ्ग एवमिष्टत्वादेवेनि चोदयतिनन्वितिननु भवश्व्रेवमपीति केचित्पठन्ति तस्मिन् पाठे शङ्कितो- पाधिनाSसि्ेनाऽपि सत्प्रतिपच्ता स्यादित्याशङ्कय सिदान्त्येवाह * नन्विति * पुनः पृच्छति कि- मिति तेन सत्प्रतिपक्षत्त्व्रन्नभवेदित्यर्थः । प्रथ- मपाठ एर एवाय ङ्रन्धस्तदा तेनापि सत्प्रतिपक्षत्वे किमनिष्टं स्वादित्याशयः । उत्तरमाह * तस्पेति # तस्य प्रनिहेनोरिदधतवेन हीनबलस्य सिद्धादिमता- SSद्हेतुना पक्षवाधसाध्यवाधं विहाय नान्यत् कि- श्िद्गवेत् प्रबलेन दुर्वलबाधस्य युक्त्तत्वादिति का- लात्ययापदिष्टे डपि प्रकरणसमलचगं गतमित्यति- व्याप्तिरित्यर्थः । तर्हि शङ्गितोपाधरुत्तरहेतोः पूर्वहे- तुना वाघितत्वेनाभासत्वात्तेन प्रथमहेतोः सत्प्रति- पक्षता नस्यादिनि लब्घावमरः प्रत्यवतिष्ठते *बाधा- दिति अन्योन्यं समवलयोः सत्प्रतिपचता समबल- स्वं चान्योन्यहेतुप्रतिदर्शनात् ज्ञायते बाधे तु नैव- मित्याशयःप्रनिहेतौ दोषस्य सन्दिग्धतया पूर्वहेत्वसा- धकत्वमसाधकत्वं न सिद्धयति सन्दिग्धासिद्धादितया तस्याभासत्वादिति पारहरत समिति हेत्वाभासे- नासत्मानपचनापादनं नघटते यदि तर्हि वायुक्तो हेतुरमाधकः सत्यनिपक्षत्वादित्यपि सत्प्रतिपक्षवा-

शथः। सापाधिकं यदसिंड तन्न दोषसंशयापादकं स-

देश्वामालखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम। ९,०३

स्पतिपचस्तु तदापादको शङ्कितोपाित्वेन न्यूनबल- स्वाभावादतो न सोपाधिकंन सत्प्रतिपचतापादनाभ्षा- वेऽपि सत्प्रतिपचहेतोः परहेत्वसाधकत्वं न भवि- ष्यतीत्यभिसन्धिराशङ्गने* हंत्वाभासान्तरमिति * वैषम्यासिद्ध्या परिहरति * नंति यदि दोषसंशय जनकेन सत्प्रतिपचत्वमिष्ठं तर्हि तथाविधोपाधे: श- द्विनोपाधेरदोषसंशयक्षमत्वादंव तेनापि सत्पतिपक्षत्वं। तदेव कथमित्यत आह तर्हि गमिति यथा सत्प्र- तिपक्षस्थले द्विंतीयस्य दुषत्वसंशये प्रथमेऽपि दोष- शङ्का तथा Sत्राप्युपाधिसन्देहेन द्वितीगस्य सन्दि- ग्धासिद्धादिदोषतया प्रथमे ऽपि सन्देहो जायतेऽत- उभयथाऽपि दोषसंशयजनकत्वस्य तुल्यत्वान्न वैषम्य- मित्यर्थ:। यदुक्तं शङ्गितसत्प्रतिपक्षत्वं तन्न सम्भवती- त्याह किं चेति उक्तयुक्त्या सर्वत्र सत्प्रतिपचो- दाहरणं सत्प्रतिपक्षत्वसंशयः क्वचित्तत्निश्चयाभावे क्थं स्यादन्यत्रानिश्चितस्थ संशयकोटित्वाभावात्नि्र- यपूर्वकत्वात्संशयस्पेत्याशयः। प्रकारान्तरेण लच्णं शङ्कते। ६२७ सत्प्रतिपक्षलक्षणान्तरनिरासः। अथान्यथाकारं लक्षणमभिधत्से असिद्धविरोधव्य- भिचारकालात्ययापदेशविरहितया प्रतीयमानेन बोधि- तो यदीयसाध्यस्य विपय्ययः स प्रकरणसम इति। एत दपि विचारासहम्। केन तथा प्रतीयमानत्वमभिमतं किं प्रत्यनमानप्रयोत्का ? अथ प्रथमानुमानवादिना ? दाभ्या-

१०४ खण्डनखण्डलाधे प्रथमेपरिच्छेदे

मपि वा?येन केनचिद्वा?। नतावदादः स्वयं दोषं जा ननोऽवि दूषणान्तरापरिस्फूर्तौ यद्ययं दोषं न प्रतिसन्धा- स्यति तदाऽभीष्टमेव। अथ प्रतिसन्धास्यति तदानीमन्य- थापि ममास्फुरद्दोषान्तरस्य पराजये अनेन कक्षान्त- रारूढायां कथायां शाखान्तरं वा सङ्क्रमितुमवकाश- मासादयिष्यामीत्यभिप्रायवतोऽल्पप्रज्ञस्य मयि वदत्यस- त्पक्षोऽपि निर्व्वहतीति लोके प्रकर्षदर्शनार्थ कथमपि ग्रन्थकारादिभिरुक्तस्य वा तथाविधप्रतिहेतो निर्व्वाहार्थ- मन्यानुयुक्तस्य प्रौढ़प्रज्ञस्य स्फुरद्दोषेणाषि प्रतिहेतुना स- तप्रतिपक्षीकरणदर्शनात्। तत्न परेण दोषानुद्भावने ज- यस्यापि भावात्।

• अधेति असिज्यादिरहितेन बोधितसाध्य- विपर्ययः प्रकरणसम इत्युक्त उक्तानवधारणलच्तणदो- घपरिहाराय प्रतीयमानेति विशेषणमिह तु प्रतीय- मानत्वविशेषणाधिकयान्न पूर्वोक्तदोषावकाशस्तथा प्रतीयमानत्वस्य निश्चंतुं शक्यत्वाद्स्तुतो Sसिद्धा- दिमत्वे Sपि न तथा प्रतीतिरपि तु तडीनतयेति तात्पर्यम्। पराकरोति एतदिति विचारासहत्वं क- थमित्यत आह केनेति * हदि कृतान्विकल्पान् क- रोति किमिन्यादिना* कस्मिन् सति किं स्यादित्यत आह * न तावदिति अल्पप्रज्ञस्य सप्नयोक्तव्यप्र- िहेतावसिद्धादिदोषं जानतोऽपि वादिपयुक्तहेतौ

हेस्वामासखण्डने सत्पतिपक्षखण्डनम्। ९०५

स्फुटदोषेखपि प्रतिहेतुना सत्मतिपक्षीकरणदर्शना- दित्यन्वयः । व्यक्तदोषेण सत्परतिपक्षीकरणे को डभि- प्रायस्तस्पेत्यत श्राह यदिति # यव्स्य घादी प्रति- ऐेतोदोषं न प्रत्पभिजानाति तदा ममेषटं जेतृत्वमेव ज्ञाततत्वस्थैव कथाधिकारादय प्रतिसन्धास्यति तदा- नीमनेन- प्रतिहेतूपन्यासेन कथार्या कचान्तरारूढा- पां सत्यां शाखान्तरं- पद्कान्तरं सङ्कामपितुमव- काशमासादयिष्यामीत्यभिप्रायपतः। एवमभिपाये मूलमाह अन्यथाऽपीति अमतिपचेषिमति- पत्तिः श्रेपसीति न्यायादित्पर्थः । उइण्डपण्डितस्था- पीत्थम्भूतप्रतिहेतुना सत्मतिपक्षीकरणं दृदयत इत्या- इ* प्रौढेति सस्याऽप्यभिप्रायमाइ मपीति # मयि वदत्यसत्पक्षोऽपि निर्वहति किमु सत्पक्ष इति लोके स्वातिशयप्रकटनार्थम्। तस्यैव पुनराभेम्रायान्त- रमाइ कथमपीति ग्रन्थकारैर्गुरुभिर्षा प्रयुक्कस्य स्फुटदोषस्य प्रतिहेतोः कथ निर्वाह इत्यन्येन-शि- व्येण वादिना था पृष्टस्य तन्निर्वाह्ार्य सत्मतिपक्षी- करणदर्शनासत्राव्याप्तिरित्यर्थः। तत्र विजयफल्षम पि पाक्षिकमसत्येवेत्याह तत्रेति एकान्तं परा- जयात्परं जयसंशय इत्याशय:। प्रतीयमानत्वमपि कि निश्चीयमानत्वसुत सम्भा- चनेति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह।

किश् प्रतीयमानता यदि निश्चीयमानता विवक्षिता ११४

१०६ बण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिच्ेदे

तदानीमसम्भन एत्र, यतो विरुद्धार्थयोरेकस्यावश्यं दोष:, स च कस्यास्त्विति तदा निर्द्धारयितुमशक्यतया प्र- तिहेतातपि तत्संशयात् । अथ सम्भावना प्रतीयमा- नता, ततोन्ावनसम्भावनां दूषयन्तो यद्वक्ष्यामस्तवेव दू- षणमतिदेष्टव्यम । * कि प्ेति * असिज्यादिसद्भावे सन्देहासतवा- सबिरहनिश्रप: कि नेष्यते इस्यत आह #गत इतिम स दोषो वादिपयुक्तदेतुनिष्ठतया निश्चीयते इत्यत आह * स चेति द्वितीयमनुवदृतिअधेति अपवद्

त्वपेक्षविशेषवत्वेनानुद्गाव्यमानतया सम्भाव्यमानेन बोषितो पदीयसाध्यस्य विपर्ययः स प्रकृतःप्रकरणस-

वना विवक्षिता तदा पश्चादुक्के Sपि प्रतिहेतुदोषे पूर्व- कालिकानुभावने प्रतीकारो म कश्चिदिति सर्वहेत्वा- मास: सक्तिपचीकरण स्था,दयोद्वावनस्य यो sव- सरो भविष्यति तत्कालिकतया, तदा सत्प्रतिपक्षाशु- त्पादककाले स नास्तीति विशेषणाभावाल्लचणाभाव इत्यनुद्धावनाया: सम्भावनानिरासयुत्तयैव निरस्तं स्पादित्याशयः । एवमायं कल्पमपोद् परिशिष्ठानपवदति।

नाषि द्विनीयतृनीयचतर्थाः, परबुद्देर्दुरवधारणतया १ अपि इति का०मु०पु०पा० ।

देस्वाभांसखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम। ९७

परस्थासिद्धादिविरहिस्तबुद्धिरत्नें भविष्य्तीत्यग्रे S् ्र ध रयितुं प्रमाणाभाव्रेनाशक्यत्वात् कथं सत् प्रतिपक्षनां प्रतिज्ञाय व्युत्पादयेत्। शङ्कान्तरञ्चात् निरसिष्यामः। * नापीति वादिपयुक्त्तहेतोः सत्पतिपक्षतां प्र: तिज्ञाय लक्षणप्रदर्शनेन करथं ता व्युत्पादयेत कथं वा नेत्यत आह परेति परस्यात्र प्रतिहेनावसिद्ा- दिदोषरहतत्पयुद्धिर्भविष्यतीनि निश्चेतुमशक्यत्वाद- शक्यत्वं वा कर्थ! परषु्धे: प्रमाणाभावेन पुरषधारण- पथेति। प्रतिहेतावुपन्यस्ते परेण दोषानुद्गापनलिङ्गेन पश्चात् ज्ञातुं शक्यत इत्यत आइ अग्र इति प्र- तिहेतूपन्यासकाल एव तथा प्रतीयमानत्वसुपयुक्त्तं प्रा- माणिकव्यवशारस्य निश्धयपूर्वकश्वादिति घावत्। प्रतिहे तोर्निर्दोषतया र्वेन निश्चितत्वात्परस्थाप्यत्न दो- षाभावयुष्धिभविष्यतीति सम्भावनेन दष्टफलप्रवृत्ति- वत्प्रतिहेतूपन्यास इत्पत आह # शङ्केति # गदितमेष भक्रं लक्षणान्तरे Sप्यतिदिशति। ६३० दृषणातिदेशः एतेनासिद्धिविरोध कालात्ययापदेशव्यभिचारत्रत्तया व्याप्तिपक्षधर्मताविरहवत्तया वा Sमृह्यमाणेन बाधितसा- विपय्ययः सत्प्रतिपक्ष इति निरस्तम्। केनाऽ्गृह्य- माणत्वमिति निर्वक्तुमशक्यत्वात्। * एतेनेति पूर्वत्रासिद्धादिरहिततया प्रनी- १ विरदितया दुद्धिरत्र न भविष्यतीति सो. पु० पा०।

१०८ खण्डनखण्डखाये प्रथमेपरिच्छेदे

विशेषः। एतेनेति परामृष्टहेतुं स्पष्टयति # केनेति # प्रत्यनुमानप्रयोक्रा वाभ्यामपि वा केन चिद्धेति पर्यनु- युक्त्ेन निरूप्य दर्शयितुमशक्यतया लक्षमासिदे: प्रा- गुननीतनीव्येत्पर्थ:। उक्तलक्षमत्रयस्य साधारयं दूषणमाह। ६३१ लक्षणत्रथसाधारणो दोषः । किश्, सर्वेषामेवैषां लक्षणानां धर्म्यादिग्राहकानु- मानबाधितेSवि गतत्वादतिव्यापकत्वम्। एतेन स्वार्था- नुमाने तदाभासेपि वा सत्प्रतिपक्षस्य दोषत्वमपोढ़म्। * किं चेति परमाणु: सावयवः संयोगित्वाद्व-

परिमाणतरतमभावत्वान्महत्परिमाणतारतम्यवदित्य- नेन धर्मिग्राहकेण वाधिते Sपि गतत्वादतिव्यापकत्वं धर्मिग्रा हकममाणस्योपजीव्यतवेन व्याप्तिपक्षधर्मत्वस्वी- कारान द्ररहित त्वे न ज्ञायमानत्वस्यासिद्धादिरहित तया समानयलत्वस्य लक्षणत्रपस्य भावादित्यर्थ: । आदि- पदेन लिङ्गग्राहकसङ्गहः।मनो विभ ज्ञानासमवायिकार- णाधिकरणत्वादात्मवदित्युदाहरणे युगपत् ज्ञानानुप- पत्पा क्रमदप्टृतवलक्षणलिङ्गग्राहकयाधिते ऽपीति। यदु- कं परयुद्धे: परस्यावधारणासम्भवेन सत्प्रतिपक्षत्वं प्रतिज्ञाथ व्युत्पादयितुमशक्यमिति किं तत् स्वार्धानु- १ वोवितेडपीति सो० पु० पा०। २ त्तद्विहित्वनक्षायमनंति सो० पु० पा०।

देत्वाभासखण्डने सत्परतिपक्षखण्डनम्। ९०९

मान एव सत्पतिपक्षस्य दोषत्वात्तत्र च स्वप्रगोज्यम- तिहेतौ दोषराहित्यस्याग्रत एव प्रत्येतुं शक्यत्वादि- स्थत आह एतेनेति # यावदू धर्मिग्राहकेऽधिकवलवत्वं विशेषो गृह्यते स-

विवक्षितमतो नातिव्याप्तिरिति शङ्कते। ६३२ सत्प्रतिपक्षे विशेषशट्कुानिरासः। अथोच्यते अगृह्यमाणविशेषेण बोधितसाध्यनिपर्ययः प्रकरणसम इति। अस्तु तावत् केनागृह्यमाणत्वमित्या- दिविकल्पदाषाभिधानं, यदि यः कश्िद्विशेषो विशेषश- ब्देनाभिप्रेत स्तदा तदग्रहणं क्वचिदषि नास्तीति सर्वा- व्याप्तिः । अथ हनुदोपलक्षणा विशषोडभिमत स्तदा ध- म्यादिग्राहकानुमानबाधितेऽपि गतत्वादतिव्यापकता, अ- मृहमाणहेतृदोषरूपविशेषण बांधितसाध्यविपर्यर्ययत्वा- त्तस्यापि, तत्र हेतुदोषस्थाभावादेवागृह्यमाणविशेषत्वा-

कृते निस्तार स्तथा सति सत्प्रतिपक्षहेतुकः सत्प्रतिपक्षो ने व्याप्यते। परमार्थतस्तिष्टतीति च दर्शनीयं न च ज्ञय- मिति च महती प्रज्ञा। न चामृह्यमाणहतुदाषहतुगुण- रूपविशेषणेति विशेषण वितक्षिते निस्तारः, व्यतिरेकिण्य- १ हेतुरत्यधिकं का० मु० पुस्तके।

९१० खण्डनखण्डखादे प्रथमेपरिच्छेदे

न्वयव्यतिरेकिणा सत्पतिपक्षे हेतुगुणरूपो विशेषः सप- क्षसत्वलक्षणो गृह्यते इति तदव्यापकत्वापत्तेः । * अथेति इदमपि पागुक्तदोषलङघनाऽज- द्ालमेवेत्याह * अस्त्विति विशेषोऽपि यः कश्चि- द्विवक्षित उत हेतुदोषरूप इति विकल्प्य प्रथममनुव- दति * यदीति उत्तरहेतुत्वादिरूपविशेषस्य ग्रह- गाल्लक्वणामिद्धिरिति दृषयतितदेति* द्वितीय- मुपादत्ते अथेति प्रागुक्तातिव्याप्त्यैव दूषयति#

धर्मिग्राहकं हतौ कर्थ हेतुदोषरूपविशंषस्याग्रहणं स्या- दत आह तत्रेति * परमार्थतो Sविद्यमानहेतुदोष- रूपविशेषो न गृह्यने यस्मिन् तस्मिन् बोधितसाध्य- विपर्ययत्वं धर्मिग्राहके त्वविद्यमानस्येति न दोष इ. त्थाशङ्गाह * न चंति कुतो न निस्तार इत्यत आह * तथति सत्निरवद्यः प्रतिहेतुर्यस्य सत्प्तिपक्षस्य स सत्प्रतिपत्तहेतुः। आकाशमनित्यं बाह्येन्द्रियग्रा ह्यविशेषगुगाधिकरयत्वात् घटवदित्ययमाकाशत्नि- त्यत्निरवयवद्रव्यत्वादात्मवदित्यनेन सत्पतिहेतुना स- त्प्रतिपनो न व्याप्येनेत्यव्याप्तिरित्वर्थः । परमार्थतः सतो Sप्यग्रहणमङ्गीकृत्याऽपाप्तिरुक्ता सम्प्ति तदेव न सम्भवतीत्याह परमार्थेति लक्षणिशेषणतया दा- वस्थ परमार्थसत्वं परं प्रति प्रतिपादनीयं स्वयं च ज्ञं- यमिति तदज्ञानं न सम्भवतीत्याशयः।महती प्रज्ञेत्यु- पहामः। अगृह्यमाणहेतुदोपरूपो हेतुगुणरूपो वा विश- षो पस्थ तदूयोधितसाध्यवपर्षपत्वं प्रकरणसमत्वं वि-

हेत्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम। ९११

वचितमेवं च नातिव्याप्तिर्धर्म्यादिग्राहके दोषरूपवि- शेषाग्रहणे Sप्यबाधितविषयत्वगुणरूपविशेषग्रहणा माव्याप्तिः सत्मतिहेतुके प्रकरणसमे गुणदोषयोई्ध. योरप्यग्रह्णादित्यत आह न चेति कुतो न नि- स्तार इत्यत आह व्यतरेकीति क्षित्यादिकं स- र्ववित्कर्तृकं कार्यत्वादिति व्यतिरेकिण: जगत्कर्त्ता न सर्वज्ञ: कर्तृत्वात् कुलालवदित्यन्वयिना स किश्चिद्श्: कर्तृत्वात् कुलालवदित्यन्वयव्यतिरेकिणा च गृह्यमा- णसपक्षसत्वलक्षणसत्पतिपक्षे Sव्याप्तिरित्यर्थः । उक्तातिव्याप्तिपरिहाराय व्यतिरेकिणा विशे- षणान्तरं शङ्गते। ६३१ विशेषणान्तरशडुननिरासः।

कियते, तदा प्रष्टव्यं किमरक्ष्य विशेषत्वमिदमिष्टं, यदि यत्किञ्चिदपेक्ष्य तदा प्रसिद्धासिद्धादिभावं हेत्वा- भासमपेक्ष्य विशेषो गृह्यते सदनुमानात्मके प्रतिहेतावि- ति तत्ाव्यापकत्त्वम् । * अथेति * व्याप्तिपक्षधर्मतया भङ्गो Sसत्वमभ- क्रश्च सत्वं तयोः स्वं तदुभयरूपविशेषो न गृह्ते यस्य तद्वोधितसाध्यिपर्ययत्वं सत्पतिपक्षत्वमतो ना-

केषलव्य तिरोकिण्यन्वयव्यतिरेकिणा सत्प्रतिपचे तत्रा-

त्वविशेषेऽपीसर्थः । विशेषस्य प्रतियोगिनिरुप्यतया

९१२ लण्डनखण्डलाघये मथमेपरिच्छेदे

प्रतियोगिरूप यस्कि्चिदुत प्रकृतहेतुरेवेति विकल्प- स्राह पदेति अस्तु प्रथम एव विशेषप्रतियो- ग्युपादाने कारणाभावादित्ति शङ्कते * पदीति * दूषयति पदेति * प्रसिडो Sसिद्धयादिभावो वस्य देत्वाभासस्य तमपेक्ष्य व्याप्तिपक्षधर्मतयोरभङ्ररूपो विशेष: सदनुमानारमके प्रतिदेताविति तदव्यापकत्व- मित्यर्थ: । दितीयमाशङ्कते। ६३४ द्वितीयकल्पनिरासः। अथ. प्रकृतविरोधिनं हेतुमपेक्ष्य, तदा लक्षणवाक्य- मीदृशं पर्य्यवस्यति, व्याप्तिपक्षधर्म्मताभङ्गाभङ्गरूपः प्रकृतहेतुतो यस्य विशेषो न गृह्यते तेन बोधितो यदी- यसाध्यव्यतिरेकः स प्रकरणसम इति। ईदशमप्येतद्वा- क्यं व्याकारमहति। तथा हि व्याप्तिपक्षधर्म्मतेति मिलि- तस्य भङ्गाभङ्गपद्सम्बन्धे विवक्षिते प्रत्येकादाहरणाति- व्याप्ति: तद्भङ्गाभङ्गरूप इत्यस्य च मिलितस्य विशे- षपदसम्बन्धेडभिप्रेते सर्वथा सम्भवितया सर्वाव्याप्तिः। * अथेति अस्मिन् पक्ष इदं दूषणमिति दर्श- यितुं लक्षणवाक्यस्य पर्यवसानं दर्शयति * तदेति * कीटृशमित्यत आह व्यापीति * एवं वाक्यं पर्यव- साययित्वा दृषणाभिधानायोपक्मते # ईदृशमि- १ उददाहरणेशयप्तिररिति सां० पु० पा०।

हेत्पामासखण्डने सत्पतिपक्षखण्डनम।

ति * व्याकारं व्याख्यानमित्यर्थः। ग्याप्रिपचधर्मतयो- मिलितयोर्भग्राभङ्रपद्सम्बन्ध उत प्रत्येकं, यचाथ: तदा वस्तुतो व्याप्तिपक्षधर्मतयोरन्यतरभङ्गादौया सति तद्ग्रहणमात्रेख्ासिद्धभेदेनापि सत्पतिपक्षता स्था- दित्येकं पक्षं बहिरेष दूषयित्वा द्वितीयं प्रत्या- इ तथा हीति # अनित्य: शन्द: कृतकत्वात् घटवन्नित्य: शब्द: सदकारणस्वादात्मवदित्यादौ यत्र व्याप्ेरेव भङ्राभङ्गरूपविशेषो न गृह्यते वस्तुतः पच- धर्मतायां सत्यां तवापि सत्प्रतिपक्षतेष्ठा सा न स्यादे- चमाकाशमनित्यं महाभृतत्वात्पृथिीषदित्यत्राकाशं नित्यं चणिकविशेषगुणाधिकरणत्वादात्मवदित्यत्रापि पक्षधर्मताया एव तौ न गृहेत व्याप्ति: पुनरस्त्येव तत्रा- पि सत्पतिपक्षता न स्यादित्यव्याप्तिरित्यर्थ:।न चवा- कयं वादिप्रयुक्तहेती पक्षघर्मताव्याप्िभङ्गाभङ्गग्रहणे प्रतिहेतावपि तदुभयसत्वे तदुभयाग्रहणं तुल्यमेवेति, यतः कस्य चित्कदा चित्सत्येवैकतरस्मिस्तद्सत्वभ्रा- न्त्युपपत्तेस्तथापि वस्तुतो दोषाभावेन सत्प्रतिपक्षत्व- सम्भवादिति । भङ्गाभङ्गयोरपि मिलितयोविशेषप- दसम्बन्ध उत प्रत्येकं यदि प्रत्येकं तदा भङ्गरूपविशे- षाग्रहणाडम्यादिग्रहबाधिते सत्प्रतिपक्षता स्यादित्य-

पि सत्प्रतिपचता स्थादित्येकमुद् ग्रन्थमेव परास्य प्रथमं प्रत्याह * तदिति * भङ्गाभङ्रयोर्भावाभावात्मतया

सम्भव इति भाव: । ११५

खण्डनखण्डखाे प्रथमेपरिच्छदे

दोषान्तरं वक्तुं भूमिकामारचयति। ६३. दोषान्तरोपपादनम्। अपि चैवमस्य वाक्यस्यार्थोवक्तव्यः व्याप्तिभद्गरू- पो व्याप्त्यभङ्गरूपः पक्षधर्मनाभङ्गरूपः पक्षधर्मत्वाभ- ङ्गरूपः प्रकृतहेतृतो विशेषा न गृह्यते यस्य तेन बो- धितो यदीयसाध्यव्यतिरेकः स प्रकरणसमः, तथा सति परमाणु निरवयवो विश्रान्तपरिमाणतरतमादिभावत्वा- द्योमतदित्युक्ते परमाणुः सातयत्रो मूर्चत्वात घटवदि- ति प्रत्यनुमानेन प्रतिवाद्युक्तेन परमाणुधर्मिग्राहिणो- उप्यणुपरिमाणतरतमादिभावः क्वचिद्विश्रान्तः परिमा- णतरतमादिभावत्वात महत्परिमाणतरतमादिभाववदित्या दे: सदनुमानतयेष्टस्य पक्षधर्मताबलेन तदीयनिरवयव- त्वेऽपि प्रमाणतां गतस्य सत्प्रतिपक्षता स्यात । यश्रा- स्य सदनुमाननां न मन्येते तं प्रत्येवम्प्रायाणि बहून्यु- दाहरणानि सन्तीति तेषु प्रमङ्गः। न च सोडपि तथाऽ- स्त्येव, तस्य धर्मिमिद्धथमुपजीव्यत्वन बलवत्वात। * अपि चेति * व्याप्तिभङ्गरूपो व्याप्ेरे भङ्गरूपो विशेषस्तथा पक्षधर्मतारूपभड्रस्तद्भङ्गरुपश्च विशषो यम्य प्रकृतहतुमपेक्ष्य न गृहयते बांधितसाध्यव्यतिरेक: प्रकरगसम इति वाक्यार्थी वक्तव्य इत्पर्थः । यदर्थ वाक्यार्थ उक्तस्तमनिपमङ्गमिदानीं दर्शयति * तथे- १ मंस्यतं इति का० मु० पु० पा०।

हेत्वाभासंखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम। ९१

ति विश्रान्तः परिमाणतरतमभावो यस्मिन्स त- थोक्तस्तद्गावस्तत्वं तस्मादादिपदेन ततो डप्यतति- शयः स्वीक्रियते दयणुकव्यवच्छेदाय। प्रतिवादुक्के- नानुमानेन परमाणुधर्मिग्राहिणो Sपि तदीयनिरवय- वत्वेऽपि प्रमाणतां गतस्य सत्पनिपक्षता स्यादिति सम्बन्धः। धर्मिग्राहकानुमानं दर्शयति * अणुपारिमा- ेति अस्तु तथेति न वक्तव्यमित्याह * सदिति # कथं तस्य सत्प्रतिपक्षताप्रसङ्ग इत्यन आह पक्षेत#

तहे तुम पेक्ष्य प्रतिवाद्युक्तमूर्तत्वहेनो: कार्यद्रव्यत्वोपाधि- नाऽतीन: कालो गृह्यमायविशेषत्वात्तेन, द्वितीयेन परिभाणतरतमभावत्वाद्त्यस्य तृतीयस्य धर्मिग्राहिणो- Sपि सत्प्रतिपचता स्थानुक्तलक्षणसङ्गावादित्यतिप्रसङ्ग इत्यर्थः । तर्हि परिमाणतारतम्यविश्रामाधिकरपत्व- मेव निरवयवत्वं तदनधिकरणस्थ रूपादेरपि निशवय- वत्वात्परमाण्वनिष्ठेश्च कैश्चिदित्यत आह यश्चेति # विमतः प्रत्ययो यथार्थः प्रत्ययत्वात्मम्प्रतिपन्रवदित्युक्ते विमता प्रवृत्ति: पुरोवर्निरजतज्ञानपूर्विका रजतेच्छा-

कालो यथार्थज्ञानव्यासो ज्ञानकालत्वात्सम्प्रतिपत्रज्ञा- नकालवदित्याशयुदाहत्य तत्र प्रसङ्गो द्रष्टव्य इत्यर्थः । नायं प्रसङ्ग एवमिष्ठत्वादित्यत आह # न चेति # कुतो नेत्यत आह तस्थेति * परमाणुधर्मिग्राहहियः सावगवत्वहेतुं प्रत्युपजीव्यत्वेन ततोऽधिकबलत्वास्र तेन सत्प्रतिपचना धर्मिसिद्धावेव सावयवत्वधर्मस्य

९१६ खण्डनखण्डखाद्ये प्रथमेपरिच्छेदे

साधयितुं युक्तत्वादित्यर्थः । धर्मिग्रा हकानुमानस्य सत्प्रतिपक्षताप्रसक्तिनि- वारणाय विशेषणान्तरपुरस्कारेण शङ्कते। ६३६ विशेषणान्तरशहुन निरासः । तद्यवच्छेदार्थ स प्रकृतः प्रकरणसम इति कर्त्त व्यमिति चेत तथाप्यनुपपत्तिः, अत हि यदि येस्य न गृहयत इति सन्बन्धस्तेन यतसम्बन्धितया न- मृह्यत इत्यर्थों विवक्षित स्तदा डव्यापकत्वं दोषस्तथा हि-यत्र द्वयोरपि हेत्वोः परमार्थतः साधारणो व्याप्त्या दिभद्ग: सत्प्रतिपक्षदशायामगृह्यमाणः तत नास्त्येत- तलक्षणं न हि तत व्याप्यादिभङ्गो विशेषोऽपि तु प्रकृतहेतुना सह साधारण एव । * तदिति व्याप्तिभङ्रादिरूपः प्रकृतहेतुतो वि- शेषो न गृहयते यस्य तेन बोधितसाध्यव्यतिरेक: प्र- थमहेतुः प्रकरणसम इति विशेषणान्न धर्रिग्राहिण स्तथानवं तस्य प्रथमत्वाभावादिति भाव:। असमर्थ- मिदं विशेषणं तथापि लक्षणस्थानुपपत्तेरिति परि- हरति* तथाऽपीति कथमनुपपत्तिरित्याशक्का वि- शेषो न गृह्यते यस्थेति लक्षणवाक्ये विशेषो यस्य न गृह्ते इत्यन्वयः, किं वा यस्य विशेषो न गृह्ते, इति विकल्प्य प्रथममनुवदतिअत्रेति*दृषणाभ- १ विशेषो इत्यघिकं का० मु० पुस्तके।

देत्वाभासखण्डने सत्प्रति पक्षखण्डनम। ९१७

धानाय वाक्यस्य पर्यवसितमर्थमाह तेनेति # यस्पेति षष्ठ्यन्तपदस्य न गृहाते इत्यनेन सम्बन्धा- ड्रीकारेण यत्सम्बन्धितया न गृहाते विशेष इति वि- वचितार्थः स्यादित्यर्थः । अस्तु को दोष इत्यत आह * तदेति प्रतिज्ञातमव्यापकत्वुपपादयति *त- था हीति नित्यः शब्द: ध्वन्या्यन्यत्वे सति श्रा- वणत्वाच्छव्दृ्त्त्ववदनित्य: शब्द: सामान्याद्यन्यत्वे स- ति आवणत्वात् ध्वनिवदित्यादौ यत्र द्वयोरपि हे- त्वोः परमार्थतः माधारणो व्याप्त्यादिभङ्रस्तत्रैतल- क्षणं नास्ति अस्ति च सत्मतिपक्षत्वमित्यव्याप्तिः।एवं तर्हि सत्पतिपक्षतैव तव नास्तीत्यत आह सदिति # अगृहयमाणत्वदशायां सत्प्रतिपसतत्वमिति यावत्। कुतो लक्षणाभाव इत्यत आह धन हीति व्याप्त्या- दिभङ्गो हयागृहमाणोऽपि न विशेष इत्यर्थः । कि रू- पस्तर्हि व्याप्त्यादिभङ्ग इत्यत आह अपित्वि ति * साध्यद्वयसाधकतया प्रसिद्धसाधनव्वयेऽपि वि. दमानत्वात्प्रकृतहेतुना सह प्रतिहेतोः साधारण ए- वेत्यर्थ: । उक्तातिव्याप्तिपरिहारं शङ्कते।

नन्व्रत्यन्तासतो व्याप्त्यादिभङ्गरूपस्य विशेषस्यापि तावत्तताग्रहणमस्ति तदाद।यैव लक्षणं तद्यापि भविध्यति?, तर्हि यत्र वादी स्व्रहेतुसाधारणं व्याप्तिभङ्गादिदोषं जा- नन प्रतिहेतुनिष्ठतया परस्योद्वावयति परश्च परिह-

९१८ खण्डनखण्डखादे प्रथमेपरिच्छेदे

र्त्तु न शक्कोति तताप्येवरं सत्प्रतिपक्षना डक्षतैव स्या त् यन उक्तरूपविशेषवत्तया तेनासौ न गृहीतः उ क्तरूपस्य समानतयैत्र तेन मृहीनत्वात्। नन्विति यद्यप्यस्य व्याप्त्यादिभङ्गस्य हेतुद्रय- विशिष्ठतया साधारययात् विशेषता नास्ति तथाऽपि विशेषाग्रहणमस्त्गेव विद्यमानव्याप्त्यादिभङ्गस्य सा- धारणत्वेनाविशेषत्वादन्यस्य चा Sसत्यत्वादृत्यन्ता- सतो ग्रहणायोगादग्रहणभस्तीत्याशयः। तेन किं स्या- दित्यत आह * तदिति तद्ग्रहणमादाय लक्षणं तदुदीरितोदाहरण्यापि भविष्यति क चित्सतस्त- स्थाग्रहण के चिदसतः यदि यस्य विशेष इति स- स्बन्धस्तदा सत्सम्बन्वितया न चैवमित्याशयः। तर्हि यत्र सत्पनिपचता नास्ति तत्रापि लक्षणप्रसङ्ग इत्य- तिव्याप्त्या दृषपति * नर्हीति अनित्यः शब्द: कार्यत्वादित्यादाँ यत्र विषये वादिप्रतिवादिभ्यां हे- तुप्रतिहेतुप्रयोंगे प्रतिवादी रवहतुमाधारणं व्याप्त्या- दिभङ्गं प्रतिहेतों जानव्नपि प्रतिहेतुनिष्ठतया परस्थोद्भा- वयति तत्राप्येवं सति सत्पतिपक्षता स्यादित्यति- व्याप्ति:।व्याप्तिभड्गस्य हतुद्रयसाधारणत्वे कर्थ परं प्रत्यन नदुद्गावनमित्यत आह परश्चेति * परश्च कृतकन्वस्यानित्यत्वेन वयापत्वान्नित्यत्वेन व्याप्तिभङ्गं परिहर्तु न अक्नोति तेन तहपरिहरणे विजयमम्भ- वात्तदुङ्गावनमित्यर्थः । कुतः सत्पतिपक्षतेत्यत आह

हेत्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम। ९१९

वादिनाऽसौ प्रतिहेतुर्न गृहीतो Sतो Sगृह्यमाणविशेष

कुत इत्यत आह उक्तेति # यद्यपि वादिना Sसौ प्रतिहेतुर्विशेषवस्तया न गृहीतोऽथापि प्रतिहेतुवादिना मदीयहेतरिवार्य दोष इति विशेषवत्तया गृहीतस्तेन तत्रातिव्याप्ति: प्रतिहे- तुवाद्यभिप्रायेण विशेषाग्रहणस्याभावादिति शङ्कते । ६३८ पुनः शङ्कान्तरनिरासः । नथापि प्रतिहेनुवादिना तावद्विशेषव्रत्तयैत गृही तस्नस्य तत्साधारणभावास्फुरणात् भ्रान्त्यभ्रान्तिसा- धारणस्य चात ग्रहणमात्रस्य वित्रक्षितत्वादिति चेन्न। प्रतिहेतृवाद्यभिप्रायेणागृह्यमाणतापक्षस्य प्रागेव नि- रस्तत्व्रात्। किञच प्रानहेतुवाद्यांपे यांद साधारण- तां तस्य दोषस्य तदैव पशयेत्तदा का गतिः ?। य दयसौ वादिहेतावपि दोषं पश्येत् तदा तमुद्भावयेत्त- था सति च ततैव कथासङ्कमः स्यात् सत्प्रतिप- क्षमुपेक्ष्येति चेन्न। यदि पश्यन्नप प्रतिवादी त ो षमेवं मन्त्रयेत्। यदीदानीं सत्प्रतिपक्षतां प्रतिज्ञा- तां विहाय दोषान्तरमुद्गावयामि तदापि प्रतिज्ञातत्यागा न्मम भङ्ग:। अथ नोद्ात्रयामि तथापि प्रतिज्ञातदोषानि

१ प्रतिज्ञात्यागो नाम भङ्गोऽधिक इति का० मु० पु० पा०।

९२० खण्डनखण्डखाघे प्रथमेपरिच्छेदे वर्वाहान्मम पराजयः तदेवं वृथा दोषान्तरव्युत्पादना यास इति परामृश्य तृष्णीमास्ते तदा का गतिः ?।

• तथाऽपीति * कुत इत्यत आह # सस्पेति # साधारणस्य व्याप्त्यादिभङ्रस्य विशेषतया ग्रहण भ्रा. न्तिरेव न तु प्रमा तत्प्माया विवचितत्वान्नातिव्या- पिपरिहार इत्याशझ्माह #भ्रान्तीति# भ्रान्त्पभ्रान्ति- साधारणं विशेषग्रहणं लक्षणविशषणमतो नातिव्याप्ति- रित्यर्थः। स्फुरद्वोषेणापि प्रतिहेतुना सत्पतिपक्षीकर- णस्य प्रागेव दर्शितत्वात् पतिवाद्यभिप्रायेणापि लक्ष- गाव्याप्त्या दत्तोत्तरामिदमिति दूषयतिनेतिप्रकृत- हेतुतो विशेषो यस्य न गृह्यते प्रतिवादिना तद्वोधितसा- ध्यव्यतिरेक: सत्प्रतिपक्ष इत्युक्तं स्यादेवं पूर्वोक्ताति- व्याप्तिस्तदवस्थेत्याइ * किं चेति प्रतिहेतुवादी स्वहेतुगतदोषदर्शनकाले तस्य हेतुद्यसाधारणतां याि पशयेत्तदा प्रतिवादिना विशेषस्यागृह्यमाणत्वपक्षेऽपि स्यादतिव्याप्तिरित्यर्थ:। अस्त्येव गतिरिति परः शङ्कते यदीति यदि साधारणतां प्रतिवादी वादिहेतावपि दोषं पशयेत्तदा तमुद्धावयेत्तथाऽपिको दोष इत्यत आह * तथा सतीति तत्रैव कथासइक्रमः स्यात्प्रतिज्ञा तं सत्पतिपक्षदोषसुपेक्ष्येति उद्भावनाभावादेव न त- दोषं पशयन्नीत्यध्यवसीयत इत्यर्थः।सत्प्रतिपक्षतात्या- गेनासिद्धादिदोषोद्भावनं न सम्भवतीति परिहरति * नेति * यदि पश्यन्नपि प्रतिवादी तत्र वादिहेतौ दोषं नोद्गावयत किं तु तृष्णीमास्ते तदा का गतिः

हेखवाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम। ९२१

कुत एवमित्याशक्काहैवं चिन्तयेदित्यादि परामृश्ये- त्यन्तेन। यदि सान प्रतिज्ञाता तदा न प्रतिज्ञात्याग इति प्रतिज्ञातामित्युक्तम्।अनुद्भावनेऽपि दर्शयतिः* अथेति यदि नोद्भाव्यते तदा प्रतिज्ञातसत्प्रतिपक्ष- तानिर्वाहः प्रतिहेतोर्दुष्टत्वादुत उभयत्रापि दोषदर्श- नानृष्णीमासीनेनापि विशेषस्थाग्रहणात्सत्प्रतिपक्ष- ताया: प्रतिज्ञाताया अनिर्वाहादृतिव्याप्ति: स्यादेवे- त्यर्थ: । यस्येति षष्ठयन्तपदस्य विशेषपदेन सम्बन्धाघ्यस्य विशेषो न गृह्यत इति द्वितीयकल्प एवास्तु निरवद्य- त्वादिति शङ्कते। ६३९. यच्छद्वस्यविशेषपदेन सम्बन्धेपिदोषः । .

अथ यस्य विशेष इत्युक्तलक्षणवाक्ये पदसम्ब न्धस्तवाभिमतः ? तदा उक्त स्तावद्दोषो, दोषान्तरं च स्यात्। व्याप्तयभङ्गादेर्विरुद्धार्थहेत्वोः साधारणस्यास- म्भवाद्विशेषपदेनाव्यवच्छेदकेन सह विशेषणविशेष्यभा- वानुपपत्तेः । * अथेति * उक्तस्तावत्परिहार इत्याह तदे- ति पथमपक्षोक्तदोष एवाऽत्राप्येको दोष: यत्र छ- योरपि हेत्वोः परमार्थतो व्याप्त्यादिभङ्ग: साधार- णस्तत्राऽव्याप्तिस्तत्र प्रतिहेतुसम्बन्धिनो दोषस्य वि- शेषाभावात्तत्सम्बन्धितया च दोषो वाच्य इति। न केवलमेतावद्दोषान्तरमपीत्याह * दोषान्तरमिति * किं तद्दोषान्तरमित्याकाकक्षायां विशेषपद्स्य सा- ११६

९२२ सण्डमसण्डसाये प्रथमेपरिचंदे

धारण्यं व्यावर्त्य वाच्यं तदभावाह्यर्थविशेषणते- त्याइ व्याप्तीति व्याप्तिभङ्गांदर्विशेषपदेन सह विशेषणावशेष्य भावानुपपत्तेः। अनुपपत्ती हेतुर्विरुद्धे- श्यादि। वस्तुतो नित्यस्वानित्यत्वादिविरुद्धधर्माध्या- सप्सङ्रपरिद्वारायान्यतरसाधने व्याप्त्यादिभङ्गो वा- कयस्तथा भक्षामङ्गयां: साधारण्यं एवेति न व्या- वर्तकं विशेषपदमतो व्यर्थमित्यर्थः।

शेषणं मक्षिप्य तदेव लक्षयां शङ्कते।

अथोष्यते व्याप्तिपक्षधर्म्मताभङ्गाभङ्गरूपप्रकृतहे-

साध्यस्य विपर्य्थया स प्रकृतः सत्प्रतिपक्ष इति । त- दपि नोपपश्नम्। यदि परस्त्दीयोऽयं प्रतिहेतुरित्थं भग्न- व्याप्तिक इत्येवाभिधत्त न तु मेतुतोऽयं विशेष इत्यपि ज्रूते आभासान्तरत्वव्युरपादनादेव प्रतिहेतोः सत्प्रतिपक्षतामङ्गात्तदापीतथं सत्प्रतिपक्षता न निवर्त्ते- त, तथा सति च प्रतीयमानासिद्यादिनापि सत्प्र तिपक्षीकरणमिति साधु व्युत्पादितं सर्वानुमानानुकू लं स्पात।

• अथेति अनुद्धाव्यमामेनेति विशेषणेन तत्रा- प्घंवं सत्प्रतिपक्षतव स्थादित यत्रातिव्याप्िरुक्ता

हेस्वाभासखण्डमे सत्प्तिपक्षखण्डनम्। ९२३

तत्निरस्पते तत्र यदि प्रतिहेतुं ताद्दग्विशेषयसयोद्ा- चयतीत्युर्तू वादिति हृदयम्। पूर्वोक्तातिव्याप्तयैव दूषयाि * तदपीति * तदेवोपपादयति यदीति # नित्य: शब्द: भावानादित्वादित्युक्ते सो Sनित्य: क- तकत्वादिति प्रतिहेतौ वादी कृतकस्याऽपि प्रध्वंसस्य नित्यत्वाङ्गग्नव्याप्तिको डयं सक्ेतुरितयेवं ब्रृते न पुनः प्रथमहंतुप्रतियोगिकविशेषवसया तत्रापि विशेष-

ति लक्षणातिध्यातिरस्तीत्वर्थः । कुतो विशेषवस- या नोद्धवगति तथाल्ोद्धावनमन्तरेण सत्प्रतिपक्ष- त्वानिरासादित्यत आह आभासति फलितमाह * तदेतति इस्थं सति सत्प्रतिपचता तत्रापि स्यादेव सत्प्रतिपसतरतालक्षणलक्षितत्वात्। तत्रापि तथाश्य- मस्त्येवेत्यत आह तथा न्ेति प्रतीयमानोऽसि- द्धयादिर्यस्य तेनापि सत्पतिपक्षीकरणमिति सुष्टूपपा- दितम्। असिद्धादिना तथात्वस्वीकारे वा काऽनुपपत्ति-

अनुद्धावनमपि कदाऽपेक्षितं प्रतिहेतूषन्यास- काले किं वा पश्चा्वादिवचनावसर इति विकल्पयति। ६४१ अनुद्भावनं विकल्व्य लक्षणदूषणम्। किश्च कस्मिन् काले तथाऽनुन्वाव्यमानत्त्रमपेक्षितं, यदि यदा प्रतिहेतूद्भावनन परहेतुं दूषयति प्रतिवा दी तस्मिन् कालडनुद्वावनं, तदा पश्चादुक्ेऽवि प्रति- हेतुदोषे पूर्वकलिकानुद्भाव्रने प्रतीकारो न कश्चिदिति

९२४ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

सर्व्वहेत्वाभासैः सत्प्रतिपक्षीकरणमदुष्टमिति गतमनु- मानकथया। अथ प्रतिवादिनाडभिहिते यदा पुनर्वा- दिवचनावसर स्तदाऽनुद्भावनमिषटं, तर्हि तत्कथमग्रे प्र त्यनुमानवादिनाऽवधारणीयमयमत्र विशेषतो दोषं नो- हावयिष्यतीति । #किश्चेति प्रतिहेतुसम्बन्धदोषानुद्गावनं तदुपन्या सकालीनमपेक्षितमिति श्थमं शङ्कते * यदीति * पूर्वोक्तातिप्रसङ्गानिस्तार एवेति दूषयति * तदेति * प्रतिवादिना प्रतिहेतावुपन्यस्ते वादिनो वचनावस- रस्तदैव दोषस्तेनोद्गाव्यते तदोङ्गाविते Sपि पूर्वकाली. नानुद्गावनं लक्षणविशेषणं तथैवाऽडस्ते इति कृत्वा प्रतीयमानासिद्धादिनाऽपि सत्प्रतिपक्षीकरणमसङ्गा- तसर्वानुमानभङ्गपसङ्गस्तदवस्थ एवेत्यर्थः । द्विती- यकल्पं शङ्गते अथेति असम्भवेनैतद्दूषयतिॐतर्ही- ति मद्धेतावयं वादी दोषान्नोङ्गावयतीति विनिश्चिं त्याग्रत एव सत्मतिपचतां प्रतिपादयितुं लक्षण- तो नेष्ठे प्रतिवादी पराशयस्य पराप्रत्यक्षत्वादि- त्याशय: । वादिना दोषानुद्गावनस्य प्रतिवादिना निश्चेतु- मशक्यत्वात्सत्प्रतिपक्षतां न व्रूयादित्युक्तं तत्र दोषा- नुद्गावनस्य शक्यावधारणत्वं शङ्कते ।

दोषशून्यत्वात् स्वकीयस्य प्रतिहेतोः समर्थस्त-

हत्वाभासखण्डने सत्प्ति पक्षखण्डनम । ९२५

दवधारयितुं शक्रोतीति चेन्न। उक्तमत्र प्रतीत दोषेणाS- पि सत्प्रतिपक्षताकरणं सम्भवति तत्र परेण दो'षेS- नुद्भाव्रिते विजयक्ष भवतीति। किश्व विशषदोष- शून्यत्वमपि स्वकीयहेतोः कथमयनवधारयेत विरुद्धा र्थयो स्तावद्धेत्वोरेकस्यावश्यं दोषेण भाव्यं तत्र यथा तन स्वहता दाषो न दृश्यते तथा परहतावांपे। त- द्दर्शने तमेवोद्धावयेत् । को हि सचेता निश्चितं दो षमुपेक्ष्य सदोषस्य निर्दोषसामान्येन प्रत्यवतिष्ठन। त- स्मात् सदोषेऽपि दोषमपश्यन्नयं न स्वेनादर्शनं दो- षाभावे प्रमाणयितमर्हतीति । *दोषेति नाथ हतुदाषाद्भावनयाग्या निदाषत्वा- त्सम्प्रतिपन्नवदित्यनुमानतो निश्चिनोति प्रतिवादी- त्यर्थः। भागासिद्धा दूषयति * नेति * प्रौढप्रज्ञ- स्य लोके Sणुप्रकर्षप्रकटनाय प्रतीतदोषेणापि हेतुना सत्प्रतिपक्षीकरणसम्भवान्निर्दुष्टहेतुनैव सत्प्रतिपक्ष- तानियमाभावात्न दोषशून्यत्वेनानुद्गावनं निश्चिनु- म इत्यर्थः। अप्रतिपत्तेरन्यथा प्रतिपत्ति: श्रेवसीति न्यायात् विजयफलस्य पाक्षिकस्प भावाचाल्पप्र- ज्ञस्यापि प्रतीतदोषेण सत्पतिपक्षताकरणं सम्भव- तीत्याह * तत्रेति दोषशुन्यत्वहेतोर्भागासिद्धि- मुक्काSसिड्धिमाह किश्चेति सकीयहेतावसि- १ विशेषे इति सो० पु० पा०।

९२६ खण्डनखण्डखादये प्रथमेपरिच्छेदे

पलम्भमात्रं संशयहेतुर्ननिश्चयकारणमिति प्रतिपाद- नायान्यतरदोषावशयकतामाह * विरुद्धंतिछयो- रपि हेत्वोनिर्दोषत्व एकस्मिन् धर्मिणि विरुद्धध-

मत इत्यत आह तत्रेतिप्रतिवादिना यथा स्वहे- तौ दोषो न दृश्यते तथा परहंतावपीत्यनुपल- म्भमात्रं न दोषशून्यत्वनिश्चायरुमित्यर्थः । परहेतौ दोषानुपलम्भोऽसत्वनिश्चये हेतुरित्यत आह * तदि- ति* दोषान्तरानुद्भावनलिङ्गान्न दोषान्तरभसौ प- श्यतीत्यर्थः। तदनुद्भावनं तददशने कर्थ लिङ्गमित्य त आह को हीति यथा परहेती दोपादर्शनं तम्र तद्सत्वानिश्चायकं तथा स्वहेतावप्यविशेषा दित्युपसंहरति * तस्मादिति # उक्ताऽसम्भवपरिहाराय विशेषणान्तरं शङ्कते। ६४३ विशेषणान्तरेणाSसम्भवशङ्कायाः परिहारः।

यदीयमाध्यम्प विपयर्ययः स प्रकृनः प्रकरणसम इनि। नेतदवि सुस्थम्। यदुद्भावनकालात् पर्वका लिकी सम्भावना विवांक्षता तदा तात्काालकानुद्भ- वनपक्षोक्त एत दोषोड तिदेश्व्यः । अथाद्गावनस्य यो Sवसरों भविप्यति तत्कालिकतया, तदा सत्प्रतिप-

हेत्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम। ९२७

क्षताव्युत्पादनकाले सा नास्तीति विशेषणाभावालक्ष- णाभावः । * अथेति # अनुद्भाव्यमानत्वावधारणासम्भवे- डपि स्वहेतावापाततो दोषशून्यत्वावगमादनुद्भाव्यमा नत्वसम्भावनाऽस्ति तेनानुद्गाव्यमानतया सम्भाव्य- मानेन हेतुना बोधितसाध्यव्यतिरेक: प्रकृत: पकरगस म इत्यर्थः । विकल्पासहत्वेनैतदृहृषयतति* नेति #

सम्भावना विवक्षिता, कि स्वित्तत्कालीना, यदि वा कालमात्रसम्बन्धिनीति, विकल्प्य प्रथममनुवदति # पदीति* प्रागुक्तातिव्याप्तिरिहानुसन्धेयेति. परिहर- ति तदेति * पूर्वकालिकानुद्भावनासम्भावनाऽनु- द्वाव्यमानदोषहेतावप्यस्तीति तेनापि सत्पतिपक्षता स्पादित्यर्थः । अस्तु तर्हि द्वितीयो निरवद्यत्वादिति शङ्कते अथेति * तत्कालिकतयाऽनुद्भाव्यमानत्व- विशेषणाभावादिशिष्टलक्षणस्य तत्कालिके सत्प्रति- पचे Sव्याप्तिरित्यर्थः । कालमात्रसम्बन्धिनी सम्भावना विवाक्षितेति तृतीयकल्पं शङ्कते। ६४४ कालमात्रसम्बन्धिसम्भावनानिरासः। अथोच्यते यावत्सम्भावनाऽनुवर्तते तावत्सत्प्रतिप- क्षता, किं सम्भावनायाः कालनियमगवेषणेन। मैव- म्। एवं हि प्रतिहेतार्देषिऽनुद्भाविते प्रत्युत निर्दोष- तयैव स्वीकृत दोषोद्भावनसम्भावनाया निवृत्तः स

९२८ खण्डनखण्डलाघे प्रथमेपरिच्छेदे

त्प्रतिपक्षता निवर्त्तते। तथाचेत्थङ्कारमेव वादी स० त्प्रतिपक्षतां परिहरेदिति साधु स्पात। प्रतिहेतोः प्र- तिक्षेपमकृत्वा स्व्रीकृत्यैव तत सत्प्रतिपक्षता प्रतिक्षेप्त व्येति। न च स्वीकारादेव प्रतिहेतोः पराजयः स्या त, सत्प्रतिपक्षतापरिहारोपायतया स्व्रीकारस्य करणा- त्, स्वीकारे सति सम्भावनानिवृत्त्या तल्लक्षणकस्य सत्प्रतिपक्षस्यापि निवृत्तेः । तस्मात स्व्रीकार।ऽप्ययं परस्यानिष्टार्थ सिद्धलाधने परकीयसाध्यस्वीकारवद्गु- णाय, स्व्रीकर्त्तु ने दोषायेति। * अधेति* प्रतिहेतौ दोषे निश्चिते सत्प्रतिप- व्षता निवर्तते इति नायं नियमः किं तुतन्निष्ठतया

वत्सप्रतिपचताऽनुवर्तते इति नोक्तदोष इत्यर्थः । अतः

ति अतिप्रसङ्गेनैतद्दृषयति # मैवमिति * अ- नित्यः शब्द: कार्यत्वाद्धटवदित्यत्र नित्यः स दुःखा-

प्रतिहेनावुक्ते दोषानुद्गाने प्रतीपठृत्त्या निर्दुष्टतया स्वी- कारे च दोषानुद्धावनसम्भावना निवर्तते सम्भाव- नाया: संशयविशेषनयाऽन्यतरकोटिनिश्चये निवृत्ति- रिति सत्प्रतिपच्तानिवृत्तिरित्यर्थः । तथापि कि- मनिष्ठमित्यत आह तथा चेति यतः प्रतिहेतांनि- १ तथा स्वीकार इति का० मु० पु० पा०।

देस्वामासखण्डने सत्यतिपसलण्डनम्। ९२९

दुषतया स्वीकारेण सत्मतिपच्तत्वं निवर्सते तत्र स- वत्रैतल्लक्तणं न स्थादित्यभिप्नायः। वादिना प्रतिहेतु- रूरीकृतश्चेत्तत एव तस्य पराजयप्रसङ्गान्नैवं सम्भव इत्याशङ्गाह* न चेति * वादिसाध्यविपरीतव्या- पपतिहेतुरदोषतया स्वीकृतश्चेत्कथं न पराजय इत्यत आह * सदिति स्वीकारो वा कर्थ सत्पतिपच्प- रिहारोपाय इत्यत आह * स्वीकार इति यस्मात् स्वीकार एकतरकोटिनिश्चायकतया सम्भावनानिव- तकस्नस्मादित्युपसंहरति * तस्मादिति * परोप- न्यस्ताऽड्गीकरणं प्रथोक्तुरेवानिष्टाय पर्यवस्यतीत्यत्र दष्टान्तमाह * सिद्धेति * सिद्धसाधनानुमाने प्रयु- ज्यमानहेतुविषयस्वीकार: स्वीकर्तुरेव जयमावक्ष्य- ति न पराजयमेवं सत्पतिपक्षेऽपि परकीयहेतुस्वी- कार: स्वीकर्तुर्जयार्थमेव न पराजयार्थमित्यर्थः। समानघलबोधितसाध्यव्यतिरेकको हेतुत्वाभि- मतः सत्प्रतिपक्ष इति लक्षणेऽव्याप्त्यादयो दोषा उक्ता: पुनरपि दोषान्तरं वक्तुमनुवदति। ६४५ लक्षणमनूद दोषकथनम। यदि च सत्प्रतिपक्षो वादिनोः समानप्रतिपक्षदर्श- नजनितातस्वहेतावाभासत्वसंशयात्, तदा क्वचिदपि ना स्ति सत्प्रतिपक्षता, स्वहेतुपक्षपातेन परहेतावेत दोष: कांश्चेदस्ति मया तु न गृह्यत इात ताभ्या मन्यमान- त्वात। यदाह "निश्चितौ हि वादं कुरुत" इति। अ ११७

१३० सण्डनखण्डसादे प्रथमेपरिच्छेदे

थौचित्यादावर्जता संशयेन सत्प्रतिपक्षता स्यात् तदा सर्वत्ञैत्र वादे सर्वानुमानानां सत्प्रतिपक्षता दुर्निवारा । तद्यथा-शब्दानित्यत्वानुमानेन, बुद्धिमद्जि: शतशः श- बदनित्यत्त्रवादिजयात्, शब्दनित्यत्वानुमानेन च प्राज्ञैः शतशः शब्दानित्यत्त्त्रवादिजयात । द्वयो: पक्षयोरनु- मानेषु कतरद्वस्तुतः सदनुमानमित्यईतो दोषसंशय- स्प दुर्निवारत्वादिति । * यदिति * वादिप्रतिवादिनोः समबलप्रतिप- क्षदर्शनेन स्वहतावाभासतासन्देहो जायते तत एव सत्प्रतिपक्षत्वमित्याशयः। लक्ष्यासंसष्टमेव लक्षणमु- क्मिति प्रज्ञाकौशलमात्मनः प्रकटीकृतं स्यादित्य- भिसन्धाय परिहरति तदेति * कुन इत्यत आह स्वेति * स्वहेतुपक्षणनेन स्वहतौ निर्दो-

सिद्धिरित्यर्थः । स्वहेतौ निर्दोषत्वनिश्चय इत्यत्रा- भियुक्तवचनमुदाहरति * यदिति # ततश्च वादिना

तश्च समानबलघोधिनेत्यादिलत्तणं न कचिदपी- स्थर्थ: । स्वरसतः सन्देहाभावेऽप्यौचित्यादाहार्थ- सन्दृहादेव लक्षणमुपपन्नमिति शङ्कते अथे- ति* वादिनो: र्वहतोरदोषत्वनिश्चयेऽपि परस्पर- १ डायर्जिंतसंशयनेति का० सु० पु० पा०।

देत्वाभासखण्डने कालातीतखण्डनम।

विरुद्धहेतुदर्शनादन्योन्यस्मिन् हेतौ दोषसन्देहौचि- त्यमस्ति तन आवर्जता-SSगच्छता संशयेन इयोरपि सत्प्रतिपक्षत्वं भविष्यतीत्याशयः।कथामात्रे प्रयुज्य- मानानुमानमात्रे लक्षणमतिव्यापकमिति परिहरति * तदेति * एकस्प सत्प्रनिपक्षतामात्रेण कर्थ सर्वा- नुमानानां सत्प्रतिपकत्त्रप्रसङ्ग इत्याशङ्का विरुद्हेतुद- र्शननिमित्तसन्देहौचित्यस्य समानत्वादिति दर्शयति * तद्यथेति * अर्हतो-योग्यस्य। इति सत्पतिपक्षगण्डनम्।

एवं सत्प्रतिपसं निरस्य कालात्पयापदिष्टस्य पृ. थगनिराकार्यतामाह। ६४६ कालात्ययापडिष्टखण्डनारम्भ: । प्रकारभदाभावाच्च न कालात्ययापदिष्टः पृथक्। तद्यथा-बाधितविषयः कालात्ययापदिष्ट इत्यलक्षणम् । * प्रकारेति सत्प्रतिपक्षप्रकारात्कालात्ययापदि- ष्स्याप्रकारान्तरत्वात्तत्निरासः पृथगनर्थक इत्युक्तं कथं तस्या Sप्रकारान्तरत्वं यावता पृथगलच्षणलक्षितः स इत्यत आह* तदिति बाधितः साध्यो विषयो यस्य स तथोक्त: प्रमाणान्तरविरुद्धे प्रतिज्ञातार्थे वर्त- मानो हेतु: कालात्ययापदिष्ट इत्यस्यापि लक्षणधाक्स्य नार्थतो भेद:। अलक्षणत्वमेवोपपादयितुं बलवता बोघितसा ध्यविपर्ययत्वं षाधितविषयत्वं विवक्षित, सुताधिकब-

९३२ खण्डनलण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

लेन, किं स्विद्नन्यथासिडेनेति, विकल्पाभिसन्घिराह।

तथाहि-बाधितविषयत्त्वं किं विवक्षितं, न ताव दू बलवता बोधितो विषयविपर्य्ययो यस्य तत्त्वम्? यथाश्रुतस्य सत्प्रतिपक्षेऽपि गतत्वात्। तत्न प्रत्य- नुमानस्य प्रथमानुमानविषयविपर्य्ययबोधकस्य पक्षध- म्मतादिबलसम्भवात् । अथ बलवतेत्यधिकबलेनेति वितक्षितं तदापि केवलव्यतिरोकणोऽन्वयव्यतिरेकिणा सत्प्रतिपक्षे गतत्वादतिव्यापकं, तत्नान्वयव्यतिरेकिण: प्रतिहेतोः सपक्षसत्त्वलक्षणबलाधिक्यसम्भवात्। तथा-हीति आद्यमादावपवदति*नेति विप- र्ययः साध्यस्याभावो यस्य तत्त्वं बोघितसाध्यविपर्य- यत्वं बाधितविषयत्वमित्यनुषङ्गः। सत्प्रतिपक्षे लक्षण- स्थातिव्यापकत्वादिति हेतुं टीकते * यथेति * तदेव कथमित्यत आह तश्रेति # नित्यमाकाशमस्पर्शिद्र व्यत्वादात्मवदिति प्रथमानुमानसाध्यनित्यत्वाभावो वोधितो येन तस्य प्रत्यनुमानस्थाकाशमनित्यं बा- हेन्द्रियग्राह्यविशेषगुणाधिकरणत्वादित्यस्य पक्षत्र- न्यादिबलमत्वादित्वर्थः । द्वितीयं कल्पमचलम्बते # अथेति एवमप्यतिव्याप्तिरवेत्याह * तदाऽपीति * अस्य चोदाहरणं प्रागेव दर्शितम्। केवलव्यतिरेक्यपे- क्षयाऽन्वयव्यतिरेकिण: कर्थ बलाधिक्यमित्यत आह

हेत्वांभासखण्डने कालातीतखण्डनम । ९३३

व्यतिरेकिणो Sधिकबलत्वं, रूपस्यैव हेतुबलत्वादित्यर्थ:। खण्डनान्तरमाह। ६४८ द्वितीयविकल्पस्य खण्डनान्तरम। किञचैवं प्रत्यक्षेणानुमानाभासबाधो न स्याव प्रत्य-

लमनुमानस्य तु पक्षधर्म्मत्वादि भूयिष्ठं बलमिति। * किं चेति अग्निरनुष्ण इत्यादि प्रत्यक्षविरु- डकालात्ययापदिष्टे 5व्याप्तिरित्यर्थः। अव्याप्तिमेवोप- पादयति * प्रत्यक्षत्यादिना* उत्पन्नस्याआ्रान्तज्ञान- कारणवत्वमात्रमदुष्टकरणजन्यत्वमात्रं वल,मनुमानस्य तु पक्षधर्मत्वादि बलं बहुलमित्यधिक्बलेति विशेषण- भाव इत्यर्थ: । अन्त्यं कल्पमुत्थापयति। ६४९. तृतीयकल्पनिरासः। अथ मन्यसे Sनन्यथासिद्धत्वं बलं विवक्षित्वरे- दमुच्यते तेनानन्यथासिद्धेन बोधितो यदीयसाध्यस्य व्यतिरेकस्तत्त्वं बाधिनविषयत्वमिति । मैतम । त- थाडपि वस्तुतोऽनन्यथासिद्देन सत्प्रतिपक्षऽषि गैतत्वम। * अथेति प्रामाण्यप्रकारादन्यप्रकारेण सिद्धि- र्नास्ति यस्थ तदनन्यथासिद्धं ततत्व बलं विवक्षितं तेन

१ गतत्वादतिव्यापकत्वमिंति का० मु० पु० पा०।

९३४ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

प्रत्यक्षस्य भवेदित्यर्थः। लक्षणवाक्यस्य पर्यवसितमर्थ दर्शयति* तेनेति * परिहरति * मैवामतिअनि- त्यमाकाशं महाभूतत्वात्पृथिवीवदित्यत्र नित्यमाकाशं निरवयवद्रव्यत्वादात्मवदित्यनेनानुपलभ्यमानविशेष- दशायां सत्प्रतिपक्षेऽवयवविभागं विना द्रव्यनाशा-

साध्यव्यतिरेकस्य लक्षणस्य गतत्वमित्यतिव्याप्ति- रित्यर्थः । अनन्यथासिद्धघोधितसाध्यव्यतिरेकच्वं तत्त्वमि- तिव्याकारे चोक्तिगौरवं दर्शयति। ६५० तृतीये गौरवप्रदर्शनम्। किञ्चान्यथेत्यन्येन प्रकोरेणेत्युच्यते अनन्यथेति चानन्येन प्रकारेण यस्मादनन्यत्वं तेनैवेत्यर्थः सम्प दयते तथा च वक्तव्यं किं तदन्यताप्रतियोगीति ?। प्रा- माण्यं तदिति चेत अहो दुर्वैदग्धी भवतः, प्रामा- ण्येनेति वक्तव्ये प्रामाण्याद्योऽन्यः स यो न भ- वति तेन प्रकारेण यः सिद्धः प्रतीत उत्पन्नो वा तनेनि ब्रुबाणस्य।

दन्यशव्दस्पेत्यर्थः ।अन्यथाशव्दस्गैवमर्थत्वेऽपि प्रकृते किंस्थादित्यत आह *अनन्यथेति उच्यते इत्यनुषङ्ग:। १ प्रकागन्तरणति का० मु० पा०। २ दन्यत्वामत का० मु० पु० पा०।

हेत्वाभासखण्डने कालातीतखण्डनम। ९३५

शक्तित: प्रतीयमानमर्थमुक्का विवक्षितमाह *यस्मादि- ति * तथाऽपि को दोष इत्यत आह * तथा चेति # अन्यत्त्वस्य प्रतियोगिघटितरूपत्वात्प्रतियोगि धक्त- व्यमित्यर्थः । प्रामाण्यस्यैव बाधकत्वोपयोगित्वात्त- देष प्रतियोगि इत्याह प्रामाण्यमिति सा 5यं ब- कबन्ध इवेति परिहरतिअहो इति दुवैंदग्धी दुर्ि- दग्धता। गौरवाभावात्कथमत्र वकबन्धनन्याय इत्यत आह प्रामाण्येनेति प्रामाण्येन प्रकारेण यः सि- उस्तेन बोधितसाध्यविपर्ययः कालात्ययापदिष्ट इति वक्तव्ये प्रामाण्यादन्येन प्रकारेण यः सिद्धो न भव- ति तेनेति पदं प्रयुअ्जताऽऽतमन- "इष्टस्यायत्रसंसिदधी को विद्वान् पत्रमाचरे"दिति न्यायविषयत्वं दर्शितमित्यर्थः। सिद्धिश=दस्य ज्ञप्त्यु- त्पन्योः पर्यायत्वात्प्रतीत उत्पन्नो वेत्युक्तम्। तर्हि अनन्यथासिडेनेति पदं विहाय प्रमाणेन बोधितो यदीयसाध्यविपर्ययः स कालात्ययापदिष्ट इति लक्षणं बूमस्तत्र को दोष इत्यत आह। ६५१ प्रमाणेनेतिपद घटितलक्षणे दोषः। तथापि प्रमाणेन बाधितविपय्ययो विषयो यस्य स कालात्ययापदिष्ट इति। न। इदं र जतमिति शुक्तिं विषयीकुर्वति प्रत्यक्षाभासे नेदं रजतमिति प्रमाणन बा- ध्यमानेऽपि हेत्वाभासाव्रशषलक्षणामद गच्छदातव्यापकता- मापद्येत। एवं बाध्यविषायिण्यामिच्छायामपि गच्छेत्। प्र-

९३६ सण्डनखण्डखाद्े प्रथमेपरिच्छेदे

माणेन बोधितो यदीयविषयस्थान्यथाभावः स हेतुः का- लात्ययापदिष्ट इति चन्न । यदि मुख्यार्थो हेतुशब्द: तदा हेत्वाभासत्व्रव्याघातः अथामुख्यार्थ स्तदा कोऽस्यार्थः यतैष व्यवस्थाप्यते इति सोडभिधातव्यः । प्रमाणन बो धितो यदीयविषयस्य व्यतिरेकः स हेत्वाभासः काला- त्ययापदिष्ट इति चेन्न। यद्ग्रे हेत्वाभासत्वानिश्चयः तदा लक्षणस्य दुरवधारणत्वम्। अथ कालात्ययापदिष्टत्वे निरूपित एव हेत्वाभासत्वनिर्णय स्तदा तत एव दुष्ट- त्वसिद्ध: कृतं पश्चात्प्रतीतिकस्य कालात्ययापदेशस्यो- पन्यासेनेति। तदिदं त्वन्मते लक्षणमस्तु मा वा भूत् सामुद्रिक प्रामाण्येन पुनर्महदेतदलक्षणं कालात्ययापदेशस्य, येनास्य नाम हेत्वाभासभेदपदेऽपभ्रंशः प्रासाधि। *तथाऽपीति बोधितो विपर्ययो यस्थेति विषय- विशेषणमंतत्। इदं हेत्वाभासविशेषलच्तयं प्रत्यच्ा- भासऽपि गच्छदृतिव्यापकमापद्यत इति सम्बन्ध:। तदुपपादनमिदं रजतमित्यादि।अतिव्याप्त्यन्तरमाह# एवमिति * परदारेपु सुभनूत्वाद्यध्यासमूलायामिच्छा- यां परस्िय न गच्छेदित्यादिशास्त्रप्रमाणेन बाधितायां गच्छंदित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । हेतुत्वे सति प्रमाणेन बो- धितसाध्याभाव: कालात्ययापदिष्ट इति विशेषणान्न प्रत्यक्षाभामादावतिव्याप्तिरिति शङकगने प्रमाणेनेति लक्षणविशषयहेतुशन्दः किं मुख्यार्थ उतोपचरितार्थ

देस्वाभासलण्डने सत्पतिपक्षखण्डनम्। ९३७

इति विकल्प्याSSययं दूषयति *नेति * व्याप्तत्वपक्षध- र्मत्वाभ्यां प्रसुदितो मुख्यो हेतुस्तदितरश्चाभासस्तथाच तयोरेकस्मिन कालात्ययापदिष्ठत्व एकप्रसङ्गो व्याघा- तप्रसङ्गात्। द्वितीयमुत्थापयतिअथेतिअमुख्यस्थापि हेतुशन्दार्थस्य लक्षणविशेषणत्वाद्विशेषणाधिगतिपूर्व- कत्वाद्िशिष्टाधिगमस्य लक्षणावगमाय पूर्वस वक्तव्य इत्याह * तदेति * सो Sभिधातव्य: यद्भ्यघायि। त- त्राह पूर्ववादी प्रमाणेनेति लक्षणविशेषणं हेत्वा- भासत्वं कालात्ययापदिष्ठत्वनिश्चयात्प्रागेव निश्चितं न वा न चत्तत्राह * न यदीति * विशेषणानवधार- णाद्विशिष्टलक्षणासिद्धिरित्यर्थः। कल्पान्तरमनुभाषते अथेति प्रथमावश्यावगन्तव्यहेत्वाभासत्वात् पर- हेतौ साध्यासाधकतासिद्धेर्व्यर्थः कालात्ययापदेशोप- न्यास इति परिहरति तदेति * सोपहासं लक्षण- भासोऽयमित्युपसंहरति तदिति * सामुद्रिकं कु- मारप्रगीतं स्त्रीपुरुषादिल चणशास्त्रम्।कथमित्यत आह * येनेति * पुरुषलक्षणालक्षणप्रतिपादकशास्त्रे पुरु- षाणामायुरादिरूपपद्भङ्गप्रसाधकं कररेखाद्यलक्षण- मिद्मपि च हेत्वाभासत्वनिश्चयादेवासाधकत्वोपप- नेर्हैत्वाभास विशेषकालात्ययापदिष्टपद विषयत्व-भ्रंश- साधकमेतल्लक्षणस्वीकारे हेत्वाभासत्वस्य विशेष- णस्य ज्ञानाज्ञानयोरुक्तन्यायेन तदुङ्गावनासम्भवादत- स्तन्मते तावदिदमलक्षगमित्यर्थः। लक्षणविशेषणतया Sवगम्यमानं हेत्वाभासत्वं न दोषत्वेनानुसन्धीयते Sतो न कालात्ययापदेशवैयर्थ्य- ११८

९३८ थे प्रथमेपरिच्येषे

मिति शङ्कते। ३५२ हेत्वाभासपदस्य सदशार्थकत्वेऽपि प्रागुक्तदोषः । अथ ब्रूषे हेत्वाभासत्वं हेतुवदाभासमानत्वं हेतु- सदृशतया प्रतीयमानत्वं न तु हतृदोषवत्त्वमिति। मै- वम्। हेतुना तुल्यना ह्यहेतुत्वावगमं बिना न शक्यप्र- निपत्तिः सादृश्यस्य भिन्नाधिष्ठानस्य तथैव प्रतीतेः । अन्यथा हेतोरपि हेत्वाभासत्वापातात्। ततश्च हेतुरूप- वैकल्यस्यावश्यं प्रत्येतव्यत्वेन प्रागुक्तदोषानिवृत्तिः। * अथेति हेतुतदित्यस्य स्पष्टीकरणं हेत्वि- स्यादि हेतुसादृश््यप्रतिपत्यर्थमेव हेतुरूपवैकल्यं प्रथमनो Sवगन्तव्यमिति प्रागुक्तदोषतादवस्थ्यमिति परिहरति * मैवमिति कुत इत्यत आह *सादृशये- ति चन्द्रवन्मुग्वमित्यादी सादश्यस्य स्वाधिष्ठानभे- दमनीतिपूर्वकनगैव प्रतीतेरित्यर्थः । विपक्षद्यडेनोकं दृढयांत अन्यथेति एतावता कर्थ प्रागुक्तदोषा- नुषङ्ग इत्यत आह * ततश्चति * नर्हि इत्वाभासत्वविशेषणं परित्यज्य साध्यपद्- स्थाने पक्षपदं प्रतिष्य लक्षणमाचक्मह इति शङकत। ६५३ पक्षपद्घटिनंऽपि लक्षणे दोषः।

प्रमाणेन बाध्यमानो यदीयपक्षव्यतिरेकः स का- लात्ययापदिष्ट इति व्ेन्न । आश्रयासिद्धव्यापनात। आ- १ इण्डेनाध्यकतं इति सो० पु० पा०।

हेत्वाभांसखण्डने कालातीतखण्डनम। ९३९

श्रयासिद्धव्यतिरिक्त इति विशेषणीयमिति चेन्न । विशे

ष्टोदाहरणमंतरं न व्याप्येत। * प्रमायेनेति * सिषाधयिषितधर्मवतः पक्षतवे तद्विशेषणसाध्याभावग्राहकस्य तदिशिष्टपक्षाभाषा- ग्राहकत्वान्नासम्भवो नापि प्रत्यक्षाभासे Sतिव्याप्ति- स्तत्र पत्तव्पतिरेकबोधाभावादिति भावः । अतिव्या- पत्या दृषयतिनेति* गगनारविन्दं सुरभि अरविन्द- r thy तोराश्रयपक्षाभावस्य प्रमाणबोधितत्वादतिव्याप्तिरि- त्यर्थ: । अतिव्याप्तिपरिहाराय विशेषणमादेयम- त्याह * आश्रषेति * अध्याप्त्या दूषयति *नेति * अनित्या: पधानपुरुषेश्वराः पदार्थत्वादित्ययमनित्य- त्वलक्षण विशेषयास्य पुरुषेश्वरत्वनित्यत्वग्राहकप्रमाण विरोधादसिद्या विशेष्यपधानग्राहकप्रमाणासत्वेना- अ्रयासिडेन सह सङ्गीर्णकालात्ययापदिष्टदृष्टान्तो न व्याप्यन इत्यर्थः । प्रमाणेन बोधितमाध्यव्यतिरेक इति प्रागुपन्यस्त- लक्षण एव न प्रत्यक्षाभासेSतिव्याप्ति: प्रत्यक्षविषय- स्यासाध्यत्वादिति शङ्कते। ६५४ पूर्वोक्तलक्षणे Sतिव्याप्तिपरिहारशङ्कूानिरासः। प्रमाणेन बोध्यमानो यदीयसाध्यस्य व्यतिरेकः स कालात्ययापदिष्ट इति चेन्न । प्रत्यक्षाभासव्यापनात।

९४० लण्डनखण्डसाचे प्रथमेपरिच्छेदे

तत्नापि हि साध्यस्य ज्ञाप्यरूपस्य व्यतिरेको बोध्यत एव प्रमाणेन। प्रमाणेन बोध्यमानो यदीयसाध्यस्य व्यापकस्य व्यतिरेकः स कालात्ययापदिष्ट इति चेन्न। प्रमाणेन बोध्यमानाभावस्य प्रकृतहेतुव्यापकत्वासम्भ- वात्। प्रमाणेन बोध्यमानो यदीयसाध्यस्य प्रतिज्ञात- स्याभावः स कालात्ययापदिष्ट इति चेन्न। स्वार्थानु- माने कालात्ययापदिष्टस्यत्रमव्यापनात्। तत्र शब्दरूप- स्य प्रतिज्ञातस्याभावात्। शब्दस्य परार्थत्वात् । प्रमा- णंन बोध्यमानो यदीयसाध्यस्य पक्षनिविष्टस्य व्यतिरेक: स कालात्ययापदिष्ट इति चेन्न। तथाभृतर्य पक्षाभा- सत्वाभ्युपगमेन मुख्यपक्षार्थत्वासम्भवात् । पक्षाभासनि- त्रिष्टत्वे सतीति तु क्रियमाणे पूर्व पक्षाभासत्वप्रतीत्य- प्रतीतिपक्षयाः पृथक् हत्वाभासत्वप्रतीत्यप्रतीतिपक्षो- क्तदोषवद्दोषो द्र्ष्टव्यः ।

• प्रमाणेनेति साध्यपदेन ज्ञाप्यमुच्यत उत व्यापकमिति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * नति * तदेव स्पष्टगति * नत्रति * द्वितीयं शङगत * प्रमाणनति * व्यापकशव्देन व्याप्तिकर्तृकत्वं विवक्षितमुत तथा प्र. तिज्ञाततवमुन पक्षनिविष्ठत्वमिति विकल्प्य प्रथमं दूषयति * नेति * पमाणन बोध्यमानो Sभावो यस्य १ वक्तव्य: इति सो० पु० पा०।

हेत्वाभासखण्डने कालातीतखण्डमम । ९४१

तस्थेति विग्रहः।अग्निरनुष्ण: कृतकत्वादित्यत्र प्रमाणेन घोध्यमानाभावस्यानुष्णत्वस्य कृतकत्वहेतुव्यापकत्व- मेव नास्तीतति लचयासम्भव इत्यर्थः । द्धितीयं श- इने * प्रमाणनेति प्रतिपिपादभिषया पक्षवचनरूप- प्रतिज्ञा यद्यपि स्वार्थानुमाने नास्ति तथाऽपि तत्राS- स्ति पक्षस्तद्विशेषणतया तत्निविष्टस्य साध्यस्याभा- वो विशेषणतया विवक्षितो नातोऽव्याप्तिरित्यर्थः। प- क्षशब्दो मुख्यार्थोऽमुख्यार्थो वेति विकल्प्य प्रथमं नि- राकरोति * नेति * सन्दिग्धसाध्यस्य पक्षत्वेन निश्चि- तसाध्याभावस्य तथाभूतस्य मुख्यपक्षत्वासन्भवाल्लक्ष- णासम्भव इत्यर्थः।द्वितीयं पक्षं प्रतित्िपति पचति पक्षे निविष्स्य तदाभासनिविष्ठस्पेति वा न ब्रूमः किन्तु पत्तत्वाभिमतस्यांशस्याभावो बोध्यतं प्रमा- णेन यत्र स इत्यत आह। ६५१ पक्षत्वाभिमतत्वेत्यस्य त्रेधा विकल्प्य दोषः। पक्षत्वाभिमनांशभूतस्येति च क्रियमाणे प्रष्टव्यं किं पक्षत्वाभिमतत्वं किमु पक्षतयाऽभ्युपगम्यमानत्वम् ?। अथ तत्तया प्रमितत्वम् ?। उत प्रत्यक्षतया प्रतीतत्व- म् ?। नादः दूषकं प्रति तदसम्भवात् तेन बाध्यसा ध्यस्य पक्षाभासतयैत्र प्रत्युताङ्गीकारात्। अनुमानवा- द्यपेक्षयाऽपि नियमाभावः सदनुमानापरिस्फु्त्ती मन्दप्र- ज्ञेन प्रज्ञाभिमानभृता च मयि बदति स्फुटदोषमपि को दूषायतुं शक्त इत्यभिप्रायेण यदच्छया ज्ञातदोष

१४२ खण्डनखण्डसाधे प्रथमेपरिच्छेदे

स्यापि प्रयोगस्य सम्भवात् तत्नानुमानवादिना पक्षत्व्रा- ड्रीकाराभावेन तथाभूतबाधितानुमानाव्यापकमिदं लक्षणं स्यात्। न च पक्षतयोपन्यस्यमानत्वमङ्गीकारार्थ इति युक्तं,नथा सति स्वार्थानुमाने कालात्ययापदेशाव्याप्तिः। * पक्षंति* किं प्रष्व्यमित्यत आह * किमिति * पक्षतया स्वीकार,स्तथात्वेन प्रमा, उत तथा स्वप्रतीतिमात्रमंवाभिमतशव्दार्थ इति विकल्पानामर्थः । आयं दूषयतिनेति* अभ्युपगम्य- मानत्वं प्रतिवादिना वादिना वेति विकल्प्य प्रथमेऽ- सम्भवमाह * दृषकममिति असम्भवे हेतुं दर्शयति तेनेति बाध्यः साध्यो यर्मिस्तस्येत्यर्थः। द्वितीय- मपवदृति अनुमेति नियमाभावोऽव्याप्तिरित्यर्थः। तामेवाव्याप्तिमुपपाद्यति सदिति ग्रन्थः स्पष्टार्थः। यत्र प्रत्यक्षादिविरुद्धतया ज्ञातदोषमप्यनुमानं वादी प्रयुक्के तत्र पक्षत्वाङ्गीकारविशेषणभावादव्यापक- मिदं लक्षणमित्याह * तत्रेति # यत्र वादी ज्ञातदोषं प्रयुङ्गं तत्र पक्षतयोपन्यासोऽस्ति स एवांड्गीकारार्थ इति कथमनियम इत्यत आह *न चति * कुत इ- त्यत आह तथेति * तत्रोपत्यासाभावादुपन्यस्य- मानत्वाभाव: उपन्यासस्य च शब्दरूपत्वात्तस्य च प. रार्थत्वादित्यर्थ: । पत्तत्वरंन प्रमितत्वमभिमतत्वमिति द्वितीयं दृषयति। ६५६ पक्षत्वन प्रमितत्वपक्षनिरास । नापि द्वितीयः पक्षत्वेन प्रमिते विषये कालात्ययाप-

हेत्वामासखण्डने कालातीतखण्डनम। ९४३:

देशानवकाशात। * नापीति कथमित्यत आह * पन्तेति # सा- ध्यधर्मविशिषटस्य पक्षस्य प्रमितत्वे तद्विशेषणसाध्य- स्थापि वस्तुत्वेन बाधायोगाल्लक्षणायोग इत्यर्थः । अन्निमकल्पं निरस्यति। ६५७ तथात्वेन प्रतीतिमात्रमिति तृतीयकल्पनिरासः। नापि तृतीयः तदा ह्येवं लक्षणमिदं सम्पद्यते प्र- माणेन बोधितो यदीयसाध्यस्य पक्षप्रतीतिविषयांशस्य व्यतिरेकः स कालात्ययापदिष्ट इति। अस्य च वाक्यार्थ स्य न कदाचिदपि सम्भवं पश्याम: यदा वावतप्रमा- णेन साध्यस्य व्यतिरेकबोध स्तदा पक्षप्रतीतिर्नास्ति विशेषदर्शने भ्रमस्यानवकाशात् ततश्च तदा पक्षप्रती- त्यभावेन तद्विषयत्वाभावात् तद्विषयांशस्येति विशेषणा- भावाधीनो विशिष्टस्य लक्षणात्मनोऽभावः।यदापि च प्र- माणेन साध्यव्यतिरेकबोधनं नास्ति तदा तस्यैव लक्षण- भागस्याभावाल्लक्षणाभाव इति नित्यमसत्त्वव्यवस्थि- तेन लक्षणेन लक्ष्यं व्यवस्थापयन् ल्लाघनीयप्रज्ञो भवा- न्। न च वैशेषिकप्रक्रियामाश्रित्य विनश्यदवस्थापि पक्षप्रतीति स्तत्काले सम्भावनीया, तदीयसाध्यव्य- तिरकावगमनिवर्तनीया हि सा, तत्साध्यव्यतिरेकावगमक्च पूर्वतरमेत भूत इत्यवश्यमभ्युपगम्यमन्यथा प्रमाणेन

९४४ सण्डनखण्ड खाधे प्रथमेपरिच्छेदे

बोध्यमानत्वं कथं साध्यव्यतिरेकस्य तदाऽवगम्पेत।

• नापीति दूषणं दर्शधितुं लक्षणवाक्यस्य प. रयवसितमर्थ दर्शर्याततदा हीति प्रमाSप्रमासाधार- णज्ञानं प्रतीतिस्तद्गांचरापन्नस्य पक्षस्यांशभूतसाध्या- भावः प्रमाणेन प्रबोधितो घस्य स कालात्ययापदिष्ट इति पावत्। पर्यवसितलक्षणस्वरूपमुक्का तस्या- सम्भवित्वमाह अस्पेति पक्षप्रतीतिसाध्याभा- वघोधयोः किमेककालत्वं विवक्षित,सुत भिन्नकालत्व- मिति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * यदंति # कुत इत्यत

मापतीतिर्वक्तव्या तस्याश् विशेषाग्रहमूलत्वात्सा- ध्याभावरूपविशेषदर्शने नावकाश इत्याशयः।तदा त- स्प्रतीत्यसम्भवे Sपि विशिष्टलक्षणस्य ततोऽन्यत्वास- दभावः किंनिबन्धन इत्यत आह ततश्रेति * वि- शेषणात्यतिरिक्तं विशिष्टं ये नोपयन्ति तेषां विशेषण- भावे विशिष्टाभाव: स्पष्ट एव, ये तु तदतिरिक्तमुप- गच्छन्ति तेषामपि विशेषणाधीनत्वाद्विशिष्टस्य प्रयाजकुविशेषणाभावे तत्प्योज्यविशिष्टाभावो द- णडाभावे दण्ड्यभाववदिति भाषः। अस्तु ताहहि

पच्प्रतीतिविशेषणलाभात्तदविशिष्टंलक्षणमपि सेत्स्य- तीति द्वितीयं कल्पं शङ्कते यदंति एक सन्धित्सता डपरं ने प्रच्यवत इति परिहरति *तदेति * पक्षप्र. तीतिलक्षणविशेषणाभावप्रयुक्तदोषाभावे Sपि प्र.

हेत्वाभासखण्डने कालातीतखण्डनम । ९४५

मागेन बोधितसाध्यव्यतिरेकत्वमिति लक्षणांशस्या- भावात्तद्धीनो लक्षणात्मनोऽभाषो दुष्परिहरः। एवं कल्पद्वयेऽपि लक्षणासम्भवमभिधाय सोपहासमुप- संहरति इति नित्यमिति प्रमाणेन साध्याभावषो- धकाले तद्बोधकाले च नित्यमसत्वव्यवस्थितेने- त्यर्थः । वैशेषिकमतेन साध्याभावबोधपत्तप्रतीत्यो- रेककालत्वमाशख्गाह* न चति वित्तीनां वध्यघा- तकभावो विरोध इति वैशेषिकप्रक्रिया तेन विनश्य- दवस्था पक्षप्रतीति: साध्याभावप्रमितिकाले विद्यते सामादाय लक्षणं सिद्धतीति शङ्गाभिपायः। कुत इत्यत आह तदिति तत्साध्यव्यतिरेकरूपविशे- षदर्शननिवर्त्या पक्षप्रतीतिर्भ्रान्तिरित्यर्थः। अंस्तु तथा. Sपि किमित्यत आह *तदिति *प्रमाणेन बोध्यमानत्व- विशिष्टतवेन ज्ञानं साध्याभावस्य बोध्यमानत्वमत- श्रास्थापि विशिष्टज्ञानत्वात्तस्य घ विशेषणविशेष्य- ज्ञानपूर्वकत्वात्प्रथमतः पचतसाध्याभावज्ञानमनन्तरभ्च प्रमाणेन बोध्यमानत्वज्ञानं तद्नन्तरश्च विशिष्ठज्ञा- नं तदनन्तरं धर्मिज्ञानं पश्चाच प्रमाणेन बोध्यमा- नत्वविशिष्टसाध्याभावविशिष्टपक्षज्ञानमित्यत्यन्तव्य

दवस्थयोरपि न साहित्यमित्यर्थः । विपर्यये दण्ड- माह *अन्यथेति * पक्षप्रतीतेः प्रागेव साध्यव्यतिरे- कप्तीत्यनभ्युपगमे प्रमाणेन बोध्यमानत्वं साध्यव्य- तिरेकस्यावङ्गन्तुंन पार्यते विशिष्टस्य विशेषणादि- ज्ञानपूर्वकत्वादित्यर्थः । ११९

९४६ सण्डम खण्डसाधे प्रथमेपरिच्छदे

पचमनीतिविषयत्वस्य विशेषणत्वेलच्णावगति- साहित्याभावो दोषो, न तथा, कि नाम! उपलक्षणमतो धर्म्यवगत्यभाव Sपि तदुपलक्षितलच्णावगतिसम्भ- व इत्याशक्गाह। ६५८ प्रती तिषिषयत्वस्योपलक्षणत्वेऽरपि दोषः। न च वाच्यं प्रतीतिविषयत्वमिदं विशेषणं न भव- ति, किन्तूपलक्षणं, उपलक्षणेन चासताऽपि व्यव- ष्छिन्नप्रतीतिरुपजन्यते यथा काकवन्तो दवदत्तगृहा इत्युपलक्षणीभूनया काकवत्तया देवदत्तगृहस्य व्यवहार- काल इति। यत स्तत्ांपलक्ष्यदेवदत्तगृहस्य स्वाभात्रिको विशषोडस्ति व्यवहारकाले, तेन काकवत्ताऽभावेऽपि तमा- दाय व्यवहारनियमप्रवृत्तिः न तु तत्राऽप्यसत उपलक्षण- स्य कारणत्वम्। अत् तु व्यक्तीनामुपलक्ष्यत्वे लक्षण- स्याननुगनत्वमू। अनुगतञ्च किश्चिदुपलक्ष्यं न लक्ष- यामहे। अन उक्तमेव वाक्यार्थमादाय प्रवर्त्तमाने लक्ष- णात्मके साधन तरिशेषणासिद्धिर्दुर्निवारा।

साम्यादुपलक्षणमपि सदेव व्यवच्छेदकमित्यत आह उपेनि असदुपलक्षणं व्यवच्छेदकमित्यत्रोदा- हरणमाह गधोन काकवन्ता देवदस्तगृहा इत्पत्र यज्ञदत्तगृहादिम्बो देषदन्तगृहस्य व्यर्वाच्छन्नव्यवहार इतिन चवाच्यमिति सम्बन्ध:।कुती न वाच्यमित्यत

हेत्वाभासखण्डने कालातीतखण्डमम । ९४७

आह* यत इति उपलक्षणाभावेऽपि लक्षितस्य मृ- दारुमयत्वादि: स्वाभाविको विशेषो डस्ति। नावता किमित्यत आह तेनेति कुतां 5यं निर्ययस्तत्र स्वाभािकविषय एव विशेषहेतुरनासदुपलक्षणमिति तत्राह*न त्विति असतः प्राकूसत्वलच्षणकार- सत्वाभावादित्यर्थः । तर्थ्यत्रापि प्रतीतिविषयत्वोप- लक्षित एव पक्षो विशिष्टलक्तणव्यवहारं जनयेदित्यत आह * अत्रेति पर्वतादिपक्षव्यक्तीनामुपलक्ष्यत्वेन लक्षणपरवेशे तद्यावत्पा लक्षणाननुगतिरित्यर्थः। अस्तु तर्हि केन चिद्नुगतरूपेण क्रोडीकृतानामुपलक्ष्यत्वं त- त्राह अनुगतमिति लक्षणं निरेक्यतुमानं त- त्र लक्षणात्मके साधने पक्षपतीतिविषयांशस्थेति

६५१ हेतुत्वाभिमतत्व्रपक्षस्याऽपि निरासः। एतेन पूर्वशङ्किनस्य हेतुरित्यस्य प्रत्यक्षाभासव्यव- च्छेदार्थमुपात्तस्य स्थाने हेतुत्वाभिमत इत्यंताद्दशस्य करणं दूषितप्रायम् । *एतनेति प्रमाणेन बोधितो यदीयसाध्याभाव: स कालात्ययापदिष्ट इत्युक्तस्य प्रत्यकषाभासे Sतिव्या- प्रिरक्ता नह्यवच्छदार्थ हेतुरित्युपाततं तस्य च हेतु- शब्दस्य मुख्यामुरुयार्थत्वविकल्पेन निरासोऽपि कृ- तस्तत्परिहाराय हेतुपदस्थाने हेतुत्वाभिमतति वि- शेषणं यदि कश्चित्निद्धीत तदप्यभिमत्यर्थोक्तविक-

९४८ खण्डनखण्डखादे प्रथमेपरिच्छेदे

ल्पदूषणेन निरस्तमित्यर्थः । लच्णान्तरं शङ्कते। ६६० घाधितस्य लक्षणान्तरनिरासः। अथ व्रूषे प्रमाणेन बोधितो यदािसाध्यस्याभावः स प्रत्यक्षाभासातिरिक्तः कालात्ययापदिष्ट इति। नैतदपि सुस्थम। शब्दोपमानाभाससाधारण्यात। * अथेति अत्र हतुपदाभावात्प्रत्यचाभास- व्यतिरिक्तत्व्रविशेषणाच्च न पूर्वोक्तावद्यमित्याशयः। अतिव्याप्त्यैव दूषयति # नेति * कराग्रे करित- न्दं रमत इत्यादिशब्दाभासे गोसादृशयमेव गवय-

व्यापकमित्यर्थः । शङकते । ६६१ तद्यतिरिक्तत्वस्य त्रेधा विकल्प्यनिरासः। तद्यतिरिक्त इत्यपि विशेषणीयमिति चेत्। एनदपि विचारयर्पताम्। किं प्रत्यक्षाभासादिव्यतिरिक्तत्वं प्रत्यक्षाभा सादिभ्यो वैधर्म्य किश्चित? उत स्वरूपभेदः ? अथवाS- न्योन्याभावः ?। न तावदादः तन्जेदकस्य धर्म्मस्य नि र्व्वक्तुमशक्यत्वात्। नापि द्वितीयः स्वरूपस्य परस्परव्या- वृत्तनया लक्षणानौपययिकत्वात। नापि तृतीयः व्यति- रिक्तत्वस्यान्यान्याभावात्मनः प्रत्यक्षाभासादावपि भावेन

हेत्वाभासखण्डने कालातीतखण्डनम । ९४९

तदितिप्रमाणेन बोधितसाध्याभावः प्रत्यचश- व्दोपमानाभासव्यांतरिक्त इति विशेषणीयित्यर्थः । अविचारितरमणीयमेवैतदिति परिहरति #एतदिति*

पदिष्ठस्य प्रत्यच्ाभासादिभ्यो वैधम्यमद्याप्यनिरूपितं निरूपितत्वे वा तदेव लक्षणमास्तां सत्निहितप्र- तिपत्तिकत्वादित्यर्थः । द्वितीयं दूषयति * नापीति परस्परमन्यत्व्रनैकैकस्य लक्षणप्रवशे डव्याप्तिर्मिलि- तानामसम्भव इत्पर्थः । अनौपधिकत्वादसाधनमिति यावत्। अन्तिमं दृषयति नापीति न्यतरिक्त- त्वं हवन्योन्याभावस्तच्च प्रत्यक्षाभासादस्वप्यस्ती-

एक एव त्रैकोक्ये डन्योन्याभाव इत्यद्गीकृत्यो- क्तातिव्याप्तिं परिहर्नु शङ्कते। ६६२ अन्योन्याभावस्यैकत्वेनातिव्याप्तिशङूयाः परिहारः ।

विशेषणमस्माभिरुपात्तं, किन्नाम? प्रत्यक्षाभासादिभ्योव्य- तिरिक्तत्वं, न च प्रत्यक्षाभासादगः स्वात्मभ्य एव मिन्ना स्तत्कथमुक्तस्य प्रसङ्गस्यावकाशः । अवगनमिद त्वद्विवक्षितं, एनदेव विचार्य्यते किं प्रत्यक्षाभा सादिभिर्विशेषितोऽसावन्योन्याभाव स्त्वयोच्यने ? उत तैरुपलक्षितः यं प्रत्यक्षाभासादिष्वप्रसक्तं मन्यसे ?। आद्यस्तावन्न सम्भवति न हि प्रतियोगिरूपविशेषणसहि

९५० खण्डनखण्डखाघे प्रथमेपरिच्छेद्रे

तोऽभात्रः क्वचिदप्यस्ति ततस्ताद्शस्य वित्रक्षितत्वे सर्व्वाव्याप्तिः । द्वितीये तु प्रत्यक्षाभासादिभिरुपलक्षणै यदुपलक्ष्यमन्योन्याभावस्य स्वरूपमेकं तत्प्रत्यक्षाभा- सादिषु बाधितानुमानेषु च साधारणमिति कथं नोक्त- दोषप्रसङ्ग: । * नन्विति * कि तर्हि विशेषणत्वेनोपात्तमित्यत आह किमिात प्रत्यचाभासादि प्रतियोगिकव्यतिरि- कत्वविशेषणेन वा को लाभस्तत्राह न चेति * फलि तमाहनिति * अप्रतिपत्तिर्नाम निग्रह इत्यर्थः । अप्र- तिपत्ति परिहरांत अवगतमिति तर्हि लक्षणं सुस्थ- मिति चेन्नें। विचारासहत्वादित्याहपतदितिविचा- रमेव दशरयत किमित्यादि* कस्मिन् सति किंस्यादि- त्यत आह आद्यइति असम्भवमुपपाद्यतिनहीति भूनलनिष्ठो घटाभावो न स्वप्रतियोगिघटविशिष्ठो वर्त्तनेSभावत्वाविशेषादन्योन्याभावो न स्वप्तियो- गिविशंषणो धर्मिषि वर्तितुमुत्सहते दृष्टिविरोधाच्चेत्य- रथः। तथाऽपि किमनिष्टमित्यत आहतत इति सर्वाs-

तथा प्रत्यक्षाभासादिविशिष्टव्यतिरिक्तत्वं कालासया- पदिषं किं न स्पादित्यत आ्र्रह * कथमिति * विशेष- स्थिन: व्यावत्तनया स्वीयानुमाने विशेषात्मभावस्य विशेषात्मना यो सवति नस्य व्याटत्तरुपस्य पत्थक्ष- स्प कर्थ व्यवस्थानंनकथमपीति योजना।इदमाकूतं थ- दि प्रत्यक्षविशिष्टव्यतिरिक्तत्वमनुमाने वर्तते तदा १ () पतदन्तर्गत। भागोऽसंलग्न इवभाति।

हेत्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम। ९५१

प्रत्यक्षमपि व्यतिरिक्तत्वविशेषणतया तत्र वर्त्तेत न

ति। यद्ा प्रत्यन्ताभासविशिष्टस्य व्यतिरिक्तत्वस्य कालात्ययापदिष्ठवृत्तावाभासविशेषणनया प्रत्यक्ष- स्थापि तत्र वृत्ति: स्यात्सा कथं स्यादित्यर्थ: ।) प्रत्य- क्षाभासादय उपलक्षणमन्योन्याभावस्येति द्वितीयं निरस्यति द्वितीयेति * अभावस्य स्वरूपेण भेदा- नभ्युपगमाज्जात्याद्यसम्भवाच्च प्रतियोगिद्वारको भेदो वक्तव्यः सन सम्भवति प्रतियोगिनासुपलक्षणत्वेन बहिर्भावादतश्वान्योन्याभाव एक एवेति प्रत्यचाभा-

यदुक्तं प्रतियोगिविशिष्टाभावस्य धर्मितृत्तौ प्र- तियोगिनाऽप्यभावसहव्ृत्तिता स्यादिति तत्परिहारं शङ्कते । ६६३ पुनः शङुनन्तरनिरासः। अन्यदस्तु सदात्मकं विशेषणं प्रतियोगी स्वभावस्यास न्नेव तज्ज्ञानस्य विशेष्ये व्यावृत्तबुद्दाधानाविरोधात विशेषणम्भवतीति चेत । अयुक्तमेतत । विशिष्टं ता- वदभावस्य स्वरूपमिहोपात्तं तच्च विशेष्यमात्रशरीरं न भवितुमहति तथा सति विशेष्यस्त्ररूपमेवोच्यतां वृथा विशेषणपदोपन्यासः तदनुपन्यासे चान्योन्याभा- ववत्त्वमात्रमुपन्यस्तं भवेत् तच प्रत्यक्षाभासादे व्य- वच्छेद्यस्यापि सङ्ग्राहकं ततश्र विशेष्यादन्योन्याभावा-

९५२ खण्डनखण्डसाधे प्रथमेपरिच्छेदे

दधिकं किञ्चिद्वक्तव्यं तद्विशिष्टमुपन्यस्यताम्। स च यदि प्रतियोगी तदीयोभिधीयते तर्हि तस्याभा- वात्तदानीं विशिष्टाभावः प्रसक्तः । विशेष्यमात्रं परि- शिष्टं तच्च केवलमतिप्रसक्तं तस्माद्विशिष्टव्यवहार- प्रवर्त्तनकाले विशष्यातिरिक्तं किञ्चिदनभ्युपेत्य विशि- ्मत्ता व्यवहर्त्तुमशक्या, अतः प्रतियोगी नाभावस्य विशेषणं भवितुमर्हति उपलक्षणन्त स्यात् तत्र चोक्तमे- व। नचान्योन्याभाव एकोन भवति भिन्नप्रतियोगिकौ द्वावभावौ तौ तथा च प्रतियोगिलक्षितं तत्स्वरूपमन्य- देवेति सिद्धान्ताविरोधि।न च युक्तम, उभयं ह्यन्योन्या भावस्यैकात्मतया प्रतियोगि एकात्मतायाश्च भेदविरा- ध एव। ततश्च येन च रूपेण प्रतियोगित्वं तेन रूपेण भेदानवकशात् भिन्नप्रतियोगिकता कुतोऽन्योन्याभावस्य। येन च रूपेण भिन्नता तेनान्योन्याभावं प्रति प्रतियोगि- ता नास्ति वस्तुनो: । * अन्यदिति गुणकर्म्मादि भावरूपविशेषण- मन्यवुच्यते विशेषणत्वात्प्रतियोगिनो ऽपि सत एवा- भावविशेषणत्वमित्यत आह * प्रतीति * असत्वे विशेषणत्वमेव तस्य कथमित्यत आह तदिति # व्यावृन्तिजनकत्वं प्रकृते विशेषणत्वं प्रतियोगिन-

देत्वाभासखण्डने कालातीतखण्डनम । ९५३

मस्त्येव प्रतियोगिज्ञानेनाभावव्यावर्तनादित्यर्थः । यद्प्घयं ग्रन्थो युक्त: प्रथमकल्पदूषणावसाने तथाऽपि सम्प्रदायतो ग्रन्थार्थाऽवगन्तव्य इत्यत्र विरचित इति दष्टव्यम्। भवेदप्येवं यद्यन्योन्याभावभेद: स्यात्तदभे- दे तुसैव व्याक्तरेकैव कथितेतिस एव प्रसङ्ग इत्यभि- सन्धाय दृषयतिअयुक्तमिति* तदुपपादनाथ स्वरूप- मिहोपात्तमभावस्य दर्शयति *विशिष्ठमिति * ततः किमित्यत आह तच्चेति विशेष्याव्यतिरेकेण विशिष्टस्वरूपानिरूपणात्तन्मात्रमेवत दित्याशश्ाह * तथा सतीति प्रत्यक्षाभासाध्यन्योन्याभाव इत्य त्राभावपदार्थातिरिक्ताभावाव्विशेषणं प्रत्यचाभा- सादिपदं व्यर्थमित्यर्थः । वैयर्थ्याधिशेषणोपन्यास एव न क्रियते तर्हीत्यत आह तदिति अन्योन्या- भावमात्रोपन्यासे वा को दोष इत्यत आह * तचे- ति * तन्मात्रं प्रत्यक्षाभासादावस्तीति तदिशिष्टं लक्षणं तत्रातिव्यापकं स्यादित्यर्थः । विशिष्टाभाव- स्वरूपं विशेष्यशरीरमात्रं न भवितुमर्हतीति यत्पर- तिज्ञातं तत्सिद्धमुपसंहरति *ततश्चेतिततो वा कि- मित्यत आह स चेति अभावकाले प्रतियो- गिनोऽभावात्तवविशिष्टोऽभावो लयमित्यादिति लक्ष- णाऽसम्भव इत्पर्थः। किन्तर्हि तत्र परिशिष्यत इत्यत आहविशेष्येति तर्हि तदेव लक्षयमास्तां सिड्धस्यैव लक्षणत्वादित्यत आह तच्चेति विचारफलमुपसंह- रति #तस्मादिति अतो द्वितीय: पच: परिशिष्यत इत्याह *अत इति * सोऽपि न घटत इत्याह # तत्रे- १२०

नण्डनअण्डसाधे म्रयमेपरिचदे

ति अन्योन्याभावस्यैकत्वे स्यादिदं स्वदुक्तं तन्न कि- न्तु प्रत्यक्षाभासादिप्रतियोगिकोऽन्योन्यश्च कालात्य- यापदिष्टप्रतियोगिक इति कृत्वा प्रत्यक्षाभासादिल- क्षितान्यांन्याभावस्य प्रतियोगिरूपमाह *उभयमिति# प्रतियोगिरूपविशषोषन्यासेन किमत्र दूषणमुक्तमि- स्यत आह # एकेति * एकत्वस्थाभेदैकार्थसमवायिनो भेदविरोध इत्यर्थः। तनो वा किमित्यत आह * तन- ऋ्रंति तथापि :सायाभासकालात्ययापदिधौ दापेव, तत् कुती भिन्नप्रतियागित्वाभाव इत्यत आह यनेति #

रवमेवान्योन्याभावस्य नोपपद्यते घटपटयोस्तादात्म्य- स्यासिद्धेरिति चोदयति। ६६५ धर्मिप्रतियोगिनो: प्रकृते वैलक्षण्यानिरूपणम्। ननु वस्तुनस्तयोरेकत्वाभावात्कथमेकतया प्रतियो- गित्त्मन्यान्याभावं प्रति घटेत वस्तुनोः। यथा वस्तु- तो भूतलसंसर्गाभात्रेऽपि घटस्य भूनलमंसृष्टतया संसर्गा- भावं प्रति, तत्र यथाऽन्यद् भूनलमंसृष्टतया दृष्टं तथाऽतापि तावेव सप्रकारभेदौ तदात्मानौ दष्टौ, सोडयं त्वद्दर्शना- भिप्रायो नास्माकं निर्वाहाई इत्यास्तां विस्तरः । * नन्विति नेह भूतले घट इत्यादिनिषेघस्य १ वस्तुनो इति का० मु० पु० पा०। २ संसृष्टतया इति सा० पुस्तकें नारिति।

देत्वाभासखण्डने फालासीतखण्डनम। ९५५

या गतिः सा तत्रापि भवसीति परिहरति#ययेति# प्रतियोगित्वमिति प्रश्नवाक्यादनुषज्यते। तत्र किं त- देशकालासंसष्टा घटः प्रतियोगी कि वैतदेशकालीन इहारोप्यमाण: प्रतियोगी, न तावदाव्यस्तत्र स घटो नासीदिति प्रतिषेधापसेरनापि द्वितीयो Sत्यन्ताSसरप. तियोगिकतापत्ते: सत्वे वा निषेधस्थैवायोगावदि तृ तीयस्तत्राह तश्रेति इहारोप्यमायः प्रतियोगीति शेषः। तर्ह्यत्रापि घटनादात्म्यं घटे हृष्ट पट आरोप्य नि- षिखयते तादात्म्यं च पटे दष्टं घटे निषिद्यत इति समः समाधिरित्याह तथति अन्योन्यस्मित्निषिद्यत इति शेष:। घटतादात्यशव्देन घटस्पैवाभिधानात्पट- तादात्म्यशब्दनापि तस्यैवाभिधानात्तयोख्र भिन्नत्वा- त्कथमेकप्रतियोगिकत्वमित्यत आह् *साऽयमिति # अन्योन्याभावस्य तादात्म्यप्रतियोगित्वं त्वयोरीकृतं तस्यज्यने चेदपसिद्धान्तो नोचेदसत्प्रतियोगित्वमिति निर्वहणीयो नास्माभिरित्यर्थः।

कर्य वैलक्षण्यं वक्तव्यं तत् घटाठौ सम्भवेदपीत्याह। ६६४ तादात्म्यप्रतियागिकत्तर मदस्य नात शङ्काया निरासः। अपिच घटपटया: स्वरूपभेंदन वैधर्म्यभेदेन चो- भयकोटीकृतयोरन्योन्याभावनिरूपणं भत्रति। अत त प्रत्यक्षाऽभासादेः प्रत्यक्षाभासत्वादिना एककोटि- ताडस्तु नाम, यत्तु प्रत्यक्षाभासत्वादिभ्यो व्यतिरिक्तत-

९५६ खण्डनखण्डसाधे प्रथमेपरिच्छेदे

या प्रतिपत्तव्यं तस्य केन रूपेणैककोटीकरणं, न- तावत्प्रतिव्यक्ति भिन्नेन स्वरूपेण, तेषामनन्ततया बुद्धि- स्थीकर्त्तुमशक्यत्वात। नापि यद्रूयोपात्तं विशेष्यं प्र त्यक्षाभासादिव्यतिरिक्तत्वेन विशेषणेन विशेषणीयं

स्य स्वरूपस्य प्रत्यक्षाभासादिसङ्ग्राहकतया कोटिह्वैतभ-

स्मात स्वरूपभदं वैधर्म्यभेदं वा कोटिद्वयं व्यवस्थाप- कमप्रतिसन्धाय अन्योन्याभावनिरूपणमशक्यमिति स्थि- ते स्वरूपभेदपक्षस्येह दूषितत्वाद्धर्म्मभदः कश्चिद्वक्तव्यो न चासौ वक्तुं शक्य: शक्यत्वे वा तमादायैव लक्षण- व्यवस्थितिरस्तु कृतमन्योन्यव्यतिरिक्तत्वकुयुक्त्या। त- दनेन न्यायेनाऽन्यत्राप्यतिप्रसक्त्युदाहरणान्यत्वेन व्या- वर्त्तनं उक्षणवादिनो भग्नस्य शरणमस्त्रं निरसनीयम्। अत एव भेदकान्तरं बिना तद्यतिरिक्तत्वमेत दुर्निरूप- मित्यभिप्रायेण तत्तदन्यत्वे सतीति विशेष्यमाणं वैशे- षिकहंतुं 'नैतदेव येन येन व्यभिचारस्तदन्यत्वे सति प्र- मेयत्वादिति सत्प्तिपक्षहे तूपन्यासादुष्हसन्ति सन्त इति। इनि कवितार्किक चक्रवर्ति श्रीश्री हरषकृते खण्डनखण्डखाद्ये प्रमाणतदाभासखण्डनं नाम प्रथम: परिच्छेदः ।

हेस्वाभासखण्डनसमाप्तिः। ९५७

• अपि चेति * अन्योन्याभाव भेदेनोभयकोटी- कृतान्योन्याभावनिरूपण आत्माश्रयादिप्रसङ्गात्सव- रूप भे देत्यायृदितम्। स्वरूप भेदादिनोभयकांटी कृतयो- रन्योन्याभावनिरूपणनियमश्चेदत्रापि तर्थैवाऽस्त्वित्यत आह अत्र त्विति प्रत्यक्षाभासान्विताद्यनुगत- मेकं नास्ति तथाऽप्य ड्रीकारः तर्ह प्रत्यक्षाभासादित्वेन तदेककोटिं कृत्वा रूपान्तरेण कालात्ययापदिष्ठं परां कोटिं कृत्वा तयोरितरेत्तराभावनिरूपणं सुकरमित्यत आह यच्विति अनुगतमेकं रूपं सङ्गाहकं नोपल- भ्यत इत्यर्थः । मासीदनुगतं रूपं प्रतिव्यक्ति व्याहत- रूपेणैव तदुपपत्स्येतेति तत्राह# नेति एककोटी- करणमिति शेष:। कुत इत्यत आह तेषामिति प्र- माणबोधितसाध्यव्यतिरेकित्वं यन्नाम विशेष्यं प्रत्य- क्षाभासादित्यतिरिक्तृत्वविशेषेन विशेषणीयं त- दूपकोडीकृततया तन्निरूपणमस्तीत्यत आह * ना- पीति * तत्रैव तिष्ठदेव सङ्गाहकं वक्तव्यमिदं तु नैव- मित्याह तस्थेति प्रमाणेन बोधितसाध्यव्यतिरे- कत्वस्थ विशेष्यरूपस्य प्रत्यक्षाभासादिसाधारणतया

घितया स्वरूपभेदादिनोभयकोटीकृतयोरेवेतरेतरा- भावनिरूपणमिति यदीरितं प्राक्तत् सिद्धमित्युपमंह- रति तस्मादिति * स्वरूपमेदस्थाननुगमेन निर- स्तत्वाडधरमभेदपक्षपरिशेष इत्याशयः । अस्तु तराहि स एव व्यवस्थापक इत्यत आह *न चेतिप्रमाणविरुद्ध-

खण्डनखण्डसाद्ये प्रथमेपरिच्छेदे

पतिज्ञातांर्थत्वात् शिरस्कृतया प्रयुज्यमानत्वादिरूपो धर्मभेदो वक्तुं शक्यत एवेत्यत आह #शक्यत्वे वेति# लाघवादावश्यकत्वाच्चेत्याशयः। उक्तखण्डनमन्यत्रा तिदिशति तदिति सामान्यवान् गुप इति गुण- लक्षणकरणे द्रव्ये कर्मगि चातिपसत्त्या निरासे भ- ग्नस्य लक्षणवादिनो यत् संयोगविभागहेतुजातीयेत- रत्वविशेषणेन व्यावर्त्तनं शरणमस्त्रं तदप्येतेनैव व्य- तिरिक्तत्वखण्डनन्यायेनैव निरसनीयमित्यभिसन्धि:। उक्तार्थ द्ृवयितुं दर्शयन्नुपसंहरति# अत इति# अत एव वैशेषिकहेतुं तदन्यत्वे सतीति विशेष्यमा- णमुपहसन्ति सन्त इत्यन्वयः । केनाभिप्नायेयेत्यत आ- ह भेदकेति तथाऽपि काऽत् युक्तिरित्यन आह * नैतदिति प्रामाण्यं ज्ञानहत्वतिरिक्तजन्याश्रयं ज्ञानत्वान्यत्वे सति ज्ञानधमत्वादप्रामाण्यवदित्युक्ते नैतदेवं प्रामाण्यमुक्तविधसाध्यं न भवति येन व्य- भिचारस्तदन्यत्वे सति प्रमेयत्वादज्ञानत्ववदिति स- त्प्रतिपक्षहेतूपन्यासादित्यर्थः।

नन्दपूर्णविरचिते खण्डनफककिकाविभजने प्रमाण- तदाभासखण्डनं नाम प्रथम: परिच्छद:।

१ अयं पाठोSसंलग्न एव हदयते।

निश्नहस्थानेपु प्रतिक्ञाहानिखण्डनम। १५९

अथ द्वितीयः परिच्छेद: ।

प्रमाणतदाभासत्वेनाद्वैतविरोधाभावेऽपि निग्रह- स्थानसत्वेनाव्वैतभङ्ग: स्यादेवेति चोद्यति। १ निम्रहस्थानेषु प्रतिज्ञाहानिखण्डनारम्भः । ननु यदि दुर्लक्ष्या हेत्वाभासास्तर्हि निग्रहस्था- नानि प्रतिज्ञाहान्यादीनि बाधकानि भविष्यन्ति। मै वम्। का ? पुनः प्रतिज्ञाहानिः । स्त्रीकृतांक्तपरित्याग: प्रतिज्ञाहानिरित्यलक्षणम्। तथाहि-झाटति संवरणे निग्रहस्थानेऽपि गतत्वेन परदूषिते सतीत्यपि विशेष- णीयस्वात् । * मन्विति हेत्वाभासरूपनिग्रहस्थानखण्डना- नन्तरं प्रतिज्ञाहान्यादिनिग्रहखण्डनं प्रसक्तमिति सम्बन्धो दर्शितः । बाधकानि-परमार्थतोऽशक्तिसृच- कानि भविष्यन्तीत्यर्थः । कथकाशक्तिसृचकं निम्न- इस्थानमिति सामान्यलक्षणस्य दुःखप्नादावति- व्याप्ेः, पराजयनिमित्तं निग्रहस्थानामेत्यस्य च प. राजयस्य पापफलतया दुरितेऽतिव्यापेः सामा- न्यानालिङ्गित विशेषायात्चासिद्धेविशेषतोऽपि खण्ड- नसुपक्रमते * मैवमिति * प्रतिज्ञातं प्रतिज्ञाहान्य- निरूपणमेव निरूपयति केति तथा प्रदशर्यते इति- शेष:। तदर्ध लक्षगामुपन्यस्थति *स्वीकृतंतिपतिज्ञा हानिरितिलक्ष्यमितरल्लक्षणम्। त्याग: प्रतिज्ञाहानिरि-

९६० जण्डनखण्डलाधे द्वितीयपरिच्छेदे

विशेषयम्। उक्तत्याग इत्युक्ते प्रतिवादुक्तस्यानूद्य त्य- कस्य त्यागेऽतिप्रसक्तिनिवारणाय स्वीकृतेत्युक्तम्। स्वीकृतपरित्याग इत्युक्तेऽपसिद्धान्ते प्रसङ्गो माभूदि- श्युक्तमुक्तेति। कुत इत्यत आह#तथाहीति#नैयाधिक- स्प घटो नित्य इति प्रमादाब्निःसरतेऽनुक्त एव सिड्धसाध- ने शब्दोऽनित्य इत्युक्ता त्यजतस्त्यागेऽतिप्रसक्तिर्घटा- नित्यत्वस्य तेन स्वीकृतत्वादतो झटिति स्वाज्ञानसम्ब- रणे-संव्रियतेऽनेनेति संवरणं तस्मिन् निग्रहस्थाने ग- तत्वेन परदूषितस्येति विशेषणीयं विशेषणे च हेत्व- न्तरन्नाम निग्रह इत्यर्थः । स्वीकारपदार्थस्य सम्मुग्धत्वात्तमग्रे विकल्पयति। २ स्त्रीकारपददार्थस्य विकल्प्यनिरासः।

किश्व स्व्रीकृतेत्यनेनाभीष्टमातं वाडभिधीयते अ- स्तित्वेनेष्टं वा। आद्ये केन चिद्रूपेणेष्टस्य रूपान्तरे- ण त्याग: क्क नाम नास्तीत्यतिव्याप्तिः । स्व्रीकार- पूर्वकोऽस्व्रीकारस्त्यागः न रूपान्तरेण तत्र तत्स्वीकार: ततसत्याग एवासौ न भवतीति नातिप्रसङ्ग इति चंन्न । स्व्रीकारस्यापि परित्यागपदार्थान्तर्भीवे स्वीकृ- तेति व्यर्थ, ततत्यागेऽपि च नादद्वितीयौ अस्तित्वे- नेष्टस्य रूपान्तरेण सर्व्वतैवानिष्टत्त्वसम्भवात्। संयो- गाद्यव्याप्यवृत्तितावादिपक्षे चैकस्यैतर संयोगस्यास्ति-

निग्रहस्थांनेषु प्रतिश्ञाहानिखण्डनम। ९६१

देशादिभेदेन सत्त्वासत्त्वाम्युपगमेऽपि प्रसङ्गो द्रष्टव्यः ।

• किश्चेति इच्छामात्रविषयन्वं सदूपतया वे- चछाविषयत्त्रमिति विकल्पार्थः । इच्छामात्रविषयत्वं स्वीकार इति प्रथमं दूषयति #आध्यइति शब्दोऽनित्य इत्युक्ते भ्रमान्नित्यत्वमुक्तमिति सिद्धसाधनत्वे उद्धा- विते निरनुयोज्यानुयोगोद्गावनया शब्दोऽनित्य इति वदतो नैयायिकस्य प्रतिज्ञाहानि: स्यात्नित्यत्वस्याSSतमा-

स्पेत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः। उक्त्तातिव्याप्तिं परिहर्तु त्या- गपदार्थ दर्शयति पूर्ववादी स्वीकारंति * नित्यत्वस्य वियदादिनिष्ठतया स्वीकृत्तस्य शब्दनिष्ठतया प- रित्यागो विद्यत एवेति कर्थ तत्परिहार इत्यत आहनचंति * थेन रूपेण शब्दनिष्ठत्वेन त्यागस्ते- न रूपेण स्वीकार एव नास्ति स एवाऽत्र विवक्षि- त इत्यर्थः। ततोऽस्य त्यागत्वाभावादुक्तातिव्यास्तिप- रिहारः सिद्ध इत्याह * तत इति * इलेष्सिकि- तसायां पित्तोद्रेकवद्तिव्याप्तिपरिहारे व्यर्थविशषण- त्वं लक्षणस्येति परिहरति*नेतिस्वीकारपूर्यकास्वी- कारस्य त्यागपदेनाभिधानादुक्तत्याग इत्येपनावं लक्षणमास्तां स्वीकृतेतिविशेषणं व्यर्थमित्वर्थः । त्य- जतां तर्हि स्वीकृतेति पदमित्यत आ्राह तदिति # इष्टमात्रं वाऽस्तित्वेनष्ठत्वं वेति प्रागुक्त पक्षद्वयम- पिन सम्भवतीत्यर्थः । कुत इत्यत आ्रह * अस्तिरवेने- १२१

१६२ खण्डनखण्डसाये द्वितीयपरिच्छेदे

ति * प्रथमकल्पे प्राणुकैवातिव्याप्ति: द्वितीये थ शब्द- निष्ठतयाऽनित्यत्वस्येष्ठस्य व्याप्तिरुपेय परित्यागस- म्भवासत्रातिव्याप्तिरित्यर्थः । येनैव रूपेणेष्ठत्वं तेनै- व तस्य त्यागो विवक्षित इत्यत आह संयोगादी- ति # घटाकाशसंयोग आकाशे वर्तते न पर्सते चा-

गिनाविति वदनो नैयाधिकस्य प्रतिज्ञाहानि: स्यात्स- योगाभावाधिकरणताया अपि स्वीकारादादिपदेन च- णिकविशेषगुणेष्वव्याप्पवृत्तिषु दर्शितातिव्यापिर्द्रष्ट नया। उक्तातिव्याप्तिमन्यत्राऽतिदिशति एयमिति* एकस्मिन् देश एकस्मिन् काले च सवीकृतस्य शब्दा- देर्दमिय उक्तस्य दंशान्तर कालान्तरेवाऽनिष्ठत्वा- छछन्दो नित्य इतिषदत: प्रतिज्ञाहानि: स्यादित्यर्थः। उक्त्ातिव्याप्तिपरिजिहीर्षया लक्षणं विशिष्य शहकते । ३ देशकालपुरुषाद्यभेदेन स्वीकार परित्यागया र्दोप:। तस्यैत तदैव ततैत्र तेनैव तथैव्रष्टत्वानिष्टत्वे वित- क्षिते अत्रेति चेत। एवं तहि कालमभ्युपगम्यानभ्युपग- छ्छन: प्रतिज्ञाहानिर्न स्थात। तत्र तदेत्युक्तविशेषणांशस्या- सम्भवात। न हि काल: कालान्तरं स्वात्मानमेत्र वाड ध्यास्ते, काले तदंति विशेषणस्य प्रतिक्षपेऽन्यत्र च प्रक्षेपे लक्षणैकनाक्षतिः। कालं प्रति च प्रतिज्ञाहानेरदोषत्वे तद्दन्यत्राप्यदोषत्त्वापातः । यदैव स्वीकार स्तदैवास्त्री

९६३

कारासिद्धेश्च। तदेति तत्कथाकाला वित्रक्षित इति- चेन्न। तच्छब्दस्यैकव्यक्तिपरत्वे लक्षणाननुगमः वादादि- त्वेन साम्ये कदाचिदपि तद्विपरीतवादान्तगकरणप्रसङ्ग:। एवं तथैव तस्यैवेत्यादिपदस्य द्रष्टव्यम्। उक्तेतिपद स्य चापसिद्धान्तव्यवच्छेदकस्य विरुद्धन्यायेनासमर्थविशे- षणत्वम्। एवं सर्व्वनिग्रहस्थानेषु द्रष्टव्यमिति सङ्केपः ।

• तस्पेति * तस्य च पुनस्तस्मिलेव देशे तेनैष वादिना तेनैव रूपेणेष्टत्वानिष्ठत्वं प्रतिज्ञाहानिलक्ष- णविशेषणतवेनेष्टं संयोगादाववच्छेदमादाय देशभेदो- Sस्त्येवेति तार्किकरीतिरतो न पूर्वोक्तानिव्याप्तिरि त्यर्थः । घटमभ्युपगम्य पटं परित्यजतस्तथात्वनि- वारणाय तस्यैवत्युक्तम। तस्यैव कालान्तरे त्यागे प्रस- किवारखाय तदैषति। देशान्तरत्यागे वारणाय तत्रै- वेति। कर्तृभदेन त्यांग प्रसक्तिवारखाय तेनैवेति।रूपा- न्तरेण त्यागे वारणाय तथैवेति विशेषणं क्रमेण द्रष्ट- व्यम्। अव्याप्त्या दूषयति एवमिति * कालस्स- न् ज्ञेयत्वाद्धटवदित्युक्ते प्रागभावादौ व्यभिचा रेण लोकायतेन प्रत्युक्ते तें त्यजतो नैयायिकस्थ प्र. तिज्ञाहानिर्न स्थादित्यर्थः । कुन इत्यत आह # तत्रे-

इ* न हीति कालस्य कालवृत्तिच्वे स्वात्मनि वृत्ति- रनोपपद्यते स्वाश्रयत्त्वप्रसङ्गान्नापि कालान्तरटृत्तिश्व- मेकत्वादौपाधिक भेदे चानवस्थानादित्यर्थः। काल-

९६४ खण्डनखण्डलाचे द्वितीयपरिच्छेदे

विषयप्रतिज्ञाहानिलक्षणे प्देति विशेषयं परित्य- ज्यते ततोऽन्यविषये तदुपादीयत इत्यत आह। * काल इति कालविषयतल्लक्षणे त्यागपदनिरुक्तौ यदि तदेति विशेषणं न गृह्यते ततोऽन्यत्र च त्या- गपदार्थतया तद्ुपादीयते तदा सामान्यलक्षणासि- द्विरननुगमात्तत्सिद्धिपूर्वकत्वाच् विशेषलच्षणं न सिद्धव्तीत्यर्थः । कालमभ्युपगम्यानभ्युपगच्छतः प्र- विज्ञाहानिरशक्तिसृचिका नेत्यनिग्रहस्थानत्वान्नाव्या पिरयत आह* कालमिति तुल्यलच्चण- त्वादित्यर्थः। न केवलमव्याप्तिरसम्भवोऽपीत्याह # वाभाव इत्पर्थः । तच्छव्देन परामृषं कालस्व- रूपं दर्शयत्यसिद्धिपरिहाराय पूर्ववादी तदंति # तम्यां कथायामभ्युपगम्य तस्यामेव परित्यागी विय- चिनांडनो नासम्भव इत्यर्थः। तच्छव्देन कथाव्यक्ति- र्विवक्ष्यन किम्वा वादादित्वसामान्यमिति विकल्प्य पथमं दृपयति नेति वादत्वं जल्पत्वं वितराडा- त्वं चति तिस्त्रो जातयस्तदधिकरणमात्रं विवाचत- मनो नाननुगम इति द्वितीयमाशङ्गाह * वांदति # कदाचित्प्राभाकरमतमवलमव्य नियाग: पदार्थ इति वादं कत्वा पुनः कालान्तरेण भाटमतावलम्बनेन त- स्य पदार्थत्वनिराकरणे प्रतिज्ञाहानि: स्यादित्यर्थः । एवं जल्पवितण्डयोरपि द्रष्टव्यम्। उक्तन्यायं विशेष- णान्नरऽप्यनिदिशति एवमिति * तच्छव्देन श- व्दादिव्यक्तिविशेष उच्यते किं वा वस्तुमावं, आद्ये-

निग्रहस्थानेषु प्रतिज्ञाहानिखण्ड नम। ९६५

इननुगमो द्वितीये घटमभ्युपगम्य पटमनभ्युपगच्छतः प्रतिज्ञाहानि: स्यादेवं तत्रैवेतिदेशवाचकतच्छव्दस्य देशविशेषपरत्वे तत्सङ्गटितस्याननुगमो देशमात्रवा- चकत्वे शब्दे नित्यत्वमभ्युपगम्याकाशे तदनभ्युप- गच्छतः प्रतिज्ञाहानि: स्यादेवं तेनवेति वादिविशंष- परत्वे तद्विशिष्टलक्षणाननुगमो वादिमात्रपरत्वे वाय्- न्तरोक्तस्वीकृतस्य वादन्तरपरित्याग: प्रतिज्ञाहानि: स्यादेवं तरथेतिप्रकारवाचिन्यपि द्रषत्यमित्यर्थः।दोपा- न्तरमाह उक्तंति स्वीकृतपरित्याग:प्रतिज्ञाहानिरि- त्युक्केऽपसिदधान्ते प्रसङ्गो माभूदिति तवयवच्छेदकमु- कपदमुपात्तन्तच् व्यर्थ विशेष्यस्वीकृतपरित्यागस्पैव दृषणसमर्थत्वाद्यथा विरुद्धविपच्तसम्बन्धमात्रस्य दोष- त्वसामर्थ्ये विपक्ष एवेति विशेषणं व्यर्थ तव्दित्यर्थः। विशेष्यमात्रस्यैव दृषणसमर्थत्वे यद्विशेषणमुपादीय- ते प्रतिज्ञान्तरादिनिग्रहे तत्राप्येतद्ह्यमित्याह #ए- वमिति # इति प्रतिज्ञााहानिखण्डनम्।

प्रतिज्ञान्तरखण्डनाथ प्रस्तावनिकां करोति।

४ प्रतिज्ञान्तरखण्डनम्। प्रतिज्ञाहान्यादीत्यादिपदेन च किं सङ्गृह्यने। प्रति- ज्ञान्तरादीति चेन्न। प्रतिज्ञान्तरमेत्र न निरुपयितं श- क्यते। तद्था-स्वोक्तस्य परदूषितस्य साध्यभागस्य

९६६ खण्डनखण्डलाधे द्वितीयपरिच्छेदें

पूर्व्वानुक्तविशेषणत्रतोSभिधानं प्रतिज्ञान्तरमित्यलक्षणम्। तथा हि यत्र वादिना प्रथमं सविशेषणः प्रतिज्ञाभा- गोऽभिहित: परेण च निर्विशेषणोक्तभ्रमात् दूषितः ततो वा- दी प्रथमाभिहितं सविशषणमेवोपन्यस्येदृदशं मयोक्तं न तु निर्विशेषणमतो निरनुयोज्यानुयोगो भवत इति सदुत्तरमेव ब्रूते तत्नापि गतत्त्वादति व्यापकमेतत्। प्रतीति आदिपदार्थस्तावदास्तां प्रतिज्ञान्तरमेव तावन्निर्वचनायाग्यमित्याह नेति निर्वचनाशक्यत्व- मेव कथमित्यतस्तल्लक्षणद्वारा दर्शयति * तदिति # अभिधानंमित्युक्त यत्किश्चिदभिधाने प्रसक्तिस्तदर्य साध्यभागस्येति। तथाऽपि पूर्वोक्तविशेषणपरित्यागे- न निर्विशेषणसाध्यभागाभिधाने प्रतिज्ञाहानिभेदेऽति व्याप्तिरत उक्तं विशेषणवत इति। तथाऽपि पूर्वोक्तवि- शेषणवत एवाभिधाने प्रसक्तिवारणायअनुक्तेति * झटिति सम्वरणेऽतिप्रसक्तिवारणाय परदूषितेत्युक्तम्। तथाऽप्यनुक्तस्य परोक्त्तस्यप्रसक्तिं वारयितुं स्वत्यादि । कुनोऽलच्षणमेतदित्यत आह तथाहीति वर्णा- त्मकुः शब्दोऽनित्य इति नैयायिकेनांक्ते निर्विशेषण- त्वेनोक्तत्वभ्रान्त्या बादरायणीयेन ध्वनिभागे सिद्ध- साधनतया प्रत्युक्ते स यदा पूर्वोक्तविशेषणमेव सा- ध्यसुपन्यस्य परस्य निरनुयोज्यानुगागनिग्रहमुद्धावय- ति तत्र सबुत्तरेउषि गतत्वेनातिव्यापकमित्यर्थः । पूर्वानुक्तत्वविशिष्टं लक्षणं पूर्वोक्तस्पैव विशेषण-

निगरदस्थानेषु प्रतिश्ञाहानिखण्डनम। ९६७

स्याभिधाने कथमतिव्यापर्क स्यादिति शङकते। ५ अतिव्याप्तिपरिहारशङ्कानिरासः। पूर्व्वानुक्तविशेषणवत्त्वं तत्र नारित तत्कथमतिव्या- प्तिरिति चेन्न । प्रथमोक्ते: प्रागभावस्य पूर्व्व स्थि- तत्वात। विशेष्योक्तिरपि तदा नासीदिति चेत। किमा- यातं तावता विशषणानुक्त्यतिप्रसङ्गस्य । * पूर्वेति िशेषणं सम्भावयन्परिहरतिनेति अनु्तिरधुक्ततं: प्रागभाव: स च प्रथमविशेषणांक्तेरपि विद्यत एव नहि प्रागभावाप्रतियोगिन्या एव प्रथम- मप्युत्पादस्तस्य च प्रागभावस्यानादित्वात्पूर्वमपि स- म्भव इति प्रथमविशेषणोक्तेरपि पूर्वानुक्तत्वमस्ती- त्युक्तातिप्रसड्गे प्रागभावसमये विशेष्योक्तिर्त्नवद्यत इति गूढाभिसन्धि: शङ्कते * विशेष्येति विशेष्यो- क्ेरपि प्रागभावस्तदाऽऽसीदित्यर्थः । गूढाभिसन्धि- रेव परिहरति किमिति प्रथमत उक्ते विशेषणे पूर्वानुक्तत्वमस्तीत्युक्तातिप्रसड्रे कः परिहारस्तावता विशेष्यस्य पूर्वानुक्तत्वमित्येताधन्मात्रं स्या तचा- नुपयुक्तमित्यर्थ:। स्वाभिप्रायं प्रकटयन्पुनः शङकते। ६ विशेष्योक्तिसमये विशेषणानुक्तिविवक्षानिगसः । विशेष्योक्तिकाले विशेषणानुक्तिर्व्विवक्षिनति चेन्न। एककर्तृकाया वाचो युगपदसम्भवेन सर्वत्र तथाभावस्यैव भावात्। विशेष्योक्तंरनन्तरकाल इति चेन्न। नीलो-

९६८ खण्डनखण्डसाधे प्रथमेपरिच्छेदे

त्पलमित्यादौ पूर्व्वनिपातिविशेषणे तदभावात् । विशे- ष्यक्तेरव्यवहितपूर्व्वकाल इति चेन्न।उत्पलं नीलमि- त्यादी तदभावात्। अव्यवहित इति चेन्न। बहु- विशंषणके विशष्ये तदभावात्। वरिशेषणाभिधानोचि- तकाल इति चेन्न। नानाविशेषणके विशष्ये क्र्मतृ- त्तित्वाद्वाच: क्रमेणाभिधीयमाने य एकविशेषणाभिधान- काल: सेSपरेषामपि विशेषणाभिधानानां योग्यो भव- त्येव्रति तदाऽन्येषां क्रमभाविनामभावात्सैवातिव्याप्तिः। * विशेष्येति विशेष्योक्तिकाल इति किमेक- चणत्वं विवचित, मुत विशेष्योक्त्युत्तरक्षणत्व,सुत तद- व्यवहितपूर्वक्षणत्व,सुत तदव्यवहितक्षणत्वमाव,मा-

तदोग्यः कालो विवचित, इति विकल्प्य प्रथमं दूषयति * नंति उदाहृतस्थलेऽपि विशेष्यांक्तिकाले विशेषे- णानुक्तिर्विद्यते क्रमभावित्वाद्ाचोऽत उक्तातिव्याप्ति- तादचस्थ्यमित्यर्थः । द्वितीयं शङकते विशेष्येति *

तवानिव्याप्तिरित्याशयः । परिहरति * नेति * नील- मुत्पलमिति सविशषणे प्रतिज्ञाते निर्विशषयभ्रान्त्या परेण दूषिते पुनर्वादी तदेव पूर्वीपन्यस्तशिशेषणषि- शिषं साध्यमुपन्यस् निरनुयोज्यानुयोगमुन्भावयति तत्रैतल्लक्षणमतिव्यापकमनन्तरानुक्तिभावादित्यर्थः । तृनीयं शङ्कते * विशष्यति * आदौ दर्शितातिव्या-

निभ्रह्स्थानेषु प्रतिज्ञाहानिखण्डनम।

दूषयतिनेति यत्र विशेष्यं पूर्व निपतति विशेषणं पश्चासत्र निर्विशेषणत्वभ्रान्त्या परेण दूषणानन्तरं पु- नस्तस्य तथोपन्यासे लक्षणमतिव्यापकमित्यर्थः । चतुर्थ शङ्कते * अव्यवहित इति अतिव्याप्त्यन्तरं दर्शयन्प- रिहरति नेति चित्रगुरित्यत्र विशेष्यस्यार्थसि-

षणपद्स्थास्तीति कृत्वा तत्रैव निर्विशेषणत्वभ्रान्त्या

परिहाराय कल्पान्तरं शङ्कते * विशेषणेति दूषय- ति नेति नीलमुत्पलं सुगन्धि महदित्यादावनेक- विशेषणविशिष्टे य एकविशेषणस्य उपन्यासयोग्य- कालस्सोऽपरेषामपि योग्य एव विशेषयानां पूर्वा- परनियमाभावादन्यथा प्रयोगान्तरे विशेषणाना व्यत्यासो न दश्येत तस्मादनेकविशिष्टे पुनरुपन्य- स्थमाने कथितलचणमस्तीत्य तिव्याप्तिरित्यर्थ: । अन्तिमं कल्पं शङ्कते। ७ अन्तिमफव्पनिरासः । सर्वस्मिन् योग्यकाल इति चेन्न। दूषणानन्तरका- लस्य योग्यकालत्वाम्युपगमेव्याप्ति: दूषणपूर्वकालस्य तथाऽभिमतत्वे च दूषणानन्तरभाविन्या विशेषणोक्ति- व्यक्ते स्तदानीमभावात पूर्ववदतिव्याप्तिः । सर्वस्या स्तज्जातीयाया विशेषणस्योक्तेरभावो विवक्षित इति चे- १२२

९७० खण्डनखण्डसादे द्वितीय परिच्छेदे

त्। न। व्यक्तीनामंभावप्रतियोगिभूतानां सर्वासां पृथक् पृथक् प्रमाणेन केनापि अस्माद्ृशा प्रत्यंतुमशक्यतया- ड्भावानिरूपणेन लक्षणस्याज्ञानादसिद्धिप्रसङ्गात् । सामान्यप्रत्यासत्त्या व्यक्तयः प्रतिभान्तीति निरस्तम- नुमानावसरे।

सर्वस्मिन्निति विशेषणाभिधानयो- ग्यकालानुक्तत्वं न विवक्षितं किन्तु तदभिधानो- चितकालोक्तत्वानधिकरणत्वं तच्चैकस्मिन्नपि योग्य- काल उक्तत्वादंव नास्तीति नातिव्याप्तिरित्यर्थः । दूष णोत्तरकालो योग्यकालां विवा्षित उत प्राक्काल इति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह *नेत शब्दोऽनित्य इति प्रथमं निर्विशेषणोंक्ते ध्वनिभागे सिद्धसाधनतया प्रन्युक्कऽस्तु तर्हि वर्णात्मक इति पश्चात्मविशषयव- चने प्रतिज्ञान्तरक्ष्वात्तत्रेदं लक्षणं नास्ति दूषणानन्तर- कालस्य योग्यत्वं तत्र चोक्ते: सत्वादित्यव्याप्तिरित्य- र्थः। द्वितीयमपवदृति#दृषणेति प्रथमं सविशेषणो- के निर्विशंषणभ्रान्त्या दषिते पुनर्वादी पूर्वोक्तविशेष- णमेव वदति तत्र पूर्वकालपागभावप्रतियोगित्वं दूष- णानन्तरकालविशेषणोक्तिव्यक्तेरपि विद्यते इति तत्र

षगजातीयत्वं विवक्षित तेन नातिव्याप्ति: उत्तरकाल- विशेषेणोक्तिव्यक्तेरभावेऽपि तज्जातीयायास्तत्र भूतत्वा- दिति शङ्कत *सर्वस्था इतिअप्रमितप्रतियोगिकप्रतिषे-

निग्रहस्थानेषु प्रतिक्ञाहानिखण्डनम। ९७१

धायोगात्सर्वव्यक्तीनां प्रमितत्वं बक्तव्यं ततश्च वि- शेषणव्यक्तीनां भिन्नभिन्नाकारण प्रमितत्व, मुत सामान्यपत्यासन्तिद्वारेति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * नेति सर्वव्यक्तिविषयप्रमाणासम्भवश्च स्मृतिव्य- तिरिकतत्वखण्डन इव द्रष्टव्यः।द्धितीयमपवदति *सा- मान्येति एकां विशेषणव्यक्तिं श्रोत्रद्वारा प्रत्यक्ष- यता समवेतविशेषणतया सर्वव्यक्तय: पत्यक्षीक्रियन्त इत्यङ्गीकारे एकं प्रमेयं प्रत्यक्षयतः सार्वजञं स्यादिति व्याप्तिख़ण्डने उक्तमित्यर्थः । पूर्वानुक्तविशेषणवत इति विशेषणस्थाने पूर्वम- विशिष्टोक्तस्येतिविशेषणं प्रक्षिप्य लच्षण विरचिते को दोष इत्यतआह। ८ विशेषणस्थाने विशिष्टोक्तिविक्षाया भङ्ग:।

एतेन पूर्व्वमविशिष्टोक्तस्येति विशेषणं प्रक्षेप्त- व्यमिति निरस्तम्। उत्तरकालवाच्यविशषणकविशेष्यस्य प्रथममविशिष्टोक्तत्वसम्भवस्य दर्शितत्वात्। *एतेनेति कथमतिव्यापत्यैव निरस्तमित्यत आह * उत्तरेति * उत्तरकालं वाक्पं विशेषयं यस्य उत्पलं नीलमित्यादेस्तस्य प्रथमविशंषणोक्तावपि केवल स्य विशेष्यस्य प्रथमसुपादानमनन्तरं विशेषणस्थेति सैवातिव्यास्तिरित्यर्थः ।

दृषणमभाणि सम्पति सैवानुपपन्नेत्याह।

१७२ खण्डनखण्डखाधये द्विंतीयपरिच्छेदे

९ प्रतिज्ञान्तरलक्षणे विशेषणपरम्पराया अनुपपत्तिः। किश्च प्रथममवशिष्टमुस्क्का भवता यदि विशेषण- मिदं प्रक्षिप्यते तदा हेत्वन्तरं भवतोऽपि स्यात्तथापि तदभावे वा ममापि कुतः प्रतिज्ञान्तरम्। अथ प्र- थममेवेदं विशेषणमुपादाय ब्रवीषि, तथाप्यव्याप्तिः । प्र थमं सविशेषणमुत्का विशेषणवैयर्थ्यभ्रमेण झटिति स- म्वरणान्निर्विशेषणेडभिहिते परेण च दूषिते पुनः सविशे षणमभिद्धतो नैवं प्रतिज्ञान्तरं स्यादित्यव्याप्तिः । स्व्र- परसाध्यपूर्वपदानां विवेचने व्यक्तौ पतनादव्याप्तिश्व। प्रकरणादिलम्यतया प्रागनुक्तस्य विशेषणस्य भ्रान्तप- रदूषितस्य प्रकरणलभ्यिशेषणवत्तयाऽनुवदतोऽपि स- द्वादे प्रसङ्गः । अनुक्तस्थाने चाSप्रतिपादितकरणेडपि दो- षः परस्मिन्नजातप्रतिपत्तौ प्रतिपादितत्वानुपपत्तेरित्यादि स्वयमूहनीयम्। * किश्चेति प्रथमं स्वोक्तस्पेत्यादिप्रतिज्ञान्तर- लक्षणमविशिष्टमुक्त्वा मया चातिव्याप्त्या दूषिते त- स्परिहाराय पूर्वमविशिष्टस्पेत्यादिविशेषणं प्रतिपतो इेत्वन्तरं निग्रहः स्थाल्लक्षणस्य केवलव्यतिरेकिहेतुत्वा- दित्यर्थः । प्रथमलक्षणनिर्याहार्थत्वेन विशेषयपक्षे- पस्थ प्कृतोपयोगितया न हेत्वन्तरत्वमित्याशङ्गय तारहि प्रतिज्ञातनिर्वाहार्थच्वेनैव विशेषणप्रक्षेपान्ममापि न प्रतिज्ञान्तरमित्याह #तथापीतिप्रथममविशिष्टं लक्षणं

निग्रहस्थानेषु प्रतिशाद्दानिखण्डनम। ९७३

तर्ईि न झूमोऽपितु प्रथममेव विशिष्टलक्षणं ब्रूम इति श- ङ्ने * अथेति स्वोक्तस्य परदूषितस्य साध्यभागस्य विशेषणवतोऽभिधानमिति प्रथमत उच्यत इत्यर्थः। हेत्वन्तरनिग्रइ्दपरिहारेऽपि दो- षान्तरं स्यादिति परिहरतितथाSपीतिसामेवोप- पाद्यति प्रथममिति* पार्थियपरमाणुरुपरसग- न्धस्पर्शा नित्या इति प्रथमं सविशेषणमुक्त्वा वि- शेषयावैयर्थ्यभ्रमाद्यत्र वादिना संव्रियते ततो नि- विशेषगमेव कथ्यते तदा प्रतिवादिना शाते बाधेन प्रत्युक्ते पुनः सविशेषणमेव पार्थिवपरमाणुरुपादि- रिति बरूते तत्र प्रतिज्ञान्तरमिष्ठं तत्रैवाग्याप्ति: प्र- थममविशिष्टोक्तस्पेति विशेषणाभावादितिभाव:। प्र- थमत एव विशिष्टलक्षणोक्तावविशिष्टसुत्का पश्चा- विशेषणोपादाने च साधारणखण्डनान्तरमाइ # स्वेति स्वोक्तस्येत्यत्र सपदस्य परदूषितेत्पत्र प- रपदस्य साध्यभागस्येत्यत्र साध्यपदस्य पूर्वमनुक्ते- स्थत्र पूर्वपदस्य च स्वत्वाद्यनुगतार्थाभावः स्वात्मनि वृत्यवृत्तिभ्यामनुपपत्ते रतश्च व्यक्तिपरत्वे प्रत्येकव्य-

भङ्गान्तरं भणति प्रकरणेति* विवादपदं सकर्त- कमित्यादौ प्रकरगोपपदाभ्यां धर्मिविशेषासडौ सत्यामपि परेण प्रकरणादिलभ्यत्वमनालोचयता नि- विशेषणत्वभ्रान्त्या दूषिते वादिना प्रकरणादिपर्या- लोघनया लभ्यमेव विशेषणसुपन्यस्यते निरनुगोज्या- नुयोगोद्भावनाथ तत्र सद्ुत्तर एतल्लक्षणमतिव्या-

९७४ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

पकमनुक्तत्वविशेषणभावादिति भावः । अप्रति- पादितविशेषणस्थेतिलक्षणविशेषण न त्यनुक्तस्ये- ति तत्र च प्रकरणादिना प्रतिपादितत्वमस्त्येवेति नातिव्याप्तिरित्याशख्ाह * अनुक्तेति कुत इ- त्यत आह परस्मित्निति # प्रकरणादिलभ्यमुक्त- मप्युक्तलच्षणविशिष्टतया यत्र प्रतिवादिनो वुद्धारूढं न भवति तत्र प्रतिपादितत्वमेव नास्ति परप्रतीतिज- नकत्वस्यैव प्रतिपादितत्वादित्यतिव्याप्तिरेवेत्यर्थः । तर्हि स्त्रोक्तस्य परदूषितस्य साध्यभागस्य पूर्वानुक्तस्य प्रकरणाद्यलभ्यवशेषणवतोऽभिधानं प्रतिज्ञान्तरमि- ति विशेष्यत इत्पाशख्काह इत्यादीति * विशेष- णोपादाने हेत्वन्तरमनुपादाने पूर्वोदितावद्यमित्यादि द्रष्टव्यभित्यर्थः। इति प्रतिज्ञान्तर खण्डनम्।

प्रतिज्ञाविरोधखण्डनायोपक्रमते। १० प्रतिज्ञाविरोधखण्डनारम्भ: । प्रतिज्ञान्तगादीत्यादिपदेन किमिष्टम । प्रतिज्ञावि- रोधादीति चेन्न। यत एकवक्तृकैकवाक्याशयर्म्मिथो व्या-

ज्ञातिरोधः, तंदेनदलक्षणम्। तथा हि-इह भूतले घटो नास्तीत्यादावपि गतत्वेनातिव्यापकमिदम् । वचनयो र्हि व्याघातोऽन्यान्यविरुद्वार्थत्वं तच्चहास्ति, घटोऽस्ती-

निग्रहस्थानेषु प्रतिज्ञाहानिखण्ड नम। ९७५

त्यंशस्य घटसत्त्वबोधकत्वात नकारस्य च तन्निषे धकत्वात्। * प्रतीति आदिपदार्थ परः शङ्कते #प्रतिज्ञेति आदिपदार्थस्तावदास्तां प्रतिज्ञाविरोधस्थापि दुर्निरू- पत्वं यत इत्यभिप्रेत्य दूषयतिनेतिविरुद्धहेत्वाभा सेऽतिव्याप्तिपरिहवाराय साध्यविपरीतेत्यादिविशेषणम्। अन्यवाक्येन विरोधेऽतिव्याप्तिपरिहाराय मिथइति।त- थापि काल भे देन मतभेदमवलम्ब्य नित्य:शब्द्ोऽनित्य:श- 5द इति वदति तद्विरोधे ऽतिव्याप्तिपरिद्वारायैकवाक्यति। तथाउपि भिन्नकर्तृकवाक्यांशे विरोधेऽतिव्याप्तिपरिहा- रायैककर्तृकेति।अस्त्वयं प्रतिज्ञाविरोधस्ततः किमित्य- त आह * तदिति अलक्षणत्वमेवोपपाद्यति # तथाहीति भूतले घटोनास्तीति वाक्यांशयो: सहाव- स्थानादप्रतिपक्षपरूपत्वाच्च विरोध एव नाह्ति कुतोS- तिव्याप्तिरित्यत आहवचनेतिशब्दयो: स्वरूपेण वि- रोधो न कर्तेश्वर इत्यादित्वदुदाहरणेऽपि नास्ति, अर्थ- द्वारको विरोधोऽत्रापि विद्यत इत्यर्थः। उदीरितं हेतूप- न्यासपुरस्कारेय स्पष्टयति * तच्चेति * भावाभावयोरपि न भावाभावत्वमेव विरोध: किंतु सहानवस्थानमेवान एकस्मिन् देशे काले तदुभयबो- धकत्वाभावान्नेह भूतले घट इति वाक्यांशयारेर्थद्वारा- डपि विरोधी नेति चोदयति। ११ व्याघातविचारः। नन्वयुक्तमिदमुच्यते, न हि घटो नास्तीत्यत घटोऽ-

९७६ सण्डनखण्डलाधे द्वितीयपरिच्छेदे

पि विधीयते घटनिषेधोऽपिच, येन मिथो व्याघातः स्या- त् किन्तु घटो निषिध्यत घटनिषेध एव तु विधी- यत इनि यावत् तत्कुता व्याहतिरिति चत्। मैवम्। घट इत्यस्य तावदंशस्य घटविधिबोधकत्वं, नास्ती- त्यस्यापि तत्प्रतिषेधार्थत्वं भवताऽवि मन्तव्यम्। यदि- त्वेवं नाभ्युवैषि तदा तयोरविरुद्धार्थतया घटश्चाऽपेक्षित- निषधास्तित्त्वंच भूतलाश्रितं द्वयमस्य वाक्यस्य बोधनीयं स्यादिति, तस्माद्विधिरूप एव घट इति तत्प्रतिक्षेप एव च नेति किमेतावेककर्तृकवाक्यांशौ न भवतः? परस्पर- विरोधार्थाभिधायकौ वा न भवतो ? येन लक्षणमिद भव- तस्तत्न न गच्छेत्। न मिथो विरुद्वत्वमात्नं मिथो व्याघातकत्वं किन्त्वेकदेशकालादौ परस्परविरुद्धार्थ- योरस्तित्वं, न च नास्तीत्यनेनैकदेशकालादौ विधि- निषेधौ वर्चमानौ बोध्येते इति चेन्न। उक्तोत्तरत्वात् देशकालाद्यनन्तर्भावे विरोधस्यैवानुपपत्तेः । * नन्धिति अयुक्तत्वे हेतुमाह * नहीति # घटो नास्तीति घटतद्भाषावुभावपि अभिधेयौ न भ-

क्यं विरुद्ध स्यादित्यर्थः । तर्हीदं वाक्यमनर्थकमेव कस्थाऽप्ययोधकत्वादित्यत आह * किन्त्वति # कि- मनया वाग्मङ्गयाऽभिह्टितं भवतीत्यत आह # घटेति#

इह मृतले घटो नास्तीत्यत्र घटनिषेघस्यैव प्रतिपाथ- त्वात् घटस्थाप्तिपाद्यत्वाद्ट इति न इति चाऽभिधान- पोर्विरोधो नास्तीत्युपसंहरति * तदिति # विदित- सक्रतीनां पदानां स्वार्थवेदनोत्पादकत्वनियमात् घटपदस्य स्वार्थबोधकतवं नञूपदस्य व तदभाष- बोधकत्यमवश्यं स्वीकार्यमिति परिहरति * मैवमि- ति * विघि: सन्वम्। उक्तमर्थ व्यतिरेकमुखेनोपपाद- यति यदीति * घटतद्भावविषयत्वाभावे वाक्यांश- योरविरुद्धार्थत्वं ततश्च भूतलाधिकरणतया घटास्तित्वं निषेधास्तित्वं चेत्युभयं बोधनीयं स्याथ्वथा भाति

वेत्युपसंहरति तस्मादिति # न केवलं त- सूपरतिक्षेप एव नापि विधिरूप एव किन्तु भावोऽभा- वश्चेति विरुद्धरूप एव बोष्यत इत्यर्थः । तथाच प्रा- गुक्तप्रसङ्गस्तद्वस्थ इति फलितमाह * किमेताविति# इछ भूतले घटो नास्तीति वाक्यस्य घटतद्भावविषय- र्वमापादितमङ्गीकृत्य तयोरेकदेशकालसत्वाभावोऽ- विरोधस्तत्सत्वं च विरुद्धमिति यटुक्तं मया तसदव- स्थमेवेति चोदयति नेति तादशमपि व्याघात- कत्प किमत्र न स्यादित्यत आह * नचेति उक्तं सं- स्मर्सुमईसीति परिहरतिनेति* कथमुक्तोत्तरत्वभि- त्यत आह * देशेति इह भृतले घटो नास्तीत्यस्य वाक्यस्याविरुद्धत्वे घटतद्भावयोर्युगपदेव भूमले म- सङ्राद्विरडार्थाभिधायकत्वं त्वया तावत्सवीकृतं वि- रोषंश् देशायन्तर्भावेणैव भवतीति स्पादेवोक्तदो- १२३

१७८

ष इस्पर्थ: । विरुद्धयोरेकदेशकालास्तिशवं व्याघात इत्युपग- व्य दूषणमुक्त भिदानीं तदृपि नेत्याह। १२ पकत्र विरुद्धास्तिश्वस्य प्रामाणिकस्वाप्रामाणिकरवयोदोष:। किञ्च यधेकदेशादौ विरुद्धास्तित्वं प्रामाणिकमभ्यु- पौधि तदा विरुद्धशब्दस्तवायमन्य एव सामयिकार्थ: कश्चित, प्रमाणेन तथाभूतस्य ग्रहणादेव विरुद्धत्वाभ्यु- पगमशान्तेः । अथ प्रामाणिकं तन्नाभ्युपैषि तदा Sप्रा- माणिकं मिथो व्याघातकत्वं क नाम नास्तीत्यतिव्याप्तिः। किश्चेति* विरुद्धयोरेकदेशाश्यस्तित्वं प्रमितं न- वेति विकल्प्य प्रथममनुवदृति यदीति असम्भवेन दूषयति तदेति सहावस्थानस्पैव प्रमितश्वे तयोर- विरुद्धत्वेन विरुद्धशब्द: सहावस्थायिन एव वाचक: सामयिक: स्थात्तवाच सहावस्थितयोः सहावस्थानं न स्पादितिव्याघातार्थः स्यादेवं च नानिष्टं किश्ञि- दित्यर्थः । कुत इत्यत आ्रह प्रमाणेनेति# रूपरसयो- रिवेत्यर्थः।द्वितीयमनुभाषतेअधेति अतिव्याप्त्या दूषयति तदेति* तत्-एकदेशाद्यवस्थानं। व्याघा- तोऽप्रामाणिक इति यत्र व्याघातोभ्भावनं तत्र अप्रा- माणिकव्याघातोऽस्तीत्युक्तं स्यादेवक्च ननः किश्चिच्छि-

त्यर्थ: । स्वरूपेद्याप्ामाणिकस्यापि परपचस्य निषेध-

निम्हस्यानेपु प्रतिद्ञाविरोधखण्डनम। SU९

प्रमाणविषयत्ववत् व्याघातस्य स्वरूपेणामामाणिक- स्वेऽपि परोपन्यासोपाधौ प्रामाणिकत्वसम्भव इति शङकुते। १३ सवतोंSप्रमाणस्यापि परतः प्रामाणिफत्वमितिशङूनिरासः। अथ मन्यसे यथा परेणाभिधीयेते अर्थौ तथा मिथो व्याघातकाविति ब्रूमः तत्र च प्रमाणं प्रसरत्येवेति। न। कथमपि तत्र प्रमाणप्रसृतौ विरोधभाषापरिभाषा- मात्रत्वापत्ते:। यथा परेणोक्तोर्ऽर्य: तथा मिथो व्याघातक इत्यपि क्वचिन्मिथोव्याघातकमर्थमप्रमाय न वक्तुं शक्यम। प्रसज्यते मिथोव्याघातो न प्रसाध्यत इति चेन्न। कचि दप्यप्रमितस्य प्रसञ्जयितुमपि भवताऽशक्यत्वात्।मा प्रमायि अप्रमायैव तद्यवहार इति चेन्न। कचिदप्य- प्रमितमाभासमात्नोपस्थितं क नाम नोपस्थापयितुं शक्य- मित्युक्तैवातिव्याप्तिरावर्त्तते। अनेकन्न नियतयोरेकव प्रसञ्जनमिति चेतु। न। प्रसञ्जकस्य तद्द्वयस्यैकत् स्थि- तिनियतताप्रमितावविरोधस्यानेवरम्भावे चाडनापादकत्व- स्यापत्तः । * अथेति अ्नेन हि वाक्येनैकदेशकालानव. स्थितयोरेक्तदेशादौ सत्त्वमुपनीतमिति विरुद्धार्थ इत्य- र्थः । विरुद्धत्वस्यैवंरूपत्वेऽपि कर्थ तत्र प्रमाणप्रतृ- सतिरित्यत आहतवेति तत्र च तयो: सहावस्थाना- प्रमित्याऽपि तयोः सहावस्थानोपनायकत्वं वाक्यस्य

९८० खण्डनखण्डच्ासे द्वितीयपरिच्छेदे

प्रतीयत एव तेन विरु्धयोरेकदेशादावुपनयादित्यर्थ:। परिहरति # नेति * यथा स्वयोपनीताविमौ विरो- धिनौ तथैकत्र स्थिताविति तेनाकारेणापि तयोरेकत्र पमाणेन ग्रहणाद्विरोधभाषाया: सङ्केतमात्रत्वप्रसक्क इ- त्यर्थः । परेगाभिधीयमानाकारेण व्याघातः साध्यते त्वया किं वा प्रसज्यत इति विकल्प्य प्रथमं प्रत्या। * यथेति * साधनस्य व्याप्तिग्रहणमूलत्वाद्यथा घूमाग्न्योरविनाभावमप्रमाय गिरिशिखरे कृशानु: साधयितुमशक्य एवं व्याघातकरवमप्यन्यत्र स्वव्या- घातवाक्येन सहभावमप्रमाय साधयितुमशक्यमिति प्रामाणिकतवोपगमेन विरोधोपशान्तिरित्यर्थ:।द्धितीयं शङ्कते # प्रसज्यते इति प्रसङ्गस्यापि तद्िशेषस्य व्याप्तिमूलत्वादापाद्यापादकयोरेकत्र प्रमितत्वाभावे न प्रसञ्जनमपि शक्यमिति परिहरति नेति #व्या- प्निप्रमा न प्रसङ्गमूलं व्यतिरेकाभावात् किन्तु त- उज्ञानमतोऽप्रमायापि प्रसङ्गव्यवहार इति शङ्कते # * मा प्रमायीति * प्रमितं मा भूदित्यर्थः । अप्रमितं प्रसज्येतेत्यनुपलम्भस्य प्रसअ्जधितुमशक्यत्वादाभा- सोपस्थापित प्रसज्यत इति वक्तव्यमतश्च तादृशं सर्प प्रसअ्जगितुं शक्यत इत्यतिव्याप्तिरिति परिहरति * कचिदपीति शङ्कते # अनेकेति * अत्र-धर्मिणि प्रतिपादितकुम्भभावाभावयोरेकत्रावस्थानेऽपिविरो- धोऽन्यत्राप्रमितः परवाक्ये उपपद्यत इति न, येन तदपमतिर्दोषाय, किन्तु तव्ाक्यार्थयोर्विरोधिनोर- न्यव प्रत्येकं प्रमितयोरंकत्रावस्थानमात्रमापाद्यत इ-

निम्रह्स्थानेपु प्रतिज्ञापिरोधखण्डमम। ९८१

त्यथ:। विरुदयोरेकत्र परवाक्ये प्रसअ्जनं केन चिदापा- दफेन विना न सम्भवतीति तदापादकस्थापाचवये- नाषिनाभूतत्वं प्रमितं नवेति विकलप्य दूषयति नेति अविरोधस्थापत्तरितिसम्बन्धः। व्याप्तिग्राहक- प्रमाणेनैव विरोधिनोरेक्रत्न प्रमिततया विरोधशान्तिर- नेवम्भावे-प्रमितत्वाभावे व्याप्तिदीनतया प्रशिथिलमू-

अनेवम्भावे चानापादकमिति यट्टक्तं तदयुक्तमिति शङकूते ।

एकैकव्याप्याम्यां पृथक् पृथक् तद्द्वयापादनमिति चेन्न। एकैकमव्याघातात। अर्थीत द्वयं स्यादिति चेन्न । अर्थापत्त्यर्थत्वेनैवाव्याघातात्। अर्थादापादनं न साध- नमिति चेन्न। मिथो विरोधित्वेन तर्काभासत्वापत्तेः । इष्टपादनाच्च। मिथो व्याघातात कथ तथा स्यादिति चेन्न। तद्द्वयधर्म्मिकत्वात् व्याघातापत्तर्धीमणि प्रमापेक्षाया- मव्याघातात।

• एकैक्रेति इयोरेकत्रावस्थानं प्रमितमन्यत्रा- पागत इति नेष्यते किन्तु छयो: प्रसअ्जकगोर्ब्म्यां प्रसञ्ज्याम्यां प्रत्येकं व्याप्तेरवधारणमस्ति घटतदभा- वादेरुभयस्थ स्वतन्त्रस्य प्रमितत्वादत उभगमुभाभ्यां पसञ्जकाश्यामेकत्र प्रसज्यत इत्यर्थः । विरोधिनोरेकदे- शादिसंसर्गो व्याघात एवं सति न सिद्धयत् द्रयोरेकत्र

८२ सण्डनखण्ड खाध्े प्रथमेपरिय्य

साधकाभावादिति परिहरति #नेति * उभयव्या- प्यादेकैकावस्थाने सामर्थ्यात्तद्यापकछयमेकत्र स्था- दिति व्याघातापत्तिरस्त्येवेति शङ्कने # अर्थादिति #

स्थानं साध्यत उत प्रसज्यत इति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह नेति अनुपपत्तरपि प्रमाणविशेषर्वा- त्पमितस्य च सहावस्थानस्य रूपरसयोरिवाव्याघा- तश्वमित्यर्थः । द्वितीयं शङ्कते # अर्थादिति * अर्था- रसहावस्थानमुभयोरापाद्यते न तु साध्यते नचापाद- नरूपं ज्ञानं पमा तस्याSSरोपरूपत्वादतो नोक्तदोष इत्पर्थ: । यथा व्यापकछयस्यैकधर्मिसम्बन्धो व्याघातो मिथोविरोधात्तथा तव्याप्ययोरपि विरुद्धधर्माविना- भूतयोरेकधर्मिनिष्ठत्वेन व्याघातादेव न साधकत्व- माभासत्वादिति परिहरति नेति # भूतले घटो- नास्तीत्पत्र भाषाभावयोरकैकापादनस्येष्ठत्वात् त. र्काभासतेत्याह इष्टेति * भाषाभावयोरेकधार्मे- सम्बन्धस्याऽडर्यिकस्य व्याघातत्वात्कथमिष्टत्वमिति शङ्कने ·व्याघातादिति विरोधिनोरेकसंसर्गरूपो व्या- घात एकधर्मिक अनेकधर्मिको वा, आद्ये परस्परासंस्प- र्शाद्धिरोधो न स्थादित्येकं बहिरेव दूषयित्वा द्वितीयं प्र. त्याह*नेतिव्याघाताश्रयत्वेन भावाभावरूपखयस्यैक-

विरोध: सिद्ध हत्यत आह * धर्मिणीति विरो. धाधिकरणे धर्मिणि प्रमायं नास्ति चेदप्रामाशिकधर्मि- निष्ठव्याघातासिद्धिर,स्ति चेत्ममितत्वेन धर्मिदयस्पै-

कत्र सकृत् प्रमितस्य प्रमितत्वमेवेष्ठमित्यर्थः। एक्तदोपैस्त्वयाऽपि व्याघातखण्डनं क्रियते खण्डनं व प्रतिषेध: स च विरोधासिडौ न सिद्धेत् विरो- षश्चोदीरितरीत्या दुःस्थ इति तवाऽपि तुल्यमति प्रतिबन्दीग्रहेण शङ्कते। १५ प्रतिबन्धा विकल्ण्य निरासः। एवमादीनां दोषाणां परं प्रत्यभिधाने तवापि सर्वामिदं सुवचमिति चेन्न। तवाप्यन्यत्न दोषो मयाSSपाद्यत इति प्रतिबन्दी गृहूणतः किं परपक्षे दोषापादनमात्रं विवाक्षि- तं, उत यस्त्वया तत्र समाधिरभिधेयः स मयापी- त्यभिप्रायात स्व्रपक्षे समाधिः ?। न तावदादः अप्र- स्तुतत्वात। परोक्तदोषानुद्धारे तावतैव कथायास्तदर्द्- स्य वा पर्य्यतसानात निग्रहापरिहारावधित्वात्तयोः । * एवमिति * प्रतिबन्दीमेव खण्डयितुं तत्कर्तु- रभिपायं पृच्छति न तवेत्यादिना * दोषसामा- न्यं विवच्वितमुत परिहारसाम्यमिति विकल्पार्थः। कस्मिन् सति कि स्यादित्यत आह नेति # कुत इत्यत आह * अप्रस्तुतेति अर्धान्तरं निग्रह इत्यर्थ: ।

जल्पस्य वितण्डाइयशरीरत्वात्तथात्वं वितण्डाया- स्तदर्द्धतवं तथो: परोक्तदोषानुदारे पर्यवसानं, वाद- स्थापि तत्वनिर्णयप्रतिबन्धकनिग्रहोद्ावने तदपरि- (१) दोषोऽयमापते इति का० सु० पु० पा०।

हस्य प्रतिषन्दिग्रहे पर्यवसानमित्यपि द्रष्टव्यम्। कुत इस्पत आइ निग्रहेति तथो :- कथातद्र्डयो- रित्पर्थ: । परिहरसाम्पं विवचितमिति द्वितीयकल्पं दू. षपति। १६ द्वितीयफल्पनिरास:। द्वितीये तु स एवाभिधीयतां का नो हानिः। भैवाँ स्तावदभिधत्तां कस्तत्र समाधिः ततो मयाप्यभिधेय इति चेन्न। मया तदभिधानस्य साम्परतमप्रस्तुतत्वात। नहि मया स्वपक्षसाधनं त्वया च तद्दूषणं प्रकृते व- क्तुमारब्धमस्ति किन्तु त्वया स्वपक्षो निर्वाह्यः तद्दूषण- मयाडभिधानीयमिति कथा प्रस्तुता वर्त्तते। ईदाश च कथाविभागे मत्यक्षसमाधानाय मां पर्य्यनुयोक्तुं भ- वतः कुतोऽधिकारः । * द्वितीय इति * स एव-परिहार एव । परिहा- राभिधाने मम निग्रहविभोक इस्यत आह * केति * स्वरपक्षे उद्धांवितानां दोषाणां त्वया य: समाधिरभि- घेग: स एव मयाऽपीति प्रथमं भवाँस्तं समभिधत्तां ततोऽहमभिदध इति शङ्कते * भवाँस्तावदिति # परि- हाराभिधानकालोऽयं न भवति ममातो नाभिधीयते इति परिहरति # नेति # मया दूषणेडभिधीयमाने १ भघताताषद्भिधीयतामिति पु० पा०।

निमटस्थानेत्ु प्रतिज्ञाषिरोघखण्डनम।

तवाऽपि परिहरोचितकालोऽयमेवेत्यत आह # न हीति * किं तर्हि प्रकृतं वर्तत इत्यत आह * किन्त्व- ति वितण्डाया: स्वपचस्थापनाहीनत्वात्तत्र प्रतिब- न्युद्गावनाऽसम्भव इतरवापि स्वपचसाधनं मया कार्य स्वया च तदूदूष्यमिति नियमेन कथानारम्भणादन्य- था कथान्तरं स्थादित्यर्थः । अत एव तदभिप्रायेय प्र- तिबन्दीं गृह्लतो निरतुयोज्यानुयोगनिग्रह: स्यादिति फलितमाह * ईदशीति * स्वया मत्पचे ये दोषा उद्भावितास्तेषां परिहारो- Sस्त्येव, नच नाथमसाविति विशेषती वक्तव्यस्तत्र प्रयोजनाभावादिति शङ्कते। १७ दोषाणां सत्वेऽपि परिहार इति शङूननिरासः ।

अथ विशेषत स्तन्निष्टङ्कने किं प्रयोजन, मस्ति ताव- देतादशि चोधे परिहारो यतस्त्वयाऽपि स्वपक्षेऽसौ स्व्री- कार्य्य इत्याशयस्ते, सोऽपि न युक्त: न हि मत्पक्षे चे- त्समाधिरस्ति तावता त्वत्पक्षेऽपि तेन भवितव्यमित्यत् किश्विदपि प्रमाणमस्ति । साम्यादेवमिति चेन्न। वैष- म्यस्यावश्याभ्युपेयत्वात्। यदि तद्रतमसाधारणं स्वरू- पमादाय मद्दर्शनं प्रतितन्त्रसिद्धान्तं वा तत् समाधि: स्याव अत्र च त्वत्पक्षे तदभावान्न स्यात, तथा स- ति साम्यमात्ात्कथं समाधिरसावत्रापीति निश्चेतुं शक्य- ते। कोऽसौ तत्र विशेष इति चेन्न। मया साम्प्रतं त- १२४

९८६

दभिधानस्थाप्रस्तुतत्त्वमित्युक्त स्वात । * अथेति निष्ठङ्कने-निर्णय इति यावत्। वि- शेवनो निर्णयाभावे स परिहार एव न स्यादित्यत आह अस्तीति # तदस्तिच्वे लिङ्गमाह * यत इति मत्पक्षे परिहारसच्वे त्वत्पक्षेऽपिभविष्यतीत्ये- ततू प्रमाणाभावादयुक्तमिति परिहरति सोऽपीति प्रमाणाभावोऽसिड्धाऽनुमानस्यैव भावादिति शङ्कते # साम्यादिति मत्पक्षदोषा: परिहरवन्त एतद्दोषत्वात् त्वत्पक्षदोषवदित्यर्थः। पक्षानुकूलविषक्तपतिकूलत- र्काभावादप्रयोजकं इति परिहरति नेति दांषसामा- न्यमेव विपक्षेन स्यादित्यत आह* यदीति * समाधेय- व्यक्तिगतविशेषरूपाश्रयेण मदर्शनप्रतितन्त्रसिद्धा- न्ताश्रयेण वा पररिहारवैषम्यं सम्भवति यथा सत्ता- योगितया सक्यवहारगोचरता पृथिव्यादीनां सत्ता- या: स्वभावभेदादेव तथात्वं तथा निरवयवस्य ज- गदारम्भकत्वे प्रचयानुपपसतिरिति निगदितमवर्य ता- किकैरपरिहार्थमपि मायावादावष्टम्भनौपनिषदैः स्व-

स्यर्थ:। फलितमाहतथासतीतित्वत्पनेपि परिहा- रोपयोगिन: सतो विशेषस्य निर्वचनापत्तिरिति श- इते * कोसाविति अर्धान्तरनिग्रह्पसअ्ञनंन परि- इरति *नेति #। त्वत्पचे यः समाधि:स एवाऽत्रापीति न मया साध्यते किन्तु तत्ममान इति ततः स्वरूपविशेषादि- सम्भवेपि न कश्चित् विरोध इति शङ्कते।

निम्रहरथानेदु प्रतिज्ाषिरोधयण्डनम।

१८ समाधिसाम्य शठननिरासः। चोदसाम्यात् समाधिसाम्यमिति चेन्न । दूष्यगतवि- शेषभावाभावविशेषितत्वादिनापि तद्वैषम्यसम्भवात् । यथा सद्यवहारस्य सत्तास्व्रीकारत्वे तुल्येऽवि सत्तायां तदभ्युपगम Sनवस्थया तदाश्रये च तदभावेन, एवम- न्यतापि बहुलं दर्शनादिति। * चोथेति दोषस्पैकजातीयत्वेऽपि दृष्यगत- विशेषमादाय समाधेर्विजातीयत्वसम्भव इति परिह- रति नेति * दूष्यवस्तुगतविशंषस्य भावाभावाभ्यां समाधेर्विशषितर्वेन वैषम्यसम्भवादिति योजना। उक्तमर् दृष्टान्तेन साधयति यथेति सद्यवहा- रः ससताजातिस्वीकारमूलं तस्थ सत्तायां द्रव्यादौ च तुल्यत्वेन सत्तायामपि सत्तान्तरप्रसञ्जने सत्तायां तद्भ्युपगमेऽपरिहारोऽनवस्थापातस्तदाश्रये द्रव्यादौ चाऽनवस्थाभावेन सत्तास्वीकार इति परिहार- वैषम्यं चोथसाम्येऽपीत्यर्थः । समवायातिरिका भा- वा: समवायिन इति तार्किकपक्षे भावश्वसाम्येऽ- पि समवायस्य न समवायान्तरमनवस्थानादित्याद्यु- दाहरणीयमित्याह * एवमिति * प्रकारान्तरेणाऽपि प्रतिबन्दीखण्डनाथ प्रक्रमते। १९ प्रकारान्तरेण प्रांतबन्दीखण्डनम। किश्व परोद्धावितमसिद्धादिकमपरिहृत्य प्रतिबन्दया १ स्वीकारकत्वे इति का० मु० पु० पा०।

९८८ खण्डमलण्डसाथे प्रथमेपरिच्छेदे प्रत्यवतिष्ठमानस्य कोडभिप्रायः । कि यदिदं दोषतया परेणोभ्ावितं तददूषणम् अदूष्येडवि गतत्वात्, उत दूषणमपि सन्नोद्धावनीयं तुल्ययोगक्षेमर्वात्। यथाऽडद्गुः- "यत्रोभयोरित्यादि" । नाद्यः यद्यत्राऽसिद्धादिलक्ष- णमस्ति उद्धाविते दूषणे तदा दोषत्वस्याशक्यपरिह्ा- रस्वात् परिहारेपि वा तस्यालक्षणत्वप्रसङ्गात। यदेत दूषणं कथ तर्ह्यदूष्यत्वेन वादिनाङ्गीकृतेऽपि प्रतिवन्दी- स्थाने गतमिति चेत्। यद्ेतददूषणं कथ दोषलक्षणो पपन्नमित्यत्नापि दीयतां दृष्टिः। नियामकाभावे तर्हो- तदीयदूषणत्वे सन्देहः पर्य्यवसित इति चेत अस्तु दोषत्वसन्देहेऽवि भवदीयसाधनस्यासाधकत्वाते सन्दि- ग्धासिद्धवत्। किश्च यल्लक्षणवतोऽस्य दोषत्वसन्देहस्त लक्षणक एवायमन्यतपीति तत्ाप्यसिद्धादेरदूषणत्वमेव स्यादितीयं प्रतीबन्दी दुरुत्तरा प्रतिबन्दीवोदिनेति। * किश्चेति अभिप्रायमेव प्रकटयति * किमि- ति मत्पक्षे पत् त्वयोद्भावितं दूषगत्येन, तत् दूषय- मेव न भवति दोषहीनेऽपि त्वत्पक्षे गतत्वादिति प्रथमकल्पार्थः । दृषणमपि नोद्भावनीयं वादिप्रति- वादिनो: समानयोगक्षमत्वादिति द्वितीयार्थः। उत्त-

१ असाधक्त्वं सन्दिग्धेति का० मु० पु० पा०। २ प्रबितन्द्रीवादिनोऽपाति फा० मु० पु० पा०।

रपक्षेऽभियुक्तवचनं प्रमाणमाह * यथेति # "यत्रोभयोः समो दोषः परिहारोऽपि वा समः। नैक: पर्यनुयोक्तव्यस्तादृगर्थविचारण" इति पचदयसाधारणस्य दोषस्यानुद्गावनत्वं भटपादैर्दशितमित्पंर्थः । प्रथमकल्पं पराकरोति * नेति धन्मयोङ्गावितं दूषणं तत्रासिद्धया दिलक्षणं किन्नास्त्युतास्ति, नास्ति चेत्तल्लक्षणह्ी- नतयैव परिहियतां कि प्रतिधन्दीग्रहणेन, द्विती- ये न दोषत्वपरिहारस्तल्लक्षणलक्षितत्वादित्यर्थः। वि- पर्थये बाघमभिधत्ते परिहार इति अलक्ष्यगतम्पे- न लक्षणमतिव्यापकं स्थादित्यर्थः । दोषलक्षणलत्ति- तत्वेऽपि न तसष्य दोषत्वमदूष्यत्वेनाऽग्गीकृतप्रतिबन्दी- स्थानेऽपि गतत्वादिति शङ्कते * यदीति यथाऽुष्ट- पचगमनानुपपश्या दोषत्वाभावस्तथा दोषलक्षण- वश्याऽनुपपच्या दोषत्वेन किं न रूपणं क्रियत इति परिहरति यदीति * तर्हि विरुद्धधर्मिधियाऽवि-

द्वावनं तवाप्यशक्यमति शङकते नियामकेति # दोषत्वसन्देहं आपादितमङ्गीकृत्याऽपि परिहरति # अस्त्विति सन्दिग्धदाषित्वनाप्युद्धाव्यमानं प्रकृ- तसाधनं निरुणद्धीत्पत्रोदाहरणमाह *सनन्दिग्धेति # प्रतिबन्दी प्रतिबन्धैव खराडयितुं शक्यत इत्यभिप्े- त्याह * किश्चेति * अक्षरं स्पष्टम् । दूषणमपि सन्नोद्भावनीयं तुल्ययोगक्षेमत्वादिति द्वितीयं दूषयति।

९० खण्डनखण्डखाचे म्रथमेपरिच्छेदे

२० समानत्वात् दूषणमपि नोन्ावमीयमिति शङूननिरासः। नापि द्वितीय: तथा ह्युभयवादिसम्मतादूष्यत्वं धूमा- नुमानादिकं यदि प्रतिबन्दीकरोति परस्तदा तद्दर्शने- जन्यत्र क्वचिदप्येतदसिद्धादिकं नोद्भावनीयं परसाधनेषु तस्यैव धूमानुमानादे: प्रतिबन्धा भयादित्येषा मयापि सु- ग्रहैत तं प्रति प्रतिबन्दी अत्रापि शक्यत एव पठितुं "यत्रोभया: समो दोष" इत्यादि। *नापीति तदेवोपपादयति तथाहीति * उभयवादिनो: संमतमदूष्यत्वं यत्र तत्तधोक्तं वर्णा अ- नित्या: श्रवणत्वात् ध्वनिवदित्युक्त उपान्त्यादिभा- गेऽसिद्धि: सामान्येSवा नैकान्तिक इति मीमांसकेनो- के यदि परो बूयाडूमानुमानेऽपि तुल्यमेतदाकाशेडनै- कान्त्याडूमयोगित्वस्य काष्ठप्रयुक्तप्रदेशमात्र एव भा- वाचेति तदा तदर्शनेनान्यत्रापि शब्दो नित्यश्चाक्षुषत्वा- दित्यादायपि तत्रोद्धावनीयं स्थादितीयमपि प्रतिबन्दी मयापि प्रतिबन्दीवादिनं प्रति सुग्रहैवेत्यर्थः । कथं इलोकोंक्तन्यायसाम्याSभावे तद्ग्रह इत्यत आह अत्रापीति * एवंविधासिद्यादि नोद्भावनीयं स्वतप- चेऽपि गतत्वादिति। यमसिद्धादे: प्रकारविशेषमादाय प्रतिबन्दीम-

षमान्नस्यनि शङ्गने।

अथ यं विशेषमादाय प्रतिबन्दी स्यात् तन्मात-

९९१

स्यानुद्भावनं न तु सामान्यत एवेति चेन्न। तत्र विशे- वे प्रतिबन्दया त्याजितदुष्टत्वे गतत्वात्तल्क्षणमेव नेति स्थात् विशिष्य तद्विशेषत्याजनेच ताट्टशस्य लक्षणस्या- सिद्धिरेव स्यादिति कृतं प्रतिबन्दया। अथ मद्दर्श- नमालाभ्युपगतादृष्यत्वं किञ्चित्पदार्थ प्रतिबन्दीकराति तदैतदुक्तं तेन स्यात् इह नेदं दूषणं वक्तव्यमित्यभि- धानेऽनयैव युक्त्या तवेष्टभङ्गप्रसङ्गादति। तन्न।इदमिह दूषणं वक्तव्यमनभिधानेऽस्यैवानिष्टस्य परसिषाधयिषि- तस्य सिद्धिप्रसङ्गादित्यभिधानानुकूलाया अपि प्रतिब न्दया: सम्भवात्। * अथेति * एवं तहि लक्षणमसिद्धादेरतिव्या- पर्क स्यादिति दूषयति * नेति यो विशेष: प्रति- चन्धा त्याजितदोषस्तस्मिन्विशेष इदं लक्षणमस्ति न घा, यदि न, तदाऽस्य दोषत्वेन कचिद्प्युद्धायनन्नास्ति- चेददोषेपि गतत्वादतिव्यापकमित्यर्थः । दुष्टत्वं दोष- स्वमसिद्यादे: सामान्यलचगे प्रथमत एव तादृशं वि- शेषणमादेयं यथा प्रतिबन्दा त्याजितदुष्टत्वे विशे- बेडसिद्धया दिलक्षणं न गच्छेदित्याशक्ाह#विशिष्येति# प्रतिबन्धा त्याजितदुष्टत्वाद्यन्यत्वेसतीति लक्षणं वि- शेष्यं तदिशेषातिव्याप्तिपरिहारे चाक्षुषहेतावसिद्धा- दिलक्षणाभाव एव वक्तव्य: कुतः प्रतिबन्धा अवसर इत्यर्थः। उभयसम्मतादूष्यत्वं धूमानानुमानादिप्रति- बन्दीकरणे दूषणमुत्का प्रकारान्तरेण प्रतिबन्दीग्रष्-

१९२ सण्डनखण्डलाये द्वितीयपरिच्हेदे

स्य सार्थकत्वमाशङकते # अथेति* विमतं मि- थ्या दृशयत्वादित्पत्र विषयविषयिभावसम्बन्धान. ड्रीकारे दृश्यत्वासिद्धि: दृग्विषयस्य दशयत्वादित्येवं- रूपेणेत्यर्थः । किं वात इत्यत आह तदेति * तदा ते-तष कृतं प्रतिबन्धेत्येतबुक्तं स्यादित्यर्थः । तामेव प्रतिबन्दीमभिनयेन दर्शयति * इहेति * विषयविष- पिभावस्य व्यतिरेकाव्यतिरेकप्रयुक्तदूषणं न वक्तव्यं सद्भिधाने तयैव नीत्या त्वदभिप्रेतदृश्यत्वभङ्गप्रसङ्गा- दितियावत्। विषयविषयभावान्तर्भावनिमितं दूषण- मभिधानीयं तदनभिधाने परसिषाधयिषितस्य ममानिष्टस्य विषयविषायभावस्य सिद्धिप्रसङ्गादिति दूर्षणाभिंधानानुकूला प्रतिबन्धयपि सम्भवेदिति परिष्- रति # तन्नंति # प्रतिबन्दी कुर्वतः प्रतिबन्दी सदुत्तरं न भवतीति प्रतिज्ञाहानि: स्यादिति चादयति। २२ प्रतिक्ाहान्यापत्तिनिरासः। नन्वेवमेवास्तु तथाचाभिधानेSनभिधाने चोभयतः पा- शा प्रतिबन्दीरज्जुभवत एव दुर्निवारा स्यात्। मैवम्। मिथोविरुद्धायाः प्रतिबन्दा स्तर्काभासत्वात् मिथोविरु- द्धत्वस्य तर्कदूषणत्वात्। सत्प्रतिपक्षानुमानवत् द्यो- रपि परस्परप्रतिक्षेपेणैवोपक्षीणत्वादिति। न्यायद्विती- याध्यायप्रथमान्डिकसूत्रे च "प्रमेयेता च तुलाप्रामाण्य- १ सूत्र १६।

वत्" इत्यत्राऽSपादित दष्टान्ताभावलक्षणदोषसाम्येन प्र- त्यवस्थितं पूर्वपक्षवादिनं निराकर्तुमाचार्य्यः "समानमि- त्यनुत्तरमभ्युपगमात् अभ्युपगतं तावज्जवता नास्मत्पक्षे दष्टान्तोऽस्ती"ति ब्ुबन्नुदयोतकरो यतोभयोरित्यादि वद- तो भट्स्य प्रतिभटीकर्तव्यः । * नन्विति किमितो पद्चेवमित्यत आह * तथा चेति दूषणाभिधाने प्रतिबन्दीस्थाने इष्टस्य भङ्ग: स्यादनभिधाने च परसिपाधयिषितस्यानिष्टस्य प्रसङ्ग: स्यादृत उभयतः पाशेत्यर्थः । यहा प्रतिबन्धा अभिधाने प्रतिज्ञाहानिरनभिधाने प्रतिबन्धा असदुस्तर त्वमित्युभयतः पाशेत्यर्थ:।सदुस्तरस्वान्न प्रतिज्ञाहानि- रिति परिहरति * मैवमिति भवत्सिद्ान्ते प्रतिब- न्यास्तर्कविशेषत्वेन मिथो विरोधादाभासत्वमिति यावत्। तदेव कुत इत्यत आह * मिथ इति # व्या- प्त्यभावादिवत् मिथो विरोधोऽपि तर्कदूषणमित्यर्थ:। मिथो विरुद्धस्य दूषणत्वे दष्टान्तमाह * सदिति # तदेव कुत इत्यत आह *योरपीति# इतरेतरसाध्य- पमितिप्रतिषन्धकतया स्वसाध्यप्रमितिहेतुत्वाभावा- दिति भावः।यत्रोभयोःसमो दोष इत्यादिकस्य प्रति- वन्दीदूषगात्वप्रतिपाद्कस्य भट्टवचनस्य तददूषणत्वे विरोध इत्याशङ्का प्रतिबन्धा अदूषणत्वप्तिपादकोदूधो- तकरवचनविरोधात्र तत्राSSस्माकमादर इत्याह * छवि- १ न्यायवार्तिके १९७ पृष्टे १८ पङ्मो। १२५

९९४ लण्डनखण्डखाधे द्वितीयंपरिच्छेदे

तीयेति पञ्चाध्याये न्यायशास्त्र एकैकोऽध्यायः द्याहिकां भवति तत्र द्वितीयाध्याये प्रथमाह्निकसृत्र आपादितदष्टान्ताभावलक्षणदोषसाम्येन प्रत्यवस्थितं पूर्वपक्षवादिनं निराकर्तुमिति ब्रुवन्नुद्योतकरो भट्टस्य प्रतिकूलोभटः कर्त्तव्य :- प्रतिभटीकर्तव्य इत्यन्वयः । चक्षुरादेः प्रमेयस्य कथ प्रामाण्यं प्रमाकरयत्वप्र- माविषयत्वयोरेक्वस्मिन् विरोधादिति चोदयित्वा सृ- त्रितं "प्रमेयता च तुलाप्रामाण्यव"दिति।चशब्दोऽप्य- घें। यथा प्रमेयाऽपि तुला प्रामाण्यमशनुते तर्थकस्या-

गित्वं घ तत्रोदाहृतं पूर्वा Sपरकालसम्बन्धे च प्रमाणं कारणस्य कार्यानुगततया सत्कालेऽनुभवः तत्र चा- ननुगतमेव कारणमनन्वितमेव कार्य क्षणिकयोरेव कार्यकारणभाबादिति सुगतेन प्रत्यवस्थिते कार्यस्थान- न्वितच्वे नास्ति दष्टान्त इति दृष्टान्ताभावदोष आ- पादिते तत्साम्थेन साध्यस्य स्थिरतया Sन्वितत्वेऽपि दृष्ठान्तो नास्नीति समानमिति पुनः सुगतेन प्रत्यव- स्थिते समानमित्यनुत्तरमभ्युपगमादिति सूतं तदर्थवि- वरणपरमभ्युपगतमित्यादयुद्योतकरवचनं स्वपक्षे दष्टा- नाभावदोषमभ्युपगम्य परपचे तमापाद्यता मता- नुज्ञानामनिग्रहस्थानमापततीति ब्ुनन्नित्यर्थः । इति प्रातज्ञाविरोधखण्डनम्।

२ सतुशाहक इति पुस्तकदयपाठः।

निग्रहस्थानेपु अपसिद्धान्तखण्डनमें। ९९५

. प्रतिबन्धादेरदूषणत्वमापादितमनुवदृति निग्रहा- न्तरखण्डनं प्रसअ्जयितुम्:। २३ अपसिद्धान्तखण्डनारम्भः । तत् किं प्रतिबन्दादि दूषणन्न भवत्येव, नन्वेवें भवतोऽपसिद्धान्तः स्यादिति चेत् तर्हि दर्शयापसिद्धा- न्तस्य लक्षणं प्रकृतसम्बद्धतया, वाङ्मात्रेणापसिद्धा- न्ते भवतः किमिति नापसिद्धान्तः स्यात् । सिद्धान्त- विपरीताभ्युपगमोऽपसिद्धान्तः प्रतिबन्दादि च भव- ता सिद्धान्तत्वेनाभ्युपेतं मयेदं दर्शनमाश्रित्याभिधेयमि- ति भवता दर्शनविशेषस्याभ्युपेतत्वात् दर्शनस्यं च तत्त- त्पदार्थस्वीकारात्मकत्वात् तेषु च पदार्थेषु प्रतिबन्दीदूष- णादे: प्रविष्टत्वादिति चेन्न। लक्षणमेव् तावदपसिद्धान्त- स्य नोपपद्यते मत्सिद्धान्तविपरीतमभ्युपगच्छतो भवतोऽ- पसिद्धान्तप्रसङ्गात्। *तदिति * तल्लक्षणहीनत्वान्न दूषणतेत्यत आह * नन्विति तच्छास्त्रे दूषणत्वेनेष्ठया अदूषणर्वेन स्वीकारादित्यर्थः । लक्षणाधीनत्वाल्लक्ष्यसिद्धे: प्रति बन्धस्वीकारस्थापसिद्धान्तत्वसिडये तदनुगतं लक्ष- णं दर्शनीयमित्याह तर्हीति * न चैवमर्थान्तरस्वं प्रकृतोपयोगित्वादित्यभिप्रेत्य प्रकृतेत्युक्तम् । विपक्ष- १ म मेद मिति पु० पा०।

९९६ खण्डनखण्डचाध्ये द्वितीयपरिच्छेदे

दण्ड प्रदर्शनेनोक्त्तं दृढीकरोति *वाणित्ति तत्रानुगतम पसिद्धान्तलक्षणमनुत्का तदुद्ावने स्वच्छास्त्रे यत्स्वी- कृतं तल्लक्षणमस्ति तदेव परं प्रति दूषणत्वेनोद्गाय- नीयमन्यथा लक्षणाधीना लक्ष्यव्यवस्थितिरिति त्यागा- दपसिद्धान्तस्तवेत्यर्थः । अपसिद्धान्तलक्षणं शङ्कते सिद्धान्तेति अभ्युपगमोऽपसिद्धान्त इत्युक्ते स्वसि- द्वान्त एवातिव्याप्तिस्तत्परिहाराय सिद्धान्तविपरीते- त्याह। कथमेतावता ममापसिद्धान्तप्रसङ्ग इत्याशक्का प्र- तिबन्धादेः सिद्धान्तत्वेनेष्टस्य विपरीततया स्वीका- रादित्याहप्रतीति# प्रतिबन्धादे: सिद्धान्ततवेनाश्र- यणमेवासिद्मित्यत आह मयेति * दर्शनवि- शेषाङ्गीकारेऽपि करथ प्रतिबन्धादे: स्वीकार इत्याशक्ता तदुपपादनार्थ दर्शनविशेषस्वरूपं दर्शयति# दर्शने- ति तथासति प्रतिबन्धादेरपि दूषणत्वेन मध्यप- तितत्वेन स्वीकार इत्याह तेष्विति # तस्तत्पदा- र्यनियमस्वीकारात्मकदर्शनविशेषाश्रयणे स्वीकृत- नियतपदार्थव्याघातस्य प्रतिबन्धादे: स्वव्याघातक- त्वादिना दूषणत्वमिष्टमर्थादित्यर्थः । एतल्त्तणाधीना ममापसिद्धान्तापत्तिर्लक्षणमेवानुपपत्रं कथं तदापा- दकमित्यभिप्रेत्य परिहरति # नेति * अतिव्यापक- त्वादिति हेतुमाह मदिति * आत्मनः स्वयम्प्रका-

ति शङ्कते। स्वेति विशेषसस्य विवचितत्वान्नाततिव्याप्तिरि-

निभ्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम। १९७

२४ क्तरेतिविशेषणेन दोषवारणशङूननिरास:। स्व्रसिद्धान्तस्तथाऽपेक्षित इति चेन्न । विशेषणपू- रणमन्तरेण तदलाभात् अन्यथा सर्वत्र विशेषणांपादा- नप्रयासव्रैयर्थ्य स्यात् । एवमेवाभ्युपगमे भवत एवाप- सिद्धान्तकृत्या निवृत्त्योSSपतेत्। त्वत्सिद्धान्ते शनशो हेत्वादौ विशेंषणोपादानदर्शनात्। परसिद्धान्तहेतूना- ञचानुपात्तविशेषणानामनैकान्तिकीकृत्य त्वच्छास्त्रे ब- हुशा दूषितत्वात् । प्रथमं स्वशब्दं विशेषणमनुपादा- य दूषणभयेनेदानीं तत्करण च हेत्वन्तरं नाम निग्रह- स्थानं भवतः हेत्वन्तरं हि प्रथममविशेषणं सांधकभाग- मभिधाय पश्चाद्विशेषणवत्तद्वचनम्। * स्वेति विशेषणान्तरं लक्षणे न क्षिप्यते प्रक्षिप्यते वेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति नेति # पौरुषेयप्रयोगे विवक्षाया अप्यर्थविशेषज्ञापकत्वाबिशे- षणमन्तरेण विवक्षितार्थसिद्विरिति आशझ्गाह # अ- न्यथेतिसामान्यवत्वे सत्यस्मदादिबहिरिन्द्रियग्रहणा- ईत्वादित्यादावपि तदुपादानमनर्थकं विवक्षान एव विशिष्टसिद्धरित्यर्थः । तार्ि विशेषण परित्यज्य विव- क्षाबलादेव विशिष्टहेत्वाद्यभिधानं क्रियतां को दोष इत्यत आह एवमिति प्रयुक्त्तापसिद्धान्तकृत्या निवृ- क्य-व्यावृत्य-भवत एवाSSपतेदित्यर्थः।कुत इत्यत आह २ निवृत्यापत्ते: इति का० मु० पु० पा०।

१९८ खण्डनखण्डलाचे द्वितीय परिच्छेदे

स्वदिति विक्षासिद्धार्थविशेषप्रकटनार्यमेव तत्र सर्वत्र विशेषणोपादानं नत्वपूर्वार्थप्रतिपादनार्थमित्यत आह परेति वेदोऽपौरुषेयोऽस्मर्यमायकर्तृकतवा- दित्यादिपरहेतूनामनुपात्तविशेषणानां जीर्णकूपादौ व्यभिचारेण दूषणं हश्यते तद्पि तव न सिद्धेद्यभि- चारस्थलान्यत्वस्य विवक्षितत्वादतो विशेषणमन्त- रेण न विशिष्टसिद्धिरित्यर्थः । स्वेतिविशेषयं ति लक्षणवाक्ये निधीयत इति द्विनीयविकल्पे दूषण- माह * प्रथममिति * लक्षणस्य हेतुविशेषत्वा- दविशिष्टमुक्का पश्चात् विशिष्ठाभिधाने हेत्वन्तर निग्रह इत्यर्थ:। तदुपपादनार्थ पराभिमतहेत्वन्तरनि- ग्रहलक्षणं दर्शयतिहेत्वन्तरं हीति सद्धेतुपतिज्ञा- न्तरव्यावृत्त्यर्थ क्रमेण विशेषणम्। सिद्धान्तविपरीताभ्युपगम इति प्रथमं लक्षगं निर्दिश्य पश्चादपसिद्धान्त इति लक्ष्यनिर्देशतो नि- ग्रहान्तरं स्यादिति भङ्गान्तरमाह। २५ अप्राप्तकालत्वनिग्रहापतिः। किञ्चैवं लक्षणमभिदधानस्य भवतोऽप्राप्तकालता- पातः अप्राप्तकालोऽवयवविपर्य्यास इति, लक्ष्यमभिधा- य हि लक्षणाभिधानं युक्तं तस्थ च भवता विपयर्यासः कृतः एवमेवाभ्युपगमे भवत एवापसिद्धान्तापातात्। किश्रंतितदर्ष लच्षणमाह *अप्राप्तेति येन क्रमे- णाऽवयवाः पर्थस्पन्ते ततो विपरीततयाऽवयवपर्थासो- Sप्राप्तकाल इत्यर्थः । अस्तु कथमेतावता ममाप्राप्त

निग्रंहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम । ९९९

कालस्वमित्यत आह * लक्ष्यमिति * लक्षणस्य धूमा-

स्य च प्रतिज्ञात्वात्प्रथमन्तदुपन्यासो युक्त इत्यर्थः। एतावता वा किमित्यत आह * तस्थेति * हेत्वभि- धानं पूर्व पश्चात्प्रतिज्ञावचनमित्येवमेवोपन्यासक्रम- स्ान्रोक्तदोष इत्यत आह * एवमिति प्रतिज्ञाहे- तूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवा: क्रमेणोपन्यसनीया

निर्विशेषणलक्षणे दूषिते पश्चाद्विशेषमिच्छतो हेत्वन्तरं निग्रहः स्यादित्युक्तं भवतु तत्र, यस्तु प्रथम- मेव सविशेषणं लक्षणमभिघत्ते तस्थ किं दूषयमि- त्याकाङ्गायामाह।

२६ प्रथमं सविशेषणोक्तेऽपि लक्षणे दोषः।

यस्तु प्रथमत एव स्वेतिविशेषणमुपादत्ते तं प्रत्यनुपा- त्तविशेषणपक्षाभिहितो दोषो वक्तव्यः । मदीयोहि सि- द्धान्त: स्वसिद्धान्त एव मम ।

*गस्त्विति तस्मित्नपि पक्षेऽनुपात्तस्वेतिविशेष- णे योऽतिग्याप्तिदोषः स स्यादित्यर्थः । अविशिष्टो- कतदोष: कर्थं विशिष्ट स्यादित्यत आह *मदीति#स्व- शब्दस्य सर्वनामत्वादहमपि स्वशन्दवाच्य इति मद-

व्याकरोति। वाकच्छलमित्येतद्भिप्रायेण लक्षणवाक्यं परो

१००० खण्डनखण्डलाधे द्वितीयपरिच्छेदे

२७ पुनर्लक्षणनिर्वचनेऽपि दोषः। अत्र वाक्येऽभ्युपगमपद्श्रवणात् अभ्युपगन्ता ल- भ्यने तस्य यः स्वकीयः स स्वशब्दार्थः पर्य्यवस्य तीति चन्न। ममाभ्यपगन्तृत्वात् मयापि हि किञ्चि- दभ्युपगम्यत एव। विपरीताभ्युपगन्ताडपेक्षित इति चेन्न। अविशेषात्। सिद्धान्त विपरीताऽम्युपगन्ता विपरीताभ्युपग न्तेति चेन्न।तथाप्यविशेषात्, ममापि त्वत्सिद्धान्तविपरीता भ्युपगन्तृत्वात्। स्वसिद्धान्तविपरीताभ्युपगन्ता तथाडपे- क्षित इति वेन्न। नूनमतिप्राज्ञोडसि यत, स्वपदमभ्युपगन्त्रा विशेषायेतुं प्रवृत्तोऽ्भ्युपगन्तारमेव स्वपदद्दारा विशेष- यमि, परस्पराश्रयादपि न विभेषि, स्वपदेऽपि साधारण्यप्र- त्यवस्थानं परोक्तं पुनस्तदवस्थमेव्रेति चन प्रतिसन्धत्से। अश्रेति अभ्युपगमस्य क्रियात्वेन कर्त्राक्षेपादि स्यर्थ: । अभ्युपगमपदाक्षिप्ताभ्युपगन्तुर्यः स्वकीयः स स्व्रशब्दार्थ इति फलितं दर्शयति शतस्येति* तथाऽपि तदतस्थमिति परिहरतिनेतिक ममाभ्युपगन्तृत्वेन म. म स्वकीयोपि सिद्धान्तः स्वशब्दार्थ इति तद्विपरीता भ्युपगमादपसिद्धान्तापत्तिस्तद्वस्थेति यावत्।.श. व्दानित्यत्वादि त्वया नाभ्युपगम्यत इति कर्थ त. वाभ्युपगन्तृत्वमित्याशङ्का तद्नङ्गीकारेऽपि प्रपश्चा निर्वचनीयत्वाद्यभ्युपगम्थत इत्याह *मयेति# अभ्युप गन्तृमात्रन्न विवचितं किन्तु विपरीताभ्युपगन्तृत्वमि

निभ्रहस्थानेयु अपसिद्धान्तखण्डनम। १००१ ति नोक्तदोषो मम विपरीताभ्युपगन्तृत्वाभावादिति

नीयत्वाम्युपगतत्वान्ममापि सैवातिव्याप्तिरिति परि- हरति नेति विपरीताभ्युपगन्तृत्वेऽपि सिडान्तवि- परीताभ्युपगन्तृत्वं नास्ति तथैव तव सिद्धान्तत्वात्ता- दश एवाभ्युपगन्ता विवक्षित इति शङ्कते सिद्धान्ते- ति सिद्धान्तमात्रविपरीताभ्युपगन्ता विक्षित: स्व- सिद्धान्तविपरीताभ्युपगन्ता वेति विकल्प्य प्रथमं दूष- यति #तथापीति अविशेषमेवोपपाद्यति ममेति# द्वितीयं शङ्कते #स्वेति सोपहासं परिहरतिनेति प्रज्ञामतीत्य वर्ततस इति यावत्। तस्य य: स्वकीय: स स्वशब्दार्थ इत्यभ्युपगन्त्रा स्वशब्दस्य विशेष्यमाणत्वा दभ्युपगन्तृनियमसिडौ स्वपदार्थनियमसिद्धि: स्वप- दार्थनियमसिद्धावभ्युपगन्तृनियमसि्धिरिति परस्प- राश्रयान्न विभेषि यद्यस्मादिति हेतुमाह * यदिति

णान्तरमन्तरेय न नियामकत्वमिति पुर्वोक्तदूषयं न प- रामृशसीति हेत्वन्तरमाह * स्वेति # स्वपद हित्वा यच्छन्दविशेषणप्रक्षेपणापसिद्धान्त- लक्षणं शङ्कते। २८ यच्छव्द प्रक्षेपेणापसिद्धान्तलक्षणनिरासः । यस्य यः सिद्धान्तस्तेन तत्परित्यागोऽपसिद्धान्तस्त- दीयइति चेत। मैवम्। यस्य यः सिद्धान्त इति पु-

१२६

१००२ नण्डनखण्डखाचे द्वितीय परिच्छेदे

व्यापकत्वं लक्षणदोषः । यस्येति सिद्धान्तसम्बन्धि- न इत्यर्थे तेनेति सिद्धान्तसम्बन्धिनेत्यर्थे च भवतोऽ- पसिद्धान्नात। तथा हि-सिद्धान्तसम्बन्धिनो मम यः सिद्धान्तः तस्य सिद्धान्तान्तरसन्बन्धिना भवता त्या- गोऽस्त्येन । यस्थेति कर्तृभेदसिद्धान्तभदोदासीनेषु प्रसक्ति- निवारणाय विशेषणानि। तस्य यदपि त्यागोऽसौ त- थापि न तत्सिदान्तस्य, तत्सिद्ान्तत्यागोSपसिड्धान्त- इति न पूर्वोक्तातिप्रसक्तिरित्यर्थः । यस्य य इत्यनयोः शब्दयोरसाधारणार्थत्व सुत साधारणार्थश्वमिति विकल्प्य प्रथमे लक्षमव्यापकमित्याह मैवमि- ति यस्य यः शब्दयोः पुरुषसिद्धान्तविशेषवचनरवेऽ- पसिद्धान्तान्तराव्याप्तिरित्वर्थः । यस्य यस्तेनेति श- व्दानां साधारणारथच्वमिति द्वितीयकल्पे लक्षणमति- व्यापकमित्याह * यस्थेतिः * यस्थ मम यः सिडधान्त- स्तेन मया तत्परित्यागाभावे कथमपिदान्त इत्य- तस्तद्वुपपाद्यति * तथाहीति *मम मदीयसिद्धान्तस्य घ यच्छवदार्थत्वासछब्दार्थत्वाच्च तवेत्यर्थ: । त्यागशब्दबलेनातिप्रसक्तिपरिहारं शङूते।

त्याग एव तस्य नास्ति मया परिगृहीतविषयत्वा- त् त्यागस्यति चेन्न। यदि त्यागोऽस्व्रीकारस्तदा न परिगृहीत विषयतानियमः। अथ स्वीकृतस्यास्वीकारस्तदा

निग्रहस्यानेपु अपसिद्धाग्तखण्डनम। १००३ मया स्वीकृतस्य भवता डस्वीकारो भवत्येत तथेति विशेषो नास्ति । अथ तेनैत्र स्व्रीकृतश्य तेनैवास्व्रीकारः सादवि न, तनेति स्वीकर्त्त्रेत्यर्थे, ममापि स्व्रीकर्तृत्वेन मया स्व्रीकृतस्य भवताऽस्त्रीकारे तवाऽपसिद्धान्तापातः । त्याग एवंति * त्वया परिगृहीतस्य मयाऽस्वीकारा- द्याग एव न भवति कुत इत्यत आहमयेति* स्वी- कारपूर्वकास्वीकारस्तयाग: त्वत्सिद्धान्तस्य चाडस्वी- कारादित्यर्थः । त्यागोऽस्वीकारमात्रमुत स्वीकृतस्था- स्वीकार उत तेन स्वीकृतस्य तेनैवास्बीकार इति वि- कल्प्य पराचष्टेनेनि स्वीकृतविषयत्वाध्यागस्थेयु- कत्वाद्यदयपि प्रथमविकत्पावकाशो नास्ति तथापि त्यागपदेनैव स्वीकृतास्वीकारामिधाने सिद्धान्तपदवै- यथ्यमिति प्रथमकल्पोऽकारीति द्रष्टव्यम्। दैवपरि- त्यक्ते क: परित्याग इति न्यायेनास्वीकृतपरित्यागा योगात्स्वीकारपुरःसरोऽस्वीकार एव त्यागपदार्थ इति द्वितीयं शङकते* अथेति तथाऽपि लक्षणातिव्या- पकत्वं तद्वस्थमिति परिहरति * तदेति * येन म- या स्वीकृतस्य यस्य मम य: सिद्धान्तस्तस्य भवता परित्याग: स्वीकृतास्व्रीकारो भवत्येवेति तवैवाप सिद्धान्ततापत्तिरित्याशयः । तत्स्वीकारपुरःसरो- डस्वीकारस्तस्य त्याग इति विवक्षितत्वान्नातिव्या- प्तिरिति तृतीयं शङ्कते *अथेति * तच्छन्दस्य विशेषा- र्धत्वसुत स्वीकर्तमात्रार्थत्वमिति विकल्प्य प्रथमे पुरुषस्य व्यावृत्ततया तत्सङ्गटिततल्लक्षणस्थापि व्यावृ-

१००४ सिरिति प्रथमं प्रत्याइ*सोऽपीति *स्वीकर्तृमात्रवथ- नोडयं तच्छन्द इति द्वितीय आस्तां निरवद्यत्वादित्यत आह तेनेति#तच्छब्दस्य स्वीकर्तृमात्रवचनरवे स्वी- कर्च्ा स्वीकृतस्य स्वीकर्त्रा परित्यागोSपसिद्धान्त इत्युक्तं स्थासथाच स्वीकर्त्रा मया स्वीकृतस्य प्रपञ्चानिर्वचनी- यश्वादेस्तरसत्तावत्वस्वीकर्त्रा त्वया परित्यागासपैवाप- सिडधान्त इत्पर्थः । पच्छन्दविशेषणं हित्वैकशन्दविशेषणोपादाने- नापसिडान्तलक्षणं शङ्कते। ३० एकशब्दं प्रक्षिप्य लक्षणशङ्कानिरासः। एकेनैकस्य स्वीकृतस्यास्वीकारोऽपसिद्धान्त इति चेन्न। एकेनेति यद्येकसङ्ख्यायोगिनेति तदा मम यथैक- सङ्ख्यायोगित्वं तथा तवापीति स एवापसिद्धान्तापा- तः । अथैकेनेत्यभिन्नेनेति तथापि स्वस्मादभिन्नत्वं त च मम च समानम् । अन्यस्मादभिन्नत्वं न मम न वा तवेत्यपसिद्धान्तविषयोच्छेदः। अथ स्वीकर्तु- रस्व्रीकर्तृतो न भिन्नत्वं तदाऽयमर्थः स्यात स्व्रीकर्तृतो न भिन्नेनैकस्य स्वीकृतस्यास्व्रीकारोऽपसिद्धान्तः तथा चस एव भवतोऽपसिद्धान्तः मया यदीयाङ्गीकारः किञ्चित्स्वीकर्त्तुरभिन्नस्य भवतस्तदीयास्वीकर्तृत्वात्। *एकेनेति# स्वीकारास्वीकारवोर्विषयैक्यं तत्क- व्रैक्यं चापसिदान्त इति नोक्त दोष इत्यर्थः । एकत्वं

निग्रह्दस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम। १००५

किमेकसङ्ख्यायोगित्वसुत अभिन्नश्वमिति विकल्प्य प्रथममनुवदति *एकेनेति#अर्थ इति शेष:।तथापि दो- षतादवस्थ्यमित्याह #तदेति#एक स्वसङ्ख्यायोगिना मया स्वीकृतस्यैकस्थानिर्वचनीयत्वस्य त्वयैकेनास्वीका-

स्वस्मादभिन्नत्वं विवक्षितमुतान्यस्मादुत स्वीकर्तुरस्वीक- र्तृत इति विकल्प्य प्रथमेऽतिव्याप्तिमाह तथेति# अ- न्यस्मादभिन्नत्वं विवक्षितमिति द्वितीयकल्पे लच्ष्णाS- सम्भव इत्याह अन्यस्मादिति तृतीयं शङ्कूते अथेति अस्मिन्पक्षे दूषणं स्पष्टीकर्तु वाक्यार्थ दर्शयन्परिहरति * तदेति पथेवं ततः किमित्यत आह तथाचेति कथमित्यत आह मयेति योरऽ्ो मया स्वीक्रियते भवांस्तन्न स्वीकुरुते भवांश्र स्वीकतुर्त भिद्ते किश्चि- रस्वीकर्तृत्वाङ्गवत इत्यर्थः । उक्तखण्डनं लच्णान्तरेऽप्यतिदिशति। ३१ लक्षणान्तरउक्त दूषणातिदेशः। एनेनैकस्यैकेन स्व्रीकारास्वीकारावपसिद्धान्त इत्य- पास्तम्। मिर्लिंतयोरेवावयोरपसिद्ध/न्तापातात्। * एतेनेति * एकशब्दार्थानिर्वचनेनेत्यर्थः । यघ- व्ययमर्थ एव समाशक्का निरस्तस्तथाऽपि सिद्धान्तवि- परीताम्युपगम इतिनिर्वेचनप्रसङ्गादिदं तु स्वतं्त्रमेव लच्चणं कैश्चिटुक्त्तमतिदेशेन निरस्थत इति न पौनरुत्तय- मू। परामृष्टमेव हेतुं दर्शयति मिलितयोरिति *आ्र्रा- १ मिलितयो राचयोरिति का० मु० पु० पा०।

१००६ खण्डनखण्डखाधये प्रथमेपरिच्छेदे

वयो :- उभयोरेकसङ्ख्यायोगित्वेनैकत्वात् मत्स्वीकृ- सस्य त्वयाऽस्वीकारे स्वीकारयोरेकनिष्ठत्वात् मि- लितयोरपसिडान्तनिग्रहापतिरित्यर्थः। मिलितयोरपसिद्धान्तप्रसङ्गपरिहारं शङकते। ३२ दोषपरिह्वारशङ्कुनिरास:। अथ तत्स्वीकर्न्तुरेव्र तदस्व्रीकर्त्तुरभिन्नत्वमेक शब्दे नाभिमतं तदापि यदि स्व्रीकारविषयाभिन्नत्वं तच्छब्दे- नोच्यते अस्त्रीकारविषयस्य, तदा स्व्रीकत्त्न्तरस्त्रीकार- विषयस्य भवता किञ्चित्स्वीक्त्रभिन्नेनास्वीकारविषय- तया स्वीीकारकर्तृविषयाभिन्नत्वस्वीकारेण भवतोऽपसि- द्धान्तप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात्। एकेन स्वीकर्ता न तु भि- न्नेन स्त्रीकारास्व्ीकारौ वित्रक्षिताविति चन्न। एकेन स्वी- कर्तेत्येतदेव विवेचयन् भूयस्तदेवाकर्षन्नभिहितितद्दृषण- गणाव्यावृत्तयापत्तया कथय कथं न घनघनाघनसमय-

व्यसि। स्वीकृत्यास्व्रीकारः स इति चेन्न ।तकार्थविवेचनेनो- क्तबाधापातात अस्त्रीकृत्य स्वीकारे च तदभावापत्तेः । * अथेति * तस्थानिर्वचनीयत्वादे: स्वीकर्तुरेव तदस्य्रीकर्तृनोऽभिन्नत्वं एकशब्देन विवच्ितं मिलितयो- आ्वावयोर्भिन्नत्वमपीति तथाभूतमभिन्नत्वं नास्ति ते- न नापसिद्धान्तप्रसङ्ग इत्पर्थः । एकस्थैकेनंत्यत्र वि-

निग्रहस्थानेपु अपसिद्धान्तखण्डनम। १००७

षयवाचकैकशब्दप्रयोगात्स्वीकारास्वीकार विषयैक्य- मपि विवक्षितश्वेत्तवाह तदाऽपीति* यदीत्यनूद्याति- व्याप्त्या दूषयति * तदेति * स्वीकर्त्रन्तरस्वीकारवि- षयस्था Sनिर्वचनीयत्वादेरस्वीकारकर्तृविषयाभिन्नत्वे- न स्वीकारेण भवतोऽपसिद्धान्तप्रसङ्गस्य दुर्न्निवा रत्वमेवेति सम्बन्धः।तदुपपादयति भवतेत्यादिना * कत्रैक्यविशिष्टं स्वीकारास्वीकारविषयैक्यमपि सि- डान्तलक्षणमिष्टं तदिह कतैक्याभावे कथमुक्तातिव्या- प्रिरिति शङ्कते * एकेनेति * सोपहासं परिहरति *ने- ति * एकेन स्वीकत्रत्येतदेव विवेचयंस्त्वं भूयस्तदके-

पत्या हेतुना कथन्नानुभविष्यसि कथयेति संम्घन्घः। किमित्यत आह * घनेति * घनमतिशयेन घनाघने- न प्रवर्षयशीलमेघेन समयस्य वर्षाकालस्य समा- गमे-प्रावृट्कालपादुर्भावे उदीयमान-मतिशयेन जा- यमानं तरो-वेगो यस्यास्तरद्गिण्या-नव्यास्तस्या वे-

नं तेन निर्वर्तित-आवर्तो जलभ्रमणविशेषः चत्रं-तत्स- मूहस्तस्मिन् चक्रङ्म्यमायं-भ्रममाणं तृगकदम्बं तस्य विडम्बनामनुकारम्। एतदुक्त्तम्भवति एकेन स्वीकर्त्रे- त्यत्र किभिद्मेकत्वमङ्ख्यायोगित्वं तद्विवेचनार्थ प्र- वृत्तेन तर्ननिवचनमन्तरेणैकेनेति पुनर्विशेषयितुमशक्ं

नसिदिरिति चक्रकापत्तेरिति। उक्त्तदोषपरिजिदीर्ष-

१००८ सण्डनलण्डलाधे द्वितीयपरिच्छेदे

यैकशब्दपरित्यागेनापसिकान्तलक्षणं शङ्कते * स्वी- कृत्येति * एककर्तृकथोः पौवापर्ये काप्रश्ययस्या- भिधानात्तदर्शोऽत् विषक्षित इत्यर्थः । क्रिययोः पूर्वकालत्वमावं न प्रत्ययार्थः किश्वेककर्तृकयोः ततसंक्यनिरूपणद्वारा कथितवाधापसेनेंदं युक्तमिति परिहरति * नेति अव्याप्तिमाह अस्वीकृत्ये- ति यत्र शब्दनित्यत्ववादी तद्नित्यत्वमनङ्गीकृत्य पश्चादक्गीकरोति तत्र भवत्यपसिद्धान्ते नेदं लक्षणम- स्तीत्यव्याप्तिरित्यर्थः । एवमपसिद्धान्तलक्षणं निरस्य तस्य दूषणत्वी- पन्थासप्रकारमपि निरसितुसुपक्रमते। ३३ अपसिद्धान्तस्य दूषणत्वोपभ्यासनिरासः। किश्व सिद्धान्तपरित्यक्तरि यदपसिद्धान्तोद्भावनं तत कि स्व्रीकृतदर्शनानुमतापसिद्धान्तदूषणभावे वादि नि उतानेवम्भूते। आद्ये पूर्व्वसिद्धान्तवदपसिद्धान्तेऽ- प्यनन व्युथातुं शक्यते तत्र किं वक्तव्यं, न तावन्न वक्तव्यमेव्र किश्चित पूर्वसिद्धान्तत्यागादेवापसिद्धान्तेन निमृहीतत्वादिति युक्तम, अपसिद्धान्ते तत्परिहारस्य त- ददूषणत्वान्यतरासिद्धेस्तेनाभिहितत्वात। अन्यथा स्वा- भिप्रायेणासिद्धिमुद्धान्यैव कथां विच्छिन्दानो विजयेत परासिद्धिपरिह्वारं नापेक्षेते त्यनसिद्ध वप्यसिद्धि मुद्धाव्य पर पराजित्याप्रत्यूहं गृहान् प्रतिष्ठेत।

निम्रहस्थानेपु अपसिद्धान्तखण्डनम। १००९

किश्चेति # अनुमतोऽपसिद्धान्तस्य दूषणभा- वो दूषणत्वं यस्मिन् तसाटकू दर्शनं च तचेति त- धोकं स्वीकृतं ताटक दर्शनं येन स तथा। दूषणस्यैवा- भिधानयोग्यत्वात् प्रथमकल्प एवासत्वित्यत आह आघ इति फथ्ित्कुटिल मतिरपसिद्धान्तं स्वीकृत्यापि पश्ञा- तम स्वीकरोति यथा पूर्व स्वीकृतशन्दानित्यत्वादि तं प्रति किमु वक्तव्यं स्यादपसिद्धान्तदूषणभा- वस्य तेन त्यक्तत्वात्तदुद्भावनमेव तं प्रति न युग्यत

ण निगृहीतत्वादपसिद्धान्ते परित्यकेऽपि न किश्चि- वक्तव्यमित्यत आह*न तावदिति मृतस्य पुनर्मार-

कमित्यत आह अपसिद्धान्त इति अमृतसेकेन पूर्व- मृतिपरिहवारवद्पसिद्धान्तदूषणपरित्यागेन पूर्वापसि-

भिधीयमानत्वादित्यर्थः । यद्यपि प्रतिवादी वि- षद्तेऽपसिद्धान्ते तथापि मदभिप्रायेण तस्य निषृष्दी- तत्वान् वक्तव्यमित्यत आह अन्यथेति अनित्य: शब्द: कृतकत्वादित्यादौ स्ाभिप्रायेणासिद्धिमुत्का परं निगृद् विजयी स्थादित्यर्थः। तत्र परेणाSसिद्धे: प- रिहियमाणत्वान्न विजयी स्यादित्यत आह# परेति #

क्षपते तथा परोऽप्यसिद्धिपरिहवारं नापेव्वेतेत्र्थ: । अ- स्तु तथा था को दोष इत्यत आह # अनसिकापिति #

१२७

१०१० सफ्र इश्पर्थ: । इममेवार्ण स्पष्टीकर्तु पुनश्चोग्यमुद्गावयति। ३४ उक्तार्थानुवाद:। निगृहीतस्य तस्यापरमभिधानमनादरणीयमेवेति चे न। अन्यतरासिद्या निग्रहपरिहारस्यैत तेनाभिधीयमा- नत्वात। तथाऽप्यनादरणेSनसिद्धाव्रसिद्धिमुद्धाव्य परा- भिधीयमानमसिद्धिपरिहारमनादृत्य विजयतैवेत्युक्तम्। अथ मन्यसे मध्यस्थेनैतद्विचारणीयं किमनसि- द्वावनेनासिद्धिरुक्ता अनपसिद्धान्ते वापसिद्धान्तः, ए- तद्विचार्य्य तेनैत्र जयपराजयाववधारणीयौ, तदर्थमेव मध्यस्थोपस्थापनमिति। न। तर्हि वादिना साधनेडभिहि- ते दुष्टमतदित्यभिधायैत्र प्रतिवादिना निवर्त्तनीयं, म- ध्यस्थस्तु परमार्थतो दुष्टत्वमदुष्टत्वं वा तस्य साधनस्य विचार्य्य जयपराजयाववधारयिष्यति, सोऽयं प्रसूय नि र्वृत्तीभूतपिकदाम्पत्यापत्यपोषणकृतमहायासवायसव्यस- नं समासादयिष्यति मध्यस्थो वराकस्तावकदुष्परामर्शप्र कर्षेण। * निगृहीतेति अपसिद्धान्तोद्भावनेन पूर्वमेव तस्य निगृहीतत्वासस्य न मयाऽपसिद्धातोऽड्गीक्रियत इति यद्चनं तम्नादरणीयं निगृहीतवधनत्वादित्यर्थ:। अपासद्धान्तनिग्रहस्यान्यतरासिद्या परिहियमाण- स्वादनिग्रहत्वमेवेति परिहरति नेति * अन्यतरा-

निगहस्पानेधु अपसिद्धान्तखण्डनम। १०११

सिद्धस्यापि निग्रहत्वादेव न तवचन आदर इत्यत आह * तथापीति * स्वीकृत्यापसिद्धान्तं पश्चाथ्यो विप्रतिपद्यते तं पति न किश्चिद्वक्तव्यं कथकेन, मध्य- स्थस्यैव तत्र व्यवस्थाहेतुत्वादिति शङ्कते *अथेति# क्- चिद्सिद्धावुद्गावितायां किमसिद्धेSसिडोद्गावनमुता- नसिद्धे तथाऽपसिद्धान्त उद्भावितेऽपि किमपसिद्धान्ते डपसिद्धान्त उद्धावित उतानपसिद्धान्त इत्येतबविचार्य य- दसिद्धादावसिद्धागुद्गावनं तर्हि तदुपदर्शकस्य जय इतरस्य पराजयोऽन्यथा वैपरीत्येन जयपराजयाविति मध्यस्थो निर्णेष्यतीत्यर्यः। कुत इस्यत आह # एत- दिति विचार्य जयपराजयनिर्णयार्थस्वान्मध्यस्थव- रसस्यत्पर्थः । अतिप्रसङ्गेन परिहरति तर्हीति # अनित्य: शब्द: कृतकत्वादित्यु क्तेSसिद्ध्युद्धावनेन वा- दिनं निगृह प्रतिवादी तस्यांसिद्धिपरिहारवचनेऽना- दर कुर्यादित्पर्थः । तंर्हि विजयासिद्धिरतोऽन्यतरा- सिदद्धिपरिहारवचने आदर इत्यत आह * मध्यस्थे- ति एवमर्थसुपपाद्योपहसति * सोऽयमिति # प्र- सूय-जनयित्वा निर्वृस्ीभृतश्चरितार्थो यः पिकस्तद्- पत्यपोषणार्ध कृतो महानायासो येन वायसेन त. द्यसनमिव व्यसनं प्राप्तवान्काकिलापत्यपोषणवत् वायसस्य मध्यस्थस्य निष्पयोजनप्रयास इत्पर्थः । पदप्यसावधुना विपतिपद्यतेऽपसिद्धान्तेऽपि तथा- पि न तावता मस्य किश्चित्प्रयोजनमिति शङ्कते। ३५ पूर्वानुमत्यैवाऽपसिद्धान्तोपन्याम इति शङ्कानिरासः। अथोच्यते सम्प्रति विप्रतिषद्यतां नामापसिद्धा-

१०१२ चण्डनखण्डसाधे द्विती पपरिच्छोदे न्ते डप्यसौ किमेतावता पूर्व्व स्व्रीकृतापसिद्धान्तदूषणभा- वस्य दर्शनस्य तावत्तेन स्व्रीकरणमकारि तदेवादाया- पसिद्धान्तस्योपन्यासो युक्त इति। मैवम। यदीदानी- न्तन्यननुमतिरस्य नादियते अस्यामुपजातायामपि प्रा- क्नानुमतिमादायैव च दूषणप्रवृत्ति स्तदाऽपसिद्धान्त- स्यापि कुतोऽवकाशः स हि पूर्व्वानुमतस्येदानीमननु- मतिमाश्रित्यैव प्रवर्त्तते नान्यथा। तस्मात् स्व्रीकृता- पसिद्धान्तदूषणभावमपि वादिनं प्रति विप्रतिपत्तिका- ले साधनीयमपसिद्धान्तस्य दोषत्वमिति द्वितीयानव- काशः । यस्य तु सौगतादेर्मतेऽपसिद्धान्तो न दूष- णं तं प्रत्यवश्यं साधनीयमेवास्य दूषणत्त्वम् । * अधेति # अन्यतरासिख्या परोद्धावितापसि- द्वान्तनिग्रहपरिहारप्रयोजनमस्तीत्यत आह पूर्वमि- ति स्वीकृतोऽपसिद्धान्तदूषणभावो येन दर्शनेन त- स्थेति विग्रहः। अपसिद्धान्तदूषणभावदर्शनास्वीका- रथलादेव कथं तदुपन्यास इत्पत आह # तदिति # पूर्वतनानुमतिरेव कारणं निग्रहोद्भापने नाधुनातनी- त्यर्थ: । पूर्वानुमतिय दिदानींतनानुमतिरप्पादरणीयेति परिहरति * मैवमिति * इदानींतनानुमतिमनङ्गी- कृत्यापसिद्धान्तदृषयामुद्गाव्यते चेत्पूर्व शब्दनित्यत्व-

स्पाद्दातद्रीवररपामयोजकत्दादित्पर्थ् । -

निम्हस्यानेपु अपसिद्धा्तवण्डनम। दानीन्तनानुमतेरप्रयोजकत्वे कुतोऽपसिद्धान्तनाव- काश इत्पत आह # स हीति एककर्तृकंकीवषय-

नींतनापसिद्धान्तानुमत्यभावे तदुद्गावनमशक्यं त. हमादसावापादनीयेति प्रथमकल्पसुपसंहरति त.

दिनं प्रति तदुद्भावनमिति द्वितीयविकल्पोSस्त्विस्पत आहद्वितीय इति# अङ्गीकृतदूषणभावं प्रत्यपितदि- प्रतिपत्तिका ले यदा नावकाशस्तदाऽनक्रीफृततप्वं प्रति तदनवकाश इति किमु वक्तव्यमित्यर्थः।तर्थनड्रीकृता- पसिद्धान्तस्य दूषणच्चे स्वीकृतपरित्यागे किसुवक्तव्य- मित्यतआह यस्पेति# अपसिद्धान्ती दूषणर्वंना- पाय वर्तव्य इत्यर्थ: । योऽपसिद्धान्ते विप्रतिपथते तं प्रत्यपसिद्धान्तस्य दूषणस्वमापादनीयमिति यदुक्तं तदयुक्तमेकेनैकस्ष्प स्वीकारास्वीकार समुचयव्याघातस्पैवापसिक्धान्तमुपे- कप वक्तव्यस्वादित्या शङकयाह। ३६ अनङ्गी कृतापसिद्धान्तदोर्ष प्रति व्याघात उद्धाग्य इति शङून- निरास:। नच वाष्यं योऽपसिद्धान्ते विप्रतिपत्ति करोति तं प्रति व्याघात एवाभिधेयः, दर्शनविशेषं स्व्रीकुर्व्वता प्रथमं तद्द- र्शनान्तर्निवेशिन: प्रतिबन्दीदूषणत्वादेस्तेन स्व्रीकारत पश्चात्तस्यैवास्व्रीकार स्तात्रेतौ स्व्रीकारास्व्रीकारावेकनैक- स्य व्याहताविति। यद्ययमपसिद्धान्तात्मैव व्याघातः

सण्डनखण्डलाये द्वितीय परिच्ोदे तदाऽपसिद्धान्तदूषणत्वेऽपि विप्रतिपन्नस्य विप्रतिपत्ति- मव्युदस्य नाभिधातुं युक्तः । अथ दूषणान्तरमयं व्या- घातोऽपसिद्धान्तमनुपजीव्य सम्भाव्यमानोद्भावन स्तदा सार्व्वरत्िकापसिद्ध/न्तोदाहरणेऽयमेवास्तु किमपसिद्धान्त- स्य दूषणत्वाङ्गीकारेण। * नचति दर्शनविशेषं स्वीकुर्षता तदन्त:पा- तितया प्रतिबन्धादे: स्वव्याघातकत्वादिना दूषण- स्वमङ्गीकृतं पश्चास्तत्याग एकोपाधावकस्य भाषा- भावसंसर्गव्याघात इत्यर्थः । कुतो न वाच्यमित्याश- ङ्यायं व्याघातोऽपसिद्धान्तात्मा ततो दूषणान्तरं घेति विकल्प्य प्रथममनूद्य दूषयति # यदीति # द्वितीयं शङ्कते * अथेति अर्थान्तरत्वेऽपि तदुपजी- व्यत्वेऽपसिद्धान्तोऽवश्यमापादनीय इत्याशझ्ाइ अपसिडान्तमिति ताईि सर्वानुगतैकदूषणसम्भवे

व्याघातोङ्टावनमिति बैरूप्यं गौरवादनुपपश्नमिति प. रिहरति तदेति # प्रथममुद्भाषितस्यापसिद्धान्तस्य परदूषितस्य प- रित्यागे व्याघातोद्भावने प्रतिज्ञाहानिर्षिग्रहः स्पा- दिति दूषणान्तरमाह।

किश्ैवमपसिद्धान्त उद्धाविते पश्चात्तद्विप- प्रतिपचावुपजातायामपसिद्धान्तमुपेक्ष्य व्याघातलक्षण-

निग्रहस्यानेदु अपसिद्धान्तवण्डनय। १०१९

स्यास्य दोषान्तरस्याभिधाने प्रतिज्ञाहान्यापत्तेः प्रति- ज्ञाहानि: स्वीकृतोक्तत्याग इति। एवं प्रथमं किञ्चि- दूषणमुत्का तत्परिहारिणि दूषणान्तराभिधाने न प्रति- ज्ञाहानिरिति गतं प्रतिज्ञाहान्यादिभिर्निग्रहैः। किश्चेति: तदुपपादनाय तल्लक्षणमाह # प्तीति # स्वीकृतोक्त्तपरिश्यागेपि प्रतिज्ञाहान्यन- श्रीकारे को दोष इत्यत आह एवमिति # एवंसति तंत्र किश्चित् दूषणं साधन चाऽभिधा- य पश्चात्तत्परित्यागेन दूषणसाधनान्तराभिधाने प्र- तिज्ञाहानिरित्येतल्लयमियादविशेषादेवं च निग्रहान्त- रापयपि न सिद्धेरत्नित्यर्थः। स्वीकृतोक्तपरित्याग एवात्रन पूर्व, मपसिद्धान्तनि- प्रहमुद्गाव्य तत्साधनार्थमेव व्याघातलक्षणनिग्रहा- न्तरस्थोड्ाव्यमानत्वान्नहि साध्यं प्रतिज्ञाय हेतूप- न्यासे साध्यपरित्याग इति शङ्कते।

प्राक प्रतिज्ञातदोषनिर्व्वाहार्थमेव निग्रहान्तरकथना- न्नैष दोष इति चेन्न। पूर्व्वनिग्रहपरिहारमकृतवति तेनै- व पराजिते निग्रहान्तरोपन्यासस्यायुक्तत्वादिति। न- चानेन भयेन भवता व्याघात एवाभिधेयः प्रथमं नाप सिद्धान्त इति वाच्यम्। अपसिद्धान्तवैयर्थ्यप्रसङ्गात सर्व्व- वापसिद्धान्तोदाहरणे व्याघाताभिधानस्यैवमङ्गीकर्त्तव्य-

१०१६ नण्डनखण्डलाचे द्वितीयपरिच्छेदे

खात। न हि कचिष्छक्यतेऽवधारयितुं मयाऽपसिद्धा- न्त उद्धाविते नायं विप्रतिपतस्यत इति। प्रागितिपूर्वोद्धाविते निग्रहे परिद्वते व्याघातनिय्र- रोद्रावनसुनापरिहृन एवाथे प्रतिज्ञाहानिरेष, प- दि द्वितीपस्तन्राह् # नेति अकृतपरिहारे पूर्वनि- घरहे निग्रहान्तरोद्ट्रावनेऽधिकं नाम निग्रहस्थानं स्यादि- स्पर्थ: । वथपसिद्धान्तमभिधाय तव्विप्रतिपत्ती सत्यां उपाघात उद्धाग्येत तदा स्पात्प्रतिज्ञाहानि: प्रथमत एवापसिडधान्तसुपेक्ष्य व्याघात एवोद्राव्यत इत्पाशक्ा- इन्नचेति#कुनो नैव वाच्यमित्यत आइ #अपसिद्धा- न्रेति # स्वीकृतपरितयागोऽपसिद्धान्त इति लक्षणत- स्तस्य निग्रहत्वमतिपादनवैयर्थ्यप्रसङ्ग इत्यर्थः । न वै- यर्थ्यमपसिद्धान्तदूषणत्वमङ्गीकृत्य य: स्वोकतं परि- स्यजति स्व्ीकृतमपि तं पति तदुद्ावनस्यार्थवत्वा- दिसन आइ सर्वत्रेति# अपसिद्धान्तदोषमनङ्रीकृत- बतः सुगतादेनये यथा व्याघात एवं तद्दूषण- श्मद्रीकुर्षतो नैयायिकादेर्मतेऽरपि व्याघात एव दूष- णश्वेनोपन्यसनीय एकरूपप्रयोजनस्पैव युक्तत्वादि- स्वर्ष: । यत्र मयाऽपसिद्धान्त उद्भाविते वादी विप्र तिपचन इति निश्ञयस्तत्र व्याघातोद्गाघनमितरत्रा- पमिद्धान्नस्पेति विभागोऽप्यनुपपत्र इत्याह # नही- ति ै तदुद्वनातमाक प्रमाणाभावन विपतिपश्यभा- वां निध्धंतुमशक्य इत्पर्थ: । विपातपसम्पत्यपसिद्धान्तस्य दूषणत्वमापादनी-

१०१७

३९. विप्रतिपनं प्रत्यपसिद्धान्तदूषणत्वप्रसाधननिरासः।

नन्वस्त्वेवं विप्रतिपन्नं प्रति अपसिद्धान्तस्य दूषण- त्वं प्रसाधनीयमिति। मैवम्। येनाप्यस्व्रीकारदण्डेन दूषणेन तत्स्वीकारयिष्यसि तदनङ्गीकारस्यापि सम्भ- वात्। उक्तञ्च सौगतैः- "न हि शास्त्राश्रया वादा भवन्ती ति नापसिद्धान्तो निग्रहाधिकरणमिति" रिक्तस्य जन्तोर्जातस्य गुणदोषमपश्यतः। विलब्धा बत केनामी सिद्धान्तविषयग्रहा"इति च। * नन्विति दूषणर्वेन तदङ्ीकृतव्याघातादि- दण्डेनापसिद्धान्तस्य दूषणत्वं साघनीयं तदपि न सम्भवति पूर्वसिद्धान्तवदेव व्याघातदण्डदूषणत्वा- दपि व्युन्थानसम्भवादिति परिहरति मैवमिति # एवम्भूत एव नास्ति यः स्वशास्त्रस्वीकृतमपि न स्वीक- रिष्यतीत्यत आह * उक्त्तं चेति * रिक्तेस्य-ज्ञानलवे- नापि हीनस्य जन्तो-र्जननमणादिधर्मिण: संसारिणो जातस्य-केवल जन्ममात्रप्रयोजनस्थातएव गुणदोष- मपशयतः-गुगदोषविवेकहीनस्य सिद्धान्तविषयग्रहा :- क्षणिकत्वस्थिरत्वादिसिद्धान्तस्वीकारा: केन-पापिष्ठेन १ मूलानुसारेण प्रथमं नहीत्यादिग्रन्थव्याख्यानमेवोचितं परं पुस्तकत्रयेऽपि तथवोपलम्भात्तयैय स्थापितम। १२८

इण्डनसण्डसाचे द्वितीयपरियादे

कपेन प्रतिपादिता इत्पर्थ:। वलेति खेदे। कथायां प्र- वृत्तत्वास्कथायाश् शासाश्रयत्वासस्य च सिद्धान्तवि- षयस्वास्सिक्ान्त: सवीकार्य इत्यत आह न हीति# आहत्यापसिद्धान्तस्यानिग्रहृत्वे वचनमाह नेति #ै निग्रहत्वाधिकरणमिति भावपरो निर्देश:। इदानी लात्पर्थपरिशुद्धौ तदूदूषणत्वसमर्थनमु- दयनोंक्तं दूषयितुसुपन्यस्पति। ४० उदयनमतारगभ: ।

तत्न कश्िदाह-शास्त्रमनाश्रित्य कथारम्भानुपपत्तिः यदा हि क्षणभङ्गसाधनप्रयोक्ता अस्फूर्ततिमता स्थिरवा दिना सिद्धसाधनमुद्भाव्य निगृद्यते तदा किं कुर्य्यात्। प्रथमतिप्रतिपत्तिविराधमुद्जावयेदिति चेत एवं तर्हि वि-

था विप्रतिपत्तिव्यतिक्रममप्युपेक्षत, न खल तत्तदनुगु- णव्यतिकमयो व्विरोधापत्ति प्रति कश्िद्विशेषः । न चै-

नादन्यष्छास्त्रं नाम, तसमात् क्षणिकश्वस्व्रीकारे तदनु- गुणाणेह्दादिसमस्तस्व्रीकार: तदेकपरिहारे वा समस्तत- दनुगुणपरिहार इति स्व्वज्ञोऽपि नान्यथा प्रमातुं क्ष- मः। न च समस्तनदनुगुणपदार्थजातं कथारम्भे वर-

अपसिद्धान्तखण्डने उद्यनमतोपपादमम १०१९

शब्देनाभिधातुमुचितं तदैव शास्त्रप्रणयनप्रसङ्गात् प. रिषदनपेक्षित त्वाच। नच तद्यतिकरमोह्हावनाय समस्त- तदनुगुणोह: परस्परस्य शास्त्रमनाश्रित्य शक्यः। नच तत्तद्नुगुणव्यतिकरमे तदुपेक्षणे वा तस्वरप्रतिपत्तिजयानिति अकामेनापि तदधिकारप्रवृतं शास्त्रमेवाश्रयणीयमिति। * तत्रेति * कथारम्भानुपपच्या शास्माश्रयणीयं पक्षपतिपक्षपरिग्रहरुपत्वात्कयाया इत्पर्थ:। अस्तु शा- स्नाश्रगणन्तावताSपसिद्धान्तस्य दूषणत्वे किमाया- तमित्यत आह यदा हीति# यत्सतत् चधिकं यथा जलधरः सन्तश्रामी भावा इति क्षणभङ्रसाधनानु- मानप्रयोक्ता यदा सद्दूषणापरिसफूर्तिमता सिर्ध- साधनेन निगृह्ेत तदा किंकुर्यात् तम्प्ति तद- नुडारवचने तस्यैवाप्रतिमानिग्रहेय पराजयप्रस- इ्रस्तदुदधारे वाऽपसिद्धान्तादन्यो निग्रहो नास्तीरप-

रस्परविरुद्धार्थन्वा दस्त्येव व्याघातो निग्रहान्तरं ततः पूर्वापरव्याघातलचणं निग्रहान्तरं किमिति नोद्भाव- येदित्याशङ्कने प्रथमेति परिहरति*एवमितिक यत्र स्थिरवादी स्पैर्यलक्षणविप्यतिपत्तिविषयीवपरीतं क्षणिकत्वं स्वीकृत्य केवलं दूषणं न वद्ति किन्तु विप्ति- पतति परिहरति प्रतिपश्थनुगुणं यत्पत्यभिज्ञाप्रामाण्यं तत्र तद्विपरीतं स्वीकृत्य तत्रापि न्यायेन विराधोSवइपं वाच्योऽवचने पूर्ववस्तस्य पराजयप्रसक्रादित्यर्थ:।प्रथम-

१०२० लण्डनअण्डसाधे द्विती यपरिच्छेदे

विप्रतिपत्तिव्यतिकमोङ्गावनेपि तद्नुगुणप्रमेयान्त रव्यतिक्रमः कस्मानुङ्गाव्यत इत्यत आह न खल्वि- ति तत्तदभावोपनायकयोर्यथा विरोधस्तया तद्नुगु- णभावाभावोपनायकयोविरोघोऽविशिष्ट इत्पर्थः । तथाप्यपसिद्धान्तसमाश्रयणस्य किमायातमित्याश- दूंघ तदर्थ शास्त्रस्वरूपमाह * नचेति एकपुरुषार्थस- पदार्षजा- तस्थ कार्त्स्येन प्रतिपादको ग्रंथ: शास्त्रं शास्त्रइये निष- प्रयोजने प्रकरणादी चातिव्याप्तिपरिहाराय विशेष- णानि। इदमश्रोदाहरणं स्थिरार्थज्ञानं निश्रेयसाधिगम: स्थैर्य च प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्तन्मानत्वं च मानलच्त- णयोगातल्लक्षयं च तर्कतोऽतिव्याप्त्यादिपरिह्वारे- णेत्यादि स्थिरवादिना स्वीकार्य तथा लक्षणपक्षा- दावपि द्रष्टव्यम्। यस्मादेव लक्षणं शास्त्रं तस्मादिति फलितमुपसंहरति # तस्मादिति क्षणिकत्वं प्रति- जानता प्रत्यभिज्ञापामारायं खएडनीयं तदपामाण्यं चानुगतभावे न सिद्धयेत् अनुगतसामान्यं शब्दार्थो नास्ति किन्तु तदपोहस्तच्छव्दार्थ इत्यादि स्वीकार्यमि- त्यर्थ:।तेषां हेतुहेतुमद्गावादेकपरित्याग इतरपरित्याग इत्याह *तदेकेति तदनुगुणपरित्यागे तत्परित्यांग वा

स्यादेतत्सर्वे कथारम्भस्य शास्त्राश्रपणापेतित्वे, तदेव कुनः। शास्त्रापेत्षाव्यतिरेकेण तत्तदनुगुणपदा- र्थप्रनिपादनामम्भवादिनि चेन्न। कथारम्भ एव तेषां स्व्र शब्दंनाभभिधानसम्भवादित्याशङ्गाह * नचेति #

अपसिद्धान्तखण्डने उद्यनमतोपपादनम। १०२१

कुत इत्यत आह तदेति * तत्तदनुगुणपदार्थ- जातप्रतिपादने तदैव शास्त्रपणयनप्रसङ्ग इत्य- र्थः । पूर्वप्रणीतशास्त्राभावे तत्परिज्ञातृपरिषदो- डभावेन तदनपेक्षत्वं च स्यादित्याह # परिष- दिति * पक्तप्रतिपक्षपरिग्रहेऽपि नान्योन्यशास्त्रा- पेचा स्वीकृततदनुगुणव्यतिक्रमोद्भावनस्य तदैय तत्तद नुगुणप्रमेयोहंनापि सम्भवादित्याशश्जाह * नचेति # तर्हि तदनुगुण उत्क्म्पतां तबुकमो वाऽपेक्ष्यतां परेण को दोष इत्यत आह *नचेति# स्वीकृनपरित्यागोपेक्षाया- मन्यस्थापि दूषितस्य परित्यागनान्यसयोपन्यासस- मभवान्न कथापर्यवसितिरित्यर्थः । तत्वनिर्णयो वाद- फलं विजयो जल्पादः। पूर्वपक्षमुपसंहरति #इत्यकामे-

थजातप्रतिपादनमधिकृत्य शास्त्रं कथामाकाङ्गमाणै-

यदनङ्गीकारे तदनुगुणपदार्थविरोधमुद्धाव्यं मन्य- से स एव निरूपयितुमशक्य इत्यभिप्रेत्य परिहरति। ४१ उद्यनमतखण्डनारम्भ: । तदेतदपेशलम्। किं तदनुगुणं प्रमेयान्तरं यदनभ्यु- पगमे त्रिरोधमुद्धावयेदित्युच्यते। द्वयगभ्युपगम्यं सम्भव- ति। एकं तावद्यदनभ्युपगमे कथैत प्रवर्त्तयितुमशक्या यथा प्रमाणादि सर्व्वकथकसिद्धम्। इतरत्तु प्रतिदर्श- नसिद्धं किन्चित् यथा क्षणभङ्गेश्वरादि। तत् यदि

१०२२ खण्डनखण्डवादे द्वितीय परिच्छेदे

प्रथममभ्युपगम्यैव कथाप्रवृत्तिरिति तत्स्वीकारे पथ्चा- त्तदनङ्गीकारोऽपसिद्धान्तः। तन्न। स्वव्याघातकत्वेन तस्य भवद्विरेव जातित्वाङ्गीकारात्। जातेश्र निरनुयोज्या- नुयोंगे निवेशात्। तदिति# तदुपपादनीयाभ्युपगम्यं यत्तदाइछ- यमिति तदेव छयमपि विविच्य दर्शयति #एकमि- तितदेवोदाहरणेन दर्शयति #यथेति* इदमेकमस्तु किं तदपरमभ्युपगम्थमित्यत आह #इतरदिति #तदप्युदाह-

कादेरीश्वरो, नियोग: प्राभाकरादे:, स्वतन्त्रसिद्धत्वा- दित्र्थः। एवमभ्युपगम्यशयं विविच्य दर्शयित्वा 5प- सिद्धान्तस्वरूपमनुवदति दूषणाय #तत्रेति# कथाप्रवृ- दयनुपपश्या प्रमाणाधङ्गीकृत्य पश्चात्तदनड्रीकारोऽप- सिद्धान्तो मतो यदि इत्पर्ष:। निग्रहान्तरत्वान्नासावप- सिद्धान्त इति दूषयतितन्नेति कथामूलतया स्वी- कृतस्य परित्याग: स्वीकृतकथाविरोधितया स्वच्या- घातकत्वेन जातिरिति भवद्गिरेव स्वीकियते इत्पर्थः । जातिरप्यपससिद्धान्तान्तर्भूतैवेति नेत्याह *जातेश्चेति# प्रतिदर्शन मिद्धक्षणभङ्गाद्यभ्युगम्य पश्चास्तत्यागोS- पसिद्धान्त इति द्वितीयं दूषयति। ४२ द्वितीय पक्षनिरासः। नापि द्विनीय: दर्शनभेदनियतं हि क्षणभङ्गदि य- त्कथारम्भडप्युपगन्तव्यं तत् किं तदभ्युपगमस्य प्रकृ-

अपसिद्धान्तखण्डने उद्यनमतोपपादनम। १०२३

तसाध्यापोहाभ्युपायतयो,त तन्नान्तरीयकतया । न प्रथम: क्षणभङ्गसाधनप्रस्तावे अपोहादि परित्यजतः सौ- गतस्थापसिद्धान्ताभावापत्ते: तदभुयपगमस्य तदनुपाय- त्वात्। अन्योन्याभुथपगमोपायत्वे चान्योन्यविचारस्य निष्पत्तिरेत न स्यात विचारे सति प्रामाणिकत्वप्रतीतौ तदभ्युपगमः तदनभ्युपगमे च विचार इति। अभ्युप- गतोपायत्यागविषय एवायमपसिद्धान्तो नान्यत्रेति चेन्न। यो हि यदुपायः तमभ्युपगम्य विचारः प्रवर्त्तयितव्य इत्येव कुनः, तस्योपायतया तेन विचारः प्रवर्त्तयितव्य इत्येव युक्तं न तु तदभ्युपगमोऽपि तावता तदुपायः स्यात तस्य च तदभ्युपगमस्य च पृथक्कारणत्वाभ्युपगमे प्रमाणस्योपदर्शयितुमशक्यत्वात शक्यत्वेऽपि वा तत्ा- पि स्वाभ्युपगमः किमित्यभ्युपेयो वैयर्थ्यांत उपाय- त्वादेव परस्य तथा प्रतीत्युपपत्ते: ।

*नापीति# तदुपपादनायैध विकल्पयति #दर्शनेति तदभ्युपगमस्तस्य प्रकृतसाध्यहेतुत्वादुत व्यापकत्वा- दिति विकल्पार्थः । प्रथमं दूषयति नेति # उपायत- या स्वीकृतस्थ परित्यागोSपसिडान्तश्चेत् क्षणिक- त्व साधनकालेऽपोहादित्यागोऽपसिद्धान्तो न स्यादि- त्यव्याप्तिरित्यर्थः । कुत इत्यत आह * तदिति #क्ष-

१०२४ खण्डनखण्डखाये द्वितीयपरिच्छेदे

यत्वाभावादित्यर्थः । क्षणिकत्वाभ्युपगमो थाऽपो-

कत्वोपगमस्येत्यत आह #अन्योन्येति# अन्योन्योपाय- स्वेऽन्योन्यविचारानिष्पत्तिरेव कस्मादित्यत आह विचारे सतीति एकस्य विचारेण प्रामाणि- कत्वप्रतीतावन्यस्य तदुपायतया प्रामाणिकत्वमे- वमितरत्रापीति परस्पराश्रयत्वमित्यर्थः । अस्तु सर्हि

स्तापे तन्याग एवापसिद्धान्त इति शङ्कते * अभ्युपगते- ति#अपोहादि विचारयता क्षणिकत्वस्पैवाभ्युपगन्त- व्यत्वे मानाभावादिति परिहरति#नेति* कथ तर्हियुक्त- मित्यत आह वतस्येति सचेद्धेतुस्तदभ्युपगमोपि हेतुः स्यादित्यत आहनत्वति# उभयोःकारणतवे प्रमाय भावादूगौरवाचेंति हेतुमाइ #तस्पेतिअनन्यथासिद्ध- सन्निधित्वमेव प्रमाणमित्याशक्माक्गीिकरोति #शक्य- त्व इति# अङ्गीकृतमनेनेदमिति परस्य तर्प्रतीतिरेव प्र- योजनमित्यतआ्राह उपायेति प्रमाणोपनीता-

४३ पुनः शङूानिरासः। अथोच्यते उपेयमुपायेन साधयता उपेयतदुपायस्या- वि सत्तमुपगन्तव्यमिति पश्चात्तदनुपगमेऽपसिद्धान्तो- पन्यासः सावकाशः असत उपायत्वानुपपत्तेः । तर्ह्युपा-

निभइस्थानेपु अपसिद्धान्तखण्डनम। १०२५

ह्पनीयः कल्पितेन तेन श्रूयमाणतत्सस्व्ानभ्युपग- मतिरोधादपसिद्धान्तोऽभिधेयः । एवश्च सति सरवान- भ्युपगम एवोपायत्वानुपपत्तिप्रसङ्गो दूषणमुच्यतामु- पजीव्यत्वात तदुपन्यासमन्तरेणाश्रूयमाणतदीयाभ्युपग- मस्य दर्शयितुमशक्यत्वात कृतं तदुपजीविना पश्चाच- नेनापसिद्धान्तेन । * अथति * उपेयमिच्छ तोपायस्वरूपं तावदाश्रयणीयं न तत्सत्वमपि प्रमाणाभावादित्यत आह #अत इति#े सम्भाव्य लघूपायतयाSपसिद्धान्तोद्वावनस्य वैघर्थ्यमभि- प्रेत्य परिषरति *तर्हीति नियतप्राकसत्वकारणस्वा- न्यधानुपपत्या साधनस्य सर्त्व कल्प्यतां किमेतावतेत्य- त आह * कल्पितेति * कारणत्वानुपपस्या कल्पिता-

इत्युक्तं स्यादित्यर्थः । अस्त्वेषमेव का दोष इत्यत आइ # एवश्चेति * सत्वाभ्युपगमे करणत्वानुपपत्ति- रेवानिष्टं दूषणमुच्यतां वृथाऽपसिद्धान्त इत्पर्थः। हे- तुमाइ * उपजीव्येति * तद्ुपजीव्यत्वमेवासिद्ध सत्वा- भ्युपगमस्येत्यत आह तदिति एवं चोपजीव्यत- याऽवशयप्रथमप्रत्येतव्यस्य लघूपायस्यान्यस्य सम्भ- वे पश्चात्प्रतीतिकापसिद्धान्तोपन्यासो गौरवात्म्रयोज- नाभावाच्चानुपपत्र इत्याह * कृतमिति # तन्नान्तरीयकतया तद्भ्युपगम इति द्वितीय क- १२९

.१०२६ इण्डनखण्डजाये द्वितीयपरिचोरे

ल्पेऽप्युक्तखण्डनमतिदिशति। ४७ दूषणातिदेशः । अतएत न द्वितीय: तन्नान्तरीयकाभ्युपगमोSपि हि तत्सत्तानभ्युपगम साध्यस्याभावापत्याऽनुमन्त- व्यः तथा च सैत्र दूषणमस्त्वर्नभ्युपगमे कृतं तयाS- अभुयपगमं परिकल्प्यतेनानभुयपगमविरोधादपसिद्धा- न्तोपन्यासेनेनि। एवं निग्रहान्तरखण्डनमूहनीयम्। इति कवितार्किकचक्रवर्ति-श्रीश्रहर्ष-कृते खण्डनखण्डखादे निग्रहानिरुक्तिर्नान द्वितीय: परिच्छेदः ।

• अत इति अतिदिश्यमानं खण्डनमेव दर्श- यति सदिति * किम्बायातमितिचदिदमत्रायात- मित्याह तथा चेति सत्तानभ्युपगमे साध्यानुप- पत्तिमुपजीव्य तत्सत्ताभ्युपगमं परिकल्प्य पश्चात्त- द्यागनापसिद्धान्तोपन्यासावरं प्रथमत एव खसा- ध्यानष्पश्युपन्यास इत्पर्थः । इति शब्द:समाती। अ- नुक्तनिग्रहान्तरेष्वपि यथासम्भवं खण्डनमूहनीयमि- त्याहएषमिति• सामान्यलचणमेव तावत्कथकाश- क्तिमृचकं निग्रहस्थानमिति न सम्भवति ज्योतिःशा- स्ादावतिव्याप्ेः। कथकपराजयनिमित्तमित्यपिन।तटु- दीरितऽनिव्थापरवंशब्दताऽर्थनश्र पुनर्वचनं पुनरुक- १ मनश्युपगम इति मू० पु० नास्ति।

निमहसथानेपु पुनरुक खण्डनम। १०२७

मित्यपि न। वादान्तरे शब्दानित्वत्वसाधनसुपन्यस्प कालान्तरे तदुपन्यासे गतत्वास्तदेत्यादिविशेषणोपा- दाने हेत्वन्तरं तच्छन्दार्थानिर्षचनं च। एवमेव सर्वनि

गमादित्येषा दिगिति। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्ाजकाचार्याभयानन्द- पृज्यपादशिष्यस्य भगवदानन्दपूर्णस्य कृती खण्डनफकिकाविभजने निग्रहनिरुक्ति र्नाम द्वितीय: परिच्छेद:

१०२८ मण्डनखण्डचाधे तृतीयपरिच्छेदे

अथ तृतीय: परिच्छेदः ।

एवं तावत्पमाणतदाभासनिग्रहस्थानानिर्वचनी- यत्वप्रपश्चेनाव्वैतविरोधं परिहृत्य प्रशनसत्वेनाद्वैतवि- रोषमाशका तत्परिहारायोपक्रमते।

अथ यान्यवलम्ब्य बहुलं वाग्व्यवहारास्तेषां सर्वना- म्नामर्था: कथं निर्वाच्याः । तथाहीश्वरसद्भावे कि प्र- माणमिति ब्रुवाण: प्रतिवक्तव्यः किं शब्दोऽयमाक्षेपार्थो ा, कुत्सितार्थों वा, वितर्कार्थो वा, प्रश्नार्थो वा, स्यात। तत्र यदि प्रथम: पक्षः तदेश्वरसद्भावे नास्ति प्रमाण- मित्युक्तं स्यात तथा च सति न प्रतिज्ञामात्रात्साध्य- सिद्धिरिति हेत्वादिकं वाच्यं भवति तच्च भवता नाभ्यधा- यि तस्मान्न्यूनत्वं दोषः । अत एव न द्वितीय: ईश्वर- सन्भावे कुत्सितं प्रमाणमित्यस्यापि प्रतिज्ञामात्नत्वात्। अथेति * अथशब्दोऽधिकारार्थः । सर्वनाम- निषचनानर्हता प्रस्तुता वेदितव्या। बहुलग्रहणं तत्ख- णडनानां सार्वत्रिकत्वप्कटनाय । सर्वनामार्धनिर्वचने काऽनुपपत्तिरित्याशक्कानुपपत्ति दर्शयितुं प्रश्नमु- कथापयात तथाहीति * किंशव्दस्यानेकार्थसाधा- रणत्वात् विकल्पयति किमित्यादिनाआक्षेपार्थत्व- मभावप्रनिपादनार्थत्वं, कुत्सितार्थत्वं दुषठत्वप्रतिपा-

किंशष्दर्थविचारे विकल्पदवयनिरासः। १०२९ दनार्थत्वं, चितर्ककार्थत्वं सन्देहर्थत्वं, प्रश्नार्थत्वं जिज्ञा- साविषयत्वापादनार्थत्वं, तत्र प्रथमकल्पानुवादेन वा- क्वस्य परिनिष्पन्नमर्थ दर्शयति तत्रेति * भव- स्वयमर्थस्तथाऽपि को दोष इत्यत आह तथाचेति

लभत्वादिति हेतुदृष्टान्तादिकं वक्तव्यमापदते इत्य- र्थः। हेत्वादिकमपि कथितमेवार्थादित्याशङ्गा तद्धो- तकपदाभायान्नेत्याह*तचेति तथापि किमनिष्ठमा- पत्नमित्यत आह * तस्मादिति उक्त्तन्यायं द्वितीयक- ल्पेऽप्यतिदिशति अत इति परामृष्टमेव हेतुंस्पष्टय- ति * ईश्वरेति * खण्डनान्तरमाह। २ द्वितीयविक्कलपस्यैव प्रकारान्तरेणनिरासः। अपि चं साध्यासाधकत्वाद्दा तत कुत्स्यते भ- वता, अन्यथा वा। अन्यथा चेदलं तदुन्जावनया सा- ध्यसिद्धेरप्रत्यूहत्वात्। नावि प्रथम: प्रमाणञ्च साध्या- साधकश्चेति व्याघातात। गौणोऽयं प्रमाणशब्द इति चे- न्न । प्रमाणत्वयोगिनि यदय प्रमाणशब्दप्रयोगस्तदा गौणत्त्रव्याघातः मुख्यत्त्वात अथ प्रमाणाभासे, तदा अलन्तदुद्गावनया। ईश्वरसद्भावे यः प्र- माणाभासः स कुत्सित इत्यत्र परस्यावि सम्प्र- तिपन्नत्वात। इंश्वरसद्भाव इति च विशेषोपादानं

१०३० खण्डनखण्डखाद्ये तृतीयपरिच्छेदे

व्यर्थ स्यात अन्यत्रापि हि विषये प्रमाणाभासः कुत्सित एव साध्यासाधकत्वात । नापि तृतीयः तथा सति हि वितर्कस्य पक्षान्तरसापेक्षत्वेन पक्षान्तरमपि वचनीयं भवति ईश्वरसद्भावे किमेतत प्रमाणमुतान्यदिति तथ भवता नाम्यधायि ततो न्यूनत्वं दोषः । # अपि चेति # साध्यासाधकत्वं ममाणस्य कुत्सितत्वमुतान्यदिति विकल्पार्थः। अन्तिमक- ल्पमल्पत्वात् प्रथममनूय्य दृषयति अन्यथेति # कुत इत्यत आह साध्येति * अन्यप्रफारनिमित्त- प्रमाणकुत्सनेऽपि साध्यसाधकत्वात्प्रमाणात्साध्य- सिद्धेरप्रतिबन्धेनोत्पन्नत्वादित्यर्थः । साध्यासाध- कत्वमेव कुत्सितत्वमिति प्रथमं प्रत्याह ना- पीति कुत इत्यत आह प्रमाणं चेति * प्रमी- पते Sनेनेति प्रमाणत्वात्तदसाधकमिति वाक्यांशयोः परस्परव्याघात इत्पर्थः । उपचरिताग्निभावस्य मा०

प्रतिपादनात्न कश्रिदयाघात इति शङकते * गौण इति प्रमाणत्वसामान्यवति प्रमाणशब्दोपचार उत प्रमा- णवद्वभासमाने तल्लक्षणरहिन इति विकल्प्य प्रथमं दूषयति नेति मुख्यार्थगुगयोगादर्थान्तरवृत्तेगो- णत्वानमुख्ये च तदभावाव्विरोध इत्पर्थः। द्वितीयमाश- झते अथेति प्रमाणणभासस्य कुत्सितत्वोद्गापना न कार्येति परिहरति अलमिति * इष्टापादनत्पेनत-

१०३१

रकामासत्वादिति हेतुमाह * ईश्वरेति * प्रमाणाभास- स्य कुस्सितत्वापादनपक्षे व्यर्थविशषणताSSपादन- वाक्यस्येत्याहईशवरेति * तदेव वैदर्थ्यसुपपाद्यति * अन्यत्रेति "सम्भवे व्यमिचारे च स्यात् विशेषणमर्थव" दितिन्या पेनान्यत्राऽकुत्सितप्रमाणाभासव्यावृश्य- र्थमीश्वरेति विशेषणं वाच्य तच्व व्यावर्त्य नास्तीत्यर्थः। वितर्कार्थः किशब्द इति तृतीयं परास्यति*नापीति कुत इत्यत आह #तयेति# अनेककोव्यवलम्बिप्रत्ययस्य

मित्यर्थः।अभिनयेन पक्षान्तरविवेचनं दर्शयति*ईश्व- रेति * अन्यदप्रमाणमितियावत। ततः किमित्यंत आह तच्चेति तथाऽपि.किं दूषणमित्यत आह *तत इति * किंशब्दः प्रश्नार्थ इति चतुर्थ प्रतिक्षिपति। ३ किं शब्दस्य प्रश्नाथंकत्वनिरासः । नापि चतुर्थ: प्रश्नार्थात खलु किं शब्दात्कस्यचित पदार्थस्य जिज्ञास्यमानता प्रतीयते सा चेह प्रमाणपद- समभिव्याहारात प्रमाणविषयणी प्रतीयते यद्विषयक्ष प्रश्नस्तदुत्तरवादिनाड्भिधेयं तत अयं प्रश्न ईश्वरसद्ावे प्रमाणसामान्यविषयस्तद्विशषविषयो वाडभिप्रेनः आद-

श्रस्तदभिधेयं प्रमाणसामान्यविषयक्च प्रश्नः तच् प्रमा णशब्देनाभिधीयत एव। अथ द्वितीयः तथापीश्वरसद्भावे

१०३२ खण्डनखण्डखाध्ये तृतीयपरिच्छेदे

प्रमाणमित्येवोत्तरमापद्येत यथा प्रश्नवाक्ये प्रमाणशद्ो विशेषपरस्तथोत्तरवाक्येऽपि।

• नापीति * काऽनुपपस्तिरित्याशङ्कय तां दर्शयि- तुं प्रश्नवाक्ये प्रतीघमानं दर्शयति प्रश्नेति प्रशनस्य जिज्ञासाविना भूतत्वास्तस्थाश्चष्यमाणज्ञानविषयत्वा- सप्रशनप्रतिपादकेन किंशव्देन कश्चिदयों ज्ञातुमिष्यत इत प्रतीयत इत्यर्थ: । जिज्ञास्यमानता च प्रमाण- स्यैव प्रतीयत इत्याह * सा चेति * प्रमायपदसम- भिव्याहारबलात्प्रमाणस्यैव जिज्ञास्यमानता प्रतीयर्ता नाम तावता प्रस्तुते किं स्यादित्यत आह * यदिति # यत्पृष्ठ तद्षेव वक्तव्यमन्यथाSSम्रान्पृष्ठः कोविदाराना घष्ट इति वदनवधेयवचनत्वप्रसङ्गादित्यर्थः । ततो वा किमित्याशङ्का प्रतिवचनप्रकार दर्शयितुं प्रश्न- विषयं विकल्पयति रईशवरेति * सामान्यव्यतिरेकेण विशेषसिद्ध भावात्सामान्यविषय एवायं प्रशन इति प्रथममनूय्योत्तरमाह * आध्य्र्श्रदिति कुत इत्यपेक्षायां प्रागुक्तमत हंतुंस्मासयतियदाति किंशव्दपतिपा- दितस्य प्रशनस्य प्रमाणसामान्यमेव विषय इत्याह * प्रमति * प्रमाणसामान्यविषयत्व प्रशनस्य प्रमाणमि- त्युत्तरं कथ सङ्गच्छंत तद्ाचकपदाभावेन तत्परतीसस- म्भवादित्यत आह तचति प्रशनवाक्यगतपमा- गशन्दन तत्सामान्याभिधानवदुस्तरवाक्यऽपि प्रमा- यशव्देन तत्सामान्यमभिधीयत एवेत्यर्थ: । प्रमाण- विशषविषयः प्रइन इति व्वितीयकल्पऽपि प्रतिवचनं

किशम्दार्थविचारे प्रश्नस्य विशेषपरत्वनिरासः। १०३३

तादगेव भवतीत्याह * अथेति प्रतिषचनगतप्माण- शव्दस्य तव्िशेषवाचकत्वं दष्ठान्तेनाह* यथेति # ईश्वरसङ्गावे यः प्रमाणविशेष: प्रमितिहेतुतया विवक्षितःकोSसाविति प्रश्नार्थ इति शङ्कते। ४ विशषपर: प्रश्न इति शङननिरासः। कोसौ विशेष इति चेन्न । पूर्वर्वतदुत्तरत्वात। किञ्च अस्या- पि प्रश्नस्य विशेषो विषयः किंशब्दस्य विशेषशब्देनसामा- नाधिकरण्यात तथाच सति विशेष इत्येवोत्तरं स्यात्। स्या- देतत् विशेषशब्देन न विशेषमात्रमनिर्द्धारितमत्र वि- वक्षितं किन्त्वसाधारणी व्यक्तिस्तत्र विश्नेषशब्दस्य तात्पर्य्य तस्मात्काSसावसाधारणी प्रमाणव्यक्तिरिति प्र- श्नार्थः तत्न च तादृश्याः प्रमाणव्यक्तेरभिधानमुत्तरं युक्तं नैवम्विधा: प्रलापाइति। नैतदेवं, यतोऽत्रापि विशेष इत्ये- वोत्तरं यथा प्रश्नवाक्यगतस्य विशेषशब्दस्य सर्व्वतो- व्यावृत्तस्वरूपायां प्रमाणव्यक्तौ तात्पर्य्य तथोत्तरवाक्य- स्थितस्यापि, एवञच सति यत्र विषये भवदीयस्य प्रश्न- वाक्यस्य तात्पर्य्ये तदेवास्माकमुत्तरवाक्येन प्रतिपादि- तमिति युक्तमुक्तम्। * क इति कोऽसावित्यत्रापि किंशब्दस्याSSक्षे- पाधर्धानां कतमोर्ऽर्य इति विकल्पस्य तद्दूषणस्थ च तुल्यत्वमिति परिहरति * नेति * खण्डनान्तरमाह * १३०

१०३४ सण्डनखण्डनाथे तृतीयपरिकदे

किश्ेति * ईश्वरसङ्गापे कः प्रमाणविशेष इत्यत्र किंश- उ्दस्य प्रश्नवाक्यस्थविशेषपदसमभिव्याहारात् प्र- माणविशेषो विषयतया प्रतीयत इत्यर्थ: । अस्तु वि- शेषविषयत्व प्रशनस्प तथापि किमत्रोत्तर वक्तव्यमि- स्पत आह तथा चेति विशेषपदसमभिव्याहवत- किशव्दृस्य विशेषणमात्रगोघरत्वे विशेष इत्युत्तरं सङ्रच्छेत न च तन्मात्रगोघरत्वं तस्थेति शङ्कते * स्या- देतदिति * कि तर्हि विवक्षितमित्यत आह* किमि- ति * सजातीयप्रमाणव्यक्त्यन्तरेभ्यो व्यावृत्ता प्र- माणव्यक्तिविषच्विमेत्यर्थः । विशेषपदस्य तवाचक- सामर्थ्याभावे करथ तद्िष चेत्याशक्ा तात्पर्यत इत्याह * तश्रेति निगमनव्याजेन पशनवाक्यार्थ दर्शपति#

मसौ प्रमाणव्यक्तिरित्येवोत्तरं वाच्यमन्यथा प्रशन- प्रतिषधनयोरवैरुप्यप्रसङ्गादिति फलितमाह * सवेति # प्रतिवचनगतविशेषपदेनापि सर्वतोव्यावृत्तप्रमायव्य केरेव तात्पर्षतः प्रतिपादनात् विशेष इत्युतरं सङ्ग- चछन इति परिहरति नैतदिति * प्रतिबचनगतवि- शेषपदस्थासाधारणव्यक्ता तात्पर्य दृषटान्तनोपपाद- यप्ति यथेति प्रशनप्रतिवचनगमव शेषपदस्यैका- र्थविषयतात्पर्थसुपपाद्य फलितं निगमयति *एवश्चेति# ईश्वरमद्गाब किं प्रमाणमिति प्रशनस्य प्रकारा- न्तरणाडभिप्रायं शङून। ५ प्रश्नस्य प्रकारन्तरणाभिप्रायनिरासः। अथ मन्यस किमिह प्रमाणमिति पृच्छतोऽयमभिप्रायः

किशब्दस्य प्रश्नार्थकर्वस्य प्रकारान्तरेणनिरासः। १०३५

अतार्थेऽनुमानं प्रमाणमितरद्वेति। अताप्यनुमानमित्युत्त- रमस्माकम्। किं तदनुमानमिति चेत। अयमपि प्रश्नोऽ- नुमानमात्रविषय, उत तद्विशेषविषयइति विकलप्य प्र माणप्रश्नवदुत्तरं वाध्यमिति। अत च सङ्ग्रहक्षौकौ- "यथाविधं यं विषयं निजस्य प्रश्नस्य निर्व्क्ति परो ययोक्तथा। वाच्यस्तथैवोत्तरवादिनापि तयैव वाचा स तथाविधोऽर्थः ॥१॥ प्रश्नस्य यः स्याद्विषयः स वाच्यो ाचा तया चैष भवत्निरुक्तः । इदं त्वयाप्यास्थितमेतयैव गिरा स्त्रपृच्छाविषयस्य वक्रा" ॥ २॥। अथेति कोऽसावभिप्राय इत्यत आह् #अश्रेतति#

इत्यर्थः। यगेयं प्रष्टुरभिप्रायस्तह्यनुमानामत्येव परिह- र्तव्यमित्याह सिद्धान्ती #अश्रेति#यदीश्वरसद्राबेऽनु· मानं प्रमाणतयोपन्यस्थते किं तादति पृष्ठयत इति शङ्कते किमिति किं तदनुमानमिति प्रश्नस्या- नुमानसामान्यं विषय उत तद्िशेष इति विकल्प्पा- नुमानमित्येवोंत्तरं प्रश्नवाक्यगतानुमानशब्देन सामा- न्यं विशषो वा यथोच्यते तथा प्रतिवचनगतानुमा नशन्देनाऽप्यभिधानादिति परिहरति अयमपीति #

१०३६ खण्डनखण्डखादे तृतीथपरिच्छेदे

उक्तमर्थ श्लोकाभ्यां सङ्गृह्लातिअश्रेति*परः-पृच्छको निजस्य प्रशनस्य यं विषयं यथाविधं-यादशं थयो- क्या निर्वक्ति उत्तरवादिना स विषयस्तथाविध: एकयैव वाचा वाच्य इत्यर्थः । पृच्छकेन यद्यादृशं पृ- ष्टमुत्तरवादिनाऽपि तत्तादृशमेव वक्तव्यमिति नियम: कुतस्तत्राह * प्रश्नस्थेति यत्पृष्टं तदेव वक्तव्यमि- ति लौकिको न्याय इत्यर्थः। सत्यं तथापि तेनैव वा- क्येन कर्थ तदुपस्थापनमित्यत आह वाचेति # तस्यैव शब्दस्य पृच्छकेनापि विशेषविषयतया निर्वक्त्त- व्यत्वादुत्तरवादिनापि स एव शब्दस्तद्विषयो भवतीति हेतुमाह * इदमिति स्वप्शनविषयवक्का त्वयाप्येतया गिरा-तच्छब्देन तत्निर्वेचनं स्वीकृतमित्यर्थः। दूषणान्तरं वक्तुं पीठिकां करोति। ६ दूषणान्तरकथनम्। प्रश्नारथाच किशब्दाज्ज्ञासाविषयताऽर्थस्य प्रती- यते जिज्ञासा च ज्ञातुमिच्छा, इच्छा च नाज्ञाते भवत्य- तिप्रसङ्गात, तस्मादीश्वरविषयं प्रमाणं ज्ञातुमिच्छता त त्र स्वज्ञानमिच्छाकारणीभूतं वक्तव्यं तदयथार्थ यथा र्थ वा स्यात। यथार्थश्वेत तर्हि तेनैव ज्ञानेन स्वकीयो विषयः प्रमाणमुपस्थाप्यते विषये प्रमाणप्रवृत्तिमन्तरेण तदीययथार्थत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात। तेनापि प्रमाणे- न स्व्रगोचर ईश्वरसद्भाव उपस्थाप्यत इत्यनायासेनैव सिद्धोऽस्माकमीश्वरसिद्धिमनोरथः । अथाऽ्यथार्थ तत्रा-

किशब्दार्थविचारे दूषणान्तरकथनम। १०३७

स्मिन्नयथार्थज्ञानविषये यद्यस्माभिरयथार्थमेव ज्ञानमुत्पा- दनीयमिति भतरतः पृच्छतो वाञ्छितं तदा केयं स्व्ाधी- नेऽर्थे परापेक्षा भतानेवायशर्थज्ञानोत्पादनकुशलो यथैकं तत्र मिथ्याज्ञानमजीजनत्तथा परमप्युत्पादयतु।वयं पुन रयंथार्थज्ञानस्योत्पादयितारो मिथ्याज्ञाने सर्व्वथैवाकृतिनः किमिह नियुज्येमहीति। अथ मदीयस्यायथार्थज्ञानस्य यो विषयः स मदीययथार्थज्ञानविषयो भवता क्रियतामिति त्वदीयं वाञ्छितं तदा व्याघातादीद्ृश्यर्थे भवतः प्रवृत्ति- रेवानुपपन्ना, शुक्तिका रजतत्वेन मम यथार्थज्ञानविष यो भवत्वित्येतदर्थ प्रेक्षावान् कथङ्गारं प्रयतेत। येन रूपे णायथार्थज्ञानविषयत्वं तेनैव रूपेण यथार्थज्ञानविषय- त्वे व्याघातात्। * प्रश्नेति प्रशनस्य जिज्ञासाSविनाभृतत्वादि- व्यमाणज्ञानस्य सविषयत्वात्प्रश्न प्रतिपादककिंशब्द- सामर्थ्यात्कस्य चिदर्थस्य जिज्ञास्यमानत्वं प्रतीयत इत्यर्थः । ततः किमित्यत आह जिज्ञासेति # ईश्व- रपमाणरूपविषयाज्ञाने भवतीच्छा तज्ज्ञाने वेति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह इच्छेतिरमणीय विषयज्ञानम- न्तरेणेच्छाङ्गीकारेऽपि सर्वदा सर्वस्य सर्वविषयेच्छा- प्रसङ्ग इत्यर्थः । अतो द्वितीयकल्पः परिशिष्यत इत्या- ह * तस्मादिति * ततो वा किमित्याशक्ा तदर्शथितुं विकल्पयति #तदिति* कस्मिन् सति किं स्यादित्यत

१०३८ खण्डनखण्डखाये तृतीय परिच्छेदे

आह #यथार्थ इतितदेव कुत इस्यत आहृ #विषयेति# ईश्वरविषये प्रमाणमन्तरेण ततूगोचरज्ञानस्य थथा- र्थत्वमेध न स्यादित्यर्थः । तज्ज्ञानेन प्रमाणसुपस्थाप्य- तामिष्टेश्वरसद्गावः केनोपस्थाप्यत इत्यत आरह * ते- नेतिद्वितीयं शङ्कूते * अथेति अयथार्थे यथार्थज्ञानोत्पा- दनाऽसम्भवाद्यथार्थमेव ज्ञानमुत्तरवादिनाप्युत्पाद- नीथमिति प्रश्नार्थः स्यादित्याह #तस्मित्नितियदीत्य- सन्देहे। अस्तु को दोष इत्यत आह तदेति अ. यथार्थज्ञानांत्वादनस्य स्वाधीनच्वे हंतुमाह * भवानि- तिज्ञानोत्पादयितृत्वाविशेषात् द्वितीयमप्ययथार्थज्ञा नमुत्पाद्न्तु भवन्त इत्यत आह वयमिति # अकृतिनो-न पण्डिता इत्यर्थः । प्रष्टुरभिप्रायान्तरं शङ्कते #अथेति यद्यथार्थज्ञानं ममतस्य यो विषय: स यथा मदीघयथार्थज्ञानविषयो भवति तथा भवता क्रियतामित्यर्थः। धेन रूपेणायथार्थज्ञानविषयत्वं सेन रूपेय यथार्थज्ञानविषयत्वं व्याहतमिति परिहरतित- देति एक्तमर्ध दष्टान्तेनोपपादयतिशुक्तीति* मेक्षा- वतस्तथाप्रवत्तिरया कस्मादनुपपत्रेत्यत आह *पेनेति# पद्पीश्वरसद्भावविषयज्ञानमयधार्थ तथापि स्व- रिसखान्ते यथार्थमेव तदिति भवता तत्र यथार्थज्ञान- स्योत्पादनीयत्वास्तदर्ष भवान्पृच्छयत इति शङ्कते। ७ परमतेऽ्यथारथत्वेऽपि स्वसिद्धान्तेन सत्यज्ञानमुत्पाद्यमिति निरासः अथ मन्यसे स्वसिद्धान्तमनुरुन्धानेन भवता यथार्थज्ञानं तत्नोत्पादनीयमतस्तदर्थ भवाननुयुज्यत

किशब्दार्थविचारे दृषणाम्तरकथनम। १०३९ इति मैवम। य ईश्वरसन्भावविषयो भवता प्रमाणाभासः प्रमाणतया भ्रान्त्या प्रतीतस्तस्य प्रमाणत्वमस्माभि- र्व्युत्पादनीयमिति नास्माकमीदृशः सिद्धान्तः प्रत्युते- श्वरसन्धात्रविषयं यतप्रमाणं भवता प्रमाणाभासत्त्वेन भ्रान्त्या प्रतीतमस्ति तत्प्रमाणनीयमिति। स्यान्मतमी- श्वरसन्ावविषयस्य प्रमाणस्य भवता ज्ञापनमात्रं कि- यतामित्यभिमतं पृच्छतामस्माकं नतु प्रमाणेनाSप्रमा- णेन वेति विशेषोऽप्यभिमत इति। न। ज्ञापनमात्रस्या- प्रमाणज्ञानमादायाऽप्युपपत्तेः । तत्र स्वाधीने केयं परा- पेक्षेत्याद्युक्तमनुष्जनीयम।

• अथति यत्प्रमाणाभासं प्रमाणत्वेन भ्रान्ति- गृहीतं सतपमाणमापादनीयं मथेत्युक्तं स्यान्नायं मत्सि- द्धान्त इति परिहरति मैवमितिस्वत्सिद्ठान्तविप- रीतर्वान्मत्मिद्ान्तस्पति हेतुमाह * प्रतीति # त्वया यथार्थज्ञानं तत्रोत्पादनीयमति यदुक्तं मया तदुपेक्ष्य ज्ञापनमेव प्रा्थ्थत इति शङ्गते *स्यादिति मात्रचो व्यावर्त्यमाहनस्विति ज्ञापनमात्रं चेद्विवक्षितं तस्याप्रमाणनापि कर्तु शक्यत्वात्तत्र च भवतः स्वा- तन्त्र्यात्परापिक्षा नास्तीत्युक्तमति परिहरति *नेति *

ईशवमद्गाचप्रमाणविषयं यत मदीयज्ञानं सस्प

१०४० अण्डनखण्डखादे तृतीयपरिच्छेदे

८ ज्ञानस्य यथार्थायथार्थत्वयोः सन्देह एवे तिशङूननिरासः। स्यादेतत येयमीश्वरसद्भावविषया प्रमाणप्रतीतिरस्मा कमुत्पन्ना सा व्यभिचारिणी सत्या वेति संशयोडता- स्माकं तनैकपक्षनिर्द्वारणाधीनं यदिदं दूषणमवादि भ- वता तन्निरवकाशमिति। नैतदस्ति। एवं हि तस्यां प्रतीतौ यथार्थत्वायथार्थत्वसंशयेन तस्याः प्रतीतेर्गोचरो यत्प्र- माणं तस्यापि योऽसै। विषय ईश्वरसद्भावस्तत् सव्वतैव संशयानस्य भवतः प्रश्नोयं नतु विप्रतिपन्नस्येति स्यात तथाच स्वरीकुरु शिष्यभावं, प्रसादय चिरं चर- णशुश्रूषाभिरस्मान्, च्छेत्स्यामस्ते संशयमिति। त्रिप्रतिप- न्ना एव वयमाहारय्यः संशयोऽस्माकमिति चेत् तर्ह्यवधृ तैककोटय एव वयं कार्य्यानुरोधात्तु संशयमालम्बामह इत्युक्तं स्थात एवं तर्हि तदेव कोठ्यवधारणं भवतां यथार्थमयथार्थ वेति विकल्पोक्तयुक्त्या दूषणीयम्। * स्यादिति यथार्थत्वागथार्थत्वसन्देहेन को लाभ इत्यत आह * नेनेति अयथार्थपक्षप्रयुक्तदृषयं त्वदुक्तं निरवकाशमित्यर्थः । ईश्वराभावेऽवधृते तत्स- ्ावप्रमाणप्रतीतियथार्थत्वसन्देहानुपपत्ते: सद्भावं प्र- ति सन्दिहानस्य प्रशनोऽयं स्यादिति परिहरति # नैतदिति भवतु वक्तृसन्देहनिमित्तोऽयं मश्नस्त- धाषि किमित्यत आह * तथाचंति "नासम्वत्सर- वासिन प्रवूषात्" "न चाशुश्रूषये वाच्यमित्यादिश्रु-

किशब्दार्थविचारेSनध्यवसायेन प्रश्नस्यनिरासः। १०४१

तिस्मृतिभ्यश्चरणशुभ्रूषाभिर्वयं प्रसादनीया: प्रसन्नाश्च चयं संशयं छेत्स्याम इत्यर्थः । सन्देहनिमित्तश्ेत् प्र- इनस्ताहि शिष्यभावं व्रजेमहि विप्रतिपत्रा एव तु वयं प्रशनोऽप्याहार्थसंशयमूल इति शङ्कते * विप्रतीति*प्र- इनतात्पर्य दर्शयन् परिहरति * तर्हीति * कार्यानु- रोधादिति-जयादिफलानुरोधादिति यावत् । भष- दवेककोठ्यवधारणं तथापि को दोष इत्यत आह * एवं तर्हीति # अनध्यवसायज्ञानेन प्रश्नविषयं प्रतीत्य पृच्छ्यत इत्यस्मित्नपि पक्षे दूषणमतिदिशति। ९. कल्पान्तंरेऽपि दूषणातिदेशः । एनेनानध्यवसायेन तदस्माभि: प्रतिपन्नमित्यपि नि- रस्तं वेदितव्यम्। व्यभिचारिविषयमव्यभिचारिविषयं वा तदिति विकल्पाभ्यां तस्यापि ग्रस्तत्वात्- "परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थिति" रिति न्यायात्। एवमीश्वराभिसन्ध्यादावपि तत्तत्स्थाने तिष्ठत्सर्व्वनामान्तरखण्डनमत्र द्रष्टव्यम्।

इति कवितार्किकचक्र्वर्ति-श्रीश्रीहर्षमिश्रकृते खण्डनखण्डखाद्ये सर्व्वनामार्थानिरुक्तिर्नाम तृतीय: परिच्छेदः ।

१३१

१०४२ खण्डनखण्डबाद्ये तृतीयपरिच्लेदे

एतेनेति परामृष्टमेव खण्डनं स्पष्टयति व्य भिचारीति अनध्यव सायज्ञानं व्यभिचारित्वाव्यभि- चारित्वकोटिद्यबहिर्भृतमेव किन्न स्यादित्यत आह परस्परेति यसतदादिशब्दानामनुगतार्थत्वविक- लपखण्डनं तत्र तत्र यदुकतं तदस्मिन्परिच्छंदे सर्व- नामान्तर ऊहनीयमित्युपसंहरति अत्रेति

पादशिष्यस्थानन्दपूर्णस्य कृता खण्डनफक्किका- विभजने सर्व नामार्थानिरुक्तिर्नाम तृतीय: परिच्छेद:

भावस्वखण्डनारम्भ: । १०४३

अथ चतुर्थः परिच्छेदः।

नीयताप्रपश्रेनाव्वैतविरोधं परिहर्तु तदनिर्वचनीयतां प्रपञ्चयतुमुपक्रमते। तत्र पदार्थशब्दो भावत्वान्वितं रुढ इनि तैरङ्गीकाराद्धावत्वग्वयडनाय तत्र द्रव्यादय: षट् पदार्था इति वदतां भावत्वान्वितषट्लच्षणान्य- तमलचगयोगो विवच्ित इति प्रथमं भावतवं खण्ड- यितुं प्रकृतव्याजन शङकूते। १ भावत्व्रखण्डनारम्भ: । ननु तथापि भावातमके तस्मिन्नीश्वरे विधायकं किञ्चितप्रमाणं वक्तव्यमिति चेत्। कि पुनर्भावत्वम्। वि धित्वमिति चेन्न।पर्य्यायाप्रश्नात्। स्वरूपसत्त्वमिति चत्। अभावस्यापि तथाभावात्। प्रतिस्त्रं व्यावृत्तरवेनाननुग- तत्वापत्तेश्र। अस्तीति प्रनीतिविषयत्त्वितिचेन्न। अ- भावो घटस्यास्तीतिप्रत्ययसम्भवेनाभावस्यापि तथात्वप्र- सङ्गात्। नास्तीतिप्रतीतिविषय त्वेडपि च घटादेर्भावत्वा- निवृत्तः । * नन्विति * तथापीति पूर्वपरिच्छेदोक्तप्रकारे या

स्थापि तथा भावादिति यद्यपीश्वरसद्भावे प्रमाणं वक्तु न्र पार्यते तथापि भावत्वास्तस्य विधायकप्रमायव्य-

१०४४ सण्डमखण्डलाथे चतुथपरिच्छेदे

तिरेकेणासिद्धेर्विघायक प्रमाणं वाच्यमित्यर्थः । एवं परसुखेन चोदयित्वा भावत्वखण्डनं प्रस्तौति # कि. मिति* भावश्वस्यैवानिर्वक्तव्यतया विधायकं प्रमाणत्र वक्तव्यमिति आक्षपाभिप्रायमपि प्रश्नं मत्वोत्तरमाह विधित्वमिति न मया पर्यायः पृष्ट इति परिहरति नेति भावत्वलक्षणं शङ्कतेस्वेति सत्वमित्युक्ते पर्यायत्वप्रसङगपरिहाराय स्वरूपेति विशेषणम्।स्वरू- पस्य सत्वमुत स्वरूपमेव सत्वमाधे स्वरूपसत्वयोर्भेंदेन स्वरूपमसत् स्थात् द्वितीयेऽतिव्याप्तिरिति दूषयति * नेति * नह्यसन् घटादिन्न घटादिरित्यभावस्यापि सव- रूपसद्गावाद्भावत्वप्रसङ् इत्यर्थः। न केवलमतिव्याप्तिः अव्याप्तिरपत्याह * प्रतीति * लक्षणान्तरं शङ्कते · अस्तीति * नास्तीतिशब्दप्रत्ययविषयाऽभावव्यव- चछेदार्थ अस्तीतिविशेषणं द्रष्टव्यम्।यधाश्रुतमिदमल- चणमतिव्याप्तेरिति परिहरति नेति * तर्हि नास्ति- प्रत्ययाविषयत्वे सत्यस्तिप्रत्ययविषयत्वं भावत्वमस्तु नचैथमतिव्याप्तिरभावस्य नास्तिप्रत्ययस्यापि विषय- त्वादित्यत आह नास्तीति# देशान्तरे कालान्तरे च घट इहेदानीं नास्तीति नास्तिप्रत्ययविषयोपि न सत्वं जहातीत्यव्याप्तिरसम्भवो वेत्यर्थः। खण्डनान्तरं वक्तुं विकल्पयति। २ अस्तिशब्दार्थविकल्पनिरासः । अस्तीति चास्त्यर्थो वा शब्दोवा विवक्षितः। नादयः तस्यानिरुक्तेः। सत्ता तदर्थ इति चेन्न। सामान्यादीनां तद-

१०४५

भावादभावत्वापत्तेः । स्वरूपसत्त्वञ्च निरस्तम्। नापि द्वितीयः अभावोऽस्तीतिप्रतीतेरुक्तत्वात्। वर्त्तत इत्याद्या- कारेण च प्रतीयमानस्याभावत्वप्रसङ्गात्। सोऽप्यस्ति- पर्य्याय इति चेन्न। उभयसाधारणैकार्थनिर्व्वचनमन्तरेण पर्य्यायत्वस्य प्रतिपादयितुमशक्यत्वात् । यत्रैकस्यासति- पदप्रयोग: ततैवापरस्य वर्त्ततइति प्रयोगात् सामा- न्येन तावत् पर्य्यायत्वं शक्याधिगममिति चेन्न । प्र- मेयाभिधेयादिशब्दानां तथात्वेऽप्यपर्य्यायत्वात्। यत्रेत्यस्य प्रवृत्तिनिमित्तार्थत्वे च तन्निर्व्वचनप्रसङ्गस्तदवस्थः स एवार्थो भावत्त्वमुच्यतां कि शब्दोल्वखगवेषणया।

अस्तीति प्रतीतिविशेषणत्वेनोच्यमानोऽस्त्यर्थ उत तच्छव्द इति विकल्पार्थ: भावत्वस्यैवार्थत्वात्तस्या- द्याप्यनिरूपितत्वात् न प्रथम इति परिहरति ने- ति अस्त्यर्थस्यानिरूपितत्वमसिद्धं सत्तायास्तदर्थत्वेन निरुक्तेरिति शङ्कने * सत्तेति अव्याप्त्या दूषयति * नेति सामान्यविशेषसमवाया निःसामान्या इत्य-

सङ्ग इत्यर्थः । सामान्यादीनां सत्तासामान्याभावेपि स्वरूपसत्त्वमस्तीत्यत आह स्वेति सत्तैकार्थसम- घाथित्वं समवायेऽव्यापकमिति द्रष्टव्यम्। शब्दो वेति द्वितीयं कल्पं दृषयति * नापीति अस्तिशब्दविशे

१०४६ खण्डनखण्डसादये चतुर्थपरिच्छेदे

र्थः। अव्यापकं चेदं लक्षणमित्याह * वर्तत इति घटो वर्मते भवति भाष इत्यादिशब्दोल्लिितप्रत्ययविषय- स्यापि भावत्वस्वीकारासदव्याप्तिरित्यर्थः । अस्तिश- व्देन सत्पर्यायस्थापि विवक्षितत्वादस्तिशब्दतत्पर्या-

माव्याप्तिरिति शङ्कते सोऽपीति # असम्भवेन दू- षपति # नेति पर्यायत्ं तर्थेकार्थप्रतिपादकत्वं तथ सश्प्रतिपाथार्णेक्यावगममन्तरेण ने शक्याघिगमं त- दवगंमे च तदेव भावत्वलक्षणमास्तामित्यर्थः । एक- स्मिन्घिषये ताषडुभयो: शब्दयो: पवृत्तिरषगता तेनै- क्यावधारणेन पर्यायत्वावधारणं भवतीति शङ्कते # यश्रेति * एकस्यापरस्येति पुरुषभेदो विवक्ष्पते वि- षयभेदो वेति द्रष्टव्यम्।व्यभिचारेण दूषयतिनेति* अस्त्यादिशब्दा: पर्याया एकस्मिन्विषये प्रयुज्यमाना- नेकशब्दतवात्करादिशब्दवदिति वाच्यं तत्प्रमेयवा- च्यादिशन्दव्यभिचरतीत्यर्थः। किश्च यत्रेतियच्छन्देना- स्तिशब्दपवृत्तिनिमितभृतोऽर्थो विवक्षित उतान्यः नान्यः प्रकृतानुपयोगात्प्रथमश्चेस्राह * वत्रेति * तन्निर्वचनं चाशक्यं स्वरूपसत्वादेदृषितत्वादित्या- शयः। शक्यत्वरे या तदेव भावलक्षणमुच्यतां लाघवा- दितरथा प्रयोजकगौरवप्रसङ्गादित्याह * स इति लक्षणान्तरं शङ्कते।

३ भावत्वस्य लक्षणान्तरनिरासः।

अपरप्रतिपेधात्मकत्वं भावत्वमिति चेन्न । व्यव-

भावत्वखण्डने तल्लक्षणान्तरनिरासः। १०४७

च्छेद्यासम्भवेन परपद्वैयर्थ्यात्। भावाभावयोः परस्परप्र- तिषेधात्मकतास्वीकाराच। तथापि भावो नास्तीत्यभा- वप्रतिपत्तिवदभातरो नास्तीति भावस्याप्रतीतिरिति चेन्न। तावतापि लक्षणानिरुक्तेः । अपरप्रतिषेधमुखेन प्रतीय- मानत्वमेत्र भावत्वमिति चेन्न। चक्षुंरादिभिर्भावत्वाग्रह- णप्रसङ्गात्। नहि प्रतीयमानत्वं चक्षुरादिग्राह्यं अभा- वो नास्तीति प्रतीतनिर्विषयत्वप्रसङ्गाच्च। न हीयं भाव- विषया, भवत्पक्षे परप्रतिषेधमुखेन प्रतीयमानत्वात्। नाप्यभावविषयैव तन्निषधार्थत्वात्। नैवं प्रतीतिरेव स्या- दिति चेन्न। शाब्दाः प्रतीते: सम्भवात्। आकाङ्गादिमन्िः पदैः प्रतिस्वं संसर्गबोधनात्। "अत्यन्तासत्यपि ज्ञानमर्थे शब्दः करोति हि"। • अपरेति * परप्रतिषेधात्मको न भवती- त्यपरप्रतिषेधात्मकस्तत्वं विशेषयं चाभावव्यवच्छे दार्थम्। प्रतिषेधात्मकत्वविशेषणेनाभावव्यवच्छेदेन व्यावत्याभावात्परेतिविशेषणं व्यर्थमिति परिहर- ति* नेति * अभावस्य भावप्रतिषेधत्ववद्भावप्र- तिषेधत्वं भावस्य स्वीक्रियत इति लक्षणासम्भवमाह * भावेति प्रतीतिमवलम्ब्य वैषम्यं शङकते तथापी- ति*भाषस्य स्वभावगत्याऽभावप्रतिषेधत्वेपि तत्निषे- धमुखेन प्रतीतिर्नास्ति तेन परप्रतिषेधमुखेनाऽप्रती- यमानत्वलक्षणं नासम्भवीत्यभिप्रायः। अविदितपरा-

१०४८ जण्डनखण्डखाध्े चतुर्थपरिच्छेदे 1

भिसन्धितया सिद्धान्ती परिहरति नेति * प्रतीत्यभा- वेऽव्यर्थस्य तथात्वाल्लक्षणाSसम्भव इति भाव:।स्वा- भिप्रायं विदृणोति पूर्ववादी अपरेति अतिप्रसङ्गबा- ितर्व्रेन लक्षणाSसिद्धिरिति परिहरतिनेति प्रती- यमानत्वस्य भावत्वं तदचाक्षुषं स्यादित्यर्थः।तदेव स्पष्टयति तरहीति प्रतीते: स्यम्प्रकाशत्वं मनोवेद्यत्वं साक्षिवेद्यत्वं घेतिन चक्षुरादिविषयत्वमित्यर्थः।भूतले कुम्भाभावो नास्तीति स्वाभावप्रतिषेधसुखेन प्रतीय- मानकुम्भस्थापि भावत्वादव्याप्तिरित्याह * अभाव इतिनिर्विषयतत्वमेवोपपादयिनहीति#भावविषय तवाभावे हेतुमाह परंति भावविषयत्वाभावेपि न निर्विषयत्वमभावालम्बनेनोपपत्तेरित्यत आह नापीति भावविषयत्वमभावविषयत्वं च सति धर्मि- णि चिन्त्य तेऽभावो नास्तीति प्रतीति रूपधर्म्पेव नास्ती- ति शङ्कते* नैवमिति * एवंविधप्रत्यक्षपतीतेर- सम्भवेपि शाब्दी प्रतिपत्तिरस्त्येवेति परिहरति # ने- ति तत्सम्भवः कुत इत्यत आह * आकाङ्गति * कर्थ वा शब्दस्येटशं सामर्थ्यमित्याशङ्का किपुनर्न्या- येनाह * अत्यन्तंति अपरप्रतिषेधमुखेन प्रत्यक्षपरमितिविषयत्वं भावत्वं विवक्षितं घटाभावोऽस्तीतिप्रतीतिंसम्भवैपि न तस्य भावत्वप्रसङ्गाऽभावप्रतीते: पारोक्ष्यादिति भट्मतानु- सारण शङ्कने। ४ भावत्वलक्षणे प्रत्यक्षप्रमितिविषयत्वनिवेशादिशङ्कानिरासः । प्रत्यक्षप्रतीत स्तथा विवक्षितत्वादयमदोष इति चन्न।

भावरवखण्डने प्रत्यक्षप्रमाविष यत्वादिनिवेश्यादिनिरासः।१०४९

सर्वस्य भावस्य प्रत्यक्षत्वानङ्गीकारात्। सेश्वरपक्षे सर्व्च प्रत्यक्षमिति चेन्न। तेन तेषापमपरप्रतिषेधा- त्मतया ग्रहणे प्रमाणाभावात्। तेषां विधिरूपतया तथैव ग्रहणमिति चेन्न । विधिरूपत्वस्यानवधारणा- त्। यदपरप्रतिषेधात्मकतया शव्देनापि बोध्यते त- चावत् भावरूपमिति चेन्न। परपदवैयर्थ्ात्।तत्त्यागे्य- चाक्षुषादित्वापत्तेः। सुरभि चन्दनमित्यादाविवान्योपनीत- भागवत् तत्र चाक्षुषत्वं भविष्यतीति चेन्न। तथाविध- त्रिषयेण विशिष्टाया बुद्धेर्विषयविशेषणताग्रहे स्वा- श्रयोऽप्यंशतः स्यात् । तेनोपलक्षितायास्तथात्वे चा- भावविशिष्टभावग्रहार्थस्याभावस्य तथात्वापत्तेः । तेन यदेवं विधं तद्भावरूपमिति च व्रुवतैवंविधत्वाद्माव- स्त्रमन्यद्वाच्यमभेदे च यदेवंविधं तद्भावरूपमिति नियमानुपपत्तेः । अस्योपलक्षणत्व चोपलक्ष्यस्या- न्यस्य वाच्यत्वात् । अस्यैव भावार्थत्वे चाभा- वो नास्तीति कृत्वा प्रतीयमानस्य भावस्य भावत्वा- भावप्रसङ्गात्। भिन्नश्व भावत्वं न सम्भवति षट्प- दार्थव्यतिरेकप्रसङ्गात् । यच्च किश्चि्धावत्वं तत्स्वा- त्मन्यस्ति नोवा, अस्ति चेदात्मनि वृत्तिविरोधः नार्ति चेत्स्वस्थान्यप्रतिषेधमुखेन चाप्रतीयमानस्याभावत्वप्रस- १३२

१०५० खण्डनखण्डखाधे सतुर्थपरिच्छेदे ङ़ इति। प्रत्यक्षेति * धर्मादे: प्रत्यक्षत्वानङ्गीकाराद- व्यापकमितिपरिहरति नेति सर्वस्येश्वरप्रत्य- व्षत्वान्नाव्यापकमिति शङ्कते। सेवरंति * प्रमा- गाभावादसिद्धं लक्षणमिति परिहरति नेति * धर्मादयोऽपरप्रतिषेधमुखेन कस्यचित्प्रत्यक्षा विधि- रूपत्वात् घटवदित्यनुमानं प्रमाणं शङ्कते # तेषा- मिति विधिरूपश्वस्य भावत्वात्तस्याद्याप्यनिरू- पणादेत्वसिद्धिरिि परिहरति नेति धर्मादावव्या- पनिपरिहारं शङ्कते यदिति अपरप्रतिषेधात्मकतया शब्देनापि मतीयमानत्वं तड्धर्मादावप्यस्तीत्यर्थः।पूर्वो- कपसङ्गबाधेन परिहरति नेति * अस्तु तर्ह्यपर- प्रतिषधात्मकतया शब्देनापि प्रतीयमानत्वं भावत्व- मित्यत आह तदिति * प्रतीतेश्चक्षुरायविषय- त्वेन तद्विशिष्टोऽभावोष्यचाक्षुषः स्यादित्यर्थः ।ल- क्ष्यधर्मत्वाल्लक्षणस्य लक्ष्यनिष्ठ लक्षणं वाच्यं लक्ष्य-

पदितिअभेदेदोषमाहअभदेति विशेषणविशेष्य- भावनियमानुपपत्तेरित्यर्थः। यवा लक्ष्यलच्तणयोरैक्यं

प्रतीयमानत्वमुपलक्षणं न विशेषणमतो नाचाक्षुपादि- स्वापात इत्पत आह अस्पेति लक्ष्यलक्षणयोरेकत्वे दांषान्तरमाहअस्येवति* अप्रातरषघात्मकतया प्रती- यमानत्वस्यैव भावत्वेनास्त्यभाव इति प्रतिषधात्मक- तथा प्रतीयमानत्वस्य भावत्वं न स्यादित्यव्याप्ति-

अभावत्व खण्डनम्। १०५१

रित्यर्थः। भावत्वं च षदपदार्थानन्तर्भृतं न वेति विक- लप्य न प्रथम: सम्भवति पदार्धानिरेकप्रसङ्गात् द्वितीये पि द्रव्याय्यन्तर्भावे सामान्यादेरभावत्वप्रसङ्ग: सामा-

द्रव्यादिस्वरूपमेव तदिति सम्भवत्यनुगतव्यव- शराभावप्रसङ्गादित्यभिप्रेत्याह भिन्नं चेति किश्व पतिकश्चिद्धावलक्षणमुच्यत तत्स्वातमन्यस्ति वा न वेति विकल्पयात * यदिति * स्ववृत्तिविरोधान्नाद्य इत्याह * अस्तीति द्वितीये भावरूपस्थात्मन्येव न वर्तते इत्यव्याप्तिरित्याह * नास्तीति * इति भावत्वखण्डनम्।

एवं भावत्वनिराकरणेन षट्पदार्थनियमं निरस्य योऽप्यभाव इष्यते तस्थाप्यनिर्वाच्यताप्रतिपादनाय मकृतव्याजेन शङ्कते। ५ अभावत्व खगडनारम्भ: । नन्व्रेवमीश्वरे प्रमाणानुपदर्शनात्तदभाव एवापद्यत इति चेत अभावत्वं किभिधीयते। निषेधात्मकत्वमिति चेतु तद्यदि प्रतिक्षेपात्मकत्वं तदा भावेऽप्यस्ति, भावा- भावयोद्वयोरपि परस्परप्रतिक्षेपात्मकत्वस्वीकारात्। अ- थाभावत्त्वमेव तदा न निवृत्तः पर्यनुयोगः । एतेन नि- बेधमुखन प्रतीयमानत्त्वमिति निरस्तम्। * नन्विति * निषेधात्मकत्वमभावत्वमृत निषे-

१०५२ खण्डनखण्डलादे चतुर्थपरिच्छेदे

धमुखेन प्रतीयमानत्वसुत भावविरोधित्वमिति विक-

किमिदन्निषेधत्वं प्रतिक्षेपात्मकत्वं अभावत्वं वेति विकल्प्य प्रथममनुवदृति * तदिति भावेऽतिव्या- प्तया दूषयति भावेति तत्रापि हेतुं दर्शयति *भावेति अभावत्वं निषेधच्वमिति द्वितीयं शङ्कते # अथेति किमिदमभावत्वमिति पर्यनुयोगोऽपरिहृतः स्यादिति परिहरति * तदिति निषेधात्मकत्वमभा- वत्वमिति प्रथमकल्पोक्तदृषयं निषेधमुखेन पतीयमा- नत्वमिति द्वितीयेऽप्यतिदिशति * एतेनेति * नि- षेघत्वम्पतिक्षेपत्वमभावत्वं वेति विकल्पदूषणयोस्तु- ल्यत्वने त्यर्थः । तृनीयं कल्पं शङते। ६ तृनीयकल्पनिरासः । भावविरोधित्वमिति चेन्न। सर्व्वभावविरोधित्वं तद्विशेष - विरोधित्वं वा। नादः असिद्धे: नहि घटाभावो भूतलादि विरुणद्धि।नापि द्वितीय: भावानामपि केषाश्चित्तथाभावा- त। अथ सहानंवस्थानं विरोधो विवक्षितः स भावानां नास्तीति चेन्न। गोत्वाश्वत्वादौ तस्यापि भावात्। एकविधा- वन्यनिषेधः स इति चेन्न। भेदे भावभेदयोरेव प्र- सङ्गात् । एकविधिरेवापरनिषेधः स इति चेन्न । निषे- धस्याभावार्थत्वे भावार्थत्वे चासिद्धेः। नास्तीति प्रती- यमानत्वमिति चेन्न। घटाभावो नास्तीति घटस्य तथा-

अभावस्व्र खण्डनम्। १०५३

प्रतीयमानतया अभावत्वापत्तेः । अस्तीति भावत्वनिरु- क्तौ यदुक्तं दूषणं तदापत्तेक्ष। * भावेति नैतद्विकल्पासहत्वादित्याह*नेति# सर्वभावविरोधित्वस्यैव मुख्यत्वादाद्य एवास्त्वित्यत आह * नाद इति * तामेवासिद्धिमुपपादयति * नहीति * द्वितीयेपि वध्यघातकभावो विरोध उत सहानवस्थानमिति विकल्प्य प्रथममतिव्याप्त्या दूष- यति नेति आखुनकुलादीनामपि वध्यघातक- भावादभावत्वपसङ्ग इत्यर्थः । द्वितीयं शङकते अधे- ति लक्षणमावं सहावस्थितानामेव वध्यघातकभा-

गोत्वाइवत्वादिसामान्यानां नियतव्यक्तिवृत्तीनां क- दाचिद्पि सहावस्थानाभावादृतिव्याप्तिरिति दूषय- ति नेति * गौरयत्रास्तीतिबोधितेऽइवस्य निषे- धो न सिद्ध्यति घटाभावोऽस्तीति बोधिते घटनिषेध: सिद्यति तेनैकविधावन्यनिषेधो भावाभावयोः विरोधो विवक्षित इति शङ्कते * एकेति * एकवि- ध्यन्यनिषेधयोर्भेद उताभेद इति विकल्प्य प्रथमं दूषयति नेति गौरयमित्युक्तेऽश्वोन भवतीति त- त्निषेधः सिद्धत्यश्वाभावाविनाभावित्वात् गोरित्य- तिव्याप्तिरित्यर्थः।अभेदपक्षमुत्थापयति एकेति तत्र निषेधशब्देन अभाव उच्यते किं वा नास्तीतिप्रतीय- मानत्वमिति विकल्प्य नाद्योSभावत्वस्याऽद्यापि अनि- रूप्यमाणतयाऽसिद्धेरिति परिहरति # नेति* नास्ति-

१०५४ खण्डनखण्डबादे चतुर्थपरिच्छेदे

प्रत्ययविषयत्वं तदिति द्वितीयं शङ्कते * नास्ती- ति अतिव्याप्त्या दूषयति नेति # नास्तीति प्रतीयमानत्वं विरोधस्तव्वानभाव इत्युक्तं स्यास्त- थाच घटाभावो नास्तीति स्वाभावनिषेधरूपतया भतीयमानस्थापि घटस्याभावरूपत्वं प्रसज्यत इत्पर्थः। दूषणान्तरमतिदिशति #अस्तीति# नास्तीति प्रतीते- र्वस्त्यर्थ विशेषणसुत तच्छन्द आद्ये तदर्थस्याभाव- त्वस्थाद्याप्यसिद्धेर सम्भवो द्वितीयेऽपिन भवतिन वर्तत इत्यादिशब्दोल्विखित प्रत्ययस्थाभावत्वंन स्थात् भावे नास्तिप्रत्ययविषयत्वस्य दर्शितत्वादातव्याप्तिश्चेत्यादि द्रष्टव्यमित्यर्थः। अभावलक्षणान्तरं शङ्कते। ७ अभावस्य लक्षणान्तरनिरासः। प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपणत्वमिति चेन्न। प्रति- योगिनः परार्थत्वेऽतिप्रसङ्गात विरोध्यर्थत्वे चैतदनिरुक्ते: अमदर्थत्वे नञर्थस्यासिद्धे: अतीतानागनज्ञानादौ वि-

*प्रतीत्ति प्रतियोगिज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वमभा- वत्वमिति यावत्।भदोऽप्यन्यान्याभाव इति नातिव्या- प्रिः। प्रतियोगीति विशेषणं भावव्युदासार्थम्। प्रति- योगिशव्देन परमुच्यते किं वा विरोध्युतासदिति विकल्प्य प्रथमं दूषयात नेति अन्यननिरूप- णाधी ननिरूपणीयत्त्वमित्युक्तं स्यात्तथाचातिव्यापि:

अभावखण्डने लक्षणान्तरनिरासः। १०५५

दित्यर्थ:द्धितीयं दूषयतिविरोधीतिविरोधानिरुक्तौ विरोधिनोप्यनिरुक्तिर्विरोधश्च सहानवस्थानादिरूपो निर्वक्तुमशक्य इत्युक्तमित्यर्थः। तृतीयं प्रत्याह#अस- दिति असत्वमभावस्तथाचाभावनैवाभावनिरूपणं इत्यात्माश्रयात् असम्भवः । असदर्थ्वेऽसच्वस्यासि- डिरिति पाठान्तरं तत्रैवमर्थःप्रतियोगिपदस्यासदर्थत्वे

रभावस्याद्याप्यसिद्धेर्घटाभावः पटाभाव इति भाव- (निरूपणत्वादभावस्येति। असन्निरृपणाधीननि- रूपणत्वस्यातिव्याप्तिमाह * अतीतेति * अभूद्वृ- षिरिति ज्ञानविधाने च तत्कालमविद्यमानंविषयण निरूपणी यऽनुमितभाविलिङ्गे तत्कालसमातिरूपणी येनुमितभाविलिङ्गेन तत्कालमतीनिरूपणीयेति स्वप्र- देशजलपूरणाज्ञाने भाव)त्वंप्रसङ्ग इत्यर्थः। विषयादिना निरूपणीये ज्ञानादावपि प्रसङ्गादिति सन्बन्धः । भङ्गातरम्भणितुं विकल्पयति।

८ लक्षणेदोषान्तरकथनाय विकल्पः । यच्च किश्चिदभावंस्य लक्षणमुच्यते स भावोडभावो वा स्यात। नाद्यः भावस्याभावानाश्रितत्वात् विष- यिधर्म्मेण च कथमपि तथात्वे तन्निर्वाच्यं स्यात्। अ-

१ एतावान् () ग्रन्थ: सो० पु० नास्ति।

१०५६ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

न्यदेव तद्वदिति चेन्न । तद्वदभावस्याभावत्वे स्व्वृत्ति: भावत्वे च व्याघातात। न द्वितीयः तस्यात्मनि वृत्तौ विरोधापत्तेः अवृत्तावव्यापकत्त्त्रप्रसङ्गादिति। * यचेति अभावस्य लक्ष्यत्वात्तल्लक्षणं भावत्वं युक्तमित्यत आह नाथ इति भावत्वे द्रव्याद्यन्य- तमं स्थात् द्रव्यादि नाभावाश्रितमित्यसम्भवि लक्षण- मित्पर्थः।माभूङ्गावस्याभावाश्रितत्वं तथापि तह्यवहा- रःस्थात् यथा विषयानाश्रितेनैव ज्ञानेन विषयस्तद्वानुप- दिश्यते ज्ञात इति तद्द्भावस्य लक्षणस्याभावानाश्रि तत्वेपि विषयिणि ज्ञाने वर्त्तमानत्वात्तद्विषयेऽप्यभावे लक्षणवत्वव्यपदेशः स्यादित्याशक्काह * विषयीति # ज्ञानत्वादिषु परिगणतेपु विषयिधर्मेपु त्वदुक्तलक्षण- मन्तर्भवतीति निर्वाच्यमित्यर्थः । परिगणितविषयिध- मेषु ज्ञानत्वादिपु तन्नान्तर्भवति किन्तु ततोव्यतिरिक्त्त मेवेति शङ्कगते * अन्यदिति * ज्ञानत्वादिव्यतिरिक्तमेव तद्दिति तन्तुल्यं विषयिधर्मान्तरमभावलक्षयमित्य र्थः। भवतु यत्किश्चिदभावलचयं तथापि तल्लक्षण- विशिष्ठाभावस्याभावत्वमेवोत भावत्वमिति विक- ल्प्य प्रथमं दूषपति # नेति लक्षणविशिष्टस्य तव्वतोप्यभावत्वं तल्लक्षणं तत्र न वर्नते वतते वा, यदि न वर्तते तर्हि तत्रैवाव्याप्तिर्षदि वर्तते तदा स्वविशिष्ठे स्ववृत्तिरित्यंशत आत्माश्रय इत्यर्थः । स्वरूपणाभा- वोडपि लक्षणविशिष्टरवन भाव एव भवतीति द्विती- ये दोषमाह भावत्वंचेति अभाव एव लक्षणवि-

अभावस्य लक्षणान्तरनिरास: १०५७

शिष्टो उप्यभावोभाव इति वाक्यमेव व्याहतं नहि भावोऽभावो भवतीत्यर्थः । अभावलक्षणमभाव इति द्वितीयं कल्पं दूषयति * न द्वितीय इति * अभा- वरूपमभावलच्षणं स्वात्मनि वर्तते न वेति वि- कल्ण्य प्रथमं प्रत्याह * तस्थेति * द्वितीये तस्मिल्ने- वाव्यापकमित्याह * अवृत्ताविति * अभावस्य लच्णान्तरं शङ्कते। ९ अभावस्य लक्षणान्तरनिरासः। प्रतिक्षेप्यविशिष्टमेव यत प्रतिभाति सोऽभाव इति चेन्न। प्रतिक्षेपनिरुक्तौ प्रतिक्षेप्यानिरुक्तेः। विशिष्टश ब्दार्थश्र निर्वचनीयः स्यात। तत्र विशिष्टं विशेषणविशे- व्यतत्सम्बन्धेभ्यो भिन्नमभिन्नं वा। नाद्यः दण्डपुरु- षसन्बन्धमन्तरेण दण्डिनोऽन्यस्याप्रतीतेः।दण्डिनमानये- त्युक्तेऽतदानयनप्रसङ्गाच्च। तत्सम्बन्धेनोपलक्षितत्वात्त- थेति चेन्न। अतद्दत उपलक्ष्यत्वेतिप्रसङ्गात। तद्वत- श्वान्यस्वात। सम्बन्धोहेतुः स च तदधिकरण एवेति चेन्न। सम्बन्धात्तदधिकरणसम्बन्धान्यत्वापत्तेरित्येष न पन्थाः । तत्सम्बन्धिनि तत्र व्यवहार इति चेन्न। तस्यापि विशि- ष्टत्वेनान्यस्वापत्तौ व्यवहारविषयगतविशेषस्य वक्तुमश- क्यत्वात। एवं परम्पराकल्पनायामप्यनवस्थामात्रं नतु व्यवहार्य्यगतो विशेषः कश्चित्। १३३

१०५८ खण्डनखण्डखाधे वतुर्थपरिच्छेदे

प्रतीति घटाभावपटाभाव इति प्रतिक्षेप्यघटादि- विशिष्ट एव यो भाति सोऽभाव इत्पर्थः । घटत्ववि- शिष्ठावभासघटे प्रतिक्षेप्यविशिष्ठावभासधर्मिणिचा- तिव्याप्तिपरिहाराय विशेषणद्वयम्। प्रतिक्षेपोऽभावः तत्निर्वचनमन्तरेण प्रतिक्षेप्यानिर्वचनात्तद्विशिष्टलक्ष- गासि्धिरिति परिहरतिनेति प्रतिक्षेप्यानिरुत्त्या लच्णं प्रतित्तिष्य विशिष्टानिकुत्तयापि लक्षगासिद्धि- माह विशिष्ठेतिविशिष्टानिर्वचनीयतां प्रपश्चयितुं विकल्पयति तत्रति विशिष्टं विशेषणादिभ्यस्त- त्वान्नरमिनि मीमांसकपक्षं प्रतिक्षिपत नाथ इति

प्रतीयेत घटव्यनिरेकेणाऽपि पटवन्न प्रतीयतेऽतः प्रतीतिबाधिनमित्यर्थः । दण्डपुरुषादिप्रनीनिविलक्ष- णप्रनीनिविषयत्वेन तानन्तरण स्वातन्त्र्गणास्ति प्रती- तिरित्याशक्गाह * दण्डिनमिति विशिष्ठन्पत्वे दण्डिनमानपेत्युक्ते दण्डपुरुपत्सम्बन्धानयनं न स्या- दस्नि चानयनं तस्मादानयनव्यवहारकारणीभृतं वि- शिष्टज्ञानमपि विशेषगादिविषयं वाक्पं ज्ञानेच्छाप्र- वृत्तीनां कार्यकारणभृनानां ममानविषयत्वनियमा- हित्यर्थः। दगिडनोऽन्पत्वेपि तम्य दण्डपुरुषसम्बन्धी- पलक्षिनत्वात् दण्डिनमान्यत्युक्तं दण्ड्यानयनवद्द- पडाय्यानयनमपि म्वादिनि शङूने नदिति * वि शिष्टमम्बन्धिनया विशिष्टवाचिना शव्देन दण्डाद- योऽप्युपलक्षिता अनस्तेपामानयनमति वा शङ्कते * तदति दण्डादिभिरुपलक्ष्यमागो दण्डी दण्डा

अभावस्य लक्षणान्तरनिरासः। १०१९

वसम्बन्धितयांपलक्ष्यने उत सम्बन्धितरयेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति नेति विशिष्ठमात्रस्योपलक्ष्यत्वा- दुपलक्षणस्य तद्यहिर्भावादुपलक्षमानयनं न स्थाद- न्यथाऽन्यस्मिन्नुपल्त्षितंऽन्यत्र व्यवहार इत्यतिप्रस- क्तिरित्यर्थः । द्वितीयं दृषयति तदिति प्रथमवि- शिष्टवत् द्वितीयविशिष्ठस्थापि तद्ता विशेषणादि- भ्याऽन्यत्वात् दण्डाद्यानयनं तत्र स्यादन्यथार्डातप्रस- क्ेरवेत्यर्थः । यद्प्यतद्वानुपलक्ष्यत तथापि तदुपल- चणे दरडादिसम्बन्धो हेतु: सच विशिष्टठविशषण- शुभयाधिकरण इति दण्डाद्यानयनं स्यादुपलक्षणहेतु- सम्बन्धाधिकरणत्वादिति शङ्गते सम्बन्ध इति&सम्ब- न्धमात्रमुपलक्षमहंतुरुत दण्डाय्यधिकरणमाधने घटादेर- व्याननप्रसङ्गे द्विनीये दण्डाद्यधिकरणसम्बन्धो न दण्डादावस्ति स्वटत्तविरोधादिति तदानयनं न स्था- दिति परिहरति * नेति * सम्बन्धात्-सम्बन्धमात्रा- तदधिकरणसम्बन्धस्थति विशेषणविशेष्यअधिकरणं यस्य सम्बन्धस्य तस्य देवदत्तदण्डविशिष्टस्य केव- लसम्बन्धादन्यत्वाहण्डादर्व्यवहारा विषयत्वापतिरित्य- न्वयः। उत्तरोत्तरसम्बन्धाङ्गीकारेऽप्ययमेव न्याय इ- त्याहइतीति उपलक्षणपक्षोक्तदोषपरिहाराय दराड- पुरुषतत्सम्बन्धानां दण्डिविशषगत्वाद्दण्डिनि व्य. वहियमाण तेषामपि व्यवहार इति शङ्कत * नदिति विशिष्टवैशिष्टं यत्तस्यापि विशिष्ठत्वाद्विशषणादि- श्यश्च तत्वान्तरत्वान्न दण्डादिव्यवहारनियामकत्वभि- ति परिहरति नेति तदपि वैशिष्ट्यं देवदत्तादि-

१०६० खण्डनलण्डलाधे चतुर्थपरिच्छेदे

विशिष्टतया तद्यवहारनियामकं स्यादित्याशद्काह # एवमिति * तत्तदवैशिष्टयस्थापि विशेषसादिभ्योऽन्य- त्वात् व्यवहारनियमो न स्थात् किन्त्वनवस्थामात्रं परिशिष्यत इत्पर्थः । इदानीं विशिष्टस्य विशेषणादिभ्योनन्यत्वं ता- रकिकमतं दूषयति। १० विशिष्टस्य विशेषणादिभ्योऽनन्यत्वमिति तार्किकमतनिरासः। द्वितीये तु प्रत्येकं दण्डिव्यवहारप्रसङ्गो विशेषाडभा- वात। न ते प्रत्येकं दण्डिपदार्थाः किन्तु मिलिता इति चेव मिलिता इति किंते च मेलकं चाभिधीयंत उत तेभ्योन्य एव कश्चित, आद्ये प्रत्येकं स एव प्रसङ्गः मेलकेप्यधिकः । द्वितीयस्तु प्रतीतिव्यवहारविरोधात्पूव- निरस्तः। एकज्ञानारूढो वा अविरलनानाज्ञानारूढो- वाडनेकश्च सम्बन्धश्र विशिष्टपदार्थ इति चेन्न ।घटपटा- विति बुद्धवारूढौ घटपटौ सम्बन्धश्र घटपटरूपोविशिष्टः स्यात। घटत्वपटत्वसम्बन्धानां तद्ुद्दावारूढान।मभ्यु- पगमेन सम्बन्धस्यापि तद्बुद्धारोहोपगमध्रौव्यात अन्य- था घटत्वविशिष्टरूपो घटः पटत्वविशिष्टरूपश्च पटः कथमभ्युपेयस्तत्र । नच घटपटावित्यपि विशिष्टमेव, स्वतन्त्रयो: घटपटयोः परस्परासन्बन्धयोस्तत्र व्यवहा रात् न पुनर्यथा दण्डी पुरुषस्तथा घटी पटः पटी घ.

अभावखण्डने तार्किकमतनिरासः। १०६१

ट इति वा तत्र व्यवहारः। न चैकज्ञानादयारूढ़तैव तयोर्न मन्तव्या, यतो घटपटाविति द्वित्वं तयोस्तद्दयान- वगाहिना कथ विज्ञानेनावगाह्येतेति प्रत्यभिज्ञाप्रस्तावो- क्तान् दोषानाह्नास्यामः। अत एवाविरलनानाज्ञानारूढ- तापि विशिष्टता निरवकाशा। * द्वितीय इतिदण्डादीनां प्रत्येकं विशिष्ट- त्वाविशेषादित्यर्थः । दण्डादीनां प्रत्येकं विशिष्ठत्वा- भावात् न प्रत्येकं विशिष्टव्यवहारप्रसङ्गो मिलिताना- मेव पदार्थानां विशिष्टपदार्थत्वस्वीकारादिति शङ्कते * न त इति तदव दूषयितुं विकल्पयति * मिलिता इति*मेलकमिति श्रणावत् प्रत्येकं विशिष्टत्वाविशेषा- त्तह्मवहारप्रसङ्ग एव प्रथमकल्प इत्याह * आय्यइति * मेलके च दण्डिव्यवहारप्रसङ्गोऽतिरिच्यते इत्याह मेलक इति मेलकोविशेषणादिभ्योऽनय एव मिलितपदेनोच्यत इति द्वितीयं दूषयति * द्वि- तीपस्त्विति * देवदत्तादिप्रतीति विनापि तत्म- तीतिः स्यात्तथा तदानयनं विनापि दराड्यान- यनं स्याद्वस्त्वन्तरत्वात् घटवदिति विरोध इत्पर्थः । एकज्ञानारूढत्वेनाविरलनानाज्ञानारूढत्वेन वा मिलि- तपदप्रयोगो न तत्वान्तरत्वाभिपायेणातो न प्रतीतिवि- रोधो नापि केवलदण्ड्यादी प्रसङ्ग इति शङ्कते *ए- केति * एकज्ञानारूढ: सम्बन्धोSनेकश्च विशिष्टपदार्थः अथवाऽविरलनानाज्ञानारूढः सम्बन्धोऽनेकश्च वि. शिष्टपदार्थ इत्यन्वयः। एकज्ञानारूढ इत्युक्ते घटमात्रे

१०६२ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

Sतिप्रसङ्गनिवारणाय सम्बन्ध इत्युक्तम्।केवलसम्बन्ध- निवारणयानेकक्चेति। घटपटी रूपं समवेतं इत्यनेक- प्रतीतिविषयनिवारणायैकेति। द्वितीयलक्षणपि का- लविलम्बेनोत्पाद्यमाननाज्ञानारुढानां विशिष्ठत्वं वार- यत्थविरलेति। अतिव्यापकत्वेन दूषयति * नंति # विशिष्ठमंव दर्शपति * घटपटरूप इति * घटपटाविति- वुद्धौ न सम्बन्धाभात्यतो न वैशिष्ट्यप्रसङ्ग इत्याश- झ्वाह * घटत्वंति * घटपटयार्भिथः सम्बन्धास्फु- रणेपि घटत्वमामान्यात्सम्बन्धप्रतीतिरस्तीत्यर्थः । विपक्षे दोषमाह *अन्यर्थेति * घटघुद्ो घटत्वस्य पटयुद्धो पटत्वस्य सम्बन्धाप्रतिभासे न घटत्वादिजा- तिसिद्धि: प्रमाणान्तराभावादित्यर्थः । घटपटरूपस्य विशिष्टस्य लक्ष्यत्वेन स्वीकारात्न लक्षणस्य तत्रातिव्या- पिरित्याशङ्गाह नचेति कुत इत्यत आह *स्वतन्त्रे- ति व्यवहारस्वातन्त्रयमव दर्शपति न पुनरिति घटपटाविति द्विवचनप्रयोगान् द्वित्वभेव तयाभाति न पुनस्तावप्य कज्ञाननातो न वैशिष्टयप्रसङ्गइत्यत आह। * नचति आदिपदेनाविरलनानाज्ञानारूढत्व- ग्रहणम्। कुतो न मन्तव्यत्यत आह * यत इति

भवेन स्मरणेन वा गृथ्यनंत्युक्तं तथा घटपटस्वरूपान- वगाहिज्ञानंन नद्द्वित्वं नावगाह्वतेत्वर्थः।उक्तातिव्या- मरिं द्वितीयलक्षणेऽप्यनिदिशति *अत इति घटपट- रूपोविशिष्टः स्पादित्युक्त दोषादंवत्यर्थः । दण्डीति प्रत्ययन घटपटावितिप्रत्ययस्य तुल्यत्वादितिद्रष्टव्यम्।

अभावस्य लक्षणान्तरनिरासः । १०६३

उक्ताति प्रसङ्गनिवारणाय लक्षणान्तरं शङ्कते। ११ अतिप्रस ङ्गनिवारकलक्षणान्तरनिरासः।

नचैवं घटपटौ तत्कथमुक्तदोषापत्तिरिति चेन्न । अ-

ति घटत्वपटत्वव्यक्त्यादिवैशिष्ट्यमपि तत् भज्येता- विशेषात्। * अथेति घटपटावित्यस्य वैशिष्ठयव्यावृत्तये विशेषणमप्रकाशंति। एकस्वरूपव्यावृत्तयऽनंकेनि।अ- नेकयुद्यारूढव्पाउत्त्पर्थमेकयुदधीति। तथा-विशिष्ट इत्य- र्थः। घटपटथोस्तु परस्परमसम्बन्ध एव प्रकाशतेऽतो- नाप्रकाशमानासम्बन्धत्वमतो न वैशिष्ठ्यापत्तिरिति निगमयति * नचति लक्षणवाक्यस्य पर्यवसितमर्ध दर्शयन्परिहरति * नेति * इत्युक्तंस्थादित्यध्याहारः। अस्त्वयमर्थः कोदोष इत्यत आ्र्राह अयमपीति * घटपटा- वित्येवंरूपोऽर्थः सङ्गटितोभासमानोपि त्वया विशक- लिन इति कृत्वा घटपटावित्यस्मिन् ज्ञाने घटत्वपट ववाभ्यां सम्बन्धप्रतीतावपि तयोः परस्परसम्बन्धाप्र- तीते: स्वजानिभ्यां वैशिष्टय प्रतीतिरपि न स्यादित्यर्थः। पुनरपि घटपटावित्यस्य विशिष्ठत्वप्रसङ्गपरिहा- राय लक्षणान्तरं शङगने। १२ अतिप्रसङ्गनिवारक लक्षणान्तरनिरासः। अथ धर्म्मधर्म्मिसम्बन्धाः स्वतन्त्रा एवैकबुद्दारूढा-

१०६४ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे स्तथा नच घटपटौ धर्म्मधर्म्मिरूपावित्यनतिप्रसङ्ग इति चेन्न। धर्म्मत्वस्यैकस्य दण्डादिगुणादिसाधारणस्य व- क्तव्यत्वापातात्। सोडप्येष्टव्य इति चेत्। इप्यतां प- रं तस्यापि वालुकावद्विशकलितस्योषगन्तव्यत्वेन धम्म्ये- व किन्न धर्म्मः स्यात्। तथाप्रतीत्यभावान्न स्यादिति चेन्न।त्वदुक्तकप्रतीत्यारो हस्य विशषे प्रतीतिि तथा कि- न्न स्यात्। मास्तु धर्न्मत्वमनुगतं तत्तद्रूपादिपदार्थस्वरू- पमेत तथा त्रिचित्त्रं यत्तदेव धर्म्मिणा सम्बन्धेन च- सममेकबुद्यारूढ़ं विशिष्टं नान्यदिति चेन्न। तेषां स्वरू- पाणां भेदेन नानाभूनेपु विशिष्टषु अनुगता विशिष्टबु- द्विन स्यात। सम्बन्धमपि तर्हि विलुप्तैवस्वभावादेव रूपादिकं तथाविधमाधत्ताम्। एनदषि किं नस्यादितिचे- त्तर्हि वराकोधम्यीि विसृज्यतां यथा बिना सम्बन्धं वि- शिश्टबुद्दी रूपादिस्व्रभावसाम्थ्यात्समर्िता तथा वि- ना धर्मिणमप्यस्त्विति जितं जैनैः । * अथेति सतन्त्रा इति विशिष्टस्यानुपसर्ज- नीभृता इतिविशेषणं-दण्डादीनां विशिष्टस्य विश- षणत्वरं कथिनदूषणं परिहर्तुम। धमाधर्मविशेषणेन क- थमुक्तपसङ्गािवारणमत्यम आह * नचनि परिहरति *नंति#दयडी देवदत्तो रक्त: पट इति द्रव्यगुणादिभि- द्रव्यगुणादेर्विशिष्ठत्वं दश्यने तस्य द्रव्यगुणादि प्रति

अभावखण्डने विशिष्टनिरासः। १०६५

द्रव्यगुणादेर्द्धमत्वं वाच्यमेवश्च त्धर्मत्वमननुगतं चे- दव्याप्तिरनुगतं चेद्दर्शनीयं तदित्यर्थः । धर्मत्वाधि- करर्ण धर्म इति दण्डादौ धर्मत्वं वक्तुं श- क्यत इति शङ्कते सोऽपीति विशिष्टस्याद्या- ्यसिद्धे: धर्मत्वयुक्तोधर्मइति वक्तुमशक्यत्वाड्धर्मत्वं दएडादयश्च अय:शलाकावत् विशकलिता: स्वीका- र्यास्तथाच धर्मिणोऽपि धर्मत्वं किं न स्यात् विशक- लितधर्मत्वस्य तत्रापि भावादिति परिहरति *इष्य- तामिति *धर्मिणो धर्मत्वविशिष्ठत्वेन प्रतीतिव्यवहा- राभावान्न धर्मत्वमिति शङ्गते * तथेति एकयुद्या- रूढत्वं विशिष्टव्यवहारनिदानं त्वयाऽङ्गीकृतं तदत्रापि सम्भवति धर्मधर्मिसम्बन्धा एकयुद्यारूढा. इत्युक्त- त्वादतो धर्मिणोपि धर्मत्वविशिष्टव्यवहार: स्यादिति दूषयति नेति यद्वा पूर्वोक्तघटपटस्वरूपैकविशि- छप्रसङ्गे तथाप्रतीत्यभावादित्याशङ्कापरिहार इति योज्यम्। अनुगतं धर्मत्वं निरूपणन्न सहते चेन्माभूत का चतिरिति शङ्कते माSस्त्विति तर्ह द्रव्यादिपु

तदिति रूपादीनां स्वरूपमेव तादृशयुद्धिनिमित्तमि- त्यर्थः। किं तद्विचित्रस्वरूपमिति दर्शयति यदिति रूपादे:स्वरूपमेव धर्मिया सन्बन्धेन च सहितमेक- वुद्ध्यारूढं विशिष्टंन तत्वान्तरमित्यर्थः । स्वानुगतो- पाध्यभावे चतिमाह नेति * स्वरूपाणां व्यावृत्त- दवेनानुगतयुद्धिनिदानत्वाभावात् अनुगतविशिष्टबु- द्िरनुगतधर्मबुद्धिश्च न स्यादित्यर्थः। धर्मिणा १३४

१०६६ खण्डनखण्डखाधे सतुर्थपरिच्छेदे

सम्बन्धेन च साहित्यं यदुक्तं तदपि न सिद्धति स्वभा- ववैचित्र्यं वद्त इत्याह सम्बन्धमितिगथाऽनुगतमुपा- धिं लुम्पसि तथा सम्बन्धमपि लुम्प एकज्ञानारूढं विशेषणं विशेष्यं च विशिष्टप्रत्ययमाधास्यति स्वभा- वादेवेत्यर्थः । सम्बन्धोपि लुप्यतामयमिष्ठ एव प्रमङ्ग इत्याहएवमिति प्रतीयमानसम्बन्धत्यांग धर्मिणा- पि त्यागप्रसङ्ग इति परिहरनि * तर्हीति * कथ ध- र्मिविसर्जने ध्भिविशिष्टप्रत्यय इत्यत आह *पथेति% सम्बन्धाभावेषि रूपादिस्वरूपसामर्थ्यादेव चिशिष्ट- प्रत्ययवत् धर्म्पभावषि तत एव विशिष्टपत्यय: स्या- दिति न रूपादिमन्घटादि धर्मिभूतमस्ति किन्तु रू- पादिभिरेव रूपवान् घट इत्यादिव्यवहारो निर्वत्यते स्वलक्षणत्वात् सर्वस्पेति स्वीकुचछविर्योद्देजिनमित्यर्थः। शुक्र: शङ्ग इत्यादिमंमृष्ठप्रत्यये धर्मानिरिकधर्मि-

तिवलेन चोदयति। १३ प्रतीतिव लेनातिरिक्तधर्मिसिद्धितरसः। स्यादप्यवं यदि शुक्क इत्येनावन्मातादयेव प्रनी- येतं, किन्तु शुक्कः शङ्ग इत्यादिना प्रत्ययेन सामानाधिकरण्यमु लखवता धम्यप्यानीय दीगन इ- ति चन्न। शङ्गतवजातेरुपधर्वा रूपादेरतरिरल- तादृगवस्थितस्य वा स्वरूपतैलक्षण्यमेव तत्पदे- डभिाषिच्यता येन विनाउप्यधिकरणं सामानाधिकरण्यव्य-

अभावखण्डने धर्मिनिरास:। १०६७

वहारः स्यात्। किश्च नैतावन्मात्रं, बुद्धिमादाय तदर्थ- गतवैचित्र्यान्तरखण्डने वुद्धिरेव स्वकारणसामर्थ्यात्तथो- स्थिता तत्तद्वयवहारप्रसवित्री स्वीक्रियतां कृतमर्थव्य- सनेन। तस्मात्- "प्रत्येतव्यस्य वैचित्र्यं प्रत्ययोलेखसाक्षिकम्। धियं निवेश्य लुम्पद्भयो भङ्गं साक्षपेत्र यच्छति"॥१॥ अनुभवोऽन्यथासिद्ध इति परिहरति नेति * शङ्गत्वस्य जाते: स्वरूपवैलक्षण्यमेव वा नैरन्तर्येणै-

वा धर्भिपदेडभिषच्यता किमन्धेन धर्रिणत्यर्थः । अ- तिप्रसङ्गान्तरमाह किश्चति नेतावन्मात्रं दूषणम- विरलनानाज्ञानमादाय विशेषणाद्यतिरिक्तविशिष्ट- खण्डने वैशषिकण क्रियमाये न तस्य स्वरूपादिर- पि सिध्येत् पूर्वपूर्ववासनासमुत्थितसंवित्तरेव तत्त- द्य व हारजनकत्व सम्भ वादिति बाह्यार्थापलाप एव स- र्वत्र स्यादित्यर्थः। यस्माद्दण्डादिप्रत्ययविलक्ष- णे दण्डीतिप्रत्यये सति तदपलापोऽशक्यस्तस्मा- दिति फलितं श्रोकेन सङ्गृह्नाति। एकेकस्मिन्यादृशः प्रत्ययः शब्दोवा ततो विलक्षण एव दण्डीतिप्रत्ययः शब्दश्चातो ज्ञातव्यस्य वैचित्रपं प्रत्ययोल्लेखसाक्षिकं तभ लुप्यते वैशेषिकादिभिर्विशिष्टं वस्त्वन्तरं ना्ति वि- लच्गाबुद्धिरेय तव्यवहारं जनयतीतिवद्द्विस्तम्यो

१०६८ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

भङ्ग मनुभव एव प्रयच्छतीत्यर्थः। अर्थवैचित्र्यस्थाने घियं निवेश्यार्थ खण्डयतोपिना- नुभवविरोधो यतोऽ्टइये प्रतियोगिनि धर्मिमात्रधिय- मभावस्थानेऽभिषिक्तवानितिशङ्काव्याजेन तस्थाप्यं- शतोऽनुभवविरोधमाह। १४ बिशिष्टनिरासं युक्तन्तरम्। यत्तु केन चिदभावस्य स्थाने तन्मात्रधीरभिषिक्ता तत्तस्य परमुचितम्। गुरुर्धियमभावस्य स्थाने स्थानेऽभिषिक्तवान्। प्रसिद्धएव लोकेडस्मिन् बुद्धबन्धुः प्रभाकरः ॥२॥ अपि. चैकबुद्धयारूढोऽनेकश्र सन्बन्धश्च विशिष्ट- इति पक्षे योप्येवंरूपवैलक्षण्यभाग्विशिष्ट इति कथ्यते सोऽप्ययं विशिष्टोSविशिष्टाद्वैलक्षण्येन बोध्यमानो ज्ञानम- न्तर्भाव्यैव स्यादिति तत्न तत्रापि ज्ञानान्तरनिवेशनेऽ- नवस्था क्वचिदनिवशे तदभावादविशिष्टत्व शेषस्याऽडमू- लमविशिष्टत्वापातः । तद्योग्यस्तथेति चेत्। न तर्हि यो- ग्यतापि तद्विशेषणं वालुकावदसंलग्नाSतिप्रसञ्जिकैवे- त्युक्तमावर्तते । *पस्विति यन्तु परं तत्तस्यवेतियावत्। उक्तमर्ध ऋोव नीपनिबध्नाति * गुरुरिति * गुरुरभावस्य स्थाने धियमभिषिक्तवानितियत् तत् स्थाने स्थानेशव्दो निपा- तत्वात् युक्तमत्यस्मिन्नर्थ। युद्धोबं्धुर्थस्य स युद्धबन्घ:क्ष-

अभावखण्डने विशिष्टनिरास:। १०६९

द्ुपगमादिति भावः। विशिष्टखण्डने युत्त्यन्तरं वक्तुं पूर्वोक्तलक्षणमनुवदति * अपि चेति एवंरूपवैल- क्षण्यहीनेभ्यो वैलक्षण्यगुणो विशिष्टोऽस्तु को दोष इत्यत आह सोपीति * स तावद्विशिष्टः अविशि- ष्टाद्वैलक्षण्येन बोध्यते नवा नचेदविशिष्टाद्विशिष्टस्य वैलक्षण्यज्ञानाभावात विशिष्टस्याविशिष्टादैलक्षण्यन्न- सिद्धेत् वुद्यते चेत तद्विशिष्टाद्वैलक्षण्येन वुादविशि- ष्ाद्िशिष्टवैलक्षण्यं वुध्यत उतावुद्धाद्यद्यबुद्धात्तदा स्व- तो वैलक्षण्येनाबुद्धाद स्वस्थ वैलक्षण्यज्ञानाभाववत्त- तोपि तन्न स्याडुद्ाच्चेत्तदास्माड्वैलक्षण्येन स्वस्य वै- लच्षरायज्ञानाभावात् सोपि न स्यात्तदर्य तत्र तत्र ज्ञानान्तरनिवेशनेऽनवस्थेत्यर्थः । यद्यनवस्थापरिहा- राय क्वचिद्वैलक्षण्यज्ञानन्नेष्यते तत्राह* क्वचिदिति # यत्र वैलक्षण्यशृङ्गलाविच्छेदस्तत्र वैलक्षण्यज्ञानाभावेन विशिष्टत्वासिद्धंरामूलमविशिष्टत्वापात इत्यर्थः । वि-

योग्यस्य विशिष्टतवेन विवक्षितत्वान्नानवस्थेति शङकने *तदिति दृषयति *तर्हीति योग्यतापि विशेषणं भवन्ती विशिष्टे विशिष्टाऽविशिष्टा वा यदि विशिष्टा तर्ि तत्तज्ज्ञानापेक्षयाऽनवस्था यथ्यविशिष्टा सर्वत्रैव

एकज्ञानारूढत्वमित्युक्तं तदपि दुर्भनिरूपमित्याह। १५ विशिष्टम्यैत प्रकारान्तरण निरासः। एवमकमिति ज्ञानमित्यारूढ़मित्यादिद्वारै र्द्रष्टव्य-

१०७० अण्डनखण्डसाचे धतुर्थपरिच्छेदे

म्। तथाहि- "अतिशिष्टाद्विशिष्टस्य वैशिष्ट्ये यदि धीर्विशेत। तद्बुद्धिधाराविश्रान्तिः स्याद्वा मूलाविशिष्टतेति ॥३। विशिष्टनिरासेन च सर्वाणि लक्षणानि निरस्ता- नीति मन्तव्यं यथा गुणाश्रयोद्रव्यमित्यादि। * एवमिति एकत्वविशिष्टमेकमुच्यते ज्ञानत्व- विशिष्टं ज्ञानमारूढत्वविशिष्टं आरू्ढं सम्बन्धत्वविशि- ष्टः सम्बन्धस्तस्य विशिष्टानभ्युपगमेSसिडेर्न विशिष्ट- व्यवहारसिद्धिरित्याशयः। उक्ेऽर्येइलोकमवतारयात तथाहीतिवशिष्टस्याSविशिष्टा दवैशिष्टये वैलत्नण्येधी- पषेशमन्तरेय वैलक्षण्याSसिद्धर्यदि वैलत्तण्यधीर्विशतू तर्हिं तद्बुद्धिधारानवधितवेऽनवस्थापसङ्गात् क्वचिद्धि- श्रान्ती तत्र विशिष्टत्वाऽससिद्धस्तन्प्रभृत्यामूलमवि- शिष्टताSSपद्यतइत्यर्थः । विशिष्टनिरामेन न केवलम- भावनिरासः सिद्ध: किन्तु सर्लक्षणनिरासः स्यात्प- विशिष्टग्वण्डनस्य महन्प्रयोजनम्। विशिष्टट्ष्टान्तव्याजेन द्रव्यादिखण्डनं प्रस्ताति यथेति # इति अभावखण्डनं विशिष्टखवरडनश्च।

द्रव्यलक्षणखण्डनेधिकं दृषणमाह। १६ द्रव्यलक्षणखण्डनारम्भ: । इतोऽपि गृणाश्रयोद्रव्यमित्यसङ्गतं तथाहि-कथमेत-

द्रव्य लक्षणखण्डनम । १०७१ लक्षणमत्रधारणीयं सङ्ख्पारूपगुणवत्तया रूपादेरवि प्रती- तेः। भ्रान्तिरसाविति चेत। पृथिव्यादौ कथमभ्रान्तिरिति वक्तव्यम्। तत्र बाधकाभावादिति चेत। तुल्यम। गुण- स्य गुणवत्तायां बाधकमस्माभिरवश्यं वक्तव्य निर्गुणा गुणा इति सिद्धान्तादिति चेन्न। रूपादेर्गुणत्वस्यैव नि- श्रतुमशक्यत्व्रात्। * इतोऽपीति गुणत्वाद्याश्रयगुणादिव्यावृत्यर्थ गुगाश्रपत्वविशेषणम्। अनिव्याप्त्याद्यभावे कथमस- ङ्गतं लक्षणमित्यनस्तदुपपादयतितथाहीति सिता- सितहरितषीनरक्ततया पश्च रूपाणि मधुरादय: षड-

पश्चाद्याकारवुद्धिविषयतया द्रव्यसारुप्यात् रुप्तदौ सङ््याप्रतीतिस्तत्र भ्रान्नेति तत्र नातिव्याप्तिरिति शङ्गो भ्रान्तिरिति भ्रान्तरभ्रान्तिपूर्वत्वात्पृथिव्यादौ तत्र अभ्रान्तिरिति वाच्यन्न तवनिश्चयो मानाभावादिति परिहरति* पृथिवीति* इयं प्रतीतिर्न भ्रान्तिरबा- ध्यप्रतीतित्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति मानं शङ्कते * त- त्रेति समस्समाधिरित्याह * तुल्यमिति * प्रत्यक्षबा- धाभावेपि थौक्तिकवाधाद्भ्रान्तत्वं शङ्कते गुणस्येति स्ववृत्यनवस्थादिरूपबाधकमित्यर्थः । कुत इत्यत आ्र्रह

रिहरति नेति # सामान्यवान् गुणः संयोगविभागयोरनपेक्षो न

१०७२ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

कारणं गुण इति तल्लक्षणयोगाद्गुणत्वं रूपादेरिति शङ्कते। १७ गुणलक्षणनिरासः। सामान्यवान् गुण इत्यादिगुणलक्षणयोगात्तन्निश्चय- इति चेन्न।अगुण इति गुणलक्षणांशस्यासिड्े; सङ्ख्या- वत्तया प्रतीतेर्विद्यमानत्वात्। भ्रान्तिरिति चेन्न। पर- स्पराश्रयप्रसङ्गात।सङ्ख्यावत्तया प्रतीतेर्भ्रान्तित्वे गुण- लक्षणसिद्धि: तत्सिद्धौ च वाधेन भ्रन्तित्वस्थापनम्। नच हेत्वन्तराद्रूपादेर्गुणत्वसिद्धौ बाधकसिद्धि: दष्टा- न्तस्यापि सङ्रूपायोगिप्रत्ययाक्रान्तत्वेन प्रसक्तद्रव्यको- टिप्रवेशतया गुणत्वेनासिद्धेः। सङ्ख्यायाः सङ्ख्यावत्वे-

सम्भविष्यतीति चेन्न। पृथत्केनापि तस्याः सम्भावि- तद्रव्यकोटिप्रवेशत्वातू। एवं पृथकृत्वस्यापि सङ्ख्या- वत्तयेति। * सामान्येति उत्तरत्रिकद्रव्यकर्मव्यावृत्त्यर्था- नि विशेषणानि। गुणनिश्चयमन्तरेण तत्पतियोगिक- स्वास्य गुपस्वस्य गुणशून्यत्वस्य लक्षणंशस्यासिद्धे-

हरति नेति# असिद्ी हेतुमाह सङख्पेति *सङ्- ख्यावत्वपतीतेर्रान्तित्वाद्गुण इति विशेषणसिद्धि- १ प्रसङ्गापिः। सङख्यावत्वेति म० पृ० पा०।

गुणस्य लक्षणान्तरनिरासः। १०७३

रिति शङ्कते* भ्रान्तिरिति * परस्पराश्रयान्नैकस्यापि सिद्धिरिति तदेवोपपादयतिसङख्येतिरूपादयो गुणा: सामान्यवत्वास्पर्शवत्वाक्रियत्वेसति बाह्येंद्रियग्राह्य.

स्पराश्रय इत्यनवस्थापसङ्गस्य बाधकत्वसिद्धिरित्याश- झ्ाह नचेतिकुत इत्यत आह *दष्टन्तेति#एका स- इनख्याSनेका सङ्ख्पतिसङख्यावत्वप्रतीत्या गुणत्वासि- डौ साध्यवैकल्यात् दृष्टान्तस्थेत्यर्थः। सङ्ख्यायाः सङ्- ख्यावत्वेऽनवस्थाप्रसङ्गाद्गुणेत्यादिलक्षणात् गुणत्वसि- दौ सैव दृष्टान्तोभवतीति शङ्कने सङ्ख्येतिपृथकृत्व- गुणयोगित्वसम्भवात्तथापि साध्यशून्यं निदर्शनमिति परिहरति * नेति तर्ि पृथत्कस्य पृथतकान्तरयोगेऽन- वस्थानाद्गुणत्वसिद्धी पृथत्कमेव दष्टान्त इत्यत आह * एवमिति पृथत्कान्तरायोगित्वेपि द्विपृथत्कस्य पृथत्कमिति सङ््ख्यावत्वप्रतीतेः साध्यवैकल्यमित्यर्थः। गुणलक्षणान्तरमाशख निराचष्टे। १८ गुणस्य लक्षणान्तरनिरासः। जातीतरानाश्रयोऽकर्म्मरूपो गुण इत्यपि न, जातिव्या- पकत्वात्। जातिमात्राश्रय इत्येवार्थ इति चेन्न। अभा- वाश्रयतया सर्वाव्यांपनात। जातिमात्रभावाश्रयइति चेन्न। उपाधीनामपि तदाश्रितत्वात। नोपाधीनामाश्र- यो रूपादि: किन्तु कथमपि सम्बन्धी तावतैवानुमादिप्र- वृत्तिरिति चेन्न। उपाधिसम्बन्धं प्रत्यप्याश्रयत्वस्य मन्त- १३५

१०७४ खण्डमखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

व्यत्वात । अन्यथा यदि किश्चिद्रूपमत्र नेष्यते तदा सा- मान्यविशेषानुमानं तत्र न स्यात। व्यधिकरणयोर्ग- म्यगमकभावानभ्युपगमात्। तस्माद्यदेतदेव लक्षणं त- त्तावन्न जातिरुपं तदिदं रूपं यदि रूगदौ नास्ति तदा- नीमरिति, यद्यरिति तदा नास्तीति विचित्रेण लगे- त्युक्ते न लगति मालगेत्युक्त च लगतीति प्रतह्निका- मनुकरोति। * जतीति* द्रव्यव्यावृत्पर्ष जातीतरानाश्र यत्वविशेषणं तस्य गुणाद्याश्रयत्वात्। तदन्याश्रयत्व- निषेधेऽर्थान जातिमात्राश्रयत्वादिकर्मरपसिदे: सा- मान्यादिव्यवच्छेदः । कर्मव्यवच्छेदार्थमकर्मेतिविशे- षगम्। यथाश्रुनस्थातिव्याप्तेरित्याह जातीति जा- तीतरानाअयत्वादकर्मरूपत्वाच्च गुगात्वप्रसङ्ग इत्य- थः। ननु जानेजीतीतरानाश्रयत्वमसिद्धं समवाया- अ्रपत्वाह्ितिचेन्लैवम् । समवायकटाक्षण गुणस्यापि तदसिद्धिप्रसङ्गाहिति। विशेषनिषेघस्य शेषाभ्यनु- ज्ञावविषयत्वात् जानिमात्राश्रयत्वं विवत्तितन्तदभा- वाच्च जातेन/तिव्यातिरिति शङ्गने * जातीति * ग्र्- सम्भवेन तं दूषयति *नेति गुणानां जात्याश्रयत्वेपि

केचणस्यत्यर्थः। मात्रशव्देन जातिव्पतिरिक्तकभावाना- अयत्वस्य विवक्षित वान्नासिडिरिति शङ्कनेजातीति जातिउ्तिरिक लक्षणप्रमेयत्वादिभावांपाधीनांगुय-

गुणस्य लक्षणान्तरनिरासः। १०७५

अ्रयत्वादसिद्धिर्लक्षणस्थेति परिहरति *नेति * उपा- धिं प्रत्याश्रयत्वन्नास्ति रूपादेरिति शङ्कनेनेति#उपा- ध्यनाश्रयत्वे रूपादेरुपाधिभि: सम्बन्धो न स्थादित्यत

भावेपि आह किन्त्विति कार्योत्पादनशक्ते: कार्यगतत्वा-

ताव्यवहारं स्वभावभेदादेव जनयतीत्यर्थः । कथं तर्हि लक्षणस्य केवलव्यतिरेक्यनुमानस्य पक्षधर्मतत्यत आह तावतेति परिहरतिनेति भावस्वरूपमेव सम्बन्धोऽन्य एव वा, उभयापि सम्बन्धस्य रूपाद्या-

तवैधर्म्याद्यसाधनत्वप्सङ्गात्तत्निष्ठत्वे जातिमात्राश्र- यत्वासिद्धिरित्यर्थः । उक्तमर्थ व्यतिरेकमुख्वेनोपपा- दयति *अन्यथेति यदि किश्चिद्भावरूपं गुणेषु नेष्यते तदाऽयं सामान्यगुसोडयं च विशेषगुण इत्प्नुम्न- स्य व्यधिकरणसिद्धिप्रसङ्गादित्यर्थः । व्याघातान्नैव- मभ्युपेयमित्युपसंहरन् लक्षणस्पाजातिरूपच्वं दर्श- यति तस्मादिति व्याघातमेव दर्शयति तदिति अत्यर्थ विचित्रेण प्रकारेण त्वदीयमिदं लक्षणं प्रहेलि- काक्रीडामनुकरोतीति सम्बन्धः। जातिमात्रभावाश्र- योऽकर्मरूप इति लक्षणं यदि लक्ष्ये नास्ति तदा हेतो: प- च्धर्मत्वं यद्यस्ति तर्ह्यपक्धर्मत्वं यथा बालोन्मत्तादि लगेत्युक्ते न लगति मालंगन्युक्ते लगतीति विज्ञातं वै- चित्र्यं तन्तुल्यमित्यर्थः। यद्वा लगेत्युक्ते न लगति मा- लगेत्युक्ते लगतीति। एवं गुपलक्षणानिरूपणेन रूपादेर्गुपत्वासिद्धि-

१०७६ खण्डन खण्डखाघे चतुर्थपरिच्छेदे

मुक्का द्रव्यलक्षणे दूषणान्तरमाह। १९ द्रव्यलक्षणे दूषणान्तरम। अपि च गुणाश्रय इत्यत्र कश्चाश्रयार्थः ? समवा- यीति चेन्न। गुणत्वादेरपि द्रव्यत्वप्रसङ्गात् गुणाव- च्छिन्नस्य समवायस्य गुणत्वेऽपि विश्रान्तत्वात् । गुण: समत्रेतो यत्र स गुणसमवायीति विवक्षितमिति चेन्न। यत्रेत्यस्याधिकरणार्थस्याद्याप्यनिरूपणेन तेनैव तद्या- कारानुपपत्तेः । इहेति प्रत्ययहेतुराधार इति चेन्न। इह शङ्ग पीतिमेति प्रत्ययाच्छङ्गस्य पीतगुणाधिकरण- त्वप्रसङ्गात्। भ्रान्तिरसौ यथार्थश्र प्रत्ययोऽत्र विवक्षित इति चन्न। तदर्थासत्व्निरूपणव्यतिरेकेण तदप्रामाण्य- स्थ बोद्धुमशक्यत्वात्। न चाद्यापीहेति प्रत्ययस्यार्थः प्रतीतो यत्प्रतियोगिकमसत्त्वं तत्र निरूप्यते। पीतत्वं प्रतियोगि तच्च कचित्सिद्धमेव्रेति चेन्न। तस्य प्रमित- त्वादेवासत्वानुपपत्तेः । तत्र न तस्य प्रमितत्वमिति चेन्न। तत्रेत्याधारत्वानिरुपणादिति । अपिचेतिन कोपीत्याक्षिपमपि पृष्ठं मत्वा तन्निरु- किं शङ्गते समवायीति* अतिव्यापकमिति दूषय- तिनेति प्रसङ्गमेव स्पष्टयति गुरेति सम्बन्धस्य द्याश्रयत्वादित्यर्थ:गुणः समवेतो यत्र स गुणसमवायी विवक्षितो नच गुणत्वादौ गुणत्वस्य समवेतत्वमि- त्यतिव्याप्तिपरिहारं शङ्कते * गुण इति यत्रेतिनिर्दिष्ट-

द्रव्यलक्षणे दोषान्तरम्। १०७७

स्थाधिकरणत्वस्थाSसिद्धतया तेनैव तन्निृपणमयुक्त- मात्माश्रयादिति परिहरति नेति इहत्येवंरूपायाः प्रतीतेर्षत्कर्मतया कारणं तदाश्रयपदार्थ इति शङ्कते * इहृति* प्रत्ययमात्रहेतुत्वमधिकरणत्वसुताभ्रान्तस्थेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति नेति द्वितीयं शङ्कते भ्रान्ति- रितिभ्रान्तित्वमेवासिडमिति परिहरति नेतिकि- मिहेतिपदार्थस्यासत्त्वप्रतियोगित्वमुत पीतत्वस्थेति विकल्प्घादं दूषयति नचेति इहपीतिमा नास्तीति इह पदार्थावच्छिन्नं पीतत्वं निषेध्यतया निर्पणीयं त- दाश्रयार्थानिरूपणात्न शक्यनिरूपणमित्याशयः। पीत- त्वमात्रं प्रतियोगीति द्वितीयं शङ्कते * पीतत्वमि- ति * तथाप्यप्रमितप्रतियोगिकनिषेधानुपमत्तिरित्यत आह तच्चेति पीतत्वस्य येन रूपेण प्रमितत्वं तेनैव रपेण प्रतियोगित्वसुनाप्रमितरूपगेति-वि. कल्प्य प्रथममसम्भवेन दूषयति नेति द्वितीय- मुच्थापयति तत्रेति आधारपदार्थघटितरूपेण तस्थाप्रमितत्वं वाच्यं तस्थाद्याप्यसिद्धरप्रसिद्धप्रति- योगिकनिषेधाऽनुपपत्तिरेवेति परिहरति नेति अस्तु तर्हि समवायिकारणं द्रव्यमित्यत आह। २० द्रव्यस्य लक्षणान्तरदूषणम्। एतेन समवायिकारणं द्रव्यमित्यपि लक्षणं निरस्त- म्। कथं निर्णेतव्यमिदं समत्रायिकारणमिदं नति रू- पादौ घटादौ च सङ्ख्यासमत्रायिकारणत्वयुक्तेस्तुल्यत्वा- त्। सङ्ख्यैव रूपादौ नास्तीति चेत् घटादौ कथमस्ति

१०७८ खण्डनखण्डखादये चतुर्थपरिच्छेदे

प्रत्ययस्योभयत्रापि तुल्यत्वादित्युक्तमनुषञ्जनीयम् । द्र- व्य एव सङ्ख्यास्त्रीकारे तत्सम्बन्धात् गुणडवि तद्य- वहारोपपत्तौ कल्पनालाघत्रात् गुणे सङ्ख्याद्यस्वरीकार इति चेत् विपरीतमेत्र कुनो न स्यात् सत्तासामान्या- द्यपि गुणादौ किमर्थमङ्गीक्रियत द्रव्यद्वारैव तत्र व्यव- हारोपपत्तेः । * एतेनेति * आश्रयानिरुपणेन कार्यसमवायो पत्र तत्समवायीति तत्समवायित्वानिरुक्ते: इत्यर्थ:। हपादौ चास्य लक्षणस्य भावात् द्रव्यत्वं प्रसज्यते हत्याह* कथमिति* कर्थ च तत्निर्णेतव्यमित्यत आह रूपेतति एको घट इतिवदेकं रूपमितिनदधिकरण- प्रत्यय्स्य समवायित्वप्रयोजकस्य तुल्यत्वादित्यर्थः । एकं रूपर्मित्यादिप्रतीतिर्भ्रान्तीरुपादी गुणाभावात् छुणादानां निर्गुणत्वादिति शङ्कतेसङ्ख्येति घटादौ गदृशी सङ़र्याप्रनीतिस्नादडयेव रूपादौ तत्प्रतीति-

ते घटेति लाघवतर्कावष्टम्भन शङ्गते *द्रव्य हत्ि * द्रव्यस्य तावत्सङ्ख्याधिकरणत्वमुभयानुमतं रदेकार्थसमवायादेव गुगादौ सङ्स्याव्यवहारोपपततौ न सङ््यान्तरमूरीकार्य गौरवादित्यर्थः । गुण एव स. इख्यास्वीकारो द्रव्ये पुनः तत्समवाधिनिबन्धन एव सङ्ग्याप्रत्यय इति विपरीतं किं न स्यादिति परि- हरति *नेति * रूपादौ सङ्ख्याप्रतीतौ सत्यामपि

सामान्यक्षणखण्डनारम्भ: । १०७९

लाघवतर्कतस्तन्निराकरणे सत्ताद्यपलापोपि स्याद- विशेषादित्याह सत्तेति आदिपदेन समवायस- ङ्रहः। गुणः सन् कर्म सदिति सदनुगतव्यवहारस्तत्प्- योजनममित्यत आह द्रव्येति द्रव्य एव सत्तादि- ' स्वीकारे तदेकार्थसमवायादू गुणादौ तद्यवहारोपप- त्तिरित्यर्थः । इति द्रव्यगुणयोर्लचणखण्डनम्।

एवं द्रव्यादिलक्षणं खण्डयित्वा सामान्यलक्षण- खण्डनमारभत। २१ सामान्यलक्षणखण्डनारम्भ: । ननु सामान्यार्थ एव क: ? तथाहि-अनुवृत्तप्रत्यय- कारणं सामान्यमिति न लक्षणं सामग्या सर्वकाय्यों- त्पत्तेः तया तदेकदेशान्तरश्र व्यभिचारात्। असाधा- रणविशेषणादनन्यजातीयप्रयोजकत्वञ्च तदिति चन्न। स्व्सामग्न्यामपि प्रसङ्गतादवस्थात्। भेदप्रतिपत्त्यादावि प्रयोजकत्वाच्च। एतत्प्रतिपत्तिप्रमाणकत्वमिति चेन्न । स्त्सामग््यामप्यस्याः प्रमाणत्वात्। एतदेकप्रमाणक. त्वमिति चेन्न। अर्थक्रियाभेदादेरपि तत्र प्रमाणत्वात। एनत्प्रत्तिपत्तिप्रमापकत्त्वमिति चेन्न । तद्विशिष्टस्यापि तत्त्वप्रसङ्गात। तदवच्छिन्नप्रमांशप्रमापक्त्त्वमिति चेन्न। तदसिद्धयैवासिद्धेः । इयं प्रतीतिर्येन विना नोपपद्यते

१०८० खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्ेदे

तत्सामान्यमिति चेन्न। कारकान्तराणामपि तथास्वादिति।

नन्विति क इत्याक्षेपे। सामान्यलक्षणमनूद्य दूषय- ति तथाहीति घटादिकारणविशेषव्याउत्पर्थ विशे- षणद्यम्।कारणशब्दोऽ् हेतुवाचक उत प्रमाणवचन- इति विकल्प्य प्रथमेतिव्याप्तिमाह सामग्या इति अनुवृत्तप्रत्ययस्य जनकं सामान्यमित्युक्तंस्यादेवं च विषयमात्रात्तदनुत्पत्ते: सामग्रीतश्च तद्ुत्पत्तेस्तस्थास्त. देकदेशेषु चक्षुरादिपु चातिव्याप्तिरित्यर्थः । अनुृत्त- प्रत्ययस्थासाधारणं कारणं सामान्यन्नचैवमतिव्या- प्तिः सामग्यादे: सर्वकार्यसाधारणत्वादिति शङ्कते *असाधारणेतिअसाधारणत्वमेव विवेचयति अन- न्येति अनुवृत्तप्रत्ययमात्रजनकमित्यर्थः ।अनुवृत्तप्रत्य- यसामग््यास्तदकदेशानां च कार्यातराजनकत्वादसा- धाररयादुक्तपसङ्गतादवस्थ्यमिति मन्वानः परिहरति नेति नन्वसाधारणगिराऽनुटत्तप्रत्ययस्य कर्मतया जनकं विवचितमितिन सामग्यादावतिव्याप्तिरिति। मैवमू।अतीन्द्रियगुरुत्वादिसामान्ये तदव्यापनात्।ज्ञा- नस्थापि कर्मजत्वे प्रत्यच्तत्वापातात्।तद्पि योगिप्रत्य- क्षमितिचंत्र। तस्पैव विगानात्, योगीन्द्रियन्न गुरुत्वा-

रोधाच। नचादष्ठादि कस्यचित्प्रत्यक्षं प्रमेयत्वाद् घट- वदिति सप्रतिसाधनता कस्यचिच्छव्देनास्मदाद्यन्यत- मविवच्तायां वाधादस्मदादिविलच्णविवच्तायामप्र- सिदधविशेषणत्वात्साध्यवकल्याच्च दष्टान्तस्य, नचा-

सामान्यलक्षणखण्डनम। १०८१

न्यः साधारण: प्रामाणिकोस्तीत्यलम्। एवमतिव्या- प्रिमुक्ताऽसम्भावि चेदं लक्षणमित्याह भेदेति गो- त्वात् महिषादिरन भवतीति भेदप्रत्यये तदभिधाने च सामान्यस्य प्रयोजकत्वान्नानुवृत्तप्रत्यय एवासाधार- एथमित्यर्थः । कारणशब्दः प्रमाणवचन इति द्वितीयं शङकगते * एतदितिएषा प्रतिपत्तिःप्माणं यत्र तत्वमि- ति तत्समासः।यद्यपि सामग्री कारणं तथापि न तस्या- मनुतृत्तप्रत्यय: प्रमाणमिति तद्यवछेदः।एतत्प्रतिपत्ति- प्रमाणकत्वमात्रं लक्षणमुतैतदेकप्रमाणत्वमिति विक- ल्प्य प्रथमं दूषयति नेति* सामग्यनुमापकत्वात् तत्रा- व्यस्या: प्रतिपत्तेः प्रमायत्वादतिव्याप्तिरित्यर्थः । एषा प्रतिपत्तिरेकैव प्रमाणं यत्र तत्वमिति द्ितीयं शङ्कते *एतदिति सामग्या नानाकारणमेलनापररूपाया न तदेकप्रमाणत्वं चक्षुरादेरुपादिज्ञानानुमेयत्वादालोका- दे: प्रत्यक्षत्वादिति तद्व्युदास इत्यभिसन्धि:। स्मा- रकतया तावदर्थक्रियाविशेषोपि मानं ब्राह्मणत्वजातौ

णत्वमससिद्धमित्याह * नेति * कारणशब्दस्यार्थान्तरं शङ्कते * एतदिति एषा प्रतिपत्ति: प्रमा या्मिन् तत्वं सामान्यं नच सामग््यामेषा प्रमा तदनुमापक- त्वेन प्रमाणत्वादितितन्निवृत्तिः।अतिव्याप्या दूषयति * नेति * नहि निष्कृष्ठं सामान्यं प्रतीय इति व्य- क्तिविशिष्टेऽनुदृत्तपतीति: प्रमा भवतीति विशेष- मवगाहितवतीतति तस्यापपि सामान्यरूपता स्यादि- सर्थः। अतिव्याप्तिपरिहाराय विशेष शङ्कते #तदिति १३६

१०८२ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे तब विषयेंऽशद्यमस्ति व्यत्तयंशः सामान्यांशश्रेति त. न्र विषयतया सामान्यांशेनावच्छित्नः प्रमांशः प्रमा यस्मिन् तत्वं विवचितन्नचासौ व्यक्तयंशे, तदष- च्छिन्नप्मांशस्यैव तत्र प्रमात्वादिति नातिव्याप्ति- रित्याशयः । सामान्यज्ञाने तदर्वच्छिन्नप्रमांशज्ञा- नन्तज्ज्ञाने च तद्विषयसामान्यज्ञानमितीतरेतराश्रय इति परिहरति * नेति * सामान्यासिद्धैव त- द्विशिष्ठलत्तणासिद्धिरित्यर्थः । लक्षणान्तरं शङ्गते इयमिति अनुगतप्रतीतिर्येन विना नोपपद्यते तत्सा- मान्यमिसर्थः। नोत्पदयत इत्यपपाठः पुनरुक्तत्वात्। नोप- पद्यत इसत्राप्यसत्ता नानुपपतिस्तथाच तदभावे तद- भाव इति व्याप्यत्वाभिधानात्तस्य च तत्प्रमाणकत्वेन पुनरुक्तत्वात्तस्मादुपपत्तिः ज्ञानं विषयनिरुप्यत्वात्

दावत्तिव्याप्तिरिति परिहरति * नति * लक्षणान्तरं दूषयति। २२ सामान्यस्य लक्षणान्तरदूषणम्। अनुवृत्तं सामान्यमित्यप्यलक्षणम्। किमिदमनुवृत्तत्वं नाम ?। अनेकाश्रितत्वमिति चेन्न। अवयविना संयोगा- दिभिश्च व्यभिचारात। नित्यत्वे सतीति चेन्न।समवायेन व्यभिचारात। अत एव न बहुतृत्तित्वमित्यपि। अस- म्वन्धत्वे सतीति चेन्न। अणुभिर्व्यभिचारादिती। नित्यत्वे मन्यनेकसमव्रेतं सामान्यमिति चेन्न / विकल्पासहत्वात ।

सांस्यन्यस्य लक्षणान्तरदूषणम। १०८३

एतल्लक्षणं नित्यमनित्यं वा स्यात। नादः स्वात्मनि वृत्तिविरोधात विशिष्टप्रतिष्टमपि हि नित्यत्वं नित्यमेव। * अनुवृत्तेति* कुत इत्यपेक्षयामनुवृत्तपदार्था- निरुक्तेरित्याह किमितिन किमपीत्यर्थः। अनुतृत्तप- दार्थ शङ्कते अनेकेतिरूपादिव्यवच्छेदाय विशेषणम्। वृत्तिशब्दन संयोग: समवायो वा विवक्षित उभय- थाऽप्यतिव्याप्तिरिति दूषयतिनेतिअवयव्यवयेषुस- मवेतः संयोगश्च सम्बन्धिनोरादिश्देनानेकसंयुक्तश- रीरादि ग्रृह्यत इत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । नित्यमनेकवृत्ति सामान्यन्न व संयोगादिव्याप्तिस्तस्थानित्यत्वादिति शङ्कने नित्येति* समवायस्य नित्यत्वादनेकाश्रितत्वा- चचातिव्याप्तिरित्याह नेति लक्षणान्तरेप्येतदतिदि- शति अत इति * समवागव्यापनादेवेत्यर्थः। उक्त्ता- तिव्यासतिं परिहर्तुमसम्बन्धत्वे सति नित्यमनकटात्त सामान्यमिति शङ्कते * सम्बन्धेति परमाणूनां संयोग- वृत्यानित्यत्ववतामनेकाश्रितत्वमस्तीति तत्रातिव्याप्ति- रित्याह नेति वत्तिशब्देन समवागस्य विव्ित- त्वात्नित्यमनेकवृत्तीति लक्षणस्य न समवायेऽरावादी वा व्यभिचार इति शङकते नित्येति* विकल्पासहत्वाद- सिद्धमिदं लक्षयमिंत्याह * नेति तदुपपादनाय विकल्पयतिएतदितिकिश्चात इत्यत आह भनाद इति* स्वात्मनि वृत्तिविरोधं स्पष्टयति *विशिष्ठेति * नित्यत्वे सत्यनेकसमवेतत्वं हि लक्षणं तत्रापि चेत्नि- १ वृत्त्यातपाह्ठुमति सो० पु० पा०।

१०८४ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे त्यत्वं वर्त्तेतात्माश्रयोंऽशत इत्यर्थः । अनित्यमिदं लक्षणमिति द्विंतीयं दूषयति। २३ द्वितीयविकल्पदूषणम। नापि द्वितयिः सामान्यस्य समवायस्य च नित्य- त्वाभावप्रसङ्गात्। आत्मत्वादौ व्यक्त्यभावायत्तस्यापि विशिष्टाभावस्यासम्भवात्तस्य च कदाचिदसत्त्वानङ्गीकारे तदनित्यत्वस्यैव वक्तुमशक्यत्वात्। तद्राहिणश्र प्रत्यय- स्यैककालिकस्य च मिथ्यात्वेऽविशेषात् सार्वकालिकस्य मिथ्यात्वप्रसङ्गेन सर्वथा तदस्त्त्वापत्तेः । एकस्य च सत्यत्वेऽविशेषात। सर्वसत्यतायां कदाचिदपि त- दसत्वं नास्तीति । एकदा तत्सम्बन्धेनोपल्षि- तत्याउपदापि विद्यमानत्वात् तथात्वमिति चन्न । तादृशोपलक्ष्यासम्भवात व्यक्तीनां भेदादनित्यत्वानुपपत्ति रेवेति। एतेन नित्यत्वमन्यत्रापि प्रतिवचनीयमिति। * नापीति नित्यमनेकसमवेतरूपं विशिष्टल- च्ष्ण तचेदनित्यं तर्हि विशेषणादिनाशात्तन्नाशो व-

पत्वादेवं नित्यत्वस्य लक्षणान्तर्गतस्य नाशे व्यक्त. मनित्यत्वं सामान्यस्य तडर्मस्यैव लक्षणत्वात्समवे- तांशनाशेपि विशेष्यसामान्यनाशे तस्थानित्यत्व- प्रसङ्गः समवायस्य नाशे तस्यानित्यत्वप्र्किरित्यर्थः। अनेकेति विशेषणीभूततदूव्यक्तिनाशाद्ऽपि सा-

सामान्यस्य लक्षणान्तरदूषणम। १०८५

मान्यस्य समवेतत्वनाशोपपत्तेर्त्र सामान्यादेरनित्य- नवप्रसक्तिरित्यत आह आत्मेति आत्मत्वतत्समवा- यतद्यक्तीनां नित्यत्वान्न व्यक्त्यनित्यत्वनिमित्तमपि त- त्समवेतानित्यत्वं सम्भवतीत्यर्थः । तथापि लक्षणा- नित्यत्वे किमायातमित्यत आह तस्थेति * सा- मान्यलक्षणानित्यत्वाभाव आत्मत्वादेरनित्यत्वव्य- कितर्वेत्यर्थः । यद्यप्यात्मत्वसामान्यस्य तद्यक्तिषु स- मवेतत्वलक्षणग्राहिपत्ययः सदाकार एव जायते त-

स्थेत्याशखाह * तदिति यदि लक्षणमनित्यं तदा जातौ कदाचित्तल्लक्षणग्राहिप्रत्ययो मिथ्येति वाच्यम- तश्च तन्न्यायेन सदैवासौ प्रत्ययो मिथ्येति न कदा- चिल्लच्णसिद्धिरित्यर्थः । यद्धात्मत्वसमवेतत्वानुस- न्धानकालिकस्य लक्षणानित्यत्वप्रत्ययसक नमिथ्या-

दिति * तदसत्तापत्तेर्लक्षणानित्यत्वाभावप्रसङ्गादित्य- न्ार्थः। घटत्वादेः समवेतत्वानुसन्धानकालिकस्य ल- क्षणानित्यत्वप्रत्ययस्य बाधकाभावेन प्रमाणत्वात् कथं सर्वथैव लक्षणानिसत्वस्य मिथ्यात्वमुच्यत इत्याश- ङ्कयाह *एकस्येति अविशेषादिति * लक्षणस्य सर्व- त्रैकरुप्यादेकत्र तदनित्यत्वप्रत्ययस्य सत्यत्वे सर्वत्र स- त्थतायां कदािद्पि तदसत्वं लक्षणानित्यत्वस्यामि- थ्याचवं नास्तीति प्रसज्यत इत्यर्थः। एकदा नित्यत्वस- म्बन्धेनान्यदाप्यनित्यत्वं लक्षणस्य व्यवह्ियते नित्य- दवोपलक्षितस्थान्यदापि विद्यमानत्वादिति समवेत-

१०८६ सण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

इति शङ्कते एकदेति # एकदा घटच्वादे र्यदि सम- वेतश्वानुसन्धानकाले तदनित्यत्त्वसम्बन्धेन तस्य स- मवेतत्वस्य लक्षितस्यान्यदात्मत्वादिसमवेतत्त्वानुस- न्धानेऽपि समवायस्यैकतया विद्यमानच्वात्तथात्वम- नित्यच्वेन व्यवहियमात्त्वमित्यर्थः । अनित्यासु घटादिव्यक्तिषु घटत्वादे: समवेतत्वं तावदनित्यं ततोऽन्यदेव नित्यासु व्यक्तिपु समवेतत्वमात्मत्वा- देर्व्यक्तीनां मदात्तद्विशिष्टसमवेतत्त्वस्थापि भिन्न- कवादकिश्चिदपेक्षस्य समवेतत्वमात्रस्य चानुपलक्ष्य- कवादेकमनुगतं वाच्यं तत्सिद्ौ तस्पैव लक्षणत्वोप- पत्तेर्व्यर्थ लक्षणान्तरकरणमिति परिहरति *नेति * इति सामान्यखण्डनम् ।

आगामिखण्डनं सामान्येन सङ्गमयति। २४ विशेषलक्षणखण्डनारम्भ: । के चानेन लक्षणेन व्यवच्छिद्यन्ते । विशेषादय इति चेत विशेषा एव के डभिधीयन्ते। तत्र नित्येष्ेत द्र- व्येष्वेव वर्त्तन्त एव ये ते विशेषाइत्यलक्षणम्।आत्मत्वा दिना व्यभिचारात नित्यान्तरेऽसत्त्वाच्च न तत्सर्व्वत्र नित्ये वर्त्तते विशेषास्तु नैवरं, वर्त्तन्तएवेति नियमादिति- चेन्न। प्रतिविशेषमव्याप्त्या Sलक्षणत्वात्। यज्जातीय एवमिति लक्षणार्थ इति चेन्न। जातेरनङ्गीकारात्। जा-

विशेषखण्डनम्। १०८७

तीयेत्यस्यापदत्त्वात। उपाधिरत्र तथा विवक्षित इति चेन्न। तस्येतरव्यावृत्तस्यावगतौ व्यर्थमिदं तदुपजीविलक्षणं अत एव विजातीयव्यावृत्तिप्रतीतेः इतरव्यावृत्तस्य वाडन- धिगतौ लक्षणस्य दुरवधारणत्वापत्तः इतरव्यावृत्ततया

• के चेतिविशेषा इति* विशेषलक्षणमाशङा निरस्थति *तत्रेति * द्रच्धेपु वर्तन्ते ये ते विशेषा इत्युक्ते सत्तासामान्ये समवाये च प्रसङ्गस्तदर्थमाह द्र- व्येष्वेवेतितथापि गुणेषु क्रियायां च प्रसङ्ग: तदर्थ- माह * नित्येष्ववेति नित्येष्वेव वर्तन्ते ये ते विशेषा इत्युक्त्के परमाणुत्वशव्दबुध्यादौ प्रसङ्गः तदर्थ वर्तत एवति सर्वनियद्रव्यवृत्तित्वमेवेति विवक्षितमतोणत्वा- दिधर्मव्यवच्छेदः। यधाश्रुनं तावदतिव्यापकमितिहेतु- माह * आत्मेति * आत्माण्वादीनान्नित्यद्रव्यत्वात्त- र्थव वर्त्तमानत्वादेवात्मत्वाणुत्वादीनां विशेषत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । वर्तत एवेति विशेषणेनेदं परिह्ृतमिति श- ङने * नित्यान्तर इति नित्यद्रव्यनिष्ठात्यन्ताभावमा-

स्ति सर्वविशेषांणामैकैकद्रव्यवत्तितया सर्वनित्यद्र- व्यवृत्तित्वाभावांदित्यसम्भवेन परिहरति* नेति * सर्वनित्यद्रव्यनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिजातीयत्वं विवक्षितमतो न प्रत्येकमभावेपि लक्षणासिड्धि: स- वविशेषाणान्तज्जातीयत्वादिति शङ्कते*यदिति * जा-

१०८८ खण्डनखण्डलाधे चतुर्थपरिच्छेदे

तिशन्दो मुख्यार्थः उतानुगतधर्ममात्रवचन इति विकल्प्य प्रथमं दूषयतिनेतिसामान्यादित्रयस्य निः- सामान्यत्वस्वीकारात् जातीयेत्यस्यापदत्वादमुख्या- र्थत्वादित्यर्थः।द्वितीयं शङ्कते*उपाधिरिति जात्यभा- व उपाधिरेवैकजातीयत्वव्यवहारप्वर्त्तक इत्यर्थः । अ- त्यन्तव्याृत्तबुद्धिजनकत्वलक्षणो य उपाधिरुच्यते स- किन्द्रव्यादिभ्यो व्यावृत्तो विशेषमात्रनिष्ठतयाऽधि- गत उत नेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति तस्येति एके- नोपाधिना लक्षणप्रयोजनविशेषव्यवहारस्य सिद्धेर्व्यर्थ लक्षणमित्धर्थः।इतरव्यावृततयाऽधिगतोद्वितीयं पत्या- हअत इति उपाधिनिरूपणाधीनलक्षणासिद्धिरित्य- र्थः । कुत, इत्यत आहइतरेति तस्यद्रव्यादिसाधा- रण्येनोपाधिविशेषपद प्रवृत्तौ निमितत्वायोगान्नहि साधारगेन निमित्तेन नैमित्तिकमसाधारणं भवति ततो विशेषणासिद्धिरित्यर्थ: । इतरव्यावृत्ततयाऽधिगतोपाधिरेव विशेषलक्षण- मस्त्विरिति शङ्कते। २५ विशेषलक्षण निरासः। भवतु स एवोपाधिर्लक्षणमिति चेन्न। तस्यानिरुक्त्तेः। यतोनित्यद्रव्यव्यक्तिषु विश्वव्यावृत्तधय्योगिनां स विशेष- इति चन्न। स्वरूपधर्म्मव्यक्तिभेदेष्वपि प्रसङ्गात्। अन्य- था कार्य्यद्रव्यगुणादिव्यक्तिपु सा तेषां कुतः स्यात् ता स्वित वैधम्मन्तिरस्य नित्येध्वपि सम्भवात् विशेषवत

विशेष लक्षणनिरासः। १०८९

विशेषाSसम्भवेन लक्ष्यासिद्धिरिति । *भवन्विति उपाधेस्त्वयाऽद्याप्यनिर्वचनात् कथ लक्षयं स्यादिति परिहरति नेति * उपाधेर्निरुक्तिं पूर्ववादी शङ्कते * यत इति * समानलक्षणासु नित्य-

मता व्यक्तिधीर्व्यावर्तकधर्मग्रहयानिबन्धना व्यावत्तवु- डित्वादस्मदादिव्यावृत्तयुद्धिवदित्यनुमानं मानमित्यु- कं भवति तत्सिद्साधनदूषितमिति परिहरति # नेति स्वरूपभेदात् सुखादिलक्षणवैधर्म्याव्ाऽर्थ- क्रियासामर्थ्यभेदावा पृथत्कगुणाद्वा व्याटत्तयुद्धिस- म्भवात स्वरूपभेदादीनां विशेषत्वप्रसङ्गान्नायमुपा- धिरित्यर्थ: । स्वरूपभेदादीनां व्याटत्तवुद्धिहेतुत्वमे- व नारिति कुतोऽतिप्रसङ्ग इत्यत आहं* अन्यथे- ति कार्यद्रव्यगुणादिपदार्थानामन्त्यविशेषानङ्गी- कारात्तेषां व्यावृत्तवुद्धि: स्वरूपभेदादिनिबन्धनैव सा कुतः स्थादित्यर्थः । नित्यद्रव्येषु विशेषातिरिक्त्तवै-

आह तास्विति* विपक्षबाधकानुकूलतर्कविरहा- च्चाप्रयोजकतेसभिप्रेत्याह * विशेषवदिति यथा तव विशेषेपु विशेषान्तरमन्तरेणैव स्वरूपमात्रात् व्यावृ- त्तयुद्धिस्तथा नित्यद्रंव्येष्वपि स्वरूपमात्रनिबन्धनतया

सर्वलक्षणसाधारणभङ्गान्तरमाह। २६ विशेषस्य सर्वलक्षणसाधारणं दूषणम। अपि च विशेषादिभ्यो विशेषलक्षणादेर्मेदात्कर्थ तत्र १३७

१०९० खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

तत्रैव तैर्विशेषादिव्यवहार: क्रियतां नान्यत्र। सम्बन्धो नियामकइति चेन्न। सम्बन्धस्यापि सम्बन्धान्तरेण नि- . यामकत्वेऽनत्रस्थापातात्। अन्यथा त्वनियमात्। तदनि रुक्तेश्र। * अपि चेति विशेषादिलक्षणन्ततो भिन्न- मभिन्नं वा, यद्यभिन्नं तदा व्यवस्थापकत्वानुपपत्ति- रात्माश्रयाद्वेदे च विशेषलच्णेन विशेष एव व्यव- हारः क्रियते न द्रव्यादौ द्रव्यलच्णेनापि द्रव्य एव व्यवहारो नान्यत्रेति व्यवस्था न स्यादित्यर्थः । वि- शेषलक्षणस्य विशेषेण द्रव्यादिभिश्च भिन्नत्वे वि- शेषाभाव्ेऽपि विशेषेणैव सम्बन्धात्तद्यवहारस्यैव कारणत्वमिति शङ्कते सम्बन्ध इति * सम्बन्धोपि निशेषव्यवहाउं नियमयन् विशेषसम्बडो नियमय- त्यसम्बडो वेति विकल्प्य प्रथमं दृषयति नेति* द्वि- तीयं प्रत्याह अन्यथेति तदसम्बडत्वतद्भित्त्त्वयोर विशेषात्नियामकत्वानुपपत्तिरित्यर्थः । सम्बन्धखण्डनं प्रस्तौति तदिति तद्निरुक्ेः-सम्बन्धानिरुक्ते रित्यर्थः । इति विशेषखण्डनम्।

तदनिरुक्तिमेव व्यनक्ति। २७ सम्बन्धखण्डनम् । तथाहि कः सम्बन्धशब्दार्थ :? समवायादय इति चेतू।

सम्बन्धखण्डनम् । १०९१

सत्यं किन्तु केन निमित्तेनेति हि प्रश्नवाक्यतात्पर्य्य प्रतिस्वं व्यावृत्तेन संयोगत्वादिनाऽन्येन वा। आदेऽनु गतव्यवहारानुपपत्तिप्रसङ्गः अस्ति चासातिन्द्रियार्थसन्नि- कर्षोत्पन्नादिप्रत्यक्षं नित्यप्राप्तिः समवाय इत्यादि । नद्वितीयः तस्यैकस्यासम्भवात्। * तथाहीति # सम्बन्धशव्दार्थ शङ्कते * स- मवायादीति * सम्बन्धशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं पृच्छाम इत्याह सत्यमिति प्रशनवाक्यस्य तात्पर्य दर्शयितुं प्रश्नस्वरूपं दर्शयति प्रतीति * स्वं स्वं प्रति व्यावृत्तं संयोगत्वसमवायत्वादि तेन सम्बन्धश- ब्दवाच्यत्वं संयोगादेरुतान्येनानुगनेनेसर्थः। प्रथममा- क्षिपतिआद्यइतिसंयोगत्वादेर्व्यवृत्तस्य प्रत्येकं मिलि- तस्य वाऽनुगतव्यव हारहेतुत्वानुपपत्तेर्व्यवहारानुगति-

*अस्तीतिषोढा सन्निकर्ष इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं प्रत्य- चं नित्यसन्निकर्ष: समवाय इत्यादौसर्वत्र विद्यत इत्य- र्थः। द्वितीयमपवदति नेति संयोगादौ सर्वत्रा- नुगतैक रूपासम्भवादित्यर्थः ।

गं रूपमिति शङ्कते । २८ नियामकश्वस्य सम्बन्धत्वखण्डनम्। नियामकत्त्वं तदिति चेन्न। स्वभावस्यापि भवता नियामकत्त्वाङ्गीकारात। तथाविधः सोडपि सम्बन्ध एे-

१०९२ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

ति चेन्न। त्वया सर्वस्वभावनियन्तृताया अवश्याभ्युप- गन्तव्यत्वेन नियामकनिरुक्तिलम्यसत्वादधिकांशासाम- थ्यापत्तेः । नियम्यस्य च स्व्रस्यानतिप्रसङ्गेन निया- मकत्त्ववाचायुक्त्यनुपपत्तेः अतिप्रसक्तत्वेच तस्यैव नि- यामकत्त्वादतिप्रसक्तेन नियमायोगात् भूत्वा नियम- करणे च प्रागनियतत्वापत्ते: एवमन्येनापि जन्यनियमे, अन्यदपि हि यदि पूर्व घटादिरूपेणानियतमेव घटादि कैरोति तदा पटादयपि तथा कुर्य्यात। * नियामकत्वमिति अन्यत्र सद्यवहारनिया- मकसत्तांया: स्वात्मनि सद्यवहारः स्वभावादित्यङ्गी- कारादतिव्याप्तिरिति दृषयतिनेति नियामकस्व- भांवोडपि सम्बन्ध एव ततो नातिव्याप्तिरिति शङ्कते * तथाविध इति परिहरति नेति * स्वभावा- देवैवमितिवद्ता त्वया सर्वभावस्वभावानां नि- यन्तृत्वमेष्ठव्यं स्वभावत्वाविशेषादेवश्च नियन्तृत्वं नि- यम्यापेक्षमिति तदपेकायां न स्वयमेव नियम्यन्तथा- च स्वनियतिक्रियां प्रति स्वस्थ नियामकत्वेन प्राकू- सत्वं वाच्यं तच्च नियामकनिरुत्तिलभ्यं तथाच निय- म्यनिरुक्तिलम्पं नियतोत्तरसत्वमशक्यदर्शनं स्व. यमेव स्वापेक्षया पूर्वमुत्तरं चेति व्याघातान्न चान्य. स्य नियम्यत्वं नियमनमूलसम्बन्धस्याद्याप्यनिरुक्ते- रित्यर्थः। नियम्यनियामकयोरभेदपक्षेऽनतिप्रसक्तं नियम्यतेऽतिप्रसक्तं वेति विकल्प्य प्रथमं दृषयति *नि.

सम्न्ध खण्डनम्.। १०९३

यम्यस्येति अतिप्रसक्तिनिषेधकत्वं नियामकत्वं तदे- व निषिद्धे कः प्रतिषेध इति न्यायेनानतिप्रसक्तनि- यामकत्वमनुपपत्नमित्यर्थः।द्वितीयं दूषयतिअतीति नियामकत्ववाचोयुत्त्यनुपपत्तेरित्यनुषङ्गः। तत्र हेतुमा- हअतीति स्वयमनतिप्रसक्तोऽन्यातिप्रसक्तिं वारय- ति स्वयमव्यवस्थितस्य कर्थं व्यवस्थापकत्वमित्यर्थः। नियम्याकारस्य कार्यत्वात्तदृभिन्नश्चेन्नियामकः सो- Sपि कार्य इत्युक्तं स्यादवंच स उत्पद्य नियमयति उ- तानुत्पद्येति विकल्प्य प्रथमं दूषयति भूत्वेति भूत्वा नियमनपक्षे नियामकोत्पत्तेः प्राङनियम्यरूपमनि- यतमेव स्यादनियतनियामकत्वे घटमपि पटीकुर्या- दिन्यर्थः। नियम्यान्नियामकस्य भिन्नत्वान्नायं दोष इत्यत आहएवमितिअन्यदृपि नियामकं स्वनिय- मनात्माग्घटादिरूपेणानियतं तथा नियमगति किंवा नियतमादे पटमपि घटीकुर्यान्नियतनियमनस्य वैय- थर्यात् द्वितीयोपि नानवद्य इत्यर्थः । कार्य तु घटाद्यात्मना सदा नियतमेव तस्य तु कालविशेषसम्बन्धोऽनियतस्तस्मिन्नियामकस्य व्या- पारो न घटादित्व इति शङ्कते। २९ कारणस्य कालयोगं प्रतिनियामकत्वमितिशङ्कानिरासः। न घटादित्त्वेनियन्तृत्त्वमन्यस्य किन्तु घटादेःकालवि शेषयोग इति चेन्न। यदि नासौ घटादिकालविशेषयोगि- ता नियतमिष्यते तदा पटादिकालविशेषयोगमपि तथा कुर्थ्यात। तस्मात-

१०९४ खण्डनखण्डखाद्े चतुर्थपरिच्छेदे

यदि कुर्यादसत्कालानियतं नियतं परः । तत्स्यादतिप्रसक्तत्वमन्यथा चानियन्तृतेति ॥४।। * नेति तवापि वाच्यमसौ कालविशेषयोगो- नियतोऽनियतो वेति, न प्रथमो वैय्यर्थ्यात् द्वितीये चातिप्रसक्तिरिति दूषयति नेति अनियताSसौ कालविशेषयोगिता यदीष्यते तदा पटादिकालवि- शेषयोगमपि घटादिगतं कुर्यादविशेषादित्यर्थः।उक्का- रथे श्लोकं रचयति तस्मादिति * परोऽन्यो हेतुरस- त्कार्य कालानियतं नसत्कालनियतं च कुर्यादयदि तर्हिं स्यादतिप्रसक्तत्वं पटमपि घट कुर्यात्पटकालयोगिन- मपि घटं कुर्यादन्यथा कार्यस्य पूर्वमेव सत्वे कालनि- यतत्वे च कारणस्थानियामकत्वं तस्मात्कारणाधीन: कार्यलाभ इत्ययुक्तमित्यर्थः। खण्डनान्तरमाह। ३० खण्डनान्तरम्। कार्य्यकारणयोः कालभेदान्नियम्यनियामकत्वोषगमे उत्तरोत्तरण पूर्वपूर्वनियम: किन्नस्यादित्यविनिगम्य- त्वापत्तिः । प्राचोत्तरस्य नियमे प्राच एव नं तेन किम्। अनादयनन्तयोनैंवं विनिगन्ता प्रवाहयोरिति ॥५। भूत्वा च करणे व्याघातात्। सम्बन्धिनश्राधार- त्वात् सम्बन्धस्याधेयत्वात तस्यैव तदाधारत्वानुप-

सम्बन्धखण्डनम् । १०९५

पत्तेः। नहि सुशिक्षितोऽपि नटबटुः स्वस्कन्धमारुह्य नृत्यति। नाप्यन्यस्यासौ सम्बन्धस्त्वयैव तथाऽनभ्युपगमा- त्। स्वभावादेवायमीद्दश इति हि स्वभाववादः तत्र प- रस्य नियमनाभावात् कथ परः सम्बन्धी सङ्गच्छते । *कार्येति कार्यकारणयोरेककालत्वे नियतप्राकूस-

र्वः पूर्व एव उत्तरोत्तरस्य निधामक इति कस्मादुत्तरोत्तरेण पूर्वपूर्वस्थ नियम्यत्वमेव स्याद्भिन्नकालत्त्वाविशेषात्प्रमा- णाभावस्योभयत्र तुल्यत्वादित्यनिश्चयादसिद्धिरित्यर्थ:। उक्तमर्थ इलोकेनाह#प्राचेति*प्राचा पूर्वेण कार णेनोत्त- रस्य नियमः क्रियते चेदुत्तरेण कार्येण च कारणस्यैव नियम इति कुतो नाभ्युपेयं कालभेदेपि यद्यदपेक्षया पूर्वभावि तत्तस्य नियामकमित्यत आह अनादीति कार्यकारणप्रवाहयोराद्यन्तरहितत्वेन कालभेदाभावेन पूर्वोत्तरत्वेनापि नियम्यनियामकभावे निश्चायकानुप- पत्तिरित्यर्थः । अनुत्पद्य नियामकत्वपक्ष दूषयति * अभृत्वेति क्रियां प्रति कारणत्वेन सत्वाङ्गी-

सत्वासत्वसमुच्चयाद्याघात इत्यर्थः । स्वभाव एव सर्वे इति पक्षे सम्बन्धिं स्वयमेव उतान्यदिति विकल्प्य पथमं दूषयतिसम्बन्धीतिसम्बन्धाश्रयः सम्बन्धी- त्येतदस्तु सम्बन्धोपि तादयूप एव किं नेत्यत आह * सम्बन्धेति * सम्बन्धिसम्बन्धयोराधाराधेयभावेपि तयोरेकत्वं किं न स्थादित्यत आह तस्थेतिआश्रयाश्र-

१०९६ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे यिभावस्य भेदगर्भत्वादन्यथा स्ववृत्त्यापातादित्यर्थः । उक्तमर्थ दृष्टान्तेन स्पष्टयति नहीति#अन्यदेव सम्ब- न्धीति द्वितीयमपवद्ति*नापीति कुत इत्यत आह *त्वयेति अनभ्युपगममेव दर्शयितुं स्वभाववा- दस्वरूपं दर्शयति स्वेति स्वभाववादस्य स्वव्य- तिरिक्तकारणनैरपेक्ष्यस्य कारणमात्रनैरपेक्ष्यस्य वा स्वीकारान्न सम्बन्धि कारणान्तरमस्तीत्यर्थः । किंध स्वभाव: स्वनियामकतया सम्बन्धश्चेत्यतः परस्य नि- यमनासम्भवात् स्वनियमनेनैव सर्वस्योपक्षयात्कथ पर इति सम्बन्धी घटेतातोस्यानेन सम्बन्ध इति व्यवहा- रोपि तव न स्यात्स्वभाववादिन इत्याह तत्रेति # खण्डनान्तरं दर्शितुं स्थलशुद्धिं विधत्ते। ३१ सम्बन्धत्वस्य भावरूपत्वेऽभावरूपत्वेचानुपपत्तिः। यच किश्चित्सम्बन्धत्वमभिधीयते तत्समव्रायेऽपि स्वरीकार्य्य, नच समवायाधारत्वं द्रव्यादिषट्कस्य सम्भव- ति। नचोपाधिभावात स्यात। संयोगसमवायासम्भ- वात्। स्वभावसम्बन्धस्य च निरस्तत्वात। नचासाव- भावोऽपि प्रतिषेध्यप्रतियोगिभावभेदाभिधानप्रसङ्गात। सप्तपदार्थीपरिसमाप्तञ्व जगत् परस्परविरोधेन तल्लक्षणव्य- वस्थापनादिति । यदपि नियम्यात् भिन्नं नियामकं तदपि कथं तदेव नियमयति नान्यदिति। तदाधारत्वा- दितिचेत।

सम्बन्धखण्डनम । १०२७

*यच्चेति * सम्बन्धत्वाधिकरगास्यैव सम्बन्धत्वात् समवाघस्य सम्बन्धत्वसिदधये तदधिकरणत्वं स्वीकार्य- मितिभावः । स्वीक्रियतां तर्हि समवायेपि तदित्या- शाङ्ा तङ्गावरुपमभावरूपं वेति विकल्प्य प्रथमं दू- षर्यात * नचेति भावरूपस्य तस्य द्रव्याद्यनन्तर्भा- वे पदार्थातिरेक: अन्तर्भावे समवायवृत्तित्वानुपपत्तिः। समवायस्य स्वयं द्रव्याश्रितत्वेन द्रव्यादेस्तदाश्रयत्वा- भावादित्वर्थः। नित्यः सम्बन्ध: समवाय इति लक्षणोपा-

वायेपि सम्भवति उपाधिर्धर्म्मएव द्व्यादिभ्योनार्धा- न्तरमित्याशङ्काह * न चेति # कुत इत्यत आह

न्धः समवायेऽपि वाच्यो नच संयोग: सम्भवति द्र- व्यमान्नवृत्तित्वात्तस्य नापि समवाय एव स्वटत्ति- - न्धाभावेषि समवायस्य स्वभाव एव सम्बन्धो भ- विष्यतीत्यत आह स्वेति * सम्बन्धत्वमभावरूपं इति द्वितीयमाच्विपति *नचेति हेतुमाह * प्र- सीति सम्बन्धत्वस्याभावत्वे तत्प्रतियोगी धर्म्मी च भावरूपो वक्तव्यः । नच द्रव्यादिपश्चकपतियोगि- काभावः सम्बन्धत्वं, भूतलादौ तद्भावेपि सम्बन्ध- त्वव्यवहाराभावादृतः प्रतिषेधमर्हतीति प्रतिषेध्यो धर्मी तस्य प्रतियोगिनश्चानिरूपणादित्यर्थः । अस्तु तर्हिं द्रव्यादिपदार्थषद्कात् व्यतिरिक्त्तमेव सम्बन्ध- हवं तथाभावाच्च को दोष इत्यत आह् सप्नेति # १३८

१०९८ खण्डनखण्डआधे च्रतुर्थपरिच्छेदे

भावपदार्थाः षडेकोऽभाव इति सप्पदार्थात्मक जग- ववयोपगम्यत इत्यर्थः । तदेव कुत इत्यत आह # परस्परेति* परस्परविरुद्धयोरेकरनिषेधेऽन्यतरवि- धिध्रौव्यन्यायेनेश्यर्थः । पूर्व सम्बन्धो नियामक इति शङ्किते सम्बन्धत्वं दुर्न्निरूपमित्युक्तं भवतु वा सं- बन्घत्वं सुनिरूपं तथाऽपि नियम्यात् लच्षणात् भिन्नं कथं नियामक स्यादित्याह * यदिति नियम्या- दन्यस्माच्च भेदाविशेषेपि तदाधारः सम्बन्धः तदेय नियमयति नान्यदिति शङ्कम * तदिति # इति सम्बन्धखण्डनम् ।

किमिदमाधारत्वं यत्रेति प्रत्ययविषयत्वसुत, इहे- तिप्रत्ययविषयत्त्वसुत, समवायित्वमिति विकल्पयन्नाह। .३२ आधारत्वखण्डनम । क: पुनराधारार्थः । यत्र स्थीयते तदिति चेन्न। य- त्रेति सप्तम्यर्थस्यापि विवेचनीयत्त्वात् । इहेति प्रत्यवि- षय इति चेन्न। तत्नेति प्रत्ययविषयस्यानाधारत्त्वप्रस- ङ्रात। किञ्च प्रत्ययविशेषातगमो विषयविशेषावगमात्। विषयविशेषावगमश्च प्रत्ययविशेषावगमादिति व्यक्त- मन्योन्याश्रयः । समवायीति चेत् । शशे शृङ्गाभावः कुण्डे बदरमित्याद्यव्याप्तेः। गौणस्तत्र प्रयोग इति चे- त। नैतावन्मात्रं प्रत्ययक्ष भ्रान्त इत्यपि वक्तव्यमवशि- व्यते भवतः। ओमितिचेत्। अथ विपरीतमेत्र कुतो न-

आधारत्वखण्डनम । १०९९

स्यात्। शशे विषाणं नास्तीति च यदि विशेषाणाभावा- धिकरणत्त्त्रप्रतीतिर्भ्रान्ता शृङ्गस्य तर्हि शशोऽधिकरणं स्यात्। भावाभावयोरन्यतरनिषेधस्यान्यतरवििपर्यत्- सायिच्वेनाभ्युपगमात्। * क इति * पथमकल्पं शङ्कते * यत्रेति #स- समीपयोगात्सप्म्या आधारार्थत्वादाधारस्याद्याप्य- निरूपणादसिद्धिर्लक्षणस्थेति परिहरति # नेति # द्वितीयं शङ्गते *इहेति यत्र घटे शौक्ल्यमित्यत्र घट- स्यानाधारत्वप्रसङ्ग इहेति प्रत्यथाविषयत्वादिति प- रिहरति नेति विषयेणाधारेण प्रत्ययनिरुपणा- त्प्रत्ययेन च विषयनिरूपणादन्योन्याश्रय• इत्याह # किश्चेति तृतीयं शङ्गते *समेति अव्याप्त्या दूषयति * नेति * कुण्डबदरयोः संयोगाद्भावस्य धर्मिवि- शेषणत्वात्समवायाभावात्समवायिलक्षणन्तदधिक- रणेऽव्याप्तमित्यर्थः। शशादौ सप्तम्यन्तशब्दस्य गौ- णत्वेनालक्ष्यत्वान्नाव्यापतिरिति शङ्कते * गौण इति # आधारप्रत्ययस्य तदालम्बनस्य यथार्थत्वे तत्प्रयोगस्य गौणत्वायोगात्प्रत्ययस्यापि भ्रान्तत्वं वक्तव्यं तद्पि नोक्तमिति न्यूनत्वमिति परिहरति नेति * प्र त्ययोपि भ्रान्त•एवेति शङ्कते #3मिति# शशादावा- धारप्रत्यय: प्रमा तत्प्रयोगश्च मुख्य एव पटे शौक्ल्यमि- त्थादौ तत्प्रत्ययो भ्रान्तस्तत्प्रयोगोपि गौण इति वि- परीतं किं न स्थान्न्यायसाम्यादिति परिहरति * अथेति अथशब्दो वाक्यालङ्कारार्थः। शृङ्गाभाषं

११०० खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छंदे

प्रत्यधिकरणत्वं शशस्यावास्तवं चेत् शृङ्गाधिकरणत्व तर्हि वस्तु स्थाद्भावाभावयेरिकतरविरहे अन्यत- रस्वीकारनियमादिति दूषणान्तरमाह * शश इति * द्विविधं प्रतिबन्धकत्वं कार्योत्पादविरोधित्वं प- तननिवारकत्वं चेति तत्र यत्पतनप्रतिबन्धकत्वं तद्- घिकरणत्वमिति शङ्कते। ३३ आधारत्वस्य लक्षणान्तरनिरासः। पतनप्रतिबन्धकमधिकरणमिति चेन्न। अवयविनं भुणादिकश्च प्रति तदभावात् । अव्यवाहिताधःस्थितमि- ति चेन्न। गुणाद्यपेक्षया गुणवदादेरधःस्थितत्वे प्रमाण- भावात्। अविशषण वाडवयविगुणादीनामतयवाधारत्व- प्रसङ्गात्। ऊर्द्स्थितस्य संयोगिन: सयोगं प्रति च वदभावात्। सूत्रालम्बितद्रव्यादौ बहुलं व्यभिचारात्। * पतनेति घटादयोऽवयविन आरम्भकावय- वाश्रितास्तधापि पतमाना दृशयन्तेऽतः सहैव पत- नामवयवानां तदाश्रयत्वं न स्याद्गुणकर्मादीनां पत- नक्रियाभावादेव तत्पतिबन्धकत्वं द्रव्यस्य नास्तीति गुणाधाश्रपत्वं द्रव्यस्य न स्पादिति दूषयति * नेति प्रकारान्तरंणाधिकरणलक्षणं शङ्कते अव्यवहितेति* घटरू पादीनां भूतलाधिकरणत्वं निवारयत्यव्यवहितेति।

णांपचया गुणवतो द्रव्यस्य गुणत्वकर्मत्वापेक्षया गुणा. देखाघ: स्थितच्वे प्रमायाभाव:प्रत्युत सहपवृत्तित्वाद्

आधारत्वखण्डनम । ११०१

गुणादेः सहवत्तिरेवातो द्रव्या देर्गुणाद्यधिकर यत्वं न स्या- दितति दूषयति नेति न केवलमव्याप्तिरतिव्याप्तिरपी- त्याह *अविशेषेणेति अवयविघटाश्रया ये गुणादय-

करणत्वप्रसङ्ग: । नचावयविव्यवहिता इति वाच्यम्। तस्योपरिभावे नीरूपत्वप्रङ्गादित्यर्थः । अव्याप्त्पन्तर- माह ऊध्वेति घटभूतलयोः संयोगे घटस्यानाधारत्व- प्रसङ्गस्तस्याधःस्थित्यभावादित्यर्थः । यस्मिन्दण्डादौ द्रव्यं सूत्रेणालम्बते तदालम्बितद्रव्याद्यपि सूत्रादेरू- र्द्त्वात्तद्धिकरं न स्यादिति लक्ष्यव्यभिचारो लक्ष- णस्प दृश्यत इत्याह * सृत्रेति # यदुदीरितरीत्याऽधिकरणपदार्थ एको.न लभ्यते तर्ह्यन्य एवास्तु यथैकस्यैवाचशन्दस्य विभीतकवि- देवनेन्द्रियापयनेके डर्थास्तद्वदिति शङ्कते। ३४ अधिकरणशब्दस्य नानार्थत्वेऽपि दोषः । यदेकोडधिकरणार्थों नोपपद्यते तर्ह्यक्षशब्दार्थवद्िन्न एवास्त्विति चेत्। आश्रयासिद्द्यादेभेर्देप्रसङ्गात । सोऽ पि स्वीकारय्य इति चेन्न। असिद्धादिविधापरिगणनस्य व्यवहारतो Sन्यथाभावप्रसङ्गात। क्वचिदाश्रयस्य समवा- पित्वात् क्वचिच्चाभावं समवायञ्च हेतुं प्रति तदसम्भवा- त्। एकस्य च तेषामुपसङ्ग्राहकस्य वक्तुमशक्यत्वात्।

करवेनेष्ठाया भेदप्रसङ्गो विशेषणाश्रयपदार्थभेदादि-

११०२ खण्डनखण्डखाध्ये चतुर्थपरिच्छेदे शेषणभेदे च दण्डिकुराडल्यादिविशिष्टभेददर्शना- दिति परिहरति * नेति * इष् एवायं प्रसङ्गोऽचा- दिवदधिकरणासिध्यादेर्भेदस्वीकारादिति शङ्कते सो- Sपीति असिद्धो द्वादशविध इत्यसिद्धभेदपरिगयन- प्रकारो न्यायशास्त्रसिद्धान्तस्तद्यव हाराऽन्यथाभावप्र सङ्गाददिति दूषयति नेति विधा-प्रकारः। सिध्ध भावरूपाया असिद्े: प्रतियोगिभेदेन भेदं दर्शयितु- मधिकरणभेदमाह * क्वचिदिति विमतं द्रव्यं गु. णाश्रयत्वादित्यत्र हेतुं प्रति समवायित्वमाश्रयतर्प शब्दो नित्यः अकृतकत्वादित्यत्र कृतकत्वाभावं प्रति पृथिव्यबादिभ्यो भिद्यते पृथिवीत्वसमवायित्वादित्यत्र समवायहेतुं प्रति चाश्रयत्वं समवाधित्व न सम्भ- वति अभावसमवाययोः समवायाभावादतो वि- शेषणविशेष्यभावसम्बन्ध आश्रयार्थस्तत्रेत्यर्थः । सर्वएते भावा: केन चिदुपाधिनैकीकृत्य परिगण्य- न्ते तदानुगुण्येन व्यवहार इत्याशङ्का न तेष्वनुगतोप- सङ्गहकाऽदर्शनादित्याह * एकस्य चेति# आश्रयार्थभेदेनासिद्धिभेद: स्यादिति यदुक्तं त- दस्तेवेति शङ्कते। ३५ अधिकरणशब्दस्य नानार्थत्व इष्टापत्ति निरासः। बहव एवाश्रयशब्दार्थाः आश्रयासिन्यादयोऽपि पृथ- कपृथगेवबहतः असिद्धभेदपरिगणनग्रन्थोऽप्यन्यथाकारं बोद्धव्यो बाधदर्शनादिति चेन्न। तथापीह कुण्डे बदरमित्यत्र क आधारार्थ इति वक्तव्यं न तावत्पतनप्रतिबन्धकत्वं

आाघारत्त्वखण्डनम । ११०३

सहैव कुण्डेन पतति बदरे तदसम्भवात्। नावि संयो- गित्वं वैपरीत्यस्यापि प्रसङ्गात्। संयोगित्वे सत्यधःस्थि- तत्वं तत्राधिकरणार्थ इति चेन्न। तस्मिन् सत्यप्यन्यत्र च- रणतलमिलितधूलीपटलादावधिकरणप्रतीत्यनुपपत्त्या प्र० त्युत चरणतले धूलीत्येव प्र्तात्याऽSधारत्त्वप्रतीतौ व्य- भिचारित्व्रेन प्रकृतेऽवि तथास्त्रीकाराऽनुपपत्तेः। न सार्व- त्रिकोऽयमाधारार्थ: किन्तु क्वाचित्को नानारूपाधारत्ववा- दिपक्ष इति चेन्न। भवत्वन्यत्रान्यस्याधारार्थत्त्वं तस्य त्वा- धारार्थत्त्वं नोपपद्यतेऽनाधारप्रतीतिविषयेऽपि सत्वादित्यु- क्तेः। आधेयापेक्षया महत्परिमाणच्व्रे सतीति चेन्न। कर- तलस्थिततूलराश्यादौ तदसम्भवात् अन्यस्य च वक्तुं तत्राधारार्थस्याशक्यत्त्वात्।

विरुद्धत इत्यत आह * असिद्धीति * अन्यथाका- रमन्यथाकृच्वा। सति मुख्यार्थाविरोधेऽनुपचारग्रहणस्य न्याय्यत्वादिति हेतुमाह * बाधेति * अक्षादिश-

र्थताSSश्रीयते त तथाSSशयशब्दस्यानेकार्थच्वे कि- श्विन्मानमस्ति येन शक्तिगौरवमङ्गीकृत्यापि बन्ह. र्थन्वं स्वीकार्यमिति परिहरति * नेति * किश्च य- धनेकार्थश्व तर्हेक पसिद्धलौकिकोदाहरणं किं चित् लक्षणेन योजयित्वाऽन्यद्प्येवमिति : वाच्यमन्यथै-

११०४ जण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

ति पतनप्रतिबन्धकत्वमेव तत्राधारार्थ इत्यत आह * नेति यत्र कुण्ड बदरं च संहपतति तदव्याप्तिरिति हेतुमाह * सहेति संयोगित्वं त- र्हयाधारत्वमस्त्वित्यत आह नापीति * संयोगि- स्वाविशेषाद्वदरस्यैवाधिकरणत्वं किं न स्यादित्य-

न तद्वदरस्यास्तीति शङ्कते संयोगीति * एकत्र शा- वलेये गोत्वव्यवहारनिदानं यद्गोत्वं तदेवान्यत्रापि हष्टं तथेहापि संयोगिश्वे सत्यधःस्थितत्वं अन्यत्र यादशव्यवहारप्रयोजकं दष्ट तादशस्यैवात्र प्रथो- जकत्वं वाच्यमिति परिहरति नेति * आर्द्रपादे यथा धूलिपटलस्याधःस्थितसंयोगिनोऽपि पादं प्रत्य- धिकरणप्रमित्यभावः प्रत्युत पादाश्रितो धूलिपटल इति विपरीतनिश्चयः तत्सामान्यादिहापि तथात्वं स्वीकर्तु युक्तमित्याशयः । मत्पक्ष आधारत्वस्याने- कार्थत्वादन्यत्रान्थ एवाधारोऽस्तु तथा प्रकृते चाडयमे- माधारो भवति क्वाचित्कस्याधारस्यैवाभिधानादिति शङ्गते* नेति अनतिप्रसक्तस्यैव प्रयोजकत्वाद- तिमसक्तं न तच्छन्दप्रवृत्तिनिमित्तं स्यादिति परि- हरति नेति आधेयापेक्षया महत्वे संयोगित्वे च सत्यधःस्थितमधिकरणं विवक्षित बदरस्य कु- णडापेक्षयाSल्पच्वान्नाधारत्वप्रसङ्ग इति शङ्कते * आ- धेयेति अव्याप्त्यैवैतद्दूषयति नेति * करत- ले यदा तूलराशि: छत्रं वा तिष्ठति तदा तदपेक्षया

११०५

महत्त्वं करस्य नास्तीति तदव्याप्तिरित्यर्थः । तत्राS- न्य एवाधारार्थः प्रतिवस्त्वधिकरणार्थभेदस्वीकारा- दित्यत आह * अन्यथेति # संयोगिच्वे सत्यधःस्थिततत्वमाधारत्त्वमिति लक्षण- मव्याप्त्या निरस्य सम्प्रत्यध:शब्दार्थानिरूपणाद्विशे- षणासिद्धं लक्षणमित्याह।

अधःशद्वार्थस्य च वक्तुमशक्यत्त्वात् । पतनाभिमु- खदिगस्थितत्त्वमिति चेन्न। पतनार्थस्य गमनाधिकस्या- धःशद्वार्थव्यतिरेकेण निर्वक्तुमशक्यत्वात्। अत एवाधः शब्दार्थस्य दुर्वचत्त्त्रमविगम्याद्वैतवादिना गुरुणा शिष्या- य खण्डनमुपाचक्षाणेन भगव्रता पराशरेणाभिहितम्- "अधः शब्दनिगदं किं किञचोर्ध्वमभिधीयते"। * अध इति अधःशब्दार्थनिर्वचनं शङ्कते * पतनेति यन्मुखं पतत्यतति तदभिमुखी या दि- कुसाऽघ:शब्दार्थः तस्यामवस्थितत्वमधःस्थ्ितत्वमित्य- र्थः । अधोगमनं हि पतनं ततोऽघ:शब्दार्थसिद्धौ पतनसिद्धि: सजातीयगमनान्तरव्यावृत्त्या पतनसिदधौ

य इति परिहरति * नेति* गमनाधिकस्येति गमनविशेषस्थेत्यर्थः। अधःशन्दार्थानिर्वक्तव्यत्वं परा- शरेणाप्युक्तमित्याह * अतइतिऋभुणाSद्वैतवादिना शिष्याय निदाघाय यत्खण्डनमुपदिष्टं तदाचक्षाये- १३९

११०६ खण्डनलण्डलाधे चतुर्थपरिच्छदे नेति सम्बन्धः। पचनप्रामाण्यसिञ्र्थ प्रणेतृविशेषयं द्रष्टव्यम्। प्रकारान्तरेयाधः शब्दार्थ शङ्कते। ३७ अधःशब्दार्थानिरु्ति: प्रकारान्तरेण। पृथिव्यभिमुरव्ी दिगधाशद्वार्थ इति चेन्न। ऊर्ध्व- शद्वार्थस्यापि पृथिव्यभिमुरवत्त्व्रसम्भवात्। यदपेक्षया पृ- थिव्यभिमुखी या दिक् तदपेक्षया सा5ध इति चेन्न। य- दपेक्षयेति किं यमवधीकृत्येति विवक्षितम्, उत यदी- याभिमुख्यग्यवस्थितति। आद्य पृथिन्यूदस्थितं पदार्थ- मवधीकृत्य योर्द्धा दिगिति भवद्भिर्व्यवहियते सावि पृथि- व्यभिमुखी भवतीति साप्यधः स्यात् । अत ए1 न द्वि- तीयोऽपि। यस्यां दिशि क्रियया पृथ्वी मन्निहिता भतति सा दिगध इति चेन्न। कूपादौ मध्यगतस्य तिर्य्यग्दाला- यमानस्य किया पतनं स्यात तद्गत्याक्रान्ता च तिर्य्यग्- दिगधः स्यात्। पृथिवीमवधीकृत्य यं चान्यं पदार्थ अव- धीकृत्य यो मध्य इति देशो व्यवहियते स पृथिव्यति- रिक्ततदवध्यपेक्षया डध इति चेन्न। प्रथिव्यामेव तद- व्यवहारापत्तेः । पृथिवीं, पदार्थान्तरञ्वापेक्ष्य मध्यत्व- ्य विवक्षितस्याधःशब्दार्थप्रदर्शनमन्तरेण निर्वक्नुम- शक्यत्वात। पृथिव्यपेक्षयोरध् परापेक्षया चाधः तत्र त

११०७

योर्मध्यमित्येवं निरुष्यते मध्यत्वम अन्यथा तिर्य्यग- पि प्रसङ्गात्। तद्यथ-पृथिव्यपेक्षया पूर्वमपरापेक्षया च पश्चिमं तयोम्मध्यमुच्यते प्रतीपदिगवस्थितयोः परस्परा- पेक्षया प्रतीपदिक्सङ्करे मध्यव्यवहारात।

• पृथिवीति पृथिव्युपरिस्थितथटादेरधो या दिक् भवति सा पृथिव्यभिमुख्यध:शब्दार्थ इत्वर्थः। एकैकस्मादूर्ध्वदेशात्पर: परः ऊर्डदेशो भवतीति कृत्यो- ददेशोऽप्यूघर्वदेशान्तरापेक्षया पृथिष्यभिसुखो भवती- त्यतिव्याप्तिरिति दूषयति नेति उक्कतातिव्या- पनिपरिह्वाराय विशेषणान्तरं शङते * यदिति # यदुपाधिमपक्ष्य या दिक पृथिव्यभिमुखी भवति सा

डूषणोक्तिविभागप्रज्ञानाय विकल्पयति नेति # यत्सम्बन्ध्याभिमुख्यं यदीयाभिमुख्यं तस्मित्व्यवस्थि- तत्वं यद्पेक्षेत्यर्थः। अपेचाबुद्धिजन्यपदार्थे सर्वत्र

यमवधिं कृत्वेति प्रथमकल्प एवास्वित्यत आह # आ- य्य इति पृथिव्या उपरि यो घदादिस्तिष्वति तम- पेक्ष्य यापि दिगूध्वमिति भवद्दि: सङ्केत्यते सापि त- डुपरितनान्तरापेक्षया पृथिव्यभिमुखी भवतीत्यति- प्रसक्तिरेवेक्यर्थः। प्रथमकल्पोक्ता तिव्याप्तिं द्विती येऽप्य तिदिशति अत इतिसूर्यचन्द्रधुवादिमण्डलानां पूर्व-

११०८ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

पूर्वापेक्षयोर्ध्वस्थितत्वव्यवहारगोचराणामपि परस्प- रामिमुख्यावस्थितत्वाद्घस्त्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । व्यव- हिताया दिशो व्यवच्छेदार्थ सन्निहितेतिविशेषणं श- इते यस्थामिति* क्रियावत्पदार्थ प्रति यस्यां दिशि पृथिवी स्निहिता भवति सा दिगधः शब्दार्थ इत्य- र्थः। अनिष्ठापादनेन दूषयतिनेति * कूपादौ दंडा- ग्रे पाषाणं सृत्रेणावलम्ब्यावस्थाप्यते तदाSसौ पाषा- यो डोलायमानो भवति तदाश्रिता या तिर्यग्गमनरूपा क्रिया क्रियावन्तं प्रति क्रिया वा पृथिवीसत्नि- धिहेतुत्वात्पतनं स्यादित्यर्थः : एवमनिष्ठमुक्ता लक्ष- णस्य दूषयमाह तदिति * तिर्थग्गत्याक्रान्ता या तिर्यक् दिगधः स्थादित्यतिव्याप्तिरितियावत्। पृथिवी- मेकमवधिं स्वीकृत्यापरं चोपरि पतत् पचिणमव- धीकृत्य तदुभयागेक्षया यो देशो मध्यो भवति स पृ- थिव्यरिक्तावध्यपेक्षतयाऽघः शब्दार्थ इति शङ्कते *पृ- थिवीमिति भूमौनिखातनिध्यादे: पृथिव्यपेक्षयाऽधः स्थितत्वात्तङ्रभागस्याधस्त्वमस्ति नच तत्र पृथिव्यतिरि- कावध्यपेक्षास्तीसव्याप्तिरिति परिहरति *नेति *मध्य- त्वविशेषणासिध्या लक्षणस्यासम्भवमाह * पृथि- वीमितिउपरि पतत्पक्षिणोऽधः प्रथिव्या यदूर्ध्व त- न्मध्यं वक्तव्यमिति अधस्त्वेन मध्यत्वनिरूपणं म- ध्येन चाधोनिरूपणमितीतरेतराश्रय इत्यर्थः । इतरे- तराश्रयप्रकटनाय मध्यस्वरूपं दर्शयति * पृथिवीति * विपचे बाधमभिधत्ते अन्यथेतिऊर्ध्वत्वाधस्त्वाभ्या निरूपणव्यतिरेकेण केवलद्वयापेक्षया मध्यत्वनिरूपणे

आधारत्कसण्डनम् । N११०९

सति पृथिवीतरापेक्षया तिर्यगदिश्यपि सम्भवादृति- प्रसङ्ग इत्यर्थः । प्रसङ्गमेव स्पष्टयति तदिति # उर्द्ध पृथिवीभागावस्थितप्राङ्मुखपुरुषपेक्षया पूर्व ततः किश्चित् दूरे वृक्षमूलावष्टन्धपुरुषापेक्षया च पश्चिमं .तदेव पुनस्तत्पुरुषद्यापेक्षया मध्यमुच्यत इत्यर्थः। कुत इत्यत आह प्रतीपेति * प्रतीपयोर्विरुडयो- दिशोरवस्थितौ यौ पदार्थौ तथोः परस्परापेच्षया परस्परयोर्दिशोः सङ्करे मध्यव्यहारदर्शनात्तिर्यगप्यधः स्यादित्यर्थः। यत्रैकस्य पूर्वयुद्धिस्तत्राप्यपरस्य पश्चिमा बुद्धिरिति सङ्कर इत्यर्थ: । एवमधस्त्वानिरूपयोनाधःस्थितत्वे सति संयोगि- त्वमाधारत्वं न भवति चेदन्य एवाधारार्थो भवत्विति शङ्कते।

अथान्यः कश्चिदाधारार्थोऽस्तु प्रतीतिसिद्धत्वात्प्रतीते- श्वैवमनन्योपपाद्यत्वात्। मैवम्। तदनित्यं वा स्यात् नित्यं वा।नादयः तदभावे आधारप्रतीत्यभावप्रसङ्गात् गोत्त्वादिनि- त्यत्व्रन्यायसाम्येऽपि अस्यानित्यत्त्वे तेषामप्यनित्यत्वापा- ताच्च। नापि द्वितीयः तादृशमप्यनुगतमननुगतं वा स्थात्। द्वितीयेऽनुगताधारप्रतीत्यसम्भवः सङ्केतग्रहाशक्यत्वश्च प्रथमे सामान्यवदाश्रयापरित्यागि वा स्यात् तत्त्यागि वा। आद्ये यदेव तदाधारतया प्रतीतं तत्तदाधेयं न स्यात्। द्वि-

१११० खण्डनखण्डसाळे बतुर्यपरिच्छेदे

तीयेडपिच यदि नियामकमन्तरेण तत्स्वाश्रपं भजति त्य- जति च तदा नियमानुपत्त्या सर्वदा तव्जनत्यजनोचि- - * अथेति * हेतुमाह * प्रतीति # कुबडाधारं.

इत्यर्थः । एवंविधप्रतीतिरेव नास्तीत्याशक्का तदप- लापोऽप्यनुभवविरुद्ध: प्रसीति क स्वानुभवसिद्धेरित्याह # आधारस्य युक्तिबाधितत्वासततप्रतीते- भ्रान्तित्वं गतिरितिं परिहरति * मैवमिति # युक्ति- वाधितत्वं दर्शयितुं विकल्पयति * तदधीति * आधा- रपदार्थोऽनित्य इत्यादं दूषयति * नेति * एकरूपप्र-

नाशे जगति काप्याधारबुद्धिर्न्न स्यादित्यर्थः । पचश्रा- यमनुपपत्र इत्याह * गोत्वेति * जातिनित्यतवेऽनुग- तप्रत्ययविषयत्वमनौपाधिकं सर्वेदा प्रतीयमानत्वं वा न्याय: सोतापि समानस्तथाप्यनित्यत्वे गोत्वादी- नामप्यनित्यत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । नित्यत्वपक्षोपि न स- म्भवतीत्याह नापीति असम्भवं दर्शयितुं विकल्प- यति #तादृशमिति* अननुगतपक्षं दूषयति #द्वितीय इति इह कुण्डे बदरमिह घटे शौक्ल्यमित्यनुद्टत्तप्रसय- व्यवहारौ न भवेतामित्यर्थः।दोषान्तरमाह *सङ्केतेति

न स्यादित्यर्थः । अनुगतं तदिति प्रथमकल्पं दूषितुं विकल्पयति प्रथम इति आधारत्वमाश्रयत्र परित्य-

आधारत्वसण्डनम । ११११ जति सामान्यवदित्याद्यमनूद दूषयति आध इति देवदत्तस्य य आधारो दष्टः पीठास एव कदाचिद् देव- दत्तशिरोगततया तदाश्रितो दृश्यते तन्न स्यादेवदसं प्रत्याधारत्वस्य पीठे नित्यं सत्वादित्यर्थः । आश्रयप- रित्यागीति द्वितीयकल्पेपि तस्याधारत्वस्य आश्रय- भजनत्यजनयोर्नियामकान्तरं नास्ति किं स्विदस्तीति विकल्प्य प्रथममतिप्रसङ्गेनापाकरोतिद्वितीय इति द्वितीयं शङ्कते। ३९ द्वितीयकल्पनिरासः। अथ तस्याश्रयभजनत्यजनयोर्नियामकोडस्ति तर्हि स वक्तव्यः । सोऽपि कल्पयिष्यतेऽन्यथाSSधारप्रतीत्यनु- पपत्तिरिति चेन्न। तत्परिकल्पने यदेव भजने नियामक स एवाधारार्थोडस्तु कृतं पूर्वपरिकल्पितेनेति। अस्त्वे- वमेवेति चेन्न। तस्यापि स्वाश्रयभजनत्यजननियाम- कस्याऽवश्यवाच्यच्वे तस्यापि चैवं वैयथ्यमित्यधिकाप- रिकल्पने नियमानुपपत्तिः । अधिकपरिकल्पने च पूर्वपूर्व- वैयर्थ्यप्रसङ्ग इति गुरुतरं व्यसनमापद्येत। परस्परेण प- रस्परस्य नियामकत्वमिति चेत् । अन्योन्याश्रयिणाव- र्थातपि परस्पराकर्षकभावव्यवस्थया सुस्थीकुरु ततो दा- स्यामस्तवौत्तरम। जात्यादयोऽपि तर्ह्येतमनुपपन्ना इति चेन्नोच्वैर्वक्तव्यं यदि कोडपि इटणोति तदा महदनिष्ठम- ह्माकं प्रकाशीकृतं स्यात्।

१११२ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

• अथेति * तादृशनियामकानुपलम्भान्न वक्तुं शक्यते इति परिहरति * तहीति # प्रत्यक्षानुपलम्भे- डप्याश्रयश्वानुपपत्तिप्रसृतार्थापच्या कल्प्यत इति शङ्कते * सापाति * कल्पितेन नियामकेनावश्यकतया प्रथ- मप्रतीतिकेनाधारप्रतीतिव्यव हारोपपत्तौ नाधारार्था- न्तरं कल्पनीयं वैयथ्यादिति परिहरति#तदिति # तर्हयाधारत्वनियामकं यत्परिकल्पितं तदेवाधारव्यव- हारगोचरोऽसत्विति शङ्कते * अस्त्विति* तदपि नित्य- मनित्यं वा द्वितीये तन्नाशेऽधिकरयव्यवहारो न स्था- त्नित्यत्वे वाऽडश्रया Sपरियागे कदाचिदाश्रितस्य पुन- स्तदाश्रितत्वानुपपत्तिस्त्यागे च नियामकानङ्गीकारे- Sतिप्रसङ्गोनियामकस्वीकारे वैयर्थ्यमिति परिहरति शनेति उपपादितं सोपहासमुपसंहरति अधिकेति# पूर्वेण नियामकेनोत्तरस्याश्रयभजननियमोस्तूत्तरेण पू- र्वस्याश्रयभजननियम इति कुतो वैयर्थ्यमिति शङ्कते * परस्परेति अन्योन्याश्रयत्वं तर्हि क्वापि दोषो न स्यादिति परिहरति अन्योन्येति* पूर्वमुत्तरं नियच्छन्ते- नाश्रये नियतं सदुत्तरं नियच्छति उत्तरं च पूर्व निय- च्छत्तेनाश्रये नियतं सत्पूर्वत्रियच्छतीति वाच्यं तथा- A

स्थिताविति प्राप्तं तच्चेत्परिहर्तु शक्रोषि परिहारान्तरं ब्रूम इत्यर्थः। जातिगुणादीनामाश्रयभजनत्यजने नि- यामकाभावेऽतिप्रसङ्गान्नियामकस्य वक्तव्यत्वे तेनैव त- द्यवहारोपपत्तौ जात्याद्यपलापः स्यादिति प्रतिबन्दी

सम्बन्धखण्डनम् । १११३

ग्रहेण शङ्कते * जातीति * सर्वानिर्वचनवादिनं प्रती- द्मनिष्ठत्वेन कथमुद्भाव्यत इति सोपहासं परिहरति * नेति *। खण्डनान्तरं दर्शयितुं विकल्पयति। ४० खण्डनान्तरम। किञ्च यत्तदाधारत्वं तत् साधारमनाधारं वा।अन्त्ये क स्वविशिष्टप्रत्ययं कुर्य्यात् विशेषाभावात्। आदे त- दाधारत्वं वाच्यं। स्वरूपमेव तादशं तस्य येन स्वयं स- त्ता स्व्रात्मनि सत्ताप्रत्ययकारिणी सत्तान्तरमन्तरेण यथा तथेदमपि विनैवाधारान्तर आधारप्रत्ययकारीति चेन्न। भ्रान्तित्वप्रसङ्गात् । यथा विना रजतत्वं तंत्प्रत्ययो. भ्रान्तिस्तथैव स्यात् उपपाद्यश्चायमर्थो भेदखण्डनप्रस्ताव इत्युपरम्यते। विनाऽप्याधारधियभावं स्वभावसम्बन्धेन नियामकत्त्वं भविष्यति यथा विषयविषयिभविनार्थज्ञान- योरिति चेन्न। स्वभावसम्बन्धस्य निरस्तत्त्वात। यमुदा- हरसि च विषंयविषयिभावं सोडपि वक्तुं न शक्यते। *किश्चेतिआधारत्वं स्वयमनन्याश्रयमिति विकल्पे दोषमाह * अन्त्यं इति आधारत्वस्यच क्वाप्यनाश्रिततवे- नाविशेषात्तदिशिष्टाधार प्रतीतिरन्न स्यादित्यर्थः। साधा- रमिति पक्षे आधारत्वस्थाप्याधारान्तरं वाच्य तद्द- न्यान्यस्वीकारेऽनवस्थाप्रसङ्गात्स्वयमेवेति वाच्यं तथा- च स्वटृत्तिरित्यभिप्रेत्याह *आद्य इति यथा सत्तास १४०

१११४

सर्गादन्यत्र सदृव्यवहारेपि सत्तान्तरमन्तरेण सत्ता-

तथा प्रत्यय इति शङ्कते स्वरूपमिति थेन स्वरू- पेणाधारान्तरं विनैव स्वाधारप्रत्ययकारीति सम्ब- न्धः। आधारतवं साधारमिति प्रत्ययो बदर साधार- मित्यनेन सरूपो जायते ततोजर्थवैलक्षण्ये भ्रान्तित्व- मेव स्यादिति परिहरति* नेति उचितालम्बना- भावे जायमानप्रतीतिरभ्रातिरित्यत्र दष्ठान्तमाह * य- थेति स्वरूपभेदवादेऽतिरिक्त्तमेदाभावेपि भिन्नो घट- इति प्रतीतिः प्रमा तद्दिहापि कि न स्यादित्यत आ- ह उपपाद इति नियामकं नियम्यादन्यत् भिन्नम- पि तदेव नियच्छति तदाधारत्वादिति न वक्तुं शक्य- माधारार्थानिरूपणादित्युक्तमिदानीं स्वभाषसम्बन्ध- खसडनप्रसङ्ग दर्शयितुं प्रकृतव्याजेन चोदमुद्गावयति * विनेति ज्ञानज्ञेययोः स्वभावातिरिकतसंयोगादि- संसर्गासत्वेप्ययमेव विषयोऽस्येदमेव विषयीति नियमः स्वभादेवेति दृष्ठान्तमाह यथेति सम्बन्घस्य सम्बन्ध्याश्रयत्वात्स्वस्य स्वाधारत्वायोगात््वभावस- म्बन्धो निरस्त इति परिहरति* नेति ज्ञानज्ञेय. योर्विषविषधिभावसम्बन्धो यः स्वभाव उक्तः सो- पि साध्यसम एव निर्वचनाशक्तेरित्याह यमिति # तदनिर्वचनीयत्वं प्रकटयितुं विषयाविषयिभाव- मात्तिपति पृच्क्वति वा। ४१ विषयनिर्षयभावखण्डनम। सथाहि क: पुन ज्ञीनादेर्घटादिना विषयविषयिभावः।

प्रकाशस्य सतस्तदीयतामात्ररूपः स्वभावविशेष इति चेन्न। इच्छादिविषयाव्यापनात । विषयिण इति चेन्न । तत्वस्यैव निरूप्यमाणत्वात। #तथाहीति* ज्ञानादेरितीच्छाक्रियादयो गृह्यन्ते। विषयविषयिभावलक्षणं शङ्कते #प्रकाशेति# तदीयत्वं समवायादेरप्यस्तीतितद्यावृत्यर्थ प्रकाशस्येति विशेष- णम्। मात्रशब्दार्थ: स्वभावविशेष इत्यनेनोच्यते। वि- षयविषयिभाव इत्यनुषङ्गः । इच्छाक्रियादेरिष्यमाणा- दिना विषयविषयिभावोऽस्ति नच प्रकाशस्येतिवि- शेषणं तत्रैवाव्याप्त्या दूषयति#नेति*ताहि प्रकाशस्ये- ति विशेषणं परित्यज्य विषयियः सतस्तदीयता- मात्रं विषयविषयिभावलक्षणं ब्रूमोऽव्यार्पिपरिहारा- येति शङ्कते * विषधीति विषयित्वं लक्षणविशे- षणं सिद्धं चेल्लक्षणवैयर्थ्यमसिद्धं चेद्विशिष्टलक्षणासि- डिर्लचणविशेषणत्वे स्वटृत्तितेति परिहरति *नेति स्वशब्दस्यात्मात्मीयवाचकत्वादत्र स्वस्य भाव इति व्युत्पच्याऽऽत्मीय उच्यते किंवा स्वश्चासौ भावश्रे- ति स्वरूपसुच्यते इति विकल्पयति। ४२ स्वभावशब्दार्थखण्डनम। किश्च स्त्रभावः स्वधरमों वा स्वात्मा वा तस्य विव- क्षितः। आद्ये ज्ञानत्वादिकं वा साधारणमसौ तत्तढट- ज्ञाननियतो वा कश्चित।आद्े साधारण्या न्न विशेषत- स्तदीयतामात्ररूपत्वसम्भव्रः । द्वितीये तु प्रतिविषयं

१११६ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

व्यावृत्तज्ञानधर्मस्वीकारे वचनभङ्गिभेदेन साकारवादस्वरी- कारः । किञ्च नाऽसौ धर्म उपधेयान्तराधीनो विषय- भूतघटाद्यतिरिक्तोपाधिप्रतीत्यपेक्षाप्रसङ्गात्। *किश्चेति प्रथमकल्पमुपादाय पुनर्द्वेधा विकल्पयति *आद्य इति असी स्वभावो ज्ञानत्वगुणत्वादिकं सा- धारण इति प्रथमकल्पार्थः । घटतत्ज्ञानयोन्नियतः क- श्रित्पटतत्ज्ञानयोर्नियत: कश्रिद्धर्म्म इति द्वितीयक- ल्पार्थः। प्रथममसम्भवेन पराकरोति #आधयइति# ज्ञा- नत्वादेः सर्वज्ञानसाधारययात् घटविषयीदं ज्ञानमिति- विशेषतस्तदात्मत्वन्न सम्भवसन्यथा घटज्ञानस्य तद- विषयित्वप्नसङ्गादित्यर्थः । घटज्ञानस्य घट प्रत्येव नि- यतत्वं घटाकारत्वा उ्यतिरेकेणान्यस्य दर्शयितुम- शक्यत्वेन वचनप्रकारभेदेन ज्ञेयाकारं ज्ञानामति विज्ञानवाद आश्रितः स्यादिति द्वितीयं दूषय- ति द्वितीये त्विति ज्ञानगतासाधारणधर्म- स्थ बाह्यार्थनिमितत्वान्न विज्ञानवादप्रसङ्गः इत्या- शघाह * किश्चेति ज्ञानगतो यो विषयित्वाख्यो धर्मः स किमौपाधिको जातिरूपो वा यद्यौपाधिकस्तदा घटादिव्यतिरिक्तोपाधिनिमित्त उत घटादिलच्षणो- प्राधिनिमित्त एव न तावहयतिरिक्त्तोपाधिनिमित्तत्वं सम्भवतीत्यर्थः। कुत इत्यत आह विषयेति# घटतत्- ज्ञानव्यतिरिक्तोपाधेरपि तत्र प्रतीतिप्रसङ्गात्सत्तामा-

घटादिरेव तत्ज्ञानगतासाधारयधर्मोपाधिरिति

आधास्तव खण्डनेविष यविषारयभावखण्डनम। १११७

द्वितीयश्चानुपपत्र इत्याह। ४३ घटादेक्षानासाधारणघर्मत्वनिरासः। नच घटादिरेव तथा। असम्बन्धात। तथापि तथात्व्रे चातिप्रसङ्गात् । नापि जातिरूपः क्वचि डटमात्रपटमात्रज्ञानगततया पृथग्व्यवस्थितौ स- त्यां घटपटविषयैकज्ञाने सहावस्थित्या जातिसङ्करप्र- सङ्गात। प्रतिविषयं ज्ञानभेदनियमे विशिष्टज्ञानानुपपत्ते; एवन्भूतविचित्र जात्यभ्युपगमे प्रत्येकोचितव्यवहारस्याप्य- भावप्रसङ्गात। अथ जातिसङ्करोडपीष्यते तथापि स एव विशेषो घटज्ञानत्वादिरसत्विति विषयासिद्दि: । * नचेति * तथा-उपाधिरित्यर्थः। हेतुमाह#अ- सम्बन्धेति ज्ञानगतासाधारणधर्मव्यतिरकेण घटतत्- ज्ञानयोरन्यसम्बन्धानिरूपणादित्यर्थः। असम्बन्ध एव घटादिर्ज्ञानगतासाधारणधर्मनिमित्तं कि न स्यादित्या- शाङ्का यवकिंचिद्यत्किश्चिवज्ञाने तथा स्यादित्याह * तथापीति * जातिरिति द्वितीयं दूषयति #नापीति* अन्योन्यपरिहारेण व्यवस्थितयो: क्वचित्सहस्थितता- माह * कचिदिति कदाचित् घटमात्रज्ञानं जायते तत्निष्ठोषं धर्मः कचित्पटमात्रविषयमपि ज्ञानं जायते तदा तन्मात्रनिष्टोपि यदा पुनर्घटपददयविषयं ज्ञानं जायते तत्र घटनियतत्वादिधर्मदयस्य साङ्कर्यप्रसङ्गान्न जातिरुपत्वमित्यर्थः । प्रतिविषयं ज्ञानभेदनियमाळ्टा- दिवयविषयमेकं ज्ञानमेव नास्ति यत्र सहस्थ्रिति: क

१११८

लप्येतेत्याशघ्गाह * प्रतीति मृगत्वपुरुषत्वजाति- श्यामन्यैव पुरुषमृगत्वजातिर्थयैषं घटज्ञानत्वपटज्ञान- श्वव्यतिरिक्तव घटपटज्ञानत्वजातिरिति न साङ्कर्यमि- त्याशश्गाह #एवमिति पुरुषमृगे पुरुषािप्रततिनियत- क्यव हाराभाववदिहापि घटादिप्रतिनियतजलाहरणा- दिव्यवहारो न स्थात्मवृत्तिज्ञानयोरेकगोचरत्वनियमा- दित्यर्थः। येषां पचचे जातिसङ्करो दोषत्वेनेष्टस्तेषामयं दोषो भवेद्यैस्तु सङ्करो न बाधक इष्यते तेषामयं कथं दोष इतिशङकते * अथेति त्वन्मतेऽपि ज्ञानगतविशेषस्य तत्ज्ञानत्वव्यतिरकेणान्यस्थानिरूपणाव् घटाकारत्व- रूप एव घटज्ञानस्य विशेषस्तेनैव बाह्यार्थप्रयुक्त-

• तथापीति * घटज्ञानं पठज्ञानमिति स्वातिरिक्तसम्बन्धस्याबा. धितानुभवविषयत्वात्सोपि सिध्यतीति शङ्कते। ४४ प्रतीत्याज्ञानज्ञेययोः सम्बन्धकल्पनानिरासः। अथ विषयेणापि सम्बन्धप्रतिभासनात सोऽपीष्यते। न। तस्यैव सम्बन्धस्य विचार्य्यमाणत्वात्।सएवासाविति चेन्न। तदैक्यात् ज्ञानार्थसाधारणविषयप्रतीत्यापत्तेः । सं योगप्रतिपत्तिवत विषयित्वं तत्र अर्थे.तु विषयत्वमन्य- दिति चेन्न। सैत्र हि ज्ञातता स्यात सा च निराकरिण्य- ते। द्वितीये च स्वात्मा घटपटव्यक्तीनामिव घटपटज्ञान- व्यक्तीनां व्यावृत्तइति तच्द्विषयविषयितागोचरानुगत-

माघारस्वनण्डने विषय वषयिभावसण्डनम् ।

बुद्धिव्यवहारभङ्गप्रसङ्गः ।

• अथेति * यौक्तिकबाधात्सम्बन्धावभासस्य भ्रान्तित्वान्न त्लेन विषयसिधिरिति परिहरति# नेति * सम्बन्धो विषयादभिन्नो भिन्नो वेति विचार्य- माणत्वादद्यापि तदसिद्धिरित्यर्थः । घटज्ञानयोर्यः स- म्बन्धो विचार्यते सोयं विषय एव तत्कर्थ तस्य दुर्षि- रूपत्यं कथं वा विषयासिद्धि: सम्बन्धस्योभयाधार- तथा प्रतीतेरिति शङ्गते *ैस इति तर्वसौ विषयवि- षयिभाव एकोऽनेको वेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति * नेति * विषयविषयिभावस्यैकत्वात्तस्य च ज्ञांनज्ञे- यस्वरूपत्वात् ज्ञानज्ञेययोर्द्वयोरपि प्रत्येकं विषयत्वं विषयित्वं च प्रतीयेत संयोगस्यैकत्वे संयोगिद्वयेपि सं- युक्तप्रतिभासवदित्यर्थः।द्वितीयं शङ्कते विषयित्वमि- ति अर्धे विषयत्वमेव ज्ञाने विषयत्व पतीयते तथापि

षयभावस्य न द्रव्यान्तर्भाव: सामान्यादिवृत्तित्वा- आाभावेपि अभावस्यापि विषयत्वादनन्तर्भावोपि सिद्धान्तविरोधीति विषयता ज्ञाततैवेति परिशिष्यते तदनुपपत्तिर्वक्ष्यत इत्याह सेति * स्वस्य भाव: र्व- भावइति प्रथमकल्पत्निरस्य स्वमेव भावः स्वभाव इति द्वितीयं दृषयति द्वितीये चेति* ज्ञानज्ञेयस्वरूपार्ग व्यावृतत्वाद्धटपटज्ञानादौ सर्वत्र विषयविषयिभाषा-

विषयिताया ज्ञानस्वभावत्वेपि विज्ञानवादिनि-

११२० लण्डनखण्डखांधे चतुर्थपरिच्छेदे

शाकरणन्ते न घटत इत्यभिप्रस्याह। ४५ विषयिताया ज्ञानस्वरूपत्वेपि विज्ञानवादानिराकरणम। किश्च तदीयता ज्ञानस्य स्वभाव इति वचनं विचार- मर्हति। तदिति तावद्विषयपरामर्शः सम्बन्धिता छ- प्रत्ययस्यार्थः तदेतदन्योन्यविशिष्टं उभयं ज्ञानस्य स्त्र- भाव इति ब्रुवाणेन विषयो विज्ञानस्य स्वभाव इत्युक्तं भवतीति साधु विज्ञानवादिनिराकरणप्रकरणोपसंहरण- मकारि। सम्बन्धमात्ं ज्ञानस्य स्वभावो न तु विषय इ- त्याशय इति चन्न। विशेषानुपादाने सम्बन्धमात्रमिदं सर्वस्यैव स्यात। यतो न तावन्न कस्यचित, सम्बन्धस्वरूप- तात्यागप्रसङ्गात्। नापि नियतस्य तादात्म्यापत्तेरुक्त- ्वात् नियामकार्सम्भवाच्च। कारणं नियामकमितिचेत तेन नियामकेन किं भवति। तदीयर्त्वं तस्य सम्बन्ध- स्येति चेतं। तदेव तदीयत्वं ज्ञानस्वभावभूतसम्बन्ध- स्वरूपप्रविष्ट मुत बहिर्भूतं धर्मान्तरम्। * किश्चेति * विचारमेव दर्शयति * तदिति * आ- यनादिसूत्रेणैव ईयप्रत्ययस्य सम्बन्धार्थछप्रत्ययस्थाने

कमू। ततः किमित्यतआहतदितितद् छपत्ययाभ्यां ज्ञानज्ञेययोर्मिलितं रूपमुक्त्वा तस्य ज्ञानात्मत्वविधाने- डर्धोपि ज्ञाने प्रवेशित इति भवच्छास्त्रे यदिज्ञानवा-

विषयविषयिभाषखण्डनम । ११२१

दनिराकरणीपसंहारप्रकरणं तद्विरुद्धं स्यादित्यर्थः । तदीयेत्यत्र छपत्ययेनापि प्रतीयमानं सम्बन्धमावं ज्ञानरूपंन तच्छव्दार्थो विषयोपि तेन न विज्ञानवाद- प्रसङ्ग उपलक्षणत्वेन विषयस्य बहिर्भावादिति शङ्क- ते सम्बन्धेति * सम्बन्धस्य नियमेन सम्बन्धिपारत- कपात्सम्बन्धिविशेषानुपादाने सर्वस्यैवार्थस्य सम्बन्धो ज्ञानस्वभाव इति ज्ञानस्य सर्वाभेदप्रसङ्गान्न विज्ञान- वादापत्तिपरिहार इति दूषयाति नेति * सम्बन्धस्य स्वतन्त्रत्वात् विशेषानुपादानेपि सर्वस्य सम्बन्धितया म ज्ञानाऽभेदापत्तिरित्यत आहयत इति * सम्बन्ध: कस्य चिदपि न भवति स्वतन्त्र एवेति तावन्नेति सम्बन्धस्तत्रहेतुः * सम्बन्धेति घटादिनियत एवं सम्बन्धस्तर्हि घटादिज्ञानस्वभावो भवत्वित्यत आह * नापीति विषयविशेषण सम्बन्धस्य नियतत्वमपि न सिद्यति नियामकाभावादित्याह नेति * प्रति- नियतज्ञानकारणमेव नियामकमतो नियामकाभावो- Sसिद्ध इति शङ्कते * कारणमिति * अकिश्चित्करस्य नियामकत्वायोगात्तजन्यातिशयः कश्चित्सम्बन्धो वं- कव्यो नचायं वक्तुं शक्य इति परिहरति * नेति * विषयविशेषनियतत्वं सम्बन्धस्य नियामकेन क्रियते इति शङ्कते तंदीति नियामकेन यत्तदीयत्वं स- म्बन्धस्य भवति तव ज्ञानसवरूपे विषयविषयिभाव- सम्बन्धेऽन्तर्भृतमुतानन्तर्भृतमिति विकल्पयति# सदिति * प्रथममनूद्यापवद्ति। १४१

११२२ खण्डनखण्डलाचे चतुर्थपरिच्छदे

४६ तदीयत्त्वस्य विषयविषयिभावेऽन्तर्भावानन्तर्भावनिरासः। यदि प्रथमः, तच्छब्दार्थोऽपि तर्हि स्वरूपप्रविष्ट इति विषयज्ञानयोः स एवाभेवप्रसङ्ग: । द्वितीये च तस्य धर्मा- न्तरस्य वरिषयेणाभेदा, तच्छब्दार्थस्य विषयस्य विशेषण- स्य तदीयशब्दार्थे विशिष्टरूपे प्रविष्टस्य स्वीकृतधर्मान्त- रस्वभावतया निरुक्तत्वात्। * यदीति * तदीयत्वमित्यत्र तच्छन्देनोच्य- मानो घटादिविषयोपि छप्रत्ययार्थः सम्बन्धिविशे- षणंतया ज्ञानस्वरूपे प्रविष्ट इति ज्ञानज्ञेययोरभेद- प्रसङ्ग इसर्थः । तदीयत्वं ज्ञानस्वभावसम्बन्धादूयहि- र्भूतमिति द्वितीयं दूषयति * द्वितीये चेति * तस्य छप्रत्ययेनोच्यमानस्य तदीयत्वाख्यधर्मान्तरस्य स्व- विशेषणीभूततं्छब्दार्थविषयेणाभेद: स्यादित्यर्थः । कुत इत्यत आह * तदिति * तच्छब्दार्थस्य घटा- देस्तदीयत्वलक्षणविशिष्टरूपे विशेषणतया प्रविष्टस्य स्वघटिततदीयत्वरूपप्रविष्वस्य स्वीकृतधर्मान्तरस्वरू- पतथा त्वयैव निरुक्त्तत्वादित्यर्थः । ज्ञाने ज्ञेयसम्बन्धस्य सम्बन्धिभ्यां स्वभावसम्ब- न्घव्यतिरेकरेण सम्बन्धान्तरासम्भवेन स्वभावसम्ब- न्धताङ्गीकारेण, निरुक्तत्वादित्युक्तनियामकनिमित्तस्य विषयाभेद: स्याद को दोष इति शङ्कते। ४७ अभेदेऽपि दोषः। अस्तु असौ धर्मों विषयाभिन्न इति चेत् । तथावि

विषयविषयिभाषखण्डनम। .११२३

किमसौ स्व्रीकृतेन स्त्रभावसम्बन्धेन सम्बद्धो नवा, नचे- त् तद्विज्ञानं न कस्य चित्सम्बन्धि स्यात्। सम्बद्धश्रतिंकं सम्बन्धान्तरेणाSSहो स्वभावसम्बन्धेनैवासौ ज्ञानात्मक- सन्बन्धसम्बधीयः। आद्ये तत्राप्येवं प्रसङ्गो यस्या भयेन स्त्रभावसन्बन्धः स्वीकृतः सा तदवस्थैवानवस्था। द्विती- यश्षेत्र ज्ञानात्मकसन्बन्धसम्बन्धीय इत्यत्र वििष्टस्व- रूपे ज्ञानरूपमपि विशेषणं प्रविष्टमिति पूर्वोक्तन्याये- नाधुनोक्तन्यायेन च ज्ञानस्यैकस्यैत्र द्वयमपि स्वात्मेति वाग्भङ्रिभेदमात्रेण ज्ञानगोचरयोरभेदस्वीकार इति। एतेनान्यत्रापि स्वभावसम्बन्धः प्रत्याख्यातव्यः ।

• अस्त्विति विषयाभिन्नधर्मान्तरस्य विष- यविषधिभावसम्बन्धेन सम्बन्धोस्ति न वेति विक- रपयति *तथापीति * सबन्धस्य तदीयत्वधर्मेण स. ह सम्बन्धान्तरस्वीकारेऽनवस्थानादसम्बन्ध एवा- हित्वित्यत आह * नचेदिति विज्ञानस्यैव विषयवि-

घटादिविषयं स्यादित्यर्थः । प्रथमपत्तमनूचय पुनदें- धा विकल्पयति सम्बन्धश्चेदिति * सम्बन्धीय: स- म्बड इत्यर्थः। सम्बन्धान्तरानङ्गीकारे तवयवहार- स्य निरालम्बच्यापातात्प्रथमकल्प एवास्त्वत्यत आह* आद इति तन्नापि तदीयान्तरत्वस्य स्वी-

११२४

कर्त्तव्यतथा सैवानवस्था स्याधस्या भयेन पूर्व स्वभाष- सम्बन्धस्वीकार इत्यर्थः । स्वभावसम्बन्धेन तदीयन्त्वं धर्मान्तरं स्वभावसम्बन्धेनैव सम्बद्धमिति द्वितीयक- ्पमनूद्यापवदतिद्वितीय इति# ज्ञानात्मरुसम्बन्धेन स्वभावसम्बन्धीत्यत्र विशिष्टरूपे ज्ञानमपि विशेषण- तथा प्रविष्टं स्यादित्यर्थः। ज्ञानस्य विशेषणतया विशिष्टरूपे प्रवेशस्वीकारमात्रेण कर्थं ज्ञानझेया- भेदप्रसक्तिरित्यत आह इति पूर्वेति * तदेतद- न्योन्यविशिष्टमुभयं ज्ञानस्वभाव इति पूर्वोक्तन्याय- स्तच्छन्दार्थस्य तदीयत्वविशिष्टे विशेषणतया प्रवेश इत्येवंरूप: अधुनोक्तन्यायः*वाग्भङ्गिभदेतिधर्मा- न्तरमपि तत्त्वभाव इति वचनेनेत्यर्थः । समवाया- दावपि स्वभावसम्बन्धस्तेनैव न्यायेन निराकरगीय इत्याह * एतेनेति # विषयविषयिभावलक्षणान्तरं समाशक्का निराचष्टे। ४८ विषयविषयिभावलक्षणान्तरनिरासः। ज्ञानीयफलाधारत्वं विषयत्त्तं तद्वत्वं च विषयि- त्वमित्यपि दुष्टम। तथाहि-ज्ञानीयं फलं ज्ञातता वाव्य- बहारो वा स्यात्। आद्येऽतीतानागतधीभ्रमादयर्थाव्या- पिः। न च तत्रैव फलजनने किं नियामकमिति प्रयोजकम- नुगतं शक्यनिर्वचनं, तथात्वे वा तदेव विषयत्वमस्तु । व्र्यवहारश्र यदि कराकर्षणादि: सन सार्वतिकः नान्त- रीयकक्षान्यत्रापीत्यतिव्यापकं, यदीच्छादि स्तदाधारत्व-

११२५

भात्मन इति घटाद्यव्याप्ति: तद्विषयत्त्वं च तद्विषयश्व्र- मेवापेक्षते। यश्चोपेक्षां नाम व्यवहारं नानुमनुते कथ नोवेक्षाप्रेक्षामुपेक्षते । हानादिव्यवहारज्ञानानामेव च कथं न निर्विषयत्त्वं प्रसज्यते। अथ सर्वत्र हानादिव्य- वहारोपगमः तदा व्यवहारज्ञानयोरनुपरम एव स्यात्। ज्ञानीयेति ज्ञानजन्यं फलं ज्ञानीयं प्रात्रिफलवत् आ्रमव्यवच्छेदार्थ विशषणं तव्वत्वमिति।तज्जनकत्वमि- ति यावव। दुषटत्वं प्रकटधितुं विकल्पयतितथाहीति# आध्यमव्याप्त्या दूषयति * आद्यइति*अभूहृष्टिर्भवि- व्यति दृष्टिरिदं रजतं स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्यादिज्ञानकाले विशिष्टाभावादेव न तदाश्रितं स्फुरणफलआयते न व्यस्ति सम्भवोऽप्रत्युत्पन्नोधर्मी धर्मश्चप्रत्युत्पन्न इतितेन तद्विषयविषयिभावाव्याप्तिरित्यर्थः । दूषणान्तरमाह न चेति बहुसन्निधौ जायमानज्ञानेन तन्नैव फ- लजनने किं नियामकमिति वीक्षायान्न तावत्संयोगज- त्वं नियामकं चक्षुरादेरप रूपादिज्ञानेन ज्ञाततादर्श- नान्नापि तव्विशेषितत्वमतीतादेरसतो विशषकत्वायो- गान्नापि तदाकारत्वं विज्ञानवादप्रसङ्गाद्जडस्य ज- डाकारत्वायोगाचातो नियामकाभावादसिद्धिर्लच्तण- स्थेत्यर्थः। कुठारजन्यक्रियाया कुठारविषये फलजन- कत्ववत् ज्ञानमपि स्वकरणविषये फलञ्जनयतीति क- रणद्वारकसम्बन्धो नियामक इत्यत आह * तथाश्व इति उपजीव्यत्वाल्लाघवात्तदेव विषयविषयिभावल. ऋणमास्तामित्यर्थ: । यदि ज्ञानफलं व्यवहारस्तर्हसा-

११२६ खण्डनखण्डलाधे चतुर्थपरिच्छेदे

वुपादानादिरूप उतेच्छारूप इति विकल्प्य प्रथमं दू षयतिव्यवहार इति# आत्माकाशादौ कराकर्षणा- देरभावेनाव्याप्तिस्तथा घटज्ञानेन घटादाने तन्निष्ठरुपा-

येSसिड्धिमाह #यदीति# इच्छोपेक्षादि ज्ञानफलं तदा- धारत्वं नच घटादेरात्मगुयस्थात्मसमवायादित्यसि- डिरित्यर्थः। इछाव्याधारत्वत्न विषयत्वं किं तु तद्विषय- त्वमेव तच घटपटादेरप्यस्तीति नाव्याप्तिरत्यत आह * तदिति * विषयत्वस्याद्याप्यसिद्धतया तत्सिडी तत्सिद्धिरित्यात्माश्रय इत्यर्थः । अव्यापत्यन्तरमाह * यश्चेति उपेक्षाया इच्छाभावमात्रतया व्यव- हारत्वं नास्तीति चिरंतनतार्किकरीतिः तन्मते तृणादिविषयोपेक्षाजनकप्रेक्षां कथन्नोपेक्षेत उपेक्षेतै- वेति तृगाद्यविषयत्वापत्तिरित्यर्थः । हानादिव्यवहा- रे हानादन्तरन्नास्त्युताऽस्तीति विकल्प्य प्रथमे तत्रैवा- व्याप्तिरिसाह* हानादीति * हानादिरपि हाना- दन्तरवान् ज्ञेयत्वादिति द्वितीयं शङ्कते * अ. थेति तत्तद्यवहारसिद्ध्यर्थ तत्तज्ज्ञानं तत्तद्विषयसि- अर्ध तत्तद्यवहारान्तरं स्वीकार्यमित्यनवस्था कचि- दुपरमे तत्रवाव्याप्निरिति परिहरति तदिति # यत्सम्बद्धो यो व्यवहारस्तदनुकूलस्वभावज्ञानं वि षयि अर्थश्च स विषय इति मतात्तरन्तत्राप्युक्ततं एडन मतिदिशति। ४९. अन्यत्र दूषणातिदेशः। एतेन तत्सम्बन्धत्वं यदुष्यते यत्प्रतिबद्दव्यवहा-

शालिकमाथीयविषयलक्षणखण्डनम। ११२७

रामुकूलस्त्रभावं यद्विज्ञानं तत्तस्य विषयः तद्वस्वं विष- यित्वमिति, तदपि प्रागुक्तयुक्तिं नातिवर्तते। एतेनेतितत्सम्बद्धत्वं च यदुच्यते तद्पि प्रागुक्त- युक्तिं नातिवर्त्तत इति सम्बन्धः ।तत्सम्बन्धप्रकारमेव दर्शयति * यंदित्यादिना * स्वभावशब्दार्थव्यवहार- शब्दार्थविकल्पदूषणेनैव निरस्तमित्याशयः । शालिकनाथेनोकं विषयलक्षयमनुवद्ति। ५० शालिकनाथीयविषयलक्षणनिरासः। अथोच्यते य एवार्थो यस्यां संविदि भासते तद्वेधः स पृथक् नेति वेद्यावेद्यस्य लक्षणमिति। तदपि नविदः। यस्यां संविदीति किं संविदधिकरणं अथ तद्विषयः अथ सम्बन्धिमात्रम्। नाद्यः घटादेस्तदधिकरणत्त्वानुपग- मेनाऽव्यापनात् यथातथा निर्वचनीयज्ञानत्वाद्यतिव्या पेश्व। द्वितीयश्चाद्याप्यनिरूपितः कथं निरूपक: स्यात वैपरी्यापाताच् । तृतीयश्चातिव्यापकः कारणादेरपि तत्सम्बन्धित्त्वात ज्ञानान्तरेणावभासमानत्त्वात। तयैव संविदा भासमानत्वमिति चेन्न । भासमानत्त्वस्यैव नि- रूप्यमाणस्व्रात तननिरूप्यत्त्वात्तद्वत्त्वस्य । यस्यां संवि- दि प्रकाशमानायां य: प्रकाशत एवेति चेन्न। प्रकाशमा- मताया एव निरूप्यमाणत्वात्। सामान्यतो विषयच्वे सिद्धे विशेषतो विषयाभिधानमिति चेन्न । सर्वथा विशे-

अण्डनख्ण्डखाधे चतुथेपरिच्छेदे

षानुपपत्तिद्वारा सामान्यानुपपत्तौ तद्विषयप्रमात्वस्या पि सन्दिग्धत्वात।

• अथेति योर्ऽर्थी यस्यां संविदि भासतें सोर्थ- स्तद्वेद्यस्तस्या: संविदो विषय: पृथकेति पृथग्अन्योऽनव भासमानो नं विषय इति भासमानत्वमभासमानत्वं च विषयाविषयलक्षणमित्यादि यदुच्यत इसर्थः। भास- मानत्वं भानकर्तृत्वं चेत् घटाद्यव्याप्तिर्भावकर्मत्वं चे- दनुमेयाव्याप्तिस्तद्विषयत्वं चेदद्यापि तदसिद्धिरित्यभि- प्रेत्य, दूषयति तदिति यस्थामिति सप्तम्या अधिक- रणमर्थ उत विषयो यहा सम्बन्धिमात्रमिति त्रिधा विकल्पयतति * यस्यामिति भृतलादधिकरणघ- हादीनां ज्ञानानाश्रितानां अविषयत्वापत्तिरिति प्र- थम निराकरोति * नाद इति शुक्लो घट इति वदत्र घटोविदित इति सामानाधिकरण्यप्रत्ययाछे- दननिष्ठत्वं घटादेरप्युपचारत इत्यत आह यधेति # घटज्ञाननिष्ठत्वं ज्ञानत्वगुणत्वादेरस्तीति तं प्रति वि- षयत्वापत्तिरित्यर्थः । विषयसप्तमीति द्वितीयं दूषयति द्वितीय इति तद्विषयज्ञाने योर्ऽ्थो भाति तस्य लक्ष्ण- मुक्तं स्यादेवंच सति विषयपदार्थानिरुक्तौ न तेन लक्ष य निरूपणमात्माश्रयादिमसङ्गादित्यर्थः । अनिष्टा- म्तरमाह वैपरीत्येति यत्ंप्रातिपदिकोपरि सप्तमी भवति तथा तदर्थस्यैव विषयत्वप्रतिपादनात् ज्ञानस्य विषयत्वं घटादेर्विषयित्वमपि वैपरीत्यमित्यर्थः। सम्बन्धिमात्रं सप्तम्यर्थ इति तृतीयं दूषयति तृतीये

शालिकनाथीय विषयविषयभावनिरासः। ११२९

ति* ज्ञानकारयानां तत्सम्बन्धितया तद्विषयत्व- प्रसङ्ग इति यावत्। ज्ञानसम्बन्धित्वे सति भास- मानत्वं विषयत्वं तत्कथमभासमानचक्षुरादोर्वैषयत्व- मसक्तिरित्यत आह * ज्ञानेति * तत्ज्ञानभास्य- त्वं तद्विषयलक्षणन्न भास्यत्वमात्रमतो न चक्षुरा- दिव्याप्िरिति शङ्कते * तयेति * तच्छव्दस्य सा- मान्यविशेषार्थत्वानुपपत्तिमभिप्रेत्य परिहरति *ने-

सिद्धौ तद्वत्वस्य भासमानसम्बन्धित्वं संविदि सि- द्येदेवं च संवित्सम्बन्धसिद्धौ भासमानत्वसि- डिस्तत्सिडौ च संवित्सम्बन्धित्वसिडधिरिति पर- स्पराश्रय इत्यर्थः । शङकगते * यस्थामिति * सप्तम्या अधिकरणत्वं विषयत्वं वा तत्सम्बन्धित्वं वा नोच्य- ते किन्तु यस्यां प्रकाशमानायां सत्यामिति सति- सप्तमीयमित्यर्थः । समूहालम्बनज्ञाने कारणानामपि ज्ञानेन सह भासमानत्वमस्तीति तद्व्युदासाय भान- नियमग्रहणं। प्रकाशमानत्वविशेषणासिद्या लक्षणा- सिद्धिरेवेति परिहरति नेति* प्रकाशविषयता हि प्रकाशमानता विषयस्थाद्याप्यनिरूपणात्प्का- शमानत्वासिद्धिरित्यभिप्रायः । सामान्यतस्तावद्वि- षयत्वं सिद्धमिदंच विशेषणतो विषयत्वाभिधानम- तः सामान्यतः सिद्धं विषयत्वसुपजीव्य विशेषतो विषयत्वाभिधानं स्यादिति शङ्कते * सामान्येति * सामान्यस्य ेन केन चिद्धिशेषेण व्याप्तत्वात् विशे- षमात्रासिडौ निष्कृष्टसामान्यप्रसिद्धिरपमैवेति परि- १४२

११३० खण्डनखण्डसाचे चतुर्यपरिच्छेदे

हरति * नेति # ज्ञाने य आकारो नास्ति तमाकारमर्पितुं सम. थों यो हेतुः स विषय इति सुगतमतं शङ्कते। ५१ सौगतविषयलक्षणंनिरासः। ज्ञानाकारार्पणक्षमो हेतुरेव विषय इति चेन्न। आ- कार एत्र केनार्पित इति विनिगन्तुमशक्यत्वात्। न ह्या- कारस्ततो ज्ञानस्वरूपादन्य: तत्र च तथोत्पन्नानि कारणानि प्रत्येकमेव्र समर्थानीति कथं तेषु विशषं विनिगमयिष्यसि। यद्यपि सकलसमर्थहेत्वनुविधानमरिति तथापि सफुट- न्तावडटस्यानुविधानमिति तदेव तदाकारप्रयोजकमि- व्यते इति चेन्न। समस्तकारणान्तरानुविधानवद्टानु- विधानस्य प्रामाणिकत्वाविशेषेण किं स्फुटत्वास्फुटत्वा- भ्यां स्यात्। स्फुटानुविधानमादायैव विषयनिरुक्तिं कु- रम्म इति चेन्न । सर्वहेत्व्रनुविधानस्य न्यायतः स्फुट- त्वात्। दृश्यमानमनुविधानं यस्यंति चेन्न।दत्तोत्तरत्वात। दृश्यमानतैव च विषयताऽनिर्वचनान्न शक्योपदर्शना। * ज्ञानेति * चक्षुरादिव्युदासायाकारसमर्पक- त्वविशेषयम्। परिहरति* नेति ज्ञानाकारो ज्ञान- स्वरूपं उत धर्म आध्ये ज्ञानजनकमात्रस्यैव तदर्पकत्वे- नातिव्याप्तिर्द्वितीये तस्य व्यावृत्तौ लक्षणव्यावृत्तिरतु- गतत्वे तस्य भावरूपत्वे सिद्धान्तविरोधोऽभावरूपत्वे तज्नकत्वमेव न कारणस्थेत्यसिद्धिरित्यर्थः । स्वाभि-

सौगतविषयलक्षणनिरासः। ११२१ प्रायमेव प्रकटयति*न हीति # अस्तु ततः किमि- त्यत आह * तत्र चेति # तथोत्पन्नानि मिलितानीति यावत्। चक्षुराध्यन्वयव्यतिरेकत्वेन सर्वहेतुसापेक्षत्वं य- दप्यस्ति घटज्ञानस्य तथापि स्फुटमसङ्कीर्णमसाधार- ण्येनान्वयव्यतिरेकवत्वं घटस्य तत्रास्ति तेन घटाका- रज्ञाने घटस्यैव क्षमत्वमिति विनिगम्यते इति श- इते यदीति घटज्ञानमिति घटेन विशेषितत्वं स्फुट- त्वमिति यावत।कारणभावेऽ््वयव्यतिरेकवत्वस्यैव प्र- योजकत्वादाकारसमर्पको हेतुर्विषय इति लक्षणं कार- णान्तरेष्वप्यस्ति स्फुटत्वमप्रयोजकमिति परिहरति नेतिस्फुटानुविधानत्वे सत्याकारसमर्पको हेतुर्विषय इति लक्षणं बूमोऽतो न हेत्वन्तरव्याप्तिस्तत्र स्फुटा- नुविधानत्वाभावादिति शङ्कते #स्फुटेति स्फुटमात्रं विवक्षिमुत प्रत्यक्षानुविधानमिति विकल्प्य प्रथमं दूषयति * नेति चक्षुरादिषु सत्स्वपि घटाभावा- पराधेन घटज्ञानं न जायत इति केवलव्यतिरेकात् घटानु- विधानस्य स्पष्टत्ववत् सत्यपि घटे चक्षरादेकैकाभा- वेपि घटज्ञानं न भवतीति व्यतिरेकस्य तुल्यतयाऽनु- विधानं स्पष्टमेवेत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । प्रामागिकत्व- मात्रं नानुविधानस्पष्टत्वं किन्तु प्रत्यच्तो दृश्यमानत्वं तच न चक्षुरादावस्तीति द्वितीयं शङ्कते *द्ृश्येति *आ- लोकाद्यनेककारणंसन्निधौ जायमानं ज्ञानं प्रति दृशय- मानस्य कस्याकारसमर्पकत्वमिति निश्चेतुमशक्यमित्यु- कमपि परिहरति नेति दर्शनविषयता हि दृश्यमान- ता विषयत्वानिरुक्तौ तद्पि निर्वक्तुमशक्यमिति दोषा.

.११३२ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

न्तरमाह * दृश्येति * ज्ञानकर्मत्वं विषयत्वं केचित् बुवते तत्निराकरोति। ५२ केषां चिद्विषयलक्षगानिरासः । ज्ञानकर्म्मत्वमित्यपि न।ज्ञानेन कर्म्मणः सम्बन्धस्य निर्वक्तव्यत्वात्। तन्निरुक्तिभङ्गश्वेशवराभिसन्धौ ज्ञाततावा- दे द्रष्टव्यः । *ज्ञानेतिगमनकर्मग्रामादिव्यवच्छेदार्थ विशेषणम्। कुत इत्यत आह ज्ञानेनेतिज्ञानेनार्थस्य सम्बन्धोऽस्ति नवा, नचेत्सर्वः सर्वस्य कर्म स्यादस्ति चेत्तत्निर्वचनं कार्य तदशक्यमित्यर्थः। कथ सम्बन्धो निर्वक्तुमशक्य इत्यत आह तदिति * ज्ञानतत्कर्मणोर्न्न तावत् संयोगो ज्ञानस्याद्रव्यतयाऽसंयोगान्नापि समवायः ज्ञानस्पा- त्मगुणस्य घटादौ तदयोगात्तादात्म्यं तु विरुडयोर्दूरो- त्सारितमेव नच शक्तिलक्षणः सम्बन्धस्तस्य द्रव्या-

पि मूलसम्बन्धाभावेऽतिप्रसङ्गी, विषयभावस्त्वद्या- व्यसिद्धो• जन्यजनकभावोऽप न सम्बन्ध ईश्वरज्ञान- स्याविषयत्वप्रसङ्गादिति तदनिर्वचनं प्रकरणान्तरे न्यरूपमित्यर्थः । लक्षणान्तरं शङ्कते। ५३ विषयत्वस्य लक्षणान्तरनिरासः। विना सम्बन्धान्तरं यद्विशेषणज्ञानं स विषयः तेन विना सम्बन्धान्तरं ज्ञानविशेष्यं विषयः विशेष्यं चेदं

विषयविषयिभावखण्डनम। .११३३

यद्विशिष्टनामकं तत्वान्तरं यद्रतं धर्म गृह्णातीति । अ- त्रोच्यते। यद्रतं धर्म गृह्णातीत्येतावन्मात्रमेव विवक्षितं गृह्णातीत्येवेति वा, आद्ये दण्डस्यापि विशेष्यत्वापातः त- द्रतस्यापि सत्त्वादेर्धर्मस्य ग्रहणात्। नापरः भवति हि व्यभिचारिणो धूमस्याविच्छिन्नमूलकत्वादि विशेषणं त- द्विशिष्टं च तत्वान्तरम्। नच विशेष्यस्य धर्म व्यभि- चारितां गृह्णाति। * विनेति * मूलसम्बन्धमनपेक्ष्य यस्य विशेषणं ज्ञानं स विषय इत्यर्थः । अहं ज्ञानीति समवायसम्ब- न्धादात्मविशेषणं ज्ञानमिति तत्निवृत्त्यर्थ विनेतिविशे- षणम्। ज्ञाननिष्ठो धर्मः कथंविषयलक्षगमपक्षधर्मत्वा- दित्यत आह तेनेति ज्ञातो घट इति ज्ञानेन विशेष्यो यः स विषय इति यावत्।संमवायविशेष्यघ- टव्यावृत्यर्थ ज्ञानेतिविशेषगाम्। किन्तद्विशेष्यमित्याका- ङायामाह विशेष्येति विशिष्टनामकन्तत्वान्तरं य- द्वतं धर्म गृह्गाति तद्विशेष्यं यथा दण्डी देवत्तत्वं दण्डी- देवदत्त इति सामानाधिकरण्यादृतोविशेष्यो देवदत्त स्तथा ज्ञातो घट इति विशिष्टं घटत्वं गृह्ातीति घटो विशेष्य इत्यर्थः । विशेष्यानिरुक्तौ लक्षणानिरुकतिं मन्वान: परिहरति * नेति तदुपपादनाथ विकल्प- यतितदितिकिश्चिद्धर्मग्रा हकत्वसुत सर्वधर्मग्राहकत्व- मिति विकल्पार्थः।प्रथमकल्पेऽतिव्याप्तिरित्याह #आय्य इति सत्वज्ञेयत्वादिघर्मस्य दएडधर्मस्य दण्डनिष्टस्या

११३४

पि दण्डिना ग्रहणादिति हेतुमाह * तदिति # द्विती- योपि नानवद इत्याह नेति * कुत इत्यत आह भवतीति धूममात्रस्य गोपालघटिकादिषु वर्तमान- स्याग्निव्यभिचारियोऽविच्छिन्नमूलत्व वहुलत्वादि वि- शेषणं भवति विशेष्यधूममात्रस्य सर्वत्रैक्यादित्यर्थः। यद्यपि धूममात्रस्याविच्छिन्नमूलत्वादिविशिष्टविशे- षणं तथापि विशेष्यातिरिक्तं विशिष्टं न तत्रास्ति ततो नाव्याप्तिरित्यत आह तदिति तत्गतधर्म- मात्रग्राहित्वे धूममात्रव्यभिचारित्वधर्मस्थापि ग्राह- कत्वेन व्यभिचारित्वं स्यादतो यद्गतधर्म गृह्लात्येव विशिंषटं स विशेष्य इति लक्षणं धूमाव्यापकमित्यर्थ:। अच्छिन्नमूलत्वादि न धूममात्रस्य विशेषणं किन्तव- विरतगत्यूर्द्धत्वविशिष्टस्यैवेति नाव्यापकतेति शङ्कते। ५४ विशेषणं विशिष्टस्यैव न धूममात्रस्येतिशङ्कानिरसः। अथोर्ध्वाविरतगतिविशिष्टस्याविच्छिन्नमूलता विशेष- णं नच तथाभूतस्य व्यभिचारिता धर्म इत्युच्यते । मै- वम्। प्रथमविशिष्टः कि व्यभिचारी नवा, आद्ये स एव दोष: द्वितीये विशेषणान्तरान्तर्भाववैयर्थ्य प्रथमविशि- ष्ट एव्र च तद्दोषावसरः । अथ यद्धर्मविशिष्टस्य तद्विशेषणं तद्दर्म गृह्लाति न सर्वै नच व्यभिचा- रिताविशिष्टस्य तानि विशेषणानीति चेन्न। तर्तिक धू- ममात्रं न व्यभिचारि। ततश्च व्यभिचारिताविशिष्टस्यैत्र तस्य तानि तथा भवतु व्यभिचारिता तद्विशेषणं

विषयलक्षणान्तरनिरास:। ११३५

परं सा न विशेष्यकोटिरिति चेन्न । अदयापि विशे- व्याज्ञानात। * अथेति अस्तु तथापि कथमव्याप्तिपरिहार इत्यत आह नचेति * यस्य च तद्विशेषणं तस्थ व्यभिचारित्वमेव नास्तीति नोक्तदोष इत्यर्थ: । वि- कल्पासहत्वेन दूषयति मैवमिति * अविरतोर्ड- गतिविशेषणविशिष्टो योधूमस्तत्र व्यभिचारित्वमस्ति नवेति विकल्पार्थः । किम्वाऽत इसत आह * आद्य इति व्यभिचारित्वधर्माग्रहणाविशेषाल्लक्षणस्य धू- माव्यापकतैव दोष इति यावत। द्वितोयं प्रंत्या- ह द्वितीयेति * अविरतोर्द्धगतिविशिष्टे धूमे- Sविच्छित्नमूलत्वादिविशेषणान्तरस्य यदन्तर्भावस्त- त्किमर्थ व्यभिचारनिवारकत्वाद्विशेषणस्य प्रथम-

विशिष्टोऽविच्छिन्नमूलश्च धूमो वहिव्याप् इति व्या- पनिग्रहणोपयोगिविशेषणान्तरं न स्यादित्याशयः । माभृसर्हि विशेषणान्तरं को दोष इत्यत आह # प्र- थमेति धूममात्रस्योर्द्धाविरतगत्या विशेष्यत्वात्तत्र च

दग्रहणादव्याप्तिर्दोष इत्यर्थः । यद्गतं धर्म गृह्लात्येवेत्य- स्थाभिप्रायान्तरं शङ्कते #अथेतिव्यभिचारित्वधर्म- विशिष्टस्य न विशेष्यत्वं किन्तु धूमत्ववतस्तथ गृह्णात्येवेति नोक्तदोष इत्यर्थ :* तानीति अविरतगत्य- विच्छिन्मूलत्वादीनीतियावत्। यस्य धूममात्रस्य त-

११३६ सण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिचेदे

द्विशेषयं तद्यभिचारि किन्न भवति भवत्येवान्यथा वि- शेषणवैधर्थ्यादिति परिहरति तदिति अस्तु ततः किं तन्राह ततश्चेति ततो व्यभिचारितावि- शिष्टस्यैव तान्यूर्डगमनादीनि तथा- विशेषणानीति विशेषणान्तरविशिष्टस्थापि व्यभिचारित्वप्रसङ्ग इत्य- र्थः । व्यभिचारिता विशेष्यसम्बन्धिन्येव केवलं न वि- शेष्यकोटिनिविष्टेति शङ्कते*भवत्वितिअद्यापि विशे- ष्यस्यानिर्यीतत्वेन नेदं सुचमित्याह * नेति # भङ्गातरम्भणति। ५५ दोषान्तरोद्घाटनम। किश्च तद्विशेषणमिति तत्सम्बन्धिमात्रं वा विशेष- णतया वा सम्बन्धि। आद्येऽतिप्रसङ्ग: । द्वितीये तु तथै- वान्योन्याश्रयादि। किश्व विशेष्यत्वलक्षणो यस्तद्रतो ध- र्म्मस्तं गृह्नाति न वा, आद्ये डतिव्याप्तिः द्वितीये गृ- ह्वात्येवेति नियमोऽसिद्ध: । *किश्चेति तस्य विशेषणमिति षष्ठयर्थः सम्बन्ध- मात्रं विशेषणतया वा सम्बन्ध इत्यर्थः । यदाकदाचि-

इति*द्वितीयमपवदृति#द्वितीति तयैवेति विशेष- णान्तरस्वीकारेऽनवस्था भेदानङ्गीकारे स्वाश्रय इत्य- र्थः। एवं विशेष्यलक्षणस्य दुर्न्निरुपत्वाभिधानेन वि- षयलक्षणासिद्धिमुक्ता दोषान्तरं दातुं विकल्पयति *किश्चेति विशेष्यत्वाक्रान्तोविशिष्टो भवति वा न-

विषयविषयिभावखण्डनम। ११३७ वेति विकल्पार्थः। आय्ेगृहनाति चेदविशेष्येपि विशिष्ठ विशेष्यत्वस्य गंमनादतिव्यापिर्लक्षणस्येत्याह *आद्य. इति * विशेष्यगतसर्वधर्मग्राहकत्वनियमासिद्या ल. क्षणासिद्धिरिति द्वितीयं दूषयति * छीति # विना सम्बन्धान्तरं ज्ञानविशेष्यो विषय इतिं लचण स्यातिव्याप्त्यन्तरंमाह। ५६ पूर्वोक्त लक्षणेSतिव्याप्त्यन्तरकथनम्। किश्चव मत्समवायो ज्ञानस्येत्यत्र भव्रति मत्समवाय- स्य ज्ञानं विशेषणं सम्बन्धान्तरमन्तरेणैव, नच विषयः । नच गुणगुण्यादिविशेषणविशेष्यभावे यः सम्बन्धांन्त- रमन्तरेणेत्युक्त्या व्यवच्छेद्यतां नीतः सएवायं समवाय इति कथं न व्यवच्छेद्यतां प्रतिपतस्यते, यतोऽत तस्यैव विशेषणविशेष्यभावत्त्वादन्तरत्वासिद्धिरिति। तस्मात् स- म्बन्धमन्तरेण ज्ञानं विशेषणं यस्येत्युक्तं तत्र ज्ञानं सम्ब- न्धमनपेक्ष्य स्वभावत एवं यथारऽर्थस्य विशेषणं तथा समवा- यस्यापीति न कश्चिद्विशेष इति साधूक्तं मत्समवरायो ज्ञानस्येत्यत् ज्ञानविषयता समवायस्य स्यादिति । ज्ञानाभावे च प्रसङ्गात। नच तत्र स एव स- मत्रायः सम्बन्धः अत्रापि विशेषणविशेष्यभावस्यैव स- म्बन्धत्वात। नासौ सम्बन्धिनोऽन्यस्ताद्ृशश्र व्य: वच्छेद इति चेन्न। समवायेऽपितुल्यत्वात। से १४३

११३८ खण्डनलण्डलाधे चतुपपरिकेदे योगसमत्रायौ व्यवच्छिदेत इति चेन। ज्ञानाभावे तथाऽपि प्रसङ्गत।न तत्र ज्ञानं विशेषणं किन्तूपलक्षण- मिति चेन्न । अतीतानागतयोरतिषयत्त्वापत्तेः । भावे चिन्तेयमिति चेन्न। अभावस्याविषयत्त्वापातात। ज्ञाना- दन्यत ज्ञानीयश्च यत्कारणादि तत्नापि प्रसङ्गादिति किं विस्तरेण। नच ज्ञानाकारतायां गोचरस्य नास्त्ेव ज्ञानगोचरयोर्भेंदः। प्रतीतिविरोधात्। भेदमनिच्छता च स प्रतिषेद्धुमप्यनई इति। * किश्चेति मत्सवायो ज्ञानस्पेत्यत्र ज्ञानस्यात्म- नि समवायं प्रति मूलसम्बन्धान्तरमन्तरेणैव ज्ञानं विशेषणं भवति तस्यापि विषयत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः। त- स्थापि विषयत्वादेव तत्र लक्षणगमनान्नातिव्याप्तिरित्यत आरह* नचेति ज्ञानान्तरविषयत्वेपि तज्ज्ञानवि- षयत्वन्नेत्यर्थः । गुणगुणिनोः क्रियाकारकयोर्वा विशेष- णविशेष्यभावे मूलभृतो यः सम्बन्धः समवायः स एवायं सम्बन्धः सम्बन्धान्तरमन्तरेणेति विशेषणो- क्या व्यवच्छिन्न इति कर्थं तत्र लक्षणगमनमित्याश- झवाह *नचेति कुतो न वाच्यमित्यत आह #यत इति * विशेषणविशेष्यभावादतिरिक्तः सम्बन्धः सम्ब- न्धान्तरसुच्यते मत्समवायो ज्ञानस्येत्यत्र समवायस्य विशेष्यत्वादन्तरशब्दवाच्यत्वाभावान्र व्यवच्छेद्य- स्वमन्यथा घटज्ञानमित्यत्रापि घटज्ञानयो: विशेषण- विशेष्यसम्बन्धभावान्न घटविषयत्वं स्पादित्यर्थः।

विषयविषयिभावखण्डनम्। ११३९

उक्तमर्थ सङ्गिप्य दर्शयति तथाचेति # ज्ञातो घद इत्यर्थेन सह ज्ञानं सम्बन्धान्तरमनपक्ष्य स्वभावसम्य- न्धेनैव विशेषणमिष्यते यथा तद्न्मत्समवायो ज्ञा- नस्येत्यत्रापि सम्बन्धान्तरमन्तरेणैव ज्ञानं समवायवि- शेषणमिति समवायार्थयोर्ष्न विशेष इत्यर्थः । विना सम्बन्धं यव्विशेषयं ज्ञानमिति लच्णस्यातिपसङ्गा- न्तरमाह * ज्ञानेति * ज्ञानस्याभाव इत्पत्र ज्ञानं स्वा- भावविशेषण भवतीत्यर्थः । सम्बन्धान्तरशब्दव्य- वच्छेदो विशेषणविशेष्यभावातिरिक्तसमवायो ज्ञा- नाभावेऽस्तीति कथमतिव्याप्तिरित्यत आहनच तत्रे- ति*(समवायाभावे हेतुमाह अत्रेतिभावाभावयो विशेषणविशेष्य भावातिरिक्तान्तरशब्दावारयः स- म्बन्ध इत्पर्थ: । अर्थसमवाय)योः साम्यात्समवाया- विषयत्वेर्थस्याप्यविषयत्वं स्थादित्यभिप्रेत्य साम्य- मुकतं तन्न वैषम्यं शङ्कते* नासाविति विशेषय विशेष्यभावस्य सम्बन्घिनोऽन्यत्वभ्नास्ति सम्बन्धि- नोन्यश्च व्यवच्छिद्यते नातोऽतिव्याप्तिरित्यर्थः । एवम- सम्भवपरिहारे नातिव्याप्तिपरिहारो ज्ञानसमवाय- योध्यवच्छेद्यरूपाभावादिति परिहरति नेति # संयोगसमवायातिरिकतो विना सम्बन्धान्तर ज्ञान- विशेष्यो विषय इंति लक्षणाभिप्रायं शङ्कते * संयोगे- ति * कचिमिशेषणविशेष्ययोः संयोगोप्यस्तीति सं. योगेतिग्रहणं नतु ज्ञानविशेष्ये तत्सम्बनघेनेति द्रष्ट: ध्यम । संयोगादिज्ञानस्यैयं निर्षिषयत्वप्सङ्गान्नेत्याह () पतइन्तर्गतो प्रन्थ: सो० पु० नास्ति।

११४० खण्डनखण्डसाध्े वतुर्थपरिच्छेदे

नेति अङ्गीकृत्यापि दूषयति * ज्ञानेति # ज्ञाना- भावः संयोगाद्यतिरिक्तत्वे सति स्वभावेनैव ज्ञानवि- शेष्य इति तत्रातिव्याप्तिरित्यर्थः । एककालीनस्यैव विशेषणत्वनियमात ज्ञानस्य च स्वाभावेनापृथक्समय- त्वाभावादविशेषणत्वेन विशेषणोत्तयैव तदभावव्य- वच्छेद इति शङ्कते नेति कथं ताहिं ज्ञानस्य स्वा- भावव्यावर्त्तकत्वमित्यत आह किन्त्वति * अ-

ष्टिर्भविष्यति वृषष्टिरित्य दर्थज्ञानानां विशेष्यस्य विषय- त्वं नस्यादिति दूषयति* नेति * न विषयमाव्रल- क्षणमिदं किन्तु भावविषयस्थातो नाव्याप्तिरिति शङ्कते * भाव इति विषयमात्रासिदौ त-

स्तदवस्थेति दूषयति नेति * संयोगात्यतिरिक- त्वे सति विना सम्बन्धान्तरं यत ज्ञानविशेष्य- मिति लक्षणं ज्ञानकारणचक्षुरादौ तत्फले चास्तीत्य- तिव्याप्त्यन्तरमाह * ज्ञानादिति * किश्च सुगतसम- ये ज्ञानाकारो ज्ञेयमभ्युपेयते तयोर्ज्ञनज्ञेययोर्भेद उता- भेद आद्येतदाकारत्वं न स्थात्सन्तानान्तरवत। द्वितीये मेदप्रतीतिविरोध इत्यभिप्रेत्याह *न चेति#एवं ज्ञान- तदूगोचरयोभेंदं खण्डपतो भेदमात्रमनिष्ठसुत तयोरेव,

वाद्वैतविरोध इत्यभिप्रत्याह * भेदमिति * इति सम्बन्धाधारत्वाध:शन्दार्थविषयवि- वधिभावानां खण्डनम्।

भेदखण्डनम । ११४१

भेदप्रतीतिमात्रेण तन्निषेधोपपत्तावपि प्रमितप्र- तियोगिकत्वमेव निषेधस्येति यदि कश्चिदभिनिविश- ते तेन भेदस्वरूपं वक्तव्यमित्याह। ५७ भेदखण्डनारम्भ: । वक्तव्यस्तर्हि कोसौ भेदो नाम ? सहि स्वरूपं वा स्यात इतरेतराभावो वा धर्मान्तरं वा, नाद्यः भिन्ने- भिन्नभ्रमानुपपत्तिप्रसङ्गात। ्रान्त्याऽपि धर्मिस्वरूपा- वगाहनात अन्यथा कस्याभेदं सा भ्रान्तिरुललिखेत। वक्व्य इति धर्मान्तरमितिपृथक्कं वैधम्यचेत्य र्थः। लाघवात्स्वरूपभेदवाद एवासस्वित्यत आहनाध इति भेदाग्रहमूलातादात्म्यभ्रान्तिस्वरूपस्यैव भेदत्वे धर्मिस्वरूपप्रतीतौ भेदोपि प्रतीत इति दूरस्थवनस्पत्यादा- वभेदभ्रमो न स्यादित्यर्थः । भ्रान्तिर भेद्मेवावगाहते न धर्मिस्वरूपमतो भ्रमोपपत्तिरित्यत आह *भ्रान्त्येति# भ्रान्तेरुभयविषयत्वकल्पने गौरवात्तादात्म्याख्यधर्म- विषयत्वमेवास्त्वित्यत आह अन्यथेति * अयमः भिन्न इति न भासेताभेद इत्येव भासेतेत्यर्थः। भिन्नेष्वभेदप्रकाश इति नोच्यते किन्तु ये भिन्ना- स्तेष्वनारब्धावयवित्वमारोप्यते न चारोपानुपपत्तिः रारब्धावयव्यपेक्षया भेद्ग्रहस्य विशेषग्रहरूपतया विरोधित्वाभावादिति शङ्कते। ५८ स्वरूपभेदखण्डनम। ननु निःसम्बन्धिरवेन व्यवस्थिते तरुदारुप्रभृतिषु

११५२ खण्डन अण्डवाधे मतुर्यपरिच्छेदे

नानाधारोऽवयव्यन्य एवाऽडरोप्यते येषु स्वारोप्यते तेऽभेदे नैव भान्ति किन्त्वनारब्धावयविषु तेष्वारब्धावयवितया विभ्रम्यते। मैवरम्। तेषामनुदाहरणीयत्वात। अतस्मिन् स एवायमिति प्रत्यभिज्ञाभासार्थानां दृष्टान्तत्वेने- ष्टत्त्वात् तत्रापि धर्मान्तरारोपाभ्युपगमे तादात्न्याभाव- स्य संसर्गाभावप्रवेशापत्तेः । नचैवमप्येष्टव्यमेव तथापि स्व्ररूपभेदग्रहे तत्नाभेदस्य धर्मस्याप्यशक्यारोपत्वात्। नन्वितिनिरन्तरावस्थिते तर्वादावनेकाधारस्ततोS- न्य एंधावयव्यारोप्यत इति यावत्। प्रासरुचितया तर्वि- त्युक्तम्। अभेद इति विषयसप्तमी। अनेकेष्वेकस्मिन्नवय- विन्यारोप्यमाणे Sनेकेष कुसुमेष्वारोप्यमाणसूत्रे यथा न भ्रान्तिस्तव्वदत्रापि न स्यादित्यत आहकिंत्विति# तत्रानेकेषु संयोगितया सूत्रस्य प्रतीतेरभ्रान्तिविषय- त्वमिह त्वनेकेष्ड पनस्पतिष्ववयव्यन्तरं संयोगितया न प्रतीय तेऽतोनारब्घाधयविषवारब्घावयवित्वभ्रम इत्पर्थः। अवयव्यापारोपो नोदाहियतेमया Sतस्तु खण्डनमिद्- मिति परिहरतिमैवमिति* किं तर्थुदाहरणीकृतमि-

यमिति प्रत्यभिज्ञाभ्रमो जायते तंदेबोदाहरणीयमि- स्पर्थ: । आदिशन्देनामेदसंशयो गुंद्यते अतस्मिस्त- हुडधिर्यत्र तत्रापि नैक्याध्यास: किन्तूभयनिष्ठतादा-

पि विरोधित्वाभावाकर्मान्तरारोपो भवेदित्यत आड

मेदखण्डनम। ११५३

• तत्रेति # तर्हि घट: पटो न भवतीत्यत्रापि घटस्य पटत्व धर्माम्तरमारोप्य निषिध्यते इति वक्तुं शक्य- त्वास्तादालयाभावस्य संसगाभावैक्यापत्तिरित्यर्थ: । तत्रापि बाधकप्रत्ययेन संसर्गाभाव एवावेद्यत इत्यत आह # न चेति संसर्माभावतादात्याभावयोरेंभे- दांड्ीकारेSपसिद्धान्त इत्यर्थः । अङ्गीकृत्यापि दूषय- ति तथापीति तयोर्भेदाड़ीकारे मेदाभेदयोर्विरो- वात्स्वरूपभेदुग्रहे भेदारोपो न स्थात् घटपटयोरि- वेत्यर्थः । इदानीमन्योन्याभावो भेद इति पच दूषपति। ५९ अन्यान्याभावखण्डनम । मापि द्वितीयः प्रतीतावन्योन्याश्रयप्रसङ्गात। प्रति- योगिरूपत्वेनाप्रतीतावधिकरणप्रतीतिः अधिकरणस्त्र- भावत्वेनास्मृतौ प्रतियोगिस्मृतिश्च तद्ग्रहणकारणमतः केतरेतराश्रय इति चेत।मैवम। एवंहि सति कुम्भ: पटो न भवतीत्यत्र यथैव तस्याभावस्य प्रतियोगितया पटो- निषिध्यते तथा कुम्भोऽपीति सोऽपि कुम्भात्मतया नि- षिद्ध: प्रसज्ज्येत । शनापीति* धर्मित्वंप्रतियोगित्वव्यवस्थाप्तीतावन्यो- म्याभावः प्रत्येतुं शंक्यते नेत्येवतदप्रतीतेरन्योन्याभा- वप्रतीतौ च व्यवस्था प्रत्येतव्या म स्वरूपमात्राश्रया व्य. वस्था तस्यावधित्वे तथैव समाप्ततवादधिकरणे च तथैवे-

११४४ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

भावप्रतीति धर्म्यादिप्रतीतिसम्भवान्नेतरेत्तराश्रय इति शङ्कते # प्रतीति * प्रतियोगिप्रतीतिः प्रतियोगित्व- धर्ममनुल्लिखन्ती धर्मिप्रतीतिरपि धर्मित्वाकारमनु- ल्लिखन्त्येव मेदप्रतीतिकारणमतो नेतरेतराश्रय इत्याश- यः। ज्ञाततामात्रेण प्रतियोषितया निषेध्यत्वस्वीकारे कुम्भ: पटो भवतीत्यत् ज्ञानमावं पटस्य प्रतियोगित- या निषेध्यत्ववत् कुम्भस्यापि स्वरूपेण ज्ञानतया प्रति- योगित्वसम्भवान्निषिद्धत्वं प्रसज्येतेति दूषयति *नै- घमिति * इदानीं भेदवादी स्वमतमुपपाद्यति। ६० मेदवादिशङ्डून। वस्तुतोऽन्योन्याभावस्य कुम्भस्यापटत्वनिरूपणकाले कुम्भस्य प्रतियोगिता नापेक्ष्यते किन्त्वांश्रयतैवेति कुम्भाप्रतिक्षेपः । प- टस्य तु प्रतियोगितैवापेक्ष्यते नत्वाश्रयतेति कुम्भवत् पटस्यापि न सङ्ग्रहापत्तिः। यद्यप्यन्योन्याभावस्योभय- प्रतियोगिता तथाप्यम्यां कुम्भाश्रयता अन्या पटाश्रयता अन्या कुम्भप्रतियोगिता अन्या पटप्रतियोगिता तेना- न्योन्याभावस्योभय प्रतियोगिकत्वे चोभयाश्रियतत्वे च नोभयोरपि सङ्ग्रहप्रतिक्षेपविरोधापत्तिः। नापि च प्रति- योगित्वस्यानुयोगिनो भेदोपजीवनेऽन्योन्याश्रयोऽनुपजी- बने च स्वस्मादपि भेदग्रहापत्तिः प्रसज्येत । यतः स्म-

भेद्खण्डनम। ११४५ र्यमाणस्य प्रतियोगिता अनुभूयमानस्य चाश्रयतेत्ये तावन्मात्र एवोक्ते स्वस्मादपि भेदग्रहानापत्तिः । नचैवं स एवायमित्यत्रापि भेदग्रहप्रसङ्ग, वास्तवतत्सत्वास- त्वाभ्यां विशेषात। वस्तुत * इत्यारभ्य विशेषादित्यन्तेन ग्रन्थेन। कुम्भ: पटो न भवतीति प्रतिषेधावसरेकुम्भस्य प्रति- योगिताया अविवचितत्वान्न निषेधप्रसङ्ग इत्यर्थः ।कु- मभपटाश्रयान्योन्याभावाभेदात् पटवत् कुम्भप्रतियोगि-

त्वेनागृहीतत्वात्पटस्यापि निषेधोन स्यादित्यत आह * पटस्पेति * पटस्यासत्वनिरूपणावसरे पटस्य प्र-

कुम्भवत्सङ्गह इत्यर्थः। अन्योन्याभावस्योभयाश्रय- त्वादुभयप्रतियोगित्वाच्चाश्रयप्रतियोगिभेदाभावादुभ- यनिषेधसङ्गहौ विरुदधावेकदा स्यातामित्यत आह * य- दपीति* याऽपीसर्थः। उभयोरपि प्रतियोगित्वाधिकर- णत्वस्वरूपसाधारण्येपि घटेन विशेषिता पटेन विशे- षितावाSडश्रयता प्रतियोगिता च भिन्नैवेति नोक्तदोष इसर्थः। यदपीति पाठे ततोपीत्यत्र तथापीत्यर्थः । ते- नेत्यादिना फलितनिगमनम् । प्रतियोगी प्रति- योगित्वसिद्धर्थमनुयोगिन: सकाशाद्गेदमुपजीवति नवा, उपजीवति चेदन्योन्याश्रयत्वं नोपजीवति चे- सर्हि स्वाभिन्नात्प्रतियोगिनो भिन्नत्ववत्स्वस्मादपि स्व- १४४

११४६ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

स्य भेद: स्यादिसत आहनापीति#कुत इत्यत आइ * यत इति * धर्मिग्रहणं प्रतियोगिस्मरणं च भेदज्ञा- नसामग्री प्रतियोगिता च स्मर्यमाणता अनुभूयमानता च धर्मिता तेन स्मरणादिना नियमोपपत्तेर्न्रेतरेतराश्र- यादिप्रसङ्ग इत्यर्थः । सोऽयं देवदत्त इत्यत्रायमंशस्य गृहमाणतया धर्मित्वात्स इत्यंशस्य स्मर्यमाणतया प्रति- योगित्वात्तत्रापि भेद: प्रकाशेतेत्यत आह मैन चेति किमत्र नियामकमित्यत आह वास्तवेति * भेदस- त्तासहितप्रतियोगिस्मरणदि भेदग्रहणकारणं तबैक- ल्यान्नात्र तथेति नियम इत्यर्थ:। एवं काणादहारद विशदयित्वा सिद्धान्तमुपक्रमते। ६१ भेदवादिमताभिप्रायखण्डनम्। मैवम्। तथाहि किमधिकरणप्रतीतिरधिकरणतया प्रतीति: उत वंस्तुगत्याऽधिकरणस्य स्वरूपेण विव- क्षिता। आदे किमीयाऽधिकरणतया घटादेः प्रतीतिस्त- स्य कारणं स्यात्। न तावदन्योन्याभावाधिकरणत- या दण्डाद्यप्रतीतौ दण्डाधिकरणताया इ तदप्रतीतौ तदधिकरणतायाः प्रत्येतुं पूर्वमशक्यत्वात विशिष्टप्रती- त्या विशेषणस्यावश्योल्ेरव्यत्वात् विशिष्टस्य च वि- शेषणघटितमूर्तित्वात। नापि यस्य कस्यचिदधिकरणत- या प्रतीतिस्तत्कारणं यत्र भिन्नेडभेदभ्रमस्तत्र धर्मिणः स- लाद्याधारतया प्रतीतावपि तद्नुत्पत्तेः ।

भेदखण्डनम्। ११४७

• मैवमिति * भेदप्रतीतिकारणतयेष्यमाणाधि- करणप्रतीतिरधिकरणत्वाकारमुल्लिखत्युत, वस्तुतोऽधिक रणस्वरूपमुल्लिख ती तिविकल्पार्थः।प्रथमकल्पेपि घटादौ किमन्योन्याभावमपेक्ष्याधिकरणतया प्रतीतिर्भेद प्रती- तिकारणमुत यत्किश्चिदपेक्षयेति विकल्पयन्नाह आद्य इति किमीया-किंसम्बन्धिनीतियावत्।अन्यो- न्याभावलचयभेदस्य प्रतीयमानत्वात्तदधिकरणत्वा-

दतिनतावदिति दण्डप्रतीतिव्यतिरेकेण देवदत्तस्य तद्धिकरपत्वप्रतीतिव्य तिरेकवदन्योन्याभावाप्रती तौ तद्विशिष्टाधिकरणत्वमपि घटादिनिष्ठ न निष्ठङ्गनमिया- दित्यर्थः । अन्याप्रतीतौ किमन्यन्न प्रतीयतेतथाच कि- श्वित्कदाचित्मतीतमिति सर्वज्ञं जगदापन्नमित्यत आह * विशिष्टेति विशिष्टविशेषणयोरन्यत्वेपि वि- शेषणप्रतीतिजन्या विशिष्टप्रतीतिरित्येके। विशेषपवि-

षटप्रतीत्या विशेषणप्रतीतिरपेचितेत्यर्थः । यथोपल- च्षर्णं व्यावर्तकमपि अनियतप्राकप्रतीतिकं व्यावर्त्यप्र- तीतिव्यवहारजनकं तथा विशेषणमपि किन्न स्या- द्यावर्त्तकत्वाऽविशेषादित्यत आह* विशिष्ठेति

णस्य तु कार्यान्वयित्वेनैव व्यावर्तकत्वमन्यथा वि- शेषणोपलक्षणोपाधीनां भेदो न भवेदित्यर्थः । य-

मिति द्वितीय एव मपवद्ति * नापीति * कु-

११४८ सण्डनखण्डलाधे चतुर्थपरिच्छेदे

तो न कारणंमित्यन आह यत्रेति * भिन्नयोर्देवद सयज्ञदत्तयोः स एवायमित्यभेदभ्रमो यदा जायते तदा देवदत्तस्य सत्वद्रव्यत्वाधिकरणतया प्रतीतेभें- दग्रहस्यैव सम्भवासदनुत्पत्तिर भेदग्रहासम्भव इत्यर्थ: न कारणमात्रात्कार्यनिष्पत्तिरपितु कारणपौ- घकल्यादिह च नाधिकर याप्रतीतिरेव भेदपतीतिसामग्री प्रतियोगिस्मृत्यादिसाहिताया एव भेदप्रत्याकत्वादिह च तद्भावाद्टेदाग्रह इति शङ्कते। ६२ प्रतियोगिस्मृत्यादिसहिताधिकरणप्रतीते मेंदग्रहहेतुत्वनिरासः। न तन्मातात्तदुत्पत्तिः अपि तु प्रतियोगिस्मृतिस- हितात सा च तदा नास्तीति तदनुत्पत्तिरित चेन्न। प्रतियोगिस्मृतिरषि किं प्रतियोगितया स्मृतिः उत व- स्तुगत्या प्रतियोगिन: स्वरूपेणेति विकल्प्यत्वात । आद्ये किमन्योन्याभावप्रतियोगितया यस्य कस्यचित् प्रतियोगितया वा। नाद्यः अन्योन्याभावाप्रतीतौ तद- नुपपत्ते: पूर्ववत् । नापि द्वितीयः तस्य वस्तुगत्या भि- न्नश्याभिन्नतया भ्रमविषयीकृतस्य स्त्रदेशेतरदेशादाव- सत्वेन प्रतीयमानत्वे स्वाभावप्रतियोगितया प्रतीता- वन्योन्याभावप्रतीत्यनुपपत्तेः । * न तदिति * प्रतियोगित्वाकारमुल्लिखन्ती प्रतियोगित्वस्मृतिर्भेदमतीतिहेतुरुत वस्तुतः प्रतियो- गिनः सतः स्वरूपेण तथेति पूर्ववददिकल्पयन्परिहरति

भेद्खण्डनम् । ११४९

नेति प्रथमकल्पेSपि किमन्योन्याभावप्रतियोगित्व- प्रतीतिस्तत्प्रतीतिकारणं किंस्विद्यत्किश्चिदपेच्तप्रतियो- गित्वप्रतीतिरित्यपि विकल्पनीयमित्याह आध्य इति# अन्योन्याभावाप्रतीतौ तबिशिष्टाधिकरणत्वाप्रतीति- वदिशेषणान्योन्याभावाप्रतीतौ तबिशिष्टप्रतियोगि- त्वस्मृतिरनुपपन्नेति प्रथमं पराचष्टेनाद इति#यतिक- च्विद्पेक्षप्रतियोगित्वस्पृतिः कारणमिति द्वितीयं दू. षयत # नापीति * कुत इत्यत आह * वस्त्विति देवदत्तयज्ञदत्तौ वस्तुगत्या भिन्नौ तथाप्यभिन्नतया भ्रमविषयौ भवतः प्रतियोगित्वस्मृतेश्च देशेतरदेशा- दावविद्यमानत्वेन स्वाभावप्रतियोगितया प्रतीतिरस्ति यत्किश्चिद्पेक्षयाऽऽशयत्वप्रतीतिरपि ततः कारयपौ- वकल्यात् भेदप्रतीतिरेव स्थान्न चासौ जायत इत्यर्थः। स्वदेशेतरदेशादौ विद्यमानाभावप्रतियोगित्वप्र- तीतिरनुभूतित्वान्न स्मृति: स्मृतिश्च भेदज्ञानकारणम- तो नोक्तोदोष इति शङ्कते । ६३ स्मृतित्वस्य भेदप्रतीती प्रयोजकत्वनिरासः।

प्रतियोग्यनुभूतिः सा न स्मृतिरिति चेन्न। स्मृतित्व- स्थाप्रयोजकत्वात्.। अन्यथाऽनुभूयमानयोरन्योन्याभा- वाप्रतीतिप्रसङ्गात्.। अत्रान्तराले स्मृतिकल्पनया नान्यो- न्यात्मानाविमावित्यनुभवबाधितया. प्रयोजकत्वेऽपि वा स्मृतित्वस्य योऽसौ तत्र नासीत् सोऽयमिति स्म- य्यमाणाभावप्रतियोगिकत्वेऽपि वरतुगत्या भिन्नस्याभि-

११५० खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरच्छेदे

दोषाभावोऽपि हेतुः स भ्रमोदाहरणे नास्तीति चेन्न । पूर्वदृष्टे स्मृतिमतो वस्तुगत्याऽन्यस्यैवानन्तरदृष्टस्य पूर्वदृष्टात् भिन्नमभिन्नं वेत्यनिरूपितस्यापि सम्भवेन तत्रे- तरेतराभावबुद्यापत्तेः । बुद्धत एवेति चेन्न। पश्चात्तत्सं- शयदर्शनात् । विशेषधीरपि तत्र हेतुरिति चेन्न । वि. शेषत्वस्यान्योन्याभावनिरूपणं विना दुर्निरूपत्वात्। एते- न वस्तुगत्या प्रतियोगिन: स्वरूपेण स्मृतिः सहकारिणी- त्येतदपि व्युदस्तम्। वस्तुगत्याऽधिकरणस्य स्वरूपेण प्र- तीतिः सहकारिणीत्यपि, भिन्नस्याभिन्नतया वृक्षादे: प्रती- यमानस्योन्यान्याभाववत्तया ग्रहणप्रसङ्गात्। *प्रतीतिश्कयोगिप्रतियोगिप्रतीतौ स्मृतित्वाभावेन भेदज्ञानाभावाभावेन व्यतिरेकाभावात् स्मृतित्वम- प्रयोजकमिति परिहरति नेति *न केवलं व्यतिरे- काभावोऽन्वयोपि नास्तीति विपक्षबाधकव्याजेनाह#अ न्यथेति इमौ घटपटौ भिन्नावित्यत्रोभयोरपि गृह्यमा- णत्वाद्गेदग्रहो न स्थादित्यर्थः।पुरोदेशेऽनुभृयमानान्यो- न्याभावप्रतीतावपि इतरान्योन्याभावप्रतीतिवदन्यो- न्याभावप्रतीत्योर्मध्ये प्रतियोगिस्मृतिः कल्प्यते भेद- प्रतीतिसिद्धत्वादित्यत आह * अत्रेति * अन्तरा स्पृतित्वकंल्पनया स्पृतित्वस्य प्रयोजकत्वं न कल्प्यभि- ति शेष:। इमौ तान्योन्यात्मानावितननुभवादृषाधि-

भेद्खण्डनम्। ११५१

ततयेति हेतूपन्यासः । बाधिताया अपि कल्पनाया बलात्स्मृतित्वस्य प्रयोजकत्वस्वीकारे दोषमाहप्रयोज- कतवेपीति शयोसौ गृहे नासीत देवदत्त: सोऽयमिति ईट- शपत्यभिज्ञाभ्रमस्थले स्मर्यमाणाभावप्रतियोगित्वेन स्मर्यमाणत्वं प्रतियोगिनोस्ति ततोधर्म्यनुभवः प्रतियो- गिस्पृतिश्चेत्येतस्य भेदप्रतीतिप्रयोजकत्वे तत्र भेदप्रत्यय एव स्यान्न चोत्पद्यते ततोऽप्रयोजकमित्यर्थः। प्रतियो- गिस्मृति सहितधर्र्मिग्रहणं दोषाभावसहकृतं भेदप्रतीति- पयोजकन्न तन्मात्रमिति नोक्तदोष इतिशङ्गते *दोषेति * दोषाभावे सत्यपि भेदाग्रहान्न तत्प्रयोजकत्वमिति परिहरति * नेति * इद्माकूतं दोषाभावस्य कि- मिति सहकारित्वं कल्पनीयं। सति दोषे तददर्शना- दिति चेन्नतस्मिन्सत्यपि निद्रादोषडन्योन्याभावप्रती-

न दोषाभावस्य सहकारित्वं तथापि भवच्छूडानुरो- रोधेनोदाहरणान्तरमभिधीयते यदा पूर्वदृष्टघटादि स्मरति पश्यति च घटान्तरं स्वरूपेण पूर्वदृष्टाच्च भेद- मभेदं वा नावधारयति तत्राप्यन्योन्याभावग्रहप्रस- ङ्गो भ्रमाभावेन दोषाभावात्पतियोगिस्मरणादिभावा- च्चेति। कारणसद्भावात्कार्यमपि विद्यते इति शङ्गते घु- ध्यत इति पूर्वदृष्टीऽयमन्योवेति पुनः संशयदर्शना- न्नान्योभावो वुध्यंत इति परिहरति नेति * विशे- षज्ञानेन दोषाभावेन प्रतियोगिस्मृत्या च सहिता धर्मिप्रतीतिरियमन्योन्याभावज्ञानकारणं तदभावा- दत्र नान्योन्याभावज्ञानं स्पादिति शङ्कते#विशेषेति#

११५२ खण्डनअण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

अन्योन्याभावस्य भेदतवाद्गेदज्ञाननिरूपणीयत्वादि- शेषस्य नान्योन्याभावज्ञानात्पूर्व विशेषसिद्धिरिति परिहरति नेति भ्रमस्थलेऽनध्यवसायस्थले चा- न्योन्याभावप्रतीतिप्रसङ्गाभिधानेन परिशिष्टकल्पा- न्तरमपि निरस्तमित्याह* एतेनेति * वस्तुगत्या प्र० तियोगिन: स्वरूपेण स्मृतिर्वस्तुगसाऽधिकरणस्य स्वरू- पेण प्रतीतिश्च भेदकारणमिति द्वितीयकल्पोपि नि- रस्त इत्यर्थ:। परामृष्टमेव स्वयं स्पष्टयति भिन्नस्येति* वैधर्म्य भेद इति तृतीयं पक्षमाक्षिपति। ६४ तृतीयकल्पनिरासः। नापि तृतीयः अभावस्य निर्धर्मकतापक्षे तस्य वि- श्वाभिन्नत्त्वप्रसक्तौ विश्वस्याप्यभावरूपत्वेन निर्धर्मकतया धर्मलक्षणान्योन्याभावविरहिण ऐकरूप्यापत्तेः अभावे धर्माभावात । स्वरूपमेवर भेद इति चेत्। योऽसौ भे- दस्तस्य स्वात्मा स किं कस्मादपि भेद उतनिष्प्रतियो- गिक एव न तावन्निष्प्रतियोगिक एव प्रमाणाभावेना- सत्त्वप्रसङ्गात्। योऽसौ भेदव्यवहारोऽस्ति स कस्मा- दपि न तु नीलव्यवहारवत् निष्प्रतियोगिक: स च नि- प्प्रतियोगिको नोपपद्यते निष्प्रतियोगिकोऽपि वा यद्ययं सप्रतियोगिकव्यवहारं करोति प्रतियोगिनियमों न स्यादि- ति स्वस्मादपि भेदव्यवहारं कुर्य्यात्। स्वस्माद्वेदः कथं स- म्भवतीति चेत् तत् किं भिन्नाद्वेदः नन्वेवमनवस्था स्यात्।

मेद्खण्डनम। ११५३

• नापीति * अभावो निर्डर्मकः सधर्मको वा निर्दर्मकत्वपक्षे घटे घटत्वस्य विशेषरूपवैधर्म्यस्य सत्ववद्भावे त्वत्वं स्यासतश्र विश्वस्थाभावरूपतया निर्धर्मक- स्य धर्मलक्षणभेदहीनतयैकरूपापत्तिरित्यर्थः । भाव- पदार्थानां वैधर्म्य भेदो नाभावस्याभावे तु स्वरूपमेव भेदः अतो नाभावस्य विश्वात्मकत्वप्रसङ्ग इति शङ्कते *अभाव इति# प्रयोगिसापेक्षत्वात् भेदस्य निष्पति- योगिवस्तुस्वरूपत्वासम्भवं वक्तुं भेद: सप्रतियोगिको निष्प्रतियोगिको वेति विकल्पयति * योऽसानिति # अन्त्यं कल्पं वुद्धिस्थत्वादादौ दषयति धन तावदिति# हेतुमाह * प्रमाणेति * असम्भवमुपपादयति य इति प्रमाणेन यदस्ति तत् मेथमिति वदता भेदे प्रमाणं वाच्यं न च निष्पतियोगिभेदमुल्लिखत ज्ञानं जायते तथा यथा नीलज्ञानमित्यर्थः'। वस्तुतो नि- ष्प्तियोगिकोपि सत्प्रतियोगिभेदव्यवहारं करोती- त्यत आह स चेति ज्ञानव्यवहारयारैकरूप्या- दित्यर्थः । उक्तमर्थ व्यतिरेकदण्डेन द्रढयति * निष्प्र- तीति * बह्वर्थसंनिधावतद्यवहारे किं नियामकमिति वीचायां तन्मूलज्ञानं नियामकं वाच्यमिह तु प्रति- योगिनोऽभावादेव तज्ज्ञानाभावोऽतः प्रतियोगि- विशेषघटितभेदव्धवहारे नियामकाभावेन सर्वस्य प्रतियोगित्वापत्तौ तद्ृन्दान्तर्भूतस्वात्मनोपि प्रतियो- गित्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । धर्मित्वप्रतियोगित्वयोभेदैका-

१४५

११५४ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छदे त्वानेकत्वयोर्विरोधादिति शङ्कते * स्वस्मादिति # अभिन्ने भेदो न सम्भवतीत्युक्त्या भिन्ने भेद इत्युक्तं स्थात्तव किमभ्युपेयत इति पृच्छति*तदिति#ओमिति चेव तत्राह नन्विति ननु प्रसिद्धौ। स्वेन भिन्ने स्व- वृत्तावात्माश्रयाद्गेदान्तरेण भिन्न इति वाच्यमेवम- नवस्था स्यादित्याशय: । सप्रतियोगिस्वरूपं भेद इति पक्षमाक्षिपति।

६५ सप्रतियोगिस्वरूपभेदखण्डनम्।

नापि प्रथम: वक्तव्यं हि तद्यस्मादसौ भेदा, न ता- वत् सर्वस्मात्, स्वात्मनोऽपि भेदप्रसङ्गात्। नापि घटादेः, घटादिना सह तस्यावध्यवधिम्भाबो योऽसौ स ह्यर्थान्तरं वा स्यात् स्वरूपमेव वा। आद्ये तस्यापि भेदावधित्वेन तत्राप्येवमनुयोगे यद्येतदेवोत्तरमनवस्था स्यात्। अथ तत्र स्वरूपमेत्र, तर्हि प्रथमस्य तथाभावे प्रद्वेषः किन्नि- बन्धन इति प्रथमत एव स्वरूपं वाच्यं तदपि न, तथा हि-यदि घटादिभिः सार्द्धमतध्यवधिमद्भावसम्बन्धो- डस्य स्वरूपं प्रतियोगिना सार्द्ध तर्ह्यभावस्वरूप- स्यास्य निषेध्यनिषेधभावलक्षणः सम्बन्धः स्वरूपंन स्यात्। स्वरूपस्यैकत्वात। अनयोश्च सम्बन्धयोर्भिन्न- त्वात। न हि यदेव प्रतियोगिन: सकाशाद्िन्नत्वं तदेव तन्निषेधत्वमिति सम्भवति ततो व्यतिरिक्तत्वस्यानिषेध्य-

भेदखण्डनम। ११५५

साधारणत्वात्। निषेध्यनिषेधभावस्य नियतवस्त्वपेक्षत्वादि- ति। एवं कार्यकारणभावादौ स्व्रभावसम्बन्धान्तरेSपि वा- व्यमूहनीयश्चाऽन्यत्रापि स्वरूपभेदे दोष एषः । नापीतिहेतुमाह वक्तव्यमिति प्रतियोग्यनि- रूपणाव सप्रतियोगिस्वरूपं भेद इत्यपि न सम्भवतीति भाव:। किं सर्वमेव प्रतियोगि घटादि वेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति नेति सर्वान्तर्भूततया भेदा- श्रयस्यापि प्रतियोगित्वप्रसङ्गेनकाभावप्रसङ्ग इति यावत्। द्वितीयमपवदृति* नापीति तदुपपादनाय सप्तियोगित्वस्वरूपं दर्शयतिघटेति* घटादिरवधि- स्तव्च्चेतरदित्येवं रूपं इत्यर्थः । स्वरूपविशेषाभि- धानेन किमनिष्ठमुक्तं भवतीत्यतो विकल्पयतिसही- ति अवध्यवधिमद्भावोर्ऽर्यान्तरमभावादिति प्रथमपक्ष दूषयति * आद्य इति* अभावाप्रतियोगी अवधिमा- नवध्यवधिमद्भावः एवं चावध्यादिभावस्याभावेन योसाववध्यादिभावः स तस्मादर्थान्तरं स्वरूपं वेति विकल्पे यद्यर्थान्तरसुच्यते तत्र तत्राप्येवमि- त्यनवस्थाप्रसक्तिरित्याशयः। द्वितीयमपवदत्यनूद्याथे- त्यादिना। प्राथमिकावध्यवधिमद्भावस्य स्वरूपमेवा- स्त्वित्यत आह तदिति *तदुपपादयति तथाही- ति * घटादिना सार्ध्धमभावस्याप्यवध्यवधिमद्भावल- क्षणसम्बन्धो योऽसौ सम्बन्धस्य द्विनिष्ठत्वाडर्मिप्रति- योगिस्वरूपं चेत्पतियोगिना घटादिना सहाभावस्य निषेध्यनिषेधलच्षणो यः सम्बन्धोऽसावभावस्य स्व-

११५६ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

रूपन्न स्याद्भावस्यैकरूप्यादेकं वविरूपमिति विरो- धादित्यर्थः । एकस्योभयस्वरूपत्वासम्भवात्निषेध्यनिषे- धभावसम्बन्धोऽ भावरूपो न स्थादित्युक्त तदेवोपपा- दयति नहीति प्रतियोगिनः सकाशाद्ित्नत्वं पतियोगिनिषेधत्वं चैकन्न भवतीति विलक्षणाका- रपतीतिविषयत्वमेव। कुत इत्यत आह तत इति # घटादन्य: पट इत्यत्र निषेध्यनिषेधभावं विनापि व्यतिरिक्तत्वस्थेष्ठत्वादित्यर्थः । निषेध्यनिषेधभावस्तु नैवमित्याह निषेध्येति प्रतियोग्यभावमात्रापेक्षो- सौ तेन न्यूनाधिकटतत्योरेकत्वासम्भव इत्यर्थ:। एतद- त्रोक्तं निषेध्यनिषेधभावस्य स्वरूपत्वासम्भवे निषेधा- तमत्वमभावस्य न स्यादिति भावाव्वैतपसङ्गइति। उक्त्क- न्यायं प्रसारयतिएवमिति#मृदघटादेःकार्यकारणभा- वसम्बन्ध: सभावः चेद्विशेषणविशेष्यभावसन्बन्ध:स्व- भावो न स्थात्स्वरूपस्यैकरूप्यादनयोश्च सम्बन्धयोर्भि-

वस्थेत्यर्थः । अभावस्य स्वरूपभेद इवान्यत्रापि स्वरूप- दपक्षे यो दोष उक्तः सोऽयं द्रष्टव्य इत्याह * ऊ-

च न वाच्यं धर्मिमात्रमभाव इति केषां चिद्धमदर्श- नादित्याशय: । खण्डनान्तरावतरणाय विकल्पयति। ६६ धर्मान्तरभेद्खण्डनान्तरम। किश्व धर्मान्तरं भेद इति ब्रुबतः कोडभिसन्धिः

मेदखण्डनम । ११५७ किं घटत्वादय एव भेद उत भेदो नामान्य एवैकः क- श्विद्धर्मः । आद्ये घटत्वादीनां स प्रतियोगिकत्वप्रसङ्ग: भे- दस्य सप्रतियोगिकत्त्वात्। न च घटत्वादयस्तथा प- टाद्यनपेक्षतयैव प्रतीतेः । *किं चेति घटत्वादय एव भेद इति पचचे भेद- स्य सप्रतियोगितया भेदत्वेन निरुच्यमानघटत्वादी- नामपि सप्रतियोगित्वप्रसङ्ग इत्याह आद्यइतिसापे- क्षतया पितृत्वादिवत् सन्तु घटत्वाद्योपि सत्प्रतियो- गिका इत्याशङ्ा मैवमनुभवविरोधादित्याहन चेति# देवदत्तस्य स्वरूपेय प्रतीतावनन्यापेत्तत्वेपिं प्र- तियोगिसापेक्षतया पितृत्वव्यवहारं जनयति यथा तव्त् घटत्वादीनां स्वरूपप्रतीतावनन्यापेक्षत्वेपि व्य- वहारजनकतत्वं प्रतियोगिसापेक्षतयेति शङ्कते। ६७ घटस्वादीनां पटाद्यपेक्षया भेदव्यवहारजनकत्वनिरसनम। यदा पटाद्यपेक्षया प्रतीयन्ते तदा भेदव्यवहारं कुर्ब- न्तीति चेन्न। प्रतीतौ कस्य पटाद्यपेक्षेति वाच्यम्। किं घटत्वादेरुत धर्मस्य कस्य चित। आद्ये पटापेक्षा- मन्तरेण घटत्वप्रतीत्यनुपपत्तिप्रसङ्गः । नहि यदन्तरेण यदुत्पद्यते तत्तत्कारणकं नाम ? वन्हाविवावान्तरजाति- भेदे कारणभेदस्य चरितार्थयतुमशक्यत्वात। साक्षा- त्कारत्वादिना सह परापरभावानुपपत्तेः। जात्योः परा- परत्वसङ्करमिच्छतामपि मते पञचम्याऽवधिभावः प्रतिपाद्य

११५८ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

मान: केन सममन्वियात। घटत्वस्यावधिघटितत्वे त- थैव परं प्रतीत्यापत्तेः । तद्धर्मस्य तथात्वमिति चेन्न। तथा हि न द्वितीयः स एव सापेक्षप्रतिपत्तिर्भेदो न तु घटत्वादिः। घटत्वादेश्व स भेद: स्यात् तद्धर्मकत्वा- त। घटादेस्तु भेदपर्य्यनुयोगे तदभिधानमसङ्गतम्।कथ- ञच भिन्नैरनुगतव्यवहारः स्यात । तथापि तथा सति वा किन्न तैरेव तदादिव्यवहारोऽपि स्यात। * यदेति* विकल्पासहत्वान्मैवमिति परिहरति# नेति पदाद्यपेक्षा घटप्रतीतिकारणमिति प्रथमकल्पे दोषमाह आद्य इति * केवलव्यतिरेकावसेयत्वात्का- रणभावस्य व्यतिरेकश्च तन्मात्राभावे कार्याभावस्तस्य दुर्लभत्वात्पटाद्यनपेक्षा घटत्वप्रतीताविति हेतुमाह # नहीतिअरणिसर्य कान्ततृणादीनामन्योन्यव्यभिचारि- णामपि सकाशात् वन्हिजन्माङ्गीकारे तत्तद्वान्तरजा- तीयं प्रति एकैकस्य कारणत्ववत्प्रकृते केवलव्यति- रेकाभावान्न स्यादेव कारणता जातिभेदाभावादित्यर्थ:। कुतो घटत्वप्रतीतेरवान्तरजातिभेदो नेष्यते तत्राह * साक्षादिति * साचात्कारित्वं प्रमात्वं च घटत्वप्रतीतौ तावज्ातिरस्ति यश्चापरो जातिभेदस्सप्रतियोगिकप्र- तीतित्वन्नाम कल्प्यते सा यदि साक्षात्वाद्यपेचया न परस्तदास्मरणादौ सप्रतियोगिघटत्वप्तीतिर्न स्यात्पर- जात्यभावेऽपरजातिसमवायायोगाद्यदि परस्तदा निष्प- तियोगिघटत्वप्रतीतौ साचात्वादि नस्याव परजातिमत

भेदखण्डनम। ११५९

एथापरजातिमत्वनियमादतः परस्परव्यभिचारात्सा- चात्वादिना कल्प्यमानजातिविशेषस्य परापरभावो नोपपद्यते परापरभावशून्ययोश्च जात्योर्घटत्वप्रतीतौ समवाये वैशेषिकानिष्टजातिसङ्करपसङ्ग इत्यर्थः। येतु जातिसङ्करमिछन्ति तन्मते दोषमाह जात्योरिति पटात् घटो भिन्न इत्यत्र पश्चम्या अवधिभाव: प्रतिपा- घते न स तावत्प्रतीतिमात्रेण संबध्यते विषयविशे- षकृतत्वात्प्रततिगतविशेषस्यातः कैन संबध्यत इत वाच्यं किं घटत्वादिनोत तडधर्मेणेति यावतू। घटत्वा- दिसम्बन्ध्यवधिभाव इति प्रथमे दोषमाह घट इति कदाचिदपि घटत्वादे: पतियोग्यपेक्षाव्यतिरेकेण प्र- तिपत्तित्न स्यात्तस्यावधिघटितस्वभावादित्यर्थः । घ- टत्वादिनिष्टधर्मस्यावधिघटितत्वमिति द्वितीयं शङ्कते तदित्ति तथा प्रतीत्यभावात्परिहरति नेति एतेन प्रसङ्गागतेन द्वितीयकल्प एव निरस्यत इत्याह न द्वि- तीय इति कुत इत्यत आह * स इति * धर्मस्या- वधिघटितत्वे स एव सापेक्षप्रतिपत्तिको भेद: स्यान्न- त्वदिष्टो घटत्वादिभेद: सिध्धेदित्यर्थः । स धर्मलक्षणो भेदो घटत्वादिधर्मत्वात् घटत्वादेरेव धर्म: स्यादित्याह घटत्वेति तथापि किमनिष्टमित्यत आह घटादेरिति घटादे: को भेद इति पर्यनुयोगे घटत्वादिधर्मस्य घटादि-

घटादेर्भेदवत्वंसिद्धये घटत्वादय एव भेदा इष्यन्त इत्यत आह*कथमिति घटत्वपटत्वादिभिरन्योन्यव्यभिचा- रात्सर्वत्रानुगतभेदव्यवहारो न सिद्धेदित्यर्थः । अन-

११६० खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

तबुद्धिव्यवहार हेतुता स्यादित्याशक्का व्यावृत्तत्वेऽप्य- नुगतव्यवहारजनकत्वे तत्तत्पदार्थस्वभावभेदादेवानु- गतबुद्धादिसम्भवेन सामान्यापलापः स्ादित्यभि- मत्याह * तथापीति * किं घटत्वाद्य एव भेद उत भेदो नामान्य एवैक: कश्चिडर्म इति विकल्प्य प्रथमे दोषमुकत्वा द्वितीयम- पवदति। ६८ द्वितीयकल्पनिरासः। नापि द्वितीय: अनभ्युपगमात्। सप्तपदार्थानामनन्त- भावप्रसङ्गात् स्वात्मनि वृत्त्यवृत्तिम्यामनुपपत्तेश्च।ईदृशा- ञ्चोपाध्यालीढवैचित्र्याणं जात्या समर्थने सर्वोपाध्युप- धानानां जात्यैव समर्थनं स्यात् । नापीति अभावस्य सधर्मत्वकल्पोऽपि तन्त्रेग निराक्रियत इति द्रष्टव्यमभावगतधर्मस्य घटत्वाद्य- तिरिक्तमेदस्य वाऽनभ्युपगमादित्यर्थः । अनभ्युपग- मे युक्तिमाह सप्नेति तस्य द्रव्याद्यन्तर्भावे सा- मान्यादेरभिन्नत्वप्रसङ्गात्सामान्यान्तर्भावश्च न सम्भ- वति घटाद्यतिरेकाङ्गीकाराद्विशेषान्तर्भावे नित्य- व्यतिरिक्तानामभिन्नत्वप्रसङ्ग: समवायान्तर्भावे भा- वाभावयोरभेदपसङ्गोऽभावे समवायाभावादभावान्त- र्भावोप्यन एव न इतरेतराभावभेदपक्षानङ्गीकारात्स- प्पदार्थानन्तर्भाव आपादयते स च वैशेषिकसमयप- तिकूल इत्यर्थः । अपिच योसौ भेद इष्यते स स्वा-

भेदखण्डनम। ११६१

तमनि वर्त्तते न वा न चे द्वेदस्य कुतोपि भेदहीन- तथा विश्वात्मतायां सत्यां विश्वमपि निर्भेद्यभेदाभि व्नतथा भेदहीनं स्ाददिवर्तते स्वयमेव चेदात्माश्रयो भेदान्तराभ्युपगमेऽन्योन्याश्रयः स्थादित्यभिमेत्याह * स्वेति * घटत्वादिव्यतिरिक्ता भेदारूयो जातिवि- शेष: कश्चित् द्रव्यादिपु भविष्यति किमिति सप्तपदा- थ्यामनन्तर्भाव इत्यत आह *ईदृटशां चति#अन्यापेच्ष- प्रतिपत्तीनां द्रव्यादिभेदानां प्तियार्याद्युपाध्यधीन- वैचित्र्याणां जातिरूपेण समर्थने सर्वेषां दण्डित्वपा- चकत्वादीनामपि जायैव समर्थनं ते स्यादत औपा- चिकपदार्थः कोपि न स्यादित्यर्थः । उपधानसुपच- ईणम्। उपाधिव्यावृत्तवर्माणामिति यावत्। घटत्वादिजातिरेव भेद इति मतं निराकृतमपि दूषणान्तरं वक्तुं पुनः शङ्कते। ६९ घटत्वादिरेवभेदइत्यस्य खण्डनान्तरमं। ननु घटत्वादय एव भेदा घटत्वादिज्ञानाविशेषेऽपि च प्रतियोगिज्ञानसह कारिवशाद्विचित्रव्यवहारोपपत्तिरिति चेन्न। व्यवहारसत्यत्वार्थ वास्तानुगतविशेषस्याव- *्यं स्वीकर्त्तव्यत्वे तथैव पर्य्यनुयोगानुवृत्तेः । अनन्तभे- दपरम्पराभ्युपगमे च तत्क्रमज्ञेयतायां प्रतीत्यपर्य्यवसा- नात्। तद्युगपजज्ञेयतायामत्यैन्तसदृशतया कस्य- चिदन्यभेदस्यान्यदीयतयापि ग्रहणसम्भवादिना सर्वत्र

१ मनन्तत्वेति का० मु० पु० पा०। १४६

११६२ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

प्रामाण्यानाश्वासप्रसङ्गात्। सर्वप्रतीतिनियमानङ्गीकारे चाप्रतीतसत्त्वे प्रमाणाभावात । जिज्ञासायां तस्य त- स्यापि ज्ञेयत्त्वे तदबुद्दीनां भेदबुद्धित्त्वात्तदर्थेष्वनुगत- त्वस्याप्यनुपपत्या तेष्वेकजात्याद्यम्युपगमे तद्जेदेऽपि त- दङ्गीकारे परस्पराश्रयाश्रयिभावप्रसङ्गात्। एवं सत्तादीना- मानन्त्यस्व्रीकारे द्रष्टव्यम्।

नन्विति घटच्वादीनामेव भेदतवे घटत्वादिज्ञानं यदा यदोदेति तदातदा टत्वादिज्ञानाविशेषाद्ेदव्यव- हार: स्यादिसत आह घटत्वति प्रतियोगिज्ञानस- हितघटत्वादिज्ञानं भेदव्यवहारसामग्री न ततनिरपेक्ष मिति नियम इत्यर्थः । परिहरतिनेति* घट इति यो व्यवहारो यश्च घटो भिन्न: पटादितिव्यवहारस्तयो- रुभयो: सत्यत्वसिद्धर्थ व्यवहियमायपदार्थगतः क- श्रिद्तिशय एष्टव्योऽन्यथाऽन्यतरव्यवहारस्य मिथ्या- त्वप्रसङ्गादेवश्च सएवातिशयो भेद:स्थान्नतुघटत्वादि: स च कुतश्रिद्भिन्नो न वाSडघ्येऽनवस्छा द्वितीये सर्वा- भेदापत्तिरिति पर्यनुयोगानिवृत्तिरिसाशयः । एवं भेदस्य भेदान्तरभिन्नत्वे तत्सत्तानवस्थामुक्ता तज्ज्ञप्रा- वनवस्थामिदानीमाह अनन्तेतिभेदाः क्रमेण ज्ञेया उत युगपदाधे भेदज्ञानप्रवाहावि्छिंत्तिरतञ्च स्वाप- मोक्षाद्यसम्भव इति भाव:। द्वितीयम्प्रत्याह * त. दिति तेषां भेदानामत्यन्तसदशतयाऽस्यायं भेद इति निर्णेतुमशक्यतयाऽन्यदीयस्थापि भेदस्यान्य-

भेदखण्डनम। ११६३

दीयतया ग्रहणव्यवहारसम्भवेन सर्वभेदग्रहेष्वत- स्मिंस्तद्बुद्धित्वसम्भावनया प्रामाण्यनिश्चयो न स्या- दिसर्थः। भेदाकारस्य धर्मिणः प्रतियोगिनश्चैक्यात्स- दृशत्वमिति यावत्। न सर्वभेदस्य प्रतीतिनियमोऽङ्गी- क्रियत एकभेदज्ञानमात्रेय घटादेर्भिन्नत्वप्रतीतिसम्भ- घादतो न क्रमज्ञेयत्वादिविकल्पावसर इत्यत आह # सर्वेति यन्न कदाचिदुपलभ्यते तदसदनन्तो भेदस्तु न नियमेन नोपलभ्यते किन्तु यदा यद्विषया जिज्ञासा तदा स भेद: प्रतीयते नान्य इति नियमाङ्गीकारादि- त्याशख्गाह जिज्ञासायामिति जात्यादीत्यत्रादिश- व्देनोपाधिरुच्यते तस्योपाधिरूपस्य जातिरुपस्य वांऽनु- गतभेदव्यव हार निर्वाहार्थतयेष्टस्य स्वाश्रयाद्गिन्नमेवे- ति भेदाश्रयरूपं वक्तव्यमेवं च स्वाश्रिते भेदे स्वयं व- र्नत इति परस्पराश्रय इत्याशयः । उक्त्तमन्यव्ाप्य तिदिशतिएवमितिसत्ताया: समवायस्य चैकत्वे स- त्ता सती तयो: समवाय इति व्यवहारो न स्थान- द्वेदे युगपत्कमज्ञेयत्वादिविकल्पदूषणमित्यर्थः। अन्योन्याअयप्रसङ्गादृपपि धर्मभेदपचोऽनुपपत्न इत्याह। ७० धर्मभेदेऽन्योन्याश्रयकथनम्।

प्रतिपत्तिकतायां .घटत्ववत पटत्वस्याऽपि भेदरूपस्य भेदावधिप्रतिपत्तिसापेक्षतयाऽवधेश्ष घटत्वादित्वेन घ- टत्वादिप्रतीत्यपेक्षायामन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्ग: । भेदस्व- रूपत्वे घटत्वादेरवध्यपेक्षा न तु सरूपमात्रप्रतिपत्तौ

११६४ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

स्वरूपमात्रिण चावधित्वं तत्कुत एवमिति चेन्न । भेद- रूपता यदि तस्य स्वात्मैव तदा स्वरूपमात्रप्रतिपत्तौ नावध्यपेक्षेति शून्यं वचनम् । अथ धर्मान्तरं तदा स एत भेदोऽस्तु कृतं तद्दत्तया घटत्वादेर्भेदरूपतेति प्रकरियाकल्पनया। अस्तु स एव धर्मान्तरं भेद इति चेन्न। दूष्यत्वात्। अथापि स्वरुपादिव्वयमिंदव् भे द इति कथं सङ्गच्छते तद्यवहारस्यैकाकारस्य नानानि- मित्तत्वे गोत्वाद्यनुगताकारप्रतीतेरषि कथमेकनिमित्तत्व- सिद्धौ प्रामाण्यं व्यभिचारात्। सामान्यविशेषैरेव पर- सामान्यबुद्धिव्यवहारोपपत्तौ तत्कल्पनानुपपत्तेः । * किश्चेति * घटत्वपटत्वयोरन्यान्यप्रततियोगिक- कवात्प्रतीतावितरेतराश्रय इति यावत्। अन्योन्याश्रय- परिहारं शङ्गते भेदरूपेति यदा घटत्वादिर्भेदरूपो- भवति तदा पटादपेक्षा यदा स्वरूपेणावधीरितमेदा- कार घटत्वादि प्रतीयते तदा न प्रतियोग्यपेक्षा प्र- तियोगित्वं च स्वरूपमात्रेण प्रतिपत्रतया नतु भि- न्नतया तत्कुत इतरेतराश्रय इअर्थः । भेदरृपत्वे घट- त्वादेरवध्यपेक्षेति ब्रुवता भेदरूपत्वं घटत्वादे: स्वरूपं विवक्षित मुत तद्र्म इति विकल्प्य प्रथमं प्र- त्याह नेति शून्यवचनं निरर्थकवचनमित्यर्थः । यदि द्वितीय स्तत्राह * अथेति तत् धर्मान्तर- १ रवधिप्रतीत्यपेक्षेति का० मु० पु० पा०।

भेदखण्डनम। ११६५

मेव भेदो भवतु प्राप्तापाप्तविवेकित्वाद्यर्थ घट- त्वादेस्तद्वत्तया भेदत्वकल्पनमित्यर्थः । धर्मान्तरस्य भेदत्वमापादितमङ्गीकृत्य प्रत्यवतिष्ठते * अस्त्विति * सप्तपदार्थान्तर्भावानन्तर्भावेन परस्पराश्रयभावेन च खण्डनीयं तदित्याह * नेति स्वरूपान्योन्याभाव- वैधर्म्याणामन्यतमद्यथासम्भवं भेदत्वमिति मतं दूषय- तिअथेति*यदा घटत्वादौ त्तडर्मान्तरं भेदस्तद्वर्मान्त- रेऽभावे च स्वरूपं घटादौ घटत्वादीतियथासम्भवमि-

व्यवहारनिदानैकाकारादर्शनान्न तत्तितयं भेद इत्यर्थ:। कथं च न सङ्गच्छते व्यावृत्तत्रितयस्वरूपालम्बनत्वात्त- द्रुआ्धादेरित्यत आह *तदिति अनुगतव्यवहारस्य वि- भिन्ननिमित्तत्वाङ्गीकारे गवादेर्व्यवहारस्य तथा सम्भ- वाद्गोत्वादिजातिकल्पना निष्पमाणिका स्यादित्यर्थः। भङ्गान्तरं भणति सामन्यति * खण्डादिविशेषैरे- व गोत्वादिव्यवहारोपपत्तौ गोत्वाद्यकल्पनवद्रोत््व- घटत्वादिभिरव द्रव्यव्यवहारोपपत्तौ न द्रव्यत्वकल्पना तथा द्रव्यत्वगुसत्वकर्मत्वैरव सद्यवहारोपपत्तौ स- त्ताकल्पनं न स्थादित्यर्थः। योवा को वा भेदोऽङ्गीक्रियते तास्मिन भेदान्तरम- स्ति न वेति विकल्पयति। ७१ भेदेभेदान्तरसत्वेऽसत्वे च दूषणम्। किञ्च भेदे भेदान्तरमरिति न वा, आद्येऽनवस्था द्वितीये तदभाव एत स्थात धर्मिण्येत, तत्प्रवेशात्। भे-

११६६ खण्डनखण्डसादे चतुर्थपरिच्छेदें

दस्वभावत्वात् स्वात्मन्यपि स्वयमेव तद्यवहारमयं क- रोति सच्तेव सद्यवहारमिति चेन्न । यदि स्वस्मादभिन्नः स्वमेद इति च स्वस्मादित्यवंधेयावधिभावस्वरूप: स्वयं भेदोऽन्यस्माच्च स्वस्य तदाऽस्य भेदस्य स्वात्मप्रतियोगि- कत्वेन स्वाश्रयत्वेन चाङ्गीकारे स्वस्मादपि स्वयं भिन्नः किं नाङ्गीक्रियते विरोधाभावात । स्वीक्रियेताप्येवं यदि तथा प्रतीतिर्व्यवहारो वा स्यादिति चेन्न। अस्त्यपि शब्दाभासादेस्तथा प्रतीतिराभासशब्दव्यवहारश्च। सत्यौ प्रतीतिव्यवहारौ स्वीकारकारणं न च तौ स्वात्मन एव स्वस्माद्वेद्विषयौ स्त इति चेन्न। स्वात्मा स्वस्यैवाधि- करणमवधिश्चेत्यपि तर्हि न सत्या प्रतीतिः सम्भवति न वा व्यवहारस्तत्कथमित्थमङ्गीकुरुषे। किश्चेति प्रथममपवदतिआद्य इति*न तावद्भेद इत्येव वुद्धिरुदेति किन्त्वयमस्माद्भिन्इति विशेषणवि- ष्यभावेन, विशिष्टवुद्धिदण्डादौ भेदग्रहणपूर्विका दष्टा दूररस्थतरुगिर्यादेः स्वरूपेण दर्शने विशिष्ठवुध्धनुद- यादतो विशिष्टप्रतिभासात्मागेव भेदान्तरङ्गाह्यं तदपि

भावो भेदाभावस्तस्य धार्मणो भेदविकलतया तन्मा- त्रत्वादित्यर्थः । भेद: स्वसंसर्गादन्यत्र भेदव्यवहारं कु- र्वन् स्वात्मन्यपि तद्यवहारं करोति इदमेव काणादा: स्व- १ यदि स्वस्मादपि स्वयं भिन्नो न स भेद इति स्वस्मादिति का० मु० पु० पा०।.

भेद्खण्डनम । ११६७

परनिर्वाहकत्वं निगदन्तीति शङ्कते # भेदेति # भेद- स्वभावत्वादिति वदतः कोऽभिसन्धिः किं भेदस्य भेद: स्वस्मादभिंन्न इति किं वा भेदान्तरमन्तरेय भिन्न- त्वमिति, यद्याद्यस्तत्राह नेति किमुक्तं स्यादि- त्यत आह स्वस्मादिति पश्चम्न्तशब्दाभिधेयोव- धिभावोऽवधित्वं यस्य तत् स्वरूप: स्वयमन्यस्माच्च ध- र्मिणः सकाशात्स्वस्य भेद: स्वयमिति पूर्वेण सम्बन्धः। त्र दूषणमाह * तदिति अस्य भेदस्य भेदाभि- स्रस्य स्वात्मैव प्रतिगी चाऽश्रंयश्चेत्यङ्गीकारे परस्मादि- व स्वस्मादृपि भेदस्वीकारे विरोधाभावात् स्वीकार्यःस इत्यर्थः ।न विरोधाभावमात्रेय स्वीकार: कित्वन- न्यथासिद्धप्रतीतिव्यवहारा्यां तयोरत्रासत्वेन क- ल्पकाभावान्मैवमिति शङ्कते * स्वीति प्रतीतिव्य- वहारमात्रात् स्वीकार उत सत्याभ्यामिति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह नेति प्रतिवाद्युचंरितात् स्वस्मा- तस्वयं भिन्न इति शब्दाभासात्प्रतीत्याभासस्तद्यवहा- राभासश्च विद्यत इत्यर्थः। आदिशन्देनानुत्प्रेक्षादिका- रणान्तरग्रहः।द्वितीयं शङकते *सत्यावितितवाप्येतत् तुल्यमिति परिहरति नेति स्वयमेव स्वस्थाधिक- रणमवधिश्चेति सत्ययोः प्रतीतिव्यवहारयोरसत्वान्न तथात्वं स्वीकुर्वित्यर्थः । भेदस्वभावत्वांदिति स्वभेद: स्वस्मादभिन्न इति प्रथमकल्पे निरस्ते भेदान्तरमन्तरेय भिन्नत्वमिति द्वि- १ दभेद इति पु० पा०। २ भेदस्वमिति पु० पा०।

११६८ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

तीयमवलम्बते। ७२ द्वितीयकल्पनिराकरणम्। ननुन वयं स्वात्मा स्वाधिकरणं स्वावधिर्वेत्यभ्युपग- च्छाम: किन्तु धर्मान्तरे तत्प्रतियोगिके तदाधारे वा स्व्री- कृते यौ बुद्धिव्यवहारावुपपद्येते तावनवस्थाभया्धर्मा- न्तरमन्तरेणैत स्वभावाद्गेदः करोतीति ब्रूम इति चेत। तर्ह्यन्यत्र यादृशी प्रतीतिर्धर्मान्तरविषया तादृश्येवात्र विना धर्मान्तरमुत्पद्यत इति भ्रान्ता स्यात। यस्य च स्वभ्वस्य बलेनेदशी सा जायते स दोष: स्यात यथा सत्यरजते रजतप्रतीती रजतत्वादुत्पन्ना डन्यत्र बिना रजतत्वं जायमाना भ्रान्ता सा भवति। यस्य च सा- मर्थ्यात् सा तादृशी जायते स दोष इत्युच्यते। तत्र रजतत्वरं नास्ति अत्र धर्मरूपोपि भेद एव सन्नवल- म्बनमिति चेत्। मैवम् । भिन्नप्रतीतिर्विशिष्टविषया भेदतदाश्रयरूपोभयवस्तुविषयाऽन्यत्र यादशी सत्या- डङ्गीकृता ततो मात्रयाऽप्यन्यूनार्थाया इह जायमानाया यदि द्वयं विषयं नाङ्गीकुरुषे तदा शक्रेणापि भ्रान्तत्वं दुर्वारम्। अथाङ्गीकुरुषे तदाSनवस्थाप्रसङ्गः । अथ त- दुभयविषयव्यतिरेकेणैत्र साडन्र सत्याऽन्यत्र तर्हि इतो- जन्यादृशविषया मिथ्या स्या दित्यलं पल्लवेन। *न वयमिति तर्हि वस्तुशून्यत्वेन बाधितविषय-

भेदखण्डनम । १११९

स्वादसौ प्रतीतिर्भ्रान्ति: स्यादिति परिहरति # तही- ति * ्रान्ति: कारणदोषव्याप्ता दोषरहितकारणज- न्यत्वान्नेयं भ्रान्तिरित्यत आह यस्येति * येन स्व- भावविशेषेणेदृशी प्रतीतिरुत्पद्यते स स्वभावविशेषो दोष: स्यादित्यर्थः । अन्यत्र निश्चितविषयाभावेष्य- न्यत् जायमानप्रतीतिर्ध्रान्तेत्यत्र दृष्ठान्तमाह * य- थेति स्वभावविशेषासामर्थ्यात्तज्नकत्वे तस्य दो- षत्वं स्यादित्यत्रापि दष्टान्तमाह* यस्येति दृष्ठान्तं विघटयन्पर: शङ्कतेतत्रेति शुक्तौ रजतत्वं धर्मिस्वरू- पाभिननं भिन्नं वानास्तीति तत्र तज्ज्ञानं भ्रान्तिरिह तु धर्मिस्वरूपस्य भेदस्य सत्वात्तदालम्बनज्ञानं कथं भ्रा- न्तिरित्यर्थः । घटात्पटो भिन्न इत्यत्र विशिष्टभेदयु- द्विधर्मिभेदोभयगोचरा स्वीकृता तडद्रेदो भिन्न इत्यपि युद्धिरुमयगोचराङ्गीक्रियते नाङ्गीक्रियते वेति विकल्प्य प्रथमे भ्रान्तित्वं वज्रलेपायितमिति परिहरति मैव- मिति द्वितीयेपि प्रागुक्तानवस्थेत्याह अथेति उक्त- मर्थ विपर्ययबाधाभिधानेन द्रढयति अथति * प्रती- तेरैकरूप्ये सति विषय वैरुप्यमन्यतरमिथ्यात्वमानये- देवेत्यर्थ:। एवं भेदस्य स्वनिर्वाहकतवं खराडयत्वा सत्तेवेत्यु- क्तमुदाहरणं दूषयति। ७३ उदाहरणविघटनम्। यन्तु सत्तेवेत्युक्तं तत् कटकगवोदाहरणमनुहरति यतः सत्ताप्यमुना दूषणेनास्माभि: खण्डनीया। १४७

११७० खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

• यन्वि ति* कटकं राजधानी तत्र नानाजनसङ्की णे वणिक्पथमध्ये नीयमानो दुष्टोगौरेकामिषलुब्धो यत्र धावँस्तव ताडितोऽन्यत्र प्रविशंस्तन्रापि ताख्यते तथेदमपीत्यर्थः । यन्तूदयनेन बौद्धधिक्कारे भेदसमर्थनं कृतं तद्नुव- दति दूषणाय।

७४ उद्यनमतानुवाद:। यत्पुनरभिधीयते किमेतैर्भेदखण्डनवादििरभिहि- तं भवति किं भेदज्ञानमेव नारित, सदपि नित्यमनित्यं, अनित्यमपि वा निर्हेतुकं, सहेतुकमपि वा निर्व्विषयं, सविषयमपि वा बाध्यमानविषयम्। तत्र प्रथमः सर्व्वं- तोविरोधादनुत्तरः। द्वितीयः सुषुप्त्यवस्थानुरोधादुपेक्ष- णीयः। तृतीयोऽपिं विरोधाद्देयः। चतुर्थस्तु भेदोलेखादेव त्याज्य: । पञ्चमश्चिन्त्यते किमेतेष्वन्यतमो विषयः तद- न्यो वा। द्वितीये किमेताभिर्व्यधिकरणानुपपत्तिभिस्तस्य बाध्यते एवं हि चौरापराधेन व्यक्तमयं माण्डव्यनिग्र- हः। अथान्यतमात्मा, तत्रापि यदि धर्मान्तरमेव्रेति तत्वं तदाऽनवस्थाभिया तदधिकः प्रवाहस्त्यज्यतां तस्य कुत- स्त्यागः, नह्यनवस्था प्रतिभासमानमर्थ निवर्त्तयति किन्तु प्रवाहं परिहारयति गन्धे गन्धान्तरवत्। अथेतरेतरा- भावमेव भेदज्ञानमालम्बते तदाऽवि कात्माश्रयः तेन

भेदखण्डन उद्यनमतानुवाद:। ११७१

हि भेदज्ञानमेव न स्यात। अस्ति च तच्ततो हेत्त्वन्त- रमाक्षिपेत न तु स्वात्मनि स्वयमहेतुत्त्वे स्वयमेव निवर्तेत। * यत्पुनरिति # नायं खण्डनन्यायो भेदापबाध- नायालमित्यभिसन्धिः । तदेव प्रतिपाद्यितुं विक- ल्पयति किमित्यादिना * एकैकपरित्यागेन क- ल्पान्तरस्वीकारे तत्र वक्ष्यमाणदूषणं द्रष्टव्यम् । विकल्पक्रमेण दूषयति * तत्रेति * तत्र लोका-

विरोधादङ्गीकारे सुतरां तद्विरोधात्प्रथमः स्वरूप- मेव न लभते कुतस्तत्रोत्तराभिधानमित्यर्थः। सामग्य- निरूपणाद्गेदज्ञानं सदृपि नित्यमित्यङ्गीकारे सर्वज्ञानो- परमरूपसुषुप्तिविरोधात् द्वितीयोऽपि हेय इत्याह द्वि- तीय इति कादाचित्कसतो निर्हेतुत्वे नियामकाभा- वात् स्यादेव वा नस्यादेव वेति तृतीयं दूषयति तृतीय इति निर्विषयत्वं प्रतीतिविरुद्धं इत्याह चतुर्थ इति* बाध्यार्थत्वं विचारमन्तरेण दुरवधारणितितत् विचा- र्यमित्याहपश्चेतिविचारमेव दर्शयति * किमिति* भेदज्ञानस्य स्वरूपान्योन्याभाववैधर्म्येष्वन्यतमो वि- षय उत तेभ्योऽन्य इति विकल्पार्थः। द्वितीयमपवद्ति

भिस्त्रिविधएव भेदोबाध्यः प्रकारान्तरस्यतुव्यधिकरण- ववान्न ताभिर्याधसम्भव इति भाव: । विपर्यये बाधम- भिघत्ते *एवमिति * स्वरूपादिभेदानां बाध्यत्वे ततो- Sन्यभेदस्यापि बाध्यतत्वस्वीकारे चोरापराधेन निरपराध- माण्डव्यमहामुनिनिग्रहः स्मर्यते।

११७२ खण्डनखण्डसाध्ये वतुर्यपरिच्छेदे

"तस्करस्थापराधेन शूलमारोपितो यति" रिति तत्साम्यं स्यादित्यर्थः। बाध्यभेदवि- षयस्थ ज्ञानस्य स्वरूपादिभेदेष मध्येऽ्न्यतमो विषय इति द्वितीयं शङ्कते * अथेति * व्युत्कमेण प्रागुक्त- दोषानुद्धरति * तत्रापीति* तत्वमिति धर्मान्तरं भेद इति पक्षपरामर्षक इति यावत् । अन्र दूषणमाह * तदेति तस्मिन्पक्षेऽनवस्थैव दोष उच्यते सा च द्वितीयतृतीयादिभेदप्रवाहस्वीकारं परिहारयति न पु. राधमपि भेदं इत्पर्थः । कुत इत्यत आह #नहीति # अनवस्थाया: प्रतिभासमानाकारापन्हवे सामर्थ्या- भावांदिति यावत्। दृष्टान्तेनैतत्फुटयति गन्धेति * यंदङ्गीकारनिमित्ता साऽनवस्था तमेव द्वितीयादिभेदं स्वदोषत्वसिद्धर्थ निवर्तयति द्वितीयादिगन्धवदित्य- र्थः। अन्योन्याभावो भेदस्तद्विषयं च भेदज्ञानमिति पक्षान्तरमाह अथेति अन्योन्याभावं प्रत्यधिकर- णतया प्रतियोगितया च ज्ञायमानमन्योन्याभावज्ञा- नस्य कारणं चेत्तर्ह्यन्यान्याभावज्ञानसिडौ तत्सि- छिरित्यात्माश्रय उच्यते न सोपीत्याह *तत्रापीति# अन्योन्याभावविशेषिताधिकरणज्ञानस्य तड्ेतुत्वे स दोष: स्याद्ेत्वन्तराङ्गीकारे तु नात्माश्रय:तच्ावशयवा- च्यमन्यथा भेदज्ञानमेव नस्यादिति हेंतुमाह तेनेति मम इष्टमेवेदमित्यत आह * अस्तीतति फलितमाह *तत इति दृश्यमानकार्यानुसारेण कारगं कल्प्यं न तु कारणादष्ट्या दृष्टकार्यस्वरूपमपलपनीयमित्यर्थः। औपनिषदानां मतमाशकुते।

मेद्खण्डन उद्यनमतानुघाद:। ११७३

७५ वेदान्तिमतनिरसनम । अविद्यावशादिति चेत किञ्ातः न ह्यविद्येत्येवा- त्माश्रयनिवृत्तिः तथा सति घटादयोऽपि कुलालादिनि- रपेक्षा: स्वयमेव भवेयुः। अथात्माश्रयादिदोषोपहततया तन्न तस्यैव कारणं ततो यतः कुतश्चित्तस्य जन्म तच्च दुर्नि रूपमतो Sविद्येत्युच्यते इति विचारार्थः? नास्ति तर्हि विवादः। न च तदपि दुर्निरूपं, प्रतियोगित्तवेन प्रतीता- वधिकरणस्वभावत्त्वेनाधिकरणप्रतीतिः अधिकरणस्व्रभा- वत्वेनास्मृतौ प्रतियोगिस्मृतिश्चेतरेतराभावग्रहणकारण- मिति निरूपणात्। * अविधेति दश्यमानकार्यस्य कारणतथा हे- त्वन्तरं न कल्प्यमात्माश्रयत्वेपि तस्याविद्यावशादुप- पत्तेरनुपपत्रविधानपटीयसीत्वात्तस्या इत्यर्थः । नावि- थ्ाऽनुपपत्रं विधातुमुत्सहतेऽन्यथा मुक्तानपि बग्नी- यादृतो नाविद्याङ्गीकारेण किश्चित्प्योजनमिति परि- हरति किश्चेति दुर्घटत्वमविद्याया भूषणमिति स्वीकारादविद्यारवमेवात्माश्रयादिदोषं परिहरतीत्यत आह # नहीति # कुत इत्यत आह तथासतीति # अविद्यास्वीकार इत्यात्माश्रयपरिहारश्रेव घटादीना- मपि कुलालादिनिरपेणां स्वत एवोत्परेर्मदायुपादानं

अथेति प्राक्कालावच्छिन्नसत् कारणमुस्तरकालावच्छिम सत्कार्य तवैकस्य न सम्भवति स्वसिकौ स्वसि्धिरि-

११७४ खण्डनलण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

त्यात्माश्रयप्रसङ्गादित्यर्थः। स्वव्यतिरेकिकारणादेव क- स्मादृपि कार्य जायत इत्याह ऋतत इति# तर्थात्माश्र- यपरिहारेण सिद्धं भेदज्ञानमित्यत आह * तच्ेति * भिन्नत्वादिप्रकारैः सदादिप्रकारैश्र दुर्ननिरूपमित्यर्थः। * न्याय विचारासहत्वस्याविद्यालक्षणत्वासदेवाविद्येत्य- र्थः। अन्योन्याभावज्ञानस्य सहेतुकत्वे नास्ति विवाद- स्तदन्योन्याभावज्ञानं कार्यमेव स्वानुरूपं कारणं कल्प- यतीति त्वया मयाच स्वीकारादिति परिहरति * ना- स्तीति* तच्च दुर्न्निरुपमिति यदुक्तं तत्राह न चेति तदुपपाद्यतिप्रतीतिघटस्य प्रतियोगित्वप्रतीतिमपे- क्ष्य पटस्य प्रतियोगित्वप्रतीतिरितरेतराभावज्ञानका- रणं चेत्स्वांश्रयादिदोषः स्याद्दा तु प्रतियोगित्व- निरपेक्षाधिकरणत्वप्रतीतिस्तन्निरपेक्षा च प्रतियोगि-

वारसुनिरूपणमेव कारणान्तरमित्यर्थः। स्वरूपादिमध्ये भेदज्ञानं स्वरूपमवलम्वत इति मतं शङ्कुते। ७७ स्वरूपस्य भेदक्ञानविषयत्वनिरासः। अथ स्वरूपमेव भेदप्रतिभासस्य विषय इति तत्त्वं, तथापि सह प्रयोग एवानुपपन्नः परिहीयतां भेदेन तु किमपराद्म्। सोडपि दृश्यते इति चेत सत्यं, नैमित्ति- कस्तु स्यात न स्वरूपतः नहि घटमानय पटमवलोक- येत्यादौ भेदपद्मपि प्रेक्षावानुपादत्ते व्याख्यायान्तु मूढप्-

मेदखण्डने उद्यनमतानुवाद:। ११७

बोधनार्थ घटः कुम्भ इति वत सह प्रयोगेऽपि न दोषः। * अथेति * तत्र मण्डनोदीरितं दोषं परिहरति * तथापीति घटव्यतिरिक्तभेदानङ्गीकारे घटो भिन्न इति सह प्रयोगो न स्थात्पर्यायाणां हस्तकरादिशव्दानां सहप्रयोगानुपलम्भाद्यर्थत्वाच्चेति सहपयोग एवा- न्याय्यो न पुनर्भेद इत्यर्थः। प्रतीयते यत्तद्भ्युपगम्यत इति नियमवशात्तत्परित्याग इति शङ्कते * सोपीति * घटो भिन्नः पटो भिन्न इति सह प्रयोगो दृशयत इत्य- र्थः। दर्शनस्य गत्यन्तरं दर्शयन्परिहरति *सत्यमिति

पर्यायपदान्तरोपादानं इति नैमित्तिक इत्यर्थः । शुक्लो घट इति सहपयोगे भिन्नार्थत्वादिहापि भिन्नार्थत्व- मुत पिक: कोकिल इत्यादिवद्भिन्नार्थत्वमिति सन्देहे किमत्र विनिगमकमित्यत आह * नहीति # घटादि- व्यतिरेकेय शौल्क्यादिवद्गेददर्शनव्यवहाराभाव एव नियामक इत्यर्थः । पर्यायत्वेऽपि प्रसिद्धपदान्तरेण स- हप्रयोग: सम्बन्धबोधनार्थमविरुद्धो व्याख्यानृणामिति सदष्ठान्तमाह * व्याख्यति * यद्यप्यनेकप्रकारेय वेदान्तिभिरुक्त्तो न्याय: सर्वथा भेदबाधक्षमो न भवति तथाप्यनेकभेदकल्पनायां गौ- रवादेको भेदशब्दार्थो वक्तव्य: कोऽसाविति पृच्छति। ७८ भेदशब्दार्थनिरूपणम। तथापि क: परमार्थः? यथायथं त्रयमपि, घटस्य हि घटाद्यात्मना प्रतीति: अपटाद्यात्मना च प्रतीतिस्ततो

११७६ खण्डनलण्डलाधे सतुर्यपरिच्लेदे वैशिष्ट्यप्रतीतिश्वेत्यनुभवसिद्धम्। तत्राभावस्य प्रथम- मात्रं, अभावान्तरधर्मान्तराभावात। सामान्यादिषु त्रिषु द्वयं धर्मान्तराभावात। द्रव्यादित्रिषु त्रयं त्रयस्यापि सम्भवात। भवति हि पटोऽयं न घटः तन्तुमयश्चेति, गन्धोडयं न रूपं सुरभिश्चेति, गतिरियं नोक्क्षेपणं ति- तिर्य्यक् चेति। लक्षणन्तु स्वरूपभेदस्य ताद्रूप्येणाप्रतीतौ प्रतीतिः, इतरेतराभावस्य त्वबाधितः समानाधिकरणो निषेधप्रत्ययः, वैधर्म्यस्य तु विरोधः सचैकधर्म समावेश इत्येषा दिगिति। तथाSपीति कचित्रयं कचित् दयं कचिदेकमिति य- थाय्थं यथायोगं त्रयमपि तत्त्वमित्याह शयथेतियथास- मभवत्वमेव त्रित्यस्य घटादावनुभवेन दर्शयति *घट- स्थेति। घटाद्यात्मनेति स्वरूपभेदोऽपटाद्यात्मनेत्यन्यो- न्याभावभेदो वैशिष्ट्येतिवैधर्म्यभेद उक्तः । घटादी- ति मृत्कार्यत्वादिग्रहः । क पुनरेकमात्रमित्यत आह * तत्रेति * अभावस्य स्वरूपमात्रं भेदोऽन्योन्याभाव- गुणजात्याद्यभावादित्यर्थः। विभागान्तरमाह *सामा- न्येति * सामान्यविशेषसमवायेषु,स्वरूपेतरेतराभाव-

याकर्मसु स्वरूपेतरेतराभाव वैधम्यत्रितंयमपि भेद इत्याह द्रव्येति सम्भवमेवाह भवतीति पट इति स्वरू- पभेद: नं घट इतीतरेतराभावस्तन्तुमयश्चेति वैधर्म्यम्। गुणेबूदाहरति गन्ध इति तत्रापि क्रमेय त्रितयं

भेदखण्डनउद्यनमतखण्डनम। ११७७

द्ृष्ठव्यम्। कर्मरायुदाहरणमाह *गतिरिति उत्क्षेपण- मिति नियतोर्ध्वदेशन्ेपणसुच्यते तिर्यगितिविष्वग्ग- मनमुच्यते। त्रघस्य लक्षणत इतरेतरवैलक्षण्यं कथयति *लक्षणमिति ताद्रूप्येणात्मनाऽप्रतीतौ प्रतीतिःप्रतीति रिति प्रतीतिविषयत्वं विवक्षितन्ताद्रूप्येणेति विशेषणं वैधम्येतरेत्तराभावव्यावृत्यर्थ तयोस्तादात्म्यरूपप्रतियो-

तौ स्वरूपेण प्रतीते: स्वरूपभेदलक्षगत्वात्सरूपाभेद- प्रहेऽपि स्वभेदारोपो न स्थादित्युक्तं परिहतं द्रष्टव्यम्। इतरेतराभावलक्षणमाह इतरेति प्रत्ययशब्देन प्रती- यत इति प्रत्येतव्यमुच्यते स्वप्रतियोगिसमानाधिकर- णोऽभावोऽबाधितोऽन्योन्याभाव इत्यर्थः।नीलसुत्पल- मिति विधिसामानाधिकरण्यव्यातत्यर्थ निषेधग्रहणमू। संसर्गाभावव्यावृत्त्यर्थ स्वप्रतियोगिग्रहगम्। एकस्मि- सारोपितमेदे सोडयन्न भवतीति भ्रान्तिव्यावृत्त्यर्थम- बाधितेति।वैधर्म्य विरोधेन विरुद्धस्य विवक्षितत्वादि- त्यर्थः । असङ्करो भेद इति सामान्यलच्णं द्रष्टव्य- मित्याह * दिगिति # यत्पुनरुक्तं भदज्ञानस्य बाध्यविषयत्वं वद्ता कीदृशो भेदोभिमत इति यदुक्तं तद्युक्तं पराभि- मतभेदानुवादेन तस्य बाध्यतामात्राभिधानादित्य- भिप्रेत्य सिद्धान्तयति। ७९ उदयनमतखण्डनारम्भ: । अत्रोष्यते तथा हि यत्तावत पृष्टं किमेतेष्व्रन्यतमा- त्माऽस्य विषयः तदन्यो वेति तन्निर्व्रचनवादिनि शोभते १४८

११७८ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

नास्मासु, प्रतिभासमानोऽयं भेद: स्वरूपादिपक्षान्तर्भा- वानन्तर्भावाभ्यांवा सदसत्त्वाम्यां वा अन्येनापि धर्मेण येन केनचिन्निरुच्यमानोऽन्वयेन च व्यतिरेकेण वा बा- ध्यतामिति तेन सर्वेणानिर्वचनीय इति ब्रूमः । एतच्च न केवलं भेदस्यापि तर्हि जगत एव, अनिर्वरचनीयवादश्चायं यथा तथोदितं प्राक्। * अत्रोच्यत इति कुतो न शोभत इत्यत आह प्रतिभासेति * प्रतिभासमानत्वातुछविल- क्षणोऽप्ययं भेद: स्वरूपान्योन्याभाववैध्म्येष्वन्तर्भूत- त्वानंन्तर्भूतत््वाभ्यां सत्वासत्वाभ्यां वा अन्येनापि सावयवत्वादिरूपेण तथा येन थेन कार्यत्वप्रमेयत्वा- दिना निरुप्यते तेन सर्वेणापि त्वन्नथे कार्यत्वादि- भावे व्यतिरेके कार्यत्वाद्यभावरूपे च बाधमेति न्या- यासहिष्णुत्वात्तेन सर्वेणाप्यनिर्वचनीय इत्यर्थः । भेदधर्मियः सत्यत्वात्तदाश्रितो भेद: कि न सत्य- स्तंत्राह* एतदिति अपरोचतया भासमानस्य प्रपश्चस्यानिर्वचनीयत्वं कथमित्यत आह* अनिर्ष- चनीयेति * बाध्यत्वान्न सदपि, नासद्भवितुमर्हति त- थासति लौकिपरीक्षकाणां प्रतिभासभेदव्यवहार- विशेषव्याघातापत्तेरित्युक्तं सपशत्यामित्यर्थ: । उक्तं चोद्यान्तरमनुवदति।

यदप्युक्तमथान्यतंमत्यादि गन्धे गन्धान्तरवदित्यन्तम। १ असंलग्नमित्र !

भेदखण्डनउद्य नमतखण्ड नम । ११७९

तदपि न साधु। यया युक्त्यैकस्व्रीकारस्तयैव प्रवाहस्वी- कारस्य दुर्वारत्वात। तत्र यदि प्रवाहस्वीकारे तस्या असाधकत्वं स्वीक्रियते एकस्वीकारेऽपि स्यात् अविंशि- ष्टलक्षणत्वात्। अत एत्र प्रतिभासमानत्वादेकस्व्रीकार इ- त्यप्ययुक्तम्। एकप्रतिभासिकाया युक्ते: सर्वसाधारण्यात्। नहि प्रत्यक्षादेव जायमान: प्रतिभासः प्रमाणं नानुमा- नादेरित्यत्र युक्तिरभ्युपगमो वा, नचानवस्थाप्रस्जिका· युक्तिरनुमानादेरन्या नाम, तर्कस्यापि व्याप्तिमूलत्त्वं सर्व- श्ववानुमानच्छायामापद्य दुषणमवि प्रवर्तत इति भंव्रतैव्र व्युत्पादनात् अतोऽनवस्थाप्रसज्जिकाया युक्तेदोषो वा वक्तव्यः त्यक्तव्यो वा स्वपक्षः । * यदिति दूषयति * तदिति # हेतुमाह # * यथेति घटो भिन्न इति व्यवहारानुपपत्या यथा घटस्य भेदस्वयाऽङ्गीक्रियते तथाभेदोभिन्न इति व्यवहारानुपपत्या द्वितीयोपि स्वीकार्य इत्यर्थः । ननु भेदो भिन्न इति प्रत्यय: परेण बलादापाद्यते न प्रसि- डो लौकिकानांघटो भिन्नइति प्रत्ययस्य लोकसिद्धत्वा- देको भेद: स्वीक्रियत इत्यस्ति विशेष इत्यत आह *अत इति परामृष्टहेतुं स्पष्टयति एकेति * प्रति- भासमात्रेण स्वीकारे देहात्मभावस्वीकारप्रसङ्गादवशयं वास्तवभेदवादिना युक्तिरनुसरणीया तस्या एक- रूपत्वात्प्रवाहः स्वीकार्य इत्यर्थः । युक्तिसहकृतप्रत्य-

११८० खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

चादायो भेदो भासते द्वितीयादिस्तु भेदप्रवाहो न तथेति विशेष इत्यत आह * नहीति तर्कोपे- तप्रत्यक्षजनितज्ञानमेव प्रमाणं तदनुगृहीतलिङ्गजन्य- ज्ञानं प्रमाणं नेत्यत्र न कश्चिन्न्यायः तत्स्वीकारोवा तथेत्यर्थः । अनुमानं च भेदो भेदवान् भिन्नइतिप्- तीयमानत्वात् घटवत् भेदो भिन्न इति प्रत्ययो विशे- षगाप्रतिभासपूर्वको विशिष्टप्रत्ययत्वाइण्डीति प्रत्यय- वदित्यादिरूपं द्रष्टव्यम्। भेदप्रवाहस्यानुमानिकत्वमेव नास्ति तत्प्रतीतेयौंक्तिकत्वादित्यत आह* नचेति # कथं प्रसक्जकस्यानुमानत्वमित्यत आह * तर्कस्ेति यद्यं भेदाधिकरणं न स्यात्तथा न प्रतीयेतेत्यस्य प्र- सङ्गस्य प्रतीयते चायं तस्माद्गेदाधिकरणमित्यनुमाने पर्यवसायित्वमवइयं वक्तव्यमित्यर्थः । व्याप्तिमूलत्वे-

• सर्वमिति अनुमानछायामापाद्यमानस्तमर्थ सा- धयति तच्छाया च व्याप्तिमूलत्वं तर्कस्थानुमानस्य च साधारण्यं तथा तर्के मूलशैथिल्यदोषस्यानुमानेऽसिड्धे च तुल्यत्वमिति भवत्स्वीकार इति यावत्। एवमाद- भेदेन द्विनीयादिभेदस्य साम्यमुक्का फलितमाह अत इंति * अबाधितयुक्तिबलादेको भेद: स्वीक्रियते न प्र- वाह इति शङ्कते । ८१ प्रवाहवदेकस्वीकांरेऽपि दोषः । प्रव्नाहस्वीकारवदेकस्त्रीकारे नानवस्थेति चेतु त- ्किमनवस्थाभावविशिष्टायास्तस्याः युक्ते: साधकत्त्वं

भेद्खण्डन उद्यनमतखण्डनम। ११८१

मन्यसे एवं तर्हि द्वितीयमात्नस्त्रीकारे नानवस्थेति द्वि- तीयस्व्रीकारप्रसङ्ग: । ओमिति चेत परार्द्धपरय्यन्तं प्रवाह- स्वीकारं को वारयिता। नैतावन्मात्रेण तुष्यति भवान् परार्द्धादप्यधिकमेकादिकं किं नाभ्युपगम्यत इत्यपि भ- वता वक्तव्यमेव तथा च सैवानवस्थेति चेत सत्यं त- स्यास्तु भयात् कीदृशमभ्युपगम्यतामिति निपुणं मन्त्र- यामहे। द्वयादिकं परित्यज्यतामिति चेत एकस्मिन्नाम कीदशोऽनुग्रहः येनानवस्थाप्रवाहनिवेशाविशेषेऽपि ह्या- दिकमुपेक्षितमेकन्तु रक्षितम् । द्वितीयमादायानवस्थेति चेतु द्वितीयेऽपि यदि भवतोऽनुग्रहः स्यात .तृतीयमा- दायानवस्थेत्यभिधाय सोडवि रक्षितः स्थात् तावेतौ भवतोरागद्वेषौ निःश्रेयसाय यतमानस्य मानसमास्क- न्दमानौ न कल्याणोदकौं तर्कयामि। गन्धे गन्धान्तर- प्रसञ्जिका न च युक्तिरस्ति, तदस्तित्वे वा का नोहं- निः तस्या अप्यस्माभिः खण्डनीयत्वात्।

• प्रवाहेति * तर्थनवस्थाविरहृविशिष्टयुक्तेवि- शिष्टपतीति: विशेषण प्रतीतिपूर्विकेत्यादिरुपांया आद्यभेदसाधकत्वमित्युक्तं स्थात्तत्किम्रीकरोषीति पृच्छति तदिति* ओमिति चेत्तत्राह *एषमिति # परिगणितभेदस्वीकारे नानवस्थेति शङ्कते * ओमि- ति परिहरति परार्द्वेति *, परार्ड नाम ब्र-

११८२ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरच्छेदे

ह्ण आयुष एको भाग: तच काललवमारभ्य सू. क्ष्मदर्शिभि: परिगण्यत इति यावत । परार्ड्पर्यन्त- भेदस्वी कारोSतिप्रसङ्गादेवानुपपत्न इति पूर्ववादी श- ङते * नैतावदिति * कुतो नैतावन्मात्रेण दोष इ. त्यत आह परार्द्धादिति एकां सङ्ख्याम्परार्द् प्राप्य पुनरपि एक द्वयमित्यारभ्य परार्द्धपर्यन्तग- णनसम्भवात्तदृपि स्वीकर्त्तव्यमिति वक्तव्यं भवतेति न्यूनत्वमित्यर्थः । उच्यते एवं ताह को तोष इत्यत आह #तथाचेति गूढाभिसन्धिः सिद्धान्त्याह *सत्य- मिति मन्त्रये क्रियमाये प्रथमभेदस्वीकिरणमेव युक्तन्न पुनर्यादिस्वीकार इति पूर्ववादी शङ्कते # द्वयादीति# प्रथमस्वीकारे द्वितीयस्वीकारे च गुणदोष साम्ये प्रथम- स्वीकारे स्वपचश्रद्धैव कारणं तवेत्युपहसन्नाह एकास्मि- त्निति साम्यमसिद्धमनवस्थाभावाभावयोरेव विशेष- त्वादिति शङ्कते द्वितीयमिति अयमपि विशेषो द्वि- तीयादावपि तुल्य इत्याह द्वितीयेपीति एवं साम्धे सति प्रथमे रागो द्वितीये च द्वेष: स्फुरति तावेतौ रागद्वेषौ मोक्षार्थ शास्त्रं प्रवर्त्तयतां न युक्तौ रागद्वेष-

णं पुरुषार्थरूपतया रमणीयं कैवल्यं उदर्क उत्तरकाले ययोस्तथाभूतौ न तर्कयामीति न विचारयामीतिया- वत्। प्रवाहपरित्यागे यदुक्तं दृष्टान्तेन गन्धे गन्धा- तरवदिति तद्विघट्यति *गन्धइति(अयं गन्धो गन्ध- वदू्वृत्तित्वर हितगन्धवन्मात्नटत्त्यधिकरणं प्रमेयत्वात् घटवदित्यस्ति युक्तिरित्यत आह तदिति *)

भेदखण्डनउद्यनमत खण्डनम । ११८३

पुनश्चोधान्तरमनुवदृति। ८२ चोद्यान्तरनिरासः। यदप्यथेतरेत्यादि निरूपणादित्यन्तं तदप्ययुक्तम्। त- थाहि-इतरेतराभावज्ञानं भेदव्यवहारहेतुं मन्यते यस्तस्य पक्षो नोपपन्न आत्मश्रयप्रसङ्गादित्येवं ब्रुताणस्य न कि-

च प्रागेव दूषितम। अथ स्वरूपमेवेत्यादि न दोष इ- त्यन्तं यदुक्तं तदप्यसमदनुक्तदोषदूषणमित्युपेक्षितम। यद्षि तथाऽपि क इत्यादि तिर्यक् चेत्यन्तं तदपि गर्त- वर्तिगोधामांसविभजनन्यायमनुहरति पक्षत्रयस्याऽप्युक्त- युक्त्याऽडच्छादितस्य दर्शयितुमशक्यत्वेन तद्विभाग- व्यवस्थितेरवसरनिरस्तत्त्वात्। * यदिति इतरेतराभावविशिष्टधर्म्यादिज्ञा-

दोषापरिहारादयुक्तमिति दूषयति * तदिति * प्रति- योगिज्ञानमन्तराऽधिकरणमितिकारणनिरूपणेन प- रिहार उक्तस्त्राह * प्रतीति# यत्किश्चित्प्रत्यधि- करणत्वं वक्तव्यमेवं चात्माश्रयत्वं रुद्रेणापि दुर्निवार- मित्यर्थः । एवं वैधर्म्यान्योन्याभावभेदबाध्यत्वमुप- पाद स्वरूपभेदस्यापि तदुपपादनाय तदुक्तमनुवदति। * अथेति स्वरूपपक्षोक्तदोषो नोद्धृत इत्याह * तच्चेति व्याख्यानमपि पर्यायशन्देन चेत्पटो-

११८४ ण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

भिन्न इति सामानाधिकरण्य न स्यादपर्यायेण चेद- धिकार्थत्वमित्यनेनापि दुष्ठत्वादुपेचितमित्याशयः । पुनः परोक्तमनुभाषते * यदिति * सोपहासं दूष- यति तदिति * गर्त्तः श्रवभ्रं तद्वार्त्तिगोधाया मांस- विभजनं यथा न सम्भवत्यप्राप्तविषयत्वात्तवदिदमपी- त्यर्थः । तत्र हेतुमाह * पचत्रयेति # परोक्तं लक्षणमनूद्य दूषयति। ८३ परोक्तलक्षणखण्डनम। यच्च स्वरूपभेदस्य लक्षणमुक्तं ताद्रूप्येणाप्रतीतौ प्रतीसिरिति तदप्यवद्यम्। यदेकमेव वस्तु भ्रान्त्या भि- न्नमिति प्रतीयते तत्र ताद्रूप्येणैकस्यैकरूपतया प्रती- तिर्नास्ति अस्ति च प्रतीतिर्न च स्वरूपभेद इत्यति व्याप्तिः। ताद्रूप्येशेत्यस्य धर्मान्तररूपभेदासङ्कीर्णोदाह- रणार्थत्वात प्रतीतिरभ्रान्ता विवक्षितेति चेतु स्वरूप- प्रतीतेस्तत्राप्यभ्रान्तत्वात्। यच स्वरूपमात्रेण प्रतीयते वस्तु न तत्ताद्रूप्येणैकेरुप्येण नच नानात्मतया वस्तु- गत्या चैकमेव तत् तत्रापि स्वरूपलक्षणो भेद: स्यात्। · * यच्चेति * कुत इत्यत आह * यदेति * ता- दुष्यमेकरूपत्वमुत एवं रूपत्व माधे एकस्तावच्चन्द्र: स यदा भ्रान्त्या दौ चन्द्रमसाविति प्रतीयते तदा त- स्य चन्द्रस्यैकस्थैकत्वं तादूप्यं तेन प्रतीतिर्त्नास्तीति १ ताद्रूप्येणेकरूप्येणेति सो० पु० नास्ति।

भेद्खण्डन उदयनमतखण्डनम । ११८५

भिन्नतया प्रतीयमानत्वात्स्वरूपप्रतीतिर्नास्ति क- ल्पितभेदाघिष्ठानत्वेन भेदप्रतीतेश्च भ्रमत्वान्न स्वरू- पभेदसिद्धिरित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । नास्त्यतिव्याप्ति- स्तस्थापि स्वरूपत्वेन कुतश्चिद्भेदत्वादित्यत आह * ताद्ूप्येणेति वैधर्म्यान्योन्याभावलक्षणभेदासङ्गीर्णत- या स्वरूपभेदज्ञापनार्थ ताद्रप्येणेति विशेषणसुपात्त- मतञ्च यत्किश्चिदपेक्षया भेदत्वे व्यर्थविशेषणत्वमित्य- तिव्याप्तिः स्यादेवेत्यर्थः । अतिव्याप्तिपरिहाराय वि- शेषणं शङ्कते * प्रतीतिरिति* ताद्रूप्येणाप्रतीतावभ्रा- न्ता प्रतीति: स्वरूपभेदसिद्धिर्न्नेष्यते भ्रमाभावप्रस- डादतो नास्त्यतिव्याप्तिपरिहार इत्याह * नेलि * उदासीनेपि वस्तुन्यतिव्याप्तिमाह * यच्चेति * यद्वस्तु प्रतीयते तस्मिन्प्रतीयमाने वस्तुनि ताद्रूप्यमेकरूपत्वन्न पतीयते न भेदोपि प्रतीयते वस्तुगत्या तत्र न विद्यते भेदोपित्वैक्यमेव तत्रापि स्वरूपभेदलक्षणं गतमित्य- तिव्याप्तिरित्यर्थः । अवधीरितभेदाभेदरूपं वस्तु प्रतीयमानमेव ना- स्ति विरुद्धयोरेकतररूपेण प्रतीतेरावश्यकत्वादतो ना- तिव्याप्तिरिति शङ्कते। ८४ विरुद्ध योरेकतररूपेण प्रतीत्यावश्यकत्वभङ्ग:।

प्रतीतेरिति चेन्न। प्रतीतिकलहानवकाशात् । भवति हि यत्त्वया तत्न दृष्ट तत् किमेकमनेकं वेत्यनुयुक्तो नायं विशेषो मया शङ्कितो जिज्ञासितो वा स्वरूनमातन्तु १४९

११८६ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपारच्दे

• नास्तीति * प्रतीतिकलहे घटाद्यपलापोपि स्यात्तवापि संविदमन्तरेण तत्साधकाभावादिति परि- हरति नेति एवंविधलौकिकानुभवाभावे कथ- मनुभवविरोध उद्भाव्यत इत्यत आह *भवति हीति# दूरे गिरिशिखरे पुरतस्तरुरमणीयो मया प्रतीतो न पुनस्तदेकत्वन्नानात्वमिति लौकिक: कथयति परेण पृष्ट इति यावत। सन्देहाभाव एकतरविशेष निर्णयादपिस्या- दित्यत आह * जिज्ञासितोवेति * जिज्ञासाभावा- न्तत्निर्णघोत्पादशङ्गापि नास्तीत्यर्थः । स्वरूपमात्रं प्रती- त्य-ज्ञात्वेतियावत्। तस्य लक्ष्यत्वान्नातिव्याप्तिरिति चोदयति। ८५ उदासीनत्वंन द्वष्टस्वरूपस्य भेदत्वमेवेतिशङ्कानिरासः। ननु तदपि स्वरूपं भेद एव कस्मादपि, तत् कथमुक्तदो- षावतार इति। मैवम्। एवं हि ताद्रूप्येणाप्रतीताविति व्यर्थ स्यात्। प्रतीतिमात्रं लक्षणं वक्तव्यम। यत्प्रमेयं तत् कस्मा- दप्यवश्यं भिन्नमिति एकस्यैव स्वस्मान्जेदप्रसङ्गनिराक- रणार्थमपि ताद्रूप्येणाप्रतीतावित्युक्तं तच्च खण्डितमिति। ताद्रूप्यमन्यरूपत्वं विवक्षितमिति चेन्न।तदा हि तदाऽनुप- स्थापितपरामर्शवत् अन्यत्त्वस्य स्वरूपभेदत्वे आत्माश्रयः सर्व्वस्वरूपाणां लक्ष्यत्वात् अन्योन्याभावत्वे चान्यो- न्याश्रयः वैधर्म्ये च चक्रकम्।

भेद्खण्डन उदयनमतखण्डनम । ११८७

• नन्थिति * कस्मादप्यन्यस्मात् घटादितस्तस्य भेदत्वान्नातिव्याप्तिरित्यर्थः । स्वरूपं सर्व यतः कुत- शिद्रेद एव निःस्वरूपं च व्यवच्छेद्यन्नास्त्यतो व्यर्थवि- शेषणत्वमिति परिहरति मैवमिति कुतो विशे- षणवैयर्थ्यमित्यतः प्रतीतिमात्रलक्षणस्पैव समर्थत्वा- दित्याह प्रतीति यदा किं तर्हि लक्षणं वाच्यमित्या- काङ्गायामाह * प्रतीति नैवमतिव्याप्ति: प्रमेयमात्र- स्य कुतोपि भेदस्येष्ठत्वाद्गेदवादिभिरिति हेतुमाह # यदिति प्रतीतिमात्रं चेत्स्वरूपभेदलक्षणं तर्ह्ेकस्यैव स्वस्माव भेद: प्रसज्येत तत्निवारणे तु विशेषणं सार्थ- कमेकत्वेनाप्रतीतावित्येक त्वेनप्रतीतित्वादेव तत्निवारण- मित्याशख्ाहएकस्थेति एकत्वानेकत्व्रसन्देहाभावस्थ- लसष्य यच्च स्वरूपमात्रेणेत्यत्र दर्शितत्वादित्यर्थः।ता- द्रप्यमेकरूपत्वं न विवक्षितमपि त्वन्यरूपत्वं विवचि- तमतो नोक्तदोष इति शङ्गते ता द्रूप्यमिति ताद्रूप्यमि- त्यन्यरूपत्वस्य विवकक्षितत्वे स्वरूपस्यैव लक्षिततया प्रस्तुतत्वेनान्यरूपस्या प्रस्तुतत्वादप्रकृतान्यपरामशित्वं तच्छदस्य स्यादिति परिहरति नेति तदा-तच्छब्दे- नेत्यर्थः।यथेदमेकं दूषं तथा दोषान्तरमप्यस्तीत्याह * अन्यत्वेति * अन्यशब्देन स्वरूपभेदो विवचित उता- न्योन्याभाव उत वैधर्म्यमाद्े स्वरूपस्याद्याप्यनिरूपित- त्वात्तत्सिडौ तत्सििरिति आत्माश्रयत्वमित्यर्थः।घट- स्वरूपभेदो यदा लक्ष्यते तदाऽन्यस्वरूपभे दानामलक्ष्य- त्वात्कथमात्माश्रय इत्यत आह *सर्चेति * अन्यथाS- व्यापकत्वप्रसङ्गादित्यर्थः । यदि मध्यमः तत्राह #

११८८ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

अन्योन्येति # स्वरूपभेदसिदौ अन्योन्याभावसिद्धि- स्तत्सिडौ च तद्प्रतीतिवैशिष्टयेन स्वरूपभेदसि- डिरितीतरेतराश्रय इत्पर्थः । अन्तिममपवद्ति * वैध- र्म्यइति * स्वरूपभेदज्ञानं विनाऽन्योन्याभावज्ञानायोगा त्तेन च विना विरोधासिद्वेस्तद्यतिरेकेण च वैधर्म्यासि- डिस्तत्सिद्धौ स्वरूपभेदज्ञानसिद्धिरिति चक्रकमित्यर्थः। स्वरूपभेदलक्षणन्निरस्यान्योन्याभावलच्णं नि- रसितुमुपक्रकमते। ८६ अन्योन्याभावलक्षणखण्डनम। यदपीतरेतराभावस्य लक्षणमबाधितः समानाधिक- रणोनिषेधप्रत्ययः। एतदप्यशोभनम्।समानाधिकरण इ- त्यादि भाषायाः कथं कथमपि तात्पर्यगवेषणेऽपि समा- नाधिकरणो यो निषेधस्तत्प्रत्ययविषयोऽन्योन्याभाव इति पर्यवसाने समानांधिकरण इति किं तुल्याश्रय, उतैका- श्रय, उत तादात्म्यप्रतियोगिक, उताधिकरणभूतपदा-

तान्यदेव। गद्पीति प्रतियोगिसामानाधिकररायं किंप्र- त्ययस्य किं वा निषेधस्याऽडद्ये प्रत्ययस्थात्माश्रयस्य घटाद्यधिकरणत्वायोग इत्यभिप्रेत्य दूषयति * एत- दपीति नोपसर्जनमुपसर्जनान्तरान्वयमर्हतीति न्यायेन यद्यपि साक्षात्सम्बन्धो नास्ति तथापि १ तात्पर्य पर्यवसाने इति का० मु० पु० पा०।

भेद्खण्डने उद्यनमतखण्डनम। ११८९

विवचाबलान्न इत्याह * कथमपीति * द्वितीयापि- शब्देन नानुपपत्तिसमुचयः । सतीदं वक्तव्यमिति शेष:। किं वक्तव्यमित्यत आह * समानेति * स- मानशव्दस्य समानो देवदत्तो यज्ञद्त्तेनेति सदश- पर्यायतया प्रयोगदर्शनान्तुल्याश्रयत्वमिति प्रथमक-

तत्निष्टस्तत् प्रतियोगिक एवेति तृतीयार्थ:।अधिकरण- पदार्थस्य वाचको घटोयमिति शब्दस्तेन सह विशे- षणविशेष्यभावव्यवस्थितः पटो न भवतीति पदं तद्भिधेयत्वमधिकरणसाम्थेनौपचारिकमिति चतु- र्थार्थः। न्यून्यतापरिहाराय कल्पान्तरम्। सदृशाधिकरणत्वं सामानाधिकरण्यमिति प्रथमं दूषयति। ८७ प्रथम द्वितीयविककष्पनिरासः। तत्र न प्रथम: तुहिनमयूखे प्रियामुखे च न दू- षणकणस्यापि सम्भव इति प्रत्ययस्यापि दर्शनात्। तत्र मुख चन्द्रयोरन्योन्याभावोऽस्तीति चेन्न। तस्य सत्वे- डप्युक्तप्रत्ययस्य तदविषयत्वात। मास्तु तद्विषयो ल- क्षणं त्वस्यैत्ततच तदविषयत्त्वेऽप्यदुष्टमिति चेत् कीदशं तर्हींदं लक्षणं न तावत्समानाधिकरणो यो निषेधस्तत्प्रत्ययो यस्तस्य यो विषयः सोऽन्योन्याभाव इति, नापि स ए- एवान्योन्याभाव इति, नापि यत्र समानाधिकरणो नि- १ भेदप्रत्यय इति का० पु० पा०।

११९० खण्डनखण्डसाधये चतुर्थपरिच्छेदे

षेधप्रत्यस्तत योऽस्ति सोऽन्यान्याभाव इत्यस्तु तद्द- रमस्य सर्वस्याऽन्योन्याभावत्त्वापातात् समानाधिकरणवै- यर्थ्यप्रसङ्गाच्च । एतेनैकमुदाहरणमादाय द्वितीयोऽपि निरस्तः । * तत्रेति * कुत इत्यत आह # तुहिनेति# तुहिनमयूखे शीतरश्मौ चन्द्रे प्रियामुखे च तुल्ये दू- षणसंसर्गनिषेधस्तुल्याश्रयो भवतीत्यतिव्याप्तिरित्य- र्थः । लक्ष्यान्योन्याभावस्यापि तत्र विद्यमानत्वात् लक्ष्यमतात्य वर्तनं तत्र नास्तीति शङ्कते * तत्रेति # सत्यमास्ति तथाप्युक्तप्रत्ययस्तद्विषयो न भवत्यन्य- विषय एवेति लक्ष्यमतीत्य वर्त्तनमसत्येवेति परि- हरतिनेति * अयं प्रत्ययोऽन्योन्याभावविषयो माभूदित्युक्तमङ्गीकृत्यातिव्याप्तिपरिहारं शङ्कते * मा- स्त्विति चन्द्रपियावद्नयोर्दोषकणो नास्तीति प्रत्ययोऽन्योन्याभावविषयो माभृन्नहि मयैतत्मत्यवि- षयत्वं लक्षणमिष्टं येनान्योन्याभावमतीत्य तत्पत्य- यविषयस्य वर्त्तनादतिव्याप्तिः स्यादित्यर्थः । किंत- र्हि लक्षणमित्यत आह * लक्षणमिति * अस्मदभि- मतनिषेधप्रत्ययविषय इत्यर्थः । तर्ह्यतिव्याप्तिरित्यत आह * तच्चेति * तस्य चात्यन्तांभावविषयत्वेपि

विद्यमानत्वेनातिव्याप्त्यभावादित्यर्थः । स्वाभिप्रेतम- पि लच्णं न त्वन्मनसि विपरिवर्त्तमानमात्रेय विप्र- तिपन्नबोधकमिति शव्दैरभिघातव्यन्तच् न शक्यमिति

भेदखण्डन उद्यनमतखण्डनम। ११९१

परिहरते # कीटृशमिति समानाधिकरणनिषेधप्र- त्ययविषयत्वं लक्षणसुत से एव प्रत्यय उत स एव प्रत्य- यो यत्र तदाश्रितधर्मत्वमिति विकल्पाभिप्रायः ।प्रथमं दूषयति नेति तत्प्रत्ययो बाधस्तद्विषय इति तु- हिनदीधितिप्रेय सीमुखयोर्दोषकणोपि नास्तीत्यत्र सं- सर्गाभावेऽतिव्याप्तिरित्यर्थः । असम्भवादतिव्याप्ेश्र नं द्वितीय इत्याह नापीति तृतीघमपवदति। * नापीति मुखे चन्द्रेचाश्रितस्य धर्ममात्रस्यै- वान्योन्याभावप्रसङ्गनातिव्याप्ेरिति हेतुमाह* तदि- ति अस्मिन्पक्षे संसर्गाभावस्यापि तडमिणि वर्त्त- मानतवैन व्यवच्छेदानुपपत्तेव्यर्थविशेषखत्वं चेत्याह * समानेति * एकाश्रयत्वं सामानाधिकरण्यमिति द्वितीयं दूषयतिएतेनेति * प्रियामुखे दोषलेशो नास्तीति निषेधप्रत्यय एकाश्रपो भवति तेना-

संसर्गाभावेऽतिव्यापकमित्यर्थः । तादात्म्यप्रतियोगिकत्वं सामानाधिकरण्यमिति तृतीयं दूषयति। ८6 तृतीयविकल्पनिरासः । नापि तृतीयः तादात्म्यप्रतिसन्धानव्यतिरेकेण त- त्प्रतियोगिकत्वस्यं प्रत्येतुमशक्यतया तन्निर्वचनप्रसङ्गा- त् तच्चाशक्यं तथा हि तदेकत्वं वा भेदाभावो वा, स्त्र- रूपन्त्वसम्भाितं तस्य भेदत्वोपगमात् तस्मिन् दृष्टे- डपि तन्न वेति तादात्म्यसंशयानवकाशापत्तेः । आद्ये-

११९२ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

डपि संख्याविशेषो वा धर्मान्तरं वा। नापीति# कुत इत्यत आह तादात्म्येतितादात्म्य- प्रतियोगिकत्वं इति ब्रुवता तत्प्रतियोगितादात्म्यन्निर्व- नीयमित्यर्थः।निरूप्यतां तर्हि तादात्म्यं को दोषस्तत्राह * तचेति तदुपपादनार्थन्तादात्म्यमेकत्व सुत भेदा- भाव इति विकल्पयतितथाहीति घटादीनां स्वरूप तादात्म्यमिति कल्पनीयमित्याशक्का तन्न भवति भेद- त्वेन तस्य स्वीकारादित्याहस्वरूपं त्विति*असम्भवे हेत्वन्तरमाह तस्मित्निंतिदूरे गिरितर्वादौ दृष्टे- पि तादात्म्यसंशयो जायते तन्न स्यात्तादात्म्यस्य स- रूपत्व इत्यर्थः। कल्पान्तरासम्भवेऽपि कृतविकल्पे किं दूषयमित्याशङ्का तद्दर्शनाय विकल्पयति *आदयेति * प्रथमं दूषयति। ८९. तृतीयविक्ल्पस्य प्रथमद्वितीयविकल्पखण्डनम। नाद्ः गुणादौ तदभावप्रसङ्गात्। प्रथमे क्षणे का- य्यद्रव्यस्यैकस्यापि स्वातादात्म्यप्रसङ्गात्। वैशेषिकमते व्युत्थाने चैकत्वे तदभावप्रसङ्गात। उपाधिभिन्नावलम्बिच तादात्म्यं कथं स्वरूपमात्रावलम्बेनैकत्वीकर्त्तु शक्यं वि- चित्रप्रतिपत्तिकत्वात। नापि द्वितीयः तस्यापि धर्मान्त- रापेक्षयानवस्थापातात अनपेक्षायां स्वांतादात्म्यप्रसङ्गा- त।नापि द्वितीयः स हि भेदस्याभावो भवन्नप्यन्योन्या- भावस्यैत् स्यात् अन्योन्याभावस्य च तत्प्रतिक्षेपात्मक-

मेदखण्डने उदयनमतखण्डनम। ११९३ त्वात् तेनाप्यन्योन्याभावप्रतिक्षेपात्मना भवितव्यं पर- स्परप्रतिक्षेपात्मत्वान्निषेध्यनिषेधयोः तथा च सत्यन्यो- न्याभावप्रतीतिमन्तरेण तन्निरूपणमशक्यं निषेध्यप्रतीति-

• नेति गुणादिषु विद्यमानान्योन्याभावप्रति- योगित्वेन गुणा निर्गुणा इति न्यायेन तदभावप्रसङ्ग इत्यर्थः। द्रव्येपि कालभेदेनाव्यापकत्वमाह * प्रथम इति* गुणारम्भे द्रव्यस्य समवायिकारणत्वानि- यमात् च्णमात्रमुत्पन्नं द्रव्यमगुणं तिष्ठतीति वै- शेषिकाभ्युपगमस्तत्र एकत्वसङ्ख्योत्पत्ते: प्राक्कार्य द्र- व्यात्मकन्न स्यादित्यर्थः । असम्भवी चायं पक्ष इत्याह उपाधीति कस्य केनेति सप्रतियोगिकेन तादात्म्येन निष्पतियोगिकत्वं कथमभिन्नं स्यादिरुद्धप्रतिपत्तिक- योरेकत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । धर्मान्तर तादात्म्यमिति पचं दूषयति *नापीति तादात्म्यं यडर्मान्तरं तत्रापि धर्मान्तरमस्ति नवेति विकल्प्य प्रथमंदूषयति *तस्था- पीति * द्वितीयमपवदृति *अनपेक्षेति * भेदाभा- वस्तादात्म्यमिति द्वितीयं दूषयति * नापीति * अ-

हीति स तादातमंघरूपो भावस्तस्य भेदस्याभावो a

त्रष्टमित्यत आह * अन्योन्येति * तत्पतिक्षेपात्म- स्वात्तादात्म्याभावरूपत्वादन्योन्याभावस्य तेन तादा- स्व्येनापि स्वाभावप्रतिच्चेपात्मकेन भवितव्यमित्युक्तं १५०

११९४ खण्डनखण्डलायी चतुर्यपरिचदे तत्र हेतुमाह * परस्परेति * एवं च तादास्म्यप्रती तत्प्रतिक्षेपान्योन्याभावप्रतीतिस्तत्प्रतीतौ च तादा- स्म्यप्रतीतिरिति वक्तव्यमितरेतराश्रयणमित्याह*त- थाचेति * अधिकरणभूतपदार्थवाचिशन्दविशेषणविशेष्य- भावव्यवस्थितपदाभिधेयत्वं सामानाधिकरण्यमिति। पतुर्ध दूषयति। ९० सतुर्थपञ्चमविकल्पनिरासः। नापि तुरीयः निर्घटं भूतलमित्यत्रापि प्रसङ्गात्। नापि पञ्चमः समानाधिकरण इति प्रतियोगिसमानाधिक- रणो विवक्षितस्तादृशक्ष निषेधोडनयोन्याभावः तत्प्रत्ययश्च तलक्षणमित्यस्याप्ययुक्तत्वात्। भात्रसमानाधिकरणस्या- न्योन्याभावस्य कुम्भ: पटत्वं न भवतीत्यादेरव्याप- नात्। तज्जातीयेतथात्वञ्च यं विशेषमन्योन्याभावगतमा- दाय स्यात्तदेव लक्षणीभवनसमर्थमुपजीव्यमानमस्य ल- क्षणस्योपन्यासं प्रत्यादिशति।नच तदवि सम्भवत्यन्यो- न्याभावसंसर्गाभावभेदखण्डनप्रस्तावे निरस्तत्वात्। प्र- कारान्तरस्य चाऽसम्भवात्। * नापीति * कुत इत्यत आंह * निरिति अधिकरणवाचकशब्देन विशेषणादिभावस्थितपद्- वाच्यं समानाधिकरयं तत्रिष्ठनिषेधप्रत्ययविषयस्वम- ज्योन्याभावलक्षणमुक्तं स्थात्तवाच निर्घमित्वादिसं-

भेदखण्डने उद्यनमतखण्डनम।

सर्गाभावेऽतिव्याप्तमित्यर्थः। अन्यदेवेत्युक्तं प्रति- क्षिपतति * नापीति * दोषपकटनाय पश्चमकल्पार्ध प्रकटयति #समानेति अयुक्तत्वे हेतुमाह * भावेति* स्वपतियोगिसमानाधिकरणो निषेधोऽबाधितोऽन्यो- न्याभाव इति लक्षणमुक्त स्थात्तत्र च प्रमाणं तत्म- त्यय इति तथाच कुम्भः पटत्वन्न भवतीत्यत्र पटत्व- प्रतियोगिको निषेधो घटो वर्त्तते पटत्वं प्रतियोगिनि पटे वर्त्तत इत्यव्यापकत्वात्। न च पटत्वं तदन्योन्या- भावश्र पटे वर्त्तत इति स्वप्रतियोगिसमानाधिकरण- मिति वाच्यम्। धर्मिप्रतियोगिभेदादभावभेदे कुम्भध र्मिका भावाव्यापनात्प्रतियोगिभंदादेवाभावभेदी न धर्मिभेदादिति शपथसाध्यत्वात् धर्म्यादिभेदेऽप्यभा- वस्थैकत्वेऽभावचातुर्विध्यकल्पनाया अमाणिकत्वप्र- सङ्गादिति भावः। आदिपदेन सुखं घटो न भवती- स्यादिसङ्गहः। घटः शौक्ल्यन्न भवतीत्यत्र स्वप्रतियो- गिकसमानाधिकरणो निषेधो भवति तेन स्वप्रतियो- गिकसमानाधिकरणनिषेधजातीय इति लक्षणं सर्वा- न्योन्याभावव्यापि भविष्यति इत्याह तज्जाती येति अन्योन्याभावानुगतविशेषानङ्गीकारे तज्जातीयशब्द- प्रत्थयानुपपत्तेरय विशेषमन्योन्याभावानुगतमादाय तज्जातीयत्वप्रतीतिस्तस्य तत्रैव वर्तनादेव लक्ष-

नश्वेन लाघवात्तर्केसाहाय्याल्लक्षणत्वमस्ति व्यर्थस्त- दुपजीवकलक्षणोपन्यास इत्याशयः । अस्तु तर्हि तदेष लक्षणमित्यत आह * तदेति * रूपान्तरेण किं

११९६ खण्डनखण्डखाधे चतुर्यपरिच्छेदे निर्दिश्य तचैतदभिधीयत इत्यादावन्योन्याभावमा- त्रगतविशेषणस्य निरस्तत्वादित्यर्थः । अन्योन्या- भावसंसर्गाभावभेद: खण्डनोक्तप्रकारादन्य एवासौ विशेष इत्यत आह प्रकारेति # यदुक्तं घटः पटत्वं न भवतीत्यादावव्याप्तिरिति तदसद्यतोऽत्र तावत्पटत्वं प्रतियोगि पटः पटत्वन्न भ- वतीत्यत्रापि तदेव प्रतियोग्यैकेन घटे वर्त्तमानोय- मेवैष एषोप्ययमेवेति परस्परैक्यान्नास्त्यव्याप्तिस्थल- मित्याशझ्गाह। ९१ लक्षणेऽ्व्याप्िकथनम। नंच पटत्वं न भवती्ययमेवाभावः घटः पट- त्वं न भवतीत्येक एव एवं प्रतियोग्यैक्येन मया- त्र तथाभ्युपगमादिति क्वचित प्रतियोगिसमानदेशत्वा- दपि लक्षणसिद्धिरिति वाच्यम्। तथापि प्रति- योग्यैक्येन तदत्यन्ताभावस्यैक्यापत्तेः तादात्न्यवत्संयो- गस्यापि द्विष्ठत्वाविशेषादतिव्याप्तेः कालभेदेन च प्राग- भावादेरपि प्रतियोगिसमानाधिकरणतयाऽतिव्याप्तेः का- लैक्येन च विशेषणे च तदन्योन्यव्यतिरेकाव्याप्तेरिति। -* न चेति* कुत इत्यत आह तंथापीति# संस- र्गाभावान्योन्याभावयोरपि तथा सति भेदो न स्या- दित्यर्थः । घटः पटत्वन्न भवतीत्यत्र पटत्वं प्रतियो- गि न भवति किन्तु तादात्म्यं तस्योभयाधिकरणतवा- न्तन्निषेधस्यापि दयनिष्ठतया प्रतियोगिव्यसामाना-

मेदखण्डने उद्यनमतखण्डनम। ११९७

धिकरण्यमस्तीत्यत आह * तादात्म्यवदिति योगः संयोगस्तस्य द्विष्ठत्वात्तद्भावोपि द्विष्ठ एवेति प्रति- योगिसमानाधिकरणत्वं संसर्गाभावेप्यस्तीत्यतिव्या- पतिरित्यर्थः । प्रतियोगिसामानाधिकरण्यत्वमात्रं वि- वक्षितमुताभिन्नकालिकमिति विकल्प्य प्रथमेऽतिव्या- प्रिमाह कालेति * यस्थां मृदि घट उत्पत्ते: पाङ्गासी- त्स एव घटः कालान्तरे तत्रैवासीदिति प्रागभावस्था- पि स्वप्रतियोगिघटसामानाधिकररायमस्ति तथा त- त्रैव पुनर्न्न भविष्यतीति प्रध्वंसस्यापि तथात्वेना- तिव्याप्तिरिर्थः। द्वितीयं प्रत्याह *कालेति# यदा प्रति- योग्यस्ति तदा तत्समानधिकृतो निषेधोन्योऽन्याभाव इत्युक्तं स्यात्तथाच तस्मिन्नेव लक्ष्ये न्योन्याभा- बेडव्याप्तिर्नहि घटयोस्तादात्म्ये सत्येव तदन्योन्या- भाव इत्यर्थः । वैधर्म्यभेदलक्षणमनुभाषते दूषयितुम। ९२ वधम्यभदलक्षण खण्ढटम्। यदपि धर्मान्तरस्य लक्षणमवादि वैधर्म्यस्य विरो- धः स चैकधर्म्यसमावेश इति तदप्युद्भ्रान्तमनसो भा- षितम्। तथा हि प्रमाणप्रेमययोर्भेदोस्ति नवा, नचेत्तद- भिधानस्य पर्य्यायंत्वप्रसङ्ग: किंप्रमाणिका बुद्धिरित्युक्के बुद्धिविषयेणोत्तरप्रसङ्गश्व । नापि प्रथमः स हि न ता- वत्स्वरूपलक्षण: एकेस्याप्युभयभावदर्शनात। अत एव ना- १ तुलादिद्रव्यस्येत्यधिकं का० मु० पु० पा०।

११९८ अण्डनलण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे न्योन्याभावोऽवि धर्मान्तरन्तु तयोर्भेदः परिशिष्यते यतोऽन्येन रूपेण तत्प्रमाणमन्येन च तदेव प्रमेयमि- त्युच्यते तथा च सत्येकधर्म्यसमावेशो लक्षणमव्यापकम्। सोऽयं प्रमेया च तुलाप्रामाण्यवदिति पारमर्षमपि परामर्श व्यस्मादित्यास्तां विस्तर: । * यद्पीति * तदपि भ्रान्तपलपितमित्युपेक्ष्य- मिति दूषयति * तदिति * लक्षणाव्याप्तिप्रदर्शना- र्थमुपोद्धातं करोति * तथाहीति प्रमाणप्रमेयमि- ति पद्योरभिन्नार्थतया पर्यायत्वप्रसङ्गो हस्तकरादि- शब्दांनामभिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां तथात्वादिति द्वि- तीयं दूषयति नचेदिति प्रमाणप्रमेययोरैक्यवा दिनां तंदभिधानपर्यायत्वमपि नानिष्टमित्यत आह * किमिति वुद्धौ किं प्रमाणं घटे या किं प्रमाण- मिति प्रमाणप्रशनेषु बुद्धौ बुद्धि: प्रमाणं घटे घटः प्र- मायमित्युत्तरं दातव्यं स्यात्तयोरभेदे मेयस्यैव मा- नत्वादित्यर्थः । प्रमायप्रमेययोर्भेद: स किं स्वरूपल- क्षण उतान्योन्याभावउत वैध्म्यमिति विकल्प्य प्रथमं पराचष्टे * सहीति# कुत इत्यत आह * एकस्थेति # एकस्यैय वस्तुनस्तुलादिलक्षणस्य प्रमाणप्रमेयभाव- दर्शनादित्यर्थः। प्रमाणप्रमेययोरन्योन्याभावो न स- सम्भवति इत्याह #अत इति# तस्मांत् तृतीय: कल्पः परिशिष्यत इत्याह धर्मेति # अत्र हेतुर्थत इति अन्येन प्रमाकरणत्वरूपेण प्रमाणमन्येन प्रमाविषयत्व- रूपेय प्रमेयमित्युच्यते यत स्ततोस्वरूपभेदमात्रो-

मेदखण्डने उद्यनमतखण्डनम। ११९९ पगमावैधर्म्यभेद: परिशेष इत्पर्थः । अस्तु तर्हि स- एव पक्ष: को दोषस्तत्राह* तथाचेति एकस्यैव प्र-

लक्षगमव्यापकमित्याशयः । एकधर्म्यसमावेशो वैध- म्यमिति ब्रुवन्नुद्यनो न न्यायशास्त्रं श्रुतवान् श्रृत- मपि विस्मृतवानित्युपहसन्नुपसंहरति * सोयमिति सूभ्रं तु प्रागेव विवृतम्। प्रमागत्वप्रमेयत्वयोः पमाप्रमेयभेद्कयोरेकमिन् समावेशः सूत्रकारेण द. शितो विस्मृत इत्यर्थः । अपरोकभेदप्रतिपत्तेः प्रातिस्विकेन्द्रियसंनिक- र्षानुविधायित्वात्तज्जन्यत्वं वक्तव्यं घटप्रतीतिवदिति चोदयति।

९३

कर्ष: कारणमसाधारणं वक्तव्यं तत्र य एवेन्द्रियसन्निकर्षस्य भेदप्रतिपत्तिहेतोर्द्वितीयः सम्बन्धः स एव भेदोऽस्तु। न। उक्तबाधकैर्बाधितायाः प्रतीतेरर्थसन्निकर्षकारणत्वाभा- वादिति। * नन्विति * तथापि किं भेदलक्षणमित्यत आह तवेति * इन्द्रियातिरिक्तो भेदप्रमाजनक- त्वसत्निकर्षाधिकरणजातीयो भेद इति लक्षणं जा- तीयग्रहगं परोक्षभेदावरोधायेत्यर्थः। प्रागुक्तान्यो-

१२०० मण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

त्निकर्षजत्वमेव नास्ति तदनुविधानं त्वधिष्ठानग्रह्ण- कारणतयाऽन्यथासिद्धं रजतादिप्रतीताविवेति परिह- रति * नेति * इति भेदखण्डनम्।

कारणत्वानिरुक्तेश्च सन्निकर्षकारणत्वं भेदम- तिपत्तेदुरर्भिधानमिति मन्वानः कारणत्वखण्डनं मक्रमते। ९४ कारणत्वखण्डनारम्भ: । किं पुनस्तत्कारणत्वम् । पूर्वभावित्वमिति चेन्न । चिरापध्वस्तानामपि कारणत्वप्रसङ्गात। अव्यवहित पूर्वभावित्त्वमिति चेन्न। व्यापारस्यैव कारणत्वप्रसङ्गात। व्यापारेण न व्यवधानमिति चेन्न। कारणकारणस्यापि कारणत्वप्रसङ्गात्। कारणस्यातद्वयापारत्वात नैवमिति चेन्न। विनाविशषोक्तिं दुर्विवेकत्वात।यद्विना यद्यन्न ज- नयति तत तस्यावान्तरव्यापार इति चेन्न। सहकारि- णामपि तथात्त्वप्रसङ्गात । तज्जन्यमिति चेन्न । तथापि कारणत्वाव्यवस्थितौ विशेषोक्तेरतिप्रसक्त्ते: कथमपि विशेषोक्त गगनादेः सर्वत्र कार्ये हेतुत्वप्रसङ्गात। * किमिति पूर्वभावित्वमातं कारगत्वसुता- व्यवहितत्वविशिष्टमिति विकल्पाभिप्रायः। पूर्वकल्पं शङ्कते #पूर्वेति# भावित्वं कारणत्वमित्युक्त्ते कार्येति-

कारणरवखण्डनम्। १२०१

व्याप्तिस्तत्परिहाराय पूर्वेत्युक्तम।तावत्युक्ते पूर्वमसतो- पि कारणत्वं स्थात्तवारयति * भावित्वमिति * अति- व्यापकत्वाभेदं लच्षणमित्याह*नेति # चिरमनन्वयेन निर्लेपमेव प्रध्वस्तानां, जलबुद् बुदादीनामिदानीन्तन- घटकारगत्वप्रसङ्ग: । चिरप्रध्वस्तयागादे: कारणत्व- मिति तद्याटृत्तये विशेषणमनन्वयेनेति। अन्वयो व्या- पारः।द्वितीयं शङ्कते अव्यवहितेति * यागादेर्व्यापा- रव्यवधानात् कारणत्वन्न स्थात् व्यापारस्य च कार्यम्प्र- त्यव्यवधानात्कारणत्वं स्यादित्यव्याप्त्यतिव्याप्तिभ्यां दूषयति * नेति * स्वाङ्रमव्यवधायकमितिन्यायेन व्यापारवतः कारणत्वं स्यादिति शङ्कतेव्यापरणेति *तर्हि कुलालादेरपि जलाहरणादिकार्य प्रति कारण- त्वं स्यात् घटादेस्तद्यापारत्वेनाव्यवधानादित्ति दूषय- ति नेति जलाहरणादिकारयस्य घटादे: कुला- लादेर्व्यपारत्वाभावात्तेन व्यवहितकुलालादेर्न कारण- त्वमिति शङ्कते कारणस्येति# तज्जन्यः कारणमिति लच्षणे सम्भवति व्यापारत्वाभाव एव वक्तुमशक्य इत्याहनेति स्पन्दः प्रयत्नो वा संयोगादिर्वा व्या- पारो न द्रव्यमिति विवेक्तुमशक्यमित्यर्थ:।विशेषोक्तिं शङ्कते * यदिति यदुधमनादि यत् कुठारादि विना छिदादिकार्य न जनयति तदुधमनादि तत्र छिदादौ कु- ठरादेरवान्तरव्यापार: घटादिस्तु कुलालानधिष्ठिंतो- पि यज्ञदत्ताधिष्टित: सलिलानयनं करोति तेन न तद्यापारत्वमित्यर्थः। दण्डादयोपि बिना मृद न घटं १ इदं मूलेऽपेक्षितम। १५१

खण्डनखण्डलाधे चतुर्थपरिकेदे

जनथन्तीति तेषामप्यवान्तरव्यापारत्वप्रसङ्गइति दूष- यति *नेति# शङ्कते # तज्जन्यमिति# यद्विना यद्न्न जनयति तज्जन्यं तत्रावान्तरव्यापार: दण्डादयः पुनर्न मृज्जन्या इति तद्व्युदासः।अजन्यस्थापि समवा

दूषयति तथापीति येन विना यवस्तु यत्र जनयति तत्तज्जन्यं तत्र कार्ये तद्वान्तरव्यापार इति विशेषोक्ति- रशक्या कारणत्वानिश्चितौ तज्जन्यत्वविशेषणासि डेरित्यर्थः। तर्हि तज्जन्यपदस्थाने तत्समवेतत्वपदं निद- धे इत्याशघ्घाङ्गीकरोति कथमपीति*भवतु वा व्या- पारस्थ कारगत्वानिश्चितौ तज्जन्यविशेषोक्तिस्तेन च व्यवधानं माभृत्तथाप्यव्यवहितपूर्वभावित्वं कारणत्व- लक्षणं दुषं गगनादावतिव्यापकत्वादित्यर्थः। उक्तप्रसङ्गपरिहारं शङ्कते।

अनन्यथासिद्धपूर्वभावित्वमिति चेन्न। वक्तव्यं हिं कस्मादन्येन प्रकारेण विना, का च सिद्धिरिति, यदि हि कार्यादन्येन प्रकारेण न निष्पत्ति स्तदा- Sसिद्धि: नहि कार्येण कारणस्योत्पादनं नापि कार्यादन्ये- न प्रकारेण न ज्ञप्तिः प्रत्यक्षादेरपि कारणत्वज्ञप्ेः न- खलु सर्वा कार्यलिङ्गजा कारणस्य ज्ञप्तिः। नापि कार- णत्वात व्यतिरिक्त्ेन प्रकारेण न निष्पत्तिज्ञप्तिर्ता जञप्ता- २ कारणं जन्यमिति पु० पा०।

कारणत्वखण्डनम । १२०३

वात्माश्रयात। प्रकारान्तरवत्तर्यापि च तदुपगमात । अनन्यथेति गगना देव्यापकतया नित्यस्याऽन्य- थासिद्धं पूर्वभावित्वमतो न सर्वकार्यहेतुत्वप्रसङ्ग: कारणं त्वनन्यथासिद्धपूर्वभावि तेन नातिव्याप्तिर्न्नच प्रसङ्गबाध इत्याकूतम्। अन्यथेत्यन्येन प्रकारेण अनन्य- थेति व तेन विनेत्युक्तं भवति तथा च किमन्यत्वप्र- तियोगि काच सिद्धिरुत्पत्तिर्ज्ञप्तिर्वेति वक्तव्यमि- त्याह नेति अन्यत्वेनापेक्ष्यमाणं प्रतियोगि कार्य- मुच्यते सिद्धिश्चोत्पत्तिस्ततश्च सिद्धमित्यनेन सम्बन्ध इति शङ्कते * यदीति अनन्यथासिद्धमिति कार्यप्र- कारादन्येन प्रकारेण न निष्पन्नमित्युक्तं भवति तत्रा- र्थात्कार्येण जन्यत्वमेवाभिहितं भवति तेना,सम्भवत्वं लक्षसस्थेति दूषयति तदेति तदुपपादयति नही- ति कार्यस्य प्रागसत्वेन न कारणनिष्पादकत्व- सम्भव इति भावः। तर्हि अन्यत्वप्रतियोगि कार्यमेव सिद्धिश्च ज्ञप्तिर्विवत्ितेत्यत आह नापीति कुत इत्यत आह* प्रतीति तदेवमुक्तं भवति कार्याद- न्येन वस्तुना न ज्ञातं कारणमिति तद्युक्तं प्रत्यचादि- प्रमाणविषयत्वात्कारणस्य त्वत्पक्षेऽसम्भव इत्यर्थः। कारणं चेत्कार्थलिङ्गेनैव ज्ञायत इत्यत आह * नेति * आप्नोपदेशादेरयि तद्वगमादिति यावत्। अन्यत्वप्र- तियोगिनो: कार्याकार्थयोः कार्यस्य प्रतिक्षेपे परिशेषा- त्कारणत्वमन्यत्वप्रतियोगि सिद्धिश्चोत्पत्तिज्ञप्त्योरन्यत- ३ अन्यथापि तदुपगमादिति का० मु. पु०पा०।

१२०४ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

रा भवतीत्याशघ्माह * नापीति# कुत इत्यत आह * ज्ञप्ताविति # अनन्यथासिद्धमिति कारणत्वादन्येन प्रकारेण न निष्पन्नं न ज्ञातं वेत्युक्तं स्याज्जनिमतो- जडस्य कारणत्वप्रकारेणैव जन्मादि कथितं स्यादेवं च स्वज्ञाने स्वज्ञानं स्वोत्पत्तौ स्वोत्पत्तिरित्यात्मा- अ्रथः ज्ञप्तावित्युत्पत्तेरुपलक्षणम् । ज्ञप्तिपक्षे कारणत्व प्रकाराङ्गव्यसतत्वादिप्रकारान्तरवत्तया ज्ञायमानत्वाद- सिद्धिरुत्पत्तावपि स्वावयवादिभ्यो निष्पस्तेरसिकि: स्यादित्याह * प्रकारेति * अनन्यथासिदत्वमिति कारणत्वादन्येन प्रकारे- णाकारणत्वमित्येवं रूपेणासिद्धत्वं विवच्वितमिति शङ्कते ।. ९६ अनन्यथासिद्धत्त्वस्यार्थान्तरनिरासः।

व्यतिरिक्तत्वमकारणत्वमिष्टमिति चेन्न।उक्तदोषानि- वृत्तेः कारणत्वात् पूर्व चोत्पत्तिज्ञप्त्योरक्षणिकवादिभिर- भ्युपगमात्। अव्यवहितपूर्वतया कदाचित्तदपि कारण- मेवरं तत्पूर्वतरमपि, कस्याश्षित्व्यक्तेरनेवम्भावेऽपि त- जातीयतया तथाभावित्वविवक्षिततया, व्यक्तिव्यभिचारा- प्रयोजकत्वादिति चेन्न। कार्यान्तरेSपि गगनादेरतथाभा- वस्य विनिगन्तुमशक्यत्वात्। कालदेशव्यापकतयाऽन्य- थासिद्धस्थिति तदिति चेन्न । तथा सति शब्दादौ गग- नादेरकारणत्वप्रसङ्गात्। एतेनानन्यथासिद्धान्वयव्य-

कारणत्वखण्डमम । १२०५

तिरेकानुविधायित्वमपि व्युदस्तम् । गगनादेर्व्यति- रेकाभावात् अकारणत्वप्रसङ्गश्वाधिकः ।

• व्यतिरिक्त्ेति* अन्यथेति शब्दवाच्यं व्यति- रिक्तत्वमकारणत्वं तद्रूपेणासिड्धिरितियोजना।कारण- हवज्ञानव्य तिरेकेणाकारणत्वज्ञानायोगात्कारणत्वज्ञा-

हरति * नेति * दूषणान्तरमाह * कारणत्वादिति # स्थायिवादिभि: कार्याव्यवहितपूर्वक्षणवर्तित्वं सह- कारिसमवधानं वा कारणत्वं व्यवस्थिते वस्तुनि प- श्वान्निष्पद्यत इत्यभ्युपगम्यते तेन प्कारान्तरंणापि सत्वज्ञप्त्योरभ्युपगमादव्याप्तिरित्यर्थः । यस्येदानीं का- रणता ज्ञायते तत्पूर्वतरमपि कारगमेव कदाचिद्- व्यहितपूर्वतया, कार्याऽव्यवहितपूर्वक्षणासम्बन्धान- धिकरणत्वस्य कारणत्वेन विवक्षितत्वादतोऽकारण- त्वमसिडमिति शङ्कते अव्यवहितेति * काचि- त्तन्तुव्यक्ति: कार्यमजनित्वैव नश्यति तत्र का वार्ते- त्यत आरह कस्याश्चिदिति कार्याव्यवहितपूर्वक्षणा- सम्बन्धानधिकरणजातीयस्य तथात्वेन विवचितत्वाद्य- क्िव्यभिचारोऽप्रयोजकः तस्यापि तज्जातीयत्वादि- र्यर्थः। अतिव्याप्त्या दूषयति*नेति# यतः कार्यजन्म कदाचिद्पि न दंष्न्तस्थापि तज्जातीयतया कारण- त्वकल्पने ऽनन्यथासिदत्व कल्पने च गगनादेनित्यविसु- द्रव्यस्य स्वकार्यश्दादिव्यतिरिक्तकार्येण समतया पू- र्वकालसम्बन्वित्वात्कारणत्वप्रसङ्क इत्पर्थः । नच गग-

१२०६ खण्डनखण्डखाधे चतुर्यपरिच्छेदे

नादे: कारणत्वमिष्टमेव जनिमत्निमित्तत्वोपगमादिति वाच्यम्। व्यतिरेकाभावादन्वयमावस्य चातिप्रसद्रि- त्वादिति।अन्यथासिद्धे: स्फुटत्वाद्गगनादेरनन्यथासिद्ध- पूर्वभावित्वं नास्तीति शङ्कतेकालेति* देशकालव्या-

शब्दादावप्यकारणत्वप्रसङ्ग इति परिहरति * नेति # तद्नन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं कारणत्व- मिति पक्षे कथितं खण्डनमतिदिशति#एतेनेति* मृदा- दिगतप्रमत्वादिव्युदासार्थमनन्यथोतिविशेषणम् ।त- दनुविधायित्वं तद्वत्वमितियावत् । एतेनेति गगना- - न्वयव्यतिरेकानुविधायित्वस्थ कारणत्वोपगमे व्यति- रेकहीनगर्गनादे: कारणत्वं न स्यादिति दौषान्त- रमप्यस्तीत्याह* गगनेति कार्यान्तरे गंगनादेर्व्यापाराभावात्न कारणत्वप्र- सङ्गे यतो व्यापारवत्वं कारणत्वमिति शङ्कते। ९७ कारणत्वलक्षणद्वयनिरासः।

व्यापारवत्त्वं कारणत्वमिति चेन्न । तद्दि व्यापार- समवायित्वं वा व्यापरजनकत्वं ा । नाद्यः यागादेर- कारणत्वप्रसङ्गात्। नोत्तरस्तस्यैव निरुप्यमाणत्वात। नित्यसत्वासत्वयोरन्यतरप्रसक्तिनिवारकत्वमिति चेन्न। निवारकपदावयवस्य प्रत्ययस्य कारणत्वनिर्वचनं विनाS- निरूप्यमाणार्थत्वात् । अन्यतरार्थस्यैकस्य च निरु-

कारणश्वखण्डनम् । १२०७

कत्शक्ते: । * व्यापारेति * तत्र वत्प्रत्ययेन समवाय उच्य- ते किंवा जन्यजनकसम्बन्ध इति कथनीयमिति परि- हरति * नेति * यागादिव्यापारापूर्वस्य चेतनसमवा- यित्वाद्यागादे: स्वर्गाकारणत्वप्रसङ्गेन प्रथमं दूषयति * नेति जनकत्वं कारणत्वं तददाप्यसिद्धमिति ल- क्षणासिद्धिरिति द्वितीयं दूषयति * नेति * लक्षणा- न्तरं शङ्कते नित्येति* कार्यस्थ नित्यं सत्वमसत्वं वा प्रसज्यमानं येन निवार्यते तत्कारणं तद्भावस्तत्वं जन्मनाशकारणद्वयावरोधाय विशेषणमिति यावत्। निवारकपदावयवो ल्युद्प्रत्ययः तस्यार्थः क्त्ता स च कारणविशेषस्ततः कारणनिर्वचनं विना तदसिद्धि- रिति दूषयति नेति * अन्यतरशब्देन संत्वोपगमे

भयानुगतं चाऽन्यतरत्वं जातिरुपाधिर्वा नास्ति स्वा- हमवृक्यनुपपत्तेरिति। जन्मनाशान्यान्यत्वं तत्रानुगत- मितिचेन्न। जन्मनाशविशिष्टान्यान्यत्वस्य तत्र वृ

दोषान्तरमाह अन्येति # लक्षणान्तरं शङ्कते। ९८ कारणत्वस्पैव लक्षणान्तरनिरासः। यदनभ्युपगमे यस्य तत्पूर्वसत्त्वप्रसङ्गः तत्तस्य का- रणं तन्भावश्च कारणत्वमिति चेन्न। भावस्य विनाशित्वा- नभ्युपगमे तथा प्रसङ्गेनातिव्यापकत्वात। तत्पूर्वस्थित-

१२०८ खण्डनखण्डसाधे चतुर्षपरिच्छेदे

त्वेन च विशेषणे सहभावनियतस्याभावेऽपि प्रसङ्ग: तथान्वोपगमे सामग्यामपि प्रसङ्ग । तस्या अपि च तथात्त्वोपगमे कार्यद्वयैक्यप्रसङ्गे Sसाधारण्यञ्च। विशेषा-

• यदिति यस्य मृदादेरनभ्युपगमे यस्य घटादेर्य स्मिन्काले सत्वं दृश्यते ततः पूर्वस्मिन्नपि काले सत्वप्र- सङ्गस्तस्य घटादेस्तन्मृदादि कारयं तद्भावश्च कार- णत्वमित्यर्थः। प्रध्वंसेSतिव्याप्त्या दूषयतिनेतिघट- स्य प्रध्वंसप्रतियोगिश्वानङ्गीकारे यस्मिन् क्षणे सह- कारिसमवधानात्सत्वं दृशयते ततः पूर्वक्तणेपि सत्वं प्रसज्येताविनाशिभावस्यानादित्वास्तथाच तत्प्रध्वंस- स्तत्कारणं स्थात्तदुक्तलक्षणस्य तत्र भावादित्यर्थः। यस्य पूर्वभाविनोऽनभ्युपगम इति विशेषणं विवा्ति- तमतो नातिव्याप्ति: घटप्रध्वंसस्य तस्मात्पूर्वत्वाभा-

स्पर्शा घटे सह भवन्ति तेषां प्रागभावानभ्युपगमेऽ- विशेषेणैव सत्वप्रसङ्ग: एककालनियमात्ततश्च रूपप्राग- भावो रसस्य तत्पागभावी गन्धादे: कारणं स्था- दित्यतिप्रसक्तिरित्यर्थः। सहभावनियतस्याभावो-

• तथात्वेति * सहभाविनां रूपादीनां सामग्यामि- तरेतरकारणत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । सहभावनियतस्य सा- मगन्या अपि इतरकारणत्वमभ्युपगम्यत एवेत्याशश्गाह * तस्या इति * रूपसामग्रीजन्यत्वे रसस्यापि रूपत्वं

कारणस्वखण्डनम् । १२०९

रससामग्रीजन्यत्वे रूपस्यापि रसत्वमिति जातिभेदो- व्यक्तिभेदोपि न भवेदित्यर्थः । यदनभ्युपगम इत्यत्र य-

स्तुमावपरामर्शेडतिव्याप्ति: मृदनङ्गीकारे घटातिप्रसक्ते: घटं प्रति तन्त्वादिवस्तूनां कारणत्वप्रसङ्गादित्याह *अ- साधारण्यमिति दूषणान्तरमाह #भावीति#उत्तरपूर्व- शब्दार्थे विकल्पो भविष्यति तेन पूर्वार्थानिर्वचनादपि लच्णासिद्धिरित्यर्थः । यस्य पूर्वभाविन इत्यवरिशेषाभिधानेऽव्याप्तिरुक्ता तत्परिहाराय विशेषं शङ्कते। ९९ नियतत्त्वविशेषणे विकल्व्य दोषकथनम्। नियतप्राग्भावित्त्वमिति चेन्न। अवश्यम्भावस्य नियमार्थत्वे गगनादेः सर्वकार्यहेतुत्वप्रसङ्गस्य तदव- स्थत्वात्। अवयवरूपादेश्वावयवितद्रसादिषु कारण- त्वप्रसङ्गात्। अनौपाधिकत्वं नियमार्थ इति चेत्। एवं ह्यनौपाधिकपूर्वभावो हेतुत्वमित्युक्तं भवति तथा च पिपीलिकोत्थानादेर्वृष्ठ्यादौ जनकत्त्रप्रसङ्ग: सहभा- विसामग्न्या वा। न तत्र प्राचि पूर्वभावो नियतः किन्तु वृष्टेः परं भाव इति चेन्न। प्राग्रूपणामेत्र नियतत्वात्। तानि कारणमत्रेति चेन्न। निदानप्राग्ूपसाङ्कर्यप्रसङ्गात्। *नियतेति किमिदं नियतत्वमावश्यकत्वसुतानौ- पाधिकत्वं, यद्याद्यस्तर्हि गगनादिव्यतिरेकेण तस्तत्का- र्यानुत्पत्तर्गगनादेः सर्वकारणत्वप्रसङ्ग इत्याह *नेति# १५२

१२१० सण्डनखण्डलाधे चतुर्थपारेच्ेवे

अतिव्याप्त्यन्तरमाह* अवयवेति # अवयविनि

यविनं तद्गनरूपादिकं च प्रति व्यत्यासंन कारणत्व- प्रसङ्ग इत्यर्थः। द्वितीयं शङ्कतेअनौपाधिकेति लच्षषा- तिव्यापकत्वं दर्शयितुं लक्षणवाक्यस्य पर्यवसितमर्थ दर्शयतिनेत्यादिना निरुपाधिपूर्वसत्व्रस्य हेतुर्वा- भिधाने लक्षपास्य किं क्षुण्णमित्यत आह # तथाचे- ति * वृष्व्यपेक्षया पूर्वभावित्वादनौपाधिकत्वाचच वृष्टिमत्तां प्रति कारयता स्पादित्यर्थः । आदिपदेन पुरोवातादिसङ्गहः । अतिव्याप्यन्तरमाह * सहेति# सह भाविनौ यौ रूपरसौ पाकजौ तयो: सामर्या वाऽन्योन्यकार्य प्रति हेतुत्वप्रसङ्ग इति यावत ।

दिषु जनकत्वप्रसङ्ग इति तदयुक्तं पिपीलिकोस्थाना- देर्वृष्ठिज्ञानं प्रति पूर्वभावनियमेपि न वृष्टिं प्रति प्राकूसत्वप्रसङ्गस्तेन विनापि दाष्टिदर्शनादिति शङ्कते * न तत्रेति कस्य तर्हि नियम इत्यतः पिपीलिको- स्थानादिसत्वे वृष्टिर्भवत्येवेतति नियम इत्याह # किन्त्वति यानि रोगाणां पूर्वरूपाणि तेषां पुर्वमपि नियतत्वात्कारणत्वं स्यादिति परिहरत *नेति # इष्ट.एवायं प्रसङ्ग इति शङ्कत तानीति # निदाना- नामिव कारणत्वं पूर्वकृपाणामपि चेतूं। "निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तये"ति वैधशास्त्रपसिद्धनिदानपूर्वरूपयो भेंदो न स्यादिति दूषयति * नंति #

कारणस्वखण्डनम । १२११

नियतप्राशृभावि कारणं वदता पूर्वपदार्थो निर्वक न्यः प्राकूपूर्वपदयो: पर्यायत्वात्तचाशक्यमिति मत्वाह। १०० पूर्वशष्दार्थनिर्वचने दोषकथनम्। पूर्वार्थश्र वक्तव्यः। पूर्वकालसम्बन्धित्वं पूर्वत्वमि- ति चेन्न। कालस्याकारणत्त्वप्रसङ्गात । तस्यापि किं पूर्वत्व्रमिति विवेचनीयत्त्वात। अतीतोषाध्यतच्छिन्नत्त्वं तस्य पूर्वत्त्वमिति चेन्न । अनीत इति निष्ठान्तस्य पूर्व- कालवाचिनो वितेचनीयत्त्तात। परत्तापरत्त्वयोरगुणयोर्म- ध्ये यत्परत्वरं तत्पूर्वत्त्वमुष्यत इति. चेन्न। कालादौ गु- णादौ च तदनङ्गकारत तेषामकारणत्त्त्रप्रसङ्गात। तस्मि- न्नेव च तदभावात साक्षात्कारिज्ञानादावपि तस्याकार - णत्त्तप्रसङ्गात्। #पूर्वेति पूर्वकालेन सम्बन्धित्वं पूर्वभावित्वमिति शङ्कते पूर्वेति# अव्यापकमिति दूषयनि नेति नि- पतपूर्वकालसम्बन्धित्वमित्युक्त स्थात्तथाच कालएव लक्षणाव्याप्तिस्तस्य स्व्रवृत्तिप्रसङ्गेन कालसम्बन्धाभा- वात्कालान्तरस्य चाभावादभ्युपगमे चान्योन्याश्रयादि- रित्याशयः। किश्च पूर्वकालेत्यत्र किमिदं कालस्य पूर्व- स्वमिति विवेचनीयं न तच्छक्यमद्यापि परीच्षाकाल त्वादतो लक्षणांसम्भव इत्याह * तस्येति * कालस्य पूर्वत्वं नामातीनेनाSSदित्यादिगतिलक्षणेनोपाधिना- डवच्छिन्नत्वमिति शङ्कते * अतीतेति # स्मरणे निष्ठा- संज्ञाविषयस्यानीत इति कपत्ययस्य पूर्वकालवाि-

१२१२ खण्डनसण्डखाधे चतुर्यपरिच्छेदे

त्वात् पूर्वकालविवेचनं विना विवेचितुमशक्यत्वा- दात्माश्रयतापातात्पूर्वकालावच्छिन्नत्वं कालस्य पूर्वत्वं निरूपयितुमशक्यमतः पूर्वकालावच्छिन्नत्वानिरुक्तौ कालस्य पूर्वत्वमित्यसङ्गतमिति परिहरति * नेति # प्रकारान्तरेण पूर्वपदार्थ शङ्कतेपरत्वेति*परत्वमपरदवं च परापराभिधानप्रत्ययनिमित्तं दिक्कृतं कालकृतं चैक- दिगवस्थितपिण्डयोर्मध्ये द्रष्टुः सन्निकृष्टमवधिं कृत्वा यत्र विप्रकृष्ठा वुद्धिरुत्पद्यते तत्र तां बुद्धिमपेक्ष्य परेण दिकूप्रदेशेन संयोगात्परतत्वमुत्पद्यते विप्रकृष्टं चोपाधिं कृत्वा यत्र सत्निकृष्टवुद्धिरुत्पय्यते तत्र तामपेक्ष्यापरेण दिकप्रदेशेन संयोगादपरत्वमुत्पद्यते तथैव युवस्थवि- रयोर्युवानमवधिं कृत्वा यत्र स्थविरे परबुद्धिस्तामपेक्ष्य तत्र परेग कालप्रदेशेन संयोगात्परत्वमुत्पद्यते स्थवि- रमवधिं कृत्वा यून्यपरयुड्धिमपेक्ष्यापरेण कालप्रदंशेन संयोगादपरत्वमुत्पधते तत्र तयोर्मध्ये यत्परत्वं त- त्पूर्वत्वमित्यर्थः । मूर्तानामेव परत्वापरत्वयोरङ्गीका- रात्कालस्य चामूर्तत्वात् गुणादौ चागुणे तदनङ्गीका रात्न तेषां कारणत्वं स्यादिति परिहरति # नेति # दोषान्तरमाह * तस्मित्निति * परत्वाख्यो यो गुण- स्तस्मिस्तावदन्यत्र सर्वत्र परत्वसम्भवेप्यनवस्थाना- त्पतत्वं नास्त्यस्ति च सवविषयसाक्षातकारिज्ञाने व्य- वहारे च कारणत्वं तन्न स्यादित्यर्थः । कारणत्वलच्णान्तरं शङकते। १०१ कारणत्वस्यैव लक्षणान्तरनिरासः। सामग््येकदशत्वं कारणत्वमिति चेन्न । एकदेश-

कारणत्वखण्डनम् । १२१३

ग्यामसम्भवात्। सकलकारणकलापसमवधानस्यैत च मेलकार्थत्वात तेनैत तन्निर्वचनीयत्वात्। यदनन्तर कार्य भतत्येव सा सामग्रीति चेन्न। विभागानन्तरं सं- योगनाशस्यावश्योत्पत्तर्विभागस्यापि सामग्रीत्त्वप्रसङ्गात। एवं कर्मणो विभागेऽन्त्यतन्तुसंयोगस्य पट इत्यादि। कार्यकारणभावो नाम सम्बन्धः कोडपीति चेत न तदाऽ- विशेषेण कार्यकारणसाङ्कर्यापत्तेः । कार्यकारणविशेषित- त्वाद्गेदे तयो: पृथक् निर्वाच्यत्वापत्तेः । .* सामग्रीति यक्किश्चिदेकदेशव्याउृत्त्यर्थ सामग्री- ति विशेषयम्। सामग््येकदेशस्य निरुप्यमाणेSसम्भ- वेन लक्षणासम्भव इति परिहरति * नेति # घटा- घेकदेशवत्सामग्यामप्येकदेशः किं न स्यादित्यत आह अवयवेति एकदेशशब्दस्यावयवप्रदेशयो- रन्यतरार्थत्वात्सामग्याश्च निरवयव्रत्वाद्देशत्वाच्चा- सम्भव इत्यर्थः । अवयव आरम्भकुद्रव्यम् । प्रदेश उपाध्यवच्छित्रो विभागो भवति। आदिपदेन भेदा- दिसङ्गहः। किश्च कारणमेलनं सामग्री तदेकदेशः का- रणमित्यन्योन्याधीननिरूपणत्वादप्यसम्भव इत्याह * सकलेति * तनैवेति-मेलकेन कारणनिर्वचनाद- न्योन्याश्रय इति शेष: । कारणत्वनिरूपणनिरपेवं सामग्रीलक्षणं शङ्कते * यदिति अतिव्याप्त्या दू. १ निर्वचनात इति टीकाऽनुसरेणाSपेक्षिन:पाठः।

१२१४ खण्डनखण्डखाधे चतुर्यपरिच्छेदे

षयति नेति * विभागानन्तरमव्यवहितक्षणे सं- योगनाशस्यावश्योत्पादो न च तन्मात्रमेव सामग्य दृष्टादेरपि कारगत्वाद्तस्तत्कारणमावं तत्र च सा- मग्रीलक्षणमतिव्यापकमित्यर्थः । प्रसङ्गान्तरमाह #एव- मिति अविनश्यदवस्थकर्म हि तत्कारणमात्रमनन्त- रचणे विभागं जनयतीति तत्रातिव्याप्तिरेवमन्त्यत- न्तुसंयोगोपि कारणं तदनन्तरं च पटकार्थसुत्पधते तथाऽन्त्यतुरीवेमादिसंयोगे उप्यतिव्याप्तिरित्याशयः। कार्यकारणसम्बन्धाधिकरगत्वं कारणत्वमिति शङ्कते * कार्येति कोपीतीतरसम्बन्धविलक्षण इति यावत्। तस्पैकत्वेनोभयत्रापि संयोगवदविशेषास्त- दधिकरणत्वेन कारयवत्कार्यस्थापि कारणत्वं स्था- दिति दूषयति * नेति कार्यकारगायोः साङ्कर्थ च दर्शयति कार्येति * अविशेषेण-कार्थकारय- भावसम्बन्धस्थेति शेषः । कारणेन विशेषितः सम्बन्धोऽन्य एव, कार्येण च विशेषितः सम्बन्धो- डन्यस्ततश्चाविशेषितत्वं नास्तीत्यत आह भेद

अयादसिद्धिरित्यभिसन्धि: । इदानी नवीनां रीतिमाशकूते।

कारणत्वं धर्म: कोध्ीति चेन्न। तत्सद्वे प्रमाण- स्य वाच्यत्तात्। क्वचित्प्रत्यक्षः सः, कचित दष्टानुमेय इति चन्न। कि हि प्रति कारणतां प्रत्यक्षमुलिखत। न

कारणश्वखण्डनम । १२१५

तावदनिर्लुठिनकार्यमप्रतीते: अन्वयव्यतिरेकादर्व्यज्जकस्य च विशेषं प्रत्येव सम्भवात्। नापि सामान्यतो घटारदिं प्रत्येवं विशेषतो घटादयनुत्पत्त्यापत्तेः । तावन्मात्रात् वरिशषोत्पत्तेर्विशषेषु विनिगमना न स्यात् प्रतिविशेषं

त्तेः। कार्य्यसत्त्त्कालश्ष सामग्यभात्ात न तजननकाल इति तदानीं तज्जननविशिष्टता कथमध्यक्षा स्यात प्रा- क्तदग्रहणेन संस्कारसाचिव्यस्याप्यसम्भवात्। एवं क्व- चिद्वि हेतुत्वे साक्षातकारासम्भवेन किंमूलव्याप्तिग्रहा- त्तत्राऽनुमाऽपि स्यात्। प्रतिबन्दी चानिर्वचनवादिनि न स्थाने। कादावित्कत्वानुपपत्त्या तद्ग्रह इति चेन्न। वैयधिकरण्यात्। कथमपि सामानाधिकरण्ये तदुपपाद-

डपि शक्योपपादना। वैयधिकरणेऽप्युपपाद्यासम्बन्धं- श्वेदनियम: सम्बन्धश्चेदविश्रान्तिरिति । एतेन शक्ति: कारणत्वमित्येपि निरस्तम्। * कारणत्वमिति * कारणत्वं नामात्यन्ताभा- वविशेषरूपो धर्मविशेषस्तव्वक्कारणमित्यर्थः । कार्यत्वं धर्मः कार्येऽपीस्थमितिशेषः । कार्यत्वकारणत्वल- क्षणधर्मयोः प्रमाणाभावादसिद्धिरिति परिहरति १ मिति गतार्थमिति पु०पा०।

१२१६ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

नेति* प्रमाणाभावोऽसिद्ध: प्रत्यक्षादेर्यथायर्थ प्र- मागत्वादिति शङ्कते * क चिदिति * कचित्तत्र व्या- पिं दृष्टा पश्चादनुमेय इत्यर्थः। प्रत्यक्षं कारणतामु्ि- खत् निष्पतियोगिनीमुल्लिखेदुत किश्चित्प्रतियोगिनीं, न तावदाद्ो लोके कारणतायाः सप्रतियोगिकत्वेन प्रसिद्धेरनापि द्वितीयोऽपेक्ष्यस्य निरूपणाशक्तरिति दू- षयात नेति अनिर्द्धारितविशेष कार्यमात्रं प्रति- योगि तेन प्रतियोग्यनिरूपणमसिडमित्यत आह * नेति * घटकारणं पटकारमिति विशेषविषय- कारणतोल्लखान्नानिर्लुठितविशेषं कार्यमात्रं प्रति कारयतामुल्लिखेदित्यनुषङ्गः। हेत्वन्तरमाह *अन्व- घेति सत्सु तन्त्वादिषु पटो जायते नासतिवत्यन्व- यव्यतिरेकयोः केवलव्यतिरकस्य कार्यविशषोपरकतं कारणविशेषं प्रत्येव सम्भवात्तत्न केवलकारणता प्रत्यक्षग्राह्या सम्भवतीत्यर्थः । असम्भवादितिपाठ अन्वयव्यतिरेकसहकृतस्पेन्द्रियस्यैव तत्ग्राहकत्वात्त- स्य च घटादिविशेषनिष्ठतया दष्टत्वात्सामान्ये तद- सिद्धिरित्यर्थः।तर्हि सामान्यतो घटादि प्रति कारणत्वं प्रत्यक्षोल्लख्यं भविष्यतीत्यत आह * नापीति * कु- तो नेत्यत आह एवमिति घटव्यक्तिविशषं प्रति किमपि कारयं प्रामाणिकं न सिध्धेदित्पर्थः । सामा- न्यसिद्धिनान्तरीयकतया विशेषसिद्धिरित्याशक्काह तावदिति * सामन्यिस्य विशेषमात्राकाङ्गत्वाद तइण्डव्यक्तिरेव तत् घटव्यक्ते: कारणमिति विनिग- मनन्न स्पादित्यर्थः। अन्वयव्यतिरेकादेः सम्भवादिशे-

फारणत्वखण्डनम। १२१७

धविनिगमनं स्थादित्याशख्याह * प्रतीति * अन्व- यादिसहकतमिन्द्रियं प्रतिविशेषं प्रागुत्पत्तेग्राहक- मुत कार्यसत्वकाले, नाथः प्रागुत्पत्तेरनेककार्यविशे- षितकारणत्वस्याभावादेवाक्षसन्निकर्षाभावात् प्रत्यक्ष स्वानुपपत्तेरित्यर्थः। द्वितीयं प्रत्याह * कार्येति * का- र्यकाले पूर्वकालाभावात्पूर्वकालस्य च कारणविशेष- णत्वात्पुनरपि विशेषणस्थेन्द्रियासन्निकृष्ठत्वात्कथं त- द्विशिष्टस्येन्द्रिय ग्राह्यतेत्यर्थः।तस्य कालेस्य सामग्या- अभावेन न जननकाल: स इति तदानीं तज्जननवि- शिष्टकारणता कथमध्यक्षा स्यादिति योजना। वस्तुनः संस्कारोपनीतस्य कार्यकाले प्रत्यभिज्ञायामिव. भाग- वस्थाया ग्रहणं भविष्यतीत्याशख्माह प्रागिति # कार्यविशेषघटितस्य कार्यात्माकृक्षयेऽसत्वात्प्रत्यच्े- ण तत्ग्रहायोगात् तत्संस्कारासम्भव इत्यर्थः । अनु- मेयमेव तत्कारणत्वं तर्हीत्याशद्गाह एवमिति #

व व्याप्तिग्रहणेऽनवस्थाप्रसङ्गादित्यर्थः । त्वयाऽपि.ज .- गत्कारणं ब्रह्मेष्यते तद्धि कर्थ प्रतीयत इत्याशझ्काह * प्रतीति * न स्थाने-न युक्ता। प्रतीयते हिशब्दात् ब्रह्मण: कारणता या च न्यायबाध्येत्यनिर्वचनीयेत्य- र्थः । माभृदनुमानेन तद्ग्रहः कार्यगतकादाचित्क त्वानुपपच्याऽर्थापच्या कारणत्वग्रह इति शङ्कते * कादाचिदिति* कादाचित्कत्वं कार्यधर्मः कारणत्वं कारणस्यातो वैयधिकरण्यान्न तत्सिद्धिरिति दूषयति १ कार्यस्येति पु० पा०। १५३

१२१८ खण्डनखण्डखाध चतुर्थपरिच्छेदे

• नेति * कार्यस्य कारगतादात्म्याड्गीकारात् कार- णत्वं कादाचित्कत्वं चैकाधिकरणमित्याशक्वाह # कथमिति उपपादकस्थाप्युपपाद्यवत् कादाचि- त्कत्वानुपपत्तेस्तत्रापि कादाचित्कत्वादिकसुपन्य- सनीयमेवश्च घटस्य कादाचित्कत्वसुपपादकं वि- नाऽनुपपद्यमानं स्वोपपादकमृदादेः कारणत्वं कल्प- यति तदप्यनुपपद्यमानसुपपादकान्तरं कल्पयिष्यती- त्यनवस्थाऽऽश्रयणीयेत्यर्थः। बीजाङ्कुरवत्कार्यकारण- परम्पराया अनादित्वान्नानवस्था दोष इत्याशद्याह # नेति क्वचित्कार्यकारणभावं पूर्व दृष्टवतोऽदृष्टेऽप्येव- मिति भवेद्विश्वासः प्रथमत एव तुविप्रतिपन्नस्थ नैक- मपि सिद्धयेत्कुनोऽनादिपरम्परावसर इत्याशयः । मा- होभिप्रायेण सामानाधिकरण्यमङ्गीकृत्य दूषणमभाणि वैशषिकाभिप्रायेण दूषणान्तरं भणतिवैयधिकरण्ये- पीति * उपपाद्येनोपपादकस्य सम्बन्धो नास्त्युतास्ति न चेत्सर्व सर्वस्माद्गम्येताविशेषादस्ति चेत्सोऽपि स- म्बन्धस्तेन सम्बदो नवा, नचेदसम्बन्धाविशेषः सम्य- दश्चेदेवं सोऽपि सम्बन्धान्तरेणेत्येवसपवस्थेत्यर्थः। अर्थापत्तिगम्यं कारणत्वं न सम्भवतीत्यनेन शक्ति: कारणत्वमित्यपि निरस्तं शक्तेरर्थापत्तिगम्यत्वादर्था पत्ते: खण्डिनत्वादित्याह * एतेनेति * शक्तिरिति। कारणत्वं प्रत्यक्षमित्यत्र दोषान्तरमाह। १०३ कारणत्वस्य प्रत्यक्षत्वे दोषान्तरकथनम। १ तादारम्याभिप्रायेणेति युक्त: पाठः परं सर्वेषु पुस्तफेषु महा- भिन्नायणत्येवसत्वास्तयैवस्थापित इत्यवधेयम।

कारणत्वखण्डनम्। १२१९

किश्व प्रत्यक्षप्रमितौ विषयस्यापि सन्निकर्षव्यापारक- स्य कारणतया स्ववृत्त्यापत्तेः अन्यथाऽक्षस्यापि तत्र कारणत्वं न स्यात अनुविधानाविशेषात।विषयाविशेषि- ताक्षसन्निकर्षस्य तथात्वेऽत्यापत्तेः । क्वचित कारणत्व्ा- कारणत्वविवादस्य चानुच्छेद्यत्वापत्तेः । एकेन तस्य दृष्टेरपरेण चादृष्टेः । तल्लक्षणस्य नियतपूर्वभावित्वादेः कथने कथितदोषापत्तेः । बिना च तचिह्वादूभ्रमसन्देहौ तत् किं दर्शनादुच्छेद्यौ अक्षेण हेतुत्वधर्मिणि दृष्टेऽवि तददृष्ट्या यदेवगमोऽक्षसहकारी वाच्यस्तदर्थन सिद्धेन हेतुधियोऽर्थवत्वे सम्भवति तदन्यार्थकल्पनागौरवं कुतो बलात सिध्येत। * किश्चेति कारणत्वं धर्मस्तच्ेत्प्रत्यक्षेण गृह्यते प्रत्यक्षप्रमितौ विषयस्य कारणत्वात्कारणत्वस्य वि- षयत्वात्तत्र कारणत्वं वर्त्तत इति वक्तव्यं तच्चेत्तदेवा- त्माश्रयोऽन्यच्चेदननुगतं कारणत्वमिति परस्पराव्या- प्रिरनवस्था चेत्याशयः। विषयस्य सन्निकर्ष प्रत्येव कारणत्वं न प्रत्यक्षं प्रतीत्याशख्माह * अन्यथेति # व्यापारिण: कारणत्वाद्यापारं प्रति तदभावात्तथापि सन्निकर्षव्यापारवंतो विषयस्य कारणत्वाभावेऽक्षस्या -- पि प्रत्यक्षप्रमिती कारणत्वन्न स्ादन्वयव्यतिरेकानु- विधानाविशेषादवं चेत्कारणं विषयोपीति कारण- १ यदभ्युपगमोऽक्षेति का० मु० पु० पा०। २ तद्दषृति टीकानुसारेणापेक्षिंतः पाठः।

१२२० सण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

स्वस्य प्रत्यक्षत्वे कारयत्वान्तरं प्रसज्येतेत्यर्थः। विषये- णाविशेषितस्याक्षसन्निकर्षस्य कारणत्वान्न विषयस्थ सन्निकर्षव्यापारत्वमित्याशक्काह* विषयेति* य- त्र कापि विषये सन्निकर्षः प्रमासुत्पादयेदित्यवि शेषितपच्तानुपपत्या यथा सन्निकर्षविशेषसतया क्ष- स्थान्वयव्यतिरेकित्वात्कारणत्वं तथा Sस्यापीत्यर्थः । किश्चाक्षसत्निकर्षस्थाभावे विषये केचन कारणत्वं म- न्यन्ते केचित्रानुमन्यन्ते स विवाद: कारणत्वस्य प्रत्यक्षत्वे न स्यादिति दोषान्तरमाह * क्वचि- दिति किमित्युच्छेद्यता न स्यादित्याशक्का कस्प कस्य चित्तद्विषयप्र त्यचज्ञानासिडेरित्याह * एकेनेति * यः प्रत्यच्ते- ण कारणत्वं पशयति स एव विवादं कुरुत इति तत्नि- वृत्तिरशक्येत्युक्तम्। ननु यः प्रत्यक्षेण पश्यति कारय- त्वं तेनेन्द्रियसहकारिभृतचिह्नान्तरं प्रत्याय्य विवाद उच्छेद्य इत्याशश्गाह * तदिति * तचिह्नमशक्यनि- वंचनं शक्यनिर्वचनत्वे तदेव कारणत्वमर्त्वित्यर्थः । कथितदोषापच्या लक्षणज्ञानासम्भवे किं फलित- मित्यत आह बिना चेति अकारणे पिण्डे कार- णत्वभ्रम: सुगतादेविवादमूलं च संशयस्तस्योच्छे- दो न स्या(त्प्रत्यक्षमात्रा)त्तत्प्रत्यक्षत्वे विवादसम्भवा- दित्यर्थः। किंदर्शनातिकविषयविशेषदर्शनादिति या- वत्। यत्र कारगात्वं वर्त्तते तस्य प्रत्यक्षत्वे दष्ठत्वा- तस्मिन् धर्मिणि वर्त्तमानकारणत्वविषयभ्रमसंशययोः शक्योच्छेदत्वमित्याशश्गाह * अक्षेणेति * कारण-

कारणर्वखण्डनम । १२२१ त्वधर्मिणः साधारयत्वात्तन्नियतचिह्वानामप्यभावेन दर्शनात्कारणत्वस्य चानिर्णीतत्वान्न तावुच्छेदौ स्था- तामिति भाव:। तददृश्वा-विशेषमदष्ट्रा कारणरूप- संशयभ्रमावनुच्छेद्यावितिशेषः। कारणत्वस्य केवला- क्षागम्यत्वेपि चिह्नान्तरसहकृताच्षगम्यतवं स्यादित्या- शघाह *तदिति यस्य विषयस्थान्वयव्यतिरे- कादेश्चिहस्यापि अवगमो ज्ञानमक्षस्य सहकारि कारणं वाच्यं तस्यैवार्थस्य कारणत्वविषयत्वे सम्भ- वति तद्यतिरिक्तकारणत्वविषयत्वन्न कल्पनीयं गौर- वादित्यर्थः । केचिदृकमेवेदं ग्रन्थमिच्छति तस्मिन् पच्चे दृषणान्तरमाहेति सम्बन्ध: । हेतुत्वधियः प्रत्यक्षटृष्टः सहकारिविषयो न स- म्भवति व्योमादौ यत्र हेतुत्वमनुमेयं तत्र व्यभिचा- रादिति शङ्कत। १०४ व्यञ्ञकाननुगमेऽपि व्यड्यकारणत्वमनुगतमितिशङ्कानिरासः तस्यान्त्रयानुविधानादेरनुमेयहेतुत्वे व्योमादावनुपप- त्तेस्तदन्यत्त्वसिद्धिरिति चेन्न । अन्योन्याश्रयापत्तेः। प्रत्यक्षस्थान्यस्मिन्विरिषये सिद्धेऽन्यत्र दृष्टान्तेन तदनुमानं तत्सिद्धौ च प्रत्यक्षस्यान्यविषयतासिद्धि: तस्य चानाग- न्तुकत्वे प्रागपि 'तत्सत्त्वादस्तीतिमतिवत्करोतीतिप्रमा -- पातः। आगन्तुकंत्वे च तदुत्पत्ते: प्राक् कारणत्त्वं कापि न स्थात। तथाऽप्यजातत्त्वे घटाद्यपि किं न तथा स्यात्। व्यावृत्तेषु तेष्वनुगतौ च सर्व प्रति सर्वकारणत्वापातात्।

१२२२ खणडनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

प्रतिकार्यव्यक्ति तत् पृथगिति चेन्न। साधारणस्यापि तद्रतस्य स्वरूपस्य घटादिकारणात्मतयाऽनुवृत्तौ घटका- रणत्वस्यापि तन्तुकारणत्वापत्ते: । कारणत्वमात्रेण तद- नुगतं रूपं न घटकारणत्वादिनेति चेन्न। घटादिविशे- षानुपहितकारणत्त्व्रमात्रस्य किंप्रतीत्यनिदेशयस्य सद्भावे प्रमाणाभावात् अन्यथा यदि किश्चित्प्रतिकारणे सामा- न्यतः कारणत्त्वं नाम धर्मः स्यात् तदा तस्या एव व्यक्ते: किश्चित्प्रत्यकारणत्वादकारणत्वमपि रूपं तत् स्यादित्य- नपेक्षित विशेषकारणत्वाध्या साद्जेदेनैकमा्त्त्रमे वोच्छिदेत।

तस्येति अन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्ग इति # परिहरति नेति अन्योन्याश्रयमेव विशद- यति * प्रत्यन्षेति तद्धि गगनादावनुमेयं कचित् दृष्टाऽनुमीयते तर्तश्र घटादिरेव प्रत्यक्षटृष्टो हेतुत्व- धर्मिदृष्टान्तश्चेत् घटादौ प्रत्यक्नेण हेतुत्वारयं धर्मा- न्तर गृह्यत इति सिद्धे तेन दृष्टान्तेन गगनादौ त- त्सिड्ि: तत्सिद्ौ च घटादौ प्रत्यक्षस्यान्वयव्यतिरे- कानुविधानादिना व्यतिरिक्तकारणत्वविषयत्वमिति परस्पराश्रय इत्याशयः। तत्कारणं नित्यमनित्यं वेति विकल्प्यादं दूषयति * तस्येति * दण्डादौ यथा सदिति मतिरस्ति तथा घटोत्पादात्प्रागपि कारणत्वस्थ संत्वात्करोनीति मतिप्रसङ्ग इति यावत्। द्वितीयं प्र- १ स्तम्भति का० सु.पु० पा०।

कारणत्वखण्डनम् । १२२३

त्याह * आगनत्विति उत्पत्तिमत्वे कारणत्वस्य का- रणत्वोत्पत्तेः प्राक्किमपि कारणं न स्यात्कारणत्व- स्पैकत्वात्तथाच कारगत्वोत्पत्तिरपि कारणाभावादेव न भवेदिति भावः। यदपि कारणस्याSकारणत्वं ना- स्ति तथापि तद्कारणादेव जायत इत्याशक्का घटा. दिरेव तर्हि कारणव्यतिरेकेय किं न जायेतेत्याह * तथापीति * प्रतिकार्यव्यक्ति कारणत्वमनुगतं व्यावृत्तं वेति विकल्प्याद्ये दोषमाह व्यावृत्तेष्वि- ति व्यावृत्तेषु घटपटकारणेधु दण्डवेमादिपु सर्व- त्रानुगतं कार्यमात्रं प्रति कारणत्वं यद्यस्ति ताह प- टकारणवेमादे: घटादौ घटकारणदण्डादेश्र पटादौ कारणत्वं स्थादित्यर्थः। द्वितीयं शङ्कते प्रतीति# घट- कारणं पटकारणमिति व्याटत्तेषु घटपटाकारेणपु कार्य- मात्रं प्रत्यनुगतं कारणत्वं नास्ति तेन घटकारणे प- टकारणत्वधर्माभावान्न पटकारणत्वप्रसङ्ग एवमित- रत्रापीत्याशयः । पृथिवीत्वाप्त्वादेरपरसामान्यरूप- त्वेपि पृथिव्यादिषु द्रव्यं द्रव्यमित्यनुगतप्रत्ययबलत् द्रव्यत्वाङ्गीकारात्कारणं कारणमित्यनुगतयुद्धिबलात् घटपटकारणानुगतस्य कारणत्वस्य सामान्यस्याभ्यु- पेयतया घटकारणसाधारणस्य घटकारणात्मतयानु- त्पत्तौ घटकारणत्वस्थ पटादिसाधारणकारणैक्यात, पटादिकारणत्वापत्तेरिति परिहरति* नेति* का- रणं कारणमित्यनुगतबुद्धया कारणत्वमात्रमनुगतं गृ. हयते नतु घटकारणत्वमनुगतं तेन गृह्यते कारणत्व- स्थानुगतमेव कारणतामात्रं घटादिकारणस्य भवति

१२२७ सण्डनखण्डखांधे चतुर्थपरिच्छेदे

नतु घटकारणत्वमिति कथमतिप्रसङ्ग इति शङ्कते कारणेति घटाद्याकारेणाविशेषितस्य कारणत्वमा- त्रस्य निष्प्तियोगिकस्थ सद्भावे प्रमाणाभावाव घट- कारणत्वानुगम एव वाच्य इति प्रसङ्गतादवस्थ्येन परिहरतिघटादीति निदेशो न विद्यते यस्य तद- निर्देशम्।एतदेवानिष्टद्वारेण व्युत्पादयति#अन्यथेति# घटकारणे किश्चित्प्रतियोगिविशेषानुपाधौ कारणत्व- न्नाम यदि स्यात्तदा तेनैव न्यायेन प्रतियोगिविशे- षानुपहितमकारणत्वं धर्म्मः स्यादित्यनपेक्षितविशे- षयोविशेषानुपहितयोः सामान्यतः कारणत्वाकार-

देका कारणव्यक्ति: का चिदृपि न सिद्धेदित्यर्थः। विकल्पान्तरमुखेन कारणस्थानिर्वाच्यतामाह। १०५ विकल्पेन कारणस्यानिर्वाच्यत्वम्। किश्च कार्यव्यक्ते: कारणमस्ति नवा, नचेन्नित्यसत्वा- सत्त्वयोरन्यतरप्रसङ्गः । अस्तिचेत् किंतत् कारणं।व्य- क्तिविशेष इति चेन्न। पूर्वभावस्य रासभादिसाधारणत्व्ा- त् तां कार्यव्यक्तिं प्रति तस्याः किं तत्कारणत्वम्। स्वरूपमेवेतिचेन्न। तस्य व्यावृत्तत्वात्। तस्यास्तत्कार- -णात्मत्वे चातदात्मनां तत्कारणत्व्रविंरोधात् तत्कारण- त्वस्य च समवाय्यसमत्रायिनिमित्तभूतानेकव्यक्तिसाधा- रणत्वात् अनेकस्य चैकानुगतव्यवहारबुद्धिनिदानत्वे गोत्वाद्युच्छेदप्रसङ्गस्य दर्शितत्वात्।

कारणस्वखण्डनम । १२२५

• किश्चेति # एका या घटरूपा कार्यव्यक्तिस्त- स्था: कारणमस्ति नवेति विकल्पार्थः । अन्वयव्य- तिरेकयोः सामान्याकारेण सम्भवािशेषस्य का- रणं नास्तीति द्वितीयमनूद्य दूषयति #नेति आ-

न्यतरप्रसङ्गो न कादाचित्कत्वसम्भक इत्यर्थः । का- दाचित्कत्वनियामकं कारणमस्तीति प्रथमकल्पं शङ्कते *अस्तीति तर्हि तस्य कारणं सामान्यरूपं विशेषरूपं वेति विकल्पयति किमिति कारणसामान्यस्य कार्यसामान्यप्रयोजकत्वात्कार्यविशेषे कारणविशेष: प्रयोजक इति शङ्कते व्यक्तीति# कार्यव्यक्ति प्रति कारणव्यक्ते: कारणत्वाङ्गीकारे किन्तत्कारणत्वमि- त्याकाङ्कायां पूर्वभावस्य कारणत्वेनाभिधाने घटव्य- किं प्रति. मृदयक्तेरिव गर्दभव्यक्तेरपि कारणत्वप्रस- ङ्गात्कार्थव्यच्ि्ति प्रति कारणव्यक्ते: पूर्वभावमात्रं का- रणत्वन्न भवतीत्यन्यदेव तद्वक्तव्यमापद्त इति परि- हरति पूर्वेति घटव्यक्े: पूर्वमवस्थितमद: स्वरूपमेव. कारणं नच तद्रासभेऽस्तीति शङ्कते * स्वेति * स्वरू-

रणत्वं न स्यादिति दूषयति नेति * दोषान्तरमाह *तस्या इति (एकस्याइति) एकस्या: कारणव्यक्त्ेरेकां कार्यव्यक्तिं प्रति. कारणत्वस्य स्वभावत्वे तदात्मता- शून्यानामन्यासां कारणव्यक्तीनां कार्यव्यक्तिं प्रति कारणत्वं विरुद्धेत नहि य एकस्या व्यक्ते: स्वभावःस एवान्यस्या:सम्भवतीति भाव:।एकां कार्यव्यक्तिं प्रति १५४

१२२६ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

नास्त्येवानेकस्था: कारणव्यक्ते: कारणत्वमित्याशझ्गाह शतदिति* समवाय्यादीनां परस्परव्यावृत्तान्येव स्वरू. पाणि कारणत्वानि तैरेव वहुष्वनुगतकारणत्वप्रत्यय- व्यवहारौ भविष्यत इत्याशक्काइ#अनेकेति# परस्पर- व्यावृत्तस्य स्वरूपत्रितयस्य त्रितयानुगतव्यवहारजन- कत्वे गोत्वाध्यनक्ीकारेपि खराडादिभिरेव तदूव्यव- दारोपपत्तेर्गोत्वायुच्छेद: स्यादिति पूर्व द्शितमित्यर्थ:। तर्हिं सर्वेष्यनुगतं नियतपूर्वभावित्वन्तत्कारणत्व मस्तु तथासति नातिव्याप्तिरपि रासभादौ नियतत्वा- भावादिति शङ्कते।

१०६ रासभादिव्यावृत्तकारण लक्षणखण्डनम् ।

नियतंपूर्वभावित्वमिति चेन्न। व्याप्त्यर्थस्य नि- यमस्यैकस्य सर्वत्र व्यक्तावसम्भवात पूर्वसत्रस्य चाति- प्रसञ्जकत्त्वात्। तज्जातीयं प्रति नियततज्जातीयत्त्वमिति चम्न। तस्य तज्जातीयव्यक्त्यन्तरसाधारण्यात्। नि- यततज्जातीयत्त्वे सति तत्पूर्वत्वमिति चेन्न । तत्समा- नकालोत्पत्तिक कार्यव्यक्तिशतजनकव्यक्तिशतसाधार- ण्यात्। तथाऽभ्युपगमेचैकसमवाय्यादिनाशे सर्वतत्का- र्यनाशप्रसङ्ग:। तत्कालतज्ातीयसर्वसामग्रीतः सर्वत- त्कालतज्जातीयोत्पत्तौ सामग्रीभेदस्य कार्यभेदहेतुतया प्रत्येकमिलितसामग्रीत्वविकल्पेन कार्यव्यक्त्यभेदप्रति-

कारणत्वखण्डनम । १२२७

व्यक्तिस्व्र रूपभेदयोरन्यतरप्रसङ्गश्व ।

नियतेतिअसम्भवेन दूषयति नेति* नियतश- वदेनावश्यम्भावो विवचित उत व्याप्तिर्यचाव्यस्तदा सर्वे पु कार्येष्वाकाशादीनां कारणत्वप्रसङ्गो, यदिव्याप्तिस्त- दैकस्यां व्यक्तावुत सर्वासु, यद्ेकस्यां तंदा गोयोनेर्जाय- मानगो: पोतस्य च व्याप्तिवत्तत्पूर्वभाविनां वालादी- नां कारणत्वप्रसङ्गो, यदि सर्वासु तदाऽसिद्धि: सर्व- व्यक्तिग्रहणायोगादित्यर्थः। असम्भवपरिहारार्थ यदि नियतेतिविशेषणं नोपादीयते तर्हि रासभेऽतिप्रसङ्ग इत्याह* पूर्वेति * जात्यालिद्गितत्वेन व्यक्तीनां निय- तत्वसिद्धौ कारणत्वसिद्धिरितति शङ्कते *तदिति# घट स्वजात्यालिद्गितव्यकत्युत्पत्तौ याऽनुगता मृत्वजाति- स्तदालिक्रितत्व ङ्कारणत्व मित्यर्थ:।अतिप्रसद्रेन दूषयति * नेति * एकस्मिन् घटे जायमानेऽतीतानागतवर्त्तमा- नमृदां मृज्जातीयत्वनियतत्वात्कारणत्वप्रसङ्ग इत्पर्थः। उक्तातिव्याप्तिपरिहृत्यै च लक्षणं विशेष्यत इति शङ्कते *नियतेति नियतजातीयत्वे सति तदयक्तिपूर्वभावित्वं तत्कारणत्वं नचैतन्मृदाद्यन्तरेऽस्ति तज्जातीयेपि तत्पू- र्वत्वाभावादित्यर्थः । एकस्मिश्नेव क्षणे जायमानानेक- जातीथकार्यव्यक्ती: प्रति तत्पूर्व भाविमृद्धयक्तीनां सर्वाः. सामपि कारणत्वं स्थान्नियतजातीयत्वात्पूर्वभावाच्चेति परिहरति नेति * तेनैककार्येण समानकाले उत्प- न्तिर्यस्य कार्यव्यक्तिशतस्य तज्जनककारणव्यक्तिशतस्य साधारण्यात्सर्वकार्य प्रतीतियोजना। अस्तु तथेत्यपि

१२२८ खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्ेदे

न वाच्यमित्याहतथेति समवाधिनाशादसमवायि- नाशाच कार्यनाश इति तार्किकैर ड्रीकारादेक समवाय्या- दिनाशे सर्वस्यैककालीनकार्यस्य नाश: स्यात्सर्वपूर्व- भाविन: कारगत्वाविशेषादित्यर्थः । किश्च समानजा- तीयाया: सर्वस्या अपि सामग्रीतः सकाशात्सर्वस्य स- मानकाली नैकजातीयकार्यस्थोत्पत्िस्वीकारे त्वया वा- च्यं कि मिलित सर्वसामग्या जनकत्वं प्रत्येक वाऽडद्ये कार्यव्यक्तीनामभेदप्रसङ्गो द्वितीये त्वेककार्यस्वरूपे- पि भेदप्रसङ्ग: सामग्रीभेदस्य प्रयोजकत्वादिति।सएव कालो यस्या: सामग्या: सा तत्काला सैव जातिर्य- स्या: सर्वसामग्या सा तज्जातीयसर्वसामग्री तत्का- ला चासौ तज्जातीया चेति विग्रहः।सर्व च तत्कालं च तज्ातीयँ चेति तथोक्तं तस्योत्पत्तावितियावत।हत्का- लतज्जातीयसर्वसामग्रीतः सर्वतत्कालतज्जातीयोत्प-

न्यतरप्रसङ्ग इति सम्बन्धः। तदुपपादनं सामग्रीत्यादि। एवं कारणत्वं सामान्येन निरस्य वैशेषिकाभिमतं समवाधित्वं कारणगतविशेषं निरस्यति। १०७ समवायिकारणत्वनिरासः। समतायित्वं प्रत्यपि साध्म्यानुविधायिनि नियमेऽ- त्यापत्ते: । व्यावृत्तत्व्रे चाडनियमात्। नियततज्ातीयत्वे सति तत्सादेश्यमिति चेन्न। समवायिदेशापेक्षया कार्य्य- कारणयोः सादेश्यनियमानभ्युपगमात् संयोगिदेशापेक्षया

समवायिकारणत्वखण्डनम। १२२९

गुणादावसम्भवात्।यथा कथश्चित्सादेश्यमात्रस्य चातिप्र- सञ्जकत्वात्। अदृष्टादर्भिन्न देशस्यापि कारणत्वोपगमे सर्व प्रति सर्वकाय्यसामग््याः कारणत्वापातात् पूर्वभावनिय- मादेस्तुल्यत्वात्। अनुगते च रूपेऽन्वयव्यतिरेकसम्भवात् व्यक्तिगत सामान्ययोरेव कार्य्यकारणत्वापत्तेः। तद्रतसा- मान्ययोरेवान्वयव्यतिरेकादिनियम: व्यक्त्योश्च कार्यकार- णतेति लक्ष्यलक्षणभाववैयधिकरण्यात्। सामान्याकारप्र- विष्टां व्यक्तिमादायान्वयव्यतिरेके विशेषस्याकारणत्वं स्यात् सामान्याकारेण च पूर्वसतः कार्य्यत्वं, द्रव्यसाम- रत्या वृक्षसामगन्या शिंशपासामग्रथा च पृथथग्व्यक्तिजन- नापत्त: पूथगेत तासां सामग्रीत्वात् सर्वासाश्च व्यक्तिं प्रत्येव जनकसव्रात् द्रव्यत्वादीनामजन्यत्वात्। शिंशपा- सामग्रया वृक्षसामग्रीसहिताया एव सामग्रीभावान्न पृथ- क् शिंशपाव्यक्तिरिति चेन्न।वृक्षसामग्याः शिंशपासाम- ग्रीमतीत्यापि शालतमालादेर्वृक्षस्य जननात्पृक्षक्तया वृ- क्षव्यक्तिजननापत्तेः। सापि शिंशपासामग्री तन्मिलिता ज- निकेति न व्यक्तिभेद इति चेन्न। शिंशपार्थातिरिक्तवृक्षा- र्थाभावापत्तेः । वृंक्षशिशपासामग््योरेकीभूतयोर्जननावि १ नियमे व्यक्तेक्ेति पु० पा०। २ सामान्याकारेण प्रवविष्टामिति का० मु० पु० पा०। ३ तालादेरिति का० मु० पु० पा०।

१२३०

शेषाद्वृक्षसामग्री च वृक्षजनन एव कथं कचिष्छिंशपा- सामग्री क्वचित्तमालसामग्रीमपेक्षत इति स्यात्। एकस्य वृक्षलक्षणस्य कार्यस्य सामग्रीभेदे स्वरूपभेदापातात्। अननुगतायाश्च वृक्षसामग्रीत्वे पृथग्वृक्षव्यक्ते: पृथक्- शिंशपाव्यक्तेरुप्तत्यापत्तेरित्यादि स्वयमूहनीयम। * समवायित्वमिति यत्र समवैति कार्य तत्स- मवाधिकारणमित्याहुस्तव कार्यात्सर्वेषामन्यत्वभेदा- विशेषे कथं कुत्र चिदेव कार्य समवैति। यत्सालक्षण्यं कार्यस्य तत्र समवायो यथा पार्थिवस्य पार्थिवेष्विति, तर्हहि घंटस्य दण्डादिषु समधायः किन स्यात्पार्थिवत्वेन सा-

• १ समवायित्वं प्रत्यपि साधम्यानुविधायिनि नियमत्यापत्तेरि- त्यारश्य-इति चेन्न वृक्षसामग्या शिशपासामश्रीमलीत्यापीत्येतदन्त- सूलग्रन्थव्याख्यानं विद्यासागर्य्यो नोपलभ्यते मन्ये तत्तुटितमेव स्यात। सो साइटीपुस्तके अत्र गुण्डा-ग्रन्थपूरणपात्रं पठित्वा छुस्तिविद्यासागरीव्याख्यानं व्याख्येयमित्यनुसन्घेयम इति लि- खितं परं तत्पूरणपत्रमस्माभिरन्विष्यापि न लब्धमिति तावदशस्य

इदानीं समवायिकारणं विशिष्य खण्डयति * समवायित्वमि- ति पटं प्रति तन्तुत्वेन समवायिकारणत्वे सर्वेषां तन्तूनामेकपट समवायित्वापत्ति: तथा च किश्चित्न्तुनाशे सर्वपटनाशः स्यादि- त्यर्थः। तस्तन्तुत्वेन तु कारणत्वं दुर्गहमित्याह व्यावृत्तत्वे इति अनियमान्नियमग्रहाभावात्सामान्यावच्छेदेनैव तद्रहादितिभावः । ननु यत्पटसमानदेशो यः तन्तुःस तत्पटसमवायिकारणमिति शाङ्क ते * नियतेति * तन्तुपटयोरेकत्रांशे वृत्ती सादेश्यं स्यान्नचैष त्व- याऽभयुपगम्यत इति परिहरति * समवायीति * ननु समवायेन

समवायिकारणस्वखण्डनम । १२३१

सम्बन्धेनाचयवावयविनो: सादेशयं न ब्रमः किन्तु संयोगेन तथाच तन्तुपटयोरभूतले सादेश्यं सम्भवत्येवत्याशख्याह संयोगीति # एवं सति गुणकर्मणोः समवायिकारणासङ्गहः तयोः संयोगाभावा- दित्यर्थः। नन्वयवावयविनोरिव गुणगुणिनोरवि कथञ्चित्सादेश्यम- स्त्येवेत्याशसाह * यथा कथाश्चदविति * किश्च त्वयाऽटष्टादीनां भिन्नदेशानामपि नियतपूर्ववर्ततिजातीयत्वेन कारणत्वमभ्युपगम्यते .इति सर्वे सर्वत्र कारणं स्यादित्याह * अदष्टावंरिति * पूर्वभावोत वाराणसीवर्तिदयडस्य पाटलीपुत्रीयपटजातीयपूर्ववर्ति्त्वेन कार- णत्वं स्यात्सादेश्यत्वस्य त्वयैव तिरस्कृतत्वादित्यर्थः । किश्च दण्ड- व्यक्तिघटव्यक्तयोः कार्यकारणभावो न स्यादेव पूर्ववर्ततितानिय- मस्य सामान्यद्वयमात्रविश्रान्तत्वादित्याह * अनुगते इति # ननु निर्विशेषं न सामान्यमिति सामान्यावच्छेदेनापि व्यक्तीनामेव कार- णत्वं पर्यवसन्नमित्याशड्डाह * तद्रतेति * सामान्ययोर्नियतपौर्वा- पर्यलक्षणं कार्यकारणभावलक्षणं दण्डघटादौ लक्ष्ये नास्तीति वैय- धिकरण्यमित्यर्थः। ननु तथापि घटजातीयनियतपूर्ववर्तित्वमेव कांसिपतवं प्रमाणेन सामान्यस्य परिच्छेद्यमिति विशेषयेरपि कार्य- कारणभांक: स्यादेव विशेषगर्भत्त्वात्सामान्यस्येत्याशड्ाह सामा- न्याकारेणेति मे एवं सति विशेष: कारणं न स्यादेव कारणताग्रा- हकप्रमाणस्य विशिष्ट एव प्रवृत्ते: सामान्यविशिष्टं वस्त्वन्तरमेव कारणं स्यान्न दण्डादिरित्यर्थः * सामान्याकारेणेति * पूर्वसत एव कार्यत्वं स्यादिति सत्कार्यवादापत्तिरथवा पूर्वे सत एव घटस्य भाविदण्डकार्यत्वं स्यादित्यर्थः । किश्च द्रव्यं वृक्ष: शिशपेति सा- मानाधिकरण्यप्रत्ययो न स्यात्सामग्रीतयेण कार्यत्रयजननासम्भ- वादित्याह * द्रव्यसामग्येति * अत्र हेतुमाह * पृथगेवेति * ननु सामग्रीत्रयेण वृक्षत्वशिशपात्वादिधर्मत्रयं पृथगेव क्रियते व्यक्ति- स्त्वभिन्नत्याशङह सर्वासामिति * सामान्यप्रयमजन्यमेव, तेन. तदभेदो नापाद्यते किन्तु व्यक्तिभेद एव सामश्रीभेदादापाद्यत इत्य- र्थः। ननु शिशपासामग्री वृक्षसामप्रीमिलितैव जनिकेति शिंशपा कथं वृक्षभिन्ना स्यादित्याशङकते शिंशपेति * शिशपा वृक्षभिन्ना मास्तु वृक्षस्तत्र शिंशपाभिन्नी भवतु नहि वृक्षसामग्य अपि शि- शपासामभ्रीसाहित्यनियम इति परिहरति वृक्षसामग्येति *

१२३२ चण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

शिंशपासामग्री वक्षसामग्री च मिलिते सामग्रैक्यं भजमाने चेत्कार्य जनयतस्तदा शिंशपासामग्रीं वि- हाय वृक्षसामग््या तमालतालादिवृक्तस्य जनिर्त्र स्था- तथाच दर्शनविरोध इत्याशयः । सालो महावृक्ष: । घदयपि वृच्तसामग्री शिंशपासामग्रीमतीत्यापि वर्ततते तथापि शिंशपासामग्री वृक्षसामग्री मिलितैव कार्य जनयतीति सामग्रीभेदाभावान्न वृक्षव्यक्े: शिंशपा- व्यक्तिभेद इति शङ्कते # सापीति # शिंशपासा- मग्री वृक्षसामग्रीमिलितैका सामग्री भूत्या शिंश- पाव्यक्तिं जनपति चेनदा तस्पा: सामग्या: शिंश- पाव्याक्तिसामग्रीत्वात्तया जाताया: शिंशपाव्यक्ति स्वादेव वृक्षव्यक्तिसामग््या अभावेन वृक्षव्यक्तेरभा-

ति' नेति # वृक्षसामग््या अपि तत्सामगीमध्यप- तिताया: प्रयोजकत्वात् वृच्ाक्षेपोऽपि यादित्याश- झाह वृच्तेति शिंशपासामग््या वृक्षसामग्रीस- हिताया एव जनकत्वनियमात् यथा वृक्ष: शिंशपैवं वृक्चसामग्या अपि शिंशपासामग्या: वृक्षसामग्री- सहिताया एव जनकत्वमेकत्र दृष्टमिति तत्रापि तथा नियमप्रसङ्गेनाशिंशपारूपो वृक्षो न स्यादित्यर्थः ।यत्र वृक्षसामग््यासमानादिसामग्रीसहिताया वृक्षजनकत्वं न तवाशिंशपासामग्रीसाहित्यमिति शिंशपासाम- ग्यपेचा नास्तीति नोक्तदोष इत्यत आह #दक्षसामग्री चेति# काऽनुपपत्तिरित्यत आह *एकेति शिंशपा- तमालादिसामग्रीसाहित्यिन दक्षसामग्या वृक्षसाम-

१२३३ ग्रीत्वे शिंशपातत्सामग्रीत्वभेदेन तद्विशिष्टरक्षसा- मग्या अपि भेदेन वृक्षलक्षणं कार्यमेकं न स्यात्साम- ग्रीभेदस्य कार्यभेदप्रयोजकत्वादित्यर्थः । सर्वत्राव्य- भिचारिण्या वृक्षसामग्या वृक्षजनकत्वं नतु शिंशपा- दिसामग्यास्ततोन कार्यभेद इत्यत आह *अनुगतेति# शिंशपादिसामग्रीनिरपेक्षाया एव वृक्षसामग्या वृक्षज-

त्याशयः ।किश्च सामग्री जनिकेति कोरऽर्थःकिं जनेर्हेतुः कर्त्ता वा। नादोजनेर्जन्यत्वेSनवस्थापातादेकस्योभयहे- तुत्वे भेदापाताद्जन्यत्वे हेतुसम्बन्धायोगात्। न द्वितीयश्चेतनत्वापातात्। क्रियाश्रयत्वमात्रं कर्नतृत्वं वेत्तदपि प्राधान्येन प्रयोजकत्वेन वा।नाधयोघटे जाय- माने कुलालादि जायत इति प्रसङ्गात्। नापि द्वितीयो- घटस्यजन्यश्रयात्प्रागेव सिद्धिप्रसङ्गादितिद्रष्टव्यम्। शेति कारणत्वखएडनम्।

एवं कारणलच्णं निरस्य तदिशेषणीभूतकालख- एडनमुपक्रमते। १०८ कालखण्डनारम्भ: । नियमे च प्राक्कोलीनतयाऽभिधीयमाने प्रागित्यस्य व्यवच्छेद्यौ वर्तमानमविष्यत्कालौ प्राक्कालश्र व्यवच्छे- दको विवेचनीयः नच तद्विवेचनं शक्यम। वर्तमानादि बुद्दय एव स्वविषयवैचित्र्ये प्रमाणमिति चेन्न। तथाहि १ प्राक्कालतयेति का० मु० पु० पा०। १५५

१२३४ खण्डनखण्ड खाधे चतुर्यपरिच्छेदे

वर्तमानादिबुद्देरेत्र कोविषयः । कालविशेष इति चेन्न । कालस्य विशेष: स्वाभाविक औपाधिको वा। नाद्यः का- लस्य भतद्विरेकत्वाभ्युपगमात् य एव कालो वर्तमान: प्रतीयते स एव पूर्व भावीति पश्चात भूत इति च न प्रतीयेत। त्रिविधस्वभाव एवासाविति चेन्न। भेदप्रस- ङ्ात् व्यवस्थानुपपत्तिप्रसङ्गाच्च। यदैव वर्तत इति प्र- त्ययस्तदैव वृत्तो वर्तिष्यत इति प्रत्ययप्रसङ्गात। * नियमे चेति * नियतप्राग्भावित्वं कारणत्व- मित्यन्न कारणनियमे प्राक्कालीनतयाऽभिधीयमाने परा- गित्येतत्पदस्य व्यवच्छेद्यौ वर्त्तमानभविष्यत्कालौ वि- वेचनीयौ• तयोर्व्यवच्छेदक: पाक्कालोपि विवेचतीथ- स्तदज्ञाने व्यवच्छेदप्रतिपत्तेरयोगादित्यर्थः :प्राक्काल- तानियमे कारणेडभिधीयमान इति राज्यतां तहहि इत्यत आह नचेति किमत्राशक्यं वर्त्तते वर्तति- धयनि अवर्ततिष्ठेत्येवंरूपा वुद्य एव विषयान्विचित्रा- नसमर्पयन्तीति तत्प्रमाणेन तद्विषयविवेचनं शक्य मिति शङ्कते * वर्त्तमानेति अतीतानागतवुद्धिभ्यां व्यावृत्ता तथा सिद्धा बुद्धि: स्वविषयवर्त्तमानं व्यव- स्थापयति वुद्धिव्यावृत्तिश्चार्थव्यावृत्यधीनेति परस्परा- श्रथप्रसङ्ग इत्यभिप्रेत्य दूषयति शनेति को विषय इति यत्पृष्टं तदर्शयति पूर्ववादीकालेति#अतीतानागतका- लविशेषादन्य: कालोवर्त्तमानयुद्धिविषय इत्यर्थः।का- लविशेष एव दुर्निरूप इति परिहरतिनेति#स्वाभावि-

कालविशेषखण्डनम । १२३५ को वास्तवो वा विवचित उतोपाध्यवच्छेदेनैत्यर्थः। अ- पसिद्धान्तप्रसङ्गेन प्रथममपाकरोति*नाथ इति * त- हिं प्रमाणप्ाप्तत्वादङ्गीक्रियते कालभेदः प्रामाणिक- स्थैव सिद्धान्तत्वादित्यत आह *य एवेति# यदि स्वा- भाविको भेदस्तदा वर्त्तमानात्कालादन्य एवतीतोऽ नागतो वेति वर्त्तमानः कालः कालान्तरेऽप्यतीत इसनागत इति वा न प्रतीयेतेत्यर्थः । अतीताना- गतरवर्तमानस्वभावोऽपि ततो नाडतीतानागतवर्तमा- नगतत्वेन प्रतीतिविरोध इति शङ्कते * त्रीति * एक- स्वभावमेकसुच्यते नानास्वभावं च नानोच्यते काल- स्य त्रिविधस्वभावत्वे भैदृस्य स्वाभाविकत्वप्रसङ्ग इति परिहरति # नेति दोषान्तरमाहव्यवस्थेति # वि्धिस्वभावत्वे यदैव वर्तत इति प्रतीयते तदैवाती- तादि न मनीयते कालान्तर एव तु तथा प्रर्तयित इति या व्यर्वस्था सा न सिद्धयेदियर्थः । तामेव र्प- ष्यति * यदेति * उपाध्यनिरूपणे द्वितीयकल्पोऽनुपपत्न इसाह । १०९. औपाधिकस्य कालनिष्ठविशेषस्य खण्डनम्। द्वितीय श्चेदुपाधिराभिधीयताम्। सूर्य्यादिक्ियासम्बन्ध- भेद: स इति चेन्न। भूतभविष्यतोरपि करियासम्बन्ध- प्रत्ययस्यावश्यं वंक्तव्यत्वात। य एव दिवस: सूर्य्यगति- विशेषावच्छिन्नो वर्त्तत इति प्रतीतः स एव हि तद- वच्छिन्नो वृत्त इत्यवगम्यते वरस्स्यन्निति च, नं हि निर्वि-

१२३१ खण्डमखण्डखाधे चतुर्यपरिच्छेदे

शेषस्य कांलस्य तदतीतत्वं प्रतीयतेऽनागतत्वं वा किन्तूपाधिविशेषेणैवावच्छिन्नस्य येनैवासौ पूर्व दिना- न्तरात व्यवच्छिन्नो वर्त्तत इति प्रतीतः तेनैवोपाधिना तत एव व्यवच्छिन्नो वृत्त इति वर्ततिष्यत इति च क- दाचित ज्ञायते। ननु सत्यमेतत परं यदा तदुपाधिस- म्बन्धस्तस्य स्वरूपेणावतिष्ठमानस्तदा वर्त्तमानप्रत्ययः यदा स एव विनष्टो भवति तदा भूतप्रत्ययो यदाऽनाग- तस्तदा भविष्यतप्रत्यय इति। नैतदस्ति। यद्यत्र लटो- विवक्षितोऽर्थस्तदा तज्ज्ञानस्यैव तज्ज्ञानोपायत्वमित्या- त्माश्रयानवस्थयोरन्यतरप्रसङ्ग: ।. विनष्टादिशब्दाश्चा- तीजादिपर्यायास्तेषां सर्वेषामेवार्थे निरूप्यमाणे तन्म- ध्यपतितमेकं शब्दं प्रयुज्य तन्निरुक्तिं कुर्ाणः ल्लाघ- नीयप्रज्ञो मातापितृमानसि। द्वितीय इति उपाध्यनिरूपणमसिद्धं सुर्यादिक्रि- यासम्बन्धस्यैवोपाधित्वादिति शङ्कते * सूर्यादीति * आदिग्रहणेन चन्द्रादिग्रहः । अतीतानागतक्रियाव्यति- रिक्तक्रियासम्बन्धो वर्त्तमानत्वे कालस्योपाधिरित्यर्थः। अलिप्रसङ्गेन दूषयति नेति घथा वर्त्तमानकाल स्य सूर्यगत्यादिसम्बन्धविशेषोपाधिना वर्त्तत इति प्रत्ययविषयवविषत्वं तथा भूतभविष्यत्कालयोर १ सम्बन्धोऽस्यंति का० मु० पु० पा०।

वर्तमानकालक्षणखण्डनम। १२३७

पि तस्यावश्यवक्तव्यतया नासावुपाधिरित्यर्थः।उ- पाधेवोपहितस्य वा भेदेनैकरूपप्रत्ययविषयत्वप्रस- डगो नास्तीति चेन्मैवम्। योऽयं वर्तमानो दिवसः सूर्या- दिगतिविशेषावच्छिन्नो वर्त्तत इति प्रतीयते स एव दिवसस्तेनैव सुर्यादिगतिविशेषावच्छिन्नो वर्त्स्यन्व- न्तिष्यमाण इति प्रतीयते यत इत्याह अय इति# अत्रै- वोपपत्तिमाहनहीति कालमात्रविषयत्वेऽतीताना- ·गतपरती सोरेक रूपत्वप्रसङ्गादुपाधिविशेषावच्छिन्नस्पैव तथा प्रतीतिरित्यर्थः । तथापि किमित्यत आह * ये- नेति * सूर्यादिगतिसम्बन्धस्योपाधेरपि त्रिविधप्- सयहेतुत्वं न सम्भवतीत्युक्तं तत्रोपाधिविशेषं. शङ्कते * नन्विति उपाधिसम्बन्धत्रैविध्यात् त्रिविधप्रत्यय- विषयत्वं भवतीत्यर्थः । अवतिष्ठमान इति .लडादेश- स्य शानचोरूपं। तत् यदि लटोरऽर्योवर्त्तमानता थंध- विवक्षितस्तदोपाधिसम्बन्धमात्रं वर्त्तमानप्रत्ययहेतुरि- ति कालान्तरेपि वर्तमानप्रत्ययप्रसङ्गाद्वयवस्था न स्या- दयदि विवचितस्तदोपाधिसत्वस्य वर्तमानत्वज्ञाना -. त्कालस्य वर्त्तमानत्वं ज्ञातव्यं तच यथेकमेव वर्त्तमानत्वं तर्हिं तज्ज्ञानात्तज्ज्ञानमित्यात्माश्रयो यद्युपाध्यन्तरकृतं वर्तमानत्वमन्यन्तदाऽनवस्था स्थादित्यभिप्रेत्य दूष- यति शनेति यटुक्तमुपाधी विनष्टे भृतप्रत्ययोऽनागते भविष्यत्प्रत्यय इति तत्राह विनष्टादीति तेन तात्पर्य- वत्वेन तरदर्थस्थैव निरूप्यमागत्वात्तदर्थस्यैवाज्ञानान्त-

लचणान्तरं शङ्कते।

१२३८ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

११० अतीतानागतवर्तमानानां लक्षणान्तरनिरासः। क्रियावच्छिन्नः कालो वर्तमानः तत्प्रागभावावच्छि- न्नो भूतः तत्प्रध्वंसावच्छिन्नो भविष्यन्निति चेन्न। अतीतानागतप्रतीतिकालोऽपि क्रियावच्छिन्नः प्रती- यत इति वर्तमानप्रत्ययप्रसङ्गस्य तादवस्थ्यात क्रिया- नवच्छिन्नस्य तत्प्रागभावप्रध्वंसभावावच्छेदानुपपत्तेः। * क्रियेति * नावतिष्ठमानत्वादिकं लच्षयविशे- षगां किन्तु क्रियावच्छेदमात्रं, अतीतादिलच्षणे तु न विनष्टादिपदोपादानं किन्तु तदुपाधिप्रागभावाव- च्छित्नो भूतस्तत्प्रध्वंसावच्छिन्नोऽनागत इति नोक्त- दोष इमर्थः । अतिप्रसङ्गेन निराकरोति * नेति # अतीतानागतप्रसथा यस्मिन्काले जायन्ते तदानीमपि तस्य कालस्य क्रियाप्रतीतेर्वर्त्तत इति प्रसथप्रसङ्गताद- वस्थ्यमियर्थः । अतीतादिप्रतीतिकाले क्रियाप्रागभा- वाद्यवच्छेदान्न वर्त्तमानप्रत्ययप्रसङ्ग इत्याशक्गाह * क्रिधेति यस्गैव क्रियावच्छेदो गरृह्यते न तस्यैव प्रा- गभावाद्यवच्छेदोपि विरोधात्निरविशेषणक्रियावच्छे- दश्त्ययहेतुत्वेऽतीतादिप्रतीतिकालेपि प्रसज्येतैव वर्त्त- मानप्रत्यय इत्यर्थः । तस्य कालस्य क्रियानवच्छिन्नस्यैव निर्धिशेषणस्यैव तत्पागभावाद्यवच्छिन्नत्वमिति थो- जनीयम्। यदुक्तं प्रागभावाद्यवच्छिन्नो भृत इति तद्दूषयति। १११ प्रागभावप्रध्वंसलक्षणखण्डनम। प्रागभावश् प्रागर्थानिरुक्तौ कर्थ न दुरधिगमः ।

पागभावप्रध्वंसलक्षणखण्डनम। १२३९ प्रथ्वंसस्याऽपि प्रागभावात्कथं विशेषो वक्तव्यः । अ- भावो विनाशी प्रागभाव उत्पत्तिमान् प्रध्वंस इत्यनयो विशेष इति चेन्न। कोहि प्रागभावस्य विनाशो येन विनाशीत्युच्यते। यदि प्रतियोगिभूतो घटादिः प्रध्वंस- स्यापि प्रागभाववत्प्रतियोगीति सोपि विनाशी प्राप्तः । उत्पत्तिमांश्च प्रध्वंस इत्युत्पत्तिपदार्थो विवेचनीयः यद्- सातसतः सत्त्वं तच्च सामान्यं तदाऽभावेऽसम्भव एव। अथ स्वरूपसत्त्वं तदा प्रागभावेऽवि प्रसङ्ग। तस्यापि कदाचिदसत्त्वात। पूर्वमसतः पश्चात्सत्त्वं विवक्षितमिति चेन्न। पूर्वेदानींपश्चादर्थस्यैवानिरुपणात । एतेन का- रणाव्रच्छिन्नं सत्त्वमुत्पत्तिरित्यपि निरस्तम् । पूर्वापर- निर्वचनमन्तरेण कारणार्थानिर्वचनात्.। * प्रागिति* आत्माश्रय इत्याशयः । पूर्वमवि- ध्यमानोऽभाव: प्रध्वंस इति प्रध्वंसस्य प्रागभावो था- च्यः सच न सम्भवति प्रागर्थानिरुक्त्ेरतः प्रध्वंसाव- च्छिन्नोभविष्यन्नित्यपि लक्षणमसिद्धमित्याहप्रेति लक्षण भेदात्तयोर्विशेषाधिगम इति शङ्कतेअभाव इति उत्पत्तिमानभाव इत्यनुषङ्ग:।कृत्यं स्पष्टम्। प्रागभावस्य. विनाशानिरुत्त्या लक्षणासिड्धिरिति परिहरति ने- ति विनाशदर्यं हि प्रागभावस्य भवद्विरिष्यते घटश्च ध्वंसश्चेति अतो थेन घटेन प्रध्वंसेन, च विना- शीत्युच्यते तयोर्मध्ये कोत्रेष्ट इत्यर्थः। प्रतियोगिपच्-

१२४० खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

मनुवद्ति यदीतितर्हि घटप्रतियोगित्वं प्रध्वं सस्या- प्यस्तीति सोपि विनाशी प्राप्त इति दूषयति#प्रध्वं- सेति नच प्रागभावस्य विनाशो नाम स्वध्वंसएवेति कल्प्यम्। प्रागभाववानभावो ध्वंस इत्यड्रीकारादन्यो· न्याश्रषप्रसङ्गइति द्रष्टव्यम्। एवं प्रागभावलक्षणं निरस्य प्रध्वं सलक्षणं निराचष्टे उत्पन्तीति उत्पत्तेर्ध्वसलक्षणे विशेषणत्वात्तन्निर्वचनं कार्य तच्चाशक्यमित्यर्थः । तथाहि असतः सत्वमुत्पत्ति, रुत कारणावच्छिन्नसत्व- मिति विकल्प्याद्यमनुवदतियदीति*तदपि सत्वंसा. मान्यरूपमुत स्वरूपसत्वमिति विकल्प्य प्रथममनूद्या- सम्भवाह तदेति अभावस्य निःसामान्यत्वादि- त्यर्थः।द्वितीयं शङ्कते अथेतित्रसतःसत्वमात्रं जन्म प्रागसतः सत्वं वेति.विकल्प्य, प्रथमे प्रागभावस्यापि जन्मप्रसङ्गस्तस्य प्रतियोग्युत्पत्तेरुधर्वमसत्वात्पूर्च स्वरूप- सत्वाच्चेसाह तदेति प्रागसतः सत्तासमवायो जनि- रिति लक्षणात् द्वितीय: कल्पोऽभिमतइति शङ्कते * ूर्वमिति * पूर्वशब्दार्थानिरुत्त्या विशिष्टलक्षणासि- किरिति दूषयति *नेति कारणसमवेतसत्वं जन्मेति द्वितीयकल्पेप्युक्तं खण्डनमतिदिशति *एतेनेति * कथ तश्निरास इत्यत आहपूर्वेति नियतपूर्वभावित्वस्पैव फ़ारणत्वादितियावत्। वर्त्तमानत्वे दोषान्तराभिधित्सया शङ्कते। ११२ वर्तमानकाललक्षणखण्डनम। अस्तु तावदतीतान्तगतयोर्यथातथा निरुक्ति: यत

वर्तमानत्वलक्षणखण्डनम। १२४१

क्रियावच्छिनो यः कालः स तत्क्रियापेक्षया वर्तमानो नत्वन्यापेक्षयेति चेत तदपेक्षयेति कोऽर्थः। किं तदुपधा- नेन, उत तदवधिकतया, उत ततप्रतियोगिकतया, उत तेन प्रकारेणेत्येव। नादः उपाध्यवच्छिन्नस्यातीतानाग- तप्रतिपत्तिविषयत्वमपि तस्येत्यसकृदुक्तत्वात। नापि द्वितीयः अस्मादयं दीर्घ इतिवदस्मादयं वर्त्तत इत्य- वध्यपेक्षामन्तरेण प्रतीयमानत्वात् सर्वदैव च त्रिविधा- वध्यपेक्षया आसीदस्ति भविष्यतीति प्रत्ययाव्यवस्था- प्रसङ्गात। अतएव न तृतीयः । नापि चतुर्थ: अतीता- नागतप्रतीतिकाले क्रियावच्छेदप्रकरेण वर्त्तमानप्र- त्ययविषयत्वप्रसङ्गात। नासौ क्रियावच्छेदलक्षणः प्रका रोऽतीतानागतकाले वर्तत इति चेन्न। वर्तमानताया अ० द्याप्यनिरूपणेन वर्तत इत्युक्त्वा विशेषस्य दर्शयितुमश- क्यत्त्वात्। तत्क्रियाकाले तत्क्रियावच्छिन्नः कालो वर्त- मान इति चेन्न। कालस्य कालाश्रयतया निरूपणा- सम्भवात्कालान्तरस्यानभ्युपगमात्तस्यैतर कालस्य तदाश्र- ययत्वे व्यक्तमात्माश्रयत्त्वापत्तेः । *अस्विति * अतीतानागतयो: कालयोर्याटक्ताटङ्- निरुक्ि: स्थान्नास्माकमादरो ययाSSदित्यादिगतिलक्ष- णया क्रिययाऽवच्छिन्नो यः कालः स तां क्रियामपेक्ष्प वर्त्तमानो भवति।क्रियावच्छिन्नो वर्त्तमान इत्युक्ते ह- १५६

१२४२ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

वर्ततमानादिक्रियावच्छिन्नः कालो वर्तमान: स्थात्तथा- सत्यविशेषितकालस्यैय तदुपाध्यवच्छिन्नत्वात्तस्पाती- तानागतप्रतीतिविषयत्वमपि स्यादिति तत्निरासार्य तामपेक्ष्येत्युक्तमिति वर्तमाननिरुक्तौ पश्चादितरनि- रुक्तिरपि स्थादित्यर्थः। दूषगोक्तिविभागविज्ञतत्यै विकल्पयति तदिति किं क्रियाया उपाधित्वादपे- क्ा किमवधितया किंप्रतियोगितया प्रकारमात्रे- ण वेति क्मेण विकल्पार्थः । घटात्पटो भिन्न इति वद्घटः पटोन भवतीत्यत्र पश्चम्यन्तनिर्दिष्ठावधित्वम न्तरेणापि प्रतियोगित्वं दष्टमिति पृथग्विकल्पो द्रष्टव्य:। आध्यमपवदति नेति तदुपाध्यवच्छिन्नस्पैवाती- तानागतप्रत्ययविषयत्वादतिव्याप्तिरित्यर्थः । अवधि- रपेक्षाशब्दार्थ इति द्वितीयं दूषयति * नेति # कुत इत्यतेआह अस्मादिति अस्मादयं हस्वोऽ स्मादयं दीर्घ इति. हस्वादि पदार्थावधिमपेक्ष्य प्रती- यते न तथा वर्त्तमानपदार्थः प्रतीयमानोऽस्मादयं व- र्न्तत इति प्रतीयतेऽपितु तन्निरपेच्ोऽतोदर्शनविरोध इत्याशयः। भङ्गान्तरं भ्णतिसर्वेति यदैव वर्त्तमान- ताप्रत्ययस्तदैवातीतानागतप्रत्ययापेचया आसीदस्ति भविष्यतीति त्रिविधव्यवहारप्रसङ्गोSविशेषादेवश्चका- लान्तर एवातीतानागतप्रत्यय इति व्यवस्था न स्यादि- स्यर्थः। उक्तन्यायं कल्पान्तरेऽप्यतिदिशति#अत इति# सरवदैवानीतानागतव र्त्तमानसूर्यादिगतिक्रिया प्रतियो- गेन त्रिविधप्रत्ययप्रसङ्गेनाव्यवस्थानात् तृतीयकल्पों न घटत इत्यर्थ:। अतीतांऽनागत इति प्रतीतिर्यदा काल-

१२४३

विषया जायते तदा यस्य कस्य चित्क्रियावच्छेदप्र- कारस्य विद्यमानत्वाद्वर्स्तत इति प्रतीतिविषयत्वप्रस- द्रान्न तुरीयोपीत्याह नापीति * क्रियावच्छेदप्रका- रस्य यदा वर्त्तमानता तदैव तेन प्रकारेण तत्र वर्त्त- मानप्रत्ययोऽतीतानागतसमये तस्यावर्त्तमानत्वाल् तेनापि प्रकारेण वर्त्तमानप्रत्यय इति शङ्कतेनासावि- ति * वर्त्तमानार्थस्याद्याप्यनिरूपितत्वान्नासौ प्रकारो वर्त्तमान इत्यनया वाक्भङ्ग्या विशेषस्य दर्शयितुम- शंक्यत्वमात्माश्रयादिति परिहरतिनेति तक्किया- वच्छिन्नकालस्तत्क्रियासत्वकाले वर्त्तमानो न तत्किरि- याया असत्वकालेऽतोऽनागतपतीतिसमयेपि• नासौ- वर्त्तमान इति शङ्कते *तदिति काले काल इत्यत्र हि कालस्य कालाधारत्वसुच्यते तन्न सम्भवतीति परि- हरति नेति कालस्य कालान्तराश्रयत्वमुत त- स्थैवाश्रयत्वमाश्रयित्वं चेति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * कालेति * द्वितीयमपवदति * तस्थेति # सूर्यादिक्रियाषच्छेदस्योपाधित्वे खण्डिते उपध्य न्तरं शङ्कते। ११३ काले वर्तमानत्वादि प्रयोजकोपाध्यन्तरखण्डनम। स्यादेतत् ग्राहकविज्ञानविषयो ग्रहकविज्ञानाश्रयश्च कालो वर्तमान: वर्तमानोपाधिप्रागभावावच्छिनश्र. पूर्व-

स्वाभाविकमेत भेदमादाय व्यवस्था, प्राग्व्यवस्थाहेतुर- भावः प्रागभाव इति स्वभावभूतस्यैव विशेषस्य कार्य-

१२४४ खण्डनखण्डबाधे चतुर्थपरिच्छेदे

मादाय लक्षणमनागतव्यवस्थानिदानमभावः प्रध्वंस इति च प्रध्वंसस्येति मैवम्। ज्ञानाऽस्वप्रकाशतापक्षे स्वोपहितस्य स्वयं ग्रहणानुपपत्तेः कथं वर्तमानताग्रहः, ज्ञानान्तरेण च तथाग्रहे वर्तमानतावभासाङ्गीकारे तदा- Sसौ दृष्टोमयेति प्रत्ययस्य तदासौ मया दृश्यत इत्या- कारतापत्तिः ।अत एव स्वप्रकाशपक्षेऽप्यनिस्तारः।या- वानर्थः स्वप्रकाशे वर्तमानतयोक्तस्तावत एव परेण ग्र- हणे व्यभिचारात् स्व्प्रकाशतायाश्चाधिक्येऽपि विषये विशेषाभावात्। स्त्ररूपमेव्र विशेष इति चेन्न । तस्या- नुगमाननुगमाभ्यामनुपपत्तेः प्राक्प्रध्वंसाभावयोश्च स्व- रूपतीडविशेषेऽवि कतरो भूतव्यवहारस्य कतरश्चानागत- व्यवहारस्योपाधिरित्यनुयुक्त कार्यभेदजनकतया च त- न्निरुक्तावुत्तरे पूर्वप्रत्युक्तां पूर्वतापरतानिरुक्तिं बिना जन्यजनकत्वाज्ञानमिति। उपाधिभेदाच्व कालभेदे यो- ड्प्येकतयाऽभिमतः कालः सोऽवि चन्द्रसूर्यक्रियाद्यस- ड्ख्योपाधिभेदसभ्भवेन नाना स्यात्तत्राऽयमेवोषाधिर्नाय-

नानाक्षणेषु वर्तमानत्वादिव्यव हारारथमुपाध्यनुसरणावश्य-

• स्यादिति ग्राहकविज्ञानविषयत्वमिदानीम-

वर्तमानत्वलक्षणखण्डनम। १२४५

तीतकालस्यापि सम्भवति तदर्थमुक्तं ग्राहकविज्ञाना- अ्रय इति। कालान्तरग्राहक विज्ञानाश्रयत्वमतीतका- लस्याप्यस्तीति तदर्थ, ग्राहकविज्ञानविषय इत्युक्तम्। वर्त्तत इति कालग्राहिविज्ञानं यस्मिन्काले जायते तस्य कालस्य तज्ज्ञानविषयत्वं वर्तमानत्वमित्यर्थः। वर्तमानकाललक्षणमुक्काSतीतकाललक्षणमाह * व-

वच्छिन्ः कालोऽतीत इत्यर्थः। एतत्प्रध्वंसावच्छिन्नश्च कालोऽनागत इत्याह #तदितिइदानीं भागभावप्रध्वं- सनिरुक्तौ पूर्वोक्तं दूषणं परिहरव्नाह * प्रागिति * प्रागभावप्रध्वंसयोः स्वाभाविकभेदसद्भावे मानमाह *प्रागिति स्वभावभृतस्यैव प्रागभावादिगतविशेष- स्थ कार्य प्रागवस्थामनागतव्यवस्थां 'चाऽडदा-

त्यर्थः। यदि हि वर्त्तमान इति प्रत्ययाधारत्वं तद्विष- यत्वं च वर्त्तमानता तर्हि तेन ज्ञानेन स्वरूपमपि ग्रा- हं स्थादुपाधिग्रहणं विनोपहितग्रहणादर्शनात्तव वै शेषिकपक्षे नास्तीति वर्त्तमानज्ञानं न स्यादित्याह* मै- घमिति * अस्वप्रकाशवादिमते ज्ञानान्तरवेद्यत्वमिष्ट- मतो ज्ञानान्तरेणोपाधिभूतज्ञानग्रहे वर्त्तमानताव- भास इत्यत आह ज्ञानेति असौ वर्तमान: कालो मया दृष्ट इति तत्ज्ञानविषयत्वं तदाधारत्वं च तस्य कालस्य गृह्यते तदा तेनापि वर्त्तमानता गृही. तेति दृष्ट इत्यतीतप्रत्ययस्य वर्तमानार्थग्राहितया दृश्यत इति वर्तमानाकारतापत्तिरित्वर्थः । दृष्ट इति

१२४६ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

ज्ञानस्य वर्त्तमानाकारतापत्तौ च स्वप्रकाशपक्षेपि न निस्तार इत्याह अत इति# कथमित्याकाङ्कायामाह# यावानिति वर्त्तमानाकारज्ञानविषयज्ञानकालस्य ज्ञा- नसम्बन्धः स दृष्ट इति ज्ञानस्थाप्यविशिष्ट इत्यर्थः । ज्ञानान्तरेण ज्ञानावच्छिन्नव र्त्तमानत्वग्राहकटष्टइत्याका -

का शत्वाविशोषादित्यत आह #स्वेतिवज्ञानस्य स्वप्नका- शर्वेन स्फुरणेपि पूर्वोक्तज्ञानविषये नास्ति विशेष इत्यर्थः । कथं विशेषाभावः कालवशेषणज्ञानस्थ स्वग्राइकज्ञानादभेदाख्यविशेषस्य भावादिति शङकते * स्वेति # स्वशब्देन सर्वनाम्ना ज्ञानमात्राभिधा- ने ज्ञानान्तरमपि स्वयमेवेति स एव व्यभिचारस्त द्विशेषाभिधाने नान्यम्मिन्वर्त्तमानंकाले तद्यक्तिघटि- तं लक्षणमित्यव्याप्निरिति परिहरति नेति * य- डुकतं प्रागभावप्रध्वंसयोः स्वाभाविकभेदमादाय व्यवस्थेति तत्राह प्रागिति * अन्नुयुक्ते कार्यभेद- 'जनकतया या निरुक्ति: सैवासदुत्तरं तस्मिन्नुत्तरे या पूर्वनिरस्ता पूर्वापरता तन्निरुक्तिं विना जन्यजनक- त्वाज्ञानमित्यन्योन्यश्रय इत्याशयः। इतश्रोपाधिभेदा- त्कालभेद इत्ययुक्तमित्याह#उपाधीति योऽप्येकत- याऽभिमतो वर्त्तमान: काल: सोऽप्यनेकसूर्यक्रियाध्यन- न्तोपाधिसम्भिन्न इत्येकोपाधिविशिष्टोऽप्युपाधिभेदा- दनेकः स्यादित्यर्थः । तत्र सूर्यपरिस्पन्दस्यैवोपाधि- स्वन्न चन्द्रादिपरिस्पन्दानामवर्जनीयतया सि- धानात्तेषामित्यत आइ # तन्नेति # तास्वनन्तकक्रियासु

वर्तमानर्वलक्षणखण्डनम। १२४७

मध्य एकस्या एव क्रियायाः कालोपाधित्वमित्यत्र मानाभावेन निर्ययाभाव इति यावत् । वैशेषिकप- कपक्षोक्तदोषं सर्वक्षणेषु कालस्वभाव एव भिद्यत इति सुगतमतेऽप्यतिदिशति प्रतीति येन स्वाभा- विककालभेदोऽङ्गीक्रियते तेनापि वर्त्तमानोऽनेककाले- व्वनुगतवर्त्तमानबुद्यादिसिद्धये वर्त्तमानत्वं कश्चि- दुपाधिरुपन्यसनीय एवमतीतेष्वतीतत्वमनागतेषु चानागतत्वमित्यनुगतोपाधिनिरुक्तौ पूर्वोक्तानामेव दूषणानां तत्र सत्व क्रियावच्छदमन्तरेण वर्त्तमान-

इति कालखण्डनम्।

संशयखण्डनोपक्रमाय सङ्गतं करोति।, ११४ संशयखण्डनारम्भ: । ननु तथाऽपि तावद्विषयभेदेना ऽवश्यं भवितव्यं प्र- तीतिभेदस्य दुरपन्हवत्त्रादतः सामान्यतः सिद्धौ वि- शेंषतो विवेचनाशक्तौ भेदे संशय एवास्तामितिचेन्न ।' संशयंस्याऽपि निर्वक्तुमशक्यत्वात। तथाहि-संशयस्य निश्चयात्किमुपाधिकृतो विशेष, उत जातिकृतः । आ- द्ये किं विषयविशेषणोपाधिना उत कारणविशेषेण उता- न्येनैव केन चित्सम्बन्धिना कृतः । न प्रथमः तस्याS निर्वचनात्। उयभकोटिविषयः संशय इति चेन्न। कोटिद्वयसमुच्चयनिश्चयस्यापि संशयत्त्वप्रसंङ्गात्। प्र-

१२४८ खण्डनखण्डलाधे चतुर्थपरिच्छेदे

तीतिरेत नैवमितिचेन्न। भेदाभेदप्रतीतिनां शाद्स्व्रप्ता- दिप्रतीतीनां च तादशां सम्भवात्। समुच्चयप्रकाशे कोट्योरविरोधः प्रकाशते संशयेतु विरोध इतिचेन्न । पीतः शङ्ग इत्यादिषु पीतत्त्वशङ्गत्वादे र्भिन्नाश्रयता- नियमं विरोधं जानतोऽपि प्रत्ययात् । तथाऽपि तस्यां बुद्धौ न भासते विरोध इतिचेन्न। कथमेवमिति प्रका- शेऽपि तत्प्रकाशात्। तयोरेकाश्रययोर्विरोधप्रतीतेरव- श्योपेयत्व्रात्। मिथ्याधियस्ता इति चेन्न। संशयस्यापि

ता्विषयत्वेन विशेषाभावात् नहि मिथ्यारजतबुद्धीरिजत- बुद्धिरेव ने भवति। * नन्विति* वर्त्तते वर्त्स्यत्यवर्तिष्ठेति प्रतीति-

निर्विषयतयाऽसम्भवाद्भवितव्यं तेनापि तस्य चा- डयमसाविति विशेषदर्शनासम्भवे सामान्यग्रहणं विशेषाग्रहणसहितं कालविषयसंशयं जनयति तेन संशयैककोटिनिविष्ठतया कालसिद्धिरित्यर्थः । सं- शयस्यैव निर्वचनानईतया कथं कोटितया कालसि- डिरिति परिहरति नेति तदनिर्वचनं दर्शयितुं विकल्पयति तथाहीति उपाधिकल्पं त्रिधा- विकल्पयति * आद्य इति * विषयविशेषितः क- श्विडर्म एवंविधविषयमवगाहमानरूपवत्तत्कारय-

संशयखण्डनम । १२४९

विशेषितः कश्चिडर्मः तन्निष्ठः साधारणधर्म्म दर्शनजन्यत्वादिरूप उत विषयकारणव्यातरिक्त्तंना- न्येन सम्बन्चिना विशेषितस्तन्निष्ठो धर्म्म इति वि- कल्पानामर्थः। सम्बन्धिनेति विशेषणं अतिप्रसङ्गपरि- हाराय। विषयविशेषकृतं संशयस्य निश्चयात् भे- दं दूषयति * नेति संशयस्य विषयनिर्वचनं शङ्कते * उभयेति # अनेककोट्यवलम्बिज्ञानं संशय इत्यर्थः । अनेककोटिसमुच्चयमात्रज्ञानं संशय उत विरोध्यने- ककोटिज्ञानमिति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह नेति * कोटिद्यसमुच्चयनिश्चयज्ञानं यव्र जायते तत्राति-

निश्चय एव नास्ति तत्कुनोऽतिव्याप्तिरिति शङ्कते * प्रतीतिरिति अनैकान्तवादिमते भिन्नांSभिन्नश्च घटः सन्नमंश्रत्थादिप्रत्ययस्य स्थाणुश्च पुरुषश्चति श व्दनिश्चयस्य च स्वप्नेन्द्रजालादिप्रृत्ययस्य च सम्भ- वान्मैवमिति परिहरति * नेति द्वितीयं शङ्कते *समुच्चयेति विराधप्रकाशे सति समुचयज्ञानं संश -. यस्तदप्रकाशे तु निश्चय इति विशेष इत्पर्थः । अति- व्यापकमिति परिहरति * नति पीतः शङ्ग इति पीतत्वशङ्गयोर्विरोधज्ञानात्तस्येव पित्तदुष्ेन्द्रि

आदिपदेन पयस्तिक्तमित्यादिमिङ्गहः । यद्पि म हानवस्थानलक्षणो विरोधी ज्ञानान्तरण गरह्यत तथाांप १५७ .

१२५० खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेद्रे

न तेनैव गृह्यतेतोविरोधग्राहकत्वे सत्यनेककोट्यव- लम्बित्वं संशयलक्षणं त्वदुक्तस्थले नास्तीति नातिव्या- पिरिति शङकते *तथापीति कथमयं शङ्ग: पीतः स्या- दित्यत्र कथमित्यंशस्य विरोधग्राहकत्वाच्छेषस्य च कोटिद्वयग्राहकत्वाद्धिमर्शरूपप्रत्यये Sतिव्याप्तिरिति परिहरति नेति यद्पि विमर्शे विरोध: स्फुरति तथापि पीतः शङ्ध इत्याअ्रयतया प्रतीयमान- यार्विरोधो न स्कुरतीत्यत आह तयोरिति *तत्र ग्रहणव्यततिरेकेण तद्गनविरोधादित्वर्थः । पीतः शङ्ग इत्यादिषु समुचयावषयासु यद्यावरोधो भाति त- धापि मिथ्याधियस्ता अमिथ्यात्वेन च विशिष्ठं संशयलक्षणं विवक्षितमता नातिव्यातिरिनि शङ्गने * मिथ्यात संशयस्थापि मिथ्याधुड्ठित्वन स्वी- कारद्विशेषणासिळिरिति परिहरति * नेति # संशयस्य तत्ववुद्धित्वमनत्ववुद्धित्वं च विभ्रमस्थेत्यु- पगम्यापि विशेषं दूषयति * तत्वंति तयास्त- त्वातत्वयुड्धित्वन सत्यपि विशेषे विरुद्धानेकप्रकाराव-

त्वेन तथत्यादिविशेषणसुपादेयं वैधर्थ्यादविशंषण- मुक्त्वा विशेषणान्तरोपगमे हेत्वन्तरापाताचत्यर्थः ।

नहीति # लक्षणान्तरं शङकते। ११५ संशयस्य लक्षणान्तरखण्डनम अव्यवंस्थितकोटिद्वयव्रिषयः संशय इति चेत्। के-

संशयखण्डनम्। १२५१ यमव्यवस्थितता। पाक्षिकतेति चेत्। न पर्यायं पृच्छा- मोडपि तु किं कोटिद्वयस्वरूपमेवोत कोटिद्वयस्य धर्मः कश्चित्। आदये कोटिद्वयनिश्चयेन सहाविशेषस्तदव- स्थः । द्वितीये यद्यसौ केन चित्प्रमाणेन सिद्ध: तदा तस्पैत् कोटिद्वयाश्रिततद्धर्मविषयस्य संशयत्त्वप्रसंङ्ग- न प्रमाणत्वव्याघातः ।अथ कस्य चित्प्रमाणस्य नासौ विषयः, नास्ति तर्हि विषयकृतो विशेषः। एतेनान्योऽपि यः कश्चिद्दिषयविशेषः स्थाणुतदभावपुरुषतदभावादिरुपो- डंभिधीयते सोऽपि निरस्तो वेदिनव्यः। अत्यन्तासत एव च तस्य प्रतिभासे जितं जिनैरसत्ख्यातिवाििः । क्कचित्सतश्रेत्तत्रैव प्रसङ्गः । * अध्यवस्थीति ससुच्चयग्राहकनिश्चयस्य स्था- णुः पुरुषश्चतिरूपस्य व्यवस्थितविषयत्वादव्यवस्थि- ताने रुरोटिविषपत्वं व संशयलच्षणमती नातिव्या- तिरित्यर्थः। ज्ञानस्मेय लक्षणविशेषणत्वादव्यवस्थित त्वशब्दार्थः त्वया कथनीय इति मत्वा पृच्छति केति: पर्यागेणोत्तरनाह * पात्िकेति * तदर्थप्रइने शब्दपर्याथकथनं कथय क्थ घटनां प्राश्चती त्याह नेति कि तर्हि पृच्छघना इत्पत आह अपि त्विति # अव्यवस्थितत्वं कोटिद्यस्वरूपं तडर्मो वेति विक- ल्पार्थः। अनेककोटिनिश्चयस्य पूर्ववत्संशयत्वप्रसङ्गो दु- वार इति प्रथमं प्रत्याह #आद्यइति द्वितीयेऽपि तस्मि-

खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपररिच्छंद

:धर्मे किश्चित्प्रमाणमस्ति नवेति विकल्प्य प्रथमममनु- पति-दीति* धर्मिम्रह्गमन्तरेग तदाश्रितधर्मग्रहण- योगात्तत्प्रमाणं पाक्िकत्वधर्मविशिष्टकांटिद्यग्राहक- मिति नें गलक्षणं तवातिव्यापरुमतिपरिहरतिने- तिद्रितीप शङ्कत अथेति पन्न केन चित्प्रमीयते त- न्नास्नि शशशृङ्गव्रदिति भवदभ्युपगमात्पाक्षिकत्वस्था- निद्धया तद्विशिष्टसंशयलक्षणसिडिरिति दूषयत ने- ति उक्तन्यायं पक्षान्तरेऽप्यतिदिशातिएतेनेति * ध्र. तुनिष्ठस्तद भावनिष्ठो वा पुरुषनिष्ठस्तदभावनिष्ठो वाऽन्यो वा कश्चिद्विशषोस्ति तद्िशिष्ठानेककोटिविष- य्मं संशयत्वमित्यंत्रापि विशेषस्य प्रमितत्वाप्रमित- त्वविकल्पोक्तदृषणं तुल्यमित्यर्थः । किश्राप्रमितं चे- न्प्रभीयन करिमसदेव उत क्वचित्सदितिविकल्प्य प्रथमे शू पख्यातिप्रसङ्ग इत्याह अत्यन्तंति द्वितीयं दषयान कचिदिति यत्र सत्वं तत्र प्रमितत्वन तत्प्रमायामतिव्या्तिरित्यर्थः । . विषयविशेषोपाधि निराकृत्य कारणिशेषोपा- िं निराकरांति। ११६ संशयस्य निश्चयात्कारणविशेषप्रयुक्तवैलक्षण्यस्य खण्डमम। नाषि द्वितीयः कारणविशेषोहि विशिष्य सामग्री स्पान्तदेकदेशी वा। नाद्यः तस्या अंप्रत्यक्ष्त्वंन तदु- पहितस्य प्रत्यक्षनोर्डवगमानुपपत्तेः । नच तस्या अनुमे- मत्त्वं लिङ्गासम्भवात्। कार्यविशेष एव लिङ्गमितिचे- न। कार्यतगस्यैव विशेषस्य चिन्त्यमानस्याद्याप्य-

संशयखण्डनम्। १२५३

प्राप्तेः जातिभदस्य दूषणीयत्त्वात्। नापि द्वितीयः दृश्य- स्य तदेकदेशस्य साधारणधर्मदर्शनादेर्विशेषद्वयस्मरणा- देश्च साधारणधर्मविशेषद्वयज्ञानप्रत्यक्षादावपि हेतुत्वे- न साधारण्यात्। अदृश्ये च तस्मिँलिङ्गाभावात्। तन कार्ये विशेषजात्याधानस्य निरस्यत्व्रात्। तस्या अ- त्रिषय त्वेनानुव्यवसाय साक्षिक कार्यगत विशषभिवनाSसा - मर्थ्यात् । *नापीति तदुषपादनाथ विकल्पयतिकारणे- नि अनिष्ठप्रसंङ्गन प्रथमं निराकरोति * नेति * उ- पाधिप्रत्यक्षत्वे सत्येवांपहितप्रत्यक्षत्वं दृष्टंदण्ड्यादौ सामग््याश्चाप्रत्यक्षत्वात्तदुपहितस्य संशयत्वस्थ प्र. त्यच्तत्वन्न स्वात्पत्यक्ष च तत् दृश्यते मानसवेद्यत्वा- दित्यर्थः। सामग्या अ््नुमेयत्वात्तदुपाधिकं संशय- त्वमप्यनुमेयमस्तु तत्राहनचति लिङ्गाभावो Sसिद्ध: सामग्रीजन्यकार्यगतविशेषस्यैव लिङ्गत्वादि- ति शङ्गतेकार्येति ज्ञानगतपाक्षिकत्वलक्षणविशे- षसिद्धी तद्बलेन सामग्रीविशेषसिद्धिस्तत्सिडौ च तदुपाधिकविशेषसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयान्न कार्यगत- विशेषोऽद्यापि लभ्यत इत्यर्थः । तर्हि संशयत्वजा- तिरेव सामग्रीलिङ्गमास्तामित्यत आह * जातीति #

भावान्नाप्यागमतः कृतकस्याकृतकस्य वा. तद्विषय- स्थादर्शनान्नाप्युपमानतस्तस्प सादृश्यमात्रविषय-

१२१४ खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे

त्व्रा(द्वावेवो धनोप्युपधा अभिप्रायःभावा)त्ाप्यभावत इति द्रटव्यम्। सामग्येकदेशः संशयत्वोपाधिरिति द्वितीयं दूषयति नापीति दृशयाऽसावदशयो वात विकल्प्य दृश्यपचे दोषमाह *दशयस्येति साधारणध- र्मज्ञानं कोटिद्वय रूपविशेषस्मरणं च यदा मनसा गृह्यते विधीयते वा तदा तत्र साधारणधर्म्मविशंषद्यस्म- रणप्रत्यक्षादावपि विषयतया हेतुत्वेन साधारणधर्म- दर्शनादौ संशयोपाधित्वन्न सम्भवति तत्प्रत्यचादाव- ध्यन्यथासंशयत्वप्रसङ्गादित्यर्थः। आदिप देनानेकधर्मा- हिसङग्रह:स्मरणादेरित्यत्रादिपदेन तदभिधानसङ्ग्र- हःअदृशयपक्षे दोषमाह अदृशये चति लिङ्गाभावमे- व स्पष्टयतिनेनति तेनादृश्यसामग्यैकदंशेन कार्ये संशये विशेषणज्ञानस्य संशयत्वसामान्यसम्बन्धल- क्षणस्य चानिरसनीयत्वात् लिङ्गाभाव इत्यर्थः । अट- इयत्वे च संशगग्राहकानुव्यवसायप्रत्यक्े स्कुरणमपि

सिध्धेदित्याह * तस्यति उपाधेरप्रत्यक्षतया तदुप- हितविशेषस्थाविषयत्वेनानुव्यवसायज्ञानं यन्मम सं. शयो जात इति तद्विषयस्तत्कार्य संशयज्ञानं तद्गत- विशेषीभवितुन्नास्य सामर्थ्य संशयविषयप्रत्यक्ष तद- ग्रहगादिति योजना। अन्येन केन चित्सम्बन्धिना संशयस्य निश्चया- द्विशेष: कृत इति पचं दूषयति। (१) एसदन्तर्गतांग्रन्थ: पुस्तकानुरोधाद्यथाश्रुत एव स्थापित इति बांध्यम्।

संशयखण्डनम । १२५५

११७ सम्बन्धिकृतोनिश्चयाद्विशेष: संशयस्येतिपक्षखण्डनम ।

नाषि तृतीयः तस्य दर्शयितुमशक्यत्वात्।नच द्वि- तीय: धर्मिकवरूपादेरपि तद्विषयतया संशयितत्वप्रसङ्गात। नचैवरं, नह्ययं स्थाणुर्वा पुरुषोवेति संशये सतीदमा परा- मृष्यमाणस्योद्त्वशालिनो धर्मिणः स्वरूपसत्व्रेऽपि स्वरूपमंत्र भवति नवेति तदद्रष्टुरभिंमानो व्यवहारोवा, किं नाम ? तत्र स्वरूपसत्त्वमात्रांशावलम्बिनस्तस्य ज्ञा -. नस्य निश्चयत्वमेत्र। ततः किमिति चेन् एकस्पैव ज्ञान- स्प निश्चयत्वसंशयत्व्रजातिसङ्करः । स प्रामाण्याप्रामा- ण्यवद्धविष्यतीति चेन्न। अत एव हि तयोरपि जाति- त्वानङ्गीकार:, किनाम? तथाभूताऽनथाभृतार्थतालक्षणो पाधिद्वपरूपतास्व्रीकारएव तयोः। यदाच संशयत्वनिश्च- यत्वलक्षणजातिद्वयसम्भिन्नं तद्विज्ञानमास्थीयत तदा क- ्विद्विषयमपेक्ष्य संशयत्वं कश्विदपेक्ष्य निश्चयत्वमित्या- पेक्षिकी जातिव्यवस्थितिरित्यपूर्व: पन्थाः । ईदृशस्य प- थः पान्थेनापि भतता किंनियामकमभिधेयं येन धर्मि- णि तस्य निश्चयस्तरं व्यवतिष्ठते। विशेषद्वये च संश- यत्वरं विशेषदर्शनाद्शने इतिचत् । तर्हि भवति स्थाणोः स्थाणुत्वं पुरुषत्त्वं पुरुषस्य विशेष प्रतीयते चासाविति विशेषदर्शनात्तत्राऽपि निश्चयप्रसङ्ग: ।

१२५६ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

• नापीति * कुत इत्यत आह तस्थेति*

यावत्। संशयस्य निश्चयात्किमुपाधिकृती विशष उत जातिकृत इति विकल्प्य प्रथममपाकृत्य सप्रात द्वि- तीयं दूषयति नति संशघत्वजात्यधिकरणज्ञा- नस्य संशयत्वे तद्विषयजातस्य संशयितत््वादयं स्था- णुर्वा पुरुषोवेत्यत्रेदमा निर्दिश्यमानधर्म्यादिस्वरूप- स्थापि तद्विषयतया संशयितत्वं प्रसज्येत निश्चय- विषयस्य निश्चितत्ववदिति हेतुमाह* धर्मीति * अस्तु को दोष इत्यत आह नचेति कुत इत्यत आहनहीति स्थाणुर्वा पुरुषोवेति संशयसमये इदमा परामृश्यमान ऊर्द्धनाविशिष्ठो धर्मी तस्य स्व- रूपसमयेपि किं तत्स्वरूपं भवति नवेति द्रष्टः संशयाभिमानव्यवहारी न स्त इत्यर्थः । किं तर्हि तत्र स्यादित्यन आह किमिति * तत्र संशय- विषये स्वरूपसतांशमात्रज्ञानस्य निश्चरयतत्वमेव, "सर्व ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तं प्रकारे तु विपयय" इति भवता स्वीकारादित्यर्थ:।स्व्राभिप्रायमेव प्रशन- पूर्व कं व्यक्तीकरोति शतत इति *धर्मिज्ञाने निर्णयत्वं वि- शेषांशे संशयत्व्रमिति निर्णयत्वसंशयत्वजानिद्वयस्पैक- स्मिन्संशयज्ञाने संङ्करप्रसङ्ग इतियावत्।यथा प्रमात्वा- प्रमात्वयोरस्मिन् ज्ञाने धर्भिप्रकारभेदमादायाङ्गी- कारस्तथा संशयत्वनिर्णयत्वयोरपि संङ्करः धर्मिप्र- कारभैदादविरुद्ध इति शङ्कते *स इति प्रमात्वराप्रमा- त्वयोरपि जातित्वं नाङ्गीक्रियते साङ्कर्थबाधात्किन्तू-

संशयखण्डनम । १२१७

पाधित्वमिति परिहरति * नेति * यथजानित्वं कि. न्तहि, उपाधिता उपाधित्वे वा क उपाधिरित्यत आह * किमिति अबाध्यार्थत्वं बाध्यार्थत्वं च प्रमात्वा- प्रमात्वयोरुपाधिरित्यर्थः । एकस्यामपि ज्ञानव्यक्तौ विषयांशकृतभेदेन जातिद्वषस्य व्यवस्थितिरविरु- देत्युक्तमनुवदति दूषयितुं गदेति# ज्ञानव्यके: स्वतो निरंशत्वाद्विषयभेदकृतभेदानुपपत्तेरजतेश्र कृत्स्नव्य- क्िगतत्वादापेत्िकी व्यवस्थिति: कल्पयितुमशक्येत्य- रथः। एवम्भूतव्यवस्थानिर्यायकं किश्चिन्न पशयाम इत्या- ह ईद्टशस्येति * यदाऽडपेक्षिकीं जातिमङ्रीकृत्यापि धर्म्यशे विशेषद्वये संशयत्वं जातिरङ्गीक्रियते तदा व्यवस्थापकं वाच्यमन्यथा नियमस्याऽडक्कस्मिकत्व- प्रसङ्गस्तच न शक्याभिधानमित्यर्थः । विशेषालम्ब- नत्वं यत्र तत्र निर्णयत्वं विशेषानालमबने तु संश यत्वमिति विशेषालम्बनर्वानालम्बनत्वे विशेष इति शङकते * विशेषेति तर्हिस्थाणुपुरुषयोः स्थाणुत्व- स्य पुरुषत्वस्य च विशषस्य दर्शनं निर्णयत्वनियाम कमस्तीति विशेषद्रयांशेपि निर्यगत्वप्रसङ्ग इति परिहरति* तर्हीति # स्थाणो: स्थाणुत्वं पुरुषस्य पुरुषत्वं यद्यप विशे- षस्तथापि युक्त: संशयो यतः संशयात्पूर्वन्नास्ति विशेषदर्शनमिति शङ्कते। ११८ संशयात्पूर्व विशेषदर्शनासत्वेन संशयेऽ्यनुपपत्तिः। संशयात्पूर्व नास्ति विशेषदशंनमिति युक्तस्तत्रापि संशय इति वेन्न। धर्मितियः पूर्व तर्हि कथं तद्गतविशेषदर्शनं स्यात्। १५०

१२५८ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

संशयकाले चाडस्ति विशेषदर्शनमित्यनन्तरं तर्हि संशया- ऽननुवृत्तिप्रसङ्गेडपि युक्त एत। तदीय विषयाद्विशेषाद्व्य- तिरिक्तस्य विशेषस्य दर्शनं वितक्षितमिति चेन्न। स्थाणुर्वा पुरुषाव्रेति संशयानन्तरं दारुमयों मांसमयो वाडयमिति संशयो नोपपद्यंत तदुभयमयत्व्रातिरिक्तयोः स्थाणु- त्वपुरुषत्वयार्विशेषयोः पूर्वज्ञानेनोलिखितत्वात् । अन्य- तरविशेषदर्शनं संशयप्रतिरोधकं संशयेन तूभयोरुपदर्श- नमतो नोक्तदोषप्रसङ्ग इति चेत् तर्हि स्थाणुः पुरुषश्चेति कुतोऽपि विभ्रमे जाते दारुमयोवा मांसमयो वेति संशय- प्रतिरोधोन स्यात् पूर्वज्ञानेन विशेषद्वयोषदर्शनस्य कृ- तत्वात। विशेषदर्शनं हि विशेषनिश्चयो विवक्षितो नतु विशेषज्ञानमात्रं येन संशयोपनीतादपि विशेषात्संशय- प्रतिरोधः प्रसज्येतंति चत्। मैतम्। संशयेन यावुपदार्शि- तौ-विशेषौ तत्र न संशयस्य निश्चयत्वमिति व्यवस्थायां सिद्धायामुपदर्शिननियामकसिद्धिर्भत्रति सिद्धे चाडस्मि- न्नियामके संशयस्य विशेषद्वयं प्रति निश्चयत्वं नास्तीति सिद्धे दित्यन्यान्याश्रयापत्ते: को वारयिता। * संशयादिति अतिप्रसंङ्गज निराकरोति # नेति धर्मिज्ञानात्पूर्व धर्म्मिनिष्ठतया विशेषदर्श-

मकं धर्म्शज्ञानेऽस्तीति तत्रापि संशयत्वप्रसङ्र

संशयखण्डनम । १२५९

इत्यर्थः। यद्यपि संशयोत्पत्तेः भ्राग्विशेषदर्शनं नारित तथापि संशयकाले तत्र विशेषस्य दर्शनान्न तत्र संशय इत्यत आह संशयेति* तदानीन्तनवि- शेषदर्शनमादाथ यदि निर्णयो युक्स्तहि धारावा- हिकतथा संशयज्ञानं जायते इति स्थिति: तत्र प्रथ- मस्य विशेषदर्शनानन्तरभावित्वाभावेपि द्वितीय- प्रभृतीनां तद्स्तीतिसंशयाननुदत्तिप्रसङ्गो युक्त इत्यर्थ:। संशयज्ञाने योऽसौ विशेषः प्रकाशते तस्माद्यति- रिकस्य विशेषस्य पुर्वक्षणे दर्शनं निर्णयत्वनियामकं तथ प्रथमसंशयेन स्थाणुत्वपुरुषत्वग्राहकं तत्र नास्त्येव स्थाणुत्वपुरुषत्वयोर्द्वितीयांदिसंशयेऽपि वि- षयत्वादृतो युक्ता संशयानुवृत्तिरिति शङ्कते * त- दिति स्ाणुर्वा पुरुषोवेति प्रथमसंशय उत्पद्यते- इनन्तरं दारुमयो मांसमयोवेति संशयो यत्रतत्र द्वितीय सेशयो न स्यादिति दूषयति * नेति # कुत इत्यत आह तदिति तदुभयं यददारुमयत्वं मांस- मयत्वं तद्यतिरिक्तस्य स्थाणुत्वादिविशेषस्य पूर्व- ज्ञानेनावगाहनादिति यावत्। एकस्यैव विशेषस्य पूर्व- चणे दर्शनं निर्णयनियामकं तत्संकायविरोधि संशये तु स्थाणुत्वपुरुषत्वविशेषद्यदर्शनमतः पूर्वसंशयेन विशेषावगाहनेप्युत्तरसंशयोत्पत्तिरिति शङ्कते अन्येति अनापवचनादितः कुतोपि भ्रमकारणात् स्थाणुश्च पुरुषश्चेत्येकस्मिन् धर्मिणि कोटिषयसमु- चधभ्रमानन्तरसंशयानुत्पत्तिस्तत्पचे न स्यादित्युक्तं तत्र हेतुमाह * पूर्वेति निश्चयरूपज्ञानं विशेषद-

१२६० खण्डनखण्डखाधे चतुर्यपरिच्छेदे

्शनपदेन विवचितं सन्देहावृत्तिस्थल प्रथमस्य स. न्देहरूपत्वान्न विशेषदर्शनत्वमिति भवत्येव सन्दे- हानुवृत्तिरिति स्वाभिप्रेतं नियामकं शाङ्कते वि- शषेति * स्थाणुर्वा पुरुषविति. ज्ञानस्य स्थाणुत्वपु. रुषत्वविशेषद्रये संशयत्वमेव नतु निर्णयत्वमिति व्य- वस्थासिद्धावुक्तनियामकसिद्धिस्तत्सिद्धौ तत्रैतस्य सं- शयत्वसिद्धिरिति परस्पराश्रय इति परिहरति # मै- वमिति # शङ्कते । ११९ एकधर्मिनिष्ठत्वेनैव विरोधेऽड्गीकृते दोषपरम्परा। स्यादेतत् संशयज्ञानस्य धार्मिविषयत्वेऽभ्युपगम्य- मानेऽर्र्द्वैशसमापदयेत तच् तदनभ्युपगम एव निवर्तते तन धर्मिज्ञानं निश्चयात्मकमन्यदेव स्थाणुर्वा पुरुषोवेति चान्यंदव संशयज्ञानमित्यभ्युपैष्याम इति चत्। मैवम्। एकधर्मिसम्बन्धोपनयनव्यतिरकेण स्थाणुत्वपुरुषत्वयो- र्विराध एत नास्नीति स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्येतदेव न स्या- न्नहि यस्य कस्य चित्स्थाणुत्वन यस्य कस्य चित्पुरुषत्वं विरुद्धयंत। एकधर्मिसम्बन्धमनन्तर्भाव्य व्रिरोधे जगति तयोरन्योन्यस्य व्यतिघ्ननोरसत्त्वमेत प्रंसज्येत। तस्य ध- र्मिणो वा पुरुषत्वनिश्चयाद्था संशयो निवर्तत नोत्पद्यते वा तथा स्त्रात्मनः पुरुषत्वनिर्णयात्संशयो निवर्तेत नोत्प- दयत वा, विशेषाभावा दथाऽयं द्रष्टुर्न स्वशरीरविषयः -

संशथखण्डनम् । १२६१

संशयः तथैत पुरोवर्तिविषयोऽपि नासौ। कथं चेदमर्थेन सामानाधिकरण्याभिमानः योऽयमूर्ध्वताधर्मा स किं स्थाणुरुत पुरुष इति। कस्माद्वा प्रत्यभिज्ञानादयोऽप्ये- कं ज्ञानमङ्गीकृता इत्युच्छिन्ना विशिष्टविज्ञानसङ्गथा। सञ्जातश्र गौरश्वः पुरुष इतिवद्विशकलितो विज्ञानसं- सार इत्यास्तां विस्तराभिनिवेशः ।

स्पादेनदिति संशयज्ञानस्य धर्मिविषय- स्वाङ्गीकारे धम्धैशे निर्णयत्वं प्रकारांश संश्यत्वमिति निर्णयत्वसंशयत्वजातिसंङ्कर आपद्येत यदा.तु ध- रमिज्ञानं व्यवहितक्षणोत्पन्नमन्यत्तदा धर्मिज्ञाने निर्ण- यत्वमन्यस्मिन्प्रकारज्ञाने संशयत्वमिति एकस्यार्धे सं- शयत्वमर्द्ेनिर्णयत्वमिति नार्द्धवैशसमित्यर्थः।स्थाणृत्व पुरुषत्वलक्षणकोटिद्वयस्थैकधर्भिसम्बन्धास्फुरणे विरो- धास्फुरणात्स्थोणुर्वा पुरुषोवति वाकारार्थसामाना- धिकरण्यप्रतीतिर्न स्यादिति दूषयति * मैवमिसि # एकधर्मिसम्बन्धव्यतिरेकेण तयोरविरोधमेव स्फो- स्थति * नहीति * दोषान्तरमाह* एकधर्मीति # एकधर्मिसम्बन्धव्यतिरेकेण यदि तथो: स्वरूपादेस्त- स्वमेव विरुद्धं तदा भिन्नाधिकरणयोरपि तथो: स्वरूपन्न स्यादित्यर्थः । किश्च विशेषद्वयस्य पुरोवर्ततिसामाना- धिकरण्यानङ्गीकारे पुरोवर्ततिनः पुरुषत्वनिर्णय एव संशयविरोधीति तस्य द्रष्टः स्वशरीरे पुरुषत्वनि- र्गाथः संशयविरोधीति कि न स्यादेकविषयत्वं बिना

१२६२ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

विरोधित्वेऽविशेषादित्याह * तस्पेति * सदष्टा- न्तं स्पष्टयति यथेति# ज्ञानभेदवादिन: सामाना- धिकरण्यानुभवविरोधोपि भवति इत्याह कथ- मिति अभिमानमेव विशद्यति य इति # अयं घट इति विशिष्टज्ञानवदिदमर्थेन सामानाधि- करण्यादेकज्ञानत्वमित्यर्थः । स्थाणुपुरुषयोरिदमर्धेन सामानाधिकरण्याभिमानो नास्ति किन्त्वद्मर्धावि- वेकनिमित्तः सामानाधिकररायव्यवहार इत्यत आह। * कस्मादिति आदिपदेनायं घट इत्यादिसङ्गहः । प्रत्यभिज्ञानस्थले स इत्यंशस्य भिन्नज्ञानत्वमिति व. क्तुं शक्यत्वादित्यर्थः । विशिष्टज्ञानं निराकुर्वता सर्व स्वलक्षणमिति सुगतमतमाश्रितं स्यादित्याह सआ्जात इति असंसर्गाग्रहस्य विशिष्टव्यवहारजनकत्वे सुपु- प्त्यादी प्रसङ्गाद्भावे वाऽविशेषादौपाधिकविषयेऽपि प्रतीयमानविवेकायहस्य तद्भावादिति भाव:। अनुभवावष्टम्भेन संशयस्थ निक्चंयविषयादिल- सणश्वषयत्वं भवतीति शङ्कते। १२० अनुभवबलाद्वैलक्षण्यिरासः। नन्वस्ति तावदयं स्थाणुर्वा पुरुषोवेति परस्परविरुद्धा- र्थावगाही प्रत्ययः स स्वविषयं तथाभतमुपस्थापयिष्यति। न। उक्तवाधकैः सर्वप्रकारखण्डने परिशषासम्भवात। अनन्वितिसंशयस्तावदनुभसिद्व:सघ स्वानुगुणं विष- यमुपस्थापयतीत्यर्थः। असंभवेन निराकरोति नेति जातिनिमित्तस्योपाधिनिमित्तस्यवा खण्डनात्प्रकारान्त-

संशयखण्डनम । १२६३

रासम्भवाश्कल्पितत्वं सविषयस्य संशयस्येत्यर्थः। इति संशयखण्डनम्।

भावाभावयोः साक्षाद्विरोघस्तदनुषङ्गादन्यत्रति यत्कल्पनं तह्वैतसिद्धनुगतमितिविरोधखण्डनं प्रक्रमते। १२१ विरोधखण्डनारम्भ: । यच्च स्व्ररूपमादाय तिरुद्धार्थत्त्रमभिधीयते तदपि निर्त- क्तुं न शक्यते। तथाहि। भावतदभावया: को विरोधः । सहानतस्थानमिति चेन्न। देशभेदेन सहाप्यवस्थानात। देशाभेदेनेति चेन्न। संयोगाद्यव्यापकत्वं यद्यभ्युपैषि तथाऽप्यनुपपत्तिः प्रकारभेदेन तथाभावस्याभ्युपगमात। तस्य पक्षे एकेन प्रकारेणैकस्मिन् सहानवस्थानं विरोधः, संयोगाद्यव्यापकत्वानभ्युपगन्तृपक्षेच. देशाभेदेन सहान- वस्थानं स इति चेन्न। तद्दि तदुभयात्रस्थानसाहित्यनि- षेधोवा तदुभयावस्थाननिषेधसाहित्यं वा स्यादादेऽप्रेसि- द्धप्रतियोगिकत्वरं, तदुभयावस्थानसाहित्यस्य क्वचिदप्य- प्रमिते: शशविषाणनिषेधादेश्व शशकेवरिषाणनिषेधादिरू- पत्वाङ्रीकारेण प्रसिद्धप्रतियोगिकत्वाम्युपगमांत। यदाहैको "वस्तुनः प्रतियोगिते"ति। अन्यक्ष- "लब्धरूपं कचित्कञ्चित्तादगेत निषिद्धयते"इति।

१२६४ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

पच्चेति# भावाभावयोरसहाथस्थानं विरोध उत परस्परप्रतिक्षेपात्मकत्वमिति विकल्पयतितथाहीति परोविरोधं शङ्कत सहेति एकका लत्वं सहार्थ उत वेशै- क्यमुन तदुभयैक्यमिति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याहनेति# देश भे देनैकस्मिन् का ले घट तदभावयोर वस्थानाद्विरोधा- सिद्धिंरित्यर्थः। तृनीयं शङ्कने * देशेति * कालभेदेनैक- स्मिन् देशे भावाभावावस्थानाद्विरोघासिद्धिरिति द्वि- तीयोबहिरेव दृषिनो मन्तव्य:।संयोगविभागशव्दात्म-

विकल्ण्य प्रथमं दूषयति नेति देशाभदनापि सहा- नवस्थानानुपपत्ति: संयोगादेरेरुस्मिन्द्रवये भावा- भावोपगमात्तदव्यापरत्वमित्यर्थ: । द्वितीयकल्पं क- टाक्षेण शुङ्कने * प्रकारेनि योऽपि च वैशेषिक: सं- योगादेरव्याप्पत्तित्वमिच्छति तस्य पत्च संयोगदेर्भा- भावावयोः्सहानव्रस्थानस्याकाशादी कल्पितप्रदेशेना- भ्युपगमादेकस्मिन्देश महानवस्थानं 'भावाभावयो विरेध इत्यर्थः। आधुनिकस्पाभिपायमाह * संयोग- दीति अव्याप्यवत्तिपक्ष एकंन प्रकरणेति विशेषण- सुपादेयं न व्याप्पवत्तिपन्त इत्याशयः । मतद्यपि स- हानवस्थानशब्दार्थी निरूपयितुं न शक्यत इति परिह- रति नंति सहपदस्य किमसमस्ेनानवस्थानपदेन सम्बन्ध उत समस्तेनानवस्थानपदनेति विकल्पार्थः। भावाभावयोरेकदेशकालमंसर्गाSवस्थानं निषेधप्रति- योगीत्युक्त म्यात्तत्र संभवत्यप्रमितप्रतियोगित्वप्रसक्तं रित्याह आद्यइति कुत इत्पत आह * तत्तदिति

संशयखण्डनम । १२६५

अप्रसिद्धप्रतियोगिकत्वं निषेधस्य न दूषणमंप्रमितस्य शशविषाणादेर्निषेधदर्शनादित्यत आह * शशेति # शशस्य के-शिरसि प्रमिते धर्मिणिगवि प्रमितं विषा- णमारोप्य निषिध्यत इत्वर्थः । अत्राभियुक्तवचन- माह * यदेति * धर्मिप्रतियोगिनौ वस्तुनी एवा- स्मिन्मत इत्यर्थः । वचनान्तरमाह* अन्य इति # सहपदस्य निषेधान्वय इति द्वितीयं दृषयति। १२२ सहपदस्य निषेधान्वय इति द्वितीयकल्पदूषरणम्। द्वितीये तु तदुभयावस्थानसाहित्यस्व्रीकार एत्र स्यात्तदुभयनिषेधयोस्तदुभयतयैवाङ्गीकारात् । परस्पर- प्रतिक्षेपकत्त्वरं विरोध इति चेन्न। तद्दि परस्परप्रतिक्षेपं प्रति कारणत्वं वा तादात्म्यं वा, न प्रथमः प्रमांणाभावेन तथातिधतत्कार्यानङ्गीकारात् । न द्वितीयः प्रतिक्षेप- शब्दार्थस्योभयाजुगतस्यानिर्वरचनात्। यत्रैकस्य सत्त्वं तत्रापरस्यासत्त्वं नियमेन यत्स विरोधस्तयोरिति चेन । सत्वासत्व्रयोरेकापराश्रयत्त्रे वैयधिकरण्यात्। सम्बन्धस्य तद्यतिरिक्तत्व्रे एकसत्त्वस्यैत्र चापरासत्त्वात्मकतया स्त्रीकारेण यत्रैकस्य सत्त्वं तत्ैकस्य सत्त्त्रमितिवचना- र्थप्रसङ्गेन पौनरुक्त्याद्यापातात्। यत्र घटाभाव इत्यत्र खल्तयमर्थो यन्नाम ? यस्याऽधेयतया सम्बन्धी घटाभात स्तत्र घटो नास्तीत्यस्याप्ययमर्थः तस्याधेयतया सम्बन्धी . १५९

१२६६ खण्डनखण्डसाचे चतुर्थपरिच्छेदरे

घटाभात इति, यत्र घट इत्यस्य कोऽर्थ: यस्याधेयतया सम्बन्धी घटः तत्र घटाभावो नास्तीति कोर्ऽर्थः तस्या- धेयतया सम्बन्धी घटाभावृसम्बन्धनिषेध: घटाभाव- सम्बन्धस्य घटाभावात्मकतया घटाभावनिषेधस्यापि घटात्मकतेति। तस्मात्तस्याधेयतया सम्बन्धी घट इत्ये- वार्थ अतो घटतदभावयोर्भेदं मनसिकृत्यापि न वि- प्रनिपत्तव्यमिति । * द्वितीय इति* तावेव भावाभावावुभयं त- दुभयम्। तत्र हेतुमाह *तदिति भावावस्थाननिषेध- स्याभावत्वादभावावस्थाननिषेधस्य च भावत्वात्मि षेधसाहहित्ये भावाभावसाहित्यं स्पास्तव न भवती त्यर्थ: । सहानवस्थानं भावाभावयोर्विरोध इति कल्पं निराकृत्य परस्परं निषेधत्वं स इति द्वितीय कल्पमुत्थापयति परस्परेति दृषयितुं विकल्पयति तदिति परस्परप्रतिक्षेप करातीति परस्परप्रतिक्षे पक उत परस्परप्रतिक्षप एव परस्परप्रतिक्षेपक: स्वा्ये कप्रत्ययाङ्गीकारादिति विकल्पार्थः । प्रथममपवद्ति * नेति * भावाभावव्यतिरिक्तपतिक्षपशब्दार्थो नो- पपदते तार्किकैदैंराइयाश्रयणात् कुनस्तत्कारणत्वं कारणंत्वगवण्डनाच्चा तीलक्षणासम्भव, इत्पर्थः । भाव- प्रतिक्षेपत्वमभावस्य रूपमभावप्रतिषेघतवं व भाव-

रित्याह न द्वितीय इति * लक्षणान्तरं शङ्कते #

विरोधखण्डनम्। १२६७

यत्रेति* एकस्थ सत्वेऽन्यतरस्य काकतालीयासत्व- स्य भावधर्मत्वादसत्वस्य चाभावधर्मत्वात्तयोरेक- निष्ठत्वाभावेन वैयधिकरण्यं त्वया तु यत्र सत्वं त. . त्रासत्वमिति वदता तयोरैकाधिकरण्यं विरोध इष्टः स न सिद््यतीत्यर्थः। एकश्चापरश्च एकापरौ भावाभावी तदाश्रयत्व इति यावत्। सत्वासत्वयोर्भावाभावाश्रय- त्वेनासामानाधिकरण्यमित्युक्तमत्रैव दोषान्तरमाह * सम्बन्धेति यत्रैकस्य सत्वमित्यनेन सम्बन्ध उच्छते तत्रापरस्यासत्वमित्यनेन सम्बन्धाभाव इत्येवं सत्वासत्वयोः सन्बन्धस्य तद्व्यतिरेकरूपत्वे वि- रोधस्य परस्परप्रतिक्षेपकत्वात्तयोर्यत्र भावस्य स. त्वं तत्राभावस्यासत्वमितिवद्तोक्तमेव पुनरुक्तं स्थाद्विरोधे लक्ष्य लक्षगस्प वृत्तिरषि नोक्ता

देव दृष्टान्तेन स्फुटयति # यत्रेति यत्र घटो- नास्तीत्याभ्यां' यत्र घटाभाव इत्पस्यार्थमभिधा- य तत्र घटो नास्तीत्यस्यार्थमाह* तत्रेमी * एतदुक्तं भवति यत्र घटाभावोडस्ति तत्र घटोना- स्तीत्याभ्यां यत्र घटाभावोस्ति तत्र घटाभावोस्तीत्यु- कं स्पादिति। यत्र घटस्तत्र घटाभावो नास्तीति छवि- तीयवाक्यस्थार्थ विमृशति यत्रघट इति यत्र घटः तत्र घटाभावो मास्तीति वचनस्य घटाभावसम्बन्ध- निषेधश्चेदर्थस्तर्हि न पौनरुत्तयं सम्बन्धनिषेधस्य घटा-

अभावस्य संयोगसमवाधानङ्गीकारात्स्वभाव एष

१२६८ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छंदे

सम्बन्धः सम्बन्धनिषेधो नाम घटाभावनिषेध एव तस्य घटात्मतया स्यादेव पौनरत्त्यमित्यर्थः । एवं व्यु- त्पाद्योपसंहरति #तस्मादिति * घटपटयोरिष घटतद- भावयोरपि भिन्नत्वात्कथमेकनिषेधेऽन्यस्य विधिरि- त्याश्गाह* अतइति * घटतदभावयो भैदेपि घटत- दभावसम्बन्धनिषेधयोरभेद इत्यर्थः । उक्तदोषपरिहारायाभिप्रायं शङकते। १२३ दोषपरिहारशडकननिरासः । यत्रैकस्यावस्थानं ततैकस्यैवेति नियमाभिप्रायेण न पौनरुकत्यादिरिति वेन्न। नियमस्य यत्किश्चिदन्यव्य- वच्छेदकत्वेऽसिद्ध त्वापातात्। विरोधिव्यवच्छेदकत्वस्य च विरोधांनिर्वचनेऽनिर्वचनात्। अभावपक्षे भावव्य- वच्छेदो भावपक्षे चाभावव्यवच्छेदो नियमार्थ इति चेन्न।

भ्युपगमे पुनरपि च यत्र भात्रस्तत्र भावोयत्राभावस्तत्रा- भाव इत्युद्देश्यविधेयभावानुपपत्तिरभेदादिति पौनरुत्तया- धिकफलाभाव एव। * यत्रेति * यत्रैकस्य सपवं तत्रापरस्यासत्वमित्य- नेन यत्रैकस्य सत्वं तत्रकस्यैव सत्वमिति नियमस्य विशक्षितत्वान्न पौनरुत्त्यादिरित्यर्थः। एकस्यैवेत्येवका रंग यत्किश्चिद्यवच्छेत्यसुत विरोधीति विकल्प्य प्रथमं

विरोधखण्डनम्। १२६९

दूषयतिनेति* घटाश्रयनिष्ठतया यावत्किश्चिदन्यद्य- वच्छिधते चेदसम्भवित्वं तत्र रूपादेरपि भावादिति- यावत्। द्वितीयं दूषयति *विरोधेति विरोधासिडौ विरोधिनोऽद्याप्यसिद्धेस्त्यवच्छेदो नसिध्यतात्र्थ:। प्रकारान्तरेण नियमार्थ शङ्कते अभावेति यत्रैकस्या- सत्वं तत्रैकस्पैवासत्वमित्यभावपचे भावो व्यवच्छेद्य: यत्रैकस्य सत्वं तत्रैकस्यैव सत्वमिति भावपक्षे भावो व्यवच्छेद्य इति यावत्। कचिद्भावव्यवच्छेदो विरोध: क्वचिदभावस्थेत्युक्तं तत्रानुगतविरोधनिरुत्तिर्त्न स्या- दिति दूषयति नेति * एवमपि पूर्वोक्तमेव पौनरुत्तयं फलति नाधिकं फलं सिद्धती त्याह * किश्चेति * भाव- व्यवच्छेदोह्यभावोऽभावव्यच्छेदश्च भाव एवातो ना- न्यत् उद्देश्यविधेयभावस्य भेदसापेक्षस्थानुपपत्ते: पौ- न रुत्त्य मित्यर्थः। एवं भावाभावस्वरूपातिरिक्ते विरोधे ध्वस्ते स्व- रूपपचं शक्कते। १२४ भावाभावयो: स्वरूपत एव विरोध इति शङ्का। स्यादेतत् भावाभावयो: स्वरूपमेत्र विरोधः, नचैवं सत्यविरुद्धतापत्तिः यथा सत्ता भावरूपैव सती स्वात्मनि सदिति भवितुव्यवहारं करोति तथा भावाभावौ विरो- धात्मानावेव स्व्ात्मनि विरुद्धरूपं भवितृव्यवह्ारं कुर्घात, कस्यैतौ विरोध इति चानुयोगे स्वाश्रयस्येत्युत्तरं, किं तत्न विरोधफलमिति प्रश्ने भेदव्यवस्थानमित्यभिधेयम्। यदाह-

१२७३ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

"अयमेत हि भेदो भेदहेतुर्वा यद्विरुद्धधर्माध्यासः कारणभेदश्चेति"। स्यादिति तरहिभावाभावौ विरोधािति व्यव- हार: स्पान्ननु भावं विरुणद्धीतिकर्तृव्यवहारो न स्था- तदा च सहावस्छानमपि प्रसज्येतेत्याशखाह * नचे- तिभावस्य स्वात्मनि भवितृव्यवहार प्रवर्त्तकत्वं दष्टा- न्तेन स्पष्टपति पथेति विरोधो नाम धर्मः सच क · स्य चित् धर्मिणो भवति नतु भावाभावयोरेव धर्मि- त्वं स्वनिष्ठत्वापत्तेरित्याशक्काह कस्पेति यत्र भूत- लादावाश्रितौ तस्यैव तौ विरोधावित्यर्थः। स एष विरोधो भवति यः स्वाश्रये विरोधफलं म्रसूते Sतो न

शघाह * किमिति * भावाभावाधिकरणयोर्न्निंयमेन भेद एव फलमित्यर्थः । अम्राभ्ियुक्तवचनमुदाहरति * यदेति * भावाभावयो: स्वात्मनि भवितृव्यवहारे हे- तुत्बाद्विरोघयोरपि विरुद्धं विरुद्धधर्माध्यासस्य चाश्र- यभेद्हेतुत्वमनेन दर्शितं तच भावाभावयोरस्तीत्य- र्थः । हेतुफलयोरभदोपचाराद्यमभेद इत्युक्तमिति द्रष्टव्यम्। विकल्पासहत्वेनैतद्दृषयति। १२५ विकल्व्य स्वरूपपक्षखण्डनम तदेतदनुपपन्नम्। एनयोर्विरोधत्वं प्रत्येकं वा स्थान्मिलितयोर्ता। नाद्यः प्रत्येकमेवाश्रषैकत्वभङ्गप्रस- ङ्रात्। नैकत्वाभावोभेदोडभिमतः किन्त्वन्योन्याश्रया-

विरोधशब्दार्थखण्डनम। १२७१

पेक्षभेदरूपधर्मवत्वमिति चेन्न। तस्याभावातु। कालभे- दनैकस्य भावाभावाश्रयत्वाभ्युपगमात्तदभद इति चेन्न । तदभेदस्य स्वाभाविकस्य विवक्षितत्वे विशेषणवैयर्थ्या- त्। एकोपाध्यवच्छिन्नस्य विवक्षितत्वे कालभेदाभिम- तेडपी सम्भवात्। भिन्नोषाध्यनवच्छिन्नत्वस्य वि्षि

स्य वाञ्छितत्वे सहत्वस्पैककालरूपत्वेन तत्रापि काला-

• तदिति आध्यमपवदृति नेति # भाव- स्वस्पाऽभावत्वस्य वाऽन्यानपेक्षस्य विरोधत्वास्प्रत्येकं तद्धिकरणस्य विरुद्धधर्माव्यासात्स्वस्मादृपि भेद- प्रसङ्ग: । विशेष शङ्कते नैकत्वेति# नैकत्वाभावो वि- रोधफलमपि तु भेद: स च नैकत्वा,भावो भावाश्रय- योरन्योन्यापेक्षाया भेदरूपधर्मवत्वं विरोधफलभि- त्यङ्रीकारादती नोक्तदोष इत्यर्थ: । क्रमेण भावाभा: वाश्रयत्वेऽप्येकस्य तथाभूतधर्मवत्वाभावान्मैवमिति परिहरति * नंति कालाभेदे भावाभावाश्रययो- रेद्धर्मवत्वं विरोधफलमिति विशेषं शङकतेतदि- ति कालस्य स्वाभाविकांभेदो विवक्षित उतौपा- धिक इति विकल्प्यादं दूषयति * नेति क्रमेणैक- स्य भूभागस्य भावाभावाश्रपत्वं भवत एकस्मिन् कालेऽस्तीतिविशेषणवैधर्थ्यमित्यर्थः । द्वितीयं दूष- यतत एकेति * मुहर्तयामादिभेदेऽप्येको पांध्यवच्छि-

१२७२ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

न्नदिवस एकस्मिन् मुहूर्त्ते घटसंसर्गिभूतलस्य मुहू- रत्तन्तरे घटाभावसंसर्गिणो भेद एव स्यादेकोपा- ध्यवच्छिन्ने काले भावाश्रयत्वादित्यर्थः । भेदेनो- पाध्यनवच्छित्नत्वं कालस्पैक्ं विवक्षितं नचैवमति- प्रसङ्गस्तत्र मुहूर्त्तादिकालावच्छेदकोपाधीनां भेदा- दित्याशङ्गाह* भिन्नेति * सहावस्थितैरनेकैश्चन्द्र-

म्भव इत्यर्थ: । सूर्यादिगतिभेद: सहावस्थायी ततो-

विवचितं चेत् तवाह * सहेति असहत्वं नाम सहत्वनिषेधस्तच्व सहत्वनिरूपकं कालैक्यमेव तद्पि स्वाभाविकमौपाधिकं वाऽडये विशेषणवैयर्थ्यमौ- पाधिकत्वे, च केन चिद्ुपाधिनाऽ्व्छित्न कालविशेषे संवत्सरा दिलक्षणे वर्समानानेकोपाधिभिर वाच्छन्नत्वस-

त्वं तदाऽनवस्थेत्यर्थः । मिलितयोरभीवाभावयोर्विशेषमिति द्वितीयं प. क्षमादाय विकल्पयति। १२६ द्विनीयविकल्पस्य विकल्पेन खण्डनम। मिलितत्वरं चानयरेकदेशत्व्रं वाडभिमत, मेककाल- त्वं वा, एकप्रकारेण वृत्तिर्वा, वृत्तिप्रकारान्यैकोपाध्यव- च्छेदोवा। नाद्यः भावात्यन्ताभावर्योस्तद्भावात्। न द्वि- तीयः भावस्य प्रध्वंसप्रागभावाभ्यां तदनुपपत्तेः ।न तृतीयः संयोगादव्याप्यवृत्तितावादिपक्षे गगनादौ सं-

विरोधशष्दार्थखण्डनम। १२७३ योगभावाभावयो स्तदभावात्। अव्याप्यवृत्तिधर्मान- भ्युपगन्तृपक्षे भावाभावयोर्वृत्तौ प्रकारान्तराभावे प्रमा- णाभावात्। * मिलितेति * एकप्रकारेणेति येन प्रकारेण भावस्य वृत्तिरभावस्यापि तेनैव प्रकारेणेत्यर्थः । वृत्तिप्रकारातिरिक्तः कश्चिद्वावाभावयोरुपाधिर्भवि- ष्यति तदवच्छिन्नत्वमेवानयोर्मिलितत्वमित्यन्तिमक- ल्पार्थः। आदं दूषयति नेति#गवि शृङ्गं तद्भाव- स्तु शशमस्तकें तत्संसर्गाभावोऽत्यन्ताभाव उच्यते

त्तिरित्यर्थः । तृतीयं निराकरोति * नेति * गगनादौ संयोगादितदभावयोरेकदेशप्रकारेण वृत्तिर्नास्ति प्रदे- शभेदेन तयोरभ्युपगमात्संयोगस्य च समवेतत्वप्रका- रेण वर्त्तमानत्वात्तदभावस्य च विशेषणविशेष्यभा- वेन वर्त्तनादिलर्थः। गगनादौ संयोगादिभाव एव न तद्भावो निरवयवेषु प्रदेशभेदाभावादित्याशकगाहू * अव्याप्येति # अव्याप्यवृत्तय एव चेन्न सन्ति तदा भावाभावयोरेकत्र मिलितत्वेन वृत्ती प्रकारा- न्तराभावे प्रमाणं नास्त्येवेत्यसिद्धिरित्यर्थः । तुरीयकल्पं निराकरोति। १२७ चतुर्थविकंल्पनिरासः । नाडवि चतुर्थः । सहि यदि निर्देष्टुं शक्यते तदापि भावप्रागभाव्रयो भीविप्रध्वंसयोवैंकदाऽनभ्युपगमेन त- १६०

खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेद्रे

रोधस्य तदाश्रथतति वक्तुमशक्यत्वात्। किश्व भावप्राग- भावयो भवप्रध्वंसयोर्वा यदि तथा भावोऽभ्युपगम्यते तदाश्रयभेदप्रसङ्गः, अभावान्तरेऽपि सावकाशत्वात् न परस्परप्रतिक्षेपात्मकत्वं, परस्परप्रतिक्षेपात्मकत्त्वं हि भातात्यन्ताभावयोरेत। अथ नाडम्युपगम्यते तदा भा-

मात्रयोविरोधी न तु तत्तदसत्त्व्विशेषयारिति चेन्न। विशेषस्य तथाऽप्ययिराधात्कदाSपि सहावस्थितियोग्य- तापत्तेः। नियमन तथात्वे च विरोधव्याघातात। मात्रश- द्वेन च यंदि विशेषशून्यत्वमसत्त्वस्योच्यते तदा तदन- भ्युपगम एव प्रमाणाभावात नहि निर्विशषासत्त्वमात्र- सद्भावे प्रमाणमभिधातं शक्यते। अथ मात्रशब्दोपा- दानं-सत्यवि विशषेऽमत्वस्य साधारणरूपपुरस्कारेण विरोधव्यवस्थितिप्रदर्शनार्थ तदा भातप्रध्वंसयोस्ताद्दगेव दोषापत्तिः। प्रध्वंसादौ विशेषे सामान्यरूपस्यावभ्याभ्यु- पगम्यत्वात्तदादायैत्र विशेष विरोधपर्यवसानात्।

ड्रीकृत्य बमहे तयोरेकापाध्यवच्छिन्नयोरप्येकदाऽव- स्थानं न सम्भवति स्वस्वाभावयोस्तथाऽनुपलब्धेस्ततः कदाचिद्विराधस्य तदाश्रयतंति वक्तुं व शक्यते

विरोध शब्दार्थखण्डनम। १२७५ विरोधोद्युभयधर्म: स च धर्मिणोऽसहावस्थानमपेक्षते वर्समानधर्मस्य वर्त्तमानधर्मिनिष्ठत्वनियमात्तती भि- न्कालीनयोर्न विरोध: सिद्धतीत्यव्याप्तिरित्याशय:। भावाभावयोर्विरोघस्वरूपत्वं वदता किं विशेष- रुपयोर्विरोधरपत्वमङ्गीक्रियते नवेति विकल्प्या- 55चयं प्रत्याह * किश्चति आश्रयान्नरे घटे जा- तेपि पागभावो न निवर्तेत प्रध्वंसे वान्यत्रैवोत्प-

योरपि संसर्गतद्भावयोः प्रसिडेरित्यर्थः । भावाभा- वयोर्भिन्नाश्यत्वप्रसिद्धेः संसर्गाभावे साचकाशत्वा- न्र प्रागभावभावप्रध्वसाभ्यां तत्प्रतियोगिन:सहाश्रय- भेदेनैकदा सत्वमित्याशक्माह * अभावान्तरेपी-

स्थापि तथैव सावकाशत्वान्न पागभावादौ विरो- ध इति पुनरप्येकोपाधौ प्रागभावादेः स्वप्रतियो- गिसामानाधिकरपयमापन्नमित्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह * अथेति # प्रागभावप्रध्वंसा्यां भावस्य विरोधो न स्थादित्यर्थः। भावाभावयोः साधारणरूपयोर्वि- रोध इष्यते ततो घटप्रागभावाद्योरविरोधताऽङ्गीक्रि- यते नवेति विकल्पोऽनवसरग्रस्तस्तयोरपि तद- धिकरणत्वादिति एवं तािं प्रागभावप्रध्वसात्य- न्ताभावानां विशेषरूपतया विरोधाभावात्कदाचित् स्वप्रतियोगिना समानदेशत्वं स्यादिति दूषयति * नेति* विरुद्धसमानाधिकरणत्वान्न विशेषाणं

१२७६ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

दापीति भावाभावाश्रययोरेव विरोध इत्युक्ततवान्न स्वतो विशेषाणां विरोधो नच विरोधिसम्बन्धि- तथा विरोधस्तथासति स्वाभावविरुद्धघटसंसर्गितया भूभागगगनयोरपि विरुद्त्वप्रसङ्गादित्यर्थः। विशेषस्य प्रतियोग्यविरोधेपि सहस्थित्यभावनियमः किंन स्थादित्यत आह नियमेनेति * नियमेन विशेष- स्थाप्यसहावस्थानान्न विशेषयोर्विरोध इति वचनं निरुक्तं स्यादित्यर्थः । किश्च मात्रशव्देनासत्वस्य किं विशेषवत्वं व्यावर्त्यते, अथ सत्यपि विशेषे तद- नपेक्षया विरोधप्रयोजकत्वं, आद्ये तदेव न स्यात् किं निर्विशेषोघटाभाव इति, विशेषघटित एवं त- स्मिन्प्रमाणप्रसरादित्यर्थः । द्वितीयं शङ्कते * अथे-

दूषयति तदेति # कुत इत्यत आह * प्रध्वंसेति सामान्यद्वारेण विरोधाङ्गीकारादित्पर्थः । इति विरोधखण्डनम् ।

बन्धाभावं मोक्षमिच्छता बन्धतद्भावयोर्वि- रोध इष्ट: इदानीं तदनभ्युपगमेन तवानिष्टापत्ति रिति शङ्कते। १२ तर्कखण्डनारम्भ:। भावाभावयोर्विरोधानभ्युपगमे तवांडप्यनिष्टापत्तिरिति चेतु। केयमापत्तिः । तर्कभेद इति चेत् अथ कस्तर्कः ? अभ्युपगतव्याप्यं प्रति व्यापकप्रसञ्जनं सः तत्प्रसञ्जनं

तर्कखण्डनम। १२७७

च स्त्रीकारारईताबोधनमितिचेन्न। अव्याप्ते: अस्तिह्य- प्रसङ्गोऽपि सम्भावना नाम तर्कः तद्यथा-यदि जलं सहकारिभिः सम्पत्स्यते तदा मे तृषं शमयिष्यतीति । इष्टापादनेऽपि गतत्वाच्च। अनभ्युपगतव्यापकमित्यपीति चेन्न। तथाभूतमपि प्रत्यव्याप्यादव्यापकप्रसञ्जने गत- त्वात्। व्याप्येनेत्येविकार्यमिति चेन्न। विकल्पासहत्वात्। किं परमार्थतो व्याप्यव्यापकभावव्यवस्थितयोः स्वरूपे- णेष्टानिष्टत्वमुन व्याप्यव्यापकयोर्भवेन तत्। नाद्यः त- थात्वाज्ञानेन वैपरोत्येनेष्टेनापि प्रसञ्जने प्रसङ्गात्। अन्य- था परैस्तथात्वेनानङ्गीकृतेन स्वयमपि परान्प्रति तथा- त्वेन व्युत्पादयितुमशक्तन परमार्थतस्तथाभूतेनें प्रसञ्ज- ने जयप्रसङ्गात्। *भावेति े बन्धमोक्षव्यव हारोऽपि कल्पित एवेति न मेऽनिष्टापत्तिरुक्तं हि देवकीसुतेन ज्ञानमूर््तिना- "बडोमुक्त इति व्याख्या गुणतो नच वस्तुतः। गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनमिति" आपत्तेर निरूप्यत््वादिति नाप त्तिरित्याह *केति# प्रश्नं मत्वोत्तरमाह * तर्केति * यदाह वैशेषिक: द्वि- विधस्तर्कः सम्भावनात्मकः प्रमित्युत्पादोपयोगीति, प्रसङ्गरूपो विपक्षविरोधी प्रतिबन्धकापनयनार्थः त- दुभयोपहितमनुमानं श्रुतीरपि बाधत इति तत्पसङ्रेन

१२७८ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेद्े

तर्कखण्डनमुपक्रमे *अथेति आरम्भार्थोऽथशब्द:। तर्कलक्षणं शङ्कते * अभ्युपगतेति * व्यापकप्रसञ्जनं तर्क इत्युक्केऽनभ्युपगतव्याप्यं प्रति तत्पसञ्जनस्था भासस्य तर्क्त्वप्रसकति निवारयति अभ्युपगतेति # अव्यापकप्रसञ्जने आभासे प्रसक्तिनिवारणाय व्याप- केत्युक्त्तम्।स-तर्क इत्यर्थः। किमिदं प्रसञ्जनमित्यत आह तदिति द्विविधेपि तर्के डनुगतं तर्कलक्षणं वाच्यं त्वया तु प्रसङ्गस्य लक्षणं क्रियते तत्सम्भावनायां न वर्त्तते इत्यर्थः। अव्याप्त्या दूषयति नेति अ्व्याप्ति- भूमिरेव नास्तीत्यत आह अस्तीति * सम्भावना- तर्कस्योदाहरयमाह तदिति * व्याप्तमस्ति पेद्या- पक स्वादेवेति निश्चयरूप: प्रसङ्ग इदंतु सम्भावना नै- वमित्यव्याप्तिरित्यर्थः । अतिव्यापकं चहगहेष्टेति येन गिरेरग्निमत्वमिष्टं तं प्रति यदोच्यते यद्ययमग्नि रधूम: स्यादिति तदा तस्मित्निष्ठापादने तर्काभासेपि गतमित्वतिव्याप्तिरित्यर्थः । अनभ्युपगव्यापकं प्रति अभ्युप्रगतव्याप्यं व्यापकप्रसञ्जनं तर्क इति लच्ष- णस्वीकारान्नोक्तदोष इति शङ्गते * अनेति * दूष- यति * नेति इन्धनवत्वे पर्वतस्याग्रिमत्वं प्रसज्ज्ये-

स्याहवगत्या तेन व्याप्यघूमस्य हवीकारसम्भवा- दित्यर्थः। अनभ्युपगतव्यापकमभ्युपगतव्याप्यं च प्रति व्याप्येन व्यापकप्रसञ्जनं तर्क इति विशेषणात्रो कदोष इति शङ्कते *व्याप्येनेति # विकल्पे क्रि- यमाणे स्वकार्य निर्वादुमसहत्वान्मैवमित्याह #नेति#

तर्केखण्डनम्। १२७९ विकल्पमेव दर्शयति किमित्यादिना* वस्तुगत्या व्या- व्यतथा व्यापकतया च व्यवस्थितयोर्व्यापकांशमप- हाय स्वरूपेण धूमवत्वस्थेष्ठत्वं अनिष्टत्वं वाग्रिमत्व-

विकल्पार्थः। प्रथमं प्रत्याह नेति# कोष्ठ गत्वाविद्य- मानोपि धूमाग्न्योव्याप्यव्यापकभावो यत्र न ज्ञायते तत्र धूमेन वहे: प्रसञ्जनं तर्कः स्थान्न स तर्कोऽन्यतरा- सिउव्याप्तिकतया प्रशिथिलमूलत्वादुभयसिद्धव्याप्नेरि- व तर्कमूलत्वादित्यर्थः। दूषणान्तरमाह *वैपरीत्येति# धूमस्थ व्यापकत्वमग्नेश्र व्याप्यत्वं घेनेष्यते तं प्रति धूमेनैवाग्ने: प्रसञ्जनं तर्कः स्थान्नचासौ तर्को घूमस्य व्याप्यत्वस्य वह्निव्यापकत्वस्य ते प्रत्यसिद्धेरित्यर्थः ।

स तर्क एवेत्यत आह * तथासतीति * नैया- िकादिभिस्तवात्वेनानङ्गीकृतेन मिमांसकैनैयािका दीन् प्रति व्यास्यतया प्रंतिपादयितुमाशङ्कितेन वस्तु- गत्या व्याप्पेन सह कारणत्वादिना नित्यत्व्पसञ्वन उक्तलच्षणसम्भवे सत्तर्कत्वाज्जयप्रसङ्ग इत्यर्थः । अ- न्यथेति केचित्पठन्ति तदर्थ एवंविधस्यासत्तर्क- त्वानङ्गीकारे तथात्वेन व्याप्यत्वेन परैरनङ्गीकृतेन सहकारणेत्वेनेतियावत् तथाप्यन्यतरासिद्धं न स्पा- त्स्वयमेव परं प्रति साधयितुं व्याप्यं शक्रोति चेदि- न्यत आह # स्वयमिति* वादिप्रतिवादिनोरपरि- ज्ञाने व्याप्यव्यापकभावस्तर्हि न स्यादित्याह * प. रमार्येति

१२८० खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

षयति।

१२९ द्वितीयविकल्पखण्डनम: न द्वितीयः स्वयमपि तथेष्टानिष्टतायां सत्यां कृते ता- दृश प्रसङ्गे "यत्रोभयो"रित्यादिना दोषेण सत्प्रसङ्गतया- डनिष्टे ऽपि गततयाऽतिव्यापकत्वात्। स्वयं व्याप्यतयाऽनि- ष्टेनेत्यपि विशेषणीयमितिचेन्न। स्वयमपि व्याप्यतयेष्टेन स्त्रमात्रेष्टव्यापके विषये प्रसङ्गस्याऽव्यापनात। अथ स्व्रयमनिष्टव्यापके स्वयं व्याप्यतयेष्टेन यन्न भवति त- त्रानभ्युपगतव्यापकं परं प्रति पराभ्युपगतेन व्याप्येन व्यापकप्रसञ्जनं तर्कः, एवं सति हि स्वानिष्टव्यापके स्व्र- यमिष्टव्याप्येन यत्र प्रसङ्गस्तत्रगमनादतिव्याप्ति र्याया च स्वमात्रेष्टव्यापके स्वयमपि व्याप्यतयेष्टन प्रसङ्गस्या- व्याप्तिस्ते निरस्ते भवत इति चेन्न। यद्यत् सत्तयाऽपि घटोऽभविष्यत्तदाऽद्रक्ष्यित्याद्यव्यापना तत्र स्वयमनि- ष्टदर्शनरूपव्यापके स्वयं व्याप्यतयेष्टनैत्रहि दर्शनयो- ग्येन. घटसत्वरेनाSप्रसङ्गः । अथ तत्र सत्तयाऽवि स्व्रयमिष्टनेति निषेध्यकोटौ प्रविश्य निषेधोऽभिधरीयते एवं यत्र भवतीति। तदपिन। एवम्भूते एव विपर्ययाप- र्यवसायिनि गततयाऽतिव्यापकत्वात। विपर्ययपर्यवसा-

तकखण्डनम १२८१

यिनेत्यपि प्रक्षेप्यमिति चेन्न। कवलपरपक्षदूषणाय परमा- त्राम्युपगम्यमानव्याप्यत्वनैवं क्षमस्य परंप्रति व्यापक- प्रसञ्जनस्याव्यापनात्। तत्र स्वयं व्याप्त्यनभ्युपगमेन

नेति कुत इत्यत आहस्वयमितिशव्याप्यत्वेन स्वीकृतततयाऽनिष्टे स्वयमपि व्यापकत्वेन स्वीकृततया- डनिष्टे परेणापि तथैव स्वीकृतविषये यथा सत्तायां सत्तानिष्ठेत्युभयसिद्धतया यदा परं प्रति व्यवहारयो- गात्तमापाद्यति तदाऽभ्युपगतव्याप्येन अनभ्युपगन- व्यापकप्रसञ्जनं भवति तथापि नासौ तर्कः स्वयमपि तथानिष्ठतया यश्चोभयोरिति न्यायेन स्वस्थापि प्रति- कूलश्वा दतश्च प्रसङ्गाभासेपिगतत्वादतिव्याप्तिरित्यर्थः। अभ्युपगतव्याप्यमनभ्युपगतव्यापकं प्रतिव्याप्येनं स्व- पं व्याप्यतयाऽनिष्टेन व्यापकप्रसजनं तर्क इत्युक्त्े नाति- व्याप्तिरिति शङ्काे स्वयममितिअव्याप्त्या परिहरति नेति यत्र व्याप्पसयेष्ठत्वं व्यापकस्य परं प्रत्यािष्ठत्वं च यथाऽटृष्टादे: प्रमेयत्वमुभयेष्ठं तत्पत्यचत्वं च परानि- ष्टं तथदा प्रमेगत्वेन व्याप्यन नैथायिकोमीमांसकं प्रति तत्पत्यक्षत्वं प्रसक्जपति तस्मिन्सत्तर्के लक्षणमिदमव्या- पकं स्वयमनिष्टनेतिविशेषणाभावादित्यर्थः। उक्तदोष- परिहाराय विशेष शङ्गते * स्वयमति * स्वरेनानिष्ठे व्यापके स्वेन व्याप्यतयेष्टेन यत्पसञ्जनन्न भवात तत्रा- नभ्युपगतं व्यापकं थेन परेश मीमांसकादिना तं प्रति तद्भ्युपगतव्याप्येन व्यापकस्य प्रसञ्जनं तर्क इत्यर्थः। १६१

१२८२ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

फलितमाहएवमिति * याऽतिव्यास्तिर्या चाऽव्याप्ति- स्ते निरस्ते इत्यत्वयः । स्वयमव्यापकतयेष्टे स्वयं व्या- प्यतयेष्टेन यन्नेति विशेषणेन व्याप्यतयेष्ठेतिविश- षणेन च क्रमेणातिव्याप्त्यव्याप्तिनिरास इति द्रष्टन्य म्। अव्याप्त्यन्तरेण दूषयति * नेति * तामेवाव्याप्ति- सुपपादयति अद्रक्ष्पदिति दर्शनरूपं पद्यापक तत्प्र- सञ्जनमनिष्टं व्याप्यं च घटसत्वदर्शनयोग्यत्वमिष्ठं तेन स्वयं व्याप्यतयेष्टेन यन्नेतिविशषणाभावादव्याप्रिरि- त्यर्थ:। सत्व रुपेश्ऽपि स्वयमनिष्ठेतिविशेषणोपादानेन शङ्कते अथेति स्वरपत्वव्याप्यत्वाभ्यामिष्टेनव्याप्येन यद्यापकप्रसञ्जन न भवति तत्पसञ्जनतर्क इि विर्वाच- तत्वमित्यर्थः । तदपि विशषणं न कर्त्तव्यमतिप्रसङ्गादि- त्याहतदिति* यदाहि नैयायिको ब्रह्मविद प्रति प्रस- अ्यात वदैकगम्यं चंद्रत्म तदाऽग्रिहांत्वद्स्वध्रकाशं स्यादिति तस्य विपर्ययापर्ययावसायित्वात्प्रसङ्गो भ- वति यत्स्वप्रकाशं तव्वेदैकगम्यं न सम्शवतीति व्या- त्यनद्रीकाराल्लच्षरणं चेतत्र गच्छति वदकगम्यत्वस्य व्याप्स्य व्रह्मणि स्वयं नैयाधिकन सत्तयाऽप्यनिट्ठ- त्वादित्यर्थः। शङकने #विपरयगेति स्वयमनिष्टव्यापके स्वयं व्याप्यतयेष्टन यश्र भवति तत्रानभ्युपगतव्यापक परं प्रति पराभ्युपगतंन व्याप्येन स्वयं सत्तयाऽप्य- निष्ठेन चिपर्ययपर्यतसायिताप्रसञ्जनं तर्क इति विशे- पणात्नोंक्तदोष इत्पर्थः। अव्यास्या दृषयतति *नेति # यदाहि नैयायिकां व्रह्मविद प्रति व्रतें व्रह्मण उपा- दानत्व तव मृदादिवदधिकारित्वं स्यादिति तदाऽस्य

तर्केखण्डनम्। १२८३

प्रसङ्गस्थ विपर्यथपर्यवसायित्वं नास्ति निर्विकारस्याप्या- काशस्य शब्दोपादानत्वाभ्युपगमेन विपरीतव्याप्त्य- नभ्युपगमादित्यव्याप्तिः सत्तर्कतयेष्ठत्वासस्येत्यर्थः। यस्य प्रसङ्गस्य विपर्यये पर्यवसानं नास्ति स प्रंसङ्ग एय न भवति किन्तु विरोधमात्रमतो न व्याप्तिरिति शङकते।

स प्रसङ्ग एव न भवति विरोधमात्रं तदिति चेन्न। अनिष्टं व्याप्याभ्युपगमबलेन परं प्रत्यापाद्यत इत्येव- म्भूतस्यार्थस्याभयत्राऽपि तुल्यत्वात। तुल्यत्वरेडपि ल- क्षणकरणासामर्थ्याद्यदि विपर्ययपर्यवसायिन्येव, प्रसङग- त्वं त्वया परिभाष्येत तहि मया परबाधमात्र एव प्रस- ङगताया, विपर्ययपर्थवसायिनि तु तत्र विरोधतायाः प- रिभाषितं शक्य त्वादन्यथा विरोधत्त्वमेवोभयोरपि स्या- त्। प्रत्यवस्थानवैचित्रीचेत्तत्र विरोधाद्विशेषः साऽत्रा- वि तुल्यैव। अतएत सम्भावनाऽवि तक्कादन्यैत्रेति निर- स्तम्। आरोपादषि व्याप्यतानिमित्तव्यापकाभ्युपगमा- विशेषात्। अतएवं परप्रमितेनेति विशिष्य परानिष्टापा- दनमात्ररूपविपर्यरयापर्यवसायितर्कता निरस्येति निरस्तम्। परमार्थतो व्याप्त्यभावेदवि पराभ्युपगममादाय प्रसङग- प्रवृत्तेरुपपत्तेः । कथं हि परेण व्याप्यतयाऽनुमतात्तं

१२८४ खण्डनखण्डखाधे चतुर्यपरिच्छेदे

प्रति व्यापकानुमत्या नापतितव्यं, नहि प्रसङ्गो वास्त- वत्तरं व्याप्तेरवलम्बते। किं नाम ? अभ्युपगममात्रम्। अ- नभ्युपगतौ वस्तुगत्या स्थितेनाSदि तेनापादनाप्रवृत्तेः। अत एव परस्य प्रमाणेन व्याप्यानुमतिमुत्पाद्याप्या- पादनं क्रियते। *ैंस इति मैवं तर्कलचणस्योभयत्राविशेषादिति परिहरति नेति # स्वयमनिष्टव्याप्याभ्युपगमेन प- रानिष्टव्यापकापादनं तर्क इति लक्षणे विद्यमाने विरो- धमात्रं न प्रसङ्ग इत्पयुक्तमित्यर्थः। एतावन्मात्रलक्षणे विद्यमानैऽपि विपर्ययापर्यवसायित्वान्नायं प्रसङ्र इत्याशश्गाह तुल्यत्वेपीति# शक्यत्वात्तदुक्तं लक्षणं नेत्यत्वयः। विपक्षदण्डनैतदूद्रठयति अन्यथेति * एकत्रानिष्टप्रसञ्जनमात्रेण प्रत्यवस्थानमन्यत्र विपर्यये पर्यवसायितर्यंति विशेषं शङ्कते प्रतीति * विपर्यय- पर्थवसायिनि विरोधात्प्रत्यवस्थानवैचित्री तुल्येत्याह * नेति अनिष्ठव्यापकप्रसञ्जनं तुल्यमित्यर्थः। वि- पर्थथापर्थवसायिनो विरोधमात्रत्वाभिमतस्य प्रसङ्ग- तापादकन्यायात्सम्भावनायास्तर्कादन्यत्वं निरस्त- मित्याह#अत इतिपरामृष्टमेव हंतुं दर्शयतिआ- रोपादिति व्याप्याभ्युपगमबलेन परं प्रत्यनिषृमापा- वन इत्येयं भूतोऽर्थ: प्रसङ्गविरोधयीस्तुल्यस्तस्माद्वि- रोधांपि प्रसक्र एवंति प्ागुक्तन्यायादेव प्रमितेन व्या. ग्यनंति तर्कलक्षणे विशेषणं प्रक्षिप्य विपर्ययपर्यव- साथिनस्तर्क्कत्वनिराकरणं निरस्तमित्याइ * परमा-

तर्फखण्डनम । १२८५

येति तदेव वा कुत इत्यत आह कथमति # वास्तवव्याप्ेरेव प्रसङ्गमूलत्वात्तदभावे प्रसङ्गो न प्रव- र्तत इत्याह नहीति किं तर्थ्यालम्बनं इत्यत आह * किमिति अभ्युपगममावं प्रयोजकं न वस्तुत्वं गौरवादुभयस्यापिकारणत्वमित्यर्थ:।विपरीतमेव तर्हि किं न स्यादित्यत आह अनभ्युपगताविति वास्तव्या- अपि व्याप्ेरनभ्युपगताया: प्रसङ्गानङ्गत्वे हेतुमाह अत इतिव्याप्याध्यभ्युपगमाभावे प्रमाणेन व्याप्या-

व्याप्यतया परेणाभ्युपगतं प्रसङ्गाङ्गं न वास्तव व्याप्यत्वमित्युक्त एतच्चोद्यमुखेन प्रपश्चयितु शङ्कामु. स्थापयति।

१३१ वास्तवव्याप्यत्वस्य प्रसङ्गाङ्गत्वाभावप्रपञ्चनम्। वस्तुगत्या व्याप्यत्त्वं तथात्वेनाभ्युपगतत्वं च द्वय- मपि प्रसङ्गस्याङ्गमितिचेन्न। तथात्व्रेनाभ्युपगमस्याव- इयं प्रसङ्गाङ्गतया मन्तव्यस्य परानपेक्षस्यैव समथत्वे वास्तवप्याप्तत्वस्यापि प्रवेशने प्रमाणाभावात । तस्मा- दः प्रसङ्ग: स्त्रपक्षसिद्धङ्गं तस्य विपर्ययापर्यवसायिता दोषायैव स्यात। प्रसङ्गस्य तस्य विपर्ययपर्यवसानदा- दर्यार्थ दण्डतयोपन्यासात। सौगतानां सत्त्वक्षणिक- स्वव्याप्तिसाधक विपर्ययान्यथाभावदण्डप्रसङ्गवत् ताम- न्तरेण तस्य स्वपक्षसाधनाक्षमत्त्वात्तस्य च व्याप्तिवा-

१२८६ खण्डनखण्डखाध्े चतुर्थपरिच्छेदे

स्तवत्त्वमपि मन्तव्यमन्यथा त्रिपर्ययेऽि व्याप्त्यभावे- न स्वपक्षसाधनाक्षमत्वादेव। यस्तु प्रसङ्गः परपक्षबाध- नाङ्गं तत्र पराभ्युपगममात्रं प्रयोजकं तावतैव परपक्ष-

ननुसारित्व्रादिति युक्तं पश्यामः तथा च सति कथित- लक्षणासङ्गतिस्तदवस्थैव।

• वस्त्विति # प्रमाणाभावनैतव दृषयति # ने- ति विपर्ययापर्यवसायिनोपि तर्कत्वं चेत्कुतस्ताह विपर्ययापर्यवसायिता दोष इति तददर्शयन्तुपसं हरति * तस्मादिति तत्र तस्य दाषत्वे हेनुमाह # प्रसङ्गस्थेति * तत्र दृष्टान्तव्याजंन हेतुमाह * सागतांनामिति यत्सत्तत्क्षणिकमिति व्याप्ते: प्र- साधनार्थ यंद्यतदक्षणिकं स्यात्तह्यर्थक्रियाकारित्व- लक्षणसत्वशून्यं स्यात् स्थिरस्य क्रमयौतपद्याभ्यामर्थ छ्रियानुयपत्तरिति बाधकेन व्याप्ति: प्रसाध्यते ततः क्षणिकत्वात्सत्वमिति तत्र विपर्यये पर्यवसानसुप- युक्तमित्यर्थः । स्वपचसिद्धङ्गतर्कस्य विपर्ययपर्थव-

र्वास्तवतवं च वक्तव्यमित्याह* ताभिति * तमन्त- रेणेतिपाठे विपक्षवाधकमन्तरेण सत्वाख्यसाधनस्य

यतिअन्यथेति * सत्वात् क्षणिकत्वमितयेवंरूप- विपर्यये व्याप्त्यभावे स्वपचसाधनत्र सिद्धेदित्यर्थः।

तर्कखण्डनम्। १२८७

त्यत आह * यस्त्विति फलितमाह तथेति # विरोधोद्भावनस्थापि तर्कत्वे सति तथाव्याप्तिरुक्ता युक्कैवेत्यर्थ: । समनन्तरोक्ताव्याप्तिपरिहारमात्रप्रयोजनकतया लक्षणान्तरं शङ्कते। १३२ तर्कस्य लक्षणान्तरनिशसः। अथ व्याप्याभ्युपगमेनानिष्टस्य व्यापकस्य प्रती तिस्तर्क इति चन्न । इष्टार्थसम्भावनायामव्याप्तेः । ते- न व्यापकस्य प्रतीतिः स इति चेन्न। इप्टापवनपि ग- तत्वात्। अश्रमितस्य तथेति चेन्न। प्रथमानुमानेडपि गतत्वात् । अनुमान व्याप्यस्य प्रमया तथात्वानभ्युप- गमेनेति चेन्न। वस्तुगत्या व्याप्यस्य्रप्रमथाऽवि प्रतिवा- द्यसिद्धस्य व्या्कानुमानासम्भवेन तत्नाप्यभ्युपगमपर्य- न्तं गन्तव्यत्वादेत। नन्वेवमन्यतरासि्वं व्याप्यं प्रंसा- ध्यानुमानव्यवस्थापनमुच्छिन्नं तदप्रसाधनेऽन्यतरा- सिद्या तत्प्रसाधने परस्याभ्युपगन्तुरपसिद्धान्तादपसि- द्धान्तमनुद्भाव्य वादिना प्रसाधितात् व्याप्यात् व्या- पकसाधने पयनुथोज्योपेक्षणादिति किंतत्र तथा न स्या- क्किमत्राप्रस्तुनया तचचिन्तया। अन्यतरासिद्धस्य ताव- द्याप्यस्याभ्यपगमं परेणाकारयित्वैव न व्योपकसाधन-

१२८८ खण्डनखण्डसादये चतुर्थपरिच्छेदे

मुपेयं तस्वाऽप्रमा स इति चेन्न । मिथो विरुद्धादौ त- र्काभासेऽवि गतत्वात् । आश्रयासिव्वादिव्यतिरेके स० तीति चेन्न। सन्दिग्धधूमदर्शनात्। यद्यत्र धूमस्तदाS- ग्निमानिति सम्भावनायाः परमार्थतस्तथार्थावस्थानात्। प्रमात्वं त्यक्तुमपारयन्त्या अव्यापनात् । तत्कालं प्रमा- च्वेनाप्रमयिमाण इत्यपीति चेन्न। बहुशो दत्तोत्तरत्वा- त्। सर्वस्य चाऽस्य पूर्तोक्तोभयानिष्टव्यापकेष्टव्या- प्योदाहरणे गतत्वेनातिव्यापकत्वात्। तद्यतच्छेदार्थमा- रोपितस्थ व्याप्यस्याभ्युपगमंनोति करणे च सिद्धन व्याप्ये- न प्रसङ्गस्याव्यापनात्। तदथा कार्यत्वात् यद्द- ष्टसृष्टमङकुरादि मीमांसकः शंसति तदानीमविशेषेण- कर्तृकार्यमपि पर्यवस्येत् अस्य तदिति । * अथेति स्वयमप्यभ्युपगतेन,व्याप्येन तर्क त्वे परं प्रत्यनिष्टव्यापकप्रसअ्नं तर्क एवञ्च परपक्ष-

शेषणभावादित्यर्थः । अव्याप्त्या दृषयति ने- ति यथत्र सलिलं स्थात् तृष मे शमयष्यतीत्यपे- क्षितार्थसम्भावनारूपतर्क लक्षणाव्याप्तिस्तत्रानिष्ठ- व्यापकेत्यंशाभावादित्याशय: । अनिष्टतिविहा याव्याप्तिपरिहाराय लक्षणं शङ्गते * तेनेति * व्या- प्याभ्युपगमेति यदिष्टप्रसअ्जनतर्काभासेपि गतत्वादू तिव्याप्तिरिति दूषयति * नेति * व्याप्याभ्युपगमेना-

तर्फखण्डनम १२८९

प्रमितस्य व्यापकस्य प्रसश्ननं तर्क इति शङ्कते * अ- प्रमितस्थेति प्रमाणान्तरप्रमितस्य प्रसस्जनमिष्टा- पादनमिति तद्व्युदास इत्यर्थः। पर्वते प्रमितस्य व्या-

तस्मित्नप्रसङ्गरूपेपि गतत्वादतिव्याप्तिरिति दूषयति * नेति * प्रथमेतिविशेषणमप्नमितत्वोपपादनाय। अग्निमान्पर्वतोधूमवत्वान्महानसवदित्यत्र व्याप्यप्रम- या व्यापकप्रतीतिरुत्पद्यते नतु व्याप्याभ्युपगमेना- तोनानुमानेऽतिव्याप्तिरिति शङ्कते * अनुमान इति # वस्तुगत्या व्याप्यस्य प्रमयापि यदि प्रतिवादिना त- द्यापना नाभ्युपगम्थते तदा हेतोरन्यतरासिद्धे: कर्थ ततोमितिरिति तत्रावश्यमभ्युपगमोप्यङ्गीकर्त्तव्य इ- त्यतिव्याप्तिस्तदवस्थेति दूषयति * नेति * तत्रानु- माने व्याप्यस्य पराभ्युपगमाङ्गीकारे दोष शङ्कते * नन्विति तद्वोपपादयति *तदिति# तद्याप्यं न प्र- साध्यते चेदन्यतरासिड्धत्वादनुमितिकरयंन स्थात्, प्र- साधने च परस्प स्वीकृत्य विपरीताभ्युपगमादपसि- द्ान्त इत्यर्थः। अपसिद्धान्तमनुद्गाव्य यदि प्रसाधित- हेतुनाऽनुमानमुच्यते तत्राह अपसिद्धान्तमिति# अ- न्यतरासिद्धं व्याप्यं प्रसाध्यानुमानव्यवस्थापनमुच्छितनं चेदस्तु ताव न व्यं तत्साधनाय शृत्ता इति प- रिहरति किमिति अर्थान्तरं चैतदित्याह# कि- मत्रेति किन्तर्ध्ुचितमित्यत आह * अन्यतरेति # परेणाप्यभ्युपगमो व्याप्यस्य वाच्योऽनुमानेऽतोऽति- व्याप्तिरित्यर्थः । व्याप्याभ्युपगमेनाप्रमितस्य व्यापक- १६२

१२९० खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

स्थाप्रमा तर्क इति विवक्षितत्वान्नानुमानेSतिव्या- प्तिरिति शङ्कते तस्थेति मतीयमानत्वं शुक्तिरुप्ा- देरिष्टं चेरसत्वं सन्वेऽपि बाध्यत्वमिष्टं चेत्तर्कसत्वं म- सज्येतेत्याथे मिथोविरुद्धतया प्रसङ्गाभासेऽतिव्याप्रेमैं- वमित्याइ* नेति * आदिशब्देन आश्रयासिद्ध्यादयो गृहन्ते। अतिव्याप्तिपरिह्वाराय विशेषं शङ्कते * आ- श्रयेति आश्रयासिद्यादिव्यतिरिक्तत्वे सति व्या- प्याभ्युपगमेनाममितस्य व्यांपकस्थापमा तर्क इत्यर्थः ।

पमारवाभावो दैवगत्या वहे: सतवेन यथार्थानुभव- त्वात्तेन तत्र लक्षणस्थाव्याप्रिरिति दूषयतति * नेति* सम्भावनारूपे सत्तर्केऽव्याप्तिपरिहाराय विशेषं श ङ्ते तदिति * व्याप्याभ्युपगमेनापमितस्य व्याप- कस्याश्रयांसिद्यादिव्यतिरेके सति तत्कालं प्रमात्वे- नापमीयमाणा पमा तर्क इत्यर्थः । दृषयति * नेति स्वयमिष्टस्य परेणं चानिष्टस्य व्यापकस्य यवापादनं तत्राव्याप्तिस्तेन प्रमान्वेन प्रभीयमाणत्वात्ताकाला- निरुंक्ते: स्वेन वादिना वा प्रमीयमाणत्वमित्यादि-

र्शयति * सर्वस्यति * पूर्वोक्तमुभयानिष्ठव्यापक- मुभयव्याप्यं बुदाहरणं यश्चोभयारित्यािना दो- पंण गस तत्रापि गतत्वादतिव्याप्िरित्यर्थः । आ- रोपितव्याप्यस्थास्युपगमेन कथितलर्क्षणा प्रमा तर्क इ- त्याशङ्का सिडेन व्याप्येन यः मसङ्गः सत्तर्कस्तत्रा- व्याप्तिरित्याह * तदिति उदाहरणेन दर्शयति *

तर्कखण्डनम्। १२९१

तदिति* अङ्कुरादि तावजायमानं दृष्ट्वा कार्य नि- निश्चित्य तद्दृष्टसष्टमिति मीमांसको ब्रवीति घट- दष्टान्तेन तदा तेन सिडेन कार्यत्वहेतुना सकर्तृक- त्वमपि स्वादितीश्वरवादी मसञ्जयतीदं प्रसञ्जनं सि- डव्याप्येनैष क्रियते इति तस्मिन्सनर्केऽव्याप्तिरित्य- र्थः। अस्य मीमांसकस्पेत्यर्थः। आत्माश्रयादय: सत्तर्कास्तेषां चाभासा इष्य- न्ते तेष्वाभासेपु लक्षणस्य गतत्वेनातिव्ातिं दर्श- यितुमात्माश्रयाद्यनुवदृति। १३३ आत्माश्रयादीनां स्वरूपनिरूपणम्,।

अपि चात्माश्रयोऽन्योन्याश्रयश्चक्रकं व्याघातोS नवस्था प्रतिबन्दी चत्यापाद्यैर्भिद्यमाना षट्तर्कीष्यते। स्वरूपं चैषां स्वैस्याव्यवहितस्व्रापेक्षणमात्माश्रयः अन्यी-

त्माश्रय इत्यर्थः । यद्यपि स्वापेक्षित्वमप्रसिद्धं तथाऽपि घटापेक्षित्वे पटेऽञ््युपगस्यमाने भवत्यात्माश्रयोदोष इति विशिष्टाम्रतीतावपि खण्डशः प्रतीतिरस्त्येव। यद्ा स्वापेक्षित्वं प्रमेयत्वादी प्रसिद्धमन्य- त्राऽभ्युपगम्यमानं दोषायेति भावः । २ अत्राऽडत्माश्रयव्यावर्तनायान्योन्यस्येति। अन्योन्यापेक्षित्वं दीर्घत्वन्हस्वत्वशानादी कथश्चित द्रषटव्यम। ३ अन्तरितस्य व्यवहितस्य भाव्यात्माश्रयोऽन्यान्योश्रयो वा य- स्तदेव चक्रकं तेन स्वस्य द्वयापेक्षणाञ्युपगमनिबन्धनमनिष्टापादनं चक्रकमित्यर्थः ।

१२९२ खण्डनखण्डखाधे चतुर्यपरिच्छेदे

रितस्य तदेव द्वयमात्माश्रयोऽन्योन्याश्रयश्चक्रकं, विरुद्ध समुच्चयो व्याघातः, उपेपाद्योपपादकप्रवाहोऽनवधिरनव- स्था, स्वाभ्युपगतदोषतुल्यता प्रतिबन्दी। * अपि चेति आपाद्यभे देनावान्तरभेदो न तु प्रकारान्तरेण । षण्णां तर्काणां समाहार: षट्तर्कीति यावत्। किमेतेषामसाधारणस्वरूपमित्यत आह *स्वे- ति एषां लक्षणं च प्रदरश्षत इत्यध्याहारः। प्रथमो-

कारणेत्यर्थः । अत्रद्वि मातरिवन्ध्यात्वमात्राऽभ्युपगमो गवि चाइवमा न्राऽभयुपगमः सम्भवत्येव सिद्धत्वात् एवमश्युपगन्तु व्याघातभापा- द्यते यदि मातुर्वन्ध्यात्वं गोश्चाश्वत्वमभ्युपेषि तद्ा व्याघात इति नतु विरुद्धसमुचय एव क्वचिदपि प्रसिद्ध इतिभावः । २ मेदव्यवहारउपपाद, उपपादकश्च तस्य भेद: नहिं भेदमन्त- रेण तद्यवहार: सम्भवति पवं सत्तायां व्यवहार उपपाद्य रतद्गता

षापादनमननवस्थेत्यर्थः । अत्र यदि तृतीयश्चतु्थों वा भद: प्रथम- भेदमपेक्षतइत्यभ्युपेयेत तथाऽपि प्रवाहाभ्युपगमाडस्ति नचाऽनवस्थे- त्यतआह अनवधिरिति प्रवाहस्याऽनादित्वात कार्यकारणभावो- उव्यसिद्धोऽभ्युपगम्यते एकैकभेदबुद्धावापाद्यमानायां भेदमातंप्र- सिद्धमेवेति भावः। आपत्तिप्रयोजकीभूतरूपवदापादनमनवरस्थे- स्येके। तत्र यहिसामान्यं सामान्यवत्स्यात द्रव्यादित्रितयान्यतमं स्यादित्यापादनमियं चाडनवस्थैवाऽनास्थेत्युच्यते नहि द्रव्यादित्र- यान्यतमंत्वेन सामान्यं व्यवतिष्ठत इत्यूह्यम। ३ यदि पुरुषत्वादयं चौरस्तदा पवं त्वर्मपि चौर: स्या इत्या- पादननामकः प्रतिबन्दी। यद्ा परापादितं दोषमभ्युपेत्य परस्मैत- दापादनेन यदनिष्टापादनं तत्प्तिबन्दी भवति दित्वं चोर इत्यभिद- धानस्य प्रतिबन्दीति भाषः ।

तर्फखण्डनम। १२९३

दिषस्याऽडत्माश्रपस्य लक्षणं प्रथमं दर्शयति स्वेति स्वस्थेति कर्त्तरि षष्टी। स्वापेक्षणमिति समासमध्य- स्था कर्म्मणि षष्ठी। स्वस्य स्वापेक्षमात्माश्रय इत्यु- केऽन्योन्याश्रयादौ प्रसक्तिनिवारणायाव्यवहितेति- विशेषणम्। इदं चात्माश्रयत्वं सत्तायां प्रतीतौ व्यवहारे च, उत्पन्तौ स्वापेक्षा, सत्तायां प्रतीतौ स्वापेक्षा, एवमितरत्रापीत्यर्थः। अन्योन्याश्रय- लक्षणमाह अन्येति * अन्योन्यस्यान्योन्यापेक्षि-

तिविशेषितम्। व्याख्यानादि पूर्ववत। चक्रकलक्षणमा- ह अन्तरितस्थेति अन्तरितस्य स्वापेक्षणम- न्योन्यापेक्षणं चक्रकमित्यर्थः । तदेव दवयं दर्श- यति* आत्माश्रय इति तदेव च दवयं चक्रकमित्युक्ते तस्मित्नेव दयेऽति व्याप्तिपरिहारायान्तरितेति विंशेषणं द्रष्टव्यम् । व्याघातलक्षणमाह विरुद्धेति# विरु- उयोः समुचय एकाश्रयासम्बन्धस्तत्र विरुद्धेतिविशे- षर्ण रूपादेरेकार्थसमवायव्यावृत्त्यर्थम्। अनवस्थालक्ष- गमाह उपपाधेति * अनवधिककार्यकारणप्रवाहा पत्तिरित्यर्थः । चक्रकव्यावृत्त्यर्थमनवधीतिविशेषयम्।

लक्षणमाह स्नेति पार्श्वस्थाभ्युपगतदोषतुल्यतां स्वाभ्युपगतगुणतुल्यतां च निवारधतुं स्वेत्यादिषि- शेषणम्। तेषां तर्काणामाभासान्यतिव्याप्तिस्थलानि दर्शयति। १३४ तर्फाभासप्रदर्शनम।

१२९४ खण्डनखण्डलाधे चतुर्थपरिच्छेदे

प्रमेयत्वस्यात्मनि वृत्तौ, कचिन्नैवमपि यथाSडनेकका- लस्थस्य घटस्य पूर्वकालवृत्त्यात्मन उत्तरकालवृ- च्यात्मानं प्रति कारणच्वे । अन्योन्याश्रयस्य व्यक्ति- भेदात, यथा-ज्ञानेन संस्कारस्य तेन च ज्ञानस्य जनने। चक्रकस्यापि तस्मात, यथा-बीजेनाङकुर- स्तेन स्तम्बः तेन बीजं जन्यत इत्यत्र। व्याघातस्योपा- धिभदात, यथा-कालभेदादिना. जननाजननादौ। अ- नवस्थाया: क्रियायै परस्परानन्त्यानपेक्षणात्, यथा सामगन्या कार्यजननाय स्वसामग््यानन्त्यानपेक्षणे । तामेतामधोधावन्तीमनवस्थामाचक्षते । कचिन्नैवैमपि, यथा-स्वाश्रये भिन्नबुद्धिजननाय स्वगतभेदानुपजीवना-

१ क्रियाये-कार्यजननाय नहि कार्य स्वसलनग््यधीनं साऽपि सांमग्री स्वंसामग्यधीनैव कादाचित्कत्वादिति प्रवाहाभ्युपगमोगस्ति। केश्चेदानन्तिनकार्ये न तावत्सामग्रीप्रवाहाधीनमेव तथाच तदु- पत्तिरेव न स्यात् दश्यते चकार्योत्पत्तिरिति प्रामाणिकीयमनवस्था- मवत्याभासेति भावः । २ अनाभासरूपा मनवस्यामाह#कचिदिति*भेनः स्वाश्रयेघटे स्व रमेव भेददुति जनयति स्वगतं भेदान्तरं नोपजीवतीति तावद्वस्तुंग- तेस्तत्र मेदस्याउडनन्त्ये भापाद्ये याऽनवस्था सानाभासेत्यर्थः। ननु क्थमियं दोष इत्यतआह * प्राग्लोपेति * यदि भेदे भेदान्तरमङ्गी क्रियेत तदा प्रथमभदो लुपएव स्यादित्यर्थः। आदिपदादविनिग- व्यस्वप्रमाणापगंमयो: सङ्ुदः। तामेतामित्यनाभासरूपामित्यर्थ इति शङ्करमिश्राः।

तकखण्डनम । १२९५

दपि भेदस्यानन्त्ये प्राग्लोपादिदोषात्। तामेतामूर्ध्व धा- वन्तीमनवस्थामाचक्षते। प्रतिबन्धा विशेषात्, यथा धू- मानुमानेऽप्युपाधिशङ्काप्रतिबन्धां तर्कानुकूलत्वादिति । तदेषामापादनानि तर्काभासा: कथमुक्तलक्षणेन न स- ङ्ग्राह्याः सत्येपि व्याप्याद्यदोषे प्रसङ्गस्थानगतेन तेन विशेषेणेनाभासीभूतत्वात्। *तत्रेति सम्बन्ध आश्रयाश्रयिभा(वे)वो द्वारभे -. दादित्यर्थः । तेदेवोदाहरणेन दर्शयति यथेति # प्र- मेयत्वं नाम कश्चिडर्म: स स्वात्मनि वर्त्तते स्वस्या- पि प्रमेयत्वादत आत्माश्रयत्वप्रसक्तौ घटादौ प्रमे- यत्ववृत्ती घटप्रमासम्बन्धो द्वारं प्रमेयत्वे प्रमेयत्वतत्तौ प्रमेपत्वविषयप्रमान्तरमिति द्वारभेद इत्यर्थः ।द्वार- भेदाभावस्थलं दर्शयति * क्वचिदिति * तत्राप्युदा- हरयमाह * यथेति घटस्तावत् स्थिरत्वादनेककालं तिष्ठति ततश्च' तत्कालस्थघट उत्तरकालसम्बन्धिनं स्वात्मानं प्रति कारणीभवति अतो घटस्यैकत्वादा- तमाश्रयत्वप्रसक्त्तौ पूर्वोत्तरकालसम्बन्धरूपस्य भेद- मादाय तत्परिव्ृत्तिर्भवतीत्यर्थः । अन्योन्याश्रयाभासं दर्शयति अन्योन्येति व्यक्तिभेदादाभासत्वमितति शेषः। एतदप्युदाहरति यथेति * अनुभवलक्षण- १ द्वारभेदादिना विशेषेण तेषामाभासत्वस्य त्वयाऽि वक्तव्य- त्वाइन्यथा प्रमेयत्वे प्रमेयत्वमनेन दोषेण न भवेदिति केवलान्वयि- तवं तस्य न स्यादित्यर्थः । (२) विशेषेणेत्यर्थः।

१२९६ खण्डनलण्डनाद्े चतुयंपरिच्छेदे

ज्ञानेन संस्कारो जायने तेन च स्मृतिज्ञानं जायते

सक्तो यज्ज्ञानशक्या यः संस्कारो जायते तेन स्वज- नकव्यतिरिक्तज्ञानव्यक्तिर्जायते इति ज्ञानत्वसंस्कार- त्वयोरभेदेऽपि न वस्तुतोऽन्योन्याश्रय इत्यर्थ:। चक्रक- स्पापि व्यक्तिभेदादाभासतेत्याह # चक्रेति * तद- प्युदाहरति यथेति# बीजाद्ङकुरं तावजायते अङ्ू- कुरातस्तम्बस्तेन बीजमिति चक्रकप्रसक्ती प्रथमं शा- लिबीजेनाइकुरो जायते तेन चाङकुरेण स्तम्बस्तेन च बीजान्तरमिति व्यक्तिभेद इत्यर्थः । व्याघातस्य, पुन- रुपाधिभेदादाभासतेत्याह * व्याघातेति * किमि- वेत्यपेक्षायामाह * यथेति * वस्तु कदाचित्कार्य जनयति कदाचिन्न जनयति, कचिदस्ति कचिन्रास्तीति, व्याघाते प्रसक्त उत्पत्ता कालदेशादिभेदादाभासत्व- मित्यर्थः । अनवस्थाया आभासत्वकारणं दर्शयति # अनवस्थेति जायमानकार्येण सामग्रीपरम्पराक्षे- मादाभासत्वमनवस्थाया इत्पर्थः । 'तदेव दर्शयति * यथेति यदा घट उत्पद्यते तदा घटेन तदुत्पत्तिक्रि- घया वा सामग्यपेक्ष्पते सामग्री च कादाचित्कत्वा- त्स्व सामग्रीमानयति सा च तथेति घटोत्पत्यनुपप- न्या सामग्रीपरम्पराप्रमितेरनवस्थाया आभासत्व. मित्यर्थः । प्रसङ्गादनवस्थाभेदमाह * तामेतामि- ति उत्तरं कार्य जनयितुं पूर्वसामग्यपेक्ष्यते तत्सिद्ध- ये ततः पूर्वेत्यधोमुखीत्यर्थः । कचित्प्रकारान्तरेणान. वस्थाया आभासतेत्याह* क चिदिति * तत्रोदा-

तर्कखण्डनम। १२९७

हरणमाह यथेति * घटपटयोमेंद: स्वाश्रये भेद- युद्धिं जनयन्तवस्य स्वाश्रयाद्भेदमपेचते चेत्तद्वेदाना-

जीवनेन भेदानन्त्यस्वीकारे प्राग्लोपादिदोषादाभा- सतेति यावत्। अनाभासार्ऽनवस्थोच्यते इतिकेचित्। एषोर्ड्धमुख्यनवस्थेत्याह #तामिति अनुकूलतर्कसद्धा- वे विशेषेणाभासत्वं प्रतिबन्धा इत्याह प्रतीति # उदाहरति यथेति अनित्यः शब्द: कृतकत्वा- दित्यत्रोपाधि: शक्कात इति'प्रतिबन्दीग्रहे धूमानुमाने . तर्कस्य सद्गावादाभासत्वमित्यर्थः । एतेषु तर्काभा- सेष्वारोपितव्याप्येन व्यापकप्रसञ्जनसम्भवात्स्या- लच्तणस्थातिव्याप्तिरित्युपसंहरति * तदिति * आ- पादनान्यापत्तिरूपज्ञानानीत्यर्थ: । यद्स्तु न तत्स्व्रा-

साम्ये कथमेतेषामाभासत्वमित्याशक्का द्वारभेदादि- लक्षणविशेषान्तरादित्याह * सतीति# आभासत्वप्रयाजकविशेषाणामभावे सत्यारो- पितव्याप्येन व्यापकप्रसञ्जनं तर्क इति लक्षणविशे- षणान्नोक्तार्तिव्याप्तिरिति शङ्कते। १३५ विशेषणे दत्तेपि दोषः। प्रसङ्गस्थाने सावतां विशेषाणामभावेनाडपि लक्षणं विशेषणीयमिति चंन्न। अन्योन्याश्रयाभासत्वप्रयोजक- स्य व्यक्तिभेदस्याभावो नानवस्थाया, मेवमात्माश्रयाभास- १ इति घूमाने प्रतिबन्दीग्रह्े इति योजना। १६३

१२९८ खण्डनलण्डसाधे चंतुर्यपरिच्देदे

त्वप्रयोजकस्य द्वारभेदस्याभावो नात्माश्रयान्तरादाविति व्यक्तमव्यापकत्वापत्तेः । अपि चापसिद्धान्तविरोधादि- ष्वपि तर्कलक्षणं गच्छत्कथङ्गारं वारणीयं, यत्रैतं निग्रहे तर्कान्तराणामन्तर्भातः तत्ैवानयोरपीति पृथक् निग्रह- स्वानुपपपत्ते: । * प्रसङ्गेति* सर्वविशेषाभावस्यैकस्मित्रसम्भवे- ना,तिव्याप्तिप्रसङ्गादेवैकै कविशेषाभावस्य विशेषसर्वे चोक्तदोषापरिहारान्मैवमिति परिहरति * ने-

गतावात्माअ्रयान्योन्याश्रयौ लक्ष्येते। व्यक्तिमेदाथे- कैकाभावोऽनवस्थादिसत्तर्के चास्तीत्यव्याप्ति: सर्व- विशेषस्याभासेपि विद्यमानत्वादतिव्याप्तिरित्यभि- प्रायः। संस्कारस्थायित्वं चत्सौगतेनाभ्युपगतं तारहि तस्थापसिद्धान्तः, प्रामाणिकमपि मिथ्याऽभ्युप- गम्पते चेद्रचनविरोध इत्यादिनिग्रहस्थानेष्वप्या- रोपितव्याप्येन व्यापकप्रसञ्जनमस्तीत्यतिव्याप्तिरि- त्याह # अपिचेति तथोरपि तर्कत्वमङ्गीक्रियते तत्कथमतिव्याप्तिरित्यत आह यत्रेति* तथोस्त- १ अन्योन्याश्रयादीनां व्याप्त्यादिग्रहं प्रति प्रतिबन्धकतया व्या. व्यत्वासिद्धयादिनिम्रहेऽ्तर्भाव इति तदपेक्षयाऽपसिद्धान्तस्य पृथ- ङनिग्नहत्कं भज्यते भवति हि भेदव्यवहारविषयत्वात् घटो भेदवा- निति स्थापनायां भेदेऽपि भेदव्यवहारस्तनव भेदेन चेदात्माश्रयो-

विषयत्वं गतमित्यनेन व्याप्यत्वासिद्धिनिग्रह्स्थानेऽन्तर्भावितमित्यर्थः।

तर्फखण्डनम्। १२९९

रकत्वे निग्रइस्यानविभागे परिगणनं न स्पान्तर्कनिग्रह- योर्भेदादथ तर्कनिग्रहथोमदो नाङ्गीकरियते तर्हि आ- त्माश्रयादितर्काणां यस्मित्रिग्रहेऽ तर्भावस्तत्रय विरोधा स्यारन्तर्भावइति तथो: पृथङ्निग्रहत्वेन ग्रहणन्न स्था-

एवमात्माश्रयादे: सत्तर्कत्वसुपेत्य तदाभासेणु लक्षणातिव्याप्तिरक्ता, सम्पति परस्थ तद्पि दुर्वच- नमित्याह।

आत्माश्रयादेश्व मूलव्यास्तौ प्रमाणोपगमश्चेत्तर्हि प्रा- माणिकत्वान्नदोषत्वं न चेन्मूलशैथिल्यमित्युभयतःपा- शबन्धः कथं मोचनीयः। अथोच्येत यैदेतदाश्रयत्व्रमा- श्रयित्त्वं च तज्जेदे दष्ट तद्यदि विवादाध्यासिते त्वयोपे- यते तदां भेद: स्यादित्याकारेणाSSपादने नोक्तदोषापत्ति- रिति। मैतम.। एकत्र द्वयस्यापि दृष्टत्वात्। तदाश्रयत्वं तदाश्रितत्वं च मिथो भेदनियतमिति चेन्न। तन्मिथ :- शद्ाभ्यां क्षारीकृतत्वात्। * आत्मेति # आत्माश्रयादेस्तर्कस्य मूलं व्यांपि- १ यदि स्व्रस्य स्वपिक्षित्वं स्यात्तदाSऽत्माश्रयः स्यानित्यापाद- मप्रकारो नेह येन तस्य प्रामाणिकत्त्राप्रामाणिकत्वविक्ल्पोऽवतरेत् अपितु यद्ययं घट पतद्घटाश्रय: स्यादेतद्घटकारणं वा स्यादेतद्वट- साप्योंवा स्यासदैतद्वटभिन्न: स्यादित्याद्यापादनप्रकारे कथमप्रा-

१३०० नण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

र्तत्र प्रमाणमस्ति न वा, यदस्ति तर्हि व्याप्तिपमाणे-

मित्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह नचेदिति # प्रशिधिलमृ- लतया तर्काभासत्वमित्यर्थः । प्रमितत्वेप्येकस्पैव भेदापादकत्वात्स्यादेव दोषत्वमिति शङ्कते * अ- धेति आश्रपत्वाश्रितत्वयोरभिन्नाधिकरणत्वेऽपि प्रस्तुते किं स्थादित्यत आह तदेति प्रतियोगि-

iमिति परिहरति * मैवमिति # घटोरुपाद्याश्रयोमृदा- श्रित इति इयस्यैकत्र दर्शनादित्यर्थः । एकप्रतियोगिक-

मिति शङ्कते* तदाश्रपेति * घटो मृदपेक्षयाSSश्रितो- घटापेचया च मृदाश्रय इति भेदनियम इत्यर्थः । दू- षयति* नेति तच्छद्वस्यानुगताभ्िधानत्वे भेदापा- दकत्वं तच्छन्दार्थर्यैव वस्तुन उभयत्वदर्शनादिशेषा- भिधानत्वेननुगमाद्व्याप्त्यभाव एव, मिथ:शब्द- स्याऽपि परस्परमात्राभिधानत्वे इष्टापत्तिर्घटपटादिप- रस्परस्य भेदस्वीकाराद्विशेषाभिधानेऽननुगम इत्यर्थ:। प्रकारान्तरशात्माश्रयत्वस्य दोषत्वं शङ्कूते। १३७ अन्यथाSSतमाश्रयत्वस्य दोषत्वशङूननिरासः। एतदाश्रयत्वादेतदाश्रितत्वाद्दा नैकत्वं स्यादिति वच- नभङ्ंग्यां SSपाद्यमिति चेन्मैव्रम्। यघेत देतदाश्रयादि स्यान्तदैतन्न स्यादिति ह्यापादं, नचैतदुक्तं धर्म्याडSपादयो व्र्याहतत्वात। नच वाच्यमापाद्यस्य प्रमाणबाध्यताऽनु