1. Kuvalayananda Appayya Dikshit Chandraloka Jaya Deva Ed. Wasudev Laxman Shastri Paniskar Nirnaya 1912

Barcode : 1990020084913 Title - Kuvalayananda Author - Appaya dikshitha Language - sanskrit Pages - 218 Publication Year - 1912 Barcode EAN.UCC-13

1 990020 084913"

श्री:

श्रीमदप्पय्यदीक्षितप्रणीतः

कुवलयानन्दः।

जयदेवविरचित चन्द्रालोकव्याख्यारूप:

चन्द्रालोकसहितः।

अलंकारचन्द्रिकाव्याख्ययालंकृतः ।

पणशीकरोपाह्वलक्ष्मणशर्मात्मजेन वासुदेवशर्मणा पाठान्तरै: वर्णक्रमकोशयोजनेन च परिष्कृतः।

(तृनीयावृत्ति:)

सच मुम्बय्याख्यराजधान्यां तुकाराम जावजी इत्येतैनिर्णयसागराख्य- मुद्रणयन्त्रालयाधिपैः सीयेऽक्कनालये संमुद्य प्राकाश्यं नीतः ।

शाक: १८३४, स्त्रीस्ताब्द: १९१२.

मूल्यं १४ आणकाः।

इदं मुस्तकं १८६७ स्य १५ तमेशानुशासनेनाङ्कयित्वा अस्य पुनर्मुद्रणादयोSविकारा राजनियमानुसारेण अङ्कयित्रा सायत्तीकृता: सन्ति।

Publasher .- Tukaram Javan. ) The Niraya-sagar Press, Printer :- B. R. Ghanekar. J 23, Kolbhat Lane, Bombay.

अथ प्रकाश्यतेऽयं कुवलयानन्दोऽलंकारचन्द्रिकया युतः सकलजनमनः प्रमोदमाधातुम्। अथास्य कर्तुः सुगहीतनान्नः श्रीमदप्पय्यदीक्षितस्यतिवृत न किंचित्समासादितमस्माभिरितिहाससाधनविधुरैः । केवलमैतित्यमालम्व्य किंचि- दभिधास्यामः । अयं हि पण्डितो द्रविडजातीयः सकलश्रीनम्मार्नक्रियाकलाप- निपुणः सर्वतत्रखवतन्रप्रतिभः कदाचिनकाशीगतः प्रभाते कृतभागीरथीमानो निर्वर्तितप्रातराहिक: सवभवनं प्रत्यागच्छन् घड्टे शयानं कंचिघुवतीदत्तकण्ठग्रहं प्रावृताखि्रिलशरीरमपि वहिरनिःसृतविस्त्रसाश्वतशिखं पुरुषमद्राक्षीत्। अवादीच्च तं करोधविस्मयकरुणाभियुगपदभिभूतचेता :- 'किं निःशङ्कं शेषे शेषे वयसि त्वमागते मृत्यौ' इति। तदाकर्ण्य यावदुिक्षिप्य पटमवलोकयति वक्तारं स शयानः पुरुपस्तावदिमं पण्डितराजं जगन्नाथमभिज्ञाय श्रीमदम्पय्यदीक्षित उत्तराधमिदं पपाठ। 'अथवा सुखं शयीथा निकटे जागर्ति जाह्नवी भवतः' इति। इति किंवदन्त्या पण्डितराजसमकालीनलमस्यावगम्यते। पण्डितराजस्तु 'शहाजहानाभिधयवनसार्वभौमस्य संसदि प्रवेशं लब्घवान्। अधिगतवांश् निजविद्याचमत्कारपरितोपितात्तस्मादेव पण्डितराजपदवीम्। स्थितश् प्रथमे वयसि प्रायस्तत्रैव तत्समीपे तत्सूनोदाराशिकोहस्य समीपे। शहाजहानमही पतिस्तु १६२८ तमे स्त्निस्ताब्दे राजसिहासनमधिरूढः, १६५८ तमे सिस्ताब्दे औरंगजेब्नाम्ना खपुत्रेण कारागहे निवेशितः १६६६ तमे स्त्निस्ताब्दे च पब्चल गतः । पण्डितराजोऽपि वार्धके मथुरायां श्रीकाश्यां च गल्वा परमेश्वरा- राधनेन वयःशेषं नीतवान्। तस्मात् स्निस्ताव्दीयसप्तद्शशतकमध्ये पण्डित- राज आसीदिति मुव्यक्तमेव' इति निर्णीतवान् रसगन्ाधरभूमिकायां जय- पुरस्थो दुर्गाप्रसादनामा पण्डितः । तेनास्य कुवलयानन्दस्य प्रणेतुः श्रीम- दप्पय्यदीक्षितस्य जीवनकालोऽपि स्निस्ताव्दीयसप्तदशशतकमेवेलवसीयते।

२

श्रीमद्दीक्षितैश्रतुरविकशतं १०४ ग्रन्था: प्रणीता इति श्रूयते तेषामेकतमो Sयमलंकारशात्त्रविपयो ग्रन्थः । अत्र श्रीजयदेवप्रणीतं चन्द्रालोकमेव मूलतया परिगरद्योपमादिहेत्वलंकारान्ताः शतमलंकारा निरूपिताः । अग्रे च रसवदादयः संकरसंकरान्ताश्रतुविशतिरलंकाराः स्ातन्त्येणैव निरूपिताः । एतच्च मूलएव अ्रन्थकृता दशितम्- 'येषां चन्द्रालोके दृश्यन्ने लक्ष्यलक्षणश्ोकाः। प्रायस्त एव तेषामितरेपां त्वभिनवा विरच्यन्ते' इति। सोऽयमलंकारशास्त्रम धर्येतणासुपयोगायालंकारचन्द्रिकाख्यया टीकया सहितः प्राचीनैद्विनैः पुस्तकैः संवाद्य पाभेदटिप्पणीभिश्र संयोज्यैतदन्तर्गतानां सर्वेषा- मपि शोकानामकारादिवर्णकमेण सूचीं च प्रदर्श्य परिष्कृतोऽध्येनृणामुपकाराय प्रभूयादित्याशास्ते-

विदुपामनुचर: पणशीकरोपाह्वो वासुदेवंशर्मा।

चन्द्रालोकविपयक्रमः ।

विषयः पृष्ठं. विषय: पृष्ठं. प्रथममयूख: १, तृनीयमयूख: २. १ तत्र काव्यहेतुः ७ काव्यविशेषलक्षणानि २ काव्यलक्षणम् ५

३ रूढियोगिकम् चतुर्थमयूख: ४. २ ८ कान्रगुणवर्णनम् .... ur ४ सामान्यपरिव्ृत्तिसिद्धकथनम् ५. क्रमेण तदुदाहरणानि पश्चममयूख: ५. द्विनीयमयूख: २. ९ शब्दालंकारपरिसंख्यानम् ६ काव्यदोषवर्णनम् ...

कुवलयानन्दविपयक्रमः ।

कम: विषयः पृष्ठं. कन: विषयः पृष्ठ. मङ्गलाचरणम्. १५ दीपकालंकार: .. ४९ ग्रन्थकरणप्रतिज्ञा २ १६ आवृत्तिदीपकालंकार: ५१ १ उपमालकार: ३ १७ प्रतिवस्तूपमालंकार: ... ५२ २ अनन्वयालकार: १८ दृष्टान्तालंकार: ५५ ३ उपमेयोपमालंकार: १० १९. निदर्शनालंकार: ... ५६ ४ प्रतीपालंकार: ११ २० व्यतिरेकालंकार: ... ६२ ५ रूपकालंकार: १५ २१ सहोत्त्यलंकार: .. ६३ ६ परिणामालंकारः २० २२ विनोत्तयलंकार: .. ६४ ७ उल्लेखालंकार: .. २१ २३ समासोक्त्यलंकार: ... ६५ ८ स्मृत्यलकारः २३ २४ परिकरालंकार: ... ..* ७१

९ भ्रान्त्यलंकार: २३ २५ परिकराङ्करालंकार: ७४

१० संदेहालंकार: २३ २६ श्लेषालंकार: .. ७४

११ अपहुत्यलंकार: ... २५ २७ अप्रस्तुतप्रशंसालंकार: १२ उत्प्रेक्षालंकार: ... ... ३१ २८ प्रस्तुताक्कुरालकार: ८४

१३ अतिशयोक्त्यलंकार: ३८ २९ पर्यायोक्त्यालंकार: # .. ८७

१४ तुल्यगोगितालंकार: .०. ४६ ३० व्याजस्तुत्यलंकार :.. ... ९१

कम: विषय: पृषठं. क्रमः विषयः पृष्ठ

३१ व्याजनिन्दालंकार: ९४ ६५ मिथ्याध्यवसित्यलंकार :... १३६ ३२ आक्षेपालंकारः ... ६६ ललितालंकार: ... १३७ ३३ विरोधाभासालंकार: ९८ ६७ प्रहर्षणालंकारः ... १३९ ३४ विभावनालंकार: ९८ 1 ६८ विषादनालंकार: १४१ ३५ विशेषोत्तयलंकार: ... १०१ ६९ उल्लासालंकार: .. ३६ असंभवालंकार :... ٢ १४१

१०२ ७० अवज्ञालंकार: १४३ ३७ असंगत्यलंकार :... १०२ ७१ अनुज्ञालंकार: १४४

३८ विषमालंकार ... १०५ ७२ लेशालंकार: १४४

३९ समालंकार: ... ११० ७३ मुद्रालंकार: १४६

४० विचित्रालंकारः ... ११२ ७४ रत्नानल्यलंकार: १४७

४१ अधिकालंकार: ... ११२ ७५ तह्गुणालंकारः .. ... १४९

४२ अल्पालंकार: ११४ ७६ पूर्व रूपालकार: ... १४९

४३ अन्योन्यालंकार: ११४ ७७ अतद्गुणालंकार :.. ... १५०

४४ विशेषालंकारः . ११५ ७८ अनुगुणालंकार :... १५१

४५ व्याघातालंकारः ११६ ७९ मीलितालंकार: ... १५१

४६ कारणमालालंकार: ११७ ८० सामान्यालंकार :... ... १५२

४७ एकावल्यलंकार: ११८ ८१ उन्मीलितालंकार: ... १५३ ४८ मालादीपकालंकार: ११८ ८२ विशेषकालंकार: १५३

४९ सारालंकार: ११९ ८३ उत्तरालकारः ... १५४

५० यथासंख्यालंकार: १२० ८४ सूक्ष्मालंकार: ... ... १५५

५१ पर्यायालंकारः ... १२० ८५ पिहितालंकार: ... १५६ ५२ परितृत्त्यलंकार :... १२२ ८६ व्याजोक्त्यलंकार: १५६ ५३ परिसंख्यालंकार: ... १२२ ८७ गूढोत्त्यलंकारः ... १५७

५४ विकल्पालंकार :... १२३ ८८ विवृतोत्त्यलंकार: ... १५८ ५५ समुच्चयालंकार :... १२३ ८९ युक्तयलंकार: ... १६० ५६ कारकदीपकालंकार: ... १२४ ९० लोकोक्त्यलंकार: १६१

५७ समाध्यलंकार: ... १२५ ९१ छेकोत्त्यलंकार :... १६१ ५८ प्रत्यनीकालकार: १२५ ९२ वक्रोत्त्यलंकारः ... ... १६३ ५९ अर्थापत्त्यलंकार: ... १२६ ९३ सभावोत्त्यलंकार: .. १६२

.. १३१ ९४ भाविकालंकार: ... ... १६४ ६१ अर्थान्तरन्यासालंकार :... १३१ ९५ उदात्तालंकारः ... .. १६४

६२ विकस्वरालंकार :... ... १३४ ९६ अत्युक्त्यलंकार: .. १६४ १३५ ९७ निरुत्त्यलंकारः ... ... १६५ ६४ संभावनालंकार: ... १३५ ९८ प्रतिषेधालंकार :... ... १६६

क्रमः विपयः पृष्ं. क्रम: विषय: पृष्ट. ९९ विध्यलंकारः ... १६६ ११३ आत्मतुष्टिप्रमाणालंकार: १७ ९१०० हेत्वलंकारः ... १६७ ११४ श्रत्यलंकार: १७७६ १०१ रसवदलंकार :... ... १६८ १०२ प्रेयोऽलंकारस्य भा- ११५ अर्थापत्यलंकार: १७७

वालकारत्वम ·.: ११६ अनुपलब्ध्यलंकार: ... ,१७० १०३े ऊजसदलंकारः ११७ संभवालंकारः ... १७० ११८ ऐतित्यालंकार: ३०४ ममाहितालंकार: 906 १७१ १०५ भावोदयालंकार: ... १७१ ११९ अलंकारसंसृष्टिः

१०६ भावसंध्यलंकारः १७२ १७९

२०3 भावशवलालकार: १७२ १२१ सनप्राधान्यसंकर: ... ... १८१

१०८ प्रत्यक्षालंकार: ** १७२ १२२ संदेहसंकरालंकार: ... १८३

१०९ अनुमानालंकार: १७३ १२३ एकवाचका नुप्नवेशसंकर: १८४

११० उपमानालंकारः १७४ १२४ मंकरसंकरालंकार: ... १८६ १११ शाब्दप्रमाणालंकारः ... १.७४% १२५ अ्रन्थावसाने कुविनपरमादि- ११२ स्सृत्यलंकौरः ... ... १७५ वर्णनम् .... १८८

संपूर्णेयं कुवलयानन्दविषयानुक्रमणी।

श्रीः।

चन्द्रालोकः।

प्रथमो मयूख: १ श्रीगणेशाय नमः । उच्चैरस्यति मन्दतामरसतां जाग्रत्कलङ्गैरव- ध्वंसं हस्तयते व या सुमनसामुल्ासिनी मानसे। धृष्टोद्यन्मदनाशनार्चिरमला लोकत्रयीदर्शिका सा नेत्रत्रितयीव खण्डपरशोर्वाग्देवता दीव्यतु॥१॥ हंहो चिन्मयचित्तचन्द्रमणयः संवर्धयध्वं रसा- त्रेरे स्वैरिणि निर्विचारकविते मास्मात्प्रकाशीभव। इल्लासाय विचारवीचिनिचयालंकारवारांनिधे-" * श्रन्द्रालोकममुं स्वयं वितनुते पीयूपवर्षः कृती॥२॥ युक्त्यास्वाधलसद्रसैकवसतिः साहित्यसारस्वत- क्षीराम्भोघिरगाधतामुपद्धत्सेव्यः समाश्रीयताम्। श्रीरस्मादुपदेशकौशलमयं पीयूषमस्नाज्जग-

तं पूर्वाचार्यसूर्योक्तिज्योतिःस्तोमोद्तं स्तुमः। यं निपत्य प्रकाशन्ते महुणत्रसरेणवः॥।४।। नाशङ्गनीयं पूर्वेषां मतमेतेन दूष्यते। किंतु चक्षुर्मृगाक्षीणां कज्जलेनैव भूप्यते ॥५॥ काव्यहेतुमाह- प्रतिभैव श्रुताभ्याससहिता कवितां प्रति। हेतुर्मदम्वुसंबद्धबीजव्यक्तिर्लतामिव ॥ ६॥ काव्यलक्षणमाह- निदोषा लक्षणवती सरीतिर्गुणभूपिता।

अङ्गीकरोति यः काव्यं शब्दार्थावनलंकृति। असौ न मन्यते कस्मादनुष्णमनलं कृती॥। ८। विभक्त्युत्पत्तये योग्यः शास्त्रीयः शब्द उच्यते। रूढयौगिकतन्मिशैः प्रभेदैः स पुनस्त्रिधा॥९॥

ते च वृक्षादिभूवादिमण्डपाद्या यथाक्रमम्॥१०॥ शुद्धतन्मूलसंभिन्नप्रभेदैयौगिकस्त्रिधा।

रूढियौगिकमाह- तन्मिश्रोऽन्योन्यसामान्यविशेषपरिवर्तनात्। नीरधि: पङ्गजं सौधं सागरो भूरुहः शशी॥१२॥ सामान्यपरिवृत्त्या यत्सिद्धयति तदाह- क्षीरनीरधिराकाशपक्वजं तेन सिध्यति। विभत्त्यन्तं पदं वाक्यं तद्यूहोऽर्थसमापितः ॥१३॥ युक्तार्थता नां च विना खण्डकाव्यं स इष्यते। वारक्यं च खण्डवाक्यं च पद्मेकमपि क्वचित् ॥१४॥। करमादुदाहरति- धूमवत्वादिति यथा देवेत्यामन्त्रणं यथा।

महादेवः सत्रप्रमुखमखविद्यैकचतुर: सुमित्रा तद्भक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ। अनेनासावाद्य: सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः सुमनसः ॥ १६॥ इति श्रीजयदेवकविविरचिते चन्द्रालोकालंकारे वाग्विचारो नाम प्रथमो मयूखः:

द्वितीयो मयूख: २ दोपनिरूपणम्- स्याच्चेतोविशता येन सक्षता रमणीयता। शब्देऽथे च कृतोन्मेषं दोषमुद्धोषयन्ति तम्॥ १॥ भवेच्छुतिकटुर्वर्णः श्रवणोद्वेजने पटुः। विदुष्यते व्याकरणविरुद्धच्युतसंस्कृतिः॥२॥ अप्रयुक्तं दैवतादौ शब्दे पुंलिङ्गतादिकम्। असमर्थ तु हन्त्यादे: प्रयोगो गमनादिषु ॥ ३॥ स हन्ति हन्त कान्तारे कान्त: कुटिलकुन्तलः। निहतार्थ लोहिताद्रौ शोणितादिप्रयोगतः॥४।। एकाक्षरं विना भूभूक्ष्मादिकं खतलादिवत्। व्यनत्त्यनुचितार्थ यत्पद्माहुस्तदेव तत्॥५॥ इयमुद्धतशाखाग्रकेलिकौतुकवानरी। निरर्थकं तुहीत्यादि पूरणैकप्रयोजनम् ॥ ६॥

३

अर्थ विदधदित्यादौ दघदाद्यमवाचकम्। धत्ते नभस्तलं भाखानरुण तरुणै: करैः ॥७॥ अश्ीलं त्रिविधं वीडा जुगुप्साSमङ्गलात्मना। आह्लादसाधनं वायु: कान्तानाशे भवेत्कथम्॥।८॥। स्याद्यर्थमिह संदिग्धं नद्यां यान्ति पतत्रिणः । स्यादप्रतीतं शास्त्रैकगम्यं वीतानुमादिवत्॥ ९॥ शिथिलं शयने लिल्ये मच्चित्तं ते शशिथरियि। मस्तपृष्ठकटीलोष्ठगल्लादि ग्राम्यमुच्यते॥ १०॥ नेयार्थ लक्षणात्यन्तप्रससादमनोहरम्। हिमांशोर्हारधिक्कारजागरे यामिका: कराः ॥११॥ क्रिष्टमर्था यदीयोर्ऽर्थश्रेणितः श्रेणिमृच्छति। हरिप्रियापितृवारिप्रवाहप्रतिमं वचः ॥१२॥ अविसृष्टविधेयांशः समासपिहित विधा। विशन्ति विशिस्रप्रायाः कटाक्षा: कामिनां हृदि॥१३॥ अपराधीन इत्यादि विरुद्धमतिकृन्मतम्। अन्यसङ्गनमुनुङ्गहारशोभिपयोधरा॥ १४॥ रथाद्यनुचिते वर्णे प्रतिकृलाक्षरं विद्ुः। न मामंङ्द जानासि रावणं रणदारुणम्॥ १५॥ यस्मिन्नुपहतो लुप्ो विसर्ग इह तत्तथा। कुसंधि: पटवागच्छ विसंधिर्नृपती इमौ॥ १६॥ हतवृत्तमनुक्तोऽपि छन्दोदोपश्चकास्ति चेतू। विशाललोचने पश्याम्बरं तारातरङ्गितम्॥१७॥ नूनं त्वत्खङ्गसंभूतं यशःपुष्पं नभस्तलम्। अधिकं भवतः शत्रून्दशत्यसिलताफणी॥ १८ ॥ कथितं पुनरुक्ता वाक्छायाव्जश्यामलोचना। विकृतं दूरविकृतैरैयरु: कुञ्जरा: पुरम् ॥१९॥ पतत्प्रकर्ष हीनानुप्रासादित्वे यथोत्तरम्। गम्भीरारम्भद्म्भोलिपाणिरेष समागतः॥२०॥। समाप्तपुनरात्तं स्यादेष पीयूषभाजनम्। देत्रानन्दी तुषारांशुरेत्यम्वुनिधिबान्धवः॥२१॥ अर्धान्तरपदापेक्षि क्रीडानृत्येषु सस्मितम्। मेघारम्भं स्तुम: शम्भुमर्धरम्भोरुविग्रहम् ॥२२॥ अभवन्मतयोग: स्यान्न चेदमभितोऽन्वयः। येन बद्धोऽम्वुधिर्यस्य रामस्यानुचरा वयम्॥ २३॥ स.एप. लङ्कालंकारं रावणं हन्तुमुद्यतः।

द्विषां संपदमाच्छिद्य य: शत्रून्समपूरयत्॥२४॥ अस्थानस्थसमासन्नविद्वज्नमनोरमम्। मिथः पृथग्वाक्यपदैः संकीर्ण यत्तदेव तत् ॥२५॥ वक्रेण भ्राजते रात्रि: कान्ता चन्द्रेण राजते। ब्रह्माण्डं त्वद्यशःपूरगर्मितं भूरिभूषणम्॥ २६॥ आकर्णय पयःपूर्णसुवर्णकलशायते।

अक्रमः कृष्ण पूज्यन्ते त्वामनाराध्य देवताः। अमत्तार्थान्तरं मुख्येऽमुख्ये वार्थे विरोधकृत्॥२८॥ त्यक्तहारमुर: कृत्वा शोकेनालिङ्गिताङ्गना। अपुष्टार्थो विशेष्ये चेन्न विशेषो विर्शेषणात्॥२९॥ विशन्ति हृदयं कान्ताकटाक्षाः खञ्जनत्विष:। कष्टः स्पष्टावबोधार्थमक्षमो वाच्यसंनिभः॥३०॥ व्याहतश्चेद्विरोधः स्यान्मिथः पूर्वापरार्थयोः। सहस्त्रपत्रमित्रं ते वक्रं केनोपमीयते॥ ३१॥ कुतस्तत्रोपमा यत्र पुनरुक्त: सुधाकरः। दुःक्रमग्राम्यसंदिग्धास्त्रयो दोषा: कमादमी ॥३२॥ त्वन्भ्क्त: कृष्ण गच्छेयं नरकं स्वर्गमेव वा। एकं मे चुम्बनं देहि तव दास्यामि कश्चकम् ॥ ३३ ॥ ्रूत किं सेव्यतां चन्द्रमुखीचन्द्रकिरीटयोः। अनौचित्यं कीर्तिलतां तरङ्गयति यः सदा॥ ३४ ॥ प्रसिद्ध्या विद्यया वापि विरुद्धं द्विविधं मतम्। न्यस्तेयं पश्य कन्दर्पप्रतापधवलद्युतिः॥३५॥ केतकी शेखरे शम्भोर्धत्ते चन्द्रकलातुलाम्। सामान्यपरिवृत्तिः स्यात्कुण्डलच्छविविग्रहा॥ ३६॥ विशेषपरिवृत्ति: स्याददयिता मम चेतसि। द्वे स्तः सहचराऽचारुविरुद्वान्योन्यसङ्गती॥३७ व्वाङ्गा: सन्तश्च तनयं सवं परं च न जानते। सरोजनेत्र पुत्रस्य मुखेन्दुमवलोकय ।। ३८ ।। मालयिष्यति ते गोत्रमसौ नरपुरन्दरः। पदे तदंशे वाक्यांशे वाक्ये वाक्यकदम्बके॥ ३९॥ यथानुसारमभ्यूहेद्दोपाञ्छव्दार्थसंभवान्। दोषमापतितं स्वान्ते प्रसरन्तं विशृह्वलम् ॥ ४० ॥ निवारयति यस्त्रेधा दोषाङ्कशमुशन्ति तम्। दोषो गुणत्वं तनुते दोषत्वं वा निरस्यति॥४१॥

५

भवन्तमथवा दोषं नयत्यत्याज्यतामसा। मुखं चन्द्रश्रियं धत्ते श्वेतशमश्रुकराह्रैः ॥४२॥ अत्र हास्यरसोद्देशे ग्रम्यत्वं गुणतां गतम्। तव दुग्धाब्धिसंभूते: कथं जाता कलड्किता॥।४३॥ कवीनां समयाद्विद्याविरुद्धो दोषतां गतः। दधार गौरी हृदये देवं हि-मकगढितम् ॥४४॥ अत्र श्रेपोदयान्नैव त्याज्यं हीति निरर्थकम्। इति श्रीजयदेवकविवरविरचिते चन्द्रालोके दोषनिरूपणो नाम दितीयो मयृन्यः॥

नृतीयो मयृख्: ३ अथ लक्षणानि- अन्त्याक्षरा विचित्रार्थख्यातिरक्षरमंहतिः। उषाकान्तेनानुगतः शूरः शारिरयं पुनः॥१॥ शोभास्यातोऽपि यद्दोषो गुणकीर्त्या निषिध्यन। मुधा निन्दति संसारं कंसारियत्र पृज्यने ॥ २॥

इन्दुर्यदि कथं तीव्र: सूर्यो यदि कथ निशि॥ ३॥ हन्तुस्त्यकत्वा बहन्पक्षान्युक्त्यैकस्यावधारणम्। नेन्दुर्नार्कोSयमौर्वावनिः सागरादुन्थितो दहन।।४।। प्रतिषेध: प्रसिद्धानां कारणानामनादर: । न युद्धे न स्रुवोः स्पन्दे नैव धीरा निवारिताः॥५॥ निरुक्तं स्यान्निर्वचनं नाम्न: सत्य तथानृतम्। ईदशैश्चरितैर्जाने सत्यं दोपाकरो भवान्॥ ६॥ स्यान्मिथ्याध्यवसायश्चेदसती साध्यसाधने। चन्द्रांशुसूत्रग्रथितां नभःपुप्पस्नजं वह।।७।। सिद्धि: ख्यातेपु चेन्नाम कीर्त्यते तुल्यतोक्तये। युवामेवेह विख्यातौ त्वं बलैर्जलधिर्जलैः॥८॥ युक्तिर्विशेपसिद्धिश्चेद्विचित्रार्थान्तरान्वयात्। नवस्त्वं नीरद: कोऽपि स्वर्ण वर्षसि यन्मुङ्दः॥९।

असावुदेति शीतांशुर्मानच्छेदाय सुभ्नुवाम्॥१० ॥ १ अत्र स्वणपदेन कनकं पक्षे सुष्ट अर्णः उदकम्। २

इत्यादि लक्षणं भूरि काव्यस्याहुर्महर्षयः। स्वर्णभ्राजिष्णुभानुत्वप्रभृतीव महीभुजः॥११॥ शंत श्रीजयदेवकविवरविरचिते चन्द्रालोके लक्षणनिरूपणो नाम तृतीयो मयूखः॥

चतुर्थो मयूख: ४ अथ गुण :- श्ेषो विघटमानार्थघटमानत्ववर्णनम्। स तु शब्दैः सजातीयैः शब्दैर्बन्धः सुखावहः॥१॥ उल्लसत्तनुतां नीतेऽनन्ते पुलककण्टकैः। भीतया मानवत्येव श्रियाश्लिष्टं हरिं स्तुमः॥२॥ यस्मादन्तःस्थितः सर्वः स्वयमर्थोऽवभासते। सलिलस्येव सूक्तस्य स प्रसाद इति स्मृतः ॥ ३॥ समतल्पसमासत्वं वर्णाद्यैस्तुल्यताथ वा। इयामला कोमला वाला मरणं शरणं गता॥४॥ समाधिरर्थमहिमा लसद्नरसात्मना। स्यादन्तर्विशता येन गात्रमङ्करितं सताम् ।।५।। माधुर्य पुनरुक्तस्य वैचित्र्यचारुतावहम्। वयस्य पश्य पश्यास्य चञ्चलं लोचनाञ्चलम् ॥६॥ ओज: स्यात्प्रौढिरर्थस्य सङ्केपो वातिभूयसः। रिपुं हत्वा यशः कृत्वा त्वदसिः कोशमाविशत्॥७॥ सौकुमार्यमपारुष्यं पर्यायपरिवर्तनात्। स कथाशेषतां यातः समालिङ्गय मरुत्सखम् ॥८॥ उदारता तु वैदग्ध्यमग्राम्यत्वात्पृथङ्मता। मानं मुश्च प्रिये किंचिल्लोचनं समुदश्चय॥९॥ शृङ्गारे च प्रसादे च कान्त्यर्थ व्यक्तिसंग्रहः। अमी दश गुणाः काव्ये पुंसि शौर्यादयो यथा॥ १० ॥ तिलकाद्यमिव स्त्रीणां विदग्धहृदयंगमम्। व्यतिरिक्तमलंकारप्रकृतेर्भूषणं गिराम् ॥ ११॥ विचित्रलक्षणन्यासो निर्वाहः प्रौढिरौचिती। शास्त्रान्तररहस्योक्ति: संग्रहो दिक प्रदर्शिता ॥१२॥ इति श्रीजयदेवकविवरविरचिते चन्द्रालोके गुणनिरूपणो नाम चतुर्थो मयूखः॥४॥

७

पश्चमो मयूखः ५ शब्दालंकारपरिसंख्यानम्- शब्दार्थयोः प्रसिद्ध्या वा कबेः प्रोढिवशेन वःः हारादिवदलंकारसंनिवेशो मनोहरः ॥ १॥ स्वरव्यञ्जनसंदोहव्यूहा: संदोहदोहदाः। गौर्जगजाग्रदुत्सेकाच्छेकानुप्रासभासुरा॥२॥ आवृत्तवर्णसंपूर्ण वृत्त्यनुप्रासवद्चः। अमन्दानन्दसंदोहस्वच्छन्दस्यन्दमन्दिरम्॥३॥ लाटानुप्रासभूर्भिन्नाभिप्राया पुनरुक्तता। यत्र स्यान्न पुनः शत्रोर्गर्जितं तर्जितं जितम् ॥४॥ श्लोकस्यार्धे तदर्धे वा वर्णावृत्तिर्यदि धवा। तदा मता मतिमतां स्फुटानुप्रासता सताम ॥५॥ उपमेयोपमानादावर्थानुप्रास इप्यते। चन्दनं खलु गोविन्दचरणद्वन्द्वन्दनम् ॥ ६ ॥ पुनरुक्तप्रतीकाशं पुररुक्तार्थसंनिभम्। अंशुकान्तं शशी कुर्वन्नम्बरान्तमुपैत्यसौ॥७॥ आवृत्तवर्णस्तवक स्तबकन्दाङ्कुरं कवेः। यमकं प्रथमाघुर्य माधुर्ये वचसो विद्ुः॥८॥ काव्यवित्प्रवरैश्चित्रं खङ्गबन्धादि लक्ष्यते। तेष्वाद्यमुच्यते श्रोकदयी सज्जनरज्ञिता॥९॥ कामिनीव भवेत्खङ्गलेखा चारुकरालिका। काश्मीरसेकरक्ताङ्गी शत्रुकण्ठान्तिकाचिका॥ १० ॥ शब्दालंकारान्निरुप्यार्थालंकारमाह। तत्रैपामलंकाराणा अनुकमणिका लिख्यते- उपमानन्वयावादावुपमेयोपमानता। प्रतीपं रूपकं चैव परिणामस्ततो मतः ॥१॥ उल्लेख: स्मृतिमन्दान्तिमत्संदेहा अपहतिः। उत्प्रेक्षातिशयोक्ती च ततः स्यात्तुल्ययोगिता॥२॥ दलीपकालंकृतिश्चैव तत आवृत्तिदीपकम्। प्रतिवस्तूपमा चैव स्यादृष्टान्तो निदर्शना॥ ३॥ व्यतिरेकः सहोक्तिश्च विनोक्तिस्तदनन्तरम्। समासोक्ति: परिकरस्तथा परिकराहुरः॥४॥ श्लेषो ज्ञेयोऽप्रस्तुतप्रशंसा च प्रस्तुताङ्कर:। पर्यायोकं ततो व्याजस्तुतिः स्याद्याजनिन्दनम्॥५॥

८

आक्षेपालंकृतिश्चैव विरोधाभास एव च। विभावना विशेषोक्तिरसंभव उदाहतः ॥६ ॥ असङ्गतिश्च विषमं समं चैव विचित्रकम्। अधिकालंकृतिश्चाल्पालंकृतिस्तदनन्तरम्॥७॥ अन्योन्यं च विशेषश्च व्याघातालंकृतिस्ततः। हेतुमालैकावली च मालादीपकसाघकौ।। ८ ॥ यथासंख्यं च पर्यायः परिवृत्तिस्ततो मता। परिसंख्यालंकृतिः स्याद्विकल्पस्तद्नन्तरम् ॥९॥ समुच्चयस्ततः प्रोक्तस्ततः कारकदीपकम्। समाधि: प्रत्यनीकं च काव्यार्थापत्तिरेव च ॥ १० ॥ काव्यलिङ्गं ततर्श्चार्थान्तरन्यास उदाहृतः । विकस्वरः स्यात्प्रौढोक्ति: संभावनमतः परम् ॥११॥ मिथ्याध्यवसितिश्चैव ललितं च प्रहर्षणम्। ततो विषदनोललासाववज्ञालंकृतिस्ततः ॥१२॥। अनुज्ञा शैलमुद्रा च रतावल्यपि तदुणः।

मिलितं चैव सामान्यमुन्मीलितनिमीलितौ। उत्तरं सूक्ष्मपिहितं व्याजोकिस्तद्नन्तरम्॥ १४॥ गूढोक्तिर्विवृतोक्तिश्च युक्तिस्तोकोक्तिरेव च। छेकोक्तिश्चैव वक्रोक्ति: स्वभावोक्तिश्च भाविकम्॥१५॥ उदात्त तत्तदात्युक्तिर्निरुक्तिस्तदनन्तरम्। प्रतिषेधो विधिहेंतुरित्यलंकृतयः शतम्॥१६॥ इत्यलंकारानुक्रमणिका । इति श्रीजयदेवकविवरविरचिते चन्द्रालोके शब्दालंकारनिरूपणं नाम पश्चमो मयूखः ॥५ ॥

समाप्तोडयं चन्द्रालोक:।

श्रीः। श्रीमदप्पैयदीक्षितविरचितः

कुवलयानन्द: ।

श्रीगणेशाय नमः । अमरीकब गभार त्रमगीमुग्वरीकृतम्। दूरीकरोतु दुरिनं गॉरीचरणपङ्कजम्॥ १॥ परस्परतप:संपत्फलायितपररुपरौ। अपश्चमातापितरौ प्राश्ची जायापती स्नुमः॥२॥

अलंकारचन्द्रिका । अनुचिन्लय महालक्ष्मी हरिलोचनचन्द्रिकाम। कुर्वे कुवलयानन्दसद्लंकारचन्द्रिकाम् ॥ १ ॥ चिकीर्षिताविन्नसिद्धय इष्टदेवतां स्तौति-अमरीति॥ अत्र चरणमेव पर- जमिति मयूरव्यंसकादिसमासाश्रयणान्परिणामालंकारः । चरण आरोप्यमाणम्य पङ्कजस्यारोपविषयचरणात्मतापरिणतिं विना दुरिनदूरीकरणक्रिकियार्थत्वासंभवान। 'परिणाम: क्रियार्थश्चेद्विपयी विषयात्मना' इति तल्वक्षणात्। नच पङ़जमिव चर- णमिति पूर्वपदार्थप्रधान उपमितसमास एवास्त्विति शङ्कयम्। अमरीणां कबरी- भारस्य केशपाशस्य संबन्धिनी सौगन्ध्यलोभात्तन्संसष्ा या भ्रमरी नया मुखरी- कृनमिति विशेषणम्यानुगुण्याभावानम्य पङ्कजगतत्वेनैव प्रमिद्धेरिति एतद्विशेषण- वगतेन च पादपतनेनाभिव्यज्यमाना गौरीविपया सुराज्ञनागता रतिः कविगना तां पुष्णातीती प्रेयोलंकारोऽपि बोध्यः ॥ १॥ परस्परेति॥ प्राश्वौ पुरातनाँ जायापती अर्थादुमामहेश्वरौ सुमः । किंभूतौ। ग्रपश्चस्य जीववर्गस्य मातापिनृ- रूपौ निरुपाधिकृपाश्रयत्वाद्धितोपदेष्टवाच्च। तथा परस्रसंबन्धिन्यासपःसंपत्तेः फलवदाचेरितं परस्परस्वरूपं ययोस्तौ। अत्र परशब्दस्य क्रियाविनिमयविवक्षायां 'कर्मव्यतिहारे सर्वनाम्नो द्वे वाच्ये' इति वार्तिकेन द्विभावे असमासवद्भावे 'पूर्व- पदस्थस्य सुपः सुर्वक्तव्यः' इत्यनेन सुपः सादेशे च परस्परशब्दव्युत्पत्तेः पार्वती- तपःसमृद्धिफलायित: परमेश्वरः परमेश्वरतपःसंपत्फलायिता च पार्वतीत्यर्थो लभ्य- ते। तपःसंपत्तेश्व फलं निरतिशयानन्द इति तदुपमया परस्परं परमप्रेमास्पदल- लक्षण: शङ्ारो व्यज्यमान: सौभाग्यातिशयव्यज्ञनमुखेन शिवयोरभावप्रकर्ष पयव-

२ कुवलयानन्दः । [उपोद्धातः १

उद्धाट्य योगकलया हृदयाब्जकोशं धन्यैश्चिरादपि यथारुचि गृह्यमाणः । यः प्रस्फुरत्यविरतं परिपूर्णरूप: श्रेयः स मे दिशतु शाश्वतिकं मुकुन्दः ॥ ३ ॥ अलंकारेषु बालानामवगाहनसिद्धये। ललितः क्रियते तेषां लक्ष्यर्लक्षणसंग्रहः।।४।। येषां चन्द्रालोके दृश्यन्ते लक्ष्यलक्षणश्रोकाः। स्यतीति सहृदयैराकलनीयम्। मातापितराविति रूपकाभ्यामुक्तोपमयोः संसृष्टिः। परस्परं चोपमयोः फलायितेत्येकवाचकानुप्रवेशलक्षणः संकर इति दिक ॥ २ ॥ संप्रति प्रतिपिपादयिषितानामलंकाराणां व्युत्पत्तेः सतोऽपुरुषार्थतया फलत्वा- योगात्तस्या रसास्वादौपयिकत्वेन फलत्वं प्रेक्षावतां प्रकृतग्रन्थप्रवृत्तये सूचयितुं शृद्धाररसाधिदैवतं श्रीकृष्णं प्रति रसाख्वादानन्दं प्रार्थयते-उद्धाट्येति॥स मु- कुन्दो मे मह्यं शश्रद्भवं शाश्वतिकं भभनावरणतया सदा प्रकाशमानं श्रेयो विगलि- तवेद्यान्तरमानन्दं 'रसो वै सः' इति श्रुतेः रसपदाभिधेयं, दिशतु ददात्वि- त्यर्थः। यथाश्रुते मुक्तिप्रार्थनायाः प्रकृतेऽसंगत्यापत्तेः । स कः। यो धन्यैमहा- महिमपुण्यशालिभिनारदादिमुनिभिर्योगकलया योगकौशलेन हृदयाब्जस्य उरसो मध्यवर्तिनो हृदयपुण्डरीकस्य कोशं मुकुलमधोमुखतया विद्यमानमुद्धाव्य रेचक- प्राणायामेनोर्ध्वमुखं कृत्ा चिराद्वहुकालं यथारुचि यथेच्छं ग्रृह्यमाणोऽपि रामकृ- षणाद्यभिमतमूर्तिध्यानगोचरीक्रियमाणोऽपि परितः पूर्ण रूपमस्य तथाभूतोऽपरि- च्छिन्नव्रह्मरूपोSविरतं निरन्तरं मुक्तिदशायां प्रस्फुरति प्रकाशत इति विरोधालं- कारः। औपासनिकरूपस्य कल्पितत्वेन च तत्परिहारः। अथवा योगिभिरप्यचि- न्त्यस्रूप इति माहात्म्यातिशयवर्णनम्। अत्र योगिगतभगवद्विषयकरतिभावस्य कविगतं तं प्रत्यङ्गतया न्ेयोलंकारः ॥ ३ ॥ चिकीर्षितस्य ग्रन्थस्य प्रयोजनाभि- घेये प्रदर्शयति-अलंकारेष्विति॥ एतच्ोभयान्वयि। अलंकारेष्वर्थालंकारे- सूपमादिषु विषये बालानामव्युत्पन्नानां तेष्ववगाहनस्य व्युत्पत्ते: सिद्धय इत्यर्थः । तेषां ये लक्ष्यलक्षणे तयोः संग्रह इति नित्यसापेक्षतात्समासः । लक्ष्यमुदाहरण- म्। अलंकारत्वं च रसादिभिन्नव्यङ्गयभिन्नत्वे सति शब्दार्थान्यतरनिष्ठा या विष- यितासंबन्धावच्छिन्ना चमत्कृतिजनकतावच्छेदकता तदवच्छेदकतम्। अनुप्रा- सादिविशिष्टशव्दज्ञानादुपमादिविशिष्टार्थज्ञानाच् चमत्कारोदयात्तेषु लक्षणसमन्व- यः। शब्दार्थयोर्ञाननिष्ठचमत्कृतिजनकताया विषयितयावच्छेदकत्वेन तद्विशेष- णीभूतानुप्रासोपमादेस्तन्निष्ठावच्छेदकतावच्छेदकल्वात्। रसवदाद्यलंकारसंग्रहाय व्यङ्गयोपमादिवारणाय च भेदद्यगर्भसत्यन्तोपादानम् ॥४॥ परकीयग्रन्थाप- हारशड्कानिरासायाह-येषामिति॥ येषामलंकाराणं चन्द्रालोके चन्द्रालोका- १ 'कौशल्येन'.

उपमालंकार: १ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ३

प्रायस्त एव तेषामितरेषां त्वभिनवा विरच्यन्ते॥ ५॥ उपमालंकार: १ उपमा यत्र सादृश्यलक्ष्मीरुल्लसति द्वयोः । हंसीव कृष्ण ते कीर्तिः स्वर्गङ्गामवगाहते ॥ ६ ॥

ख्यग्रन्थे। त एवेत्यनन्तरं लिख्यन्त इति शेषः । स्थितानामपि केषांचिदलेखना- त्प्राय इत्युक्तम्। यथानन्तरश्लोकस्योत्तरार्धम्। तत्रैवं दृ्यते 'हृदये खेलतोरु- च्चैस्तन्वङ्गीस्तनयोरिव' इति। स्वयं तन्यदेव विरचितमिति। एवंच तदीयत्वेन कथनादाशङ्कानिरासः ॥५॥ संप्रत्यर्थालंकारेषु निरूपणीयेषु बहलालंकारघटकतया सुप्रसिद्धतया च प्रथम- मुपमालंकारं लक्षयति-उपमेति॥ अयं च लक्ष्यनिर्देशः । शेषं लक्षणम्। सादृश्यलक्ष्मीश्चमत्कृतिजनकता। तद्विशिष्टसादृश्यमिति यावत्। धर्मधर्मिणोरभे- दोपचाराल्लक्षणं व्याचष्टे-यत्रेति। यत्र काव्ये वृत्तित्वं सप्तम्यर्थः। तच् शक्ति- लक्षणान्यतरसहकारेण वोधकत्वसंबन्धेन। उपमानमधिकगुणं ्वन्द्रदि उपमेयं वर्ण्यमानं कामिनौवदनादि सहृदयः काव्यभावनापरिपक्कवुद्धि: व्यङ्गयस्य मर्यादा प्रतीतिनियमरूपा यया सा व्यज्ञनेत्यर्थः । अत्र चोपमानोपमेययोरिति स्वरूपक- थनं नतु लक्षणान्तर्गतं व्याव्तनीयाभावादात्माश्रयापादकल्ाच्च। उपमानत्वो- पमेयत्वयोरुपमाघटितल्ात्। एतच्वाग्रे व्यक्तीभविष्यति। इत्थं चालंकारत्वे सति सादृश्यमुपमालंकारलक्षणं वोध्यम्। एवमग्रेऽप्यधिकारप्राप्तमलकारतविशेयणं बोध्यम्॥ हंसीत्यादि॥ अत्र तावदिवार्थे साहश्ये निरूपितत्वसंसर्गेण हंस्या- देरन्वयः। सादृश्यस्य प्रयोजकत्वसंसर्गेण सवर्गद्गावगाहनाश्रयलरूपे साधारणधर्मे तस्य च स्वरूपसंबन्धेन कीतों सादृश्यस्य निपातार्थतया नामार्थ प्रति साक्षात्संव- न्धेन विशेष्यत्वे विशेषणत्वे च बाधकाभावात्। तथाच हंसीनिरूपितसादृश्यप्रयो- जकस्वर्गङ्गाकर्मकावगाहनाश्रयत्ववती कीर्तिरिति वोधः । नचैवं स्वर्गङ्गावगाहन- मिवशव्दश्चेत्याद्यग्रिमग्रन्थे धात्र्थस्य समानवर्मत्वोक्तिर्विरुद्धेति वाच्यम्। तदा- श्रयत्वस्य समानधमत्वे तस्य तथात्वस्यौचित्यायातत्वेन विरोधाभावान्। तथा सति तत्रैव कुतो न सादृश्यान्वय इति चेन्न। वातर्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रका- रतासंसर्गेण शाब्दबोधे विशेष्यतया विभत्तयर्थोपस्थितेर्हेतुलात्। नच निपा- तार्थभिन्नवृत्तित्वेन प्रकारता विशेषणीयेति वाच्यम्। घटो न पश्यतीत्यादौ घटाद- न्विताभावस्य कर्मतासंसर्गेण दर्शनेऽन्वयापत्तेः । यदि तु वात्र्थेऽपि तात्पर्यव- शात्सादृश्यान्वयोऽनुभवसिद्धस्तदा धातर्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपित प्रकारतासंबन्धे- नान्वयबुद्धिं प्रति नज्जन्योपस्थितेः प्रतिबन्धकत्वमात्रं परिकल्प्य घटो न पश्यती- त्यादौ पूर्वोक्तान्वयबोधो निराकरणीय इति दिक। एवमरविन्दमिव सुन्दरवदन- मित्यादावरविन्दादिनिरूपितसाध्श्यस्य प्रयोजकतासंसर्गेण सुन्दरपदार्थैकदेशेऽपि सुन्दरत्वेऽनुभवबलादन्वयस्तद्विशिष्टस्य चाभेदेन मुखादौ। इत्थं चारविन्दनिर

४ कुवलयानन्दः । [ उपमालंकार: १

पितसादृश्यप्रयोजकसौन्दर्यवदभिन्नं वदनमित्यन्वयबोधः । अरविन्दसुन्दरमितिस- मासे लरविन्दपदेनारविन्दनिरूपितसादृश्यप्रयोजकं लक्ष्यते। तच्चाभेदेन पदार्थेक- देशे सौन्दर्येऽन्वेति। एवचारविन्दनिरूपितसादृश्यप्रयोजकाभिन्नसौन्दर्यवदभिन्नं वदनमित्यन्वयबोधः । एकदेशान्वयायोगादरविन्दपदमेव लक्षणया सर्वार्थबोधकं सुन्दरपदं तु तात्पर्यग्राहकमित्येके। अरविन्दमिव वदनमित्यत्नारविन्दनिरूपित सादृश्यवद्वदनमिति बोधः । सादृश्यस्य निपातार्थतया भेदेन नामार्थान्वये वाधका- भावात्। अरविन्दमिव भातीत्यत्र भातेर्ज्ञानार्थकत्वेSरविन्दपदस्यारविन्दनिरूपित- सादृश्यप्रकारकज्ञानविषये लक्षणा। तस्य चाभेदेन मुखादावन्वयः। शेषं तात्प- र्यग्राहकम्। पूर्वोक्तदिशा वा सादृश्यस्यैव प्रकारितासंसर्गेण धार्थेऽन्वयः । अ- त्रैव सौन्दर्येणेति धर्मोपादाने तृतीयार्थस्य प्रयोज्यतस्य सादृश्येऽन्वयात्सौन्दर्य- प्रयोज्यारविन्दनिरूपितसादृश्यप्रकारकज्ञानविषय इर्ति बोधः । आद्यकल्पे लरवि- न्दपदमेव सर्वार्थबोधकमितरत्तात्पर्यग्राहकमिति व्येयम्। इयंच सादृश्यस्य पदार्था- न्तरत्वमते शाब्दबोधरीतिरुपदर्शिता। तस्य समानधमरूपत्वे तु चन्द्र इव मुख- मित्यादौ चन्द्रवृत्तिधर्मवन्मुखमिति बोधः। अत्रैवाह्लादकमिति समानधर्मोपादाने इवार्थस्य धर्मस्यम्हादकत्वे पदार्थैकदेशऽन्वयः । तदसहिष्णुतायां तु चन्द्रनिष्ठा- ह्रादकत्ववति आह्लादकपदस्य लक्षणा। चन्द्रादिपदं तात्पर्यग्राहकम्। चर्न्द्रसट- शमित्यत्राप्येकदेशे सादृश्ये चन्द्रान्वयः ससंबन्धिकत्वात्। सदृशपदं वा चन्द्र- सादृश्यविशिष्टे लाक्षणिकम्। अत्रैवाह्लादकत्वेनेत्युक्तावभेदस्तृतीयार्थस्तस्य च सद- शपदार्थैकढेशे धर्मेऽन्वयः । तथा चाह्लादकल्वाभिन्नचन्द्रवृत्तिधर्मवदभिन्नं मुखमि- ति बोधः। सदशपदमेव वा सर्वार्थबोधकमितरत्तात्पर्यग्राहकमित्येवंविधान्वयसर- णिश्रेणयस्तत्र तत्र शब्दव्युत्पत्तिनिपुणैरनुसंघेया इत्यलं प्रसक्तानुप्रसक्तपरिचिन्त नेन ॥ पूर्णोपमेतीत्यनन्तरमालंकारिकैरिति पूरणीयम्। तत्वं च विशेषत उपात्त शब्दशक्तिप्रतिपादितोपमानोपमेयकत्वे सति विशेषतः शव्दोपात्तसमानधर्मकत्वे च सति विशेषतः सनिरूढशव्दगम्यत्वं सवपदमुपमापरम्। उपमानलप्तायामपि लक्षणयोपमानप्रतिपत्तेस्तद्वारणाय शक्तीति। उपमेयलप्तायां स्मरवधूयन्तीत्यादा- वात्मन उपमेयस्याध्याहृतेनात्मानमिति शब्देन बोधनादुपात्तेति शब्दविशेषणम्। एवसपि तन्वीत्यनेनात्रोपमेयस्य काव्यस्य सदृशं न दृश्यत इत्येवंविधायां लप्तो- पमायामुपमानस्य च सदृशपदोपात्तत्वाद्विशेषत इति उपमेयोपमानतावच्छेदक- रूपेणेत्यर्थः । धर्मलप्तायामप्युपमावाचकेन सामान्यतो धर्मस्योपात्तत्वाद्विशेषत इति। उपमाप्रयोजकतावच्छेदकरूपेणेत्यर्थः । वाचकलप्तायामपि लक्षणयोपमा- नादिपदेनोपमावगमात्तद्वारणाय विशेषतः खनिरूढेति। उपमायां च निरूढा 'इव- वद्रायथाशब्दा' इत्याद्यभियुक्तोक्तिसंगहीता इवादयः । अत्र निपातरूपस्येवादेरु- पसर्गवद्द्योतकत्वमेव। कथमन्यथा 'शरैरुसैरिवोदीच्यानुद्धरिष्यन्रसानिव' इत्यादा- वुस्नादिपदोत्तरतृतीयादिसङ्गतिः । उस्रादेरुद्वरणक्रियां प्रत्यकरणत्वात्, इवार्थे सा- दृश्यान्वयित्वेन करणीभूतशरविशेषणत्वाभावाच्च द्योतकत्वे तूस्रादिपदस्योस्त्सह-

उपमालंकार: १ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः ।

यत्रोपमानोपमेययोः सहृदयाह्लादकत्वेन चारुसादृश्यमुन्भृततयोल्सति व्यङ्गयमर्यादां विना स्पष्ट प्रकाशते तत्रोपमालंकारः । हंसीवेत्युदाहरणम् । इयंच पूर्णोपमेत्युच्यते। हंसी कीर्तिः स्वर्गङ्गावगाहनमिवशब्दश्चेत्येतेषामुप- मानोपमेयसाधारणधर्मोपमावाचकानां चतुर्णामप्युपादानात्। यथावा- 'गुणदोपौ बुधो गृह्लन्निन्दुक्ष्वेडाविवेश्वरः। शिरसा श्रलाघते पूर्व परं कण्ठे नियच्छति॥' अत्र यद्यप्युपमानोपमेययोनैंक: साधारणो धर्मः । उपमाने ईश्वरे चन्द्र- गरलयोर्ग्रहणमुपादानं तयोर्मध्ये पूर्वस्य चन्द्रस्य शिरसा श्ाघनं वहनमुत्त- रस्य गरलस्य कण्ठे नियमनं संस्थापनमुपमेये बुधे गुणदोपयोग्रहणं ज्ञानं

शपरतयोस्त्रसदशैः शरैरिति बरविशेषणत्वंन तृतीयािसङ्गतिरिति वैयाकरणमतं तु नादरणीयम्। उपास्यते गुरुरित्यादौ वात्वर्थासनक्रियाया अकर्मकतया कर्मल- कारानुपपत्तिरूपवाधकस्योपसर्गवाचकतायामिवेवादिवाचकतायामभावेन दृष्टान्त- वैषम्यस्य स्फुटत्वात्। विशेषणविशेष्ययोः समानविभक्तिकतायां 'विशेष्येण सहै- कार्थ भवेद्यत्र विशेषणम्। तत्र लिज्वादयः प्रायो विशेष्यस्था विशषणे॥' इत्यनुशा- सनस्येवोपमानोपसेययोरपि तस्यां 'लिह्गसंख्याविभेदेऽपि हुपमानोपमेयता। विभ- किःपुनरेकैव उपमानोपमेययोः ॥'इत्यनुशासनस्य सत्त्वेनोपमानपदोत्तरतृतीयादेः साधुलारथतयोपपत्तेश्र। तस्माद्वाचकत्वमेवेवादीनाम्। युक्कं चैतत्। अन्यथा सक- लालंकारिकसंमतस्येवशब्दप्रयोगे श्रौतीत्यस्य दत्तजलाञ्जलित्वापत्तेः । रूढिप्रयोज- नयोरन्यतरस्याभावेन चन्द्रादिपदेन चन्द्रसदृशलक्षणायां निषिद्धलाक्षणिकत्वरूप- नेयार्थत्वरूपदोषापत्तेश्र। अपिच इवादेर्द्योतकत्वनये चन्द्रादेरुपमानस्य पदार्थे- कदेशतया तत्र साधारणधर्मान्वयानुपपत्तिरिति दिक् ।।-उपमानेत्यादि।। उपमानत्वं चोपमानिरूपकत्वेन विवक्षितत्वं, तदाश्रयत्वेन विवक्षितत्वं चोपमेय- लम्। साधारणत्वं च धर्मखवारसिकमौपचारिकं बिम्बप्रतिबिम्वभावकृतं श्लेषकृतं वस्तुप्रतिवस्तुभावेन समासभेदाश्रयणेनेत्यनेकधा चित्रमीमांसायां प्रपञ्चितम्। तत्र स्वर्गङ्वावगाहनस्य तथात्वमौपचारिकं कीतौं तस्य खारसिकत्वाभावात्। उपादानादिति वाचकस्योपादाननिर्देशः । इतरेषां तु शव्देन प्रतिपादनं तदिति चिन्तनीयम्॥ साधारण्यप्रकार विशेषोपदर्शनायोदाहरणान्तरमाह-यथावेति। गुणदोषाबरिति॥ गुणदोषावर्थात्परस्य गृह्लन् जानन् बुधः पण्डितः पूर्व पूर्वनि- र्दिष्टं गुणं शिरसा श्रलाघते आन्दोलितेन शिरसाभिनन्दति। परं परतो निर्दिष्टं दो- षं कण्ठे निभच्छति निरुणद्धि। वाचा कण्ठाद्वहिर्नोद्वाटयत्तीत्यर्थः । क इव। इन्दु- क्ष्वेडौ चन्द्रगरले गृह्नन्नुपाददान ईश्वरो हर इव। सोऽपि पूर्व चन्द्रं शिरसा श्ा- घते तत्पूर्वकं धारयति। परं च गरलं कण्ठे नियच्छति स्थापयतीति। 'क्वेडस्तु गरलं विषम्' इत्यमरः ॥ शङ्कते-अत्र यद्यपीति॥ साधारणस्तत्त्वेनाभिमतो धर्मः 'गृह्लन् शिरसा श्लाघते पूर्वम्' इत्यादिनोक्तो यद्यपि नैको न साधारण इति योजना। गृहन्नित्यादिनोक्त एकोऽपि धर्मः साधारणो नेति वा। यथाश्रुते साधा-

६ कुवलयानन्दः। [उपमालंकार: १

तयोर्मध्ये पूर्वस्य गुणस्य शिरसा श्राघनं शिरःकम्पेनाभिनन्दनमुत्तरस्य दो- घस्य कण्ठे नियमनं कण्ठादुपरि वाचानुद्धाटनमिति भेदात्। तथापि चन्द्र- गरलयोर्गुणदोषयोश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावेनाभेदादुपादानज्ञानादीनां गृह्न्नि- त्येकशब्दोपादानेन भेदाध्यवसायाच्च साधारणघर्मतेति पूर्वस्माद्विशेषः । व- स्तुतो भिन्नयोरप्युपमानोपमेयधर्मयोः परस्परसादृश्यादभिन्नयोः पृथगुपादा- नं बिम्बप्रतिबिम्बभाव इत्यालंकारिकसमयः ॥ ६ ॥ वण्योपमानधर्माणामुपभावाचकस्य च। एकद्वित्र्यनुंपादानैर्मिन्ना उप्तोपमाष्टथा।७॥

रणस्य साधारणत्वाभावोक्तरसङ्गतत्वापत्तेः। साधारण्याभावे हेतुरुपमान इत्यार- न्य इति भेदादित्यन्तेनोक्तः। समाधत्ते-तथापीति॥ वस्तुगत्या साधारण्या- भावेऽपीलर्थः । चन्द्रगरलयोरित्यादि यथाक्रमं चन्द्रगुणयोर्गरलदोषयोश्वेत्यर्थः ।

रूपेणाभेदाध्यवसायात्। एतच्च साधारणधर्मतेत्यग्रेतनेनान्वितम्। ज्ञानादीत्यादिना शिरसा वहनाभिनन्दनयोः कण्ठस्थापनतद्वहिरनुद्धाटनयोश्च संग्रहः । गृह्नन्नितीत्या- दिना च शिरसा श्लाघते, कण्ठे नियच्छतीत्यनयोः संग्रहः ॥ अभेदाध्यवसाया- दिति॥ अभेदस्याध्यवसायादाहार्यनिश्चयादित्यर्थः ॥ साधारणधर्मतेतीति॥ माधारणधर्मत्वाभिमानविषयतेतीत्यर्थः। पूर्वस्मात्पूर्वोदाहरणादिति विशेष इत्यन्व- यः। न चैवं साधर्म्यप्रतीत्युपपादनेति वस्तुतस्तदभावात्कथमुपमालक्षणसमन्वय इति वाच्यम्। चमत्कारविशेषप्रयोजकसाधारणत्वाध्यवसायविषयवर्मत्वस्यैवोपमा- लक्षणत्वमित्यभिप्रायादिति। लोके बिम्बप्रतिबिम्बभावव्यपदेशस्य गगनजलाशया- दिगतचन्द्रा दिविषयतया प्रसिद्धे: कथं प्रकृते तद्यपदेश इत्याशक्कायामाह-वस्तु- त इत्यादि॥ अभिन्नयोस्तथाध्यवसितयोः पृथगिति भिन्नशब्देनेत्यर्थः॥ बिम्बप्र- तिबिम्बभाव इति॥ बिम्बप्रतिबिम्बभावपदवाच्यमित्यर्थः । समय इति। स- द्वेत इत्यर्थः ॥ ६॥ पूर्णायामुपमानादिसमग्रतानियमप्रसिद्धेस्तद्विपरीतायां लप्तोप- मायां सर्वलोपनियमाशङ्कानिरासाय लक्षणपूर्वकं तां विभजते-वर्ण्येत्यादि- ना। चकारो वाशब्दार्थे। तदनन्तरं च लोपे इत्यध्याहार्यम्। एवं चेतरेतरयो- गाविवक्षया, वर्ण्यस्योपमानस्य धर्मस्योपमावाचकस्य वा लोपेऽन्यतमानुपादाने लप्तोपमा। सा च एकद्वित्र्यनुपादानैरष्टवा भिन्नेति पूर्वापराभ्यामुक्तंभवति। त- डिदित्याद्युदाहरणान्यर्थतो व्याचष्टे-उपमेयादीनामिति॥ वस्तुतो लाघवात्पू- र्णाभिन्नत्वं लक्षणं बोध्यम्। लक्षणवाक्यगतं क्रममुपेक्ष्योदाहरणकमाङसारेण वि- भागं दर्शयति-यथेत्यादि॥ वाचकलुप्नेति ॥ वाचकत्वं चात्रानुपूर्वीविशे- षवत्तयोपमाबोधने निरूढत्वम्। तच्च शक्त्या निरूढलक्षणया वा। तत्राद्यमिवा- देर्द्वितीयं तु सुहृत्पदादेरिति। तदभावात्तडिद्गौरीत्यादौ वाचकलोपः। समासानु-

१. 'दानाद्भिन्ना'.

उपमालंकार: १ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ७

तडिद्वौरीन्दुतुल्यास्या कर्पूरन्ती दृशोर्मम। कान्त्या स्रवधूयन्ती दृष्टा तन्व्री रहो मया ।। ८॥ यत्तया मेलनं तत्र लाभो मे यश्च तैंद्रतेः। तदेतत्काकतालीयमवितर्कितसंभवम् ॥ ९॥ उपमेयादीनां चतुर्णा मध्ये एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वा प्रतिपादकशब्दाभावेन लुप्तोपमेत्युच्यते। सा चाष्टधा। यथा-वाचकलुप्ता १, धर्मलुप्ता २, धर्मवा- चकलुप्ता ३, वाचकोपमेयलुप्ता ४, उपमानलुप्ता ५, वाचकोपमानलुप्ता ६, धर्मोपमानलुप्ता ७, धर्मोपमानवाचकलुप्ता च ८ इति । तत्रोपमानलोपरहिता- श्वत्वारो भेदास्तडिद्गौरीत्यादिश्लोकेन प्रदर्शिताः । तद्वन्तो भेदा उत्तरश्लोकेन दर्शिताः । तत्र तडिद्वौरीत्यत्र वाचकलोपस्तडिदिव गौरीत्यर्थे 'उपमानानि सामान्यवचनैः' इति समासविवायकशास्त्रकृतः । इन्दुतुल्यास्येत्यत्र धर्मलोपः स त्वैच्छिको न शास्त्रकृतः । कान्त्या इन्दुतुल्यास्येत्यपि वक्तुं शक्यत्वात् । कर्पूरन्तीत्यत्र धर्मवाचकलोपः । कर्पूरमिवाचरन्तीत्यर्थे विहितस्य कर्पूरवद :- नन्दाव्मकाचारारथकस्य क्विप इवशब्देन सह लोपात्। अत्र धर्मलोप ऐे- च्छिकः। नयनयोरानन्दात्मकतया कर्पूरन्नीति तदुपादानस्यापि संभवादिनि।

शासनेन निरूढलक्षणावगमेऽप्यानुपूर्वीविशेषवत्तया शब्दविशेषस्य तदबोधना- न् ।। शास्त्रकृत इति॥ शास्त्रप्रयुक्त इत्यर्थः ॥ कर्पूरन्तीत्यत्रेति॥ अत्र 'स- वप्रातिपदिकेभ्यः क्विव्वा वक्तव्यः' इत्यनेन विहितः क्विप् लप्तोऽपि स्मर्यमाणो धर्ममात्ररूपमाचारं बोधयति। कर्पूरपदं च लक्षणया कर्पूर्सादृश्यम्। तस्य चाति- रिक्तत्वे पूर्ववत्प्रयोजकतासंसर्गेणाचारेऽन्वयो धर्मरूपत्वे लभेदेन। वस्तुतस्तु क्िव्लोपाप्रतिसन्धानेऽपि तथा बोधात्कर्पूरादिशन्दा एव कर्पूरादिसादृश्यप्रयो- जकाभिन्नं तत्सादृश्याभिन्नं वाचारं लक्षयन्तीति युक्तम्। ननु वाचकस्येवादेरनु- पादानाल्लोपो युक्त: साधारणधर्मस्य लाचाररूपस्य क्विबुपात्ततया कथं लोपस्तन्राह -कर्पूरवदानन्दात्मकाचारार्थस्य क्किप इति॥ कर्पूरस्येवेतीवार्थे वतिः। आनन्दात्मको जनकतासंवन्धेन। वस्तुगत्या आनन्दसरूपो य आचारस्तद्वोध कस्ये- त्यर्थः। ननु क्विब्लोपाज्ञानेSप्याचारप्रतीतेः कर्पूरादिपदानामेव तद्वोधकतवपक्षे कर्थ धर्मलोपः संगमनीय इति चेत्। अत्र प्राश्चः। एवमपि तद्वाचकतया विहितस्य क्रि- पो लोपात्तल्लीपव्यपदेशः । अत एवात्र समानार्थकः क्यच नोपात्तस्तस्यालप्तत्वादि- त्याहुः। नव्यास्तु धर्ममात्र रूपस्याचारस्योपादानेSप्यानन्दत्ादिना विशेषरूंपणानु- पादानाद्धर्मलोपो युक्त एव। अन्यथा इन्दुतुल्यास्येत्यादेधमेलप्तोदाहरणस्यासङ्गत- तापत्तेः । न चैवं क्यजादावपि धर्मलप्ता स्यादिति वाच्यम्। इष्टापत्तेरित्याहुः ॥

१ 'तद्रते'.

८ कुवलयानन्दः। [उपमालंकार: १

कान्त्या स्मरवध्यन्तीत्यत्र वाचकोपमेयलोपः । अत्र कान्त्येति विशेषणसाम- थ्यात्स्वात्मानं कामवधूमिवाचरन्तीत्यर्थस्य गम्यमानतया स्वात्मन उपमेयस्य सहोपमावाचकेनानुपादानात्स त्वैच्छिकः। स्वात्मानं स्मरवधूयन्तीत्युपमेयोपा- दानस्यापि संभवात। काकतालीयमित्यत्र काकतालशब्दौ वृत्तिविपये काक- तालसमवेतक्रियावर्तिनौ तेन काकागमनमिव तालपतनमिव काकतालमि- तीवार्थे 'समासाच्च तद्विषयात्' इति ज्ञापकात्समासः। उभयत्रोपमेयं स्वस्य क्वचिद्वमनं तन्नैव रहसि तन्व्या अवस्थानं च। तेन स्वस्य तस्याश्र समागमः काकतालसमागमसदृश इति फलति। ततः काकतालमिव काकतालीयमिति द्वितीयस्मिन्निवार्थे 'समासाच्च तद्विषयात्' इति सूत्रेण 'इचे प्रतिकृतौ' इत्य- धिकारस्थेन छप्रत्ययः। तथाच पतनदलितं तालफलं यथा काकेनोपभुक्तमेवं रहोदर्शनश्चुभितहृदया तन्वी स्वेनोपभुक्तेति तदभ्नः। ततश्वात्र काकागमन- तालपतनसमागमरूपस्य काककृततालफलोपभोगरूपस्य चोपमानस्यानुपादा-

स्मरवधूयन्तीत्यत्रेति॥ ननु 'उपमानादाचारे' इति कर्मभूतादुपमानादाचारे क्यचो विधानात्स्मरवधूं रतिमिवाचरन्तीत्यवगमेऽप्यात्मानमन्यां वेति कथ निर्ण यस्तताह-विशेषणेति॥ रत्यनुरूपाचरणस्य कान्तिकरणकृत्वरूपविशेपणसा- मर्थ्यादित्यर्थः । कान्तेः स्वरसतः स्वीयत्वावगमादिति भावः। न चात्मन उपमेयस्य तन्वीपदेनोपादानात्कथं लोप इति वाच्यम्। तस्या द्वितीयान्ततया कर्मभूतोपमे याससर्पकत्वादात्मानमित्यध्याहृतेनैव तद्वोधात्। अन्नच स्मरवधूपदेन स्मरवधू- सादृश्यं लक्ष्यते। तस्य च प्रयोजकवसंसर्गेणाभेदेन वाचारेऽन्वयः। तथाच स्मर- वधूसादृश्याभिन्न आत्मकर्मको य आचारस्तदाश्रयस्तन्वीति बोधः॥ काकताली- येति। वृत्तिविपये समासविपये॥ ज्ञापकाढिति॥ इवार्थे समासाभावे तद्वि- षयादित्यनेनेवार्थविषयसमासानुवादोऽनुपपन्नस्तज्ज्ञापक इत्यर्थः। उभयत्र काका- गमनतालपतनयोः । उपमेयमित्यनन्तरं क्रमेणेति शेषः ॥ तेनेति॥ काकताल- समवेतक्रियापरयोः काकतालपदयोरिवार्थे समासेनेत्यर्थः। काकतालसमागमेति॥ अयं भावः । काकागमनतालपतनयोरुपमानत्वे तदुपमेययोः स्वीयगमनतन्व्यव- स्थानयो: पृथगनुपात्तत्वेनोपमेय तयान्वयायोगात्काकतालसमागम एवोपमानम्। इत्थंच काकतालसमागमसदशं काकतालपदार्थस्तस्य चाभेदेन सवीयतन्वीसमाग- मरूप उपमेयेऽन्वय इति ॥ तत इति ॥ तादृशसमासोत्तरमिलर्थः ॥ इति तदर्थ इति। काकतालपदलक्षितस्य काककृततालफलोपभोगसदृशस्याभेदेन तन्वीरतिलाभरूपेणोपमेयेनान्वयादिति भावः । अत्र पतनदलितमिकिि रहोदर्शन- क्षुभितहृदयेति च बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नधर्मस्वरूपकथनं नत्वेवमन्वयाकार इति बोध्यम्। नच सकृदुच्चारिताभ्यां काकतालपदाभ्यां कथमुपमानद्वयावगम इति वाच्यम्। अनुभवानुसार्यनुशासनेन व्युत्पत्तिवैचित्र्यस्य स्फुटं प्रतिपत्तेरिति॥ एवं दुरूहत्ात्पद्यं व्याख्याय तत्रोपमानलप्तादींश्रतुरोऽपि भेदान्प्रदर्शयितुमाह-तत- श्चेति॥ काकागमनेत्यादि ॥ काकागमनतालपतनरूपो यः समागमस्तद्रूप-

अनन्वयालंकार: २ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः ।

नात्पत्ययार्थोपमायामुपमानलोपः । समासार्थोपमायां वाचकोपमानलोप: । सर्वोऽप्ययं लोपश्छप्रत्ययविधायकशास्त्रकृतः । अवितर्ककितसंभवमिति साधा- रणधर्मस्यानुपादाने अत्ययार्थोपमायां धर्मोपमानलोप:। समासार्थोपमायाँ धर्मोपमानवाचकलोप इति सूक्ष्मया दृष्ट्यावधारितव्यम्। एतेपामुदाहर- णान्तराणि विस्तरभयान्न लिख्यन्ते ॥॥॥ ९ ॥ अनन्वयालंकार: २ उपमानोपमेयत्वं यदेकस्यैव वस्तुनः । इन्दुरिन्दुरिव श्रीमानित्यादौ तदनन्वयः ॥ १० ॥ एकस्यैव वस्तुन उपमानोपमेयत्ववर्णनमनन्वयः । वर्ण्यमानमपि स्वस्य स्येत्यर्थः । इदंच काकागमभमिव तालपतनमिवेति महाभाष्यगतविग्रहवाक्यवि- रोधशङ्कापरिहारायोक्तम्। समागमस्य तादृशक्रियाद्वयाभिन्नत्वेनोक्तयुत्त्या तस्यो- कार्थ एव पर्यवसानात् विशिष्टोपमायां विशेषणोपमावगतिवत्समागमोपमा- यामपि तदवयवक्किययोरयेथायोगं गम्यमानामुपमामभिप्रेत्य महाभाष्यकृतां तादृशविग्रहवाक्यप्रणयनमित्याशयः॥ धर्मस्यानुपादान इति॥ तत्स्थाने 'अक्षवत्क व्रवीम्म ते' इति पाठ इति भावः ॥७॥८॥९॥

काख्यायां कुवलयानन्दव्याख्यायामुपमाप्रकरणं संपूर्णम् ॥१॥

यद्यप्युपमाननिरूपणानन्तरं तन्मूलालंकारेषु संभवत्सादृश्योपमेयोपमैव प्रथमं निरूपयितुमुचिता न लारोपितसादृश्यनिबन्धनोऽनन्वयस्तथापि तं द्वितीयसदृश- च्यवच्छेदफलकतया तृतीयसदृशव्यवच्छेदफलिकासुपमेयोपमामपेक्ष्य शीघ्रोपस्थि- तिकमभिप्रेत्य प्रथमं निरूपयति-उपमानोपमेयत्वमिति। उपमानत्वमुपमे- यतं चेलर्थः। द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणलात। विवक्ष्यत इति च शेषः। एवं चैकस्यैव वस्तुनो यदुपमानत्वमुपमेयतं च विवक्ष्यते तदनन्वय इत्यन्वयः । असंभवशङ्कानि- रासाय मध्ये उदाहरणोक्तिः । ननूक्तलक्षणस्य 'भणितिरिव मतिर्मतिरिव चेष्टा' इत्यादिरशनोपमायामतिव्याप्तिः। तत्र मत्यादेरेकस्यैव वस्तुन उपमानलस्योपमेय- लस्य च वर्णनातू। अथैकस्य वस्तुनो यदेकनिरूपितमुपमानल्वमुपमेयतं चेति विवक्षितमेकपदस्यावृत्तिकल्पनात्। इत्थच रशनोपमायां मत्यादेश्वेष्टािनि ुि तमुपमानलं भणित्यादिनिरूपितं तूपमेयलमितेकनिरूपितोपमानोपमेयल्विर हाभातिव्जाप्तिरित्युच्यते तदा 'खमिव जलं जलमिव खम्' इत्युपमेयोपमाया सतिव्याप्तिः। तत्रैकस्यैव वस्तुनो गगनस्यैकजलनिरूपितस्योपमानतस्ोपमेयलस् क वर्णनादिति चेन्मैवम्। एकस्यैवेति विरोधद्योतकैवकारवलेन खाश्रयनिरूपित- योरूपमानोपमेयलयोलांभेन क्वाप्यतिप्रसज्ामाबाद्। असिति हि 'इन्दुरिन्दुरिद्र' इत्यनन्वये उपमानत्वसुपमेयलं च साश्रयेन्दुनिरूपितं नतु रशनोप्मायामुपमेयो- प्रमायां चेति संक्षेपः। अनन्वयपदप्रवृत्तिनिमितमाह-वर्ण्यमानमपीति॥ कुव. ३

१० कुवलयानन्दः। [उपमेयोपमा ३'

स्वेन साधर्म्य नान्वेतीति व्युत्पत्तेः । अनन्वयिनोऽप्यर्थस्याभिधानं सदशा- न्तरव्यवच्छेदेनानुपमत्वद्योतनाय। इन्दुरिन्दुरिव श्रीमानित्युक्ते श्रीमत्वेन चन्द्रस्य नान्य: सदशोऽस्तीति सदशान्तरव्यवच्छेदो लक्ष्यते। ततश्च स्वेनापि सादृश्यासंभवादनुपमेयत्वे पर्यवसानम्॥ यथावा- गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः । रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव॥ पूर्वोदाहरणे श्रीमत्वस्य धर्मस्योपादानमस्ति। इह तु गगनादिषु बैपुल्या- देर्धर्मस्य तन्नास्तीति विशेषः॥ १० ।।

उपमेयोपमा ३ पर्यायेण द्वयोस्तच्चेदुपमेयोपमा मता। धर्मोऽर्थ इव पूर्णश्रीरर्थो धर्म इव त्वयि॥ ११॥ नान्वेतीति॥ न संबध्यत इत्यर्थः। साधर्म्यस्य भेदघटितत्वादिति भावः। नन्वेवं सत्यसंबद्धप्रलापत्वापत्तिरित्यत आह-अनन्वयिनोऽपीति ॥ बाधितस्यापी- त्यर्थः । अर्थस्य साधर्म्यस्य अभिधानमाहार्यारोपरूपतया प्रतिपादनं सदशान्त- रव्यवच्छेदेन सदशान्तरव्यावृत्तिबोधद्वारेण। एतदेव विशदयति-इन्दुरित्या-

पाततो रुद्ररोदनार्थवादवद्वारमात्रतया सादृश्यप्रतिपादनेऽपि नासंबद्धप्रलापता- पत्तिरिति भावः । उदाहरणान्तरमाह-यथावेति ॥ गगनाकारं गगनसदशम्। इवेत्यतः प्राक् युद्धमित्यध्याहार्यम्। उदाहरणान्तरप्रदर्शने बीजमाह-पूर्वोदा- हरणेति॥ वैपुल्यादेरित्यादिपदाद्गाम्भीर्यदारुणत्वयोः संग्रहः ॥ १० ॥ इत्यन न्वयालंकारप्रकरणम् ॥ २ ॥ अथोपमेयोपमां लक्षयति-पर्यायेणेति॥ अयौगपदयेनेत्यर्थः। वाक्यभेदे- नेति यावत्। तत् उपमानोपमेयत्वं विवक्ष्यत इति शेषोऽत्रापि बोध्यः। उपमे- योपमेति लक्ष्यनिर्देशः । उपमेयेनोपमेति व्युत्पत्तेः । धर्मोरऽर्थ इवेत्युदाहरणम्। अर्थो धनम्। पूर्णश्रीः पूर्णसमृद्धिः। अत्र च धर्मार्थयोद्वयोर्वाक्यभेदेनोपमानल- मुपमेयतं च वर्णितम्। तत्रादवाक्येऽर्थस्योपमानत्वं धर्मस्योपमेयत्म्। द्वितीये तु तद्विपर्यासेन धर्मस्योपमानतमर्थस्योपमेयतमिति लक्षणसमन्वयः ।उपमानोप- मेयत्मात्रोक्तावनन्वयेऽतिव्याप्तेर्दयोरित्युक्तम्। एवमपि 'समत्वं शरदि प्रापुरहो कुमुदतारकाः' इत्युभयविश्रान्तसादृश्यादुपमायामतिव्याप्तिः । तत्र द्वयोः कुमु- दतारकयोः सादश्याश्रयत्वरूपोपमेयत्वस्येव तत्प्रतियोगित्वरूपस्योपमानतस्याप्य- र्थतः प्रतीतेरतः पर्यायेणेत्युक्तम्। ननु 'भणितिरिव मतिर्मतिरिव चेष्टा चेष्टेव कीर्तिरतिविमला' इति रशनोपमायामतिव्याप्तिः। तत्र द्वयोरमतिचेष्टयोर्वाक्यभे- देनोपमानोपमेयत्ववर्णनादिति चेन्न। द्वयोरित्यनेन परस्परमुपमानोपमेयत्वस्त्र विवक्षितत्वाू। अन्यथा पर्यायपदेनैवानन्वयवारणे तद्वैयर्थ्यापत्तेरिति संक्षेपः॥

प्रतीपालंकार: ४ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ११

द्योः पर्यायेणोपमानोपमेयत्वकल्पनं तृतीयसदृशव्यवच्छेदार्थम्। धर्मा- थयोः कस्यचित्केनचित्सादृश्ये वर्णिते तस्याप्यन्येन सादृश्यमर्थसिद्धमपि मु- खतो वर्ण्यमानं तृतीयसदृशव्यवच्छेदं फलति॥ यथावा- खमिव जलं जलमिव खं हंस इव चन्द्रश्चन्द्र इव हंस:। कुमुदाकारास्तारास्ताराकाराणि कुमुदानि॥ पूर्वत्र पूर्णश्रीरिति धर्म उपात्तः । इह निर्मलत्वादिधर्मो नोपात्त इति भेद: । उदाहरणद्वयेऽपि प्रकृतयोरेवोपमानोपमेयत्वकल्पनम्। राजि धर्मार्थसमृद्धेः शरदि गगनसलिलादिनैर्मल्यस्य च वर्णनीयत्वात्। प्रकृताप्रकृतयोरप्येषा संभवति॥ यथा- गिरिरिव गजराजोडयं गजराज इवोच्चकैर्विभाति गिरिः। निर्झर इव मदधारा मदधारेवास्य निर्झरः स्त्रवति॥११ ॥

प्रतीपालंकार: ४

त्वल्लोचनसमँ पझमं त्वद्वक्रसदशो विधु: ॥.१२॥ प्रसिद्धोपमानोपमेयभाव: प्रातिलोम्यात्पातीपम्। यथावा-

ननूपमाप्रतीपोभयरूपाया उपमाद्वयरूपाया वा उपमेयोपमाया अलंकारान्तरत्वे किं बीजमित्यत आह-दयोरिति ॥ तथा चार्थविशेषदयोतकतया चमत्कृति- वैलक्षण्यमेव तत्र बीजमिति भावः। कथं तृतीयसदृशव्यवच्छेदलाभस्तत्राह- धर्मार्थंयोरिति ॥ धर्मार्थयोर्मध्य इत्यर्थः। मुखतः शब्देन। तथाच 'प्राप्तस्य पुनर्वचनं तदितरपरिसंख्यार्थम्' इति न्यायादिहापि तृतीयसदृशव्यावृत्तिलाभ इति भावः ॥ खमिवेति॥ शरद्वर्णनमिदम्। खमाकाशमिव जलं कालुष्यापगमेन निर्मललातिशयात्। शेषं स्पष्टम्। निर्मलत्वादीत्यादिपदेन शैत्यातिशयपरिग्रहः॥ गिरिरिवेति॥ अत्र गजः प्रकृतः । अयमिति प्रकृतपरामशिसर्वनामनिर्दिष्ट- त्वातू। अत एवोपक्रमादग्रेऽप्यस्य मदधारेत्यन्वयो बोध्यः । अन्र पूर्वार्धे उच्च- कैर्विभातीति समानधम उपात्तः । उत्तरार्धे च स्रवतीति स उक्त इति दिक ।। ११ ॥ इत्युपमेयोपमाप्रकरणम् ॥ ३ ॥ प्रतीपमति । प्रतीपमिति लक्ष्यनिर्देशः। ननूपमानोपमेयभावस्य वैवक्षिक तया मुखादेरप्युपमानत्वसंभवाचचन्द्र इव मुखमित्युपमायामतिव्याप्तिरित्यत आह -प्रसिद्धेति। प्रसिद्धोपमानस्योपमेयभाव उपमेयत्वं प्रतीपं प्रतीपपदवाच्यम्। कुंतः। प्रातिलोम्यात्प्रसिद्धोपमानप्रतिकूललात्। उपमेयभावप्रातिलोम्यादित्यवि- सर्गपाठेऽपि प्रसिद्धोपमानस्य य उपमेयभावस्तस्य प्रातिलोम्यादुपमानप्रतिकूलत्वा- दुपमानस्योपमेयत्वकल्पनं प्रतीपमित्युच्यत इति व्याख्येयम्। नतु प्रसिद्धस्योपमा- १ 'मानस्याप्युपमेयत्व'.

१२ कुवलयानन्द:। [प्रतीपालंकार: ४

मेघैरन्तरितः प्रिये तव मुखच्छायानुकारी शशी। येऽपि त्वद्गमनानुसारिगतयस्ते राजहंसा गता- स्त्वत्सादृश्यविनोदमान्रमपि मे दैवेन न क्षम्यते ॥ १२ ॥ अन्योपमेयलाभेन वैर्ण्यस्यानादरश्व तत्। अलं गर्वेण ते वक्र कान्त्या चेन्द्रोऽपि तादशः।।१३।। अत्युत्कृष्टगुणतया वर्ण्यमानस्यान्यन्न स्वसादृश्यमसहमानस्योपमेयं किंचि- त्प्रदरश्य तावता तस्य तिरस्कारो द्वितीयं प्रतीपं पूर्वस्मादपि विच्छित्तिविशे- षशालि। यथावा- गर्वमसंवाह्यमिनं लोचनयुगुलेन किं वह्हसि भढ्रे। सन्तीदृशानि दिशि दिशि सरःसु ननु नीलनलिनानि ॥ १३ ॥

नोपमेयभावस्य वैपरीत्यादिति यथाश्रुतरीत्यैवंविधप्रातिलोम्यस्य तृतीयपश्चमप्रती- पभेदाव्यापित्वेन प्रतीपपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वायोगादिति। एवं चोत्तप्रकारेणोपमान- प्रातिकूल्यस्य प्रतीपपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वकथनेन प्रसिद्धोपमानप्रतिकूलधर्मः प्रतीप- मिति प्रतीपपञ्चकसाधारणं सामान्यलक्षणमिति सूचितम्। अतंएव पञ्चमत्रती- पव्याख्यानावसरे वक्ष्यति-उपमानप्रातिलोम्यादिति। प्रतिकूलतं च तिरस्कार- प्रयोजकत्वम्। एतस्य च सकलप्रतीपमेदसाधारण्यं तत्र तत्र स्फुटीकरिष्यते- यथावेति॥ प्रोषितस्य प्रियां प्रति वियोगवेदनानिवेदनमिदम्। अयि प्रिये, बदीयसादृश्येन विनोदनं विनोदो विरहयापनं तन्मात्रमपि मम दैवेन न क्षम्य- ते। एतदेव दर्शयति-यदित्यादिना॥ लन्नेन्रयोः समाना साधारणी का न्तिः शोभा यस्य तथाविधं यदिन्दीवरं तत्सलिले मन्नम्। वर्षर्तुना जलवृद्धेः। तव मुखस्य च्छायया कान्त्या अनुकारी सदशः शशी मेघैरन्तरितस्तिरोहितः । येSपीत्यपिर्भिन्नकमः। लद्रमनसदशगतयो ये राजहंसास्तेऽपि गता इति। अत्र कान्तीत्यादिधर्मोपादानात्पूर्वोदाहरणवैलक्षण्यं बोध्यम्। ननूपमानादुपमेयस्या- धिक्यवर्णनारूपाक्वयति रेकालंकारादस्य को भेदः। उच्यते। तत्र वैधर्म्यप्रयुक्त सुपमेयस्याधिक्यं विवक्षितमिह तूपमानतामात्रप्रयुक्तवात्साधर्म्यप्रयुक्तमिति । १२ ॥ प्रतीपान्तरमाह-अन्योपमेयेति ॥ अन्यदवर्ण्यमुपमानं तद्रूपं यदु- पमेयं तस्य लाभेन वर्णनीयस्य मुखादेरनादरो गर्वपरिहारोऽपि तत्प्रतीपमित्यर्थः । तस्य गर्वप्रसक्तिपूर्वकत्वेनोपमेयताया अपि पूर्वमप्राह्योपमानतिरस्कृतिविशेषप्र- योजकत्ादिति भावः। अतएव लाभेनेत्युक्तं न तु सत्त्वेनेति। अप्राप्तप्रापतेर्ल्ा- भशब्दार्थलात् । विच्छित्तिविशेषेति॥ चमत्कारोत्कर्ष इत्यर्थः । उक्तरी- त्योपमानतिरस्कारातिशयप्रतीतेरिति भावः ॥ गर्वमिति ॥ असंचाह्ं संवह- नायोग्यम्। अपरिमितमिति यावत्। भद्रे शोभने इति संबोधनम्। नन्विति

१ 'वर्णस्य'. २ 'चन्द्रो भवादृशः'.

प्रतीपालंकार: ४ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १३

वर्ण्योपमेयलाभेन तथान्यस्याप्यनादरः.। क: कौर्यदर्पस्ते मृत्यो त्वत्तुल्या: सन्ति हि स्तिय:॥१४॥ अत्युत्कृष्टगुणतया क्वचिदप्युपमानभावमसहमानस्यावर्ण्यस्य वर्ण्यमुपमेयं परिकल्प्य तावता तस्य तिरस्कारः पूर्वप्रतीपवैपरीत्येन तृतीयं प्रतीपम्।। यथावा- अहमेच गुरु: सुदारुणानामिति हालाहल सास्म तात दृप्य: । ननु सन्ति भवादृशानि भूयो भुवनेऽस्मिन्वचनानि दुर्जनानाम्॥१४॥ वैर्ण्येनान्यस्योपमाया अनिष्पत्तिवचश्च तत्। सुधापवादो मुग्धाक्षि त्वन्मुखाभं किलाम्बुजम् ॥१५॥ अवर्ण्ये वर्ण्योपमित्यनिष्पत्तिवचनं पूर्वेभ्य उत्कर्षशालि चतुर्थ प्रतीपम्। उदाहरणे मुधापवादत्वोत्तयोपमित्यनिष्पत्तिरुद्वाटिता। यथावा- आकर्णय सरोजाक्षि वचनीयमिदं भुवि। शशाङ्स्तव वक्रेण पामरेरुपमीयते ॥ १५ ॥ प्रतीपमुपमानस्य कैमर्थ्यमपि मँन्वते। दृष्ट चेद्वदनं तस्याः किं पद्मेन किमिन्दुना॥-१६॥

ञ्ञमं प्रतीपम्। यथावा- हेलर्थे। अव्ययानामनेकार्थलात्। पूर्वोदाहरणे कान्त्येति समानधर्मोपादानमिह तु नेवि भेदः ॥ १३ ॥ वर्ण्योपमेयेति ॥ अन्यस्य वर्ण्यस्य। अनादरोऽपि तथा। प्रतीपमित्यर्थः ॥ अहमेवेति ॥ सुदारुणानामतितीत्राणाम्। गुरु: श्रेष्ठः। तातेति सानुकम्पसंबोधने। मास्म दृप्य इति। दर्प मा कृथा इत्यर्थः ॥ १४॥ वर्ण्येनान्यस्येति॥ निरूपितत्वं तृतीयार्थः । वर्ण्यनिरूपिता यान्यस्यावर्ण्य- स्योपमा तस्या इत्यर्थः । अनिष्पत्तिवचः उच्यमाना अनिष्पत्तिः। 'कृदभिहि- ते' इति न्यायात्। तत्प्रतीपम् ॥ मुधेति ॥ किलेति वार्तायाम्। वन्मुखाभ- मम्वुजमिति वार्ता मुधा निष्प्रयोजनोऽपवादः । अलीकार्थकलेनापवादस्य नि- ष्प्रयोजनलम् ॥ उत्कर्षेति ॥ उपमानतिरस्कारातिशयप्रयोजकत्वरूपेत्यर्थः ॥ मुधापवादत्वोक्त्येति॥ उक्तार्थमेतत्॥ आकर्णयेति॥ वचनीयमलीकतया निन्दितम् । अतएव भुवीत्युक्तम्। लोकान्तरे मुखसंनिधानेन विशेषादर्शनाद- लीकतग्रहायोगात्। संनिधानेऽपि विशेषाग्रहणात्पामरैरित्युक्त्म्। अत्र वचनीयं पामरैरित्येताभ्यामुपमितेरनिष्पत्तिः प्रकाश्यते ॥१५॥ प्रतीपमिति॥ कः अर्थः प्रयोजनं यस्य तत्तथा। अनर्थकमिति यावत्। तस्य भावः कैमर्थ्य तदपि प्रतीपं मन्वते। आलंकारिका इति शेषः । ननूपमानस्य पद्मचन्द्रादेराह्वादविशेषरूप प्रयो- जनसत्त्वात्कथमनर्थकत्वमत आह-उपमेयस्यैवेति॥ उपमानधूर्वहत्वेनोप- १ 'वण्योपमानोप'. २ 'मिथ्यावादो हि सुग्धाक्षि'. ३ 'मन्यते'.

१४ कुवलयानन्दः [प्रतीपालंकारः ४

तदोजसस्तद्यशसः स्थिताविमौ वृथेति चित्ते कुरुते यदा यदा। तनोति भानो: परिवेपकैतवात्तदा विधि: कुण्डलनां विधोरपि।। केचिदनन्वयोपमयोपमाप्रतीपानामुपमाविशेषत्वेन तदन्तर्भाव मन्वते। अन्ये तु पञ्चमं प्रतीपप्रकारसुपमानाक्षेपरूपत्वादाक्षेपालंकारमाहुः ॥१६॥

मानकार्यकारिलेन। अयं चोपमानकैमर्थ्ये हेदः। अतश्चोपमानकैमर्थ्यमित्यव्या- हार्यम्। आह्लादविशेषादेरन्यलभ्यत्वेन प्रयोजनत्वासंभवात्कैमर्थ्यमिति भावः । उपमानप्रयोजकधूर्वहत्वेनेति पाठे उपमानं प्रयोजकं यस्या इति बहुव्रीहिः। ननु 'उपमानकैमर्थ्यस्यो पमा नाक्षिपश्वाक्षेः'इतवाूरक्षेंकारत्वेनोक्तल त्कथं प्रतीपलमतआह-उपमानप्रातिलोम्यानिति। उपमानप्रतिकूललादि- त्यर्थः। प्रतिकूलतवं च तिरस्कारप्रयोजकत्वमित्युक्तम्। तथाच प्रतीपसामान्यल- क्षणाकान्तत्वात्प्रतीपान्तर्भाव एवोचित इति भावः ॥ तदोजस इति ॥ नैष- धीये नैषधवर्णनमिदम्। विधिर्व्रह्ा तस्य नलस्यौजसः प्रतापस्य तद्यशसश्च स्थितौ सत्यामिमौ सूर्यचन्द्रौ वृथा प्रतापज्योत्स्नादेः कार्यस्य ताभ्यामेवोपपत्ते- निरर्थकाविति चित्ते यदा यदा कुरुते तदा भानोर्विघोश्व परिवेषस्य परिधेः कै- तवाच्छलात्कुण्डलनां वैयर्थ्यसूचिकां रेखावेष्टनां करोतीत्यन्वयः । अत्रच नायं

संकरः। यद्यत्पापमित्यादिवच्च तत्पदे वीप्साया अकरणं न दोष इति बोध्यम्। केचिद्दण्डीप्रभृतयः॥ अनन्वयोपमेयोपमाप्रतीपानामिति ॥ प्रतीपपदेन

पमान्तर्भावस्यासंभवात्। वस्तुतस्ताद्यभेदत्रयस्यापि नोपमान्तर्गतिर्युक्ता । चम- त्कारं प्रति साधर्म्यस्य प्राधान्येनाप्रयोजकत्वात्। सामर्थ्यनिबन्धन उपमानति- रस्कार एव हि तत्र चमत्कृतिप्रयोजकतया विवक्षितो नतु साधर्म्यमेव मुखत- श्रमत्कारितया विवक्षितमिति सहृदयसाक्षिकम्। एवमनन्वयोपमेयोपमयोरपि न सादृश्यस्य चमत्कारितया प्राधान्येन विवक्षा किंतु द्वितीयतृतीयसदृशव्यवच्छे- दोपायतयेति न तयोरप्युपमान्तर्गतिर्युज्यते। अन्यथा सादृश्यवर्णनमात्रेणोप- मान्तर्भावे 'धैर्यलावण्यगाम्भीर्यप्रमुखैस्तमुदन्वतः। गुणैस्तुल्योऽसि भेदस्तु वपुषैवेद्शेन ते ।I' इति व्यतिरेकालंकारस्याप्युपमान्तर्गतिः स्ाद् तत्र साध- म्यसमानाधिकरणं वैधर्म्यमेव चमत्कारे प्रधानं नतु साधर्म्यमिति चेत्तुल्यमिदं प्रतीपादिष्वपीति सहृद्यैराकलनीयम्। एतावदेवासरसबी जमभिसं्धा्योकं के चिदिति। अन्ये वामनादयः । अत्र चास्वरसबीजं प्रागेवावेदितम् ॥१६॥ इति प्रतीपप्रकरणम् ॥।४ ॥

रूपकालंकार: ५] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १५

रूपकालंकार: ५ विषय्यभेदतादूप्यरञ्जनं विषयस्य यत्। रूपकं तत्रिधाधिक्यन्यूनत्वानुभयोक्तिभिः॥१७॥ अयं हि धूर्जटि: साक्षाद्येन दग्धा: पुरः क्षणात्। अयमास्ते विना शङसुस्तातीयीकं विलोचनम् ॥ १८ ॥ शम्भुर्विश्वमवत्यद्य स्वीकृत्य समदृष्टिताम्। अस्या मुखेन्दुना लब्धे नेत्रानन्दे किभिन्दुना॥ १९॥ रूपकं लक्षयति-विषय्यभेदेति॥ रूप्यते इतुरव्यावृत्ततया ज्ञायते धर्मी अनेनेति रूपं तद्रूपमस्यासौ तद्रूपस्तस्य भावस्ताद्रूप्यं चन्द्रकार्यकारितादि विष- यिण उपमानस्याभेदताद्रप्याभ्यां विषयस्योपमेयस्य यद्रञ्जनमिव रजनम्। खोप- रक्तवुद्धिविषयीकरणमिति यावत्। तद्रूपकमित्यर्थः । रूपकं तदित्येव पाठः / रू- पकं त्विति पाठे तु तदित्यध्याहार्यम्। उपात्तविम्वाविशिष्टविषयधर्मिकाहार्यारो- पनिश्चयविषयीभूतमुपमानाभेदताद्रप्यान्यतररूपकमिति तु निष्कर्षः । मुखं चन्द्र

मुखमपरश्चन्द्र इत्यत्र तुन चन्द्राभेदो विषयः । अपर इति भेदस्य विवक्षित- लातू। अपितु चन्द्रकार्यकारितवरूपं ताद्रूप्यमिति तत्रापि लक्षणसंगतिः ।नच तस्य मुखे सत्वात्कथमारोप इति वाच्यम्। चन्द्रकार्यसजातीयकारित्वस्यैव मुखे सत्वादिति। यद्यपि नामार्थयोरभेदान्वयानुरोधादिहापि चन्द्रपदलक्षितस्य तत्कार्य- कारिणोSमेदसंसर्गेणैव मुखेऽन्वयादभेदरूपकमेव, तथाप्युपमानतावच्छेदकरू- पेणाभेदभाने एवाभेदरूपकत्वं कार्यकारित्वादिरूपेणाभेदभाने तु ताद्रप्यरूपक- त्वमिति तात्पर्यम्। अन्न 'कमलमनम्भसि कमले कुवलयमेतानि कनकलति- कायाम्' इत्याद्यतिशयोक्तिवारणायोपात्तेति विषयविशेषणम्। आरोपश्च निषेधा- नङ्गकत्वेन विशेपणीयः । तेनापहुतौ नातिव्याप्तिः। भ्रान्तिवारणायाहार्येति। "त्वत्पादनखरत्नानां यदलक्तकमार्जनम्। इदंश्रीखण्डलेपेन पाण्डुरीकरणं विधोः ॥' इति। निदर्शनावारणाय बिम्बाविशिष्टेति। संशयोत्प्रेक्षयोर्निरासाय निश्चयेत्युक्तमिति संक्षेपः ॥ आधिक्येत्यादि ॥ आधिक्यमुपमानस्य सवाभा- विकीमवस्थाभपेक्ष्योपमेयतादात्म्यावस्थायां बोध्यम्। एवं न्यूनतमपि। अनुभव- माधिक्यन्यूनत्वोभयरहितमभेदताद्रूप्यान्यतरमात्रम्॥ अयं हीत्यादि॥ अयं वर्ण्यमानो राजा येन हेतुना पुरो नगर्यः । शिवस्यापि त्रिपुरदग्वृत्वात्स एवायमि- ति भावः । तारतीयीकमिति तृतीयमेव तातीयीकम् 'तीयादीककस्वार्थे वा वाच्यः' इति वार्तिकानुसारात्। विलोचनं विनेत्यन्वयः ॥ शम्भुरिति ॥ अत्राप्ययमि- त्यनुषज्ञनीयम्। अन्यथातिशयोत्त्यापत्त्या रूपकोदाहरणत्वासङ्गतेः । अद्य राज-

१ 'ताद्रूप्यं'.

१६ कुवलयानन्दः । [रूपकालंकारः ५

साध्वीयमपरा लक्ष्मीरसुधासांगरोदिता।

विपययुपमानभूतं पद्मादि विषयस्तदुपमेयं वर्णनीयं मुखादि विषयिणो रूपेण विषयस्य रख्नं रूपकम्। अन्यरूपेण रूपवतः करणात्तच्च क्वचित्प्रसिद्ध- विषययभेदपर्यवसितं क्वचिन्ेदे प्रतीयमान एव तदीयध्मारोपमात्रपर्यवसि- तम्। ततश्च रूपकं तावद्विविधम्। अभेदरूपकं ताद्रूप्यरूपकं चेति। द्विवि- धमपि प्रत्येकं त्रिविधम्। प्रसिद्धविषय्याधिक्यवर्णनेन न्यूनत्ववर्णने- नानुभयोक्त्या चैवं रूपकं षद्चिधम्। अयं हीत्यादिसार्धश्रोकेनाभेदरूपकाणि अस्या मुखेन्दुनेत्यादिसार्धश्रलोकेन ताद्रूप्यरूपकाणि। आधिक्यन्यूनत्वानुभयो- क्युद्देशक्रमप्रातिलोम्येनेदाहतानि। थेन दुग्धा इति विशेषणेन वर्णनीये राज्ि प्रसिद्धशिवाभेदानुरअ्जनाच्छिवस्य पूर्वावस्थातो वर्णनीयराजभावावस्थायां

भावावस्थायां समदृष्टितां समसंख्यलोचनतामेकरूपलोचनवत्तां च। मुखेन्दुनेति। अत्रेन्दुपदमिन्दुकार्यकारिपरम्। किमिन्दुनेति प्रसिद्धचन्द्राद्भेदविवक्षणात्। अत- शन्द्रताद्रूप्यरूपकमिदम्। न चात्रोत्तरपदार्थप्राधान्यादिन्दुकार्यकारिणि मुखाभेद- भानान्मुखाभेदरूपकं स्यान्न तु चन्द्रताद्रूप्यरूपकमिति वाच्यम्। व्युत्पत्तवैचि- त्र्येण मुखस्य स्वनिष्ठाभेद प्रतियोगित्वसंसर्गेणान्वयाभ्युपगमाद्विशेषणानुयोगिक- स्यापि विशेषणसंबन्धतायाः स्ामित्वस्य षष््यर्थत्ववादिभिः प्राचीनैश्वैन्नस्य धनमि- त्यादावङ्गीकारात्। एवंच मुखनिष्ठाभेदप्रतियोगी चन्द्रस्तत्कार्यकारी वेति बोधान्न मुखाभेदरूपकापत्तिर्मुखप्रतियोगिका भेद स्याभानादित्येवमन्यत्राप्यूह्यमू।। असुधे- ति। सुधासागरादुदितोत्पन्ना प्रसिद्धा लक्ष्मीरियं तुन तथेति न्यूनत्वोकतः ॥ अतिरिच्यत इति॥ निष्कलङ्कतया अधिको भवतीत्यर्थः ॥ लक्षण लोकं व्याच- ष्े-विषय्युपमानेत्यादि। विषयिणोडभेदेन रूपण चेति पाठः । रूपेण आह्लाद- कत्वादिना ताद्रूप्येण। कचित्ताद्रूप्येण चेत्येव पाठः। परमार्थतस्तु प्रामाणिकपुस्त- केषु विषयिणो रूपेण विषयस्य रञ्जनमिति युक्ततर: पाठः। तेन तच्चेत्यादेन पौनरू- क्यमिति ध्येयम्। हरिद्रादिना पटादिरअने प्रयुक्तस्य रञ्जनशब्दस्येह प्रवृत्तौ बीज- माह-अन्यरूपेणेति॥ रूपं रक्तपीतादिकम्। अभेदताद्रूप्ये च तथा चान्यदी- यधर्मेणान्यस्य तद्वत्तासंपादनत्वसामान्यादिह गौणरञ्नशब्दप्रयोग इति भावः।। त्चेति॥ रजनं चेत्यर्थः॥ प्रसिद्धेति॥ कविसंप्रदायप्रसिद्धोपमानाभेदेन लब्धा- त्मकमित्यर्थः । रूपपदस्याभेदताद्रूप्योभयसाधारणत्वादिति भावः। अभेदेन रूपेण चेति पाठे तु तच्चेत्यत्र चशब्दो हेत्वर्थकः। तेन पूर्वोक्तस्यैव समर्थनमिति न पौन- रुत्त्यम्। तावद्विधान्तरोक्ते: प्रागुद्देशक्रमप्रातिलोम्येनेति। निर्देशकरमवैपरीत्येने- त्यर्थः । एतदेव विशदयति-येनेत्यादि॥ विशेषणेनेति हेतौ तृतीया। पुरद्ग्धृ- त्वविशेषणहेतुकशिवाभेदानुरञ्जनादित्यर्थः । ननु न्यूनत्ववर्णने भेदापकर्षयोः प्र- १ 'सागरोत्थिता'

रूपकालंकार: ५] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १७

न्यूनत्वाधिक्ययोरवर्णनाच्च्ानुभयाभेदरूपकमाद्यम्। तृतीयलोचन प्रहाणोक्त्या पूवार्वस्थातो न्यूनताप्रदर्शनान्यूनाभेदरूपकं द्वितीयम्। न्यूनत्ववर्णनमप्य- भेददार्व्यांपादकत्वाच्चमत्कारिविषयदृष्टित्वपरित्यागेन जगद्रक्षकत्वोक्त्या शिव- स्य पूर्वावस्थातो वर्णनीयराजभावावस्थायामुत्कर्षविभावनादधिकाभेदरूपकं तृतीयम्। एवमुत्तरेषु ताद्रूप्यरूपकोदाहरणेप्वपि क्रमेणानुभयन्यूनाधिकभा- वा उन्नेयाः। अनेनैव क्मेणोदाहरणान्तराणि- चन्द्रज्योत्स्नाविशदपुलिने सैकतेऽस्मिन्छरयवा वाददयूतं चिरतरमभूत्सिद्धयूनो: कयोश्चित्। एको वक्ति प्रथमनिहतं कैटभं कंसमन्य- स्तत्वं स त्वं कथय भगवन्को हतसतत्र पूर्वम् ।। अन्र स त्वमित्यनेन यः कंसकैटभयोर्हन्ता गरुडध्वजस्तत्तादात्म्यं वर्णनी- यस्य राजः ग्रतिपाद्य तं ग्रति कंसकैटभवधयोः पौर्वापर्यप्रश्नव्याजेन तत्तादा- त्म्यदार्व्यकरणात्पूर्वावस्थात उत्कर्षापकर्षयोरविभावनाच्चानुभयाभेदरूपकम् । वेधा द्वेधा अ्रमं चक्रे कान्तासु कनकेषु च। तासु तेष्वप्यनासक्त: साक्षाद्वर्गो नराकृति:।। अत्र साक्षादिति विशेषणेन विरक्तस्य प्रसिद्धशिवतादात्म्यसुपदिश्य नंरा- कृतिरिति दिव्यमूरतिवैकल्यप्रतिपादनान्यूनाभेदरूपकम्।

तीतेः कथं चमत्कारितेत्यत आह-अभेददा्ढ्यापादकत्वादिति॥ विशेष- निषेधस्य शेषाभ्यनुज्ञानफलकतया निषिद्धव्यतिरिक्तसकलगुणशालिताप्रतीतौ 'ए- कदेशविकृतमनन्यवद्भवति' इति न्यायेनाभेदनिश्चयसंपादकत्वादित्यर्थः । विभाव- नात्प्रकाशनात् ।I चन्द्रज्योत्स्नेति॥ राजानं प्रति कस्यचिदुक्तिः। हे भगवन्, चन्द्रज्योत्स्नावद्विशदं श्वेतं पुलिनं यस्य तथाभूतेऽस्मिन् शरय्वाः शरयूनामकनद्याः सैकते सिकतामयदेशे कयोश्चित्सिद्धतरुणयोश्चिरतरमतिचिरकालं वादरूपं धूतमभू- तू। कीदृक्तत्राह। एक: सिद्धयुवा कैटभं दैत्यविशेषं प्रथमं निहतं वक्ति वदति, अन्यः कंसं प्रथमं निहत वक्ति, स कंसकैटभयोर्हन्ता त्वं तत्र तयोर्मध्ये पूर्वे को हृत इति तत्त्वं कथयेत्यन्वयः । यद्यपि मुनिप्रभृतावेव भगवन्नित्यामन्त्रणसुचितं न राजादौ तश्ापि राजो भगवत्तादात्म्यवर्णनादनौचितयं परिहरणीयम्। क्रचित्तु भवतेति पाठः । अन्न ज्योत्सापदेनैव चन्द्रिकालाभेषि चन्द्रपदं शारदपूर्णचन्द्र- परतया नापुष्टार्थम्। पुष्पमालेत्यत्र पुष्पपदमिवोत्कष्टपुष्पपरतयेति बोध्यम्। वादयोग्यतासूचनाय यूनोरित्युक्तम्। अयं हीत्युदाहरणेSभेदारोपहेतुभूतं पुरदा- हकत्वरूपं साधर्म्यमुपात्तं इह तुं जगद्रक्षकत्वादिकं तद्रम्यमानमिति भेद: ॥ वेधा इति॥ द्वेधा कान्ताधर्मिकत्वकनकधर्मिकत्वरूपविधाद्वययुक्तं भ्रमं बल- बदनिष्टाननुबन्घिसुखसाधनत्वभ्रमम्। सर्वेषामपि भ्रमाणं वेधसा निर्माणेपि प्राधान्यविवक्षयेत्यभिधानम्। अयमास्त इत्युदाहरणे शंभुसाद्ृश्यं गम्यमानमिह

१८ कुवलयानन्दः । [रूपकालंकार: ५

त्वय्यागते किमिति वेपत एष सिन्धु- स्त्वं सेतुमन्थकृदत: किमसा बिभेति। द्वीपान्तरेऽपि न हि तेऽस्त्यवशंवदोऽद्य त्वां राजपुङ्गव निधेवत एव लक्ष्मीः। अत्र त्वं सेतुमन्थकृदिति सेतोर्मन्थनस्य च कर्त्रा पुरुषोत्तमेन सह वर्णनी- यस्य तादात्म्यमुक्त्वा तथापि त्वदागमनं सेतुबन्धाय मन्थनाय वेति समुद्रेण न भेतव्यम् । द्वीपान्तराणामपि त्वद्वशंवदत्वेन पूर्ववद्ठीपान्तरे जेतव्याभा- वात्, प्राप्तलक्ष्मीकत्वेन मन्थनप्रसक्त्यभावाच्चेति पूर्वावस्थात उत्कर्षविभाव- नादधिकाभेदरूपकम्। किं पद्मस्य रुचिं न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न किं वृद्धिं वा झपकतनस्य कुरुते नालोकमात्रिण किम्। वक्रेन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतांशुरुजुम्भते दर्प: स्यादमृतेन चेदिह तदप्यस्त्येव बिम्बाधरे॥ अन्रापरः शीतांशुरित्यनेन वक्रेन्दोः प्रसिद्धचन्द्राज्वेदमाविष्कृत्य तस्य च

ध्यरूपकम्। अचतुर्वदनो ब्रह्मा द्विबाहुरपरो हरिः। अभाललोचन: शंभुर्भगवान्बादरायण:। तवनासक्तिरूपं तदुपात्तमिति भेदः ॥ त्वय्यागत इति॥ राजानं प्रति कवेरु- क्तिः। सेतुश्च मन्थश्चेति द्न्दवूः। मन्थनं मन्थोऽमृतमन्थनम्। द्वीपान्तरेऽपीत्य- पिना सुतरामेतद्वीपे नास्तीति सूच्यते। अद्य राजभावावस्थायां शंभुर्विश्वमित्त्न विश्वसंरक्षकत्वं सादृश्यमुपात्तमिह तु नेति भेदः ॥ कि पद्मस्येति॥ दयिता प्रति नायकोक्तिः । तव वत्ररूपे इन्दुकार्यकारिणि सत्ययमपरः प्रसिद्धः शीतां- शुश्चन्द्रो यदुज्नृम्भते उदितो भवति। तस्मात्तव वक्त्रेन्दुः पद्मस्य रुचि कान्तिं न हन्ति किम्। 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' इति न्यायात्प्रयोजनस्या- न्यतः संभवे तदुज्नृम्भणस्यासङ्गतेरिति। किं न हन्ति इति काक्का अपितु हन्त्ये- वेति पर्यवसाने तदुज्जृम्भणं मुधेति प्रतीतिपर्यवसानम्। एवमग्रिमवाक्ययोरपि। झषो मकरः केतनं चिह्नमस्य तथाभूतस्य समुद्रस्य कामस्य च आलोकनमालो- कः प्रकाशश्च तन्मात्रेण अमृतेन दर्पोऽभिमान उज्जम्भणहेतुः स्याच्चेदयुक्तमेतत्। यत इह ववत्रेन्दौ बिम्बाधरे तदप्यस्त्येवेति समुचितपदाध्याहारेण मोजनीयम्। यच्छन्द स्योत्तरवाक्यगतत्वेन तच्छव्दाक्षेपक्षमत्वान्न तदनुपादानेऽपि न्यूनपदत्व- दोषः । कार्यकारित्वमात्रेत्यनेनाभेदव्यावृत्तिः । अस्या मुखेन्दुनेत्यत्र किमिन्दुने- ति पुनरुपादानमात्रं भेदविवक्षाज्ञापकम्। इह त्वपरशब्दस्याप्युपादानमिति वि- शेषः ॥ अचतुर्वदन इति॥ बादरायणो व्यासः । भाले लोचनं यस्येति व्य- धिकरणत्वेऽपि गमकत्वाद्वहुव्रीहिः।ननु हरावपर इति विशेषणात्तदंशे एव

रूपकालंकारः ५] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १९

अन्र हरावपर इति विशेपणात्रिष्वपि ताद्रूप्यमात्रविवक्षा विभाविता, च- तुर्वदनत्वादिवैकल्यं चोक्तमिति न्यूनताद्रूप्यरूपकम्। इदं विशेपोत्त्युदाहरण- मिति वामनमतम्। यदाह-'एकगुणहानौ गुणसाम्यदाढ्य विशेषोक्तिः' इति। किमसुभिर्ग्लपितैजंड मन्यसे मयि निमज्तु भीमसुतामनः। मम किल श्रुतिमाह तदार्थिकां नलमुखेन्दुपरां विबुधः स्मरः॥ अत्र दमयन्तीकृतचन्द्रोपालम्भे। प्रसिद्धचन्द्रो न निर्याणकालिकमनःप्रवे- शश्रुतितात्पर्यविपयः । किंतु नलमुखचन्द्र एवेति । ततोऽस्ाधिक्यप्रतिपाद- नादधिकताद्रूप्यरूपकम्। रूपकस्य सावयवत्वनिरवयवत्वादिभेदप्रपञ्चनं तु चित्रमीमांसायाँ दृष्टव्यम् ॥१७॥१८॥१९॥२०॥

ताद्रूप्यरूपकं स्यादितरांशे त्वभेदरूपकमेवेत्याशड््याह-अत्रेति॥ त्रिष्वपी ति । एकत्रानेकारोपरूपायां रूपकमालायामवैरूप्याय तात्पर्यग्राहकस्यैकत्र स्थितस्यापि साधारण्यमेवोचितमिति भावः । अयमेव च साध्वित्यादिपूर्वोदाह- रणाद्विशेषः । न्यूनरूपकस्य चमत्कारित्वं पूर्वमुक्त वृद्धसंमत्या द्रदयति-इदमि- ति। यदाहेत्यनन्तरं स इति शेषः । एकगुणहानावभिहिताया मिति शेपः । गुण- साम्यदार्द्य शेषगुणप्रयुक्तसाम्यायोगव्यवच्छेदः । चतुर्चदनत्वाद्येकगुणव्यतिरेकस्य प्रमाणान्तरसिद्धस्य पुनर्वचनं शेषगुणाभावपरिसंख्याथ पर्यवस्यतीति भावः। अन्रच रूपकप्रभेदत्वेनैव चमत्कारोपपत्तौ नालंकारान्तरत्वं न्यूनत्ववर्णनस्य यु- कम्। सामग्रीकालीनकार्याभावस्य त्वलंकारान्तरासंभिन्नस्य तद्वक्ष्यमाणं युक्त- मित्यस्वरसो मतमित्यनेन सूचितः ॥ किमसुभिरिति॥ जडेति मूर्खजलमये- ति साधारणं चन्द्रसंबोधनम् । ग्लपितैनष्टरसुभिर्निमित्तभूतैभीमसुताया दमय- न्त्या मनो मयि निमज्जतु निलीयतामिति मन्यसे किमिति सोपहासकाकुः। तेन मैवं मंस्था इत्यर्थः । अत्र हेतुमाह। किल निश्चितम् । मम विवुधः पण्डितः स्मरः तदर्थिकां सः प्राणनिर्गमकालीनमनःप्रवेशोरऽर्थो यस्यास्तां श्रुतिं नलमु- खेन्दुपरां मनःप्रवेशाधिकरणत्वेन नलमुखचन्द्रतात्पर्यव तीमाहेति। अयं कलक्कित इत्युदाहरणे दोषशून्यत्वप्रयुक्तं शाब्दमाधिक्यम्, इह तु गुणविशेषप्रयुक्तं गम्य- मानं तदिति विशेष: ॥ सावयवत्वनिरवयवत्वादीति॥ आदिना समस्त- वस्तुविषयत्वाद्विरूपैतत्प्रभेदानां परम्परितत्वरूपभेदान्तरस्य च परिग्रहः । तथा- हि सावयवं निरवयवं परम्परितं चेति त्रिविधं रूपक प्रत्येकं क्रमेण द्विविधम्। समस्तवस्तुविशरयमेकदेशविवर्ति च केवलं माला च श्िष्टवाचकमश्लिष्टवाचकं चेति श्लिष्टाश्लिष्टभेदयोः केवलमालारूपत्वाभ्यामन्तं चतुर्विधमित्यष्टौ भेदाः। तत्र 'ज्योत्स्ना भस्मच्छुरणधवला बिभ्रती तारकास्थीन्यन्तर्धानव्यसनरसिका रात्रिकापालिकीयम्। द्वीपाद्वीपं भ्रमति दधती चन्द्रमुद्रां कपाले न्यस्तं सिद्धाज- नपरिमलं लाञ्छनस्य च्छलेन II' इति पद्ये रात्रौ कापालिकीत्वारोपस्य प्रधान- तयावयविनोऽवयवरूपाणि ज्योत्साभस्मेत्यादिरूपकाणीति सावयवत्वं समस्तस्र

२० कुवलयानन्दः। [परिणामालंकारः ६

परिणामालंकार: ६ परिणाम: क्रियार्थश्चेद्विषयी विषयात्मना। ग्रसन्नेन दगब्जेन वीक्षते मदिरेक्षणा ॥ २१॥ यत्रारोप्यमाणो विपयी किंचित्कार्योपयोगित्वेन निबध्यमान: स्वतस्तस्य तदुपयोगित्वासंभवात्प्रकृतात्मना परिणतिमपेक्षते तन्न परिणामालंकारः। अ- त्रोदाहरणं प्रसन्नेनेति। अन्र हि अजस्य वीक्षणोपयोगित्वं निबध्यते नतु दशः। मयूरव्यंसकादिसमासेन उत्तरपदार्थप्राधान्यात्। न चोपमितसमासाश्र- यणेन दगजमिवेति पूर्वपद्प्राधान्यमस्तीति वाच्यम्। प्रसन्नेनेति सामान्य- धर्मप्रयोगात्। 'उपमितं व्याघ्रादिभि: सामान्याप्रयोगे' इति तदप्रयोग ए- वोपमितसमासानुशासगात्। अजस्य वीक्षणोपयोगित्वं न स्वात्मना संभवति। अतस्तस्य पकृतदृगात्मना परिणत्यपेक्षणात्परिणामालंकारः॥ यथावा- तीत्वां भूतेशमौलिस्जममरधुनीमात्मनासौ तृतीय- स्तस्मै सौमित्रिमैन्नीमयमुपकृतवानातरं नाविकाय।

वस्तुन अरोप्वमाणस्य शब्दविषयत्वं च द्रष्टव्यम्। 'प्रौढमौक्तिकरुचः पयोमुचां बिन्दवः कुटजपुष्पबन्धवः । विद्युतां नभसि नाव्यमण्डले कुर्वते स्म कुसुमाज- लिश्रियम् ।I' इत्यत्र प्रधानस्य नभसि नाट्यमण्डलत्वारोपस्पावयवभूतं विद्युतां नर्तकीत्वरूपणमार्थे न शाब्दमित्येकदेशे विशेषेण शाब्दतया वर्तनादेकदेशविव- र्तित्वम्। 'कुरङ्गीवाङ्गानि स्तिमितयति गीतध्वनिषु यत्सखीं कान्तोदन्तं श्रुतम- पि पुनः प्रश्नयति यत्। अनिद्रं यच्चान्तः खपिति तदहो वेद्यभिनवां प्रवृत्तो- इस्या: सेक्तुं हृदि मनसिजः प्रेमलतिकाम् ॥' इत्यत्र प्रेमलतिकामित्यमालारूपं निरवयवम्। 'सौन्दर्यस्य तरङिणी तरुणिमोत्कर्षस्य हर्षोद्रमः कान्तेः कार्मणकर्म नर्मरहसामुल्लासनावासभूः।विद्या वकरगिरां विधेरनवधिप्रावीण्यसाक्षात्किया वाणाः पञ्शिलीमुखस्य ललनाचूडामणि: सा प्रिया।' इत्यत्र च मालारूपं निरवयवं बोध्यम्। एवम् 'अलौकिकमहालोकप्रकाशितजगत्रयः। स्तूयते देव सद्वंशमुक्ता- रलं न कैर्भवान् ।I' इत्यत्र वेणुकुलयो: श्लिष्टेन वंशपदेन कुले वेणुतारोपपूर्वक एव राजि मुक्तारत्नत्वारोप इति श्िष्टवाचकं केवलपरम्परितरूपकं विद्वन्मान- सेल्यादावेतदेव मालारूपम्। चतुर्दशलोकव ल्लिकन्द इत्यन्नाश्लिष्टवाचकं केवलपर म्परितम्। 'पर्यक्को राजलक्ष्म्याः' इत्यादौ 'आलानं जयकुञ्जरस्य' इत्यादौ चाश्लि- छवाचकं माला परम्परितं च द्रष्टव्यम् । विस्तरभयान्नेह प्रपशन्यदे॥॥॥ ॥११॥ २॥ इलंकारचन्द्रिकायां रूपकप्रकरणम् ॥ ५ परिणामं लक्षयति-परिणाम इति ॥ विषयिनिष्ठायाः पकृतकार्योपयोगि- ताया अवच्छेदिका विषयतात्मतापसणतिः परिणामः । साच विषयतादात्म्या व्यवसायविषयता। एवंच विषयाभेदस्यैव विषयिणि विवक्षणाद्टृगभिन्नेनाव्जेनेति स्वारसिक एव बोधो न तु रूपक डब डनिष्ठाभेदप्रतियोगिनाव्जेनेत्यनुयोमिल

उल्लेखालंकार: ७ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । २१

व्यामग्राह्यस्तनीभि: शबरयुवतिभिः कौतुकोदञ्जदक्षं कृच्छ्रादन्वीयमान: क्षणमचलमथो चित्रकूटं पतस्थे।। अत्रारोप्यमाण आतरः सौमित्रिमैत्रीरूपतापत्या गुहोपकारकलक्षणकार्योप- योगी न स्वात्मना गुहस्य रघुनाथप्रसादैकार्थित्वेन वेतनार्थित्वाभावात्॥

उल्लेखालंकार: ७ बहुभिर्बहुधोल्लेखादेकसोलेख इष्यते। स्त्रीभि: कामोऽर्थिभि: स्वर्ट्ट: काल: शत्रुभिरैक्षिसः॥२२॥ यत्र नानाविधधर्मयोग्यं वस्तु तत्तद्धर्मयोगरूपनिमित्तभेदेनानेकेन ग्रही- न्रानेकधोलिख्यते तत्रोल्लेखः। अनेकधोल्लेखने रुच्यर्थित्वभयादिकं मुख इति रूपकाद्भेदो बोध्यः। असमासेऽप्युदाहरति-तीत्वैति ॥ मुरारिनाट- कगतमेतत्पद्यम्। आत्मना तृतीयः । सीतालक्ष्मणसहित इति यावत्। असौ प्रक्रान्तो राम: भूतेशस्य शंभोमोलिमालारूपाममरनदीं गङ्गां तीर्त्वा तन्मै नावि- काय गुहसंज्ञाय निषादपतये सौमित्रेलक्ष्मणस्य मैत्रीरूपमातरं तरणमूल्यमुपकृत- वान् उपकाररूपतया दत्तवान्। अथो अनन्तरं चित्रकूटं प्रति प्रेतस्थे प्रस्थित- वान्। कीदशः । व्यामेन तिर्यक्प्रसारितभुजद्यान्तरालेन ग्राह्यौ तावत्परिणाहौ स्तनौ यासां तथाभूताभिः शवराणां व्याधानां युवतिभिः कौतुकेनोदश्चन्ति विक- सन्त्यक्षीणि यत्र करियायां तथा कृच्छ्रात्क्लेशात् अतएव क्षणमन्वीयमानोऽनुगम्य- मान इत्यर्थ: ॥ २१ ॥ इति परिणामालंकारप्रकरणम् ॥ ६॥ अथोल्लेखालंकारं लक्षयति-बहुभिरिति॥ एकस्य बहुधोल्लेखादित्यन्वयः। उल्लेखनं विषयीकरणमुल्लेखः। हेतौ पश्चमी। तथा चवंविधोल्लेखाद्धतो रुल्लेख इ- ष्यते। उल्लेख इति व्यवह्नियत इत्यर्थः । व्यवहारं प्रति लक्षणस्य प्रयोजकलात्॥ स्त्रीभिरिति॥ सर्द्वः सवर्गसंबन्धी द्रुमः कल्पतरुः । कालो यमः ।स प्रकृतो राजा। श्रोकं व्याचष्टे-यत्रेति॥ नानाविधेति सौन्दर्यदातृत्वशूरत्वादिरूपे इ- त्यर्थः। तत्तद्धर्मेति॥ रुच्यर्थित्वभयादिरूपेत्यर्थः । एतच्च स्वरूपकथनं नतु लक्षणान्तर्गतम्। ननु द्वाभ्यां अ्हीतृभ्यां निमित्तद्यवशात्प्रकार दूयेनोल्लेखेऽव्या- प्तिरत आह-अनेकेत्यादि॥ तथाच लक्षणे बहुपदमनेकपरमिति भावः। एवंच ग्रहीतृविषयाद्यन्यतमाने कत्वप्रयु क्तमेकस्योल्लिख्यमानानेकप्रकारत्वमुल्लेख इ- ति लक्षणं बोध्यम्। सौन्दर्यस्य तरङ्विणीत्यादिमालारूपकवारणायाद्यं विशेषणम्। तत्र ग्रहीतृभेदप्रयुक्तं नानेकप्रकारतमिति नातिव्याप्तिः । वक्ष्यमाणोल्लेखप्रभेद- साधारण्यायान्यतमप्रवेशः । तद्विवेचनं तद्वयाख्यानावसरे करिष्यामः । अन्यत- मानेकत्वप्रयुक्तमे कस्योल्लिख्यमानत्व मित्येतावदुक्तौ 'विद्याविक्रमसौन्दर्यतपसां निधिमागतम्। पश्यन्ति विबुधाः शूराः स्तिियो वृद्धाश्च कौतुकात् II' इत्यत्राति- व्याप्तिरतोऽनेकप्रकारत्वमित्युक्तम्। नचोल्लिख्यमानप्रकारत्वमित्येवास्तु। उ- कोदाहरणे प्रकारस्य कस्याप्यनुल्लेखादेवानतिप्रसङ्गादिति वाच्यम्। एवमपि 'तृ- कुव. ४

२२ कुवलयानन्द:। [ उल्लेखालंकार: ७

यथाह प्रयोजकम्। रुचिरभिरतिः। अर्थित्वं लिप्सा। स्त्रीभिरित्याद्युदाहरणम्। अत्रैक एव राजा सौन्दर्यवितरणपराक्रमशालीति कृत्वा स्त्रीभिरर्थिभि: प्रत्यर्थि- भिश्च रुच्यर्थित्वभयैः कामकल्पतरुकालरूपो दृष्टः । यथावा- गजत्रातेति वृद्धाभिः श्रीकान्त इति यौवतैः। यथास्थितश्च बालाभिर्द्ष्टः शौरिः सकौतुकम् ॥ अत्र यस्तथा भीतं भक्तं गजं त्वरया त्रायते स्म सोऽयमादिपुरुषोत्तम इति वृद्धाभिः संसारभीत्या तदभयार्थिनीभि: कृष्णोऽयं मथुरापुरं प्रविशन् दृष्टः । यस्तथा चञ्चलत्वेन प्रसिद्धायाः श्रियोऽपि कामोपचारवैदग्ध्येन नित्यं वल्लभः सोऽयं दिव्ययुवेति युवतिसमूहैः सोत्कण्ठैर्द्ष्टः। बालाभिस्तद्वाह्यगतरूपवेषा- लंकारदर्शनमात्रलालसाभिर्यथास्थितवेषादियुक्तो दृष्ट इति बहुधोलेखः। पूर्वः कामत्वाद्यारोपरूपकसंकीर्णः । अयं तु शुद्ध इति भेदः ॥ २२ ॥ एकेन बहुधोलेखेऽप्यसौ विषयभेदतः। गुरुर्वचस्यर्जुनोऽयं कीर्तौ भीष्म: शरासने ॥ २३ ॥ ग्रहीतृभेदाभावेऽपि विषयभेदाद्वह्ुधोल्लेखनादसावुल्ेखः। उदाहरणं श्रे- षसंकीर्णम्। वत्वोविषये महान्पटुरित्यादिवद्धहस्पतिरित्याद्यर्थान्तरस्यापि क्रो- डीकरणात्। त्यत्त्वद्वाजिरा जिप्रसरखुरपुटप्रोद्धतैर्धू लिजालैरा लो कालोकभू मी ध र मतुल नि रालोक - भावं प्रयाते। विश्रान्ति कामयन्ते रजनिरिति घिया भूतले सर्वलोकाः कोकाः कन्दन्ति शोकानलविकलतया किच नन्दन्त्युलूकाः ॥'इत्यत्र धूलिजालरूपस्यैकस्य वस्तुनोऽनेकैलोककोकोलूकैग्रहीतृभिरेकेनैव रजनीत्वेन पकारेणोल्लेखनादतिव्या- पेर्वारणाय प्रकारेSनेकत्वोपादानस्यावश्यकत्वात्। 'सिञ्ञानैर्मजरीति स्तनकलश- युगं चुम्बितं चश्चरीकैस्तत्रासोल्लासलीला: किसलयमनसा पाणयः कीरदष्टाः।त- ललोपायालपन्त्यः पिकनिनदधिया ताडिता: काकलोकैरित्थं चोलेन्द्रसिह त्वदरिमृ- गद्दशां नाप्यरण्यं शरण्यम् ।I' इत्यनेकभ्रान्तिपरम्परायामतिप्रसङ्गवारणार्थमेक- स्येत्युक्तमिति संक्षेपः ॥ यथार्हमिति ॥ स्त्रीभिः कामत्वोल्लेखे तासां रुचिरनु- राग: प्रयोजकः । अर्थिभि: कल्पतरुत्वोल्लेखे तेषां लिप्सा प्रयोजिका। शत्रुभि- यमत्वोल्लेखे तेषां भयं प्रयोजकमित्येवं यथायोग्यमित्यर्थः । उदाहरणान्तरमाह- यथावेति ॥ गजत्रातेति॥ श्रीकृष्णस्य मथुराप्रवेशवर्णनम्। शौरिः श्रीकृष्णः वृद्धाभिर्गजत्रातेति दृष्ट इत्यादन्वयः। सकौतुकं सोत्कण्ठमिति दर्शनक्रियाविशेषणं सर्वत्र संबध्यते। श्रलोकं व्याचष्टे-य इति ॥ तथा महाग्राहग्रहणेन। युव- तिसमूहैस्तरुणीसमूहैः ॥ पूर्व इति॥ उदाहृत इति शेषः । उल्लेख इत्यनुषज्यते। आरोपरूपकसंकीर्ण इति पाठे आरोपस्वरूपं यद्रूपकं तत्संकीर्ण इत्यर्थः । आरो- परूपरूपकेति पाठस्तु स्पष्टार्थ एव ॥२२॥ उल्लेखप्रभेदान्तरमाह-एकेनेति॥ व्याचष्टे-ग्रहीत्रिति ॥ विषयभेदादित्यनन्तरमेकस्येति शेषः । विषयपद माश्रयसंबन्धिनोरुपलक्षणम्। अत एव लक्षणे ग्रहीतृविषयादीत्यादिपदेन

स्मृतिभ्रान्तिसंदेहा:८-१०] अलंकारचन्द्रिकासहितः । २३

शुद्धो यथा- अकृशं कुचयो: कृशं विलसे विपुलं चक्षुषि विस्तृतं नितम्बे। अधरेऽरुणमाविरस्तु चित्ते करुणाशालिकपालिभागधेयम्॥२३॥

स्मृतिभ्रान्तिसंदेहालंकारा: ८-१० स्यात्स्मृति भ्रान्तिसंतेहैस्तद ङ्गालंकृतित्रयम् । पङ्कजं पश्यतः कान्तामुखं मे गाहते मनः ॥२४॥ अयं पमेत्तमधुपस्त्वन्मुखं वेत्ति पङ्कजम्। पङ्कजं वा सुधांशुर्वेत्यस्ाकं तु न निर्णयः ॥२५॥ स्मृतिभ्रान्तिसंदेहैः सादृश्यान्निबध्यमानैः स्मृतिमान्त्रान्तिमान्संदेह इति स्मृत्यादिपदाङ्गितमलंकारत्रयं भवति। तच्च क्रमेणोदाहृतम्॥ यथावा-

तत्संग्रहः कृतः । तत्र विषयसप्तमीनिर्दिष्टो विषय इत्युच्यते। अधिकरणसप्तमी- निर्दिष्टस्त्वाश्रयः षष्यादिनिर्दिष्टः संबन्धीति विवेकः। गुरुरित्यस्यार्थकथन महानिति। 'गुरुर्महति वाच्यवत्' इति विश्रवकोशात्। पटुरिति 'तु तात्पर्यपर्य- वसितार्थकथनम्। पदुर्दक्ष इत्यादीत्यादिना कीर्तिविषयेऽर्जुनो धवल इतिवत्पार्थ इत्यर्थान्तरस्य धनुर्विषये भीष्मो भीषण इतिवद्राङ्गेय इत्यर्थान्तरस्य च संग्रहः। 'भीष्मस्तु भीषणे रदरे गाङ्गेये च निशाचरे ।' इति विश्वः । क्रोडीकरणादेक- वृन्तगतफलद्वूयन्यायेन संग्रहात् ।। अकृशमिति ॥ कपालिनो हरस्य भागधेयं भाग्यं तत्त्वेनाध्यवसितं पार्वतीस्वरूपं चित्ते आविरस्तु प्रकटीभवतिति संबन्धः। किंभूतम्। कुचयोः कुचविषये अकृशं स्थूलम्। एवमग्रेऽपि । विलननो मध्यः। 'विलमो मध्यलप्नयोः' इति विश्वः । विपुलमायतम्। अधरे अधरोष्ठे अरुण- मारक्तम्। अरुणाधरमिति पाठस्तु प्रक्रमभङ्गादयुक्तः । चित्ते इति करुणा- शालीत्यन्नापि मध्यमणिन्यायेन संबध्यते। एवम् 'तुषारास्तापसत्राते तामसेषु च तापिनः । दृगन्तास्ताडकाशत्रोर्भूयासुर्मम भूतये ॥' इत्यादावधिकरणानेकत्व- प्रयुक्त: 'यमः प्रतिमहीभृतां हुतवहोऽसि तन्नीवृतां सतां खलु युधिष्ठिरो धनप- तिर्धनाकाह्किणाम्। गृहं शरणमिच्छतां कुलिशकोटिभिर्निर्मितं त्वमेक इह भूतले बहुविधो विभात्रा कृतः ॥' इत्यादौ संबन्धिभेदप्रयुक्तश्रोल्लेखो द्रष्टव्य इति दिक् ॥ २३ ॥। इत्यलंकारचन्द्रिकायामुल्लेखप्रकरणम् ॥ ७॥ अथ ज्ञनप्राधान्यसाम्यात्स्मत्यादीनलंकारान् लक्षयति-स्यादिति॥ स्मृ- तिभ्रान्तिसंदेहैर्व्यवहर्तव्यतया हेतुभूतैस्तदड्कं तेषामङ्कस्तदङ्ग: तदड्ो विद्यतेऽरस्मं- स्तथाभूतम्। मत्वर्थीयाच्परात्ययात्। अङ्कश्चिह्नं संज्ञेति यावत्। तेन तत्संज्ञासंजि- तमित्यर्थः । अलंकृतित्रयं व्यवहारविषयः स्यादिति योजना। एवंच स्मृतित्वभ्रा- न्तित्वसंदेहत्वानि त्रीणि लक्षणानि। तत्र स्मृतित्वं तावत्स्मरामीत्यनुभवसाक्षिको १ 'प्रमत्तो मधुपः'.

२४ कुवलयानन्दः। [ स्मृतिभ्रान्तिसंदेहाः ८-१०

दिव्यानामपि कृतविस्मयाँ पुरस्ता- दम्भस्तः स्फुरदरविन्दचारुहस्ताम्। उद्दीक्ष्य श्रियमिव कांचिदुत्तरन्ती- मस्मार्पीज्लनिधिमन्थनस्य शौरिः॥ पूर्वत्र स्मृतिमद्ुदाहरणे सदृशस्यैव स्मृतिरत्र सदशलक्ष्मीस्मृतिपूर्वकं त- त्संबन्धिनो जलनिधिमन्थनस्यापि स्मृतिरिति भेदु: । पलाशमुकुलभ्रान्त्या शुकतुण्डे पतत्यलिः। सोऽपि जम्बूफलभ्रान्त्या तमलिं धर्तुमिच्छति॥ अन्नान्योन्यविषयभ्रान्तिनिबन्धनः पूर्वोदाहरणाद्विशेष:। जीवनग्रहणे नम्रा गृहीत्वा पुनरुन्नताः । किं कनिष्ठाः किमु ज्येष्ठा घटीयत्रस्य दुर्जनाः॥ पूर्वोदाहृत संदेहोऽप्रसिद्धकोटिकोडयं तु कल्पितकोटिक इति भेद: २४।।२५॥

जातिविशेषः । भ्रान्तित्वं विशेष्यावृत्तिप्रकारकज्ञानत्वम्। संदेहत्वं तु निश्चयभि- न्नत्वे सति नंभावनाभिन्नज्ञानत्वं पारिभाषिकम्। स्मृतित्रान्त्यादिवारणाय सत्य- न्तम् उत्प्रेक्षावारणाय संभावनाभिन्नेति। चमत्कारित्वं पुनरखिलालंकारसाधारणं लक्षणत्रयेऽपि निवेशनीयम्। तेन स घट इति स्मृताविदं रजतमिति भ्रान्ता- वयं स्थाणुः पुरुषो वेति संशये नातिप्रसङ्ग इति ध्येयम्। गाहते आकलयति। स्मरतीति यावत्। सादृश्यान्निबध्यमानैरिति चमत्कारित्वोपलक्षकम्। न त्वेत- स्यापि स्वातन्तरयेण लक्षणे प्रवेशः । सादृश्यामूलकानामपि स्मृत्यादीनां चमत्कारि- त्वेऽलंकारताया अनिवार्यत्वात्, चमत्कारितैकजीवातुत्वात्तस्याः। अचमत्कारित्वे तु तेनैव वारणमिति व्यर्थ सादृश्यहेतुकत्व्रविशेषणम्। न चैतदेवोपादीयतां नतु चमत्कारित्वविशेषणमिति वाच्यम्। उदाहृतेषु सादृश्यमूलकस्मृत्यादिष्वतिप्रसङ्ग- वारणार्थे तस्यावश्यकत्वादिति संक्षेपः ॥ दिव्यानामिति॥ माघे जलक्रीडाव- र्णनप्रस्तावे पद्यमिदम्। शौरि: श्रकृष्णोऽम्भस्तो जलादुत्तरन्तीं निर्गच्छन्तीं ध्रि- यमिव श्रीसदृशीं कांचित्पुरस्तादग्रे उद्वीक्ष्य जलनिधिमन्थनस्य अस्मार्षीत्स्मृत- वान्। 'अधीगर्थ-' इति कर्मणि षष्ठी। किंभूताम्। दिवि भवा दिव्यास्तेषां देवा- नामपि सौन्दर्यातिशयेन कृताश्चर्याम्। तथा स्फुरता अरविन्देन कमलेन चारू रमणीयो हस्तो यस्यास्तथाभूताम्। तथा चैवंविधनायिकासदृशलक्ष्मीस्मरणात्तत्सं- बन्धिजलनिधिमन्थनस्मरणमिति भावः । अत्र श्रियमिवेत्युपमायाः स्मृत्यङ्गत्वा-

अलिर्भ्रमरः सोऽपि शुकोऽपि ॥ भ्रान्तिनिबन्धन इति ॥ भ्रान्तिप्रयुक्त इत्यर्थः॥ जीवनेति॥ जीवनं जलं प्राणसंयोगश्च। अथवा जीवन्त्यनेनेति जी- वनं धनम्। नम्रा अधोमुखा विनीताश्च। उन्नता ऊर्ध्वमुखा उद्धताश्च। घटी-

१ 'कुसुमभ्रान्त्या'.

अपहुत्यलंकार: ११ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । २५

अपहुत्यलंकार: ११ शुद्धापह्नुतिरन्यस्यारोपार्थो धर्मनिह्नवः । नायं सुधांशुः किं तर्हि व्योमगङ्गासरोरुहम् ॥ २६ ॥ वर्णनीये वस्तुनि तत्सदृशघर्मारोपफलकस्तदीयधर्मनिह्रवः कविमतिवि-

यन्रमेकरज्ुसंबद्धघटमालारूपम् । भाषायां 'राहाट' इति प्रसिद्धम् ॥ कल्पि- तेति।। घटीयत्रसंबन्धिनोर्ज्येष्ठकनिष्ठयोः कोट्ोरप्रसिद्धेरिति भावः ॥२४॥२५॥ इत्यलंकारचन्द्रिकायां स्मृतिभ्रान्तिसंदहप्रकरणम्॥८॥।९ ॥ १० ॥

तिरित्यपद्ठतिसामान्यलक्षणम्। निषेधश्च नजादिसत्त्वे वाच्यः । क्वचित्तु तदभा- वात्कैतवादिपदैः परमतत्वोपन्यासादिभिश्च व्यङ्ञयः । तथा क्वचिद्भेदप्रतिपत्ति- समानाधिकरण: क्वचित्तु तद््यधिकरण इति विवेकः । एवमभेदः क्वचिदारोप्य- माण: क्वचित्तु स्वाभाविकः। एवं तत्प्रतिपत्तिरपि क्वचिव्यञनया प्रायशस्तु वा- व्यवृत्त्येति बोध्यम्। निषेवोऽपह्नुतिरित्येतावदुक्त्कौ 'न दयूतमेतत्कितव क्रीडनं निशितैः शरैः' इति प्रसिद्धनिषेधानुवादरूपे प्रतिषेधालंकारेऽतिव्याप्तिरतोऽमे- दप्रतिपत्तिर्निरूपितेत्यादिविशेषणमुपात्तम्। तत्र हि युद्धप्रृत्तं कितवं प्रति युद्धे दयृतत्वाभावो निर्ातोऽपि कीर्मानो द्यूत एव तव आगल्भ्यं न तु युद्धे इत्युप- हासार्थों न तु युद्धाभेदप्रतिपत्त्यङ्गम्, तस्यास्तदुपन्यासं विनापि सिद्धत्वात्। ना- प्यक्ञिभूतः। निर्जांतत्वेन तदुपायानपेक्षणादिति तद्वारणम्। अभेदप्रतिपत्तिनिरूपि-

सर्वत्र 'नायं सुधांशुः' इत्यादेर्निषेधस्य व्योमगङ्गासरोरुहाद्यभेदप्रतिपत्त्यर्थत्वेन तदङ्गतयाङ्गित्वाभावात्। अभेदप्रतिपत्तिनिरूपिताङ्गत्वमात्रोक्तौ च आ्रान्तापह्ुति- च्छेकापहुत्योरव्याप्तिः। तयोरभ्रान्तिशङ्गानिवारणरूपनिषेधस्य प्राधान्येनाभेदप्रति- पत्त्यङ्गत्वाभावादतस्तदन्यतरवत्त्वनिवेशः । तदाहु :- 'साम्यायापह्ववो यत्र सा विज्ञेया त्वपहनतिः । अपह्रवाय सादृश्यं यस्मिन्नेपाप्यपह्तिः ॥' इति। सर्व चैत- त्तदुदाहरणव्याख्यानावसरे व्यक्तीभविष्यतीति न प्रपश्चितम्। एवं सामान्यल-

लक्षणं व्याचे-वर्णनीय इति॥ कविमतेर्विकासः स्फूर्तिशालिता। तथा चोपमेय उपमानारोपफलक उपमेयधर्मत्वाभिमतनिषेधः शुद्धापह्वुतिरिति लक्षण- मिति भाव। अत्र चानुक्तनिमित्तत्वं कैतवादिपदाव्यङ्ग्यत्वं च निषेधविशेषणं बोध्यम्। तेन हेत्वपहुतौ कैतवापह्ुतौ च नातिप्रसङ्गः । 'कान्तः किं नहि नूपुरः' इति छेकापद्वुतावुपमेयधर्मस्य कान्तत्वस्य निषेधसत्त्वादतिप्रसन्वारणायाद्यं वि शेषणम्। तत्र हि न कान्तलनिषेधो नूपुरारोपार्थोऽपि तु नूपुरारोप एव शङ्कि- तकान्तलनिषेधाथ इति तद्यावृत्तिः। पर्यस्यापह्ठुातिवारणायोपमेयधर्मेत्युक्तम्, तत्रोपमानधर्मस्यैव सुधांशुत्वादेर्निषेध इति नातिव्याप्तिरिति सर्वे सुस्थम्॥

२६: कुवलयानन्दः। [अपहुत्यलंकारः ११

कासोत्प्ेक्षितघर्मान्तरस्यापि निह्नवः शुद्धापहुतिः। यथा चन्द्रे वियन्नदीपुण्ड- रीकत्वारोपफलकस्तदीयधर्मस्य चन्द्रत्वस्यापह्नवः॥ यथावा- अङ्कं केऽपि शशक्किरे जलनिधे: पङ्क परे मेनिरे सारङ़गं कतिचिच्च संजगदिरे भूच्छायमैच्छन्परे। इन्दौ यद्दलितेन्द्रनीलशकलश्यामं दरीदृश्यते तत्सान्द्रं निशि पीतमन्धतमसं कुक्षिस्थमाचक्ष्महे॥ अत्रौत्प्रेक्षिकधर्माणामप्यपह्ववः परपक्षत्वोपन्यासादर्थसिद्धः ॥२६॥ स एव युक्तिपूर्वश्रेदुच्यते हेत्वपह्ुतिः। नेन्दुस्तीत्रो न निश्यर्कः सिन्धोरौर्वोडयमुत्थितः ॥२७॥ अत्र चन्द्र एव तीव्रत्वनैशत्वयुक्तिभ्यां चन्द्रत्वर्सूर्यत्वापह्ववो वडवानलत्वा- रोपार्थः॥ यथावा- मन्थानभूमिघरमूलशिलासहस्त्र- संघट्टनव्रणकिण: स्फुरतीन्दुमध्ये। पुण्डरीकेति ॥ 'पुण्डरीकं सिताम्भोजम्' इत्यमरः । एवंच सरोरुहपदं विशेष्य- परमिति भाव: ॥ अङ्कमिति॥ इन्दौ दलितस्य स्फुटितस्येन्द्रनीलमणे: शकल- वच्छ्यामं यदरीदृश्यते तत्केऽपि कवयोऽकं कलङ्कं शशङ्किरे झङ्गितवन्तः, परे- इन्ये जलनिधे: पङ्कं मेनिरे, कतिचित्पुनः सारङ्गं संजगदिरे अन्नुवन्, परे इतरे भुवो भूमेरछाया भूच्छायं ऐच्छन्। 'विभाषा सेनासुराच्छाया-' इत्यादिना कीब- त्वम्। वयं तु सान्द्र घनं निशि रात्रौ पीतम् अतएव कुक्षिस्थमन्धतमसं गाढ- ध्वान्तमाचक्ष्महे ब्रूमह इत्यन्वयः । औत्प्रेक्षिका उत्प्रेक्षामात्रविषयाः कलङ्काद- यः । अपिना स्वाभाविकस्य भूच्छायत्वस्य समुच्चयोऽर्थसिद्ध इति। 'नायं सुधां- छुः' इत्यत्र नेतिशब्दोपात्तत्वाच्छाब्दः। इहतु परमतत्वोत्कीर्तनेन खानभिमत- त्वसूचनादर्थगम्य इत्यर्थः । एकत्रानेकापह्ववरूपतयाप्यत्र वैचित्र्यं बोध्यम् ॥ २६ ॥ हेलपह्नुतिमाह-स एवेति॥। शुद्धापह्रव एवेत्यर्थः ॥ युक्तिपूर्व इति॥ योज्यते साध्यमनेनेति युक्तिर्हेतुस्तत्पूर्वस्तत्सहित इत्यर्थः। तथाच शुद्धा- पह्ववलक्षण एवानुक्तनिमित्त इत्यस्य स्थाने उक्तनिमित्त इत्युक्तौ हेत्वपह्ुतिलक्ष- णं संपद्यत इति भावः । नेन्दुरित्यादि विरहाकुलोक्तिः । तीव्रो दारुणो यतोऽतो नेन्दुः। निशि रात्रौ सत्त्वान्नार्कः। 'और्वस्तु वाडवो वडवानलः' इत्यमरः॥ नैशत्वेति॥ निशि भवो नैशस्तत्वमित्यर्थः । अन्नापि चन्द्रत्वं स्वाभाविको धर्मः । सूर्यत्वं त्वौत्प्रेक्षिकमिति बोध्यम्॥ मन्थानेति॥ मन्थानो मन्थनद ण्डः स चासौ भूमिधरः पर्वतो मन्दरस्तस्य मूलभारो यच्छिलासहसत्रं तेन संघ- दनादयो व्रणस्तस्य किणश्चिह्मिन्दुमध्ये स्फुरति प्रकाशते। छाया भूमेः । मृगो हरिणः। शशकः शशः इत्येषा अतिपामराणं मूर्खतमानामुक्तिः । हि यस्मात्तेषां छायादीनां तत्रेन्दुमध्यभागे कर्थंचिदपि केनापि प्रकारेण प्रसक्तिर्नास्तीत्यन्वयः ।

अपहुत्यलंकार: ११ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । २७

छायामृग: शशक इत्यतिपामरोक्ति- स्तेषां कथंचिद्पि तत्र हि न प्रसक्ति: ॥ अत्र चन्द्रमध्ये मन्थनकालिकमन्दरशिलासंघटटनव्रणकिणस्येव छायादीनां संभवो नास्तीति छायात्वाद्यपह्ववः पामरवचनत्वोपन्यासेनाविष्कृतः॥ २७।। अन्यत्र तस्यारोपार्थः पर्यस्तापह्नुतिस्तु सः। नायं सुधांशुः किं तर्हि सुधांशुः प्रेयसीमुखम्॥ २८॥ यत्र क्वचिद्वस्तुनि तदीयधर्मनिह्नवः, अन्यत्र वर्णनीये वस्तुनि तस्य धर्म- स्यारोपार्थ: स पर्यस्तापहुतिः। यथा चन्द्रे चन्द्रत्वनिह्ववो वर्णनीये मुखे तदारो- पार्थः॥ यथावा- हालाहलो नैव विषं विष रमा जना: परं व्यत्ययमत्र मन्वते। निपीय जागर्ति सुखेन तं शिवः स्पृशन्निमां सुह्यति निद्रया हरिः ॥ पूर्वोदाहरणे हेतूक्तिनास्ति अत्र तु सास्तीति विशेष: । ततश्र पूर्वापह्नुति- वदत्रापि द्वैविध्यमपि द्रष्टव्यम्॥ २८॥

'वैशाखमन्थमन्थानमन्थानो मन्थदण्डके।' इत्यमरः ॥ नास्तीतीति ॥इति हेतोरित्यर्थः ॥ २७॥ पर्यस्तापह्ठुतिमाह-अन्यत्रेति ॥ सः अपह्रवः। तथाच तदारोपार्थस्तस्यापह्वव इति लक्षणम्। निषेधस्य च न स्वाधिकरणे प्रतियोग्या रोपार्थतसंभवो न वा साधिकरणे खारोप इत्यर्थसिद्धमेवारोपस्यान्याधिकरणत्व- मन्यत्रेत्यनेनोक्तम्। अतएव पर्यस्तापह्ठतिरित्युच्यते। पर्यस्ता आरोपविपरीता आरोपव्यधिकरणेति तदर्थात्। नच चन्द्रे चन्द्रत्वनिषेधस्य कथं मुखे तदारोपा- र्थत्वमिति वाच्यम्। आरोपदार्व्यसंपादकत्वेन निषेधस्य तदर्थताया अनुभवसि- द्धत्वात्। अतएव दृढारोपरूपकमेवेदं नापहुतिरिति प्राचां सिद्धान्तस्तदनुसारे- गैव च चित्रमीमांसायां 'प्रकृतस्य निषेधेन यदन्यत्वप्रकल्पनम्' इत्यपह्गुतिलक्ष- णमुक्तम्। इह त्वलंकाररत्नाकराद्यनुसारेणायं प्रभेद उपदर्शितसामान्यलक्षणा- भिप्रायेणापहुतित्वेनोक्त इति निरवद्यम् ॥ हालाहल इति ॥ हालाहलो विष नैव भवति किंतु रमा लक्ष्मीर्विषम्। जनाः परं केवलमत्रास्मिन्विषये व्यत्ययं वैपरीत्यं मन्कतेऽ्भ्युपगच्छन्ति। कुतस्तत्राह। यस्माच्छिवस्तं हालाहलं निपीय सुखेन जागर्ति। हरिस्तु इमां रमां स्पृशन्सन् निद्रया मुह्यति। स्मरन्निति पाठ स्मरन्नभ्प मुह्यति। किमु स्पृशत्नित्यर्थः। तथाच रमाया विषरूपत्वे मोहज- नकत्वं हेतुः हालाहलस्य तत्त्वापह्नवे च जागरसुखप्रयोजकत्वमिति बोध्यम्। 'हालाहलो विषे' इति विश्वः । अत्र स्पृशन्मुह्यतीति कार्यकारणयोः पौर्वापर्यवि- पर्ययरूपातिशयोक्तिरलंकारः । सा हेतूक्तिः ॥ ततश्रेति॥ हेतूक्तितदनुकिरू

१ 'पह्ुतिश्च सा'

२८ कुवलयानन्दः। [अपहुत्यलंकार: ११

भ्रान्तापहुतिरन्यस् शङ्कायां आ्रान्तिवारणे। तापं करोति सोत्कम्पं ज्वरः किं न सखि स्मरः॥२९॥ अन्र तापं करोतीति स्मरवृत्तान्ते कथिते तस्य ज्वरसाधारण्यादजुबुद्य्ा सख्या ज्वरः किमिति पृष्टे न सखि स्मर इति त्त्वोक्त्या आ्रान्तिवारणं कृतम्। यथावा- नागरिक समधिकोन्नतिरिह महिपः कोऽयमुभयतःपुच्छः। नहि नहि करिकलभोडयं छुण्डादण्डोऽयमस्य न तु पुच्छम्॥

कल्पितभ्रान्तिपूर्वा यथा- जटा नेयं वेणीकृतकचकलापो न गरलं गले कस्तूरीयं शिरसि शशिलेखा न कुसुमम्। इयं भूतिनांङ्गे प्रियविरहजन्मा धवलिमा पुरारातिभ्रान्त्या कुसुमशर किं मां प्रहरसि॥ अत्र कल्पितभ्रान्तिर्जटा नेयमित्यादिनिषेधमात्रोन्नेया पूर्वप्रश्नाभावात्। दुण्डी त्वत्र तत्वाख्यानोपमेत्युपमाभेदं मेने।

स्तापह्ुतिरित्येवं द्विप्रकारत्वम्। भ्रान्तापहतिरिति॥ अन्यस्य प्रकृतस्य भ्रान्ति- वारणे वार्यतऽनेनति वारणम्। तथाच भ्रान्तिवारके तत्त्वाख्याने सतीत्यर्थः। भ्रान्तं भ्रमः । भावे क्तः। भ्रान्त्यपह्नुतिरित्यर्थः । एवंच तत्त्वकथनहेतुकत्रान्ति- विषयनिषेधी भ्रान्तापह्नुतिरिति लक्षणं बोध्यम्। तस्य तापकारित्वरूपस्मरवृत्ता- न्तस्य॥ नागरिकेति॥ नगरे भवो नागरिकस्तं प्रति ग्रामीणस्य प्रश्नः ।सम- विका पश्चन्तरेभ्य उन्नतिरुच्चता यस्यैवंभूत उभयतो मुखप्ृष्ठभागयो: पुच्छं य- स्यैवंभूतश्र कोडयं महिष इति। नहिनहीत्युत्तरम्। महिष इत्यनुषज्यते। अयं करिकलभः करिशावकः । 'कलभः करिशावकः' इति कोशात्कलभ इत्येतावतैव सिद्धे करिपदमुत्कृष्टकरिबोधार्थम्। अयमस्य शुण्डादण्डो न तु पुच्छमिति। पुच्छ इति पाठोऽप्यर्धर्चादित्वात्साघुरेव। अप्रयुक्तत्वं तु तत्र पर विचार्यमिति पूर्वोदाहरणे संदहरूपभ्रान्तिविषयज्वरत्वापह्नवः । ज्वरः किमिति प्रश्नेन तद्वि- षयसंदेहावगमात्। इह तु महिषतनिश्चयरूपभ्रान्तिविषयस्य महिषत्वस्येति ततो भेदः ॥ जटेति॥ विरहिण्या इयमुक्तिः । हे कुसुमशर, पुरारातेहरस्य भ्रान्त्ा मां कि कुतः प्रहरसि पीडयसि। यतो नेयं जटा ककितु वेणीकृतः अवेणी वेणी संपद्यते तथा कृतः कचानां कलापः, तथा गले गरलं नैतदपि त्वियं कस्तूरी, एवं शिरसि नैषा शशिलेखा किंतु कुसुमम्, तथा इयमङ्गे भूतिर्भस्म न भवति परंतु प्रियविरहाज्जन्म यस्यैवंभूतो धवलिमा पाण्डिमेति। 'अवर्ज्यो बहुव्रीहिर्व्य- विकरणो जन्मादयत्तरपदः' इति वामनसूत्राद्व्यधिकरणोऽपि बहुव्रीहिर्न दुष्टः॥। कल्पितेति॥ कुसुमशरे उत्प्रेक्षितेतर्थः ॥ निषेधमात्रोन्नेयेति॥ निषेधस्य

अपहुत्यलंकार: ११ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । २९

यदाह- न पझ्मं मुखमेवेदं न भृङ्गौ चक्षुषी इमे। इति विस्पष्टसादृश्यात्तत्वाख्यानोपमा मता॥ २९ ॥ इति॥ छेकापहुतिरन्यस्य शङ्कातस्तथ्यनिह्रवे। प्रजल्पन्मत्पदे लगन: कान्तः किं न हि नूपुरः ॥ ३० ॥ कस्यचित्कंचित्प्रति रहस्योक्तावन्येन श्रुतायामुक्तेस्तात्पर्यान्तरवर्णनेन तथ्य- निह्नवे छेकापहुतिः। यथा नायिकया नर्मसखीं प्रति प्रजल्पन्मत्पदे लझ्न इति स्वनायकवृत्तान्ते निगद्यमाने तदाकर्ण्य कान्तः किमिति शङ्कितवतीमन्यां प्रति नूपुर इति निह्नवः। सीत्कारं शिक्षयति व्रणयत्यधरं तनोति रोमाश्चम्। नागरिकः किं मिलितो नहि नहि सखि हैमनः पवनः॥ इदमर्थयोजनया तथ्यनिह्नवे उदाहरणम्।

प्रसक्तिपूर्वकत्वादिति भावः। मेने इत्यस्वरसोन्भावनम्। तद्वीजं तूपमाबोधकस्ये - वादेरसत्त्वेऽपि तदुपगमे रूपकस्याप्युपमात्वं स्यादिति स्पष्टमेव ।। २९।। छेकापह्नुतिरिति॥ छेको विदग्धस्तत्कृतापह्ुतिश्छेकापह्वुतिरिति लक्ष्यनिर्देशो वाक्यान्यथायोजन्हेतुकः शङ्किततात्त्विकवस्तुनिषेध इति लक्षणम्। अन्यस्य शङ्कात इत्यन्यशङ्काया निवर्तनीयत्वेन हेतुतया व्यपदेशः । संतापात्स्नातीतिवत्। अन्रच शुद्धापह्ठुतिवारणायादयं विशेषणम्। 'मम किल श्रुतिमाह तदर्थिकाम्' इत्यधिकताद्रूप्यरूपकवारणाय शङ्कितेति। नचानेनैव शुद्धापह्नुतिवारणाद्वाक्येत्या- दि व्यर्थमिति वाच्यम्। 'कस्य वा न भवेद्रोषः प्रियायाः सव्रणेऽधरे। समृङ्ग पद्ममाघासीर्वारितापि मयाधुना ॥' इति व्याजोक्तावतिप्रसङ्गवारकत्वेन तत्सार्थ- क्यात्। यद्वक्ष्यति। छेकापह्ुतेरस्याश्चायं विशेषो यत्तस्यां वचनस्यान्यथानयने नापह्ववः । अस्यामाकारस्य हेत्वन्तरवर्णनेन गोपनमिति तथ्यनिह्नवे इति तालि- कनिषेधे इत्यर्थः । नूपुरो मञजीरः । 'मजजीरो नूपुरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । नर्मस- खी क्रीडासखी। अत्र कान्तपरायाः 'प्रजल्पन्मत्पदे लभ्नः' इत्युक्तेनूपुरतात्पर्य- कत्ववर्णनेन कान्तत्वापह्ववो मुख्यो नूपुराभेदप्रतिपत्तिस्तु तदङ्गमिति बोध्यम्॥ सीत्कारमिति॥ सीत्कारं तदनुकारिमुखध्वनिं शिक्षयति, अधरमघरोष्ठं व्रणयति व्रणोऽस्यास्तीति व्रणी व्रणिनं करोतीत्यर्थ 'तत्करोति तदाचष्टे' इति णिच्। तथा रोमाच्चं तनोति विस्तारयतीति वाक्यत्रयं नागरिकाभिप्रायेण प्रियसखीं प्रति कया- प्युक्तं तदाकर्ण्य नागरिकः किं मिलित इति शङ्कितवतीमन्यां प्रति तच्छक्कानिवृत्तये नहीत्यादिना हैमन्तिकपवनपरतवर्णनेन तालिकस्य नागरिकस्यापह्नवः । सी- त्कारशिक्षादिकर्तृत्वस्य नागरिकइव पवनेऽपि सत्त्वात्। तदाह-अर्थयोजन

१ 'स्तस्य निह्नवे'.

३० कुवलयानन्दः। [अपहुत्यलंकार: ११

शब्दयोजनया यथा- पद्मे त्वन्नयने स्मरामि सततं भावो भवत्कुन्तले नीले मुह्यति किं करोमि महितैः क्रीतोऽस्मि ते विभ्रमैः। इत्युत्स्वप्रवचो निशम्य सरुषा निर्भत्सितो राधया कृष्णस्तत्परमेव तद्यपदिशन्कीडाविटः पातु वः॥ सर्वमिदं विषयान्तरयोजने उदाहरणम्। विषयैक्येऽप्यवस्थाभेदेन योजने यथा- वदन्ती जारवृत्तान्तं पत्यौ धूर्ता सखीधिया। पतिं बुद्धा सखि ततः प्रबुद्धास्मीत्यपूरयत् ॥ ३०॥ कैतवापहुतिर्व्यक्तकौ व्याजादयैनिंहुतेः पदैः। निर्यान्ति सरनाराचाः कान्तादृक्पातकैतवात् ॥३१॥ इदमित्युदाहरणमिति च जात्यभिप्रायेणैकवचनम्। हेमन्तशब्दात् 'तत्र भवः' इत्यर्थे 'सर्वत्राण् च तलोपश्च' इत्यणि तलोपे च हमन इति रूपसिद्धिः । प्रजल्प- न्नित्युदाहरणे एकस्य वाक्यस्यान्यथा योजनमिह त्वनेकेषामिति भेद: ॥ शब्द- योजनयेति॥ अर्थभेदेऽपि शब्दश्रेषमात्रेणेत्यर्थः ॥ पझ्मे इति॥ करीडाया विटो भोक्ता कृष्णो वो युष्मान् पातु रक्षत्विति संबन्धः । कीदश्वः। इत्युत्स्प्रवचः रप्ने उद्गतमुत्खमं वचनमर्थात्कृष्णस्यानुभाष्यानूद्य राधया निर्भत्सितः संस्तद्वूचनं तत्परमेव राधापरमेव व्यपदिशन्कथयन्। इति किम्। हे पद्मे रमे, त्वन्नयने सततं स्मरामि। नीले भवत्याः कुन्तले केशपाशे मम भावोऽन्तःकर- णवृत्तिरूपः मुह्यति मोहं प्रापोति। ननु चित्तासङ्गो निवर्त्यतां तत्राह। किं क रोमि अकिचित्करोऽस्मि। यतस्ते तव महितैः पूज्यैर्विभ्रमैर्विलासैः क्रीतोऽस्मि मूल्येन गृहीतोऽस्मीति। किंकरोऽस्मीति क्वचित्पाठो युक्ततरः । तत्र चास्मी- त्यहमर्थकमव्ययम्। अहं किंकरो दासः क्रीतोऽस्मीत्यर्थः । राधापरत्वे तु। हे राधे, इत्यर्थात्संबोधनम्। पद्मरूपे त्वन्नयने स्मरामीति विशेषः। शेषं पूर्ववत्। अत्र रमासंबोध्यकस्तन्नयनस्मरणरूपो न वाक्यार्थोऽपि तु तत्संबोध्यकः पम्मरू पत्वन्नयनस्मरणरूप इत्यपह्वस्तत्परमेव तद्यपदिशन्नित्यनेन प्रकाश्यते। नचा- त्रार्थस्य रमाराधासाधारणत्वमपि तु पझ्मे इति लिङ्वचनश्लिष्टशब्दयोजनैवेति॥ विषयान्तरेति॥ विवक्षितविषयभिन्नेत्यर्थः । अवस्था जाग्रत्खप्रादिरूपा ॥ वद्न्तीति॥ पत्यौ भर्तरि सखीधिया सखीभ्रमेण जारवृत्तान्तं खूकामुकवातो वदन्ती धूर्ता काचित्पतिं बुद्धा सखीत्यादिवाक्यशेषमपूरयत्पूरितवती। सखीति पुनः संबोधनमप्रतार्यतासूचनाय। तत उक्तवृत्तान्तानन्तरं प्रबुद्धा जागरणवती। अत्र नासौ जाग्दवस्थावृत्तान्तः किंतु ख्वाप्निक इत्यवस्थाभेदयोजनयापह्ववः सखी- त्यादिवाक्यशेषेण प्रकाश्यते॥ ३० ॥ कैतवापहुतिरिति लक्ष्यनिर्देशः । व्याजायैः

१ 'व्यक्ते व्याजादैनिंह्वे'.

उत्प्रेक्षालंकार: १२] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ३१

अत्रासत्यत्वाभिधायिना कैतवपदेन नेमे कान्ताकटाक्षा: किंतु सरनाराचा इत्यपह्नवः प्रतीयते॥ रिक्तेषु वारिकथया विपिनोदरेषु

स्कन्धान्तरोत्थितद्वािशिखाच्छलेन जिह्वां प्रसार्य तरवो जलमर्थयन्ते ॥ ३१ ॥

उत्प्रेक्षालंकार: १२ संभावना स्यादुत्प्रेक्षा वस्तुहेतुफलात्मना। उक्तानुक्तास्पदादान सिद्धाSसिद्धास्पदे परे ॥ ३२ ॥ धूमस्तोमं तमः शङ्के कोकीविरहशुष्मणाम्।

पदैनिहवुतेर्व्यक्तौ अभिव्यक्तौ सत्यां कैतवापह्नुतिरिति व्यवहर्तव्यमित्यर्थः। कैत- वेनापहुतिरिति व्युत्पत्तेः । व्याजादैरिल्यनेन मिपकपटच्छलच्छद्मकैतवादयो गृ- ह्यन्ते। एवंच कैतवादिपदव्यङ्क्यापहनतित्वं लक्षणं वोध्यम्। नाराचा वाणाः । दक्पाता: कटाक्षाः। अपह्ववो निषेधः ॥ प्रतीयत इति ॥ असत्यत्वस्य विषय- वाधाधीनतादिति भावः ॥ रिक्तेष्तिरिति ॥ ग्रीष्मवर्णनम्। तरवो वृक्षा वारि- णो जलस्य कथया वार्तयापि रिक्तेषु शून्येषु विपिनस्यारण्यस्योदरेषु मध्यप्रदेशे- षु जलमर्थयन्ते प्रार्थयन्ते। कीदृशाः । मध्याह्ने जृम्भितः प्रवृद्धो यो महानातप उष्णं तस्य तापस्तपनं तेन तप्ता: संतप्ताः । किं कृत्वा। स्कन्धान्तरात्प्रकाण्डा- भ्यन्तरादुत्थितो यो दवाभिर्दावानलस्तस्य या शिखा ज्वाला तस्या: छलेन। जिह्वां प्रसार्येति। 'अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यान्मूलाच्छाखावधिस्तरो: ।' इत्य- मरः। अत्र नेयं द्वाभिशिखा अपितु जिह्वेति च्छलपदात्प्रतीयते, अत्र चान- भिहितवाच्यतादोषनिरासाय कथयापि वनोदरेष्विति पठनीयम् ॥ ३१॥ इत्य- लंकारचन्द्रिकायामपह्ुतिप्रकरणम् ॥ ११॥ उत्प्रेक्षां लक्षयति-संभावनेति॥ अत्रोत्प्रेक्षेत्यनन्तरं सा च त्रिधेत्यध्या- हार्यम्। तथाच संभावना उत्प्रेक्षापदवाच्या स्यात्सा च वस्तुहेतुफलरूपेण त्रि- घेत्यर्थः । वस्तुहेतुफलानां च संभावनाधर्मत्वं स्वविधेयकत्वसंबन्धेन। तेन वस्तुहे- तुफलविधेयकत्वेनेति पर्यवसितार्थः । वस्तुत्वं च हेतुत्वेन फलत्वेन वा विवक्षितं यत्तद्भिन्त्वम्। नातो वस्तुत्वस्य केवलान्वयितया विभागसंगतिः ॥ उक्तत्या- दि। अन्र आसामुत्प्रेक्षाणां मध्ये आद्या वस्तूतप्रेक्षा। उक्तं चानुक चोक्ानु- के आस्पदे यस्या इति विग्रहः। आस्पदं चोत्प्रेक्षाया धर्मिरूपो विषयः। सि- द्धासिद्धेत्यत्र विग्रह: पूर्ववत्॥ धूमेति॥ तमः कोकीविरहशुष्मणां धूमस्तोमं शङ्के १ 'फलात्मता'. २ 'स्पदार्थाश्च' ३ 'विरहसोष्मणम्'.

३२ कुवलयानन्दः। [उत्प्रेक्षालंकार: १२

लिम्पतीव तमोडद्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः ॥३३॥ रक्तौ तवाड्गी मृदुलौ भुवि विक्षेपणाडुवम्। त्वन्मुखाभेच्छया नूनं पैझ्ैवैरायते शशी॥ ३४॥ मध्यः किं कुचयोर्ष्टत्यै बद्ध: कनकदामभि:। प्रायोऽनं त्वत्पदेनैक्यं प्रामुं तोये तपस्यति ॥ ३५॥

हेतुफलात्मतागोचरत्वेन त्रिविधा। अत्र वस्तुनः कस्यचिद्वस्त्वन्तरतादात्म्य- संभावना प्रथमा स्वरूपोत्प्रेक्षेत्युच्यते। अहेतोर्हेतुभावेनाफलस्य फलत्वेनो- इत्यन्वयः । कोकस्य चक्रवाकस्य स्त्री कोकी तस्या विरहरूपाणां शुष्मणामम्नीनां संबन्धिनं धूमसमूहमित्यर्थः ॥ लिम्पतीवेति॥ अत्र तम इति नभ इति च कर्तृपदम्। रक्तावित्यादि दयितांप्रति नायकस्योक्तिः। तव मृदुलौ सुकुमारावङ्गी चरणौ ध्रुवं भुवि विक्षेपणाद्वेतो रक्तवर्णाविति ॥ त्वन्मुखेति ॥ पद्मगतायास्त्व- न्मुखकान्तेरिच्छया। हेतुनेत्यर्थः ॥ वैरायत इति ॥ वैरं करोतीत्यर्थे 'शब्द- वैरकलहाभ्कण्वमेघेभ्यः करणे' इति क्यङ्॥ मध्य इति ॥ मध्यभागः कुच- यो्धूत्यै धारणार्थ कनकस्य दामभी रज्ुभिरिति निगीर्याध्यवसानरूपातिशयोक्त्या वलीभिर्बद्धः किमित्यर्थः ॥ प्राय इति ॥ अब्जं कर्तृ। प्रायो बहुधा लच्चरणेन सहैक्यं प्राप्तुं तोये जले तपस्यति। तपश्चरतीत्यर्थः । 'कर्मणो रोमन्थतपोभ्यां वर्तिचरोः' इति क्यङ्। 'तपसः परस्मैपदं च' इति परस्मैपदम्। लक्षणं परि- ष्कुरुते-अन्यधर्मेति। अन्यस्य विषयिणो यो धर्मस्तत्संबन्धरूपेण निमित्ते- नान्यस्यान्यविषयकमन्यस्य विषयिणस्तादात्म्येन संभावनमित्यर्थः । अन्यस्येति षष्ठयर्थो विषयता धर्मितारूपा। विषयिण इति षध्यर्थस्तु विशेषणतारूपा विष- यता। अन्यत्वेनोत्कीर्तनं च संभावनाया आहार्यतासूचनाय। तथाच विषयि- निष्ठधर्मसंबन्धप्रयुक्तं विषयधर्मिकं तादात्म्यसंसर्गेण विषयिविधेयकमाहार्यसंभा- वनमुत्प्रेक्षेति पर्यवसितम्। तन्निष्ठधर्मसंबन्धप्रयुक्तमाहार्यतत्संभावनमिति तु निष्कर्षः । इतरांशस्याव्यावर्तकतया स्वरूपकथनमात्रपरत्वात्। मुखं चन्द्रं म- न्य इत्युत्प्रेक्षायां चन्द्रनिष्ठाह्लादकलादिधर्मसंबन्धप्रयुक्तं मुखे चन्द्रसंभावनमाहा- र्यमस्तीति लक्षणसमन्वयः। बाधाद्यभावदशायां तु जायमाना मुखादौ चन्द्रादि- संभावनोत्प्रेक्षेति तद्वारणायाहार्येति। एतेन 'विरक्तसन्ध्यापरुषं पुरस्तादथा र- जः पार्थिवमुज्जिहीते। शङ्के हनूमत्कथितप्रवृत्तिः प्रत्युद्गतो मां भरतः ससैन्यः ॥' इत्यत्र रजोभरोद्गमनरूपससैन्यप्रत्युद्धन्तृधर्मसंबन्धप्रयुक्तायां भरते तत्संभावना- यामपि नातिव्याप्तिः । तस्या अनाहार्यत्वात् 'संभावनं यदीत्थं स्यादित्यूहोऽन्य- स्य सिद्धये' इति वक्ष्यमाणसंभावनालंकारविषये 'यदि शेषो भवेद्क्ता कथिताः स्युर्गुणास्तव' इत्यादावतिव्याप्तिवारणाय प्रयुक्तान्तम्। सर्वातिशायिसौनदर्ये १ 'पझ्म वैरायते'.

उत्प्रेक्षालंकार: १२] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ३३

स्प्रेक्षा हेतूत्प्रेक्षा फलोत्प्रेक्षेत्युच्यते। अन्र आद्या स्वरूपोत्प्रेक्षा उक्तवि- पयाऽनुक्तविषया चेति द्विविधा। परे हेतुफलोत्प्रेक्षे सिद्धविषयासिद्ध- विषया चेति प्रत्येकं द्विविधे। एवं षण्णामुत्प्रेक्षाणां धूमस्तोमेत्यादीनि क्रमेणोदाहरणानि। रजनीमुखे सर्वत्र विसृत्वरस्य तमसो नैल्यदृष्टिप्रतिरोध- कत्वादिधर्मसंबन्धेन गम्यमानेन निमित्तेन सद्यः प्रियविघटितसर्वदेशस्थि-

त्प्रेक्षा तमसो विषयस्योपादानादुक्तावेषया। तमोव्यापनस्य नभःप्रभृतिभूप- र्न्तसकलवस्तुसान्द्रमलिनीकरणेन निमित्तेन तमःकर्तृकलेपनतादात््योत्ये- क्षा। नभ:कर्तृकाज्जनवर्षणतादात््योत्पेक्षा चानुक्तविपया स्वरूपोत्येक्षा उभय न्रापि विषयभूततमोव्यापनस्यानुपादानात्॥ नन्वत्र तमसो व्यापनेन निमि- त्तेन लेपनकर्तृतादात्म्योत्प्रेक्षानभसो भूपर्यन्तं गाढनीलिमव्याप्तत्वेन निमि. त्तेनाअ्जनवर्षणकर्तृतादात्म्योत्प्रेक्षा चेत्युत्प्रेक्षाद्वयमुक्तविषयमेवास्तु। मैवम्। लिम्पति वर्षतीत्याख्यातयोः कर्तृवाचकत्वेऽपि 'भावप्रधानमाख्यातम्' इति स्मृतेर्धात्वर्थक्रियाया एव प्राधान्येन तदुपसर्जनत्वेनान्वितस्य कर्तुरुत्प्रेक्षणी- यतया अन्यत्रान्वयासंभवात्। अतएव आख्यातार्थस्य कर्तुः क्रियोपसर्जनत्वे- नान्यत्रान्वयासंभवादेवास्योपमायासुपमानतयान्वयोऽपि दण्डिना निराकृतः।

शड्के सत्यवतो मुखन्। येन सा मृगशावाक्षी सावित्री तरलीकृता ।' इत्यादाव- तिप्रसङ्गवारणाय तन्निष्ठेति संभाव्यमानवृत्तित्वं धर्मविशेषणम्। तत्र सावित्रीत- रलीकारकत्वरूपो धर्मो मुखवृत्तिर्न तु संभाव्यमानवृत्तिरिति नातिप्रसङ्ग इति दिक्। वस्तुहेतुफलात्मता वस्तुहेतुफलतादात्म्यम्। ननु संबन्धान्तरेणोत्प्रेक्षाया असंग्रह इति चेन्न। सर्वत्राभेदेनैवोत्प्रेक्षणमिति प्राचीनमतानुसारेणेत्थमभिधा- नादेतत्सूचनायैव लक्षणेSत्र च तादात्म्योपादानमिति॥ नन्वलंकारसर्वस्वकारा- दिभि: स्वरूपोत्प्रेक्षेति व्यवहृतायास्तुरीयाया अपि सत्वात्रिविधेत्ययुक्तमित्याश- ङ्क्याह-अत्रेति। आसां मध्ये या प्रथमा वस्तूत्प्रेक्षा सैव स्वरूपोत्प्रेक्षेत्युच्यत इत्यर्थः ॥ विसृत्वरस्येति॥ प्रसरणशीलस्येत्यर्थः। तमस इति संभावने- त्यनेनान्वेति। षष्यर्थो विषयता। तमोविषयेत्यर्थः । प्रतिरोधकत्वादीत्यादिपदा- त्प्रसरणशीललस्य संग्रहः । प्रियैः पतिभिर्विघटिता वियुक्ताः ।व्यापनस्येति ष- ध््यन्तस्य पूर्वत्दुत्प्रेक्षापदेनान्वयः । एवमग्रेतनस्य तमस इत्यस्यापि॥ अनु- पादानादिति॥ विषयिवाचकाभ्यां लिम्पतिवर्षतिभ्यामन्येनानुपादानादित्यर्थः। यथाश्रुते तात्र्यामेव साध्यवसानलक्षणयोपादानादसंगतेः ॥ उक्तविषयमेवे- ति।। सकृदुचचारिताभ्यां लिम्पतिवर्षतिभ्यां शत्त्या लेपनवर्षणयोः साध्यवसान- लक्षणया च साधारणधर्मपुरस्कारेण व्यापनस्य चोपस्थापनस्य युगपद्दृत्तिद्यवि- रोधेनासंभवादित्याशयः । स्मृतेर्निरुक्तस्मृतेः । उत्प्रेक्षणीय तया उत्प्रेक्षाविषयत- या। अन्यत्रोत्प्रेक्षायाम्। अन्वयासंभवादिति ॥ निराकाङ्कतवादिति भावः । अतएवाख्यातार्थस्य कर्तुः क्रियोपसर्जनत्वेनान्यत्रान्वयासंभवादेव। क्वचिदतए- कुव. ५

३४ कुवलयानन्दः। [ उत्प्रेक्षालंकारः १२

'कर्ता यद्युपमानं स्यान्यग्भूतोऽसौ क्रियापदे। स्वत्रियासाधनव्यग्रो नालमन्यद्यपेक्षितुम् ।।' इति। केचित्तु तमोनभसोर्विषययो स्तत्कर्तृकलेपनवर्षणस्वरूपधर्मोत्प्रेक्षेत्याहुः। त- न्मते स्वरूपोत्प्रेक्षायां धर्म्युत्प्रेक्षा धर्मोत्प्रेक्षा चेत्येवं द्वैविध्यं दष्टव्यम्। चर- णयो: स्वतःसिद्धे रक्तिमनि वस्तुतो विक्षेपणं न हेतुरित्यहेतुतोस्तस्य हेतुत्वेन संभावना हेतूत्प्रेक्षा विक्षेपणस्य विषयस्य सत्वात्सिद्धविषया। चन्द्रपद्मवि रोधे स्वाभाविके नायिकावदनकान्तिप्रेप्सा न हेतुरिति तत्र तद्धेतुत्वसंभावना हेतूत्प्रेक्षा वस्तुतस्तदिच्छाया अभावादसिद्धविषया । मध्यः स्वयमेव कुचौ धरति न तु कनकदामबन्धत्वेनाध्यवसिताया वलित्रयशालिताया बला- दिति मध्यकर्तृककुचध्टतेस्तत्फलत्वेनोत्प्रेक्षा सिद्धविषया फलोत्प्रेक्षा। जलजस्य

वेत्युत्तरमयमेव व्याख्यानग्रन्थः प्रमादलिखितो दृश्यते ॥ न्यग्भूत इति॥ गुण- भूत इत्यर्थ: ॥ स्वक्रियेति ॥ क्रियां प्रति साधनत्वेनान्वित इत्यर्थः । व्यपे- क्षितुमाकाहितुं नालं न समर्थः । तथाच निराकाङ्डलवादुपमानत्वेनान्वयो न सं- भवतीति भावः । एतेन तमसि लेपनकर्तृलमुत्प्रेक्ष्यमित्यलंकारसर्वस्वकारमतम- पास्तम्।तस्यीपि कर्तृविशेषणत्वाद्विवक्षितविवेकेन लेपनस्यैवोत्प्रेक्ष्यलाच्च। ए- वंच प्रधानभूतलेपनक्रियागोचरा भावनैव निगीर्णव्यापनविषयेति सिद्धम्। नच युगपद्दत्तिद्वयविरोधः शङ्कयस्तदनभ्युपगमात्। केचिदिति तम इति चाखरसो- द्भावनम्। तद्वीजं तु तमोनभसोः कर्तृत्वेन विषयत्वेन च वारदूयमन्वयक्केशः। तथा धर्म्युत्प्रेक्षा सा धर्मप्रयुक्ता धर्मोत्प्रेक्षा तु तत्सहचरितधर्मसंबन्धप्रयुक्तेति लक्षणान- नुगमः । नच तन्निष्ठतत्समानाधिकरणान्यतरत्वेन धर्मनिवेशान्नाननुगम इति वाच्यम्। सर्वत्र सादृश्यनिमित्ताया एवोत्प्रेक्षायाः संभवेनान्यतरत्वादिनिवेशप्र- युक्त्तगौरवस्यानुपादेयलादिति ॥ हेतुत्वेंमेति॥ हेतुरूपतयेत्यर्थः । हेतुत्वसं- भावना। हेतुरूपतासंभावना। फलत्वेन फलरूपतया। एवमग्रेऽपि बोध्यम्॥ अ- थोदाहृतासूत्प्रेक्षासु बोधप्रकारः प्रदर्श्यते। तत्र धूमस्तोममित्यादौ कोकाङ्गनावि- रहानलसंबन्धिधूमस्तोमाभिन्नतमोविषया संभावनेति बोधः । नामार्थयोरभेदा- न्वयात्। एवं 'मुखं चन्द्रं मन्ये' इत्यादावपि। नूनं मुखं चन्द्र इत्यादौ तु चन्द्र- प्रकारकसंभावनाविषयो मुखमिति बोधः। मुखविषया चन्द्रप्रकारिका च संभा- वना तादात्म्यसंसर्गिकैव। तथानुभवाच्चमत्कारप्रयोजकस्य संसर्गान्तरस्याभावा- न्च। नचैवं चन्द्रत्वप्रकारिका, तस्य चन्द्रोपसर्जनलात्। एवं ध्रुवेवादिशब्दसम- भिव्याहारेऽपि बोध्यम्। लिम्पतीवेत्यनुक्तविषयोत्प्रेक्षोदाहरणे तु. लिम्पतिना साध्यवसानलक्षणया लेपनव्यापनोभयसाधारणेन सान्द्रमलिनीकारकत्वादिना रूपेणोपस्थापिते तमोव्यापने लेपनसंभावनान्वयात्सान्द्रमलिनीकारकतमःकर्तृ- काङ्गकर्मकलेपनप्रकारकसंभावनाविषय इति बोधः । व्यञ्जनयोपस्थिते व्यापने तादृशसंभावनान्वय इति प्रदीपकृतः । एवं वर्षतीत्यादावपि बोध्यम्। विक्षेप- णाङ्गुवमित्यादिहेतूत्प्रेक्षोदाहरणे हेतुः पश्चम्यर्थः । तत्र चाभेदेन प्रकृत्यर्थान्वयः।

उत्प्रेक्षालंकार: १२ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ३५

जलावस्थितेरुदवासतपस्त्वेनाध्यवसितायाः कामिनीचरणसायुज्यप्राप्तिर्न फल- मिति तस्या गगनकुसुमायमानायास्तप:फलत्वेनोत्प्रेक्षणादसिद्धविषया फलो- त्प्रेक्षा। अनेनैव क्रमेणोदाहरणान्तराणि। बालेन्दुवक्राण्यविकासभावाद्वभु: पलाशान्यतिलोहितानि। सदो वसन्तेन समागतानां नखक्षतानीय वनस्थलीनाम्॥ अत्र पलाशकुसुमानां वक्रत्वलोहितत्वेन संबन्धेन निमित्तेन सद्य:कृतन- खक्षततादात्म्यसंभावनादुक्तविषया स्वरूपोत्पेक्षा।।

हेतोश्च स्वप्रयोज्याश्रयत्वसंबन्धेन रक्तत्वविशिष्टे तस्य प्रकारतासंबन्धेन संभाव- नायां तस्याश्च विषयतया चरणयोरन्वयः । तथाच भूम्येधिकरणकविक्षेपणाभि- न्नहेतुकरत्तप्रकारकसंभावनाविषयावङ्गी इति बोधः । नच तादात्म्यसंबन्धेन हे- तुविधेयकत्वाभावानेयं हेतूतप्रेक्षा स्यात्किंतु तादात्म्येन तथाविधरक्तखवरूपोत्प्रे क्षैवेति वाच्यम्। विवक्षितविवेकेन विक्षेपणे हेतभेदस्योतप्रेक्षणीयतया विक्षेपणं प्रति विशेष्यभूतस्यापि हेतोर्विधेयलोपगमात्। मुखं चन्द्र इत्यादिरूपक इवानु योगितमुखस्याभेदस्य विक्षेपणसंसर्गलाभ्युपगमेन च विक्षेपणे हैतभेदभानसं- भवात्। हेतुविशिष्टस्वरूपोत्प्रेक्षाया मुखतः प्रतीतावपि विवक्षावशेन हेतूत्प्रेक्षा- त्वेनैव व्यपदेशः । यथा 'दभ्ना जुहोति' इत्यत्र मुखतो दधिविशिष्टहोमप्रतीता वपि विवक्षितविवेकेन होमे दधिविधित्वव्यपदेश इति बोध्यम्। नच स्प्रयो ज्यल्संबन्धेन खप्रयोज्याश्रयत्वसंबन्धेन वा हेतुरूपधर्मोतप्रेक्षैव रकतादौ सवीकि- यतां कृतमीद्ृशकल्पनाक्लेशेनेति वाच्यम्। धर्मोत्प्रेक्षाङ्वीकारे दूषणस्य प्रागेवावे- दितलात्। अतएव 'हर्षाल्लमा (मन्ये) ललितितनु ते पादयोः पद्मलक्ष्मीः' इति हेतूत्प्रेक्षामुदाहृतवतः प्रकाशकृतोऽपि तत्र हर्षहेतुकलगनतादात्म्यसंभावनमे- ब स्ाभाविके लगनेऽभिमतम्। अस्मदुक्तरीत्या तु लक्ष्मीरूपे विषये यथोक्त- हर्षहेतुकलगनतादात्म्यसंभावनमुचितम्। लगनस्य धर्म्युपसर्जनत्वेन संभावना- यामन्वयायोगादिति ध्येयम्। एवं लन्मुखाभेच्छ्या इत्यसिद्धविषय हेतूत्प्रेक्षाया- मपि बोध्यम्। विषयसिद्धत्वासिद्धल्वाभ्यां बोधे विशेषाभावात् मध्यः किमि- त्यादिफलोत्प्रेक्षास्थले फलं चतुर्थ्यर्थः । तत्र चाभेदेन प्रकृत्यर्थान्वयः पूर्ववत्। फलस्य च प्रयोेजकत्वसंसर्गेण बद्धत्वे तद्वारकेण तेनैव बद्धे वान्वयस्तत्तादात्म्य- संसर्गकसंभावनाया मध्ये विषयतया। एवंच कुचधारणाभिन्नफलककनकदामक- रणकबद्धत्वाश्रयसंभावनाविषयो मध्य इति बोधः । एवं प्रायोऽन्जमित्यादावपि फलं तुमुनोऽर्थ इति पूर्ववदेव बोधः फलोत्प्रेक्षालं चोपदर्शितरीलोपपादनी- यमिति बहुवक्तव्येऽपि विस्तरभयादुपरम्यते॥ बालेन्दुवक्राणीति ॥ न वि- द्यते विकासो येषां तान्यविकासानि तेषां भावाद्विकासरहितत्ाद्वेतोर्बालेन्दुवत् द्वितीयाचन्द्रवद्वूकाणि तथातिशयेन लोहितान्यारक्तानि पलाशानि पलाशकुसु- मानि वसन्तेन नायकेन समागमं प्राप्तानां वनस्थलीनामङ्गनानां सदस्तत्कालसं

३६ कुवलयानन्दः । [उत्प्रेक्षलंकार: १२

पूर्वोदाहरणे निमित्तभूतधर्मसंबन्धो गम्यः इह तूपात्त इति भेद: । नन्वि- वशब्दस्य सादश्यपरत्वेन प्रसिद्धतरत्वादुपमैवास्तु। लिम्पतीवेत्युदाहरणे लेपनकर्तुरुपमानत्वार्हस्य क्रियोपसर्जनत्ववदिह नखक्षतानामन्योपसर्जनत्व स्योपमाबाधकस्याभावात्। उच्यते। उपमाया यत्र क्वचित्स्थितैरपि नखक्षतैः सह वक्तुं शक्यतया वसन्तनायकसमागतवनस्थलीसंबन्धित्वस्य विशेषण- स्यानपेक्षितत्वादिह तदुपादानं पलाशकुसुमानां नखक्षततादात्म्यसंभावना- यामिवशब्दमवस्थापयति। तथात्व एवं तद्विशेषणसाफल्याद्। अस्ति च संभावनायामिवशब्दो दूरे तिष्ठन्देवदत्त इवाभातीति॥ पिनष्टीव तरङ्गाग्रैः समुद्रः फेनचन्दनम्। तदादाय करैरिन्दुर्लिम्पतीव दिगङ्गनाः॥ अत्र तरङ्गागरैः फेनर्चन्दनस्य प्रेरणं पेषणतयोतप्रेक्ष्यते। समुद्रादुत्थितस्य चन्द्रस्य प्रथमं समुद्रपूरे प्रसतानां कराणां दिक्षु व्यापनं च समुद्रोपान्तफे- नचन्दनकृतलेपनत्वेनोत्प्ेक्ष्यते। उभयत्र क्रमेण समुद्रप्रान्तगतफेनचन्दनपु- जीभवनं दिशां धवलीकरणं च निमित्तमिति फेनचन्दनप्रेरणकिरणव्यापन- योर्विषययोरनुपादानादनुक्तविषये स्वरूपोत्प्रेक्षे। येषां तूपात्तयोः समुद्रच- न्द्रयोरेव तत्कर्तृकपेषणलेपनरूपधर्मोत्प्रेक्षेति मतं तेषां मते पूर्वोदाहरणे धर्मिणि धर्म्यन्तरतादात्म्योत्प्ेक्षा। इह तु धर्मिणि धर्मसंसर्गोक्षेति भेदो- डवगन्तव्यः ॥ रात्रौ रवेर्दिवा चेन्दोरभावादिव स प्रभु: । भूमौ प्रतापयशसी सृष्टवान्सततोदिते॥ रात्रौ रवेर्दिवा चन्द्रस्याभावः सन्नपि प्रतापयशसोः सर्गेन हेतुरिति तस्य तद्धेतुत्वसंभावनासिद्धविषया हेतूत्प्रेक्षा।। विवस्वतानायिषतेव मिश्राः स्वगोसहस्त्रेण समं जनानाम्। गावोऽपि नेत्रापरनामधेयास्तेनेदमान्ध्यं खल नान्धकारैः ॥

भूतानि नखक्षतानीव बभुः शुशुभिर इत्यन्वयः ॥ पूर्वेति ॥ धूमस्तोममित्यत्रे- त्यर्थः। ननु लोके संभावनायामिवशब्दो न दृष्ट इत्यत आह-अस्तिचेति॥ पिनष्टीवेति ॥ समुद्रस्तरङ्गाणामग्रभागैः फेनरूपं चन्दनं पिनष्टीव। इन्दुस्त- त्फेनचन्दनमादाय करैः किरणः दिग्रपा अङ्गना लिम्पतीव। अनुलिम्पतीवेत्यर्थः ॥ समुद्रोपान्तेति॥ समुद्रस्योपान्ते तटे यत्फेनचन्दनं तत्कृतं यत्तासां दिशां लेपनं तत्त्वेनेत्यर्थः। उभयत्र उभयोरुत्प्रेक्षयोः। येषामलंकारसर्वखकारादीनाम्॥ रात्राविति॥ स प्रकान्तः प्रभुर्भूपतिः भूमौ रात्रौ रवेरभावाद्धेतोरिव दिवा चेन्दोरभावाद्धेतोरिव सततं निरन्तरमुदिते प्रतापयशसी सृष्वान्। निर्मि- तवानित्यर्थः । रक्तावित्युदाहरणे भावरूपो हेतुरिह त्वभावरूप इति भेद: ॥ विवस्वतेति॥ विवस्वता सूर्येण स्वस्य गोसहस्त्रेण किरणसहस्त्रेण समं मिश्रा मिश्रिता जनानां नेत्रापरनामधेया गावोऽप्यनायिषतेव नीता इव। यथा गोपा

उत्प्रेक्षालंकार: १२ ] अलंकार चन्द्रिकासहितः । ३७

अन्र विवस्वता कृतं स्वकिरणैः सह जनलोचनानां नयनमसदेव रात्रावा न्ध्यंप्रति हेतुत्वेनोतप्रेक्ष्यत इत्यससिद्धविषया हेतूत्प्रेक्षा। पूरं विधुर्वर्धयितुं पयोधेः शङ्केयमेणाङ्कमाणं कियन्ति। पयांसि दोग्धि प्रियविप्रयोगे सशोककोकीनयने कियन्ति॥ अत्र चन्द्रेण कृतं समुद्रस्य बृंहणं सदेव तदा तेन कृतस्य चन्द्रकान्तद्वा- वणस्य कोकाङ्गनाबाप्पस्रावणस्य च फलत्वेनोत्प्रेक्ष्यत इति सिद्धविषया फ- लोतप्रेक्षा। रथस्थितानां परिवर्तनाय पुरातनानामिव वाहनानाम्। उत्पत्तिभूमौ तुरगोत्तमानां दिशि प्रतस्थे रविरुत्तरस्याम्।। अन्रोत्तरायणस्याश्वपरिवर्तनमसदेव फलत्वेनोतप्रेक्ष्यत इत्यसिद्धविपया फ- लोत्प्रेक्षा। एता एवोत्प्रेक्षाः। 'मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिभिः। उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिवशब्दोऽपि तादृशः॥'

लेन परकीयाभिर्गोभिर्मिश्राः सीया गावो नीयन्ते तथा गोपदवाच्यतसाजाते- न मिश्रिता विवस्वतापि नीता इवेत्यर्थः। खलु संभावनायाम्। तेन नयनेन हेतुना इदमान्ध्यं न त्वन्धकारैरित्यन्वयः । 'गौः स्वर्गे च बलीवर्दे रश्मौ च कुलिशे पुमान्। स्त्रीसौरभेयीद्ग्बाणदिग्वाग्भूष्वप्सु भूम्ि च ।' इति मेदिनी। अत्र चानायिषतेवेति विषयोत्प्रेक्षणपूर्वकं तस्य हेतुत्वेनोत्प्रेक्षणमिति पूर्वस्माद्भे दः। एवं पूर्वत्र इच्छयेति गुणरूपो हेतुरिह तु क्रियारूप इत्यपि द्रष्टव्यम्। अत्र चोत्प्रेक्षाद्यसत्त्वेऽपि हेतूत्प्रेक्षायाः प्राधान्यात्तत्वेनैव व्यपदेशो न तु खरूपोत्प्रे· क्षात्वेन। तस्या अङ्गलात्। एवमन्यत्रापि बोध्यम्॥ पूरमिति ॥ अयं विधुक्ष- न्द्रः पयोधे: पूरं वर्धयितुमेणाङ्गमणि चन्द्रकान्तं कियन्ति लोकोत्त्या अपरिमिता- नि पयांसि दोग्घीति शङ्के। तथा प्रियैः पतिभिर्विप्रयोगे वियोगे सति सशोकानां कोकाङनानां नयने कर्मभूते। कियन्ति पयांसि दोग्धीति शङ्क इत्यन्वयः । दुहे. र्द्विकर्मकत्वादेणाङ्कमणिमिति द्वितीया। एवं नयने इत्यन्नापि। मध्यः किमित्यत्रैक- स्य बद्धलस्य फलत्वेन कुचधृतेरुत्प्रेक्षणमिह तु द्रावणस्रावणयोई्योः फलत्वेन पूरवर्धनस्य तदिति भेद: । बृंहणं वर्धनम्। तदा वर्धनकाले। तेन चन्द्रेण।। रथस्थितामामिति ॥ रविः रथे स्थितानां नियुक्तानां पुरातनानां वा- हनानामश्वानां परिवर्तनायेव तुरगोत्तमानामुत्पत्तिभूमावुत्तरस्यां दिशि प्रतस्थ इत्यन्वयः । प्रायोऽब्जमित्यत्रैक्यस्य गुणस्य फलत्वेनोत्प्रेक्षणमिह तु प- रिवर्तनक्रियाया इति भेदः । नन्वलंकारसर्वखवकारादिभिरन्येषामपि जात्यादि- भेदानामुक्तलात्कुतस्तेन प्रदर्शिता इत्याशङ्याह-एता पवेति॥ उक्तभेदा एवेत्यर्थः । उत्प्रेक्षा इत्यनन्तरं चमत्कारविशेषप्रयोजिका इति शेषः । तथाच

३८ कुवलयानन्दः । [अतिशयोक्तयलंकार: १३

इत्युत्प्रेक्षाव्यअ्ञकत्वेन परिगणितानां शब्दानां प्रयोगे वाच्या: । तेषाम- प्रयोगे गम्योत्प्रेक्षा। यथा-त्वत्कीर्तिर्भ्रमणश्रान्ता विवेश स्वर्गनिम्नगाम्॥ ३३॥३४॥३५॥

अतिशयोक्त्यलंकार: १३ रूपकातिशयोक्ति: स्यान्निगीर्याध्यवसानतः । पश्य नीलोत्पलद्न्द्वानिनःसरन्ति शिताः शराः॥३६॥ विषयस्य स्वशब्देनोल्लेखनं विना विषयिवाचकेनैव शब्देन ग्रहणं विषय- निगरणं तत्पूर्वकं विष्यस्य विषयिरूपतयाध्यवसानमाहार्यनिश्चयस्तस्मिन्सति रूपकातिशयोक्तिः । यथा नीलोत्पलशरशब्दाभ्यां लोचनयो: कटाक्षाणां च ग्रहणपूर्वकं तद्रूपताध्यवसानम्। यथावा- वापी कापि स्फुरति गगने तत्परं सूक्ष्मपद्या सोपानालीमधिगतवती काञ्चनीमैन्द्रनीली।

जात्यादिभेदानां चमत्कारविशेषानाधायकत्वादप्रदर्शनमिति भावः ॥ इत्युत्प्रे क्षेति ॥ इत्यनेनोत्प्रेक्षाबोधकत्वेनेत्यर्थः ॥ त्वत्कीर्तिरिति।। अत्रानुपात्तस- रगगमनविषया स्वर्गज्गाप्रवेशतादात्म्योत्प्रेक्षा, विशेषणीभूतभ्रमणश्रान्तत्वरूपहेतू त्प्रेक्षा वा प्रतीयत इति बोध्यम्॥ ३३॥ ३४॥ ३५ ॥ इति उत्प्रेक्षा- प्रकरणम् ॥ १२॥ अतिशयोक्तिं लक्षयति-रूपकातिशयोक्तिरिति ॥ ग्रहणमुपस्थापनम् ॥ विर्षायरूपतयेति॥ विषयिणो रूपमस्य तस्य भावस्तत्ता तयेत्यर्थः । रूपं चा- भेदतादरप्यान्यतरत्। तस्मिन्सतीति॥ सप्तमीसमर्थात्तसिरित्यभिप्रायेण। एवं चानुपात्तविषयधर्मिकाहार्यनिश्चयविषयीभूतं। विषय्यभेदताद्रूप्यान्यतरद्रूपका- तिशयोक्तिरिति लक्षणं बोध्यम्। अत्र रूपकवारणायानुपात्तेति। अयमेव च रूप- कादस्यां विशेषोऽतिशय इत्युच्यते। भ्रान्तिवारणायाहार्येति। उत्प्रेक्षावारणाय निश्चयेति॥ नीलोत्पलेति॥ अत्र नीलोत्पलपदात्साध्यवसानलक्षणया शक्यल- क्ष्योभयानुगतकान्तिविशेषादिपुरस्कारेणोपस्थिते कामिनीनयने शत्तयुपस्थितस्य नीलोत्पलत्वविशिष्टस्याभेदसंसर्गेणान्वयः । शक्त्युपस्थितयोः कृतीष्टसाधनतयो-

काभावात्। एवंच नीलोत्पलाभिन्नकान्तिविशेषवद्वन्द्वादिति बोधादियमभेदातिश योक्तिरित्युच्यते। नचैवं सति रूपकादवैलक्षण्यमिति वाच्यम्। रूपके विषयिभे- दव्याप्यस्य विषयतावच्छेदकस्य भानेन वैलक्षण्यस्य स्फुटलात्। यदा लभेदभा- ने न तात्पर्ये किंतु भेदभाने तदा कान्तिविशेषादिरूपताद्रूप्यस्यैव बोधात्ताद्रूप्या- तिशयोक्तिर्वक्ष्यत इति बोध्यम् ।। वापीति॥ मध्यभागमारभ्य मुखपर्यन्तं

अतिशयोत्तयलंकार: १३ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ३९

अग्रे शैलौ सुकृतिसुगमौ चन्दनच्छन्नदेशौ तत्रत्यानां सुलभममृतं संनिधानात्सुधांशो:॥ अन्र वाप्यादिशब्दैर्नाभिप्रभृतयो निगीर्णाः। अन्रातिशयोक्ता रूपकविशे- षणं रूपके दर्शितानां विधानामिहापि संभवोऽस्तीत्यतिदेशेन प्रदर्शनार्थम्। तेनात्राप्यभेदातिशयोक्तिस्तादूप्यातिशयोक्तिरिति द्वैविध्यं द्रष्टव्यम्। तत्रा- ध्याधिक्यन्यूनताविभागश्चेति सर्वमनुसंधेयम्॥ यथावा- सुधाबद्दग्रासैरुपवनचकोरैरनुसतां किरज्योत्स्नामच्छां लवलिफलपाकप्रणयिनीम्। उपप्राकाराग्रे ग्रहिणु नयने तर्कय मना- गनाकाशे कोडयं गलितहरिणः शीतकिरणः ।।

नायिकाङ्गवर्णनमिदम्। गगने सूक्ष्मतया तद्वहुर्लक्ष्ये मध्ये काप्यनिर्वचनीयशो- भा वापी तद्वद्गम्भीरा नाभि: स्फुरति शोभते। तत्परं तदूर्ध्वभागे ऐन्द्रनीली इन्द्रनीलघटिता सूक्ष्मपद्या सरणिस्तदवच्छ्यामा रोमावलि: स्फुरतीत्यनुपज्यते। किंभूता। काञ्चननिर्मितां सोपानपङ्कि तत्सदृशीं त्रिवलीमधिगत्वती प्राप्तवती। तथा अग्रे तदूर्ध्वदेशे शैलौ तद्वत्तङ्गविशालौ कुचौ स्फुरत इति विभक्तिविपरिणा- मेन संबध्यते। कीदशौ। सुकृतिनां पुण्यकृतां सुलभौ सुलभगमनौ सुलभौ च। पुनः कीदशौ। चन्दनतरुभिः चन्दनपड्डेन चाच्छन्नो व्याप्तो देशो ययोस्तथाभू- तौ। तत्रत्यानां तदाश्रिष्टानां च सुधांशोस्तद्वदाह्वादकस्य मुखस्य संनिधानादमृतं तद्वदास्ाद्यमधरमाघुर्ये सुलभमित्यन्वयः। विधानां भेदानाम् । इतीत्यस्य प्रद- र्शनार्थमित्यनेनान्वयः ॥ अतिदेशेनेति ॥ सादृश्येनेत्यर्थः । मुख्यरूपकाभेद- स्यातिशयोक्तावभावादूपकपदं रूपकसदृशपरम्। 'षण्मासमन्निहोत्रं जुह्वति' इत्य-

हरणेषु प्रसिद्धतरत्वादनुपादानं बोध्यम्। यत्त्वत्र कैश्चिदुक्तं विषयिवाचकपदस्य विषये साध्यवसानलक्षणायाः शक्यतावच्छेदकमात्रप्रकारकलक्ष्यविशेष्यकबोधत्वं कार्यतावच्छेदकम्। एवंच निगरणे सर्वत्र विषयतावच्छेदकधर्मरूपेणैव विषयस्य भानं न विषय्यभिन्नत्वेनेति स्थितेऽभेदातिशयोक्तिस्ताद्रूप्यातिशयोक्तिरिति द्वै- विध्यमयुक्तमिति, तत्प्रौढिविलसितन्। शक्यतावच्छेदकस्य लक्ष्ये पूर्वमप्रतीत- त्वेन तद्विशिष्टतया लक्षणाया असंभवात्, यद्धर्मविशिष्टे शक्यसंबन्धग्रहस्तद्र्म- प्रकारकलक्ष्योपस्थितेः समानप्रकारकशाब्दबोधे हेतुत्वाल्वक्षणापरिहार्याया अनु- पपत्तेस्तदपस्थत्वाच्च। एवमपि तात्पर्यवशात्तादृशबोधाङ्गीकारे तद्वशादेव शक्याभे- दप्रकारकबोधेऽपि बाधकाभावान्मान्नपदेन विषयतावच्छेदकस्यैव व्यावर्तनादिति दिक्॥ सुधाबद्वेति॥ विद्धशालभज्जिकाख्यायां नाटिकायां स्फटिकप्राकारशि- खरगतां मृगाङ्कावलीमालोकयतो राजो विदूषकं प्रत्युक्तिरियम्। प्राकाराग्रसमीपे नयने प्रहिणु प्रेरय। मनाक् ईषत्तर्कय। अनाकाशे अनन्तरिक्षे कोडयं शी- तकिरणश्चन्द्र इति मुखे चन्द्रगताह्वादकारित्रूपताद्रूप्याध्यवसानम्। कीदृशः।

कुवलयानन्दः ।[ अतिशयोक्तयलंकार: १३

इत्यन्र कोडयमित्युक्त्या प्रसिद्धचन्द्रान्ेदस्तत उत्कर्षश्च गर्भितः । एवमन्य- त्राप्यूहनीयम् ॥ ३६॥ यैद्यपहुतिगर्भत्वं सैव सापह्ववा मता। त्वत्सूक्तिषु सुधा राजन्भ्रान्ता: पश्यन्ति तां विधौ।।३७॥

नीत्यपह्गुतिगर्भा॥ यथावा- मुक्ताविद्ुममन्तरा मधुरस: पुष्पं परं धूर्वहं प्रालेयद्युतिमण्डले खलु तयोरेकासिका नार्णवे। तच्चोदञ्जति शङ्गमूर्भि न पुनः पूर्वाचलाभ्यन्तरे तानीमानि विकल्पयन्ति त इमे येषां न सा हृक्पथे।

गलितश्र्युतो हरिणो यस्मात्तथाभूतस्तेन निष्कलङ्कतयोत्कर्षाभिव्यक्ति:। पुनः कीहक्। सुधायां बद्धो आ्रसस्तदभिलाषो यैस्तैरुपवनसंबन्धिभिश्चकोरैरनुस्टतां लव- ल्या: फलपाकस्य प्रणयिनीं सदृशीमच्छां स्वच्छां ज्योत्त्नां तत्त्वेनाध्यवसितां कान्ति प्रभां किरन्। प्रसारयन्नित्यर्थः । लवली लताविशेषः 'हरफारेवडी' इति भाषाप्र- सिद्धः । 'प्राकारो वरणः सालः' इत्यमरः । सभाबद्धग्रासैरिति क्वचित्पाठस्तत्रा- प्युक्त एवार्थः । नवलवलीति पाठे नवश्चासौ लवलिपाकश्चेत्यन्वयो बोध्यः। न- न्विहाभेदविवक्षैव किं न स्यादत आह-अत्रेति ॥ कोऽयमित्यनेनानिर्ज्ातल- प्रकाशनात्प्रसिद्धस्य निर्ज्ञातत्ात्तद्वैलक्षण्यावगतिरिति भावः ॥ गर्भितो गलितेत्या दिविशेषणव्यङ्गयत्वेनाभिप्रेतः । अन्यत्रापीति ॥ 'अनुच्छिष्टो देवैरपरिदलितो राहुदशनैः कलङ्कनाश्लिष्टो न खलु परिभूतो दिनकृता। कुहूभिर्नो लिप्ो न च युवतिवक्रेण विजितः कलानाथः कोऽयं कनकलतिकायामुदयते ॥' इत्यादावित्य- र्थः। अथवान्यत्रापि न्यूनतायामपीत्यर्थः । कोऽयं भूमिगतश्चन्द्र इत्यादावदिव्य- वरूपन्यूनताप्रकाशनमूहनीयमिति भावः । ननूक्तोदाहरणेष्वयमिति विषयस्योपा- दानात्कथमतिशयोक्तिरिति चेदत्राहुः। इदन्त्स्य विषयिविशेषणत्वेन विवक्षा- यामतिशयोक्तिरेव। यदा तु विषयविशेषणत्वविवक्षा तदा रूपकमिति व्यवस्था। अतएव प्रकाशकृता दशमे रूपकातिशयोत्त्यादिसंदेहसंकरे 'नयनानन्ददायी- न्दोर्बिम्बमेतत्प्रसीदति' इत्युदाहृतमिति ॥ ३६॥ एनां विभजते-यद्यप- हुतीति॥ अपह्ुतिगर्भलं पर्यस्तापह्वुतिगर्भत्वम्। सैव रूपकातिशयोक्तिरेव। तथाच सापह्ववलनिरपह्ववलभेदेन द्विविधाऽतिशयोक्तिरिति भावः ॥ मुक्तेति॥ तान्यनुभवैकवेद्यानीमानि वस्तूनि ते इमे जनाः विकल्पयन्ति सदसद्वति विक रपविषयाणि कुर्वन्ति येषां जनानां सा प्रक्रान्ता सुन्दरी दृक्पथे लोचनमार्गे नास्तीत्यन्वयः । तादृशसुन्दरीदर्शनशालिनस्तु विकल्पयन्तीति भावः । तानि कानि वस्तूनि तत्राह। मुक्ता मौक्तिकं विद्ठमं प्रवालं चान्तरा अनयोर्मध्ये म-

१ '्यदापहुति'

अतिशयोक्तयलंकार: १३ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ४१

अन्राधररस एव मधुरस इत्याद्यतिशयोक्ति: पुष्परसो मधुरसो न भवती- त्यपह्ुतिगर्भा।I अलंकारसर्वस्वकृता स्वरूपोत्प्रेक्षायाँ सापह्ववत्वमुदाहृतम्। 'गतासु तीरं तिमिघट्टनेन ससंभ्रमं पौरविलासिनीषु। यत्रोल्लसत्फेनततिच्छलेन मुक्तादहासेव विभाति शिप्रा ॥' इति। ततस्त्वियानन्र भेद:। एतत्तु शुद्धापह्ठतिगर्भम । यत्र फेनततित्वमपहुत

मृतादेः सूक्त्यादिषु निवेशनात्। इदं च पर्यस्तापह्तिगर्भत्वमुत्प्रेक्षायामपि संभवति। तन्र स्वरूपोत्प्रेक्षायां यथा- जानेSतिरागादिदमेव बिम्बं बिम्बस्य च व्यक्तमितोऽधरत्वम्। द्योर्विशेषावगमक्षमाणां नाम्नि भ्रमोऽभूदनयोर्जनानाम्।। अत्र प्रसिद्धफले बिम्बतामपह्ुत्यातिरागेण निमित्तेन दमयन्त्यधरे तदुत्ग्रे- क्षा पर्यस्तापह्ुतिगर्भा। हेतूत्प्रेक्षायां तद्गर्भत्वं प्राग्लिखिते हेतूत्प्रेक्षोदाहरणे एव दृश्यते। तत्र चान्धकारेष्वान्ध्यहेतुत्वमपहत्यान्यत्र तन्निवेशितम्। फलो- त्प्रेक्षायां यथा- रवितप्तो गज: पक्ष्यांसद्रृह्यान्बाधितुं ध्रुवम्। सरो विशति न स्नातुं गजस्नानं हि निष्फलम्॥ धुरसः। 'अन्तर्रान्तरेण युक्ते' इति द्वितीया। पुष्पं परं केवलं धूर्वहं भारवाह- कं नतु मधुरसयुक्त्तम्। तयोः मुक्ताविद्रमयोः खलु निश्चितं प्रालेयद्युतिमण्डले चन्द्रमण्डले एकासिका एकस्मिन्नासिका अवस्थितिः । ऐकाधिकरण्यमित्यर्थः । न वर्णवे समुद्रे। तच्च चन्द्रमण्डलं च शङ्गस्य मूर्ि मस्तके उदश्वत्युदयं प्राम्नोति। न पुनः पूर्वाचलस्योदयगिरेरभ्यन्तरे उदञ्वति। अन्र मुक्ताविड्ममधुरसप्रालेयद्यु- तिमण्डलशङ्खशब्दैः क्रमेण दन्ताधरतन्माधुर्यमुखकण्ठा निगीर्णाः। पूर्वोदाहरणे भ्रान्तत्वोक्त्या स्पष्टोऽपह्रवः । इह तु परं धूर्वहमित्युक्त्या गूढ इति भेद:। 'प्रालेयं मिहिका च' इत्यमरः ॥ गतास्विति ॥ पुरे भवाः पौर्यस्तासु विला सिनीषु तिमीनां मत्स्यानां संघट्टनेन ससंभ्रमं सभयं तीरं प्रति गतासु सतीषु यत्र नगया शिप्रा नदी उल्लसन्तीनां फेनततीनां छलेन मुक्तः कृतोऽदहास उद्धतहास्यं यया तथाभूतेव विभातीत्यन्वयः ॥ इतीति॥ इत्यत्रेत्यर्थः । इ- न्दुमण्डलादवित्यादिपदात्पुष्परसादिपरिग्रहः ॥ सूक्यादिष्विति॥ सूकतिमा- धुर्यादिष्वित्यर्थः । आदिना अधरमाघुर्यपरिग्रहः । निवेशनादभेदाध्यवसानात्॥ जाने इति॥ दमयन्तीं वर्णयतो नलस्योक्तिः। अतिशयिताद्रागाललौहित्यादिद- मधरखरूपमेव बिम्बमिति जाने नतु बिम्बफलमित्येवकारार्थः । बिम्बस्य बि- म्बफलस्यातोऽस्मादोष्ठादधरत्वं निकृष्टत्वं व्यक्तं स्फुटम्। कथं तर्हि विपरीता लोके प्रसिद्धिस्तत्राह। द्वयोरनयोर्विशेषस्य तारतम्यस्यावगमे बोधे क्षमाणामसम- र्थानां जनानां नाम्नि भ्रमो विपर्यासोऽभूदिति ॥ अन्यत्रेति॥ सूर्यकर्तृके नेत्रा- परपर्यायगोनयन इत्यर्थः । निवेशितमुत्प्रेक्षितम्॥ रवीति॥ रविणा संतप्तो

४२ कुवलयानन्दः। [ अतिशयोक्तयलंकार: १३

अन्र गजस्य सरःप्रवेशं प्रति फले सनाने फलत्वमपहुत्य पक्ष्यबाधने तन्नि- वेशितम्। अलमनया प्रसक्तानुप्रसत्त्या प्रकृतमनुसरामः॥३७॥ भेदकातिशयोक्तिंस्तु तस्ैवान्यत्ववर्णनम्। अन्यदेवास गाम्भीर्यमन्यद्वैर्ये महीपतेः ॥ ३८॥ अन्न लोकप्रसिद्धगाम्भीर्याद्यभेदेऽपि भेदो वर्णितः । यथावा- अन्येयं रूपसंपत्तिरन्या वैदग्ध्यधोरणी। नैषा नलिनपत्राक्षी सृष्टिः साधारणी विधेः॥ ३८।। संबन्धातिशयोक्ति: सादयोगे योगकल्पनम्। सौधाग्राणि पुरस्यास्य स्पृशन्ति विधुमण्डलम् ॥ ३९॥ यथावा- कतिपयदिवसैः क्षयं प्रयायात्कनकगिरिः कृतवासरावसानः। गजस्तस्य रवेर्गह्यान्पक्ष्यान्बन्धूनिति यावत्। ध्रुवं प्रायो बाधितुं सरः प्रविशति नतु स्नातुं स्नानार्थम्। हि यस्माद्वजस्य स्नानं निष्फलं निष्प्रयोजनमित्यन्वयः॥ प्रसक्तानुप्रसत्येति॥ अतिशयोक्तेः सापह्ववतवकथनप्रसङ्गादलंकारसर्वस्- कृदुक्तं खरूपोत्प्रेक्षाया शुद्धापह्ुतिगर्भतं दर्शितं तदनुप्रसत्त्या च त्रिविधास्- प्युत्प्रेक्षासु पर्यस्तापह्ुतिगर्भत्मित्यर्थः ॥ ३७॥ भेदकेति॥ तस्यैव तज्जाती यस्यैवान्यत्ववर्णन तज्जातीयभिन्नत्वेन वर्णनं तच्चाहार्य बोध्यम्। एवमग्रेऽपि। तेन भ्रान्तौ नातिव्याप्तिः। इदं च लोकोत्तरत्वप्रतिपत्त्यर्थम्॥ अन्यदेवेति॥ अस्य महीपतेर्गाम्भीये अन्यदेव प्रसिद्धगाम्भीर्यभिन्नमेवेत्यर्थः। अन्येयमि- ति। रूपं सौन्दर्य, वैदग्व्यं चातुर्ये, धोरणी परिपाटी। एषा नलिनपत्राक्षी विधे: साधारणी सृष्टिनैवेत्यन्वयः। अत्रोत्तरार्वे नञ्भङ्ञ्याऽन्यत्ववर्णनं विशेषः । ३८ ॥ संबन्धेति ॥ अयोगेऽसंबन्धे योगकल्पनं संबन्धवर्णनम् । संबन्धश्चाभेदभिन्नत्वे सत्यन्यत्वाद्यनिरूपितो ग्रह्यः । तेन रूपकातिशयो- क्यादिप्रभेदेषु नातिव्यापिः ॥ सौधेति॥ 'सौधोऽस्त्री राजसदनम्' इत्य- मरः । नन्वत्रैव स्पृशन्तीवेन्दुमण्डलमितीवपद्प्रयोगे उत्प्रेक्षाप्रतीतेस्तदप्रयोगे गम्योत्प्रेक्षालमुचितम्। इवादिसत्वे या वाच्योत्प्रेक्षा सैवेवादभावे गम्योपेक्षे- ति नियमात्। अन्यथा त्वत्कीर्तिर्भ्रमणश्रान्तेत्यादिपूर्वोदाहते पद्येऽपि गम्योत्प्रे- क्षा न स्याद्विशेषाभावादिति चेन्मैवम्। उपदर्शितनियमस्यालंकारान्तराविषय एवाभ्युपगमातू। अन्यथा नूनं मुखं चन्द्र इत्यादौ नूनमित्यप्रयोगे गम्योत्प्रेक्षा- पत्तेः । एवंच प्रकृतेऽसंबन्धे संबन्धवर्णनरूपातिशयोक्तयलंकारविषये न गम्यो- त्प्रेक्षावसरः। त्वत्कीर्तिरित्युदाहरणे तु भ्रमणश्रान्तरूपहेत्वंशे गम्योत्प्रेक्षाभित्रे- ता नतु खवर्गज्ञाप्रवेशांश इति सर्वमवदातम्। असंदिग्धमुदाहरणान्तरमाह- यथावेति॥ कतिपयेति॥ वीररुद्रदेवाख्ये नृपे वितरणशालिनि दानशालि- १ 'शयोक्ति: स्यात्तस्यै'. २ 'कल्पनम्'. ३ 'च भूपतेः'

अतिशयोक्तयलंकार:१३] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ४३

इति सुदसुपयाति चक्रवाकी वितरणशालिनि वीररुद्रदेवे।। अत्र चक्रवाक्याः सूर्यास्तमयकारकमहामेरुक्षयसंभावनाप्रयुक्तसंतोषास- बन्धेऽपि तत्संबन्धो वर्णितः ॥ ३९ ॥ योगेऽप्ययोगः संबन्धातिशयोक्तिरितीर्यते। त्वयि दातरि राजेन्द्र खर्द्टमान्नाद्रियामहे॥४० ॥ अन्र स्वर्द्गुमेप्वादरसंबन्धेऽपि रदसंबन्धो वर्णित इत्यसंबन्धातिशयोक्ति: । यथावा- अनयोरनवद्याङ्गि स्तनयोर्जृम्भमाणयोः । अवकाशो न पर्याप्स्तव बाहुलतान्तरे॥ ४० ॥ अक्रमातिशयोक्ति: स्ात्सहत्वे हेतुकार्मयोः। आलिद्गन्ति समं देव ज्यां शरांश्च पराश्र ते ।। ४१ ॥ अत्र मौव्यां यदा शरसंधानं तदानीमेव शत्रवः क्षितौ पतन्तीति हेतुका- र्थंयोः सहत्वं वर्णितम्। यथावा- मुञ्जति सुञ्जति कोशं भजति च भजति प्रकम्पमरिवर्गः । हम्मीरवीरखड्गे त्यजति त्यजति क्षमामाशु॥ अत्र खङ्गस्य कोशत्यागादिकाल एव रिपूणां धनगृहत्यागादि वर्णितम् ॥। ४१॥ नि सति चक्रवाकी इति मुदं संतोषमुपयाति प्राप्नोति। इति किम्। कृतं वास- रस्यावसानं नाशो येन स कनकगिरिः सुमेरुः कतिपयैरल्पैर्दिवसैः क्षयं प्रयाया- दिति संभावनायां लिङ्॥ ३९॥ योगेऽपीति॥ योगे सत्यप्ययोगवर्णनमि- त्यर्थः । स्वर्गस्था दुमाः कल्पवृक्षादयः । खर्द्वमेष्विति विषयसप्तमी। स्वर्द्गुमवि- षये य आदरस्तस्य संबन्धेऽप्यर्थादर्थिषु। यद्वा अर्थिषु स्वर्द्मविषयादरसंबन्धा भावप्रतीतौ तत्समानवित्तिवेद्यतया खवर्द्रमेष्वत्यादरविषयत्वाभावावगमाद्यथाश्रु- तमेव साधु ॥ अनयोरिति॥ अनवद्यानि निर्दुष्टानि अज्गानि यस्यास्तथाभूते इति संबोधनम्। जृम्भमाणयोर्वर्धमानयोरनयोः स्तनयोस्तव बाहुलतयोरन्तरे मध्ये पर्याप्तोऽवकाशो नास्तीत्यन्वयः । अत्र वाहुलतयोरन्तरे स्तनपर्याप्तावका- शसंबन्धेऽपि तदसंबन्ध उक्तः ॥ ४० ॥ अक्रमेति ॥ क्रमः पौवापये तदभा- वोऽकमस्तद्रूपस्यातिशयोक्तिरित्यर्थः । सहत्वे समकालत्वे। आलिङ्गन्ति समं युगपज्यां मौर्वी पृथ्वीं च। पराः शत्रवः ॥ मुञ्चतीति ॥ हम्मीरसंज्ञकस्य वी- रस्य खङ्गे कोशं पिधानं सुन्चति सति अरीणां वर्गः समूहोऽपि कोशं भाण्डारं मु्- ति, तथा खड्गे प्रकम्पमुल्लासनं भजति सति स प्रकृष्टं कम्पं भजति। एवं खङ्गे क्षमां क्षान्ति त्यजति सति सोऽपि क्षमां पृथ्वीं त्यजतीत्यर्थः । 'कोशोऽस्री कुञले खङ्गपिधानेऽथांघदिव्ययोः' इत्यमरः । अन्र शतृप्रत्ययभक्गया यौगपद्य- वर्णनं विशेषः ॥ धनगृहेति ॥ धनसंबन्धिगृहेत्यर्थः ॥४१॥ चपलेति॥ १ 'अयोगे'.

४४ कुवलयानन्दः । [ अतिशयोच्तयलंकार: १३

चपलातिशयोक्तिस्तु कार्ये हेतुमसक्तिजे। यास्यामीत्युदिते तन्व्या वलयोऽभवदूर्मिका ॥ ४२ ॥ अन्र नायकप्रवासप्रसक्तिमात्रेण योषितोSतिकारश्य कार्यमुखेन दर्शितम्। यथावा- आदातुं सकृदीक्षितेऽपि कुसुमे हस्ताग्रमालोहितं लाक्षारज्जनवार्तयापि सहसा रक्तं तलं पादयो: ।

हन्ताधीरदृश: किमन्यद्लकामोदोऽपि भारायते॥ यामि न यामीति धवे वदति पुरस्तात्क्षणेन तन्वङ्गयाः । गलितानि पुरो कलयान्यपराणि तथैव दलितानि॥ ४२ ॥ अत्यन्तातिशयोक्तिस्तु पौर्वापर्यव्यतिक्रमे । अग्रे मानो गतः पश्चादनुनीता प्रियेण सा ।। ४३।। अत्यन्तातिशयोक्तिस्तु कार्ये हेतुप्रसत्तिजे। यास्यामीत्युदिते तन्व्या वलयीभवदूर्मिका।।

हेतो: प्रसक्तिर्ज्ञानं तज्जन्ये कार्ये सतीत्यर्थः । यास्यामीति उदिते उक्ते। प्रियेणे- ति शेषः । तन्व्या ऊर्मिका अङ्गुलीयकं वलयः कङ्ढणमभवदित्यर्थः । 'ऊर्मिका लङ्कुलीये स्याद्वस्त्रमङ्गतरङ्गयोः' इति विश्वः ॥ कार्यमुखेनेति॥ अड्डुलीयकस्य कङ्कणपदप्राप्तिरूपकार्यवर्णनद्वारेणेत्यर्थः ॥ आदातुमिति ॥ सहजसौकुमार्यव- त्या: विरहृदशायां तदतिशयवर्णनमिदम्। हन्तेति खेदे। आदातुं ग्रहीतुं सक्ृ- देकवारमपि कुसुमे ईक्षिते सत्यधीरदृशो हस्ताग्रमालोहितं भवतीति शेषः। अ- पिना किमु गरृहीते इति गम्यते। लाक्षया यद्रअ्नं तद्वार्तयापि सहसाकस्मात्पा- दयोस्तलं रक्त्ं भवति किमु रञ्जनेनेति पूर्ववत्। एवमङ्गानां चन्दनादिना यद- नुलेपनं तत्स्मरणमप्यत्यन्तखेदकरं किमुतानुलेपनम्। किमन्यद्वाच्यमिति शेषः। अलकानामगुरुधूपाद्यामोदोऽपि भारायते। भार इवाचरतीत्यर्थः। कर्तरि क्य- ङ्। अत्रादानादिरूपहेतुप्रसक्तिमात्रेण हस्ताअलौहित्यादिरूपकार्योत्पत्तेः साक्षा- देव वर्णनं नतु कार्यमुखेनेति पूर्वस्मान्जेदः। हेतुकार्ययोरिव हेतुप्रसक्तिकार्ययो- रपि समकालत्वं संभवतीति सूचयितुमुदाहरणान्तरमाह-यामीति॥ धवे दयिते यामि न यामीति वदति सति तत्क्षणेन तत्कालमेव तन्वक्ग्याः पुरो वल- यान्यग्रिमकङ्कणानि पुरः प्रथमं गलितानि। अन्यपराण्यपि तथैव तत्कालमेव दलितानि भनानीत्यन्वयः । 'पुरोऽग्रे प्रथमे च स्यात्' इति विश्वः । अत्र वद्- ति गलितानीति शतृप्रत्ययेन समकालतावगतिः ॥। ४२ ॥ अत्यन्तेति॥ अन्न हेतुकार्ययोरित्यनुवर्तते। तत्पौर्वापर्येति क्वचित्पाठः साधुरेव। व्यतिक्रमो-

१ 'चपलातिशयो'. २ 'व्यतिक्रमे'.

अतिशयोत्तयलंकार: १३ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ४५

यशT-

कवीन्द्राणामासन्प्रथमतरमेवाङ्णभुव-

अमी पश्चात्तेपासुपरि पतिता रुद्नृपते: कटाक्षा: क्षीरोदप्रसरदुरुवीचीसहचराः॥ एतास्तिस्रोऽप्यतिशयोक्त्तयः कार्यशैकयप्रत्यायनार्थाः ॥४३॥

Sत्र वैपरीत्यम् । अग्रे प्रथमभनुनीता समाहिता ॥ कवीन्द्राणामिति॥ कविश्रेष्ठानामङ्गणसंबन्धिन्यो भूमयः प्रथमतरमेव प्रथममेव चलतां चपलानां भृद्गाणं भ्रमराणामासङ्वेनाकुलानां करिणां मदजलस्यामोदेन परिमलेन मधुरा रमणीया आसन्नभवन्। पश्चादनन्तरं तेपां कवीनामुपरि रुद्रसंज्ञकस्य नृपतेरमी दृश्यमाना: कटाक्षा: पतिताः । कदृशाः। क्षीरमुदकं यस्य तथाभूतस्य क्षीरार्ण- वस्य प्रसरन्तीनामुरुवीचीनां वृहत्तरङ्वाणां सहचरास्तत्सदशा इत्यर्थः । 'उदक- स्योद: संज्ञायाम्' इत्युदादेशः। अत्र यथोक्तकटाक्षरूपकार्यमुखेन न्वपतिप्रसादर- पहेतुकथनं पूर्वस्माद्विशेपः । एता अव्यवहितोक्ताः । अथोक्तेषु प्रभेदेष्वनुगतप्र- वृत्तिनिमित्ताभावात्कथ्मतिशयोक्तिपदप्रयोग इति चेदत्राहुः । तावत्प्रभेदान्यत- मत्वमेव सर्वानुगतमतिशयोक्तिपदप्रवृत्तिनिमिततं तदेव च सामान्यलक्षणमिति। नव्यास्तु निगीर्याध्यवसानमेवातिशयोक्ति: प्रभेदान्तरं लनुगतरूपाभावादलंका- रान्तरमेव। नचान्यत्वादिप्रभेदेष्वन्यत्वादिभिरभेदादीनां निगरणं संभवतीति वाच्यम्। अन्यत्वादिभिरभिन्नवस्तुप्रतीतेरेव चमत्कारित्वेनानुभवसिद्धतयान्य- त्ादिभिरभेदप्रतीत्यङ्गीकारेऽनुभवासङ्गतेः। अन्यतमत्वं तु नालंकारविभाजको- पाधितां भजते चमत्काराप्रयोजकत्वादिति वदन्ति। वस्तुतस्तु रूपकभिन्नत्वे

रूपकवारणाय सत्यन्तं, भ्रान्तिवारणायाहार्येति, उत्प्रेक्षानिरासाय निश्चयेति। रूपकातिशयोक्तावभेदस्य द्वितीय प्रभेदेऽन्यत्वस्य तृतीये संबन्धस्य चतुर्थे असंब- न्धस्य पञ्चमे सहत्वस्य षष्ठे हेतुप्रसक्तिजन्यत्वस्य सप्तमे पूर्वापरत्वयोश्च तथा विरोधारोपविष्यत्वसत्त्वात्सवत्र लक्षणसमन्वयः। नचैवंविधारोपस्य रूपकखभा वोक्तिभिन्नेपु प्रायशः सर्वालंकारेषु सत्त्वादतिप्रसङ्ग इति वाच्यम्। इषापत्तेः। अलंकारान्तराणां चमत्कारे प्रधानतया तदङत्वेनावस्थिताया अतिशायोक्तरप्रा धान्येन व्यपदेशानर्हलात्। 'प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायात्। अलंका- रान्तराणामेव प्रधानत्वेन व्यपदेशार्हलात्। अतएव काव्यप्रकाशकृता विशेषा- लंकारप्रसङ्गेऽभिहितं 'सर्वत्रैवंविधे विषयेऽतिशयोक्तिरेव प्राणत्वेनावतिष्ठते। तांविना प्रायेणालंकारत्वाभावात्'। अत एवोक्तम्-'सैषा सर्वत्र वकोकिरन- यार्थो विभाव्यते। यत्नोऽस्यां कविभि: कार्यः कोऽलंकारोऽनया विना॥ इति। कुव० ६

४६ कुवलयानन्दः। [ तुल्ययोगितालंकार: १४

तुल्ययोगितालंकार: १४ वर्ण्यानामितरेषां वा धर्मैक्यं तुल्ययोगिता। संकुचन्ति सरोजानि स्वैरिणीवदनानि च ॥४४॥ त्वद्ङ्गमार्दवे दृष्टे कस्य चित्ते न भासते। मालतीशशभृलेखाकदलीनां कठोरता॥ ४५॥ प्रस्तुतानामप्रस्तुतानां वा गुणक्रियारूपैकधर्मान्वयस्तुल्ययोगिता। संकु- चन्तीति प्रस्तुततुल्ययोगिताया उदाहरणम्। तत्र प्रस्तुतचन्द्रोदयकार्यतया वर्णनीयानां सरोजानां प्रकाशभीरुस्वैरिणीवदनानां च संकोचरूपकक्रिया-

दण्डिनाप्युक्तम्-'अलंकारान्तराणामप्येकमाहुः परायणम्। वागीशसहितामु- क्तिमिमामतिशयाह्वयाम् ॥' इति ॥४३॥ इत्यतिशयोक्तिप्रकरणम् ॥ १३॥ तुल्ययोगितां लक्षयति-वर्ष्यानामिति॥ वर्ण्यत्वेन प्रस्तुतानामित्यर्थः। इतरेषामप्रस्तुतानाम्। एतच्चोभयमपि सावधारणम्। वर्ण्यानामेवेतरेषामेव वे- त्यर्थः। बहुचचनमनेकार्थकम्। द्वयोर्धमैक्यस्यापि संग्राह्यत्वात्। धर्मैक्यं धर्म- स्य ऐक्यमेकत्वम्। एको धर्म इति यावत्। स च चमत्कारकारी बोध्यः। एवं चाने कप्रस्तुतमात्रसंबद्धैकचमत्का रिधर्मानेका प्रस्तुतमात्र संबद्ैकधर्मान्यतरत्वं लक्षणं बोध्यम्। 'मुखं विकसितस्मितम्' इत्यादावतिप्रसङ्गवारणायानेकेति। अन्नच मुखे प्रेक्षितादिरूपानेकवर्ण्यसंबन्धो नैको धर्म इति तन्निरासः । दीपकवारणाय मात्रेति। प्रस्तुताप्रस्तुतप्रभेदसाधारण्यायान्यतरत्वनिवेशः ॥ त्वदङ्गेति॥ प्रियां प्रति दयितोक्तिः। तवाङ्गस्य मार्दवे सौकुमार्ये दृष्टे सति कस्य चित्ते मा- लत्यादीनां कठोरता न भासते। अपितु सर्वस्यैवेत्यर्थः। शशं बिभर्तीति शशभृच्च- न्द्रस्तस्य लेखा कला ॥ गुणक्रियारूपेति ॥ एतच तथाविधधर्मस्य प्रायशो गुणक्रियारूपत्वमित्यभिप्रेत्योक्ं नतु लक्षणे तेन रूपेण धर्मस्य निवेशः । गौरवात्प्रयोजनाभावाच्च। यत्तु कैश्चिदेतद्रन्थदूषणलालसैर्धर्मस्य गुणक्रियारूपत्वे- न लक्षणे निवेश इत्याशयमारोप्याभिहितं, तदेतदापाततः 'शासति त्वयि हे राजन्नखण्डावनिमण्डलम्। न मनागपि निश्चिन्ते मण्डले शत्रुमित्रयोः ॥' इत्यत्राभावरूपध्मस्यैवान्वयादिति। तदिदमापाततोऽपि न मनोरमम्। तथाहि। शासतीति त्वदुदाहृतपद्ये निश्चिन्तेति निश्चिन्तत्वभेदः शत्रुमित्रमण्डलधर्मतयो- पात्तः, स च गुणसरूप एव। चिन्ताभाववद्भेदस्य चिन्तानतिरिकत्वात्। अन्यथा चिन्ताभावाभावस्याप्यतिरिक्तलापत्तेः । अथ तत्रापि वैपरीत्यादिष्टाप्त्तिमालम्ब- से, भवत्वेवं तुष्यतु भवान्। एवमप्यभावस्य कथं गुणबहिर्भावः। जातिक्रिया द्रव्यातिरिक्तस्यैव चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिरिति वदद्भिवैयाकरणैस्तदनुसारिभि- श्वालंकारिकर्गुणत्वाङ्गीकारात्। अतएव जातिगुणयोर्विरोधे प्रकाशकृद्भिरुदाहृतं 'गिरयोऽप्यनुन्नतियुज' इति। तथा विद्यानाथेनापि 'अमदः सार्वभौमोऽपी'ति। वस्तुतस्तु लक्षणेन तेन रूपेण धर्मस्य निवेशोऽभिप्रेत इत्यावेदितमतो न काप्य-

तुल्ययोगितालंकार: १४ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ४७

न्वयो दर्शितः। उत्तरश्लोके नायिकासौकुमार्यवर्णने प्रस्तुतेऽप्रस्तुतानां माल- त्यादीनां कठोरतारूपैकगुणान्वयः। यथावा- संजातपत्रप्रकरान्वितानि समुद्वहन्ति स्फुटपाटलत्वम्। विकस्वराण्यर्ककराभिमर्शाद्दििनानि पद्मानि च वृद्धिमीयुः ॥ नागेन्द्रहस्तास्त्वचि कर्कशत्वादेक्ान्तशैत्यात्कदलीविशेषाः। लब्ध्वापि लोके परिणाहि रूपं जातास्तदूर्वोरुपमानबाह्याः॥ अन्र ग्रीष्मवर्णने तदीयत्वेन प्रस्तुतानां दिनानां पद्मानां चैकक्रियान्वयः। ऊरुवर्णनेSप्रस्तुतानां करिकराणां कदलीविशेषाणां चैकगुणान्वयः ।४४।।४५।। हिताहिते वृत्तितौल्यमपरा तुल्ययोगिता। प्रदीयते पराभूतिर्मित्रशात्रवयोस्त्वया ॥४६ ॥ अत्र हिताहितयोरमित्रशात्रवयोरुत्कृष्टभूतिदानस्य पराभवदानस्य च श्लेषे णाभेदाध्यवसायाद्वृत्तितौल्यम्। यथावा- यश्च निम्बं परशुना यश्चैनं मधुसर्पिपा। यश्चैनं गन्धमाल्याद्यैः सर्वस्य कटुरेव सः॥ नुपपत्तिरिति। खैरिणी खेन ईरितुं शीलमस्यास्तादृशी। व्यभिचारिणीति याव- त्। 'स्ादीरेरिणोः' इति वृद्धिः । 'स्ैरिणी पांसुला च स्यात्' इत्यमर: ।। संजातेति॥ दिनानि पदमानि च वृद्धिमीयुः प्रापुः । कीदृशानि। संजातैः प- त्राणां प्रकरैः समूहैरन्वितानि। पूर्वपत्राणां वसन्तेन विगलनात्। तथा स्फुटा विकासिता: पाटला वृक्षविशेषा येषु तानि तेषां भावस्तत्वं समुद्वहन्तीति शत्र- न्तम्। दधानानीत्यर्थः । पद्मपक्षे तु स्फुटानि विकसितानि च तानि पाटलानि पाटलवर्णानि तेषां भावस्तत्त्वमित्यादि पूर्ववत्। एवमर्कस्य करैः किरणैरभिमर्श- नाट्विकस्वराणि भासुराणि दिनानि। पद्मानि तु विकासशालीनि॥ नागेन्द्रेति॥ नागेन्द्राणां गजश्रेष्ठानां हस्ताः शुण्डा: कदलीविशेषाश्च परिणाहो विशालता तच्छालि रूपं स्वरूपं लब्ध्वापि यथाक्रमं त्वचि कर्कशतात्कठोरत्वादेकान्तेन नियमेन शैत्याच्च हेतोलोंके तस्याः पार्वत्या ऊर्वोरुपमानाद्वाह्या उपमानतरहिता जाता इत्यन्वयः ॥ तदीयत्वेनेति॥ तत्कालिकत्वेनेत्यर्थः । ग्रीष्मकालिकवस्तु- वर्णनस्यैव श्रीष्मवर्णनरूपत्वादिति भावः ॥ एकक्रियेति ॥ वृद्धिप्राप्तिरूपैकक्रि- यान्वय इत्यर्थ: ॥ एकगुणेति ॥ उपमानबाह्यतरूपैकगुणेत्यर्थः ॥४४॥ ॥४५॥ हिताहिते इति ॥ हिताहितविषये इत्यर्थः । वृत्तितौल्यमिति। वृत्तिर्वर्तनं व्यूवहरणमिति यावत्। तस्य तौल्यं साम्यम्। अपरा पूर्वोक्तविल- क्षणा। प्रदीयत इति। परा उत्कृष्टा भूतिः संपत्तिरेव, पराभूतिः पराभवः । शत्रूणां समूहः शात्रवम्। 'तस्य समूहः' इत्यण् ॥ पराभवदानस्येति॥ शत्रुसंबन्धिपराभवसंपादनस्येत्यर्थः। पराभवस्य मुख्यदानासंभवात्। अतएव संप्रदानलासंभवान्मित्रशात्रवयोरिति संबन्धसामान्ये षष्ठी। श्लेषेण पराभूतिप- दश्लेषेण ॥। यथावेति ॥ अत्र चशव्दा अप्यर्था विरोधद्योतकाः ॥ अत्रेति ॥

४८ कुवलयानन्दः । [ तुल्ययोगितालंकारः १४

अत्र वृश्चति सिंचत्यर्चति इत्यध्याहारेण वाक्यानि पूरणीयानि। पूर्वोदाह- रणं स्तुतिपर्यवसायि, इदं तु निन्दापर्यवसायीति भेदः। इयं सरस्वतीकण्ठा- भरणोक्ता तुल्ययोगिता ॥ ४६ ॥ गुणोत्कृष्टैः समीकृत्य वचोऽन्या तुल्ययोगिता। लोकपालो यम: पाशी श्रीदः शक्रो भवानपि । ४७॥ अन्र वर्णनीयो राजा शक्रादिभिर्लोकपालत्वेन समीकृतः। यथावा-

योऽपि निम्बं परशुना छिनति योऽप्येनं मधुयुक्त्तेन सर्पिषा आज्येन सिंचति योऽप्येनं गन्धमाल्यादैरर्चतीति क्रमेणेत्यर्थः । उत्तप्रकारस्य तुल्ययोगितापदवा- च्यत्वे वृद्धसंमति दर्शयति-इयमिति॥ तथाच वृद्धव्यवहारान्नानर्थस्तुल्ययो- गिताशब्द इति भावः। अत्र केचिदाहु :- 'नेयं तुल्ययोगिता पूर्वोक्ततुल्ययो गितातो भेदमर्हति 'वर्ण्यानामित रेषां वा' इत्यादिपूर्वोक्तलक्षणाकान्तत्वात्। एका- नुपूर्वीबोधितवस्तुकर्मकदानमात्रत्वस्य परम्परया तादृशशब्दस्य वा धर्मस्यै- क्यात्। 'यश्च निम्बम् इत्यत्रापि कटुत्वविशिष्टनिम्बस्यैव परम्परया छेदकसेचक- पूजकधर्मत्वसंभवात्' इति। तदेतत्पेशलम्। तथाहि-यत्रानेकान्वयित्वेन ज्ञा- तो धर्मस्तेषामौपम्यगमकत्वेन चमत्कृतिजनकस्तत्र पूर्वोक्तप्रकारः। यत्रतु हि- ताहितोभय विषयकशुभाशुभरूपैकव्यवहारस्य व्यवहर्तृगतस्तुतिनिन्दान्यतरद्यो- तकतया चमत्कृतिजनकत्वं तन्रापर इति भेदात्। नह्यत्र पराभूतिशब्दस्य त- दर्थकर्मदानस्य वा परम्परया शत्रुमित्रगतत्वेन भानमपि तु श्लेषबलादेकत्वेना- ध्यवसितस्य तादशदानस्य राजगतत्वेनैवेति कथं पूर्वोक्तलक्षणाकान्तत्वम्। ए- तेन 'यश्च निम्बम्' इत्यत्र कटुत्वविशिष्टनिम्बस्यैव परम्परया छेदकसेचकपूजक- धर्मत्वमिति निरस्तम्। वस्तुगत्या तद्धर्मत्वस्यालंकारतासंपादकत्वाभावात्। अ- न्यथा 'संकुचन्ति सरोजानि' इत्येतावतैव तुल्ययोगितालंकारापत्तेः। कि त्वने- कगतत्वेन ज्ञायमानधर्मत्वस्यैव तुल्ययोगिताप्रयोजकत्वमिति तदभावे तदन्तर्ग- तिकथनमसमज्जसमेव। अथाप्युक्तोदाहरणयोस्तथा भानमस्तीत्याग्रहस्तथापि न पूर्वोक्तलक्षणस्यात्र संभवः । 'धर्मोऽर्थ इव पूर्णश्रीस्तयि राजन् विराजते।' इ- ति न्धावच्छिन्नावच्छेदकताकचमत्कृतिजनकताश्रयज्ञानविषयधर्मत्वमिति विवक्षाया- स्तन्रावश्यकत्वात्, प्रकृते च हितत्वाहितत्वादेर्विषयस्याधिकस्यानुन्रवेशादिति वि- भावनीयम् ॥ गुणोत्कृष्टैरिति॥ गुणैरुत्कृष्टाः श्रेष्ठास्तैरित्यर्थः । समीकृत्य सा- म्यं विवक्षित्वा। वच इति। वचनं वचः प्रतिपादनमिति यावत्। अर्थात्तत्सा- धारणधर्मस्य। अन्येति। धर्मस्य वर्ण्यावण्यगतत्ादुक्तविलक्षणेत्यर्थः । पाशो- Sस्यास्तीति पाशी वरुणः । 'प्रचेता वरुणः पाशी' इत्यमरः । श्रीदः कुबेरः शक्र इन्द्रः। लोकपालपदं चेन्द्रादिषु रूढम्। राजि तु योगमात्रेण प्रयुक्तम्।

१ 'गुणोत्कृष्टैः समाहृत्य'

दीपकालंकार: १५] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ४९

संगतानि मृगाक्षीणां तडिद्विलसितान्यपि। क्षणद्दयं न तिष्ठन्ति घनारब्धान्यपि स्वयम्॥ पूर्वत्र स्तुतिरिह निन्दा। इयं काव्यादर्शे दर्शिता। इमां तुल्ययोगितां सिद्धिरिति केचिव्यवजहुः। यदाह जयदेव :- सिद्धि: ख्यातेु चेन्नाम कीर्त्यते तुल्ययोक्तये। युवामेवेह विख्याता त्वं बलर्जलविर्जलः॥ इति। मतान्तरे्वत्र वक्ष्यमाणं दीपकमेव॥। ४७॥

दीपकालंकार: १५ वदन्ति वर्ण्यावर्ण्यानां धर्मैक्यं दीपकं बुधाः। मदेन भाति कलभः पतापेन महीपतिः ॥४८ ॥ प्रस्तुताप्रस्तुतानामेकधर्मान्वयो दीपकम्। यथा-कलभमहीपालयोः प्र- स्तुताप्रस्तुतयोर्भानक्रियान्वयः। यथावा- मणि: शाणोल्लीढः समरविजयी हेतिदलितो मदक्षीणो नाग: शरदि सरितः श्यानपुलिनाः। संगतानीति ॥ संगतानि संगमा: तडितां विद्युदां विलसितानि घनं निबिडं यथा स्यात्तथा आरव्धानीति संगमपक्षे घनैमेघैरारब्धानीति च तडिद्विलसितप- क्षेऽर्थः। काव्यादर्शे एतन्नामकदण्डिकृतग्रन्थे दर्शिता तुल्ययोगितापदवाच्यत्वेन निर्दिष्टा। केचिदालंकारिका व्यवजहुर्व्यवहृतवन्तः। ख्यातेषु गुणत्वेन प्रसिद्धेषु॥ युवामेवेति॥ इह भूलोके वलैः सैन्यैः । अन्रच सैन्यजलयोः प्रसरणशीलत्वा- दिसादृश्याद्विम्बप्रतिबिम्बभावेनाभेदमाश्रित्य धर्मैक्यं बोध्यम्। मतान्तरेष्विति बहुवचनेन बह्नसंमततया दण्ड्युक्ततुल्ययोगितानामखरसो ध्वन्यते। सच दीपकतुल्ययोगितयोर्भेदकथनावसरे व्यक्तीभविष्यतीति संक्षेपः । ४७ ॥ इति तुल्ययोगिताप्रकरणम् ॥ १४ ॥ दीपकं लक्षयति-वदन्तीति॥ वर्ण्यावर्ण्यान्वितकचमत्कारिधर्मो दीपकमि- त्यर्थः। उपमादिवारणायात्रापि पूर्ववल्लक्षणपरिष्कारो बोध्यः। कलभः करिशा- वकः ॥ भानक्रियेति॥ क्रियारूपैकधर्मान्वय इत्यर्थः । अत्रापि क्रियाविशेषणी- भूतयोर्मद प्रतापयोर्विम्बप्रतिबिम्बभावो बोष्यः॥ यथावा मणिरिति॥ शाणेन निकषपाषाणेनोल्लीढ उल्लिखितो मणिः । तथा हेतिभिरायुघैर्निहतः कृतक्षतः समरे संग्रामे विजयशीलो योद्धा, मदेन क्षीणो नागो हस्ती, शरत्काले श्यानानि शुष्का- णि पुलिनानि जलनिर्मुक्ततटानि यासां ताः सरितो नदयः, कलामात्रावशिष्टश्रन्द्रः। सुरते मृदिता चुम्बनालिङ्गनादयुपमर्दनम्लायिताङ्गी बाला नवयौवना वनिता स्त्री १ 'मेव हि विख्यातौ'.

५० कुवलयानन्दः । [दीपकालंकार: १५

कलशोपश्रद्र: सुरतमृिता बालवनिता तनिन्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिषु नृपाः । अत्र प्स्तुतानां नृपाणामग्रस्तुतानां मण्यादीनां च शोभैकधर्मान्वयः। पर- स्तुतैकनिष्टः समानो धर्मः प्रसङ्गादन्यत्रोपकरोति प्रासादार्थमारोपितो दीप इव रथ्यायामिति दीपसाम्याद्दीपकम् । 'संज्ञायां च' इति इवार्थे कन् प्रत्ययः । यद्यपि- सुवर्णपुप्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शूरश्र कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम्॥ इत्यत्र प्रस्तुतानाभप्रस्तुतानां युगपद्धर्मान्वयस्तथापि प्रासङ्गिकत्वं न ही- यते, वस्तुगत्या प्रस्तुतोद्देशेन प्रस्तुतस्यैव वर्णनस्याप्रस्तुतेऽन्वयात्। नहि दी- पस्य रथ्याप्रासाद्योर्युर्गपदुपकारकतवेन जामात्रर्थ अ्रपितस्य सूपस्यातिथिभ्यः अथमपरिवेषणेन च प्रासङ्गिकत्वं हीयते। तुल्ययोगितायां त्वेकं प्रस्तुतमन्य-

एवमर्थिषु याचकेषु गलितः संक्ान्तो विभवः समृद्धिर्येषां ते नृपाश्च तनिन्ना तनोः कृशस्य भावस्तनिमा कारश्ये तेन शोभन्त इत्यन्वयः। 'शाणस्तु निकषः कषः' इत्यमरः॥ शोभैकेति॥ शोभारूपैकधर्मेत्यर्थः । पूर्वोदाहरणे आदिदी- पकमिह त्वन्तदीपकमिति भेदः। प्रस्तुताप्रस्तुतसावारणधर्मस्य दीपकपदवाच्य तायां वीजमाह-प्रस्तुतैकेत्यादि॥ प्रस्तुतैकनिष्ठः प्रस्तुतैकपरः प्रस्तुतान्व- यविवक्षयाभिहित इति यावत् ।। रथ्यायामिवेत्यनन्तरमुपकरोतीत्यनुषज्यते। इतीति चाध्याहार्यम् इति दीपकसादृश्यात्समानो धर्मों दीपकमुच्यत इति शेषः । यत्र धर्मस्य पूर्व प्रस्तुतेऽन्वयः पश्चादन्यत्र यथोक्तोदाहरणयोस्तत्रैवेतरत्र सङ्गोपकारित्वमित्याशयेन शङ्कते-यद्यपीति ॥ सुवर्णेति ॥ सुवर्णमेव पुष्पं यस्या इति विग्रहः। त्रयो गुणत्रयान्यतमयुक्ताः। शूरश्वेत्यादि प्रत्येकं चकारो नैरपेक्ष्यद्योतकः । कृतविद्यः प्रख्यातविद्यः। एतच्च प्रासङ्गिकं पद्यम्, यदा यत्प्रसङ्के पठ्यते तदा तस्य प्रस्तुतत्वमितरयोस्त्वप्रस्तुतत्वमिति बोध्यम्॥ युगपदिति॥ त्रयश्चिन्वन्तीति त्रिष्वपि युगपदन्वय इत्यर्थः । चिन्वन्तीति बहुवचनान्तस्य प्रस्तुतमात्रेणैकवचनान्तेन पूर्वमन्वयायोगादिति भावः । समा- धत्ते-तथापीति॥ प्रासङ्गिकत्वं प्रसङ्गोपकारित्वम् ॥ न हीयत इति॥ तथाच धर्मम्यप पश्चादन्वयो न तत्र प्रयोजक इति भावः । किं तर्हि प्रयोजकं तत्राह-वस्तुगत्येति॥ प्रस्तुतोद्देशेन प्रस्तुतोददेश्यकान्वयबोधेच्छया प्रस्तुत- स्यैव पदाभिहितस्यैव वर्णनस्य कर्मव्युत्पत्त्या तद्विषयधर्मस्य। तथाच चमत्कारा- य प्रस्तुताप्रस्तुतान्त्रितसार्थ बोधयत्वितीच्छयोच्चरितपदाभिहितधर्मस्योभयन्ना- न्वयेऽप्युद्देश्यताख्येच्छाविषयता प्रस्तुत एव न त्वप्रस्तुते। किंतु विशेषणता ख्यविषयतैवेति। तथाविधोद्देश्यताविरह एव प्रासङ्ञिकत्वे बीजमित्याशयः । एतदेवोपपादयति-नहीति॥ प्रासङ्गिकत्वमिति॥ दीपसूपयो रथ्याति १ 'प्रवृत्तस्यैव'.

आवृत्तिदीपकालंकार: १६ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः १ ५१

दग्रस्तुतमिनि विशेषाग्रहणात्सर्वोद्देशेनैव धर्मान्वय इति विशेषः । अर्य चा- नयोरपरो विशेषः । उभयोरनयोरुपमालंकारस्य गम्यत्वाविशेषेऽप्यत्राप्रस्तुतमु- पमानं प्रस्तुतमुपमेयमिति व्यवस्थित उपमानोपमेयभावस्तत्र तु विशेषाग्रह- गादैच्छिकः स इति ॥४८ ॥

आवृत्तिदीपकालंकार: १६ त्रिविरधं दीपकावृत्तौ भवेदावृत्तिदीपकम्। वर्षत्यम्बुदमालेयं वर्षत्येषा च शर्वरी॥। ४९।। उन्मीलन्ति कदम्बानि स्फुटन्ति कुटजोद्गमाः। साद्यन्ति चातकास्तृप्ता माद्यन्ति च शिखावलाः॥५०।। दीपकस्यानेकोपकारार्थतया दीपस्थानीयस्य पदस्यार्थस्योभयोवावृत्तौ त्रि- विधमावृत्तिदीपकम्। क्रमेणार्धत्रयेणोदाहरणानि दर्शितानि। यथावा- उत्कण्ठयति मेघानां माला वर्ग कलापिनाम्। यूनां चोत्कण्ठयत्यद्य मानसं मकरध्वजः ॥

थिविषये प्रसङ्गोपकारित्वमित्यर्थः । तथाच लन्मते तस्य प्रासङ्गिकत्वं न स्यादि- ति भावः । इदभुपलक्षणम्। जामातृविषये प्रासङ्गिकत्वापत्तिरपि बोध्या। एतदेव तुल्ययोगितातो भेदकमित्याह-तुल्ययोगितायां त्विति॥ ननूहे-

दाह-अयं चेति॥ अयं वक्ष्यमाणः । अनयोदपिकतुल्ययोगितयोः।अत्र दीपके। उपमानोपमेयभाव इत्यनन्तरं गम्य इति शेपः। तत्र तुल्ययोगितायां

मानोपमेयभावः। नव्यास्तु नैतावतापि तुल्ययोगितातो दीपकस्य पृथम्भाव उ० चितः । धर्मस्य सकृद्दत्तित्वमूलाया विच्छित्तेरविशेपान्। अन्यथा तुल्ययोगिता- यामपि धर्मिणां केवलप्रकृतत्वस्य केवलाप्रकृतत्वस्य च विशेपस्य सत्त्वादलंकार- द्वैतापत्तेः । तस्माततुल्ययोगिताया एव त्रैविध्यमुचितमित्याहुः ॥४८॥ इति दीपकप्रकरणम् ॥ १५॥ त्रिविश्रमिति ॥ दीपकस्यावृत्तावावृत्तिदीपकं भवेत्तच् त्रिविधमित्यर्थः । वर्षतीति॥ शर्वरी रात्रिः वर्षे वत्सर इवाचरतीत्यर्थः । कदम्बानि कदम्तकु- सुमानि उत्मीलन्ति विकसन्ति, कुटजोद्रमा: कुटजकलिकाः स्फुटन्ति विकसन्ति, तृप्ताश्चातका माद्यन्ति मत्ता भवन्ति, शिखावला मयूराश्च माद्यन्तीत्न्वयः। त्रै- विध्यमुपपादयन्नेव व्याचष्टे-दीपकस्येति। क्रमेणेति । आदेडर्ये वर्षती- ति शब्दावृत्तिः। अलंकारसंपादकत्वाच्च न कथितपदत्वं दोषः । द्वितीये विकास- रूपस्यार्थस्यावृत्तिः। उन्मीलन्ति स्फुटन्तीति शब्दभेदेन तस्यैव बोधनात्। तृ- तीये तु द्वयोरावृत्तिः स्फुटैवेति॥ उत्कण्ठयन्तीति॥ मेघानां माला पङ्गि:।

५२: कुवलयानन्दः । [ प्रतिवस्तूपमालंकारः १७

शमयति जलधरधारा चातकयूनां तृष चिरोपनताम्। क्षपयति च वधूलोचनजलधारा कामिनां प्रवासरुचिम्। वदनेन निर्जितं तव निलीयते चन्द्रबिम्बमस्बुधरे। अरविन्दुमपि च सुन्दरि निलीयते पाथसां पूरे॥ एवंचावृत्तीनां प्रस्तुताप्रस्तुतोभयविपयत्वाभावेऽपि दीफ्कच्छायापत्तिमा- त्रण दीपकव्यपदेशः ।।४९।। ५० ॥।

प्रतिवस्तूपमालंकार: १७ वाक्ययोरेकसामान्ये प्रतिवस्तूपमा मता। तापेन भ्राजते सूर्यः शूरश्रापेन राजते ॥ ५१॥ यत्रोपमानोपमेयवाक्ययोरेकः समानो धर्मः पृथङ्निर्दिश्यते सा प्रतिव- स्नूपमा। प्रतिवस्तु प्रतिवाक्यार्थमुपमा समानघर्माऽस्यामिति व्युत्पत्तेः। य० थात्ैव भ्राजते राजत इत्येक एव धर्मः उपमानोपमेयवाक्ययोः पृथग्भिन्न- पदाभ्यां निर्दिष्टः॥ यथावा- कलापिनां मयूराधां वर्गे समूहं उत्कण्ठयत्यूर्ध्वे कण्ठो यस्य तादृशं करोति। तथा मकरध्वजः कामो यूनां तरुणानां मानसमुत्कण्ठयत्युत्सुकं करोतीत्यर्थभेदे- डपि शब्दावृत्तिः ॥ शमयतीति॥ जलधरस्य मेघस्य धारा पद्विश्चातकतरुणा- नां चिरकालमुपनतां प्राप्तां तृषं पिपासां शमयति। वधूलोचनयोर्जलधारा अ- श्रुपङ्गिश्च कामिनां प्रवासेच्छां क्षपयतीत्येक एव नाशरूपोऽर्थः शब्दभेदेनोक्त इ- त्यर्थावृत्तिः ॥ वद्नेनेति॥ पाथसां जलानाम्। अत्र निलीयतेशब्दस्य तदर्थ- स्य तिरोधानस्य चावृत्तिः। ननु प्रस्तुतार्थे सकृदुपात्तस्य प्रसङ्गादप्रस्तुतोपकारि- त्वे दीपकमित्युक्तं, नचावृत्तौ तत्संभवतीति कथमावृत्तिदीपकमुक्तमित्याशङ्कया- ह-एवंचेति॥ दीपस्थानीयशब्दार्थयोरावृत्तौ चेत्यर्थः॥प्रस्तुताप्रस्तुतेति॥ अम्बुदमालादीनां विरहोद्दीपकतया केवलप्रस्तुतताच्चन्द्रबिम्बारविन्दयोश्च केव- लाप्रस्तुतत्वादिति भाव: ॥ दीपकच्छायेति ॥ दीपकसादृश्येत्यर्थः । तच्च प्रस्तुताप्रस्तुतोपकारयोग्यत्वं वर्षतीत्यादौ श्लेषवशेनास्तीति भावः। मात्रपदेन दीपकात्पृथगेवायमलंकारो नतु तत्प्रभेद इति सूचितम्। अतएव दण्डिना 'अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरुभयावृत्तिरित्यपि। दीपकस्थानमेवेष्टमलंकारत्रयं यथा ।' इत्युक्ला विकसन्तीत्यादयुदाहृतम्। दीपकस्थानं स्थानापन्नं सदृशमिति यावत्।। ॥ ४९ ॥ ५० ॥ इति आवृत्तिदीपकप्रकरणम् ॥ १६ ॥ सकृद्धर्मोक्तिप्रसङ्गादसकृतद्वर्मोकतिगम्यवाक्यार्थसादृश्यकं प्रतिवस्तूपमालंकारं लक्षयति-वाक्ययोरिति॥ द्विवचनमनेकाभिप्रायं मालानुरोधादिति बोध्य- मू। एकसामान्ये एकस्मिन्समानधर्मे सति। सूरः सूर्यः। लक्षणं व्याचष्टे- यत्रेति॥ उपमानोपमेयेति भावप्रधानम् । उपमानोपमेयभावपरयोरित्यर्थः । पृथगिति भिन्नशब्देनेत्यर्थः । अयमेव च वस्तुप्रतिवस्तुभाव इत्युच्यते।।

प्रतिवस्तृपमालंकार:१७] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ५३

स्थिरा शैली गुणवतां खलबुद्या न बाध्यते। रत्दीपस्य हि शिखा वात्ययापि न नाश्यते। यथावा- तवामृतस्यन्दिनि पादपङ्कजे निवेशितात्मा कथमन्यदिच्छति। स्थितेऽरविन्द मकरन्दनिर्भर मधुव्रतो नेक्षुरसं समीक्षते। अत्र यद्यपि उपमेयवाक्ये अनिच्छा उपमानवाक्ये अवीक्षेति धर्मभेदः प्रति- भाति तथापि वीक्षणमात्रस्यावर्जनीयस्य प्रतिषेधानर्हत्वादिच्छापूर्वकवीक्षाप्र- तिषेधोऽयमनिच्छापर्यवसित एवेति धर्मैक्यमनुसंधेयम्। अर्थावृत्तिदीपकं प्रस्तुतानामप्रस्तुतानां वा, प्रतिवस्तूपमा तु प्रस्तुताप्रस्तुतानामिति विशेषः। आवृत्तिदीपकं वैधर्म्येण न संभवति, प्रतिवस्तूपमा तु वैधर्म्येण दृश्यते। यथा- स्थिरेति॥ शैली सदृत्तम्। रत्नमेव दीपो रत्नदीपः । अत्र पूर्वार्धमुपमेयवा- क्यमुत्तरार्धमुपमानवाक्यम्। उभयत्र च नाशाभावरूपः समानधर्मः शब्दभेदे- नोपात्तः । सामान्याभावमान्रवोधकस्यापि बाधतेरत्र नाशरूपविशेपपरत्वात्। अयमेव च पूर्वोदाहरणाद्भेदः ॥ तवेति ॥ ईश्वरंप्रति भक्तस्योक्तिः। अमृतप्रस्न- वणशीले तव पादपड्कजे निवेशित आत्माऽन्तःकरणं येन तादृशो भक्तोऽन्यद- मृतातिरिक्तं फलं कथमिच्छति। न कथमपीत्र्थः। अमृतं चात्र ब्रह्मानन्दरूपं हि निश्चितम्। तघुव्रतो भ्रमरो मकरन्देन रसेन निर्भरे व्याप्तेऽरविन्दे स्थिते सति इक्षुरसं न समीक्षत इत्युपमानवाक्यम् ॥ अवर्जनीयस्येति ॥ अनिष्टे- डपि स्वसामग्रीवशाज्जायमानस्येत्यर्थः ॥ इच्छापूर्वकेति ॥ तथाच समीक्षतेरि- च्छापूर्वकवीक्षणे लक्षणेति भावः ॥ अनिच्छापर्यवसित इति॥ सविशेष- णे हीति न्यायादिति भावः । उन्मीलन्ति कदम्बानीति पूर्वोदाहतायामर्थावृत्ता- वतिव्याप्तिमाशङ्कयाह-अर्थावृत्तिरित्यादि ॥ शब्दावृत्तौ तु धर्मस्यैकेनैव श्देनावृत्त्या बोधनान्न भिन्नशब्दबोध्यत्वमिति नातिव्याप्तिरतोऽर्थावृत्तिपर्यन्ता- नुधावनम्। एवंच भिन्नशब्दबोध्यैकधर्मगम्यं प्रस्तुताप्रस्तुतवाक्यार्थसादृश्यं प्र- तिवस्तूपमेति लक्षणं बोध्यम्। दृष्टान्तालंकारेऽतिव्याप्तिवारणाय भिन्नशब्दवो- ध्येति। तत्र तु विम्वप्रतिबिम्वभावापन्नधर्मगम्यं सादृश्यमिति नातिव्याप्तिः। 'दिवि भाति यथा भानुस्तथा त्वं भ्राजसे भुवि' इत्यादिवाक्यार्थोपमायामतिव्या- प्तिवारणाय गम्यमिति। अर्थावृत्तिवारणाय प्रस्तुताप्रस्तुतेति। 'आननं मृगशा- वाक्ष्या वीक्ष्य लोलालकावृतम्। भ्रमन्ग्रमरसंकीर्णे स्मरामि सरसीरुहम् ।' इति स्मरणालंकारेSतिव्याप्तिवारणाय वाक्यार्थेति। अत्रहि दिवि भातीति वाक्या- र्थोपमायां गमनाधिकरणशोभाश्रयभानुसदृशो भूम्यधिकरणकशोभाश्रयस्त्वमि- ति प्रतीतिवन्न स्मर्यमाणतादृशसरोरुहसदृशं तथाविधमाननमिति प्रतीतिर्येन वाक्यार्थगतोपमा गम्या स्यात्, किंतु स्मरणासंपृक्ता तादशसरोरुहसदृशं ताद- शमाननमिति पदार्थगतोपमैवेति तद्वारणमिति दिक्। प्रस्तुताप्रस्तुतयोश्रमत्कृ- तिविशेषाप्रयोजकतया वाऽलंकारभेदप्रयोजकत्वमित्यख्वरसादाह-अयंचेति॥

५४ कुवलयानन्दः ।[ प्रतिवस्तृपमालंकारः १७

विद्वानेव विजानाति विद्वज्नपरिश्रमम्। नहि वन्ध्या विजानाति गुर्वी प्रसववेदनाम्॥ यदि सन्ति गुणाः पुंसां विकसन्त्येव ते स्वयम्। नहि कस्तूरिकामोदः शपथेन विभाव्यते ॥५॥

वक्ष्यमाण इत्यर्थः ॥ विद्वानेवेति ॥ यद्प्यन्ययोगव्यवच्छेदार्थेनैवकारेणावि द्वान्न जानातीति पूर्ववाक्यार्थस्तस्य च नहि वन्ध्येत्युत्तरवाक्यार्थः सधर्मैव तथा- पि रूपवत्येवाकाश इत्यादिप्रयोगवारणाय भावान्वयस्याप्यावश्यकतया विद्वान् जानातीति वाक्यार्थस्यापि प्रतीतेस्तदभिप्रायेण वैधर्म्योदाहरणत्वं बोध्यम्। ननु वैधर्म्येणोपमेति व्याहतं तस्याः साधर्म्यरूपलादिति चेत्सत्यम्। वैधर्म्येणो- पन्यस्तेन नहि वन्व्येति वाक्यार्थेनाक्षिपस्यापि तु प्रसवित्र्येव जानातीति वा- क्यार्थस्योपमानत्वेन विवक्षणान्मुखतो वैधर्म्यप्रतीतावपि साधर्म्य एव पर्यवसा नान्न दोष: । वैधर्म्येणेत्यस्य च वैधम्यद्वारेत्यर्थः ॥ यदि सन्तीति॥ एवका- रो भिन्नक्मः । खयमेव विकसन्ति। प्रकाशन्त इत्यर्थः। अत्रापि गुणाः स्वयं प्रकाशन्त इति भावान्वयविधर्मा कस्तूरिकामोदः शपथेन न ज्ञायत इति वा- क्यार्थस्तदाक्षिप्तेन किंतु खयमेव प्रकाशत इति वाक्यार्थेन चौपम्यं गम्यमिति पूर्ववद्वैधर्म्योदाहरणत्वसंगतिः। यत्त्वत्र कैश्चिदुक्तकं विद्वानेवेति पद्यं, भवतु नाम कथंचिद्वैधर्म्योदाहरणं, यदि सन्तीति तु न युक्तम्। वैधर्म्योदाहरणं हि प्रस्तुतध- र्मिविशेषोपारूढार्थदार्ढ्याय स्वाक्षिप्तस्वव्यतिरेकसमानजातीयस्य धर्म्यन्तराढरू स्याप्रकृतार्थस्य कथनम्। यथा-'वंशभवो गुणवानपि सङ्गविशेषेण पूज्यते पुरुषः । नहि तुम्बीफलविकलो वीणादण्डः प्रयाति महिमानम् ॥' इत्यादौ। अत्र हि सङ्गविशेषेण पूज्यते इति प्रस्तुतार्थाक्षिप्तस्य सङ्गविशेषेण विना न पू- ज्यत इति स्वव्यतिरेकस्य सजातीयो नहि तुम्बीफलविकल इत्याद्यप्रकृतार्थो निबद्ध इति वैधर्म्योदाहरणलम्। यदि सन्तीत्यत्र तु स्यं प्रकाशन्ते न परेणे त्यस्य प्रस्तुतस्यैव सजातीयोऽप्रकृतोऽर्थः शपथेन न विभाव्यते किंतु खयमे- वेति प्रकृतार्थानुरूपतयैव पर्यवसानादिति। तत्रेदं वक्तव्यम्। वंशभव इत्यादि- भवदुदाहृतपद्येऽपि कथं वैधर्म्योदाहरणतम्। नहीत्यादेस्तुम्बीफलविकलो म- हिमानं न प्रयात्यपितु तद्युक्त इति प्रकृतार्थानुरूपतयैव पर्यवसानादिति किं ब- हुना, सर्वतरैव वैधर्म्योदाहरणे साधर्म्यपर्यवसानं विना नोपमानिर्वाह इति तदु- च्छेदप्रसङ्गः । अथापातप्रतिपन्ने ना प्र ृत वाक्यार्थेन वैधम्यात्तदुदाहरणत्वं्ा त तर्हहि प्रकृतेऽपि तदसतीति तुल्यम्। यदपि प्रस्तुतेत्यादि वैधर्म्योदाहरणत्निर्वचनं तद्युक्तम्, 'भटाः परेषां विशरारुतामगुर्दधत्यवाते स्थिरतां हि पांसवः' इति वैधर्म्यदृष्टान्ताव्यापनात्। नह्यन्र प्रस्तुतवाक्यार्थः स्वव्यतिरेकमाक्षिपति किं त्वप्रकृतवाक्यार्थ एवेति दिक्॥ ५१॥ इति प्रतिवस्तूपमालंकारप्रकरणम् ॥१७॥

दृष्टान्तालंकार: १८ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ५५

दष्टान्तालंकार: १८ चेद्विम्बप्रतिबिम्बत्वं दृष्टान्तस्तदलंकृतिः। त्वमेव कीर्तिमात्राजन्विधुरेव हि कान्तिमान् ॥५२॥ यत्रोपमानोपमेयवाक्ययोर्भिन्नावेव धर्मो बिम्बप्रतिबिम्बभावेन निर्दिष्टौ तत्र दष्टान्तः । त्वमेव कीर्तिमानित्यत्र कीर्तिकान्त्योर्बिम्बप्रतिबिम्बभावः । यथावा- कामं नृपाः सन्ति सहस्रशोऽन्ये राजन्वतीमाहुरनेन भूमिम्। नक्षत्रताराग्रहसंकुलापि ज्योतिष्मती चन्द्रमसैव रात्रि:।। यथावा- देवीं वाचमुपासते हि बहवः सारं तु सारस्वतं जानीते नितरामसौ गुरुकुलक्िष्टो मुरारि: कविः । अब्धिर्लंद्गित एव वानरभटैः किं त्वस्य गम्भीरता- मापातालनिमन्नपीवरतनुर्जानाति मन्थाचलः।। नन्वत्रोपमानोपमेयवाक्ययोर्ज्ञानमेक एव धर्म इति प्रतिवस्तूपमा युक्ता। मैवम्। अचेतने मन्थाचले ज्ञानस्य बाधितत्वेन तत्र जानानीत्यनेन सागरा-

दृष्टान्तालंकारं लक्षयति-चेदिति । वाक्ययोरित्यनुवर्तते। धर्मयोरित्यध्या- हार्यम्। तदिति तदेत्यर्थकम्। अर्थतो व्याचष्टे-यत्रेति॥ यत्र काव्ये तथा चोपमानोपमेयवाकयार्थघटकधर्मयोर्विम्बप्रतिबिम्बभावो दृष्टान्त इति लक्षणम्।। काममिति॥ अनेन प्रकृतराजविशेषेण राजन्वतीं शोभनराजवतीम्। 'राज- न्वान्सौराज्ये' इति निपातः। नक्षत्राण्यश्चिन्यादीनि सप्तविशतिः, तारास्तदितराः गोबलीवर्दन्यायात्। ग्रहा भौमादयः । संकुला व्याप्ता। ज्योतिष्मतीति प्राश- स्तये मतुप्। अत्र राजन्वतीज्योतिष्मतीत्यनयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावः पूर्वोदाहर- णे कीर्तिकान्त्योर्बिम्बप्रतिबिम्बभावप्रयोजकं मनोहारित्वरूपं सादृश्यमार्थमिह तु राजज्योतिपोः प्राशस्त्यरूपं तच्छाव्दमिति भेदः ॥ देवीमिति॥ देवीं वाच सरस्वतीं बहव उपासते हि सेवन्त एव हि। हिशव्दस्यैवकारार्थत्वात्। तु परं सरखतीसंबन्धि सारमसौ प्रसिद्धो गुरुकुले क्विष्टोऽव्ययनश्रमवान्मुरारिनामा क- विर्नितरामतिशयेन जानीते। अत्र दृष्टान्तमाह। वानररूपैभटर्योद्दभिरब्धिर्लङ्गित एव किं त्वस्याव्धेर्गम्भीरतां पातालपर्यन्तनिमश्ा पीवरा स्थूला तनुर्यस्यैवंविधो मन्थाचलो मन्दराद्रिरेव जानातीति। दृष्टान्तोदाहरणत्ासङ्गतिमाशङ्कते- नन्विति॥ वाक्ययोरिति सप्तमी। एकधर्म इत्यनन्तरं शब्दभेदेन निर्दिष्ट इति शेषः। सागरस्याधस्तनो योऽवधिरिति गम्भीरतापदार्थकथनं। संस्पर्शस्तु लक्षणया जानात्यर्थ इति बोध्यम्। तथाच धर्मभेदान्न प्रतिवस्तूपमा किंतु सारखतसार-

'वर्षत्यम्बुदमालेयं वर्षत्येषा च शर्वरी' इतिवत्पदावृत्तिदीपकं स्यादित्याशङ्कय

५६ कुवलयानन्दः। [निदर्शनालंकार: १९

धस्तलावधि संस्पर्शमान्नस्य विवक्षितत्वात्। अत्रोदाहरणे पदावृत्तिदीपका- द्विशेष: पूर्ववत्प्रस्तुताप्रस्तुतविपयत्वकृतो द्रष्टव्यः। वैधर्म्येणाप्ययं दृश्यते। कृतं च गर्वाभिमुखं मनस्त्वया किमन्यदेवं निहताश्च नो द्विपः। तमांसि तिष्ठन्ति हि तावदंशुमान्न यावदायात्युदयाद्विमौलिताम्॥५२॥

निदर्शनालंकार: १९ वाक्यार्थयो: सदशयोरैक्यारोपो9 निदर्शना। यददातुः सौम्यता सेयं पूर्णेन्दोरकलड्गिता ॥ ५३ ॥ अत्र दातृपुरुपसौम्यत्वस्योपमेयवाक्यार्थस्य पूर्णेन्दोरकलङ्कत्वस्योपमानवा- क्यार्थस्य यत्तन्यामैक्यारोप्नः। यथावा- अरण्यरुदितं कृतं शवशरीरमुद्दर्तितं स्थलेऽब्जमवरोपितं सुचिरमूपरे वर्षितम्। श्वपुच्छमवनामितं बधिरकर्णजापः कृतो धतोऽन्धमुखदर्पणो यदबुधो जनः सेवितः॥

समाधत्ते-अत्रेति ॥ पूर्ववत् अर्थावृत्तिप्रतिवस्तूपमयोरिव । प्रस्तुताप्रस्तुतेति दृष्टान्तः प्रस्तुताप्रस्तुतविषयः, पदावृत्तिस्तु तदन्यतरमात्रविषयेत्यर्थः । यद्यप्य- न्रात्मनेपदपर स्मैपदभेदेन पदभेदान्न पदावृत्तिशङ्कोचिता, तथार्पि पाठपरिवर्तनेन पदाभेदेऽपि न पदावृत्तेरयं विषय इति बोधयितुमेतदुक्तम् । अयं दृष्टान्तः॥ कृतं चेति॥ नृप प्रति मन्रिण उक्तिः । हे राजन, तया मनो गर्वस्याभिमु- खंन तु गर्वितं कृतं च । किमन्यदपेक्षितमिति शेषः। एवं शस्त्रप्रयोगादिकं विना नोऽस्माकं द्विषः शत्रवो निहताश्ष न तु निहनिष्यन्ते। अंशुमान् सूर्यो यावदुदयाद्रेमौलितां शिरोलंकारतां नायाति तावदेव तमांसि तिष्ठन्ति तस्मिस्तु तथाभूते न तिष्ठन्तीति दृष्टान्तः । अत्र मनोगर्वाभिमुखीकरणवैरिहननयोरंशुम- दुदयाचलमस्तकानागमनतमःस्थित्योश्व यथाक्रमं वैधर्म्येण बिम्बप्रतिबिम्बभावः ॥ ५२ ॥। इति दृष्टान्तालंकारप्रकरणम् ॥ १८ ॥ निदर्शनां लक्षयति-वाक्यार्थयोरिति । सदशवाक्यार्थसंबन्धी य ऐ- क्यारोपः, उपमेयवाक्यार्थे उपमानवाक्यार्थाभेदारोप इति यावत्॥ यद्दातुरि- ति। दातुः सौम्यतेति यदिति सामान्ये नपुंसकम् । सेयमिति'विधेयाभि- प्रायकं स्त्रीलिङ्गम् ।। यत्तड््यामिति ॥ यद्यपि मुखं चन्द्र इतिवद्दातुः सौम्य ता पूर्णेन्दोरकलक्कतेत्येतावताप्यैक्यारोपः संभवति तथापि यत्तन्न्यां शीघ्रं स्फु- टतया तदवगमात्तदुपन्यासः ॥ अरण्येति ॥ अवुधो मूर्खो जनः सेवितः । यदिति गुणीभूतसेवनक्रियापरामर्शः। उत्तरवाक्यगतेन यच्छब्देन तच्छव्दाक्षे- पात्। तदरण्यरुदितं कृतमित्याद्यन्वयः। उदधूर्तनं यवगोधूमादिचूर्णेन मलापक- १ 'आरोपे निदर्शना'. २ 'या दातुः'.

निदर्शनालंकार: १९] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ५७

अन्नाबुधजनसेवाया अरण्यरोदनादीनां यत्तव्यामैक्यारोपः॥५३॥ पदार्थवृत्तिमप्येके वदन्त्यन्यां निदर्शनाम्। त्वन्नेत्रयुगुलं धत्ते लीलां नीलाम्बुजन्मनोः॥५४॥ अन्र नेत्रयुगुले नीलाम्बुजगतलीलापदार्थारोपो निदर्शना। यथावा- वियोगे गौडनारीणां यो गण्डतलपाण्डिमा। अदृश्यत स खर्जूरीमअरीगर्भरेणुषु । पूर्वस्मिन्नुदाहरणे उपमेये उपमानधर्मारोप इह तूपमाने उपमेयधर्मारोप

पर्यवसानं तुल्यम्। इयं पदार्थवृत्तिनिदर्शना ललितोपमेति जयदेवेन व्या- हता। यद्यपि वियोगे गौडनारीणामिति श्ोक: प्रान्वीनैर्वाक्यार्थवृत्तिनिदर्श- नायामुदाहृतस्तथापि विशिष्टयोर्धर्मयोरैक्यारोपो वाक्यार्थवृत्तिनिदर्शना। उपमानोपमेययोरन्यतरस्मिन्नन्यतरधर्मारोपः पदार्थवृत्तिनिदर्शनेति व्यवस्था- माश्रित्यास्माभिरिहोदाहृतः । एवंच। षणम्। स्थले निर्जलप्रदेशे। अव्जं जलजम्। ऊषरे अङ्गरायोग्यक्षारभूभागे। शुनः पुच्छं श्रपुच्छमवनामितमृजुतासंपादनाय नम्रीकृतम्। बधिरस्य कर्णे जप एव जापः । प्रलाप इत्यर्थः । अन्धस्य मुखे तत्संमुखं दर्पणो धृतः । इत्येव निर- र्थकत्वेन सदृशानामनेकेषां वाक्यार्थानामवुधजनसेवनरूपप्रकृतवाक्यार्थे ऐक्या- रोप: पूर्वत्र त्वेकस्यैवैक्यारोप इति विशेषः ॥५३॥। निदर्शनान्तरमाह-प- दार्थेति॥ पदार्थवृत्तिं पदार्थसंबन्धिनीम्। एके आलंकारिकाः । अन्यां पूर्वो- कलक्षणाम् ॥ त्वन्नेत्रेति ॥ लीलां शोभाम्। नीलाम्बुजन्मनोर्नीलोत्पलयो: ।। वियोग इति। गौडदेशगतानां नारीणां वियोगे स्वकान्तवियोगकाले यो ग- ण्डतले पाण्डिमा पाण्डुवर्णो भवति स खर्जूरीणां लतानां मञ्जरीगर्भंस्थेषु रेणुष्व- दृश्यत दृष्ट इत्यन्वयः । उपमाने यथोक्तरेणुरूपे उपमेये उपमानधर्मारोप एव पदार्थनिदर्शनायाः प्राचीनैरुदाहरणात्कथमियं पदार्थनिदर्शनोच्यत इति शङ्का- यामाह-उभयत्रेति॥ उपमेये उपमानधर्मारोपे उपमाने उपमेयधर्मारोपे चेत्यर्थः । तथा चौपम्यपर्यवसायितस्यैव पदार्थनिदर्शनाजीवातुत्वेनारोपविषय- स्योपमेयत्वेन निवेशे प्रयोजनाभावादिहापि सा युक्तैवेति भावः । नन्वेवं सति

कालीनगौडनारीगण्डतलपाण्डिम्नः खर्जूरीमञ्जरीगर्भरेणुदृष्टपाण्डिम्रश्च यत्तत्ा- मैक्यारोपसैत्त्वादिति भावः। अर्थविशेषविवक्षयातिव्याप्तिं परिहरत्रेव स्वाभिम तनिदर्शनाद्वयविषयविभागं दर्शयति-तथापीति । विशिष्टयोर्विम्बप्रतिबि- म्बभावापन्नधर्मविशिष्टयोः । एवंच वाक्यार्थशब्देनैतादृशार्थविवक्षणाद्वियोग इत्यादुदाहरणे नातिव्याप्तिरिति भावः ॥ उपमानेत्यादि ॥ एतच्च स्रूपकथ-

१ 'गर्भामप्यन्ये'. कुव० ७

५८ कुवलयानन्दः। [निदर्शनालंकारः १९

6त्वयि सति शिव दातर्यस्मदभ्यर्थिताना- मितरमनुसरन्तो दर्शयन्तोऽर्थिमुद्राम्। चरमचरणपातैदुर्ग्रहं दोग्धुकामाः करभमनुसराम: कामधेनौ स्थितायाम् ॥' 'दोर्भ्यामब्धि तितीर्षन्तस्तुष्टुवुस्ते गुणार्णवम्।।' इत्यादिषु वाक्यभेदाभावेऽपि वाक्यार्थवृत्तिरेव निदर्शना । विशिष्टयोरै- क्यारोपसन्भावात्। वाक्यार्थयोः सदशयोरिति लक्षणावयवे वाक्यार्थशब्देन बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नवस्तुविशिष्टस्वरूपयोः प्रस्तुताप्रस्तुतधर्मयोर्विवक्षित- त्वादिति। एवंच- 'राजसेवा मनुष्याणामसिधारावलेहनम्। पञ्चानत्परिप्वङ्गो व्यालीवदनचुम्बनम्।।'

नम्। नत्वेवंरूपेण लक्षणे निवेशः । ताद्रूप्यरूपकातिव्याप्तिवारणायोपमा- कल्पकत्वस्यारोपविशेषणस्यावश्यकत्वेनोपमाकल्पकस्तत्तद्वर्मारोप इत्येतावत एव लक्षणस्य निर्दुष्टत्वात्। तदुक्तम्-'अभवन्वस्तुसंबन्ध उपमापरिकल्पकः' इति। ताद्रूप्यरूपके तु ताद्रूप्यावच्छिन्नाभेद एव विवक्षितो न पुनरुपमेति तद्वारणम्। ननु त्वयि सतीत्याद्युदाहरणे कापि निदर्शना न स्यादन्यधर्मस्यान्यत्रारोपात्, एकवांक्यत्वेन वाक्यार्थभेदाभावाच्च, पदार्थवाक्यार्थनिदर्शनयोरसंभवादित्याश- इयाह-एवंचेति ॥ उत्तव्यवस्थाश्रयणे चेत्यर्थः ॥ विशिष्टयोरिति॥ बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नवस्तुविशिष्टयोरित्यर्थः । तत्र तावत्पूर्वपद्ये भो: शिव, अस्मदभ्यर्थितानां दातरि त्वयि सति इतरं क्षुद्रं प्रभुमनुसरन्तोऽर्थिनां मुद्रां चिह्नं दर्शयन्तो वयं कामधेनौ स्थितायां दोग्घुकामाश्चरमयोः पाश्चात्त्ययोश्वरण- यो: पातैर्दु्ग्रहं दुःखेन ग्रह्यं करभमुट्टशिशुमनुसराम इत्यर्थके सकलकामदम- हेश्वरकालीनक्षुद्रधनिकानुसरणकर्तुः कामधेनुस्थितिकालीनतथाविधकरभानुसर- णकर्तुश्चैक्यारोपः । तत्रोपमानकोटिविशेषणयोः कामधेनुकरभयोरुपमेयकोटि- विशेषणयोश्र महेश्वरक्षुद्रधनिकयोर्यथाक्मं बिम्बप्रतिबिम्बभावो बोध्यः । एवम- नुसरणयोरपि। एवं दोर्भ्यामित्यत्राप्यब्धिगुणसमूहृयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावो बो- ्यः ॥ नन्वियं व्यवस्था मूलविरुद्वेत्याशङ्याह-वाक्यार्थयोरिति॥ ननु वाक्यार्थशब्दस्यावान्तरवाक्यार्थसाधारणाने कपदार्थपरत्वेनैवोक्तोदाहरणसंग्रह- संभवादेवंविधगुरुतरार्थपरत्वं न युक्तमित्यत आह-एवंचेति ॥ एवंविधार्थवि- वक्षणे चेत्यर्थः । अवलेहनं जिह्वया घट्टनम्। पञ्चाननः सिहस्तस्य परिष्वङ्ग आलिङ्गनम्। व्याली भुजङ्गी। अशक्यत्वं बलवद्निष्टजनकत्वं च सा- धारणो धर्मः। प्रस्तुतवृत्तान्तो राजसेवा। निदर्शनायास्तल्लक्षणस्य न क्षतिर्ना- व्याप्तिः । तयोः प्रस्तुताप्रस्तुतवृत्तान्तयोः असिधारादिभिः समं राजो बिभ्बप्रतिबिम्बभावात्तद्विशिष्टयोश्वैक्यारोपादिति भावः।एवं तर्हि सदशयो-

१ 'लक्षणवाक्ये'.

निदर्शनालंकार: १९ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ५९

इत्यत्र प्रस्तुताप्रस्तुतवृत्तान्तयोरेकैकपदोपात्तत्वेऽपि वाक्यार्थवृत्तिनिदर्श- नाया न क्षतिः। तयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नवस्तुविशिष्टव्यवहाररूपत्वात्। अतएव निदर्शनाया रूपकान्ेदः रूपके ह्यविशिष्टयोरेव मुखचन्द्रादिकयो- रैक्यारोप: । 'अङ्गिदण्डो हरेरुर्ध्वसुत्क्षिप्तो बलिनिग्रहे। विधिविष्टरपझ्मस्य नालदण्डो मुदेऽस्तु वेः॥' इति विशिष्ट रूपकोदाहरणेऽपि न बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नवस्तुविशिष्ट- रूपता। विधिविष्टरकमलश्िष्टत्वरूपसाधारणधर्मवत्तासंपादनाथमेव तद्विशे- षणोपादानात्। यद्दातुः सौम्यतेत्यादिनिदर्शनोदाहरणेषु दातृपूर्णेन्द्वादीनामा- नन्दकरत्वादिनेवात्र विशेषणयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावाभावात्। यत्रतु विषयि- विशेषणानां परस्परसादश्येन बिम्बप्रतिबिम्बभावोऽसित। 'ज्योत्साभसच्छुरणधवला बिभ्रती तारकास्थी- न्यन्तर्धानव्यसनरसिका रात्रिकापालिकीयम्। ह्वीपाद्वीपं भ्रमति दधती चन्द्रमुद्राकपाले न्यस्तं सिद्धाअ्जनपरिमलं लाञ्छनस्य च्छलेन।।'

रैक्यारोप इत्येव लक्षणमस्तित्याशङ्कयाह-अतएवेति ॥ एतादृशविशेषणवि वक्षणादेवेत्यर्थः भेदो व्यावृत्तिः । तथाच तदभावे रूपकेऽतिप्रसङ्गः स्यादिति भावः । कथमनेन तद्वारणं तत्राह-रूपके इति॥ अविशिष्टयोर्षि- म्बप्रतिबिम्बभावापन्नवस्त्वविशिष्टयोः । बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नेत्यस्य व्यावृत्ति दर्शयति-अङ्गिदण्ड इत्यादि॥ बलेर्दैत्यविशेषस्य निग्रहे बन्धने कर्तव्ये ऊर्ध्वमुत्क्षिप्तो हरेरङ्गिदण्डो वो युष्माकं मुदेऽस्त्विति संबन्धः । कीदशः । विधे- र्रह्मणो विष्टर आसनं तद्रूपस्य पद्मस्य नालदण्ड इत्यर्थः ॥ विशिष्टरूपकेति॥

केत्यर्थः ॥ विशेषणेति॥ ऊर्ध्वोत्क्षिप्तत्वरूपोपमेयविशेषणविधिविष्टरपझ्मसं- बन्धित्वरूपोपमानविशेषणयोरित्यर्थः । एवकारसूचितबिम्बप्रतिबिम्बभावव्यति रेकं स्फुटयति-यद्दातुरिति॥ अभावादिति ॥ सादृश्याभावादिति भा वः। रूपकविशेषेऽतिव्याप्तिमाशङ्क्य परिहरति-यत्रत्वित्यादिना ॥ यत्र त्वित्यस्य इति सावयवरूपकोदाहरणे इत्यग्रेतनेनान्वयः। विषयविषयिविशेषणा नामारोपविषयारोप्यमाणसंबन्धिनां विशेषणानाम्॥ ज्योत्स्नेति॥ इयं रात्रि- रेव कापालिकी योगिनी द्वीपाद्वीपान्तरं भ्रमतीत्न्वयः । एतत्प्रधानरूपकम्। एतदङ्गभूर्तान्यपराणि विशेषणैः प्रतिपाद्यन्ते। यथा ज्योत्स्नारूपेण भस्मना छु- रणमङ्गलेपस्तेन धवला तारकारूपाण्यस्थीनि बिभ्रती अन्तर्धानस्य व्यसने कौ- तुके रसिका चन्द्ररूपे मुद्राकपाले न्यस्तं लाञ्छनस्य छलेन सिद्धाअ्नस्य परिमलं चूर्ण दधती धारयन्ती। दीक्षाकालगृहीतोपकरणेषु मुद्रोपपदनान्ना पाखण्डानां १ 'अस्तु नः'. २ 'विशिष्टरूपक'.

६० कुवलयानन्दः। [निदर्शनालंकारः १९

इति सावयवरूपकोदाहरणे। तन्नापि विषयविषयिणोस्तद्विशेषाणां च प्रत्येकमेवैक्यारोपो नतु ज्योत्स्नादिविशिष्टरात्रिरूपविषयस्य भस्मादिविशिष्ट- कापालिकीरूपविषयिणश्च विशिष्टरूपेणैक्यारोपोऽस्तीति। तस्माद्राजसेवा म- नुष्याणामित्यादावपि वाक्यार्थवृत्तिनिदर्शनैव युक्ता। मतान्तरे तिविह पदार्थ- वृत्यैव निदर्शनया भाव्यमिति॥५४॥ अपरां बोधनं ब्राहुः क्रिययासत्सदर्थयोः। नश्येद्राजविरोधीति क्षीणं चन्द्रोदये तमः ॥ ५५॥ उदयन्नेव सविता पद्मेष्वर्पयति श्रियम्। विभावर्यन्समृद्धीनां फलं सुहृदनुग्रहः ॥५६॥ कस्यचित्किंचित्क्रियाविशिष्टस्य स्वक्रियया परान्प्रत्यसतः सतो वार्थस्य बोधनं यन्निबध्यते तदपरां निदर्शनामाहुः। असदर्थबोधने उत्तरार्धमुदाहर- व्यवहार इति चण्डीदासः। मुद्रापरिमलंशव्दौ प्रशंसार्थावित्यन्ये। मुद्रा चिह्नं तद्रूपे कपाल इति वार्थः । विषयविषयिणो रात्रिकापालिक्योः । तद्विशेषणानां तत्संबन्धिनां ज्योत्साभस्मादीनां यथाश्रुते रात्रिकापालिकीति समासस्योत्तरपदा- र्थप्रधानतया ज्योत्स्नादीनां रात्रिविशेषणताभावादसंगतेः ॥ प्रत्येकमेवेति॥ शुद्धस्वरूपेणैवेत्यर्थः ॥ नत्विति ॥ उक्तयुत्त्या विशेषणत्वाभावादिति भावः। वस्तुतो भस्मादेः कापालिकीं प्रत्यपि न विशेषणत्वमपि तु तत्कोटिनिविष्ठत्व- मेवेत्यपि बोध्यम्। वाक्यार्थशव्दस्य बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नवस्तुविशिष्टार्थपर- त्वमङ्गीकृत्य राजसेवेत्युदाहरणे वाक्यार्थवृत्तिनिदर्शनात्वमुक्तमुपसंहरति- तस्मादिति॥ उक्कतलक्षणस्य व्यवस्थितत्वादित्यर्थः ॥ मतान्तरे त्विति॥ सदशयोर्वाक्यार्थयोरैक्यारोप इति यथाश्रुतलक्षणाङ्गीकर्तृमते इत्यर्थः । इह राज- सेवेत्युदाहरणे।। पदार्थवृत्त्यैवेति॥ उपमाकल्पक एकपदार्थ अपरपदार्थत- द्धर्मान्यतरारोप इति तल्लक्षणस्य तदभिमतत्वादिति भावः॥ ५४॥ निदर्शना न्तरमाह-अपरामिति॥ पूर्वविलक्षणामित्यर्थः । निदर्शनामित्यनुषज्यते। क्रिययाSसत्सदर्थयोर्बोधनमपरां निदर्शनां प्राहुरिति संबन्धः। सदसदर्थयोरिति वक्तव्येऽपि छन्दोनुरोधादित्थमभिधानम् । 'समुद्राभ्राद्मः' इत्यादिसौत्रनिर्देशेन पूर्वनिपातविधेरनित्यत्वज्ञापनात्। लक्षणं व्याचष्टे-कस्यचिदिति॥ अत्रा- सतः सतो वेति विभागकथनं नतु लक्षणान्तर्गतम् । उदासीनार्थंबोधने चम- त्कारित्वाभावेनैवानतिप्रसङ्गात्। स्वक्रियया सहकारिभूतया क्रियाविशिष्टस्य व- स्तुनः संबन्ध्यर्थस्य बोधनं बोधानुकूलो व्यापारो यन्निबध्यते वर्ण्यते सा निद- शनेति लक्षणम्। अथ 'निवातपझ्मोदरसोदराभ्यां विलोचनाभ्यामवलोकयन्ती। न केवलं यूनि मनोभवेऽपि व्यनक्ति कंचित्तपसः प्रभावम् ।I' इत्यादावतिव्या- प्िः। अवलोकनक्रियाविशिष्टया कामिन्या तपःप्रभावबोधनस्य वर्णनादिति चेन्न। १ 'विभावनं समृद्धीना'.

निदर्शनालंकार: १९ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ६१

णम्। तत्र नश्येदिति बोधयदिति वक्तव्ये बोधयदित्यस् गम्यमानत्वादप्- योगः । ततश्र राज्ञा चन्द्रेण सह विरुध्य स्वयं नाशक्रियया विशिष्ट तमः स्वकीयनाशक्रियया दष्टान्तभूतया अन्योऽप्येवं राजविरुद्धश्चेन्नश्येदित्यनिष्टप यंवसायिनमर्थ बोघयदेव नष्टमिति निबन्धनादसदर्थनिदर्शना। तथा उत्तर- श्ोके सविता स्वोदयसमय एव पद्मेपु लक्ष्मीमादधान: स्वया पद्मलक्ष्म्या- धानक्रियया परान्प्रति समृद्धीनां फलं सुहृदनुग्रह एवेति श्रेयस्करमर्थ बो- धयन्निबद्ध इति सदर्थनिदर्शना। यथावा- उन्नतं पद्मवाप्य यो लघुर्हेलयैव स पतेदिति ब्रुवन्। शैलशेखरगतः पृपद्गणश्रारुमारुतघुतः पतत्पघः॥ अत्र गिरिशेखरगतो वृष्टिबिन्दुगणो मन्दमारुतमात्रेणापि कम्पितः पतन् लघोरु्न्नतपद प्राप्तिः पतनहेतुरित्यसदर्थ बोधयन्निबद्ध इत्यसदर्थनिदर्शना। चूडामणिपदे धत्ते यो देवं रविमागतम्। सतां कार्यातिथेयीति बोधयन्गृहमेधिनः॥ अन्न समागतं रविं शिरसा संभावयन्नुदयाचलः स्वनिष्ठया रविधारणक्रि- यया समागतानां सतामेवं गृहमेधिभिरातिथ्यं कार्यमिति सदर्थ बोधयन्नि- बद्ध इति सदर्थनिदर्शना। अत्र केचित् वाक्यार्थवृत्तिपदार्थवृत्तिनिदर्शना- द्वयमसंभवद्दस्तुसंबन्धनिबन्धनमिति, तृतीया तु संभवद्वस्तुसंबन्धनिबन्ध- नेति च व्यवहरन्ति। तथाहि। आद्यनिदर्शनायां वाक्यार्थयोरैक्यमसंभव-

क्रिययेत्यनेन दृष्टान्तविधया बोधनस्य विवक्षितत्वात्। उक्तोदाहरणे च लिङ्ग विधया बोधकत्वेन तदभावात्। इत्थंच दृष्टान्ततया क्रियाविशिष्टस्यार्थबोध- कत्वं वर्ण्यमानं निदर्शनेति पर्यवसितम्। नश्येदित्यत्र बोधनस्यावर्णनात्कथमु- दाहरणत्वमत आह-तत्रेति ॥ उदाहरण इत्यर्थः । लक्ष्ये लक्षणं संगमयति -ततश्चेति॥ बोधनस्य गम्यमानत्वाचेत्यर्थः ॥ दृष्टान्तभूतयेति॥ दृषान्ते खस्मिन् भूतया। विद्यमानयेत्यर्थः । दृष्टान्तो भूतः संजातो ययेति वा। एवं तमोवचन्द्रस्यापि राजत्वं 'सोमो वै व्राह्मणानां राजा' इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धम्। अ- निष्टपर्यवसा यनमर्थ नाशरूपानिष्टसाधनं राजविरुद्धत्वरूपमर्थम्। उन्नतमिति। यो लघुरल्पवुद्धिरल्पपरिमाणश्च स उन्नतं पदमुत्कर्षमुच्चस्थानं चावाप्य हेलयैव पतेदिति अ्ुवन्कथयन् शैलशेखरगतो गिरिमस्तकवर्ती पृषद्रणो जलबिन्दुस- मूहश्वारुणा मन्देनापि मारुतेन घुतः कम्पितोऽघः पतत्युत्कर्षाद्धीयते अधोदेशे च पततीत्यर्थः । ध्रुवमिति पाठे बोधनस्य पूर्ववद्धम्यमानत्वादप्रयोगः । दृषत्कण इति पाठे पाषाणकण इत्यर्थः ॥ चूडेति॥ उदयाचल आगतं देवं रविं चूडा- मणे: पदे स्थाने मस्तके धत्ते धारयति। किं कुर्वन्। ग्ृहमेघिनो गृहस्थान्स- तामातिथेयी कार्येति बोधयन्। आतिथेयी आतिथ्यम्। अत्र उक्तनिदर्शना-

६२ कुवलयानन्दः। [व्यतिरेकालंकारः २०

त्तयोः साम्ये पर्यवस्यति। द्वितीयनिदर्शनायामप्यन्यधर्मोऽन्यत्रासंभवन्ध- र्मिणो: साम्ये पर्यवस्यति। तृतीयनिदर्शनायां तु स्वक्रियया परान्प्रति सद् सदर्थबोधनं संभवदेव समतां गर्भीकरोति। बोधयन् गृहमेधिन इत्यादौ हि कारीषोऽझनिरध्यापयतीतिवत्समर्थाचरणे णिचः प्रयोग: । ततश्च यथा कारी- पोडभि: शीतापनयनेन बटूनध्ययनसमर्थान्करोति एवं वर्ण्यमान: पर्वतः स्वयमुपमानभावेन गृहमेधिन उक्तबोधनसमर्थान्कर्तु क्षमते । यथायं पर्वतः समागतं रविं शिरसा संभावयत्येवं गृहमेधी समागतं सन्तमुचितपूजया संभावयेदिति । अतः संभवति बोधनसंबन्ध इति ॥ ५५॥५६॥

व्यतिरेकालंकार: २० व्यतिरेको विशेषश्चेदुपमानोपमेययोः। शैला इवोन्नता: सन्तः किंतु प्रकृतिकोमलाः ॥५७॥ अयमुपमेयाधिक्यपर्यवसायी व्यतिरेकः। यथावा- पृल्लवतः कल्पतरोरेष विशेष: करस्य ते वीर। भूषयति कर्णमेकः परस्तु कर्ण तिरस्कुरुते॥। तनन्यूनत्वपर्यवसायी यथा- रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहमपि श्राध्यैः प्रियाया गुणै- स्त्वामायान्ति शिलीमुखाः सरधनुर्मुक्तास्तथा मामपि। त्रयविषये केचिदित्यस्येति व्यवहरन्तीत्यनेनान्वयः ॥ धर्मिणोरिति॥ धर्मयोः साम्यमात्रेण चमत्कारानिष्पत्तेस्तत्कृतबिम्बप्रतिबिम्बभावेन धर्मिणोः साम्या- वगतिरिति भावः ॥ गर्भीकरोतीति॥ स्वविशेषणलेन स्वीकरोतीत्यर्थः । दृष्ठान्ततया बोधनस्यैव तत्र विवक्षितलात्। एतदेवोपपादयति-बोधय- न्नित्यादिना॥ करीषं शुष्कगोमयं तस्यायं कारीषः । समर्थाचरणे समर्थकरणे। सामर्थ्योत्पादन इति यावत्। भावप्राधान्यात्। उपमानभावेन दृष्टान्तत्वेन। एवं प्रदर्शिते निदर्शनात्रये निदर्शनापदप्रवृत्तिनिमित्तस्यैकस्याभावान्नानार्थ एव निदर्शनाशन्द इति बोध्यम् ॥५५॥५६ ॥ इति निदर्शनालंकारप्रकरणम्।१९॥ व्यतिरेकं लक्षयति-व्यतिरेक इति ॥ विशेषो वैलक्षण्यम्। उपमेयस्या- धिक्यमुत्कर्षः ॥ पल्लवत इति ॥ पश्चम्यर्थे तसिलू। कल्पतरोः पल्लवतः पल्ल- वादेष वक्ष्यमाणस्ते तव करस्य विशेष इति संबन्धः । एकः पल्लवः परो हस्तः कर्ण राधेयं तिरस्कुरुते। दानातिशयेनेति भावः । अत्रोपमेयस्य करस्योत्कर्षः । पूर्वोदाहरणे उन्नतत्वेनौपम्यं शाब्दमिह तु रक्तवत्कोमलादिप्रयुक्तं तद्रम्यमिति भेद: ॥ तन्यूनत्वेति ॥I उपमेयन्यूनत्वेत्यर्थः ॥ रक्तस्त्वमिति ॥ अशो- कवृक्षं प्रति विरहिणः कस्यचिदुक्तिः । हे अशोक, आवयो: सर्वे तुल्यं समानम्। अहं केवलं धात्रा विधात्रा सशोक: शोकसहितः कृतः, त्वं तु शोकरहित इत्य-

सहोत्त्यलंकार: २१ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ६२

कान्तापादतलाह तिसतव मुदे तद्न्ममाप्यावयोः सर्वं तुल्यमशोक केवलमहं धात्रा सशोक: कृत:॥ अनुभयपर्यवसायी यथा- दढतरनिबद्धमुष्टेः कोशनिषण्णस्य सहजमलिनस्य। कृपणस्य कृपाणस्य च केवलमाकारतो भेद: ।।

सहोक्त्यलंकार: २१ सहोक्ति: सहभावश्रेन्वासते जनरञ्जनः। दिगन्तमगमत्तस्य कीर्तिः प्रत्यर्थभि: सह ॥ ५८॥ शोकपदश्लेषादवगम्यते। किं तत्सव समानं तत्राह-रक्त इत्यादि॥ लं नू- तनैः पह्वैः रक्तो रक्तवर्णः, अहमपि प्रियायाः श्लाघनीयैर्गुणैः सौन्दर्यादिी रक्तोऽनुरक्तः । अर्थात्प्रियायाम् । हे सखे, त्वां प्रति शिलीमुखा भ्रमरा आ- यान्ति, मां प्रत्यपि स्मरेण धनुषा मुक्ता: प्रेरिता: शिलीमुखा बाणा आयान्ति। एवं कान्ताया: पादतलस्याघातो यथा तव मुदे संतोषाय तद्ूत्तथा ममापि संतो- षायेत्यर्थः । कामिनीपादघातेनाशोकस्य पुष्पोद्रम इति कविप्रसिद्धिः। अत्रोपमेयस्य सशोकत्वेनापकर्षः अनुभवपर्यवसायी उपमेयोत्कर्षापकर्षान्यतरपर्यवसानर- हितः ॥ दृढतरेति॥ कृपणस्य कृपाणस्य खङ्गस्य चाकारतो दीर्घाद्वर्णादाकृतेश्व केवलं भेदो वैलक्षण्यम्। प्रकारान्तरेण तु साम्यमेवेत्यर्थः। कथं तत्राह-दढ- तरेत्यादि॥ दृढतरं निवद्धो मुष्टिरयेनेति। कृपणपक्षे धनव्ययवैमुख्येन मुष्टिमो- चनाभावात। खङ्गपक्षे तु दृढतरं निवद्धः संबद्धो मुष्टिर्मुष्टिम्राह्यभागो यस्येत्यर्थः। कोशो भाण्डारगृहं तत्र निषण्ण उपविष्टः कृषणः । कोशे पिधानके निषण्णः स्थित इति खङ्गपक्षे। सहजमलिनः स्वभावमलिनः । मलिनवेषत्वात्कृपणः । खङ्गस्तु कृष्णवर्णत्वादिति। एवंच किंचिद्धर्मप्रयुक्तसाम्यवत्तया प्रतीयमानयोः किंचिद्धर्म- प्रयुक्तवैलक्षण्यं व्यतिरेकशरीरम्। वैलक्षण्यं तु क्वचिदुपमेयस्योत्कर्षे क्रचिच्च तदप कर्षे पर्यवसन्नं क्वचित्तु तदन्यतरपर्यवसानविरहेऽपि स्ववैचित्र्य विश्रान्तमात्रमिति बोध्यम्। एतेन चरमभेदद्वयतदुदाहरणदूषणं कस्यचिदापातरमणीयमिव भासमानं प्रत्युक्तं वेदितव्यम् । अत्यन्तासारतया तु नानुवादमर्हतीत्युपरम्यते॥ ५७ ॥ इति व्यतिरेकालंकारप्रकरणम् ॥ २० ॥ सहोक्तिर्रिति लक्ष्यनिर्देशः । सहभाव इत्यादि लक्षणम्। सहभाव: साहित्यम्। जनरञ्जनः सहृदयजनाह्लादकः। एवंच चमत्कृतिजनकं साहित्यं सहोक्तिरिति ल- क्षणम् ।। दिगन्तमिति ॥ तस्य राज: कीर्तिः प्रत्यर्थिभि: शत्रुभि: सह दिम- न्तमगमदित्यन्वयः । अत्रच तृतीयाया निरूपितत्वार्थकतया प्रत्यर्थिनिरूपितसा- हित्यवती कीर्तिर्गमनाश्रय इति बोधे एकधर्मान्वयित्वरूपसाहित्य बलाटप्रत्यर्थिनामपि

१ 'श्रदुच्यते'

६४ कुवलयानन्दः । [ विनोत्तयलंकार: २२

यथावा- छाया संश्रयते तलं विटपिनां श्रान्तेव पान्थैः समं मूलं याति सरोजलस्य जडता ग्लानेव मीनैः सह। आचामत्यहिमांशुदीधितिरपस्तप्तेव लोकैः समं निद्रा गर्भगृहं सह प्रविशति क्ान्तेव कान्ताजनैः॥। जनरञन इत्युक्तेरनेन सार्ध विहराम्बुराशेरित्यादौ न सहोक्तिरलंकार: ५७

विनोक्त्यलंकार: २२ विनोक्तिशेद्विना किंचित्प्रस्तुतं हीनमुच्यते। विद्या हृद्यांपि सावद्या विना विनयसंपदम् ॥५९॥ यथावा- यश्च रामं न पश्येत्तु यं च रामो न पश्यति। निन्दितः स भवेल्लोके स्वात्माप्येनं विगर्हते॥ अ्रच रामदर्शनेन विना हीनत्वं विनाशब्दमन्तरेणैव दर्शितम्॥ ५९॥ गमनान्वयप्रतीतिः । तदुक्त्तम्-'सा सहोक्तिः सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम्' इति ॥ छायेति॥ श्रीष्मर्तौ मध्याह्ववर्णनमिदम्। छाया पान्थैरध्वगैः समं सार्ध विटपिनां तरूणां तलं मूलप्रदेशं संश्रयते। कुत इत्याकाङ्कायामुत्प्रेक्षते- श्रान्तेवेति । श्रमश्चान्नातपातिशयकृतो बोष्यः। एवमग्रेऽपि। जडता शीत- लता म्लानेव सरोजलस्य मूलमधोदेशं मीनैर्मत्स्यैः सह याति गच्छति। ग्ला- निर्बलापचयः । तथा अहिमा उष्णा अंशवः करा यस्यैवंभूतस्य रवेर्दीधिति- स्तप्तेव संतप्तेव सती लोकैः सममपः जलानि आचामति पिबति । 'दीधितिः स्तियाम्' इत्यमरः । निद्रा क्ान्तेव सती कान्ताजनैः सह गर्भगृहमभ्यन्तरगृहं प्रविशति। तत्रैव तदुद्भवात्। क्ान्तिस्तेजोहानिः। सौकुमार्यातिशयेन तत्सौ- लभ्यात्कान्तोपादानम्॥ इत्यादाविति॥ इन्दुमतीखयंवरे रघुवंशे 'अनेन सार्धे विहराम्बुराशेस्तीरेषु तालीवनमर्मरेषु। द्वीपान्तरानीतलवङ्गपुष्पैरपाकृत- खेदलवा मरुद्भिः ।l' इति पद्यम् । अन्र सहोक्तिचमत्कारित्ान्नालंकाररूपे- लयर्थः ॥ ५८ ॥ इति सहोक्तिप्रकरणम् ॥२१॥ विनोक्तिरिति॥ किंचिद्विना प्रस्तुतं वर्ण्ये हीनं दुष्टमुच्यते चेत्तदा विनोक्ति- नामालंकार इत्यर्थः ॥ विद्येति॥ विनयसंपत्ति विना या विद्या सा हृदया मनोह- रापि दुष्टेत्यन्वयः । अत्र प्रस्तुताया विद्याया विनयं विना दुष्टत्वमुक्तम्॥ यश्चेति॥ यः पुरुषः खात्मा स्वान्तःकरणं विगर्हते निन्दति। रामदर्शनं विनेति रामकर्मकं रामकर्तृकं च दर्शनं विनेत्यर्थः ॥ अन्तरेणापीति ॥ विनापीत्यर्थः । तथाच विनोक्तिरित्यर्थग्रहणं नतु शब्दग्रहणमिति भावः ॥५९॥ प्रकारान्तरमाह

१ 'विनोक्ति: स्याद्विना'

समासोक्त्यलंकार:२३] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ६५

तच्चेति्किचिद्विना रम्यं विनोक्ति: सापि कथ्यते। विना खलैर्विभात्येषा राजेन्द्र भवतः सभा ॥ ६० ॥ यथावा- आविर्भूते शशिनि तमसा सुच्यमानेव रात्रि- नैंशस्याचिर्हुतभुज इव च्छिन्नभूयिष्टधूमा। मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुक्तकल्पा गङ्गा रोध:पतनकलुपा गृह्णतीव प्रसादम्।। अन्न तम:प्रभृतीन्विना निशादीनां रम्यत्वं विनाशब्दमन्तरेण दर्शितम् ६०

समासोक्तयलंकार: २३ समासोक्ति: परिस्फूर्ति: प्रस्तुतेऽमस्तुतस् चेत्। अयमैन्द्रीमुखं पश्य रक्तश्चुम्बति चन्द्रमाः ॥ ६१।। यत्र प्रस्तुतवृत्तान्ते वर्ण्यमाने विशेषणसाम्यबलादप्रस्तुतवृत्तान्तस्यापि प-

तच्चेदिति ॥। तत्प्रस्तुतं किंचिद्विना रम्यं चेत्सापि विनोक्ति: कथ्यत इत्यन्वयः। इत्थंच किंचिद्यतिरेकेण प्रस्तुतस्य रम्यत्वारम्यत्वान्यतरवर्णनं विनोक्तिरिति प्रकारदवयसाधारणं सामान्यलक्षणं बोध्यम्। यत्त हृद्यो विनार्थसंबन्ध एव वि नोक्तिः। हृद्यत्वं च विनाकृतस्य वस्तुनो रमणीयत्वारमणीयल्ाभ्यां भवतीत्यर्वा चीनैरुक्म्। तदयुक्त्तम्। कारणं विना कार्योत्पत्तिकथनरूपे विभावनालंकारे- Sतिव्याप्तेर्वारणाय विनार्थसंबन्धप्रयुक्तप्रस्तुतगतरमणीयत्वादेरपि लक्षणे निवेश- स्यावश्यकत्वादिति॥ आविर्भूत इति ॥ मानवतीविषये नायकस्य परामर्शो- डयम्। इयं वरतनुरन्तः अन्तःकरणे मोहेन मानावेशेन मुक्तकल्पा ईषन्यून मुक्ता लक्ष्यते। केव। पूर्व रोधसस्तटस्य पतनेन कलुषा अनन्तरं कालुष्यापग मात्प्रसादं नैर्मल्यं गृहत्याश्रयन्ती गङ्गेव। तथा शशिनि चन्द्रे आविभूते उद्रिते सति तमसा सुच्यमाना रात्रिरिव। एवं छिन्नो नष्टो भूयिष्ठो धूमो यस्या एवं भूता। निशि भवस्य हुतभुजो वहेरर्चिः शिखेवेति ॥ दर्शितमिति॥ अर्थंतो बोधितमित्यर्थः ॥ ६० ॥ इति विनोक्तिप्रकरणम् ॥ २२॥ समासोकि लक्षयति-समासोक्तिरिति॥ प्रस्तुते वर्ण्यमाने अप्रस्तुत- स्याप्रस्तुतवृत्तान्तस्य परिस्फूर्तिश्चेत्तदा समासोक्तिरित्यन्वयः ॥ अयमिति ॥ इ- न्द्रस्येयमैन्द्री प्राची। मुखमादिभागो वदनं च। रक्तो रक्तवर्णोऽनुरक्तश्। चु- म्बनं संबन्धो वक्त्रसंयोगविशेषश्च। यथाश्रुतलक्षणस्य वक्ष्यमाणे 'असावुदयमा- रूढः कान्तिमान्रक्तमण्डलः । राजा हरति सर्वस्य हृदयं मृदुलैः करैः ॥' इत्या-

त्रसाम्यबलादित्यर्थः । एवंच विशेषणमात्रसाम्यगम्याप्रस्तुततृत्तान्तत्वं लक्षणं बो- ध्यम्। उदाहृतश्लेषे चाप्रकृतनृपवृत्तान्तस्य विशेष्यवाचिना श्लिष्टेन राजपदेनाप्य-

६६ कुवलयानन्दः। [ समासोवत्यलंकारः २३

रिस्फूर्तिस्तत्र समासोक्तिरलंकारः। समासेन संक्षेपेण प्रस्तुताप्रस्तुतवृत्तान्त- योर्वचनात्। उदाहरणमयमैन्द्रीति ॥ अत्रहि चन्द्रस्य प्राचीप्रारम्भलक्षण- मुखसंबन्धलक्षणे उदये वर्ण्यमाने मुखशब्दस्य प्रारम्भवदनसाधारण्याद्वक्त- शब्दस्यारुणकामुकसाधारण्याच्ुम्बतीत्यस्य प्रस्तुतार्थसंबन्धमान्रपरस्य शक्या- र्थान्तरसाधारण्याच्च चन्द्रमःशब्दगतपुंलिङ्गेन ऐन्द्रीशब्दगतस्त्रीलिङ्गेन तत्प्रति- पाद्येन्द्रसंबन्धित्वेन चोपस्कृतादप्रस्तुतपरवनितासक्तपुरुषवृत्तान्तः प्रतीयते।

यथावा-

व्यावल्गत्कुचभारमाकुलकचं व्यालोलहारावलि प्रेङ्वत्कुण्डलशोभिगण्डयुगलं प्रस्वेदि वत्काम्बुजम्। शश्चद्दत्तकरप्रहारमधिकश्वासं रसादेतया यस्मात्कन्दुक सादरं सुभगया संसेव्यसे तत्कृती।। अन्र कन्दुकवृत्तान्ते वर्ण्यमाने व्यावल्त्कुचभारमित्यादिक्रियाविशेषणसा- म्याद्विपरीतरतासक्नायिकावृत्तान्त: प्रतीयते। पूर्वत्र विशेषणानि छ्िष्टानि इह साधारणानीति भेद:। सारूप्यादपि समासोक्तिर्दश्यते। यथावा-

वगमान्नातिव्याप्तिः । संज्ञाप्रवृत्तिनिमित्तमवयवार्थे दर्शयति-समासेनेति॥ वचनात्प्रतिपादनात् । लक्ष्ये लक्षणं संगमयति-अत्रेति॥ प्रारम्भ आदिभागः । साधारण्याच्छिष्टतात्। यद्यपि चुम्बतीत्यत्र न श्लेषस्तथाप्यर्थद्वयबोधकत्वमात्रेण तस्य साधारण्योक्तिः। उपस्कृतादिति साधारण्यादित्यस्य विशेषणम्। तत्र च. न्द्रम:शब्दगतेन पुंलिङ्गेन नायकत्वाभिव्यत्त्या उपस्कारः। ऐन्द्रीति स्वरूपपरं त- द्वतेन स्त्नीलिङ्गेन तदर्थस्य नायिकात्वाभिव्यत्त्या ऐन्द्रीशब्दप्रतिपाद्येनेन्द्रसंबन्धि- त्वेन च परकीयत्वाभिव्यत्त्येति बोध्यम्। वृत्तान्तो व्यवहारो मुखचुम्बनरूपः ॥ व्यावल्गदिति। नायिकानुरक्तस्य कस्प्रचित्कीडालम्बनं कन्दुकं प्रत्युक्तिरियम्। हे कन्दुक, सुभगया सुन्दर्या एतया नायिकया रसात्प्रीति विशेषात्सादरमा- दरसहितं यथा स्यात्तथा यस्मात्संसेव्यसे तत्तस्मात्कृती धन्योऽसत्यन्वयः। क- थमित्याकाङ्कायां संसेवनक्रियां विशिनष्टि-व्यावल्गदित्यादिना॥ व्याव- ल्गन्विशेषत आसमन्ताच्चलन्कुचभारो यत्र तथा आकुलाः क्रडावेशेनेतस्ततः पर्यस्ता: कचाः केशा यत्र एवं व्यालोला दोलायिता हारावलियत्र तथा प्रेङ्- व्द्यां चश्चलाभ्यां कुण्डलाभ्यां शोभायुक्तं गण्डयुगलं यत्र एवं श्रखेदयुक्तं व क्त्राम्बुजं यत्र शश्वन्निरन्तरं दत्तः करेण प्रहारो यत्र तथा अधिकः श्वासो यत्र तथेति। वृत्तान्तः विपरीतरतरूपः। अन्रापि कन्दुकशब्दगतपुंलिङ्वेन ना यकत्वाभिव्यक्तिर्बोघ्या। ऋ्िष्टानीति॥ शलेषमूलकाभेदाध्यवसायविषयाणी त्यर्थः ॥ साधारणानीति ॥ श्लेषं विनैव प्रकृताप्रकृतवृत्तान्तयोरनुगतानी- त्यर्थ: । तथाच लक्षणे साम्यशब्देन श्रलेषकृतं स्वारसिकं च साम्यं विवक्षितमि

समासोक्त्यलंकार: २३ ] अलंकार चन्द्रिकासहितः । ६७

पुरा यत्र स्रोतः पुलिनमधुना तत्र सरितां विपर्यासं यातो घनविरलभावः क्षितिरुहाम्। बहोईष्ट कालादपरमिव मन्ये वनमिदं निवेशः शैलानां तदिदमिति बुद्धिं द्रृढयति॥ अत्र वनवर्णने प्रस्तुते तत्सारूप्यात्कुटुम्बिपु धनसंतानादिसमृद््यसमृद्धि- विपर्यासं प्राप्तस्य तत्समाश्रयस्य ग्रामनगरादेर्व्टत्तान्तः प्रतीयते।

न्तस्य प्रत्यायनं तत्प्रस्तुते विशेष्ये तत्समारोपार्थ सर्वथैव प्रस्तुतानन्वयिन: कविसंरम्भगोचरत्वायोगात्। ततश्र समासोक्तावप्रस्तुतव्यवहारसमारोपश्चा- रुताहेतुः । नतु रूपक इव प्रस्तुतेऽप्रस्तुतरूपसमारोपोऽसिति। मुखं चन्द्र

ति भावः । सारूप्यात्सादृश्यात् ॥ पुरेति॥ उत्तररामचरिते सीतात्यागानन्तरं कदाचिदवनं प्रति गतस्य भगवतो रामचन्द्रस्येयमुक्तिः । पुरा वनवासकाले सरि- तां नदीनां स्रोतः प्रवाहो यत्र प्रदेशे आसीत्तत्राधुना पुलिनमस्तीति शेषः। तथा क्षितिरुहां तरूणां घनविरलभावो विपर्यासं वैपरीतं यातः प्राप्तः।सा- न्द्राणां विरलता विरलानां शाखापल्लवादिवृद्ा सान्द्रता जातेत्यथेः । तथाच वहोर्भूयस: कालादनन्तरं दृष्टमिदं वनमपरमन्यदिव मन्ये। परंतु शैलानां पर्व- तानां निवेशो विन्यासविशेषस्तदेवेदं वनमिति वुद्धि प्रत्यभिज्ञारूपां द्रढयति। दृढीकरोतीत्यर्थः ॥ तत्सारूप्यादिति ॥ वनसादृश्यादित्यर्थः । ग्रामादौ किं वनसादृश्यमित्याकाड्ढायां तद्गर्भे विशेषणमाह-कुटुम्बिष्वित्यादि ॥ कुट्ठ- म्बिषु कुटुम्बिगतो यो धनसमृद्ोर्विपर्यासस्तं प्राप्तस्येत्यर्थः। तत्समाश्रयस्य तादृशकुटुम्बिसमाश्रयस्य। तथाच समृद्समृद्धिविपर्यासवदाश्रयत्वं सादृश्य- मिति भावः । किमस्य सादृश्यस्योत्थापकमिति चेत् घनविरलेति विपर्यासमिति च। ताभ्यामुक्तसादृश्यगर्भीकरणात्। एतेनैषां सादृश्यगर्भविशेषणोपस्थापि- तसादृश्यमूला समासोकिरिति मूलग्रन्थानवबोधस्तद्विरोधश्चेति दूषणमलननर्क वेदितव्यम्। अथात्राप्रस्तुतवृत्तान्तस्य विशेषणसाम्यगम्यत्वाभावादुक्तलक्षण- स्याव्याप्तिरिति चेन्न। विशेषणसाम्यगम्यसादृश्यगम्यत्वेऽपि विशेषणसाम्यगम्य- लानपायात्। प्राधान्यात्तु परं सारूप्यस्य गमकत्वोपदर्शनं सारूप्यादिति अ्रन्थे न। एवमग्रेऽपि विशेषणसाम्यात्सादश्याद्वेति विकल्पोक्तिरपि प्राधान्याभिप्राय- वेति निरवद्यम्। एवमलंकारं निरूप्य तद्वोधप्रकारमुपदर्शयितुं भूमिकामारचय- ति-अत्रचेति॥ अत्र एषूदाहरणेषु ॥ अप्रस्तुतवृत्तान्तस्येति॥ अप्र- कृतजारादिसंबन्धिनश्वम्बनादिव्यवहारस्येत्यर्थः । विशेष्ये चन्द्रादौ। सर्वथा आ- रोपानारोपान्यतरविधया। प्रस्तुतानन्वयिनः प्रकृतान्वयशून्यस्य। यद्वा सर्वथैवे- त्यस्य कवीत्यादिनान्वयः ॥ कविसंरम्भेति खप्रतीत्युद्देश्यकशब्दसंदर्भरूपकवि- व्यापारेत्यर्थः । अप्रस्तुतवृत्तान्तस्य चुम्बनादेरिवाप्रस्तुतस्य जारादेरपि चन्द्रादौ समारोप इति मत निराकरोति-नत्विति ॥ अप्रस्तुतरूपेति॥ अप्रस्ुत-

६८ कुवलयानन्दः ।[ समासोक्त्यलंकार: २३

इत्यत्र मुखे चन्द्रत्वारोपहेतुचन्द्रपदसमभिव्याहारवद्रक्तश्रुम्बति चन्द्रमा इ- त्यादिसमासोक्त्युदाहरणे चन्द्रादौ जारत्वाद्यारोपहेतोसतद्वाचकपद्समभिव्या- हारस्याभावात्। 'निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः पयोदो मुखं निशायामभिसारिकायाः। धारानिपातैः सह किं तु वान्तश्चन्द्रोऽ्यमित्यार्ततरं ररासे ।।' इत्येकदेशविवर्तिरूपकोदाहरण इव प्रस्तुतेऽप्रस्तुतरूपसमारोपगमकस्या- व्यभावात्। तत्रहि विद्युन्नयनैरित्यत्र निरीक्षणानुगुण्यादुत्तरपदार्थप्रधानरूप-

देऽनुक्तमपि द्रष्टपुरुषत्वरूपणं गम्यमुपगम्यते। नचेह तथानिरीक्षणवत् त्वय्यागते किमिति वेपत एष सिन्धुरिति श्रोके सेतुकृत्वादिवच्चाप्रस्तुतासा- धारणवृत्तान्त उपात्तौऽस्ति । नापि छ्रिष्टसाधारणादिविशेषणसमर्पितयोः अ्स्तुताप्रस्तुतवृत्तान्तयोरप्रस्तुतवृत्तान्तस्य विद्युन्नयनवत्प्राधान्यमसित। येन तद्नुरोधारवं सेतुमन्थकृदित्यत्रेव प्रस्तुतेऽनुक्तमप्यप्रस्तुतरूपसमारोपमभ्युप-

स्वरूपेत्यर्थः। कुतस्त्त्राह-मुखमित्यादि॥ तादात्म्येन चन्द्रारोपे तादात्म्य- स्यापि संसर्गविधया आरोपविषयल्वात्तस्य च चन्द्रतानतिरेकाच्चन्द्रतारोपेत्यु- किः। नतु प्रकारतया चन्द्रत्वारोप उक्त इति भ्रमितव्यम्। चन्द्र इति शव्देन चन्द्रविशेषणत्वेनोपस्थितस्य चन्द्रत्वस्य मुखे विशेषणतयारोपासंभवात्। एवं जारत्वेत्यत्रापि बोध्यम् ॥ तद्वाचकेति॥ जारवाचकेत्यर्थः । ननु जारादिपद- समभिव्याहाराभावाच्छरौतारोपासंभवेऽप्यार्थो जाराद्यारोपोऽसु। नहि तत्रापि तादृशसमभिव्याहारो हेतुः। रूपकध्वनेरुच्छेदापत्तेरित्याशङ्गयाह-निरीक्ष्ये- ति। पयोदो मेघो विद्युत्स्वरूपैरनयनैर्निशायामभिसारिकाया मुखं वीक्ष्य धारा- निपातैः सह वान्तः किं तयं चन्द्र इति मत्वा आर्ततरं यथा स्यात्तथा ररासे आक्रन्दनं कृतवानित्यर्थः । उदाहरण इवेति व्यतिरेकदृष्टान्तः । अत्र यथा गमकमस्ति तादृशस्य समासोत्त्युदाहरणे अभावादित्यर्थः । तथा चार्थारोपोऽप्य- नाशङ्खय इति भावः । ननु विद्युन्नयनैरित्यत्र किमप्रस्तुतारोपगमकं यदभावात्स- मासोक्तौ तदभाव इत्यतो गमकं दर्शयितुमाह-तत्रेति। आनुगुण्यादानुकू- ल्यात्। उपमितसमासस्य पूर्वपदार्थप्रधानतया नयनसदृशविद्युत्करणकत्वस्य निरीक्षणे संभवात्प्रतिकूलत्वमिति भावः । अनुक्तमप्यश्रौतमपि & रूपणमारोप: ।। नचेहेति॥ इह समासोत्त्युदाहरणे। तथानिरीक्षणवन्नयनकरणकनिरीक्षणवत्। सेतुकृत्त्वादीत्यादिना मन्थनकारितपरिग्रहः। नन्विहापि परनायिक्कामुखचुम्बनरू पस्याप्रस्तुतवृत्तान्तस्याप्रस्तुतासा धारणधर्मत्वादप्रस्तुतारोपगमकत्वं स्यादित्या- शङ्कय परिहरति-नापीति॥ साधारणादीत्यादिना सादृश्यगर्भविशेषणसंग्रहः। वृत्तान्तयोरिति निर्धारणे षष्ठी। वृत्तान्तयोर्मध्य इत्यर्थः ॥ विद्युन्नयनवदिति॥ प्रस्तुताप्रस्तुतयोर्विद्युन्नयनयोर्मध्ये यथा नयनस्योत्तरपदार्थप्रधानसमासात्प्राधा: न्यं तथा नास्तीत्यर्थः । सेतुमन्थकृदिति पाठः । सेतुबन्धकृदिति लपपाठः।

समासोक्त्यलंकार: २३ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ६९

गच्छेम । तस्माद्विशेषणसमर्पिताप्रस्तुतव्यवहारसमारोपमान्नमिह चारुता- हेतुः । यद्यपि ग्रस्तुताप्रस्तुतवृत्तान्तयोरिह छरिष्टसाधारणविशेषणसमर्पितयो- र्मिन्नपदोपात्तविशेषणयोरिव विशेष्येणैव साक्षादन्वयादस्ति समप्राधान्यम्, तथाप्यप्रस्तुतवृत्तान्तान्वयानुरोधान्न प्रस्तुतेऽप्रस्तुतरूपसमारोपोऽड्गीकार्यः । तथाहि यथा पस्तुतविशेष्येSप्रस्तुतवृत्तान्तस्यान्वयायोग्यता तथैव वा- Sप्रस्तुतेऽपि जारादौ नासिति प्रस्तुतवृत्तान्तस्यान्वययोग्यता। एवंच समप्र-

व प्रस्तुतेऽप्रस्तुतस्यारोपश्चारुताहेतुरिति युक्तम्। नन्वेवं सति विशेषणसाम्या- दुप्रस्तुतस्य गम्यत्वं समासोक्ति:। 'विशेषणानां साम्येन यत्र प्रस्तुतवर्तिनाम्। अप्रस्तुतस्य गम्यत्वं सा समासोकिरिय्यते ।' इत्यादीनि प्राचीनानां समासोक्तिलक्षणानि न संगच्छेरन्। प्रस्तुते क्िष्ट-

पमान्रस्य चारुताहेतुत्वाभ्युपगमेन विशेषणसाम्यकृतकामुकाद्यप्रस्तुतघर्मिव्य- अनानपेक्षणादिति चेदुच्यते। स्वरूपतोऽप्रस्तुतवृत्तान्तस्यारोपो न चारुता-

कथंचिदर्थतोऽनुवादत्वेन व्याख्येयः। उपसंहरति-तस्मादिति ॥ मात्रपदे- नाप्रस्तुतारोपव्यवच्छेदः । विद्युन्नयनवत्समासकृतश्रौतप्राधान्याभावेऽपि विशे- अणसामर्थ्यावगतस्याप्रस्तुतवृत्तान्तस्यार्थतः प्राधान्यमस्तीति शङ्कते-यद्यपीति॥ नन्वप्रस्तुतवृत्तान्ताभिन्नत्वेनावगतस्य प्रस्तुतवृत्तान्तस्य प्रस्तुतविशेष्येणान्वया- त्कथमप्रस्तुतवृत्तान्तस्य प्राधान्यमिति शङ्कानिरासायाह-विशेष्येणैवेति॥ नतु तद्विशेषणीभूतप्रस्तुतवृत्तान्तेनेत्येवकारार्थः । समाधत्ते-तथापीति ॥ अय- माशय :- नात्र श्िलिष्टादिविशेषणैः समर्पितः परनायिकामुखचुम्बनादिरूपोSप्रस्तुत- वृत्तान्तः प्रागेव कयापि व्युत्पत्याप्रस्तुतगतत्वेन भासते, यद्धलादप्रस्तुतजाराद्या रोपावगतिः स्यात्। अपितु ताटस्थ्येनावगते तस्मिन्प्रस्तुतासंबद्धस्य कविसंरम्भ- गोचरत्वायोगात्प्रस्तुतसमारोपितत्वेन पर्यवसानमिति। नन्वेवं तर्हि प्रस्तुतवृत्तान्त- स्याप्यप्रस्तुतवृत्तान्ताश्रये धर्मिण्यन्वयोऽस्तु असंबद्धाभिधानप्रसङ्गपरिहारस्य तुल्यत्वादित्याशङ्कयाह-तथाहीत्यादि ॥ एवंच योग्यतारूपविनिगमकविरहे च मास्तु तहि कस्याप्यन्वयस्त्न्राह-अवश्यमिति। अन्यथासंबद्धाभिधानप्र- सङ्गापत्तेरिति भावः। किं तर्हि विनिगमकं तत्राह-श्रुत एवेति॥ तथाच श्रृत- पस्तुतार्थोप:्रकारकतया चमत्कारहेतुत्वमेव विनिगमकमिति भावः। अप्रस्तुतस्या- प्रस्तुतवृत्तान्तस्य ।। नन्वेवमिति ॥ एवमप्रस्तुतसमारोपानङ्गीकारे॥ विशेषणा- नामित्यादि विद्यानाथोकं लक्षणम्। प्रस्तुतवर्तिनां विशेषणानां साम्येनेत्यन्वयः। प्रस्तुते समारोपार्थम्। अप्रस्तुतधर्मिव्यअ्ञनानपेक्षायामपि समारोप्यमाणवृत्तान्त- विशेषणत्वार्थे तदपेक्षणान्न लक्षणासंगतिरित्याह-स्वरूपत इति॥ सरूपतो- षस्तुतसंबन्धित्वेनाज्ञायमानस्य। नन्वपेक्षासत्त्वेऽपि विशेषणसाम्यस्य तव्यज्ना- कुव० 6

७० कुवलयानन्दः। [समासोक्त्यलंकार: २३

हेतुः। किंत्वप्रस्तुतकामुकादिसंबन्धित्वेनावगम्यमानस्य तस्ारोपः । तथा- भूतस्यैव रसानुगुणत्वात्। नच तावदवगमने विशेषणपदानां सामर्थ्यमस्ति। अतः श्रेषादिमहिस्ना विशेषणपदैः स्वरूपतः समर्पितेन वदनचुम्बनादिना तत्संबन्विनि कामुकादावभिव्यक्ते पुनस्तदीयत्वानुसंधानं तन्न भवति। यथा स्वरूपतो दृष्टेन राजाश्वादिना तत्संबन्धिनि राजादौ स्मारिते पुनरश्वादौ तदीयत्वानुसंधानमिति विशेषणसाम्येन वाच्योपस्कारकस्याप्रस्तुतव्यज्जनस्या- स्त्यपेक्षा। अतएव छ्रिष्टविशेषणायामिव साधारणविशेषणायामप्यप्रस्तुतव्य- बहारसमारोप इत्येव प्राचीनानां प्रवाद:। कन्दुके व्यावल्गत्कुचभारत्वादि- विशिष्टवनितासेव्यत्वस्य कामुकसंबन्धित्वेनैव समारोपणीयत्वात्। स्वरूपतः कन्दुकेऽपि तस्य सत्वेनासमारोपणीयत्वात्। किंच सारूप्यनिबन्धनत्वेनो-

स्यतया तेन रूपेण तन्न समारोपसिद्धेरन्यत्रापि तथैव युक्तमिति युक्तमेव प्राचीनानां लक्षणमिति विभावनीयम् ॥ ६१॥

सामर्थ्याल्लक्षणासंगतितादवस्थ्यमित्याशङ्कय साक्षादसामर्थ्येऽपि वृत्तान्ताभिव्य क्तिद्वारा तत्संभवान्न दोष इत्याह-नचेत्यादि॥ तदीयत्वानुसंधानं कामुकसंब- न्धित्वानुसंधानम्। तत्र मुखचुम्बनादौ। अनुसंधानं तद्दिति पाठः। अनुसंधा नवदिति पाठे यथेत्यस्यासंगते:। अतएवाप्रस्तुतव्यञ्ञनस्यापेक्षणादेव। नन्वप्रस्तुत- धर्मिव्यञ्जनानपेक्षणे ईदशः प्रवाद: कुतो न युक्कस्तत्राह-कन्दुक इति॥ वि- शिष्टेत्यस्य सेव्यत्वेनान्वयः। संबन्धित्वेनैवेत्येवकारोक्तमेवार्थ सोपपत्तिकमाह- स्वरूपत इति॥ अप्रस्तुतकामुकसंबन्धित्वानालिङ्गितरूपेणेत्यर्थः । तथा चारो- पासंभवात्तादृशप्रवादानुपपत्तिरिति भावः। श्लिष्टविशेषणायामयमैन्द्रीत्यादौ मु- खचुम्बनादेः स्वरूपतोऽप्यारोपस्यैव सत्त्वात्साधारणविशेषणायामुपष्टम्भकत्वेन प्रवादोपन्यासः। ननु तत्रापि तादृशवनितासेत्यत्वस्य तादृशवनिताकृतविपरीत- रतपात्रत्वरूपस्याप्रस्तुतवृत्तान्तरूपस्य स्वरूपतोऽप्यारोपस्यैव संभवान्न तादृशप्र- वादानुपपत्तिरत आह-किंचेति॥ युक्तमिति ॥ तत्सामान्यादितरेषु तथा- त्वमिति न्यायादिति भाव: ।। लक्षणमिति॥ जातावेकवचनम् न तदेवमुक्त्त- रीत्या 'अयमैन्द्रीमुखं पश्य रक्तश्चम्वति चन्द्रमाः' इत्यत्र शक्तिव्यञ्ञनाभ्यां प्राचीप्रारम्भसंबन्धाश्रयश्चन्द्रो जारसंबन्धिसानुरागपरनायिकामुखचु्बनाश्रय इति बोधः। अप्रस्तुतवृत्तान्ताभिन्नत्वेनाध्यवसितस्य प्रस्तुतवृत्तान्तस्य तादात्म्येना- प्रस्तुतारोपविषये प्रस्तुतधर्मिण्यन्वय इति मते तु सानुरागपरनायिकामुखचुम्ब- नाभिन्नप्राचीप्रारम्भसंयोगाश्रयो जाराभिन्नश्चन्द्र इति बोधः । एवमुदाहरणान्त- रेषप्यनेनैव प्रकारेण बोधप्रकारा ऊहनीयाः ॥ ६१ ॥ इति समासोक्ति अ्करणम् ॥ २३ ॥

परिकरालंकार: २४ ] अलंकार चन्द्रिकासहितः । ७१

परिकरालंकार: २४ अलंकार: परिकर: सार्भिप्राये विशेषणे। सुधांशुकलितोत्तंसस्तापं हरतु वः शिवः ॥ ६२॥। अत्र सुधांशुकलितोत्तंस इति विशेषणं तापहरणसामर्थ्याभिप्रायगर्भम्। यथावा- तव प्रसादात्कुसुमायुघोऽपि सहायमेकं मधुमेव लब्ध्वा। कुर्या हरस्यापि पिनाकपाणेधैर्यच्युति के मम धन्विनोऽन्ये।। अत्र पिनाकपाणेरिति हरविशेषणं कुसुमायुध इत्यर्थलभ्याहमर्थविशेपर्ण च सारासारायुधत्वाभिप्रायगर्भम्। यथावा- सर्वाशुचिनिधानस्य कृतम्नस्य विनाशिनः । शरीरकस्यापि कृते मूढा: पापानि कुर्वते॥। अत्र शरीरविशेषणानि तस्य हेयत्वेनासंरक्षणीयत्वाभिप्रायगर्भाणि। व्यास्थं नकतया स्थितं श्रुतिगणं जन्मी न वल्मीकतो नाभौ नाभवमच्युतस्य सुमहद्भाप्यं च नाभापिषम्।

लक्षयति-अलंकार इति॥ अलंकारतोत्कीर्तनं च दोषाभावेनैव गतार्थ- मिति शङ्कानिरासार्थम्। तत्प्रपश्चनं चाग्े करिष्यते। साभिप्राये प्रकृतार्थोपपाद कार्थविषयकाभिप्रायपूर्वकं तथाभूतार्थव्यञ्जक इति यावत्। इत्थंच प्रकृतार्थों- पपादकार्थव्यञ्जकविशेषणत्वं लक्षणं बोध्यम्। ध्वनावतिव्याप्तिवारणाय प्रकृता र्थोपपादकेति, हेत्वलंकारवारणाय बोधकत्वं विहाय व्यञ्ञकत्वनिवेशः। वक्ष्य माणपरिकराङ्कुरालंकारवारणाय विशेषणेति। तत्र तु विशेष्यं तथेति नातिप्रस- ङ: ॥ सुधाश्विति॥ सुधांशुना कलितः कृत उत्तंसः शेखरो येन स इति हर- विशेषणम्। 'उत्तंसः कर्णपूरे स्याच्छेखरे चावतंसवत्' इति विश्वः। सामर्थ्या भिप्रायं सामर्थ्यव्यञ्ञकम्॥ तवेति॥ इन्द्रं प्रति कामस्योक्तिः। तव प्रसादा त्कुसुमायुधोऽप्यहं मधुं वसन्तमेवैकं मुख्यं सहायं लब्ध्वा पिनाको धनुर्विशेष: पाणौ यस्य तादृशस्यापि हरस्य धैर्यच्युति धैर्यस्खलनं कुर्याम्। अन्ये धन्विनो धनुर्धरा मम पुरः के। अगणनीया इत्यर्थः । कुसुमायुध इति विशेषणं चेत्य- न्वयः ॥ अर्थलभ्येति॥ कुर्यामित्युत्तमपुरुषाक्षिप्तेत्यर्थः । अभिप्रायगर्भमभि- प्रायपूर्वकम्। अतएवावयवार्थमात्रविश्रान्तत्वाद्धरपदेन न पौनरुत्त्यमपि।। सर्वेति॥ सर्वेषामशुचीनां रक्तपूयरेतोविष्मूत्रादीनां निधानस्य स्थानभूतस्य। कृतम्नस्य उत्तमान्नपानादिकृतोपकारनाशकस्य शरीरकस्य। शरीरकस्येति निन्दा- यां कप्रत्ययः। कृते तदर्थम्। तत्संरक्षणार्थमिति यावत्। विशेषणानि पूर्वार्धो- कानि। तस्य शरीरस्य ।। व्यास्थमिति॥ राजानं प्रति कवेरुकिः । हे देव

१ 'प्रायविशेषणे'.

७२ कुवलयानन्दः। [परिकरालंकारः २४

चित्रार्थां.न बृहत्कथामचकर्थ सुत्राम्णि नास गुरु- र्देव त्वद्गुणवृन्दवर्णनमहं कर्तु कथं शक्रुयाम्।। अन्र श्रुतिगणं न व्यास्थमित्यादीनि विशेषणानि सवस्मिन्व्यासाद्यसाधारण- कार्यकर्तृत्वनिषेधमुखेन नाहं व्यास इत्याद्यभिप्रायगर्भाणि। तत्राद्योरुदाह- रणयोरेकैकं विशेषणं, समनन्तरयोः प्रत्येकं बहूनि विशेषणानि। तन्नापि प्रथमोदाहरणे सर्वाणि विशेषणान्येकाभिप्रायगर्भाणि पदार्थरूपाणि च, द्वि- तीयोदाहरणे भिन्नाभिआायगर्भाणि वाक्यार्थरूपाणि चेति भेदः । एतेषु व्य- ड्रयार्थसन्भावेऽपि न ध्वनिव्यपदेशः । शिवस्य तापहरणे, मन्मथस्य कैमुति- कन्यायेन सर्वधन्विधैर्यभञ्जकत्वे, शरीरसंरक्षणार्थ पापमाचरतां मूढत्वे, स्त्र- स्य वर्णनीयराजगुणकथनाशक्तत्वे च वाच्य एवोपस्कारकत्वात्। अतएव व्य- डयस्य वाच्यपरिकरत्वात्परिकर इति नामास्यालंकारस्य। केचित्तु निष्प्रयो-

भावमान्रं न कश्चिदलंकारः। एकनिष्ठतादृशानेकविशेषणोपन्यासे परं वैचि-

राजन्, तवद्गुणानां वृन्दस्य समूहस्य वर्णनं कर्तुमहं कथं शक्कयां शक्तो भवेय- मित्यन्वयः । कुतस्तत्राह। यतोऽहमेकरूपतया स्थितं वेदसमूहं न व्यास्थमनेक- शाखारूपेण न विस्तारितवान्। तथाच तत्कर्ता व्यासो न भवामीति व्यज्यते एवमग्रेऽपि। वल्मीकतो वल्मीकाज्जन्मास्यास्तीति जन्मी न भवामीति शेषः। तथाच नाहं वाल्मीकिरिति। अच्युतस्य नाभौ नाभवं नोत्पन्न इत्यनेन नाहँ चतुर्मुख इति। सुमहद्भाष्यं महाभाष्यं च नाभाषिषं न भाषितवानित्यनेन नाहं सहस्रजिह्व: शेष इति। चित्रो विचित्रोऽर्थों यस्यास्तां बृहत्कथां न अचकथ न कथितवानित्यनेन नाहं तद्वक्ता शिवो गुणाढ्यो वेति। सुत्राम्णि इन्द्रे गुरुरुपदेश- को नासमित्यनेन नाहं वाक्पतिरिति च व्यज्यते। उक्तेषूदाहरणेषु वैलक्षण्यं दर्शयति-तत्रेत्यादिना॥ एकैकमेकस्य विशेष्यस्यैकमेव। समनन्तरयोरनन्त- रोक्तयोः प्रत्येकमेकं विशेष्यं प्रति। तत्रापि तयोर्मध्येऽपि। एकाभिप्रायगर्भाण्ये- कार्थाभिप्रायपूर्वकाणि॥ वाक्यार्थेति॥ न व्यास्थमित्यादिनिषेधवाक्यार्थषट्ट- स्योक्तरीत्या हेतुत्वेनान्तिमवाक्यार्थे विशेषणत्वादिति भावः । एतेषु उक्तोदाह- रणेषु। ध्वनिव्यपदेशो ध्वनिव्यवहारः। तत्र हेतुमाह-तापहरण इत्यादिना॥ तापहरणे इत्यादिसप्तम्यन्तचतुष्टयस्य वाच्य इत्यनेन सामानाधिकरस्येनान्वयः ॥ उपस्कारकत्वादिति ॥ तथा चापराङ्गरूपगुणीभूतव्यक्षयभेदत्वान्न ध्वनिव्य- वहार इति भावः। नन्वेवमपि यथाश्रुतलक्षणस्य निःशेषच्युतेत्यादिध्वनावति- व्याप्तिरित्यत आह-अतएवेति॥ वाच्योपस्कारकत्वादेवेत्यर्थः । परिकरत्वा- दङ्गत्वात्। तथाच परिकरपदमहित्रा प्रकृतार्थोपपादकत्वस्य व्यङ्गयविशेषणस्य लाभान्नातिव्याप्तिरिति भावः । अपुष्टार्थेति भावप्रधानम् ॥ उक्कत्वादिति॥ 'अर्थोऽपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्क्मग्राम्याः' इत्यादिनालंकारिकैरुक्तत्वादित्य- र्थः। कथं तर्हि तैरेवास्यालंकारत्वेन कथनमत आह-एकनिष्ठेति॥ ताढ-

परिकरालंकार: २४ ] अलंकार चन्द्रिकासहितः । ७३

व्यविशेषात्परिकर इत्यलंकारमध्ये परिगणित इत्याहुः । वस्तुतस्त्वनेकविशे- षणोपन्यास एव परिकर इति न नियमः। श्रेषयमकादिप्वपुष्टार्थदोपाभावेन तत्रैकस्यापि विशेषणस्य साभिप्रायस्य विन्यासे विच्छित्तिविशेषसन्भावात्परि- करोपपत्ते:। यथा- अतियजेन निजां यदि देवतामुभयतश््यवते जुषतेऽप्यघम्। क्षितिमृतैव सदैवतका वयं वनवताऽनवता किमहिद्रुहा॥ अत्र हि पुरुहृतपूजोद्युक्तान्नन्दादीन्प्रति भगवतः कृष्णस्य वाक्ये गोवर्ध- नगिरिरेव चास्माकं रक्षकत्वेन दैवतमिति स एव पूजनीयो न त्वरक्षक: पु- रुहूत इत्येवंपरं वनवतेति गोवर्धनगिरेविशेषणं काननवत्वान्निर्झरादिम- स्वाच्च पुप्पमूलफलतृणादिभिरारण्यकानामस्माकमसमद्धनानां गवां चायमेव र- क्षक इत्यभिप्रायगर्भम्। एवमत्र साभिप्रायैकविशेषणविन्यासस्यापि विच्छि- त्तिविशेषवशादस्य साभिप्रायस्यालंकारत्वसिद्धावन्यत्रापि सुधांशुकलितोत्तं- स इत्यादौ तस्यान्मलाभो न निवार्यते। अपिच एकपदार्थहेतुकं काव्यलिङ्ग मलंकार इति सर्वसंमतम्। तद्वदेकस्यापि विशेषणस्य साभिप्रायस्यालंका- रत्वं युक्तमेव ॥ ६२॥

शेति॥ साभिप्रायेत्यर्थः ॥ दोषाभावेनेति॥ अपुष्टार्थत्वस्य दोषत्वाभावे- नेत्यर्थः । उद्भटालंकारसंपत्त्या सहृदयवैमुख्यरूपदूषकताबीजाभावादिति भावः । विच्छित्तिश्चमत्कृतिः । परिकरतोपपत्तेः परिकरस्यालंकारतोपपत्तेः । तत्र दोष- स्याप्रसत्तया विच्छित्तिविशेषस्य तदभावप्रयुक्तलासंभवात्तत्प्रयोजकमलंकारत्व- मावश्यकमिति भावः । यमकस्थले उदाहरति-यथेति ॥ अतीति॥ निजां देवतामतिक्रम्य यदि यजेत अर्थादेवतान्तरं पूजयेत् तदोभयतो लोकद्वयाच््यवते अ्रश्यति। अघं पापमपि जुषते सेवते। प्राप्ोतीति यावत् । का निजा देवता तत्राह। वयं वनवता प्रशस्तवनयुक्तन क्षितिभृता गोवर्धनगिरिणैव सदैवतका दैव- तसहिताः । स एवास्माकं दैवतमित्यर्थः। अनवता अरक्षकेण अहिद्रुहा इन्द्रेण। किं प्रयोजनमिति शेपः । अहिर्वत्रासुरः। 'अहिर्त्रत्रासुरे सर्पे' इति विश्वः। नन्वेवं सति तत्रैवालंकारता स्यान्न तु सुधांशुकलितोत्तंस इत्यादावत आह- एवमिति ॥ विच्छित्तिविशेषेति दोषाभावप्रयुक्तविच्छित्तिव्यावृत्तेत्यर्थः । ननु यमकादावपि तादृशविच्छित्तिविशेषे मानाभावः । विच्छित्तिसामान्यं तु पर्युद- स्तदोषाभावेन्ाप्युपपन्नम्। आपत्कालपर्युदस्तस्य मृच्छौचहीनतादोषस्याभावे- नेव तदानीमपि मृच्छौचकर्तुरतिशयाधानमिति नालंकारतसिद्धिरित्यत आह- अपिचेति ॥ 'भस्मोडूलन भद्रमस्तु भवते रुद्राक्षमाले शुभं हा सोपानपर- म्परे गिरिसुताकान्तालयालंकृते। अद्याराधनतोषितेन विभुना युष्मत्सपर्यासुखा- लोकोच्छेदिनि मोक्षनामनि महामोहे निलीयामहे ।' इत्यादौ मोक्षस्य महामो- हत्वे सुखालोकोच्छेदिनीत्येकपदार्थो हेतुरिति काव्यलिङ्गमलंकारत्वेन यथा सी-

.७१ कुवलयानन्दः । [श्ेषालंकार: २६

परिकराङ्करालंकार: २५ साभिप्राये विशेष्ये तु भवेत्परिकराङ्कुरः । चतुर्णा पुरुषार्थानां दाता देवश्रतुर्भुज:॥६३॥ अत्र चतुर्भुज इति विशेष्यं पुरुषार्थचतुष्टयदानसामर्थ्याभिप्रायगर्भम्। यधावा- फणीन्द्रस्ते गुणान्वक्तुं लिखितुं हैहयाघिपः । द्रष्टुमाखण्डलः शक्त: क्वाहमेष क्व ते गुणाः।l फणीन्द्र इत्यादिविशेष्यपदानि सहस्रवदनाद्यभिप्रायगर्भाणि॥ ६३॥

श्ेषालंकार: २६ नानार्थसंश्रयः श्रेषो वर्ण्यावण्यभियाश्रितः। सर्वदो माधवः पायात्स योडगं गामदीधरत्॥ ६४॥ अब्जेन त्वन्मुखं तुल्यं हरिणाहितसक्तिना। उच्चरद्धूरिकीलाल: शुशुभे वाहिनीपतिः ॥६५॥

कृतं नतु निर्हेतुत्वदोषाभावमात्रतया विच्छित्तिविशेषस्यानुभव सिद्धत्वात्तथेहा- भीति भावः ॥ ६२ ॥ इति परिकरालंकारप्रकरणम् ॥ २४॥ साभिप्राय इति॥ अन्र विशेषणपदस्थाने विशेष्येति प्रक्षिप्य पूर्ववल्लक्षणं बोध्यम्। तच्च परिकरेऽतिव्याप्तिवारणार्थम्। लक्ष्ये लक्षणं संगमयति-अत्रेति॥ यद्यपि देवान्तरव्यावतर्कतया चतुर्भुज इति विशेषणं तथापि नृपादिसाधारण- देवपदशक्तेर्विष्णौ नियमनेन विशेष्यप्रतीत्यौपयिकतया विशेष्यपदत्वमभिमतं बोध्यम्। असंदिग्धमुदाहरति-फणीन्द्र इति ॥ राजानं प्रति कवेरुच्तिः। तव गुणान्वक्कुं फणीन्द्रः शेषोऽसमर्थ इत्यध्याहार्यम्। एवमग्रेऽपि। हैहयाधिपः कार्तवीर्यः । आखण्डल इन्द्रः । उभयन्न गुणानित्यनुषज्यते। एष मर्त्यधर्मा अहं क्व ते गुणाः क्वेति क्वशब्दौ महदन्तरं सूचयतः। सहस्रवदनादी त्यादिना सहस्त्रबाहुतवसहस्रनयनत्वयोः संग्रहः । अत्र अनेकेषां विशेष्यपदानां तत्तदभि- आयगर्भत्वं विशेषः ॥६३ । इति परिकराङ्कुरप्रकरणम् ॥ २५ ॥ श्लेषं लक्षयति-नानार्थेति॥ नानार्थस्य शब्दस्य संश्रयो योजनम्। श्रलेष इति लक्षणम् । वर्ण्येत्यादि विभागः । वर्ण्ये चावर्ण्य च वर्ण्यावर्ण्योभयं च एतत्रयाश्रि- तस्तद्विषय इत्यर्थः ॥सर्वेति॥ सर्वदःसमाधवः पायात्। यः अगं गोवर्धनपर्वतं गां पृथ्वीं च वराहावतारे वृतवानिति विष्णुपक्षे। हरपक्षे तु स उमाधवः सर्वदा पायात्। यो गङ्गां घृतवानित्यर्थः । अज्ञेनेति॥ हरिणेन मृगेणाङ्करूपतया आहिता कृता सक्तिः सङ्गो यस्येति चन्द्रपक्षे। हरिणा सूर्येणेति कमलपक्षे। उच्चरच्छत्त्रपा-

१ 'प्रायविशेषश्चेत्'. २ 'उभयाश्रयः'. ३ 'शक्तिना'.

श्लेषालंकार: २६ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ७५

अनेकार्थशब्दविन्यास: श्रेषः । सच त्रिविधः । प्रकृतानेकविषयः अप्रक्ृ- तानेकविषयः प्रकृताप्रकृतानेकविषयश्च। सर्वदेत्यादिक्रमेणोदाहरणानि। तन्न सर्वदो माधव इति स्तोतव्यत्वेन प्रकृतयोहरिहरयोः कीर्तनं प्रकृतश्ेषः ।

वाहिनीपतिः सेनापतिः समुद्श्च। नत्र समितौ शस्त्प्रहारोत्पतद्रुधिरस्य सेनापतेरेव वर्णनं प्कृतमिति प्रकृताप्रकृत: शेपः। यथावा त्रातः काकोदरो येन द्रोग्धापि करुणात्मना। पूतनामारणाख्यातः स मेडस्तु शरणं प्रभु: ॥ नीतानामाकुलीभावं लुब्धैर्भूरिशिलीमुखैः। सदशे वनवृद्धानां कमलानां त्वदीक्षणे॥ असावुदयमारूढ: कान्तिमात्रक्तमण्डलः । राजा हरति लोकस्य हृदयं मृदुलै: करैः ॥ इति। तत्राद्ये स्तोतव्यत्वेन प्रकृतयो रामकृष्णयोः श्रेपः। द्विनीये उपमानत्वेना- प्रकृतयोः पद्महरिणयोः श्रेषः । तृतीये राजा हरति लोकस्येति चन्द्रवर्णनम्र- स्तावे प्रकृतस्य प्रत्यग्रोदितचन्द्रस्याप्रकृतस्य नवाभिपिक्तस्य नृपतेः श्रेषः। यदत्र प्रकृताप्रकृतश्लेषोदाहरणे शब्दशक्तिमूलध्वनिमिच्छन्ति प्राञ्चः तत्र- कृताप्रकृताभिधानमूलकस्योपमादेरलंकारस्य व्यङ्ञयत्वाभिप्रायं नत्वप्रकृतार्थ- तैरुद्रच्छत्कीलालं रुधिरं यस्य स वाहिनीपतिः सेनापतिः। तथा वाहिनीनां नदीनां पतिः समुद्रश्चेति। पक्षे कीलालं जलम्। समितौ संग्रामे॥ त्रात इति॥ येन करुणायुक्तान्त:करणेन द्रोहकर्तापि अदगे भयशून्यः काकस्ातो रक्षितो न तु हतः । स पवित्रनामा रणे ख्यातो विभू रामो मे शरणमस्तित्यर्थः । कृष्णपक्षे तु काकोदर: कालियसर्पः पूतनाया राक्षस्या मारणेन ख्यात इति शेषः। नी- तानामिति॥ दयितां प्रति नायकोकतिः । तव ईक्षणे नेत्रे कमलानां पद्मानां हरिणानां च सदशे स्त इत्यन्वयः । कीदशानाम्। वने जले अरण्ये च वृद्धिं आ्रप्तानाम्। तथा लुब्घैः लोभशीलैर्भूरिभि: शिलीमुखैः भ्रमरैराकुलीभावं व्याप्ततां नीतानामिति पद्मपक्षे। हरिणपक्षे तु लुब्घैः व्याधैः कर्तृभिः। भूरिशिलीमुखै- र्बाणैः करणभूतैः। आकुलीभावं चपलतां नीतानामित्यर्थः । 'मृगप्रभेदे कमलः' इति विश्वः ॥ असाविति॥ उदयं शैलमभिवृद्धिं च, रक्तं रक्वर्णमनुरक्तं च, मण्डलं बिम्वं देशश्च, राजा चन्द्रो नृपश्च, मृदुलैरभिनवैरल्पैश्, करैः किरणैर्ग्राह्यध- नैश्र। प्रत्यग्रोदितेति॥ अभिनवोदितेत्यर्थः । ननु प्रकरणेनाभिधाया नियम- नादप्रकृतार्थस्य व्यङ्ञयत्वमेवेति कर्थ श्रेष इत्याशङ्कयाह-यदिति॥ अलंका- रस्येति।। नचैवं शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनेरुच्छेद इति वाच्यम्। 'शनिरशनिश्व तमुचैर्निहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र यस्मै त्वम्। यत्र प्रसीदसि पुनः स भात्युदारो- उनुदारश्च II' इत्यत्र शनिविरुद्धरूपे प्रस्तुतेऽशनिशव्देनाभिधया प्रतीयमानेऽपि त न्मूलकस्य विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्ये कुरुत इति वस्तुध्वनेरशनिशब्द-

७६ कुवलयानन्दः । [क्रेषालंकार: २६

स्यैव व्यङ्गयत्वाभिप्रायम्। अप्रकृतार्थस्यापि शक्त्या प्रतिपाद्यस्याभिधेयत्वा- वश्यंभावेन व्यक्तयनपेक्षणात्। यद्पि प्रकृतार्थे प्रकरणबलाज्झटिति बुद्धिस्थे सत्येव पश्चान्नृपतितद्राह्यधनादिवाचिनां राजकरादिपदानामन्योन्यसंनिधानब- लात्तत्तद्विषयश क्त्यन्तरोन्मेषपूर्वकमप्रस्तुतार्थ: स्फुरेतू। न चैतावता तस्य व्यङ्ञय- त्वम्। शक्त्या प्रतिपाद्यमाने सर्वथैव व्यक्त्यनपेक्षणात्पर्यवसिते प्रकृतार्थाभि- धाने पश्चात्स्फुरति चेतू कामं गूढश्लेपो भवतु। अस्ति चान्यत्नापि गूढ: श्रेषः। अयमतिजरठाः प्रकामगुर्वीरलघुविल म्बिपयोधरोपरुद्धाः । सततमसुमतामगम्यरूपा: परिणतदिक्करिकास्तटीर्बिभर्ति॥ मन्दमगनिमधुरर्यमोपला दशितश्वयथु चाभवत्तमः । दृष्टयस्तिमिरजं सिघेविरे दोषमोषधिपतेरसंनिधौ॥ अन्र हि समासोक्त्युदाहरणयो: प्राकरणिकेऽर्थे प्रकरणवशाज्झटिति बुद्धि स्थे विशेषणसाम्यादप्रकृतोऽपि वृद्धवेश्यावृत्तान्तादि: प्रतीयते। तत्र समासो- क्तिरभङ्गश्षेष इति सर्वेषामभिमतमेव। एवमन्यत्रापि गूढश्लेषे ध्वनिबुद्धिन कार्या। यथावा- रम्या इति प्राप्तवतीः पताका रागं विविक्ता इति वर्धयन्तीः। यस्यामसेवन्त नमद्वलीकाः समं वधूभिर्वलभीर्युवान:॥

व्यक्तिमूलस्य संभवात्। अलंकारस्येत्यस्योपलक्षणत्वात्। अन्योन्यसंनिधानबला-

चाप्रकृतेऽप्यभिधानियामकमस्तीति भावः। एतावता पूर्वापरभावमात्रेण तस्या- प्रकृतार्थस्य गूढश्लेष इति। गूढत्वं चाप्रकृतत्वेन द्वितीयार्थस्य शीघ्रमप्रत्ययात्।। अयमिति॥ माघे रैवतकगिरिवर्णनम्। अयं गिरिसतटीर्बिभर्तीत्यन्वयः। किंभूताः। अतिजरठा अत्यन्तं कठिनाः । प्रकामगुर्वीरतिमहत्यः। अलघुभिर्विलम्बमानैर्मेंघे- र्व्याप्ताः। निरन्तरं प्राणिनामगम्यरूपाः । परिणतास्तिर्यगदन्तप्रहारिणो दिग्गजा यासु ताः । वृद्धवेश्यापक्षे तु जरठा जीणाः। पयोधराः कुचाः । अगम्याः सङ्गमा- योग्याः। परिणते प्रकटे दिक्करिके यासां ता इत्यर्थः। दिक् वर्तुलं दशनक्षतम्। करिका नखक्षतम् । 'दिग्टष्टं वर्तुलाकारं करिका नखरेखिका'इति यादवः ॥ मन्द- मिति॥ ओषधीनां पत्युश्चन्द्रस्यासंनिधौ सत्यर्यमोपलाः सूर्यकान्ता मन्दीभूत- ममनिं धृतवन्तः । तमः दर्शितः श्वयथुः पुष्टत्वं येन तथाभवत्। दृष्टयस्तिमिरजं दोषमान्व्यं सिषेविरे। पक्षान्तरे ओषधिपतिवैद्यः। एवं मन्दानित्वशोथतिमिराणि रोगविशेषाः। वृत्तान्तादिरित्यादिपदाद्रोगिवैद्यवृत्तान्तः परिगृह्यते ॥ अभङ्गश्लेष इति ॥ तथाच श्लेषस्थले व्यञ्ञनाविरहादप्रकृते तत्खीकारे श्लेषव्यवहारः सर्वे- षामनुपपन्नः स्यादिति भावः । रस्या इति॥ माघ एव द्वारकावर्णनम्। यस्यां द्वारकायां युवानो वधूभिः समं वलभीः प्रासादोपरितनगहाण्यसेवन्त सेवितवन्तः । किंभूताः । रम्या इति हेतोः। पताका वैजयन्तीः प्राप्तवतीः। विविक्ता विजना इति हेतोः रागं रति वर्धयन्तीः। नमन्ति वलीकानि छादनप-

क्लेषालंकार: २६ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ७७

अत्र द्वितीयान्तविशेषणसमपितार्थान्तराणां न शब्दसामर्थ्येन वधूभिर- न्वयः विभक्तिभेदात्। नच विभक्तिभेदेऽपि तदन्वयाक्षेपकं साधर्म्यमिह निबद्धमस्ति। यत :- 'एतस्मिन्नधिकपयःश्रियं वहन्त्यः संक्षोभं पवनभुवा जवेन नीताः। वाल्मीकेररहितरामलक्ष्मणानां साध्म्यं दर्धात गिरां महासरस्य: ॥' इत्यत्रेवाक्षिप्तश्रलेपो भवेत्। सममित्येतत्तु क्रियाविशेषणं सहार्थत्वेनाप्यु- पपन्नम्। वधूपु श्रिष्टविशेपणार्थान्वयाल्माकू द्वागप्रतीतं साम्यं नालम्बते। तस्मादर्थसौन्दर्यबलादेव तदन्वयानुसंधानमिति गृढक्षेपः। तदनु तद्वलादेव समशब्दस्य साधर्म्यार्थकल्पनमिति वाच्यस्यैवोपमालंकारस्याङ्गमयमित्यलं प्रपञ्चेन । तस्मात्सिद्धं श्रेषत्रैविध्यम्। एवंच श्लेषः प्रकारान्तरेणापि द्विविधः संपन्नः । उदाहरणगतेष्वज्ञकीलालवाहिनीपत्यादिशव्देषु परस्परविलक्षणं पद्भङ्गमनपेक्ष्यानेकार्थक्रोडीकारादभङ्ग:। सर्वदो माधवः यो गङ्गां हरिणा- हितशक्तिनेत्यादिशव्देधु परस्परविलक्षणं पदभङ्गमपेक्ष्य नानार्थकोडीकारा- त्सभङ्गश्लेष इति। तत्र सभङ्गश्लेप: शब्दालंकारः । अभङ्गश्पसत्वर्थालंकार

टप्रान्ता यासां ताः । वधूपक्षे पताकाः सौभाग्यानि। 'पताका वैजयन्त्यां स्यात्सौभाग्यनाटकाङ्कयोः' इति मेदिनी। रागमनुरागम्। विविक्ताः सतीत्वैन पवित्राः नमत्रिवलीकाक्चेति॥ नचेति॥ यत इत्यस्य इत्यत्रेवाक्षिप्तः शेषो भवेदित्यग्रेतनेनान्वयः ॥ एतस्मिन्निति॥ तत्रैव रैवतकगिरिवर्णनम्। एतस्मि- न्गिरौ महत्यः सरस्यः वाल्मीकेर्मुनेर्गिरां साधर्म्ये सादृश्यं दधति धारयन्ति। किंभूतानां गिराम्। अरहितौ संबद्धौ रामलक्ष्मणौ यामु तथाभूतानां। सरसी- पक्षे अरहिता: संयुक्ता: रामाः पतयो यासां तथाभूता लक्ष्मणाः सारसवनिता यासु ता इति। किंभूता: सरस्यः । अधिकां जलशोभां वहन्त्यः पवनसंभूतेन वेगेन संक्षोभं तरङ्गाकुलत्वं नीताः प्रापिताः। वाल्मीकिगिरसु। अधिका: कपयो यासु ताः पवनभुवो हनूमता वेगेन निजेन संक्षोभमुद्भटत्वं प्रापिता इति। नन्वत्रापि सममित्यस्य तुल्यार्थत्वात्साधर्म्यनिवन्धोऽस्तीति कुतो न श्रेषाक्षेप- स्तत्राह-सममिति॥ द्राक् शीघ्रं साम्यं साम्यार्थकत्वम् । तथा चानुप पत्त्यभावात्तन्मूलक आक्षेपो न संभवतीति भावः। कथं तर्हिं तदवगमस्तत्राह- अर्थसौन्दर्येति॥ विशेषणानां वधूभिरन्वये चमत्कृतेरनुसंधानात्तदन्वयता- त्पर्यग्रह इति भावः। तदनु श्लेषानुसंधानानन्तरम् । तद्वलाच्छ्रेषबलात् ।। साधर्म्यार्थेसि॥ साधर्म्यरूपार्थस्येत्यर्थः । अर्थसाम्याभावेपि 'सकलकलं पुरमेतज्जातं संप्रति सुधांशुबिम्बमिव' इत्यादिवच्छव्दसाम्यस्य संभवादिति भावः । एवकारेण व्यक्ञयत्वव्यवच्छेदः। तत्र तयोर्मध्ये। शब्देति॥ जतुकाष्ठन्यायेन शब्दयोरेव श्लिष्टत्वादिति भावः। अर्थेति॥ शब्दाभेदादेकवन्तगतफलद्वयन्याये-

१ 'सक्तिनेति'

कुवलयानन्दः।[ अप्रस्तुतप्रशंसालंकार: २७

इति केचित्। उभयमपि शब्दालंकार इत्यन्ये। उभयमप्यर्थालंकार इति साभिप्रायः । एतद्विवेचनं तु चित्रमीमांसायां दरष्टव्यम् ॥ ६४॥ ६५॥

अप्रस्तुतप्रशंसालंकार: २७ अ्रस्तुतप्रशंसा स्यात्सा यत्र प्रस्तुताश्रया। एक: कृती शकुन्तेषु योऽन्यं शक्रान् याचते ॥ ६६॥ यत्राप्रस्तुतवृत्तान्तवर्णनं प्रस्तुतवृत्तान्तावगतिपर्यवसायि तत्राप्रस्तुतग्रशं- सालंकारः। अप्रस्तुतवृत्तान्तवर्णनेन प्रस्तुतावगतिश्च प्रस्तुताप्रस्तुतयोः सं- बन्धे सति भवति। संबन्धश्च सारूप्यं सामान्यविशेषभावः कार्यकारणभावो वा संभवति। तत्र सामान्यविशेषभावे सामान्याद्विशेपस्य विशेषाद्वा सामा- न्यस्यावगतौ द्वैविध्यम्। कार्यकारणभावेऽपि कार्यात्कारणस्य कारणाद्वा कार्य- स्यावगतौ द्वैविध्यम् । सारूप्यान्तु एको भेद इत्यस्या: पञ्च अकाराः। यदाहु: 'कार्ये निमित्ते सामान्ये विशेषे प्रस्तुते सति। तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा ॥'इति। तत्र सारूप्यनिबन्धनाSप्रस्तुतप्रशंसोदाहरणं । एक: कृतीति। अन्नाप्र- स्तुतचातकस्य प्रशंसा प्रशंसनीयत्वेन प्रस्तुते तत्सरूपे क्षुद्रेभ्यो याचनान्निवृत्ते मानिनि पर्यवस्यति। यथावा-

नार्थयोरेव श्लिष्टत्वादिति भावः ॥ केचिदलंकारसर्वस्वकारादयः ॥ उभयम पीति ॥ सभज्गाभङ्गश्लेषद्यमपीत्यर्थः। शब्दस्य परिवृत्त्यसहत्वेनान्वयव्यति- रेकाभ्यां तद्रतलावधारणादिति भावः। अन्ये मम्भटभद्टः । नन्वभिप्रायस्यार्थालं कारमध्यकथनादवगतस्यापि विशेषतः कथनमन्तरेण कथमुपपत्तिरित्याशङ्कयाह- एतदिति॥ यद्यप्युत्प्रेक्षाग्रन्थानन्तरं चित्रमीमांसा न क्वापि दृश्यते तथाप्यय- माशय उन्नीयते। चमत्कारेऽर्थमुखप्रेक्षिलादर्थालंकारत्मिति। अनुप्रासयंम- कादेस्तु न चमत्कारेऽर्थमुखप्रेक्षिलमिति न तेषामर्थालंकारतमपितु शब्दवै- चित्र्याच्छन्दालंकारतमेवेति ॥ ६४ ॥ ६५ ॥ इति श्लेषप्रकरणम् ॥ २६ ॥ अप्रस्तुतेति ॥ सा अप्रस्तुतप्रशंसा। प्रस्तुताश्रया प्रस्तुतमाश्रयः प्राधान्येन तात्पर्यविषयो यस्यास्तथाभूता। प्रस्तुतपरमप्रस्तुतवर्णनमप्रस्तुतप्रशंसेत्यर्थः ॥ एक इति॥ कृती कुशलः । शकुन्तेषु पक्षिषु मध्ये। यश्चातकः शकरादिन्द्रादन्यं न याचत इत्यर्थः ॥ कार्ये इति ॥ कार्ये प्रस्तुते सति तदन्यस्य कारणस्य वचः पतिपादनं। निमित्ते कारणे प्रस्तुते सति तदन्यस्य कार्यस्य। एवं सामान्ये प्रस्तुते सति तदन्यस्य विशेषस्य। विशेषे प्रस्तुते सति तदन्यस्य सामान्यस्य। तुल्ये प्रसुते तदन्यस्य तत्सदृशस्येत्यर्थः । अन्यशब्दस्य प्रतिसंबन्धिपरत्वात्। तत्सरूपे तत्स-

अप्रस्तुतप्रशसालंकार: २७ ] अलंकार चन्द्रिकासहितः । ७०

आबद्धकृत्रिमसटाजटिलांसभित्ति- रारोपितो मृगपते: पदवीं यदि श्वा। मत्तेभकुम्भतटपाटनलम्पटस्य नादं करिप्यति कथं हरिणाधिपस्य।। अन्न शुनकस्य निन्दा निन्दनीयत्वेन प्रस्तुते नत्सरूपे कृत्रिमवेषव्यवहा- रादिमात्रेण विद्वत्ताऽभिनयवति वैधेये पर्यवस्थति। यथावा अन्तर्छिद्वाणि भूयांसि कण्टका बहवो बहिः। कथं कमलनालस्य मा भूवन्भङ्गुरा गुणाः॥। अत्र कमलनालवृत्तान्तकीर्तनं तत्सरूपे बहिः खलेषु जाग्रत्सु आ्रतृपुत्रादि- भिरन्तः कलहं कुर्वाणे पुरुषे पर्यवस्यति। एवंच लक्ष्यलक्षणयोः प्रशंसा- शब्द: स्तुतिनिन्दास्वरूपास्यानसाधारणकीर्ननमात्रपरो द्ष्टव्यः। सामान्य- निबन्धना यथा- विधाय वैरं सामर्पे नरोऽरौ य उदासते। प्रक्षिप्योदचिषं कक्षे शेरते तेऽभिमारुतम्॥। अत्र प्रागेव सामर्पे शिशुपाले रुक्मिणीहरणाद्वैरं दृढीकृनवता कृष्णेन तस्मिन्नुदासितुमयुक्तमिति वक्तव्येऽर्थे प्रस्तुते तत्पत्यायनार्थ सामान्यमभि- हिनम्। ग्रथावा- सौहार्दस्वर्ण रेखाणामुच्चावचभिदाजुपास्। परोक्षमिति कोऽप्यस्ति परीक्षानिकषोपलः ॥ अन्र यदि त्वं अ्रत्यक्षमिव परोक्षेऽपि मम हितमाचरसि तदा त्वमुत्तमः सुहृदिति विशेषे वक्तव्यत्वेन प्रस्तुते सामान्यमभिहितम्। विशेषनिबन्धना यथा-

हशे। आवद्धेति । आबद्धा याः कृत्रिमा: सटाः स्कन्धलोमानि तैर्जटिला व्याप्ता अंसभित्ति: स्कन्धदेशो यस्यैवंभूतः श्वा शुनको मृगपतेः सिंहस्य पदवी स्थानं यद्यारोपितः । तादृशसटायुक्तत्वेन मिंहसाम्यं प्रापित इत्यर्थः। तथापि मत्तानामिभानां गजानां कुम्भतटस्य पाटने विदारणे लम्पटस्य व्यसनिनो हरिणा- नामधिपस्य नम्दं सिंहनादं कथं करिष्यतीत्यर्थः॥ अभिनयवत्यनुकुर्वतीति सप्त- म्यन्तम्। वैधेये मूर्खे। 'मूर्खवैधेयबालिशाः' इत्यमरः ॥ अन्तरिति ॥ छिद्राणि रन्ध्राणि दोष्प्रथानानि च। कण्टकाः शूका: खलाश्च। भङ्गराः भङ्गशीलाश्ष। गुणा: सौभाग्यादयस्तन्तवश्च । अत्र स्तुतिनिन्दोदासीनस्वरूपाख्यानमात्रमिति श्लिष्टविशेषणत्वमिति च भेदः ॥ एवंचेति॥ उक्तोदाहरणेषु प्रस्तुतपरस्याप्र- स्तुतवर्णनस्य त्रिरूपत्वे सतीत्यर्थः ॥ विधायेति ॥ ये नरा मनुष्याः सक्रोधेऽरौ शत्रौ वैरं विधायोदासीना भवन्ति ते कक्षे तृणे उदर्चिषमननिं निक्षिप्याभिमारुतं पवनाभिमुखं शेरते। निन्द्रां कुर्वन्तीत्यर्थः॥ सौहार्देति॥सौहार्दानि मैत्राण्येव

८० कुवलयानन्दः । [अप्रस्तुतप्रशंसालंकारः २७

अङ्काधिरोपितमृगश्चन्द्रमा मृगलाञ्नः। केसरी निष्ठुरक्षिप्तमृगयूथो मृगाधिप: ॥ अन्र कृष्णं प्रति बलभद्रवाक्ये मार्दवदूषणपरे पूर्वप्रस्तावानुसारेण क्रूर एव ख्यातिभाग्भवति नतु मृदुरिति सामान्ये वक्तव्ये तत्पत्यायनार्थमप्रस्तुतो विशेषोऽभिहितः। एवं बृहत्कथादिषु सामान्यतः कंचिदर्थ प्रस्तुत्य तद्विव- रणार्थमप्रस्तुतकथाविशेषोदाहरणेष्वियमेवाप्रस्तुतप्रशंसा द्रष्टव्या॥ कारण- निबन्धना यथा- हृतसारमिवेन्दुमण्डलं दमयन्तीवदनाय वेधसा। कृतमध्यबिलं विलोक्यते धृतगम्भीरखनीखनीलिम ॥। अन्नाप्राकरणिकेन्दुमण्डलगततयोत्पेक्ष्यमाणेन दमयन्तीवदननिर्माणार्थ सारांशहरणेन तत्कार्यरूपं वर्णनीयतया प्रस्तुतं दमयन्तीवदनगतलोकोत्तरं सौन्दर्य प्रतीयते। यथावा मदीये वरदराजस्तवे- आश्रित्य नूनममृतद्युतयः पदं ते देहक्षयोपनतदिव्यपदाभिमुख्याः। लावण्यपुण्यनिचयं सुहृदि त्वदास्ये विन्यस्य यान्ति मिहिरं प्रतिमासभिन्नाः ॥ अन्नाप्राकरणिकचन्द्रकर्तृकतयोल्ेक्ष्यमाणेन लावण्यपुण्यनिचयविन्यासेन कारणेन तत्कार्यमनन्तकोटिचन्द्रलावण्यशालित्वमनन्यमुखसाधारणं भगव- न्मुखे वर्णनीयतया प्रस्तुतं प्रतीयते। तथाहि चन्द्रस्तावन्मत्रलिङ्गाद्वृद्दिक्षया- भ्यामभेदेऽपि भेदाध्यवसायाद्ा प्रतिमासं भिन्नत्वेन वर्णिताः। तेनातीताश्चन्द्धा अनन्तकोटय इति लब्धम्। कालस्यानादित्वात्सर्वेषां च तेषामाकाशसमाश्र- यणं श्रेषमहिन्ता भगवच्चरणसमाश्रयत्वेनाध्यवसितम्। भगवच्चरणं प्रपन्नानां च देहक्षयोपस्थितौ परमपदप्राप्याभिसुख्यं तदानीमेव स्वसुहृद्दर्गे स्वकीय- सुकृतस्तोमनिचेशनं ततः सूर्यमण्डलप्रासिश्चेत्येतत्सर्व श्रुतिसिद्धमिति तद- नुरोधेन तेषां देहक्षयकालस्यामावास्यारूपस्योपस्थितौ सूर्यमण्डलप्राप्तेः ग्रा-

खर्णरेखा इति रूपकम्। तासां परीक्षणे निकषोपलः परोक्षमिति संज्ञितः कोऽप्य- स्तीत्यन्वयः ॥ अङ्केति॥ चन्द्रमा मृगलाञ्छन इत्युच्यत इति शेष:। निष्ठुरं क्षिप्तानि निरस्तानि मृगयूथानि येन तादृश: केसरी सिंहो मृगाधिप इत्युच्मत इति शेषः॥ हतेति। धृतो गम्भीरायां खन्यां गर्ते खस्याकाशस्य नीलिमा येनेति मण्डल विशेषणम्॥ आश्रित्येति ॥ हे देव, प्रतिमासं भिन्ना अमृतद्युतयश्चन्द्रास्ते विष्णोः पदमाकाशमेव पदं चरणमाश्रित्य देहस्य क्षये उपनतं संपन्नं दिव्यपदस्या भिमुखत्वं येषामेवंभूता: संतस्त्वदास्यरूपे सुहृदि मित्रे नूनं लावण्यसवरूपस्य पुण्यस्य निचयं विन्यस्य मिहिरं सूर्ये प्रति यान्तीत्यन्वयः ॥ मन्त्रलिङ्गादिति॥ 'नवो नवो भवति जायमानः' इत्यादिमन्त्रसामर्थ्यादित्यर्थः । मन्र्रस्य मानान्तर- सिद्धार्थानुवादकत्वादाह-वृद्धीति । श्रुतीति ॥ 'तत्सुकृतदुष्कृते विधुनुते

अप्रस्तुतप्रशंसालंकार:२७] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ८१

कप्रत्यक्षसिद्धं पुण्यत्वेन निरूपितस्य लावण्यस्य प्रहारणं निमित्तीकृत्य तस्य चन्द्रसादृश्यस्वरूपोपचरिततत्सौहार्दवति भगवन्मुखे न्यसनमुत्प्रेक्षितम्। य- द्यपि सुहृद्धहुत्वे तावदल्पपुण्यसंक्रमो भवति तथापि अत्र सुहृदित्येकवचनेन भगवन्मुखमेव चन्द्रस्य सुहृद्भूतं न मुखान्तराणि चन्द्रसादश्यगन्धस्यास्पदा- नीति भगवन्मुखस्येतरमुखेभ्यो व्यतिरेकोऽपि व्यजितः। ततश्र तस्मिननेव सर्वेषां स्वस्वयावल्लावण्यविन्यसनोत्प्रेक्षणेन प्राग्वणितः प्रस्तुतोऽथः स्पष्टमेव प्रतीयते। यद्यपि श्रुतौ सूर्यमण्डलप्राह्यनन्तरभाविविरजानदीक्मणानन्तर· मेव सुहृत्सुकृतसंक्रमणं श्रूयते तथापि शारीरकशास्त्रे तस्यार्थवशात्म्राग्भावः स्थापित इति तदनुसारेण विन्यस्य मिहिरं प्रति यान्तीत्युक्तम्। कार्यनिब- न्घना यथा-

स्तत्कान्तिलेशकणिका जलधि प्रविष्टाः । ता एव तस्य मथनेन घनीभवन्त्यो नूनं समुद्रनवनीतपदं प्रपन्नाः।। अत्र भगवत्पादाम्बुजक्षालनरूपायां दिव्यसरित्यलक्तकरसादिवल्लम्नानां तया सह समुद्ं प्रविष्टानां तन्नखकान्तिलेशकणिकानां परिणामतया संभा- व्यमाने समुद्नवनीतपदवाच्येन चन्द्रेण कार्येण तन्नखकान्त्युत्कर्षः प्रतीयते।

यथावा- अस्याश्चेद्वतिसौकुमार्यमधुना हंसस्य गर्वैरल संलापो यदि धार्यतां परभृतैर्वाचंयमत्वव्रतम्।

तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतम्' इति कौषीतकिश्रृतिः। "स यावत्क्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छतीति स वायुमागच्छति स तत्र विजिहीते यथा रथचकस्य खं तेन स ऊर्ध्वमाक्रमते स आदित्यमागच्छति' इति च श्रुतौ स आदित्यमागच्छतीत्यनन्तरं 'स आगच्छति विरजां नदीं तां मनसैवा्येति तत्सुकृतदुष्कृते विधुनुते' इति श्रुतौ ॥ शारीरकेति ॥ शरीरे भवः शारीरः स एव शारीरक आत्मा तत्प्रतिपादक इत्यर्थः । अर्थवशात्प्रयोजनवशात्। पूर्व

बाधादिति भावः ॥ स्थापित इति ॥ 'सांपराये तर्तव्याभावात्तथा ह्यन्यः' इति तार्तीयाधिकरणे सिद्धान्तित इत्यर्थः ॥ नाथति ॥ हे नाथ विष्णो, त्वचरणन- खक्षालनजले गङ्गारूपे लग्नाः तेषां नखानां कान्तिलेशकणिकाः समुद्रं प्राप्ताः । ता एव च कणिकास्तस्य जलधेर्मथनेन सान्द्रतां प्राप्ता नूनं समुद्रसंबन्धिनवनी तस्य चन्द्रस्य पदं प्राप्ताः चन्द्ररूपेण परिणता इत्यर्थः ॥ तया तद्वारेण। तदित्य- नन्तरं हेतुरिति शेषः । तद्धेतुनखकान्त्युत्कर्ष इत्यर्थः । अस्या इति ॥ अस्या: कुव० ९

८२ कुवलयानन्दः।[ अप्रस्तुतप्रशंसालंकारः २७

अङ्गानामकठोरता यदि दपत्प्रायैव सा मालती कान्तिश्चेत्कमला किमत्र बहुना काषायमालम्बताम्॥ अत्र नायिकागत्यादिषु वर्णनीयत्वेन प्रस्तुतेषु हंसादिगतगर्वशान्त्यादिरू पाण्यौचित्येन संभाव्यमानानि कार्याण्यभिहितानि। एतानि च पूर्वोदाहरण इव न वस्तुकार्याणि किंतु तन्निरीक्षणकार्याणि। 'लज्जा तिरक्चां यदि चेतसि स्यादसंशयं पर्वतराजपुत्र्याः। तं केशपाशं प्रसमीक्ष्य कुर्युर्वालप्रियत्वं शिथिलं चमर्यः ॥' इत्युदाहरणान्तरे तथैव स्पष्टम् । अङ्गानामकठोरतेति तृतीयपादे तु वर्णनीयाङ्गसौकुमार्यातिशय निरीक्षणकार्यत्वमपि नार्थाक्षेप्यमालतीकठोरत्वे विवक्षितं प्रतियोगिविशेषापेक्षकठोरत्वस् तदकार्यत्वात्किंतु तडुद्धेरेव। इदमपि त्वदङ्गमार्दवे दृष्ट इत्यादयुदाहरणान्तरे तथैव स्पष्टम्। अर्थस्य कार्य- त्व इव बुद्धे: कार्यत्वेऽपि कार्यनिबन्धनत्वं न हीयत इति। एतादृशान्यपि

कामिन्या गतिसौकुमार्ये दृष्ट चेदित्यध्याहारेणान्वयः। एवं संलापो भाषणं यदि श्रुतस्तदा परमृतैः कोकिलैः वाचं यच्छतीति तथा तस्य भावो मौनमेव व्रतं धार्यतां साध्यताम्। अकठोरता मार्दवं यदि दृश्यते तदा सा प्रसिद्धा मालती दृषत्प्रायैव पाषाणतुल्यैव लक्ष्यत इति। कान्तिर्दष्ा चेत्तदा कमला लक्ष्मीः का- षायं वस्त्रमालम्बतामाश्रयतु। किमत्र बहुनोक्ेनेत्यन्वयः । गत्यादिषु गतिसौ- न्दर्यादिषु। संभाव्यमानान्युत्प्रेक्षमाणानि। पूर्वोदाहरणाद्वलक्षण्यमाह-एता- नीति ॥ कार्याणीत्यर्थः ॥ लज्जेति ॥ तिरश्चां पश्वादीनां चेतसि यदि लज्जा स्यात्तदा चमर्यो गोमृगाः पर्वतराजपुत्रयास्तं तथा रमणीयं केशपाशं प्रसमीक्ष्य वाला: केशाः प्रिया यासां तास्तथा तत्त्वं शिथिलं कुर्युरित्यन्वयः॥ तथैव निरीक्षणकार्यत्वमेव ॥ अर्थाक्षेप्येति ॥ दृषत्प्रायत्वरूपार्थाक्षिप्तेत्यर्थः । इदमप्यप्रस्तुतबुद्धे: कार्यत्वमपि। अपिना प्रस्तुतबुद्धेः कारणत्वं प्रागुक्तं समु- नचीयते। 'त्वदङ्गमार्दवे दृष्टे कस्य चित्ते न भासते। मालतीशशमृल्लेखाकदलीनां कठोरता ।' इति तुल्ययोगितायां प्रागुदाहृतम्॥ ननु कार्यरूपेणाप्रस्तुतेनार्थेन यत्र प्रस्तुतं तत्कारणमवगम्यते सा कार्यनिबन्धना अप्रस्तुतप्रश्नंसोच्यते। न चोदाहृतेषु तत्संभवः । मालतीकठोरत्वादेरप्रस्तुतस्यार्थस्याकार्यतायास्त्वयैव द- र्शितत्वात्। एवं प्रस्तुतस्य कामिनीगतिनिष्ठसौन्दर्यातिशयादेर्निरीक्षुणस्यैव का- रणत्वेन स्रूपतस्तस्याकारणतादित्यत आह-अर्थस्येति ॥ अयमाशयः। अर्थस्याप्रस्तुतत्वे सुतरां तद्वुद्धेरप्रस्तुतत्वात्कार्यत्वाच्च न तावदप्रस्तुतकार्यलां शासंभवः । अर्थतस्य प्रयोजनाभावेन लक्षणेऽनिवेशादव्यावर्तकत्वाच्। नापि अस्ुतस्य कारणत्ांशस्यासंभवः । स्वरूपतस्तस्याहेतुत्वेऽपि ज्ञानस्य हेतुतादिति। ननु गतिसौन्दर्यादेर्ज्ञानमेव हेतुने तु ज्ञायमानं गतिसौन्दर्यादि। तदभावेऽपि

अप्रस्तुतप्रशंसालंकार:२७] अलंकारचन्द्रिकासहितः। ८३

कार्यनिबन्धनाप्रस्तुतप्रशंसायामुदाहृतानि प्राचीनैः । वस्तुतस्तु तदतिरेके- डपि न दोपः। नह्यप्रस्तुतप्रशंसायां प्रस्तुताग्रस्तुतयोः पञ्चविध एव संबन्ध इति नियन्तुं शक्यते। संबन्धान्तरेष्वपि दर्शनात्। यथा- तापन्रयौषधवरस्य तव स्मितस्य निःश्वासमन्दमरुता निबुसीकृतसय। एते कडङ्करचया इव विप्रकीणा जैवातृकस्य किरणा जगति भ्रमन्ति॥ अन्र ह्प्रस्तुतानां चन्द्रकिरणानां भगवन्मन्दस्मितरूपदिव्यौषधधान्यवि शेषकडङ्करचयस्योत्प्रेक्षणेन भगवन्मन्दस्मितस्य तत्सारतारूपः कोऽप्युत्कर्षः प्रतीयते। नच धान्यकडङ्करचययोः कार्यकारणभावांदिसंबन्धोऽसिति। अतः सहोत्पत्यादिकमपि संबन्धान्तरमाश्रयणीयमेव। एवसुपमानोपमेयावाश्रित्य तत्न कविकल्पितकार्यकारणभावनिबन्धने अप्रस्तुतप्रशंसे दर्शिते। ततोऽन्य- त्रापि दृशयते। यथा-

कालिन्दि ब्रूहि कुम्भोद्व जलधिरह नाम गृह्लासि कसमा- च्छत्रोर्मे नर्मदाहं त्वमपि वदसि मे नाम कस्मात्सपलन्याः। मालिन्यं तर्हि कस्मादनुभवसि मिलत्कज्जलैर्मालवीनाँ नेत्राम्भोभि: किमासां समजनि कुपितः कुन्तलक्षोणिपालः ॥ अत्र किमासां समजनीति मालवीनां तथा रोदनस्य निमित्ते पृष्टे तत्म्रि- यमरणरूपनिमित्तमनाख्याय कुपितः कुन्तलक्षोणिपाल इति तत्कारणमभि- हितमिति कारणनिबन्धना। मालवान्प्रति प्रस्थितेन कुन्तलेश्वरेण किं ते

ज्ञानमात्रात्कार्योत्पत्तेरित्यखरसादाह-वस्तुतस्त्विति ॥ तदतिरेके तस्याः प्राचीनोदाहृताप्रस्तुतप्रशंसाया अतिरेके प्रकारपश्चकाधिक्ये॥ तापेति ॥ हे हड्े, तव निःश्वासरूपमन्दमारुतेन निबुसीकृतस्य बुसरहितीकृतस्य स्मितरूप- स्याध्यात्मिकादितापत्रयौषधश्रेष्ठस्य विप्रकीर्णाः कडङ्करचयाः बुससमूहा इवैते जैवातृकस्य चन्द्रस्य किरणा जगति भ्रमन्तीत्यन्वयः ॥ तत्सारतारूपः किरण- सारतारूपः ॥ एवमिति ॥ हृतसारमित्युदाहरणे चन्द्रवदने उपमानोपमेय- पदार्थावाश्रित्य चन्द्रसारांशहरणस्य सतः कविप्रौढो्तिकल्पितं कारणत्वम् । एवमन्येष्वपि दष्व्यम् । कालिन्दीति ॥ नर्मदायाः समुद्रस्य च संवादोऽयम्। तत्र यमुनाभ्रान्त्या समुद्रेण कालिन्दीत्युक्ते कोपात्साकूतं नर्मदाया उत्तरं। हे कुम्भोद्भवागस्त्यमुने ब्रह्ीति। ततः पुनः समुद्रस्य प्रतिवचनं अहं जल- धिर्भवामि मम शत्रोर्नाम कस्माद्वेतोर्गह्रासीति। सा पुनराह नर्मदाहमित्यादि। ततः समुद्रः पुनराह तर्हि कुतो मालिन्यमनुभवसीति। सा पुनराह मिल. त्कज्जलैर्मालवदेशाङ्गनानां नेत्राश्रुभिरिति। ततः किमासां जातमिति समुद्रस्य

८४ कुवलयानन्दः। [प्रस्तुताङ्करालंकारः २८

नाशिता इति पृष्टे तद्वधानन्तरभावि जलधिनर्मदाप्रश्नोत्तररूपं कार्यमभिहि- तमित्यत्रैव कार्यनिबन्धनापि। पूर्वस्यां प्रश्नः शाब्दोऽस्यामार्थ इति भेद: ६६

प्रस्तुताङ्करालंकार: २८ प्रस्तुतेन प्रस्तुतस द्योतने प्रस्तुताङ्कुरः। किं भृङ्ग सत्यां मालत्यां केतक्या कैण्टकेदधया।६७॥। यत्र प्रस्तुते वर्ण्यमानेनाभिमतमन्यत्प्रस्तुतं द्योत्यते तन्र प्रस्तुताङ्करालं- कारः। उत्तरार्धमुदाहरणम्। इह प्रियतमेन साकमुद्याने विहरन्ती काचि- न्वृङ्गं प्रत्येवाहेति वाच्यार्थस्य प्रस्तुतत्वम् । नचानामत्रणीयामन्रणेन वाच्या- संभवादप्रस्तुतमेव वाच्यमिह स्वरूपप्रस्तुतावगतये निर्दिष्टमिति वाच्यम्। मौग्ध्यादिना भृङ्गादावप्यामन्रणस्य लोके दर्शनात्। यथा- कस्त्वं भो: कथयामि दैवहतकं मां विद्धि शाखोटकं वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कस्मादिदं कथ्यते। वामेनात्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकारकरिणी मार्गस्थितस्यापि मे॥ इत्यत्र चेतनाचेतन प्रभोत्तरवत्तिर्यगामत्रणस्यात्यन्तमसंभावितत्वाभावात्। एवं प्रस्तुतेन वाच्यार्थेन भृङ्गोपालम्भरूपेण वत्रया: कुलवध्वाः सौन्दर्याभि- प्रश्नः। कुन्तलदेशाधिपः कुपित इति नर्मदाया उत्तरम् ॥ ६६ ॥ इत्यप्रस्तुत- प्शंसाप्रकरणम्॥ २७॥ प्रस्तुतेनेति॥ प्रधानभूतप्रस्तुतान्तराभिव्यञ्ञकं प्रस्तुतवर्णनं प्रस्तुताङ्करालं कारः। प्रस्तुतस्याभिव्यञ्जकत्वादङ्गर इवाड्कुर इति व्युत्पत्तेः । किमिति। हे भ्रमर, मालत्यां विद्यमानायां कण्टकेद्धया कण्टकव्याप्तया केतक्या किं प्रयोजन- मिति प्रस्तुतेन भ्रमरवृत्तान्तेन मयि मनोहारिण्यां सत्यां किमुद्वेगकारि्या परव- नितयेति नायकवृत्तान्तः प्राधान्येन प्रस्तुतोऽभिव्यज्यते। कथमिह भृङ्गवृत्तान्तस्य प्रस्तुतत्वं तत्राह-इहेति ॥ तथाच भृङ्ग संबोध्यकत्वात्तदवृत्तान्तोऽपि प्रस्तुत इति भाव: । अनामन्रणीयामन्रणेन संबोध्यतायोग्यसंबोधनेन। वाच्यासंभवाद्भङ्गसं. बोध्यकवाच्यार्थासंभवात्। कस्त्वमिति॥ शाखोटकतरुं प्रति कस्यचित्पथि- कस्य प्रश्नोक्तिः। कथयामीत्यादयुत्तरम्। वैराग्यादिव वदसीति पुनः प्रश्नः । साधु विदितमिति शाखोटकस्योत्तरम्। कस्मादिदं वैराग्यमिति पुनः प्रश्नः। कथ्यत इति पुनरुत्तरं प्रतिज्ञाय शाखोटक आह। वामभागेनोपलक्षितोSत्र व- टोऽस्ति तं पान्थो जनः सर्वात्मना समित्पत्रच्छायादिभिः सेवते आश्रयति। मम पुनर्मार्गे स्थितस्यापि न छायापि परोपकारसंपादिकेति भूताधारलादिति भावः । वामेनेति मार्गेति च श्लिष्टम्। अत्यन्तमारोपेणापि। परवनितायामिति

१ 'कण्टकाढ्यया'. २ 'दिदं भाष्यते'.

प्रस्तुताङ्कुरालंकार:२८] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ८५

मानशालिन्याः क्रृरजनपरिवृत्तिदुष्प्रधर्षायां परवनितायां विटसर्वस्वापहर- गसंकल्पदुरासदायां वेश्यायां वा कण्टकसंकुलकेतकीकल्पायां प्रवर्तमानं प्रि- यतमं प्रत्युपालम्भो द्योत्यते। यथावा- अन्यासु तावदुपमदसहासु भृङ्ग लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु। बालामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थ कदथयसि किं नवमल्िकायाः॥ अत्राप्युद्यानमध्ये चरन्तं भृङ्गं प्रत्युपालम्भ इति वाच्यार्थस्यापि प्रस्तुत- वम्। इदंच प्रौढाङ्नासु सतीषु बालिकां रतये क्वेशयति कामिनि शुण्व- ति कस्याश्चिद्विदग्धाया वचनमिति तं प्रत्युपालम्भो छयोत्यते। यथावा- कोशद्वन्द्वमियं दधाति नलिनी कादम्बचञ्चक्षतं धत्ते चूतलता नवं किसलयं पुंस्कोकिलास्वादितम्। इत्याकर्ण्य मिथः सखीजनवचः सा दीर्घिकायासटे चैलान्तेन तिरोदधे स्तनतटं बिम्बाधरं पाणिना॥ अत्रेयमिति नलिनीव्यक्तिविशषनिर्देशेन दीर्घिकायास्ट इत्यनेन च वाच्यार्थस्य प्रस्तुतत्वं स्पष्टम्। प्रस्तुतान्तरद्योतनं चोत्तरार्धे स्वयमेव कवि- नाविष्कृतम् । अत्राद्योदाहरणयोरन्यापदेशध्वनिमाह लोचनकारः अप्र- स्तुतप्रशंसायां वाच्यार्थोऽप्रस्तुतत्वादवर्णनीय इति। तत्राभिधायामपर्यव- सितायां तेन प्रस्तुतार्थव्यक्तिरलंकारः । इहतु वाच्यस्य प्रस्तुतत्वेन तत्रा- भिधायां पर्यवसितायामर्थसौन्दर्यबलेनाभिमतार्थव्यक्तिर्ध्वनिरेवेति। वस्तु-

वेश्यायामिति च विषयसप्तमी। तद्विषय इत्यर्थः । विटानां सर्वस्वाहरणे यः संकल्पस्तेन दुःप्रापेति वेश्याविशेषणम्।। अन्येति॥ हे भृङ्ग, अन्यासूपमर्दक्षमासु सुमनसां पुष्पाणां लतासु तावदयावन्नवमल्लिकायाः कलिका संजातरजस्का भवति। लोलं चपलं मनो विनोदय। लोलमिति क्रियाविशेषणं वा। नवमल्लिकाया लता- विशेषस्य बालामभिनवामसंजातरजस्कां कलिकामकाले व्यर्थ किमिति कदर्थय- सि पीडयसीत्यन्वयः । रजः पुष्परजः स्त्रीणां रेतश्व। शृण्वतीति॥ एतद्व- चनं शृण्वति सतीत्यर्थः ॥ कोशति ॥ इयं नलिनी कमलिनी कोशद्वन्द्वं मुकु- लयुगलं कादम्बस्य हंसस्य चश्चवा क्षतं कृतक्षतं दघाति धत्ते, तथेयं चूतस्याम्र- स्य लता नूतनं पह्लवं पुरूपैः कोकिलैरास्वादितं चर्वितं धत्ते इति दीघिकाया वा- प्यास्तटे मिथः परस्परं सखीजनस्य वच आकर्ण्य सा प्रस्तुता नायिका कमल- मुकुलाम्रपल्लवव्याजेनैता मदीयस्तनाधरक्षतवृत्तान्तं कथयन्तीति जञात्वा चैलस्य वस्त्रस्यान्तेन प्रान्तेन स्तनतटं तिरोदधे, बिम्बरूपमधरं च पाणिना तिरोदध आच्छादितवतीत्यन्वयः ॥ अन्यापदशति ॥ अन्यस्यापदेशो मिषं यत्र ताद- शमित्यर्थः। तदीयमेव अ्न्थं दर्शयति-अप्रस्तुतेत्यादि। व्यवस्थापित-

८६ कुवलयानन्दः। [प्रस्तुताङ्कुरालंकारः २८

तस्त्वयमप्यलंकार एव ध्वनिरिति व्यवस्थापितं चित्रमीमांसायाम्। तृतीयो- दाहरणस्य त्वलंकारत्वे कस्यापि न विवादः। उक्तं हि ध्वनिकृता- 'शब्दार्थशक्तयाक्षिप्तोऽपि व्यङ्गयोरऽर्थः कविना पुनः। यत्राविष्क्रियते स्वोक्त्या सान्यैवालंकृतिर्ध्वनेः ॥' इति। एतान्यपि सारूप्यनिबन्धनान्युदाहरणानि संबन्धान्तरनिबन्धनान्यपि कथंचिद्वाच्यव्यङ्ग्योः प्रस्तुतत्वलम्भनेनोदाहरणीयानि। दिख्मात्रमुदाहियते- रात्रिः शिवा काचन संनिधत्ते विलोचने जाग्रतमप्रमत्ते। समानधर्मा युवयो: सकाशे सखा भविष्यत्यचिरेण कश्चित्॥ अत्र शिवसारूप्यमिव तदेकदेशतया तद्वाच्यं ललाटलोचनमपि शिवरा त्रिमाहात्म्यप्रयुक्तत्वेन वर्णनीयमिति तन्मुखेन कृत्सं शिवसारूप्यं गम्यम्। यथावा- वहन्ती सिन्दूरं प्रबलकबरीभारतिमिर- त्विषां वृन्दैरबन्दीकृतमिव नवीनार्ककिरणम्। तनोतु क्षेमं नस्तव वदनसौन्दर्यलहरी- परीवाहस्रोतःसरणिरिव सीमन्तसरणिः॥ अन्र वर्णनीयत्वेन प्रस्तुतायाः सीमन्तसरणेर्वदनसौन्दर्यपरीवाहत्वोत्प्रेक्ष- णेन परिपूर्णतटाकवत्परीवाहकारणीभूता स्वस्थाने अमान्ती वदनसौन्दर्यस- मद्धि: प्रतीयते। सापि वर्णनीयत्वेन प्रस्तुतैव॥ यथावा- अङ्गासङ्गिमृणालकाण्डमयते भृङ्गावलीनां रुचं नासा मौक्तिकमिन्द्रनीलसराणं श्वासानिलाद्वाहते।

मिति॥ प्रस्तुतत्वेऽपि मुख्यतया तात्पर्याभावादत्राप्यभिधापर्यवसानाभावा दिति भावः ॥ सान्यैवेति॥ सा अलंकृतिर्ध्वनेः सकाशादन्यैवेत्यर्थः । प्रस्तु- त्लम्भनेन प्रस्तुतत्वप्राप्या । रात्रिरिति ॥ हे विलोचने, शिवा कल्याण- रूपा काचनानिर्वचनीयप्रभावा रात्रिः । शिवरात्रिरित्यर्थः । संनिधत्ते संनि- हिता भवति। अतो युवां अप्रमत्ते जाग्रतं जाग्रद्रूपे भवतम्। कुतस्तत्राह। युवयोः सकाशे समीपे अचिरेण समानधर्मा सदृशः सखा कश्चिद्भविष्यति। तृतीयं लोचनं भाले भविष्यतीत्यर्थः । तदेकदेशतयेति शिवरात्रिमाहात्म्य- प्रयुक्तत्वे हेतुस्तत्र वर्ण्यंते। तद्वाच्यमुदाहृतकाव्यवाच्यम्। एवं चैकदेश्ये- कदेशभावसंबन्धनिबन्धनत्वमत्र दर्शितम्॥ वहन्तीति ॥ भगवत्याः सीम- न्तवर्णनमिदम् । अयि शिवे, तव सीमन्तसरणिर्नः क्षेमं तनोत्वित्यन्वयः। कीदृशी। सिन्दूरं वहन्ती। कमिव। प्रबलानां केशपाशरूपान्धकारदीप्ीनां समूहैर्बन्दीकृतं बालार्ककिरणमिव। सरणिः केव। त्वदूदनसौन्दर्यलहरीणां परीवाहरूपा स्रोतसः सरणिरिवेति। परीवाहो जलनिर्गममार्गः। 'जलोच्छ्वासा: परीवाहाः' इत्यमरः ॥ अङ्गेति॥ विरहसंतापवर्णनम्। अङ्गसंबद्धं मृणालका-

न्यायोक्तालंकार: २९ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ८७

दुत्तेयं हिमवालुकापि कुचयोधैत्ते क्षणं दीपता तप्ताय:पतिताम्बुवत्करतले धाराम्बु संलीयते॥ अत्र नायिकाया विरहासहत्वातिशयप्रकटनाय संतापवत्कार्याणि मृणाल- मालिन्यादीन्यपि वर्णनीयत्वेन विवक्षितानीति तन्मुखेन संतापोऽवगम्यः। यत्र कार्यमुखेन कारणस्यावगतिरपि श्रोके निबद्धा न तत्रायमलंकार: कि न्वनुमानमेव। यथा- परिम्लानं पीनस्तनजघनसङ्गादुभयत- स्तनोर्मध्यस्यान्तः परिमिलनमप्राप्य हरितम्। इदं व्यस्तन्यासं प्रशिथिलभुजाक्षेपवलनैः कृशाङ्गया: संतापं वदति नलिनीपत्रश्यनम् ॥ ६७॥

पर्यायोक्तालंकार: २९ पर्यायोक्तं तु गेम्यस्य वचो भङ्गन्तराश्रयम्। नमस्तसै कृतौ येन मुधा राहुवधूकुचौ ॥ ६८ ॥ यदेव गम्यं विवक्षितं तस्यैव भङ्गन्तरेण विवक्षितरूपादपि चारुतरेण केनचिद्रूपान्तरेणाभिधानं पर्यायोक्तम्। उत्तराधमुदाहरणम्। अन्र भगवा- भृङ्गेभ्यो विशेषरहितां तत्समां रूच कान्तिमयते प्राप्नोति। तापातिशयेन मलिनीभावात्। नासामौक्तिकं श्वासानिलादत्युष्णाद्वेतोरिन्द्रनीलमणे: पदवीं तत्साम्यं गाहते प्राप्नोति। तथा कुचयोर्दत्ता निहितेयं हिमवालुका कर्पूर क्षणं दीपरूपतां धत्ते। एवं करतले धारारूपेण सिक्त जलं तप्तायःपिण्डपतितजलव- त्संलीयते। तापातिशयाच्छोषं प्राप्ोतीत्यर्थः । उदाहरणद्वयेऽपि कार्यनिबन्धन नवं व्यक्तम् ॥ न तत्रायमिति॥ द्योरपि वाच्यत्वादिति भावः। अयमित्यु- नलक्षणम्। अप्रस्तुतप्रशंसापि नेति बोध्यम्। किंकृतस्तहि तत्र चमत्कारोऽत आह-किंत्विति॥ परीति॥ रत्नावल्यां स्वविरहातुरायाः सागरिकायाः शयनमुगतस्य राज्ञ इयमुक्तिः। इंदं बिसिनीपत्ररचितं शयनं कृशाङ्कयाः संतापं वदत्यनुमापयति । किंभूतम्। पीनस्तनजघनसङ्गादुभयत ऊध्वाधोभागयोः परिम्लानं तनोः कृशस्य मध्यस्य परिमिलनं संघर्षमप्राप्य अन्तर्मध्यभागे हरित- वर्णम्। एवं ऋकर्षेण शिथिलयोर्भुजयोराक्षेपैर्वलनैश्व व्यस्तः विषमीकृतो न्यासो रचना यस्य तादृशमिति ॥ ६७ ॥ इति प्रस्तुताङ्करप्रकरणम् ॥ २८ ॥ ननु प्रस्तुतकार्याभिधानमुखेन कारणस्य गम्यत्वमपि प्रस्तुताक्कुरविषयक्षेत्क नर्हि पर्यायोक्तमित्याकाड्कायामाह-पर्यायोक्तमिति॥ वचः प्रतिपादनं। भज्जय- न्तराश्रयं भञ्ञयन्तरप्रकारकम् ॥ लक्षणं परिष्कुरुते-यदेवेति॥ तथाच विव क्षितरवप्रकाराविरिक्त्ेन चारुतरेण रूपेण व्यञ्ञयस्याभिधानं पर्यायोक्तमिति लक्ष- गम् । पर्यायेण भज्ञयन्तरेणोक्तमभिहितं व्यङ्ञयं यत्रेति व्युत्पत्तेः। लक्षणे १ 'शथमुजलताक्षेप.' २ 'गम्यश्चेदचो भञ्ञन्तराश्रयः'

कुवलयानन्दः। [पर्यायोक्तालंकार: २९

न्वासुदेव: स्वासस्धारणरूपेण गम्य: राहुवधूकुच वैयर्थ्यंकारकत्वेन रूपान्तरेण स एवाभिहितः । लोकं पश्यति यस्याङ्गि: स यस्याङ्गिं न पश्यति। ताभ्यामप्यपरिच्छेद्या विद्या विश्वगुरोस्तव। अन्र गौतमः पतञ्जलिश्च स्वासाधारणरूपाभ्यां गम्यौ रूपान्तराभ्याम- मिहितौ। यथावा- निवेद्यतां हन्त समापयन्तौ शिरीषकोशम्रदिमाभिमानम्। पादौ कियददूरमिमौ प्रयासे निधित्सते तुच्छदयं मनस्ते॥ अत्र कियदूरं जिगमिषेति गम्य एवार्थो रूपान्तरेणाभिहितः। यथावा- देवं वन्दे जलधिशरधं देवतासार्वभौमं व्यासप्रष्ठा भुवनविदिता यस्य वाहाधिवाहाः। भूषापेटी भुवनमधरं पुष्करं पुष्पवाटी शाटीपाला: शतमखमुखाश्चन्दनदुर्मनोभूः॥

स्वपदं व्यङ्ञ्यपरम्। नच व्यञ्ञयस्यैव वाच्यत्वं निष्फलं विरुद्वं चेति वाच्यं प्रका- रभेदातू। तदुक्तम्-'यदेवोच्यते तदेव व्यङ्गयं यथा तु व्यञ्ञयं न तथोच्यते' इति। चारुतरेणेति विशेषणात्। 'नमो राहुशिरश्छेदकारिणे दुःखहारिणे' इत्यत्र न पर्यायोक्तप्रसङ्ग:। सासाधारणरूपेण वासुदेवत्वेन। यत्तु राहुशिरश्छे- दकारित्वरूपव्यङ्गयमादायैव पर्यायोक्तं वत्तुमर्ह नतु विशेषणसामर्थ्यलभ्यं वासुदेवलमादायेति। तद्युक्तम्। राहुशिरश्छेदकारित्वस्य वाच्यसिद्धङ्गत्वेन तेनापि विवक्षितं व्यक्षयं प्रधानभूतं वासुदेवत्वं तदादायैव तत्कथनौचित्यात्। 'राहुस्त्रीकुचनैष्फल्यकारिणे हरये नमः' इत्यत्र तु राहुशिरश्छेदकारित्वमेव विव- क्षितं व्यक्च्यमिति युक्तं, तदादाय पर्यायोक्तमिति विभावनीयम्॥ लोकमिति॥ यस्याक्षपादस्याङ्गिलोंकं पश्यति। अथ च स लोको यस्य पतज्नले: शेषावतार- स्याङ्िं न पश्यति उरगत्वात्। ताभ्यामक्षपादपतञ्जलिभ्यामपरिच्छेद्या अना- कलनीया॥ निवेद्यतामिति॥ नलं प्रति दमयन्त्या उक्तिः । तव अल्पद्ष्यं मनः कर्तृ । शिरीषकलिकामृदुत्वाभिमानमपनयन्तौ इमौ पादौ कियहूरप- र्यन्तं प्रयासे निधातुमिच्छति। हन्त खेदे। एतन्निवेद्यताम् । कथ्यतामित्यर्थः ॥ देवमिति॥ देवतासार्वभौमं सकलदेवताधीश्वरं देवं वन्दे। कीटशम्। जल- धिरेव शरधिस्तूणो यस्य तथाभूतम्। त्रिपुरसंहारे शरीकृतस्य विष्णोर्विश्रान्ति- स्थानत्वात। तथा भुवनेषु विदिताः ख्याताः व्यासः प्रषोऽय्यो येषां ते व्यास- अ्रमुखा वसिष्ठाद्या यस्य वाहानां वाहनानां वेदानामधिवाहा वाहनाधिकृता भवन्ति। 'पुरोगाग्रेसरप्रष्ठाग्रतःसरपुरःसराः' इत्यमरः । एवमधरं भुवनं पातालं भूषणपेटिका सर्पभूषणत्वात्। पुष्करमाकाशं पुष्पवाटिका पुष्पस्थानीयचन्द्रो- द्माधारत्वात्। शतमख इन्द्रस्तत्प्रमुखा अझ्यादयो दिक्पालाः शाटीपालना- घिकृता: दिगम्बरत्वेन दिशामेव शाटीरूपत्वात्। मनोभूश्वन्दनतरुः चन्दनस्था-

पर्ययोक्तालंकार: २९] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ८९

अ्र यस्य वेदा वाहा भुजङ्गमा भूषणानीत्यादि तद्वाक्यार्थव्यवस्थिती वै- दत्वाद्याकारेणावगम्या एव वेदादयो व्यासप्रमुखविनेयत्वाद्याकारेणाभिहिताः परंतु देवतासार्वभौमत्वस्फुटीकरणाय विशेषणविशेष्यभावव्यत्यासेन प्रतिपा- दिताः । अन्नालंकारसर्वस्वकृतापि पर्यायोक्तस्य संप्रदायागतमिदमेव लक्षण- मङ्गीकृतं गम्यस्यापि भङ्गयन्तरेणाभिधानं पर्यायोक्तमिति। 'चक्राभिघातप्रसभाज्ञयैव चकार यो राहुवधूजनस्य। आलिङ्गनोद्दामविलासवन्ध्यं रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषम्'।। इति प्राचीनं तदुदाहरणं त्वन्यथा योजितं राहुवधूगतेन विशिष्टेन रतोत्सवेन राहुशिरश्छेद: कारणरूपो गम्यत इति। एवंच गम्यस्यैवाभिधा नमिति लक्षणस्यानुपपत्तिमाशड्क्याह यद्गम्यं तस्यैवाभिधानं लक्षणे विवक्षि- तमिति। लक्षणं क्िष्टगत्या योजितं लोचनकृता 'पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारे- णाभिधीयते' इति। इदमेव लक्षणमङ्गीकृत्य तदुदाहरणे च कार्येण शब्दाभि- हितेन कारणं व्यङ्गयं प्रदुर्श्य तत्र लक्षणं लक्ष्यं नाम च क्रिष्टगत्या योजितम्। वाच्यादन्येन प्रकारेण व्यङ्गचेनोपलक्षितं सद्यदभिधीयते तत्पर्यायेण पकारा- न्तरेण व्यङ्गयेनोपलक्षितमुक्तमिति सर्वोडयं केशः किमर्थ इति न विझ्ः।

नीयभस्मसंबन्धित्वात्। मदनभस्मना शिवेनाङ्वानामनुलेपनस्य पुराणेषु प्रसिद्धेः। अन्र लक्षणं संगमयति-अत्रेति ॥ व्यवस्थितौ विवक्षायां सत्याम्। अवगम्या व्यक्क्याः ॥ विनेयत्वेति ॥ शिक्षणीयतेत्यर्थः । आदिना पाताल- गुप्तत्वादिपरिग्रहः॥ अभिहिता इति ॥ वाहाद्यधिकृतत्वादिना व्यासादिप्रति पत्तौ समानवित्तिवेद्यत्वेन व्यासादिविनेयत्वादेरपि तेष्ववगमादिति भाव: । साक्षादेव व्यासादिविनेयत्वाद्याकारेण किमिति न निर्दिष्टा इत्याशङ्कयाह- परंत्विति ॥ यद्यप्युक्तविशेष्यविशेषणभावेऽपि देवतासार्वभौमलमवगम्यते तथापि स्फुटप्रतिपत्त्यर्थ तद्वैपरीतं कृतमित्यर्थः ॥ चक्रेति॥ यो देवः सुदर्श- नचक्रस्याभिघाते या प्रसभमाज्ञा तयैव राहुवधूजनस्य रतोत्सवमालिज्गन- स्योद्दामा उद्भटा ये विलासास्तैर्वन्ध्यं रहितं चुम्बनमात्रावशेषं चकारेत्यन्वयः। विशिष्टेनो क्तविशेषणविशिष्टेन। एवं चेदशोदाहरणयोजने च।। अनुपपत्तिमिति॥ गम्यस्य राहुशिरश्छेदस्य भङ्गयन्तरेणानभिधानादव्याप्तिमाशङ्कयेत्यर्थः ॥ अभि- धानायोगा(३। अयमाशयः। अत्रहि राहुशिरश्छेदकारीति वासुदेव इति वा व्यङ्गयं राहुवधूजनसंबन्धितादृशरतोत्सवकारित्वेन प्रकारान्तरेणाभिधीयत इति न वक्तुं शक्यभू। धर्मिणो वासुदेवस्य प्रक्रान्तत्वेन यच्छव्दाभिहितत्वेन च व्यञ्ञय- त्वायोगात्। व्यङ्गयस्य च राहुशिरश्छेद कारित्वस्य वासुदेवत्स्य वा धर्मस्य प्रकारान्तरेणानभिधानात्। तस्मात्पर्यायेण कार्यादिद्वारेणोक्तं गम्यमाक्षिप्तं वेति लक्षणार्थः । अभिधानमाक्षेपो व्यञ्ञनं वा । पर्यायोक्तमिति॥ करचित्पर्या योक्ते इति पाठस्त्वयुक्तः । व्यञ्ञयेनोपलक्षितमुक्तमिति व्याख्यानग्रन्थविरोधात्। न विद्य इति। यच्छन्दाभिहितस्यापि भगवतो वासुदेवत्वादिना रूपान्तरेण

९० कुवलयानन्दः। [पर्यायोक्तालंकार: २९

प्रदर्शितानि हि. गम्यस्यैव रूपान्तरेणाभिधाने बहून्युदाहरणानि। चक्राभि- घातप्रसभाज्ञयैवेति प्राचीनोदाहरणमपि स्वरूपेण गम्यं भगवतो रूपान्तरे- णाभिधानसत्वात्सुयोजमेव। यन्तु तन्न राहुशिरश्छेदावगमनं तन्र प्रागुक्त- रीत्या प्रस्तुताङ्कर एव। प्रस्तुतेन च राहो: शिरोमात्रावशेषेणालिङ्गनवन्ध्य- त्वाद्यापादनरूपे वाच्ये भगवतो रूपान्तरे उपपादिते तेन भगवतः स्वरूपे- णावगमनं पर्यायोक्तस्य विषयः ॥ ६८॥ पयायोक्तं तदप्याडुयद्वयाजेनेष्टसाधनम्। यामि चूतलतां द्रष्टं युवाभ्यामास्यतामिह ॥ ६९॥ अत्र नायिकां नायकेन सङ्गमथ्य चूतलतादर्शनव्याजेन निर्गच्छन्त्या सख्या तत्स्वाच्छन्द्यसंपादनरूपेष्टसाधनं पर्यायोक्तम्। यथावा- देहि मत्कन्दुकं राधे परिध ननिगूहितम्। इति विस्रंसयन्नीवीं तस्या: कृष्णो सुदेऽस्तु नः॥ व्यङ्च्यतया यथाश्रुते बाधकाभावादिति भावः। नचाभिधाविषये कथ व्यञ्जनेति वाच्यम्। वासुदेवत्वादिना प्रतीयमाने भगवत्यभिधाविषयत्वासंभवात्। तस्याः स्वावच्छेदकधर्मेणैव बोधकलात्। अतएवोक्तम् 'शक्यादन्येन रूपेण ज्ञाते भवति लक्षणा' इति। इह तुलक्षणाहेत्भावाङ्यञ्नोपगम्यत इति। ननु प्रस्ुतेन तादृशरतोत्सवरूपेण कार्येण प्रस्तुतस्पैव राहुशिरश्छेदन रूपकारणस्य प्र- तीतौ चमत्कृतिविशेषस्तस्या अलंकारत्वं गमयति। तच्चालोच्यमानप्रस्तुतप्रशंसा- या असंभवादुकरीत्या पर्यायोक्तरूपतयैव स्वीकर्तव्यमित्याशङ्कयाह-यत्त्विति॥ अलंकाराणामियत्तानियमाभावेन प्रस्तुताङ्करस्याप्यलंकारान्तरत्वादेवंविधशब्द- सवारस्यभङ्गेन प्राचीनलक्षणव्याख्यानमयुक्तमिति भावः । संक्षेपतो दर्शितमपि पर्यायोक्तविषयं विशदयति-प्रस्तुतेनेत्यादिना ॥ यत्त भगवद्रूपेणावगमनं विशेषणमर्यादालभ्यत्वेन सुन्दरं पर्यायोक्तस्य विषय इति तदविचारितरमणीयम्। नहि पर्यायोक्तेर्व्यङ्जयसौन्दर्यकृतो विच्छित्तिविशेष: किंतु भज्जयन्तराभिधानकृत एव। व्यङ्गयं तु भक्गयन्तराभिधानतो सुन्दरमेव प्रायशो दृश्यते। यथा इहागन्त- व्यमिति विवक्षिते व्यङ्गये अयं देशोऽलंकरणीयः सफलतामुपनेतव्य इत्यादौ। अतस्तदसुन्दरत्वोद्भावनमकिंचित्करमेव। अलंकारसर्वस्वकारग्रन्थविरोधोद्भावनं तु तच्छिक्षाकारिणं प्रति न शोभते। उपजीव्यत्वाद्भावनमपि अन्थस्य कंचित्करमेव। युक्तिविरोध इति परोत्कर्षासहिष्णुत्वमात्रमुद्धावयितुरवगमयतीत्यलं ्ा विस्तरेण । ६८ ॥ प्रकारान्तरेण पर्यायोक्तं लक्षयति-पर्यायोक्तमिकि॥ रमणीयेन व्याजेन मिषेण स्वस्य परस्य वा इष्टस्य यत्साधनं संपादनं तदपि पर्यायोक्तम्। पर्यायेण व्याजरूपेणोक्ततं यत्रेति व्युत्पत्तेः॥ संपाद्नेति॥ संपादनरूपं यदिष्टं तत्साधनं तत्करणमित्यर्थः ॥ देहीति॥ परिधानेनाघरवस्त्रेण निगूहितमाच्छा- दितमित्यर्थः। एवंच प्रकारद्वयसाधारणं तदन्यतरत्वं सामान्यलक्षणं बोध्यम्॥६९॥ इति पर्यायोक्तप्रकरणम् ॥२९॥

व्याजस्तुत्यलंकार: ३० ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ९१

पूर्वत्र परेष्टसाधनमत्र कन्दुकशोधनार्थ नीवीविसरंसनव्याजेन स्वेष्टसाधन- मिति भेद: ॥ ६९॥

व्याजस्तुत्यलंकार: ३० उक्तिर्व्याजस्तुतिर्निन्दास्तुतिभ्यां स्तुतिनिन्दयोः। क: स्वर्धुनि विवेकस्ते पापिनो नयसे दिवम्॥ ७०॥ साधु दूति पुनः साधु कर्तव्यं किमतः परम्। यन्मदर्थे विलूनासि दन्तैरपि नखैरपि।। ७१॥ निन्दया स्तुतेः स्तुत्या निन्दाया वा अवगमनं व्याजस्तुतिः। क: स्वर्धु- नीत्युदाहरणे विवेको नास्तीति निन्दाव्याजेन गङ्गा सुकृतिवदेव महापातका- दिकृतवतोऽपि स्वर्ग नयतीति व्याजरूपया निन्दया तत्प्रभावातिशयस्तुतिः। साधु दूतीत्युदाहरणे मदर्थे महान्तं क्ेशमनुभूतवत्यसीति व्याजरूपया स्तुत्या, मदर्थ न गतासि किंतु रन्तुमेव गतासि धिक्त्वां दूतिकाधर्मविरुद्ध- कारिणीमिति निन्दावगम्यते। यथावा- कस्ते शौर्यमदो योडुं त्वय्येकं सप्तिमास्थिते। सप्तसप्तिसमारूढा भवन्ति परिपन्थिनः ॥ अर्ध दानववैरिणा गिरिजयाप्यर्घ शिवस्याहृतं देवेत्थं जगतीतले समरहराभावे समुन्मीलति। गङ्गा सागरमम्बरं शशिकला नागाधिप: क्ष्मातलं सर्वज्ञत्वमधीश्वरत्वमगमत्वां मां च भिक्षाटनम्।।

उक्तिरिति।। अन्र निन्दास्तुतिभ्यामिति स्तुतिनिन्दयोरिति चेतरेतरयोगो न विवक्षितः । तथाच निन्दया स्तुतेः खुत्या च निन्दायाः स्तुत्या सुतेश्रोक्तिर- भिव्यक्तिर्व्याजस्तुतिरित्यर्थः । प्रथमे व्याजेन स्तुतिरिति चरमयोर्व्याजरूपा स्तुति- रिति च व्युत्पत्तेः । अतएव व्याजस्तुतिपदार्थानुगमाभावाननिन्दया निन्दाभिव्य चिर्व्याजनिन्दाख्यमलंकारान्तरमित्यग्रे वक्ष्यते। अत एवमाद्ये प्रकारद्वये खुति- निन्दयोः समानविषयत्वभिन्नविषयत्वाभ्यां प्रत्येकं द्वैविध्यमिति चत्वारो भेदाः । अन्त्यस्तु भिन्नविषयस्तुतिक एक एवेति पश्च भेदाः । लक्षणं तु व्याजनिन्दाभि- न्नत्वे सति ख्ातेनिन्दान्यतरपर्यवसायिस्तुतिनिन्दान्यतरत्वं सर्वानुगतं बोध्यम्। कस्त इति॥ नृपं प्रति कवेरुक्तिः। त्वयि योद्गुमेकं सप्तिमश्वमास्थिते आरूढे सति परिपन्थिनः शत्रवः सप्ताश्वसमारूढा भवन्तीत्यन्वयः ।सप्त सप्तयोऽश्वा अस्येति सूर्य:, सप्त च ते सप्तयोऽश्वास्तत्समारूढा इति द्वितीयोऽर्थों निन्दाद्योतक:। त्वया समुखाहता: सूर्यमण्डलं भित्त्वा दिवमुपगता इति खुतौ पर्यवसानम्॥ अर्धमिति॥ शिवस्य देहार्धे दानवानां वैरिणा हरिणा आहृतम्। हरिहरात्म- १ 'पापिनं नयसे'.

९२ कुवलयानन्दः। [ व्याजस्तुत्यलंकार: ३०

अत्राद्योदाहरणे सप्तसप्तिपद्गतशेषमूलनिन्दाव्याजेन स्तुतिर्व्यज्यते। द्वि- तीयोदाहरणे सर्वज्ञः सर्वेश्वरोऽसीति राज्ञः स्तुत्या व्याजरूपया मदीयवैदु- व्यादि दारिद्ादि सर्व जानन्नपि बहुप्रदानेन रक्षितुं शक्तोऽपि मह्यं किमपि न ददासीति निन्दा व्यज्यते। सर्वमिदं निन्दास्तुत्योरेकविषयत्वे उदाहर- णम्। भिन्नविषयत्वे निन्दया स्तुत्यभिव्यक्तिर्यथा- कसत्वं वानर रामराजभवने लेखार्थसंवाहको यातः कुत्र पुरागतः स हनुमान्निर्दुग्धलङ्गापुरः। बद्धो राक्षससूनुनेति कपिभिः संताडितो भर्त्सितः स व्रीडात्तपराभवो वनमृगः कुत्रेति न ज्ञायते॥ अत्र हनुमन्निन्दया इतरवानरस्तुत्यभिव्यक्ति: ॥ स्तुत्या निन्दाभिव्यक्तियथा- यद्वकं मुहुरीक्षसे न धनिनां ब्रूषे न चाटून्मृषा नैषां गर्ववच: रणोषि न च तान्प्रत्याशया धावसि। काले बालतृणानि खादसि परं निद्धासि निद्रागमे तन्मे ब्रूहि कुरङ्ग कुत्र भवता किं नाम तप्तं तपः ।। अत्र हरिणस्तुत्या राजसेवानिर्विण्णस्यात्मनो निन्दाभिव्यज्यते। अयमप्र- स्तुतप्रशंसाविषय इत्यलंकारसर्वस्वकारः । तेनहि सारूप्यनिबन्धनाप्रस्तुत- प्रशंसोदाहरणान्तरं वैधर्म्येणापि दृश्यते। यथा-

कस्यैकस्य विग्रहस्य प्रसिद्धेः । एवं गिरिजयाप्यवशिष्टार्धमाहृतम्। हे देव राजनू, इत्थमुक्तप्रकारेण जगतीतले स्मरहरस्याभावे समुन्मीलति प्रकाशमाने सति गङ्गा सागरं प्रत्यगमदित्याद्यन्वयः । नागाधिपः शेषः क्ष्मातलं पातालम् । त्वामिति पूर्वान्वितम्॥ वैदुष्यादीति॥ विद्वत्तादीत्यर्थः । आदिना तपःशीलादिपरिग्रहः । दारिद्यादी त्यादिपदेन कुटुम्बबाहुल्यादिपरिग्रहः । नचात्र राजवर्णनप्रस्तावे कथ स्तुतेर्व्याजरूपत्वमिति वाच्यम्। स्तुतिपर्यवसानविवक्षायां स्वकीयभिक्षाटनो- द्वाटनस्यासंगतत्वेन रुद्धत्वात् ॥ कस्त्वमिति ॥ अङ्गदं प्रति कस्यचिद्राक्षसस्य प्रश्नः । रामरूपस्य राजो भवने लेखार्थस्य संदेशस्य वाहकोऽस्मीत्युत्तरम्। पुरा पूर्वमागतो निर्दग्ध- लड्डापुरः स हनुमान् कुत्र यात इति पुनः पूर्वस्य प्रश्नः । बद्ध इत्याद्युत्तरार्ध- मङ्गदस्योत्तरम्। राक्षसस्य रावणस्य सूनुना बद्ध इति हेतोः कपिभिर्वानरैः सम्यक् ताडितस्तर्जितः स वनमृगो हनुमान् व्रीडया लज्जया आत्तः प्राप्तः पराभवो येन ताद्ृशः कुत्र यात इति न ज्ञायत इत्यन्वयः ॥ यदित्ि ॥ हे कुरङ्, यद्यस्माद्धनिनां मुखं मुहुर्मुहुर्वारंवारं नेक्षसे न पश्यसि। मृषा मिथ्या चाटूनू प्रियशब्दान्न वदसि। यदिति सर्वत्र संबध्यते। एषां धनिनां गर्वयुक्तवचनं न शृणोषि। तान्धनिकान्प्रति आशया धनाशया न धावसि। परं केवलं काले १ 'संताडितस्तर्जिंतः'.

व्याजस्तुत्यलंकार: ३०] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ९३

धन्या: खलु वने वाता: काह्वारा: सुखशीतलाः। राममिन्दीवरश्यामं ये स्पृशन्त्यनिवारिताः ॥ अत्र वाता धन्या इत्यप्रस्तुतार्थादहमधन्य इति वैधर्म्येण प्रस्तुतोऽथः प्रतीयत इति व्युत्पादितम्। इयमेवाप्रस्तुतप्रशंसा न कार्यकारणनिबन्घनेति दण्डी। यदाह- 'अप्रस्तुतप्रशंसा स्यादप्रकाण्डे तु या स्तुतिः। सुखं जीवन्ति हरिणा वनेष्वपरसेविन:॥ अथैरयत्सुलभैर्जलदर्भाङ्कुरादिभि: । सेयमप्रस्तुतैवात्र मृगवृत्ति: प्रशस्ते।। राजानुवर्तनक्केशनिर्विण्णेन मनस्विना।' इति। वस्तुतस्त्वत्र व्याजस्तुतिरित्येव युक्तं, स्तुत्या निन्दाभिव्यक्तिरित्यप्रस्तु- तप्रशंसातो वैचित्र्यविशेषसन्भावात्। अन्यथा, प्रसिद्धव्याजस्तुत्युदाहरणेष्व- व्यप्रस्तुताभ्यां निन्दास्तुतिभ्यां प्रस्तुते स्तुतिनिन्दे गम्येते इत्येतावता व्याज- स्तुतिमात्रमप्रस्तुतप्रशंसा स्यात्। एवंचानया प्रक्रियया यत्रान्यगतस्तुतिवि- वक्षयान्यस्तुतिः क्रियते तत्रापि व्याजस्तुतिरेव। अन्यस्तुतिव्याजेन तदन्य- स्तुतिरित्यर्थानुगमसन्भावात्। यथा- शिखरिणि क्वनु नाम कियच्चिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः। तरुणि येन तवाधरपाटलं दशति बिम्बफलं शुकशावकः॥ अन्न शुकशावकस्तुत्या नायिकाधरसौभाग्यातिशयस्तुतिर्व्यज्यते ॥ ७॥

स्षुधासमये खादसि भक्षयसि। निद्राया आगमे च निद्रां प्राप्ोषि। तत्तस्मात्कुत्र तीर्थे किं नाम तपस्तप्तं तड्रहीत्यन्वयः ॥ निर्विण्णस्य सिन्नस्य। तेन हीत्यस्य इति व्युत्पादितमित्यग्रेतनेनान्वयः ॥ धन्या इति॥ कह्ारं जलपुष्पविशेषः तत्संबन्धिनः काह्वाराः। सुखगन्तीति सुखाश्च ते शीतलाश्चेत्यर्थः॥ अप्रस्तुतेति॥ अप्रकाण्डे अप्रस्तावे। तथा चाप्रस्तुता चासौ प्रशंसा चेति व्युत्पत्तिरिति भावः । न परसेविनोऽपरसेविनः । प्रशस्यते स्तूयते। मतद्येऽप्यखरसबीजं दर्शयति- वस्तुतस्त्विति ॥ अभिव्यक्तिरिति॥ योSप्रस्तुतप्रशंसातो वैचित्र्यस्य विषय आलम्बनभूतो विशेष इत्यन्वयः । अन्यथा ततो वैचित्र्येऽपि तदन्त- र्भावाङ्गीकारे॥ एवंचेति ॥ अन्यगतस्तुतिनिन्दाभ्यामन्यगतनिन्दास्तुत्यभि- व्यत्त्योर्व्याजस्तुतित्वसिद्धौ चेत्यर्थः । प्रक्रियया प्रकारेण ॥ शिखरिणीति॥ नायिकां प्रति नायकस्योक्तिः । हे तरुणि, असौ शुकबालकः । नाम वितर्के। क्कनु कस्मिञ्शिखरिणि पर्वते कियत्कालं चिरं किमभिधानं किनामकं तपः अकरोदेन हेतुना तवाधरवत्पाटलं रक्तवर्णे बिम्बफलं दशतीत्यन्वयः॥ ७१॥ इति व्याजस्ुतिप्रकरणम् ॥ ३० ॥ कुव. १०

९४ कुवलयानन्दः। [व्याजनिन्दालंकारः ३१

व्याजनिन्दालंकार: ३१ निन्दाया निन्दया व्यक्तिरव्याजनिन्देति गीयते। विधे स निन्दो यस्ते प्रागेकमेवाहरच्छिरः॥ ७२॥ अत्र हरनिन्दया विषमविपाकं संसारं प्रवर्तयतो विधेरभिव्यङ्ग्या निन्दा व्याजनिन्दा। यथावा- विधिरेव विशेषगर्हणीयः करट त्वं रट कस्तवापराधः । सहकारतरौ चकार यस्ते सहवासं सरलेन कोकिलेन।। अन्यस्तुत्यान्यस्तुत्यभिव्यक्तिरिति पञ्चमप्रकारव्याजस्तुतिप्रतिबन्दीभूतेयं व्याजनिन्दा। ननु यत्रान्यस्तुत्यान्यस्तुतेरन्यनिन्दयान्यनिन्दायाश्च प्रतीतिस्तत्र व्याजस्तुतिव्याजनिन्दालंकारयोरभ्युपगमे स्तुतिनिन्दारूपा प्रस्तुतप्रशंसोदा- हरणेष्वप्रस्तुतप्रशंसा न वक्तव्या। तेपामपि व्याजस्तुतिव्याजनिन्दाभ्यां कोडीकारसंभवादिति चेदुच्यते। यत्राप्रस्तुतवृत्तान्तात्स्तुतिनिन्दारूपात्तत्स- रूप: प्रस्तुतवृत्तान्तः प्रतीयते अन्तरछद्राणि भूयांसीत्यादौ। तत्र लब्धाव- काशा सारूप्यनिबन्धनाSप्रस्तुतप्रशंसा अन्रापि वर्तमाना न निवारयितुं शक्या। अन्यस्तुत्याऽन्यस्तुतिरन्यनिन्दयाऽन्यनिन्देत्येवं व्याजस्तुतिव्याज- निन्दे अपि संभवतश्चेत्कामं ते अपि संभवेताम्। न त्वस्या: परित्यागः। य- दपि विधिरेव विशेषगर्हणीय इति श्लोके विधिनिन्दया तन्मूलकाकनिन्दया चाविशेषज्ञस्य प्रभोस्तेन च विद्वत्समतया स्थापितस्य मूर्खस्य च निन्दा प्र- तीयत इति तन्र सारूप्यनिबन्धनाप्रस्तुतप्रशंसाप्यस्ति। तथापि सैव व्याज- निन्दामूलेति प्रथमोपस्थिता सापि तत्र दुर्वारा। एवं व्याजनिन्दामूलकव्या- व्याजनिन्दां लक्षयति-निन्दाया इति। यत्रान्यनिन्दयान्यस्य निन्दाया अभिव्यक्तिः पर्यवस्यति सा व्याजनिन्दा, इतरनिन्दाव्याजेन निन्देति व्युत्पत्ते:॥ विधे इति॥ हे विधे ब्रह्मन्, प्राक् पूर्व ते तवैकमेव शिरो यः अहरत् अ- च्छिनत् स एवार्थात् हरो निन्ध इत्यन्वयः। निन्दयेत्यभिव्यङ्ग्येत्यनेनान्वितम्। निन्दयाभिव्यङ्ञयया विधेर्निन्दा व्याजनिन्देत्यन्वयः। विषमविपाकं दारुणपरिणा- मम् ॥ विधिरेवेति॥ विशेषतो गर्हणीयः निन्दनीयः । हे करट काक, त्वं रट रटनं कुरु। योऽसौ विधि: आम्रवृक्षे सरलेन सौम्येन कोकिलेन सहवासं तव च कारेत्यन्वयः । ननु केनाप्यालंकारिकेणानुक्ताया व्याजनिन्दायाः कथमलंकारत्वे- नाज्ीकरणमित्याशङ्कयाह-प्रतिबन्दीति ॥ तुल्ययुक्त्या प्रतिबन्दीस्थानीये- त्यर्थः । तथाच स्तुतिवन्निन्दायामप्यप्रस्तुतप्रशंसातो वैचित्र्यविशेषात्तदनन्तर्भावे व्याजस्तुतौ चार्थानुगमाभावादनन्तर्भावे पृथगलंकारताया औचित्यापातलात्प्रा- चीनैरनुक्तापि स्वीकर्तुमुचितेत्याशयः। प्रागुक्तयोरेकः कृती शकुन्तेष्वित्याबद्ध-

खविषयीकरणम्। अन्यत्र लब्धात्मकस्यालंकारद्वयस्य क्वचित्संकरेऽपि न दोष इत्याशयेन समाधत्ते-यत्रेति॥ एतच इत्यादावित्यनेनान्वितम्। अस्या अप्र.

व्याजनिन्दालंकार: ३१ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ९५

जनिन्दारूपेयमप्रस्तुतप्रशंसेति चमत्कारातिशयः। एवमेव व्याजस्तुतिमूलक- व्याजस्तुतिरूपाप्यप्रस्तुतप्रशंसा दृश्यते। यथावा- लावण्यद्रविणव्ययो न गणितः क्ेशो महानर्जितः स्वच्छन्दं चरतो जनस्य हृदये चिन्ताज्वरो निमितः। एषापि स्वगुणानुरूपरमणाभावादराकी हता कोरऽर्थश्रेतसि वेधसा विनिहितस्तन्वीमिमां तन्वता॥ अन्राप्रस्तुतायास्तरुण्याः सृष्टिनिन्दाव्याजेन तननिन्दाव्याजेन च नत्सौन्दर्यप्र- शंसा प्रशंसनीयत्वेन कविविवक्षिताया: स्वकवितायाः सष्टिनिन्दाव्याजेन तननि- न्दाव्याजेन च शब्दार्थचमत्कारातिशयप्रशंसायां पर्यवस्यति। अस्य श्रोकस्य वा- च्यार्थविषये यद्यपि नात्यन्तसामञ्जस्यं, नहीमे विकल्पा वीतरागस्येति कल्पयितुं - रागिण इति युज्यते। तदीयविकल्पेधु वराकीति कृपणतालिङ्गितस्य हतेत्यमङ्ग- लोपहितस्य च वचसोऽनुचितत्वात्तुल्यरमणाभावादित्यस्यात्यन्तमनुचितत्वाच्च स्वात्मनि तदनुरूपतासंभावनायामपि रागित्वे हि पश्चुप्रायता स्ात्। तथापि विवक्षितप्रस्तुतार्थतायां न किंचिदसामअ्जस्यम्। अतएवास्य श्रोकस्यामस्तु- तप्रशंसापरत्वमुक्तं प्राचीनैः वाच्यासंभवेऽप्यप्रस्तुतप्रशंसोपपत्तेरिति॥७२॥

स्तुतप्रशंसायाः । सैव अप्रस्तुतप्रशंसैव ॥ लावण्येति॥ इमां तन्वीं तन्वता सृजता वेधसा चेतसि कोऽर्थः कामनाविषयभूतो विनिहितोऽभिसंहितः। किं प्रयोजनमुद्दिश्येयं निर्मितेत्यर्थः। नन्वनायासेनातिसुन्दरतन्वीनिष्पत्तिरेव प्रयोजनं तदभावेऽपि वा लीलामात्रेण तन्निर्माणं स्यादत आह-लावण्येत्यादि॥ यतो लावण्यरूपस्य द्रविणस्य धनस्य व्ययो न गणितः । महान्क्ेशोऽर्जितः कृतः । खे च्छाचारिणो जनस्य उदासीनस्यापि हृदये चिन्तैव ज्वरो निर्मितः । एपापि वराकी दीना खगुणानुरूपस्य वरस्याभावाद्धतेव हता नष्टप्राया। तथाच वह्वा- याससाध्यत्वादनिष्ठानुबन्धित्वाच्च न तन्व्या: प्रयोजनत्वं नापि लीलामात्रेण त- न्निर्भाणं च संभवतीति भावः । तन्निन्दाव्याजेन तरुणीनिन्दाव्याजेन। तत्सौन्द- र्यप्रशंसा शब्दार्थचमत्कारातिशयप्रशंसायां पर्यवस्यतीत्यन्वयः। तन्निन्दाव्याजन स्वकवितानिन्दाव्याजेन। कविता सौन्दर्यरूपा। प्रस्तुतार्थस्यात्यन्तमस्फुटत्वात्क- थमस्य पद्यस्य तत्परत्वमित्याशङ्कानपनेतुं भूमिकामारचयति-अस्येत्यादि॥ रसाननुगुणत्वादिति ॥ वीतरागे शङ्धारस्यासंभवादिति भावः । ननु 'म्वा- रासंभवेऽपि तन्वीनिर्माणनिन्दया शान्तरसपरिपोषादस्तेव रसानुगुणत्वमत आह-वीतरागेति॥ नापि रागिण इत्यनन्तरमिमे विकल्पा इत्यनुपज्यते॥ विवक्षितेति ॥ सकवितासौन्दर्यरूपेत्यर्थः। अतएव वाच्यार्थासामज्स्यादेव। वाच्यासंभवेऽपि वाच्यसामअस्यासंभवेऽपि। तथाच वाच्यार्थासामञ्जस्यमेवा-

१ 'संहृतोऽत्र विधिनातन्वी'.

९६ कुवलयानन्दः। [आक्षेपालंकार: ३२

आक्षेपालंकार: ३२ आक्षेपः स्वयमुक्तस्य प्रतिषेधो विचारणात्। चेन्द्र संदर्शयात्मानमथवास्ति प्रियामुखम्॥ ७३ ॥ अत्र प्रार्थितस्य चन्द्रदर्शनस्य प्रियामुखसत्वेनानर्थक्यं विचार्याथवेत्यादि- सूचितः प्रतिषेध आक्षेपः। यथावा- साहित्यपाथोनिधिमन्थनोत्थं कर्णामृतं रक्षत हे कवीन्द्राः। यत्तस्य दैत्या इव लुण्ठनाय काव्यार्थचोरा: प्रगुणीभवन्ति॥ गृह्णन्तु सर्वे यदि वा यथेच्छं नाम्ति क्षतिः क्वापि कवीश्वराणाम्। रत्नेषु लुप्षेषु बहुष्वमत्यैरद्यापि रताकर एव सिन्धुः ॥ अन्र प्रथमश्लोकेन पार्थितस्य काव्यार्थचोरेभ्यो रक्षणस्य स्वोल्लिखितवैचि त्र्याणां समुद्रगतरत्नजालवदक्षयत्वं विचिन्त्य अतिषेध आक्षेप:॥ ७३ ।। निषेधाभासमाक्षेपं बुधाः केचन मन्वते। नाहं दूती तनोस्तापस्तस्याः कालानलोपमः।।७४॥ केचिद्लंकारसर्वस्वकारादय इत्थमाहुः। न निषेधमात्रमाक्षेपः किंतु यो निषेधो बाधितः सन्नर्थान्तरपर्यवसितः किंचिद्विशेषमाक्षिपति स आक्षेपः। यथा दूत्या उक्तौ नाहं दूतीति निषेधो बाधितत्वादाभासरूपः संघटनकालो चितकैतववचनपरिहारेण यथार्थवादित्वे पर्यवस्यन्निदानीमेवागत्य नायिको- जीवनीयेति विशेषमाक्षिपति। यथावा- स्फुटेऽप्यप्रस्तुतार्थे तात्पर्य गमयतीति भावः । ७२॥ इति व्याजनिन्दाप्रक- रणम् ॥ ३१ ॥ आक्षेप इति ॥ स्वयमुक्तस्यार्थस्य किंचिन्निमित्तमभिसंधाय प्रतिषेध आ. क्षेपः ॥ सूचितेति ॥ पक्षान्तरपरिग्रहस्य पूर्वपक्षप्रतिक्षेपनियतत्वादिति भावः ॥ नचात्र कैमर्थ्यरूपपश्चमप्रतीपप्रभेदेन गतार्थत्वं शङ्कनीयम्। तस्यात्र प्रतिषेधप्रति- निमित्तत्वेनाप्राधान्यात्। असंदिग्धमुदाहरति-साहित्येति॥ हे कविश्रेष्ठाः, साहित्यसमुद्ररूपाणां भारतादीनां मन्थनादिव परिशीलनादुत्थितमुत्पन्नं कर्मायो- रमृतमिवाह्लादकं काव्यं रक्षत। यद्यस्मात्तस्य लुण्ठनार्थ दैतया इव काव्यरूपस्यार्थस्य वित्तस्य चोरा: प्रगुणीभवन्ति बहुलीभवन्तीत्यन्वयः॥ गृहनन्त्विति ॥यदि वेत्य- थवेत्यनेन समानार्थे। उप्तेषु अपहृतेषु ॥ सवोल्लिखितेति॥ खयमुद्भावितेत्यर्थः। वैचित्र्याणामर्थवैचित्र्याणाम् ॥७३॥ अर्थान्तरपर्यवसितः अर्थान्तरप्रतियो गिकत्वेनावस्थितः । विशेषं व्यङ्ञयार्थविशेषम्॥ संघटनेति॥ संयोजनकाले उचित यत्कैतववचनं मिथ्यावचनं तस्य परिहारस्तनोपलक्षिते यथार्थवादित्वे इत्यर्थः। नाहं दूतीत्यत्रहि दूतीपदेन दूतीगतमिथ्यावादित्वविशिष्ट लक्ष्यते। तदभावस्तु यद्यपि न यथार्थवादित्वं तथापि तदुपलक्ष्यत्ात्तत्पर्यवसानोक्ति:॥ १ 'चन्द्रं संद' २ 'नायं दूती'.

आक्षेपालंकार: ३२ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ९७

नरेन्द्रमौले न वयं राजसंदेशहारिणः । जगत्कुटुम्बिनस्तेऽय्य न शत्रुः कश्चिदीक्ष्यते॥ अत्र संदेशहारिणामुक्तौ न वयं संदेशहारिण इति निषेधोऽनुपपन्नः। सं विकालोचितकैतववचनपरिहारेण ह्वर्थवादित्वे पर्यवस्यन्सर्वजगतीपालकस्य तव न कश्चिदपि शत्रुभावेनावलोकनीय: किंतु सर्वेऽपि राजानो मृत्यभावेन मंरक्षणीया इति विशेषमाक्षिपति॥७॥ आक्षेपोडन्यो विधौ व्यक्ते निषेधे च तिरोहिते। गच्छ गच्छसि चेत्कान्त तत्रैव स्याज्जनिर्मम ॥ ७५॥ अन्र गच्छेति विधिर्व्यक्तः। मा गा इति निषेधस्तिरोहित: कान्तोद्देश्य- देशे निजजन्मप्रार्थनयात्ममरणसंसूचनेन गर्मितः। यथावा- न चिरं मम तापाय तव यात्रा भविष्यति। यदि यास्यसि यातव्यमलमाशङ्कयापि ते।। अत्रापि न चिरं मम तापायेति स्वमरणसंसूचनेन गमननिषेधो गर्भी- कृतः ॥ ७५ ॥

नरेन्द्रेति॥ संधिकरणार्थमागतानां दूतानामुक्तिः । नरेन्द्राणां राजञां मौलि: श्रेष्ठः । संधीति ॥ संधिकाले उचितं यत्कैतववचनं तत्परिहारेणोपलक्षिते इति पूर्ववदर्थः । अत्राहु :- संदेशहारिषु तन्निषेधस्य बाधात् संदेशहारिपदेन कैतववचनप्रयोक्तत्वविशिष्टं लक्ष्यते। तन्निषेधेन च सत्यवादितरूपो विशेषो व्यज्यत इत्ययमेव निषेधेन विशेपाक्षेपो नतु सर्वजगतीपालकस्येत्यादिर्विशेषो निषेधेन केवलेनाक्षेपुं शक्यते। तस्य जगत्कुटुम्बिन इत्युत्तरार्धगम्यत्वात्। एवं स्थिते कथमुच्यते तव न कश्चिदपीत्यादीति। तत्रोच्यते। न वयमिति निपेधाभावे केवलादुत्तरार्धान्नोक्तविशेषावगतिः स्यात्। संधिकालोचितकैत- ववचनत्वेनैव संभाव्यमानलात् । अपितु तत्कालीनसंध्यभिप्रायमात्रावगमः । निषेधेन तु तत्परिहारे युक्त उक्तविशेपावगम इत्यनुभवसाक्षिकमेतत्। सत्य- वादित्वादिकं तूक्तविशेषे व्यञ्ञनीये द्वारभूतं नतु तदेव। विशेषरूपमचमत्कारि- त्वात्। अतएव नाहं दूतीत्यत्र वस्तुवादित्वादिर्विशेषो व्यज्यत इत्यलंकारसर्व- स्वकारः। वस्तुवादित्वमादिद्वारभूतं यस्य तादृशो विशेष इति तदर्थ इति। एतेन नाहं दूतीति पूर्वोदाहरणमपि व्याख्यातम्॥ ७४॥ अस्यैव प्रभेदान्तर- माह-आक्षेपोऽन्य इति॥ प्रार्थनया मरणसूचनद्वारेण। गर्मितो व्यङ्ञयत्वे- नान्तर्भावितः । एतच्च तिरोहित इत्यस्यार्थकथनम्। तदेवमपह्ठतिभिन्नत्वे सति चमत्कारकारिनिषेधत्वं सामान्यलक्षणं वोध्यम्॥ ७५ ॥ इत्याक्षेपालंकारप्रक- रणम् ॥ ३२॥ १ 'न्यविधौ व्यक्ते प्रतिषेधतिरोहिते'.

९८ कुवलयानन्दः। [ विभावनालंकार: ३४

विरोधाभासालंकार: ३३ आभासत्वे विरोधस्य विरोधाभास इष्यते। विनापि तन्वि हारेण वक्षोजौ तव हारिणौ॥ ७६॥ अत्र हाररहितावपि हारिणौ हृद्याविति श्रेषमूलको विरोधाभासः। यथावा- प्रतीपभूपैरिव किं ततो भिया विरुद्धध्मैरपि भेतृतोज्झिता। अमित्रजिन्मित्रजिदोजसा स यद्विचारदृक्चारदृगप्यवर्तत।। अत्र विरोधसमाधानोत्प्रेक्षाशिरस्को विरोधाभास इति पूर्वस्मान्जेद: ७६

विभावनालंकार: ३४ विभावना विनापि स्यात्कारणं कार्यजन्म चेत्। अप्येलाक्षारसासिक्तं रक्तं तच्चरणद्वयम्।७७॥ आभासत्व इति॥ विरोधस्याभासत्वे आपाततो भासमानत्वे सति विरो- धाभासो नामालंकारः। आभासत इत्याभासः । विरोधश्वासावाभासश्रति व्यु- त्पत्तेः। ईषदर्थकेन चाडा भानस्यापातरूपतवमर्थान्तरपरिहार्यतरूपं बोध्यते। तथा चैकाधिकरण्येन प्रतीयमानयोः कार्यकारणत्वेनागृह्यमाणयोर्धर्मयोराभासमानाप- यवसन्नविरोधत्वं लक्षणं द्रष्टव्यन्। शनिरशनिश्च तमुचचैरित्यादावतिव्याप्तिवारणा- यादं विशेषणम्। अप्यलाक्षारसासिक्तं रक्तं तच्चरणद्वयम् इति विभावनावा- रणाय द्वितीयम्। पर्यवसितस्य विरोधस्य दोषत्वादपर्यवसन्नत्वं विरोधविशेषण- मिति दिक्॥ श्ेषेति ॥ हारोऽनयोरस्तीत्यर्थे विरोधः । मनोहारिणावित्यर्थेन तत्परिहारः ॥ प्रतीपेति॥ तस्मान्नलाद्भयेन कृत्वा प्रतिकूलनृपैरिव विरुद्धधर्मै- रपि भेत्तृता भेदकारिता त्यक्ता किमित्युत्प्रेक्षा। यस्मात्स नलः अमित्राणां श- त्रूणां जयकृदपि ओजसा मित्रस्य रवेर्जयकुत्। अथच मिन्नजिदेव न मित्रजि- दिति विरोधः । चारदृष्टिरपि विचारे दृष्टिर्यस्य तादृशः विगतचारदृगिति च वि- रोवः ॥ विरोधेति ॥ विरोधसमाधानरूपोत्प्रेक्षा शिरः प्रधानं यस्य ताह् इत्यर्थः। यत्त विरोधसमाधानात्मिकया मुखस्थितयोत्प्रेक्षया विरोधस्योत्थानमेव भन्नमिति कथमत्र विरोधालंकार इति केनचित्सुमनसापि विमनसेवाभिहितं तदसा- रम्। विरोधभानमन्तरेण विरुद्वधर्मैरपीत्याद्यत्प्रेक्षाया एवानुत्थानेन शलेषमूलमा- भासमानं विरोधमुपजीव्यैव विरोधत्यागोत्प्रेक्षाया अर्थान्तरानुगहीतायास्तत्समा- धानत्वेन पश्चादवस्थितत्वादिति ॥ ७६ ॥ इति विरोधाभासप्रकरणम् ॥३३॥ विभावनेति। प्रसिद्धे कारणाभावेऽपि कार्योत्पत्तिर्विभावनालंकारः। विभा- व्यते कारणान्तरं यस्यामिति व्युत्पत्तेः। कारणाभावश्च शाब्द आर्थो वेति सर्वत्र लक्षणसमन्वयो बोध्यः। एतदेव तन्त्रेण सकलविभावनाप्रकारसाधारणं सामान्य- १ 'आभासत्वं' २ 'अपि लाक्षा'.

विभावनालंकार: ३४ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १९

अन्र लाक्षारसासेकरूपकारणाभावेऽपि रक्तिमा कथितः। स्वाभाविकतवेन विरोधपरिहारः । यथावा- अपीतक्षीबकादम्बमसंमृष्टामलाम्बरम्। अप्रसादित सूक्ष्माम्ब जगदासीन्मनोरमम्॥। अत्र पानादिप्रसिद्धहेत्वभावेऽपि क्षीबत्वादिनिबद्धम् । विभाव्यमानशर- रसमयहेतुकत्वेन विरोधपरिहारः। यथावा- वरतनुकबरीविधायिना सुरभिनखेन नरेन्द्रपाणिना। अवचितकुसुमापि वल्लरी समजनि वृन्तनिलीनपटपढ़ा।। अत्र वल्लर्या पुष्पाभावेऽपि भृङ्गालिङ्गनं निबद्धं तन्र वरतनुकबरीसंक्रान्न- सौरभनरपतिनखसंसर्गरूपं हेत्वन्तरं विशेषणमुखेन दर्र्शितमिनि विरोध- परिहारः॥। ७७॥ हेतूनामसमग्रत्वे कार्योत्पत्तिश्र सा मता। अस्त्नैरतीक्ष्णकठिनैर्जगञ्जयति मन्मथः ॥७८॥ अन्र जगजये साध्ये हेनूनामस्राणामसमग्रत्वतीक्ष्णत्वादिगुणवैकल्यम्। यधावा-

उदस्यन्ति पान्थानामस्पृशन्तो विलोचने।।

लक्षणमाद्यप्रकार विशेषलक्षणं च बोध्यम्। तत्रादं दर्शितमेव। द्वितीयं तु कार- गान्विताभावकथनपूर्वकं कार्योत्पत्तिकथनमित्युदाहरणविशेषबलादेव गम्यत इति विविच्य न दर्शितम्। प्रतिबन्धके सति कार्योत्पत्तिरूपे तृतीयप्रकारेऽतिव्याप्तेर्वा- रणायान्वितेति। तत्र प्रतिबन्धकस्य वस्तुतः कारणाभावरूपस्य कथनेऽपिन कार णान्वितत्वेन कथनमिति तन्निरासः। प्रकारपञ्चकेऽपि कारणान्विताभावस्यार्थतो गम्यलात्कथनेति ॥। अप्यलाक्षेति॥ लाक्षारसेन आसमन्तात्सिक्तं लाक्षारसा- तिक्तम्। पश्चान्नन्समासः। तस्याः कामिन्याः ॥ अपीतेति ॥ अपीताः पान- शून्या: क्षीबा मत्ता: कादम्वाः कलहंसा यत्र। तथा असंमृष्ट संमार्जनशून्यममल- मम्बरमाकाशं यत्र। एवमप्रसादितं वस्त्रगालनकत कक्षोदप्रक्षेपादिना यत्प्रसादनं तच्छून्यं सूक्ष्मं लध्वम्वु यत्र एवंभूतं जगन्मनोहरमासीदित्यन्वयः । परमार्थ. तस्तु शुद्धाम्ब्वित्येव काव्यादर्शे दृष्टः पाठः ॥ विभाव्यमानेति॥ वर्ण्यमाने- त्यर्थः ॥ वरेति ॥ वरतनोः केशपाशरचनासंपादकेनातएव सुरभिनखेन राजञो हस्तेनावचितकुसुमा लूनपुष्पापि लता वन्तासक्तत्रमरा संजातेत्यर्थः॥७७॥ हेतूनामिति॥ असमग्रत्वे हेतुतावच्छेदकस्य धर्मस्य तत्संबन्धस्य वा वैकल्ये सति। अस्त्रैरिति धर्मवैकल्योदाहरणम्। संबन्धवैकल्ये उदाहरति-उद्यानेति॥ विलोचने कर्मभूते। उदस्यन्ति। उद्धताश्रृणि कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ क्रियेति धाल- र्थत्वाभिप्रायं स्पर्शनस्य संयोगरूपलात्। इमां द्वितीयप्रकाररूपां विभावनाम्॥

१०० कुवलयानन्दः। [ विभावनालँकार: ३४

अन्र बाष्पोद्गमनहेतूनामसमग्रत्वं स्पर्शनक्रियावैकल्यम्। इमां विशेषो- क्िरिति दण्डी व्याजहार। यतस्तत्र प्रथमोदाहरणे मन्मथस्य महिमातिश- यरूपो द्वितीयोदाहरणे चम्पकरेणूनासुद्दीपकतातिशयरूपश्च विशेष: ख्या- प्यत इति। अस्माभिस्तु तीक्ष्णत्वादिवैकल्यमपि कारणविशेषाभावरूपमिति विभावना प्रदर्शिता॥। ७८॥ कार्योत्पत्तिस्तृतीया स्यात्सत्यपि प्रतिबन्धके। नरेन्द्रानेव ते राजन्दशत्यसिभुजङ्गमः ॥७९॥ अत्र नरेन्द्रा विषवैद्याः सर्पदंशप्रतिबन्धकमत्रौषधिशालिनः श्रेषेण गृ- हीता इति सत्येव प्रतिबन्धके कार्योत्पत्तिः ॥ यथावा- चित्र तपति राजेन्द्र प्रतापतपनस्तव। अनातपत्रमुत्सृज्य सातपत्रं द्विषद्रणम्॥ ७९॥ अकारणात्कार्यजन्म चतुर्थी स्याद्विभावना।

अत्र शङ्गशब्देन कमनीयः कामिनीकण्ठस्तत्रीनिनादत्वेन तद्गीतं चाध्य- वसीयत इत्यकारणात्कार्यजन्म। यथावा- तिलपुष्पात्समायाति वायुश्चन्दनसौरभः । इन्दीवरयुगाच्ित्रं निःसरन्ति शिलीमुखाः॥।८0॥ विरुद्धात्कार्यसंपत्तिर्दष्टा काचिद्विभावना। शीतांशुकिरणास्तिन्वीं हन्त संतापयन्ति ताम् ॥८१॥ अत्र तापनिवर्तकतया तापविरुद्धैरिन्दुकिरणैस्तापजनिरुक्त्ा। यथावा- उदिते कुमारसूर्ये कुवलयसुल्लसति भाति नक्षत्रम्। व्याजहारेति ॥ 'गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यदर्शनम्। विशेष्यदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरिष्यते। इति ग्रन्थेन व्यवहृतवानित्यर्थः । एतेन प्रथमप्रकारा- द्वितीयप्रकारस्य वैलक्षण्यं दुरुपपादमिति वदन्नपास्तः। वैलक्षण्याभावे हि प्राचा- मलंकारान्तरत्वेन कथनमत्यन्तानुपपन्नमेव स्यात्। अस्ति च स्वरूपतः कारणा- भावकथनात्कारणगतधर्मवैकल्यद्वारेण तद्विशिष्टकारणाभावकथने सहृदयसिद्धो विच्छित्तिविशेषः । प्रकारान्तरास्वीकारे लाघवमिति तु सवीयला घवा द्ा व न मित कृतमधिकेन ॥ ७८ ॥ कार्योत्पत्तिरिति ॥ प्रतिबन्धके सत्यपि कार्योत्पत्ति- कथनं तृतीया विभावना ॥I नरेन्द्रादिति ॥ 'नरेन्द्रो वार्तिके राशि विषवैद्ये- पि कथ्यते' इति विश्वः । असिः खङ्ग एव भुजंगम: ॥ चित्रमिति॥ प्रताप एव तपनः सूर्यः । आतपत्रं छत्रं तद्रहितमनातपत्रम्। आतपत्रेण सहितं सा- तपत्रम् ॥। ७९ ॥ अकारणादित्यस्य सुगमलान्न व्याख्यानम् ॥ ८० ॥ उदित

१ 'सत्यतिप्रति'. २ 'तन्वीं हन्त'. ३ 'माम्'.

विशेषोत्तयलंकार: ३५] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १०१

मुकुलीभवन्ति चिंत्र परराजकुमारपाणिपद्मानि। यथावा- अविवेकि कुचद्वन्द्वं हन्तु नाम जगत्रयम्। श्रुतिप्रणयिनोरक्ष्णोरयुक्तं जनमारणम् ॥। पूर्वोदाहरणयोः कारणस्य कार्यविरोधित्वं स्वाभाविकम्। इहतु श्रुतिप्रण- यित्वरूपागन्तुकगुणप्रयुक्तमिति भेदः ॥ ८१ ॥ कीर्यात्कारणजन्मापि दृष्टा काचिद्विभावना। यशः पयोरोशिरभूत्करकल्पतरोस्तव ॥ ८२ ।। यथावा- जाता लता हि शैले जातु लतायां न जायते शैलः। संप्रति तद्विपरीतं कनकलतायां गिरिदयं जातम्॥ ८२॥

विशेषोक्तयलंकार: ३५ कार्याजनिर्विशेपोक्ति: सति पुष्कलकारणे। हृदि स्नेहक्षयो नाभूत्सरदीपे ज्वलत्यपि॥ ८३॥ यथावा- अनुरागवती संध्या दिवसस्ततपुरःसरः। अहो दैवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः ॥।८३।।

इति॥ कस्यचिद्राजकुमारस्य प्रतापवर्णनम्। कुमाररूपे सूर्ये उदिते सति कोः पृथिव्या वलयं मण्डलमेव कुवलयं कुमुदमुल्लासं प्राप्ोति। क्षत्रं क्षत्रियकुलं न भाति अथच नक्षत्रं भातीति चित्रम्। तथा परेषां राजकुमाराणां पाणिक- मलानि मुकुलीभवन्ति संकुचन्ति। अञ्ञलिबन्धात्तदाकृतीनि भवन्तीत्र्थः॥ अविवेकीति॥ विवेको विशेपदर्शनं विश्लेपश्व तच्छून्यम्। परस्परं संश्लिष्ठ लातू। कुचयुगं कर्तृ। जगन्रयं हन्तु नाम। श्रुतिर्वेद: कर्णश्च। प्रणयः परि- चयः ॥ ८१ ॥ यश इति ॥ कर एव दातृतवात्कल्पतरुः । अत्र पयोधिजन्या- त्कल्पतरो: कारणस्य पयोधेरुत्पत्तिः षष्ठी विभावना॥ जातेति॥ जातु कदा- चित् कनकलतेव कनकलता कामिनी। गिरिद्यमिव स्तनद्यम्॥ ८२॥ इति विभावभाप्रकरणम्॥ ३४॥ विशेषोक्तिं लक्षयति-कार्याजनिरिति। पुष्कले सहकारिसंपन्ने कारणे सति। प्रसिद्धकारणसमूहे सतीति यावत्। कार्यस्याजनिरनुत्पत्तिर्विशेषोकतिः । विशेषस्यानुत्पत्तिनिमित्तस्योक्तिरवगतिर्यत्रेति व्युत्पत्तेः ॥ अनुरागेति ॥ अनु- १ 'कार्याच्चेत्कारणोत्पत्तिर्दृष्टा'. २ 'पयोधिरभवत्करः'.

१०२ कुवलयानन्दः। [असंगत्यलंकार३७

असंभवालंकार: ३६

को वेद गोपशिशुक: शैलमुत्पाटयेदिति॥८४॥ यथावा- अयं वारामेको निलय इति रलाकर इति श्रितोऽस्माभिस्तृष्णातरलितमनोभिर्जलनिधिः । क एवं जानीते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणादेनं ताम्यत्तिमिमकरमापास्यति मुनिः ॥ ८४ ॥

असंगत्यलंकार: ३७ विरेद्धं भिन्नदेशत्वं कार्यहेत्वोरसंगतिः। विषं जलधरैः पीतं सूर्च्छिता: पथिकाङ्नाः॥८५॥ ययोः कार्यहेत्वोर्भिन्नदेशत्वं विरुद्धं तयोस्तन्निबध्यमानमसंगत्यलंकारः। यथात्र विषपानमूर्च्छयोभिन्नदेशत्वम्। यथावा- अहो खलभुजङ्गस्य विचित्रोऽयं वधक्रमः । अन्यस्य दशति श्रोत्रमन्यः प्राणैवियुज्यते। क्वचिद्सांगत्यसमाधाननिबन्धनेन चारुतातिशयः। यथावा- अजस्रमारोहसि दूरदीर्घां संकल्पसोपानततिं तदीयाम्। श्वासान्स वर्पत्यधिकं पुनर्यद्यानात्तव त्वन्मयतामवाप्य।।

रागो रक्तिमा रतिश्व। पुरःसरोऽग्रवर्ती आज्ञाकरश्व। पूर्वोदाहरणेऽनुक्तिनिमि- त्ता इह दैवगतिवैचित्र्यस्य निमित्तस्योपादानाडुक्तनिमित्तेति भेदः ॥ ८३ ॥ इति विशेषोक्तिप्रकरणम् ॥ ३५॥ असंभव इति ॥ कस्यचित्पदार्थस्य निष्पत्तेर संभावनीयत्ववर्णनमसंभवो नामालंकारः । गोपशिशुको गोपबालकः । निन्दायां सार्थे वा कप्रत्ययः । उत्पाटयेदुद्धरेत्।। अयमिति॥ वारां जलानां निलयः स्थानम्। तृष्णा पिपासा अर्थाभिलाषश्च। तरलितं चञ्चलीकृतम्। श्रित आश्रितः मुनिरगस्त्यः एनं समुद्रं क्षणादासमन्तात्पास्यति इंदं को जानीत इत्यन्वयः। कीद्शम्। निजकरपुटी करसंपुटमेव कोटरं बिलं तद्तं तथा ताम्यन्तो ग्लायन्तस्तिमयो मत्स्या मकराक्ष यस्यैवंभूतमित्यर्थः ॥ ८४ ॥ इत्यसंभवालंकारप्रकरणम् ॥ ३६ ॥ विरुद्धमिति॥ अदृष्टमित्यर्थः । भिन्नदेशत्वं भिन्नाधिकरणलम्। विषं जलं हालाहलं च। संगतस्य भावः सांगत्यं तदभावोऽसांगत्यम्॥ अजस्रमिति॥

१ 'संभव्यत्व'. २ 'विरुद्धभिन्नदेशत्वं कार्यहेतोः'.

असंगत्यलंकार: ३७] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १०३

विरुद्धमिति विशेषणाद्यन्र कार्यहेत्वोर्भिन्नदेशत्वं न विरुद्धं तत्र नामं- गतिः। यथा- भ्रूचापवल्लीं सुसुखी यावन्नयति वक्रताम्। तावत्कटाक्षविशिखैर्भिद्यते हृदयं मम ॥८५॥ अन्यत्र करणीयस्य ततोऽन्यत्र कतिंश्च सा। अन्यत्कर्तु पट्टत्तस्य तद्विरुद्धकृतिस्तथा ॥ ८६ ॥। अपारिजातां वसुधां चिकीर्षन्धां तथाकृथाः। गोत्रोद्धारप्वृत्तोऽपि गोत्रोद्भेदं पुराऽकरो:॥८ अत्र कृष्णं प्रति शक्रस्य सोपालम्भवचने भुवि चिकीर्षिततया तन्न कर- णीयमपारिजातत्वं दिवि कृतमित्येकाSसंगतिः । पुरा गोत्राया उद्धारे प्रवृत्तेन वराहरूपिणा तद्विरुद्धं गोत्राणां दलनं खुरकुट्टनैः कृतमिति द्विविधापि शेषोत्थापिता। यथावा- त्वत्खङ्गखण्डितसपत्नविलासिनीनां भूषा भवन्त्यभिनवा भुचनैकवीर। नेन्रेषु कङ्कणमथोरुषु पत्रवल्ली चोलेन्द्रसिंह तिलकं करपल्लवेषु।।

दमयन्तीं प्रति हंसोक्तिः। हे दमयन्ति, वं तदीयां नलसंबन्धिनीं दूरमत्यन्तं दीर्घो संकल्पो मनोरथस्तद्रूपसोपानपरम्परामजस्रं निरन्तरमारोहसि। स पुनर्न- लोऽधिकं श्वासान्वर्षति मुञ्चतीति यत्तव ध्यानात्त्वन्मयतां त्वत्स्रूपतामवाप्ये- त्यन्वयः। अत्र चतुर्थपादेनासंगतिसमाधानम् । भूचापेति॥ भूचापवल्ली भ्रूस्वरूपधनुर्लताम्। यावदिति परिमाणार्थम्। वकतां नयति। आकर्षतीति यावत्। तावत्परिमाणम्। हृदयं भिद्यत इत्यर्थः । अत्र हृदयभेदधनुराकर्षणयोः कार्यकारणयोर्भिन्नदेशत्वमेव दृष्टमिति नासंगतिरलंकारः ॥ ८५॥ अन्यत्रेति॥ अन्यत्र कर्तव्यस्य वस्तुनस्ततोऽन्यस्मिन्नधिकरणे या कृतिः करणं तदप्यसंगति- रित्यनुषज्यते। तथा अन्यत्कार्ये कर्तु प्रवृत्तस्य तद्विरुद्वकार्यकरणं तृतीया असंगतिः । अपगतमरिजातं यस्यास्तां द्यां सवर्गम्। तथा पारिजाततरुरहिताम- कृथा: कृतवानू। एवं गोत्राया: पृथिव्या उद्धाराय पुरा वराहावतारे प्रवृत्तोऽपि वं गोत्राणां पर्वतानामुद्भेदं दलनमकरोः कृतवानित्यर्थः । शलेषोत्थापिता गलेषमूलकाभेदाध्यवसायोत्थापिता ॥ यथावा ॥ त्वत्खद्गेति॥ हे भुवनैक- वीर चोलदेशाधिप सिंहसदश, तव खज्नेन खण्डिता ये सपताः शत्रवस्त- द्विलासिनीनामभिनवा अदष्टपूर्वा भूषा भूषणानि भवन्ति। यथा नेत्रेषु कक्णं वलयं भवतीत्यनुषङ्गः । अथेति समुचये। ऊरुषु च पत्रयुक्ता वल्ली सैव पत्रि-

१ 'कृतिश्च यत्', २ 'पुरोऽकरोत्'.

१० कुवलयानन्दः । [ असंगत्यलंकारः ३७

मोहं जगत्रयभुवामपनेतुमेत- दादाय रूपमखिलेश्वर देहभाजाम्। निःसीमकान्तिरसनीरधिनासुनैव मोहं प्रवधयसि मुग्धविलासिनीनाम्।। अत्राद्योदाहरणे कङ्कणादीनामन्यत्र कर्तव्यत्वं प्रसिद्धमिति नोपन्यस्तम्। भवतिना भावनारूपा अन्यत्र कृतिराक्षिप्यत इति लक्षणानुगतिः॥८६॥८७।।

कारचना। करपल्लवेषु तिलयुक्तं कं जलमेव ललाटभूषणमिति ॥ मोहमिति॥ हे अखिलेश्वर, जगत्रयवर्तिनां देहधारिणां मोहमपनेतुमेतत् रूपं कृष्णशरीरमा- दाय मर्यादातिकान्तकान्तिरूपरससमुद्रेणामुनैव रूपेण सुन्दरस्त्रीणां मोहं प्रव- वयसीत्यन्वयः ॥ अन्रेति ॥ अनयोर्मध्य इत्यर्थः । आद्योदाहरणे इत्यस्य लक्ष- णानुगतिरित्यत्रान्वयः । भवतिना भवत्यर्थेन। भवनेनेति यावत्। भावनारूपा भवनप्रयोजकव्यापाररूपा। यत्त अन्यत्र करणीयस्येत्याद्यसंगतिप्रकारद्वयान्तर- कथनमयुक्तम्। अपारिजातामित्युदाहरणे पारिजातराहित्यचिकीर्षारूपकारणस्य कार्येण पारिजातराहित्येन वैयधिकरण्योपनिबन्धनेन प्राथमिकासंगतितो वैलक्ष- ण्यानुपपत्तेः । आलम्बनाख्यविषयतासंबन्धनचिकीर्षायाः सामानाधिकरण्येन कार्यमात्रं प्रति हेतुत्वात्। एवं नेत्रेषु कङ्कणमित्यादौ कङ्कणत्वनेत्रालंकारत्वयो- र्विरुद्धयोः सामानाधिकरण्यवर्णनाद्विरोधाभासत्वमुचितम्। एवं गोत्रोद्धारप्रवृ- तोऽपीत्युदाहरणे 'विरुद्धात्कार्यसंपत्तिर्दष्टा काचिद्विभावने'त्युक्तविभावनाप्रकारेणैव गतार्थलादसंगतिभेदान्तरकल्पनानुचिता। मोहमित्यादावपि मोहनिर्वर्तकत्व- मोहजनकत्वयोर्विरुद्धयोरेकत्र वर्णनाद्विरोधाभास एवेति कैश्चिदुक्तं तदसंगतम्। उक्तसंबन्धेन चिकीर्षाया हेतुत्वासिद्धेः। नहि यदधिकरणे कार्यचिकीर्षा तदधि- करणमन्तर्भाव्योक्तसंबन्धेन चिकीर्षायाः कार्यहेतुत्वं तान्त्रिकसंमत युक्तं वा। अन्यत्र चिकीर्षितस्यापि प्रमादादिनान्यत्र करणेन व्यभिचारात्। अतएवैवंवि- धवैयधिकरण्यस्य विरुद्धत्वादपि न प्राथमिकासंगत्यन्तर्भावसंभवः । वस्तुतस्तु- 'विषं जलधरैः पीतं मूर्च्छिता: पथिकाङ्गनाः' इत्यत्रेव नात्र कार्यकारणवैयधिं- करण्यप्रयुक्तो विच्छित्तिविशेषोSपित्वन्यत्र कर्तव्यस्यान्यत्र करणप्रयुक्त एवेति सहृदयमेव प्रष्टव्यम्। एवं नेत्रेषु कङ्णमित्यत्र सत्यपि विरोधाभासेऽन्यत्र चमत्कारित्वेन कप्तालंकारभावान्यत्र करणरूपासंगतिरपि प्रतीयमाना न शक्या

द्ेदरूपकार्यविरुद्धत्वाद्विरुद्धा कार्यसंपत्तिर्विभावनेत्यपि न युक्तम्। गोत्रो- द्वारप्रवृत्तेरगोत्रो ्ेदनि वर्त क त्वा व त ्व् िर ुदधत् वात् ्ंचित््युपग म डप्यन्यत्कार्य कर्ते प्रवृत्तेन तद्विरुद्धकार्यान्तरकरणरूपासंगतिरपि मोहं जगत्रय- भुवामित्यादौ चमत्कारित्वेन लब्धात्मिका न निवारयितुं शक्यते। नचा- त्रापि मोहनिवर्तकान्मोहोत्पत्तेः सैव विभावनेति वाच्यम्। मोहनिवर्तकस्य सिद्ध-

विषमालंकार: २८] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १०५

विषमालंकार: ३८ विषमं वर्ण्यते यत्र घटनाऽननुरूपयोः। क्केयं शिरीषमृद्ड्गी क तावन्मदनज्वरः।।८८।। अन्नापि मृदुत्वेनातिदुःसहत्वेन चाननुरूपयोरङ्गनामदनज्वरयोर्घटना। यथावा- अभिलपसि यदीन्दो वक्रलक्ष्मीं मृगाक्ष्याः पुनरपि सकृदब्धौ मज संक्षालयाङ्कम्। सुविमलमथ बिम्बं पारिजातप्रसूनैः सुरभय वढ नो चेत्वं क तस्या मुखं क्क। पूर्वत्र वस्तुसती घटना। अत्रच चन्द्रवदनलक्ष्म्योस्तर्किता घटनेति भेद: ८८ विरूपकार्यस्योत्पत्तिरपरं विषमं मतम् । कीर्ति प्रभूते धवलां श्यामा तव कृपाणिका ॥८९॥ अन्र कारणगुणप्रक्रमेण विरुद्धाच्छयामाद्धवलोत्पत्तिः । कार्यकारणयोर्निवे- त्यनिर्वतकत्वे पञ्चमी विभावना। विलक्षणगुणशालित्वे त्वयं विषम इति भेद: ॥ ८९॥ अनिष्टसयाप्यवाप्तिश्र तदिष्टार्थसमुद्यमाद्। भक्ष्याशयाहिमञ्जूषां दष्टाखुस्तेन भक्षितः ॥। ९० ।। वदप्रतीतेः । अतएव न विरोधाभासोऽपि। विशेषोक्तिकथनं तवन्नासंगतमेव। नहि गोत्रोद्धारविषयकप्रवृत्तिरूपकारणसत्त्वेऽपि गोत्रोद्धाररूपस्य कार्यस्यानुत्प- त्तिरिह प्रतिपाद्ते। किंतु विरुद्धकार्योत्पत्तिरेवेति विभावनीयम् ॥८६॥८७॥ इत्यसंगतिप्रकरणम् ॥३७॥ विषममिति॥ परस्परमानुरूप्यरहितयो: पदार्थयोर्यत्र घटना संबन्धो वर्ण्यते तत्र विषमनामालंकारः । संबन्धश्च संयोगादिः उत्पाद्योत्पादकभावश्चेति सर्वप्र- कारसाधारणमेतह्वक्षणं वोध्यम्।। अभिलषसीति॥ अक्क कलङ्कम्। संक्षालय प्रक्षालय। अथ प्रक्षालनानन्तरम्। नो चेत्तस्या मुखं क्व लं क्व इति वदेल्य- न्वयः । वस्तुसती वस्तुगत्या विद्यमाना ॥ चन्द्रेति। चन्द्रश्र वदनलक्ष्मीक्ष तयोरित्यर्थः ॥८८ ॥ विरूपकार्यस्येति ॥ कारणविलक्षणस्वरूपस्येत्यर्थः। कृपाणिका खंङ्गः | प्रकरमेणेति॥ प्रकरम: परिपाटी। खजातीयकार्यगुणोत्पाद- कतवरूपा विरुद्धा कार्यसंपत्तिरिति पश्चमविभावनाप्रकारेणाभेदमाशक्कयाह- कार्येति। अयं विषमः उक्तविषमालंकारप्रभेदः ॥ ८९ ॥ तृतीयप्रकारमाह- अनिष्टस्यापीति॥ अपिर्भिन्नकमः । इष्टार्थसमुद्यमादनिष्टस्यावाप्तिरपि च त-

१ 'अवाप्तिश्चेत्तदिष्टार्थ'. कुव० ११

१०६ कुवलयानन्दः । [विषमालंकार: ३८

इष्टार्थमुद्दिश्य किंचित्कर्मारब्धवतो न केवलमिट्टस्यानवापिः किंतु ततो- उनिष्टस्यापि प्रतिलम्भश्चेत्तदृपि विषमम्। यथा भक्ष्यप्रेप्सया सर्पपेटिकां दङ्टा प्रविष्टस्य मूषकस्य न केवलं भक्ष्यालाभः किंतु स्वरूपहानिरपीति। यथावा गोपाल इति कृष्ण त्वं प्रचुरक्षीरवाञ्छया। श्रितो मातृस्तनक्षीरमप्यलभ्यं त्वया कृतम्॥

अनर्थपरिहारार्थरूपेष्टार्थसमुद्यमात्। तदुभयं यथा- दिवि श्रितवतश्चन्द्रं सैंहिकेयभयाद्भुवि। शशस्य पश्य तन्वङ्गि साश्रयस्य ततो भयम्॥ अत्र न केवलं शशस्य स्वानर्थपरिहारानवापिः किंतु साश्रयस्याप्यनर्था वािरिति दर्शितम्। परानिष्टप्रापणरूपेष्टार्थसमुद्यमात्। तदुभयं यथा- दिघक्षन्मारुतेवालं तमादीप्यद्दशाननः । आत्मीयस्य पुरस्यैव सद्यो दहनमन्वभूत् ॥। पुरस्यैवेत्येवकारेण परानिष्टप्रापणाभावो दर्शितः । अनिष्टस्याप्यवाप्तिश्रेति श्रोकेSनिष्टावापेरपिशब्दसंगृहीताया इष्टानवालेश्र प्रत्येकमपि विषमपदेना- न्वयः । ततश्र केवलानिष्टप्रतिलम्भः केवलेष्टानवाप्तिश्चेत्यन्यदपि विषमद्ठयं लक्षितं भवति। तत्र केवलानिष्टप्रतिलम्भो यथा-

द्विषममित्यर्थः । अपिना इष्टानवाप्ति: संग्रह्यते। चकारः पूर्वोक्तविषमसमुच्च- यार्थ: ॥ भक्ष्येति ॥ अहिमश्जूषां सर्पपेटिकां दष्ट्रा भक्ष्यस्याशया प्रविष्ट आखुर्मू- षकस्तेनाहिना भक्षित इत्यन्वयः। यत्तु प्रविष्ट इत्यस्यागम्यमानतान्न्यूनपदत्मिति केनचिदुक्तं तदभिनिवेशदुष्टस्वहृदयानुभव विकत्थनमित्युपेक्षणीयम्। अनिष्टस्यापि प्रतिलम्भ इत्यत्रापिर्भिन्नकमो बोध्यः ॥ गोपाल इति ॥ हे कृष्ण, वं गो- पाल इति हेतोर्बहुदुग्धवाञ्छया श्रित आश्रितः । त्वया तु मातृस्तनदुग्धमप्यलभ्यं कृतम्। मुक्तिदानेनेति भावः । पूर्वत्रेष्टानवाप्तिरर्थगम्या इह त्वपिशब्दगम्येति विशेषः । इदमिति उदाहरणमिति च जातावेकवचनम् ॥ दिवीति ॥ भुवि सैं- हिकेयस्य सिंहीपुत्रस्य सिंहस्य भयात् दिवि आकाशे चन्द्रमाश्रितवतः शशस्य साश्रयस्याश्रयसहितस्य ततः सैहिकेयाद्राहोर्भयमेतत् हे तन्वद्ञि, फयेत्यन्वयः॥ परेति।। परस्यानिष्टावाप्तिरूपो य इषटार्थ इत्यर्थः । तदुभयमिष्टानवाप्यनिष्टावा- प्िद्वयम्॥ दिधक्षन्निति॥ दशाननो रावणः मारुतेर्हनुमतो वालं पुच्छं दग्घु- मिच्छंस्तं वालमादीप्यद्दीपयति स्मेत्यर्थः ॥ प्रत्येकमपीति ॥ अपिना इष्टानवा- प्तिसमुच्चिताया अनिष्टावाप्तेर्विषमपदेनान्वयः समुचीयते। विषमपदेन विषम- परामर्शकेन तत्पदेन । तथाच तात्पर्यबलाद्वाक्यमावर्तनीयमिति भावः। यत्त्वनि- ष्टस्यैव तदुत्तरापिशब्दसमुच्चिताया इष्टानवाप्तेरप्याप्रोतिनैवान्वयो नतु तत्पदपरा- मृष्टेन विषमेणाव्युत्पत्तेरिति तत्प्रागेवापिशब्दान्वयव्याख्यानेन निरस्तं वेदितव्यम्।।

विषमालंकारः ३८] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १०७

पद्मातपत्ररसिके सरसीरुहस्य किं बीजमर्पयितुमिच्छसि वापिकायाम्। काल: कलिर्जगदिदं न कृतज्ञमज्ञे स्थित्वा हरिष्यति मुखस्य तवैव लक्ष्मीम्।। अत्र पद्मातपत्रलिप्सया पद्मबीजावापं कृतवत्यास्तल्लाभोऽस्त्येव किंतु मुख- शोभाहरणरूपोत्कटानिष्टप्रतिलम्भः । केवलेष्टानवापिर्यथा- खिन्नोऽसि मुञ्ज शैलं बिभमो वयमिति वदत्सु शिथिलभुजः। भरभुझविततबाहुषु गोपेषु हसन्हरिर्जयति॥ अत्र यद्यपि शैलस्योपरिपतनरूपानिष्टावाति: प्रसक्ता तथापि भगवत्करा- म्बुजसंसर्गमहि्रा सा न जातेति शैलधारणरूपेष्टानवाप्िमात्रम्। यथावा- लोके कलङ्गमपहातुमयं मृगाङ्को जातो मुखं तव पुनस्तिलकच्छलेन। तत्रापि कल्पयसि तन्वि कलङ्करेखां नार्यः समाश्रितजनं हि कलङ्कयन्ति ॥

सानुग्रहो भगवता मयि पातितोयम्।

पद्मेति। दयितां प्रति नायकोक्तिः। पद्मस्यातपत्रं छत्रं तत्र रसिके हे तन्वि, वापिकायां सरसीरुहस्य पद्मस्य कन्दमर्पयितुं किमितीच्छसि। यतः हे अज्ञे, क- लियुगरूप: कालः। इदं जगत्कृतज्ञं च न भवति। ततः किं तत्राह। इदं सरसी- रुहं स्थित्वा तवैव मुखस्य लक्ष्मीं हरिष्यति न लन्यस्या इत्यर्थः ॥ खिन्नो- 5सीति॥ बिभृमो धारयामः। वदत्सु गोपेषु शिथिलौ भुजौ यस्य सः ।भरेण शैलभारेण भुझा वक्राः वितता विस्तीर्णा बाहवो येषां तथाभूतेषु सत्सु हसन्। अन्नेति॥ नच भरभुप्नेत्यनेन बाहुगतास्थिसन्धिभङ्गरूपानिष्टप्राप्तेः साक्षादुपात- त्वात्स्वाङ्गचूर्णीभावगर्वापहाररूपायाश्च स्फुटं गम्यमानत्वात्कथमिष्टाप्रापिमात्र- मित्युच्यत इति वाध्यम्। अस्थिसंधिभङ्गस्याशन्दार्थत्वाद्भगवद्भुजशैथिल्यप्रयुक्त्त भाराधिक्येन वक्रतामात्रस्य शब्दोपात्तस्य च क्लेशविशेषानावायकत्वेनानिष्टव्यप- देशानर्हत्वात्, सुहृद्भूतानां गोपानामनिष्ठप्रास्तौ हास्यानुपपत्तेश्र। अतएव न स- वाङ्गचूर्णीभावोऽपि गम्यः, गर्वप्रसत्त्यभावाच्च न तदपहारोऽपि। यतश्चिरका- लशैलधारणजन्यश्रमपरिजिहीर्षया गोपानां प्रवृत्तिरिहावगम्यत इति निरवद्यम्।। लोक इति॥ हे तन्वि, लोके प्रसिद्धं कलङ्कमपहातुं निवारयितुं मृगाङ्कस्तव मुखं जातस्त्रन्रापि पुनस्तिलकव्याजेन कलङ्करेखां लं कल्पयसि करोषि। हि यस्मान्नार्यः समाश्रितजनं सवाश्रितजनं कलङ्किनं कुर्वन्तीत्यन्वयः॥ शापो- जपीति॥ मृगयायां प्रमादतो हतपुत्रेण तापसेन लमपि पुत्रशोकान्मरिष्यसीति

१०८ कुवलयानन्दः । [विषमालंकार: ३८

कृष्यां दहन्नपि खलु क्षितिमिन्धनेद्धो बीजप्ररोहजननीं दहन: करोनि॥ अत्र परानिष्टप्रापणरूपेष्टानवासिः। स्वतोऽनिष्टस्यापि मुनिशापस्य महा- पुरुषार्थपुत्रलाभावश्यंभावगर्भतया दशरथेनेष्टत्वेन समार्थतत्वात्। यत्र के- नचित्स्वेष्टसिद्धर्थ नियुक्तेनान्येन नियोक्तुरिष्टमुपेक्ष्य स्वस्यैवेष्टं साध्यते तत्रा- पीष्टानवाप्तिरूपमेव विषमम्। यथा- यं प्रति प्रेषिता दूती तस्मिन्नेव लयं गता। सख्यः पश्यत मौढयं मे विपाकं वा विधेरमुम्॥ तस्मिन्नेव लयं गतेति नायके दूत्या: स्वाच्छन्द्यं दर्शितम्। यथावा- नपुंसकमिति ज्ञात्वा प्रियायै प्रेषितं मनः । तत्तु तत्रैव रमते हता: पाणिनिना वयम्॥ एतानि सर्वथैवेष्टानवाप्तेरुदाहरणानि। कदाचिदिष्टावाप्तिपूर्वकं तदनवा- प्रिर्यथा मदीये वरदराजस्तवे- भानुर्निशासु भवदङ्गिमयूखशोभा- लोभात्प्रताप्य किरणोत्करमाप्रभातम्। तत्रोद्धते हुतवहात्क्षणलुप्तरागे तापं भजत्यनुदिनं स हि मन्दतापः ॥। यथावा-

भङ्गात्ततत्सुषममित्रकरोपकह्या। लब्ध्वापि पर्वणि विधुः क्रमहीयमानः शंसत्यनीत्युपचितां श्रियमाशुनाशाम् ॥

शापे दत्ते तं प्रति दशरथस्येयमुक्तिः । अदृष्टपुत्रमुखपङ्कजशोभे मयि भगवता लया पातितोऽयं शापोऽपि सानुग्रहो भवति। खलु निश्ितम्। इन्धनैरिद्धो दीक्षौ दहन: कृषियोग्यां क्षितिं दहन्नपि बीजाङ्कुरजननीं करोतीति दृष्टान्तः ॥ परेति ॥ परस्य दशरथस्यानिष्टप्रापणरूपं यदिष्टं तस्यानवाप्तिरर्थात्तापसस्येत्यर्थः । कुतस्त- त्राह-स्वत इति ॥ नियोक्तु: प्रेषयितुः ॥ यं प्रतीति ॥ मौद्रयं मूढत्वम्। एवंविधायामाप्तत्ववुद्धेः । विधेदैवस्य विपाकं परिपाकम्। फलमिति यावत् ॥ भानुरिति॥ हे हरे, भानु: सूर्यो भवच्चरणकिरणशोभाया लोभात्खीयकिरणस- मूहं निशासु प्रभातपर्यन्तं प्रताप्य रात्रौ सूर्यकिरणानामनौ प्रवेशात्तापयित्वा तत्र तस्मिन्किरणोत्करे हुतवहादमेः सकाशादुद्धते सति रक्ततादर्शनान्मन्दसं- तापः सन् क्षणमात्रेण लुप्तरागे नष्टलौहित्ये सत्यनुदिनं तापं भजतीत्यन्वयः ॥ त्वद्वक्रेति॥ हे हरे, अयं विधुः पर्वणि पूर्णिमायामम्बुजस्य कोशः कुझलः स एवाम्बुजरूपभाण्डारगहं तस्य मुद्रा मुकुलीभावो मुद्रणं च तस्य भज्गेनात्ता

विषमालंकार: ३८ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १०९ अत्राद्यश्रोके सूर्यकिरणानां रात्रिप्वभिप्रवेशनमागमसिडम्। सूर्यम्य नि- जकिरणेपु भगवचचरणारुणिमप्रेप्सया तत्कृतं तेषामननौ प्रतापनं परिकल्प्य नेषामुदयकालदृश्यमरुणिमानं च तप्तोद्वतनाराचानामिवाअ्निसंतापनप्रयुक्कारु- णिमानुवृत्तिं परिकल्प्य सूर्यस्य महतापि प्रयत्नेन तात्कालिकेष्टावापिरेव जा- यते न सार्वकालिकेष्टावाप्तिरिति दर्शितम्। द्वितीयक्षोके चन्द्रस्य भगवन्मु- खलक्ष्मीं लिप्समानस्य सुहृत्वेन मित्रशव्दश्रेपवशात्सूर्य परिकल्प्य तत्किर- णस्य कमलमुकुलविकासनं चन्द्रानुप्रवेशनं च सुहृत्पाणेर्भगवन्मुखलक्ष्मी- निधानकोशगृहमुद्दामोचनपूर्वकं तनो गृहीतभगवन्मुखलक्ष्मीकस्य तया भ- गवन्मुखलक्ष्म्या चन्द्रप्रसाधनार्थ चन्द्रस्पर्शरूपं च परिकल्प्यैनावनापि प्र- यतेन पौर्णमास्यामेव भगवन्मुखसाम्यरूपेष्टप्राप्तिर्जायते न सार्वकालिकेति दर्शितम् । क्वचिदिष्टानवाप्तावपि तद्वाप्तिभ्रमनिबत्धनविच्छित्तिविशेषः । यथावा- बल्लालक्षोणिपाल त्वदहितनगरे संचरन्ती किराती

क्षित्वा श्रीखण्डखण्डं तदुपरि मुकुलीभूतनेत्रा धमन्ती श्वासामोदप्रसक्तैर्मधुकरपटलैर्धूमशङ्कां करोति॥ अत्र प्रभूताभ्निसंपादनोद्योगात्तत्संपाढनालाभेऽपि तल्लाभो भ्रमोपन्यास- मुखेन निबद्धः॥

गृहीता तत्मुषमा तच्छोभा यैस्तादृशा ये मित्रकरा: सूर्यकिरणाः सुहत्पाणयश्च तेषामुपकुप्या लाभेन लद्ूकस्य कान्तिं लब्ध्वापि क्रमेण हीयमान: क्षीयमाणः सन् अनीत्या उपचितां प्रवृद्धां श्रियमाशु नाशो यस्यास्तां शंसति कथयतीत्यन्वयः ॥ अत्रेति। आगमसिद्धं 'तस्मादिवाग्निरादित्यं प्रविशति रात्रावादित्यस्तम्' इति श्रुतिसिद्ध प्रवेशनं तत्कृतं सूर्यकृतं तेषां किरणानामननौ प्रतापनरूपँ परिकल्प्य उत्प्रेक्ष्य। एवं तेषां किरणानामरुणिमानमारक्तत्वं च अरुणिमानुदृत्तिरूपं परिकल्प्य इति दर्शितमित्यन्वयः । एवमग्रेऽपि सुहृत्त्वेन सूर्य परिकल्प्य तत्किरणचन्द्रानु- प्रवेशं च शात्त्रसिद्धं सुहृत्पाणेर्यथोक्तविशेषण विशिष्टस्य चन्द्रस्पर्शरूपं च परिकल्प्य इति दर्शितमित्यन्वयः ॥ बल्लालेति ॥ हे एतन्नामक भूपाल, त्वच्छत्रुनगरे संचरन्ती भिल्ी प्रकीणानि रत्नान्यादाय उरुतरा महती या खदिराङ्गारस्य शङ्का भ्रान्तिस्तया व्याकुलाङ्गी तदुपरि श्रीखण्डकाष्ठशकलं क्षिप्वा मुकुलीभूतनेत्रा फूत्कारं कुर्वती सती श्वासपरिमलेन प्रसक्त्ैरागतैर्भ्रमरसमूहैधूमशङ्कां करोतीत्य- न्वयः ॥ प्रभूतेति॥ बहुलेत्यर्थः । एतेषु च् सर्वेषूत्पाद्योत्पादकभावरूपसंबन्ध- गर्भेषु प्रभेदेषु कार्यकारणयोः क्वचिद्विलक्षणगुणशालित्वेनानुरूप्याभावात्कचिच्चे- षोत्पादकत्वेनाभिमतस्य कारणस्येष्टानवाप्यनिष्टावाप्तिरूप कार्येणानुरूप्याभावात्सा- मान्यलक्षणसमन्वयो बोध्यः ॥ ९० ॥ इति विषमालंकारप्रकरणम् ॥३८ ॥

११० कुवलयानन्दः । [ समालंकार: ३९

समालंकार: ३९ समं स्याद्वर्णनं यत्र द्वयोरप्यनुरूपयोः । स्वानुरूपं कृतं सैव हारेण कुचमण्डलम् ॥ ९१॥ प्रथमविषमप्रतिद्वन्द्वीदं समम्। यथावा- कौमुदीव तुहिनांशुमण्डलं जाह्नवीव शशिखण्डमण्डनम्। पश्य कीर्तिरनुरूपमाश्रिता त्वां विभाति नरसिंह भूपते॥। चिन्नं चित्रं बत बत महच्चित्रमेतद्विचित्रं जातो दैवादुचितघटनासंविधाता विधाता। यन्निम्बानां परिणतफलस्फीतिरास्वादनीया यच्चैतस्याः कवलनकलाकोविद: काकलोकः॥। पूर्व स्तुतिपर्यवसायीदं निन्दापर्यवसायीति भेदः ॥ ९१ ॥ सारूप्यमपि कार्यस्य कारणेन समं विदुः। नीचप्रवणता लैक्ष्मि जलजायास्तवोचिता ॥ ९२॥ इदं द्वितीयं विषमप्रतिद्वन्द्वि समम्। यथावा- दवद्हनादुत्पन्नो धूमो घनतामवाप्य वर्षेस्तम्। यच्छमयति तद्युक्तं सोऽपि च दवमेव निर्दहति॥ यथावा- आदो हालाहलहुतभुजा दत्तहस्तावलम्बो बाल्ये शम्भोर्निटिलमहसा बद्धमैन्नीनिरूढः। श्रौढो राहोरपि मुखविषेणान्तरङ्गीकृतो य: सोडयं चन्द्रस्तपति किरणैर्मामिति प्राप्तमेतत् ।। सममिति॥ अनुरूपयोरित्यनन्तरं संवन्धस्येति शेषः । परस्परमनुरूपयोः संबन्धस्य वर्णन समं नामालंकारः । सझ्म स्थानम्॥ कौमुदीति॥ शशिखण्डम- ण्डनं चन्द्रकलाभूषणं हरम्॥ चित्रमिति॥ अत्र चित्रबतशब्दयोवींप्सा विषया- तिशयद्योतनाय। परिणतं पक्कम्। स्फीतिः समृद्धिः। एतस्याः फलसमृद्धे: कवल नकला भक्षणचातुर्ये तत्र कोविदः पण्डितः॥९१॥ सारूप्यमपीति ॥ कार्यस्य कारणेन सारूप्यमपि समालंकारः॥ नीचेति॥ नीचप्रवणता नीचासक्तता। ज- लजाया: समुद्ररूपजलाज्जातायाः। उचितेति॥ जलस्य तादृशत्वादिति भावः ॥। दवेति। घनतां मेघरूपतां वर्षैजलवर्षणैः शमयति नाशयति। हि यस्मात्सोऽपि दवदहनोऽपि दवमेव खवोत्पादकं विनिर्दहृति। तथाच कारणस्य स्वीत्पादकनाश- कत्वात्कार्यस्यापि धूमस्य तथात्वमुचित मित्यर्थः ॥ आदाविति॥ विरहिण्या इय- मुक्तिः। सोडयं चन्द्रो मां किरणैस्तपतीत्येतत्प्राप्तं न्यायप्राप्तमित्यर्थः । स कः। यः १ 'वर्ण्यंते यत्र'. २ 'स्वस्य हारेण'. ३ 'कार्य स्यात्कारणेन'. ४ 'लक्ष्मी- जलजायाः'.

समालंकार: २९] अलंकारचन्द्रिकामहितः । १११

पूर्वत्र कारणस्व्रभावातुरूप्यं कार्यस्यात्रागन्तुकतदीयदुष्टसंसर्गानुरूप्यमिनि भेदः ॥ ९२ ॥ विनानिष्ट च तत्सिद्धिर्यमर्थ कर्तुमुद्यतः। युक्तो वारणलाभोऽयं स्यान्न ते वारणार्थिनः ॥९३।। इदं सममनिष्टस्याप्यवाप्तिश्चेत्यपिमंगृहीनस्य त्रिविधस्यापि विषमस्य प्रति- दन्दि। इष्टावासेरनिष्टस्याप्रसङ्गाञ्च। अत्र गजारथिनया राजानमुपसर्पन्तं त- हौवारिकैवार्यमाणं प्रति नर्मवचनमुदाहरणम्। नचात्र निवारणमनिष्टमाप- न्नमित्युदाहरणत्वं शङ्कनीयम्। राजद्वारि क्षणनिवारणं संभावितमिति नद- ङ्ीकृत्य प्रवृत्तस्य विषमालंकारोदाहरणेष्विवातर्कितोत्कटानिष्टापत्यभावात्। किंच यत्रातर्कितोत्कटानिष्टसत्वे श्रेपमहिन्ना इष्टार्थत्वप्रतीतिम्तत्रापि समा लंकारोऽप्रतिहत एव। उच्चैर्गजैरटनमर्थयमान एव त्वामाश्रयन्निह चिरादुषितोऽस्मि राजन्। उच्चाटनं त्वमपि लम्भयसे तदेव मामद्य नैव विफला महतां हि सेवा।। अत्र यद्यपि व्याजस्तुतौ स्तुत्या निन्दाभिव्यक्तिविवक्षायां विषमालंकार- स्तथापि प्राथमिकस्तुतिरूपवाच्यविवक्षायां समालंकारो न निवार्यते। एवं आदौ हालाहलरूपेण हुतभुजामनिना दत्तो हस्तावलम्बो यस्य सः। निटिलं ललाटं तत्संबन्धिमहसा नेत्राग्निना बद्धया संबद्धया मैत्र्या निरूढः प्रसिद्धः। प्रौढो युवा राहोर्मुख संबन्धिभिर्विषैरन्तरङ्गीकृतः। ग्रहणकाले संपर्कातिशयादन्तरक्गतां प्रापित इत्यर्थः । अत्र कार्यस्य तापस्य कारणीभूतचन्द्रगतदुष्टसंसर्गानुरूपलम् ॥ ९२॥ भेदान्तरमाह-विनेति॥ अनिष्टं विना यमर्थ कर्तुमुद्यतस्त्त्सिद्धिरपि सममि- त्यनुवृत्त्या योज्यम्। यदर्थमिति पाठे यश्वासावर्थश्चेत्यर्थः ॥ युक्त इति॥ वा- रणं निवारणं वारणो गजश्च युक्तो न स्यादपितु स्यादेवेत्यर्थः । शोभत इति क्कचित्पाठः साधुरेव। अपिसंगृहीतस्यापिशब्दसंगहीतस्य। नर्मवचनं परिहासवच- नम्। अत्रेष्टावाप्ति: श्लेषकल्पिता बोध्या॥ इष्टार्थत्वप्रतीतिरिति॥ इथर्थत्वेन प्रतीतिरित्यर्थः ॥ अप्रतिहत इति ॥ अनिष्टस्येष्टभिन्नत्वेन ज्ञानकालेऽनिष्ठत्वे- नाप्रतिभासादिति भावः ॥ उच्चैरिति ॥ गजैरटनं तदारोहणपूर्वकं गमनम्। इह त्वन्नगरे उषितोऽस्मि वासं कृतवानस्मि। तदेव मत्प्रार्थ्यमानमेव उच्चाटनं दूरनिरसनमेव उच्चैर्गजैरटनं प्रति मां लम्भयसे प्रापयसि। हि यस्मात् महतां सेवा विफला न भवतीति मुखे स्तुतिः। ततो दूरनिरसनमेवार्थान्तरपरिग्रहेण विषमालंकारस्फूर्तया निन्दायां पर्यवसितम्। एतेन वैषम्यस्य निन्दारूपस्य व्याज- स्तुतिविषयत्वेन तथापवाद इति निरस्तम्। विषमस्य निन्दामूलत्वेन तद्रूपत्वाभा. १ 'विना यलेन तत्सिद्धिर्यदर्थम्'. २ 'जातस्ते'; 'शोभते'. ३ 'प्रतिपत्तिः'.

११२ कुवलयानन्दः। [ विचित्रालंकार: ४०

कारस्य न क्षतिः। यथा- शखतरं नखलु कर्तव्यमिति पित्रा नियोजितः । तदेव शस्तरं कृतवान्पितुराज्ञा न लड्खिता॥ अन्र पितुराज्ञा लङ्गितेत्यनेन विरोधालंकाराभिव्यक्तयर्थ नखल्वित्यत्र पददवयविभागात्मकरूपान्तरस्यापि विवक्षायाः सत्चेऽपि नखं लुनातीति नखल्वित्येकपदत्वेन वस्तुसदर्थान्तरपररूपान्तरमादाय समालंकारोऽप्यस्त्येव। श्रेषलब्धाSसदिष्टावाप्तिप्रती तिमात्रेणापि गतमुदाहरणम्। यथा- सत्य तपः सुगत्यै यत्तत्वाम्ब्रुपु रविप्रतीक्षं सत्। अनुभवति सुगतिमव्जं त्वत्पदजन्मनि समस्तकमनीयम्॥ ९३॥

विच्तित्रालंकार: ४० विचित्रं तत्प्रयतश्वेद्विपरीतः फलेच्छया। नमन्ति सन्तस्त्रैलोक्यादपि लब्धुं समुन्नतिम्॥ ९४॥ यथावा- मलिनयितुं खलवदनं विमलयति जगन्ति देव कीर्तिस्ते। मित्राह्लादं कर्तुं मित्राय द्रुह्यति प्रतापोऽपि॥ ९४॥

वादिति। इष्टार्थावाप्तिसत्त्वेऽपि वास्तविकेष्टार्थप्राप्तिसत्त्वेऽपि ॥ न क्षतिरिति॥ अनिष्टप्रतीतेराभासरूपत्वेनापर्यवसानादिति भावः ॥ शस्त्रमिति॥ तदेव न- खल्वेव। एकपदत्वेनेत्युपलक्षणे तृतीया। एकपदत्वोपलक्षितं यद्स्तुसदर्थान्त- रपरं रूपान्तरमित्यर्थः । अर्थान्तरं च वास्तविकं पदव्युत्पत्तिकथनेन दर्शितमेव।। श्लेषलब्धेति। श्लेषेण लब्धा असती वस्तुतोऽविद्यमाना या इष्टावाप्तिप्रतीति- र्व्यवच्छेदः। युक्तो वारणलाभोऽयमित्यत्र किंचिदनिष्टस्योच्चैरित्यत्र चोत्कटानिष्टस्य प्रतीतिसत्त्वादुदाहरणान्तरमाह-यथेति॥ नायिकां प्रति नायकस्योक्तिः। हे तन्वि, तपः शोभनगल्यैव भवतीति सत्यम् । यद्यस्मादव्जं कमलमम्बुषु जलेषु रविं प्रतीक्षते तादृशं सत्तप्वा तपः कृत्वा लत्पदरूपे जन्मनि समस्तेभ्यः कमलेभ्यः कमनीयं सुन्दरं सत्सुगतिं शोभनां गतिमनुभवतीत्यन्वयः। अत्र कमलस्योत्तमलोकरूपगतिप्राप्तये तपस्यतस्तदलाभेऽपि शोभनगमनस्य गतिशब्द- श्लेषबलादिष्टत्वेन प्रतीतेरिष्ठावाप्तिप्रतीतिमात्रं नवनिष्टप्रतिभासोऽपीति ॥ ९३ ॥ इति समालंकारप्रकरणम् ॥ ३९॥ विचित्रमिति ।। फलेच्छया विपरीतः प्रयत्नश्रेद्विचित्रं नामालंकारः। इष्ट विपरीताचरणमिति यावत्। नमन्तीति ॥ नम्रीभवन्तीत्यर्थः । समुन्नतिमुच्च- ताम्॥ मलिनयितुमिति ॥ मलिनीकर्तुमित्यर्थः । विमलयति विमलीकरोति। १ 'विपरीतफलेच्छया'

अधिकालंकार: ४१ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ११३

अधिकालंकार: ४१ अधिकं पृथुलाधारादाधेयाधिक्यवर्णनम्। ब्रह्माण्डानि जले यत्र तत्र मान्ति न ते गुणाः।।९५।। अत्र यत्र महाजलौघेऽनन्तानि ब्रह्माण्डानि बुहुदकल्पानीत्याधारस्ाति- विशालत्वं प्रदर्श्य तत्र न मान्नीत्याधेयानां गुणानामाधिक्यं वर्णितम्। यथावा- युगान्तकालप्रतिसंहृतात्मनो जगन्ति यस्यां सविकाशमासत। तनौ ममुस्तत्र न कैटभद्विषस्तपोधनाभ्यागमसंभवा सुदः ॥९५॥ पृथ्वाधेयाद्यदाधाराधिक्यं तैदपि तन्मतम्। कियद्वाग्ब्ह्म यत्रैते विश्राम्यन्ति गुणास्तव ॥ ९६ ॥ अत्रैत इति प्रत्यक्षदृष्टमहावैभवत्वेनोक्तानां गुणानां विश्राम्यन्तीत्यसंबाधा- वस्थानोक्त्याघारस्य वाग्ब्रह्मण आधिक्यं वर्णितम्। यथावा- अहो विशालं भूपाल भुवनत्रितयोदरम्। माति मातुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदत्र ते।। अत्र यद्यप्युदाहरणद्वयेऽपि कियद्वाग्ब्रह्मेति अहो विशालमिति चाधारयोः प्रशंसा क्रियते तथापि तनुत्वेन सिद्धवत्कृतयोः शब्दब्रह्मभुवनोदरयोर्गुणय- शोराश्यधिकरणत्वेनाधिकत्वं प्रकल्प्यैव प्रशंसा क्रियत इति तत्प्रशंसा प्रस्तुत- गुणयशोराशिप्रशंसायामेव पर्यवस्यति ॥ ९६॥

जगन्ति त्रिभुवनानि। मित्रं सुहृन्मित्रः सूर्यश्र ॥ ९४॥ इति विचित्रालंकारः४० अधिकमिति॥ पृथुलादाधेयापेक्षया विशालादाधारादाघेयस्याधिक्यवर्णन- मेकोऽधिकालंकारः । युगान्तेति ॥ युगान्तकाले प्रलये प्रतिसंहृतः खस्मिँल्यं प्रापित आत्मा खविलासरूपः प्रपञ्चो येन तादृशस्य कैटभद्विषः श्रीकृष्णस्य यस्यां तनौ जगन्ति भुवनानि विकाशसहितं यथा स्यात्तथा आसत स्थितानि तत्र तस्यां तनौ तपोधनस्य नारदस्याभ्यागमात्संभवो यासां ता मुदः प्रीतयो न ममुरित्यन्वयः ॥ ९५॥ पृथ्विति॥ विशालादाधेयाद्यदाधारस्याधिक्यं तदप्यधिकम्॥ कियदिति॥ अपरिमितमित्यर्थः । वाक् शब्द एव ब्रह्म। इयं च परमेश्वरं प्रति भक्तस्योकिः॥ असंबाधेति॥ असंकटेत्यर्थः ॥ अहो इति ॥ माति संमाति। मातुमशक्यो- डपरिमितः । अत्र भुवनत्रयोदरे। नन्वाधारयोः शब्दब्रह्मभुवनोदरयोरप्रस्तुतत्वे- नाप्रशंसनीय लात्तदाधिक्यवर्णनमयुक्तमित्याशङ्कयाह-अत्रेति॥ न चात्राप्रस्तु- तप्रशंसा शङ्कनीया। प्रस्तुतस्याप्यभिधानादिति। इत्थं चाधाराधेयान्यतरस्य तनो- रप्याधिक्यवर्णनमिति सामान्यलक्षणं बोध्यम् ॥। ९६॥ इत्यधिकालंकारः॥४१॥ १ 'तदपि वर्ण्यंते'.

११४ कुवलयानन्दः। [अन्योन्यालंकार: ४३

अल्पालंकार: ४२ अल्पं तु सूक्ष्मादाधेयाद्यदाधारस्य सूक्ष्मता। मणिमालोर्मिका तेऽय्य करे जपवटीयते॥ ९७॥ अत्र मणिमालामयोर्मिका तावदङ्गुलिमात्रपरिमितत्वात्सूक्ष्मा सापि विर- हिण्याः करे कङ्कणवत्प्रवेशिता तस्मिन् जपमालावल्लम्बत इत्युक्त्या ततोऽपि करस्य विरहकारश्यादतिसूक्ष्मता दर्शिता। यथावा- यन्मध्यदेशादपि ते सूक्ष्मं लोलाक्षि दृश्यते। मृणालसूत्रमपि ते न संमाति स्तनान्तरे॥ ९७ ॥

अन्योन्यालंकार: ४३ अन्योन्यं नाम यत्र स्यादुपकार: परस्परम् । त्रियामा शशिना भाति शशी भाति त्रियामया।८॥ यथावा- यथोर्ध्वाक्षः पिबत्यम्बु पथिको विरलाङ्गुलिः। तथा प्रपापालिकापि धारां वितनुते तनुम् ॥ अत्र प्रपापालिकाया: पथिकेन स्वासक्त्या पानीयदानव्याजेन बहुकालं खमुखावलोकनमभिलषन्त्ा विरलाङ्गुलिकरणतश्चिरं पानीयदानानुवृत्तिसं- पादनेनोपकार: कृतः । तथा प्रपापालिकयापि पानीयपानव्याजेन चिरं सवमु- अल्पमिति॥ यदिति सामान्ये नपुंसकम्। स्वापेक्षया सूक्ष्मादाधेयादाधा- रस्य सूक्ष्मता यत्तदल्पं नामालंकारः ॥ मणीति ॥ मणिपङ्गिरूपा ऊर्मिका अड्डुलीयकं ते करे अद्य विरहावस्थायां जपमालायत इत्यर्थः। वटीशब्दस्य गुटिकापर्यायत्वात्। अतिसूक्ष्मता आधेयभूतमालापेक्षयापि सूक्ष्मता॥ यदिति॥ हे चश्चलाक्षि, तव मध्यभागादपि यत्सूक्ष्मं दृश्यते तत् मृणालसूत्रमपि तव स्तनयोरन्तरे मध्ये न मातीत्यन्वयः ॥ ९७॥ इत्यल्पालंकारः ॥ ४२॥ अन्योन्यमिति॥ यत्र परस्परमुपकारः स्यात्तत्रान्योन्यं नामालंकारः। त्रियामा रात्रिः॥ यथेति॥ ऊर्ध्वाक्ष ऊर्ध्वनयनः। प्रपापालिका प्रपादानाधिकृता काचिद्वनिता। धारां जलधाराम्। तनुं सूक्ष्माम् ॥ अत्रेति ॥ ह्पापालिकायाः पथिकेनोपकारः कृत इत्यन्वयः। सासत्तयेत्यादि प्रपापालिकाया विशेषणम्। संपादनेन करणभूतेन। एवं प्रपापालिकयापि पथिकस्योपकारः कृत इत्यन्वयः। यत्त खमुखावलोकनमभिलषन्त्ा इत्यत्र खशब्दस्य प्रपापालिकाबोंधकत्वमेव न्याय्यं न पान्थबोधकत्वं यद्विशेषणघटकत्वेन खनिजादिशब्दा उपात्तास्तद्वोधका इति व्युत्पत्तिरिति कैश्चिदुक्तम्। तदयुक्त्तम्। मुख्य विशेष्यविशेषणघटकस्यैव स्व- निजादिशब्दस्य मुख्यविशेष्यमात्रगामित्वव्युत्पत्तेः। यथा देवदत्तस्य पुत्रः ख० मातृभक्त इत्यादौ स्वशब्दस्य तादृशपुत्रगामित्वम्, नतु गुणभूतदेवदत्तगामित्वम्।

विशेषालंकार: ४४ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ११५

खावलोकनमभिलपतः पथिकस्य धारातनूकरणतश्चिरं पानीयपानानुवृत्तिसं- पादनेनोपकार: कृतः । अत्रोभयोर्व्यापाराभ्यां स्वस्वोपकारसन्भावेऽपि परम्प- रोपकारोऽपि न निवार्यते॥ ९८ ॥

विशेषालंकार: ४४ विशेष: ख्यातमाधारं विनाप्याधेयवर्णनम्। गतेऽपि मूर्ये दीपस्थास्तमश्छिन्दन्ति तत्कराः ॥९९॥ यथावा कमलमनम्भसि कमले कुवलयमेतानि कनकलतिकायाम्। सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम् i अन्राद्ये सूर्यस्य प्रसिद्धाधारस्याभावेऽपि तत्कराणामन्यत्रावस्थितिरुक्ता। द्वितीये त्वम्भसः प्रसिद्धाधारस्य भावेऽपि कमलकुवलययोरन्यत्रावस्थिनि- रुक्ता। क्वचित्म्रसिद्धाधाररहितानामाधारान्तरनिर्देशं विनैवाप्रलयमवस्थिते- वर्णनं दृशयते। यथावा- दिवमप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येषाम्। रमयन्ति जगन्ति गिरः कथमिव कवयो न ते वन्याः ॥ अत्र कवीनामभावेऽपि तद्विरामाधारान्तरनिर्देशं विनैवाप्रलयमवस्थिति- वर्णिता ॥ ९९॥ विशेषः सोऽपि यद्येकं वस्त्वनेकत्र वर्ण्यते। अन्तर्वहिः पुरः पश्चात्सर्वदिक्ष्वपि सैव मे ॥ १०० ॥ अत एवेद्दशस्थल एव। 'निजतनुस्च्छलावण्यवापी संभूताम्भोजशोभां विदधदभि- नवोहण्डपादो भवान्या' इत्यत्राभवन्मतयोगतं दूषणमुदाहृतं मम्मटभट्टैः काव्य प्रकाशिकायाम्। अन्यत्र तु न खविशेष्यगामित्वनियमः । साश्रितानां विप्राणा- मयं पालकः स्वाज्ञाकारिणां भृत्यानामयं कल्पवृक्ष इत्यादौ व्यभिचारात्। नचैवं म्वदाररतानां विप्राणामहं भक्त इत्यत्र मदीयदाररतानामिति प्रतीतिः स्यादिति वाच्यम्। तात्पर्यस्य नियामकत्वेनापत्त्यभावादिति॥९८॥ इत्यन्योन्यालंकार: ४३ विशेष इति॥ ख्यातं प्रसिद्धम्। तदुक्म् "विना प्रसिद्धमाधारमाघेयस्य व्यवस्थितिः' इति। छिन्दन्ति नाशयन्ति। तत्कराः सूर्यकिरणाः। रात्रावादित्य- स्यामौ प्रवेशश्रवणाद्दीपस्थत्वम्।I कमलमिति ॥ अत्र कमललवादिना मुखादेर- ध्यवसानं बोध्यम्। कुवलये नेत्रे। एतानि कमलकुवलयानि कनकलतारूपायां कामिन्याम्। सा च कनकलतिका च। निर्देशः कथनम्। आप्रलयं प्रलयपर्य- न्तम् ॥ दिवमिति ॥ दिवमुपयातानामपि येषामनल्पगुणगणयुक्ता गिर: आ- कल्पं कल्पपर्यन्तं जगन्ति भुवनानि रमयन्तीत्यन्वयः॥९९॥ प्रभेदान्तरमाह-

११६ कुवलयानन्दः। [ व्याघातालंकारः ४५

यथावा- हृदयान्नापयातोऽसि दिक्षु स्वांसु दृश्यसे। वत्स राम गतोऽसीति संतापेनानुमीयसे॥ १०० ॥

त्वां पश्यता मया लब्धं कल्पवृक्षनिरीक्षणम् ॥१०१॥ यधावा- रफुरदद्दुतरूपसुत्यतापज्वलनं त्वां सृजतानवद्यविद्यम्। विधिना ससजे नवो मनोभूर्युवि सत्यं सविता बृहस्पतिश्च ॥ अत्राद्ये राजदर्शनारम्भेण कल्पवृक्षदर्शनरूपाशक्यवसत्वन्तरकृतिः । द्वि- नीये राजसृष्टयारम्भेण मनोभ्वादिसृष्टिरूपा शक्यवसत्वन्तरकृतिः॥ १०१॥

व्याघातालंकार: ४५ सोद्ाघातोऽन्यथाकारि तथाकारि क्रिकयेत चेत्। यैर्जगत्श्रीयते हन्ति तैरेव कुसुमायुधः॥१०२॥ यद्यत्साधनत्वेन लोकेऽवगतं तत्केनचित्तद्विरुद्धसाधनं क्रियेत चेत्स व्या- वातः। यद्वा। यत्साधनतया केनचिदुपात्तं तदन्येन तत्प्रतिदवन्द्विना तदि- रुद्साधनं क्रियेत चेत्सोऽपि व्याघातः । तन्राद्य उदाहृतः । द्वितीयो यथा- दशा दुग्धं मनसिजं जीवयन्ति दृशैव याः । विरूपाक्षस्य जयिनीस्ता: स्तुवे वामलोचनाः ॥ १०२ ॥ सौकर्येण निबद्धापि क्रिया कार्यविरोधिनी। दया चेद्ाल इति मय्यपरित्याज्य एव ते ॥१०३ ॥

यदीति॥ १०० ॥ तृतीयं प्रकारमाह-किंचिदिति॥ किंचित्पदार्थारम्भे- णाशक्यस्य वस्तन्तरस्य कृतिः करणं च सः विशेषः । त्वामिति प्रभुं प्रति याच- कोकिः ॥ स्फुरदिति ॥ उत्कटः प्रतापरूपो ज्वलनोऽमिर्यस्येत्यर्थः । उक्तवि- शेषणं लां सृजता विधिना भुवि नवो मनोभवादि: ससजे सृष्ट इति सत्यमित्य- न्वयः। अत्र चोक्तभेदत्रयान्यतमत्वं सामान्यलक्षणं बोध्यम्।। १०१ ॥ इति विशेषालंकारः॥ ४४ ॥ स्यादिति॥ तथाकारि तत्कार्यसाधनवस्तु अन्यथाकारि तत्कार्यविरुद्धकार्य- साधनं चेत्कियेत तदा व्याघातोऽलंकार: स्यादित्यर्थः ॥ यैरिति॥ यैः कटाक्ष- विभ्रमादिभिर्जगत्प्रीयते संतुष्यति तैरेव कुसुमायुधो हन्तीत्न्वयः। विरूपाक्षस्य हरस्य जयिनीर्विजयकारिणीः । स्तुवे स्तौमि ॥ १०२॥ भेदान्तरमाह-सौक- १ 'दृश्यते' २ 'स्यादुद्धातो'. ३ 'कार्याविरो'.

कारणमालालंकार: ४६ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ११७

कार्यविशेपनिष्पादकतया केनचित्संभाव्यमानादर्थादन्येन कार्यविरोधि- क्रियासौकर्येण समर्थ्यते चेत् सोऽपि व्याघातः । कार्यविरुद्धक्रियायां सौकय कारणस्य सुतरां तदानुगुण्यम्। यथा जैत्रयात्रोन्मुखेन राज्ञा युवराजस्य राज्य एव स्थापने यत्कारणत्वेन संभावितं बाल्यं तत्प्रत्युत तद्विरुद्धस्य सहनयन- स्यैव कारणतया युवराजेन परित्यागस्यायुक्तत्वं दर्शयता समर्थ्यते। यथावा- लुब्धो न विसृजत्यर्थ नरो दारिव्रशङया। दातापि विसृजत्यर्थ तयैव ननु शङ्कया॥ अत्र पूर्वोत्तरार्धे पक्षप्रतिपक्षरूपे कयोश्विद्वचने इति लक्षणानुगतिः॥१०३॥

कारणमालालंकार: ४६ गुम्फ: कारणमाला स्ाद्यंथाग्राक्प्रान्तकारणैः। नयेन श्रीः श्रिया त्यागस्त्यागेन विपुलं यशः॥१०४। उत्तरोत्तरकारणभूतपूर्वपू्वैः पूर्वपूर्वकारणभूतोत्तरोत्तरैर्वाा वस्तुभि : कवृतो गुम्फः कारणमाला। आद्योदाहता। द्वितीया यथा- भवन्ति नरकाः पापात्पापं दारिद्यसंभवम्। दारि्यमप्रदानेन तस्माद्दानपरो भवेत् ॥ १०४ ॥

र्येणति। कारणस्यानुगुण्याधिक्येनेत्यर्थः। निबद्धा कविवर्णिता। कार्यविरोधिनी पराभिमतकार्यविरुद्धा॥ दयेति॥ दिग्विजयाय प्रस्थितं राजानं प्रति युवराज स्योकि:। बाल इत्यसो मयि दया यौवराज्ये स्थापनरूपा चेत्तदा तस्मादेव हे- तोरहँ तवापरित्याज्य एव किंतु खेन सह नेतव्य इत्यर्थः । अर्थाविति हेतौ पश्चमी। अन्वयश्चास्य समर्थ्यते इत्यनेन। अन्येन वक्रा ॥ जत्रेति॥ जयसाध- नेत्यर्थ: ॥ लुब्ध इति ॥ तयैव शक्क्या दारि्यशाङयैव। ननु निश्चितम्। अत्र पूर्वार्धे लुब्धस्य दानाभावसाधकलाभिमतदारिद्यशङ्कारूपपूर्वपक्षनिरूपणम्। दा- नुस्तु सैव विरुद्धदानसाधकत्वेन संमतेति पूर्वविरुद्धपक्षनिरूपणमुत्तरार्घे। यद्यपि दारिद्यस्य तात्कालिकत्वेन जन्मान्तरीयत्वेन च शङ्का भिन्ना तथाप्यभेदाध्यवसा- यान्र लक्षणात्मन्वय इति बोध्यम्। सामान्यलक्षणं पूर्ववदन्यतमलघटितमनु- संधेयमिति दिकू ॥ १०३ ॥ इति व्याघातालंकारः॥ ४५॥ गुर्फ इति॥ रचनेत्यर्थः। कैस्तत्राह-यथेति ॥ प्राक च प्रान्तं च प्राक्प्रान्ते ते अनतिक्रम्येति यथाप्राक्प्रान्तं यानि कारणानि तैः। पूर्व पूर्व प्रति कारणैरुत्तरोत्तरं प्रति कारणैश्ववेत्यर्थः । एवं चोत्तरोत्तरेत्यादिव्युत्क्रमेणाभिधानमु- दाहरणक्रमानुरोधेनेति झ्ञेयम् ॥ १०४॥ इति कारणमालालंकारः ॥४६॥ १'यदा'. २ 'भवत्', कुव० १२

११८ कुवलयानन्दः। [मालादीपकालंकारः ४८

एकावल्यलंकार: ४७ गृहीतमुक्तरीत्यार्थश्रेणिरेकाव लिर्मता। नेत्रे कर्णान्तविश्रान्ते कर्णौ दो:सम्भदोलितौ।१०५॥ दो:स्तम्भौ जानुपर्यन्तप्रलम्वनमनोहरौ। जानुनी रत्नमुकुराकारे तस्य हि भूसुजः॥ १०६ ॥ उत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वविशेषणभाव: पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरविशेषणभावो वा गृही- तमुक्तरीतिः। तत्राद्यः प्रकार उदाहृतः । द्वितीयो यथा- दिक्कालात्मसमैव यस्य विभुता यस्तत्र विद्योतते यत्रामुष्य सुधीभवन्ति किरणा राशेः स यासामभूत्। यस्तत्पित्तसुषःसु योऽस्य हविषे यस्तस्य जीवातवे वोढा यद्ुणमेष मन्मथरिपोस्ता: पान्तु नो मूर्तयः॥१०५॥१०६॥

मालादीपकालंकार:४८ दीपकैकावलीयोगान्मालादीपकमिष्यते। स्रेण हृदये तस्यास्तेन त्वयि कृता स्थितिः॥१०७॥ अत्र स्थितिरिति पदमेकं स्मरेण तस्या हृदये स्थिति: कृता हृदयेन त्वयि स्थितिः कृतेत्येवं वाक्यद्वयान्वयि। अतो दीपकम्। गृहीतमुक्तरीतिसन्भावा- देकावली चेति दीपकैकावलीयोगः। यथावा-

गृहीतेति॥ वक्ष्यमाणया गृहीतमुक्तरीत्या निबद्धार्थपङ्गिरेकावलिरलंकारः॥ नेत्रे इति। तस्य भूभुज इति सर्वत्र संबध्यते। दो:सतम्भयोर्भुजस्तम्भयोर्दोलि- तमान्दोलनं ययोस्तौ। दोलनाविति पाठे दोला दोलनं ययोरस्तीति विग्रहः। रत्नमुकुरो रत्नदर्पणः ॥ दिक्कालेति ॥ दिक्कालात्मभिस्तुल्या यस्याकाशस्य वि- भुता। यश्च तत्राकाशे विशेषेण द्योतते सूर्यः। यत्र च चन्द्रे अमुष्य सूर्यस्य किरणा अमृतरूपा भवन्ति। सच चन्द्रो यासामपां राशेः समुद्रादभूत। यश्चा- मिस्तासामपां पित्तं भवति। 'शुचिरप्पित्तम्' इति कोशात्। यश्च यजमान उषःसु आतःकालेऽप्यस्य वह्नेरहविषे हविर्दानाय भवति। यश्च वायुः प्राणरूपस्तस्य यज- मानस्य जीवातवे जीवनौषधाय भवति। यस्याश्च पृथिव्या गुणं गन्धमेष वायु- र्वोढा ता मन्मथरिपोर्हरस्याष्टौ मूर्तयो वो युष्मान्पान्त्वित्यन्वयः॥१०५॥१०६॥ इत्येकावल्यलंकारः ।। ४७ ॥ मालादीपकमिति॥ मालादीपकं नामालंकारः । एकमिति वाक्यदूयान्व- यीत्यनेनान्वितम्॥ अत इति॥ एतावन्मात्रेण दीपसादृश्याद्दीपकं नतु प्रागुक्त

१ 'वली मता'. २ 'दोलनौ' २ 'प्रलम्बण'. ४ 'महीभुजः'. ५ 'मुच्यते'.

सारालंकार: ४९] अलंकारचन्द्रिकासहितः । ११९

संग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम्। कोदण्डेन शराः शरेररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम्। अत्र येन येन सहसा यद्यत्समासादितमिति संक्षेपवाक्यस्थितमेकं समा सादितपद कोदण्डेन शरा इत्यादिषु पदस्वपि विवरणवाक्येपु तत्तदुचितलि- ङवचनविपरिणामेनान्वेतीति दीपकम्। शरादीनामुत्तरोत्तरविशेषणभावादे- कावली चेति दीपकैकावलीयोगः॥ १०७॥

सारालंकार: ४९ उत्तरोत्तरमुत्कर्षः सार इत्यभिधीयते। मधुरं मधु तसाच सुधा तस्या: कवेवेच: ॥ १०८ । यथावा अन्तविष्णोस्ति्रिलोकी निवसति फणिनामीश्वरे सोऽपि शेते सिन्धोः सोऽप्येकदेशे तमपि चुलक्रयां कुम्भयोनिश्चकार। धत्ते खद्योतलीलामयमपि नभास श्रीनृसिंह क्षितीन्द्र त्वत्कीर्तेः कर्णनीलोत्पलमिदमपि च प्रेक्षणीयं विभाति ॥ अयं श्राध्यगुणोत्कर्पः । अश्राध्यगुणोत्कर्षो यथा- नृणाल्लघुतरस्तूलस्तूलादपि च याचक: । वायुना किं न नीतोऽसौ मामयं आथयेदिति॥ उभयरूपो यथा- गिरिर्महान्गिरेरब्धिर्महानब्धेर्नभो महत्। नभसोऽपि महद्रह्म ततोऽप्याशा गरीयसी॥ अत्र ब्रह्मपर्यन्तेषु महत्त्वं श्राध्यगुणः । प्रकृतार्थाशायामश्राध्यगुणः॥। १०८।।

दीपकालंकारः । प्रकृताप्रकृतानां सादृश्यस्य गम्यत्वे तदङ्गीकारादिति भावः। संग्रामेति ॥ कोदण्डेन धनुषा शराः समासादिताः शरैः शत्रुमस्तकं समासा- दितं तेन शत्रुमस्तकेनापि भूमण्डलं तेन भूमण्डलेन त्वं पालक: समासादितः भवता कीर्तिरासादिता कीर्या च लोकत्रयं समासादितमित्यनुषज्ञेणान्वयः ॥ १०७ ॥ इति मालादीपकम् ॥४८॥ उत्तरेति॥ सार इति सारो नामालंकारः। तस्याः सुधातः ॥ अन्त- रिति ॥ विष्णोरन्तरुदरे त्रयाणां लोकानां समाहारस्त्रिलोकी। सोऽपि विष्णु- रपि फणिनां नागानामीश्वरे शेषे शेते निद्राति। सोऽपि शेपोऽपि सिन्धोरेकदेशे तिष्ठतीति शेषः । तमपि सिन्धुमपि कुम्भयोनिरगस्त्यश्चलकयांचकार पीतवान्। अयमगस्त्योऽपि नभसि गगने खद्योतशोभां धत्ते। इदं गगनमपि प्रेक्षणीयं

१२० कुवलयानन्दः । [ पर्यायालंकारः ५१

यथासंख्यालंकार: ५० यथासंख्यं क्रमेणैव क्रमिकाणां समन्वयः। शत्रुं मित्रं विपत्ति च जय रञ्जय भज्जय ॥१०९॥ यथावा- शरणं किं अ्रपन्नानि विषवन्मारयन्ति वा। न त्यज्यन्ते न भुज्यन्ते कृपणेन धनानि यत् । अमुं ऋमालंकार इति केचिद्याजहुः ॥ १०९॥

पर्यायालंकार: ५१ पर्यायो यदि पर्यायेणैकस्यानेकसंश्रयः । पझं मुक्त्वा गता चन्द्रं कामिनीवदनोपमा॥ ११०॥ अत्रैकस्य कामिनीवदनसादश्यस्य कमेण पद्मचन्द्वरूपानेकाघारसंश्रयण पर्यायः । यद्यपि पद्मसंश्रयणं कण्ठतो नोक्तं तथापि पद्मं मुक्त्वेति तत्परित्या- गोक्या प्राक तत्संश्रयाक्षेपेण पर्यायनिर्वाहः। अतएव- 'श्रोणीबन्धस्त्यजति तनुतां सेवते मध्यभागः पन्दां मुक्तास्तरलगतयः संश्रिता लोचनाभ्याम्। धत्ते वक्षः कुचसचिवतामद्वितीयं तु वक्रं त्वद्गात्राणां गुणविनिमयः कल्पितो यौवनेन।'

सुन्दरं तत्कीर्तेः कर्णभूषणं नीलोत्पलं विभातीत्यन्वयः । तूलः कार्पासः ॥ प्रकृतार्थाशायां प्रकृतार्थरूपायामाशायाम् ॥ १०८॥ इति सारालंकारः॥४९॥ यथासंख्यमिति॥ क्रमिकाणां क्रमेणोक्तानां पदार्थानां तेनैव क्रमेणान्वयो यथासंख्यंनामालंकारः ॥ शरणमिति ॥ कृपणेन धनानि यत् न त्यज्यन्ते तत्किं तानि शरणं प्रपन्नानि, यच्च न भुज्यन्ते तत्किं विषवन्मारयन्तीति क्रमेणान्वयः । केचिद्वामनादयः ॥ १०९ ॥ इति यथासंख्यालंकारः ॥ ५० ॥ पर्याय इति ॥ पर्यायेण क्रमेण। अनेकसंश्रयोऽनेकाश्रिततम्। तदुक्तम्- 'एवं क्रमेणानेकस्मिन्पर्यायः' इति ॥ पद्ममिति॥ रात्रौ पद्मसंकोचात्त्यागः । अतएव त्यागेन पूर्वसंश्रयणाक्षेपादेव॥ श्रोणीति॥ जघनबन्धस्तनुतां कृशतां त्यजति। मध्यभागस्तां सेवते आश्रयति। वक्षःस्थलं कुचसचिवतं कुचसहितत्वं धत्ते। वक् लद्वितीयम्। अन्न पूर्व वक्षसोSद्वितीयत्ावगमात्पर्यायसंभवी ज्ञेयः। अद्वितीयत्वं द्वितीयरहितत्वमनुपमत्वं चैकत्वेनाध्यवसितम्। एवं चोदाहरणद्- येऽपि पूर्वाधारसमाश्रयणं गम्यमुत्तराधारसमाश्रयणं शाब्दमिति। सर्वत्र सर्वा-

१ 'ध्वजन्हुः'. २ 'वदनप्रभा'.

पर्यायालंकार:५१ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १२१

इत्यत्र पर्यायं काव्य प्रकाशकृदुदाजहार। सर्वत्र शाब्द: पर्यायो यथा- नन्वाश्रयस्थितिरियं तव कालकूट केनोत्तरोत्तरविशिष्टपदोपदिष्टा । प्रागर्णवस्य हृढये वृपलक्ष्मणोऽथ कण्ठेऽघुना चसमम वाचि पुनः खलानाम्। सर्वोऽप्ययं शुद्धपर्यायः । संकोचपर्यायो यथा पायश्चरिन्वा वसुधामरेपां छायासु विश्रम्य ततम्नरूणाम्। मरढिं गते संग्रति तिग्मभानौ शैत्यं शनैरन्तरपामयासीनू ॥ अन्न शैत्यस्योत्तरोत्तरमाधारसंकोचासंकोचपर्यायः। विकासपर्यायो यथा- बिम्बोष्ट एव रागस्ते तन्वि पूर्वमदृश्यत। अधुना हृदयेऽप्येष मृगशावाक्षि दृश्यते।। अत्र रागस्य पूर्वाधारपरित्यागेनाधारान्तरसंक्रमणमिति विकासपर्याय:॥।११०॥ एकस्मिन्यद्यनेकं वा पर्याय: सोऽपि संमतः। अधुना पुलिनं तत्र यत्र स्रोतैः पुराजनि ॥ १११ ॥ यथावा- पुराभूदस्माकं प्रथममविभिन्ना तनुरियं ततो नुत्वं प्रेयान्वयमपि हताशाः प्रियतमाः। धारसमाश्रयणांशे ।I नन्विति ॥ हे कालकूट, उत्तरोत्तरविशिष्टमुत्कृष्ट पर्द स्थानं यस्यां तादृशी इयमाश्रयस्थितिस्तव केनोपदिष्टेत्यन्वयः । हृदयेऽ्भ्यन्तरे। अवस इति शेषः। अथानन्तरं वृषलक्ष्मणो हरस्य कण्ठे। अधुना पुनरिति संबन्धः । शुद्धः संकोचविकासामिश्रितः ॥प्राय इति ॥ शैतं प्रायोऽशेषां वसुधां हेमन्ते चरित्वा ततो वसन्ते तरूणां छायासु विश्रम्य संप्रति श्रीष्मे तिग्मभानौ सूर्ये प्रौढिं प्रागल्भ्यं प्राप्ते सति शनैरपां जलानामन्तरमभ्यन्तरे अयासीत् गच्छतिस्मेत्यर्थः ॥ बिम्बोष्ठ एवेति॥ बिम्बफलसदशे ओष्ठे। रागो रकिमा अनुरागश्च। एष रागः । अत्र रागस्य भेदेऽप्यभेदाध्यवसायादेकत्वम्। यत्तु एकसंबन्धनाशोत्तरमपरसंबन्धे सत्येव लोके पर्यायपदप्रयोगाच्छ्रोणीबन्ध इति प्रकाशोदाहते तथैव दष्ठत्वाच बिम्बोष्ठ एवेत्यत्र पर्यायकथनमयुक्त्तमिति केनचिदुक्तं तत्प्रकाश एव बिम्बोष्ठ इत्युदाहरणे पर्यायसमर्थनाद्भान्तप्रलपनमि- वोपेक्षणीयम्। आलंकारिकपरिभाषितानां शब्दानां लोकव्यवहारविसंवादस्याकिं- चित्करत्वाच्चेति दिक् ॥। ११० ॥ भेदान्तरमाह-एकस्मिन्निति ॥ पर्यायेणे- त्यनुवर्तते। एकस्मिन्नाधारे क्रमेण यद्यनेकं भवति सोऽपि पर्यायालंकार: संमत इत्यर्थ: ॥ पुरेति ॥ अस्माकमिति 'अस्मदो द्वयोक्ष' इति द्वयोरपि बहुवचनम्। पुरेत्यनेन स्थूलोऽतीतकाल उच्यते। तत्रापि प्रथमं तनुरविभिन्नाभूत्। ततो १ 'श्रोतः'.

१२२ कुवलयानन्दः। [परिसंख्यालंकारः ५३

इदानीं नाथसत्वं वयमपि कलत्रं किसपरं हतानां प्राणानां कुलिशकठिनानां फलमिदस्॥ अत्र दम्पत्योः अथममभेदस्ततः ग्रेयसीप्रियतमभावस्ततो भार्यापतिभाव

परिवृत्त्यलंकार: ५२ परिवृत्तिविनिमयो न्यूनाभ्यधिकयोर्मिथः। जग्राहैकं शरं मुक्त्वा कटाक्षात्स रिपुश्रियम्॥११२॥ यथावा- तस्य च अवयसो जटायुष: स्वर्गिण: किमिव शोच्यतेऽधुना। येन जर्जरकलेवरव्ययात्क्रीतमिन्दुकिरणोज्वलं यशः ॥ ११२॥

परिसंख्यालंकार: ५३ परिसँख्या निषिध्यैकमेकस्मिन्वस्तुयत्रणम् । स्नेहक्षयः प्रदीपेषु न स्वान्तेषु नतभ्ुवाम् ॥ ११३॥ यथावा- विलङ्गयन्ति श्रुतिवर्त्म यस्यां लीलावतीनां नयनोत्पलानि। बिभर्ति यस्यामपि वक्रिमाणमेको महाकालजटार्धचन्द्रः।। आद्योदाहरणे निषेध: शाब्दो द्वितीये त्वार्थः ॥ ११३॥

नु वितर्के। वं प्रियतमः वयं प्रियतमाः । इदानीं तु त्वं नाथः पतिः वयं भार्याः। इतोऽपरं किमिष्टमिति शेषः । कुलिशं वज्रम्। अन्न वं प्रेयानित्येकवचने- न एकरूपप्रेमपात्रत्वं व्यज्यते। प्रियतमा इत्यादिबहुवचनेनानेकरूपत्यतिरेक इति बोध्यम्॥ १११ ॥ इति पर्यायालंकारः ॥ ५१ ॥ परिवृत्तिरिति॥ न्यूनाधिकयोर्मिथ: परस्परं विनिमयः परिवृत्तिरलंकारः। जग्राहेति ॥ कटाक्षपूर्वकमेकं शरं मुक्ता रिपोः श्रियं जग्राहेत्यर्थः ॥ तस्य चेति॥ प्रवयसो वृद्धस्य जटायुषो गृध्रविशेषस्य सर्गे गतवतः किमिव शोच- नीयम्। न किंचित्। जर्जरं जीर्णतरं कलेवरं शरीरं तस्य व्ययो राकणेन सह युद्धे त्यागस्तस्माद्यशः क्रीतम् । शरीरं दला यशो गृहीतमित्यर्थः ॥ ११२ ॥ इति परिवृत्त्यलंकारः ॥ ५२॥ परिसंख्येति॥ एकं वस्तु प्रतिषिध्यापरस्मिन्वस्तुनो नियन्त्रणं नियमनं परिसंख्यालंकारः ॥ स्नेहेति ॥ स्नेहस्तैलादिस्तनिग्धद्रव्यमनुरागश्च। स्वान्तेषु चि- त्तेषु । विलङ्गयन्तीति ॥ यस्यामुज्जयिनीपुर्याम्। श्रुतिः करणौ वेदश्व। वर्त्म

१ 'कटाक्षान्स'. २ रिपुस्त्रियम्'.

नसुच्चयालंकार: ५५ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १२३.

विकल्पालंकारः५४ विरोधे तुल्यवलयोर्विकल्पालंकृतिर्मता। सदः शिरांसि चापान्ता नमयन्तु महीभुज: ॥११४॥

र्नुमशक्ययोरविकल्पः। यथावा- पतत्यविरतं वारि नृत्यन्ति च कलापिनः । अद्य कान्तः कृतान्तो वा दुःखस्यान्तं करिव्यति॥ प्रियसमागमश्चेन्न मरणमाशंसनीय मरणे तु न प्रियसमागमसंभव इनि तयोराशंसायां विकल्पः ॥ ११४ ॥

समुच्चयालंकार: ५५ बहूनां युगपन्भावभाजां गुम्फः समुच्चय:। नश्यन्ति पश्चात्पश्यन्ति त्रस्यन्ति च भवद्विष: ॥११५॥। अविरोधेन संभावितयोगपद्यानां नाशादीनां गुम्फनं समुच्चयः। यथावा- बिभ्राणा हृदये त्वया विनिहितं प्रेमाभिधानं नवं शल्यं यद्विदधाति सा विधुरिता साधो तदाकर्ण्यताम्। शेते शुप्यति ताम्यति प्रलपति प्रम्लायति प्रेङ्गति आ्राम्यत्युलुठति प्रणश्यति गलत्युन्मूर्च्छति त्रुव्यति। अत्र कासांचिक्क्रियाणां किंचित्कालभेदसंभवेऽपि शतपत्रपत्रशतभेदन्या- येन यौगपद्यं विरहातिशयद्योतनाय विवक्षितमिति लक्षणानुगतिः॥११५॥ मार्ग वक्रिमाणं कौटिल्यं वक्राकारतां च। महाकाल इति तत्रैव ख्यातं शिवलि हम् ॥ ११३ ॥ इति परिसंख्यालंकारः ॥ ५३॥ • संधिविग्रहप्रमाणेति॥ संधिविग्रह यो: कर्तव्यताबोधकप्रमाणेत्यर्थः।।११४॥। इति विकल्पालंकारः ॥ ५४॥ बहनामिति॥ युगपद्भावो भवनं तद्भाजां बहूनां गुम्फो निबन्धः। वर्णन मिति यावत्१ स समुच्चयालंकारः ॥ बिभ्राणेति॥ नायकं प्रति दूत्या इयमुक्तिः। हे साधो, तया हृदये विनिहितं प्रेमाभिधानं नवं शल्यं धारयन्ती विधुरिता वि- रहविह्वला स नायिका यदिदधाति तदाकर्ण्यतामित्यन्वयः । कि तदित्यपेक्षाया- माह-शेते निद्राति। ताम्यति ग्लानिं प्राप्नोति । प्रकर्षेण म्लायति। प्रेङ्ति चलति। प्रणश्यति नैर्बल्यातिशयेन मृतप्राया भवति। गलति खेदा- तिशयात्। त्रुव्यति क्षीणा भवतीति। कासांचिच्छयनभ्रमणादीनाम्। शत- १ 'द्धाजां भावगुम्फः'. २ 'भ्रश्यन्ति च तव द्विषः'.

१२४ कुवलयानन्दः। [कारकदीपकालंकारः ५६

कुलं रैपं वयो विद्या धनं च मद्यन्त्यमुम् ॥ ११६ ॥ यत्रैक: कार्यसिद्धिहेतुत्वेन प्रक्रान्तस्तन्रान्येऽपि यद्यहमहमिकया खलेक- पोतन्यायेन तत्सिद्धिं कुर्वन्ति सोऽपि समुच्चयः। यथा मदे आभिजात्यमेकं समग्रं कारणं तादगेव रूपादिकमपि तत्साधनत्वेनावतरतीति। यथावा प्रदानं प्रच्छन्नं गृहमुपगते संञ्रमविधि- र्निरुत्सेको लक्ष्म्यामनभिभवगन्धाः परकथाः । प्रियं कृत्वा मौनं सदसि कथनं चाप्युपकृतेः श्रुतेऽत्यन्तासक्ति: पुरुषमभिजातं कथयति ॥ १९६ ॥

कारकदीपकालंकार: ५६ कमिकैकगतानां तु गुम्फः कारकदीपकम्। गच्छत्यागच्छति पुनः पान्थः पश्यति पृच्छति॥११७॥ यथावा- निद्राति स्नाति भुङ्गे चलति कचभरं शोषयत्यन्तरास्ते दीव्यत्यक्षैरन चायं गदितुमवसरो भूय आयाहि याहि। इत्युद्दण्डै: प्रभूणामसकृदधिकृतैवारितान्द्वारि दीना- नस्मान्पश्याब्धिकन्ये सरसिरुहरुचामन्तरङ्गैरपाङै:।। पत्रस्य कमलस्य पत्रशतं दलशतम् ॥। ११५॥ अहंप्राथमिकेति ॥ अहं- पूर्विकेत्यर्थः । 'अहं पूर्वमहं पूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियाम् इत्यमरः । एककार्यान्वये एककार्यसाधकत्वे। सः समुच्यालंकारः । अहमहमिकया परस्पराहंकारेण। आभिजातं कुलीनलम्। समग्रं पुष्कलम्॥ प्रदानमिति॥ प्रच्छन्नं गुप्तं गृहं प्रत्युपगतेऽर्थादतिथौ। लक्ष्म्यां सत्यां निरुत्सेको गर्वाभावः । अभिभवो निन्दा तद्गन्धशून्याः । मौनमनुद्धाटनम्। सदसि सभायां परेण कृताया उपकृतेः कथनम्। श्रुते शास्त्रश्रवणे। सर्वप्रथमान्तानां पुरुषमभिजातं प्रथयतीत्यनेनान्वयः। अभिजातं कुलीनम्। प्रथयति कथयति ॥ ११६ ॥ इति समुच्चयालंकारः॥५५॥ क्रमिकेति॥ कमिकाणामर्थात्कियाणामेककारकगतानां गुम्फो भिबन्धः कार- कदीपक नामालंकारः । तदुक्तम्-'सैव क्रियासु बह्वीषु कारकस्येति दीपकम्' इति। सैव सकृदृत्तिः । पश्यति सार्थम्। पृच्छति मार्गम्॥ निद्रातीति॥ हे अव्धिकन्ये, प्रभूणामुद्यतदण्डैरद्वारि अधिकृतैर्द्वारपालैरित्यसकृद्वारितानू अतएव दीनानस्मान्सरसीरुहद्युतीनां परमपरिचितैरपाड्ैः कटाक्षैः पश्येत्यन्वयः । इति किमू। प्रभुर्निद्रातीत्यादि। अन्तः अन्तःपुरे। अक्षैः पाशैर्दीव्यति क्रीडति। १ 'प्रथमिका'. २ 'न्वयोडपि'. ३ 'शीलं'

प्रत्यनीकालंकार: ५८] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १२५ आद्योदाहरणे श्रुतस्य पान्थस्य कर्तृकारकस्यैकस्य गमनादिष्वन्वयः, द्वितीये त्वध्याहृतस्य प्रभुकर्तृकारकस्य निद्धादिष्वन्वय इत्येकस्यानेकवाक्यान्वयेन दी- पकच्छायापच्या कारकदीपकं प्रथमसमुच्चयग्रतिद्वन्द्वीदम् ॥ १९७॥

समाध्यलंकार: ५७ समाधि: कार्यसौकर्य कारणान्तरसंनिधे:। उत्कण्ठिता च तैरुणी जगामास्तं च भानुमान् ॥११८।। यथावा- मानमस्या निराकर्तु पादयोमे पतिष्यतः। उपकाराय दिश्चैतदुद्ीर्ण घनगर्जितम्।। केनचिदारिप्सितस्य कार्यस्य कारणान्तरसंनिधानाद्यत्सौकर्य तत्सम्यगा- धानात्समाधिः । द्वितीयसमुच्चयप्रतिद्वन्द्वी अयं समाधिः। तत्र बहूनां प्रत्येकं समर्थानां खलेकपोतकन्यायेन युगपत्कार्यसाधनत्वेनावतारः । अत्र त्वेकेन कार्ये समारिप्सितेऽन्यस्य काकतालीयन्यायेनापतितस्य तत्सौकर्याधायकत्व- मात्रम्। अन्नोदाहरणसुत्कण्ठितेति। उत्कण्ठैव प्रियाभिसरणे पुष्कलं कारणं नान्धकारागममपेक्षते 'अत्यारूढो हि नारीणामकालज्ञो मनोभवः' .इति न्यायात् दैवादापतता त्वन्धकारेण तत्सौकर्यमात्रं कृतमिति। एवं द्वितीयो- दाहरणेऽपि योज्यम्॥११८ ॥

प्रत्यनीकालंकार: ५८ प्रत्यनीकं वलवतः शत्रोः पक्षे पराक्रम:। जैत्रनेत्रानुगौ कर्णावुत्पलाभ्यामघःकृतौ॥ ११९॥ भूय: पुनः। छायासादृश्यं मुख्यदीपकस्य पूर्वोक्तप्रकारेण संभवादिति भावः। प्रतिद्वन्दि विपरीतम् ॥ ११७॥ इति कारकदीपकालंकारः ॥५६॥ समाधिरिति॥ कारणान्तरसंनिधेर्वशात्कार्यस्य सुकरत्वं समाधिरलंकारः। उत्कण्ठिता नायकसमीपं गन्तुम् ॥ मानमिति॥ मानं निराकर्तुमस्याः पादयोः पतिष्यतो ममोपकाराय दिष्या भाग्येनेदं घनगर्जितमुदीर्णमुद्गतमित्यन्वयः । समु- चचये कारणानां तुल्यकक्षत्वमिह तु तद्विपरीतमतुल्यकक्षत्वमिति प्रतिद्वन्द्वित्वं तत्रे- त्यादिना दर्ितम् ॥। ११८ ॥ इति समाध्यलंकारः ॥ ५७॥ प्रत्यनीकमिति॥ बलवतः शत्रोः पक्षे पक्षान्तःपातिनि तदीये यः परा- क्रमस्तंत्प्रत्यनीकं नामालंकारः । अनीकप्रतिनिधिरूपत्वात् । जैत्रति। उत्प- लाभ्यां स्वजयकारिनेत्रानुसारिणौ कर्णावधःकृतौ तिरस्कृतौ। अवतंसतया तदु १ 'कुलटा'. २ 'वृद्धा युवान: शिशवः कपोताः खले यथामी युगपत्पतन्ति' इत्यनेन.

१२६ कुवलयानन्दः। [अर्थापत्त्यलंकारः ५९

यथावा- मम रूपकीर्तिमहरद्दुवि यस्तदनु प्रविष्टहृद्येयमिति। त्वयि मत्सरादिव निरस्तदयः सुतरां क्षिणोति खलु तां मदनः॥ एवं बलवति प्रतिपक्षे प्रतिकर्तुमशक्तस्य तदीयबाधनं प्रत्यनीकमिति स्थि- ते साक्षात्प्रतिपक्षे पराक्रम: प्रत्यनीकमिति कैमुतिकन्यायेन फलति। यथा- मधुव्रतौधः कुपितः स्वकीयमधुप्रपापझमनिमीलनेन। बिम्बं समाक्रम्य बलात्सुधांशो: कलङ्गमक्के ध्रुवमातनोति॥ ११९॥

अर्थापत्त्यलंकार: ५९ कैमुत्येनार्थसंसिद्धि: काव्यार्थापत्तिरिष्यते। स जितस्त्वनमुखेनेन्दुः का वार्ता सरसीरुहाम्॥१२०॥ अत्र स इत्यनेन पद्मानि येन जितानि इति विवक्षितं, तथाच सोऽपि येन जितस्तेन पद्मानि जितानीति किमु वक्तव्यमिति दुण्डापूपिकान्यायेन पझरू- पस्यार्थस्य संसिद्धिः काव्यार्थापत्तिः। तात्रिकाभिमतार्थापत्तिव्यावर्तनाय का- व्येति विशेषणम्। यथावा- अधरोऽयमधीराक्ष्या बन्धुजीवप्रभाहरः। अन्यजीवप्रभां हन्त हरतीति किमद्भुतम् ॥

परि स्थितत्वादधस्तात्कृतौ चेति श्रेषः ॥ ममेति ॥ भुवि भूलोके मम रूपख्या- तिं यो हृतवान् तस्मिन्ननुप्रविष्टमनुरक्तं हृदयं यस्याः, तस्यानुप्रविष्टं हृदयं यस्यां वा तादृगियमिति त्वयि मत्सरादिव खल निश्चितं निरस्तदयो मदनस्तां क्षिणोति क्षीणां करोतीत्यन्वयः। अत्र मत्सरादिवेति हेत्वंशे उत्प्रेक्षासत्त्वेऽपि तद्वेतुकप्र- तिपक्षसंबन्धिबाधनं प्रत्यनीकालंकारस्य विविक्तो विषय इति बोध्यम्। अतएव मम्मटभट्वैरपि-'वं विनिर्जितमनोभवरूपः सा च सुन्दर भवत्यनुरक्ता। पञ्च- भिर्युगपदेव शरैस्तां तापयत्यनुशयादिव कामः ॥' इत्युदाहृतम् । एवंच हेतूत्प्रे- क्षयैव गतार्थत्वान्नेदमलंकारान्तरं भवितुमर्हतीति कस्यचिद्वचनमनादेयम्। कैमुतिकेति ॥ तत्संबन्धिवाधनापेक्षया साक्षात्तद्वाधने विशेषादिति भावः॥ मध्विति ॥ अ्रमरौघः स्वकीयमधुप्रपारूपस्य पद्मस्य निमीलनेन कुपितः सनू सुधांशोर्बिम्बं बलात्समाकृष्य तस्याक्के मध्यभागे कलङ्कं ध्रुवमातनोतीत्यन्वयः ॥ ११९ ॥ इति प्रत्यनीकालंकारः ॥५८ ॥ कैमुत्येनेति ॥ कैमुत्यन्यायेनेत्यर्थः । काव्येSलंकाररूपार्थापत्तिः काव्यार्था- पत्तिः ॥ दण्डापूपिकेति॥ दण्डाकर्षणे तदवलम्बिनामपूपानामाकर्षणं यथा- र्थसिद्धं तद्वदित्यर्थः ॥ व्यावर्तनायेति ॥ लक्ष्यतावारणायेत्यर्थः ॥ अधरो- डयमिति॥ बन्धुजीवं बन्धूकपुष्पं तत्प्रभाहरो बन्धुभूतानां जीवानां प्रभाहरश्व। यत्त्वेतल्लक्षणमयुक्तम्, कैमुतिकन्यायस्य न्यूनार्थविषयत्वेनािकार्थापत्तावव्याप्ते:। यथा-'तवाग्रे यदि दारिव्वं स्थितं भूप द्विजन्मनाम्। शनैः सवितुरप्यग्रे

काव्यलिङ्गालंकार: ६० ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १२७

स्वकीयं हृदयं भित्वा निर्गतौ यौ पयोधरौ। हृदयस्यान्यदीयस्य भेदने का कृपा तयोः॥ १२० ॥

काव्यलिङ्गालंकार: ६० समर्थनीयस्यार्थस्य काव्यलिङ्गं समर्थनम्। जितोऽसि मन्द कन्दर्प मच्िचित्तेऽस्ति त्रिलोचनः ॥१२१॥ अन्न कन्दर्पजयोपन्यासो दुष्करविषयत्वात्समर्थनसापेक्षः । तस्य मच्चित्ते- डस्ति त्रिलोचन इति स्वान्त:करणे शिवसंनिधानप्रदर्शनेन समर्थनं काव्यलि- ङ्म्। व्याप्तिधर्मतासापेक्षनैयायिकलिङ्गव्यावर्तनाय काव्यविशेषणम्। इद वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम्। पदार्थहेतुकं यथा- भस्मोडूलन भद्रमस्तु भवते रुद्राक्षमाले शुभं हा सोपानपरम्परे गिरिसुताकान्तालयालंकृते।

तमः स्थास्यत्यसंशयम् II' अत्र शनैःशब्दमहित्रा राजाग्रे दारिद्यस्थित्यपेक्षया सूर्याग्रे तमोऽवस्थानं दुःशकमेवेत्यवगतमपि न्यायसाम्यादापद्यते। ननु कैमुति- कन्यायेनेति केनचिदुक्तं तत्रेदं वक्तव्यम्। केनचिदर्थन तुल्यन्यायलादर्थान्तर- स्यापत्तिरर्थापत्तिरिति तदुक्तलक्षणमयुक्तम्। का वार्ता सरसीरुहामित्यादिकमु- त्यन्यायविषयार्थापत्तावव्याप्तेः । कैमुतिकन्यायस्य न्यूनार्थविषयत्वेन तुल्यन्या- यत्वाभावादापादनाप्रतीतेश्वेति। न चात्र कैमुत्यन्यायतामात्रं न त्वलंकारत्वमि- ति युक्तम्, अलंकारतत्त्वाभियुक्तानां प्राचीनानां शून्यहृदयताया अपामरेण संभावयितुमशक्यत्वात्। लोकव्यवहारेऽपि कैमुत्यन्यायस्य चमत्कारित्वानुभवेन तेनैव न्यायेन तस्यालंकारतासिद्वेश्र। इत्थंच त्वदुक्तार्थापत्त्युदाहरणे वक्ष्यमाणः संभावनालंकारो योऽन्यैर्यद्यर्थोक्तौ च कल्पनमिति यदर्थातिशयोक्तित्वेनोकः। यद्यर्थातिशयोक्तावापाद्यापादक योर्विपरीतार्थ विश्रान्तत्वम्, इह त्वापादकस्य सि- द्वलमापाद्यस्य संभाव्यमानलमिति वैचित्र्यं तु तदवान्तरभेदतायाः साधकंन तु तैद्वहिर्भूतताया इति न तत्राव्याप्तिशक्कापीत्यलं विस्तरेण ।। १२० ।। इत्यर्था- पत्त्यलंकारः ॥५९ ॥ समर्थनीयस्येति ॥ समर्थनापेक्षस्यार्थस्य समर्थनं काव्यलिङ्गमलंकारः। अर्शान्तरन्यासवारणाय समर्थनापेक्षस्थेति। यदा त्वर्थान्तरन्यासप्रकरणे वक्ष्यमा- गरीत्या सामान्यविशेषभावातिरिक्तवं निवेश्यते तदा नोपादेयमेवैतदितिवोध्यम्।

नैयायिकेति॥ नैयायिकाभिमतलिइ्स्य लक्ष्यतावारणायेत्यर्थः ॥ भस्मेति॥ भस्मोडूलनेति संबोधनम्। शुभमस्त्विति शेषः । गिरिसुनाकान्तस्य शिवस्यालय: प्रासादस्तदलंकारभूते सोपानपड्के इत्यपि संबोधनम्। हेति दैन्ये। विभुना प्रभुणा शिवेन। युष्माकं या सपर्या पूजा तत्सुखस्यालोकः प्रकाशस्तदुच्छेदके

१२८ कुवलयानन्दः। [काव्यलिङ्गालंकारः ६०

अद्याराधनतोषितेन विभुना युष्मत्सपर्यासुखा- लोकोच्छेदिनि मोक्षनामनि महामोहे निलीयामहे॥ अन्र मोक्षस्य महामोहत्वमप्रसिद्धमिति तत्समर्थने सुखालोकोच्छेदिनीति पदार्थो हेतुः । क्वचित्पदार्थवाक्यार्थो परस्परसापेक्षौ हेतुभावं भजतः । यथावा- चिकुरप्रकरा जयन्ति ते विदुषी मूर्धनि यान्बिभर्ति सा। पशुनाप्यपुरस्कृतेन तत्तुलनामिच्छतु चामरेण कः॥ अत्र चामरस्य दमयन्तीकुन्तलभारसाम्याभावे विदुषी मूर्धनि यान्बिभ- र्ति सेति वाक्यार्थः, पशुनाप्यपुरस्कृतेनेति पदार्थश्चेत्युभयं मिलितं हेतुः। क्वचित्समर्थनीयार्थसमर्थनार्थे वाक्यार्थे पदार्थो हेतुः।। वपुःपरादुर्भावादनुमितमिदं जन्मनि पुरा पुरारे न क्वापि क्वेचिदृपि भवन्तं प्रणतवान्। नमन्मुक्त: संप्रेत्यहमतनुरग्रेऽप्यनतिमा- नितीश क्षन्तव्यं तदिदमपराधद्यमपि॥ अत्र तावदपराधद्वयं समर्थनीयम्। अस्पष्टार्थत्वात्। तत्समर्थनं च पूर्वा- परजन्मनोरनमनाभ्यां वाक्यार्थभूताभ्यां क्रियते। अत्र द्वितीयवाक्यार्थेऽत- नुत्वमेकपदार्थो हेतुः। अत्रापि संग्रति नमन्मुक्त इति वाक्यार्थोऽनेकपदार्थो वा हेतुः । क्वचित्परस्परविरुद्धयोः समर्थनीययोरुभयोः क्रमादुभौ हेतुभावं भजतः ॥ असोढा तत्कालोललसदसहभावस्य तपसः कथानां विस्रम्भेष्वथ च रसिक: शैलदुहितुः। प्रमोदं वो दिश्यात्कपटबट्वेषापनयने त्वराशैथिल्याभ्यां युगपदभियुक्त: स्मरहरः॥

निलीयामहे। वयमित्यर्थात्।। चिकुरेति॥ चिकुरप्रकराः केशपाशाः। विदुषी पण्डिता। सा दमयन्ती। अपुरस्कृतेनानाद्ृतेन पुरोभागेSनिहितेन च। पदा- र्थक्षानेकपदार्थक्ष॥ वपुरिति ॥ पुरा पूर्वस्मिन्क्कापि जन्मनि क्वचिदपि क्षणे भवन्तं न प्रणतवान्। इतीदं वपुषः शरीरस्य प्रादुर्भावादनुमितम् । संप्रति नमन्नति कुर्वन्मुक्तः। अतनुरशरीरः । अतोऽहमग्रेऽ्यनतिमान्नतिरहितः ॥ अत्रेति। समर्थनीयं हेतुकथनेनोपपादनीयम्। अस्पष्टार्थत्वादस्पत्टहेतुकत्वात्। अत्रानयोर्वाक्यार्थयोर्मथ्ये। द्वितीयवाक्यार्थे अग्रेऽप्यनतिमानिति वाक्यार्थे। अ- त्राप्यतनुत्वेऽपि। नमन्मुक्त इत्यस्यावाक्यलादाह-अनेकपदीर्थो वेति॥ असोढेति॥ तपस्यन्तीमुमां प्रति बटुवेषेणागतस्य हरस्य वर्णनम्। कपटेन यो बटोर्व्रह्मचारिणो वेषस्तस्यापनयने लयागे त्वराशैथिल्याभ्यां युगपदभियुक्त आक्रान्तः । राशैथिल्यहेतुगभ. क्रमेण विशेषणद्वयमाह। तत्काले उल्लसन्प्रादु- क्षणमपि' २ 'संप्रत्यतनुरहमग्रे'

काव्यलिङ्गालंकार: ६० ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १२९

क्रमाद्विरिजातीव्रतपसोऽसहिष्णुत्वं तत्संलापकौतुकं चेत्युभावर्थौ हेतु- त्वेन निबद्धौ । क्वचित्परस्परविरुद्धयोरुभयोः समर्थनीययोरेक एव हेतुः । यथा जीयादम्बुधितनयाधररसमास्वाद्यन्मुरारिरयम्। अम्बुधिमथनक्ेशं कलयन्विफलं च सफलं च।। अन्न विफलत्वसफलत्वकलनयोरुभयोर्विरुद्धयोरेक एवाम्त्रुधितनयाधरर- सास्वादो हेतुः। इदं काव्यलिङ्गं हेत्वलंकार इति कचिद्याजहुः॥ हे गोदावरि देवि तावकतटोद्देशे कलिङ्गः कवि- र्वाग्देवीं बहुदेशदर्शनसखीं त्यक्त्वा विरक्तिं गतः। एनामर्णवमध्यसुप्तमुरभिन्नाभीसरोजासनं ब्रह्माणं गमय क्षितौ कथमसावेकाकिनी स्थास्यति॥ इत्यत्र ब्रह्मण: प्रापणं कथ गोदावर्या कर्तव्यमित्यसंभावनीयार्थोपपादक- स्यार्णवमध्येत्यादितद्विशेषणस्य न्यसनं श्रेपास्यो गुण इति 'केपोऽविघटमा- नार्थघटकार्थस्य वर्णनम्' इति श्लेषलक्षणमिति च जयदेवेनोक्तम्। वस्तुतसत्व- त्रापि पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमेव तज्जेदकाभावात्। ननु साभिप्रायपदार्थवा- क्यार्थविन्यसनरूपात्परिकरात्काव्यलिङ्गस्य किं भेदकम्। उच्यते। परिकरे पदार्थवाक्यार्थबलात्प्रतीयमानार्थौं वाच्योपस्कारकतां भजतः । काव्यलिङ्के तु पदार्थवाक्यार्थावेव हेतुभावं भजतः । ननु यद्यपि सुखावलोकोच्छेदिनीत्या- दिपदार्थ हेतुककाव्यलिङ्गोदाहरणे 'अग्रेऽप्यनतिमान्' इत्यादिवाक्यार्थहेतुक- काव्यलिङ्गोदाहरणे च पदार्थवाक्यार्थावेव हेतुभावं भजतस्तथापि पशुनाप्य- पुरस्कृतेनेति पदार्थहेतुकोदाहरणे मच्चित्तेऽस्ति त्रिलोचन इति वाक्यार्थहेतु- कोदाहरणे च प्रतीयमानार्थस्य पि हेतुकोठ्यनुप्रवेशो दृश्यते। पश्चुनेति ह्यवि-

र्भवन्नसहभावो दुःसहत्मर्थाद्वौर्या यस्य ताद्ृशस्य तपसः असोढा सहनासमर्थः शैलकन्याया: कथानां विस्रम्भषु विश्वासेषु रसिकश्चेति। ब्रह्मचर्य ब्रह्मचारिवेषः ॥ जीयादिति । अम्बुधेस्तनयाया लक्ष्म्या अधररसमास्वादयन्नयं मुरारिजीया- त्सर्वोत्कर्षेण वर्तताम्। कीदृशः। समुद्रमथनक्कशमेवंविधाङ्गनालाभात्सफलं कलयन् जानन् एतदधरमाधुर्ये सत्यमृतस्य वैयर्थ्याद्विफलं च कलयन्नित्यर्थः ॥ हे गोदावरीति ॥ अत्रार्णवमध्येत्यादिब्रह्मविशेषणस्य न्यसनं श्लेषाख्यो गुण इति जयदवेनोक्तमित्यन्वयः । तावकतटोद्देशे लदीयतीरभूमौ कलिज्गाख्यः कविर्बहूनां देशानां दर्शने सहचारिणीम् । विरर्कि मुक्तिम। एनां सरखती ब्रह्माणं प्रति गमय नयेति संबन्धः । कीदशम्। अर्णवमध्ये सुप्तो यो मुरभि- न्मुरारिस्त न्नाभिकमलस्थम् ।। श्रेषोSविघटमानेत्यत्राकारप्रशलेषः । अविघटमान स्यानुपपद्यमानस्यार्थस्य घटक उपपादको योऽर्थस्तस्य वर्णनं श्रेषास्यो गुण इत्य- र्थः। पदार्थहेतुकं समस्तपदार्थहेतुकम्। पदार्थवाक्यार्थेति द्वन्द्ः । प्रतीयमानो- कुव. १३

१३० कुवलयानन्दः। [ काव्यलिङ्गालंकार: ६०

वेकित्वाभिप्रायगर्भम्। विदुषीत्यस्य प्रतिनिर्देश्यत्वात्रिलोचन इति च कन्द- पंदाहकतृतीयलोचनत्वाभिप्रायगर्भम्। कन्दर्पजयोपयोगित्वात्तस्य। सत्यम्। तथापि न तयो: परिकर एव किंतु तदुत्थापितं काव्यलिङ्गमपि॥ अतीयमानाविवेकविशिष्टेन पशुनाप्यपुरस्कृतत्वस्यानेकपदार्थस्य ग्रतीयमा- नकन्दर्पदाहकतृतीयलोचनविशिष्टस्य शिवस्य चित्ते संनिधानस्य च वाक्या- र्थंस्य वाच्यस्यैव हेतुभावात्। नहि तयोर्वाच्ययोर्हेतुभावे ताभ्यां प्रतीयमानं मध्ये किंचिद्वारमस्ति। यथा सर्वाशुचिनिधानस्ेत्यादिपदार्थपरिकरोदाहरणे सर्वाशुचिनिधानस्येत्यादिनानेकपदार्थेन प्रतीयमानं शरीरस्यासंरक्षणीयत्वम्। तथाच वाक्यार्थपरिकरोदाहरणे पर्यायोक्तविधया तत्तद्वाक्यार्थेन प्रतीयमानं नाहं व्यास इत्यादि। तस्मात्पशुनेत्यन्न त्रिलोचन इत्य्र च प्रतीयमानं वाच्य- स्यैव पदार्थस्य वाक्यार्थस्य च हेतुभावोपपादकतया काव्यलिङ्गस्याङ्गमेव। यथा-'यत्त्वन्नेन्रसमानकान्ति सलिले मझं तदिन्दीवरम्' इत्यनेकवाक्यार्थ- हेतुककाव्यलिङ्गोदाहरणे त्वन्नेत्रसमानकान्तीत्यादिकानि इन्दीवरशशिहंसवि- शेषणानि तेषां वाक्यार्थानां हेतुभावोपपादकानीति। तत्र वाक्यार्थहेतुकका- व्यलिङ्गे पदार्थहेतुककाव्यलिङ्गमङ्गमिति न तयो: काव्यलिङ्गोदाहरणत्वे काचि- दनुपपतिः॥ १२१ ॥

पर्थो व्यङ्गयोऽर्थः ॥ प्रतिनिर्देश्यत्वादिति॥ निर्दिश्यते उच्चार्यत इति निर्दे- शः शब्द: तेन। विपरीतार्थशब्दत्वादित्यर्थः । तस्य तादृशतृतीयलोचनत्स्य।

तयोः पशुनेत्याद्युक्तोदाहरणयोः । तदुत्थापितं परिकरोपपादितम्। व्यङ्गयस्य हे- तुकोटावेवानुप्रवेशादिति भाव: ॥ एतदेव वित्ृणोति-प्रतीयमानेति ॥ वाच्य- स्यैवेत्येवकारसूचितं व्यङ्गयद्वारकत्वं नहीत्यादिना विव्ृतम्। तदयमर्थः । यदि पश्चादिपदव्यञ्ञयं केशपाशसाम्याभावादेरर्थस्य साक्षादुपपादकं स्यात्तदात्र परिकर एव स्यान्न काव्यलिङ्गम्। न त्वेवमस्ति पश्चुपदप्रतीताविवेकितवमात्रेण साम्या- भावस्योपपादनासंभवात्। किंतु तद्विशिष्टपशुपुरस्कृतत्वाभाव एव साक्षादुपपी- दक इति तत्कोटिनिविष्टं व्यङ्ञयं काव्यलिद्गरूपस्य तस्याङ्गमेव। व्यङ्गयान्तरं तु नोक्तकाव्य लिङ्गगम्यमर्थोपपादकमस्तीति निराबाधमेव काव्यलिङ्गमिति। ननु स्वयमन्योपपादकस्य काव्यलिङ्गस्याप्युपपादकं क्व दष्टमित्याशङ्योदाहरति- यत्त्वन्नेन्नेति ॥ एतत्प्रतीपालंकारे प्रागुदाहृतम् । अनेकवाक्यार्थहेतुके- ति। पूर्वपादत्रयवाक्यार्थत्रयस्य चतुर्थपादार्थहेतुत्वमिति ज्ञेयम् ॥ हेतुभावो- पपादकानीति॥ इन्दीवरस्य नेत्रसमानकान्तित्वं विना पटादेरिव तददर्शन- स्य दैवगतकान्तासादृश्यविनोदासहिष्णुत्वे हेतुलासंभवादिति भावः । समाहित- मर्थमुपसंहरति-इतीति ॥ तयोः पश्चुनापीति मच्चित्तेऽस्तीत्येतयोः॥१२१॥ इति काव्यलिङ्गालंकार: ॥ ६० ॥।

अर्थान्तरन्यासालंकार: ६१] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १३१

अर्थान्तरन्यासालंकार: ६१ उक्तिरर्थान्तरन्यासः स्ात्सामान्यविशेषयोः। हनूमानब्धिमतरहुष्करं किं महात्मनाम् ॥ १२२ ॥ गुणवद्धस्तुसंसर्गाद्याति स्वल्पोपि गौरवम्। पुष्पमालानुपङ्गेण मूत्रं शिरसि धार्यते ॥ १२३॥

भवति। ततश्र विशेषे प्रस्तुते तेन सहाप्रस्तुतसामान्यरूपस्य सामान्ये प्रस्तुते तेन सहाप्रस्तुतविशेषरूपस्यार्थान्तरस्य न्यसनमर्थान्तरन्यास इत्युक्तं भवति। तत्राद्यस्य द्वितीयार्धमुदाहरणं द्वितीयस्य द्वितीयक्षोक: । नन्वयं काव्यलि- आान्नातिरिच्यते। तथाहि। उदाहरणद्वयेऽप्यप्रस्तुतयोः सामान्यविशेषयोरु क्ति: अस्तुतयोविशेषसामान्ययो: कथमुपकरोतीति विवेक्तव्यम्। नहि सर्व- थव प्रस्तुतानन्वय्यप्रस्तुताभिधानं युज्यते। न तावदप्रस्तुतप्रशंसायामिव प्रस्तुतव्यञ्ञकतया, प्रस्तुतयोरपि विशेपसामान्ययोः स्वशब्दोपात्ततवात्। नाप्यनुमानालंकार इव प्रस्तुतप्रनीतिजनकतया, तद्वदिह व्याप्िपक्षधर्मता- द्यभावात्। नापि दष्टान्तालंकार इच उपमानतया, 'विस्रब्धघातदोषः स्ववधाय खलस्य वीरकोपकरः । नवतरुभङ्गध्वनिरिव हरिनिद्रातस्करः करिणः ॥' इत्यादिषु सामान्ये विशेषस्योपमानत्वदर्शनेऽपि विशेषे सामान्यस्य क्कचि- दपि तददर्शनात्, उपमानतया तदन्वये सामअ्जस्याप्रतीतेश्र। तस्मात्प्रस्तु- तसमर्थकतयैवाप्रस्तुतस्योपयोग इहापि वक्तव्यः । ततश्र वाक्यार्थहेतुकं का- व्यलिङ्गमेवात्रापि स्यान त्वलंकारान्तरस्यावकाश इति चेत्। अत्र केचित्। समर्थनसापेक्षस्यार्थस्य समर्थने काव्यलिङ्ग निरपेक्षस्यापि प्रतीतिवैभवात्स- मर्थनेऽर्थान्तरन्यासः । नहि यत्वन्नेत्रसमानकान्तीत्यादिकाव्यलिङ्गोदाहरणे- ष्विव, प्रस्तुतव्यञ्जकतयेति॥ अप्रस्तुताभिधानं युज्यत इत्यनुषज्यते। एवम- ग्रेऽपि॥ विस्रब्धेति॥ खलस्य विश्वस्तघातरूपो दोष: स्वस्यैव वघाय भवति यतो वीराणां कोपकारकः । सिंहनिद्रापहारी नवतरुभङ्गजन्यव्वनिः करिणो वधाय यथेत्यर्थः । तददर्शनादुपमानतवादर्शनात्। ननु महापुरुषाकृतिरिव गम्भीरेयम- स्याकृतिरित्यादौ सामान्यस्याप्युपमानता दृष्टेत्यरुचेराह-उपमानेति। इवा- द्यभावात्तात्पयांभावाच्चोपमानतयाऽन्वयस्य सामज्जस्येनाप्रतीतेरित्यर्थः । इहापी- त्यपिना काव्यलिङ्गसमुच्चयः। प्रतीतिवैभवात्प्रतीतिदार्व्यरूपप्रयोजनवशात्। प्र- योजनस्यापि हेतुत्वविवक्षया पश्चमी॥ उक्तवैलक्षण्यमुदाहरणनिष्ठतया दर्शयति- नहीत्यादिना॥ इत्यादिकाव्यलिङ्गोदाहरणेध्विव ।। अथेति॥ अथेत्याद्यर्था- १ 'दुस्तरं किं'. २ 'नुसंगेन'.

१३२ कुवलयानन्दः । [अर्थान्तरन्यासालंकारः

'अथोपगूढे शरदा शशाङ्के प्रावृड्ययौ शान्ततडित्कटाक्षा। कासां न सौभाग्यगुणोऽङ्गनानां नष्टः परिभ्रष्टपयोधराणाम्॥ दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम्। श्षुद्रेऽपि नूनं शरणं अपन्ने ममत्वमुच्चैःशिरसामतीव।' इत्याद्यर्थान्तरन्यासोदाहरणेषु प्रस्तुतस्य समर्थनार्थित्वमसतीति। वस्तु- तस्तु प्रायोवादोऽयम्। अर्थान्तरन्यासेऽपि हि विशेषस्य सामान्येन समर्थ- नानपेक्षत्वेऽपि सामान्यं विशेषेण समर्थनमपेक्षत एव निर्विशेषं न सामान्य'- मिति न्यायेन 'बहूनामप्यसाराणां संयोग: कार्यसाधकः' इत्यादि सामान्यस्य 'तृणैरारभ्यते रजुस्तया नागोऽपि बध्यते' इत्यादि संप्रतिपन्नविशेषावतरणं- विना बुद्धौ प्रतिष्ठितत्वासंभवात्। नच तन्र सामान्यस्य 'कासां न सौभाग्यगुणोऽङ्गनाना'मित्यादिविशेपसम- र्थनार्थसामान्यस्येव लोकसंप्रतिपन्नतया विशेषावतरणं विनैव बुद्धौ प्रतिष्ठि- तत्वं संभवतीति श्रोके तन्यसनं नापेक्षितमस्तीति वाच्यम्। सामान्यस सर्वत्र लोकसंप्रतिपन्नत्वनियमाभावात् । नहि यो यो धूमवान् स सोऽमि- मानिति व्याप्तिरूपसामान्यस्य लोकसंप्रतिपन्नतया यथा महानस इति त-

तद्विशेषरूपद्ष्टान्तोपन्यासनैरपेक्ष्यं संभवति। न चैवं सामान्येन विशेषस- मर्थनस्थलेऽपि क्वचित्तस्य सामान्यस्य लोकप्रसिद्धत्वाभावेन तस्य बुद्धावारो- हाय पुनर्विशेषान्तरस्य न्यासप्रसङ्ग इति वाच्यम्। इष्टापत्तेः अन्रैव विषये विकस्वरालंकारस्यानुपद्मेव दर्शयिष्यमाणत्वात्। किंच काव्यलिङ्गेऽपि न सर्वत्र समर्थनसापेक्षत्वनियमः । 'चिकुरप्रकरा जयन्ति ते' इत्यत्र तदभावा- दुपमानवस्तुषु वर्णनीयसाम्याभावेन निन्दायाः कविकुलक्षुण्णत्वेनात्र समर्थ-

न्तरन्यासोदाहरणेषु प्रस्तुतस्य समर्थनार्थित्वं नह्यस्तीति संबन्धः। शरदा शशाङ्के उपगूढे आलिङ्गिते सति। अथानन्तरम् शान्तास्तडिद्रूपाः कटाक्षा यस्याः सा. प्रावृद ययौ गतवती। उक्त विशेषरूपमर्थ सामान्यरूपेणार्थान्तरेण समर्थयति। परिभ्रष्टपयोधराणां कासामङ्गनानां सौभाग्यगुणो न नष्ट इति। पयोधराः कुचा मेघाश्च॥ दिवाकरादिति ॥ कुमारसंभवे हिमालयवर्णनम्। यो हिमालयः। ममत्वं मदीयताबुद्धिः । शिरो मस्तकं शिखरं च । समर्थनार्थित्कं समर्थनापेक्ष- त्वम्। अयमर्थान्तरन्यासे समर्थनानपेक्षत्वरूपः। सामान्यस्येत्यस्य बुद्धौ प्रति- छवितत्वासंभवादित्यनेनान्वयः ॥ संप्रतिपन्नेति ॥ वक्तृश्रोतृसंमतेत्यर्थः । विशे- षावतरणं विशेषावगमम्। तत्र बाहूनामित्यादौ सामान्यस्यति विशेषावतरणं विनैव बुद्धौ प्रतिष्ठितत्वं संभवतीत्यग्रिमेणान्वितम्। तन्न्यसनं तृणैरित्यादिविशेष- न्यसनम्। नन्वेवमप्यर्थान्तरन्यासे क्वचिदेव समर्थनापेक्षा, काव्यलिङ्गे तु सर्वत्र सेत्यस्तु भेद इत्याशड््याह-किंचेति ॥ कविकुलक्षुण्णत्वेन कविसमूहाभ्यस्त- त्वेन। तदास्यदास्ये नलमुखदास्ये। पर्वणि पूर्णिमायां भवः पार्वणः शर्वरीश्वरश्षन्द्रः।

अर्थान्तरन्यासालंकार:६१ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १३३

नापेक्षाविरहात्। नहि 'तदास्यदास्येऽपि गतोऽधिकारिता न शारद: पार्ब- गशर्वरीश्वरः' इत्यादिषु समर्थनं दृश्यते। 'न विषेण न शस्त्रेण नागिना नच मृत्युना। अप्रतीकारपारुष्या: स्त्रीभिरेव स्र्रियः कृताः ॥' इत्यादिकाव्यलिङ्गविषयेधु समर्थनापेक्षाविरहेऽप्यप्रनीकारपारुष्या इत्या- दिना समर्थनदर्शनाच्च। नहि तन्र स्त्रीणां विपादि निर्मितत्वाभावप्रतिपादनं समर्थनसापेक्षं प्रसिद्धत्वात्। तस्मादुभयतो व्यभिचारात्समर्थनापेक्षसमथने काव्यलिङ्गं तव्निरपक्षसमर्थनेऽर्थान्तरन्यास इति न विभागः, किंतु सामर्थ्य- समर्थकयोः सामान्यविशेषसंबन्धेऽर्थान्तरन्यासस्तदितरसंबन्धे काव्यलिङ्ग मित्येव व्यवस्थावधारणीया। प्रपञ्चश्चित्रमीमांसायां दरष्च्यः । एवमप्रकृतेन प्रकृतसमर्थनमुदाहृतम्। प्रक्ृतेनाप्रकृतसमर्थनं यथा- यदुच्यते पार्वति पापवृत्तये न रूपमित्यव्यभिचारि तद्ूचः। तथाहि ते शीलमुदारदर्शने तपस्विनामप्युपदेशतां गतम्॥ यथावा- दानं दृदत्यपि जलै: सहसाधिरूढे को विद्यमानगतिरासितुमुत्सहेत। यद्दन्तिन: कटकटाहतटान्मिमङ्टो- र्मङ्क्षूदपाति परितः पटलैरलीनाम् ॥ १२२॥१२३॥

न विषेणेत्यादेः स्त्रियः कृता इत्यनेनान्वयः । अपितु स्त्रीभिरेव। यतः प्रती काररहितं पारुष्यं कौरये यासां तथाभूताः । उभयतोऽन्वयव्यतिरेकाभ्याम्। समर्थनापेक्षायामपि तदास्यदास्येSपीत्यादौ तदभावात्। न विषेणेत्यादावपेक्षा विरहेऽपि समर्थनसत्त्वात् ॥ अप्रकृतेनेति ॥ आद्ये महात्मनां सर्वसुकरत्वे- नाप्रकृतेन सामान्येन हनुमदब्धितरणस्य प्रकृतविशेषस्य समर्थनं द्वितीये पुष्प- मालासूत्रवृत्तान्तेनाप्रकृतेन विशेषरूपेण प्रकृतस्य गुणवत्सङ्गप्रयुक्तपूज्यत्वस्य सामान्यरूपस्य समर्थनमित्यर्थः ॥ यदुच्यत इति ॥ हे पार्वति, रूपमाकृति- सौन्दर्य पापृत्ये दुष्टाचरणाय न भवति 'यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसन्ति' इति न्यायादिति यदुच्यते तद्ूचनमव्यभिचारि यथार्थम्। तथाहि उदारं रमणीयं दर्शनं यस्यास्तरथाभूते पार्वति, तव शीलमाचरणं तपखिवनामप्युपदेशरूपतां प्राप्तमिति प्रकृतेन विशेषेणाप्रकृतस्य सामान्यस्य समर्थनम् ॥ दानमिति॥ दानं वितरणं मदजलं च। जलैरुदकैर्जडैश। लडयोरभेदात्। अधिरूढे आका- न्ते सति। विद्यमानगतिः सगतिको बुद्धिमांश् क: आसितुं स्थातुमुत्सहेत शक्कुयात्। यस्मान्मिमह्वोर्मजनं कर्तुमिच्छोर्दन्तिनो गजस्य कटो गण्ड एव कटा- हस्तस्य तटादपादलीना पटलै: समूहैः परितो महु शीघ्रमुदपाति उत्पतितमि-

१३४ कुवलयानन्दः। [विकसवरालंकारः ६२

विकसवरालंकार: ६२ यस्मिन्विशेषसामान्यविशेषा: स विकस्वरः। स न जिग्ये महान्तो हि दुर्धर्षाः सागरा इव॥ १२४॥ यत्र कस्यचिद्विशेषस्य समर्थनार्थ सामान्यं विन्यस्य तत्प्रसिद्धावप्यपरि- तुष्यता कविना तत्समर्थनाय पुनर्विशेषान्तरमुपमानरीत्यार्थान्तरन्यासविधया वा विन्यस्यते तन्र विकस्वरालंकारः। उत्तरार्ध यथाकरथंचिदुदाहरणम्। इदं तु व्यक्तमुदाहरणम्। अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम्। एको हि दोषो गुणसंनिपाते निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्क:॥ इदसुपमानरीत्या विशेषान्तरस्य व्यसने उदाहरणम्। अर्थान्तरन्यासवि- धया यथा- कर्णारुन्तुदमन्तरेण रणितं गाहस्व काक स्वयं माकन्दं मकरन्दशालिनमिह त्वां मन्महे कोकिलम्। धन्यानि स्थलवैभवेन कतिचिद्वस्तूनि कस्तूरिकां नेपालक्षितिपालभालपतिते पङ्के न शङ्केत क:॥

त्यन्वयः । अन्रापि पूर्वार्धोक्तमप्रकृतसामान्यमुत्तराधोक्तेन प्रकृतेन विशेषेण समर्थितम् ॥ १२२ ॥ १२३ ॥ इत्यर्थान्तरन्यासालंकारः ॥ ६१॥ यस्मिन्निति ॥ यस्मिन्काव्ये इत्यर्थात्। निबध्यत इति शेषः। समर्थ्यसम- र्थकभावापन्नत्वं तुन लक्षणे निवेशनीयम्। तद्विना चमत्काराभावेन चमत्का- रित्वविशेषणमवश्यवक्तव्येनैवानतिप्रसङ्गात्। एवमर्थान्तरन्यासलक्षणेऽपि बोध्य- म्॥ स नेति ॥ स प्रकृतो राजा न जिग्ये न जितोऽर्थात्परैरिति शेषः । तत्समर्थनं महान्तो हि दुर्धर्षा अनाक्रमणीया इति सामान्येन तस्यापि सागरा इवेति विशेषोपमयेति ज्ञेयम्। प्रसिद्धेरल्पत्वात्तत्रापरितोषो बोष्यः ॥ यथाकथं- चिदिति॥ महतामनाक्रमणीयत्वस्यातिप्रसिद्धत्वेन तत्समर्थनापेक्षाभावाच्चन्द्रा- लोकगतमेतन्न समज्जसमिति भावः। इदं वक्ष्यमाणम् ॥ व्यक्तमिति॥ गुण- समुदाये एकस्य दोषस्यानाकलनमनतिप्रसिद्धतया समर्थनापक्षमिन्दोरित्यादि विशेषेण समर्थ्यत इत्यतः स्फुटमित्यर्थः ॥ कर्णेति ॥ हे काक, कर्णयोररुन्तुदं पीडाजनकं रसितं शब्दितमन्तरेण विना स्वयं मकरन्दः पुष्परसस्तच्छालिनं माकन्दमाम्रवृक्ष गाहसव आश्रय। इहाम्रतरौ त्वां वयं कोकिल भन्महे जानी- महे। यतः स्थलवैभवेन स्थानमाहात्म्येन कतिचिद्वस्तूनि धन्यानि भवन्तीति सामान्येन पूर्वोक्तविशेषसमर्थनम्। अत्रापि तदाकाङ्लायां विशेषरूपमर्थान्तरं न्यसति। नेपालभूमिपालस्य भाले पतिते पङ्के कस्तूरिकां को न शङ्केत, अपितु

१ 'दुर्दर्शाः'.

मंभावनार्लकार: ६४] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १३५

धत्तो मुखे तु तव दक्तिलकाअ्ञनाभाम्। दोषावितः क्वचन मेलनतो गुणत्वं वक्कुर्गुणौ हि वचासे अ्रमविप्रलम्भौ॥। १२४॥

प्रढोक्तयलंकार: ६३ प्रढोक्तिरुत्कपाहेतौ तद्ेतुत्वप्रकल्पनम्। कचा: कलिन्दजातीरतमालस्तोममेचकाः ॥१२५॥ कार्यातिशयाहेतौ तद्धेतुत्वप्रकल्पनं प्रौढोक्ति: । यथा तमालगतनैल्यानि- शयाहेतौ यमुनातटरोहणे तद्धेतुत्वप्रकल्पनम्। यथावा- कल्पतरुकाम दोग्ध्रीचिन्तामणिधनदशङ्गानाम्। रचितो रजोभरपयस्तेज:श्वासान्तराम्बरैरेषः ।।

ल्पवृक्षपरागादिरूपपञ्चभूतनिर्मितत्वेन तद्धेतुत्वप्रकल्पनं प्राढोक्ति:॥१२५॥

संभावनालंकार: ६४ संभोवना यदीत्थं स्यादित्यूहोऽन्यस सिद्धये। यदि शेषो भवेद्क्ता कथिता: स्युर्गुणास्तव ॥ १२६ ॥ सर्व इति। मालिन्यमिति॥ मधुलिद भ्रमरः कलङ्कश्वैतावब्जशशिनोर्मालिन्यं वत्तः कुरुतः । तव मुखे तु दकू च तिलकाअनं च तयोराभां शोभां धत्त इत्यनु- पज्यते। अञ्जनाभे इति पाठे द्वितीयाद्विवचनम्। उक्तमर्थ सामान्येन समर्थय- ति। दोषावपि क्वचित् मेलनतो मिथो मिलनात् गुणत्वमितः प्राप्ुत इति। कथमेतत्तत्राह। हि यतः वक्तर्वचसि भ्रमविप्रलम्भौ भ्रान्तिप्रतारणे गुणौ भव- तः। घटवति घटाभावं निर्णीय परप्रतारणाय घटोऽस्तीति प्रयुक्ते वाक्ये प्रमा- जभकत्वात्तयोर्गुणत्वमिति भावः ॥। १२४ ॥ इति विकस्वरालंकारः ॥ ६२॥ पौढोक्तिरिति। उत्कर्षस्याहेतावुत्कषहेतुत्वकल्पनं प्रौढोकतिः । कलिन्दजा यमुना। स्तोमः समूहः। मेचकाः इ्यामाः । रोहणे उद्भवे ॥ कल्पेति ॥ एष राजा कल्पवृक्षादीनां क्रमेण रजोभरादिभिः पश्चभी रचित इत्यन्वयः । धनदः कुबेरः । शङ्गो निधिविशेषः । रजोभरः परागसमूहः । पयो दुग्धम्। श्रासः अ्सिद्धः। अन्तराम्बरं शङ्काभ्यन्तरमाकाशम्। अतिशायीत्यग्रिमवितरणेना- न्वितम्। अहेतौ पञ्चनिर्मितत्वे इति सामानाधिकरण्येनान्वयः ॥ १२५॥ इति प्रौढोक्त्यलंकारः ॥। ६३।। संभावनेति॥ ऊहस्तर्कः ॥ कस्तूरिकेति॥ अहं यदि सृष्टिकर्ता स्यां

१ 'रुत्कर्षह्ेतौ'. २ 'संभावनं यदित्थं'.

१३६ कुवलयानन्दः । [मिथ्याध्यवसित्यलंकारः ६५

यथावा- कस्तूरिकामृगाणामण्डाद्गन्धगुणमखिलमादाय। यदि पुनरहं विधिः स्यां खलजिह्वायां निवेशयिष्यामि॥ यद्यर्थोक्तौ च कल्पनमतिशयोक्तिभेद इति काव्यप्रकाशकारः॥ १२६ ॥

मिथ्याध्यवसित्यलंकार: ६५ किंचिन्मिथ्यात्वसिद्धयर्थ मिथ्यार्थान्तरकल्पनम्। मिथ्याध्यवसितिर्वेश्यां वशयेत्खस्रजं वहन् ॥ १२७॥ अन्र वेश्यावशीकरणस्यात्यन्तासंभावितत्वसिद्धये गगनकुसुममालिकाधा- रणरूपार्थान्तरकल्पनं मिथ्याध्यवसितिः। यथावा- अस्य क्षोणिपतेः परार्धपरया लक्षीकृता: संख्यया प्रज्ञाचक्षुरवेक्ष्यमाणबधिरश्राव्या: किलाकीर्तयः। गीयन्ते स्वरमष्टमं कलयता जातेन वन्ध्योदरा- न्मूकानां प्रकरेण कूर्मरमणीदुग्धोदधे रोधसि। अन्राद्योदाहरणं निदर्शनागर्भ द्वितीयं तु शुद्धम्। असंबन्धे संबन्धरूपा- तिशयोक्तितो मिथ्याध्यवसितेः किंचिन्मिथ्यात्वसिद्यर्थ मिथ्यार्थान्तरकल्पना- त्मना विच्छित्तिविशेषेण भेद: ॥ १२७ ॥

तदा कस्तूरिकामृगाणामण्डादखिलं गन्वरूपं गुणमादाय खलजिह्वायां निवे- शयिष्यामीत्यन्वयः ॥ १२६ ॥ इति संभावनालंकारः ॥ ६४ ॥ िंचिदिति। कस्यचिदर्थस्य मिथ्यात्वसिद्धर्थ मिथ्याभूतार्थान्तरकल्पनं मिथ्याध्यवसितिरलंकारः । वेश्यामित्युदाहरणम्। खस्त्रजं गगनमालाम् । अन्र खपुष्पमालाधारणमिव वेश्यावशीकरणमिति निदर्शनापि बोध्या । अस्येति॥ परार्धपरया परार्धसंख्यामतिकरान्तया। लक्षीकृता उपलक्षिताः । प्रज्ञाचक्षुषा अन्धेनावेक्ष्यमाणाश्च ता बधिरश्राव्याश्रेति कर्मघारयः । कलयता कुर्वता। प्रक- रेण समूहेन। कूर्मरमणी कच्छपी। रोधसि तीरे। मिथ्याध्यवसितेरित्यस्य भेद इत्यत्रान्वयः । कल्पन।विच्छित्तिविशेषेण कल्पनाप्रयुक्तविच्छित्तिविशेषेण। कल्प- नात्मनेति पाठे कल्पनास्वरूपेणेत्यर्थः। उपधेयसंकरेऽप्युपाधेरसंकराय्। विच्छि त्तिविशेषणेति च तस्यैव विशेषणम् । विच्छित्तेर्विशेषो यस्मादिति, विच्छित्तिं विशेषयति व्यावर्तयतीति वा व्युत्पत्तेः । एतेन प्रौढोक्त्यैव गतार्थलामाचक्षाणा निरस्ता वेदितव्याः । नच मिथ्याध्यवसितेरलंकारान्तरत्वे 'हरिश्रन्द्रेण संजप्ताः प्रगीता धर्मसूनुना। खेलन्ति निगमोत्सङ्ग मातर्गङ्ग गुणास्तव ।' इत्यादौ हरि- श्चन्द्रादिसंबन्धाद्गुणानां सत्यताप्रतीतेः सत्याध्यवसितिरपि तथा स्यादिति वा- च्यम्। सत्यताप्रतीत्यर्थ कस्याप्यर्थस्य कविप्रतिभाकल्पितत्वाभावेन शब्दमात्रेणा- लंकारताया असंभवात्। कविप्रतिभामान्रकल्पिता अर्थाः काव्ये अलंकारपदा

ललितालंकार: ६६ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १३७

ललितालंकार: ६६ वैण्ये स्याद्र्णवृत्तान्तप्रतिबिम्बस्य वर्णनम्। ललितं निर्गते नीरे सेतुमेषा चिक्कीर्षति॥ १२८॥ प्रस्तुते धर्मिणि यो वर्णनीयो वृत्तान्तम्नमवर्णयित्वा तत्रैव तत्पतिबिम्बरू पस्य कस्यचिदप्रस्तुतवृत्तान्तस्य वर्णनं ललिनम्। यथाकरथंचिह्ाक्षिण्य समाग- ततत्कालोपेक्षितप्रतिनिवृत्तनायिकान्तरासक्तनायकानयनाथं सखीं प्रेषयितु- कामां नायिकामुद्दिश्य सख्या वचनेन तद्व्यापारप्रतिबिम्बभूनगतजलसेनुब- न्धवर्णनम्। नेयमप्रस्तुतप्रशंसा प्रस्तुतधर्मिकत्वात्, नापि समासोक्ति: प्रस्तु- तवृत्तान्ते वर्ण्यमाने विशेषणसाधारण्येन सारूप्येण वाप्रस्तुतवृत्तान्तस्फूर्त्यभा- वात्, अप्रस्तुतवृत्तान्तादेव सरूपादिह प्रस्तुतवृत्तान्तस्य गम्यत्वात्, नापि निदर्शना प्रस्तुताप्रस्तुतवृत्तान्तयोः शब्दोपात्तयोरैक्यसमारोप एव तस्या: समुन्मेषात्। यदि विषयविषयिणोः शब्दोपात्तयोः प्रवर्तमान एवालंकारो विषयिमात्रोपादानेऽपि स्यात्तदा रूपकमेव भेदेऽप्यभेदरूपाया अतिशयोक्तेर- पि विषयमाक्रामेत्। ननु तरहयत्र प्रस्तुतनायकादिनिगरणेन तत्र शब्दोपात्ता- प्रस्तुतनीराद्यभेदाध्यवसाय इति भेदे अभेदरूपातिशयोक्तिरस्तु। एवं तर्हि सारूप्यनिबन्धना अग्रस्तुतप्रशंसाविषयेऽपि सैवातिशयोक्ति: स्यात् । अप्रस्तुतधर्मिकत्वान्न भवतीति चेत्, तत्राप्यप्रस्तुतधर्मिवाचकपदस्यापि प्रसिद्धातिशयोक्त्युदाहरणेप्विव प्रस्तुतधर्मिलक्षकत्वसंभवात्। नन्वप्रस्तुतप्र- शंसायां सरूपादप्रस्तुतवाक्यार्थात्प्रस्तुतवाक्यार्थोSवगम्यते नत्वतिशयोक्ताविव विषयवाचकैस्तत्तत्पदैविषया लक्ष्यन्त इति भेद इति चेत्तहिं इहापि प्रस्तु-

स्पदमिति विषमालंकारप्रकरणे त्वयैवाभिधानादित्यलं विस्तरेण ॥ १२७॥ इति मिथ्याध्यवसित्यलंकारः ॥ ६५॥ प्रस्तुत इति॥ ललितमिति लक्ष्यनिर्देशः। निर्गत इत्युदाहरणम्। दाक्षि- प्येत्यादिक्तप्रत्ययान्तचतुष्ट्य नायकविशेषणम्। दाक्षिण्यमनुरोधशीलत्वम् ॥ तद्यापारेति॥ सख्ी प्रेषणरूपनायिकाव्यापारस्वरूपेत्यर्थः। सारूप्यं चात्र नैर- र्थक्यम्। कुप्तालंकारेष्वन्तभावमाशक्य निराकरोति-नेयमित्यादिना ॥ प्रस्तुताप्रस्तुतेति । तथाच प्रकृतेऽप्रस्तुतवृत्तान्तस्थैवोपादानान्निदर्शना न युक्तेति भावः। ननूभयोः शब्दोपात्तल इवाप्रस्तुतमात्रस्य तत्त्वेऽपि निदर्शना- स्वित्याशङ्काह-यदीति॥ प्रतिबन्धा तावत्परिहरति-तर्ह सारुप्येति॥ 'एक: कृती शैकुन्तेषु योऽन्यं शक्रान्र याचते' इत्यादावित्यर्थः ॥ अप्रस्तुतेति॥ अप्रस्तुतस्य शकुन्तादेस्तत्र वर्णनीयलादतिशयोक्तिस्थले च वापी कापीतयादौ वापीत्वादिना प्रस्तुतनाभ्यादेवर्ण्यत्वान्नातिशयोकतिस्तत्रापादयितुं शक्येति भावः। अप्रसिद्धोऽयं हेतुरित्याह-तत्रेति॥ प्रसिद्धेति॥ वापी कापीत्यादिसर्वसम-

१ 'प्रस्तुते वर्ण्यवाक्यार्थ'.

१३८ कुवलयानन्दः। [ललितालंकार: ६६

म्यत इत्येवातिशयोक्तितो भेदोऽस्तु। वस्तुतस्तु- 'सोडपूर्वो रसनाविपर्ययविधिस्तत्कर्णयोश्चापलं दृष्टिः सा मदविस्मृतस्वपरदिकिं भूयसोक्तेन वा। पूर्व निश्चितवानसि त्रमर हे यद्वारणोऽद्याप्यसा- वन्तःशून्यकरो निषेव्यत इति आ्रातः क एष ग्रहः ॥' इत्याद्यप्रस्तुतप्रशंसोदाहरणे प्रथमप्रतीतादप्रस्तुतवाक्यार्थात्प्रस्तुतवाक्या- र्थौऽवगम्यत इत्येतन्न घटते। अग्रस्तुते वारणस्य अ्रमरासेव्यत्वे कर्णचापल- मात्रस्य अ्रमरनिराकरणहेतुत्वसंभवेऽपि रसनाविपर्ययान्तःशून्यकरत्वयोहै- तुत्वासंभवेन मदस्य 'प्रत्युत तत्सेव्यत्व एव हेतुत्वेन च रसनाविपर्ययादीनां तत्र हेतुत्वान्वयार्थ वारणपदस्य दुष्प्रभुरूपविपयक्रोडीकारेणैव प्रवृत्तेर्वक्तव्य- त्वात्। एवं सत्यपि यद्यप्रस्तुतसंबोधनादिविच्छित्तिविशेषात्तत्राप्रस्तुतप्रशं- साया अतिशयोक्तितो भेदो घटते तदान्नापि प्रस्तुतं धर्मिणं स्वपदेन नि- र्दिश्य तत्राप्रस्तुतवर्णनारूपस्य विच्छित्तिविशेषस्य सन्भावान्ततो भेद: सुतरां घटते ।I 'पशय नीलोत्पलद्वन्द्वान्निःसरन्ति', 'वापी कापि स्फुरति गगने तत्परं सूक्ष्मपद्या' इत्यादिषु तु प्रस्तुतस्य कस्यचिद्धर्मिणः स्ववाचकेनानिर्दिष्टत्वादति- शयोक्तिरेव। एतेन गतजलसेतुबन्धवर्णनादिष्वसंबन्धे संबन्धातिशयोक्तिर- स्त्विति शङ्कापि निरस्ता। तथा सति कसत्वं भो: कथयामी त्यादावपि तव्प्रसङ्गा- त्सारूप्यनिबन्धनप्रस्तुतवाक्यार्थावगति रूपविच्छित्तिविशेषालंकारान्तर कल्पनं

तेत्र्थः ॥ तद्गतति ॥ प्रस्तुतगतेत्यर्थः। अप्रस्तुतप्रशंसायां क्वचित्प्रस्तुताप्रस्तु- तयोरमेदाध्यवसानमप्यप्रस्तुतवाक्यार्थप्रतीतिकाले दृश्यते। ललिते तु न क्वा- पीति सुतरामतिशयोक्तितो भेद इत्याह-सोऽपूर्व इत्यादिना॥ रसनावि- पर्ययः अमिशापात्करिणां जिह्वापरिवृत्तिः पूर्वे विपरीताभिधानं च । कर्णचापलं प्रसिद्धं पिशुनप्रतार्यत्वं च। मदः प्रसिद्धः गर्वश्र। तेन विस्मृता स्वपरयोर्दिखार्ग आप्तानाप्तविभागश्च यया सा दृष्टिः । वारणो गजो वारकश्च। शून्यः सरन्ध्रो धनरहितश्च। करः शुण्डा हस्तश्र। ग्रह आग्रहः। कुतो न घटते तत्राह- अप्रस्तुत इति ।। एतच्च भ्रमरासेव्यत इत्यस्य विशेषणम। भ्रमर- निरासकरणस्येति च कर्णचापलमात्रस्येत्यस्य क्रोडीकारः। सार्थेन सममभेदाध्य- वसायः अप्रस्तुतसंबोधनादिति। आदिना सारूप्यनिबन्धनप्रस्तुतवाक्यार्थावगति- परिग्रहः। अन्रापि ललितालंकारेऽपि ॥ वर्णनारूपस्येति॥ चमत्कारितारू पाया विच्छित्तेस्तदवच्छेदकवर्णनारूपत्वमित्यभिप्रायः । कस्यचिन्नेत्रद्वन्द्वादेः। स्ववाचकेन नेत्रादिपदेन । अनिर्दिष्टत्वादप्रतिपादितत्वात् ।। अतिशयोक्ति- रस्त्विति॥ अतिशयोक्तिरेवास्तीत्यर्थः । तत्प्रसङ्गात्संबोध्यत्वोच्चारयितृत्वयोरसं- बन्धेऽपि संबन्धवर्णनादतिशयोक्तिमात्रप्रसङ्गात्। अलंकारान्तरं कस्त्वमित्या-

प्रहर्षणालंकार: ६७] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १३९

त्व हापि तुल्यम्। तस्मात्सर्वालंकारविलक्षणमिदं ललितम्। यथावा क्व सूर्यप्रभवो वंशः क चाल्पविषया मतिः। तितीर्पुर्दुस्तरं मोहादुड्डुपेनास्मि सागरम्॥ अन्रापि निदर्शनाभ्रान्तिर्न कार्या। अल्पविषयया मत्या सूर्यवंशं वणयि- नुमिच्छुरहमिति प्रस्तुतवृत्तान्तानुपन्यासात्तत्प्रतिबिम्बभूतसय उद्डुपेन सागरं निनीर्पुरस्मीत्यप्रस्तुनवृत्तान्तस्य वर्णनेनाढौ विषमालंकारविन्यसनेन च केवलं तत्र तात्पर्यस्य गम्यमानत्वात्। यथावा- अनायि देशः कनमसतवयाद्य वसन्तमुक्तस्य दशां वनस्य। न्वदाप्तसंकेततया कृतार्था श्राव्यापि नानेन जनेन संज्ञा। अन्र कतमो देशस्वया परित्यक्तः इनि प्रस्तुतार्थमनुपन्यस्य वसन्तमुक्तस्य वनस्य दशामनायीति तत्प्रतिबिम्बभूतार्थमात्रोपन्यासाललितालंकारः॥१२८॥

प्रहर्षणालंकार:६७ उत्कण्ठितार्थसंसिद्धिर्विना यलं प्रहर्षणम्। तामेव व्यायते तसै निसृष्टा सैव दूतिका॥ १२९॥ उत्कण्ठा इच्छाविशेषः । 'सर्वेन्द्रियसुखास्वादो यत्रास्तीत्यभिमन्यते। तत्माप्तीच्छां ससंकल्पासुत्कण्ठां कवयो विदुः।' इत्युक्तलक्षणात्तद्विषयस्यार्थस्य तदुपायसंपादनयतं विना सिद्धि: प्रहर्षणम्। उदाहरणं स्पष्टम्। यथावा- दावप्रस्तुतप्रशंसा प्रकृते तु ललितमिति॥ तत्प्रतिबिम्वेति॥ प्रस्तुतार्थप्रति- बिम्बरूपस्याप्रस्तुतार्थस्येत्यर्थः। आदौ पूर्वार्ये॥ विषमेति ॥ खमतिसूर्यवंशयो- रत्यन्ताननुरूपत्वरूपेत्यर्थः। तात्पर्यस्य तादृशमतिकरणकसूर्यवंशवर्णनेच्छाभि- प्रायस्य। अनायीति॥ नलं प्रति दमयन्त्या उक्तिः । हे नल, अद्य त्वया कतमो देशो वसन्तमुक्तस्य वनस्य दशामनायि प्रापितः । त्वयि प्राप्तसंकततया कृतार्था संज्ञा नामाप्यनेन मल्लक्षणेन जनेन न श्राव्या न श्रवणाही अपितु श्राव्यैवेति। अत्रच तादृशवनदशारूपस्याप्रस्तुतार्थस्य प्रस्तुते देशे कथनात्प्र स्ुतवृत्तान्तस्योक्तरूपस्य प्रतीतिः। नचात्र वारणेन्द्रलीलामितिवत्पदार्थनिदर्शना युक्क्ेति वाच्यम्। तत्र पूर्वार्धेन प्रकृतवृत्तान्तोपादानेन सादृश्यपर्यवसानरूपनि- दर्शनासत्त्वेऽ्यत्र तदनुपादानेन तव्यञ्ञयताप्रयुक्तविच्छित्तिविशेषवत्त्वेन ललि- तालंकारस्यैवोचितत्वात्। एतेन दशापदलक्षितनिःश्रीकत्वरूपकार्यद्वारेण कार- णस्य राजकर्तृकत्यागकर्मत्वस्याभिधानात्पर्यायोक्तमित्यपि निरसम्। उपधेयसं करेऽप्युपाधेरसंकराचेति संक्षेपः ॥ १२८ ॥ इति ललितालंकारप्रकरणम् ॥६६॥ तामेवेति॥ दूतिकामेवेत्यर्थः । निसृष्टा प्रेषिता। ससंकल्पां मनोरथसहिताम्। १ 'विसष्ा'.

१४० कुवलयानन्दः । [प्रहर्षणालंकार: ६७

मेघैर्मेंदुरमम्बरं वनभुवः श्यामास्तमालद्रुमै- नेक्तं भीरूरयं त्वमेव तदिमं राधे गृहं प्रापय। इत्थं नन्दनिदेशतश्चलितयो: प्रत्यध्वकुज्जद्रुमं राधामाधवयोजयन्ति यमुनाकूले रहःकेलयः॥ अन्न राधामाधवयोः परस्परमुत्कष्ठितत्वं असिद्धतरमग्रे च ग्रन्थकारेण निबद्धमित्यत्रोदाहरणे लक्षणानुगतिः॥ १२९॥ वाञ्छितादधिकार्थस्य संसिद्धिश्च प्रहर्षणम्। दीपमुँद्द्योजयेद्यावत्तावदभ्युदितो रविः ॥ १३० ॥ स्पष्टम्। यथावा- चातकस्त्रिचतुरुन्पय:कणान्याचते जलधरं पिपासया। सोऽपि पूरयति विश्वमम्भसा हन्त हन्त महतामुदारता॥ १३०॥ यत्नादुपायसिद्धयेर्थात्साक्षाल्लाभ: फलस्य चै। निध्यञ्ञनौषधीमूलं खनता सौधितो निधिः॥१३१॥ फलोपायसिद्ध्यर्थाद्यतान्मध्ये उपायसिद्धिमनपेक्ष्य साक्षात्फलस्यैव लाभो- डपि. ग्रहर्षणम् । यथा निध्यञ्जनसिच्यर्थ मूलिकां खनतस्तत्रैव निधेर्लाभः । यथावा- उच्चित्य प्रथममधःस्थितं मृगाक्षी पुष्पौघं श्रितविटपं ग्रहीतुकामा। आरोढुं पदमदधादशोकयष्टावामूलं पुनरपि तेन पुष्पिताभूत्। मेघैरिति॥ मेदुरं तुन्दिलम्। नक्तं रात्रिरस्तीति शेषः। नन्दनिदेशतो नन्द- स्याज्ञावशात्। प्रत्यध्वकुञ्जद्गममध्वसंबन्धिकुञ्जद्रुमं दमं प्रति। ग्रन्थकारेण गीतगोविन्दकता ॥ १२९ ॥ चातक इति ॥ यत्त चातकस्य त्रिचतुरकणमात्रा- र्थितया जलदकर्तृ केणाम्भसा विश्वपूरणेन हर्षाधिक्याभवादयुक्तमुदाहरणमिति तत्तुच्छम्। हेतसिद्धेः। नहि क्षुदुपशमाय तत्पर्याप्तान्नमात्रार्थिनस्तदविकान्नलाभे हर्षाधिक्यं नास्तीति वक्तुं शक्यते। तदानीमुपयोगाभावेऽपि खस्यैव कालान्तरे तदुपयोगसत्त्वात्। नच चातकस्य जलसग्रहनुनयोगाद्वैषम्यं शङ्कनीयम्। चातकवृत्तान्तस्याप्रस्तुततया तद्यङ्गये प्रस्तुतदातृयाचकवृत्तान्ते काव्यस्य पर्यव- सानादिति ॥ १३० ॥ तृतीयं प्रभदमाह-यतादिति ॥ प्रहर्षणमित्यनुवर्तते॥ निध्यञ्जनेति॥ निधिदर्शनसाधनं यदजनं तत्साधनौषधिमूलमित्यर्थः । साधितो लब्ध: ॥ उच्चित्येति॥ अधःस्थितं वृक्षस्याधोदेशे स्थितम् ।अवस्थितमिति पाठे समीपाशोकयष्टाववस्थितमित्यर्थः । श्रिता आश्रिता विटपाः शाखा येनेति पुष्पौघविशेषणम्। अदधादाहितवती । यष्टिः स्कन्धः। तेन पादाघातेन। पुनरप्यामूलं पुष्पिताभूत। अर्थादशोकयष्टिः। अत्रच तदसाध्यकयल्नात्तल्लाभ

१ 'दीपमुद्दीपयेद्यावत्'. २ 'सिद्धार्थात्'. ३ 'चेत्'. ४ 'खलता'. ५ 'आसदितो'.

उल्लासालंकार: ६९] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १४१

युप्पग्रहण- लाभ: ॥ १३१ ॥

विषादनालंकार: ६८ इष्यमाणविरुद्धार्थसंग्राप्तिस्तु विषादनम्। दीपेमुद्योजयेद्यावन्निर्वाणस्ताँवदेव सः ।।१३२ ।। यथावा- रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति सुप्रभातं भास्वानुदेष्यति हसिष्यति पङ्कजश्रीः । इत्थं विचिन्तयति कोशगते द्विरेफे हा हन्त हन्त नलिनीं गज उज्हार ॥ १३२॥

उल्लासालंकार: ६९ एकस्य गुणदोपाभ्यामुल्लासोऽन्यस्य तौ यदि। अपि मां पावयेत्साध्वी स्नात्वेतीच्छति जाहवी॥१३३। काठिन्यं कुचयो: सषुं वाञ्छन्त्यः पादपद्मयोः। निन्दन्ति चे विधातारं त्वद्धाटीष्वरियोषितः॥।१३४।। तदभाग्यं धनस्ैव यन्नाश्रयति सज्जनम्। लाभोऽयमेव भूपालसेवकानां न चेद्ध:॥ १३५ ।

इति प्रकारत्रयसाधारणं सामान्यलक्षणं बोध्यम्।। १३१ ॥ इति प्रहर्षणालंकार- प्रकरणम् ॥६७॥ इष्यमाणविरोधो योरऽर्थस्तत्संप्राप्तिर्विपादनमलंकारः । उद्योजयेदुद्दीपं कुर्यात्। उद्योजयेद्यावदित्यनेन तदिच्छामात्रं नतु तत्करणमिति विपमाद्भेदः। एवमत्रि- मोदाहरणेSपीच्छामात्रं न विष्टोत्पत्त्यनुकूलाचरणमिति ॥ १३२॥ इति विषादन- प्रकरणमू ॥ ६८ ॥ एकस्येति।। एकस्य गुणदोषाभ्यामन्यस्य तौ गुणदोषौ यदि भवतस्तदोल्ा- सालंकारः ॥ अपीति॥ अपिः संभावनायाम्। साध्वी पतिव्रता स्नाला मां पावयेदिति जाहवी इच्छतीत्यन्वयः । तव ाटीषु युद्धयात्रासु कुचयोः सृष्टं का- ठिन्यं पादपद्मयोर्वाञ्छन्त्योSरियोषितो विधातारं निन्दन्तीत्यन्वयः। स्त्रष्ठमिति पाठे कुचयो: काठिन्यं पादयो: स्रष्ट्मिच्छन्त्य इत्यन्वयः ॥ लाभोऽयमिति॥

१ 'प्राप्तिश्च'. २ 'भुद्दीपयेत्'. ३ 'तावन्निर्वाण एव सः'. ४ 'कुचयोर्द्रषं' ५ 'विश्वधातार' कुव० १४

१४२ कुवलयानन्दः। [उल्लासालंकार: ६९

यन्र कस्यचिद्गुणेनान्यस्य गुणो दोपेण दोषो गुणेन दोषो दोषेण गुणो वा वर्ण्यंते स उल्लासः। द्वितीयार्धमाद्यस्योदाहरणम्। तत्र पतिव्रतामाहिमगुणेन तदीयस्नानतो गङ्गायाः पावनत्वगुणो वर्णितः। द्वितीयक्लोके द्वितीयस्योदा- हरणम्। तन्न राज्ञो घाटीपु वने पलायमानानामरातियोषितां पादयोर्धाव- नपरिपन्थिमार्दवदोषेण तयो: काठिन्यमसृष्टा व्यर्थ कुचयोस्तत्सृष्टवतो धातु- र्निन्धत्वदोषो वर्णितः । तृतीयश्लोकस्तृतीयचतुर्थयोरुदाहरणम्। तन्र सजन- महिमगुणेन धनस्य, तदनाश्रयणं दोषत्वेन राज्ञः, क्रौर्यदोषेण तत्सेवकानां वर्ध विना विनिर्गमनं गुणत्वेन वर्णितम्।। अनेनैव क्रमेणोदाहरणान्तराणि। यदयं रथसंक्षोभादंसेनांसो निपीडितः । एक: वृती मदङ्गेषु शेषमङ्गं भुवो भरः ॥ अन्न नायिकासौन्दर्यगुणेन तदंसनिपीडितस्य स्वांसस्य कृतित्वगुणो वर्णतः ।। लोकानन्दन चन्दनद्ुम सखे नास्मिन्वने स्थीयतां दुर्वशैः परुषैरसारहृदयैराक्रान्तमेतद्वनम्। ते ह्यन्योन्यनिघर्षजातदहनज्वालावलीसंकुला न स्वान्येव कुलानि केवलमहो सर्व दहेयुर्वनम्॥ अत्र वेणूनां परस्परसंघर्षण संजातदहनसंकुलत्वदोषेण वननाशरूपदोपो वर्णितः। दानार्थिनो मधुकरा यदि कर्णतालै- दूरीकृता: करिवरेण मदान्धवुखध्या। तस्यैव गण्डयुगमण्डनहानिरेषा भृङ्गा: पुनर्विकचपझमवने चरन्ति॥ अन्र भ्रमराणामलंकरणत्वगुणेन गजस्य तत्प्रतिक्षेपो दोषत्वेन वर्णितः । आघ्रातं परिचुम्बितं परिमुहुलींढं पुनश्चर्वितं त्यक्तं वा भुवि नीरसेन मनसा तन्न व्यथाँ मा कृथाः। हे सदत तवैतदेव कुशलं यद्दानरेणादरा- दन्तःसारविलोकनव्यसनिना चूर्णीकृतं नाश्मना।।

भूपालसेवकानामयमेव लाभो यदि वधो न भवतीतयन्वयः ॥ यद्यमिति॥ रथस्य संक्षोभाचलनाद्यदय मंसोंSसे नार्थाद्य्िताया निपीडितःसंघृष्टो ममाङ्गेषु मध्ये स एवैकः कृती कुशलः । अवशिष्टमङ्गं भूमेर्भारमित्यर्थः । दुर्वेशैर्दुष्टवैणुभिर्टुष्कुलैश्चे- त्यादि: श्लेषो बोध्यः । वननाशरूपो वनसंबन्धिनाशरूपः । वनस्येति युक्त्ततरः पाठः । तत्प्रतिक्षेपो भ्रमरनिरासो गजस्य दोषत्वेनेति संबन्धः ॥ आघ्रातमि ति। मुहुः परिलीढमासवादितम्। नीरसेन मनसा करणभूतेन। वानरेण।

१ 'मिदं सर्व'.

अवज्ञालंकार: ७० ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १४३

अत्र वानरस्य चापलदोषेण रल्नस्य चूर्णनाभावो गुणन्वेन वर्णितः । अत्र प्रथमचतुर्थयोरुल्लासोऽन्वर्थः। मध्यमयोश्छन्रिन्यायेन लाक्षणिक:१३३-१३५

अवज्ञालंकार: ७० ताभ्यां तौ यदि न स्यातामवज्ञालंकृतिस्तु सा। स्वल्पमेवाम्बु लभते मैस्थं प्राप्यापि सागरम् ॥ मीलन्ति यदि पद्मानि का हानिरमृतद्युतेः ॥ १३६॥ ताभ्यां गुणदोषाभ्यां। तौ गुणदोषौ। अत्र कस्यचिद्ठुणेनान्यस्य गुणालाभे द्वितीयार्धमुदाहरणम्। दोपेण दोषस्याप्राप्त तृतीयार्घम्। यथा- भदुक्तिश्चेदन्तर्मदयति सुधीभूय सुधियः किमस्या नाम स्याद्लसपुरुषानादरभरैः। यथा यूनस्तद्वत्परमरमणीयापि रमणी कुमाराणामन्तःकरणहरणं नैव कुरुते।। त्वं चेत्संचरसे वृपेण लघुता का नाम दिग्दन्तिनां व्यालै: कङ्णभूपणानि कुरुषे हानिर्न हेन्नामपि। मूर्धन्यं कुरुपे सितांशुमयशः किंनाम लोकत्रयी- दीपस्याम्ब्ुजबान्धवस्य जगतामीशोऽसि किं ब्रूमहे॥ अत्राद्ये कवितारमणीगुणाभ्यामरसबालकयोरहैदयोल्लासरूपगुणाभावो व- णितः । द्वितीये परमेश्वरानङ्गीकरणदोषेण दिग्गजादीनां लघुतादिदोपाभावो वर्णितः ॥ १३६॥

कर्त्रा। तत्र तस्मिन्सति। विचारणव्यसनिना विचारणतत्परेण अश्मना पाषा- णेन। प्रथमचतुर्थयोर्गुणेन गुणदोषेण वा गुण इति भदयोः । उल्लास उहना५< ब्दः ॥ अन्वर्थ इति ॥ उत्कृष्टोल्ासः सुखं यत्रेत्यर्थानुगत इत्यर्थः। छत्रि- न्यायेनेति ॥ केषुचिच्छत्रसंबन्धाच्छत्र्यच्छत्रिसमुदाये छत्रिणो यान्तीतिवदि- त्यर्थः ॥ १३३॥ १३४॥१३५॥ इत्युल्लासालंकारः ॥ ६९॥ प्रस्थं प्रस्थपरिमाणपात्रम्॥ मदुक्तिरिति ॥ ममोक्िः कविता। सुधियो- इन्तःकरणं सुधौभूयामृतीभूय चेन्मदयति तोषयति तदास्या मदुक्के: अरसानां नीरसानां पुरुषाणामनादरसमूहैः किं नाम स्यातू। न किंचिदित्यर्थः । क्वचिदल- सेति पाठः । परैमरमणीयापि। केव। रमणी स्त्री यूनस्तरुणस्य यथान्तःकरणहरणं कुरुते सद्वत्कुमाराणां बालानामित्यन्वयः ॥ त्वं चदिति ॥ शिवं प्रति कस्यापि कवेरुच्तिः। जलांशुं चन्द्रं पक्षे जडांशुम्। अम्बुजबान्धवः सूर्यः । उललासरूप- गुणाभाव उल्लासरूपस्य गुणस्याभावः ॥ १३६ ॥ इत्यवज्ञाप्रकरणम् ॥ ७० ॥

१ 'पान्थं प्राप्यापि'.

१४४ कुवलयानन्दः। [लेशालंकार: ७२

अनुज्ञालंकार: ७१ दोषसाभ्यर्थनानुज्ञा तत्रैव गुणदर्शनाद्। विपद: सन्तु नः शश्रद्यासु संकीत्यते हरिः ॥ १३७॥ यथावा- मय्येव जीर्णतां यातु यत्वयोपकृतं हरे। नरः अत्युपकारार्थी विपत्तिमभिकाङ्कति॥ इयं हनुमन्तं प्रति राघवस्योक्तिः । अत्र प्रत्युपकाराभावो दोषस्तद्भ्युपग- मे हेतुर्गुणो विपत्त्याकाङ्काया अप्रसक्तिः। सा च व्यतिरेकमुखप्रवृत्तेन सामा- न्येन विशेषसमर्थनरूपेणार्थान्तरन्यासेन दर्शिता। यथावा- प्रैजेम भवदन्तिकं प्रकृतिमेत्य पैशाचिकीं किमित्यमरसंपद: ग्रमथनाथ नाथामहे। भवन्वनदेहलीविकटतुण्डद्ण्डाहति- त्रुटन्मुकुटकोटिभिर्मघवदादिभिर्भूयते ॥ १३७॥

लेशालंकार: ७२ लेश: स्ाददोषगुणयोर्गुणदोषत्वकल्पनम्। अखिलेषु विहङ्रेषु हन्त स्वच्छन्दचारिषु।। शुक पञ्ञरबन्धसते मधुराणां गिरां फलम् ॥ १३८ ॥ दोषस्य गुणत्वकल्पनं गुणस्य दोषत्वकल्पनं च लेशः । उदाहरणं राज्ञो- भिमते विदुषि पुत्रे चिरं राजधान्यां प्रवसति तद्दर्शनोत्कण्ठितस्य गृहे स्थि- तस्य पितुर्वचनमप्रस्तुतप्रशंसारूपम्। तन्र प्रथमार्धे इतरविहगानामवक्तत्व- दोषस्य स्वच्छन्द्चरणानुकूलतया गुणत्वं कल्पितम्। द्वितीयार्धे मधुरभाषि- दोषस्येति॥ अभ्यर्थना इच्छा। तत्रैव दोष एव। अनुज्ञेति लक्ष्यनिर्देशः। शश्वन्निरन्तरं संकीर्त्यत इत्यनेनान्वयि ॥ मय्येवेति॥ जीर्णतां प्रत्युपकाराक्षम- ताम्। हरिशब्दो वानरार्थः ॥ व्यतिरेकमुखेति॥ वैधर्म्यमुखेत्यर्थः । अस्य चार्थान्तरन्यासेनेत्यनेनान्वयः ॥ दर्शितेति॥ वैधर्म्यविपर्यये प्रत्युपकारानभि- लाषी विपत्ति नाकाङ्वतीत्यर्थपर्यवसानादिति भावः ॥ व्रजेमेति ॥। हे प्रमथनाथ हर, पैशाचिकीं पिशाचसंबधिनीं प्रकृति पिशाचतामेत्य प्राप्य भवतोऽन्तिकं समीपदेशं भजेम। अमरसंपत्तीः किमिति प्रार्थयामहे। यतो मधषदादिभिरिन्द्र- प्रमुखैरपि भवद्भवनदेहलीषु विकटतुण्डस्य वक्रतुण्डस्य दण्डाघातैः स्फुटन्मुकुटा- ग्रैर्भूयत इत्यर्थः ॥ १३७ ॥ इत्यनुज्ञाप्रकरणम् ॥ ७१॥ लेश इति लक्ष्यनिर्देशः । प्रवसतीति सतिसप्तम्यन्तम् । शुकस्य निन्दायाः

१ 'यत्त्वयैव कृतं'. २ अस्य क्वचित्पूर्वाधोत्तरार्धयोवैलोम्येन पाठ: ३ 'संपदं',

लेशालंकार: ७२] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १४५

त्वस्य गुणस्य पञ्जरबन्धहेतुतया दोषत्वं कल्पितम्। न चात्र व्याजस्तुतिरा- शङ्कनीया। नह्यन्र विहगान्तराणां स्तुतिव्याजेन निन्दायां शुकस्य निन्दा- व्याजेन स्तुतौ च तात्पर्यम्। किंतु पुत्रदर्शनोत्कण्ठितस्य दोषगुणयोर्गुणदोष- त्वाभिमान एवात्र श्लोके निबद्धः। यथावा- सन्तः सच्चरितोदयव्यसनिनः प्रादुर्भवद्यन्रणाः सर्वत्रैव जनापवादचकिता जीवन्ति दुःखं सदा। अव्युत्पन्नमतिः कृतेन न सता नैवासता व्याकुलो युक्तायुक्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृत:॥ दुण्डी त्वत्रोदाजहार- 'युवैष गुणवात्राजा योग्यस्ते पतिरूर्जितः । रणोत्सवे मनः सक्तं यस्य कामोत्सवादपि॥ चपलो निर्दयश्चासौ जनः किं तेन मे सखि। आगःप्रमार्जनायैव चाटवो येन शिक्षिताः।' अत्राद्यश्लोके राज्ञो वीर्योत्कर्षस्तुतिः । कन्याया निरन्तरसंभोगनिविवर्ति- थया दोषत्वेन प्रतिभासता मित्यभिप्रेत्य विदग्धया सख्या राजप्रकोपपरिजि- हीर्षया स एव दोषो गुणत्वेन वर्णितः । उत्तरश्रोके सखीभिरुपदिष्टं मानं कर्तुमशक्तयापि तद्ग्रतो मानपरिग्रहानुगुण्यं प्रतिज्ञाय तदनिर्वाहमाशङ्कमा- नया सखीनामुपहासं परिजिहीर्पन्त्या नायिकया नायकस्य चाटकारितागुण एव दोषत्वेन वर्णितः । नचाद्यक्लोके स्तुतिर्निन्दापर्यवसायिनी द्वितीयश्लोके निन्दा स्तुतिपर्यवसायिनीति व्याजस्तुतिराशङ्कनीया। राजप्रकोपादिपरिहारा- थमिह निन्दास्तुत्योरन्याविदिततया लेशत एवोद्वाटनेन ततो विशेषादिति। वस्तुतस्त्विह व्याजस्तुतिसन्ावेऽपि न दोषः। नह्येतावता लेशमान्नस्य व्या- जस्तुत्यन्तर्भावः प्रसज्ते। तदसंकीर्णयोरपि लेशोदाहरणयोर्दर्शितत्वात्। नापि व्याजस्तुतिमात्रस्य लेशान्तर्भावः प्रसजजते। भिन्नविषयव्याजस्तुत्युदा-

निन्दाव्याजेन सतुतौ चेत्यन्वयः ॥ सन्त इति ॥ सच्चरितस्योदयो वृद्धिस्तद्यस- निनस्तत्पराः। प्रादुर्भवद्यन्नणं स्वेच्छाचरणनिरोधो येषां ते। सर्वत्रैव विषये। दुःखमिति क्रियाविशेषणम्। अव्युत्पन्नमतिरनिपुणमतिः । सता समीचीनेन। कृतेनाचरणेन। प्राकृतो नीचः ॥ युवैष इति वरार्थिनीं कन्यकां प्रति सखीव- चनम्॥ चपल इत्यादि च नायिकाया: सखीं प्रति। उत्सेक इति पाठेप्युत्कर्ष एवार्थः । कन्याया दोषत्वेन भासतामित्यन्वयः। निवर्तितुमिच्छा निविवर्तिषा तद्रूपदोषत्वेनेत्यर्थः । निर्विवित्सोरिति पाठे राज्ो विशेषणम्। कुतस्तर्हि गुणलेन वर्णनं तत्राह-राजप्रकोपेति॥ अन्येनाविदितं यथा स्यादिति क्रियाविशेषणम्॥ लेशत एवेति॥ तदुक्तं दण्डिनैव। 'लेशमेके विदुर्निन्दां स्तुति वा लेशतः कृताम्' इति। लेशमात्रस्परेति कृत्स्नार्थकम्। उदाहरणयोरखिलेष्वित्याद्योः॥

१ 'निर्विवित्सोर्दोषत्वेन'.

१४६ कुवलयानन्दः । [मुद्रालंकार: ७३

हरणेषु 'कसत्वं वानर रामराजभवने लेखार्थसंवाहको यद्वकरं मुहुरीक्षसे न धनिनां ब्रूषे न चाटून्मृषा' इत्यादिषु दोषगुणीकरणस्य गुणदोषीकरणस्य चा- भावात्। तन्रान्यगुणदोपाभ्यामन्यन्र गुणदोषयोः प्रतीतेः ॥ विषयैक्येऽपि 'इन्दोर्लक्ष्म त्रिपुरजयिन: कण्ठमूलं मुरारि- र्दिङ्गागानां मदजलमषीभासि गण्डस्थलानि। अद्याप्युर्वीवलयतिलक श्यामलिम्नानुलिप्ता- न्याभासन्ते वद धवलितं किं यशोभिस्त्वदीयैः ॥' इत्याद्युदाहरणेषु लेशास्पर्शनात्। तन्र हीन्दुलक्ष्मादीनां धवलीकरणाभा- वदोष एव गुणत्वेन न पर्यवस्यति किंतु परिसंख्यारूपेण ततोऽन्यत्सर्व धव- लितमित्यन्यो गुणः प्रतीयते। क्वचिद्याजस्तुत्युदाहरणे गुणदोषीकरणसत्चे- डपि स्तुतेर्विषयान्तरमपि दृशयते। यथा- सर्वदा सर्वदोऽसीति मिथ्या संस्तूयसे बुधैः। नारयो लेभिरे पृष्ठं न वक्षः परयोषितः । अत्रहि वाच्यया निन्दया परिसंख्यारूपेण ततोऽन्यत्सर्वमर्थनामभिमतं दीनारादि दीयते इति स्तुत्यन्तरमपि प्रतीयते । एवंच येषूदाहरणेषु 'कस्ते शौर्यमदो योड्ु मित्यादिषु गुणदोषादिषु गुणदोषीकरणादिकमेव व्याजस्तुति- रूफ्तयावतिष्टते, तत्र लेशव्याजस्तुत्यो: संकरोऽस्तु। इत्थमेव हि व्याजस्तुत्य- प्रस्तुतप्रशंसयोरपि प्राक्संकरो वर्णितः ॥ १३८॥

मुद्रालंकार: ७३ सूच्यार्थसूचनं मुद्रा प्रकृतार्थपरैः पदैः। नितम्बगुर्वी तरुणी दग्युग्मविुला च सा । १३९॥। भिन्नविषयेति॥ अन्यनिन्दयान्यस्य स्तुतिरन्यस्तुत्यान्यनिन्देत्येवमादिरूपेत्यर्थः । ननु तथाप्येकविषया व्याजस्तुतिर्न लेशाद्भ्िद्येतेत्याशङ्याह-विषयैक्येऽपीति॥। लेशास्पर्शनादित्यग्रेतनेनान्वयः ॥ इन्दोरिति ॥ हे उर्वीवलयतिलकरूप राजन्, खदीयैर्यशोभि: किं धवलितं तद्वूद। यतोऽद्यापि इन्दुलक्ष्मादीनि श्यामलिम्ना श्याम- वर्णेनानुलिप्तान्याभासन्ते इत्यन्वयः । लक्ष्म लाञ्छनम्। दिडागानां दिग्गजानां मदजलमेव मषी तद्भाजि तदुक्तानि ॥ परिसंख्येति ॥ एतान्येव श्यामा नीत्येवंरूपेत्यर्थः । विषयान्तरं दोषीकृताद्भिन्नं गुणरूपमालम्बनम् नी सर्वदेति। अरयः पृष्ठमर्थात्तव न लेभिरेऽप्राप्तवन्तः पलायनाभावातू। दीनारः परिमाणवि- शेषपरिच्छिन्ना सुवर्णमुद्रा। एवंच लेशव्याजस्तुत्योरसंकीर्णविषयसच्चे च गुणदोषी- करणादिकमिति। आदिपदेन दोषगुणीकरणसंभवः । येष्वित्युपकरमात्तत्रेति पाठो युक्ततरः । अन्रेत्यपि युक्त एव। इदमोऽपि यच्छन्दार्थपरामर्शकलात् ॥१३८॥ इति लेशालंकारः ॥ ७२॥ सूच्यार्थेति ॥ सूचनीयस्यार्थस्येत्यर्थः । मुद्रेति लक्ष्यनिर्देशः । दृग्युग्मं १ 'रामचन्द्रभवने'.

रलनावल्यलंकार: ७४] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १४७

अत्र नायिकावर्णनपरेण युग्मविपुलापदेनास्यानुष्टभो युग्मविपुलानामत्व- रूपसूच्यार्थसूचनं मुद्रा। यद्प्यत्र ग्रन्थे वृत्तनान्नो नास्ति सूचनीयत्वं तथा- व्यस्योत्तरार्धस्य लक्ष्यलक्षणयुक्तच्छन्दःशास्त्रमध्यपातित्वेन तस्य सूचनीयत्व- मस्तीति तदभिप्रायेण लक्षणं योज्यम्। एवं नवरत्रमालायां तत्तद्तनामनि- वेशेन तत्तन्नामकजातिसूचनम्। नक्षत्रमालायामन्यादिदेवतानामभिर्नक्षत्र- सूचनमित्यादावयमेवालंकारः। एवं नाटकेषु वक्ष्यमाणार्थसूचनेष्वपि॥१३९॥

रतावल्यलंकार:७४ केमिकं प्रकृतार्थानां न्यासं रत्नावेलीं विदुः। चतुरास्यः पतिर्लक्ष्म्या: सर्वज्ञस्त्वं सहीपते ॥ १४०॥ अत्र चतुरास्यादिपदैर्वर्णनीयस्य ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मता प्रतीयत इति प्रसि- द्धसहपाठानां क्रमेण निवेशनं रतावली। यथावा- रत्याप्तप्रियलाञ्ने कठिनतावासे रसालिङ्गिते प्रह्लादैकरसे कमादुपचिते भूभृद्ुरुत्वापहे। कोकस्पर्धिनि भोगभाजि जनितानङ्गे खलीनोन्मुखे भाति श्रीरमणावतारदशकं बाले भवत्याः सतने॥।

विपुलं यस्याः सा। अत्र ग्रन्थे अस्मिन्नलंकारग्रन्थे। रत्नमालाशव्देन भगवत्स्तु- तिपद्यावलीविशेष उच्यते। रत्ननामनिवेशेन प्रकृतार्थपररत्नवाचिपद्घटनेन। तत्तन्नामकजातिसूचनं तत्तन्नामप्रवृत्तिनिमित्तरत्नजातिसूचनम् । नक्षत्रमालाश- ब्दार्थोऽपि पूर्वोक्त एव। अन्यादिदेवतानामभिर्नक्षत्राणां तद्दैवत्यानां सूचनं बो- ध्यम् ॥ वक्ष्यमाणेति॥ यथा अनर्धराघवे 'यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यश्चोऽपि सहायताम्। अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुश्चति ॥' इति सूत्रधार- वचनेन वक्ष्यमाणरामरावणवृत्तान्तसूचनमिति बोध्यम्॥ १३९ ॥ इति मुद्रालं कारः॥ ७३ ॥ कमिकमिति॥ प्रकृतार्थानां क्रमिकं प्रसिद्धक्रमानुसारि न्यसनं प्रतिपादनं रत्नावलिरलंकारः। ्रकृतत्वं च यथाकरथंचित्प्रकृतसंबन्धवत्त्वं बोध्यम्॥ चतुरे- ति। चतुरमास्यं यस्य सः चतुर्मुखश्च ।I रत्याप्तेति ॥ हे बाले, भवत्याः स्तने श्रीरमणस्य विष्णोरवतारदशकं भातीत्यन्वयः। कीदृशे। रतावाप्तं प्राप्तं प्रियस्य लाञ्छनं चिह्नं नखक्षताङ्गरागादिकं येन तथाभूते। कठिनताया आवासे स्थानभूते। रसेनालिङ्गिते। प्रकृताह्वादे एकरसे तत्परे। करमाद्वदरामलकादिप- रिमाणलाभेनोपचिते प्रवृद्धे भूभृतां पर्वतानां गुरुत्मपहन्ति नाशयति तादृशे, ततोऽपि महत्त्वात् चक्रवाकस्पर्धाशीले तत्सदृशलात्। भोग:। सुखं शरीरं वा तद्भाजि। जनितमदने। खेष्विन्द्रियेषु लीना आसक्ता उन्मुखा यस्मिस्तादृशे। एतैरेव विशेषणैरवतारदशकरूपतापि स्तनस्य बोध्या। तदथा-रत्या आप्तः प्रियः १ 'क्रमिका'. २ 'रलावली'.

१४८ कुवलयानन्दः। [ रन्नावल्यलंकार: ७४

यथावा लीलाआानां नयनयुगलद्राघिमा दत्तपत्र: कुम्भोंवेतौ कुचपरिकर: पूर्वपक्षीचकार। भ्रविभ्रान्तिर्मदनधनुषो विभ्रमानन्ववादी- द्क्रज्योत्सा शशघररुचं दूषयामास यस्या:॥

न्यस्तानि। प्रसिद्धसहपाठानां प्रसिद्धक्रमाननुसरणेऽप्ययमेवालंकारः।यथावा- 'यस्य वह्निमयो हृदयेषु जलमयो लोचनपुटेषु मारुतमयः श्वसितेषु क्षमा- मयोऽङ्गेष्वाकाशमयः स्वान्तेषु पञ्चमहाभूतमयो मूर्त इवादृश्यत निहतप्रति- सामन्तान्तःपुरेषु प्रताप्ः ।' एवमष्टलोकपालनवग्रहादीनां प्रसिद्धसहपाठानां यथाकर्थंचित्प्रकृतोपमानोपरञ्ञकतादिप्रकारेण निवेशने रतावल्यलंकारः । प्र- कृतान्वयं चिना कमिकतत्तन्ान्ना श्रेषभङ्ग्ा निवेशने क्रमप्रसिद्धरहितानां प्रसिद्धसहपाठानां नवरत्नादीनां निवेशनेऽप्ययमेवालंकारः।।१४० ॥।

कामस्तस्य लाञ्छनं मत्स्यस्तद्रूपे। कठिनताया आवासे कूर्मे। रसया पृथिव्या स्वोद्धरणकाल आलिङ्गिते वराहे। प्रह्रादे एको रसः प्रीतिर्यस्य तस्मिन्नृसिंहे। कमः पादविक्षेपस्तदनुसारेणोपचिते प्रवृद्धे वामने। भूमृतां राज्ञां गौरवनाशके भार्गवे। कोकस्पर्धिनि सीतावियोगातुरतया चक्रवाकशापदे रामे। भोग: फणा तद्भाजि शेषावतारे बलभद्रे। जनितमनङ्गमङ्गस्य शरीरस्य विरुद्धं मौनभोगत्या- गसमाधिप्रभृति येन तस्मिन् बुद्धे। खलीनमश्वस्य वल्गा तदुन्मुखे कल्किनीति॥ क्रमाननुसरणेऽपीति॥ तथाच प्रसिद्धसहपाठानामर्थानां न्यसनं रत्नावलि- रिति सामान्यलक्षणम्। सक्रमाक्रमलवे तत्प्रभेदाविति भावः ॥ यस्येति॥ यस्य अतापो निहतानां प्रतिशत्रुभूतानामन्तःपुरेषु पञ्चमहाभूतमयो मूर्त इवादृश्यतेत्य- न्वयः । पश्चमहाभूतमयत्वमेव विशेषणैर्दशयति-वह्निमय इत्यादि॥ अङ्वेषु क्षमामयः पृथ्वीमयः पीडाभरसहिष्णुत्वात्। स्ान्तेष्वन्तःकरणे आकाशमयः तेषां शून्यताश्रयल्वात्। यथाकथंचिदित्यस्य अपञ्चनं प्रकृतोपमानेत्यादि॥ उपमानं चोपरज्कं चोपमानोपरञ्जके तयोर्भावस्तत्ता। प्रकृतं प्रत्युपमानता उपर- जकता चेत्यर्थः। उपरञ्जकता चारोप्यमाणता। तदुक्तम्-'उपरज्जकतामेति विषयी रूपकं तदा' इति। तत्रोपमानता रविरिव प्रतिदिवसोपजायमानोदय इ- त्यादिवत्। उपरञ्जकता तु चतुरास्य इत्यादुदाहरणे वह्िमय इत्यादिप्रतापवर्णने च स्पष्टेति॥ प्रकृतान्वयं विनेति॥ 'मित्र चन्द्रमुखी बाला लोहिताधरपल्ल- वा' इत्यादाविति भावः। क्रमिकेत्युपलक्षणम्। तदभावेऽपि 'गुरुणा जघनेनैषा तरुणी मन्दगामिनी' इत्यादावप्ययमलंकार इति बोध्यम् ॥ १४० ॥ इति रत्ना- वल्यलंकारः॥ ७४॥ १ 'कुम्भावैभौ'.

पूर्वरूपालंकार: ७६ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १४९

तहुणालंकार: ७५ तहुण: खगुणत्यागादन्यदीयगुणग्रहः। पद्मरागायते नासामौक्तिकं तेऽघरत्विषा ॥ १४१॥ यथावा- वीर त्वद्िपुरमणी परिधातुं पल्लवानि संस्पृश्य। न हरति वनभुवि निजकररुहरुचिखचितानि पाण्डुपत्रधिया॥१४॥

पूर्वरूपालंकार: ७६ पुनः खगुणसंप्राप्तिः पूर्वरूपमुदाहत्म्। हरकण्ठांशुलिप्तोऽपि शैषस्त्वद्यशसा सितः॥ १४२॥ यथावा- विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजेन सूर्यस्य रथ्याः परितः स्फुरन्त्या। रतैः पुनर्यत्र रुचा रुचं स्वामानिन्यिरे वंशकरीरनीलैः॥ अयमेव तद्रुण इति केचिद्यवजहुः॥ १४२॥ पूर्वावस्थानु्टत्तिश्र विकृते सति वस्तुनि। दीपे निर्वापितेऽप्यासीत्काश्चीरतैर्महन्महः॥१४३॥

तड्ुण इति। सगुणत्यागादनन्तरमन्यदीयगुणग्रहणं तद्ुणालंकारः ॥ प- झेति॥ तव नासामौक्तिकमधरकान्त्या पझ्मरागवदाचरतीत्यर्थः ॥ वीरेति॥ हे वीर, लदरिकामिनी वनभुवि परिधानं कर्तु पल्लवानि करेण संस्पृश्य पाण्डपत्र- बुद्धा न हरति न गृह्नाति। कीदृशानि। निजकररुहाणां नखानां रुच्या श्वेत- कान्त्या खचितानि व्याप्तानीत्यर्थः ॥ १४१ ॥ इति तद्गुणालंकारः ॥ ७५॥ पुनरिति ॥ खगुणत्यागानन्तरं पुनः खगुणप्राप्तिः पूर्वरूपमलंकारः ॥ हरे- सि॥ नीलोपीति युक्त: पाठः ॥ विभिन्नेति ॥ माघे रवतकगिरिवर्णनम्। गरुडाग्रजेनारुणेन विभिन्नवर्णा मिश्रितवर्णा: सूर्यस्य रथ्या अश्वा यत्र गिरौ वंशा- कुरवन्नीलै रत्नैः परितः स्फुरन्ता रुचा सां रुचं कीलद्युतिमानिन्यिरे आनीत- वन्तः । रुचा विभिन्नवर्णा इति वान्वयः । केचिदित्यखरसबीजं तु पझ्मरागायत इत्युदाहरणे तद्ुणालंकारो न स्यात्। नचेष्टापत्तिः अनुभवसिद्धचमत्कारस्य निरालम्बनतापत्तेरित्यूहनीयम्। अथवायं तद्गुण एवेत्येवकारक्रमभङ्गेन काव्य- प्रकाशकारादिमतोपन्यासपरत्वेन व्याख्येयमूं। तैरत्र तद्गुणस्योदाहृतलातू। अत्रहि पूर्वमश्वानामरुणगुणत्वं अनन्तरं रैवतकरत्नैरुभयेषां तद्गुणतमिति तद्गुणद्वयमिति तेषामभिमतम् ॥। १४२॥ पूर्वेति॥ वस्तुनि विकृते विगते सत्यपि पूर्वावस्थाया

१ 'शेपस्तु शशिना सितः'.

१५० कुवलयानन्दः । [अतद्रुणालंकार: ७७

लक्षणे चकारात्पूर्वरूपमिति लक्ष्यवाचकपदानुवृत्तिः । यथावा- द्वारं खङ्गिभिरावृतं बहिरपि प्रस्विन्नगण्डैरगजै- रन्तः कञ्चकिभिः स्फुरन्मणिधरैरध्यासिता भूमयः। आक्रान्तं महिषीभिरेव शयनं त्वद्विद्विषां मन्दिरे राजन्सैव चिरंतनप्रणयिनी शून्येऽपि राज्यस्थितिः॥ १४३॥

अतदुणालंकार: ७७ संगतान्यगुणानङ्गीकारमाहुरतद्ुणम्। चिरं रागिणि मच्चित्ते निहिंतोऽपि न रज्जसि ॥ १४४॥ यंथावा- गण्डाभोगे विहरति मदैः पिच्छिले दिग्गजानां वैरिस्त्रीणां नयनकमलेव्वञ्ञनानि प्रमार्ष्टि। यद्यप्येषा हिमकरकराद्वैतसौवस्तिकी ते कीर्तिर्दिक्षु स्फुरति तदपि श्रीनृसिंहक्षितीन्द्र।। नतु चान्यगुणेनान्यत्र गुणोदयानुदयरूपाभ्यामुल्लासावज्ञालंकाराभ्यां तद्डु- णातङ्गुणयोः को भेद: । उच्यते। उल्लासावज्ञालक्षणयोरगुणशब्दो दोषप्रतिप- क्षवाची। अन्यगुणेनान्यत्र गुणोदयतदनुदयौ च न तस्यैव गुणस्य संक्रमणा- संक्रमणे किंतु सद्गरूपदेशेन सदसच्छिव्ययोज्ञानोत्पत्त्यनुत्पत्तिवत्तदुणजन्यत्वेन संभावितयोर्गुणान्तरयोरुत्पत्यनुत्पत्ती। तह्डुणातद्रुणयोः पुनर्गुणशब्दो रूपर- सगन्धादिगुणवाची। तन्नान्यदीयगुणग्रहणाग्रहणे च रक्तस्फटिकवस्त्रमालि- न्यादिन्यायेनान्यदीयगुणेनैवानुरञ्जनाननुरज्जने विवक्षिते। तथैव चोदाहर- णानि दर्रितानि । यद्यप्यवज्ञालंकृतिरतद्ुणश्च विशेषोक्तिविशेपावेव। 'कार्या

अनुवृत्तिरपि पूर्वरूपमलंकारः । महः प्रकाशः ॥ द्वारमिति ॥ हे राजन्, तव त्वद्विषां मन्दिरे शून्येऽपि चिरंतनः । प्रणयो यस्याः सैव राज्यस्य स्थितिर्मर्यादा। अस्तीति शेषः। यतो द्वारं खङ्गिभिर्गण्डकाख्यपशुभिरेव खङ्गधारिभिरावृतं।बहिरपि भूमयो मदप्रस्विन्नगण्डैर्गजरध्यासिताः । अन्तःपुरभूमयो विलसन्मणिधारिभिः कश्चकिभि: सपैरेव सौविदल्लैरध्यासिताः। शयनं तल्पं महिषीभिर्वनिताभिरेव महिषस्त्रीभिराक्ान्तमित्यन्वयः ॥ १४३ ॥ इति पूर्वरूपालंकारः ॥ ७६॥ संगतेति ॥ संगतः खसंबद्धो योऽन्यः पदार्थस्तद्गुणानङ्गीकारमतद्गुणालंका- रमाहुः ॥ चिरमिति॥ रागिण्यनुरागिणि मजिष्ठादिरञ्जनद्रव्ययुक्तषव। निहि- तोऽपि वं न रजसि रक्तोऽनुरागयुक्तश्च न भवसीति श्लिष्टम् ॥ गण्डेति॥ हे श्रीमनृसिह्दाख्यभूपते, एषा तव कीर्तिर्मदैः पिच्छिले पड्किले दिग्गजानां गण्ड- प्रदेशे यद्यपि विहरति तथा वैरिस्त्रीणां नयनकमलेषु स्थितान्यञ्ञनानि प्रमा्ष्टि

१ 'राश्रित'. २ 'तानुगणा'. ३ 'निहितापि न रज्यसि'.

भीलितालंकार:७९] अलंकारचन्द्रिकासहिते:। १५१.

न निर्विशेषोक्ति: सति पुष्कलकारणे' इति तत्सामान्यलक्षणाक्रान्तत्वात्। तथाप्युल्लासतद्ुणप्रतिद्वन्द्विना विशेपाकारेणालंकारान्तरतया परिगणितावि- ति ध्येयम्॥ १४४॥

अनुगुणालंकार: ७८ प्रक्सिर्द्धत्वगुणोत्कर्षोऽनुगुण: परसंनिधेः। नीलोत्पलानि दधते कटाक्षैरतिनीलताम् ॥ १४५॥ यथा- कपिरपि च कापिशायनमदमत्तो वृश्चिकेन संदृष्टः । अपि च पिशाचग्रस्तः किं त्रूमो वैकृतं तस्य।। अन्र कपित्वजात्या स्वतःसिद्धस्य वैकृतस्य मद्यादिभिरुत्कर्पः ॥ १४५॥

मीलितालंकार: ७९ मीलितं यदि सादश्यान्वेद एव न लक्ष्यते। रसो नालक्षि लाक्षायाश्चरणे सहजारुणे ॥ १४६ ॥ यथावा- महिकामाल्यभारिण्यः सर्वाङ्गीणाईचन्दनाः । क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिकाः ॥ अन्नाद्ये चरणालक्तकरसयोररुणिमगुणसाम्याव्वेदानध्यवसायः। द्वितीयो- दाहरणे चन्द्रिकाभिसारिकाणां धवलिमगुणसाम्याव्वेदानध्यवसायः॥१४६॥

प्ोञ्छति तदपि तथापि दिक्षु हिमकरस्य चन्द्रस्य यत्किरणाद्वैतं तस्य सौवस्तिकी। सवस्तीत्याहेत्यर्थे 'तदाहेति माशब्दादिभ्यष्ठग्वाच्यः' इत्यनेन ठकू प्रत्ययः। तत्स दृशीति यावत्। स्फुरति प्रकाशत इत्यर्थः ॥ विशेषाकारेणेति॥ प्राग्लक्षि- तविशेषरूपेणेत्यर्थः ॥ १४४ ॥ इत्यतद्ुणालंकारः॥ ७७॥ प्रागिति,।। पर संनिधिवशात्पूर्वसिद्धस्य स्वगुणस्योत्कर्षोऽनुगुणो नामालंकार:। नीलोत्पलानि कर्णावतंसीकृतानि ॥ कपिरिति ॥ कापिशाय नद्यम् ॥१४५॥ इत्यनुगुणालंकुारः॥ ७८ ॥ मीलितमिति लक्ष्यनिर्देशः ॥ रस इति ॥ खभावलोहिते चरणे लाक्षाया रसो नालक्षि न ज्ञातः ॥ मल्लिकेति ॥ क्षौमं दुकूलं तद्धारिण्यः ॥ १४६॥ इति मीलितालंकारः॥ ७९॥

१ 'सिद्धस्वगुणो', 'सिद्धे: स्वगुणो'. २ 'दृश्यते'. ३ 'मालभारिण्यः'

१५२ कुवलयानन्दः । [सामान्यालंकारः ८०

सामान्यालंकार: ८० सामान्यं यदि सादृश्याद्विशेषो नोपलक्ष्यते। पद्माकरप्रविष्टानां मुखं नालक्षि सुभ्रुवाम्॥ १४७ ॥ यथावा- रत्नस्तम्भेषु संक्रान्तैः प्रतिबिम्बशतैर्वृतः । लङ्केश्वरः सभामध्ये न ज्ञातो वालिसूनुना॥ मीलितालंकारे एकेनापरस्य भिन्नस्वरूपानवभासरूपं मीलनं क्रियते। सामान्यालंकारे तु भिन्नस्वरूपावभासेऽपि व्यावर्तकविशेषो नोपलक्ष्यत इति भेदः। मीलितोदाहरणे हि चरणादेर्वस्त्वन्तरत्वेनागन्तुकं यावकादि न भा- सते सामान्योदाहरणे तु पझ्मानां मुखानां च व्यत्त्यन्तरतया भानमस्येव। यथा रावणदेहस्य तत्प्रतिबिम्बानां च, किंत्विदं पद्ममिदं मुखमयं बिम्बोडयं प्रतिबिम्ब इति विशेष: परं नोपलक्ष्यते। अतएव भेदतिरोधानान्मीलितं तदतिरोधानेऽपि साम्येन व्यावर्तकानवभासे सामान्यमित्युभयोरप्यन्वर्थता। केचित्तु वस्तुद्यस्य लक्षणसाम्यात्तयोः केनचिद्वलीयसा तदन्यस्य स्वरूपति- रोधाने मीलितं स्वरूपप्रतीतावपि गुणसाम्याद्ेदतिरोधाने सामान्यम् । एवच- अपाङ्गतरले दृशौ तरलवक्रवर्णा गिरो विलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं सुखम्। इति स्फुरितमङ्गके मृगदशां स्वतो लीलया तदत्र न मदोदय: कृतपदोऽपि संलक्ष्यते ॥ इत्यत्र मीलितालंकारः । अत्रहि दृक्तारल्यादीनां नारीवपुषः सहजधर्म- त्वान्मदोदयकार्यत्वाच्च तदुभयसाधारण्यादुत्कृष्टतारल्यादियोगिना वपुषा म- दोदयस्य स्वरूपमेव तिरोधीयते। लिङ्गसाधारण्येन तज्ज्ञानोपायाभावात्।

सामान्यमिति॥ सामान्यमिति लक्ष्यनिर्देशः । विशेषो व्यावर्तकधर्मः । पम्मानामाकरः ॥ रत्नस्तम्भेष्विति ॥ वालिसूनुनाङ्गदेन। एकेन चरणज्योत्स्न- दिना। अपरस्य लाक्षारसाभिसारिकादेः ॥ भिन्नखवरूपेति॥ मुखपद्मादेर्भि- न्नस्य स्वरूपस्यावभासेऽपीत्यर्थः । उक्तमेवार्थमुदाहरणारूढतया विशदयति- मीलितोदाहरणे हीत्यादिना॥ वस्तन्तरत्वेन न भासत इत्यन्वयः । तत्प्रतिबिम्बानां च व्यत्त्यन्तरतया भानमस्त्येवेत्यनुषङ्गः । केचिदित्यस्याहुरित्य- त्रिमेणान्वयः । केचित्प्रकाशकारादयः। तदुक्तम्-'समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यन्निग्ृह्यते। निजेनागन्तुना वापि तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥' इति तयोर्मध्ये एवं चेत्यस्येत्यत्र मीलितालंकार इत्यग्रेतनेनान्वयः ॥ अपाङ्गेति ॥ अपाङ्गस्तरलो ययोस्ते। तरलाः सत्रोचारणात् वका वकोक्तिगर्भा वर्णा यासु ताः गिरो १ 'नैव लक्ष्यते'. २ 'संक्ान्तः'.

उन्मीलित-विशेषालंकारौ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १५३ मल्लिकामालभारिण्य इत्यादिषु तु सामान्यालंकार इत्याहुः। तन्मते पद्माकर- प्रविष्टानामित्यादौ भेदाध्यवसायेऽपि व्यावर्तकास्फुरणेनालंकारान्तरेण भा- व्यम्। सामान्यालंकारान्तरभेदेन वा पूर्वस्मिन्मते स्वरूपतिरोधानेऽलंकारा- न्तरेण भाव्यं मीलितावान्तरभेदेन वा॥ १४७॥

उन्मीलित-विशेषालंकारौ ८१।८२ भेदवैशिष्ययोः स्फूर्तावुन्मीलितविशेष कौ। हिमाद्रिं त्वद्यशो मग्नं सुराः शीतेन जानते।। लक्षितान्युदिते चन्द्रे पद्मानि च मुखानि च।। १४८॥ मीलितन्यायेन भेदानध्यवसाये प्राप्ते कुतोऽपि हेतोर्भेदस्फूर्तौ मीलितप्र- तिद्वन्धयुन्मीलितम्। तथा सामान्यरीत्या विशेषास्फुरणे प्राप्ते कुतश्चित्कार- शाद्विशेषस्फूतौं तत्प्रतिद्वन्द्वी विशेषकः । क्रमेणोदाहरणद्वयम् । तह्ुणरीत्यापि भेदानध्यवसायप्राप्तावुन्मीलितं दृश्यते। यथा- वाक्यरूपाः । इति प्रकारेण मृगदृशामङ्गके लीलया खतः सवभावात्स्फुरितं प्रकटी- भूतं तत्तस्मादत्राङ्गके कृतपदः कृतस्थितिः ॥ भेदाध्यवसायेऽपीति॥ सुख- पद्मयोर्भेदावभासेSपीत्यर्थः । व्यावर्तकास्फुरणेन हेतुना ।I अलंकारान्तरेणे- ति। स्रूपातिरोधानेन मीलितासंभवाद्वेदातिरोधानेन च सामान्यस्याप्यसंभ- वादिति भावः ॥ सामान्येति ॥ तथाच गुणसाम्याद्विशेषाग्रह इति सामान्या- लंकारसामान्यलक्षणम् । विशेषाग्रहश्च क्वचिद्भेदे ग्रह्यमाणे क्वचिच्चागृह्यमाण इत्याद्यप्रकारान्तरगतिरत्र तन्मंते स्यादिति भावः । अवान्तरभेदेन वेत्यनन्तरं भावमित्यनुषज्यते ।। पूर्वस्मिन्निति॥ मीलितं यदि सादृश्यादित्यादिपूर्वोक्त- चन्द्रालोककृन्मत इत्यर्थः । स्वरूपतिरोधानेऽपाङ्गतरल इत्यादिस्वरूपतिरोधान- स्थले।। अलंकारान्तरेणेत्यादि ॥ सरूपतो ज्ञायमाने सादृश्याद्भेदाग्रहणं मीलितमित्यङ्गीकारे प्रथम: पक्षः। सादृश्याद्भेदाग्रहणमित्ेतावन्मात्रमीलितल- क्षणाङ्गीकारेण द्वितीय इति भावः ॥ १४७॥ इति सामान्यालंकारः ॥ ८॥ भेदेति॥ वैशिष्यं वैजात्यम्। उन्मीलितं विशेषकश्च क्रमेणालंकारौ। मभं भेदाग्रहात्तदन्बर्गतम् ॥I लक्षितानीति॥ संकुचितत्वादिति भावः। सामान्य- रीत्या सामान्यालंकारन्यायेन। एवंच 'वेत्रत्वचा तुल्यरुचां वधूनां कर्णाग्रतो गण्डतलागतानि। भृङ्गा: सहेलं यदि नापतिष्यन्कोऽवेदयिष्यन्नवचम्पकानि ॥' इत्यपि विशेषकोदाहरणं बोध्यम्। यत्त्वनुसानालंकारेणैव गतार्थलान्नानयोरलं- कारान्तरत्वमिति। तदयुक्तम्। उदाहृतस्थले भेदविशेषस्फूर्त्योर्विशेषदर्शनहेतुक- प्रत्यक्षरूपत्वात्। अथापि स्वकपोलकल्पितपरिभाषयानुमानालंकारतां ब्रूषे तथापि सादृश्यमहित्रा प्रागनवगतयोर्भेदवैजात्ययोः स्फुरणात्मना विशेषाकारेण मीलित- सामान्यप्रतिद्न्द्विना युक्तमेवालंकारान्तरत्वम्। अतद्ठुणावज्ञयोरिव विशेषोत्तय- कुव० १५

१५४ कुवलयानन्दः । [ उत्तरालंकार: ८३

धावल्यं नीयमाने त्रिजगति परितः श्रीनृसिंहक्षितीन्द्र। नेदृग्यद्येष नाभीकमलपरिमलप्रौढिमासादयिष्य- हेवानां नाभविष्यत्कथमपि कमलाकामुकस्यावबोघः।। काक: कृष्णः पिकः कृष्ण: को भेद: पिककाकयोः । वसन्तसमये प्राप्ते काक: काकः पिकः पिकः॥ इदं विशेषकस्योदाहरणम्। अत्र द्वितीयकाकपिकशब्दौ काकत्वेन ज्ञातः पिकत्वेन ज्ञात इत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यौ॥ यथावा- वाराणसीवासवतां जनानां साधारणे शंकरलाञ्छनेऽपि। पार्थप्रहारव्रणमुत्तमाङं ग्राचीनमीशं प्रकटीकरोति ॥१४८ ॥

उत्तरालकार: ८३ किंचिदाकूतसहितं सादूढोत्तरमुत्तरम्। यत्रासौ वेतसी पान्थ तत्रेयं सुतरा सरित्॥ १४९ ॥। सरित्तरणमार्ग पृच्छन्तं प्रति तं कामयमानाया उत्तरमिदम्। वेतसीकुजजे स्वाच्छन्द्यमित्याकूतगर्भम्। यथावा- ग्रामेऽस्मिन्प्रस्तरग्राये न किंचित्पान्थ विद्यते। पयोधरोन्नतिं दृष्टा वस्तुमिच्छास चेद्रस।। आस्तरणादिकमर्थयमानं पान्थं प्रत्युक्तिरियम्। स्तनोन्नतिं दष्ट्रा रन्तुमि- च्छसि चेद्स। अविदृग्धजनप्रायेऽस्मिन्ग्रामे कश्चिद्वगमिप्यतीत्येतादृशं प्र.

लंकारादित्यलं विस्तरेण ।I नृत्यदिति॥ नृत्यं कुर्वतो भर्गस्य हरस्य योऽ्ट्हास- स्तत्प्रसरस्य समूहस्य विस्तारस्य वा सहचरैः सदशैरित्यर्थः । ईदृकूकीर्तिवच्छुक्क एष कमलाकामुको नाभिकमलपरिमलस्य प्रौढिं समृद्धिं यदि नासादयिष्यन्नाधा- रयिष्यदित्यन्वयः । यत्तु तद्गुणस्यात्र निर्बाधकत्वात्कथं तत्प्रतिद्वन्दित्वमुन्मीलि- तस्येति तदनुक्तोपालम्भरूपत्वादुपेक्ष्यम्। तद्गुणेन भेदानध्यवसायमात्रस्योक्त- त्वात्॥ वाराणसीति ॥ तृतीयलोचनादिचिह्न साधारणेऽपि सतीत्यन्वयः। पार्थोरऽर्जुनसतेन कृतो यः प्रहारस्तेन त्रणो यत्र तादृशमुत्तमाङं शिरः। पूर्वत्र स्वाभाविकगुणसाम्यमिह त्वागन्तुकगुणसाम्यमिति भेदः ॥ १४८॥ इत्युन्मी- लित-विशेषकालंकारौ ॥८१॥८२॥ किंचिदिति ॥ किंचिदभिप्रायमहितं गूढमुत्तरमुत्तरं नामालंकारः। वेतसी चेतसलता। सुखेन तरितुं योग्या सुतरा ॥ ग्राम इति ॥ प्रस्तरप्राये पाषाण- बहुले पाषाणतुल्ये च 'प्रायो बाहुल्यतुल्ययोः' इति कोशात् । किंचिदास्त- रणादिकं समागमप्रतिबन्धकं च। पयोधरो मेघः स्तनश्च । कश्चिद्वगमि- ष्यति ज्ञास्यतीत्येतादृशमित्यादिरूपम् । उन्नेयः कल्प्यः प्रश्नो येन।

सूक्षमालंकार: ८४ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १५५

तिबन्धकं किंचिद्पि नास्तीति हृदयम्। इदमुन्नेयप्रश्नोदाहरणम्। निबद्धप्र- श्रोत्तरं यथा- कुशलं तस्या जीवति कुशलं पृच्छामि जीवतीत्युक्तम्। पुनरपि तदेव कथयसि मृतां नु कथयामि या श्वसिति॥ ईष्यामानानन्तरमनुतप्ताया नायिकाया: सखीमागतां प्रति तस्या: कुशल- मिति नायकस्य प्रश्नः । जीवतीति सख्या उत्तरम्। जीवत्याः कुतः कुशल- मिति तद्भिप्रायः । अन्यत्पृष्टमन्यदुत्तरमिति नायकस्य पुनः कुशलं पृच्छा- मीति प्रश्नः। पृष्टस्योत्तरमुक्तमित्यभिप्रायेण जीवतीत्युक्तमिति सख्या वच- नम्। सखीवचनस्याभिप्रायोद्वाटनार्थ पुनरपि तदेव कथयसीति नायक- स्याक्षेपः । मृतां नु कथयामि या श्वसितीति स्वाभिप्रायोद्वाटनार्थम् । सति मरणे खलु तस्या: कुशलं भवति मदागमनसमयेऽपि श्वासेषु संचरत्सु कथं मृतां कथयेयमित्यभिप्रायः॥ १४९॥ प्रश्नोत्तरान्तराभिन्नमुत्तरं चित्रमुच्यते । के दारपोषणरताः के खेटाः किं चलं वयः ॥ १५० ॥ अन्न केदारपोषणरता इति प्रश्नाभिन्नमुत्तरं के खेटाः किं चलमिति प्रश्द्ट- यस्य वय इत्येकमुत्तरम्। उदाहरणान्तराणि विदग्धमुखमण्डने द्रष्टव्यानि१५०

सूक्ष्मालकार: ८४ सूक्ष्मं पराशयाभिज्ञे तरसाकूतचेष्टितम्। मयि पश्यति सा केशैः सीमन्तमणिमाटृणोत् ॥१५१॥ कामुकस्यावलोकनेन संकेतकालप्रश्नभावं ज्ञातवत्याश्चेष्टेयम्। अस्तंगते सूर्ये संकेतकाल इत्याकूतम्। यथावा- संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया। आसीन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापझं निमीलितम्॥ १५९ ॥

तादृशस्योत्तरस्य ॥ ईर्ष्यामानेति ॥ ईर्ष्याहेतुकमानेत्यर्थः । अनुतप्तायाः पश्चात्तापयुताया; ॥ १४९ ॥ प्रश्नोत्तरेति॥ प्रश्नश्व उत्तरान्तरं च प्रश्नोत्तरा- न्तरे ताभ्यामभिन्नमुत्तरं चित्रमित्युच्यत इत्यर्थः ॥ के दारेति ॥ दाराणां पो- षणे रताः के इति प्रश्नः, केदारस्य क्षेत्रस्य पोषणे रता इति तदेवोत्तरम्। के खेटा: खे आकाशे अटन्तीति प्रश्नस्य यदुत्तरं वयः पक्षिण इति। त्त्किं चलमिति प्रश्नस्य यदुत्तरान्तरं वयस्तारुण्यादीति तेनाभिन्नम् ॥ १५० ॥ इत्युत्तरालंकार:८३ सूक्ष्ममिति॥ पराशयाभिज्ञस्येतरस्मिन्परविषये साभिप्रायं चेष्टितं सूक्ष्मालं- कारः । पराशयाभिज्ञश्चासावितरश्व तस्य साकूतचेष्टितमर्थात्परविषय इति चार्थः॥ संकेतेति॥ संकेतकाले मनो यस्य तज्जिज्ञासुमिति यावत्। विटं जारं नेत्रा-

१५६ कुवलयानन्दः। [व्याजोक्तयलंकार:८६

पिहितालंकार: ८५ पिहितं परवृत्तान्ताज्ञातु: साकूतचेष्टितम्। प्रिये गृहागते प्रातः कान्ता तल्पमकल्पयत् ॥१५२॥ रात्रौ सपत्रीगृहे जागरणेन श्रान्तोऽसीति तल्पकल्पनाकूतम्। यथावा- वक्रस्यन्दिसवेदबिन्दुप्रबन्धैद्टंष्टा भिन्नं कुङ्कमं कापि कण्ठे। पुंस्त्वं तन्व्या व्यञ्ञयन्ती वयस्या स्मित्वा पाणौ खङ्गलेखां लिलेख। अत्र स्वेदानुमितं पुरुषायितं पुरुषोचितखङ्गलेखनेन प्रकाशितम्।।१५२।।

व्याजोक्तयलंकार: ८६ व्याजोक्तिरन्यहेतूक्तया यदाकारस्य गोपनम्। सखि पश्य गृहारामपरागैरसिमि घूसरा ॥ १५३॥ अत्र चौर्यरतकृतसंकेतभूपृष्ठलुण्ठनलप्नधूलिजालस्य गोपनम्। यथावा- कस्य वा न भवेद्रोष: प्रियाया: सव्रणेऽधरे। सभृङ्गं पग्ममाघासीर्वारितापि मयाधुना। उपपतिना खण्डिताघराया नायिकाया: सकाशमागच्छन्तं प्रियमपश्यन्त्येव सख्या नायिकां प्रति हितोपदेशव्याजेन तं प्रति नायिकापराधगोपनम् । छेकापहुतेरस्याश्चायं विशेषः । तस्यां वचनस्यान्यथानयनेनापह्नवः । अस्यामा- कारस्य हेत्वन्तरवर्णनेन गोपनमिति। लक्षणे लक्ष्यनान्नि चोक्तिग्रहणमाका- रस्य गोपनार्थ हेत्वन्तरप्रत्यायकव्यापारमात्रोपलक्षणम्। ततश्र आयान्तमालोक्य हरिं प्रतोल्यामाल्याः पुरस्तादनुरागमेका। रोमाञ्चकम्पादिभिरुच्यमानं भामा जुगूह अणमन्त्यथैनम्॥ इत्यन्रापि व्याजोक्तिरेव। तत्र ह्यनुरागकृतस्य रोमाञ्चाद्याकारस्य भक्तिरू-

भ्यामर्पितमाकूतं यस्मिन् तादृशं लीलासंबन्धि पद्मम्। नेत्रेत्यादि क्रियाविशेषणं वा ॥ १५१ ॥ इति सूक्ष्मालंकारः ॥ ८४ ॥ पिहितमिति लक्ष्यनिर्देशः । तल्पं शयनम् ॥ वक्रेति॥ वक्रे प्रस्नवणशी- लानां सवेदबिन्दूनां प्रबन्धैर्धाराभिः कण्ठे भिन्नं लमं कुङ्गुमं दृष्ट्ा कापि वयस्या सखी स्मिल्वा स्मितं कृत्वा पुंस्तं व्यजयन्ती सती तन्व्याः पाणौ खड्गलेखां लिले- खेत्यन्वयः। सूक्ष्मालंकारे पराभिप्रायमवगत्य साकूतचेष्टितेनोत्तरसमर्पणम् । पिहितालंकारे तु गूढं परवृत्तान्तं ज्ञात्वा साकूतचेष्टया तत्प्रकाशनमिति भेदो बोध्यः ॥ १५२ ॥ इति पिहितालंकारः ॥ ८५॥ व्याजोक्तिरिति लक्ष्यनिर्देशः । चौर्यरते कृतं यत्संकेतभूतभूमिपृष्ठलुण्ठनम- त्यन्वयः । उपपतिना जारेण। तस्यां छेकापहुतौ ॥ आयान्तमिति॥ प्रतोत्यां रथ्यायाम्। एका काचिद्रामा वनिता सख्याः पुरस्ताद्रोमाश्चकम्पादिभिरनुभावैर्व्य-

गूढोक्त्यलंकार: ८७ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १५७

पहेत्वन्तरप्रत्यायकेन प्रणामेन गोपनं कृतम्। सूक्ष्मपिहितालंकारयोरपि चे- ष्ितग्रहणमुक्तिसाधारणव्यापारमात्रोपलक्षणम्। ततश्च। नलिनीदले बलाका मरकतपात्र इव दश्यते शुक्ति:। इति मम संकेतभुवि ज्ञात्वा भावं तदाब्रवीदालीम्। इत्यादिष्वपि सूक्ष्मालंकारः प्रसरति । अन्र श्रोके तावत्किमावयोः संकेत- स्थानं भविष्यतीति प्रश्नाशयं सूचयति कामुके तदभिज्ञया विद्ग्धया तदा सखीं प्रति साकूतमुक्तमिति सूक्ष्मालंकारो भवति। यतोऽत्र बलाकाया मर- कतपात्रप्रतिष्ठितशुत्तयुपमया तस्या निश्चलत्वेनाश्वस्तत्वं तेन तस प्रदेशस्य निर्जनत्वं तेन तदेवावयोः संकेतस्थानमिति कामुकं प्रति सूचनं लक्ष्यते। नचात्र ध्वनिराशङ्कनीयः। दूरे व्यज्यमानस्यापि संकेतस्थानप्रश्नोत्तरस्य स्वो- क्यैवाविष्कृतत्वात्। एवं पिहितालंकारेऽप्युदाहार्यम् । इदं चान्यदत्रावधे- यम्। यत्रासौ वेतसी पान्थेत्यादिषु गूढोत्तरसूक्ष्मपिहितव्याजोक्त्युदाहरणेषु भावो न खो्त्याविष्कृतः किंतु वस्तुसौन्दर्यबलाद्वक्तृबोद्धव्यविशेषविशेषि- तादम्यः । तत्रैव वस्तुतो नालंकारत्वं, ध्वनिभावास्पदत्वात्। प्राचीनैः स्वो- कत्याविष्करणे सत्यलंकारास्पदतास्तीत्युदाहृतत्वादस्माभिरप्युदाहतानि। शक्यं हि 'यत्रासौ वेतसी पान्थ तन्नेयं सुतरा सरित्। इति पृच्छन्तमध्वानं का- मिन्याह ससूचनम् ।I' इत्याद्यर्थान्तरकल्पनया भावाविष्करणमित्यतः आ्राक् लिखितोदाहरणेषु संकेतकालमनसं पुंसत्वं तन्व्या व्यञ्ञयन्ती भामा जुगू- हेनि भावाविष्करणमस्ति तेप्वेव तत्तदलंकार इति ॥ १५३ ॥ गूढोक्यलंकार: ८७ गूढोक्तिरन्योद्देश्यं चेद्यदन्यं प्रति कथ्यते। वृषापेहि परक्षेत्रादायाति क्षेत्ररक्षकः ॥ १५४ ॥ यं प्रति किंचिद्वक्तव्यं तत्तटस्थैर्माज्ञायीति तदेव तदन्यं कंचित्प्रति श्रलेषे- णोच्यते चेत्सा गूढोक्तिः। वृषेत्याद्युदाहरणम्। परकलत्रं भुज्जानं कामुकं ज्यमानमनुरागमेनं हरिं प्रणमन्ती सती जुगूह गोपितवतीतन्वयः। लक्ष्यते व्य- ज्यते॥। एवमिति। सूक्ष्मालंकारवदुक्तिरूपव्यापारवर्णनमित्यर्थः । उदाहर्त- व्यमिति॥ कथा वक्रस्पन्दीति पद्य एव 'आलीं बालां सस्मितं प्राह मन्दं मु- ग्वाक्षि त्वामद्य पश्यामि नाथम्' इत्युत्तरार्धनिर्माणे नाथमित्युक्त्या प्रकाशनमिति बोध्यम्॥। वस्तुसौन्दर्येति ।। वेतसीनिकुञ्जरूपवस्तुसौन्दर्येत्यर्थः । ध्वनिभा- वास्पदत्वाङ्कनित्वाश्रयत्वात् ।I उपसंहरति-अत इति ॥ येष्वित्यस्य भावावि- षकरणमस्तीत्यनेनान्वयः ॥ १५३ ॥ इति व्याजोक््यलंकारः ॥ ८६ ॥ गूढोक्तिरिति। यद्यदन्योद्देश्यकं वाक्यं तत्तदन्यं प्रति कथ्यते चेद्रूढोकिरलं- १ 'न्योद्देश्याशीर्यंदन्यं'.

१५८ कुवलयानन्दः। [ विवृतोत्तयलंकार: ८८

प्रति वक्तव्यं परक्षेत्रे सस्यानि भक्षयन्तं कंचिदुक्षाणं समीपे चरन्तं निर्दिशय कध्यते। नेयमप्रस्तुतप्रशंसा। कार्यकारणादिव्यङ्गयत्वाभावात् । नापि श्रेप- मात्रम्। अप्रकृतार्थस्य प्रकृतार्थान्वयित्वेनाविवक्षितत्वात्। तस्य केवलमि- तरवञ्चनार्थ निर्दिष्टतया विच्छित्तिविशेषसद्भावात्। यथावा- नाथो मे विपणिं गतो न गणयत्येषा सपत्री च मां त्यकत्वा मामिह पुष्पिणीति गुरवः प्राप्ता गृहाभ्यन्तरम्। शय्यामात्रसहायिनीं परिजनः श्रान्तो न मां सेवते स्वामिन्नागमलालनीय रजनीं लक्ष्मीपते रक्ष माम् ॥। अत्र लक्ष्मीपतिनान्नो जारस्यागमनं प्राथयमानायास्तटस्थवञ्चनाय भगवन्तं प्त्याकरोशस्य प्रत्यायनम् ॥ १५४॥

विवृतोत्त्यलंकार: ८८ विवृतोक्ति: श्िष्टगुप्ं कविनाविष्कृतं यदि। वृषापेहि परक्षेत्रादिति वक्ति ससूचनम् ॥१५५ ॥ श्लिष्टगुप्तं वस्तु यथाकथंचित्कविनाविष्कृतं चेद्विवृतोक्तिः। वृषापेहीत्युदा- हरणे पूर्ववद्डुसं वस्तु ससूचनमिति कविनाविष्कृतम्। यथावा- वत्से मा गा विषादं श्वसनमुरुजवं संत्यजोर्ध्वप्रवृत्तं कम्पः को वा गुरुस्ते किमिह बलभिदा जृम्भितेनात्र याहि।

कारः। क्षेत्रं सस्यादेः कलत्रं च। अपेहि दूरीभव ॥ अविवक्षितत्वादिति॥ अयं भावः । प्रकृताप्रकृतश्लेषे 'असावुदयमारूढः' इत्यादावप्रकृतार्थस्य प्रकृता- र्थोपमानतयान्वयः स्वीक्रियते। सर्वथैव प्रकृतासंबद्धस्याप्रकृतार्थस्य कथनेऽसं- वन्धार्थाभिधायकलवापत्तेः । अतः प्रकृतेऽपि शलेषवादिनाप्रकृतस्य प्रकृतसंबन्धो वाच्यः । सचन संभवति विवक्षाविरहादिति ।। कुतस्तर्हि प्रकृतार्थकथनं तत्राह-तस्येति ॥ अप्रकृतार्थस्येत्यर्थः। ननु तादृशविवक्षाविरहेऽपि नानार्थ- विन्यासमात्रेणास्तु शलेष एवेत्याशड््याह-विच्छित्तिविशेषेति ॥ तथाच शलेषसत्त्वेऽपि विच्छित्तिविशेषाद्ूढोक्तिरवश्यमङ्गीकार्येत्याशयः। अतएव श्लेष- मात्रमिति तन्मात्रनिराकरणमेवोपकान्तं नतु श्रलेषनिराकरणमिति ॥ नाथ इति॥ विपण: पण्यवीथिका। पुष्पिणी रजखवला। आगमेन वेदेन लालनीयः स्तुत्यः, आगमनेन लालनीयश्च। रजनीं व्याप्येति अत्यन्तसंयोगे द्वितीया ॥ १५४ ॥ इति गूढोत्त्यलंकारः ॥ ८७॥ श्िष्टगुप्तमिति। श्रिष्टेत्युपलृक्षणम्। अर्थशक्तिमू लगुप्तस्यापि गच्छाम्यच्यु- तेत्यादौ संग्राह्यलात्।। वत्से इति॥ वत्से लक्ष्म, विषादं खेदं हरं च उरुजवं महावेगमूर्ध्वे प्रवृत्तं श्वसनं श्वासं पवनं च संत्यज, कं जलं पातीति तथा वरुणः कम्पश्च। गुरुर्महान् बृहस्पतिश्च। बलं प्रसिद्धं तद्भ्िदा नाशकेन बलाख्यदैत्यनाशके- नेन्द्रेण च। अन्र श्रीकृष्णसंनिधौ याहि इति प्रकारेण भयनिवारणव्याजेन सुराणां

विवृतोक्तयलंकार: ८८] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १५९

प्रत्याख्यानं सुराणामिति भयशमनच्छझ्मना कारयित्वा यस्मै लक्ष्मीमदाद्वः स दहतु दुरितं मन्थमुग्धः पयोधिः॥ इदं परवञ्चनाय गुप्ताविष्करणम्। त्रपागुप्ताविष्करणं यथा- दृध्ष्या केशव गोपरागहतया किंचिन्न दष्ट मया तेनेह स्खलितास्मि नाथ पतितां किंनाम नालम्बसे। एकस्त्वं विषमेपुखिन्नमनसां सर्वावलानां गति- र्गोप्यैवं गढितः सलेशमवताद्गोष्टे हरिर्वश्चिरम्॥ अन्न कृष्णस्य पुरतो विषमे परिस्खलनमभिहितवत्यास्तं कामयमानाया गोपिकाया वचने विषमपथि स्खलनपतनत्राणसंप्रार्थनरूपेण झटिति प्रतीम मानेनार्थेन गुप्तं विवक्षितमर्थान्तरं सलेशं ससूचनमित्यनेनाविष्कृतम्। एवं नैषधादिपु 'चेतो नलं कामयते मदीयम्' इति दमयन्तीवाक्यादिकमप्युदाहर- गम्। इदं शब्दशक्तिकोडीकृतगुप्ताविष्करणम्। अर्थशक्तिमूलगुप्तार्थाविष्क- रणं यथा- गच्छाम्यच्युत दर्शनेन भवतः किं तृप्तिरुत्पद्यते किं चैवं विजनस्थयोर्हतजनः संभावयत्यन्यथा। इत्यामन्रणभङ्गिसूचितवृथावस्थानखेदालसा- माश्िप्यन्पुलकोत्कराञ्चिततनुर्गोपीं हरिः पातु वः ॥ अन्र गच्छाम्यच्युतेत्यामत्रणेन त्वया रन्तुं कामेच्छया स्थितं तन्न लब्धमि- त्यर्थशक्तिलभ्यं वस्तु तृतीयपादेनाविष्कृतम्। सर्वमेतत्कविनिबद्धवक्तृगुप्ता- विष्करणोदाहरणम्। पत्याख्यानं वर्जनं कारयित्वा मन्थो मन्थनं तेन सुग्धः पयोधिः यस्मे लक्ष्मी- मदात्स वो दुरितं दहत्वित्यन्वयः ॥ परेति ॥ परवञ्चनाय गुप्तस्य आविष्करण- मित्यर्थः ॥ त्रपेति ॥ लज्या गुप्तस्येत्यर्थः ॥ दृष्टयेति॥ गोपे त्वयि यो राग आसक्तिस्तद्धतयापहृतया गवां परागैर्धूलिभिर्व्याप्तया च। गोपेति संबोधनं वा। किंचित्समविषमं युक्तायुक्तं च। इह त्वयि भूमौ च। पत्युर्भावः पतिता तां पतनं प्राप्तां च। विषमेषुः पश्चशरस्तेन खिन्नमनसां विषमेषु संकटेषु खिन्नमनसां च। अबलानां स्त्रीणां बलरहितानां च। सलेशं ससूचनं। गोष्ठं गोस्थानम्॥ चेतो नलमिति। लङ्गां न अयते न गच्छतीत्यर्थे नलं कामयते इच्छतीत्यर्थो गुप्तस्त- दाविष्करणं च ह्रीणा हृष्टा चेतनेनेति बोध्यम्॥ शब्दशक्तीति॥ शब्दश्लेषवशेने- त्यर्थः। क्रोडीकृतः संगरहीतः ॥ गच्छामीति॥ अच्युत मद्विषये अस्खलितेति गुप्तोऽर्थ: ।चिरकालं लद्दर्शनेनापि न तृप्तिरित्यर्थन दर्शनेन न तृप्तिरपि तु सं- भोगेनेत्यर्थो गुप्तः । विजनस्थयोरेकान्तगतयोः । हृतश्ासौ जनश्च अन्यथा र- त्यर्थे स्थिताविति संभावयति। तेन द्वयोरकीर्तिर्जातैव वृथैवात्मानं वञ्चयाव इति गुप्तोऽर्थः। आमन्त्रणस्याच्युतेत्यादेर भन्कया रचनया सूचितो यो वृथावस्थानखेदस्ते- नालसाम्॥ कविनिबद्धेति॥ कविनिबद्धेन वक्रा गुप्तस्येत्यर्थः ॥ सुभु त्व-

१६० कुवलयानन्दः । [युक्तयलंकार: ८९

कविगुप्ताविष्करणं यथा- सुभ्रु त्वं कुपितेत्यपास्तमशनं त्यक्ता: कथा योषितां दूरादेव विवर्जिता: सुरभयः सत्ग्गन्धधूपादयः। कोपं रागिणि मुञ्ज मय्यवनते दृष्टे प्रसीदाधुना सत्यं तद्विरहान्भवन्ति दयिते सर्वा ममान्धा दिशः ॥ अत्र तावदीर्ष्यामानकलुषितद्यिताप्रसादनव्यापारविधि: प्रतीयते। दृष्टि- रोगार्तस्य दृष्टि प्रत्याक्रोशो विवक्षितार्थः सच दष्टे इत्यस्य पदस्य लुप्तोच्चारणेन संबुद्धिरूपतामवगमय्याविष्कृतः । कविनिबद्धवक्तृगुप्तं परवञ्ननार्थ कविगुप्तं स्वप्रौढिकथनार्थमिति भेद: ॥ १५५ ॥

युक्त्यलंकार: ८९ युक्ति: पराभिसन्धानं क्रियया मर्मगुप्तये। त्वामालिखन्ती दृष्ट्रान्यं धनुः पौष्पं करेऽलिखत् १५६ अन्न पुप्पचापलेखनक्रियया मन्मथो मया लिखित इति आ्रन्त्युत्पादनेन स्वानुरागरूपमर्मगोपनाय परवञ्जनं विवक्षितम्। यथावा दम्पत्योर्निशि जल्पतोर्गृहशुकेनाकर्णितं यद्दच- स्तत्प्रातर्गुरुसंनिधौ निगदतस्तस्यातिमात्रं वधूः। कर्णालम्बितपद्मरागशकलं विन्यस्य चञ्जूपुटे व्रीडार्ता विदधाति दाडिमफलव्याजेन वाग्बन्धनम्॥ अत्र शुकवाडुद्रणया तन्मुखेन स्वकीयरहस्यवचनशुश्रूषुजनवञ्चनं कृतम्। व्याजोक्तावाकारगोपनं युक्तौ तदन्यगोपनमिति भेद:। यद्वा व्याजोक्तावुक्त्या गोपनमिह तु क्रियया गोपनमिति भेदः । एवंच 'आयान्तमालोक्य हरिं प्रतोल्याम्' इति श्रोकेऽपि युक्तिरेव ॥। १५६ ॥

मिति॥ शोभनभ्रूर्दयिता दृष्टिश्च तयोः संबोधनम्। कोपो रोषो विकारश्व। रागिण्यनुरागिणीति। अवनते नम्रे इति च मयीत्यस्य विशेषणम्। पक्षे रागिणि रक्तिमशीले नम्रे इति दक्संबोधनम् । एवं दृष्टे इत्यपि ॥ उच्चारणेनेति ॥ स्वरविशेषसहकृतोचारणेनेत्यर्थः ॥ १५५॥ इति विव्ृतोत्त्यलंकारः ॥ ८८॥ युक्तिरिति ॥ स्स्य मर्मगोपनाय क्रियया यत्परस्यातिसंधानं वच्चनं सा युक्तिरलंकारः ॥ त्वामिति॥ नायकं प्रति दूतीवचनम्। पुष्पस्येदं पौष्पम्॥ दम्पत्योरिति॥ तस्य शुकस्य अतिमात्रमत्यर्थ निगदत इति संबन्धः । फल- शब्दो बीजपरः। गोपनीय विषयभेदस्य विच्छित्तिभेदाप्रयोजकत्वादाह-यद्वेति। नन्वेवं सत्यायान्तमालोक्येत्यादौ व्याजोक्तिरेवेति प्रागुक्त विरुध्येतेत्याशङक्याह- एवंचेति॥ यद्वेति पक्षाङ्गीकारे चेत्यर्थः। एवंच पूर्वग्रन्थ आद्यपक्षाभिप्रायेणेति भावः ॥ १५६॥ इत्यलंकारचन्द्रिकायां कुवलयानन्दटीकायां युक्त्यलंकारः॥८९। १ 'परातिसंधानं'.

छेकोक्त्यलंकार: ९१] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १६१.

लोकोक्त्यलंकार: ९० लोकप्रवादानुक्कतिर्लोकोकिरिति भैण्यते। सहस्व कतिचिन्मासान्मीलयित्वा विलोचने॥ १५७॥ अत्र लोचने मीलयित्वेति लोकवादानुकृतिः। यथावा-मदीये वरदराजस्तवे- नामैव ते वरद वाञ्छितदातृभावं व्याख्यात्यतो न वहसे वरदानमुद्राम्। विश्वप्रसिद्धतरविप्रकुलप्रसूते- यंज्ञोपवीतवहनं हि न खल्वपेक्ष्यम्।। अत्रोत्तरार्धं लोकवादानुकारः॥ १५७ ॥

छेकोक्त्यलंकार: ९१ छेकोक्तिर्यदि लोकोक्त्ते: स्यादर्थान्तरगर्मिता। भुजङ्ग एव जानीते भुजङ्गचरणं सखे ॥ १५८ ॥ केनचित्कस्यचिद्वृत्तान्तं पृष्टस्य समीपस्थमन्यं निर्दिश्यायमेव तस्य वृ- त्तान्तं जानातीत्युक्तवतोऽयमहे: पादानहिरेव जानातीति लोकवादानुकारः। अत्र स चायं च लोकविदिते धनार्जनादिव्यापारे सहचारिणाविति विदित- विषयतया लोकोक्त्यनुवादस्य प्रयोजने स्थिते रहस्येऽप्यनङ्गव्यापारे तस्यायं सहचर इति मर्मोद्वाटनमपि तेन गर्भीकृतम्। यथावा- मलयमरुतां व्राता याता विकासितमल्लिका- परिमलभरो भग्नो ग्रीष्मस्त्वमुत्सहसे यदि। घन घटय तं त्वं निःस्नेहं य एव निवर्तने प्रभवति गवां किं नश्छिन्नं स एव धनंजय: ॥। अन्न धनलिप्सया प्रोषिताङ्गनासखीवचने य एव गवां निवर्तने प्रभवति स एव धनंजय इत्यान्ध्रजातिप्रसिद्धलोकवादानुकारः । अत्रातिसौन्दर्यशा- लोकेति॥ अनुकृतिरनुकरणम् ॥ सहस्वेति॥ अर्थाद्विरहं मासानभिव्याप्ये त्यर्थः ॥ नामैवेति ॥ हे वरद, तव नामैव वाञ्छितदातृत्वमाख्याति कथयति। अतस्त्वं वरवानमुद्रां इतरदैवतवन्न धारयसि। यतो विश्वप्रसिद्धतरे विप्रकुले प्रसू- तिरुत्पत्तिर्यस्य तादृशस्येत्यर्थः ॥ १५७ ॥ इति लोकोक्त्यलंकारः ॥ ९० ॥ छेकोक्तिरिति लक्ष्यनिर्देशः । अर्थान्तरव्यञ्जकता। समीपस्थं यदृत्तान्त: पृष्ठ- स्तत्समीपस्थम् ॥ स चायं चेति ॥ पृच्छयमानवृत्तान्तस्तत्समीपस्थश्चेत्यर्थः । तेन लोकोक्त्यनुवादेन ॥ मलयेति॥ व्राताः समूहाः। याता गताः । विका- सिनां मल्लिकाकुसुमानां परिमलस्य भरो यस्मिन् तादृशो ग्रीष्मो भमो नष्टः। हे १ 'कथ्यते'. २ 'यत्र लोकोक्त्तै'. ३ 'गर्भता'

१६ कुवलयानन्दः । [वक्रोक्त्यलंकार: ९२

लिनीमिमामपहाय धनलिप्सया अस्थितो रसानभिज्ञत्वाद्गोप्राय एव। तस्य निवर्तकस्तु धनस्य जेता धनेनाकृष्टस्य तद्विमुखीकरणेन प्रत्याक्षेपकत्वादित्य- र्थान्तरमपि गर्भितम् ॥१५८ ॥

वक्रोक्त्यलंकार: ९२ वक्रोक्ति: श्लेषकाकुभ्यामपरार्थप्रकल्पनम्। सुञ्च मानं दिनं प्राप्तं नेह नन्दी हरान्तिके ॥ १५९ ॥ अत्र मानं मुञ्च प्रयाता रात्रिरित्याशयेनोक्तायां वाचि नन्दिनं प्राप्तं मा मुज्जेत्यर्थान्तरं श्रेषेण परिकल्पितम्। यथावा- अहो केनेदशी बुद्धिर्दारुणा तव निर्मिता। त्रिगुणा श्रूयते बुद्धिर्न तु दारुमयी क्वचित्।। इदमविकृतश्रेषोक्तेरुदाहरणम्। विकृतश्रलेषवक्रो क्तेर्यथा- भवित्री रम्भोरु त्रिदशवदनग्लानिरधुना स ते रामः स्थाता न युधि पुरतो लक्ष्मणसखः । इयं यास्यत्युच्चैर्विपदमधुना वानरचमू- लघिष्टेदं षष्ठाक्षरपरविलोपात्पठ पुनः॥ सर्वमिदं शब्दश्लेषमूलाया वक्रोक्तेरुदाहरणम्। अर्थश्लेषमूलाया वक्रो- क्तेर्यथा- भिक्षार्थी स क यातः सुतनु बलिमखे ताण्डवं क्वाद् भढ़रे मन्ये वृन्दावनान्ते क्व नु स मृगशिशुनैव जाने वराहम्।

घन, त्वं यद्यत्सहसे उत्साहवान्भवसि तदा तं निःस्नेहं नायकं घटयाऽनया संयो- जय। गवां निवर्तने परापहृतानां व्यावर्तने य एव प्रभवति स एव धनंजयोरऽर्जुन- इत्यन्वयः । लिप्सया प्रोषितस्य याङ्गना तत्सखीवचन इति संबन्धः । आन्ध्रास्तै- लङ्गाः। इमां मत्सखीम्। गोप्रायो गोतुल्यः ॥ १५८ ॥ इति छेकोक्त्यलंकार:९१ वक्रोक्तिरिति॥ काकुर्ध्वनेर्विकारः। अपरार्थस्याभिप्रेतादर्थादर्थान्तरस्यानन्दी हरस्य गणविशेषः॥ अहो इति॥ दारुणा क्ूरेत्यभिप्रेतं काष्ठेनेति कल्पनं विकृतत्वं च कस्यचिद्वर्णस्यावापोद्वापाभ्याम्॥ भवित्रीति ॥ सीतां प्रति रावणोक्तिः पाद- त्रयं। चतुर्थस्तं प्रति सीतायाः। ते तव पतिः स रामो युधि संग्रामे पुरतोऽग्रतो न स्थाता स्थास्यतीत्यर्थः । अतिशयेन लघुर्लघिष्ठस्तत्संबोधनम्। इदं पादत्रयं षषाक्षरात्पराणां सप्तमानां त्रि-न-वीति वर्णानां विलोपो यत्र तादृशं पुनः पठेत्यर्थः॥ शब्दश्लेषेति॥ शब्दस्य परितृत्त्यसहत्वादिति भावः ॥ भिक्षेति॥ जलनिविश्व हिमवांश्च तत्कन्ययोर्लक्ष्मीपार्वत्योः क्रमेण इत्थं लीलया संलापो मिथोभाषणं नो- इस्मान् त्रायतामित्यन्वयः। इत्थं कीटकू तदाह-भिक्षार्थीति॥ हरमभिप्रेलय

१ 'मपूर्वाथप्र'.

स्भावोक्त्यलंकार: ९१] अलंकारचन्द्रिकासहित:। १६३

बाले कच्चिन्न दृष्टो जरठवृषपतिर्गोप एवास्य वेत्ता लीलासलाप इत्थं जलनिधिहिमवत्कन्ययोस्त्ायतां नः॥। काक्का यथा- असमालोच्य कोपस्ते नोचितोऽयमितीरिता। नैवोचितोयमिति तं ताडयामास मालया॥ अत्र नैवोचित इति काकुस्वरविकारेणोचित एवेत्यर्थान्तरकल्पनम्॥१५९॥

स्वभावोक्त्यलंकार: ९३ स्वभावोक्ति: सभावस्य जात्यादिस्थस्य वर्णनम्।

यथावा- तौ संमुखप्रचलितौ सविधे गुरूणां मार्गप्रदानरभसस्खलितावधानौ। पार्श्वोपसर्पणमुभावपि भिन्नदिक्कं कृत्वा मुहुर्मुहुरुपासरतां सलजम् ॥ १६० ॥

लक्ष्म्या वाक्यम्। बलेदेत्यस्य मखे यज्ञे इति वामनाभिप्रायं पार्वत्याः। भद्रे शो- भने, ताण्डवं नृत्यमद्य क्व वर्तत इति लक्ष्मीप्रश्नस्योत्तरं वृन्दावनस्यान्ते मध्ये इति श्रीकृष्णाभिप्रायम्। मृगशिशुर्महादेवेन करे धृतः 'परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम्' इति ध्यानश्रवणात्। इंद लक्ष्म्या वाक्यं। नैवेति पार्वत्याः । 'मृगः पशौ कुरङ्व च' इति विश्वः । कच्चिदिति प्रश्ने। जरठो जीणेः वृषपतिरवृषश्रेष्ठ इति हरवृषभाभि- प्रायं लक्ष्मीवाक्यम्। गोपो गवां पालक इति कृष्णाभिप्रायमुत्तरमिति। अन्न भिक्षादिपदानां परिवृत्तिसहत्वादर्थश्लेषमूलत्वम्॥ असमालोच्येति॥ अविचा- र्येत्यर्थः । मालया पुष्पमालया । 'भिक्षुः क्वास्ति बलेर्मखे पशचुपतिः क्वास्ते परं गेकुले क्वास्ते पन्नगभूषणः सखि सदा शेते च शेषोपरि। मुग्धे मुच्च विषादमे- नमधुना नाहं प्रकृत्या चलास्मीत्येवं गिरिजासमुद्रतनयाहास्योद्गमः पातु वः ॥' अस्मिन्नपि पद्येऽयमेवालंकारः ॥ १५९ ॥ इति वक्रोत्त्यलंकारः ॥ ९२॥ स्वभावोफिरिति लक्ष्यनिर्देशः । जात्यादिस्थस्य जात्यादिसंबन्धिनः । आदिप- देन क्रियादिपरिग्रहः। उत्तरङ्गाणि तरङ्गायमाणान्यक्षीणि येषां तैः ॥ ताविति॥ तौ प्रकान्तौवधूवरौ गुरूणां सविधे अन्योन्याभिमुखं प्रचलितौ परस्परस्य मार्ग- प्रदाने यो रभसो वेगस्तेन स्खलितं भ्रष्टमवधानं सावधानत ययोस्तादृशावुभावपि भिन्नदिकं वामदक्षिणरूपदिक्संबन्धि परस्परपार्श्वभागोभसर्पणं मुहुर्मुहुः कृत्वा सलज्जं यथा स्यात्तथोपसरतां उपसर्पणं चक्रतुरित्यर्थः । पूर्वोदाहरणे कुरङ्गजाति-

१ 'तीरितम्'. २ 'रुदीक्षितम्'.

१६४ कुवलयानन्दः। [अत्युक्त्यलंकारः ९६

भाविकालंकार: ९४ भाविकं भृतभाव्यर्थसाक्षात्कारस वर्णनम्। अहं विलोकयेऽद्यापि युध्यन्तेऽत्र सुरासुराः॥ १६१॥ स्थानभीषणोन्भावनपरमिदम्। यथावा- अद्यापि तिष्ठति दशोरिदमुत्तरीयं धर्तुं पुरः स्तनतटात्पतितं प्रवृत्ते। वाचं निशम्य नयनं नयनं ममेति किंचित्तदा यदकरोत्सितमायताक्षी॥ १६१ ॥

उदात्तालंकार: ९५ उदात्तमृद्वेश्वरितं श्राध्यं चान्योपलक्षणम्। सानौ यस्याभवद्युद्धं तड्ूर्जटिकिरीटिनोः ॥ १६२ ॥ इंद श्राध्यचरितस्यान्याङ्गत्वे उदाहरणम्। ऋद्धयुदाहरणं यथा- रत्नस्तम्भेषु संक्रान्तैः प्रतिबिम्बशतैर्वृतः । ज्ञातो लंकेश्वरः कृच्छादाञ्जनेयेन तत्वतः ॥ १६२ ॥

अत्युक्त्यलंकार: ९६

त्वयि दातरि राजेन्द्र याचकाः कल्पशाखिन:॥१६३।।

स्वभाववर्णनमत्र सलज्क्रियास्वभाववर्णनमिति भेदः ॥ १६०॥ इति स्वभावो- क्यलंकारः ॥। ९३ ।। भाविकमिति लक्ष्यनिर्देशः । अद्यापीति॥ मम नयनं नयनमिति तस्या वाचं निशम्य स्तनतटात्पतितमुत्तरीयं धर्तु पुरः प्रवृत्ते मयि सति तदा आय- ताक्षी यत्किंचित्स्मितमकरोत्। इदमद्यापि मम दृशोः पुरस्तिष्ठतीत्यन्वयः । अत्र नयनपदेन स्ववाचकत्वरूपशक्यसंबन्धेन नेत्रपदं लक्ष्यते तस्माच्च वस्त्रप्रतीतिः। किंवा स्ववाचकवाच्यत्वरूपशक्यसंबन्धेन वस्त्रमेव लक्षयतीति वचोबाणैरित्या- दिवलक्षितलक्षणा वा बोध्या। 'नेत्रं पथि गुणे वस्त्रे' इति विश्वः ॥१६१॥ इति भाविकालंकारः ॥ ९४॥ उदात्तमिति॥ ऋद्धे: समृद्वेश्वरितमुदात्तमलंकारः । तथा श्लाध्यं चरितम्। अन्यस्योपलक्षणमङ्गं चेत्तदपि तथा सानौ शिखरे। यस्य पर्वतस्य। किरीटी अर्जुनः । कृच्छात्कष्टात्। आज्ञनेयेन हनूमता ॥१६२॥ इत्युदात्तालंकारः।९५॥ अत्युक्तिरिति लक्ष्यनिर्देशः । अद्भुतं च तदतथ्यं मिथ्यारूपम् । अकूपाराः

१ 'समृद्धिं च'. २ 'यत्राभवत्'. ३ 'संक्रान्तः' ४ 'तथ्यं'. ५ 'याजकाः'.

निरुक्त्यलंकार: ९७] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १६५

इथमौदार्यात्युक्तिः । शौर्यात्युक्तिर्यथा-

पुनस्त्वद्वैरिवनिताबाष्पपूरेण पूरिताः ॥ संपदत्युक्तावुदात्तालंकारः। शौर्यात्युक्तावत्युक्त्यलंकार इति भेदमाहुः । अनयोरनवद्याङ्गि स्तनयोर्जम्भमाणयोः । अवकाशो न पर्याप्स्तव बाहुलतान्तरे॥ अल्पं निर्मितमाकाशमनालोच्येव वेधसा। इदमेवंविधं भावि भवत्या: स्तनमण्डलम्॥ इत्यसदसदुक्तितारतम्येनातिशयात्युक्त्योर्भेदः ॥ १६३ ॥

निरुक्त्यलंकार: ९७ निरुक्तियोगतो नाम्नामन्यार्थत्वप्रकल्पनम्। ईदृशैश्ररितैर्जाने सत्यं दोपाकरो भवान् ॥ १६४ ॥ यधावा- पुरा कवीनां गणनाप्रसङ्गे कनिष्टिकाधिष्टितकालिदासा। अद्यापि तत्तुल्यकवेरभावादनामिका सार्थवती बभूव॥ १६४॥

समुद्राः ॥ आहुरिति ॥ खमते तु तथ्यत्ातथ्यलाभ्यां भेद इति भावः । अ- तथ्ये अद्भुतत्वविशेषणस्य कृत्यं दर्शयति-अनयोरित्यादि॥ एतत्पय्यं 'यो- गेडप्ययोगोऽसंबन्धातिशयोक्ति'रित्यत्र प्रागुदाहृतम् ॥ असदुक्तितारतम्ये- नेति। अनयोरित्यत्रासदुक्तिमात्रम्। अल्पमिति पद्ये लत्यन्तासदुक्तिरिति ता- रतम्येनेत्यर्थः । तथा चाद्भुतेति विशेषणादत्यन्तातथ्यरूपत्वलाभान्नातिशयोक्ता- वतिव्याप्तिरिति भावः । अतएवानयोरिति पद्यानन्तरं दण्डिनोक्तम्-इति सं- भाव्यमेवैतद्विशेषाख्यानसंस्कृतम्' इति। एवम् 'लोकातीत इवात्यर्थमध्यारोप्य विवक्षितः । योरऽर्थस्तेनातितुष्यन्ति विदग्धा नेतरे यथा ॥' इत्युक्ता। अल्पं नि० रमितमित्याद्युदादत्य इदमत्युक्तिरित्युक्तमिति च ॥ १६३ ॥ इत्युक्त्यलंकार:॥९६॥ निरुक्तिरिति लक्ष्यम्। योगवशान्नान्नामर्थविशेषाभिधायिनामर्थान्तरोपवर्णन- मिति लक्षणम्ा ईदशैरिति॥ चन्द्रं प्रति विरहिण्या उक्तिः। ईदशैर्जनसंता- पनरूैः। दोषाया रात्रेः कर्ता दोषाणामाकरश्व॥ पुरेति॥ कनिष्ठिकाङ्डलिवि- शेषः । अधिष्ठितः कालिदासो यस्यां सा अद्डलिविशेषरूपा। अर्थवती न विद्यते कविनाम यस्यां सेत्यन्वर्थनामवती ॥ १६४ ॥ इति निरुत्त्यलंकारः ॥ ९७॥

१ 'त्वद्वैरिराजवनिता' कुव० १६

१६६ कुवलयानन्दः । [ विध्यलंकार: ९९

प्रतिषेधालंकार: ९८ प्रतिषेध: प्रसिद्धस्य निषेधस्यानुकीर्तनम्। न दूतमेतत्कितव क्रीडनं निशितैः शरैः ॥ १६५॥ निज्ञांतो निषेधः स्वतोऽनुपयुक्तत्वादर्थान्तरं गर्भीकरोति। तेन चारुता- न्वितोऽयं प्रतिषेधनामालंकारः। उदाहरणं युद्धरङ्गे प्रत्यवतिष्ठमानं शाकुनिकं प्रति विद्ग्धवचनम्। अत्र युद्धस्याक्षद्यूतत्वाभावो निर्ज्ञात एव कीर्त्यमानस्त- त्रैव तव प्ागल्भ्यं न युद्धे व्युत्पत्तिग्रहोऽस्तीत्युपहासं गर्भीकरोति तच्ब कि- तवेनाविष्कृतम्। यथावा- न विषेण न शस्त्रेण नागिना न च मृत्युना। अप्रतीकारपारुण्या: स्त्रीभिरेव स्त्रियः कृताः॥ अत्र स्त्रीणां विषादिनिमित्तत्वाभावः प्रसिद्ध एव कीर्त्यमानस्तासां विषा- द्यतिशायि कौर्यमित्यमुमर्थ व्यक्तीकरोति स चाप्रतीकारपारुष्या इति प्रतीकारवन्दो विषादिभ्यस्तासां विशेषं दर्शयता विशेषणेनाविष्कृतः॥१६५॥

विध्यलंकार: ९९ सिद्धस्यैव विधानं यत्तदाहुर्विध्यलंकृतिम्। पञ्चमोदश्चने काले कोकिल: कोकिलोऽभैवत् ॥१६६॥ निर्ज्ञातविधानमनुपयुक्तिवाधितं सदर्थान्तरगर्भीकरणेन चारतरमिति तं विधिनामानमलंकारमाहुः। उदाहरणे कोकिलस्य कोकिलत्वविधानमनुपयुक्तं सदतिमधुरपञ्चमध्वनिशालितया सकलजनहृद्यत्वं गर्भीकरोति। तच्च पञ्चमो- दञ्चने इति कालविशेषणेनाविष्कृतम्। यथावा- हे हस्त दक्षिण मृतस्य शिशोर्द्विजस्य जीवातवे विसृज शूद्रमुनौ कृपाणम्। रामस्य गात्रमसि निर्भरगर्भखिन्न- सीताप्रवासनपटो: करुणा कुतस्ते॥

कितवो द्यूतकृत्। 'धूर्तोऽक्षदेवी कितवः' इत्यमरः । ननु प्रसिद्धानुवादस्या- चमत्कारित्वात्कथमलंकारतमत आह-निर्ज्ञात इति ॥ शकुनैः पाशकैर्दीव्य- तीति शाकुनिकः । आविष्कृतमिति ध्वनित्वशङ्कानिवारणम्। एवमग्रैऽपि ॥१६५॥ इति प्रतिषेधालंकारः ॥ ९८ ॥ पश्चमस्य सरविशेषस्योदञ्चनमाविष्करणं यत्र तादृशे काले कोकिल: कोकिलो मधुरध्वनिरभवदित्यर्थः । द्वितीयकोकिलपदस्यानुपयुक्तार्थत्वेनार्थान्तरे संक्रमित- त्वात्। सकलजनहृद्यत्वप्रतीतिश् प्रयोजनम्। एवंच शालितयेत्यनन्तरं लक्षितये- ति शेषो बोध्यः । पूर्ववद्धनित्वाशङ्कानिवारणाय तच्चेत्याद्युक्म् ॥ हे हस्तेति॥

१ 'भवेत्'. २ 'निवासन'; 'विवासन'.

हेत्वलंकार: १०० ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १६७

अत्र रामस्य स्वहस्तं प्रति रामस्य गात्रमसीति वचनमनुपयुक्तं सद्रामस्ये- त्यनेन स्वस्यात्यन्तनिष्करुणत्वं गर्भीकरोति। तञ्व निर्भरेत्यादिविशेषणेनावि- ष्कृतम् । यद्यप्यनयोर्विधिनिषेधयोरुदाहरणेवु व्यङ्ञयान्यर्थान्तरसंक्रमितवा- च्यरूपाणि तथापि न ध्वनिभावास्पदानि। स्वोत्तयैव व्यङ्ञयविशेपाविष्कर- णात् । व्यङ्गयाविष्करणे चालंकारत्वमेवेति प्राक्परस्तुताक्कुरप्रकरणे व्यवस्थित- त्वात्। पूर्व बाधितौ प्रतिपेधौ आक्षेपभेदत्वेनोक्तौ । इह तु प्रसिद्धौ विधि- प्रतिषेधौ तत्प्रतिद्वन्द्विनावलंकारत्वेन वर्णिताविति भेदः ॥ १६६॥

हेत्वलंकार: १०० हेतोर्हेतुमता सार्ध वर्णनं हेतुरुच्यते। असावुदेति शीतांशुर्मानच्छेदाय सुभ्नुवाम्॥ १६७॥ यथावा- एप ते विद्रुमच्छायो मरुमार्ग इवाघरः। कस्य नो तनुते तन्वि पिपासाकुलितं मनः॥ माने नेच्छति वारयत्युपशमे क्ष्मामालिखन्त्यां हियां स्वातन्ये परिवृत्य तिष्ठति करौ व्याधूय धैर्ये गते। तृष्णे त्वामनुबन्नता फलमियत्प्राप्तं जनेनामुना यत्स्पृष्टो न पदा स एव चरणौ स्प्रष्टुं न संमन्यते।। इत्युदाहरणम् ॥ १६७ ॥

शूद्रतपस्याजनिताधर्मवशादपूर्णायुषि द्विजवालके मृते तद्वघोद्यतस्य रामस्य खहस्तं प्रतीयमुक्तिः । जीवातवे जीवनाय। शूद्र एव तपश्चरणान्मुनिरिव मुनिस्तस्मि- न्कृपाणं खङ्गं विसृज निक्षिप। यतो रामस्याकरुणस्य गात्रं शरीरमसि। निर्भरम- तिशयेन गर्भखिन्नायाः सीतायाः प्रवासनं निर्वासनं तत्र पटोर्दढस्येत्यर्थः। अन्र रामपदमकरुणत्रूपार्थान्तरसंक्मितम्। तदतिशयो व्यङ्ञयः। स चात्यन्तमित्यने- नोक्त । ध्वनिभावास्पदानि ध्वनित्वप्रयोजकानि ॥ व्यवस्थितत्वादिति॥ 'शब्दार्थशत्त्याक्षिप्तोऽपि व्यङ्गयोऽर्थः कविना पुनः । यत्राविष्किरियते सोत्त्या सान्यैवालंकृतिर्धर्वनेः ॥' इति ध्वनिकारवचनेन निर्णीतत्वादित्यर्थः ॥ उक्काविति॥ 'निषेधाभासमाक्षेपं वुधाः केचन मन्वते। आक्षेपोऽन्यो विधौ व्यक्ते निषेधे च तिरोहिते ॥' इत्येताभ्यां नाहं दूती, गच्छ गच्छसीत्युदाहरणयोः प्रतिपादितावि- त्यर्थः । प्रसिद्धलवाद्वाधितप्रतिद्वन्द्विलम् ॥ १६६ ॥ इति विध्यलंकारः ॥ ९९॥ हेतोरिति॥ हेतुमता कार्येण। मानच्छेद: कार्यम् ॥ एष इति॥ विट्ठ- मच्छायः प्रवालकान्तिर्विगततरुच्छायश्च मरुर्निर्जलदेशः ॥ माने इति ॥ माने नेच्छति अनिच्छति सति। एवमुपशमे वारयति सति। हियां लज्जायां क्ष्मां भू- मिमालिखन्त्याम्। भूम्युल्लेखनस्य तदनुभावलात्। स्ातन्र्ये च परिवृत्य परा- झुखीभूय तिष्ठति सति। धैर्ये करौ व्याधूय मम नानुमतमिति सूचनाय हस्तधून-

१६८ कुवलयानन्दः । [रसवद्लंकार: १०१

हेतुहेतुमतोरैक्यं हेतुं केचिंत्प्रचक्षते। लक्ष्मीविलासा विदुषां कटाक्षा वेङ्कटप्रभोः ॥१६८ ॥ अन्र च कार्यावश्यंभावतच्छैघ्यादिप्रत्यायनार्थः कार्यकारणभेदव्यपदेशः॥ यथावा- आयुर्दानमहोत्सवस्य विनतक्षोणीभृतां मूर्तिमा· न्विश्वासो नयनोत्सवो मृगदशां कीर्तेः प्रकाशः परः। आनन्दः कलिताकृतिः सुमनसां वीरश्रियो जीवितं धर्मस्यैष निकेतनं विजयते वीरः कलिङ्गेश्वरः ॥ *अत्र दानमहोत्सवायुष्करत्वादिनाध्यवसिते राज्ि तदायुद्गादिव्यपदेशः १६८ इत्थं शतमलंकारा लक्षयित्वा निदर्शिता:। प्राचामाधुनिकानां च मतान्यालोच्य सर्वतः॥१६९।। रसवदलंकार: १०१ रसभावतदाभासभावशान्तिनिबन्धनाः। चत्वारो रसवत्प्रेय ऊर्जस्विच्च समाहितम् ॥ १७० ॥ भावस्य चोदयः संधिः शबलत्वमिति त्रयः। अष्टौ प्रमाणालंकारा: अ्रत्यक्षप्रमुखा: क्रमात्॥ नं कृला गते सति। हे तृष्णे, लामनुसरतामुना जनेनैतावत्फलं प्राप्तम्। यत्पादे- नापि यो न स्पृष्टः स एव चरणौ सवीयौ स्प्रष्टं न सम्यक् मन्यते अनुजानाती- त्यन्वयः । अत्र तृष्णारूपहेतुतत्कार्ययोः स्पष्टमभिधानम्॥१६७॥ भेदान्तरमाह- हेतुहेतुमतोरिति ॥ केचिद्भद्ोद्भटप्रभृतयः। तदुक्तम्-'हेतुम्ता सह त ो रभिधानमभेदता हेतुः' इति॥ लक्ष्मीति॥ कटाक्षा विदुषां लक्ष्मीविलासा इत्यन्वयः । अत्र विलासहेतोर्विलासाभिन्नत्वेनाभिधानम् । एवंविधलक्षणायाः प्रयोजनमाह-अन्रेति॥ कार्यावश्यंभावश्च तच्छैघ््यं चेति विग्रहः। आदिना अपथ्याशनं रोग इत्यादौ कार्यगतोपादेयत्वानुपादेयत्वादिसंग्रहः॥ आयुरिति॥ वीरः कलिङ्वेश्वरः कलिङ्गदेशाधिपो विजयत इत्यन्वयः । कीदृशः। दानरूपस्य महोत्सवस्य आयुरिति कार्याभिन्नत्वेनाभिधानम्। एवमग्रेऽपि। विशेषेण नतानां क्षोणीभृतां राज्ञां कलिताकृतिर्धृताकारः। वीरश्रियो वीरलक्ष्म्याः निकेतनं स्थानम् ॥ १६८ ॥

सूरिसूनुना वैद्यनाथेन्न कृतायामलंकारचन्द्रिकाख्यायां कुवलयानन्द- टीकार्या हेत्वलंकारप्रकरणं संपूर्णम् ॥ १०० ॥ भावस्येति॥ निर्वेदादेर्व्यभिचारिभावस्येत्यर्थः। प्रत्यक्षप्रमुखाः प्रत्यक्षाद्ाः। १ 'कंचित्'.

रसवदलंकार: १०१] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १६९

तन्न विभावानुभावव्यभिचारिभिर्व्यज्जितो रतिहासशोकादिभिश्चित्तवृत्ति- विशेषो रसः । स यन्र परस्याङ्गं भवति तन्न रसवदलंकारः । विभावानुभा वाभ्यामभिव्यक्जितो निर्वेदादिस्त्रयस्त्रिंशद्देदो देवतागुरुशिष्यद्विजपुत्रादाव- भिव्यज्यमाना रतिश्र भावः । स यत्रापरस्याङ्गं स प्रेयोऽलंकारः ॥ अनौचि- त्येन प्रवृत्तो रसो भावश्र रसाभासो भावाभासश्चेत्युच्यते स यन्रापरस्याङ्ग तदूर्जस्वित्। भावस्य प्रशाम्यदवस्था भावशान्तिः । तस्याः पराङ्गत्वे समा- हितम्। भावस्योद्गमावस्था भावोदयः। द्योर्विरुद्धयोर्भावयोः परस्परस्पर्धट भावसंधि:। बहूनां भावानां पूर्वपूर्वोपमर्देनोत्पत्तिर्भावशबलता। एतेषामि- तराङत्वे भावोदयादयस्त्रयोऽलंकाराः। तत्र रसवदुदाहरणम्-

ते च प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्त्यनुपलव्धिसंभवैतिह्याख्याः ॥ विभावे- त्यादि॥ रत्यादेरालम्बनोद्दीपनरूपाणि नायिकाचन्द्रोदयादीनि कारणानि काव्ये वर्ण्यमानानि विभावयन्तीति व्युत्पत्त्या विभावपदेनाभिधीयन्ते। कार्याणि च कटाक्षरोमाश्चादीनि। तथाविधान्येवानु पश्चाद्भवन्तीति व्युत्पत्त्यानुभावपदेन । एषामेव कार्याणां रत्यादिनोत्पादने कर्तव्ये सहकारिभूतान्युत्कण्ठादीनि च व्यभि- चारिपदेन विशेषादभितः समन्ततो ये स्थायिनं चारयन्तीति व्युत्पत्तेः । एवं रतिरासत्त्यनुरागादिपर्यायबोध्यान्तःकरणवृत्तिः विकृतविदूषिकादिचेष्टादर्शनज- न्या। चित्तस्य विकासरूपा वृत्तिर्हासः । इष्टनाशानिष्टलाभादिजन्या चित्तवृत्तिः शोक: प्रसिद्धः । आदिपदेन क्रोधोत्साहृभयजुगुप्साविस्मयनिर्वेदाख्यानां षण्णां परिग्रहः । विशेषपदेन च रत्यादेः स्थायितप्रयोजकं परिपुष्टत्वं कान्ताविषयत्व- मितरानङ्गत्वं च विवक्षितम्। तटुक्तम्-'रत्यादिश्वेन्निरङ्गः स्याहेवादिविषयोऽथ वा। अन्याङ्गभावभाग्वा स्यान्न तदा स्थायिशब्दभाक ॥' इति स्थायिन एव चा- भिव्यक्तरसत्म्। यदाहु :- 'कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च। रत्यादेः स्थायिना लोके तानि चेन्नाव्यकाव्ययोः ॥ विभावा अनुभावास्ते कथ्यन्ते व्यभि- चारिणः । व्यक्तः स तैर्विभावायैः स्थायीभावो रसः स्मृतः ॥' इति। अभिव्य- क्तानां च रत्यादीनां रसरूपाणां करमाच्छङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकबीभत्सा- द्रुतशान्तरूपविशेषसंज्ञा बोध्याः ॥ निर्वेदादिरिति ॥ 'निर्वेदग्लानिशङ्काख्या- स्तथासूयामदश्रमाः । आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिर्धृतिः ॥ व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा। गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रा विस्मृतिरेव च । सवप्नो विबोधोऽमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता। मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च। त्रासश्चैव वितर्कश्र विज्ञेया व्यभिचारिणः। त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः ॥' इति भरतेनोक्ताः । लज्जादिना विकारगोपनमवहि- त्थाख्यो भावः । देवतेत्याद्यपरिपुष्टत्वादेरुपलक्षणम्। रतिरिति चापुष्टहासादेः॥ अनौचित्येनेति॥ एतच्चोदाहरणे दर्शयिष्यामः ॥ मुनिरिति ॥ कुम्भसंभ-

१७० कुवलयानन्दः। [ ऊर्जसवदलंकार: १०३

मुनिर्जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसंभवः। येनैकचुलके दृष्टौ दिव्यौ तौ मत्स्यकच्छपौ॥। अन्र ुनिविषयरतिरूपस्य भावस्याद्भुतरसोऽङ्गम्। यथावा- अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः। नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसन: करः ॥ अत्र करुणस्य शृङ्गारोडङ्गम् ॥

प्रेयोलंकारस्य भावालंकारत्वम् १०२ प्रयोऽलंकार एव भावालंकार उच्यते। स यथा- कदा वाराणस्याममरतटिनीरोधसि वस- न्वसान: कौपीनं शिरसि निदधानोऽअलिपुटम्। अये गौरीनाथ त्रिपुरहर शम्भो त्रिनयन प्रसीदेत्याक्रोशन्निमिषमिव नेष्यामि दिवसान्॥ अत्र शान्तिरसस्य कदेतिपदसूचितचिन्तास्यो व्यभिचारिभावोऽङ्गम्। यथावा- अत्युच्चा: परितः स्फुरन्ति गिरयः स्फारास्तथाम्भोधय- स्तानेतानपि बिभ्रती किमपि न श्रान्ताससि तुभ्यं नमः । आश्चर्येण मुहुर्मुहुः स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद्भुव- स्तावद्विभ्रदिमां स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुद्रिताः॥ अत्र प्रभुविपयरतिभावस्य वसुमतीविषयरतिभावोऽङ्गम् ॥

ऊर्जसवदलंकार: १०३ ऊर्जस्वि यथा- त्वत्प्रत्यर्थिवसुन्धरेशतरुणीः संत्रासतः सत्वरं यान्तीर्वीर विलुण्ठितुं सरभसं याता: किराता वने। वोऽगस्त्यः । एकचुलकेन समुद्रे पीयमाने तदन्तर्गतयोरवताररूपयोर्मत्स्यकूर्स- योर्दर्शनेन गम्योऽद्वुतरसो मुनिप्रभावातिशयपर्यवसन्नतया तद्विषयरतिपोषक- वात्तदङ्गमिति भावः ॥ अयमिति॥ भूरिश्रवसश्छिन्नं हस्तमालोक्य तद्वधूना- मुक्तिः । स पूर्वानुभूतोऽयं करः यः काश्चीसमाकर्षणशीलः। नीवी वसनग्रन्थि- स्तस्या विस्रंसनो मोचक इति स्मर्यमाणया शङ्गारावस्थया करुणरसपरिपोष: ॥ कदेति॥ निमिषमिव दिवसान्कदा नेष्यामीत्यन्वयः। कीदृशPन काश्यां ग- ड्वातीरे वसन्। अये इत्यादेरिति करोशन्नित्यनेनान्वयः ॥ अत्युञ्चा इति॥ स्फारा विस्तीर्णाः। प्रस्तौमि प्रसंजयामि। भुवः पृथिव्याः। इमां भुवं बिभ्रद्धारय- माण: ॥ त्वत्प्रत्यर्थीति॥ हे वीर, संत्रासतो भयाद्वने सत्रं गच्छतीस्तव

१ 'प्रेमभावातिशय'.

नावोलंकार: १०५ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १७१

तिष्ठन्ति स्तिमिता: प्ररूढपुलकास्ते विस्मृतोपकमा- स्तासामुत्तरलै: स्तनैरतितरां लोलैरपाङ्गैरपि । अत्र प्रभुविषयरतिभावस्य शाङ्ाररसाभासोऽङ्गम्। यथावा- त्वयि लोचनगोचरं गते सफलं जन्म नृसिंह भूपते। अजनिष्ट ममेति सादरं युधि विज्ञापयति द्विषां गण:।। अन्र कचे: प्रभुविषयस्य रतिभावस्य तद्विपयद्विपढ्गणरतिरूपो भावाभा- सोडङ्रम्।

समाहितालंकार: १०४ समाहितं यथा- पश्याम: किमियं प्रपद्यत इति स्थैर्यं मयालम्बितं किं मां नालपतीत्ययं खलु शठः कोपस्तयाप्याश्रितः । इत्यन्योन्यविलक्ष्यदृष्टिचतुरे तस्मिन्नवस्थान्तरे सव्याजं हसितं मया तिहरो मुक्तस्तु बाप्पस्तया॥ अत्र शृङ्गारस्य कोपशान्तिरङ्गम् ॥।

भावोलंकार: १०५ भावोदयो यथा- तद्द्य विश्रम्य दयालुरेधि मे दिनं निनीषामि भवद्विलोकिनी। अदार्शी पादेन विलिख्य पत्रिणा तवैव रूपेण समः स मत्मिरिय: ॥ अत्र नलं प्रति दुमयन्त्या औत्सुक्यरूपभावस्योदय: शङाररसस्याङ्गम्।

प्रत्यर्थिनः शत्रवो वसुन्धरेशा भूपास्तेषां तरुणीर्विलुण्ठितुं याता: किराता भिल्लाः तासां तरुणीनामुत्तरलैरतिचपलै: स्तनैरतितरामतिशयेन लोलैश्वश्चलैरपाजैर्नैत्रप्रा- न्तैश् तैः स्तिमिताः स्तब्धाः प्रोद्वतरोमाञ्चा विस्मृत उपक्रमो लुण्ठनरूपो यैस्ा- दशास्तिष्ठन्तीत्न्वयः । अत्र शङ्गारस्याननुरक्तराजवनिताविषयत्वादनौचितेन प्रवृत्तिरित्याभासरूपत्वम् । त्वयीति ॥ अजनिष्ट अभूत्। युधि संग्रामे॥ तद्विषयेति॥ प्रभुविषया द्विषद्रणस्य या रतिस्तद्रूप इत्यर्थः । अत्र शत्रुविषय- कत्वरूपानौचित्येन प्रवर्तितत्वाद्भावस्याभासत्वम् ।I पश्याम इति॥ नायकस्य स्वमित्रं प्रति नायिकावृत्तान्तोक्तिः । मयि तूष्णींभूते किमियं प्रपद्यते कुरुते तत्प- श्याम इत्यभिप्रायेण मया स्थैर्ये मौनरूपमालम्वितमङ्गीकृतम्। पश्याम इति बहुवचनं सखीसमानाभिप्रायम्। एवं तयाप्ययं खछ शठो मां किमिति नालप- ति भाषत इति कोप आश्रितः इत्यन्योन्यं परस्परं विलक्ष्या लक्ष्यरहिता या दृष्टिस्तत्र चतुरे। सव्याजं निमित्तान्तरव्याजसहितम् ॥ तदिति॥ एधि भव। निनीषामि नेतुमिच्छामि। यतस्तवैव रूपेण समः स

१७२ कुवलयानन्दः। [प्रत्यक्षालंकारः १०८

भावसं्यलंकार: १०६ भावसंधिर्यथा- एकाभूत्कुसुमायुधेषुधिरिव प्रव्यक्तपुङ्गावली जेतुर्मङ्गलपालिकेव पुलकैरन्या कपोलस्थली। लोलाक्षीं क्षणमान्नभाविविरहक्केशासहां पश्यतो द्रागाकर्णयतश्च वीर भवतः प्रौढाहवाडम्बरम् ॥ अत्र रमणीप्रेमरणौत्सुक्ययोः संधिः प्रभुविषयभावस्याङ्गम्।

भावशबलालंकार: १०७ भावशम्बलं यथा क्वाकार्य शशलक्ष्मणः क्व च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय नः श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्। किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतधियः स्वमऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति॥ अत्र वितकौत्सुक्यमतिस्मरणशङ्कादैन्यप्तिचिन्तानां शबलता विप्रलम्भ- शङ्गारस्याङ्गम् ॥

प्रत्यक्षालंकार: १०८ प्रमाणालंकारे प्रत्यक्षं यथा- क्रान्तकान्तवद्नप्रतिबिम्बे भग्नबालसहकारसुगन्धौ। स्वादुनि प्रणदितालिनि शीते निर्ववार मधुनीन्द्रियवर्गः॥ मत्प्रियो नल: पत्रिणा हंसेन पादेन विलिख्य अदर्शि दर्शितः ॥ एकेति ॥ हे वीर, क्षणमात्रेण युद्धप्रस्थानाद्भावी यो विरहक्लेशस्तदसहिष्णुं लोलाक्षीं दयितां पश्यतस्तथा प्रौढसंग्रामाडम्बरमाकर्णयतश्च भवतः एका कपोलस्थली द्राक् शीघ्रं पुलकैः कुसुमायुधस्य मदनस्येषुधिस्तरुणीव प्रव्यक्ता पुङ्घावली शरपुङ्गपड्गिर्यत्र तथाभूताभूत् । अन्या द्वितीया जेतुर्जयशीलस्य मङ्गलपालिका मङ्गलरूपा पालि- का या कुशकाशादिनिर्मिता उभयपार्श्वस्तम्भवृक्षादिषु बद्धा मार्गपालीति प्रसिद्धा तद्वदभूदित्यर्थः । अत्र प्रेमपदोक्ताया रतेरपरिपुष्टत्वाद्भावरूपत्वं बोध्यम् ।I क्रा- कार्यमिति॥ शुककन्यां देवयानीं दष्टवतो राज्ञो ययातेरियमुक्तिः। अकार्ये व्राह्मणकन्यासक्तिः । शशलाञ्छनस्य चन्द्रस्य कुलं सोमवंशः। अयं वितर्कः। तदुपमर्देन भूयोऽपीत्यौत्सुक्यम्। एवमग्रेऽपि। श्रुतं शास्त्रश्रवणमिति मतिः । अहो कोपेऽपीति स्मरणम्। अपगतकत््मषाः कृते सुकृते धीर्येषां ते कि वदिष्य- न्तीति शङ्का । स्वप्नेऽपीति "दैन्यम्। हे चेतः, स्वास्थ्यमुपहीति वैर्यम्। कः खलु धन्यो युवा तरुणोऽधरं धास्यति पास्यतीति चिन्ता। विप्रलम्भो वियोग इति पर्यायौ।। क्रान्तेति॥ इन्द्रियाणां वर्गः समूहः । मधुनि मद्ये निर्ववार निर्वृति प्राप।

अनुमानालंकार: १०९] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १७३.

यथावा- किं तावत्सरसि सरोजमेतदारादाहोस्विन्मुखमवभासते युवत्याः। संशय्य क्षणमिति निश्चिकाय कश्चिद्विब्बोकैर्बकसहवासिनां परोक्षैः ॥ पूर्वत्र प्रत्यक्षमान्रमत्र तु विशेषदर्शनजन्यसंशयोत्तरप्रत्यक्षमिति भेद:॥

अनुमानालंकार: १०९ अनुमानं यथा। यथा रन्ध्रव्योम्नश्चलजलद्धूम: स्थगयति स्फुलिङ्गानां रूपं दधति च यथा कीटमणयः । यथा विद्युज्वालोल्लसितपरिपिङ्गाश्च ककुभ- स्तथा मन्ये लझ्नः पथिकतरुखण्डे स्मरद्वः॥ यथावा- यत्रैता लहरीचलाचलददशो व्यापारयन्ति भ्रुवौ यत्तत्रैव पतन्ति संततममी मर्मस्पृशो मार्गणाः ।

धावत्यग्रत एव शासनधरः सत्यं तदासां स्मरः ॥ पूर्वं रूपकसंकीर्णमिदमतिशयोक्तिसंकीर्णमिति भेद:। शुद्धानुमानं यथा- कथंभूते। संक्रान्तप्रियमुखप्रतिबिम्बे। भग्नकोमलाम्रपल्लववत्सुगन्धौ खादुनि आसाद्ये प्रकृष्टनादयुत्तभ्रमरयुते शीतस्पर्शे चेति। अन्रेन्द्रियतृप्या तज्जन्यप्रत्य- क्षमलंकारः ॥ किमिति ॥ आरादूरे। इति क्षणं संदित्य कश्चिद्वकसहवासिनां कमलानां परोक्षैरदृश्यैर्बिब्बोकैः 'मानात्प्रियकथालापे बिब्बोकोऽनादरक्रिया' इ- त्युक्तलक्षणैहावविशेषैर्मुखमिति निश्चिकाय निर्णातवान्। इति प्रत्यक्षम् ॥. यथेति॥ यथाशब्दा अनुमानार्थाः। 'यथाशब्दस्तु निर्दिष्टस्तुल्ययोगानुमा- नयोः इति विश्वकोशात्। तथाच चपलजलदरूपो धूमो व्योन्न आकाशस्य रन्ध्रमवकाशं यस्मात्स्थगयति। यस्माच्च कीटमणयः खद्योता: स्फुलिद्गानां रूपं द- धति धारयन्ति। यस्माच् विद्युदूपाभिर्ज्वालाभिर्लसिताः प्रकाशीभूताः परितः पिङ्गवर्णाश्च ककुभो दिशस्तस्मात्पथिकरूपाणां तरूणां खण्डे समूहे स्मरलक्षणो दवानिर्लम इति मन्ये इत्यन्वयः । प्रयोगस्तु पथिकतरुखण्डं स्मरदावानलवत् व्योमव्यापिजलदधूमवत्त्वादित्यादिर्बोध्यः ॥ यत्रैता इति॥ लहरीवच्चलाचला- श्चच्चला दशो यासां ता एताः कामिन्यो यन्न जने भरूलतां व्यापारयन्ति प्रेरयन्ति तत्रैव भ्ूसंज्ञाविषय एव यद्यस्मादमी मर्मस्पर्शिनो बाणा: संततं पतन्ति तत्तस्मा- न्मण्डलीकृते चापे पुद्िता योजितमुखा ये शरास्तेषु प्रेह्वंश्वपलः करो यस्य ता- दृश: क्रोधनः स्मरः शासनमाज्ञा तद्धारक आसामग्रतो धावतीति सत्यमित्यन्व- यः ॥ अतिशयोक्तीति ॥ मार्गणत्वेन दशामध्यवसानादिति भावः । प्रयोगतु

१७१ कुवलयानन्दः । [शब्दप्रमाणालंकारः१११

विलीयमानैविहगैनिमीलद्िश्च पङ्गजैः। विकसन्त्या च मालत्या गतोऽसं ज्ञायते रविः। यथावा- सौमित्रे ननु सेव्यतां तरुतलं चण्डांशुरुज्ुम्भते चण्डांशोर्निशि का कथा रघुपते चन्द्रोऽयमुन्मीलति। वत्सैतद्विदितं कथ नु भवता घत्ते कुरङं यतः क्वासि प्रेयसि हा कुरङ्गनयने चन्द्रानने जानकि॥

उपमानालंकार: ११० उपमानं यथा- तां रोहिणीं विजानीहि ज्योतिषामत्र मण्डले। यस्तन्वि तारकान्यास: शकटाकारमाश्रितः।। अन्र मन्मथमिवातिसुन्दरं दानवारिमिव दिव्यतेजसम्। शैलराजमिव धैर्यशालिनं वेद्यि वेङ्कटपति महीपतिम्॥ पूर्वोदाहरणे उपमानभूतमतिदेशवाक्यं दर्शितम् । अत्रातिदेशवाक्यार्थ- सादृश्यप्रत्यक्षरूपमुपमानं फलेन सह दर्शितमिति विशेषः ॥

शब्दप्रमाणालंकार: १११ शब्दप्रमाणं यथा- विवृण्वता दोषमपि च्युतात्मना त्वयैकमीशं प्रति साधु भाषितम्। यमामनन्त्यात्मभुवोऽपि कारणं कथं स लक्ष्यप्रभवो भविष्यति॥

एताश्चकीकृतचापं सदा पुरोधावदाज्ञाकरमदनकाः मर्मभेदिबाणपाताश्रयभ्रसंज्ञा- स्थानकत्वादिति बोध्यः । एवं निलीयमानैरित्यत्रापि। अयं कालः सूर्यास्तमय- वान् पक्षिनिलीयमानताद्याश्रयत्वादिति। रविरस्तगमनवान् तादृशकालसंबन्धि- त्वादिति वा प्रयोगो ज्ञेयः ॥ सौमित्रे इति ॥ विरहातुरस्य रामस्य लक्ष्मणं प्रत्युक्तिः । अन्राप्ययं चन्द्रः कुरङ्गधारित्ादिति प्रयोगः। इत्यनुमानम् ॥ तामिति ॥ तारकाणां न्यास: संनिवेशः शुक्टस्याकारं संस्थानमाश्रितस्तां रोहिणीं विजानीहीत्यतिदेशवाक्यार्थज्ञानमिहोपमानम्। इयं शकटाकारनक्षत्रव्य कितिः रोहिणीपदवाच्येत्युपमितिं प्रति करणत्वात्॥ अत्रेति ॥ अत्र एषु राजसु मध्ये मन्मथमिवातिसुन्दरं महीपतिं वेङ्कटपतिसंज्ञं वेझ्ीत्याद्यन्वयः । दानवारि- र्विष्णुः शैलराजं हरं वैर्यशालिनं मदनशासकलात्। प्रत्यक्षरूपमिति॥ सा- दृश्यविशिष्टपिण्डप्रत्यक्षस्यापि® फलायोगव्यवच्छिन्नत्वेन कारणत्ादिति भावः । फलेन उपमितिरूपेण। इत्युपमानम् ॥ विवृण्वतेति ॥ कुमारसंभवे बदवेषं हरं प्रति पार्वत्या इयमुक्तिः । वरदोषं प्रकाशयतापि रखलितान्तःकरणेन लया ईशं महादेवं प्रति एकमलक्ष्यजन्मत्वं

आत्मतुष्टिप्रमाणालंकार:] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १७५.

अन्र शिवः परमेष्टिनोऽपि कारणमित्यत्र श्रुतिरूपं शब्दप्रमाणमुपन्यस्तम्। एवं श्रुतिपुराणागमलौकिकवाक्यरूपाण्यपि शब्दप्रमाणान्युदाहरणीयानि।

तत्र स्मृत्यलंकार: ११२

तन्न स्मृतिर्यथा- बलात्कुरुत पापानि सन्तु तान्यकृतानि वः। सर्वान्बलकृतानर्थानकृतान्मनुरब्रवीत्॥ पूर्व श्रुतिरभिमतार्थे प्रमाणत्वेनोपन्यस्ता। इह तु स्मृतिरनभिमतार्थे- नहूषणपरेण प्रमाणतया नीतेति भेदः । आचारात्मतुष्टयोरपि मीमांसकोक्त- धर्मप्रमाणयोर्वेदशब्दानुमापकतया शब्दप्रमाण एवान्तर्भावः। तत्राचारप्र- माणं यथा- महाजनाचारपरम्परेदृशी स्वनाम नामाददते न साधवः । अतोऽभिधातुं न तदुत्सहे पुनर्जनः किलाचारमुचं विगायति॥

आत्मतुष्टिप्रमाणालंकार: ११३ आत्मतुष्टिप्रमाणं यथा- असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः। सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु ग्रमाणमन्तःकरणस्य वृत्तय: ॥ अत्र दुष्यन्तेनात्मतुष्ट्या शकुन्तलापरिग्रहस्य धर्म्यत्वं श्रुत्यनुमतमनुमी- यते। एवं ्रुतिलिङ्गादिकमपि मीमांसोक्तं प्रमाणं संभवदिहोदाहर्तव्यम्।

साधूक्तम्। यतो यमीशमात्मभुवो व्रह्मणोऽपि कारणमामनन्ति वेदाः। स कथं लक्ष्यः प्रभव उत्पत्तिस्थानं यस्य तादग्भविष्यतीत्यन्वयः। विवक्षतेति क्वचित्पाठः वक्तुमिच्छतेति तदर्थः ॥ बलादिति॥ नास्तिकोक्तिरियम् । हे जनाः, पापानि बलात्कुरुत। तानिच पापानि वो युष्माकमकृतान्येव भवन्तु। यतो वलात्कारेण कृतान्स- र्वानर्थान्मनुरकृतानव्रवीदित्यन्वयः । तहूषणपरेण सर्वाभिमतार्थदूषणपरेण। आत्मनस्तुष्टिः प्रीतिवैंकल्पिके विषये 'गर्भाष्टमेऽष्टमे वाव्दे ब्राह्मणस्योपनायनम्' इत्यादौ प्रमाणमित्युक्तम्॥ महाजनेति ॥ दमयन्तीं प्रति नलस्योकिः। नाम वितर्के। नाददते न गृहनन्ति। आचारमुचमाचारत्यागिनं विगायति निन्दति॥ असंशयमिति॥ क्षत्रेण क्षत्रियेण परिग्रहे क्षमा योग्या। यत आर्य श्रेष्ठं मम मनो यस्यां शकुन्तलायामभिलाषशीलम्। पदेषु विषयेषु॥

१७६ कुवलयानन्दः। [श्रुत्यलंकार: ११४

भ्रुत्यलंकार: ११४ तत्र श्रुतिर्यथा- त्वं हि नाम्नैव वरदो नाधत्से वरमुद्विकाम्। नहि श्रुतिप्रसिद्धार्थे लिङ्गमाट्रियते बुधैः ॥ अत्र करिगिरीश्वरस्य वरद इत्यभिधानश्रुत्या.सर्वाभिलषितदातृत्वं सम- र्थितम्। लिङ्गं यथा- विदितं वो यथा स्वार्था न मे काश्चित्प्रवृत्तयः । ननु मूर्तिभिरष्टाभिरित्थंभूतोऽस्मि सूचित: ॥ अत्र शिवस्य श्रुतिप्रसिद्धसर्वोपकारकपृथिव्याद्यष्टमूर्तिपरिग्रहलिङ्गेन तत्प्र- वृत्तीनां लोकानुग्रहैकप्रयोजनत्वं समर्थितम्। लिङ्गस्य मूलभूतवेदानुमापक- तया वैदिकशब्दप्रमाण एवान्तर्भावः । एवं लौकिकलिङ्गानामपि लौकिक- शब्दोननायकतया लौकिकशब्दप्रमाण इवान्तर्भावः। अतः। लोलडूलतया विपक्षदिगुपन्यासे विधूतं शिर- स्तद्टृत्तान्तपरीक्षणे कृतनमस्कारो विलक्ष्यस्थितः । ईषत्ताम्रकपोलकान्तिनि मुखे दृष्टया नतः पादयो- रुत्सृष्टो गुरुसंनिधावपि विधि्द्वाभ्यां न कालोचितः ॥। इत्यादि चेष्टारूपं प्रमाणान्तरं नाशङ्गनीयम् । क्वचिच्छव्दप्रमाणकल्पनया चमत्कारो यथा- किमसुभिर्ग्लपितैर्जड मन्यसे मयि निमज्तु भीमसुतामनः। मम किल श्रुतिमाह तदर्िकां नलमुखेन्दुपरां विबुधस्मरः॥ अत्र म्रियमाणानां मनश्चन्द्ं प्रविशतीत्येतदर्थिकायाः श्रुतेर्नलमुखचन्द्र विषयत्वे कल्पिते तथा व्याख्यातृस्मरवाक्यं प्रमाणतयोपन्यस्तम्।

त्वं-हीति॥ चरमुद्रिकां वरमुद्रां नाधत्से न वास्यसि। श्रुतिर्वरदसंज्ञारूपा लिङ्गं गमकम्। पक्षे श्रुत्या तृतीयादिरूपया प्रकर्षेण शीघ्रं सिद्धेऽर्ये अङ्गाङ्गीभावे सति लिङ्गमर्थप्रकाशनसामर्थ्यरूपमाद्रियते । यथा 'ऐन्व्र्ा गार्हपत्यमुपतिष्ठते' इति श्रुत्या गार्हपत्योपस्थाने विनियुक्तस्य मत्रस्येन्द्रप्रकाशनसामर्थ्यरूपेण लिङ्गे- नेन्द्रोपस्थाने विनियोगो नाद्रियत इत्यर्थः । करिगिरीश्वरः हस्तीगिरीश्वरः ॥ विदितमिति । इत्थंभूतः परारथैकप्रवृत्तिकः । अत इत्यस्य चेष्टारूपं प्रमाणान्तरं नाशड्कनीयमित्यग्रेतनेनान्वयः ॥ लोलदिति ॥ गुरूणां संनिधावपि द्वाभ्यां नायकाभ्यां समयोचितो विधिर्नोत्सष्टः। यथा लोलड्लतया नायिकाया विपक्षस्य सपत्यादेर्दिश उपन्यासे तत्सकाशाद्गतोऽसीति सूचने कृते नायकेन नेति सूचनाय शिरो विधूतं संचालितम्। ततसतद्दत्तान्तपरीक्षणे नायिकया कृते सत्यकृतनमस्कारो विलक्ष्य एव स्थितः । तत ईषत्ताम्रा कपोलकान्तिर्यस्य तादृशे नायिकाया मुखे कोपातिशयाज्जाते सति तत्पादयोरद्टष्टिपातेनैवानतः प्रणत इति ॥ किमसुभिरिति ॥ व्याख्यातं प्राक ॥ तथेति ॥ नलमुखचन्द्र-

मंभवालंकार: ११७ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १७७

अर्थापतत्यलंकार: ११५ अर्थापत्तिर्यथा- निर्णेतुं शक्यमस्तीति मध्यं तव नितम्बिनि। अन्यथा नोपपद्येत पयोधरभरस्थितिः। यथावा- व्यक्त्तं बलीयान्यदि हेतुरागमादपूरयत्सा जलघिं न जाह्ववी। गङ्गौधनिर्भत्सितशम्भुकन्धरासुवर्णमर्ण: कथमन्यथा स्यात्।

अनुपलब्ध्यलंकार: ११६ अनुपलब्धियथा- स्फुटमसद्वलझं तन्वि निश्चिन्वते ते तद्नुपलभमानास्तर्कयन्तोऽपि लोकाः। कुचगिरिवरयुग्मं यद्विनाधारमास्ते तदिह मकरकेतोरिन्द्रजालं प्रतीमः॥

संभवालंकार: ११७ संभवो यथा- अभूतपूर्व मम भावि किं वा सर्वं सहे मे सहजं हि दुःखम्। किं तु त्वदग्रे शरणागतानां पराभवो नाथ न तेऽनुरूप: ॥

विषयत्वव्याख्यातुः स्मरस्येत्यर्थः । तच्चासिद्धतात्कल्पितमिति भावः । इति शब्दः॥ निर्णेतुमिति ॥ अस्तीति निर्णेतुं शक्यमित्यन्वयः ॥ व्यक्तमिति॥ हेतुस्त्कः। यदि व्यक्तं प्रकटं बलीयान् तदा सा जाह्ववी जलधिं नापूरयस्। अन्यथा पूरणे सति अर्ण: समुद्रस्य जलं गङ्गौघेनिर्भर्त्सितं तिरस्कृतं सच्छम्भु- कण्ठसमानवणे नीलं कथं स्यादित्यन्वयः। इत्यर्थापत्तिः॥ स्फुटमिति ॥ हे तन्वि, तर्कयन्तस्तर्कशीला अपि लोकास्तदवलग्नमनुपल- भमाना अपश्यन्तस्तवावलमं मध्यमसदिति स्फुटमेव निश्चिन्वते। कुलपर्वतश्रे- ष्टयुग्मत्वेनाध्यवसितं स्तनद्वन्द्वमाधारं विना यदास्ते तत्त्विह मकरध्वजस्येन्द्रजालं मायाचरितं श्रतीम इत्यन्वयः । इत्यनुपलब्धि: ॥। अभूतेति ॥ ईश्वरं प्रति भक्तस्योक्तिः। पूर्वमभूतमभूतपूर्व तादृशं मम किं वा भावि। न किंचित्। सर्वे शीतातपादि द्वन्दूं सहे। हि यतो मम सहजमेव दुःखमस्ति। किंतु हे नाथ, ते तव शरणागतानां भक्तानां त्वदग्रे पराभवो नानु- रूपो नोचित इत्यन्वयः । अथवा तव नानुरूप इत्यन्वयः । अन्र दुःखादेः संभ- कुव० १७

१७८ कुवलयानन्दः। [ऐतिह्यालंकार: ११८

यभावा- ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञां जानन्ति ते किमपि तान्प्रति नैष यतः। उत्पत्स्यतेऽम्ति मम कोऽपि समानधर्मा कालो ह्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी॥ यधावा- भ्रातः पान्थ कुतो भवान्नगरतो वार्ता नवा वर्तते बाढं ब्रूहि युवा पयोदसमये त्यक्त्वा प्रियां जीवति। सत्यं जीवति जीवतीति कथिता वार्ता मयापि श्रुता विस्तीर्णा पृथिवी जनोऽपि विविधः किं किंन संभाव्यते॥ अत्राद्योदाहरणे अभूतपूर्व मम भावि किं वेति संभवत्रमाणसिद्धार्थो दार्शि- तः। द्वितीयोदाहरणे संभवोपपादकं कालानन्त्यादिकमपि दर्शितम्। तृती- योदाहरणे तु संभवोऽपि कण्ठोक्त इति भेद: ।

ऐतिह्यालंकार: ११८ यथा- कल्याणी बत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति मे। एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादृपि।। अत्र लौकिकी गाथेयमित्यनिर्दिष्टप्रवक्तृकप्रवादपारंपर्यरूपता दर्शिता॥ अथैतेषामलंकाराणां यथासंभवं क्वचिन्मेलने लौकिकालंकाराणां मेलन इव चारुत्वातिशयोपलम्भान्नरसिंहन्यायेन पृथगलंकारावस्थितौ तन्निर्णयः क्रियते। तन्र तिलतण्डुलन्यायेन स्फुटावगम्यभेदालंकारमेलने संसृष्टिः।

वाख्यप्रमाणसिद्धस्य कथनम् ॥ ये नामेति ॥ भवभूतेरुक्तिः । नामेति कुत्सने। 'नाम- प्राकाश्यसंभाव्यकोधोपगमकुत्सने' इत्यमरः । किमपीति काकुः । न कि- मपीत्यर्थः । एषः काव्यनिर्माणरूपः । मम कोऽपि समानधर्मा सदृदशो य उत्प- त्स्यते अस्ति वा तं प्रति यत्नः । हि यस्मान्निरवधिरयं काल: पृथ्वी च विपुलेति क्रमेण योज्यम्। अत्र कालो ह्ययमित्यादिना सोपपत्तिकं संभवाख्यप्रमाणमुपद- र्शितम्॥ भ्रातरिति॥ पथिकं प्रति ग्रामस्थस्य प्रश्नः । कुत इत्यनन्तरमागत इति शेषः । नगरादित्युत्तरम् । वार्तेति पुनः पूर्वस्य प्रश्नः । बादमित्युत्तरमङ्गी- कारे। अस्तीत्यर्थः । ब्रूहीति पूर्वस्योक्तिः। युवेत्यादि पान्थवचनम्। सत्यं जीव- तीति पुनः पूर्वस्य प्रश्नः। जीवतीत्यादि सर्वे पान्थवचनम् । इति संभवः ॥ अनिर्दिष्टप्रवक्तकेति ॥ अनिर्द्िष्टो विशेषतोऽनुक्तः प्रवक्ता यस्येत्यर्थः । एवं चैतदेवैतिह्यलक्षणमिति दर्शितम् ॥ इति प्रमाणालंकारप्रकरणम् ॥ यथासंभवमिति॥ संसृष्टिसंकराभ्यां द्वयोस्तदधिकानां वेति यथासंभव- मित्यर्थः ॥ स्फुटेति ॥ स्फुटमवगम्यमानो भेदो येषामिति विग्रहः । एकस्मि- न्वाचकेऽनुप्रवेशोऽवस्थितिः । एतत्सर्वमुदाहरणे व्यक्तीभविष्यति॥

अङ्गाङ्गिभावसंकर:१२०] अलंकार चन्द्रिकासहितः । १७९.

नीरक्षीरन्यायेनास्फुटभेदालंकारमेलने संकरः। स चाङ्गाङ्गिभावेन समप्रा- धान्येन संदेहेन एकयाचकानुप्रवेशेन चतुर्विधः। एवं नृसिंहाकाराः पञ्चालंकारा: ।

अलंकारसंसृष्टिः ११९ तत्रालंकारसंसृष्टिर्यथा-

चलितया विद्धे कलमेखलाकलकलोलकलोलदृशान्यया ॥ अन्र शब्दालंकारानुप्रासयमकयोः संसृष्टिः। लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः। असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्निप्फलतां गता॥ अन्रोत्प्रेक्षयोरुपमायाश्चेत्यर्थालंकाराणां संसृष्टिः। आनन्दमन्थरपुरन्दरमुक्तमाल्यं मौलौ हठेन निहितं महिपासुरस्य। पादाम्बुजं भवतु मे विजयाय मजजु-

अत्र शब्दार्थालंकारयोरनुप्रासोपमयोः संसृष्टिः।

अङ्गाद्गिभावसंकरालंकार: १२० अङ्गाङ्गिभावसंकरो यथा- तलेष्ववेपन्त महीरुहाणां छायास्तदा मारुतकम्पितानाम्। शशाङ्कसिंहेन तमोगजानां लूनाकृतीनामिव गात्रखण्डा: ।।

कुसुमेति॥ माघे ऋतुवर्णने पद्यमिदम्। अन्यया कयापि वनितया, चलि- तया कलखरो मेखलाया: काश्याः कलकलः कोलाहलो विदधे। किंभूतुया। कुसुमसौरभलोभेन परिभ्रमतां भ्रमराणां संभ्रमेण त्वराविशेषेण संभृता समृद्धा शोभा यस्यास्तथा अलका लोला यस्यां तादृशी दृग्यस्यास्तथाभूतयेति। आन- न्देति। आनन्देन मन्थरं यथा स्यात्तथा। पुरन्दरेणेन्द्रेण मुक्तमर्पित माल्यं यत्र तादशं म्रहिषासुरस्य मौलौ मस्तके हठेन निहितं मन्ु मनोजं मञ्जीरस्य नू- पुरस्य सिञ्ञितं रणितं यत्र तादृशमनोरममम्बिकायाः पादाम्बुजमम्बुजसददशं चरणं नोडस्साकं विजयाय भवत्वित्यन्वयः । अत्र पादाम्वुजमित्युपमितसमास एव नतु मयूरव्यंसकादिवत्पाद एवाम्बुजमिति। तथा सत्यम्बुजप्राधान्ये मञी- रसिजिजतान्वयायोगादित्युपमैव न रूपकमिति ज्ञेयम् । इति संसृष्टिः ॥ तलेष्विति॥ तदा मारुतकम्पितानां महीरुहाणां तलेषु छाया अवेपन्त क- म्पमाना आसन्। तत्रोत्प्रेक्षते। शशाङ्करूपेण सिंहेन छिन्नाकृतीनां तमोलक्षण- गजानां शरीरखण्डा इवेति। 'गुणानां च इति तार्तीयाधिकरणसूत्रम्। अस्यार्थः ।

१८० कुवलयानन्दः। [अङ्गाङ्गिभावसंकरः१२०

अत्र शशाङ्कसिंहेनेति तमोगजानामिति च रूपकम् । यद्यप्यत्र शशाङ्क एव सिंहस्तमांस्येव गजा इति मयूरव्यंसकादिसमासाश्रयणेन रूपकवच्छ- शाङ्क: सिंह इव तमांसि गजा इवेत्युपमितसमासाश्रयणेनोपमापि बक्तुं श- क्या तथापि लूनाकृतीनामिति विशेषणानुगुण्याद्रूपकसिद्धिः। तस्य हि विशे- षणस्य प्रधानेन सहान्वयेन भाव्यं नतु गुणेन 'गुणानां च परार्थत्वादसंबन्धः समत्वात्स्यात्' इति न्यायादुपमितसमासाश्रयणे तस्य पूर्वपदार्थप्रधानत्वा- च्छशाङ्कस्य तमसां च प्राधान्यं भवेत्। तत्र न विशेषेण मुख्यार्थान्वयस्वार- स्यमस्ति। स्वरूपनाशरूपोपचरिताकृतिलवनकर्तृंत्वकर्मत्वान्वयसंभवेऽपि मु- ख्यार्थान्वयस्वारस्यमेवादरणीयम्। स्रूपनाशक्रोडीकरणप्रवृत्तया लक्षणामूलातिशयोक्त्या रूपकसिद्धिः। तच्च रूपकमुत्प्रेक्षाया अङ्गं तदुत्थापकत्वात्। रूपकाभावे हि छायालूनगान्रखण्डा इवावेपन्तेत्येतावदुक्तावुपमैव सिज्येत्। वेपनादिसाध्म्यान्न छायानां सद्य :- कृत्तगात्रखण्डतादात्म्यसंभावनारूपोत्पेक्षा। ननु शशाङ्केन लूनाकृतीनां तम- सां गात्रखण्डा इवावेपन्तेत्येतावदुक्त्ावपि सिध्यत्युत्प्रेक्षा। तादात्म्यसंभाव- नोपयुक्तलूनाकृतित्वरूपाधिकविशेषणोपादानात्। सत्यम्। तथोक्तावाकृति- लचनादिधर्मरूपकार्यसमारोपनिर्मिता शशाङ्कतमसोर्हन्तृहन्तव्यचेतनवृत्तान्त- समारोपरूपा समासोक्तिरपेक्षणीया। एवमुक्तौ रूपकमिति विशेष:। एवम- त्रातिशयोक्तिरूपकोत्प्रेक्षाणामङ्गाङ्गिभावेन संकरः।

गुणानां गुणभूतानां पदार्थानां परार्थत्वान्मुख्यप्रधानार्थत्वात्परस्परमसंबन्धः । कुतः । समत्वादप्रधानत्वसाम्यादिति। यथा भाष्यकारमते पावमानेष्टीनामाधा- नस्य चाहवनीयादयर्थत्वात्परस्परं नाङ्गाद्विभावसंबन्धः । यथा वार्तिककारमतेऽमि- समिन्धनार्थानां मन्त्रविशेषरूपाणां निविदां सामिधेनीनां चेति संक्षेपः। एतद- विकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तौ प्रकृतानुपयोगान्न दर्शितौ ॥ स्वरूपनाशेति॥ सरू- पनाशरूपमुपचरितं गौणं यदाकृतिलवनमित्यर्थः । नन्वेवमपि तमोंशेऽस्य विशेषणस्यान्वयात्कथंरूपकसिद्धिरित्याशङ्क्याह-स- .

रूपेति॥ क्रोडीकारेण निगरणेन ॥ लक्षणामूलेति॥ साध्यवसानलक्षणामूले- त्यर्थः। तथाच तमोंशे उपचारेणान्वय इति भावः । नचैवं सत्युपसाङ्गीकारेऽपि किं बाधकमिति वाच्यम्। तदङ्ीकारे प्रधानान्वयेऽप्युपचाराश्रयणापत्तेः । तद- पेक्षयाप्रधाने तमोंशे तदङ्गीकारेण रूपकस्यैवौचित्यादिति॥ न छायानामि- ति। सिच्चेदित्यनुवर्तते। उत्प्रेक्षा न.सिद्धेदित्यन्वयः। इवशब्दस्य सादृश्ये प्र- सिद्धतरत्वेनासति तात्पर्युग्राहके संभावनाबोधकत्वासंभवादिति भावः। रूपकं विनाप्युत्प्रेक्षायां तात्पर्यग्राहकमस्तीति शह्ते-नन्विति ॥ एवमुक्तौ तमोग- जानामित्युक्तौ। तथाच साधकान्तरस्य साधकान्तरादूषकत्वाद्रपकस्योत्प्रेक्षाङत्व- मविकृतमिति भाव: ॥

समप्राधान्यसंकर:१२१ ] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १८१.

समप्राधान्यसंकरालंकार: १२१. समप्राधान्यसंकरो यथा- अवतु नः सवितुस्तुरगावली समतिलङ्गिततुङ्गपयोधरा। स्फुरितमध्यगतारुणनायका मरकतैकलतेव नभःश्रियः॥ अन्र पयोधरादिशब्दश्लेषमूलातिशयोक्त्याङ्गभूतयोत्थाप्यमानैव सवितृतु- रगावल्यां मरकतैकावलीतादात्म्योत्पेक्षा। नभोलक्ष्म्यां नायिकाव्यवहारसमा- रोपरूपसमासोक्तिगर्मैवोत्थाप्यते। पयोधरश्रेपस्योभयोपकारकन्वात्। तत उत्प्रेक्षासमासोक्त्योरेक: काल: परस्परापेक्षया चारुत्वसमुन्मेपश्रोभयोस्तुल्य इति विनिगमनाविरहात्समप्राधान्यम्। यथावा- अङ्गुलीभिरिव केशसंचयं संनिकृष्य तिमिरं मरीचिभिः। कुङलीकृतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनीमुखं शशी।। अत्राङ्गुलीभिरिति वाक्योक्तोपमया तत्प्रायपाठान्मुख्यकुङालीकरणलिङ्गा- नुगुण्याच्चोपमितसमासाश्रयणेन लब्धया सरोजलोचनमिति समासोक्तोपम- याङ्गभूतयोत्थाप्यमानैव शशिकर्नृकनिशामुखचुम्बनोत्प्रेक्षा निशाशशिनोर्दा- म्पत्यव्यवहारसमारोपरूपसमासोक्तिगर्भैवोत्थाप्यते। उपमयोरुभयत्रोत्थापक- त्वाविशेषात्समासोक्तिगर्भतां विना चुम्बनोत्प्रेक्षाया निरालम्बनत्वाच्च। तत- श्वात्राप्युत्प्रेक्षासमासोक्तयोरेककालयोः समप्राधान्यम् । यद्यप्यत्रोपमाभ्यां शशिनिशागतावेव धर्मों समर्थ्येते नतु शशिनायकयोः निशानायकयोश्च सा- धारणधमौं। साधारणधर्मसमर्पणं चोत्प्रेक्षासमासोक्त्योरपेक्षितम्। उत्प्रेक्षायाः प्रकृताप्रकृतसाधारणगुणक्रिया निमित्तनापेक्षत्वात्समासो क्ते विशेपणसाम्यमूलक- अवत्विति॥ सवितु: सूर्यस्य तुरगावली अश्वपड्डिनोऽस्मानवतु। केव। नभःश्रियो गगनलक्ष्म्याः मरकतमणीनामेकलता एकावलीवेत्युत्प्रेक्षा। सूर्यतुर- द्वाणां हरितवर्णत्वात्। कथंभूता। सम्यगतिलङ्गितासतुङ्गा उच्चा: पयोधस मेघा यया। एकावलीपक्षे पयोधरौ स्तनौ। तथा स्फुरितो दीप्तिमान् मध्यगतोऽ़रुण- रूपो नायको नेता सारथिर्यस्याः। पक्षे अरुण आरक्तो नायको हारमध्यमणिः। 'नायको नेतरि श्रेष्ठे हारमध्यमणावपि' इति विश्वः । अतिशयोक्त्या मेघानां स्तनत्वेनाध्यवसानरूपया। गर्भैवेलयनेन तिलतण्ड्लन्यायेन स्फुटावगम्यमानभे- दायाः संसष्टे सकाशाद्वैलक्षण्यं दर्शितम् ॥ एवमत्रेति ॥ एकस्य चमत्कृतिज- नने परापेक्षत्वादङ्गाङ्विभावमाशड्याह-परस्परेति ॥ अङ्कलीभिरिति॥ शशी अङ्डलीभिरिव मरीचिभिः केशसंचयमिव तिमिरं संनिग्ृह्य कुञ्लीकृतसरो- जलोचनं लोचनमिव सरोजं यत्र तादशं रजनीमुखं चुम्बतीवेत्यन्वयः॥ तत्प्रा- येति। उपमाबहुले संदर्भे पाठादित्यर्थः ॥ मुख्येति॥ मुख्यार्थरूपं यत्कुछली- करणरूपं लिङ्गं पुष्पासाधारणधर्मस्तस्यानुकूल्यादित्यर्थः । उत्थापकत्वाविशेषाद- ङत्वाविशेषात्।I चन्द्रस्य चुम्बनोत्प्रेक्षायां दाम्पत्यव्यवहारसमारोपात्मकसमासो- कौ चापेक्षितस्य नायकसाधर्म्यस्योक्तोपमाभ्यामसमर्पणात्कथं तयोस्तदङ्गत्वमिति

१८२ कुवलयानन्दः । [समप्राधान्यसंकर:१२१

त्वाच्च। तथापि वाक्योक्तोपमायामिवकारस्य मरीचिभिरिवेत्यन्वयान्तर्रम- भ्युपगम्यान्वय भेदलब्धप्रकृताप्रकृतयोरेकैकविषयस्यार्थद्वयस्य समासोक्तोपमा- यां सरोजसदृशं लोचनमिति समासान्तरमभ्युपगम्य समासभेदलब्घार्थदवय- स्य चाभेदाध्यवसायेन साधारण्यं संपाद्य तयोरुप्रेक्षासमासो क्त्योरङ्गता निर्वा- ह्या।। यद्वा इह प्रकृतकोटिगतानां मरीचितिमिरसरोजानामप्रकृतकोटिगतानां चाङगुलीकेशसंचय लोचनानां च तनुदीर्घांवरणत्वनीलनीरन्ध्रत्वकान्तिमत्वादि- ना सदृशानां प्रातिस्विकरूपेण भेदवदनुगतसादृश्यप्रयोजकरूपेणाभेदोऽप्यस्ति स चात्र विवक्षित एव। भेदाभेदोभयप्रधानोपमेत्यालंकारिकसिद्धान्तात्। तत्र- च प्रयोजकांशनिष्कर्षन्यायेनाभेदगर्भतांशोपजीवनेन साधारण्यं संपाद्य प्रधा- नभूतोे्न्प्रेक्षा समासोत्त्यङ्गता निर्वाह्या। नहि प्रकाशशीतापनयनशक्तिमतः सौरतेजसः शीतापनयनशक्तिमात्रेण शीतालूपयोगिता न इष्टा।। एवमनभ्युपगमे च 'पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः कृप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन। आभाति बालातपरक्तसानुः सनिर्झरोद्गार इवाद्रिराज: ।' इत्याद्युपमापि न निर्वहेत्। न ह्यत्राद्विराजपाण्ड्ययोरुपमानोपमेययोरनु- गतः साधारणधर्मो निर्दिष्टः। एकत्र बालातपनिर्झरावन्यत्र हरिचन्दनहारा- विति धर्मभेदात्। तस्मात्तत्रातपहरिचन्दनयोर्निर्झरहारयोश्च सद्शयोरभेदां- शोपजीवनमेव गतिः।

शङ्कते-यद्यपीति ॥ मरीचिभिरिवेति॥ मरीचिमिरिवाङ्गलीभिस्तिमिरमि- व केशसंचय मित्येवंरूपमित्यर्थः । एकैकविषय स्यार्थद्वयस्याभेदाध्यवसानेनेत्यन्वयः। तयोर्वाक्यसमासोक्तोपमयोः। आवश्यकाभेदाध्यवसायेनोपपत्तौ कृतमन्वयान्त- रसमासान्तर कल्पनागौरवेणेत्याशयेनाह-यद्देति॥ तनुदीर्घेत्यादौ पूर्वनिपात- नियमानुरोधेन यथासंख्यक्मपरित्यागः। तथा चाडुलिमरीच्योस्तनुत्वनीरन्ध्रत्वा- भ्यां तिमिरकेशसंचययोरावरणरूपत्वनीलत्वाभ्यां सरोजलोचनयोदीर्घत्वकान्तिम- त्वाभ्यां च सादृश्यं बोध्यम्। प्रातिस्विकरूपेण अङ्डुलित्वमरीचित्वादिना ॥ अनु- गतेति॥ अनुगतं यत्सादृश्यप्रयोजकं रूपं तनुत्वादिकं तेनेत्यर्थः । एतच्च साद- श्यमतिरिक्तमित्यभिप्रायेण ।I सिद्धान्तादिति ॥ तदुक्तं साधर्म्ये त्रिविधं भेदप्रधानमभेदप्रधानं भेदाभेदप्रधानं चेत्युपक्रम्य विद्यानाथेन उपमानन्वयोप- मेयोपमास्मरणानां भेदाभेदसाधारणसावर्म्यमूलत्वमिति। ननु भेदाभेदरूपांश- द्वयोपेताया उपमाया भेदांशस्यानुपयोगात्कथ तस्या उत्प्रेक्षादुपयोगित्वमित्याश ड्य परिहरति-नहीति। प्रकाशश्च शीतापनयनं चेति द्वन्द्वः। शीतालुः शी- तार्तः। 'शीतोष्णतृप्रेभ्यस्तदसंहने' इति वा आलुः। उक्तसिद्धान्तस्य निर्युक्तिकत्वे- नाश्रद्धेयत्वमाशङ्कमानं प्रत्याह-एवमिति ॥ पाण्ड्योऽयमिति ॥ पाण्ड्य- नामायं नृपः अद्रिराज इवाभाति। कथंभूतः । अंसयोरर्पितो लम्बो हारो येन सः। तथा हरिचन्दनेन रकचन्दनेन कुपः कृतोऽङ्रागोऽनुलेपनं येन तथा-

संदेहसंकरालंकार: १२२] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १८३

'पिनष्टीव तरङ्गाग्रैः समुद्रः फेनचन्दनम्। तदादाय करैरिन्दुर्लिम्पतीव दिगङ्गनाः ।।' इत्यत्रोत्प्रेक्षयो: कालभेदेऽपि समप्राधान्यम्। अन्योन्यनिरपेक्षवाक्यहयो- पात्तत्वात् । तदादायेति फेनचन्दनरूपकमात्रोपजीवनेन पूर्वोत्पेक्षानपेक्ष- णात्। नचैवं लिम्पतीव तमोऽङ्गानीतिवदुत्प्रेक्षादवयस्य संसृष्टिरेवेयमिति वा- च्यम्। लौकिकसिद्धपेषणलेपन पौर्वापर्यच्छायानुकारिणोत्प्रेक्षाद्वय पौर्वापर्येण चारुतातिशयससुन्मेपतः संसृष्टिवैषम्यात्। तस्मादर्शादिवदेकफलसाधनतया नमप्रधानमिदमुत्प्रेक्षाइयम्। एवं समप्रधानसंकरोऽपि व्याख्यातः॥

संदेहसंकरालंकार: १२२ संदेहसंकरो यथा- शशिनमुपगतेयं कौमुदी मेघमुक्तं जलनिधिमनुरूपं जहुकन्यावतीर्णा। इनि समगुणयोगप्रीतयस्तत्र पौरा: श्रवणकटु नृपाणामेकवाक्यं विव्रुः।। अत्र इयमिति सर्वनान्ना यद्यजं वृतवतीन्दुमती विशिष्टरूपेण निदिश्यते तदा बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नधर्मविशिष्टयोः सदशयोरैक्यारोपरूपा निदर्शना। यदि तेन सा स्वरूपेणैव निर्दिश्यते बिम्बभूतो धर्मस्तु पूर्वप्रस्तावात्समगुणयो- गप्रीतय इति पौरविशेषणाच्चावगम्यते तत्र प्रस्तुते धर्मिणि तद्दत्तान्तप्रतिबि- म्बभूताप्रस्तुतवृत्तान्तारोपरूपं ललितमित्यनध्यवसायात्संदेहः।। विलीयेन्दुः साक्षादमृतरसवापी यदि भवे- त्कलङ्कस्तत्रत्यो यदि च विकचेन्दीवरवनम्। ततः स्नानक्रीडाजनितजडभावैरवयवैः कदाचिन्मुञ्चेयं मदनशिखिपीडापरिभवम् ॥

भूतः । अदिराजः कीदृक्। बालातपेन रक्तानि सानूनि प्रस्थानि यस्य सः। तथा निझर्रस्योद्रारेणोद्रमेन सहितः ॥ पिनष्टीति ॥ व्याख्यातं प्राक् ॥ पौर्वापर्ये- पेति। तथ्मच चमत्कारप्रयोजकपौर्वापर्यघटकत्वेन भेदानवभासात्संसष्टिवैलक्ष- व्यमिति भावः । दर्शादिवददर्शपौर्णमासादिवत्। अयंच भिन्नकालीनयोरपि सम- प्राधान्ये दृष्टान्तः। फलं तत्र स्वर्गः । प्रकृते तु चमत्कृतिविशेषः । शशिनमिति॥ अत्र अजस्येन्दुमत्यन सयंवरे समगुणयोरजेन्दुमल्योर्योगेन प्रीतिर्येषां ते पौरा नागरिका नृपाणामन्येषां श्रवणयोः कटु पीडाकरमिति पूर्वार्ध- रूपमेकमेव वाक्यं विवब्ुरुच्चारयामासुरित्यन्वयः। तेन सर्वनान्रा सा इन्दुमती बिम्बभूतो धर्मः अजकर्मकं वरणम्। तत्र तस्मिन्पक्षे ॥ विलीयेति॥ अ- भिसंयोगेन धृतादिवत्केनापि हेतुना विलीनतां प्राप्येत्यर्थः। विकचं विकसितम्।

१८४ कुवलयानन्दः।[एकवचनानुप्रवेशसं०१२३

अन्न यद्येतावत्साधनं संपद्येत तदा तापः शाम्यतीत्यर्थे कविसंरम्भश्चेततदै- तदुपात्तसिद्धयर्थमूह इति संभावनालंकारः । एतावत्साधनं कदापि न संभ- वत्येवातस्तापशान्तिरपि गगनकुसुमकल्पेत्यर्थे कविसंरम्भश्चेदुपात्तमिथ्यात्व- सिद्यर्थ मिथ्यार्थान्तरकल्पनारूपा मिथ्याध्यवसितिरित्युभयतासंभवात्संदेहः। एवम्- 'सिक्तं स्फटिककुम्भान्तःस्थितिश्वेतीकृतैर्जलैः। मौक्तिकं चेल्लतां सूते तत्पुष्पैस्ते समं यशः॥' इत्यादिष्वपि संभावनामिथ्याध्यवसितिसंदेहसंकरो द्रष्टव्यः॥

एकवचनानुप्रवेशसंकर: १२३ मुखेन गरलं मुञ्जन्मूले वसति चेत्फणी। फलसंदोहगुरुणा तरुणा किं प्रयोजनम्॥ अन्र महोरगवृत्तान्ते वर्ण्यमाने राजद्वाररूढखलवृत्तान्तोऽपि प्रतीयते। तत्र किं वस्तुतस्तथाभूतोरगवृत्तान्त एव प्रस्तुतेऽप्रस्तुतः खलवृत्तान्तस्ततः अतीयत इति समासोकिः। यद्ा प्रस्तुतखलवृत्तान्तप्रत्यायनायाप्रस्तुतमहोर- गवृत्तान्तकीर्तनमप्रस्तुतप्रशंसा। यद्दा वर्ण्यमानमहोरगवृत्तान्तकीर्तनेन स- मीपस्थित खलमर्मोद्वाटनं क्रियत इति उभयस्यापि प्रस्तुतत्वात्प्रस्तुताङ्कुर इति संदेहः। एकवाचकानुप्रवेशसंकरस्तु शब्दार्थालंकारयोरेवेति लक्षयित्वा का- व्यप्रकाशकार उदाजहार- स्पष्टोच्छ्सत्किरणकेसरसूर्यबिम्ब- विस्तीर्णकर्णिकमथो दिवसारविन्दम्। ्िलिष्टाष्टदिग्दलकलापमुखावतार- बद्धान्धकारमधुपावलि संचुकोच।। अत्नैकपदानुप्रविष्टौ रूपकानुप्रासौ यत्रैकस्मिन् श्रोके पदभेदेन शब्दार्थालं- कारयो: स्थितिस्तत्र तयोः संसृष्टिरिह तु संकर इति। अलंकारसर्वस्वकारस्तु

जडभाव: शैत्यम्। मदन एव शिखी वहिः । संरम्भस्तात्पर्यम् ॥ सिक्तमिति॥ स्फटिककुम्भान्तःस्थित्या श्वेतीकृतैजलैः सिक्तं मौक्तिकमित्यन्वयः ॥ मुखेनेति॥ संदोहः समूहः ॥ लक्षयित्वेति ॥ स्फुटमेकत्र बिषये शब्दा- र्थालंकृतिद्वयमिति सूत्रेणेत्यर्थः ॥ स्पष्टेति ॥ अथो अनन्तरं दिवसरूपमरविन्दं कमलं संचुकोच संकोचमगमत्। कीदक्। स्पष्टमुच्छसन्त उल्लसन्त: किरणा एव केसराणि यस्यास्तथाभूता सूर्यबिम्बरूमा विस्तीर्णा कर्णिका वराटो यस्य तत्। श्लिष्टाः प्रकाशाभावेन पस्स्परे मिलिता अष्ट दिश एव दलानां कलापस्तन्मुखे- नावतारो यस्यास्तादृशी बद्धा अन्धकाररूपा मधुपावलिर्येन तथाभूतमित्यर्थः । पद्भेदेनेति ॥ 'सो णत्थि एत्थ गामे जो एअं महमहंतलाअण्णम्। तरुणाणं- हिअअलुडिं परिसप्पान्ति णिवारेइ' 'स नास्त्त्र ग्मे य एतां स्फुरल्लावण्यां तरु-

एकवचनानुपवेशसं०१२३]अलंकारचन्द्रिकासहितः। १८५

एकृस्मिन्वाचकेऽनुप्रवेशो वाच्ययोरेवालंकारयोः स्वारसिको वाच्यप्रतियोगि- कत्वाद्वाचकस्येति मत्वार्थालंकारयोरप्येकवाचकानुप्रवेशसंकरमुदाजहार।

उद्यानवापीपयसीव यस्यामेणीद्शो नाव्यगृहे रमन्ते। अत्र नाव्यगृहवापीपयसोः सत्पुष्करे त्यादिविशेषणं शब्दसाम्यं श्रेषः, अ-

ष्टमिति तदृपि न मन्यामहे। सपुष्करेत्यादिविशेषणेऽपि श्रेषभित्तिकाभेदा- ध्यवसायरूपातिशयोक्तिलभ्यस्य धर्मसाम्यस्यैव तत्रेवशब्दप्रतिपाद्यतया शब्द- साम्यस्य तद्प्रतिपाद्यत्वात्। श्रेषभित्तिकाभेदाध्यवसायेन धर्मसाम्यमतानदी कारे 'अहो रागवती सन्ध्या जहाति स्वयमम्बरम्' इत्यादिश्षिष्टविशेषणस- मासोक्त्युदाहरणे विशेषणसाम्याभावेन समासोक्त्यभावप्रसङ्गात्। शब्दसा- म्यस्येवशब्दुप्रतिपाद्यत्वेऽपि तस्योपमावाचकत्वस्यैव म्राश्या श्रेषवाचकत्वाभा- वाच। शब्दतोरऽर्थतो वा कविसंमतसाम्यप्रतिपादने सर्वविधेऽप्युपमालंकार- स्वीकारात् । अन्यथा- 'यथा प्रह्लादनाच्चन्द्रः प्रतापात्तपनो यथा। तथैव सोऽभूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरञ्जनात् ।' इत्यत्राप्युपमा न स्यात्। नह्यत्रान्वर्थनामरूपशब्दसाम्यं विना किंचिदर्थ- साम्यं कविविवक्षितमस्ति। तस्माद्यनैकस्मिन्नर्थे प्रतिपाद्यमाने अलंकारदयप्र- तीतिस्तत्र तयोरलंकारयोरेकवाचकानुप्रवेशः॥

णानां हृदयलुण्ठनं परिसर्पन्तीं निवारयति' इति संस्कृतम्। अत्र पूर्वोर्धेऽनुप्रास- स्तृतीयपादे रूपकमिति तयोः संसृष्टिः ॥ वाच्यप्रतियोगिकत्वादिति॥ वाच्यं प्रतियोगि प्रतिसंबन्धि यस्य तद्वाच्यप्रतियोगिकं तत्त्वादित्यर्थः। एवंच काव्यावाच्यस्यानुप्रासादेः शब्दालंकारस्य तदनुप्रवेशो न वाचकानुप्रवेश इति वक्तुं युक्त्तमिति भाव: ।। सत्पुष्करेति॥ यस्यां नगर्यामेणीदश उद्यानसंवन्धिवापीपयसीव नाव्यगहे रमन्ते क्रीडन्ति। कीटशैः । समीचीनैः पुष्करैः कमलैः द्योतिनो ये तरङ्गास्तच्छो- भावति। गृहपक्षे समीचीनैः पुष्करैर्वाद्यभाण्डमुखैर्द्योतितो यो रङ्ो नृत्यभूमिस्त- च्छोभिनीत्यर्श्: । 'पुष्करं करिहस्ताग्रे वाद्यभाण्डमुखे जले। व्योत्नि खङ्गफले पझ्मे' इत्यमरः ॥ श्ेषभित्तिकेति ॥ श्ेषो भित्तिरिव भित्तिर्मूल यस्येत्यर्थ: ॥ रागवतीति ॥ रागोऽनुरागो रक्तिमा च। अम्वरमाकाशं वस्त्ं च। नन्वत्र विशेषणसाम्यायाभेदाध्यवसायापेक्षणेऽपि- सत्पुष्करेत्यादौ शब्दसाम्यमात्रेणाप्यु- पमोपपत्तेन तदपेक्षेत्यत आह-शब्देति॥ शब्दतोऽर्थतो वेति। शब्दप्रयुक्त- मर्थप्रयुक्तं वा यत्कविसंमतं साम्यं तत्प्रतिपादन इत्यर्थः । सर्वविधे सर्वप्रकारे। यथेति॥ 'चदि आह्वादने' इति धात्वनुसाराचन्द्रपदमन्वर्थम्। अन्वर्थोऽन्वर्थ- नामा। तस्मान्मतद्वयस्याप्ययुक्त्तत्वात् ॥।

१८६ कुवलयानन्द:। [संकरसंकरालंकारः १२४

विधुकरपरिरम्भादात्तनिष्यन्दपूणै: शशिदृषदुपक्कस्तैरालवालैस्तरूणाम्। विफलितजलसेकप्रक्रियागौरवेण व्यरचि स हृतचित्तस्तत्र भैमीवनेन ।। अन्र हि प्रतिपाद्यमानोऽर्थः समृद्धिमद्वस्तुवर्णनमुदात्तमिति लक्षणानुसा- रादुदात्तालंकाररूप: असंबन्धे संबन्धकथनमतिशयोक्तिरिति लक्षणादतिश- योक्तिश्च। नच सर्वत्रोदात्तस्यासंबन्धे संबन्धवाचनरूपत्वं निर्णीतमिति न विविक्तालंकारद्वयलक्षणसमावेशोऽस्तीति वाच्यम्। दिव्यलोकगतसंपत्समृ- द्धिवर्णनादिष्व तिशयास्पृष्टस्योदात्तस्य शौयौदार्यदारिद्यादिविषयवर्णनेषूदात्ता- स्पृष्टाया अतिशयोक्तेश्र परस्परविविक्ततया विश्रान्तेः। तयोश्चेहार्थवशसंप-

पादर्शनाच्च। नापि समप्राधान्यम्। यैः शब्दैरिह संबन्धि वस्तु प्तिपाद्यते तैरव तस्यैव वस्तुनोऽसंबन्धे संबन्धरूपस्य प्रतिपाद्यमानतया भिन्नप्रतिपाद- कशब्दव्यवस्थितार्थभेदाभावा्। नापि संदेहसंकरः। एकालंकारकोव्यां त- दन्यालंकारकोटिप्रतिक्षेपाभावात्। तसमादिहोदात्तातिशयोक्त्योरेकवाचकानु- प्रवेशलक्षण: संकरः ।

संकरसंकरालंकार: १२४ क्वचित्संकराणामपि संकरो दृश्यते। यथा- मुक्ता: केलिविसूत्रहारगलिता: संमार्जनीभिर्हताः प्रातः प्राङ्गणसीन्नि मन्थरचलद्वालाङ्गिलाक्षारुणाः। दूराहाडिमबीजशङ्गितधियः कर्षन्ति केलीशुका- स्त्वद्विद्वज्ववनेषु भोजनृपतेस्तत्यागलीलायितम् ।। अत्रं तावद्विदुषां संपत्समृद्धिवर्णनमुदात्तालंकारस्तन्मूलको बालाङ्रिलाक्षा- रुणा इत्यत्र तद्गुणालंकारस्तत्रैव वक्ष्यमाणभ्रान्त्युपपादकः। पदार्थहेतुककाव्य- विधुकरेति॥ स हंसस्तत्र भैमीवनेन दमयन्त्या उद्यानेन हृतचित्तो व्यरचि कृतः । कथंभूतेन। चन्द्रकिरणाश्लेषोदात्तैरङ्वीकृतैर्निष्यन्दैः पूर्णैश्चन्द्रकान्तघटितै- स्तरूणामालवालैर्विफलीकृतजलसेकप्रकार रूपगौरवेणेत्यर्थः ।। शब्द्रव्यवस्थि- तेति॥ शब्दप्रयुक्त्तेत्यर्थः । तथाच समप्राधान्यमर्थभेदविषयमिति भावः । प्रति- क्षिप्यते निवार्यते कोट्यन्तरमनेनेति प्रतिक्षेपो विरोधः ॥ मुक्ता इति। विदुषां भवनेषु मन्दिरेषु केलौ सुरतकीडांयां विच्छिन्नसूत्रा- द्वारादलिता: संमार्जनाभिरपसारिता: प्रातःकालेऽङ्वणसीमान्ते मन्दं चलतां बा- लानां चरणलाक्षारसेनारुणा मुक्त: दूराद्दाडिमबीजशक्कितधिय: क्रीडाशुका यत्क- र्षन्त्याकर्षन्ति तद्भोजनृपतेस्त्यागस्य दानस्य लीलायितमित्यन्वयः। तन्नैव बाला- ङ्रिलाक्षारुणा इत्यत्रैव । वक्ष्यमाणेति ॥ शङ्गितधिय इति वक्ष्यमाणेत्यर्थः।

संकरसंकरालंकार:१२४] अलंकारचन्द्रिकासहितः । १८७.

लिङ्गालंकारश्रेति तयोरेकवाचकानुप्रवेशसंकरस्तन्मूलः शक्गितधिय इत्यत्र भ्रान्तिमद्लंकारस्ताभ्यां चोदात्तालंकारचारुतां नीत इति तयोश्च तस्य चा- झ्ाङ्गिभावसंकरः । एवं विद्वद्गेहवैभवस्य हेतुमतो राजो वितरणविलासस्य हेतोश्चाभेदकथनं हेत्वलंकारः । स च राज्ञो वितरणविलासस्य निरतिशयो- त्कर्षाभिव्यक्तिपर्यवसायी। एतावन्मान्ने कविसरम्भश्चेदुक्तरूपोदात्तालंकारप- रिष्कृते हेत्वलंकारे विश्रान्तिः । कीदृशी संपदिति प्रश्नोत्तरतया निरतिशयै- श्वर्यवितरणरूपा प्रस्तुतकार्यमुखेन तदीयसंपद्ठुत्कर्षप्रशंसने कविसंरम्भश्चेत्का- र्यनिबन्धनाप्रस्तुतप्रशंसालंकारे विश्रान्तिः । कार्यस्यापि वर्णनीयत्वेन प्रस्तु- नत्वाभिप्राये तु प्रस्तुताङ्करे विश्रान्तिः । अन्र विशेषानध्यवसायात्संदेहसंक- रः। किंच विद्वद्गहवैभववर्णनस्यासंबन्धे संबन्धकथनरूपतयातिशयोक्तेरुदा- त्तालंकारेण सहैकवाचकानुप्रवेशसंकरः। निरतिशयवितरणोत्कर्षपर्यवसायिनो हेत्वलंकारस्यात्यद्भुतातथ्यौदार्यवर्णनात्मिकयात्युक्त्या सहैकवाचकानुप्रवेशसं- करः। तन्मूलकस्याप्रस्तुतप्रशंसालंकारस्य प्रस्तुताङ्करस्य वा राजसंपत्समृ- द्धिवर्णनात्मकोदात्तालंकारेण सहैकवाचकानुप्रवेशसंकरः। वाचकशब्दुस्य प्रतिपादकमान्रपरतया व्यञ्ञकसाधारण्यादेषां च त्रयाणामेकवाचकानुप्रवेश- संकराणां समप्राधान्यसंकरः। न ह्येतेषां परस्परमन्यत्राङ्गत्वमस्ति॥ उदात्तादिमान्नस्यैव हेत्वलंकारादिचारुतापादकत्वेनातिशयोक्तिसंकरस्याङ्ग- तयानपेक्षणात्। एवमत्र श्लोके चतुर्णामपि संकराणां यथायोग्यं संकरः। एवमन्यत्राप्युदाहरणान्तराण्यूह्यानि॥

तयोस्तदुणकाव्यलिङ्गयोः । तन्मूलः संकरमूलः । ताभ्यां संकरभ्रान्तिमत्ाम्। तयोः संकरभ्रान्तिमतोः । तस्य उदात्तस्य हेतुमतः कार्यस्य अभेदकथनं तत्त्या- गलीलायितस्य कार्यमिति वक्तव्ये तदेव त्यागलीलायितमित्यभेदकथनम्,॥। त- दीयेति॥। राजकीयेत्यर्थः ॥ अतथ्यौदार्येति ॥ असत्यौदार्येत्यर्थः ॥ तन्मू- लकस्येति। वितरणोत्कर्षपर्यवसायि हेत्वलंकारमूलकस्येत्यर्थः । ननु राजसं- पत्समृद्धेव्यञ्जनागम्यत्वेनावाच्यत्वात्कथं तद्ूर्णनात्मकोदात्तालंकारेण सहैकवाच- कानुप्रवेशकथनमित्याशङ्कायामाह-वाचकशब्दुस्येति॥ त्रयाणामिति॥ एक उदात्तातिशयोक्त्योरपरो हेत्वत्युक्त्योरन्यो व्यज्गयोदात्ताप्रस्तुतप्रशंसाप्रस्तुता- कुरान्यतरयोरित्येवं त्रयाणां परस्परमित्यर्थः ॥ उदात्तालंकारस्य हेत्वलंकाराङ्गतायाः पूर्वमुक्तत्वादुदात्तातिशयोक्तिसंकरस्यापि तदङत्वमिति शड्कां निरस्यति-उदात्तादिमान्रस्यैवेति॥ उदात्तादीत्यादि- पदेन हेत्वलंकारपरिग्रहः । हेत्वलंकारादीत्यादिपदेन. चाप्रस्तुतप्रशंसापरिग्रहः । तन्नापि निरतिशयैश्वर्यवितरणोत्कर्षपर्यवसायिनो हेत्वलंकारस्यैव तादृशवितरणरू- पकार्यपरिष्कारद्वारा तद्म्यप्रस्ुतराजसंपदुत्कर्षप्रशंसारूपायामप्रस्तुतप्रशंसायाम- दत्वं न लद्भुतातथ्यवर्णनारूपात्युक्तिसंकरस्यापेक्षेति भावः । यथायोग्यमि-

१८८ कुवलयानन्दः। [उपसंहारः

उपसंहार:। अमुं कुवलयानन्दमकरोदप्पदीक्षितः। नियोगाद्वेङ्कटपतेर्निरुपाधिकृपानिधेः ॥१७॥ चन्द्रालोको विजयतां शरदागमसंभवः । हृद्यः कुवलयानन्दो यत्पसादादभूदयम्॥१७२॥ इति श्रीमदद्वैतविद्याचार्यश्रीम द्विजकुलजलधिकौस्तुभश्रीरङ्गराजाध्व- रीन्द्रवरदसूनोरप्पदीक्षितस्य कृतिः कुवलयानन्दः समाप्तः॥

संकरस्य चाङ्गाद्विभावे च संकरः । तथा भ्रान्तिमदुदात्तयोरङ्गाङ्गिभावसंकरस्यो- दात्ताङ्गकहेत्वलंकाराविसंदेहसंकरस्य चाङ्गाद्विभावेन संकर इति सूक्ष्ममतिभिरू- हनीयम्। स्वकीर्त्यनुवृत्तये ग्रन्थनाम खवनाम चोपनिबन्नन् ग्रन्थपूर्तिमनुवदति-अमु- मिति॥ ख्रन्थस्य प्रामाणिकलं सूचयितुमाह-चन्द्रालोक इति॥ शरदा- गमसंज्ञकश्चन्द्रालोकमूलभूतो ग्रन्थः । शरत्कालागमनेन चन्द्रस्यालोक इति श्लेषः । तस्माचं कुवलयानन्दः खग्रन्थोऽभूत्। कुवलयस्य कुमुदस्यानन्द इति च श्लेष इति शिवमास्ताम्।

विदुषा वैद्यनाथेन कृतालंकारचन्द्रिका ॥ १ ॥ एनां कुवलयानन्दप्रकाशनविशारदाम्। विदांकुर्वन्तु विद्वांसः काव्यतत्त्वविदां वराः ॥२॥ असौ कुवलयानन्दश्रन्द्रालोकोत्थितोऽपि सन्। प्रतिष्ठां लभते नैव विनालंकारचन्द्रिकाम् ॥ ३ ॥ इति श्रीमत्पदवाक्य प्रमाणज्ञतत्सद्रामभद्टात्मजवैद्यनाथकृतालंकार- चन्द्रिकाख्या कुवलयानन्दटीका संपूर्णा।।

कुवलयानन्दपद्यानामकारादिकोशः।

पृष्ठं श्लोकः अलं. पृष्ठं श्लोकः अलं. १०० अकारणात्कार्यजन्म विभा. १९४ अन्योन्यं नाम यत्र अन्यो. २३ अकृशं कुचयोः कृशं उल्ले. १२ अन्योपमेयलाभेन प्रति. ४३ अक्रमातिशयोक्ति: स्या. अति. ६० अपरां बोधनं प्राहुः निद. २६ अङ्कं केऽपि शशक्किरे अप. १५२ अपाङ्गतरले दशौ तरल. सामा. ८० अङ्काघिरोपितमृगः अप्रस्तु. ११३ अपारिजातां वसुधां असंग. प्रस्तु. ९९ अपीतक्षीबकादम्ब. विभा. १८१ अङ्डुलीभिरिव केशसंचयं सम. ७८ अप्रस्तुतप्रशंसा स्यात् अप्र. ५९ अङ्गिदण्डो हरेरूर्ध्वे निद. ९३ अप्रस्तुतप्रशंसा स्याद्. व्याज. १८ अचतुर्वदनो ब्रह्मा रूप. ७४ अब्जेन त्वन्मुखं तुल्यं श्रेषा. १०२ अजस्रमारोहसि दूरदीर्घो असंग. १०५ अभिलषसि यदीन्दो विष. ७३ अतियजेत निजां यदि परि. १७७ अभूतपूर्वे मम भावि संभवा. ४४ अत्यन्तातिशयोक्तिस्तु अति. १ अमरीकबरीभार. . उपो.

अत्यु. १८८ अमुं कुवलयानन्दं उपसं.

१७० अत्युच्चा: परितः स्फुर. प्रेयो. २३ अयं प्रमत्तमधुप: स्मृति. १७४ अत्र मन्मथमिवा. उप. ७६ अयमतिजरठाः प्रकाम. श्लेषा. १३२ अथोपगूढे शरदा. अर्थान्त. १०२ अयं वारामेको निलय. असं. १६४ अद्यापि तिष्ठति दृशो. भावि. १७० अयँ स रसनोत्कर्षी. रस. १२६ अधरोऽयमधीराक्ष्या अर्था. १५ अयं हि धूर्जटि: साक्षात्. रूप. ११३ अधिकं पृथुलाधारा अधि. ५६ अरण्यरुदितं कृतं निद. १३४ अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य विक. ९३ अर्थेरयत्नसुलभैर्जग. व्याज. ४३ अनयोरनवद्याङ्गि अति. ९१ अध दानववैरिणा गिरि. व्याज. ६५ अनयोरनवद्याङ्गि अत्यु. २ अलंकारेषु बालानां उपो. १३९ अनायि देशः कतमस्त्व. ललि. ७१ अलंकार: परिकर: परि. १०५ अनिहस्याप्यवापिश्च विष. ११४ अल्पं तु सूक्ष्मादाधेया. अल्पा. १०१ अनुरागवती संध्या विशे. १६५ अल्पं निर्मितमाकाश. अत्यु. ११९ अन्तर्विष्णोस्तिलोकी नि. सारा. १८१ अवतु नः सवितुस्तुरगा. सम. ७९ अन्तरिछद्राणि भूयांसि अप्र. १०१ अविवेकि कुचद्वन्द्वं विभा.

११३ अन्यत्र करणीयस्य असंग. १६३ असमालोच्य कोपस्ते वक्रो. २७ अन्यन्र तस्यारोपार्थः अप. ७५ असावुदयमारूढः श्लेषा.

८५ अन्यासु तावदुपमदसहा. प्रसु. १२८ असोढा तत्कालोल्लस. काव्य.

४२ अन्येयं रूपसंपत्ति: अति. १०२ असंभवोर्ऽर्थनिष्पत्तेः असं.

१६

२

पृष्ठ श्लोक अलं. पृष्ठं श्लोकः अलं. १७५ असंशयं क्षत्रपरिग्रह. आत्म. २ उद्धाय्य योगकलया उपो. १३६ अस्य क्षोणिपतेः परार्ध. मिथ्या. ९९ उद्यानमारुतोद्वता विभा. ८१ अस्याश्रेद्गतिसौकुमार्य. अप्र. ६१ उन्नतं पदमवाप्य यो. निद. १३ अहमेव गुरु: सुदारुणा. प्रती. ५१ उन्मीलन्ति कदम्बानि आवृ. १६२ अहो केनेदृशी बुद्धि वक्रो. ९ उपमानोपमेयत्वं अन. १०२ अहो खलभुजङ्गस्य असंग ३ उपमा यत्र सादश्य. उपमा. ११३ अहो विशालं भूपाल अधि. १२१ एकस्मिन्यद्यनेकं वा पर्या. ३२४ अहंप्राथमिकाभाजा समु. १४१ एकस्य गुणदोषाभ्यां उल्ला. १३ आकर्णय सरोजाक्षि प्रती. १७२ एकाभूत्कुसुमायुधेषुधि. भावसं. ९७ आक्षेपोऽन्यो विधौ आक्षे. २२ एकेन बहुधोल्लेखे उल्ले. ९६ आक्षेपः स्वयमुक्तस्य आक्षे. ७७ एतस्मिन्नधिकपयःश्रियं श्लेषा. १४२ आघ्रातं परिचुम्बितं परि. उल्ला. १६७ एष ते विद्रुमच्छायो हेत्व. ४४ आदातुं सकृदीक्षितेऽपि अति. ४२ कतिपयदिवसैः क्षयं अति. ११० आदौ हालाहलहुतभुजा समा. १७० कदा वाराणस्याममर. प्रेयो. १७९ आनन्दमन्थरपुरन्दर. असं. १५१ कपिरपि च कापिशायन. अनु. अप्र. ११५ कमलमनम्भसि कमले विशे. ९८ आभासत्वे विरोधस्य विरो. १३४ कर्णारुन्तुदमन्तरेण रणितं. विक. १५६ आयान्तमालोक्य हरिं व्याजो. ३४ कर्ता यद्युपमानं स्यातू उत्प्रे. १६८ आयुर्दानमहोत्सवस्य हेख. १३५ कल्पतरुकामदोग्घ्री प्रौढो. ६५ आविर्भूते शशिनि तम विनो. १७८ कल्याणी बत गाथेयं ऐति. ८० आश्रित्य नूनममृतद्युतयः अप्र. ४५ कवीन्द्राणामासन्प्रथमत. अति. १६८ इत्थं शतमलंकारा हेत्व. १३६ कस्तूरिकामृगाणामण्डाद्ग. संभा. १४६ इन्दोर्लक्ष्म त्रिपुरजयिन: लेशा. ९१ कस्ते शौर्यमदो योड्ुं व्याज. १४१ इष्यमाणविरुद्धार्थ. विषाद. १५६ कस्य वा न भवेद्रोषः व्याजो, १३१ उक्तिरर्थान्तरन्यासः अर्थान्त. ९२ कस्त्वं वानर रामराज. व्याज. ९१ उक्तिर्व्याजस्तुतिनिन्दा व्याज. ८४ कस्त्वं भो: कथयामि दैव. प्रस्तु. १४० उच्चित्य प्रथममधः स्थि. प्रहर्ष. १५४ काक: कृष्णः पिकः कृष्णः. उन्मी. १११ उच्चैर्गजैरटनमर्थयमान. समा. १४१ काठिन्यं कुचयो: स्तषटं उल्ला. ५१ उत्कण्ठयति मेघानां आबृ. ५५ कामं नृपाः सन्ति सहस्र. दृष्टा. १३९ उत्कण्ठितार्थसंसिद्धिः प्रहर्ष. १०१ कार्याजनिर्विशेषोक्ति: विशे. ११९ उत्तरोत्तरमुत्कर्षः सारा. १०१ कार्यात्कारणजन्मापि विभा. ६० उद्यन्नेव सविता निद. ७८ कार्ये निमित्ते सामान्ये अप्र. १६४ उदात्तमृद्धेश्ररितं उदा. १०० कार्योत्पत्तिस्तृतीया स्या. विभा. १०० उदिते कुमारसूयें विभा. ८३ कालिन्दि ब्रूहि कुम्भो. अप्र.

३

gg श्लोकः अल. पृष्ठ शोकः अलं. १५४ किंचिदाकूतसहितं उत्त. ९६ गृह्णन्तु सर्वे यदि वा यथेष्टं. आक्षे. ११६ किंचिदारम्भतोशक्य विशे. ११६ गोपाल इति कृष्ण व्ं विष, १३६ किंचिन्मिथ्यात्वसि. मिथ्या. १५४ ग्रामेऽस्मिन्प्रस्तरप्राये उत्त. १७३ कि तावत्सरसि सरोज. प्रत्य. ८९ चक्राभिघातप्रसभाजयैव पर्या. १८ किं पद्मस्य रुचिं निहन्ति रूप. १७ चन्द्रज्योत्स्नाविशदपुलिने रूप.

१९ किमसुभिग्लपितैजंड. रूप. १८८ चन्द्रालोको विजयतां उपसं. १७६ किमसुभिर्ग्लपितैर्जड. श्रत्य. ४४ चपलातिशयोक्तिस्तु अति. १५५ कुशलं तस्या जीवति उत्त. १४५ चपलो निर्दयश्चासौ लेशा. १७९ कुसुमसौरभलोभपरित्रम. अ.सं. १४० चातकस्त्रिचतुरान्पयः., प्रहर्ष. ५६ कृतं च गर्वाभिमुखं दृष्टा. १२८ चिकुरप्रकरा जयन्ति ते काव्य. ३० कैतवापह्ुतिर्व्यक्तौ कैतवा. ११० चित्रं चित्रं बत बत समा. १२६ कैमुत्येनार्थसंसिद्धिः अर्था १०० चित्रं तपति राजेन्द्र विभा. ८५ कोशद्वन्द्वमियं दधाति प्रस्तु. ६१ चूडामणिपदे धत्ते निद. ११० कौमुदीव तुहिनांशु. समा. ५५ चेद्विम्बप्रतिविम्बत्वं दष्ा.

१२४ क्रमिकैकगतानां तु कार. ६४ छाया संश्रयते तलं सहो. १४७ क्रमिकं प्रकृतार्थानां रतना. २९ छेकापह्कतिरन्यस्य छेका.

१७२ क्रान्तकान्तवदनप्रतिबि. प्रत्य. १६१ छेकोक्िर्यंदि लोकोक्तेः छेको.

१३९ क सूर्यप्रभवो वंशः ललि. २८ जटा नेयं वेणीकृतकच अप.

१७२ क्वाकार्ये शशलक्ष्मणः भावश. १०१ जाता लता हि शैले विभा. ११ खमिव जलं जलमिव खं. उपमे. ४१ जानेSतिरागादिदमेव अति. १०७ खिन्नोऽसि मुञ्च शैलं विष. १२९ जीयादम्बुधितनयाधर. काव्य.

१० गगनं गगनाकारं अन. २४ जीवनग्रहणे नम्रा. स्सृति. १५९ गच्छाम्यच्युत दर्शनेन विटृ. ५९ ज्योत्स्ाभस्मच्छुरणधव. निद.

२२ गजन्नातेति वृद्धाभि: उल्ले. ६५ तच्चेकिकंचिद्विना रम्यं विनो. १५० गण्डाभोगे विहरति मदैः अत. ७ तडिद्गौरीन्दुतुल्यास्या उपमा. ४१ गतासु तीरं तिमिघट्टनेन. अति. १४१ तदभाग्यं धनस्यैव उल्ला. १२ गर्वमसंवाह्यमिमं प्रती. १७१ तद्द विश्रम्य दयालु. भावो. ११ गिरिरिव गजराजोऽयं उपमे. १४ तदोजसस्तदशसः प्रती. ११९ गिरिर्महान्गिरेरब्धिः सारा १४९ तह्ुणः सवगुणत्यागात् ५ गुणदोषौ बुधो गृह्न् उपमा. १७९ तलेष्ववेपन्त महीरुहाणां अङ्गा. १३१ गुणवद्दस्तुसंसर्गात् अर्थान्द ७१ तव प्रसादात्कुसुमायुधो. परि. ४८ गुणोत्कृष्टैः समीकृत्य तुल्य. ५३ तृवामृतस्यन्दिनि पाद. प्रति. ११७ गुम्फ: कारणमाला. कार १२२ तस्य च प्रवयसो जटायुषः परि. १५७ गूढोक्तिरन्योद्देश्यं चेतू गूढो. ८३ तापत्रयौषधवरस्य तव अग्र. ११८ गृहीतमुक्तरीत्यार्थ. एका. १४३ ताभ्यां तौ यदि न स्या. उप.

22

पृष्ठं श्लोक: अलं. पृष्ठं श्लोक: अलं. १७४ तां रोहिणीं विजानीहि उपमा. ११८ दोसतम्भौ जानुपर्यन्त. एका. १०० तिलपुष्पात्समायाति विभा. १५० द्वारं खङ्िभिरावृतं ब. पूर्व. २० तीर्त्वा भूतेशमौलिस्ज. परि. ९३ धन्या: खलु वने वाताः व्याज. ११९ तृणाल्लघुतरस्तूल: सारा. ३१ धूमस्तोमं तमः शङ्के उत्पे. १६३ तौ संमुखप्रचलितौ सवि. सभा. ९७ नचिरं मम तापाय आक्षे. ७५ त्रातः काकोदरो येन श्लेषा. १२१ नन्वाश्रयस्थितिरियं पर्या. ५१ त्रिविधं दीपकावृत्तौ आवृ. २९ न पझ्मं मुखमेवेदं अप. ४६ त्वदङ्गमार्दवे दृष्टे तुल्य. १०८ नपुंसकमिति ज्ञात्वा विष. १४३ लं चेत्संचरसे वृषेण अवज्ञा. ९७ नरेन्द्रमौले न वयं आक्षे. १०३ त्वत्खङ्गखण्डितसपत्न. असंग. १५७ नलिनीदले बलाका. व्याजो. १७० त्वत्प्रत्यर्थिवसुन्धरेशतरु. ऊर्ज. १३३ न विषेण न शस्त्रेण अर्थान्त. विष. १६६ न विषेण न शस्त्रेण प्रति. १७१ त्वयि लोचनगोचरं गते ऊर्ज. २८ नागरिकसमधिकोन्नति. अप. ५८ त्वयि सति शिवदातरि निद. ४७ नागेन्द्रहस्तास्त्वचिकर्क. तुल्य. १८ त्वय्यागते किमिति रूप. ८१ नाथ त्वदङ्गिनखधावन. अप्र. १७६ त्वं हि नाम्रैव वरदो श्रत्य. १५८ नाथो मे विपणि गतो गूढो. १६० दम्पत्योर्निशि जल्पतोः युत्त्य. ७४ नानार्थसंश्रयः श्रेषो श्रेषा. ११० दवदहनादुत्पन्नो धूमो समा. १६१ नामैव ते वरद वाञ्छित. लोको. १४२ दानार्थिनो मधुकरा यदि उल्ला. १२४ निद्राति स्नाति भुङ्के चल. कार. १३३ दानं ददत्यपि जलैः अर्थान्त. ९४ निन्दाया निन्दया व्या.व्य.नि. ११८ दिक्कालात्मसमैव यस्य एका. ६८ निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः समा. १०६ दिधक्षन्मारुतेर्वालं विष. १६५ निरुक्तिर्योगतो नान्ना. निरु ११५ दिवमप्युपयातानामाक. विशे. १७७ निर्णेतुं शक्यमस्तीति अर्था. १०६ दिवि श्रितवतश्चन्द्रं विष. ८८ निवेदतां हन्त समापय. पर्या. १३२ दिवाकराद्रक्षति यो अर्थान्त. ९६ निषेधाभसमाक्षेपं आक्षे. २४ दिव्यानामपि कृतविस्म. स्मृति. ७५ नीतानामाकुलीभावं श्लेषा. ११८ दीपकैकावलीयोगा. माला. १५४ नृत्यद्भगाद्हासप्रसरसह. उन्मी. ६३ दृढतरनिबद्धमुष्टेः कोश. व्यति. १२३ पतत्यविरतं वारि विक. ११६ दशा दग्वं मनसिजं व्याघा. ५७ पदार्थवृत्तिमप्येके निद्. १५९ दृध्या केशव गोपरागह. विछ्. १०७ पद्मातपन्ररसिके सरम्नीरु. विष. ८८ देवं वन्दे जलधिशरधिं. पर्या. ३० पदमे त्वन्नयने स्मरामि छेका. ५५ देवीं वाचमुपासते दष्टा. १ परस्परतपःसंपत् उपो. ९० देहि मत्कन्दुकं राधे पर्या. २० परिणाम: क्रियार्थश्चेत् परि. ५८ दोर्भ्यामब्धि तितीर्षन्त. निद. ८७ परिम्लानं पीनस्तनजघन. प्रसु. १४४ दोषस्याभ्यर्थनानुज्ञा अनुज्ञा. १२२ परिवृत्तिर्विनिमयो परि.

शलोक: अलं. पृष्ठं श्लोक: अलं. १२२ परिसंख्या निषिध्यैके परि. ३५ बालेन्दुवक्राण्यविकास. उत्प्रे. १० पर्यायेण द्वयोस्तच्चेत् उपमे. १२३ बिभ्राणा हृदये तया वि. समु. ९० पर्यायोक्ं तदप्याहुः पर्या. १२१ बिम्बोष्ठ एव रागस्ते पर्या. ८७ पर्यायोक्तं तु गम्यस्य पर्या. १७७ भवन्ति नरकाः पापात् कार. १२० पर्यायो यदि पर्याये पर्या. १६२ भवित्री रम्भोरु त्रिदश. वक्रो. २४ पलाशकुसुमभ्रान्त्या स्मृति. १२७ भस्मोडूलन भद्रमस्तु काव्य. ६२ पल्लवतः कल्पतरोरेष व्यति. १०८ भानुर्निशामु भवदङ्कि विष. १७१ पश्याम: किमियं प्रपद्यत समा. १६८ भावस्य चोदय: संधिः टस: १८२ पाण्ड्योऽयमंसार्पित. समप्रा. १६४ भाविकं भूतभाव्यार्थ. *भावि. ३६ पिनष्टीव तरङ्गाग्रैः उत्प्रे. १६२ भिक्षार्थी स क यात: वक्रो. १८३ पिनष्टीव तरङ्गाग्रैः समप्रा. ४२ भेदकातिशयोक्तिस्तु अति. १५६ पिहितं परवृत्तान्त. पिहि. १५३ भेदवैशिष्ट्ययो: स्फूर्ता. उन्मी. १४९ पुनः स्वगुणसंप्रापि: पूर्व. १७८ भ्रातः पान्थ कुतो संभ. १६५ पुरा कवीनां गणनाप्रसङ्के निरु. २८ भ्रान्तापह्ुतिरन्यस्य अप. १२१ पुराभूदस्माकं प्रथममवि पर्या. १०३ अचापवल्लीं सुमुखी असंग. ६७ पुरा यत्र स्रोतः पुलिन. समा. ५० मणि: शाणोल्लीढः दीप. ३७ पूरं विधुर्वर्धयितुं पयोधेः उत्प्रे. १४३ मदुक्तिश्वेदन्तर्मदयति अव. १४९ पूर्वावस्थानुवृत्तिश्च पूर्व. १२६ मधुव्रतौघः कुपितः ख. प्रत्य. ११३ पृथ्वाधयाद्यदाधारा. अधि. ३२ मध्यः किं कुचयोर्ध्टत्य उत्ग्रे. १६६ प्रतिषेध: प्रसिद्धस्य प्रति. २६ मन्थानभूमिधर. अप. ९८ अ्तीपभूपैरिव किं ततो विरो. ७६ मन्दमनिमधुरर्यमोपला शलेषा. ११ प्रतीपसुपमानस्य प्रती. ३७ मन्ये शङ्के घुवं प्रायः उत्प्रे. १३ प्रतीपमुपमानस्य प्रती. १२६ मम रूपकीर्तिमहरद्ुवि प्रत्य. १२५ प्रत्यनीकं बलवतः पत्य. १४४ मय्येव जीर्णतां यातु सनुज्ञा. १२४ प्रदानं पच्छन्ं गृहमुप. समु. १६१ मलयमरुतां व्राता याता छेको. १५५ प्रश्नोत्तरान्तराभिन्न उत्त. ११२ मलिनयितुं खलवदनं विचि. ८४ प्रस्तुतेन प्रस्तुतस्य प्रस्तु. १५१ मल्लिकामाल्यभारिण्यः मीलि. अनु. १७५ महाजनाचारपरम्परेद. स्मृत्य. १२१ प्रायश्चरिता वसुधामशे. पर्या. १२५ मानमस्या निराकर्तु समा. प्रौढो. १६७ माने नेच्छति वारयत्युप. हेत्व. ७४ फणीन्द्रस्ते गुणान्वत्तुं परि १३५ मालिन्यमब्जश शिनोर्मध्ु विक. १७५ बलात्कुरुत पापानि स्मृत्य. १५१ मीलितं यदि सादश्या. नीलि. १०९ बहलालक्षोणिपाल विष. १८६ मुक्ताः केलिविसूत्रहार. संकर. २१ बहुभिर्बहुधोल्लेखातू उल्ले. अति. १२३ बहूनां युगपन्नाव. समु. १८४ मुखेन गरलं मुश्चनू एकाव.

पृष्ठं श्लोकः अलं. पृष्ठं श्लोकः अलं. ४३ मुश्चति मुश्चति कोशं अति. ७६ रम्या इति प्राप्तवतीः श्लेषा. १७० मुनिर्जयति योगीन्द्रो रस. ४१ रवितप्तो गजः पक्ष्यां. अति. १४० मेघैर्मेदुरमम्बरं वनभुवः प्रहर्ष. १६८ रसभावतदाभास. रस. १०४ मोहं जगन्रयभुवामपने. असंग. १६५ राजन्सप्ताप्यकूपारा अत्यु. ७ यत्तया मेलनं तत्र उपमा. ५८ राजसेवा मनुष्याणा निद. १७३ यत्रैता लहरीचलाचल. अनु. १४१ रात्रिर्गमिष्यति भविष्य. विषाद. प्रहर्ष. ८६ रात्रि: शिवा काचन प्रस्तु. १२ यत्वन्नेत्र समानकान्ति प्रती. ३६ रात्रौ रवेर्दिवा चेन्दोः उत्प्रे. १८५ थथा ग्रहादनाचन्द्र: एकव. ३१ रिक्तेषु वारिकथया कैत. १७३ यथा रन्ध्रव्ोन्नश्चलजल. अनु. ३८ रूपकाविशयोक्ति: स्यातू अति. १२० यथासंख्यां क्रमेणैव यथा. ८२ लज्जा तिरश्चां यदि चेतू अप्र. १४४ यथोर्ध्वाक्षः पिबत्यम्बु अन्यो. ९५ लावण्यद्रविणव्ययो न व्या.नि. १४२ यदयं रथसंक्षोभा. उल्ला. १७९ लिम्पतीव तमोडङ्गानि अ.सं. ५४ यदि सन्ति गुणा: पुंसां प्रति. १४८ लीलाब्जानां नयनयुगल रत्ना. १३३ यदुच्यते पार्वति पाप. अर्थान्त. ११७ लुब्धो न विसृजत्यर्थे व्याघा. ४० यद्यपहुतिगर्भत्वं अति. १४४ लेश: स्याद्दोषगुणयो: लेशा. ९२ यद्वक्रं मुहुरीक्षसे न व्याज. ८४ लोकं पश्यति यस्याङ्गि: पर्या. ११४ यन्मध्यदेशादपि ते अल्पा. १६१ लोकप्रवादानुक्कृति. लोको. १०८ यं प्रति प्रेषिता दूती विष. १४२ लोकानन्दन चन्दनद्रुम उल्ला. ४८ यश्च निम्बं परशुना तुल्य. १०७ लोके कलङ्कमपहातुमयं विष. ६४ यश्च रामं न पश्येत्तु विनो. १७६ लोलद्धूलतया विपक्षदि. श्रृत्य. १३४ यस्मिन्विशेषसामान्य. विक. १६२ वक्रोक्ति: श्रेषकाकुभ्या. वको. ४४ यामि न यामीति धवे अति. १५६ वकरस्यन्दिस्वेदबिन्दुप्र. पिहि. १६८ युक्ति: पराभिसन्धानं युत्त्य. १५८ वत्से मा गा विषादं श्र. विवृ. ११३ युगान्तकालप्रतिसंहता. अधि. ५२ वदनेन निर्जितं तव आब. १४५ युवैष गुणवान्नाजा लेशा. ४९ वदुन्ति वर्ण्यावर्ण्यानां दीप. १७८ ये नाम केचिदिह नः संभवा. ३० वदन्ती जारवृत्तान्तं छेका. २ येषां चन्द्रालोके उपो. १२८ वपुः प्रादुर्भावादनुप्यित. काव्य. ४३ योगेऽप्ययोग: संब. अति. ९९ वरतनुकबरीविधायिना विभा. ६२ रकस्त्वं नवपल्लवैरह. व्यति. ४६ वर्ण्यानामितरेषां वा तुल्य. ३२ रक्तो तवाङ्गी मृदुलौ उत्प्रे १३ वर्ण्यनान्यस्योपमाया पती. १५२ रत्नस्तम्भेषु संक्ान्तैः सामा. १३७ वर्ण्ये स्याद्वर्णवृत्तान्त. ललि. १६४ रत्नस्तम्भेषु संक्रान्तैः उदा. ६ वर्ण्योपमानघर्माणां उपमा. १४७ रत्याप्तप्रियलाञ्छने क. रत्ना. १३ वर्ण्योपमेयलाभेन प्रती. ३७ रथस्थ्रितानां परिवर्त. उत्प्रे. ८६ वहन्ती सिन्दूरं प्रबलक, प्रस्तु.

पृष्ठ श्लोक: अलं. पृष्ठं श्लोक :- अलं. ५२ वाक्ययोरेकसामान्ये प्रति. ६२ व्यतिरेको विशेषश्चेत् व्यति. ५६ वाक्यार्थयो: सदृशयो: निद. १५६ व्याजोकिरन्यहेतूक्त्या व्याजो. १४० वाञ्छिताद्धिकार्थस्य प्रहर्ष. ६६ व्यावल्गत्कुचभारमाकुल. समा. ३८ वापी काणि स्फुरति अति. ७१ व्यास्थं नैकतया स्थितं परि. १५४ वाराणसीवाधपतां उन्मी. १४४ व्रजेम भवदन्तिकं प्रकृ. अनुज्ञा. ११२ विचित्रं तत्प्रयत्नश्चेत् विचि. ८६ शब्दार्थशा कयाक्षिप्तोऽपि प्रस्तु. १७६ विदितं वो यथा स्वार्था श्रृत्य. ५२ शमयति जलघरधारा आटृ. ५४ विद्वानेव विजानाति पति. १५ शंभुर्विश्वमवत्यद्य रूप. ७९ विधाय वैरं सामर्षे अप्र. १२० शरणं किं प्रपन्नानि व्यथा. ९४ विधिरेव विशेषगर्हणी. व्या.नि. १८३ शशिनमुपगतेयं संदेह. १८६ विधुकरपरिरम्भादा. एकव. ११२ शत्रं न खलु कर्तव्यं समा. १११ विनानिष्टं च तत्सिद्धि. समा. १०७ शापोऽप्यदृष्टतनयानन. विष. ६४ विनोकिश्चेद्विना किं. विनो. ९३ शिखरिणि क्व नु नाम व्याज. ९८ विभावनाविनापि विभा. अप. १४९ विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजे. पूर्व. १२० श्रोणीबन्धस्त्यजति तनु. पर्या. ५७ वियोगे गौडनारीणां निद. २६ स एव युक्तिपूर्वश्चेत् अप. १०२ विरुद्धं भिन्नदेशत्वं असंग. १५५ संकेतकालमनसं विट. सूक्ष्मा. १०० विरुद्धात्कार्यसंपत्ति. विभा. ४९ संगतानि मृगाक्षीणां तुल्य. १०५ विरूपकार्यस्योत्पत्ति, विष. १५० सङ्गतान्यगुणानङ्गी अत. १२३ विरोधे तुल्यबलयो. विक. ११९ संग्रामाङ्गणमागतेन माला. १२२ विलङ्गयन्ति श्रुतिवर्त्म परि. ४७ संजातपत्र प्रकारान्विता. तुल्य. १७४ विलीयमानैरविहगै. अनु. १८५ सत्पुष्करद्योतितरङ्ग एकव. १८३ विलीयेन्दु: साक्षादमृत. संदेह. ११२ सत्यं तपः सुगत्यै यत्ता समा. ३६ विवसवतानायिषतेव उत्प्रे. १४५ सन्तः सच्चरितोदयव्यस. लेशा. १७४ विवृण्वता दोषमपि च्यु. शब्द. ४२ संबन्धातिशयोक्ति: अति. १५८ विवृतोक्ति: छ्लिष्टगुप्तं विवृ. १३५ संभावना यदीत्थं संभा. ६९ विशेषणानां साम्येन. समा. ३१ संभावना स्यादुत्प्रेक्षा उत्प्र. ११५ विशे: ख्यातमाधारं विशे. ११० समं स्यादर्ण नं यत्र समा. ११५ विशेष: सोऽपि यद्येकं विशे. १२७ समर्थनीयस्यार्थस्य काव्य. १०५ विषनं वर्ण्यते यत्र विष. १२५ समाधि: कार्यसौकर्ये समा. १५ विषय्यभेदता द्रूप्य रूप. ६५ समासोक्ति: परिस्फू. समा. १३१ विस्नब्धघातदोष: अर्थान्त. १४६ सर्वता सर्वदोऽसीति लेशा. १४९ वीर लद्रिपुरमणी परि. तङ्ड. ७१ सर्वाशुचिनिधानस्य परि."

१७ वेधा द्वेधा भ्रमं चक्रे रूप. १३९ सर्वेन्द्रियसुखास्ादो अ्रहर्ष .- १७७ व्यक्ततं बलीयान्यदि हेतु. अर्था. ६३ सहोक्ति: सहृभावश्चेत् सहो.

पृष्ठं शौकः पृष्ठं श्लोक: अलं. ९१ साधु दूति पुनः साधु व्याज. ७९ सौहार्दखर्णरेखाणामु. १६ साध्वीयमपरा लक्ष्मीः रूप. ५३ स्थिरा शैली गुणवतां प्रति. ७४ साभिप्राये विशेष्ये तु परि. १८४ स्पष्टोच्छसत्किरण. एकव. १५२ सामान्यं यदि सादृश्य. सामा. १७७ स्फुटमसदवलगं तन्वि अनुप. १९० सारूप्यमपि कांर्यस्य समा. ११६ स्फुरदद्भुतरूपमुत्प्रताप विशे. ९६ साहित्यपाथोनिधिमन्थ. आक्षे. २३ स्यात्स्मृतिभ्रान्तिसंदे. स्मृति. १८४ सिक्तं स्फटिककुम्भान्तः संदेह. ११६ स्याद्याघातोऽन्यथा. व्याघा. १६६ सिद्धस्यैव विधानं विध्य. १२७ स्वकीयं हृदयं भित्त्वा अर्था. ४९ सिद्धि: ख्यातेषु चेन्ना. तुल्य. १६३ स्वभावोक्ति: स्वभावस्य स्वभा. २९ सीत्कारं शिक्षयति छेका,. २७ हालाहलो नैव विषं अप. ३९ सुधाबद्धग्रासैरुपवन. अति. ४७ हिताहिते वृत्तितौल्य तुल्य. १६० सुन्रु त्वं कुपितेत्यपास्तम. विवृ. ८० हृतसारमिवेन्दुमण्डलं अप्र. ५० सुवर्णपुष्पां पृथिवीं दीप. ११६ हृदयान्नापयातोऽसि विशे. १५५ सूक्ष्मं पराशयाभिज्ञे सूक्ष्मा. १२९ हे गोदावरि देवि काव्य. १४६ सूच्यार्थसूचन मुद्रा मुद्रा. १६८ हेतु हेतुम तोरैक्यं हेत्व. १३८ सोऽपूर्वो रसनाविपर्यय. ललि. ९९ हेतूनामसमग्रत्वे विभा. ११६ सौकर्येण निबद्धापि व्याघा. १६७ हेतोहैतुमता सार्धे हेत्व. १७४ सौमित्रे ननु सेव्यतां अनु. १६६ हे हस्त दक्षिण मृतस्य विध्य.

समाप्ता चेयँ कुवलयानन्दश्लोकसूची।