1. Khandana Khandakhadhaya Part 3 CSS( first 52 pgs repeated from 2)

UNIVERSITY OF TORONTO 3 1761 00665565 8

Digitized by the Internet Archive in 2010 with funding from University of Toronto

http://www.archive.org/details/khandanakhandakh03hars

B निग्रहस्थानेषु प्रतिज्ञाहानिखण्डनम्। ९५९ /3: V 3 H37 अथ द्वितीयः परिच्छेदः । 14/0

प्रमाणतदाभासत्वेनाद्वैतविरोधाभावेऽपि निग्रह- स्थानसत्वेनाव्वैतभङ्ग: स्यादेवेति चोदयति। १ निग्रहस्थानेषु प्रतिज्ञाहानिखण्डनारम्भः । ननु यदि दुर्लक्ष्या हेत्वाभासास्तर्हि निग्रहस्था- नानि प्रतिज्ञाहान्यादीनि बाधकानि भविष्यन्ति। मै वम्। का ? पुनः प्रतिज्ञाहानिः । स्व्रीकृताक्तपरित्यागः प्रतिज्ञाहानिरित्यलक्षणम्। तथाहि-झटिति संवरणे निग्रहस्थानेऽपि गतत्वेन परदूषिते सतीत्यपि विशेष- णीयत्वात । * नन्विति * हेत्वाभासरूपनिग्रहस्थानखण्डना- नन्तरं प्रतिज्ञाहान्यादिनिग्रहखण्डनं प्रसक्त्तमिति सम्बन्धो दर्शितः । बाधकानि-परमार्थतोऽशक्तिसूच- कानि भविष्यन्तीत्यर्थः । कथकाशक्तिसूचकं निग्न- हस्थानमिति सामान्यलक्षणस्य दुःप्नादावति- व्याप्तेः, पराजयनिमित्तं निग्रहस्थानमित्वस्य च प- राजयस्य पापफलतया दुरितेऽतिव्यापेः सामा-

नमुपक्रमते मैवमिति प्रतिज्ञातं प्रतिज्ञाहान्य- निरूपणमेव निरूपयतिकेति तथा प्रदरश्यते इति- शेषः। तर्दर्थ लक्षगमुपन्यस्यति स्वीकृतंतिप्रतिज्ञा हानिरितिलक्ष्यमितरल्वक्षणम्। त्याग: प्रतिज्ञाहानिरि-

९६० खण्डनखण्डखादये द्वितीयपरिच्छेदे

विशेषयम्। उक्तत्याग इत्युक्ते प्रतिवादुक्तस्यानूद्य त्य- क्तस्य त्यागेSतिप्रसक्तिनिवारणाय स्वीकृतेत्युक्तम् । स्वीकृतपरित्याग इत्युक्त्तेऽपसिद्धान्ते प्रसङ्गो माभूदि- त्युक्तधुक्केति। कुत इत्यत आह#तथाहीतिनैयायिक- स्य घटो नित्य इति प्रमादान्निःसृतेऽनुक्त एव सिद्धसाध- ने शब्दोऽनित्य इत्युक्क्ता त्यजतस्त्यागेऽतिप्रसक्तिर्घटा- नित्यत्वस्य तेन स्वीकृतत्वादतो झटिति स्वाज्ञानसम्ब- रणे-संव्रियतेऽनेनेति संवरणं तस्मिन् निग्रहस्थाने ग- तत्वेन परदूषितस्येति विशेषणीयं विशेषणे च हेत्व- न्तरन्नाम निग्रह इत्यर्थः। स्वीकारपदार्थस्य सम्मुग्धत्वात्तमग्रे विकल्पयति। २ स्वीकारपदार्थस्य विकल्प्यनिरासः।

किश्च स्व्रीकृतेत्यनेनाभीष्टमातं वाडभिधीयते अ- स्तित्वेनेष्टं वा। आद्ये केन चिद्रूपेणेष्टस्य रूपान्तरे- ण त्यागः क्व नाम नास्तीत्यतिव्याप्तिः । स्वीकार- पूर्वकोऽस्व्रीकारस्त्यागः न रूपान्तरेण तत्र तत्स्वीकार: ततस्त्याग एवासौ न भवतीति नातिप्रसङ्ग इति चन्न। स्त्रीकारस्यापि, परित्यागपदार्थान्तर्भीवे स्वीकृ- तेति व्यर्थ, तत्त्यागेऽपि च नाद्यद्वितीयौ अस्तित्वे- नेष्टस्य रूपान्तरेण सव्वतैवानिष्टत्त्वसम्भवात्। संयो- गाद्यव्याप्यवृत्तितावादिपक्षे चैकस्यैव संयोगस्यास्ति-

निग्रहस्थांनेषु प्रतिज्ञाहानिखण्डनम। ९६१

स्व्नास्तित्वाभ्यामभ्युपगम्यमानत्वात्। एवञच काल- देशादिभेदेन सत्त्वासत्वाभ्युपगमेऽपि प्रसङ्गो द्रष्टव्यः ।

• किश्चेति इच्छामात्रविषयत्वं सदूपतया वे- चछाविषयत्त्वमिति विकल्पार्थः । इच्छामात्रविषयत्वं स्वीकार इति प्रथमं दूषयतिआद्यइतिशब्दोऽनित्य इत्युक्ते भ्रमान्नित्यत्वमुक्तमिति सिद्धसाधनत्वे उद्धा- विते निरनुयोज्यानुयोगोद्भावनया शब्दोऽनित्य इति वदतो नैयाधिकस्य प्रतिज्ञाहानि: स्यान्नित्यत्वस्याSSतजा- दिनिष्ठतयेष्टस्य परित्यागात्प्रतिवादिनोक्तत्वाचच त- स्थेत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः। उक्तातिव्याप्तिं परिहर्तु त्या- गपदार्थ दर्शयति पूर्ववादी स्वीकारेति * नित्यत्वस्य वियदादिनिष्ठतया स्वीकृतस्य शब्दनिष्ठतया प- रित्यागो विद्यत एवेति कथ तत्परिहार इत्यत आह नचेति येन रूपेण शब्दनिष्ठत्वेन त्यागस्ते- न रूपेण स्वीकार एव नास्ति स एवाऽत्र विवक्षि- त इत्यर्थः। ततोऽस्य त्यागत्वाभावादुक्तकातिव्याप्तिप- रिहारः सिद्ध इत्याह तत इति श्लेष्मचिंकि- रसायां पित्तोद्रेकवदतिव्याप्तिपरिहारे व्यर्थविशेषण- त्वं लक्षणस्थेति परिहरतिनेतिस्वीकारपूर्वकास्वी- कारस्य त्यागपदेनाभिधानादुक्क्कत्याग इत्येतावन्मात्रं लक्षणमास्तां स्वीकृतेतिविशेषणं व्यर्थमित्यर्थः । त्य- जतां तर्हि स्वीकृतेति पदमित्यत आ्रह तदिति # इष्टमात्रं वाऽस्तित्वेनष्ठत्वं वेनि प्राशुक्तं पक्षद्वयम- पि न सम्भवतीत्यर्थः। कुत इत्यत आ्र्राह* अस्तित्वेने- १२१

९६२ मण्टनखण्डखाद्ये द्वितीयपरिच्छेदे

ति * प्रथमकल्पे प्रागुक्तैवातिव्याप्तिः द्वितीये च शब्द- निष्ठतयाऽनित्यत्वस्थेष्टस्य व्याप्तिरुपेय परित्यागस- म्भवात्तत्रातिव्याप्तिरित्यर्थः । येनैव रूपेणेष्ठत्वं तेनै- व तस्य त्यागो विवक्षित इत्यत आह संयोगादी- ति * घटाकाशसंयोग आकाशे वर्तते न वर्त्तते चा-

गिनािति वदतो नैयाथिकस्य प्रतिज्ञाहानि। स्यात्स- योगाभावाधिकरणताया अपि स्वीकारादादिपदेन च-

कया। उक्तातिव्याप्तिमन्यत्राऽतिदिशति एवमिति* एकस्मिन देश एकस्मिन् काले च स्वीकृतस्य शब्दा- देरद्मिय उक्तस्य देशान्तर कालान्तरेवाSनिष्ठत्वा- च्छन्दो नित्य इतिवदतः प्रतिज्ञाहानि: स्यादित्यर्थः। उक्तातिव्याप्तिपरिजिहीर्षया लक्षणं विशिष्य शङ्कते । ३ देशकालपुरुषाद्यभेदेन स्वीकारपरित्यागयो र्दोपः। तस्यैव तदैव तत्नैव तेनैव तथैत्रेष्टत्वानिष्टत्वे विव- क्षिते अत्रेति चेत। एवं तर्हि कालमभ्युपगम्यानभ्युपग- च्छून: प्रतिज्ञाहानिर्न स्थात। तत्र तदेत्युक्तविशेषणांशस्या- सम्भवात। न हि काल: कालान्तरं स्वात्मानमेव वाड ध्यास्ते, काले तदेति विशेषणस्य प्रतिक्षपेऽन्यत्र च प्रक्षेपे लक्षणैकताक्षतिः । कालं प्रति च प्रतिज्ञाहानेरदोषत्वे तद्वदन्यत्ाप्यदोषत्वापातः । यदैव स्वीकार स्तदैवास्व्री

निग्रहस्थानेषु प्रतिज्ञाहानिखण्डनम्। ९६३

कारासिद्धेश्र। तदेति तत्कथाकाला विवक्षित इति- चेन्न। तच्छब्दस्यैकव्यक्तिपरत्वे लक्षणाननुगम: वादादि त्वेन साम्थे कदाचिदपि तद्विपरीतवादान्तराकरणप्रसङ्ग:। एवं तथैव तस्यैवेत्यादिपदस्य द्रष्टव्यम्। उक्तेतिपद स्य चापसिद्धान्तव्यवच्छेदकस्य विरुद्धन्यायेनासमर्थविशे- षणत्वम्। एवं सर्व्वनिग्रहस्थानेषु द्रष्टव्यमिति सङ्केपः । * तस्पेति * तस्य च पुनस्तस्मिन्नेव देशे तेनैव वादिना तेनैव रूपेणेष्टत्वानिष्टत्वं प्रतिज्ञाहानिलक्ष- णविशेषणत्वेनेष्ठं संयोगादाववच्छेदमादाय देशभेदो- Sस्त्येवेति तार्किकरीतिरतो न पूर्वोक्तानिव्याप्तिरि त्यर्थः। घटमभ्युपगम्य पटं परित्यजतस्तथात्वनि- वारणाय तस्यैवत्युक्तम्। तस्यैव कालान्तरे त्यागे प्रस- क्तिवारणाय तदैवति। देशान्तरत्यागे वारणाय तत्रै- वेति। कर्तृभेदेन त्यागे प्रसक्तिवारणाय तेनैवेति। रूपा- न्तरेण त्यागे वारणाय तथैवेति विशेषणं क्रमेण द्रष्ट- व्यम्। अव्याप्त्या दूषयति* एवमिति * कालस्स- न् ज्ञेयत्वाद्धटवदित्युक्ते मरागभावादौ व्यभिचा रेण लोकायतेन प्रत्युक्त्ते तं त्यजतो नैयायिकस्य प्र. तिज्ञाहानिर्न स्यादित्यर्थः । कुत इत्यत आह तत्रे-

ह * न हीति कालस्य कालवत्तिच्वे स्वात्मनि वृत्ति- रनोपपद्यते स्वाश्रयत्त्वप्रसङ्गान्नापि कालान्तरवृत्तिश्वर- मेकत्वादौपाधिक भेदे चानवस्थानादित्यर्थः। काल-

९६४ खण्डनखण्डखाद् द्वितीय परिच्छेदे

विषयप्रतिज्ञाहानिलक्षणे तदेति विशेषयं परित्य- ज्यते ततोऽन्यविषये तदुपादीयत इत्यत आह। * काल इति * कालविषयतल्लक्षणे त्यागपदनिरुक्तौ यदि तदेति विशेषणं न गृह्यते ततोऽन्यत्र च त्या- गपदार्थतया तदुपादीयते तदा सामान्यलक्षणासि- द्विरननुगमात्तत्सिद्धिपूर्वकत्वाच्च विशेषलक्षणं न सिद्ध्यतीत्यर्थः । कालमभ्युपगम्यानभ्युपगच्छतः प्र- तिज्ञाहानिरशक्तिसृचिका नेत्यनिग्रहस्थानत्वान्नाव्या प्तिरित्यत आह कालमिति * तुल्यलचण- त्वादित्यर्थः। न केवलमव्याप्तिरसम्भवोऽपीत्याह

वाभाव इत्यर्थः। तच्छव्देन परामृष्टं कालस्व- रूपं दर्शयत्यसिद्धिपरिहाराय पूर्ववादी तदेति तस्यां कथायामभ्युपगम्य तस्यामेव परित्यागो विव- चितोडतो नासम्भव इत्यर्थः। तच्छब्देन कथाव्यक्ति- विवक्ष्यते किम्बा वादादित्वसामान्यमिति विकल्प्य प्रथमं दूषयति नेति * वादत्वं जल्पत्वं वितराडा- त्वं चेति तिस्रो जातयस्तद्धिकरणमात्रं विवच्ित- मतो नाननुगम इति द्वितीयमाशख्वाह * वादेति * कदाचित्प्राभाकरमतमवलम्व्य नियोग: पदार्थ इति वादं कृत्वा पुनः कालान्तरेण भाट्टमतावलम्बनेन त- स्य पदार्थत्वनिराकरणे प्रतिज्ञाहानिः स्यादित्यर्थः । एवं जल्पवितण्डयोरपि द्रष्टव्यम्। उक्तन्यायं विशेष- णान्तरेऽप्यतिदिशति* एवमिति * तच्छव्देन श- व्दादिव्यक्तिविशेष उच्यते किं वा वस्तुमावं, आद्ये-

निग्रहस्थानेषु प्रतिज्ञाहानिखण्डनम। ९६५

डननुगमो द्वितीये घटमभ्युपगम्य पटमनभ्युपगच्छतः प्रतिज्ञाहानि: स्ादेवं तत्रैवेतिदेशवाचकतच्छव्दस्य देशविशेषपरत्वे तत्सङ्गटितस्थाननुगमो देशमान्रवा- चकत्वे शब्दे नित्यत्वमभ्युपगम्याकाशे तदनभ्युप- गच्छतः प्रतिज्ञाहानि: स्यादेवं तेनैवेति वादिविशंष- परत्वे तद्विशिष्टलक्षणाननुगमो वादिमात्रपरत्वे वाद्य- न्तरोक्तस्वीकृतस्य वाद्यन्तरपरित्यागः प्रतिज्ञाहानि: स्यादेवं तथेति प्रकारवाचिन्यपि द्रटव्यमित्यर्थः।दोषा- न्तरमाह उक्तति*स्वीकृतपरित्यागःप्रतिज्ञाहानिरि- त्युक्केऽपसिद्धान्ते प्रसङ्गे माभूदिति तद्यवच्छेदकमु- क्पद्सुपात्तन्तच्च व्यर्थ विशेष्यस्वीकृतपरित्यागस्यैव दूषणसमर्थत्वाद्यथा विरुद्धविषक्तसस्बन्धमात्रस्य दोप त्वसामर्थ्ये विपक्ष एवेति विशेषणं व्यर्थ तद्वदित्यर्थः। विशेष्यमात्रस्यैव दूषणसमर्थत्वे यद्विशेषणसुपादीय- ते प्रतिज्ञान्तरादिनिग्रहे तत्राप्येतदूह्यमित्याह * ए- वमिति * इतिं प्रतिज्ञाहानिखण्डनम्।

प्रतिज्ञान्तरखण्डनाय प्रस्तावनिकां करोति।

४ प्रतिज्ञान्तरखण्डनम्। प्रतिज्ञाहान्यादीत्यादिपदेन च किं सङ्गृह्यने। प्रति- ज्ञान्तरादीति चेन्न। प्रतिज्ञान्तरमेव न निरूपयितं श- क्यते। तद्था-स्वोक्तस्य परदूषितस्य साध्यभागस्य

९६६ खण्डनखण्डखाधे द्वितीयपरिच्छेदे

पूर्व्वानुक्तविशेषणवतेऽभिधानं प्रतिज्ञान्तरमित्यलक्षणम्। तथा हि यत्र वादिना प्रथमं सविशेषणः प्रतिज्ञाभा- गोडभिहित: परेण च निर्विशेषणोक्तभ्रमात् दूषितः ततो वा- दी प्रथमाभिहितं सविशेषणमेवोषन्यस्येदृशं मयोक्तं न तु निर्विशेषणमतो निरनुयोज्यानुयागो भवत इति सदुत्तरमेव ब्रूते तत्नापि गतत्वादति व्यापकमेतत्। प्रतीतिआदिपदार्थस्तावदास्तां प्रतिज्ञान्तरमेव तावन्निर्वचनायोग्यमित्याहनेति निर्वचनाशक्यत्व- मेव कथमित्यतस्तल्लक्षणद्वारा दर्शयतितदिति # अभिधानमित्युक्त्ते यत्किश्चिदभिधाने प्रसक्तिस्तदर्थ साध्यभागस्येति। तथाऽपि पूर्वोक्तविशेषणपरित्यागे- न निर्विशेषणसाध्यभागाभिधाने प्रतिज्ञाहानिभेदेऽति व्याप्तिरत उक्तं विशेषणवत इति। तथाऽि पूर्वोक्तवि- शेषणवत एवाभिधाने प्रसक्तिवारणाय*अनुक्तेतति * झटिति सम्वरसेऽतिप्रसक्तिवारणाय परदूषितेत्युक्तम्। तथाऽप्यनुक्तस्य परोक्तस्यप्रसक्तिं वारयितुं स्वेत्यादि । कुतोऽलक्षणमेतदित्यत आह तथाहीति * वर्णा- त्मकः शव्दोऽनित्य इति नैयायिकेनोक्ते निर्विशेषण- त्वेनोक्तत्वभ्रान्त्या बादरायणीयेन ध्वनिभागे सिद्ध- साधनतया प्रत्युक्त्ते स यदा पूर्वोक्तविशेषणमेव सा- ध्यमुपन्यस्य परस्थ निरनुयोज्यानुयोगनिग्रहमुद्भावय- ति तत्र सदुत्तरऽपि गतत्वेनातिव्यापकमित्यर्थः । पूर्वानुक्तत्वविशिष्टं लक्षणं पूर्वोक्तस्यैव विशेषण-

निग्रहस्थानेषु प्रतिज्ञाहानिखण्डनम्। ९६७

स्याभिधाने कथमतिव्यापकं स्यादिति शङ्कते।' ५ अतिव्याप्तिपरिहारशङ्कानिरासः। पूर्व्वानुक्तविशेषणवत्त्वं तत्र नारित तत्कथमतिव्या- प्तिरिति चेन्न। प्रथमोक्तेः प्रागभावस्य पूर्व्व स्थि- तत्वात्। विशेष्याक्तिरपि तदा नासीदिति चेत। किमा- यातं तावता विशषणानुक्त्यतिप्रसङ्गस्य। * पूर्वेति विशेषर्ण सम्भावयन्परिहरतिनेति अनुक्तित्युंक्त: प्रागभावः स च प्रथमविशेषणांक्तरपि विद्यत एव नहि प्रागभावाप्रतियोगिन्या एव प्रथम- मप्युत्पादस्तस्य च प्रागभावस्यानादित्वात्पूर्वसपि स- म्भव इति प्रथमविशेषणोक्तरपि पूर्वानुक्तत्वमस्ती- त्युक्तातिप्रसङ्गे प्रागभावसमये विशेष्योक्तिर्त्नविद्यत इति गूढाभिसन्धिः शङ्कते* विशेष्येति विशेष्यो- क्तेरपि प्रागभावस्तदाऽSसीदित्यर्थः । गूढाभिसन्धि- रेघ परिहरति किमिति प्रथमत उक्ते विशेषणे पूर्वानुक्तत्वमस्तीत्युक्तातिप्रसङ्गे कः परिहारस्तावता विशेष्यस्य पूर्वानुक्तत्वमित्येतावन्मात्रं स्या त्तचा-

स्वाभिप्नायं प्रकटयन्पुनः शङ्कते। ६ विशेष्योक्तिसमये विशेषणानुक्तिविवक्षानिरासः । विशेष्योक्तिकाले विशेषणानुक्तिर्व्विवक्षितति चेन्न। एककर्तृकाया वाचो युगपदसम्भवेन सर्वत्र तथाभावस्यैव भावात्। विशेष्योक्तेंरनन्तरकाल इति चन्न। नीले।-

९६८ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

त्पलर्मित्यादौ पूर्व्वनिपातिविशेषणे तदभावात्। विशे- ष्य।क्तेगव्यवहितपूर्व्वकाल इति चेन्न।उत्पलं नीलमि- त्यादौ तदभावात् : अव्यवहित इति चेन्न। बहु- विशषणके विशष्ये तदभावात्। विशेषणाभिधानोचि- तकाल इति चेन्न। नानाविशेषणके विशेष्ये क्रमतृ- त्तित्वाद्वाचः क्रमेणाभिधीयमाने य एकविशेषणाभिधान- काल: सेऽपरेषामपि विशेषणाभिधानानां योग्यो भव- त्येवति तदाऽन्येषां क्रमभाविनामभावात्सैव्ातिव्याप्तिः । *विशेष्येति विशेष्योक्तिकाल इति किमेक- क्षणत्वं विवच्तित, सुत विशेष्योक्त्युत्तरत्तणत्व, सुत तद् व्यवहितपूर्वक्षणत्व, सुत तदव्यवहितक्षणत्वमाव,मा- होस्विविशेषणाभिधानोचितक्षणत्व,सुताह सर्व एव तद्ोग्यः कालो विवच्ित, इति विकल्प्य प्रथमं दूषयति * नति उदाहृतस्थलेऽपि विशेष्योक्तिकाले विशेषे- णालुक्तिर्विद्यते क्रमभावितत्वाद्वाचोऽत उक्तातिव्याप्ति- तादवस्थ्यमित्यर्थः । द्वितीयं शङकते विशेष्येति *

तवानिव्यातिरित्याशयः । परिहरति* नेति * नील- सुत्पलममिति सविशषणे प्रतिज्ञाते निर्विशेषयभ्रान्त्या परंण दूषिते पुनर्वादी तदेव पूर्वोपन्यस्तविशेषणवि- शिष्टं साध्यमुपन्यस्थ निरनुयोज्यानुयोगमुद्धावयति तत्रैतल्लक्षणमतिव्यापकमनन्तरानुक्तिभावादित्यर्थः । तृतीय शङ्कने विशेष्येति * आदौ दर्शितातिव्या-

• निम्रहस्थानेषु प्रतिज्ञाहानिखण्डनम्। १६९

प्तिपरिहारायाSव्यवहितेति विशेषणम्।अतिव्याप््यैव दूषयति *नेति यत्र विशेष्य पूर्व निपतति विशेषणं पश्चात्तत्र निर्विशेषणत्वभ्रान्त्या परेण दूषणानन्तरं पु- नस्तस्य तथोपन्यासे लक्षणमतिव्यापकमित्यर्थः । चतुर्थ शङकते * अव्यवहित इति अतिव्याप्त्यन्तरं दर्शयन्प- रिहरति नेति चित्रगुरित्यत्र विशेष्यस्यार्थसि-

षणपदस्यास्तीति कृत्वा तत्रैव निर्विशेषणत्वभ्रान्त्या परदूषणानन्तरसुपन्यस्तेऽतिव्याप्तिरित्यर्थः। सर्वापकार- परिहाराय कल्पान्तरं शङ्कते * विशेषणेति * दूषय- ति नेति नीलमुत्पलं सुगन्धि महदित्यादाधनेक- विशेषणवविशिष्टे य एकविशेषणस्य उपन्यासयोग्य- कालस्सोऽपरेषामपि योग्य एव विशेषयाना पूर्वा- परनियमाभावादन्यथा प्रयोगान्तरे विशेषणाना व्यत्यासो न दृश्येत तस्मादनेकविशिष्टे पुनरुपन्य- स्थमाने कथितलचणमस्तीत्य तिव्याप्तिरित्यर्थः। अन्तिमं कल्पं शङ्कते।

सर्वस्मिन् योग्यकाल इति चेन्न। दूषणानन्तरका- लस्य योग्यकालत्वाभ्युपगमेऽव्याप्तिः दूषणपूर्वकालस्य तथाडभिमतत्वे च दूषणानन्तरभाविन्या विशेषणोक्ति- व्यक्ते स्तदानीमभावात पूर्ववदतिव्याप्तिः । सर्वस्या स्तज्जातीयाया विशेषणस्योक्तेरभावो विवक्षित इति चे- १२२

१७० खण्डनखण्डखाद्ये द्वितीय परिच्छेदे

त्। न। व्यक्तीनामभावप्रतियोगिभूतानां सर्वासां पृथक् पृथक् प्रमाणेन केनापि अस्मादृटशा प्रत्येतुमशक्यतया- ड्भावानिरूपणन लक्षणस्याज्ञानादसिद्धिप्रसङ्गात् । सामान्यप्रत्यासत्त्या व्यक्तयः प्रतिभान्तीति निरस्तम- नुमानावसरे।

• सर्वस्मिन्निति विशेषणाभिधानयो- ग्यकालानुक्तत्वं न विवक्षितं किन्तु तदभिधानो- चितकालोंक्तत्वानधिकरणत्वं तच्चैकस्मित्नपि योग्य- काल उक्तत्वादेव नास्तीति नातिव्याप्तिरित्यर्थः । दूष णोत्तरकालो योग्यकालो विवक्षित उत प्राक्काल इति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह नेति शब्दोऽनित्य इति प्रथमं निर्विशेषणोक्ते ध्वनिभागे सिद्धसाधनतया प्रत्युक्त्तऽस्तु तर्हि वर्णात्मक इति पश्चात्सविशषयव- चने प्रतिज्ञान्तरक््वात्तत्रेदं लक्षणं नास्ति दूषणानन्तर- कालस्य योग्यत्वं तत्र चोक्ते: सत्वादित्यव्याप्तिरित्य- र्थः। द्वितीयमपवद्ति*दूषणेति प्रथमं सविशेषणो- क्े निर्विशंषणभ्रान्त्या दषिते पुनर्वादी पूर्वोक्तविशेष- णमेव वदति तत्र पूर्वकालपागभावप्रतियोगित्वं दूष- णानन्तरकालविशेषणोक्तिव्यक्तेरपि विद्यते इति तत्र सदुत्तरेऽतिव्याप्तिरित्यर्थः । दूषणपूर्वकालेऽनुक्तविशे- षणाजातीयत्वं विवक्षित तेन नातिव्याप्ति: उत्तरकाल- विशेषेणोक्तिव्यक्तेरभावेऽपि तज्जातीयायास्तत्र भूतत्वा- दिति शङ्कते *सर्वस्या इतिअप्रमितप्रतियोगिकप्रतिषे-

निग्रहस्थानेषु प्रतिज्ञाहानिखण्डनम्। ९७१

धायोगात्सर्वव्यक्तीनां प्रमितत्वं वक्तव्यं ततश्च वि- शेषणव्यक्तीनां भिन्नभिन्नाकारण प्रमितत्व, सुत सामान्यपत्यासत्तिद्वारेति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * नेति * सर्वव्यक्तिविषयप्रमाणासम्भवश्र स्मृतिव्य- तिरिक्तत्वखण्डन इव द्रष्टव्यः।द्धितीयमपवदति *सा- मान्येति एकां विशेषणव्यक्ति श्रोत्द्वारा प्रत्यक्ष- यता समवेतविशेषणतया सर्वत्यक्तय: प्रत्यक्षीक्रियन्त इत्यङ्गीकारे एकं प्रमेयं प्रत्यक्षयतः सार्वज्ञं स्यादिति व्याप्तिखण्डने उक्तमित्यर्थः । पूर्वानुक्तविशेषणवत इति विशेषणस्थाने पूर्वम- विशिष्टोक्तस्थेतिविशेषणं प्रक्षिप्य लक्षण विरचिते को दोष इत्यतआह।

८ विशेषणस्थाने विशिष्टोक्तिविवक्षाया भङ्ग: ।

एतेन पूर्व्वमविशिष्टोक्तस्येति विशेषणं प्रक्षेप्त- व्यमिति निरस्तम्। उत्तरकालवाच्यविशषणकविशेष्यस्य प्रथममविशिष्टोक्तत्वसम्भवस्य दर्शितत्वात्। *एतेनेति कथमतिव्याप्त्यैव निरस्तमित्यत आह * उत्तरेति उत्तरकालं वाच्यं विशेषयं यस्य उत्पलं नीलमित्यादेस्तस्य प्रथमविशेषणोक्तावपि केवल स्य विशेष्यस्य प्रथमसुपादानमनन्तरं विशेषणस्थेति सैवातिव्याप्तिरित्यर्थः । प्रतिज्ञान्तरलक्षगे विशेषणप्रच्तेपपरम्परामुररीकृत्य दूषणमभाणि सम्प्रति सैवानुपपन्नेत्याह।

९७२ खण्डनखण्डखादे द्विंतीयपरिच्छेदे

९ प्रतिज्ञान्तर लक्षणे विशेषणपरम्पराया अनुपपत्तिः। किश्च प्रथममविशिष्टमुस्क्ा भवता यदि विशेषण- मिदं प्रक्षिप्यते तदा हेत्वन्तरं भवतोऽवि स्थात्तथापि तदभावे वा ममापि कुतः प्रतिज्ञान्तरम्। अथ प्र- थममेवेदं विशेषणमुपादाय व्रवीषि, तथाप्यव्याप्तिः । प्र थमं सविशेषणमुत्का विशेषणवैयर्थ्यभ्रमेण झटिति स- म्वरणान्निर्विशेषणेSभिहिते परेण च दूषिते पुनः सविशे- षणमभिद्धतो नैवं प्रतिज्ञान्तरं स्यादित्यव्याप्तिः । स्व्र- परसाध्यपूर्वपदानां विवेचने व्यक्तौ पतनादव्याप्तिश्र। प्रकरणादिलम्यतया प्रागनुक्तस्य विशेषणस्य भ्रान्तप- रदूषितस्य प्रकरणलभ्यविशेषणवत्तयाऽनुवदतोऽपि स- द्वादे प्रसङ्गः । अनुक्तस्थाने चाSप्रतिपादितकरणेडपि दो- षः परस्मिन्नजातप्रतिपत्तौ प्रतिपादितत्वानुपपत्तेरित्यादि स्वयमूहनीयम्। * किश्चेति * प्रथमं स्वोक्तस्येत्यादिप्रतिज्ञान्तर- ल्क्षणमविशिष्ठमुक्त्वा मया चातिव्याप्त्या दूषिते त- त्परिहाराय पूर्वमविशिष्टस्येत्यादिविशेषणं प्रचिपतो हेत्वन्तरं निग्रहः स्याल्लक्षणस्य केवलव्यतिरेकिहेतुत्वा- दित्यर्थः । प्रथमलक्षणनिर्वाहार्थत्वेन विशेषयप्रक्षे- पस्य प्रकृतोपयोगितया न हेत्वन्तरत्वमित्याशङ्कय ताहि प्रतिज्ञातनिर्वाहार्थत्वेनैव विशेषणप्रक्षेपान्ममापि न प्रतिज्ञान्तरमित्याह तथापीति* प्रथममविशिष्टं लक्षणं

निग्नहस्थानेषु प्रतिव्वाह्दानिसण्डनम्। ९७३

तई न त्मोऽपितु पथममेव विशिष्टलक्षगं त्ूम इतिश- झने # अथेति स्वोक्तस्य परदूषितस्य साध्यभागस्य प्रथममविशिष्टोक्तस्य विशेषणवतोऽभिधानमिति प्रथमन उच्यत हत्यर्थः। हेत्वन्तरनिग्रहपरिहारेऽपि दो- पान्तरं स्यादिति परिहरतितथाSपीतितामेवोप- पाठ्यति * प्थममिति पार्थिवपरमाणुरूपरसग- न्वस्पर्शा नित्या इति प्रथमं सविशेषणमुकत्वा वि- शेषगावैयथर्यभ्रमाद्यत्र वादिना संत्रियते ततो नि- विशेषगामेव कथ्यते तदा प्रतिवादिना ज्ञाते वाघेन प्रत्युक्ते पुनः सविशेषणमेव पार्थिवपरमाशुरुपादि- रिति ब्रूते तत्र प्रतिज्ञान्तरमिषं तत्रैवाव्याप्ति: प्र-

धमत एव विशिष्टलक्षणोक्तावविशिष्टसुत्का पश्चा- व्विशेषणोपादाने च साधारणखण्डनान्तरमाइ* स्व्रेति स्वोक्तस्पेत्यत्र स्वपदस्य परदूषितेत्यत्र प- रपद्स्य साध्यभागस्येत्यत्र साध्यपदस्य पूर्वमनुक्ते- त्यत्र पूर्वपदस्य च स्वत्वाद्यनुगतार्थाभावः स्वात्मनि वृत्यवृत्तिभ्यामनुपपत्ते रतश् व्यक्तिपरत्वे प्रत्येकव्य-

भङ्गान्तरं भणति * प्रकरणेति विवादपद सकर्तृ- कमित्यादौँ प्रकरणोपपदाश्यां घर्मिविशेषासडी सत्यामपि परेण प्रकरणादिलभ्यत्वमनालीचयता नि- विशेषणत्वभ्रान्त्या दृषिते वादिना प्रकरणादिपर्या- लोचनया लभ्यमेव विशेषणसुपत्यस्पते निदनुयोज्या- नुयोगोद्भावनाय तत्र सप्ुत्तर एतलक्षणमतिव्या-

९७४ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे

पकमनुक्तत्वविशेषणभावादिति भावः । अप्रति- पादितविशेषणस्येतिलक्षणविशेषणं न त्वनुक्तस्पे- ति तत्र च प्रकरणादिना प्रतिपादितत्वमस्त्येवेति नातिव्याप्तिरित्याशड्गाह* अनुक्तेति * कुत इ- त्यत आह * परस्मिन्निति प्रकरणादिलभ्यमुक्त- मप्युक्तलक्षणविशिष्टतया यत्र प्रतिवादिनो घुख्यारूढं न भवति तत्र प्रतिपादितत्वभेव नास्ति परप्रतीतिज- नकत्वस्थैव प्रतिपादितत्वादित्यतिव्याप्तिरेवेत्यर्थः । तर्हहि स्व्रोक्तस्य परदूषितस्य साध्यभागस्य पूर्वानुक्तस्य प्रकरणाद्यलभ्यविशेषणवतोऽभिधानं प्रतिज्ञान्तरमि- ति विशेष्यत इत्याशख्माह इत्यादीति * विशेष- णोपादाने हेत्वन्तरमनुपादाने पूर्वोदितावद्यमित्यादि द्रष्टव्यभित्यर्थः। · इति प्रतिज्ञान्तर खण्डनम्।

प्रतिज्ञाविरोधखण्डनायोपक्रमते। १७ प्रतिज्ञाविरोधखण्डनारम्भः । प्रतिज्ञान्तरादीत्यादिपदेन किमिष्टम । प्रतिज्ञावि- रोधादीति चेन्न।यत एकवक्तृकैकवाक्यांशयोर्म्मिथो व्या-

ज्ञाविरोध:, तदेतदलक्षणम्। तथा हि-इह भूतले घटो नास्तीत्यादावषि गतत्वेनातिव्यापकमिदम् । वचनयो र्हि व्याघातोऽन्योन्यविरुद्धार्थत्वं तच्चहास्ति, घटोऽस्ती-

निग्रहस्थानेषु प्रतिज्ञाहानिखण्डनम। ९७५

त्यंशस्य घटसत्त्वबोधकत्वात् नकारस्य च तन्निषे- धकत्वात् । * प्रतीति* आदिपदार्थ परः शङ्कते #प्रतिज्ञेति आदिपदार्थस्तावदास्तां प्रतिज्ञाविरोधस्थापि दुर्निरू- पत्वं यत इत्यभिप्रेत्य दूषयतिनेतिविरुद्धहेत्वाभा सेऽतिव्याप्तिपरिहाराय साध्यविपरीतेत्यादिविशेषणम्। अन्यवाक्येन विरोधेऽतिव्याप्तिपरिहाराय मिथइति।त- थापि काल भे देन मतभेदमवलम्व्य नित्यःशब्दोऽनित्य: श- ब्द इति वदति तद्विरोधेSतिव्याप्तिपरिहारायैकवाक्येति। तथाऽपि भिन्नकर्तृकवाक्यांशे विरोधेऽतिव्याप्तिपरिहा- रायैककर्तृकेति।अस्त्वयं प्रतिज्ञाविरोधस्ततः किमित्य- त आह तदिति अलक्षणत्वमेवोपपाद्यति # तथाहीति भूतले घटोनास्तीति वाक्यांशयो: सहाव- स्थानादप्रतिपक्षपरूपत्वाच्च विरोध एव नास्ति कुतोऽ- तिव्याप्तिरित्यत आहवचनेतिशब्दयो: स्वरूपण वि- रोधो न कर्तेश्वर इत्यादित्वदुदाहरणेSपि नास्ति, अर्थ- द्वारको विरोधोऽत्रापि विद्यत इत्यर्थः।उदीरितं हेतूप- न्यासपुरस्कारेय स्पष्टयति तच्चेति* भावाभावयोरपि न भावाभावत्वमेव विरोध: किंतु सहानवस्थानमेवान एकस्मिन् देशे काले तदुभयबो- धकत्वाभावान्नेह भूतले घट इति वाक्यांशयारथद्वारा- डपि विरोधो नेति चोदयति। ११ व्याघातविचारः। नन्वयुक्तमिदमुच्यते, न हि घटो नास्तीत्यत घटोऽ-

९७६ खण्डनखण्डखाद्ये द्वितीयपरिच्छेद

पि विधीयते घटनिषेधोऽपिच, येन मिथो व्याघातः स्या- त् किन्तु घटो निषिध्यत घटनिषेध एव तु विधी- यत इति यावत् तत्कुतो व्याहतिरिति चेत्। मैवम्। घट इत्यस्य तावदशस्य घटविधिबोधकत्वं, नास्ती- त्यस्यापि तत्प्रतिषेधार्थत्वं भवताऽपि मन्तव्यम्। यदि- त्वेवं नाभ्युपैषि तदा तयोरविरुद्धार्थतया घटश्ाऽपेक्षित- निषधास्तित्त्वंच भूतलाश्रितं द्वयमस्य वाक्यस्य बोधनीयं स्यादिति, तस्माद्विधिरूप एव घट इति तत्प्रतिक्षेप एव च नेति किमेतावेककर्तृकवाक्यांशौ न भवतः? पस्स्पर- विरोधार्थाभिधायकौ वा न भवतो ? येन लक्षणमिदं भव- तस्तत् न गच्छेत्। न मिथो विरुद्धत्वमात्नं मिथो व्याघातकत्वं किन्त्वेकदेशकालादौ परस्परविरुद्धार्थ- योरस्तित्वं, न च नास्तीत्यनेनैकदेशकालादौ विधि- निषेधौ वर्तमानौ बोध्येते इति चेन्न। उक्ोत्तरत्वात् देशकालाद्यनन्तर्भावे विरोधस्यैवानुपपत्तेः । * नन्विति अयुक्तत्वे हेतुमाह * नहीति # घटो नास्तीति घटतदभावावुभावपि अभिधेयौ न भ- वतो थेन भावाभावयोरेकोपाधिसम्बन्धबोधकतया वा- क्यं विरुद्धं स्यादित्यर्थः । तर्हीदं वाक्यमनर्थकमेव कस्थाऽप्यबोधकत्वादित्यत आह * किन्त्विति कि- मनया वाग्मङ्गयाऽभिहितं भवतीत्यत आह घटेति

निश्रहस्थानेषु प्रतिश्ञाविरोघखण्डनम्। · ९७७

इह भृतले घटो नास्तीत्यत्र घटनिषेधस्यैव प्रतिपाद्य- त्वात् घटस्यापतिपाद्यत्वाद्ट इति न इतिचाऽभिधान योर्विरोधो नास्तीत्युपसंहरति तदिति * विदित- सङ्गतीनां पदानां स्वार्थवेदनोत्पादकत्वनियमात् घटपदस्य स्वार्थबोधकत्वं नञ्ूपदस्य च तदभाव- बोधकत्वमयशयं स्वीकार्यमिति परिहरति मैवमि- ति विधि: सत्वम्। उक्तमर्थ व्यतिरेकमुखेनोपपाद- यति* यदीति * घटतदभावविषयत्वाभावे वाक्यांश- घोरविरुद्धार्थत्वं ततश्च भूतलाधिकरणतया घटास्तित्वं निषेधास्तित्वं चेत्युभयं बोधनीयं स्याद्वथा भाति तत्तथैवेत्युत्सर्गादित्यर्थः । तस्माद्विरुदार्थत्वमस्त्ये- वेत्युपसंहरति तस्मादिति # न केवलं त- तूप्रतिक्षेप एव नापि विधिरूप एव किन्तु भावोऽभा- वश्चेति विरुद्धरूप एव बोध्यत इत्यर्थः । तथाच प्रा- गुक्तप्रसङ्गस्तदवस्थ इति फलितमाह किमेताविति # इह भूतले घटो नास्तीति वाक्यस्य घटतद्भावविषय त्वमापादितमङ्गीकृत्य तयोरेकदेशकालसत्वाभावोS- विरोधस्तत्सत्वं च विरुद्धमिति य्ुक्तं मया तत्तदव- स्थमेवेति चोदयति * नेति तादृशमपि व्याघात- कत्वं किमत्र न स्थादित्यत आह * नचेति उक्त्तं सं- स्मर्ततुमर्हसीति परिहरतिनेति कथमुक्तोत्तरत्वमि- त्यत आह * देशेति * इह भृतले घटो नास्तीत्यस्य वाक्यस्याविरुद्धत्वे घटतदभावयोर्युगपदेव भूतले म- सङ्गाद्विरुद्धार्थाभिधायकत्वं त्वया तावत्स्वीकृतं वि- रोधश्च देशायन्तर्भावेणैव भवतीति स्यादेवोक्तदो- १२३

९८८ खण्डनखण्डखाध्े द्वितीय परिच्छेदे

ष इस्पर्थ: । विरुन्धयोरेकदेशकालास्तिरवं व्याघात इत्युपग- प्प दृषणमुक्त मिदानीं सदपि नेत्याह।

किश्व यद्येकदेशादौ विरुद्धास्तित्वं प्रामाणिकमम्यु- वैषि तदा विरुद्धशब्दस्तवायमन्य एव सामयिकार्थः कश्ित, प्रमाणेन तथाभूतस्य ग्रहणादेव विरुद्धत्वाभ्यु- पगमशान्तेः । अथ प्रामाणिकं तन्नाभ्युपैषि तदा डप्रा- माणिकं मिथो व्याघातकत्वं क नाम नास्तीत्यतिव्याप्ति:।

किव्चेति विरुद्वयोरेकदेशाव्स्तित्वं प्रमित न- वेतति विकल्प्य प्रथममनुवदति यदीति असम्भवेन दूषयति तदेति सहावस्थानस्यैव प्रमितच्वे तयोर- विरुद्धत्वेन विरुद्धशब्द: सहावस्थायिन एव वाचक: सामयिक: स्थात्तथाच सहावस्थितयोः सहावस्थानं न स्वादितिव्याघातार्थ: स्यादेवं च नानिष्ठं किश्वि- दिश्यर्यः । कुत इत्यत आ्र्राह #प्रमाणेनेति # रूपरसयो- रिवेश्यर्थः।द्वितीयमनुभाषते अथेति अतिव्याप्त्या दूषयति तदेति,* तत्-एकदेशाय्यवस्थानं। व्याघा- तोऽप्रामाणिक इति यत्र व्याघातोद्भावनं तत्र अप्रा. माणिकव्याघातोऽस्तीत्युक्तं स्यादेवश्च ननः किश्चिच्छि-

त्पर्थः । स्वरूपेय्याप्रामाणिकस्यापि परपचस्य निषेध-

निग्रहस्थानेषु प्रतिश्ञािरोघखण्डनम्। ९७९

प्रमाणविषयत्ववत् व्याघातस्य स्वरूपेणापामाणिक- स्वेऽपि परोपन्यासोपाधी प्रामाणिकत्वसम्भव इति शङ्कते। १३ स्वताSप्रमाणस्यापि परतः प्रामाणिकत्वमितिशठकूानिरासः। अथ मन्यसे यथा परेणाभिधीयेते अर्थौ तथा मिथो व्याघातकाविति ब्रूमः तत्र च प्रमाणं प्रसरत्येवेति। न। कथमपि तत्र प्रमाणप्रसृतौ विरोधभाषापरिभाषा- मातत्वापत्ते:। यथा परेणोक्तोऽर्थः तथा मिथो व्याघातक इत्यपि क्वचिन्मिथोव्याघातकमर्थमप्रमाय न वक्तुं शक्यम्। प्रसज्यते मिथोव्याघातो न प्रसाध्यत इति चेन्न। कचि दप्यप्रमितस्य प्रसञ्जयितुमपि भवताऽशक्यत्वात्।मा प्रमायि अप्रमायैव तद्यवहार इति चेन्न। क्वचिदप्य- प्रमितमाभासमात्नोपस्थितं क् नाम नोपस्थापयितुं शक्य- मित्युक्तैवातिव्याप्तिरावर्त्तते। अनेकत्न नियतयोरेकव प्रसञ्जनमिति चेतु। न। प्रसञ्जकस्य तद्द्वयस्यैकत्र स्थि- तिनियतताप्रमिताव विरोधस्यानेवम्भावे चाडनापादकत्व- स्यापत्तः । * अथेति* अनेन हि वाक्येनैकदेशकालानव- स्थितयोरेकदेशादौ सत्त्वमुपनीतमिति विरुद्धार्थ इत्य- र्थः । विरुद्दत्वस्यैवंरूपत्वेऽपि कर्थ तत्र प्रमाणप्रतृ- त्तिरित्यत आह *तवरेति तत्र च तयो: सहावस्थाना- प्रमित्याऽपि तयोः सहावस्थानोपनायकतवं वाक्यस्य

९८० खण्डनखण्डखाद्ये द्वितीयपरिच्छेदे

प्रतीयत एव तेन विरुद्धयोरेकदेशादावुपनयादित्यर्थः। परिहरति * नेति * यथा त्वयोपनीताविमौ विरो- धिनौ तथैकत्र स्थिताविति तेनाकारेणापि तयोरेकत्र प्रमाणेन ग्रहणाद्विरोधभाषाया: सङ्केतमात्रत्वप्रसङ्ग इ- त्यर्थः। परेणाभिधीयमानाकारेण व्याघातः साध्यते त्वया किं वा प्रसज्यत इति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह। * यथेति साधनंस्य व्याप्तिग्रहणमूलत्वाद्यथा धूमाग्न्योरविनाभावमप्रमाय गिरिशिखरे कृशानु: साधयितुमशक्य एवं व्याघातकत्वमप्यन्यत्र स्वव्या- घातवाक्येन सहभावमप्रमाय साधयितुमशक्यमिति प्रामाणिकत्वोपगमेन विरोधोपशान्तिरित्यर्थ:।द्धितीयं शङकते * प्रसज्यते इति * प्रसङ्गस्थापि तद्विशेषस्य व्याप्िमूलत्वादापाद्यापादकयोरेकत्र प्रमितत्वाभावे न प्रसञ्जनमपि शक्यमिति परिहरति* नेति व्या- प्निप्रमां न प्रसङ्गमूलं व्यतिरेकाभावात् किन्तु त- ज्ज्ञानमतोऽप्रमायापि प्रसङ्गव्यवहार इति शङ्कते * * मा प्रमायीति प्रमितं मा भूदित्यर्थः । अप्रमितं

सोपस्थापितं प्रसज्यत इति वक्तव्यमतश्च तादृशं सर्व प्रसअ्षयितुं शक्यत इत्यतिव्याप्तिरिति परिहरति * कचिदपीति * शङ्कते अनेकेति * अत्र-धरिणि

धाडन्यत्ाप्रमित: परवाक्ये उपपद्यत इति न, येन तदप्रामतिर्दोषाय, किन्तु तद्ाक्यार्थयोर्विरोधिनोर- न्यत् प्रत्येकं प्रमितयोरेकत्रावस्थानमात्रमापाद्यत इ-

निग्रहस्थानेषु प्रतिशाविरोघखण्डनम्। ९८१

त्यर्थः। विरुद्धयोरेकत्र परवाक्ये प्रसञ्जनं केन चिदापा- दकेन विना न सम्भवतीति तदापादकस्थापाधछये- नाविनाभूतत्वं प्रमितं नवेति विकल्प्य दूषयति # नेति अविरोधस्यापत्तरितिसम्बन्धः। व्याप्तिग्राहक. प्रमाणेनैव विरोधिनोरेकत्र प्रमिततया विरोधशान्तिर- नेवम्भावे-प्रमितत्वाभावे व्यासिहीनतया प्रशिथिलमू

अनेवम्भावे चानापादकमिति यदुक्तं तदयुक्तमिति शङ्कते। १४ द्यापादनशङ्कानिरासः। एकैकव्याप्याभ्यां पृथक् पृथक् तद्द्वयापादनमिति चेन्न। एकैकमव्याघातात। अर्थात् ह्वयं स्यादिति चेन्न। अर्थापत्त्यर्थत्वेनैवाव्याघातात्। अर्थादापादनं न साध- नमिति चन्न। मिथो विरोधित्वेन तर्काभासत्वापत्तेः । इष्टापादनाच्च। मिथो व्याघातात् कथं तथा स्यादिति चेन्न। तद्द्वयधर्म्मिकत्वात् व्याघातापत्तर्धर्म्मणि प्रमापेक्षाया- मव्याघातात्।

• एकैकेति दयोरेकत्रावस्थानं प्रमितमन्यत्रा- पाद्त इति नेष्यते किन्तु दवयो: प्रसअ्जकयोर्द्ाभ्यां प्रसञ्ज्याभ्यां प्रत्येक व्याप्ेरवधारणमस्ति घटतदभा- वादेरुभयस्य स्वतन्त्रस्य प्रसितत्वादन उभयसुभाभ्यां प्रसअ्जकाभ्यामेकत्र प्रसज्यत इत्यर्थः । विरोधिनोरेकदे- शादिसंसर्गो व्याघात एवं सति न सिद्धयत् द्योरेकत्र

१८२ खण्डनखण्डखाध्ये प्रथमेपरिच्छेदे

साधकाभावादिति परिहरति नेति * उभयव्या- प्यादेकैकावस्थाने सामर्थ्यात्तद्यापकदयमेकत्र स्या- दिति व्याघातापत्तिरस्त्येवेति पाङ्कने अर्थादिति #

स्थानं साध्यत उत प्रसज्यत इति विकल्प्य प्रथमं प्रश्याह नेति अनुपपत्तरपि प्रमाणविशेषर्वा- ह्पमितस्य व सहावस्थानस्य रूपरसयोरिवाव्याघा- तश्वमित्यर्थः । द्वितीयं शङ्कते # अर्थादिति अर्था- रसहावस्थानमुभयोरापाद्यते न तु साध्यते नचापाद- नरूपं ज्ञानं प्रमा तस्याSSरोपरूपत्वादृतो नोक्तदोष इत्यर्थः। यथा व्यापकयस्पैकधर्मिसम्बन्धो व्याघातो मिथोविरोधात्तया तव्याप्ययोरपि विरुद्धधर्माविना- भूतयोरेकधर्मिनिष्ठत्वेन व्याघातादेव न साधकतव- माभासत्वादिति परिहरति # नेति # भूतले घटो- नास्तीत्यत्र भावाभावयोरेक्षैकापादनस्येष्ठत्वात् त. र्काभासतेत्याह इष्टेति # भावाभावयोरेकधामे- सम्बन्धस्याऽडर्थिकस्य व्याघातत्वात्कथमिष्टत्वमिति शङ्कने·व्याघात्ादिति विरोधिनोरेकसंसर्गरूपो व्या- घात एकधर्मिक अनेकधर्मिको वा, आदे परस्परासंस्प- रशाद्धिरोधो न स्यादित्येक बहिरेव दूषयित्वा द्वितीयं प्र० स्याह*नेतिर व्याघाताश्रयत्वेन भावाभावरूपदयस्यैक-

विरोधः सिद्ध इत्यत आह धर्मिणीति विरो धाधिकरणे धर्मिणि प्रमायं नास्ति चेदप्रामाशिकधर्मि- निष्ठव्याघातासिद्धिर,स्ति चेत्ममितत्वेन धर्मिदयस्यै-

निम्रहस्थानेषु प्रतिज्ञाविरोधखण्डनम। ९८३

कत्र सकृत् प्रमितस्य भमितत्वमेषेष्टमित्यर्थः । उक्त्दोषैस्त्वयाऽपि व्याघातखण्डनं क्रियते खण्डनं च प्रतिषेध: स च विरोधासिळौ न सिद्धेत विरो- धश्ोदीरितरीत्या दुःस्थ इति तवाऽपि तुल्यमिति प्रतिबन्दीग्रहेण शङ्कते। १५ प्रतिबन्धा विकत्प्व निरासः। एवमादीनां दोषाणां परं प्रत्यभिधाने तवापि सर्वमिदं सुवचमिति चेन्न। तवाप्यन्यत्न दोषो मैयाSडपाद्यत इति प्रतिबन्दी गृहूणतः कि परपक्षे दोषापादनमात्रं विवक्षि- तं, उत यस्त्वया तत्र समाधिरभिधेयः स मयापी- त्यभिप्रायात् स्वपक्षे समाधिः ?। न तावदादः अप्र- स्तुतत्वात। परोक्तदोषानुद्धारे तावतैत्र कथायास्तदर्द्- स्य वा पय्यवसानात निग्रहापरिहारावधित्वात्तयोः । * एषमिति प्रतिबन्दीमेव खण्डयितुं तत्कर्तु- रभिपायं पृच्छति न तवेत्यादिना * दोषसामा- न्यं विवच्ितमुत परिहारसाम्यमिति विकल्पार्थः। कस्मिन् सति कि स्यादित्यत आह नेति * कुत इत्यत आह * अप्रस्तुनेति अर्थान्तरं निग्रह इत्यर्थः ।

जल्पस्य वितण्डाइयशरीरत्वात्तथात्वं वितण्डाया- स्तदर्दत्वं तथोः परोक्तदोषानुद्धारे पर्यवसानं, वाद- स्थापि तत्वनिर्णयप्रतिबन्धकनिग्रहोद्भावने तदपरि- (१) दोषोऽयमापद्यते इति का० मु० पु० पा०।

९८४ सण्डनखण्डखांधे द्वितीयपरिच्छेदे

हत्य प्रतिबन्दिग्रहे पर्यवसानमित्यपि द्रष्टव्यम्। कुत इत्यत आह * निग्रहेति * तयोः-कथातदईयो- रित्यर्थः । परिहारसाम्पं विवच्चितमिति द्वितीयकल्पं दू. षयति। १६ द्वितीयकल्पनिरासः। द्वितीये तु स एवाभिधीयतां का नो हानिः। भैँवाँ स्तावदभिधत्तां कस्तत्र समाधिः ततो मयाप्यभिंधेय इति चंन्न। मया तदभिधानस्य साम्प्रतमप्रस्तुतत्वात। नहि मया स्वपक्षसाधनं त्वया च तद्दूषणं प्रकृते व- क्तुमारब्धमस्ति किन्तु त्वया स्वपक्षो निर्वाह्यः तद्दूषण- वव मयाऽभिधानीयमिति कथा प्रस्तुता बर्त्तते। ईदृाशि च कथाविभागे मत्पक्षसमाधानाय मां परय्यनुयोक्तुं भ- वतः कुतोऽधिकारः । * द्वितीय इति * स एव-परिहार एव। परिहा- राभिधाने मम निग्रहविमोक इत्यत आह * केति * त्वत्पक्षे उद्भावितानां दोषाणां त्वया यः समाधिरभि- धेगः स एव मयाऽपीति प्रथमं भवाँस्तं समभिधत्तां ततोऽहमभिदध इति शङ्कते * भवाँस्तावदिति * परि- हाराभिधानकालोऽयं न भवति ममातो नाभिधीयते इति परिहरति * नेति * मया दूषणेऽभिधीयमाने १ भवतातावदभिधीयतामिति पु० पा०।

निम्रहस्थानेषु प्रतिश्ञाषिरोघखण्डनम्।

तवाऽपि परिहारोचितकालोऽयमेवेत्यत आइ # न हीति # किं तर्हि प्रकृतं वर्तत इत्यत आह * किन्त्व- ति* वितण्डाया: स्वपन्तस्थापनाहीनत्वात्तत्र प्रतिब- न्धुद्गावनाऽसम्भव इतरवापि स्वपचसाधनं मया कार्य स्वया च तद्दूष्यमिति नियमेन कथानारम्भणादन्य- था कथान्तरं स्यादित्यर्थः । अत एव तदभिप्रायेय प्र० तिबन्दीं गृहतो निरनुयोज्यानुयोगनिग्रह: स्यादिति फलितमाह * ईदृशीति * स्वया मत्पचे ये दोषा उद्गावितास्तेषां परिहारो- Sस्त्येव, नच नायमसाविति विशेषतो वक्तव्यस्तत्र प्रयोजनाभावादिति शङ्कते। १७ दोषाणां सत्वेऽपि परिहार इति शङकनिरासः।

अथ विशेषत स्तन्निष्टङ्कने कि प्रयोजन, मस्ति ताव- देतादशि चोदे परिहारो यतस्त्वयाऽपि स्वपक्षेऽसौ स्व्री- कार्य्य इत्याशयस्ते, सोडपि न युक्त: न हि मत्पक्षे चे- त्समाधिरस्ति तावता त्वत्पक्षेऽपि तेन भवितव्यमित्यत किश्विदपि प्रमाणम्ति । साम्यादेवमिति चेन्न। वैष- म्यस्यावश्याभ्युपेयत्वात्। यदि तद्गतमसाधारणं स्वरू- पमादाय मद्दर्शनं प्रतितन्त्रसिद्धान्तं वा तत्र समाधिः स्याद अत्र च त्वत्पक्षे तदभावान्न स्यात, तथा स- ति साम्यमात्ात्कथ समाधिरसावत्रापीति निश्चेतुं शक्य- ते। कोऽसौ तत्र विशेष इति चेन्न। मया साम्प्रतं त- १२४

९८१ खण्डनखण्डखाध्ये प्रथमेपरिच्छदे

दभिधानस्याप्रस्तुनत्त्वमित्युक्तत्वात । * अथेति निष्टङ्कने-निर्णय इति यावत्। वि- शेषनो निर्णयाभावे स परिहार एव न स्यादित्यत आह अस्तीति # तदस्तिर्वे लिङ्गमाह * यत इति मत्पक्षे परिहारसच्वे त्वत्पक्षेऽपिभविष्यतीत्ये- नत् प्रमाणाभावादयुक्तमिति परिहरति सोऽपीति प्रमाणभावोऽसिद्धोऽनुमानस्यैव भावािति शङ्कते # साम्यादिति मत्पक्षदोषा: परिहारवन्त एतद्दोषत्वात् त्वत्पक्षदोषवदित्यर्थः । पक्षानुकूलविपच्तपतिकूलत- र्काभावादप्रयोजकं इति परिहरति नेतिदोषसामा- न्यमेव विपक्षे न स्यादित्यत आह * यदीति * समाधेय- व्यक्तिगतविशेषरूपाश्रयेण मदर्शनप्रतितन्त्रसिद्धा- न्ताश्रयेण वा परिहारवैषम्यं सम्भवति यथा सत्ता- योगितया सकयवहारगोचरता पृथिव्यादीनां सत्ता- पा: स्वभावभेदादेव तथात्वं तथा निरययवस्य ज- गदारम्भकत्वे प्रचयानुपपत्तिरिति निगदितमवर्दं ता- किकरपरिहार्यमपि मायावादावष्टम्भेनौपनिषदैः स्व- सिडधान्तप्रतितन्त्रसिद्धान्ताश्रयेण परिहरियते तवदि- श्यर्थः। फलितमाह* तथासतीति *त्वत्पच्तेपि परिहा- रोपयोगिनः सतो विशेषस्य निर्वचनापत्तिरिति श- कते कोसाविति अर्थान्तरनिग्रहप्रसंअ्जनन परि- इरति नेति *। त्वत्पचे यः समाधिःस एवाऽआ्रापीति न मया साध्यते किन्तु तत्समान इति ततः स्वरूपविशेषादि- सम्भवेऽपि न कश्चित् विरोध इति शङ्कते।

निग्रहस्थानेषु प्रतिक्ाषिरोघखण्डनम्। ९८७

१८ समाधिसाम्य शङुन निरासः। चोद्यसाम्यात् समाधिसाम्यमिति चेन्न । दूष्यगतवि- शेषभावाभावविशेषितत्व्रादिनापि तद्वैषम्यसम्भव्ात् । यथा सद्यतहारस्य सत्तास्व्रीकारेत्वे तुल्येऽवि सत्तायां तदभ्युपगमऽनवस्थया तदाश्रये च तदभावेन, एवम- न्यत्ापि बहुलं दर्शनादिति। * चोधेति दोषस्यैकजातीयत्वेऽपि दृष्यगत- विशेषमादाय समाधेर्विजातीयत्वसम्भव इति परिष- रति *नेति दूष्यवस्तुगतविशषस्य भावाभावाभ्यां समाधेर्विशषितत्वेन वैषम्यसम्भवादिति योजना । उक्तमर्ध दृष्टान्तेन साधयति यथेति # सद्यवहा- रः ससाजातिस्वीकारमूलं सस्य सत्तायां द्रव्यादौ च तुल्यत्वेन सत्तायामपि सत्तान्तरप्रसञ्जने सत्तार्यां तदभ्युपगमेऽपरिहारोऽनवस्थापातस्तदाश्रये द्रव्यादौ चाऽनवस्थाभावेन ससास्वीकार इति परिहार- वैषम्यं चोथसाम्येऽपीत्यर्थः । समवायातिरिक्त्ता भा- वाः समवायिन इति तार्किकपक्षे भावत्वसाम्येऽ- पि समवायस्य न समवायान्तरमनवस्थानादित्याद्यु- दाहरणीयमित्याह * एवमिति# प्रकारान्तरेणाSपि प्रतिबन्दीखण्डनाथ प्रक्रमते। १९ प्रकारान्तरेण प्रतिघन्दीखण्डनम्। किश्व परोद्धावितमसिद्धादिकमपरिहृत्य प्रतिबन्दया १ स्वीकारकत्वे इति का० मु० पु० पा०।

९८८ खण्डनखण्डसाधे प्रथमेपरिच्छेदे

प्रत्यवतिष्ठमानस्य कोडभिप्रायः । कि यदिदं दोषतया परेणोद्धावितं तददूषणम् अदूष्येऽवि गतत्वात्, उत दूषणमपि सन्नोद्धावनीयं तुल्ययोगक्षेम चवात्। यथाऽडद्ु :- "यत्रोभयोरित्यादि" । नाद्यः यद्यत्राऽसिद्दादिलक्ष- णमस्ति उद्धाविते दूषणे तदा दोषत्वस्याशक्यपरिहा- रत्त्वात् परिहारेपि वा तस्यालक्षणत्वप्रसङ्गात। यद्येत दूषणं कथ तर्ह्यदूष्यत्वेन वादिनाङ्गीकृतेऽपि प्रतिवन्दी- स्थाने गतमिति चत्। यद्येतददूषणं कथं दोषलक्षणो पपन्नमित्यत्ापि दीयतां दृष्टिः। नियामकाभावे तर्हे- तदीयदूषणत्वे सन्देहः पर्य्यवसित इति चेत अस्तु दोषत्वसन्देहेऽपि भवदीयसाधनस्यासाधकत्वाते सन्दि- ग्धासिद्धवत्। किञ्च यल्लक्षणवतोऽस्य दोषत्वसन्देहस्त ल्लक्षणक एवायमन्यत्ापीति तत्ाप्यसिद्धादेरदूषणत्वमेव स्यादितीयं प्रतीबन्दी दुरुत्तरा प्रतिबन्दीवोदिनेति। * किश्चेति * अभिप्रायमेव प्रकटयति * किमि- ति मत्पक्षे यत् त्वयोद्भावितं दूषयत्वेन, तत् दूषय- मेवन भवति दोषहीनेऽपि त्वत्पक्षे गतत्वादिति प्रथमकल्पार्थः । दूषणमपि नोद्धावनीयं वादिप्रति वादिनोः समानयोगक्षमत्वादिति द्वितीयार्थः । उत्त-

१ असाधकत्वं सन्दिग्धेति का० मु० पु० पा०। २ प्रबितन्दीवादिनोऽपीति का० मु० पु० पा०।

निग्रहस्थानेषु प्रतिश्ञाविरोधखण्डनम।

रपक्षेऽभियुक्तवचनं प्रमाणमाह * यथेति # "यत्रोभयोः समो दोषः परिहारोऽपि वा समः।

इति पचदयसाधारणस्य दोषस्यानुङ्गावनत्वं भट्टपादैर्दशितमित्यर्थः । प्रथमकल्पं पराकरोति * नेति यन्मयोद्भावितं दूषणं तत्रासिद्धया- दिलक्षणं किन्नास्त्युतास्ति, नास्ति चेत्तल्लक्षणही- नतयैव परिहियतां किं प्रतिबन्दीग्रहणेन, द्विती- ये न दोषत्वपरिहारस्तल्लक्षणलक्षितत्वादित्यर्थः। वि. पर्यये बाधमभिधत्ते परिहार इति # अलक्ष्यगत-वे- न लक्षणमतिव्यापकं स्थादित्यर्थः । दोषलक्षणलत्ति- तत्वेपि न तस्य दोषत्वमदृष्यत्वेनाऽङ्गीकृतप्रतिबन्दी- स्थानेऽपि गतत्वादिति शङ्कते * यदीति यथाऽवुष्ट- पक्तगमनानुपपच्या दोषत्वाभावस्तथा दोषलक्षण- वत्वाऽनुपपच्या दोषत्वेन कि न रूपण क्रियत इति परिहरति यदीति * तर्हि विरुद्धधर्मिधियाऽवि-

द्वावनं तवाप्यशक्यमिति शङ्कते नियामकेति # दोषत्वसन्देहं आपादितमङ्गीकृत्याऽपि परिहरति # अस्त्वति सन्दिग्धदाषित्वनाप्युङ्गाव्यमानं प्रकृ-

प्रतिबन्दी प्रतिबन्धैव खरडयितुं शक्यत इत्यभिप्रे- त्याह * किश्चेति * अक्षरं स्पष्टम् । दूषणमपि सन्नोद्भावनीयं तुल्ययोगक्षेमत्वादिति द्वितीयं दूषपति।

१९० खण्डनखण्डखादये प्रथमपरिच्छे

२० समानत्थात् दूषणमपि नोन्भाघनीयमिति शङकनिरासः। नापि द्वितीयः तथा ह्युभयवादिसम्मतादूष्यत्वं धूमा- नुमानादिकं यदि प्रतिबन्दीकरोति परस्तदा तद्दर्शने- डन्यत्र क्वचिदप्येतदसिद्धादिकं नोद्धावनीयं परसाधनेषु तस्यैव धूमानुमानादे: प्रतिबन्द्ा भयादित्येषा मयापि सु- ग्रहैत तं प्रति प्रतिबन्दी अत्रापि शक्यत एव पठितुं "यत्रोभयाः समो दोष" इत्यादि। * नापीति * तदेवोपपादयति * तथाहीति * उभयवादिनो: संमतमदूष्यत्वं यत्र तत्तथोक्तं वर्णा अ- नित्या: श्रवणत्वात् ध्षनिवदित्युक्त उपान्त्यादिभा- गेSसिद्धि: सामान्ये5वा नैकान्तिक इति मीमांसकेनो- कक्के यदि परो बूयाडूमानुमानेऽपि तुल्यमेतदाकाशेडनै- कान्त्याडूमयोगित्वस्य काष्ठप्रयुक्तप्रदेशमात्र एव भा- वाच्चेति तदा तदर्शनेनान्यत्रापि शब्दो नित्यश्चाक्षुषत्वा- दित्यादावपि तत्रोद्धावनीयं स्यादितीयमपि प्रतिबन्दी मयापि प्रतिबन्दीवादिनं प्रति सुग्रहैवेत्यर्थः । कथं शलोकोत्तन्यायसाम्याSभावे तद्ग्रह इत्यत आह * अत्रापीति * एवंविधासिद्यादि नोद्धावनीयं स्वतप- क्षेऽपि गतत्वादिति। यमसिद्ध्याद: प्रकारविशेषमादाय प्रतिबन्दीप-

षमात्रस्पति शङ्कने। २१ विशिष्टस्यैवोन्द्ावनेऽपि दोषः । अथ यं विशेषमादाय प्रतिबन्दी स्यात् तन्मात्-

निम्रहस्थानेषु प्रतिश्ाविरोघखण्डनम्। ९९१

स्यानुद्भावनं न तु सामान्यत एवेति चेन्न । तत्र विशे- षे प्रतिबन्दया त्याजितदुष्टत्वे गतत्वात्तलक्षणमेव नेति स्थात् विशिष्य तद्विशेषत्याजनेच ताट्टशस्य लक्षणस्या- सिद्धिरेव स्यादिति कृतं प्रतिबन्दया। अथ मद्दर्श- नमाताभ्युपगतादृष्यत्वं किञ्चित्पदार्थ प्रतिबन्दीकरति तदैतदुक्तं तेन स्पात् इह नेदं दूषणं वक्तव्यमित्यभि- धानेऽनयैव युत्त्या तवेष्टभङ्गप्रसङ्गादति। तन्न। इदमिह दूषणं वक्तव्यमनभिधानेऽस्यैवानिष्टस्य परसिषाधयिषि- तस्य सिद्धिप्रसङ्गादित्यभिधानानुकूलाया अपि प्रतिब न्दया: सम्भवात्। *अथेति * एवं तर्हि लक्षणमसिख्धादेरतिव्या- पकं स्यादिति दूषयति * नेति * यो विशेषः प्रति- वन्या त्याजितदोषस्तस्मिन्विशेष इदं लक्षणमस्ति न वा, यदि न, तदाऽस्य दोषत्वेन क्वचिदप्युद्धाघनन्नास्ति- चेददोषेपि गतत्वादतिव्यापकमित्यर्थः । दुष्टत्वं दोष- दवमसिद्यादे: सामान्यलचये प्रथमत एव तादृशं वि. शेषणमादेयं यथा प्रतिबन्दा त्याजितदुष्टत्वे विशे- वेडसिज्धादिलक्षणं न गच्छेदित्याशद्काह #विशिष्येति# प्रतिबन्धा त्याजितदुष्टत्वाद्यन्यत्वेसतीति लक्षणं वि- शेष्यं तविशेषातिव्याप्तिपरिहारे चाक्षुषहेतावसिध्या- दिलक्षणाभाव एव वक्तव्य: कुतः प्रतिबन्दा अवसर इत्यर्थः। उभयसम्मतादृष्यत्वं धूमानानुमानादिप्रति- वन्दकिरणे दूषणसुत्का प्रकारान्तरेण प्रतिबन्दीग्रह-

९९२ अण्डनखण्डखादे द्वितीयपरिच्छेदे

स्य सार्थकत्वमाशङकते # अधेति * विमतं मि- ध्या दृशयत्वादित्यत्र विषयविषयिभावसम्यन्धान. ड्रीकारे दृश्यत्वासिद्धि: दृग्विषयस्य दृशयत्वादित्येवं- रूपेणेत्यर्थः । किं वाऽत इत्यत आह * तदेति * तदा ते-तव कृतं प्रतिबन्देत्येतदुक्तं स्थादित्यर्थः । तामेव प्रतियन्दीमभिनयेन दर्शयनि *इहेति * विषयविष- यिभावस्य व्यतिरेकाव्यतिरेकप्रयुक्तदूषणं न वक्तव्यं तदभिधाने तयैव नीत्या त्वदभिप्रेतदृश्यत्वभङ्गप्रसङ्गा- दितियावत्। विषयविषयभावान्तर्भावनिमितं दूषण- मभिधानीयं तदनभिधाने परसिषाधयिषितस्य ममानिष्टस्य विषयविषायभावस्य सिद्धिप्रसङ्गादिति दूरषेणाभिधानानुकूला प्रतिबन्दपि सम्भवेदिति परिह- रति तन्नेति # प्रतिबन्दीं कुर्वतः प्रतिबन्दी सदुत्तरं न भवतीति प्रतिज्ञाहानि: स्यादिति चोदयति।

नन्वेवमेवास्तु तथाचाभिधानेनभिधाने चोभयतः पा- शा प्रतिबन्दीरज्जुर्भवत एव दुर्निवारा स्यात्। मैवम्। मिथोविरुद्ायाः प्रतिबन्द्या स्तर्काभासत्वात् मिथोविरु- द्धत्वस्य तर्कदूषणत्वात्। सत्प्रतिपक्षानुमानवत् द्वयो- रपि परस्परप्रतिक्षेपेणैवोपक्षीणत्वादिति। न्यायद्विती- याध्यायप्रथमान्हिकसूत्रे च "प्रमेयेता च तुलाप्रामाण्य- १ सूत्र १६।

निश्रहस्थानेषु प्रतिज्ञाषिरोधखण्डनम्। ९९३

वत्" इत्यत्राSSपादित दष्टान्ताभावलक्षणदोषसाम्येन प्र- त्यवस्थितं पूर्वपक्षवादिनं निराकर्तुमाचार्य्यः "समीनमि- त्यनुत्तरमभ्युपगमात् अभ्युपगतं तावज्वता नास्मत्पक्षे दृष्टान्तोऽस्ती"ति ब्रुवन्नुद्योतकरो यत्नोभयोरित्यादि वद- तो भट्स्य प्रतिभटीकर्तव्यः । * नन्विति किमितो यद्येवमित्यत आह * तथा चेति दूषणाभिधाने प्रतिबन्दीस्थाने इष्टस्य भङ्ग: स्यादनभिधाने च परसिषाधयिषितस्यानिष्टस्य प्रसङ्ग: स्यादत उभयतः पाशेत्र्थः । यदा प्रतिबन्धा अभिधाने प्रतिज्ञाहानिरनभिधाने प्रतिबन्द्या असदुत्तर वमित्युभयतः पाशेत्यर्थः। सदुतरत्वान्न प्रतिज्ञाहानि रिति परिहरति मैवमिति भवत्सिद्धान्ते प्रतिब- न्धास्तर्कविशेषत्वेन मिथो विरोधादाभासत्वमिति यावत्। तदेव कुत इत्यत आह * मिथ इति व्या- पत्यभावादिवत् मिथो विरोधोऽपि तर्कदूषणमित्यर्थः। मिथो विरुद्धस्य दूषणत्वे द्ृष्ठान्तमाह * सदिति# तदेव कुत इत्यत आह *दयोरपीति इतरेतरसाध्य- मितिप्रतिबन्धकतया स्वसाध्य प्रमितिहेतुत्वा भा्वा दिति भावः।यत्रोभयोसमो दोष इत्यादिकस्य प्रति- वन्दीदूषयात्वप्रतिपाद्कस्य भट्ट््वचनस्य तदूषणत्वे विरोध इत्याशङ्का प्रतिबन्धा अदूषणत्वपतिपादकोद्धो- तकरवचनविरोधात्र तत्राSSस्माकमादर इत्याह * द्वि- १ न्यायवार्तिके १९७ पृष्टे १८ पङ्गी। १२५

९.९४ खण्डनखण्डखाधे द्वितीयपरिच्छेदे

तीयेति पश्चाध्याये न्यायशास्त्र एकैकोऽध्यायः द्याह्िका भवति तत्र द्वितीयाध्याये प्रथमाह्निकसृत्र आपादितदष्टान्ताभावलक्षणदोषसाम्येन प्रत्यवस्थितं पूर्वपक्षवादिनं निराकर्तुमिति ब्रुवन्नुद्योतकरो भट्टस्य प्रतिकूलोभटः कर्त्तव्य :- प्रतिभटीकर्तव्य इत्यन्वयः । चक्षुरादे: प्रमेयस्य कथ प्रामाण्यं प्रमाकरयत्त्वप्र- माषिषयत्वयोरेकस्मिन् विरोधादिति चोदयित्वा सृ- त्रितं "प्रमेयता च तुलाप्रामाण्यव"दिति।चशब्दोऽप्य- यें। यथा प्रमेयाऽपि तुला प्रामाण्यमइनुते तथैकस्या- भव- त्येव मेकस्पैवाSनेककारकशब्दवाच्यत्वमनेककाल यो- गित्वं व तत्रोदाहतं पूर्वा Sपरकालसम्बन्धे च प्रमाण कारणस्य कार्यानुगततया तत्कालेऽनुभवः तत्र चा- ननुगतमेव कारणमनन्वितमेव कार्य क्षणिकयोरेव कार्यकारणभावादिति सुगतेन प्रत्यवस्थिते कार्यस्यान- न्वितच्वे नास्ति दष्टान्त इति दृष्टान्ताभावदोष आ- पादिते तत्साम्येन साध्यस्य स्थिरतया Sन्वितत्वेऽपि दृष्टान्तो नास्नीति समानमिति पुनः सुगतेन प्रत्यव- स्थिते समानमित्यनुत्तरमभ्युपगमादिति सूत्ं तदर्थवि- वरणपरमभ्युपगतमित्याद्युद्योतकरवचनं स्वपक्षे दष्टा- न्ताभावदोषमभ्युपगम्य परपचे तमापादयता मता- नुज्ञानामनिग्रहस्थानमापततीति ब्रुबन्नित्यर्थः । इति प्रतिज्ञाविरोधखण्डनम्।

२ चतुराह्िक इति पुस्तकद्वय पाठः ।

निग्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम्। ९९१

न्तरखण्डनं प्रसञ्जयितुम्। २३ अपसिद्धान्तखण्डनारम्भ: ।

तत् किं प्रतिबन्द्यादि दूषणन्न भवत्येव, नन्वेवं भवरतोऽपसिद्धान्तः स्यादिति चेत् तर्हि दर्शयापसिद्धा- न्तस्य लक्षणं प्रकृतसम्बद्धतया, वाङ्मात्रेणापसिद्धा- न्ते भवतः किमिति नापसिद्धान्तः स्यात्। सिद्धान्त- विपरीताभ्युपगमोऽपसिद्धान्तः प्रतिबन्द्यादि च भव- ता सिद्धान्तत्वेनाभ्युपेतं मयेदं दर्शनमाश्रित्याभिधेयमि- ति भवता दर्शनविशेषस्याभ्युपेतत्वात् दर्शनस्य च तत्त- त्पदार्थस्वीकारात्मकत्वात् तेषु च पदार्थेषु प्रतिबन्दीदूष- णादे: प्रविष्टत्वादिति चेन्न। लक्षणमेत्र तावदपसिद्धान्त- स्य नोपपद्यते मत्सिद्धान्तविपरीतमभ्युपगच्छतो भवतोऽ पसिद्धान्तप्रसङ्गात्। *तदिति तल्लक्षणहीनत्वान्न दूषणतेत्यत आह * नन्विति तच्छास्त्रे दूषणत्वेनंष्टाया अदूषणस्वेन स्वीकारादित्यर्थः । लक्षणाधीनत्वाल्लक्ष्यसिद्धेः प्रति- षन्धस्वीकारस्थापसिद्धान्तत्वसिड्धये तदनुगतं लक्ष- णं दर्शनीयमित्याह तर्हीति * न चैवमर्धान्तरश्वं प्रकृतोपयोगित्वादित्यभिप्रेत्य प्रकृतेत्युक्तम् । विपक्ष- १ म मेदमिति पु० पा०।

९९६ खण्डनखण्डलाधे द्वितीय परिच्छेदे

दण्डप्रदर्शनेनोक्तंदृढीकरोति *वागिति तत्रानुगतम पसिद्धान्तलक्षणमनुत्का तद्ुद्भावने त्वच्छास्त्रे यत्स्वी- फृतं तल्लक्षणमस्ति तदेव परं प्रति दूषणत्वेनोद्भाव- नीयमन्यथा लक्षणाधीना लक्ष्यव्यवस्थितिरितित्याग- दपसिद्धान्तस्तवेत्यर्थः । अपसिद्धान्तलक्षणं शङ्कते सिद्धान्तेति अभ्युपगमोऽपसिद्धान्त इत्युक्ते स्वसि- द्वान्त एवातिव्याप्तिस्तत्परिहाराय सिद्धान्तविपरीते- त्याह। कथमेतावता ममापसिद्धान्तप्रसङ्ग इत्याशड्ा प्र- तिबन्धादेः सिद्धान्तत्वेनेष्टस्य विपरीततया स्वीका- रादित्याह प्रतीति प्रतिबन्ध्यादे: सिद्धान्तत्वेनाश्र- यणमेवासिद्धमित्यत आह मयेति दर्शनवि- शेषाङ्गीकारेऽपि कथं प्रतिबन्धादे: स्वीकार इत्याशड्ा तदुपपादनार्थ दर्शनविशेषस्वरूपं दर्शयति दर्शने- ति तथासति प्रतिबन्धादेरपि दूषणत्वेन मध्यप- तितत्वेन स्वीकार इत्याह तेष्विति तत्तत्पदा- र्थनियमस्वीकारात्मकदर्शनविशेषाश्रयणे स्वीकृत- नियतपदार्थव्याघातस्य प्रतिबन्धादेः स्वव्याघातक- त्वादिना दूषणत्वमिष्टमर्थादित्यर्थः । एतलक्षणाधीना ममापसिद्धान्तापत्तिर्लक्षणमेवानुपपत्रं कथं तदापा- दकमित्यभिप्रेत्य परिहरतिनेति अतिव्यापक- त्वादिति हेतुमाह मदिति * आत्मनः स्वयम्प्रका-

डान्तस्तवेत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः।

ति शङ्कते। स्वेति विशेषसस्य विवचितत्वान्नाततिव्याप्तिरि-

निग्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनः । १९७

२४ स्ेतिविशेषणेन दोषवारणशङ्कानिरासः। स्वसिद्धान्तस्तथाSपेक्षित इति चेन्न । विशेषणपू- रणमन्तरेण तदलाभात् अन्यथा सर्वत्र विशेषणोपादा- नप्रयासवरैयर्थ्य स्यात्। एवमेवाभ्युपगमे भवत एवाप- सिद्धान्तकृत्या निवृत्त्याऽऽपतेत्। त्वत्सिद्धान्ते शनशो हेत्वादौ विशेषणोपादानदर्शनात्। परसिद्धान्तहेतूना- ञचानुपात्तविशेषणानामनैकान्तिकीकृत्य त्वच्छास्त्रे ब- हुशी दूषितत्वात्। प्रथमं स्वशब्दं विशेषणमनुपादा- य दूषणभयेनेदानीं तत्करणे च हेत्वन्तरं नाम निग्रह- स्थानं भवतः हेत्वन्तरं हि प्रथममविशेषणं साधकभाग- मभिधाय पश्चाद्विशेषणवत्तद्वचनम्। * स्वेति * विशेषणान्तरं लक्षणे न क्षिप्यते प्रक्षिप्यते वेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति नेति * पौरुषेयप्रयोगे विवक्षाया अप्यर्थविशेषज्ञापकत्वादिशे- षणमन्तरेण विवक्षितार्थसिद्धिरिति आशध्ाह * अ- न्यथेतिसामान्यवत्वे सत्यस्मदादिबहिरिन्द्रियग्रहणा- हत्वादित्यादावपि तदुपादानमनर्थकं विवक्षात एव विशिष्ठसिद्धरित्यर्थः। तर्हि विशेषणं परित्यज्य विव- क्षावलादेव विशिष्टहेत्वाद्यभिधानं क्रियतां को दोष इत्यत आह *एव मिति प्रयुक्तापसिद्धान्तकृत्या निवृ- न्य-व्यावृत्त्य-भवत एवाSSपतेदित्यर्थः।कुत इत्यत आह * २ निवृत्त्यापन्तेः इति का० मु० पु० पा०।

१६८ खण्डनखण्डखाद्ये द्वितीयपरिच्छेदे

त्वदिति* विवक्षासिद्धार्थविशेषप्रकटनार्थमेव तत्र सर्वत्र विशेषणोपादानं नत्वपूर्वार्थप्रतिपादनार्थमित्यत

दित्यादिपरहेंतूनामनुपात्तविशेषणानां जीर्णकूपादौ व्यभिचारेण दूषणं दृशयते तद्पि तव न सिद्धेद्यभि- चारस्थलान्यत्वस्य विवक्षितत्वादतो विशेषणमन्त- रेण न विशिष्टसिद्धिरित्यर्थः । स्वेतिविशेषयं ता्हि लक्षणवाक्ये निधीयत इति द्वितीयविकल्पे दूषण- माह * प्रथममिति * लक्षणस्य हेतुविशेषत्वा- दविशिष्टमुक्का पश्चात् विशिष्टाभिधाने हेत्वन्तरं निग्रह इत्यर्थः। तदुपपादनार्थ पराभिमतहेत्वन्तरनि- ग्रहलक्षणं दर्शयति हेत्वन्तरं हीति * सडेतुमतिज्ञा- न्तरव्यावृत्त्यर्थ क्रमेण विशेषणम्। सिद्धान्तविपरीताभ्युपगम इति पथमं लक्षयं निर्दिश्य पश्चादपसिद्धान्त इति लक्ष्यनिर्देशतो नि- ग्रहान्तरं स्यादिति भङ्गान्तरमाह। २५ अप्राप्तकालत्वनिग्रहापत्तिः । किञ्चैवं लक्षणमभिदधानस्य भवतोऽप्राप्तकालता- पातः अप्राप्तकालोऽवयवविपर्य्यास इति, लक्ष्यमभिधा- य हि लक्षणाभिधानं युक्तं तस्थ च भवता विपय्यासः कृतः एवमेवाभ्युपगमे भवत एवापसिद्धान्तापातात्। किश्रेति तदर्थ लच्षणमाह अप्राप्तेतियेन क्रमे- णाडवयवाः पर्यस्थन्ते ततो विपरीततयाऽवयवपर्यासो- डप्राप्तकाल इत्यर्थः । अस्तु कथमेतावता ममाप्राप्त

निग्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम्। ९९९

कालत्वमित्यत आह लक्ष्यमिति लक्षणस्य धूमा- दिवडेतुत्वाल्लक्ष्यस्य पर्वतादिवडर्मत्वाडर्मिवचन- स्य च प्रतिज्ञात्वात्प्रथमन्तदुपन्यासो युक्त इत्यर्थः। एतावता वा किमित्यत आह * तस्थेति * हेत्वभि- धानं पूर्व पश्चात्प्रतिज्ञावचनमत्येवमेवोपन्यासक्रम- त्वान्नोक्तदोष इत्यत आह * एवमिति प्रतिज्ञाहे- तू दाहरणोपनयनिगमनान्यवयवा: क्रमेणोपन्यसनीया इति भवच्छास्त्रेऽङ्गी कारादित्यर्थः। निर्विशेषणलच्षणे दूषिते पश्चाद्विशेषमिच्छतो हेत्वन्तरं निग्रहः स्यादित्युक्त भवतु तत्र, यस्तु प्रथम- मेव सविशेषणं लक्षणमभिधत्ते तस्य किं दूषयमि- त्याकाङ्कायामाह। २६ प्रथमं सविशेषणोक्तेषपि लक्षणे दोषः ।

यस्तु प्रथमत एव स्वेतिविशेषणमुपादत्ते तं प्रत्यनुपा- त्तविशेषणपक्षाभिहितो दोषो वक्तव्यः । मदीयो हि सि- द्धान्तः स्वसिद्धान्त एव मम ।

यस्त्विति तस्मिन्नपि पक्षेऽनुपात्तस्वेतिविशेष- णे योऽतिव्याप्तिदोष: स स्यादित्यर्थः । अविशिष्टो- क्तदोष: कर्थं विशिष्टे स्यादित्यत आहमदीतिस्व- शब्दस्य सर्वनामत्वादहमपि स्वशब्दवाच्य इति मद- भ्युपगमविपरीताभ्युपगमादपसिद्धान्तस्तवेत्यर्थः । वाक्च्छलमित्येतदभिपायेण लक्षणवाक्यं परो व्याकरोति।

१००० खण्डनखण्डस्राध्ये द्वितीयपरिच्छेदे

२७ पुनर्लक्षणनिर्वचनेऽपि दोषः। अत्र वाक्येऽभ्युरगमपद्श्रव्रणात् अभ्युपगन्ता ल- भ्यने तस्य यः स्वकीयः स स्व्रशब्दार्थः पयर्यवस्य तीति चन्न। ममाभ्यपगन्तृत्वात् मयापि हि किञ्चि- दभ्युपगम्यत एव। विपरीताभ्युपगन्ताऽपेक्षित इति चन्न। अविशेषात्। सिद्धान्तविपरीताऽम्युपगन्ता विपरीताभ्युपग- न्तेति चेन्न।तथाप्यविशेषात्, ममापि त्वत्सिद्धान्तविपरीता- भ्युपगन्तृत्वात् । स्व्रसिद्धान्तविपरीताभ्युपगन्ता तथाऽपे- क्षित इति चेन्न। नूनमतिप्राज्ञोऽसि यत्, स्वपदमभ्युपगन्त्रा विशेषयितुं प्रवृत्तोऽभ्युपगन्तारमेव स्वपदद्दारा विशेष- यमि, परस्पराश्रयादपि न बिभेषि, स्वपदेपि साधारण्यप्र- त्यवस्थानं परोक्तं पुनस्तदवस्थमेवेति चन प्रतिसन्धत्से। अत्रेति अभ्युपगमस्य क्रियात्वेन करत्रा्षिपादि- त्यर्थः। अभ्युपगमपदाक्षिप्ताभ्युपगन्तुर्यः स्वकीयः स स्वशब्दार्थ इति फलितं दर्शयतितस्थेति* तथाऽपि तदवस्थमिति परिहरति नेति ममाभ्युपगन्तृत्वेन म- म स्वकीयोपि सिद्धान्तः स्वशब्दार्थ इति तद्विपरीता- भ्युपगमादपसिद्धान्तापत्तिस्तदवस्थेति यावत्। श-) वदानित्यत्वादि त्वया नाभ्युपगम्यत इति कथ त- वाभ्युपगन्तृत्वमित्याशङ्ा तदनङ्गीकारेऽपि प्रपश्चा निर्वचनीयत्वाद्यभ्युपगम्यत इत्याह *मयेति अभ्युरप गन्तृमात्रन्न विवचितं किन्तु विपरीताभ्युपगन्तृत्वमि-

निम्नहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम्। १००१.

ति नोक्तदोषो मम विपरीताभ्युपगन्तृत्वाभावादिति शङ्कते #विपरीतेति* त्वत्सिद्धान्तविपरीतानिर्वच- नीयत्वाभ्युपगतत्वान्ममापि सैवातिव्याप्तिरिति परि- हरतिनेति विपरीताभ्युपगन्तृत्वेऽपि सिद्धान्तवि- परीताभ्युपगन्तृत्वं नास्ति तथैव तव सिद्धान्तत्वात्ता- दृश एवाभ्युपगन्ता विवक्षित इति शङ्कते सिद्धान्ते- ति सिद्धान्तमात्रविपरीताभ्युपगन्ता विवक्षित: स्व- सिद्धान्तविपरीताभ्युपगन्ता वेति विकल्प्य प्रथमं दूष- यतितथापीति* अविशेषमेवोपपाद्यति*ममेति द्वितीयं शङ्कते *स्वेति सोपहासं परिहरतिनेति प्रज्ञामतीत्य वर्त्तस इति यावत्। तस्य यः स्वकीय: स स्वशब्दार्थ इत्यभ्युपगन्त्रा स्वशब्दस्य विशेष्यमाणत्वा दभ्युपगन्तृनियमसिद्धौ स्वपदार्थनियमसिद्धि: स्वप-

राश्रयान्न विभेषि यद्यस्मादिति हेतुमाह यदिति

णान्तरमन्तरेय न नियामकत्वमिति पूर्वोक्तदूषयं न प- रामृशसीति हेत्वन्तरमाह* स्वेति * स्वपद हित्वा यच्छन्दविशेषणप्रक्षेपणापसिद्धान्त- लक्षणं शङ्कते। २८ यच्छव्द प्रक्षेपेणापसिद्धान्तलक्षणनिरासः। यस्य यः सिद्धान्तस्तेन तत्परित्यागोऽपसिद्धान्तस्त- दीयइति चेत। मैवम्। यस्य यः सिद्धान्त इति पु-

१२६

१००२ खण्डनखण्डखाधे द्वितीयपरिच्छेदे

व्यापकत्वं लक्षणदोषः । यस्येति सिद्धान्तसम्बन्धि- न इत्यर्थे तेनेति सिद्धान्तसम्बन्धिनेत्यर्थे च भवतोऽ- पसिद्धान्तात। तथा हि-सिद्धान्तसम्बन्धिनो मम यः सिद्धान्तः तस्य सिद्धान्तान्तरसम्बन्धिना भवता त्या- गोऽस्त्येव 1. यस्थेति कर्तृ भेदसिद्धान्तभदोदासीनेषु प्रसक्ति- निवारणाय विशेषणानि। तस्य यद्पि त्यागोSसौ त- थापि न तत्सिद्धान्तस्य, तत्सिद्धान्तत्यागोSपसिद्धान्त- इति न पूर्वोक्तातिप्रसक्तिरित्यर्थः । यस्य य इत्यनयोः शब्दयोरसाधारणार्थत्व मुत साधारणार्थत्वमिति विकल्प्य प्रथमे लक्षसमव्यापकमित्याह मैवमि- ति * यस्थ यः शब्दयोः पुरुषसिद्धान्तविशेषवचनतवेऽ- पसिद्धान्तान्तराव्याप्तिरित्यर्थः । यस्य यस्तेनेति श- व्दानां साधारणार्थत्वमिति द्वितीयकल्पे लक्षणमति- व्यापकमित्याह * यस्थेति* यस्य मम यः सिड्धान्त- स्तेन मया तत्परित्यागाभावे कथमपसिद्धान्त इत्य- तस्तदुपपादयति तथाहीति *मम मदीयसिद्धान्तस्य च यच्छब्दार्थत्वात्तछब्दार्थत्वाच्च तवेत्यर्थः । त्यागशब्दबलेनातिप्रसक्तिपरिहारं शङ्कते।

त्याग एव तस्य नास्ति मया परिगृहीतविषयत्वा- त त्यागस्यति चेन्न। यदि त्यागोऽस्व्रीकारस्तदाा न परिगृहीत विषयतानियमः । अथ स्वीकृतस्यास्व्रीकारस्तदा

निग्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम्। १००३

मया स्व्रीकृतस्य भवता डस्त्रीकारो भवत्येव तथेति विशेषो नास्ति। अथ तेनैत स्व्रीकृनस्य तेनैवास्त्रीकार: साडपि न, तेनेति स्व्रीकर्त्व्रेत्यर्थे, ममापि स्वीकर्तृत्वेन मया स्व्रीकृतस्य भवताऽस्व्रीकारे तवाऽपसिद्धान्तापातः । *त्याग एवंति त्वया परिगृहीतस्य मथाऽस्वीकारा- क्याग एव न भवति कुत इत्यत आह मयेति स्वी- कारपूर्वकास्वीकारस्त्याग: त्वत्सिद्धान्तस्य चाडस्वी कारादित्यर्थः । त्यागोऽस्व्रीकारमात्रमुत स्वीकृतस्या- स्वीकार उत तेन स्वीकृतस्य तेनैवास्वीकार इति वि-

क्तत्वाद्यथपि प्रथमविकल्पावकाशी नास्ति तथापि त्यागपदेनैव स्वीकृतास्वीकाराभिधामे सिद्धान्तपदवै- यथ्यमिति प्रथमकल्पोऽकारीति द्रष्टव्यम् । दैवपरि- त्यक्ते कः परित्याग इति न्यायेनास्वीकृतपरित्यागा- योगात्स्वीकारपुरःसरोऽस्वीकार एव त्यागपदार्थ इति द्वितीयं शङ्कते अथेति * तथाऽपि लक्षणातिव्या- पकत्वं तदवस्थमिति परिहरति * तदेति * थेन म- या स्वीकृतस्य यस्य मम यः सिद्धान्तस्तस्य भवता परित्याग: स्वीकृतास्वीकारो भवत्येवेति तवैवाप सिदान्ततापत्तिरित्याशयः । तत्स्वीकारपुरःसरो- डस्वीकारस्तस्य त्याग इति विवक्षितत्वान्नातिव्या- प्तिरिति तृतीयं शङ्कते *अथेति *तच्छव्दस्य विशेषा- र्धत्वमुत स्व्रीकर्तमात्रार्थत्वमिति विकल्प्य प्रथमे पुरुषस्य व्यावृत्ततया तत्सङ्गटिततल्लक्षणस्थापि व्यावृ-

१००४ 5खण्डनखण्डखादे द्वितीयपरिच्छेदे

स्तिरिति प्रथमं प्रत्याह*सोऽपीति *स्वीकर्तृमात्रवच- नोडयं तच्छ्द इति द्वितीय आस्तां निरवद्यत्वादित्यत आह तेनेति तच्छव्दस्य स्वीकर्तृमात्रवचनच्वे स्वी- कर्त्रा स्वीकृतस्य स्वीकर्तरा परित्यागोSपसिद्धान्त इत्युक्तं स्थासथाच स्वीकर्त्रा मया स्वीकृतस्य प्रपञ्चानिर्वचनी- यत्वादेस्ततसत्तावत्वस्वीकर्त्रा त्वया परित्यागात्तवैवाप- सिद्धान्त इत्यर्थः । पच्छन्द्विशेषणं हित्वैकशब्दविशेषणोपादाने- नापसिडान्तलक्षणं शङ्कते। ३० एकशब्दं प्रक्षिप्य लक्षणशङ्कानिरासः। एकेनैकस्य स्वीकृतस्यास्वीकारोऽपसिद्धान्त इति चेन्न। एकेनेति यद्ेकसङ्ख्यायोगिनेति तदा मम यथैक- सङ्ख्यायोगित्वं तथा तवापीति स एवापसिद्धान्तापा- तः । अथैकेनेत्यभिन्नेनेति तथापि स्वस्मादभिन्नत्वं तव च मम च समानम् । अन्यस्मादभिन्नत्वं न मम न वा तवेत्यपसिद्धान्तविषयोच्छेदः । अथ स्वीकर्त्तु- रस्वीकर्तृतो न भिन्नत्वं तदाऽयमर्थः स्यात् स्वीकर्तृतो न भिन्नेनैकस्य स्वीकृतस्यास्वीकारोऽपसिद्धान्तः तथा चस एव भवतोऽपसिद्धान्तः मया यदीयाङ्गीकारः किञ्चित्स्वीकर्त्तुरभिन्नस्य भवतस्तदीयास्वीकर्तृत्वात्। *एकेनेति स्वीकारास्वीकारोविषयैक्यं तत्क- वैक्यं चापसिद्धान्त इति नोक्त दोष इत्यर्थः । एकत्वं

निग्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम्। १००५

किमेकसङ्ख्यायोगित्वमुत अभिन्नत्वमिति विकल्प्य प्रथममनुवदति *एकेनेति अर्थ इति शेषः।तथापि दो- षतादवस्थ्यमित्याह तदेति एकत्वसङ्ख्यायोगिना मया स्वीकृतस्यैकस्थानिर्वचनीयत्वस्य त्वयैकेनास्वीका- रादपसिद्धान्तापत्तिस्तवेत्यर्थः।द्वितीयं शङ्कते#अशेति स्वस्मादभिन्नत्वं विवक्षितमुतान्यस्मादुत स्वीकर्तुरस्वीक- र्तृत इति विकल्प्य प्रथमेतिव्याप्तिमाह *तथेति अ- न्यस्मादभिन्नत्वं विवक्षितमिति द्वितीयकल्पे लक्षणाS़- सम्भव इत्याह *अन्यस्मादिति तृतीयं शङ्कते अथेति अस्मिन्पक्षे दूषणं स्पष्टीकर्तु वाक्यार्थ दर्शयन्परिहरति * तदेति यद्येवं ततः किमित्यत आह * तथाचेति कथमित्यत आह * मयेति * योरऽर्थो मया स्वीक्रियते भवांस्तन्न स्वीकुरुते भवांश्र स्वीकर्तुर्त्न भिद्यते किश्चि- रस्वीकर्तृत्वाङ्गवत इत्यर्थः । उक्तखण्डनं लच्षणान्तरेऽ्यतिदिशति।

एतेनैकस्यैकेन स्व्रीकारास्वीकारावपसिद्धान्त इत्य- पास्तम्। मिलितयोरेवावयोरपसिद्ध/न्तापातात्। * एतेनेति * एकशब्दार्थानिर्वचनेनेत्यर्थः । यद्य- व्ययमर्थ एव समाशक्का निरस्तस्तथाऽपि सिद्धान्तवि- परीताभ्युपगम इतिनिर्वचनप्रसङ्गादिदं तु स्वतन्त्रमेव लक्षणं कैश्चियुक्तमतिदेशेन निरस्थत इति न पौनरुत्तय- म्। परामृष्टमेव हेतुं दर्शयति * मिलितयोरिति *आ्र्रा- १ मिलितयो रावयोरिति का० मु० पु० पा०।

१००६ खण्डनखण्डखाध्ये प्रथमेपरिच्छेदे

वयोः- उभयोरेकसङ्ख्यायोगित्वेनैकत्वात् मत्सवीकृ- तस्य त्वयाऽस्वीकारे स्वीकारयोरेकनिष्ठत्वात् मि- लितयोरपसिदान्तनिग्रहापत्तिरित्यर्थः। मिलितयोरपसिद्धान्तप्रसङ्परिहारं शङ्कते। ३२ दोषपरिहारशङ्कानिरासः। अथ तत्स्वीकर्त्तुरेव तदस्व्रीकर्त्तुरभिन्नत्वमेकशब्दे - नाभिमतं तदापि यदि स्व्रीकारविषयाभिन्नत्वं तच्छब्दे- नोच्यते अस्वीकारविषयस्य, तदा स्व्रीकर्त्तन्तरस्व्रीकार- विषयस्य भवता किञ्चित्स्व्ीक्त्रभिन्नेनास्वीकारविषय- तया स्वीकारकर्तृविषयाभिन्नत्वस्वीकारेण भवतोऽपसि- द्धान्तप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात्। एकेन स्वीकर्त्रा न तु भि- न्नेन स्वीकारास्वीकारौ विवक्षिताविति चेन्न। एकेन स्वी- कर्तेत्येतदेव विवेचयन् भूयस्तदेवाकर्षन्नभिहिततद्दूषण- गणाव्यावृत्तयापत्तया कथय कथं न घनघनाघनसमय-

व्यसि। स्वीकृत्यास्व्रीकारः स इति चेन्न।तक्वार्थविवेचनेनो- क्तबाधापातात अस्व्रीकृत्य स्वीकारे च तदभावापत्तेः । * अथेति * तस्थानिर्वचनीयच्वादेः स्वीकर्तुरेव तदस्वीकर्तृतोऽभिन्नत्वं एकशब्देन विवच्ितं मिलितयो- श्चावयोर्भिन्नत्वमपीति तथाभूतमभिन्नत्वं नास्ति ते- न नापसिद्धान्तप्रसङ्ग इत्यर्थः । एकस्थैकेनेत्यत्र वि-

निग्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम। १००७

पयवाचकैक शब्दप्रयोगात्स्वीकारास्वीकारविषयैक्य- मपि विषक्षितश्चेत्तवाह तदाऽपीतियदात्यनूदयाति- व्याप्त्या दूषयति * तदेति * स्वीकर्त्तन्तरस्वीकारवि- षयस्या Sनिर्वचनीयत्वादेरस्वीकारकर्तृविषयाभिन्नत्वे- न स्वीकारेण भवतोऽपसिद्धान्तप्रसङ्गस्य दुर्न्निवा रत्वमेवेति सम्बन्धः।तदुपपादयति भवतेत्यादिना * क त्रैक्यविशिष्टं स्वीकारास्वीकारविषयैक्यमपि सि- ड्ान्तलक्षणमिष्टं तदिह कर्लैक्याभावे कथमुक्तातिव्या- प्तिरिति शङ्कते * एकेनेति * सोपहासं परिहरति *ने- ति एकेन स्वीकत्रेत्येतदेव विवेचयंस्त्वं भूयस्तदेके-

पच्या हेतुना कथन्नानुभविष्यसि कथयेति सम्बन्धः। किमित्यत आह घनेति * घनमतिशयेन घनाघने- न प्रवर्षयशीलमेघन समयस्य वर्षाकालस्य समा- गमे-प्रावृट्कालपादुर्भावे उदीयमान-मतिशयेन जा- यमानं तरो-वेगो यस्यास्तरद्गिण्या-नद्यास्तस्या वे-

नं तेन निर्वर्तित-आवर्तो जलभ्रमणविशेष: चक्रं-तत्स- मूहस्तस्मिन् चक्रङम्यमायं-भ्रममाणं तृगाकदम्बं तस्य विडम्बनामनुकारम्। एतदुक्तम्भवति एकेन स्वीकर्त्रे- त्यत्र किमिदमेकत्वसङ्ख्यायोगित्वं तद्विवेचनार्थ प्र- वृत्तेन तर्ननिर्वचनमन्तरेणैकेनेति पुनर्विशेषयितुमशकं

नसिडधिरिति चक्रकापत्तेरिति। उक्तदोषपरिजिहीर्ष-

१००८ खण्डनखण्डस्राधे द्वितीयपरिच्छेदे

यैकशब्दपरित्यागेनापसिद्धान्तलक्षणं शङ्कते * स्वी- कृत्येति एककर्तृकयोः पौवापर्ये काप्रत्ययस्या- भिधानात्तदर्थोऽत्र विवक्षित इत्यर्थः । क्रिययोः पूर्वकालत्वमावं न प्रत्ययार्थः कित्वेककर्तृकयोः ततख्वैक्यनिरूपणद्वारा कथितवाधापत्तेर्नेदं युक्तमिति परिहरति नेति अव्याप्तिमाह अस्थीकृत्ये- ति यत्र शब्दनित्यत्ववादी तदनित्यत्वमनङ्गीकृत्य पश्चादङ्गीकरोति तत्र भवत्यपसिद्धान्ते नेदं लक्षणम- स्तीत्यव्याप्तिरित्यर्थः । एवमपसिद्धान्तलक्षण निरस्य तस्य दूषणत्वो- पन्यासप्रकारमपि निरसितुमुपक्रमते। ३३ अपसिद्धान्तस्य दूषणत्वोपन्यासनिरासः। किञ्च सिद्धान्तपरित्यक्तरि यदपसिद्धान्तोद्धावनं तत् कि स्व्रीकृतदर्शनानुमतापसिद्धान्तदूषणभावे वादि नि उतानेवम्भूते। आद्ये पूर्व्वसिद्धान्तवदपसिद्धान्तेS- प्यनन व्युथातुं शक्यते तत्र कि वक्तव्यं, न तावन्न वक्तव्यमेत्र किश्चित पूर्वसिद्धान्तत्यागादेवापसिद्धान्तेन निगृहीतत्वादिति युक्तम, अपसिद्धान्ते तत्परिहारस्य त-

भिप्रायेणासिद्धिमुद्धाव्यैव कथां विच्छिन्दानो विजयेत परासिद्धिपरिहारं नापेक्षेतेत्यनसिद्धावप्यसिद्धिमुद्धाव्य परं पराजित्याप्रत्यूहं गृहान् प्रतिष्ठेत ।

निम्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम। १००९

किश्चेति अनुमतोऽपसिद्धान्तस्य दूषणभा- वो दूषणत्वं यस्मिन् तत्तादक दर्शनं च तच्चेति त- कं स्वीकृतं ताट्टक् दर्शनं थेन स तथा। दूषणस्यैवा- भिधानयोग्यत्वात् प्रथमकल्प एवास्त्वित्यत आह आध इति * कश्चित्कुटिलमतिरपसिद्धान्तं स्वीकृत्यापि पश्चा- पत्न स्वीकरोति यथा पूर्व स्वीकृतशन्दानित्यत्वादि तं प्रति किमु वक्तव्यं स्यादपसिद्धान्तदूषणभा- वस्थ तेन त्यक्तत्वात्तदुद्धावनमेव तं प्रति न युज्यत इत्यर्थः। पूर्वस्वीकृतपरित्यागरूपापसिद्धान्तनिग्रहे- ण निगृहीतत्वादपसिद्धान्ते परित्यक्तेऽपि न किश्चि- छक्तव्यमित्यत आहन तावदिति* मृतस्य पुनर्मार- णाभाववत्निगृहीतस्य पुनर्निग्रहाभावात्कुती न यु- नमित्यत आह * अपसिद्धान्त इति अमृतसेकेन पूर्व- मृतिपरिहारवद्पसिद्धान्तदूषणपरित्यागेन पूर्वापसि-

भिघीयमानत्वादित्यर्थः । यद्यपि प्रतिवादी वि. वद्तेऽपसिद्धान्ते तथापि मदभिप्रायेण तस्य निगृही- नत्वान्न वक्तव्यमित्यत आह * अन्यथेति अनित्यः शब्द: कृतकत्वादित्यादौ स्वाभिप्रायेणासिद्धिमुत्का रं निगृह विजयी स्यादित्यर्थः । तत्र परेणाSसिड्े: प- रेहियमाणत्वान्न विजयी स्यादित्यत आह* परेति था परेणाSपसिद्धान्तस्यान्यतरासिद्धिपरिहारो नापे- यते तथा परोऽप्यसिद्धिपरिहारं नापेच्ेतेत्यर्थः। अ- छु तथा वा को दोष इत्यत आह अनसिडाविति # म्यग्घेतावप्यसिद्धयादिकमुद्धाव्य परत्निगृथ्य विजयप्र- १२७

१०१० खण्डनखण्डसाधे द्वितीयपरिच्छदे

सङ्ग इत्पर्थः । इममेवार्ध स्पष्ठीकर्तु पुनश्चोष्यमुङ्गावयति। ३४ उक्तार्थानुवाद: । निगृहीतस्य तस्यापरमभिधानमनादरणीयमेवेति चे- न्न।अन्यतरासिद्या निग्रहपरिहारस्यैव तेनाभिधीयम - नत्वात। तथाऽप्यनादरणेSनसिद्धावसिद्धिमुद्भाव्य परा- भिधीयमानमसिद्धिपरिहारमनाद्टत्य विजयतैवेत्युक्तम् । अथ मन्यसे मध्यस्थेनैतद्विचारणीयं किमनसि- द्वावनेनासिद्धिरुक्ता अनपसिद्धान्ते वापसिद्धान्तः, ए- तद्विचार्य्य तेनैत्र जयपराजयात्रत्धारणीयौ, तदर्थमेव मध्यस्थोपस्थापनमिति। न। तर्हि वादिना साधनेडभिहि- ते दुष्टमतदित्यभिधायैत्र प्रतिवादिना निवर्तनीयं, म- व्यस्थस्तु परमार्थतो दुष्टत्वमदुष्टत्वं वा तस्य साधनस्य विचार्य्य जयपराजयाववधारयिष्यति, सोडयं प्रसूय नि

नं समासादयिष्यति मध्यस्थो वराकस्तावकदुष्परामर्शप्र कर्षेण। * निगृहीतेति * अपसिद्धान्तोद्भावनेन पूर्वमेव तस्य निगृहीतत्वात्तस्य न मयाऽपसिद्धातोऽङ्गीक्रियत इति यद्चनं तन्नादरणीयं निगृहीतवचनत्वादित्यर्थः। अपसिद्धान्तनिग्रहस्यान्यतरासिद्या परिहरियमाण- त्वादनिग्रहत्वमेवेति परिहरति नेति * अन्यतरा-

निग्रहस्थ नेषु अपसिद्धान्तखण्डनम। १०११

सिद्धस्यापि निग्रहत्वादेव न तद्चन आदर इत्यत आह तथापीति * स्वीकृत्यापसिद्धान्तं पश्चाद्यो विप्रतिपथ्यते तं प्रति न किश्चिद्वक्तव्यं कथकेन, मध्य- स्थस्यैव तत्र व्यवस्थाहेतुत्वादिति शङ्कत *अथति# क-

नसिद्धे तथाऽपसिद्धान्त उद्भावितेऽपि किमपसिद्धान्ते उपसिद्धान्त उद्भावित उतानपसिद्धान्त इत्येतद्विचार्य य दसिद्धादावसिद्यादुद्गावनं तहिं तद्ुपदर्शकस्य जय इतरस्य पराजयोऽन्यथा वैपरीत्येन जयपराजयािति मध्यस्थो निर्णेष्यतीत्यर्थः । कुत इत्यत आह * एत- दिति विचार्य जयपराजयनिर्णयार्थत्वान्मध्यस्थव. रयस्येत्यर्थः । अतिप्रसङ्गेन परिहरति तर्हीति # अनित्य: शब्द: कृतकत्वादित्युक्तेSसिद्ध्युद्गावनेन वा- दिनं निगृह्य प्रतिवादी तस्थासिद्धिपरिहारवचनेऽना- दरं कुर्यादित्यर्थः। ताह विजयासिद्धिरतोऽन्यतरा- सिद्धिपरिहारवचने आदर इत्यत आह * मध्यस्थे- ति एवमर्थमुपपाद्योपहसति * सोऽयमिति * प्र० सूय-जनयित्वा निर्वृत्तीभृतश्चरितार्थो यः पिकस्तद- पत्यपोषणार्थ कृतो महानायासो येन वायसेन त- द्यसनमिव व्यसनं प्राप्तवान्ककिलापत्यपोषणवत् चाघसस्य मध्यस्थस्य निष्प्रयोजनप्रयास इत्पर्थः। यद्यप्यसावधुना विप्रतिपद्यतेSपसिद्धान्तेऽपि तथा- पि न तावता तस्य किश्चित्प्रयोजनमिति शङ्कते। ३५ पूर्वानुमत्यैवाऽपसिद्धान्तोपन्याम इति शङ्कानिरासः। अथोच्यते सम्प्रति विप्रतिपद्यतां नामापसिद्धा-

१०१२ खण्डन खण्डखाधे द्वितीय परिच्छेदे

न्ते डप्यसौ किमेतावता पूर्व्व स्वीकृतापसिद्धान्तदूषणभा- वस्य दर्शनस्य तावत्तेन स्वीकरणमकारि तदेवादाया- पसिद्धान्तस्योपन्यासो युक्त इति। मैवम्। यदीदानी- न्तन्यननुमतिरस्य नादियते अस्यामुपजातायामपि प्रा- क्तनानुमतिमादायैव च दूषणप्रवृत्ति स्तदाSपसिद्धान्त- स्यापि कुतोऽवकाशः स हि पूर्व्वानुमतस्येदानीमननु- मैंतिमाश्रित्यैव प्रवर्त्तते नान्यथा। तस्मात् स्वीकृता- पसिद्धान्तदूषणभावमपि वादिनं प्रति विप्रतिपत्तिका- ले साधनीयमपसिद्धान्तस्य दोषत्वमिति द्वितीयानव- काशः । यस्य तु सौगतादेमतेऽपसिद्धान्तो न दूष- णं तं प्रत्यवश्यं साधनीयमेवास्य दूषणत्त्वम्। * अधेति अन्यतरासिद्या परोद्गावितापसि द्धान्तनिग्रहपरिहारप्रयोजनमस्तीत्यत आह पूर्वमि- ति* स्वीकृतोऽपसिद्धान्तदूषणभावो येन दर्शनेन त- स्थेति विग्रहः। अपसिद्धान्तदूषणभावदर्शनास्वीका- रबलादेव कथं तदुपन्यास इत्यत आह * तदिति # पूर्वतनानुमतिरेव कारयं निग्रहोद्भावने नाधुनातनी- त्यर्थः। पूर्वानुमतिव दिदानींतनानुमतिरप्यादरणीयेति परिहरति मैवमिति इदानींतनानुमतिमनङ्गी- कृत्यापसिद्धान्तदूषयमुद्भाव्यते चेत्पूर्व शब्दनित्यत्व- मङ्गीकृत्येदानीं तदनङ्गीकारेऽप्यपसिद्धान्तोद्भावनं न

निम्रहस्थानेवु अपसिद्धान्तखण्डनम। १०१३

दानीन्तनानुमतेरप्रयोजकत्वे कुतोऽपसिद्धान्तनाव- काश इत्यत आह स हीति एककर्तृकेकीवषय-

नींतनापसिद्धान्तानुमत्यभावे तदुद्गावनमशक्यं त. स्मादसावापादनीयेति प्रथमकल्पमुपसंहरति त- स्मादिति अनङ्गीकृतापसिद्धान्तदूषणभाववा- # दिनं प्रति तदुद्भावनमिति द्वितीयविकल्पोSस्त्वित्यत आह द्वितीय इति अङ्गीकृतदूषणभावं प्रत्यपि तद्ि- प्रतिपत्तिकाले यदा नावकाशस्तदाऽनङ्गीकृततत्वं प्रति तदनवकाश इति किमु षक्तव्यमित्यर्थः।तर्थ्नङ्गीकृता- पसिद्धान्तस्य दूषणच्चे स्वीकृतपरित्यागे किमुवक्तव्य- मित्यतआह यस्थेति * अपसिद्धान्तो दूषणर्वेना- पाव वक्तव्य इत्यर्थः । योऽपसिद्धान्ते विप्रतिपद्यते तं प्रत्यपसिद्धान्तस्प दूषणत्वमापादनीयमिति यदुक्तं तदयुक्तमेकेनैकस्य

क्ष्य वक्तव्यत्वादित्याशङ्गयाह। ३६ अनङ्गीकृतापसिद्धान्तदोषं प्रति व्याघात उद्धाव्य इति शङक- निरासः। नच वाच्यं योऽपसिद्धान्ते विप्रतिपत्ति करोति तं प्रति व्याघात एवाभिधेयः, दर्शनविशेषं स्व्रीकुर्व्वता प्रथमं तद- र्शनान्तर्निवेशिनः प्रतिबन्दीदूषणत्वादेस्तेन स्व्रीकारात् पश्चात्तस्यैवास्व्रीकार स्ताव्रेतौ स्व्रीकारास्व्रीकार।वेकेनैक- स्य व्याहताविति। यद्ययमपसिद्धान्तात्मैव व्याघातः

१०१४ खण्डनखण्डखाद्ये द्वितीय परिच्छेदे

तदाSपसिद्धान्तदूषणत्वेदपि विप्रतिपन्नस्य विप्रतिपत्ति- मव्युदस्य नाभिधातुं युक्तः । अथ दूषणान्तरमयं व्या- घातोऽपसिद्धान्तमनुपजीव्य सम्भाव्यमानोद्गावन स्तदा सार्व्वत्निकापसिद्धान्तोदाहरणेऽयमेवास्तु किमपसिद्धान्त- स्य दूषणत्वाङ्गीकारेण। * नचंति दर्शनविशेषं स्वीकुर्षता तदन्त:पा- तितया प्रतिबन्धादेः स्वव्याघातकत्वादिना दूषण- स्वमङ्गीकृतं पश्चात्तत्याग एकोपाधावेकस्य भाषा- भावसंसर्गव्याघात इत्यर्थः । कुतो न वाच्यमित्याश- इ्यायं व्याघातोऽपसिद्धान्तात्मा ततो दूषणान्तरं वेति विकल्प्य प्रथममनूद्य दूषयति * यदीति # द्वितीय शङकते * अथेति अर्धान्तरत्वेऽपि तद्ुपजी-

अपसिदान्तमिति* तार्हिं सर्वानुगतैकदूषणसम्भवे

व्याघातोड्गावनमिति हैरूप्यं गौरवादनुपपन्नमिति प. रिहरति तदेति *

रित्यागे व्याघातोज्भावने प्रतिज्ञाहानिर्त्निग्रहः स्पा- दिति दूषणान्तरमाह।

किश्चैतमपसिद्धान्त उद्धाविते पश्चात्तद्विप- प्रतिपत्तावुपजातायामपसिद्धान्तमुपेक्ष्य व्याघातलक्षण-

निम्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम। १०११

स्यास्य दोषान्तरस्याभिधाने प्रतिज्ञाहान्यापत्तेः प्रति- ज्ञाहानिः स्व्रीकृतोक्तत्याग इति। एवं प्रथमं किञ्चि- दूषणमुत्का तत्परिहारिणि दूषणान्तराभिधाने न प्रति- ज्ञाहानिरिति गतं प्रतिज्ञाहान्यादिभिर्निग्रहैः । * किश्चेति * तदुपपादनाय तल्लक्षणमाह # प्रतीति * स्वीकृतोक्तपरित्यागेपि प्रतिज्ञाहान्यन- ड्रीकारे को दोष इत्यत आह एवमिति # एवंसति तत्र किश्चित् दूषणं साधनं चाडभिधा- य पश्चात्तत्परित्यागेन दूषणसाधनान्तराभिधाने प्र. तिज्ञाहानिरित्येतल्लय मियादविशेषादेवं च निग्रहान्त- राय्यपि न सिद्धेरत्नित्यर्थः। स्वीकृतोक्त परित्याग एवात्रन पूर्व, मपासिद्ान्तनि- प्रहमुद्गाव्य तत्साधनार्थमेव व्याघातलच्षणनिग्रहा- न्तरस्योद्गाव्यमानत्वाव्नहसा्य प्रतिज्ञाय हेतूप- न्यासे साध्यपरित्याग इति शङ्कते। ३८ प्रतिज्ञाहान्यापत्तिर्नेतिशङ्कनिरासः। प्राक् प्रतिज्ञातदोषनि्व्वाहार्थमेव निग्रहान्तरकथना- स्नैष दोष इति चेन्न। पूर्व्वनिग्रहपरिहारमकृतवति तेनै- व पराजिते निग्रहान्तरोपन्यासस्यायुक्तत्वादिति। न- चानेन भयन भवता व्याघात एवाभिधेयः प्रथमं नाप. सिद्धान्त इति वाच्यम्। अपसिद्धान्तवैयर्थ्यप्रसङ्गात् सर्व्व- वापसिद्धान्तोदाहरणे व्याघाताभिधानस्यैवमङ्गीकर्त्तव्य-

१०१६ खण्डनखण्डलादे द्वितीयपरिच्छेदे

त्वात। न हि क्वचिच्छक्यतेऽवधारयितुं मयाऽपसिद्धा- न्त उद्धाविते नायं विप्रतिपत्स्यत इति।

*प्रागितिपूर्वोद्धाविते निग्रहे परिहृते व्याघातनिग्र रोद्रावनमुनापरिहृत एवाद्ये प्रतिज्ञाहानिरेव, य- दि द्वितीयस्तत्राह * नेति # अकृतपरिहारे पूर्वनि- ग्रहे निग्रहान्तरोद्गावनेऽधिकं नाम निग्रहस्थानं स्यादि स्पर्थः । यथयपसिद्धान्तमभिधाय तव्विप्रतिपत्तौ सत्यां व्याघात उद्भाव्येत तदा स्यात्प्रतिज्ञाहानि: प्रथमत एवापसिद्धान्तमुपक्ष्य व्याघात एवोद्ाव्यत इत्याशख्का- ह नचेतिकुनो नैव वाच्यमित्यत आहअपिद्धा- न्तेति स्वीकृतपरित्यागोऽपसिद्धान्त इति लक्षणत- स्तस्य निग्रहत्वप्तिपादनवैयर्थ्यपसङ्ग इत्यर्थः । न वै- यर्थ्थमपसिद्धान्तदूषणत्वमङ्गीकृत्य यः स्वोक्तं परि त्यजति स्वरीकृतमपि तं प्ति तदुद्गावनस्यार्थवत्वा- दिसन आह सर्वत्रेति अपसिद्धान्तदोषमनङ्गीकृत- वतः सुगतादेरनये यथा व्याघात एवं तद्दूषण- त्वमङ्गीकुर्वतो नैयािकादेर्मतेऽपि व्याघात एव दूष- णत्येनोपन्यसनीय एकरूपप्रयोजनस्यैव युक्तत्वादि- त्यर्थ: । यत्र मयाऽपसिद्धान्त उद्भाविते वादी विप्र तिपथन इति निश्चयस्तत्र व्याघातोद्भावनमितरत्रा- पसिद्धान्नस्पेति विभागोप्यनुपपन्न इत्याह * नही- ति तदुद्गावनात्प्राक् प्रमाणाभावेन विमतिपत्यभा- वो निश्चंतुमशक्य इत्यर्थः । विप्रतिपत्नम्प्रत्यपसिद्धान्तस्य दूषणत्वमापादनी

मिग्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम्। १०१७

३९ विप्रतिपनं प्रत्यपसिद्धान्तदृषणत्वप्रसाघननिरासः।

नन्वस्त्वेवं विप्रतिपन्नं प्रति अपसिद्धान्तस्य दूषण- त्वं प्रसाधनीयमिति। मैवम्। येनाप्यस्वीकारदण्डेन दूषणेन तत्स्वीकारयिष्यसि तदनङ्गीकारस्यापि सम्भ- वात। उक्तञच सौगतैः- "न हि शास्त्राश्रया वादा भवन्ती ति नापसिद्धान्तो निग्रहाधिकरणमिति" रिक्तस्य जन्तोर्जातस्य गुणदोषमपश्यतः। विलब्धा बत केनामी सिद्धान्तविषयग्रहा"इति च। * नन्विति दूषणत्वेन तदङ्गीकृतव्याघातादि- दण्डेनापसिद्धान्तस्य दूषणत्वं साघनीयं तदपि न सम्भवति पूर्वसिद्धान्तवदेव, व्याघातदण्डदूषणत्वा- दपि व्युन्थानसम्भवादिति परिहरति मैवमिति एवम्भूत एव नास्ति यः स्वशास्त्रस्वीकृतमपि म स्वीक- रिष्यतीत्यत आह उक्त्तं चेति रिक्तेस्य-ज्ञानलवे- नापि हीनस्य जन्तो-र्जननमणादिधर्मिण: संसारिणो जातस्य-केवलं जन्ममात्रप्रयोजनस्थातएव गुणदोष- मपश्यतः-गुगदोषविवेकहीनस्य सिद्धान्तविषयग्रहा :- क्षणिकत्वस्थिरत्वादिसिद्धान्तस्वीकारा: केन-पापिष्ठेन १ मूलानुसारेण प्रथमं नहीत्यादिग्रन्थव्याख्यानमेवोचित परं पुस्तकत्रयेऽपि तथवोपलम्भात्तथैव स्थापितम। १२८

१०२८ खण्डनखण्डखाधे द्वित्तीयपरिच्छेदे

क्येन प्रतिपादिता इत्पर्थः । घतेति खेदे। कथायां प्र- वृत्तत्वात्कथायाश्र शास्त्राश्रयत्वात्तस्य च सिद्धान्तवि- पयत्वात्सिञ्ान्तः स्वीकार्य इत्यत आह* न हीति# आहत्यापमिद्धान्तस्यानिग्रहत्वे वचनमाह #नेति # निग्रहत्वाधिकरणमिति भावपरो निर्देश:। इदानीं लात्पर्यपरिशुदौ तद्दूषणत्वसमर्थनमु- दपनोक्तं दूषयितुमुपन्यस्पति।

४० उद्यनमप्ारम्भ: ।

तत्र कश्चिदाह-शास्त्रमनाश्रित्य कथारम्भानुपपत्तिः यदा हि क्षणभङ्गसाधनप्रयोक्ता अस्फूर्ततिमता स्थिरवा दिना सिद्धसाधनमुद्धाव्य निमृह्यते तदा किं कुर्य्यात्। प्रथमविप्रितिपत्तिविराधमुद्धावयेदिति चेतु एवं त्हि वि-

था त्रिप्रतिपत्तिव्यतिक्रममप्युपेक्षत, न खल तत्तदनुगु- णव्यतिकमयो व्विरोधापत्ति प्रति कश्रिद्विशेष: । न चै-

नादन्यच्छास्त्रं नाम, तस्मात् क्षणिकत्वस्त्रीकारे तदनु- गुणापेहादिसमस्तस्व्रीकार: तदेकपरिहारे वा समस्तत- दनुगुणपरिहार इति सर्व्वज्ञोऽपि नान्यथा प्रमातुं क्ष- मः। न च समस्तनदनुगुणपदार्थजातं कथारम्भे स्व-

अपसिद्धान्तखण्डने उदयनमतोपपादनम १०१९

शब्देनाभिधातुमुचितं तदैव शास्त्रप्रणयनप्रसङ्गात् प- रिषदनपेक्षितत्वाच। नच तद्यतिक्रमोह्ावनाय समस्त- तदनुगुणोहः परस्परस्य शास्त्रमनाश्रित्य शक्यः । नच तच्तद नुगुणव्यतिकरमे तदुपेक्षणे वा तत्त्वप्रतिपत्तिजयाविति अकामनापि तद्धिकारप्रवृत्तं शास्त्रमेवाश्रयणीयमिति। *तत्रेति * कथारम्भानुपपत्या शास्त्रमाश्रपणीय पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहरपत्वात्कथाया इत्यर्थः। अस्तु शा- स्नाश्गणन्तावताSपसिद्धान्तस्य दूषणत्वे किमाया- तमित्यत आह * यदा हीति# यत्सत्तत् चणिकं यथा जलधरः सन्तश्रामी भावा इति क्षणभङ्गसाधनानु- मानप्रयोक्ता यदा सद्दृषणापरिस्फूर्तिमता सिद्ध- साधनेन निगृह्येत तदा किंकुर्यात तम्प्रति तद नुदारवचने तस्यैवाप्रतिभानिग्रहेय पराजयप्रस- क्रस्तदुदधारे वाऽपसिद्धान्तादन्यो निग्रहो नासतीतप-

रस्परविरुद्धार्थत्वा दस्त्येव व्याघातो निग्रहान्तरं ततः पूर्वापरव्याघातलच्णं निग्रहान्तरं किमिति नोद्भाय- येदित्याशङ्कने प्रथमेति परिहरति #एवमिति# यत्र स्थिरवादी स्पैर्यलक्षणविप्रतिपत्तिविषयापरीतं क्षागकत्वं स्वीकृत्य केवलंदूषणंन वदत किन्तु विप्रति- पातिं परिहरति प्रतिपत्यनुगुणं यत्पत्यभिज्ञाप्रामाण्यं तत्र तद्विपरीतं स्वीकृत्य तत्रापि न्यायेन विराधोऽवइयं वाच्योवचने पूर्ववत्तस्य पराजयप्रसङ्गादित्यर्थः।प्रथम

१०२० खण्डनखण्डसराधे द्वितीयपरिच्छेदे

विप्रतिपत्तिव्यतिकरमोड्गावनेपि तदनुगुणप्रमेयान्त. रव्यतिक्रमः कस्मादुङ्गाव्यत इत्यत आह न खल्वि- ति प्त्तदभावोपनायकयोर्यथा विरोधस्तया तदनुगु- णभावाभावोपनायकयोर्चिरोधोऽविशिष्ट इत्यर्थः । तथाप्यपसिद्धान्तसमाश्रयणस्य किमायातमित्याश- छ्वा तदर्थ शास्त्रस्वरूपमाह नचेति एकपुरुषार्थस- म्यन्धोपकार्योपकारकभावव्यवस्थितस्य पदार्थजा- तस्य कारत्स्येन प्रतिपादको ग्रंथः शास्त्रं शास्त्रदये निष- प्रयोजने प्रकरणादौ चातिव्याप्तिपरिहाराय विशेष- णानि। इदमत्रोदाहरणं स्थिरार्थज्ञानं निश्रेयसाधिगमः स्थैर्य च प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्तन्मानत्वं च मानलचक्ष- णयोगातल्लक्षयं च तर्कतोऽतिव्याप्त्यादिपरिहारे- नेत्यादि स्थिरवादिना स्वीकार्य तथा लक्षणपक्षा- दावपि द्रष्टव्यम्। यस्मादेव लक्षणं शास्त्रं तस्मादिति फलितमुपसंहरति तस्मादिति क्षणिकत्वं प्रति- जानता प्रत्यभिज्ञापमारयं खराडनीयं तदप्रामाण्यं चानुगतभावे न सिद्धेत् अनुगतसामान्यं शब्दार्थो नास्ति किन्तु तदपोहस्तच्छब्दार्थ इत्यादि स्वीकार्यमि त्यर्थ:। तेषां हेतुहेतुमद्भावादेकपरित्याग इतरपरित्याग इत्याह *तदेकेति तदनुगुणपरित्यागे तत्परित्यागे वा

स्यादेतत्सर्व कथारम्भस्य शास्त्राश्रयणापेत्तित्वे, तदेव कुतः ।शास्त्रापेक्ताव्यतिरेकेण तत्तदनुगुणपदा- र्थप्रतिपादनासम्भवादिति चेन्न। कथारम्भ एव तेषां

अपसिद्धान्तखण्डने उद्यनमतोपपादनमू। १०२१

कुत इत्यत आह तदेति * तत्तदनुगुणपदार्थ- जातप्रतिपादने तदैव शास्त्रप्रणयनप्रसङ्ग इत्य- र्थः। पूर्वप्रणीतशास्त्राभावे तत्परिज्ञातृपरिषदो- डभावेन तदनपेक्षत्वं च स्यादित्याह # परिप- दिति पत्तप्रतिपक्षपरिग्रहेऽपि नान्योन्यशास्त्रा- पेचा स्वीकृततदनुगुणव्यतिक्रमोद्गावनस्य तदैव तत्तद- नुगुणप्रमेयोहेनापि सम्भवादित्याशद्याह * नचेति # तर्हि तदनुगुण उत्क्रम्पतां तदुक्मो वाऽपेक्ष्यतां परेण को दांष इत्यत आह *नचेति# स्व्रीकृतपरित्यागोपेक्षाया- मन्यस्थापि दूषितस्य परित्यागेनान्यस्योपन्यासस- मभवाव्न कथापर्यवसितिरित्यर्थः । तत्वनिर्णयो वाद- फलं विजयो जल्पादेः। पूर्वपक्षमुपसंहरति इत्यकामे- नेति एकपुरुषार्थप्रतिबडाङ्राङ्गिभावव्यवस्थितपदा- र्थजातप्रतिपादनमधिकृत्य शास्त्रं कथामाकाङ्गमाणै-

यदनङ्गीकारे तदनुगुणपदार्थविरोधमुद्धाव्यं मन्य- से स एव निरूपयितुमशक्य इत्यभिप्रेत्य परिहरति। ४१ उद्यनमतखण्डनारम्भ: । तदेतदपेशलम्। किं तदनुगुणं प्रमेयान्तरं यदनभ्यु- पगमे वरिरोधमुद्धावयेदित्युच्यते। द्वयमभ्युपगम्यं सम्भव- ति। एकं तावद्यदनभ्युपगमे कथैव प्रवर्तयितुमशक्या यथा प्रमाणादि सर्व्वकथकसिद्धम्। इतरत्तु प्रतिदर्श- नसिद्वं किञ्चित् यथा क्षणभङ्गश्वरादि। तत्र यदि

१०२२ खण्डनखण्डखादे द्वितीय परिच्छेदे

प्रथममभ्युपगम्यैत्र कथाप्रवृत्तिरिति तत्स्वीकारे पक्चा- त्तदनङ्गीकारोऽपसिद्धान्तः। तन्न। स्वव्याघातकत्वेन तस्य भवद्विरेव जातित्वाङ्गीकारात्। जातेश्र निरनुयोज्या- नुयोगे निवेशात्। तदिति तदुपपादनीयाभ्युपगम्यं यसदाह #छ- यमिति तदेव छवयमपि विविच्य दर्शयति #एकमि- तितदेवोदाहरणेन दर्शयति #यथेति इदमेकमस्तु किं तदपरमभ्युपगम्थमित्यत आह इतरदिति तदप्युदाइ- रणेन दर्शयतिपथेतिक्षणभङ्गो बौडधस्य, नैयायिका- कादेरीश्वरो, नियोग: प्राभाकरादेः, स्वतन्त्रसिद्धत्वा- दित्यर्थः । एवमभ्युपगम्यद्व्यं विविच्य दर्शयित्वा Sप- सिद्धान्तस्वरूपमनुवदति दूषणाय #तत्रेति कथाप्रतृ- दयनुपपच्या प्रमाणाधङ्गीकृत्य पश्चात्तदनड्गीकारोऽप- सिद्धान्तो मतो यदि इत्यर्थः। निग्रहान्तरत्वान्नासावप- सिद्धान्त इति दूषयति तन्नेति कथामूलतया स्वी- कृतस्य परित्याग: स्वीकृतकथाविरोधितया स्वव्या- घातकत्वेन जातिरिति भवद्भिरेव स्वीकियते इत्यर्थः। जातिर प्यपसिद्धान्तान्तर्भूतैवेति नेत्याह *जातेश्रेति# प्रतिदर्शनसिद्धक्षणभङ्गाद्यभ्युगम्य पश्चात्तत्यागोS- पसिद्धान्त इति द्वितीयं दूषयति। ४२ द्वितीय पक्षनिरासः। नापि द्विनीयः दर्शनभेदनियतं हि क्षणभङ्गादि य- त्कथारम्भेऽप्युपगन्तव्यं तत् किं तदभ्युपगमस्य प्रकृ-

अपसिद्धान्तखण्डने उद्यनमतोपपादनम्। १०२३

तसाध्यापोहाभ्युपायतयो,त तन्नान्तरीयकतया । न प्रथम: क्षणभङ्गसाधनप्रस्तावे अपोहादि परित्यजतः सौ- गतस्यापसिद्धान्ताभावापत्ते: तदभुयपगमस्य तद्नुपाय- त्वात्। अन्योन्याभुयपगमोपायत्वे चान्योन्यविचारस्य निष्पत्तिरेव न स्यात् विचारे सति प्रामाणिकत्वप्रतीतौ तदभ्युपगमः तदनभ्युपगमे च विचार इति। अभ्युप- गतोपायत्यागविषय एवायमपसिद्धान्तो नान्यत्रति चेन्न। यो हि यदुपायः तमभ्युपगम्य विचारः प्रवर्त्तयितव्य इत्येव कुनः, तस्योपायतया तेन विचारः प्रवर्त्तयितव्य इत्येव युक्तं न तु तदभ्युपगमोऽपि तावता तदुपायः स्थात तस्य च तदभ्युपगमस्य च पृथकारणत्त्वाभ्युपगमे प्रमाणस्योपदर्शथितुमशक्यत्वात शक्यत्वेऽपि वा तत्रा- पि स्वाभ्युपगमः किमित्यभ्युपेयो वैयर्थ्यात उपाय- त्वादेव परस्य तथा प्रतीत्युपपत्तेः।

नापीति तदुपपादनायैव विकल्पयति *दर्शनेति# तदभ्युपगमस्तस्य प्रकृतसाध्यहेतुत्वादुत व्यापकत्वा- दिति विकल्पार्थः । प्रथमं दूषयति नेति उपायत- या स्वीकृतस्य परित्यागोSपसिडान्तश्चत क्षणिक-

स्यव्याप्तिरित्यर्थः । कुत इत्यत आह * तदिति क्ष- शिकत्वस्यैवापोहादिहेतुत्वेनापोहादेः नगिकत्वोपा-

१०२४ खण्डनखण्डसाधे द्वितीयपरिष्ठेदे

यत्वाभाषादित्यर्थः । क्षणिकतवाभ्युपगमो थाऽपो-

कत्वोपगमस्येत्यत आह #अन्योन्येति अन्योन्योपाय- सवेऽन्योन्यविचारानिष्पत्तिरेव कस्मादित्यत आह विचारे सतीति एकस्य विचारेण प्रामाणि- कश्वप्रतीतावन्यस्य तद्ुपायतया पामाणिकत्वमे- घमितरत्रापीति परस्पराश्रयत्वमित्यर्थः । अस्तु तर्हि क्षणिकत्वस्यैवापोहोपायत्वादपोहप्रस्तावे क्षणिकत्वप्र- स्तापे तच्याग एवापसिद्धान्त इति शङ्कते * अभ्युपगते- ति अपोहादि विचारयता कणिकत्वस्यैवाभ्युपगन्त- व्यच्वे मानाभावादिति परिहरतिनेति करथ तर्हियुक्त मिस्यत आह #तस्पेति# सचेद्धेतुस्तदभ्युपगमोपि हेतु: स्यादित्यत आरहनत्विति# उभयोःकारणत्वे प्रमाय भावादूगौरवाच्चेति हेतुमाहतस्थेतिअनन्यथासिद्ध- सन्निधित्वमेव प्रमाणमित्याशख्माङ्गीकरोति #शक्य- रव इति अङ्गीकृतमनेनेदमिति परस्य तर्प्रतीतिरेव प्र- योजनमित्यतआ्रह * उपायेति # प्रमाणोपनीता-

४३ पुनः शङ्कानिरासः। अथोच्यते उपेयमुपायेन साधयता उपेयवदुपायस्या- पि सत्त्त्रमुपगन्तव्यमिति पश्चात्तदनुपगमेऽपसिद्धान्तो- पन्यासः सावकाशः असत उपायत्वानुपपत्तेः । तर्ह्युपा- यत्वेनोपन्यसनात्तत्सत्त्वाभ्युपगमस्तस्य साक्षाद्श्रुतोऽप्य-

निग्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम्। १०२५

ल्पनीयः कल्पितेन तेन श्रूयमाणतत्सत्वानभ्युपग- मविरोधादपसिद्धान्तोऽभिधेयः । एवश्च सति सरवान- भ्युपगम एवोपायत्वानुपपत्तिप्रसङ्गो दूषणमुच्यनामु- पजीव्यत्वात तदुपन्यासमन्तरेणाश्रूयमाणतदीयाभ्युपग- मस्य दर्शयितुमशक्यत्वात् कृतं तदुपजीविना पश्चात्त- नेनापसिद्धान्तेन ।

• अथेति उपेयमिच्छ तोपायस्वरूपं तावदाश्रयणीयं न तत्सत्यमपि प्रमाणाभावादित्वत आह #अत इति सम्भाव्य लघूपायतयाऽपसिद्धान्तोद्गावनस्य वैयर्थ्यमभि- प्रेत्य परिहरति *तर्हीति नियतप्राक्सत्वकारणत्वा- न्यथानुपपच्या साधनस्य सभ्वं कल्प्यतां किमेतावतेत्य- त आहकल्पितेतिकारणत्वानुपपत्या कल्पिता-

इत्युक्तं स्यादित्यर्थः । अस्त्वेवमेव को दोष इत्पत आह * एवश्चेति * सत्वाभ्युपगमे करपत्वानुपपत्ति- रेवानिष्टं दूषणसुच्यतां वृथाऽपसिद्धान्त इत्यर्थः। हे- तुमाह * उपजीव्येति * तदुपजीव्यत्वमेवासिउं सत्वा- भ्युपगमस्पेत्यत आह # तदिति # एवं चोपजीव्यत- याऽवशयप्रथमप्रत्येतव्यस्य लघूपायस्यान्यस्य सम्भ- वे पश्चात्प्रतीतिकापसिद्धान्तोपन्यासो गौरवात्प्रयोज- नाभावाच्चानुपपत्र इत्याह* कृतमिति * तन्नान्तरीयकतथा तद्भ्युपगम इति द्वितीय क- १२९

१०२१ सण्डनखण्डसाद्ये द्वितीय परिच्छेदे

ल्पेऽप्युक्तखण्डनमतिदिशति। ४७ दूषणातिदेशः । अतएत न द्वितीयः तन्नान्तरीयकाभ्युपगमोSपि हि तत्सत्तानभ्युपगम साध्यस्याभावापत्त्याऽनुमन्त- व्यः तथा च सैव दूषणमर्त्वनैभ्युपगमे कृतं तयाS- अभुयपगमं परिकल्प्यतेनानभुय्पगमविरोधादपसिद्धा- न्तोपन्यासेनेति। एवं निग्रहान्तरखण्डनमूहनीयम्। इति कतितार्किकचक्रवर्ति-श्रीश्रीहर्ष-कृते खण्डनखण्डखाद्य निग्रहानिरुक्तिर्नान द्वितीय: परिच्छेद: ।

• अत इति # अतिदिश्यमानं खण्डनमेव दर्श- यति तदिति * किम्बायातमितिचािदमत्रायात- मित्याइ * तथा चेति सत्तानभ्युपगमे साध्यानुप- पत्तिसुपजीव्य तत्सत्ताभ्युपगमं परिकल्प्य पश्चात्त- द्यागेनापसिद्धान्तोपन्यासावरं प्रथमत एव खसा- ध्यानष्पच्युपन्यास इत्पर्थः । इति शब्द:समासौ। अ- नुक्तनिग्रहान्तरे्वपि यथासम्भवं खण्डनमूहनीयमि- त्याह एवमिति सामान्यलच्षणमेव तावत्कथकाश- क्तिसूचकं निग्रहस्थानमिति न सम्भवति ज्योतिःशा- स्तादावतिव्याप। कथकपराजयनमित्तमित्यपिन।तदु- दीरितेऽतिव्याप्ेरेवंशब्दताऽर्थनश्च पुनर्वचनं पुनरुक्त- १ अनभ्युपगमे इति मू० पु० नास्ति।

निग्रहस्थानेषु पुनरुक्तखण्डनम। १०२७

मित्यपि न। वादान्तरे शब्दानित्यत्वसाधनमुपन्यस्य कालान्तर तदुपन्यासे गतत्वात्तदेत्यादिविशेषणोपा- दाने हेत्वन्तरं तच्छव्दार्थानिर्वचनं च। एवमेव सर्वनि- ग्रहविशेषलक्षणेपु तच्छन्दादिविशेषणानुपादानेऽननु गमादित्येषादिगिति। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्याभयानन्द- पृज्यपादशिष्यस्य भगवदानन्दपूर्णस्य कृता खण्डनफक्किकाविभजने निग्रहानिरुक्ति र्नाम द्वितीय: परिच्छेद:

१०२८ सण्डनखण्डखाध्ये तृतीयपरिच्छेदे

अथ तृतीयः परिच्छेदः ।

एवं तावत्प्रमाणतदाभासनिग्रहस्थानानिर्वचनी- यत्वप्रपश्चेनाद्वैतविरोधं परिहृत्य प्रश्नसत्वेनाद्वैतवि- रोधमाशड् तत्परिहारायोपक्रमते। १ किंशब्दार्थविचारारम्भः । अथ यान्यवलम्ब्य बहुलं वाग्व्यवहारास्तेषां सर्वना- म्नामर्था: कथं निर्वाच्याः । तथाहीश्वरसद्भावे कि प्र- माणमिति ब्रुवाण: प्रतिवक्तव्यः कि शब्दोऽयमाक्षेपार्थो वा, कुत्सितार्थो वा, वितर्कार्थो वा, प्रश्नार्थों वा, स्यात। तत्र यदि प्रथम: पक्षः तदेश्वरसद्भावे नार्ति प्रमाण- मित्युक्तं स्यात तथा च सति न प्रतिज्ञामात्रात्साध्य- सिद्धिरिति हेत्वादिकं वाच्यं भवति तच्च भवता नाभ्यधा- यि तस्मान्न्यूनत्वं दोषः । अत एव न द्वितीयः ईश्वर- सद्भावे कुत्सितं प्रमाणमित्यस्यापि प्रतिज्ञामात्नत्वात्। * अधेति * अथशब्दोऽधिकारार्थः । सर्वनाम- निवचनानर्हता प्रस्तुता वेदितव्या। बहुलग्रहणं तत्ख- ण्डनानां सार्वत्रिकत्वपकटनाय। सर्वनामार्थनिर्वचने काऽनुपपत्तिरित्याशद्कानुपपत्ति दर्शयितुं प्रश्नमु- स्थापयात * तथाहीति * किंशब्दस्यानेकार्थसाधा- रणत्वात् विकल्पयति* किमित्यादिना*आक्षेपार्थत्व- मभावप्रतिपादनार्थत्वं, कुत्सितार्थत्वं दुष्टत्वप्रतिपा-

किशब्दर्थविचारे विकल्पदयनिरासः । १०२९ दनार्थत्वं, चितर्क्कार्थत्वं सन्देहार्थत्वं, प्रश्नार्थत्वं जिज्ञा- साविषयत्वापादनार्थत्वं, तत्र प्रथमकल्पानुवादेन घा- क्घस्थ परिनिष्पन्नमर्थ दर्शयति तत्रेति *भव- त्वथमर्थस्तथाऽपि को दोष इत्यत आह * तथाचेति *

लभत्वादिति हेतुदृष्टान्तादिकं धक्तव्यमापद्यते इत्य- र्थः। हेत्वादिकमपि कथितमेवार्थादित्याशङ्क तद्धो- तकपदाभावान्नेत्याह * तचेति* तथापि किमनिष्ठमा- पत्नमित्यत आह * तस्मादिति* उक्तन्यायं द्वितीयक- ल्पेऽप्यतिदिशति अत इति परामृष्टमेव हेतुंस्पष्टय- ति * ईश्वरेति * खण्डनान्तरमाह। २ द्वितीयविकल्पस्यैव प्रकारान्तरेणनिरासः । अपि च साध्यासाधकत्वाद्वा तत् कुत्स्यते भ- वता, अन्यथा वा। अन्यथा चेदलं तदुद्भावनया सा- ध्यसिद्धेरप्रत्यूहत्वात्। नापि प्रथमः प्रमाणञ्च साध्या- साधकश्चेति व्याघातात। गौणोऽयं प्रमाणशब्द इति चे- न्न । प्रमाणत्वयोगिनि यद्यय प्रमाणशब्दप्रयोगस्तदा गौणत्व्रव्याघातः मुख्यत्त्वात अथ प्रमाणाभासे, तदा अलन्तदुद्भावनया। ईश्वरसद्भावे यः प्र- माणाभासः स कुत्सित इत्यत्र परस्यापि सम्प्र- तिपन्नत्वात। इंश्वरसद्भाव इति च विशेषोपादानं

१०३० खण्डनखण्डखाद्ये तृतीयपरिच्छेदे

व्यर्थ स्यात् अन्यत्रापि हि विषये प्रमाणाभासः कुत्सित एव साध्यासाधकत्वात। नापि तृतीयः तथा सति हि व्रितर्कस्य पक्षान्तरसापेक्षत्वेन पक्षान्तरमपि वचनीयं भवति ईश्वरसज्ावे किमेतत प्रमाणमुतान्यदिति तच्च भवता नाभ्यधायि ततो न्यूनत्वं दोषः । * अपि चेति साध्यासाधकत्वं प्रमाणस्य कुत्सितत्वमुतान्यदिति विकल्पार्थः । अन्तिमक- ल्पमल्पत्वात् प्रथममनूद्य दूषयति * अन्यथेति * कुत इत्यत आह साध्येति * अन्यप्रकारनिमित्त- प्रमाणकुत्सनेऽपि साध्यसाधकत्वात्प्रमाणात्साध्य-

कत्वमेव कुत्सितत्वमिति प्रथमं प्रत्याह * ना- पीति * कुत इत्यत आह * प्रमाणं चेति * प्रमी- यते Sनेनेति प्रमाणत्वात्तदसाधकमिति वाक्यांशयोः परस्परव्याघात इत्यर्थः । उपचरिताग्निभावस्य मा-

प्रतिपादनान्न कश्िव्याघात इति शङ्कते * गौण इति* प्रमाणत्वसामान्यवति प्रमाणशब्दोपचार उत प्रमा- णवद्वभासमाने तल्लक्षणरहित इति विकल्प्य प्रथमं

णत्वान्मुख्ये च तदभावाद्विरोध इत्यर्थः।द्वितीयमाश- ङुते अथेति प्रमायभासस्य कुत्सितत्वांद्भावना न कार्येति परिहरति * अलमिति*इष्टापादनत्वेन त-

किंशब्दस्यप्रश्नार्थकत्वनिरासः। १०३१

काभासत्वादिति हेतुमाह * ईश्वरेति * प्रमाणाभास- स्य कुत्सितत्वापादनपक्षे व्यर्थविशषणताSSपादन- वाक्यस्येत्याह *ईश्वरेति तदेव वैधर्थ्यमुपपाद्यति * अन्यत्रेति "सम्भवे व्यभिचारे च स्यात् विशेषणमर्थव" दितिन्या पेनान्यत्राऽकुत्सितप्रमाणाभासव्यावृत्त्य र्थमीश्वरेति विशेषणं वाच्य तच्च व्याव्त्ये नास्तीत्यर्थः। वितर्कार्थः किशब्द इति तृतीयं परास्यति *नापीति # कुतइत्यत आह तयेति अनेककोव्यवलम्बिपत्ययस्य

मित्यर्थः।अभिनयेन पक्षान्तरविवेचनं दर्शयति*ईशव- रेति *अन्यदप्रमाणमितियावत्। ततः किमित्यत आह *तच्चति * तथाऽपि किं दूषणमित्यत आह * तत इति किंशब्दः प्रशनार्थ इति चतुर्थ प्रतिक्षिपति। ३ किं शब्दस्य प्रश्नार्थकत्वनिरासः । नापि चतुर्थः प्रश्नार्थात खलु किं शब्दात्कस्यचित पदार्थस्य जिज्ञास्यमानता प्रतीयते सा चेह प्रमाणपद- समभिव्याहारात् प्रमाणविषयणी प्रतीयते यद्विषयक्च प्रश्नस्तदुत्तरवादिनाऽभिधेयं तत अयं प्रश्न ईश्वरसद्भावे प्रमाणसामान्यविषयस्तद्विशषत्रिषयो वाडभिप्रेतः आद्य- श्रेदीश्वरसद्भाव्रे प्रमाणमित्यत्रोत्तरमापधेत यद्विषयोहि प्र- श्नस्तदभिधेयं प्रमाणसामान्यविषयक्ष प्रश्नः तच् प्रमा णशब्देनाभिधीयत एव। अथ द्वितीयः तथापीश्वरसद्भावे

१०३२ खण्डनखण्डखाद्ये तृतीयपरिच्छेदे

प्रमाणमित्येवोत्तरमापद्येत यथा प्रश्नवाक्ये प्रमाणशद्वो

• नापीति * काऽनुपपत्तिरित्याशङ्कय तां दर्शघि- तुं प्रश्नवाक्ये प्रतीयमानं दर्शयति प्रश्नेति प्रशनस्य

त्प्रश्नप्रतिपादकेन किंशव्देन कश्चिदधों ज्ञातुमिष्यत इति प्रतीयत इत्यर्थः । जिज्ञास्यमानता च प्रमाण- स्यैष प्रतीयत इत्याह सा चेति * प्रमायपदसम- भिव्याहारबलात्प्रमाणस्वैव जिज्ञास्थमानता प्रतीयता नाम तावता प्रस्तुते किं स्यादित्यत आह * यदिति * यत्पृष्ठ तदेव वक्तव्यमन्यथाSSम्रानपृष्टः कोविदाराना. चष्ट इति वदनवधेयवचनत्वप्रसङ्गादित्यर्थः । ततो वा किमित्याशक्का प्रतिवचनप्रकार दर्शयितुं प्रश्न- विषयं विकल्पयति * इश्वरेति * सामान्यव्यतिरेकेण विशेषसिद्धभावात्सामान्यविषय एवायं प्रशन इति प्रथममनूदोत्तरमाह * आद्यश्चेदिति* कुत इत्यपेक्षायां पागुक्तमेव हेतुंस्मारयति * यदीति* किशब्दपतिपा- दितस्य प्रशनस्य प्रमाणसामान्यमेव विषय इत्याह * प्रमति प्रमाणसामान्यविषयत्वे प्रशनस्य प्रमाणि- त्युत्तरं कथ सङ्गच्छते तद्वाचकपदाभावेन तत्प्रतीसस- म्भवादित्यत आह * तच्नेति प्रशनवाक्यगतपमा याशब्देन तत्सामान्याभिधानवद्दुत्तरवाक्येऽपि प्रमा- गाशब्देन तत्सामान्यभभिधीयत एवेत्यर्थः । प्रमाण- विशेषविषय: प्रशन इति द्वितीयकल्पऽपि प्रतिवचनं

किशव्दार्थघिचारे प्रश्नस्य विशेषपरत्वनिरासः। १०३३

तादृगेव भवतीत्याह अथेति * प्रतिवचनगतप्रमाण- शव्दस्य तव्विशेषवाचकतवं दृष्टान्तेनाह* यथेति # ईश्वरसद्भावे यः प्रमाणविशेषः प्रमितिहेतुतया विवक्षितःकोऽसाविति प्रश्नार्थ इति शङ्कते। ४ विशषपरः प्रश्न इति शङ्कननिरासः। कोसौ विशेष इति चेन्न। पूर्व्ववदुत्तरत्वात। किञ्च अस्या पि प्रश्नस्य विशेषो विषयः किशब्दस्य विशेषशब्देनसामा- नाधिकरण्यात् तथाच सति विशेष इत्येवोत्तरं स्यात्। स्या- देतत् विशेषशब्देन न विशेषमात्रमनिर्द्धारितमत्र वि- वक्षितं किन्त्वसाधारणी व्यक्तिस्तत्र विशेषशब्दस्य तात्पर्य्य तस्मात्काSसावसाधारणी प्रमाणव्यक्तिरिति प्र- श्नार्थः तत्न च तादृश्याः प्रमाणव्यक्तेरभिधानमुत्तरं युक्तं नैवरम्विधाः प्रलापाइति। नैतदेवं, यतोऽत्रापि विशेष इत्ये- वोत्तरं यथा प्रश्नवाक्यगतस्य विशेषशब्दस्य सर्व्वतो- व्यावृत्तस्वरूपायां प्रमाणव्यक्तौ तात्पर्य्य तथोत्तरवाक्य- स्थितस्यापि, एवञच सति यत्र विषये भवदीयस्य प्रश्न- वाक्यस्य तात्पय्य तदेवास्माकमुत्तरवाक्येन प्रतिपादि- तमिति युक्तमुक्तम्।

पावर्धानां कतमोर्ऽर्थ इति विकल्पस्य तद्दूषणस्य च सुल्यत्वमिति परिषरति * नेति * खण्डनान्तरमाह * १३०

१०३४ बण्डनखण्डसाध्ये तृतीयपरिच्छदे

किश्चेति * ईश्वरसङ्गावे का प्रमाणविशेष इत्यत्र किंश- व्दस्य प्रशनवाक्यस्थविशेषपदसमभिव्याहारात् प्र- माणविशेषो विषयतया प्रतीयत इत्यर्थः । अस्तु वि- शेषविषयत्वं प्रशनस्य तथापि किमत्रोत्तरं वक्तव्यमि- त्यत आह * तथा चेति विशेषपदसमभिव्याहृत- किंशब्दस्य विशेषणमात्रगोचरत्वे विशेष इत्युस्तरं सङ्गच्छेत न च तन्मात्रगोचरत्वं तस्थेति शङ्कते *स्था- देतदिति कि तर्हि विवक्षितमित्यत आह * किमि- ति * सजातीयप्रमाणव्यक्त्यन्तरेभ्यो व्यावृत्ता प्र- माणव्यक्तिर्विवचितेत्यर्थः । विशेषपदस्य तद्वाचक- सामर्थ्याभावे कथ तद्विवच्तेत्याशङ्का तात्पर्यत इत्याह * तत्रेति निगननव्याजेन प्श्नवाक्यार्थ दर्शयति तस्मादितिअसाधारणप्रमाणव्यक्तिगोचरप्रशनस्येय- मसौ प्रमाणव्यक्तिरित्येवोत्तरं वाच्यमन्यथा प्रश्न- पतिवचनयोवैरुप्यप्रसङ्गादिति फलितमाह तवेति पतिवचनगतविशेषपदेनापि सर्वतोव्यावृत्तप्रमायव्य क्तेरेव तात्पर्थतः प्रतिपादनात् विशेष इत्युतरं सङ्ग- च्छत इति परिहरतिनैतदिति * प्रतिवचनगतवि- शेषपदस्यासाधारणव्यक्ता तात्पर्य दृष्ठान्तेनोपपाद-

र्थविषयतात्पर्थसुपपाद्यफलितं निगमयति एवश्चेति ईश्यरमद्गावे किं प्रमाणमिति प्रश्नस्य प्रकारा- न्तरेणाSभिप्रायं शङ्कने। ५ प्रश्नस्य प्रकारान्तरेणाभिप्रायनिरासः। अथ मन्यसे किमिह प्रमाणमिति पृच्छतोऽयमभिप्रायः

किंशव्दस्य प्रश्नार्थकत्वस्य प्रकारान्तरेणनिरासः। १०३५

अतार्थेऽनुमानं प्रमाणमितरद्वेति। अत्ाप्यनुमानमित्युत्त- रमस्माकम्। किं तदनुमानमिति चेत। अयमपि प्रश्नोऽ- नुमानमात्रविषय, उत तद्विशेषविषयइति विकल्प्य प्र माणप्रश्नवदुत्तरं वाच्यमिति। अत च सङ्ग्रहल्लौकौ- "यथाविधं यं विषयं निजस्य प्रश्नस्य निर्व्वक्ति परो ययोक्तया। वाच्यस्तथैवोत्तरवादिनापि तथैव वाचा स तथाविधोऽर्थः ॥१॥ प्रश्नस्य यः स्याद्विषयः स वाच्यो वाचा तया चैष भवन्निरुक्तः । इदं त्वयाप्यास्थितमेतयैव गिरा स्वपृच्छाविषयस्य वक्रा" ॥ २ ॥ *तथेति कोऽसावभिप्राय इत्यत आह #अत्रेति# ईश्वरेऽनुमानं प्रमाणसुताSऽगमादिरिति विकल्पोऽभिप्रेत इत्यर्थः। यद्येवं प्रष्टुरभिप्नायस्तर्ह्यनुमानामत्येव परिह- र्तव्यमित्याह सिद्धान्ती *अत्रेति# यदीश्वरसङ्गाबेडनु मानं प्रमाणतयोपन्यस्थते किं तादिति पृष्छयत इति शङ्कते किमिति * किं तदनुमानमिति प्रश्नस्या. नुमानसामान्यं विषय उत तद्विशेष इति विकल्प्या- नुमानमित्येवोंत्तरं प्रश्नवाक्यगतानुमानशब्देन सामा- न्यं विशषो वा यथोच्यते तथा प्रतिवचनगतानुमा- नशव्देनाऽप्यभिधानादिति परिहरति अयमपीति#

२०३६ खण्डनखण्डसाध्े तृतीथपरिष्ठदे

निजस्य प्रश्नस्य यं विषयं यथाविधं-यादृशं घयो- क्या निर्धक्ति उत्तरवादिना स विषयस्तथाविध: एकयैव वाघा वाच्य इत्यर्थः । पृच्छकेन यद्यादृशं पृ ष्टमुत्तरवादिनापि तत्तादृशमेव वक्तव्यमिति नियमः कुतस्तम्राह प्रश्नस्थेति घत्पृष्टं तदेव वक्तव्यमि- ति लौकिको न्याय इत्यर्थः । सत्यं तथापि तेनैव घा- क्येन कथं तदुपस्थापनमित्यत आह वाचेति * तस्यैव शब्दस्य पृच्छकेनापि विशेषविषयतया निर्वक्त- वं्यत्वादुत्तरवादिनापि स एव शब्दस्तद्विषयो भवतीति हेतुमाह इदमिति स्वप्रश्नविषयवक्का त्वयाप्येतया गिरा-तच्छन्देन तत्निर्वचनं स्वीकृतमित्यर्थः । दूषणान्तरं धक्तुं पीठिकां करोति। ६ दूपणान्तरक्कथनम्। प्रश्नार्थाच्च किंशब्दाजिज्ञासाविषयताऽर्थस्य प्रती- यते जिज्ञासा च ज्ञातुमिच्छा, इच्छा च नाज्ञाते भवत्य- तिप्रसङ्गात, तस्मादीश्वरविषयं प्रमाणं ज्ञातुमिच्छता त त्र स्वज्ञानमिच्छाकारणीभूतं वक्तव्यं तदयथार्थ यथा र्थे वा स्यात। यथार्थश्चेत तर्हि तेनैव ज्ञानेन स्वकीयो विषयः प्रमाणमुपस्थाप्यते विषये प्रमाणप्रवृत्तिमन्तरेण तदीययथार्थत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात्। तेनापि प्रमाणे- न स्वगोचर ईश्वरसद्भाव उपस्थाप्यत इत्यनायासेनैव सिद्धोऽस्माकमीश्वरसिद्धिमनोरथः । अथाऽ्यथार्थ तत्ना-

किशब्दार्थविचारे दूषणान्तरकथनम्। १०३७

स्मिन्नयथार्थज्ञानविषये यद्यस्माभिरयथार्थमेव ज्ञानमुत्या- दनीयमिति भत्रतः पृच्छतो वाञ्छितं तदा केयं स्वाधी- नेऽर्थे परापेक्षा भवानेवायशार्थज्ञानोत्पादनकुशलो यथैकं तत्र मिथ्याज्ञानमजीजनत्तथा परमप्युत्पादयतु।वयं पुन र्यथार्थज्ञानस्योत्पादयितारो मिथ्याज्ञाने सर्व्वथैव।कृतिनः किमिह नियुज्येमहीति। अथ मदीयस्यायथार्थज्ञानस्य यो विषयः स मदीययथार्थज्ञानविषयो भवता क्रियतामिति स्वदीयं वाञ्छितं तदा व्याघातादीदृश्यर्थे भवतः प्रवृत्ति- रेवानुपपन्ना, शुक्तिका रजतत्वेन मम यथार्थज्ञानविष यो भवत्वित्येतदर्थ प्रेक्षावान् कथङ्कारं प्रयतेत। येन रूपे णायथार्थज्ञानविषयत्वं तेनैव रूपेण यथार्थज्ञानविषय- त्वे व्याघातात। * प्रश्नेति प्रशनस्य जिज्ञासाSविनामृतत्वादि- ष्यमाणज्ञानस्य सविषयत्वात्प्रशनप्रतिपादककिंशव्द- सामर्थ्यात्कस्य चिदर्थस्य जिज्ञास्थमानत्वं प्रतीयत इत्यर्थः। ततः किमित्यत आह जिज्ञासेति # ईश्व- रपमाणरूपविषयाज्ञाने भवतीच्छा तज्ज्ञाने वेति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह *इच्छेति *रमणीयविषयज्ञानम- न्तरेणेच्छाङ्गीकारेऽपि सर्वदा सर्वस्य सर्वविषयेच्छा- प्रसङ्ग इत्यर्थः । अतो द्वितीयकल्पः परिशिष्यत इत्या- ह तस्मादिति ततो या किमित्याशक्ा तदर्शयितुं विकल्पयति तदिति कस्मिन् सति कि स्यादित्यत

१०३८ खण्डनखण्डखाद्ये तृतीय परिच्छेदे

आहयधार्थ इतितदेव कुत इत्यत आह #विषयेति ईश्वरविषये प्रमाणमन्तरेण तत्गोचरज्ञानस्य यथा- र्थत्वमेव न स्यादित्यर्थः । तज्ज्ञानेन प्रमाणमुपस्थाप्य- तामिष्टेश्वरसद्भावः केनोपस्थाप्यत इत्यत आ्रह * ते- नेतिद्वितीयं शङ्कते * अथेति* अयथार्थेयथार्थज्ञानोत्पा- दनाSसम्भवादयथार्थमेव ज्ञानमुत्तरवादिनाप्युत्पाद- नीथमिति प्रश्नार्थ: स्यादित्याह #तस्मिन्नितियदीत्य- सन्देहे। अस्तु को दोष इत्यत आह तदेति # अ. यथार्थज्ञानांत्पादनस्य स्वाधीनत्वे हतुमाह* भवानि- तिज्ञानोत्पादयितृत्वाविशेषात् द्वितीयमप्ययथार्थज्ञा- नमुत्पाद्यन्तु भवन्त इत्यत आह * वयमिति # अकृतिनो-न पण्डिता इत्यर्थः । प्रष्टुरभिप्नायान्तरं शङ्कतेअथेति यदयथार्थज्ञानं ममतस्य यो विषयः स यथा मदीययथार्थज्ञानविषयो भवति तथा भवता क्रियतामित्यर्थः । येन रूपेणायथार्थज्ञानविषयत्वं तेन रूपेय यथार्थज्ञानविषयत्वं व्याहतमिति परिहरतित- देति उक्तमर्थ दृष्टान्तेनोपपादयतिशुक्तीति* पेक्षा- वतस्तथाप्रवृत्तिर्वा कस्मादनुपपन्नेत्यत आहयेनेति* यद्पीशवरसद्भावविषयज्ञानमयथार्थ तथापि त्व- त्सिदान्ते यथार्थमेव तदिति भवता तत्र यथार्थज्ञान- स्थोत्पादनीयत्वात्तदर्थ भवान्पृच्छयत इति शङ्कते। ७ परमते्यथार्थत्वेऽपि स्वसिद्धान्तेन सत्यज्ञानमुत्पाद्यमिति निरासः। अथ मन्यसे स्वसिद्धान्तमनुरुन्धानेन भवता यथार्थज्ञानं तत्रोत्पादनीयमतस्तदर्थ भवाननुयुज्यत

किशब्दार्थविचारे दूषणान्तरकथनम्। १०३९

इति मैवम। य ईश्वरसद्भावविषयो भवता प्रमाणाभासः प्रमाणतया भ्रान्त्या प्रतीतस्तस्य प्रमाणत्वमस्माभि- रव्युत्पादनीयमिति नास्माकमीदृशः सिद्धान्तः प्रत्युते- श्वरसद्भावविषयं यत्प्रमाणं भवता प्रमाणाभासत्वेन भ्रान्त्या प्रतीतमस्ति तत्प्रमाणनीयमिति। स्यान्मतमी- श्वरसद्धावविषयस्य प्रमाणस्य भवता ज्ञापनमात्रं करि- यतामित्यभिमतं पृच्छतामस्माकं नतु प्रमाणेनाSप्रमा- णेन वेति विशेषोऽप्यभिमत इति। न। ज्ञापनमात्रस्या- प्रमाणज्ञानमादायाऽप्युपपत्तेः । तत्र स्वाधीने केयं परा-

• अथेति * यत्प्रमाणाभासं प्रमाणत्वेन भ्रान्ति- गृहीतं तत्पमाणमापादनीयं मयेत्युक्तं स्यान्नायं मत्सि- द्धान्त इति परिहरति * मैवमितित्वत्सिडान्तविप- रीतत्वान्मत्सिदान्तस्येति हेतुमाह * प्रतीति त्वया यथार्थज्ञानं तत्रोत्पादनीयमिति यदुक्तं मया तदुपेक्ष्य ज्ञापनमेव प्रार्थ्यत इति शङ्कने * स्यादिति मात्रचो व्यावर्त्यमाहनत्विति ज्ञापनमात्रं चेद्विवक्षितं तस्थाप्रमाणेनापि कर्तु शक्यत्वात्तत्र च भवतः स्वा- तनत्यात्परापेक्षा नास्तीत्युक्तममिति परिहरति *नेति *

ईश्वसद्गावप्रमाणविषयं यत् मदीयज्ञानं तस्य

१०४० खण्डनखण्डसाधे तृतीयपरिच्छेदे

८ ज्ञानस्य यथार्थायथार्थत्वयोः सन्देह एवे तिशङ्कूानिरासः। स्यादेतत येयमीश्वरसद्भावविषया प्रमाणप्रतीतिरस्मा कमुत्पन्ना सा व्यभिचारिणी सत्या वेति संशयोडता- स्माकं तनैकपक्षनिर्द्ारणाधीनं यदिदं दूषणमवादि भ- वता तन्निरवकाशमिति। नैतदस्ति। एवं हि तस्यां प्रतीतौ यथार्थत्वायथार्थत्वसंशयेन तस्याः प्रतीतर्गोचरो यत्प्र- माणं तस्यापि योडसै। विषय ईश्वरसद्धावस्तत्र सव्चत्वैव संशयानस्य भव्रतः प्रश्नोऽयं नतु विप्रतिपन्नस्येति स्यात् तथाच स्व्रीकुरु शिष्यभावं, प्रसादय चिरं चर- णशुश्रूषाभिरस्मान्, च्छेत्स्यामस्ते संशयमिति। व्रिप्रतिप- न्ना एव वयमाहार्य्यः संशयोऽस्माकमिति चेत तर्ह्यवधृ तैककोटय एत वयं कार्य्यानुरोधात्तु संशयमालम्बामह इत्युक्तं स्यात एवं तर्हि तदेव कोव्यवधारणं भवतां यथार्थमयथार्थ वेति विकल्पोक्तयुक्त्या दूषणीयम्। स्थादिति यथार्थत्वायथार्थत्वसन्देहेन को लाभ इत्यत आह नेनेति अयथार्थपक्षप्रयुक्तदृषयं स्वबुक्तं निरवकाशमित्यर्थः । ईश्वराभावेऽवधृते तत्स-

ति सन्दिहानस्य प्रशनोऽयं स्यादिति परिहरति # नैतदिति भवतु वक्तृसन्देहनिमित्तोऽयं प्शनस्त- थाषि किमित्यत आह तथाचेति # "नासम्वत्सर- वासिन प्रतूषात्" "न चाशुश्रूषये वाच्य"मित्ादिश्रु-

किशष्दार्थविचारेSनध्यवसायेन प्रश्नस्यनिरासः। १०४१

तिस्मृतिभ्यश्चरणशुश्रूषाभिर्वयं प्रसादनीया: प्रसन्नाश्च व्य संशयं छेत्स्याम इत्पर्थः । सन्देहनिमित्तश्चेत् प्र- इनस्ताईि शिष्यभावं व्रजेमहि विप्रतिपन्ना एव तु घयं प्रश्नोऽप्याहार्थसंशयमूल इति शङ्कते विप्रतीतिप्र- इनतात्पर्य दर्शयन् परिहरति तर्हीति कार्यानु- रोधादिति-जयादिफलानुरोधादिति यावत् । भव- द्वेककोट्यवधारणं तथापि को दोष इत्यत आह # एवं तर्हीति # अनध्यवसायज्ञानेन प्रशनविषयं प्रतीत्य पृर्छयत इत्यस्मिश्नपि पक्षे दूषणमतिदिशति। ९ कल्पान्तंरेपि दूषणातिदेशः। एतेनानध्यवसायेन तदस्माभिः प्रतिपन्नमित्यपि नि- रस्तं वेदितव्यम्। व्यभिचारिविषयमव्यभिचारिविषयं वा तदिति विकल्पाभ्यां तस्यापि अ्रस्तत्वात्- "परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थिति" रिति न्यायात्। एवमीश्वराभिसन्ध्यादावपि तत्तत्स्थाने तिष्ठत्स्व्वनामान्तरखण्डनमत्र द्रष्टव्यम् ।

इति कवितार्किकचक्रवर्ति-श्रीश्रीहर्षमिश्रकृते खण्डनखण्डखाद्ये सर्व्वनामार्थानिरुक्तिर्नाम तृतीय: परिच्छेदः ।

१३१

१०४२ खण्डनखण्डखादे तृतीयपरिच्छेदे

एतेनेति परामृष्टमेव खण्डनं स्पष्टयति व्य. भिचारीति अनध्यवसायज्ञानं व्यभतिचारित्वाव्यभि- चारित्वकोटिदयबािर्भृतमेव किन्न स्यादित्यत आह * परस्परेति यत्तदादिशव्दानामनुगतार्थत्वविक ल्पखण्डनं तत्र तत्र यदुक्तं तदस्मिन्परिच्छंदे सर्व- नामान्तर ऊहनीयमित्युपसंहरति *अत्रेति * इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्याभयानन्दपूज्य- पादशिष्यस्थानन्दपूर्णस्य कृतौ खण्डनफक्किका- विभजने सर्व नामार्थानिरुत्तिर्नाम तृतीय: परिच्छेद:

भावत्वखण्डनारम्भ: । १०४३

अथ चतुर्थ: परिच्छेदः ।

नैयायिकादिपरिकल्पितप्रमाणादिपदार्थानिर्वच- नीथताप्रपश्रेनाव्वैतविरोधं पररिहर्तु तदनिर्वचनीयतां पपश्चायतुसुपक्रमते। तत्र पदारथशव्दो भावत्वान्वित रुढ इनि तैरङ्गीकाराद्गावत्वखरडनाय तत्र द्रव्यादय: षट् पदार्था इति वदतां भावत्वान्वितषट्लचणान्य- तमलचगयोगो विवच्ित इति प्रथमं भावत्वं खण्ड- यितुं प्रकृतव्याजन शङ्कते। १ भावत्वखण्डनारम्भ: । ननु तथापि भावात्मके तस्मिन्नीश्वरे विधायकं किञ्चित्प्रमाणं वक्तव्यमिति चेत्। किं पुनर्भावत्वम् । वि धित्वमिति चेन्न।पर्य्यायाप्रश्नात्। स्वरूपसत्त्वमिति चत्। अभावस्यापि तथाभावात्। प्रतिस्व्रं व्यावृत्तत्वेनाननुग- तत्वापत्तेश्र। अस्तीति प्रतीतिविषयत्त्वमितिचेन्न। अ- भावो घटस्यास्तीति प्रत्ययसम्भवंनाभावस्यापि तथात्त्वप्र- सङ्गात्। नास्तीतिप्रतीतिविषय त्वंऽपि च घटादेर्भावत्त्वा- निवृत्तः । * नन्विति तथापीति पूर्वपरिच्छेदोक्तप्रकारेय

स्थापि तथाभावादिति यद्यपीशवरसङ्गावे प्रमाणं वक्तु- न्न पार्यते तथापि भावत्वात्तस्य विधायकप्रमायव्य

१०४४ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

तिरेकेणासिद्धर्विधायकं प्रमाणं वाच्यमित्यर्थः । एवं परमुखेन चोदयित्या भाषत्वखण्डनं प्रस्ताति # कि- मिति* भावत्वस्पैवानिर्वक्तव्यतया विधायक प्रमाणत्र वक्तव्यमिति आक्षेपाभिप्नायमपि प्रश्नं मत्वोत्तरमाह विधित्वमिति न मा पर्याय: पृष्ट इति परिहरति नेति भावत्वलक्षणं शङ्कते * स्वेति सत्वमित्युक्ते पर्यायत्वप्रसङ्गपरिहाराय सवरूपेति विशेषणम्।स्वरू- पस्य सत्वमुत स्वरूपमेव सत्वमाध्ये स्वरूपसत्वयोर भेंदेन स्वरूपमसत् स्यात् द्वितीयेऽतिव्याप्तिरिति दूषयति * नेति * नह्यसन् घटादिन्न घटादिरित्यभावस्यापि स्व- रूपसद्गावाद्धावत्वप्रसङ् इत्यर्थः । न केवलमतिव्याप्ति: अव्याप्तिरपत्याह * प्रतीति लक्षणान्तरं शङ्कते * अस्तीति* नास्तीतिशब्दप्रत्ययविषयाऽभावव्यव- चछेदार्थ अस्तीतिविशेषणं द्रष्टव्यम्।यथाश्रुतमिदमल- चणमतिव्याप्तेरिति परिहरति *नेति * तर्हि नास्ति- प्रत्ययाविषयत्वे सत्यस्तिप्रत्ययविषयत्वं भावत्वमस्तु नचैवमतिव्याप्तिरभावस्य नास्तिपत्ययस्थापि विषय- त्थादित्यत आह *नास्तीति देशान्तरे कालान्तरे च घट इहेदानीं नास्तीति नास्तिप्रत्ययविषयोपि न सत्वं जहातीत्यव्याप्तिर सम्भवो वेत्यर्थः । खण्डनान्तरं वक्तुं विकल्पयति। २ अस्तिशब्दार्थविकल्पनिरासः । अस्तीति चास्त्यर्थो वा शब्दोवा विवक्षितः । नाद्यः तस्यानिरुक्तेः।सत्ता तदर्थ इति चेन्न। सामान्यादीनां तद-

१०४५

भावादभावत्वापत्तेः । स्वरूपसत्त्वञ्च निरस्तम्। नापि द्वितीयः अभावोऽस्तीतिप्रतीतरुक्तत्वात्। वर्त्तत इत्यादा- कारेण च प्रतीयमानस्याभावत्वप्रसङ्गात्। सोऽप्यस्ति- पर्य्याय इति चेन्न। उभयसाधारणैकार्थनिर्व्वचनमन्तरेण पर्य्यायत्वस्य प्रतिपादयितुमशक्यत्वात् । यत्रैकस्यास्ति- पदप्रयोगः ततैवापरस्य वर्त्ततइति प्रयोगात् सामा- न्येन तावत् पर्य्यायत्वं शक्याधिगममिति चेन्न। प्र- मेयाभिधेयादिशब्दानां तथात्व्रेऽप्यपर्य्यायत्वात्। यत्रेत्यस्य प्रवृत्तिनिमित्तार्थत्वे च तन्निर्व्वचनप्रसङ्गस्तदवस्थः स एवार्थो भावत्त्वमुच्यतां।के शब्दोल्खगवेषणया।

अस्तीति प्रतीतिविशेषणत्वेनोच्यमानोऽस्त्यर्थ उत तच्छव्द इति विकल्पार्थः भावत्वस्यैवार्थत्वासस्या- द्याप्यनिरूपितत्वात् न प्रथम इति परिहरति ने- ति अस्त्यर्थस्यानिरूपितत्वमसिडं सत्तायास्तदर्थत्वेन निरुक्तेरिति शङ्कते * सत्तेति अव्याप्त्या दूषयति * नेति सामान्यविशेषसमवाया निःसामान्या इत्य-

सङ्ग इत्यर्थः । सामान्यादीनां सत्तासामान्याभावेपि स्वरूपसत्त्वमस्तीत्यत आह स्वेति * सत्तैकार्थसम- घायित्वं समवायेऽव्यापकमिति द्रष्टव्यम्। शब्दो वेति द्वितीयं कल्पं दूषयति नापीति * अस्तिशब्दविशे

१०४६ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

र्थः। अव्यापकं चेदं लक्षणमित्याह* वर्तत इति घटो वर्तते भवति भाव इत्यादिश्दोह्िितप्रत्ययविषय- स्थापि भावत्वस्वीकारात्तदव्याप्तिरित्यर्थः । अस्तिश- व्देन तत्पर्यायस्थापि विवक्षितत्वादस्तिशव्दतत्पर्या-

घ्ाव्यास्तिरिति शङ्कते सोऽपीति * असम्भवेन दू- षयति * नेति पर्यायत्वं तर्हेकार्थप्रतिपादकत्वं तच्व तस्प्रतिपाथार्थैक्यावगममन्तरेण ने शक्याधिगमं त- दवगंमे च तदेव भावत्वलक्षणमास्तामित्यर्थः । एक- स्मिन्वििषये तावदुभयोः शब्दयोः प्रवृत्तिरवगता तेनै- क्यावधारणेन पर्यायत्वावधारणं भवतीति शङ्कते # यत्रेति * एकस्थापरस्येति पुरुषभेदो विवक्ष्यते वि- षयभेदो वेति द्रष्टव्यम्।व्यभिचारेण दूषयतिनेति* अस्त्यादिशब्दा: पर्याया एकस्मिन्विषये प्रयुज्यमाना- नेकशब्दत्वात्करादिशब्दवदिति वाच्यं तत्प्रमेयवा-

स्तिशन्दप्रव्टत्तिनिमितभृतोऽर्थो विवक्षित उतान्यः, नान्यः प्रकृतानुपयोगात्प्रथमश्चेत्तत्राह* यत्रेति * तन्निर्वचनं चाशक्यं स्वरूपसत्वादेर्दृषितत्वादित्या- शयः। शक्यत्वे वा तदेव भावलक्षणसुच्यतां लाघवा- दितरथा प्रयोजकगौरवप्रसङ्गादित्याह *स इति # लक्षशान्तरं शङ्कते।

३ भावत्वस्य लक्षणान्तरनिरासः। अपरप्रतिषेधात्मकत्वं भावत्वमिति चेन्न । व्यव-

भावत्यखण्डने तल्लक्षणान्तरनिरासः। १०४७

च्छेद्यासम्भव्ेन परपद्वैयर्थ्यात्। भावाभावयोः परस्परप्र- तिषेधात्मकतास्वीकाराच्च। तथापि भावो नास्तीत्यभा- वप्रतिपत्तित्रदभावो नास्तीति भावस्याप्रतीतिरिति चेन्न। तावतापि लक्षणानिरुक्तेः । अपरप्रतिषेधमुखेन प्रतीय- मानत्वमेत्र भावत्वमिति चेन्न। चक्षुरादिभिर्भावत्वाग्रह- णप्रसङ्गात्। नहि प्रतीयमानत्वं चक्षुरादिग्राह्यं अभा- वो नास्तीति प्रतीतेनिर्विषयत्वप्रसङ्गाच्च। न हीयं भाव- विषया, भवत्पक्षे परप्रतिषेधमुखेन प्रतीयमानत्वात् । नाप्यभावविषयैव तन्निषधार्थत्वात्। नैवं प्रतीतिरेव स्या- दिति चेन्न। शाव्द्याः प्रतीते: सम्भवात्। आकाङ्गादिमद्िः पदैः प्रतिस्वं संसर्गबोधनात्। "अत्यन्तासत्यपि ज्ञानमर्थे शब्दः करोति हि"। · अपरेति * परप्रतिषेधात्मको न भवती- त्यपरप्रतिषेधात्मकस्तत्वं विशेषयं चाभावव्यवच्छे

व्यावर्त्याभावात्परेतिविशेषणं व्यर्थमिति परिहर- ति नेति * अभावस्य भावप्रतिषेधत्ववदभावप्र- तिषेधत्वं भावस्य स्वीक्रियत इति लक्षणासम्भवमाह * भावेति प्रतीतिमवलम्व्य वैषम्यं शङकते तथापी- ति भावस्य स्वभावगत्याऽभावप्रतिषधत्वेपि तत्निषे- धमुखेन प्रतीतिर्नास्ति तेन परप्रतिषेधमुखेनाSप्रती- यमानत्वलच्षणं नासम्भवीत्यभिप्रायः। अविदितपरा-

१०४८ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

भिसन्धितया सिद्धान्ती परिहरति नेति * प्रतीत्यभा- वेऽप्यर्थस्य तथाद्वाल्लक्षणाSसम्भव इति भाव:।स्वा- भिप्रायं विदृणोति पूर्ववादी अपरेतति अतिप्रसङ्गया- धितच्वेन लक्षणाSसिद्धिरिति परिहरतिनेति प्रती- यमानत्वस्य भावत्वं तदचाक्षुषं स्यादित्यर्थः।तदेव स्पष्टयति तर्हीतिप्रतीते: स्वयम्प्रकाशतवं मनोषेद्यत्वं साक्षिवेद्यत्वं वेतिन चक्षुरादिविषयत्वमित्यर्थः।भूतले कुम्भाभावो नास्तीति स्वाभावप्रतिषेधमुखेन प्रतीय- मानकुम्भस्यापि भावत्वादव्याप्तिरित्याह * अभाव इति निर्विषयत्वमेवोपपाठयतिनहीति#भावविषय- त्वाभावे हेतुमाह परेति भावविषयत्वाभावेपि न निर्विषयत्वमभावालम्बनेनोपपस्तेरित्यत आह नापीति भावविषयत्वमभावविषयत्वं च सति धर्मि- णि चिन्त्यतेऽभावो नास्तीति प्रतीति रुपधर्म्येव नास्ती- ति शङ्कते नैवमिति एवंविधप्रत्यक्षपतीतेर- सम्भवेपि शाब्दी प्रतिपत्तिरस्त्येवेति परिहरति ने- ति * तत्सम्भवः कुत इत्यत आह * आकाङ्गति * कर्थ वा शब्दस्येदशं सामर्थ्यमित्याशङ्ा किपुनर्न्या- येनाह * अत्यन्तेति अपरप्रतिषेधसुखेन प्रत्यक्षप्रमितिविषयत्वं भावत्वं विवक्षितं घटाभावोऽस्तीतिप्रतीतिसम्भवेपि न तस्थ भावत्वप्रसङ्गोऽभावप्रतीते: पारोक्ष्यादिति भट्टमतानु- सारेण शङ्कते। ४ भावत्वलक्षणे प्रत्यक्षप्रमितिविषयत्त्वनिवेशादिशङ्कानिरासः । प्रत्यक्षप्रतीत स्तथा विवक्षितत्वादयमदोष इति चन्न।

भावत्वखण्डमे प्रत्यक्षप्रमाविषयत्वादिनिवेशादिनिरास: ।१०४९

सर्वस्य भावस्य प्रत्यक्षत्वानङ्गीकारात् । सेश्वरपक्षे सर्च्च प्रत्यक्षमिति चेन्न। तेन तेषापमपरप्रतिषेधा- त्मतया ग्रहणे प्रमाणाभावात्। तेषां विधिरूपतया तथैव ग्रहणमिति चेन्न। विधिरूपत्वस्यानवधारण- त्। यदपरप्रतिषेधात्मकतया शब्देनापि बोध्यते त- च्तावत् भावरूपमिति चेन्न। परपदवैयर्थ्यात्। तत्यागे्य चाक्षुषादित्वापत्तेः। सुरभि चन्दनमित्यादाविवान्योपनीत- भागवत् तत्र चाक्षुषत्वं भविष्यतीति चेन्न। तथाविध- विषयेण विशिष्टाया बुद्धेर्विषयविशेषणताग्रहे स्वा- श्रयोऽप्यंशतः स्यात् । तेनोपलक्षितायास्तथात्वे चा- भावविशिष्टभावग्रहार्थस्याभावस्य तथात्वापत्तेः । तेन यदेवं विधं तद्भावरूपमिति च ब्रुवतैवंविधत्वाद्माव- स्वमन्यद्वाच्यमभेदे च यदेवंविधं तद्भावरूपमिति नियमानुपपत्तेः। अस्योपलक्षणत्वे चोपलक्ष्यस्या- न्यस्य वाच्यत्वात्। अस्यैव भावार्थत्वे चाभा- वो नास्तीति कृत्वा प्रतीयमानस्य भावस्य भावत्वा भावप्रसङ्गात्। भिन्नञ्च भावत्वं न सम्भवति षट्प- दार्थव्यतिरंकप्रसङ्गात् । यच्च किश्िद्वावत्वं तत्स्वा- त्मन्यस्ति नोवा, अस्ति चेदात्मनि वृत्तिविरोधः नास्ति चेत्स्वस्यान्यप्रतिषेधमुखेन चाप्रतीयमानस्याभावत्वप्रस- १३२

-१०५० खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

ङ् इति। * प्रत्यक्षेति धर्मादेः प्रत्यक्षत्वानङ्गीकाराद- व्यापकमितिपरिहरति * नेति सर्वस्थेश्वरप्रत्य- चत्वान्नाव्यापकमिति शङ्कते। * सेशवरंति * प्रमा- णाभावादसिद्धं लक्षणमिति परिहरति *नेति * धर्मादयोऽपरप्रतिषेधमुखेन कस्यचित्प्रत्यक्षा विधि- रूपत्वात् घटवदित्यनुमानं प्रमाणं शङ्कतेतेषा- मिति विधिरूपच्वस्य भावत्वात्तस्याद्याप्यनिरू- पणाडेत्वसि्धिरिति परिहरति नेति धर्मादावव्या- प्निपरिहारं शङ्कते यदिति अपरप्रतिषेधात्मकतया शब्देनापि प्रतीयमानत्वं तडर्मादावप्यस्तीत्यर्थः।पूर्वो- क्तपसङ्गबाधेन परिहरति नेति अस्तु तर्ह्यपर- प्रतिषेधात्मकतया शब्देनापि प्रतीयमानत्वं भावत्व मित्यत आह तदिति * प्रतीतेश्चक्षुराध्यविषय- र्वेन तद्विशिष्टोऽभावोष्यचाक्षुषः स्यादित्यर्थः ।ल- क्ष्यधर्मत्वाल्लक्षणस्य लक्ष्यनिष्ठं लक्षणं वाच्यं लक्ष्य-

यदिति* अभेदे दोषमाहअभेदेति विशेषणविशेष्य- भावनियमानुपपत्तरित्यर्थः । यदा लक्ष्यलक्षणयोरैक्यं

प्रतीयमानत्वमुपलक्षणं न विशेषणमतो नाचाक्षुषादि- त्वापात इत्यत आहअस्थेति* लक्ष्यलक्षणयोरेकत्वे दोषान्तरमाह*अस्यैवति अप्रतिषेधात्मकूतया प्रती- यमानत्वस्यैव भावत्वेनास्त्यभाव इति प्रतिषेधात्मक- तया प्रतीयमानत्वस्य भावत्वं न स्यादित्यव्याप्ति-

अभावत्वखण्डनम। १०५९

रित्यर्थः। भावत्वं च षद्पदार्थानन्तर्मृतं न षेति विक- ल्प्य न प्रथम: सम्भवति पदार्थातिरेकप्रसङ्गात् द्वितीये पि द्रव्याद्यन्तर्भावे सामान्यादेरभावत्वप्रसङ्ग: सामा- न्याद्यन्तभवविपि समवायादन्तभवत्वप्रसङ्गात् नच द्रव्यादिस्वरूपमेव तदिति सम्भवत्यनुगतव्यव- हाराभावप्रसङ्गादित्यभिप्रेत्याह * भिन्नं चेति किश्व यत्किश्चिद्धावलक्षणमुच्यते तत्स्वातमन्यस्ति वा न वेति विकल्पयत यदिति * स्ववृत्तिविरोधान्नाद्य इत्याह अस्तीति * द्वितीये भावरुपस्यात्मन्येव न वर्तते इत्यव्याप्तिरित्याह * नास्तीति * इति भावत्वखण्डनम्।

एवं भावत्वनिराकरणेन षट्पदार्थनियमं निरस्य योऽप्यभाव इष्यते तस्थाप्यनिर्वाच्यताप्रतिपादनाय मकृतव्याजेन शङ्कते। ५ अभावत्त्व खगडनारम्भ: । नन्वेवमीश्वरे प्रमाणानुपदर्शनात्तदभाव एवापद्यत इति चेत् अभावत्वं किभिधीयते। निषेधात्मकत्वमिति चेतु तद्यदि प्रतिक्षेपात्मकत्वं तदा भावेऽप्यस्ति, भावा- भावयोई्वयोरपि परस्परप्रतिक्षेपात्मकत्वस्वीकारात्। अ- थाभावत्त्वमेव तदा न निवृत्तः पर्यनुयोगः । एतेन नि- षेधमुखन प्रतीयमानत्त्वमिति निरस्तम् । * नन्विति निषेधात्मकत्वमभावत्वमुत निषे-

१०५१ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

धमुखेन प्रतीयमानत्वसुत भावविरोधित्वमिति विक्- ल्पयव्नाह*अभावत्वमिति प्रथममनुवदतिनिषेधेति किमिदन्निषेधत्वं प्रतिक्षेपात्मकत्वं अभावत्वं वेति विकल्प्य प्रथममनुवदृति *तदिति भावेऽतिव्या- प्त्या दूषयति भावेति तत्रापि हेतुं दर्शयति भावेतिअभावत्वं निषेधत्वमिति द्वितीयं शङ्कते * अधेति किमिदमभावत्वमिति पर्यनुयोगोऽपरिहृतः स्यादिति परिहरति * तदिति निषेधात्मकत्वमभा- वत्वमिति प्रथमकल्पोक्तदूषयं निषेधमुखेन प्रतीयमा- नत्वमिति द्वितीयेऽप्यतिदिशति * एतेनेति *नि- षेधत्वम्पतिक्षेपत्वमभावत्वं वेति विकल्पदूषणयोस्तु- ल्यत्वेने त्यर्थः । तृतीयं कल्पं शङ्कते। ६ तृतीयकल्पनिरासः । भावविरोधित्वमिति चेन्न। सर्व्वभावविरोधित्वं तद्विशेष - विरोधित्वं वा। नादः असिद्धेः नहि घटाभावो भूतलादि विरुणद्दि। नापि द्वितीयः भावानामपि केषाञ्चित्तथाभावा- त्। अथ सहानवस्थानं विरोधो विवक्षितः स भावानां नास्तीति चेन्न। गोत्त्वाश्वत्वादौ तस्यापि भावात। एकविधा- वन्यनिषेधः स इति चेन्न। भेदे भावभेदयोरेव प्र० सङ्गात् । एकविधिरेवापरनिषेधः स इति चेन्न । निषे- धस्याभावार्थत्वे भावार्थत्वे चासिद्धेः। नास्तीति प्रती- यमानत्विति चेन्न। घटाभावो नास्तीति घटस्य तथा-

अभावत्व्र खण्डनम् । १०५३

प्रतीयमानतया अभावत्वापत्तेः । अस्तीति भावत्वनिरु- क्तौ यदुक्तं दूषणं तदापत्तेश्र। * भावेति* नैतद्विकल्पासहत्वादित्याहनेति सर्वभावविरोधित्वस्यैव मुख्यत्वादाद्य एवास्त्वत्यत आह * नाद् इति * तामेवासिड्धिमुपपाद्यति * नहीति * द्वितीयेपि वध्यघातकभावो विरोध उत सहानवस्थानमिति विकल्प्य प्रथममतिव्याप्त्या दूष- यति नेति * आखुनकुलादीनामपि वध्यघातक- भावादभावत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । द्वितीयं शङ्कते अथे- तिलक्षणमावरं सहावस्थितानाभेव वध्यघातकभा- वात् सहानवस्थानविरोधाभावान्नातिव्याप्तिरित्यर्थः। गोत्वाइवत्वादिसामान्यानां नियतव्यक्तिवृत्तीनां क- दाचिदपि सहावस्थानाभावादतिव्याप्तिरिति दूषय- ति नेति गौरयन्नास्तीतिबोधितेऽइवस्य निषे- धो न सिद्ध्ति घटाभावोऽस्तीति बोधिते घटनिषेध: सिद्यति तेनैकविधावन्यनिषेधो भावाभावयोः विरोधो विवक्षित इति शङ्कते एकेति एकवि- ध्यन्यनिषेधयोर्भेद उताभेद इति विकल्प्य प्रथमं दूषयति नेति गौरयमित्युक्तेऽशवोन भवतीति त- त्निषेधः सिद्यत्यश्वाभावाविनाभावित्वात् गोरित्य- तिव्याप्तिरित्यर्थःअभेदपक्षमुत्थापयति एकेति तत्र निषेधशब्देन अभाव उच्यते किं वा नास्तीतिप्रतीय- मानत्वमिति विकल्प्य नाद्योऽभावत्वस्याSद्यापि अनि- रूप्यमाणतयाऽसिद्धेरिति परिहरति नेति* नास्ति-

१०५४ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

प्रत्ययविषयत्वं तदिति द्वितीयं शङ्कते * नास्ती- ति अतिव्याप्त्या दूषयति * नेति नास्तीति प्रतीयमानत्वं विरोधस्तद्वानभाव इत्युक्तं स्यात्त- थाच घटाभावो नास्तीति स्वाभावनिषेधरूपतया प्रतीयमानस्यापि घटस्याभावरूपत्वं प्रसज्यत इत्यर्थः। दूषणान्तरमतिदिशति अस्तीति नास्तीति प्रतीते- रतरास्त्यर्थो विशेषणसुत तच्छव्द आध्ये तदर्थस्याभाव- त्वस्थाद्याप्यसिद्धेर सम्भवो द्वितीयेऽपि न भवति न वर्तत

नास्तिप्रत्ययविषयत्वस्य दर्शितत्वादतिव्याप्तिश्चेत्यादि द्रष्ठव्यमित्यर्थः। अभावलक्षणान्तरं शङ्कते। ७ अभावस्य लक्षणान्तरनिरासः। प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपणत्वमिति चेन्न।प्रति- योगिनः परार्थत्वेऽतिप्रसङ्गात विरोध्यर्थत्वे चैतदनिरुक्ते: असदर्थत्वे नञर्थस्यासिद्धेः अतीतानागतज्ञानादौ वि-

प्रतीति प्रतियोगिज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वमभा- वत्वमिति यावत। भेदोऽप्यन्योन्याभाव इति नातिव्या- प्तिः। प्रतियोगीति विशेषणं भावव्युदासार्थम्। प्रति- योगिशव्देन परसुच्यते किं वा विरोध्युतासदिति विकल्प्य प्रथमं दूषयति नेति अन्यनिरूप-

अभावखण्डने लक्षणान्तरनिरासः। १०५५

दित्यर्थःद्वितीयं दूषयतिविरोधीतिविरोधानिरुक्तौ विरोधिनोप्यनिरुक्तिर्विरोधश्च सहानवस्थानादिरूपो निर्वक्तुमशक्य इत्युक्तमित्यर्थः। तृतीयं प्रत्याह *अस- दिति असत्वमभावस्तथाचाभवनैवा भावनिरूपणं इत्यात्माश्रयात् असम्भवः। असदर्धच्वेऽसन्वस्यासि- डिरिति पाठान्तरं तत्रैवमर्थःप्रतियोगिपदस्यासदर्थत्वे Sसत्निरूपणाधीननिरूपणमित्युक्त स्थात्तथाचासिद्धि- रभावस्याद्याप्यसिद्धेर्घटाभावः पटाभाव इति भाव- (निरूपणत्वादभावस्थेति। असन्निरूपणाधीननि- रूपणत्वस्यातिव्याप्तिमाह * अतीतेति अभूद्वृ- ष्िरिति ज्ञानविधाने च तत्कालमविद्यमानविषयेण निरूपसीयेऽनुमितभाविलिङ्गे तत्कालसमातिरूपणी- येनुमितभाविलिङ्गेन तत्कालमतीनिरूपणीयेति स्वप्र- देशजलपूरणाज्ञाने भाव)त्वप्रसङ्ग इत्यर्थः। विषयादिना निरूपणीये ज्ञानादावपि प्रसङ्गादिति सन्बन्धः । भङ्गातरम्भणितुं विकल्पयति।

८ लक्षणेदोषान्तरकथनाय विकल्पः ।

यच्च किश्चिदभावस्य लक्षणमुच्यते स भावोऽभावो वा स्यात्। नादः भावस्याभावानाश्रितत्वात् विष- यिधर्म्मेण च कथमपि तथात्वे तन्निर्वाच्यं स्यात्। अ-

१ एतावान् () अ्रन्थ: सो० पु० नास्ति।

१०५६ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

न्यदेव तद्वदिति चेन्न। तद्वदभावस्याभावत्वे स्ववृत्तिः भावत्वे च व्याघातात्। न द्वितीयः तस्यात्मनि वृत्तौ विराधापत्तेः अवृत्तावव्यापकत्त्वप्रसङ्गादिति । * गच्चेति अभावस्य लक्ष्यत्वात्तल्लक्षणं भावत्वं युक्तमित्यत आह* नाद इति भावत्वे द्रव्याद्यन्य- तमं स्यात् द्रव्यादि नाभावाश्रितमित्यसम्भवि लक्षण- मित्यर्थः। माभूद्गावस्याभावाश्रितत्वं तथापि तद्यवहा- रःस्थात् यथा विषयानाश्रितेनैव ज्ञानेन विषयस्तद्वानुप- दिश्यते ज्ञात इति तद्द्भावस्य लक्षणस्याभावानाश्रि तत्वेपि विषयिणि ज्ञाने वर्त्तमानत्वात्तद्विषयेऽप्यभावे लक्षणवत्वव्यपदेशः स्थादित्याशङ्गाह *विषयीति * ज्ञानत्वादिपु परिगगितेषु विषयिधर्मेषु त्वदुक्तलक्षण- मन्तर्भवतीति निर्वाच्यमित्यर्थः। परिगणितविषयिध- र्भेधु ज्ञानत्वादिषु तन्नान्तर्भवति किन्तु ततोव्यतिरिक्त मेवेति शङ्कते अन्यदिति ज्ञानत्वादिव्यतिरिक्तमेव तद्वदिति तत्तुल्यं विषयिधर्मान्तरमभावलक्षयमित्य- र्थः। भवतु गत्किश्चिदभावलक्षयं तथापि तल्लक्षण- विशिष्ठाभ्ावस्याभावत्वमेवोत भावत्वमिति विक- ल्प्य प्रथमं दृषति नेति लक्षणविशिष्टस्य तद्वतोप्यभावत्वे तल्लक्षणं तत्र न वर्ततते वर्तते वा, यदि न वर्तते तर्हि तत्रैवाव्याप्तिर्षदि वर्तते तदा स्वविशिष्ठे स्ववृत्तिरित्यंशत आत्माश्रय इत्यर्थः । स्वरूपेणाभा- वोऽपि लक्षणविशिष्ट्त्वन भाव एव भवतीति द्विती- ये दोषमाह * भावत्वचेति * अभाव एव लक्षणचि

अभावस्य लक्षणान्तरनिरासः १०५७

शिष्टे उप्यभावोभाव इति वाक्यमेव व्याहतं नहि भावोऽभावो भवतीत्यर्थः । अभावलक्षणमभाव इति द्वितीयं कल्पं दूषयति * न द्वितीय इति अभा- वरूपमभावलक्षणं स्वात्मनि वर्तते न वेति वि- कल्ण्य प्रथमं प्रत्याह * तस्येति * द्वितीये तस्मिन्ने- वाव्यापकमित्याह * अवृत्ताविति अभावस्य लक्षणान्तरं शङ्कते। ९ अभावस्य लक्षणान्तरनिरासः । प्रतिक्षेप्यविशिष्टमेव यत् प्रतिभाति सोऽभाव इति चेन्न। प्रतिक्षेपानिरुक्तौ प्रतिक्षेप्यानिरुक्तेः। विशिष्टश ब्दार्थश्र निर्वचनीयः स्यात। तत्र विशिष्टं विशेषणविशे- व्यतत्सम्बन्धेभ्यो भिन्नमभिन्नं वा। नाद्यः दण्डपुरु- षसन्बन्धमन्तरेण दण्डिनोऽन्यस्याप्रतीतेः।दण्डिनमानये- त्युक्ेऽतदानयनप्रसङ्गाच। तत्सम्बन्धेनोपलक्षितत्वात्त- थेति चेन्न। अतद्वत उपलक्ष्यत्वेतिप्रसङ्गात। तद्वत- श्वान्यत्वात। सम्बन्धोहेतुः स च तदधिकरण एवति चेन्न।

तत्सम्बन्धिनि तत्र व्यवहार इति चन्न। तस्यापि विशि• ष्टत्वेनान्यत्वापत्तौ व्यवहारविषयगतविशेषस्य वक्तुमश- क्यत्वात। एवं परम्पराकल्पनायामप्यनवस्थामात्रं नतु व्यवहार्य्यगतो विशेषः कश्चित्। १३३

१०५८ खण्डनखण्डखादये चतुर्थपरिच्छेदे

प्रतीति घटाभावपटाभाव इति प्रतिक्षेप्यघटादि- विशिष्ट एव यो भाति सोऽभाव इत्यर्थः । घटत्ववि- शिष्टावभासघटे प्रतिक्षेप्यविशिष्ठावभासधर्मिणिचा- तिव्याप्तिपरिहाराय विशेषणद्वयम्। प्रतिक्षेपोऽभावः तन्निर्वचनमन्तरेण प्रतिच्षेप्यानिवेचनात्तद्विशिष्टलक्ष- गासिद्धिरिति परिहरतिनेति प्रतिक्षेप्यानिरुत्त्या लक्षणं प्रतित्िप्य विशिष्ठानिरुत्त्यापि लक्षखासिद्धि- माह * विशिष्ठेति * विशिष्टानिर्वचनीयतां प्रपश्चयितुं विकल्पयति तत्रेति विशिष्टं विशेषणादिभ्यस्त- त्वान्तरमिति मीमांसकपक्षं प्रतिक्षिपति नाद्य इति

प्रतीयेत घटव्यतिरेकेणाऽपि पटवन्न प्रतीयतेऽतः प्रतीतिबाधिनामत्यर्थः। दण्डपुरुषादिप्रतीतिविलक्ष- णप्रतीतिविषयत्वेन तानन्तरण स्वातन्त्र्येणास्ति प्रती- तिरित्याशङ्काह * दण्डिनमिति विशिष्टान्यत्वे दण्डिननानयेत्युक्ते दण्डपुरुषतत्सम्बन्धानयनं न स्या- दस्ति चानयनं तस्मादानयनव्यवहारकारणीभृतं वि- शिष्टज्ञानमपि विशेषमादिविषयं वाच्यं ज्ञानेच्छाप्र- ृत्तीनां कार्यकारणभृतानां समानविषयत्वनियमा- दित्यर्थः। दशिडनोऽन्यत्वेपि तस्य दण्डपुरुषसम्बन्धो- पलक्षितत्वात् दण्डिनमानयेत्युक्ते दण्ड्यानयनवद्द- ण्डाय्यानयनसपि स्यादिति शङ्कते *तदिति * वि- शिष्टसम्बन्धितया विशिष्टवाचिना शब्देन दण्डाद- योऽप्युपलक्षिता अतस्तषामानयनमिति वा शङ्कते औ तदिति * दण्डादिभिरुपलक्ष्यमायो दण्डी दण्डा

अभावस्य लक्षणान्तरनिरासः। १०१९

दसम्बन्धितयोपलक्ष्यते उत सम्बन्धितरयेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति नेति विशिष्टमात्रस्योपलक्ष्यत्वा- दुपलक्षणस्य तद्बहिर्भावादुपलक्षणानयनं न स्याद- न्यथाऽन्यस्मिन्नुपलच्ितंऽन्यत्र व्यवहार इत्यतिप्रस- क्तिरित्यर्थः । द्वितीयं दूषयति तदिति प्रथमवि- शिष्टवत् द्वितीयविशिष्ठस्थापि तद्वतो विशेषणादि- भ्योऽन्यत्वात् दण्डाद्यानयनं तत्र स्यादन्यथाऽतिप्रस- क्तेरेवेत्यर्थः। यद्यप्यतद्वानुपलक्ष्यते तथापि तदुपल- चणे दरडादिसम्बन्धो हेतु: स च विशिष्टविशेषणा- दुभयाविकरण इति दण्डाद्यानयनं स्यादुपलक्षणहेतु- सम्बन्धाधिकरणत्वादिति शङ्कते *सम्बन्ध इतिसम्ब- न्धमात्रमुपलक्षस हेतुरुत दण्डाद्यधिकरणमाध्ये घटादेर- प्यानधनप्रसङ्गो द्वितीये दण्डाद्यधिकरणसम्बन्धो न दण्डादावस्ति स्वदृटत्तिविरोधादिति तदानयनं न स्या- दिति परिहरति * नेति सम्बन्धात्-सम्बन्धमात्रा-

यस्य सम्बन्धस्य तस्य देवदत्तदण्डविशिष्टस्य केव-

न्वयः। उत्तरोत्तरसम्बन्धाङ्गीकारेऽप्ययमेव न्याय इ. त्याह इतीति उपलक्षणपक्षोक्तदोषपरिहाराय दराड- पुरुषतत्सम्बन्धानां दण्डिविशषात्वाइ्ण्डिनि व्य. वहियमाणे तेषामपि व्यवहार इति शङ्कते ॐ तदिति विशिष्टचैशिष्टं यत्तस्यापि विशनिषत्वाद्विशेषणादि- श्यश्च तत्वान्तरत्वान्न दण्डादिव्यवहारनियामकत्वमि- ति परिहरति नेति * तद्पि वैशिष्ट्यं देवदत्तादि-

१०६० खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छदे

विशिष्ठतया तह्यवहारनियामकं स्यादित्याशख्काह एवमिति* तत्तद्वैशिष्ट्यस्थापि विशेषणादिभ्योऽन्य- त्वात् व्यवहारनियमो न स्यात् किन्त्वनवस्थामात्रं परिशिष्यत इत्यर्थः । इदानीं विशिष्टस्य विशेषणादिभ्योनन्यत्वं ता- र्किकमतं दूषयति। १० विशिष्टस्य विशेषणादिभ्योऽनन्यत्वमिति तार्किकमतनिरासः।

द्वितीये तु प्रत्यक दण्डिव्यवहारप्रसङ्गो विशेषाडभा- वात। न ते प्रत्येकं दण्डिपदार्थाः किन्तु मिलिता इति चेत मिलिता इति किं ते च मेलकं चाभिधीयत उत तेभ्योऽन्य एव कश्चित, आद्ये प्रत्येकं स एव प्रसङ्ग: मेलकेप्यधिकः । द्वितीयस्तु प्रतीतिव्यवहारविरोधात्पूर्व- निरस्तः। एकज्ञानारूढो वा अविरलनानाज्ञानारूढो- वाडनेकश्च सम्बन्धश्र विशिष्टपदार्थ इति चेन्न।घटपटा- विति बुद्धावारूढौ घटपटौ सम्बन्धश्र घटपटरूपोविशिष्टः स्यात। घटत्वपटत्वसम्बन्धानां तहुद्ावारूढानामभ्यु- पगमेन सम्बन्धस्यापि तद्बुद्यारोहोपगमध्रौव्यात अन्य- था घटत्वविशिष्टरूपो घटः पटत्वविशिष्टरूपश्च पटः कथमभ्युपेयस्तत्र। नच घटपटावित्यपि विशिष्टमेव, स्वतन्त्रयोः घटपटयोः परस्परासन्बन्धयोस्तत् व्यवहा रात् न पुनयथा दण्डी पुरुषस्तथा घटी पटः पटी घ-

अभावखण्डने तार्किकमतनिरासः । १०६१

ट इति वा तत्र व्यवहारः। न चैकज्ञानाद्यारूढ़तैव तयोरन मन्तव्या, यतो घटपटाविति द्वित्वं तयोस्तद्वयान- वगाहिना कथ विज्ञानेनावगाह्येतेति प्रत्यभिज्ञाप्रस्तावो- क्तान् दोषानाह्वास्यामः । अत एवाविरलनानाज्ञानारूढ- तापि विशिष्टता निरवकाशा। द्वितीय इति * दण्डादीनां प्रत्येकं विशिष्ट त्वाविशेषादित्यर्थः । दण्डादीनां प्रत्येकं विशिष्ठत्वा- भावात् न प्रत्येकं विशिष्टव्यवहारप्रसङ्गो मिलिताना- मेव पदार्धानां विशिष्टपदार्थत्वस्वीकारादिति शङ्कते * न त इतितदेव दूषधितुं विकल्पयति * मिलिता इति*मेलकमिति श्रखावत् प्रत्येकं विशिष्ठत्वाविशेषा- त्तह्यवहारप्रसङ्ग एव प्रथमकल्प इत्याह * आद्यइति * मेलके च दण्डिव्यवहारप्रसङ्गोऽतिरिच्यते इत्याह मेलक इति * मेलकोविशेषणादिभ्योऽन्य एव मिलितपदेनोच्यत इति द्वितीयं दूषयति * द्वि- तीयस्त्विति * देवदत्तादिप्रतीति विनापि तत्म- तीतिः स्थात्तथा तदानयनं विनापि दराड्यान- यनं स्पाद्रस्त्वन्तरत्वात् घटवदिति विरोध इत्पर्थः । एकज्ञानारुढत्वेनाविरलनानाज्ञानारूढत्वेन वा मिलि- तपदप्रयोगो न तत्वान्तरत्वाभिप्ायेणातो न प्रतीतिवि- रोधो नापि केवलदण्ड्यादौ प्रसद्ग इति शङ्कत * ए- केति * एकज्ञानारूढ: सम्बन्धोSनेकश्च विशिष्ठपदार्थः अथवाऽविरलनानाज्ञानारूढः सम्बन्धोSनेकश्च वि- शिष्टपदार्थ इत्यन्वयः । एकज्ञानारूठ इत्युक्तें घटमात्रे

१०६२ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

Sतिप्रसङ्गनिवारणाय सम्बन्ध इत्युक्तम्।केवलसम्बन्ध- निवारणायानेकक्चेति। घटपटौ रूपं समवेतं इत्यनेक- प्रतीतिविषयनिवारणायैकेति। द्वितीयलक्षणपि का- लविलम्बेनोत्पाद्यमाननाज्ञानारुढानां विशिष्ठत्वं वार यत्यविरलेति। अतिव्यापकत्वेन दूषयति नेति * विशिष्टमेव दर्शयति * घटपटरूप इति * घटपटाविति- वुद्वौ न सम्बन्धोभात्यतो न वैशिष्ट्यप्रसङ्ग इत्याश- द्वाह घटत्वेति * घटपटयोर्भिथः सम्बन्धास्फु- रणेपि घटत्वसामान्यात्सम्बन्धप्रतीतिरस्तीत्यर्थः । "विपक्षे दोषमाह * अन्यथेति घटयुडौ घटत्वस्य पटबुद्धौ पटत्वस्य सम्बन्धाप्रतिभासे न घटत्वादिजा- तिसिद्धि: प्रमाणान्तराभावादित्यर्थः। घटपटरूपस्य विशिष्टस्य लक्ष्यत्वेन स्वीकारान्न लक्षणस्य तत्रातिव्या- पिरित्याशध्याहनचेति कुत इत्यत आह *स्वतन्त्रे- ति व्यवहारस्वातन्त्रयभेव दर्शयति * न पुनरिति घटपटाविति द्विवचनप्रयोगान् द्वित्वसेव तयोर्भाति न पुनस्तावप्यकज्ञानेनातो न वैशिष्ट्यप्रसङ्ग इत्यत आह। * नचेति आदिपदेनाविरलनानाज्ञानारुढत्व- ग्रहणम्। कुतो न मन्तव्येत्यत आह * यत इति तत्तेदन्ताविशिष्टाश्रयमेकत्वं तद्द्वयानवगाहिनाऽनु- भवेन स्मरणेन वा गृह्येतेत्युक्तं तथा घटपटस्वरूपान- वगाहिज्ञानेन तद्द्वित्वं नावगाह्येतेत्यर्थः।उक्तातिव्या- मरिं द्वितीयलक्षणेऽप्यतिदिशतिअत इति * घटपट- रूपोविशिष्टः स्यादित्युक्तदोषादेवेत्यर्थः । दण्डीति प्रत्यथेन घटपटावितिप्रत्ययस्य तुल्यत्वादितिद्रष्टव्यम्।

अभावस्य लक्षणान्तरनिरासः । १०६३

उक्तातिप्रसङ्गनिवारणाय लक्षणान्तरं शङ्कते। ११ अतिप्रसङ्गनिवारकलक्षणान्तरनिरासः । अथाप्रकाशमानासम्बन्धोडनेक एकबुद्यारूढ़स्तथा नचैवं घटपटौ तत्कथमुक्तदोषापत्तिरिति चेन्न । अ- प्रकाशमानोSसम्बन्धोययरित्ययमप्यर्थो विशकलित इ- ति घटत्वपटत्वव्यक्त्यादिवैशिष्ट्यमपि तत् भज्येता- विशेषात्। * अथेति * घटपटावित्यस्य वैशिष्टयव्यावृत्तये विशेषणमप्रकाशेति। एकस्वरूपव्यावृत्तयेऽनेकेति। अ- नेकयुद्यारूढव्यावृ्त्त्यर्थमेकयुडीति। तथा-विशिष्ट इत्य- र्थः। घटपटयोस्तु परस्परमसम्बन्ध एव प्रकाशतेऽतो- नाप्रकाशमानासम्बन्धत्वमतो न वैशिष्ठयापत्तिरिति निगमपति नचेति* लक्षणवाक्यस्य पर्यवसितमर्ध दर्शयन्परिहरति * नेति * इत्युक्तंस्यादित्यध्याहारः। अस्त्वयमर्थः कोदोष इत्यत आ्र्राह * अथमपीति * घटपटा- वित्येवंरूपोऽर्थः सङ्गटितोभासमानोपि त्वया विशक- लित इति कृत्वा घटपटावित्यस्मिन् ज्ञाने घटत्वपट. व्वाभ्यां सम्बन्धप्रतीतावपि तथोः परस्परसम्बन्धाप्र- तीते: स्वजातिभ्यां वैशिष्ठ्यप्रतीतिरपि न स्यादित्यर्थः। पुनरपि घटपटावित्यस्य विशिष्ठत्वप्रसङ्गपरिहा- राय लक्षणान्तरं शङ्कते। १२ अतिप्रसङ्गनिवारक लक्षणान्तरनिरासः। अथ धर्म्मधर्म्मिसम्बन्धाः स्वतन्त्रा। एवैकबु्यारूढा-

१०६४ खण्डनखण्डखाद्े चतुर्थपरिच्छेदे

स्तथा नच घटपटौ घर्म्मधर्म्मिरूपवित्यनतिप्रसङ्ग इति चेन्न। धर्म्मत्वस्ैकस्य दण्डािगुणदिसधारणस्य व- क्तव्यत्वापातात्। सोऽप्येष्टव्य इति चेत् । इप्यतां प- रं तस्यापि वालुकावद्विशकलितस्योपगन्तव्यत्वेनधम्म्ये- व किन्न धर्म्मः स्यात्। तथाप्रतीत्यभावान्न स्यादिति चेन्न। त्दुक्तैकप्रतीत्यारोहस्या विशेषे प्रतीति था कि न्न स्यात्। मास्तु धर्म्मत्वमनुगतं तत्तदूपादिपदार्थस्वरू- पमेत्र तथा विचित्त्रं यत्तदेव धर्म्मिणा सम्बन्धेन च- सममेकबुद्यारूढ़ं विशिष्टं नान्यदिति चेन्न। तेषां स्वरू पाणां भदेन नानाभूतेषु विशिष्टेषु अनुगता विशिष्टबु- द्िन स्यात। सम्बन्धमपि तर्हि विलुप्तैवस्वभावादेव रूगदिकं तथाविधमाधत्ताम् ! एतदपि किं नस्यादितिचे- त्तर्हि वराकोधम्यपि विसृज्यतां यथा बिना सम्बन्धं वि- शिष्टबुद्धी रूपादिस्वभावसामथ्यात्समर्थिता तथा वि- ना धर्मिणमप्यस्त्विति जितं जैनैः । * अथेति स्तन्त्रा इति विशिष्टस्यानुपसर्ज- नीभृता इतिविशेषणं-दण्डादीनां विशिष्टस्य विश- षगत्वं कथितदूषणं परिहर्तुम। धर्माधर्मविशेषणेन क- थमुक्त्तप्रसङ्गनिवारणमत्यत आह *नचेनि * परिहरति *नति दएडी देवदत्ता रक्तः पट इति द्रव्यगुणादिभि- र्द्रव्यगुणादेर्विशिष्ठत्वं दृश्यते तस्य द्रव्यगुणादि प्ति

अभावखण्डने विशिष्टनिरासः। १०६५

द्रव्यगुणादेर्द्धर्मत्वं वाच्यमेवश्च तडर्मत्वमननुगतं चे- दव्याप्तिरनुगतं चेद्दर्शनीयं तदित्यर्थः । धर्मच्वाधि- करणं धर्म इति दण्डादौ धर्मत्वं वक्तुं श- क्यत इति शङ्कते सोऽपीति * विशिष्टस्याद्या- प्यसिद्धे: धर्मत्वयुक्तोधर्मइति वक्तुमशक्यत्वाद्धर्मत्वं दएडाद्यश्च अयःशलाकावत् विशकलिता: स्वीका- र्यास्तथाच धर्मिणोऽपि धर्मत्वं किं न स्यात् विशक- लितधर्मत्वस्य तत्रापि भावादिति परिहरति *इष्य- तामिति *धर्मिणो धर्मत्वविशिष्टत्वेन प्रतीतिव्यवहा. राभावान्न धर्मत्वमिति शङ्कते * तथेति एकयुद्या- रूढत्वं विशिष्टव्यवहारनिदानं त्वयाऽङ्गीकृतं तदत्रापि सम्भवति धर्मधर्मिसम्बन्धा एकबुद्धारूढा इत्युक्त- त्वादतो धर्मिणोपि धर्मत्वविशिष्टव्यवहार: स्यादिति दूषयति नेति यद्ा पूर्वोक्तघटपटस्वरूपैकविशि- ष्टप्रसङ्गे तथाप्रतीत्यभावादित्याशद्कापरिहार इति घोज्यम्। अनुगतं धर्मत्वं निरूपणन्न सहते चेन्माभूत् का चतिरिति शङ्कते माऽस्त्विति तर्हि द्रव्यादिषु

तदिति रूपादीनां स्वरूपमेव तादृशयुद्धिनिमित्तमि- त्यर्थः। किं तद्विचित्रस्वरूपमिति दर्शयति यदिति * रूपादे: स्वरूपमेव धर्मिया सन्बन्धेन च सहितमेक- युद्ध्यारूढं विशिष्टंन तत्वान्तरमित्यर्थः । स्वानुगतो पाव्यभावे च्षतिमाह नेति * स्वरूपाणां व्यावृत्त- कवेनानुगतबुद्धिनिदानत्वाभावात् अनुगतविशिष्टवु- द्विरनुगतधर्मबुद्धिश्च न स्यादित्यर्थः। धर्मिणा १३४

१०६६ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

सम्बन्धेन च साहित्यं यदुक्तं तदपिन सिद्धति स्वभा- ववैचित्र्यं वदत इत्याह सम्बन्धमिति यथाSनुगतमुपा- धिं लुम्पसि तथा सम्बन्धमपि लुम्प एकज्ञानारूढं विशेषणं विशेष्यं च विशिष्टप्रत्ययमाधास्यति स्वभा- वादेवेत्यर्थः। सम्बन्धोपि लुप्यतामयमिष्ट एव प्रसङ्ग इत्याहएवमिति प्रतीयमानसम्बन्धत्यागे धामर्णो- पित्यागप्रसङ्ग इति परिहरति * तर्हीति * कथ ध- र्मिविसर्जने धर्मिविशिष्टप्रत्यय इत्यत आह यथेति सम्बन्धाभावेपि रूपादिस्वरूपसामर्थ्यादेव विशिष्ट प्रत्ययवत् धर्म्यभावेषि तत एव विशिष्टप्रत्यय: स्या- दिति न रूपादिमत्घटादि धर्मिभूतमस्ति किन्तु रू- पादिभिरेव रूपनान् घट इत्यादिव्यवहारो निर्वर्त्यते स्वलक्षणत्वात् सर्वस्थेति स्वीकुर्षद्धिरवौद्धैर्जितमित्यर्थ: । शुक: शङ्ग इत्यादिमंसृष्टप्रत्यये धर्मातिरिक्त्तधर्मि- प्रतीतेस्तदपलापोSशक्योऽनुभवविरोधादिति प्रती- तिबलेन चोदयति। १३ प्रतीति बलेनातिरिक्त धार्मिसिद्धिनिरासः। स्यादप्येवं यदि शुकक इत्येतावन्मत्ाद्येव प्रती- येत, किन्तु शुकक: शङ्ख इत्यादिना प्रत्ययेन सामानाधिकरण्यमु लखता धर्म्यप्यानीय दीयत इ- त चन्न। शङ्गत्वजातेरुपाधेर्वा रूपादरविरल- तादृगवस्थितस्य वा स्व्रूपबैलक्षण्यमेव तत्पदे- डभिषिच्यता यन विनाऽप्यधिकरणं सामानाधिकरण्यव्य-

अभावखण्डने धर्मिनिरासः। १०६७

वहारः स्यात्। किश्च नैतावन्मात्र, बुद्धिमादाय तदर्थ- गतवैचित्र्यान्तरखण्डने बुद्धिरेव स्वकारणसामर्थ्यात्तथो- स्थिता तत्तद्वयवहारपसवित्री स्वीक्रियतां कृतमर्थव्य- सनेन। तस्मात्- "प्रत्येतव्यस्य वैचित्र्यं प्रत्ययोल्लेखसाक्षिकम्। धियं निवेश्य लुम्पज्मयो भङ्गं साक्ष्येत यच्छति"॥१॥ अनुभवोऽन्यथासिद् इति परिहरति* नेति * शङ्गत्वस्य जाते: स्वरूपवैलक्षण्यमेव वा नैरन्तर्येणै- कयुद्यारढतयाऽवस्थितस्य रपादे: स्वरूपवैलक्षण्यमेव वा धर्मिपदेऽभिषिच्यतां किमन्येन धर्मिणेत्यर्थः । अ- तिप्रसङ्गान्तरमाह किश्चेति नैतावन्मात्रं दूषणम- विरलनानाज्ञानमादाय विशेषणाद्यतिरिक्तविशिष्ट खण्डने वैशेषिकेण क्रियमाणे न तस्य स्वरूपादिर- पि सिध्येत् पूर्वपूर्ववासनासमुत्थितसंवित्तेरेव तत्त- द्य वहारजनकत्वसम्भवादिति बाह्यार्थापलाप एव स- वत्र स्यादित्यर्थः । यस्माइदण्डादिप्रत्ययचिलक्ष- णे दण्डीतिप्रत्यये सति तदपलापोऽशक्यस्तस्मा- दिति फलितं श्लोकेन सङगृह्नाति। एकैकस्मिन्यादृटशः प्रत्ययः शब्दोवा ततो विलक्षण एव दण्डीतिप्रत्ययः शब्दश्चातो ज्ञातव्यस्य वैचिन्न्यं प्रत्ययोल्लेखसाक्षिकं तन्न लुप्यते वैशेषिकादिभिर्विशिष्टं वस्त्वन्तरं नास्ति वि- लक्षणयुद्धिरेव तद्यवहारं जनयतीतिवद्द्िस्तेभ्यो

१०६८ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

भङ्ग मनुभव एव प्रयच्छतीत्यर्थः। अर्थवैचित्र्यस्थाने धियं निवेश्यार्थ खण्डयतोपिना- नुभवविरोधो यतोऽटइये प्रतियोगिनि धर्मिमात्रधिय- मभावस्थानेऽभिषिक्तवानितिशङ्काव्याजेन तस्याप्यं- शतोऽनुभवविरोधमाह। १४ बिशिष्टनिरास युक्त्यन्तरम्। यत्तु केन चिद्भावस्य स्थाने तन्मात्रधीरभिषिक्ता तत्तस्य परमुचितम्। गुरुर्धियमभावस्य स्थाने स्थानेऽभिषिक्तवान्। प्रसिद्धएव लोकेऽस्मिन् बुद्धबन्धुः प्रभाकरः ॥२॥ अपि चैकबुद्धयारूढोऽनेकश्च सन्बन्धश्र विशिष्ट- इति पक्षे योप्येवंरूपवैलक्षण्यभाग्विशिष्ट इति कथ्यते सोडप्ययं विशिष्टोडविशिष्टाद्वैलक्षण्येन बोध्यमानो ज्ञानम- न्तर्भाव्यैव स्यादिति तत्र तन्नापि ज्ञानान्तरनिवेशनेऽ- नवस्था क्विदनिवेशे तदभावादविशिष्टत्वे शेषस्याSडमू- लमविशिष्टत्वापतः। तद्योग्यस्तथेति चेत्। न तर्हिं यो- ग्यतापि तद्विशेषणं वालुकावदसंलग्नाSतिप्रसज्जिकैवे- त्युक्तमावर्त्तते । *पन्विति यन्तु परं तत्तस्यैवेतियावत्। उक्तमर्थ श्रोके. नीप निबघ्नाति * गुरुरिति * गुरुरभावस्य स्थाने धियमभिषिक्तवानितियत् तत स्थाने स्थानेशन्दो निपा- तत्वाद युक्त्मित्य स्मिन्नर्थे। बुद्धोबन्धुर्यस्य स बुद्धबन्धःक्ष-

अभावखण्डने विशिष्टनिरासः। १०६९

द्युपगमादिति भावः। विशिष्टखण्डने युत्त्यन्तरं वक्तुं पूर्वोक्तलक्षणमनुवदति * अपि चेति * एवंरूपवैल- क्षण्यहीनेभ्यो वैलक्षण्यगुणो विशिष्टोऽस्तु को दोष इत्यत आहसोऽपीति स तावद्विशिष्टः अविशि- ष्टाद्वैलक्षण्येन बोध्यते नवा नचेदविशिष्टाद्विशिष्टस्य वैलक्षण्यज्ञानाभावात विशिष्टस्याविशिष्टाद्वैलक्षण्यन्न- सिद्धेत् बुद्यते चेत तद्विशिष्टाद्वैलक्षण्येन बुडादविशि-

तो वैलक्षण्येनाबुद्धात् स्वस्य वैलक्षण्यज्ञानाभाववत्त- तोपि तन्न स्याडुडाचेत्तदास्माद्वैलक्षण्येन स्वस्य वै- लक्षरयज्ञानाभावात् सोपि न स्यात्तदर्थ तत्र तत्र ज्ञानान्तरनिवेशनेनवस्थेत्यर्थः। यद्यनवस्थापरिहा- राय क्वचिद्वैलक्षण्यज्ञानन्नेष्यते तत्राह * क्वचिदिति यत्र वैलक्षण्यशृङ्गलाविच्छेदस्तत्र वैलक्षण्यज्ञानाभावेन विशिष्ठत्वासिद्वेरामूलमविशिष्टत्वापात इत्यर्थः । वि. लक्षणज्ञानविषयत्वाभावेऽप्यविशिष्टाद्वैलक्षण्यज्ञान- योग्यस्य विशिष्टत्वेन विवक्षितत्वान्नानवस्थेति शङ्कते *तदिति दूषयति तर्हीति योग्यतापि विशेषणं भवन्ती विशिष्टे विशिष्टाऽविशिष्ट वा यदि विशिष् तर्हि तत्तज्ज्ञानापेक्षयाऽनवस्था यद्यविशिष्ट सर्वत्रैव

एकज्ञानारूढतत्वमित्युक्त तदपि दुर्न्निरूपमित्याह। १५ विशिष्टम्यैव प्रकारान्तरेण निरासः। एतमेकमिति ज्ञानमित्यारूढ़मित्यादिद्वारै र्द्रष्टव्य-

१०७३ खण्डमखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

म्। तथाहि- "अविशिष्टाद्विशिष्टस्य वैशिष्ट्ये यदि धीर्विशेत । तद्बुद्धिधाराविश्रान्तिः स्याद्वा मूलाविशिष्टतेति॥३॥ विशिष्टनिरासेन च सर्वाणि लक्षणानि निरस्ता- नीति मन्तव्यं यथा गुणाश्रयोद्रव्यगित्यादि। * एवमिति एकत्वविशिष्टमेकसुच्यते ज्ञानत्व- विशिष्टं ज्ञानमारूढत्वविशिष्टं आरूढं सम्बन्धत्वविशि- ष्टः सम्बन्धस्तस्य विशिष्टानभ्युपगमेSसिड्धेर्न विशिष्ट-

तथाहीति विशिष्टस्याSविशिष्टाद्वैशिष्टये वैलत्तण्येधी- पवेशमन्तरेश वैलक्षण्याSसिद्धर्यदि वैलक्षण्यधीर्विशेत् तर्हि तद्युद्धिधारानवधितवेऽनवस्थामसङ्गात् क्विद्धि- श्रान्ती तत्र विशिष्टत्वाSसिद्धस्तत्मभृत्यामूलमवि- शिष्टताSSपद्यनइत्यर्थः । विशिष्टनिरासेन न केवलम- भावनिरासः सिद्ध: किन्तु सर्वलक्षणनिरासः स्यात्प चधर्मतादिविशिष्टत्वाल्लक्षणस्थेति विशिष्टखण्डनस्य महन्प्रयोजनम्। विशिष्टट्श्टन्तव्याजेन द्रव्यादिखण्डनं प्रस्तांति यधेति * इति अभावखण्डनं विशिष्टखराडनश्च।

द्रव्यलक्षणखण्डनेधिकं दूषणमाह। १६ द्रव्यलक्षणखण्डनारम्भ: । इतोऽपि गुणाश्रयो द्रव्यमित्यसङ्गतं तथाहि-कथमेत-

द्रव्य लक्षण खण्डनम। १०७१

लक्षणमत्रधारणीयं सङ्खपारूपगुणवत्तया रूपादेरवि प्रती- तेः। भ्रान्तिरसाविति चेत्। पृथिव्यादौ कथमभ्रान्तिरिति वक्तव्यम्। तत्र बाधकाभावादिति चेतु। तुल्यम। गुण- स्य गुणतत्तायां बाधकमस्माभिरवश्यं वक्तव्यं निर्गुणा गुणा इति सिद्धान्तादिति चेन्न। रूपादेर्गुणत्वस्यैव नि- श्वेतुमशक्यत्वात्। * इतोऽपीति * गुणत्वाद्याश्रयगुणादिव्यावृत्यर्थ गुगाअ्ररत्वविशेषगत्। अतिव्याप्त्याद्यभावे कथमस-

सितहरितपीनरक्तनया पश्च रूपागि मघुरादय: षड्-

पश्चाद्याकारवुद्धिविषपतया द्रव्यसारुप्यात रुपादौ सङ्रयाप्रतीनिस्तत्र भ्रान्तेनि तत्र नातिव्याप्तिरिति शङ्को*त्रानतिारिति भ्रा्तरभ्रान्तिपूर्वत्वात्पृथिव्यादौ तत्र अभ्रान्तिरिति वाच्यन्न तननिक्षपोमानाभावादिति परिहरति पृथिवीति इयं प्रतीतिर्न भ्रान्तिरबा- ध्यपतातित्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति मानं शङ्कते * त. त्रेति समस्समाधिरित्याह * तुल्यामात * प्रत्यक्षचा- धाभावंपि यौक्तिकवाधाद्भ्रान्तत्व शङ्कते *गुणस्पेति स्व्रवृत्त्यनवस्थादिरूपवाधकमित्यर्थः । कुत इत्यत आ्र्राह

रिहरति नेति * सामान्यवान् गुणः संयोगविभागयोरनपेक्षो न

१०७२ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

कारणं गुण इति तल्लक्षणयोगाद्गुणत्वं रूपादेरिति शङ्कते। १७ गुणलक्षणनिरासः। सामान्यवान् गुण इत्यादिगुणलक्षणयोगात्तन्निश्चय- इति चेन्न।अगुण इति गुणलक्षणांशस्यासिद्े; सङ्ख्या- वत्तया प्रतीतेर्विद्यमानत्वात। भ्रान्तिरिति चेन्न। पर- स्पराश्रयप्रसङ्गात। सङ्ख्यावत्तया प्रतीतेर्भ्रान्तित्वे गुण- लक्षणसिद्धि: तत्सिद्ौ च बाधेन भ्रन्तित्वस्थापनम्। नच हेत्वन्तराद्रूपादेर्गुणत्वसिद्धौ बाधकसिद्धि: द्टप्टा- न्तस्यापि सङ्ख्यायोगिप्रत्ययाक्रान्तत्वेन प्रसक्तद्रव्यको- टिप्रवेशतया गुणत्वेनासिद्धेः। सङ्ख्याया सङ्ख्यावत्त्वे- नानवस्थाप्रसङ्गानिःसङ्ख्यत्वव्यवस्थितौ दृष्टान्तत्वं सम्भविष्यतीति चेन्न। पृथत्क्ेनापि तस्याः सम्भावि- तद्रव्यकोटिप्रवेशत्वात। एवं पृथकृत्वस्यापि सङ्ख्या- वत्तयेति।

नि विशेषणानि। गुणनिश्चयमन्तरेण तत्पतियोगिक- स्वास्य गुसत्वस्य गुणशून्यत्वस्य लक्षयांशस्यासिद्धे-

हरति *नेति असिदौ हेतुमाह सङ्ख्येति सङ्- ख्यावत्वप्रतीतेर्भ्रान्तित्वादगुय इति विशेषणसिद्धि- १ प्रसङ्गापत्तिः। सङ्ख्यावत्वेति मू० पु० पा०।

गुणस्य लक्षणान्तरनिरासः। १०७३

रिति शङ्कते भ्रान्तिरिति परस्पराश्रयान्नैकस्यापि सिद्धिरिति तदेवोपपादयतिसङ्ख्पेतिरूपादयो गुणाः सामान्यवत्वास्पर्शवत्वाक्रियत्वेसति बाह्येंद्रियग्राह्य.

स्पराश्रय इत्यनवस्थामसङ्गस्य बाधकत्वसिद्धिरित्याश- झाहनचेतिकुत इत्यत आह दष्टन्तेतिएका स- ङख्याSनेका सङ्ख्यतिसङ्ख्यावत्वप्रतीत्या गुणत्वासि- डौ साध्यवैकल्पात् दृष्टन्तस्थेत्यर्थः। सङ्ख्याया: सङ्-

डौ सैव दृष्टान्तोभवतीति शङ्कनेसङ्ख्येतिपृथकृत्व- गुणयोगित्वसम्भवात्तथापि साध्यशून्यं निदर्शनमिति परिहरति * नेति तर्हि पृथत्कस्य पृथत्कान्तरयोगेऽन- वस्थानाद्गुणत्वसिद्धौ पृथत्कमेव द्ष्टान्त इत्यत आह * एवमिति * पृथत्कान्तरायोगित्वेपि द्विपृथत्कस्य पृथत्कमिति सङ्ख्यावत्वप्रतीतेः साध्यवैकल्यमित्यर्थः । गुणलक्षणान्तरमाशङ् निराचष्टे। १८ गुणस्य लक्षणान्तरनिरासः। जातीतरानाश्रयोऽकर्म्मरूपो गुण इत्यपि न, जातिव्या- पकत्वात्। जातिमात्राश्रय इत्येवार्थ इति चेन्न। अभा- वाश्रयतया सर्वाव्यापनात्। जातिमात्रभावाश्रयइति चेन्न। उपाधीनामपि तदाश्रितत्वात्। नोपधीनामाश्र- यो रूपादि: किन्तु कथमपि सम्बन्धी तावतैवानुमादिप्र- वृत्तिरिति चेन्न। उपाधिसम्बन्धं प्रत्यप्याश्रयत्वस्य मन्त- १२५

१०७४ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छदे

व्यत्वात। अन्यथा यदि किञ्चिदूपमत नेप्यते तदा सा- मान्यविशेषानुमानं तत्र न स्यात्। व्यधिकरणयोर्ग- म्यगमकभावानभ्युपगमात्। तस्माद्यदेतदेव लक्षण त- त्तावन्न जातिरूप तदिदं रूपं यदि रूपादौ नास्ति तदा- नीमस्ति, यद्यरिति तदा नास्तीति विचित्रेण लगे- त्युक्ते न लगति मालगेत्युक्त च लगतीति प्रवह्निका- मनुकरोति। * जतीति द्रव्यव्यावृत्त्यर्थ जातीतरानाथ्र यतत्वविशेषणं तस्य गुणाद्याश्रयत्वात्। तदन्याश्रयत्व- निषेधेऽर्थात् जातिमात्राश्यत्वादिकर्मरूपसिड्े: सा- मान्यादिव्यवच्छेदः । कर्मव्यवच्छेदार्थमकर्मेतिविशे- षयाम्। यथाश्रुतस्यातिव्याप्नेरित्याह जातीति जा- तीतरानाश्रयत्वादकर्मरूपत्वाच्च गुसत्वप्रसङ्ग इत्य- र्थः। ननु जातेजीतीतरानाश्रयत्वमसिद्धं समवाया- अयत्वादितिचेन्मैवम्। समवायकटाच्षेण गुणस्यापि तदसिद्धिप्रसङ्गादिति। विशेषनिषेधस्य शेषाभ्यनु- ज्ञाविषयत्वात् जातिमात्राश्रयत्वं विवच्ितन्तद्भा- वाच्च जातेर्नातिव्याप्तिरिति शङकने * जातीति * अ्र- सम्भवेन तं दूषयति *नेति गुणानां जात्याश्रयत्वेपि गुणाद्यनन्ताभावाधिकरणत्वेन मात्रार्थीभावादसिद्धिं लेक्षणस्थेत्यर्थः। मात्रशब्देन जातिव्यतिरिक्तभावाना- श्रय त्वस्य विवक्षितत्वान्नासिड्धिरिति शङ्कतेजाती ति जातिव्यतिरिक्तलक्षणप्रमेयत्वादिभावोपाधीनां गुख-

गुणस्य लक्षणान्तरनिरासः। १०७

श्रयत्वादसिद्धिर्लक्षणस्थेति परिहरति * नेति * उपा- धिं प्रत्याश्रयत्वन्नास्ति रूपादेरिति शङ्कते %नेति उपा- ध्यनाश्रयत्वे रूपादेरुपाधिभि: सम्बन्धो न स्यादित्यत आह * किन्त्विति * कार्योत्पादनशक्ते: कार्यगतत्वा-

ताव्यवहारं स्वभावभेदादेव जनयतीत्यर्थः । कथ तर्हि लक्षणस्य केवलव्यतिरेक्यनुमानस्य पक्षधर्मतत्यत आहसावतेति* परिहरति नेति भावस्वरूपमेव सम्बन्धोऽन्य एव वा, उभयधापि सम्बन्धस्य रूपादया- श्रयत्वमाश्रयणीयमन्यथा तवैधर्म्याद्यसाधनत्वपसङ्गात्तन्निष्ठत्वे जातिमात्राश्र- यत्वासिद्धिरित्यर्थः । उक्तमर्थ व्यतिरेकमुखेनोपपा- द्यति अन्यथेति यदि किश्चिद्भावरूपं गुणेषु नेष्यते तदाऽयं सामान्यगुसोऽयं च विशेषगुण इत्यनुमान- स्य व्यधिकरणसिद्धिप्रसङ्गादित्यर्थः। व्याघातान्नैव- मभ्युपेयमित्युपसंहरन् लक्षणस्याजातिरुपच्वं दर्श- यतितस्मादिति व्याघातमेव दर्शयतितदिति अत्यर्थ विचित्रेण प्रकारेण त्वदयमिद लक्षणं प्रहेलि- काक्रीडामनुकरोतीति सम्बन्धः । जातिमात्रभावाश्र- योऽकर्मरूप इति लक्षणं यदि लक्ष्ये नास्ति तदा हेतो: प- च्षधर्मत्वं यद्यस्ति तर्यपक्तधर्मत्वं यथा बालोन्मत्तादि लगेत्युक्ते न लगति मालगेत्युक्ते लगतीति विज्ञातं वै- चित्र्यं तत्तुल्यमित्यर्थः । यद्वा लगेत्युक्ते न लगति मा- लगेत्युक्ते लगतीति। एवं गुणलक्षणानिरूपणेन रूपादेर्गुयत्वासिद्धि-

१०७६ खण्डनखण्डसादे चतुर्थपरिच्छेदे

मुक्तता द्रव्यलक्षणे दूषणान्तरमाह। १९ द्रव्यलक्षणे दूषणान्तरम्। अपि च गुणाश्रय इत्यत्र कश्षाश्रयार्थः ? समवा- यीति चेन्न। गुणत्वादेरपि द्रव्यत्वप्रसङ्गात् गुणावर- च्छिन्नस्य समवायस्य गुणत्वेऽपि विश्रान्तत्वात्। गुणः समत्रेतो यत्र स गुणसमवायीति विवक्षितमिति चेन्न। यत्रेत्यस्याधिकरणार्थस्याद्याप्यनिरूपणेन तेनैव तद्या- कारानुपपत्तेः । इहेति प्रत्ययहेतुराधार इति चेन्न। इह शङ्ग पीतिमेति प्रत्ययाच्छङ्स्य पीतगुणाधिकरण- त्वप्रसङ्गात्। भ्रान्तिरसौ यथार्थश्च प्रत्ययोऽत्र विवक्षित इति चेन्न। तदर्थासत्वनिरूपणव्यतिरेकेण तदप्रामाण्य- स्य बोद्धुमशक्यत्वात्। न चाद्यापीहेति प्रत्ययस्यार्थः प्रतीतो यत्प्रतियोगिकमसत्त्वं तत् निरूप्यते। पीतत्वं प्रतियोगि तच्च क्वचित्सिद्धमेवेति चेन्न। तस्य प्रमित- त्वादेवासत्त्वानुपपत्तेः । तत्र न तस्य प्रमितत्वमिति चेन्न। तत्रेत्याधारत्वानिरुपणादिति । अपिचेतिनकोपीत्याक्षिपमपि पृष्ट मत्वा तन्निरु- किं शङकते समवायीति* अतिव्यापकमिति दूषय- ति नेति प्रसङ्गमेव स्पष्टयति गुरेति सम्बन्धस्य द्याश्रयत्वादित्यर्थ:गुणः समवेतो यत्र स गुणसमवायी विवक्षितो नच गुणत्वादौ गुणत्वस्य समवेतत्वमि- त्यतिव्याप्तिपरिहारं शङ्कते गुण इति यत्रेतिनिर्दिष्ट-

द्रव्यलक्षणे दोषान्तरम। १०७७

स्थाधिकरणत्वस्थाSसिद्धतया तेनैव तन्निृपणमयुक्त- मात्माश्रयादिति परिहरति नेतिइहृत्येवंरूपायाः प्रतीतेर्यत्कर्मतया कारणं तदाश्रयपदार्थ इति शङ्कते * इहृति* प्रत्ययमात्रहेतुत्वमधिकरणत्वमुताभ्रान्तस्थेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति नेति द्वितीयं शङ्कते भ्रान्ति- रितिभ्रान्तित्वमेवासिद्धमिति परिहरति नेतिकि- मिहेतिपदार्थस्यासत्व्रप्रतियोगित्वसुत पीतत्वस्येति विकल्प्यादं दूषयतिनचेति इहपीतिमा नास्तीति इह पदार्थावच्छिन्नं पीतत्वं निषेध्यतया निरूपणीयं त- दाश्रयार्थानिरूपणान्न शक्यनिरूपणमित्याशयः। पीत- त्वमात्रं प्रतियोगीति द्वितीयं शङ्कते * पीतत्वमि- ति तथाप्यप्रमितप्रतियोगिकनिषेधानुपपत्तिरित्यत आह तच्चेति पीतत्वस्य येन रूपेण प्रमितत्वं तेनैव रूपेण प्रतियोगित्वमुताप्रमितरूपशेति वि- कल्प्य प्रथममसम्भवेन दूषयति नेति द्वितीय- मुच्थापयति तत्रेति* आधारपदार्थघटितरूपेण तस्याप्रमितत्वं वाच्यं तस्पाद्याप्यसिद्धरप्रसिद्धप्रति- योगिकनिषेधाऽनुपपत्तिरेवेति परिहरति नेति * अस्तु तर्ि समवाधिकारणं द्रव्यममित्यत आह। २० द्रव्यस्य लक्षणान्तरदूषणम्। एतेन समवायिकारणं द्रव्यमित्यपि लक्षणं निरस्त- म्। कथं निर्णेतव्यमिदं समवायिकारणमिदं नेति रू- पादौ घटादौ च सङ्ख्यासमवायिकारणत्वयुक्तेस्तुल्यत्वा- त्। सङ््यैव रूपादौ नास्तीति चेत् घटादौ कथमरिति

१०७८ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

प्रत्ययस्योभयत्रापि तुल्यत्वादित्युक्तमनुषञ्जनीयम् । द्र- व्य एव सङ्ख्यास्व्रीकारे तत्सम्बन्धात् गुणेडपि तद्य- बहारोपपत्तौ कल्पनालाघत्रात् गुणे सङ्ख्याद्यस्व्रीकार इति चेत् विपरीतमेत्र कुनो न स्यात् सत्तासामान्या- द्यपि गुणादौ किमर्थमङ्गीकरियते द्रव्यद्वारैव तत्र व्यव- हारोपपत्तेः । * एतेनेति आश्रयानिरूपणेन कार्यसमवायो यत्र तत्समवायीति तत्समवायित्वानिरुक्ते: इत्यर्थः। रुपादौ चास्य लक्षणस्य भावात् द्रव्यत्वं प्रसज्यते इत्याह * कथमिति कथ च तत्निर्णेतव्यमित्यत आह *रूपेति एको घट इतिवदेकं रूपमितितदधिकरण- प्रत्ययस्य समवायित्वप्रयोजकस्य तुल्यत्वादित्यर्थः । एकं रूपमित्यादिप्रतीतिर्भ्रान्तीरूपादौ गुणाभावात् गुणादानां निर्गुणत्वादिति शङ्कते सङ्ख्येति घटादौ यादृशी सङ्ख्याप्रतीतिस्ताद्ृशयेव रूपादौ तत्प्रतीति-

ति घटेति लाघवतर्काचष्टम्भन शङ्कतेद्रव्य इति द्रव्यस्य तावत्सङ्ख्याधिकरणत्वमुभयानुमतं तदेकार्थसमवायादेव गुसादौ सङ्ख्याव्यवहारोपपत्तौ न सङ्ख्यान्तरमूरीकार्य गौरवादित्यर्थः । गुण एव स- ङख्यास्व्रीकारो द्रव्ये पुनः तत्समवायिनिबन्धन एव सङ्ख्याप्रत्यय इति विपरीतं किं न स्यादिति परि- हरति नेति * रूपादौ सङ्ख्याप्रतीतौ सत्यामपि

सामान्यक्षणखण्डनारम्भ: । १०७९

लाघवतर्कतस्तन्निराकरणे सत्ताद्यपलापोपि स्याद- विशेषादित्याह सत्तेति * आदिपदेन समवायस- ङ्रहः। गुणः सन् कर्म सदिति सदनुगतव्यवहारस्तत्प्र- योजनमित्यत आह द्रव्येति द्रव्य एव सत्तादि- स्वीकारे तदेकार्थसमवायाद् गुणादौ तह्यवहारोपप- त्तिरित्यर्थः । इति द्रव्यगुणयोर्लक्षणखण्डनम्।

एवं द्रव्यादिलक्षणं खण्डयित्वा साभान्यलक्षण- खण्डनमारभते। २१ सामान्यलक्षणखण्डनारम्भ: । ननु सामान्यार्थ एव कः ? तथाहि-अनुवृत्तप्रत्यय- कारणं सामान्यमिति न लक्षणं सामग्न्या सर्वकार्य्यों- त्पत्तेः तया तदेकदेशान्तरैश्र व्यभिचारात्। असाधा- रणविशेषणादनन्यजातीयप्रयोजकत्वञ्च तदिति चेन्न। स्वसामग्यामपि प्रसङ्गतादवस्थात्। भेदप्रतिपत्त्यादावपि प्रयोजकत्वाच्च। एतत्प्रतिपत्तिप्रमाणकत्वमिति चेन्न । स्त्रसामग्यामप्यस्याः प्रमाणत्वात्। एतदेकप्रमाणक त्वमिति चेन्न। अर्थक्रियाभेदादेरपि तत्र प्रमाणत्वात्। एतत्प्रत्तिपत्तिप्रमापकत्त्वमिति चेन्न । तद्विशिष्टस्यापि तत्त्वप्रसङ्गात्। तदवच्छिन्नप्रमांशप्रमापकत्त्वमिति चेन्न। तदसिद्धयैवासिद्वेः। इयं प्रतीतिर्येन बिना नोपपद्यते

१०८० खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

तत्सामान्यमिति चेन्न। कारकान्तराणामपि तथात्वादिति।

नन्विति क इत्याक्षेपे। सामान्यलक्षणमनूद्य दूषय- ति तथाहीति घटादिकारणविशेषव्याउत्त्यर्थ विशे- षणद्वयम्।कारणशव्दोऽत्र हेतुवाचक उत प्रमाणवचन- इति विकल्प्य प्रथमेऽतिव्याप्तिमाह सामग्या इति अनुवृत्तप्रत्ययस्य जनकं सामान्यमित्युक्तं स्यादेवं च विषयमात्रात्तदनुत्पत्ते: सामग्रीतश्च तदुत्पत्तेस्तस्थास्त. देकदेशेषु चक्षुरादिपु चातिव्याप्तिरित्यर्थः । अनुवृत्त- प्रत्ययस्यासाधारणं कारणं सामान्यन्नचैवमतिव्या- प्रिः सामग्यादेः सर्वकार्यसाधारणत्वादिति शङ्कते असाधारणेतिअसाधारगत्वमेव विवेचयतअन- न्येति अनुवृत्तप्रत्ययमात्रजनकमित्यर्थः ।अनुवृत्तप्रत्य- यसामग््यास्तदेकदेशानां च कार्यातराजनकत्वादसा- धाररयादुक्तप्रसङ्गतादवस्थ्यमिति मन्वानः परिहरति नेति नन्वसाधारणगिराऽनुदृत्तप्रत्ययस्य कर्मतया जनकं विवच्ितमितिन सामग्यादावतिव्याप्तिरिति। मैवम्।अतीन्द्रियगुरुत्वादिसामान्ये तदव्यापनात्।ज्ञा- नस्यापि कर्मजत्वे प्रत्यक्षत्वापातात्।तदपि योगिपत्य- क्षमितिचेन्न। तस्पैव विगानात्, योगीन्द्रियन्न गुरुत्वा- दिविषयमिन्द्रियत्वादस्मदादीन्द्रियवदिति प्रयोगवि- रोधाच। नचादृष्ठादि कस्यचित्प्रत्यक्षं पमेयत्वाद घट- वदिति सप्रतिसाधनता कस्यचिच्छव्देनास्मदाद्यन्यत- मविवचायां बाधादस्मदादिविलक्षणविवच्तायामप्र- सिद्धविशेषणत्वात्साध्यवैकल्याच्च दृष्ठान्तस्य, नचा-

सामान्यलक्षण खण्डनम् । १०८१

न्यः साधारणः प्रामाणिकोस्तीत्यलम्। एवमतिव्या- प्तिमुत्काऽसम्भवि चेदं लक्षणमित्याह भेदेति गो- त्वात् महिषादिर्न्न भवतीति भेदप्रत्यये तदभिधाने च सामान्यस्य प्रयोजकत्वान्नानुवृत्तपत्यय एवासाधार- राघमित्यर्थः। कारणशब्दः प्रमाणवचन इति द्वितीयं शङ्कते * एतदितिएषा प्रतिपत्तिःप्रमाणं यत्र तत्त्वमि- ति तत्समासः।यद्यपि सामग्री कारणं तथापि न तस्या- मनुदृत्तप्रत्ययः प्रमाणमिति तह्यवछेदः। एतत्प्रतिपत्ति- प्रमाणकत्वमात्रं लक्षणसुतैतदेकप्रमाणत्वमिति विक- ल्प्य प्रथमं दूषयति नेति सामग्यनुमापकत्वात् तत्रा- व्यस्या: प्रतिपत्तेः प्रमायत्वादतिव्याप्तिरित्यर्थः । एषा प्रतिपत्तिरेकैव प्रमाणं यत्र तत्वमिति द्वितीयं शङ्कते *एतदिति सामग्या नानाकारणमेलनापररूपाया न तदेकप्रमाणत्वं चक्षुरादेरुपादिज्ञानानुमेयत्वादालोका- दे: प्रत्यक्षत्वादिति तद्व्युदास इत्यभिसन्धिः। स्मा- रकतया तावदर्धकक्रियाविशेषोपि मानं ब्राह्मणत्वजातौ विशिष्टमातापितृजत्वज्ञानमतो Sनुवृत्तप्रत्ययैकप्रमा- णत्वमसिडमित्याह * नेति * कारणशब्दस्यार्थान्तरं शङ्कते * एतदिति एषा प्रतिपत्ति: प्रमा यस्मिन् तत्वं सामान्यं नच सामग्यामेषा प्रमा तदनुमापक- त्वेन प्रमाणत्वादितितन्निवृत्तिः।अतिव्याप्या दूषयति * नेति * नहि निष्कृष्ठं सामान्यं प्रतीय इति व्य- क्तिविशिष्टेऽनुवृत्तपतीतिः प्रमा भवतीति विशेष- मवगाहितवतीतति तस्यापि सामान्यरूपता स्यादि- सर्थः । अतिव्याप्तिपरिहाराय विशेषं शङ्कते #तदिति# १३६

१०८२ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

तव विषयेंऽशद्यमस्ति व्यक्त्यंशः सामान्यांशश्चेति त. त्र विषयतया सामान्यांशेनावच्छन्नः प्रमांशः प्रमा यस्मिन् तत्वं विवच्ितन्नचासौ व्यत्त्यंशे, तदव- च्छिन्नपमांशस्यैव तत्र प्रमात्वादिति नातिव्याप्ति- रित्याशयः । सामान्यज्ञाने तदवच्छिन्नप्रमांशज्ञा- नन्तज्ज्ञाने च तद्विषयसामान्यज्ञानमितीतरेतराश्रय इति परिहरति * नेति * सामान्यासिद्धैव त- द्विशिष्टलच्षणासिद्धिरित्यर्थः । लक्षणान्तरं शङ्कते इयमिति अनुगतप्रतीतिर्येन विना नोपपद्यते तत्सा- मान्यमिसर्थः। नोत्पद्यत इत्यपपाठः पुनरुक्तत्वात्। नोप- पद्यत इसत्राप्यसत्ता नानुपपतिस्तथाच तदभावे तद- भाव इति व्याप्यत्वाभिधानात्तस्य च तत्प्रमाणकत्वेन पुनरुक्तत्वात्तस्मादुपपत्तिः ज्ञानं विषयनिरुप्यत्वात् ज्ञानस्येत्येवार्थः । अनुदृत्तप्रत्ययज्ञापकमनःसंयोगा- दावतिव्याप्तिरिति परिहरति * नंति * लक्षणान्तरं दूषयति। २२ सामान्यस्य लक्षणान्तरदूषणम्। अनुवृत्तं सामान्यमित्यप्यलक्षणम्। किमिदमनुवृत्तत्वं नाम ?। अनेकाश्रितत्विति चेन्न। अवयविना संयोगा- दिभिश्च व्यभिचारात्। नित्यत्वे सतीति चेन्न।समवायेन व्यभिचारात्।अत एव न बहुवृत्तित्वमित्यपि। अस- म्बन्धत्वे सतीति चेन्न। अणुभिर्व्यभिचारादिति। नित्यत्वे सत्यनेकसमव्रेतं सामान्यमिति चेन्न।विकल्पासहत्वात।

सास्यन्यस्य लक्षणान्तरदूपणम। १०८३

एतल्लक्षणं नित्यमनित्यं वा स्यात्। नादः स्वात्मनि वृत्तिविरोधात विशिष्टप्रविष्टमपि हि नित्यत्वं नित्यमेव। * अनुवृत्तेति * कुत इत्यपेक्षयामनुवृत्तपदार्था- निरुक्तेरित्याह किमितिन किमपीत्यर्थः। अनुतृत्तप- दार्थ शङ्कते अनेकेतिरूपादिव्यवच्छेदाय विशेषणम्। वृत्तिशव्देन संयोग: समवाघो वा विवाक्षित उभय- थाऽप्यतिव्याप्तिरिति दूषयति* नेति अवयव्यवयेषुस- मवेतः संयोगश्च सम्बन्धिनोरादिशव्देनानेकसंयुक्तश- रीरादि गृह्यत इत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । नित्यमनेकवृत्ति सामान्यन्न च संयोगादिव्याप्तिस्तस्यानित्यत्वादिति शङ्कते *नित्येति समवायस्य नित्यत्वादनेकाशश्रितत्वा-

शति * अत इति * समवायव्यापनादेवेत्यर्थः। उक्ता- तिव्याप्तिं परिहर्तुमसम्बन्धत्वे सति नित्यमनेकृत्ति सामान्यमिति शङ्कते * सम्बन्धेति* परमाणूनां संयोग- वृत्यानित्येत्ववतामनेकाश्रितत्वमस्तीति तत्रातिव्याप्ति- रित्याह नेति वत्तिशव्देन समवायस्य विवच्ित त्वान्नित्यमनेकवृत्तीति लक्षणस्य न समवायेऽरावादौ वा व्यभिचार इति शङ्कते नित्येत्ति* विकल्पासहत्वाद- सिडमिदं लक्षणमित्याह * नेति * तदुपपादनाय विकल्पयतिएतदिति िश्चात इत्यत आह *नाद्य इति स्वात्मनि वृत्तिविरोधं स्पष्ट्यति * विशिष्ठेति * नित्यत्वे सत्यनेकसमवेतत्वं हि लक्षणं तत्रापि चेत्नि- १ वृत्त्यातपाहुमति सो० पु० पा०।

१०८४ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

त्यत्वं वर्त्तेतात्माश्रयांऽशत इत्यर्थः। अनित्यमिदं लक्षणमिति द्विंतीयं दूषयति। २३ द्वितीयविकल्पदूषणम् । नापि द्वितायिः सामान्यस्य समवायस्य च नित्य- त्वाभावप्रसङ्गात। आत्मत्वादौ व्यक्त्यभावायत्तस्यापि विशिष्टाभावस्यासम्भवात्तस्य च कदाचिदसत्वानङ्गीकारे तदनित्यत्वस्यैव वक्तुमशक्यत्वात। तद्राहिणश्च प्रत्यय- स्यैककालिकस्य च मिथ्यात्वेSविशेषात सार्वकालिकस्य मिथ्यात्वप्रसङ्गेन सर्वथा तदसत्त्वापत्तेः । एकस्य च सत्यत्वेऽविशेषात। सर्वसत्यतायां कदाचिदपि त- दसत्वं नास्तीति। एकदा तत्सम्बन्धेनोपलक्षि- तस्याऽन्यदापि विद्यमानत्वात् तथात्वमिति चेन्न । तादृशोपलक्ष्यासम्भवात् व्यक्तीनां भेदादनित्यत्वानुपपत्ति रेवेति। एतेन नित्यत्वमन्यत्रापि प्रतिवचनीयमिति। * नापीति नित्यमनेकसमवेतरूपं विशिष्टल- चषग तच्चेदनित्यं तर्हि विशेषसादिनाशात्तन्नाशो व

पत्वादेवं नित्यत्वस्य लक्षणान्तर्गतस्य नाशे व्यक्त मनित्यत्वं सामान्यस्य तडर्मस्यैव लक्षणत्वात्समवे- तांशनाशेपि विशेष्यसामान्यनाशे तस्यानित्यत्व- प्रसङ्ग: समवायस्य नाशे तस्यानित्यत्वप्रक्तिरित्यर्थः । अनेकेति विशेषणीभूततद्व्यक्तिनाशादऽपि सा-

सामान्यस्य लक्षणान्तरदूषणम। १०८

मान्यस्य समवेतत्वनाशोपपत्तेरन्न सामान्यादेरनित्य- ववप्रसक्तिरित्यत आह आत्मेति आत्मत्वतत्समवा- यतद्यक्तीनां नित्यत्वान्न व्यत्त्यनित्यत्वनिमित्तमपि त- त्समवेतानित्यत्वं सम्भवतीत्यर्थः । तथापि लक्षणा- नित्यत्वे किमायातमित्यत आह * तस्येति * सा- मान्यलक्षणानित्यत्वाभाव आत्मत्वादेरनित्यत्वव्य- ्तिर्वेत्यर्थः । यद्यप्यात्मत्वसामान्यस्य तद्यक्तिषु स- मवेतत्वलक्षणग्राहिपत्ययः सदाकार एव जायते त-

स्थेत्याशख्गाह * तदिति यदि लक्षणमनित्यं तदा जातौ कदाचित्तल्लक्षणग्राहिप्रत्ययो मिथ्येति वाच्यम- तश्च तन्न्यायेन सदैवासौ प्रत्ययो मिथ्येति न कदा-

न्धानकालिकस्य लक्षणानित्यत्वप्रत्ययस्य मिथ्या-

दिति तदसत्तापत्तेर्लक्षणानित्यत्वाभावप्रसङ्गादित्य- तार्थः। घटत्वादेः समवेतत्वानुसन्धानकालिकस्य ल- क्षणानित्यत्वप्रत्ययस्य बाधकाभावेन प्रमाणत्वात् कर्थ सर्वथैव लक्षणानिसत्वस्य मिथ्यात्वमुच्यत इत्याश- ङ्याह*एकस्थेति अविशेषादिति * लक्षणस्प सर्व- त्रैकरूप्यादेकत्र तदनित्यत्वप्रत्ययस्य सत्यत्वे सर्वत्र स- त्यतायां कदाचिदपि तदसत्वं लक्षणानित्यत्वस्यामि- थ्यात्वं नास्तीति प्रसज्यत इत्यर्थः। एकदा नित्यत्वस- म्बन्धेनान्यदाप्यनित्यत्वं लक्षणस्य व्यवह्ियते नित्य- कवोपलक्षितस्यान्यदापि विद्यमानत्वादिति समवेत-

१०८६ खण्डनखण्डखादये चतुर्थपरिच्छेदे

इति शङ्कते एकदेति एकदा घटत्वादे र यदि सम- वेतत्वानुसन्धानकाले तदनित्यत्वसम्बन्धेन तस्य स- मवेतत्वस्य लक्षितस्थान्यदात्मत्वादिसमवेतत्वानुस- न्धानेऽपि समवायस्यैकतया विद्यमानत्वात्तथात्वम नित्यच्वेन व्यवहियमायत्त्वमित्यर्थः । अनित्यासु घटादिव्यक्तिपु घटत्वादेः समवेतत्वं तावदनित्यं ततोऽन्यदेव नित्यासु व्यक्तिपु समवेतत्वमात्मत्वा- देर्व्यक्तीनां भेदात्तद्विशिष्टसमवेतत्वस्थापि भिन्न- चवादकिश्चिदपेक्षस्य समवेतत्वमात्रस्य चानुपलक्ष्य- च्वादेकमनुगतं वाच्यं तत्सिडौ तस्यैव लक्षणर्वोप- पत्तेव्षर्थ लक्षणान्तरकरणमिति परिहरति *नेति * इति सामान्यखण्डनम् ।

आगामिखण्डनं सामान्येन सङ्गमयति। २४ विशेषलक्षणखण्डनारम्भ: । के चानेन लक्षणेन व्यवच्छिद्यन्ते। विशेषादय इति चेतु विशेषा एव के डभिधीयन्ते। तत्र नित्येष्वेव द्र- व्येष्वेव वर्त्तन्त एव ये ते विशेषाइत्यलक्षणम्।आत्मत्वा दिना व्यभिचारात नित्यान्तरेSस्त्त्वाच्च न तत्सर्व्वत्र नित्ये वर्त्तते विशेषास्तु नैवं, वर्तन्तएवेति नियमादिति- चेन्न। प्रतिविशेषमव्याप्त्या Sलक्षणत्वात। यज्जातीय एवमिति लक्षणार्थ इति चेन्न। जातेरनङ्गीकारात्। जा-

विशेषखण्डनम्। १०८७

तीयेत्यस्यापदत्त्वात्। उपाधिरेव तथा विवक्षित इति चेन्न। तस्येतरव्यावृत्तस्यावगतौ व्यर्थमिद तदुपजीविलक्षणं अत एव विजातीयव्यावृत्तिप्रतीतेः इतरव्यावृत्तस्य वाडन- धिगतौ लक्षणस्य दुरवधारणत्वापत्ते: इतरव्यावृत्ततया तज्जातीयत्वत्वस्याप्रतीतेः ।

• के चेति* विशेषा इति * विशेषलक्षणमाशङ्ा निरस्यति तत्रेति * द्रव्धेषु वर्तन्ते ये ते विशेषा इत्युक्ते सत्तासामान्ये समवाये च प्रसङ्गस्तदर्थमाह* द्र- व्येष्वेवेतितथापि गुणेषु क्रियायां च प्रसङ्ग: तदर्थ- माह नित्येष्वेवेति नित्येष्वेव वर्तन्ते ये ते विशेषा इत्युक्ते परमाणुत्वशव्दबुध्यादौ प्रसङ्गः तदर्ध वर्तत एवेति सर्वनिसद्रव्यवृत्तित्वमेवेति विवक्षितमतोणुत्वा- दिधर्मव्यवच्छेदः। यथाश्रुतं तादतिव्यापकमितिहेतु- माह * आत्मेति * आत्माण्वादीनान्नित्यद्रव्यत्वात्त- र्थव वर्त्तमानत्वादेवात्मत्वाणुत्वादीनां विशेषत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः। वर्तत एवेति विशेषणेनेदं परिहृतमिति श- ङने * नित्यान्तर इतिनित्यद्रव्यनिष्ठात्यन्ताभावमा- न्राप्रतियोगित्वमेवेति विवक्षितत्वाद्विशेषव्यक्तिषु ना- स्ति सर्वविशेषाणामैकैकद्रव्यवत्तितया सर्वनित्यद्र- व्यवृत्तित्व्राभावादित्यसम्भवेन परिहरति * नेति सर्वनित्यद्रव्यनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिजातीयत्वं विवक्षितमतो न प्रत्येकमभावेपि लक्षणासिड्धि: स- वविशेषाणान्तज्जातीयत्वादिति शङ्कते*यदिति *जा-

१०८८ खण्डनखण्डस्ादे चतुर्थपरिच्छेदे तिशव्दो मुख्यार्थः उत्ानुगतघर्ममात्रवचन इति विकल्प्घ प्रथमं दूषयतिनेति सामान्यादित्रयस्य निः- सामान्यत्वस्वीकारात् जातीयेत्यस्यापदत्वादमुख्या- र्थत्वादित्यर्थः। द्वितीय शङ्कतेउपाधिरिति जात्यभा- व उपाधिरेवैकजातीयत्वव्यवहारप्वर्त्तक इत्यर्थः । अ- त्यन्तव्यादृत्तवुद्धिजनकत्वलक्षणो य उपाधिरुच्यते स- किन्द्रव्यादिभ्यो व्याटत्तो विशेषमात्रनिष्ठतयाऽधि गत उत नेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति #तस्येति एके- नोपाधिना लक्षणप्रयोजनविशेषव्यवहारस्य सिद्धेर्व्यर्थ लक्षणमित्यर्थः।इतरव्यावृततयाऽधिगतोद्वितीयं प्रत्या- हअत इति उपाधिनिरूपणाधीनलक्षणासिद्धिरित्य- र्थः । कुत इत्यत आहइतरेति तस्यद्रव्यादिसाधा रण्येनोपाधिविशेषपदप्रवृत्तौ निमितत्वायोगान्नहि साधारसेन निमित्तेन नैमित्तिकमसाधारणं भवति ततो

इत्तरव्यावृत्ततयाऽधिगतोपाधिरेव विशेषलक्षण- मसत्वति शङ्कते। २५ विशेषलक्षणनिरासः। भवतु स एवोपाधिर्लक्षणमिति चेन्न। तस्यानिरुक्तेः। यतोनित्यद्रव्यव्यक्तिषु विश्वव्यावृत्तधरियोगिनां स विशेष- इति चन्न। स्वरूपधर्म्मव्यक्तिभेदेष्वपि प्रसङ्गात्। अन्य- था कार्य्यद्रव्यगुणादिव्यक्तिषु सा तेषां कुतः स्यात् ता स्विव वैधम्मन्तिरस्य नित्येष्वपि सम्भवात् विशेषवत्

विशेषा नसभवं सभवन्त् हक्षवं स्वाद पूर्व बाइी शाब्ध

मता व्यक्ति

कं भवत नेनि क प क्रियासामण्य म्मवाउ सब घिरिचक ष नापि ह नि * कार्प वारानेवां

धन्या सावा आह। ग

विशेषेष् ल सबु दिम्नबा

विशेषलक्षणनिरासः। १०८९

विशेषाSसम्भवेन लक्ष्यासिद्धिरिति । भवस्विति उपाधेस्त्वयाऽद्याष्यनिर्वचनात् कर्थ लक्षणं स्यादिति परिहरति नेति उपाधेर्निरुक्तिं पूर्ववादी शङ्कते * यत इति * समानलक्षणासु नित्य- द्रव्यव्यक्तिषु व्यावृत्तयुद्धिहेतुत्त्वमुपाधिरियर्थः । वि- मता व्यक्तिधीर्व्यावर्तकधर्मग्रहयनिबन्धना व्यावृत्तु-

क्तं भवति तत्सिडसाधनदूषितमिति परिहरति नेति स्वरूपभेदात् सुखादिलक्षणवैधर्म्याबाऽर्थ- क्रियासामर्थ्यभेदाद्वा पृथत्कगुणाद्वा व्यावृत्तयुद्धिस- म्भवात् स्वरूपभेदादीनां विशेषत्वप्रसङ्गान्नायमुपा- धिरित्यर्थः । स्वरूपभेदादीनां व्यावृत्तबुद्धिहेतुत्वमे- घ नास्ति कुतोऽतिप्रसङ्ग इत्यत आह अन्यथे- ति कार्षद्रव्यगुणादिपदार्थानामन्त्यविशेषानङ्गी- कारात्तेषां व्यावृत्तयुद्धि: स्वरूपभेदादिनिबन्धनैव सा कुतः स्याददित्यर्थः । नित्यद्रव्येषु विशेषातिरिक्तवै-

आह तास्वििति विपक्षवाधकानुकूलतर्कविरहा- च्ाप्रयोजकतेसभिप्रेत्याह विशेषवदिति यथा तव विशेषेपु विशेषान्तरमन्तरेणैव स्वरूपमात्रात् व्यावृ- तघुद्धिस्तथा नित्यद्रव्येष्वपि स्वरूपमात्रनिबन्धनतया

सर्वलक्षणसाधारणभङ्गान्तरमाह। २६ विशेषस्य सर्वलक्षणसाधारणं दूषणम्। अपि च विशेषादिभ्यो विशेषलक्षणादेभेदात्कर्थ तत्र १३७

१०९० खण्डनलण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

तत्रैव तैर्विशेषादिव्यवहारः क्रियतां नान्यत्र। सम्बन्धो नियामकइति चेन्न। सम्बन्धस्यापि सम्बन्धान्तरेण नि- यामकत्वेऽनवस्थापातात्। अन्यथा त्वनियमात्। तदनि रुक्तेश्र। * अपि चेति* विशेषादिलक्षणन्ततो भिन्न- मभिन्नं वा, यद्भिन्नं तदा व्यवस्थापकत्वानुपपत्ति- रात्माश्रयाद्वेदे व विशेषलक्षणेन विशेष एव व्यव- हारः क्रियते न द्रव्यादौ द्रव्यलच्षणेनापि द्रव्य एवं व्यवहारो नान्यन्नेति व्यवस्था न स्यादित्यर्थः । वि- शेषलक्षणस्य विशेषेण द्रव्यादिभिश्र भिन्नत्वे वि- शेषाभावेऽपि विशेषेणैव सम्बन्धास्तद्यवहारस्पैव कारणत्वमिति शङ्कते * सम्बन्ध इति सम्बन्धोपि विशेषव्यवहारं नियमयन् विशेषसम्बडो नियमय- त्यसंम्बडो वेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति शैनेति* द्वि- तीयं प्रत्याह अन्यथेति तदसम्बदत्वतद्भित्नत्वयोर विशेषाव्नियामकत्वानुपपत्तिरित्यर्थः । सम्बन्धखण्डनं प्रस्तौति तदिति * तदनिरुक्तेः-सम्बन्धानिरुक्त्ते रित्यर्थः । इति विशेषखण्डनम्।

तदनिरुक्तिमेव व्यनक्ति। २७ सम्बन्धखण्डनम । तथाहि कः सम्बन्धशब्दार्थ :? समवायादय इति चेत।

सम्बन्ध खण्डनम् । १०९२

सत्यं किन्तु केन निमित्तेनेति हि प्रश्नवाक्यतात्पर्यर्य प्रतिस्वं व्यावृत्तेन संयोगत्वादिनाऽन्येन वा । आद्यडनु गतव्यवहारानुपपत्तिप्रसङ्गः अस्ति चासाविन्द्रियार्थसन्नि- कर्षोत्पन्नादिप्रत्यक्षं नित्यप्राप्तिः समवाय इत्यादि । नद्वितीयः तस्यैकस्यासम्भवात्। * तथाहीति सम्बन्धशब्दार्थ शङ्कते * स- मवायादीति * सम्बन्धशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं पृच्छाम इत्याह* सत्यमिति प्रशनवाक्यस्य तात्पर्य दर्शयितुं प्रश्नस्वरूपं दर्शयतिप्रतीति स्वं स्वं पति व्यावृत्तं संयोगत्वसमवायत्वादि तेन सम्बन्धश- ब्दवाच्यत्वं संयोगादेरुतान्येनानुगतेनेसर्थः। प्रथममा- क्षिपतिआद्यइतिसंयोगत्वादेर्व्यवृत्तस्य प्रत्येकं मिलि-

अस्तीतिषोढा सन्निकर्ष इन्द्रियार्थसनन्निकर्षोत्पन्नंप्रत्य- नं नित्यसन्निकर्ष: समवाय इत्यादौसर्वत्र विद्यत इत्य- र्थः। द्वितीयमपवदति नेति संयोगादौ सर्वत्रा- नुगतैकरूपासम्भ वादित्यर्थः । संयोगसमवाययोरतिप्सक्तिनिवारकत्वं साधार- गं रूपमिति शङ्कते। २८ नियामकश्वस्य सम्बन्धत्वखण्डनम्। नियामकत्त्वं तदिति चेन्न। स्व्रभावस्यापि भवता नियामकत्त्वाङ्गीकारातू। तथाविधः सोडपि सम्बन्ध एवे-

१०९२ खण्डनम्रण्डखाधे चतुर्थपरिच्ठेदे

ति चेन्न। त्वया सर्वस्वभावनियन्तृताया अवश्याभ्युप- गन्तव्यत्वेन नियामकनिरुक्तिलम्यसत्त्वादधिकांशासाम- थ्यापत्तेः । नियम्यस्य च स्व्रस्थानतिप्रसङ्गेन निया- मकत्त्ववाचायुक्त्यनुपपत्तेः अतिप्रसक्तत्व्रेच तस्यैव नि- यामकत्वादतिप्रसक्ेन नियमायोगात् भूत्वा नियम- करणे च प्रागनियतत्वापत्तेः एवमन्येनापि जन्यनियमे, अन्यदपि हि यदि पूर्व घटादिरूपेणानियतमेव घटादि करोति तदा पटाद्यपि तथा कुर्य्यात। * नियामकत्वमिति* अन्यत्र सह्यवहारनिया- मकसत्ताया: स्वात्मनि सद्यवहार: स्वभावादित्यङ्गी- कारादतिव्याप्तिरिति दूषयतिनेति नियामकस्व- भावोऽपि सम्बन्ध एव ततो नातिव्याप्तिरिति शङ्कते * तथाविध इति परिहरतिनेति स्वभावा- देवैवमितिवद्ता त्वया सर्वभावस्वभावानां नि० यन्तृत्वमेष्टव्यं स्वभावत्वाविशेषादेवश्च नियन्तृत्वं नि- यम्यापेक्षमिति तदपेचषायां न स्वयमेव नियम्यन्तथा च स्वनियतिक्रियां प्रति स्वस्य नियामकत्वेन प्राकू- सत्वं वाच्यं तच्च नियामकनिरुक्तिलम्यं तथाच निय- म्यनिरुक्तिलम्यं नियतोत्तरसत्वमशक्यदर्शनं स्व. यमेव स्वापेक्षया पूर्वसुत्तरं चेति व्याघातान्न चान्य- स्य नियम्यत्वं नियमनमूलसम्बन्धस्याद्याप्यनिरुक्त्ते- रित्यर्थः। नियम्यनियामकयोर भेदपक्षेऽनतिप्रसक्तं नियम्यतेऽतिप्रसकं वेति विकल्प्य प्रथमं दृषयति#नि-

सम्बन्ध खण्डनम् । १०९३

यम्यस्थेति अतिप्रसक्तिनिषेधकत्वं नियामकत्वं तदे- व निषिद्धे कः प्रतिषेध इति न्यायेनानतिप्रसक्तनि- घामकत्वमनुपपन्नमित्यर्थः। द्वितीयं दूषयति*अतीति#

हअतीति स्वयमनतिप्रसक्तोऽन्यातिप्रसक्तिं वारय- ति स्वयमव्यवस्थितस्य करथं व्यवस्थापकत्वमित्यर्थः। नियम्याकारस्य कार्यत्वात्तदभिन्नश्चेन्नियामकः सो- पि कार्य इत्युक्तं स्यादेवंच स उत्पद्य नियमयति उ- तानुत्पदयेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति #भूत्वेति भूत्वा नियमनपक्षे नियामकोत्पत्तेः यतमेव स्यादनियतनियामकत्वे घटमपि पटीकुर्या- दित्यर्थः । नियम्यान्नियामकस्य भिन्नत्वान्नायं दोष इत्यत आह एवमिति*अन्यदृपि नियामकं स्वनिय- मनात्माग्घटादिरूपेणानियतं तथा नियमयति किंवा नियतमाद्ये पटमपि घटीकुर्यान्नियतनियमनस्य वैय- थर्यात् द्वितीयोपि नानवद्य इत्यर्थः । कार्य तु घटाद्यात्मना सदा नियतमेव तस्य तु

पारो न घटादित्व इति शङ्कते। २९ कारणस्य कालयोगं प्रतिनियामकत्वमितिशङ्कानिरासः। न घटादित्वेनियन्त्ृत्वमन्यस्य किन्तु घटादेःकालवि• शेषयोग इति चेन्न।यदि नासौ घटादिकालविशेषयोगि- ता नियतमिष्यते तदा पटादिकालविशेषयोगमपि तथा कुर्थ्यात। तस्मात-

१०९४ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

यदि कुर्यादसत्कालानियतं नियतं परः । तत्स्यादत्तिप्रसक्तत्वमन्यथा चानियन्तृतेति ॥।४।। * नेति * तवापि वाच्यमसौ कालविशेषयोगो- नियतोऽनियतो वेति, न प्रथमो वैय्यर्थ्यात् द्वितीये चातिप्रसक्तिरिति दूषयतिनेति * अनियताऽसौ कालविशेषयोगिता यदीष्यते तदा पटादिकालवि- शेषयोगमपि घटादिगतं कुर्यादविशेषादित्यर्भः। उक्ता- र्थे श्लोकं रचयति तस्मादिति * परोऽन्यो हेतुरस- त्कार्य कालानियतं नसत्कालनियतं च कुर्याद्यदि तरहिं स्यादृतिप्रसक्तत्वं पटमपि घट कुर्यात्पटकालयोगिन- मपि घटं कुर्यादन्यथा कार्यस्य पूर्वमेव सत्वे कालनि- यतत्वे च कारणस्यानियामकत्वं तस्मात्कारयाधीन: कार्यलाभ इत्ययुक्तमित्यर्थः। खण्डनान्तरमाह। ३० खण्डनान्तरम् । कार्य्यकारणयोः काळभेदान्नियम्यनियामकत्वोपगमे उत्तरोत्तरेण पूर्वपूर्वनियमः किन्नस्यादित्यविनिगम्य- त्वापत्तिः । प्राचोत्तरस्य नियमे प्राच एव न तेन किम् । अनाद्यनन्तयोनैंवं विनिगन्ता प्रवाहयोरिति ॥५॥ भत्वा च करणे व्याघातात् । सम्बन्धिनश्चाधार- त्वात् सम्बन्धस्याधेयत्वात् तस्यैव तदाधारत्वानुप-

सम्वन्घखण्डनम । १०९१

पत्तेः। नहि सुशिक्षितोऽपि नटबटुः स्वस्कन्धमारुह्य नृत्यति। नाप्यन्यस्यासौ सम्बन्धसत्वयैव तथाऽनभ्युपगमा- त्। स्वभावादेवायमीद्ृश इति हि स्वभाववादः तत्र प- रस्य नियमनाभावात कथं परः सम्बन्धी सङ्गच्छते । *कार्येति कार्यकारणयोरेककालत्वे नियतप्राकूस-

र्वः पूर्व एव उत्तरोत्तरस्य नियामक इति कस्मादुत्तरोत्तरेण पूर्वपूर्वस्य नियम्यत्वमेव स्थाद्भिन्नकालत्वाविशेषात्प्रमा- णाभावस्योभयत्र तुल्यत्वादित्यनिश्चयादसिद्धिरित्यर्थः। उक्तमर्थ इ्लोकेनाह*प्राचेतिप्राचा पूर्वेण कार णेनोत्त- रस्य नियमः क्रियते चेदुत्तरेण कार्येण च कारणस्यैव नियम इति कुतो नाभ्युपेयं कालभेदेपि यदयदपेक्षया पूर्वभावि तत्तस्य नियामकमित्यत आह अनादीति कार्यकारणप्रवाहयोराद्यन्तरहितत्वेन कालभेदाभावेन पूर्वो त्तरत्वेनापि नियम्यनियामकभावे निश्चायकानुप- पत्तिरित्यर्थः । अनुत्पद्य नियामकत्वपक्ष दूषयति * अभृत्वेति क्रियां प्रति कारणत्वेन सत्वाङ्गी-

सत्वासत्वसमुच्चयाद्याघात इत्यर्थः । स्वभाव एव सर्वे इति पक्षे सम्बन्धि स्वयमेव उतान्यदिति विकल्प्य प्रथमं दूषयति सम्बन्धीतिसम्बन्धाश्रयः सम्बन्धी- त्येतदस्तु सम्बन्धोपि ताद्यूप एव किं नेत्यत आह * सम्बन्धेति सम्बन्धिसम्बन्धयोराधाराधेयभावेपि तयोरेकत्वं किंन स्यादित्यत आह #तस्पेतिआश्रयाश्र-

१०९६ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्केदे

यिभावस्य भेदगर्भत्वादन्यथा स्ववृत्त्यापातादित्यर्थः । उक्तमर्थ दृष्टान्तेन स्पष्टयतिनहीतिअन्यदेव सम्य- न्धीति द्वितीयमपवदतिनापीति कुत इत्यत आह *त्वयेति अनभ्युपगममेव दर्शयितुं स्वभाववा- दस्वरूपं दर्शयति स्वेति * स्वभाववादस्य स्वन्य- तिरिक्तकारणनैरपेक्ष्यस्य कारणमात्रनैरपेक्ष्यस्य वा स्वीकारान्न सम्बन्धि कारणान्तरमस्तीत्यर्थः । किध स्वभाव: स्वनियामकतया सम्बन्धश्चेत्यतः परस्य नि- यमनासम्भवात् स्वनियमनेनैव सर्वस्योपक्षयात्कर्थ पर इति सम्बन्धी घटेतातोस्यानेन सम्बन्ध इति व्यवहा. रोपि तव न स्यात्स्वभाववादिन इत्याह तत्रेति # खण्डनान्तरं दर्शितुं स्थलशुद्धिं विधत्ते। ३१ सम्बन्धत्वस्य भावरूपत्वेऽभावरूपत्वेचानुपपत्तिः। यच्च किश्चित्सम्बन्धत्वमभिधीयते तत्समत्रायेऽपि स्व्रीकार्य्य, नच समवायाधारत्वं द्रव्यादिषट्कस्य सम्भत- ति। नचोपाधिभावात् स्यात्। संयोगसमवायासम्भ- वात। स्वभावसम्बन्धस्य च निरस्तत्वात। नचासाव्र भावोऽपि प्रतिषेध्यप्रतियोगिभावभेदाभिधानप्रसङ्गातू। सप्तपदार्थीपरिसमाप्तञ्व जगत् परस्परविरोधेन तल्लक्षणव्य- वस्थापनादिति । यदपि नियम्यात् भिन्नं नियामकं तदपि कथं तदेव नियमयति नान्यदिति। तदाधारत्वा- दितिचेत ।

सम्बन्ध खण्डनम् । १०९७

*वच्चेति * सम्बन्धत्वाधिकरयास्यैव सम्बन्धत्वात् समवायस्य सम्बन्धत्वसिद्धये तदधिकरणत्वं स्वीकार्य- मितिभावः । स्वीक्रियतां तर्हि समवायेपि तदित्या- शङ्गा त्गावरूपमभावरूपं वेति विकल्प्य प्रथमं दू- षयति * नचेति भावरूपस्य तस्य द्रव्याद्यनन्तर्भा- वे पदार्थातिरेक: अन्तर्भावे समवायवृत्तित्वानुपपत्तिः। समवायस्य स्वयं द्रव्याश्रितत्वेन द्रव्यादेस्तदाश्रयत्वा- भावादित्यर्थः। नित्यः सम्बन्धः समवाय इति लक्षणोपा- धिवत्सम्बन्धिपारतक्य नामोपाधि:सम्बन्धत्वं सम- वायेपि सम्भवति उपाधिर्धर्म्मएव द्रव्यादिभ्योनार्धा- न्तरमित्याशङ्गाह * न चेति # कुत इत्यत आह

न्धः समवायेऽपि वाच्यो नच संयोग: सम्भवति द्र- व्यमात्रवृत्तित्वात्तस्य नापि समवाय एव स्वटत्ति- त्वापाताद्गेदेऽनवस्थानादित्यर्थः। संयोगादिसम्ब- न्धाभावेपि समवायस्य स्वभाव एव सम्बन्धो भ- विष्यतीत्यत आह स्वेति सम्बन्धत्वमभावरूपं इति द्वितीयमाच्तिपति *नचेति हेतुमाह *प्र- तीति सम्बन्धत्वस्याभावत्वे तत्प्रतियोगी धर्म्मी च भावरूपो वक्तव्यः । नच द्रव्यादिपश्चकपतियोगि- काभावः सम्बन्धत्वं, भूतलादौ तदूभावेपि सम्बन्ध- त्वव्यवहाराभावादतः प्रतिषेधमर्हतीति प्रतिषेध्यो धर्मी तस्य प्रतियोगिनश्व्ानिरूपणादित्यर्थः । अस्तु तर्हि द्रव्यादिपदार्थषट्कात् व्यतिरिक्तमेव सम्बन्ध- त्वं तथाभावाच्च को दोष इत्यत आह # सप्नेति # १३८

१०९८ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेडे

भावपदार्थाः षडेकोडभाव इति सप्तपदार्थात्मकं जग- नवयोपगम्यत इत्यर्थः । तदेव कुत इत्यत आह # परस्परेति * परस्परविरुद्धयोरेकनिषेधेऽन्यतरवि- धिश्रौव्यन्यायेनेत्यर्थः । पूर्व सम्बन्धो नियामक इति शङ्गिते सम्बन्धत्वं दुर्न्निरूपमित्युक्त भवतु वा सं- बन्घत्वं सुनिरूपं तथापि नियम्यात् लच्षणात् भिन्नं कथ नियामकं स्यादित्याह* यदिति नियम्या- दन्यस्माच्च भेदाविशेषपि तदाधारः सम्बन्धः तदेव निथमयति नान्यदिति शङ्कते *तदिति # इति सम्बन्धखण्डनम्।

किमिदमाधारत्वं यत्रेति प्रत्ययविषयत्वसुत, इहे- तिप्रत्ययविषयत्त्रमुत, समवायित्वमिति विकल्पयन्नाह। ३२ आधारत्वखण्डनम। कः पुनराधारार्थः । यत्र स्थीयते तदिति चेन्न। य- न्रेति सप्तम्यर्थस्यापि विवेचनीयत्वात्। इहेति प्रत्यवि- षय इति चेन्न। तत्नेति प्रत्ययविषयस्यानाधारत्त्वप्रस- ङ्गात्। किञच प्रत्ययविशेषावगमो विषयविशेषावगमात। विषयविशेषावगमश्च प्रत्ययविशेषावगमादिति व्यक्त- मन्योन्याश्रयः । समवायीति चेत्। शशे शृङ्गाभावः कुण्डे बदरमित्याद्यव्याप्तेः। गौणस्तत्र प्रयोग इति चे- त। नैतावन्मात्रं प्रत्ययक्च भ्रान्त इत्यपि वक्तव्यमवशि- व्यते भवतः । ओमितिचेत्। अथ तिपरीतमेत्र कुतो न-

आाधारत्वखण्डनम् । १०९९

स्यात्। शशे विषाणं नास्तीति च यदि विशेषाणाभावा- धिकरणत्वप्रतीतिभ्रान्तिा शृङ्गस्य तर्हि शशोऽधिकरणं स्यात्। भावाभावयोरन्यतरनिषेधस्यान्यतरविधिपर्यत्र- सायित्वेनाभ्युपगमात्। * क इति * पथमकल्पं शङ्कते यत्रेति #स- प्रमीपयोगात्सप्म्या आधारार्थत्वादाधारस्याद्याप्य- निरूपणादसिड्धिर्लक्षणस्थेति परिहरति नेति द्वितीयं शङ्कते इहेति यत्र घढे शौक्ल्यमित्यत्र घट- स्थानाधारत्वप्रसङ्ग इहेति प्रत्ययाविषयत्वादिति प- रिहरति नेति विषयेणाधारेण प्रत्ययनिरुपया- त्प्रत्ययेन च विषयनिरूपणादन्योन्याश्रय इत्याह # किश्चेति तृतीयं शङ्कते समेति अव्याप्त्या दूषयति * नेति कुण्डबदरयोः संयोगादभावस्य धर्मिवि- शेषणत्वात्समवायाभावात्समवायिलक्षणन्तदधिक- रणेऽव्याप्तमित्यर्थः। शशादौ सप्तम्यन्तशव्दस्य गौ- णत्वेनालक्ष्यत्वान्नाव्याप्तिरिति शङ्कते गौण इति * आधारप्रत्ययस्य तदालम्बनस्य यथार्थत्वे तत्प्रयोगस्य गौणत्वायोगात्प्रत्ययस्यापि भ्रान्तत्वं वक्तव्यं तदपि नोक्तमिति न्यूनत्वमिति परिहरति * नेति * प्र० त्ययोपि भ्रान्त एवेति शङ्कतेअमिति शशादावा- धारप्रत्यय: प्रमा तत्पयोगश्च मुख्य एव पदे शौक्ल्यमि- त्यादौ तत्प्रत्ययो भ्रान्तस्तत्प्रयोगोपि गौण इति वि- परीतं किं न स्यान्न्यायसाम्यादिति परिहरति * अथेति अथशब्दो वाक्यालङ्गारार्थः। शृङ्गाभावं

११०० खण्डनखण्डखाद्े चतुर्थपरिच्छंदे

प्रत्यधिकरणत्वं शशस्यावास्तवं चेतु शृङ्गाधिकरणत्वे नाहिं वस्तु स्याद्गावाभावयेरिकतरविरहे अन्यत- रस्वीकारनियमादिति दूषणान्तरमाह * शश इति # द्विविधं प्रतिबन्धकत्वं कार्योत्पादविरोधित्वं प- तननिवारकत्वं चेति तत्र यत्पतनप्रतिबन्धकत्वं तद- धिकरणत्वमिति शङ्कते। ३३ आधारत्वस्य लक्षणान्तरनिरासः। पतनप्रतिबन्धकमधिकरणमिति चेन्न। अवयविनं गुणादिकश् प्रति तदभावात् । अव्यवहिताधःस्थितमि- ति चेन्न। गुणाद्यपेक्षया गुणवदादेरधःस्थितत्वे प्रमाणा- भावात्। अविशषण वाऽवयवरिगुणादीनामवयवाधारत्व- प्रसङ्गात्। ऊर्द्धस्थितस्य संयोगिनः संयोगं प्रति च तदभावात्। सूत्रालम्बितद्रव्यादौ बहुलं व्यभिचारात्। * पतनेति घटादयोऽवयिन आरम्भकावय- वाश्रितास्तथापि पतमाना दृशयन्तेऽतः सहैव पत- तामवयवानां तदाश्रयत्वं न स्याद्गुणकर्मादीनां पत- नक्रियाभावादेव तत्पतिबन्धकरवं द्रव्यस्य नास्तीति गुणाद्याश्रयत्वं द्रव्यस्य न स्यादिति दूषयति नेति प्रकारान्तरेणाधिकरणलक्षणं शङ्कतेअव्यवहितेति* घटरूपादीनां भूतलाधिकरणत्वं निवारयत्यव्यवहितेति।

णापेक्षया गुणवतो द्रव्यस्य गुणत्वकर्मत्वापेक्षया गुणा. देश्वाध: स्थितत्वे प्रमायाभावः प्रत्युत सहप्रदृत्तित्वातू

आधारत्वखण्डनम । ११०१

गुणादे: सहवत्तिरेवातो द्रव्यादेर्गुणाद्यधिकर यत्वं न स्था- दिति दूषयति नेति * न केवलमव्याप्िरतिव्याप्तिरपी- त्याहअविशेषेणेति अवयविघटाश्रया ये गुणादय-

करणत्वप्रसङ्गः। नचावयविज्यवहिता इति वाच्यम्। तस्योपरिभावे नीरूपत्वप्रङ्गादित्यर्थः । अव्याप्त्यन्तर- माहऊधर्वेति घटभूनलयोः संयोगे घटस्यानाधारत्व- प्रसङ्गस्तस्याधःस्थ्ित्यभावादित्यर्थः । यस्मिन्दण्डादौ द्रव्यं सूत्रेणालम्बते तदालम्बितद्रव्याद्यपि सूत्रादेरू- र्द्वत्वात्तद्धिकरयं न स्यादिति लक्ष्यव्यभिचारो लक्ष- णस्य दृश्यत इत्याह * सृत्रेति # यद्युदीरितरीत्याऽधिकरणपदार्थ एको न लभ्यते तर्द्यन्य एवास्तु यथैकस्यैवाच्तशब्दस्य विभीतकवि- देवनेन्द्रियाण्यनेके डर्थास्तद्वदिति शङ्कते। ३४ अधिकरणशब्दस्य नानार्थत्वेऽपि दोषः। यद्येकोऽधिकरणार्थो नोपपद्यते तर्ह्यक्षशब्दार्थवद्धिन्न एवास्त्विति चेत्। आश्रयासिद्यादेभेदप्रसङ्गात् । सोड पि स्वीकार्य्य इति चेन्न। असिद्धादिविधापरिगणनस्य व्यवहारतो ऽन्यथाभावप्रसङ्गात्। कवचिदाश्रयस्य समवा- थित्वात् क्वचिच्चाभावं समवायञ्च हेतुं प्रति तदसम्भवा- त्। एकस्य च तेषामुपसङ्ग्राहकस्य वक्तुमशक्यत्वात्। * यदीति आश्रयासिद्वेरधिकरणासिडेश्रै- कत्वेनेष्ठाया भेदप्रसङ्गो विशेषणाश्रयपदार्थभेदादि

११०२ खण्डनखण्डसाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

शेषणभेदे च दण्डिकुएडल्यादिविशिष्टभेददर्शना- दिति परिहरति * नेति * इष्ट एवायं प्रसङ्गेऽच्ा- दिवद्धिकरणासिध्यादेर्भेंदस्वीकारादिति शङ्कते सो- Sपीति असिद्धो द्वादशविध इत्यसिद्धभेदपरिगगन- प्रकारो न्यायशास्त्रसिद्धान्तस्तद्यव हाराऽन्पथाभावप्र सङ्गादिति दूषयति नेति विधा-प्रकारः। सिध्ध- भावरूपाया असिद्धे: प्रतियोगिभेदेन भेदं दर्शथितु- मधिकरणभेदमाह* क्वचिदिति विमतं द्रव्यं गु- णाश्रयत्वादित्यत्र हेतुं प्रति समवायित्वमाश्रयत्वं शब्दो नित्यः अकृतकत्वादित्यत्र कृतकत्वाभावं प्रति पृथिव्यबादिभ्यो भिद्यते पृथिवीत्वसमवायित्वादित्यत्र समवायहेतुं प्रति चाश्रय्त्वं समवायित्वं न सम्भ- वति अभावसमवाययोः समवायाभावादतो वि- शेषणविशेष्यभावसम्बन्ध आश्रयार्थस्तत्रेत्यर्थः । सर्वएते भावा: केन चिदुपाधिनैकीकृत्य परिगष्य- न्ले तदानुगुण्येन व्यवहार इत्याशङ्का न तेष्वनुगतोप- सङ्गहकाऽदर्शनादित्याह * एकस्य चेति # आश्रयार्थभेदेनासिद्धिभेद: स्यादिति यदुक्तं त- दस्तेवेति शङ्कते। ३५ अधिकरणशव्दस्य नानार्थत्व दृष्ठापत्ति निरासः। बहत एवाश्रयशब्दार्थाः आश्रयासिद्ादयोऽपि पृथ- क्पृथगेवबहवः असिद्धभेदपरिगणनग्रन्थोऽप्यन्यथाकारं बोद्धव्यो बाधदर्शनादिति चेन्न। तथापीह कुण्डे बदरमित्यत्र क आधारार्थ इति वक्तव्यं न तावत्पतनप्रतिबन्धकत्वं

आधारत्वखण्डनम्। ११०३

सहैत्र कुण्डेन पतति बदरे तदसम्भवात्। नापि संयो- गित्व्रं वैपरीत्यस्यापि प्रसङ्गात्। संयोगित्वे सत्यधःस्थि- तत्वं तत्राधिकरणार्थ इति चेन्न। तस्मिन् सत्यप्यन्यत्र च-

त्युत चरणतले धूलीत्येव प्रतीत्याऽ्डधार्त्त्वप्रतीतौ व्य- भिचारित्वेन प्रकृतेऽपि तथास्व्रीकाराऽनुनपत्तेः। न सार्व- त्रिकोडयमाधारार्थ: किन्तु क्ाचित्को नानारूपाधारत्वरवा दिपक्ष इति चेन्न। भवत्वन्यत्रान्यस्याधारार्थत्त्त्वं तस्य त्वा- धारार्थतत्वं नोपपद्यतेऽनाधारप्रतीतिविषयेऽपि सत्वादित्यु- क्तेः। आधेयापेक्षया महत्परिमाणत्वरे सतीति चेन्न। कर- तलस्थिततूलराश्यादौ तदसम्भवात् अन्यस्य च वक्तुं तत्राधारार्थस्याशक्यत्वात्। * बहव इति तर्हयसिडेयत्तापरिगणनग्रन्थो विरुद्यत इत्यत आ्रहं * असिद्धीति * अन्यथाका- रमन्यथाकृत्वा।सति मुख्यार्थाविरोधेऽनुपचारग्रहणस्य न्याय्यत्वादिति हेतुमाह * बाधेति * अक्षादिश- वदानामनन्यथासिद्धशिष्टप्रयोगादगतिका गतिरनेका-

श्विन्मानमस्ति येन शक्तिगौरवमङ्गीकृत्यापि बव्ह. र्थत्वं स्वीकार्यमिति परिहरति * नेति * किश्च य- दयनेकार्थत्वं तर्हेक प्रसिद्धलौकिकोदाहरणं किं चित् लक्षणेन योजयित्वाऽन्यद्प्येवमिति वाच्यमन्यथै

११०४ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

ति पतनप्रतिबन्धकत्वमेव तत्राधारार्थ इत्यत आह नेति यत्र कुण्ड बदरं चं सहपतति तदव्याप्तिरिति हेतुमाह * सहेति * संयोगित्वं त- र्ह्याारत्वमस्त्वित्यत आह नापीति संयोगि- च्वाविशेषाद्वदरस्यैवाधिकरणत्वं किं न स्यादित्य- र्थः। अधःस्थितत्त्वविशेषितसंयोगित्वमधिकरणत्वं न तद्वदरस्यास्तीति शङ्कते * संयोगीति * एकत्र शा- वलेये गोत्वव्यवहारनिदानं यद्गोचवं तदेवान्यत्रापि दृष्टं तथेहापि संयोगित्वे सत्यघःस्थितत्वं अ्न्यत्र यादृशव्यवहारप्रयोजकं हष्टं ताहशस्यैवात्र प्रयो- जकत्वं वाच्यमिति परिहरतिनेति * आर्द्रपादे यथा धूलिपटलस्याधःस्थितसंयोगिनोऽपि पाद प्रत्य- धिकरणप्रमित्यभावः प्रत्युत पादाश्रितो धूलिपटल इति विपरीतनिश्चयः तत्सामान्यादिहापि तथात्वं स्वीकर्तु युक्तमित्याशयः । मत्पक्ष आधारत्वस्याने- कार्थच्वादन्यत्रान्य एवाधारोऽस्तु तथा प्रकृते चाऽयमे- माधारो भवति क्वाचित्कस्याधारस्यैवाभिधानादिति शङ्कते नेति अनतिप्रसक्तस्यैव प्रयोजकत्वाद- तिपसक्त्तं न तच्छदप्रवृत्तिनिमित्तं स्यादिति परि- हरतिनेति आधेयापेक्षया महत्वे संयोगित्वे च सत्यधःस्थितमधिकरणं विवक्षितं बदरस्य कु- ण्डापेक्षयाऽल्पत्वान्नाधारत्वप्रसङ्ग इति शङकते * आ- धेयेति अव्याप्त्यैवैतद्दूषयति नेति * करत. ले यदा तूलराशिः छत्रं वा तिष्ठति तदा तदपेक्षया

अधःशब्दार्थानिरुक्तिः । ११०१

महत्त्वं करस्य नास्तीति तंदव्याप्तिरित्यर्थः । तत्राS न्य एवाधारार्थः प्रतिवस्त्वधिकरणार्थभेदस्वीकारा- दित्यत आह * अन्यथेति # संयोगिच्वे सत्यधःस्थितत्त्वमाधारत्त्वमिति लक्षण- मव्याप्त्या निरस्प सम्प्रत्यध:शब्दार्थानिरूपणाद्विशें- षणासिदधं लक्षणमित्याह।

अधःशद्वार्थस्य च वक्तुमशक्यत्व्रात्। पतनाभिमु- खदिगस्थितत्त्वमिति चेन्न। पतनार्थस्य गमनाधिकस्या- धःशद्वार्थव्यतिरेकेण निर्वक्तुमशक्यत्वात्। अत एवाध: शब्दार्थस्य दुर्वचत्त्व्रमधिगम्याद्वैतवादिना गुरुणा शिष्या- य खण्डनमुपाचक्षाणेन भगवरता परशरेणाभिहितम्- "अधः शब्दनिगदं किं किञ्चोर्ध्वमभिधीयते"। * अध इति अधःशब्दार्थनिर्वचनं शङ्कते * पतनेति यन्मुखं पतत्यतति तदभिमुखी या दि- कसाऽघःशब्दार्थः तस्यामवस्थितत्वमधःस्थितत्वमित्य- र्थः । अधोगमनं हि पतनं ततोऽधःशब्दार्थसिद्धौ पतनसिद्धि: सजातीयगमनान्तरव्यावृत्त्या पतनसिडौ तदभिमुखदिग्रूणधःशब्दार्थसिड्धिरिति इतरेतराश्र- य इति परिहरति * नेति गमनाधिकस्पेति गमनविशेषस्थेत्यर्थः। अधःशन्दार्थानिर्वक्तव्यत्वं परा- शरेणाप्युक्तमित्याह * अतइति *ऋभुणाSद्वैतवादिना शष्याय निदाघाय यत्खण्डनमुपदिष्टं तदाचक्षाशे- १३९

११०६ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छद

नेति सम्बन्धः । वचनप्रामाण्यसिद्व्यर्थ प्रणेतृविशेषखं द्रष्टव्यम्। प्रकारान्तरेशाधः शब्दार्थ शङ्कते। ३७ अधःशब्दार्थानिरुक्ति: प्रकारान्तरेण। पृथिव्यभिमुरती दिगधःशद्वार्थ इति चेन्न। ऊर्ध्व- शद्वार्थस्यापि पृथिव्यभिमुरवत्त्वसम्भवात्। यदपेक्षया पृ- थिव्यभिमुखी या दिक तदपेक्षया साऽध इति चेन्न।य- दपेक्षयेति किं यमवधीकृत्येति विवक्षितम्, उत यदी- याभिमुख्यव्यवस्थितेति। आद्ये पृथिव्यूद्दस्थितं पदार्थ- मतधीकृत्य योर्द्धा दिगिति भवन्िर्व्यवह्ियते सापि पृथि- व्यभिमुखी भवतीति साप्यधः स्यात्। अत एव न द्वि- तीयोऽपि। यस्यां दिशि क्रियया पृथ्वी सन्निहिता भवति सा दिगध इति चेन्न। कृपादौ मध्यगतस्य तिय्यग्दोला- यमानस्य क्रिया पतनं स्यात तद्गत्याक्रान्ता च तिर्य्यग- दिगधः स्यात्। पृथिवीमवधीकृत्य यं चान्यं पदार्थ अव- धीकृत्य यो मध्य इति देशो व्यवहियते स पृथिव्यति- रिक्ततदवध्यपेक्षया डध इति चेन्न । पृथिव्यामेव तद- व्यवहारापत्ते:। पृथिवीं, पदार्थान्तरञ्चापेक्ष्य मध्यत्व- स्य विवक्षितस्याधःशब्दार्थप्रदर्शनमन्तरेण निर्वक्तुम- शक्यत्वात। पृथिव्यपेक्षयोध्व परापेक्षया चाधः तत्र त-

अध.शब्दार्थानिरु्तिः । ११०७

योर्मध्यमित्येवं निरुच्यते मध्यत्वम अन्यथा तिर्य्यग- पि प्रसङ्गात्। तद्यथ-पृथिव्पपेक्षया पूर्वमपरापेक्षया च. पश्चिमं तयोर्म्मध्यमुच्यते प्रतीपदिगवस्थितयोः परस्परा- पेक्षया प्रतीपदिक्सक्करे मध्यव्यवहारात्।

• पृथिवीति पृथिव्युपरिस्थितघटादेरघो या दिक भवति सा पृथिव्यभिमुख्यधःशब्दार्थ इत्यर्थः। एकैकस्मादूर्ध्वदेशात्पर: परः ऊर्देशो भवतीति कृत्वो- रडदेशोऽप्यूधर्वदेशान्तरापेक्षया पृथिव्यभिमुखो भवती- स्यतिव्याप्तिरिति दूषयति नेति उक्तातिव्या- प्निपरिहाराय विशेषणान्तरं शङ्कते * यदिति * यदुपाधिमपेक्ष्य या दिक पृथिव्यभिमुखी भवति सा दिक्तदपेक्षयाऽधःशब्दार्थोनचैवमतिव्याप्तिः पूर्वपूर्व- दिश उत्तरोत्तरापेक्षयाऽघोरूपत्वस्वीकारादित्यर्थः । दूषणोक्तिविभागप्रज्ञानाय विकल्पयति नेति यत्सम्बन्ध्याभिमुख्यं यदीयाभिमुख्यं तस्मिन्व्यवस्थि- तत्वं यदपेक्षेत्यर्थः । अपेक्षायुद्धिजन्यपदार्थे सर्वत्र

यमवधिं कृत्वेति प्रथमकल्प एवास्वित्यत आह * आ. द्य इति पृथिव्या उपरि यो घटादिस्तिष्ठति तम पेक्ष्य यापि दिगूध्वमिति भवद्भि: सङ्केत्यते सापि त- दुपरितनान्तरापेक्षया पृथिव्यभिमुखी भवतीत्यति- प्रसक्तिरेवेत्यर्थः । प्रथमकल्पोक्तातिव्याप्तिं द्विती येऽप्यः तिदिशति अत इतिसूर्यचन्द्रधुवादिमण्डलानां पूर्व-

११०८ खण्डनखण्डखादये चतुर्थपरिच्छेदे

पूर्वापेक्षयोर्ध्वस्थितत्वव्यवहारगोचराणामपि परस्प- राभिमुख्यावस्थितत्वादघस्त्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । व्यव- हिताया दिशो व्यवच्छेदार्थ सन्निहिततिविशेषणं श- ङते यस्थामिति क्रियावत्पदार्थ प्रति यस्थां दिशि पृथिवी सन्निहिता भवति सा दिगधः शब्दार्थ इत्य- र्थः। अनिष्टापादनेन दूषयतिनेति # कूपादी दंडा- य्रे पाषाणं सूत्रेणावलम्व्यावस्थाप्यते तदाऽसौ पाषा- गो डोलायमानो भवति तदाशश्रिता या तियग्गमनरूपा क्रिया क्रियावन्तं प्रति क्रिया वा पृथिवीसन्नि- िहेतुत्वात्पतनं स्यादित्यर्थः । एवमनिष्ठमुक्ता लक्ष- णस्य दूषयमाह तदिति तिर्यग्गत्याक्रान्ता या तिर्यक् दिगधः स्यादित्यतिव्याप्तिरितियावत्। पृथिवी मेकमवधिं स्वीकृत्यापरं चोपरि पतत् पत्िणमव- धीकृत्य तदुभयापेक्षया यो देशो मध्यो भवति स पृ- थिव्यरिक्तावध्यपेक्षतयाऽघ: शब्दार्थ इति शङ्कते * पृ- थिवीमिति भूमौनिखातनिध्यादे: पृथिव्यपेक्षयाऽघः स्थितत्वात्तद्गभागस्याघस्त्वमस्ति नच तत्र पृथिव्यतिरि क्तावध्यपेक्षास्तीयव्याप्तिरितिपरिहरति *न्ेति * मध्य- त्वविशेषणासिध्या लक्षणस्थासम्भवमाह * पृथि- वीमितिउपरि पतत्पक्षिणोऽधः पृथिव्या यदूर्ध्व त- न्मध्यं वक्तव्यमिति अधस्त्वेन मध्यत्वनिरुपणं म- ध्येन चाधोनिरूपणमितीतरेतराश्रय इत्यर्थः । इतरे- तराश्रयप्रकटनाय मध्यस्वरूपं दर्शयति * पृथिवीति * विपचे बाधमभिधत्ते *अन्यथेति *ऊध्वत्वाधस्त्वाभ्यां निरूपणव्यतिरेकेण केवलद्वयापेक्षया मध्यत्वनिरूपणे

आधारत्वखण्डनम । ११०९

सति पृथिवीतरापे्षया तिर्यग्दिश्यपि सम्भवादति- प्रसङ्ग इत्यर्थः । प्रसङ्गमेव स्पष्टयति तदिति # उर्द्ध पृथिवीभागावस्थितप्राङ्मुखपुरुषपेक्षया पूर्व ततः किश्चित् दूरे वृक्षमूलावष्टव्धपुरुषापेक्षया च पश्चिमं तदेव पुनस्तत्पुरुषद्वयापेक्षया मध्यमुच्यत इत्यर्थः। कुत इत्यत आह प्रतीपेति * प्रतीपयोर्विरुडयो- र्दिशोरवस्थितौ यौ पदार्थौ तथोः परस्परापेच्षया परस्परयोर्दिशोः सङ्करे मध्यव्यहारदर्शनात्तिर्यगप्यधः स्यादित्यर्थः। यत्रैकस्य पूर्वबुद्धिस्तत्राप्यपरस्य पश्चिमा वुद्धिरिति सङ्कर इत्यर्थः। एवमधस्त्वानिरूपेनाधःस्थितत्वे सति संयोगि त्वमाधारत्वं न भवति चेदन्य एवाधारार्थो भवत्विति शङकते।

३८ आधाराथस्यान्यस्यानिरुक्तिः ।

अथान्यः कश्चिदाधारार्थोडस्तु प्रतीतिसिद्धत्त्वात्प्रतीते- श्व्वैवमनन्योपपाद्यत्वात्। मैवम्। तदनित्यं वा स्यात् नित्यं वा।नाद्यः तदभावे आधारप्रतीत्यभावप्रसङ्गात् गोत्त्वादिनि- त्यत्वन्यायसाम्येऽपि अस्यानित्यत्वे तेषामप्यनित्यत्वापा- ताच्च। नापि द्वितीयः तादृशमप्यनुगतमननुगतं वा स्यात्। द्वितीयेSनुगताधारप्रतीत्यसम्भवः सङ्केतग्रहाशक्यत्वञ्च प्रथमे सामान्यवदाश्रयापरित्यागि वा स्यात् तत्त्यागि वा। आद्ये यदेव तदाधारतया प्रतीतं तत्तदाधेयं न स्यात्। द्वि-

१११० खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

तीथेSपिच यदि नियामकमन्तरेण तत्स्वाश्रयं भजति त्य- जति च तदा नियमानुपपत्त्या सर्वदा तन्जनत्यजनोचि- तप्रत्ययव्यवहारप्रसङ्ग: । * अथेति हेतुमाह * प्रतीति कुरडाधारं

इत्यर्थः । एवंविधप्रतीतिरेव नास्तीत्याशङ्का तदप- स्वानुभवसिद्धेरित्याह प्रतीति आधारस्य युक्तिबाधितत्वात्तत्प्रतीते- ्रान्ति्त्वं गतिरितिं परिहरति मैमिति * युक्ति- बाधितत्वं दर्शधितुं विकल्पयति * तडधीति* आधा. रपदार्थोऽनित्य इत्यादं दूषयति * नेति * एकरूपप्र- तीतिगोचरतयाSSधारत्वस्यैक्यात्तस्यानित्यत्वेन कि नाशे जगति काप्याधारबुद्धिर्त्न स्थादित्यर्थः । पचश्रा- यमनुपपन्न इत्याह* गोत्वेति जातिनित्यत्वेऽनुग- तप्रत्ययविषयत्वमनौपाधिकं सर्वदा प्रतीयमानत्वं वा न्यायः सोत्रापि समानस्तथाप्यनित्यत्वे गोत्वादी- नामप्यनित्यत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । नित्यत्वपक्षोपि न स- म्भवतीत्याहनापीति* असम्भवं दर्शयितुं विकल्प- यति तादृशमिति अननुगतपक्षं दूषयतिद्वितीय इति इह कुण्डे बदरमिह घटे शौक्ल्यमित्यनुव्टत्तप्रसय- व्यवहारौ न भवेतामित्यर्थः।दोषान्तरमाह *सङ्गेतेति# व्यक्तीनामानन्त्यव्यभिचाराभ्यामाधारश्दशक्तिग्रहो न स्थादित्यर्थः । अनुगतं तदिति प्रथमकल्पं दूषितुं विकल्पयतिप्रथम इति आधारत्वमाश्रयन्न परित्य-

आधारत्वखण्डनम् । ११११

जति सामान्यवदित्याद्यमनूद्य दूषयति आद्य इति देवदत्तस्यय आधारो हष्टः पीठःस एव कदाचिद् देव- दत्तशिरोगततया तदाश्रितो दृश्यते तन्न स्यादेवदत्तं प्रत्याधारत्वस्य पीठे नित्यं सत्वादित्यर्थः । आश्रयप- रित्यागीति द्वितीयकल्पेपि तस्याधारत्वस्य आश्रय- भजनत्यजनयोर्नियामकान्तरं नाहित किं स्विदस्तीति विकल्प्य प्रथममतिप्रसङ्गेनापाकरोतिद्वितीय इति द्वितीयं शङ्कते। ३९ द्वितीयकल्पनिरासः । अथ तस्याश्रयभजनत्यजनयोर्नियामकोऽस्ति तर्हि स वक्तव्यः । सोऽपि कल्पयिष्यतेऽन्यथाSSधारप्रतीत्यनु- पपत्तिरिति चेन्न। तत्परिकल्पने यदेव भजने नियामकं स एघाधारार्थोडस्तु कृतं पूर्वपरिकल्पितेनेति। अस्त्वे- वमेवेति चेन्न। तस्याऽपि स्वाश्रयभजनत्यजननियाम- कस्याऽवश्यवाच्यत्वे तस्यापि चैवं वैयथ्यमित्यधिकाप- रिकल्पने नियमानुपपत्तिः । अधिकपरिकल्पने च पूर्वपूर्व- वैयर्थ्यप्रसङ्ग इति गुरुतरं व्यसनमापद्येत। परस्परेण प- रस्परस्य नियामकत्वमिति चेत्। अन्योन्याश्रयिणाव- र्थावपि परस्पराकर्षकभावव्यवस्थया सुस्थीकुरु ततो दा- स्यामस्ततोत्तरम। जात्यादयोऽपि तर्ह्येवमनुपपन्ना इति चेन्नोच्चैर्वक्तव्यं यदि कोऽपि श्टणोति तदा महदनिष्टम- स्माकं प्रकाशीकृतं स्यात्।

१११२ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

• अथेति * तादृशनियामकानुपलम्भान्न वक्तु शक्यते इति परिहरति * तहीति प्रत्यक्षानुपलम्भे- उप्याश्रयत्वानुपपत्तिप्रसृतार्थापच्या कल्प्यत इति शङ्कते * सापाति कल्पितेन नियामकेनावश्यकतया प्रथ- मप्रतीतिकेनाधारप्रतीतिव्यव हारोपपत्तौ नाधारार्था- नतरं कल्पनीयं वैयथ्यादिति परिहरतितदिति तर्ह्याधारत्वनियामकं यत्परिकल्पितं तदेवाधारव्यव- हारगोचरोऽसत्विति शङ्कते * अस्त्विति * तदपि नित्य- मनित्यं वा द्वितीये तन्नाशेऽधिकरणव्यवहारो न स्या- त्नित्यत्वे वाऽडश्रया Sपरिसागे कदाचिदाश्रितस्य पुन- स्तदाश्रितत्वानुपपत्तिस्त्यागे च नियामकानड्गीकारे- Sतिप्रसङ्गोनियामकस्वीकारे वैय्थ्यमिति परिहरति *नेति उपपादितं सोपहासमुपसंहरति *अधिकेति

र्वस्याश्रयभ्जननियम इति कुतो वैय्थ्यमिति शङ्कते * परस्परेति अन्योन्याश्रयत्वं तर्हि क्रापि दोषो न स्यादिति परिहरति* अन्योन्येति* पूर्वमुत्तरं नियच्छत्ते- नाश्रये नियतं सदुत्तरं नियच्छति उत्तरं च पूर्व निय- च्छत्तेनाश्रये नियतं सत्पूर्वन्नियच्छतीति वाच्यं तथा-

स्थिताविति प्राप्तं तच्चेत्परिहर्तु शक्रोषि परिहारान्तरं बूम इत्यर्थः। जातिगुणादीनामाश्रयभजनत्यजने नि- यामकाभावेSतिप्रसङ्गान्नियामकस्य वक्तव्यत्वे तेनैव त- द्यवहारोपपत्तौ जात्याद्यपलापः स्पादिति प्रतिबन्दी

समेबन्ध खण्डनम । १११३ ग्रहेण शङ्कतें * जातीति * सर्वानिर्वचनवादिनं प्रती- दमनिष्ठत्वेन कथमुद्गाव्यत इति सोपहासं परिहरति * नेति *ै। खण्डनान्तरं दर्शयितुं विकल्पयति। ४० खण्डनान्तरम् । किञ्च यत्तदाधारत्वं तत् साधारमनाधारं वां।अन्त्ये क स्वतिशिष्टप्रत्ययं कुर्य्यात् विशेषाभावात्। आद्ये त- दाधारत्वं वाच्यं। स्वरूपमेव तादंशं तस्य येन स्वयं स- त्ता स्वात्मनि सत्ताप्रत्ययकारिणी सत्तान्तरमन्तरेण यथा तथेदमपि विनैताधारान्तरं आधारप्रत्ययकारीति चेन्न। भ्रान्तित्वप्रसङ्गात् । यथा बिना रजंतत्वं तत्प्रत्ययो: भ्रान्तिस्तथैव स्यात् उपपाद्यश्चायमर्थो भेदखण्डनप्रस्ताव इत्युपरम्यते। विनाऽप्याधाराधियभावं स्वभावसम्बन्धेन नियामकत्वं भविष्यति यथा विषयविषयिभावेनार्थज्ञान- योरिति चेन्न। स्त्रभावसम्बन्धस्य निरस्तत्वात। यमुदा- हरसि च विषयविषयिभावं सोडपि वक्तुं न शक्यते। *किश्चेति आधारत्वं स्वयमनन्याश्रयमिति विकल्पे दोषमाह * अन्त्य इति आधारत्वस्यच काप्यनाश्रितत्वे माविशेषात्तद्विशिष्टाधार प्रतीतिन्न स्यादित्यर्थः। साधा- रमिति पक्षे आधारत्वस्याप्याधारान्तरं वाच्य तद्द.

न् स्वृत्तिरित्यभिप्नेत्याह *आद्य इति यथा सत्तास १४०

१११४ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

सर्गादन्यत्र सदृव्यवहारेपि सत्तान्तरमन्तरेण सत्ता-

तथा प्रत्यय इति शङ्कते स्वरूपमिति * घेन स्वरू- पेणावारान्तरं विनैव स्वाधारप्रत्ययकारीति सम्ब- न्धः । आधारत्वं साधारमिति प्रत्ययो बदरं साधार- मित्यनेन सरूपो जायते ततोऽर्थवैलक्षण्ये भ्रान्तित्व- मेव स्यादिति परिहरति नेति उचितालम्बना- भाषे जायमानप्रतीतिरभ्रातिरित्यत्र द्ष्ठान्तमाह * य- धेति स्वरूपभेदवादेऽतिरिक्तमेदाभावेपि भिन्नी घट- इति प्रतीति: प्रमा तद्वदिहापि कि न स्याित्यत आ- ह उपपाद् इति नियामकं नियम्यादन्यत् भिन्नम- पि तदेव नियच्छति तदाधारत्वादिति न वक्तुं शक्य माधारार्थानिरूपणादित्युक्तमिदानीं स्वभावसम्बन्ध- खराडनप्रसङ्ग दर्शयितु प्रकृतव्याजेन चोद्मुद्धावयति * विनेति* ज्ञानज्ञेययोः स्वभावातिरिक्तसंयोगादि- संसर्गासत्वेप्ययमेव विषयोऽस्येदमेव विषयीति नियमः स्वभादेवेति दृष्ान्तमाह यथेति * सम्बन्धस्य सम्वन्ध्याश्रयत्वात्स्वस्य स्वाधारत्वायोगात्त्वभावस- म्बन्धो निरस्त इति परिहरति * नेति ज्ञानज्ञेय योर्विषविषयिभावसम्बन्धो यः स्वभाव उक्तः सो- पि साध्यसम एव निर्वचनाशक्तेरित्याह * यमिति तदनिर्वचनीयत्वं प्रकटितुं विषयाविषयिभाव- मत्तिपति पृच्छति वा। ४१ विषयविषयिभावखण्डनम। तथाहि कः पुन ज्ञीनादेघटादिना विषयविषयिभावः ।

आधारत्वखण्डनेविषयविष यिभायखण्डनम् । १११५

प्रकाशस्य सतस्तदीयतामात्ररूपः स्वभावविशेष इति चेन्न। इच्छादिविषयाव्यापनात्। विषयण इति चेन्न। तत्त्वस्यैत निरूप्यमाणत्वात। ंतथाहीति ज्ञानादेरितीच्छाक्रियादयो गृह्यन्ते। विषयविषयिभावलक्षणं शङ्कते #प्रकाशेति तदीघत्वं समवायादेरप्यस्तीतितद्यावृत्पर्थ प्रकाशस्थेति विशेष- णम्। मात्रशब्दार्थ: स्वभावविशेष इत्यनेनोच्यते। वि- षयविषयिभाव इत्यनुषङ्गः। इच्छाक्रियादेरिष्यमाणा- दिना विषयविषधिभावोऽस्ति नच प्रकाशस्येतिवि- शेषणं तत्रैवाव्याप्त्या दूषयति नेति तर्हहि प्रकाशस्ये- ति विशेषणं परित्यज्य विषयियः सतस्तदीयता- मात्रं विषयविषयिभावलक्षणं व्रूमोऽव्याप्तिपरिहारा- येति शङ्कते* विषधीति विषयित्वं लक्षणविशे- षणं सिद्धं चेल्लक्षणवैयर्थ्यमसिद्धं चेद्विशिष्टलक्षणासि- खिर्लच्षणविशेषणत्वे स्ववृत्तितेति परिहरतिनेति स्वशब्दस्यात्मात्मीयवाचकत्वादत्र स्वस्य भाव इति व्युत्पच्याSडत्मीय उच्यते किंवा स्वश्चासौ भावश्रे- ति स्वरूपमुच्यते इति विकल्पयति। ४२ स्वभावशब्दार्थखण्डनम।

किश्च स्त्रभावः स्वधर्मों वा स्वात्मा वा तस्य विव- क्षितः । आद्े ज्ञानत्वादिकं वा साधारणमसौ तत्तडट- ज्ञाननियतो वा कक्ित।आद्ये साधारण्या न् विशेषत- स्तदीयतामात्ररूपत्त्वसम्भव्ः । द्वितीये तु प्रतिविषयं

१११६ खण्टनखण्डसादे चतुर्थपरिच्छेदे

ज्यावृत्तज्ञानधर्मस्वीकारे वचनभङ्गिभेदेन साकारवादस्वी- कारः । किञ्च नाऽसौ धर्म उपधेयान्तराधीनो विषय- भूतघटाद्यतिरिक्तोपाधिप्रतीत्यपेक्षाप्रसङ्गात्। *किश्चेति प्रथमकल्पमुपादाय पुनर्द्वेधा विकल्पयति *आद्य इति असौ स्वभावो ज्ञानत्वगुणत्वादिकं सा- धारण इति प्रथमकल्पार्थः । घटतत्ज्ञानयोन्नियतः क- श्वित्पटतत्ज्ञानयोनियतः कश्चिद्वर्म्म इति द्वितीयक- ल्पार्थः। प्रथममसम्भवेन पराकरोति #आद्यइतति# ज्ञा- नत्वादे: सर्वज्ञानसाधारसयात् घटविषयीदं ज्ञानमिति- विशेषतस्तदात्मत्वन्न सम्भवसन्यथा घटज्ञानस्य तद- विषयित्वप्रसङ्गादित्यर्थः। घटज्ञानस्य घढ़ प्रत्येव नि- यतत्वं घटाकारत्वा Sव्यतिरेकेणान्यस्य दर्शयितुमः शक्यत्वेन वचनप्रकारभेदेन ज्ञेयाकारं ज्ञानमिति विज्ञानवाद आश्रितः स्यादिति द्वितीयं दूषय- ति द्वितीये त्विति ज्ञानगतासाधारणधर्म- स्य बाह्यार्थनिमितत्वान्न विज्ञानवादप्रसङ्गः इत्या शघ्ाह किश्चेति ज्ञानगतो यो विषयित्वाख्यो धर्मः स किमौपाधिको जातिरूपो वा यद्यौपाधिकस्तदा घटादिव्यतिरिक्तोपाधिनिमित्त उत घटादिलच्णो- प्राधिनिमित्त एव न तावदयतिरिक्त्तोपाधिनिमित्तत्वं सम्भवतीत्यर्थः। कुत इत्यत आह विषयेति घटतत्- ज्ञानव्यतिरिक्तोपाधेरपि तत्र प्रतीतिप्रसङ्गात्सत्तामा-

आधारस्वखण्डनेविषयविषार्यभावखण्डनम् । १११७

द्वितीयश्चानुपपत्र इत्याह। ४३ घटिज्ञानासाधारणधर्मत्वनिरासः। नच घटादिरेव तथा। असम्बन्धात् । तथापि तथात्वे चातिप्रसङ्गात् । नापि जातिरूपः क्वचि डटमात्रपटमात्रज्ञानगततया पृथग्व्यवस्थितौ स- त्यां घटपटविषयैकज्ञाने सहावस्थित्या जातिसङ्करप्र- सङ्गातू। प्रतिविषयं ज्ञानभेदनियमे विशिष्टज्ञानानुपपत्ते; एवन्भू तविचित्र जात्यम्युपगमे प्रत्येकोचितव्यवहारस्याप्य- भावप्रसङ्गात। अथ जातिसङ्करोऽपीप्यते तथापि स एव विशेषो घटज्ञानत्वादिरस्त्विति विषयासिद्धिः । * नचेति * तथा-उपाधिरित्यर्थः। हेतुमाह * अ- सम्बन्धेति ज्ञानगतासाधारणधर्मव्यतिरकेण घटतत्- ज्ञानयोरन्यसम्बन्धानिरूपणादित्यर्थः । असम्बन्ध एव घटादिर्ज्ञानगतासाधारणधर्मनिमित्तं कि न स्यादित्या- शाङ् यत्किंचिद्यत्किश्चिवज्ञाने तथा स्यादित्याह * तथापीति* जातिरिति द्वितीयं दूषयति *नापीति अन्योन्यपरिहारेण व्यवस्थितयोः क्वचित्सहस्थितता- माह * कचिदिति कदाचित् घटमात्रज्ञानं जायते तत्निष्ठोषं धर्मः कचित्पटमात्रविषयमपि ज्ञानं जायते तदा तन्मात्रनिष्टोपि यदा पुनर्घटपटद्यविषयं ज्ञानं जायते तत्र घटनियतत्वादिधर्मद्यस्य साङ्कर्यप्रसङ्गान्न जातिरूपत्वमित्यर्थः । प्रतिविषयं ज्ञानभेदनियमाद्टा- दिद्यविषयमेकं ज्ञानमेव नास्ति यत्र सहस्थिति: क

१११८ खण्डनखण्डखाधे चतुंथपरिच्छेदे

ल्प्येतेत्याशख्ाह * प्रतीति * मृगत्वपुरुषत्वजाति- प्यामन्यैव पुरुषमृगत्वजातिर्थथैवं घटज्ञानत्वपटज्ञान- स्वव्यतिरिक्तैव घटपटज्ञानत्वजातिरिति न साङ्कर्यमि- त्याशध्ाहएवमिति पुरुषमृगे पुरुषादिप्रतिनियत- व्यवहाराभाववदिहापि घटादिप्रतिनियतजलाहरणा- दिव्यवहारो न स्थात्पवृत्तिज्ञानयोरेकगोचरत्वनियमा- दित्यर्थः। येषां पच्ते जातिसङ्करो दोषत्वेनेष्ठस्तेषामयं दोषो भवेद्यैस्तु सङ्करो न बाधक इष्यते तेषामयं कथ दोष इतिशङ्कते * अधेति त्वन्मतेऽपि ज्ञानगतविशेषस्य तत्ज्ञानत्वव्यतिरकेणान्यस्थानिरुपणाव घटाकारत्व- रूप एव घटज्ञानस्य विशेषस्तेनैव बाह्यार्थप्रयुक्त-

• तथापीति * घटज्ञानं पटज्ञानमिति स्वातिरिक्तसम्बन्धस्याबा धितानुभवविषयत्वात्सोपि सिध्यतीति शङ्कते। ४४ प्रतीत्याज्ञानज्ञेययोः सम्बन्धकल्पनानिरासः। अथ विषयेणापि सम्बन्धप्रतिभासनात् सोऽपीष्यते। न। तस्यैव सम्बन्धस्य विचार्यर्यमाणत्वात्।सएवासाविति चेन्न। तदैक्यात ज्ञानार्थसाधारणविषयप्रतीत्यापत्तेः। सं योगप्रतिपत्तित्रत विषयित्वं तत्र अर्थे तु विषयत्वमन्य- दिति चेन्न। सैत हि ज्ञातता स्यात सा च निराकरिण्य- ते। द्वितीये च स्वात्मा घटपटव्यक्तीनामिव घटपटज्ञान- व्यक्तीनां व्यावृत्तइति तत्तद्विषयविषयितागोचरानुगत-

आघारत्वखण्डने विषयविषयिभावखण्डनम्। १११९

बुद्धिव्यवहारभङ्गप्रसङ्ग: ।

• अथेति * यौक्तिकबाधात्सम्बन्धावभासस्य भ्रान्तित्वान्न तद्वलेन विषयसिडधिरिति परिहरति नेति सम्बन्धो विषयादभिन्नो भिन्नो वेति विचार्य- माणत्वादद्यापि तदसिद्धिरित्यर्थः । घटज्ञानयोर्यः स- म्बन्धो विचार्यते सोयं विषय एव तत्कर्थ तस्य दुर्न्नि- रूपत्वं कर्थ वा विषयासिद्धि: सम्बन्धस्योभयाधार- तथा प्रतीतेरिति शङ्कते स इति तर्ह्यसौ विषयवि- षयिभाव एकोऽनेको वेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति * नेति विषयविषधिभावस्यैकत्वात्तस्य च ज्ञानज्ञे- यस्वरूपत्वात् ज्ञानज्ञेययोर्द्वयोरपि प्रत्येकं विषयत्वं विषयित्वं च प्रतीयेत संयोगस्यैकत्वे संयोगिद्वयेपि सं- युक्तप्रतिभासवदित्यर्थः। द्वितीयं शङ्कते * विषयित्वम- ति अर्थेविषयत्वमेव ज्ञाने विषधत्वं प्रतीयते तथापि

षयभावस्य न द्रव्यान्तर्भावः सामान्यादिवृत्तित्वा- न्राभावेपि अभावस्यापि विषयत्वादनन्तर्भावोपि सिद्धान्तविरोधीति विषयता ज्ञाततैवेति परिशिष्यते तदनुपपत्तिर्वक्ष्यत इत्याह सेति * स्वस्य भाव: स्व- भावइति प्रथमकल्पन्निरस्य स्वमेव भावः स्वभाव इति द्वितीयं दूषयति द्वितीये चेति ज्ञानज्ञेयस्वरूपार्या व्यावृत्तत्वाद्धटपटज्ञानादौ सर्वत्र विषयविषयिभावा-

विषयिताया ज्ञानस्वभावत्व्रेपि विज्ञानवादिनि

११२० खण्डनखण्डस्ाधे चतुर्थपरिच्छेदे

राकरणन्ते न घटत इत्यभिप्रत्याह। ४५ विषयिताया ज्ञानस्वरूपत्वेपि विज्ञानवादानिराकरणम। किञ्च तदीयता ज्ञानस्य स्वभाव इति वचनं विचार- मर्हति। तदिति तावद्विषयपरामर्शः सम्बन्धिता छ- प्रत्ययस्यार्थः तदेतदन्योन्यविशिष्टं उभर्यं ज्ञानस्य स्व्र- भाव इति ब्रुबाणेन विषयो विज्ञानस्य स्वभाव इत्युक्तं भततीति साधु विज्ञानवादिनिराकरणप्रकरणोपसंहरण- मकारि। सम्बन्धमात्ं ज्ञानस्य स्वभावो न तु विषय इ- त्याशय इति चेन्न। त्रिशेषानुपादाने सम्बन्धमात्रमिद सर्वस्यैव स्यात। यतो न तावन्न कस्यचित, सम्बन्धस्वरूप- तात्यागप्रसङ्गात्। नापि नियतस्य तादात्म्यापत्तेरुक्त- ्वात् नियामकासम्भवाच्च। कारणं नियामकमितिचेत् तेन नियामकेन किं भवति। तदीय्त्त्वं तंस्यं सम्बन्ध- स्येति चेत। तदेव तदीयत्वं ज्ञानस्वभावभूतसम्बन्ध- स्वरूपप्रविष्ट मुत बहिर्भूतं धर्मान्तरम्। किश्चेति विचारमेव दर्शयति * तदिति आ० यनादिसूत्रेणैव ईयप्रत्ययस्य सम्बन्धार्थछप्रत्ययस्थाने विधानात्तदादेशस्तद्वङ्गवतीतिन्यायात् छप्रत्ययस्पत्यु क्म्। ततः किमित्यतआहतदितितद् छपत्ययाभ्यां ज्ञानज्ञेययोर्मिलितं रूपमुक्त्वा तस्य ज्ञानात्मत्वविधाने- डर्थोपि ज्ञाने प्रवेशित इति भवच्छास्त्रे यद्विज्ञानवा-

विषयविंषयिभावखण्डनम् । ११२१

दनिराकरणोपसंहारप्रकरणं तद्विरुडं स्यादित्यर्थः । तदीयेत्यत्र छपत्ययेनापि प्रतीयमानं सम्बन्धमावं ज्ञानरूपं न तच्छव्दार्थो विषयीपि तेन न विज्ञानवाद- प्रसङ्ग उपलक्षणत्वेन विषयस्य बहिर्भावादिति शङ्क- ते सम्बन्धेति सम्बन्धस्य नियमेन सम्बन्धिपारत- कपात्सम्बन्धिविशेषानुपादाने सर्वस्यैवार्थस्य सम्बन्धो ज्ञानस्वभाव इति ज्ञानस्य सर्वाभेदप्रसद्गान्न विज्ञान- वादापत्तिपरिहार इति दूषयाति नेति * सम्बन्धस्य स्वतन्त्रत्वात् विशेषातुपादानेपि सर्वस्थ सम्बन्धितया नं ज्ञानाऽभेदापत्तिरित्यत आह यंत इति सम्बन्ध: कस्य चिदपि न भवति स्वतन्त्र एवेति तावन्नेति सम्बन्धस्तत्रहेतुः सम्बन्धेति * धटादिनियत एवं सम्बन्धस्तर्हि घटादिज्ञानस्वभावो भवत्वित्यत आह * नापीति विषयवशेषेण सम्बन्धस्य नियतत्वमपि न सिद्धतति नियामकाभावादित्याह नेति * प्रति- नियतज्ञानकारणमेव नियामकमतो नियामकाभावो- Sसिद्ध इति शङ्कते * कारणमिति आकिश्चित्करस्य नियामकत्वायोगात्तजन्यातिशयः कश्चित्सम्बन्धो व- क्व्यो नचायं वक्तुं शक्य इति परिहरति नेति विषयविशेषनियतत्वं सम्बन्धस्य नियामकेन क्रियतें इति शंङ्कते तदीति नियामकेन यत्तदीयत्वं स- म्वन्धस्य भवति तंत ज्ञानस्वरूपे विषयविषयिभाव- सम्बन्धेऽन्तर्भूतमुतानन्तर्भृतमिति विकल्पयति तदिति प्रथममनूद्यापवद्ति। १४१

११२२ खण्डनखण्डस्त्राद्ये चतुर्थपरिच्छदे

४६ तदीयत्वस्य विषयविषयिभावेऽन्तर्भावानन्तर्भावनिरासः। यदि प्रथम:, तच्छब्दार्थोऽपि तर्हि स्वरूपप्रविष्ट इति विषयज्ञानयोः स एवाभेदप्रसङ्गः । द्वितीये च तस्य धर्मा- न्तरस्य विषयेणाभेदा, तच्छव्दार्थस्य विषयस्य विशेषण- स्य तदीयशब्दार्थे विशिष्टरूपे प्रविष्टस्य स्व्रीकृतधर्मान्त- रस्वभावतया निरुक्तत्वात्। * यदीति * तदीयत्वमित्यत्र तच्छव्देनोच्य- मानो घटादिविषयोपि छप्रत्ययार्थः सम्बन्धिविशे- षणतया ज्ञानस्वरूपे प्रविष्ठ इति ज्ञानज्ञेययोरभेद- प्रसङ्ग इसर्थः । तदीयत्वं ज्ञानस्वभावसम्बन्धाद्बहि- र्भूतमिति द्वितीयं दूषयति* द्वितीये चेति * तस्य छप्रत्ययेनोच्यमानस्य तदीयतत्वाख्यधर्मान्तरस्य स्व- विशेषणीभूततच्छव्दार्थविषयेणाभेदः स्यादित्यर्थः । कुत इत्यत आह * तदिति * तच्छव्दार्थस्य घटा- देस्तदीयत्वलक्षणविशिष्टरूपे विशेषणतया प्रविष्टस्य स्वघटिततदीयत्वरूपप्रविष्टस्य स्वीकृतधर्मान्तरस्वरू- पतथा त्वयैव निरुक्तत्वादित्यर्थः । ज्ञाने ज्ञेयसम्बन्धस्य सम्बन्धिभ्यां स्वभावसम्ब- न्धव्यतिरेकेण सम्बन्धान्तरासम्भवेन स्वभावसम्ब- न्धताङ्गीकारेण, निरुक्तत्वादित्युक्तनियामकनिमित्तस्य विषयाभेद: स्यात को दोष इति शङ्कते। ४७ अभेदेपि दोषः। अस्तु असौ धर्मों विषयाभिन्न इति चेत्। तथापि

विषयविषयिभावखण्डनम। ११२३

किमसौ स्वीकृतेन स्व्रभावसम्बन्धेन सम्बद्धो नवा, नचे- त् तद्विज्ञानं न कस्य चित्सम्बन्धि स्यात्। सम्बद्धश्रतिकं सम्बन्धान्तरेणाSडहो स्वभावसम्बन्धेनैवासौ ज्ञानात्मक- सन्बन्धसम्बधीयः। आद्ये तत्राप्येवं प्रसङ्गो यस्या भयेन स्त्रभावसन्बन्धः स्वीकृतः सा तदवस्थैवानवस्था। द्विती- यश्चेत ज्ञानात्मकसन्बन्धसम्बन्धीय इत्यत्र विशिष्टस्व- रूपे ज्ञानरूपमपि विशेषणं प्रविष्टमिति पूर्वोक्तन्याये- नाधुनोक्तन्यायेन च ज्ञानस्यैकस्यैत्र द्वयमपि स्वात्मेति वाग्भङ्रिभेदमात्रेण ज्ञानगोचरयोरभेदस्वीकार इति। एतेनान्यत्रापि स्वभावसम्बन्धः प्रत्याख्यातव्यः ।

• अस्त्विति विषयाभिन्नधर्मान्तरस्य विष- यविषयिभावसम्बन्धेन सम्बत्धोस्ति न वेति विक- लपयति *तथापीति * सबन्धस्य तदीयत्वधर्मेण स. ह सम्बन्धान्तरस्वीकारेऽनवस्थानादसम्बन्ध एवा- सित्वत्यत आह नचेदिति विज्ञानस्यैव विषयवि-

त्वधर्मसम्बन्धाद्विज्ञानस्वभावसम्बन्धस्य न विज्ञानं घटादिविषयं स्यादित्यर्थः । प्रथमपच्तमनूय्य पुनर्द्रे- धा विकल्पयति सम्बन्धश्चेदिति सम्बन्धीय: स- म्बद् इत्यर्थः । सम्बन्धान्तरानङ्गीकारे तद्वयवहार- स्य निरालम्बत्वापातात्प्रथमकल्प एवास्त्वत्यत आह * आद्य इति तन्नापि तदीयान्तरत्वस्य स्वी-

११२४ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

कर्त्तव्थतया सैवानवस्था स्याद्यस्या भयेन पूर्व स्वभाव- सम्बन्धस्वीकार इत्यर्थः । स्वभावसम्बन्धेन तदीयत्वं धर्मान्तरं स्वभावसम्बन्धेनैव सम्बद्धमिति द्वितीयक- ल्पमनूद्यापवदतिद्वितीय इतिक ज्ञानात्मकसम्बन्धेन स्वभावसम्बन्धीत्यत्र विशिष्ठरपे ज्ञानमपि विशेषण- तया प्रविष्टं स्यादित्यर्थः। ज्ञानस्य विशेषणतया विशिष्टरूपे प्रवेशस्वीकारमात्रेण कर्थं ज्ञानज्ञेया- भेदप्रसक्तिरित्यत आह * इति पूर्वेति तदेतद- न्योन्यविशिष्टमुभयं ज्ञानस्वभाव इति पूर्वोक्तन्याय- स्तच्छब्दार्थस्य तदीयत्वविशिष्ठे विशेषणतया प्रवेश इत्येवंरूप: अधुनोक्तन्यायः * वाग्भङ्गिभेदेति धर्मा- न्तरमपि तत्स्वभाव इति वचनेनेत्यर्थः । समवाया- दावपि स्वभावसम्बन्धस्तेनैव न्यायेन निराकरणीय हत्याह * एतेनेति * विषयविषयिभावलचणान्तरं समाशद्ा निराचष्टे। ४८ विषयविषयिभावलक्षणान्तरनिरासः। ज्ञानीयफलाधारत्वं विषयत्त्वं तद्वत्त्वं च विषयि- स्वमित्यपि दुष्टम। तथाहि-ज्ञानीयं फलं ज्ञातता वा व्य- वहारो वा स्यात्। आद्येऽतीतानागतधीभ्रमाद्यर्थाव्या- प्तिः। न च तत्रैव फलजनने किं नियामकमिति प्रयोजकम नुगतं शक्यनिर्वचनं, तथात्वे वा तदेव विषयत्वमस्तु । व्यवहारश्च यदि कराकर्षणादिः सन सार्वत्रिकः नान्त- रीयकक्षान्यत्रापीत्यतिव्यापकं, यदीच्छादि स्तदाधारत्व-

विषयविषयिभावखण्डनम। ११२५

मात्मन इति घटाद्यव्याप्ति: तद्विषयत्त्वं च तद्विषयत्त्व- मेत्रापेक्षते। यश्चोपेक्षां नाम व्यवहारं नानुमनुते कर्थ नोपेक्षाप्रेक्षामुपेक्षते। हानादिव्यवहारज्ञानानामेव च कथं न निर्विषयत्त्वं प्रसज्यते। अथ सर्वत्र हानादिव्य- वहारोपगमः तदा व्यवहारज्ञानयोरनुपरम एव स्थात्। ज्ञानीयेति ज्ञानजन्यं फलं ज्ञानीयं प्राप्रिफलवत् ग्रामव्यवच्छेदार्थ विशषणं तद्वत्वमितितज्जनकत्वमि- ति यावत। दुष्ठत्वं प्रकटयितुं विकल्पयति#तथाहीति आद्यमव्याप्त्या दूषयति * आद्यइतिअभूद्वृषष्टिर्भवि- व्यति दृ्ष्टिरिदं रजतं स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्यादिज्ञानकाले विशिष्टाभावादेव न तदाशश्रितं स्फुरणफलस्जायते न ह्यस्ति सम्भवोऽप्रत्युत्पन्नोध्मी धर्मश्च प्रत्युत्पन्न इति तेन तद्विषयविषयिभावाव्याप्तिरित्यर्थः । दूषणान्तरमाह * न चेति * बहुसन्निधौ जायमानज्ञानेन तत्रैव फ- लजनने किं नियामकमिति वीक्षायान्न तावत्संयोगज- त्वं नियामकं चक्षुरादेरपि रूपादिज्ञानेन ज्ञाततादर्श- नान्नापि तद्विशेषितत्वमतीतादेरसतो विशषकत्वायो- गान्नापि तदाकारत्वं विज्ञानवादप्रसङ्गादजडस्य ज- डाकारत्वायोगाचातो नियामकाभावादसिद्धिर्लच्ण- स्येत्यर्थः। कुठारजन्यक्रियाया कुठारविषये फलजन- कत्ववत् ज्ञानमृपि स्वकरणविषये फलञ्जनयतीति क- रणद्वारकसम्बन्धो नियामक इत्यत आह * तथात्व इति उपजीव्यत्वाल्लाघवात्तदेव विषयविषयिभावल- चणमास्तामित्यर्थः । यदि ज्ञानफलं व्यवहारस्तर्हसा-

११२६ खण्डनखण्डसादे चतुर्थपरिच्छेदे

वुपादानादिरूप उत्तेच्छारूप इति विकल्प्य प्रथमं दू. पयति व्यवहार इति आत्माकाशादौ कराकर्षणा- देरभावेनाव्याप्तिस्तथा घटज्ञानेन घटादाने तन्निष्ठरुपा-

येSसिड्धिमाह *यदीति इच्छोपेक्षादि ज्ञानफलं तदा-

डिरित्यर्थः। इछाद्याधारत्वन्न विषयत्वं किं तु तद्विषय- त्वमेव तच्च घटपटादेरप्यस्तीति नाव्याप्तिरित्यत आह * तदिति विषयत्वस्याद्याप्यसिद्धतया तत्सिडौ तत्सिद्धिरित्यात्माश्रय इत्यर्थः । अव्याप्त्यन्तरमाह * यश्चेति * उपेक्षाया इच्छाभावमात्रतया व्यव- हारत्वं नास्तीति चिरंतनतार्ककिकरीतिः तन्मते तृणादिविषयोपेक्षाजनकप्रेक्षां कथन्नोपेक्षेत उपेक्षेतै- वेति तृाद्यविषयत्वापत्तिरित्यर्थः । हानादिव्यवहा- रे हानादन्तरन्नास्त्युताऽस्तीति विकल्प्य प्रथमे तत्रैवा- व्याप्तिरिसाह हानादीति * हानादिरपि हाना- दयन्तरवान् ज्ञेयत्वादिति द्वितीयं शङ्कते * अ- थेति * तत्तद्ववहारससिद्ध्यर्थ तत्तज्ज्ञानं तत्तद्विषयसि- दर्थ तत्तद्यवहारान्तरं स्वीकार्यमित्यनवस्था कचि- दुपरमे तत्रैवाव्याप्तिरिति परिहरति तदिति # यत्सम्बड्धो यो व्यवहारस्तदनुकूलस्वभावज्ञानं वि- षयि अर्थश्च स विषय इति मतात्तरन्तत्राप्युक्तं ख- ण्डन मतिदिशति। ४९ अन्यत्र दूषणातिदेशः। एतेन तत्सम्बन्धत्वं यदुच्यते यत्प्रतिबद्धव्यवहा-

शालिकनाथीयविषयलक्षणखण्डनम। ११२७

रानुकूलस्त्रभावं यद्विज्ञानं तत्तस्य विषयः तद्वत्वं विष- यित्वमिति, तदपि प्रागुक्तयुक्तिं नातिवर्तते। एतेनेतितत्सम्बद्धत्वं च यदुच्यते तद्पि प्रागुक्त- युक्ति नातिवर्त्तत इति सम्बन्धः ।तत्सम्बन्धप्रकारमेव दर्शयति यदित्यादिना * स्वभावशव्दार्थव्यवहार- शब्दार्थविकल्पदूषणेनैव निरस्तमित्याशयः । शालिकनाथेनोक्तं विषयलक्षयामनुवदति। ५० शालिकनाथीयविषयलक्षणनिरासः। अथोच्यते य एवार्थो यस्यां संविदि भासते तद्वेद्यः स पृथक् नेति वेद्यावेद्यस्य लक्षणमिति। तदपि नविदः। यस्यां संविदीति किं संविदधिकरणं अथ तद्विषयः अथ सम्बन्धिमात्रम्। नाद्यः घटादेस्तदधिकरणत्वानुपग- मेनाऽव्यापनात् यथातथा निर्वचनीयज्ञानत्वाद्यतिव्या प्ेश्च। द्वितीयश्चाद्याप्यनिरूपितः कथं निरूपक: स्यात वैपरत्यापाताच्च । तृतीयश्चातिव्यापकः कारणादेरपि तत्सम्बन्धित्वात् ज्ञानान्तरेणावभासमानत्वात्। तयैव संविदा भासमानत्वमिति चेन्न । भासमानत्त्वस्यैव नि- रूप्यमाणस्वात् तन्निरूप्यत्त्तात्तद्वत्त्वस्य । यस्यां संवि- दि प्रकाशमानायां य: प्रकाशत एवेति चेन्न। प्रकाशमा- नताया एव निरूप्यमाणत्वात्। सामान्यतो विषयच्वे सिद्धे विशेषतो विषयाभिधानमिति चेन्न। सर्वथा विशे-

११२८ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

षानुपपत्तिद्वारा सामान्यानुपपत्तौ तद्विषयप्रमात्त्वस्या पि सन्दिग्धत्वात।

• अथेति योर्ऽर्थो यस्यां संविदि भासते सोर्थ- स्तद्वेद्यस्तस्या: संविदो विषयः पृथस्मेति पृथग्अन्योऽनव भासमानो न विषय इति भासमानत्वमभासमानत्वं च विषयाविषयलक्षणमित्यादि यदुच्यत इसर्थः। भास- मानत्वं भानकर्तृत्वं चेत् घटार्दव्याप्तिर्भावकर्मतवं चे- दनुमेयाव्यासिस्तद्विषयत्वं चेदद्यापि तदसिद्धिरित्यभि- प्रेत्य दूषयति *तदिति यस्थामिति सप्तम्या अधिक- रणमर्थ उत विषयो यद्ा सम्बन्धिमात्रमिति त्रिधा विकल्पयति यस्यामिति * भृतलाद्यधिकरणघ- टादीनां ज्ञानानाश्रितानां अविषयत्वापत्तिरिति प्र- थम निराकरोति नाद् इति * शुक्लो घट इति वदत्र घटोविदित इति सामानाधिकरण्यप्रत्ययाद्वे- दननिष्ठत्वं घटादेरप्युपचारत इत्यत आह यथेति * घटज्ञाननिष्ठत्वं ज्ञानत्वगुणत्वादेरस्तीति तंप्रति वि- षयत्वापत्तिरित्यर्थः । विषयसप्तमीति द्वितीयं दूषयति द्वितीय इति तद्विषयज्ञाने योऽर्थो भाति तस्य लक्षण- मुक्तं स्यादेवंच सति विषयपदार्थानिरुक्तौ न तेन लक्षणा निरूपणमात्माश्रयादिपरसङ्गादित्यर्थः। अनिष्ठा- न्तरमाह वैपरीत्येति यत्प्रातिपदिकोपरि सप्तमी भवति तथा तदर्थस्यैव विषयत्वप्रतिपादनात् ज्ञानस्य विषयत्वं घटादेर्विषयित्वमपि वैपरीत्यममित्यर्थः। सम्बन्धिमात्रं सततम्यर्थ इति तृतीयं दूषयति तृतीये-

म्र

मा मस

दि मा ति सि

डिस्त स्परा अधि तेि

ज्ञानेन नियम सिडि हि शमान षपत्वं तः साम विषयन्च सामान्यर षमात्रामि

शालिकनाथीय विषयविषयभावनिरासः। ११२९

ति * ज्ञानकारखानां तत्सम्बन्धितया तद्विषयत्व- प्रसङ्ग इति यावत्। ज्ञानसम्बन्धित्वे सति भास- मानत्वं विषयत्वं तत्कथमभासमानचक्षुरादोर्विषयत्व- सक्तिरित्यत आह ज्ञानेति * तत्ज्ञानभास्य- त्वं तद्विषयलक्षणन्न भास्यत्वमाव्रमतो न चक्षुरा- दिव्याप्तिरिति शङ्कते * तयेति* तच्छव्दस्य सा- मान्यविशेषार्थत्वानुपपत्तिमभिप्रेत्य परिहरति *ने-

सिदौ तद्वत्वस्य भासमानसम्बन्धित्वं संविदि सि- द्ध्येदेवं च संवित्सम्बन्धसिदौ भासमानत्वसि- डिस्तत्सिडी च संवित्सम्बन्धित्वसिद्धिरिति पर- स्पराश्रय इत्यर्थः । शङ्कते यस्यामिति सप्नम्या अधिकरणत्वं विषयत्वं वा तत्सम्बन्धित्वं वा नोच्य- ते किन्तु यस्यां प्रकाशमानायां सत्यामिति सति- सप्तमीयमित्यर्थः । समूहालम्बनज्ञाने कारणानामपि ज्ञानेन सह भासमानत्वमस्तीति तद्व्युदासाय भान- नियमग्रहणं। प्रकाशमानत्वविशेषणासिद्या लक्षणा- सिद्धिरेवेति परिहरति नेति प्रकाशविषयता हि प्रकाशमानता विषयस्थाद्याप्यनिरूपणात्पका- शमानत्वासिद्धिरित्यभिप्रायः । सामान्यतस्तावद्वि- षयत्वं सिद्धमिदं च विशेषणतो विषयत्वाभिधानम- तः सामान्यतः सिद्धं विषयत्वमुपजीव्य विशेषतो विषयत्वाभिधानं स्यादिति शङ्कते * सामान्येति सामान्यस्य येन केन चिद्धिशेषेण व्याप्तत्वात् विशे- षमात्रासिदौ निष्कृष्टसामान्यप्रसिद्धिरपमैवेति परि- १४२

११३० खण्डनखण्डसादे चतुर्थपरिच्छेदे

हरति *नेति * ज्ञाने य आकारो नास्ति तमाकारमर्पधितुं सम- थों यो हेतुः स विषय इति सुगतमतं शङ्कते। ५१ सौगतविषयलक्षणनिरासः। ज्ञानाकारार्पणक्षमो हेतुरेव विषय इति चेन्न। आ- कार एत केनार्पित इति विनिगन्तुमशक्यत्वात्। न ह्या- कारस्ततो ज्ञानस्वरूपादन्यः तत्र च तथोत्पन्नानि कारणानि प्रत्येकमेव समर्थानीति कथं तेषु विशेषं विनिगमयिष्यसि। यद्यपि सकलसमर्थहेत्वनुविधानमरिति तथापि रफुट- न्तावडटस्यानुविधानमिति तदेव तदाकारप्रयोजकमि- व्यते इति चन्न । समस्तकारणान्तरानुविधानवदटानु- विधानस्य प्रामाणिकत्वाविशेषेण कि स्फुटत्वास्फुटत्वा- भ्यां स्यात्। स्फुटानुविधानमादायैव विषयनिरुक्तिं कु- मर्म इति चन्न । सर्वहेत्वनुविधानस्य न्यायतः स्फुट- त्वात्। दृश्यमानमनुविधानं यस्यति चेन्न।दत्तात्तरत्वातु। दृश्यमानतैव च विषयताऽनिर्वचनान्न शक्योपदर्शना। * ज्ञानेति * चक्षुरादिव्युदासायाकारसमर्पक- त्वविशेषसम्। परिहरति * नेति ज्ञानाकारो ज्ञान- स्वरूपं उत धर्म आधे ज्ञानजनकमात्रस्यैव तदर्पकत्वे- नातिव्याप्तिर्द्वितीये तस्य व्यावृत्तौ लक्षणव्यावृत्तिरनु- गतत्वे तस्य भावरूपत्वे सिद्धान्तविरोधोऽभावरूपत्वे तज्नकत्वमेव न कारणस्थेत्यसिडिरित्यर्थः । स्वाभि-

सौगत विषयलक्षणनिरासः। ११३१

प्रायमेव प्रकटयति न हीति अस्तु ततः किमि- त्यत आह तत्र चेति तथोत्पन्नानि मिलितानीति यावत्। चक्षुराद्यन्वयव्यतिरेकत्वेन सर्वहेतुसापेक्षत्वं य- दप्यस्ति घटज्ञानस्य तथापि स्फुटमसङ्कीर्णमसाधार- ण्येनान्वयव्यतिरेकवत्वं घटस्य तत्रास्ति तेन घटाका- रज्ञाने घटस्यैव क्षमत्वमिति विनिगम्यते इति श- ङते *रषदीति घटज्ञानमिति घटेन विशेषितत्वं स्फुट- त्वमिति यावत।कारणभावेऽ्न्वयव्यतिरेकवत्वस्यैव प्र- योजकत्वादाकारसमर्पको हेतुर्विषय इति लक्षणं कार- णान्तरेष्वप्यस्ति स्कुटत्वमप्रयोजकमिति परिहरति *नेतिस्फुटानुविधानत्वे सत्याकारसमर्पको हेतुर्विषय इति लक्षणं बूमोऽतो न हेत्वन्तरव्याप्तिस्तत्र स्फुटा. नुविधानत्वाभावादिति शङ्गते *स्फुटेति * स्फुटमात्रं विवक्षिमुत प्रत्यक्षानुविधानमिति विकल्प्य प्रथमं दूषयतिनेति चक्षुरादिषु सत्स्वपि घटाभावा- पराधेन घटज्ञानं न जायत इति केवलव्यतिरेकात् घटानु- विधानस्य स्पष्टत्ववत् सत्यपि घटे चक्षुराधेकैकाभा- वेपि घटज्ञानं न भवतीति व्यतिरेकस्य तुल्यतयाऽनु- विधानं स्पष्टमेवेत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । प्रामागिकत्व- मात्रं नानुविधानस्पष्टत्वं किन्तु प्रत्यक्षतो दृश्यमानत्वं तच न चक्षुरादावस्तीति द्वितीयं शङ्गते * द्ृशयेति आ- लोकाद्यनेककारणसन्निधौ जायमानं ज्ञानं प्रति दृश्य- मानस्य कस्याकारसमर्पकत्वमिति निश्चेतुमशक्यमित्यु- क्तमपि परिहरति *नेति दर्शनविषयता हि दृशयमान- ता विषयत्वानिरुक्तौ तद्पि निर्वक्तुमशक्यमिति दोषा,

११३२ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

न्तरमाह * दृश्येति * ज्ञानकर्मत्वं विषयत्वं केचित् त्रुवते तत्निराकरोति। ५२ केषां चिद्धिषयलक्षणानिरासः। ज्ञानकर्म्मत्वमित्यपि न।ज्ञानेन कर्म्मणः सम्बन्धस्य निर्वक्तव्यत्वात्। तन्निरुक्तिभङ्गश्वेश्वराभिसन्धौ ज्ञाततावा- दे द्रष्टव्यः । *ज्ञानेतिगमनकर्मग्रामादिव्यवच्छेदार्थ विशेषणम्। कृत इत्यत आह ज्ञानेनेतिज्ञानेनार्थस्य सम्बन्धोडस्ति नवा, नचेत्सर्वः सर्वस्य कर्म स्यादस्ति चेत्तन्निर्वचनं कार्य तदशक्यमित्यर्थः। कथं सम्बन्धो निर्वक्तुमशक्य इत्यत आह तदिति * ज्ञानतत्कर्मणोर्न्न तावत् संयोगो ज्ञानस्थाद्रव्यतयाSसंयोगान्नापि समवायः ज्ञानस्था- तमगुणस्य घटादौ तद्योगात्तादात्म्यं तु विरुद्धयोर्दूरो- त्सारितमेव नच शक्तिलक्षणः सम्बन्धस्तस्य द्रव्या-

पि मूलसम्बन्धाभावेऽतिप्रसङ्गी, विषयभावस्त्वद्या- व्यसिद्धो; जन्यजनकभावोऽपि न सम्बन्ध ईश्वरज्ञान- स्याविषयत्वप्रसङ्गादिति तदनिर्वचनं प्रकरणान्तरे . न्यरूपमित्यर्थः । लक्षणान्तरं शङ्कते। ५३ विषयत्वस्य लक्षणान्तरनिरासः। विना सम्बन्धान्तरं यद्विशेषणज्ञानं स विषयः तेन विना सम्बन्धान्तरं ज्ञानविशेष्यं विषयः विशेष्यं चेदं

विषयविषयिभावखण्डनम। ११३३

यद्विशिष्टनामकं तत्त्वान्तरं यद्रतं धर्म गृह्णातीति । अ- त्रोच्यते। यद्रतं धर्म गृ्लातीत्येतावन्मात्रमेव विवक्षितं मृह्लातीत्येवेति वा, आद्ये दण्डस्यापि विशेष्यत्वापातः त- द्रतस्यापि सत्वादेर्धर्मस्य ग्रहणात्। नापरः भवति हि व्यभिचारिणो धूमस्याविच्छिन्नमूलकत्वादि विशेषणं त- द्विशिष्टं च तत्वान्तरम् । नच विशेष्यस्य धर्म व्यभि- चारितां गृह्णाति। * विनेति* मूलसम्बन्धमनपेक्ष्य यस्य विशेषणं ज्ञानं स विषय इत्यर्थः। अहं ज्ञानीति समवायसम्ब- न्धादात्मविशेषणं ज्ञानमिति तन्निवृत्त्यर्थ विनेतिविशे- षणम्। ज्ञाननिष्ठो धर्मः कर्थविषयलक्षयमपक्षधर्मत्वा- दित्यत आह तेनेति* ज्ञातो घट इति ज्ञानेन विशेष्यो यः स विषय इति यावत्।समवायविशेष्यघ- टव्यावृत्यर्थ ज्ञानेतिविशेषयम्।किन्तद्वि शेष्यमित्याका- डायामाहविशेष्येति विशिष्टनामकन्तत्वान्तरं य- द्वतं धर्म गृहाति तद्विशेष्यं यथा दण्डी देवत्तत्वं दण्डी- देवदत्त इति सामानाधिकरण्यादतोविशेष्यो देवदत्त स्तथा ज्ञातो घट इति विशिष्टं घटत्वं गृह्णातीति घटो विशेष्य इत्यर्थः । विशेष्यानिरुक्तौ लक्षणानिरुक्तिं मन्वान: परिहरति नेति तदुपपादनाय विकल्प- यतितदितिकिश्चिद्धर्मग्राहकत्वमुत सर्वधर्मग्राहकत्व- मिति विकल्पार्थः।प्रथमकल्पेतिव्याप्तिरित्याहआद्य इति सत्वज्ञेयत्वादिधर्मस्य दरडधर्मस्य दण्डनिष्टस्या

११३४ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

पि दण्डिना ग्रहादिति हेतुमाह तदिति * द्विती- योपि नानवद्य इत्याह * नेति * कुत इत्यत आह भवतीति धूममात्रस्य गोपालघटिकादिषु वर्तमान- स्याग्निव्यभिचारियोSविच्छिन्नमूलत्व वहुलत्वादि वि- शेषणं भवति विशेष्यधूममात्रस्य सर्वत्रैक्यादित्यर्थः । यद्यपि धूममात्रस्याविच्छिन्नमूलत्वादिविशिष्ठविशे- षणं तथापि विशेष्यातिरिक्तं विशिष्टं न तन्रास्ति ततो नाव्याप्तिरित्यत आह तदिति * तत्गतधर्म- मात्रग्राहित्वे धूममात्रव्यभिचारित्वधर्मस्थापि ग्राह- कत्वेन व्यभिचारित्वं स्यादतो यद्गतधर्म गृह्लात्येव विशिष्टं स विशेष्य इति लक्षणं धूमाव्यापकमित्यर्थ:। अच्छिन्नमूलत्वादि न धूममात्रस्य विशेषणं किन्त्व- विरतगत्यूर्द्धत्वविशिष्टस्पैवेति नाव्यापकतेति शङ्कते। ५४ विशेषणं विशिष्टस्यैव न धूममात्रस्येतिशङ्कानिरासः। अथोर्ध्वाविरतगतिविशिष्टस्याविच्छिन्नमूलता विशेष- णं नच तथाभूतस्य व्यभिचारिता धर्म इत्युच्यते। मै- वम्। प्रथमविशिष्टः किं व्यभिचारी नवा, आद्ये स एव दोष: द्वितीये विशेषणान्तरान्तर्भाववैयर्थ्य प्रथमविशि- ष्ट एव च तद्दोषावसरः । अथ यद्धर्मविशिष्टस्य तद्विशेषणं तद्र्म गृह्लाति न सर्व नच व्यभिचा- रिताविशिष्टस्य तानि विशेषणानीति चेन्न। तर्तिक धू- ममात्ं न व्यभिचारि। ततश्र व्यभिचारिताविशिष्टस्यैव तस्य तानि तथा भवतु व्यभिचारिता तद्विशेषणं

विषयलक्षणान्तरनिरासः। ११३१

परं सान विशेष्यकोटिरिति चेन्न । अद्यापि विशे- प्याज्ञानात।

• अधेति अस्तु तथापि कथमव्याप्तिपरिहार इत्यत आह नचेति यस्य च तद्विशेषणं तस्य व्यभिचारित्वमेव नास्तीति नोक्तदोष इत्यर्थः । वि- कल्पासहत्वेन दूषयतिमैवमिति * अविरतोर्ड- गतिविशेषणविशिष्टो योधूमस्तत्र व्यभिचारित्वमस्ति नवेति विकल्पार्थः । किम्वाऽत इसत आह * आद् نعو माव्यापकतैव दोष इति यावत्। द्वितीयं प्रत्या- ह द्वितीयेति अविरतोर्द्धगतिविशिष्टे धूमे- Sविच्छि त्रमूलत्वादिविशेषणान्तरस्य यदन्तर्भावस्त- तिकिमर्थ व्यभिचारनिवारकत्वाद्विशेषणस्य प्रथम- विशिटस्पैव वहयव्यभिचारित्वादतोऽविरतोर्डगति- विशिष्टोऽविच्छिन्नमूलश्च धूमो वहिव्याप्त इति व्या- प्निग्रहणोपयोगिविशेषणान्तरं न स्यादित्याशयः । माभृत्तर्हि विशेषणान्तरं को दोष इत्यत आह # प्र- थमेति धूममात्रंस्योर्द्धाविरतगत्या विशेष्यत्वात्तत्र च

दग्रहणादव्याप्तिर्दोष इत्यर्थः। यद्गतं धर्म गृह्लात्येवेत्य- स्याभिप्रायान्तरं शङ्कते * अथेति व्यभिचारित्वधर्म- विशिष्टस्य न विशेष्यत्वं किन्तु धूमत्ववतस्तच्च गृह्लात्येवेति नोक्तदोष इत्यर्थःतानीति अविरतगत्य- विच्छिन्नमूलत्वादीनीतियावत्। यस्य धूममात्रस्य त-

११३६ खण्डनखण्डसादे चतुर्थपरिच्छेदे

द्विशेषयं तद्यभिचारि कित्न भवति भवत्येवान्यथा वि- शेषणवैयर्थ्यादिति परिहरति तदिति अस्तु ततः किं तत्राह ततश्चेति ततो व्यभिचारितावि- शिष्टस्यैव तान्यूर्डगमनादीनि तथा- विशेषणानीति विशेषणान्तरविशिष्ठस्थापि व्यभिचारित्वप्रसङ्ग इत्य- र्थः। व्यभिचारिता विशेष्यसम्बन्धिन्येव केवलंन वि- शेष्यकोटिनिविष्टेति शङ्कते#भवत्वितिअद्यापि विशे- ष्यस्यानिर्णीतत्वेन नेदं सुवचमित्याह * नेति * भङ्गातरम्भणति। ५५ दोषान्तरोद्घाटनम। किञ्व तद्विशेषणमिति तत्सम्बन्धिमात्रं वा विशेष- णतया वा सम्बन्धि। आद्येऽतिप्रसङ्ग: । द्वितीये तु तथै- वान्योन्याश्रयादि। किश्व विशेष्यत्वलक्षणो यस्तद्रतो ध- म्मस्तं गृह्णाति न वा, आद्ये Sतिव्याप्तिः द्वितीये गृ- ह्वात्येवेति नियमोऽसिद्ध: । किश्चतितस्य विशेषणमिति षष्टयर्थः सम्बन्ध- मात्रं विशेषणतया वा सम्बन्ध इत्यर्थः । यदाकदाचि-

इतिद्वितीयमपवदृति*द्वितीति *तथैवेति विशेष- णान्तरस्वीकारेऽनवस्था भेदानङ्गीकारे स्वाश्रय इत्य- र्थः। एवं विशेष्यलक्षणस्य दुर्न्निरुपत्वाभिधानेन वि- षयलक्षणाससिडिधिमुक्ता दोषान्तरं दातुं विकल्पयति *किश्चेति विशेष्यत्वाक्रान्तोविशिष्टो भवति वा न-

विषयविर्षयभावखण्डनम् । ११३७

वेति विकल्पार्थः। आदयेगृह्लाति चेदविशेष्येपि विशिष्टे विशेष्यत्वस्य गंमनादतिव्यासिर्लक्षणस्येत्याह*आद्य. इति विशेष्यगतसर्वधर्मग्राहकत्वनियमासिद्या लं. क्षणासिद्धिरिति द्वितीयं दूषयति * द्वीति # विना सम्बन्धान्तर ज्ञानविशेष्यो विषय इति लक्षणस्यातिव्याप्त्यन्तरमाह। ५६ पूर्वोक्त लक्षणेऽतिव्याप्त्यन्तरकथनम्।

किश्च मत्समवायो ज्ञानस्येत्यत्न भवति मत्समवाय- स्य ज्ञानं विशेषणं सम्बन्धान्तरमन्तरेणैव, नच विषयः । नच गुणगुण्यादिविशेषणविशेष्यभावे यः सम्बन्धान्त- रमन्तरेणेत्युक्त्या व्यवच्छेद्यतां नीतः सएवायं समवाय इति कथं न व्यवच्छेद्यतां प्रतिपत्वस्यते, यतोऽत तस्यैव विशेषणविशेष्यभावत्त्वादन्तरत्वासिद्धिरिति। तस्मात् स- म्बन्धमन्तरेण ज्ञानं विशेषणं यस्थेत्युक्तं तत्र ज्ञानं सम्ब- न्धमनपेक्ष्य स्वभावत एव यथारऽर्थस्य विशेषणं तथा समवा- यस्यापीति न कश्चिद्विशेष इति साधूक्तं मत्समवायो ज्ञानस्येत्यत् ज्ञानविषयता समवायस्य स्यादिति । ज्ञानाभावे च प्रसङ्गात्। नच तत्र स एवं स- मवायः सम्बन्धः अत्रापि विशेषणविशेष्यभावस्यैवं सं- म्वन्धत्वात्। नासौ सम्बन्धिनोऽन्यस्ताद्ृशश्र व्य: वच्छेद इति चेन्न। समवायेऽपितुल्यत्वात। सै- १४३

११३८ खण्डनखण्डखाधे सतुर्थपरिच्छदे

योगसमत्रायौ व्यवच्छिद्येत इति चेन्न। ज्ञानाभावे तथाSपि प्रसङ्गात।न तत्र ज्ञानं विशेषणं किन्तूपलक्षण- मिति चेन्न। अतीतानागतयोरविषयत्त्वापत्तेः । भावे चिन्तेयमिति चेन्न। अभावस्याविषयत्त्वापातात। ज्ञाना- दन्यत् ज्ञानीयश्च यत्कारणादि तत्नापि प्रसङ्गादिति किं विस्तरेण। नच ज्ञानाकारतायां गोचरस्य नास्त्येव ज्ञानगोचरयोर्भेंदः । प्रतीतिविरोधात्। भेदमनिच्छता च स प्रतिषेद्धुमप्यनह इति। * किश्चेति मत्सवायो ज्ञानस्पेत्यत्र ज्ञानस्यात्म- नि समवायं प्रति मूलसम्बन्धान्तरमन्तरेणैव ज्ञानं विशेषणं भवति तस्थापि विषयत्वप्रसङ्ग हत्यर्थः। त- स्थापि विषयत्वादेव तत्र लक्षणगमनान्नातिव्याप्निरित्यत आक्ष नचेति ज्ञानान्तरविषयत्वेपि तज्ज्ञानवि- षयत्वन्नेत्यर्थः । गुणगुणिनोः क्रियाकारकयोर्वा विशेष- णविशेष्यभावे मूलभृतो यः सम्बन्धः समवायः स एवाय सम्बन्धः सम्बन्धान्तरमन्तरेणेति विशेषणो- कया व्यवच्छिन्न इति कथं तत्र लक्षणगमनमित्याश- झवाहनचेति कुतो न वाच्यमित्यत आह यत इति * विशेषणविशेष्यभावादतिरिक्त: सम्बन्धः सम्य- न्धान्तरमुच्यते मत्समवायो ज्ञानस्येत्यत्र समवायस्य विशेष्यत्वादन्तरशब्दवाच्यत्वाभावान्न व्यवच्छेद्य. त्वमन्यथा घटज्ञानमित्यत्रापि घटज्ञानयोः विशेषण- विशेष्यसम्बन्धभावान्न घटविषयत्वं स्यादित्यर्थः ।

विषय विषयिभावखण्डनम्। ११३९

उक्तमर्ध सङ्िप्य दर्शयति तथाचेति * ज्ञातो घद इत्यर्थेन सह ज्ञानं सम्बन्धान्तरमनपक्ष्य स्वभावसम्व- न्धेनैव विशेषणमिष्यते यथा तद्न्मत्समवायो ज्ञा- नस्येत्यत्रापि सम्बन्धान्तरमन्तरेणैव ज्ञानं समवायवि- शेषणमिति समवायार्थयोर्न्न विशेष इत्यर्थः । विना सम्बन्धं यद्विशेषयं ज्ञानमिति लक्षणस्यातिप्रसङ्गा- न्तरमाह * ज्ञानेति * ज्ञानस्याभाव इत्यत् ज्ञानं स्वा- भावविशेषण भवतीत्यर्थः । सम्बन्धान्तरशब्दव्य- वच्छेदो विशेषणविशेष्यभावातिरिक्तसमवायो ज्ञा- नाभावेऽस्तीति कथमतिव्याप्तिरित्यत आहनच तत्रे- ति* (समवायाभावे हेतुमाह अत्रेतिभावाभावयो-

म्बन्ध इत्यर्थः । अर्थसमवाय)योः साम्यात्समवाया-

मुक्तं तत्र वैषम्पं शङ्कते * नासाविति * विशैषय विशेष्यभावस्य सम्बन्धिनोऽन्यत्वन्रास्ति सम्बन्धि- नोन्यश्च व्यवच्छिद्यते नातोऽतिव्याप्तिरित्यर्थः । एवम- सम्भवपरिहारे नातिव्याप्तिपरिहारो ज्ञानसमवाय- योर्व्यवच्छेद्यरूपाभावादिति परिहरति नेति संयोगसमवायातिरिक्तो विना सम्बन्धान्तरं ज्ञान- विशेष्यो विषय इति लक्षणाभिप्रायं शङ्कते* संयोगे- ति * क्वचिद्विशेषणविशेष्ययोः संयोगोप्यस्तीति सं- योगेतिग्रहणं नतु ज्ञानविशेष्ये तत्सम्बन्धेनेति द्रष्ट- व्यम। संयोगादिज्ञानस्यैवं निर्विषयत्वप्रसङ्गान्नेत्याह () पतदन्तर्गतो ग्रन्थः सो० पु० नास्ति।

११४० खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

नेति * अङ्गीकृत्यापि दूषयति ज्ञानेति ज्ञाना- भावः संयोगाद्यतिरिक्तत्वे सति स्वभावेनैव ज्ञानवि- शेष्य इति तत्रातिव्याप्तिरित्यर्थ। । एककालीनस्यैव विशेषणत्वनियमात् ज्ञानस्य च स्वाभावेनापृथक्समय- त्वाभावादविशेषणत्वेन विशेषणोत्तयैवं तदभावव्य- वच्छेद इति शङ्कते नेति * कथ ताहि ज्ञानस्य स्वा- भावव्यावर्त्तकत्वमित्यत आह किन्त्विति * अ- सतोविशेषणत्वाभावव द्विशेष्यत्वस्थानुपपत्तेरभूद्वृ- ष्टिर्भविष्यति वृष्टिरित्ययर्थज्ञानानां विशेष्यस्य विषय- त्वं नस्यादिति दूषयति नेति * न विषयमावल- क्षगमिदं किन्तु भाषविषयस्यातो नाव्याप्तिरिति शङ्कते * भाव इति विषयमात्रासिडौ त.

स्तदवस्थेति दूषयति * नेति संयोगाद्यतिरिक्त- त्वे सति विना सम्बन्धान्तरं यत् ज्ञानविशेष्य- मिति लक्षणं ज्ञानकारणचक्षुरादौ तत्फले चास्तीत्य तिव्याप्त्पन्तरमाह * ज्ञानादिति * किश्च सुगतसम- ये ज्ञानाकारो ज्ञेयमभ्युपेयते तयोर्ज्ञानज्ञिययोर्भेद उता- भेद आद्येतदाकारत्वंन स्यात्सन्तानान्तरवत। द्वितीये भेदप्रतीतिविरोध इत्यभिप्रेत्याहन चेतिएवं ज्ञान तद्गोचरयोर्भेंदं खण्डयतो भेदमात्रमनिष्टसुत तयोरेव, नाद्योऽप्रमित प्रतियोगिप्रतिषेधासम्भवात्। द्वितीये वाद्वैतविरोध इत्यभिप्रेत्याह * भेदमिति * इति सम्बन्धाधारच्वाध:शब्दार्थविषयवि- षयिभावानां खण्डनम्।

भेदखण्डनम् । ११४१

भेद्प्रतीतिमात्रेण तन्निषेधोपपत्तावपि प्रमितप्र- तियोगिकत्वमेव निषेधस्थेति यदि कश्चिदभिनिविशः ते तेन भेदस्वरूपं वक्तव्यमित्याह। ५७ भेदखण्डनारम्भः । वक्तव्यस्तर्हि कोसौ भेदो नाम ? सहि स्वरूपं वा स्यात् इतरेतराभावो वा धर्मान्तरं वा, नाद्यः भिन्नेड- भिन्नभ्रमानुपपत्तिप्रसङ्गात्। भ्रान्त्याडि धर्मिस्वरूपा- वगाहनात् अन्यथा कस्याभेदं सा भ्रान्तिरुलिलखेत। वक्तव्य इतिधर्मान्तरमिति *पृथत्कं वैधर्म्यचेत्य- र्थः। लाघवात्स्वरूपभेदवाद एवास्वित्यत आह नाध इतिभेदाग्रहमूलातादात्म्यभ्रान्तिस्वरूपस्थैव भेदत्वे धर्मिस्व रूपप्रतीतौ भेदोपि प्रतीत इति दूरस्थवनस्पत्यादा- वभेदभ्रमो न स्यादित्यर्थः। भ्रान्तिरभेदमेवावगाहते न धर्मिस्वरूपमतो भ्रमोपपत्तिरित्यत आह भ्रान्त्येति भ्रान्तेरुभयविषयत्वकल्पने गौरवात्तादात्म्याख्यधर्म- विषयत्वमेवास्त्वित्यत आह अन्यथेति * अयमः भिन्न इति न भासेताभेद इत्येव भासेतेत्यर्थः। भिन्नेष्वभेदप्रकाश इति नोच्यते किन्तु ये भिन्ना- स्तेष्वनारव्धावयवित्वमारोप्यते न चारोपानुपपत्ति रार्धावयव्यपेक्षया भेदग्रहस्य विशेषग्रहरूपतया विरोधित्वाभावादिति शङ्कते। ५८ स्वरूपभेदखण्डनम्। ननु निःसम्बन्धित्वेन व्यवस्थिते तरुदारुप्रभृतिषु

११४२ खण्डम वण्डसादे चतुर्थपरिच्छेदे

नानाधारोडवयव्यन्य एवाऽडरोप्यते येषु त्वारोप्यते तेSभेदे नैव भान्ति किन्त्वनारब्धावयविषु तेष्वारब्धावयवितया विभ्रम्यते। मैवम्। तेषामनुदाहरणीयत्वात। अतस्मिन् स एवायमिति प्रत्यभिज्ञाभासार्थानां दृष्टान्तर्व्रेने- ष्टत्त्वात् तत्रापि धर्मान्तरारोपाभ्युपगमे तादात््याभाव- स्य संसर्गाभावप्रवेशापत्तेः । नचैवमप्येष्टव्यमेव तथापि स्वरूपभेदग्रहे तत्नाभेदस्य धर्मस्याप्यशक्यारोपस्वात्। नन्वितिनिरन्तरावस्थिते तर्वादावनेकाधारस्ततोS न्य एवाक्यव्यारोप्यत इति यावत। प्रासरुचितया तर्वि त्युक्त्तम्। अभेद इति विषयसप्मी। अनेकेष्वेकस्मिन्नवय- विन्यारोप्यमाणे Sनेकेषु कुसुमेष्वारोप्यमाणसूत्रे यथा न भ्रान्तिस्तद्वदत्रापि न स्यादित्यत आहकिंत्विति# तत्रानेकेषु संयोगितया सूत्रस्य प्रतीतेरभ्रान्तिविषय- त्वमिह त्वनेकेषु वनस्पतिष्ववयव्यन्तरं संयोगितया न

अवयव्यापारोपो नोदाह्नियतेमया Sतस्तु खण्डनमिद- मिति परिहरतिमैवमिति किं तर्द्युदाहरणीकृतमि- त्याहअतस्मित्निति यत्र भिन्नयोश्चेन्रमैत्रयोःसएवा- यमिति प्रत्यभिज्ञाभ्रमो जायते तदेवोदाहरणीयमि- त्यर्थः । आदिशन्देनाभेदसंशयो गृह्यते अतस्मिस्त- हुद्धिर्यत्र तत्रापि नैक्याध्यासः किन्तूभयनिष्ठतादा-

पि विरोधित्वाभावाडर्मान्तिरारोपो भवेदित्यत आह

भेदखण्डनम्। ११४३

• तत्रेति* तार्हि घटः पटो न भवतीत्यत्रापि घटस्य पटत्वं धर्मान्तरमारोप्य निषिध्यते इति वक्तुं शक्य- त्वात्तादात्याभावस्य संसरगाभावैक्यापत्तिरित्यर्थः । तत्रापि बाधकप्रत्ययेन संसर्गाभाष एवावेद्यत इत्यत आह न चेति संसर्गाभावतादात्म्याभावयोरभे- दाङ्गीकारेSपसिद्धान्त इत्यर्थः । अङ्गीकृत्यापि दूषय- ति तथापीति तयोर्भेदाङ्गीकारे भेदाभेदयोर्विरो- धात्स्वरूपभेद्ग्रहे भेदारोपो न स्थात् घटपटयोरि- वेत्यर्थः । इदानीमन्योन्याभावो भेद इति पतं दूषयति। ५९ अन्यान्याभावखण्डनम । नापि द्वितीयः प्रतीतावन्योन्याश्रयप्रसङ्गात्। प्रति- योगिरूपत्वेनाप्रतीतावधिकरणप्रतीतिः अधिकरणस्व- भावत्वेनास्मृतौ प्रतियोगिस्मृतिश्च तद्ग्रहणकारणमतः क्केतरेतराश्रय इति चेत।मैवम्। एवं हि सति कुम्भ: पटो न भवतीत्यत्र यथैव तस्याभावस्य प्रतियोगितया पटो- निषिध्यते तथा कुम्भोऽपीति सोऽपि कुम्भात्मतया नि- षिद्ध: प्रसज्ज्येत ।

न्याभावः प्रत्येतुं शक्यते नेत्येवतदप्रतीतेरन्योन्याभा- वप्रतीतौच व्यवस्था प्रत्येतव्या न स्वरूपमात्राश्रया व्य वस्था तस्यावधित्वे तथैव समाप्तत्वादधिकरणे च तथैवे- ति परस्पराश्रयप्रसङ्ग: प्रतीतावित्यर्थः।विनैवान्योन्या

११४४ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छदे

भावप्रतीति धर्म्यादिप्रतीतिसम्भवान्नेतरेतराश्रय इति शङ्कते प्रतीति प्रतियोगिप्रतीतिः प्रतियोगित्व- धर्ममनुल्लिखन्ती धर्मिप्रतीतिरपि धर्मित्वाकारमनु- ल्लिखन्त्येव मेदप्रतीतिकारणमतो नेतरेतराश्रय इत्याश- यः। ज्ञाततामात्रेण प्रतियोगितया निषेध्यत्वस्वीकारे कुम्भः पटो भवतीत्यत्र ज्ञानमात्रं पटस्य प्रतियोगित- या निषेध्यत्ववत् कुम्भस्यापि स्वरूपेण ज्ञानतया पति- योगित्वसम्भवान्निषिद्धत्वं प्रसज्येतेति दूषयति *नै- चमिति * इदानीं भेदवादी समतमुपपादयति। ६० भेदवादिशङ्कन। वस्तुतोऽन्योन्याभावस्य कुंम्भप्रतियोगित्वेSपि कुम्भस्यापटत्वनिरूपणकाले कुम्भस्य प्रतियोगिता नापेक्ष्यते किन्त्वाश्रयतैवेति कुम्भाप्रतिक्षेपः । प- टस्य तु प्रतियोगितैवापेक्ष्यते नत्वाश्रयतेति कुम्भवत् पटस्यापि न सङ्ग्रहापत्तिः। यद्यप्यन्योन्याभावस्योभय- प्रतियोगिता तथाप्यन्या कुम्भाश्रयता अन्या पटाश्रयता अन्या कुम्भप्रतियोगिता अन्या पटप्रतियोगिता तेना- ज्योन्याभावस्योभयप्रतियोगिकत्वे चोभयाश्रियतत्वे च नोभयोरपि सङ्ग्रहप्रतिक्षेपविरोधापत्तिः। नापि च प्रति= योगित्वस्यानुयोगिनो भेंदोपजीवनेऽन्योन्याश्रयोऽनुपजी- वने च स्वस्मादपि भेदग्रहापत्तिः प्रसज्येत । यतः स्म-

भेदखण्डनम्। ११४५

र्यमाणस्य प्रतियोगिता अनुभूयमानस्य चाश्रयतेत्ये तावन्मात्र एवोक्ते स्वस्मादपि भेदग्रहानापत्तिः। नचैवं स एवायमित्यत्रापि भेदग्रहप्रसङ्ग, वास्तवतत्सत्वास- त्वाभ्यां विशेषात्। * वस्तुत * इत्यारभ्य विशेषादित्यन्तेन ग्रन्थेन। कुम्भ: पटो न भवतीति प्रतिषेधावसरेकुम्भस्य प्रति- योगिताया अविवत्तितत्वान्न निषेधप्रसङ्ग इत्यर्थः।कु- स्भपटाश्रयान्योन्याभावाभेदात् पटवत् कुम्भप्रतियोगि-

प्रतियोगिकत्वेपीति*तर्हयनिषिध्यमानकुम्भेन सह भिन्न- त्वेनागृहीतत्वात्पटस्यापि निषेधो न स्यादित्यत आह * पटस्येति पटस्यासत्वनिरूपणावसरे पटस्य प्र- तियोगित्वेनापेक्ष्यमाणत्वादाश्रयत्वेन चानपेक्षितत्वान्न कुम्भवत्सङ्गह इत्यर्थः । अन्योन्याभावस्योभयाश्रय-

यनिषेधसङ्गहौ विरुद्ावेकदा स्यातामित्यत आह य- दपीति याऽपीसर्थः। उभयोरपि प्रतियोगित्वाधिकर- णत्वस्वरूपसाधारण्येपि घटेन विशेषिता पटेन विशे- षितावाऽSश्रयता प्रतियोगिता च भिन्नैवेति नोक्तदोष इसर्थः। यद्यपीति पाठे ततोपीत्यत्र तथापीत्यर्थः । ते- नेत्यादिना फलितनिगमनम्। प्रतियोगी प्रति-

नवा, उपजीवति चेदन्योन्याश्रयत्वं नोपजीवति चे- सर्हि स्वाभिन्नात्प्रतियोगिनो भिन्नत्ववत्स्वस्मादृपि स्व- १४४

११४६ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

स्य भेद: स्थादियत आहनापीति# कुत इत्यत आह * यत इति धर्मिग्रहणं प्रतियोगिस्मरणं च भेदज्ञा- नसामग्री प्रतियोगिता च स्मर्माणता अनुभूयमानता च धर्मिता तेन स्मरणादिना नियमोपपत्तेरन्नेतरेतराश्र- यादिप्रसङ्ग इत्यर्थः । सोऽयं देवदत्त इत्यत्रायमंशस्य गृह्यमाणतया धर्मित्वात्स इत्यंशस्य स्मर्यमाणतया प्रति- योगित्वात्तत्रापि भेद: प्रकाशेतेत्यत आह ैन चेति* किमत्र नियामकमित्यत आह वास्तवेति * भेदस- त्तासहितप्रतियोगिस्मरणदि भेदग्रहणकारणं त्वैक- ल्यान्नात्र तथेति नियम इत्यर्थः । एवं काखादहाद विशदयित्वा सिद्धान्तमुपक्रमते। ६१ मेदवादिमताभिप्रायखण्डनम्। मैवम्। तथाहि किमधिकरणप्रतीतिरधिकरणतया प्रतीति: उत वस्तुगत्याऽधिकरणस्य स्वरूपेण विव- क्षिता। आदे किमीयाऽधिकरणतया घटादेः प्रतीतिस्त- स्य कारणं स्यात्। न तावदन्योन्याभावाधिकरणत- या दण्डादप्रतीतौ दण्डाधिकरणताया इत तदप्रतीतौ तदधिकरणतायाः प्रत्येतुं पूर्वमशक्यत्वात् विशिष्टप्रती- त्या विशेषणस्यावश्योलेरव्यत्वात् विशिष्टस्य च वि- शेषणघटितमूर्तित्वात। नापि यस्य कस्यचिद्धिकरणत- या प्रतीतिस्तत्कारणं यत्र भिन्नेडभेदभ्रमस्तत्र धर्मिणा स० त्वाद्याधारतया प्तीतावपि तद्नुत्पत्तेः ।

भेदखण्डनम । ११४७

• मैवमिति * भेदप्रतीतिकारणतयेष्यमाणाधि-

किमन्योन्याभावमपेक्ष्याधिकरणतया प्रतीतिर्भेदप्रती तिकारणमुत यत्किश्चिदपेक्षषेति विकल्पयन्नाह * आद्य इति किमीया-किंसम्बन्धिनीतियावत्।अन्यो- न्याभावलक्षणभेदस्य प्रतीयमानत्वात्तदधिकरणत्वा- च घटादेरन्योन्या भावापेक्षयाऽधिकरणत्वमित्याद्यमपव- दततिनतावदिति दण्डप्रतीतिव्यतिरेकेण देवदत्तस्य तद्धिकरगत्वप्रतीतिव्यतिरेकवदन्योन्या भावाप्रती तौ तद्विशिष्टाधिकरणत्वमपि घटादिनिष्ठं न निष्ठङ्कनमिया- दित्यर्थः। अन्याप्रतीतौ किमन्यन्न पतीयतेतथाच कि- श्वित्कदाचित्मतीतमिति सर्वज्ञं जगदापन्नमित्यत आह * वििष्ठेति* विशिष्टविशेषणयोरन्यत्वेपि वि- शेषणप्रतीतिजन्या विशिष्ठप्रतीतिरित्येके। विशेषयवि शेष्ययोरेक प्रतीतिविषयत्वमेवेत्येपरे। सर्वथा विशि- षटप्रतीत्या विशेषणप्रतीतिरपेच्ितेत्यर्थः । यथोपल- च्षर्णं व्यावर्तकमपि अनियतप्राक्प्रतीतिकं व्यावर्त्यप्र तीतिव्यवहारजनकं तथा विशेषणमपि किन्न स्या- द्यावर्त्तकत्वाSविशेषादित्यत आह विशिष्टेति * कदाचित् ज्ञाततामात्रे साSसतोऽप्युपलक्षणत्वाद्विशेष- णस्य तुकार्यान्वयित्वेनैव व्यावर्त्तकत्वमन्यथा वि- शेषणोपलक्षणोपाधीनां भेदो न भवेदित्यर्थः । य-

मिति द्वितीय एव मपवद्ति नापीति कु-

११४८ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

तो न कारणमित्यत आह यत्रेति * भिन्नयोर्देवद त्तयज्ञदत्तयोः स एवायमित्यभेदभ्रमो यदा जायते तदा देवदत्तस्य सत्वद्रव्यत्वाधिकरणतया प्रतीतेर्भे- दग्रहस्यैव सम्भवात्तदनुत्पत्तिरभेदग्रहासम्भव इत्यर्थः। न कारणमात्रात्कार्यनिष्पत्तिरपितु कारणपौ- षकल्यादिह च नाधिकरणप्रतीतिरेव भेदपतीतिसामग्री प्रतियोगिस्मृत्यादिसहिताया एव भेदप्रत्याकत्वादिह च तदभावाद्गेदाग्रह इति शङ्कते। ६२ प्रतियोगिस्मृत्यादिसहिताधिकरणप्रतीतेर्भें दग्रहहेतुत्वनिरासः। न तन्मात्ात्तदुत्पत्तिः अपि तु प्रतियोगिस्मृतिस- हितात सा च तदा नास्तीति तदनुत्पत्तिशित चेन्न। प्रतियोगिस्मृतिरपि किं प्रतियोगितया स्मृतिः उत व- स्तुगत्या प्रतियोगिनः स्वरूपेणेति विकल्प्यत्वात । आद्ये किमन्योन्याभावप्रतियोगितया यस्य कस्यचित् प्रतियोगितया वा। नाद्यः अन्योन्याभावाप्रतीतौ तद- नुपपत्तेः पूर्ववत्। नापि द्वितीयः तस्य वस्तुगत्या भि- न्नस्याभिन्नतया भ्रमविषयीककृतस्य स्वदेशेतरदेशादाव- सत््वेन प्रतीयमानत्वे स्वाभावप्रतियोगितया प्रतीता- वन्योन्याभावप्रतीत्यनुपपत्तेः । * न तदिति प्रतियोगित्वाकारमुल्लिखन्ती प्रतियोगित्वस्मृतिर्भेदप्रतीतिहेतुरुत वस्तुतः प्रतियो- गिनः सतः स्वरूपेण तथेति पूर्ववद्धिकल्पयन्परिहरति

भेदखण्डनम । ११४९

नेति प्रथमकल्पेSपि किमन्योन्याभावप्रतियोगित्व- प्रतीतिस्तत्प्रतीतिकारणं किंस्विद्यत्किश्चिदपेक्षप्रतियो- गित्वप्रतीतिरित्यपि विकल्पनीयमित्याह आद्य इति अन्योन्याभावाप्रतीतौ तदिशिष्टाधिकरणत्वाप्रतीति- वद्विशेषणान्योन्याभावाप्तीतौ तद्विशिष्टप्रतियोगि त्वस्मृतिरनुपपन्नेति प्रथमं पराचष्टेनाद् इतियत्कि- श्चिद्पेक्षप्रतियोगित्वस्मृतिः कारणमिति द्वितीयं दू- षयति* नापीति कुत इत्यत आह * वस्त्विति देवदत्तयज्ञदत्तौ वस्तुगत्या भिन्नौ तथाप्यभिन्नतया भ्रमविषयौ भवतः प्रतियोगित्वस्मृतेश्च देशेतरदेशा- दावविद्यमानत्वेन स्वाभावप्रतियोगितया प्रतीतिरस्ति यत्किश्चिदपेक्षयाऽश्रयत्वप्रतीतिरपि ततः कारणपौ- एकल्यात् भेदप्रतीतिरेव स्यान्न चासौ जायत इत्यर्थः। स्वदेशेतरदेशादौ विद्यमानाभावप्रतियोगित्वप्र- तीतिरनुभूतित्वान्न स्मृति: स्मृतिश्च भेदज्ञानकारणम- तो नोक्तोदोष इति शङ्कते। ६३ स्मृतित्वस्य भेदप्रतीती प्रयोजक्त्वनिरासः ।

प्रतियोग्यनुभूतिः सा न स्मृतिरिति चेन्न। स्मृतित्व- स्याप्रयोजकत्वात् । अन्यथाऽनुभूयमानयोरन्योन्याभा- वाप्रतीतिप्रसङ्गात् । अत्रान्तराले स्मृतिकल्पनया नान्यो- न्यात्मानाविमावित्यनुभववाधितया प्रयोजकत्वेऽपि वा स्मृतित्वस्य योऽसौ तत्र नासीत् सोडयमिति स्म- यर्यमाणाभावप्रतियोगिकत्वेऽपि वस्तुगत्या भिन्नस्याभि-

११५० खण्डनखण्डखाद्े चतुर्थपरच्छेदे

दोषाभावोऽपि हेतुः स भ्रमोदाहरणे नास्तीति चेन्न । पूर्वदृष्टे स्मृतिमतो वस्तुगत्याऽन्यस्यैवानन्तरदृष्टस्य पूर्वदृष्टात् भिन्नमभिन्नं वेत्यनिरूपितस्यापि सम्भवेन तत्रे- तरेतराभावबुद्दापत्तेः । बुद्धत एवेति चेन्न। पश्चात्तत्सं- शयदर्शनात् । विशेषधीरपि तत्र हेतुरिति चेन्न । वि. शेषत्वस्यान्योन्यामावनिरूपणं विना दुर्निरूपत्वात्। एते- न वस्तुगत्या प्रतियोगिन: स्वरूपेण स्मृततिः सहकारिणी- त्येतदपि व्युदस्तम्। वस्तुगत्याऽधिकरणस्य स्वरूपेण प्र- तीतिः सहकारिणीत्यपि, भिन्नस्याभिन्नतया वृक्षादेः प्रती- यमानस्योन्यान्याभाववत्तया ग्रहणप्रसङ्गात्। *प्रतीतियोगिप्रतियोगिप्रतीतौ स्मृतित्वाभावेन भेदज्ञानाभावाभावेन व्यतिरकाभावात् स्मृतित्वम- प्रयोजकमिति परिहरति नेति न केवलं व्यतिरे- काभावोऽन्वयोपि नास्तीति विपक्षवाधकव्याजेनाहअ- न्यथेति इमौ घटपटौ भिन्नावित्यत्रोभयोरपि गृह्यमा-

न्याभावप्रतीतावपि इतरान्योन्याभावपतीतिवदन्यो- न्याभावप्रतीत्योर्मध्ये प्रतियोगिस्मृतिः कल्प्यते भेद- प्रतीतिसिद्धत्वादित्यत आ्रह* अत्रेति * अन्तरा स्मृतित्वकल्पनया स्मृतित्वस्य प्रयोजकत्वं न कल्प्यमि- ति शेषः। इमौ नान्योन्यात्मानावित्यननुभवाद्बाधि-

भेदखण्डनम। १११

ततयेति हेतूपन्यासः । बाधिताया अपि कल्पनाया बलात्स्मृतित्वस्य प्रयोजकत्वस्व्रीकारे दोषमाह प्रयोज- कत्वेपीतियोसौ गृहेनासीत् देवदत्तः सोयमिति ई- शप्रत्यभिज्ञाभ्रमस्थले स्मर्थमाणाभावप्रतियोगित्वेन स्मर्थमाणत्वं प्रतियोगिनोस्ति ततोधर्म्यनुभवः प्रतियो- गिस्मृतिश्चेत्येतस्य भेदप्रतीतिप्रयोजकत्वे तव् भेदप्रत्यय एव स्यान्न चोत्पवते ततोऽप्रयोजकमित्यर्थः। प्रतियो- गिस्मृततिसहितधर्मिग्रहणं दोषाभावसहकृतं भेदप्रतीति- पयोजकन्न तन्मात्रमिति नोक्तदोष इतिशक्कते *दोषेति * दोषाभावे सत्यपि भेदाग्रहान्न तत्पयोजकत्वमिति परिहरति नेति * इदमाकूतं दोषाभावस्य कि- मिति सहकारित्वं कल्पनीयं। सति दोषे तददर्शना-

न दोषाभावस्य सहकारित्वं तथापि भवच्छडानुरो- रोधेनोदाहरणान्तरमभिधीयते यदा पूर्वदृष्टघटादि स्मरति पश्यति च घटान्तरं स्वरूपेण पूर्वदृष्टाच्च भेद- मभेदं वा नावधारयति तत्राप्यन्योन्याभावग्रहप्रस- ङ्गे भ्रमाभावेन दोषाभावात्पतियोगिस्मरणादिभावा- चेति।कारणसद्भावात्कार्यमपि विद्यते इति शङ्कते शैयु- ध्यत इति* पूर्वदृष्टोऽयमन्योवेति पुनः संशयदर्शना- न्नान्योभावो बुध्यत इति परिहरति नेति * विशे- षज्ञानेन दोषाभावेन प्रतियोगिस्मृत्या च सहिता धर्मिप्रतीतिरियमन्योन्याभावज्ञानकारणं तदभावा- दन्न नान्योन्याभावज्ञानं स्पादिति शङ्कते *विशेषेति

११५२ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

अन्योन्याभावस्य भेदत्वाद्ेदज्ञाननिरूपणीयत्वाद्वि शेषस्य नान्योन्याभावज्ञानात्पूर्व विशेषसिद्धिरिति परिहरतिनेति * भ्रमस्थलेऽनध्यवसायस्थले चा- न्योन्याभावप्रतीतिप्रसङ्गाभिधानेन परिशिष्टकल्पा न्तरमपि निरस्तमित्याह* एतेनेति * वस्तुगत्या प्र- तियोगिन: स्वरूपेण स्मृतिर्वस्तुगसाऽधिकरणस्य स्वरू- पेण प्रतीतिश्च भेदकारणमिति द्वितीयकल्पोपि नि- रस्त इत्यर्थः।परामृष्टमेव स्वयं स्पष्टयति भिन्नस्येति* वैधर्म्य भेद इति तृतीयं पक्षमाक्षिपति। ६४ तृतीयकल्पनिरासः। नापि तृतीयः अभावस्य निर्धर्मकतापक्षे तस्य वि- श्वािन्नत्त्वप्रसक्तौ विश्वस्याप्यभावरूपत्वेन निर्धर्मकतया धर्मलक्षणान्योन्याभावविरहिण ऐकरूप्यापत्तेः अभावे धर्माभावात्। स्वरूपमेव भेद इति चेत्। योऽसौ भे- दस्तस्य स्वात्मा स किं कस्मादपि भेद उतनिष्प्रतियो- गिक एव न तावन्निष्प्रतियोगिक एव प्रमाणाभावेना- सत्त्वप्रसङ्गात्। योऽसौ भेदव्यवहारोऽस्ति स कस्मा- दृपि न तु नीलव्यवहारवत् निष्प्रतियोगिक: स च नि- प्प्रतियोिको नोपपद्यते निष्प्रतियोगिकोऽपि वा यद्ययं सप्रतियोगिकव्यवहार करोति प्रतियोगिनियमों न स्यादि- ति स्वस्मादपि भेदव्यवहारं कुर्य्यात्। स्वस्मान्वेदः कथं स- म्भवतीति चेत् तत् किं भिन्नाज्वेदः नन्वेवमनवस्था स्यात्।

भेदखण्डनम। ११५३

• नापीति * अभावो निर्डर्मकः सधर्मको वा निर्द्धर्मकत्वपक्षे घटे घटत्वस्य विशेषरूपवैधर्म्यस्य सत्ववदभावे धर्मान्तर लक्षणभेदाभावाद्विश्वाभि- न्त्वं स्यात्ततश्च विश्वस्थाभावरूपतया निर्द्धर्मक- स्य धर्मलक्षणभेदहीनतयैकरूपापत्तिरित्यर्थः । भाव- पदार्थानां वैधम्ध भेदो नाभावस्याभावे तु स्वरूपमेव भेदः अतो नाभावस्य विश्वात्मकत्वप्रसङ्ग इति शङ्कते *अभाव इति प्रयोगिसापेक्षत्वात् भेदस्य निष्पति- योगिवस्तुस्वरूपत्वासम्भवं वक्तुं भेद: सप्रतियोगिको निष्प्तियोगिको वेति विकल्पयति योऽसाविति * अन्त्यं कल्पं बुद्धिस्थत्वादादौ दूषयति न ताविति हेतुमाह * प्रमाणेति असम्भवमुपपाद्यति य इति प्रमाणेन यदस्ति तत् मेथमिति वदता भेदे प्रमाणं वाच्यं न च निष्प्रतियोगिभेदमुल्लिखत ज्ञानं जायते तथा यथा नीलज्ञानमित्यर्थः । वस्तुतो नि- ष्प्रतियोगिकोपि सत्प्रतियोगिभेदव्यवहारं करोती- त्यत आह स चेति ज्ञानव्यवहारयोरैकरूप्या- दित्यर्थः । उक्तमर्थ व्यतिरेकदण्डेन द्रदयति निष्प्र- तीति * बह्वर्थसंनिधावतद्यवहारे किं नियामकमिति वीचायां तन्मूलज्ञानं नियामकं वाच्यमिह तु प्रति- योगिनोऽभावादेव तज्ज्ञानाभावोऽतः प्रतियोगि- विशेषघटितभेदव्यवहारे नियामकाभावेन सर्वस्य प्रतियोगित्वापत्तौ तद्वन्दान्तर्भूतस्वात्मनोपि प्रतियो- गित्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । धर्मित्वप्रतियोगित्वयोभेदैका-

१४१

११५४ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छदे

त्वानेकत्वयोर्विरोधादिति शङ्कते * स्वस्मादिति # अभिन्ने भेदो न सम्भवतीत्युत्त्या भिन्ने भेद इत्युक्तं स्थात्तत किमभ्युपेयत इति पृच्छतति*तदितिओमिति चे तत्राह *नन्विति ननु प्रसिद्धौ। स्वेन भिन्ने स्व- वृत्तावात्माश्रयाद्दान्तरेण भिन्न इति वाच्यमेवम- नवस्था स्यादित्याशयः । सप्रतियोगिस्वरूपं भेद इति पक्षमाक्षिपति।

६५ सप्रतियोगिस्वरूपभेदखण्डनम्।

नापि प्रथम: वक्तव्यं हि तद्यस्मादसौ भेदा, न ता- वत् सर्वस्मात्, स्वात्मनोडपि भेदप्रसङ्गात्। नापि घटादेः, घटादिना सह तस्यावध्यवधिमद्धाबो.योऽसौ स ह्यर्थान्तरं वा स्यात् स्वरूपमेव वा। आद्ये तस्यापि भेदावधित्वेन तत्राप्येवमनुयोगे यद्येतदेवोत्तरमनवस्था स्यात्। अथ तत्र स्वरूपमेत्र, तर्हि प्रथमस्य तथाभावे प्रद्वेषः किन्नि- बन्धन इति प्रथमत एव स्वरूप वाच्यं तदपि न, तथा हि-यदि घटादिभिः सार्द्धमवध्यवधिमद्भावसम्बन्धो- ड्स्य स्वरूपं प्रतियोगिना सार्द्ध तर्ह्यभावस्वरूप- स्यास्य निषेध्यनिषेधभावलक्षणः सम्बन्धः स्वरूपं न स्यात्। स्वरूपस्यैकत्वात। अनयोश्च सम्बन्धयोर्भिन्न- त्वात। न हि यदेव प्रतियोगिन: सकाशाद्भिन्न्त्वं तदेव तन्निषेधत्त्व्रमिति सम्भवति ततो व्यतिरिक्तत्व्रस्यानिषेध्य-

भेदखण्डनम। ११५५

साधारणत्वात। निषेध्यनिषेधभावस्य नियतवस्त्वपेक्षत्वादि ति। एवं कार्यकारणभावादौ स्त्रभावसम्बन्धान्तरेऽपि वा- च्यमूहनीयश्चाऽन्यन्नापि स्वरूपभेदे दोष एषः । शनापीतिहेतुमाह वक्तव्यमिति प्रतियोग्यनि- रूपणाव सप्रतियोगिस्वरूपं भेद इत्यपि न सम्भवतीति भाव:। किं सर्वमेव प्रतियोगि घटादि वेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति नेति * सर्वान्तर्भूततया भेदा- अयस्थापि प्रतियोगित्वप्रसङ्गेनैकाभावप्रसङ्ग इति यावत्। द्वितीयमपवदतिनापीति तदुपपादनाथ सप्रतियोगित्वस्वरपं दर्शयतिघटेति घटादिरवधि- स्तदच्चेतरदित्येवं रूपं इत्यर्थः । स्वरूपविशेषाभि- धानेन किमनिष्ठमुक्त भवतीत्यतो विकल्पयतिसही- ति अवध्यवधिमद्भावोर्ऽर्यान्तरमभावादिति प्रथमपक्ष दूषयति * आद्य इति अभावाप्रतियोगी अवधिमा- नवध्यवधिमद्भावः एवं चावध्यादिभावस्याभावेन योसाववव्यादिभावः स तस्मादर्थान्तरं स्वरूपं वेति विकल्पे यद्यर्थान्तरसुच्यते तत्र तत्राप्येवमि- त्यनवस्थाप्रसक्तिरित्याशयः। द्वितीयमपवदृत्यनूद्याथे- त्यादिना। प्राथमिकावध्यवधिमद्भावस्य स्वरूपमेवा- स्त्वित्यत आह तदिति *तदुपपादयति तथाही-

क्षणसम्बन्धो योऽसौ सम्बन्धस्य द्विनिष्ठत्वाडर्मिप्रति- योगिस्वरूपं चेत्पतियोगिना घटादिना सहाभावस्य निषेध्यनिषेधलक्षणो यः सम्यन्धोSसावभावस्य स्व-

११५६ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

रूपन्न स्यादभावस्यैकरुप्यादेकं दविरूपमिति विरो- धादित्यर्थः। एकस्योभयस्वरूपत्वासम्भवात्निषेध्यनिषे- धभावसम्बन्धोऽभावरूपो न स्यादित्युक्तं तदेवोपपा- दयति नहीति* प्रतियोगिनः सकाशाद्भिन्नत्वं प्रतियोगिनिषेधत्वं चैकन्न भवतीति विलक्षणाका- रपतीतिविषयत्वमेव। कुत इत्यत आह * तत इति * घटादन्य: पट इत्यत्र निषेध्यनिषेधभावं विनापि व्यतिरिक्तत्वस्थेष्ठत्वादित्यर्थः । निषेध्यनिषेधभावस्तु नैवमित्याह* निषेध्येति प्रतियोग्यभावमात्रापेक्षो- सौ तेन न्यूनाधिकटत्त्योरेकत्वासम्भव इत्यर्थः। एतद- त्रोक्तं निषेध्यनिषेधभावस्य स्वरूपत्वासम्भवे निषेधा- तमत्वमभावस्य न स्यादिति भावाद्वैतपसङ्गइति। उक्त- न्यायं प्रसारयतिएवमितिमृद्घटादे: कार्यकारणभा- वसम्बन्धः स्भावः चेद्विशेषणविशेष्यभावसन्बन्धःस्- भावो न स्थात्स्वरूपस्यैकरूप्यादनयोश्च सम्बन्धयोर्भि-

वस्घेत्यर्थः। अभावस्य स्वरूपभेद इवान्यत्रापि स्वरूप- दपक्षे यो दोष उक्तः सोऽयं द्रष्टव्य इत्याह *ऊ-

चन वाच्यं धर्मिमात्रमभाव इति केषां चिद्धमदर्श- नादित्याशयः । खण्डनान्तरावतरणाय विकल्पयति। ६६ धर्मान्तरभेदखण्डनान्तरम्। किञ्व धर्मान्तरं भेद इति ब्रुवतः कोऽभिसन्धिः

भेदखण्डनम । ११५७

किं घटत्वादय एव भेद उत भेदो नामान्य एचैकः क- श्विद्धर्मः । आद्ये घटत्वादीनां स प्रतियोगिकत्वप्रसङ्ग: भे- दस्य सप्रतियोगिकत्वात्। न च घटत्वादयस्तथा प- टाद्यनपेक्षतयैव प्रतीतेः । किं चेति घटत्वादय एव भेद इति पच्ते भेद- स्य सप्रतियोगितया भेदत्वेन निरुच्यमानघटत्वादी- नामपि सप्रतियोगित्वप्रसङ्ग इत्याहआद्यइतिसापे- क्षतया पितृत्वादिवत् सन्तु घटत्वाद्योपि सत्प्रतियो- गिका इत्याशड्ा मैवमनुभवविरोधादित्याह*न चेति देवदत्तस्य स्वरूपेश प्रतीतावनन्यापेक्षत्वेपि प्र- तियोगिसापेक्षतया पितृत्वव्यवहारं जनयति यथा तद्वत् घटत्वादीनां स्वरूपप्नतीतावनन्यापेक्षत्वेपि व्य- वहारजनकत्वं प्रतियोगिसापेक्षतयेति शङ्कते। ६७ घटत्वादीनां पटाद्यपेक्षया भेदव्यवहारजनकत्वनिरसनम। यदा पटाद्यपेक्षया प्रतीयन्ते तदा भेदव्यवहारं कुर्व- न्तीति चेन्न। प्रतीतौ कस्य पटाद्यपेक्षेति वाच्यम् । किं घटत्वादेरुत धर्मस्य कस्य चित्। आद्ये पटापेक्षा- मन्तरेण घटत्वप्रतीत्यनुपपत्तिप्रसङ्गः । नहि यदन्तरेण यदुत्पद्यते तत्तत्कारणकं नाम ? वन्हाविवावान्तरजाति- भेदे कारणभेदस्य चरितार्थयितुमशक्यत्वात। साक्षा- त्कारित्वादिना सह परापरभावानुपपत्तेः। जात्योः परा- परत्वसङ्करमिच्छतामपि मते पञचम्याSवधिभावः प्रतिपाद्य

११५८ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

मान: केन सममन्वियात। घटत्वस्यावधिघटितत्वे त- थैव परं प्रतीत्यापत्तेः । तद्धर्मस्य तथात्वमिति चेन्न। तथा हि न द्वितीयः स एव सापेक्षप्रतिपत्तिर्भेदो न तु घटत्वादि:। घटत्वादेश्र स भेद: स्यात् तद्धर्मकत्वा- त्। घटादेस्तु भेदपर्य्यनुयोगे तदभिधानमसङ्गतम्।कथ- ञच भिन्नैरनुगतव्यवहारः स्यात् । तथापि तथा सति वा किन्न तैरेव तदादिव्यवहारोऽपि स्यात। * यदेति* विकल्पासहत्वान्मैवमिति परिहरति नेति पटाद्यपेक्षा घटप्रतीतिकारणमिति प्रथमकल्पे दोषमाह*आद्य इति केवलव्यतिरेकावसेयत्वात्का- रणभावस्य व्यतिरेकश्च तन्मात्राभावे कार्याभावस्तस्य दुर्लभत्वात्पटाद्यनपेक्षा घटत्वप्रतीताविति हेतुमाह *

णामपि सकाशात् वन्हिजन्माङ्गीकारे तत्तद्वान्तरजा- तीयं प्रति एकैकस्य कारणत्ववत्प्रकृते केवलव्यति- रेकाभावान्न स्वादेव कारणता जातिभेदाभावादित्यर्थ:। कुतो घटत्वप्रतीतेरवान्तरजातिभेदो नेष्यते तत्राह * साक्षादिति साक्षात्कारित्वं प्रमात्वं च घटत्वप्रतीतौ तावजातिरस्ति यश्चापरो जातिभेदस्सप्रतियोगिकप्र- तीतित्वन्नाम कल्प्यते सा यदि साक्षात्वाद्यपेक्षया न परस्तदास्मरणादौ सप्रतियोगिघटत्वप्रतीतिर्न स्यात्पर-

तियोगिघटत्वप्रतीतौ साचात्वादि नस्यात परजातिमत

भेदखण्डनम्। ११५९

एवापरजातिमत्वनियमादतः परस्परव्यभिचारात्सा- चात्वादिना कल्प्यमानजातिविशेषस्य परापरभावो नोपपद्यते परापरभावशून्ययोश्च जात्योर्घटत्वप्रतीतौ समवाये वैशेषिकानिष्टजातिसङ्करपसङ्ग इत्यर्थः। येतु जातिसङ्करमिछन्ति तन्मते दोषमाह जात्योरिति पटात् घटो भिन्न इत्यत्र पश्चम्या अवधिभाव: प्रतिपा- द्यते न स तावत्प्रतीतिमात्रेण संबध्यते विषयविशे- षकृतत्वात्प्रतीतिगतविशेषस्थातः कैन संबध्यत इति वाच्यं किं घटत्वादिनोत तड्र्मेणेति यावतू। घटत्वा- दिसम्बन्ध्यवधिभाव इति प्रथमे दोषमाह *घट इति कदाचिदृपि घटत्वादेः प्रतियोग्यपेक्षाव्यतिरेकेण प्र- तिपत्तिरन्न स्थात्तस्यावधिघटितस्वभावादित्यर्थः। घ- टत्वादिनिष्टधर्मस्यावधिघटितत्वमिति द्वितीयं शङ्कते *तदिति तथा प्रतीत्यभावात्परिहरति नेति एतेन प्रसङ्गागतेन द्वितीयकल्प एव निरस्यत इत्याह न द्वि- तीय इति कुत इत्यत आह * स इति * धर्मस्या- वधिघटितत्वे स एव सापेक्षप्रतिपत्तिको भेद: स्यान्न- त्वदिष्टो घटत्वादिभेद: सिध्धेदित्यर्थः । स धर्मलक्षणो भेदो घटत्वादिधर्मत्वात् घटत्वादेरेव धर्मः स्यादित्याह घटत्वेति तथापि किमनिष्टमित्यत आह घटादेरिति घटादे:को भेद इति पर्यनुयोगे घटत्वादिधर्मस्य घटादि-

घटादेर्भेदवत्वैंसिडये घटत्वादय एव भेदा इष्यन्त इत्यत आह *कथममिति घटत्वपटत्वादिभिरन्योन्यव्यभिचा- रात्सर्वत्रानुगतभेद्व्यवहारो न सिद्धेदित्यर्थः । अन-

११६० खण्डनखरण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

नुगतव्यवहारजनकत्वे तत्तत्पदार्थस्वभावभेदादेवानु- गतबुद्यादिसम्भवेन सामान्यापलापः स्यादित्यभि- पत्याह * तथापीति * किं घटत्वादय एव भेद उत भेदो नामान्य एवैक: कश्चिडर्म इति विकल्प्य प्रथमे दोषमुक्त्वा द्वितीयम- पवद्ति। ६८ द्वितीयकल्पनिरासः। नापि द्वितीय: अनभ्युपगमात्। सप्तपदार्थानामनन्त- भीवप्रसङ्गात् स्वात्मनि वृत्त्यवृत्तिभ्यामनुपपत्तेश्च।ईदृदशा- ञचोपाध्यालीढ़वैचित्र्याणां जात्या समर्थने सर्वोपाध्युप- धानानां जात्यैव समर्थनं स्यात्। नापीति अभावस्य सधर्मत्वकल्पोऽपि तन्त्रेख निराक्रियत इति द्रष्टव्यमभावगतधर्मस्य घटत्वाद्य- तिरिक्तमेदस्य वाऽनभ्युपगमादित्यर्थः । अनभ्युपग- मे युक्तिमाह सप्नेति तस्य द्रव्याद्यन्तर्भावे सा- मान्यादेरभिन्नत्वप्रसङ्गात्सामान्यान्तर्भावश्च न सम्भ- वति घटाद्यतिरेकाङ्गीकाराद्विशेषान्तर्भावे नित्य- व्यतिरिक्तानामभिन्नत्वप्रसङ्ग: समवायान्तर्भावे भा- वाभावयोरभेदपसङ्गोऽभावे समवायाभावादभावान्त- र्भावोप्यत एव न इतरेतराभावभेदपक्षानग्गीकारात्स- पपदार्थानन्तर्भाव आपादते स च वैशेषिकसमयप- तिकूल इत्यर्थः । अपिच योसौ भेद इष्यते स स्वा-

भेदखण्डनम। १,१६१

त्मनि वर्त्तते न वा न चे द्वेदस्य कुतोपि भेदहीन- तया विश्वात्मतायां सत्यां विश्वमपि निर्भेद्यभेदाभि व्नतया भेदहीनं स्याददिवर्तते स्वयमेव चेदात्माश्रयो भेदान्तराभ्युपगमेऽन्योन्याश्रयः स्यादित्यभिप्ेत्याह * स्वेति * घटत्वादिव्यतिरिक्त्तो भेदाख्यो जातिवि- शेषः कश्चित् द्रव्यादिषु भविष्यति किमिति सप्तपदा- थर्यामनन्तर्भाव इत्यत आहईदृटशां चेतिअन्यापेच- प्रतिपत्तीनां द्रव्यादिभेदानां प्रतियो्याद्युपाध्यधीन- वैचित्र्याणां जातिरूपेण समर्थने सर्वेषां दण्डित्वपा- चकत्वादीनामपि जासैव समर्थनं ते स्यादत औपा- धिकपदार्थः कोपि न स्यादित्यर्थः। उपधानसुपब- ईणम्। उपाधिव्यावृत्तधर्माणामिति यावत्। घटत्वादिजातिरेव भेद इति मतं निराकृतमपि दूषणान्तरं वक्तुं पुनः शङ्कते। ६९ घटत्वादिरेवभेदइत्यस्य खण्डनान्तरम। ननु घटत्वादय एव भेदा घटत्वादिज्ञानाविशेषेऽपि च प्रतियोगिज्ञानसह कारिवशाद्दिचित्रव्यवहारोपपत्तिरिति चेन्न। व्यवहारसत्यत्वार्थ वास्तवानुगतविशषस्याव- 2्यं स्वीकर्त्तव्यत्वे तथैव पर्य्यनुयोगानुवृत्तेः । अनन्तभे- दपरम्पराभ्युपगमे च तत्क्रमज्ञयतायां प्रतीत्यपर्य्यवसा- नात्। तद्युगपजज्ञेयतायामत्यैन्तसदृशतया कस्य- चिदन्यभेदस्यान्यदीयतयापि ग्रहणसम्भवादिना सर्वत्र

१ मनन्तत्वेति का० मु० पु० पा०। १४६

११६२ खण्डनखण्डखाद्े चतुर्थपरिच्छेदे

प्रामाण्यानाश्चासप्रसङ्गात्। सर्वप्रतीतिनियमानङ्गीकारे चाप्रतीतसत्त्वे प्रमाणाभावात्। जिज्ञासायां तस्य त- स्यापि ज्ञेयत्वे तदबुद्दीनां भेदबुद्धित्वात्तदर्थेष्वनुगत- त्वस्याप्यनुपपत्या तेष्वेकजात्याद्यभ्युपगमे तज्जेदेडपि त- दङ्गीकारे परस्पराश्रयाश्रयिभावप्रसङ्गात्। एवं सत्तादीना- मानन्त्यस्वीकारे द्रष्टव्यम्।

नन्विति घटत्वादीनामेव भेदत्वे घटत्वादिज्ञानं यदा यदोदेति तदातदा टत्वादिज्ञानाविशेषाद्गेदव्यव- हार: स्यादियत आह घटत्वेति प्रतियोगिज्ञानस- हितघटत्वादिज्ञानं भेदव्यवहारसामग्री न तन्निरपेक्ष मिति नियम इत्यर्थः । परिहरतिनेति घट इति यो व्यवहारो यश्च घटो भिन्नः पटादितिव्यवहारस्तयो- रुभयोः सत्यत्वसिद्धर्थ व्यवहियमायपदार्थगतः क- श्विदतिशय एष्टव्योऽन्यथाऽन्यतरव्यवहारस्य मिथ्या- त्वप्रसङ्गादेवश्च सएवातिशयो भेद:स्यान्नतुघटत्वादि: स च कुतश्चिद्विन्नो न वाSडद्येऽनवस्छा द्वितीये सर्वा- भेदापत्तिरिति पर्यनुयोगानिवृत्तिरिसाशयः । एवं भेदस्य भेदान्तरभिन्नत्वे तत्सत्तानवस्थामुक्ता तज्ज्ञप्रा- वनवस्थामिदानीमाह*अनन्तेतिभेदाः क्रमेण ज्ञेया उत युगपदादे भेदज्ञानप्रवाहाविच्छित्तिरतश्च स्वाप- मोक्षाद्यसम्भव इति भावः । द्वितीयम्प्रत्याह * त- दिति तेषां भेदानामत्यन्तसदशतयाऽस्थायं भेद इति निर्णेतुमशक्यतयाऽन्यदीयस्थापि भेदस्यान्य-

भेदखण्डनम्। ११६३

दीयतया ग्रहणव्यवहारसम्भवेन सर्वभेदग्रहेष्वत- स्मिंस्तद्बुद्धित्वसम्भावनया प्रामाण्यनिश्चयो न स्या- दियर्थः। भेदाकारस्य धर्मिणः प्रतियोगिनश्चैक्यात्स- दृशत्वमिति यावत्।न सर्वभेदस्य प्रतीतिनियमोडङ्गी- क्रियत एकभेदज्ञानमात्रेश घटादेर्भिन्नत्वप्रतीतिसम्भ- वादतो न क्रमज्ञेयत्वादिविकल्पावसर इत्यत आह # सर्वेति यन्न कदाचिदुपलभ्यते तद्सदनन्तो भेदस्तु न नियमेन नोपलभ्यते किन्तु यदा यद्विषया जिज्ञासा तदा स भेदः प्रतीयते नान्य इति नियमाङ्गीकारादि- त्याश्काहजिज्ञासायामिति जात्यादीत्यत्रादिश- वदेनोपाधिरुच्यते तस्योपाधिरूपस्य जातिरुपस्य वाऽनु- गतभेदव्यव हार निर्वाहार्थतयेष्टस्य स्वाश्रयाद्विन्नमेवे- ति भेदाश्रयरूपं वक्तव्यमेवं च स्वाश्रिते भेदे स्वयं व- र्त्तत इति परस्पराश्रय इत्याशयः । उक्तमन्यव्ाप्य तिदिशति*एवमितिसत्तायाः समवायस्य चैकत्वे स- त्ता सती तयोः समवाय इति व्यवहारो न स्थात्त- द्वेदे युगपत्क्मज्ञेयत्वादिविकल्पदूषणमित्यर्थः। अन्योन्याश्रयप्रसङ्गादृपि धर्मभेदपच्तोऽनुपपन्न इत्याह। ७० धर्मभेदेऽन्योन्याश्रयकथनम्।

प्रतिपत्तिकतायां घटत्ववत् पटत्वस्याऽपि भेदरूपस्य भेदावधिप्रतिपत्तिसापेक्षतयाSवधेश्र घटत्वादित्वेन घ- टत्वादिप्रतीत्यपेक्षायामन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गः । भेदस्व- रूपच्वे घटत्वादेरवध्यपेक्षा न तु स्वरूपमात्रप्रतिपत्तौ

११६४ खण्डनखण्डखाद्े चतुर्धपरिच्छेदे

स्वरूपमत्रिण चावधित्त्वं तत्कुत एवमिति चेन्न। भेद- रूपता यदि तस्य स्वात्मैव तदा स्वरूपमात्रप्रतिपत्तौ नावध्यपेक्षेति शून्यं वचनम्। अथ धर्मान्तरं तदा स एव भेदोऽस्तु कृतं तद्दत्तया घटत्वादेर्भेदरूपतेति प्रक्रियाकल्पनया। अस्तु स एव धर्मान्तरं भेद इति चेन्न। दूष्यत्वात। अथाऽपि स्वरूपादित्यमिदं भेद इति कथं सङ्गच्छते तद्यवहारस्यैकाकारस्य नानानि- मित्तच्वे गोत्वाद्यनुगताकारप्रतीतेरपि कथमेकनिमित्तत्व- सिद्धौ प्रामाण्यं व्यभिचारात्। सामान्यविशेषैरेव पर- सामान्यबुद्धिव्यवहारोपपत्तौ तत्कल्पनानुपपत्तेः । * किश्चेति घटत्वपटत्वयोरन्यान्यप्रतियोगिक- दवात्प्रतीतावितरेत्तराश्रय इति यावत्। अन्योन्याश्रय- परिहारं शङ्कते भेदरूपेति* यदा घटत्वादिभेदरूपो- भवति तदा पटाद्यपेक्षा यदा स्वरूपेणावधीरितभेदा- कार घटत्वादि प्रतीयते तदा न प्रतियोग्यपेक्षा प्र- तियोगित्वं च स्वरूपमात्रेण प्रतिपत्रतया नतु भि- न्नतया तत्कुत इतरेतराश्रय इसर्थः । भेदरूपत्वे घट- त्वादेरवध्यपेक्षेति ब्रुवता भेदरूपत्वं घटत्वादे: स्वरूपं विवक्षित मुत तद्धर्म इति विकल्प्य प्रथमं प्र० त्याह * नेति * शून्यवचनं निरर्थकवचनमित्यर्थः । यदि द्वितीय स्तव्राह अथेति तत् धर्मान्तर- १ रवधिप्रतीत्यपेक्षेति का० मु० पु० पा०।

भेदखण्डनम। ११६५

मेव भेदो भवतु प्राप्ताप्राप्तविवेकित्वाह्यर्थ घट- त्वादेस्तद्वत्तया भेदत्त्वकल्पनमित्यर्थः । धर्मान्तरस्य भेदत्वभापादितमङ्रीकृत्य प्रत्यवतिष्ठते* अस्त्विति * सप्तपदार्थान्तर्भावानन्तर्भावेन परस्पराश्रयभावेन च खण्डनीयं तदित्याह * नेति स्वरूपान्योन्याभाव- वैधर्म्याणामन्यतमद्यथासम्भवं भेदत्वमिति मतं दूषय- तिअथेति*यद्वा घटत्वादौ त्तडर्मान्तरं भेदस्तद्वर्मान्त- रेऽभावे च स्वरूपं घटादौ घटत्वादीतियथासम्भवमि-

व्यवहारनिदानैकाकारादर्शनान्न तत्तितयं भेद इत्यर्थः। कथं च न सङ्गच्छते व्यावृत्तत्रितयस्वरूपालम्बनत्वात्त- द्रुव्यादेरित्यत आह तदिति अनुगतव्यवहारस्य वि- भिन्ननिमित्तत्वाङ्गीकारे गवादेर्व्यवहारस्य तथा सम्भ- वाद्गोत्वादिजातिकल्पना निष्प्माणिका स्यादित्यर्थः। भङ्गान्तरं भणति सामन्यति खण्डादिविशेषैरे- व गोत्वादिव्यवहारोपपत्तौ गोत्वाद्यकल्पनवद्गोत्व- घटत्वादिभिरव द्रव्यव्यवहारोपपत्तौ न द्रव्यत्वकल्पना तथा द्रव्यत्वगुसत्वकर्मत्वैरव सह्यवहारोपपत्तौ स- त्ताकल्पनं न स्यादित्यर्थः। योवा को वा भेदोडड्गीक्रियते तास्मिन् भेदान्तरम- स्ति न वेति विकल्पयति।

७१ भेदेभेदान्तरसत्वेऽसत्वे च दूषणम। किञ्च भेदे भेदान्तरमस्ति न वा, आद्येऽनवस्था द्वितीये तदभाव एव स्थात धर्मिण्येव तत्प्रवेशात्। भे-

११६६ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

दस्वभावत्वात् स्वात्मन्यपि स्वयमेव तद्यवहारमयं क- रोति सत्तेतर सद्यवहारमिति चेन्न । यदि स्वस्मादभिन्नः स्वमेद इति च स्वस्मादित्यवधेयावधिभावस्वरूप: स्वयं भेदोऽन्यस्माच्च स्वस्य तदाऽस्य भेदस्य स्वात्मप्रतियोगि- कत्वेन स्व्ाश्रयत्वेन चाङ्गीकारे स्वस्मादपि स्वयं भिन्नः किं नाङ्गीक्रियते विरोधाभावात । स्वीक्रियेताप्येवं यदि तथा प्रतीतिर्व्यवहारो वा स्यादिति चेन्न। अस्त्यपि शब्दाभासादेस्तथा प्रतीतिराभासश्दव्यवहारश्र। सत्यौ प्रतीतिव्यवहारौ स्वीकारकारणं न च तौ स्वात्मन एव स्वस्माद्वेदविषयौ स्त इति चेन्न। स्वात्मा स्वस्यैवाधि - करणमवधिश्चेत्यपि तर्हि न सत्या प्रतीतिः सम्भवति न वा व्यवहारस्तत्कथमित्थमङ्गीकुरुषे। किश्चेति प्रथममपवदतिआद्य इतिनतावद्वेद इत्येव बुद्धिरुदेति किन्त्वयमस्माद्विन्नइति विशेषणवि- ष्यभावेन, विशिष्टयुद्धिर्दण्डादौ भेदग्रहणपूर्विका दष्टा दूररस्थतरुगिर्यादेः स्वरूपेण दर्शने विशिष्ठवुद्धनुद- यादतो विशिष्टप्रतिभासात्मागेव भेदान्तरङ्गाह्यं तदपि

भावो भेदाभावस्तस्य धर्मिणो भेदविकलतया तन्मा- त्रत्वादित्यर्थः । भेदः स्वसंसर्गादन्यत्र भेदव्यवहारं कु- र्वन् स्वात्मन्यपि तह्यवहारं करोति इदमेव काणादा: स्व- १ यदि स्वस्मादपि स्वयं भिन्नो न स भेद इति स्वस्मादिति का० मु० पु० पा०।

भेदखण्डनम्। ११६७

परनिर्वाहकत्वं निगदन्तीति शङ्कते * भेदेति # भेद- स्वभावत्वादिति वदतः कोऽभिसन्धिः किं भेदस्य भेद: स्वस्मादभिंन्न इति किं वा भेदान्तरमन्तरेग भिन्न- त्वममिति, यद्याद्यस्तत्राह* नेति किमुक्त्तं स्थादि- त्यत आह *स्व्रस्मादिति पश्चम्पन्तशव्दाभिधेयोव- धिभावोऽवधित्वं यस्य तत् स्वरूप: स्वयमन्यस्माच्च ध- र्मिणः सकाशात्स्वस्य भेदः स्वयमिति पूर्वेण सम्बन्धः। अ्रत्र दूषणमाहतदिति अस्य भेदस्य भेदाभि- न्नस्य स्वात्मैव प्रतिगी चाSश्रयश्चेत्यङ्गीकारे परस्मादि- व स्वस्मादपि भेदस्वीकारे विरोधाभावात् स्वीकार्यः स इत्यर्थः ।न विरोधाभावमात्रेय स्व्रीकार: किंत्वन- न्यथासिद्धप्रतीतिव्यवहाराभ्यां तयोरत्रासत्वेन क- ल्पकाभावान्मैवमिति शङ्कते * स्वीति * प्रतीतिव्य- वहारमात्रात् स्वीकार उत सत्याभ्यामिति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह नेति प्रतिवाद्युचरितात् स्वस्मा- तस्वयं भिन्न इति शव्दाभासात्प्रतीत्याभासस्तद्यवहा- राभासश्च विद्यत इत्यर्थः। आदिशब्देनानुत्परेक्षादिका- रणान्तरग्रहः।द्धितीयं शङ्कते सत्यावितितवाप्येतत् तुल्यमिति परिहरति * नेति स्वयमेव स्वस्याधिक- रणमवधिश्चेति सत्ययोः प्रतीतिव्यवहारयोरसत्वान्न तथात्वं स्वीकुर्वित्यर्थः । भेदस्वभावत्वादिति स्वभेद: स्वस्मादभिन्न इति प्रथमकल्पे निरस्ते भेदान्तरमन्तरेय भिन्नत्वमिति द्वि- १ दभेद इति पु० पा०। २ मेदत्वमति पु० पा०।

११६८ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

तीयमवलम्बते। ७२ द्वितीयकल्पनिराकरणमू। ननुन वयं स्वात्मा स्वाधिकरणं स्वावधिर्वेत्यभ्युपग- च्छाम: किन्तु धर्मान्तरे तत्प्रतियोगिके तदाधारे वा स्व्री- कृते यौ बुद्धिव्यवहारावुपपद्येते तावनवस्थाभयाद्धर्मा- न्तरमन्तरेणैव स्वभावाज्जेदः करोतीति बरूम इति चेत। तर्ह्यन्यत्र यादृशी प्रतीतिर्धर्मान्तरविषया तादृश्येवात्र विना धर्मान्तरमुत्पद्यत इति भ्रान्ता स्यात। यस्य च स्वभावस्य बलेनेदशी सा जायते स दोषः स्यात् यथा सत्यरजते रजतप्रतीती रजतत्वादुत्पन्ना Sन्यत बिना रजतत्वं जायमाना भ्रान्ता सा भवति। यस्य च सा- मर्थ्यात् सा तादृशी जायते स दोष इत्युच्यते। तत्र रजतत्त्वं नास्ति अत्र धर्मरूपोडपि भेद एव सन्नवल- म्बनमिति चेत्। मैवम्। भिन्नप्रतीतिर्विशिष्टविषया भेदतदाश्रयरूपोभयवस्तुविषयाऽन्यत्र यादशी सत्या- ड्ङ्गीकृता ततो मात्रयाऽप्यन्यूनार्थाया इह जायमानाया यदि द्वय विषयं नाङ्गीकुरुषे तदा शक्रेणापि भ्रान्तत्वं दुर्वारम्। अथाङ्गीकुरुषे तदाSनवस्थाप्रसङ्गः । अथ त- दुभयविषयव्यतिरेकेणैव साऽन्न सत्याऽन्यत्र तर्हि इतो- डन्यादृदशविषया मिथ्या स्या दित्यलं पल्लवेन। ैन वयमिति तर्हि वस्तुशून्यतेन बाधितविषय-

भेदखण्डनम्। .११६९

श्वादसौ प्रतीतिर्भ्रान्तिः स्यादिति परिहरति * तर्ही- ति * भ्रान्तिः कारणदोषव्याप्ता दोषरहितकारणज न्यत्वान्नेयं भ्रान्तिरित्यत आह * यस्पेति * येन स्व- भावविशेषेणेदृशी प्रतीतिरुत्प्यते स स्वभावविशेषो दोष: स्यादित्यर्थः । अन्यत्र निश्चितविषयाभावेप्य- न्यत्र जायमानप्रतीतिर्भ्रान्तित्यत्र दृष्टान्तमाह य- थेति स्वभावविशेषासामर्थ्यात्तज्नकत्वे तस्य दो- षत्वं स्यादित्यत्रापि द्ृष्टान्तमाह * यस्थेति * दृष्टान्तं विघटयन्परः शङ्कते तत्रेति शुक्तौ रजतत्वं धर्मिस्वरू- पाभिन्नं भिन्नं वानास्तीति तत्र तज्ज्ञानं भ्रान्तिरिह तु धर्मिस्वरूपस्य भेदस्य सत्वात्तदालम्बनज्ञानं कथ भ्रा- न्तिरित्यर्थः । घटात्पटो भिन्न इत्यत्र विशिष्टभेदवु- द्विधर्मिभेदोभयगोचरा स्वीकृता तडद्रेदो भिन्न इत्यपि वुद्धिरुभयगोचराङ्गीक्रियते नाङ्गीक्रियते वेति विकल्प्य प्रथमे भ्रान्तित्वं वज्रलेपायितमिति परिहरति मैव- मिति द्वितीयेपि प्रागुक्तानवस्थेत्याह#अथेति उक्त- मर्थ विपर्ययबाधाभिधानेन द्रढयति अथेति * प्रती- तेरैकरूप्ये सति विषयवैरुप्यमन्यतरमिथ्यात्वमानये- देवेत्यर्थः एवं भेदस्य स्वनिर्वाहकत्वं खरडयत्वा सत्तेवेत्यु- क्तमुदाहरणं दृषयति। ७३ उदाहरण विघटनम्। यत्तु सत्तेवेत्युक्तं तत् कटकगतोदाहरणमनुहरति यतः सत्ताप्यमुना दूषणेनास्माभि: खण्डनीया। १४७

११७० खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

• यन्वि ति* कटकं राजधानी तत्र नानाजनसङ्की- र्णे वणिक्पथमध्ये नीयमानो दुष्टोगौरेकामिषलुब्धो यत्र धावँस्तव ताडितोऽन्यत्र प्रविशस्तत्रापि ताड्यते तथेदमपीत्यर्थः । यन्तूदयनेन बौद्धधिक्कारे भेदसमर्थनं कृतं तदनुव- दति दूषणाय।

७४ उद्यनमतानुवाद:। यत्पुनरभिधीयते किमेतैर्भेदखण्डनवािभिरभिहि- तं भवति किं भेदज्ञानमेव नारिति, सदपि नित्यमनित्यं, अनित्यमपि वा निर्हेतुकं, सहेतुकमपि वा निर्व्धिषयं, सविषयमपि वा बाध्यमानविषयम् । तत्र प्रथमः स्व्व- तोविरोधादनुत्तर:। द्वितीयः सुषुप्त्यवस्थानुरोधादुपेक्ष- णीयः ।तृतीयो ऽपि विरोधाद्देयः। चतुर्थस्तु भेदोलेखादेव त्याज्यः । पञ्चमश्चिन्त्यते किमेतेष्वन्यतमो विषयः तद- न्यो वा। द्वितीये किमेताभिर्व्यधिकरणानुपपत्तिभिस्तस्य बाध्यते एवं हि चौरापराधेन व्यक्तमयं माण्डव्यनिग्र- हः। अथान्यतमात्मा, तत्रापि यदि धर्मान्तरमेवेति तत्वं तदाऽनवस्थाभिया तदधिकः प्रवाहस्त्यज्यतां तस्य कुत- स्त्यागः, नह्यनवस्था प्रतिभासमानमर्थ निव्त्तयति किन्तु प्रवाहं परिहारयति गन्धे गन्धान्तरवत्। अथेतरेतरा- भातमेव भेदज्ञानमालम्बते तदाऽपि क्वात्माश्रयः तेन

भेदखण्डन उदयनमतानुवाद:। ११७१

हि भेदज्ञानमेव न स्यात्। अस्ति च तत्ततो हेत्वन्त- रमाक्षिपेत न तु स्व्रात्मनि स्वयमहेतुत्त्वे स्वयमेव निवर्तेत। * यत्पुनरिति नायं खण्डनन्यायो भेदापबाध- नायालमित्यभिसन्धिः । तदेव प्रतिपाद्यितुं विक- ल्पयति किमित्यादिना * एकैकपरित्यागेन क- ल्पान्तरस्व्रीकारे तत्र वक्ष्यमाणदूषणं द्रष्टव्यम् । विकल्पक्रमेण दूषयति तत्रेति तत्र लोका-

विरोधादङ्गीकारे सुतरां तद्विरोधात्प्रथमः स्वरूप- मेव न लभते कुतस्तत्रोत्तराभिधानमित्यर्थः। सामग्य- निरूपणाद्ेदज्ञानं सदृपि नित्यमित्यङ्गीकारे सर्वज्ञानो- परमरूपसुपुप्तिविरोधात् द्वितीयोऽपि हेय इत्याहद्वि- तीय इति कादाचित्कसतो निर्हेतुत्वे नियामकाभा- वात् स्यादेव वा नस्यादेव वेति तृतीयं दूषयति तृतीय इति निर्विषयत्वं प्रतीतिविरुद्धं इत्याह चतुर्थ इति बाध्यार्थत्वं विचारमन्तरेण दुरवधारणमितितत् विचा- र्यमित्याहपश्चेति* विचारमेव दर्शयति किमिति भेदज्ञानस्य स्वरूपान्योन्याभाववैधर्म्येष्वन्यतमो वि- षय उत तेभ्योऽन्य इति विकल्पार्थः। द्वितीयमपवदति

भि स्त्रिविधएव भेदोवाध्यः प्रकारान्तरस्यतुव्यधिकरण- न्वान्न ताभिर्वाधसम्भव इति भावः। विपर्यये बाधम- भिधत्ते *एवमिति * स्वरूपादिभेदानां वाध्यत्वे ततो- डन्यभेदस्यापि वाध्यत्वस्वीकारे चोरापराधेन निरपराध- माण्डव्यमहामुनिनिग्रह: स्मर्यते.।

११७२ खण्डनखण्डखाधे यतुर्थपरिच्छेदे

"तस्करस्थापराधेन शूलमारोपितो यति" रिति तत्साम्यं स्पादित्यर्थः। बाध्यभेदवि- षयस्थ ज्ञानस्य स्वरूपादिभेदेपु मध्येऽ्न्यतमो विषय इति द्वितीयं शङ्कते * अथेति * व्युत्कमेण प्रागुक्त- दोषानुद्धरति * तत्रापीति तत्वमिति धर्मान्तर भेद इति पक्षपरामर्षक इति यावत् । अत्र दूषणमाह # तदेति तस्मिन्पक्षेऽनवस्थैव दोष उच्यते सा घ द्वितीयतृतीयादिभेदप्रवाहस्वीकारं परिहारयतति न पु. राद्यमपि भैदं इत्यर्थः । कुत इत्यत आह नहीति # अनवस्थायाः प्रतिभासमानाकारापन्हवे सामर्थ्या- भावादिति यावत्। दृष्टान्तेनैतत्सफुटयति * गन्धेति * यंदङ्गीकारनिमित्ता साऽनवस्था तमेव द्वितीयादिभेदं स्वदोषत्वसिद्धर्थ निवर्तयति द्वितीयादिगन्धवदित्य- र्थः। अन्योन्याभावो भेदस्तद्विषयं च भेदज्ञानमिति पक्षान्तरमाह अथेति अन्योन्याभावं प्रत्यधिकर- णतया प्रतियोगितया च ज्ञायमानमन्योन्याभावज्ञा- नस्य कारणं चेत्तर्ह्यन्योन्याभावज्ञानसिडौ तत्सि- िरित्यात्माश्रय उच्चते न सोपीत्याहतत्रापीति* अन्योन्याभावविशेषिताधिकरणज्ञानस्य तड्ेतुत्वे स दोष: स्याद्ेत्वन्तराङ्गीकारे तुनात्माश्रय:तच्चावश्यवा- च्यमन्यथा भेदज्ञानमेव नस्यादिति हेतुमाह तेनेति मम इष्टमेवेदमित्यत आह * अस्तीति फलितमाह *तत इति दृश्यमानकार्यानुसारेण कारयं कल्प्यं न तु कारणादृष्ट्या दृष्टकार्यस्वरूपमपलपनीयमित्वर्थः। औपनिषदानां मतमाशङकते।

भेदखण्डन उद्यनमतानुघाद:। ११७३

७५ वेदान्तिमतनिरसनम । अविद्यावशादिति चेत् किश्वातः न ह्यविद्येत्येवा- त्माश्रयनिवृत्ति: तथा सति घटादयोऽपि कुलालादिनि- रपेक्षा: स्वयमेत भवेयुः। अथात्माश्रयादिदोषोपहततया तन्न तस्यैव कारणं ततो यतः कुतश्चित्तस्य जन्म तच्च दुर्निरूपमतो Sविद्येत्युच्यते इति विचारार्थः ? नास्ति तर्हिं विवादः। न च तदपि दुर्निरूपं, प्रतियोगित्वेन प्रतीता- वधिकरणस्वभावत्वेनाधिकरणप्रतीतिः अधिकरणस्वभा- वच्वेनास्मृतौ प्रतियोगिस्मृतिश्चेतरेतराभावग्रहणकारण- मिति निरूपणात्। * अविद्येति दृश्यमानकार्यस्य कारणतया हे- त्वन्तरं न कल्प्यमात्माश्रयत्वेपि तस्याविद्यावशादुप- पत्तेरनुपपन्नविधानपटीयसीत्वात्तस्या इत्यर्थः । नावि- द्यानुपपत्रं विधातुमुत्सहतेऽन्यथा मुक्तानपि बध्री- यादतो नाविद्याद्गीकारेण किश्चित्प्रयोजनमिति परि- हरति * किश्चेति * दुर्घटत्वमविद्याया भूषणमिति स्वीकारादविद्यात्वमेवात्माश्रयादिदोषं परिहरतीत्यत आह नहीति कुत इत्यत आह तथासतीति# अविद्यास्वीकार इत्यात्माश्रयपरिहारश्रेव घटादीना- मपि कुलालादिनिरपेणां स्वत एवोत्पत्तेरमदादुपादानं

अथेति*प्राक्कालावच्छिन्नसत् कारणमुत्तरकालावच्छिन्न सत्कार्य तच्चैकस्य न सम्भवति स्वसिडौ स्वसिड्धिरि-

११७४ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

त्यात्माश्रयप्रसङ्गादित्यर्थः। स्वव्यतिरेकिकारणादेव क- स्मादपि कार्य जायत इत्याह भतत इति तर्ह्यात्माश्र- यपरिहारेण सिद्धं भेदज्ञानमित्यत आह * तच्चेति # भिन्नत्वादिप्रकारैः सदादिप्रकारैश्र दुर्न्निरूपमित्यर्थः । तर्ह्यविद्याकार्यत्वपक्षक्षतिरित्यत आह * अत इति #

र्थः। अन्योन्याभावज्ञानस्य सहेतुकत्वे नास्ति विवाद- स्तदन्योन्याभावज्ञानं कार्यमेव स्वानुरूपं कारणं कल्प- यतीति त्वया मयाच स्वीकारादिति परिहरति ना- स्तीति तच्च दुर्न्निरुपमिति यदुक्तं तत्राहन चेति तदुपपाद्यतिप्रतीति*घटस्य प्रतियोगित्वप्रतीतिमपे- क्ष्य पटस्य प्रतियोगित्वप्रतीतिरितरेतराभावज्ञानका- रणं चेत्स्वाश्रयादिदोष: स्याददा तु प्रतियोगित्व- निरपेक्षाधिकरणत्वप्रतीतिस्तन्निरपेक्षा च प्रतियोगि- स्मृतिर्भेदज्ञानकारणमङ्गाक्रियते तदाऽडत्माश्रयाद्यभा- वारसुनिरूपणमेव कारणान्तरमित्यर्थः। स्वरूपादिमध्ये भेदज्ञानं स्वरूपमवलम्वत इति मतं शङ्कते। ७७ स्वरूपस्य भेदज्ञानविषयत्वनिरासः। अथ स्वरूपमेव भेदप्रतिभासस्य विषय इति तत्वं, तथापि सह प्रयोग एवानुपपन्नः परिहीयतां भेदेन तु किमपराद्म्। सोऽपि दृश्यते इति चेत सत्यं, नैमित्ति- कस्तु स्यात् न स्वरूपतः नहि घटमानय पटमवलोक- येत्यादौ भेदपद्मपि प्रेक्षावानुपादत्ते व्याख्यायान्तु मूढप्र-

मेदखण्डने उदयनमतानुवाद: । ११७

बोधनार्थ घटः कुम्भ इति वत सह प्रयोगेऽपि न दोषः। * अथेति * तत्र मण्डनोदीरितं दोष परिहरति * तथापीति घटव्यतिरिक्तभेदानङ्गीकारे घटो भिन्न इति सह प्रयोगो न स्यात्पर्यायाणां हस्तकरादिशव्दानां सहप्रयोगानुपलम्भाद्यर्थत्वाच्चेति सहप्रयोग एवा- न्याय्यो न पुनर्भेद इत्यर्थः। प्रतीयते यत्तदभ्युपगम्यत इति नियमवशात्तत्परित्याग इति शङ्कते * सोपीति * घटो भिन्नः पटो भिन्न इति सह प्रयोगो दृश्यत इत्य- र्थः। दर्शनस्य गत्यन्तरं दर्शयन्परिहरति *सत्यमिति

पर्यायपदान्तरोपादानं इति नैमित्तिक इत्यर्थः । शुक्लो घट इति सहप्रयोगे भिन्नार्थत्वादिहापि भिन्नार्थत्व- मुत पिक: कोकिल इत्यादिवदभिन्नार्थत्वमिति सन्देहे किमत्र विनिगमकमित्यत आह नहीति * घटादि- व्यतिरेकेस शौल्क्यादिवद्गेददर्शनव्यवहाराभाव एव नियामक इत्यर्थः । पर्यायत्वेऽपि प्रसिद्धपदान्तरेण स- हप्रयोग: सम्बन्धबोधनार्थमविरुड्धी व्याख्यानृणामिति सदष्टान्तमाह * व्याख्येति * यद्यप्यनेकप्रकारेय वेदान्तिभिरुक्तो न्यायः सर्वथा भेदबाधक्षमो न भवति तथाप्यनेकभेदकल्पनायां गौ- रवादेको भेदशव्दार्थो वक्तव्य: कोSसाविति पृच्छति। ७८ भेदशब्दार्थनिरूपणम। तथापि क: परमार्थः? यथायर्थं त्रयमपि, घटस्य हि घटाद्यात्मना प्रतीति: अपटाद्यात्मना च प्रतीतिस्ततो

११७६ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे वैशिष्टयप्रतीतिश्चेत्यनुभवसिद्धम्। तत्राभावस्य प्रथम- मात्रं, अभावान्तरधर्मान्तराभावात। सामान्यादिषु त्रिषु द्वयं धर्मान्तराभावात्। द्रव्यादित्रिषु त्रयं त्रयस्यापि सम्भवात्। भवति हि पटोडयं न घटः तन्तुमयश्चेति, गन्धोडयं न रूपं सुरभिश्चेति, गतिरियं नोक्क्षेपणं ति- तिर्य्यक् चेति। लक्षणन्तु स्वरूपभेदस्य ताद्रूप्येणाप्रतीतौ प्रतीतिः, इतरेतराभावस्य त्वबाधितः समानाधिकरणो निषेधप्रत्ययः, वैधर्म्यस्य तु विरोधः सचैकधर्म समावेश इत्येषा दिगिति। तथाSपीति कचित्रयं कचित् दवयं कचिदेकमिति य- थाय्थं यथायोगं त्रयमपि त्त्वमित्याह #यथेतियथास- मभवत्वमेव त्रितयस्य घटादावनुभवेन दर्शयति *घट- स्थेति। घटाद्यात्मनेति स्वरूपभेदोऽपटाद्यात्मनेत्यन्यो- न्याभावभेदो वैशिष्ट्येतिवैधर्म्यभेद उक्तः । घटादी- ति मृत्कार्यत्वादिग्रहः । क पुनरेकमात्रमित्यत आह * तत्रेति * अभावस्य स्वरूपमात्रं भेदोऽन्योन्याभाव- गुणजात्याद्यभावाित्यर्थः। विभागान्तरमाह *सामा- न्येति * सामान्यविशेषसमवायेषु स्वरूपेतरेतराभाव- दवयं भेदो गुणजात्यादिधर्माभावादितियावद।द्रव्यगु- ाकर्मसु स्वरूपेतरेतराभाव वैधम्यत्रितयमपि भेद इत्याह द्रव्येति सम्भवमेवाह भवतीति पट इति स्वरू- पभेद: न घट इतीतरेतराभावस्तन्तुमयश्चेति वैधर्म्यम्। गुणेषूदाहरति * गन्ध इति * तत्रापि क्रमेय त्रितयं

भेदखण्डनउद्यनमतखण्डनम । ११७७

द्रष्ठव्यम्। कर्मायुदाहरणमाह *गतिरिति उत्क्षेपण- मिति नियतोध्वदेशक्षेपणसुच्यते तिर्यगितिविष्वग्ग- मनसुच्यते। त्रयस्य लक्षणत इतरेतरवैलक्षण्यं कथयति लक्षणमितितादूप्येणात्मनाSप्रतीतौ प्रतीतिः प्रतीति रिति प्रतीतिविषयत्वं विवक्षितन्ताद्रूप्येणेति विशेषणं

गिप्रतीतिसापेक्षत्वादितिद्रष्टव्यम्। प्रतियोग्यैक्याप्रती- तौ स्वरूपेण प्रतीते: स्वरूपभेदलक्षत्वात्सरूपाभेद- ग्रहेऽपि स्वभेदारोपो न स्यादित्युक्त परिहतं द्रष्टव्यम्। इतरेतराभावलक्षणमाह इतरेति प्रत्ययशब्देन प्रती- यत इति प्रत्येतव्यमुच्यते स्वप्रतियोगिसमानाधिकर- णोडभावोऽबाधितोऽन्योन्याभाव इत्यर्थः।नीलमुत्पल- मिति विधिसामानाधिकरण्यव्यावृत्त्यर्थ निषेधग्रहणमू। संसर्गा भावव्यावृत्त्यर्थ स्वप्रतियोगिग्रहयम्।एकस्मि- व्नारोपितभेदे सोऽयन्न भवतीति भ्रान्तिव्यावृत्त्यर्थम- वाधितेति।वैधर्म्य विरोधेन विरुद्धस्य विवक्षितत्वादि- त्यर्थः। असङ्करो भेद इति सामान्यलक्षणं द्रष्टव्य- मित्याह दिगिति # यत्पुनरुक्तं भेदज्ञानस्य बाध्यविषयत्वं वदता कीदृशो भेदोऽभिमत इति यदुक्तं तद्युक्तं पराभि- मतभेदानुवादेन तस्य बाध्यतामात्राभिधानादित्य- भिप्रेत्य सिद्धान्तयति। ७९ उद्यनमतखण्डनारम्भ: । अत्रोच्यते तथा हि यत्तावत् पृष्टं किमेतेष्वन्यतमा- त्माऽस्य विषयः तदन्यो वेति तन्निर्वचनवादिनि शोभते १४८

११७८ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

नास्मासु, प्रतिभासमानोऽयं भेद: स्वरूपादिपक्षान्तर्भा- वानन्तर्भावाभ्यांवा सदसत्त्वाभ्यां वा अन्येनापि धर्मेण येन केनचिन्निरुच्यमानोऽन्वयेन च व्यतिरेकेण वा बा- ध्यतामिति तेन सर्वेणानिर्वचनीय इति बरूमः । एतच्च न केवलं भेदस्यापि तर्हि जगत एव, अनिर्वचनीयवादश्रायं यथा तथोदितं प्राक्। * अन्रोच्यत इति * कुतो न शोभत इत्यत आह प्रतिभासेति प्रतिभासमानत्वात्तुछविल- क्षोऽप्ययं भेद: स्वरूपान्योन्याभाववैधर्म्पेष्वन्तर्भूत- त्वानन्तर्भूतत्वाभ्यां सत्वासत्वाश्यां वा अन्येनापि सावयवत्वादिरूपेण तथा येन थेन कार्यत्वप्रमेयत्वा- दिना निरुप्यते तेन सर्वेणापि त्वन्नये कार्यत्वादि- भावे व्यतिरेके कार्यत्वाद्यभावरूपे च बाधमेति न्या- यासहिष्णुत्वात्तेन सर्वेणाप्यनिर्वचनीय इत्यर्थः । भेदधर्मियः सत्यत्वात्तदाश्रितो भेद: किं न सत्य- स्तत्राह* एतदिति अपरोक्षतया भासमानस्य प्रपश्चस्थानिर्वचनीयत्वं कथमित्यत आह अनिर्व- चनीयेति * बाध्यत्वान्न सदपि, नासद्भवितुमर्हति त- थासति लौकिपरीक्षकाणां प्रतिभासभेदव्यवहार- विशेषव्याघातापत्तेरित्युक्तं सपनेशत्यामित्यर्थः । उक्त चोद्यान्तरमनुवदति।

यदप्युक्तमथान्यतमत्यादि गन्धे गन्धान्तरवदित्यन्तम्। १ असंलग्रमिब।

भेदखण्डनउदयनमतखण्डनम् । ११७९

तदपि न साधु। यया युक्त्यैकस्वीकारस्तयव प्रवाहस्वी- कारस्य दुर्वारत्वात। तत्र यदि प्रवाहस्वीकारे तस्या असाधकत्वं स्वीक्रियते एकस्वीकारेऽपि स्यात् अविंशि- ष्टलक्षणत्वात्। अत एव प्रतिभासमानत्वादेकस्वीकार इ- त्यप्ययुक्तम्। एकप्रतिभासिकाया युक्ते: सर्वसाधारण्यात्। नहि प्रत्यक्षादेव जायमानः प्रतिभासः प्रमाणं नानुमा- नादेरित्यत्र युक्तिरभ्युपगमो वा, नचानवस्थाप्रसज्जिका युक्तिरनुमानादेरन्या नाम, तर्कस्यापि व्यात्तिमूलत्त्वं सर्व- श्च्वानुमानच्छायामापद्य दुषणमपि प्रवर्तत इति भवतैव व्युत्पादनात् अतोऽनवस्थाप्रस्जिकाया युक्तेर्दोषो वा वक्तव्यः त्यक्तव्यो वा स्वपक्षः । * यदिति *दूषयति * तदिति * हेतुमाह * * यथेति घटो भिन्न इति व्यवहारानुपपच्या यथा घटस्य भेदस्त्वयाऽङ्गीक्रियते तथाभेदोभिन्न इति व्यवहारानुपपत्या द्वितीयोपि स्वीकार्य इत्यर्थः । ननु भेदो भिन्न इति प्रत्यय: परेण बलादापाद्यते न प्रसि- डो लौकिकानांघटो भिन्नइति प्रत्ययस्य लोकसिद्धत्वा- देको भेद: स्वीक्रियत इत्यस्ति विशेष इत्यत आह *अत इति परामृष्टहेतुं स्पष्टयति एकेति * प्रति- भासमात्रेण स्वीकारे देहात्मभावस्वीकारप्रसङ्गादवशयं वास्तवभेदवादिना युक्तिरतुसरणीया तस्या एक- रूपत्वात्प्रवाहः स्वीकार्य इत्यर्थः । युक्तिसहकृतप्रत्य-

११८० खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

चादादो भेदो भासते द्वितीयादिस्तु भेदप्रवाहो न तथेति विशेष इत्यत आह * नहीति तर्कोपे- तप्रत्यक्षजनितज्ञानमेव प्रमाणं तदनुगृहीतलिङ्गजन्य- ज्ञानं प्रमाणं नेत्यत्र न कश्चिन्न्यायः तत्स्वीकारोवा तथेत्यर्थः । अनुमानं च भेदो भेदवान् भिन्नइतिप्र- तीयमानत्वात् घटवत् भेदो भिन्न इति प्रत्ययो विशे- षयाप्रतिभासपूर्वको विशिष्टप्रत्ययत्वाइण्डीति प्रत्यय- वदित्यादिरूपं द्रष्टव्यम्। भेदप्रवाहस्यानुमानिकत्वमेव नास्ति तत्प्रतीतेयौक्तिकत्वादित्यत आह * नचेति # कथ प्रसञ्जकस्यानुमानत्वमित्यत आह* तर्कस्थेति यद्यं भेदाधिकरणं न स्यात्तथा न प्रतीयेतेत्यस्य प्र- सङ्गस्य प्रतीयते चायं तम्माद्द्रेदाधिकरणमित्यनुमाने पर्यवसायित्वमवशयं वक्तव्यमित्यर्थः । व्याप्तिमूलत्वे- पि सपक्षसत्वाद्यनपेक्षत्वान्नानुमानत्वमित्यत आह * सर्वमिति अनुमानछायामापाद्यमानस्तमर्थ सा- धयति तच्छाया च व्याप्तिमूलत्वं तर्कस्यानुमानस्य च साधारण्यं तथा तर्के मूलशैथिल्यदोषस्यानुमानेऽसिडे च तुल्यत्वमिति भवत्स्वीकार इति यावत्। एवमाद भेदेन द्विनीयादिभेदस्य साम्यमुक्का फलितमाह * अत इंति * अबाधितयुक्तिबलादेको भेद: स्वीक्रियते न प्र० वाह इति शङ्कते। ८१ प्रवाहवदेकस्वीकांरेऽपि दोषः । प्रवाहस्वीकारवदेकस्व्रीकारे नानवस्थेति चेतु त- त्किमनवस्थाभावविशिष्टायास्तस्याः युक्ते: साधकत्वं

भेद्खण्डन उद्यनमतखण्डनम । ११८१

मन्यसे एवं तर्हि द्वितीयमातस्व्रीकारे नानवस्थेति द्वि- तीयस्त्रीकारप्रसङ्गः। ओमिति चेतु परार्ध्धपर्य्यन्तं प्रवाह- स्वीकारं को वारयिता। नैतावन्मात्रेण तुष्यति भवान् परार्द्धादप्यधिकमेकादिकं किं नाभ्युपगम्यत इत्यपि भ- वता वक्तव्यमेव तथा च सैवानवस्थेति चेत सत्यं त- स्यास्तु भयात् कीद्शमभ्युपगम्यतामिति निपुणं मन्त्र- यामहे। द्वयादिकं परित्यज्यतामिति चेतु एकस्मिन्नाम कीद्शोऽनुग्रहः येनानवस्थाप्रवाहनिवेशाविशेषेऽपि द्या- दिकमुपेक्षितमेकन्तु रक्षितम् । द्वितीयमादायानवस्थेति चेतू द्वितीयेऽपि यदि भवतोऽनुग्रहः स्यात तृतीयमा- दायानवस्थेत्यिधाय सोडपि रक्षितः स्यात् तावेतौ भवतोरागद्वेषौ निःश्रेयसाय यतमानस्य मानसमास्क- न्दमानौ न कल्याणोदकौं तर्कयामि। गन्धे गन्धान्तर- प्रसञ्जिका न च युक्तिरस्ति, तदस्तित्वे वा का नोहा- निः तस्या अप्यस्माभिः खण्डनयत्वात्।

• प्रवाहेति * तर्ह्यनवस्थाविरहविशिष्टयुक्तेरवि- शिष्टप्रतीति: विशेषणप्रतीतिपूर्विके त्यादिरुपाया आद्यभेदसाधकत्वमित्युक्तं स्यात्तत्किमड्गीकरोषीति पृच्छति * तदिति* ओमिति चेत्तत्राह *एवमिति परिगणितभेदस्वीकारे नानवस्थ्ेति शङ्कते * ओमि- ति * परिहरति परार्द्वेति * परार् नाम व्र-

११८२ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

त्ण आयुष एको भाग: तच्च काललवमारभ्य सू. क्ष्मदर्शिभि: परिगण्यत इति यावत्। परार्डपर्यन्त- भे दस्वीकारोऽतिप्रसङ्गादेवानुपपत्न इति पूर्ववादी श- ङूते नैतावदिति कुतो नैतावन्मात्रेण दोष इ. त्यत आह परार्द्धादिति * एकां सङ्ख्याम्परार्ड प्राप्य पुनरपि एक द्वयमित्यार्य परार्धपर्यन्तग- णनसम्भवात्तदृपि स्वीकर्त्तव्यमिति वक्तव्यं भवतेति न्यूनत्वमित्यर्थः। उच्यते एवं तहहि को तोष इत्यत आह *तथाचेति गूढाभिसन्धिः सिद्धान्त्याह #सत्य- मिति मन्त्रे क्रियमाणे प्रथमभेदस्वीिरणमेव युक्तन्न पुनर्यादिस्वीकार इति पूर्ववादी शङ्कते द्वयादीति# प्रथमस्वीकारे द्वितीयस्वीकारे च गुणदोषसाम्ये प्रथम- स्वीकारे स्वपच्श्रद्धैव कारणं तवेत्युपहसन्नाह एकास्मि- त्निति साम्यमसिड्धमनवस्थाभावाभावयोरेव विशेष- त्वादिति शङ्कते द्वितीयमिति अयमपि विशेषो द्वि- तीयादावपि तुल्य इत्याह द्वितीयेपीति एवं साम्धे सति प्रथमे रागो द्वितीये च द्वेष: स्फुरति तावेतौ रागद्वेषौ मोक्षार्थ शास्त्रं प्रवर्त्तयतां न युक्तौ रागद्वेष-

णं पुरुषार्थरूपतया रमणीयं कैवल्यं उदर्क उत्तरकाले ययोस्तथाभूतौ न तर्कयामीति न विचारयामीतिया- वत्। प्रवाहपरित्यागे यदुक्तं द्ृष्टान्तेन गन्धे गन्धा- तरवदिति तद्विघटयति गन्धइति अयं गन्धो गन्ध- वद्वृत्तित्वर हितगन्धवन्माव्रवृत्त्यधिकरणं प्रमेयत्वात् घटवदित्यस्ति युक्तिरित्यत आह तदिति *

भेदखण्डनउद्यनमत खण्डनम् । ११८३

८२ चोद्यान्तरनिरासः। यदप्यथेतरेत्यादि निरूपणादित्यन्तं तदप्ययुक्तम्। त- थाहि-इतरेतराभावज्ञानं भेदव्यवहारहेतुं मन्यते यस्तस्य पक्षो नोपपन्न आत्माश्रयप्रसङ्गादित्येवं ब्रुवाणस्य न कि-

च प्रागेत दूषितम्। अथ स्वरूपमेवेत्यादि न दोष इ- त्यन्तं यदुक्तं तदप्यस्मदनुक्तदोषदूषणमित्युपेक्षितम। यदपि तथाऽपि क इत्यादि तिर्यक् चेत्यन्तं तदपि गर्त- वर्तिगोधामांसविभजनन्यायमनुहरति पक्षत्रयस्याऽप्युक्त- युक्त्याऽSच्छादितस्य दर्शयितुमशक्यत्वेन तद्विभाग- व्यवस्थितेरवसरनिरस्तत्त्वात्। * यदिति * इतरेतराभावविशिष्टधर्म्यादिज्ञा- नस्ये तरेतराभावज्ञानकारणत्वादात्माश्रयत्वमित्युक्त- दोपापरिहारादयुक्तममिति दूषयति * तदिति * प्रति-

रिहार उक्तस्तत्राह * प्रतीति यत्किश्चित्प्रत्यधि- करणत्वं वक्तव्यमेवं चात्माश्रयत्वं रुद्रेणापि दुर्निवार- मित्यर्थः । एवं वैधर्म्यान्योन्याभावभेदबाव्यत्वमुप- पाद् स्वरूपभेदस्यापि तद्गपपादनाय तद्ुक्तमनुवदति। * अथेति स्वरूपपक्षोक्तदोषो नोद्धृत इत्याह * तच्चेति व्याख्यानमपि पर्यायशब्देन चेत्पटो-

११८४ खण्डनखण्डस्रादे चतुर्थपरिच्छेदे

भिन्न इति सामानाधिकरण्यं न स्यादपर्यायेण चेद- धिकार्थत्वमित्यनेनापि दुष्टत्वादुपेत्ितमित्याशयः । पुनः परोक्तमनुभाषते * यदिति सोपहासं दूष- यति तदिति गर्त्तः श्वभ्रं तद्वर्त्तिगोधाया मांस- विभजनं यथा न सम्भवत्यप्राप्तविषयत्वात्तद्वदिदमपी- त्यर्थः। तत्र हेतुमाह * पत्त्रयेति # परोक्तं लक्षणमनूद्य दूषयति। ८३ परोक्तलक्षणखण्डनम। यच्च स्वरूपभेदस्य लक्षणमुक्तं ताद्रूप्येणाप्रतीतौ प्रतीतिरिति तदप्यवद्यम्। यदेकमेव वस्तु भ्रान्त्या भि- न्नमिति प्रतीयते तत्र ताद्रूप्येणैकस्यैकरूपतया प्रती- तिर्नास्ति अस्ति च प्रतीतिर्न च स्वरूपभेद इत्यति व्याप्तिः। ताद्रूप्येणेत्यस्य धर्मान्तररूपभेदासङ्कीर्णोदाह- रणार्थत्वात प्रतीतिरभ्रान्ता विवक्षितेति चेतु स्वरूप- प्रतीतेस्तत्राप्यभ्रान्तत्वात्। यच्च स्वरूपमात्रेण प्रतीयते वस्तु न तत्ताद्रप्येणैकेरुप्येण नच नानात्मतया वस्तु- गत्या चैकमेव तत् तत्रापि स्वरूपलक्षणो भेद: स्यात्। * यच्चेति कुत इत्यत आह * यदेति * ता- द्रुप्यमेकरूपत्वमुत एवं रूपत्व माध्ये एकस्तावच्चन्द्रः स यदा भ्रान्त्या दौ चन्द्रमसाविति प्रतीयते तदा त- स्य चन्द्रस्यैकस्थैकत्वं तादूप्यं तेन प्रतीतिर्न्नास्तीति १ तादूप्येणेकरूप्येणेति सो० पु० नास्ति।

भेदखण्डन उदयनमतखण्डनम् । ११८%

भिन्नतया प्रतीयमानत्वात्स्वरूपप्रतीतिर्नास्ति, क- ल्पितभेदाधिष्ठानत्वेन भेदप्रतीतेश्च भ्रमत्वान्न स्वरू- पभेदसिद्धिरित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । नास्त्यतिव्याप्ति- स्तस्यापि स्वरूपत्वेन कुतश्विद्वेदत्वादित्यत आह तादूप्येणेति वैधम्यान्योन्याभावलक्षणभेदासङ्कीर्णत- या स्वरूपभेदज्ञापनार्थ ताद्रूप्येणेति विशेषणसुपात्त- मतश्च यत्किश्चिदपेक्षया भेदत्वे व्यर्थविशेषणत्वमित्य- तिव्याप्तिः स्यादेवेत्यर्थः । अतिव्याप्तिपरिहाराय वि- शेषणं शङ्कते प्रतीतिरिति तादूप्येणाप्रतीतावभ्रा- न्ता प्रतीतिः स्वरूपभेदसिद्धिन्नेष्यते भ्रमाभावप्रस- ड्ादतो नास्त्यतिव्याप्तिपरिहार इत्याह * नेति उदासीनेपि वस्तुन्यतिव्याप्तिमाह * यच्चेति * यद्स्तु प्रतीयते तस्मिन्प्रतीयमाने वस्तुनि ताद्रूप्यमेकरूपत्वन्न प्तीयते न भेदोपि प्रतीयते वस्तुगत्या तत्र न विद्यते भेदोपित्वैक्यमेव तत्रापि स्वरूपभेदलक्षणं गतमित्य- तिव्याप्तिरित्यर्थः । अवधीरितभेदाभेदरूपं वस्तु प्रतीयमानमेव ना- स्ति विरुद्धयोरेकतररूपेण प्रतीतेरावश्यकत्वादतो ना- तिव्याप्तिरिति शङ्कते। ८४ विरुद्ध योरेकतररूपेण प्रतीत्यावश्यकत्वभङ्ग:। नास्त्येवेरेदश मुदाहरणं ताद्रूप्याताद्रूप्याभ्यामेकस्यावश्यं प्रतीतेरिति चेन्न । प्रतीतिकलहानवकाशात् । भ्त हि यत्त्तया तत्र दृष्ट तत् किमेकमनेकं वेत्यनुयुक्तो नायं विशेषो मया शङ्गितो जिज्ञासितो वा स्वरूामात्रन्तु १४९

११८६ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरच्छेदे

प्रतीत्याहमुददासीनोऽभूवमित्यभिधत्त इति। * नास्तीति प्रतीतिकलहे घटाद्यपलापोपि स्यात्तवापि संविदमन्तरेण तत्साधकाभावादिति परि- हरति नेति एवंविधलौकिकानुभवाभावे कथ- मनुभवविरोध उद्भाव्यत इत्यत आह *भवति हीति# दूरे गिरिशिखरे पुरतस्तरूरमणीयो मया प्रतीतो न पुनस्तदेकत्वन्नानात्वमिति लौकिक: कथयति परेण पृष्ट इति यावत। सन्देहाभाव एकतरविशेष निर्णयादपि स्था- दित्यत आह जिज्ञासितोवेति * जिज्ञासाभावा- न्त्निर्णयोत्पादशङ्कापि नास्तीत्यर्थः । स्वरूपमात्रं प्रती- त्य-ज्ञात्वेतियावत्। तस्य लक्ष्यत्वान्नातिव्याप्तिरिति चोदयति। ८५ उदासीनत्वेन दष्टस्वरूपस्य भेदत्वमेवेतिशङ्कानिरासः। ननु तदपि स्वरूपं भेद एव कस्मादपि, तत् कथमुक्तदो- षावतार इति। मैवम्। एवं हि ताद्रूप्येणाप्रतीताविति व्यर्थ स्यात्। प्रतीतिमातं लक्षणं वक्तव्यम्। यत्प्रमेयं तत् कस्मा- दप्यवश्यं भिन्नमिति एकस्यैव स्वस्मान्वेदप्रसङ्गनिराक- रणार्थमपि ताद्रूप्येणाप्रतीतावित्युक्तं तच्च खण्डितमिति। ताद्रूप्यमन्यरूपत्वं विवक्षितमिति चेन्न। तदा हि तदाSनुप- स्थापितपरामर्शवत् अन्यत्त्वस्य स्वरूपभेदत्वे आत्माश्रयः सर्व्वस्त्ररूपाणां लक्ष्यत्वात् अन्योन्याभावत्वे चान्यो- न्याश्रयः वैधर्म्ये च चक्रकम्।

भेदखण्डन उदयनमतखण्डनम । ११८७

• नन्विति * कस्मादृप्यन्यस्मात् घटादितस्तस्य भेदत्वाव्नातिव्याप्तिरित्यर्थः । स्वरूपं सर्वे यतः कुत- श्विद्गेद एव निःस्वरूपं च व्यवच्छेद्यन्नास्त्यतो व्यर्थवि- शेषणत्वमिति परिहरति * मैवमिति # कुतो विशे- षणवैधथ्यमित्यतः प्रतीतिमात्रलक्षणस्यैव समर्थत्वा- दित्याह * प्रतीति* यद्वा किं तर्हि लक्षणं वाच्यमित्या- काङ्गायामाह प्रतीति नैवमतिव्याप्तिः प्रमेयमात्र- स्य कुतोपि भेदस्येष्ठत्वाद्ेदवादिभिरिति हेतुमाह # यदिति प्रतीतिमात्रं चेत्स्वरूपभेदलक्षणं तर्येकस्यैव स्वस्माव भेद: प्रसज्येत तन्निवारणे तु विशेषणं सार्थ- कमेकत्वेनाप्रतीता वित्येकत्वेनप्रतीतित्वादेव तत्निवारण- मित्याशड्ाहएकस्थेति एकत्वानेकत्वसन्देहाभावस्थ- लस्य यच्च स्वरूपमात्रेणेत्यत्र दर्शितत्वादित्यर्थः।ता- द्रव्यमेकरूपत्वं न विवक्षितमपि त्वन्यरूपत्वं विवचि- तमतो नोक्तदोष इति शङ्कते * ताद्रूप्यमिति* ताद्रूप्यमि- त्यन्यरूपत्वस्य विवक्षितत्वे स्वरूपस्यैव लक्षिततया

तच्छव्दस्य स्यादिति परिहरतिनेति* तदा-तच्छब्दे नेत्यर्थः।यथेदमेकं दूषणं तथा दोषान्तरमप्यस्तीत्याह अन्यत्वेति * अन्यशव्देन स्वरूपभेदो विवच्ित उता- न्योन्याभाव उत वैधर्म्यमाध्ये स्वरूपस्थाद्याप्यनिरूपित त्वात्तत्सिडौ तत्सिद्धिरिति आत्माश्रयत्वमित्यर्थः। घट- स्वरूपभेदो यदा लक्ष्यते तदाऽन्यस्वरूपभेदानामलक्ष्य- त्वात्कथमात्माश्रय इत्यत आ्रहसर्वेति * अन्यथाS- व्यापकत्वप्रसङ्गादित्यर्थः । यदि मध्यमः तत्राह #

११८८ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

अन्योन्येति स्वरूपभेदसिद्ौ अन्योन्याभावसिद्धि स्तत्सिडौ च तदप्रतीतिवैशिष्टयेन स्वरूपभेदसि- हिरितीतरेत्तराश्रय इत्यर्थः । अन्तिममपवद्ति * वैध- र्म्यइति * स्वरूपभेदज्ञानं विनाऽन्योन्याभावज्ञानायोगा त्तेन च विना विरोधासिद्धस्तद्यतिरेकेण च वैधर्म्धासि- डिस्तत्सिद्धौ स्वरूपभेदज्ञानसिद्धिरिति चक्रकमित्यर्थः। स्वरूपभेदलक्षणन्निरस्यान्योन्याभावलक्षणं नि- रसितुमुपक्रमते। ८६ अन्योन्याभावलक्षणखण्डनम। यदपीतरेतराभावस्य लक्षणमबाधितः समानाधिक- रणोनिषेधप्रत्ययः।एतदप्यशोभनम्।समानाधिकरण इ- त्यादि भाषायाः कथ कथमपि तात्पर्यगवेषणेऽपि समा- नािकरणो यो निषेधस्तत्प्रत्ययविषयोऽन्योन्याभाव इति पर्यवसाने समानाधिकरण इति किं तुल्याश्रय, उतैका- श्रय, उत तादात्म्यप्रतियोगिक, उताधिकरणभूतपदा-

तान्यदेव। यदपीति प्रतियोगिसामानाधिकररयं किं प्र- त्ययस्य किं वा निषेधस्याऽडद्ये प्रत्ययस्थात्माश्रयस्य घटाद्यधिकरणत्वायोग इत्यभिप्रेत्य दूषयति * एत- दपीति नोपसर्जनसुपसर्जनान्तरान्वयमर्हतीति न्यायेन यद्यपि साक्षात्सम्बन्धो नास्ति तथापि १. तात्पर्य पर्यवसाने इति का० सु० पु०पा०।

भेदखण्डने उदयनमतखण्डनम् । ११८९

विवचाबलान्न इत्याह * कथमपीति * द्वितीयापि- शब्देन नानुपपत्तिसमुचयः । सतीदं वक्तव्यमिति शेषः। किं वक्तव्यमित्यत आह * समानेति * स- मानशव्दस्य समानो देवदत्तो यज्ञदत्तेनेति सदश- पर्यायतया प्रयोगदर्शनान्तुल्याश्रयत्वमिति प्रथमक- ल्पार्थः । तादात्म्यस्योभयनिष्ठत्वादन्योन्याभावोपि तन्निष्टस्तत् प्रतियोगिक एवेति तृतीयार्थः।अधिकरण- पदार्थस्य वाचको घटोयमिति शब्दस्तेन सह विशे- षणविशेष्यभावव्यवस्थितः पटो न भवतीति पदं तद्भिधेयत्वमधिकरणसाम्येनौपचारिकमिति चतु- र्थार्थः। न्यून्यतापरिहाराय कल्पान्तरम्। सदशाधिकरणत्वं सामानाधिकरण्यमिति प्रथमं दूषयति। ८७ प्रथम द्वितीयविकस्पनिरासः। तत्र न प्रथमः तुहिनमयूखे प्रियामुखे च न दू- षणकणस्यापि सम्भव इति प्रत्ययस्यापि दर्शनात् । तत्र मुख चन्द्रयोरन्योन्याभावोऽस्तीति चेन्न। तस्य सत्वे- डप्युक्तप्रत्ययस्य तदविषयत्वात। मास्तु तद्विषयो ल- क्षणं त्वस्यैत्ततच तदविषयत्त्वेऽप्यदुष्टमिति चेत् कीदृशं तहींदं लक्षणं न तावत्समानाधिकरणो यो निषेधस्तत्प्रत्ययो यस्तस्य यो विषयः सोऽन्योन्याभाव इति, नापि स ए- एवान्योन्याभाव इति, नापि यत्र समानाधिकरणो नि- १ भेदप्रत्यय इति का0 पु० पा०।

११९० खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

षेधप्रत्यस्तत योडस्ति सोऽन्योन्याभाव इत्यस्तु तद्- मस्य सर्वस्याऽन्योन्याभावत्वापातात् समानाधिकरणवै- यर्थ्यप्रसङ्गाच्च। एतेनैकमुदाहरणमादाय द्वितीयोपि निरस्तः । * तत्रेति कुत इत्यत आह तुहिनेति * तुहिनमयूखे शीतरश्मौ चन्द्रे प्रियामुखे च तुल्ये दू- षणसंसर्गनिषेधस्तुल्याश्रयो भवतीत्यतिव्याप्िरित्य- र्थः। लक्ष्यान्योन्याभावस्यापि तत्र विद्यमानत्वात् लक्ष्यमतात्य वर्त्तनं तत्र नास्तीति शङ्कते * तत्रेति # सत्यमस्ति तथाप्युक्तप्रत्ययस्तद्विषयो न भवत्यन्य- विषय एवेति लक्ष्यमतीत्य वर्त्तनमसत्येवेति परि- हरति नेति * अयं प्रत्ययोऽन्योन्याभावविषयो

स्त्विति चन्द्रप्रियावद्नयोर्दोषकणो नास्तीति प्रत्ययोऽन्योन्याभावविषयो माभृन्नहि मयैतत्पत्यवि- षयत्वं लक्षणमिष्टं येनान्योन्याभावमतीत्य तत्प्रत्य- यविषयस्य वर्तनादतिव्याप्निः स्यादित्यर्थः । किं त- रहिं लक्षणमित्यत आह * लक्षणमिति * अस्मद्भि- मतनिषेधप्रत्ययविषय इत्यर्थः । तर्ह्यतिव्याप्तिरित्यत आह * तच्चेति * तस्य चात्यन्ताभावविषयत्वेपि नलक्षणत्वक्षतिरत्यन्ताभावस्थलेऽन्योन्याभावस्यापि विद्यमानत्वेनातिव्याप्त्यभावादित्यर्थः । स्वाभिप्रेतम- पि लच्षणं न त्वन्मनसि विपरिवर्त्तमानमात्रेण विप्र- तिपन्नबोधकमिति शव्दैरभिधात्तव्यन्तच न शक्यमिति

भेदखण्डन उद्यनमतखण्डमम। ११९.१

परिहरत कीदशमिति * समानाधिकरणनिषेध प्र- त्ययविषयत्वं लक्षणमुत स एव प्रत्यय उतस एव प्रत्य- यो यत्र तदाशश्रितधर्मत्वमिति विकल्पाभिप्रायः । प्रथमं दूषयति नेति तत्प्रत्ययो बाधस्तद्विषय इति तु- हिनदीधिति प्रेयसीमुखयोर्दोषकणोपि नास्तीत्यत्र सं. सर्गाभावेऽतिव्याप्तिरित्यर्थः । असम्भवादतिव्याप्रेश्च न द्वितीय इत्याह* नापीति तृतीघमपवदति। * नापीति * मुखे चन्द्रेचाश्रितस्य धर्ममात्रस्पै- वान्योन्याभावप्रसङ्गेनातिव्याप्तेरिति हेतुमाह तदि- ति* अस्मिन्पक्षे संसर्गाभावस्यापि तडर्मिणि वर्त्त- मानत्वैन व्यवच्छेदानुपपत्तेव्यर्थविशेषसात्वं चेत्याह * समानेति * एकाश्रयत्वं सामानाधिकरण्यमिति द्वितीयं दूषयतिएतेनेति * प्रियामुखे दोषलेशो नास्तीति निषेधप्रत्यय एकाश्रयो भवति तेना-

संसर्गाभावेऽतिव्यापकमित्यर्थः । तादात्म्यप्रतियोगिकत्वं सामानाधिकरण्यमिति तृतीयं दूषयति। ८८ तृतीयविकल्पनिरासः । नापि तृतीयः तादात्म्यप्रतिसन्धानव्यतिरेकेण त- त्प्रतियोगिकत्वस्य प्रत्येतुमशक्यतया तन्निर्वचनप्रसङ्गा- त् तच्चाशक्यं तथा हि तदेकत्वं वा भेदाभावो वा, स्व्र- रूपन्त्वसम्भावितं तस्य भेदत्वोपगमात् तस्मिन् दृष्टे- 5पि तन्न वेति तादात्म्यसंशयानवकाशापत्तेः । आद्ये-

११९२ खण्डनखण्डसाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

5पि संख्याविशेषो वा धर्मान्तरं वा। नापीति कुत इत्यत आह तादात्म्येति तादात्म्य- प्रतियोगिकत्वं इति ब्रुवता तत्प्रतियोगितादात्म्यन्निर्व- नीयमित्यर्थः। निरुप्यतां तह तादात्म्यं को दोषस्तत्राह * तच्चति तदुपपादनार्थन्तादात्म्यमेकत्व सुत भेदा- भाव इति विकल्पयति ॐतथाहीति घटादीनां स्वरूपं तादात्म्यमिति कल्पनीयमित्याशङ्का तन्न भवति भेद- त्वेन तस्य स्वीकारादित्याहस्वरूपं त्विति*असम्भवे हेत्वन्तरमाहतस्मिन्निति दूरे गिरितर्वादौ दृष्टे- पि तादात्म्यसंशयो जायते तन्न स्यात्तादात्म्यस्य स- रूपत्व इत्यर्थः। कल्पान्तरासम्भवेऽपि कृतविकल्पे किं दूषणमित्याशङ् तद्दर्शनाय विकल्पयति * आद्येति * प्रथमं दूषयति। ८९. तृतीयविकल्पस्य प्रथमद्वितीयविकल्पखण्डनम्। नाद्य: गुणादौ तदभावप्रसङ्गात्। प्रथमे क्षणे का- यर्थद्रव्यस्यैकस्यापि स्वातादात्म्यप्रसङ्गात् । वैशेषिकमते व्युत्थाने चैकत्वे तदभावप्रसङ्गात। उपाधिभिन्नावलम्बिच तादात्म्यं कथं स्वरूपमात्रावलम्बेनैकत्वीकर्त्तु शक्यं वि- चित्रप्रतिपत्तिकत्वात्। नापि द्वितीयः तस्यापि धर्मान्त- रापेक्षयानवस्थापातात अनपेक्षायां स्वातादात्म्यप्रसङ्गा- त्।नापि द्वितीयः स हि भेदस्याभावो भवन्नप्यन्योन्या- भावस्यैव स्थात् अन्योन्याभावस्य च तत्प्रतिक्षेपात्मक-

भेदखण्डने उदयनमतखण्डनम । ११९३

त्वात् तेनाप्यन्योन्याभावप्रतिक्षेपात्मना भवितव्यं पर- स्परप्रतिक्षेपात्मत्वान्निषेध्यनिषेधयोः तथा च सत्यन्यो- न्याभावप्रतीतिमन्तरेण तन्निरूपणमशक्यं निषेध्यप्रतीति- सापेक्षत्वान्निषेधबुद्देरित्यन्योन्याश्रयः । * नेति * गुणादिषु विद्यमानान्योन्याभावप्रति- योगित्वेन गुणा निर्गुणा इति न्यायेन तद्भावप्रसङ्ग इत्यर्थः । द्रव्येपि कालभेदेनाव्यापकत्वमाह * प्रथम इति* गुणारम्भे द्रव्यस्य समवायिकारणत्वानि- यमात् क्षणमात्रमुत्पन्नं द्रव्यमगुणं तिष्ठतीति वै- शेषिकाभ्युपगमस्तत्र एकत्वसङ्ख्योत्पत्ते: प्राक्कार्य द्र- व्यात्मकन्न स्यादित्यर्थः। असम्भवी चायं पक्ष इत्याह उपाधीति कस्य केनेति सप्रतियोगिकेन तादात्म्येन निष्पतियोगिकत्वं कथभभिन्नं स्याद्विरुद्धप्रतिपत्तिक- योरेकत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । धर्मान्तरं तादात्म्यमिति पच्ं दूषयति*नापीति तादात्म्यं यडमनन्तिरं तत्रापि धर्मान्तरमस्ति नवेति विकल्प्य प्रथमंदूषयतितस्या- पीति * द्वितीयमपवदति अनपेक्षेति * भेदाभा- वस्तादात्म्यमिति द्वितीयं दूषयति * नापीति * अ- त्रेतरेतराशयत्वोपपादानायोपोद्धातं करोति * स हीति स तादात्म्यरूपो भावस्तस्य भेदस्याभावो भ-

त्रष्टमित्यत आह * अन्योन्येति * तत्पतिक्षेपात्म- त्वात्तादात्म्याभावरूपत्वादन्योन्याभावस्य तेन तादा- स्म्येनापि स्वाभावप्रतिच्चेपात्मकेन भवितव्यमित्युक्तं १०

११९3 खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छदे

तत्र हेतुमाह * परस्परेति * एवं च तादात्म्यप्रतीतौ तत्प्रतिक्षेपान्योन्याभावप्रतीतिस्तत्प्रतीतौ च तादा- त्म्यप्रतीतिरिति वक्तव्यमितरंतराश्रयणमित्याह *त- थाचेति *

भावव्यवस्थितपदाभिधयत्वं सामानाधिकरण्यमिति। चतुर्थ दूषयति। ९० चतुर्थपञ्चमविकल्पनिरासः । नापि तुरीयः निर्घटं भूतलमित्यत्रापि प्रसङ्गात्। नापि पञ्चमः समानाधिकरणइति प्रतियोगिसमानाधिक- रणो विवक्षितस्तादृशश्र निषेधोऽन्योन्याभावः तत्प्रत्ययश्च तलक्षणमित्यस्याप्ययुक्तत्वात्। भावसमानाधिकरणस्या- न्योन्याभावस्य कुम्भः पटत्वं न भवतीत्यादेरव्याप- नात्। तज्जातीयेतथात्वञ्च यं विशेषमन्योन्याभावगतमा- दाय स्यात्तदेव लक्षणीभवनसमर्थमुपजीव्यमानमस्य ल- क्षणस्योपन्यासं प्रत्याददिशति।नच तदपि सम्भवत्यन्यो- न्याभावसंसर्गाभावभेदखण्डनप्रस्तावे निरस्तत्वात्। प्र- कारान्तस्स्य चाडसम्भवात्। * नापीति * कुत इत्यत आह * निरिति * अधिकरणवाचकशव्देन विशेषणादिभावस्थितपढ वाच्यं समानाधिकरसं तन्निष्ठनिषेधप्रत्ययविषयत्वम- न्योन्याभावलक्षणमुक्तं स्थात्तथाच निर्धमित्यादिसं

भेदखण्डने उदयनमतखण्डनम। ११९५

सर्गाभावेऽतिव्याप्तमित्यर्थः । अन्यदेवेत्युक्त्ं प्रति- क्षिपतति * नापीति दोषप्रकटनाय पञ्चमकल्पार्थ प्रकटयति समानेति अयुक्तत्वे हेतुमाहभावेति स्वपतियोगिसमानाधिकरणो निषेधोऽबाधितोऽन्यो- न्याभाव इति लक्षणमुक्कं स्यात्तत्र च प्रमाणं तत्प- त्यय इति तथाच कुम्भः पटत्वन्न भवतीत्यत्र पटत्व- प्रतियोगिको निषेधो घटो वर्त्तते पटत्वं प्रतियोगिनि पटे वर्त्तत इत्यव्यापकत्वात्। न च पटत्वं तदन्योन्या- भावश्च पटे वर्त्तत इति स्वप्रतियोगिसमानाधिकरण- मिति वाच्यम्।धर्मिप्रतियोगिभेदादभावभेदे कुम्भध- र्मिका भावाव्यापनात्प्रतियोगिभेदादेवाभावभेदो न धर्मिभेदादिति शप्थसाध्यत्वात् धर्म्यादिभेदेऽप्यभा- वस्थैकत्वेSभावचातुर्विध्यकल्पनाया अमाणिकत्वप्र- सङ्गादिति भावः। आदिपदेन सुखं घटो न भवती- त्यादिसङ्गहः। घटः शौक्ल्यन्न भवतीत्यत्र स्वपतियो- गिकसमानाधिकरणो निषेधो भवति तेन स्वप्रतियो- गिकसमानाधिकरणनिषेधजातीय इति लक्षणं सर्वा- न्योन्याभावव्यापि भविष्यति इत्याहतजातीयेति अन्योन्याभावानुगतविशेषानङ्गीकारे तज्जातीयशब्द- प्रत्ययानुपपत्तेरये विशेषमन्योन्याभावानुगतमादाय तज्जातीयत्वप्रतीतिस्तस्य तत्रैव वर्तनादेव लक्ष- णी भवनसम्भवादुपजीव्यत्वेनावशयप्रथमप्रतीतिसाध- नत्वेन लाघवात्तर्कसाहाय्याल्वक्षणत्वमस्ति व्यर्थस्त- दुपजीवकलक्षणोपन्यास इत्याशयः । अस्तु तर्हि तदेव लक्षणमित्यत आह तदेति रूपान्तरेण किं

११९६ खण्डनखण्डसादे चतुर्थपरिच्छेदे निर्दिश्य तच्चैतदभिधीयत इत्यादावन्योन्याभावमा- त्रगतविशेषणस्य निरस्तत्वादित्यर्थः । अन्योन्या- भावसंसर्गाभावभेद: खण्डनोक्तप्रकारादन्य एवासौ विशेष इत्यत आह * प्रकारेति # यदुक्तं घटः पटत्वं न भवतीत्यादावव्याप्तिरिति तदसद्यतोऽत्र तावत्पटत्वं प्रतियोगि पटः पटत्वन्न भ- वतीत्यत्रापि तदेव प्रतियोग्यैकेन घटे वर्त्तमानोय- मेवैष एषोप्ययमेवेति परस्परैक्यान्नास्त्यव्याप्तिस्थल- मित्याशड्ाह। ९१ लक्षणेऽव्याप्तिकथनम्। नच पटत्वं न भवती्ययमेवाभावः घटः पट- त्वं न भवतीत्येक एव एवं प्रतियोग्यैक्येन मया- त्र तथाभ्युपगमादिति क्वचित प्रतियोगिसमानदेशत्वा- दृपि लक्षणसिद्धिरिति वाच्यम्। तथापि प्रति- योग्यैक्येन तदत्यन्ताभावस्यैक्यापत्तेः तादात्न्यवत्संयो- गस्यापि द्विष्ठत्वाविशेषादतिव्याप्तेः कालभेदेन च प्राग- भावादेरपि प्रतियोगिसमानाधिकरणतयाSतिव्याप्तेः का- लैक्येन च विशेषणे च तदन्योन्यव्यतिरेकाव्याप्तेरिति। *न चेति कुत इत्यत आह तथापीति संस- रगाभावान्योन्याभावयोरपि तथा सति भेदो न स्या- दित्यर्थः । घटः पटत्वन्न भवतीत्यत्र पटत्वं प्रतियो- गि न भवति किन्तु तादात्म्यं तस्योभयाधिकरणत्वा- न्तन्निषेधस्यापि द्वयनिष्ठतया प्रतियोगिद्वयसामाना-

भेदखण्डने उदयनमतखण्डनम। ११९७

धिकरण्यमस्तीत्यत आह * तादात्म्यवदिति # योगः संयोगस्तस्य द्विष्ठत्वात्तदभावोपि द्विष्ठ एवेति प्रति- योगिसमानाधिकरणत्वं संसर्गाभावेप्यस्तीत्यतिव्या- प्तिरित्यर्थः । प्रतियोगिसामानाधिकरण्यत्वमात्रं वि- वक्षितमुताभिन्नकालिकमिति विकल्प्य प्रथमेSतिव्या· प्रिमाह *कालेति * यस्यां मृदि घट उत्पत्तेः पाङ्गासी- त्स एव घटः कालान्तरे तत्रैवासीदिति प्रागभावस्था- पि स्वप्रतियोगिघटसामानाधिकररायमस्ति तथा त- त्रैव पुनर्न्न भविष्यतीति प्रध्वंसस्यापि तथात्वेना- तिव्याप्तिरिर्थः। द्वितीयं प्रत्याह *कालेति यदा प्रति- योग्यस्ति तदा तत्समानधिकृतो निषेधोन्योऽन्याभाव इत्युक्तं स्यात्तथाच तस्मिन्नेव लक्ष्ये डन्योन्याभा- वेडव्याप्तिर्नहि घटयोस्तादात्म्ये सत्येव तदन्योन्या- भाव इत्यर्थः। वैधर्म्यभेदलक्षणमनुभाषते दूषयितुम्। ९२ वधम्यभेदलक्षणखण्ढटम्। यदपि धर्मान्तरस्य लक्षणमवादि वैधर्म्यस्य विरो- धः स चैकधर्म्यसमावेश इति तदप्युद्भ्रान्तमनसो भा- षितम्। तथा हि प्रमाणप्रेमययोर्भेदोसि्ति नवा, नचेत्तद- भिधानस्य पर्य्यायत्वप्रसङ्ग: किंप्रमाणिका बुद्धिरित्युक्ते बुद्धिविषयेणोत्तरप्रसङ्गश्व। नापि प्रथमः स हि न ता- वत्स्वरूपलक्षण: एकस्याप्युभयभावदर्शनात। अत एव ना-

१ तुलादिद्रव्यस्येत्यधिकं का० मु० पु० पा०।

११९. खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

न्योन्याभावोऽषि धर्मान्तरन्तु तयोर्भेदः परिशिष्यते यतोऽन्येन रूपेण तत्प्रमाणमन्येन च तदेव प्रमेयमि- त्युच्यते तथा च सत्येकधर्म्यसमावेशो लक्षणमव्यापकम्। सोडयं प्रमेया च तुलाप्रामाण्यवदिति पारमर्षमपि परामर्श व्यस्मादित्यास्तां विस्तरः । * यदपीति तदपि भ्रान्तप्रलपितमित्युपेक्ष्य- मिति दूषयति तदिति * लक्षणाव्याप्तिप्रदर्शना- र्थमुपोद्धातं करोति * तथाहीति* प्रमाणप्रमेयमि- ति पद्योरभिन्नार्थतया पर्यायत्वप्रसङ्गे हस्तकरादि- शव्दानामभिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां तथात्वादिति द्वि- तीय दूषयति नचेदिति प्रमाणप्रमेययोरैक्यवा दिनां तदभिधानपर्यायत्वमपि नानिष्टमित्यत आह * किमिति बुड्ौ किं प्रमाणं घटे वा किं प्रमाण- मिति प्रमाणप्रशनेषु बुद्धौ बुद्धि: प्रमाणं घटे घटः प्र- मायमित्युत्तरं दातव्यं स्यात्तयोरभेदे मेयस्यैव मा- नत्वादित्यर्थः। प्रमासप्रमेययोर्भेदः स किं स्वरूपल- क्षण उतान्योन्याभावउत वैध्म्यमिति विकल्प्य प्रथमं पराचष्टे * सहीति कुत इत्यत आह एकस्थेति * एकस्यैव वस्तुनस्तुलादिलक्षणस्य प्रमाणप्रमेयभाव- दर्शनादित्यर्थः । प्रमाणप्रमेययोरन्योन्याभावो न स- सम्भवति इत्याह #अत इति तस्मात् तृतीय: कल्पः परिशिष्यत इत्याह धर्मेति अत्र हेतुर्षत इति अन्येन प्रमाकरणत्वरूपेण प्रमाणमन्येन प्रमाविषयत्व- रूपेय प्रमेयमित्युच्यते यत स्ततोस्वरूपभेदमात्रो-

भेदखण्डने उदयनमतखण्डनम् । ११९९

पगमाद्वैधर्म्यभेदः परिशेष इत्यर्थः । अस्तु तर्हि स- एव पक्ष: को दोषस्तत्राह तथाचेति एकस्थैव प्र- माणत्वप्रमेयत्वोपगमात्तत्रैवैकधर्म्यसमावेशो नाम लक्षमव्यापकमित्याशयः । एकधर्म्यसमावेशो वैध- म्यमिति ब्रुवन्नुदयनो न न्यायशास्त्रं श्रुतवान् श्रत- मपि विस्मृतवानित्युपहसन्तुपसंहरति * सोयमिति सूभ्रं तु प्रागेव वितृतम्। प्रमाशत्वप्रमेयत्वयोः प्रमाप्रमेयभेदकयोरेकमिन् समावेशः सूत्रकारेण द- शितो विस्मृत इत्यर्थः । अपरोक्षभेदप्रतिपत्तेः प्रातिस्विकेन्द्रियसंनिक- र्षानुविधायित्वात्तज्जन्यत्वं वक्तव्यं घटप्रतीतिवदिति चोदयति।

९३

कर्षः कारणमसाधारणं वक्तव्यं तत्र य एवेन्द्रियसन्निकर्षस्य भेदप्रतिपत्तिहेतोर्द्ितीयः सम्बन्धः स एव भेदोडस्तु। न। उक्तबाधकैर्वाधितायाः प्रतीतेरर्थसन्निकर्षकारणत्वाभा- वादिति। * नन्विति तथापि किं भेदलक्षणमित्यत आह तव्रेति * इन्द्रियातिरिक्तो भेदप्रमाजनक- त्वसन्निकर्षाधिकरणजातीयो भेद इति लक्षणं जा- तीयग्रहरं परोक्षभेदावरोधायेत्यर्थः । प्रागुक्तान्यो-

१२०० खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

वनिकर्षजत्वमेव नास्ति तदनुविधानं त्वधिष्टानग्रहय- कारणतयाऽन्यथासिद्धं रजतादिप्रतीताविवेति परिह- रति * नेति * इति भेदखण्डनम्।

कारणत्वानिरुक्ेश्र सन्निकर्षकारणत्वं भेदप- तिपत्तेदुरर्भिधानमिति मन्वानः कारणत्वखण्डनं मक्रमते। ९४ कारणत्वखण्डनारम्भ: । किं पुनस्तत्कारणत्वम्। पूर्वभावित्वमिति चेन्न। चिरापध्वस्तानामपि कारणत्वप्रसङ्गात। अव्यवहित पूर्वभावित्त्वमिति चेन्न। व्यापारस्यैव कारणत्त्वप्रसङ्गात। व्यापरेण न व्यवधानमिति चेन्न। कारणकारणस्यापि कारणत्वप्रसङ्गात्। कारणस्यातद्वयापारत्वात् नैवमिति चेत। विनाविशेषोक्तिं दुर्विवेकत्वात।यद्विना यद्यन्न ज- नयति तत् तस्यावान्तरव्यापार इति चेन्न। सहकारि- णामपि तथात्वप्रसङ्गात्। तज्जन्यमिति चेन्न। तथापि कारणत्वाव्यवस्थितौ विशेषोक्तेरतिप्रसक्ते: कथमपि विशेषोक्तौ गगनादेः सर्वत्र कार्ये हेतुत्वप्रसङ्गात। * किमिति पूर्वभावित्वमावं कारणत्वमुता- व्यवहितत्वविशिष्ठमिति विकल्पाभिप्रायः। पूर्वकल्पं शङ्कते *पुर्वेति भावित्वं कारणत्वमित्युक्ते कार्येऽति-

कारणत्घखण्डनम । १२०१

ध्याप्तिस्तत्परिहाराय पूर्वेत्युक्तम्।तावत्युक्ते पूर्वमसतो- पि कारणत्वं स्यात्तद्वारयति * भावित्वमिति अति- व्यापकत्वान्नेदं लक्षणमित्याहनेति चिरमनन्वयेन निर्लेपमेव प्रध्वस्तानां जलयुद्युदादीनामिदानीन्तन- घटकारगत्वप्रसङ्ग: । चिरप्रध्वस्तयागादे: कारणत्व- मिति तद्यावृत्तये विशेषणमनन्वयेनेति। अन्वयो व्या- पारः।द्वितीयं शङ्कते अव्यवहितेति यागादेर्व्यापा- रव्यवधानात् कारणत्वन्न स्थात् व्यापारस्य च कार्यम्प्र- त्यव्यवधानात्कारणत्वं स्यादित्यव्याप्त्यतिव्याप्तिभ्यां दूषयति * नेति स्ाङ्गमव्यवधायकमितिन्याथेन व्यापारवतः कारणत्वं स्यादिति शङ्कते व्यापारेणेति * तर्हि कुलालादेरपि जलाहरणादिकार्य प्रति कारग- ह्वं स्यात् घटादेस्तद्यापारत्वेनाव्यवधानादिति दूषय- ति नेति जलाहरणादिकारणस्य घटादे: कुला- लादेरव्यापारत्वाभावात्तेन व्यवहितकुलालादेर्न कारण- त्वमिति शङ्कते कारयस्थेति तज्जन्यः कारणमिति लक्षणे सम्भवति व्यापारत्वाभाव एव वक्तुमशक्य इत्याह *नेति स्पन्दः प्रयत्नो वा संयोगादिर्वा व्या- पारो न द्रव्यमिति विवेक्तुमशक्यमित्यर्थः।विशेषोक्तिं शङ्कते * यदिति यदुधमनादि यत् कुठारादि बिना छिदादिकार्य न जनयति तदुधमनादि त्र छिदादौ कु- ठारादेरवान्तरव्यापार: घटादिस्तु कुलालानधिष्ठितो- पि यज्ञदत्ताघिष्टितः सलिलानयनं करोति तेन न तद्यापारत्वमित्यर्थः। दण्डादयोपि विना मृद न घटं १ इदं मूलेऽपेक्षितम। १५१

१२०२ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छदे

जनयन्तीति तेषामप्यवान्तरव्यापारत्वप्रसङ्गइति दूष- यतिनेति शङ्कते तज्जन्यमिति यद्विना यद्न्न जनयति तज्जन्यं तत्रावान्तरव्यापारः दण्डादयः पुनर्न मृज्जन्या इति तद्व्युदासः।अजन्यस्थापि समवा- यस्य श्रोत्रव्यापारत्वदर्शनादनुचितिस्तामङ्गीकृत्यापि दूषयति तथापीति येन विना यद्स्तु यत्र जनयति तत्तज्न्यं तत्र कार्ये तद्वान्तरव्यापार इति विशषोकि- रशक्या कारणत्वानिश्चितौ तज्जन्यत्वविशेषणासि- द्ेरित्यर्थः।तर्हि तज्जन्यपदस्थाने तत्समवेतत्वपद निद- धे इत्याशक्काङ्गीकरोति कथमपीति* भवतु वा व्या पारस्य कारणत्वानिश्चितौ तज्जन्यविशेषोक्तिस्तेन च व्यवधानं माभृत्तथाप्यव्यवहितपूर्वभावित्वं कारणत्व- लक्षणं दुष्ट गगनादावतिव्यापकत्वादित्यर्थः । उक्तप्रसङ्गपरिहारं शङ्कते।

अनन्यथासिद्धपूर्वभावित्त्वमिति चेन्न। वक्तव्यं हि करमादन्येन प्रकारेण बिना, का च सिद्धिरिति, यदि हि कार्यादन्येन प्रकारेण न निष्पत्ति स्तदा- Sसिद्धि: नहि कार्येण कारणस्योत्पादनं नापि कार्यादन्ये- न प्रकारेण न ज्ञप्िः प्रत्यक्षादेरपि कारणत्वज्ञप्तेः न- खलु सर्वा कार्यलिङ्गजा कारणस्य ज्ञप्तिः। नापि कार- णत्वात् व्यतिरिक्तेन प्रकारेण न निष्पत्तिर्ज्ञत्तिर्ता जप्ता- २ कारणं जन्यमिति पु० पा०।

कारणत्वखण्डनम। १२०३

वात्माश्रयात। प्रकारान्तरवत्तरयाँपि च तदुपगमात् । अनन्यथेति गगनादेर्व्यािकतया नित्यस्याऽन्य- थासिद्धं पूर्वभावित्वमतो न सर्वकार्यहेतुत्वप्रसङ्ग: कारणं त्वनन्यथासिद्धपूर्वभावि तेन नातिव्याप्तिर्न्नच प्रसङ्गबाध इत्याकूतम्। अन्यथेत्यन्येन प्रकारेण अनन्य- थेति च तेन विनेत्युक्तं भवति तथा च किमन्यत्वप्र- तियोगि काच सिद्धिरुत्पत्तिर्ज्ञप्तिर्वेति वक्तव्यमि- त्याह नेति अन्यत्वेनापेक्ष्यमाणं प्रतियोगि कार्य- मुच्यते सिद्धिश्चोत्पत्तिस्ततश्च सिद्धमित्यनेन सम्बन्ध इति शङ्कते यदीति अनन्यथासिद्धमिति कार्यप्र- कारादन्येन प्रकारेण न निष्पन्नमित्युक्तं भवति तत्रा- र्धात्कार्येण जन्यत्वमेवाभिहितं भवति तेनासम्भवत्वं लक्षणस्येति दूषयति तदेति तदुपपादयति नही· ति कार्यस्य प्रागसत्वेन न कारणनिष्पादकत्व- सम्भव इति भावः। तर्हहि अन्यत्वप्रतियोगि कार्यमेव सिद्धिश्च ज्ञप्तिर्विवत्ितेत्यत आह * नापीति # कुत इत्यत आह प्रतीति तदेवमुक्तं भवति कार्याद- न्येन वस्तुना न ज्ञातं कारणमिति तदयुक्तं प्रत्यच्ादि- प्रमाणविषयत्वात्कारणस्य त्वत्पक्षेऽसम्भव इत्यर्थः । कारणं चेत्कार्थलिङ्गेनैव ज्ञायत इत्यत आह नेति आप्नोपदेशादेरपि तदवगमादिति यावत्। अन्यत्वप्र- तियोगिनो: कार्याकार्ययो: कार्यस्य प्रतिक्षेपे परिशेषा- त्कारणत्वमन्यत्वप्रतियोगि सिद्धिश्चोत्पत्तिज्ञप्त्योरन्यत- ३ अन्यथापि तदुपगमादिति का० मु. पु०पा०।

१२०४ खण्डनखण्डस््रादे चतुर्थपरिच्छेदे

रा भवतीत्याशझ्माह * नापीति # कुत इत्यत आह * ज्ञप्ताविति अनन्यथासिद्धमिति कारणत्वादन्येन प्रकारेण न निष्पन्नं न ज्ञातं वेत्युक्तं स्याज्जनिमतो- जडस्य कारणत्वप्रकारेणैव जन्मादि कथित स्यादेव च स्वज्ञाने स्वज्ञानं स्वोत्पत्तौ स्वोत्पत्तिरित्यात्मा- अ्रयः ज्ञप्तावित्युत्पत्तेरुपलक्षणम् । ज्ञप्तिपक्षे कारणत्व प्रकाराद्ग्व्यसतत्वादिप्रकारान्तरवत्तया ज्ञायमानत्वाद- सिद्धिरुत्पत्तावपि स्वावयवादिभ्यो निष्पत्तेरसिड्धि: स्थादित्याह * प्रकारेति * अनन्यथासिद्धत्वमिति कारणत्वादन्येन प्रकारे- णाकारणत्वमित्येवं रूपेणासिद्धत्वं विवचितमिति शङ्कते। ९६ अनन्यथासिद्ध्त्त्वस्यार्थान्तरनिरासः।

व्यतिरिक्तत्वमकारणत्वमिष्टमिति चेन्न।उक्तदोषानि- वृत्तेः कारणत्वात् पूर्व चोत्पत्तिज्ञप्त्योरक्षणिकवादिभिर- भ्युपगमात्। अव्यवहितपूर्वतया कदाचित्तद्पि कारण- मेवं तत्पूर्वतरमपि, कस्याश्ित्व्यक्तेरनेवम्भावेऽपि त- जातीयतया तथाभावित्वविवक्षिततया व्यक्तिव्यभिचारा- प्रयोजकत्वादिति चेन्न। कार्यान्तरेऽपि गगनादेरतथाभा- वस्य विनिगन्तुमशक्यत्वात्। कालदेशव्यापकतयाऽन्य- थासिद्धस्थिति तदिति चेन्न। तथा सति शब्दादौ गग- नादेरकारणत्वप्रसङ्गात्। एतेनानन्यथासिद्धान्वयव्य-

कारणत्वसननण्डनम् । १२०५

तिरेकानुविधायित्वमपि व्युदस्तम् । गगनादेव्यति- रेकाभावात् अकारणत्वप्रसङ्गश्वाधिकः ।

• व्यतिरिक्त्ेति अन्यथेति शव्दवाच्यं व्यति- रिक्तत्वमकारणत्वं तद्रूपेणासिद्धिरितियोजना। कारय- त्वज्ञानव्य तिरेकेणाकारणत्वज्ञानायोगात्कारणत्वज्ञा-

हरति * नेति दूषणान्तरमाह* कारणत्वादिति # स्थायिवादिभिः कार्याव्यवहितपूर्वक्षणवर्तित्वं सह- कारिसमवधानं वा कारणत्वं व्यवस्थिते वस्तुनि प- श्वान्निष्पद्यत इत्यभ्युपगम्यते तेन प्रकारान्तरेणापि सत्वज्ञप्त्योरभ्युपगमादव्याप्तिरित्यर्थः । यस्येदानीं का- रणता ज्ञायते तत्पूर्वतरमपि कारणमेव कदाचिद- व्यहितपूर्वतया, कार्याऽव्यवहितपूर्वक्षणासम्बन्धान- धिकरणत्वस्य कारणत्वेन विवक्षितत्वादतोऽकारण- त्वमसिदधमिति शङ्कते अव्यवहितेति काचि- त्तन्तुव्यक्ति: कार्यमजनित्वैव नश्यति तत्र का वार्ते- त्यत आ्र््राह कस्याश्चिदिति कार्याव्यवहितपूर्वक्षण- सम्बन्धानधिकरणजातीयस्य तथात्वेन विवच्ितत्वाद्य- क्तिव्यभिचारोऽप्रयोजकः तस्थापि तज्जातीयत्वादि- त्यर्थः। अतिव्याप्त्या दृषयतिनेति यतः कार्यजन्म कदाचिदपि न दृष्टन्तस्यापि तज्जातीयतया कारण- त्वकल्पनेऽनन्यथासिद्धत्वकल्पने च गगनादेनित्यविभु- द्रव्यस्य स्वकार्यशब्दादिव्यतिरिक्तकार्येण समतया पू- र्वकालसम्यन्धित्वात्कारणत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । नच गग-

१२०६ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

नादे: कारणत्वमिष्टमेव जनिमत्निमित्तत्वोपगमादिति वाच्यम्। व्यतिरेकाभावादन्वयमावस्य चातिप्रसद्रि- स्वादिति।अन्यथासिड्े: स्फुटत्वाद्रगनादेरनन्यथासिद्ध- पूर्वभावित्वं नास्तीति शङ्कते कालेति देशकालव्या- पितयाSSकाशादेरन्यथासिद्धसन्निधित्वादकारणत्वे शब्दादावप्यकारणत्वप्रसङ्ग इति परिहरति * नेति # तदनन्यथाससिद्धान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं कारणत्व- मिति पक्षे कथितं खण्डनमतिदिशति#एतेनेति*मृदा-

दनुविधायित्वं तद्वत््वमितियावत् । एतेनेति गगना- - न्वयव्यतिरेकानुविधायित्वस्य कारणत्वोपगमे व्यति- रेकहीनगगनादे: कारणत्वं न स्यादिति दौषान्त- रमप्यस्तीत्याह* गगनेति * कार्यान्तरे गगनादेर्व्यापाराभावात्न कारणत्वप्र- सङ्गो यतो व्यापारवत्वं कारणत्वमिति शङ्कते। ९७ कारणत्वलक्षणद्वयनिरासः।

व्यापारवत्त्वं कारणत्वमिति चेन्न । तद्ि व्यापार- समवायित्वं वा व्यापारजनकत्वं वा। नाद्यः यागादेर- कारणत्वप्रसङ्गात्। नोत्तरस्तस्यैव निरूप्यमाणत्वात्। नित्यसत्वासत्वयोरन्यतरप्रसक्तिनिवारकत्वमिति चेन्न। निवारकपदावयवस्य प्रत्ययस्य कारणत्वनिर्वचनं विनाS- निरूप्यमाणार्थत्वात् । अन्यतरार्थस्यैकस्य च निरु-

कारणस्यखण्ड नम । १२०७

क्त्यशक्े:। व्यापरेति तत्र वत्प्रत्ययेन समवाय उच्य- ते किंवा जन्यजनकसम्बन्ध इति कथनीयमिति परि- हरति * नेति * यागादिव्यापारापूर्वस्य चेतनसमवा- यित्वाद्यागादे: स्वर्गाकारणत्वप्रसङ्गेन प्रथमं दूषयति * नेति जनकत्वं कारणत्वं तद्द्याप्यसिद्धमिति ल- क्षणासिद्धिरिति द्वितीयं दूषयति नेति लक्षणा- न्तरं शङ्कते नित्येति* कार्यस्य नित्यं सत्वमसत्वं वा प्रसज्यमानं येन निवार्यते तत्कारणं तद्भावस्तत्वं जन्मनाशकारणद्वयावरोधाय विशेषणमिति यावत्। निवारकपदावयवो ल्युद्प्रत्ययः तस्यार्थः कर्त्ता स च कारयविशेषस्ततः कारणनिर्वचनं विना तदसिद्धि- रिति दूषयति नेति अन्यतरशब्देन सत्वोपगमे

भधानुगतं चाऽन्यतरत्वं जातिरुपाधिर्वा नास्ति स्वा- त्मवृत्त्यनुपपत्तेरिति। जन्मनाशान्यान्यत्वं तम्रानुगत- मितिचेन्न। जन्मनाशविशिष्टान्यान्यत्वस्य तत्र वृ

दोषान्तरमाह * अन्येति लक्षणान्तरं शङ्कते। ९८ कारणत्वस्यैव लक्षणान्तरनिरासः। यदनभ्युपगमे यस्य तत्पूर्वसत्त्त्वप्रसङ्गः तत्तस्य का- रणं त्भावश्च कारणत्वमिति चेन्न। भावस्य विनाशित्वा- नभ्युपगमे तथा प्रसङ्गेनातिव्यापकत्वात्। तत्पूर्वस्थित-

१२०८ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

त्वेन च विशेषणे सहभावनियतस्याभावेऽपि प्रसङ्ग: तथात्वोपगमे सामग्यामपि प्रसङ्ग । तस्या अपि च तथात्वोपगमे कार्यद्वयैक्यप्रसङ्गे Sसाधारण्यञ्च। विशेषा- पेक्षित्वेऽतिव्याप्तिर विशेषे भाविपूर्वार्थविकल्पावकाशक्र । * यदिति यस्य मृदादेरनभ्युपगमे यस्य घटादेर्य स्मिन्काले सच्वं दृश्यते ततः पूर्वस्मिन्नपि काले सत्त्वप्र- सङ्गस्तस्य घटादेस्तन्मृदादि कारणं तद्भावश्च कार- णत्वमित्यर्थः। प्रध्वंसेSतिव्याप्त्या दूषयतिनेतिघट- स्य प्रध्वंसप्रतियोगित्वानङ्गीकारे यस्मिन् क्षणे सह- कारिसमवधानात्सत्वं दृश्यते ततः पूर्वच्षणेपि सतत्व प्रसज्येताविनाशिभावस्यानादित्वात्तथाच तत्प्रध्वंस- स्तत्कारणं स्थात्तदुक्तलक्षणस्य तत्र भावादित्यर्थः । यस्य पूर्वभाविनोऽनभ्युपगम इति विशेषणं विवत्ति- तमतो नातिव्याप्तिः घटमध्वंसस्य तस्मात्पूर्वत्वाभा- वादित्याशङ्गाह पूर्वेति अग्निसम्पर्काद्रूपरसगन्ध- स्पर्शा घटे सह भवन्ति तेषां प्रागभावानभ्युपगमेऽ- विशेषेणैव सत्वप्रसङ्ग: एककालनियमात्ततश्र रूपप्राग- भावो रसस्य तत्पागभावो गन्वादेः कारणं स्था- दित्यतिप्रसक्तिरित्यर्थः। सहभावनियतस्याभावो-

• तथात्वेति* सहभाविनां रूपादीनां सामग््यामि- तरेतरकारणत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः ।सहभावनियतस्य सा- मग्या अपि इतरकारणत्वमभ्युपगम्यत एवेत्याशख्माह तस्या इति रूपसामग्रीजन्यत्वे रसस्यापि रूपत्वं

कारणत्वखण्डनम । १२०९

रससामग्रीजन्यत्वे रूपस्यापि रसत्वमिति जातिभेदो- व्यक्तिभेदोपि न भवेदित्यर्थः । यदनभ्युपगम इत्यत्र य- चछव्देन मृदादिकारणविशेषपरामर्शेतन्त्वाद्यव्याप्तिर्व- स्तुमातपरामर्शेऽतित्याप्तिः मृदनङ्गीकारे घटातिप्रसक्ते: घटं प्रति तन्त्वादिवस्तूनां कारणत्वप्रसङ्गादित्याह*अ- साधारण्यमिति दूषणान्तरमाह *भावीति उत्तरपूर्व- शब्दार्थे विकल्पो भविष्यति तेन पूर्वार्थानिर्वचनादपि लक्षणासिद्धिरित्यर्थः । यस्य पूर्वभाविन इत्यविशेषाभिधानेऽव्याप्तिरुक्ता तत्परिहाराय विशेषं शङ्कते। ९९ नियतत्व विशेषणे विकल्प्य दोषकथनम्। नियतप्राग्भावित्त्वमिति चेन्न। अवश्यम्भावस्य नियमार्थत्वे गगनादेः सर्वकार्यहेतुत्वप्रसङ्गस्य तदव- स्थत्वात्। अवयवरूपादेश्चावयवितद्रसादिषु कारण- त्वप्रसङ्गात्। अनौपाधिकत्वं नियमार्थ इति चेत्। एवं ह्यनौपाधिकपूर्वभावो हेतुत्वमित्युक्तं भवति तथा च पिपीलिकोत्थानादेर्वृष्ट्यादौ जनकत्वप्रसङ्गः सहभा- विसामग्या वा। न तत्र प्राचि पूर्वभावो नियतः किन्तु वृष्टेः परं भाव इति चेन्न । प्राग्रूपाणामेत्र नियतत्वात्। तानि कारणमव्रेति चेन्न। निदानप्राय्ूपसाङ्कर्यप्रसङ्गात्। नियतेति किमिदं नियतत्वमावश्यकत्वसुतानौ- पाधिकत्वं, यद्याद्यस्तह गगनादिव्यतिरेकेण तत्तत्का- र्यानुत्पत्तर्गगनादेः सर्वकारणत्वप्रसङ्ग इत्याहतेति ११२

१२१० खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

अतिव्याप्त्यन्तरमाह * अवयवेति अयविनि

यविनं तद्गनरूपादिकं च प्रति व्यत्यासेन कारणत्व- प्रसङ्ग इत्यर्थः। द्वितीयं शङ्कतेअनौपाधिकेति* लक्षया- तिव्यापकत्वं दर्शयितुं लक्षणवाक्यस्य पर्यवसितमर्थ दर्शयतिनेत्यादिना निरुपाधिपूर्वसत्वस्य हेतुत्वा- भिधाने लक्षणस्य किं क्षुण्णमित्यत आ्रह * तथाचे- ति वृष्ट्यपेक्षया पूर्वभावित्वादनौपाधिकत्वाचच वृष्टिसत्तां प्रति कारखता स्वादित्वर्थः । आदिपदेन पुरोवातादिसङ्गहः । अतिव्याप्यन्तरमाह * सहेति # सह भाविनौ यौ रूपरसौ पाकजौ तयोः सामर्या वाऽन्योन्यकार्य प्रति हेतुत्वप्रसङ्ग इति यावत्। वाशवदश्चार्थे। यदुक्तं पिपीलिकोन्थानादेर्वृष्ट्या- दिषु जनकत्वप्रसङ्ग इति तदयुक्तं पिपीलिकोस्थाना- देर्वृष्टिज्ञानं प्रति पूर्वभावनियमेपि न वृष्टिं प्रति प्राकसत्वप्रसङ्गस्तेन विनापि दृाष्टिदर्शनादिति शङ्कने * न तन्नेति कस्य तर्हि नियम इत्यतः पिपीलिको- क्थानादिसत्वे वृष्टिर्भवत्येवेति नियम इत्याह # किनत्विति यानि रोगाणां पूर्वरूपाणि तेषां पर्वमपि नियतत्वात्कारणत्वं स्यादिति परिहरत *नेति इष्ट एवायं प्रसङ्ग इति शङ्कते तानीति # निदाना- नामिव कारणत्वं पूर्वरपाणामपि चेतू। "निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथे"ति वैद्यशास्त्रप्रसिद्धनिदानपूर्वरूपयोर्भेदो न स्यादिति दूषयति * नति #

कारणत्वखण्डनम । १२११

नियतप्रागभावि कारगं वदता पूर्वपदार्थो निर्वक्त न्यः प्राकूपूर्वपदयो: पर्यायत्वात्तच्चाशक्यमिति मत्वाह। १०० पूर्वशब्दार्थनिर्वचने दोषकथनम्। पूर्वार्थश्र वक्तव्यः । पूर्वकालसम्बन्धित्वं पूर्वत्वमि- ति चेन्न। कालस्याकारणत्त्वप्रसङ्गात्। तस्यापि किं पूर्वत्वमिति विवेचनीयत्वात्। अतीतोपाध्यवच्छिन्नत्वं तस्य पूर्वत्त्वमिति चेन्न । अतीत इति निष्ठान्तस्य पूर्व- कालवाचिनो विवेचनीयत्त्वात। परत्वापरत्त्वयोर्गुणयोर्म- ध्ये यत्परत्त्वं तत्पूर्वत्वमुच्यत इति चेन्न। कालादौ गु- णादौ च तदनङ्गीकारात तेषामकारणत्वप्रसङ्गात्।तस्मि- न्नेव च तदभावात् साक्षात्कारिज्ञानादावपि तस्याकार- णत्त्तप्रसङ्गातू। # पूर्वेति पूर्वकालेन सम्बन्धित्वं पूर्वभावित्वमिति शङ्कते *पूर्वेति अव्यापकमिति दूषयति नेति नि- यतपूर्वकालसम्बन्धित्वमित्युक्त स्यात्तथाच काल एव लक्षणाव्याप्तिस्तस्य स्वदृत्तिप्रसङ्गेन कालसम्बन्धाभा- वात्कालान्तरस्य चाभावादभ्युपगमे चान्योन्याश्रयादि- रित्याशयः। किश्च पूर्वकालेत्यत्र किमिदं कालस्य पूर्व- त्वमिति विवेचनीयं न तच्छक्यमद्यापि परीक्षाकाल त्वादतो लक्षणासम्भव इत्याह * तस्येति * कालस्य पूर्वत्वं नामातीतेनाSSदित्यादिगतिलक्षणेनोपाधिना- वच्छिन्नत्वमिति शङ्कते * अतीतेति * स्मरणे निष्ठा- संज्ञाविषयस्यातीत इति क्प्रत्ययस्य पूर्वकालवाचि-

१२१२ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

त्वात् पूर्वकालविवेचनं विना विवेचयितुमशक्यत्वा- दात्माश्रयतापातात्पूर्वकालावच्छिन्नत्वं कालस्य पूर्वत्वं निरूपयितुमशक्यमतः पूर्वकालावच्छिन्नत्वानिरुक्तौ कालस्य पूर्वत्वमित्यसङ्गतमिति परिहरति * नेति * प्रकारान्तरेण पूर्वपदार्थ शङ्कतेपरत्वेतिपरत्वमपरत्वं च परापराभिधानप्रत्ययनिमित्तं दिक्कृतं कालकृतं चैक- दिगवस्थितपिण्डयोर्मध्ये द्रष्टुः सन्निकृष्टमवधि कृत्वा यत्र विप्रकृष्टा युद्धिरुत्पद्यते तत्र तां बुद्धिमपेक्ष्य परेण दिकूप्रदेशेन संयोगात्परत्त्वमुत्पद्यते विप्रकृष्टं चोपाधिं कृत्वा यत्र सन्निकृष्टयुद्धिरुत्पद्यते तत्र तामपेक्ष्यापरेण दिकप्रदेशेन संयोगादपरत्वमुत्पद्यते तथैव युवस्थवि- रयोर्युवानमवधिं कृत्वा यत्र स्थविरे परबुद्धिस्तामपेक्ष्य तत्र परेश कालप्रदेशेन संयोगात्परतत्वमुत्पद्यते स्थवि- रमवधिं कृत्वा यून्यपरवुद्धिमपेक्ष्यापरेण कालप्रदेशेन संयोगादपरत्वमुत्पद्यते तत्र तयोर्मध्ये यत्परत्वं त- त्पूर्वत्वमित्यर्थः । मूर्तानामेव परत्वापरत्वयोरङ्गीका- रात्कालस्य चामूर्तत्वात् गुणादौ चागुणे तदनङ्गीका रान्र तेषां कारणत्वं स्यादिति परिहरति नेति # द्रोषान्तरमाह * तस्मित्निति परत्वाख्यो यो गुण- स्तस्मिस्तावदन्यत्र सर्वत्र परत्वसम्भवेष्यनवस्थाना- त्परत्वं नास्त्यस्ति च स्वविषयसाच्षात्कारिज्ञाने व्य- वहारे च कारणत्वं तन्न स्ादित्यर्थः । कारणत्वलक्षणान्तरं शङ्कते। १०१ कारणस्वस्यैव लक्षणान्तरनिरासः। सामग्येकदेशत्वं कारणत्वमिति चेन्न । एकदेश-

कारणत्वखण्डनम । १२१३

ग्यामसम्भवात्। सकलकारणकलापसमवधानस्यैव च मेलकार्थत्वात् तेनैव तन्निर्वचनीयत्वात्। यदनन्तरं कार्य भत्त्येव सा सामग्रीति चेन्न। विभागानन्तरं सं-

एवं कर्मणो विभागेऽन्त्यतन्तुसंयोगस्य पट इत्यादि। कार्यकारणभावो नाम सम्बन्धः कोऽपीति चेतु न तदाS- विशेषेण कार्यकारणसाङ्गर्यापत्तेः । कार्यकारणविशेषित- त्वाद्ेदे तयो: पृथक् निर्वाच्यत्त्वापत्तेः ।

ति विशेषयाम्। सामग््येकदेशस्य निरुप्यमाणेऽसम्भ- वेन लक्षणासम्भव इति परिहरति नेति # घटा- धेकदेशवत्सामग््यामप्येकदेशः किं न स्यादित्यत आह* अवयवेति * एकदेशशब्दस्यावयवप्रदेशयो- रन्यतरार्थत्वात्सामग्याश्च निरवयवत्वाददेशत्वाच्चा- सम्भव इत्यर्थः । अवयव आरम्भकद्रव्यम् । प्रदेश उपाध्यवच्छिन्नो विभागो भवति। आदिपदेन भेदा- दिसङ्रहः। किश्च कारणमेलनं सामग्री तदेकदेशः का- रणमित्यन्योन्याधीननिरूपणत्वादप्यसम्भव इत्याह * सकलेति* तेनैवेति-मेलकेन कारणनिर्वचनाद- न्योन्याश्रय इति शेषः । कारणत्वनिरूपणनिरपेचं सामग्रीलक्षणं शङ्कते यदिति* अतिव्याप्त्या दू- १ निर्वचनात इति टीकाऽनुसारेणाSपेक्षित:पाठः।

१२१४ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

पयति* नेति * विभागानन्तरमव्यवहितक्षणे सं. योगनाशस्यावशयोत्पादो न च तन्मात्रमेव सामग्य- दृष्टादेरपि कारयत्वादतस्तत्कारणमात्रं तत्र च सा- मग्रीलक्षणमतिव्यापकमित्यर्थः । प्रसङ्गान्तरमाह एव- मिति अविनश्यदवस्थकर्म हि तत्कारणमात्रमनन्त- रक्षणे विभागं जनयतीति तत्रातिव्याप्तिरेवमन्त्यत- न्तुसंयोगोपि कारणं तदनन्तरं च पटकार्यसुत्पद्यते तथाऽन्त्यतुरीवेमादिसंयोगे उप्यतिव्याप्तिरित्याशयः। कार्यकारणसम्बन्धाधिकरपत्वं कारणत्वमिति शङ्कते * कार्येति * कोपीतीतरसम्बन्धविलक्षण इति यावत्। तस्यैकत्वेनोभयन्रापि संयोगवदविशेषात्त दधिकरणत्वेन कारयवत्कार्यस्थापि कारणत्वं स्था- दिति दूषयति * नेति कार्यकारययोः साङ्कर्य च दर्शयति कार्येति अविशेषेण-कार्यकारय- भावसम्बन्धस्पेति शेषः । कारणेन विशेषितः सम्बन्धोऽन्य एव, कार्येण च विशेषितः सम्बन्धो- डन्यस्ततश्चाविशेषितत्वं नास्तीत्यत आह भेद इति कार्यकारणयोरद्याप्यनिरूपितत्वादितरेतरा-

इदानीं नवीनां रीतिमाशङ्कते। १०२ विलक्षणधर्मरूपकारणत्वस्याSप्रामाणिकत्त्रम्। कारणत्वं धर्मः कोडपीति चेन्न। तत्सद्भावे प्रमाण- स्य वाच्यत्वात। क्वचित्प्रत्यक्षः सः, क्वचित द्ृष्टानुमेय इति चेन्न। किं हि प्रति कारणतां प्रत्यक्षमुल्लिखेत। न

कारणश्यखण्ड न म् । १२१५

तावदनिर्लुठितकार्यमप्रतीते: अन्वयव्यतिरेकादर्व्यज्जकस्य च विशेषं प्रत्येव सम्भवात्। नापि सामान्यतो घटादिं प्रत्येवं विशेषतो घटाद्यनुत्पत्त्यापत्तेः । तावन्मान्रातू विशेषोत्पत्तेर्विशेषेषु विनिगमना न स्यात् प्रतिविशेषं

त्तेः। कार्य्यसत्त्वकालश्र सामग्यभावात् न तज्जननकाल इति तदानीं तज्जननविशिष्टता कथमध्यक्षा स्यात प्रा- क्तदग्रहणेन संस्कारसाचिव्यस्याप्यसम्भवात्। एवं क्व- चिद्पि हेतुत्वे साक्षात्कारासम्भवेन किंमूलव्याप्तिग्रहा- त्तत्राऽनुमाSपि स्थात्। प्रतिबन्दी चानिर्वचनवादिनि न स्थाने। कादाचित्कत्व्रानुपपत्या तद्ग्रह इति चेन्न। वैयधिकरण्यात्। कथमपि सामानाधिकरण्ये तदुपपाद- कस्योपपाद्यवद् नुपपत्तावविशेषा द विश्रान्तिर्नीनादित्वेना- डपि शक्योपपादना। वैयधिकरणेऽप्युपपाद्यासम्बन्ध- श्वेदनियम: सम्बन्धश्चेदतिश्रान्तिरिति । एतेन शक्ति: कारणत्वमित्येपि निरस्तम्। * कारणत्वमिति * कारणत्वं नामात्यन्ताभा- वविशेषरूपो धर्मविशेषस्तद्वत्कारणमित्यर्थः । कार्यत्वं धर्मः कार्येऽपी्थमितिशेषः । कार्यत्वकारणत्वल- क्षणधर्मयोः प्रमाणाभावादसिद्धिरिति परिहरति * १ मिति गतार्थमिति पु०पा०।

१२१६ खण्डनखरण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

नेति * प्रमाणाभावोऽसिद्धः प्रत्यक्षादेर्थायर्थ प्र- मागात्वादिति शङ्कते * क्व चिदिति * कचित्तत्र व्या- प्रिं दृष्ट्वा पश्चादनुमेय इत्यर्थः। प्रत्यक्षं कारणतामुह्ि खत् निष्प्रतियोगिनीमुल्िखेदुत किश्चित्प्रतियोगिनीं, न तावदाद्यो लोके कारणतायाः सप्रतियोगिकत्वेन प्रसिद्धेर्नापि द्वितीयोऽपेक्ष्यस्य निरूपणाशक्तरिति दू- षयति * नेति * अनिर्द्वारितविशेषं कार्यमात्रं प्रति- योगि तेन प्रतियोग्यनिरूपणमसिड्मित्यत आह * नेति * घटकारणं पटकारणमिति विशेषविषय- कारणतोल्लेखान्नानिर्लुठितविशेषं कार्यमात्रं प्रति कारणतामुल्लिखेदित्यनुषङ्गः । हेत्वन्तरमाह * अन्य- येति * सत्सु तन्त्वादिषु पटो जायते नासतसवत्यन्व- यव्यतिरेकयोः केंवलव्यतिरेकस्य कार्यविशेषोपरक्त कारणविशेषं प्रत्येव सम्भवात्तत्र केवलकारणता प्रत्यक्षग्राह्या सम्भवतीत्यर्थः । असम्भवादितिपाठ अन्वयव्यतिरेकसहकृतस्येन्द्रियस्पैव तत्ग्राहकत्वात्त- स्य च घटादिविशेषनिष्ठतया दृष्टत्वात्सामान्ये तद- सिद्धिरित्यर्थः।तर्हि सामान्यतो घटादि प्रति कारणत्वं प्रत्यक्षोल्लेख्यं भविष्यतीत्यत आह * नापीति कु- तो नेत्यत आह एवमिति घटव्यक्तिविशेषं प्रति किमपि कारगं प्रामाणिकं न सिद्धेदित्यर्थः । सामा- न्यसिद्धिनान्तरीयकतया विशेषसिद्धिरित्याशख्ाह * तावदिति * सामान्यस्य विशेषमात्राकाङ्गत्वादे- तद्ण्डव्यक्तिरेव तत् घटव्यक्ते: कारणमिति विनिग- मनन्न स्यादित्यर्थः। अन्वयव्यतिरेकादे: सम्भवाद्िशे-

कारणत्वखंण्डनम । १२१७

वविनिगमनं स्यादित्याशङ्वाह * प्रतीति * अन्व- यादिसहकृतिन्द्रियं प्रतिविशेषं प्रागुत्पत्तेर्ग्राहक- मुत कार्यसत्वकाले, नादः प्रागुत्पत्तेरनेककार्यविशे- षितकारणत्वस्याभावादेवाक्षसन्निकर्षाभावात् प्रत्यक् त्वानुपपत्तेरित्यर्थः। द्वितीयं प्रत्याह * कार्येति * का- र्यकाले पूर्वकालाभावात्पूर्वकालस्य च कारणविशेष- णत्वात्पुनरपि विशेषणस्येन्द्रियासन्निकृष्ठत्वात्कथ त- द्विशिष्टस्येन्द्रियग्राह्यतेत्यर्थः।तस्य कालेस्य सामग्या- अभावेन न जननकाल: स इति तदानीं तज्जननवि- शिष्टकारणता कथमध्यक्षा स्यादिति योजना। वस्तुनः संस्कारोपनीतस्य कार्यकाले प्रत्यभिज्ञायामिव भाग- वस्थाया ग्रहणं भविष्यतीत्याशङ्ाह * प्रागिति * कार्यविशेषघटितस्य कार्यात्पाकृक्षणेऽसत्वात्प्रत्यच्ते- ण तत्ग्रहायोगात् तत्संस्कारासम्भव इत्यर्थः । अनु- मेयमेव तत्कारणत्वं तर्हीत्याशङ्याह* एवमिति *

व व्याप्तिग्रहणेऽनवस्थाप्रसङ्गादित्यर्थः । त्वयाऽपि ज. गत्कारणं ब्रह्मेष्यते तद्धि कर्थ प्रतीयत इत्याशख्ाह * प्रतीति * न स्थाने-न युक्ता। प्रतीयते हि शव्दात् ब्रह्मण: कारणता या च न्यायबाध्येत्यनिर्वचनीयेत्य- र्थः । माभृदनुमानेन तद्ग्रहः कार्यगतकादाचित्क- त्वानुपपच्याऽर्थापच्या कारणत्वग्रह इति शङ्कते * कादाचिदिति* कादाचित्कत्वं कार्यधर्मः कारणत्वं कारणस्यातो वैयधिकरण्यान्न तत्सिड्धिरिति दूषयति १ कार्यस्थेति पु० पा०। १५३

१२१८ खण्डनखण्डसाध चतुर्थपरिच्छेदे

• नेति * कार्यस्य कारगतादात्म्याड्गीकारात् कार- णत्वं कादाचित्कत्वं चैकाधिकरणमित्याशक्काह * कथमिति उपपादकस्याप्युपपाद्यवत् कादाचि- त्कत्वानुपपत्तेस्तत्रापि कादाचित्कत्वादिकमुपन्य- सनीयमेवश्च घटस्य कादाचित्कत्वसुपपादकं चि- नाऽनुपपद्यमानं स्वोपपादकमृदादे: कारणत्वं कल्प- यति तद्प्यनुपपद्यमानसुपपादकान्तरं कल्पयिष्यती- त्यनवस्थाSSश्रयणीयेत्यर्थः। बीजाङ्कुरवत्कार्यकारण- परम्पराया अनादित्वान्नानवस्था दोष इत्याशख्माह क नेति क्वचित्कार्यकारणभावं पूर्व दष्टवतोऽदृष्टेऽप्येव- मिति भवेद्विश्वासः प्रथमत एव तुविप्रतिपन्नस्थ नैक- मपि सिद्धेत्कुतोऽनादिपरम्परावसर इत्याशयः ।मा- होभिप्रायेण सामानाधिकरण्यमङ्गीकृत्य दृषणमभाणि वैशेषिकाभिप्रायेण दूषणान्तरं भणतिवैयधिकरण्ये- पीति उपपाद्येनोपपादकस्य सम्बन्धो नास्त्युतास्ति न चेत्सर्व सर्वस्माद्गम्येताविशेषाद्ति चेत्साऽपि स- म्बन्धस्तेन सम्बदो नवा, नचेदसम्बन्धाविशेषः सम्य- डश्चेदेवं सोऽपि सम्बन्धान्तरेणेत्येवमनवस्थेत्यर्थः। अर्थापत्तिगम्यं कारणत्वं न सम्भवतीत्यनेन शक्ति: कारणत्वमित्यपि निरस्तं शक्तेरर्थापत्तिगम्यत्वादर्था पत्ते: खण्डितत्वादित्याह * एतेनेति शक्तिरिति। कारणत्वं प्रत्यक्षमित्यत्र दोषान्तरमाह। १०३ कारणत्वस्य प्रत्यक्षत्वे दोपान्तरकथनम्। १ तादात्म्याभिप्रायेणेति युक्त: पाठः परं सर्वेषु पुस्तकेषु महा- भिंपनायणत्येवसत्वात्तथैवस्थापित इत्यवधेयम्।

कारणत्व खण्ड नम । १२१२

किश्व प्रत्यक्षप्रमितौ विषयस्यापि सन्निकर्षव्यापारक- स्य कारणतया स्वतृत्त्यापत्तेः अन्यथाऽक्षस्यापि तत्र कारणत्वं न स्यात् अनुविधानाविशेषात।विषयाविशेषि- ताक्षसन्निकर्षस्य तथात्वेऽत्यापत्तेः । क्वचित् कारणत्वा- कारणत्ववित्रादस्य चानुच्छेद्यत्वापत्तेः । एकेन तस्य दृष्टेरपरेण चादृष्टेः । तल्लक्षणस्य नियतपूर्वभावित्वादेः कथने कथितदोषापत्तेः । बिना च तचिह्नाद्भ्रमसन्देहौ तत्र किं दर्शनादुच्छेद्यौ अक्षेण हेतुत्वधर्मणि दृष्टेऽपि तददृष्ट्या यदेवगमोऽक्षसहकारी वाच्यस्तदर्थेन सिद्धेन हेतुधियोऽर्थवत्वे सम्भवति तदन्यार्थकल्पनागौरवं कुतों बलात सिध्येत् । * किश्चेति कारणत्वं धर्मस्तच्चेत्प्रत्यक्षेण गृह्यते प्रत्यक्षप्रमितौ विषयस्य कारणत्वात्कारणत्वस्य वि. पयत्वात्तत्र कारणत्वं वर्त्तत इति वक्तव्यं तच्चेत्तदेवा- तमाश्रयोऽन्यच्ेदननुगतं कारणत्वमिति परस्पराव्या- प्तिरनवस्था चेत्याशयः । विषयस्य सन्निकर्ष प्रत्येव कारणत्वंन प्रत्यक्षं प्रतीत्याशङ्गाह अन्यथेति * व्यापारिणः कारणत्वाद्यापारं प्रति तदभावात्तथापि सन्निकर्षव्यापारवतो विषयस्य कारणत्वाभावेऽचस्या- पि प्रत्यक्षप्रमितौ कारणत्वन्न स्पादन्वयव्यतिरेकानु- विधानाविशेषादत्त चेत्कारणं विषयोपीति कारण- १ यदभ्युपगमोऽक्षेति का० मु० पु० पा०। २ तद्दृष्ट्रति टीकानुसारेणापंक्षितः पाठः।

१२२० खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

त्वस्य प्रत्यक्षत्वे कारयच्वान्तरं प्रसज्येतेत्यर्थः। विषये- णाविशेषितस्याक्षसन्निकर्षस्य कारणत्वान्न विषयस्य सन्निकर्षव्यापारत्वमित्याशङ्गाह* विषयेति * य- ्र क्वापि विषये सन्निकर्षः प्रमामुत्पाद्येदित्यवि- शेषितपक्षानुपपत्या यथा सन्निकर्षविशेषणतया क्ष- स्थान्वयव्यतिरेकित्वात्कारणत्वं तथा डस्यापीत्यर्थः । किश्चाक्षसन्निकर्षस्थाभावे विषये केचन कारणत्वं म- न्यन्ते केचिन्नानुमन्यन्ते स विवाद: कारणत्वस्य प्रत्यक्षत्वे न स्यादिति दोषान्तरमाह* क्वचि- दिति किमित्युच्छेद्यता न स्यादित्याशक्का कस्य चित्तद्विषय प्रत्यचज्ञानसिद्धे: कस्य चित्तद्विषयप्र त्यचज्ञानासिडेरित्याह* एकेनेति * यः प्रत्यच्ते- ण कारणत्वं पश्यति स एवं विवादं कुरुत इति लन्नि- वृत्तिरशक्येत्युक्तम्। ननु यः प्रत्यक्षेण पश्यति कारग- त्वं तेनेन्द्रियसहकारिभृतचिह्वान्तरं प्रत्याय्य विवाद उच्छेद्य इत्याशख्याह* तदिति तच्चिहमशक्यनि- र्वचनं शक्यनिर्वचनत्वे तदेव कारणत्वमस्त्वित्यर्थः। कथितदोषापच्या लक्षणज्ञानासम्भवे किं फलित- मित्यत आह विना चेति अकारणे पिण्डे कार- णत्वभ्रम: सुगतादेर्विवादमूलं च संशयस्तस्योच्छे- दो न स्या(त्प्रत्यक्षमात्रा)त्तत्प्रत्यक्षत्वे विवादसम्भवा- दित्यर्थः। किंदर्शनाति्किविषयविशेषदर्शनादिति या- वत्। यत्र कारणत्वं वर्त्तते तस्य प्रत्यन्तत्वे दृष्ठत्वा- त्तस्मिन् धर्मिणि वर्त्तमानकारणत्वविषयभ्रमसंशययोः शक्योच्छेदत्वमित्याशद्वाह * अक्षेणेति * कारण-

कारणत्वखण्डनम । १२२१

दर्शनात्कारणत्वस्य चानिर्णीतत्वान्न तावुच्छेदयौ स्या- तामिति भावः। तद्दृष्ट्वा-विशेषमदृष्टा कारणरूप- संशयभ्रमावनुच्छेद्यावितिशेषः। कारणत्वस्य केवला- क्षागम्यत्वेपि चिह्नान्तरसहकृताक्षगम्यवं स्यादित्या- शङ्ाह *तदिति यस्य विषयस्थान्वयव्यतिरे- कादिश्चिह्नस्यापि अवगमो ज्ञानमक्षस्य सहकारि कारणं वाच्यं तस्यैवार्थस्य कारणत्वविषयत्वे सम्भ- वति तद्यतिरिक्तकारणत्वविषयत्वन्न कल्पनीयं गौर- वादित्यर्थः । केचिदकमेवेदं ग्रन्थमिच्छति तस्मिन् पच्ते दूषणान्तरमाहेति सम्बन्धः । हेतुत्वधिय: प्रत्यक्षदृष्टः सहकारिविषयो न स- म्भवति व्योमादौ यत्र हेतुत्वमनुमेयं तत्र व्यभिचा- रादिति शङ्कत। १०४ व्यञ्जकाननुगमेऽपि व्यड््यकारणत्वमनुगतमितिशङ्कानिरासः तस्यान्त्यानुविधानादेरनुमेयहेतुत्त्वे व्योमादावनुपप- त्तस्तदन्यत्त्वसिद्धिरिति चेन्न। अन्योन्याश्रयापत्ते ः । प्रत्यक्षस्यान्यस्मिन्विषये सिद्धेऽन्यत्र दृष्टान्तेन तदनुमानं तत्सिद्धौ च प्रत्यक्षस्यान्यविषयतासिद्धिः तस्य चानाग- न्तुकत्वे प्रागपि तत्सत्वादस्तीतिमतिवत्करोतीतिप्रमा- पातः । आगन्तुकत्त्वे च तदुत्पत्ते: प्राक् कारणत्वं क्वापि न स्यात्। तथाऽप्यजातत्त्वे घटाद्यपि किं न तथा स्यात्। व्यावृत्तेषु तेष्वनुगतौ च सर्वर प्रति सर्वकारणत्वापातात्।

१२२२ खण्डमखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

प्रतिकार्यव्यक्ति तत् पृथगिति चेन्न। साधारणस्यापि तद्रतस्य स्वरूपस्य घटादिकारणात्मतयाऽनुवृत्तौ घटका- रणत्त्व्रस्यापि तैन्तुकारणत्वापत्ते: । कारणत्वमात्रेण तद- नुगतं रूपं न घटकारणत्वादिनेति चेन्न । घटादिविशे- षानुपहितकारणत्वमात्रस्य किंप्रतीत्यनिदेशयस्य सद्भावे प्रमाणाभावात् अन्यथा यदि किञ्ञचित्प्रतिकारणे सामा- न्यतः कारणत्वं नाम धर्मः स्यात् तदा तस्या एव व्यक्ते: किञ्चित्प्रत्यकारणत्वादकारणत्वमपि रूपं तत्र स्यादित्य-

तस्थेति* अन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्ग इति परिहरति नेति अन्योन्याश्रयमेव विशद- यति प्रत्यक्षेति तद्दि गगनादावनुमेयं कचित् दृष्टाऽनुमीयते ततश्च घटादिरेव प्रत्यक्षटृष्टो हेतुत्व- धर्मिदृष्टान्तश्चेत् घटादौ प्रत्यक्षेण हेतुत्वाख्यं धर्मा- न्तर ग्रृह्यत इति सिद्धे तेन दृष्टान्तेन गगनादौ त- त्सिडि: तत्सिडौ च घटादौ प्रत्यक्षस्यान्वयव्यतिरे- कानुविधानादिना व्यतिरिक्तकारणत्वविषयत्वमिति परस्पराश्रय इत्याशयः। तत्कारणं नित्यमनित्यं वेति विकल्प्यादं दूषयति * तस्थेति दण्डादौ यथा सदिति मतिरस्ति तथा घटोत्पादात्प्रागपि कारणत्वस्य सच्वात्करोनीति मतिप्रसङ्ग इति यावत्। द्वितीयं प्र-

१ स्तम्भेति का० मु०पु० पा०।

कारणत्वखण्डनम् । १२२३

त्याह * आगनत्विति उत्पत्तिमत्वे कारणत्वस्य का- रणत्वोत्पत्तेः प्राक्किमपि कारणं न स्यात्कारणत्व- स्यैकत्वात्तथाच कारयत्वोत्पत्तिरपि कारणाभावादेव न भवेदिति भावः। यद्यपि कारणस्याSकारणत्वं ना- स्ति तथापि तदकारणादेव जायत इत्याशङ्का घटा- दिरेव तर्हि कारणव्यतिरेकेय किंन जायेतेत्याह * तथापीति प्रतिकार्यव्यक्ति कारणत्वमनुगतं व्यावृत्तं वेति विकल्प्याद्े दोषमाह व्यावृत्तेष्वि- ति व्यावृत्तेषु घटपटकारणेपु दण्डवेमादिपु सर्व- त्रानुगतं कार्यमात्रं प्रति कारणत्वं यद्यस्ति तर्हि प- टकारणवेमादेः घटादौ घटकारगदण्डादेश् पटादौ कारणत्वं स्यादित्यर्थः। द्वितीयं शङ्कते प्रतीति घट- कारणं पटकारणमिति व्याउत्तेषु घटपटाकारेणपु कार्य- मात्रं प्रत्यनुगतं कारणत्वं नास्ति तेन घटकारणे प- टकारणत्वधर्माभावान्न पटकारणत्वप्रसङ्ग एवमित- रत्रापीत्याशयः। पृथिवीत्वाप्त्वादेरपरसामान्यरूप- त्वेपि पृथित्यादिपु द्रव्यं द्रव्यमित्यनुगतप्रत्ययबलात् द्रव्यत्वाङ्गीकारात्कारणं कारणमित्यनुगतयुद्धिबलात् घटपटकारणानुगतस्य कारणत्वस्य सामान्यस्याभ्यु- पयतया घटकारणसाधारणस्य घटकारणात्मतयानु- त्पत्ती घटकारणत्वस्य पटादिसाधारणकारणैक्यात् पटादिकारणत्वापत्तेरिति परिहरति *नेति * का- रणं कारणमित्यनुगतघुद्धया कारणत्वमात्रमनुगतं गृ. ह्यते नतु घटकारणत्वमनुगतं तेन गृह्यते कारणत्व- स्थानुगतमेव कारणतामात्रं घटादिकारणस्य भरवति

१२२४ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

नतु घटकारणत्वमिति कथमतिप्रसङ्ग इति शङ्कते कारणेति* घटाद्याकारेणाविशेषितस्य कारणत्वमा- त्रस्य निष्प्रतियोगिकस्य सद्भावे प्रमाणभावात घट- कारणत्वानुगम एव वाच्य इति प्रसङ्गतादवस्थ्येन परिहरतिघटादीति निदेशो न विद्यते यस्य तद- निर्देशम्।एतदेवानिष्टद्वारेण व्युत्पादयति#अन्यथेति# घटकारणे किश्चित्प्रतियोगिविशेषानुपाधौ कारणत्व- न्नाम यदि स्यात्तदा तेनैव न्यायेन प्रतियोगिविशे- षानुपंहितमकारणत्वं धर्म्मः स्यादित्यनपेक्षितविशे- षयोरविशेषानुपहितयोः सामान्यतः कारणत्वाकार-

देका कारणव्यक्ति: का चिदपि न सिद्ध्ेदित्यर्थः । विकल्पान्तरमुखेन कारणस्थानिर्वाच्यतामाह। १०५ विकल्पेन कारणस्यानिर्वाच्यत्वम। किञ्च कार्यव्यक्त: कारणमस्ति नवा, नचेन्नित्यसत्वा- सत्त्वयोरन्यतरप्रसङ्गः । अस्तिचेत् किंतत् कारणं। व्य- क्तिविशेष इति चेन्न। पूर्वभावस्य रासभादिसाधारणत्व्ा- त् तां कार्यव्यक्तिं प्रति तस्याः किं तत्कारणत्वम्। स्वरूपमेवेतिचेन्न। तस्य व्यावृत्तत्वात्। तस्यास्तत्कार- णात्मत्वे चातदात्मनां तत्कारणत्वविरोधात् तत्कारण- त्वस्य च समवाय्यसमवायिनिमित्तभूतानेकव्यक्तिसाधा- रणत्वात् अनेकस्य चैकानुगतव्यवहारबुद्धिनिदानत्वे गोत्वाद्युच्छेदप्रसङ्गस्य दर्शितत्वात्।

कारणत्वखण्डनम । १२२५

• किश्चेति * एका या घटरूपा कार्यव्यक्तिस्त- स्थाः कारणमस्ति नवेति विकल्पार्थः । अन्वयव्य- तिरेकयोः सामान्याकारेण सम्भवाद्विशेषस्य का- रणं नास्तीति द्वितीयमनूद्य दूषयति नेति # आ- काशविषाणयोरिव कारणशून्ययोर्त्नित्यसत्वासत्वयोर- न्यतरप्रसङ्गो न कादाचित्कत्वसम्भव इत्यर्थः । का- दाचित्कत्वनियामकं कारणमस्तीति प्रथमकल्पं शङ्कते *अस्तीति ता्हि तस्य कारणं सामान्यरूप विशेषरूपं वेति विकल्पयति * किमिति * कारणसामान्यस्य कार्यसामान्यप्रयोजकत्वात्कार्यविशेषे कारणविशेषः प्रयोजक इति शङ्कते व्यक्तीति कार्यव्यक्ति प्रति कारणव्यक्ते: कारणत्वाङ्गीकारे किन्तत्कारणत्वमि- त्याकाङ्कायां पूर्वभावस्य कारणत्वेनाभिधाने घटव्य- क्तिं प्रति मृद्धयक्तेरिव गर्द्भव्यक्तेरपि कारणत्वप्रस- ङ्रात्कार्यव्यक्तिं प्रति कारणव्यक्ते: पूर्वभावमात्रं का- रणत्वन्न भवतीत्यन्यदेव तद्वक्तव्यमापद्यत इति परि- हरति *पूर्वेति घटव्यक्ते: पूर्वमवस्थितमदः स्वरूपमेव कारणं नच तद्रासभेऽस्तीति शङ्कते स्वेति * स्वरू-

रणत्वं न स्यादिति दूषयति नेति दोषान्तरमाह *तस्या इति (एकस्थाइति) एकस्याः कारणव्यक्ेरेकां कार्यव्यक्ति प्रति कारणत्वस्य स्वभावत्वे तदात्मता- शून्यानामन्यासां कारणव्यक्तीनां कार्यव्यक्तिं प्रति कारणत्वं विरुद्धेत नहि यएकस्या व्यक्ते: स्वभावःस एवान्यस्या:सम्भवतीति भावा।एकां कार्षव्यक्तिं प्रति १५४

१२२६ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

नास्त्येवानेकस्या: कारणव्यक्ते: कारणत्वमित्याश्ाह तदिति समवाय्यादीनां परस्परव्याउृत्तान्येव स्वरू- पाणि कारणत्वानि तैरेव बहुष्वनुगतकारणत्वप्रत्यय- व्यवहारौ भविष्यत इत्याशख्ाहअनेकेति परस्पर- व्यावृत्तस्य स्वरूपत्रितयस्य त्रितयानुगतव्यवहारजन- कत्वे गोत्वाद्यनङ्गीकारेपि खरडादिभिरेव तद्व्यव- हारोपपत्तेगोत्वाययुच्छेद: स्यादिति पूर्व दर्शित मित्यर्थः। तर्हिं सर्वेष्वनुगतं नियतपूर्वभावित्वन्तत्कारणत्व मस्तु तथासति नातिव्याप्तिरपि रासभादौ नियतत्वा भावादिति शङ्कते।

१०६ रासभादिव्यावृत्तकारणलक्षणखण्डनम ।

नियतपूर्वभावित्त्वमिति चेन्न। व्याप्त्यर्थस्य नि- यमस्यैकस्य सर्वत्र व्यक्तावसम्भवात पूर्वमात्रस्य चाति- प्रसञ्जकत्त्वात्। तज्जातीयं प्रति नियततज्जातीयत्त्वमिति चेन्न। तस्य तज्जातीयव्यक्त्यन्तरसाधारण्यात्। नि- यततज्जातीयत्वे सति तत्पूर्वत्वमिति चेन्न। तत्समा- नकालोत्पत्तिक कार्यव्य क्तिशतजनकव्यक्तिशतसाधार- ण्यात्। तथाऽभ्युपगमेचैकसमवाय्यादिनाशे सर्वतत्का- र्यनाशप्रसङ्ग: । तत्कालतज्ातीयसर्वसामग्रीतः सर्वत- त्कालतज्जातीयोत्पत्तौ सामग्रीभेदस्य कार्यभेदहेतुतया प्रत्येकमिलितसामग्रीत्वविकल्पेन कार्यव्यक्त्यभेदप्रति-

कारणत्वखण्डनम । १२२७

नियतेतिअसम्भवेन दूषयतिनेतिनियतश- वदेनावश्यम्भावो विवच्ित उत व्यापप्तिर्यद्याद्यस्तदा सर्वे घु कार्येष्वाकाशादीनां कारणत्वप्रसङ्गो, यदिव्याप्तिस्त- दैकस्यां व्यक्तावुत सर्वासु, यद्येकस्यां तदा गोयोनेर्जाय- मानगो: पोतस्य च व्याप्तिवत्तत्पूर्वभाविनां वालादी- नां कारणत्वप्रसङ्गो, यदि सर्वासु तदाऽसिड्धि: सर्व- व्यक्तिग्रहसायोगादित्यर्थः। असम्भवपरिहारारध यदि नियतेतिविशेषणं नोपादीयते तर्हि रासभेऽतिप्रसङ्ग इत्याह* पूर्वेति * जात्यालिद्गितत्वेन व्यक्तीनां निय- तत्वसिद्धौ कारणत्वसिद्धिरिि शङ्कते *तदिति घट- त्वजात्यालिद्रितव्यक्त्युत्पत्तौ याऽनुगता मृत्वजाति

• नेति * एकस्मिन् घटे जायमानेऽतीतानागतवर्तमा- नमृदां मृज्जातीयत्वनियतत्वात्कारणत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः। उक्तातिव्याप्तिपरिहृत्यै च लक्षणं विशेष्यत इति शङ्कते *नियतेति नियतजातीयत्वे सति तद्यक्तिपूर्वभावित्वं तत्कारणत्वं नचैतन्मृदाद्यन्तरेऽस्ति तज्जातीयेपि तत्पू- र्वत्वाभावादित्यर्थः । एकस्मिन्नेव क्षणे जायमानानेक- जातीथकार्यव्यक्ती: प्रति तत्पूर्वभाविमृद्धयक्तीनां सर्वा- सामपि कारणत्वं स्यान्नियतजातीयत्वात्पूर्वभावाच्चेति परिहरति नेति तेनैककार्येण समानकाले उत्प- त्तिर्यस्य कार्यव्यक्तिशतस्य तज्जनककारणव्यक्तिशतस्य साधारण्यात्सर्वकार्य प्रतीतियोजना। अस्तु तथेत्यपि

१२२८ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

न वाच्यमित्याह*तथेति समवायिनाशादसमवायि- नाशाच् कार्यनाश इतितार्किकैर ड्रीकारादेकसमवाय्या- दिनाशे सर्वस्यैककालीनकार्यस्य नाश: स्यात्सर्वपूर्व- भाविनः कारत्वाविशेषादित्यर्थः । किश्च समानजा- तीयायाः सर्वस्या अपि सामग्रीतः सकाशात्सर्वस्य स- मानकाली नैकजातीयकार्यस्थोत्पत्तिस्वीकारे त्वया वा- च्यं किं मिलितसर्वसामग्या जनकत्वं प्रत्येक वाSडदो कार्यव्यक्तीनामभेदप्रसङ्गो द्वितीये त्वेककार्थस्वरूपे- पि भेदप्रसङ्ग: सामग्रीभेदस्य प्रयोजकत्वादिति।सएव कालो यस्या: सामग्या: सा तत्काला सैव जातिर्य- स्या: सर्वसामग्या सा तज्जातीयसर्वसामग्री तत्का- लाचासौ तज्जातीया चेति विग्रहःसर्वे च तत्कालं च तज्जातीयं चेति तथोक्तं तस्थोत्पत्तावितियावत्। तत्का- लतज्जातीयसर्वसामग्रीतः सर्वतत्कालतज्जातीयोत्प-

न्वतरप्रसङ्ग इति सम्बन्धः। तदुपपादनं सामग्रीत्यादि। एवं कारणत्वं सामान्येन निरस्य वैशेषिकाभिमतं समवायित्वं कारणगतविशेषं निरस्थति। १०७ समवायिकारणत्वनिरासः । समतायित्त्वं प्रत्यपि साध्म्यानुविधायिनि नियमेऽ- त्यापत्तेः । व्यावृत्तत्वे चाऽनियमात्। नियततज्जातीयत्वे सति तत्सादेश्यमिति चेन्न। समवायिदेशापेक्षया कार्य्य- कारणयोः सादेश्यनियमानभ्युपगमात् संयोगिदेशापेक्षया

समवायिकारणत्वखण्डनम। १२२९

गुणादावसम्भवात्।यथा कथञ्चित्सादेश्यमात्रस्य चातिप्र- सञ्जकत्वात्। अदृष्टादर्भिन्नदेशस्यापि कारणत्वोपगमे सर्व प्रति सर्वकार्य्यसामग्याः कारणत्वापातात् पूर्वभावनिय- मादेस्तुल्यत्वात्। अनुगते च रूपेऽन्वयव्यतिरेकसम्भवात् व्यक्तिगतसामान्ययोरेव कार्य्यकारणत्वापत्तेः। तद्रतसा- मान्ययोरेवान्वयव्यतिरेकादिनियम: व्यक्त्योश्र कार्यकार- णतेति लक्ष्यलक्षणभाववैयधिकरण्यात्। सामान्याकरेप्र- विष्टां व्यक्तिमादायान्वयव्यतिरेके विशेषस्याकारणत्वं स्यात् सामान्याकरेण च पूर्वसतः कार्य्यत्वं, द्रव्यसाम- ग्या वृक्षसामगन्या शिंशपासामग्रया च पृथथग्व्यक्तिजन- नापत्ते: पृथगेव तासां सामग्रीत्वात् सर्वासाञ्च व्यक्तिं प्रत्येध जनकत्वात् द्रव्यत्वादीनामजन्यत्वात्। शिंशपा- सामग्रया वृक्षसामग्रीसहिताया एव सामग्रीभावान्न पृथ- क् शिंशपाव्यक्तिरिति चेन्न।वृक्षसामग्याः शिंशपासाम- ग्रीमतीत्यापि शालतमालादेर्वृक्षस्य जननात्पृश्षक्तया वृ- क्षव्याक्तिजननापत्तेः। सापि शिंशपासामग्री तन्मिलिता ज- निकेति न व्यक्तिभेद इति चेन्न। शिंशपार्थातिरिक्तवृक्षा- र्थाभावापत्तेः । वृक्षशिंशपासामग्योरेकीभूतयोर्जननावि- १ नियमे व्यक्तेश्वेति पु० पा०। २ सामान्याकारेण प्रविष्टामिति का० मु० पु० पा०। ३ तालादेरिति का० मु० पु० पा०।

१२३० खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

शेषाद्वृक्षसामग्री च वृक्षजनन एव क्थं कचिर्च्छिशपा- सामग्री क्वचित्तमालसामग्रीमपेक्षत इति स्यात्। एकस्य वृक्षलक्षणस्य कार्यस्य सामग्रीभेदे स्वरूपभेदापातात्। अननुगतायाश्च वृक्षसामग्रीत्वे पृथग्वृक्षव्यक्ते: पृथक्- शिंशपाव्यक्तेरुप्तत्यापत्तेरित्यादि स्वयमूहनीयम। * समवायित्वमिति यत्र समवैति कार्य तत्स- मवायिकारणमित्याहुस्तव कार्यात्सर्वेषामन्यत्वभेदा- विशेषे कथं कुत्र चिदेव कार्य समवैति। यत्सालक्षण्यं कार्यस्य तत्र समवायो धथा पार्थिवस्य पार्थिवेष्विति, तर्हि घटस्य दण्डादिषु समवायः किंन स्यात्पार्थिवत्वेन सा- धर्म्यात् व्याप्त्यविशेषादनिष्टप्रसङ्गेनातिव्याप्तिरिति* * १ समवायित्वं प्रत्यपि साधम्यानुविधायिनि नियमे5त्यापत्तेरि- त्यारभ्य-इति चेन्न वृक्षसामग्या शिंशपासामग्रीमतीत्यापीत्येवदन्त- मूलग्रन्थव्याख्यानं विद्यासागर्य्यो नोपलभ्यते मन्ये तत्त्ुटितमेव स्यात्। सो साइटीपुस्तके अत्र गुण्डा- ग्रन्थपूरणपात्रं पठित्वा त्रुटितविद्यासागरीव्याख्यानं व्याख्येयमित्यनुसन्धेयम इति लि- खितं परं तत्पूरणपत्रमस्माभिरन्विष्यापि न लब्धमिति तावदंशस्य शङ्करमिश्रव्याख्यानमुपन्यस्यते- इदानीं समवायिकारणं विशिष्य खण्डयति * समवायित्वम- ति * पटं प्रति तन्तुत्वेन समवायिकारणत्वे सर्वेषां तन्तूनामेकपट समवायित्वापत्ति: तथा च किश्चित्तन्तुनाशे सर्वपटनाशः स्यादि- त्यर्थः। तत्तन्तुत्वेन तु कारणत्वं दुर्ग्रहमित्याह * व्यावृत्तत्वे इति * अनियमान्नियमग्रहाभावात्सामान्यावच्छेदेनैव- तद्रहादितिभावः । ननु यत्पटसमानदेशो यः तन्तुःस तत्पटसमवायिकारणमिति शङ्- ते नियतेति * तन्तुपटयोरेकत्रांशे वृत्ती सादेश्यं स्यान्नचैवं त्व- याऽभयुपगम्यत इति परिहरति समवायीति * ननु समवायेन

समवायिकारणत्वखण्डनम । १२३१

सम्बन्धेनावयवावयविनोः सादेश्यं न ब्रमः किन्तु संयोगेन तथाच तन्तुपटयोर्भतले सादेश्यं सम्भवत्येवेत्याशङ्काह * संयोगीति # एवं सति गुणकर्मणोः समवायिकारणासङ्गहः तयोः संयोगाभावा- दित्यर्थः । नन्वयवावयविनोरिव गुणगुणिनोरपि कथच्चित्सादेश्यम- स्त्येवेत्याशडाह * यथा कथश्चिदिति * किश्च त्वयाऽटष्टादीनां भिन्नदेशानामपि नियतपूर्ववर्तिजातीयत्वेन कारणत्वमभ्युपगम्यते इति सर्वे सर्वत्र कारणं स्यादित्याह * अहष्टादेरिति * पूर्वभावोत* वाराणसीवर्तिदसडस्य पाटलीपुत्रीयपटजातीयपूर्ववर्तित्वेन कार- णत्वं स्यात्सादेश्यत्वस्य त्व्यव तिरस्कृतत्वादित्यर्थः । किश्च दण्ड- व्यक्तिघटव्यक्तचोः कार्यकारणभावो न स्यादेव पूर्ववर्ततितानिय- मस्य सामान्यद्वयमात्रविश्रान्तत्वादित्याह * अनुगत इति ननु निर्विशेषं न सामान्यमिति सामान्यावच्छेदेनापि व्यक्तीनामेव कार- णत्वं पर्यवसन्नमित्याशड्काह * तद्रतेति * सामान्ययोर्नियतपौर्वा- पर्यलक्षणं कार्यकारणभावलक्षणं दण्डघटादी लक्ष्ये नास्तीति वैय- धिकरण्यमित्यर्थः । ननु तथापि घटजातीयनियतपूर्ववर्तित्वमेव कारणत्वं प्रमाणेन सामान्यस्य परिच्छेद्यमिति विशेषयोरपि कार्य- कारणभावः स्यादेव विशेषगर्भत्वात्सामान्यस्येत्याशड्डाहसामा- न्याकारणेति * एवं सति विशेष: कारणं न स्यादेव कारणताग्रा- हकप्रमाणस्य विशिष्ट एव प्रवृत्तेः सामान्यविशिष्टं वस्त्वन्तरमेव कारणं स्यान्न दण्डादिरित्यर्थः * सामान्याकारेणेति * पूर्वसत एव कार्यत्वं स्यादिति सत्कार्यवादापत्तिरथवा पूर्व सत एव घटस्य भाविदण्डकार्यत्वं स्यादित्यर्थः । किश्च द्रव्यं वृक्षः शिंशपेति सा- मानाधिकरण्यप्रत्ययो न स्यात्साम्रीत्रयेण कार्यत्रयजननासम्भ- वादित्याह * द्रव्यसामग्येति * अत्र हेतुमाह * पृथगेवेति * ननु सामग्रीत्रयेण वृक्षत्वशिशपात्वादिधर्मत्रयं पृथगेव क्रियते व्यक्ति- स्त्वभिन्नंत्याशङ्गाह * सर्वासामिति * सामान्यत्रयमजन्यमेव तेन तदभेदो नापाद्यते किन्तु व्यक्तिभेद एव सामग्रीभेदादापाद्यत इत्य- र्थः। ननु शिशपासामग्री वृक्षसामग्रीमिलितैव जनिकेति शिंशपा कथं वृक्षभिन्ना स्यादित्याशङ्कते शिशपेति * शिशपा वृक्षभिन्ना मास्तु वृक्षस्तत्र शिंशपाभिन्नी भवतु नहि वृक्षसामग््या अपि शिं- शपासामग्रीसाहित्यनियम इति परिहरति * वृक्षसामग््येति *

१२३२ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

िंशपासामग्री वृक्षसामग्री च मिलिते सामग्रैक्यं भजमाने चेत्कार्य जनयतस्तदा शिंशपासामग्रीं वि- हाय वृक्षसामग्या तमालतालादिवृक्तस्य जनिर्न्न स्या- त्तथाच दर्शनविरोध इत्याशयः । सालो महावृक्ष: । यद्यपि वृक्तसामग्री शिंशपासामग्रीमतीत्यापि वर्त्तते तथापि शिंशपासामग्री वृक्षसामग्री मिलितैव कार्य जनयतीति सामग्रीभेदाभावान्न दृक्षव्यक्ते: शिंशपा- व्यक्तिभेद इति शङ्कते * सापीति शिंशपासा- मग्री वृक्षसामग्रीमिलितका सामग्री भूत्वा शिंश- पाव्यक्तिं जनयति चेत्तदा तस्या: सामर्या: शिंश- पाव्यक्तिसामग्रीत्वात्तया जाताया: शिंशपाव्यक्ति- त्वादेव वृक्षव्यक्तिसामग्या अभावेन वृक्षव्यक्तेरभा- वाच्छिंशपातिरिक्तवक्षार्थाभावः स्यादिति दूषय- ति नेतिवृक्षसामग््या अपि तत्सामग्रीमध्यप- तिताया: प्रयोजकत्वात् वृक्ताक्षेपोऽपि स्यादित्याश- द्ाह वृत्तेति शिंशपासामर्या वृक्षसामग्रीस- हिताया एव जनकत्वनियमात् यथा वृक्ष: शिंशपैवं वृक्तसामग्या अपि शिंशपासामग्या: वृक्षसामग्री- संहिताया एव जनकत्वमेकत्र दृष्टमिति तत्रापि तथा नियमप्रसङ्गेनाशिंशपारूपो वृक्षो न स्यादित्यर्थः ।यत्र वृक्षसामग््यासमानादिसामग्रीसहिताया वृक्षजनकत्वं न तव्राशिंशपासामग्रीसाहित्यमिति शिंशपासाम- ग्यपेक्षा नास्तीति नोक्तदोष इत्यत आह शवक्षसामग्री चेति काऽनुपपत्तिरित्यत आह *एकेति शिंशपा- तमालादिसामग्रीसाहित्यिन दृक्षसामग्या वृक्षसाम.

समवायिकारणत्वखण्डनम। १२३३

ग्रीत्वे शिंशपातत्सामग्रीत्वभेदेन तद्विशिष्टवृक्षसा- मग्या अपि भेदेन वृक्षलक्षणं कार्यमेकं न स्यात्साम- ग्रीभेदस्य कार्यभेदप्रयोजकत्वादित्यर्थः । सर्वत्राव्य- भिचारिण्या वृक्षसामग्या दृक्षजनकत्वं नतु शिंशपा- दिसामग््यास्ततोन कार्यभेद इत्यत आह अनुगतेति शिंशपादिसामग्रीनिरपेक्षाया एव वृक्षसामग्या वृक्षज.

त्याशयः । किश्च सामग्री जनिकेति कोर्ऽर्थःकिं जनेर्हेतुः

तुत्वे भेदापातादजन्यत्वे हेतुसम्बन्धायोगात्। न द्वितीयश्चेतनत्वापातात्। क्रियाश्रयत्वमात्रं कर्त्तृत्वं चेत्तदपि प्राधान्येन प्रधोजकत्वेन वा।नाद्योघटे जाय- माने कुलालादिजायत इति प्रसङ्गात्। नापि द्वितीयो- घटस्यजन्याश्रयात्प्रागेव सिद्धिप्रसङ्गादितिद्रष्टव्यम्। इति कारणत्वखराडनम्।

एवं कारणलच्णं निरस्य तद्विशेषणीभूतकालख रडनमुपक्रमते। १०८ कालखण्डनारम्भ: । नियमे च प्राक्कालीनतयाऽभिधीयमाने प्रागित्यस्य व्यवच्छेद्यौ वर्तमानमविष्यत्कालौ प्राकुकालश्र व्यवच्छे- दको विवेचनीयः नच तद्विवेचनं शक्यम्। वर्तमानादि बुद्धय एव स्वविषयवैचित्र्ये प्रमाणमिति चेन्न। तथाहि १ प्राक्वालतयेति का० मु० पु० पा०। १५५

१२३४ खण्डनखण्ड ाध चतुर्थपरिच्छेदे

वर्तमानादिबुद्देरेव कोविषयः । कालविशेष इति चेन्न । कालस्य विशेष: स्वाभाविक औपाधिको वा। नाद्यः का- लस्य भवद्भिरेकत्वाभ्युपगमात् य एव कालो वर्तमान: प्रतीयते स एव पूर्व भावीति पश्चात् भूत इति चन प्रतीयेत। त्रिविधस्वभाव एवासाविति चेन्न। भेदप्रस- द्वातू व्यवस्थानुपपत्तिप्रसङ्गाच्च। यदैव वर्तत इति प्र- त्ययस्तदैव वृत्तो वर्तिष्यत इति प्रत्ययप्रसङ्गात। * नियमे चेति नियतप्राग्भावित्वं कारणत्व- मित्यत्र कारणनियमे प्राक्कालीनतयाऽभिधीयमाने प्रा- गित्येतत्पदस्य व्यवच्छेद्यौ वर्त्तमानभविष्यत्कालौ वि- वेचनीयौ तयोर्व्यवच्छेदकः प्राक्कालोपि विवेचनीय- स्तदज्ञाने व्यवच्छेदप्रतिपत्तेरयोगादित्यर्थः । प्राक्काल- तानियमे कारणेऽभिधीयमान इति योज्यतां तहिं इत्यत आह नचेति किमत्राशक्यं वर्त्तते वर्त्ति- व्यति अवर्त्तिष्ठेत्येवेरूपा बुद्य एव विषयान्विचित्रा- नत्समर्पयन्तीति तत्प्रमाणेन तद्विषयविवेचनं शक्य मिति शङ्गते* वर्त्तमानेति* अतीतानागतवुद्धिभ्यां व्यावृत्ता तथा सिद्धा बुद्धि: स्वविषयवर्त्तमानं व्यव- स्थापयति बुद्धिव्यावृत्तिश्चार्थव्यावृत्तयधीनेति परस्परा- अरयप्रसङ्ग इत्यभिप्रेत्य दूषयति नेति को विषय इति यत्पृष्टं तदर्शयति पूर्ववादीकालेतिअतीतानागतका- लविशेषादन्यः कालोवर्त्तमानवुड्धिविषय इत्यर्थः।का- लविशेष एव दुर्निरूप इतिपरिहरतिनेतिस्वाभावि-

कालविशेषखैण्डनम् । १२३५

को वास्तवो वा विवच्ित उतोपाध्यवच्छेदेनेत्यर्थः। अ- पसिद्धान्तप्रसङ्गेन प्रथममपाकरोतिनाद् इति त- हिं प्रमाणप्राप्तत्वादङ्गीक्रियते कालभेदः प्रामायिक- स्थैव सिद्धान्तत्वादित्यत आह *य एवेति यदि स्वा- भाविको भेदस्तदा वर्त्तमानात्कालादन्य एवतीतोड नागतो वेति वर्त्तमान: कालः कालान्तरेऽप्यतीत इसनागत इति वा न प्रतीयेतेत्यर्थः । अतीताना- गतर्वर्तमानस्वभावोऽपि ततो नाऽतीतानागतवर्तमा- नगतत्वेन प्रतीतिविरोध इति शङ्कते * त्रीति * एक- स्व्रभावमेकसुच्यते नानास्वभावं च नानोच्यते काल- स्य त्रिविधस्वभावत्वे भैदस्य स्वाभाविकत्वप्रसङ्ग इति परिहरतिनेति दोषान्तरमाहव्यवस्थेति वरिविधस्वभावत्वे यदैव वर्त्तत इति प्रतीघते तदैवाती- तादि न प्रतीयते कालान्तर एव तु तथा प्रतीयत इति या व्यवस्था सान सिद्धेदिसर्थः । तामेव स्प- ष्ट्यति यदेति * उपाध्यनिरूपणे द्वितीयकल्पोऽनुपपन्न इसाह। १०९ औपाधिकस्य कालनिष्ठविशेषस्य खण्डनम्। द्वितीय श्रेदुपाधिरभिधीयताम्। सर्य्यादिक्रियासम्बन्ध- भेदः स इति चेन्न। भूतभविष्यतोरपि क्रियासम्बन्ध- प्रत्ययस्यावश्यं वक्तव्यत्वात। य एव दिवसः सूर्य्यगति- विशेषावच्छिन्नो वर्त्तत इति प्रतीतः स एव हि तद- वच्छिन्नो वृत्त इत्यवगम्यते वत्स्यन्निति च, न हि निर्वि-

१२३६ खण्डनखण्डखौदये चतुर्थपरिच्छेदे

शेषस्य कालस्य तदतीतत्वं प्रतीयतेऽनागतत्वं वा किन्तूपाधिविशेषेणवावच्छिन्नस्य येनैवासौ पूर्व दिना- न्तरात् व्यवच्छिन्नो वर्त्तत इति प्रतीतः तेनैवोपाधिना तत एव व्यवच्छिन्नो वृत्त इति वर्त्तिष्यत इति च क- दाचित् ज्ञायते। ननु सत्यमेतत परं यदा तदुपाधिस- म्बन्धस्तस्य स्वरूपेणावतिष्ठमानस्तदा वर्त्तमानप्रत्ययः यदा स एव विनष्टो भवति तदा भूतप्रत्ययो यदाडनाग- तस्तदा भविष्यत्प्रत्यय इति। नैतदस्ति। यद्यत्र लटो- विवक्षितोऽर्थस्तदा तज्ज्ञानस्यैव तज्ज्ञानोपायत्त्वमित्या- त्माश्रयानवस्थयोरन्यतरप्रसङ्गः । विनष्टादिशब्दाश्चा- तीतादिपर्यायास्तेषां सर्वेषामेवार्थे निरूप्यमाणे तन्म- ध्यपतितमेकं शब्दं प्रयुज्य तन्निरुक्तिं कुर्वाणः ल्लाघ- नीयप्रज्ञो मातापितृमानसि। द्वितीय इति उपाध्यनिरूपणमसिद्वं सूर्यादिक्रि- यासम्बन्धस्यैवोपाधित्वादिति शङ्कते सूर्यादीति आदिग्रहणेन चन्द्रादिग्रहः । अतीतानागतक्रियाव्यति- रिक्तक्रियासम्बन्धो वर्त्तमानत्वे कालस्योपाधिरित्यर्थः। अतिप्रसङ्गेन दूषयतिनेति यथा वर्त्तमानकाल स्य सूर्यगत्यादिसम्बन्धविशेषोपाधिना वर्त्तत इति प्रत्ययविषयविषत्वं तथा भूतभविष्यत्कालयोर १ सम्बन्धोऽस्येति का० मु० पु० पा०।

वर्तमानकालक्षणखण्डनम। १२३७

पि तस्यावश्यवक्तव्यतया नासावुपाधिरित्यर्थः । उ- पाधेवोपहितस्य वा भेदेनैकरूपप्रत्ययविषयत्वप्रस- ङ्गो नास्तीति चेन्मैवम्। योऽयं वर्त्तमानो दिवसः सूर्या- दिगतिविशेषावच्छिन्नो वर्त्तत इति प्रतीयते स एव दिवसस्तेनैव सूर्यादिगतिविशेषावच्छिन्नो वर्त्स्यन्व- रत्तिष्यमाण इति प्रतीयते यत इत्याह कय इति अत्रै- वोपपत्तिमाहनहीति कालमात्रविषयत्वेतीताना- गतप्रती सोरेक रूपत्वप्रसङ्गादुपाधिविशेषावच्छिन्नस्यैव तथा प्रतीतिरित्यर्थः । तथापि किमित्यत आह * ये- नेति सूर्यादिगतिसम्बन्धस्योपाधेरपि त्रिविधप्र- सयहेतुत्वं न सम्भवतीत्युक्तं तत्रोपाधिविशेषं शङ्कते * नन्विति उपाधिसम्बन्धत्रैविध्यात् त्रिविधप्रत्यय- विषयत्वं भवतीत्यर्थः । अवतिष्ठमान इति लडादेश- स्य शानचोरूपं। तत्र यदि लटोरऽर्थोवर्त्तमानता यथ- विवक्षितस्तदोपाधिसम्बन्धमात्रं वर्त्तमानप्रत्ययहेतुरि- ति कालान्तरेपि वर्तमानप्रत्ययप्रसङ्गाद्वयवस्था न स्था- ददि विवच्ितस्तदोपाधिसत्वस्य वर्तमानत्वज्ञाना- त्कालस्य वर्त्तमानत्वं ज्ञातव्यं तच्च यद्येकमेव वर्त्तमानत्वं तर्हिं तज्ज्ञानात्तज्ज्ञानमित्यात्माश्रयो यद्युपाध्यन्तरकृतं वर्त्तमानत्वमन्यत्तदाऽनवस्था स्थादित्यभिप्रेत्य दूष- यति नेति यदुक्तमुपाधौ विनष्टे भूतप्रत्ययोSनागते भविष्यत्प्रत्यय इति तत्राह *विनष्टादीतितेन तात्पर्य- वत्वेन तदर्थस्यैव निरूप्यमायत्वात्तदर्थस्यैवाज्ञानान्त-

लच्णान्तरं शङ्कूते।

१२३८ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्केदे

११० अतीतानागतवर्तमानानां लक्षणान्तरनिरासः । क्रियावच्छिन्नः कालो वर्तमानः तत्प्रागभातावच्छि- न्नो भूतः तत्प्रध्वंसावच्छिन्नो भविष्यन्निति चेन्न। अतीतानागतप्रतीतिकालोऽपि क्रियावच्छिन्नः प्रती- यत इति वर्तमानप्रत्ययप्रसङ्गस्य तादवस्थ्यात क्रिया- नवच्छिन्नस्य तत्प्रागभावप्रध्वंसभावावच्छेदानुपपत्तेः । * क्रियेति नावतिष्ठमानत्वादिकं लक्षयविशे- षसां किन्तु क्रियावच्छेदमात्रं, अतीतादिलक्षणे तु न विनष्टादिपदोपादानं किन्तु तदुपाधिप्रागभावाव- च्छिन्नो भूतस्तत्प्रध्वंसावच्छिन्नोऽनागत इति नोक्त दोष इसर्थः । अतिप्रसङ्गेन निराकरोति * नेति * अतीतानागतप्रसया यस्मिन्काले जायन्ते तदानीमपि तस्य कालस्थ क्रियाप्रतीतेर्वर्त्तत इति प्रसथप्रसङ्गताद- वस्थ्यमिसर्थः । अतीतादिप्रतीतिकाले क्रियाप्रागभा- वाद्यवच्छेदान्न वर्त्तमानप्रत्ययप्रसङ्ग इत्याशङ्गाह * क्रियेति यस्यैव क्रियावच्छेदो ग्रृह्यते न तस्यैव प्रा- गभावाद्यवच्छेदोपि विरोधान्निर्विशेषणक्रियावच्छे- दश्त्ययहेतुत्वेऽतीतादिप्रतीतिकालेपि प्रसज्येतैव वर्तत- मानप्रत्यय इत्यर्थः । तस्य कालस्य क्रियानवच्छिन्नस्यैव निर्विशेषणस्यैव तत्प्रागभावाद्यवच्छिन्नत्वमिति यो- जनीयम्। यदुक्तं प्रागभावाद्यवच्छिन्नो भृत इति तद्दूषयति।। १११ प्रागभावप्रध्वंसलक्षणखण्डनम। प्रागभावश्च प्रागर्थानिरुक्तौ कर्थ न दुरधिगमः ।

प्रागभावप्रध्वंसलक्षणखण्डनम्। १२३९

प्रध्वंसस्याऽपि प्रागभावात्कथं विशेषो वक्तव्यः । अ- भावो विनाशी प्रागभाव उत्पत्तिमान् प्रध्वंस इत्यनयो र्विशेष इति चेन्न। कोहि प्रागभावस्य विनाशो येन विनाशीत्युच्यते। यदि प्रतियोगिभूतो घटादि: प्रध्वंस- स्यापि प्रागभाववत्प्रतियोगीति सोषि बिनाशी प्राप्तः । उत्पत्तिमांश्र प्रध्वंस इत्युत्पत्तिपदार्थो विवेचनीयः यद्य- सावसतः सत्वं तच्च सामान्यं तदाSभावेऽसम्भव एव । अथ स्वरूपसत्त्वं तदा प्रागभावेऽपि प्रसङ्ग । तस्यापि कदाचिदसत्त्वात। पूर्वमसतः पश्चात्सत्त्वं विवक्षितमिति

रणावच्छिन्नं सत्त्वमुत्पत्तिरित्यपि निरस्तम् । पूर्वापर- निर्वचनमन्तरेण कारणार्थानिर्वचनात्। * प्रागिति * आत्माश्रय इत्याशयः । पूर्वमवि- द्यमानोऽभावः प्रध्वंस इति प्रध्वंसस्य प्रागभावो वा- च्यः सच न सम्भवति प्रागर्थानिरुक्तेरतः प्रध्वंसाव- च्छिन्नोभविष्यन्नित्यपि लक्षणमसिड्धमित्याह *प्रेति लक्षण भेदात्तयोर्विशेषाधिगम इति शङ्कतेअभाव इति# उत्पत्तिमानभाव इत्यनुषङ्ग:।कृत्यंस्पष्टम्। प्रागभावस्य विनाशानिरुत्त्या लक्षणासिडधिरिति परिहरति * ने- ति विनाशद्वर्यं हि प्रागभावस्य भवद्भिरिष्यते घटश् ध्वंसश्चेति अतो येन घटेन प्रध्वंसेन च विना- शीत्युच्यते तयोर्मध्ये कोत्रेष्ट इत्यर्थः। प्रतियोगिपच्त-

१२४० खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

मनुवदति यदीति तर्हि घटप्रतियोगित्वं प्रध्वसस्या- व्यस्तीति सोपि विनाशी प्राप्त इति दूषयति #प्रध्वं- सेति नच प्रागभावस्य विनाशो नाम स्वध्वंसएवेति कल्प्यम्। प्रागभाववानभावो ध्वंस इत्यङ्रीकारादन्यो- न्याश्रयप्रसङ्ग इति द्रष्टव्यम्। एवं प्रागभावलक्षणं निरस्य प्रध्वंसलक्षणं निराचष्टे उत्पत्तीति उत्पत्तेर्ध्वसलक्षणे विशेषणत्वात्तन्निर्वचनं कार्य तच्चाशक्यमित्यर्थः । तथाहि असतः सत्वमुत्पत्ति, रुत कारणावच्छिन्नसत्व- मिति विकल्प्याद्यमनुवदतियदीति*तदपि सत्वंसा- मान्यरूपमुत स्वरूपसत्वमिति विकल्प्य प्रथममनूद्या- सम्भवमाह *तदेति अभावस्य निःसामान्यत्वादि- त्यर्थः।द्वितीयं शङ्कते #अथेतित्रसतःसत्वमात्रं जन्म प्रागसतः सत्वं घेति विकल्प्य प्रथमे प्रागभावस्यापि जन्मप्रसङ्गस्तस्य प्रतियोग्युत्पत्तेरु्धर्वमसत्वात्पूर्व स्वरूप- सत्वाच्चसाह तदेति प्रागसतःसत्तासमवायो जनि- रिति लक्षणात् द्वितीयः कल्पोऽभिमतइति शङ्कते * पूर्वमिति * पूर्वशब्दार्थानिरुत्त्या विशिष्टलक्षणासि- डिरिति दूषयति नेति कारणसमवेतसत्वं जन्मेति द्वितीयकल्पेप्युक्तं खण्डनमतिदिशति *एतेनेति * कथ तन्निरास इत्यत आह#पूर्वेति नियतपूर्वभावित्वस्यैव कारणत्वादितियावत्। वर्त्तमानत्वे दोषान्तराभिधित्सया शङ्कते। ११२ वर्तमानकाललक्षणखण्डनम्। अस्तु तावदतीतानागतयोर्यथातथा निरुक्ति: यत

वर्तमानत्वलक्षणखण्डनम । १२४१

क्रियावच्छिन्नो यः कालः स तत्क्रियापेक्षया वर्त्तमानो नत्वन्यापेक्षयेति चेत तदपेक्षयेति कोऽर्थः।किं तदुपधा- नेन, उत तदतधिकतया, उत तत्प्रतियोगिकतया, उत तेन प्रकारेणेत्येव। नाद्यः उपाध्यवच्छिन्नस्यातीतानाग- तप्रतिपत्तिविषयत्वमपि तस्येत्यसकृदुक्तत्वात्। नापि द्वितीयः अस्मादयं दीर्घ इतिवदस्मादयं वर्त्तत इत्य- वध्यपेक्षामन्तरेण प्रतीयमानत्वात् सर्वदैव च त्रिविधा- वध्यपेक्षया आसीदस्ति भविष्यतीति प्रत्ययाव्यवस्था- प्रसङ्गात्। अतएव न तृतीयः। नापि चतुर्थः अतीता- नागतप्रतीतिकाले क्रियावच्छेदप्रकारेण वर्त्तमानप्र- त्यय विषयत्त्रप्रसङ्गात्। नासौ क्रियावच्छेदलक्षणः प्रका रोऽतीतानागतकाले वर्तत इति चेन्न। वर्तमानताया अ. द्याप्यनिरूपणेन वर्तत इत्युक्त्वा विशेषस्य दर्शयितुमश- क्यत्वात्। तत्क्रियाकाले तत्क्रियावच्छिन्नः कालो वर्त- मान इति चेन्न। कालस्य कालाश्रयतया निरूपणा- सम्भवात्कालान्तरस्यानभ्युपगमात्तस्यैव कालस्य तदाश्र- ययत््वे व्यक्तमात्माश्रयत्त्वापत्तेः । *अस्विति * अतीतानागतयोः कालयोर्यादक्ताटङ- निरुक्ति: स्यान्नास्माकमादरो ययाSSदित्यादिगतिलक्ष- णया क्रिययाSवच्छिन्नो यः कालः स तां क्रियामपेक्ष्य वर्त्तमानो भवति। क्रियावच्छिन्नो वर्त्तमान इत्युक्ते ह्व- १५६

१२४२ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

वर्त्तमानादिक्रियावच्छिन्नः कालो वर्त्तमान: स्यात्तथा-

तानागतप्रतीतिविषयत्वमपि स्यादिति तम्निरासांर्थ तामपेक्ष्येत्युक्तमिति वर्त्तमाननिरुक्तौ पश्चादितरनि- रुक्तिरपि स्यादित्यर्थः। दृषगोक्तिविभागविज्ञतत्यै व्रिकल्पयति तदिति किं क्रियाया उपाधित्वादपे- क्षा किमवधितया किंप्रतियोगितया प्रकारमात्रे- ण वेति क्रमेण विकल्पार्थः । घटात्पटो भिन्न इति वद्घट: पटोन भवतीत्यत्र पश्चम्यन्तनिर्द्दिष्ठावधित्वम न्तरेणापि प्रतियोगित्वं दृष्टमिति पृथग्विकल्पो द्रष्टव्यः आद्यमपवदति नेति * तदुपाध्यवच्छिन्नस्यैवाती- तानागतप्रत्ययविषयत्वादतिव्याप्तिरित्यर्थः । अवधि- रपेक्षाशब्दार्थ इति द्वितीयं दूषयति नेतिकुत इत्यतआह * अस्मादिति अस्मादयं हस्वोऽ स्मादयं दीर्घ इति हस्वादि पदार्थावधिमपेक्ष्य प्रती- यते न तथा वर्त्तमानपदार्थः प्रतीयमानोऽस्मादयं व- त्तत इति प्रतीयतेऽपितु तन्निरपेत्तोऽतोदर्शनविरोध इत्याशयः।भङ्गान्तरं भणतिसर्वेति यदैव वर्त्तमान- ताप्रत्ययस्तदैवातीतानागतप्रत्ययापेक्षया आसीदस्ति भविष्यतीति त्रिविधव्यवहारप्रसङ्गेSविशेषादेवश्चका- लान्तर एवातीतानागतप्रत्यय इति व्यवस्था न स्यादि- त्यर्थः।उक्तन्यायं कल्पान्तरेऽप्यतिदिशतिअत इति सर्वदैवातीतानागतव र्त्तमानसूर्यादिगतिक्रिया प्रतियो- गेन त्रिविधप्रत्ययप्रसङ्गेनाव्यवस्थानात् तृतीयकल्पो न घटत इत्यर्थः।अतीतोऽनागत इति प्रतीतिर्यदा काल-

घतमानत्वलक्षणखण्डनम। १२४३

विषया जायते तदा यस्य कस्य चित्क्रियावच्छेदप्र- कारस्य विद्यमानत्वाद्वर्तत इति प्रतीतिविषयत्वप्रस- ङ्ान्न तुरीयोपीत्याह * नापीति क्रियावच्छेदप्रका- रस्य यदा वर्त्तमानता तदैव तेन प्रकारेण तत्र वर्त्त- मानप्रत्ययोऽतीतानागतसमये तस्यावर्त्तमानत्वान्न तेनापि प्रकारेण वर्त्तमानप्रत्यय इति शङ्कतेनासावि- ति वर्त्तमानार्थस्थाद्याप्यनिरूपितत्वान्नासौ प्रकारो वर्त्तमान इत्यनया वाक्भङ्ग्या विशेषस्य दर्शयितुम- शक्यत्वमात्माश्रयादिति परिहरतिनेति तक्रिया- वच्छिन्नकालस्तत्क्रियासत्वकाले वर्त्तमानो न तत्किरि- याया असत्वकालेऽतोऽनागतपतीतिसमयेपि नासौ- वर्त्तमान इति शङ्कते *तदिति काले काल इत्यत्र हि कालस्य कालाधारत्वमुच्यते तन्न सम्भवतीति परि- हरति नेति कालस्य कालान्तराश्रयत्वमुत त- स्यैवाश्रयत्वमाश्रयित्वं चेति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * कालेति द्वितीयमपवदति तस्थेति # सूर्यादिक्रियावच्छेदस्योपाधित्वे खण्डिते उपाध्य न्तर शङ्कते। ११३ काले वर्तमानत्वादिप्रयोजकोपाध्यन्तरखण्डनम्। स्यादेतत् ग्राहकविज्ञानविषयो ग्राहकविज्ञानाश्रयश्च कालो वर्तमान: वर्तमानोपाधिप्रागभावावच्छिन्नश्व पूर्व- स्तत्प्रध्वंसाभावावच्छिन्नश्वानागतः, प्रागभावप्रध्वंसयोक्ष स्वाभाविकमेत्र भेदमादाय व्यवस्था, प्राग््यवस्थाहेतुर- भावः प्रागभाव इति स्वभातभूतस्यैव विशेषस्य कार्य-

१२४४ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छंदे

मादाय लक्षणमनागतव्यवस्थानिदानमभावः प्रध्वंस इति च प्रध्वंसस्थेति मैवम्। ज्ञानाऽस्वप्रकाशतापक्षे स्वोपहितस्य स्वयं ग्रहणानुपपत्तः कथ वर्तमानताग्रहः, ज्ञानान्तरेण च तथाग्रहे वर्तमानतावभासाङ्गीकारे तदा- डसौ दृष्टोमयेति प्रत्ययस्य तदाडसौ मया दृश्यत इत्या- कारतापत्तिः।अत एव स्वप्रकाशपक्षेऽप्यनिस्तारः।या- वानर्थः स्वप्रकाशे वर्तमानतयोक्तस्तावत एव परेण ग्र- हणे व्यभिचारात् स्वप्रकाशतायाश्चाधिक्येऽपि.विषये विशेषाभावात्। स्वरूपमेव विशेष इति चेन्न । तस्या- नुगमाननुगमाभ्यामनुपपत्तेः प्राक्प्रध्वंसाभावयोश्च स्व- रूपतोऽविशेषेऽपि कतरो भूतव्यवहारस्य कतरश्चानागत- व्यवहारस्योपाधिरित्यनुयुक्ते कार्यभेदजनकतया च त- न्निरुक्तावुत्तरे पूर्वप्रत्युक्तां पूर्वतापरतानिरुक्ति बिना जन्यजनकत्वाज्ञानमिति। उपाधिभेदाच्च कालभेदे यो- उप्येकतयाSभिमतः कालः सोऽपि चन्द्रसूर्यक्रियाद्यस- डुख्योपाधिभेदसभ्भवेन नाना स्यात्तत्राऽयमेोपाधिर्नाय- मितिचाSविनिगम्यत्वात् प्रतिक्षणस्वभावभेदवादिपक्षे च नानाक्षणेषु वर्तमानत्वादिव्य व हारार्थमुपाध्यनुसरणावश्य-

• स्यादिति * ग्राहकविज्ञानविषयत्वमिदानीम-

वर्तमानत्वलक्षणखण्डनम्। १२४५

तीतकालस्यापि सम्भवति तदर्थमुक्त ग्राहकविज्ञाना- श्रय इति। कालान्तरग्राहकविज्ञानाश्रयत्वमतीतका- लस्याप्यस्तीति तदर्थ ग्राहकविज्ञानविषय इत्युक्तम्। वर्त्तत इति कालग्राहिविज्ञानं यस्मिन्काले जायते तस्य कालस्य तज्ज्ञानविषयत्वं वर्तमानत्वमित्यर्थः।

वच्छिन्नः कालोऽतीत इत्यर्थः। एतत्प्रध्वंसावच्छिन्नश्च कालोSनागत इत्याह तदितिइदानीं मागभावप्रध्वं- सनिरुक्तौ पूर्वोक्त दूषणं परिहरन्नाह प्रागिति * प्रागभावप्रध्वंसयोः स्वाभाविकभेदसद्भावे मानमाह प्रागिति स्वभावभृतस्यैव प्रागभावादिगतविशेष- स्थ कार्य प्रागवस्थामनागतव्यवस्थां चाऽडदा- य लक्षणे तेनेतरत्कार्यद्वयकारणत्वमभावलक्षणमि- त्यर्थः। यदि हि वर्त्तमान इति प्रत्ययाधारत्वं तद्विष- यत्वं च वर्त्तमानता तर्हि तेन ज्ञानेन स्वरूपमपि ग्रा- ह्यं स्यादुपाधिग्रहणं विनोपहितग्रहणादर्शनात्तच्च वै- शेषिक पक्षे नास्तीति वर्त्तमानज्ञानं न स्थादित्याह * मै- वमिति अस्वप्रकाशवादिमते ज्ञानान्तरवेद्यत्वमिष्ट- मतो ज्ञानान्तरेणोपाधिभूतज्ञानग्रहे वर्त्तमानताव- भास इत्यत आहज्ञानेति असौ वर्त्तमान: कालो मया दृष्ट इति तत्ज्ञानविषयत्वं तदाधारत्वं च तस्य कालस्य गृह्यते तदा तेनापि वर्त्तमानता गृही. तेति दृष्ट इत्यतीतप्रत्ययस्य वर्त्तमानार्थग्राहितया दृश्यत इति वर्त्तमानाकारतापत्तिरित्यर्थः । दृष्ट इति

१२४६ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

ज्ञानस्य वर्त्तमानाकारतापत्तौ च स्वप्रकाशपक्षेपि न निस्तार इत्याहअत इति कथमित्याकाङ्गायामाह# यावानिति* वर्त्तमानाकारज्ञानविषयज्ञानकालस्य ज्ञा- नसम्बन्धः स दृष्ट इति ज्ञानस्थाप्यविशिष्ट इत्यर्थः । ज्ञानान्तरेण ज्ञानावच्छिन्नवर्त्तमानत्वग्राहकदष्टइत्याका- रस्य दृश्यतइत्यकारापत्तिरित्युक्तमयुक्तं ग्राहकज्ञाने स्वप्र- का शत्वाविशेषादित्यत आह #स्वेतिज्ञानस्य स्वप्रका- शत्वेन स्फुरणेऽपि पूर्वोक्तज्ञानविषये नास्ति विशेष इत्यर्थः । कथ विशेषाभावः कालीवशेषणज्ञानस्य स्वग्राहकज्ञानादभेदाख्यविशेषस्य भावादिति शङ्कते * स्वेति स्वशब्देन सर्वनाम्ना ज्ञानमात्राभिधा- ने ज्ञानान्तरमपि स्वयमेवेति स एव व्यभिचारस्त- द्विशेषाभिधाने नान्यम्मिन्वर्तमानकाले त्तद्यक्तिघटि- तं लक्षणमित्यव्याप्तिरिति परिहरति नेति * य- दुक्तं प्रागभावप्रध्वंसयोः स्वाभाविकभेदमादाय व्यवस्थेति तन्नाह प्रागिति * अन्नुयुक्ते कार्यभेद- जनकतया या निरुक्ति: सैवासदुत्तरं तस्मिन्तुत्तरे या पूर्वनिरस्ता पूर्वापरता तन्निरुक्तिं विना जन्यजनक- त्वाज्ञानमित्यन्योन्यश्रय इत्याशयः। इतश्चोपाधिभेदा- त्कालभेद इत्ययुक्तमित्याह#उपाधीति योऽप्येकत- याऽभिमतो वर्त्तमान: काल: सोऽप्यनेकसूर्यक्रियाद्यन- न्तोपाधिसम्भिन्न इत्येकोपाधिविशिष्टोऽप्युपाधिभेदा- दनेकः स्यादित्यर्थः । तत्र सूर्यपरिस्पन्दस्यैवोपाधि- त्वन्न चन्द्रादिपरिस्पन्दानामवर्जनीयतया सन्नि धानाप्तेषामित्यत आह तत्रेति तास्वनन्तक्रियासु

वर्तमानत्वलक्षणखण्डनम्। १२४७

मध्य एकस्या एव क्रियायाः कालोपाधित्वमित्यत्र मानाभावेन निर्यायाभाव इति यावत् । वैशेषिकप- कपक्षोक्तदोषं सर्वक्षणेपु कालस्वभाव एव भिद्यत इति सुगतमतेऽप्यतिदिशति प्रतीति येन स्वाभाः विककालभेदोऽङ्गीक्रियते तेनापि वर्त्तमानोऽनेककाले- ज्वनुगतवर्त्तमानयुद्यादिसिद्धये वर्त्तमानत्वं कश्चि- दुपाधिरुपन्यसनीय एवमतीतेष्वतीतत्वमनागतेषु चानागतत्वमित्यनुगतोपाधिनिरुक्तौ पूर्वोक्तानामेव दूषणानां तत्र सत्व क्रियावच्छदमन्तरेण वर्त्तमान-

इति कालखण्डनम्।

संशयखण्डनोपक्रमाय सङ्गतिं करोति। ११४ संशयखण्डनारम्भ: । ननु तथादवि तावद्विषयभेदेना Sवश्यं भतितव्यं प्र- तीतिभेदस्य दुरपन्हवत्त्वादतः सामान्यतः सिद्धौ वि- शेषतो विवेचनाशक्तौ भेदे संशय एवास्तामिंतिचेन्न। संशयस्याऽपि निर्वक्तुमशक्यत्वात। तथाहि-संशयस्य निश्चयात्किमुपाधिकृतो विशेष, उत जातिकृतः । आ- द्ये किं विषयविशेषणोपाधिना उत कारणविशेषेण उता न्येनैव केन चित्सम्बन्धिना कृतः। न प्रथमः तस्याऽ निर्वचनात। उयभकोटिविषयः संशय इति चेन्न। कोटिद्वयसमुच्चयनिश्चयस्याऽपि संशय्त्त्वप्रसङ्गात्। प्र-

१२४८ खण्डनखरण्डखाद्े चतुर्थपरिच्छदे

तीतिरेव नैवमितिचेन्न। भेदाभेदप्रतीतिनां शाहस्वप्रा- दिप्रतीतीनां च ताद्ृशां सम्भवात्। समुच्चयप्रकाशे कोट्योरविरोधः प्रकाशते संशयेतु विरोध इतिचेन्न । पीतः शङ्ग इत्यादिषु पीतत्वशङ्गत्वादे र्भिन्नाश्रयता- नियमं विरोधं जानतोऽपि प्रत्ययात् । तथाऽपि तस्यां बुद्धौ न भासते विरोध इतिचेन्न। कथमवमिति प्रका- शेऽपि तत्प्रकाशात्। तयोरेक।श्रययोर्विरोधप्रतीतिरव- शयोपेयत्वात्। मिथ्याधियस्ता इति चेन्न। संशयस्यापि भवद्विरतत्त्व्रबुद्धितयाडङ्गीकारात्। तत्त्वा तत्त्त्व बु द्योक्र् तद्विषयत्त्वेन विशेषाभावात् नहि मिथ्यारजतबुद्धीरजत- बुद्धिरेव न भवति। * नन्विति *वर्त्तते वर्त्स्यत्यवर्तिष्ठेति प्रतीति-

निर्विषयतयाऽसम्भवाद्भवितव्यं तेनापि तस्य चा- डयमसाविति विशेषदर्शनासम्भवे सामान्यग्रहणं विशेषाग्रहणसहितं कालविषयसंशयं जनयति तेन संशयैककोटिनिविष्टतया कालसिड्धिरित्यर्थः । सं- शयस्थैव निर्वचनानर्हतया कथं कोटितया कालसि- डविरिति परिहरति नेति तदनिर्वचनं दर्शयितुं विकल्पयति तथाहीति उपाधिकल्पं त्रिधा- विकल्पयति आद्य इति * विषयविशेषितः क- श्विद्वर्म एवंविधविषयमवगाहमानरूपवत्तत्कारण-

सेशयखण्डनम । १२४१

विशेषितः कश्चिडर्मः तन्निष्ठः साधारणधर्म्म- दर्शनजन्यत्वादिरूप उत विषयकारणव्यातरिक्त्ेना- न्येन सम्बन्धिना विशेषितस्तन्निष्ठो धर्म्म इति चि- कल्पानामर्थः । सम्बन्धिनेति विशेषणं अतिप्रसङ्गपरि- हाराय। विषयविशेषकृतं संशयस्य निश्चयात् भे- दं दूषयति नेति * संशयस्य विषयनिर्वचनं शङ्गते * उभयेति # अनेककोट्यवलम्बिज्ञानं संशय इत्यर्थः । अनेककोटिसमुच्चयमात्रज्ञानं संशय उत विरोध्यने- ककोटिज्ञानमिति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह नेति * कोटिद्वयसमुच्चयनिश्चयज्ञानं यत्र जायते तत्राति-

निश्चष एव नास्ति तत्कुनोऽतिव्याप्तिरिति शङ्कते * प्रतीतिरिति अनैकान्तवादिमते भिन्नोऽभिन्नश्च घटः सन्नमंश्चत्यादिप्रत्ययस्य स्थाणुश्च पुरुषश्चेति श- ब्दनिश्चयस्य च स्वप्नेन्द्रजालादिप्रत्ययस्य च सम्भ- वान्मैवमिति परिहरति नेति द्वितीयं शङ्कते *समुच्चयेति विरोधप्रकाशे सति समुच्चयज्ञानं संश- यस्तदप्रकाशे तु निश्चय इति विशेष इत्यर्थः । अति- व्यापकमिनि परिहरति * नेति * पीतः शङ्ग इति पीतत्वशद्धयोर्विरोधज्ञानात्तस्यैव पित्तदुष्टेन्द्रि यस्य पीतत्वशङ्गत्वयोर्मिथोविरुडयोरेकस्मिन् धर्मिणि ग्रह दर्शनाद्विमद्धानेककोटिज्ञानं संशय इत्येतदतिव्यापं पीतत्वशङ्गत्वपोर्भिन्नाधिकरणत्वेन विरोधादित्यर्थः । आदिपदेन पयस्निक्तमित्यादिसङ्गहः । यद्यपि स. हानवस्थानलक्षणो विरोधो ज्ञानान्तरेण गृह्यते तथापि १५७

१२५० खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

न तेनैय गृह्यतेतोंविरोधग्राहकत्वे सत्यनेककोट्यव- लम्बित्वं संशयलक्षणं त्वदुक्तस्थले नास्तीति नातिव्या- प्िरिति शङ्कतेतथापीति कथमयं शङ्ग: पीतः स्या- दित्यत्र कथमित्यंशस्य विरोधग्राहकत्वाच्छेषस्य च कोटिद्वयग्राहकत्वाद्विमर्शरूपप्रत्यये Sतिव्याप्तिरिति परिहरति नेति यद्यपि विमर्शे विरोध: स्फुरति तथापि पीतः शङ्ग इत्याश्रयतया प्रतीयमान- यार्विरोधो न स्फुरतीत्यत आह तयोरिति * तत्र ग्रहणव्यतिरेकेण तद्गतविरोधादित्यर्थः । पीतः शङ्ग इत्यादिषु समुच्चयविषयासु यद्यविरोधो भाति त- धापि मिथ्याधियस्ता अमिथ्यात्वेन च विशिष्ठं संशयलक्षणं विवक्षितमतो नातिव्याप्तिरिति शङ्कते * मिध्येति * संशयस्थापि मिथ्याबुद्धित्वेन स्वी- काराद्विशेषणासिधिरिति परिहरति नेति# संशयस्य तत्वबुद्धित्वमतत्वबुद्धित्वं च विभ्रमस्थेत्यु पगम्यापि विशेषयं दूषयति तत्वंति तयोस्त- त्वातत्वयुद्धित्वेन सत्यपि विशेषे विरुद्धानेकप्रकाराव-

त्वेन तथेत्यादिविशेषणसुपादेयं वैधर्थ्यादविशेषण- मुक्त्वा विशेषणान्तरोपगमे हेत्वन्तरापाताच्चेत्यर्थः । दृष्टान्तमाह * नहीति # लक्षणान्तरं शङ्कते। ११५ संशयस्य लक्षणान्तरखण्डनम अव्यवस्थितकोटिद्वयवरिषयः संशय इति चेत्। के-

संशयखण्डनम्। १२५१

यमव्यवस्थितता। पाक्षिकतेति चेत्। न पर्यामं पृच्छा- मोडपि तु किं कोटिद्वयस्वरूपमेत्रोत कोटिद्वयस्य धर्मः च. कश्ित्। आदये कोटिद्वयनिश्चयेन सहाविशेषस्तदव- ति स्थः । द्वितीये यद्यसौ केन चित्प्रमाणेन सिद्धः तदा तस्थैत्र कोटिद्वयाशश्रिततद्वर्मविषयस्य संशयत्त्वप्रसङ्ग- न प्रमाणत्त्वव्याघातः ।अथ कस्य चित्प्रमाणस्य नासौ त्र विषयः, नारेत तहि विषयकृतो विशेषः। एतेनान्योऽपि यः कश्चिद्विषयतरिशेषः स्थाणुतदभावपुरुषतदभावादिरूपो- डभिधीयते सोऽपि निरस्तो वेदिनव्यः। अत्यन्तासत एव च तस्य प्रतिभासे जितं जिनैरसत्ख्यातिवादिभिः । क्वचित्सतश्वेत्तत्रैव प्रसङ्गः । * अव्यवस्थीति ससुच्चयग्राहकनिश्चयस्य स्था- णुः पुरुषश्चेतिरुपस्य व्यवस्थितविषयत्वादव्यवस्थि- तानेककोटिविषयत्वं च संशयलक्षणमतो नातिव्या- प्तिरित्यर्थः। ज्ञानस्पैव लक्षणविशेषणत्वाद्व्यवस्थित- त्वशब्दार्थः त्वया कथनीय इति मत्वा पृच्छति केति पर्यायेणोत्तरमाह पाचिकेति * तदर्थप्रशने शब्दपर्यायकथनं कथय कर्थ घटनां प्राश्चती त्याहनेति# कि तर्हि पृच्छयत इत्यत आह * अपि त्विति #े अव्यवस्थितत्वं कोटिद्रयस्वरूपं तष्र्मो वेति विक- ल्पार्थः। अनेककोटिनिश्चयस्थ पूर्ववत्संशयत्वप्रसङ्गो दु- वार इति प्रथमं प्रत्याह आद्यइतिद्वितीयेSपि तस्मि-

१२१२ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छंदे

नधर्मे किश्चित्पमाणमस्ति नवेति विकल्प्प प्रथमममनु- वदति *द्वीतिधर्मिग्रहणमन्तरेग तदाश्रितधर्मग्रहणा- योगात्ततप्रमाणं पाच्िकत्वधर्मविशिष्टकांटिद्वयग्राहक- मिति संशयलक्षणं तवातिव्यापकमिति परिहरति ने- तिद्वितीपं शङ्कतअथेतिपन्न केन चित्प्रमीयते त- न्रास्ति शशशृङ्गवदिति भवदभ्युपगमात्पाक्षिकत्वस्या- सिद्ा तद्विशिष्टसंशयलक्षणासिढ्धिरिति दूषयत ने- ति उक्तन्यायं पक्षान्तरेऽप्यतिदिशातिएतेनेति * स्थाणुमिष्ठस्तदभावनिष्ठो वा पुरुषनिष्ठस्तदभावनिष्ठो वाऽन्यो वा कश्चिद्विशषोस्ति तद्विशिष्ठानेककोटिविष- यत्वं संशयत्वमित्यत्रापि विशेषस्य प्रमितत्वाप्रमित- त्वविकल्पोक्तदूषणं तुल्यमित्यर्थः । किश्राप्रमितं चे- त्प्रमीयते किमसदेव उत क्वचित्सदितिविकल्प्य प्रथमे शून्यख्यातिप्रसङ्ग इत्याह अत्यन्तेति * द्वितीयं दृषयति कचिदिति यत्र सत्वं तत्र प्रमितत्वन तत्प्रमायामतिव्याप्तिरित्यर्थः। विषयविशेषोपाधिं निराकृत्य कारणविशेषोपा- धिं निराकरोति। ११६ संशयस्य निश्चयात्कारणविशेषप्रयुक्तवैलक्षण्यस्य खण्डनम्। नापि द्वितीयः कारणविशेषोहि विशिष्य सामग्री स्पात्तदेकदेशो वा। नाद्यः तस्या अप्रत्यक्षत्त्वन तदु- पहितस्य प्रत्यक्षनोऽवगमानुपपत्तेः । नच तस्या अनुमे- यत्त्वं लिङ्गासम्भवात्। कार्यविशेष एव लिङ्गमितिचे- न्न। कार्यतगस्यैव विशेषस्य चिन्त्यमानस्याद्याप्य-

संश यखण्डनम । १२५३

प्राप्तेः जातिभदस्य दूषणीयत्त्वाते।नापि द्वितीयः दृश्य- स्य तदेकदेशस्य साधारणधर्मदर्शनादेर्विशेषद्वयस्मरणा- देश्च साधारणधर्मविशेषद्वयज्ञानप्रत्यक्षादावपि हेतुत्त्वे- न साधारण्यात्। अदृश्ये च तस्मिँिङ्गाभावात्। तेन कार्ये विशेषजात्याधानस्य निरस्यत्वात्। तस्या अ- विषय त्वेनानुव्यवसाय साक्षिक कार्यगत विशेषभिवनाSसा - मर्थ्यात् । औनापीति तदुपपादनाय विकल्पयति* कारणे- ति अनिष्टप्रसङ्गेन प्रथमं निराकरोति नेति * उ- पाधिप्रत्यक्षत्वे सत्येवोपहितप्रत्यक्षत्वं दृष्टंदण्ड्यादौ सामग्याश्चाप्रत्यक्षत्वात्तदुपहितस्य संशयत्वस्य प्र. त्यक्षत्वन्न स्थात्पत्यक्षे च तत् दृश्यते मानसवेद्यत्वा- दित्यर्थः। सामग्या अ्र््रनुमेयत्वात्तदुपाधिकं संशय- त्वमप्यनुमेयमस्तु तत्राहनचेति लिङ्गाभावो- Sसिद्धः सामग्रीजन्यकार्यगतविशेषस्यैव लिङ्गत्वादि- ति शङ्कते #कार्येति ज्ञानगतपाक्षिकत्वलक्षणविशे- पसिडौ तद्बलेन सामग्रीविशेषसिड्धिस्तत्सिडौ च तदुपाधिकविशेषसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयान्न कार्यगत- विशेषोऽद्यापि लभ्यत इत्यर्थः । तर्हि संशयत्वजा- तिरेव सामग्रीलिङ्गमास्तामित्यत आह जातीति श

भावान्नाप्यागमतः कृतकस्याकृतकस्य वा तद्विषय- स्यादर्शनान्नाप्युपमानतस्तस्प सादृशयमात्रविषय-

१२४ खण्डनखण्डसाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

त्वा(द्वाववो धनोप्युपधा अभिप्रायःभावा)त्ाप्पभावत इति द्रटव्यम्। सामग्येकदेशः संशयत्वोपाधिरिति द्वितीयं दूषयतिनापीति दृश्योऽसावदृशयो वात विकल्प्य दृश्यपच्ते दोषमाह *दृश्यस्येति *साधारणध- मज्ञानं कोटिद्वयरूपविशेषस्मरणं च यदा मनसा गृह्ते विधीयते वा तदा तत्र साधारणधर्म्मविशेषद्वयस्म- रणप्रत्यक्षादावपि विषयतया हेतुत्वेन साधारणधर्म- दर्शनादौ संशयोपाधित्वन्न सम्भवति तत्प्रत्यच्षादाव-

दिसङ्ग्रहःस्मरणादेरित्यत्रादिपदेन तदभिधानसङ्ग्र हःअदृशयपक्षे दोषमाहअदृशये चेति लिङ्गाभावमे- व स्पष्टयति तेनति तेनादृशयसामग्यैकदेशेन कार्ये संशये विशेषणज्ञानस्य संशयत्वसामान्यसम्बन्धल- क्षणस्य चानिरसनीयत्वात् लिङ्गाभाव इत्यर्थः । अद- शयत्वे च संशयग्राहकानुव्यवसायप्रत्यन्षे स्कुरणमपि

सिध्धेदित्याह * तस्थेति उपाधेरप्रत्यक्षतया तदुप- हितविशेषस्याविषयत्वेनानुव्यवसायज्ञानं यन्मम सं. शयो जात इति तद्विषयस्तत्कार्य संशयज्ञानं तद्गत- विशेषीभवितुन्नास्य सामर्थ्य संशयविषयप्रत्यक्षे तद- ग्रहगादिति योजना। अन्येन केन चित्सम्बन्धिना संशयस्य निश्चया- द्विशेष: कृत इति पचं दूषयति। (१) एतदन्तर्गताग्रन्थः पुस्तकानुरोघाद्यथाश्रुत एव स्थापित इति बाध्यमू।

संशयखण्डनम । १२५५

११७ सम्बन्धिकृतोनिश्चयाद्विशेष: संशयस्येतिपक्षखण्डनम ।

नापि तृतीयः तस्य दर्शयितुमशक्यत्व्रात्।नच द्वि- तीय: धर्मिस्व्ररूपादेरपि तद्विषयतया संशयितत्व्रप्रसङ्गात्। नचैवं, नह्ययं स्थाणुर्वा पुरुषोवेति संशये सतीदमा परा- मृष्यमाणस्योर्त्त्वशालिनो धर्मिणः स्व्ररूपसत्वेऽपि स्वरूपमेत्र भवति नवेति तदद्रष्टुरभिमानो व्यवहारोवा, किं नाम? तत्र स्वरूपसत्त्वमात्रांशातलम्बिनस्तस्य ज्ञा- नस्य निश्चयत्वमेव्र। ततः किमिति चेत एकस्यैव ज्ञान- स्य निश्चयत्वसंशयत्वजातिसङ्करः । स प्रामाण्याप्रामा- ण्यवद्धविष्यतीति चेन्न । अत एव हि तयोरपि जाति- त्वानङ्गीकार:, किंनाम ? तथाभूताऽनथाभृतार्थतालक्षणो- पाधिद्वयरूपतास्व्रीकारएव तयोः। यदाच संशयत्वनिश्च- यत्वलक्षणजातिद्वयसम्भिन्नं तद्विज्ञानमास्थीयते तदा क- च्विद्विषयमपेक्ष्य संशयत्वं कश्विदपेक्ष्य निश्चयत्वमित्या- पेक्षिकी जातिव्यवस्थितिरित्यपूर्तः पन्थाः । ईद्शस्य प- थः पान्थेनापि भतता किंनियामकमभिधेयं येन धर्मि- णि तस्य निश्चयत्त्वं व्यवतिष्ठते। विशेषद्वये च संश- यत्वं विशेषदर्शनादर्शने इतिचेत् । तर्हि भवति स्थाणोः स्थाणुत्वं पुरुषत्त्वं पुरुषस्य विशेषः प्रतीयते चासाविति विशेषदर्शनात्तत्राऽपि निश्चयप्रसङ्ग: ।

१२५६ खण्डनखण्डखाद्य चतुर्थपरिच्छंदे

• नापीति * कुत इत्यत आह * तस्येति *

यावत्। संशयस्य निश्चमात्किमुपाधिकृता विशष उत जातिकृत इति विकल्प्य प्रथममपाकृत्य सम्प्रात द्वि- तीयं दूषयति नति * संशघत्वजात्यधिकरणज्ञा- नस्य संशयत्वे तद्विषयजातस्य संशयितत्वादयं स्था- णुर्वा पुरुषोवेत्यत्रेदमा निर्दिश्यमानधर्म्यादिस्वरूप- स्थापि तद्विषयतया संशयितत्वं प्रसज्येत निश्चय विषयस्य निश्चितत्ववदिति हेतुमाह * धर्मीति अस्तु को दोष इत्यत आहनचेति कुत इत्यत आह नहीति स्थाणुर्वा पुरुषोवेति संशयसमये इदमा परामृश्यमान ऊर्द्धताविशिष्टो धर्मी तस्य स्व्र- रूपसमयेपि किं तत्स्वरूपं भवति नवेति द्रष्टः संशयाभिमानव्यवहारौ न स्त इत्यर्थः । किं तर्हहि तत्र स्यादित्यत आह किमिति तत्र संशय- विषये स्वरूपसत्तांशमात्रज्ञानस्य निश्चयतत्वमेव, "सर्वे ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तं प्रकारे तु विपर्यय" इति भवता स्वीकारादित्यर्थः।स्वाभिप्रायमेव प्रइन- पूर्व कें व्यक्तीकरोति तत इतिधर्मिज्ञाने निर्णयत्वं वि- शेषांशे संशयत्वमिति निर्णयत्वसंशयत्वजातिद्वयस्यैक- स्मिन्संशयज्ञाने सङ्करप्रसङ्ग इतियावत्।यथा प्रमात्वा- प्रमात्वयोरस्मिन् ज्ञाने धर्मिप्रकारभेदमादायाङ्गी- कारस्तथा संशयत्वनिर्णयत्वयोरपि संङ्करः धर्मिप्र- कारभैदादविरुद्ध इति शङ्कते *स इति प्रमात्वाप्रमा- त्वयोरपि जातित्वं नाङ्गीक्रियते साङ्कर्यबाधात्किन्तू-

संशयखण्डनम । १२५७

पाधित्वमिति परिहरति नेति * यद्यजातित्वं कि. न्तर्हि, उपाधिता उपाधित्वे वा क उपाधिरित्यत आह * किमिति * अबाध्यार्थत्वं बाध्यार्थत्वं च प्रमात्वा- प्रमात्वयोरुपाधिरित्यर्थः । एकस्यामपि ज्ञानव्यक्तौ विषयांशकृतभेदेन जातिद्वयस्य व्यवस्थितिरविरु- द्वेत्युक्तमनुवदति दूषधितुं यदेति ज्ञानव्यक्ते: स्वतो

क्तिगतत्वादापेत्िकी व्यवस्थितिः कल्पयितुमशक्येत्य- र्थः। एवम्भूतव्यवस्थानिर्यायकं किश्चिन्न पशयाम इत्या- ह * ईद्टशस्येति * यदाSडपेक्षिकीं जातिमद्गीकृत्यापि ध्म्धशे विशेषद्वये संशयत्वं जातिरङ्गीक्रिकियते तदा व्यवस्थापकं वाच्यमन्यथा नियमस्याऽडकस्मिकत्व- प्रसङ्गस्तच् न शक्याभिधानमित्यर्थः । विशेषालम्ब- नत्वं यत्र तत्र निर्णयत्वं विशेषानालम्बने तु संश यत्वमिति विशेषालम्बनत्वानालम्बनत्वे विशेष इति शङ्कते * विशेषेति तर्हिस्थाणुपुरुषयोः स्थाणुत्व- स्य पुरुषत्वस्य च विशेषस्य दर्शनं निर्णयत्वनियाम- कमस्तीति विशेषद्वयाशेपि निर्यागत्वप्रसङ्ग इति परिहरति * तर्हीति# स्थाणोः स्थाणुत्वं पुरुषस्य पुरुषत्वं यद्यपि विशे- षस्तथापि युक्त: संशयो यतः संशयात्पूर्वन्नास्ति विशेषदर्शनमिति शङ्कते। ११८ संशयात्पूर्वे विशेषदर्शनासत्वेन संशयेऽ्यनुपपत्तिः। संशयात्पूर्व नास्ति विशेषदर्शनमिति युक्तस्तत्रापि संशय इति चेन्न। धर्मिधियः पूर्व त्हि कर्थं तद्रत विशेषदर्शनं स्यात्। १५८

१२५८ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

संशयकाले चाडस्ति विशेषदर्शनमित्यनन्तरं तर्हिं संशया- ननुवृत्तिप्रसङ्गडपि युक्त एव। तदीयविषयाद्विशेषाद्व्य- निरिक्तस्य विशेषस्य दर्शनं विवक्षितमिति चेन्न। स्थाणुर्वा पुरुषाचेति संशयानन्तरं दारुमयो मांसमयो वाऽ्यमिति संशयो नोपपद्यत तदुभयमयत्व्ातिरिक्तयोः स्थाणु- त्वपुरुषत्वयोर्विशेषयोः पूर्वज्ञानेनोलिखितत्वात् । अन्य- तरविशेषदर्शनं संशयप्रतिरोधक संशयेन तूभयोरुपदर्श- नमतो नोक्तदोषप्रसङ्ग इति चेत् तर्हि स्थाणुः पुरुषश्चेति कुतोऽपि बिभ्रमे जाते दारुमयोवा मांसमयो वेति संशय- प्रतिरोधोन स्यात् पूर्वज्ञानेन विशेषद्वयोपदर्शनस्य कृ- तत्वात। विशेषदर्शनं हि विशेषनिश्चयो विवक्षितो नतु विशेषज्ञानमात्रं येन संशयोपनीतादपि विशेषात्संशय- प्रतिरोधः प्रसज्येतेति चत्। मैत्रम्। संशयेन यावुपदार्श- तौ तिशेषौ तत्र न संशयस्य निश्चयत्त्वमिति व्यवस्थायां सिद्धायामुपदर्शितनियामकसिद्धिर्भव्रति सिद्धे चाडस्मि- न्नियामके संशयस्य विशेषद्वयं प्रति निश्चयत्वं नास्तीति सिद्धे दित्यन्यांन्याश्रयापत्ते: को वारयिता। * संशयादिति अतिप्रसङ्गेन निराकरोति # नेति धर्मिज्ञानात्पूर्व धर्म्मिनिष्ठतया विशेषदर्श- नासम्भवाद्विशेषादर्शनानन्तरभावित्वं संशयनिया- मकं धम्घैशज्ञानेडस्तीति तत्रापि संशयत्वप्रसङ्ग

संशयखण्डनम । १२५९

इत्यर्थः। यद्यपि संशयोत्पत्तेः प्राग्विशेषदर्शन नास्ति तथापि संशयकाले तत्र विशेषस्य दर्शनान्न तत्र संशय इत्यत आह संशयेति # तदानीन्तनवि- शेषदर्शनमादाय यदि निर्णयो युक्तस्ताह धारावा- हिकतया संशयज्ञानं जायते इति स्थिति: तत्र प्रथ- मस्य विशेषदर्शनानन्तरभावित्वाभावेपि द्वितीय- प्रभृतीनां तदस्तीतिसंशयाननुदृत्तिप्रसङ्गो युक्त इत्यर्थः। संशयज्ञाने योऽसौ विशेषः प्रकाशते तस्माद्यति- रिक्तस्य विशेषस्य पूर्वक्षणे दर्शनं निर्णयत्वनियामकं तच्च प्रथमसंशयेन स्थाणुत्वपुरुषत्वग्राहकं तत्र नास्त्येव स्थाणुत्वपुरुषत्वयोर्द्वितीयादिसंशयेऽपि वि- षयत्वादतो युक्ता संशयानुवृत्तिरिति शङ्कने # त- दिति स्थाणुर्वा पुरुषोवेति प्रथमसंशय उत्पद्यते- इनन्तरं दारुमयो मांसमयोवेति संशयो यत्र तत्र द्वितीयसंशयो न स्यादिति दूषयति नेति कुत इत्यत आह तदिति तदुभयं यद्दारुमयत्वं मांस- मयत्वं तद्यतिरिक्तस्य स्थाणुत्वादिविशेषस्य पूर्व- ज्ञानेनावगाहनादिति यावत्। एकस्यैव विशेषस्य पूर्व चणे दर्शन निर्णयनियामकं तत्संशयविरोधि संशये तु स्याणुत्वपुरुषत्वविशेषद्वयदर्शनमतः पूर्वसंशयेन विशेषावगाहनेप्युत्तरसंशयोत्पत्तिरिति शङ्कते # अन्येति अनाप्तवचनादितः कुतोपि भ्रमकारयात् स्थाणुश्च पुरुषश्चेत्येकस्मिन् धर्मिणि कोटिकयसमु- च्यभ्रमानन्तरसंशयानुत्पत्तिस्तत्पचे न स्यादित्युक्तं तत्र हेतुमाह * पूर्वेति निश्चयरूपज्ञानं विशेषद-

१२६० खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

र्शनपदेन विवच्ितं सन्देहावृत्तिस्थले प्रथमस्य स. न्देहरूपत्वात्न विशेषदर्शीनत्वमिति भवत्येव सन्दे- हानुवृत्तिरिति स्वाभिप्रेतं नियामकं शङूते वि- शषेति * स्थाणुर्वा पुरुषोवेति ज्ञानस्य स्वाणुत्वपु रुषत्वविशेषद्ये संशयत्वमेव नतु निर्णयत्वमिति व्य- वस्थासिद्धावुक्तनियामकसिड्धिस्तत्सिड्ौ तत्रैतस्य सं- शयत्वसिड्धिरिति परस्पराश्रय इति परिहरति मै- वमिति # शङ्कते। ११९ एकधर्मिनिष्ठ्त्वेनैव विरोधेऽनङ्गीकृते दोषपरम्परा। स्यादेतत् संशयज्ञानस्य धर्मिविषयत्वरेऽभ्युपगम्य- मानेऽर्द्धवैशसमापद्येत तच्च तदनभ्युपगम एव निवर्तते तेन धर्मिज्ञानं निश्चयात्मकमन्यदेव स्थाणुर्वा पुरुषोवेति चान्यंदव संशयज्ञानमित्यभ्युपैष्याम इति चेत । मैवम्। एकधर्मिसम्बन्धोपनयनव्यतिरेकेण स्थाणुत्वपुरुषत्वयो- विरोध एव नास्तीति स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्येतदेव न स्या- न्नहि यस्य कस्य चित्स्थाणुत्वेन यस्य कस्य चित्पुरुषत्वं विरुद्धयते। एकधर्मिसम्बन्धमनन्तर्भाव्य त्रिरोधे जगति तयोरन्योन्यस्य व्यतिघ्नतोरसत्त्वमेत्र प्रसज्येत। तस्य ध- र्मिणो वा पुरुषत्वनिश्चयाद्था संशयो निवर्तत नोत्पद्यते वा तथा स्वात्मनः पुरुषत्त्वनिर्णयात्संशयो निवर्तेत नोत्प- द्येत वा, विशेषाभावा दयथाडयं द्रष्टुर्न स्वशरीरविषयः

संशयखण्डनम् । १२६१

संशयः तथैत पुरोवर्तिविषयोऽपि नासौ। कथं चेदमर्थेन सामानाधिकरण्याभिमान: योऽयमूर्ध्वताधर्मा स किं स्थाणुरुत पुरुष इति। कस्माद्वा प्रत्यभिज्ञानादयोऽप्ये- कं ज्ञानमङ्गीकृता इत्युच्छिन्ना विशिष्टविज्ञानसङ्कथा । सञ्जातश्र गौरश्रः पुरुष इतिवद्विशकलितो विज्ञानसं- सार इत्यास्तां विस्तराभिनिवेशः ।

स्वादेतदिति * संशयज्ञानस्य धर्मिविषय- त्वाङ्गीकारे धम्धशे निर्णयत्वं प्रकारांशे संशयत्वमिति निर्णयत्वसंशयत्वजातिसङ्कर आपद्येत यदा तु ध- मिज्ञानं व्यवहितक्षणोत्पन्नमन्यत्तदा धर्मिज्ञाने निर्ण- यत्वमन्यस्मिन्प्रकारज्ञाने संशयत्वमिति एकस्यार्ड्डे सं- शयत्वमर्द्ेनिर्णयत्वमिति नार्द्धवैशसमित्यर्थः।स्थाणुत्व पुरुषत्व लक्षणकोटिद्वयस्यैकधर्मिसम्बन्धास्फुरणे विरो- धास्फुरणात्स्थाणुर्वा पुरुषोवेति वाकारार्थसामाना- धिकरण्यप्रतीतिर्न स्यादिति दूषयति * मैवमिति# एकधर्मिसम्बन्धव्यतिरेकेण तयोरविरोधमेव स्फो- रयति * नहीति दोषान्तरमाह * एकधर्मीति # एकधर्मिसम्बन्धव्यतिरेकेण यदि तयोः स्वरूपादेस्त- कवमेव विरुद्धं तदा भिन्नाधिकरणयोरपि तथो: स्वरूपन्न स्यादित्यर्थः । किश्च विशेषद्वयस्य पुरोवर्त्तिसामाना- धिकरण्यानङ्गीकारे पुरोवर्त्तिनः पुरुषत्वनिर्णय एव संशयविरोधीति तस्य द्रष्टुः स्वशरीरे पुरुषत्वनि- रगायः संशयविरोधीति कि न स्यादेकविषयत्वं विना

१२६२ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

विरोधित्वेऽविशेषादित्याह* तस्पेति * सदष्टा- न्तं स्पष्टयति यथेति #े ज्ञानभेदवादिनः सामाना- धिकरण्यानुभवविरोधोपि भवति इत्याह # कथ- मिति अभिमानमेव विशदयति य इति # अथं घट इति विशिष्टज्ञानवदिदमर्थेन सामानाधि- करण्यादेकज्ञानत्वमित्यर्थः । स्थाणुपुरुषयोरिदमर्थेन सामानाधिकरण्याभिमानो नास्ति किन्त्वदमर्थावि- वेकनिमित्तः सामानाधिकररायव्यवहार इत्यत आह। * कस्मादिति # आदिपदेनायं घट इत्यादिसङ्ग्हः । प्रत्यभिज्ञानस्थले स इत्यंशस्य भिन्नज्ञानत्वमिति व क्तुं शक्यत्वादित्यर्थः । विशिष्टज्ञानं निराकुर्वता सर्व स्वलक्षणमिति सुगतमतमाश्रितं स्यादित्याह सञ्जात इति असंसर्गाग्रहस्य विशिष्टव्यवहारजनकत्वे सुपु- प्त्यादौ प्रसङ्गादभावे वाऽविशेषादौपाधिकविषयेऽपि प्रतीयमानविवेकाग्रहस्य तदभावादिति भाव:। अनुभवावष्टम्भेन संशयस्य निश्चयविषयाद्विल च्षणविषयत्वं भवतीति शङ्कते। १२० अनुभवबलाद्वैलक्षण्यनिरासः। नन्वस्ति तावदयं स्थाणुर्वा पुरुषोवेति परस्परविरुद्धा- थावगाही प्रत्ययः स स्वविषयं तथाभूतमुपस्थापयिष्यति। न। उक्तबाधकैः सर्वप्रकारखण्डने परिशेषासम्भवातू। *नन्विति संशयस्तावदनुभसिद्ध: सच स्वानुगुण विष- यमुपस्थापयतीत्यर्थः। असंभवेन निराकरोति नेति जातिनिमित्तस्योपाधिनिमित्तस्य वा खण्डनात्मकारान्त-

संशयखण्डनम् । १२६३

रासम्भवात्कल्पितत्वं सविषयस्य संशयस्येत्यर्थः। इति संशयखण्डनम्।

भावाभावयोः साक्षाद्विरोघस्तदनुषद्गादन्यत्रति यत्कल्पनं तह्वैतसिद्धनुगतमितिविरोधखण्डनं प्रक्रमते। १२१ विरोधखण्डनारम्भ: । यच्च स्वरूपमादाय विरुद्धार्थत्वमभिधीयते तदपि निर्व- क्तुं न शक्यते। तथाहि। भावतदभावयोः को विरोधः । सहानवस्थानमिति चेन्न। देशभेदेन सहाप्यवस्थानात्। देशाभेदेनेति चेन्न। संयोगाद्यव्यापकत्वं यद्यभ्युपैषि तथाऽप्यनुपपत्तिः प्रकारभेदेन तथाभावस्याभ्युपगमातू। तस्य पक्षे एकेन प्रकारेणैकस्मिन् सहानवस्थानं विरोधः, संयोगादव्यापकत्वानभ्युपगन्तृपक्षेच देशाभेदेन सहान- वस्थानं स इति चेन्न। तद्दि तदुभयावरस्थानसाहित्यननि षेधोवा तदुभयावस्थाननिषेधसाहित्यं वा स्यादादेऽप्रसि- द्धप्रतियोगिकत्वं, तदुभयावस्थानसाहित्यस्य क्वचिदप्य- प्रमिते: शशवरिषाणनिषेधादेश्च शशकेविषाणनिषेधादिरू- पत्वाङ्गीकारेण प्रसिद्धप्रतियोगिकत्वाभ्युपगमात्। यदाहैको " वस्तुनः प्रतियोगिते"ति। अन्यक्ष- "लब्धरूपं क्वचित्कञ्चित्ताद्ृगेत्र निषिद्धयते"इति।

१२६४ खण्डमखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

पच्चेति भावाभावयोरसहावस्थानं विरोध उत परस्परप्रतिक्षेपात्मकत्वमिति विकल्पयति*तथाहीति परोविरोधं शङ्गत सहेति एककालत्वं सहार्थ उत देशै- क्यमुत तदुभ्यक्यममिति विकल्प्घ प्रथमं प्रत्याहनेति देश भे दे नैकस्मिन् काले घटतदभावयोरवस्थानाद्विरोधा- सिद्धिंरित्यर्थः। तृतीयं शङ्कने * देशेति * कालभेदेनैक- स्मिन्देशे भावाभावावस्थानाद्विरोधासिद्धिरिति द्वि- तीयोबहिरेव दूषितो मन्तव्यः। संयोगविभागशव्दात्म-

विकल्प्य प्रथमं दूषयति * नेति * देशाभेदेनापि सहा- नवस्थानानुपपत्ति: संयोगादिरेकस्मिन्द्रवये भावा- भावोपगमात्तदव्यापकत्वमित्यर्थः । द्वितीयकल्पं क- टाक्षेण शङ्कते * प्रकारेति योऽपि च वैशेषिक: सं- योगादेरव्याप्यवत्तित्वमिच्छति तस्य पच्च संयोगादेर्भा- भावावयो: सहानवस्थानस्याकाशादौ कल्पितप्रदेशेना- भ्युपगमादेकस्मिन्देशे सहानवस्थानं भावाभावयो- विरोध इत्यर्थः। आधुनिकस्थाभिप्ायमाह * संयोगा- दीति अव्याप्यवत्तिपक्ष एकेन प्रकारेणेति विशेषण- सुपादेयं न व्याप्यवत्तिपच्त इत्याशयः । मतद्वयेपि स- हानवस्थानशब्दार्थो निरूपयितुं न शक्यत इति परिह- रति * नेति * सहपदस्य किमसमस्तेनानवस्थानपदेन सम्बन्ध उत समस्तेनानवस्थानपदेनेति विकल्पार्थः । भावाभावयोरेकदेशकालसंसर्गोऽवस्थानं निषेधप्रति- योगीत्युक्तं स्यात्तन्न संभवत्यप्रमितप्रततियोगित्वप्रसक्ते- रित्याह *आद्यइति * कुत इत्यत आह * तत्तदिति *

संशयखण्डनम । १२६५

अप्रसिद्धप्रतियोगिकत्वं निषेधस्य न दूषणमप्रमितस्य शशविषाणदेर्निषेधदर्शनादित्यत आह* शशेति * शशस्य के-शिरसि प्रमिते धर्मिणिगवि प्रमितं विषा- णमारोप्य निषिध्यत इत्यर्थः । अत्राभ्ियुक्तवचन- माह यदेति धर्मिप्रतियोगिनौ वस्तुनी एवा- स्मिन्मत इत्यर्थः । वचनान्तरमाह * अन्य इति १ सहपदस्य निषेधान्वय इति द्वितीयं दृषयति। १२२ सहपदस्य निषेधान्वय इति द्वितीयकल्पदूपणमू।

द्वितीये तु तदुभयावस्थानसाहित्यस्त्रीकार एव स्यात्तदुभयनिषेधयोस्तदुभयतयैव्राङ्गीकारात् । परस्पर- प्रतिक्षेपकत्वं विरोध इति चेन्न। तद्धि परस्परप्रतिक्षेप प्रति कारणत्वं वा तादात्म्यं वा, न प्रथमः प्रमाणाभावेन तथािधतत्कार्यानङ्गीकारात्। न द्वितीयः प्रतिक्षेप- शब्दार्थस्योभयानुगतस्यानिर्वचनात्। यत्रैकस्य स्त्त्वं तत्रापरस्यासत्त्वं नियमेन यत्स विरोधस्तयोरिति चेन्न। सत्त्वासत्त्व्रयोरेकापराश्रयत्वे वैयधिकरण्यात्। सम्बन्धस्य तद्यतिरिक्तत्वे एकसत्त्वस्यैव चापरासत्व्रात्मकतया स्त्रीकारेण यत्रैकस्य सत्त्वं तत्वैकस्य सत्त्वमितिवचना- र्थप्रसङ्गेन पौनरुक्त्याद्यापातात्। यत्र घटाभाव इत्यत्र खल्वयमर्थो यन्नाम ? यस्याऽधेयतया सम्बन्धी घटाभाव स्तत् घटो नास्तीत्यस्याप्ययमर्थः तस्याधेयतया सम्बन्धी १५९

१२६६ खण्डनखण्डख्ाधे सतुर्थपरिच्छेदे

घटाभाव इति, यत्र घट इत्यस्य कोऽर्थः यस्याधेयतया सम्बन्धी घटः तत्र घटाभावो नास्तीति कोर्ऽर्थः तस्या- धेयतया सम्बन्धी घटाभावसम्बन्धनिषेध: घटाभाव- सम्बन्धस्य घटाभावात्मकतया घटाभावनिषेधस्यापि घटात्मकतेति। तस्मात्तस्याधेयतया सम्बन्धी घट इत्ये- वार्थ अतो घटतदभावयोर्भेदं मनसिकृत्यापि न वि- प्रतिपत्तव्य मिति । * द्वितीय इति * तावेव भावाभावावुभयं त- दुभयम्। तत्र हेतुमाह *तदिति भावावस्थाननिषेध- स्याभावत्वादभावावस्थाननिषेधस्य च भावत्वात्रि षेधसाहित्ये भावाभावसाहित्यं स्यात्तच् न भवती- त्यर्थः । सहानवस्थानं भावाभावयोर्विरोध इति कल्पं निराकृत्य परस्परं निषेधत्वं स इति द्वितीय कल्पमुत्थापयति *परस्परेति दूषयितुं विकल्पयति तदिति परस्परप्रतिक्षेपं करोतीति परस्परप्रतिक्षे पक उत परस्परप्रतिक्षेप एव परस्परप्रतिक्षेपकः स्वार्थे कप्रत्ययाङ्गीकारादिति विकल्पार्थः । प्रथममपवदति * नेति * भावाभावव्यतिरिक्तपतिक्षेपशब्दार्थो नो- पपद्यते तार्किकैदैराइयाश्रयणात् कुतस्तत्कारणत्वं कारणत्वखण्डनाच्चातोलच्षणासम्भव इत्यर्थः। भाव- प्रतिक्षेपत्वमभावस्य रूपमभावप्रतिषेधत्वं च भाव- स्थेत्यनुगतस्य तस्याऽनिर्वचनादन्योन्याश्रयाच्चासिद्धि रित्याह न द्वितीय इति * लक्षणान्तरं शङ्कते #

विरोधखण्डनम्। १२६७

यत्रेति * एकस्य सत्वेऽन्यतरस्य काकतालीयासत्व- स्य भावधर्मत्वादसत्वस्य चाभावधर्मत्वात्तयोरेक- निष्ठत्वाभावेन वैयधिकरण्यं त्वया तु यत्र सत्वं त- त्रासत्वमिति वदता तयोरैकाधिकरण्यं विरोध इष्टः स न सिद्धयतीत्यर्थः।एकश्चापरश्च एकापरौ भावाभावौ तदाश्रपत्व इति यावत। सत्वासत्वयोरभावाभावाश्रय- त्वेनासामानाधिकरण्यमित्युक्तमत्रैव दोषान्तरमाह सम्बन्धेति यत्रैकस्य सत्वमित्यनेन सम्बन्ध उच्यते तत्रापरस्यासत्वमित्यनेन सम्बन्धाभाव इत्येवं सत्वासत्वयोः सन्बन्धस्य तद्व्यतिरेकरूपत्वे वि- रोधस्य परस्परप्रतिक्षेपकत्वात्तयोर्यत्र भावस्य स. त्वं तत्राभावस्यासत्वमितिवद्तोक्तमेव पुनरुक्तं स्याद्विरोधे लक्ष्ये लक्षगास्य वृत्तिरपि नोक्ता

देव दृष्टान्तेन स्फुटयति यत्रेति यत्र घटो- नास्तीत्याभ्यां यत्र घटाभाव इत्यस्यार्थमभिधा- य तत्र घटो नास्तीत्यस्यार्थमाह* तत्रेति * एतदुक्त भवति यत्र घटाभावोऽस्ति तत्र घटोना- स्तीत्याभ्यां यत्र घटाभावोस्ति तत्र घटाभावोस्तीत्यु- कं स्यादिति। यत्र घटस्तत्र घटाभावो नास्तीति छवि- तीयवाक्यस्यार्थ विमृशति यत्र वट इति यत्र घटः तत्र घटाभावो नास्तीति वचनस्य घटाभावसम्बन्ध- निषेधश्चेदर्थस्ताहि न पौनरुत्तयं सम्बन्धनिषेधस्य घटा- तमत्वाभावादित्याशङ्गाह *घटाभावसम्बन्धस्येति अभावस्य संयोगसमवायानङ्गीकारात्स्वभाव एव

१२६८ खण्डनखण्डस्नाधे चतुर्थपरिच्छंदे

सम्बन्धः सम्बन्धनिषेधो नाम घटाभावनिषेध एव तस्य घटात्मतया स्पादेव पौनरुत्त्यमित्वर्थः । एवं व्यु- त्पाद्योपसंहरति*तस्मादिति * घटपटयोरिय घटतद- भावयोरपि भिन्नत्वात्कथमेकनिषेधेऽन्यस्य विधिरि- त्याशङ्गाह # अतइति घटतदभावयो भैदेपि घटत- दभावसम्बन्धनिषेधयोरभेद इत्यर्थः । उक्तदोषपरिहारायाभिप्रायं शङ्कते। १२३ दोपपरिहारशङ्कानिरासः । यत्रैकस्यावस्थानं तत्नैकस्यैवेति नियमाभिप्रायेण न पौनरुक्त्यादिरिति चेन्न। नियमस्य यत्किश्चिदन्यव्य- वच्छेदकत्वेडसिद्धत्वापातात् । विरोधिव्यवच्छेदकत्वस्य च विरोधानिर्वचनेऽनिर्वचनात्। अभावपक्षे भावव्य- वच्छेदो भावपक्षे चाभावव्यवच्छेदो नियमार्थ इति चेन्न। एकरूपानिधानेऽनुगतविरोधानिर्वचनात् । कि च

भ्युपगमे पुनरपि च यत्र भावस्तत्र भावोयत्राभावस्तत्रा- भाव इत्युद्देश्यविधेयभावानुपपत्तिरभेदादिति पौनरुत्तया- धिकफलाभाव एव। * यत्रेति यत्रैकस्य सत्व तत्रापरस्यासत्वमित्य- नेन यत्रैकस्थ सत्वं तत्रैकस्थैव सत्वमिति नियमस्य विवक्षितत्वान्न पौनरुत्त्यादिरित्यर्थः। एकस्यैवेत्येवका रेय यत्किश्चिद्यवच्छेद्यसुत विरोधीति विकल्प्य प्रथमं

विरोधखण्डनम्। १२६९

दूषयति नेति घटाश्रयनिष्ठतया यावत्किश्चिदन्यह्य· वच्छिद्यते चेदसम्भवित्वं तत्र रूपादेरपि भावादिति- यावत्। द्वितीयं दृषयति विरोधेति विरोधासिडौ विरोधिनोऽद्याप्यसिद्धेस्तद्यवच्छेदो न सिध्यतीत्यर्थः। प्रकारान्तरेण नियमार्थ शङ्कतेअभावेतियत्रैकस्या- सत्वं तत्रैकस्यैवासत्वमित्यभावपचे भावो व्यवच्छेद्य: यत्रैकस्य सत्वं तत्रैकस्यैव सत्वमिति भावपक्षे भावो व्यवच्छेद् इति यावत्। क्वचिद्भावव्यवच्छेदो विरोधः क्वचिदभावस्थेत्युक्तं तत्रानुगतविरोधनिरुत्तिर्त्न स्या- दिति दूषयति नेति * एवमपि पूर्वोक्तमेव पौनरुत्तयं फलति नाधिकंफलं सिद्धती त्याह किश्चेति * भाव- व्यवच्छेदोह्यभावोऽभावव्यच्छेदश्च भाव एवातो ना- न्यत् उद्देश्यविधेयभावस्य भेदसापेक्षस्थानुपपत्ते: पौ- नरुत्त्य मित्यर्थः। एवं भावाभावस्वरूपातिरिक्त्ते विरोधे ध्वस्ते स्व- रूपपचं शङ्कते। १२४ भावाभावयोः स्वरूपत एव विरोध इति शङ्क। ॥ स्यादेतत् भावाभावयाः स्वरूपमेत्र विरोधः, नचैवं सत्यतिरुद्धतापत्तिः यथा सत्ता भावरूपैव सती स्वात्मनि सदिति भवितृव्यवहारं करोति तथा भावाभावौ विरो- धात्मानावेव स्व्रात्मनि विरुद्धरूपं भवितृव्यवहारं कुर्वाते, कस्यैतौ विरोध इति चानुयोगे स्वाश्रयस्थेत्युत्तरं, किं तत्र विरोधफलमिति प्रश्ने भेदव्यवस्थानमित्यभिधेयम्। यदाह-

१२७० खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे

"अयमेत हि भेदो भेदहेतुर्बा यद्विरुद्दधर्माध्यासः कारणभेदश्चेति"। स्थादिति तर्हिभावाभावौ विरोधाविति व्यव- हार: स्यान्ननु भावं विरुणद्धीतिकर्तृव्यवहारो न स्पा- त्तदा च सहावस्छानमपि प्रसज्येतेत्याशक्काह * नचे- तिभावस्य स्वात्मनि भवितृव्यवहारप्रवर्त्तकत्वं दष्टा- न्तेन स्पष्टयति यथेति विरोधो नाम धर्मः स च क स्य चित् धर्मिणो भवति नतु भावाभावयोरेव धर्मि- त्वं स्वनिष्ठत्वापत्तेरित्याशङ्गाह *कस्ेति यत्र भूत- लादावाश्रितौ तस्पैव तौ विरोधावित्यर्थः । स एध विरोधो भवति यः स्वाश्रये विरोधफलं प्रसूते Sतो न

शङ्काह किमिति * भावाभावाधिकरणयोर्स्निंयमेन भेद एव फलमित्यर्थः । अत्राभियुक्तवचनमुदाहरति * यदेति* भावाभावयोः स्वात्मनि भवितृव्ययहारे हे- तुत्वाद्विरोधयोरपि विरुद्धं विरुद्धधर्माध्यासस्य चाश्र- यभेदहेतुत्वमनेन दर्शितं तच्य भावाभावयोरस्तीत्य- र्थः। हेतुफलयोरभेदोपचाराद्यमभेद इत्युक्तमिति द्रष्टव्यम्। विकल्पासहत्वेनैतद्दूषयति। १२५ विकल्प्य सरूपपक्षखण्डनम् तदेतदनुपपन्नम्। एतयोर्विरोधत्वं प्रत्येकं वा स्यान्मिलितयोर्वा। नाद्यः प्रत्येकमेवाश्रयैकत्वभङ्गप्रस- ङ्रात्। नैकत्वाभावोभेदोडभिमतः किन्त्वन्योन्याश्रया-

विरोधशब्दार्थखण्डनम्। १२७१

पेक्षभेदरूपधर्मवत्त्वमिति चेन्न। तस्याभाव्ात्। कालभे- देनैकस्य भावाभावाश्रयत्वाभ्युपगमात्तदभेद इति चेन्न । तदभेदस्य स्वाभाविकस्य विवक्षितत्वे विशेषणवैयर्थ्या- त्। एकोपाध्यवच्छिन्नस्य विवक्षितत्वे कालभेदाभिम- तेडप सम्भवात्। भिन्नोपाध्यनवच्छिन्नत्वस्य विवक्षि- तत्वेऽसम्भवात् । असहावस्थितभिन्नोपाध्यनवच्छिन्नत्व- स्य वाञ्छितत्वे सहत्वस्यैककालरूपत्वेन तत्रापि काला- भेदविकल्पानुवृ्त्त्यापत्ते: । * तदिति * आद्यमपवदति # नेति # भाष- त्वस्थाऽभावत्वस्य वाडन्यानपेक्षस्य विरोधत्वात्प्रत्येकं तद्धिकरणस्य विरुद्धधर्माध्यासात्स्वस्मादपि भेद- प्रसङ्गः । विशेष शङकते नैकच्वेति नैकत्वाभावो वि- रोधफलमपि तु भेद:स च नैकत्वाभावो भावाश्रय- योरन्योन्यापेक्षया भेदरूपधर्मवत्वं विरोधफलमि- त्यङ्गीकारादतो नोक्तदोष इत्यर्थः । क्रमेण भावाभा- वाश्रयत्वेऽप्येकस्य तथाभूतधर्मवत्वाभावान्मैवमिति परिहरति * नेति * कालाभेदे भावाभावाश्रययो- भेदधर्मवत्वं विरोधफलमिति विशेषं शङ्कते * तदि- ति कालस्य स्वाभाविकोभेदो विवक्षित उतौपा- धिक इति विकल्प्यादं दूषयति * नेति क्रमेणैक- स्य भूभागस्य भावाभावाश्रपत्वं भवत एकस्मिन् कालेऽस्तीतिविशेषणवैधर्थ्यमित्यर्थः । द्वितीयं दूष-

१२७२ खण्डनखण्डखाद्े चतुर्थपरिच्छेदे

न्नदिवस एकस्मिन् मुहर्त्ते घटसंसर्गिभूतलस्य मुह्- र्त्तन्तरे घटाभावसंसर्गिणो भेद एव स्यादेकोपा- ध्यवच्छिन्ने काले भावाअयत्वादित्यर्थः । भेदेनो- पाध्यनवच्छिन्नत्वं कालस्यैक्यं विवक्षितं नचैवमति- प्रसङ्गस्तत्र मुहर्त्तादिकालावच्छेदकोपाधीनां भेदा- दित्याशङ्काह* भिन्नेति * सहावस्थितैरनेकैश्न्द्र- सूर्यादिपरिस्पन्दैरेकस्यापि चयस्यावच्छिन्नत्वादस- म्भव इत्यर्थः । सूर्यादिगतिभेदः सहावस्थायी ततो-

विवचितं चेत् तवाह* सहेति असहत्वं नाम सहत्वनिषेधस्तच्व सहत्वनिरूपकं कालैक्यमेव तदपि स्वाभाविकमौपाधिकं वाऽडये विशेषणवैधर्थ्यमौ- पाधिकत्वे च केन चिद्ुपाधिनाऽवच्छिन्न कालविशेषे संवत्सरादिलक्षणे वर्त्तमानानेकोपाधिभिर वाच्छन्नत्वस-

त्वं तदाऽनवस्थेत्यर्थः । मिलितयोरभवाभावयोविशेषमिति द्वितीयं प- क्षमादाय चिकल्पयति। १२६ द्वितीयविकल्पस्य विकल्पेन खण्डनम्। मिलितत्त्वं चानयोरेकदेशत्वं वाडभिमत, मेककाल- त्वं वा, एकप्रकारेण वृत्तिरवा, वृत्तिप्रकारान्यैकोपाध्यव- चछेदोवा। नाद्यः भावात्यन्ताभाव्योस्तदभावात्। न द्वि- तीयः भावस्य प्रध्वंसप्रागभावाभ्यां तद्नुपपत्तेः ।न तृतीयः संयोगाद्यव्याप्यवृत्तितावादिपक्षे गगनादौ सं-

विरोधशब्दार्थेखण्डनम्। १२७३

योगभावाभावयो स्तदभावात्। अव्याप्यवृतत्तिधर्मान- भ्युपगन्तृपक्षे भावाभावयोर्वृत्तौ प्रकारान्तराभावे प्रमा- णाभावात्। * मिलितेति एकप्रकारेणेति येन प्रकारेण भावस्य वृत्तिरभावस्यापि तेनैव प्रकारेणेत्यर्थः । वृत्तिप्रकारातिरिक्तः कश्रिद्वावाभावयोरुपाधिर्भवि- व्यति तदवच्छिन्नत्वमेवानयोर्मिलितत्वमित्यन्तिमक- ल्पार्थः। आदं दूषयति * नेतिगवि भृङ्गं तदभाव- स्तु शशमस्तके तत्संसर्गाभावोऽत्यन्ताभाव उच्यते

त्तिरित्यर्थः । तृतीयं निराकरोति * नेति गगनादौ संयोगादितदभावयोरेकदेशप्रकारेण वृत्तिर्नास्ति प्रदे- शभेदेन तयोरभ्युपगमात्संयोगस्य च समवेतत्वप्रका- रेण वर्त्तमानत्वात्तदभावस्य च विशेषणविशेष्यभा- वेन वर्त्तनादित्यर्थः। गगनादौ संयोगादिभाव एव न तदभावो निरवयवेषु प्रदेशभेदाभावादित्याशख्ाह * अव्याप्येति अव्याप्यवृत्तय एव चेन्न सन्ति तदा भावाभावयोरेकत्र मिलितत्वेन वृत्तौ प्रकारा- न्तराभावे प्रमाणं नास्त्येवेत्यसिडधिरित्यर्थः। तुरीयकल्पं निराकरोति। १२७ चतुर्थविकल्पनिरासः । नाडवि चतुर्थः । सहि यदि निर्देष्टुं शक्यते तदाऽपि भावप्रागभावयो भीविप्रध्वंसयोर्वैकदाऽनभ्युपगमेन त .- १६०

१२७४ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

रोधस्य तदाश्रयतति वक्तुमशक्यत्वात्। किश्व भावप्राग- भावयो भवविप्रध्वंसयोर्ता यदि तथा भावोऽभ्युपगम्यते तदाश्रयभेदप्रसङ्गः, अभावान्तरेऽपि सावकाशत्वात् न परस्परप्रतिक्षेपात्मकत्वं, परस्परप्रतिक्षेपात्मकत्वं हि भावात्यन्ताभावयोरेव। अथ नाडम्युपगम्यते तदा भा- वप्रागभावयोर्भावप्रध्वंसयोश्चाविरोधापत्तिः । तदसत्त्व- मात्रयोविरोधो न तु तत्तदसत्त्वविशेषयारिति चेन्न । विशेषस्य तथाउप्यविरोधात्कदाSपि सहावस्थितियोग्य- तापत्तेः। नियमन तथात्वे च विरोधव्याघातात्। मात्रश- द्वेन च यदि विशेषशून्यत्वमसत्त्वस्योच्यते तदा तदन- भ्युपगम एव प्रमाणाभावात नहि निर्विशेषासत्त्वमात्र- सद्भावे प्रमाणमभिधातुं शक्यते। अथ मात्रशब्दोपा- दानं सत्यपि विशषेऽसत्त्वस्य साधारणरूपपुरस्कारेण त्रिरोधव्यवस्थितिप्रदर्शनार्थ तदा भातप्रध्वसयोस्तादगेव दोषापत्तिः। प्रध्वंसादौ विशेषे सामान्यरूपस्यावश्याभ्यु- पगम्यत्त्वात्तदादायैत विशेषे विरोधपर्यवसानात्। नापीति तथाभूतोपाध्यनुपलम्भात्तथाप्य- ड्रीकृत्य ब्रमहे तयोरेकोपाध्यवच्छिन्नयोरप्येकदाऽव- स्थानं न सम्भवति स्वस्वाभावयोस्तथाऽनुपलब्धेस्ततः कदाचिद्विरोघस्य तदाश्रयतेति वक्तुं न शक्यते

विरोधशब्दार्थखण्डनम। १२७

विरोधोद्युभयधर्मः स च धर्मिणोऽसहावस्थानमपेक्षते वर्त्तमानधर्मस्य वर्त्तमानधर्मिनिष्ठत्वनियमात्ततो भि- न्नकालीनयोर्न विरोध: सिद्यतीत्यव्याप्तिरित्याशयः। भावाभावयोर्विरोधस्वरूपत्वं बदता किं विशेष- रुपयोर्विरोधरूपत्वमङ्गीक्रियते नवेति विकल्प्या- 55घयं प्रत्याह किश्चति आश्रयान्तरे घटे जा- तेपि प्रागभावो न निवर्त्तेत प्रध्वंसे वान्यत्रैवोत्प- न्ने घटस्तत्रैवावतिष्ठेतेत्याश्रयभेदप्रसङ्गस्तथा विरुद्ध- योरपि संसर्गतद्भावयोः प्रसिडधेरित्यर्थः । भावाभा- वयोर्भिन्नाश्रयत्वप्रसिद्धेः संसर्गाभावे सावकाशत्वा- न्न प्रागभावभावप्रध्वसाभ्यां तत्प्रतियोगिन:सहाश्रय- भेदेनैकदा सत्वमित्याशद्काह * अभावान्तरेपी- ति प्रागभावादिव्यतिरिक्तसंसर्गाभावे विरुद्धत्व- स्थापि तथैव सावकाशत्वान्न प्रागभावादौ विरो- ध इति पुनरप्येकोपाधौ प्रागभावादेः स्वप्रतियो- गिसामानाधिकररयमापन्नमित्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह * अथेति प्रागभावप्रध्वंसाश्यां भावस्य विरोधो न स्यादित्यर्थः। भावाभावयोः साधारणरूपयोर्वि रोध इष्यते ततो घटप्रागभावाद्योरविरोधताऽङ्गीक्रि- यते नवेति विकल्पोऽनवसरग्रस्तस्तयोरपि तद- विकरणत्वादिति एवं तर्हि प्रागभावप्रध्वंसात्य- न्ताभावानां विशेषरूपतया विरोधाभावात्कदाचित् स्वप्रतियोगिना समानदेशत्वं स्यादिति दूषयति * नेति विरुदसमानाधिकरणत्वान्न विशेषाणं

१२७६ खण्डमखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

दापीति भावाभावाश्रययोरेव विरोध इत्युक्तत्वान्न स्वतो विशेषाणां विरोधो नच विरोधिसम्बन्धि- तथा विरोधस्तथासति स्वाभावविरुद्धघटसंसर्गितया भूभागगगनयोरपि विरुद्त्त्वप्रसङ्गादित्यर्थः। विशेषस्य प्रतियोग्यविरोधेपि सहस्थित्यभावनियमः किं न स्थादित्यत आह नियमेनेति* नियमेन विशेष- स्ाप्यसहावस्थानान्न विशेषयोर्विरोध इति वचनं निरुक्तं स्यादित्यर्थः । किश्च मात्रशव्देनासत्वस्य किं विशेषवत्वं व्यावर्त्यते, अथ सत्यपि विशेषे तद- नपेक्षया विरोधप्रयोजकत्वं, आद्ये तदेव न स्यात् किं निर्विशेषोघटाभाव इति, विशेषघटित एव त. स्मिन्प्रमाणप्रसरादित्यर्थः । द्वितीयं शङ्कते * अथे-

दूषयति तदेति * कुत इत्यत आह * प्रध्वंसेति सामान्यद्वारेण विरोधाङ्गीकारादित्यर्थः । इति विरोधखण्डनम्।

बन्धाभावं मोक्षमिच्छता बन्घतदभावयोर्वि- रोध इष्टः इदानीं तदनभ्युपगमेन तवानिष्टापत्ति रिति शङ्कते। १२८ तर्कखण्डनारम्भ: । भावाभावयोर्विरोधानभ्युपगमे तवाऽप्यनिष्टापत्तिरिति चेत्। केयमापत्तिः । तर्कभेद इति चेत् अथ कस्तर्कः ? अभ्युपगतव्याप्यं प्रति व्यापकप्रसञ्जनं सः तत्प्रसञ्जनं

तर्कखण्डनम्। १२७७

च स्वीकारार्हताबोधनमितिचेन्न। अव्याप्तेः अस्तिह्य- प्रसङ्गोडपि सम्भावना नाम तर्कः तद्यथा-यदि जलं सहकारिभिः सम्पत्स्यते तदा मे तृषं शमयिष्यतीति । इष्टापादनेऽवि गतत्वाच्च। अनभ्युपगतव्यापकमित्यपीति चेन्न। तथाभूतमपि प्रत्यव्याप्यादव्यापकप्रसञ्जने गत- त्वात्। व्याप्येनेत्येविकार्यमिति चेन्न। विकल्पासहत्वात्। किं परमार्थतो व्याप्यव्यापकभावव्यवस्थितयोः स्वरूपे- णेष्टानिष्टत्वमुत व्याप्यव्यापकयोर्भीवेन तत्। नाद्यः त- थात्वाज्ञानेन वैपरोत्येनेष्टेनापि प्रसञ्जने प्रसङ्गात्। अन्य- था परैस्तथात्वेनानङ्गीकृतेन स्वयमपि परान्प्रति तथा- त्वेन व्युत्पादयितुमशक्तन परमार्थतस्तथाभूतेन प्रसञ्ज- ने जयप्रसङ्गात्। भावेतिबन्धमोक्षव्यवहारोऽपि कल्पित एवेति न मेनिष्ठापत्तिरुक्तं हि देवकीसुतेन ज्ञानमूर्त्तिना- "बडोमुक्त इति व्याख्या गुणतो नच वस्तुतः। गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनमिति" आपत्तेरनिरूप्यत्वादिति नाप त्तिरित्याहकेति प्रश्नं मत्वोत्तरमाह* तर्केति यदाह वैशेषिकः द्वि- विधस्तर्कः सम्भावनात्मकः प्रमित्युत्पादोपयोगीति, प्रसङ्गरूपो विपक्षविरोधी प्रतिबन्धकापनयनार्थः त- दुभयोपहितमनुमानं श्रुतीरपि बाधत इति तत्प्रसद्गेन

१२७८ खण्डनखण्डखाद्े चतुर्थपरिच्छेदे

तर्कखण्डनमुपक्रमे अथेति आरम्भार्थीऽथशब्दः। तर्कलक्षणं शङ्कते * अभ्युपगतेति * व्यापकप्रसञ्जनं तर्क इत्युक्तेऽनभ्युपगतव्याप्यं प्रति तत्प्रसञ्जनस्पा भासस्य तर्क्कत्वप्रसक्तिं निवार्यति अभ्युपगतेति # अव्यापकप्रसञ्जने आभासे प्रसक्तिनिवारणाय व्याप- केत्युक्तम्।स-तर्क इत्यर्थः। किममिदं प्रसञ्जनमित्यत आह * तदिति द्विविधेपि तर्के डनुगतं तर्कलक्षणं वाच्यं त्वया तु प्रसङ्गस्य लक्षणं क्रियते तत्सम्भावनायां न वर्त्तते इत्यर्थः। अव्याप्त्या दूषयति *नेति अ्व्याप्ति भूमिरेव नास्तीत्यत आह # अस्तीति सम्भावना- तर्कस्योदाहरयमाह *तदिति व्याप्तमस्ति चेद्या- पकं स्यादेवेति निश्चयरूप: प्रसङ्ग इदंतु सम्भावना नै- वमित्यव्याप्तिरित्यर्थः । अतिव्यापकं चेहगहेष्ठेति येन गिरेरग्निमत्वमिष्टं तं प्रति यदोच्यते यद्ययमग्नि रधूमः स्थादिति तदा तस्मित्निष्ठापादने तर्काभासेपि गतमित्यतिव्याप्निरित्यर्थः। अनभ्युपगतव्यापकं प्रति अभ्युपगतव्याप्यं व्यापकप्रसञ्जनं तर्क इति लक्ष- छास्वीकारान्नोक्तदोष इति शङ्कते * अनेति * दूष- यति * नेति इन्धनवत्वे पर्वतस्याग्निमत्वं प्रसज्ज्ये- तेत्यव्याप्येनानभ्युपगतपर्वताग्निं प्रति सञ्जनेऽतिव्याप्ति: स्याददैवगत्या तेन व्याप्यधूमस्य स्वीकारसम्भवा- दित्यर्थः। अनभ्युपगतव्यापकमभ्युपगतव्याप्यं च प्रति व्याप्येन व्यापकप्रसञ्जनं तर्क इति विशेषणात्नो- क्दोष इति शङ्कतेव्याप्येनेति विकल्पे क्रि- यमाणे स्वकार्य निर्वादुमसहत्वान्मैवमित्याह *नेति

तर्खण्डमम । १२७९

विकल्पमेव दर्शयति #किममित्यादिना वस्तुगत्याव्या- व्यतया व्यापकतया च व्यवस्थितयोर्व्यापकांशमप- हाय स्वरूपेण धूमवत्वस्येष्टत्वं अनिष्ठत्वं वाग्रिमत्व- स्योत तयोर्व्याप्यव्यापकाकारेणेष्ठत्वानिष्ठत्वमिति विकल्पार्थः। प्रथमं प्रत्याह *नेति कोष्ठं गत्वा विद्य- मानोपि धूमाग्न्योरव्याप्यव्यापकभावो यत्र न ज्ञायते तत्र धूमेन वहेः प्रसञ्जनं तर्कः स्यान्न स तर्कोऽन्यतरा- सिडव्याप्तिकतया प्रशिथिलमूलत्वाद्गुभयसिद्धव्याप्तेरि- व तर्कमूलत्वादित्यर्थः। दूषणान्तरमाह वैपरीत्येति धूमस्य व्यापकत्वमग्नेश्च व्याप्यत्वं येनेष्यते तं प्रति धूमेनैवाग्नेः प्रसञ्जनं तर्कः स्थान्नचासौ तर्को धूमस्य व्याप्यत्वस्य वह्निव्यापकत्वस्य तं प्रत्यसिद्धेरित्यर्थः ।

स तर्क एवेत्यत आह तथासतीति * नैया-

दीन् प्रति व्याप्यतया प्रतिपादयितुमाशङ्कितेन वस्तु- गत्या व्याप्येन सह कारणत्वादिना नित्यत्वप्रसञ्जन उक्तलक्षणसम्भवे सत्तर्कत्वाज्यप्रसङ्ग इत्यर्थः । अ- न्यथेति केचित्पठन्ति तदर्थ एवंविधस्यासत्तर्क- त्वानङ्गीकारे तथात्वेन व्याप्यत्वेन परैरनङ्गीकृतेन सहकारणेत्वेनेतियावत् तथाप्यन्यतरासिद्धं न स्या- रस्वयमेव परं प्रति साधधितुं व्याप्यं शक्कोति चेदि- त्यत आह स्वयमिति वादिप्रतिवादिनोरपरि- ज्ञाने व्याप्यव्यापकभावस्ता न स्यादित्याह *प. रमार्धेति #

१२८० खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छंदे

व्याप्यव्यापकभावेनेष्ठत्वानिष्ठत्वमिति द्वितीयं दू- पयति।

१२९ द्वितीयविकल्पखण्डनम् :

न द्वितीयः स्व्रयमपि तथेष्टानिष्टतायां सत्यां कृते ता- दाश प्रसङ्गे "यत्रोभयो"रित्यादिना दोषेण सत्प्रसङ्गतया- डनिष्टेऽवि गततयातिव्यापकत्वात्। स्वयं व्याप्यतयाSनि- ष्टेनेत्यपि विशेषणीयमितिचेन्न। स्वयमपि व्याप्यतयेष्टेन स्त्रमात्रेष्टव्यापके विषये प्रसङ्गस्याऽव्यापनात्। अथ स्वयमनिष्टव्यापके स्वयं व्याप्यतयेष्टेन यन्न भवति त- त्रानभ्युपगतव्यापकं परं प्रति पराभ्युपगतेन व्याप्येन व्यापकप्रसञ्जनं तर्कः, एवं सति हि स्वानिष्टव्यापके स्व- यमिष्टव्याप्येन यत्र प्रसङ्गस्तत्रगमनादतिव्याप्ति र्या या च स्वमात्रेष्टव्यापके स्व्रयमपि व्याप्यतयेष्टेन प्रसङ्गस्या- व्याप्तिस्ते निरस्ते भतत इति चेन्न। यद्यत्न सत्तयाऽपि घटोऽभविष्यत्तदाऽद्रक्ष्यदित्याद्यव्यापना तत्र स्वयमनि- ष्टदर्शनरूपव्यापके स्वयं व्याप्यतयेष्टेनैव्रहि दर्शनयो- ग्येन घटसत्वरेनाSप्रसङ्ग: । अथ तत्र सत्तयाऽपि स्त्रयमिष्टेनेति निषेध्यकोटौ प्रविश्य निषेधोडभिधीयते एवं यत्र भवतीति। तदपिन। एवम्भूते एव विपर्ययाप- र्यवसायिनि गततयाSतिव्यापकत्वात्। विपर्ययपर्यवसा-

तर्कखण्डनम् १२८१

यिनेत्यपि प्रक्षेप्यमिति चेन्न। कवलपरपक्षदूषणाय परमा- त्राभ्युपगम्यमानव्याप्यत्वनैवं क्षमस्य परंप्रति व्यापक- प्रसञ्जनस्याव्यापनात्। तत्र स्व्रयं व्याप्त्यनभ्युपगमेन

नेति कुत इत्यत आहस्वयमिति व्याप्यत्वेन स्वीकृतततयाऽनिष्ठे स्वयमपि व्यापकत्वेन स्वीकृततथा- डनिष्टे परेणापि तथैव स्व्रीकृतविषये यथा सत्तायां सत्तानिष्टेत्युभयसिद्धतया यदा परं प्रति व्यवहारयो- गात्तमापादयति तदाऽम्युपगतव्याप्येन अनभ्युपगत- व्यापकप्रसञ्जनं भवति तथापि नासौ तर्कः स्वयमपि तथानिष्ठतया यश्चोभघोरिति न्यायेन स्वस्थापि प्रति- कूलत्वा दतश्चप्रसङ्गभासेपिगतत्वादतिव्याप्तिरित्यर्थः। अभ्युपगतव्याप्यमनभ्युपगतव्यापकं प्रति व्याप्ेन स्व- यं व्याप्यतयाSनिष्ठेन व्यापकप्रसज्जनं तर्क इत्युक्ते नाति- व्याप्तिरिति शङ्कने*स्वयमितिअव्याप्त्या परिहरति नेति यत्र व्याप्पस्येष्ठत्वं व्यापकस्य परं प्रत्यनिष्ठत्वं च यथाSदृष्टादे:प्रमेयत्वसुभयेष्ठं तत्प्रत्यक्षत्वं च परानि- प्टं तथदा प्रमेयत्वेन व्याप्यन नैयायिकोमीमांसकं प्रति तत्प्रत्यक्षत्वं प्रसञ्जयति तस्मिन्सत्तर्के लक्षणमिदमव्या- पकं स्वयमनिष्ठनेतिविशेषयाभावादित्यर्थः। उक्तदोष- परिहाराय विशेष शङ्कते * स्वयमिति * स्वेनानिष्ठे व्यापके स्वेन व्याप्यतयेष्टेन यत्प्रसञ्जनन्न भवात तत्रा- नभ्युपगतं व्यापकं येन परेग मीमांलकादिना तं प्रति तद्भ्युपगतव्याप्येन व्यापकस्य प्रसञ्जन तर्क इत्यर्थः । १६१

१२८२ खण्डनखत्रण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

फलितमाह एवमिति याऽतिव्याप्तिर्या चाऽव्याप्ति- स्ते निरस्ते इत्यत्वयः । स्वयमव्यापकतयेष्टे स्वयं व्या- व्यतयेष्टेन यन्नेति विशेषणेन व्याप्यतयेष्टेतिविश- षणेन च क्रमेणातिव्याप्त्यव्याप्तिनिरास इति द्रष्टव्य म्। अव्याप्त्यन्तरेण दूषयति नेति * तामेवाव्याप्ति- मुपपादयति अद्रक्ष्यदिति * दर्शनरूपं यद्ययापक तत्प्र- सञ्जनमनिष्ठं व्याप्यं च घटसत्वदर्शनयोग्यत्वमिष्ठं तेन स्वयं व्याप्यतयेष्टेन यन्नेतिविशेषणाभावादव्याप्तिरि- त्यर्थः।सत्वरूपेयाऽपि स्वयमनिष्ठेतिविशेषणोपादानेन शङ्कते अथेति स्वरूपत्वव्याप्यत्वाभ्यामिष्टेन व्याप्घेन यद्यापकप्रसञ्जनंन भवति तत्प्सञ्जनं तर्क इति विवच्चि- तत्वमित्यर्थः । तदपि विशेषणं न कर्त्तव्यमतिप्रसङ्गादि- त्याहतदिति* यदाहि नैयाधिको ब्रह्मविद प्रति प्रस- अ्ञयति वेदैकगम्यं चंद्रह्म तदाऽग्निहोत्वदस्वप्रकाशं स्यादिति तस्य विपर्ययापर्ययावसायित्वात्प्रसङ्गो भ- वति यत्स्वप्रकाश तवेदैकगम्य न सम्भवतीति व्या- प्त्यनङ्गीकाराल्लचणं चेत्तत गच्छति वेदैकगम्यत्वस्य व्याप्यस्य ब्रह्मणि स्वयं नैयाधिकंन सत्तयाऽप्यनिष्ट- त्वादित्यर्थः । शङ्कले विपर्ययेतति स्वयमनिष्टव्यापके स्वयं व्याप्यतयेष्टेन यन्न भवति तन्रानभ्युपगतव्यापकं परं प्रति पराभ्युपगतेन व्याप्येन स्वयं सत्तयाऽप्य- निष्टेन विपर्ययपर्यवसायिताप्रसञ्जनं तर्क इति विशे- षणान्नोक्तदोष इत्यर्थः । अव्याप्त्या दृषयति *नेति * यदाहि नैयायिको ब्र्मविदं प्रति व्रते ब्रह्मण उपा- दानत्वे तव मृदादिवद्विकारित्वं स्यादिति तदाऽस्य

तर्कखण्डनम्। १२८३

प्रसङ्गस्य विपर्ययपर्यवसायित्वं नास्ति निर्विकारस्याप्या- का शस्य शब्दोपादानत्वाभ्युपगमेन विपरीतव्याप्त्य- नभ्युपगमादित्यव्याप्तिः सत्तर्कतयेष्ठत्वात्तस्थेत्यर्थः । यस्य प्रसङ्गस्य विपर्यये पर्यवसानं नास्ति स प्रसङ्ग एव न भवति किन्तु विरोधमात्रमतो न व्याप्तिरिति शङ्कते। १३० विपर्ययापर्यवसायिनस्तर्कत्वाभावशङ्कानिरासः। स प्रसङ्ग एव न भवति विरोधमात्ं तदिति चेन्न। अनिष्टं व्याप्याभ्युपगमबलेन परं प्रत्यापाद्यत इत्येव- म्भूतस्यार्थस्यभयत्राऽपि तुल्यत्वात्। तुल्यत्त्वेऽपि ल- क्षणकरणासामर्थ्याद्यदि विपर्ययपर्यवसायिन्येव प्रसङ्ग- त्वं त्वया परिभाष्येत तर्हि मया परबाधमात्र एव प्रस- ङगताया, विपर्ययपर्यवसायिनि तु तत्र विरोधतायाः प- रिभाषितुं शक्यत्वादन्यथा विरोधत्त्वमेवोभयोरपि स्या- त्। प्रत्यवस्थानवैचित्रीचेत्तत्र विरोधाद्विशेषः साऽत्रा- पि तुल्यैव। अतएव सम्भावनाऽपि तर्क्कादन्यैवेति निर- स्तम्। आरोपाद्षि व्याप्यतानिमित्तव्यापकाभ्युपगमा- विशेषात्। अतएव परप्रमितेनेति विशिष्य परानिष्टापा- दनमात्ररूपविपर्ययापर्यवसायितर्कता निरस्येति निरस्तम्। परमार्थतो व्याप्त्यभावेऽपि पराभ्युपगममादाय प्रसङ्ग- प्रवृत्तेरुपपत्तेः । कथं हि परेण व्याप्यतयाऽनुमतात्तं

१२८४ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

प्रति व्यापकानुमत्या नापतितव्यं, नहि प्रसङ्गो वास्त- व्त्त्वं व्याप्तेरवलम्बते। किं नाम ? अभ्युपगममात्रम्। अ- नभ्युपगतौ वस्तुगत्या स्थितेनाSपि तेनापादनाप्रवृत्तेः । अत एव परस्य प्रमाणेन व्याप्यानुमतिमुत्पाद्याप्या- पादनं क्रियते। शस इति मैवं तर्कलक्षणस्थोभयत्राविशेषादिति परिहरति* नेति स्वयमनिष्टव्याप्याभ्युपगमेन प- रानिष्टव्यापकापादनं तर्क इति लक्षणे विद्यमाने विरो- धमात्रं न प्रसङ्ग इत्ययुक्तमित्यर्थः। एतावन्मात्रलक्षणे विद्यमानेऽपि विपर्ययापर्यवसायित्वान्नायं प्रसङ्ग इत्याशझ्माह तुल्यत्वेपीति शक्यत्वात्तदुक्तं लक्षणं नेत्यन्वयः । विपक्षदण्डनैतद्द्रढयति अन्यथेति एकत्रानिष्ठप्रसञ्जनमात्रेण प्रत्यवस्थानमन्यत्र विपर्यये पर्यवसायितयेति विशेषं शङ्कते प्रतीति* विपर्यय- पर्यवसायिनि विरोधात्प्रत्यवस्थानवैचित्री तुल्येत्याह * नेति अनिष्टव्यापकप्रसञ्जनं तुल्यमित्यर्थः । वि- पर्यथापर्यवसायिनो विरोधमात्रत्वाभिमतस्य प्रसङ्ग- तापादकन्यायात्सम्भावनायास्तर्कादन्यत्वं निरस्त- मित्याह*अत इति परामृष्टमेव हेतुं दर्शयतिआ- रोपादिति व्याप्याभ्युपगमबलेन परं प्रत्यनिषृमापा- द्यत इत्येवं भूतोरऽर्थ: प्रसङ्गविरोधयोस्तुल्यस्तस्माद्वि- रोधांपि प्रसङ्ग एवति पागुक्तन्यायादेव प्रमितेन व्या- व्यनेति तर्कलक्षणे विशेषणं प्रक्षिप्य विपर्ययपर्यव- साधिनस्तर्कत्वनिराकरणं निरस्तमित्याह * परमा-

तर्कखण्डनम्। १२८५

र्थेति तदेव वा कुत इत्यत आह कथमिति * वास्तवव्याप्ेरेव प्रसङ्गमूलत्वात्तदभावे प्रसङ्गो न प्रव- र्त्तत इत्याह नहीति किं तर्यालम्बनं इत्यत आह * किमिति अभ्युपगममावं प्रयोजकं न वस्तुत्वं गौरवादुभयस्यापिकारणत्वमित्यर्थः।चिपरीतमेव ता्हि किं न स्यादित्यत आह अनभ्युपगताविति वास्तव्या- अपि व्याप्तेरनभ्युपगतायाः प्रसङ्गानङ्गत्वे हेतुमाह * अत इतिव्याप्तयाद्यभ्युपगमाभावे प्रमाणेन व्याप्तया-

व्याप्यतया परेणाभ्युपगत प्रसङ्गाङ्गं न वास्तव व्याप्यत्वमित्युक्त एतच्चोद्यसुखेन प्रपश्चयितुं शङ्गामु त्थापयति।

१३१ वास्तवव्याप्यत्वस्य प्रसङ्गाङ्गत्वाभावप्रपञ्चनम्। वस्तुगत्या व्याप्यत्त्वं तथात्वेनाभ्युपगतत्वं च द्वय- मपि प्रसङ्गस्याङ्गमितिचेन्न। तथात्व्रेनाभ्युपगमस्याव- इयं प्रसङ्गाङ्गतया मन्तव्यस्य परानपेक्षस्यैव समथत्वे वास्तवप्याप्तत्वस्यापि प्रवेशने प्रमाणाभावात् । तस्मा- द्यः प्रसङ्गः स्त्रपक्षसिद्धङ्गं तस्य विपर्ययापर्यवसायिता दोषायैव स्यात। प्रसङ्गस्य तस्य विपर्ययपर्यवसानदा- ढर्यार्थ दण्डतयोपन्यासात्। सौगतानां सत्त्व्रक्षणिक- त्व्व्याप्तिसाधक विपर्ययान्यथाभावदण्डप्रसङ्गवत् ताम- न्तरेण तस्य स्वपक्षसाधनाक्षमत्त्वात्तस्य च व्याप्तिवा-

१२८६ खण्डनखण्डसाद्े चतुर्थपरिच्छेदे

स्तवत्वमपि मन्तव्यमन्यथा त्रिपर्ययेऽवि व्याप्त्यभावे- न स्वपक्षसाधनाक्षमत्वादेव। यस्तु प्रसङ्गः परपक्षबाध- नाङ्गं तत्र पराभ्युपगममात्रं प्रयोजकं तावतैव परपक्ष- प्रतिक्षेपसत्वेन वास्तवव्याप्तिविवर्ययपर्यपर्यवसानपर्यन्ता- ननुसारित्वादिति युक्तं पश्यामः तथा च सति कथित- लक्षणासङ्गतिस्तदवस्थैव।

• वस्त्विति प्रमाणाभायेनैतत दृषयति ने- ति विपर्ययापर्यवसायिनोपि तर्कत्वं चेत्कुतस्तर्हिं विपर्ययापर्यवसायिता दोष इति तद्दर्शयन्तुपसं हरति * तस्मादिति * तत्र तस्य दोषत्वे हेतुमाह प्रसङ्गस्येति * तत्र दृष्टान्तव्याजेन हेतुमाह * सौगतानामिति * यत्सत्तत्क्षणिकमिति व्याप्ते: प्र- साधनार्थ यद्येतद्क्णिक स्थात्तह्यर्थक्रियाकारित्व- लक्षणसत्वशून्यं स्यात स्थिरस्य क्रमयौगपद्याभ्यामर्थ- क्रियानुपपत्तेरिति बाधकेन व्याप्तिः प्रसाध्यते ततः क्षणिकत्वात्सत्वमिति तत्र विपर्यये पर्यवसानसुप- युक्तमित्यर्थः । स्वपच्सिद्धङ्गतर्कस्य विपर्ययपर्यव-

र्वास्तवत्वं च वक्तव्यमित्याह तामिति * तमन्त- रेणेतिपाठे विपक्षवाधकमन्तरेण सत्वाख्यसाधनस्य क्षयिकत्वलक्षणसाधनाक्षमत्वादित्यर्थः । तदुपपाद- यतिअन्यथेति * सत्वात् क्षणिकत्वमित्येवंरूप- विपर्यये व्याप्त्यभावे स्वपच्तसाघनन्न सिद्धेदित्यर्थः।

तर्कखण्डनम। १२८७

त्यत आह यस्त्विति * फलितमाहतथेति विरोधोद्धावनस्यापि तर्कत्वे सति तथाव्याप्तिरुक्ता युक्त्ैवेत्यर्थः । समनन्तरोक्ताव्याप्तिपरिहारमात्रप्रयोजनकतया लच्णान्तरं शङ्कते। १३२ तर्कस्य लक्षणान्तरनिशसः। अथ व्याप्याभ्युपगमेनानिष्टस्य व्यापकस्य प्रती तिस्तर्क इति चन्न । इष्टार्थसम्भावनायामव्यातेः । ते- न व्यापकस्य प्रतीतिः स इति चेन्न। इष्टापादनेऽपि ग- तत्वात्। अप्रमिनस्य तथेति चेन्न। प्रथमानुमानेऽपि गतत्वात् । अनुमाने व्याप्यस्य प्रमया तथात्वानभ्युप- गमेनेति चेन्न। वस्तुगत्या व्याप्यस्य प्रमयापि प्रतिवा- द्यसिद्धस्य व्यापकानुमानासम्भवेन तत्नाप्यभ्युपगमपर्य- न्तं गन्तव्यत्वादेव। नन्वेवमन्यतरासिद्धं व्याप्यं प्रसा- ध्यानुमानव्यवस्थापनमुच्छिन्नं तदप्रसाधनेऽन्यतरा- सिद्या तत्प्रसाधने परस्याभ्युपगन्तुरपसिद्धान्तादपसि- द्धान्तमनुद्जाव्य वादिना प्रसाधितात् व्याप्यात् व्या- पकसाधने पयनुयोज्योपेक्षणादिति किंतत्र तथा न स्या- तिकमत्राप्रस्तुनया तचिचिन्तया। अन्यतरासिद्धस्य ताव- द्याप्यस्याम्युपगमं परेणाकारयित्वैव न व्यापकसाधन-

१२८८ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छंदे

मुपेयं तस्याऽप्रमा स इति चेन्न । मिथो विरुद्धादौ त- र्काभासेवि गतत्वात्। आश्रयासिन्द्यादिव्यतिरके स. तीति चन्न। सन्दिग्धधूमदर्शनात्। यव्यत्र धूमस्तदाऽ- ग्निमानिति सम्भावनायाः परमार्थतस्तथार्थावस्थानात्। प्रमात्वं त्यक्तुमपारयन्त्या अव्यापनात्। तत्कालं प्रमा- त्वेनाप्रमयिमाण इत्यपीति चेन्न। बहुशो दत्तोत्तरत्वा- त्। सर्वस्य चाडस्य पूर्वोक्तोभयानिष्टव्यापकेष्टव्या- प्योदाहरणे गतत्वेनातिव्यापकत्वात्। तद्यवच्छेदार्थमा- रोपितस्य व्याप्यस्याभ्युपगमनोत करणे च सिद्धेन व्याप्ये- न प्रसङ्गस्याव्यापनात्। तद्यथा कार्यत्वात् यदयट- ष्टसृष्टमङ्कुरादि मीमांसकः शंसति तदानीमविशेषेण- कर्तृकार्यमपि पर्यवस्येत् अस्य तदिति । * अथेति स्वयमप्यभ्युपगतेन व्याप्पेन तर्क तवे परं प्रत्यनिष्टव्यापकप्रसञ्नं तर्क एवश्च परपक्ष- बाधमात्रे प्रसङ्गेनाव्याप्िस्तत्रस्वयमभ्युपगतेनेतिवि- शेषणाभावादित्यर्थः । अव्याप्त्या दूषयति * ने- ति यद्यत्र सलिलं स्थात तृष मे शमयिष्यतीत्यपे- क्षितार्थसम्भावनारूपतर्के लक्षणाव्याप्तिस्तत्रानिष्ठ- व्यापकेत्यंशाभावादित्याशयः । अनिष्टेतिविहा- याव्याप्निपरिहाराय लक्षणं शङकते तेनेति *व्या- प्याभ्युपगमेति यदिष्टप्रस्जनतर्काभासेपि गतत्वाद् तिव्यास्तिरिति दूषयतिनेति * व्याप्याभ्युपगमेना-

तर्कखण्डनम १२८९

प्रमितस्य व्यापकस्य प्रसञ्जनं तर्क इति शङ्कते * अ- प्रमितस्पेति * प्रमाणान्तरप्रमितस्प प्रसञ्जनमिष्ठा- पादनमिति तद्व्युदास इत्यर्थः। पर्वते प्रमितस्य व्या-

तस्मिन्नप्रसङ्गरूपेपि गतत्वादतिव्याप्तिरिति दूषयति * नेति * प्रधमेतिविशेषणमप्रमितत्वोपपादनाय। अग्निमान्पर्वतोधूमवत्वान्महानसवदित्यत्र व्याप्यप्रम- या व्यापकप्रतीतिरुत्पद्यते नतु व्याप्याभ्युपगमेना- तोनानुमानेऽतिव्याप्तिरिति शङ्कते * अनुमान इति # वस्तुगत्या व्याप्यस्य प्रमयापि यदि प्रतिषादिना त- द्यापना नाभ्युपगम्यते तदा हेतोरन्यतरासिड्धे: कर्थ ततोमितिरिति तत्रावश्यमभ्युपगमोप्यङ्गीकर्सव्य इ- त्यतिव्याप्तिस्तदवस्थेति दूषयति * नेति * तत्रानु- माने व्याप्यस्य पराभ्युपगमाङ्गीकारे दोषं शङ्कते * नन्विति तदवोपपादयति तदिति तद्याप्यं न प्र- साध्यते चेदन्यतरासिद्धत्वादनुमितिकरयंन स्यात्, प्र- साधने च परस्य स्वीकृत्य विपरीताभ्युपगमादपसि- द्ान्त इत्यर्थः। अपसिद्धान्तमनुद्भाव्य यदि प्रसाधित- हेतुनाऽनुमानमुच्यते तत्राह अपसिद्धान्तमिति अ- न्यतरासिद्धं व्याप्यं प्रसाध्यानुमानव्यवस्थापनमुच्छिन्नं चेदस्तु ताव न व्यं तत्साधनाय प्रवृत्ता इति प- रिहरति किमिति * अर्धान्तरं चैतदित्याह कि- मत्रेति किन्तर्युचितमित्यत आह * अन्यतरेति * परेणाप्यम्युपगमो व्याप्यस्य वाच्योऽनुमानेऽतोऽति- व्याप्तिरित्यर्थः । व्याप्याभ्युपगमेनाप्रमितस्य व्यापक- १६२

१२९० खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

स्थाप्रमा तर्क इति विवक्षितत्वान्नानुमानेऽतिव्या प्तिरिति शङ्कते तस्पेति परतीयमानत्वं शुक्तिरुप्पा- देरिषटं चेत्सत्वं सत्वेऽपि वाध्यत्वमिष्टं चेत्तर्थ्सत्वं प- सज्येतेत्यादे मिथोविरुद्धतया प्रसङ्गाभासेSतिव्यासेमैं- वमित्याह* नेति आदिशव्देन आश्रयासिद्धयादयो गृह्न्ते। अतिव्याप्तिपरिहाराय विशेषं शङ्कते * आ- श्रयेति आश्रयासिद्यादिव्यतिरिक्तत्वे सति व्या- प्याभ्युपगमेनापमिनस्य व्यापकस्यापमा तर्क इत्यर्थः । यत्रासिद्यादिव्यतिरेकोनास्ति सन्दिग्घासिद्धत्वान्नच प्रमात्वाभावो दैवगत्या वहेः सत्वेन यथार्थानुभव- त्वात्तेन तत्र लक्षणस्थाव्याप्तिरिति दूषयति * नेति सम्भावनारूपे सत्तर्केऽव्याप्तिपरिहाराय विशेषं श- ङ्गते तदिति व्याप्याभ्युपगमेनाप्रमितस्य व्याप- कस्याश्रयासिद्यादिव्यतिरेके सति तत्कालं प्मात्वे- नापमीयमाणा प्रमा तर्क इत्यर्थः । दूषयति * नेति स्वयमिष्ठस्य परेण चानिष्टस्य व्यापकस्य यत्रापादनं तत्राव्यास्तिस्तेन प्रमात्वेन पमीयमाणत्वात्ततकाला- निरुक्तेः स्वेन वादिना वा प्मीयमाणत्वमित्यादि- विकल्पानुपपत्तेश्चत्यर्थः। पूर्वोक्तदूषणान्तरं द- रशयति * सर्वस्थेति * पूर्वोक्तमुभयानिष्ठव्यापक- मुभयव्याप्यं यदुदाहरणं यश्चोभयारित्यादिना दो- षेण ग्रस्तं तत्रापि गतत्वादतिव्याप्तिरित्यर्थः । आ- रोपितव्याप्यस्थाभ्युपगमेन कथितलक्षणा ममा तर्क इ- त्याशङ्का सिडडेन व्याप्येन यः मसङ्गः सत्तर्कस्तत्रा- व्याप्तिरित्याह* तदिति उदाहरणेन दर्शयति

तर्कखण्डनम्। १२९१

तदिति * अङ्कुरादि तावज्जायमानं दृष्ट्रा कार्य वि- निश्चित्य तददष्ठसष्ठमिति मीमांसको व्रवीति घट- दृष्टान्तेन तदा तेन सिड्धेन कार्यत्वहेतुना सकर्तृक- त्वमपि स्थादितीश्वरवादी प्रसञ्जयतीदं पसञ्जनं सि- डव्याप्येनैव क्रियते इति तस्मिन्सत्तर्केऽव्याप्िरित्य- र्थः। अस्य मीमांसकस्पेत्यर्थः। आत्माश्रयादयः सत्तर्कास्तेषां चाभासा इष्य- न्ते तेष्वाभासेपु लक्षणस्य गतत्वेनातिव्यासिं दर्श- यितुमात्माश्रयाद्यनुवदृति। १३३ आत्माश्रयादीनां स्वरूपनिरूपणम।

अपि चात्माश्रयोऽन्योन्याश्रयश्चक्रकं व्याघातोड नवस्था प्रतिबन्दी चत्यापाद्यैर्भिद्यमाना षट्तर्कीष्यते। स्वरूपं चैषां स्व्रैस्याव्यवहितस्त्रापेक्षणमात्माश्रयः अन्यो-

त्माश्रय इत्यर्थः। यद्यपि स्वापेक्षित्वमप्रसिद्धं तथापि घटापेक्षित्वे पटेऽभयुपगस्यमाने भवत्यात्माश्रयोदोष इति विशिष्टाप्रतीतावपि खण्डशः प्रतीतिरस्त्येव। यदा स्वापेक्षित्वं प्रमेयत्वादी प्रसिद्धमन्य- घ्राऽभयुपगम्यमानं दोषायेति भावः । २ अत्राऽडमाश्रयव्यावर्तनायान्योन्यस्येति। अन्योन्यापेक्षित्वं दीर्घत्व=्हस्वत्वज्ञानादी कथश्चित् द्रष्टव्यम। ३ अन्तरितस्य व्यवहितस्य भाव्यात्माश्रयोऽन्यान्योश्रयो वा य- स्तदेव चक्रकं तेन स्वस्य द्वयापेक्षणाभ्युपगमनिबन्धनमनिष्टापादनं चक्रकमित्यर्थः ।

१२९२ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

रितस्य तदेव द्वयमात्माश्रयोऽन्योन्याश्रयश्चककं, विरुद्ध समुच्चयो व्याघातः, उपैपाद्योपपादकप्रवाहोऽनवधिरनव- स्था, स्वाभ्युपगतदोषतुल्यता प्रतिबन्दी। अपि चेति * आपाद्यभेदेनावान्तरभेदो न तु प्रकारान्तरेण। षण्णां तर्काणां समाहार: षट्ूतर्कीति यावत्। किमेतेषामसाधारणस्वरूपमित्यत आहस्वे- ति एषां लक्षणं च प्रदरश्यत इत्यध्याहारः । प्रथमो-

क्कारेणेत्यर्थः ।अत्रह्वि मातरिवन्ध्यात्वमात्राऽभ्युपगमो गवि चाश्वमा ्राऽभयुपगमः सम्भवत्येव सिद्धत्वात् एवमभ्युपगन्तु व्याघातआपा- दयते यदि मातुर्वन्ध्यात्वं गोश्चाश्वत्वमभ्युपैषि तदा व्याघात इति नतु विरुद्धसमुश्चय एव क्वचिदपि प्रसिद्ध इतिभावः । २ भेदव्यवहारउपपाद्य, उपपादकश्च तस्य भेद: नहि भेदमन्त- रेण तद्यवहार: सम्भवति एवं सत्तायां व्यवहार उपपाद्य स्तद्गता च सत्तोपपादिकति तथाचैतादृशव्यवहाराभ्युपगमनिबन्धनमनि- प्टपादनमननवस्थेत्यर्थः । अत्र यदि तृतीयश्चतुर्थों वा भेद: प्रथम- भेदमपेक्षतइत्यभ्युपेयेत तथाऽपि प्रवाहाभ्युपगमोडस्ति नचाSनवस्थे- त्यतआह अनवधिरिति प्रवाहस्याऽनादित्वात् कार्यकारणभावो- उप्यसिद्धोऽभयुपगम्यते एकैकभेदबुद्धावापाद्यमानायां भेदमातंप्र- सिद्धमेवेति भावः। आपत्तिप्रयोजकीभूतरूपवदापादनमनवस्थे- त्येके। तत्र यदिसामान्यं सामान्यवत्स्यात् द्रव्यादित्रितयान्यतमं स्यादित्यापादनमियं चाऽनवस्थैवाऽनास्थेत्युच्यते नहि द्रव्यादित्र- यान्यतमत्वेन सामान्यं व्यवतिष्ठुत इत्यूह्यम। ३ यदि पुरुषत्वादयं चौरस्तदा एवं त्वमपि चौर: स्या इत्या- पादननामकः प्रतिवन्दी। यद्ा परापादितं दोषमभ्युपेत्य परस्मै त- दापादनेन यदनिष्टापादनं तत्प्रतिबन्दी भवति हि त्वं चोर इत्यभिद- धानस्य प्रतिबन्दीति भावः ।

तर्कखण्डनम। १२९३

द्िष्टस्याSSत्माश्रयस्य लक्षणं प्रथमं दर्शयति स्वेति स्वस्थेति कर्त्तरि षष्टी। स्वापेक्षणमिति समासमव्य- स्था कर्म्मणि षष्टी। स्वस्य स्वापेक्षणमात्माश्रय इत्यु- क्ेऽन्योन्याश्रयादौ प्रसक्तिनिवारणायाव्यवहितेति- विशेषणम्। इदं चात्माश्रयत्वं सत्तायां प्रतीतौ व्यवहारे च, उत्पत्तौ स्वापेक्षा, सत्तायां प्रतीतौ स्वापेक्षा, एवमितरत्रापीत्यर्थः। अन्योन्याश्रय- लक्षणमाह अन्येति अन्योन्यस्यान्योन्यापेक्षि- त्वमित्युक्ते चक्रकेतिपसक्तिनिवारणायाव्यवहिते- तिविशेषितम्। व्याख्यानादि पूर्ववत। चक्रकलक्षणमा- ह* अन्तरितस्थेति अन्तरितस्य स्वापेक्षणम- न्योन्यापेक्षं चक्रकमित्यर्थः । तदेव द्वयं दर्श- यति* आत्माश्रय इति तदेव च द्वयं चक्रकमित्युक्ते तस्मिन्नेव द्वयेऽति व्याप्तिपरिहारायान्तरितेति विशेषणं द्रष्टव्यम् । व्याघातलक्षणमाह विरुद्धेति विरु- द्योः समुच्य एकाश्रयासम्बन्धस्त्र विरुद्धेतिविशे- षणं रूपादेरेकार्थसमवायव्याटृत्त्यर्थम्। अनवस्थालक्ष- यमाह उपपाध्येति अनवधिककार्यकारणप्रवाहा पत्तिरित्यर्थः । चक्रकव्यावृत्त्यर्थमनवधीतिविशेषणम्। साकाङ्गतापरिहारायोपपाद्योपादकेत्युक्तम्। प्रतिबंध्ा लक्षयमाह स्वेति पार्श्वस्थाभ्युपगतदोषतुल्यतां स्वाभ्युपगतगुणतुल्यतां च निवारयतुं स्वेत्यादिवि- शेषणम्। तेषां तर्काणामाभासान्यतिग्याप्तिस्थलानि दर्शयति। १३४ तर्काभासप्रदर्शनम्।

१२९४ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

तत्राऽडत्माश्रयस्य सम्बन्धद्वारभेदादाभासत्त्वं, यथा प्रमेयत्त्वस्यात्मनि वृत्तौ, क्वचिन्नैवमपि यथाSडनेकका- लस्थस्य घटस्य पूर्वकालवृत्त्यात्मन उत्तरकालवृ- त्यात्मानं प्रति कारणत्वे। अन्योन्याश्रयस्य व्यक्ति- भेदात, यथा-ज्ञानेन संस्कारस्य तेन च ज्ञानस्य जनने। चक्रकस्यापि तस्मात्, यथा-बीजेनाङ्कुर- स्तेन स्तम्बः तेन बीजं जन्यत इत्यत्र। व्याघातस्योपा- धिभेदात, यथा-कालभेदादिना जननाजननादौ। अ- नवस्थायाः क्रियायै परस्परानन्त्यानपेक्षणात्, यथा सामग्या कार्यजननाय स्वसामग््यानन्त्यानपेक्षणे । तामेतामधोधावन्तीमनवस्थामाचक्षते । क्वचिन्नैवेमपि, यथा-स्वाश्रये भिन्नबुद्धिजननाय स्वगतभेदानुपजीवना-

१ क्रियायै-कार्यजननाय नहि कार्य स्वसामग््यधीनं साऽपि सामग्री स्वसामग्यधीनैव कादाचित्कत्वादिति प्रवाहाभ्युपगमोऽरति। किश्चेदानी्तिनकार्य न तावत्सामग्रीप्रवाहाधीनमेव तथाच तदु- त्पत्तिरेव न स्यात् दृश्यते चक्कार्योत्पत्तिरिति प्रामाणिकीयमनवस्था- भवत्याभासेति भावः। २ अनाभासरूपा मनवस्थामाहक्चिदितिभेदः स्वाश्रयेघटे स्व यमेव भेदबुद्धि जनयतति स्वगत भेदान्तरं नोपजी वतीति तावद्वस्तुग- तिस्तत्र भेदस्याउऽनन्त्ये आपाद्ये याऽनवस्था साऽनाभासेत्यर्थः। ननु कथमियं दोष इत्यतआह प्राग्लोपेत्ति * यदि भेदे भेदान्तरमङ्गी क्रियेत तदा प्रथमभदो लुपएव स्यादित्यर्थः। आदिपदादविनिग- म्यत्वप्रमाणापगमयोः सङ्गुहः। तामेतामित्यनाभासरूपामित्यर्थ इति शङ्करमिश्रा: ।

सर्कखण्डनम् । १२९५

दपि भे दस्पानन्त्ये प्राग्लोपादिदोषात् । तामेतामूर्ध्व धा- वन्तीमनवस्थामाचक्षते। प्रतिबन्दा विशेषात्, यथा धू- मानुमानेऽप्युपाधिशङ्काप्रतिबन्द्यां तर्कानुकूलत्वादिति। तदेषामापादनानि तर्काभासाः कथमुक्तलक्षणेन न स- डनग्राह्याः सत्यैपि व्याप्याद्यदोषे प्रसङ्गस्थानगतेन तेन विशेषेणेनाभासीभूतत्वात्।

तत्रेति सम्बन्ध आश्रयाश्रयिभा(वे)वो द्वारभे- दादित्यर्थः। तेदेवोदाहरणेन दर्शयति यथेति प्र- मेघत्वं नाम कश्चिडर्मः स स्वात्मनि वर्त्तते स्वस्या- पि प्रनेयत्वादत आत्माश्रयत्वप्रसक्तौ घटादौ प्रमे- यत्वटत्तौ घटप्रमासम्बन्धो द्वारं प्रमेयत्वे प्रमेयत्वृृत्तौ प्रमेयत्वविषयप्रमान्तरमिति द्वारभेद इत्यर्थः । द्वार- भेदाभावस्थलं दर्शयति क्वचिदिति * तत्राप्युदा- हरयमाह * यथेति * घटस्तावत् स्थिरत्वादनेककालं तिष्ठति ततश्च तत्कालस्थघट उत्तरकालसम्बन्धिनं स्वात्मानं प्रति कारणीभवति अतो घटस्यैकत्वादा- त्माश्रयत्वप्रसक्तौ पूर्वोत्तरकालसम्बन्धरूपस्य भेद- मादाय तत्परिष्टत्तिर्भवतीत्यर्थः। अन्योन्याश्रयाभासं दर्शयति अन्योन्येति व्यक्तिभेदादाभासत्वमिति शेपः। एतदप्युदाहरति * यथेति * अनुभवलक्षण- १ द्वारभदादिना विशेषेण तेषामाभासत्वस्य त्वयाऽपि वक्तव्य- च्वादन्यथा प्रमेयत्वे प्रमेयत्वमनेन दोषण न भवेदिति केवलान्वयि- स्वं तस्य न स्यादित्यर्थः । (२) विशेषेणेत्यर्थः।

१२९६ खण्डनखण्डसाद्े चतुर्थपरिच्छेदे

ज्ञानेन संस्कारो जायते तेन च स्सृतिज्ञानं जायते

सक्तौ यज्ज्ञानशक्त्या यः संस्कारो जायते तेन स्वज- नकव्यतिरिक्तज्ञानव्यक्तिर्जायते इति ज्ञानत्वसंस्कार- त्वयोरभेदेऽपि न वस्तुतोऽन्योन्याश्रय इत्यर्थः। चक्रक- स्थापि व्यक्तिभेदादाभासतेत्याह * चक्रेति * तद- प्युदाहरति * यथेति * बीजादङकुरं तावजायते अङ्- कुरात्स्तम्बस्तेन बीजमिति चक्रकप्रसक्तौ प्रथमं शा- लिवी जेनाङकुरो जायते तेन चाङकुरेण स्तम्बस्तेन च बीजान्तरमिति व्यक्तिभेद इत्यर्थः । व्याघातस्य पुन- रुपाधिभेदादाभासतेत्याह व्याघातेति * किमि- घेत्यपेक्षायामाह यथेति वस्तु कदाचित्कार्य जनयति कदाचिन्न जनयति, क्वचिदस्ति क्वचिन्नास्तीति, व्याघाते प्रसक्त उत्पत्तौ कालदेशादिभेदादाभासत्व- मित्यर्थः। अनवस्थाया आभासत्वकारणं दर्शयति अनवस्थेति जायमानकार्येण सामग्रीपरम्पराक्षे- पादाभासत्वमनवस्थाया इत्यर्थः । तदेव दर्शयति * यथेति यदा घट उत्पद्यते तदा घटेन तदुत्पत्तिक्रि- यया वा सामग्यपेक्ष्यते सामग्री च कादाचित्कत्वा- त्स्वसामग्रीमानयति सा च तथेति घटोत्पच्यनुपप- क्या सामग्रीपरम्पराप्रमितेरनवस्थाया आभासत्व मित्यर्थः। प्रसङ्गदनवस्थाभेदमाह * तामेतामि- ति उत्तरं कार्य जनयितुं पूर्वसामग्यपेक्ष्यते तत्सिद्ध- ये ततः पूर्वेत्यधोमुखीत्यर्थः । क्वचित्प्रकारान्तरेणान- वस्थाया आभासतेत्याह* क्व चिदिति * तत्रोदा-

तर्कखण्डनम्। १२९७

हरणमाह यथेति घटपटयोर्भेदः स्वाश्रये भेद- युद्धिं जनयन्त्वस्य स्वाश्रयाद्गेमपेक्षते चेत्तद्वेदाना- मपि भेदान्तरभेद्यत्वेऽनवस्था, भेदभेदिनोर्भेदानुप- जीवनेन भेदानन्त्यस्वीकारे प्राग्लोपादिदोषादाभा- सतेति यावत् ।अनाभासाऽनवस्थोच्यते इतिकेचित्। एषोर्डमुख्यनवस्थेत्याह #तामिति अनुकूलतर्कसद्ा- वे विशेषेणाभासत्वं प्रतिबन्धा इत्याह प्रतीति * उदाहरति यथेति * अनित्यः शब्द: कृतकत्वा- दित्यत्रोपाधिः शङ्कात इतिप्रतिबन्दीग्रहे धूमानुमाने तर्कस्य सद्ावादाभासत्वमित्यर्थः । एतेषु तर्काभा- सेष्वारोपितव्याप्येन व्यापकपसञ्जनसम्भवात्स्या-

पादनान्यापत्तिरूपज्ञानानीत्यर्थः । यद्वस्तु न तत्स्वा.

साम्ये कथमेतेषामाभासत्वमित्याशङ्का द्वारभेदादि- लक्षणविशेषान्तरादित्याह * सतीति आभासत्वप्रयोजकविशेषाणामभावे सत्यारो- पितव्याप्येन व्यापकप्रसञ्जनं तर्क इति लक्षणविशे- षणान्नोक्तातिव्याप्तिरिति शङ्कते। १३५ विशेषणे दत्तेपि दोषः। प्रसङ्गस्थाने तावतां विशेषाणामभावेनाडपि लक्षणं विशेषणीयमिति चेन्न। अन्योन्याश्रयाभासत्वप्रयोजक- स्य व्यक्तिभेदस्याभावो नानवस्थाया, मेवमात्माश्रयाभास- १ इति घूमाने प्रतिबन्दीग्रहे इति योजना। १६३

१२९८ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेहै

त्वप्रयोजकस्य द्वारभेदस्यामावो नात्माश्रयान्तरादाविति व्यक्तमव्यापकत्वापत्तेः । अपि चापसिद्धान्तविरोधादि- व्त्रपि तर्कलक्षणं गच्छत्कथङ्कारं वारणीयं, यंत्रैवं निग्रहे तर्कान्तराणामन्तर्भावः तत्ैवानयोरपीति पृथक् निग्रह- त्वानुपपपत्तेः । * प्रसद्गेति* सर्वविशेषाभावस्यैकस्मिन्नसम्भवे- ना, तिव्याप्तिप्रसङ्गादेवैकैकविशेषाभावस्य विशेषयत्वे चोक्तदोषापरिहारान्मैवमिति परिहरति * ने- ति * आत्माश्रयान्तरादिशव्देनान्योन्याश्रयचक्रक- गतावात्माश्रयान्योन्याश्रयौ लक्ष्येते। व्यक्तिभेदाद्ये- कैकाभावोऽनवस्थादिसत्त्के चास्तीत्यव्याप्तिः सर्व विशेषस्याभासेपि विद्यमानत्वादतिव्याप्तिरित्यभि- प्रायः। संस्कारस्थायित्वं चेत्सौगतेनाभ्युपगतं तर्हि तस्थापसिद्धान्तः, प्रामाणिकमपि मिथ्याऽभ्युप- गम्यते चेद्वचनविरोध इत्यादिनिग्रहस्थानेष्वप्या- रोपितव्याप्येन व्यापकप्रसञ्जनमस्तीत्यतिव्याप्तिरि- त्याह अपिचेति तवोरपि तर्कत्वमङ्गीक्रियते तत्कथमतिव्याप्तिरित्यत आह यत्रेति* तयोस्त- १ अन्योन्याश्रयादीनां व्याप्त्यादिग्रहं प्रति प्रतिबन्धकतया व्या- व्यत्वासिद्ध्यादिनिग्रहेऽन्तर्भाव इति तदपेक्षयाSपसिद्धान्तस्य पृथ- ङूनिग्रहत्त्वं भज्यते भवति हि भेदव्यवहारविषयत्वात् घटो भेदवा- निति स्थापनायां भेदेऽपि भेदव्यवहारस्तेनैव भेदेन चेदात्माश्रयो- डन्योन्यापेक्षायामन्योन्याश्रयः व्यवहितान्योन्यापेक्षायां चक्रकमन-

विषयत्वं गतमित्यनेन व्याप्यत्वासिद्धिनिग्रहस्थानेऽन्तर्भावितमित्यर्थः।

तर्फखण्डनम्। १२९९ र्कत्वे निग्रहस्थानविभागे परिगणनं न स्थात्तर्कनिग्रहं योर्भेदादथ तर्कनिग्रहयोमेदो नाङ्गीक्रियते तर्हि आ- त्माश्रयादितर्काणां यस्मित्निग्रहेऽ तर्भावस्तत्रैव विरोधा त्तयोरन्तर्भावइति तयो: पृथङ्निग्रहत्वेन ग्रहणन्न स्था- दह्विति च तव ततोऽतिव्याप्तितादवस्थ्यमित्यर्थः । एवमात्माश्रयादेः सत्तर्कत्वसुपेत्य तदाभासेषु लक्षणातिव्याप्तिरुक्ता, सम्प्ति परस्य तदपि दुर्वच- नमित्याह।

आत्माश्रयादेश्च मूलव्याप्तौ प्रमाणोपगमश्चेत्तर्हि प्रा- माणिकत्वान्नदोषत्वं न चेन्मूलशैथिल्यमित्युभयतःपा- शबन्धः कथं मोचनीयः । अथोच्येत यैदेतदाश्रयत्त्वमा- श्रयित्वं च तज्जेदे दृष्ट तद्यदि विवादाध्यासिते त्वयोपे- यते तदा भेदः स्यादित्याकारेणाSडपादने नोक्तदोषाप्ति- रिति। मैत्रम्। एकत्र द्वयस्यापि द्ष्टत्वात्। तदाश्रयत्वं तदाश्रितत्वं च मिथो भेदनियतमिति चेन्न। तन्मिथ :- शद्ाभ्यां क्षारीकृतत्वात्। * आत्मेति * आत्माश्रयादेस्तर्कस्य मूलं व्याप्ति- १ यदि स्वस्य स्वापेक्षित्वं स्यात्तदाSSत्माश्रयः स्यादित्यापाद- प्रकारो नेह येन तस्य प्रामाणिकत्व्राप्रामाणिकत्व्रविकल्पोऽवतरेतू अवितु यद्ययं घट पतद्घटाश्रय: स्यादेतद्घटकारणंवा स्यादेतद्वट- ताप्योंघा स्यात्तदैतद्वटभिन्नः स्यादित्याद्यापादनप्रकारे कथमप्रा-

१३०० खण्डनखण्डसत्रादये चतुर्थपरिच्छदे

स्तत्र प्रमाणमस्ति न वा, यदयस्ति तर्हि व्याप्तिप्रमाणे- नैव व्याप्यव्यापकयोरपि ग्रहणादविरोधेनादृषणत्व- मित्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह* नचेदिति प्रशिथिलमू- लतया तर्काभासत्वमित्यर्थः । प्रमितत्वेप्येकस्पैव भेदापादकत्वात्स्यादेव दोषत्वमिति शङ्कते * अ. थेति आश्रयत्वाश्रितत्वयोर्भिन्नाधिकरणत्वेऽपि प्रस्तुते किं स्थादित्यत आह तदेति प्रतियोगि- भेदेनाश्रितत्वाश्रयत्वयोरेकस्मिन्नेव दर्शनाददोषत्व- मिति परिहरति मैवमिति घटोरुपाद्याश्रयोमृदा- श्रित इति द्वयस्यैकत्र दर्शनादित्यर्थः। एकप्रतियोगिक-

मिति शङ्कते *ं तदाश्रयेति * घटो मृदपेक्षयाSSश्रितो- घटापेक्षया च मृदाश्रय इति भेदनियम इत्यर्थः । दू- षयति * नेति तच्छद्स्यानुगताभभिधानत्वे भेदापा- दकत्वं तच्छब्दार्थस्यैव वस्तुन उभयत्वदर्शनाद्विशेषा- भिधानत्वेननुगमादृव्याप्त्यभाव, एव, मिथःशब्द-

रस्परस्य भेदस्वीकाराद्विशेषाभिधानेऽननुगम इत्यर्थः। प्रकारान्तरेखात्माश्रयत्वस्य दोषत्वं शङ्कते। १३७ अन्यथाSSत्म।श्रयत्वस्य दोषत्वशङ्कानिरासः । एतदाश्रयत्वादेतदाश्रितत्वाद्दा नैकत्वं स्यादिति वच- नभङ्ग्याऽSपाद्यमिति चेन्मैवम् । यद्येत देतदाश्रयादि स्यात्तदैतन्न स्यादिति ह्यापादं, नचैतद्युक्तं धर्म्याडSपाद्ययो वर्याहतत्वात। नच वाच्यमापाद्यस्य प्रमाणबाध्यताऽनु-

तर्कखण्डनम्। १३०१

कूलैव्रेति व्याघातादपि सा सम्भवन्ती न दोषमावहतीति, यत आपाद्यापादकयोः सामानाधिकरण्यानादरेऽतिप्रसङ्ग: स्यादतो विपर्ययाऽपर्यतरसायित्वमेत्रं स्या,देवं हि विप- र्यया वक्तव्यो, यन्नाम ? भवति चैतदेतत्तस्मान्नैतदाश्रय इति। नचैतदेतद् भवितुं शक्रोति एतदित्युद्दिष्टे धर्मिण्ये- तत्व्रविधानासम्भवादुद्देश्यविधेययोः प्रकारभेदस्याभावा- त।न च प्रसङ्गमात्वमेतद्वाधायैवास्तु कृतमस्य विपर्ययपर्यव- सानेनेति युक्तम। स्व्यमपि प्रसङ्गमूलस्य व्याप्तेरिष्टतया प्रसञ्जितनिषेधे तद्यतिरकेप्रामाणिकत्वस्यावश्यमन्त- व्यत्वापत्तेः । * एतदिति विमतमेतस्माद्भिन्नमेवाश्रयत्वा: देतदारम्भकद्रव्यव द्विमतमेतस्माद्भिन्नमेतदाश्रितत्वादे तदाश्रितरूपादिवदिति वा, एतदाश्रितत्वाश्रय- त्वे भिन्नाधिकरणे वा एतदाश्रितत्वाश्रयत्वरूप- त्वादेतदाश्रितकार्यगतधर्मद्यवदिति वा स्वाभाविकै- क्याभाव आपाद्येत इत्यर्थः। आपादनप्रकारं दर्शयन्परिहरति मैवमिति* अस्त्ववमापाद- नप्रकारस्तथापि का नो हानिरित्यत आह * नेति कुतो न युक्तमित्यत आह * धर्मीति * एतत्घट इति धर्मिण ऐक्पेन प्रमितत्वादेतत्घटो न स्यादिति भेदाभावे आपाद्यमानेपि विरुद्धसंसर्गव्या- घात इत्यर्थः । नायमनिष्टप्रसञ्जने दोषः, सर्वत्र

१३०२ खण्डनखण्डख्ादे चतुर्थपरिच्छेदे

चेति* व्याघातः प्रमाणमप्रमाणं वा उभयथापि तस्माङ्गवन्ती साऽडपादयस्य बाध्यता न दोषमावहती- त्यर्थः। कुत इत्यत आह यत इति * आश्रितत्व- माश्रषत्वं चापादकमनेकत्वमापाद्यं तयोरेकधार्मनिष्ठ- त्वं अस्ति न वा,Sस्ति चेदन्योन्यविरोधादापाद्यसि- डिर्नास्ति, यदि यत्र क्वापि विद्यमानेनापादकेन यत्र क्काप्यापादने सर्वेषामेकत्वाभभिमतानामनेकत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । विपर्ययपर्यवसानासम्भवाच्चाभासतेत्याह * यत इति तददर्शधितुं विपर्ययपर्यवसानाभिधानप्र- कारं दर्शयतिएवमिति एतत्घट एतत्घटो भवतित- स्मानैतत्घटाश्रय इति विपर्ययपर्यवसानाभिधानमि- त्यर्थः। अस्तु तथा को दोष इत्यत आह * न चेति * (तत्वं वास्तवमित्यर्थः) कुत इत्यत आहएतदिति असम्भवो वाकुत इत्यत आहएतदित्यु्िष्ट इतति* "सामानाधिकरण्यं हि रूपभेदमपेक्षत" इति न्यायेन रूपभेदोवक्तव्यो नचासाविहास्ती- त्यर्थः । स्वपक्षसाधनार्थ प्रयुक्त्ते प्रसङ्गे विपर्य- यपर्यवसानं वाच्यमात्माश्रयत्वं तु स्वपरपक्षवा- धमात्रमतो न विपर्ययपर्यवसानापेक्षेत्याशख्ाह नचेति कुत इत्यत आह स्वयमिति * अ- स्य प्रसङ्गस्य मूलतया व्याप्तिरभ्युपगम्यते नवा, नचेन्मूल शैथिल्यात्तर्काभासता। स्यादेतत् परपक्षबाध ने पराभ्युपगतामेव व्याप्तिसुपजीव्य प्रदृत्तस्य न मूलशैथिल्यमिति । मैवम् । स्वपक्षसाधनत्वेनापि क्विदाश्रीयमाणतया व्यात्प्यभावे मूलशैथिल्यं स्वयं

तर्कखण्डनम् । १३०३

यदि व्याप्तिरभ्युपगम्यते तया प्रसअ्षितस्यानेक- त्वादेर्न्निषेधे तद्यतिरेकस्यैकत्वादेः प्रमाणिकत्वस्या- वश्यमन्तव्यत्वाद्यतिरेक प्रमाणमन्तरेणान्वयनिश्चया- नुपपत्तेरन्यत्रानुमानादित्यर्थः । एतदेतन्न स्यादिति न प्रसञ्जयामः, किन्त्वेतस्मा- दन्यदिति प्रसक्जयाम इत्याशङ्कोक्तन्यायं तत्राप्य- तिदिशति।

१३८ प्रकारान्तरेऽपि दूषणातिदेंशः । अतएवैतदन्यत्स्यादित्यपि न शक्यप्रसञ्जनमेतदन्य- त्वस्यैतत्स्वरूपभेदमादायैव प्रतीतिपर्यवसायितया प्रसङ्गे व्याघातादेव । विपर्ययोऽप्येतद्विशेषितान्यविशषिता- न्यत्वविधायिनो विशेषणविशेषणताप्रविष्टमात्मानमा- त्मनि विधीयमानं न क्षमते- एतदनन्यत्वस्यैतदन्यान्य- त्वस्यैतत्वादेव, अन्यत्वावधेरात्मन उपलक्षणत्वे चान्य- त्वमात्रमुपलक्ष्यमाणमन्यस्मादप्यन्यत्वमादाय पर्यवस्ये- त्। स्वरूपत एव विलक्षणमन्यत्वविशेषमवधि रात्मोप- लक्षयतीति च न घटते यतोऽन्यत्त्वमात्रमेवावधिविशेषै- रुपधीयमानं तदन्यत्त्वप्रत्ययव्यवहारोपपादकं भवदन्य- त्वव्यक्तिभेदपर्यन्तगमनं प्रमाणस्य न सहते। यदि चा- न्यत्वव्यक्तिभेदोऽपि स्यात्तथाडपि प्रसङ्गमूलभूता व्या-

१३०४ खण्डनख्रण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

प्रिः सामान्याकारपुरस्कारित्वादेतेनैवोपधीयमानानाम- न्यत्वव्यक्तीनामैक्यमादाय प्रवृत्ता तथैव प्रसङ्गे विपर्य- ये चोपनयन्ती स्यादवोक्तदोषालङ्गनायेति। अत इति अतः शब्दार्थमेव स्पष्टयतिएतदि- ति * यद्येतदेत्दाश्रयादि स्यात्तर्ेतदन्यत्स्यादिति प्र-

रूपभेदमादायैव प्रतीतिपर्यवसायी प्रसङ्गोवाच्यस्त- थाचैतद्भवति न भवति चेति व्याघात इत्यर्थः। एवं प्रसङ्गरूपं निरस्य विपर्ययपर्यवसायित्त्वमपि निर- स्थतिविपर्यय इतिएतदन्यत्स्यादिति प्रसङ्गस्य विप- र्ययो भवति चैतदनन्योऽयमित्येवं रूपो वक्तव्यस्तथा- चैतद्विशेषितं यदन्यत्वं तद्विशेषितान्यत्वमेतदनन्यत्वं तद्विघायिनः-तत्सकाशाद्वाक्यादात्मानं विशेषयवि- शेषणतया प्रविष्टमात्मानमात्मनि विधीयमानं वस्तु न क्षमत इत्यर्थः । एतदन्यन्न भवतीति विधाने एतद्विशेषितमन्यत्वं यत् तदन्यत्वं विहितं भवति, तत्र विधेयान्यत्वस्य विशेषणमेतद्विशेषितान्यत्वं त- त्र एतद् विशेषसमिति योजना। कुतो न क्षमत इत्यत आह * एतदिति * स्व्रवृत्तिविरोधादि- त्यर्थः । कीदृशं तदेतदनन्यत्वमित्यत आह * ए- तदन्यान्यत्वस्थेति * एतस्मादन्यदित्यत्र विशेष- णतया प्रविष्ठमवधिस्वरूपं न भवति किन्तूपलक्ष- णमतो यदुक्तमेतत्स्वरूपविशेषितान्यत्वविधान ए- तत्स्वरूपस्यैवोद्देश्यस्य विधेयत्वेन प्रवेशोविपर्ययस्त-

तर्कखण्डनम। १३०५

न्न भवतीति, तनङ्गीकारपराहतमित्वा्शक्ाह अन्यत्वेति यदि घटोघटाधारः स्यात्तर्हि घटो न स्थादित्यत्र घटस्पोपलक्षणत्वादन्यत्वसुतान्यस्मादन्य- त्वं विधेयं भवति तच् न सम्भवति घटस्य यतः कु- चान्यस्मात्पटाद्न्यत्वस्य स्वीकारादित्यर्थः । स्वरूपत एवान्यत्वतो विलच्ण- त्वादन्यत्वादन्यत्वमात्रमुपलक्ष्यत्न भवति किन्तु घ- टान्यत्वमेव घटेनोपलक्ष्यमित्याशङ्गाह* स्वेति * अन्यत्वं च तद्विधेयान्यत्वस्य विशेषणं। कुतो न घटत इत्यत आह यत इति * अन्यत्वं स्वरूपतो भिन्न मित्यव किं प्रमागम्। अन्यत्वविषयभिन्नप्रतीतिव्यव- हारानुपपत्तिरिति चेन्मैषम्। अन्यथाप्युपपत्ते: य- थाSडकाशस्य घटमणिकाद्यपाधिभेदाद्विन्नत्वमेव भि- न्नप्रतीत्याद्युपपादकमेवमेकमप्यन्यत्वं त्तत्तदुपाध्युप- रक्तविलक्षणप्रतीतिजनकमिति सम्भवादित्यर्थः । अन्यत्वव्यक्तिभेदमङ्गीकृत्याप्याह यदीति अ- ड्रीकृतेऽपि तद्विशेषितान्यत्वव्यक्तिभेदे व्यक्तिभेदस्य

त्तदैतदन्य स्यादिति सामान्याकारेगैव व्याप्तिग्रहस- म्भवादेतद्विशेषितान्यत्वापादने स्यातामेव व्याघा- तविपर्ययतात्विंकत्वे इत्यर्थः । एतेनैवोपधीयमाना- नामिति-सामान्याकारसङ्गृहीतानामित्यर्थः।प्रसङ्गे- एतदाश्रयत्वादेतदन्यत्स्यादित्यत्र। सामान्यतोव्यापक- मानयतीति धर्म्यापाद्ययोव्याघात इत्यर्थः। विपर्यये च

१६४

१३०६ खण्डनखण्ड खादये चतुर्थपरिच्छेदे

उक्तन्यायमन्यवाप्यतिदिशति। १३९ अन्यत्रातिदेशः अन्योन्याश्रयचक्रकयोर्खण्डनं च। एवंप्रकारता चाSSश्रयाश्रयिभाववत्प्रकारान्तराश्रयेष्व- प्यात्माश्रयोदाहरणेष्वतिदिश्यते। अन्योन्याश्रयो यथा- भदेनावगतान्जेदज्ञानोपगमे, सोऽपि त्वया कथङ्कारमु- पन्यसनीयः । न तावद्यद्येतदेतदबोधाधीनेबोर्धं स्या- त्तदा न बुद्येतेति, तथासति व्याप्त्यसिद्धेः एतद्वोघा- धीनबांधं यत्तद्वोधाधीनबोधस्य तस्यैवादृष्टचरत्वात्। कया चन व्याप्यव्यापकभेदकल्पनया व्यभिचाराप्रतीतचर-

वमन्योन्याश्रयान्तरऽपि। चक्रकं च मध्य परमन्तर्भाव्या- S5त्माश्रयान्योन्याश्रयावेव विपरिणमत इति तद्दोषं नाति क्रामति। * एवमिति स्वस्मात्स्वयमुत्पद्यत इत्यङ्गीका- रे स्वजनकं स्वयमापद्येतेत्येवमाद्यात्माश्रयोदाहरणे भे- दाद्यापादनमादायोक्तखराडनानि योजनीयानीसर्थः। एवमात्माश्रयस्य तात्विकत्वं निरस्यान्योन्याश्रयस्या- पि तात्विक्त्वं निराकर्तुसुपक्रमते * अन्योन्येति * भेदेनावगतात्प्रतियोगिनः सकाशाडर्मिणोभेदज्ञानो- पगमे प्रतियोग्यन्यत्वसिद्ी ततो धर्मिभेदसिद्धिस्त-

१ पतद्योधाधीनबोघाधीनबोधस्यादिति का० मु० पु० पा०।

तर्कखण्डनम । १३०७

किकैरुच्पते इत्यर्थः । एवसुपन्यासे काऽनुपपत्तिरि त्यत आह सोपीऽति * कथमिति कीदश प्रसङ्ग- शरीरमित्यर्थः । एतत्-घटादिरूपं प्रमेयमेतस्य-घटादे: सकाशाद्ित्रस्य प्रतियोगिनो बोधायत्तज्ञानं स्याद्यदि तर्ह्येतत्घटादिभेदरूपं प्रभेयं न वु्धतेत्येवम्प्रकारस्त- दुपन्यास इत्याशख्काहन तावदितति कुन इत्यत आह तथा सतीति व्याप्त्यभावेन मूलशैथिल्यादाभास- त्वं तर्कस्येत्पर्थः। तामेव व्यापत्यसिद्धिमुपपादयति *ए तदिति * अन्यत्र प्रतियोगिज्ञानाधी नज्ञानविषयोभेदो दृष्टो न वा, दृष्टश्वेत्न बुद्येतेत्यापाद्याभावादेव व्यभि-

तथाSSपाद्यापादकयोः सामानाधिकरण्यं न क्वापि दृष्टमिति व्याप्त्यसिद्धिरियर्थः। यद्धस्तु तत्परस्पराधी- नबोधं न भवति था घटद्रयमिति सामान्येन व्या- प्तिरिष्यते प्रतियोगिज्ञाने ज्ञानविषयभेदस्यादृष्टत्वान्न व्यभिचारो नचादृष्टचरत्वं दूषणं वस्तु चेत्परस्परा- धीनबोधं न स्यादित्यनेन रूपेण प्रसङ्गसम्भवादित्या- शघ्घाह कयाचनेति वस्तुत्वं भवतु परस्परायत्तबो- धत्वं चास्तु किं बाधकमित्यन्यथाभावशङ्गायाः खण्ड- कदण्डस्य दुर्लभत्वात व्यात्प्यसिडौ मूलशैथिल्यं स्या- दित्यर्थः। शङ्काखण्डकतर्कस्य मूलभूतव्याप्े: प्रामाशि- कत्वे तद्विषयस्पैव तर्कस्य व्याप्तिप्रमाणविषयत्वात्सो- र्थः प्रामाणिक: स्यान्नच व्याप्तिर्मूलशैथिल्यमित्युक्तं खण्डनमन्यत्राप्पतिदिशतिएवमिति* आत्माश्र घादिखडनेन चक्रकं च खण्डितमित्याह *चक्रकं चेति

१३०८ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

आत्माश्रयान्योन्याश्रयावेव परिणमतश्चक्रकरूपेणे- त्यात्माश्रयादिदोषं नातिक्रामति चक्रकमित्यर्थः । व्याघातस्यासम्भवं दर्शयितुं तस्योदाहरणमाह। १४० व्याघातानवस्थाप्रतिबन्दीनां ख्यडनम्। व्याघातस्तु यथा सन्नास्तीत्यत्। तमपि कथं प्रयोक्ष्यसे यदि यद्यय सन्न स्यात्तदानीमसन् त्स्यादिति। तर्ह्यसन्न स्या दित्यस्यापि सन्त्स्यादित्यस्मिन्नेवार्थे पर्यवसानादभेदेन

पजीविनी च विरुद्धान्तरे तद्याघातनिरासादेव निर- स्तप्राये। गौर्महिषः ततो नभवति, अगवात्मतानियता यतोमहिषात्मतेति, एष हि तयो विरोधः। अनवस्थातु यथा सत्तायामपि सत्तान्तरमित्यनवधौ सत्ताप्रवाहे इष्यमाणे, तत्रक्थं प्रत्यवस्थेयं, न तावदयदि सत्तायां सत्ता स्यात्तदा न विश्रान्तिः स्यादिति, सत्तायां सत्ताभ्युपगमस्य विश्रान्त्य- भावेन सह व्याप्तिसिद्धसिद्द्ोर्दोषग्रस्तत्वात। प्रतिबन्दीच खण्डितैव। *व्याघात इति अयं व्याघातःकथ प्रयोक्तव्य इत्या- ह *तमिति परस्तदुपन्यासप्रकारं शङ्कतेयदीति व्याप्त्यभावान्मूलशैथिल्येनाभासत्वमिति परिहरति तर्हीति सन्निति चाऽसन्न स्यादिति च द्वाभ्यामेक एवार्थ उच्यते सदसतोः परनिषेधत्वादतोभेदाभा-

तर्कखण्डनम्। १३०९ शति स्वभावेति स्वभावविरुद्ध: व्यापकविरुडोप- लब्धिश्च तयोरुभयोः स्वभावविरुद्धोपजीवकत्वमिति पूर्वो क्व्याघातनिरासादेव निरस्ते इति यावत्।अगवात्म- कवंहि गवात्मत्वेन स्वभावविरुद्धं,अगवात्मताव्याप्यं चम- हिषात्मतत्वं ततश्चव्यापकनिदृत्या व्याप्यनिवृत्तिरेवंच गो- त्वेनागोत्वाभावापादनमगोत्वाभावेनच महिषत्वाभा- वापादनं न स्यात्ततश्वापाद्यापादकयोरैक्यमिति याव- त्। तत्रोदाहरणमाहगौरिति अथ गौस्तस्मान्महिषो न भवनी त्यर्थःअनयोर्विरोधं दर्शयतिअगवात्मतेति गोत्वमहिषत्वयोर्विरोधे भावाभावविरोधस्योपजीव्य- त्वात्तन्निरासेनैव तन्निरसनीयमित्यर्थः।अनवस्थां दर्श- थितुमुदाहरणेन दर्शयतिअनवस्थेति* कथमेषाSनव. स्था प्रयोक्तव्येत्याहतत्रेतिसत्तायां यदि सत्ता स्यात्तदा सत्ताविश्रान्तिर्न स्यादिति प्रयुज्यत इत्याशङ्काहन तावदिति कुत इत्यत आहसत्तेति* सत्ताभ्युपगम- माव्रस्यापादकत्वं सत्तायां सत्ताभ्युपगमस्य वा, ना- द्यो घटादावपि सत्ताभ्युपगमे तथात्वप्रसङ्गात। द्विती- ये तु सत्तायामेवाऽऽपदिकस्य सत्वादन्यत्र च तस्या- सत्वान्नियतसहचारस्य च व्याप्तित्वादविश्रान्तेर पि च यदि सत्तायां सत्ता तर्हि तत्रैव तेन सहचारस- म्भवस्तथाच यदि व्याप्तिसिद्धर्थ सत्तायामपि स- त्ताविश्रान्तिमत्वं प्रमितं तद्ाऽनिष्टापत्तिरप्रमितं चेतु व्यात्प्यभावान्मूलशैथिल्यमित्यर्थः। प्रतिबन्दी खण्डनं द्वितीयपरिच्छेदे कृतमित्याह प्रतीति * आत्माश्रयत्वांशे भङ्गान्तरमाह।

१३१० खण्डनखण्डखादये चतुर्थपरिच्छेदे

१४१ आत्माश्रयान्योन्याश्रयोरदोषत्वम्।

श्रयताखण्डिका व्याप्ति: सव्यभिचारा न स्यात् । द्वार- व्यक्तिभेदस्याऽपि व्यभिचारिव्यतिरेकत्वात् । स्वप्रकाश- वादिना स्व्रयमेव स्व्रज्ञानत्वस्य, एवमभावेऽप्यन्यमभा- वमस्वीकुर्वता स्वयमेव स्वाभावत्त्वस्य, एवं तदेव ग्राह्यं ग्राहकं चात्मप्रतीतौ, एवं तदेव ज्ञाप्यं ज्ञत्तिकारणं च शद्वो वाचक इत्यत्र, एवं तदेव नाश्यं नाशकं च प्रध्वंसिनि, एवं तदेव सम्बन्धि सम्बन्धश्र स्वभावसम्बन्धोपगमे, इत्यादि बहुलमुपगमादात्माश्रयतदाभासविबेकाय किं नियामकमुपेयम्। अन्योन्याश्रये चान्त्योपान्त्य- शह्ूयोरन्योन्यनाशकतायां, समव्याप्तिकयोश्चान्योन्य- व्याप्यव्यापकतायां, एककार्यकारिणां चान्योन्यसहका रितायां, एवमन्यस्मिन्नपि तत्नतत्र दर्शनात्कथं नव्याप्ति- भङ्ग: । कश्च विशेषो यद्यतिरेको विशेषणमुपादीयेत। तत्रतत्राविरोधान्नैवमितिचेत। न। अन्यत्र तथाभावादर्श- नस्य विरोधाभ्युपगममूलस्याविशेषात्। तत्रतत्र तथात्वे प्रमाणसद्भाव एत विशेष इतिचेत। तर्हि सर्वत्रानभ्युपगममू- लं तथात्वे प्रमाणाभाव एवोपजीव्यो दूषणमिष्यतां कृत-

तर्कखण्डनम् । १३११

मन्योन्याश्रषेण व्यभिचरितदोषत्वेनेति। *किश्चेतिप्रमेयत्वाभिधेयत्वव्यवहार्यत्वानां प्रमा- दिविषयत्वात् स्वदृत्तिरप्यापत्ना समवायः सन्निक- र्षः तत्र तस्य सम्बन्धिना सह सन्निकर्षान्तरेण न सन्नि- कर्षः सम्भवति इति स एव समवायस्तेन स्वसम्ब- न्धिना सह सन्निकर्ष: स, एवमभावप्रतियोगित्वस्या- पि धर्मस्थान्योन्याभावप्रतियोगित्वमस्तीसभावप्रति- योगित्व्रेऽप्यभाव इति।प्रतियोगित्वादीत्यादिपदेन केव- लान्वयिसाध्यसङ्गहः । एतेपु आत्माश्रयत्वखण्डनी व्याप्तिः सव्यपिचारा स्यादित्यर्थः । सम्बन्धद्वारव्य- क्तिभेदादात्माश्रवत्वपरिहारान्न व्याप्तेः सव्यभिचा- रत्वमित्याशख्गाह द्वारेतिद्वार भेदादव्याभचारिव्य- तिरेकत्वादेतस्य द्वारभेदादेयोSसौ व्यतिरेकः सोऽन्यो- न्याश्रयादेर्दूषणत्वव्यतिरेकत एव दूषयतोव्यभिच- रति उदाहियमाणज्ञानेषु स्वप्रकाशाङ्गीकारस्थले यतो- • द्वारव्यक्तिभेदयोरभावेपि तत्रात्मान्योन्याश्रययोर- दूषणत्वाङ्गीकारादभावविशिष्ठस्यापि तत्रैव व्य.

इसर्थः । तान्येव व्यभिचारस्थलान्युदाहरति * स्वे- ति सर्वस्थापि षष्ठ्यन्तस्योपगमादित्यनेनोपरि सम्बन्धः। घटतत्ज्ञानयोरेकैव ज्ञानव्यक्तिर्व्यव हार हेतु- रिति न द्वारभेदोस्ति गुरुमते,एवमन्योन्याभावःसर्वत्रै- कोऽसन्ताभावश्चति पक्षेऽन्योन्याभावः पटो न भवति- अत्यन्ताभावः प्रागभावादिरन्नेति व्यवहारे द्वारभेदो- नास्ति तयोरेव स्वस्मिन्परस्मिँश्च तथाव्यवहारकत्वादेवं

१३१२ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

निरुपाधिकात्मज्ञाने स एव ग्राह्यो ग्राहकक्चेति द्वार भेदो नास्ति मानसवेद्यत्वपच्ते ग्राहकत्वमङ्गीकुर्वत इति शेष:। शब्दपक्षे शब्दस्यैव वाच्यत्व वाचकत्वं चेतिन द्वारभेद, एवं स्वरसभङ्गुरपन्ते स्वयमेव नाइयं नाशकं चेति द्वारभेदो नास्ति, विषयविषयिणो: स्वभाव: सम्बन्ध इति पक्षे स्व्यमेव सम्बन्धी सम्बन्धश्रेति द्वारभेदोनास्ति। आदिपदेन भावल- क्षणदृश्यत्वायुदाहार्थम। एवं क्वचित ज्ञसौ क्वचित्स्तौ क्वचिद्यवहारे द्वारभेदाभावेपि आत्माश्रयस्य दोषत्वा- नङ्गीकारदर्शनाद्विवेको दुर्लभ इत्यर्थः ।व्याप्त्यसिद्ध्या प्रशिथिलमूलत्वमन्योन्याश्रयेपि तुल्यमित्याहअन्यो- न्येतिअन्योन्याश्रयेच कथन्न व्याप्तिभङ्ग इतिसम्बन्धःत-

वशव्दानां नाशे उपान्त्यस्यान्त्यशव्देन नाइयत्वमन्त्य- स्थाप्युपान्त्येन नाशयत्वमिति तार्किकासिद्धान्तस्तथाच कृतकत्वानित्यत्वयोरन्योन्यव्यापकतेति मीमांसकादेर. पि मृदण्डचकर कुलालादी ना मन्योन्यसह कृताना मेकका - र्यजनकत्वमेवं हस्वत्वाद्यपि द्रष्टव्यमतएवमादौ स्थले- डन्योन्याश्रयस्य व्यक्तिभेदाभावेपि दोषत्वादर्शना- दव्याप्तिरित्यर्थः । प्रसङ्गस्थाने आभासत्वद्योतकविशे- षाभावेनापि लक्षणं विशेषणीयमित्यत्र यो विशेषो निर्दिष्टः सोपि दुर्भण इत्याह कश्चति * उक्तोदाह- रणेषु विरोधोनास्त्यन्यत्र विरोधोस्ति तेन विरोधा- विरोधावेव विशेष इति शङ्कते तत्रेति विरो- धादर्शनस्यैव तदभ्युपगममूलत्वात्कचिदन्योन्याश्रया-

तर्कखण्डनम् १३१३ दौ विरोधेन दुष्टत्वं चेत्तर्हत्रापि अन्योन्याश्रयादोवि- रोधेन दुष्टत्वमदुष्ठत्वं वा तुल्यमेव न्याय्यमर्थैकरूप्यं दर्शनादर्शनयोरैकरूप्यौचित्यादिति परिहरतिनेति उक्तोदाहरणेषु तथात्वे प्रमायमस्ति नान्यत्रेति प्रमा- णभावाभावौ विशेष इति शङ्कते # तत्रेति* तर्ह्यन्यो- न्याश्रयदर्शने संत्यप्याभासत्वज्ञानाय प्रमाणभावो- डवइयं ज्ञेय इति स एव दोषाभावनसमर्थ उद्धाव्यो- व्यर्थमितरोद्गावनमिति परिहरति* तर्हीति # चक्रकस्यापि दोषव्यभिचारदर्शनान्मूलशैथिल्यं समानमित्याह। १४२ चक्रकव्याघातयोरदोषत्वम्। चक्रकेऽपि दुःखजन्मादिसूत्रोक्तादिषु व्यभिचारद- ्शनादव्याप्तिः विशेषव्यतिरेकदर्शनदुःशक्यत्त्वं च। का- रयकारणभावस्य तज्जातीयतया नियतत्व्रेन व्यक्तिभेदस्य चक्रकानन्तर्भूतत्वात। व्याघातेऽप्येकस्यैव जनकत्वा- जनकत्वे तथा। नच कालभेदादिर्विशेषो घटतत्प्रध्वंसा- दौ कालभेदेऽपि तादात्म्यव्याघातोपगमादेव। * चक्रकेपीति * "दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुसरोत्तरा- पाये तदनन्तराभावादपवर्ग" इति न्यायसूत्रम्। तत्र दुःखादीनामन्योन्यव्यवहितद्वा-

१६५

१३१ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्केदे

दिः सिद्धति ततश्च शरीरग्रहणं तस्माच्च दुःखीत्याद्य-

सरापगमे तदनन्तरपूर्वापगमेऽपवर्गदर्शनेनदर्शितमित्य- र्थः। एतच्चककाभासमत्रादुष्टत्वद्योतकविशेषस्य व्य- क्तिमेदस्य सम्भवाद्यत्र तु विशेषोनास्ति तत्रैव चक्र- कस्य दोषत्वमित्याशङ्गाह विशेषेति व्यक्तिभे- दादेव दुःखादिषु चक्रकस्याभासत्वमित्याशङ्काह * कार्येति* कार्यकारणभावस्तावदन्वयव्यतिरेकावसे- यस्तौ च व्यक्तिपु न सम्भवतोऽतिप्रसङ्गादतो दुःखा- दिजातीयेषु चक्रकवृत्या कार्यकारणभावेन वर्तमानेपु व्यक्तिभेदस्य चक्रकानन्तर्भावात्तमादाय न चक्रकपरि- हार इत्यर्थः । व्याघातेपि दोषत्वव्यभिचारदर्शननि- मित्तव्याप्त्यसिद्ध्या मूलशैथिल्यं समानमित्याह*व्या- घात इति तदुपपादनाथैव व्याघातस्वरूपमाह *एके- ति तथा व्याघात इत्यर्थः। कालभेदादिवशात्तत्र व्याघाताभाव इत्याह नचेति # कुत इत्यत आह * घटेति * घटतत्प्रध्वंसयोर्घटतत्पागभावयोश्च का- लभेदे विद्यमानेपि घटः प्रध्वसात्मक इति तादात्म्ये व्याघातोपगमादित्यर्थः । यच्च व्याघाताविशेषेपि सत्प्रतिपक्षात् जात्यु- त्तरस्थ वैलक्षण्यमुक्तमुद्यनादिना तत्प्रसङ्गान्निराचष्टे। १४३ प्रसङ्गादुदयनमतनिरासः। सत्प्रतिपक्षजात्योश्च को विशेषो व्याघाते, येन पूँ-

तकेखण्डनम् । १३११

१ पुर्वत्रेति-सत्प्रतिपक्ष इत्यर्थः । सत्प्रतिपक्षे हि द्वयोरपि हे- त्वोरावेशेषेणैव वाध्यवाधकभावो जानी तु जातिरेव बाध्या न तु तया स्थापनीहेतुरपि बाध्यत इत्यत्र किं विनिगमकमिति व्याघात- विशेषे कथय कथमिद वैषम्यमिति गुरूपदिष्टोऽयं दोषो नतु मयो- दित इत्यर्थः। ननु सत्प्रतिपक्षहेत्वोव्याप्तिपुरस्कारात्साघकत्वं जा- तेश्च तदपुरस्कारादसाधकत्वमित्येतदधीनमव वैषम्यमित्याशस्ाह * यद्यपीति * इदं वैषम्यमतन्त्रं यतस्तुल्यवलप्रतिहेतुप्रतिहतत्वात् यथा सत्प्रतिपक्ष: परं व्याहन्ति तथा स्वात्मानमपि व्याहन्येतैंवति स्वव्याघातकत्वस्य तुल्यत्वादित्यर्थः * दूषणत्वार्थमिति *न नित्यः शब्द: कृतकत्वाहिति प्रयुक्ते यथाSनित्यत्वसाधर्म्यात्कृप्तकत्वादनि त्योऽयं तथा नित्यत्वसाधर्म्यान्निः स्पशत्वान्नित्य एव कि न स्यादि- त्यपं प्रत्यवस्थानप्रकार: इदमसाधकं नियमानपेक्षप्रतिघर्मप्रतिह- तत्वादित्यत्रैव पर्यवस्यति। अस्य च साक्षादेव स्वव्याघातकत्वं सत्प्रतिपक्षे साधारणप्रतिहेतुरुपन्यस्तः न साक्षादेव स्वात्मानं व्या- हन्ति किं तर्हि तदुपन्यासानन्तरमसाधकतासाधनार्थ प्रतिहेतुप्र- तिहतत्वं यदुच्यते तत्तत्परम्परयेति वैषम्यमित्याशङ्काह *सा- क्षाद्वति * यद्यपि प्रतिहेतुप्रतिहतत्वे प्रतिहेतुप्रतिहतत्त्वं न सम्भष- ति नियमानपेक्षप्रतिधर्मप्रतिहतत्वे च नियमानपेक्षप्रतिधर्मतिहतत्वं सम्भवतीति स्वाव्याघातक्त्वं स्फुटमेव तथाऽपि प्रतिधर्मप्रतिह- तत्वं स्वपरसाधारणमेवेति भावः । स्वव्याघातकत्वेसति स्षत्पतिप- क्षनाऽस्तु नियमपुरःसरा जात्युत्तरंच नियमानपक्षत्वेसतीति तदस- दुत्तरमित्याशङाह नचेति * उभयोरपि व्याप्तिपुरस्कारेण स. त्प्नतिपक्षतायां नियमत्वानियमत्वविरुद्धधर्माध्यासइत्याव * यत इति ननु विरुद्धयोरध्यासे विरोध एव तयोनभवेत् विरोधित्वा- आनाध्यास एकत्रेति शङ्कते तयोरिति * तर्ह्यन्यत्र विरुद्ध्त्त्वं घिरु- द्धत्वांशे वा विरुद्ध्त्वं नित्यत्वानित्यत्वयोरस्तुकोदोष इत्याह * नेति * ननु सत्प्रतिपक्षिताभ्यां नित्यत्वानित्यत्वयोरेकस्यापि न तत्र सिद्धिरसत्प्रतिपक्षितत्वस्य तन्त्रत्वादिति शङ्कते * स्यादप्येव- मिति * प्रथमस्य समानबलप्रतिहेतुप्रतिहतत्व्रादसाधकत्व्रमिध द्वि- तीयस्यापि जात्युत्तरवत् स्वव्याघातकत्वमायातमति परिहरति * तहीति * इति शाङ्करी व्याख्या।

१३१६ खण्डनखण्डसाध्ये चतुर्थपरिच्छेदे र्वत्र बाध्यबाधकयोर्द्वयोरप्याभासत्त्वमुत्तरत्र तूत्तरस्य परं तथोपेयत इति गुरबः । यद्यपि प्रतिपक्षहतुः सा- ध्यान्तरसाधक इत्यस्ति तस्य जात्युत्तरवैधर्म्य तथाडपि त्वद्धेतुरसाधकः समबलप्रतिपक्षप्रतिहतत्वादित्यस्य दूष- णत्वार्थमवश्यपेक्षस्य द्वारात्मव्याघातकत्वात्साक्षाद्वाड वश्योपस्थाप्यद्वारेण वा स्वव्याघातकतायामुपयुक्त- विशेषाभावः । नच तत्राऽडस्तामेव व्याघातः सत्प्रति- पक्षता तु निरवद्यैवेति शक्यं वक्तुम्। यतः शब्दादे- र्नित्यत्वमेकस्मादनित्यत्त्वं चापरस्मादनुमानात्तथा स- ति किं न स्यात। तयोर्विरोधग्राहिणः प्रमाणस्य बलादितिचेन्न। यथा नित्यत्त्वमनित्यत्त्वमित्युभ- यमास्तामित्याचक्ष्महे तथा विरुद्धमविरुद्धं चास्ता- मित्यपि ब्रुवतोऽस्मान्कथं निवारयिष्यसि। स्यादप्येवं यदि सत्प्रतिपक्षत्वमेव तत्र दोषो नस्यादिति चे त्तर्हिं मन्तव्यं प्रथमस्य हेतोः समानबलप्रतिपक्षप्रतिहतत्वा दसाधकत्त्वमित्युक्तमावतते। *सत्प्रतीति परैरभ्युपगत विशेषं दर्शयतियेने- तिसत्प्रतिपक्षे दवयोरप्याभासत्वं जातौ तूत्तरंयथा तु

ज्ञेयत्वादित्यादिकंस्थात् व्याघातकं किन्तु साध्यान्तर- साधकं पक्षधर्मतादिबलसम्भवाज्जात्युत्तरं तु सद्ा-

तर्कखण्डनम। १३१७

दिना ऽर्थ क्रियाकारित्वात्सत्वमित्युक्ते सर्वमसत् ज्ञेय- त्वादित्यादिकस्य व्याघातकत्वान्न जात्युत्तरात् विशेष- सिडधिरित्यर्थः । अवश्यापेक्षस्य द्वारेतिषष्ठी राहोः शिर इतिवदुपचारतः। जातौ साक्षात् व्याघात उ. पस्थाप्यते सत्प्रतिपच्े तु परम्परयाऽतोऽनयोरपि अ- स्ति विशेष इत्याशक्का स विशेषोऽकिशश्चित्कर इत्याह * साच्षादिति * उपयुक्तं दृषणत्वप्रयोजकं प्रति- हेतुप्रतिहतत्वमित्यर्थः । भवतु सत्प्रतिपक्षे व्याघात- स्तथापि सत्प्रतिपक्षता निरवद्यैवेत्यत आह नचेति * कुत इत्यत आह * यत इति * अनित्यः शब्द: कृतकत्वादित्यनुमानादनित्यत्वं, नित्यः स आकाशैक- गुणत्वादाकाशमहत्ववदित्यस्मान्नित्यं च प्रसज्यते प्रथमेन द्वितीयस्य प्रतिहृतत्वात्प्रथमः स्वसाध्यं साध- येदेव स्वेन प्रथमस्य प्रतिहतत्वादतश्च वाद्यभिमत- साध्यसिद्धिप्रतिबन्धकत्वाभावे कुतः सत्प्रतिपक्षता निरवद्येत्यर्थः। नित्यत्वानित्यत्वयोर्विरुद्धतया प्रमाणेन ग्रहणात् कथमेकस्मिन्धर्मिणि सिड्धिरास्तामिति शङ्कते * तयोरिति* व्याघातस्य दूषणत्वमनङ्गीकुर्वता यथा नित्यत्वमनित्यत्वं चैकत्रास्तामित्युच्यते तथा विरुद्ध- त्वमविरुद्धत्वं चास्तामित्यपि वक्तुं शक्यमिति परिहरति नेति सत्प्रतिपचलक्षणो दोषस्तत्र विद्यतेऽतस्त द्वोषग्रस्तत्वान्नित्यत्वादिसि द्धिर्नास्तीति श- ङते * स्यादिति प्रतिहेतोरपि समानबलप्रतिहतत्वा- द्याघातकत्वं वाच्य ततोन जात्युत्तराद्विशेषसिडधिरिति मागुक्तदूषयं स्यादिति परिहरति तर्हीति

१३१८ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे

इदानीमनवस्थां दृषयति। १४४ अनवस्थानिरासः । अनवस्थायां चे यस्यां यस्यां सत्तायामपरापरसत्ता यायात्तस्यास्तस्याः प्रमाणेन सिद्धौ नानवस्था दोषः स्या- दसिद्धौ चाश्रयासिद्धविषयमापादनमिति। यदि चाSड- त्माश्रयादिषु सर्वत्र विशेषोऽयमभिधीयते प्रमाणसिद्ध- स्वात्तत्र तथोपेयत इति तर्ह्यापादनस्थाने तथाऽ्भ्युपग- माय प्रमाणं नास्तीत्युक्तं भव्रति तथाच तत्र प्रमाणप्र- इनस्यावसरो न प्रसङ्गस्येति । * अनवस्थेति यस्यां यस्यां सत्तायामङ्गी- कृतायां परापरसत्तास्वीक्रियते सा तत्र तत्र य- दि प्रामागिकी तदाऽनवस्था न दोषो यदि- प्रमाणेन न सिद्धा तदास्याSSपादनस्याश्रयासि- द्धत्वमित्युभतःपाशबन्ध इत्यर्थः । सर्वैष्वेते ष्वात्माश्रयादिषु प्रमाणसिद्धत्वासिद्धत्वलक्षणोवि- शेषोभ्युपेयत इति यत्र प्रमाणसत्वं तत्रात्माश्रयादेर- दोषत्वं यत्र तु प्रमाणाभावस्तत्र दोषत्वमिति परोक्तं विशेषमनुवदति्रयदीति तर्हि पत्रयत्राSSपादनं तत्र- तत्र प्रमाणमस्ति चेत्तथाऽभ्युपगम्यते नास्तिचेन्नाभ्यु पगम्यत इत्युक्तं स्यादिति परिहरति तर्हीति* ततः १ द्वितीयसत्तायां तृतीया तत्राप चतुर्थी आपाद्या तत्राऽडश्रय- स्य द्वितीयसत्तादे: सिद्धचसिद्धिपराघातादनवस्था स्थातुमेव न पारयतीत्याह * अनवस्थायामिति *।

तर्कखण्डनम। १३१९

किमित्यत आह तथाचेति आत्माश्रयादयुदाहरणेपु पमाणमेव प्रष्ठव्पं न प्रसङ्ग: कर्तव्यः प्रमाणाभावभा- वयोरेव स्वीकारास्व्रीकार प्रयोजकत्वादित्यर्थः । दर्शयंस्तर्का- न्तराण्याह।

अपरेऽपि विषयभेदात्तर्कभेदा आत्माश्रयादिवन्मन्तु- मुचिताः। तदथा अविनिगम: उत्सर्गः, कल्पनागौरवला- घत्रे, चा नौचित्यं चति। विकेल्पेनाऽन्वयावगमयोग्ये एक- स्मिन्नभ्युपगते तदेकदेशान्वयनियमनिर्द्धारणाSशक्यत्वम- विनिगमः, सत्प्रतिपक्षहे त्वोरित निर्द्धारयितुमशक्यान्वय- यो: परस्परप्रतिक्षेप एव पर्यवसानात। नन्वन्यतरमा दायाऽपि प्रकृतस्योपपत्तिसम्भव्रेनाविनिगमस्य दोषत्वमे- वाSनुपपन्नं केवलं पुंसस्तत् यदि संशयः स्यात्स च किं न- स्यादिति चेन्न।भावानवबोधात् प्रमाणासम्भवेन क्वचि- १ भूतत्व्रमूर्तत्वयोरजातित्वेनान्वययोग्यताया मुभयोर्जातित्वे जा- तिसङ्कर इत्येकतरं जातिस्तत्र विकल्पः किं भूनत्वं मूर्तत्वं वा जा- तिरतसतत्रैक्कतरस्य जातित्वग्राहकं प्रमाणं विनिगमनाविरहः प्रति- बध्नातीत्यर्थः । ननु निर्द्धारणशक्यत्वमेव कथ स्यांदकस्य जातित्व- साधकमन्यस्य जातित्वं प्रतिवध्नातीत्यत्र चिनिगमनाविरह एव तन्त्रमित्यर्थ: भूनत्वमात्रस्यापि जातित्वाभ्युपगमे जातिसाङ्क्याभनि- घर्तते पवेति भूनत्वस्य जातित्वं सेद्धुम्त्येवापाततः नतु संशय- मात्रं भवतीति शङ्कते * नन्विति * अन्योन्यप्रतिबन्धादेक्रमात्रनि- यतं प्रमाणमेव न भवतीति परिहरति * प्रमाणेति *।

१३२० खण्डनखण्डस्ादे चतुर्थपरिच्छेदे

दपि विशेष: कथमभ्युपगन्तुं शक्यो यमादाय वस्तुगत्याS प्येकस्याऽन्वयः स्यात्। नन्वेवं प्रमाणाभाव एव दोषः स्यान्नाविनिगम इति चेन्न । तस्याविनिगमोन्नेयत्वेनावि- निगमस्यैव प्रथमोत्पन्नस्योपन्यासाचित्यात। नन्वेवम- नुमाने व्यक्त्यविनिगमो दोषः स्यादिति चेन्न। तत्रा-

मेव व्यक्तिमाक्षेप्तुं सामर्थ्यादविनिगमस्य चानेकाभ्यु- पगमे सत्युपस्थानादिति। अपर इति#ते विशेषा मन्तुसुचिता अन्यन्ानन्त- रभावादित्यर्थः। विद्यमानास्तर्कास्ते के इत्यतआह तदि तिअविनिगमस्य लक्षणमाहविकल्पेनेति# पाचि- कत्वेनान्वययोग्यं यत्रानेकमभ्युपगतं चेति तस्य म. ध्ये योसावेकस्तेन सह समन्वयनियमो यस्तदन्वय- स्य निर्दारणं निर्णयस्तस्याशक्यत्वमितियावदिदमु दाहरणं भिन्नभेदविशेषाङ्गीकारे आद्यभेदसमान- योगक्षेमत्वादुत्तरभेदानां भिन्नेभेदिनि निवेशसिद्धयर्थ- मनन्तभेदस्वीकारे तेषां युगपदन्वयापत्ते: ते तावद्द्रं दा विकल्पेनान्वयाय न योग्यास्तेषाम्मध्य एकस्य भे- दस्य तस्मिन्धर्म्मिणि निवेशनियमानिर्द्धारणमविनिग- म इति। निर्द्धारणाशक्यत्वमित्युक्ते यत्ककिश्विन्निर्ड्धा- रणाशक्त्वे प्रसक्तिं निवारयतिनियमेति तथापि द्रव्यस्य वा रूप्यत्वादिनियमनिर्द्वारणाSशक्यत्वे प्रस- क्तिं वाश्यतिअन्वयेतिसाकाङ्गतापरिहाराय तत्

तकखण्डनम् १३२१

इति। तत्सवानिद्वारण अतिप्रसक्तिनिवारणायैकेति ग्रहणम्। अयोग्यपदार्थानामन्वयनिश्चयात्यन्ताभावे प्र. सक्तिनिवारणाय योग्येत्युक्तम्।अविकल्पेनान्व्ययोग्या- स्तेषाम्मध्य एकस्य भेदस्य तस्मिन्ध्म्मिणि निवेशे दण्डच- कादौ कि जनिते किजनकत्वमिति निश्चषेऽतिप्रसक्तिं वारयितुं विकल्पेनेत्युक्तम्।अनेकेषामन्वययांग्यत्वे सति तेषां मध्य एकतममादायान्वयनिर्द्धारणं किंन स्यादित्य- त आह सदिति सत्प्रतिपक्षहेत्वोः परस्परप्रतिक्षेप- पर्यवसायितया निश्चयात्तेषामपि तदनिश्चयः प्रतिक्षेप एव पर्यवसानादिति यावत। प्रतिहेत्वोः दोष एव न भवतीति शङ्कतेनन्विति प्रकृतस्य भेदव्यवहारस्य

र्द्रारणाभावेपि न कश्चिद्दोष इति नाविनिगमो दोष इत्यर्थः। अयमेवान्वयीति विशेषदर्शने सामान्यग्रह- णादिमसूतः संशयदोष इत्याशक्का स एव पूर्ववाद्याह केवलमिति अभिप्रायाज्ञानविलसितचोद्यमिति प- रिहरति नेति कोसौ भाव इति तमेवा- भिप्नायं प्रकटयति * प्रमेति कस्थापि भेदस्य धर्मिसम्बन्धे प्रमाणाभावाद्विशेषासिडधिस्तदसिडी सामान्यान्वयासम्भवाद्गेदव्यवहार एवानुपपन्न इ- त्यर्थः। प्राप्ताप्राप्तविवेकेन सर्वत्राविनिगमस्थले वि- शेषान्वये प्रमाणाभाव एवोद्गाव्यत इति स एव दोष: स्यादिति शङ्कतेनन्विति अतीन्द्रियत्वा- त् प्रमाणाभावोविनिगमेनोन्नीयते तथाच बाध- वत्परस्फूर्तिकत्वात्तस्यैयोपन्यासी युक्त इति परि- १६६

१३२२ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेडे

हरति नेति * विशेषान्वयानिर्द्ारियं दोषश्रेद- ग्निमान्पर्वत इत्यादावपि पर्वतादौ वन्हादिविशे- षस्थ विनिगन्तुमशक्यतयाऽविनिगमदोषः स्थादित्य तिप्रसङ्गबाधं शङ्कते नन्विति अनुमानेऽनेका व्यक्तयो नाभ्युपगम्थन्ते नातोऽविनिगमदोषोऽभ्यु- पगतविषयत्वात्तस्पेति परिहरति नेति *व्या- प्निबलागतसामान्यस्य पक्षसम्बन्धद्वारैव सर्वविशे- षा आक्षिप्यन्त इत्यत आह सामान्येति * उप- संहार :- सम्बन्ध इत्यर्थः । एकाभ्युपगमेपि विशेषा- न्वयनिश्चये किमित्यविनिगमो न स्थादित्यत आह * अधिनिगमेति * उत्सर्गलच्णमाह। १४६ सोदाहरणमुत्सर्गलक्षणम। बाहुल्यद्ृष्टमपेक्ष्य बाहुल्यद्ष्टतया दुर्बलस्योपगमा- र्हतोत्सर्गः, तद्यथा-स्वस्थस्य जाग्रतो ज्ञानं प्रामाण्याप्रा- माण्यनिर्द्धारकप्रमाणानुपनिपाताविशेषेऽपि विना बा- धमप्रामाण्यमभ्युपगच्छन्तं प्रति स्थात नतु प्रामाण्यं, यं तर्कमेतमालम्ब्याहु :- "तस्माद्वोधात्मकत्वेन प्राप्ता बुद्धेः प्रमाणता।

द्रष्टव्योदाहरणं चैतदीश्वराभिसन्धौ वेदप्रामाण्ये त- था,यथा न सौगतोऽपि विप्रतिपत्तुमर्हति। ननु बलवदे- ककोटिक: संशय एवोत्सर्गस्तत्कथं तर्कः स्यादिति

तर्कखण्डनम्। १३२३

चेन्न। उत्सर्गस्य सम्भावनायाः स्वार्थस्थित्यनुकूलत- याऽवलम्व्यत्वात्संशयस्य त्वनेवम्भावात् उत्सर्गस्यैक- कोटिनिष्ठत्वात्संशयस्य च कोटिद्वयावगाहित्वात । एतेन संशयस्यैतरैका बलवती या कोटिः सैवोत्सर्ग इति निरस्तम्। निर्णयोऽपि संशयस्यैव वस्तुनियत- कारणजत्वरूपबलवरती कोटि: स्यात्। स्यादप्येवं यद्यु- त्सर्गवन्निर्णयेऽपि संशयस्यानुस्यूतिः स्यात इति चेन्न। उत्सर्गोदाहरणे उत्सर्गमाद्रियमाणैः संशयोच्छेदानुमतेरे- व बाधाभावं सहकारिणमपेक्ष्योत्सर्गेणार्थेक्याभाव एव प्रमाणीभवनात्। तस्माद्यथाऽनवस्थादयो बाघात् दूषणत्वं त्यजन्तस्तदभावे दूषणानि भत्रन्ति तथोत्सर्गेपि तथैवेति। *वाहुल्पेति कथितं दुर्बलस्यानुपगमार्हत्वं कल्पनागौरवेऽप्यस्ति तदर्ष दृष्टतघेत्युक्तं । दृष्टस्य च दुर्बलत्वमेव न सम्भवतीत्यसम्भवपरिहारायोक्त वाहुल्पेति उदाहरयनिष्ठतया दर्शयति तदिति जाग्रतो-निर्दुष्टाचस्य तवतत्ज्ञानन्तत्प्रामाण्याप्रामा- ए्ययोनिर्द्धारकप्रमायभावेपि प्रमाणनामेव ज्ञानानां बहुलसुपलम्भात् ज्ञानापामाण्याभ्युपगमस्य दुर्बलत्वं तेन विनैव बाधकं प्रमाणाभ्युपगमादुत्सर्गबाधका- दन्यथात्वं स्यादित्यर्थः । अस्मित्नर्धे भट्टपादसंमति- माह यमिति शुक्तिरूप्यादियुद्देबोधात्मकत्वे- नोत्सर्गतः प्राप्ता प्रमाणता साऽर्थान्यिथात्वज्ञानाद्

१३२४ खण्डनखण्डस्ादे चतुर्थपरिच्छेदे

दाधात्कारणदोपज्ञानावाऽपोद्यत इति वार्ततिकार्थ:। सुगतमते प्रमाणानां स्वत एवाप्रामाण्यात्न तान्प्रतीद- मुदाहरणं युक्तमित्यत आह द्रष्टव्येति तर्क आहा- र्यारोपरूपमेककोटिज्ञान, सुत्सर्गस्तु बलवदेककोटिज्ञा- न, "सुत्सर्गस्तु बलवदेककोटिकः सन्देहो वाहुल्येनोप- लम्भना" दित्युक्तत्वात्तत्कर्य तस्य तर्केऽर्न्तर्भाव इति चोदयतिनन्विति वैषम्यप्रदर्शनेन परिहरति*नेति *स्वस्थस्य जाग्रतो ज्ञानं यदि स्यात्तत्प्रमाणं स्यादिति सम्भावनारूपस्तर्कस्तेन स्वविषयस्थिसर्थमनुकूलतया- पेक्ष्यत उत्सर्गः, संशयस्तु नैवमिति सम्भावनया- पेक्षत्वलक्षणवैधर्म्यात् नानयोरैक्यमित्यर्थः । वि- षय भेदेनापि भेदमाह#उत्सर्ग इति *उक्तन्यायमन्यत्रा- तिदिशति एतेनेति बलवत्येका या संशयकोटिः सै- वोत्सर्ग इत्येतदृपि सम्भावनयापेक्षत्वानपेक्षत्ववै- षम्यात्निरस्तमित्यर्थः । उत्सर्गस्य संशयकोटित्वेऽति- प्रसङ्गमाह निर्णयोपीति संशयस्यैवैकालम्बिनी कोटिननिरणयः स्यात्तस्यापि नियमवस्तुकारणजन्य- त्वबलोपेतत्वं निर्णयस्थैव कारणमिति वक्तुं शक्य- त्वादित्यर्थः। निर्णयदशायां संशयानुतृत्त्यभावान्न निर्णघस्य संशयैककोटितोत्सर्गदशायां संशयानुद- न्तेस्तदेककोटित्वमुत्सर्गस्पेति वैषम्यं शङ्कते स्था- दिति उत्सर्गदशायामपि संशयाननुवृत्तिस्तुल्यैवेति परिहरति नेति * हेतुमाह बाधेति * यत्र बाधकं नास्ति तत्र घाधाभावं कारणमपेक्ष्योत्सर्ग एव तस्या- र्थकोटौ प्रमाणं भवति यत इत्यर्थः।उक्तमर्थ दृष्टान्तेनोप.

तर्कखण्डनम्। १३२१

पादयन्नुपसंहरतितस्मादिति*बाधे सत्यनवस्थादयः क्वचिदाभासतां गच्छन्तोपि यथा बाधाभावे दूषणा- नि भवन्ति तथा बाधे सति क्वचिदप्रमायं भवन्रप्यु- त्सर्गस्तदभावे तथैव प्रमाणमेवं स्यादित्यर्थः । कल्पनागौरवस्य लक्षषमाह। १४७ सोदाहरण कल्पनागौरवलक्षणम्। सुगमासुगमयोरसुगमदुर्बलत्त्वं कल्पनागौरवं, दृष्ट- जातीयमपेक्ष्याद्ृष्टजातीयं दुःखेन प्रमीयते स्वल्पमपे- क्ष्य च बह्निति अखिलजनानुभवसिद्धमेतत्। दर्शितं च वितिच्येदमीश्वराभिसन्धौ यथा नैयायिकादिकं प्रति क्षित्यादिषु प्रतिकार्य कर्तृणां भिन्नानामभ्युपगमापादके, यथाच सौगतं प्रति प्रत्येकं कारणानां समर्थानामनेक- समानदेशकालानेकनीलादिव्यक्त्युत्पादापादके चेति दू- षणानुकूलमिदम। तद्यतिरेकेण कल्पनालाघवं साधना नुकूलम्। सुगमेति सुगमासुगमयोरमध्येऽसुगमस्य यत् दुर्बलरवं

गमेत्युक्तं तदुदाहरणेन दर्शयतिदृष्टेति अध्ययन विधेरर्थावघोधे द्ृष्टे फले संभवत्यदष्टमसुगमं तथाऽन्या- न्वयिनि व्युत्पत्तिप्रयोजके सम्भवति कार्यान्वयान्वयि- नीतिप्रयोजकमसुगममित्यर्थः । आदिपदेन संनिहि-

१३२६ खण्डनखण्डखाद्े चतुर्थपरिच्छेदे

तादि द्रष्टव्यं। एतदेवोदाहरणनिष्ठतयाऽन्यत्र दर्शित- मित्याहदरशितं चेति* किं तदुदाहरयमित्यत आह यथेति क्षित्यादीनां सकर्तृकत्वेपि बहुकर्तृकत््वं किन स्यादित्यापादके कल्पनागौरवदूषणं दर्शितं नैयाधिकैः। कायैः समानौ देशकालौ येषां तान्यनेकदेशकालानि कारणानि तेषामनेकनीलादिव्यकत्युपपादके तर्के एकै- कस्मात्पूर्वभाविनः सर्वस्माद्वा सर्वे किन्न स्यात्पूर्व- भावित्वं चेत्प्रयोजकं प्रत्येकं समर्थानां कारणानां का- रणत्वं इति बौद्धं प्रत्यापादने च गौरवमित्यर्थः । गौरवस्योपयोगमाह दू षणेति इदं-कल्पनागौरवं परपक्षदूषणानुकूलमित्यर्थः । गौरवान्तरस्योपयोग- भेदं लक्षणंचाह तितितदुपयोगमाहसाधनेति अनौचित्यलक्षणमाह। १४८ सोदाहरणमनौचित्यलक्षणम्। प्रामाणिकाव्यवहार्यत्वमसमाधेयजातीयमनौचित्यं वै- यात्यनामकं, तस्यभेदाः प्रश्नवैयात्यादयः। प्रश्नविषयम- प्रमिण्ततां प्रष्टरि प्रश्नानौचित्यं प्रश्नवैयात्यं, यथाऽवसतु- नि विधिनिषेधयोः किमिच्छसीति पृच्छति प्रमाणव्यव- हारिणां सौगते। अतएत्रातानौचित्यापरनामकं वैयात्यं परस्य दोषं मनसि कृत्वैके ब्रुवते अत्र सहृदयानां मू- कतैवोचितेति। अपरे च नह्यप्रतीते देवदत्तादौ स किं गौरः कृष्णो वेति वैयात्यं बिना प्रश्नः स्यादिति। यदि चेदमनौचित्यं नाम दोषो नाभ्युपेयते तदा-

तर्कखण्डनम्। १३२७

नीमर्थान्तरेण प्रकृतमर्थ निरस्यार्थान्तरस्यार्थान्तरेण परिहारात तत्परम्परामालम्बितुकाम: केन दोषेणार्था- न्तरपरिहाराभासत्ववादिनि अर्थान्तरेणैव तत्परिहरण- मनुचितमित्यतोऽन्येन जीयेत। अर्थान्तरनिग्रहतायां विप्रतिपन्नोऽपि प्रश्नपरम्परामालम्व्य स्व्रभङ्गभयात्कथाS- वसानमनिच्छन्तं कथं जयेत। नचाऽनवस्थया जयतीति वाच्यम्। यावदुत्तरमर्थान्तरेण परिहरणे प्रश्नान्तरेण वा द्वयोरप्यनवस्थासाम्यात।

"दोषं व्यक्तिविवेकेऽमुं कत्रिलोकविलोचने। काव्यमीमांसिषु प्राप्तमहिमा महिमाSऽदत"॥ प्रामाणिकेतिप्रामाणिकानां यद्व्यवहार्य सर्वथैव समाधातुं न शक्यते च तदनौचित्यं। प्रमा- णव्यवहारिणं प्रत्यव्यवहार्यत्वं सतोऽप्यज्ञानदशायां सम्भवति तद्व्यावृत्यर्थमसमाधेषेत्युक्तं।सतितु प्रमा- णप्रवृत्तौ समाधेयत्वसम्भवात्तदव्यवहार्यत्वं प्रति- क्रियाहमित्यर्थः। लक्षणानुगमसिद्धये जातीयग्रहणं असमाधेयजातीयमनौचित्यमित्युक्ते शब्दोनित्यश्चा- क्षुषत्वादित्यादावतिव्याप्तिस्तव्र स्वरूपासिड्ेरसमा-

तु प्रामागिकैर्व्यवहियतइति तद्व्युदासस्तस्य नामा- न्तरमाह वैयात्येति तद्विशेषानाह #तस्पेति प्रशन- वैधात्यस्वरूपमाह * प्रशनेति * यत्र प्रशनः प्रवर्त्तते

१३२८ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छंदे

तं विषयं येन प्रमित्सति तान्प्रति तस्मिन्विपये प्रश्न: स प्रश्नविषयो वैधात्यमित्यर्थः।अत्र दृष्ठान्तमाहयथे- ति प्रमाणाव्यवहारिणां नैयायिकं प्रति बिम वस्तुनि विधव्यव हारमित्याह* अत्रेतिसहृदयानां-परिडता- नामित्यर्थः। उदयनादिसंमतिरप्यस्तीत्याह * अपर- इति वैयात्यं बिना धाष्टर् विनेत्यर्थः । अनौचि- त्यं नाम दोष एव नास्ति तेन करथ प्रष्टुः पराजय इत्यत आह यदि चेति* अनित्यः शब्द: कृतक- त्वादित्युक्त्ते विभु: शब्द: कथन्निष्पद्ेत तदज्ञानातत्वया कथ हेतुरुपन्यस्थत इति चोदितेऽर्थान्तरमितिपरिहते तर्थ्यर्थान्तरस्य किं लक्षणममिति परम्परामवलम्बमान: केन दोषेण जीयेतेति सम्बन्धः ।अर्थान्तरेण परिहार- स्याभासत्ववादिन्यर्थान्तरेणैव परिहरणमनौचित्य- मित्यतोऽन्येन जयो न स्थादित्यर्थः । उदाहरणान्तर- माह अर्थेति अर्थान्तरस्य निग्रहतायां योऽसौ विप्रतिपन्नः पुरुषोभवति स यदा प्रकृतस्यार्थस्य पर- म्परां कथानवसानमिच्छन्नवलम्बते ते प्रति विप्त्ति- पत्तिविषयतयाऽर्थान्तरस्य वक्तुमशक्यत्वादनौचित्य- मेवोद्गाव्यत इत्यवश्याङ्गीकार्यमित्यर्थः । अर्थान्तरप- रम्परावलम्बनेऽनवस्थोड्गाव्या नत्वनुचितत्वमित्याश- द्वाह * न चेति * कुत इत्यत आह यावदिति * अनवस्थायास्तत्र तत्र परिहाराभिधानेपि समानत्वा- दित्यर्थः। अनौचित्यस्य दोषत्वे ग्रन्थकृतां सम्मतिमाह * दोषमिति व्याक्तिविवेकोनाम काव्यालङ्गारस्त- स्मिन् ग्रन्थे महिमानामा ग्रन्थकार: अमुं प्रसिड्धमनौ-

तर्कखण्डनम १३२९

चित्यं दोषमादृत आदृतवान्। तमेव ग्रन्थ विशिनष्टि *कवीतिकविलोक: कविसमूहस्तस्य लोचनमिव लो-

चारकास्तेषु प्राप्तोमहिमा माहात्म्य येन स प्राप्तमहि- मा काव्यालङ्कारविचारणावसरे हिणोमपाद्यनौचित दोषग्रस्तमिति तेन स्वीकृतमिति तात्पर्यार्यः । अत्रस्तुनि विधिनिषेधयोः किमिच्छसीतिपृष्टोवादी यदि मूकतामवलम्बते तदाऽप्रतिभा स्यादयदि विधि- निषेधयोरसम्भवमवस्तुनि व्युत्पादयति तदाऽवस्तुनो- पि व्यवहार्थत्वं स्वयं स्वीकृतं स्यादित्यपसिद्धान्तः स्वय- मेव तत्र व्यवहारप्रवर्त्तनादित्यभिसन्धाय चोदयति।

ननु कथमत्र प्रामाणिकाव्यवहार्यत्वमिति पृष्टेन य- दि मूकत्वमालम्ब्य तथात्वं वादिनि न व्युत्पाद्यते त- दानीमप्रतिभाSऽपतेत, अथ तथात्वं व्युत्पाद्यते प्रश्नार्थादेः प्रमाणाविषयत्वमुपन्यस्य, तदाऽत्यन्तासद्यवहार्यता स्व्री- कृतैव स्यादिति चेत। अत् ब्रुवते। मूकतैवात्र विजयायेति। नचा प्रतिभैवं प्रसज्येत उत्तरस्याऽप्रतिपत्तिरुत्तरार्हस्ये- ति तलक्षणात्। यदि चायं नियमो वादिना इष्यते यद- भ्रान्त्यैव तेन व्यवहर्तव्यमनुवादादन्यत्रेति, तदा मध्यस्थो- द्वाव्यत्वमस्य दोषस्योपन्यस्थतां, मध्यस्थेन ह्यपभ्रंशभाष- याऽपि यथा वादिप्रबोधनं क्रियते तथा यद्यप्रमाणम- १६७

१३३० खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे

वलम्ब्यापि कियते तदा को दोषस्तस्य स्यात् सत्र विषये तथैव तेन वादिबाधनस्य शक्यत्वात्। तस्मात मध्यस्थं प्रत्यनुत्तरदानं स्वदोषपरिहाराय प्रतिवादिनापि वैयात्यलक्षणदर्शनं कार्य, मध्यस्थ प्रति तस्याऽप्रमाणे- नापि प्रतिबोधने निर्दोषत्वात्।

• नन्विति* एतादृशि विषये मूकतैव ज्यायसी त्येकेब्रुवत इत्याह* अत्रेति * मृकतामवलम्व्यावतिष्ठ मानस्योत्तरस्याप्रतिभानाम निग्रहस्थानं स्यादित्यत आह न चेतिकुत इत्यत आह * उत्तरेति * अ- त्रोत्तराप्रतिपत्तौ सत्यामपि उत्तरार्हैत्यस्य विशेषण- स्याभावात्तद्विशिष्टलक्षणस्थाप्यभाव इत्पर्थः । अस- द्विषयस्य प्रमायायोग्यस्य भ्रान्तिं विना प्रतिपत्तुमशक्य- त्वात् भ्रातयैव प्रतिपत्या व्यहर्त्तव्यंतन्न व्यवहर्तुर्वा- दिनोयुक्तं तेनाभ्रान्त्यैव व्यहर्त्तव्य मन्यत्रानुवादादिति

दीतिसदृष्टान्तमेतदुपपादयतिमध्यस्थेनेति यर्था म- ध्यस्थोऽपभ्रंशभाषयापि वादिनं बोधयति तत्रच न नि- ग्रहस्तथा Sप्रमाखनापि बोधने न तस्य निग्रह इत्यर्थः। मध्यस्थेन तत्र तथा व्यवहारानियम इत्यत्र युक्तिमाह * तत्रेति * उपसंहरति * तस्मादिति # वादिभ्यामन्योन्यं, वादिनि वा मध्यस्थेन, मध्यस्धं प्रति प्रतिवादिना वादिना वासद्यवहारस्वीकारेऽस- त्ख्यातिः प्रामोति इति चोदयति।

तर्कखण्डनम्। १३३१

ननु वादिभ्यामेत्र वा वादिनि मध्यस्थेन वा, तं प्रति वादिना वात्यन्तासद्विषये व्यवहारोपगमे कथं ना- सत्ख्यातिः स्वीकृता स्यात । किं न स्यात्। विशिष्टरूपे सम्बन्धांशे चाऽसत्ख्यातेरन्यथाख्यातिवादिभिरप्यभ्यु- पगमात्। ननु वन्ध्यासुताच्छशविषाणं भिन्नमित्या- दिषु व्यवहरतः कथं विशेष्ये विशेषणेडपि नासत्ख्या- तिरुपगन्तव्येति चेत। न। असत्ख्यात्यभ्युपगमस्य

सदुपश्लिष्टमेत्र प्रतिभासते न तु केवलमसत कयाऽपि ख्यात्या समुलिख्यते इत्यन्यथाख्यातिवादिभिरिष्यमाण- च्वात्। वन्ध्यासुताच्छशतिषाणं भिन्नमिति प्रतिपत्त्राऽपि भिन्नमित्ययमंशः सामान्यतोऽन्यत्र दष्ट एव प्रतीयते केवलं भेदस्य सदाश्रयः प्रतियोगि चेति यद्दस्तुतः तदसदाश्रयः प्रतियोगि च तस्येत्यन्यथा कृत्वा प्रती- यत इत्यन्यथाख्यातिरेवोपगता भवति। यथा तु विशिष्ट- मत्यन्ता Sसदेत तथाऽSश्रयप्रतियोगिनी अत्यन्तासती एत किं न प्रतिभासेते तावताऽपि यथोक्तान्यथा-

वक्तुं, केवलं सदेत प्रकाशत इत्यस्मात्पक्षाद्विपरीतं वि-

१३३२ खण्डनखण्डस्तन्नादे चतुर्थपरिच्केदे

शिष्टं सम्बन्धश्र क्वचिद्विशेषणाद्यप्यत्यन्तासदभ्रान्त्यो- लिख्यत इत्येवंरूपा तावदसत्ख्यातिः परेणोपगतैव। य- दितु सदपि प्रकाशते किश्चित्ततिक नासत्प्रकाशत इति। यतः परेण विकल्पः सर्वथा वस्त्वनुल्ेखी केवलमली- कमुल्लिखन्नसत्ख्यात्यात्मा स्वीक्रियते। यदि तु यथो- क्तमेव परोऽप्यभ्युपगच्छति तदानीमनुमानप्रमाणादिव-

• नन्विति इष्टापच्या परिहरति * किमिति* इष्टत्वे हेतुमाह *विशिष्टेति * इदं रजतयोस्तादात्म्यं भ्रमविषय इति भट्टपक्षे विशिष्टांशे, रजतत्वेदमंशयोः समवायो भ्रान्त इति तार्किकमते संसर्गाश इत्य- र्थः। असतोविशेषणविशेष्यभावोऽवसीयते यत्र तत्र वैशिष्ट्यादिवद्विशेष्यादावप्यसत्ख्याति: स्वी- कार्येति चोदयति नन्विति असत्ख्याति- र्नाभ्युपगम्यत इति वाक्भड्ा सत्ख्यातित्वाप- रित्यागनियमस्वीकारे विश्रान्तिर्विवक्षितेति परिहर- ति *नेतिअसत्ख्यातिरतिरस्कृता चेत्कथं तर्हि सत्ख्यात्यपरित्याग इत्याशङ्काह असदिति#वन्ध्या-

गनियमोन सिद्धतीत्यत आह * बन्ध्येति * कर्थ तर्ह्य. न्यथाख्यातिरित्यत आह केवलमिति * भेदस्या- न्यत्र सदाश्रयत्वसत्प्रतियोगितया निष्पन्नत्वात्तत्परि- त्यागेयात्राश्रयत्वादि प्रकारान्तरेण प्रतीतमित्यन्यथा-

तर्कखण्डनम। १३३३

ख्यातिरित्यर्थः । धर्मिप्रतियोगिनोरसत्वात् भेदस्य त- दुपश्लिष्ठतया प्रतिभासोऽनुपपत्र इत्याशङ्का वैशिष्टय- वत् सर्वथोपपन्न इत्याह*घथेति तावतापि सदु- पश्लेषेप्यनियमापरित्यागादित्यर्थः। तर्ह्यसत्ख्यातिवा- दिनापि तथा वक्तुं शक्यमिति शङ्कायां अ-

शयति * केवलमिति* सदेव प्रकाशत इति सत्ख्पातिपच्षस्तस्माद्विपरीतमिदं रजतमित्यत्र वि- शेषणं विशेष्यं सम्बन्धश्चेति सर्व क्वचिदसदेव प्रकाशत इत्यर्थः । अस्तु प्रस्तुते किं स्यादित्यत आह यदीति इदमादि सदपि किश्चित्प्रकाशमानं प्रतीयत इति सदुपश्लेषं विना परेणाङ्गीकृतासत्ख्या- तिर्न सिद्यति प्रकाशमानमाश्रयादि परेण विकल्प्यत इत्यर्थः । किश्चित्सत्प्रकाशेप्यसख्यातेरसत्ख्यातिः किं स्यादित्याशङ्ाधिष्ठानमारोपितं च सर्वमसदिति सिद्धान्ताविरोधादित्याह * सर्वथेति * प्रामाणि- कसिद्धान्ताङ्गीकारान्मयाप्येवमङ्गीक्रियत इत्याश- ध्वाह यदित्विति अनुमानप्रामाण्यवदितियथा तत्र विप्रतिपत्तिर्नास्ति तद्वदित्यर्थः। सर्वधैवासत्ख्यातिस्थलं वादी पूर्व दर्शयति। • १५१ असत्ख्यातिस्थलखण्डनम्। ननु सर्वथैवासत्ख्यातिरपि भवताऽनुमन्तव्यैव, त- थाहि-बन्ध्यासुतशशविषाणे कूर्मरोमैवेति वदतः शब्दा- दर्थ प्रतिपादयतां किं तद्णुमात्रमपि समुल्लेख्यं तत्म्रती-

१३३४ खण्डनखण्डखाध चतुर्थपररिच्छदे

ते: इति चेन्न। तत्रापि तादात्म्यस्य सामान्यतोऽ्र प्रतीतस्यैवाऽसदुपहितस्य स्फुरणोपगमात, प्रकारभेदवै- शिष्ट्येन भिन्नयोरेकत्वं हि तादात्म्यं तच्चाऽन्यत्रास्त्येव तर्कसंशयाभ्यामप्रमाभ्यां जननेपि तत्तत्प्रमावत् मध्य- स्थाद्यप्रमया तथा प्रश्नानौचित्यादिप्रमोत्पादनाविराधे बाधवत् भ्रमविषयाऽतथाभावेपि भ्रमस्याप्रमात्वपार- मार्थिकतावत्प्रश्नविषयासत्यत्वेऽपि प्रश्नानौचित्यसत्य- तोपपत्तिरेव। *नन्विति एवं विधभ्रान्तिरेव नास्तीत्यतआह# शब्दादितिकतादात्म्यस्थान्यत्र विद्यमानस्यैव प्रतीतेरस. रख्यातिपरित्याग एवेति परिहरतिनेति * तादा- त्म्यस्थान्यत्र सत्वं दर्शयितुं तत्स्वरूपमाह *प्रकारेति उपाधिभेदेन भेदाभेदयोरविरोधं दर्शधितुं प्रकारभे दृत्युक्तमुपाधिस्वगुणस्त्वादिस्ततः किमित्यतआह * तच्चान्यत्रेति यदयन्यथाख्यातिमङ्गीकृत्यतत्पक्षेपि व्य- वहार इष्यते तर्ह्वप्रमाणिकाव्यवहारात्क्थ परस्थानौ- चित्यं स्यात्ममाणस्यैव प्रमाजनकत्वं नियतमित्यत आह तर्केति * तर्केण व्यभिचारशङ्कानिरस्याव्य भिचारिप्रमा यथा घथा व संशयोद्भावनेन गुरुणा शिष्ये बुद्ध्यतिशयजननात्तत्वप्रमा जन्यते ताथ मध्य- स्थं प्रत्यप्रमाणिकव्यवहारादनीचित्य प्रमेत्यविरोध इ. त्यर्थः। उदाहरणान्तरमाह बाधवदिति * यथा नेदं रजतमिति बाघस्य प्रसकत्तपतिषेघरूपस्य नियतपूर्व-

तर्फखण्डनम्। १३३५

भावित्व संजञनकजनकस्वेपि प्रमात्वं तवदनौचित्यादि- घुद्धेरपि प्रमात्वमित्पर्थः । विषयस्य प्रामाणिकत्वे भ्रमस्पानाचित्यं नाम धर्मः कर्य विषयः स्यादित्वाश- झाह * भ्रमेति * यद्यपि भ्रमस्य परमार्थः, तर्कसंशयाश्यां यद्यपि परम्परया प्रमा जन्यते तथापि भ्रान्तिजाया धिय: प्र० मातवं ष्टपूर्व नभवतीत्येतच्चो्दं बाघदृष्टान्तेन ननिर- स्तमित्याह। १५२ बाघटृष्टान्तेनभ्रान्तिजायाधियः प्रमात्वाभावशङ्कतान्निरासः। एतेन भ्रान्तिजाया धियः प्रमात्वं तथाऽप्यदृष्टचर- मित्यपि परास्तप्रायमिति। एवमन्यत्राप्येवंविधोदा- हरणे वाच्यम्। नच कश्चिदुक्तप्रकारमन्यथाख्यातिसमा- धानं नानुमन्तुं शक्नोति अन्यथा कथमसत्ख्यातिवादि- नोमतमपि जानीया दज्ञात्वा च स्वपरमतवैचित्र्यं कथं वादे प्रवर्तेत। एते सर्वेडपि तर्काः प्रमाणतिरोधे वा प्रमा- णामावे वा निष्पीडिताः प्रतिशन्तो न बाधासिद्धिभ्यां भिद्यन्ते पूर्वैरपि लोकसिद्धत्वाद्यवहृताः केवलमस्माभि- रेव तर्कपदव्यामभिषिक्ताः ततो न प्रबन्धेन निरस्यन्ते। "विषवृक्षोऽपि संवर्ध्ध स्वयं च्छेत्तुमसाम्प्रत"मिति। * एतेनेति यत्र यत्र स्थले केवलमसत्प्रकाशत इति सुगता ब्रुवते तत्र सर्वतापि प्रदर्शितन्यायेन सदुपश्लेषो दर्शनीय इत्याह एवमिति # असतः

१३३६ खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

नुमन्तव्यं इत्याह * नचेति* विपर्यये बाधमुपन्य- स्यतिअन्यथेतितदज्ञाने कोदोषस्तत्राहअज्ञात्वेति प्रदर्शिताविनिगमादितर्काणां संक्षेपेण दोषमाह *एत इतिप्रमाणेन विरोधे निष्पीडिता: प्रविशन्तोबाधान्न भिद्यन्ते प्रमाणाभावे प्रविशन्तोऽसिद्धितो न भिद्यन्त इत्यर्थः। लक्षणस्थाश्रयस्याभावे प्रबन्धेनानिराकरणे च हेतुमाह *पूर्वैरिति स्वयंस्थापितानां स्वयमेव नि- रासो न युक्त इत्यत्र वृद्धसंमतिमाह विषेति * विषवृक्ष: कारस्करः । एवं तर्कानिर्वाच्यतामुक्का तदाभासानिर्वाच्य तामापादयितुमुपक्रमते। १५३ तर्काभासानामनिर्वाच्यत्वोपक्रमः । ये च परैस्तर्कदोषाः षट्स्वीक्रियन्ते आश्रयासिद्धि- रनुकूलत्त्वं मूलशैथिल्यमिष्टापादनं विपर्ययापर्यवसानं मिथो विरोधश्चेति, सोडयं तर्कस्य दोषविभागो नोपपद्य- ते। व्याप्तिपक्षधर्मत्वयोः प्रतीतिमपेक्ष्य यथाऽनुमानं जायते तथैव तर्कोपि, इयान् परमनयोर्विशेषोयदनुमानं तयोः प्रमित्या जायते तर्कस्त्ववास्तवाभ्यामपि ताभ्यां पराभ्युपगममात्रसिद्धाभ्यांभवति, तेन विमृष्यमाणः तर्कः पराभ्युपगममात्रप्रसादसिद्धपरिकरो नाश्रयासिद्धिमपि तावद्वास्तवीमनुरोद्धुमधिकरोति ततः प्रमित्यभ्युपगम-

१३३७

हेत्वाभासविभागः तद्वदेव च तर्काभासविभागोपि न्या-

व दोषोऽनुमानत्रत्तत्राप्रमितत्वावलम्बिनीह त्वनभ्युपग- मावलम्बिनीति विशेषः । मिथोविरोधश्र सत्प्रतिपक्षतैव। वरिपर्ययापर्यत्रसानं तु दोष एवापादनस्य न भवति य- न्नाम विपर्ययापर्यवसानादापादनमात्मसाधनानुकूलं न भवति तदन्यदेव किमपि। बाधविरुद्धत्त्वव्यभिचारा- स्त्वनुमानवत् तर्केपि दोषाः पृथग्वाच्याः बाध उत्सर्ग- सम्भावनादेरन्यत्रानुकूल: ।तर्कस्य सप्तममपि दोषं तर्क- स्थापत्तिसाम्यं न नामोपगच्छामः स चोभाभ्यामभ्युप- गतव्याप्येनानभ्युपगतव्यापकेन प्रागेव दर्शित इत्या- इतां विस्तर इति। * येचेति प्रमाणससिद्धापादनामेष्टापादनं प्र- माणसिद्धस्यापि परसिद्धान्तानुगुणस्थापादनमनुकू- लच््वमिति विभागः। आक्षिपति*स इतिअनुपपसिं दर्शयितुं तर्कानुमानयोः साम्यमाह व्याप्तीति कस्तर्ह्यनयोरविशेष इत्यत आह # इयानिति व्या- प्निपक्षधर्मत्वप्रमित्तिरनुमयाऽपेक्ष्यते तर्कस्तु तयोरपर- मार्थत्वेपि पराभ्युपगममात्रमित्यर्थः। ततः किमित्यत आह शतेनेति * आश्रयासिद्धिरपि न वास्तव्यपेक्ष्यत इति तद्युद्धिरपि न वास्तवी स्यादित्यर्थः। ततोवा १६८

१३३८ खण्डनखण्डसाध चतुर्थपरच्छेदे

किमित्यत आहतत इतिःतर्कानुमानयोरिव तदाभा- Ch द्रेदं विधत्ते ततोन्यो हेत्वा भासे यावान्यत्प्रकार् विभा- गस्तर्काभासेपि तथैवेत्यर्थः। तद्वदित्य निष्टमेव स्पष्टयन्तु-

सिद्धीनां यथाऽनुमानाभासेSसिडावन्तरभवस्तथात्रा- प्याश्रयासिद्धयादेरपि असिद्धावन्तर्भव इत्यर्थः। तर्हि तर्कानुमानाभासयोः को विशेष इत्यत आह * त- त्रेति अनुमानाभासे प्रमित्यभावो मूलमिह त्वनु- पगमाभाव इत्यर्थः । मिथोविरोधश्चानुमानयोस्स- त्प्रतिपक्षत्वमेवेत्याह मिथ इति * विपर्ययार्यवसानं तर्हि तर्का भासोऽनुमानाभासादन्य एव भविष्यतीत्यत आह विपर्ययेति विपर्ययपर्यवसाने विपक्षबा- धसम्भवादित्यर्थः। तत्रापादने कर्तुः स्वसाधनानुकूलं तदापादनं न स्थात् विपर्यये पर्यवसानाभावादित्या- शङ्ाह यन्नामेति * स्थलविशेष एव तस्यापेक्षा- न सर्वत्रेत्यर्थः। तस्यासार्वत्रिकत्वात् ततोन्यदेव कि- मपि दूषणमित्युक्तं इदानीं षडेव तर्काभासा इति नाभ्युपगच्छाम इत्याह * बाधेति * वाध: पुनः क्वचि- द्दोषोन भवतीत्याह* बाध इति उत्सर्गसम्भावना-

सम्भावनयोस्तु बाधे सत्येकतरकोटिनिर्णयादेरप्रवटत्ते- र्दोषत्वमिति बाघस्य तर्कदोषपरिगणनेन सार्वत्रिकत्वम- परिगणने वोत्सर्गसम्भावनयोर प्रवेश इत्युभयथाप्येकतै- वेत्यर्थः।आदिपदेन स्वपक्षसाधनतर्कग्रहःनियमभङ्गार्थ

सर्वखण्डनायप्रकारोपदेशः । १३३९

दोषान्तरमाहसप्तममिति कीदशः स इत्यत आह* * सचेति "यश्चोभयोः समोदोष" इत्यनेन तर्क- खण्डनप्रस्तावे दर्शितं इत्यर्थः । अस्मित् ग्रन्थे जातिलक्षणान्युपन्यस्य निरस्ता- ति तेष्वपि कथितखण्डनानि अन्यत्रापि द्रष्टव्या- नीत्याह।

१५४ दूषणातिदेशः।

एवं प्रकाराणि तत्तलक्षणेषु खण्डनान्यूहनीयानि। तदेतासु खण्डनयुक्तिषु कामपि स्थानान्तरस्थां केनापि प्रकारान्तरेणानीय तत्सदृशीमन्यादशीं वा स्व्रयमूहित्वा परैविविच्यमानानि पदार्थान्तराण्यपि बुद्धिमता बाधनी- यानि। अत्र चाऽस्माभिर्दूषयितुं शङ्कितेभ्यः परपक्षत्र- कारेभ्यो यदि प्रकारान्तरं कोऽपि स्वयमहति उक्तानां बाधकानां मध्ये क्वचित्प्रज्ञयाऽपि समाधानमभिदध्या- त्तत्र खण्डनवादिनः प्रस्तुता प्रतिक्रिया न स्फुरेत्तदा परेण प्रयुज्यमाने वाक्ये बहुपदात्मके कस्य चित्पद- स्थार्थ खण्डयतुं खण्डनान्तरमवतारणीयम्। एवं त- त्रापि परेण प्रज्ञाशोषणे पुनस्तथैव शाखान्तरेषु सङक्र- मणीयमिति प्रकारेण खण्डनमये चक्रके सम्यगवधेयम्। न च शाखान्तरसङ्कान्तावर्थान्तरं पतेत्,अप्रकृतत्वाभा- वात्। नचैकनिर्णयारम्भेऽन्यसङ्कान्तावनौचित्यं स्यात्।

१३४० खण्डनखण्डखादे चतुर्थपरिच्छेदे

शद्वोडनित्यः कृतकत्वादित्यादौ परेणोक्ते कृतकत्वादा-

हि तन्निर्वाह्यते तदनिर्वचनीयतयाऽपि निर्वाह्यानिर्वच- नीयतैवेति। तस्मात्- तत्तुल्योहस्तदीयं च योजनं विषयान्तरे। शङ्खला तस्य शपे च त्रिधा भ्रमति मत्क्रिया॥ * एवमिति यदि प्रस्तावात्कश्चित्वदुपन्य- स्तप्रकारान्तरेणैव लक्षण शिष्यति त्वदुक्तखण्ड- नानां समाधानं वाडभिदध्यात्तदा किं कर्त्तव्यं रराडनवादिनेत्यतः शिष्यार्थ दर्शयति अत्रचेति # तदुपन्यस्तप्रकारे प्रातिस्विको दोषो झटिति यदि न प्रतिभाति तदा तत्प्रतिपादकवाक्ये बहूनां पदानां मध्ये कस्य चित्पदस्यार्थः खराडनीघस्तत्रापि विशिष्ट- लक्षणस्य कर्तुमशक्यत्वादित्यर्थः । तस्मिन्नपि पदार्थे खण्डिते यदि परः प्रातिस्विकदोषोडारेण खण्डन- प्रयोक्तुः प्रज्ञाशोषं कुर्यात्तदा किं कुर्यात् खण्डनवा- दीत्यत आह एवं तत्रापीति तत्रापि बहुपदात्मके वाक्ये कस्य चित्पदस्येत्यर्थः। खण्डनचक्रं खण्डन- समूहः। सम्यगवधेयं सम्यगवधानं कर्त्तव्यं न प्रमाद- मित्येवं प्रकारेण खण्डनप्रयोक्तुर्न कदाचित्पराजय इत्यर्थः । तर्हि शाखान्तरसङ्क्रमेणार्थान्तरं निग्रहः स्ादित्याशङ्काह* नचेति कुत इत्यत आह # प्रकृतत्वादिति प्रकृतानुपयोगिविषयं तदित्याह * नचेति * प्रकृतोपयोगित्वे सत्यपि प्रकृतादर्थादर्था-

ग्रन्थग्रन्थिप्रयोजनम्। १३४१

न्तरत्वात्किमिति अनौचित्यं न स्पादित्यत आह * शब्द इति * अधमपीष्ट एव प्रसङ्ग इत्यत आह * अन्ये- ति * असिद्ध्युद्धावनतत्परिहारयोरुच्छेद एव स्या- दित्यर्थः। उत्तवाक्यस्यापदार्थखण्डने तस्यैवानिर्वाच्य- तामूलं प्रमेयस्पेति प्रकृतानुपयोगित्वं स्यादित्यत आह *येनेति उक्तमर्थ श्षोकेनोपनिबध्नाति *तस्मादिति यस्मिलक्तणे यत् खण्डनमुक्तं तस्मिँस्तत्तुल्यं खण्डन- मूहनीयं तथा विषयान्तरलक्षणेऽपि तत्तुल्यं खण्डनं सश्चारयितव्यं तथोक्तलक्षणे विषयान्तरे तद्विषर्य प्रागुक्तखण्डनानां योजनं प्रयोग: कर्तव्यस्तत्रापि यदि प्रातिस्विकदोषोद्धारेण खण्डनप्रयोक्तु: प्रज्ञाशोषं कु- र्यात्तदा तत्रापि बहुपदात्मके वाक्ये कस्यचित्पदार्थस्य खण्डनमारम्भणीरयं तत्राप्येवमिति शृङ्धलाऽर्थान्तरपर- म्परा कर्त्तव्येति मतिमतां पण्डिताना मत्र खण्डनचक्रे त्रिधा क्रियेत्यर्थः । इतिशब्दः समातौ। स्वायत्ते पदप्रयोगे कठिनपदप्रयोग आत्मनोऽज्ञत्वं कुकवित्वं च दशयतीत्याशङ्का गुरुप्रसाद्लभ्योग्रन्थार्थ इत्येतदर्थ तत्करणमित्याह। १५५ कठिनशव्दप्रयोगप्रयोजनप्रदर्शनम्। ग्रन्थग्रन्थिरिह क्कचित्कचिदपि न्यासि प्रयत्नान्मया प्राज्ञम्मन्यमना हठेन पठिती माडस्मिन् खलः खलतु ॥

• ग्रन्थेति * क्वचित् ग्रन्थे ग्रन्थिरपि प्रयत्रान्न्यासि

१३४२ खण्डनखण्डस्नाधे चतुर्थपरिच्छेदे

न्यस्ताऽतः क्वचिदितिविशेषशेन न सर्वत्र मनः खेद- नीयमिति दर्शयति क्वचित्कचिद्विषये प्रयत्नवाहुल्या- पेक्षां दर्शयति। ग्रन्थ एव ग्रन्थि: प्रसिद्ग्रन्थिवद्दुर्भेद्य- त्वात्। तद्विन्यासाभिप्रायमाह *प्राज्ञमिति * प्राज्ञ- म्मन्यमना: खलोदुर्जनो वैशेषिकादिकुतर्कदूषितानतः- करणोऽस्मिन् खण्डनग्रन्थे मा खेलतु खेलनं क्रीडां मा करोतत्वित्यभिप्रायेणेत्यर्थः । प्राज्ञम्मन्यं मनोयस्य अहं प्राज्ञ इति अभिमन्यमानं मनो यस्य स प्राज्ञंमन्यमना: तेन गुरुप्रसादमनादृटत्य पठितमस्यास्तीति पठिती। कस्य तर्ह्यताधिकार इत्यत आह * अ्रद्वेति * श्रडा आस्तिक्ययुद्धिविशेषः। "यस्थदेवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथित्ताह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मन" इति मन्त्रवर्णात्। अ्रडया आराड: आराधितो गुरुर्येन स तथोक्तस्तत एव श्रथीकृत: दृढोग्रन्थिर्य- स्य स तथोक्त: स एव तर्करसोर्मिमज्जनेषु आसञ्जनं समासादयतु एतेपु-तर्केषु रसस्तर्काचयवविभावनेच्छा तदूर्मयस्तदुद्रेकास्तेषु मज्जनानि सुखानि भवन्ति तेपु आसञ्जनं तैः सह सम्बन्धप्राप्तौ हेतुगर्भविशेषणमाह * सज्जनइति * विशिष्टाधिकारीत्यर्थः॥ दृष्टलाभानुगुणगुणनिधिना विरचितोयं ग्रन्थ इति कर्तृगौरवात् ग्रन्थस्य विजिगीषुभिस्तत्वजिज्ञा- सुभिरप्युपादेयतामाह- १५६ ग्रन्थस्योपादेयताहेतुप्रदर्शनम्। ताम्बूलद्वयमासनं च लभते यः कान्यकुब्जेश्वरात

ग्रन्थग्रन्थिप्रयोजनम्। १३४३

यः साक्षात्कुरुते समाधिषु परव्रह्मप्रमोदार्णवम्॥ यत्काव्यं मधुवर्षि धर्षितपरास्तर्केषु यस्योक्तय: श्रीश्रीहर्षकवेः कृतिः कृतिमुदे तस्याऽभ्युदीयादियम ॥ इतिश्रीकवितार्किक चक्रवर्ति- श्रीश्रीहर्षकृतानिर्वचनीयसर्वस्वे खण्डनखण्डखाद्ये तुरीयः परिच्छेदः समाप्तः ॥

ताम्बूलेति कान्यकुब्जेश्वर: काशिराजा। ता- म्वूल द्वयमासनं च लभत इत्यनेन राजसत्कृतत्वेन लोके- महती प्रतिष्ठा तथा सर्वतार्किकाणां ताम्वूलैक्यमात्रला- भेन उत्कृष्ठता चदर्शिता।य: समाधिषु परब्रह्म साक्षा- त्कुरुत इत्यनेन तत्वमर्थयोरैक्यापरोक्ष्यं द्वारप्रयोजनं प्रमोदार्णवमित्यनेन परमानन्दाविर्भावोमहत्प्रयोजनंच दर्शितं। सजन इत्यधिकारिय: पूर्वत् दर्शितत्वाव।का- व्यं नैषधचितादिरूप मधुवर्षि मधुच्युदित्यनेन तद्- णने अन्यथात्वाभावोदर्शितः तर्केषु यस्योक्तय: धर्षि- ता अप्रतिहता: परैरितिवा धर्षिता: परे याभिरितिवा तर्कादिपु नैपुण्यं दर्शितं। श्रीश्रीहर्षकवेरियंकृतिः। कृ- तिमुदे कृतिनां सज्नानां मुदे प्रीतये अभ्युदीयादित्य-

कृतमिति॥ विष्णुं विश्वतनुं विशालनयनं शाइवत्प्रकाशंशिवं

१३४४ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छंदे

शान्तं मनोतवेतिरमलेशाखन्यूशस्य तृशशृमत्। श्रीनमनाविवलसत्यकेतूहसाहिण वन्दैशं सहरगं व- देशान्तकुमपाहितवक्रायुध।। श्रीमच्छ्वेतगिरिंवन्दे शिष्यधीपद्मभास्करम्। यत्पादस्मरणं लोके भवरोगस्यभेषजम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यसत्यानन्दपू ज्यपादशिष्येणानन्दपूर्णेन विरचिते खण्डनफककिकावि भजने चतुर्थः परिच्छेद:॥ समाप्तोयं ग्रन्थ: ।।

१ अस्य पद्यस्याभिप्रायमनवबुद्ध्यैवादर्शानुसारेण मुद्रणं कृत एवमेव बहुनि स्थलानि आदर्शपुस्तकस्य शुद्धस्यालाभेन यथादर्श- मेव मुद्रितानीति नात्र सुधीभिदोषहाष्ट्वधेया येषां महात्मना स- विधे पुस्तकान्तरं शुद्धमस्ति ते चेत्पुस्तकप्रदानेनानुगृह्लीयुस्तर्हि महानुग्रह्दमाजनमात्मानंमस्ये इति विज्ञापयति संशोधकः ।

B Harsha, son of Hira 132 Khandanakhandakhādyam V3H37 1914 v.3

PLEASE DO NOT REMOVE

CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY

UTL AT DOWNSVIEW D RANGE BAY SHLF POS ITEM C 39 13 08 08 12 005 9