1. Kuvalayananda Appayya Dikshit Alankara Dipika Ashadhara Bhatta Ed. Wasudev Laxman Shastri Paniskar Nirnaya Sagar Press 1896

प्रस्तावना।

अथ प्रकाश्यतेऽयं कुवलयानन्दकारिकाख्यो ग्रन्थः श्रीमदाशाधर- पण्डितप्रणीतसुबोधव्याख्यासमलंकृतः सहृदयहृद्यानन्दथुमाविष्क- र्तुम्। एतजीवातुभूतकुवलयानन्दप्रणेतुः सुगृहीतनाम्रो विद्वदग्रेसरस्य

एतद्विपयिणी किंवदन्ती चेत्थं श्रयते-अयंहि पण्डितमूर्धन्यो द्राविडः श्रौतस्मार्तोभयकर्मकाण्डकलापचणः सर्वतत्रस्वतत्रः त्रिविधाघौघप- रम्परानिवर्हणैकवद्धपरिकरायां वाराणस्यां गतः कदाचित् प्रभाते कृतभागीरथीस्त्रानो निर्वर्तितप्रातराह्निको निजनिकेतं प्रत्यागच्छन् ट्टे शयानं रमणीयरमणीदत्ताश्ेपं प्रावृताखिलवर्र्माणमपि निर्मुक्त्त- स्त्रसाधवलशिखं कंचन पुरुपमद्राक्षीत्। अन्रवीच तं सप्रतिघवि- स्मयकरुणाभिभूत :- किं निःशङ्कं शेपे शेषे वयसि त्वमागते मृतगै।' इति। 1 एतत्पद्यार्धमाकर्ण्योज्झितप्रावरणः पद्योद्वोषकं आावदवलोकयति स शयालुस्तावदेनं पण्डितराजं जगन्नाथरायं बुद्धा श्ीमदप्पय्यदीक्षितो झटित्युत्तरार्धमभाणीत्- 'अथवा सुखं शयीथा निकटे जागर्ति जाह्नवी े 'तः ॥।' इति। इत्याद्यैतिह्येनास्य पण्डितराजसमकालीनत्वमवगम्यते सच पण्डित- राज: शहाजहानाख्ययवनसार्वभौमस्य सभास्त आसीत्।

पण्डितराजपदवीम्। स्थितश्च प्रथमे.' वयसि प्रायस्तत्रैव तत्सूनीदों- रशिकोहस्य समीपे। शहाजहानगहीपतिस्तु १६२८ तमे ख्ित्रिस्ताव्दे नृपासनमधिरूढ:, १६५८ तम्में स्त्रिस्ताव्दे औरङ्गजेबसंज्ञेन स्वपुत्रेण कारागारे निवेशितः, ततः १६६६ तमे खिस्ताब्दे च पख्त्वमग- त्। पण्डितराजोऽपि. वार्धके श्रीकाशीक्षेत्र एव समनोवाक्कायं जग- दीशपरिचरणव्याष्टतोऽनैपीदायुःशेपभागम्। एवं च स्िस्ताब्दीयस- सदशशतकमध्ये/एव पण्डितराज आसीदिति स्फुटमेवेति रसगङ्गा-

धरप्रस्तावे निर्णीतवान् जयपुरनदाराजाश्रित: पण्वितवरो दुर्गापक्ा दशमा। तेन कुवल्यानन्दप्रणेतुः श्रीमदम्यदीक्वितस्य जीवनका

कुवलयानन्दस्य कोमलमतिबालानां डुर्हत्ात्केवल कुवलयान न्द्कारिका एव पृथगुद्धल श्रीमदाशाघरपण्डितेन सरलतुगोघव्या- ख्यया सनाथीकृतमिद पुस्तकं महता प्रयासेन सपाधास्मामि: पूर्व सुद्वितमासीन् तथापि तत्र पदच्छे परसवर्णादिव कल्यं जूल्यमप्य-

नोदावहं स्यादिति व्याख्योदाहरणटिप्यण्यादिमि: श्रोकवर्णक्रमको- शेन च मण्डयित्वा पुस्तकरूपेण सुद्रितं सर्वेषाभुपकाराय स्यादि त्याशास्ते-

पणशीकरोपाहो वासुदेवशर्मा।

श्रीः ।

कुवलयानन्दकारिकास्थालंकारानुक्रमः ।

विषय. पृष्ठ. विषयः पृष्ठं.

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ तुल्ययोगिता ... २२

मङ्गलाचरणम् ... तुल्ययोगिताभेद ... २३ म्रन्थप्रतिज्ञा ... २ दी पकालंकार ... ... २४ उपमालकारः ... ३ आवृत्तिदीपकालंकार ... २५

लुप्तोपमाष्टप्रकारा ४ प्रतिवस्तूपमालंकारः ... ... २६ उपमानालंकार: ... ६ दृष्टान्तालकार: ... ... ... २६ प्रतीपालंकारः ... ... .. ७ निदर्शनालकार: ... ... २७

प्रतीपभेद: निदर्शनाभेदाः ... ... ... २८ ..

रूपकालंकार: ... व्यतिरेकालंकार: २९ ... ... ... ..

परिणामालंकार: ... ११ सहोक्तिरलंकार ... .. २९ उल्लेखालंकार: ११ विनोक्त्यलंकार: ... .. ३०

स्मृति-भ्रान्ति-संदेहालंकारः ... १२ समासोत्तयलंकार ... .. ३०

शुद्धापह्नुत्यलकार: परिकरालंकार :... ... १३ ... हेत्वपह्ुत्यलंकार: १: परिकराङ्करालंकार ... ... ३१ ... ... पर्येस्तापह्ुत्यलंकार: १४ श्लेषालंकारः ... ... ... ३२

भ्रान्तापहुत्यलकार: ... १४ अप्रस्तुतप्रशंसालंकार: ... .. ३४ कैतवापह्नुत्यलंकारः ... १५ प्रस्तुताङ्कुरालंकार. .. ३६ छेकापहुत्यलकार: १५ पर्यायोक्तालंकार ३७ ... संभावनालंकार: १६ व्याजनिन्दालंकार: ... ३८ ... वस्तूत्प्रेक्षालंकार: आक्षेपालंकार ... ३८ ... ... १७ ... ...

हेतूत्प्रेक्षालंकार: निषेधाभासोऽप्याक्षेप :... ३' ... ... १७ ...

फलोत्प्रेक्षालंकार: ... ... १८ आक्षेपान्तरम् ... ..

स्रूपातिशयोक्ति: ... ... १९ विरोधाभासालकार: ... ...

... ... १९ विभावनालंकार: भेदकातिशयोक्ति: ... २० कार्योत्पत्त्यलंकार: ... ...

संबन्धातिशयोक्ति: ... २० अन्यकार्योत्पत्ति: ... ...

अक्रमातिशयोकि: विभावनाभेद: ... ... ... २१ .. . ४

चपलातिशयोक्ति: विभावनालंकार: ... २१ ४ ... अत्यन्तातिशयोकि: ... ... २२ विशेषोफ्तिरलंकार: ...

वि :: ६७

४ ई अवज्ञारकारः

0s9

ससारकार: 294

... ७१

अथिकालंकार ७२

अस्पालंकार: २०० अन्योन्यालंकार: पूवरुपालनर: :8 20? ७३

विरेषालंकार: .० विशेषमलंकार :... ५१ अनुगुणालंगए: جار

व्याघातालंकार: .३* मीलिताल: :

कारणमालसर: 06s ५३ समान्या:

एकावल्वलकार: ... ७६

मालादीपकालंकार: ७S

सारालंकार: ..* ५५ चित्रोत्तराळका रः

यथासंख्यालंकार: "६ सूक्ष्मालंकार: पर्यायालंकारः ... पिहितालका ... परिषृत्त्यलंकार: ५७ व्याजोत्तपलक: ... ७९

परिसंर्यालंकारः ५८ गृदोमपक :.

निकल्ा टंकार :.. विटवेोक्तयलक्ष

समुच्चयालकार ५९ युल्यलंकार: ::: कारकदीप कालेकार: ६० लोकोरायलंकार:

समाध्यलंकार: .३ छेकोक्यलंकार: ८०

प्रत्यनीकालंकारः ६१ वक्रोत्यलंकार :.. कांव्याथोपत्यलकार: ६१ काकुवकोत्तयलंका काव्यलिङ्ालंकार: ६२ सभावोक्त्यलंकार: ८२

अर्थान्तरन्यासालंकार ६२ भाविकालंकार: ८३

विकखरालंकार: उदातालकार: .. ८३ म्रढोत्त्यलंकार: ६४ उदात्तेऋदि: .. 0 ८३

संभावनालंकार: अत्युत्तयलंकार: ८४

मिथ्याध सितलार निरुत्त्यलंकार ८४

ललितालकार परतिषेधालंकार: ८४

अददर्षपालकार: ६६ विध्यलंकार:

अलकारानुकम:।

विषय: विपय:

हेशाउंका . लिद्धालंकार: अचारालकार:

उदिष्टालंकारमव रणम र आत्मतुश्सलकार:

दसवद्लकारः परिशेषप्रकरणम ३

मेगोलंकार: ससप्लकार :... १४ ऊजस््यलंकार: अज्ञाड्ीभावसंकर: ९४ समाहितालंकार: समप्राधान्यसंकर: ६५ भावोदयालंकार: संदेह संकर: भवसंच्यलकार: माचकानुप्वेशसकर: .. ८९ चित्सकर: अबडालकार: 900 प्तीललकार ६ शब्दालकारमकरणम् :

उपमानालकार: खज्न बन्घादय ९७ शन्दालकार: अनुप्रासमतुार एतियालकार: .. लावानुप्रास: अर्थापत्यलंकार: वत्यनुपा: अलंकियालकार: लेकानुपास संभवालंकार :.. यवकालकार:

अुत्यलंकार: पुनरु्क प्रतीका शालकार:

समाप्ेय क रेकणां विपयानकमणिका

कुवलयानन्दकारिकाः ।

अलंकारदीपिकाख्यव्याख्यासंवलिताः। लक्ष्यलक्षणप्रकरणम्। श्रीकृष्णाय नमः । शिवयोस्तनयं नत्वा गुरुं च धरणीधरम् । कुर्वे कुवलयानन्दकारिकादीपिकां सुदे॥ १॥ आशाधरेण कविना रामजीभट्टसूनुना। क्रियते कारिकाटीका बालानामुपकारिणी॥२॥ अथ तन्रभगवानप्पय्यदीक्षितनामा कविः सेहृदयहृदयानन्दार्थ- मर्थालंकाराणां लक्ष्यलक्षणोपेताः कारिकाः कृत्वा तव्याख्यानरूपं कुवलयानन्दाख्यं ग्रन्थं कृतवान्। कारिकाश् तत उद्धृत्य क्रमेण लिखितवान्। तत्र निःप्रत्यूहार्थ मङ्गलमाचरति- मङ्कलाचरणम्। परस्परतप:संपत्फलायितपरस्परौ। प्रपञ्चमातापितरौ प्राञ्चौ जायापती स्तुमः ॥ १ ॥ परस्परेति॥ वयं परस्परस्य तपःसंपदा अन्योन्यतपोलक्ष्म्या फ- लायितं फलवदाचरितं परस्परं याभ्यां तौ तथोक्तौ। तपोलक्ष्मीं लब्ध्वेव संबन्धतया भासमानौ वस्तुतस्तु नित्यसंबन्धावित्यर्थः। प्रपश्चस्य विश्वस्य मातापितरौ जनकौ। प्रकृतिपुरुपरूपत्वादिति भावः। प्रकर्षेण अश्चतः पूजाविषयीभवत इति प्रा थ्यौ।अर्हादीनां पूजाविषयीभवनमर्थ इति धातुवृत्तिकारः। यद्वा प्रकर्ष अश्वतो गच्छतसतौ प्राश्चौ। प्रकर्ष- युक्तावित्यर्थः। जायापती दम्पती पर्यायोक्तविधया पार्वतीपरमेश्वरावि- त्यर्थः। स्तुमः वर्णयामः । वर्णनं हि तदुत्कर्षकथनं स्वापकर्षकथनं च

१ शब्दापशब्दज्ञानरहिता वाला नतु स्तनंधयाः। २ काव्यवासनापरिपक्कबुद्धयः सहृदयाः । ३ मत्तस्त्वमुत्कृष्टः श्रेष्टः। त्वत्तोऽहं निकृष्ट इति।

कुवलयानन्दकारिकाः ।

वाचिकनमस्कारत्वेन परिणमतीति नमम्कारात्मकं मङ्गलमेतत्। 'अ- स्मदो द्वयोश्च' इति कर्तृबहुवचनं तदनुसारेण क्रियायाश्चेति संक्षेप: १ अध्येतृणां सिद्ध्यर्थं पुनर्मङ्गलमाचरति- अमरीकवरीभारभ्रमरीमुखरीकृतम्। दूरीकरोतु दुरितं गौरीचरणपङ्कजम् ॥ २ ॥ अमरीति॥ अमरीणां देवीनां कबरीभारेपु वेणीगुम्फेपु या भ्रमर्यः.सौरभलोभादवस्थितास्ताभिर्मुखरीकृतं शव्दायमानं कृतम्। योग्यत्वात्स्नीलिङ्गनिर्देशः पुंसां हि दूरे स्थितिर्युक्तेति। गौरीचरण- पङ्कजं गौर्याः पार्वत्याश्चरणमेव पङ्कजं पादपद्मम्। चरणत्वेन परिणतं पद्ममित्यर्थः । दुरितमन्तरायं दूरीकरोतु। हरत्वित्यर्थः । अत्रोत्तरपदार्थस्य पङ्कजस्य चरणत्वेन परिणत्या दुरितदूरीकरणोप- योगात्परिणामालंकागे नतु रूपकमुपमा वा पङ्कजस्य प्राधान्यायोगा- त्साधारणधर्मप्रयोगाच्चेति संक्षेपः । अत्र पङ्कजं स्वर्गङ्गासंबन्धि वो- ध्यम। नम्य जलक्रीडागतदेवीकेशस्थभ्रमरीसंबन्धोपपत्तेः । अन्यस्य भ्रमरीमात्रसंवन्धो घटते देवीकेशगतत्वं तु नैव ॥ २ ॥ ग्रन्थप्रतिज्ञा।

चिकीर्पितं प्रतिजानीते-

अलंकारेपु वालानामवगाहनसिद्धये। ललितः क्रियते तेपां लक्ष्यलक्षणसंग्रहः ॥ ३॥ अलंकारेप्विति॥ बालानां वालसदृशानामल्पबुद्धीनामलंकारे- पूपमादिपु अवगाहनसिद्धये बुद्धिप्रवेशसिद्धर्थ तेपामलंकाराणां ललित: सुन्दरः म्पष्ट इन्यर्थः। लक्ष्यलक्षणयोरुदाहरणम्वरूपकथनयोः संग्रहः सक्षेपः क्रियते। इहाम्माभिरिति शंपः । अलंकारलक्षणमाह्

१ केचित्तु परिणामालंकारम् स्पष्टपतिपतये प्रकारान्तरेण विग्रहं कुर्वन्ति। चरणभूतं परजमिति मयमपदलोपी समाग । २ 'विन्नोऽन्तराय प्रत्यूद.' इलमर।३ 'उपमितं व्याघादिभिः सामान्याप्रयोगे'। उपमेयं पुरुषादि व्याघ्रादिभिरुपमानपर्दः सह गमस्यते। परं साधारणधर्मप्रयोगाभावे। यथा पुरुषव्याघ्न इति।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ३

दुण्डी 'काव्यशोभाकरान्धर्मानलंकारान्प्रचक्षते' इति। गुणानां शोभा- करत्वेSपि रसधर्मत्वान्नातिव्याप्िः। शब्दालंकारासित्विह न लक्षिताः सुगमत्वात् ॥ ३ ॥ उपमालंकारः ।

मुख्यत्वादुपमास्वरूपमाह- उपैमा यत्र सादृश्यलक्ष्मीरुलसति द्योः। हंसीव कृष्ण ते कीर्तिः स्वर्गङ्गामवगाहते॥४॥ उपमेति॥ यत्र श्ोकादौ द्वयोर्वर्ण्यावर्ण्ययोरर्थयोः सादृश्य- लक्ष्मीः साधर्म्यशोभा। शोभाविशिष्ठं साधर्म्यमित्यर्थः । पूर्वपदा- र्थस्य विशेर्ष्येस्य प्राधान्यान्वये चमत्कारात्। यथा कुमारसंभवे- 'तभैव तस्थुः फणरत्नशोभा' इत्यत्र। नदुक्ततं तर्कशास्त्रे-सविशेपणे हि विधिनिषेधी सति विशेष्ये बाधे विशेषणमुपसंक्रामतः । सति विशेपणे बाधे विशेष्यमुपसंक्रामतः' इति। उल्लसति अधिकं प्रकाशते १ 'ये रसस्याद्विनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः। उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥।' इति तल्लक्षणम्। ते च माधुर्योजःप्रसादाख्याः। तत्र गुणस्थानमाह- 'गलितत्वमिवाह्लादपदव्या हृदये दधत्। माघुर्य नाम शृद्गारे प्ररोहं गाहते गुणः।। आह्लादकत्वं माधुर्य शद्धारे द्रुतिकारणम्। करुणे विप्लम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम्॥' ओजोलक्षणमाह- 'दीस्यात्मा विस्मृतेहंतुरोजो वीररसस्थितेः। वीभत्स रौद्ररसयोस्तस्याधिक्यं क्रमेण तु।' यदशाज्जलितमिव मनो जायते तदोज इत्यर्थ.1 प्रसादलक्षणमाह- 'शुष्केन्धनाग्निवत्स्वच्छजलवत्सहसव यः। व्याप्रोत्यन्यत्प्रसादोऽसा सर्वत्र विहितस्थितिः॥' स चोजसि शुकेन्वनाशिवत्स्वत। माधुर्य स्वच्छशर्कराजलवत् यो गुणो- इन्यन्यायं चित्तं सटिलेव रसेन व्याप्नोति स प्रसाद। अरयं सर्वपु रभेष्वावेयतया सर्वासु रचनामु व्यप्यतया स्थित.। २ अलक्ष्ये लक्षणगमनमतिव्याप्तिः । ३ 'गुणदोपो बुधो गृह्षन्निन्दुक्ष्वेडाविवेश्वरः। शिरसा श्राघते पूर्व परं कण्ठे नियच्छति॥' ४ पूर्वपदार्थ विशेष्यं मत्वा तस्पैव प्रावान्येनान्वयसीकारे चमत्कारातू।

४ कुवलयानन्दकारिकाः ।

तत्रोपमा। यथाशब्दो निदर्शनार्थ सर्वत्र। यथा हे कृष्ण, ते तव कीर्तिः हंसीव वरटेव । 'वरटा वरला हंसी' इत्यभिधानात्। स्वर्गङ्गां नाकनदीं अवगाहते प्रविशति। तत्र मज्जतां मुखेभ्यः प्रसरणादिति भावः । अत्र कृष्णेत्यस्याविद्यमानवत्त्वे हंसीवशब्दात्परस्य ते इत्या- देशः। सादृश्यलक्षणमाह रुद्रटः 'अन्योन्यधर्मवत्त्वं तु स्पष्टं साह- इयमुच्यते' इति। अत्र वर्ण्यमुपमेयं न्यूनगुणमवर्ण्यमुपमानमधिक- गुणम्। प्रसिद्धं च तद्धर्मयोरभेदाविवक्षायामिवादयो वाचका इति संप्रदाय: ॥ ४ ॥ अस्योपमालंकारस्य चत्वारोऽवयवाः । उपमेयं उपमानं धर्मो वाचकश्चेति। तेषां निबन्धने पूर्णा, यथासंभवं गम्यत्वे च लुप्तेति सिद्धान्तः । तत्र पूर्णा दर्शिता। इदानीं लुप्ताभेदानाह- वर्ण्योपमानधर्माणामुपमावाचकस्य च। एकद्वित्र्यनुपादानेर्भिन्ना लुतोपमाष्टधा॥५॥ वर्ण्येति॥ वर्ण्योपमानधर्माणां उपमेयोपमानसाधारणर्माणां उपमावाचकस्य सादृश्यद्योतकस्य इवादेरवाचकस्य तुल्यादेरवा चतुर्णां मध्ये। निर्धारणे पष्ठी। एकद्वित्र्यनुपादानैः। एकश् द्वौच त्रयश् एक- द्वित्रयः तेषां अनुपादानैलोंपेरष्टवा मिन्ना लुतोपमा भवति। उप्तावयवा उपमा लुप्तोपमेति मध्यमपद्लोपोडत द्रष्टव्यः । एकादीनां विषयभे- देऽपि साहित्यविवक्षायां द्वन्द्ः। बहुव्रीहौ तु एकद्वित्रा इति स्यादिति संक्षेपः ॥ ५॥। उदाहरणान्याह- तडिद्गौरीन्दुतुल्यास्या कर्पूरन्ती दृशोर्मम। कान्त्या स्मरवधूयन्ती दृष्टा तन्वी रहो मया ॥ ६॥ तडिद्गौरीति॥ तडिदिव गौरी गौरवर्णा। अत्र समासे वाच- कलोपः 'उपमानानि सामान्यवचनैः' इति समासविधायकसूत्रमूलः। इन्दुतुल्यास्या इन्दुना तुल्यमास्यं मुखं यस्याः सा तथोक्ता। आह्वाद- कत्वेनेति शेपः। अत्र धर्मलोपोऽविवक्षामूलः। 'गम्यमानार्थस्याप्रयोग एव लोपोडभिमत:' इति कैयटोक्तेः। 'अदर्शनं लोपः' इति संज्ञाप्रवृ- त्ेश्च। मम दशोर्नेत्रयो: कर्ूरमिव आचरति कर्पूरति कर्पूरति सा क- १ 'आमन्तिरितं पूर्वमविद्यमानवत्' इति। २ तद्भिन्नत्वे सति तद्रतभूयोधर्मसजा- तीयभूयोघमवत्वं सादृश्यम्।

लक्ष्यलक्षण प्रकरणम् १

पूरन्ती। प्रथमायां निपेधेऽपि क्वचिदङ्गीकारात्क्िबन्ताल्लटः शत्रादेशः। अत्राप्याह्लादकत्वेनेति शेपः। तस्य धर्मस्य लोप ऐच्छिकः । वाचकस्य क्विपप्रत्ययस्येवशब्दस्य च शास्त्रकृतः । कान्त्या लावण्येन। आत्मान- मिति शेपः । स्मरवधूसिव रतिमिव आचरति मन्यते इति स्मरवधू- यति स्मरवधूयति सा तथोक्ता। स्वं रतितुल्यं मन्यमानेत्यर्थः । तन्वी कृशाङ्गी मया रहः रहसि। अव्ययमेतत्। दृष्टा। अत्र आत्मा- नमित्यस्य गम्यमानत्वादुपमेयलोप ऐच्छिकः । इवशब्दस्य तु. शा- स्त्रकृतः । कदाचित्काचिदिति शेपः ॥ ६ ॥ यत्तया मेलनं तत्र लाभो मे यश्च तद्रतेः । तदेतत्काकतालीयमवितर्कितसंभवम् ॥७॥ यदिति॥ तत्र रहसि मे मम तया तन्व्या सह यन्मेलनं समागमः च परं यः तद्रतेः लाभः तत्पूर्वानुभूतं एतद्धुना स्मर्यमाणं द्वयमपीति शेपः। अवितिर्कितसंभवं अचिन्तितोपलम्भं हेतुभूतं विशेषणमेतत्काकतालीयम्। अन्र समासे स्त्रीसमागमोपमा तन्र वाचकोपमानलोपः । तद्धितार्थे च तदास्वादोपमा तत्रोपमानमात्र- लोपः। तथाहि। काक इव तालमिव काकतालमिति इवार्थे तत्पु- रुपः । तत्रेवशब्दस्य 'उक्तार्थानामप्रयोगः' इति शास्त्रसि्धो लोप: 'समासाच तद्विपयान्' इति ज्ञापकात। 'मयूरव्यंसकादयश्र' इति सूत्रप्राप्तिः 'सह सुपा' इति वा। उपमानलोपस्तु कामिनीकामुकयो- र्मेलनं काकतालमित्युक्त्तेः । पुरुपागमनस्य काकागमनमुपमानं यो- पागमनस्य तालफलपतनमुपमानं तयोर्मेलनस्य च काकतालमेलनमु- पमानं तस्य गम्यमानत्वाहोपः समामार्थानन्तर्गतत्वाटेच्छिकः । एवं समामार्थे वाचकोपमानलोपः । तद्धितार्थे तु काकतालमिव काकतालीयमिति इवार्थे छप्रत्ययः । तत्न काकतालसमागमजन्य आस्वाद: कान्तकृतकामिन्युपभोगम्योपमानम । तम्य गम्यमानत्वा- दैच्छिकलोपः । छप्रत्ययस्तृपमावाचकः । अवितर्कितसंभवमिति उभयत्र साधारणो धर्मः। काकतालश्दयोर्निजकर्मणोर्लक्षणेति संक्षेपः । चतुर्थे चरणे 'अभवत्कि व्रवीमि ते' इति पाठान्तरकल्पने समासार्थे धर्मोपमानवाचकलोपः । तद्वितार्थे च धर्मोपमानलोपः । अवितर्कितसंभवमिति पदलोपान्। पाठान्तरकल्पनाभावे तु मदीयं पद्यमुदाहरणीयम। यथा 'रामस्य पथि राक्षस्याः सङ्गमस्तद्वधश्च यः।

६ कुवलयानन्दकारिकाः ।

पुण्यैरजाकृपाणीयं मुनीनामभवह्दयम् ।' इति। एतेऽप्टौ लुप्ाभेदाः संभवन्ति । तत्रैको भेदस्त्रिलोपपक्षे धर्मोपमानवाचकलुप्तेति १ द्विलोपपक्षे भेदचतुष्टयम्। धर्मवाचकलुप्ता २ वाचकोपमेयलुप्ता ३ वाचकोपमानलुप्ता ४ धर्मोपमानलुप्ता चेति ५। एकलोपपक्षे च त्रयो भेदाः। वाचकलुमा ६ धर्मलुप्ता ७ उपमानलुप्ता चेति ८। उुप्तोपमापि तदर्थाव्याहारेण पूर्णोपमा भवति। एपैव सर्वालंकारमूलभूता। तदुक्तं चित्रभीमांसायाम्-'उपमैका शैलूँपी संप्राप्ता चित्रैभूमिकाभेदात्। रस्ज- यति कार्व्येरङ्गे नृत्यन्ती तद्विदां चेतः ॥' इति। अन्येऽपि भेदाः काव्य- प्रकाशकाव्यादर्शोदिपु सन्ति । इह तु विस्तरभयान्न लिखिताः।।७॥। उपमानालंकार। उपमानोपमेयत्वं यदेकस्यैव वस्तुनः । इन्दुरिन्दुरिव श्रीमानित्यादौ तदनन्वयः ॥८॥ उपमानेति॥ एकस्यैव वर्ण्यस्य वस्तुनः यदुपमानोपमेयत्वं उप- मानत्वं कल्पितमुपमेयत्वं तु यथार्थमिति बोध्यम्। तदिन्दुश्चन्द्र इन्दुरिव चन्द्र इव श्रीमान् सुन्दर इत्यादौ द्रष्टव्यमिति शेपः । अन- न्वयः नास्त्यन्वयः प्रकारद्वयसंबन्धो यस्मिन्स तथोक्तः । अन्रोपमे- यस्यातुल्यत्वे पर्यवसानम् ॥ ८॥। पर्यायेण द्योस्तच्चेदुपमेयोपमा मता। धर्मोडर्थ इव पूर्णश्रीरर्थो धर्म इव त्वयि॥ ९ ॥ पर्यायेति॥ द्वयोर्वर्ण्यावर्ण्ययोः पर्यायेण परिक्रमेण तत्तु उप- मानोपमेयत्वं चेत्तर्हि उपमेयोपमा मता। उपमेयाभ्यां उपमा उप- मेयोपमा इति व्युत्पत्तेः । कविभिरिति शेषः । परस्परतुल्यत्वेन इतरसादृश्यव्यँवच्छेद: फलमस्याः। हे राजन्, त्वयि धर्मः सुकृतं १ विश्वामित्रादीनाम्। २ नर्तकी। ३ भिन्नभिन्नदेशान्। ४ रङ्गमण्डपे। ५ 'गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः। रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव ॥' इति। ६ पूर्वोदाहरणे श्रीमत्त्वस्य धर्मस्योपादानमस्ति इह तु गगनादेवपुल्यादिधर्मस्य तन्नास्तीति विशेष: । ७'खमिव जलं जलमिव खं हंस इव चन्द्रश्चन्द्र इव हंस:। कुमुदाकारास्तारास्ताराकाराणि कुमुदानि।' पूर्वत्र पूर्णश्रीरिति धर्म उपात्तः, इह निर्मलत्वादिधर्मो नोपात्त इति मेदः ।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ 9

अर्थः समृद्धिरिव पूर्णश्रीः संपूर्णशोभा अस्तीति शेषः । अर्थश्र धर्म इव पूर्णश्रीः अस्तीत्यस्य गम्यमानत्वात्प्रायेणाप्रयोगः । 'अस्तिर्भव- न्तीपर: प्रथमपुरुषेऽप्रंयुज्यमानोऽप्यस्ति' इति भाष्योक्तः । 'अनु- लोमो विलोमश्च क्रमः पर्याय इष्यते' इति शाश्वतः ॥ ९॥ प्रतीपालंकारः । प्रतीपमुपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम्। त्वेल्लोचनसमं पझमं त्वद्वक्रसदशो विधुः ॥ १० ॥ प्रतीपमिति॥ उपमानस्य अधिकगुणस्य उपमेयत्वप्रकल्पनं न्यूनगुणत्ववर्णनं प्रतीपम्। प्रतिगच्छन्ति आपो यस्मिन्निति प्रतीपं निम्नोन्नतस्थलं तत्सादृश्यादलंकारे लक्षणा। 'तक्पूर-' इत्यादिना समासान्तोऽकारप्रत्ययः। 'व्यन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत्' इति ईदादेशः । प्रतीपादयः स्वभावाद्गौणा एवेति प्राश्चो वृद्धाः। पद्मं कमलं त्वल्लो- चनसमं त्वन्नेत्रतुल्यं रुचेति शेपः। अत्र पद्मस्य वर्ण्यत्वनिबन्धना- न्नेत्रस्य च तद्विपरीतत्वकल्पनाच लक्षणानुगमः । विधुश्चन्द्रस्त्वद्वक्- सदृश: हे प्रिये, इति संबोधनं कल्पयम् । चारुत्वद्योतनार्थे पुनर- प्युदाहरणम् ॥ १० ॥ प्रतीपभेद। अन्योपमेयलाभेन वर्ण्यस्यानादरश्च तत्। अलं गर्वेण ते वक्रकान्त्या चन्द्रोऽपि तादृशः॥ ११॥ अन्येति॥ अन्योपमेयलाभेन अन्यस्य उपमेयत्वलाभेन वर्ण्यस्य प्रस्तुतस्यानादरञ्च तत्प्रतीपम्। उपमानलाभकथनेन स्तुति: पर्यव- सायिनी। हे प्रिये, ते वक्रकान्त्या मुखशोभया हेतुना गर्वेणालं न किंचित्साध्यम्। 'गम्यमानापि क्रिया कारकविभक्तौ प्रयोजिका' १ 'यत्त्वन्नेत्र समानकान्ति सलिले मसं तदिन्दीवरं मेघैरन्तरितः प्रिये तव मुखच्छायानुकारी शशी। येऽपि त्वद्गमनानुमारिगतयस्ते राजहंसा गता- स्त्वत्सादृश्यविनोदमात्रमपि मे दवेन न क्षम्यते॥।' अत्र कान्तीत्यादिधमोपादानात्पूर्वादाहरणवलक्षण्यं बोध्यम्। २ 'गर्वमसंभाव्यमिमं लोचनयुगलेन किं वद्दसि मुग्धे। सन्तीदृशानि दिशि दिशि सरःसु ननु नीलनलिनानि॥' पूर्वोदाहरणे कान्त्येति समाधानधर्मोपादानमिह तु नेति मेद. ।

कुवलयानन्दकारिका: 1

इति करणदात्तृतीया। अन्यथा चतुर्थी स्यात्। चन्द्रोडपि तादश- रत्वद्वक्रसदृशः । चन्द्रस्य न्यूनगुणत्वात्प्रतीपम् ॥११। वर्णोपमेयलाभेन तथान्यस्याप्यनादरः। क: कौर्यदर्पस्ते मृत्यो त्वत्तुल्याः सन्ति हि स्त्रियः ॥१२॥ वर्ण्येति।। वर्ण्योपमेयलाभेन वर्ण्य च तदुपमेयं च वर्ण्योपमेयं तस्य लाभेन प्राप्या। भावप्रधाननिर्देशो वा। अन्यस्यानादरोऽपि तथा प्रतीपमित्यर्थः । हे मृत्यो, ते तव कौर्यदर्पः क्रूरत्वगर्वः कः। प्रश्ने कुत्सायां वा किंशब्दः । 'कुत्साप्रश्नवितर्केपु क्षेपे किंशब्द उच्यते' इति शाश्वतः । हि यस्मात्सियः त्वच्तुल्याः त्वेदुपमेयभूताः सन्ति। अतो निरुपमत्वगर्वो व्यर्थ इति भाव: ॥१२॥ वर्ण्येनान्यस्योपमाया अनिष्पत्तिवचश्च तत्। मुधापवादो मुग्धाक्षि त्वन्मुखाभं किलाम्बुजम् ॥ १३॥ वर्ण्येनेति ॥ वर्ण्येन सह अन्यस्य उपमायाः अनिष्पत्तिवचः असंभवोक्तिरपि तत्प्रतीपम् । हे मुग्धाक्षि, अम्बुजं त्वन्मुखाभं त्वद्वकसदृशमिति मुधापवादो मिथ्यामिशापो नतु साम्यम्। किल असिद्धम् । १३ ।। प्रतीपमुपमानस्य कैमर्थ्यमपि मन्यते। हैष्टं चेद्दनं तस्याः किं पझ्मेन किमिन्दुना ॥ १४ ॥ प्रतीपमिति ॥ उपमानस्य कैमर्थ्य व्यर्थत्वं मन्यते यत्तद्पि प्रतीपम् । यत्तदोरध्याहारः । चेद्यदि तस्याः वदनं हष्ठं तर्हिं पद्मेन किं इन्दुना च किम्। न किंचित्साध्यमित्यर्थः । क्षेपे किंशव्दः ॥१४॥

१ 'अहमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल मा स्म तात दृप्यः। ननु सन्ति भवादृशानि भूयो भुवनेSस्मिन्वचनानि दुर्जनानाम्॥' २ त्वं उपमेयभूतो यासां ताः । ३ निरूपितत्वं तृतीयार्थः । वर्ण्यनिरूपिता यान्यस्यावर्ण्यस्योपमा तस्या इत्यर्थः। ४ 'आकर्णय सरोजाक्षि वचनीयमिदं भुवि। शशाङ्गस्तव वक्रेण पामरैरुपमीयते॥' ५'तदोजसस्तघशसः स्थिताविमौ वृथेति चित्ते कुरुते यदा यदा। तनोति भानो: परिवेषकैतवात्तदा विधि: कुण्डलनां विधोरपि।'

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ९

रूपकालंकारः । विषय्यभेदताद्रूप्यरञ्जनं विषयस्य यत्। रूपकं तत्रिधाधिक्यन्यूनत्वानुभयोक्तिमिः ॥१५ ॥ विषयीति । यद्विषयस्य उपमेयस्य विपय्यभेदताद्रूप्यरञ्जनं विषयिण उपमानस्य अभेदताद्रूप्याभ्यां भेदाभावतद्रूपत्वाभ्यां रञ्जनं रक्तीकरणं तद्रूपकम्। तदाधिक्यन्यूनत्वानुभयोक्तिभिः आधि- क्योत्तया न्यूनत्वोत्त्या अनुभयोत्तया च त्रिधा भवति। रूपव- त्करोति रूपयतीति रूपको लक्षणाविशेषः। रूपयुक्तं करोतीत्यर्थः । सोऽस्त्यस्मिन्निति रूपकमलंकारः । लक्षणाप्रपश्चस्तु मत्कृते कोवि- दानन्दे द्रष्टव्यः ॥ १५ ॥ अयं हि धूर्जटिः साक्षाद्येन दग्धाः पुरः क्षणात्। · अयमास्ते विना शंभुस्तार्तीयीकविलोचनम् ॥ १६॥ अयमिति॥ प्रतिलोमक्रमेणोदाहरणान्याह विवक्षायाः स्वात- त्र्यात्। 'वक्तुर्विवक्षापूर्विका शब्दार्थप्रतिपत्तिः' इति व्याडिवचनात्। अयं राजा साक्षाद्धूर्जटि: प्रत्यक्षं शिव एव। हिशब्दो निश्चयार्थे। येने क्षणात् पुरः । यद्यपि क्षणेनेवेति वक्तुं युक्तम 'अपवर्गे तृतीया' इति सूत्रान्। तथापि बुद्धिकल्पितापादानत्वस्वीकारात्पञ्चमी। दग्धाः रिपूणामिति शेपः । अत्र अनुभवाभेदरूपके राजा अयं तार्तीयीकविलोचनं विना तृतीयनेत्रं विना । तृतीयशव्दात्सार्थे

१ 'चन्द्रज्योत्साविशदपुलिने सैकतेऽस्मिन्सरय्वा वाद्द्यूतं चिरतरमभूत्सिद्धयूनो: कयोश्चित्। पको वक्ति प्रथमनिहतं कैटभं कंसमन्य स्तत्वं स त्वं कथय भगवन्को हनस्तत्र पूर्वम् ।।2 अयं हीत्युदाहरणेऽमेदारोपहेतुभूतं पुरदाहकत्वरूपं साधर्म्यमुपात्तम्। इह तु जगद्रक्षकत्वादिकं तहम्यमानमिति भेदः । २ 'वेधा द्वेधा भ्रमं चक्रे कान्तासु कनकेपु च। तासु तेष्वप्यनासक्त: साक्षान्वर्गो नराकृतिः।।' अयमास्त इत्युदाहरणे शंभुसादृश्यं गम्यमानमिह त्वनासक्तिरूंपं नदुपात्तमिति मेदः। ३ राज्ञा।४ 'अपचर्गे तृनीया'। अपवर्गः फलप्राप्तिस्तस्यां योलाया काला- ध्वनोरत्यन्तसंयोगे तृतीया स्यातू।

कुवलयानन्दकारिकाः ।

ईकक्प्रत्ययः । शंभुरास्ते शिवो वर्तते । 'आस उपवेशने' इत्यस्य वृत्त्यर्थत्वं धातूनामनेकार्थत्वात्। न्यूनाभेदरूपकम् ॥ १६ ॥ शंभुर्विश्वमवत्यद्य स्वीकृत्य समदृष्टिताम्। अस्यां मुखेन्दुना लब्धे नेत्रानन्दे किमिन्दुना ॥ १७ ॥ शंभुरिति ॥ अद्येदानीम् । 'एषः' इति पाठे वर्णनीयोऽसौ राजा शंभु: समदृष्टितां द्विनेत्रत्वं स्व्रीकृत्य गृहीत्वा। समदृष्टिना स्वीकारस्तु भाललोचनस्य गोपनेन विवक्षितः । अन्यथा आधिक्यं न सिध्येत्। पूर्वं विपमदृष्टित्वादिति भाव। विश्वमवति जगद्रक्षति नतु संहरतीति भावः । अत्राधिक्यभेदरूपकम् । ताद्रूप्योदाहरणान्याह। अस्या: कामिन्याः मुखेन्दुना वक्रचन्द्रेण नेत्रानन्दे लब्धे प्राप्ते सति इन्दुना किं प्रयोजनम्। न किंचिदित्यर्थः । अन्रानुभयताद्रूप्यरूपकम् ॥१७॥ साध्वीयमपरा लक्ष्मीरसुधासागरोदिता। अयं कलङ्गिनश्चन्द्रान्मुखचन्द्रोऽतिरिच्यते॥ १८॥ १ 'त्वय्यागते किमिति वेपत एव सिन्धु- स्त्वं सेतुमन्थकृदत: किमसौ बिभेति। द्वीपान्तरेपि नहि तेऽस्स्यवशंवदोऽद्य त्वां राजपुंगव निषेवत पव लक्ष्मीः।। शंभुर्विश्वमित्यत्र विश्वसंरक्षकत्वं सादृश्यमुपात्तम् । इह तु नेति भेदः । २ 'किं पद्मस्य रुर्चि न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न किं वृद्धिं वा झपकेतनस्य कुरुते नालोकमात्रेण किम्। वक्रेन्दौ तव सत्ययं यदपर: शीतांशुरुजृम्भते दर्पः स्यादमृतेन चेदिह तदप्यस्त्येव बिम्बाधरे ॥' अस्या मुखेन्दुनेन्रस्य किमिन्दुनेति पुनरुपादानमात्रं भेदविवक्षाज्ञापकम्। इह त्वपरशब्दस्याप्युपादानमिति विशेषः । ३ 'अचतुर्वदनो ब्रह्मा द्विबाहुरपरो हरिः। अभाललोचन: शंभुर्भगवान्बादरायणः ।।' ४ 'किमसुभिर्ग्लपितैर्जड मन्यसे मयि निमज्जतु भीमसुतामनः। मम किल श्रुतिमाह तदर्थिकां नलमुखेन्दुपरां विबुध: स्मरः॥' अत्र दमयन्तीकृतचन्द्रोपालम्भे प्रसिद्धचद्द्रो न निर्वाणकालिकमनःप्रवेशतात्पर्य- विषयः । 'मनश्चन्द्रे लीयते' इति ्रुतेः। किंतु नलमुखचन्द्र एवेति। ततोऽस्या- धिक्य प्रति पादनादधिकताद्रूप्यरूपकम्। रूपकस्य सावयवत्वनिरवयवला मेदप्रपञ्चनं तु चित्रमीमांसायां द्रष्टव्यम्।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ११

साध्वीति ॥ इयं साध्वी पतिव्रता असुधासागरोदिता सुधास- मुद्रादनुत्पन्ना अपरा द्वितीया लक्ष्मीरिति न्यूनताद्रूप्यरूपकम्। अयं मुखचन्द्रः कलङ्गिनश्चन्द्रादतिरिच्यते। निष्कलङ्कत्वादधिको भवती- त्यधिकताद्रूप्यरूपकम् ॥ १८॥ परिणामालंकारः। परिणामः क्रियार्थश्चेद्विषयी विषयात्मना। प्रेसन्नेन गब्जेन वीक्षते मदिरेक्षणा॥ १९ ॥ परिणाम इति ॥ विपयी आरोपविपययुक्तश्चन्द्रादिः विषया- त्मना विषयो मुखादिः तद्रूपेण। क्रियार्थः क्रियायै इति क्रियार्थः क्रियासाधकश्च्ेत्तर्हि परिणामः । उदाहरणम् । मदिरेक्षणा मादक- नेत्रा काचित्प्रसन्नेन दगव्ज़ेन हग्भूतं अब्जं हगव्जं तेन। मध्यम- पद्लोपी समासः । नतु मयूरव्यंसकादिः। तस्य रूपकविपयत्वात्। वीक्षते पश्यति। कमलं हि स्वयं द्रष्टुमशक्तं नेत्ररूपं भून्वा पश्यतीति परिणामः। अत्र अदक् दृक् संपद्यते तथाभूतं हग्भूतमिति प्रथमार्थे तत्पुरुपः । एवंच परिणामाभिव्यक्तिर्न तु मयूरव्यंसकादिः । समा- सान्तस्य रूपकविपयत्वादिति नव्याः । एवमन्यत्र ॥ १९॥ उल्लेखालंकार। बहुभिर्वहुधोललेखादेकस्योलेख इष्यते। स्त्रीभि: कामोऽर्थिभि:स्वर्द्ु: कालः शत्रुभिरक्षिसः॥२०॥ बहुभिरिति ॥ एकस्य वम्तुनः बहुमिः कर्तृभि: बहुधा बहुभिः प्रकारै: उल्लेखवाद्वितर्काद्धेतोरुल्लेखवनामालंकार इप्यते। उदाहरणम्। स कृष्ण: स्त्रीभि: कामः कंदर्परूपः ऐक्षि वितर्कितः । अर्थिभिर्या- चकैः स्वर्गद्रुमरूप ऐक्षि। शत्रुभि: कालः मृत्युरूप ऐक्षि। अत्र रूपकमपि ज्ञेयम् ॥ २०॥

१ 'तीतवा भृतेशमालिस्नजममरघुनीमात्मनासी तृतीय- स्तस्मै सोमित्रिमैत्रीमयमुपकतवानातरं नाविकाय। व्यामग्राह्यस्तनीभिः शवरयुवतिभि: कौतुकोदश्चदक्ष कृच्छ्ादन्वीयमान: क्षणमचलमथो चित्रकृट प्रतस्थ ।।' आतरं मूल्यम्। कोतुकेन उदशनी अक्षिणी गम्मिन्कर्मणि गथा तथा। २ 'गजत्रातेति वृद्धाभिः श्रीकान्त इति यौवतैः। यथास्थितश्च बालाभिर्टष्टः शौरिः सकौतुकम्॥'

१२ कुवलयानन्दकारिकाः ।

एकेन बहुधोल्लेखेऽप्यसौ विषयभेदतः। गुरुर्वचस्यर्जुनोऽयं कीर्तौ भीष्म: शरासने ॥ २१॥ एकेनेति ॥ एकेन कर्त्रा एकस्येति शेषः । विषयभेदतः स्थान- कभेदात्। बहुधा उेल्लेखेडपि असावुल्लेखो ज्ञेयः। उदाहरणम्। अयं राजा वचसि वचनविपये गुरुर्महान्वाचस्पतिश्च । कीर्तौ यशसि अर्जुनः शुभ्रः पार्थश्र। शरासने धनुपि भीप्मो भयंकरो गाङ्गे- यश्च। अत्र श्लेपो रूपकं च ज्ञेयम् ॥। २१ ।। स्मृति-भ्रान्ति-संदेहालंकारः। स्यात्स्मृति भ्रान्तिसंदेहैस्तदङ्गालंकृतित्रयम्। पङ्कजं पश्यतः कान्तामुखं मे गाहते मनः ॥२२॥ स्यादिति ॥ स्मृतिभ्रान्तिसंदेहैः स्मरणभ्रमसंशयैः करणैस्तद- झ्वालकृतित्रयं ते अङ्काः यस्य तत्तदङ्ग तद्वाचकशब्दयुक्तनामकं अलंकृ- तीनां त्रयं स्यात्। स्मृतिवर्णने स्मृतिमान्, भ्रान्तिवर्णने भ्रान्ति- मान् संदेहवर्णने संदेहः। मत्वर्थीयोऽकारप्रत्ययान्तः सदेह इति केचित्। प्रथमज्ञानमनुभवः तस्य पुनर्नवीभावः स्मृतिः । मिध्या- ज्ञानं भ्रान्तिः अनुभवभ्रमयोग: संदेहः। उदाहरणम्। पङ्कजं पश्यतः मे मनः कान्तामुखं गाहते प्रविशति स्मरतीत्यर्थः ॥२२॥ अयं प्रमत्तमधुपस्त्वन्मुखं वेत्ति पङ्कजम्। पङ्गेजं वा सुधांशुर्वेत्यस्माकं तुन निर्णयः ॥ २३॥ १ 'अकृशं कुचयो: कृशं विलसे विषुलं चक्षुषि विस्तृतं नितम्बे। अधरेऽरुणमाविरस्तु चित्ते करुणाशालिकपालिभागधेयम् ।।' २ वितर्केडपि। ३ 'दिव्यानामपि कृतविस्यां पुरस्ता- दम्भस्तः स्फुरदरविन्दचारुहस्ताम्। उद्धीक्ष्य श्रियमिव कांचिदुत्तरन्ती- मस्मार्षीजलनिधिमन्थनस्य शौरिः॥' पूर्वत्र स्मृतिमदुदाहरणे सदृशस्यैव स्मृतिरत्र सदृशलक्ष्मीस्मृतिपूर्वकं तत्संब- न्धिनो जलनिधिमन्थनस्यापि स्मृतिरिति भेदः । ४ 'पलाशकुसुमभ्रान्त्या शुकतुण्डे पतत्यलिः। सोऽपि जम्बूफलभ्रान्त्या तमलिं धर्तुमिच्छति॥' अन्नान्योन्यविषयभ्रान्तिनिबन्धनः पूर्वोदाहरणाद्विशेषः । ५ 'जीवनग्रह्ृणे नम्रा गृहीत्वा पुनरुन्नताः।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ १३

अयमिति॥ अयं प्रमत्तमधुपः उन्मत्तभ्रमरः । मत्तो मद्यपश्चेति शेषः। त्वन्मुखं पङ्कजं वेत्ति। अस्माकं तु पङ्गजं वा सुधांशुर्वेति नि- र्णयो नास्ति किंतु संदेहद्वयमस्तीत्यर्थः। मधुपस्य तुभ्रान्तिरेव ।।२३।। शुद्धापहनुत्यलकार। शुद्धापहुतिरन्यस्यारोपार्थो धर्मनिह्नवः। नायं सुधांशुः किं तर्हि व्योमगङ्गासरोरुहम् ॥ २४ ॥ शुद्धेति ॥ अन्यस्याप्रस्तुतस्य आरोपार्थः आरोपहेतुको यो धर्मनिह्नवः अपलापः। निपेध इति यावत्। शुद्धा केवला अपह्नुति- रलंकृतिर्भवति। शुद्धत्व च निहुनस्य परम्मिन्नारोपाभावः । उदाह- रणम्। अयं दृश्यमान: सुधांगुः चन्द्रो न। त्हि किम। व्योमगङ्गाम- रोरुहं स्वर्गङ्वापुण्डरीकम। अत्र सर्वनाम्ना धर्मनिर्देशः ॥ २४॥ हेत्वपहुत्यलंकार। स एव युक्तिपूर्वश्चेदुच्यते हेत्वपह्नुतिः । नेन्दुस्तीव्रो न निश्यकः सिन्धोरौर्वोऽयमुत्थितः॥२५॥ स इति। स धर्मनिह्नवः युक्तिपूर्वो हेतुयुक्तश्रेत्तर्हि हेत्वपह्न- तिरुच्यते। हेतुयुक्ता अपह्नुतिर्हेत्वपह्वतिः। उदाहरणम्। दश््यमानः

किं कनिष्ठाः किमु उयेष्ठा घटीयन्त्रस्य दुर्जनाः॥' पूर्वोदाहतमंदेह प्रसिद्धकोटिक। अयं तु कत्पितकोटिक इनि भेदः। १ अङ्कं केऽप्रि शशशङ्किरे जलनिधे: पङ्कं परे मेनिरे सारङं कतिचिव्च संजगढिरे भच्छायमैच्छन्परे। इन्दा यद्दलितेन्द्रनीलशकलश्यामं दरीदृश्यते तत्सान्द्रं निशि पीतमन्धतमसं कुक्षिस्थमाचक्ष्महे।।'

सानभिमतत्वसूचनादर्थगम्य रत्वर्थ। एकत्रानेकापवस्पनयाग्यन वेविनं बोध्यम्। केऽपि कवय। आचक्ष्महे। वर्य त्वति शेप.। २ 'मन्थानभूमिधरमूलशिलासहम्र- संघटनत्रणकिण: स्फुरतीन्दुमध्ये। छाया मृगः शशक इत्यपि पामरोक्ति- स्तेषां कथंचिदपि तत्र नहि प्रभ्ति: ॥' मन्थानश्चासी भूमिवर्ध तस्य मूलानि तेपा शिला. तासा सहसं ेन सा तस्य त्रण: तस्य किण. । कुव० २

१४ कुवलयानन्दकारिकाः ।

तीव्रः संतापकारी अयमिन्दुर्न। निशि रात्रावर्कोSपि न स्यात्। उदित इति शेप:। तर्हिः कः। सिन्धोरुत्थित और्वः। 'और्वस्तु वाडवो वडवा- नलः' इत्यमरः । हरिवंशे उर्वस्य मुनेः क्रोधाग्निः सागरे स्थापित इति प्रसिद्धम। कालिकापुराणे च कामदाहे हरकोधाग्निर्वाडवरूपेण व्रह्मणा जठरे गृहीतोऽद्यापि समुद्रे रक्षित इति स्थितम्। तन्मध्ये प्रथमपक्षे उर्वाज्जात ऑर्व इति व्युत्पत्तिः ॥ २५॥

पर्यस्तापहुत्यलंकारः ।

अन्यत्र तस्यारोपार्थः पर्यस्तापह्ुतिश्च सः। नायं सुधांशुः किं तर्हि सुधांशुः प्रेयसीमुखम् ॥ २६॥ अन्यत्रेति ॥ अन्यत्र अन्यवस्तुनि तस्य प्रकृतस्यारोपार्थः यः धर्मनिह्नवः स पर्यस्तापहनुतिः। उदाहरणम्। अयं सुधांशुञ्चन्द्रो न तहि किं वस्तु सुधांशुरिति ग्रश्नः। ग्रेयसीमुखं सुधांशुरित्युत्तरम् । चन्द्रे चन्द्रत्वनिह्नवः प्रियामुखे तदारोपार्थः ॥ २६॥

भ्रान्तापह्नुतिरन्यस्य शङ्कायां भ्रान्तिवारणे। तापं करोति सोत्कम्पं ज्वरः किं न सखि स्मरः ॥२७॥

१ 'हालाहलो नैव विपं विष रमा जनाः परं व्यत्वयमत्र सन्वते। निपीय जागर्ति सुखेन तं शिवः स्पृशन्निमां मुह्यति निद्रया हरिः॥' विषं रमेत्यत्र किंतु इत्यष्याहारः । पर केवलम्। व्यत्ययं वैपरीत्यम्। २ अत्र तापं करोतीति स्मरवृत्तान्ते कथिते तस्य ज्वरसाधारण्यादजुबुख्ा सख्या ज्वर किमिति पृष्टे, न सखि इति तत्वोक्त्या भ्रान्तिवारणं कृतम्। यथा वा- 'नागरिक समधिकोन्नतिरिह महिपः कोऽयमुभयतःपुच्छः। नहि नहि करिकलभोऽयं शुण्डादण्डोऽयमस्य नतु पुच्छः॥' पूर्वोदाहरणे संदेहरूपभ्रान्तिविषयज्वरत्वापह्ववः । ज्वर किमिति प्रश्नेन तद्विषयसंदेहावगमात्। इह तु महिषत्वनिश्चयरूपभ्रान्तिविषयस्य महि- पत्वस्येति ततो मेदः । जटा नेयं वेणीकृतकचकलापो न गरलं गले कस्तूरीयं शिरसि शशिरेखा न कुसुमम्।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ १५

भ्रान्तेति ॥ अन्यस्य शङ्कायांसत्यां प्रस्तुतेन भ्रान्तिवारणे कृते सति भ्रान्तापहुतिः। उदाहरणम्। हे सखि, सोत्कम्पं तापं कः करोति इति श्रुत्वा ज्वरः किमिति पृष्ठे हे सखि, ज्वरो न किंतु स्मर इति सत्यमुत्तरं ज्वरत्वस्य निह्नवो भ्रान्तिवारणार्थः ॥२७॥ कैतवापहुत्यलंकारः । कैतवापह्नुतिर्व्यक्तौ व्याजादयैनिहुतैः पदैः। निर्यान्ति स्मरनाराचाः कान्तादृक्पातकैतवात् ॥२८॥ कैतवेति ॥ व्याजादैः पदैर्निहुतेर्व्यक्तौ सत्यां कैनवापह्ुतिः । उदाहरणम्। कान्ताहक्पातकैतवात् कामिनीकटाक्षमिपात् स्मरना- राचाः कामबाणाः निर्यान्ति कटाक्षत्वं मिपमात्रं, कामवाणत्वं तु सत्यमित्यपह्नवः ॥ २८ ।। छेकापहुल्यलंकार: । छेकापहुतिरन्यस्य शङ्कातस्तथ्यनिह्नवे। मैजल्पन्मत्पदे लग्नः कान्तः किं न हि नूपुरः ॥२९ ॥

इयं भूतिनाङ्गि प्रियविरहजन्मा धवलिमा पुरारातिभ्रान्त्या कुसुमशर किं मां प्रहरि।' दण्डी त्वत्र तत्त्वाख्यानोपमेत्युपमाभेदं मेने। यदाह- 'न पझमं मुखमेवेदं न भृङ्गो चक्षुपी इमे। इति विस्पष्टसादृश्यात्त्त्वाख्यानोपमा मता ॥' इति। अन्न कत्पितभ्रान्तिर्जटा नेयमिल्ाविनिषेधमात्रोनेगा पूर्ववस्पक्षासानात। निषेधस्य प्रसक्तिपूर्वकत्वादिति भाव । १ 'रिक्तेपु वारिकथया विधिनोदरेघु

स्कन्धान्तरोत्थित दवाश्निशिखाच्छलेन जिह्वां प्रसार्य तरवो जलमर्थयन्ते॥' २ व्याजादयरिति पदोपादानेन विष रुपटच्छलच्छसकतवादयो गृथन्ते। ३ 'सीत्कारं शिक्षयति व्रणयत्यधरं तनोति रोमाञ्चम्। नागरिकः किं मिलितो नहि नहि लखि हैमनः पवनः॥' प्रजल्पन्नित्युदाहरणे एकस्य वाक्यस्यान्यधा योजनमिए् त्वनेकेषामिति भेद: । 'पद्मे त्वन्नयने स्मरामि सनतं भावो भवत्कुन्तले नीले मुह्यति किं करोमि महितैः फ्रीतोऽस्मि ते विश्रमैः।

१६ कुवलयानन्दकारिकाः ।

छेकेति ॥ अन्यस्य शङ्कातः शङ्कायां सत्याम्। सप्तम्यास्तसिलू। तथ्यनिह्नवे सति छेकापहुतिः छेकस्य चतुरस्यापह्नुतिः । उदाहरणम्। प्रजत्पन्सन् मत्पदे लग्न इति नायिंकाया उक्तौ कान्तः किमिति सख्याः प्रश्नः । कान्तो नहि नैव किंतु नूपुरो मजजीरः । 'मखीरो नूपुरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । यद्यपि जल्पधातुर्व्यक्तायां वाचि प्रवर्तते तथापि धातूनामनेकार्थत्वादुपसर्गयोगाद्वा प्रजल्पन्निति नूपुर- विशेषः ॥ २९॥ संभावनालंकारः । संभावना स्यादुत्प्रेक्षा वस्तुहेतुफलात्मना। उक्ानुक्तास्पदाद्यान्र सिद्धासिद्धास्पदे परे ॥ ३० ॥ संभावनेति'॥ वस्तुहेतुफलात्मना वस्तुहेतुफलस्वरूपेण तदन्ये- षामिति शेप:। संभावना उत्प्रेक्षा स्यात्। उत् ऊर्ध्व गता प्रेक्षा दृष्टिः प्रज्ञा वा यस्यां सेति व्युत्पत्तेः । वितर्क कुर्वतो दृष्टिर्हि तथा प्र- सिद्धा। वर्णनीयस्य वस्तुनः तद्न्यवस्तुस्वरूपेण वितर्कः वस्तूत्प्रेक्षा स्व- रूपोत्प्रेक्षा चोच्यते। प्रकृतस्याहेतोर्हेतुत्वेनाफलस्य फलत्वेन च कल्पना कमेण हेतूत्प्रेक्षा फलोत्प्रेक्षा चोच्येते। हेतुत्प्रेक्षायां तृतीयान्तात्पख्म्य- न्ताद्वा पर इवादिशब्दः । फलोत्प्रेक्षायां चतुर्थ्यन्तात्तुमन्ताद्वा पर. इवादिरिति प्रायेण भेदः*। इवादिस्तु इव नूनं किं प्रायः ध्रुवं असंशयं किमुवा न नतु खलु स्वित् आहोस्वित् उत उताहो शङ्के वेद सत्यं करि- यापदं च वितर्कार्थमिति। एपामध्याहारे गम्योत्प्रेक्षा।अध्याहतपद- स्यापि 'युष्मद्युपपदे' इत्यादिज्ञापकादन्वयो युक्तः। तदद्ेदानाह्। अ- त्राद्या वस्तूत्प्रेक्षा उक्तानुक्तास्पदा उक्तविपयाऽनुक्तविपया चेति द्वि- विधेत्यर्थः । परे द्वे सिद्धासिद्धास्पदे सिद्धविपये असिद्धविपये चेति प्रत्येकं द्विविधे। साधारणधर्मद्योतनं च संभावनामूलम् ॥ ३०॥

इत्युत्स्वप्रवचो निशम्य सरुषा निभत्सितो राधया कृष्णस्तत्परमेव तङ्व्यपदिशन्क्रीडाविटः पातु वः॥' 'वदन्ती जास्वृत्तान्तं पत्यौ धूता सखीधिया। प्ति बुद्धा सखि ततः प्रबुद्धास्मीत्यपूरयत्।' कुन्तले केशपाशे। जारवृत्तान्तं सवकासुकवार्ताम्। धूर्ता काचित्कामिनी। सखीधिया सखीभ्रमेण। ततः एकतवृत्तान्तानन्तरम्। प्रंबुद्धा जागरणवती। अपूरयत् पूरितवती।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ १७

वस्तूत्प्रेक्षालंकार: । धूमस्तोमं तमः शङ्के कोकीविरहशुष्मणाम्। लिम्पतीव तमोडङ्गानि वर्षतीवाञ्नं नभः ॥ ३१॥ उदाहरणम्-धूमेति । तमो ध्वांन्तं कोकीविरह्शुप्सणां चक्रवाकीविरहाग्ीनाम्। 'चक्रवाके वृके कोकः' इति वैजयन्ती। 'बर्हिः शुप्मा कृष्णवत्मा' इत्यमरः। धूमस्तोमं धूमपटलं शङ्के। अत्र तमो विपयः धूमस्तोमो विपयीत्युक्तास्पदा। तमः अङ्गानि लिम्पतीव व्याप्रोतीति शेपः । अत्र तमोव्यापनमध्याहृतविपयः । अङ्गलेपनं विपयीत्यनुक्तास्पदा। शोकपूरणार्थ पुनरप्युदाहरणमाह। नभ आकाशं अजजनं कज्जलं वर्पतीव तमो व्याप्ोतीति शेषः। ततो- डनुक्तास्पदेयम्। प्रथमोदाहरणे पदार्थोत्प्रेक्षा द्वितीयोदाहरणे वाक्या- र्थोत्प्रेक्षेति भेद इत्येके ॥ ३१ ॥ हेतूतपरेक्षालंकार: । रक्तौ तवाड्गी मृदुलौ भुवि विक्षेपणाष्रुवम्। त्वन्मुखाभेच्छया नूनं पझ्मैर्वैरायते शशी ॥३२ ॥ १ 'वासेन्टुयकराण्यविकासभावाद्वभुः पलाशान्यतिलोहितानि। सदो वसन्तेन समागतानां नखक्षतानीव वनस्वलीनाम्।' अत्र पलाशमुकुलानां वकत्वलोहिन्यसबन्धेन निमित्तेन वसन्तनायकरामाग- तचनस्थलीसंबन्धि सद्यकृतनवश्रततादात्म्यं राभवना उक्तविषया स्वरू पोत्प्रेक्षा। पूर्वोदाहरणे निमित्तभूनधर्मसबन्धो गम्यः। इह तूपात्त इति मेदः। नचेवशव्दस्य सादृश्यपरत्वेन प्रसिद्धतरत्वादुपमैवास्तु। लिम्पतीनेत्यु- दाहरणे ऐेगनक्तुरुपमानत्वाहस्य क्रियोपसजनत्ववदिह नसक्षतानामन्योपसर्ज- नत्व स्योपमाबाधकस्याभावातू। 'पिनष्टीव तरद्गाग्रैः ससुद्ः फेनचन्दनम्। तदादाय करैरिन्दुर्लिम्पतीय दिगङ्गनाः ।' अत्र.तरजाग्रे: फेनचन्दनस्य प्रेरण पेषणतयीत्प्रेक्षते। गमुनातुन्धितस्य चन्द्रस्य प्रथमं समुद्रपूरे प्रस्तानां कराणा दिश्षु व्यापन न समुद्रोपात्तफेनचन्दनकृत्लेप- त्वेनोत्प्रेक्षते। २ 'रात्री रवेर्दिवा चेन्दोरभावादिव स प्रभुः । भूमौ प्रतापयशसी सृषटवान्सततोदिते ॥' रात्री रवेर्दिवा चन्द्रस्याभावः सवपि प्रतापगण सर्गे न हेतुरिति तस्प तजेतुल्वसं- भावनासिद्धविपया हेतत्प्रेक्षा। रक्तावित्युदाहरणे भावरूपो हेतुरिद् त्वगावर्प इति भेद:।

१८ कुवलयानन्दकारिकाः ।

रक्ताविति ॥ हे प्रिये, तव मृदुलौ कोमलावङ्गी चरणौ। 'पद्- ड्विश्चरणोSस्त्रियाम्' इत्यमरः । भुवि विक्षेपणाङ्गवमारोपणात्किं रक्तौ स्त इति शेषः । सहजरक्तत्वेनाहेतोरपि विक्षेपणस्य हेतुत्वं कल्पितं विक्षेपणं च प्रत्यक्षसिद्धमिति सिद्धविपया हेतूत्प्रेक्षा। अत्र हेतुत्वा- भावोपेतं विक्षेपणं विपयः । हेतुत्वरूपो धर्मो विपयी बोध्यः। किंच शशी त्वन्मुखाभेच्छया त्वन्मुखकान्तिलिप्सया नूनं पद्मैः सह वैरा- यते वैरं करोति। अत्र चन्द्रस्य कामिनीमुखकान्तिलिप्सा नास्तीत्य- सिद्धविपया हेतूत्प्रेक्षा। इयं कारणोत्प्रेक्षेति वदन्ति। 'हेतुर्ना कारणं बीजम्' इत्यमरोक्तेः । अत्र हेतुत्वाभावविशिष्टा कान्तिलिप्सा वि- षयः । हेतुत्वरूपो धर्मश्र विपयी ॥ ३२॥ फलोत्प्रेक्षालंकारः। मध्यः किं कुचयोर्घृत्यै बद्धः कनकदामभिः। प्रायोऽब्जं त्वत्पदेनैक्यं प्रापुं तोये तपस्यति ॥ ३३ ॥। मध्य इति । मध्यः कामिनीमध्यभागः कुचयोधृत्यै किं कनक- 'विवस्वतानायिपतेव सिश्राः सवगोसहस्त्रेण समं जनानाम्। गावोऽपि नेत्रापरनामधेयास्तेनेदमान्ध्यं खलु नान्धकारैः॥' अत्र विवस्वता कृतं किरणै. सह जनलोचनाना नयनमसदेव रात्रावान्ध्यं अ्रति हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यत इत्यसिद्धविषया हेतूत्प्रेक्षा। यथा गोपालेन परकीयामिर्गो- भिर्मिश्रा. सवीया गावो नीयन्ते। तथा गोपदवाच्यत्वसाजालेन मिश्रिता विवस्वतापि नीता इवेत्यर्थः। सल मभावनायाम्। तेन नयनेन हेतुना इदमान्व्यं न त्वन्धकार- रित्यन्वयः। अत्र चानायिपतेवेति विषयोत्प्रेक्षणपूर्वक तस्य हेतुत्वेनात्प्रेक्षणमिति पूर्वस्मान्व्ेद. । एवं पूर्वत्र इच्छयेति गुणरूपो हेतुस्तु क्रियारूप इत्यपि द्रष्टव्यम्। १ 'पूरं विघुर्वर्धयितुं पयोधे: शङ्गेयमेणाङ्कमणि कियन्ति। पयांसि दोग्धि प्रियविप्रयोगे सशोककोकीनयने कियन्ति॥' अत्र चन्द्रेण कृतं समुद्रस्य बृहणं सदेव तदा तेन कृतस्य चन्द्रकान्तद्रावणस्य को काङनाबाष्पस्तावणस्य च फलत्वेनोत्प्रेक्षेति सिद्धविषया फलोत्प्रेक्षा। २ 'रथस्थितानां परिवर्तनाय पुरातनानामिव वाहनानाम्। उत्पत्तिभूमौ तुरगोत्तसानां दिशि प्रतस्थे रविरुत्तरस्याम्।।' रथस्थितानामिति। रवी रथे स्थिताना नियुक्तानां पुरातनाना वाहनानो अश्वाना परिवर्तनायेव तुरगोत्तमानां उत्पत्तिभूमावुत्तरस्या दिशि प्रतस्थ इत्यत्वयः । अत्रोत्तरायणस्याश्वपरिवर्तनफलमसदेव फलत्वेनोत्प्रेक्ष्यत, इत्यसिद्धविषया फलो- त्प्रेक्षा। प्रायोऽन्जमित्यन्र कोमललस्य गुणस्य फलत्वेनोत्प्रेक्षणमिह तु परिवर्तन- क्रियाया इति ततो भेद: ।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ १९

दामभिः त्रिवलीरूपैः बद्धोऽस्ति। अत्र प्रत्यक्षसिद्धायाः कुचवृतेः फलत्वेन कल्पना सिद्धविपया, फलोत्प्रेक्षा। अत्र फलत्वाभाववती कु- चघृतिर्विषयः । फलत्वरूपो धर्मो विपयी। अब्जं पद्मं त्वत्पदन सह ऐक्यं प्रामुं प्रायः। अत्रापि रूपकातिशयोक्तिः। तोये जले तप- स्यति तपश्चरति। अत्र पद्मस्य प्रियापद्सायुज्येच्छा नाम्तीत्यसिद्ध- विपया फलोत्प्रेक्षा इमां कार्योत्प्ेक्षामाहुः। 'कार्य फलं तथा वपुष्टिः' इति कोशात्। 'उपमा दूरगस्यापि न तु संभावना तथा। रूपके निश्चितारोप उत्प्रेक्षायां त्वनिश्चितः' इति ॥ ३३ ॥ स्रूपानिगयोकि। रूपकातिशयोक्ि: स्यान्निगीर्याध्यवसानतः। पश्य नीलोत्पलद्वन्द्वान्निःसरन्ति शिताः शराः ॥ ३४॥ रूपकेति ॥ निगीर्य विषयमिति शेषः । विषयमनिवध्येत्यर्थः । अध्यवसानतः आहार्यनिश्चयात् बाधकालीनमिच्छाजन्यं ज्ञानमाहार्य- निश्चयः । विषयिरूपेण विषयस्वीकारादित्यर्थः । रूपकातिशयोि- र्भवति। रूपकयुक्ताऽतिशयोत्तिरिति मध्यमपदलोपः । उदाहरणम। नीलोत्पलद्वन्द्वान नेनयुगलात शिता: तीक्षणा: शगः कटाक्षाः निः- सरन्ति। हे मित्र, त्वं पश्य। अत्र नीलोतालटन्द्वगर्वटेन नेत्रयुगल शरशब्देन कटाक्षेपु च गोणी लक्षणा वो या। विश्ेषस्तु मत्कते कोविदानन्दे द्रष्टव्यः ॥ ३४ ॥ सापहवातिशयोक्ति: । यद्यपह्नतिगर्भत्वं सैव सापह्ववा मता। त्वेत्सूक्तिषु सुधा राजन्भान्ता: पश्यन्ति तां विधा॥।५।। यदीति॥ यदि अपह्वतिगर्भत्व स्वादिति शेषः ।नर्हि गाप- १ 'वापी कापि स्फुगति रागने तत्पर सृक्ष्मपया सोपनालीमधिगतवती काख्नीमेन्टनीली। अग्रे शैली सुकृतिसुगमी चन्दनच्छन्नदेशा तत्रत्यानां मुलभममुतं संनिधानात्सुधांशोः।' वापी नाभी। सूक्ष्मपद्या केशानि.। शका मनो। २ 'रवितमो गजः पभ्मात्तहृह्यान्वाधितुं भुवम। सरो विशति न स्नातुं गजम्ानं हि निष्फलम्॥' अन्न गजस्य सरःप्रवेशप्रति फरे सनाने फल्वमकु पमवाबने मवेशिम्।

२० कुवलयानन्दकारिकाः ।

ह्रवा सैव रूपकातिशयोक्तिर्मता वुवैरिति शेपः। उदाहरणम्। हे राजन्, त्यत्सूक्तिपु सुधा मघुरतारूपास्ति। भ्रान्तास्तां विधौ चन्द्रे पश्यन्ति। अत्र सुधाशव्देन मधुरतायां लक्षणा बोध्या। तस्या-

भेदकातिशयोक्ति। भेदकातिशयोक्तिस्तु तस्यैवान्यत्ववर्णनम्। अन्यदेवास्य गाम्भीर्यमन्यद्धर्य सहीपतेः ॥३६॥ भेदकेति । तस्य प्रकृतस्यैव अन्यत्ववर्णनं अन्यतया कथनं तु भेदकातिशयोक्तिः भेदकस्य लोकोत्तरत्वंस्यातिशयकथनात्। उदाहरणम् । अस्य महीपतेः गाम्भीर्यमन्यदेव लोकोत्तरमेव। धैर्य चान्यदेव॥ २६ ॥। 'संबन्धातिशयोक्ति । संबन्धातिशयोक्ति: स्यादयोगे योगकल्पनम्। सौधाग्राणि पुरस्यास्य स्पृशन्ति विधुमण्डलम् ॥ ३७ ॥ संबन्धेति॥ अयोगे असंबन्धे योगकल्पनं संबन्धातिशयोक्ति: स्यात्। उदाहरणम्। अस्य पुरस्य नगरस्य सौधाग्राणि सौधानां राज- गृहाणाम्। 'सौधोऽस्री राजसदनम्' इत्यमरः । अग्राणि शिरोभागाः विधुमण्डलं चन्द्रविम्बं स्पृशन्ति ॥ ३७॥ योगेऽप्ययोग: संबन्धातिशयोक्तिरितीर्यते। त्वैयि दातरि राजेन्द्र स्वर्द्धुमान्नाद्रियामहे॥३८॥ योग इति ॥ योगेऽपि संबन्धेऽपि अयोगः असंबन्धकथनमपि १ 'अन्येसं रूपसंपत्तिरन्या वैदग्व्यधोरणी। नैपा नलिनपत्राक्षी सृष्टि: साधारणी विधे:॥' वैदग््यधोरणी। वैदग्व्यं चातुर्यम्। धोरणी परिपाटी। २ 'कतिपयदिवसैः क्षयं प्रयायात्कनकगिरि: कृतवासरावसानः। इति मुदमुपयाति चक्रवाकी वितरणशालिनि वीररुद्रदेवे।।'

वर्णितः । ३ अनयोरनवद्याङ्गि स्तनयोर्जृम्भमाणयोः । अवकाशो न पर्याप्तस्तव बाहुलतान्तरे॥ नृम्भमाणयोर्वर्धमानयोः ।

लक्ष्यलक्षणप्रंकरणम् १ २१

संबन्धातिशयोक्तिरितीर्यते कंथ्यते। उदाहरणम्। हे राजेन्द्र राजन्, त्वयि दातरि सति स्वर्द्टुमान्कल्पवृक्षान्नाद्रियामहे न गणयामः । अन्न कल्पवृक्षादरसंभवेडपि निःस्पृहत्वद्योतनायानादरोक्ति: ॥३८।। अक्रमातिशयोक्तिः। अक्रमातिशयोक्ति: स्यात्सहत्वे हेतुकायेयोः। आलिङ्गन्ति समं देव ज्यां शराश्च पराश्च ते ॥ ३९॥ अक्रमेति। हेतुकार्ययोर्जनकजन्ययोः सहत्वे सहभावे अक्रमा- तिशयोक्ति: स्यात्। सहभावाभिधानेन क्रमरहितत्वात्। उदाहरणम्। हे देव राजन्, 'देवः सूरे घने राजि' इत्यमरः । ते शराः बाणाः च परं पराः शत्रवः । 'परोऽरिपरमात्मनोः' इति विश्वः। समं सहैव। 'साकं सारध समं सह' इत्यमरः। ज्यां मौर्वी भूमिं च। 'मौर्वी ज्या सिज्ञिनी गुणः' इत्यमर । 'ज्या कुर्वसुमती मही' इति चामरः। आलिङ्गन्ति स्पृशन्ति। शरसंधानकाले शत्रवः पतन्तीयर्थः॥ ३९॥ गातिशयोक्तिः। चपलातिशयोक्तिस्तु कार्ये हेतुप्रसक्तिजे। यास्यामीत्युदिते तन्व्या वलयोऽभवदूर्मिका॥ ४० ॥ चपलेति॥ कार्ये जन्यवस्तुनि हेतुप्रसक्तिजे कारणप्रसङ्गजाते सति। चपलातिशयोक्ति: स्यात्। कारणप्रसङ्गमात्रेण कार्योत्पत्तिवर्ण- नाच्चपलत्वम्। उदाहरणम्। तन्व्या: कामिन्या: ऊर्मिका अङ्गलीभूषणं प्रियेण यास्यामीत्युदितेवलयः कक्कणरूपमभजत् । करस्यातिकृशतो- त्पत्तावङ्गुलीभूषणं कङ्कणस्थानीयतां गतमित्यर्थः। ४०-।।

१ मुञ्चति मुश्चति कोशं भजति'च भजति प्रकम्पमरिवर्गः। हम्मीरवीरखड्गे त्यजति त्यजति क्षमामाशु।' खड्गे कोशं पिधानं मुश्चति सति अरिसमूहोऽपि कोशं भाण्डारं मुश्चति। तथा खड्गे प्रकम्पमुल्लासनं भजति सँति सः प्रकृष्टं कम्पं भजति। एवं खज्ने क्षमां शान्ति त्यजति सति सोऽपि क्षमां पृथ्वी त्यजतीत्यर्थः। अत्र खङ्गस्य कोशत्यागादिकाले एव रिपूणां धनत्यागादि वर्णितम्। २ 'यामि न यामीति धवे वदति पुरस्तात्क्षणेन तन्वड्ग्याः। गलितानि पुरो वलयान्यपराणि तथैव दलितानि॥'

२२ कुवलयानन्दकारिकाः ।

अत्यन्तातिशयोकि। अत्यन्तातिशयोक्तिस्तत्पौर्वापर्यव्यतिक्रमे। अग्रे मानो गतः पश्चादनुनीता प्रियेण सा ॥४१॥ अत्यन्तेति ॥ तत्पौर्वापर्यव्यतिक्रमे तयोः पौर्वापर्यव्यतिक्रमे कार्यस्य पूर्वत्वे कारणस्य चापरत्वे सतीत्यर्थः । अत्यन्तातिशयोक्ति: असंभाव्यत्वादत्यन्तत्वम्। असंभाव्यवर्णनमपि शीव्रतातिशयद्योतना- चमत्कारहेतुः। उदाहूरणम्। अग्रे आदौ। 'अग्रमादे वने प्राप्ये' इति विश्वः। मान: कोप: गतः 'स्त्रीणामीर्ष्याकृतः कोपो मानोऽन्यासङ्गिनि प्रिये' इति लक्षणात्। ततः सा मानिनी प्रियेण पश्चादनुनीता सा- न्तिता॥ ४१॥ तुल्ययोगिता। वर्ण्यानामितरेषां वा धर्मैक्यं तुल्ययोगिता। संकुचन्ति सरोजानि स्वैरिणीवदनानि च ॥ ४२॥। वर्ण्यानांमिति॥ वर्ण्यानां प्रकृतानां इतरेपामप्रस्तुतानां ध- मैक्यमेकधर्मान्वयः तुल्ययोगिता। तुल्या योगिताऽन्वयो यत्रेति व्युत्पत्तेः। उदाहरणम्। सरोजानि च परं स्वैरिणीवदनानि जारस्त्री- मुखानि संकुचन्ति निमीलन्ति। चन्द्रोद्ये इति शेषः । अत्र प्रस्तु- तानां संकोचक्रियारूपैकधर्मान्वयः ।।४२।।

अमी पश्चात्तेषामुपरि पतिता रुद्रनृपतेः कटाक्षा: क्षीरोदप्रसरदुरुवीचीसहचरा॥' २ 'नाम्बुजैर्न कमलैरुपम्रेयं स्वैरिणीजनविलोचनयुग्मम्। नोदये दिनकरस्य न चेन्दोः केवले तमसि यस्य विकाशः॥' अस्तं याते दिवानाथे निशानाथे महोदयम्। उन्मीलन्ति कुमुद्न्ति चकोरीनयनानि च ।' इति काव्यविलासे। तथा। 'संजातपत्रप्रकरान्वितानि समुद्हन्ति स्फुटपाटलत्वम्। विकस्वराण्यर्ककराभिमर्शाद्दिनानि पद्मानि च वृद्धिमीयुः॥ संजातैः पत्राणां प्रकरैः समूहैरन्वितानि स्फुटा विकसिता. पाटला वृक्षवि- शेषा येषु तानि तेषां भावस्तत्वम्। समुद्वहृन्तीति शत्रन्तम्। दधानानीत्यर्थः। पद्मपक्षे तुस्फुटानि विकसितानि च तानि पाटलानि पाटलवर्णानि तेषां भावस्तत्व-

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ २३

त्वदङ्गमार्दवे दृष्टे कस्य चित्ते न भासते। मालंतीशशभृल्लेखाकदलीनां कठोरता ॥ ४३॥ त्वदङ्गेति॥ हे प्रिये, त्वदङ्गमार्दवे त्वद्देहसौकुमार्ये दृष्टे सति कस्य चित्ते मालतीशशभृल्लेखाकदलीनां जातिपुष्पचन्द्रकलारम्भाणां कठोरता कठिनता न भासते। सर्वस्य चित्ते भासत इत्यर्थः । अत्राप्रस्तुतानामुपमानभूतानां काठिन्यगुणरूपैकधर्मान्वयः ।।४३।। तुल्ययोगिताभेद। हिताहिते वृत्तितौल्यमपरा. तुल्ययोगिता। प्रदीयेते पराभूतिर्मित्रशात्रवयोस्त्वया ॥ ४४॥ हितेति॥ हिताहिते हितं चाहितं च हिताहितं तस्मिन् । 'सर्वोऽपि द्वन्द्वो बिभापयैकवद्धवति' इत्येकवद्धावः। वृत्तितौल्यं वृत्ते- व्र्यवहारस्य तौल्यं तुल्यत्वम्। युवादित्वादण प्रत्ययः । अपरान्या तुल्ययोगिता। उदाहरणम्। हे राजन्, त्वया मित्रशात्रवयोः हिताहितयोः शत्रुरेव शात्रवमित्यत्र प्रज्ञादित्वादण प्रत्ययः। संप्रदान- संज्ञाभावात् पष्ठी। पराभूति: पराभवः उत्कृष्टसमृद्धिश्च प्रदीयते। अन्न पराभूतिशब्देऽर्थद्वयस्यैक्यारोपात्तुल्ययोगिता ॥ ४४॥

मित्यादि पूर्ववत्। एवमर्कस्य करः किरणैरभिमर्शनाट्विकस्वराणि भासुराणि दिनानि पद्मानि तु विकासशालीनीत्र्थ। अत्र ग्रीष्मवर्णनेन तदीयत्वेन प्रस्तुताना दिनानां पद्माना चैकक्रियान्वय। विकस्वराणि विकसनशीलानि। १ 'नागेन्द्रहस्तस्त्वचि कर्कशत्वादेकान्तशैत्यात्कदलीविशेषाः। लब्ध्वापि लोके परिणाहि रूपं जातास्तदूर्चोरुपमानबाह्याः॥' परिणाहि विशालतारूपम्। ऊरुवर्णनेनाप्रस्तुतानां करिकराणां कदलीना चैकगुणान्वयः । २ पूर्वोदाहरणं स्तुतिपर्यवसायि, इदं तु निन्दापर्यवसायीति मेद। इयं तुल्ययोगिता च सरसतीकण्ठाभरणोक्ता। एवस्या उदाहरणान्तरं च यभा। यश् निम्बं परशुना यश्चैनं मधुसूर्पिषा। यश्चैन कट्ुमाल्याद्यैः सर्वस्य कटुरेव सः॥' अत्र परगुना वृक्षति, मधुसर्पिपा सिश्वति, कट्माल्यायैरर्चतीत्यभ्याहारैर्वा क्यानि पूरणीयानि।

२४ कुवलयानन्दकारिकाः ।

गुणोत्कृष्टैः समीकृत्य वचोऽन्या तुल्ययोगिता। लोकेपालो यमः पाशी श्रीदः शक्रो भवानपि। ४५॥ गुणेति । गुणोत्कृष्ैः प्रसिद्धगुणैः समीकृत्य सदशीकृत्य। वचः प्रस्तुतस्येति शेपः। अन्या तुल्ययोगिता। उदाहरणम्। यमो धर्म- राज: पाशी वरुणः श्रीदः कुवेरः शक्रः इन्द्रः भवांस्त्वमपि लोक- कपालः । लोकपालशब्दस्य प्रत्येकमन्वयः । तेन प्रकृतस्य राजो यमादिसमीकरणं बोध्यम्। अत्र लोकपालत्वेन प्रकृताप्रकृतयोस्तु- ल्यत्वं वाच्यार्थः । प्रतापादिगुणोत्कर्पेण तुल्यत्वं तु व्यङ्गार्थ इति विशेषः । दीपके तु व्यङ्ग्यार्थो नास्ति ॥ ४५ ॥ दीपकालंकारः । वदन्ति वर्ण्यावर्ण्यानां धर्मैक्यं दीपक बुधाः। मदेन भाति कलभः ग्रतापेन महीपतिः ॥४६॥ वदन्तीति ॥ वर्ण्यावर्ण्यानां प्रकृताप्रकृतानां धर्मैक्यं धर्म- साम्यं बुधाः दीपकं वदन्ति। दीपयतीति दीपकं इति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । कलभः करिशावः"। 'कलभः करिशावकः' इत्यमरः। मदैन दानेन भाति। महीपतिश्च प्रतापेन भाति शोभते। अत्र प्रकृताप्रकृतयोः शोभैकधर्मान्वयः ॥४६ ॥

१ 'संगतानि सृगाक्षीणां तडिद्विलसितान्यपि। क्षणद्वयं न तिष्ठन्ति घनारव्यान्ययि स्वयम्।।' इमां तुल्ययोगितां सिद्धिमिति केचिद्याजहुः। यदाह जयदेव। 'सिद्धि: ख्यातेपु चेन्नाम कीर्त्यते तुल्यतोक्तये। युवामेवेह विख्यातौ त्वं बलैर्जलधिर्जलैः॥' २ प्रस्तुताप्रस्तुतानामेकधर्मान्वयो दीपकम्। यथा कलभमहीपालयोः प्रस्तुता- Sप्रस्तुतयोर्भानक्रियान्वयः। अन्नापि क्रियाविशेषणीभूतयोर्विम्बप्रतिबिम्बाभावो बोध्यः। ३ मणिः शाणोल्लीढ: समरविजयी हेतिदलितो मदक्षीणो नागः शरदि सरितः श्यानपुलिनाः। कलाशेषश्चन्द्र: सुरतमृदिता बालवनिता तनिस्नरा शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिषु नृपाः।' अत्र प्रस्तुतानां नृपाणामवर्ण्यानां मण्यादीनां शोभैकधर्मान्वयः । पूर्वो- दाहरण आदिदीपकमिह त्वन्तदीपकमिति मेद:।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ २५

आधृत्तिवीपकालकारः। त्रिविधं दीपकावृत्तौ भवेदावृत्तिदीपकम्। वर्षत्यम्बुदमालेयं वर्षत्येषा च शर्वरी॥ ४७॥

त्रिविधमिति ॥ दीपकावृत्तौ देहलीदीपकन्यायेनानेकोपकार- कस्य पदस्यार्थस्योभयोर्वा आवृत्तौ पुनरभिधाने त्रिविधं त्रिप्रकारमा- वृत्तिदीपकं भवेत्। आवृत्तिप्रधानं दीपकमिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम्। इयमम्बुदमाला मेघपङ्ि: वर्षति तोयं सिञ्चति। एषा शर्वरी रात्रिश्च वर्षति वर्षमिवाचरति। यद्यप्यत्र प्रथमं 'वृषु सेचने' इति घातोर्लेटि रूपं द्वितीयं च वर्षशब्दस्याचार क्विबन्तस्येति पदभेदस्तथापि समानत्वे- नाभेदाध्यवसायात्पदावृत्तिः ।। ४७।। उन्मीलन्ति कदम्बानि स्फुटन्ति कुटजद्रुमाः। माद्यन्ति चातकास्तृप्ता माद्यन्ति च शिखावलाः॥४८।। उन्मीलन्तीति। कदम्बानि नीपकुसुमानि उन्मीलन्ति विकसन्ति

'सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः। शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम्।।' अन्र प्रस्तुतानामप्रस्तुतानां च युगपद्धर्मान्वयः । शाणोल्लीढो निकषोपलघ- र्षितः। हेतिदलितो हेतिभिरायुधर्दलितो विशीर्णितः, श्यानपुलिनाः श्यानानि शु- ष्काणि पुलिनानि जलनिर्मुक्ततटानि यासां ताः। तनिम्रा तनो: कृशस्य भावस्तनिमा कार्श्यं तेन। गलितविभवाः गलितः संक्ान्तो विभवः समृद्धिर्येषां ते। १ 'उत्कण्ठयति मेघानां माला वर्ग कलापिनाम्। यूनां चोत्कण्ठयत्यद्य मानसं मकरध्वजः॥' उत्कण्ठयति मेघाना माला पद्गि: कलापिनां मयूराणां वर्ग समूहं उत्क- ण्ठयति ऊर्ध्व कण्ठो यस्य तादृशं करोति। तथा मकरध्वजः काम. यूनां तरुणानां मानसमुत्कण्ठयत्युत्सुकं करोतीत्यर्थभेदेऽपि शब्दावृत्तिः । २ 'शमयति जलधरधारा चातकयूनां तृषं चिरोपनताम्। क्षपयति च वधूलोचनजलधारा कामिनां प्रवासरुचिम्।।' 'वदनेन निर्जितं तव निहीयते चन्द्रबिम्बमम्बुधरे। अरविन्दमपि च सुन्दरि निलीयते पाथसां पूरे॥' एवं चावृत्तीनां प्रस्तुताप्रस्तुतोभयविषयत्वाभावेऽपि दीपकस्यापत्तिमात्रेण दीपकव्यपदेशः । कुव. ३

२६ कुवलयानन्दकारिकाः ।

'मील संश्लेपणे' इति धातोरुपसर्गयोगादर्थभेदः। किंच।कुटजद्रुमाः स्फुटन्ति विकसन्ति। लक्षणया तत्पुष्पाणि गृह्यन्ते। अत्र क्रियापद- द्वयस्यार्थमान्रावृत्तिः । चातका: सारङ्गाख्यपक्षिणः तप्ताः सन्तः मा- दयन्ति हृष्यन्ति। शिखावलाः शिखिनश्च। शिखास्ति येपामिति मत्वर्थीयो वलच् प्रत्ययः । मादन्ति 'मदी हर्षे' इति घातोर्लटि रूप- द्वयमित्युभयावृत्तिः ॥४८ ।। प्रतिवस्तूपमालंकारः । वाक्ययोरेकसामान्ये प्रतिवस्तूपमा मता। तापेन भ्राजते सूरः शूरश्चापेन राजते॥ ४९ ॥ वाक्ययोरिति॥ वाक्ययोः प्रकृताप्रकृतार्थयोः । एकसामान्ये समान एव सामान्यः एकश्चासौ सामान्यश्चेति कर्मधारयः । एकस्मि- न्समानधर्मत्वे सतीत्यर्थः। प्रतिवस्तूपमा मता। प्रतिवस्तु प्रत्यर्थमुपमा यस्यामिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । सूरः सूर्यः तापेन दीत्या भ्राजते शोभते। शूरस्तु चापेन धनुषा राजते शोभते । अत्र केषांचिदलंकाराणां परस्परं भेद: कुवलयानन्दे दर्शितः संक्षेपेणोच्यते। तुल्ययोगितायां द्वावप्यर्थो कचिद्वर्णनीयौ। दीपके त्वेको वर्ण्य इतरस्त्ववर्ण्यः । आवृत्तिदीपकं च वर्ण्यविषयमेव। प्रतिवस्तूपमा चोभयविषया। तत्र धर्मस्य द्विरुपादानं दीपके तु न तथेति ।।४९॥ दृष्टान्तालंकार । चेद्विम्बप्रतिविम्बत्वं दृष्टान्तस्तदलंकृतिः। त्वेमेव कीर्तिमान्राजन्विधुरेव हि कान्तिमान् ॥५० ।।

१ 'तवामृतस्यन्दिनि पादपङ्कजे निवेशितात्मा कथमन्यदिच्छति। स्थितेSरविन्दे मकरन्दनिर्भरे मधुव्रतो नेक्षुरसं हि वीक्षते॥' अन्न यद्युपमेयवाक्येऽनिच्छा उपमानवाक्ये अवीक्षेति धर्मभेद प्रतिभाति, तथापि वीक्षणमात्रस्यावर्जनीयस्य प्रतिषेधानर्हत्वादिच्छापूर्व कवीक्षाप्रतिषेघोऽयम- निच्छापर्यवसित एवेति धर्मैक्यमनुसंधेयम्। २ 'देवीं वाचमुपासते हि बहवः सारं तु सारस्वतं जानीते नितरामसौ गुरुकुलकिष्टो मुरारि: कविः। अन्घिर्लङ्वित एव वानरभटैः किंत्वस्य गम्भीरता- मापातालनिमभ्नपीवरतनुर्जानाति मन्थाचलः॥'

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ २०

चेदिति ॥ चेद्यदि वाक्यार्थयोरिति शेषः। बिम्बप्रतिबिम्बत्व- माकारप्रत्याकारुल्यत्वं तत्तर्हि दृष्टान्तो नामालंकृतिर्भवति। शब्द- द्वयमजहल्लिङ्गम्। उदाहरणम् । हे राजन्, अत्रेति शेष: । त्वमेव कीर्तिमान् यशस्वी त्वत्तुल्यो नान्य इत्यर्थः । तथा विधुरेव कान्तिमान् भूरिप्रभावः । विजातीयधर्मयोः साम्यं बिम्बप्रतिबिम्बभावः। सजा- तीयधर्मयोः साम्यं वस्तुप्रतिवस्तुभाव इति विवेकः ॥ ५० ॥

निदर्शनालंकारः । वाक्यार्थयोः सदशयोरैक्यारोपो निदर्शना। या दातुः सौम्यता सेयं पूर्णेन्दोरकलङ्कता ॥५१। वाक्येति। सदृशयोस्तुल्ययोर्वाक्यार्थयोरनेकपदार्थयोः । 'सु- प्तिडन्तचयो वाक्यं क्रिया वा कारकान्विता' इत्यमरः । यत्तद्भ्यामै- क्यारोपः अभेदारोपः निदर्शना निश्चित्य दर्शनं सादृश्यप्रकटनं नि- दर्शना। दृशेर््यन्तात् स्त्रियां भावे युच्। उदाहरणम्। या दातु: पुंसः सौम्यता सोम इव सोमः स एव सौम्यः तस्य भावः सौम्यता अक्रूरता सेयं पूर्णेन्दोः पूर्णचन्द्रस्य अकलङ्कता निष्कलङ्कता। इह यत्तच्छन्दाभ्यामैक्यारोपः स्पष्टः । यदिति पाठे शक्यं मांसैः क्षुदप- नेतुमितिवत् सामान्ये नपुंसकत्वम् ॥ ५१॥

'कामं नृपाः सन्ति सहस्रशोऽन्ये राजन्वतीमाहुरनेन भूमिम्। नक्षत्रताराग्रहसंकुलापि ज्योतिष्मती चन्द्रमसैव रात्रिः ।।' पूर्वोदाहरणे कीर्तिकान्त्योविम्बप्रतिबिम्बभावप्रयोजकं मनोहारित्रूपं साह श्यमार्थमिह तु राजज्योतिषोः प्राशस्त्यरूपं तच्छाब्दमिति भेदः । १ 'योऽभीतो वसतौ नाथ भवतः समुपागमः। मदीयभवने सोऽयमिन्दोरमृतनिर्झरः॥' 'अरण्यरुदितं कृतं शवशरीरमुद्धर्तितं स्थलेऽनमवरोपितं सुचिरमूषरे वर्षितम्। श्वपुच्छमवनामितं वधिरकर्णजापः कृतो धृतोऽन्धमुखदर्पणो यदबुधो जनः सेवितः॥' अत्राबुधजनसेवाया अरण्यरोदनादीनां यत्तञ्यामैक्यारोपः।। २ दातृ पुरुष सौम्यत स्योपमेयवाक्यार्थस्य पूर्णेन्दोर कलक्कत्वस्योपमानवाक्यार्थस्य

२८ कुवलयानन्द्कारिकाः ।

पदार्थवृत्तिमप्येके वदन्त्यन्यां निदेशनाम्। त्वन्नेत्रयुंगलं धत्ते लीलां नीलाम्बुजन्मनोः ॥ ५२॥ पदार्थेति॥ एके केचित् पदार्थवृत्तिमपि। पदार्थ वृत्तिरैक्या- रोपस्थितिर्यस्यां ताटशीमपि अन्यां निदर्शनां वदन्ति। उदाहरणम्। हे प्रिये, त्वन्नेत्रयुगलं नीलाम्बुजन्मनोरिन्दीवरयोर्लीलां शोभां धत्ते तत्सहशीमित्यर्थः। पूर्वत्र यत्तच्छव्दाभ्यभिक्यारोपः इह् तु परकी- यत्वेनेति भेद: ॥ ५२।। अपरां बोधनं प्राहुः क्रियया सत्सदर्थयोः। नश्येद्राजविरोधीति क्षीणं चन्द्रोदये तमः ॥५३ ॥ अपरामिति॥ प्रकृतस्य क्रियया असत्सदर्थयोः असतोऽनि- ष्टस्य सतः इष्टस्य चार्थस्य च बोधनं अपरां तृतीयां निदर्शनां प्राहुः। उदाहरणम्। तमो ध्वान्तं चन्द्रोदये सति राजविरोधी चन्द्रद्वेपि चेति श्रिष्टरूपकम्। 'राजा प्रभी तृपे चन्द्रे यक्षे क्षत्रियशक्रयोः' इति विश्वः। नश्येदिति वोधयत् क्षीणं भवतीत्निष्टार्थबोधनमे- तन् ॥ ५३॥ उदयन्नेव सविता पद्मेष्वर्पयति श्रियम्। विर्भावयत्समृद्धीनां फलं सुहृदनुग्रहम् ॥ ५४ ॥ उदयन्निति॥ सविता भानुकृदयन्रुतच्छ्। उत्पूर्वादयतेरात्म- नेपदस्यानित्यत्वालटः शत्रादेशः । पद्मेपु श्रियं शोभां अर्पयति

१ 'वियोगे गोडनारीणां यो गण्डतलपाण्डिमा। अदृश्यत स खर्जूरीमञ्जरीगर्भरेणुपु।' पूर्वस्मिन्नुदाहरण उपमेय उपमानधर्मारोपः। इह तूपमान उपभेयधर्मारोप इति भेद: ॥ २ अत्र पद्ये नेत्रयुगले नीलाम्वुजगतलीलापदारेपो निदर्शना। ३ 'उन्नतं पदमवाष्य यो लघुर्हेलयैव स पतेदिति भ्रुवम्। शैलशखरगतः पृषत्कणश्चारुमारुतघुतः पतत्यधः॥' ४ 'चूडामणि पदे धत्ते यो देवं रविमागतम्। सतां कार्यातिथेयीति बोधयन्गृहमेधिनः॥' यथायं पर्वतः समागतं रवि शिरसा संभावयति एवं गृहमेधी समागतं सन्तं पूजया संभावयेदिति।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ २९

निद्धाति। किं कुर्वन्। सुहृद्नुग्रहं स्वजनोपकारं सनृद्धीनां तेजोवृद्धीनां फलं फलस्वरूपं विभावयन बोधयन् सन्नर्पयतीति पूर्व- न्रान्वयः । इष्टार्थवोधनमेतत् ॥ ५४ ॥ व्यतिरेकालंकार । व्यतिरेको विशेषश्चेदुपमानोपमेययोः । शैला इवोन्नताः सन्तः किं तु प्रकृतिकोमलाः ॥ ५५॥ व्यतिरेक इति॥ उपमानोपमेययोः विशेपः न्यूनाधिकगुणत्वं चेद्ूर्ण्यते तर्हि व्यतिरेको नामालंकारः। व्यतिरेकशब्दो भावे घ- वन्तः । उदाहरणम्। सन्तः पुरुपाः शैला इव उन्नता उच्चैस्तराः । किंतु प्रकृतिकोमलाः स्वभावमृदवः । शैलास्तु न तथेति विशेषः। अन्रोपमानोपमेयशव्दोपादानादुपमाविशेषो व्यतिरेक इति सूचितः। तेन न्यृनाधिकरूपकयोरनातिव्याप्तिः । तत्र विपयविपयिशव्दाभ्यां व्यवहारात्किंचिन्यूनरूपकमधिकरूपकं च व्यतिरेकस्यैव प्रपश्व इत्याहुः ॥ ५५॥ सहोक्तिग्लंकारः । सहोकि: सहभावश्ञे्ासते जनरज्जनः। दिरगन्तमगमत्तस्य कीर्तिः प्रत्यर्थिभि: सह ॥ ५६॥ सहोकिरिति॥ चेय्यदि जनरज्जनश्रमत्कारकारी सहभाव: सहभवनं सहेव द्वयोरेकक्रियाकरणमित्यर्थः । भासते तर्हि सहोक्ति: स्पष्टम्। उदाहरणम्। तस्य कीर्तिः प्रत्यर्थिभि: सह दि- शामन्तमगमत । शत्रदो दिगन्तमगमन् । कीर्तिरपि तथेति नृपो-

१ 'सुधैव वसुधा सत्यमानन्दयति माननम्। महान्तमपि किं त्वेषा संमोहृयति संततम्।।' अत्रोपमानभूतसुधात उपमेगभूतवसुधाया संमोहक्त्वैनैव विशेष इति भवति व्यतिरेकालंकार इति काव्यविलासे। २ 'छाया संभयले तलं विटपिनां थ्रान्तेव पान्थैःसमं मूलं याति सरोजलस्प जलता म्लानेव मीनैः सह। आचामत्यहिमांशुदीधितिरपस्तमंव लोकैः समं निद्रागर्भगृहं सह प्रविशति क्ान्तेव कान्ताजनैः॥' 'अमन्दपुण्यसंदोहसंपादितमनिन्दितम्। विना जन्मभृतां जन्म विना सुकतसंचयम्।' इति काव्यविलासे।

कुवलयानन्दकारिकाः । OY

त्कर्पव्यञ्जकत्वाचचमत्कारः । सह शिष्येणागनो गुरुरित्यादौ नारि चमत्कारः ॥ ५६ ।। विनोत्त्यलंकार। विनोक्तिश्चेद्विना किंचित्प्रस्तुतं हीनमुच्यते। विद्या हृद्यापि साऽवद्या विना विनयसंपदम् ॥५७॥ विनोक्तिरिति॥ चेद्यदि किंचिद्विना प्रस्तुतं वर्ण्य हीनमप- कृष्टमुच्यते तर्हि विनोक्ति: स्पष्टम। उदाहरणम। विद्या हद्यापि दृदयंगमापि हृदयस्य प्रिया हथ्या। 'हृदयम्य हद्-' इत्यादिना यत्प्रत्यये हृदादेशः। विनयसंपदं सौजन्याधिक्यं विना सावया सदोपा। 'अ- वद्यपण्य-' इत्यादिना गर्हार्थेऽवद्यशव्दो निपातितः। विना शिष्येणा- गतो गुरुरित्यादौ हीनत्वानुक्तेर्नालंकारः ॥ ५७॥ तच्चेत्किंचिद्विना रम्यं विनोक्ति: सापि कथ्यते। विना खलैर्विभात्येषा राजेन्द्र भवतः सभा ॥५८ ॥ तदिति॥ चेद्यदि तत्प्रकृतं किंचिद्विना रम्यमुत्कृष्टमुच्यते तर्हि सापि विनोक्ति: कथ्यते। विधेयप्राधान्यात्स्नीलिङ्गनिर्देशः । उदा- हरणम्। हे राजेन्द्र, ण्पा भवतः सभा खलैर्विना विशेषेण विभाति। अभक्ष्यं विना सर्वमश्नातीत्यत्र नालंकारः। रम्यत्वानुक्तः ॥५॥ समासोत्तयलंकार। समामोक्ति: परिस्फृर्निः प्रस्तुतेऽप्रस्तुनस्य चेत्। अयमैन्द्रीमुखं पश्य रक्त्तश्चुम्वति चन्द्रमाः ॥ ५९॥ १ 'आविर्भूते शशिनि तमसा मुच्यमानेव रात्रि- नैशस्याचिर्दुतभुज इव च्छिन्नभूयिष्ठधूमा । मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुक्तकल्पा गङ्गारोध:पतनकलुषा गृह्नतीव प्रसादम्।।' २ 'मयि मुकुलितमालतीलतायां स्थितवति यानि दिनानि संगतानि। अहह विधिविधानतोऽघुनैवं कथमपि तानि पुनर्न वीक्षितानि।' इति काव्यविलामे। 'व्यावल्गत्कुचभारमाकुलकचं व्यालोलहारावलि प्रेङ्मनकुण्डलशोभि गण्डयुगलं प्रस्वेदि वक्राम्बुजम्। शश्वददत्तकरप्रहारमधिकश्वासं रसादेतया यस्मात्कन्टुक सादरं सुभगया संसेव्यसे यत्कृती।।'

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ३१

समासोक्तिरिति ॥ चैद्यदि प्रस्तुते प्रकृतार्थे अप्रस्तुतम्य परि- स्फूर्तिः प्रतीतिः स्यात्तर्हि समामोक्तिः। समासेन संक्षेपेण अर्थद्वय- स्योक्तिरिति व्युत्पत्तेः । विशेषणमात्रस्यानेकार्थत्वात्संक्षेपः । विशे- ध्यस्यापि तथात्वे तु श्ेप एव। उदाहरणम्। अयं पुरोवर्ती चन्द्रमाः कामुकश्च रक्तो लोहित आसक्तश्र सन् ऐन्द्री इन्द्रस्येयमैन्द्री प्राची परवनिता च तस्याः मुखं पुगेभागं वदनं च चुम्वति स्परशति मुखे- नास्वादयति त्वं पश्य। अत्र रक्त्तादिपद्श्ेपयलेन अप्रस्तुतयोः का- मुकपरवनितयोः परिस्फूर्तिरिति लक्षणानुगमः । विस्तरः कुवलया- नन्दे द्रष्टव्यः ॥ ५९॥ परिकरालंकार। अलंकारः परिकर: साभिआ्राये विशेषणे। सुंधांशुकलितोत्तंसस्तापं हरतु वः शिवः ॥ ६० ॥ अलंकार इति ॥ विशेषणे साभिप्राये साकूते व्यङ्गयार्थसहिते सतीत्यर्थः । परिकरो नामालंकारः । अलंकारशब्दस्य सर्वत्र प्रतीयमानत्वेऽपि ध्वनित्वनिपेधार्थमुपादानम्। परिकरोति प्रकृतार्थ- मुपकरोतीति परिकरः साभिप्रायशव्दः सोऽस्मिन्नस्तीति परिकरः । मत्वर्थीयोऽच प्रत्ययः । भृपणार्थाभावान्न सुडागमः । उदाहरणम् । सुधांशुरुलितोत्तंस: सुधाकरनिवद्धावनंसः शिवो वस्तापं हरतु। अत्र विशेषणेन शिवस्य नापहरणसमर्थत्वं गम्यते। अत्र विशेषणस्य डयङ्गयार्थगर्भत्वेन प्रकृतोपयोगित्वं काव्यलिङ्गे तु वाच्यार्थस्यैव हेतु- त्वमिति तस्मादस्य भेदः । तत्रापि व्यङ्गयार्थश्चेदुभयोः संकर इति निर्णीतं कुवलयानन्दे ॥ ६० ॥ परिकराकुरालंकार. । साभिप्राये विशेष्ये तु भवेत्परिकराङ्कुरः। चतुर्णा पुरुपार्थानां दाता देवश्चतुर्भुजः॥ ६१॥ १ सुधाशना कलित कृत उत्तंस शेखरो येन स इति। 'उत्तंस कर्णपरे स्याच्छेखरे चावतंसवत्' इति विश्वः । २ 'तव प्रसादात्कुसुमायुधोऽपि सहायमेकं मधुमेव लब्ध्वा। कुर्या हरस्यायि पिनाकपाणेधैर्यच्युति के मम धन्विनोऽन्ये।।' 'फणीन्द्रस्ते गुणान्वकुं लिखितुं हैहयाघिप:। द्रष्टमाखण्डलः शक्तः क्वाहमेप क्व ते गुणाः ।' फणीन्द्र इत्यादिविशेषपदानि सहस्रवदनाद्यमिप्रायगर्भाणि।

३२ कुवलयानढकारिकाः।

साभिप्राय इति॥ विशेप्ये वर्णनीयनाम्नि साभिप्राये सति तु परिकराङ्करः । परिकरम्य अह्ुर इति व्युत्पत्तेः । यथा वृक्षस्य अ- द्ुरो वृक्षान्नातिरिक्त्तस्तथायमपि परिकरान्नातिरिक्तः । विशेष्यपदस्यै- कत्वेन विस्तागभावादङुरत्वम। उदाहरणम। चतुर्भुजो देव: विष्णुः चतुर्णा पुरुपार्थानां धर्मार्थकाममोक्षाणां दातास्ति। एकैकहस्तेनेकै- कस्य दाने विलम्बो न स्यादिति सदो दातृत्वं गम्यते। अत्र चतु- र्भुजशव्दस्य 'वैकुण्ठो जलशायनश्नतुर्भुजश्र' इति हलायुघे। 'चक्र- पाणिश्चतुर्मुजः' इत्यमरकोशे च विष्णुनामत्वदर्शनात। देवशव्दार्थ प्रति विशेषणत्वेऽपि न दोपः । अत्र विशेष्यशव्देन नाम्र एव वि- वक्षितत्वात्। देवशव्दार्थ विनापि प्रयोगयोग्यत्वाच्च। यथाह वामनः। 'विशेषणमान्रप्रयोगो विशेष्यप्रतिपत्तौ सागराम्बरादिवत्' इति। असाधारणविशेपणस्य विशेष्यनामधेयत्वादिति तदभिग्रायः ॥६१॥ लेपालकार। नानार्थसंशयः श्लेषो वर्ण्यावर्ण्योभयास्पदः । सैर्वदोमाधवः पायात्स योगंगामदीधरत् ॥ ६२॥ नानार्थेति ।। वर्ण्यावर्ण्योभयाम्पदः प्रकृताप्रकृतोभयविपयः नानार्थसंश्रयः नानाभिधस्यार्थस्याश्रयणं श्रेपः श्विष्यतोऽर्थावम्मिन्निति व्युत्पत्तेः । क्रमेणोदाहरणानि। सर्वदः स माधवः विष्णुः मायाः रमायाः धवः पतिः मधोर्गोन्नपतासिति वा व्युन्पत्तेः । पायात रक्षतु। यो विष्णुः अंगं मन्दरपर्वनं कू्सावनारेण, गोवर्धनं वा कृष्णावता- रेण, गां भूमिं वराहावतारेण, अदीघरत् दधारेति हरिपक्षे। सर्वदा नित्यं स उमाधवः पार्वतीपतिः पायात्। यः गङ्गां नाकनदीं जटा- यामदीघरदिति हरपक्षे। अयं प्रकृतश्ेपः हरिह्रयोरपास्यत्वेन प्रकृतत्वात् ॥ ६२ ।।

१ 'त्ातः काकोदरो येन द्रोग्धापि करुणात्मना। पूतनामा रणख्यातः समेऽस्तु शरणं प्रभु:॥' न्रात इति। येन करुणायुक्तान्त करणेन द्रोहकर्तापि अदरो मयशून्य काकस्त्रातो रक्षितः नतु हतः स पवित्रनामा रणे लब्धवर्ण. ख्यातो विभू रामो मे शरण- मस्त्वित्यर्थः । कृष्णपक्षे तु काकोदर: कालियसर्पः, पूतनाया मारणेन ख्यात इति विशेषः । अन्र स्तोतव्यत्वेन प्रकृतयोः श्लेषः ।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ३३

अब्जेन त्वन्मुखं तुल्यं हरिणाहितसक्तिना। उन्चरद्ूरिकीलालः शुशुभे वाहिनीपतिः ॥६३ ॥ अब्जेनेति॥ त्वन्मुग्वं हरिणा हिनसक्तिना मृगोत्पादितसं- गेन अब्जेन चन्द्रेण। 'अब्जो जैवातृकः सोमः' इति हैमः। तुल्यं सद्ृशं वर्तते। अथवा हरिणा सुर्येण आहितशक्तिना उत्पादितमा- मर्थ्येन। 'हरिर्वातार्क चन्द्रैणयमोपेन्द्रमरीचिपु' इति विश्वः । अब्जेन जलजेन तुल्यं इत्यप्रकृतश्लेपः । मुखस्य वर्ण्यत्वेन अब्जयोरप्रकृत- त्वात् श्रेपालंकारे सकारशकारयोरभेदोपचार: प्रसिद्ध एव। उच्च- रद्दूरिकीलाल: प्रस्रवद्गहुरुविरी वाहिनीपतिः भीप्मः शुशुभे इति

१ 'नीतानामाकुलीभावं उुब्धभूरिशिलीमुखैः। सदशे वनवृद्धानां कमलानां त्वदीक्षणे।' नीतानामिति। दयिता प्रति नायकोक्ति। तव ईक्षणे नेत्रे कमलाना पझमाना हरिणाना च सदशे स्त इत्यन्वय। कीदृशानाम्। वने जले अरण्ये च वृद्धि प्राप्ताना तथा लुब्घेर्लोभशीलैर्भृरिमि शिलीमुख्रमरैरकुलीभावं व्याप्तता नीता- नामिति पद्मपक्षे। हरिणपक्षे तु उध्बैव्यधि: कर्तृभिर्भूरिशिलीमुखैरवाण. करण- भूतेराकुलीभावं चपलता नीतानामित्यर्थ । 'मृगप्रमेदे कमले' इति विश्व। अत्रोपमानत्वेनाप्रकृतयो पझ्महरिणयो उेप। 'असावुदयमारूढः कान्तिमान् रक्तमण्डलः। राजा हरति लोकस्य हृदयं मृदुलै: करैः॥' असाविति। उदयं शैलममिवृद्धि च रक्तं रक्तवर्णमनुरक्तं च मण्डलं बिम्बं देशाक्। राजा चन्द्रो नृपक्। मृदुलैर मिनवैरत्पेश्च। करे किरणैर्ग्राह्यवनैश् इत्यर्थ.। अत्र राजा हरति लोकस्येति वर्णनप्रकृतस्य प्रत्यग्रोदितचन्द्रस्याप्रकृतस्य नवाभि- षिक्तस्य नृपते. श्रलेप । प्रत्यग्रोदितचन्द्रस्य अभिनवोदितचन्द्रस्येत्यर्थः ।

रारोपितो मृगपते: पदवीं यदि श्वा। मत्तेभकुम्भतटपाटनलम्पटस्य नादं करिष्यति कथं हरिणाधिपस्य।।' आबद्धा. या. कृत्रिमा: सटा स्वन्वलोमानि तैर्जटिला व्याप्ता अंसभित्ति: स्कन्धदेशो यस्यवंभूतः श्वा यदि मृगपतेः सिहस्य पदवीमारोपित. तथापि मत्ता- नामिभाना गजाना कुम्भतटस्य पाटने विदारणे लम्पटस्य व्यसनिनो हरिणा- नामधिपस्य नादं सिंहनादं कथं करिष्यतीत्यर्थः। अत्र शुनकस्य निन्दा निन्धत्वेन प्रस्तुते तत्सरूपे कृत्निमवेषव्यवहारादिमात्रेण विद्वत्ताभिनयनवति वैधेये पर्यवस्यति।

३४ कुवलयानन्दकारिकाः ।

प्रकृतार्थः। उच्चरद्ूरिकीलालः प्रस्त्नवद्वहुलोदकः। 'कीलालं रुधिराम्भ- सोः' इति शाश्वतः । वाहिनीपतिः नदीपतिः । 'नदी सेना च वा- हिनी' इति यादवः। शुशुभे इत्यप्रकृतार्थः । अत्र सभङ्ग: शब्दश्रेषः। अभङ्गस्त्वर्थश्लेप इति केचित्। अन्र विशेषो मत्कते कोविदानन्दे द्रष्टव्यः ॥ ६३ ।। अप्रस्तुतप्रशंसालंकार । अप्रस्तुतप्रशंसा स्यात्सा यत्र प्रस्तुताश्रया। एक: कृती शकुन्तेषु योऽन्यं शक्रान्न याचते ॥६४॥ अप्रस्तुतेति । अप्रस्तुतप्रशंसानामालंकारः स्यात्। यत्र सा अप्रस्तुतार्थस्य प्रशंसा वर्णना प्रस्तुताश्रया प्रस्तुतमाश्रयतीति प्रस्तु- ताश्रया प्रकृतार्थपरा भवति। उदाहरणम्। शकुन्तेपु पक्षिपु। 'शकुन्तपक्षिशकुनिशकुन्तशकुनद्विजाः' इत्यमरः। एकः चातक एव कृती कृतमनेनेति कृती कृतार्थः । 'इष्टादिभयश्च' इतीनिप्रत्ययः। यः शक्रादन्यं। 'अन्यारात्-'इत्यादिना अन्यशव्दयोगे पञ्चमी। न याचते किंतु शक्रमेव याचते। अत्र याचकेष्वेक एव मनस्वी धन्यः यः सार्वभौमादन्यं न याचत इति तुल्ये प्रकृतार्थे पर्यवसा नम् ॥ ६४ ॥ कार्ये निमित्ते सामान्ये विशेषे प्रस्तुते सति। तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा॥ ६५॥

१ सामान्यनिबन्धना यथा- 'विधाय वैरं सामर्षे नरोऽरौ य उदासते। प्रक्षिप्योदर्चिपं कक्षे शेरते तेऽभिमारुतम्॥।' विधायेति। ये नरा मनुष्या सक्रोधेऽरो शत्री वैरं विधायोदासीना भवन्ति ते कक्षे तृण उदर्चिषममनि निक्षिप्याभिमारुतं पवनाभिमुखं शेरते। निद्रां कुर्व- न्तीत्यर्थः । अत्र प्रागेव सामर्षे शिशुपाले रुक्मिणीहरणादिना वैर दृढीकृतवता कृष्णेन तस्मिन्नुदासितुमयुक्तमिति विशेष्यवक्तव्येऽर्थ प्रस्तुते तत्प्रत्यायनार्थ सामा- न्यमभिहितम्। विशेषनिबन्धना यथा- 'अङ्काधिरोपितमृगश्चन्द्रमा मृगलाञ्छनः । केसरी निष्ठुरक्षिप्तमृगयूथो मृगाधिपः॥' अष्टेति। मृगलाञ्छन इत्युच्यत इति शेषः । निष्ठुरं क्षिप्ानि मृगयूथानि येन

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ३५

कार्य इति। कार्ये प्रस्तुते सति तदन्यस्य कारणस्य वचःक- थननिमित्ते कारणे प्रस्तुते सति तदन्यस्य कार्यस्य। एवं सामान्ये विशेपस्य, विशेपे च सामान्यस्य, तुल्ये च तुल्यस्येत्यसौ पश्वधा भवति। तत्र तुल्योदाहरणं दर्शितम्। अस्य श्रोकस्य ग्रक्षिप्तत्वाद- न्यान्युदाहरणानि न सन्ति। ततो नूतनानि कृत्वा वालबोधाय प्रद्र्शर्यन्ते-'संसारानलतप्तोऽयं हरि शरणमिच्छति। हरेर्भक्ता हि बहवो मुक्ताः संसारबन्धनात्। १॥'अत्र पूर्वार्धे संसारानलतप्तस्य तापशान्तिलक्षणमुक्तिरूपकार्ये प्रस्तुते हरिशरणरूपकारणमभिहिनं ततः कार्यावगतिः। अत्र उत्तरार्वे च मुमुक्षुभिर्हरिभक्तिः सर्वथा कर्तव्येति कारणे प्रम्तुते सति भक्तजनमुक्तिरूपकार्यमभिहितं ततः कारणावगतिः ॥ १ ॥ 'अजामिलो दुराचारः स्मृतिमात्रादमुच्यत। धन्यो नारायणं जल्पन्नज्ञानादपि मुक्तिभाक्॥ २ ॥' अत्र पूर्वाधे नवविधभक्तिसामान्यमाहात्म्ये प्रस्तुते स्मृतिरूपविशेपमाहात्म्यम- नाइश: केसरी सिहो मृगाधिप इत्युच्यत इति शेप। अत्र कृष्णंप्रति वलभद्र- वाक्ये मार्दवं दूपणपरं पूर्वप्रस्तावनानुसारेण करर एव ख्यातिभाग्भवति नतु मृदुरिति सामान्ये वक्तव्ये तत्प्रत्यायनार्थमप्रस्तुतो विशेषोऽभिहितः । कार्यनिवन्धना यथा-

स्तत्कान्तिलेशकणिका जलधि प्रविष्ाः। ता एव तस्य दहनेन घनीभवन्त्यो नूनं समुद्रनवनीतपदं प्रपन्नाः।।' नाथेति। हे नाथ विष्णो, लच्चरणनखप्रक्षालनजले गद्गारूपे लग्ना तेषा नखानां कान्तिलेशकणिका समुद्रं प्राप्तास्ता एव च कणिकास्तस्य जलघेर्मथनेन सान्द्रतां प्राप्ता नूनं समुद्रसंबन्धिनवनीतम्य चन्द्रस्य पदं प्राप्ताः । चन्द्ररूपेण परि- णता इत्यर्थ । अत्र भगवत्पादाम्वुजक्षालनतोयर्पायां दिव्यसरिति अलक्तकर- सादिवल्लम्नानां तया सह समुद्रं प्रविष्टाना स्वकान्तिलेशकणिकाना परिणामतया संभाव्यमानेन समुद्रनवनीतपदवाच्येन चन्द्रेण कार्येण नखकान्त्युत्कर्परूपं कारणं प्रतीयते। कारणनिबन्धना यथा- 'हतसार मिवेन्दुमण्डलं दमयन्तीवदनाय वेधसा। कृतमध्यविलं विलोक्यते धृतगम्भीरखनी खनीलिम।।' अत्राप्राकरणिकेन्दुमण्डलगततयोत्प्रेक्ष्यमाणेन दमयन्तीवदननिर्माणार्थ सारांश हरणेन तत्कार्यरूपो वर्णनीयतया प्रस्तुतो दमयन्तीवदनगतो लोकोत्तरसौन्दर्य विशेषः प्रतीयते।

३६ कुवलयानन्दकारिकाः ।

भिहितं ततः सामान्यावगतिः । उत्तरार्धे च अजामिलो धन्य इति विशेषे वक्तव्ये मुक्तिभाक् धन्य इति सामान्यमभिहितं तनो विशे- धावगतिः ॥२ ॥। 'हंसो धन्यो नदीरन्यास्त्यक्त्वा गङ्गां य आ- श्रितः । प्रक्षिप्तकारिक: प्रोत्ताः पञ्च भेदाः प्रदर्शिताः ॥ ३॥' अन्र भक्तो धन्यः यः क्षुद्रफलदा इतरदेवतोपासनास्त्यक्त्वा मुक्तिफलदां हरिभक्तिमेवाश्रित इति तुल्ये प्रस्तुते तत्तुल्यो वाक्यार्थोडभिहितस्ततः प्रस्तुतावगतिः ॥ ३ ॥ ६५॥ प्रस्तुताङ्कुरालकार। प्रस्तुतेन प्रस्तुतस्य द्योतने प्रस्तुताङ्कुरः । किं भृङ्ग सत्यां मालत्यां केतक्या कण्टकेद्धया॥६६।। प्रस्तुतेनेति । प्रस्तुतेन वाक्यार्थेन प्रस्तुतस्य वाक्यार्थस्य द्यो- तने कृते सति प्रस्तुताड्डुरः । व्युत्पत्तिः स्पष्टा। उदाहरणम्। हे भृङ्ग, मालत्यां सत्याम् । 'सुमना मालती जातिः' इत्यमरः । मालती भिन्नेति केचित्। कण्टकेद्धया केतक्या कि प्रयोजनं स्यात्। अ्र वाटिकायां कामुके शृण्वति सति भृङ्गं प्रतीयमुक्तिरित्युभयोः प्रस्तु- तत्वाल्लक्षणानुगमः ॥ ६६ ॥ पैर्यायोक्तं तु गम्यस्य वचो भङ्ग्यन्तराश्रयम्। नमस्तस्मै कृतौ येन मुधा राहुवधूकुचौ ॥ ६७ ॥ पर्यायेति। गम्यम्य व्यङ्गयस्य भङ्ग्यन्तराश्रयं भङ्गयन्तरं प्र- कारान्तरमाश्रयतीति तथाभूतं वचस्तु पर्यायोक्तम्। व्युत्पत्तिः स्पष्टा। पर्यायशब्दः प्रकारान्तरवाची सादृश्यात्। उदाहरणम्। तस्मै नमः अस्तु। येन राहुवधूकुचौ मुधा कृतौ मिध्या कृतौ। राहुशरीरनाशनेन भोगरहितौ कृतावित्यर्थः । एतेन कृष्णाय नम- स्कारो गम्यते। राहुशरीरच्छेत्ता हि स एवेति लक्षणानुगमः ॥६७॥ १ 'अन्यासु तावदुपमर्दसहासु भृङ्ग लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु। बालामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थ कदर्थयसि किं नवमल्लिकायाः ॥' २ 'लोकं पश्यति यस्याङ्गि: स यस्याद्गिं न पश्यति। ताभ्यामप्यपरिच्छेद्या विद्या विश्वगुरोस्तव।।' अत्र गौतमः पतञ्जलिश्च स्वासाधारणरूपाभ्या गम्यौ रूपान्तराभ्यामभिहितौ।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ३७

पर्यायोक्तालंकारः । पर्यायोक्तं तदप्या हुर्यव्याजेनेष्टसाधनम्। यामि चूतलतां द्रष्टुं युवाभ्यामास्यतामिह ॥ ६८ ॥ पर्यायेति॥ व्याजेन कपटेन परस्य स्वस्य वा यदिष्टसाधनं तद्पि पर्यायोक्तमाहुः ॥ तत्रापि प्रकारान्तरकल्पनासत्वात्। उदा- हरणम्। अहं चूतलतां द्रष्टुं पुष्पिता न वेति निश्चेतुं यामि। युवा- भ्यां स्त्रीपुंसाभ्यामिह आस्यतां स्थीयताम् । रह:संपादनाय दूत्याः कपटोक्तिरियमिति लक्षणानुगमः ॥६८॥ उक्तिर्व्याजस्तुतिर्निन्दास्तुतिभ्यां स्तुतिनिन्दयोः । के: स्वर्धुनि विवेकस्ते नयसे पापिनो दिवस् ॥ ६९॥ उक्तिरिति॥ निन्दास्तुतिभ्यां निबद्धाभ्यां स्तुतिनिन्दयोर्गभ्य मानयोरुक्तिर्व्याजस्तुतिः । व्युत्पत्तिः स्पष्टा। उदाहरणम्। हे स्वर्धुनि गङ्गे। 'वाहिनी तटिनी घुनी' इति शाश्वतः । ते तव को विवेकः। यत् पापिनो दिवं नयसे । अत्र गङ्गाया निन्दाव्याजेन स्तु- तिर्गम्यते ॥ ६९ ॥

१ रमणीयेन व्याजेन मिषेण स्वस्य परस्य वा इषस्य यत्साधनं सपादनं नदपि पर्यायोक्तम्। २ अत्र नायिकां नायकेन संगमय्य चृतलतादर्शनव्याजेन निर्गच्छन्त्या सख्या तत्खाच्छन्दसंपादनरूपेष्टसाधनं पर्यायोक्तम्। 'देहि मत्कन्दुकं राधे परिधाननिगूहितम्। इति विस्रंसयन्नीवीं तस्या: कृष्णो मुदेऽस्तु वः॥' पूर्वत्र परेष्टसाधनमत्र कन्दुकशोधनाथ नीवीविस्त्रसनव्याजेनेष्टसाधनमिति भेद। परिधाननिगूहितं परिधानेनाधरवस्त्रण निगृहितमाच्छादितमित्यर्थ.। ३ निन्दया स्तुतेः स्तुत्या निन्दाया वा अवगमनं व्याजस्तुतिः । ४ 'कस्ते शौर्यमदो योद्ुं त्वय्येकं सप्तिमास्थिते। सप्तसप्तिसमारूढा भवन्ति परिपन्थिनः।' 'अर्ध दानववैरिणा गिरिजयाप्यर्ध शिवस्याहृतं देवेत्थं जगतीतले स्मरहराभावे समुन्मीलति। गङ्गा सागरमम्बरं शशिकला नागाधिप: क्ष्मातलं सर्वज्ञत्वमधीश्वरत्वमगमत्वां मां च भिक्षाटनम्॥' अत्राद्योदाहरणे सप्तसप्तिगत'लेषमूलनिन्दाव्याजेन स्तुतिर्गम्यते, द्वितीयोदाहरणे सर्वज्ञः सर्वेश्वरोऽसीति राज्ः स्तुत्या व्याजरूपया मदीयवैदुष्यादि दारिद्यादि सर्व ज्ञातम्। कुव० ४

३८ कुवलयानन्दकारिकाः ।

साधु दूति पुनः साधु कर्तव्यं किमतः परम्। यन्मदर्थे विलूनासि दन्तैरपि नखैरपि॥ ७० ॥ साध्विति ॥ हे दूति, साधु सम्यक्र्। अतः परं किं साधु पुनः कर्तव्यम। यद्यस्मान्मदर्थे। निमित्ते सप्तमी। दन्तैर्नखैश्च विलू- नासि। अपिशव्दद्वयं समप्राधान्यसूचनार्थम्। अत्र कामिनीकृत- स्तुतिव्याजेन तत्पतिसक्तत्वद्योतनेन निन्दा गम्यते ॥ ७० ॥। व्याजनिन्दा। निन्दाया निन्दया व्यक्तिव्याजनिन्देति गीयते। विधे स निन्द्यो यस्ते प्रागेकमेवाहरच्छिरः॥ ७१ ॥ निन्दाया इति॥ निन्दया निन्दायाः व्यक्तिः सूचना व्या- जनिन्दा इति गीयते। उदाहरणम्। हे विधे हे ब्रह्मन, स शिवो निन्धः। अत्र पर्यायोक्तेन शिवो गृह्यते। यः शिवः ते तव प्राक् पूर्वमेकमेव पश्चमं शिरोऽहरत्। सर्वाण्यपि नाहरदित्येवकारार्थेन हरनिन्दया दुःखमयप्रपश्चकर्तृत्वेन स्रष्टुर्निन्दा गम्यते ॥ ७१॥ आक्षेपालंकारः । आक्षेपः स्वयमुक्तस्य प्रतिषेधो विचारणात्। चन्द्र संदर्शयात्मानमथवास्ति प्रियामुखम्॥ ७२॥ आक्षेप इति ॥ स्वयमुक्तस्यार्थस्य विचारणात् स्वयमेव प्रति-

१ साधु दूतात्युदाहरणे मदर्थ महान्तं केशमनुभूतवल्यसीति व्याजरूपया निन्दया तत्। कितु रन्तुमेव गतासि धिक्त्वा दूतिकाधर्मविरुद्धकारिणीमिति निन्दावगम्यते। २ अत्र हरनिन्दया विपमविपाकं संसारं प्रवर्तयतो विघेरभिव्यङ्गया निन्दा व्याजनिन्दा। 'विधिरेव विशेषगर्हणीयः करट त्वं रट कस्तवापराधः। सहकारतरौ चकार यस्ते सहवासं सरलेन कोकिलेन।I' 'शिखरिणि क्व नु नाम कियच्चिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः। तरुणि येन तवाधरपाटलं दशति बिम्बफलं शुकशावकः ।' शिखरिणीति। नायिकां प्रति नायकस्योक्तिः। हे तरुणि, असौ शुकबालकः। नाम वितर्के। क्वनु कस्मिज्शिखरिणि पर्वते कियत्कालं चिरं किमभिधानं किनामकं तप. अकरोतू, येन हेतुना तवाधरवत्पाटलं रक्तवर्ण बिम्बफलं दशतीत्यन्वयः । अत्र शुकशावकस्तुत्या नायिकाधरसौभाग्यातिशयस्तुतिर्व्यज्यते।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ३९

षेध आक्षेप: स्पष्टम्। उदाहरणम्। हे चन्द्र, आत्मानं संदर्शयाऽथवा प्रियामुखमरत्येव। आह्लाद्कत्वेन मुखमेव चन्द्रकार्यकारीति चन्द्रा- नादर आक्षेपः ॥ ७२॥ निषेधाभासमाक्षेपं बुधाः केचन मन्वते। नाहं दूती तनोस्तापस्तस्याः कालानलोपमः ॥ ७३॥ निषेधेति॥ केचन बुधाः पण्डिताः निपेधाभासं निपेधवद्धास- मानं वच: आक्षेपं आक्षेपालंकारं मन्वते। उदाहरणम्। अहं दूती न। मिथ्यावादिनी नेत्यर्थः । तस्यास्तनोः शरीरस्य कालानलोपमः कल्पान्तामनिसमः । अतिदाहक इत्यर्थः । तापः कामज्वरो वर्तते। तस्मात्सा नोपेक्ष्येति भावः। नायकं प्रति दूतीवचनमिदम्। अत्र नाहं दूतीति निषेधस्य मिथ्यावादित्वे पर्यवसानादाभासत्वम्॥७३॥ आक्षेपान्तरम्। आक्षेपोऽन्यो विधौ व्यक्ते निषेधे च तिरोहिते। गेच्छ गच्छसि चेत्कान्त तत्रैव स्याज्जनिर्मम ॥ ७४॥ आक्षेप इति ॥ विधौ व्यक्ते प्रकटे सति निपेधे च तिरोहिते गूढे सति अन्यः ग्रागुक्तभिन्नः आक्षेपः स्यात्। विधिः कर्त- व्योपदेशः । निपेधस्तु तद्विपरीनः। उदाहरणम्। हे कान्त, गच्छसि चेत् गच्छ। कामचारानुज्ञायां लोट। मम जनिर्जन्म तत्रैव तम्मि- न्नेव देशे स्यात् भवेत्। संभावनायां लिङ्। अन्ते या मतिः सा गतिरिति न्यायेन त्वद्विरहाक्षमाया मम विरह्जन्यमरणानन्तरं त्व- त्समागमयोग्ये देशे जन्म भविष्यतीत्यर्थः । मज्जीवनमिच्छसि चेत् मा गच्छेति निषेधो गूढः ॥ ७४॥ विरोधाभासालंकार । आभासत्वे विरोधस्य विरोधाभास इष्यते। विनापि तन्वि हारेण वक्षोजी तव हारिणौ॥ ७५॥ १ केचिदलंकारसर्वस्वकारादय इत्थमाहु -न निषेधमात्रमाक्षेप. कितु यो निषेधो वाधितः सन्नर्थान्तरपर्यवसितः किचिद्विशेपमाक्षिपति स आक्षेप इति। २ 'न चिरं मम तापाय तव यात्रा भविष्यति। यदि यास्यसि यातव्यमलमाशङ्कयापि ते॥।' अत्रापि न चिर मम तापायेति खमरणससूचनेन गमननिषेधो गर्गीकृत । ३ आभासत इत्याभाम। विरोधश्चासावामासश्चेति व्युत्पने । ४ अत्र हाररहितावपि हारिणौ हृद्याविति ल्रेपमूलको विरोवाभाग. ।

४० कुवलयानन्दकारिकाः ।

आभासत्वे इति ॥ विरोधस्य आभासत्वे सति विरोधाभासो नामालंकार इष्यते। अस्मामिरिति शेपः ॥ अन्यैस्तु विरोध इति। उदाहरणम्। हे तन्वि, तव वक्षोजौ सतनौ हारेण एकावल्यादिना विनापि हारिणा हारवन्ताविति विरोधः। हरतश्चित्तमिति व्युत्पत्त्या- र्थान्तरकल्पनेन तत्परिहारादाभासत्वम्। इदमुदाहरणं श्रेषसंकीणं प्रकारान्तरेणापि काव्यादर्शे दृश्यते। काव्यप्रकाशे तु जात्यादिभे- दाद्दशविधोऽयम्। वस्तुतस्तु श्रेषमूलश्चमत्कारकारीति स एवा- त्रोक्तः ।। ७५॥।

विभावनालंकारः । विभावना विनापि स्यात्कारणं कार्यजन्म चेत्। अपि लाक्षारसासिकं रक्तं त्वच्चरणद्वयम् ॥ ७६॥ विभावनेति॥ कारणं प्रसिद्धकारणोक्तिं विनेत्यर्थः। कार्यजन्म कार्योत्पत्तिरभिधीयते चेत्तर्हि विभावनालंकार: स्यात्। विभाव्यते विचार्यते कारणमस्यामिति व्युत्पत्तेः । बाहुलकादधिकरणे युच्। उदाहरणम्। त्वचरणद्वयं लाक्षारसासिक्तमप्यलक्तकाच्छुरितमपि। पाठान्तरे लाक्षारसेनासमन्तात्सिक्तं न भवतीति रक्तमस्ति। स्वभा- वादेवेति भावः । पूर्वत्र विरोधोत्त्या चमत्कारः। इह तु कारणान्त- रोक्त्या चमत्कार इति भेदः। अत्र श्ेपमूलत्वं नास्तीत्यपरो विशेषः ॥। ७६।

१ विभाव्यते कारणान्तरं यस्यामिति व्युत्पत्ते। कारणभावश्च। २ अत्र लाक्षारसासेकरूपकारणाभावेऽपि रक्तिमा कथित.। स्वाभाविकत्वेन विरोधपरिहारः । यथा वा- 'अपीतक्षीयकादम्बमसंमृष्टामलाम्बरम्। अप्रसादितशुद्धाम्बु जगदासीन्मनोहरम्।' शरद्वर्णनमेतत्। अपीतेति। अपीताः पानशून्याः क्षीबा मत्ता. कादम्बाः कल- हंसा यत्र तथा असंमृष्टं संमार्जनशून्यममलमम्बरमाकाशं यत्रैवमप्रसादितं वस्त्रगाल नकतकक्षोदप्रक्षेपादिना यत्प्रसादनं तच्छून्यं सूक्ष्मं लध्वम्बु यत्रैवंभूतं जगन्मनो- हरमासीदित्यन्वयः ।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ४१

द्वितीया कार्योत्पत्तिविभावना । हेतूनामसमग्रत्वे कार्योत्पत्तिश्च सा मता। अस्त्रैरतीक्ष्णकठिनैर्जगजयति मन्मथः॥७७॥ हेतूनामिति ॥ किंच हेतूनां कारणानामसमग्रत्वे अपुष्कलत्वे सत्यपि कार्योत्पत्तिः तद्वर्णनमित्यर्थः । सा विभावना मता। उदाहर- णम्। मन्सथः कामः अतीक्ष्णकठिनैः तीक्ष्णानि खङ्गादीनि कठि- नानि गदादीनि तद्िन्नैः पुष्परूपैः कोमलैरसैः जगद्वि्श्वं जयत्यभि- भवति। 'जि अभिभवे' इति धातोर्लेटू। 'जि जये' त्वकर्मकः । अत्र अस्न्राणामनेकविधत्वाभावादपुष्कलत्वं तथाविधानामपि विधा- तृवरेण जगज्जयसाधनत्वमिति विधातृवरोर्जितस्य कामस्य प्रसिद्धा- स्त्रनिरपेक्षत्वेन सामग्र्यसंपादकत्वाभिधानाच्चमत्कारः । अन्नापि वि- रोधोक्तौ तात्पर्य नास्ति। ७७॥। तृतीया कार्योत्पत्तिविभावना। कार्योत्पत्तिस्तृतीया सो सत्यपि प्रतिबन्धके। नैरेन्द्रानेव ते राजन्दशत्यसिभुजङ्गमः ॥७८॥ कार्येति । प्रतिबन्धके बाधकारणे सत्यपि कार्योत्पत्तिः तृतीया पूर्वोक्तप्रकारद्वयभिन्ना सा झेया। कार्योत्पत्तौ प्रतिबन्धकाभावस्यापि कारणत्वेनाङ्गीकारात्। उदाहरणम्। हे राजन्, ते तव असिः खङ्ग: स एव भुजङ्गमः सर्पः नरेन्द्रानेव नृपान् विपवैद्यांश्रेति श्रिष्टरूप- कम्। 'नरेन्द्रो वार्तिके राज्ि विषवैद्येऽपि वाच्यवत्' इति विश्वः । दशति लक्षणया हन्तीत्यर्थः । अत्र विषवैद्यत्वं दशनक्रियायाः प्रति- बन्धकत्वेऽपि सर्पस्य प्रबलत्वाभिव्यक्त्या चमत्कारः ॥ ७८॥ १ अत्र जगज्जये साध्ये हेतूनामत्नाणामसमअ्रत्वतीक्ष्णत्वादिगुणवैकल्यम्। यथा वा-

उदस्रयन्ति पान्थानामस्पृशन्तोऽपि लोचने॥।' लोचने कर्मभूते उदस्रयन्ति उद्गताश्रूणि कुर्वन्तीत्यर्थः। अत्र बाष्पोद्गमनहेतूना- मसमग्रत्वं स्पर्शनक्रियावैकल्यम्। २ स्यादित्यपि पाठ। ३ 'चित्रं तपति राजेन्द्र प्रतापतपनस्तव। अनातपत्रमुत्सृज्य सातपत्रं द्विषद्रणम्।।' चित्रमिति। प्रताप एव तपनः सूर्यः । 'तपनः सविता रवि.' इत्यमरः। आतपत्रं छत्रं तद्रहितमनातपत्रं आतपत्रेण सहितं सातपत्रम् ।

४२ कुवलयानन्दकारिकाः ।

चतुर्थी विभावना। अकारणात्कार्यजन्म चतुर्थी स्याद्विभावना। शेङ्गाद्वीणानिनादोऽयमुदेति महदद्भुतम् ॥ ७९॥ अकारणादिति॥ अकारणात् कारणसदशात् वस्तुनः कार्य- जन्म वतुर्थी प्रागुक्तभिन्नप्रकार विभावना स्यात्। उदाहरणम्। शद्धात् शद्धत्वेनाव्यस्तात्कामिनीकण्ठादिति रूपकातिशयोक्तिः । अयं वीणानिनाद: मधुरालाप एव। वीणानिनाद इत्यत्रापि रूपका- तिशयोक्तिः । उदेतीति महदद्वुतमसिनि। घोरध्वनिकारणस्य शङ्गस्य मधुरालापकारणत्वमित्याश्चर्यम्। तत्रापि परकीयकार्यकारित्वमिति महत्त्वं वीणाशङ्धयोः शब्दकारणत्वेन सादृश्यं नवर्थः । यथाहुः शाब्दिकाः 'तत्सादृश्यं तदन्यत्वं तदल्पत्वं विरोधिता। अप्राशस्त्यम- भावश्च नव्यर्थाः पट् प्रकीर्तिताः ॥' इति ॥ ७९॥ विभावनाभेद। विरुद्धात्कार्यसंपत्तिर्दष्टा काचिद्विभावना। शीतांशुकिरणास्तन्वीं हन्त संतापयन्ति ताम् ।। ८० ॥ विरुद्धादिति ॥ विरुद्धात् प्रसिद्धकारणविरुद्धादित्यर्थः । का- र्यसंपत्तिः कार्योत्पत्तिः काचिद्विभावना दृष्टा। उदाहरणम्। हन्तेति खेदे। शीतांशुकिरणा: ऊष्मांशुविरुद्धा इति गम्यते। तां ग्रोपितभ- र्तृकां तन्वीं कामिनीं संतापयन्ति। अत्र केपुचिच्छोकेपु पादपूर- णार्थ प्रयुक्तान्यधिकान्यपि पढानि सन्ति। न तत्र दोपः शङ्क्यः । प्र- कृतसङ्गनत्वात्। एवं घेववाहीत्यादीनामसंगतानामेवाधिकत्वे दोप- १ 'उदिते कुमारसूर्ये कुवलयमुल्लसति भाति नक्षत्रम्। मुकुलीभवन्ति चित्रं परराजकुमारपाणिपद्मानि॥' उदित इति। कस्यचिद्राजकुमारस्य प्रतापवर्णनम्। कुमाररूपे सूर्ये उदिते सति को पृथिव्या. वलयं मण्डलमेव कुवलयं कुमुदमुल्लासं प्राप्नोति। क्षत्रं क्षत्रि- यकुलं न भाति, अथ च नक्षत्रं भातीति चित्रम्। तथा परेषां राजकुमाराणां पाणिकमलानि मुकुलीभवन्ति सकुचन्ति। अज्जलिबन्धात्तदाकृतीनि भवन्तीत्यर्थः। 'तिलपुष्पात्समायाति वायुश्चन्दनसीरभः। इन्दीवरयुगाञ्चित्रं निःसरन्ति शिलीमुखाः॥' २ 'अविबेकि कुचद्वन्द्वं हन्तु नाम जगत्रयम्। श्रुतिप्रणयिनोरक्ष्णोरयुक्तं जनमारणम्।।' पूर्वोदाहरणयो कारणस्य कार्यविरोधित्वं स्वाभाविकम्। इह तु श्रुतिप्रणयित्व- रूपागन्तुकगुणप्रयुक्तमिति भेद: ।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १

स्वीकारात्। एवं कचिन्न्यूनपदत्वमपि न दोपः। आकाङ्वितपढाव्या- हारमा सकलशास्त्रसंसतत्वाच्छीव्रप्रतीताध्याहारे तु दोपः ।। ८० ।। चिमावनालंकार। कार्यात्कारणजन्मापि हष्टा काचिद्विभावना। येशःपयोराशिरभूत्करकल्पतरोस्तव ॥ ८१।। कार्यादिति॥ कार्यात् कार्यत्वेन प्रसिद्धात वस्तुनः कारण- जन्म कारणत्वेन प्रसिद्धस्योत्पत्तिः काचिद्वेपरीलेन चगत्कारका- रिणी विभावना दष्टा। उदाहरणम। हे नृप, तव करकल्पतरोः यशःपयोराशिरभून। अन्र पयोराशिः कारणं कल्पतरुश्च कार्य- मिति प्रसिद्धिः। तद्विपरीतवर्णनान् रूपकसकीणा विभावना। सं- कीर्णत्वे दोपो नास्तीत्यय्रे वक्ष्यामः।८१॥ विशेषोक्तिरलकार । कार्याजनिर्विशेषोक्ति: सति पुष्कलकारणे। हैदि स्नेहक्षयो नाभूत्स्मरदीपे ज्वलत्यपि॥ ८२॥ कार्येति ॥ पुप्कलकारणे पूर्णाः कला यम्येति पुष्कलमन्यूनां- शम। प्रपोद्गदित्वामाधुः । तथाविधे कारणे सत्यपि कार्याजनि: कार्यानुत्पत्तकक्तिर्विशेपोक्ति: विशेपम्य नवीनप्रकारम्योक्तिरिति व्यु- त्पत्तेः। उदाहरणम्। म्मरदीपे अनङ्गदीपके हदि हृदये। 'पदन्न' इत्यादिना हृदयस्य हदादेशः। यद्वा हदि मनसि। 'स्वान्त हन्मानसं मनः' इत्यमरः । ज्वलति दीप्यमाने सत्यपि स्नेहक्षयः स्नेहः ग्रीति- स्तैलं चेति श्विष्टरूपकम्। 'स्नेहरतैलादिकरसे द्रव्ये स्याज्गृदयेऽपि च- इति विश्वः । तस्य नाशो माभून्न जातः । दीपज्वलने सत्यपि तेल' क्षयो न जात इत्यपिशब्दो विरोधद्योतकः । न चात्र विगेधाभामः शङयः। कार्यकारणविषये तस्यानङ्गीकारात। नापि विभावना। तम्याः कारणाभावप्रधानत्वात्। अस्याम्तु कार्याभावप्रधानत्वमिति ।८२।। १ 'जाता लता हि शैले जातु लतायां न जायते शेलः। संप्रति तद्विपरीतं कनकलतायां गिरिद्वयं जातम।।' . २ 'अनुरागवती संध्या दिवसस्तत्पुरःसरः। अहो दैवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः ॥' पूर्वोदाहरणेऽनुक्तनिमित्ता इह दवगनिवैचिवयस निवितस्योपादानादुकनि- मित्तेतिभेदः।

४४ कुवलयानन्दकारिका: ।

असंभवालंकारः । असंभवोर्ऽर्थनिष्पत्तेरसंभाव्यत्ववर्णनम्। को वेद गोपशिशुकः शैलमुत्पाटयिष्यति॥ ८३॥ असंभव इति ॥ अर्थनिष्पत्तेः प्रकृतार्थसिद्धेः असंभाव्यत्वस्य आश्चर्यत्वस्य वर्णनमसंभवः । उदाहरणम्। गोपशिशुकः नन्दकु भारः। स्वार्थे कः अल्पार्थे वा। शैलं गोवर्धनं उत्पाटयिष्यतीति को वेद। आश्चर्यमेतदित्यर्थः । गोपग्रहणं तपोमत्राद्यभावसूचनार्थम् ॥ ८३ ।। असंग त्यलंकार: । विरुद्धं भिन्नदेशत्वं कार्यहेत्वोरसंगतिः। विषं जलधरैः पीतं मूर्च्छिताः पथिकाङ्गनाः ॥। ८४ ॥ विरुद्धमिति ॥ कार्यहेत्वोः कार्यकारणयोः। 'लक्षणहेत्वोः' इति ज्ञापकात् हेतुशब्दस्य परनिपातः । विरुद्धमप्रसिद्धं भिन्नदेशतवं भिन्नौ देशौ ययोस्तौ भिन्नदेशौ तयोर्भावो भिन्नदेशत्वं भिन्नदेशाव- स्थानवर्णनमित्यर्थः । असंगतिः । उदाहरणम्। यदा जलधरर्मेंघैर्विषं उदकं गरलं चेति ्लिष्टरूपकम्। 'विषं तु गरले जले' इति शाश्वतः। पीतमात्मनि निहितं तदा पथिकाङ्गनाः पान्थस्त्रियो मूर्च्छिताः मोहं प्राप्ताः । 'मूर्च्छा मोहसमुच्छ्राययोः' इति धातोः कर्तरि क्तः। अन्न विरुद्धमित्यु क्तेर्गृहस्थः क्षेत्रधान्यमुत्पाटयतीत्यत्र नासंगतिः॥। ८४।।

१ 'अयं वारामेको निलय इति रताकर इति

क एवं जानीते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणादेनं ताम्यत्तिमिमकरमापास्यति मुनिः॥' २ ययो: कार्यहेत्वोर्भिन्नदेशत्व विरुद्धं तयोस्तन्निबध्यमानमसंगत्यलंकारः। यथात्र विषपानमूर्च्छयोर्भिन्नदेशत्वम्। 'अहो खलभुजङ्गस्य विपरीतो वधक्रमः । अन्यस्य दशति श्रोत्रमन्यः प्राणैर्वियुज्यते ।।' 'उपकारिमुखेन्दुस्थमन्यदेव वचोमृतम्। क्वचित्स्नवति कस्यापि जायते जीवितोदयः।'

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ४५

अन्यत्र करणीयस्य ततोऽन्यत्र कृतिश्च सा। अन्यत्कर्तुं प्रवृत्तस्य तद्विरुद्धकृतिस्तथा ॥८५॥ अन्यत्रेति॥ अन्यत्र करणीयस्यार्थस्य ततोन्यत्र तस्मादन्य- स्थले कृतिः करणं साऽसंगतिः । अन्यत् क्रियमाणभिन्नं वस्तु कर्तु प्रवृत्तस्य तद्विरुद्धकृतिः तस्माद्विरुद्धार्थस्य करणं च तथा असंगतिरि- त्यपरो भेदः। अत्रैकस्मिन् श्वोके प्रकरमभङ्गमनादृत भेदद्वयं लक्षितं उत्तरश्लोके च तदुदाहृतं परंतु प्रथमभेदोदाहरणानन्तरं द्वितीयभे- दस्य लक्षणोदाहरणे क्रमेण वक्तुं युक्ते अविलम्वेनार्थबोधे चमत्कारा- धिक्यात् ॥ ८५। अपारिजातां वसुधां चिकीर्षन्ययां तथाऽकृथाः। गोत्रोद्धारप्रवृत्तो हि गोत्रोद्वेदं पुराकरोः ॥ ८६ ॥ अपारिजातामिति ॥ हे भगवन्, वसुधां अपारिजातां अप- गतं अरिजातं शत्रुवृन्दं यस्यास्ताहशी चिकीर्पन कर्तुमिच्छन दां दिवम्। 'सुरलोको द्योदिवौ द्वे स्त्रियाम्' इत्यमरः । तथा अपारिजा-

१ अत्र कृष्णं प्रति शक्रस्य सोपालम्भवचने भुवि चिकीपितनया तत्र करणीय अपारिजातत्वं दिवि कृतमित्येकासगति। पुरा गोत्राया उद्वारे प्रवत्न बरादर पिणा तद्विरुद्धं गोत्राणा दलनं खुरकुट्टने कृतमिति द्विवि-ापि ठपारापिता। २ 'त्वत्खङ्ग खण्डितसपत्नविलासिनीनां भूषा भवन्त्यभिनवा भुवनैकवीर। नेत्रेषु कङ्कणमथोरुपु पत्रवल्ली चोलेन्द्रसिंह तिलकं करपल्लवेपु।' हे भुवनैकवीर, चोलदेशाघिप सिंहसदृश, तव सज्ञेन खण्डिता ये सपक्षाः शत्रव- स्तद्विलासिनीनामभिनवा अटट्टपूर्वा भूपा भूषणानि भवन्ति। यथा नेत्रेषु ककूण जलकणमेव कङ्कणं वलयं भवतीत्यनुपङ्गः। अथेति समुचये। ऊरुमु च पत्रयुका वल्ली सैव पत्रिकारचना करपल्लवेपु तिलयुक्त कें जलमेव ललाट भूपणमिति भोकार्म। 'मोहं जगत्रयभुवामपनेतुमेन- दादाय रूपमखिलेश्वरदेहभाजाम्। निःसीमकान्तिरसनीरधिनामुनैव मोहं प्रवर्धयसि मुग्धविलासिनीनाम्।I' मोहमिति। हे अखिलेश्वर, जगत्रयवर्तिना देहधारिणा भोदमपनेतुभेतद्रूप कृष्णशरीरमादाय मर्यादातिक्रान्तं कान्तिरुपरससमुद्रेणामुनैव रूपेण मुन्दरधीणा मोहं प्रवर्धयसीत्यन्वयः ।

४६ कुवलयानन्दकारिकाः ।

तामकृथाः कृतवान्। पारिजातहरणेन नास्ति पारिजातो यस्यां सा तथोक्तामिति श्विष्टरूपकं द्वितीयम्। उदाहरणम् । गोत्रोद्धारप्रवृत्त: गोत्रायाः पृथिव्याः उद्धारे समुद्रादुद्धृत्य स्थापने वराहरूपेण प्रवृत्तस्त्वं गोतरोद्वेदं पर्वतोद्द्वेदं क्षित्युद्ध्ेदं च इति श्रिष्टरूपकम्। पुरा पूर्वमकरोः। यद्वा कृष्णावतारे गोत्रोद्धारप्रवृत्तः भुवो भारहरणेन स्थापने प्रवृ- त्तोडपि गोत्रोद्गेदं गोवर्धनोङ्गेदमिति। अथवा गोत्रस्य यदुकुलस्य उ- द्धारे विप्रशापनिवर्तनेन संकटादुद्धरणे प्रवृत्तस्त्वं गोत्रोद्वेदं कुलो- च्छेद्मिति विरुद्धकृतिः ॥ ८६॥। विषमालंकार: । विषमं वर्ण्यते यत्र घटनाऽननुरूपयोः। क्वेयं शिरीषमृद्ङ्गी क्व तादडदनज्वरः।८७॥ विषममिति ॥ यत्र द्वयोरर्थयोरननुरूपयोः सतोरसदृशत्वेन विवक्षितयोरित्यर्थः । घटना अनुरूपत्वनिपेधरूपा वर्ण्यते वैलक्षण्य- वाचकशब्दप्रयोगेण स्फुटीक्रियते तत्र विपमं समाद्विपरीतं विपम- मिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम्। शिरीषमृद्वङ्गी शिरीपकुसुमकोमलश- रीरेयं क। स इव दृश्यते इति तादक् अनिर्वचनीयः । यद्वा स इ- वेति ताहक् 'तादगादौ सूत्रमते कर्मकर्तरि कृत्स्मृतः। महाभाष्ये त्विवेत्यर्थे दृगूदशौ तद्वितौ मतौ ॥' इति वामनः । मदनज्वरः मदन- कृतो ज्वरः संतापो मदनज्वर इति मध्यमपद्लोपी समासः । क। नोभयं समत्वेन घटत इत्यर्थः । प्रायेणायं क्वशव्दद्वये सत्येव भवति ।। ८ ७ ॥ विरुद्धकार्यस्योत्पत्तिरपरं विषमं मतम् । कीर्ति प्रसूते धवलां श्यामा तव कृपाणिका ॥ ८८ ॥ विरुद्धेति ॥ विरुद्धकार्यस्य कारणविरोधित्वेन प्रसिद्धस्य का- र्यस्य उत्पत्तिर्वर्णनमपरं विपमं मतम्। 'विरूपकार्यस्य' इति पाठे- प्ययमेवार्थः । विरुद्धं रूपं यस्य तत्। उदाहरणम्। तव श्यामा कृपाणिका तरवारि: धवलां शुभ्रां कीर्ति प्रसूते। अत्रासितायाः कृ-

१ 'अभिलपसि यदीन्दो वक्रलक्ष्मी मृगाक्ष्याः पुनरपि सकृदब्धी मज संक्षालयाङ्कम्। सुविमलमथ विम्बं पारिजातप्रसूनैः सुरभय वद् नोचेत्वं क्व तस्या मुखं क्क।'

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ४७

पाणिकायाः सितत्वेन विरुद्धायाः कीर्तेरुत्पत्तिरुक्तेति लक्षणानुगमः। न चास्य कारणस्यापि विरुद्धत्वाद्विभावनायामन्तर्भावः । यत्र कार- णन्य प्रकृतविरुद्धत्वविवक्षा तत्र विभावना। यत्र च कार्यस्य तथा- त्वविवक्षा तत्र विपमम्। यत्र चोभयोस्तत्र संकर इति सिद्धान्तात्। वस्तुतस्तु नाश्यनाशकभावरूपं विरुद्धत्वं विभावनायां, प्रकारभेदरूपं विरुद्धत्वं विपमालंकारे इति भेदः । एवंच विरूपकार्यस्येति पाठः साधुः। विभिन्नं भिन्नप्रकारं रूपं यस्येति विरूपं तादशं च तत्कार्य चेति व्युत्पत्तिः ॥ ८८ ।। विषमभेदः । अनिष्टस्याप्यवाप्तिश्च तदिष्टार्थसमुद्यमातू। अक्ष्याशयाहिमञ्रृपां दष्ट्ाखुस्तन भक्षितः ॥८९ ॥ अनिष्टस्येति॥ इष्टार्थममुद्यमात इष्टायेति इष्टार्थः स चासौ समुद्यमस्तस्मात् अनिष्टस्याप्यवाप्तिः । अपिशब्दादिष्टानवाप्तिश्च तद्वि- षमम्। उदाहरणम्। आखुर्मूषकः भक्ष्याशया मोदकादितृष्णया अहिमञ्जूषां सर्पपेटिकां दृष्टा विलोक्य प्रविष्ट इति शेपः । 'द्टा' इति पाठे विदार्येत्यर्थः । केचित्तु द्रप्रेति तृन्प्रत्ययान्तं तद्योगे मञ- पाशव्दस्य 'न लोक-' इत्यादिना पष्ठीप्रतिपेधः । तादृशः स तेना- हिना भक्षितः । अत्र भक्ष्यलाभो न जातः स्वयं चाहिना भक्षित इति इष्टानवाप्तिपूर्विकाSनिष्टावाप्तिः । प्रकागन्तरमपि कुवलयानन्दे द्रष्टव्यम्॥ ८९॥ समालंकार। समं स्यादर्णनं यत्र द्वयोरप्यनुरूपयोः । स्वानुरूपं कृतं सझ हारेण कुचमण्डलम् ॥ ९० ॥ सममिति ॥ यत्रानुरूपयोः सदृशयोर्योग्ययोर्वा द्वयोरर्थयोर्व- १ 'दिधक्षन्मरुतः पुत्रं तमादीप्य दशाननः। आत्मीयस्य पुरस्यैव सद्यो दहनमन्वभूत्।।' 'लोके कलङ्कमपहातुमयं मृगाङ्को जातो मुखं तव पुनस्तिलकच्छलेन। तत्रापि कल्पयसि तन्वि कलङ्करेखां नार्यः समाश्रितजनं हि कलङ्कयन्ति॥' २ 'कौमुदीव तुहिनांशुमण्डलं जाह्नवीव शशिखण्डमण्डनम्। पश्य कीर्तिरनुरूपमाशिता त्वां विभाति नरसिंद भूपते॥।'

४८ कुवलयानन्दकारिकाः ।

र्णनं तत्रापि सममलंकारः स्यात्। सह तुल्यतया मीयते इति सम- मिति व्युत्पत्तेः । 'मांसैरपि शक्यं क्षुदृपनेतुम्' इति भाष्यप्रयोगा- त्सामान्ये नपुंमकत्वम्। उदाहरणम्। हारेण गुच्छादिना कुचम- ण्डलं स्वानुरूपं स्वसद्दशं स्वयोग्यं वा सद्म स्थानं कृतम्। अत्रोभयो- र्वर्तुलत्वरुचिरत्वाभ्यामनुरूपत्वम् ।। ९० ।। सारूप्यमपि कार्यस्य कारणेन समं विदुः । नीचप्रवणता लक्ष्मि जलजायास्तवोचिता॥ ९१॥ सारूप्यमिति ॥ कार्यस्य कारणेन सह सारूप्यं समानं रूपं ययोस्ते सरूपे तयोर्भावः सारूप्यं तुल्यरूपत्वमपि समं विदुः । उदाहरणम्। हे लक्मि, जलजायाः सागरोदितत्वाज्लजायास्तव नी- चप्रवणता नीचं प्रदेशं अधमं च प्रकर्पेण वनति श्रयतीति नीचप्रव- णा। 'वन पण संभक्तौ' इति धातोः पचादयच्। तस्या भावो नीच- प्रवणता उचिता योग्या। 'उच समवाये' इति धातोः कर्मणि क्तः ॥ ९१ ॥ विनानिष्टं च तत्सिद्धिर्यमर्थ कर्तुमुद्यमः । युक्तो वारणलाभोडयं शालते वारणार्थिनः ॥ ९२॥। विनेति ॥ यमर्थ कर्तुमुद्यमः क्रियते। अनिष्टमन्तरायं विनापि तत्सिद्धिश्च समम्। उदाहरणम्। वारणार्थिनो गजार्थिनो निपेधा- र्थिनश्चेति श्रिष्टरूपकम् । युक्त: उदितोडयं वारणलाभः प्रतिबन्धप्रा- प्तिर्गजप्राप्तिश्चेति शिष्टरूपकम्। शालते शोभते। न चात्र ग्रतिबन्ध- लाभस्यानिष्टत्वं शङ्यम्। लोकदध्या अनिष्टत्वेऽपि श्ेषभित्तिकाभे- दाध्यवसायेन तन्नास्तीति। यद्वा अर्थद्वयमनाश्रित्य ममालंकार- प्रवृत्तौ पुनः श्लेपालंकारप्रवृत्त्या चमत्कारातिशय इति बाधो नास्ती- ति। एवमन्यत्रापि बोध्यम्। लक्षणे 'यदर्थ कर्तुमुद्यमः' इति केषां- चित्पाठः स्पष्टार्थः ॥९२॥

१ 'दवदहनादुत्पन्नो धूमो घनतामुपेत्य वर्षैस्तम्। यच्छमयति तद्युक्तं सोऽपि हि दवमेव विनिहन्ति'॥ २ 'उन्नैर्ग जैरटन मर्थयमान एव त्वामाश्रयन्निह्द चिरादुपितोऽस्मि राजन्। उच्चाटनं त्वमपि लम्भयसे तदेव मामद्य नैव विफला महतां हि सेवा।।'

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ४९

विचित्रालंकार। विचित्रं तत्प्रयत्नश्चेद्विपरीतफलेच्छया। नेमन्ति सन्तस्त्रैलोक्यादपि लब्धुं समुन्नतिम्।।९३।। विचित्रमिति ॥ चेद्यदि विपरीतफलेच्छया प्रयत्नः स्यात्तर्हि विचित्रं स्पष्टम्। उदाहरणम् । सन्तः साधवः त्रैलोक्यादृपि। त्रयो लोका एव त्ैलोक्यमित्यत्र चातुर्वर््यादित्वात् ष्यञ््। 'पश्चमी विभक्त' इति पश्चमी। समुन्नति उत्कर्ष उच्चत्वं चेति श्विष्टरूपकम्। लब्धुं नमन्ति प्रह्वीभवन्ति अनुद्धतस्वभावा भवन्ति चेति श्रिष्ट- रूपकम् । अत्र नमतिरकर्मकः वन्दनार्थस्तु सकर्मक इति प्रपश्चितं रसविन्दौ । ९३॥ अविकालंकार: । अधिकं पृथुलाधारादाधेयाधिक्यवर्णनम्। ब्रंह्माण्डानि जले यत्र तन्र मान्ति न ते गुणाः ।।९४।। अधिकमिति ॥ पृथुलाधारात् विशालाविकरणात् आधेयस्य वस्तुनः आविक्यवर्णनमधिकत्वोक्तिरधिकम्। उदाहरणम। यत्र जले व्रह्माण्डानि मान्ति तत्र तस्मिस्ते तव गुणाः न मान्तीति गुणा- नामाधिक्यवर्णनादधिकम्। अत्र गुणशव्देन तद्गणनार्थो वर्णविन्या- सो लक्ष्यते ॥ ९४ ॥ पृथ्वाधेयाद्यदाधाराधिक्यं तदपि तन्मतम्। कियद्वाग्बह्म यत्रैते विश्राम्यन्ति गुणास्तव॥ ९५ ॥ पृथ्विति ।। पृथ्वाधेयाद्विशालादाधेयात् यत् आधाराधिक्यं

१ 'मलिनयितुं खलवदनं विमलयति जगन्ति देव कीर्तिस्ते। मित्राह्लादं कर्तु मित्राय द्रुह्यति प्रतापोऽपि॥' 'युगान्तकालप्रतिसंहृतात्मनो जगन्ति यस्यां सविकाशमासत। तनौ ममुस्तत्र न कैटभद्विप- स्तपोधनाभ्यागमसंभवा मुदः।' ३ 'अहो विशालं भूपाल भुवनत्रितयोदरम्। माति मातुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदत्र ते।।' कुव. ५

५० कुवलयानन्दकारिकाः ।

तद्पि तद्धिकं मतम्। उदाहरणम्। वाग्बह्म शब्दब्रह्म कियत् किं परिमाणमस्येति कियत्। 'किमिदंभ्यां वो घः' इति वतोर्वस्य घस्तस्य यादेशः । यत्रैते तव गुणाः विश्राम्यन्ति। गद्यपद्यात्मके हि शब्दब्रह्मणि वर्णितानां गुणानां विश्रामो भवति। एतच्छब्देन प्रत्य- क्षवाचिना असंख्यातत्वं विवक्षितमिति लक्षणानुगतिः ॥ ९५॥ अल्पालंकार: । अल्पं तु सूक्ष्मादाघेयाद्यदाधारस्य सूक्ष्मता। मणिमालोर्मिका तेऽद्य जपमालायते करे॥ ९६ ॥ अल्पमिति ॥ सूक्ष्मादाधेयात् यत् आधारस्य सूक्ष्मता वर्ण्य- ते तत्तु अत्पमलंकारः । तुशब्दः पूर्वालंकारवैलक्षण्यद्योतकः। उदा- हरणम्। अद्य ते तव करे मणिमालोर्मिका मणिपङ्गिखचितमुद्रिका जपसालायते। अतिविशाला भवतीत्यर्थः। तेन अङ्गल्याः करस्य वा सूक्ष्मता गम्यते ॥ ९६ ॥ अन्योन्यालंकार. । अन्योन्यं नाम यत्र स्यादुपकारः परस्परम्। त्रियामा शशिना भाति शशी भाति त्रियामया।९७।। अन्योन्यमिति ॥ यत्र परस्परं क्रियाकशिेषणमेतत्। उपकारः सत्कार: उपयोगो वा स्यात् तत्र अन्योन्यं नामालंकारः। उदाहर- णम्। त्रियामा रात्रिः। प्रथमयामस्य धर्मशास्त्रे दिवसतुल्यत्वाभिधा- नात्रियामात्वम्। अथवा द्विमुहूर्ता सायंसंध्या द्विमुहूर्ता च प्रातःसंध्या तदवशिष्टा च रात्रिरिति त्रियामत्वम्। शशिना चन्द्रेण भाति, शशी च त्रियामया भाति इत्यन्योन्यसत्कारपक्षे। उपयोगपक्षे तु 'अन्योन्यतः पथि बताविभतामिभोष्ट्रौ' इत्युदाहरणम्। अन्योन्य- स्मान्मेपावुपसरत इत्यत्र तु नालंकारः। चमत्काराभावात् ॥ ९७॥ 'यन्मध्यदेशादपि ते सूक्ष्मं लोलाक्षि दृश्यते। मृणालसूत्रमपि ते नैव माति स्तनान्तरे ।।' यदिति। हे चञ्चलाक्षि, तव मध्यभागादपि यत्सूक्ष्मं दृश्यते तन्मृणालसूत्रमपि तव स्तनयोरन्तरे मध्ये न मातीत्यन्वयः । २ 'विनयैर्भाति विद्येयं विनयो भाति विद्यया। धनैराभान्ति दानानि दानैर्भान्ति धनान्यपि॥'

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ५१

विशेषालंकार। विशेष: ख्यातमाधारं विनाप्याधेयवर्णनम्। गतेऽपि सूर्ये दीपस्थास्तमश्छिन्दन्ति तत्कराः ॥९८।। विशेष इति। ख्यातं प्रसिद्धं आधारं विनापि आवेयवर्णनं विशेषः । स्पष्टम्। उदाहरणम्। सूर्ये गतेऽपि अस्तमिते दीपस्था- स्तत्करास्तत्किरणाः । 'सूर्यतेजः सायमग्नौ प्रविशति' इत्यागमः । तमो ध्वान्तं छिन्दन्ति नाशयन्ति। अत्र सूर्यकिरणानामाधारः सूर्य एव प्रसिद्धः । सूर्ये दूरं गतेऽपि तस्यैव करास्तमश्छिन्दन्ति इत्यप्र० सिद्धकथनं विशेषः ॥ ९८ ।। विशेषमलंकार. । विशेष: सोडपि यदेकं वस्त्वनेकत्र वर्ण्यते। अन्तर्बहिः पुरः पश्चात्सर्वदिक्ष्वपि सैव मे ॥ ९९॥ विशेष इति। यदि एक वस्तु अनेकत्र स्थितं वर्ण्यंते तर्हि सोऽपि विशेषः । उदाहरणम। अन्तर्मनसि वहिर्वाह्यप्रदेशे पुरः संमु- खप्रदेशे पश्चात्पृष्ठदेशे। किं बहुना, मे सम सर्वदिक्ष्वपि सेव प्रेयसी भासते। इत्येकस्याः कामिन्याः युगपद्नेकदेशवर्तित्वकथनं वि- शेषः ॥ ९९ ॥ किंचिदारम्भतोऽशक्यवस्त्वन्तरकृतिश्च सः। तै्वां पश्यता मया लब्धं कल्पद्गुमनिरीक्षणमू॥१००॥

१ 'दिवमप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येपास्। रमयन्ति जगन्ति गिर: कथमिव कवयो न ते वन्दाः॥' दिवमिति। दिवमुपयातानामपि येपामनल्पगुणगणयुक्ता गिरः आकत्प कत्प- पर्यन्तं जगन्ति भुवनानि रमयन्तीत्यन्वय । २ 'हृदयान्नापयातोऽसि दिक्षु सर्वासु दृश्यसे। वत्स राम गतोऽसीति संतापेनानुमीयसे ॥' ३ 'स्फुरद्द्भुतरूपमुत्प्रतापज्वलनं त्वां सृजतानवद्यविद्यम्। विधिना ससृजे नवो मनोभूर्भुवि सत्यं सविता बृहस्पतिश्च॥' स्फुरदिति। उत्कटः प्रतापरूपो ज्वलनोऽनिर्यस्येत्यर्थः। उक्तविशेपणं त्वां सृजता विविना भुवि नवो मनोभवः ससजे सृष्ट इति सत्यमित्यन्वय।

५२ कुवलयानन्दकारिकाः ।

किंचिदिति॥ किंचिदारम्भतः कस्यचिदारम्भः किंचिदारम्भः। मयूरव्यंसकादित्वात्समासः। ततः पञ्चम्यास्तसिल। अशक्यवस्त्व- न्तरकृतिः अशक्यस्य वस्त्वन्तरस्यान्यवस्तुनः कृतिः करणं च सः। उदाहरणम्। हे राजन्, त्वां पश्यता मया कल्पद्गुमनिरीक्षणं देववृ- क्षावलोवनं लब्धम् । अत्र त्वमेव कल्पवृक्ष इति रूपकालंकारो व्य- ज्यते। तन्मूला च पृथिव्यां कर्तुमशक्यकल्पद्ठुमावलोकनस्य कृति- रिति विशेषः ॥ १०० ॥ व्याघातालंकार । स्याद्व्याघातोऽन्यथाकारि तथाकारि क्रियेत चेत्। यैजगत्प्रीयते हन्ति तैरेव कुसुमायुधः॥१०१॥ स्यादिति ॥ चेद्यदि तथाकारि प्रसिद्धार्थकर्तृ वस्तु अन्यथाकारि तद्विपरीतकारि क्रियेत निबध्येतेति यावत्। तहि व्याघातो नामालंकार: स्यात्। यैः पुष्पैः जगत्प्रीयते तुष्यति। प्रीणातेः कर्मकर्तरि लट्। तैरेव पुष्पैः कुसुमायुधः कामो हन्ति ताडयति। अत्र प्रीतिकरत्वेन प्रसिद्धानां कुसुमानां ताडनकरणत्वमन्यथाकारित्वं तानि कुसुमानि चोक्तानि नर्मदामाहात्म्ये। 'अशोकमरविन्दं च चूतं च नवम- ह्लिका। शिरीषकुसुमं चैते पञ्चवाणस्य सायकाः ॥' वस्तुत्तु शब्दा- दयः पञ्च विषया एव बाणत्वेन वर्ण्यन्ते इत्याहुः ॥ १०१॥ सौकर्येण निवद्धापि क्रिया कार्यविरोधिती। दया चेद्वाल इति मय्यपरित्याज्य एव ते॥ १०२॥ सौकर्येणेति॥ यत्र सौकर्येण सुकरत्वेन । सुखकरत्वेनेत्र्थः । निबद्धा प्रारब्धा क्रिया कार्यविरोधिनी सुकरत्वविरोधिनी दुःखका- रिणी भवति अन्रापि व्याघातः । उदाहरणम। हे राजन्, मयि बाल इति मत्वा दया चेत् अस्ति तर्हि रणे जिगमिपुणा ते तवाह- मपरित्याज्य एव गेहे न स्थापनीय एव। किंतु युद्धे सहैव नेतव्य

१ 'दृशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दशैव याः। विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुवे वामलोचनाः॥' २ 'लुब्धो न विसृजत्यर्थ नरो दारिव्यशङ्कया। दातापि विसृजत्यर्थ तयैव ननु शङ्कया।'

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ५३

इत्यर्थ । अत्र राज्ञा सुकरत्वेन प्रारब्धं गेहे रक्षणं शूरस्य कुमारस्य दुःखतरं जातमिति कार्यविरोधित्वम्॥ १०२॥ कारणमालालंकारः। गुम्फः कारणमाला स्याद्यथाप्रकरान्तकारणैः । नयेन श्रीः श्रिया त्यागस्त्यागेन विपुलं यशः॥१०३।। शुम्फ इति ॥ यथा प्रकरान्तकारणैः प्रक्रान्तानि प्रथमोज्चरिता- न्यनतिक्रम्य इति यथाप्रक्रान्तं यथाप्रक्रान्तमुक्तानि कारणानि यथा- प्रक्रान्तकारणानि। मध्यमपद्लोपी समासः। तैस्तथोक्तर्गुम्फो रचना कारणमाला स्यात् स्पष्टम्। उदाहरणम्। नयेन कारणेन श्रीः कार्य भवति। श्रिया कारणेन त्यागः कार्य भवति। तेन त्यागेन च विपुलं यशो भवति। अन्न यद्यपि कार्याणामपि माला विद्यते तथापि कारणगुणवर्णनमेव कविसंरम्भ इति विवक्षापूर्विका हि शब्दार्थप्र- तिपत्तिरिति न्यायेन कारणमालेत्यभिधानम् ॥ १०३ ॥ एकावल्यलंकार । गृहीतमुक्तरीत्यार्थश्रेणिरेकावली मता। नेत्रे कर्णान्तविश्रान्ते कर्णो दो:स्तम्भदोलितौ॥१०४॥ गृहीतेति॥ गृहीतमुक्तरीत्या आदौ गृहीतं पश्चान्मुक्तमिति गृहीतमुक्तं तस्य रीत्या निबन्धनप्रकारेण। यद्वा गृहीतं मुक्तं यस्यां सा गृहीतमुक्ता सा चासौ रीतिश्चेति तथेति विग्रहः । अर्थश्रेणिः

१ उत्तरोत्तरकारणभूतपूर्वपूर्वैः पूर्वपूर्वकारणभूतोत्तरोत्तरैर्वा वस्तुमि: कृतो गुम्फ: कारणमाला। यथा वा। 'भवन्ति नरकाः पापात्पापं दारिद्यसंभवम्। दारिव्यमप्यदानेन तस्माद्दानपरो भवेत् ॥' २ नेत्र इति। तस्य भूभुज इति सर्वत्र संवध्यते। दो स्तम्भयोर्भुजस्तम्भयोर्दो- लितमान्दोलनं ययोस्तौ। दोलनाबिति पाठे दोला दोलनं ययोरस्तीति विग्रह.। 'मधूनि पझ्मे पिबति द्विरेफः पझं विभाति श्रवणे प्रियायाः। स्पृशत्यमुष्याः श्रवणं च नेत्रं निर्यान्ति नेत्राच्छरवत्कटाक्षाः॥' इति काव्यविलासे। उत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वविशेषणभावः। पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरस्य विशेषणभावो वा गृहीतमुक्तरीतिः ।

५४ कुवलयानन्दकारिका: ॥

अर्थपङ्गिः एकावली मता। एकावली हारविशेपः। तत्सदृशत्वात्। उदाहरणम्। तस्य महीभुज इत्युत्तरश्रोकादपकृष्यते। नेत्रे कर्णा- न्तविश्रान्ते कर्णपर्यन्तमायते। कर्णो च दोस्तम्भदोलितौ भुजस्तम्भ- लम्विनौ। 'भुजबाहू प्रवेष्टो दो:' इत्यमरः ॥ १०४॥ दो:स्तम्भा जानुपर्यन्तप्रलम्बनमनोहरौ। जानुनी रलमुकुराकारे तस्य महीभुजः ॥१०५॥ दो:स्तम्भाविति ॥ दो:स्तम्भौ जानुपर्यन्तप्रलम्बनमनोहरौ। जानुनी च रत्नमुकुराकारे रत्नदर्पणतुल्ये। 'मुकुरो मणिभेदे स्यान्म- ल्लिकायां च दर्पणे' इति केशवः । अत्र पूर्वपदानां विशेष्यत्वमुत्तरप- दानां च विशेपणत्वमिति संप्रदायः । प्रकारान्तरं च कुवलयानन्दे द्रष्टव्यम । अत्र केपांचित्पदानां पुनरुक्तत्वेऽपि दोपो नाशक््यः। सकलकविसंमतत्वाच्चमत्कारित्वाच्च। एवमावृत्तिदीपकेऽपि बो- ध्यम् ॥१०५॥

मालादीपकालंकार । दीपकैकावलीयोगान्मालादीपकमुच्यते। स्मरेण हृदये तस्यास्तेन त्वयि कृता स्थितिः॥१०६॥ दीपकेति॥ दीपकैकावलीयोगान् दीप इव दीपकम्। अनेको-

१ 'न तजलं यत्र न चारु पङ्कजं न पङ्कजं तद्यदलीनपट्पदम्। 'न पटूपदोऽसौ कलकूजितोन यो न गुशितं तन्नजहार यन्मनः॥ 'अद्य श्रयति पुण्येन विवेकं मतिरुद्गता। विवेकस्तु ममात्मानमात्मा हरिपद्द्यम्।।' इति काव्यविलासे। २ 'संग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम्। कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम्।।' संग्रामेति। कोदण्डेन धनुषा शराः समासादिताः शरै. शत्रुमस्तकं तेन शत्रु- मस्तकेनापि भूमण्डलं भूमण्डलेन त्वं पालक. समासादितः भवता कीर्तिरासादिता कीर्र्या च लोकन्रयं समासादितमित्यनुषङ्गेणान्वयः ।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ५५

पकारकपदं तस्य चैकावल्याश्च योगाद्वेतोर्मालादीपकं नामोच्यते। मालया एकावल्या युक्त्तं दीपकमिति व्युत्पत्तेः । स्मरेण तस्याः का मिन्या: हृदये स्थितिः कृता। तेन च कामिनीमनसा त्वयि स्थितिः कृता। अत्र स्थितिपदस्यावृत्तेर्दीपकत्वं हृदयशब्दस्य गृहीतमुक्तत्वा- देकावली चेत्युभयोर्योगः ॥ १०६।। सारालंकारः । उत्तरोत्तरमुत्कर्षः सार इत्यभिधीयते। मधुरं मधु पीथूपं तस्मात्तस्मात्कवेर्वच: ॥ १०७॥। उत्तरोत्तरमिति॥ उत्तगोत्तरं यथोत्तरमुत्कर्ष: सार इत्यमिधी-

१ 'सारा लोकेषु विद्ांसस्तेपु सारा विवेकिनः। तेष्वनुष्टानकर्तारस्तेषु शंभुपदानुगाः।।' इति काव्यविलासे। 'तृणालघुतरस्तूलस्तूलादपि च याचकः। वायुना किं न नीतोऽसौ मामयं प्रार्थयेदिति॥' 'गिरिमहान्गिरेरब्धिर्महानव्धेर्नभो महत्। नभसोऽपि सहङ्रह्म ततोऽप्याशा महीयसी।' इति कुवलयानन्दे। 'शरणं किं प्रपन्नानि विषवन्मारयन्ति वा। न त्यज्यन्ते न भुज्यन्ते कृपणेन धनानि यत्।।' शरणमिति। कृपणेन धनानि यन्न त्यज्यन्ते तत्कि तानि शरणं प्रपन्नानि गच्च न भुज्यन्ते तत्किं विपवन्मारयन्तीति क्रमेणान्वय । 'अन्तर्विष्णोस्त्रिलोकी निवसति फणिनामीश्वरे सोऽपि शेते सिंधो: सोऽप्येकदेशे तमपि चुलकयां कुम्भयोनिश्चकार। धत्ते खद्योतलीलामयमपि नभसि श्रीनृसिंहक्षितीन्द्र त्वत्कीर्ते: कर्णनीलोत्पलमिदमपि च प्रेक्षणीयं विभाति॥' अन्तरिति। विष्णोरन्तरुदरे त्रयाणां लोकानां समाहारस्त्रिलोकी। सोऽपि विप्णु- रपि फणिनां नागानामीश्वरे शेषे शेते निद्राति। सोऽपि शेपोऽपि सिधोरेकदेशे तिष्ठतीति शेपः । तमपि सिंधुमपि कुम्भयोनिरगस्त्यश्चुलकयाचकार पीतवान्। अयमगस्त्योऽपि नभसि गगने खद्योतशोभां धत्ते। इदं गगनमपि प्रेक्षणीयं सुन्दरं त्वकीर्ते. कर्णभूषणं नीलोत्पलं विभातीत्यन्वय.। इति सारालंकारः ।

५६ कुवलयानन्दकारिकाः ।

यते कथ्यते। उदाहरणम्। मधु क्षौद्रं मधुरं खादु तस्माच्च पीयूप- ममृतं मधुरं तस्मात् कवेर्वचो मधुरम्। 'पश्मी विभक्ते' इति पञ्चमी ॥ १०७॥ यथासंख्यालंकारः । यथासंख्यं क्रमेणैव क्रमिकाणां समन्वयः । शत्रुं मित्रं विपत्तिं च जय रज्जय भज्जय ॥ १०८ ॥ यथासंख्यमिति ॥ कसिकाणां क्रमप्राप्तानां क्रमेणैव समन्वयो यथासंख्यं स्पष्टम्। उदाहरणम्। हे राजन्, त्वं शत्रुं जय पराभव। 'जि अभिभवे' इति घातोर्लोट्। मित्रं च रञ्जय प्रीणय। विपत्ति लोकानां कष्टं च भञ्जय। न चायं शव्दालंकारः । अन्वयकालेपि क्रमस्य विवक्षितत्वात् ॥ १०८ ॥ पर्यायालंकारः । पर्यायो यदि पर्यायेणैकस्यानेकसंश्रयः। पैझं मुक्त्वा गता चन्द्रं कामिनीवदनप्रभा॥ १०९॥ पर्याय इति॥ यद्येकस्य वर्णनीयवस्तुनः पर्यायेणानुक्कमेण अनेकसंश्रयः अनेकपदार्थाश्रयणं निबध्यते तर्हि पर्यायः । परिपूर्वा- दयतेर्भावे घञ्। उदाहरणम्। कामिनीवद्नप्रभा कान्तास्यकान्तिः पद्मं पङ्कजं मुक्त्वा चन्द्रं ग्लावं गता रात्राविति शेपः। निदर्शनासं- कीर्णमेतत् ॥ १०९॥ एकस्मिन्यद्यनेकं वा पर्यायः सोऽपि संमतः। अधुना पुलिनं तत्र यत्र स्रोतः पुराऽजनि ॥ ११०॥ एकस्मिन्निति॥ यदि वा एकस्मिन्पदार्थे अनेकं वस्तु वर्ण्यते सोऽपि पर्यायः संमतः। उदाहरणम्। यत्र यस्मिन् प्रदेशे पुरा

१ 'नन्वाश्रयस्थितिरियं तव कालकूट केनोत्तरोत्तर विशिष्टपदोपदिष्टा । प्रागर्णवस्य हृदये वृषलक्ष्मणोऽथ कण्ठेऽधुना वससि वाचि पुनः खलानाम्।' नन्वाश्रयेति। हे कालकूट, उत्तरोत्तरविश्िष्टमुत्कष्टं पदं स्थानं यस्या तादशी- यमाश्रयस्थितिस्तव केनोपदिष्टेत्यन्वयः ।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ५७

स्रोतः अजनि जायतेस्म। 'दीपजन' इत्यादिना कर्तरि च्लेश्चिण्। अधुना संप्रति तत्र पुलिनं वर्तते। अत्रैकस्मिन्सरित्प्रान्ते वर्पासु प्रवाहो ग्रीष्मे च पुलिनत्वमित्यनेकवर्णनम्। 'स्रोतोऽम्बुसरणं स्वतः' इति 'तोयो- त्थितं तत्पुलिनम्' इत्यमरः। नन्वनेकशव्दस्यैकवचनमयुक्तं द्विबहु- वाचित्वादिति चेन्न। अभिधीयमानसमुदायस्यैकवचनबाधाभावात् । यथा माघे 'सेव्यतेSनेकया सन्नतापाङ्गया' इति। 'भवन्त्यनेके जल- धेरिवोर्मयः' इत्यत्र त्ववयवपरत्वात्समुदायबाहुल्याद्वहुत्वं युक्तमेवेति दिक ॥ ११० ॥ परिवृत्त्यलंकार. । परिवृत्तिर्विनिमयो न्यूनाभ्यधिकयोर्मिथः। जंग्राहैकं शरं मुक्त्वा कटाक्षात्स रिपुश्रियः ॥१११॥। परिवृत्तिरिति॥ न्यूनाभ्यधिकयोः दभ्रादभ्रयोः मिथः परस्प- रम्। 'मिथोऽन्योन्यं रहस्यपि' इत्यमरः । विनिमयो व्यत्ययः परि- वृत्तिः परिवर्तनं व्यत्ययकरणं परिवृत्तिरिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम्। स राजा एक एकत्वसंख्याविशिष्टम। संख्यागुणवाचिना एकशव्देन तद्विशिष्टद्वव्ये लक्षणा। 'एकोऽन्यार्थे प्रधाने च प्रथमे केवले तथा। साधारणे समानडल्पे संख्यायां च प्रयुज्यते ।।' इति मेदिनी। शरं रोपं मुक्त्वा रिपुं प्रति क्षित्वा दत्वा चेति श्रिष्ठ रूपकम्। रिपु- श्रियः अरिलक्ष्म्याः गजतुरगादिसंपत्तिरूपायाः पद्मायाश्रेति श्िष्ट- रूपकम्। 'शोभासंपत्तिपद्मासु लक्ष्मीः श्रीरिव दृश्यते' इति केशवः। कटाक्षान नदीयवस्तुलाभानित्यर्थः । कृपासूचकत्वसाहश्येन तेपु कटाक्षत्वारोपात् बहूनित्यर्थः । 'बहुपु बहुयचनम्' इति सूत्राद्वहुश- व्दाभावेऽपि कटाक्षाणा वहुत्वं एकशन्दप्रयोगादेकवचनाच शर- स्यैकत्वमिति न्यूनाधिकभावः। जग्राह स्वीचकार, उपाददे चेति श्रिष्टरूपकम्। ततश्च राजः शूरत्वं रिपूणां च पलायनं गम्यते ॥ १११ ॥

१ 'तस्य च प्रवयसो जटायुषः स्वर्गिणः किमिव शोच्यतेऽघुना। येन जर्जरकलेवरव्ययात्कीतमिन्दुकिरणोजवलं यशः॥' तस्य चेति। प्रवयसोSतिवृद्धस्य जटायुपो गृध्रविशेषस्य खर्ग गतवतः किमिव शोचनीयम्। न किचिदित्यर्थः। जर्जरं जीर्ण कलेवरं शरीरं तस्य व्ययो रावणेन सह युद्धे त्यागस्तस्मादश कीतम्। शरीरं दत्त्वा यशो गृहीतमित्यर्थः ॥

५८ कुवलयानन्दकारिकाः ।

परिसंख्यालंकारः । परिसंख्या निपिध्यैकमेकस्मिन्वस्तुयन्त्रणम्। स्नेहक्षयः प्रदीपेषु न स्वान्तेषु नतभ्रुवाम् ॥ ११२॥ परिसंख्येति॥ एकस्मिन्प्रकृते एकं किंचिद्वस्तु निपिध्य यत्रणं तस्यान्यत्र नियमनं परिसंख्या। परित्यज्य संख्यानं नियमनं परि- संख्येति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम्। स्नेहक्षयः तैलक्षयः प्रीतिक्षयश्चेति श्लिष्टरूपकं। प्रदीपेष्वेव भवति। नतभ्रुवां कामिनीनां स्वान्तेषु चि- त्तेषु तु न भवति। अत्र स्नेहृक्षयस्य प्रदीपेपु नियमनं सुन्दरीस्वान्तेषु तन्निषेधस्पष्टीकारार्थमिति लक्षणानुगमः । स यथा सायं प्रातर्वा- शनमिति श्रुतावशनस्य सायंप्रातःकालयोर्नियमनेन अन्यकाले तन्निवृ- त्तिरर्थलभ्या। 'परिसंख्या विधेः फलम्' इति मीमांसकाः । तथा- त्रापि स्नेहक्षयस्य नियमादर्थलभ्योऽन्यत्र निपेधः स्पष्टप्रतिपत्तये निवद्ध इति परिसंख्याविधिसादृश्यात् परिसंख्यालंकाराभिधानम्। केचित्तु काव्यार्थापत्तिकाव्यलिङ्गयोरिव ताब्रिकाभिसतविधिवलक्ष- ण्याय काव्यपदं पूरणीयमित्याहुः। मुखं व्यादाय स्वपितीत्यादिवत नियमनोत्तरकालं निषेधेऽपि निपिध्येत्यत्र क्त्वाप्रत्ययः पूर्वभावस्य बुद्धौ स्थापितत्वात्। एवं च कुवलयानन्दे संगतानि मृगाक्षीणामिति श्ोके स्त्रीसंगतस्य क्षणिकत्वोक्तेर्विरुद्धेति चेन्न। तत्र हि स्नेहस्य विषयभेदविवक्षा नतु नाशविवक्षेति ॥ ११२ ।। विकत्पालंकार । विरोधे तुल्यबलयोर्विकल्पालंकृतिर्मता। सद्यः शिरांसि चापान्वा नमयन्तु महीभुजः ॥११३॥ विरोध इति ॥ तुल्यवलयोः समप्राधान्ययोर्विरोधे वाध्यवा- धकभावे सति विकल्पालंकृतिः विकल्पनामालंकारः मता बुधैः स्वीकृता। उदाहरणम्। महीभुजो नृपाः सद्यः शिरांसि नमयन्तु। चक्वर्तिनो विजययात्रारम्भमात्रेण त्वां संधि कुर्वन्त्वित्यर्थः। अथवा १ 'निपीय मदिरां' दुरोदरवशो वसापड्डिलं सदात्ति पिशितं हितं न खलु वेद नैवाहितम्। अयं यतति धावति भ्रमति मूर्च्छति व्यायति प्रताम्यति पलायते प्रजपति स्फुरत्यश्चति ॥' इति काव्यविलासे।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ५९

चापान्कोदण्डान्। 'अर्धर्चाः पुंसि च' इति पुंस्वम्। नमयन्तु नमने- नाधिज्यान्कृत्वा विग्रहं कुर्वन्त्वित्यर्थः। अत्र दूतवाक्ये संधिविग्रहयो- र्बाध्यवाधकत्वाद्विरोधः । गम्यमानस्याप्यलंकृतिशब्दस्य पुनरपादा- नात् चारुत्वाभावेनालंकारः । यथा 'शृंगालः काको वा स्पृशतु यदि वा पाण्डुतनयः' इत्यादौ वाध्यबाधकभावो न चारुत्वहेतुः ॥११३॥ समुच्चयालंकार । बहूनां युगपन्ावभाजां गुम्फः समुच्चयः। नश्यन्ति पश्चात्पश्यन्ति भ्रश्यन्ति च तव द्विपः ११४ बह्नामिति॥ युगपद्धावभाजां युगप्ङ्धवनं युगपद्धावः तद्द्गज- नशीलानां बहूनामर्थानां गुम्फः संदर्भ: समुच्चयः । म्पष्टम। उदाह- रणम्। हे नृप, तव द्विपः नश्यन्ति पलायन्ते पश्चात्पश्यन्ति पृष्ठे निरीक्षन्ते। किंच भ्रश्यन्ति अधः पतन्ति। त्रासादिति भावः । अत्र पौर्वापर्ये सत्यपि शतपत्रपत्रशतभेदन्यायेन युगप्ध्ावो वोध्यः । अत्रापि चारुत्वानुवृत्तेः । हरिस्त्वां मां च रक्षत्वित्यत्र समुच्चयमात्रं नालंकार: ॥ ११४ ॥ अहंग्रथमिकाभाजामेककार्यान्वयोऽपि सः । कुलं रूपं वयो विद्या धनं च मदयत्यमुम्॥११५॥ अहमिति॥ अहं प्रथमो यस्यामित्यहंग्रथमिका। 'शेपाद्विभाषा' इति कः समासान्तः। यद्वा अहंपूर्विकाशव्दस्य क्षीरस्वामिनोक्ता न्युत्पत्तिर्ग्राह्या। पूर्वप्रथमशब्दयोरभिन्नार्थत्वात। तथाहि। अहं ग्रथ- ममिति सर्वे यत्र ब्रुवते सा अहंप्रथमिका। स्वार्थे कन्। सत्वर्थीयो वा ठन्। एवं चाहंप्रथमिकाहंपूर्विकानाम युगपदेककार्यकरणत्वरा सा च कुलादीनामचेतनत्वान्न संभवतीति तत्तुल्यायामन्वययोग्यता- यां लक्षणा तां भजन्तीति तथोक्तानामर्थानां परस्परोपमर्देनान्वय- योग्यानामित्यर्थः । एककार्यान्वयः एकक्रियासंन्धोऽपि सः समु-

१ 'कृतं प्राज्यं राज्यं जलधिपरिखे भूमिवलये मही भुक्ता मुक्ता निरवधि कृतं कार्यमखिलम्। इदानीं संप्राप्तं समुचितपदं वीरशयने शृगाल: काको वा स्पृशतु यदि वा पाण्डुतनयः॥'

६० कुवलयानन्दकारिकाः ।

चयः। उदाहरणम्। कुलं गोत्रम्। 'कुलं गोत्रे गणे गृहे' इति विश्वः। रूपं सौन्दर्य वयो यौवनं तस्यैव मदहेतुत्वात् विद्या श्रुत्यादिः धनं वसु च अमुं भाग्यवन्तं मदयति मदमुत्सेकं करोतीति मद्यति। 'तत्करोति तदाचष्टे' इति णिजन्तात्कर्तरि लटो रूपम् । अत्र कुला- दीनां खलेकपोतन्यायेन समप्राधान्यं चारुत्वहेतुः ॥ ११५॥ कारकदीपकालंकारः । कमिकैकगतानां तु शुम्फः कारकदीपकम्। गच्छत्यागच्छति पुनः पान्थ: पश्यति गच्छति ११६ क्रमिकेति ॥ क्मिकैकगतानां क्रमप्राप्तानामेकाश्रयाणां च बहूनामर्थानां गुम्फो रचना कारकदीपकं कारकं कर्तृकर्मादि दीप इव दीपकम्। अनेकोपकारकं यत्रेति व्युत्पत्तेः। उदाहरणम्। पान्थः गच्छति पुनरागच्छति पश्यति पृच्छति च किंचिदिति शेपः । अन्र पान्थशव्दस्य कर्तृकारकस्यानेकक्रियान्वितत्वाद्दीपकसादृश्यम्। अत्र क्रियाणां यौगपदयं न विवक्षितमिति समुच्चयाद्वेदः ॥ ११६ ॥ समाव्यलंकारः । समाधि: कार्यसौकर्य कारणान्तरसंनिधेः। उत्कण्ठिता च कुलटा जगामास्तं च भानुमान् ११७ समाधिरिति ॥ कारणान्तरसंनिधेः अन्यकारणसांनिध्यान् कार्यसौकर्य कार्योत्पत्तिलाघवं समाविः सम्यगाधानमुत्पादनमिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम्। च यदा कुलटा पांसुला उत्कण्ठा उत्सुकता संजाता यस्या इत्युत्कण्ठिता। तारकादित्वादितच्। च तदा भानु- मानसं जगाम। अत्रौत्सुक्यमात्रस्य पांसुलेप्सितसंपादकत्वेSपि सूर्यास्तोहसिततमोरूपकारणान्तरसांनिध्यात्सौकर्य जातमिति लक्ष- णानुगम: ॥ ११७॥

१ 'निद्राति स्नाति भुङ्गे चलति कचभराञशोषयन्त्यन्तरास्ते दीव्यत्यक्षैन चायं गदितुमवसरो भूय आयाहि याहि। इत्युद्दण्डैः प्रभूणामसकृदधिकृतैर्वारितान्द्वारि दीनान पश्यास्मान्ये सरसिरुद्दरचामन्तरड्रैरपाङ्गै:।।'

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ६१

प्रत्यनीकालंकारः । परैत्यनीकं वलवतः शत्रोः पक्षे पराक्रमः । जैत्रनेत्रानुगौ कर्णावुत्पलाभ्यामधः कृतौ ॥ ११८॥ प्रत्यनीकमिति ॥ बलवतः शत्रोः पक्षे सहायबले। 'पक्षः पार्श्व्वगरुत्साध्यसहायबलभित्तिपु' इत्यमरः । पराक्रमः पराभवः पीडनमिति यावत्। प्रत्यनीकं अनीके इति प्रत्यनीकम्। विभक्त्यर्थे- डव्ययीभावः । यद्वा अनीकं लक्षीकृत्येति प्रत्यनीकम्। 'लक्षणेना- भिप्रती आभिमुख्ये' इत्यव्ययीभावः । उदाहरणम्। उत्पलाभ्यां कमलाभ्यां जैत्रनेत्रानुगौ साधु यथा तथा जयतः ते जेतृणी। 'आ० क्केस्तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिपु' इति साधुकारिणि तृन् अत्ययः । जेतृणी एव जैत्रे जैत्रे च ते नेत्रे च जैत्रनेत्रे तयोरनुगौ समीपव- र्तिनौ सेवकौ चेति श्रिष्टरूपकम्। कर्णावघःकृतौ भारेणाक्रान्तौ तिरस्कृतौ चेति शिष्टरूपकेण लक्षणानुगमः । तेन चोत्पलयोर्विजि- गीपुत्वारोपो व्यज्यते इत्यलंकारेणालंकारध्वनिः। भेदान्तरं कुवल- यानन्दे द्रष्टव्यम् ॥ ११८॥ काव्यार्थापत्त्यलंकारः । कैमुत्येनार्थसंसिद्धि: काव्यार्थापत्तिरिष्यते। सं जितस्त्वन्मुखेनेन्दु: का वार्ता सरसीरुहम्॥ ११९॥ कैमुत्येनेति। कैमुत्येन किमुतभावः कैमुत्यं तेन। किमुतशब्द- प्रयोगेणेत्यर्थः । अर्थसंसिद्धि: व्यङ्गयार्थप्रतिपत्तिः। काव्यार्थापत्तिः

१ यत्र शत्रुर्वलीयान् स्वयं जेतुमशक्य तत्र तत्पक्षाश्रितदुर्बलस्य विजयः कृत इति वर्णिते भवत्ययमलंकार । 'अशक्तोऽयं तावत्तव वदनसौन्दर्यविजये सुधाधामा धामप्रसररभसादेत्य सहसा। सरोजातं जातु स्फुटतदनुकारीति मतितो निशायां सायाह्वावधि मलिनयत्येष सहसा ॥' इति काव्यविलासे। 'मधुव्रतौघः कुपितः स्वकीयमधुप्रपापझ्मनिमीलनेन। बिम्बं समाफ्रम्य बलात्सुधांशो: कलङ्कमङ्के घुवमातनोति॥' २ 'अधरोऽयमधीराक्ष्या बन्धुजीवप्रभाहरः। अन्यजीवप्नभां हन्त हरतीति किमद्भुतम्।' फुव० ६

६२ कुवलयानन्दकारिकाः ।

काव्यसंवन्धिन्यर्थापत्तिः। काव्यपदं तात्रिकार्थापत्तेर्वारणार्थ तस्याः प्रमाणालंकारेष्वन्तर्भावात्। इप्यते। बुधरिति शेषः। उदाहरणम्। हे प्रिये, त्वन्भुखेन सः प्रसिद्धः पद्मसंकोचक इन्दुर्जितस्तर्हि सरसी- रुहं पद्मं जितमिति तु का वार्ता। वार्ता विनापि जातमेवेत्यर्थः। केमुत्यशब्दस्योपलक्षणत्वात् तदर्थशव्दान्तरस्यापि प्रयोगे इत्याहुः । अत्र पद्मजेतरि चन्द्रे जिते पद्मं तु जितमेवेति दण्डापूपिकान्यायेन व्यङ्ग्यार्थक्षिपः ॥११९॥

समर्थनीयस्यार्थस्य काव्यलिङ्गं समर्थनम्। जितोऽसि मन्द कन्दर्प मच्चित्तेऽस्ति त्रिलोचनः ॥१२०॥ समर्थनीयस्येति॥ समर्थनीयस्य समर्थनसापेक्षस्यार्थस्य सम- र्थनं दृढीकरणम्। हेतुपु दर्शनमिति यावत्। काव्यलिङ्गं काव्याभिमतं लिङ्गं तर्कशास्त्राभिमतलिङ्गव्यावर्तनीयं काव्यपदम्। 'न्यायोऽनुमानं हेतुश्च लिङ्गं युक्ति: समर्थका' इति गोवर्धनः । हेतुस्वरूपं चोक्तमम्नि- पुराणे-'सिसाधयिपितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः। कारको ज्ञापक- श्र्ेति द्विधा सोऽप्युपदिश्यते ।' इति। तत्र दण्डेन घट इत्यादिकार- कहेतौ चमत्काराभावान्न काव्यलिङ्गत्वम्। उदाहरणम्। हे मन्द मूर्ख कन्दर्प, मया जितोऽसि। त्वमिति शेषः। यतः मच्चिते त्रिलोचनः शिवोऽस्ति। अन्र स्मरस्य जयो दुष्करत्वात्समर्थनसापेक्षः । तस्य समर्थनं च शिवसान्निध्योक्त्ा कृतमिति वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम्। पदार्थहेतुकं तु प्रपश्चितं कुंवलयानन्दे। अन्र त्रिलोचनपदस्य साभि- प्रायत्वात्परिकराङ्कुरेण परिकरेण वा तस्य संकर इति दिक् ॥१२०॥ अर्थान्तरन्यासालंकारः। उक्तिरर्थान्तरन्यासः स्यात्सामान्यविशेषयोः । हनूमानब्धिमतरद्टुष्करं किं महात्मनाम् ॥ १२१ ॥ १ काव्यलिज्ने तु पदार्थवाक्यार्थावेव हेतुभावं भजतः। ननु यद्यपि सुखाव- लोकोच्छेदिनीत्यादिपदार्थ हेतुक काव्य लिग्गोदाहरणे' अग्रेऽप्यनतिमान्' इत्यादिवाक्या- र्थहेतुककाव्यलिक्गोदाहरण च पदार्थवाक्यार्थावेव हेतुभाव भजतस्तथापि 'पशुना- प्यपुरस्कृतेन' इति पदार्थहेतुकोदाहरणे 'मच्चित्तेऽस्ति त्रिलोचनः' इति वाक्यार्थहे- तुकोदाहरणे च प्रतीयमानार्थस्यापि हेतुको ह्यनुप्रवेशो दृश्यते। पशुनेति ह्यविवे- कत्वाभिप्रायगर्भम्।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ६३

उक्तिरिति ॥ सामान्यविशेषयोः बहुव्यापकाल्पव्यापकयोरर्थ- योरुक्ति: युगपदिति शेषः । अर्थान्तरन्यासः स्पष्टम्। उदाहरणम्। हनूमान् वञ्राङ्ग: अन्धि सागरमतरत् उल्लद्वितवान्। धानूनाम- नेकार्थत्वात्। तथा हि। महात्मनामलौकिकानां दुप्करं किम्। न किंचिदित्यर्थः। अत्र प्रकृतार्थविशेषस्य समर्थनार्थ सामा- न्यार्थोक्तिः। सामान्यविशेषत्वेनोक्तिरर्थान्तरन्यासः । हेतुहेतुमद्गा- वेनोक्ति: काव्यलिङ्गमिति निर्णयः कुवलयानन्दे। कार्यकार- णभावेनोक्तिस्तु काव्यलिङ्गेऽन्तर्भवति। अर्थान्तरन्यासे इति केचित् ॥ १२१ ॥ विशेपस्य सामान्येन समर्थनमुदाहृत्य मामान्यस्य विशेपेण सम- र्थनमुदाहरति- गुणवद्धस्तुसंसर्गाद्याति स्वल्पोऽपि गौरवम्। पुष्पमालानुषङ्गेण सूत्रं शिरसि धार्यते ॥ १२२ ॥ गुणवदिति ॥ गुणवद्वस्तुसंसर्गात् गुणयुक्तपदार्थयोगात् स्व- ल्पोडपि पद़ार्थो गौरवं महत्त्वं याति। तथाहि। सृतरं कार्पामादि- तन्तुः पुष्पमालानुपङ्गेण कुसुमपङ्किसङ्गेन शिरसि धार्यते। शिरः- शब्दोऽत्र कण्ठपरः। अत्र गन्धगुणयुक्तनां पुप्पाणामनुप- ङ्ात् सूत्रस्य लघुपदार्थस्य गौरवं भारवत्वमादरो वा जात इति लक्षणानुगमः । अत्र पुष्पाणां किश्जल्कतन्तुशालित्वाद्गुणवत्त्वमिति केचित्। तन्तुग्रथितत्वादित्यन्ये। सुगन्धशालित्वादिति तु कुशलाः । गुणशब्दो हि प्रत्यश्चारूपे तन्तौ प्रसिद्धो नतु किंजल्कादौ। तथाच केशवः-'गुणोऽप्रधाने रूपादौ मौव्यां सूत्रे वृकोदरे। स्तम्भे सत्वादिसंध्यादिविद्यादिहरितादिपु ।' इति ॥१२२॥ विकस्वरालंकारः । यस्मिन्विशेषसामान्यविशेपाः स विकस्वरः। स न जिग्ये महान्तो हि दुर्धर्षाः सागरा इव ॥१२३॥

१ 'अनन्तरत्नप्रमवस्य यस्य हिम न सौभाग्यविलोपि जातम्। एको हि दोषो गुणसंनिपाते निमज्तीन्दोः किरणेप्विवाङ:॥'

६४ कुवलयानन्दकारिकाः ।

यस्मिन्निति ॥ यस्मिन् विशेषसामान्यविशेपाः क्रमेण भवन्ति स विकस्वरः। विकसन् साधुकरोति विकस्वर इति व्युत्पत्तेः। 'कस् विकासे' इति धातोः साधुकारिणि क्वरप्। शब्दविस्तारोऽर्थविस्तारश्च विकसनत्वेनाभिमतः । ततश्चमत्कारविस्तारोऽलंकारः। उदाहरणम्। स राजा परैने जिग्ये। हि यस्मान्महान्तो दुर्धर्पाः दुर्जया भवन्ति। क इव। सागरा इव। यथा महत्त्वात्सागरा दुर्धर्पाः । अत्रोपमान- विधयार्थत्रयविन्यासः प्रकारान्तरमप्यस्ति कुवलयानन्दे। प्राचां मते त्वर्थान्तरन्यासयोः संकरोऽयं न त्वलंकारान्तरं तस्यैव नामान्तरं वा॥ १२३ ।। प्रोढोक्त्यलंकार । प्रौढोक्तिरुक्तार्था हे तोस्तद्धेतुत्वप्रकल्पनम्। कचा: कलिन्दजातीरतमालस्तोममेचकाः ॥ १२४ ॥ प्रौढोक्तिरिति।। उक्तार्थाहेतोः उक्तार्थस्य प्रकृतार्थस्याहेतोः तद्धे- तुत्वप्रकल्पनं वर्णनीयकारणताभिधानं प्रौढोक्तिः । प्रौढानां धीमता- मुक्तिरिति व्युत्पत्तेः । विचित्रकल्पनाशालिनो हि धीमन्तः । उदा- हरणम्। कृष्णस्य कचाः केशाः कलिन्दजातीरतमालस्तोममेचकाः। कलिन्दजा कलिन्दपर्वतप्रसूता यमुना तस्यास्तीरे ये तमालस्तोमाः त इव मेचकाः श्यामाः । 'मेचकौ श्यामधूमलौ' इति केशवः । अत्र तमालानां श्यामलत्वे यमुनातीरोत्पन्नत्वं तुन हेतुरित्यहेतोस्तस्य श्यामसमीपस्थं श्यामं भवतीति युक्तिमाश्रित्य तमालविशेपणं कृत- मिति लक्षणानुगमः ॥ १२४॥ संभावनालंकारः । संभावनं यदीत्थं स्यादित्यूहोऽन्यस्य सिद्धये। येदि शेषो भवेद्क्ता कथिता: स्युर्गुणास्तव ॥१२५॥ संभावनमिति ॥ अन्यस्य व्यङ्गयार्थस्य वाच्यादन्यस्य सिद्धये

१ उत्कर्षस्याहेतावुत्कर्षहेतुतकल्पनं प्रौढोक्ति । २ कस्तू रिकामृगाणामण्डाद्न्धगुणमखिलमादाय। यदि पुनरहं विधि: स्यां खलजिह्वायां निवेशयिष्यामि॥' कस्तूरिकेति। अहं यदि सृष्टिकर्ता स्यां नदा कस्तूरिकामृगाणामण्डादसिलं गन्धरूपं गुणमादाय खलजिह्वाया निवेशयिप्यामीत्यन्वय ।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ६५

प्रतीतये यदीत्थं स्यादित्येवंविध ऊहो वितर्कः संभावनं स्पष्टम्। यद्यादिप्रयोगपूर्व कत्वाभिधानान्नातिव्याप्तिः। उदाहरणम्। हे देव, यदि वक्ता शेष: सहस्त्रमुखो भवेन् शेपो वा वक्ता भवेत् तर्हि तेन तव गुणाः कथिता: स्युः। अत्र यद्यादिप्रयोगपूर्वकवितर्केण गुणा- नामगण्यत्वसिद्धिः ॥ १२५॥ मिथ्याव्यवसित्यलंकार। किंचिन्मिथ्यात्वसिद्ध्यर्थ मिथ्यार्थान्तरकल्पनम्। मिथ्याध्यवसितिर्वेश्यां वशयेत्खस्रजं वहन् ॥ १२६॥ किंचिदिति॥ कस्यचिन्मिथ्यात्वं किंचिन्मिथ्यात्वम्। पष्ठीत- त्पुरुपः । किमः सविभक्तिकात् स्वार्थे चिदिति निपातः प्रत्ययो वा। चिदन्नस्य तत्पुरुपे पध््या लुक। तस्य सिद्धये इति सिद््यर्थ मि- ध्यार्थान्तरकल्पनं मिथ्याभूतस्यार्थान्तरस्य कल्पनं मिथ्याभूतमध्य- वसानं मिथ्याध्यवसितिरिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम्। खस्रजं गगनकुसुममालां वहन् सन् वेश्यां गणिकां वशयेत् वशीकुर्यात्।अत्र खपुष्पमालावहनोक्त्या वेश्यावशीकरणस्य मिथ्यात्वसिद्धिः । य- द्यादिप्रयोगाभावाच्च पूर्वस्माद्नेदः ॥ १२६ ॥ ललितालंकार। प्रस्तुते वर्ण्यवाक्यार्थप्रतिबिम्बस्य वर्णनम्। लेलितं निर्गते नीरे सेतुमेषा चिकीर्पति॥१२७॥ 'अस्य क्षोणिपतेः परार्धपरया लक्षीकृताः संख्यया प्रज्ञाचक्षुरवेक्ष्यमाणवधिरश्राव्या: किलाकीर्तयः। गीयन्ते स्वरमप्टमं कलयता जातेन वन्ध्योदरा- न्मूकानां प्रकरेण कूर्मरमणीदुग्धोदधे रोधसि॥' अस्येति। परारधपरया परार्धसंख्यामतिकरान्तया लक्षीकृता उपलक्षिता ्रज्ञाचक्षुषा अन्धेनावेक्ष्यमाणाश्च ता वधिरश्राव्याश्वेति कर्मवारय। कलयता कुर्वता। प्रकरेण समूहेनाकूर्मरमणी कच्छपी। रोधसि तीरे। मिथ्या्यवसितेरित्यस्य भेद इत्यत्रान्धयः। १ 'क सूर्यप्रभवो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः। तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुड्डपेनास्मि सागरम्॥' अन्नापि निदर्शनात्रान्तिर्न कार्या। अल्पविषयया मत्या सूर्यवंशं वर्णयितुमिच्छुर- हमिति प्रस्तुतवृत्तान्तानुपन्यासात्तत्प्रतिबिम्बभूतस्य उड्डपेन सागरं तितीर्षुरस्मीत्यप्र- स्तुतवृत्तान्तस्य वर्णनेनादौ विषमालंकारविन्यसनेन च केवलं तत्र तात्पर्यस्य गम्य- मानत्वातू।

६६ कुवलयानन्दकारिकाः ।

प्रस्तुत इति॥ प्रस्तुते प्रकृते वर्ण्यो वर्णनीयो यो वाक्यार्थ- स्तस्य प्रतिविम्बः प्रतिनिधिस्तस्य वर्णनं ललितं स्पष्टम्। उदाहरणम्। एपा नायिका नीरे निर्गते सति सेतुं पालिं चिकीर्पति कर्तुमिच्छति। अन्न प्रकृता नायिका तस्या नायके गते सति तदानयनं कर्तुमिच्छ- तीति वर्णनीयो वाक्यार्थः । तत्प्रतिनिधिभूतार्थवर्णनाल्लक्षणानुगतिः। एपेति प्रस्तुतनिर्देशाद्रूपकातिशयोक्तिप्रभृतितो भेदः ॥ १२७॥

प्रहर्षणालंकार । उत्कण्ठितार्थसंसिद्धिर्विना यलं प्रहर्षणम्। तामेव ध्यायते तस्मै निसृष्टा सैव दूतिका ॥ १२८ ॥ उत्कण्ठितेति ॥ यत्नं प्रयासं विना उत्कण्ठितार्थसंसिद्धि: उ- त्कण्ठिनम्य संजातोत्कण्ठस्यार्शिनः अर्थसंसिद्धिः कार्यनिष्पत्तिः ग्रह- र्यणं स्पष्टम्। उदाहरणम्। तामेव प्रियानुनयकुशलतयाभीप्सितामेव दूतीं ध्यायते चिन्तयते तस्मै नायकाय। क्रियाग्रहणाच्चतुर्थी। तमु- द्दिश्येत्यर्थः । सैव तद्भीष्टैव दूतिका चेटिका निसृष्टा प्रहिता सा मानिनी मां प्रत्यनुकूलां दूतीं कदा प्रेपयिष्यति इत्युत्कण्ठितस्य नाय- कस्य यत्नं विना दैवान्नायिकया सैव दूती प्रेषितेति लक्षणानुगमः । उत्कण्ठालक्षणं चोक्तं कुवलयानन्दे ॥ १२८ ॥ वाञ्छितादघिकार्थस्य संसिद्धिश्च ग्रहर्पणम्। दीपेमुद्योतयेद्यावत्तावदभ्युदितो रविः ॥ १२९॥

१ 'मेघैर्मेंदुरमम्बरं वनभुवः श्यामास्तमालद्रुमै- रनक्तं भीरूरयं त्वमेव तदिमं राधे गृहं प्रापय। इत्थं नन्दनिदेशतश्चलितयोः प्रत्यध्वकुअ्द्रुमं राधामाधवयोर्जयन्ति यमुनाकूले रहःकेलयः॥' अत्र राधामाधवयोः परस्परमुत्कण्ठितप्रसिद्धतर अत्र ग्रन्थकारेण निबद्धमि- त्यत्रोदाहरणे लक्षणानुगतिः । २ 'चातकस्त्रिचतुरः पयःकणान्याचते जलधरं पिपासया। सोऽपि पूरयति विश्वमम्भसा हन्त हन्त महतामुदारताम्॥ पश्येति शेषः।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ६७

वाञ्छितादिति।। वाञ्छितादीप्सितादधिकार्थस्याधिकगुण- स्थार्थान्तरस्य संसिद्धिलाभश्च प्रहर्षणम्। चकारवलेन प्रतीतावपि पुनर्म्रहणं चारुतरत्वार्थम्। उदाहरणम्। यावद्दीपं उद्योतयेत्तावद्र- विरभ्युदितः । अत्र दीपेच्छोरर्केलाभः । प्रभातो यत्नं विना जात इति लक्षणानुगतिः ॥ १२९ ॥ यत्नादुपायसिद्ध्यर्थात्साक्षालाभः फलस्य च। निध्यञ्जनौषधीमूलं खनतासादितो निधिः॥ १३०॥ यत्नादिति॥ उपायसिद्व्यर्थात्कारणलाभनिमित्ताद्यनान सा- क्षात्फलस्य कार्यस्य लाभश्च प्रहर्पणमिति संबध्यते। उदाहरणम । निध्यञ्जनौपधीमूलं निधिबोधकमञ्जनं निध्यञ्जनं निध्यञ्ञनार्थ ओपधी निध्यञ्जनौपधी। 'ओपध्यः फलपाकान्ताः' इति कोशात। 'कृदिकारादक्तिनः' इति डीपन्तोऽपि ओपधीशब्दोऽस्ति। हैमम्तु 'ओषधिः स्यादौपधी च फलपाकावसानिका' इत्याह। तस्याः मूलं खनता विदारयता पुंसा निधिर्धनसंचयः आसादितः प्राप्तः। 'निधिर्ना शेवधिर्भेदाः पद्मशङ्धादयो निधेः' इत्यमरः । अत्राञ्जनसंपादकमू- लिकाग्रहणाय भूमि नतस्तत्रैव निधेरदर्शनं जातमिति लक्षणा- नुगभः ॥ १३० ॥ विषादनालकार.। इष्यमाणविरुद्धार्थसंप्राप्तिस्तु विषादनम्। दीपमुद्योतयेद्यावन्निर्वाणस्तावदेव सः ॥१३१॥। इष्यमाणेति॥ इप्यमाणविरुद्धार्थसंप्राप्ति: इष्यमाणादीप्सिता- र्थात् विरुद्धो विपरीतो योऽर्थस्तस्य संप्राप्तिः सम्यग्लाभस्तु विपादनं स्पष्टम्। उदाहरणम्। यावद्दीपमुद्योनयेत् स्नेहार्पणेन प्रदीपयेत् तावदेव प्रदीपो निर्वाणो नष्टः। 'निर्वाणो वाते' इति निष्ठानत्वम्। 'निर्वाणं निर्वृतौ मोक्षे विनाशे गजमज्जने' इत्यमरः ॥ १३१॥

१ 'रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति सुप्रभातं भास्वानुदेष्यति हसिष्यति पङ्कजश्रीः। इत्थं विचिन्तयति कोशगते द्विरेफे हा हन्त हन्त नलिनीं गज उज्जहार।'

६८ कुवलयानन्दकारिका: ।

उल्लासालंकारः । एकस्य गुणदोषाभ्यामुल्लासोऽन्यस्य तौ यदि। अपि मां पावयेत्साध्वी स्ात्वेतीच्छति जाह्नवी ॥१३२॥ एकस्येति॥ एकस्य कस्यचिद्वस्तुनः गुणदोपाभ्यामुत्कर्पापकर्षा- क्यां अन्यम्य वस्तुनो यदि तौ गुणदोपौ वर्ण्येते तदोह्लासः। स्पष्टम्। यद्यपि गुणदोपाभ्यामित्यत्र साहित्यासंभवात् द्वन्द्वममासो दुर्घटस्त- थापि भिन्नानि लक्ष्याणि बुद्धिस्थानि कृत्वा साहित्यं समाधेयम्। उदाहरणम् । साध्वी 'सती साध्वी पतिव्रता' इत्यमरः । स्ात्वा मामपि पावयेत् इति जाहवी नित्यमित्यच्छति। अत्र साध्व्याः पवित्रता- गुणेन जाह्नव्या स गुणो वर्णित इति लक्षणानुगमः ॥ १३२॥ दोपेण दोषो यथा- काठिन्यं कुचयोः सृष्ट वाञ्छन्त्यः पादपद्मयोः। निन्दन्ति विश्वधातारं त्वद्धाटीष्वरियोषितः ॥१३३॥ १ 'यदयं रथसंक्षोभादंसेनासौ निपीडितः। एक: कृती तद्ङ्गेषु शेषमङ्गं भुवो भरः॥' अत्र नायिकासौन्दर्यगुणेन तदङनिपीडितस्य स्वासस्य कृतितगुणो वर्णितः । २ यत्र कस्यचिद्गुणेनान्यस्य गुणो दोषेण दोपो गुणेन दोषो दोषेण गुणो वा वर्ण्यंते स उल्लासः। उदाहरणानि। 'लोकानन्दन चन्दनद्रुम सखे नास्मिन्वने स्थीयतां दुर्वशैः कठिनैरसारहृदयैराक्रान्तमेतद्वनम्।

न स्वान्येव कुलानि केवलमिदं सर्व दहेयुर्वनम्।।' अत्र वेणूनां परस्परसंघर्षसंजातदहनसंकुलतदोषेण वननाशरूपदोषो वर्णितः । 'दानार्थिनो मधुकरा यदि कर्णतालै- र्दूरीकृता: करिवरेण मदान्धबुड्ध्या। तस्यैव गण्डयुगमण्डनहानिरेपा भृङ्गा: पुनर्विकचपझ्मवने चरन्ति॥' अत्र त्रमराणामलंकारत्वगुणेन गजस्य तन्निक्षेपो दोषत्वेन वर्णित. । 'आघ्रातं परिचुम्बितं परि मुहुलीढं पुनश्चर्वितं त्यक्तं वा भुवि नीरसेन मनसा तत्र व्य्था भा कृथाः। हे सद्रत् तवैतदेव कुशलं यद्वानरेणादरा- दन्तःसारविचारणव्यसनिना चूर्णीकृतं नाइमना।।' अन्र वानरस्य चापलदोषेण रत्नस्य चूर्णताभावो गुणत्वेन वर्णितः ।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ६९

काठिन्यमिति ॥ कुचयोः सृष्टं काठिन्यं पलायनकाले पाद- पद्मयोर्वाञ्छन्त्योSरियोषितः निहृतवैरिवनिताः त्वद्धाटीषु धाराभि- रटन्तीति धाट्यः। पृषोदरादित्वात्साधुः। वाजिवाहिन्यः तासवागतामु विश्वधातारं ब्रह्माणं निन्दन्ति। भर्तृवधाज्जातवैधव्यानामस्माकं व्यर्थ कुचकाठिन्यं सृष्टवन्तं पलायनोपयोगिपादतलकाठिन्यं चासृष्टव- न्तमचतुरं विधातारं विगिति दुःखाद्र्ह्यन्तीत्यर्थः । अत्र कुचका- ठिन्यव्यर्थत्वदोपेण विधातुर्निन्दादोपो वर्णितः ॥ १३३॥ गुणेन दोपो यथा- तदभाग्यं धनस्यैव यन्नाश्रयति सज्जनम् । लाभोडयमेव भूपालसेवकानां न चेद्धः ॥ १३४ ॥ तदिति। तत् धनस्यैव अभाग्यं भाग्यहीनत्वम्। तत्किमित्यत आह। यद्यस्मात्सज्जनं साधुम्। 'साधुसभ्यार्यसज्जनाः' इत्यमरः । नाश्रयति न सेवते। अत्र सज्जनस्य सेव्यत्वगुणेन धनस्याभाग्यत्व- दोपो वर्णितः । दोपेण गुणो यथा-चेद्यदि भूपालसेवकानां वधो न भवेत्तर्हि धनप्राप्तिं विनाप्ययमेव जीवनरूप एव लाभः । अत्र राज्ञ: करौर्यदोपेण सेवकानां वधाभावो गुणत्वेन वर्णितः। केचित्तु हे भूपालेति संबोध्य राजानं प्रति सेवकस्येयमुक्तिरित्याहुस्तन्न। सेव- कस्यैवंविधप्रागल्भ्यानौचित्यान्। १३४।।

अवज्ञालकारः । ताभ्यां तौ यदि न स्यातामवज्ञालंकृतिस्तु सा। स्वल्पमेवाम्बु लभते प्रस्थं प्राप्यापि सागरम्। मीलन्ति यदि पझमानि का हानिरमृतद्युतेः ॥ १३५।।

१ 'मदुक्तिश्चेदन्तर्मदयति सुधीभूय सुधियः किमस्या नाम स्यादलसपुरुषानादरभरैः । यथा यूनस्तद्त्परमरमणीयापि रमणी कुमाराणामन्त:करणहरणं नैव कुरुते॥।' मदुक्तिरिति। ममोक्ति कविता सुधियोऽन्त करणं सुधीभूयामृतीभूय चेन्मदयति तोपयति तदास्या मदुकतेररसाना नीरमाना पुरुपाणामनादरसमूहैः कि नाम स्यातू,

७० कुवलयानन्दकारिकाः ।

ताभ्यामिति॥ यदि ताभ्यां गुणदोपाभ्यां तौ गुणदोषौ न स्यातां तर्हि सा अवज्ञालंकृतिः । अन्र गम्यमानोऽप्यलंकृतिशब्दश्च- मत्काराल्पत्वेऽपि बाधाभावद्योतनार्थः । उदाहरणम् । गुणेन गुणा- भावो यथा। प्रस्थं प्रस्थपरिमितजलपात्रं सागरं वारिधि प्राप्यापि स्वल्पमेवाम्बु सलिलं लभते। अत्र सागरस्य महत्त्वगुणेन प्रस्थस्या- धिकजललाभगुणाभावो वर्णितः । दोपे दोपाभावो यथा-मील- न्तीति ॥ यदि चन्द्रोदये पद्मानि मीलन्ति संकुचन्ति ताहि अमृत- द्युतेः सुधांशोः का हानिः। अत्र पद्मनिमीलनदोषेण चन्द्रस्य हानिरूपदोपाभावो वर्णितः । सुधांशुत्वगुणबलेन पद्मद्वेपरूपदोषस्य तिरस्कारात् षट्पदी ॥ १३५॥ अनुज्ञालंकारः। दोषस्याभ्यर्थनानुज्ञा तत्रैव गुणदर्शनात्। विपेद: सन्तु नः शश्वद्यासु संकीत्यते हरिः ॥१३६॥ न किचिदित्यर्थ। क्चिदलसेति पाठ परमरमणीयापि रमणी स्त्री यूनस्तरुणस्य यथाऽन्त करणं मदयति न तथा वालाना तदूदित्यन्वय । 'त्वं चेत्संचरसे वृपेण लघुता का नाम दिग्दन्तिनां व्यालै: कक्कणभूषणानि कुरुपे हानिर्न हेस्नामपि। मूर्धानं कुरुषे जलांशुमयशः किं नाम लोकत्रयी- दीपस्यास्वुजबान्धवस्य जगतामीशोऽसि किं बूमहे।।' त्वं चेदिति शिवं प्रति कस्यापि कवेरुक्ति। जलाशुं चद्रं पक्षे जडागुम्। अम्वुज- बान्धव सूर्य.। अन्यत्स्पष्टम्। अत्राद्ये कवितारभणीगुगा+यामलसवालहृदयोलासरू- पगुणाभावो वर्णित। द्विर्ताये परमेश्वरानङ्गीकारदोषेण दिग्गजादीना लघुतादिदो- पाभावो वर्णित। इत्यवज्ञालंकार । १ 'मय्येव जीर्णतां यातु यत्त्वयोपकृतं कपे। नरः प्रत्युपकारार्थी विपत्तिमभिकाङ्कति। इयं हनूमन्तं प्रति राघवस्योक्ति । अत्र प्रत्युपकाराभावो दोपः तदम्युपगमहेतु- र्गुणो विपत्त्याकाड्काया अप्रसक्ति: सा च व्यति रेकमुखप्रयुक्तेन सामान्येन विशेषस- मर्थन रूपेणार्थान्तरन्यासेन दर्शिता। यथा वा- भजेम भवदन्तिक प्रकृतिमेत्य पैशाचिकीं किमित्यमरसंपदं प्रमथनाथ नाथामहे। भवनद्रवनदेहलीबहुलतुण्डदण्डाहति- त्रुटन्मुकुटकोटिभिर्मघवदादिभिर्भूयते।'

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ८१

दोषस्येति॥ दोपस्याप्रियस्याप्यभ्यर्थना अनुज्ञानामालंकृतिः । ढोपाभ्यर्थनायां हेतुमाह । तत्रैव दोपे एव गुणदर्शनात। गुणकल्प- नादित्यर्थः । उदाहरणम्। नोडस्माकं भक्तानां शश्वन्नित्यं विपदः सन्तु। यासु विपत्सु हरिर्विष्णुः संकीर्त्यते। अत्र विपद्दोपप्रार्थना हरिकीर्तनगुणानुगुणत्वादिति लक्षणसंगतिः ॥ १३६ ॥। लेशालकार। लेश: स्याद्दोषगुणयोर्गुणदोषत्वकल्पनम् । अखिलेषु विहङ्गेषु हन्त स्वच्छन्दचारिषु। शुक पञ्जरबन्धस्ते मधुराणां गिरां फलम् ॥ १३७॥ लेश इति। दोषगुणयोः असत्मदर्थयोः गुणदोपत्वकल्पनं दो- पस्य गुणत्वकल्पनं गुणस्य च दोषत्वकल्पनमित्यर्थः । लेशोलंकार: स्यात्। लेश: कल्पनालेशोऽस्त्यस्मिन्निति लेशः । रूपकादिध्विव सो- पपत्तिकल्पनाभावाल्लेशत्वम्। उदाहरणम्। हन्तेति खेदे। अखि- लेपु सर्वेषु विहङ्गेपु पक्षिपु स्वच्छन्द्चारिपु स्वेच्छाविहारिपु सत्सु हे शुक, ते तव पञ्जरबन्धः पञ्ञजरारोपणरूपो बन्धः स मघुराणां प्रियाणां गिरां वाचां फलम्। अत्र सर्वपक्षिणामवाग्मित्वदोपो गुण- त्वेन शुकस्य वाग्मित्वगुणो दोपत्वेन च वर्णितः । अप्रस्तुनप्रशंसा- प्यत्र संभवति ॥ १३७॥ मुद्रालंकार। सूच्यार्थसूचनं मुद्रा प्रकृतार्थपरैः पदैः। नितम्बगुर्वी तरुणी हग्युग्मविपुला च सा ॥। १३८।। सूच्यार्थेति॥ प्रकृतार्थपरैः प्रम्तुतार्थप्रतिपाद्कैः पदैः सूच्या-

१ दोपस्य गुणत्वकल्पनं गुणस्य दोषत्वकल्पनं च लेश । २ 'सन्तः सच्चरितोदयव्यसनिनः प्रादुर्भवद्यन्न्णः सर्वत्रैव जनापवादचकिता जीवन्ति दुःखं सदा। अव्युत्पन्नसतिः कृतेन न सता नैवासता व्याकुलो युक्तायुक्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृतः॥।' ३ 'अश्विनी वसतु भूप मन्दिरे मन्दिरे वसतु ते पुनचेसु। रेवतीपतिकनिष्ठसेवया कृत्तिकातनयविक्रमो भव ।।'

७२ कुवलयानन्दकारिकाः ।

र्थसूचनं व्यङ्गयार्थबोधनं मुद्रा मुद्रणम् । प्रकृतार्थे अप्रकृतार्थनिवे- शनं मुद्रेति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम्। सा तरुणी युवतिः नितम्ब- गुर्वी नितम्वयोर्गुर्वी पीननितम्बेत्यर्थः । दृग्युग्मविपुला च विशाल- नयनयुगलेत्यर्थः । अत्र प्रस्तुतार्थपरे हग्युग्मविपुलाशब्दे छेदेनानु- छ्रुप्छन्दोविशेपाभिधानं सूच्यते। अस्य श्रोकस्य तद्विपयत्वात्। एवं हलायुधकृतायां छन्दःशास्त्रवृत्तौ सर्वच्छन्दोनामानि सूचितानि। विष्णुभक्तिकल्पलतायां च तिथिवारादिनामानि सूचितानि। तत्र मुद्ानामैवालंकारः ॥ १३८ ॥ रत्नावल्यलंकारः । क्रमिकाप्रकृतार्थानां न्यासं रलावलीं विदुः। चंतुरास्यः पतिर्लेक्ष्म्याः सर्वज्ञस्त्वं महीपते ॥ १३९॥ कमिकेति॥ कमिकाप्रकृतार्थानां क्रमं प्राप्तानामप्रस्तुतवस्तूनां न्यासं निवेशनं रत्नावलीं विदुः। कथयन्तीत्यर्थः । गौणोऽयं र्नावली- शब्दः। यथा रत्नपङ्गिः सुवर्णे खचिता भवति तथा प्रस्तुतार्थपङ्कि: प्रस्तुतवाक्ये निवेशिता यत्र भवतीति सादृश्यानुगमात्। उदाह- रणम्। हे महीपते, त्वं चतुरास्यः सुन्दरवदनः चतुर्मुखश्च्ेति श्रिष्ट- रूपकम्। लक्ष्म्याः पतिः संपत्तिशाली रमापतिश्च्ेति श्रिष्टरूपकम्।

इति हलायुधः । अत्र प्रकृते राज्ञि प्रसिद्धक्रमाणां ब्रह्मादीनामारोपः मुद्रालंकारे सूच्यार्थस्य प्रकृतान्वयो नास्ति इह सोडस्तीति भेद: १३९ तह्गुणालंकार । तद्गुण: स्वगुणत्यागादन्यदीयगुणग्रहः। पंझरागायते नासामौक्तिकं तेऽधरत्विषा ॥ १४० ॥ १ 'रत्याप्तप्रियलाळ्छने कठिनतावासे रसालिङ्गिते प्रह्लादैकरसे क्रमादुपचिते भूभृह्गुरुत्वापहे। कोकस्पर्धिनि भोगभाजि जनितानङ्गे खलीनोन्मुखे भाति श्रीरमणावतारदशकं बाले भवत्या: स्तने।।' जनितानङ्गे जनितं अनङ्ं अङ्गरहितं मौनादि येन तस्मिन्। इत्यनेन बौद्धा- चतारः सूचित. । २ 'वीर त्वद्रिपुरमणी परिधातुं पल्लवानि संस्पृश्य । न हरति वनभुवि निजकररुहरुचिखचितानि पाण्डुपत्रधिया।'

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ७३

तह्ुण इति ॥ स्वगुणत्यागात् स्ववर्णपरिहारेण अन्यदीयगुण- ग्रहः परकीयवर्णग्रहणं तद्गुणः सः । परकीयगुणो यस्मिन्निति व्यु- त्पत्तेः । अत्र गुणशब्दो वर्णवाची। कोशस्तु प्रागुक्तः । उदाहरणम्। हे प्रिय, ते तव नासामौक्तिकं नासाभरणं मौक्तिकमिति मध्यमप- दलोपी समासः । अधरत्विपा अधरोष्ठकान्त्या पद्मरागायते कुरु- विन्दायते। 'कर्तु: क्यड्' इत्याचारे क्यड् प्रत्ययः । अत्र मौक्ति- कस्य शुककगुणत्यागेनाधरशोणवर्णग्रहणात् त्ुणः । अत्र गृह्यमाण- गुणस्योत्कृष्टत्वमर्थसिद्धमिति नोक्तम् ॥१४०॥ पूर्वरूपालंकारः । पुनः स्वगुणसंप्राप्तिः पूर्वरूपमुदाहृतम्। हरकण्ठांशुलिष्वोऽपि शेषस्त्वद्यशसा सितः ॥ १४१ ॥ पुनरिति॥ पुनः स्वगुणसंप्राप्तिः स्वगुणस्य परेण तिरोहितस्य पुनः संप्राप्तिः पूर्वरूपम् । पूर्व प्राचीनं रूपं यस्मिन्निति व्युत्पत्तेः । उदाहृतमुदाहरणम्। हरकण्ठांशुलिप्रोऽपि हरकण्ठांशुभिर्नीलवणै-

वीरेति। हे वीर, त्वदरिकामिनी वनभुवि परिधानं कर्तु पह्लवानि करेण सस्पृश्य पाण्डुपन्नबुद्धा न हरति न गृह्नाति। कीदृशानि। निजकररूहाणां नखवाना रुच्या श्वेतकान्त्या सचितानि व्याप्तानीत्यर्थः । १ 'विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजेन सूर्यस्य रथ्याः परितः स्फुरन्त्या। रत्ैः पुनर्यत्र रुचा रुचं स्वामानिन्यिरे वंशकरीरनीलैः॥' विभिन्नेति। माघे रैवतकगिरिवर्णनमेतत्। गरुडाग्रजेनारुणेन विभिन्नवर्णा मिथ्रित- वर्णा सूर्यस्य रथ्या अश्वा यत्र गिरो वंशाङ्गुरवन्नीलै रत्नै परित स्फुरन्त्या रुचा स्वा रुचं नीलद्युतिमानिन्यिरे आनीतवन्तः । रुचा विभिन्नवर्णा इति वान्वय.। 'द्वारं खड्गिभिरावृतं बहिरपि प्रस्विन्नगण्डैर्गज- रन्तःकश्चुकिभिर्लसन्मणिधरैरध्यासिता भूमयः। आक्रान्तं महिषीभिरेव शयनं त्वद्विद्विषां मन्दिरे राजन्सैव चिरन्तनप्रणयिनी शून्येऽपि राज्यस्थितिः॥' द्वारमिति। हे राजन्, तब विद्विषां मन्दिरे शून्येऽपि चिरन्तन प्रणयो यस्याः सैव राज्यस्य स्थितिर्मर्यादास्तीति शेप। यतो द्वारं खङ्ञिभिर्गण्डकाख्यपशुभिरेव खङ्गधारिभिरावृतं। बहिरपि भूमय मदप्रस्विन्नगण्डेगजरध्यासिताः। अन्त पुरभूमयः विलसन्मणिवारिभि. कक्षुकिभि: सपैरेव सौविदलैरध्यासिताः शयनं तल्पं महि- षीभी राजवनिताभिरेव महिपत्रीभिराक्रान्तमित्यन्वयः । फुव. v

७४ कुवलयानन्दकारिकाः ।

र्लिप्तोऽपि श्यामीकृतोऽपीत्यर्थः । शेषः फणिराजः त्वदयशसा शुक्केन पुनः सितो जातः । अमूर्तस्यापि यशसः सितत्वं कवयो वर्णयन्ति। तथाच वाग्भट्टः । 'अप्यदृश्यां सितां कीर्तिमकीर्ति च ततोऽन्यथा' इति। निवभ्नीयादिति शेपः ॥ १४१॥ पूर्वावस्थानुवृत्तिश्च विकृते सति वस्तुनि। दीपे निर्वापितेऽप्यासीत्काश्चीरलैर्महन्महः ॥ १४२॥ पूर्वेति।। वस्तुनि वर्ण्यमानपदार्थे विकृते विकारं प्राप्ते सति। विकारो द्विविधः । नाशो रूपान्तरापत्तिश्च, पूर्वावस्थानुवृत्तिः पूर्वा- वस्थाप्राप्तिश्च। चशब्देन पूर्वरूपमाकृष्यते। नृपसद्मनि दीपे निर्वा- पितेऽपि शमितेऽपि सुरतहियेति शेषः । काश्वीरत्नै रशनामणिमिः मह्दधिकं महस्तेज आसीत्। अत्र दीपतेजोविकारेऽपि रत्नतेजसा सद्यन: पूर्वावस्थानुवृत्तिः विशेषालंकारे प्रकृतवस्तुनः स्थानान्तराव- स्थानवर्णनम्। इह तु वस्त्वन्तरेण तत्कार्यसिद्धिवर्णनमिति भेद:१४२ अतद्गुणालंकारः ।

चिरं रागिणि मच्चित्ते निहितोऽपि न रज्यसे ॥ १४३॥ संगतेति । संगतान्यगुणानङ्गीकारं संगतस्य मीलितस्यान्यस्य योगुणस्तस्यानङ्गीकारमग्रहणमतह्ुणं आहुः।तद्गुणविरुद्धत्वादित्यर्थः। उदाहरणम्। हे नाथ, चिरं चिरकालं रागिणि प्रेमयुक्त सिन्दूरादि- रागयुक्ते चेति श्रिष्टरूपकम् । मच्चित्ते मम हृदये निहितो निवेशि- तोऽपि न रज्यसे स्वयमेव रक्तो न भवसि। रक्षेः कर्मकर्तरि

१ 'गण्डाभोगे विहरति मदैः पिच्छिले दिग्गजानां वैरिस्त्रीणां नयनकमलेष्वञ्जनानि प्रमार्षि। यद्यप्येषा हिमकरकराद्वैतसौवस्तिकी ते की तिर्दिक्षु स्फुरति तदपि श्रीनृसिंह क्षितीन्द्र॥।' गण्डेति। हे श्रीमन्नृसिंहाख्य भूपते, एषा तव कीर्तिः मदैः पिच्छिले पड्किले दिग्गजानां गण्डप्रदेशे यद्यपि विहरति तथा वैरिस्त्रीणां नयनकमलेपु स्थितान्यञ्ज- नानि प्रमाष्टिं प्रोञ्छति तथापि दिक्षु हिमकरस्य चन्द्रस्य यत् किरणाद्वैतं तस्य सौवस्तिकी। सवस्तीत्याहेत्यर्थे 'तदाहेति माशब्दादिभ्यष्टग्वाच्यः' इत्यनेन ढक्प्रत्ययः। तत्सदश्ीति यावतू। स्फुरति प्रकाशत इत्यर्थः ।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ७५

लट्। 'रज्यसि' इति पाठे रञ्जिर्दैवादिकोऽकर्मकः। अत्र रागिणि चेतसि निहितस्य रागाभाववर्णनमतद्गुणः। विशेषोक्तिसंकीर्णोऽयम् ॥१४२॥ अनुगुणालंकारः । प्राक्सिद्धस्व गुणोत्कर्षोडनुगुण: परसंनिधेः। नीलोत्पलानि दधते कटाक्षैरतिनीलताम् ॥१४४॥ आगिति। परसंनिधेरन्यसांनिध्यात प्राक्सिद्धस्य पूर्वमेव स्वतः- सिद्धस्य स्वुणस्योत्कर्षोऽनुगुणः । गुणमुपकारमनुगच्छतीत्यनुगुण इति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम्। नीलोत्पलानि इन्दीवगणि कटाक्षेः कटानि वकाणि अक्षीणि अवलोकनानि कटाक्षाः वक्रप्रेक्षणानि तैः अतिनीलतां नेत्रमहसा नीलतमत्वं दधते। अत्र कर्णोत्पलानां पर- सांनिध्यात्स्वतःसिद्धगुणोत्कर्पो वर्णितः । समाध्यलंकारे च परसां- निध्याज्झटिति कार्योत्पत्तिरिति ततो भेदः ॥ १४४ ॥ मीलितालंकारः । मीलितं यदि सादृश्यान्वेद एव न लक्ष्यते। रैसो नालक्षि लाक्षायाश्चरणे सहजारुणे॥ १४५ ॥ मीलितमिति ॥ यदि सादृश्याद्वस्तुद्वयस्य भेदो द्वित्वमेव न लक्ष्यते तर्हि मीलितम् । नपुंसके भावे क्तः। उदाहरणम्। सह- जारुणे चरणे पादतले लाक्षाया रसो यावको नालक्षि भिन्नतया न ज्ञातः ॥ १४५ ॥ सामान्यालंकारः । सामान्यं यदि सादृश्याद्विशेषो नोपलक्ष्यते। रपंझ्माकरप्रविष्टानां मुखं नालक्षि सुभ्नुवाम् ॥ १४६ ॥ १ 'कपिरपि च कापिशायनमदमत्तो वृश्चिकेन संदष्टः । अपिच पिशाचग्रस्तः किं ब्रूमो वैकृतं तस्य।।' अत्र कपित्वजात्या सत सिद्धवैकृतस्य मद्यसेवादिभिरुत्कर्प.। २ 'लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वाह्निङ्गस्य' इति शेखरे। ३ 'मलिकामाल्यभारिण्यः सर्वाङ्गीणार्द्रचन्दनाः। क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिकाः ॥' अन्नोदाहरणे चन्द्रिकाभिसारिकाणा धवलिमगुणसाम्याद्धेदानव्यवसाय। ४ 'रतस्तम्भेषु संक्ान्तप्रतिविम्बशतैर्वृतः। लङ्गेश्वरः सभामध्ये न ज्ञातो वालिसूनुना।।' मीलितालंकारे एकेनापि परस्परभिन्नस्वरूपानवभासरूपं मीलनं क्रियते। सामा- न्यालंकारे तु भिन्नस्वरूपावभासेपि व्यावर्तकविशेषो नोपलक्ष्यत इति भेद: ।

७६ कुवलयानन्द्कारिकाः ।

सामान्यमिति ॥ यदि सादृश्याद्विशेपो भेदकधर्मविवेको नोपलक्ष्यते न ज्ञायते। द्वित्वग्रतीतावपीति भावः । तर्हि सामान्यं समानयोर्भावः सामान्यं इति व्युत्पत्तेः पद्माकरप्रविष्टानां तडागा- वगाहानाम्। यद्वा पद्मसमूहे प्रविष्ठानाम्। 'पद्माकरस्तडागः स्यात्' इत्यमरः । सुभुवां सुन्दरीणां मुखं नालक्षि। पद्मभेदे प्रतीयमाने- डपि हास्यादिभेदकधर्म विना मुखमेतदिति न ज्ञातम् ॥ १४६ ॥ उन्मीलित विशेषको। भेदवैशिष्टययोः स्फूर्तावुन्मीलित विशेष कौ। हिमाद्रिं त्वद्यशोमृष्टं सुराः शीतेन जानते। लक्षितान्युदिते चन्द्रे पझमानि च मुखानि च ॥ १४७॥ भेदेति॥ भेदवैशिष्टयोः भिन्नत्वविशिष्टत्वयोः स्फूर्तौ सत्या- मुन्मीलितविशेषकौ भवतः । भेदस्फूर्तावुन्मीलितं मीलितप्रति द्वन्द्वी वैशिष्यस्फूर्तौ च विशेषकः सामान्यप्रतिद्वन्द्वी। उदाहरणम्। उन्मीलितं यथा। हे राजन्, सुराः देवाः त्वद्यशोमृष्टं त्वदशसा धवलितम्। मृजे: शुद््यर्थात्कर्मणि क्ः । मग्नमिति पाठे मरजेः कर्तरि क्ः। यशसि मग्नमिति सप्तमीतत्पुरुपः । हिमाद्रिं हिमाचलं शीतेन जाड्येन। 'शीतं गुणे तद्वदर्थाः' इत्यमरः। जानते शीतत्वादयं हिमाद्रिर्न तु यशोराशिरिति भेदेन विदन्तीत्यर्थः । लक्षितानीति ॥ विशेषको यथा। चन्द्रे उदिते सति पद्मानि मुखानि च लक्षितानि संकोचविशिष्टानि पद्मानि संकोचाभावविशिष्टानि च मुखानीति विविच्य ज्ञातानीत्यर्थः। पूर्वत्र भेदमात्रज्ञानमुत्तरत्र भेदज्ञानानन्तरं द्वयोर्लक्षणज्ञानमिति भेद: ॥ १४७ ॥ गूढोत्तरालंकार। किंचिदाकूतसहितं स्यादगूढोत्तरमुत्तरम् । यत्रौसी वेतसी पान्थ तत्रेयं सुतरा सरित्॥ १४८ ।। १ सामान्यरीत्या विशेषास्फुरणे प्राप्ते कुतश्वित्कारणाद्विशेपस्कूतों तत्प्रतिद्वन्द्वी विशेषक. । २ 'इतः सरोजेषु सितेपु संस्थितो न लक्ष्यते हंसगणःसमन्ततः। कदाचिदायाति विभेदमप्यसौ पतद्विरेफप्रचलत्पतत्रकैः॥' इति काव्यविलासे। ३ 'काकः कृष्णः पिकः कृष्णः को भेदः पिककाकयोः। वसन्तकाले संप्राप्ते काक: काक: पिकः पिकः ॥'

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ७७

किंचिदिति ॥ किंचिदाकूतसहितं किंचिच्च तदाकृतं चेति कर्मधारयः। तेन सहितं युक्तमुत्तरं गूढोत्तरं स्यात् स्पष्टम्। उद़ा- हरणम्। हे पान्थ पथिक, यत्रासौ वेतसी तत्र इयं सरित् सुतरा सुखेन तीर्यतेSसौ सुतरा। ईपहुरित्यादिना कर्मणि खलूप्रत्ययः । अत्र सरिद्राधतार्थ पृच्छन्तं पान्थं प्रति वेतसीकुञ्जे संकेतस्थानमा- वयोरित्यभिप्रायेणोत्तरमिति लक्षणानुगतिः । अत्र ध्वनित्वेडप्यलं- कारत्वं न हीयते इति प्राञ्ः ॥१४८॥ चित्रोत्तरालंकार.। प्रश्नोत्तरान्तराभिन्नमुत्तरं चित्रमुत्तरम् । के दारपोषणरताः के खेटाः किं चलं वयः ॥ १४९॥ प्रश्नेति ॥ प्रश्नोत्तरान्तराभिन्नं प्रश्नश्च उत्तरान्तरं चेति द्वन्द्वः । ताभ्यामभिन्नं यदुत्तरं तच्चित्रमुत्तरं चित्रोत्तरमित्यर्थः । यद्यप्यत्र वाक्येन संज्ञानवगमात्समासो युक्तस्तथापि सुरं द्विपन्नित्यादौ कचिद्समासेSपि संज्ञात्वमस्तीति न दोपः । तच्च द्विविधं प्रश्नाभि- न्नमुत्तरान्तराभिन्नं चेति। आद्यं यथा। दारपोपणरताः पत्नीपोषण- तत्परा: के इति प्रश्नः। केदारपोपणरताः क्षेत्रपालनतत्परा इन्युत्तरम्। नच्च प्रश्नाभिन्नं चित्रोत्तरम्। द्वितीयं यथा। खेटा: गगाः के इत्येकः प्रन्नः। चलं लोलं किमिति द्वितीयः प्रश्नः। द्वयोरप्युत्तरं वयः पक्षिणः विशब्दस्य जसि रूपम्। किं च । वयो बाल्यादि। 'वयः पक्षिणि बाल्यादावपि' इत्यमरः । भेदद्वयं श्वेषसंकीर्णम् ॥ १४९॥ सूक्ष्मालंकारः । सूक्ष्मं पराशयाभिज्ञेतरसाकूतचेष्टितम्। मयि पश्यति सा केशैः सीमन्तमणिमावृणोत् ॥ १५० ॥ सूक्ष्ममिति । पराशयाभिज्ञेतरसाकृतचेष्टितं पराशयामिज्ञः परभाववेदी य इतरोऽन्यस्तस्य यत् साकृतचेष्टितं साभिप्रायक्रिया- 'ग्रामेऽस्मिन्प्रस्तरप्राये न किंचित्पान्थ विद्यते। पयोधरोन्नतिं दष्टा वस्तुमिच्छसि चेद्वस।।' आस्तरणादिकमर्थयमानं पान्थं प्रत्युक्तिरियम्। स्तनोन्नति दृष्ट्ा रन्तुमिच्छसि चेदूस। १ 'संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विद्ग्धया। आसीन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापझं निमीलितम्।I'

७८ कुवलयानन्दकारिकाः ।

करणं तत्सूक्ष्मम। उदाहरणम्। सा कामिनी मयि पश्यति सति संकेतकालजिज्ञासया प्रेक्षमाणे सति केशैः सीमन्तमणि सीमन्तभू- षणरत्नं नभोमेणिसदशमिति भावः। केशैः शिरोमहैरन्धकारसदशै- रिति भावः । आवृणोत् संवृणोतिस्म । सूर्ये तमसा संवृते त्वत्कार्य सविष्यतीत्यभिप्रायगर्भ चेष्टितं सहृद्यमात्रसंवेद्यत्वात्सूक्ष्मम्। कश्चित्कराभ्यामुपगूढनालमित्यादौ परभावानभिज्ञत्वचेष्टितं तु नालं- कारः । नच तत्र चेष्टितम्य साभिप्रायत्वम् । तत्र स्वमनोरथमात्र- जन्यत्वात् ॥ १५० ॥ पिहितालंकारः । पिहितं परवृत्तान्तज्ञातुः साकूतचेष्टितम्। प्रिये गृहागते प्रातः कान्ता तल्पमकल्पयत् ॥१५१॥ पिहितमिति॥ परवृत्तान्तज्ञातुः परवार्तामर्मज्ञस्य साकूतचेष्टितं साभिप्रायं चेष्टनम्। मर्मज्ञानसूचकव्यापारकरणमित्यर्थः । पिहि- तम्। अपिपूर्वाद्दधातेर्भावे क्तः । भागुरिमतेनापिशब्दस्याकारलोपः। उदाहरणम्। प्रातः प्रभाते प्रिये गृहागते सति कान्ता प्रिया तल्पं शय्याम्। 'तल्पं शय्यादृदारेपु' इत्यमरः । अकल्पयदरचयत् । अत्र रात्रौ पुंश्रलीसंगतेन त्वया जारं कृतमिति च मया ज्ञातमिति शय्यारचनेन मर्मोद्वाटनं कृतं तच्च गूढत्वात्पिहितम्, सूक्ष्मालंकारे भाव्यर्थसाधनानुकूलं चेष्टितमिति नतो भेदः ॥ १५१ ॥ व्याजोक्त्यलंकार। व्याजोक्तिरन्यहेतूक्त्या यदाकारस्य गोपनम्। सखि पश्य गृहारामपरागैरस्मि धूसरा॥१५२॥ व्याजोक्तिरिति ॥ अन्यहेतूत्त्या हेत्वन्तरकथनेन। बाहुलकात् मयूरव्यंसकादिसूत्राप्रवृत्तिः । यन् आकारस्य गोपनमप्रकाशनं सा व्याजोक्ति: स्पष्टम। उदाहरणम्। हे सखि, त्वं पश्य अहं गृहाराम-

१ नभोमणि. सूर्यः । २ 'वकरस्पन्दिस्वेद बिन्दुप्रबन्धैर्दृष्टा भिन्नं कुङ्कमं कापि कण्ठे। पुंस्त्वं तन्व्या व्यक्जयन्ती वयस्या स्मित्वा पाणौ खङ्गलेखां लिलेख।।' अत्र खेदानुमितं पुरुषायितं पुरुषोचितस्य खङ्गलेखनेन प्रकाशितम्। ३ छेकापहुतेरस्याश्चायं विशेषः । यथा तस्यां वचनस्यान्यथानयनेनापह्रवः । अस्यामाकारस्य हेत्व्न्तरवर्णनेन गोपनमिति।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ७९

परागैः शवनवाटिकारजोभिः।'परागः पुप्परजसि धूलिस्ानीययोर- पि' इति विश्वः । घूसरा मलिना अस्मि पश्य। वाक्यार्थः कर्म। 'प- श्यानवद्याङ्गि विभाति गङ्गा' इतिचन्। अत्र भूमौ जारोपसोगजन्य- धूसरस्य परागस्पर्शहेतुकत्वोत्तया स्वमर्मगोपनं कृतम् ॥ १५२॥ गूढोत्त्यलंकार। गूढोक्तिश्न्योद्देश्यं चेद्यदन्यं प्रति कथ्यते। वृपापेहि परक्षेत्रादायाति क्षेत्ररक्षकः ॥ १५३॥ गूढोक्तिरिति॥ चेद्यदि अन्योद्देश्यं अन्यंप्रति वक्तुं योग्यं यन वाक्यं तत् अन्यं तद्िन्नंप्रति कथ्यते तर्हि गूढोक्तिः । स्पष्टम । उदाहरणम्। हे वृप वलीवर्द, कामुक चेति श्विष्टरूपकम। परक्षेत्रा- दन्यकेदारात् अन्यदारेभ्यश्चेति शिष्टरूपकम् । अपेहि दूर गच्छ। क्षेत्ररक्षकः क्षेत्रपतिः आयाति । अत्र परदारासक्तं कामुकंप्रति वक्तव्यं वाक्यं परक्षेत्रप्रविष्टं वृपभमुद्दिश्योक्तं प्रस्तुताङ्करे श्रेपं विना- व्यन्यार्थप्रतीतिः । अत्र तु श्ेपमहिन्नेति ततो भेदः ॥ १५३ ॥ विव्ृतोत्त्यलंकारः । विवृतोक्ति: श्लिष्टगुपं कविनाविष्कृतं यदि। वृषापेहि परक्षेत्रादिति वक्ति ससूचनम् ॥ १५४ ॥ विवृतोक्तिरिति॥ यदि श्रिष्टगुप्म्। श्िष्ठं च तद्गुप्ं चेति कर्मधारयः स्नातानुलिप्तवत्। वस्तु कविना आविष्कृतं वाक्ये नि- बद्धं भवति तर्हि विवृतोक्तिः । विवृतस्य प्रकाशितस्यार्थस्योक्ति- रिति व्युत्पत्तेः। उदाहरणम्। हे वृप बलीवर्द, हे पुरुषेति श्रिष्टरू- यकम 'परक्षेत्रात परावपनात परस्निरियाश्रेति श्िष्टरूपकम्। अपेहि १ 'नाथो मे विपण गतो न गणयत्येषा सपती पुन- स्त्यक्त्वा मामिह पुष्पिणीति गुरवः प्राप्ता गृहाभ्यन्तरम्। शय्यामात्रसहायिनीं परिजनः श्रान्तो न मां सेवते स्वामिन्नागमलालनीय रजनीं लक्ष्मीपते रक्ष माम् ॥' आगमेन वेदेन लालनीय स्तुत्य, पक्षे आगमेनागमनेन लालनीय खेलनीय। अत्र लक्ष्मीपतिनाम्रो जारस्यागमनं प्रार्थयमानायास्तटस्थवञ्चनाय भगवन्तं प्रति आकोशस्य प्रत्यायनम् । २ 'दृष्या केशव गोपरागहतया किंचिन्न दष्ट मया तेनेह स्खलितास्मि नाथ पतितां किं नाम नालम्बसे। पकस्त्वं विषमेषु खिन्नमनसां सर्वाबलानां गति- गौर्येवं गदितः सलेशमवताद्गोष्ठे ददरिर्वश्चिरम्॥'

८० कुवलयानन्दकारिकाः ।

दूरं गच्छेति ससूचनं यथा नथा वक्ति । कचित्कश्चिदिति शेषः । सूचनं चेत्थं, परक्षेत्रे सस्यानि चरतो बलीवर्दस्य शिक्षामिषेण पर- वनितासक्तमित्रस्योपदेशः क्रियते इति व्यङ्गयार्थस्य प्रकाशनात् मध्यमकाव्यमेतत्॥ १५४॥। युक्त्यलंकार: । युक्ति: परातिसंधानं क्रियया मर्मगुप्तये। त्वामालिखन्ती दृष्ट्ान्यां धनुः पौष्पं करेऽलिखत् १५५ युक्तिरिति ॥ मर्मगुपये मर्मसदृशस्य गोप्यार्थस्य गुप्तये गोप- नाय क्रि्यया चे्टया परातिसंधानं परस्य वञ्चनं युक्तिः । युज्यते- सौ युक्तिरिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । हे सखे, सा त्वां आलि- खन्ती चित्रयन्ती अन्यां स्वसखीभिन्नां कांचिदृष्टा करे चित्रस्य पाणौ पौप्पं धनुः अलिखत् । अत्र चित्रितस्य पुंसः पाणौ स्मरचि- ह्रपुप्पचापावलेखनक्रियया कामो मया चित्रित इति परवञ्चनं कृतं तेन वर्णनीयस्य कामसादृश्यं ध्वन्यते ॥ १५५॥ लोकोक्त्यलंकारः । लोकप्रवादानुकृतिर्लोकोक्तिरिति कथ्यते। सहस्व कतिचिन्मासान्मीलयित्वा विलोचने ॥१५६॥ लोकेति॥ लोकप्रवादानुकृतिः लोके यः प्रवादः प्रसिद्धो वाद: प्रवादः। 'कुगतिप्राद्यः' इति समासः। तस्यानुकृतिरनुसरणम्। प्रवा- दानुसारिवाक्यमित्यर्थः । लोकोक्ति: लोकानामुक्ति: प्रवाद इति व्युत्पत्ते: । इति नाम्ना कथ्यते भण्यते। उदाहरणम्। विलोचने नेत्रे मीलयित्वा कतिचिन्मासान्सहस्व त्वरां मा कुरु। अत्र नेत्रनिमील- नपूर्वकसहनोक्तिर्लोकप्रवादानुसारिणी दीर्घकालं नेत्रनिमीलनं न संभवति। एवं झपं मारयित्वा तिष्ठतीत्यादावपि ज्ञेयम् ॥ १५६ ॥ छेकोत्त्यलंकार: । छेकोक्तिर्यत्र लोकोक्त्तेः स्यादर्थान्तरगर्भता। भुजङ्ग एव जानीते भुजङ्गचरणं सखे॥ १५७ ॥ १ 'मलयमरुतां वाता याता विकासितमलिका परिमलभरो भग्नो ग्रीष्मस्त्वमुत्सहसे यदि। घन घटय तं त्वं निःस्रेहं य एव निवर्तने प्रभवति गवां किं न छिन्नं स एव धनंजयः॥'

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ८१

छेकोक्तिरिति ॥ यत्र वाक्ये लोकोक्तेर्लोकप्रवादस्य अर्थान्तर- गर्भता भिन्नार्थयुक्तता स्यात्तत्र छेकोक्तिः । छेकस्य चतुरस्योक्तिरिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम्। हे सखे, भुजङ्ग: सर्प एव भुजङ्गचरणं सर्पपादं जानीते। बहिरप्रकटत्वादन्यस्तु नेति लोकोक्तिः । तत्र च भुजं वक्रं गच्छतीति भुजङ्गः । खल एव भुजङ्गचरणं खलचेष्टितं जानीते इत्यर्थान्तरयुक्तताप्यस्तीति लक्षणसंगतिः ॥ १५७ ॥ वक्रोत्त्यलंकार । वक्रोक्ति: श्लेषकाकुभ्यामपरार्थप्रकल्पनम्। मुञ्चं मानं दिनं प्राप्तं नेह नन्दी हरान्तिके ॥ १५८ ॥ वक्रोक्तिरिति॥ श्रेषकाकुभ्यां शेपेण काका चेत्यर्थः । अने- कलक्ष्मणां युगपद्ठुद्धौ निवेशनात्। साहित्यसंभवेन द्वन्द्वसमासो युक्त एवेत्युक्तम्। अपरार्थप्रकल्पनं अपरस्परविवक्षितभिन्नार्थस्य प्रकल्पनं संपादनं वक्रोक्तिः । वक्रस्य वक्रा वा उक्तिरिति त्र्युत्पत्तेः। उदाहरणम्। श्रेपवक्रोक्तिर्यथा हे प्रिये, मानं मुञ् दिनं प्राप्तं प्रानः- १ 'नाथ मयूरो नृत्यति तुरगाननवक्षसः कथं नृत्यम्। नहिनहि तत्र कलापी इह सुखलापी प्रिये कोऽस्ति॥।' इति वाग्भट्वालंकारे। 'अहो केनेदशी बुद्धिर्दारुणा तव निर्मिता। त्रिगुणा श्रूयते बुद्धिर्न तु दारुमयी क्कचित्॥।' 'भवित्री रम्भोरु त्रिदशवदनम्लानिरधुना स ते राम: स्थाता न युधि पुरतो लक्ष्मणसखः। इयं यास्यत्युच्चैविषदमधुना वानरचम्- र्लघिष्ठेदं पष्ठाक्षरपरविलोपं पठ पुनः।' सर्वमिदं शब्द लेषमूलाया वक्रोक्तेरुदाहरणम्। 'अङ्गल्या कः कपाटं प्रहरति कुटिले माधवः किं वसन्तो नो चक्री किं कुलालो नहि धरणिधर: किं द्विजिह्व: फणीन्द्रः। नाहं घोराहिमर्दी किमसि खगपतिनों हरिः किं कपीन्द्र इत्थं राधाविवादप्रतिपदवचनः पातु वः पझमनाभः।' 'मिक्षार्थी क्व प्रयातः सुतनु वलिमखे ताण्डवं क्वाद् भद्रे मन्ये वृन्दावनान्ते क्व नु स मृगशिशुर्नैव जाने वराहम्। वाले कच्िन्न दष्टो जरठवृषपतिरगोप पवात्र वेत्ता लीलासंलाप इत्थं जलनिधिहिमवत्कन्ययोस्त्रायतां नः॥।'

८२ कुवलयानन्दकारिकाः ।

कालो जात इति पुरुपस्योक्ती स्रि्रिया इहात्र स्थले नन्दी न नन्दिद श्वरो न। 'नन्दिनौ नन्दिकेश्वरौ' इत्यमरः । किंतु हरान्तिके शिव समीपे सोडस्तीति श्रेपेणार्थान्तरं कल्पितं प्राप्तं हस्तगनं नन्दिनं मुश्चंति मभङ्गः श्रेपः ॥ १५८ ।। काकुवक्रोक्तिर्यथा- असमालोच्य कोपस्ते नोचितोऽयमितीरिता। नैवोचितोऽयमिति तं ताडयामास मालया ॥१५९॥ असमालोच्येति ॥ हे प्रिये, ते तव असमालोच्य अविचा अयं कोपो नोचितः न युक्त इति कान्तेनेरिता प्रार्थिता काचित् अ कोपो नैवोचित इति काका विरुद्धार्थमुक्त्वा तं मालया माल्येन 'माला माल्यं सौमनस्यम्' इत्यमरः । ताडयामास रोपचिह्नमेतन् विपरीतार्थसंपादकः पुतोच्चारादिः शव्दविकारः काकुः । अत्र नका रैवकारयोः संधौ पुतोच्चारो विपरीतार्थद्योतकः । 'काकुः स्त्रिय विकारो यः शोकभीत्यादिभिर्ध्वने:' इत्यमरः । ग्ेपवक्रोक्ति: शास्त्र सिद्धा काकुवक्रोक्तिस्त्वैच्छिकीति विशेष: ॥ १५९ ॥ स्वभावोत्त्यलंकारः । स्वभावोकि: स्वभावस्य जात्यादिस्थस्य वर्णनम्।

स्वभावोक्तिरिति॥ जात्यादिस्थस्य जातिगुणादिनियतस्य स्वभावस्य वर्णनं स्वभावोक्तिः स्पष्टम्। उदाहरणम्। उत्तरङ्गाक्षैः उत्तरङ्गाण्यधिकतरङ्गयुक्तान्यक्षीणि येषां तैः स्तव्धकर्णः स्तब्धा जडीभूता: कर्णा येपां तैश्च कुरङ्गैर्मृगैः उदीक्षितं चञ्च्लतया अ- धिकं विलोकितम्। नपुंसके भावे क्तः । मृगजातिस्थः स्वभावोऽयं तद्वलोकनक्रियास्वभावो वा आदिशब्दाद्वयोवस्थाविकारादिस्वभावा

भेरीझांकृतिचापटंकृतिचमत्कारोलसन्मानसाः। क्षुभ्यत्क्षोणितलं स्फुरत्खुरपुटं चञ्चच्चलत्केसरं मन्दभ्रान्तविलोचनं प्रतिदिशं नृत्यन्ति वाजिव्रजाः॥' अत्र जलसेकेन वाजिनामौद्धत्यं स्वभाव एव नर्तनकाले चलत्केसरादिकमपि सभावः स चात्र वर्णित इति भवति स्वभावोक्तिरलंकार इति काव्यविलासे।

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ८३

उन्नेयाः । प्राचां मते तु जातेरेव स्वभावोक्तिः । अतएव 'स्वभावो- क्तिरमौ जातिः' इति वाग्भट्टनास्या जातिरिति नामान्तरमुक्तम् १६० भाविकालकारः । भाविकं भूतभाव्यर्थसाक्षात्कारस्य वर्णनम्। अहं विलोकपेऽद्यापि युध्यन्तेऽत्र सुरासुराः ॥१६१॥ भाविकमिति ॥ भूतभाव्यर्थमाक्षात्कारम्य भूतभाविनोरर्थयोः कचिद्दूतस्य क्वचिद्धाविनोऽर्थस्य यः साक्षात्कारोऽनुभवस्तस्य वर्णनं भाविकम्। भावाय साक्षात्काराय प्रभवतीति भाविकमिति व्युत्पन्तेः। उदाहरणम्। अत्र सुरासुराः सुरासुरविरोधस्य राज्यहेतुकत्वादाखु- बिडालादिवत् स्वाभाविकत्वाभावादेकवद्ध्ावो न। युध्यन्ते इत्यह- मद्यापि विलोकये पश्यामि। भूतार्थसाक्षात्कारोऽयम। एवं भावि- नोऽप्युदाहरणमूह्यम् ॥१६१॥ उदात्तालंकारः । उदात्तमृद्धिश्चरितं श्लाध्यं चान्योपलक्षणम्। सानौ यस्याभवद्युद्धं तद्बूर्जेटिकिरीटिनोः ॥ १६२॥ उदात्तमिति ॥ ऋद्विः संपत्तिः श्राध्यं स्तुत्यं चरितमवदातं च। 'अवदानं महत्कर्म' इत्यमरः। अन्योपलक्षणं अन्यस्य उपल- क्षणं श्राध्यताबोधकं सत् उदात्तम्। उत्कर्षेणादीयते ग्रृह्यतेम्मेत्युदा- नम्। भावे कर्मणि कः। श्राव्यशब्दस्य ऋद्विविशेषणत्वे लिङगवि- परिणामो बोध्यः । उदाहरणम्। यस्य हिमाद्रेः सानौ शिखरे तत्प्र- सिद्धं धूर्जटिकिरीटिनो: धुरि अग्रे जटा यस्य घूर्जटिः शिवः। परृषो- दरादित्वात्साधुः।स च प्रशस्तं किरीटमिन्द्रदत्तमस्यास्तीति किरीटी धनंजयः स च तयोर्युद्धमभूत्। अत्र श्राध्यचरितं हिमाचलश्षाव्य- ताबोधकमिति विलोमक्रमेणोदाहरणम् ॥ १६२॥ ऋद्धिर्यथा- रत्नस्तम्भेपु संक्रान्तैः प्रतिबिम्बशतैर्वृतः । ज्ञातो लङ्गेश्वरः कृच्छ्रादाञ्जनेयेन तत्त्वतः ॥ १६३ ॥ रत्नस्तम्भेप्विति॥ रत्नस्तम्भेपु रत्नमयस्तम्भेपु संक्रान्तैः प्रविष्टैः प्रतिबिम्बानां शतेः समूहैः । बहुभिः प्रतिबिम्बैरित्यर्थः । संख्यानु- पयोगाच्छव्दस्य बहुत्वे पर्यवसानम्। उक्तंच वेदनिघण्टौ 'शतं स-

८४ कुवलयानन्दकारिकाः ।

हस्रमिति बहोः' इति। वृतः परिवारितो लंकेश्वरो रावणः आञ्जनेयेन अञ्जनाया अपत्येन हनुमता तत्त्वतः परमार्थतः कृच्छ्रात् ज्ञातः । ल्यव्लोपे पश्चमी। कृच्छरं प्राप्य ज्ञात इत्यर्थः।अत्र श्राध्या संपत्तिः पौ- लम्त्यस्य महत्त्वं सूचयति। अत्र संबन्धातिशयोक्तिरप्यस्ती त्याह १६३ अत्युत्त्यलकारः । अत्युक्तिरद्भुतातथ्यशौर्यौदार्या दिवर्णनम्। त्वयि दातरि राजेन्द्र याचका: कल्पशाखिनः ॥१६४॥। अत्युक्तिरिति॥ अद्भुतं आश्चर्यभूतं अतथ्यं मिथ्याभूतं यच्छौ- यौदार्यादिवर्णनं तदत्युक्तिः । उदाहरणम्। हे राजेन्द्र, त्वयि दातरि सति याचकाः कल्पशाखिनो भवन्ति। अत्र राज्ः कल्पशाखितु- ल्यत्वेनाश्चर्य याचकानां तु तथात्वे चित्रमेवेत्यत्युक्तिः । संबन्धाति- शयोक्तेरतथ्यत्वमात्रं विशेषः । अतथ्यस्याप्यभिधानमद्भुतत्वेन चम- त्कारकारि। कचित्तु कल्पशाखिनोऽपि याचका भवन्तीत्यन्वयं म- न्यन्ते। कल्पद्रुमाणामपि याचकत्वे कैमुतिकन्यायेन सर्वेषां याच- कत्वमर्थसिद्धमिति दानात्युक्ति: ॥ १६४ ॥ निरुत्त्यलंकारः । निरुक्तिर्योगतो नाम्नामन्यार्थत्वप्रकल्पनम्। ईदृशैश्चरितैर्जाने सत्यं दोषाकरो भवान् ॥ १६५ ॥ निरुक्तिरिति ॥ नाम्रामभिधानानां योगतो व्युत्पत्त्या अन्या- र्थत्वप्रकल्पनं भिन्नार्थपरतया योजनं निरुक्तिः । निश्चित्योक्तिः निरु- क्तिरिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम । हे चन्द्र, ईदशैर्विरहिदुःखसहै- श्वरितेः भवान् दोपाकर इति सत्यं जाने । अत्र दोषेति रात्रिवा- चकमव्ययम्। दोषा करोतीति दोपाकर इति प्रसिद्धोऽर्थः । दोषा- णामाकर इति तु तद्धिन्नः कल्पितोऽर्थ इति लक्षणानुगमः ॥१६५॥ प्रतिषेधालंकार । प्रतिषेधः प्रसिद्धस्य निषेधस्यानुकीर्तनम्। न द्यूतमेतत्कितव क्रीडनं निशितैः शरैः ॥ १६६॥ प्रतिषेध इति। प्रसिद्धस्य अनुक्तसिद्धस्य निषेधस्यानुकीर्तनं प्रतिपेधः । स्पष्टम्। उदाहरणम् । हे कितव हे द्यूतकार हे शकुने, एतक्यूतं न। किंतु निशितैः शरैः क्र्ीडनं खेलनम्। अत्र युद्धस्य

लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ८५

ह्यूतत्वाभाव उक्तिं विनापि प्रसिद्धः तस्य पुनर्निषेधेन तव दृतमात्रे कौशल्यमस्ति न तु युद्धे इति ध्वनयति ॥ १६६ ॥ विध्यलंकार । सिद्धस्यैव विधानं यत्तदाहुर्विध्यलंकृतिम्। पञ्चमोदञ्चने काले कोकिल: कोकिलो भवेत् ॥ १६७ ॥। सिद्धस्येति । यत् सिद्धस्य उक्तिं विनापि ज्ञातस्यैव विधानं ज्ञापनं तत विध्यलंकृति विधिसंज्ञामलंकृतिमाहुः । प्रकरणगम्यत्वे- 5प्यलंकृतिशव्दादभ्रिहोत्रं जुहोतीत्यादावपूर्व विधेर्नालंकारत्वम्। उदा- हरणम्। पञ्चमोदञ्चने पश्चमस्वरप्रकटने काले वसन्तरूपे कोकिलः पिकः कोकिलो मनोहरो भवेत्। अत्र स्वतःसिद्धस्यैव कोकिल- त्वस्य वसन्ते पुनर्विधानं मनोहरत्वबोधनाय ॥ १६७ ॥ हेत्वलकारः । हेतोर्हेतुमता सार्ध वर्णनं हेतुरुच्यते। असावुदेति शीतांशुमच्छेदाय सुम्रुवाम् ॥ १६८॥। हेतोरिति ॥ हेतो: का" कस्य ज्ञापकस्य वा हेतुमता हेतुसाध्येन सहैकस्मिन्वाक्ये वर्णनं तुर्नामालंकार उच्यते। कारणवाचको हेतुशव्दोऽलंकारे लाक्षणिकः तदूर्णनप्रधानत्वात्। उदाहरणम्। असौ शीतांशुध्धन्द्रः सुभ्रुवां सुन्दरीणां सुष्टु भ्रुवो यासामिति भ्रूमा- त्रप्रशंसनेऽपि लक्षणया सर्वाङ्गप्रशंसा बोध्या। मानच्छेदाय मान- चछेदं कर्तुमेवेत्यर्थः । 'तुमर्थाच्च भाववचनात्' इति चतुर्थी। उदेति। अत्र चन्द्रोदयो हेतुः मानच्छेदश्च हेतुमान् तयोरेकवाक्ये निवेशनं फलान्तरनिपेधार्थम्।न चात्र लुप्तोत्प्रेक्षा शङ्या एवकाराध्याहारात्। न चायं काव्यलिङ्वेऽन्तर्भवति ममर्थ्यसमर्थकभावाभावात्। कारक- हेतोरिदमुदाहरणं। ज्ञापकहेतोस्तु कुमुदानि विकसन्ति कामिनीः सज्जयितुमित्यर्थः ॥ १६८॥ हेत्वलकारप्रकारान्तरम्। हेतुहेतुमतोरैक्यं हेतुं केचित्प्रचक्षते। लक्ष्मीविलासा विदुषां कटाक्षा वेङ्कटप्रभोः ॥ १६९ ॥ हेत्विति॥ हेतुहेतुमतोः साधनसाध्ययोरैक्यमभेदं केचिदालं- कारिकाः हेतुं हेत्वलंकारं प्रचक्षते प्राहुः । उदाहरणम्। वेङ्कटप्रभोः करिगिरीश्वरस्य कटाक्षा: कृपापाङ्गावलोकाः विदुपां पण्डितानां कुव० ८

८६ कुवलयानन्द्कारिकाः ।

लक्ष्मीविलासा: संपत्प्रसारा एव । अत्र कटाक्षाणां हेतूनां विला- सानां हेतुमतां चाभिन्ननिर्देशन लक्षणसंगतिः । अभेदोक्तिश् कार्य- शैध्यप्रत्यायनाय। न चायं रूपकेऽन्तर्भवति, ततोऽपि विच्छित्तिवि- शेषमद्धावात्। नाप्यतिशयोक्तौ, तद्गेदेभ्यो वैलक्षण्यसंभवात्। नापि परिणामे, क्रियाया अतिवन्धनादित्यलमतिविस्तरेण ॥ १६९॥ इत्थं शतमलंकारा लक्षयित्वा निदर्शिताः । प्राचामाधुनिकानां च मतान्यालोच्य सर्वशः॥ १७० ॥ इत्थमिति ॥ प्रकर्पेण कालाधिक्येनाञ्जन्ति गच्छन्तिस्मेति प्राञ्ः पृर्वकालवर्तिनस्तेपाम्। पुरातनानामित्यर्थः । आधुनिकानां अधुना भवानां पण्डितानां च सर्वशः सर्वाणि मतान्यालोच्य शतं शनसंख्याका अलंकारा: इत्थमनेन प्रकारेण लक्षयित्वा निरूप्य निद्शिताः । उदाहता इत्यर्थः । नन्वेतावतः प्रयत्नस्य फलमनुद्दिश्य प्रवर्तितः कथ घटते इति चेत्सत्यम । 'एकः शब्दः सम्यक् ज्ञातः सुप्रयुक्त: स्वर्गलोके कामधुग्भवति' इति भाष्यकारोक्तं शब्दप्रयोगस्य पारलौकिकं फलमस्त्येव । किंच 'काव्यं यशसेऽर्थकृते' इत्यादि प्रा- माणिकपण्डितोक्ततं राजप्रसादादिकमैहिकमपीति। एवं श्रयते-अप्प- य्यदीक्षितो नाम द्राविडः पण्डितो रङ्गराजसूनुः । स पितुराज्ञया वेङ्कटाद्रिराजमुपजगाम। स च राज्ञाभ्यर्थितश्चन्द्रालोकं नाम ग्रन्थं चकार। राज्ञा वर्पासनं दत्वा प्रहितोऽलंकारविवेचनाय प्रार्थित- श्रमा: कारिकाः कुवलयानन्दं च कृत्वा वेङ्कटेश प्रसादयामासेति। धरणीधरगुरुचरणशरणीकरणात्कुवलयानन्दे। स्फूर्तिर्मम सानुबन्धा इति सूचयितुं प्रयत्नोऽयम् ॥१७०॥ अथो द्देशमात्रेणाव शिष्टान्पञ्न्शालंकारानाह। यद्पि तेपां ल- क्ष्यलक्षणयोरपि रचनार्हत्वमस्ति तथापि शास्त्रान्तरसाकाड्डत्वेन बालैर्दुर्ग्रहत्वादुद्देशमात्रेणाभिधानं युक्तम्। तथाहि- चत्वारो रसवत् प्रेय ऊर्जस्वी च समाहितम्। भावस्य चोदयः संधिः शवलत्वमिति त्रयः॥१७१॥ चत्वार इति ॥ एवं क्रमादन्यानपि पञ्चद्शालंकारान् बुधाः विदुः लक्षणया कथयन्तीत्यर्थः । ते च रसवत्, ्रेय, ऊर्जस्वी, समाहितमिति चत्वारः । किंच भावस्य उदयः भावयोः संधिः भावानां शबलत्वं चेति त्रयः प्रत्यक्षप्रमुखाः प्रत्यक्षाद्यः॥ १७१॥

उद्दिष्टालंकारप्रकरणम् २ ८७

अष्टौ प्रमाणालंकारा: प्रत्यक्षप्रमुखाः क्रमात्। एवं पञ्चदशाप्यन्यानलंकारान्विदुर्बुधाः॥१७२।। इति श्रीमदद्वैतप्रतिष्ठापनधुरीणरङ्गराजाध्वरीन्द्र- सूनोरप्पय्यदीक्षितस्य कृतौ कुवलयानन्दे मूलकारिका: समाप्ताः॥ अष्टौ प्रमाणालंकाराः प्रमाणान्येवालंकारा इति॥ १७२ ॥

चितायां कुवलयानन्दकारिकाव्याख्यायामलंकारदीपिका- समाख्यायां प्रथमं लक्ष्यलक्षणप्रकरणं समाप्तम् ॥

उद्दिष्टालंकारप्रकरणम् २ एतेषां लक्षणं वक्ष्ये संक्षेपाल्लक्ष्यसंयुतम्। वालानामुपकाराय संसृष्टेः संकरस्य च ॥। १ ॥ एतेषामिति ॥ स्पष्टार्थः ॥ १॥ रमवदलकार। अन्याङ्गत्वे रसस्य स्याद्रसवन्नाम तद्यथा। अहो स्यूतशरीरार्धः शंभुर्देव्या वशीकृतः॥२॥ अन्येति ॥ रसस्य शृङ्गारादेः अन्याङ्गत्वेऽन्यस्य सजातीयस्य विजातीयस्य वा अङ्गत्वे उपकारकत्वे सति रसवत् रसोऽस्मिन्नस्तीति रसवत् नाम स्यात्। सामान्ये नपुंसकत्वम। तद्यथा। यथाशब्दो निदर्शने। उदाहरणम्। अहो इत्याश्च्ये। देव्या वशीकृतः शंभुः स्यूतशरीरार्धः स्पर्शसुखलोभात् संश्िष्ठशरीराधो जातः । शंभो- रप्येवं काममोहे तदन्येपां का गतिरित्याश्चर्यम् । अत्राङ्भुतरसो मुख्यः शङ्गारस्तु तस्याङ्गमिति रमवद्लंकारः। रसस्वरूपमुक्तं काव्यप्रकाशे-'कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च । रत्यादिस्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः ॥ १॥' विभावा अनुभावाश्च कथं ते व्यभिचारिणः । व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायि- भावो रसः स्मृतः ॥२॥ स्थायिभावश्च नवविधः। स यथा-'रति- ्रसश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा। जुगुप्साविस्मयशमाः स्थायि- भावाः प्रकीर्तिताः ॥ ३।। इति स्थायिभावश्च रसत्वं प्राप्य नवविधो

कुवलयानन्दकारिकाः ।

भवति। स यथा-'शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । वीभ- रसान्भुतशान्ताख्या नव नाट्ये रसाः स्मृताः' ॥४ ॥ इति। एषां लक्षणादिविस्तरस्तु रसविलासे द्रष्टव्यः ॥२॥ प्रेयोलकारः । भावस्य चापराङ्गत्वे प्रेयोऽलंकार ईरितः । धिक् तारुण्यमिदं यत्र प्रिया दैवेन दूरिता ॥ ३ ॥ भावस्येति॥ भावस्य वक्ष्यमाणस्वरूपस्य अपराङ्गत्वे सजाती- यस्य विजातीयस्य वोपसर्जनत्वे प्रेयोऽलंकारः । अतिशयेन प्रिय- मिति प्रेय इति व्युत्पत्तेः । ईरित उक्तः । उदाहरणम् । इदं मम तारुण्यं यौवनं धिक। धिग्योगे द्वितीया। यत्र यस्मिन् प्रिया कान्ता दैवेन दुरदष्टेन दूरिता दूरीकृता। अत्र निर्वेदाख्यो भावो विप्रलम्भश- ङ्वारस्याङ्गमिति प्रेयोऽलंकारः। भावस्वरूपमुक्तं काव्यप्रकाशे-'रति- दैवादिविपया व्यभिचारितयाञ्चितः । भावः प्रोक्तस्तदाभासास्त्वनौ- चित्यप्रवर्तिताः ॥ १ ॥।' इति। व्यभिचारी च त्रयस्त्रिशद्द्धेदः । स यथा-'निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामद्श्रमाः ॥ आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिर्धृतिः ॥। व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा। गर्वो विषाद औतसुक्यं निद्रापस्मार एव च। खवप्नो विबोधोSमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता। मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मर- णमेव च।। त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिंश- दमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः ।' इति । विस्तरम्तु काव्यप्र- दीपे रसविलासे च द्रष्टव्यः ॥ ३ ॥ ऊर्जस्व्यलंकार. । आभासस्याङ्गता यत्र तत्रोर्जस्वि मतं बुघैः। परदारस्तनस्पर्शी दिशः पश्यति कम्पितः ॥४॥ आभासस्येति॥ आभासस्य भावाभासस्य रसाभासस्य वा यत्राङ्गता गौणता भवति बुधैस्तत्रोर्जस्वि मतम्। ऊर्जः शोभा पाटवमस्यास्तीत्यूर्जस्वीति निरुक्तिः । उदाहरणम् । परदारस्तनस्पर्शी कश्चन कामुक: कम्पितः संजातकम्पः सन् दिशः पश्यति/ कश्चिन्मां पश्येदिति भयादिति भावः । अत्र शुङ्गाराभासो भयानकरसस्याङ्ग अनौचित्येन प्रवृत्तः आभासलक्षणं तूक्तं प्राक् ॥। ४ ।।

उद्दिष्टालंकारप्रकरणम् २ ८९

समाहितालकारः । समाहितं तव्वावस्य शान्तेर्यत्र पराङगता। मुक्तमाना स्वयं साभूत्तर्जिता घनगर्जितैः ॥५॥ समाहितमिति ॥ यत्र भासस्य शान्तेर्विरतेः पराङ्गता रसाद- ङत्वं तत्समाहितं स्पष्टम्। उदाहरणम् । सा कान्ता घनगर्जितैस्त- र्जिता भीपिता इवेति गम्योत्प्रेक्षा। सती स्वयं मुक्तमाना ख्वयमेव त्यक्तामर्पा अभूत्। अमर्षकृतां वक्रतां हित्वा स्वयमेवाश्षिष्टवती- त्यर्थः । अत्रामर्पाख्यभावस्य शान्तिः शङ्गारस्याङ्गम्। अत्र ग्रहर्ष- णालंकारोऽप्यस्ति ॥ ५॥ भावोदयालंकारः । भावोत्पत्तेः पराङ्गत्वे भावोदय इति स्मृतः । सा प्रियं वीक्ष्य नम्ास्या नाशकद्वक्तुमीप्सितम् ॥ ६॥ भावेति ॥ भावोत्पत्तेः पराङ्गत्वे सति भावोदय इति प्रसिद्धो- डलंकार: स्मृतः । बुधैर्गदित इत्यर्थः । उदाहरणम् । सा कान्ता प्रियं वीक्ष्य नम्रास्या लज्जयाऽघोमुखी सती ईप्सितमर्थ वक्तुं नाश- कत। अत्र व्रीडाख्यभावस्योत्पत्तिः शृङ्गारस्याङ्गम् । नायिका तु लज्जाप्रधानत्वान्मुग्धा ॥ ६ ।। भावसध्यलंकार। पराङ्भावयोर्योगो भावसंधिरलंकृतिः । यान्ती वेलां ग्रतीक्षन्ती विलम्व्य प्रियमाप सा।।७।। पराङगमिति॥ पराङ्गं रसादङ्गभूतो यो द्वयोर्भावयोर्योगः स भावसंधिर्नामालंकृतिः स्पष्टम् । उदाहरणम्। सा नायिका यान्ती सती वेलां प्रतीक्षन्ती सती च विलम्ब्य प्रियं आप। अत्रौत्सुक्यस्य शङ्कायाश्च संधिः शङ्गारस्याङ्गम् । 'अत्यारूढो हि नारीणामकालज्ञो मनोभवः' इति न्यायादौत्मुक्येन यान्त्यपि वेलामन्तरेण केलिगृहो प्रियममागमो न स्यादिति मत्वा विलम्व्य यातेति भावः ॥। ७।। भावशबलालकारः । तन्भावशवलत्वं स्याद्वहूनां चेत्पराङ्गता। घिडमां भोगरतं सन्तः किं वक्ष्यन्ति त्यजामि तान्॥८।। तदिति ॥ चेद्यदि बहूनां भावानां पराङ्गता स्यात्तर्हि भावशब-

९० कुवलयानन्दकारिकाः ।

लत्वं नामालंकारः।'चित्र किर्मीरकल्मापशबलताश्र कर्बुरे' इत्यमरः। उदाहरणम। भोगरतं विपयासक्तं मां घिक्र। विगिति निन्दायां तद्योगे द्वितीया। निन्दोऽहमम्मीत्यर्थः । सन्तः किं वक्ष्यन्ति सद- सद्वेति न वेझ्मीत्यर्थः । तस्मादुष्टान् तान् भोगान् त्यजामि। अन्र विरक्तवाक्ये निर्वेदशङ्गामतीनां शान्तरसस्याङ्गत्वम्॥ ८॥ प्रत्यक्षालंकार. । प्रत्यक्षमिन्द्रियज्ञानवर्णनं षद्विधं तु तत्। श्रुत्वा स्पृष्ट्रा च दृष्टा च रसित्वाघ्ाय यां जनः। मोदते घृतपक्कां तां शष्कुलीमर्पयामि ते ॥ ९ ॥ प्रत्यक्षमिति । इन्द्रियज्ञानवर्णनं इन्द्रियजन्यज्ञानस्य वर्णनं प्रत्यक्षम। अक्ष्णः समीपे प्रत्यक्षमिति सामीप्यार्थेऽवययीभावः । अक्षाणां समीपे इति वा। तच्च पड्डिधम्। श्रौत्रत्वाच्चाक्षुपरासन- घ्राणजमानमभेदात्। उदाहरणम् । जनः यां पचनकाले शब्दाय- मानां श्रोत्रेण श्रुत्वा ततः त्वचा स्पृष्वा चक्षुपा दृष्टा रसनेन रसित्वा नासया चाघ्राय मनसा मोदते सुखितोऽस्मीति वेत्ति। हे देव, घृतपक्कां तां शप्कुलीं प्रसिद्धां ते तुभ्यं अर्पयामि। अनुक्मेण षड़िधस्या- पीन्द्रियज्ञानस्य वर्णनमिति प्रत्यक्षालंकारः ॥ षट्पदी गाथेयम्॥ ९॥ प्रतीत्यलंकार: । प्रतीतिर्लिङ्गिनो लिङ्गादनुमानमदूपितात्। निःश्वासात्सोष्मणो ज्ञातं हृदि कामागिनिरस्ति ते॥१०॥ प्तीतिरिति॥ अदूपितात् व्यभिचारादिदोपरहितात् लिङ्गाद्- साधारणचिह्नात् लिङ्गिनो लिङ्गवतोरऽर्थस्य प्रतीतिरनुमानं स्पष्टम्। उदाहरणम्। हे सखे, ते तव हृदि कामाग्निरस्तीति सोष्मणो घर्म- सहितान्निःश्वासाद्वेतोर्ज्ञातम्। अत्र कामाग्निलिङ्गिनः सवाष्पनिःश्वा- सरूपलिङ्गात् प्रतीतिरुक्तेत्यनुमानम्। न चात्र लिङ्गं दोपवदिति शङ्क्म्। विलक्षणस्य लिद्गिनो विलक्षणलिङ्गौचित्यात्। यथा तप्त- तोयस्थवह्ने रुष्मण इति दिक्। एतत्प्रपञ्चस्तु न्यायशास्त्रे द्रष्टव्यः॥१०।। उपमानालंकारः । सादृश्याद्वस्तुनो भानमुपमानं प्रकीर्तितम्। हिद्गुलं पद्मरागाभं तद्वर्णा हिङ्डुलाम्बिका ॥ ११ ॥

उद्दिष्टालंकारप्रकरणम् २ ९१

सादश्यादिति॥ सादृश्याद्वर्ण्यमानाद्वस्तुनः प्रकृतस्य इदमेव तल्लामकमिति भानं प्रतीतिरुपमानं प्रकीर्तित स्पष्टम्। उदाहरणम। पद्मरागाभं पद्मस्य कोकनदस्य राग इव रागो यस्येति पझ्मरागो माणिक्यं तस्याभा इव आभा यस्येति तथोक्तं रञजनं द्रव्यं हिङ्गुल- संज्ञं तद्वूर्णा तत्तुल्यरागा अम्बिका देवी हिङ्गुलेत्युक्ता। अत्रोपमा- नत्रथमद्दावात्संसृष्टिः । हिङ्गुलवर्णधृतिकारणं पद्मपुराणस्थे आका- शखण्डे द्रष्टव्यम् ॥ ११ ॥ शब्दालंकार.। श्रुत्यादिवाक्यविन्यासान्निश्चयः शब्द उच्यते। सांवशंभुः परं ब्रह्म कैवल्योपनिषच्छुतेः ॥१२॥ श्रुत्यादीति ॥ श्रुत्यादिवाक्यविन्यासाद्वेदादिव चनोपन्यासान्नि- शरयः शब्दः शव्दाख्यप्रमाणमुच्यते स्पष्टम् । उदाहरणम्। साम्ब- शंभु: अम्बया सहितः शिव एव कैवल्योपनिपच्छुतेः । तद्वाक्यश्रव- णात्परं निर्गुणं ब्रह्मेति जानामि ॥ १२ ॥ ऐतिह्यालकार.। ऐतिह्यं किंवदन्ती चेत्प्रमाणत्वेन भण्यते। तिलमात्रमिदं लिङ्गं वर्षवर्ध विदुर्जनाः ॥ १३॥ ऐतिह्यमिति ॥ चेद्यदि किंवदन्ती जनवार्ता। 'किंवदन्ती जनश्रुतिः' इत्यमरः । प्रमाणत्वेन भण्यते तर्हि ऐतिह्यं इतिह प्रसिद्धं एव ऐतिह्यमिति व्युत्पत्तेः॥ उदाहरणम्। इदं पूर्ववर्ति शिवस्य लिङ्ग तिलमात्र वर्षवर्ध वर्षे वर्धते तथाभूतं जनाः विदुः। कथयन्तीत्यर्थः। अत्र शिवलिङ्गस्य वर्षे वर्पे तिलमात्रवृद्धौ जनवार्ता प्रमाणमिति ऐतिह्यम ॥ १३ ॥ अर्थापत्त्यलंकारः । कल्पनं चान्यथासिद्धयार्थस्यार्थापत्तिरिष्यते। गङ्गा पतिव्रता साक्षादन्यथाग्निं विशेत्कथम् ॥ १४॥ कल्पनमिति ॥ अन्यथासिद्या प्रकारान्तरेण सिद्ध्या अर्थस्य कल्पनमर्थापत्तिः इष्यते। उदाहरणम्। पतिव्रता साक्षात् गङ्गा। अन्यथाम्निं कथं विशेत्। गङ्गात्वं तु वह्निप्रवेशो न दुर्घट इति भाव: ।। १४ ॥

९२ कुवलयानन्दकारिकाः ।

अलंक्रियालंकारः । ग्रमाणत्वेन निर्दिष्टानुपलब्धिरलंक्रिया। अयशस्तव नास्तीति सत्यं यन्न श्रुतं क्वचित्॥ १५ ॥। प्रमाणत्वेनेति। प्रमाणत्वेन प्रमाणकरणत्वेन निर्दिष्टा निदर्शिता अनुपलब्धिरप्राप्तिः । अत्यन्ताभाव इति यावत् । अलंक्रियालंकारो भवति। उदाहरणम्। हे राजन, तवाऽयशो नास्तीति लोकवचः सत्यं यथार्थमेव । यद्यस्मात्कचिदपि न श्रुतमस्माभिरिति शेपः । अस्ति चेद्यशः श्रयेत इति भावः । अन्रायशसोऽभावं प्रति श्रवणाभावः प्रमाणत्वेन दर्शित इत्यनुपलब्धिः । अभावाख्यमे तत्प्रमाणमभावम्रा- हकमिति वेदान्तिनः ॥ १५॥ संभवालंकार.। संभवः स्यादलंकारः प्रमाणत्वं प्रयाति यः । स्यान्मे कदाचिदिन्द्रत्वं चित्रा कर्मगतिर्यतः ॥१६॥ श्रुतिलिङ्गादयः शब्दाः प्रपञ्न्यन्तेऽपि द्र्िताः । भेदा: कुवलयानन्दे संक्षेपात्तानपि बुवे।। १७॥ संभव इति ।। यः संभवः प्रमाणत्वं प्रकृतार्थनिर्णायकत्वं प्रयाति स संभवो नामालंकार: स्यात्। उदाहरणम्। मे मम कदा- चिदिन्द्रत्वं स्यात् भवेत्। संभावनायां लिङ्। यतः कर्मगतिः कर्म- फलप्राप्तिः चित्रा नानाविधा। ततः कस्यचित्कर्मणः फलमिन्द्रत्वमपि भवत्येवेति भावः । अत्र चत्वारि प्रमाणानि काणादादीनां । पटू वेदान्तिनां अष्टौ मीमांसकानामालंकारिकाणां चेति प्रसिद्धः पन्थाः ॥ १६॥१७।। श्रुत्यलकार। प्रकृतार्थस्य शब्देन निर्वाहो यत्र सा श्रुतिः । मृत्युं हरसि भक्तानां तुष्टोमृत्युंजयोऽसि यत् ॥१८ ॥ प्रकृतार्थस्येति॥ यत्र प्रकृतार्थस्य शब्देन प्रमाणभूतेन निर्वाहः समर्थनं सा श्रुतिः । उदाहरणम्। हे देव, त्वं तुष्टः सन् भक्तानां मृत्युं हरसि। मोक्षं ददासीत्यर्थः । अत्र प्रमाणं दर्शयति। यद्यस्मा- न्मृत्युंजयोऽसि। प्रमाणभूतमृत्युंजयशव्दवाच्योऽसीत्यर्थः । मृत्यु- हरणसामर्थ्य विना मृत्युंजयशब्दवाच्यत्वं न स्यादिति प्रकृतार्थ- समर्थनम् ॥ १८ ॥

उद्दिष्टालंकारप्रकरणम् २ ९३

लिङ्गालंकारसंकर । तहिङ्गं नाम यत्र स्याद्वर्ण्यचिह्ने ग्रमाणता। त्रिलोक्याः शंकरः साक्षी त्रिभिर्नेत्रैः प्रतीयते ॥ १९॥ तदिति॥ यत्र वर्ण्यचिह्ने वर्ण्यस्य शिवादेः चिह्ने त्रिनेत्रत्वादौ प्रमाणता प्रमाणत्वेन प्रकृतोपयोगित्वं स्यात् तह्िङ्गं नामालंकार: स्यात्। उदाहरणम्। शंकरः त्रिलोक्याः साक्षी। 'साक्षाद्वष्टरि संज्ञा- याम्' इति निपातनात्साधुः। त्रिभिर्नेत्रेः प्रतीयते ज्ञायते त्रिलोकी। नित्यसाक्षात्कारार्थमेव त्रिलोचनत्वमिति भावः । अत्र लिङ्गशव्दस्य चिह्नपरत्वात् अनुमानालंकारे नातिव्याप्तिः । वाक्यप्रमाणं तु दि- आात्रमुदाहृतं तस्य चान्येडपि श्रौतम्मार्तपौराणिकत्वादयो भेदा: स्वयमूह्याः । प्रकरणस्थानसमाख्यानां त्रयाणां मीमांसकोक्तप्रमाणा- नामलंकारत्वं नास्ति । कुवलयानन्देऽनुदाहृतत्वात् ॥ १९॥ आचारालकार। प्रकृतार्थोपयोगित्वं यत्राचारस्य तत्र सः । गोपस्यापि दधि ग्राह्यं काश्यां भक्षन्ति सूरयः ॥ २० ॥ प्रकृतेति ॥ यत्राचारस्य शिष्टाचारस्य प्रकृतोपयोगित्वं वर्ण्य- ममर्थकत्वं तत्र स आचारो नामालंकारः । उदाहरणम्। गोपस्य नीचजातेरपि दधि काश्यां ग्राह्यमेवान्यत्र तु नेत्यर्थः । यतस्तत्र सूरयः पण्डिता अपि तद्द्क्षन्ति तस्मात् 'यद्यदाचरति श्रेष्ठः' इति न्यायेन सर्वेपामपि तद्द्धक्षणे दोषो नास्तीति भावः । अयं च देश- ग्रामकुलाचारादिभेदादनेकविधः ॥ २० ॥ आत्मतुष््यलंकार । आत्मतुष्टिरलंकारो यत्र स्यान्निर्णयस्तया। अष्टमे मासि सीमन्तो युक्तो मह्यं हि रोचते ॥ २१ ॥ इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावारीणरामजीभट्टात्मजाशाधर- भट्टकृतमुद्दिष्टनामकं द्वितीयं प्रकरणं समाप्तम्॥। आत्मेति॥ तत्रात्मतुष्टिनाम प्रमाणालंकारः । यत्र तयात्म- तुक््ा निर्णयो निश्चयः स्यान्। उदाहरणम्। अष्टमे मासि सीमन्तो- न्नयनाख्यं कर्म नतु पंढ मासीत्यर्थः । तत्र प्रमाणं दर्शयति। हि यस्मान्मह्यं रोचते। 'रुच्यर्थानां प्रीयमाणः'इति संप्रदानत्वाचतुर्थी । अत्र पण्डितानामेवात्मतुष्टिः प्रमाणं न तु सर्वेपाम्। तथाहि।

कुवलयानन्दकारिकाः ॥

'पष्ठेऽष्टमे वा सीमन्तः'इति याज्ञवल्क्यस्मृतौ विकल्पे सत्यपि तदु- त्तरं नियमानां सुकरत्वात् द्वितीयः पक्षो युक्त श्राध्य इति प्रथम- पक्षस्वीकारे तु नियमा दुर्घटा इति। एवं 'गर्भाष्टमेऽट्टमे वाब्दे ब्राह्मणस्योपनायनम्' इत्यादावपि ज्ञेयम् ॥ २१ ॥ एते प्रमाणालंकाराः प्रकृतार्थसमर्थनात्। काव्यलिङ्गप्रपञ्चत्वमुपयान्त्येव वस्तुतः ॥ १॥ धरणीधरपादाव्जप्रसादासादितस्मृतेः । आशाधरस्य वागेपा तनोतु विदुषां मुदम् ॥ २ ॥ इति श्रीपद्वाक्यप्रमाणपारावारीणरामजीभट्टात्मजाशाधरभट्टविर- चितायां कुवलयानन्दकारिकाव्याख्यायानलंकारदीपिकासमा- ख्यायां उद्दिष्टालंकारनामकं द्वितीयं प्रकरणं समाप्तम् ।।

परिशेषप्रकरणम् ३ अथ मुक्ताप्रवालादिमिश्रहारादिसंनिभान्। अनुक्तान्पञ्च संक्षेपात्संसृश्यादीन्व्रवीम्यहम् ॥ १॥ अथेति॥ स्पष्टम् ॥ १ ॥ ससष्टिरलंकारः । संसृष्टिर्मिश्रततेषां तिलतण्डुलवत्तु या। लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः॥२॥ संसृष्टिरिति॥ एतेपामलंकाराणं तिलतण्डुलवत् तिलतण्डुल- योरिव। 'तत्र तस्येव' इति वतिप्रत्ययः । तण्डुलशब्दस्य 'वृकणि- तनिताडिभ्यश्र उलच् तण्डश्च' इत्युणादिसूत्रेण सिद्धो डुकारमध्य इत्याहुः। या मिश्रिता सा संसृष्टिः। तिलतण्डुलद्ृष्टान्तेन परस्पर- निरपेक्षत्वं चोक्तम्। उदाहरणम्। लिम्पतीवेत्यादि। अत्रोत्प्रेक्षाद्वयं परस्परनिरपेक्षं स्पष्टम् ॥ २ ॥

उत्थाप्योत्थापकत्वे स्यादङ्गाङ्गीभावसंकरः। शङ्गाद्वीणानिनादोऽयमुदेति महदद्भुतम् ॥ ३ ॥ उत्थाप्येति॥ उत्थाप्योत्थापकत्वे उपकार्योपकारकभावे सा-

परिशेषप्रकरणम् ३ ९५

काङ्वत्वे सतीत्यर्थः । अङ्गङ्गीभावसंकरः । अङ्गं उत्थापकं करचर- गादिवत्। अङ्गी तूत्थाप्यः। च्विप्रत्ययाभावे तु अङ्गाङ्गिनोर्भाव इति पठठीसमासः। तत्र दीर्घाभावेन छन्दोभङ्गभयात् च्विप्रत्यया।- न्तपक्षः साधुः। तयोर्भवशब्दे परे च्विप्रत्ययान्तत्वं बोध्यम्। स चासौ संकरश्रेति कर्मवारयः । उदाहरणम्। शङ्गादित्यादि। अत्र रूपकातिशयोक्तरुत्थापकत्वं विभावनायाश्चोत्था्यत्वमिति पररपर- साकाङकम् ॥ ३ ॥ समप्राधान्यसकर । द्वयोरपि प्रधानत्वे समप्राधान्यसंकरः । रत्नस्तम्भेषु संक्रान्तप्रतिविम्बशतैवृतः ॥४॥ द्वयोरिति॥ द्वयोरप्यलंकारयोः प्रधानत्वे परस्परोपकारकत्वेन तुल्यत्वे समप्राधान्यसंकरो भवति। अङ्गाङ्गीभावव्यत्ययादिति भावः। उदाहरणम्। रत्नस्तम्भेष्वित्यादिना। अत्रोदात्तस्यातिशयोक्तेरङ्गत्वं तस्याश्चोदात्तालंकारस्येति समप्राधान्यम् ॥४॥ संदेहसंकर। द्योरन्यतरस्याभेदकः संदेहसंकरः। चतुर्णा पुरुषार्थानां दाता देवश्चतुर्भुजः॥५॥ द्योरिति॥ द्वयोरलंकारयोर्मध्ये अन्यतरस्य कस्यचिदभेदकः नास्ति भेदकं यस्मिन्स तथोक्तः संदेहसंकरः स्यात्। उदाहरणम । चतुर्णामिति। अत्र चतुर्भुजम्य देवविशेपणत्वे । परिकरालंकारः । नामान्यविशेषभावसंबन्धेनोभयोरपि भेदाद्विशेपत्वविवक्षायां तु

तरस्यानिश्चयः । आत्मतुष्टिप्रामाण्येन परिकरोदाहरणं कृतमिति बोध्यम् ॥ ५॥ वाचकानुप्रवेशसंकर । एकवाचकानुप्रवेशे संकरः स्यात्तथाविधः। तदेतत्काकतालीयमवितर्कितसंभवम् ॥ ६॥ एकेति॥ द्वयोरलंकारयोरेकवाचकानुप्रवेशे सामानाधिकरण्येना- वस्थाने तथाविधवाचकानुप्रवेशनामालंकारः । एकशब्दानुप्रवेश इति पाठान्तरकल्पनेनाक्षराधिक्यं परिहरणीयम्। उदाहरणम्। तदिति।

९६ कुवलयानन्दकारिकाः ।

अत्रैकस्मिन काकतालीये शब्दे उपभाद्वयं प्रविष्टं संसृष्टेस्त्वेकवा- क्यसमानाधिकरणेऽप्येकशब्दमात्रसामानाधिकरण्यं नास्ति ततो विशेपः ॥ ६ ॥ विच्विन्नसकर। एषां परस्परं योगे विचित्रः संकरो भवेत्। गुरुर्वचस्यर्जुनोऽयं कीर्तौ भीष्मः शरासने ॥७॥ एषामिति ॥ एपां संसृष्यादीनां परस्परं योगे सामानाधिकरण्ये सति विचित्रो विचित्रनामा नानाविधत्वात्संकरो भवेत। उदाहर- णम। गुरुरिति। अत्रोल्लेखालंकारस्य मालारूपकेण सह समप्राधा- न्यसंकरः । तत्रापि श्ेपरूपकयोरङ्गाङ्गिभावसंकरः । एवमन्यत्रापि सुधीभिरुदाहार्यम्॥ ७॥ एषां दोषा गतार्थत्वादर्थदोषतया पुनः। नोक्ता: कुवलयानन्दे शब्दानां चाप्यलंक्रियाः।। ८।। इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावारीणरामजीभट्टात्मजा- शाधरभट्टविरचितं तृतीयं परिशेषप्रकरणं समाप्तम् ॥ ३ ॥ एपामिति॥ एषामलंकाराणां दोषाः काव्यप्रकाशादावुदाहृताः। पुनस्तु शब्दार्थे। अर्थदोपतया अर्थाश्रयत्वेनेत्यर्थः । गतार्थत्वात् गतप्रयोजनत्वात् । अर्थदोपाणां हि काव्यनिरूपणे वक्तमुचितत्वात अलंकारप्रकरणे तदभिधानापेक्षाभावादित्यर्थः। कुवलयानन्दे नोक्ताः। किंच। शब्दानामप्यलंक्रियाः यमकादयो नोक्ताः । तेपां केवलम- ध्यमकाव्यविपयत्वादिति भावः। न चालंकारेपु बालानामिति प्रति- ज्ञाभङ्ग: शङ्कः । तन्नालंकारशव्दस्योपमादिपु लाक्षणिकत्वात् ।।८।। आशाधरकवेर्वाचं वाचोयुक्तिविशारदाः । अनुगृहन्तु बालस्य काकली कस्य नो मुदे ॥ १ ॥ 'काकली तु कले सूक्ष्मे ध्वनौ च मधुराऽस्फुटे' इति विश्वः ॥ इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावारीणरामजीभट्टात्मजाशाधर- भट्टकृतायां कुवलयानन्दकारिकाव्याख्यायां तृतीयं परिशेषप्रकरणं समाप्तम् ।।

शब्दालंकारप्रकरणम् ४ ९७

अथ शब्दालंकारप्रकरणम् ४ अथ शब्दालंकारा निरयन्ते। खङ्गबन्धादयक्चित्रा गतग्रत्यागतादयः । पद्मवन्धादयथ्चैव ज्ञेयाः श्लोका यथायथम्॥१॥ खद्गेति॥ खङ्गबन्धाद्यो गतप्रत्यागताद्यः पद्मबन्धादयश्च श्रोका: चित्रा: चित्रालंकारा ज्ेयाः। शोकचरणेपु क्रमव्युत्कमपा- ठाभ्यां गतप्रत्यागनः आदिशव्देन एकाक्षरम्क्षरादिश्च। यथा 'सा- नमा नवभा रामा मारामा वनमानमा । याति चारुविभामाभा भामाभाविरुचा तिया॥१॥ अत्र व्युत्कमपाठेन प्रथमचर्णात् द्वि- तीयचरणं तृतीयचरणाच्चतुर्थचरणं इति गतप्रत्यागतेन चित्नालंकारः । श्ोकार्थस्तु नमतीत्येवंशीला नमा ईदशी न भवतीत्यनमा अभिमा- निनी नवभा नवदीप्तिः । मारेण कामेनाभातीति माराभा वनाय जलमाहरतु मानसं चित्तं यस्या इति वनमानसा। तथा चारुविभया उत्तमदीत्या मावलक्ष्मीवत् भातीति चारुविभामाभा। भामा सत्य- भामा तस्या भावोऽभिप्रायोऽस्यामस्तीति भामाभाविनी सा चासौ रुक् चेति तया। विशिष्टा विशेषणे चात्र तृतीया। अयं भावः । यस्यां रुचि सत्यभामाया अपि भावस्तिष्ठति ममापीदृदशी रुक् स्यात् ताहश्या तया विशिष्टा ईदशी या रामा सा अति अतिक्रम्य याति गच्छति ॥ १॥ अनुप्रासश्चतुर्विधः। स्फुटानुप्रासो लाटानुप्रासो वृत्त्यनुप्रासः छेकानुप्रासश्चेति। तत्राद्यः । पादादिषु पदावृत्त्या स्फुटो वर्णविभेदतः । योगी भोगीव संयाति पश्य त्वमुभयच्युतम् ॥२ ॥ पादादिप्विति॥ पादस्यादौ मध्ये अन्ते वा वर्णस्य पदसंब- न्धिनो हलः स्वरस्य वा विभेदेन भिन्नत्वेन कृत्वा पदस्यावृत्त्या पुनः पुनर्निरूपणात् स्फुटानुप्रासालंकारः। उदाहरणम्। हे मित्र, अयं योगी गृहाश्रमत्यागपूर्व कृतयोगाभ्यासः पश्चाद्योगाच्युतो भोगीव भोगवान् गृहस्थ इव संयाति तमिममुभयलोकच्युतं त्वं पश्य। अत्र योगी भोगीति पूर्ववर्णविभेदेन पदावर्तनात्सफुटानु- प्रासः। यथा वा शिवस्तोत्रे 'जनः कश्चित्कामी तव चरणगामी कुष. ९

९८ कुवलयानन्दकारिकाः ।

यदि तदा पदं ब्रह्मादीनामपि हरति दीनाहितमिव। महेश त्वद्या- यी यदि पुनरमायी तु पुरुपस्तदा किं निर्मायं नहि पदभमायं भ- जति सः ॥'अत्र प्रतिचरणमेव कामी गामी दीना दीना ध्यायी मायी मायं मायं इति पूर्ववर्णविभेदेन पदावर्तनात् भवति स्फुटानु- आसालकारः । कचित्पदे पूर्ववर्णविभेद: क्चिन्मध्यवर्णविभेद: क्क- चिदन्तयवर्णविभेद: अन्यत् सममिति वोध्यम् ॥२॥ अध द्वितायो लाटानुप्रास :- लाटानुप्रासभूर्भिन्नाभिप्राया पुनरुक्ता। देवेशवेशवीक्षातो दुर्वासास्तोपमाप्तवान् ॥ ३ ॥ लाटेति। यदा शब्देपु पुनरुक्ता भिन्नाभिप्राया अर्थभेदे नि- यन्रिता भवति तदा लाटानुप्रासः लाटानुप्रासालंकारः। उदाहरणम्। देवेश इन्द्रः तस्य वेशः शोभा पाटवं तस्य वीक्षातः वीक्षणेन दुर्वा- ससो मुनेस्तोपप्राप्तिर्जाता। स्वकीयं हारं च ददाविति शेपः । अत्र द्ेपेशपदे भिन्नाभिप्रायस्यार्थस्य पुनरुक्ता लाटानुप्रासः । यथा मा- ववचम्पूग्रन्थे-'आलीभिर्नलिनीर्दलैः प्रतिदिशं दूरीकतालिव्रजै- र्मालाकारतया पुनःपुनरुपायातैः समासेविता। ईषद्वक्रितकंधरं प्रक- टितप्रेमोत्करं प्रेयसी किंचिच्चञ्चलचेलकाञ्लचलन्नेत्राम्बुजं पश्य- ति।।' अत्र चेलकाञ्चलचलदित्यत्र भिन्नाभिप्रायस्यार्थभेदे नियत्रि- तस्य चलचलशब्दस्य पुनरुत्तया भवति लाटानुप्रासालंकारः॥ ३ ॥ अथ तृतीयो वृत्त्यनुप्रास :- आवृत्तवर्णसंपूर्ण वृत्त्यनुप्रासवद्चः । जगज्जगन्निवासश्चेत्पाता नाकि वनेऽवनम् ॥४॥ आवृत्तेति ॥ यत्र आवृत्तेन पुनःपुनः कथितेन वर्णेनाक्षरमा- त्रेण संपूर्ण व्याप्तं वचो भवति तत्र वृत्त्यनुप्रासनामालंकारः। उदा- इरणम्। जगन्निवासः हरि: पाता रक्षकश्चेत्तर्हि वने यदवनं रक्षणं तन्निमित्तं कदाचिदपि जगत् विश्वं अकि दुःखि न स्यात्। जगन्नि- वास इत्यत्र विशेपणमात्रप्रयोगो विशेष्यप्रतिपत्तौ सागराम्बरादि- वत्। 'अकं पापे च दुःखे च' इति विश्वः। अत्र जगज्जगदिति वने वने इति चैकस्वरयोरेकहलोः पुनरावृत्त्या वृत्त्यनुप्रासः । यथा वा 'निःस्वेदाकुलनीलकुन्तललसत्कर्णान्तिपालीप्रियं किंचिन्नामितकन्ध-

शब्दालंकारप्रकरणम् ४ ९९

राविगलितं वास: कराकर्षिणी। आयातं महिलाविलासनिपुणं प्रा- णप्रियं कामिनी किंचिल्लद्वितचेलकाञ्लचलन्नेत्राञ्लं पश्यति ।' अत्र लकारचकारयोरेकस्वरयोः भिन्नस्वरयोर्भिन्नहलोर कारेवर्णयोर- व्यनेकश आवृत्तिसत्त्वाद्धवति वृत्यनुप्रासनामालंकारः ।। ४।। अथ चतुर्थश्छेकानुग्रास :- सव्यञ्जनस्वरावृत्तौ छेकानुप्रास इप्यते। भव्ये गव्ये वाडवानां रुचिर्मण्डे व्यजायत ॥।५॥ सव्यञ्जनेति ॥ सव्यञ्जनानां स्वराणामावृत्तौ सत्यां छेकानुगा- सालंकारः। अयं भावः । यदूलयुक्तौ योऽभिहित: तद्वलयुक्तस्य त- स्यावृत्तिरिति। अत्र तु स्वरावृत्तिरावश्यकी व्यञ्ञनावृत्तिरायाद्यक्ष- रभिन्ना। लाटानुप्रासे तु सकलस्वरव्यञ्जनानामावृत्तिः शद्दपुनरु- क्ततयोक्तत्वादिति भेदः । उदाहरणम्। भव्ये सुन्दरे गव्ये गोसंब- न्धिनि मण्डे वस्तुनि तद्दर्शनादेव ब्राह्मणानां रुचिर्व्यजायत। पा- र्थयज्ञे इति शेषः । अन्न भव्ये गव्ये इति सव्यञ्जनस्वरावृत्या छे- कानुपासाख्योडलंकारः । यथा ह्ृदयकल्पलतायाम्-चञ्न्नीलाइम- लीलाविधिविहितसहन्योमयात्रान्तराले धत्ते मत्तेभ कुम्भरखलनपरि- लसन्मौक्तिकानीव भानि। सव्येऽसव्येथ हसने कलयति कलया व्याजतः शीतमानो: काश्मीरीरश्मिरीत्या स्फुरति भृगमदाद्दामिनी कामिनीव ।।' अत्र नीला लीला धत्ते मत्ते काश्मीरी रश्मिरीत्यादि- पदेपु सव्यञ्जनस्वरावृत्तित्वाङ्धवति छेकानुप्रासालंकारः ॥ ५ ॥ अथ यमकालंकार :- सस्वरव्यञ्जणावृत्या स्तबकं यमकं भवेत। देवं नारायणं वन्दे रमणीरमणीयकम् ॥ ६॥ सस्वरेति॥ यदा सस्वराणां व्यञ्जनानामावृत्त्या कृत्वा स्त- बकं वर्णसमूहो भवति तदा यमकालंकारः। अत्रायं भावः । यद्यत्स्व- रयुक्तो यो यो हल्समुदायोऽभिहितस्तत्तत्स्वरयुक्तस्य भिन्नार्थस्य तत्त- द्वल्समुदायस्यावृत्तिरिति। उदाहरणम् । रमणी रामा रमणीया यस्य तं लक्ष्मीकान्तमित्यर्थः। समासान्तः कः। तथाभूतं नारायणं देवं श्रीहरिं वन्दे स्तौमि। अत्र भिन्नार्थस्य रमणीयपदस्यावृत्त्या यमकालंकारः।

१०० कुवलयानन्दकारिकाः ।

रम्पराङ्गी। पद्मेव पद्मा ललितस्वह्स्ता वामाक्षि वामाक्षिपतीक्षणा- न्तम् ।।' अत्र भिन्नार्थानां पश्चेपुपश्चेप्वित्यादिपदानां मव्ये प्रति- चरणमेव सम्वरध्यञ्जनावृत्त्या वर्णसमूहत्वाद्वति यमकालंकारः । अत्र बहुत्वसूचकं स्तवकमिति महिम्रा त्र्यक्षरप्रभृतिपु तादृगावृत्ति- सत्वे यमकालंकारो व्रक्षरावृत्तिसत्त्वे च लाटानुप्रास इत्येवायं भेदः ॥ ६॥ अथ पुनरुक्प्रतीकाशो नामालंकार :- पुनरुक्तप्रतीकाशं पुनरुक्तार्थसन्निभम्। केसरी कानने भाति वनेभातिविमर्दकः। भवान् सिंहासने भाति भाति सिंहासनेभवान्।।७।। पुनरिति।। वस्तुनः पुनरुक्तार्थकमिवापाततोऽवभासते यद्वा- क्यं तत्पुनमक्तप्रतीकाशो नामालकारः । यथात्रैव केसरीति। अन्न कानने भाति वने भाति इति शब्दयोः पुनरुक्तार्थकत्वमापाततोऽव- भामते। वास्नवं तु नास्ति। तथा हि। कीहशः केसरी। वनेभा- तिविमर्टकः वनसंबन्धिनामिभानां हस्तिनामत्यन्तं विमर्दको मर्दन- कर्तेति। एवं सिंहासने भाति भातिमिंहासने इति शव्दयोरपि पु- नरुक्तार्थकत्वमापानत एवावभासते नतु वास्तवमस्ति। तथा हि। किंभूनो भवान् भातिसिंहासनेभवान् भान्ति ते भाः सिंहासनं सिं- ह्कृतस्वकुम्भोपवेशनं तदनिक्रान्नं वस्तेऽतिसिहासनाः । भाश्र तेऽ- तिसिहासनाश्चेति कर्मधारयः। सिहैरपि ये हन्तुमाक्तकमितुं वा न शक्यन्ते एनादशा इभा हस्तिनोऽस्य सन्तीति भातिसिंहासनेभवान् इति पुनरुक्तार्थसन्निभसत्त्वादिह भवति पुनरुक्तप्रतीकाशसलंकार: ७

वीक्षणाय सदसद्विवेकिनां शिक्षणाय लघुबुद्धिशालिनाम्। लक्षणैरिह विचिन्तनैर्सया लक्षिता स्वकृतपद्यपद्धतिः ॥ १॥

इति श्रीचिरंजीविभट्टाचार्यकृतकाव्यविलासे अलंकारमयी द्वितीया भङ्गी संपूर्णा।।

अथ कुवलयानन्दकारिकाणां टिप्पणीस्थपद्यानां च कोश: ।

शक: श्लोक. पृष्ठं.

अ अपीतक्षीबकादम्ब विभा ४० अकारणात्कार्यजन्म कार्यो. ४२ अप्रस्तुतप्रशंसा स्यात् अप्र.३४ अकृशं कुचयोः कृशं. उल्ले. १२ अब्जेन त्वन्मुखं तुल्यं शेपा.३३ अक्रमातिशयोक्ति: अक्र. २१ अभिलषसि यदीन्दो विष. ४६ अङ्कं केऽपि शशड्किरे. शुद्धाप. १३ अमन्दपुण्यसंदोह. सहो २९ अह्काधिरोपितमृगः अप्र ३४ अमरीकबरीभार. मंग.१

अङ्डुल्या क. कपाट प्रहरति वको. ८१ अरण्यरुदितं कृतं शव. निद.२७ अचतुर्वदनो ब्रह्मा. रूपका. १० अयं प्रमत्तमधुप: भ्रान्ति.१२ अत्यन्तातिशयोक्ति. अत्य.२२ अयं वारामेको असंभ. ४४ अत्युक्तिरद्ुतातथ्य. अत्यु. ८४ अयं हि घूर्जटि: साक्षात् रूप. ९ अथ सुक्ताप्रवालादि. ९४ अर्ध दानववैरिणा. पर्या. ३७

अद्य श्रयति पुण्येन एका. ५४ अलकारः परिकर: परि.३१

काव्या. ६१ अलंकारेपु वालानां प्रति.२ अधिक पृथुलाधारात् अधि.४९ अल्पं तु सूक्ष्मादाध. अल्पा. ५० अनन्तरत्प्रभवस्य विक. ६३ अविवेकि कुचद्वन्द्व विभा. ४२ अनयोरनवद्याद्ति. संबं. २० अशक्तोडयं तावत्तव प्रत्य. ६१ चिष. ४७ अश्विनी वसतु भूप. मुद्रा. ७१ अनुरागवनी सध्या. विशे. ४३ अष्टौ प्रमाणालंकारा: ८७ अन्तर्विप्णोस्तिलोकी सारा. ५५ असमालोच्य कोपस्ते काकु.८२ अन्यत्र करणीयस्य असंग. ४५ असावुदयमारूढः श्लेषा. ३३ अन्यत्र तस्यागेपार्थ: पर्यस्ता.१४ असंभवोर्ऽर्थनिष्पन्तेः असं.४४ अन्याङ्गत्वे रसस्य स्यात् रस.८७ अस्तं याते दिवानाथे. तुल्य. २२ अन्यासु तावदुपमर्द प्रस्तु. ३६ अस्य क्षोणिपते परा. संभा. ६५ अन्येयं रूपसपत्ति. भेदका. २० अहंप्रथमिकाभाजां समु.५९ अन्योन्यं नामयत्र स्या अन्यो.५० अहमेव गुरु सुदारुणानां प्रती, ८ अन्योपमेयलामेन प्रती. ७ अहो केनेदशी बुद्धि: वक्रो. ८१ अपरां बोधनं प्राह्ुः निद. २८ अहो खलु भुजंगस्य असंग. ४४ अपारिजातां वसुधां असं.४५ अहो विशालं भूपाल अधि. ४९

१ अत्र मूलपद्याना स्थूलाक्षरैरुदाहतीनां सूक्ष्मैविन्यासपरिपाटी ह्ेया।

१०२ कुवलयानन्दकारिकाणां

श्लोक: पृष्ट. श्लोक: पृष्ठं.

आ उपमा यत्र सादृश्य उप.३ आकर्णय सरोजाक्षि. प्रती. ८ ए आक्षेपः स्वयमुक्तस्य आक्षे.२८ एकवाचकानुप्रवेशे चाच.९५ आक्षेपोऽन्योविधौव्य. आक्षे.३९ एकस्मिन्यद्यनेकं वा पर्या.५६ आघ्रातं परिचुम्बितं उल्ला. ६८ एकस्य गुणदोपाभ्यां. उल्ला.६८ आत्मतुप्टिरलंकारो. आत्म.९३ एकेन बहुधोलेखे उल्ले-११ आबद्धकृत्रिमसटा. श्लेपा. ३३ ८७ आभासत्वे विरोधस्य विरो.३९ पतेपां लक्षणं वक्ष्ये एषां दोषा गतार्थत्वात् ९६ आभासश्याङ्गता यत्र ऊर्ज.८८ एषां परस्परं योगे विचि. ९६ आरूढक्षितिपालभाल स्वभा. ८२ आविर्भूते शशिनि विनो. ३० ऐ

आवृत्तवर्णसंपूर्ण वृत्त्य.९८ ऐतिह्यं किंवदन्ती चेत् पेति.९१ आह्लादकत्वं माधुर्य. ओजो. ३ क कतिपयदिवभः क्षयं. संवं. २० इत सरोजेपु मितेपु उन्मी. ७६ कपिरपि च कापिशायन. अनु. ७५ इत्थं शतमलंकारा: ८६ कल्पनं चान्यथासिद्धा अर्था.९१

हृष्यमाणविरुद्धार्थ. विपाद६७ कवीन्द्राणामासन् अत्यं. २२ कस्तूरिकामृगाणां संभा. ६४ उ कस्ते शौर्यमदो योद्ु पर्या ३७ उक्तिरर्थान्तरन्यास: अर्था.६२ काक कृष्ण पिक कृष्ण गूढो. ७६ उक्तिर्व्याजस्तुतिर्नि. व्याज.३७ काठिन्यं कुचयो: सृषं उल्ला.६८ उच्चैर्गजैरटनमर्थय समा. ४८ कामं नृपा: सन्ति सह. दष्टा.२७ उत्कण्ठयति मेघानां. आतृ. २५ कार्यात्कारणजन्मापि विभा.४३ उत्कण्ठितार्थसंसिद्धि: प्रह.६६ कार्याजनिर्विशेपोक्ि: विशे.४३ उत्तरोत्तरमुत्कर्ष: सारा.५५ कार्य निमित्ते सामान्ये अप्र.३४ उत्थाप्योत्थापकत्वे अङ्गा.९४ कार्योत्पत्तिस्तृतीया. कार्यो.४१ उद्यन्नेव सविता निद्. २८ किंचिदाकूनसहितं गूढो.७६ उदात्तमृद्धिश्चरितं उदा.८३ किंचिदारम्भतोशक्य विशे.५१ उदिते कुमारसूर्ये. कार्यो ४२ किं पद्मस्य रुचि. रूप. १० कार्यो. ४१ किमसुभिरग्लपितै. रूप. १० उन्नतं पदमवाप्य. निद. २८ किंचिन्मिथ्यात्वसि. मिथ्या.६५ उन्मीलन्ति कदम्वानि आवृ, २५ कृतं प्राज्यं राज्यं विक, ५९ उपकारिमुखेन्दुस्थ असङ्. ४४ कैतवापहु तिर्व्यक्तौ कैत.१५ उपमानोपमेयत्वं उप. ६ कैमुत्येनार्थसंसिद्धि: काव्या.६१

अकारादिवर्णक्मः । १०३

श्लोक: पृष्ठं. श्लोक: पृष्ठं. कौमुदीव तुहिनांशु. समा. ४७ जटा नेयं वेणीकृत. भ्रान्ता. १४ क्रमिकाप्रकृतार्थानां रतना. ७२ जाता लता हि शैले. विभा. ४३ क्रमिकेकगतानां तु कार.६० जीवनग्रहणे नम्रा. संदे. १२ क्व सूर्यप्रभवो वंशः ललि. ६५ त ख तञ्चेत्किंचिद्विना रम्यं विनो.३० खङ्गबन्धादयश्चित्रा, शब्दा,९७ तडिद्गौरीन्दुतुल्यास्या उप. ४ खमिव जलं जलमिव खं उप ६ तदभाग्यं धनस्यव उल्ला.६९ ग तहुण: स्वगुणत्यागात् तह,७२ गनन गगनाकारं. उप. ६ तदोजसस्तदशसः स्थिता प्रती. ८ गजन्रातेति वृद्धाभिः उले. ११ तन्द्वावशबलत्वं स्यात्. भाव.८९ गण्डाभोगे विहरति मदै अत. ७४ तलिङ्गं नाम यत्र. लिङ्गा. ९३ गर्वमसभाव्यमिमं प्रती. ७ तव प्रसादात्कुसुमा. परि. ३१ गलितत्वमिवाह्लाद. गुण. ३ तवामृतस्यन्दिनि. प्रति. २६ गिरिर्महान्गिरेरब्धि: सारा. ५५ तस्य च प्रवयसो परिबृ. ५७ गुणदाषो बुधो गृह्लन्, उप. ३ ताभ्यां तौ यदि न स्या. अव.६९ गुणवद्दस्तुसंसर्गात् ६३ तिलपुष्पात्समायाति कार्यो. ४२ गुणोत्कृप्ः समीक्वत्य तुल्य.२४ तीर्त्वा भूतेशमालि. परि. ११ गुस्फ: कारणमालास्या कार.५३ तृणाल्लघुतरस्तृल. सास. ५५ गूढोक्तिरन्योद्देश्यं चेत् गूढो.७९ न्नात काकोदरो येन लेपा. ३२ गृहीतमुक्तरीत्यार्थ. एका.५३ त्रिविधं दीपकावृत्तौ आवृ. २५ ग्रामेऽस्मिन्प्रस्तरप्राये गूढो. ७७ त्वं चेत्संचरसे वृषेण अव. ७० च त्वत्खङ्गखण्डित. असंग. ४५ चत्वारो रसवत्प्रेय. ८६ त्वदङ्गमार्दवे दष्टे तुल्य. २३ चन्द्रज्योत्स्नाविशद. रूप. ९ त्वय्यागते किमिति रूप. १० चपलातिशयोक्तिस्तु चप. २१ द चातकस्त्रिचतुरः पय प्रहर्ष ६६ चित्रं तपति राजेन्द्र. कार्यो. ४१ दवदहनादुत्पन्नो. समा. ४८

चूडामणि पदे धत्ते. निद. २८ दानार्थिनो मधुकरा यदि उल्ला. ६८

चेद्विम्बप्रतिविम्बत्वं टष्टां. २६ दिधक्षन्मरुतः पुत्रं विष. ४७ दिवमप्युपयाताना विशे. ५१ छ दिव्यानामपि कृतविस्मयां. स्मृति. १२ छाया सश्रयते तलं सहो. २९ छेकापह्नुतिरन्यस्य दीपकैकावलीयोगात् माला.५४ छेका.१५ दशा दग्वं मनसिज व्याघा. ५२ छेकोक्तिर्यत्र लोकोक्ते: छेका. ८० दृध्या केशवगोपराग. विवृ. ७९

१०४ कुवलयानन्दकारिकाणां

श्लोक: पृष्ठं. श्लोक: पृष्ठं. देवी वाचमुपासते. दृष्टा. २६ परिवृत्तिर्विनिमयो परि. ५७ देहि मत्कन्दुकं राधे पर्या. ३७ परिसंख्या निषिद्धैक. परि. ५८ दोषस्याभ्यर्थनानुज्ञा अनु. ७० दो:स्तम्भौ जानुपर्यन्त. एका.५४ पर्यायेण द्वयोस्तच्चेत् उप. ६

द्वयोग्न्यतरस्याभेदक संदे.९५ पर्यायोक्तं तदप्याहकः पर्या.३७ पर्यायोक्तं तु गम्यस्य. पर्या. ३६ द्वयोरपि प्रधानत्वे सम.९५ पर्यायो यदि पर्याये पर्या. ५६ द्वारं सन्निभिरावृतं पूर्व ७३ भ्रान्ति. १२ ध पादादिपु पदावृत्त्या. अनु.९७ धूमस्तोमं तमःशङ्के वस्तूत्यरे.१७ पिनष्टीव तरङ्गाग्रै. वस्तू. १७

न पिहितं परवृत्तान्त. पिहि. ७८

न चिरं मम तापाय. आक्षे. ३९ पुनरुक्तप्रतीकाशं पुन.१००

न तज्जलं यत्र न चारु एका. ५४ पुनःस्वगुणसंप्राप्ति.

नन्वाश्रयस्थितिरियं पर्या. ५६ पूर विधुवेर्धयितुं पयो. पूवे. ७३ फलो. १८

न पझम मुखमेवेदं भ्रान्ता. १५ पूर्वावस्थानुवृत्तिश्च पूर्व. ७४

नागरिक समधिको. भ्रान्ता. १४ पृथ्वाधेयाद्यदाधारा अधि.४९

नागेन्द्र हस्तस्त्वचि. तुल्य. २३ प्रकृतार्थस्य शब्देन भुत्य.९३

नाथ खदड्गिनस अग्र. ३५ प्रकृतार्थोपयोगित्वं. आचा.९३

नाथ मयूरो नृत्यति वको. ८१ प्रतिषेधः प्रसिद्धस्य. प्रति.८४

नाथो मे विपण गतो गूढो. ७९ प्रतीतिर्लिङ्गिनो लिङ्गा. प्रती.९०

नानार्थसंश्रय: ल्ेपो श्लेपा.३२ प्रतीपमुपमानस्य प्रती. ७

नाम्वुजन कमलरुप. तुल्य. २२ प्रतीपसुपमानस्य प्रती. ८

निन्दाया निन्दया व्य. व्याज:३८ प्रत्यक्षमिन्द्रियज्ञान. प्रत्य. ९०

निद्राति स्नाति भुक्के कारक. ६० प्रत्यनीकं बलवतः प्रत्य. ६१

निपीय मदिरां दुरो. विक. ५८ प्रमाणत्वेन निर्दिष्टा अलं. ९२

निरुक्तिर्योगतो नाम्ना. निरु.८४ प्रश्नोत्तरान्तराभिन्न. चित्रो. ७७

निषेधाभासमाक्षेपं आक्षे. ३९ प्रस्तुतेन प्रस्तुतस्य प्रस्तु.३६

नीतानामाकुलीभावं श्लेपा. ३३ प्रस्तुते वर्णवाक्यार्थ. ललि.६५ प्राक्सिद्धस्वगुणोत्कर्षो अनु.७५ प पदार्थवृत्तिमप्येके प्रौढोक्तिरुक्तार्थाहेतोः प्रौढो.६४ व्यति. २८ पद्मे त्वन्नयने स्मरामि. छेका. १५ फ

परस्परतपःसंपत् मंगला. १ फणीन्द्रस्ते गुणान्वक्तुं परि. ३१

पराङ्गभावयोर्योगे भाव.८९ ब परिणाम: क्रियार्थश्चेत् परि.११ बदुभिर्बहुघोल्लेखात् उल्ले.११

अकारादिवर्णक्रमः । १०५

श्लोक: पृषठं. श्रलोक: पृष्ठं.

बहनां युगपद्भाव. समु.५९ यदयं रथसंक्षोभा. उल्ला. ६८ बालेन्दुवक्राण्यपि. वस्तू १७ साप.१९

भ यन्मध्यदेशादपि ते. अल्पा. ५०

भजेम भवदन्तिकं अनु यश्च निम्बं परशुना. तुल्य. २३ ७० भवन्ति नरका. पापात् कारण ५३ यस्मिन्विशेषसामान्य. विक.६३

भवित्री रम्भोरु त्रिदश. नक्तो. ८१ यामि न यामीति धवे. चप. २१

भावसय चापराङगत्वे प्रेयो. ८८ युक्ति: परातिसंञानं युत्त्य.८० भाविकं भूतभावार्थ भावि. ८३ ये रसस्यातिनो धर्मा: उप. ३

भिक्षार्थी क्व प्रयातः वक्ो. ८१ योगेऽप्ययोगः संबन्धा.संबं२० भेदकातिशयोक्तिस्तु भेद.२० यो भीतो वसतो नाथ. निद.२७ भेदवैशिष्ट्ययोःस्फूर्ता उन्मी.७६ र भ्रान्तापह्ुतिरन्य. भ्रान्ताप.१४ रक्तो तवांघ्री मृदुलौ हेतूत्प्रे.१७ म रत्नस्तम्भेषु संक्रान्त. सामा. ७५

मणि: शाणोल्लीढ: समर. दीप. २४ रक्षस्तम्भेषु संक्रान्तैः ऋद्धि. ८३

अव. ६९ रत्याप्त प्रियलाञ्छने. रत्ना. ७२

मधुव्रतोघ. कुपितः प्रत्य. ६१ रथस्थितानां परिवर्त. फलो. १८

मधूनि पझ्मे पिवति एका. ५३ रवितप्तो गजः पद्मान्. साप. १९

मध्य: किं कुचयो: फलोत्मे.९८ रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति विषाद. ६७

मन्थानसूमिवरशैल. हेत्वप. १३ रात्रौ रवेर्दिवा चेन्दो हेतू १७

मयि मुकुलितमाल. समा ३० रिक्तेपु वारिकथया. केतवा. १५

मय्येव जीर्णतां यातु. रूपकातिशयोक्ति: अनु. ७० स्वरू.१९

मलयमरुता व्राता याता छेको. ८० ल मलिनयितुं खलवदनं विचि. ४९ लाटानुप्रासभूर्मिन्ना लाटा.९८ मीलि. ७५ लुब्धो न विसृजत्यर्थ व्याघा. ५२ मीलितं यदि साह. मीलि. ७५ लेशः स्याद्दोषगुणयो: लेश.७१ मुश्चति मुख्ति कोशं. अक.२१ लोकप्रवादानुकृतिः लोको. ८० मेघर्मेदुरमम्बरं वन. प्रहर्ष. ६६ लोकानन्दनचन्दनद्रम. उल्ला. ६८ मोहं जगत्रयभुवा असंग. ४५ लोके कलङ्कमपह्दातु. विष. ४७

य लोकं पश्यति यस्याष्कि. प्रस्तु. २६ यत्तया मेलनं तत्र उप. ५ व यतादुपायसिद्ध्यर्थात् प्रह.६७ वक्रस्यन्दि सवेदबिन्दु पिहि. ७८ यत्त्वन्नेत्र समानकान्ति. प्रती. ५ वक्रोक्ति: श्रेषकाकु. वफ्रो.८१ यथासंख्यं क्रमेणैव यथा.५६ वदनेन निर्जितं तव आघृ. २५

१०६ कुवलयानन्दकारिकाणां

शलोक: पृष्टं शोक: पृष्ठ वदन्ति वर्ष्यावर्ण्यानां दीप.२४ वदन्ती जारवृत्तान्तं. श छेका. १६ वर्ण्यानासितरेषां वा. तुल्य.२२ शंभुर्विश्वमवत्यद्य रूप. १८

वर्ण्येनान्यस्योपसाया प्रती.८ शमयति जलधरधारा. आबृ.२५

वर्ण्योपमानधर्माणां शरणं किं प्रपन्नानि उप.४ सारा. ५५

वर्णोपमेयलाभेन प्रती. ८ शिखरिणि क्वनु नाम. व्याज. ३८

वाक्ययोरेकसामान्ये प्रति. २६ शुद्धापह्नुतिरन्यस्य शुद्धाप. १:

वाक्यार्थयोः सदशयोः निद.२७ शुक्ेन्धनाभिवत्स्वच्छ. प्रसा.

वाञ्छितादधिकार्थस्य प्रह.६६ श्रुत्यादिवाक्यविन्या. शब्दा ९:

वापी कापि स्फुरति गगने स्वरू. १९ श्रुतिलिङ्गादय: शब्दाः संभा.९

विचित्रं तत्प्रयतनश्चेत् विचि.४९ स विधाय वैरं सामर्षे. अप्र ३४ स एव युक्तिपूर्वश्चेत् हेत्वप.१३ विधिरेव विशेपगर्दणीयो व्याज. ३८ संकेतकालमनसं सृक्ष्मा. ७५ विनयैरभाति विद्येयं. अन्यो. ५० मगतानि मृगाक्षीणां तुल्य. २४ विनानिएं च तत्सिद्धि: समा४ट संगतान्यगुणानङ्गी. अत.७४ संग्रामाङ्गणमागतेन माला. ५४ विभावना विनापि स्यात् वि.४० संजातपत्रप्रकरान्वि. तुल्य. २२ विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजेन पूर्व. ७३ सन्त सच्चरितोदय. लेशा. ७१ वियोगे गौडनारीणा निद. २८ संवन्धातिशयोक्ति: स्यात् २० विरुद्धं भिन्नदेशत्वं असंग.४४ संभव: स्यादलंकार: संभ. ९२ संपावना स्यादुत्प्रेक्षा संभा.१६ विरुद्धात्कार्यसंपत्तिः विभा.४२ संभावनं यदीत्थं स्वाल् संभा.६४ विरोधे तुल्यवलयोः विक. ५८ समर्थनीयस्यार्थस्य काव्य.६२ विवस्वतानायिपतेव. हेतु १८ समं स्याद्वर्तनं यत्र समा. ४७ विवृतोक्ति: श्विष्टगुस्तं विवृ.७९ समाधि: कार्यसौकर्य समा.६० विशेष: ख्यातमाधारं विशे.५१ समाहितं तन्भ्ावस्य समा.८९ विशेष: सोपि यद्येकं विशे.५१ समासोक्ति:परिस्फूर्तिःसमा.३० विषमं वर्ण्यते यत्र विष. ४६ सव्यञ्जनस्वरावृत्तौ छेका.९९ विषय्यभेदताद्रूप्य. रूप. ९ संसृष्टिर्मिथ्रितैतेपां संसृ.९४ वीर त्वद्रिपुरमणी तह्ु. ७२ यम.९९ वेधा द्वेधा त्रमं चक्े. रूप. ९ सहोक्ति: सहभावश्चेत् सहो.२९ व्यतिरेको विशेषश्चेत् व्यति.२९ सादृश्याद्वस्तुनो भान. उप.९० व्याजोक्तिरन्य ह्वेतूक्त्याव्याजो७८ साधु दूति पुनः साधु व्याज.३८ व्यावल्गत्कुचभार. समा. ३० साध्वीयमपरा लक्ष्मी: रूप.१०

अकारादिवर्णक्रसः । १०७

श्लोक. पृष्ठ. श्लोक: पृष्ठं. साभिप्राये विशेष्ये तु परि.३१ विशे. ५१ सामान्यं यदि सादृश्या सामा७ स्यात्स्मृतिभ्रान्तिसं. स्मृति.१२ सारा लोकेषु विद्वांस. सारा. ५५ स्याद्याघातोऽन्यथा. व्याघा.५२ सारुप्यमपि कार्यस्य समा. ४८ स्वभावोक्ति: स्वभा. सवभा.८२ सिद्धस्यैव विधानं यत् विध्य.८' ह सिद्धि: ख्यातेषु चेन्नाम सिद्धि. २४ हालाहलो नैव विषं. पर्यस्ता. १४ सीत्कारं शिक्षयति. छेका १५ हिताहिते वृत्तितौल्यं तुल्य. २२ सुधैव वसुधा सत्यं व्यति. २९ हेतुहेतुमतोरैक्यं सुवर्णपुष्पां पृथिवी हेत्व.८५ दीप. २५ सूक्ष्मं पराशयामिज्ञे सूक्ष्मा,७७ हेतूनामसमग्रत्वे कार्यो.४१ सूच्यार्थसूचनं मुद्रा मुद्रा.७१ हेतोर्हेतुमता सार्ध हेत्व.८५ तौकर्येण निबद्धापि व्याघा.५२ हृतसारमिवेन्दु. अप्र. ३५ हृदयान्नापयातोऽसि विशे. ५१

संपूर्णाचेयं कुवलयानन्दकारिकाणां वर्णानुक्रमणिका।