Books / Kuvalayananda Appayya Dikshit Chandrika of Jivanand Vidyasagara 1877

1. Kuvalayananda Appayya Dikshit Chandrika of Jivanand Vidyasagara 1877

Page 1

कुवलयानन्द:।

(भ्रसङ्गार:)

त्रीमदप्यपदोचितेन विरचितः ।

टोकाबरितI

वि, ए, उपाधिधारिया योघोवा नन्द विद्यासागरभट्टाचार्येय प्रकामितः।

:() :-

सुन्टित: ।

Page 3

कुवलयानन्दः।

(तल्ङ्गारग्रन्थ: )

श्रमरोकवरोभा रम्व मरोम्खरौऊ्कतम्। दूरोकरोत दुरितं गौरीचर रापङ्गजम् ॥१।

त्रनुचिन्तय महालक्षमों इरिलोचनचन्द्रिकां।

चिकोर्षिताविघ्नसिद्धये इष्टदेवतां स्तौति,-अ्रमरौति, पय चरणमेव पङ्गजमिति मयूरव्यं सकादिसमासात्रय णात्म रिणा - मालङार:, चरणे आरोप्यमासस्य पङ्गजस्वारोपविषयचरणात्मता- परिपति बिना दुरितदूरीकरथक्रियारथत्वासंभवात्; परिणाम: क्रियार्थ ध्वेद्विषयी विषयात नेतितलचणत्। नच पह्जमिवचरण- मिति पूर्व्वपदार्थप्रधान उपमितसमास एवास्विति शहंग ? श्रम- रोणां कवरोभारस्य केअपाशस्य सम्बन्धिनौ सोगन्वालोभात् त- त्संसष्टा या खमरो तथा मुखरोक्कतमिति विशेषणसानुगुखा- भावात् तस्य पङज़गतत्व नेव म्रसिद्वेरिति एर्तावशेष णावगतेन च पादपतनेनाभिव्यन्यमाना गोरोविषया सुराङ्नागता रति: कविगतां तां पुष्णातोति मेशेडल द्वारोपि बोष्य: । १ ।

Page 4

२ कुवलयानन्दे

परस्परतप:सम्पत्फलायितपरस्परौ। प्रपञ्ज मातापितगै प्रञ्बी जायापती सतुम: ॥२॥ उद्दाढा योगकलया हृदयाजकोशं, धन्यैश्विरादपि यथारूचि गृह्यमायः ।

परस्रेति, प्राज्जी पुरातनी, जायापती अर्थादुमामहेखरी,स्तुम:। किं भूती-प्रपश्चस्य जीबवर्गस्य मातापितरूपो, निरुपाधिकपा- श्यत्वाद्ितोपदेष्टलान्न। तथा परस्रसम्बन्धिव्यास्तपः सम्पत्तेः फलवदाचरितं परस्परस्रूपं ययोभ्ती, अत परशब्दस्य क्रिया- विनिमयविवच्तायां वर्मव्यतोद्ारे मर्वनामोढे वाचचे इति वार्तिकेन हिर्भावत्रसमामवद्भाबे, पूर्व्वपदस्थस्थ सुपः सुर्वत्ाव्य- इत्यनेन सुपः स्वादेशे व परस्परशब्दव्युत्पत्त: पार्वतौतपःसमृद्ि- फलायित: परमेखरः, परमेशरतपःसम्पत्फलायिताच पार्वतीत्य- थौलभ्यते। तपःसम्पत्ते फलं-निरतिथयानन्द दति तदुपमया परस्परं परमप्रमास्पदत्वलच्षगः गृष्गरोव्यज्यमान: सौभा- ग्यातिशयव्यन्ननमुखेन शिवयोर्भावप्रकषे पर्यवस्वतोति सम्वदयै- राकलनीयं। मातापितराविति रुपकाभ्यामुन्नोपमयो: संसष्टिः, परसरज्नोपमयोः फलायितेत्येकवाचकानुप्रवेशलचयः सङ्र इति दिक ॥ २ ॥ सम्प्रतति प्रतिपिपादयिवितानामलद्वारारणा व्युत्पत्ते: खतोडपुर- षाथतया फलत्वयोगान्तस्ारसाखादोपयिकलवेन फलतव प्रेचा- वर्ता प्रक्मतग्रन्थप्रवृत्तये सूचयितु' भृग्गाररसाविदैवतं श्रज्थया प्रति रसास्वादानन्द प्रार्थयते,-उद्याटोति, स सुकुन्दो में मख्चं भखत् भवं=शाखतिकं, भम्नावरणतया सदा मकाशमानं, श्रेओी-

Page 5

मङ्लाचरसम्।

यः प्रस्ुरत्यविरतं परिपूर्सरूपः धेयः, स मे दिगतु शाखतिकं मुकुन्दः ।३।। अलङ्गारेषु वालानामवगापनसिड्डये।

विरगलितवैद्यान्तरमानन्द, रसीवे स इति त्ुतैः रसपदाभिधेयं, दिगतु=ददात्वित्यथेः । यथात्र ते मुक्षिप्रार्थनाया: प्रक्वते sसङ्ग-

चिनोहृद यपुरडरोकस्य, केशं=मुकुलं, अधोमुखतया विद्यमानं, उद्वाटा=रेचकप्रागायामेनोध्व मुखं लल्वा, चिराइहुकालं, यथा- नचि=यथेच्क ग्ह्यमापोऽपि रामकव ष्ाद्यभिमतमूर्तिध्यानगोचरी- क्रियमायोडपि, परितः पस रूपमस्य तथाभूतोऽ परि्किबब्रह्मा- रूप:, शविरतं=निरन्तरं मुश्निदथायां, स्फुरति=प्रकाशत इति विरोधालङ्गारः, शपासनिकरूपस्य कल्पितत्व न च तत्परिह्ारः

तत्र योगिगतभगवद्विषयकतिभावस्य कविगतं तं प्रत्यङ्गतया प्र योडलडार: । २॥ चिकोर्षितस्य ग्रन्यस्य प्रयोजनाभिधेये प्रदर्भयति,-अलद्वार-

वालानामव्यत्पव्ानां, तेष्ववगाहनस्य व्युत्पन्ते: सिद्धये इत्यर्थः, तेषां ये लच्लक्षणी तयोः संग्रह इति नित्यसापेचताव्मास:। सच-उदाहरणं। अलङ्गारत्वं च = रसादिभिन्नव्यङ्गभिवत्व सति भब्दार्थान्यतरमिष्ठा या, विषयितासम्बन्धावच्किना चमत्- कतिजनकतावच्केदकता, तदवक्क दकत, अुप्रा सादि विभिष्ट-

Page 6

कुत्रलयानन्द- oC

ललित: क्रियते तेषां लक्यलक्षगासंग्रहः॥8। येषाञ्चन्द्रालोके दशयन्ने लक्यलन्तसलोकाः। प्रायस्तएव तेषामितरेषान्वभिनवा विरच्चन्तापू॥ उपमा-यत्रन सादृश्यलक्ष्मीरुल्लसति इयोः।

समन्वयः । शब्दार्थयोर्ज्जाननिष्ठचमत्क्वतिजनकतायां विषयितया वच्क दकत्वेन तद्टिशेषसौभूतानुप्रासोपमादेस्ब्रिष्ठावक्के दक- तावनक दकलात। रसवदाद्यलङ्वारसंग्रहाय व्यंग्योपमादिवार-

रामां, चन्द्रालोके-चन्द्रालोकास्यग्रन्थ, त एवेत्वनन्तर लिख्यन्त इूति शेषः । तत्र स्थितानामपि केषाञविदल्ेखनात् प्राय इत्युत्ां । यथा उनन्तरसोकस्योत्तराध। तत्र वं दश्यते,-हृदये खेलतोरुजी- स्तन्वङ्गौस्तनवोरिवेति,म्वयत्तन्यदेव विरचितमिति। एवस् तदी-

सम्पुन्यर्थालङ्वररिषु निरपगीयेष बर्हुलालङ्गारघटकतया

लच्चनिर्देशः, शेष लचगं। सादृश्यल्मोयमत्कतिजनकता, तइशिष्टसाहश्यमिति यावत्, धर्मधममिगोरभेदोपचारात्। लच्चणं व्याचष्ट,-यत्रति, यत्र = काव्ये, वत्तित्व सप्तम्यर्थः, तथ्व अत्निलच्षगान्यतरसहकारेण बोधकत्वसम्बन्धन उपमानमधि- कगुमं, चन्द्रादि। उपमेयं =वख मानं, कामिनौवदनादि। सह- दय:॥ काव्य भावना परिपक्ञबद्धिः। व्यङ्रसव मर्याका = प्रतीति-

Page 7

उपमा। ५

इंसैव कष्ण! ते कौर्तिः खर्गङ्वामवगाहते ।६। यचो पमानोपकैययो: महदर हृदया ह्वादकतवेन चारू- सादृश्यर दूततयोक्लमति, व्यड्मर्यादां विनास्पष्ट प्रका- शते, तलोपमालद्वारः। इंसीवेत्युदाहररम्। नियमरूपा यथा सा व्यप्नेeर्थः। अचीपमानोपमैययोरिति सरूपकथनं नतु लक्षणान्तर्गतं, व्यावतनीयाभावात् आात्मा- यापादकत्वाज्च उपमानतवोपमेयत्वयोरुपमार्घाटतत्वात् -एत- ज्ाय्र व्यक्को भवि्तति। इत्य चालङ्वारत्व सति साहृश्यत्वमु-

षणं बोध्य। इंसीत्यादि, अव् तावदिवार्थें साइृश्य निरूपित- त्वसंसर्गेण हंस्यादेन्वयः, सादृश्यस्य प्रयोजकत्वसंसगेण खर्ग- ङ्गावगाहनावयत्वरूपे साधारपधमें, तस्य च स्वरूपसम्बन्धेन को्तों साह श्यस्य निपातार्थतया नामार्थ प्रति साचात् सम्ब- वेन विशेषयत्व विशेषगत्वच बाधकाभावात्,तथा च-हंसीनि- रपित साहश्यप्रयोजक स गंङ्गाकम्मकावगाहनात्रयत्ववती कोर्तति- रिति बोध:। नचैवे खगेङ्गावगाइनमिव शब्दसत्यार्द्यग्रिमग्रन्थ धात्वर्थस्य समानधर्मत्वोकि विरुद्वेति वाय्यं,तदात्यत्वस्य समान- धर्णत्वे तस्य तथात्वस्योचि य्यापातलवेन विरोधाभावात्, तथासति सवब कुतो न साटृश्यान्वय इति चेत्? न, धात्वथनिष्ठविशेष्यता- निरुपितप्रकारतासंसगय शाब्दबोधे विभेष्यतया विभक्नार्थो- पस्थितहेतुखात्। नच निपातार्थभिन्नव्वत्तित्वेन प्रकारता विशे- षणौयेति वाचं, घटोनपश्त त्यादो घटार्दन्वताभावस्य कर्मता- संसगेण दर्शनेन्वयापस्तेः। यदितु धात्वर्थेपि तात्पयंवभात्

Page 8

कुवलयानन्दे-

कारतासम्बन्ध न नान्वयवृद्धि प्रति नजजन्योपस्थिते: प्रतिबन्ध- कत्वमात्र परिकल्पा घटोन पश्तौत्यादो पूर्वोक्षान्वयबोधोनिरा करगीय इति दिक॥ एवमरविन्दमिव सुन्दरवदनमित्यादावऊ्- विन्दादिनिरुपितसाइश्यस्य प्रयोजकतासंसर्गेण सुन्दरपदार्थ- कदेशैपि सुन्दरत्व2नुभवबलादन्वयम्तद्विग्िष्टस्य चाभेदेन मु- of

वदनमित्यन्वयबोधः, अरविन्दसुन्दरमिति समासेत्वरविन्द पदेन अरविन्दनिरुषितसाहृशप्रयोजकं लच्ष्यते, त्ताभेदेन पदार्थेकदेश सौन्दर्येडन्वेति, एवश्वारविन्दनिरूपितसाटृश्य प्रयो- जकाभिव्नसौन्दर्यवदभिन्न वदनमित्यन्वयबोध: । एकदेशान्वया - योगादरविन्द पद्मेव लक्षणया सर्वार्थबाधकं सुन्दरपदं तुता त्पर्यंग्राहकमित्य के। अरविन्दममिव वदनमित्यवारविन्दनिरुपित- साटृश्यवद्द्नमिति बोध:, सादृश्यस्य निपातार्थतयाडभेदेन नामा- र्थान्वये बाधकाभावात्। अरविन्दमिव भातौत्यत् भातेर्जानार्थ- कत्व Sर विन्दपदस्य अरविन्दनिरुपितसाटश्यप्रकारकञ्जानविषये लचषगा, तस्य चाभेदेन मुखादावन्वयः, शेषान्तात्मर्यय्ाहकं, पूर्वो- कदिशा वा साहश्यस्येव प्रकारितासंसगेंय धात्वर्थेडन्वयः, अ्रचेथ सौन्दय्ये गोति धर्मापादाने ततौयार्थस्य प्रयोज्यत्वस साहप्येऽ- न्वयात् सौन्दर्य प्रयोज्यार विन्दनिरुपितसाह खयप्रकारकज्ञानविषय- इूति बोध: । आ्राद्यकल्पेतु अर्विन्दपद्मेव सर्वार्थबोधकमितर - नात्पर्यग्राइककिति ध्येयं। इयक्ष साहृश्यस्य पदार्थान्तरत्वमते शाष्दबोधरीतिरुपदर्शिता, तस्य समानवमरुपत्तु चन्द्रदूव मुखामत्वादौ चन्द्रवत्तिधमेववाखमाति बोध:, परतै वाक्वादकमिति

Page 9

उपमा। ७ द्यञन पूर्गोपमेत्युच्यते हंसी कौर्ननिः खर्गङ्गाव

समानधर्मोपादाने दूवार्थस्य धर्षस्याह्वादकतु पदार्थे कदेशेऽन्वयः,

लक्षणा, चन्द्रादिपद तात्पर्यग्राहकं चन्द्र-सदृग मित्यतासेक- देशे सादश्य चन्द्रान्वयः, स-सम्बधिकतात्; सदृयपदं वा चन्ट्रसा- दृश्य-विश्िष्टे लाक्षगिकम् अतिवाह्नाटकतेनेतुात्ता वभेद स्तृतौ- यार्थ स्तस्य च सद्पदार्थेकदेशे धर्मेऽन्वयस्तथा चाह्नादकता- भिन्नचन्द्रवृत्तिधर्मवदभिन्न' मुख मिति बेधः। सदृशपद्मेव बा सर्वारथबधक मितरतात्यर्यग्राहक मिथवंविधा अन्वयसरणि सेगय स्तत् तत्र शब्दव्युत्पत्तिनिपुरौरनुस धेया इन्यलं प्रसकानु-

पूर्णोपमेतौत्यनन्र मालद्वारिके रिति पूरणीय, ततू च

विशेषतः शब्दोपात्तसमानध्म्नकतृ च सति विशेषतः खनि- कढभव्दगम्यत्व, खप इसुपमापरम्, उपमानलप्ताया मपि लक्ष- सदोपमानप्रतिपत स्तह्ारणाय शक्कोति उपमेयलप्ायां सर- बध्ूगन्तीत्यादा वात्मन उपमेयस्या ध्याद्ृतेनात्मान मिति पब्दन बोधनादुपात्तेतिशब्दविशेषगम् एवमपि तन्वौत्यने- नात्रोपमेयस्य काव्यसा सदयं न सद्भत इतावं विधार्या लप्नोपमानाया सुपमानस्य च सद्भपदोपात्तताद्दिशेषत इति उपमेयोपमानतावच्केदक रूपेणेत्यर्थः; धर्मलुप्ताया मपुरपमा वाचकेन सामान्यता धर्मस्योपात्तत्वादिशेषत इति, उपमाप्रय- जकतावच्केदक रूपेणेत्यर्थः वाचकल पाया मपि लचगयोप

Page 10

कुवलयानन्दे- LS

मानादिप देनोपमावगमात्तद्वारगाय विशेषतः खनिरूढ़ेति उप- मायां च निरुढ़ा दूववहायथाशब्दाइत्याद्यभियु क्कोकिसंस्ट हीता इवाद्यः, अन निपातरूपस्येवादे रुपसर्गवत् द्यातकत्वमेव, कथ मन्थधा "शरे रुस्त्र रिवोदीच्यानुद्दरिययन् रसानिवे" त्यादा वुस्न्नादिपदोत्तरततौयादिसङ्गतिः १ उस्त्रादे रुद्दरणक्रियां प्रत्यक - रसलात्; इवाथे सादृश्यान्वयितवेन करगोभूतगरविशेषगत्वाभा वाच्च। देगतकत्वे तूस्त्ादि पदम्योसत्रसदृभपरतयास्त्रसदगः शररिति भरविशेषणलन ततोयादिसङ्गति रिति वैय्याकरणमतं तु नादरनीयम्। 'उपास्थते गुरु' रित्वादी धात्वर्थासनक्रियाया

यामिवेवादिवाचकताया मभावेन दृष्टान्तवैषम्यस्य स्फुटलात्। विशेषगविशेषयोः समानविभक्निकतायां 'विशेष्य ण सहैकार्थ भवेद्यत विशेषणं। तन्र लिङ्गादय: प्रायी विशेषयस्थाविशेषर्ण' -दूत्य नुशासन स्येवोपमानोपमेययोरपि तस्यां लिङ्गसंख्याविभे देऽपि उपमानोपमेयता विभत्नि: पुनवकेव उपमानोपमेययो रित्यन- शासनस्य सत्वे नोपमानपदोत्तरततीयादे: साघुत्वायंतयोपपत ख तम्माद् वाचकत्व मेवेवादिनाम्; युक्नं चैतत्-अन्यथा सकला- लङ्कारिकसंमतसेवशब्दप्रयोमे योतोत्स्य दत्तजलाञ्लिता- पत्त :; रूढ़िप्रयोजनयो रन्यतरसगभावेन चन्द्रादिपदेन चन्ट्रसट- शलचणयां निषिद्लाक्षषिकतृ रूपनेयार्थतृदोषापत्व स ; अर्पिच इवादे्दर्गेतकतुनये चन्द्रादे रुपमानस्य पदार्थेकदेशतया तत्र साधारणधमन्वयानुपपत्ति रिति दिक। उपमानेत्यादि। उपमानतुज्जोपमानिरूपकच्ेन विवचितत, तदाय््यतु न विवचच- तत्व चोपमेयत, साधारणतृत् धर्मसवारसिक मौपचारिकं

Page 11

उपमा। र्मोपमात्ा चकानाञवतु र्गमप्युपादानात्।। ६। यथा वा-गुरदोषौब धो गृक्जन्तिन्दुचेडाविवेखरः। मिरसा साघते पूर्वम्पर ङ-राठे नियच्छति॥७॥ अब यद्यपि उपभानोप्रमेययोनैकः साधारणो धर्मः उपमाने ईशवरे चन्द्रगरलयोग्रंहराम पादानं तयोमध्ये

विम्ब प्रतिबिम्बभावक्वत श्षकतं वस्त प्रतिवस्त भावेन समास- भेदात्रवणेनेचयनेकवा चित्रमौमांसायां प्रपञ्चितम्। तन्र खर्गङ्गां वगाहनस्य तथात्व मौपचारिकं कीर्तो तस्य स्वारसिकता भावात्। उपादानादिति, वाचकस्योपादाननिर्देशः इत रेषां तु शब्दन प्रतिपाद्नन्तदिति चिन्तनौयम् ॥ ई।। साधारख प्रकार विशेषोपदर्शनायोदाहरगान्तर माह-यथा वैति, गुणदोषाविति, गुणदोषा वर्धात्परस्य गहन् जानन् बुध: पणडित: पूर्व पू्वनिर्दिष्टं गुण शिरसा स्लाघते आरन्दोलितेन शिरसा अभिनन्ट्यति परम्परती निर्दिष्ट दोषं कगठ निय कति निरुर्णाड् वाचा करठात् बहिर्नोह्ाटयतौत्वर्यः । क डूब? इन्द वव डी चन्द्रगरले ग्हन्र पाददान इखरी हर दूव, सोपि हि पूर्व चन्द्र शिरसा झाघते तत् पू्व्व क धारयति-परञ्चगरलं, करठ नियच्कति स्थापयतीति 'च्वडम्त गरल' विष' मित्यमर: ॥ शङ्ते-अत्र यदापीति। साधारगस्ततवेनाभिमतो धर्मः गहन् शिरसा साते पूव्व मित्यादिनोक्ती यद्ापि नेैकी न साधारण दूति योजना गहन्रित्यादिनोक् एकोऽपि धम्म: साधारणीर नैति वा यधात् ने साधारणस्य साधारवताभावोती रमङ्गत- तापत: साधारसाभावे हेतु: उपमान इत्यारभ्य इतिभेदा-

Page 12

१० कबलयानन्द- पर्वस्य चन्द्रख शिरसा साघनं वहनं उत्तरख गरलस कराठे निदमनं संस्थापनम उपमेये बुधे गुणदोषया- ग्रंह मं सानं तयोमे ध्ये पूर्व्वस्य गुरस शिरसा साघनं शिर:कम्पनाभिनन्दनम् उत्तरस दोषस कएठे निय- मनं कसठाटुपरि वावा अनुद्दाटनमिति भेदात्।

पादानेनाभेदाध्यवमायाच् साधारसधमतेत पूर्वस्प्ा- द्विशेषः । वस्ृता भिन्नयोरप्यपमानोपमेयधमयाः दित्यन्तेनोक्त :; समाधन्त-तथापीति, वस्तुगत्या साधारसाभावे पौत्यथ:। चन्द्रगरलयो रित्यादि यथाक्रमं चन्द्रगुपयो र्गरल दाषयोथे त्ययेः विम्बप्रतिबिम्बभावेन प्रतीयमानसादृश्ययो रुपमानेपमेयवधममयो भिन्नशब्दोपात्ततुरुपेण अभेदात अे- दाध्यवसायात् एतञ्ज साधारणधमतताय्रतनैनान्वितं ज्ाना दीत्यादिना गिरसा बहुलाभिनन्दनयोः करठस्थापन-तद्- हिरनुद्दाटनयोध संग्रहः । गह्वन्नितगदिना च शिरसा साघत करठ नियच्कतोत्यनयो: संग्रहः। अभेदाध्यवसायादिति, अभे- दस्याध्यवसाया दाहायनिव्चवादिताथः। साधारण धर्मते- तोति साधारणधर्सताभिमानविषयतेतताथः। पूर्व्वस्मात् पूर्वोदाहरणात् इति विशेष इत्यन्वयः। नचैव साधर्म्य- प्रतोतुापादानेपि वम्तत स्तद्भावात् कथ सुपमालक्षएसमन्वय

विषयधमत्वस्य वपमालक्षणतमिताभि प्रयादिति लोके बिम्ब

Page 13

उपमा। ११ परस्रसादृश्या दभिन्तय: प्ृथगुपादान विम्बप्रति- विम्बभाव इूति आ्जङ्कारिकसमय्: ॥७।। व एर्योपमा नधम्पा्ण्णा मुपमावाचकस्य च। एक द्वितानुपादा नैर्भिन्ना लप्नोपमाष्टवा॥ ८। तडिद्वारीन्द तुल्या सा कर्पूरन्तौ दशोरमम। कान्त्या सरबधयन्ती टष्टा तन्वौ रहो मया ।। यत्तया मेलन तत् लाभा मे यञ्च तद्रतेः। तदेततकाकताजीय मत्रितर्कितसम्भवम्॥ १०॥ उपमेयादौनां चतुर्णा मध्ये एकस दयोस्त्रयायं वा प्रतिपादक शब्दाभावेन लुमा पमे त्यच्यते सा चाटधा। प्रतिविम्बभावव्यपदेशस्य गगनजलाशयादिगतचन्द्रादिविषयतया प्रसिद्ध:। कथं प्रक्वते तद्मपदेश इतराभङ्गाया माह- वस्तुत इताादि, अभिवयो: तथाध्यवसितयो:। पृथगिति, भिन्नशब्द नेतार्थ:। बिम्बप्रतिविम्बभावदूति बिम्बप्रतिबिम्ब- भावपद्वाच्य मितार्थः । समयदति, सङ्गतद्ूतार्थः ।७।। पूर्णाया मुपमानादिसमग्रतानियमग्रसिड्के स्तद्विपरीतायां लुप्ता पमायां सव्वलापनियमाशङ्गानिरासाय लक्षणपूव्व के तां विभजते-वर्णेत्ादिना, चकारो वा शव्दार्थे, तदनन्तवं च लोपे- दूताध्याहार्थम् एवंचेतरेतरयोगाविवच्या वर्णसेगपमानसा धभ्पसेगपमावाचकसा वा लेपे अन्यतमानुपादाने लुप्ोपमा सा च एकद्ियानुपादानै रष्टवा भिन्नेति पूर्व्वापराभ्या सुत्तां भर्वति॥ ८-१०॥

मिति, वस्त तो लाघवात् पूर्णाभिव्नत लक्षएं बाध्यं लकणनाका

Page 14

१२ कुपलयानन्दे- यदावाचकलुप्ना १ धर्मलप्ा२ धर्म वार कलुप्ा३ वा वकोपमे यलपा 8 उपमानलुप्ता ५ वाचका पमान- लुप्ता ई धर्मोपमानलुप्ा ७ धर्मोपमानवा चकलुपा

गौरीत्यादि झोकेन प्रदशिता: तद्न्तोभेदा उत्तर क्षो- केन दर्शिता: तत्नतङ्गौगीत्यत्र वाचकनोपसतड़िदिव गौरो वर्थ, "उपमानानि सामान्यवचनै" रिति- ममासविधायकमास्त्रतः। दन्द,तुल्यास्ये त्यत्न ध्मे- लोपःस्वेच्किक: न शास्त्रऊतः। कान्त्या इन्द् तुल्या गत क्रममुपेत्यादाहरणक्रमानुसरेग विभागं दर्भयति-वथे- तगदि, वाचकलप्र ति, वाचकतृ चातानुपूर्विविशेषवत्तयोपमाबे।- धने निरूढ़त, तब् पकता निरुइ़लत्त पया वा तवारदयमिवादेहितीयं तु सुदृत्पदादेरिति तदभावात्तड़िद्गरीतगादी वाचकलाप: समा - सानुशासनेन निरुढ़लक्षणावगमेपि आनुपूर्विविशेषवत्तया शब्द विशेषस्य तदबोधनात्। शास्त्रक्ृतदूति, शास्त्रप्रयुत्तादत्यर्थः । कर्पू रत्तोत्यवति, अ सर्व्वप्रातिरपदिकेभ्य: किप् वा वक्रव्य इतः- नैन दिहितः किप् लुप्तीपि समर्यमाण धर्ममानरूपम् आचारं बाधयति, कपू रपदं च लक्षगया कर्पू रसाटृश्य तस्य चातिरिकले पूर्व्व वरत् प्रयाजकतासं सर्गेष्षचारेव्वयो धर्मरूपते तभेदेन, वस्तु तस्तु किशलोपाप्रतिसन्वानेपि तथा बेवात् कपूरादि- शब्दाएव कर्पूरादिसादृखप्रयोजकाभिनं तत्ादृश्याभिन्न वाचारं नच्षयन्तौति युक्कम्। नमु वाचकस्य वादे रनुपादानाबव प यृता, साधारणधमस्य त्वाचाररूपस्य किवपात्ततया कर्थ

Page 15

उपमा। १३ स्येत्य.पे वत्रंशक्यत्वात्। कर्पूरन्तीत्यन धर्म्म- वाचकलापः कपू रमिवा चरन्नीत्यर्थे बिहितस्य कर्प र- वदानन्दात्मकाचारार्यकस क्विप "दूव शब्दन मह लोपात् अतर धम्मलोप ऐक्किकः, नयनयोगनन्दा- त्मकतया कर्बूरन्तोति तटुपाढा नस्यापि सन्भवादिति कान्त्यास्मरवधूय तौत्यत वाचकापमेयलोपः अ्रत कान्ोंतविशेष सासा जर्थ्यतखात्मानं का मवधूमवाच रन्तीत्यर्थसय गभ्यमानतया खात्मान उपमेयस्य सहा- लोपः तवाह-कर्पू रवदानन्दात्मकाचारार्थस्य किप इति कपू- रस्येवेतोवार्थे वतिः श्नन्दात्मकः, जनकतासम्बन्धन वस्तुगत्या आनन्दखरूपी य आचारस्तद्वोध कमेात्यर्थः। ननु कित् लोपाज्ञाने प्याचारप्रतोत: कर्पू रादिपदानामेव तद्ोधकतृपचे कथ धर्म- लापः सङ्गमनोयद्तिचेत : अत प्राञ्ज :- एवमपि तद्ाचकतया तिहितस्य क्विपा लेपात्तव्वापव्यपदेशः अतएवात समानार्थकः क्य च् नेपात्तः तस्यालुप्ततादितााङ्गः। नव्यास्तु धर्ममात्ररूपस्ा- चारसेगपादानेपि आनन्दतादिना विशेष रुपयानुपादानाड्र्म- लोपोयुकएव अन्यथा इन्द तुल्यासाल्यादेमोलप्ोदाहरएस्या सङ्गततापत्तः। नचैव क्जादावपि ध्मलपा सगादिति वाच्यम् ? इूष्टापत्तरित्याङु:। सरवधूयन्तौतात्ति, ननूपमानादाचार इति करमाभूतादुपमानादाचारे क्ावो विधानात सरबधू रतिमिवा चरन्तीत्यवगमेप्यात्मान मन्यां वेति कथं निर्रयः ? तव्राह-विशे- वपति, रतमुरुपाचरगसा कान्तिकरणकतुरूप विशेषणसामर्थ्य :- दितार्थः, कान्तेः खरसतः खोयतानगमादिति भाव:। न चात्मन

Page 16

१४ कुबलयानन्द। पमावाचके नानुपादाना त् सत्वै चछ्रिक: खात्मानं सपर- बधय न्तोतुाप मेयापादानस्या पे सस्मवात्। काकता लौय मित्यत काकताजशब्दा दत्तिविषये काकताज ममवेतक्रियावर्तिनौ तेन काकागमनमिव तालपतन- मित्र काकतालमितीवार्पेसमामाव् तद्षयादिति- सायकात्मनानः उभयत्नोपमेय खस्य क्वचिद्गमन तवैव रहासि तन्वरा अवस्थान तेन स्वस्य तन्वाझ्च समागम: काकताजसमागममदृश इति फलति, ततः काकतानमिव काकताजोयमिति द्वितीयस्मि- उपमेयसा तन्वौपदेनेपादानात कथं लोपदूतिवाचं? तमरा द्वितौयान्ततया क म्भूतेप मे या समर्पकतात् श्म्मानमिताध्याहृते- नेत्र तहोधात् पतच सरबधूपदेन सरबधूसादृश्य लच्ष्यते, तसा

श्याभित्र आत्मक मके य पचारस्तुहाश्यस्तव्वोति बेध:। काक- ताल्षौवेति वृत्तिविशये समासविषये सापकादिति ईवार्थे समासा भव तद्विवयादित्य नेनेवार्थविषय समासानुवादोनुपपन्रस्तजन्ना- चापक इूतार्थ:, उभयत्र काकागमनतालपतनया: उपमेयमिता नन्तर क्रमेगेति शेषः । तनेति, काकतालसमवेतक्रियापरय: काकतालपद्यो रिवार्थे समासेनेतार्थः। काकतालसमागमेति, अयभाव :- काकागमनतालपतनयोरुपमानलवे तदुपमेययो: सय गमन-तन्वावस्थानयो: पृथगनुपात्ततव नपमेयतयान्वतायोगात काकतालसमागम एवोपमानम्, इतयस काकतालसमागमसद्श: काकतालपदार्थम्तस्यचाभेदेन खोयतन्वीसमागमरूप उपमेयेड

Page 17

उपमा। १५ न्निवार्थे ममासाच तद्विषयादिविसूलण "दूवे प्रति- ऊतावित्यधिकारस्थेन क प्रतायः। तथाच-पतनद- लितन्तालफल यथा काके नापभुक्त मेव रहो दर्शन- कषुभित हृदया तन्वौ खेनोप भुक्नेति तदर्थः। ततख्चात्र काकागमनतालपतनसमागमरूपस्य। काकऊतताल फलोपभोगरूपस्य चपमानखानुपादानात् प्रत्यया- धौयमायामप मानलापः समासार्थोपमायां वाचका- पमानलोपः। सर्वोप्ययं लापः छ्व-प्रत्ययविधायक- भास्त्रऊतः । त्र्रवितर्कि तसम्भवमितिमाधारगा घ - मसानुपादान म्रतायार्थोपमायां धर्मोपमान- न्वय दूति। ततदूति, तादृभसमासत्तरमिताथः । दूतितदर्धदति, काकतालपदलत्तितस्य काककततालफलपभागस टृशस्याभेदेन तव्वरतिलाभरूपेणेपमेवेनान्वयादिति भाव:। अ्रत पतनदलि- तमिति रहोदर्शनक्षुभितहृदयेति च बिम्बप्रतिबिम्बभावापन- धर्मस्वरूपकथन न त्वेवमन्वयाकारदति बेध्यम्। न च सक- दुच्नारितामां काकतालपदाभां कथमुपमानद्दयावगम दूति बाचाम् अन्ुभवानुसार्यनुथासन न व्युत्पत्तिवेचितरास्थ स्फुटं प्रति- पत्तरिति। एवं दुरूहलात्पदा बाख्याय तत्ना पमानल पादीयतु गोपि भेदान् प्रदर्सयितुमाह-वतथेति काकागमनेतगदि काका गमनतालपतनरूपो यः समागमस्तदूप स्ेतार्थः। दूदख काक्ा- गमनभिव तालपतनमिनरति महाभाष्यगतविग्रहवाक्विरोध पङ्गापरिहारायोक, समागमस्य तादयक्रियाद्दयाभिन्नत्वे नाता

Page 18

१६ कवलयानन्द- लोप:। समासार्थोपमायां धर्मोपमानवाचकलोप: दति सूक्या दृधा वधारितव्यम्।एतेषामुदाहरणा न्तरसि विस्तर भयान्त्लिख्यन्त ॥१० ॥। युक्ता तस्या कार्थ एव पर्यवसानात्; विभिष्ट।पमायां विशेषणाप मावगतिवत्स मागमोपमायामपि तदययव क्रिय योर्थ्यथायोगं गमा- मानामुपमामभिपेता महाभाष्यकतां तादृशविग्रहवाक्यप्रणयन मितराभयः । धममस्यानुपादानदूति तत्सथाने अभवत् किं बरंवौति ते-इति पाठदृति भाव:।।१० ।

विरचितायाम अलङ्गारचन्द्रिकाख्यायां कुवलयानन्द- टोकाया मुपमाप्रकरण सम्पूर्गाम्॥

Page 19

अ्नम्वय: । १७ उपमानोपमेयत्व' यदेकस्ैव वस्तुनः। इन्दुरिन्दुरिव श्रौमानित्यादौ तदनन्वयः॥११ एकस्यव वस्तन उपमानोपमेयत्ववर्यानमनन्वयः, य श यपमा निरूपपा नन्तरंतभ ला तङ्वारे सभवात्ा दृश्या उप मेयोप मैव प्रथमं निरुपयितुसुचिता न चत्वारीपि तत् सादृश्यनिब- ननोडनन्वयस्तथापि तंद्वितीयसदभव्यवच्के दफलकतया ततीय सदग व्यवच्के दफलिकामुपमेयोपमामपैक्ष्य गीघ्रोपस्थिति कमभि प्रत्व पत्यमं निरूपयति-उपमानोपमेयनुमिति, उपमानत मुप- मेयतू चेत्यर्थः : दंद्वान्त सूयमासतात् विवचत इति च शेषः । एवं चैकस्यव वस्तुनो यदुपमानत्वमुपमेयत् च विवचते तदन- न्वयदृत्यन्वयः। असभ्भवभ्रङ्गानिरासाय मध्ये उदाहरणोकिः। ननू- कलक्षणस्य भगितिरिव मतिमतिरिव चेष्टे त्यादि रशनोपमाया- मतिव्याप्ति: तत्र मत्यादे रेकसाव वस्तुन उपमानत्वम्योपमेय- त्वस्य च वर्णनात् अधैकस्य वस्तुना यदेकनिरूपित सुपमानतु सुपमेयत् चेति विवचितम् एकपदस्यावृत्तिकत्पनात्, इत्यन्च रथनीपमायां मत्यादेव्वप्टादिनिरूपितमुपमानतवं भित्यादि

व्याप्तिरितुाचते, तदा खमिव जलं, जलमिव खमितुापमेयोपमा- पमानत्वसेवायमायामतिव्याप्ति: तत्रकसैIव वस्तूनो गगनस्य एक- जलनिरुपितस्योपमेयतुस्य च वर्णनादिति चेभैव, एकसै।विति- विरोध द्योत केवका रबलेन खान्नय निरुपितयो रुपमानोप मेयत्वयो लभिन क्वाप्यतिप्रसङ्गाभावात; अ्रस्ति हि इन्दुरिन्द रिवेत्यनन्वये उपमानत्वमुपमेयतृञ्च खान्नयेन्दनिरूपित नतु रथनाप- म.यामुपमेयापमायां वति सङ्ेप:।

Page 20

१८ कुश्रलयानन्द- वरगर्यमानमपपि सवस्य खेन माधम्यें नान्वेतीति व्य त्यत्ते:,

मत्वद्योतनायेन्द रिन्दुरिव श्रमानित्युत्ञे श्ोमत्वेन चन्द्रम्य नान्य: सदशोस्तोति सदशान्तरव्यवच्छेदो

पर्यवसानस। यथावा-गगन गगनाकार सागर: सागरोपमः। रामरवायोर्यंद्व रामरावगयोरिव॥ पर्वोदाहरग थोमत्वस धर्मस्योपादानमर्ति इह। गगनादिषु वैपुल्य दे धर्मस्य तन्न्नास्तीति शेष:। ११ । अनव्वयपदप्र वा्तनिमित्तमाह -वर्षमानमपीति, नाव्वेतोति, न स धातइत्यर्थः । साधर्म्यस्य भेदघटिततादितिभावः। नन्वेव मत्यसम्बद्धप्रलाप त्वापत्तिरित्यत श्रह-अ्रनन्वयिनापीति,बाधित स्यापीत्वर्थः । अर्थस्य साधर््यस्य अ्रभिधानम् आहार्यारोपरूपतया प्रतिपादनं सदशान्तरव्यदच्केदेन सदूर्शांतरव्याहत्तिबोधद्वारेण। एतदेव विभद्यति-दन्द रित्यादिना, इत्यञ्च सदृशान्तरवावृत्ति- स्रवनद्वारानुपमत्वद्योतनरुपप्रयोजनव खादापा ततोकद्ररदनार्थ वाद्वत् द्वारमान्रतया सादृश्यप्रतिपादनेपि नासम्बद्पुलापता पत्तिरिति भाव: । उदाहरणान्तरमाह-यथावेतति, गगनाकारं गगनसद्भम; डवे- त्यतः पाक युद्धमित्यध्याहार्य्यम् उदाहरणन्तरपुदरगने बौजमाह -पूर्व्वोदा हगगोति, वैपुत्यादेरित्यादिपदात् गाभीयंदारुमात्वयो: सङ्गह: ॥११ ॥ दूत्यनन्वयपुकरगम्।

Page 21

उप मेयोपमा। १६

धर्मोरथ दव पूर्णशीरर्थोधर्म दूव त्वयि॥१२

व्यवच्छेदार्थं धर्माथेयो: कस्यचित्के नचित्साटृश्ये वर्िते

वाक्यमेदनेति यावत्; तत् उपमान(पमेयत् विवन्नतदूति शेषी नापि बोधाः, उपमेयोपमेति लक्ष्यनिर्देशः उपमेयेनेीपमेति व्यत्पत्त, धर्मोर्थद्वेत्ुदाहरगम्। अर्धीधन, पूर्णयौः पूगंस- मद्विः। अतु च धर्मार्थयोईयार्वाक्भेदेन उपमानत्व मुपमेयत्वव् वर्गितं तवाद्ावा क्यर्थस्येपमानत्व धर्मसोपमेयत्व द्वितौयेतु तद्ि- पर्ययामेन धर्मस्योपमानत्त्व मर्थस्योपमेयत्वमिति लक्षगसमन्वयः। उपमानापमेयत्वमात्रीक्तावनन्वय उतिव्यास डंयोरितुाक्रम्, एवर्माप 'ममत्वं शरदि पापुर हकमुदतारका' इताभयविश्यान्तसादशयाया मुपमायामतिव्याप्तिः, तत्र इयो: कुमुद्तारकयो: सादृश्या्रयत्व रूपोन मे वत्व स्येव तत्पुतियोगितवरूपस्योपमानत्वस्याप्यर्यतः प्रतोने रतःपर्वायेगेतुाक्कम्। ननु भगितिरिव मतिर्मतिरिव चेष्टा चेष्टेव का तिरतिविमले तिरशनीप मायामतिव्याप्तिः तत दयोमंतिचेष्ट्यी रवाक्य मेदेनोपमानोपमेय तवर्नादितिचित्-न, इयोरित्यनन पर स्पर मुपमानोपमेयत्वस्य विवच्नितत्वात्, अन्यथा पर्यायपदेनैवान- न्वयवारणे तद्वर्थ्यापत्तेरितिसंक्षेपः । ननूपमापृतीपोभ यरुपा या उपमाद्वयरूपाया वा उपमेयोपमाया अलङ्गारान्तरत्व किंवीजमि त्यत आरह-इयोरिति, नथा चार्थविशेषद्योतकतया चमत् क्ृततिवै लक्षए मेव तत बौजमिति भाव: ।

Page 22

२० कुवलयानन्दे- तम्याप्यनेन साहृश्यमथभिङ्गमपि मुखतो वर्सर्यमान ततोयसदृशव्यवच्छ द फलति। यथा वा- खमिव जलं जलमितर खं हंस दूव चन्द्रच्न्द्रदूवहंस:। कुमुदाकारा स्तारास्ाराकाराणि कुमुदानि॥ पूर्वत्र पर्णथीरिति धर्मउपात्तः दूह निर्मलत्वां- दिधर्मों नोपात्त दूति भेदः। उदाहर णाद्वयेपि प्रक्र- तयोरे वोपमानौप मेयत्वकल्पन' रात्ति धर्म्मार्थस्ङ्ठः शरदि गगनसलिलादिनैर्मल्यस च वर्णनीयत्वात् प्रकताप्रऊृतयोरप्यषा सम्भवति। यथा-गिरिरिव गजराजोऽय गजराज दूवोच्चकैर्विभाति गिरिः। निर्भरदूवमद्धारा मदधारेवास निर्भर: सवति॥ १२॥ धर्मार्थयोमध्यदूतार्थः। मुखतः भब्देन, तथाच पाप्तस्य पुन वंचनं तदितरपरिसह्वारथमितिन्याया दिहापि तोयसदृश व्यावृत्तिलाभ दूति भाव: । खमिवेति शरद्वगंनमिद खमाकाशमिव जलं कालष्पापगमनेन निर्मनलत्वातिथयात्, शेषं स्पट्ट; निम्नलत्व दित्यादिपदेन शैत्यातिभयपरिग्रहः। गिरिरिवेति, अत्र गजः प्ररतः, अयमिति पुक्तपरामर्शिः सर्व नार्मनिर्दिष्टतात् अतएवोपक्रमादयेप्यस्य मदधारेत्यन्वयो बोध्यः; अव पूर्व्वार्ह्गि उच्चकेरविभातोति समानध्मउपात्तः, उत्तरार्डवे च स्त्रवतोति सउक्र इवि दिक् ॥। १२ ॥ ।। दतुापमेयोपमापकरगम्॥

Page 23

प्रतीप: । २१

पुतोपमिति, लव्निर्दशः ननूपमानोप नेयभावस्य वैवचि-

व्याप्तिरित्यत आह-प्रसिद्देति, प्रसिद्ोपमानसा उपमेगभाषः उपमेयत् प्रतौपं प्रतोपपदवाच्यंकुतः प्रातिलोम्यात् प्रसिद्दोमान- प्रतिकूलतात उपमेयभाव प्रातिलम्यादित्यविसर्गंप।ठेपि प्रसिद्धोप-

नसनापमेयत्वकत्पनं पृतोपमितुश्च्यत इति व्याख्य यं, न तु परमिद्- सेगमानोपमेयभावसा वैपरीवादिति यथाम् तरीत्या, एवंविध

निमित्ततायोगादिति; एवं चेततपूकारेगोपमानपुतिकूलासा,

पृतौपमितिपृतीपपञ्चकसाधारणं सामान्यलच्षणमिति सूचितम्

दिति। पृतिकूलत्त्वव् तिरस्कारप्योजकत्त्वम् एतसा च सकलपृती- पभेदसाधारखं तत्न तत्र स्फुटौकरिथते। यथवति, प्रोषितसा पियां पुति वियोगवेदनानिवेदनमिदं, अररयि पिये! च्वदोयसादसन विनोदनं विनोदो विरह्यापनम् तम्मात्रमपि मम देवेन न स्म्यत, एतदेव दर्भर्यात- यदित्यादिना, त्वन्नवरयो समानासाधारणौ कान्ति: शोभा यसा तथाविधं यदिन्दीववं तव्सलिले मग्न वर्षतुना जलवबेः

Page 24

२२ कुबलयानन्दे- यत्वन्त वस मानकान्तिस लिले मग्न तदिन्दीवर। मेवेर नरितः प्रिये: तव मुखच्छायानुकारी शभी।। ये पि त्वद्गमनानुमारिगतयस्े राजहंमा गता:। त्वत्सादृश्यविनोदमात्मपि मे दैवेन न चम्यते॥ १३॥ अन्योपमेयलाभेन वर्गर्यसयानादरञ्च तत्। अलं गर्वेष ते वक् कान्त्या चन्द्रोपि तादथः॥१४ अत्युत्कृटगुगतया वसयमानसान्यत खमादृश्यममह मानस्यापमेय किञ्नित्म्र् र्शय तावताव तस् तिचस्का- गेद्वितीय प्रतीप पूर्वस्मादृपि विचछित्तिविशेषभालि तव मुखसा छायया कान्या अनुकारी सदश: शरश मेधैरन्तार र्तम्तिरोहितः । येपी यपिभिन्नक्रमः तुद्गमनसद्भगतयो ये राज हंसा स्तेपि गतादूति; अत्र कान्तत्यादि्धर्मोपादानात्पूर्वोदान रणवेलच्यएय बोध्यम्। ननूपामानादुपमैयस्याधिक्वर्गना- कपात् व्यतिरेकालद्गारादस्य की भेद: १ उच्यते-तत् वैधमा- प्रयुक्तमुपमयस्याधिका विर्वात्ततमिह तूपमानतामात्रप्रयुत्तत्व :- त्ाधमाप्रयु्तमिति ॥१३॥ प्रतोपान्तरमाह-अन्योपमेेति, अन्यद् व्खं उपमानं तद्र प यदुपमेयं तस्य लाभेन वर्णनौयस्य मुखदेरनादरो मव्वबरि- द्ारोपि तत् प्रतोपमित्यर्थः; तस्य गर्वप्रसक्तिपूर्व्व कत्वेनोपमेय ताया अि पूव्व मपाप्ता उपमानतिरस्कृतिविशेषपयाजकाना दितिभाव :; अतएव लाभेनेनुाता नतु सत्वेनेति। त्रपाप्तपाप्त लोगशन्दाशतात्। विचकित्तिविशेषेति चमत्कारोत्कर्षेन्यथः;

Page 25

प्रतोप: । २३

यथा वा- गर्वममवाह्ममिम' लोचनयुगलेन किवह.सभद्रे।। मन्तो दशानि दिशि दिशि सरत्य ननु नौलन लिनानि॥१४ वर्गर्योपमेयलाभेन तथान्यस्ाप्यनादरः। कः क्रौयंदपैसे मत्यो! त्वत्तुल्या: सन्ति हि स्त्रिय:॥१५ अत्यतक टगुसतया ककचिदप्युपमानभावममहमानखा वरायस् वर्गयमुपमेय परिकल्पा तावता तख तिरस्कार पूर्वप्रतीपवैपरत्येन ततीय प्रतोपम यथा वा-अहमेव गुरुः सुदारुणना मिति हालाहल मा स्म तात! दृप्य। ननु सन्ति भवादृशानि भयो भवनेस्मिन्वचनानि दुर्जेनानाम्।१५॥ वगयेनान्य म्योपमाया अनिष्पत्तिवचत्च तत्। मुधापवादोमुग्ातित तन्मुखामं किलाम्बुजम्॥१६ उक्करीत्योपमानतिरस्कारातिशयप्रतौतेरिति भावः । गर्वमिति, असंवाह्यं संवहनायोग्यम् अपरिमितमिति यावत्। भद्रशाभन दूति सम्बोधनं, नन्विति हेतुर्षे अपव्ययानामनेकार्थतात्; पूर्व्वोदा- हरणे कान्यति समानवर्मोपादानमिह तुनेति भेद: ॥१४ ।। वर्योपमे टेति, अन्य स्यावसर्स्य अनादरोपि तथा प्रतोपमि त्यर्थः । श्रहमेवेति, सुदाकृग्णा न मतितोव्रराणां गुरु : श्र ए्टः, तर्ति सानुकम्पसम्बोधने, मा स टृप्य दूतिदर्ष मा कथा इत्यर्थः।१५। वर्णनान्यसति, निरूपितत्व ततोयार्थः वखनिरुपितायान्य स्यावर्णास्योपपमा तस्याइत्यर्थः अनिष्पत्तिवच: उच्यमाना अनि- ष्पत्ति: क्वदभिहित दूतिन्यायात् तत्प्रतोपं। सुधेति किलेतिवार्ताया

Page 26

२४ कबलयानन्दे- तवगर्ये वर्गरयोपमाया अनिष्पत्तिवचनं पूर्व्वेष्य उत्- कर्पशालि चतुरथे प्रतीपम्। उदाहर से मुधापवादत्वो-

यथा वा-आकर्गाय सरोजाचि! तचनीयमिदम्ुवि। शशाङ्गस्तवतक्रेण पामररूपमोयते॥१६ ॥ प्रतोपमुपमानस्य कैमर्थामपि मन्वते। हष्टं चेद्वदनं तखया: किं पद्मन किमिन्दुना ॥१७ तवन्मखाभमम्बुजमिति वार्ता। सुधा निष्पयोजनापवादः अ्लो कार्थकत्वेनापवाद्सानिष्य योजनत्वम्। उत्कर्षैति, उपमानतिर- स्कारातिशय प्रयोजकत्त्वरूपेत्यर्थः। मुधापवादतवोक्त ति, उक्रार्थभ- तत। आकसयेति, वचनीनम् अलोकतयानिन्दितम् अतएव भुवी- तुगत्नां लोकान्नरे मुखासन्निधानेन विशेषादर्शनादलौक तग्रहाय। गात् सन्निधामेपि विशेषाग्रह पात्यामरेरितुा्रम्। अरत्र वचनौय-

प्रतोपमिति, कः अर्थः प्रयोजनं यस् तत्तथा अनर्थकमिति यात् पसा भाव: कैमर्थ्य तइपि प्रतौप मन्वते आलङ्गारिकादतिशेष:। ननूपमानसा पद्मचन्द्रादेर ह्वादविशेष रूपप्रयोज नवत्वात् कथमन- थक त्वमत आरह-उपमेयस्ैवेति, उपमानधूर्वहलेन उपमानकार्य- कारितेन अयन्नोपमानकैमर्था हेतु: अतश्ोपमानकैमर्थ् मित्य-

कैमथ्य मिति भावः। उपमानप्रयेजकधूर्वहत्त्व नेतिपाठे उपमानं प्रयोजकं थस्यादति बहुव्रीहिः। ननूपमानकेमर्थ्यस्योपमानाक्षेप- वषाच्तेपद्रति वामनसूच णाचेपालङ्गारत्व नोकत्वात् कथं प्रतोप-

Page 27

प्रतीप: । २५ उप मेय स्थै वो पमा नधू बेहत्वेनो पमानकैमर्थामप- मानप्रातिलोम्यात् पञ्तम प्रतीपम्॥ यया वा-तदोजमस्द्शसः सिथिताविमौ दथति चित्ते कुरुते यदा यदा। तनोति भानो: परिवेषकैतवात् तदा विधि: कुरडलोनां विधोरपि। केचिदनन्वयोप मे योपमा प्रतोपा ना सुपमा विशेषत्व न वमत आह-उपमानप्रातिलोम्यादिति उपमानप्रतिकूलत्ा- दित्यर्थः प्रतिकूलत्व च तिरस्कारप्रयोजकत्वमितुात तथा च प्रतीप सामान्यलच्षणाक्रान्त तात्पतपान्तर्भावएवोचित इति भावः। तदोजसदूति, नैषधौये नैषधवर्मनमिदं विधित्रंह्मा तस्य नलस्यो जसः प्रतापसा तद्यपसश्च स्थितो सत्यां दमी सूर्यचन्द्री हथा प्रता- पज्योत्यदेः कार्यसा ताभ्यामेवोपपत्तेनिररथकाविति चित्ते यदा यदा कुरुत तदा भानोविधोश्च परिवेषसा षरिधे: कैतवाच्कलात् कुगडलानां वय्यर्ष्य सूचिकां रेखावेष्टनां करीतोत्यन्वयः। अ चनायं परिवेष: किन्तु कुगडलनेत्यपड़तौ केमर्थ्रूपप्रतौपसाङ्गवात्तयो रद्राङ्रिभावलचणः सङ्गर: यद्त्वापमितादिवच्च तत्पदवीपाया अकरगं न दोषदति बोध्य। केचिहण्डीपुभृतयः। अनन्वयोपमाप्रतोपानामिति प्रतोषपदेन चात्राद्यभेदायमेव ग्द्यते नत्वन्त्यभेद्द्वयमपि तत्नीपमितिक्रियानिष्यत्त रभावेनीप

सुक्रा, चमत्कारं प्रति साधर्मरस्य प्राधान्येनापरयोजकल्वात्, सामर्थ निवन्धनउपमानतिरस्कारएव हि तत्र चमत्कतिपयोजकतया

Page 28

२८ क़वलयानन्दे- अयं हि घूर्जोटि: सानादेन दग्वा: पुर क्षणात्। अ्रयमास्ते विना शम्भुस्तातौर्योंकं विलोचनम्॥१६। शम्भुविश्वमत्रत्यद्य खोकत्य समर्द्ृाष्टिताम्। त्रस्यामुखेन्दुना लब्धे नेत्रानन्द किमिन्दुना॥ २०॥ लेपेनपागड़रोकरएं विधोरिति निदर्भनावारगाय बिम्वाविभिष्टेति मंभयोत्पृत्तवो निरासाय निययेतुाक्रमिति संत्षेपः । आराधि क्या त्यादि, आधिक्मुपमानस्य स्ाभाविकोमत्रस्थामपेच्त्योपमेयता दात्म्यावस्थायां बोध्यम्। एवं नूानत्वमपि अरनुभयम, आरधि- क्य नानतोभयरहितम् अभेदताद्र प्यान्यतरमात्म् ॥१८॥ अयं हौत्यादि, अयं वर्णामानो राजा सेन हेतुना पुरः नगर्य: शिव- सापि तिपुरदग्द्टत्वात्सएवायमिति भावः। तार्तीयौकमिति तृतीयमेव तार्तीयोकं 'तौयादीकक् खार्थें वाच्यः' दति वार्तिकानु साग़त विलोचनं विनेत्यन्वयः ॥१८॥ शभ् रिति, अत्नाप्यय मित्य मुषञ्जनौयम् अन्यथाऽतिशयोक्या- पत्या रूपकोदाहरगत्ासङ्गतेः। अद् राजभावावस्थायां समदुष्टितां समसद्लचनताम् एकरूपलचनवत्ताज्च। मुखेन्दुनेति, अ न्दुपद्मिन्ट कार्य्यकारिपर। किमिन्दुनेति, पुसिद्धचन्द्राद्व दविवन्त

न्दुकार्यकारिशि मुखाभेदभानानुखभेदरूपकं सगात! न तु चन्द्रता दरूप्य रूपकमिति वाचं, व्यत्पत्तिवेचित्रपए सुखस्य खनिष्ठाभेदपरति योगित्व संसर्गेणन्वयाभुापगमात् विशेषणानुयोगिकसापि विशे- षगासम्बन्धताया: सामित्वसा षषठार्थत्ववादिभि: प्राचीनेशवतसा धनमित्यादावङ्गोकारात् एवं च मुखनिष्ठाभेदप्ृतियोगी चन्द्रस्तत्-

Page 29

रूपकभ्। २६ साध्वीयमपण लक्ष्मरसुधामागरोदिता।

विषय्युपमानभूतंपझादिविषय सदुपमेयं वर्णानौयं मुखादिविषयिगो रुपेश विषयस्य रञ्जनं रूपकम् अ्न्य रुपेगा रु पवतः करणत् तज्च क्चित्पुसिङ्गविषय्य भेदपर्यत्रसितम्। क्वचिद्ववे प्रतीयमान एव तदीय धर्म्मारोपमातरपर्य वसितम्। ततख्च रूपक तावद्द्िवि- धम-ग्मेदरूपककाद्रुप्यरपकञ्जेति। द्विविधमपि प्र येकन्त्रिविधम। प्रसिद्धविषय्याधिक व्सानन न्यून - त्ववर्णन नानुभयोक्ञ चैवं रूपकं षड्विधम्। त््प्रयं कार्व्यकारी वैति बोधान् मुखाभेदरूपकापत्तिः मुखपृतियोगिक- भेदसगभानादिति। एवमन्यतीह्यम् । २० ॥ असुघेति, सूधा सागरादुदिता उत्पन्ना पुसिद्वा लक्ष्मी: द्रयन्तु न तथतिनानत्वाकतिः । अतिरिय्यतदूति, निष्कलङ्गतया अधिको भवतीत्यर्थः ।। २१। लक्षगश्नोकं व्याचष्टे-विषयुपमानेत्यादि, विषयिसोडभेटेन- रूपेण चेति पाठः/ रूपेए आह्वादकतादिना ताद्र पाण कचित्ता द्र पेरण चेताव पाठः परमार्थतम्त प्रामाणिकपुस्तकेषु विष यिणोरूपेग विषयस्य रञ्जनमति युक्ततरः पाठः तेन तच्जत्यादिन पोनरुक्रामिति ध्ययम्। हरिद्रादिना पटादि रज्जने पुयुक्तता रज्जनशब्दसाह पुहत्त्ी बीजमाह- अन्यरुप पेति, रूप रक्नपौतादिकम् ऊभे इताद्र प्ये च तथा चान्य दीयधर्म गान्यस्य तद्त्तासम्पादनत्वसामान्यादिह गौरया रख्न-

Page 30

३० कुबलयानन्दे- होत्यादिसा दस्ोके नामेद्रूपकाणि असामुखेन्द,- नेत्यादिसार्डश्नोकेन ताद्रप्यरूपकाणि अधिक्रय नानत्वानुभयो कहशक्रम प्रातिलो म्येनोदा हतानि- येन दग्धा दूति विशेपशोन वर्णानीये राज्ति प्रसि-

of चानुभदामेदरूपकमादयं। ततौयलोचनप्रहाणोका पूर्धावस्थातो नूानताप्रदर्शनान्तानाभेदरूपक द्वि- तीयं। नानत्ववर्गानमपि अ्रभेददार्ढयपादकत्वा च्चमत्कारिवियम दष्टित्वपरित्यागेन जगद्रक्षकत्वोक्र शिवस्य पूर्जावस्थातोवर्सनीयराजभावाया मुत्करप- विभावनादघिकाभेदरूपकम ततीयम्। एवमुत्तरेप ताद्रप्य रुपकोदाहर सेव्वपि क्रमेणानभयन्य नाधिक- शब्दप्रयोग दति भावः। तच्चति, रञ्जनञ्जेत्यर्थः । पुसिद्धति, कविसम्प्रदायपुसिड्वापमानाभेदेन लब्धात्मक मिचथः। रूप पदस्याभ दतताद्रप्योभयसाधारणत्वादिति भावः;अभेदैन रूपेग चेति पाठे तु तन्नेत्यत्र च शब्दो हैत्वथंकः, तेन पूर्ववोक्त स्यैव समर्थन मिति न पोनरुक्ता तावद्विधान्तरीके: पक् उद्देशक्रमप्ाति लोम्यनेति निर्हेशक्रमवैपरीत्य नेत्यर्थः। एतदव विशदयति- येनत्यादि, विशेष गनेति हेतो ततीया पुरदगधुत्वविशेषहेतुक शिवाभेदानुरञ्जनादियर्थ। ननु न्यनत्ववर्णन भेदापकर्षयोः प्रतोत: कधं चमत्कारितत्वत श्रह-अभेददादीपादकल्वादिति,

Page 31

रूपव.म। ३१ भावा उन्न्नया: अनेनैत्र क्रमेणोदाहरसान्तरासि- चन्द्रज्योत्स्राविशदपुलिने मैकतेरि्मन् भरया, वाददयूत' चिरतरमभूत्मिद्वयूनो: कयोच्चित्॥ एकोवक्ति प्रथमनिह्नत' कैटम कंसमन्यः, तत्व' स वं कथय भगवन्! कोहतस्षत्र पूर्वभ्॥ अत्न सत्वमित्यनेन य. कंसकैठमयो हन्ता गरडध्वन स्ततादात' वर्सेनीयस्य राज्ः प्रतिपादा त प्रति कंमकैटमनधयोः पौव्वोपर्यप्रन्नव्याजेन तत्तादातमा दारढाकरखात् पूर्वावस्थात उत्कर्षापकर्पयोगविभाव-

विगेषनिवेतम्य शेवाभ्यनुजाफलकतया निविद्वतिरिक्रमकन गुणमालिता प्रतोतविक देभविक्वतमनव्वय्वङ्ववतीति न्यावेनाभेद निश्य सम्पादकत्वादिवत। विभावनात् प्रकाशनात्। चन्द्रज्यो नक्नेति, राजानमति कर्स्याचदुक्ि :- ह भगवन् ! चन्द्रज्योकावत् विशदं खवत पुलिनं यस्य तथा भूतेऽम्मिन् गरवा: अरयूगामक नद्ा: मैकते सिकतामवदेशे कयोघित्तिद्वतरुणयोः चिरतरं प्रनि चिरकालं वादरूपं दूतमभूत्। कोटृक? तवाह-एक: सिद्धयुवा कैटभ देव्यविशेषं प्रथम निहितं तरक्ति वर्दत। अ्न्यः कंस प्रथनं निहित वक्ति, सः कंसकेटभयोनिहन्ता त तत् तयोर्मध्वे पूर्त की हत दूति तत्व' कधयेतान्वयः। यद्यपि मुनिप्रभनावेव भगवन्निता मन्तगवितम् न राजादौ तथापि राज्जो भगत्रतादात्मावर्मना- दनोचितंा्र परिहरणोय क्वचितु भवनति पाठः। अ्र ज्योगापदे नेत्र चन्द्रिकालाभेपि चन्द्रपहं शारदपूर्णवन्द्रपरतया नापुशार्थ

Page 32

कुत्रलयानन्दे- वेधाद्वेधाभ्म चक्रे कान्तासु कनकेषु च। तासु तेष्वप्यनामक्ः साक्षाद्वर्गी नराकति:। अत्र साक्षादिति विशेषगेन विरक्रसय प्रसिद्धशिव- तादात् मुपदिंश्य नराऊतिरिति दिव्यमूत्िवेकल्य

त्वय्यागते किमिति वेपत एष सिन्धुः, त्व' मेतुमन्थऊ्दतः किमसौ विभेति। दोपान्तरेपि न ह्रि तेऽस्तावसम्बदोद्य, त्वां राजपुङ्गव ! निषेवत एव लक्मी: । अत्त्व सेतुमन्थकदिति सेतोर्मन्यनस् च कर्ता परुषोत्तमेन सह वर्णानीयसय तादात्मा मुक्का तथापि पुष्पमालेतात पुष्पप द मिवोत् क्वष्टपुष्प पर तयेति बोध्यम्। वादय।- ग्यतासूचनाय युनोरिता्क्कम्। त्रयं होत्यूदाहर पेडमेदारो पहेतुभूत पुरदाहकत्वरूपं साधभामुपात्तम् दह तु जगदक्षक स्वादिकं तत् गम्यमानमितिभेदः। वेधा दति, इधा कान्ताधर्मिकत्वकनकधर्मि- कत्वरूपविधादययुक्न श्रमं बलवद्निष्ठाननुबन्धि सुखसाधनत्व श्रमं सर्वेषामपि स्रमाणं वेधसा निरम्ागेपि प्राधान्यविवत्तयेत्थ मभिधानम्। अ्रयमास्त इतादाहरणे पभ्षुसादृश्यं गम्यमानमिह- व्वनासशिरूप तदुपाश्तमिति भेद: । तय्यागतदूति राजानं प्रति कवेरुत्ि: सेतुभ्च मन्येति इन्दः, मन्यन मन्य:, श्रमृतमन्यनं होपान्तरेपीत्यपिना सुतरामेतद्द्वौपे नास्तौति सूचते अ्द्य राजभावावस्थायां शभ्त विशमितात् विशवसंरचकत्वं सादृश्य सुपात्तम् दहृतु नेति भेद: ॥

Page 33

रुपकम्। ३३ त्वदागमन मेतुबन्धाय मन्थनाय वेति समक्रेय न भेतव्य द्वौपान्तराणामपि त्वासम्बदत्वेन पूर्ववत् होपान्तर जेतव्याभावात्पराप्तलव्ष्मौकत्वेन मन्थन-

.6 काभेदरूपकम्॥ किं पद्मस्य रूचिं न हन्ति नयनानन्द विधत्ते न किन् टद्धिर्वा षकेतनस कुरते नालोकमाव्रेसा किम्।

किं पद्मस्ेति दयितां प्रति नायकोलिः। तत वतरूपे दन्द कार्य कारिणि सति श्यमपर: परसिद्धः थौतांशश्न्द्रः यत् उज्जभ्रते उदिनो भवति तस्मात्त वक्रन्द: पद्मस्य रुचिं कान्ति किं न हन्सि परयोजन मसुहिश्य न मन्दोपि परवतत इति न्यायात् प्रयो- जनस्यान्यतः सभवे तदुज्जुन्भणस्यासङ्गतरिति किं न हन्तीति काका अपितु इन्तविेति पर्यवसाने तटुजृभ्रप प्रथेति पृतौति- पर्थ्यवसानम् एवमग्रिमव्ञाक्य घोरपि। भरषोमकर: केतनं चिक्कमस्य तथाभूतस्य समुद्रस्य कामस्य च शलोक्रनमालोक: पुकामस तव्मात्या अ्रमृतेन दर्पोभिमान: उन्नभरणहेतु: स्यान्चेत्! त्रयुत्ता मेतत, यतः दूहैव वत्ा न्दो बिम्बावर तदप्यस्य वेति समुचितपदा- ध्याहार ण योजनीय यच्कव्दस्योत्तरवाक्यगतल्ेन तच्कब्दाक्षेप. चषम ख्ाब तदसपादानेपि न्य नपटखदोष: कार्य्यकारित्वमात ता नेनाभे दव्यावृत्ति:। तस्या मुखेन्द नेत्तात् किमिन्द नेति पुनरुपा- दानमातरं भे दविवचान्ापकम् दृहत्वपरशव्दस्याय्युपादानमिति विशेषः । श चतुर्व इन दूति, बादरायणोव्यास, लाभे लोचनं वसाति

Page 34

कुनलयानन्द- वक्क न्दौ तव सत्यय यदपर: श्रीतांशुरुज्ज भते, रम: ख्वाद्म्टते न चेदिह तद्प्य न्ताव विम्बाधरे। अल्रापरः शौतांभुकतिनेन वज्ान्दोः प्रसिद्ध चन्द्रा म- दमाविष्कृत्य तसतर च प्रसिद्धचन्द्रकार्य्यकारित्वमात्र प्रतिपा ट्नेनोत्कर्ष।पकषयोर प्रदर्शनाद नुभयं ता ट्रप्य- रहपकस्। अचतुर्वदनं व्रस्मा द्विवालग्परोहरि:। प्रभाललोचनः गभ्मुभगयान् पादरायगा:।

व्यभिकागत पि गमनाखापहुवीहि। बन हरावपरदति विशे पगात तदंभे एव ताद्गप्यरूपकं स्यात्। इतरांशत्वभेटरूपक सेवेतराषड्राह- पत्रेति विष्वपोति, एक त्रानोकारोपरूपायां रूपकमालाया मत मप्याय तात्पर्थग्राहक नैकवस्तितस्यामि माधारखमेवोचित मिति भावः।अधमेत च साधीताादि पूर्जादाहर गादिशेष:। न्यून- रूपकस्य चमतकारित्वं पूर्व्वमुत्त वृद्ससभत्वा दृढयति-इदमिति, यदाहितानकरं स इनि शेष: । एकगुगहानी अ्रभिहिताया मिति शेष: । युगसाम्यदार्ढी' श्रषगुणयुपुतत साम्यायोगव्यवच्केद: चतु वैदनत्वाद्येकगुमव्यतिरेकस्य प्रमागन्तर सितस्य पुनर्व चनं शेष- गुपपाभावपरिसह्वारथं पर्य्ववस्वनोति भावः । अ्पत्र च रूपक-प्रभेद कत्वेनैव चमत्कारोपपती नालङ्वारान्तरत्वं न्यूनत्ववर्सनसा युक्त

मागां युत्तमिव्यखरसी मर्नामनानेन सूचितः ।

Page 35

रुपकम्। ३५ अ हरपर दति विशेषणात्तवप ताप्य मा विवक्षा विभात्रिता चतुर्वदनत्व हि जैकल्यञ्तोके मिति न्यूनताद्र प्यरूपकम् ददं विशेषोकुादाहरण मिति वापनमतम।यदाह-'एक गुगहानौ गुएसाम्यदारढ

किमसुभिर्ल्नपितैर्जड़ मन्यमे. मथि निमज्जतु भौमसुताननः। मम किल शुतिमाह तदर्थिकां, नतन मखेन्दपरां विबुध: खारः॥

किमसुभिशित, जड़ेति, मूर्खजलमर्येति साधारग चन्द्र

मनः मवि निमज्जतु निलौयतामिति मन्यसे, किरमिति सोपहा- सकाकुः, तन मैव मंस्था इ्रतार्थः,अतृ हेतुमाह-किल निष्वित मम विबुध: परिडतः सरः तरदर्रथिकांस: पागनिर्गमकालीनमनः- पवेशः अर्थोयस्यास्तां ुतिं नलमुखेन्द परां मनःप्वेशा धिकरणखन नलमुखचन्द्रतात्मयंवनीमाहेति अयङ्गलङ्गन इतुा दाहरणे दोषशून्यत्वप्युता शाब्दमाधिक्म दह तु गुणविशेष- पयुत्त गम्यमानन्तदिति विशेषः । सावयवत्वनिरवयवत्वादित्या दिना समस्तवस्त विषयत्वादिरूपः तत्प भेदानां परम्परितत्व रूपभेदान्तरसा च परिग्रहः। तथाहि सावयव निरवयव परम्परिततवञ्जेति तिविधं रूपकं प्रताकं क्रमेण द्विविधं समस्त- वम्तविषयम एकदेशविव््त्ति च, केवलं माला च, षिष््वचाकम्

Page 36

३ई कुव्रलयानन्दे- अ व दमयन्नीऊतचन्द्रीपालम्भ प्रसिद्धचन्द्रो न नि- य्या एका लिक मनःप्रवेश श्रुतितात्मर्य विषय: किन्तु नल - मुखचन्द्रएवेति ततोऽसाधिक प्रतिपादनादधिकता दूष्य रूपकम्। रूपकस्य सात्रयवत्व-निरवयत्वादिभेद- प्रपञ्ननन्तु चित्रमौमांसायां द्रष्टव्यम् ॥ २१॥ अर्िष्टवाचकञ्जेति, सविष्टाल्निष्मेदयोः केतलमालारुपत्वाभ्ा मन्ताज्नतुविधमिताष्ठी भेदा: तत्- ज्योत् सराभन्र्म क्कुरगाध नल्ा विस्रती तार कास्थ न्यन्तर्धानव्य सनरसिकारातिकापालिकियम् । दोपात द्वीप म्मति दधती चन्द्रमुद्रा कपाले न्यस्त सिदाञ्जनपरिमलं लाव्कनसा च्कलेने दरति॥ पद्ये रातरी कापालिकीतवारोपमा प्रधानतयावयविनोवय- वरूपाणि ज्योत्स भिस्त त्यादिरूपकाणौति सावयवत्त्व समस्तस्य वस्त न आरोप्यमाणस्य शब्दविषयस्वं च द्रष्टव्यम्। प्रोढ़ मोि करूच: पयोमुचाम्बिद्व: कुट जपुष्पबन्धबः विदुातां नभसि नाटा मण्डले कुवते स्प्। कुसुमास्नलिश्रिय मित्यत् पुधानस् नभसि नाटामग लत्वा रोपस्यावयत्रभून विद्युतां नर्तकोत्रूपणाथ न शाब्दमित्येकदेशे विभेष गशाव्दतया वर्तनादेकदेशविवर्तित्वं कुरङ्गोवाङ्गानि स्तिमितयतिगौतध्वनिष यव्सखीं कान्तोदन्त सुतमपि पुनः पूश्नयति यत् अनिद्र यच्चान्न: सपिति तदहो वैदयाभिनवां पुवृत्तास्या: सेतु हदिमनसिजः प्रेमलतिका मित्यत प्रेमलतिकामित्यमालारूप निरवयवम्। सौन्दर्यस्य तरङ्रिणी तरुषिमोत्कर्षस्य हर्षोंद्रमः, कान्त: कार्मगकमानमंरहसा सुखासना वासभू:।

Page 37

रूपकभ। ३७ विद्यावत् गिरां विधेरनवधिपावीखसाचात्क्रिया, बागा: पञ्च मिलीमुखस्य ललनाचूडामगि: सा पिया॥ इत्यत् चमालारूपं निरवयवम्बाध्वम् एवम् अलीकिकमहालोक प कायित जगच्य: स्तूयते देव! सदगमुत्तारत्व न के भवानित्यत्र वैगकुलयो: स्रिट्टेन वंगपदेन कुले वेगु ्ारोपपूर्वक एव राज्रि सुकारत्नववारोप दूति स्िष्टवाचकं केवलपरम्पपरितरूपकं विद्व

स्िट्वाचकं केवलपम्परित पर्यङ्गो राजलक्षा इसादावालानं जयक्कजरस्यत्यादौ चाश्निष्टवाचकं मालापम्परितन् दष्टव्यं विस्तरभया व्रह पुपच्चते ॥२१॥

॥ दूतालङ्गारचन्द्रिकायां रूपक न्ुकरगम् ॥

  • :0: --

Page 38

३८ कुबलयानन्द- परिणाम: क्रियार्थस्नेद्विषयी विषयात्मना। प्रमन्नेन दगजेन वौच्धते मदिरेक्षणा ॥२२

निवध्यमानः खतल्लख तदुपयोगित्वासम्भवात्प्रऊ्रता त्मतापरणतिमपेक्षते तब परिणामालङ्गारः। अत्ोदाहरसं प्रसन्नेनेति। चत्र हि अ्रजस्य वौनन- गोपयोगित्वं निबध्यते नतु दृशः मयरव्यंसकादि समामेन उत्तरपदार्थप्राधान्यान् न चोपमितसमासा ययगोन दृगजिवेति पूर्वपदमाधान्यमस्ीति वाच्यं प्रभन्न नति सामान्यधर्मप्रयोगादुपमित व्याघ्रादिभि: सामान्याप्रयोग इति तदप्रयोग एवोषमितसमासान शासनात् अजस्य वौक्षणोपयोगित्वं न खात्मना स स्वारि अत सस्य प्रअतद् गा त्मवाता परि मत्यपे क्षमात्म रिणामालङ्मार:॥ परिणामं लक्षर्यात-परिगाम दूति, विषधिनिष्ठायाः पुकतकार्योपयोगिताया अरवच्छेदिकाविषयतात्तापरिर्गातः परिगामः, सा च विषयतादाव्ध्यवसायविषयता। एवञ्ञ विषयाभेदसैव विषयिगि विवन्णात् दगभिन्नेनाञेनेति खार- सिक एव बाधः, न तु रूपक दव टङ निष्ठामे दप तियागिनाजे ने चनुयोगित्वमुखदति रूपकाङ्वदी बोध्यः। असमासेप्युदाहरति-तोलं ति, मुरारिनाट कगतमेतत्मद्यम्। आत्मना ततीयः सोतालन्गसहितदूति। यावत् असी प्रक्रान्तो राम: भृतेशस्य थभ्ोर्मीलिमालारूपाममरनदौङ्गङ्गां तोर्खा न म

Page 39

परिणामः। ३६

यथा वर - तोतव मतेश मौलिस जममरवुनीमात्म ना सौ तृतीय- इतसो मौ.मित्रिमैत्रीमय मुपकतवानान्तर' नाविकाय। व्यामग्राह्य पनौनि: शवरयुवतिभि: कौतुकोदञ्वदन्षं हाकादन्वोयमान: जसमपलमयोचिव कूटं प्रतस्थे।।

गुह्होपकारलक्षणाकार्येपयोगौ न खात्ना गुहस रघुनाथप्रमाटैकाधित्वन वेतनाथित्वाभावा दिति परिनानङ्गारः॥२२॥ नाविकाय गुहसंजाय मिषादपतये सौमिजलैसगड़ मेन। कयमातरन्तरगमस्यमुपशतनान् उपकारकुपतया दनपान्, अथो नन्तरं चित्रकूटं प्रति प्रतख प्रस्थितवान्। क:दुश: व्यानेन तिर्यक् प्रसारितिभुजइयान्तरालेन ग्राह्यी तावत्परिशाही ननी यासां तथाभूताभि: भवराणां व्याधानां युवतिभि: कोतुकैनीइर्त्ान्त विकसन्तयचौगि बत्र क्रियायां तथा कक्कराकेथात् अतएव लग- मन्वीयमानो Sनुगम्यमान इतार्थः ।२२ ।।

4 दूति परिणामप्रकर्गम् ॥

॥। षछाननङ्गारः समाप्रः ॥

55

Page 40

कुबलयानन्द-

स्त्रीमि: कामोविभिखट्र: काल: शत्रुभिरति स:IS यत्न जानाविधवर्मयोग्येकं वस्तु तत्तद्व मेयोगरुपनिमि - त्तमेदेन य्रनेकेन राहौला अ्र्नेकधोल्निख्यते तब्ेल्लिखः। अनेकधोखेने रव्यथित्वभयादिकं यथार्हप्रयोजकं कचिरभिरा :- 'थैत्व' लिप्सा स्त्रोभि रित्यादयुदाहरखं सबैक एब राज सौन्दर्यवितरसपरक्रमशालीति कत्वा कनोभिनिभि: प्रत्यथििन्न रुच्चर्थित्वमयैः कामकल्पतरूकालरूपो हष्टः ।

त्वन्वयः। उम्मम्वनं विषनोकरणमुखखः, हेतो पञ्चमो, तथा चैवं वियोलेखाङ्ेतो रनेखइसते उन्नेख इृति व्यर्वाङ्रवत इत्यर्य:, व्यतहारं प्रति लच्षगस्व प्रयोजकखात्। स्त्रोभिरिति सर्द्गु: स्वर्ग सम्बध्धी द्रुम: कन्पतरु: कालो यमःस पुक्वती राजा झ्ोकं व्र्याचष्ट- यत्रेति, नानाविधेति,मौन्दशैदातल्वशूरतादिरुप.यर्थः। तत्तवमेंति रचर्थितु भयादिरूप यर्थ:। एतव स्वरूपकथनं न तु लक्षगान्तर्गंतम् । ननु इाभ्यां महोत भ्यां निमित्तद्वयवमात् प्रकारइ्येनोलेखेडव्या प्रिरतआह-अनेकेने यादि, तथाच लक्षणे बहुपदमनेकपरमिति भावः। एवज् गहीतविषयाद्यन्यतमानेकतुप्रयु तमेकस्योलिख्यमाना नकप्रकारत्वमुनन ख दूति लनयम्बोध्यम्। सौन्दर्यस्य तरद्रि गोत्यादि मालारूपकवारणयाद्य विशेषएं, त ग्टहोतभेदप्रयुक्त नानेक प्रकारत्वमिति नातिव्याप्तिः। वच्यमाणोक्ष खप्रभेदसाधारखायान्य तमत्वप्रवेशः, तद्विवेवनं तद्दाख्यानावसरं करियामः। अ्रन्यतमा-

Page 41

उम्म खः। ४१ यथा वा- गजत्रातेति वृद्धाभिः थीकान्त इति यौवतैः। वघास्थितञ्च बालाभि दृष्टः शौरि: मकौतुकम्। अत यस्तघाभीतं भक्नं गजन्वरया लायते सभौ यमादि पुरुपोत्तम इति दद्वाभि: संमारभौत्या तदभ- यार्थिनौभि: ऊष्णोडयं मथुरापुरं प्रविशन्दृष्ट: यस्तथा चञ्न नव्वेन प्रमिद्वा यः थियोपि कामोपचारवैरन्येन नित्यं बल्लभ: सोडयं दिव्ययुवेति युवति-समहैः ज्ोत् कराठे र्टृष्टः वालाभिस्तद्वाह्यगत रुपवेषानद्गारदर्शन

धोखखः। पूर्व्वः कामत्वाद्यारेपरुपकमङ्गोरीः अपरयं तु शुद्ध इति भेद:॥

नेकत्वपुयुक्तम् एकस्योलिख्यमानतमितनावदु्कि विद्याविकम मौन्दर्यतपसां निधिमागत पश्यन्ति विबुधा: शूग: स्वियोवद्वास जीतुका दित्य तातिव्याप्ति रतोडनेकप्रकारत्त्वमितुाक्रम् । न च।िख्य- मानपुकारत्वमितावास्तु उत्तोदाहरण पुकारस्य कस्याप्यमुब्खा देवानतिपुसद्रादिति वाच्यम् ! एवमपि-

रालोकालोकभूमीधरमतुलनिरालोकभाव पुयाते। विश्नान्ति कामयन्ते रजनिरिति धिया भृतले सन्त्रलोकाः कोका: क्रन्दन्ति शेकानलविकलतया किञ्च नन्दन्य लूकाः।। दत्यन धृन्निजानरूपस्य कस्य वग्तनोऽन कैर्लोककोकोल केग

Page 42

४२ कवजयानन्द- एकेन वहधोख् से प्यमौ विषयभेदतः। गुरुर्वचम्यर्नुनोऽयं कौरती भीषः भगमने॥

वखः उदाहरयां शेषसङ्गौगीं वचोविषये महान्

कायान्।

तभि रेकनैव रजनितेन पकारे गोलेखनादतिव्याप र्वरिगय

मिञ्जानमन्जरोति स्तनकलगयुग चुम्बित चश्नरकें गन्नासोलासलौन्ना: किसलयगनसा पामयः कोरदष्टाः। तहोपावाल पनत्य: पिकनिनद्धिया ताडिता: काकलोके रित्थज्ञोलेन्ट्रमिंह। दरिमगटया नाप्यरएं शरग्म्।

मिति मंत्ेपः । यथार्हमितिम्तीभि: कामलेलखे तासां रुचि रनुराग: पुयोजकः। अरधिभि: कव्यतरुत्वल्लिखे तेषां लिपा पयोजिका। मत्रभि यमतोजेख तेषां भयं पयोजक मित्येवं वधा योग्यमिताथः ।

मोरिः य्रोहषा: हड्ाभिजंगत्तातेति दृष्टइत्यादयन्वया:। सकोतुकं सोत्करठ मितिद्मनक्रिया-विशेपणं सर्वत्र मम्बध्यते। स्रोकं व्याचष्ट-यदति, तथा महागाहग्रहणेन सुर्वतसमूहैः तरुगी- ममूहैं: पूर्व्वमिति उदाहृतइति गेषः उल्लेसदृत्यनुषज्यते आरी- प्ररूपकमद्गीम दूति पाठे आरोपखरूप यद्रपकन्तत्कोर्म

Page 43

उद्ल खः । ६३

शुद्धो यथा - श्रअ्ञशंकु चयो: कमं वि्तग्नेतपुल चक्षुषि विस्तृर्तनतम्। अधररुगमाविर स्तुचित्तेकरुष्य साल्तिकपालिभा गधये म्।।

दून्यथ:, आरोपरुपरुपकेति पाठस्तुस्पटटार्म एव। उच खप्रभेदान्तर माह-एकेनेति, व्याचट्टे-महोतिति, विषयभेदादि यनन्तव मे कम्येति शेषः। विषयपदमाणयसस्बन्धिनोकृपलन्षगम् अतण्व लत्षणे महोतविषयादि यादिपदेन ततमङ्ग हः कतः तत्र विषय-

षश्ादिनिर्दिष्टः सम्वन्व ति विरेकः । गुरुरित्वस्यायकशनं महा- निति गुरुर्महति वाच्यवदिति विख्वकोभात्। पटुर्शित तु

गाङ्गयदूत्यर्थान्तरस्य च सङ्गहः। भीषम्त भौषणे रुद्र गाङ् ये न निशाचरदति विश्वः । क्रीड़ीकरगात एकतन्तगतफनइय- न्यायन संङ्ग हात् ॥ अक्वशमिति, कपालिनी हरस्य भागधेयं भोग्यन्तखैनाष्य वसितं पाच तोखरूपं चित्त आतिरस्तु प्रकटोभवत्विति सम्बन्धः। किसभूत? कुचयोः कुचविषये अक्रश स्थूलम्। एवम्ग्रेपि। विलग्नो- मध्यः विलग्नोमध्यलग्नयोरितिविख्वः, विपुलम आ्यतम् अधने पधरोष्ठ अरुगमारत्म परुमाधरमिति पाठस्तु प्रक्रमभङ्गाद

Page 44

कबलयानन्दे-

युक्तः, चित्ते दति करुणाशालीत्यन्नािम ध्यमगिन्यावेन सम्व- ध्यन एवम् - तृषाराम्तापमव्राते ताममेषु च तापिनः । दृगन्तास्ता डकाशतोर्भूयासुरममभूतये। दूत्यादावधिक रगानक त्वप्रयुक्त :-- यमः खन्नु महोभृतां हृतवनोमि तन्नीवृतां। मतां प्रति युधि्विरोधनपतिर्धनाकानिगां एहं शरगमिच्कतां कुलििगकोटिभिनिमितम् । तवमेकइद्भृतले बहुविधो विधाता कतः॥ द्वत्याड़ी स वन्धिभेदप्रयुक्कथोसेखो दष्व्यदति दिक।॥

॥ दव न्यल् द्रार्चन्द्रिकाया मुखषे खप्रकव गम्॥

.-:.;---

॥ इति मप्नमालङ्वारः ।

Page 45

स्मृ त्याद्यः। ४५

पङ्गनं पश्यतः कान्ता मुखं मे गाहते मनः॥-II अयं प्रमत्तमधपस्तवन्म सं वेत्ति पङ्मजम्। पङ्कज वा सुधांशु र्वेत्यस्माकं तु न निर्यायः॥ स्पतिम्ान्तिमन्देहै: मादृश्यान्तिवध्यमानैः स्मतिमान् मान्तिमान् मन्देह इूति स्मुत्यादिपदाङ्गितमलङ्गार- चयं भवति। तज्चक्रमेगोदाहृतम्।। अध ज्ञानप्राधान्साम्यात् सृताद्ोनल क्रान् लत्तर्यात

तेषामङ्गमतदङ्गः तदङ्गविद्यते अत्मिन् तथाभृतं मर्त्वर्थोया च प्रतायात् अद्धयिक्क संज्ेति वावत् तेन तसंन्ञामंजितमित्वर्थ: प्लङ्ग तिवयं व्यवहारविषयः सादिति योतना। एवंच म्म तित्व मान्तित्व-संदेहखवानि वीगि लक्षणान। तत्र स्ृतितवं तावत्स् गमीतानुभवसानिको जातिविशेन्र। भ्रान्ति वं विरेयावृति प्रकारकज्ञानत्वं। मन्देहत्व त् निशयभिव्नज्ञानवे सति मश्ा वनाभिन्नज्ञानत्वम् पारिभाषिकम्। स्मुतिम्रान्याि वारगाय सतान्तम, उतप्रेक्षावारसाय सभावन भिन्नेि। चमत्कारित् पुनरखलालङ्गारसाधारगलक्षगत्रयेपि नि्वेशनीय, तेन स घटदूति सताविद रजतमति म्रान्तावय स्वाग: पुरुषो- वेति संगवेनातिप्रसङगदवति ध्येयम्। गाहते आकलर्यात सरतोति यावत: सादृश्यान्रिवध्यमानैरिति चमत्कारित्वोपलत्तकम्। न व्वतस्याषि सातन्व्रेण लक्षणी प्रवेशः सादृश्यमृन्नकानामपि न्म त्यादौनां चमत्कारित्व लङ्गारताया अनिवार्यतवात चमत

Page 46

कुबत्यानन्दे -- यथा वा-दिव्यानामपि ऊतविस्तयां पुरस्ता- दन्भस्तः स्फुरदाविन्दचारूहस्तान्। उद्दक्य शिर्यामत काञ्निदुत्तरन्नी मस्मार्षीज्जलनिधिमथनस शौरि:॥ प चेत्र समप तिमदुदा हर से मट्टास्यै। रम तिग्न मदग- लक्गोमम तिपूवैकं तत्मम्बन्धिनो जलनिधिमन्थन- व्यापि काति रिति भेद:। पला ममुकु तम्वान्त्या शुकतुरडे पतत्यलि: । कारितैक जोवातुतृात्तस्या अचमत्कारित तु तेनैव वारणमिति व्यधे सादृगाहेतुकतुविशेषणं। न चैतदेवीपादोयतां न तु चमत्- कारितृविशेषणमिति वाच्यम्। उदाद्टतेषु सादृश्य मूलकम्मत्यादि व्वतिप्रसङ्गवारगार्थ तस्यावश्यकतादिति मंच्ेप:। दिव्यानामिति

जलात उत्तरन्तीं निर्गच्क त्तीं थियममव ्रीसदृशीं कात्तित्पु- रम्तादय् उद्दौच्त्य जबनिधिमन्थनस्य अस्मार्षोत स्म तवान्। अधीगर्थेति क भैषिषठो, किभभूतां दिविभवा दिय्यास्तवां देव- नामपि सौन्दर्यातिशवेन कवताश्चर्यीं तथा स्फुरता तर्रविन्देन कम- लेन चारु: रमणीय: हस्तो वस्यास्तथाभूतां तथा चैवंविध नाविका स द गल त्सा रपात्तत्त बरन्धि ज ल निधि मन्यन अ र ग मितिभा वः ।

पलाभेति, वक्रिमली हिता रूपसादृश्याद् भ्रान्तिः । अि: समरः, सापि शूकोपि श्र्रन्तिनिवन्ध नइति स्र्रान्तिप्रपुततदूतार्थः, जोव-

Page 47

स्त्यादय:। ४७ मोऽपि जम्बूफलम्ान्या तमललं धतुमिच्छ ति॥

-6 शेष:।। < । जीवनग्रहणो नम्वा गृहीत्वा पुनरुन्तता:। किं कनिशः किम ज्यश्ठा घटोयन्तस दुजेना:। पम्ादाहृतमन्देहः प्रमिद्धकीटिवः अ्र्यन्त कल्पित- का टक: इूति भेदः ॥ १० ॥ निति जीवन जलं प्रागमंयोगश्य अथवा जोवन्त डनेनेति जोवन वनं नम्ना अधामुखाः विनोताच् उन्नता: उधमुखा: उद्दताय् घटोयन्त्र एकरज्ज सम्बद्घटमालारूप भाषायां राहट-दूति प्रसिद्म् । कनिष्ठेति, घटौयन्तमम्बधिनोज्येछठकनिष्ठघोः कोटेशर- प्रसिईरिति भावः ॥८-१० ॥

॥ इूतालङ्गा रचन्द्रिकायां स्मृमिश्रान्तिमन्देहप क र गा नि ।

दूत्यष्टम-नवम-दगमालङ्गारा: समाप्ताः

१ ख

Page 48

४८ कुबलयानन्द-

नायं सुधांशु: किंतह व्योमगङ्गा सरोकहम् ॥११।। वयानीये वस्तनि तत्मद्दशधर्मारोपफलक सतदीय धम नह्व: कविमतिविकासोतेकित धर्मान्तरस्यापि निह्नव: शुद्धापन्डतिः यथा चन्द्रे वियन्नदौ पुराडरोक- त्वारोपफलक स्तदीयधर्मस्य चन्द्रत्वसापहववः ।

अथापह तिः-तत्र तावदभेदप्रतिपत्तिनिरुपिताङ्गाद्वि- तृान्यतरवान्रिषेधोपह्हति रित्यतापड्ट तिसामान्यलक्षणं निषेधघ नजादिसत् वाय:, कचित तदभावात् केतवादिपदेः परमतखीप न्यासादिभिस्न व्यङ्गः, तथा क्वचिद् भेदपृतिपत्तिसमाधिकरणः, कचित्तु तद्दाधिकरणदति विवेक:। एकमभेदः क्वचिदारोप्यमाएः क्चित्त साभाविक: एवं तत्प तिपत्तिरपि क्चित् वाञ्जनया पराय- शस्त वाच्यवता ति बोध्यम्। निषेधोऽपह्न ति रितेातावदुक्की न धूतमेतत् कितवक्रोड़न निशित: शरैरिति परसिवनिषेधानुवाद रूपे परतिषेधालङ्गारेतिव्या प्रिरतोभेदपृतिपततिनिरुपितेतादि विशेषणमुपात्त तत्र हि युद्प्रछ्वत्त कितवंप्रति युद्धे दूतत्वाभावो निव्ातोषि कोत्यमानोद न एव तव प्रगलभ्य नतु युद्धाभेदप्रति- पत्यङ्र तस्यास्तदुपन्यासं विनापि सिद्धत्वात् नाप्यङ्गीभूतः निर्ज्ना- तव्वेन तदुपायानपेचषणदिति तद्दारखम्। अ्रभेदप्रतिपत्ति- निरूपिताद्गितव मात्रोको शदापङ़गति-हेखपङ्क ति-पर्यस्तापड्क ति केतवापड्क तिष्वव्याप्तिः । तत सर्ज्वंत्र नाय उधांशुरियादेर्निष धस्य व्योमगङ्गासरोरहाद्यभेद्प्रतिपत्यर्थ लेन तद्ङ्तयाद्रित्वा

Page 49

अपहुतिः।

यया वा- अ्रङ्गङ्केप शशङ्कते जलनिधे: पङ्कपरे मेनिरे। सारङ्गं कतिचिज्च संजगदिर भूच्छराय मैच्ळन्पर इन्दौ यहलितेन्द्रनीलभक नश्यामं दरोद खते।

तिच्ककापड़, त्योरव्याप्तिः, तयोरख्न्तिथ ङ्गानिवारणरूपनिषे

तदाङु :- सा म्यायापाङवो यत्र सा विज्ञेयात्वपङ्जतिः अपक्र- वाय सादृश्य यस्मित्रषाम्यपङ्ञ तिरिति सव्वं चैतत् तत्तदुदाहरस व्याख्यानावसरे व्यक्तोभविष्यतीति न प्रपत्चितम्। एवं सामान्य- लच्षणं मनसि निधाय शुदापड़ त्यादंस्तक्नदान्वत्ुमुपक्रमते -शुद्दापह्ग तिरिति। लन्नयं व्याचष्टे=वर्णनीय इति, कवि- मतविकास: स्फूर्तिशालिता तथा चोपमेय उपमानारोपफलक उपमेयधमं त्वाभिमतनिषेध: शुङ्मापङ्क तिरिति लक्षपमितिभावः, अत्रचानुक्र-निमितत्त कैतवादिपदाव्यङ्गातवं च निषेधविशेषणं बोध्यं तेन हेतपह तो केतवापह तो च नातिप्रसङ्ग: कान्तः कि' न हि नूपुरदति केकापड़ग तो उपमेयवर्ग्स्व कान्तसा निषेध- सत्वादतिप्रसङ्गवारणायाद्य विशेषणं तत्र हि न कान्तल- निषेधो नूपुरारोपार्थोऽपितु नूपुरारोपएव शाद्ङितङ्गान्तत्वनिषे- धार्थदति तद्ाव्ृत्ति: पर्यस्तापङ्जतिवारणायोपमेयधमेंतुाक्त ततीपमानधर्म्मस्वैव सुधाशत्ादेनिषेधदूति नातिव्याप्रिरिति सर्व्व सुस्थम्। पुराडरोकेति, पुररीक सिताओ्ोजमित्यमरः एवं च सरोमहपद विशेषणपरमिति भाव। अङ्गमिति इन्दौ दलितस्य फुटितम्यन्द्रनीलमशे मकलवत्-

Page 50

५० क़बलया नन्दे तत् मान्द्र निशिपौतमन्वतमसं कुत्िस्माचत्म हे।।

दर्यिद्दः । स एव युक्तिपूर्वस्चेदुच्यते हेत्वपन्डतिः। नेन्द्र त्ोवो न निश्यर्क: सिन्धोरौर्वोयमुत्थितः। अ्त्न चन्द्ररव तौनत्वनैगत्वयुक्रि्या चन्द्रत्वमू्यंत्वा- पन्हवो वडवानलत्वारेपायैः।

भ्यामं बढ़रोदृश्यते तत् कोपि कवय: श्रङ्ं कलङ्ग भयङ्गिरे शद्दि- तवन्तः परेऽन्य जलनिधे: पङ्ग मेनिरे कतिचित्पुनः सारङ्र सञ्जगदिरे अनुवन् परे दूतरे भुवः भूमें्काया मूच्कायम् ऐच्कन् विभाषामेनासुराकायेत्यादिना क्ौबतवं वयन्तु सान्द्र घनं निभि रात। पोतम् अतएव ्जचस्मन्वतमसङ्गाढ़ध्वान्तम् आचक्षहे ब्र महे-इत्वन्वयः। श्रत्प्रेकिका: उत्पेचामात्र विषयाः कलङ्गादयः अपिना साभाविकस्य भूच्कायत्स्य ममुच्चयः । अर्थसिद्वदति नायं सूधांशुरित्यत्र नैति भनोपाततवाच्कान्दः इह तु पर- मतत्वोत्कीर्तनैन स््रानभिमतन सुचनादर्थगम्यइत्यर्थः। एकताने क्रापक्चवरुय तयाप्त्र वैचित्तास्बोध्यम्। हे तपङ्नतिमाह-सएवेति, शद्धापङ्कव एवे.र्थः। युक्ति- पूव्व इूति योज्यते साध्यमनेनेति युक्तिर्हेु: तत्पूर्व्व स्तत्हित इत्यर्थ., तथाच शुद्धापङ्कवलचणएवानुत्तनिमित्त इरत्यस्य स्थाने उक्ननिमित्त इतुरक्री हेतपङ्न तिलत्तण सम्पद्यतदूति भाव: । नेन्दुरित्यादि-विग्हाक्कुलोकिः, तोव्रो दारगो यतः अतो नेन्दः निगि रात्री सत्वाव्ार्कः शर्वस्त, बड़वानल दूत्यमर: नेशत्ति,

Page 51

त्रपह्न.तः। ५१

यया वा- मन्यानभूमिधरमलशिला सहस- मङ्ट्टनव्र कि: स्फातौन्दुमष्ये। छ: याम्करग: शशकदत्यतिपामगेकिः तेषां कथञ्विदपि यत्र हि न प्रसक्रि: । अत्र चन्द्रम्य मन्यनकालििक नन्दरशिलामङ्गहनव्रमा कियास्येन क्वायादीनां सम्भवो नाक्तीति छायात्वाद्य-

अन्यत् तखारोपार्थः पर्यस्तापह्न तिस्तु मः। नायं सधांशः किन्तर्ह्िमुधांशु: प्रेयसौमुखम।। यत्र कचिद्वस्तुनि तदीयध्मेनिह्वनः अ्न्यन वर्गा- नोये वस्तुनि तख धर्मस्वारोपायः पर्यस्तापहतिः। निभि भवो नैशम्तत्त्वमित्यर्थः, अनापि चन्द्रत्व स्वाभातिकी वषनः सूर्य खन्वोत्प्रोत्तक मिति बोध्यम्। मन्यानेति मन्यानो मन्वनदगड़: म चासी भूमिधर: पव्वती मन्दरस्तस्य मूलभारो यत् शिलासह- सन्तन सङ्ट्टनादेश व्रणस्तस्य किर्णाश्न्गमिन्दुमध्य स्करति प्रकागते कायाभूमे: मृगोहरिगः शमकः शभदूताषा अतिपा- मरागां मूर्खतमानामुक्ति:, हि यम्मात्तेषां क्वायादोनां तब इन्द- मध्यभागे कर्थाञ्द्पि केनापि प्रकारेग प्रसलिर्नास्तोत्यचयः ।

इतिहेतोरित्यर्थ:।।

रोपार्थमतसपड्चवद्ूति लक्षगं निषेधस्य च न साधिकरणे

Page 52

कुबलयानन्दे- यया -चन्द्र चन्द्रत्वनिह्ववो वर्णानीये मुखे तदारो- पार्थः। यथा वा-हालाहलो नैव विष विष रमा जना: परं व्यत्ययमत्र मन्वते। निपौय जागतति सुखेन त शिव: स्पशन्त्रिमां मुह्यति निद्या हरि: ॥ पूर्शरदाहरणो हेतूकरिर्नास्ति अव तु सास्तीति विशेष: ततञ्च पूर्वापत्न, तिवद वापि द्वैविध्यमपि दरूष्टव्यम्।। प्रतियोग्यारोपार्थत्वसभ्भवो न वा साधिकरणे खारोप दूत्यर्थ- सिद्धमेवारोप समान्याधिकरएत्व मन्यत्नत्यनेनोक्रम् अ्रतएव प्यस्तापन्न तिरितुस्यत, पर्यस्ता आरोपविपरीता आरोपव्य- धिकरपीति तदर्थात्। न च चन्द्रे चन्द्रत्वनिषेधस्य कथं मुखे तदा- रोपारथंत्वमिति वाच्यम्! आरोपदाढासम्पादकलवेन निषेधस्य तदर्थताया अनुभवसिदत्वात् अतएव दढ़ारोपरूपकमेवेदं नाप- पतिरिति प्राचां सिद्धान्तस्तदनुसारेगैव च चित्रुमौमांसायां प्रक्र- तस्य निषेधेन यदन्यत्वम्रकल्पनमित्यपङ्गतिलक्षणसुक्त इहत्व-

प्रायेणापड्न तित्वे नोक्इति निरवद्यम्॥ हालाहलदति हालाइलोविषं नैव भवति किन्तु रमा लक्ष्मौ- विषं जना: परं कैवलमतास्त्मिन्विषये व्यत्ययं वैपरोत्यं मन्वते अभ्युपभच्कन्ति। कुतस्तताह-वस्ात् शिवस् हालाइलं निपीय सुखेन जागर्ति, हरिम्तु इमां रमां स्पृशन् सन् निद्रया मुद्यति सर-

Page 53

पह तिः। भानापनडति रन्यस्य शङ्गायां वान्तिवारयो। तापं करोति सोत्कम्प' ज्वर: किंन सखि रर:॥ अत्र तापं करोतौति सरटत्तान्ते कथिते तस् ज्वर: साधारायाट्जबुध्या सख्या ज्वर: किमिति पृष्टेन मखिस्मर दूति तत्वोक्ञा म्ान्तिवारणं ऊतम्॥ यथा वा-नागरिक: समधिकोन्ततिरि्ह महिषः कोय मुभयतः पुच्छः। नाि नहि करिकलभोयं शुरडादरडो यमस्य न तु पुच्छम्॥ विति पाठे रमरन्नपि सुह्यति किमु स्पृ यन्नि यर्थः। तथाच रमाया विषरूपत्व मोहजनकत्व हेतुः हालाहलस्य तत्वापङ्गवे च जाग- रसुखप्रयोजकत्वमिति बोधा हालाहलो विषेदति विशः। अत-

लङ्गारः सा हेतूक्िः। ततशति हेतूकित दनुकिरूपभेदादित्यर्थः। पूर्वापन्न तिवत् शुदापङ्ग तिवत् द्वेविधा शुद्पर्यं स्ापड तिः हेतुपर्यंस्तापङ्न तिरितावं द्विप्रकारत्त्वम् । म्रान्तापड्न तिरिति, अन्यसा पुकतसा आान्तिवारण वायेते अ्नेनेति वारणं तथा च स्रान्तिवार के ततुाख्याने सतोतार्थः भ्.सं श्रमः भावे क आान्यपड् तिरितार्थः । एवं च ततकथनहेतुक आान्तिवरिषयनिषेवी म्रान्तापङ्गतिरिति लक्षणं बोधरं। तस्ा तापकारितृरूपस्मरव्टत्तान्सा। नागरिकेति नगरे भवो नागर - कम्तं प्रति ग्रामीएसा पुश्नः, समधिका पखन्तरेभ्य: उन्तिरुच्चता यसूवश् तउभयतः मुखपृष्ठभागयो: पुच्क यसे।वभ् तथ् कोय

Page 54

कुबत्यानन्दे- दूदं सम्भववज्गान्तिपूर्विकायां मान्तापन्डतावदा- दर्गम्॥

जटा नेयं वेगौऊतकु चकला पो न गरलं गले कम्तरीयं शिरभि शशिलेखा न क़ुसुमम्। दूयं भूतिर्ना क्वे प्रियविरह जन्मा घवलिमा पुरारातिमान्या कुसुमशरः किंमां प्रहासि। त्त्र कल्पितम्ान्तिजेटा नेयममत्यादि निषेधमात्ो ननेश पूर्ववत् प्रश्नाभावात्। दबडोलल तत्व।ख्यानोपमे त्यपमाभेदं मेने।

महिषद्ूति नहि-नहौतुात्तरं महिषदूतानुषज्यत अयं करिकलमः कारिशावकः कलभः करिभावकदति कोषात्कलभदनातावते वनिद्ठे करिपदमुत्कष्टकरिबधार्यम्। अगमसा शुएड़ादएड। न तु पुच्कमिति पुच्कदति पाठोप्यद्वर्चादित्वात्ाधुरेव अ्रप युक्ततृ तु तत्र पर विचार्यमिति पूर्वोदाहरणे सन्देहरूपभ्ान्ति- विषयज्वरतापड्चवः ज्वरः किमिति पश्मेन तद्दिषयसन्दहाव- गमात् इद तु महिषतुनिश्य रूपभ्रान्तिविषयसा महिषत सगति ततोभेदः। जटेति विरहिादय मुक्तिः हे कुसुनयर! पुरारात हंरसा आान्या मां किं कुतः पहरसि पौड़यास यतो नेय जटा किन्तु वेगीक्ृतः अ्वेसी वेणी सम्पदन तथा छतः, कचानाङ्ग- लापः तथा गले गरलं नेतदपितु दूय कस्त रो एव भरिरसि नेषा पशिलेखा किन्तु कुसुम तथा डयमङ्ग भूतिरभेस्म न भर्वात परन्तु पियविरहाजन यसावभ्वतो धवलिमा पागिडमेति

Page 55

अपह्भुतिः। ५५ न पद्म' मुखमवेद न भृङ्गौ चक्षुपी इमे। दूति विस्यष्टमादृश्यात्तत्वाख्यानोपमा मता॥दूति क्ेकापन्डतिरन्यस्य शङ्गातस्तथ्यनिन्हवे। प्रजव्यन्म त्पदे लग्नः का नः किं नि नूपुरः ॥ कसचत् कश्वित् प्रति रहस्योक्कावन्येन खुतयामुने उात्पर्य्यान्तरवशजेन तथ्यनिन्धये केकापन्डतिः। यथा -नायिकया नम सखीं प्रति प्रजल्पव्सतयदे लग्न दूति खनायकटत्तान्ते निगद्यमाने तढाकरय कान्तः किमिति शङ्गितवतीमन्यां प्रनि नपुरदूति निम्हवः।

'अ्रवर्ञ्योबहुव्रोद्िर्व्यधिकरगो जदुत्तपद्दननि वामनसूयद् व्यधिकरगोपि बहुव्रौहिन टुष्ट। कल्पिोति, फुसुनमर उत्- त्िततार्थ:। निषेधमात्रीम्तयेति' निषेघसा पसत्िपूर्वकता दिति भावः । मेनेदताखरसोद्वावन तद्वीजं तूपमाबोधकसे वाटेरसत्वेपि तदुपगभ रूपकसराप्य पमा्त्व सगदति खटजव। छेकापव्निगिति, केकोविदग्धस्ततृकता अपड्तिः छेका पङ् तिरिति लच्यनिह थः, वास्ान्ययायोजनहतुक: शक्षित तात्विकवस्तनिषेधदूति लच्षगम्। अन्यस्ष्य गङ्गातइ्लन्यगद्ठाया निवत्त नौयत्व न हेतुतया व्यपदेश: सत्ताप:सतोतिात् घल च शुद्धापड्डतिवारणाशद्य विशेषगम्। मम शिलयुतिगाह तदर्ि- कामित्यधिकताद प्यरूपकवारगाय शातति, न वानेव श्द्धा- पकतिवारणाड्ा क्य त्यादिव्यर्थमिति वाच्यम्।

Page 56

कुबलयानन्द-

सौत्कारं शिक्षयति व्रसयत्यघरं तनोति रोमञ्त्म नागरिकः किं मिलितो नहिर्नि सखि हैमन: पवनः ददमर्थयोजनया तथ्यनिन्हवे उदाहरगाम्।

कस्य वा न भवेदोष: प्रियाया: सव्रषेडधरे। सभृङ्गं पद्ममाघासीर्वारितापि मयाधुनेति॥ व्याजोक्कावतिप्रसङ्गवारकलवेन तव्सार्थकात्। यद्वस्यति केका- पङ्नुतेरस्या यायं विभेषो यत्तस्यां बचनस्यान्यथानयनेनापङ्गप: अस्यामाकारस्य हेत्न्तरवर्ननैन गोपनमति तथ्यनिष्गवद्दति तात्विकनिषेधे इत्यर्थः । नूपरो मन्जीर: मन्नोरो नूपुरोडस्तिरिया मित्यमरः। नर्ममसखौ क्रोडासखी, अन्र कान्तपरायाः प्रजल्पन् मत्पदे लग्नदतुाश्षा नूपुर: तात्पर्यकत्ववर्सनेन कान्तत्वापङ्टवो मुख्यः नूपुरानेदप्रतिपत्तिम्त तदङ्गमिति बोध्यम्॥ सीत्कारमिति, सोत्कारन्तदनुकारि मुखध्वनिं विच्यति। अधरम् अधरोष्ठ व्रएयति व्रगोस्या स्तौति व्रणौ व्रषिनं करोतो त्वथें तत्करोतौति शिच् तथा रोमाश्चन्तनोति विस्तारयतीति वाक्य- वयं नागरिकाभिप्रायेए प्रियसखीं प्रति कयाप्युक्त तदाकर्ष नागरिक: किम् मिलितदति भङ्गितवतीमन्यां प्रति तष्कङ्गानिव्ट- त्तये नहीत्यादिना हैमन्तिकपवनपरखवणनेनतातत्विकस्य नागरिकस्यापङ्ञवः, सौत्कारशचादिकर्तृत्वस्य नागरिकदव पवनेपि सत्वात्। तदाह-अरथयोजनयेति, विर्वचच्चताविवच्चित- साधा रण स्यार्थस्याविव च्निताथ सम्बन्वित्व वर्णनयेत्यर्थः। इदमितुर दाहरएमिति च ज्यात्यभिग्रायेणैकवचनम्। हेमन्तग्रब्दात् तत्र भव-

Page 57

त्पहुतिः। ५७ शब्दयोजनया यथा- पद्मे त्वन्नयने स्परामि सततं भावोभवत्कुन्तले, नोले मुह्ति कि ङ्गरोमि महहितैःक्रोतोऽस्मि ते विभ्वमैः। इत्युत्खप्नवचो निशग्य स रुषा निर्भत्सितो राधया, कष्ण सत्पर मेव तद्मापदिशन् क्रोडाषिट: पातु वः।। सवरमिद विषयान्तरयोजने उदाहरखम्॥ दूत्यर्थे सर्वशस् च तलोपसेत्यग्षि तलोपे च हैमनद्ति रूपसिद्धिः, प्रजल्यन्नितुादाहणे एकस्य वाक्यस्यान्यथायोजन मिहत्वनेकेषा- मिति भेदः। शब्दयोजनयेति, अथभेदेपि शब्दसंषमाते पेत्यर्थः। पद्म- इूति, क्रोड़ायाविटोभोक्षाक्कष्णो वो युष्मान् पातु रच्षत्विति सम्बन्धः। कौट्धद्ूति उत्मप्रववः रप्ने उद्गतमुत्खप्न वचनमर्थात् कृष्पस्य अनुभाष्य अनूदय राधया निर्भवितः सन् तत् वचनं तत्परमेव राधापरमेव व्यपदियन् कथयन् इति कि हे पद्म! रमे ! तुननयने सततं स्मरामि, नौले भवत्या: कुन्तले केयपाशे मम भावोन्तः- करपट्टत्तिरूप: मुद्यति मोहं प्राप्ोति, ननु चित्तासङ्गोनिव य- तान्तवाह-किङ्धरोमि अकिञ्वित्करोस्तमि यतस्त तव महितैः पूजा: विभ्वमैविन्वासः क्रौतोस्ति मूख्ेन गहोतोस्ौति।

अहं किङ्गरो दास: क्रौतोस्मी त्यर्थ:। राधापरत् तु हे राध! इत्यर्थात् सम्बोधन पद्मरूपे लवयनेश्मरामीति विशेष: शेषं पूर्व्ववत्। श्रत्र- रमासम्बोध्यकस्तन्यनस्परणरूपेन वाक्यार्थोऽपि तु लक्षम्बो-

पदिभब्नियनेन प्रकाश्यते न चात्रार्थस्य रमाराधासाधारणत्वमपि तु पझेइति लिङ्गवचनत्निष्ट्शब्दयोजनेवेति। विषयान्तरेति,

Page 58

५८ कुबल्यानन्दें- विपयैक्येष्यवस्थाभेदेन योजने यथा- वढ़न्ती नार टत्तान पत्यौ घूर्ता सखोधिया। पतिं वुध्वा सखि ततः प्रवद्वास्त्यपरयत्।। कैतवापह्न तिर्व्यक्कौ व्याजादनर्निह्ध तैः पदैः। निर्यान्ति खरनारा वा: कान्तदृकृपात केतवात्॥ यतःसत्वत्वाभिधायिना कैतवपटेन नेमे काना- कटाका: किन्तु अवरनारोचाइत्यपह्ववः प्रतीयते॥ रि्नेपु वारिकयया विपिनोदरेष मध्याद्व जुम्भितम हातपतापतप्राः।

न्तोति पवभत्तरि सखीधिया सखिस्त्रमेण जारवत्तान्तं खक्ा- कवात्ता वदश्ो घूर्ता काचित्पति बुध्वा सखीत्यादि वाक्यशेष मयूर्यत पूरितवती; सखौति पुनः सम्बोधनमप्रतार्यता- सूचनाव; ततः उताउृत्तान्तानन्तरं पुबुद्धा जागरगवती अ्रत्र नासो जाग्रदास्वाउत्तान्त: किन्तु साप्निकदृत्यवस्थाभेदयोज- नयापज्ञवः मखवौत्यादिवाक्शेषेग प्रकाशते। कैतवापड्ग,ति रिति लच्यनिर्ेगः; व्याजा्दे: पदेनिङ्क, तेवंकी सव्यां के तवापङ्ड ति रिति व्यवहर्तव्यमित्यर्थः । कैतवेनापड्डति।रति व्र्यृत्पत्ते: ्याजा- दारितानेन मिष कपटच्कल व्कझकैतवादयो गटह्यन्त। एवच् केत- वादिपद्व्यइ्गापङ्वतित्वं लक्षण बोध्यम्। नाराचा बाणा: टक- पाता कटाक्षा: अपऋवः निपेधः प्रतीयतदूति असतालसा

Page 59

अरपह्वनतिः। ५६

स्क न्वान्त रोस्थित द्याग्नि शिषाच्छ ेन जिस्लां प्रमाय तग्वो जजमर्थयज् ॥१॥

विषयबाधाधीनत्वादिति भावः। रित्नथिति, ग्रोसवर्गनं तरव्री हक्षा: वारिया जलसा कथ्या वातयाधि रिक्त पु शू्न पु विपिन- सगरस सगोदरेषु मव्यप्रदेशेपु जलम् अ्ररधंयन्त प्रार्थपन्त, कोटथाः मव्याह जुभ्भितः पवद्दी वो महानातप उप्सन्तसा तापस्पनं तेन तप्ा: सन्तप्ा: कि कवता सवाधान्तरात् पुकागडाभन्तरा दुथितो यो दवाग्निर्दावानलस्तसा या सिखा ज्वाला तसरा: करेन जिद्वां पुसार्येति अम्बी पुक्ाणड: स्कन्धः सगन्म वाच्काखार्ववि- स्तरोरितामरः। अ नैय दवाग्निधिखा अपितु जिद्वेति च्कल पदात्य तोयत अत्र चानभिहित बाचतादोषनिरासाय कथयापि वनोदरेविति पठनीयम्॥ ११॥

॥इनापळति परकरगम् ॥ ११।

Page 60

कुवलयानन्द- सम्भावना स्ादुतपरे क्षावस्तुहेतुफलात्मना उक्रानुक्ासपदाद्यान सिद्धासिद्धासपदे पर। घमस्तोमन्तमः शङ्गकोकौ विरहशुपणां लिम्पतीव तमोङ्गांनि वर्षतीवाञ्जन नभः॥ रक्ौतवाङीमदुलौ भुवि वित्षेपणाड्ड वम् त्वन्मुखाभेच्छया नूनं पद्म वैरायते सशौ। मध्यः किं कुचयोर्ष्ट त्यै बद्धः कनकदामभिः प्रायोज त्वत्पदेनैक्य प्राप्तन्ताये तपस्ति॥

उत्पवां लच्ष्यति-सभ्भावनेति, अतोत्य चेतानन्तर सा च विधेताव्याहायें तथाप सभावना उत्प्रेचषापदवाच्या स्ासा च वस्तु हेतुफलरूपग त्रिधे.यर्थ:, वस्तुहेतुफलानां च सभावना- धर्ममत्व स्वविधेयकत्व सम्बन्धेन; तेन वस्त हेतुफलविधेयकत्वे- निति पर्यवसितार्थ :; वस्तु सवंच हेतुत्वन फललवेन वा विव- च्ित यत्तद्विन्न्त्व नातो वस्त त्वस्य केवलान्वयितया विभाग- सङ्गतिः। उत्नत्यादि, अत् आसामुत्प्रच्तागां मध्य आद्या वस्त तप्र चा; उत्तज्ञानुक्त ज्वोक्ञानुक्त आस्पदे यस्या दति विग्रहः, आस्पदं चात्प्रचायाधर्मिरूपो विषयः सिद्धासिद्त्यत विग्रहः पूव्वंवत्। धूमेति, पतभ:कोकोविरहशभणं धूमस्तोम भङ्गे- इत्यन्वयः ; कोकस्य चक्रवाकस्य स्त्री कोको तस्या विरहरूपाणां शूभणां अग्नोनां सम्बन्धिन धूमसमूहमित्यर्थः । लिम्पतोवेति, अवतमदति नभदति च कर्तृपदं, रक्तावियादि दयितां प्रति- नायकस्यीकि: तव मृदुलौ सुकुमारावङ्ीचरणी ध्र वं भुवि विन्े-

Page 61

उत्प्रेक्षा। अरन्यधर्मसम्बन्धनिमित्तेन अन्यसा अ्न्यतादा- त्य्यसस्भावनमुतप्र क्षा। सा वस्तुहेतुफला अमतागो व- रत्व न विविधा।अ वस्तु नः कसचिद्स्तन्तरतादा- तमासस्भावना प्रथमा खरुमोत्मेत्षेताचाते। अ्रहे-

पपाद् तो: रक्तवणाविति त्म्म खेति पद्मगतायास्वन्म खकान्त रि- ्कया हेतुनेतार्थः। वरायतदति वैरङ्वरीतोर्थे 'शब्दवैरकलहाम्र- कखमेघभ्य: करपेदति' क्ाङ मध्यदति, मधाभाग: कुचयोष्ट तै।- धरणार्थ कनकसा दामभि: रज् भिरिति निगोर्याघावसानरूपा- तिथयोक्क वलौभिः बद्धः किमितार्थः। प्रायइूति, अञ्जङ्गर्तट, प्रायः बहुधात्वज्वररेन सवेक्चं प्राप्त तोये जले तपसातितपथरतोतार्थः। 'कन्पो रोमन्यतपोभ्यां वर्तिचरो' रितिक्यङ, तपसः परस्मै- पदं चेति परखेपदम् लक्षगं परिष्क रुते। अ्रन्यधर्मेति, अन्यसा विषयिणो यो धर्मस्तत्सम्बन्धरूपेगा निमित्तेन अन्यसा अन्यविषयकमन्यसा विषयिण: तादात्म्येन सभभावन मि- तार्थ :; अरन्यसपति पश्र्थो विषयताधरममितारुपा; विषयिय दूति षषार्थस्त विशेषणतारूपा विषयता, अन्यत्व नोत्की्तन च सभ्मानाया श्रहार्यतासूचनाय, तथा च विषयिनिष्ठधमम- सम्बन्धप्रयुत्तं सभभावन मुतग्रक्षेति पर्यत्रसित तबिष्ठवर्म- सम्बन्धप्रयुक्तमाह्ार्य तक्षभावनमिति तु निष्कर्ष, इतरांशस्या व्यावरं कतया स्वरूपकथनमात्रपरत्वात् मुख चन्द्र मन्ये इतुरत्य- चायां चन्द्रनिष्ठाह्वादकत्वादिवर्मसम्वन्धप युतां मुखे चन्द्रसभ्ा- वन माहायमस्तोति लक्षणसमन्वयः। बाछादमावदशायां तु

Page 62

कुपलयानन्दे- तोर्हेतुभावनाफलस फलत्वे नोतम्र चाहेतूतप्रेक्षा फलोत्म च्षेतुचते॥ वव् आद्या स्वरूपोतप्रेता उत्तविषयानकविपया आयमाना मुखादो चन्द्रादिस भावना नोत्पनेति सद्वार पाया- हार्घेति ; एतेज- विरक्सन्वनापरुष पुरस्ताद्ययारजः पाधियमुज्जिहिते। शङ्के हनूमत् जथि प्रात्तिः प चुद्रतो मा भरतः सनैन्य: । दूतात रजोभरतोहमनरुपपमेप तुरद्न्त धमसम्बव- पयकायां भरते पत् सभावनायार्माप नातिव्याप्िः तसगा अ्रजः हार्घ खात्, "सभभावनं यदौत्थ सगादिताहोन्यसा सिड्यः,, इति वच्षामागसभावनालङ्गारविषये यदि ग्ेषो भवेद्ता किता: सर्गुसस्तवेतशादावतिव्यातिवारणय प्रयुक्तान्त 'सर्वातियायि सोन्दयॅ शङ्ग सतावती मुखंत्र येन सामृगगावाचो सामित्री तरली कनतयादावतिप सङ्गवारणाय त्रिष्ठेति, सन्नाव्यमानवृत्तित्व धर्मवशेषग तत सावित्रो तरलोकारकत्वरूपोधर्मो मुखर्बात न तु सभ्ाव्यमानवृ्तिरिति नातिप सह्दति दिक। वस्तु हेतु- फलात्मता वम्तहेतुफलतादात्माम्। ननु सस्व्वान्तरेगोत्य चाया अनङ्गहदूति चेन्न सर्वयाभेदेनैवातप्रेक्षण मिति प्राचोनमतानु- सरेसेत्यमभिधानात, एतत्सूचनायैव लक्षणे अत चतादाती पादानमिति। नन्वलङ्गरसवस्कारादिभिः सरुपोत्मलैननि व्यवहता- यास्तुरेयाया अपि सतात् लिविवेतुात्मितामइाह-अति, आसां मध्ये या प्रथमा वस्तूतप्रेत्रा सैव स्वकपोनप्रेसेतुरच्यत

Page 63

उत्मेचा। ६३

चैति दिविधा। पर हतुफलोत् प्रेक्षे सिइ्धबषयाऽसङ्- विषयाचेति प्रत्य क द्विविधम्। एवं षसमत्ग्रेजषागां धमस्तोमेत्यादौनि क्रमसोदा हरणानि। रजनोमुखे

धर्मसम्बन्धेन गम्यमानेन निमित्ेन मद्यःप्रियवघटित- सवंदेर्श स्थत को काङ्रना हृदुपगत प्रज्वलिप्यद्विषह्ानल- धूमस्तोमतादात्मासस्भावना खरूपोतप्रेक्षा। तम- सो विषयस्यायादानादुक्रविषया तलोन्यापनस्य नभः- प्रभृतिभू वर्यन्तमकलवस्तुमान्द्रमलिनिकर गोन नि- मित्तेन तमःकर्तृकनेपनतादातोत्प्रेक्षा नभः कर्ट काअन वर्ष सातादात्मत प्रक्षा चानुक्रविषया ख रुपोत्प्र त्षा। उभयल्वापि विषयभूततमोव्यापनस्य

इत्यर्थः। विसत्वर-्येति, प्रसरणशोलस्येत्यर्थः। तमम दूति, सभावनेत्यनेनाव्वति षछार्थो विषवता तमोविषयेत्यर्थः । प्रनिरोधकव्वादोव्यािपदात् प्रसरमथोलतस्य संग्रह, प्रिय: पतिभिविवटिता वियुत्ाः । व्यापनस्येति पश्न्तस्य पूव्ववदुतप्रे- चापदेनान्वयः; एवमग्र तनस्व तमसइत्वस्यापि/अनुपादानार्दिति विर्षययवाचका्यां लिम्मतिवर्धतिभ्या मन्ये नानुपादानादियर्थ: । यथात्तर ते ताभ्यामेव साध्यावसानलच्षयोपादानादस ऊते। उक्त वरिषयमेवेति, सकदुच्चारिताम्यां लि्म्पतति-वर्षतिव्यां शक्करा लेपन- वर्षणयोः साध्यवसानलक्षपया च साधार गाधमपुरस्कारेग व्याप नस्य चोपस्थापनसा युगपहृत्तिद्वयविरोधेनासभ्वादित्याभयः ।

Page 64

कबलयानन्द- अनपादानात ।। नन्वत्र तमसो व्यापनेन निमित्तन लेपनकर्ट तादात्मेत्प्रेक्षा नभसो भपर्यन्तद्राढ़नी- लिमव्याप्तत्वे न निमित्त नाञ्जनवर्षसकर्ट तादात्रो तुपर क्षा चेति उतप्र चाइय मुकविषयमेवास्त? मैवं, लिम्पति वर्षतौत्याख्यातयो: कर्त वाचकत्वेपि 'भाव- प्रधानमाख्यात, मिति स्पतेर्धात्वयक्रियायाएव म्राधा- न्येन तटुपसजनत्वेनान्वितस कर्त्तरुतप्र नगीयतया नन्य नान्वयासम्भवात्।। अतएयासोपमाया सुपमानतयान्वयोपि दगिडना निराऊृतः "कर्त्ता यद्युपमानं स्ात् न्यग्भूतोषी क्रिया पढ़े। स्वक्रियासाधनव्यग्ो नालमन्यट्व्यपेक्ितु- मिति के चित्तु तमोनमसोविषययोस्तत्कर्तकलेपनवर्ष- या ख रू पर्मोत् प्रेक्षेत्याङ्ः । तन्मते खरुपोतप्र तायां धर्म्युत्प्रत्ता धर्मोतप्रेचा चेत्येवं हैविव्यम् दरष्ट- व्यम्। चरसयो: खतः मिद्ध रक्रिमनि वस्तुतो विच्े- पराम न हेतुरिति अ्रहेतो सस्य हेतुत्व न सम्भावना

स्म तेः निरुत्स्म तेः। उत्प्र चणौयतया उत्प्र चाविषयतया, अन्यन उत्प्र चायां; अन्वय सशवादिति, निराकाङ्वत्वादिति भावः। अतएव, आख्याताथस्य कतुः क्रियोपसजनत्व नान्यतासभवा देव; चिदतएवेत्य त्तरम्। अ्रयमेव व्याख्यानग्रन्थ: पमाद- लिखितो दृशने। न्यग्भूतेति,गुषभूत इत्यर्थः। सक्रियेति,क्रियां प्रति साधनत्व नान्वित द्रयर्थः । व्यपचित नालं न समर्थ:, तथाच

Page 65

उत्प्रेच्चा। ईपू हेतूतमे क्षा, वि च्षेपयास्य विषयस् सत्वात्सि दविषया। चन्द्रपझ्म विरोधे स्वाभविके नायिकावदनकान्तिप्र- सा न हतुरिति तत्र तद्वेतृत्व मस्भावना हेतृतप्रेक्षा। वस्तुतस्तदिच्छाया अभावादसिद्धविषया मध्यः । ख.य- मेव कुचौ धरति न तु कनकदामवन्धत्वे नाध्य्वि- ताया बलिलयशालिताया बलादिति मष्यकत ककुच-

निराकाङलवादुपमानत्व नान्वयोन सभवतोति भावः । एतेन तमसि लेपनकर्तत्व मुत्प्रस् मित्यलङ्गारमत मपास्तम्, तस्यापि कतविशेषणत्वात विशच्वितविवेकेन लेपनस्वैवोत- प्रेच्यत्वाच्। एवञ् प्रधानभूतलेपनकिया गोचरा भावनैव निगीर्ण व्यापनविषयेति सिद्धम्। न च युयपड् त्तिद्धयविरोध: शङ्गा: ! तदनभ्युपगमात्। केचिदिति मतदूति चाखरसोद्वावनं; तद्ोजन्तु तमोनभसी: कत तवेन विषयत्वेन च वारद्वयमन्वयक्नेशः ; तथा धमुपंतप्रे चा सा धमप्रयुत्ता; धर्मात्प्रचा तु तक्हचरितधमं सम्बन्धप्रयुक्नेति लक्षणाननुगम: । न च तन्रिष्ठतत्मानाधिकर- मान्यतरतेन धर्मनिवेभावाननुगमदूति वाच्यम्! सरवत्र सा- दृश्यनिमिस्ताया एवीत्प्रचायाः सभ्नवेनान्यतरत्वादिनिवेश प्रयुक्नगौरवस्यानुपादेयत्वादिति। हेतुत्वेनेति, हतुरूपतयेत्यर्थः । हतुख्वसआवना हेतुरूपतासभनावना, फललेन फलरूपा, एव मग्रेषि बोध्यम्। अ्रथोदाहृताछृतप्र चासु बोध: प्रकार: प्रदरश्यत-तत्र, धूम- स्ोमममत्यादौ कोकाङ्गनातिरहानलसम्बन्धि धूमस्तोमाभित्रतमो

Page 66

६ई कुबलयानन्दें- पृते सत्फजत्व नोत्प्रेक्षा सिद्धविषया फलोतप्रेक्षा जलनस्य जलावस्थिते रूदवासतपसतव नाव्यवसिताया:। का मिनौपर ससायुज्यप्राप्तिर्न फलमिति तसा गगन- कुममायमानायास्तप:फलत्व नोत्प्रेक्षरात् असिद्ध- विषया फलोत्प्रेक्षा अनेनैव क्रमेगोदाहरण- न्तरासि।

विषया सभभावनति बोध: ; नामार्थयोरभेदान्वयात्। एवं मुखम् चन्द्रं मन्त इत्यादावपि। नूनं मुखं चन्द्रद यादो तु चन्द्रप्रकारक- मभावनाविषयो सुखमिति बोध:। मुखविषया चन्द्रप्रकारिका च मभभावना तादात्म्यसंसर्गिकव तथानुभावात् चमत्कारप्रयोजकस्य मंमर्गान्तरस्याभावाच्च। न चैवरं चन्द्रत्वप्रकारिका तस्य चन्द्रीप- सर्जनखात्। एवं ध्र वेवादिगं्दसमभिव्याहरेपि बोध्यम। लिम्प- तोवेत्यनुकतविषयोत्प्र चोदाहरगे तु लिम्मतिना साध्यवसान- लचणया लेपनव्यापनोभयसाधारगैन सान्द्रमलिनीकारक- व्वादिना रूपेणोपस्थापिते तमोयापने लेपनसभाव्रनान्वयात् सान्द्रमलिनीकारकं तमःकटकाङ्गकर्म लेपनप्रकारकसभ्ा- वनात्रिषय इति बोध:। व्यन्जनयोपस्थिते व्यापने तादृथसभा- वनान्वय दति प्रदोपकृतः । एवं वर्षतीत्यादावपि बोध्यम्। विच्चे- पणात् ध्रवमित्वादिहेतूत्प्रेचोदाहरणे हेतु: पञ्चम्यर्थः, तत्र चा- भेदेन प्रकृत्यर्थान्वयः ; हेतोक्ष खप्रयोज्यात्रयत्व सम्बन्धेन, रक्तु- विशिष्टे तस्य प्रकारतासम्बन्वेन, सभभावनारयां तस्याश् विषय- तथा चरणयोरन्वय:। तथाच भूम्यधिकरणकविक्षेपणाभिन्न-

Page 67

उत्मेदा।

तादात्म्यसम्बन्धन हैतु विधेयकत्वाभावान्रेय हेतूत्प्रेक्षा स्यात, किन्तु तादात्म्येन, तथाविधरत्वरूपोत्प्रेन्षैवेति वाच्यम्! विर्वन्तितविवेकेन वित्रेपये हेतुमेदस्यो प्रेचणीयतया विन्े पगम् प्रति विशेष्यभूतस्थापि हेतोविधेयल्वोपगमात् मुखचन्द्र दू यादिरूपकद्वानुयोगित मुखस्याभेदस्य विक्षेप एसंसर्गताभ्य प- गमेन च विक्रेपसे हेतुमेदभानसअवात्। हेतुविगिट्खरू पोत्प्रेचाया मुखतः प्रतीतावषि विवत्तावशेन हेतूतप्रेसाते नैव व्यपदेश ; तथा 'दधा जहोतीत्यत मुखती दधिविभिष्टहोग- प्रतोतावपि विवन्ितविवेकेन होमे दधिविवितृव्यपदेश इति बोध्यम्। न च खायोज्याश्तयतुसम्बन्न वा हेतुरूपधर्मेत- प्र चैव रक्ादी म्वोक्रियताम् कृतमीटयकन्पनाकशनेति वाच्यम्ः वर्मोत्प्र चाङ्रोकारे दूषणस्य प्रागेवावेदितितात । अतएव 'हर्षा- लग्ना मन्ये ललिततनु ते पादयीः पद्मलन्ष्मरिति हेतूतप्रचा- मुदाहृतवतः प्रकामऊतोपि तत्न हर्षहैतुकलगनतादात्मासभ्ा- वनमेव साभाविके लगनेऽभिमतम्; अ्म्मदुक्रीत्या तु लक्षीरूपे विषये यथोक्हषहैतुकलगनतादाव्मासभभावनसुचितम्, लग्न स्य धमुंपरपसर्जनतुन सभ्भावनायामन्वयायोगादिति ध्येयम। एवन्वलुखामे क्येत्यसिदविषय हेतूत्प्र चायामपि बोध्यम्। वि- षयसिद्वतासिद्दताभ्यां बोधे विभेषाभावात् मध्यः किमि- व्यादिफलीत्प्र सास्थले फलं चतुरथ्यर्थः, तत्र चाभेदेन प्रक्र त्यर्थान्वयः पूव्ववत्, फलस्य च प्रयोजकतुसंसर्गेप बडते तद् द्वारकेगा तेनैव बढ वान्वयस्तत्तादात्म्यसंसर्गकसभावनाया मध्ये विषयतया। एवज् कुचवरसाभिन्नफलककनकदामकरएकबह्त्ता न्यस भावनाविषयो मधा इति बोध: । एवं प्रायोज्मित्यादा

Page 68

कु बलयानन्दे-

वभुः पलामान्यतिलोहितानि। सद्यो वसन्तेन समागतानाम् नखक्षतानीव वनस्थलीनाम्।। अत्र पलाशकुमुमानां वक्रत्वलोहितत्वेन सम्ब- न्वेन निमित्तेन सदयाः ऊतनखच्ततदात्म्य- सम्भावना उक्रविषया सरूपोन्प्रेक्षा। पूर्वे- दारसे निमित्तमतधमंसम्बन्धो गम्यः, इह तूपात्त- दूति मेदः। नन्विवशब्दस सादृश्यपरत्वेन प्रसिद्धतर त्वादुपमैवास्त लिम्पतीवेत्युदाहरणो लेपनकतु रूप- मानत्वाहंस क्रियोपसर्जनत्ववदिह नखक्षताना- मन्योपसर्जनत्व स्ोपमाबाधकस्याभावात्। उच्यते-उपमाया यत्र क्वचित् स्थितैरपि नख- क्षतैः मह वतु शक्तया वसन्तनायकममागत- वनस्थलौ सम्ब न्वित्व स्ाविशेष सखा नपेच्तितत्वादिहह तदुपादानं पलामकुमुमानां नखक्षततादात्व्यसम्भा- वनायामिव सब्दमवस्थापयति तथात्व रव तद्िशेषय- वषि 'फलन्तुमुनोऽ्थ इति पूर्ववदेव बोधः । फलोत्प्रे चातु' चोप- दर्शितरोत्योपपादनीयमिति बहुवक्ञव्येपि विस्तरभयादुपरम्यते। बालेन्द वक्काणीति न विद्यते विकासी येषान्तान्यविकामानि तषां भावात विकासरहिंतताछ् तो:, बालेन्द्रवत द्वितौया चन्द्र- वत वकाणि, तथातिथयेम लोहितानि आरकानि पलाधानि

Page 69

उतप्रे क्षा। ६६ साफलगत् अस्ति च सम्भावनाया मिवसब्द: दूर तिष्ठन् देवदत्त दूवाभातौति। पिनष्टीव तरङ्गायैः ममुद्रः फेनचन्दनम। तदादायकरैरिन्दलिम्पतीव दिगङ्गनाः॥ अत्र तरङ्गाग्रे: फेनचन्दनस प्रेरगा पेषग- तयोतप्रच्ते समद्रादुत्थितस्य प्रथमं समुद्रपूरे प्रसृतानां करागां दिन्तु व्यापनञ्च सपुद्रोपान्त- फेनचन्दनकतलेपनत्वेनोत्प्रच्यते। उभयल क्रमेग समुद्रप्रान्तगतफेनचन्दनपूञ्जोभवन' दिगां घवलौ- करणञ्न निमित्तमिति फेनचन्दनप्रेरगाकिरण-

प्रक्े। येषां तूपात्तयो: ममुद्चन्द्रयोरेव तत्-

पलाशकुसुमानि वसन्तेन नायकेन समागमम प्राप्तानां वनस्थ- लोनामद्गनानां सद्यस्तत्कालसभ्भूतानि नखत्ततानीव बभुः शशभिरदृत्यन्वयः । पूर्वेति, धूमम्तोममित्यत्रेत्यर्थः ननु लोके सभावनायामिवयब्दो न दृष्ट दूयत ब्राह-अस्तिचेति। पिनष्टोवेति, समुद्रस्तरद्रागामग्रभागैः फैनरूप चन्दनम् पिनष्टोव दून्दस्ततकेनचन्दनमादाय करे: किरगौहिंकुरूपा अङ़नाः लिम्मरोव अनुलिम्पतीवेत्यर्थः । समुद्रीपान्तेति, समुद्र- स्थोपान्त तटे यत् फेनचन्दनम् तत्क्कतम् यत्तासान्दियां लेपनम् ततु ने यर्थः। उभवत् उभयोरतप चघो ; येषां अल्द्वारसईए कारादोनाम्।

Page 70

७0 कुबलयानन्द- कर्रकपेषगलेपनरूपधर्मतब्रेक्षेति मतम्। तेषां मते पूर्जोदा हरसे धर्मिशि धर्म्यन्तरतादात् म्योतमेक्षा दृहतु धर्मिगि धर्मसंयर्गीत्मेक्तेति भेदोव- गन्तव्य: । रात्रौ रवेहिवाचेन्दोरभावादिव सः प्रभु: । भूमौ प्रतापयशसौ सृष्टवान्मततोदिते॥ रानौ ग्वेदिवा चन्द्रस्ाभावः सन्तपि प्रतापयशमोः सर्गेन हेतुरिति तस्य तङ्गतृत्वसस्भावना सिद्धविषया हेतूत्प्र क्षा। विवखतानायिषतेव मिश्रा: स्ुर्गोमहस्रंय समं जनानाम्। गावोषि नेवापरनापधेया- स्तेनेदमान्वां खलु नान्वकारे:।

राताविति, स प्रक्रान्तः प्रभुर्भूपतिर्भूमी रात्री रवे- रभावाद्वेतोरिव दिवा चेन्दीरभावाड्केतोरिव सततम् निरन्तर- मुदिने प्रतापयभसो सृष्टवानरिर्मितवानित्यर्थ :; रक्कावित्य दा-, हरगे भावरूपी हैतुरिहतभावरूप इति भेद: । विवसतति, विवसता सूर्य्येग सस्य गोसनस्त्रगकिरगसहसग सम्मियाः मिश्रिता: जनानां नेत्रापरनामधेया गावोपि अनाविष तव नीता दूव=वथा गोपालेन परकोयाभिर्गोभिमित्राः खौया गावो नौयन्ते तथा गोपदवाच्यतसाजात्यन मिश्रिता विव- सतापि नौता इव्वर्यः: खलु सभभावनायां, तन नयनेन हेतुना,

Page 71

उत्मेक्षा। ७१ ऋ्रच विवस्वता ऊतं खकिरयोरह जनलोचनानां नयनमसदेव रात्रावान्वा प्रति हेतुत्वेनोत्प्रचत्वत इूति अरसद्वविषया हेतूतप्रेक्षा। पूर विधर्वद्धितु' पयाधे: श ङ्क यमे णाङ्गर्म्ाां कियन्ति। पयांस दोग्धि प्रिर्याव: योगे, सशोककोकी नयने कियन्ति॥ अ्रत्न चन्द्रेस कतं समुद्रस्य टंहयां सदेव, तदा तेन

इूदमान्या न त्वन्धकारेरित्यन्वयः, 'गोः सर्गे चबलीवदे रश्मौ च कुनिशे पुमान्। स्त्रो सौरभेयौ टृक् बाभदग्वाग्भृष्वम, भूम्निवेति मेदिनी। अ चानायिषनति विषयोत्य सणपूर्वकन्तस्य हेतुले मोत्यून्नणमिति पर्वसमाई्गदः। एवं पूर्वत्र इकयेति गुगरूपो हेतुरिहतु क्रियारूप इत्यपि द्रष्टव्यम् अत्र चोत्पु चाद्यसत्वेपि हतृत्प चाया: प्राधान्यात्तवेनेव व्यपदेशा न तु सरुपत्प्रेच्षा ववेन तस्या अङ्गत्वात्, एवमन्यतापि बोध्यम। पूरमिति अय विधुसन्द्रः पयोधे: पूरम्बद्वयितुम् एणङ्- मणिं चन्द्रकान्त कियन्ति लोकोक्का अपरिमितानि पर्यासि दोगधौति भङ्क, तथा प्रियेः पतिभितिप्रयोगे वियोगे सति स- शोकानाङ्गोकाङ्गनानां नवने कर्मभूने शञियन्ति पयासि दोगधौति शफ् दत्यन्वयः। दुहैर्िकमंकत्वादेषाङ्गमसिमिति द्वितीया, एवं मयने पूत्यतापि। मव्य: किमित्य वे कस्य बडवस्य फततवेन कुच- षतेहत् प्रमवमिह तु द्रावपस्तावययोई् यो: फतत्वन पूरबद्- नख्य तदिति भेद: । हहगम्यबनं,तदा बद्ध नकाले, तेन चन्द्रेम।

Page 72

७२ कबलयानन्द-

च फलत्वेनोतप्रेज्यत इति सिद्धविषया फलोत्मरेजा।। रथस्थितानां परिवर्त्तनाय पुरातनानामिव वाहनानाम्। उत्पत्तिभमौ तुरगोत्तमानां दिशि प्रतस्थे रविरुत्तरस्ाम्॥

नोत्प्रेक्यत दूति असिद्वविषया फलोत्प्रेक्षा॥ एताएवोतपेक्षा। मन्य शङ्ग ध्रुवं प्रायो नूनमत्य वमादिभि: । उत्प्र क्षा व्यज्यते शब्दरिवरव्दोपि ताटशः। दूत्य त्मा चाव्यञ्ज कत्वेन पगगितानां शब्दानां प्रयोगे वाच्याः तेषामप्रयोगे गव्योत्प्रेचषाया यथा-

रथस्थितानामिति, रविः रथे स्थितानां नियुत्ञानां पुरातनानां वाहनानाम् अखानां परिवर्त्तनायेव तुरगोत्तमानाम् उत्पत्ति- भृमावुत्तरस्ान्दिथि प्रतस्थ इत्यन्वयः । प्रायोज्मित्यत्र भक्यस्य गुपास्य फल वे नोत्प्रे चषणमिह तु परिवत्त नक्रियाया इति भेद:। नन्वलक्रारस व्वंख कारादिभिरन्य षायपि जात्यादिभेदाना - मुन् लात् कुतस्तं न प्रदर्गिता इत्यायङ्वराह-एताएवेति, उत्र- भेदा एवेत्यर्थः । उत्प्रेक्षा इत्यनन्तर' चमत्कारविशेषप्रयोजिका दूति शेष:। तथाच जात्यादिभेदानां चमत्कारविशेषानाधाय- कव्वादप्रदर्शनमिति भावः। दत्यत्प्रेक्षेति, इत्यनेनात्प्रचाबोध

Page 73

उत्प्रेक्षा। ७३

त्वत्कौनतिर्म्वं मरायान्ा विवेश खर्गनिम्गाम् ।१२

कत्व नैत्वथः। व्वत्कोतिरिति अत्रानुपात्तखर्गगमनविषया

हेतूतप्र चा वा प्रतौयत इति बेाध्यम् ॥

श्रोमत् कु वलयानन्दीयटीकाया मुत्प्रेचापुकर गम्।।

।। इृत्यतमे च्ानाम द्वाटशालङ्कार: । १२ ॥

Page 74

७४ कुबलयानन्दे-

पश्य नो नोन्प नहंहान्वःमर्गनि शिता: भरा: ॥१३ विषास्य सगव्दनाल्लेखनं विना विर्षायवाचके- नैवअव्दन ग्रहसं विषयनिगरयं, तत्मबैंक विषयस्

तोचनयो: कटाल्ाशञ्त ग्रहसपूर्वकं तद्रपता- व्यवमानम्। यप्रा वा

अतिवयोति लव्यति- रूपकातिगयोकत्तितिति, ग्रहगम् उपस्यापनम्। निषयिरूपतवेति, विषनगोरूपमस्य तन्य भाव- स्तता ततत्यथः। रूपसाभे दताद् प्यान्यतरत् तग्िन् सतोति,

हार्थिययविषयोभूनं विव यने दताह प्यान्यतरदूप क्रातिशचोकि रिति लचयसाधयन। प्रत्र रुपकररणयानुपात्तति, अयमेव घरुपशादम्यां विशेपोतिशय दत्यव्ते। आत्तिवारगाया- हार्येति। उत्पेम्षातारणाय नियरवेति।

मक्ल शेभवा नुगत कान्ति विशेयादिपुर स्क रेणपस्थिते कामिनौ नवने गत्त उपस्वितय नीलोत्पलत्वविशिष्ट य्याभेदमंसर्गेणान्वयः। शकतपस्धितवेस तोष्ट माधन तारि्ि ्युपरि

Page 75

ऋ्रतिशयोक्रि:। ७५ वाषी कापि स्फरति गगने तत्परं सृत्मपद्या सोपानाली मधिगतव्रतौ काञ्ज नौ मैन्द्र नौ नो। अ्र ग्रे शैल्नी सुऊतिसुगमौ चन्द्राच्छन्देशो, तत्नत्यानां सुजभमम्तं सन्निधानात्मुधांगोः॥ अरत्र वाप्यादिगव्दनीभिप्रभतया निर्गोमाः अम्ञतिशयोक्ञौ रूपकविशेषगां रूपके दर्शितानां, विधानामिहाषि मम्भशेप्तौत्यतिदेशेन प्रदर्शनाथ

विध्यं दष्टव्यम्। तत्राप्यधिकन्य नताविभागस्नेति भर्वमनुमन्वेयम्। भेदातिमयोकतिरित्यच्यनै। नचेत सति रुपकादवैलकषखमिति वाच्म्! रूपके विषयिभेदव्याप्यस्य विषयतावच्छे दकस्य भानेन वैलचसस्य स्फटत्वात्। यदा खभेदभानेन तात्पय किन्तु भेदभाने, तदा कान्तिविशेषादिरुपताद्रप्य ्चैव वाधात्तादरूप्याति- पयोतिवत्यने इति बाध्यम्। वापौति, मध्यभागमारभ्यमुखपर्ध्यन्त नाविकाङ्गवगानमिदं गगने सूक्षतया तद्ह लक्य मध्ये कापि अनि्वंचनोयशीभा वापो तद्वद्रभोरा नाभि: सरति शभत तत्परन्तदूर्ध्वभागे ऐन्द्र- नोलो दन्द्रनीलघटिता सृन्मपद्या सरगिस्तद्वत् श्यामा रोमावली, स्फ रतोत्यनुषज्यत। किभ्भ ता ? काच्चननिर्म्मितां सोपानपत्ि तवदगों तरिवलौमधिगतवतौ पाप्तवतो; तथा अग तदूध्व देशे पेली तदवत्त ङविशालौ कुचो स्करत इति विभकिपरिणामेन सम्बध्यत। कौढभौ? सुक तिनां पुसक्वतां सुगमी सुलभगमनी

Page 76

कुयलयानन्दे- यया वा-सुधावद्मग्रासै रूपवनचकोरै रनुसृताम्। किरन् ज्योत्सामचां लवलिफलपाकप्रणायिनौम्।।

सुलभी च पुनः कौदभौ ? चन्दनतरुमिसन्दनपड्टेम चाष्कय व्याप्तो देशा ययोस्तथाभूतौ; तत्यानान्तदाक्षिष्टानाञ्न सुधांशे- स्तद्दाक्षादकस्य मुखस्य सन्निधानादमृत तद्दाखाद्यमधर- माधुर्य्यं सुलभमित्यन्वयः । विधानाभेदानाम् दवतौत्यस्य प्रदर्भ- नार्थमत्यनेनान्वयः। अतिदेशेनेति,सादृश्येने यर्थः । मुख्यरूपका- भेदस्यातिथयोक्रावभावाद पकपद रूपकसदृगपर, षगमास-

आधिक्व न्यूनतत्यवानुभयोत रुत्तदाहरणेषु प्रसिद्धतर त्वादनु- पादानं बाध्यम्। यत्वव केवनिदुक्तं विषयिवाचकपदस्य विषये साध्यवसानलच्णया: भक्य ताव च्े दकमात्रपुकार कल क्य वि- शेष्यकबे(धत्व कार्य्तावच्केदकम्। एवस निगरणे सर्व्वत्र- विषयतावच्क दकधर्मरूपेरीव विषयस्य भानव्र विषय्यभिव्नत्व- नेति स्थितेऽभेदातिथयात्रिस्ताद्र प्यातिपयोकिरिति द्वविध्यम- युक्नमिति तत्परौढिविलसितम्। शक्यतावच्क दकस्य लच्चे पूव्वम- पुतोतलेन तडिशिष्टतया लक्षणाया असम्मवात् यहमविशिष्ट भक्यसम्बन्ध ग्रहस्तव्वमंपुकार कलच्वेपस्थि तेः समानप्रकारक- शब्दबधे हेतुख्वात लक्षणापरिहार्य्याय अमुपपत्तस्तदवस्थ- त्वाच्च ; एवमपि ताव्पर्य्यवशात्तादृभबोधाड्रोकारे तद्दभादेव भक्याभेदपुकारकबवेऽपि बाधकाभावान्मानपदेन विषयताव- चे दकस्येव व्यावत्तंनादिति दिक्। सुधाबद्दति, विदशालभञ्निकाख्यायां नाटिकायां स्फटिक-

Page 77

प्रतियोक्रि:। ७७

उपप्राकागग्र प्रहिणा नयने तर्केय मनः- गनाकशे कोयङ्गलित हरिसः शीतकिरणः ॥ दूत्यत्न कोयमित्युक्वरा प्रसिद्धवन्द्राव्वेदक्षत उत्क- षश्च गर्भितः । एवमन्यताप्यृहनीयम्।

प्राकारशिखरगतां मृगाङ्वावलीमालकयताराज्जा विद्ूषकं पृत्य तिरियम्। प्राकाराग्रसमीपे नयने पाहए प्रेरय, मनक दूष सकय अनाकाशे अनन्तरोक्षे कोयं गीतककरणच्चन्द्र इति। मृखे चन्द्रगत्ाद्वादकारित्वरूपताद्र प्याध्यवसानम्। कौद्भः ? गलित- ुाता हरिण यस्मात्तयाभूतः, तेन निष्कलङ्कतगात्कर्षाभिव्यकत्ति: पुनः कोदक? सुधायां बड़ः ग्रासस्तदमिलाषे।ये स्ेरुपवनसम्बन्धि भिशकर रनुसततां लवत्या: फलपाकस्य पुर्णायनीं सद्गोम् तच्कां खचछां ज्योत्स्त्रान्तत्वेनाध्यवसितां कान्ति प्रभां किरन्, पुसा- रयम्चत्यर्थः; लवली लताविशेषा 'हरफार वडीति भाषा'-पसिद्धः, प्राकारी वरः शाल इत्यमरः । समावडय्रासेरिति क्वचित् पाठ- स्तत्ाप्य कएवार्थः। नवलवलौति पाठे नवशासी लवलिपाक सस्यन्वयो बोध्यः । नन्विहाभेदविवचव कि नस्यादत आरह- अन्नति, कोयमिमेनानिर्ज्ञातत्प्रकाशनात् प्रसिदस्य निर्ज्ञा तत्वात् तद्वैलक्षख्ावगतिरिति भावः। गर्भितः गलितेत्यादि- विशेषणव्यङ्गालवेनाभिप्रतः, अ्न्यत्नापीति।

कलङ्नाश्निष्टा न खल परिभूतोदिनक्वता। कुहभिरनों लुप्तो न च युवति वत्क्रेण विजितः कलानाथः कीय कनकलतिकायामुद्यते।

Page 78

७८ कुबल़यानन्द- यद्यपन्डतिगर्भत्व मैव सापन्ववा मता। त्वत्मूक्िषु सुधा राजन्! भान्ता: पर्श्यान्ति तां विधौ॥

चन्ट्र मरडल स्मम्तं न भवतौत्यपन्डतिगर्भा।। यथा वा- मुकाविद्रममन्तरामधुरसः पुष्प परं धर्वहं प्रालेयद्युतिमराडले खलु तयोरे कासिका नाय वे । तज्नोदञ्वति शङ्गमूष्नि न पुनः पूर्वाचलाभ्यक्तर तानीमानि विकल्पर्यान्ति तदूसे येषां न सा हकूपथे।।

दूत्यादावित्यर्थः । अ्रथवान्यत्रापि न्यूनतायामपोत्यर्थः। 'कोयं भूमिगत वन्द्र इत्यादावदित्यतरूपन्य नता प्रकाशनमूहनीयमिति भाव:। ननूकदाहरणैष्वयममिति विषयस्वोपादानात्कथमति थयोकिरिति चेत ? अनाष्ट :- इदन्वस्य विषयविशेषणत्वेन विवचायामतिशयोकिरेव, यदा तु विषयविशेषणतवविवच्चा तदा- रूपकमिति व्यवस्था; अतएव प्रकाशककतादृशमे रूपकाति- पयोक्गदिसन्द हसडरे 'नयनानन्ददायोन्दोविम्बमेतत्प्रसद - तोत्य दाह्ृसमति। एनां विभजते-यद्यपनह्तौति, अ्रपङ्गति- गर्भत्व पर्य्यस्तापक्क तिगर्भत्वम्, सेव रूपकातिशयोक्िरव तथाच

सुक्कति, तान्यनुभवैकवैद्यानि दरमानि वस्तनि ते इमे जना: विकस्पयन्ति सदसद्वेति विकस्पविषयाणि कुव्व न्ति, येषां जनानां सा प्रक्रान्ता सुन्दरी टकृपये लोचनमार्गे नास्तोत्यन्वयः। ताटृश- मुन्दरोदर्भनभालिनस्तु विकलयन्तोति भावः। तानि कानि

Page 79

७६

प्रत्नाधररसएव मधरसइत्याद्यतिशयोकिः पुष्प- रसो मघ रसो न भवतीत्यपह्न तिगर्भा। अलङ्गार- मत्र सऊता खरुपोत्मे कायां सापन्ववत्वमुद।हृतम्- गतामु तोरन्निमिघट्टनेन मसन्भमं पौरविलामिनौष। य त्रोज्लसत्फेन तति च्छलेन मुत्ादृष्हामेव विभाति मिप्रा॥ ततस्वियानत्र भेद :- एतत शुद्धापनृ्तिगमं यत्र फेनततित्वमपन्हतं तवैवाटटहासत्वात्प्रेक्षसादिह तु पर्यस्तापनङ्तिगर्भत्व मिन्दु मरडलादावपह्न तस्याम्ट- वस्तूनि १तत्राह-मुक्रा मौकिकं विद्रुमं प्रवालव्वान्तरा अनयोमंध्ये मधुरसः 'अन्तरान्तरेण युत्न' इति द्वितौया। पुष्प परं केवलं धूर्वहं भारवाहकं न तु मधुरसयता, तयोमु क्काविद्र मयोः, खलुनिश्चितं, प्रालेयदुातिमएडले चन्द्रमगडले, एकामिका एकस्मित्ासिशा पवस्थिति: एकाधिकरखमित्यर्थः। न त्वगवे समुद्रे तञ्व चन्द्रमणडलं प अङ्वस्य मूर्ध्ि मस्तके उदव्वति उदय प्राप्नोति न पुनः पूर्वा चलस्योदयगिरेरभ्यन्तर उद्शति; अ्रत्र मुकाविद् ममधुरस- प्रालनेयदातिमएडलगङ्गभन्देः क्रमेग दन्ताधरतवाधर्य् मुखकगठा निगोणाः । पूर्वोदाहरणे म्रान्तत्वोक्कग स्पट्टोपङ्गवः, इह्र ुपवं धूवहमितुरत्ित गूढ़दति भेदः । 'प्राल्ेय' मिहिकाचे यमरः । गताख्विति,पुरे भवा: पौर्यस्तासु विलासिनोषु तिमोनां मङ्ठट्टनेन ससश्रम सभयन्तोर प्रति गतासु सतोषु यत्र नगवीं शिना नदी एल्लसन्तोनां फेमततोनाव्हलैन मुक: छमः अट्टहास: उद्दनह्ास्यं

Page 80

८० कबलयानन्दे- तादे: सत्रादिष निवेशनात्। ददञन पर्यस्तापन ति- गर्भत्वमुत्प्रेत्षायामपि सम्भवति॥ तन्र खरुपोत्प्रेक्षायां यथा- जानेऽतिरागादिद मेव विम्ब विम्बस्य च व्यक्कनितोऽघरत्वम्।

नाम्ति समोभूदनयो ्जनानाम्। प्र प्रिद्धफविम्ा त्यातिरा गेय निमित्तेन दमयन्त्यधर तदुत्प क्षा पर्य्यस्तापन्न तिगर्भा, हेतूत क्षायान्तदर्भत्व' प्राकलिखिते हेतुत्पच्षोदा- हरसो एव दृश्यते, तत्र चान्धकारष्वान्धापेतुत्वम- पह्ल त्यान्यत तननिवेभितम्।

यथा तथा भूतव विभातोत्यन्वयः। दन्द मएडलादावित्यादिपदात्

आदिना अधरमाधुयं परिगहः। निवेभनात् अभेदाध्यवसानात्। जानेदति, दभयन्तीं वर्सयतो नलस्योक्ि:। अर्पतिगयिता- द्रागाल्लोहित्यादिद मधरख्रूपमेव विम्बमिति जाने, न तु विम्ब- फलमिततवकारार्थः । विम्बस्य विम्बफलस्यातोम्त्दोष्ठादघरत्व निक्वष्टत्व स्फुटं कथं ताहि विपरीतालोके प्रसिद्धिस्तत्राह दयोरनयोविशेषस्य तारतम्यस्यावगमे बोधेऽच्तमाणामसमथानां जमानां नान्त्नि समो विपर्यासः, श्रभूदिति, अन्यवति, सूर्यं- कसके बेत्रापरपर्याय दत्यर्थः निवेशितम उत्प्रेचितम्।

Page 81

त्रप्रतिगयोक्कि: ।

फलातमेक्षायां यथा- रवित तो गज: पझमान्तज्ह्वान वाधितु ध्रुवम्। सरो विशति न स्नातु गजस्रानं हि निष्फलम्॥ अब गजस्य सर ः प्रवेश प्रति फले खनाने फलत्वम- पह्न त्य पद्मबाधने तन्निवेशितम्। अलमनया प्रसक्रानु- प्रसतग प्रऊृतमनुसराम: ।।

अन्यदेवास गाभ्भौर्य्यमन्यडैय्य महौपतेः॥ अत्र लोकप्रसिद्धगाम्भौर्ययोद्यभेदेऽपि भेदो वर्गिातः

रवीति, रविय सन्ततो गजः तस्य रवर्गृद्यान् पच्ान् बन्धूनिति यावत्। ध्र वं प्रायो बावितु सरः प्रवति न तुसातु स्नानार्थ हि यस्माद्वजस्य स्नानं निष्फलं निःप्रयोजनमित्यन्वयः । प्रसक्कानु- प्रसननपति, अतिभयोतः सापङ्चवत्वकथनप्रसङ्गादलङ्वारसर्व खऊदुत सरूपोत्प्र चाया शुद्धापङ्ग तिगर्भतव दंर्शित, तदनु प्रसक्करा च तरिविधासप्युत्प्े तासु पर्वस्तापङ्क तिगर्भ तमित्यर्थः। भेदकेति, तस्यैव तज्जातोयस्येव अन्यत्ववर्णनं तज्जातीयभिन्नलेन वर्णनम् तच्चाहार्य बोध्यम्। एवमग्रेपि, तेन भ्रान्ती नाति- व्याप्ति :; ददश् लोकोत्तरत्प्रतिपत्यर्थम्। अ्रन्यदेवेति, अ्रस्य महोपतेगाभीरयंम् अन्यदेव प्रप्तिद्वगाभीयभिन्नमेवेत्यर्थ:। अन्धेय मिति, रूपं सौन्दये ; वैद्गध्यं चातुय धोरी परिपाटौ ; एषा नलिनपनाची; विधे: साधारगी सष्टिः नैवेत्यन्वयः। अत्रोसराष नषय भड़याऽन्यत्ववर्णनं विशेष: ।

Page 82

कुबलयानन्दे-

यधा वा- अन्ययं रूपमम्पत्तिरन्या वैदग्वाघोरणौ। नैपा नलिनपता ती सृष्टिः साधारगी विघः॥ मम्बन्वातिशयोक्कि: सादयोगे योगकल्पनं मौधाय्राथि पुरष्यास स्पशन्ति विधमरडलम्। यया वा -- कतिपर्यादवसैः न्यं प्रयायात् कनक गिरि: कवतवासगवसा नः। इति मुद्मुपयाति चक्रवाकी वितर गशालिनि वौररूद्रदेवे । अम्वव्वंति, अयोगे अ्मस्वन्वे योगकल्पन सम्बन्धवर्षम मम्ववश्ामेदभिव्नत्वे सत्यन्यसवार्द्यानरुपिती ग्राह्मः, तेन रुपका- तिगयोकादिमभेदेव नातिव्याप्तिः । सीधेति, 'सौधी स्त्री राज- मदन मिलमरः। नन्वतरेव 'स्पगन्तीवेन्ट्रमणडलमतीवपद्प्रयोगे अत्प्र सामतो तेस्तदप्र योंगे गम्योत्प्रे चाल्मु चितम्।इवादिसत्व या वायात्प्रचा सैवेवाद्यभावे गम्योत्प्रेक्षेति नियमात्, अन्यथा 'स्वस्को तिर्भम प्भ्ान्ते त्यादि पूर्वोदाष्ट ते पव्येपि गम्योत्प्रे च्चा न सद्विशेषाभावादिति? चेत्-मैवम्; उपदर्भितनियमस्याल- झ्ारान्तराविष वएवाभ्युपममात् ; अन्यथा नून मुखं चन्द्र इ- ल्यादो नू नमत्यम्योमे मसयोत्प्रेतापते: ; एवं च प्रक्रते सम्बखे सम्न्वन्दनम्। रुपकातिशयोकताल द्वरविषये न गम्यत्प्र चावसरः।तत्- कोतिगि्युदाहरमे तु श्रम सभ्ान्त तरूपदत् भोग म्यतप्रेचाभि

Page 83

प्रतिशयोक्रि:। ८३ ऋ्रत्र चक्रवाक्या: सूर्य्या ससमयकारक प्रह्ामेरु क्षय सम्भावनाप्रयुक्कमन्तोषासम्बन्धपि तत्म्बन्धो वर्सितः।

त्वयि दातरि राजेन्द्र : खर्टमान्नाट्रिया म हे ॥ अ् खर्द्न मेष्वादरमम्बन्वेय तदसम्बन्वी वर्गित दूति त्र्मम्बन्वातिशयोक्रिः।। यथा वा- अनयोरनवद्याद्गिस्तनयो जृ स्भमागयो:। अवकाश न पर्य्याप्तसतव बाहलतान्तरे।।

प्रता, न तु स्वर्गङ्गाप्रवेभांगदति सर्वमवदातम्। असन्दिग्ध मुदा- हरणतरमाह-यथावेति, कतिपयेति, वोररुद्रदवाख्य नृपे वितरगशलिनि दानशालिनि सति चक्रवाकी इति मुदं सन्तोष मुपयाति प्रप्नाति दूति कि कतम्, वासरस्यावसान नाशो येन सः, कनकगिरि: सुमेरुः, कतिपयेर्पैदिवसः च्षयं प्रयायादिति सभभावनाहां लिङ। योगेपीति, योगे सत्यम्ययोगवर्णनमित्यर्थः । स्वर्गस्था द्रमा: कल्पउचादय: खर्दुमेष्विति विषयसप्तमौ सवर्हमविषये य श्दर- स्तस्य सम्बन्वेपि अर्यार्दर्यिषु यदा अर्थिषु खर्द्रमविषयादर-

विषधत्वाभावावगमाद्ययाश्र तमेव साधु। अनयोरिति, अनव- दानि निर्दुष्टान्यद्गानि वस्यास्तयाभृतेद्वति सम्बोधनं, जृश्रमान योरबई्वमानयोरनवोस्तनयोस्तव बाहुलतयोरन्तरे मव्ये पर्याप्तः अवकायो नास्तीत्यन्वयः; अव् बाहुलतयोरन्तर स्तनपर्याप्ता-

Page 84

८g कुत्रलयानन्दे- अक्रमातिशर्योकिकि: सात्महत्व हेतुकाय्ययोः। आलि दन्ति ममं देव! ज्यां शराज्ज पराश्च ते।। ञ त मौव्यीं यदा शरसन्धानं तदानोमेव शववः। चितौ पतन्तीति हेतु कार्य्यगे: महत्वं वर्षिगितम्॥ यथा वा- मुञ्चति मुञ्चति कोशं- भजति च भजति प्रकम्पमरिवर्गः । हम्मोरवौरखङ्ग त्यजति त्यजति क्षमामाशु। अत्र खड़गस् कोशत्यागादिकान एव रिपूणा-

चपलातिशयाक्रिस्तु कार्य्य हेतुप्रसक्किजे। यास्या मौत्यदिते तन्वाा बलयोऽभनदूमिका॥

वकामसम्बन्ध पि तदसम्बन्ध उक्तः / अ्रमेति, क्रमः पीर्वापर्यं तदभावोऽक्रमस्तद्रपस्यातिभयस्योक्िरित्यर्थः। सहत्वे समकालत्वे आलिङ्गति समं युगपज्जाां मोर्बी पृथीं च परा: शत्रतः॥ मुश्तोति, हम्मोरसंन्नकम्य वोरस्य खङ्गकोश पिधान मुञ्जति सति अरोगां वर्ग: समूहोपि कोघं भारडारं सुञ्जति तथा खद्गकोय पिधानं सुज्जति सति अरोणं वर्गः समूहोपि कोभ भाणडार मुञ्जति, तथा खङ्गप्रक्म्पशुन्नासन भजत सति सः प्रक्ष्ट कम्पं भजति एत खङ्गे चमाङान्तिं त्यजति सति चमां पृथों त्यजतीत्यथेः। 'कोमो स्त्री कुड्मलेखङ्गे पिधाने अरथयाषदि व्ययोरित्यमरः। अव भत प्रत्ययभङग्या यौगपद्यतर्णन विशेषः ।

Page 85

अ्रतिययोक्ि:।

काय्यप्ुखेन दर्शितम्। यथा वा- आदातु' सऊ्कदौचितेऽपि कुसु ने ह्ता्रमलोहितम् । लाक्षारञ्जनवातयापि महमा रक्रन्तलं पादयोः ॥

इन्ताधौरदृश: किमन्यदलकामोदोपि भारायते॥

धनष्टहति, धनमम्बन्िम्टह्द चर्थः । चपलेति, हेतीः प्रसत्निर्ज्ञान तज्जन्य कार्य सतोत्यर्थः । यास्यामौति, उदिते उक् प्रिवेगेति शेषः। तन्वरा अर्मिका अङ्ग नीय क स्वलयः कङणमम वदित्यर्थः। 'अर्मिकां खङ्ग लोये स्याद तभङ्गतरङ्गयरिति िसः। कार्यमुरे- नेति, अङ्ग, लीयकस्य क ङ्गषपद्प्राप्रिरुपकार्यवर्मनद्वारेगीव्वर्थः।। आदातुमिति, महजसौक्कुमार्यवत्याः विरहदथायां तदति- भयवर्णनमिदम् । हन्तेति खेदे, आदातु, ग्होतु सकदेकदार- मपि, कुसुमे ईचिते सति अधीरदः हस्ताग्रमालोहितं भवतौति शरेषः ; अपिना किमु गहोते इति गम्यते लाचया यत् रज्जन तद्वातयापि सहसा अकस्म्रात् पादयोम्तलं रत्तां भवति किमु रन्न्- नैनेति पूर्षवत् ; एवमङ्गानां चन्दनादिना यदनुल्तेपन तत्स्- रणमपि अत्यन्तखेदकर किमुतानुलेपन किमन्यत् वाच्यमिति शेष :; अल्तकानामगरुधूपाद्यामोदोपि भारायते भवदवाचरतौ- न्यर्थ:, कतरि कङ् अवादानादि रूपहेतुप्रसत्रिमात्रंण हप्त,- ग्रलौहित्यादिरूपकार्योत्पत्त: सात्षादेव वर्गन न तु कार्यमुखे- नेति पूर्वआ्ान्नदः हेतुकार्ययोरिव ॥ हेतुप्रसक्तिकार्ययोरपि सम- कालत् सभवतीति मूचयितु उदाहरणान्तरमाह-

Page 86

कुबज्यानन्द- दामि न यामौति वे वदति पुरस्ततक्षगोन तन्यड्गा:। गलितानि पुरो वलयान्यपराणि तथेव दलितानि॥

अरग्रे मानो गतः पच्चादनुनौता प्रियेया मा॥ यथा वा- कवीन्द्रारामासन् प्रथमतरमेवाङ्गसभुत-

यामौति, धवे दयिते यामि न यामौति वदति सति तत्च्षणेन तत्कालमेव तन्वङ्गयाः पुरोवलयानि अग्रिमकङ्गणनि पुरः प्रथमं गलितानि, अपराखपि तथैव तत्कालमेव दलितानि भग्नानी- न्वयः ; 'पुरोग्रे प्रथमे च स्यादिति विश्वः। अरत वदति गलितानीति पतप्रत्ययेन समकालतावगतिः । अ्रत्यन्तति, श्रत्न हेतुकार्ययोरि- त्यनुवतते। तत्पौर्वापर्येति क्वचित्पाठः साधुरेव। व्यतिक्रमी अ्त् वैपरोत्यम्,अग्रे प्रथमं अमुनोता समाहिता कवीन्द्राणामिति कवि- श् छानामङ्गपस स्रबन्धिन्यो भूमयः प्रथमतरमेव प्रथममेव; चलता चपलानां भृङ्गाणां भरमराणामासङ्कनाकुलानां करियां मद- जलस्यामोदेन परिमलेन मधुरा रमगोया आसन् अभवन्, पसा- दनन्तरन्त षां कवोनामुपरि रुद्रसंचकस्य वृपतेः अमौ दृश्यमाना: कटाचा: पतिता: कौटथाः? चौरमुदकं यस्य तथाभूतस्य चौरा- र्संवस्य परसरन्तीनामुरुवीचीनां हहत्तरङ्गाणं सहचरास्तवद्या दूत्यर्थः । 'उदकस्योद: संभाया मितुरदादेयः। अत्र यथोल्षकटाच्ष रूपकायंमुखेन नृपतिप्रसादरूपहेतुकथनं पूर्वस्माद्िशेषः । एता: प्रव्यवहितोक्ताः प्रथोक्रेषु प्रभदेषु अमुगतम्रवत्तिनिमित्ता

Page 87

अतिशयक्कि:। ८७ प्र मौ पश्चा तेषामुपरि पतिता रुद्रक्पते:

एतारितर्स प्यतिशयोक्रयः कार्य्यमेधामत्ाय- नार्था:।१३॥

प्रभेदानातमलमेव सर्वानुगतमतियपोकिपद्पछातनिशित्म, तदेव च सामान्यलचषएमिति, नव्दाम्त निगोषोंघ्यरसानसेन- तिशयोकि प्रभेदान्तर लनुगतरूपाभावादनक्ाशनरमेर।

नोति वाच्म् अन्यत्वादिमिरमिन्रवस्तप्रतानरेव चमकारिे

अ्न्यतमत्वन्तु नाल झ्वारविभाजकोपाधितां मजने, चमत्कारा- अयाजकत्वादिति वदन्ति। वस्तुतस्त रूपकभिवलव सृति चमस्कलिजनकाहार्यारीय- निवयविषयत्वमेवातिभयोकिसा मान्यलनाम। रूपक्रजारबाय सत्य त, सात्तिवार णायाहायेंति, उत्मेस्षानिरासात निशयेति, रुपकातिभयोकावभेदस्य द्वतीयप्रमेदप्रन्लस्ष्य ढतीये स अस् चतुर्थे असामन्स पत्रमे सहलस षडधे हेतुमसबिजन्य- व्वस्य सप्तमे पूर्व्वापरत्वयोक् तथा विधारोपविघय लस लासवंत्र लक्ष एसमन्वय:॥ ननेवंविधारोपस रूपकसवमानोकिमिन्पु प्रायमः सर्व्वालद्ारेषु सत्वादृतिपसङ्ग इति वाचम! दष्टापत्त: अलडारान्तराणां चमत्कार प्रवानतमा तद्बतव नाइिताबा प्रतिमयोक रप्राधान्येन वयव्देशनहखान् 'प्राधानेन अपदेश

Page 88

कुबलयानन्द- भवन्तीति, न्यायात् अलङ्गारान्तराणामिव प्रधानत्व न व्यपदेशाई- लात्। अतएव काव्यप्रकाशकता विशेषालङ्वारप्रसङ्गेडभिद्वित -'सव्वत् वंविधे विषयोरतभयोक्विर व प्राणत्वेनावतिष्ठते ता विना प्रायेणालङ्गारत्वाभावात्। अतएवाक्राम्- सैषा सव्व तवक्रोक्तिरनयार्था विभाव्यते। यत्राऽस्याङ्कविभिः कार्य्यः कोडलङ्ारोऽनया विनेति॥ दशिड़नाप्य क्रम्- अलद्वारान्तराणामप्य कमाहु: परायगम्। वागोभसहिता मुक्िमिमामतिथयाक्वयामिति । १२ ।।

कुवलयानन्दटोकाया मतिथयोतिप्रवा रणं सम्पूर्णम्

॥ दृत्यतिभयोक्िनाम चयोदगालङ्गार:॥

Page 89

तुल्ययोगिता। वर्स्यानामितरेषां वा धर्मक्यं तुल्ययोगिता। सङ्क चन्ति सरोजानि खैरिणीवदनानिच।। त्वदङ्गमार्दवे दृष्टे कस्य चित्ते न भासते। मालती शगमल्लेखा कदलौनां कठोरता॥

तुत्ययोगितां लक्षयति-वर्खानामिति, वस्ंतुन प्रस्त तानामित्यर्थः, दूतरषाम् भप्रस्तुतानाम्, एतच्चोभयमपि साव- धारणं वर्खानामेव द्वतरेषामेव वेत्यर्थ, बह्ुवचनमनेकार्थक द्वयधमे क्स्यापि संग्राह्म जात्। धर्मेक्ं धर्ममस्य ऐक्म् एकत्वम् एको धर्मा इति यावत्, स च चमत्कारकारी बोध्य: एवञ्चा- ने कप्र स्त तमात्र सम्बद्धैक चमत्कारिधर शा ने कापस्तु तमात-सम्बदेक- धर्ममान्यतरत्व लच्षणं बोध्यम्। 'मुखंविकसितस्मितमि्यादावति-

सम्बन्धोनेका धर्म इति तव्िरासः । दोपकवारणाय मात्रेति, प्रस्तुताप्रस्तुत पुमेदसाधारखायान्यतरत्वनिवेश: । तृदद्ति, प्रियां प्रतिदयितोकिः। तवाङ़स्य मार्दवे सौकुमारये दृष्ट सति कस्य चित्ते माल यादीनां कठारता न भासते, अप तु सवस्थेवत्यर्थः, भथम्बिभर्तीति अभभत्नद्रस्तस्य लेखा कला । गुण- क्रियारूपैति, एतच्च तथाविधधर्सैस्य प्रायशो गुणक्रियारूपत्व मिन्यभिप्रेत्योत्, न तु नकषणे तेन रूपेय धर्मास्य निवेशः, गौर- वात् परयोजनाभावाच, यत्त केवविदेतद्रन्यदूषणलालसधर्ास् गुपक्रियारूपत्वेन लक्षपे निवेश इय्याभयमारोप्याभिह्ित सदेतदापातत :- 'गासति त्वयि हे राजन्! शरखणडावनिमएडलम्। न मनागपि निखचिन्त मएले पतुमि कयो:॥'-दत्यताभावरूप धर्म-

Page 90

६० कुबन्यानन्दे- प्रस्तु तानाम त्रस्तु तानां वा गुगक्रियारुपैकधमा- व्वयसुत्य ोगिता। सङ्कचन्नौति प्रस्तु ततुल्ययोगि- ताया उदाहरसम। तत् प्रस्तुतचन्द्रोदयकार्यतया वशनौयानां सरोजानां प्रकायभौमखेरिणोवद- नानानच मङ्गोचरूपैकक्रियान्वयो दशितः उत्तर- खोके नायिकामोकुमार्यवर्याने प्रस्तुते अप्रस्त तानां मालत्या हौनां कठोरता रूपैकगुग्ान्चयः। यग्रा वा - सन्नातपतप्र कगन्वितानि समुह्घन्ति स्फुट्पाटलत्वम्। स्वैतरान्ववादिति। तदिदमापाततोऽपि न मनोरमं तथाहि- शासतोति तुदु्दाहतयदे निश्चिन्तेनेति निधिन्तभेद: पत्र मिद्र मण्डलध सेतयोपार, स च गुमखरूपएत चिन्ताभाववज दस चिन्तानतिरिकखात्, अ्न्यथा चिन्ताभावाभावस्यापतिरिक्रतवा- पत्तः, अ तवापि वेपरौत्यादिष्टापत्तिकाचम्बमे? भवतृ वं तुषत भगन्! एवमप्यभावस्य वथं गुगवहिर्भावः१ जातिक्रियाद्रव्याति

सारिमियालद्वारिकेर्गुगत्वाङ्गोकारात्; अतएव जातिगुसयो- विरोवे अकाशकवदविरुदाह्ृतं 'गिरयाम्यनुव्तियुज इति, तथा विद्यनाधेनापि 'अमदः साव्वभोमोपीति। वस्तुतस्त लक्षण न तेन रुपेश धष्प्रेस्य निवेश्ाभिप्रत इयावेदितमते न काप्यनुपपत्ति हरिति। खवेरियो स्वेन ईरितु शेलमस्यास्तादृभौ वयभिचारिपीति यावन, 'सादोरेरिणारिति हड़ि: 'मेरिणीपांसुन्वा च स्ादिच

Page 91

तल्ययोगिता। विकखग एर्क कराभिमर्शाद् दिनानि पद्वानि च दद्धिमौय: ॥ नागेन्द्रहस्तास्त्वचि कर्कशत्वा- देकान्तशैत्यात कदलीविशेषा:। लब्ध्वापि लोके परिगाष्तिरपं जाता सदूतीरूपमानवाह्याः ।

मरः । सन्जातेति, दिनानि पदमानि च वद्विमीयु: प्रापुः, कौट- शानि? सञ्जातैः पत्रामां प्रकर: समूहरन्वितानि, पूर्ववपत्रामां वसन्ते न विगलनात् तथा स्पुटा विकसिता: पाटला वक्षविशेषा येषु तानि तषां भावस्तत्व, समुदधन्तीति अतन्त दधानानी न्यर्थः। पद्मपच्चे तु स्फुटानि विकसितानि च तानि पाटलानि पाटलवर्णानि तेषां भावस्तत्वमित्यादि पूर्व्ववत्; एवमर्कस्य कर: किरणैरभिमर्शनाद्िक खराि भासुरागि दिनानि पद्मानि तु विकासगालोनि। नागेन्द्र ति, नागेन्द्राणां गजम्छ्ठानां हस्ता: शुएडा कदली- विशेषाप् परिखाही विशालता तच्छालि रूपं स्वरूपं लब्ध्वापि यथाक्रमं तुचि ककशत्तात् कठोरख्ादेकान्तन नियमेन मेत्याच् हेतोलोके तस्या: पार्ववत्या: ऊर्ववोः उपमानाब्वाह्याः उपमानत्व- रहिता जाता इूत्यन्वयः । तदीयत्व नेति, तत्कालिकत्वेने यर्थः । ग्रीषकालिकवस्त वर्णनस्येव ग्रोभवर्मनरूपत्वादिति भावः। एकक्रियेति, वृद्धिप्राप्तिरूपकक्रियान्वय इत्यर्थः; एकगुगीति, उपमानवाह्यत्त्वरूपैकगुणेत्यर्थः; हिताहिते दरति,हिताहितविषये डर वर्थ :; वत्तितोत्यमिति, वृत्तिवर्तन व्यवहरणमिति यावंत्तस्य

Page 92

कुबलयानन्दे- अत्व ग्रोषवर्णाने तदीयत्व न प्रस्तुतानां पद्माना- ञ्वैकक्रियान्वयः। ऊरुवर्णाने अपस्तुतानां करिक-

हिता हिते ृत्तितौल्यमपरा तुल्ययोगिता। प्रदोयते पराभूतिर्मिंत्रभातवयोस्वया॥

नखय पराभवदानसय च स्ेषेगाभेदाध्यवसायाद्त्ति- तौल्यम्। यथा वा- यञ्च निम्बं परशुना यख्चैनं मधुसर्पिषा। यश्चैनं गन्धमाल्याद्यै: सर्वस्य कटरेव सः॥ अत्र ्थ्वति भिन्न त्यर्चति दृत्यध्याहारेण वाक्ानि पूरखौयानि। पूर्वोदाहरणं स्ुति पयवसायि, इदन निन्दापर्यवसायौति भेद:। तौत्यं साम्यम्, अपरा पूर्व्वोत्तविलकषण; पृदोयत इति,परा उत्- कष्टा भूति: सम्पत्तिरव पराभूति: पराभवः, भतूर्षां समूहः मात्रवं 'तस्य समूहे' इत्यए्। पराभवदानस्यति, पत्रुसम्बन्धिपराभवसम्पादनस्ये त्यर्थः पराभवस्त मुख्यदानासन्रवात् अतएव सम्प्रदान्त्वासभ्रवात्; मिनमानवयारिति, सम्बन्वसामान्य षठी; श्रेषेष पराभूतिव्वीषेण। यथावेति। अत्र च शब्दा अ्रप्यर्था विरोधद्योतकाः। अर्रेति, योऽषि निम्ब परशना क्रिनत्ति, योग्येनं मधुयुत्तेन सर्पिषा श्रज्येन सिश्धति, योप्येनं गन्धमात्याद्य ररचति-इति क्रमेषेत्यर्यः। उत्नप्रका

Page 93

तुल्ययोगिता। ६३

तथाच दद्दत्यवहाराब्रानार्थस्त व्वयोगिताभब्द इति भाव: । श्रत्त केचिदाद्द :-- नैयं तुष्ययोगिता पूर्वोत्ततुष्य योगितातोभेदमदति 'वर्स्यांनामितर षां वेत्यादिपूर्वोत्तलच्णाक्रान्तख्वात् एकानुपूर्ति- बोधितवस्त कर्ममकदानमातृत्वस्य परम्परया ताट्टमश्रब्दस्य वा धर्मस्य क्यात्, यथ निम्बमित्यच्ापि कटुत्वविभिष्टनिम्बस्य व परम्परयाच्के दकसेचकपूजकधरमात्वसव्वार्दिति तदेततेशलम् ;

चमत्कवतिजनकस्तच्न पूर्ववोक्तपकार: यत्र तु हिताहितीभय- विषयकशभाशभरूपकव्यवहारस्य व्यवहतगतस्ततिनिन्दान्य- तरद्योतकतया चमत्क्वतिजनकत्व तत्तापर इति भेदात् न ह्राथ् पराभूतिभब्दस्य तदर्थकर्मदानस्य वा परम्परया पस्ुमित्तगत- स्वेन भानम् अपि तु श्ेषवलादेकत्वेनाध्यवसितस्य तादृयदानस्य राजगतत्वेनैवेति कथं पूर्व्वोत्तालचणाक्रान्ततुम्। एतेन यब निम्ब- मित्यन कटुतुविभिट्टनिम्बस्यव परम्परया केदकमेचकपुजक- धर्मातुमिति निरस्तम् ; वस्त गत्या तबर्नरतस्यालङ्गारतासम्पाद- कत्वाभावात् । अ्रन्यथा सङ् चन्ति सरोजानोत्येतावतव सुख्- योगितालडारपत्त: किन्नेकगतत्वेन .नायमानधर्णात्वस्य व तुष्चयोगिता, प्रयोजकत्वमिति तद्भावे तदन्तर्गतिकथनमस- मख्जसमेव।अधाप्य कोदाहरणयास्तथा भानमस्ती स्याग्रहस्तथापि न पूर्वोत्तलच्षणस्यात्त सभवः, 'ध्मौऽयं इव पू्षश्रीस्वयि राजन्! विराजते'-इति पुक्वतयोरुपमायामतिव्याप्तिवार पार्थमनेकामुगत-

Page 94

कुबलयानन्द- दूय' मरखतीकरठाभर गोक्ता तुल्ययोगिता- गुसोत्ऊष्टैः समौकत्य वचोन्या तुल्ययोगिता। लोकपालो यमः पाशो घोद: शक्रो भवानपि।। अब वर्णनीयो राजा शक्रादिभिलकपालत्वेन समोकतः। यथा वा- सङ्गतानि मगाचौगां तड़द्विलसितान्यपि। न्षएद्यं न तिष्ठनन्ति घनारव्ान्यपि खयम्।। पूर्वत्न स्तुतिरिह्ह तु निन्दा दूयं काव्यादर्श दर्शिता। इमां तुल्ययोगितां सिद्धिरिति केचिद्वावजहुः।

प्रक्ते च हितत्वाहिततृदिविषयस्था धिकस्था तुपवेशादिति विभा- वनोयम् मुणात्छष्टैरिति, गुणारुत्क्ष्टा श्रेष्टास्तरित्यथंः; समीत्षत्य साम्य विवचिता; वच दरति,वचनं वचः परतिपादनमिति यावतृ अर्थाशक्ाधारणधमस्त; अन्येति, धर्मस्य वर्खावं गततादुक विलसणेत्यर्थः; पाशोऽस्यास्तोति पाशी 'वरुणः पाभोत्यमरः। यौद: कुबेर:, शकर इन्द्रः, लोकपालपदञ्ेन्द्रादिप रुढ़ राज्ि तु योग- मात्रेरा प्रयुत्तम्। सङ्गतानीति,सङ्गतानि सङ्गमाः तड़ितां विद्युतां विलसितानि घनं निबिड़ं यथा स्यात तथा आरब्ानौति, सङ्गमपने घनेमेंघैरारव्यानोति च तडिद्विलस्रितपत्ैऽर्थः काव्या दशें एतनामकदणिडकतग्रन्थे दर्शिता तुत्ययोगितापदवाच्यत्वेन निर्दिष्ट कैचित् आलङ्वारिका: व्यवजङ्ग: व्यवहतवन्ः॥

Page 95

तुल्ययोगिता। यदाह़ जयढेद :- सिद्धि: ख्यातेष चेन्न्नाम कौत्यंते तुल्यतोक्कये। यवामेव हि विख्यातौ त्व' बलैर्जनिर्जलैः॥ इति मतान्तरेष्वत् वच्चमायं दोपकमेव।१४।। ख्यातेषु गुपलवेन प्रसिद्धषु। युवामेवेति,इह-भूलीके, बलैः सैन्यः अन् च सैन्यजलयोः प्रसरणशौलत्ादिसाट्टश्याद्विम्बप्रति- बिम्बभावेनाभेदमाश्तिरय धर्मेक्ा' बोध्यम्। मतान्तरष्विति, बह्ु- वचनेन बहुसम्पततया दएडाक्तुत्ययोगितायामखरसी धन्यते

सङ़प:॥ १४ ॥

इति श्रोमत्तक् दुपास्यवैद्यनाथक्वतायामलङ्गारचन्द्रि- काख्यायां कुवलयानन्दटीकायां तुल्ययोगिता-

प्रकरगम् ।

-: 0 :-

इति तुल्ययोगितानाम चतुदशालङ्वार:।।

Page 96

६ई कुबलयानन्दे- वदन्ति वश्यावसरयानां धर्मक्य दौपक बुघाः। मदेन भाति कलभः प्रतापेन महौपति:। प्रस्तुताप्रस्तुतानामेकधर्मान्वयो दोपकम्, यथा-महीपालकलभयोः प्रस्तुताप्रस्त तयो र्भान- क्रियान्वयः । यथा वा- मगि: शाशेलौढः समरवितयौ हेतिदलितो मदच्ते गोनाग: शरदि सरितः श्यानपुलिनाः । कलाशेषचन्द्र: सुरतमदिता वालवनिता तनिस्ता शोभन्न गलितविभवास्चार्थिषु नपाः ॥ दोपकं लक्षयति-वदन्तौति, वर्खावर्स्यान्वितैकचमत्कारि- धर्मों दीपकमित्यथः । उपमादिवारणयात्ापि पूव्ववज्ञत्षण परिष्कारो बोध्यः। कलभः करिथावकः। भानक्रयेति, क्रिया रूप कधरनान्वय इूत्यर्थः ।अजयापि क्रियाविशेषणीभूतयोमेदप्रता- पधोबिम्वप्रतिबिम्बभावी बोध्यः । यथावेति, शाणेन निकषपाषागेनालट उललिखितो मणिः, तथा हतिभिरायुघैनिहतः कृतनतः समरे संग्रामे विजयशौलो योडा मदेन चोणी नागो हस्ती। भवत्काले-श्यानानि पुष्कानि पुलि- नानि=जलनिमुकतटानि यासां ता। सरितो नय्यः कलामावा वशिष्टषन्द्रः सुरने मृदिता चुम्बनालिङ्गनाधुपमदसायिताङ्गी बाला नवयोवना वनिता स्त्री एवमर्थिषु याचकेषु गलितः संक्रान्तो विभवः स सम्पडधिरयेषां ते वृपाध, तनिस्ना तनेा क्वथस्य भाव- स्निमा कार्श्य तेन शेभन्त इत्यन्वयः । "शागस्त निकष:

Page 97

दीपकम्। अत्र प्रस्तु तानां नृपागामप्रस्तु तानां मखादौनां व शोभैकधर्मान्वयः, प्रस्तुतैकनिष्ठः समानोधर्मःप्रस- द्रादन्य योपकरोति प्रासादार्थ मारोपितो दोप दूव रय्यायामिति दौपसाम्यादौपकं सस्तायां चेति इवाखे कन्प्रत्यय: । यद्यपि, सुवर्गापष्पां पृथितीं चिन्वन्ति पुरुषास्तरयः। शूरच्च ऊतविद्यस यञ्च जानाति सेवितुम्। -दरत्यत्र प्रस्तुतानाम प्रस्तुतानां युगपद्वर्मान्वयः तर्थापि कष" इ् यमाः। गोभकेति, शोभारूपैकवर्मेत्यर्थः। पूर्वादाहरणे आदिदीपकम् दनत्वन्तदीपकमिति भेद:। प्रस्तु ताप्रन्त, तसाषा- रणधर्म्ैस्य दोपकपद्वाच्यतायां बोजमाह-प्रस्त तेकेत्यादि प्रस्तु तेकनिष्ठः प्रस्तु तैकपरः प्रस्त तान्वयविवच्तयाभिहित इति

चाध्याहार्यम्, इति दीपकसाटश्यात् समानो धर्मो दोपकमुच्यत दूति शेष: ; यत्र धर्मस्य पूर्व प्रस्त तेऽन्वयः पश्चादन्यत् यथोक्रो- दाहर्णयोस्ततैवेतरत्र प्रसङ्गोपकारित्वमित्याभयेन शङ्गते -- यद- पीति ; सुवर्गोति,सुवर्णमेव पुष्प® यस्या दूति विग्रहः; तयः, गुए- तयान्यतमयुक्ताः शूरश्चेत्यादिप्रत्येकं चकारो नैरपैव्यद्योतक: ; कृतविद्यः प्रस्ातविद्यः; एतच्च प्रासङ्गिकं पद्य यदा यत्प्रसङ् पठाते तदा तस्य प्रस्तु तत्वमितरयोस्वप्रस्त तत्वमिति बोध्यम्। युगपदिति, तयशचिन्वन्तौति, विष्वषि युगपदन्वय इत्यथः । चिन्व- न्तौति, बहुवचनान्तस्य प्रस्तत्तमावे रैकवचनान्तेन पूर्व्व मन्वया- योगादिति भावः। समाधत-तथापौति, पासद्गिकत्व प्रस-

Page 98

कुबलयानन्दे- प्रामङ्रिकत्व न हौयते; वस्तुगत्या प्रस्तुतोद्देशेन प्रस्त- तस्यैव वर्णनस्याप्रस्तुतेन्वयात्॥ न हि दौपस्य रय्याम्रामादयोयुंगपदुपकारत्वन जामालयं शपितस्य सूपस्यातिथिथ्य: प्रथमपरिवेषयेन च प्रामद्गिकत्व होयते, तुल्ययोगितायां त्वेकं प्रस्तुत- मन्यदप्रस्तु तमिति विशेषाग्रहस्त्मर्वोह्ेनैवर्मा न्वगदूति विशेष: ।

डरोपकारिखं; न होयत इति तथाच ध्नस्य पश्चादन्वयो न तत प्रयोजक दूति भावः । किन्तारहि प्रयोजकं तव्राह-वस्तुगत्ये ति, प्रस्तु तोह शेन प्रस्त तोह शकान्वयबोवेक्कया प्रव्ृत्तस्यैव पदाभि- हितस्यव वर्णनस्य कनमव्वत्य त्या तद्विषयधर्मास्य तथाच चमत्- कागय प्रस्त ताप्रम्त तान्वितखायं बोघयत्वितोच्कयोच्चरित- पदाभिहितवर्सस्योभयनान्वयेऽप्य ह श्यताख्य च्काविषयता प्रस्त त एव, न त्वपस्त ते किन्तु विशेषपताख्यविषयतैवति तथाविधो- हश्यताविरह एव प्रासङ्गिकत्व बीजमित्याशयः । एतदेवोपपार - यति-नहौति, प्रसङ्गिकत्वमिति, दोपसपयोरथ्यातिथिविषये एसङ्गोपकारित्वभिचर्थ :; तथाच त्वभनते तस्य पासङ्गिकत्वंन स्यादिति भावः। इदमुपलच्षणं जामातविषये प्रासङ्गिकत्वापत्ति- रषि बोध्या। एतदेव तुत्ययोगितात,भेदकमित्याह-तुष्वयोगि- तायान्तिति। ननह श्यत्ानुद श्य त्व योख्मत्काराप्रयोजकताब्नालद्वार- भेदप्रयोजकत्व युक्कमियखरसादाह-अयञ्जति अ्य वच्य- माग:, अनयोः दौपकतुत्वयोगितयोः; अत दोपके; उप-

Page 99

दोपकम्। अयं चानयो रपरोविशेष :- उभयोरजयोरूपमाल- द्वारस गग्यत्वाविशेषेष्यत्राप्रस्तुतमुपमानं प्रस्तुत मुपमेय मिति व्यवस्थित उपमानोपमेयभावस्तन्न तु वि- शेषाग्रहउदैक्किक: स दूति ॥१५॥ मानोपमैयभावदतयनन्तरङ्गस्य इति शेषः। तत्र तुष्ययोगितायां विशेषाग्रहणात् प्रस्तुताप्रस्तुतत्वरूपव्य वस्थापकाभावात् ऐ्किक: अव्यवस्थितः सः उपमानोपमेयभावः। नव्यान्त नैतावतानि तुव्ययोगिताऽतो दोपकस्थ पृथ्गभाव उचितः, ध्म्सा सक् इत्तित्वमूलाया विचछितेरविशेषात्; अन्यथा तुत्ययोगिताया मपि धर्मिमिगां केवलप्रकृतत्वसा केवलाप्रक्वतत्वस्य च विशेषस्य सत्वादलङ्गारद्वेतापतः; तत्ात् तुत्वयोगिताया एव नविध्य- मुचतिमित्याहुः ॥६५॥ इत्यलङ्गारचन्द्रिकायां दीपकप्रकरगम्॥

-:-:-

॥ दूति दीपकं नाम पञ्चदगालङ्वारः॥

7724 .0 *

Page 100

कुबलयानन्दे- चिविर्धं दोपकाटत्तौ भवेदाहत्तिदौपक म्। वर्षत्यम्ब दमालेयं वर्ष त्येषाच शर्त्रो। उन्मी नन्ति कदम्बानि स्फुटन्ति कुटजोङ्गमाः। मादयत्ति चातकास्तुप्रा मादन्ति च शिखावला: ॥ दोपक प्यानेके, पकारार्थतया दोपस्थानीयख पद- सार्थस्योभयोवी टत्तौलिविधमाद्टत्तिदोषकं क्रमेणाधे- वयेगोदाहर यानि दर्शितानि। यघा वा - उत्करठयति मेघानां मालावर्ग कलापिनान्। य नां चोत्कराठयत्यद्य मानसं मकाध्वज:॥ विविवमिति, दोपकस्यावृवत्तो आव्टन्तिदीपक मवेत् तच्च विविधमि यर्थ: । वर्षतोति, शर्जरो राविः वर्षं व्सरदवाचर तो - त्यर्थ :; कदम्बानि क दम्बकुमुमानि, उन्योलन्ति विकसन्ति, कुट- जोद्रमा: कटजकलिका: स्फुटन्ति विकसन्ति,तमाचातका मादन्ति मत्ता भवन्ति, शिखवाबला मसूरास माद्यन्तीत्यन्वयः। नविध्य मुपपादयन्र व व्याचट्टे-दौपकस्य ति, क्रमेगेति, आदेगडडव वर्ष- नोति पम्दाउत्तिः, अलङ्वारसम्पादकत्वाच्न न कथितपदतव दोष; द्वितोये विकासरूपस्यार्थस्यावत्तिः, उमरीलन्ति स्फट- न्तोति यत्दभेटेन तस्वैव बोधनात्, ढतौने तु दनोरावत्ति: सफ टैवेति; उत्करठयन्नौति मेघानां माला पंकि: कलापिनां मयरागां वर्ग समूहम् उत्करठयति उर्ध्व करठो यस्य ताद्टशं करोति तथा मकरध्वजः कामः यूनान्तरुगानां मानसमुत्करठ- यत्युम्ुकं करोनी यर्थभेदेऽपि शब्दाव्टत्तिः।

Page 101

आर्टत्तिदोपकम्। १०१ शमयति जलघरधारा चातकयनांत वं चिरोपनतां। नपयति च बधलोचनजलधाराकामिनां प्रवासरुचिम। वदनेन निर्जितं तव निलोयते चन्द्रबिम्बमम्बुधर। अरविन्दमपि च मुन्दरि! निलौयते पाथसां पूर। एवं चाटत्तौनां प्रस्तुताप्रस्त,तोभयविषयत्वाभावेपि दौपकच्छायापत्तिमाल स दोपकव्यपदेशः॥१६॥ शमयतीति, जलधरम्य मेघस्य धारा पंक्रियातकतरुणानां चिरकालमुपनतां पाप्तां तषं पिपासां शमयति बघुलोचनयो- जलधाराअ्रत्य पंशित्च कामिनां पुवासेच्ळां चपयतोधेक एव नाशरूपार्थः शब्दभेदेनोक् इत्यथाष्टत्तिः। वदनैनेति, पाथस।ज्ज- लानाम्; अन निलोयते शब्दस्य तदर्थस्य तिरोधानस्यचाहत्ि:। ननु परस्त तार्थसक्दुपात्तस्य पुसङ्गादपृस्त तोपकारित्व दोपक- मित्य ता न चावत्तौ तवसभभवतौति कथमावृत्तिदीपकमुक्क-

परस्तुतापस्तुतेति अम्बदमालादोनां विरहोहौपकतया केवल पृस्त तत्वात् चन्द्रबिम्वारविन्दयोक्व केवलापुस्तुतत्वादिति भावः । दीपकच्कायेति, दीपकसादृश्ये यर्थ :; तज् पुप्त तापरस्तु तोपकारयोग्यत्व वर्षतौत्यादी सेषवशेनास्तीति भावः । मात्र- पदेन दोपकात् पृथगेवायमलङ्गारो न तु तत्पुभद इति सूचितम; अतएव दरिडना -- 'अर्थाव्ृत्तिः पदाव्टत्तिरुभयावृत्तिरि- त्यपि। दीपकस्थानमेवेष्टमलङ्गारत्रयं यथा' इत्यक्ता विकसन्ती या- दुदाहृतं दीपकस्थान स्थानापन्न सदरभमति यावत् ॥ १६॥ इ यल ङ्गारचन्द्रिकायाम् आह्ृत्तिदोपकपुकरगम्। । दूत्या: क्ति दौपकं नाम पोड़शालङ्गार:।

Page 102

१०२ कुबलयानन्द- वाक्यगोर कसामान्ये प्रति वस्त पमा मता। तावेन भ्ाजते सूर्य: शूरञ्चापेन राजते।। यत्नोषमाजोपमेयवाक्ययोरंक: समानो धर्मः षथक् निहिश्यते गा प्रतिवस्तपमा प्रतिवस्तु प्ररतिवाक्यार्थ सुपमासमानधर्मोस्यामिति व्युत्मत्ते:, यथाचैव भाजते राजत दूत्येक एव धर्म उपमानोपमेयवाक्योः दृथ- ग्भिन्नपादाय्यां निर्दिष्टः।

यघा वा- सिथरा शैलौ गुसवतां खलबुध्या न बाध्यते। रत्दौपस हि शिखा वात्ययापि न नाश्यते॥

वस्तूपमालद्वार लच्नयति-वाक्ययोरिति, द्विवचनमनेकाभि- पायं मालानुरोधादिति बोध्यम्। एकसामान्य एकस्तिन् समान- धर्में सति। सूरः सूर्यः। लच्षयं व्याचष्टे-यत्रेति, उपमानोपमेयेति भावप्ृधानम् उपमानोपमेयभावपरयोरित्यर्थः; प्रृथगिति, भिन्नशब्देनेत्यर्थः । अयमेव च वस्त पतिव तुभाव दृत्युच्ते। स्थिरति, मैलोसइ, ततं रब्मेव दौपो रतदौप :; अ्रत पूर्वाई्सुप* मेयवाक्य, उत्तरार्धमुपमानवाक्य, उभयन्र च नाभाभावरूप: समानधर्माः शब्दभेदेनोपात्तः; सामान्याभावमाचबोधकस्यापि

Page 103

प्रतिबसतपमा । यथा वा- तवाम्टतसन्दिनि पादपङ्ग मे निवेशितात्मा कथमन्यदिच्छति। स्थितेड रविन्द मकरन्दनिर्भर मधुव्रतो नेतुरमं समोक्षते॥ अत्न यद्यपि उपमेयवका अनिच्छा, उपमान- वाक्चे अवौक्षेति धर्मभेद: प्रतिभाति त पापि वौनय- मात्रस्ावजनीयसय प्रतिषेधाजहतवात् इूच्छापूर्वक- वौक्षाप्रतिषधोऽयं अनिच्छ्ापर्यत्रसिमित एवेति तवेति, ईशर पुति भक्तम्योक्नि :- प्रमृतपुसतवसशोल तवपाद- पङ्कजे निवेशित आत्मा=अन्तःकरवं येन तादृशो भक्नः अन्यद- मृतातिरिक फल कथमिच्कति, न कथमपीत्यर्थः । अ्रमृतं चातर ब्रह्मानन्दरूप, हि निचचितं, मधुव्रती सरमरः, मकरन्देन रमेन, निरभर व्याप्तडरविन्द स्थिते सति दस्षुरसं न वौचत इत्यपमान- वाक्यम्। शरवर्जनीय स्परेति, अनिष्टेऽषि सवतमगरोवशाज्जायमान- स्येत्यर्थः। इच्कापूव्वकेति, तथाच वौच्षनेरिक्कायूर्व्वकजौचणे लक्षपेति भावः। अनिव्कापर्थ्यवसित दति, सविशेषणे होति न्याया- दिति भाव:। उन्मौलन्ति कदम्बानौति पूववेदा हतायामर्थाह् ता-

स्वेशेनेव शष्द्रनाषटत्या बोधना वभिवगन्दबोध्यत्वमिति नाति

Page 104

१०8 कबलयानन्दे- धमक्मनसन्धयम्। अर्थाटत्तिदीपकं प्रस्तुतानाम- प्रस्तुतानां वा, प्रतिवस्तपमा तु प्रस्तुताप्रस्तुताना- मिति विशेषः । अ्टृत्तिदीपकं वैधर्मोगा न सम्भवति, प्रतिवस्तूपमा तु वैधर्म्येण दृश्यते॥

धर्म्मगम्य पुस्तुतापृस्त तवाक्यार्थसादृश्य पृतिवस्त प्मेत लवयं

तु वि ्प्रतिबिम्बभावाएब्रधमीगम्य सादृश्यमिति नातिव्याप्ि:। 'दिषि भाति यथा भानुसथा त' भाजसे भुवि' इत्यादि वाक्या-

प्रस्त ताप्रस्तुतेति। 'श्राममं मृगभावाच्या वौध्य लोलालकातं। श्रमद्म्मरसङ्टौयं स्परामि सरसोरुहम्'॥ इति सपरणालङवार तिव्र्याप्तिवारणाय वाक्यार्थेति,। प्रक् चि दिवि भातौति वाक्याथिपमायां गगनाधिकरगकशोभात्रय- भानुसदभी भूम्यधिकरणकशोभात्रय रव मितिप्रतीतिव व समर्य्य- माणताटमसरोकडसटृम् तथाविधमाननमिति प्रतौतिः येन वाक्यार्थगतोपमा गम्या स्यात् किन्तु सरणासम्पृन्तातादृथसरो- रहसदृयं तादृभमाननमिति पदार्थ गतोपमै वेति तड्ारयमिति

हरमेद प्रयोजकत्वमित्वखरसादाह-अयश्च ति,वच्यमाण इव्यथं:।

Page 105

प्रतिवस्तूपमा। १०५ बथावा- विद्वानेव हि जानाति विद्ज्जनपरिश्रमम्। न हि बन्धर विजानाति गुर्वी प्रसववेदनाम्। यदि सन्ति गुखाः पसां विकसन्त्यव ते खयम्। न हि क प्तूरिकामोद: शपथ्रेन विभाव्यते॥१७॥ विद्वानवेति, यदान्ययोगव्यवच्केदार्थे नैव कारेगाविद्वाव् जानातौति पूर्व्वबाक्यार्थ स्तस्य च नहि बन्धात्य त्तरवाक्यार्थ: सधम्म व तथापि रूपवत्य वाकाश इत्यादि प्रयोगवारसाय भावा- न्वयस्याप्यावश्यकतया विद्वान् जानातौति वाक्यार्थस्यापि प्रतोते स्तदभिप्रायेण वैधमेंगदाहरपत् बोध्य॥ ननु वैधम्येगपमेति व्याहतं तस्या: साधम्यरूपत्वादिति चेतु? सत्य वैधम्येगोपन्वस्त न न हि बन्धगति वाक्यार्थेनाचिप्तस्य अपितु प्रसवित्रशव जाना- तोति बाक्यार्थस्योपमानतवेन विवनणात् सुखतो बैधर्म्यप्रतोता वषि साधर्म्य एव पर्थ्यवसानाव दोष:। वैधम्येपेत्यस्य च वैधम्य पार इरत्यथः। यदि सन्तोति, एवकारो भिन्नक्रमः, खयमेव विकसन्ति प्रकाशन्त इत्यर्थः। अत्रापि गुणाः सयं प्रकाशन्त इति भावान्वयविधर्मा कस्त रिकामोद: थपथेन न सायत इति वाक्यार्थस्तदाच्िप्तन किन्तु खयमेव प्रकाशत इति वाक्यार्थेन चौपम्य गम्यमिति पूर्ववद्वधर्म्योदाहरएतसङ्गिः। यत्वत्र कैसिदुत्त-"विद्वानवेति पद्य भवतु नाम कर्थाञ्द्वै- धर्ग्योदाहरगं ! यदि सन्तौति तुन युक्त, वैध्म्योदाहरगां द्वि

Page 106

१०ई कुबलयानन्दे-

प्रस्त तधनिमिविशेषोपारूढ़ार्थदार्काय। साचिपस वयतिरेकसमान- जातीयस्य धर्भान्तरारूढ़स्याप्रक्वतार्यस्य कथनं यथा- 'वंभभवो गुगवानपि सङ्गविशेषेग पूज्यते पुरुषः। न हि तुम्बीफलविकली वोणाटएड: प्रयाति महिमानम् इयादौ। अत्र हि सङ्गविभेषेण पूज्यते दूति प्रस्ततार्थाचित्तस्य सइविभेषेष बिना न पूज्यत इति सत्यतिरेकयय सजातौये। न हि तुम्बीफलविकल दूत्याद्यप्रऊतार्था निबद्ध इति वैधर्म्यों- दाहरणत। यदि सन्तौत्यत तु खय प्रकामन्ते न परेणीत्यस्य प्रस्तु तस्यव सजातीये।ऽप्रऊतोर्थ: गपयेन न विभा यते किन्तु खयमेवरेति प्रक्तार्थानुरूपतयेव पर्थनसानादिति" तत्रेदं वत्तव्यं-वंशभव दयादि भवदुदाहृतपझऽपि कयं वर्वर्य्योदाहरगत? नहीत्यादेस्त म्बोफलविकलो महिमान न प्रात्यपतु तदुत इति प्रक्वनार्यानुरूपतयैत्र पर्थवसानादिति। किं बहुना-सज्वत्र व वैधर्म्योदाहरगे साधम्य पर्यवसानं विना नोपमानिर्वाह दति तटुक्कदप्रसङ्गः। अथापातप्तिपत्रेना क ववा क्यार्थ न वैधर््यांत ुदाह रा ात्ं ् रि स्तोति तुल्यं। यदपि प्रस्त तेत्यादिव धर्म्योदाहरषतनिवचन तद्युत्ष, "भटाः परेषा विशरारुतामगुर्दधत्यवातेस्थिरता हि पांसत" इति वैधम्य दृष्टान्ताव्यापनात्; न ह्यव प्रस्तु तवाक्यार्थः सत्यतिरे कमात्िपति किन्तप्रक्व तवाक्यार्थ एवेति दिक्।।

इ यलक्रारचन्द्रिकायां प्रतिवस्त पमालङ्वारप्रकरगम् ।१७।।

इति प्रतिवसूपमा नाम सप्रदगालङ्वार:।।

Page 107

हश्ान्त: । १०७

त्वमेव की तिमान् राजन्: विधुरव हि कान्तिमान। य चोपमानोप मेयवा क्यपो र्मिन्ना वेव धर्मा बिम्ब- प्रतिबिम्बभावेन निर्दिष्टौ तन दृष्टात्तः। तवमेव कौतिमानित्य न कौर्तिकान्त्योविम्ब प्रतिवि म्बभावः। यथा वा- कामं नपा: सन्ति सहस्रशोऽन्ये राजन्वतीमाङ्रनेन भूमिं। नक्त्रतारग्रहसङ्ग ला पे ज्योतिष्ती चन्द्रममैत्र राबः॥

दृष्टान्तालङ्गारंलच्षति-चेदिति, वाक्य योरियनुवर्त्तते, धर्म- योरित्यध्याहाथ। तदिति,तदेत्यर्थकम्। अरथंतो व्याचष्टे-यनरेति यत्र =काव्ये, तथा चोपमानोपमेयवाक्ार्थवटकधमयबिम्वप्रति विम्बभावो दृष्टान्त दूति लकगं॥ काममिति, अनेन प्रक्वतराज- विशेषेस राजन्वतीं=योभनराजवतीं "राजन्वान् सोराज्ये" इति निपातः । नचव्राखखिविन्यादौनि सप्तविपतिः। तारास्तदितरा, गोबलोवर्दन्यायात्। ग्रहा भीमादयः। सङ्गला व्याप्ता। ज्योतिषतोति प्राशसत्ये मतुम, अन राजन्वतौ ज्योतिष्मतीत्यनयोर्बिम्बप्रतिबिम्ब- भाव:। पूर्व्वोदाहरणे कीर्तिका न्तयो बिम्वप्रतिविम्व भा व प्र्यो ज क ं मनोहारित्वरुपं सादृश्य मार्थम् इह तु राजज्योतिषो: प्रापास्त्य- रूपं तच्छाब्दमिति भेद: ।

Page 108

१०८ कु वलयानन्द-

यथा वा - देवीं वाच मुपासते हि बहतः सारन्तु सारखत जानीते नितरामसौ गुरुकुनाक्कथे मुरारि: कविः अब्धिलङ्गित एव वानरभटैः किन्वस गम्भीरता- मापातालनिमग्नपौवर तनु र्जानाति मन्याचलः॥ नन्वतोपभानोप मेयवाक्ययोर्ज्तानमेक एव धर्म इति प्रतिवस्तपमायक्ञा ? मैवं अचेतने मन्या वले ज्ञानस बाधितत्व न तव जानातोयनेन सागराघस्तलावि-

देवोमिति,देवीं वाचं=सरखतों, बहव उपासते। हि=सेवन्त एव हि, हिग्दस्यवकारार्थ लात्। तु-पर, सरखनीसम्बन्धि सारम्। असौ-प्रसिद्ध:।गुरुकुले क्रिट := अध्ययनश्रमवान्।मुरा- रिनामा कवि नितरा मतिभयेन जानीते। शत् दृष्टान्तमाह- वानररूपैमर्टेर्योडुभिरन्चिल इृत एव किन्तु अस्याब्धगभीरतां आपातालपर्य्न्तनिमग्ना पीवरा स्थूला तनुर्यस्येवं विधोमन्याचलः मन्दराद्रिर व जानातौति दृष्टान्ोदाहरएत्वासङ्ग तिमाशङ्ते- नन्विति, वाक्य योरिति सप्तमौ एकधम दून्यनन्तर शब्दभेदेन निर्दिष्ट इति गेषः । सागरस्वाधम्तनी योऽवधिरिति गभीरता- पदार्थकथनं संसर्शस्तु लवगया जानाव्यर्थ दति बोष्यम्। तथाच धर्मभेदाव् प्रतिवस्त पमा किन्तु सारखतसारभ्ा

एवेत्याशयः । वर्षत्यम्दमालेय वर्षयेषाच शव्वरौतिवत्पदा- वृत्तिदौपकं स्वादित्याशनङ्गा समाधन्े-अननेनति पूष्ववत् अर्धा-

Page 109

दृष्टान:। १०६ संसर्शमातस् विवच्चितत्वात/ अत्ोदाहरसे पदात्ति- दीपकाद्विशेष :- पूर्ववत् प्रस्तुताप्रस्तुतविषयत्वळ्ञतो दष्टव्यः। वैधव्येणाप्ययं दृश्यते- तञ्च गर्वाभिमुखं मनस्वया . किमन्यदेव निहताञ् नोद्िषः। तमांसि तिष्ठन्ति ह्ि तावदंशुमान् न यावदायात्यदयाट्रिमौलिताम् ॥१८॥

वृत्तिप्रतिवस्तूपमयोरिव प्रस्तुताप्रस्ततेति दृष्टान्तः प्रस्तु ता- प्रस्त तविषयः पदाव्टत्तिस्तू तदन्यतरमात्विषय त्यथः । यद्यप्य- वालनेपद-परसाप्दभेदेन पदभेदान पदाव्ृत्तिथडोचिता तर्थापि पाठपरिवर्तनैन पदाभेदेपि न पदावृत्तरयं विषय दूति बोधयितुमेतदुश्नम्। त्रयं दृष्टान्त :- कवतक्जेति, नृपं प्रति मन्तिष उक्रि:,-है राजन् ! त्वया मनोगव्व स्याभिमुखं न तु गर्व्वित अतञ् किमन्यदपेच्ितमिति श्ेषः । एवं शस्त्रप्रयोग।दिकं विना नोडस्माकं द्विष: पत्रवो निह्धिताच्च न तु निहनिष्यन्त। अंभमान् सूयों यावदुदयाद्रमौंलितां शिरोलङ्गारतां नायाति तावदेव तमासि तिष्ठन्ति तस्मिंस्त, तथाभूतेन तिष्ठन्तीतिदृष्टान्तः।अत मनोगर्वाभि मुखी कणवैरिह ननयोरं शम दुदया चल मस्तकाना गमन - तमःस्वित्योय यथाक्रमं वधम्येण बिम्बप्रतिविम्वभावः।

इत्यलङ्गारचन्द्रिकार्यां दृष्टान्तालङ्वारप्रकरसम् ।१८।।

॥ दति दृष्टान्तोनाम अषादपालङ्गार:।

Page 110

११० कुबलयनन्द- बाक्यार्थयो: सद्शयोवैक्वारोपो निर्दर्शंना। यहातुः सौग्यता सेयं पूर्णोन्दोरकलङ्कता॥ श्र दापुरुषसौम्यत्वोपमेयव क्ार्स्य ूर्णे- न्दोरकल ङ्सांपमानवाक्यार्थसय यत्तज्वनामै्ारोप:। यथा वा- अरराय रुदितं ऊतं शवशरौरमुद्दर्तितं स्थलेऽजमवरोपितं सुचिरमूखर वर्षितं। खवपुच्तमवनामित बविरकर्रजापः कतो धनोऽन्वमुखदरपणो यदब धोजनः सेसितः॥।

य ऐक्यारोप := उपमेयवाक्यार्थे उपमानवाक्यार्थाभेदारोप इूति यावत्। यहातुरिति, दातु: साम्यतति यत्, दति सामान्य न पु'सकं सेयमिति विधेयाभिप्रायकं सत्रौलिङ्ग'। यत्तद्मामिति, वर्द्याप मुखं चन्द्र इतिवत् दातु: सौम्यता पूर्णेन्दोरकलद्वतेत्य- तावताम्य क्ारोप: सभ्नवति तथापि यत्तझ्मां शौघ्र स्क टतया तद्यगमात्तदुपन्यास:। अरस ति, अबुधो मुखो जनः सेवितो यदितिगुणौभूतसेवन- क्रियापरामथः। उत्तरवाक्यगतेन यच्कन्दैन तच्न्दाच्षेपात् तत् अरसरुढित अवतमित्याद्यन्वयः। यदुद्वतनं =यवगोधूमादिचर्णेन- मलापकर्षणं; स्थले निर्जलप्रदेशे; अ्ल जलजम् ऊखर अड्डरा- योग्य चारभूमागे; शुनः पुच्क -खपुच्छम्;अवनामितम् ऋजुता- सम्पादनाय नम्नोक्वत; बधिरस्य कर्णे-जप एव =जापः, प्रलाप रत्यथ: ऋध्धस्य मुखे तत्सन्मुखं दर्पणो धृत द्रव्य वं निरर्शंक लेन

Page 111

निदर्शना। १११ अत्नाब धजनमेवाया अरणवरोदनादीनां यत्त- इ्वगमेकारोप: ।

त्वन्नेच युगलं धत्ते लौखां नौलाम्बजन्मनी:। अ्रव नेत्रयुगले नीलाम्मगतलीलापदार्थागेपो निदशेना। थया वा- वियोगे गौड़नारीगां यो गएडतलपारिड़मा। अद श्यत स खर्ड्रोमन्जरोगर्भर रुप।। पूवेस्त्िन्दाहरय उपमेये उपमानधर्मारोप: इह तूपमामे उपमेयधर्मारोप इति भेद:। उभयत्ना-

ऐक्यारोप: पूत्ंन त्वेकम्यैव क्ारोप इति विशेषः। निदर्भनान्तरमाह-पदार्थेति, पदावंव्ृत्ति पदार्थसम्बन्धिनीम; एके आलङ्गारिकाः, अन्यां पूर्व्ोत्तविलवव्वगां। तन्नेतरति, लीलां शभां; नौलाम्बजन्मना: नौलत्पलयोः । विदोग दूति, गोड़देभगतानां नारिगां वियोग सकान्तवियोगकाले, यो गगड- तले पागिडमा-पागड़वर्षे भवति, सः खर्जूरीगं लताना मन्नरोगर्भस्ेयु रेखुषु अदृश्यत दृष्ट इत्यन्वयः। उपमान यथातरेणुरूपे, उपमेये उपमानधसरोप एव पदार्थमिदर्श- नाया: प्राचीनेरदाहरगात् कथमियं पदार्थनिदर्भनेच्यत? इूति शङ्गायामाह-उभयेति, उपमेये उपमानधमारोपे, उपमाने उपमेयधर्मारोपे चेत्यर्थः । तथाचीपम्यपर्यंवसायित्वस्य व पदार्थ S6 का

Page 112

११२ कबलयानन्द- प्यन्य धर्मस्ान्यलासम्भवेन तत्मदृश्धर्मा क्षेपादौप्य पर्य्यवसानं तुल्यम्। इयं पदाथटत्तिनिदर्भना ललितो- पमेति जयदेवेन व्याहृता। यद्यपि वियोगे गौड़नारोणामिति लोकः प्रा- चोनैवा क्यारथटत्तिनिदर्शनाया मुदाहतः तथापि विशि-

निदग नाजौवलवे नारोपविषय सेवापमेयवेन निवेशे प्रयोजना- भावादिहापि सा युक्कैवेति भाव:॥

रित्यापडयाभयवानाह-यद्यपौति, वियोगकालोनगौड़नारी- गणडत लपागिड मः खर्जूरीमप्जरोगर्भर एटष्टपािडम्नव् यत्तभा मैक्यारोपसत्वादितिभाषः । अर्थविशेषविवच्यातिव्याप्ति' परि- हरश्नेव खाभिमतनिदर्भनाङ्वयविषयविभागं दर्भयति-तथापौति, विभिष्टया: वाक्यार्थभव्द मैताटृथार्थविवक्षणादियोग इत्यायुदाहरणे नाति व्याप्तिरिति भाव: 1 उपमानित्यादि, एच्च सरूपकथनं नत्वेव रूपेण लक्षणे निवेश: ताद्रूप्यरूपकातिव्याप्तिवारणायोपमाकल्य-

दूत्येतावत एव लक्षणस्य निर्दुष्टत्वात् तदुक्म्-'अभवन्वस्तुसम्बन्ध उपमापरिक तकः' इति, ताटूप्यरूपकेतु ताद्रूप्यावच्किन्राभेद एव विवचितो न पुनरुपमेति तद्वारगम्।

Page 113

निदर्शंना। ११३ एनञ्-त्वयि सति शिव दातर्य्यसदभ्यर्थिताना- मितरमनुसरन्तो दर्शयन्तोर्थिमुद्रां। चरमचररपातैर्दु ग्रह' दोग्ध कामा: करभमनुसराम: कामधेनौस्थितायाम्॥ दोभ्यामब्विं तितोर्षन्नस्तुष्टवुस्ते गुगार्वमित्यादिष

रैक्यारोपसद्धावात् वाकययो: सदृशयोरिति लन्नण- वाक्य वाक्यार्थशब्देन विम्बप्रतिबिम्बभावापन्न्वस्तु वि- नतु खवयि सतीत्यादुदाहरणे कापि निदर्शना न स्यात् अन्यधममस्यान्यतारोपात् एकवाक्यलन वाक्यार्थभेदाभावाच

व्यवस्थाश्त्रयणे चेत्यर्थः । विश्िष्टयोरिति, बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्न- वस्तुविभिष्टयोरित्यर्थः । तन्र तावत्य वंपद्े भी: शिव! श्रस्मदभ्य- थितानां दातरि त्वयि सति दूतरं सुद्रं प्रभु अनुसरन्तोथिनां मुद्रां चिढ़ दर्शयन्ती वयं कामधेना स्थितायां दोगधुकामास्र मयो: पाश्ात्ययोसरणयो: पातैर्दुगहं दुःखेन ग्राह्य करभमुष्ट शिशमनुसराम दूत्यर्थके सकलकामदमहेखरकालौनचुद्रधनि- कानुसरणकर्तुः कामधेनुस्थितिकालौनतथाविधकरभानुसरण कर्तुचक्ारोपः तत्रीपमानकोटिविशेषणयोः कामधेनुकर

विम्बप्रतिबिम्बभावो बाध्यः । एवमनुसरणयोरपि। एवन्दोर्भ्या- नित्यनापि अश्विगुषसमूहयोषिंवप्रतिबिम्बभावो बोष्यः। नन्वियं व्यवस्था मूलविरुद्ेत्याशइाह-वास्यार्थयोरिति,

Page 114

११४ कुबलयानन्दे- शिष्टसरूपयो: प्रस्तुतापसुतध मयो विवक्षितत्वादि त

दूत्यच प्रस्तुताप्रस्तुतटटत्ता न्योर कैकपदोपातत्वेऽपि वाक्याध्टतिनिदर्शनाया न क्षतिः तयोर्िम्बप्रतिबिम्ब-

अतएव निदर्शनाया रुपकाङ्वेदः रुपके ह्यविशि- ट्टयोरंव मुखचन्द्रादिकयोरैक्ारोपः। नमु वाक्याथश वदस्यावान्तर वाक्यार्थंसाधारगानिकपदार्थंपरत्-

मित्यत ग्ह-एवज्ेति, एवंविधार्थविवक्ण चेत्यर्थः। अ्रव- लेहन जिह्ववावघट्टन, पञ्ञानन: सिंहस्तस्य परिष्वङ्ग आलिङ्गनं, व्याली भुजङ्गो,अथक्यत बल्वदनिष्टजनकतवन्न साधारबा धर्मः प्रस्त तव्टत्तान्तो राजमेवानिदर्गनाया: तव्ननणस्य न क्षति :- नात्र्याप्तिः, तयोः प्रस्तुताप्रस्तुतव्टत्तान्तयोः असिधारादिभिः सम

एवन्ताि सटमयोरैक्ारोप द्त्येव लक्षगमस््वित्यापङ्गाह- अतएवेति, एताषृमविशेषणविवत्रणानेवैयर्थः। भेदो व्या वृत्तिः तथाच तदभावे रूपकेति ग्रसङ्वः स्यादिति भावः। कथ- मनेन तह्वारगं? तताह-रूपके हीति अविशिष्टयोः बिम्ब-

व्यावत्ति दर्शयति-पङ्विदएड इत्यादि, बलेर्देत्यविशेषस्य नियहै बन्धने कतत्रये उ्धवसुतचिप्री हरेरकिदणड़ो वेो युष्ाकं मुढे

Page 115

निदर्शनां। ११५ अठ्धि दराडो हररुर्ध्व सुत्तिप्रो बन्तिनिग्रहे। विधिविष्टरपझ्मस्य नालदगड़ो मुदेऽस्त नः॥ इूति विशिष्टरूपकोदाह्हरगोऽपि न विम्बप्रति- विम्बभावापन्नवस्तुविशिष्टरुपता विधिविष्टरकमल-

शेषणापादानात्। यहातुः सौम्यतेत्यादि निदर्शनोदाहरशेष दातृ- पूर्णन्द्ा दो नामा नन्द करत्वादिनेवाल विशेषसयोबिख प्रतिविम्बभावाभावात् यत्र तु विषय विषययविशेषाणां पर स्परमादृखेन बिम्ब प्रतिबिम्ब भा वोडस्ति । ज्योत्सा भमतचूरसधवलाविभ्रती तारकाखौ-

दौपाद्ोप सर्मात दवतौ चन्द्रमुद्रां कपाले न्यस्त सिद्धाञ्जनपरिमल लाञ्क्रन च्छलेन।

अस्विति सम्बन्ध: । कौटृशः? विधेब्रहमणीविष्टर आसन तट्ूपस्य पद्मस्य नालदएड इत्यर्यः । विभिष्टरुपकेति, जर्ध्वोतक्षप्र त्वविभि-

केत्यर्थः । विशेषतेति, अर्द्गोतक्षिप्तत्वरूपे।पमेयविशेषणविधि-

यछ्तुरिति, अभावादिति, सादृश्याभावादिति भावः । रुपर्काष - गषेतव्याप्तिमाशद्ा परिहरति-यत्र लित्यादिना, यत्र वित्यस्य

Page 116

११ कुबलयानन्दे- दूति सात्रयव रूपकोदाह्र णे तत्नापि विषयविषयिणो- स्तद्विशेष नाञ्त प्रत्येक मे क्यारोपः न तु ज्योत्सा-

लिकौ रूपविर्षायय स विशिष्ट रूपे सौक्यारोपोडसौति

दूति सवयवरूपकोदाहरणी इत्यग्र तनेनान्वयः। विषयविषयिवि- शेषणनाम्-आरोपविषयारोप्यमाणसस्बन्धिनां विभेषणनाम्। ज्योत्स्त्रति, इयं रात्रिरेव कापालिकी बोगिनी होपाद्दिपान्तर भ्रमतौत्यन्वयः । एतत् प्रधानरूपकम, एतद्ङ्गभूतान्यपराषि विशेषणे: प्रतिप्रादयन्ते यघा-ज्योत्सारुपेण भस्तनाछरणमङ्गलेप- सेन धवला तारकारूपाएखथौनि बिश्वती अन्तर्धानस्य व्यसने कौतुके रसिका चन्द्ररूपे सुद्रा कपाले न्यस्त लाव्ळनस्य छलेन सिद्धाञ्जनस्य परिमलं चूर्य दती धारयन्ती दौचाकालग्टह्ीतोप- करणेषु सुद्रोपपदनाम्ना पाखएडानां व्यवहार इति चरडौदास: । मुद्रापरिमलशब्दी प्रशंसार्धावित्यन्य, सुद्राचिङ्ग तद्रूपे कपाल दूति वार्थ: । विषयविषयिणो: रात्रिकापालिकयो: तद्विशेषणानां तत्सम्बन्धिनां ज्योत्साभन्त्रादोनां यथामुते रात्रिकापालिकौति समासस्योत्तरपदार्थप्रधानतया ज्योत्मादौनां रात्रिविशेषणता- भावादसङ्गतेः । प्रत्ये कमेवेति, शद्दस्वरूपेणेवेत्यर्थः । नव्विति, उत्तयुत्ताम विशेषण त्वाभावादिति भावः। वस्तता भस्मादे: कापा लिकों प्रत्यपि न विशेषणत्वमपि तु तत्कोटिनिविष्टस्मेवेत्यपि बोध्यम्; वाक्याथशब्दस्य विम्बप्रतिविम्बभावापब्रवस्तु विभिष्टार्थ- परत्वम्गळ्वत्य राजसेवेत्य दाहरणे वाक्यार्थवत्तिनिदर्शनाल

Page 117

निदर्शंना। ११७ निदर्शैनैव युक्ता; मता्तरे लिविह पदार्थेष त्वैव निदर्श- नया भाव्यमिति॥ अपरां बोधनं प्राज्: क्रिययाऽसत्मदर्थयोः। नश्येद्राजविरोधौति चीसं चन्द्रोदये तमः ॥

मतान्तरेत्विति, सटृभयोर्वाक्यार्थयोरैक्यारोप दूति, यथाश्तत- लचगाङ्गोकर्टमते दरत्यर्थः। दह राजसेवेत्य दाहरणे; पदार्थ- वृत्यवेति, उपमाकल्पएकपदार्थे अपरपदार्थतद्दर्मान्यतरारोप दूति तल्वक्षगस्य तदभिमतत्वादिति भाव:॥ निदर्शंनान्तरमाह-अपरामिति, पूर्वविलचगामित्यर्थः।

मनां प्राहुरिति सम्बन्ध:। सदसदर्थयोरिति वत्तव्येऽपि क्वन्दोऽनु- रोधादित्यमभिधानं 'समुद्राम्राष्य' इत्यादि सवनिर्देशैन पूर्व्व-

अन्नासतः सतो वेति विभागकथनं न तु लक्षणान्तगंतम् उदा- सोनार्थबोधने चमत्कारित्वाभावेनैवानतिप्रसङात्; म्वक्रियया सहकारिभूतया क्रियाविभिष्टस्य वस्तनः सम्बन्धिनः अरथस्य बोधनं बोधानुकूली व्यापारो यब्रिबध्यते वर्ख ते सा निदशनेति लचगम्।

न केवलं यूनि मना भवेऽपि व्यनक्ति कं चित्तपसः प्रभावम् ॥ -इत्यादावतिव्याप्तिः, पवलोकन क्रिया विशिष्टया कामिन्या तप :- प्रभावबोधनस्य वर्णनादिति चेत् ? न, क्रिययेत्यनेन दृष्टान्तविधया

Page 118

११८ कुबखयानन्द - उद्यन्त्रेव सवता पद्मष्वपयति श्रियम। विभावयन् मम्द्ौनां फलं सुहदनुग्रहः॥ कस्यचित्किञ्नित्क्रियाविशिष्टस खक्रियया परान् प्रत्यमतः सतो वार्थस्य बोधन यन्त्िबध्यते तहपरां निदर्शनामाङः। अमद्थबोधने उत्तराईमुदाहरया, तत्र नश्येददिति बोधयदित वक्तव्ये बोघयदित्यस् गव्यमानत्वादप्रयोग: तत गज्ञा चन्द्रेस सह विरुध्य सयं नागक्रियया विशिष्टं तमः खकौयनाशक्रौयया दृष्टान्तभूतया अन्योऽप्य वं गजविरुद्धश्चेत् नश्यदित्य- निष्टपर्यवसायिनमय बोधयदेव नष्टमिति निबन्ध- नात् असद्थनिदर्शना। तथा उत्तरक्जोके सविता खो- द्यसमय एव पदमेष लक्मीमादधानः खकोयया पझ्मलक्पाधानक्रियया परान् प्रति मम्द्वोनां फलं

बोधनस्य विवचितखात ; उत्तोदाहरगे च लिङ्गविधया बेध- कलंन तदभावात्; इत्यञ् दृष्टान्ततया क्रियाविशिष्टस्यार्थ बाधकतव वसमानं निदरशनेति पर्यतसितम्। नश्येदित्यत्र बेध नस्यावर्गनात् कथमुदाहरणत्मत ग्रह-तव्रेति, उदाहरण दूत्यर्थः। लक्ष्य लक्षणं सङ्गमयति-ततश्ेति, बेधनस्य गम्यमानत्वाश्नेत्यर्ः। दृष्टान्तभूतरीति, दृष्टान्स भूतया विद्य- मानयेत्यर्थः, दृष्टान्तो भूतः सन्नाता ययति वा। एवं तम वत् चन्द्रस्यापि राजत्व, 'सोमा वे ब्राह्मगानां राजेयादियति

Page 119

निदर्शना। ११६ सुहदनुग्रह् एवेति शेयस्करमर्य बोधयन्त्निबद्ध दरति सद्थनिदर्गना। यथा वा- उन्नत पद्मवाष्य योलघ हैलयेव स पतेदिति ब्र वन्।

अ्त गिरिशंखरगतो दष्टिविन्दुगणो मन्दमारत- मात्रेगापि कम्पितः पतन् लघोकन्ततप्राप्तिः पतनहेतु- रित्यमदर्थ मोधयन्त्रिबद्ध दृत्यसदर्निदर्शना। चूड़ामणिपढे धत्ते यो देवं रविभागतं। सतां कार्यातिथेयौति बोधयन् गृहमेधिन:॥

प्रसिद्वम् अनिष्टपर्यवसायिनमर्थ नाथरूपानिष्ट साधन राज विरुदसरूपमर्थम्॥ उन्नतमिति, यो लघुरत्बुद्धिरत्परिमायस सः उब्रत पटम् उत्कर्षम् उच्चस्थानश्चावाम्य हेलयेव पतेदिति ब्र वन् कथ- यन् शेलशेखरगतोगिरिमस्तकवर्त्ती पृषद्यः जलबिन्दसमूद्- वारुणामन्दे नापि मारुतेन धुतः कम्पितः अधः पतति-उत्कर्षा- छोयते, अधो देशे च पततौत्यर्थः । घ्रुवममिति पाठे बाधमस्य पूर्व- वङ्गम्यमानत्वादप्रयोग:, 'दृषत्कण'इति पाठे पाषाणकण इत्यर्थः। चूष्ेति, उदयाचल आगतं देवं रविं चूड़ाभरे: पदे खथाने मस्तके धत्ते धारयति, किं कुर्जन्? ग्टहमेधिन: मटहसान् सतामातिथेयी कार्येति बोधयन्। आतिथेयी आतिथ्यम्।।

Page 120

१२० कुबलयानन्द- अत्न समागत' रविं शिरसा सम्भावयनुदयाचलः खनिष्ठया रविधारणक्रियया समागतानां सतामेवं गृहमेधिभिरातिथ्य कार्यमिति सदर्थ बोधयन्त्िबद्ध- दूति सदर्थनिदशंना।अत् केचित् वाक्यार्थंटत्तिपदार्थ-

ततीया तुसन्भवद्दस्तुमम्बन्धनिवन्वनेतिच व्यवहरन्ति। तथाहि- आद्यनिदर्शनायां वाक्यार्थयोर क्यमसम्भत्तयो:ः साम्ये पर्य्यवस्थति। द्वितीयनिदर्शनायामपि अ्र्न्यधर्मो- ऽन्यत्ासन्भवं धर्मिखो: साथ्य पर्यवस्ति।ततौयनिद- र्शनायान्तु खक्रियया परान्प्रति सदसदर्थबोधनं सम्भ- वदेव समतां गर्भीकरोति। बोधयन् गृह्हमेधिनइत्यादौ

प्रयोग :; ततञ्च यथा कारोषोग्नि: शीतापनयनेन वटू- अन्न-उत्ञनिदर्मनातयविषये ; केचिदित्यस्ेति व्यवहरन्ती त्यनेनान्वय: । धर्मिणोरिति, धम्मयोः साम्यमात्रेय चमत्कारानिष्पत्ते स्तत्कतबिम्बप्रतिबिम्बभावेन धर्िणो: साम्यावगतिरितिभाव: । गर्भीकरोतोति, खविभेषणखेन खोकरोतोताथंः । दष्टान्ततया

Page 121

निदर्शना। १२१ नध्ययनसमर्थान करोति एवं वर्रयमान: पर्व्वतः खय- मुपमानभावेन गृहमेधिन: उक्कबोधनसमर्थान् कतु चमते। यथायं पर्वतसमागतं रविं शिरसा सम्भावयति एवं गृह मेधौ समागत सन्तसुचितपूजया सम्भावये- दिति अतः सम्भति बोधनसम्बन्ध इति ॥१६ ॥

त्यादिना । करौष शुष्कगोमय, तस्याय-कारोषः, समर्थाचरणे समथंकरणे सामर्थरोत्यादनइति बावत्। भावप्राधान्यात् उपमान भावन दृष्टान्तलन एवं प्रदर्शित निरदर्शनाचयोनिदर्भनापदप्रह-

इत्यलङ्गारचन्द्रिकायां निदर्भनाप्रकरयम् । १८॥

॥। दूति निदर्शनानामोनविंशत्यलङ्गारः।

-: 0 :-

Page 122

१२२ कुबलयानन्दे- व्यतिरको विशेषस्चेटुपमानोपमेययोः। शलादूवोन्नता: सन्तः किन्त प्रऊ्रतिकोमलाः। अय मुपमेयाधिक्यपर्यवसायौ व्यतिरेकः। यथा वा- पल्लवतः कल्पतरोरेषविशेषः करख ते वौर! भूषयति कर्णोमेकः परस्तु कर्सा' तिरस्कुरते॥ तन्यूनत्वपर्यवसायो यथा- रक्स्व नतपल्लवै रहमपि स्ाध्यैः प्रियाया गुगौ- स्वामायान्ति शिलौमुखाःसरधनुर्मुक्कास्तथा मामषि। कान्तापादतलाइतिसतव मुदे तद्न्ममापावयो: सव्वं तुख्यमशोक! केवलमह' घाला सशोक: कतः॥ व्यतिरेकं लच्षयति,-व्यतिरेक दति, विशेषोवैलचएं उपमे- यस्याधिक्य उत्कर्षः । पल्लवतद्ति पञ्चम्यर्थे तसतिल्, कव्यतरो: पल्लवतः पह्नवादेष वच्यमाणस्ते तव करस्य विशेष इति सम्बन्धः। एक: पल्ञवः परोहस्तः कर्राधेय तिरस्कुरुते दानातिशमेनेति भाव:। अ ्रोपमेयस्य करस्ात्कर्षः, पूव्वोदाहरण उब्रत खनपम्य शाब्दं दहतु रक्कवत्कोमलत्वादिप्रयुत्न तज्गम्यमिति भेद: । तन्नूप- नत्वेति, उपमेयन्यूनत्व त्यर्थः । रक्तस्वमिति, अभोकव्टक्त प्रति विरहिए: कस्यचिदुक्ति :- है अथोक! आवयोः सरवं तुत्यं समानं अ्रह' केवल धात्रा विधाता सथोक: शोकसहित: ऊतः ्व तु भोकरहित दूत्यभोकपदश्नेषादवगम्यते किं तत् सर्व समानं? तवाह रत्ादत्यादि, त्व नूतनेः पह्वैः रत्त: रक्वर्णः अरहमपि प्रियायाः साघनोयै गुगे: सौन्दर्यादिभि: रक्षामुरक्रः, अर्थात् प्रियायां है

Page 123

व्यतिरेक:। १२३ अनुभयपर्यवसायी। यथा- टढतर निबद्गमुष्टे: कोशनिषसस सइजमलिनख। रपणस ऊपायास्य च केवलमाकारतो भेद: ॥ २०॥ सखे! त्वां प्रति भिनौमुखा भमरा श्यान्ति, मां ध्रत्यपि सरेण धनुषा मुत्ा: प्रेरिता: मिलीमुखा: बागा श्रयान्ति, एवं कान्ताया: पादतलस्याघातो यथा तव मुदे सन्तोषाय तइ्त्तथा ममापि सन्तोषायेत्यर्थः । कामिनीपाद्धा तेनाथोकस्थ पुष्पोद्रम दति कविप्रसिद्धिः । अत्रोपमेयस्य सथोकत नापकर्षः ।

दृढ़तरति, अपगस्य कपालस्य खङ्स्य च आ्कारतः दौर्घाद् वर्णात् शाळ्ृतेव केवल भेदोबैलक्षयय प्रकारान्तरेग तु साम्यमेवेत्वर्थ: कथं? तबाह-दढ़तर निबद्दो मुष्टियेनेति ऊप- सपच धनव्ययवैमुखेन मुष्टिमोचनाभावात् खङ्गपच्तेतु हढ़तर निषद्द: सम्बन्धी सुष्टिसष्टियाद्यभागो यस्ये त्यर्थः; कोशोभाएडार- गहं तब निषस उपविष्टः कपगः, कोशोपिधानकेनिषसः स्थितदूति खङ्गपचे; सहजमलिनः खभावमलिन: मलिनवेषत्ात् कपणः; खड्सु अषणवर्णत्वादिति एवस् कित्रिषमंपयुत्साम्यव- नयाप्रतोयमानयो: किश्िद्टर्मप्रयुप्तवैल्सख व्यतिरेकशरौर वैलवखन्तु कचिदुयमेयस्थोत्कर्षे कचिच्व तदपकर्षे पर्यवसन कचिन्तु तदन्यतरपर्य्यवसानविरहैपि खवेचितावित्यान्तमात्- मिति बोध्यम् एतेन चरमभेदद्यतदुदाहरणदूषय कस्यचिदा- पातरमणीयमिव भासमानं प्रयुत्नं वेदितव्यं पत्यन्तासारतया तु

इत्यलङारचन्द्रिकायां व्यतिरे काग्रकरणम् ।। २० ॥

Page 124

१२४ कुबलयानन्दे- सहोकि: सहमावस्तेद्भासते जनरञ्जनः दिगन्तमगमत्तस कीति: प्रत्यथिभि: सह॥

यया वा-

छाया संश्रयते तलं विटपिनां श्रान्तेव पान्यैः समं। मूलं याति सरोजलस जड़ता ग्लानेव मौनै:सह॥

निद्रागर्भंगृहं सहप्रविभति क्रान्तेव कान्ताजनैः॥

सहोकिरिति लच्यनिर्देशः, सहभावद्रत्यादि लक्षण; सहभाव: साहित्य जनरन्जनः सहद्यजनाह्वादकः एवञ्चमत्क्कतिजनकं साहित्य सहोक्िरिति लचय। दिगन्तमिति, तस्य रात्: कौतिः प्रत्याथिभि: शत्रुभिः सह दिगन्तमगमदित्यन्वयः। अत्र च ततोयाया निरूपितखार्थकतया प्रत्यथि निरुपितसाहि त्यवती कीर्तिगमनाथ्रयदति बधे एकधम्ान्वयित्वरूपसाहित्य- बलात्पृत्यर्थिनामपि गमनान्वय प्रतोतिः । तदुत- "सा सहोतिः सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम्' दूति। कायेति। ग्रोभर्तौ मध्याङ्कवर्णनमिद। छाया पान्यैरध्गैः समं सार्ध विटपिनां तरूयां तलं मूलप्रदेशं संत्रयते, कुत? द्व्या- काङचायामुत्यु चते म्रान्त वेति, त्रमयातातपातिभयद्वती बोष्य; एव मग्रेपि, जड़ता मोतलता ग्लानेव सरोनलस्य मूल मधो देश

Page 125

महोक्रि:। १२५

न सहोक्रिरलङ्गार: ॥ २१॥

मोने मंत्ेाः सह याति गच्कति ग्लानि बलापचयः तथा अहिमा उष्णा अंशवः करा यस्यवभ्भूतस्य रवे दौघोतिस्तप्तव सन्तप्नव सत्ो लोक: सम अपः जलानि आचामति पिबति, दौधिति: स्त्रियामित्यमरः। निद्रा क्रान्तव सतौ कान्ताजन: सह गर्भगह्ह अभ्यन्तरग्ृहं प्रवभति तत्रेव तदुद्गवात् क्रान्तिस्तेजोहानि: सोकुमार्यातिशयेन तत्सौलभ्यात् कान्तोपादान। इत्यादाविति, दन्द:सवय वर रघुवंशे अनेन सार्ड विरहाम्बुराशेसीरेषु ताली-

पद्य' अत्र सहोतरिर चमतकारित्वावाल द्वाररुपेत्य्थ:।

दत्यलङ्गारचन्द्रिकायां सहोक्िप्रकरएं ॥ २१ ॥

-::-

दूति सहोक्रिनाम एकवित्यलङ्गारः॥

Page 126

१२६ कुवलयानन्दे- विनोत्रिय दविना किञ्नित्पृस्तुतं हौनमुच्यते। विद्या हृद्यापि सावद्या विना विनयसम्पदम्।। यथा वा- यम्च रामं न पश्येत्तु य चरामो न पश्यति। निन्दितः स भवेल्लेंके खात्माप्येनं विगर्हते। अत्र च रामदर्शनेन बिना हौनत्व' विनाशब्द- मन्तरेगौव दर्शितम् तश्चेत्किश्चिद्विना रव्य विनोति: सापि कथ्यते। विना खलै विभात्येषा राजेन्द्र ! भवतः सभा ॥I

विनोतिरिति, विश्विद्विना प्रस्तुत वरख होन दुष्टसुचते चेत्तदा विनोतिर्नामालडारदत्यर्थः । विद्येति, विनयसम्पत्ति विना या विद्या सा दद्या मनोहरापि दुष्टेत्यन्वयः । श्रत्र प्रस्तताया विद्याया विनय बिना दुष्टत्वमुत्तम्। यस्चेति, यः पुरुषः खाला खान्त:करण विगर्दते निन्दति । रामदर्शन विनेति, रामकर्माक रामकर्टकंच दर्शन विनेत्यर्थः; तथाच विनोशिरित्यर्थग्रहण नतु भब्दग्रहणमिति भाव:।। प्रकरान्तरमाह,-तत्रे दिति, तत्पस्तृत किश्रिद्विना रम्यसेक्षापि विनोति: कर्ध्यतइत्यन्वयः; इत्यञ्च कि्चिद्यातिरकेष प्रस्तुतस्य रम्य त्वारम्यत्वान्यतरवर्णन विनोकिरिति प्रकारवयसाधारण सामान्यलच्षण बोध्यं। यक्षु दद्योविनार्थसम्बन्ध एव विनोति:, हृवत्वच बिना ऊतस्य वस्तुनो रमणौय लारमणोयत्ाभर्ग भवती- त्यर्वाचीनैरत् तद्युत्त, कारण बिना काय्यीत्पत्तिकथनरूपे

Page 127

विनोति: । १२७ बथा वा- श्विर्भूते अशिनि तमसा मुच्यमानेव रात्रि- नैशस्याचिद्ुतभुज दूव छ्विन्तभूयिष्ठधूमा। मोहेनान्तर्वरतनुरियं लच्यते मुककल्पा गङ्गारोध: पतनकलुषा गृह्तौव प्रसादम्॥ अत्र तमःप्रभ्ृतीन् बिना निशादीनां रग्यत्व विना शब्दमन्तरेण दर्शितम्।

विभावनालङ्वार डतिव्याप वारणाय विनार्थ सम्बन्धप्रयुत्तप्रस्ततगत- रमणीय त्वादेरपि लक्षणे निवेभस्यावश्यकत्वादिति। शविर्भूतदूनि, मानवतीविषये नायकपरामर्योडयम्। इय वरतनुरन्त: अन्तःकरगे मोहेन मानावेशेन मुक्तकल्पा ईषब्रूTन- मुक्ता, लच्यते केवलपूव्व रोधसस्तटस् पतनेन कलुषा अनन्तर कालुथापगमात् प्रसाद नैमत्य गहतो आश्रयन्ती गङ्गव; तथा अथिनि चन्द्रे आविभूते उदिते सति तमसा मुच्यसाना रात्रिरिव एवं क्वित्रोनष्ट: भूयिष्टो धूमो यस्या एवभूतानि शिवस्य हतभुजः वङ्क रर्चि: शिखेवेति। दर्शितमिति, अर्थंतोबोधितमित्यर्थः।।

इ यल ङ्गा रचन्द्रिकायां विनोतिप्रकरगम् । २२

-:-

॥। दति विनोक्रिनाम द्वाविंभत्यलङ्कार:॥

Page 128

१३८ कवलयानन्द- समासोक्रि: परिस्फूर्ततिः प्रस्तुतेऽप्रस्तुतस् चेत्। अयमैन्द्रीमुखं पश्य रक्स्नम्वति चन्द्रमा: ॥ यत्र प्रश्ुनट्टत्तान्त वर्षयंमाने विशेषसासाम्यबला दप्रस्तुतटत्तान्तस्ापि परिस्मर्निस्तव समासोकि रलङ्गार: । समासेन संच्ेपेश प्रस्तु ताप्रप्ततहत्तान्तयोवेच-

ममासोति लक्षयति-समासोकिरिति, प्रस्तुते वर्खथमाने अ्प्र स्तुतस्य अप्रस्तुतव्टत्ता-स्स्य परिस्फृत्तिश्वेत्ता समासोकिरित्य्व:। अयमिति, दून्द्रस्येयमेन्द्री प्राचीमुखमादिभाग: वदनव् रक्ो रत्- वर्गः अनुरक्तश् चुम्बन सम्बन्धः वत्तसयोगविशेषध यथाश्ुत- लन्नगम्य वच्यमाग- असावुदयमारूढ़: कान्तिमान् रक्तमराइलः। राजा हरति सर्वस्य हृदय मृदुलः करैः॥ इत्यादिप्र कवताप्रक्वतश्लेषेतिव्याप राह-विशेष णसाम्यवला- दिति, विशेषणमात्रसाम्यवलादितार्थः एवज् विशेषणमात् साम्यगम्याप्रस्तुतव्ृश्तान्ततव लक्षणं बोध्यम्। उदाहृतश्नेषे चा- प्रतनृपव्टत्तान्तस्य विभेथवाचिना स्विष्टेन राजपदेनाप्यवगमा- नातिव्याप्तिः ।

नात् प्रतियादनात्। लन्षे लक्षग गमयति-अरनेति, प्रारभ: आदिभागः साधारखात् विष्टतात्। यद्यपि चुम्बतीत्यत्न न शेषप्तथापारथंद्यबोधकत्वमात्रेण तस्य साधारखोकि। उप- स्कृतादिति साधारसाहित् स्य विभेषगम्; तत् चन्द्रमःशब्दगतेन

Page 129

१२६ नात् उहाहर समयमैन्द्रीति अब हि चन्द्रस प्राचौ- प्रारमलकषसमखसम्बन्वलक्षर उदये वर्गामाने मखशब्दस प्रारमभवदनसाधारखात् रत्नगब्दखा- रुसाकामुकसाधारखयात् चम्बतीत्यस प्रस्तुतार्थ- सम्बन्धमात्रपरख शक्यार्थीन्तरसाधारएयाज् चन्द्रम:

प्रतिपादेन्द्रसम्वन्वित्वेन चोपस्क तादप्रस्ुतपरवनि- तासकपुरुषटत्तान्तः प्रतीयते। यया वा- व्यावल्गत्कुचभार माकुलकचं व्यालोलहारावलि, प्रेङ्ुत्कुएडलशोमि गसडयुगल' प्रख दिवत्ाम्बुजम्।

पुल्निङ्गेन नायकत्वाभिव्यक्ता उपस्कार: । ऐन्द्रोति, म्वरूपपर तद्वतेन स्त्रोलिङ्गन तदर्थस्य नायिकां त्वाभिव्यक्ता ऐन्द्रोभब्द-

वन्नान्त: व्यवहारो मुखचुम्बनरूप:। व्यावलगदिति, नायिकानुरतस्य कस्यचित्क्रोड़ालम्बन कन्दकं प्रत्युक्तिरिय' हे कन्द क! सुभगया सुन्दर्या एतया नायिकया रसात् प्रौतिविशेषात् सादरमादरसद्नितं यथास्यात्तया वत् यस्मात् संसेत्यसे तत्तस्मात् कती धन्योसीत्यन्वयः । कथमित्याकां- चायां संसेवनक्रियां विभिनष्टि-व्यावलगदित्यादिना, व्यावलगत् विशेषत आ समन्ताच्नलन् कुचभारो यत्र तथा आकुला: क्रोड़ावेशे- नेतस्ततः पर्यन्ताः कचाः केशा यत्र एवं व्यालोला दोलायिता हारावलियंत्र तथा प्रेडद्वं चश्वलाभ्यां कुएडलाभ्यां शोभायुक्तं गणड-

Page 130

१३० कुबलयानन्दे शश्वह त्तकर प्रहारमधिकश्वामंरसादेतया, यस्मात्कन्दक : सादरं सुभगया संसेव्यसे तत्कतौ।। त्रत्न कन्दुकटटप्तान्त वसयमाने व्यावलगत्कुच- भारमित्यादिक्रिया विशेषणसाय्यात् विपरोतरता- मकनायिकाटत्तान्तः प्रतीयते। पूर्वत्र विशेषणानि स्विष्टानि दह साधारयानीति भेद: सारूप्यादषि समामोक्रिर्टृ ख्यते॥ यथा वा -- पुरा यत्र सोतःपुलिनमधुना तव सरिताम् विपयासं यातो घर्नावरलभावः च्वितिरुहाम्। बहोरदएटँ कालादपरमिव मन्येवनमिदम् निवेशः शैलानां तदिदमिति बुद्धि दृढयति॥

युगल यत्र एवं प्रस्वेदयुक्तं वक्राम्बुजं यत्र पशन्निरन्तर दत्तः करेण प्रहारी यत् तथाअधिक: खासी यत्र तथेति वत्तान्तः विपरीतरतरूपः। अरतरापि कन्दुकशव्दगतपुल्लिङ्गेन नायक त्वाभि- व्यक्ति र्बोष्या। स्विष्टानीति,शेषमूलकाभेदाध्यवसायविषया णोत्यथः। साधारणानीति, श्षं विनैव प्रक्वताप्रक्ृतव्वस्तान्तयोरनुगता- नौत्यर्थः; तथा च लक्षणे साम्यशब्देन श्रषऊत खारसिक च साम्यं विवच्ितमिति भाव: । सारूप्यात् सादृश्यात् । पुरेति, उत्तरचरिते सौतात्यागानन्तर कदाचिद्न प्रति गतस्य भजवती रामचन्द्रस्येयमुक्ति :- पुरा वनवासकाले सरितां नदौनां स्रोतः प्रवाही यच प्रदेशे आसौत्तताधुना पुलिन अस्तीति शेष: ;

Page 131

समासोक्रि:। १३१ अच वनवर्णाने प्रस्तुते तत्मारुप्यात्कुटम्विषु धन- सन्तानादिसम्द्मम्द्विविपर्यास प्राप्तस्य तत्समाश्र- यश्य ग्रामनगरादेरवृत्तान्तः प्रतोयते। न्तर च प्रस्तुता- प्रस्तुतसाधार णविशेषसवलात् सारुप्यवलाद्वाडप्रस्तुत- उत्तान्तस प्रत्यायन तत्प्रस्तुते विशेष्ये तत्ममारोपार्थ सत्रथैव प्रस्तुतानन्वयिनः कविस रक्षगोचरत्वायो-

तथा च्वितिरुहां तरूणां घनविरलभाव: विपर्यास वैपरोत्य यातः प्राप्तः सान्द्राणं विरलता विरलानां भाखापल्ववादिष्ठद्दग- सान्द्रताजातेत्यर्थः; तथा च बहोर्भूयस: कालादनन्तर दृष्टमिद वनमपरमन्यदिव मन्ये परन्तु भैलानां पर्वतानां निवेश: विन्यास- विशेष: तदैवेद वनमिति वुद्धि प्रत्यमिन्ञारूपां दृढ़यति दृढ़ौ- करोतोत्यर्थः । तव्मारूप्यादिति, वनसादृश्यादित्यर्थः ग्रामादी किं वनसाटृशमित्याकांचायां तहर्भविशेषगमाह-कुटुम्बि- वित्यादि, कुटम्बिषु कुटम्बिगतो यो धनसमृद्दासमृद्मोर्विपर्यास

तथा च समृद्ासमृद्विविपर्यासवदाश्रयत्व' साटृश्यमिति भावः । किमस्य सादृश्यस्योत्यापकमिति चेत्-घनविरलेति, विपर्यास- मिति च, ताभ्यामुक्कसाटृश्यगर्भीकरणात् एतैनैषा साटृश्यगर्भ- विशेष गोपस्थापितसाटृश्यमूला समासोतिरिति मूलग्रन्थानवबोध- सतद्विरोवसेति दूषसमलग्नक वेदितव्यम्। अथाच्नाप्रस्तुतव्टत्ता-

विशेष गसाम्यगम्यसादृश्यगम्यत्वपि विशेषणसाम्यगम्य खानपा- यात् प्राधान्यात्त, परं सारूप्यस्य गमकत्वीपदर्थनं सारूप्यादिति

Page 132

१२२ कुबलयानन्दे- गात। ततख्न समासोक्ावप्रस्तुतव्यवहारसमा रोपक्षा- कता हेतु: न तु रूपकद्व प्रस्तुते अमस्तुत रपसमारो- पोडस्ति सुखचन्द्रदूत्यत्न मुखे चन्द्रत्वारोपहेतुचन्द्रपद- समभित्याहारवद्रक्श्चुम्बति चन्द्रमा इत्यादि समासो- कादाहरणो चन्द्रादौ जारत्वाद्यारोप हे तोसद्वाचक- पद्ममभिव्याहारसाभावात्।

ग्रन्थेन; एवमग्रे पि विशेषण माम्यात्सादृश्यावैति विकल्पोकिरित्यपि प्राधान्याभिप्रायशैवेति निरवदम्। एवमनङ्गार निरुष्य तद्चोध प्रकारमुपदर्भयितु भूमिकामारचयति-अ्रत्र चेति, अच् एपु

सुम्वनादिव्यवहारस्य त्यर्थः। विशेष चन्द्रादी सव्वथा आरो पानारोपान्यतरविधया प्रस्तुतानन्वयिनः प्रछ्मतान्वयशून्यस्य ; यद्ा स्व्वथ वेत्यस्य कवीत्यादिनान्वयः । कविसंरभति खपरतौ त्यह श्यकशब्दसन्दर्भरूपकविव्या पारत्यर्थः ॥ श् प्रस्तुतव्टत्तान्तस्य चुम्बनादेरिवाप्रस्तु तस्व जारादेरपि चन्द्रादौ समारोपदति मत निराकरीति-नत्वितिं, अप्रस्तुतरूपेति, अप्रस्तुतस्वरूपैत्यर्थ :; कुतस्तव्ाह,-मुखमित्यादि तादालोन चन्द्रारोपे तादाव्मास्यापि संसगविधया आरोषविषयत्वात्तस्य च चन्द्रत्वारोपेत्य तिः नतु प्रकारतया चन्द्रत्वारोप उत्तदति भ्रमितव्यम् चन्द्रदूति शव्देन चन्द्रविशेषगत्व नोपस्थितस्य मुखे विशेषणतयारोपास भवात् एवं जारत्े त्यत्रापि बोध्यम्। तद्दाच- केति, जारवाचकेत्यथेः । ननु जारादिपद्समभिव्याहाराभावात् औौतारोपासभ्भवैम्यार्थो जाराद्यारोपोऽस्त. न हि तत्रापि तादग-

Page 133

समासोक्रि: । १३३ निरीक्य विद्युन्नयनैः पयोदो- मुख निशायामभिसारिकायाः। धारानिपातैः सह किन्तु वान्त- अन्ट्रोयमित्यातंतर रगसे। दूत्येक देशविवर्तिरूपकोदाहहर यादव प्रस्त ते अरप्र- स्तुत रूप समा रोपगमकस्ाप्य भावात्। तल हि विद्ुान्त

मयूरव्य मकादि-समाम-व्यवस्थितादुत्तरपदार्श्रभृतनय- नान्वयानुरोधात् पयोहे अनुक्मपि ट्रष्टपुरुपत्वरूपयं गग्यमुपगस्यते। न चेह तथानिरीक्षसवत त्वय्या- गते किमिति वेपत एष सिन्धरिति झलोके सेतुऊत्वादि समभित्याहारो हेतु: रूपकध्वनरच्केदापत्तेरित्याद्ाह- निरोच्चेति, पयोदी मेघो विद्यत्स ूपैनयनेर्निगाया सुख वोच्य धारानिपातेः सह वान्तः किन्वय चन्द्र दति मत्वा आत- तर यथास्यात्तथा ररासे आक्रन्दन क्वरवानित्वर्थः। उदाहरग- इ्वेति व्यतिरेकदष्टान्त अब यथा गमकमम्ति ताटृशस्य समासी- कादाहरणे अभावादित्यर्यः, तथाचार्थारोप्य नाशड्र दूति भावः। ननु विद्युन्नयन रित्यत्य किमप्रस्त तारोपगमकं यदभावाक्षमा सोक्ती तदभावद्यनोगमकं दर्शयितुमाह-तत्नेति, आतुगुखात् आतुकत्यात् उपमितसमासस्य पू्ववपदार्यप्रदानतया नयनस- दर्गविद्यत्करणकत्वस्य निरोनणेऽसस्वात् प्रतिकूलत्वमिति भाव: अनुक्तमषि अन्ौतमपि; रूपगम् आरोप: ।। नचेह्ेति, इह समासोक्ादाहरणे तथा निरोकषणवत् नयन-

Page 134

१२४ कुतलयानन्दे- वन्ताप्रस्तु तासाधारखट त्तान्तउपात्तोसिति नापि स्विष्- साधार गादि विशेष एासमर्पिंतयो: प्रस्तुताप्रस्तुतटटत्ता- न्तयोरप्रस्त तट्टत्तान्तस विद्ुान्तयनवत्ाधान्यमस्ति, येन तदनरोघात् त्वं सेतुमन्यऊदित्यच्ेव प्रप्त तेडनुत्ा- मपाप्रस्तु तरुपसमारो पमभुापगच्छेम । तस्माद्विशेषणसमर्पिता प्रस्तुतव्यवदार समा- रोपमात्रमिह चारता हेतु। यह्यपि प्रस्तु ताप्र

र्भिन्नपदोपात्तविशेषणयोरव विशेष्येसैव साच्ात् करणकनिरोचषणवत् सेतुक त्वादत्यादिना मन्यनकारित्वपरिग्रहः।

तासाधारणधमत्वादप्रस्ततारोपगमकत्वं स्वादित्याशंक् परिहरति नापीति, साधारणादीत्यादिना सादृश्यगभविशेषणसंग्रहः। इत्ता- न्तयोरिति, निर्धारणे षष्ठो वत्तान्तयोमंध्ये इत्यर्थ: विद्युन्यनव- दिति प्रस्त ताप्रस्त तयोविद्य नयनयोरमंध्य यथा नयनस्य उत्तर- पदार्थप्रधानसमासात् प्राधान्य तथा नास्तौत्यर्थः। सेतुमन्वक्वदिति पाठः सेतुमन्यक्दोतित्पपाठः। कथञ्चिदर्थतोऽमुवादलेन व्या ख्येयः उपसंहरति-तस्मादिति, मात्रपदेनाप्रस्त तारोपव्यव- चेदः विद्य वयनवत्मासक्वतन््रोतपाधान्याभार्वेपि विशेषण सामर्थ्यावगतस्याप्रस्त तवतान्तस्याथंतः प्राधान्यमस्तौति शङ्गते- यद्यपोति, नन्वप्रस्त तव्त्तान्ताभिन्नत्वेनावगतस्य प्रस्त तव्टत्ता- न्तस्य प्रस्त तविशेष पान्वयात्कथमप्रस्त तहत्तान्तस्य प्राधान्यमिति

Page 135

ममामोक्रि: । १३५ अ्रन्वयादस्ति समप्राधान्य तथाप्य प्रस्त तट्टत्तान्तान्वया- नुरोधान्त प्रस्त ते अपस्तु तरपसमारोपोडङ्गीकार्यः। तथाहि- यथा-प्रस्त तविभेष्य Sमस्त तह्त्तान्तसायोग्यता तथैवापरस्त तेपि जारादौ नारिति प्रस्तु तट्टत्तान्तखा- न्वययोग्यता, एवञ्च समप्रधानयो: प्रस्तुताप्रस्तुत-

एव प्रस्तृतेऽपस्त तस्यारोपश्चायता हेतुरिति युक्रिम्। नन्ववं सति विशेषण साम्यादपस्तुतस्य गव्यत्वं ससा- मोकिः। विशेषणानां साम्येज यत्र प्रस्त तबर्तिनाम् वत्तान्तेने नावकारार्थः समाधसे- तथापौति, श्रवमाशय :- नात्र प्विश्टदिविशेषणैः समर्पितः परनाविकामखचुम्बनादि रपोडप्रस्त तव्टत्तान्त: प्रागेव कवापि व्युत्पय्या प्रस्तु तगतलवेन भासते वहलादप्रस्त तजारादारोपावगति: स्यात् ! अपि तु साटसथानावगते तस्तित् प्रम्त तासम्वद्स्य कविसंर्भगोचरत्वा- योगात्प्रस्त तसमारोपितलेन पधवमानमिति। नन्वेत्र तर्हिं प्रस्तुतव्त्तान्तस्वाप्यन्रस्तुतव्टत्तान्ताप्ये धर्म्मिखन्व-

तथाहोत्यादि। एवज् योग्यतारूपविनिगमकविरहै च मास्तु तहि

पत्तरिति भाव: । कि तहि विनिगमक ? तवाह-प्रुतएवेति, तथाच सुतप्रस्तुतार्योपस्कारकतया चमत्कारहेतुत्वमेव विनि- गमकमिति भाव: । अप्रस्तुतंस्व तप्रस्त तव्टत्तान्तस्य। नन्वेवमिति,

Page 136

१३६ कबलयानन्द- अ्रप्रस्तुतस्य गग्यत्व' सा समासोक्रिरिन्वत इत्यादीनि प्राचीनानां समासोकिलक्षणानि न सतच्छरन्। म्र

6 वदनचुम्वनाद्यमस् तट्टत्तान्तसमारोपमालस चारता

सुतधर्मिळञ्जनानपेक्षणादिति चेत, उच्चते-खरू- पतोऽप्रस्तु तहत्तान्नसारोपो न चारुताह्ेतु: किन्व- प्रस्तुतकामुकादिसम्बन्ित्व नावगमामानख तखा- रोप: तथाभूतस्यैत्र रमानुगुरत्वात् न च तावदवगमने विशेषणपदानां सामर्थामस्ति अतः क्लेषादिमहिन्ता विभेषसपदैः सरूपतः समर्पितेन वदनचुम्बनादिना

एवमप्रस्त तसमारोपानक्गौकारेविशेष यानामित्यादिविद्यानाथोक् सचण प्रस्तुतवतिनां विशेषणानां साम्येनेत्यन्वयः प्रस्तुते समा- रोपार्थम्। अ्रप्रस्तुतधर्मिव्यस्वनानपैक्षायामपि समारोप्यमाषटत्ता न्विशेषण तायें तदपेच गात्र लक्षणासङ्गतिरित्याह-सरूपत इत्यादि, सरूपतः बपस्त तसम्बन्धिखेनाच्ञायमानस्य । नन्व- पेचासस्वेपि विशेषणसाम्यस्य तद्याप्जनासामर्थ्याल्लकणासङ्गति तादवस्थामित्याभड् साधादसामर्थौपि उत्तान्ताभिव्यत्निदारा तक्षश्वाब दोषदूत्याइ-नचेत्यादि, तदीयलानुसन्धान कामुकसम्बन्धित्वानुसन्धानं; तत्र मुखचुम्बनादो। अ्रनुसन्धान तवदिति पाठ := अनुसन्धानवदिति पाठे यथे चस्यासङतेः ।

Page 137

समापोकि:। १३७ तत्सम्बन्धिनि कामुकादावभिव्यत्ञा पुनस्तदीयत्वान- सन्धान तत् भवति यथा खरूपतो दष्टेन राजाशा- दिना तत्सम्बन्धिनि राजादौ सारिते पुनरखादौ तदीयत्वानमन्धानमिति विशेषणसाम्पन वाचोप- स्कारकसनप्रस्तुत व्यञ्जनस्यास्तापेचा। तएव स्िट्टविशेषणायामिव साधारणं विशेष- ायामप्यप्रस्तुतव्यवह्वारसमारोपद्त्येव प्राचोनानां प्रवादः। कन्दुके व्यावलात्कुचभारत्वादिबिगिटवनि- तासेव्यत्वस्य कामकसम्बन्धित्वेनैव समारोपगौयत्वात् खरूपतः कन्दकेषि तस्य सत्व नाममारोपणोयत्वात्। किञ्न सारुप्यनिवन्धनत्वेनोदाहतायां समासो काव प्रस्ततटत्तान्तसा मब्दाथेस्ाप्रस्त तहत्तान्त रुपेगैव

पेकणे ईदृभ: प्रवाद: कुतो न युक्लस्तवाह-कन्द्रक इ्ति, विभिष्टेत्यस्य सेव्यतेनान्य: । सम्बन्धिसव नैवेत्येवकारोक्षमेवाथ

ह्वितरूपेणेत्यर्थः । तथाचारीपासश्रवात्तादृश प्रवादा नुपपत्तिरिति भाव: । सनिष्टविशेषणायामयमैद्रीत्यादी मुखचुम्बनादे खरूपतो म्यारापस्येव सत्ात्साधारगविभेषणायासुपष्टभ्कत न प्रवादोप- न्यासः। नतु तत्रापि ताटृभवनितासेव्यत्वस्य ताटृभवनिताक्कत- विपरौतरतपात्र त्वरुपस्याप्रस्त तवटत्तान्तरूपस्य सरूपतोप्यारोप-

Page 138

१३८ कुबलयानन्दे- गमातया तेन रुपेय तत्न समारोपसिद्गेः । अन्यनार्पि तथैव युक्नमिति युक्नमेव प्राचौनानां लक्षणमिति विभावनौयम् ॥२३॥ स्येव सभवान् ताटृयपवादानुपपत्तिरतश्राह-किश्वेति युक्त- मिति, तव्सामान्यादितरेषु तथात्वमिति न्यायादिति भाव:। सच्षपमिति, जातावेकवचन; तदेवमुकरीत्याऽयमेन्द्रीमुख मश्य रक्नयुम्बति चन्द्रमादयत् शत्तिव्यञ्जनाभ्यां प्राचीप्रारम्-

दूति बोध: अप्रस्ततव्वत्तान्ताभिन्वत्व नाध्यवसितस्य प्रस्तुत- वृत्तान्तग्य तादाव्यानाप्रस्ततारोपविषये प्रस्त तधमिखन्वय दूति मते तु सानुरगपरनायिका मुखचुम्बनाभिव्नप्राचीप्रारभ्- संयोगाययोजाराभिन्न सन्द्र दति बोध: । एव मुदाहरगान्तरडप्य नैनेव प्रकारेय बोधप्रकारा ऊहनौयाः ।।२३।।

॥ इत्यनङ्गारचन्द्रिकायां समासोकिप्रकरगम्।

॥ दूति समायोकिनाम जयेविंशत्यलङ्गारः॥

  • :o

Page 139

परिकर: १३८ अलङ्गारः परिकर: साभिप्राये विशेषणे। सुधांशुकलितोत्त सस्ताप हरतु व: गिव: । २४ । अत्र सुधांशुकलितोत्त स इति विशेषयं तापहरण सामर्थाभिप्रायगर्भम्।। यथा वा- तव प्रसादात् कुसुमायुधो,पि सहायमेकं मधमेव लब्धा।

गुणौभूतव्य ङ्गाप्रभेदभूतसमासोक्वाल ङ्वार प्रमङ्गात्तत्पभेदं परि- करालङ्गारं लक्षयति-अलद्धारदति, अलङ्गारतवोत्कोर्तनञ् दीषाभविनैव गतार्थत्वमिति, पङ्गानिरासाथं तत्पुपशचनञ्चाग्रे करिष्यती। साभिप्राये प्रक्तार्थोपपादकार्थविषयकाभिप्रायपूर्वकं

विभेषगत्व लक्षण' बोध्यं। ध्वनावतिव्याप्तिवारणाय प्रक्वतार्थोप- पाद्केति, हेखलक्ारवारणाय बोधकत्व विहाय व्यञ्जकत्व- निवेश:, वच्यमागपरिकराङ़रालङ्वारवारणाय विशेषषेति, तत्र तु विशेष् तथेति नातिप्रसङ्गः । सूधांखििति, शुधांशना कलित: कवतउत्तंस: शेखरो येन स दूति हरविशेषय, उत्तस: कर्णपूर स्यात् शेखरे चावतंसवदिति, विशः सामरथ्याभिप्राय सामर्थ्- व्य चचकम्॥ तवेति, इन्द्रं प्रति कामस्योति :- तव प्रमादात् कुमुमायुधोप्यह मधु वसन्तमेवेकं मुख्य सहायं लव्ा पिनाको धनुरविशेष: पापी यस्य तादृभ्रस्वापि हरस्य धैयंचुंति घैर्यसूवलन कुर्याम्! भन्धे धन्वि नो धनुर्षरा मम पुरः के? अगरनीया दत्यर्थः । कुसुमायुध-

Page 140

१४० कुबलयानन्दे- कुर्या हर सापिपिनाकपार्या- वैय च्यृतिं के मम धन्विनोऽन्ये।। त्र पिनाकपाशेरिति हरवशेषयं कुसमायध दूत्यर्थलभ्या इम प्रवेशेषसं च सारासाराय धत्वाभिप्राय गर्भम्॥ यथा वा- सम्ाशुचिनिधानस अतप्रस् विनाशिनः। शरोरकस्यापि ऊते मूढा: पापानि कुर्मते॥ अतर शरीरविशेषणानि तस हेयत्वेनासंरन- गोयत्वाभिप्रायगर्भाणि॥ व्यास्थन्नैकतया सथितं स्ुतिगयां जन्मी नवलोकतो- इति विभेषणञ्च त्यन्वयः। त्रथलभ्येति, कुर्यामितुात्तमपुरुषाचित-

विशान्तत्वाद्वरपदेन न पौनरुत्ताममि। स्व्वेति, सर्वेषामशचौनां रक्षपूयरे तोविए मुत्ादीनां निधानस्य स्थानभूतस्य कतन्रस्प उत्तमान्नपानादिकतोपकारनाथकस्य। शरीरकस्थेति, निन्दायां क प्रत्ययः, कते तदयं, तव्संरक्षणार्थमिति यावत्। विभेषयानि पूर्व्वार्द्ोक्तानि तस्य घरोवस्य।। व्यास्थमिति, राजानं प्रति कवेरुशि :- हे देव! राजन्! त्वदुणानां वृन्दस्य समूहस्य वर्णन कर्तुमह कथ प्रक्रुयां पक्को भवेयमित्यन्वयः । कुतस्त्राह-यतोहम् एकरूपतया स्थितं देव- समूह' न व्यास धनेकशाखारूपैग म विस्तारितवान् ; तथाच तत्वर्त्ता व्यासोन भवामोति, व्यज्यते। एवमग्रेपि । व स्ौकतौ

Page 141

परिकर:। १४१ नामौ नाभवमच्य तखय सुमहद भाष्य® च नाभाषिषम्। चित्रार्थी न टहत्कया मचकथं सुत्रामि्णि नासं गुरु: देव! त्वहसटन्दवगांन मह' करतु" क य्रं शक्र याम्।। भत त्तिगण न व्यास्थमित्यादौनि विशे- षणानि खस्तिन् व्यासाद्य माधारणकार्यकर्तुत्व- निषेधमखेन नाहं व्यामइत्याद्यभि्रायगर्भायि ; तताद्ययोषदा हरयायोरे कैकं विशेषयां ममनन्तरयो: प्रत्येक' बह्हनि विशेषयानि, तव्ापि प्रथमोदाहरया सर्शासिि विशेषखान्येकाभिप्रायगर्भागि पदार्थे- रूपाणि च द्वितौयोदाहरण भिन्नाभिप्रायगर्भाषि वाक्यार्थरूपासि चेति भेदः। एतेषु व्यङ्यार्थसङ्वावेडपि

वल्मोकात् जन्मास्यास्तौति जसी न भवामौति, शेष: ; तथाच नाहं वाल्मौकिरिति। अथुतस्य नाभी नाभवन् नोत्पन्रइ्त्यनेन नाहं [चतुर्मुखद्ृति। सुमहद्जाथ्य महाभाष्य' चनाभाषिष न भाषितवानित्यनन नाहं सहस्त्रजिद्व: शेषइति। चित्रा विचित; अर्थोयस्यास्तां हृहत्कथां न अचकथ कितवानित्यनेन नाह तदक्ा प्रिवो गुपाठोवेति। सुत्राम्यि दन्द्रे गुरुरूपदेशको नास- मित्यनैन नाहं वाकपतिरिति व व्यव्यते। उतषूदाहृरणघु वेल- सख्य दर्ययति-तत्रेत्यादिना, एकेकम् एकस्य विभेषस्य एकमेतर

Page 142

१४२ कुतल्यानन्दे- न ध्वनित्यपदेशः; शिवस्य तापहरण, मन्मयस्य कैमृतिकन्यायेन सर्वधन्विवैर्यभञ्त्नकत्वे, शरीरसंरच्ष- सार्थ पापमाचरतां सूदत्वे, खख् वर्गनीयराजगुस- कथनाशक्त्वे च वाच्यएवोपस्कारकत्वात्। अतएव व्यङ्गास्य वाच्य परिकरत्वात्परिकर द्ूत नामास्ालङ्वारसा केचित्त निष्प योजनवरिशेषखोपा- दाने अपुष्टारयेत्वदोषखोकत्वात् मप्रयोजनत्व' विशे- षसास दोषाभावमावरं न कविदनङ्गारः, एकनिष्ठ- समनन्तसरयो श्रनन्तरोकयो:, प्रतेाकम् एकं विशेष्य प्रति, तवापि तयोमध्येपि, एकाभिप्रायगर्भाषि एकार्धाभिप्रायपू्व्वकाणि; वाक्यार्थेति न व्यास्थमित्यादि निषेधवाक्याथषट्कस्योत्वारीत्या हैतुत्व नान्तिमवाक्यार्थे विशेषणत्वादिति भाव:। तेपु उक्रो- दाहरगेषु, ध्वनिव्यपदेशः ध्वनिव्यवहारः। तत्र हेतुमाह-ताप- हरगीत्यादिना तापहरणे इ्रत्यादि सप्तम्पन्तचतुष्टयस्य वाच्य- दूत्यनैन सामानाधिकरेनान्वयः। उपस्कारकतवादिति, तथा चापराङ्ग्रूप गुगोभूतव्य व्यभेदखान्न ध्वनिव्यवहारदति भावः । नन्वेवमप यथाश्तर तलचणस्य निःशेषच्य तेत्यादिध्वना

त्यथः । परिकरत्वात् अङ्गत्वात् तथाच परिकरपदमहिना प्रश्तार्थोंपपादकत्वस्य व्यङ्गविशेषणस् लाभाव्रातिव्याप्तिरिति आवः अपुष्टार्थेति भावप्रधानम्। उत्तत्वादिति, अथें।डपुष्टः क्टो व्याहतपुनरुत्तदुःक्रमग्राम्या इत्यादिनाड Sलङ्रारिकेरुत त्वादि त्यर्थ: कथन्तर्हिं तैरेवास्यालङ्वारलेन कथनमतश्राह-एकनिष्ठेति

Page 143

परिकरः । १४३ तादृयानेक विशेषगोपन्यासे पर वैचित् विशेषातपरि- कर इूति अलङ्गारमध्य परिगणित इत्याङ:। वस्तुत रवनैंक विशेष गोपन्यास एव परिकर दूति न नियम:,

षगस मानिप्रायम्य विन्यामें वि्छिसिविशेषसढ्- भावात्परिकरोपपसेः॥ यथा- अन्तियजेत निजां यदि देवता रुभयतखावते जषतेप्यघं। चितिभृतैव मदैवतका वयं वनवतानत्रता किमहिद्रहाः॥

साट्मेति, साभिप्रायेत्यर्थः। देोषाभावेमेति, अपुष्टार्थत्वम्य दोषता- भावेने्यर्थः। उद्धटालङ्कारसम्पत्या सहयवे मुख्यरूपदूषकता- बोजाभावादिति भावः । विच्कित्तिथ्नमत्कृतिः । परिकरलवोप- पत्त: परिकरस्यालद्वारत्वापपत्तेः तत दोषस्याप्रसतारा- विच्कित्तिविशेषस्य तदभावमयुक्कत्वासन्नवात् तत्प्रयोजकमल- द्वारत्वमावश्यकमिति भाव: । यमकस्थने उदाहरति-यथति, निजां देवतामतिक्रम्य यदि यजेत अर्थाह वतान्तरं पूजयेत् तदा उभवतः लोकद्वयात् चवते अरति, अघं पापमपि जुषने सेवते प्राप्तीतौति याव्रत्। का निजा देवता ? तवाह-वर्य वनवता प्रभस्तवनयुक्केन चितिसृता गोवर्डनगिरिषेव सदैवतकाः दैवतमहिता: स एवास्मराकं देवत-

Page 144

१४४ कबलयानन्द-

वतः उष्णस्य वाक्य गोवर्डनगिरिरेव चास्मकं रक्षकत्वन दैवतमिति स एव घूजनौय: न त्वर- चकः पुरुषूत दृत्यवं परे वनवतेति गोवर्द्वनगिर- विशेषसं काननवत्वान्तिर्भारादिमत्वाञ्च पुष्पमूल- फलटसादिभिरार गयका नामस्ाकमखइ्दनानां गवां न्ताय्मव रक्तक दूत्यभिप्रायगर्भम्, एवं सत्नसाभि- प्रा कवशेषणविन्याससापि विच्छित्तिविशेषवशा दस्य साभिप्रायस्यालङ्कारत्वसिद्गौ अन्यनापि सुधां- शुकलितोत्तंस इत्यादौ तस्यात्मलाभी न निवार्यते अषि च एकपादार्थहेतुक काव्यलिङ्गमलङ्गार

मित्यर्थः; अनवता अरचकेय श्रह्िदुह्टा इन्द्रेय किं प्रयोजन- मिति शेषः । अरहिष्ट वासुर :; अरहिद्ट वासुरे सयें इति विश्वः । नव्वेवं सति तत्रेवालडारता स्यात्र तु सुधांश कलितोत्तंस दत्यादावत आरइ-एवमिति, विचकित्तिविशेषेति, दोषाभाव- प्रयुर्त्तावच्ित्तिव्याहृटत्त त्वर्यः। ननु यमकादावपि तादृभवि- चिशिविभेषे मानाभाव: विच्छित्तिसामान्यं तु पर्युदस्तदोष- भावेनापुरपन्रम् आपत्कासपर्युदस्तस्य मृच्ी व होनतादोषस्या- भावनेव तदानीमपि मृध्छी च कर्तुरतिमयाधानमिति नाल- डारतसिद्धिरित्यतबराह- अरपिचेति,

Page 145

परिकर:। १४५ इति सर्वसम् तं तद्वदैकसापि विभेषणाख साभिप्राय- सालङ्कारत्वं युक्तमेव॥ २४ ॥ "भ ओडूलनभद्रमस्तु भवते रुद्राचमाले! शभं हासो यानपरम्परे गिरिसुताकान्तालयालड्क ते। पद्याराधनतोषितेन विभुना युस्मत्पर्यासुखा- लोकोच्छेदिनि मोच्चनामनि महामोहे निलोयामहे।" इत्यादो मोखस्य महामोहत्वे सुखालोकच्क दिनित्येक- पदार्थो इतुरिति काव्यलिङ्गमलङ्गारलेन यथा खौक्वत न तु

त्तथेह्ापोति भाव: ।२४॥ ॥ इत्यलङ्गारचन्द्रिकायां परिकरप्रकरगम्॥ ॥ दति परिकरो नाम चतुर्वि अत्यलङ्गारः ।२४॥

-: 0 :-

Page 146

१४६ कुवलयानन्दे- मा.भप्राये विशेष्ये त भवेत्परिकराङ्गरः। चतुर्जा पुरुषारधीनां दाता देवसतुर्भुअ:॥ अल्र चतुर्भुख दूति विशेश पुरुषाथेचतुथ्यदान-

यथा वा- फसौन्द्रस्ते गुक्ान्वक्त लिखितु' हैहयाधिपः। ट्रूट्टमाखराडल: पत्तः क्वाहमेष क ते गुमा: ॥ फसौन्द्र इत्यादिविशेवयपदानि सहसवदनाद- भिप्रायगर्भाषि॥

साभिप्राय इति, अन्न विशेषणपदस्थाने तरिशेष्येति प्रतिप्य यूव्ववल्ञक्षणं बोध्यम् तव् परिकरे अतिव्याप्तिवारणार्थ लक्षे। लक्षयं सङ्गमयति-श्रन्नेति,यद्यपि देवान्तरव्यवतकतया चतुर्भुज इूति विशेषण' तथापि नपादिसाधारणदेवपदशकेविष्ौ नियमनेन विशेषप्रतोत्योपयिकतया त्रिशेष्यपदमभिमत बोध्यम्। अ्सन्दिग्धमुदाहरति-फणीन्द्र इति, राजानं प्रति कवेरुकि: ; तव गुणाम् वरक्ुं फशोन्द्र: भ्रेष: समर्थ दय्यध्याहाय्यें, एवमग्रेपि। हैहयाधिप: कारतवोरयी: आखणडल इन्द्रः उभयत् गुणानित्यनुषज्यते एषः मर्त्यधममः अहं क्व, ते गुगा: छ्ेति, कशन्दौ महदन्तर सूचयतः सहस्त्रमुख त्वादि त्यादिना सहस्त्रवाहुत्व सहस्रनयनखयो: संग्रहःशभानेकेषां विभेषपदानां तत्तदभिप्रायगर्भत्' विशेष:२५ इति परिकराङुरप्रकरणम्॥ दूति परिकराङ्ुरो नाम पञ्नर्विशृत्यलङ्कार: । २५ ॥

-: 9 :-

Page 147

क्वेषः । १४७ नानार्थसख्यः श्रेषो वषावर्षेगभयाशितः। सवेदोमाघवः पायात्म यो गङ्गामदोघरत्॥ अजे न त्वन्मुखं सुल्यं हरिणाहितसकिना। उच्रज्जरिकौलाल: शुगभे वाहिनौपतिः। अनेकार्थगब्दविन्यासः स्ेष :- सच ननिविधः,प्रकता- नेकविषयः, अप्रऊ्व ताने क विषयः, प्रऊ्ताप्रक्वतानेकविष-

माधव दूति स्तोतव्यत्व न प्रक्वतयो हरिहरयो: कीर्तन

मावत्य ना प्रळ्वतथोः कीर्तनमित्यप्रऊतल्ल षः। वाहिनी- पतिः सेनापतिः समुद्रय्त तत्र समितौ शख्तपहारो- त्वतट्रधिरस सेनापतरेव वर्णन प्रऊ्वतमिति प्र्ता- प्रशतक्व षः॥ स्वेष सचयति-म्नार्थेति, मानार्थस्य शब्दस्य संत्रयो योजनं श्ेष इति लकण। वर्षेत्यादिविभागः, वर्खश्वावखंञ् वर एय्ावर्सयोभयस् एतत्त्रयाश्रितस्तद्विषय दत्यर्थः। सर्वेति, सर्व्वंदः स माधव: वायात् यः अक्क मोवर्दनपवंतं गां पृथौन्च वराहाव- तारे इत्वसनिति विष्युपचे। हरपचे तुस उमाधवः सव्वदा पायात् यो गङ्गां ष्तवानित्वर्थ :; हरिपन मगेणाङ्गरुपतया आह्िता छवतासशि: संयोगस्ेति चन्द्रपचे हरिणा स्र्येपेति कमलपचे उच्चरत् मस्तपातैरुद्रछ्त्कौलाल रुधिर वस् स वाहिनीपति: सेनापति: तथा वाहिमीनां पतिः समुद्रसेति पक्षे कोनालं जलं संमितौ सगरामे।

Page 148

१४८ कुबलयानन्दे- यथा वा- तातः काकोदरोयेन द्रोग्वापि करुयात्मना। पूतनामारणाख्यातः स मेडस्तु भरयां प्रभु:।।

सटृशे वनटद्वानां कमलानां तदौचये। असावृदयमारूढ़: कान्तिमान् रक्कमराडल:। राजा हरति लोकस हृदय मदुलै: करः॥ तब्नाद्ये सोतव्यत्वेन म्ऊतयो: रामळष्णयोः सेषः, दवितीये उपमानत्वे नाम्रऊ्व तयोः पद्माहरिषयोः सेषः, ततीये राजा हरति लोकसेपति चन्द्रवर्गानम्रस्तावे प्रऊ्वतस प्रत्यग्रोदितचन्द्रसाम्रऊ्वतस नवाभिषिक्कसय भात इति, येन करुणायुक्ान्त:करपेन द्रोहकर्त्तापि अदरी भयभून्य: काकस्त्रातो रचितः न तु इतः स पवित्र- नामा रणे ख्यातः विभूरामो मे भरणमस्त्वित्यर्थः । लणापचे तु काकोदर: कालियसर्प: पूतनाया राकस्या मारणेन ख्थात दूति शेष :; नौतानामिति, दयिता प्रति नायकोकि :- तव ईचणे नेत्र कमलानां पध्मानां हरिणानां च सटशे स हत्य- न्वयः । कोदृभानां वने जले अरस्ये च हद्ि प्राप्तानां, तथा लुब्बेर्लोमशोले-भूंरिमि: मिलोमुखै: भरमरैराकुलौभाव' व्याप्तां नोतानामिति पद्मपसे। हरिणपचे तु सुब र्व्याधे: कर्तृभिभूंरि-

नगप्रभेदे कमलदृति विशवः। पसाविति,उदयं-गैलं अभिव््धिस्त, रतं-रत्वर्ष अनुरत्श्, मरडलं-बिम्बं देशव,राजा-चन्द्रोमृपथ,

Page 149

सेषः। १४६ नृपतेः लेषः। यदल प्रक्ताम्रऊतस् षोदा हरयो शब्द-

धानमूलकसयोपमादेरलङ्कारस् व्यङ्गत्वाभिप्रायं नत्व- प्रछ्तार्य्रस्थैव व्यङत्वाभिप्राय' श्रप्रऊ्वतार्थस्यापि शक्का प्रतिपाद्यसाभिघेयत्वावश्य भावेन व्यक्नपेक्तणात्। यद्यपि प्रऊ्वतार्थ प्रकर गाबलाभफटिति बुद्धिस्ये सत्येव पद्ानतृपतितद ग्राह्यघनादिवाचिनां राजकरदिपदा-

पूर्वकमप्रस्तुतार्थः स्फरंत् नचैतावता तस्य व्यङ्गत्व' शक्तरा प्रतिपाद्यमाने सर्वधैव व्यत्तरनपेत्तणात्मय्य वसिते प्रऊ्ृतार्थाभिधाने पच्चात्स्मुरत चेत्-कामं, गूढस्न षोभवतु; अस्तिचान्य नाषि गूढल षः॥

मदुलैरभिनवैः अ्रत्वैध,करेः-किरैः प्राध्यषनैव। म्रत्यगोदितेति,

नज प्रकरणेनाभिधाया नियमनादप्रक्वतार्थस्य व्यङ्रखमेवेति कयं संष? इत्याशड्याइ-यदिति, अलक्वारस्ेति, नचेव शब्द- पत्रिमुलवस्तुध्नेरुच्ेद इति वाय्य अनिरशनिस तमुस्ेनिंहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र यस् खव यत्र प्रसौदसि पुनः सभातुादारोमुद्दा- रसेत्यत् पनिविरुवरूपे प्रस्तुतेऽ्शनिशब्देनाभिधया प्रतोयमानेपि तन्भूलकस्य विरयावपि त्वदनुवर्तनाथमेकं कार्यय कुरुत इति

लक्षण त्वात् अन्योन्यसन्निधानबलात् परसरावं सम्मध्यर्थंवाचक-

Page 150

१५० कुबैल कनन्दे- श्यमतिजरठा: प्रकामगुर्ी- रलघु विर्त्म्बिप यो घरोपरुड्ा:। सततमसुमतामगम्यरुपा: परियातदिक करिकारुटी बिरभर्ा्ति। मन्दमग्निमधुरर्यमोपला-

दृष्टयस्तिमिरजं सिषेविर दोषमोषधिपतेर सन्नतिधौ।। अत्र हि समासोक्कादाहरयायो: प्राकरणिकेथे प्रकर सवशात् टिति बद्िस्ये विशेषणामाय्यादप्रऊ्र- भब्दसमभिव्या हाररूप ग्रब्दान्तर सब्निधिबलात् तथाचाप्रळ्वतैपरभि धानियामकमस्तौति भाव :; एतावता पूर्व्वापरभावमात्रेव तस्य अप्रकवतार्थस्य गूढश्रेप दूति, गूढतच्ाप्रऊ्वतत्वेन द्वितोयार्थस्य भोघ्रमप्रत्ययात्। अयमिति, माघे रवतकगिरिवर्न-अ्रय® गिरिस्तटौ बिर्भतौत्यन्चयः, किश्भूताः ? त्रतिजरठाः त्रत्यन्त कठिमा: प्रकामगुर्वीः अतिमहत्यः अलघुभिविलम्बमानैर्मेंघै- र्व्याप्ता: निरन्तर प्राषिनामगम्यरूपा: परिषता तिर्यकदन्तप्ररा- रिणः दिगगजा यासु ताः। एृष्टवैश्य:पच्े तु जरठा:जीर्णा: पयो- धरा: कुचाः अगम्या: सङ्गमायोग्या: परिगत प्रकटे दिककरिके यासान्ता इत्यर्थ :; दिक्वर्तुलं दथनचतं, करिका नखच्तं। दिक- दष्ट वर्तुलाकार करिकानखरखिकेति यादवः। मन्दमिति, भोषधौनां पत्य सन्द्रस्यासन्निधौ सति अर्थ्यमोपला: सूर्य्यकान्यामन्दौभूतमम्नि इतवन्तः तमः दर्मितः शयधु: पुष्टत्व'

Page 151

से ष: । १५१ तोपि दद्धवेश्याटत्तान्तादि: प्रतीयते, तत् समायोक्रि- रभङ्गश्नष दूति सव्ेषामभिमतमेव एवसन्यल्लापि गूढ- ्षे ध्वनिबुद्धिर्न कार्या॥। यथा वा- रम्या इूति प्राप्तवती: पताका गगं विविक्का द्रतिवर्ड्डयन्तौः। य स्यामसेवन्त नमद्लौका: समं वधूभिर्वलभौर्युवानः। अत्र द्वितीयान्तविशेष एसम र्पितार्यान्गं न शब्दसामय्येन वधूभिरन्वयः विभत्तिभेदात् न च विर्भाक्कभेदेपि तदन्वयाक्ेपकं साधमामिह निवद्ध- मस्ति यत :-

येन तथाऽभवत्, दष््वस्तिमिरजं दोषं आरन्ध्यं सिषेविरे; पच्ान्तरे शषधिपतिर्वेद्यः एवं मन्दाष्मित्वगीथतिमिरागि रोगविशेषाः

दूति, तथा च सेषस्थले व्यक्षनाविरह्ादप्रक्ते तत्खीकार संषव्यवच्चारः सर्वेषामनुपपन्नः स्यादिति भावः। रम्या इति,माघ एव दारकावर्णन, वर्स्या द्वारकाया युवानी वधूभिः सम्बलभीः प्रावादोपरितनग्हाषि प्रसवन्त सेवितवन्तः। किभभूताः? रम्या। दूति हेतोः, पताका बैजवन्ती: प्राप्तवतौः, विविक्ञा विजना, इति हैतो:, रागं रतिं वर्बयन्तो, नमन्ति वलौकानि ककादनपटलप्रान्ता यासां ताः। वधूपचे-पताकाः सौभाग्यानि; पताका वैज

Page 152

२५२ कबलयानन्द- एतस्तिन्तधिकपयः शियं वहनय. संचोम पवनभुवा जवेन नीताः। वाल्मीकेररहित रामलक्यानां साधमंत्र दघति गिरां महासरखः॥ दूत्यत्न वाचिप्तस्नेषोभवेत्। सर्मामत्येतत्त क्रिया- विशेषणं सहाथत्वे नापुापपन्त्' वघूष स्विष्टविशेषण- धान्वयात् प्राकद्रागप्रतीतं साम्यं नालम्वते, तस्मादर्थ. यन्त्यां स्यात् सौभाग्यनाटकाङ्गयोरिति मेदिनी। रागमनुरागं, विवित्नाः सतोलेन पवित्राः नमत्रिवलौकास्ेति नचेति यत वूत्यस्य डूव्यचे वाचिप्तः स्रषोभवेदित्यग्रेतनेनान्वयः। एतस्मि्निति,तन्रे व रैवतकगिरिवर्णनं-एतस्मिन् गिगैमहत्य: सरस्य: वाल्मोकेम नेगिरां साधम्यं सादृश्यं दधति वारयन्ति कि भृतानां गिरां? अरहिती सम्बद्दी रामलक्षणी यासु तथा- भूतानां । सरसौपने-अरहिता: संयुक्ता रामा: पतयोयासान्तथा- भूता लक्ष्णा: सारसवमिता यासु ता इति; किं भूता: सरस्य: ? अधिकां जलशोभां दहन्ता: पवन सभूतेन वेगीन संचोभन्तरङ्रा- कुलत्वत्रीता: प्रापिता: वाल्योकिगिरस्त अधिकाः कपयोयासु ताः पवनभुवा हनूमता वेगेन निजेन संचीभमुद्गटत्व प्रापिता दूति। नन्वनापि सममित्यस्य तुल्याथ लात्ाधनानिबन्धोSस्तोति कुतीन सेषाचेपस्तताह-सममिति,द्राक शोघ् साम्यारथ साम्यार्थ- कहं तथा चानुपपत्यभावा तन्म लक आव्िपो न सभवतीति भावः कथन्तहि तद्वगमस्तवाह-अर्थसौन्दर्येति, विशेषणनां बधूभिरन्वये चमत्श्नेरमुसन्धा नात्तदव्वयतात्प र्थग्रह पूतिभाष:।

Page 153

लेषः। १५३ सौन्दर्यवलादेव तदन्वयानुसन्धानमिति गूढक्षषः तदनु तदलादैव समशब्दस्य साधर्म्यार्थैकल्पनमिति वाच्यस्य वोपमालङ्गारस्याङ्रमयमित्यलं मपञ्जेन, तस्मात्मिंद् सषलेविध्यम्। एवञ्च सेषः प्रकारा- न्तरेणाप द्विविध: सम्पन्नः, उदाह्ारसगतेषु ्रख-

भङ्गमनपेच्यानेकार्थ क्रोड़ौका रादभङ्ग। सर्वदोमाघवः योगङ्गरां हरिणा हतसक्ञिनेत्यादि शव्देषु परस्पर- विलचणं पद्भङ्ग मपेच्य नानार्थक्रोड़ीकारात् समङ्: स्लेष दूति तनसभङ्गल्लष: शब्दालङ्गारः, अभङ्गस्नष-

तदनु=श्षानुसन्धानानन्तरं,तह्नलात् श्रेषवलात्। साधर्म्यार्थेति, साधर्भारूपार्थस्येत्वर्थः । अर्थसाम्याभावेऽपि सकलकलं पुरमे- तज्जातं सम्पति सुधांशबिम्बमिवेत्यादिवच्कब्दसाम्यस्य सभ्वा- दिति भावः । एवकारेण व्यङ्गात्वव्यवच्केदः ; तत्र तयोर्मध्ये। शब्दति, जतुकाष्ठन्यायेन शब्दयेरंव सविष््त्वादिति भाव: । पर्थेति, शब्दाभेदादेकव्वन्तगतफलद्ृयन्यायेनार्थयोरेव स्निष्टत्वा- दिति भाव: । केचित्=अलद्वारसर्वस्काराद्यः । उभयमपीति, सभखाभङस्नषद्यमपोत्यर्थः । श्रब्दस्य परिष्त्यसद्दत्वनान्वय- व्यतिर काभ्यां तद्रतख्चावधारणादिति भाव: । ब्रन्धे=मस्टभट्टाः

मन्तरेंग कथसुपपतिरित्ाणद्ाह-एतदिति, यद्यम्य त्प्रेक्ा- ग्रन्थानन्तर' चितरमोमांसा न कापि दृश्वते तवाप्ययमाणय उब्रौ.

Page 154

१५४ कुबलयानन्दे- सवर्थालग्गार दूति। केचित् उभयमपि शब्दालङ्गार दूत्यने। उभयमप्यर्थालङ्गार इूति खाभिप्रायः। एतद्विवेचनन्तु चित्रमौमांसायां दृष्टव्यम्॥ २६॥

यते-चमतकारेऽथंमुखप्रेचि त्वादर्थाल द्वारत्वमिति प्मुप्रयासयम- कादेस्तु न चमत्कार ऽर्थमुखप्र चित्वमिति न सेषामर्थालद्वारत्व- मपि तु शब्दवेचितात् शब्दालङ्वारत्वमेरवेि॥ २६॥

॥ दूत्यलङ्गारचन्द्रिकायां श्र्ेषप्रकरगम्।।

1:0 :-

॥ दूति क्षेषोनाम पड़ि शत्यलङ्मारः॥२६॥

Page 155

अप्रस्तुतप्रशंसा। १५५ अम्रस्तुतप्रशंसा स्ात् सा यत्र प्रस्तुताथ्या। एक: ऊती भकुन्तेषु योऽन्यं शक्रान्त् याचते॥

वर्शनेन प्रस्तुतावगतिच् प्रस्तुताप्रस्तुतयो: सम्बन्ध सति भवति-सम्बन्वश्न सारूप्य' सामान्यविशेषभावः कार्यकारसभावो वा सम्पवति; तत सामान्यविशेष- भावे सामान्याद्विशेषसय विशेषाद्ा सामान्यस्याबगतौ द्विध्य®, कार्यकारणभावेऽपि कार्य्यात्कारणख कार- सद्ा कार्यस्यावगतौ द्वैविध्यं; मारूप्यात्त एकोभेद- दूत्यस्या: पञन् प्रकारा: यदाङ् :- "कार्ये निमित्ते सामान्ये विशेषे प्रस्तते सति। तदन्यस् वचस्तुल्ये तुत्यस्येति च पञ्नघा" दूति

एक: ऊतौति, अबापस्तुतचातकस प्रशंसा प्रशंस- नीयल्वन प्रस्तुते तत्सरूपे कुद्रे्यो याचनान्निदत्त मानिनि पर्यवस्यति॥

अप्रस्ततेति, सा=भप्रस्त तप्रशंसा। प्रस्तुताथ्तया=प्रस्तु त- मात्रयः प्राधान्यन तात्पर्य्यविषयो यस्यास्तयाभूता; प्रस्त तघर- मप्रस्त तवर्बंनमप्रस्त तम्रशंसेत्यर्थ: एक इति, झती कुशलः, शकुन्तयु पचिषु मध्य यथातक: पक्ादिन्द्रादन्य न याचत इत्यर्थः । कायें दूति, का्ये प्रस्तु ते

Page 156

कुबलयानन्दे-

यया वा- आबङ्कल्निमसटा जटिलांसभित्ि- रारोपितो मगपते: पदवीं यदि खा॥ मत्त भकुम्भतटपाटनलम्पटसय नाद करिप्यति कथं इरियााधिपस्य॥ अत्र शुनकस निन्दा निन्दनीयत्वन पुस्तुते तत्मरूपे कवत्रिमवेषत्यत्र हाराहिमालेयाविद्वत्ताभिनय- वति वैधेये पर्यवस्यति।

सति, तदन्यस्य कारपस्य, वचः प्रतिपादनं, मिमित्त कारगे प्रस्तुते सति तदन्यस्य कार्य्यस्य, एवं सामान्य प्रस्तु ते सति तदन्यस्य विशेषस्य, विशेषे प्रस्तुते सति तदन्यस्य सामान्यस्य, तुब्चे प्रस्तुते सति तदन्यख तक्दृभस्य त्यथः। अ्रन्यशब्दस्य प्रति- सम्बन्धिपर खात् तक्षरूपे तव्दृशे। आवद्ति, आबवा या: छवतिमा: सटा: स्कन्वलोमानि तेर्जटिला व्याप्ता अंसभित्तिः सन्देभी यस्यवभ्तः खा शुनकः मृगपतेः सिंहस्य पदवीं स्थाम यद्यारोपित: तादृभ- सटायुक्तत्व म सिंहसाम्य प्रापित इत्यर्यः । तथापि मस्ताना- मिभानां गजानां कुमभतटस्य पाटमे विदारण लम्पटस् व्यसनिनो हरिणानामधिपस्य मादं सिंहनाद कथ करिष्यतौ- त्यर्थः; अभिनयवति अनुकुव्वतोति समम्यन्त, वैधेय मूखे मूखंवैधेयबालिया द्रत्यमरः ।

Page 157

अ्रप्रस्ततप्रशंसा। १५७

यथा वा- अन्तञ्छिद्रासि भूयांसि कराटका वह्जो बहिः। कथं कमलनालस्य माभूवन् भद्गरागुखा: ॥ अत्रन कमलनालटत्तान्तक तन तत्सरूपे बहिः खलेषु जाग्रत्म भ्वातृपुवादिभिरन्तः कलहं कुर्वागा पुरुषे पय्यवस्वति ॥ एवञ्च लन्नालचययो: प्रशंभा शाब्दः सृति- निन्दा-खरूपाख्या नसाधारसकीर्तनमा नपरोद्रष्टव्यः। सामान्यनिबन्वना यथा- विधाय वैरं सामषें नरोडरो य उदासते। प्रकिप्योदचिष कने शेरते तेडभिमारतम्॥ अ व प्रागेव सामर्षभिशु पाले ककिणीहर यादरं दढ़ोकतवता कष्पेन तस्िन्तुदामितुमयुक्कमिति वत्त- व्यडर्थ प्रस्तुते तत्प्रत्यायनाथें सामान्यमभिह्ितम्।

अन्तरिति, क्विद्राषि रवाषि दोषस्थानानि च कगटका: शूका: खलाय भङ्गराः भङ्गशोला: गुणाः सौभाग्यादय: तन्त-

गत्वमिति च भेद: । एवजति, उत्तोदाहरणेषु प्रम्त तपरस्याप्रस्तुतवएमस्य विरूपख सतोत्यर्थः । विधायेति, ये नराः मनुष्या: सक्रोधेडरी मनी वैर विधायोदासोना भवन्ति ते कचे तषी उदर्भिवर्माग्न निचिप्य अभिमारत पवनाभिमुखं शेरते निद्दां कुब्ध न्तीत्यथ:।

Page 158

१५८ कुबलयानन्द- यथा वा-

परन्ोमिति कोप्यस् परौक्षा निकषोपलः। अत यदित्वं प्रत्यक्षमिव परोक्षेपि मम हितमाच - रसि तदा त्वमुत्तमः सूहदितिविशेषे वक्ञव्यत्वेन प्रस्तुते सामान्यमभिह्ितं। विशेषनिबन्धना यथा-

केसरी निष्ठ रक्तिप्नम्गयथो सगाधिप:॥ अच कष्ण पति बलभट्रवाक्य मार्वद्षसपर पूरवप्रस्तावानुसारेय क्ररएव ख्यातिभाग्भवत न तु मदुरिति सामाना वक्रव्ये ततुप्रत्यायनार्थम- प्रस्तु तो विशेषोऽभिहितः एवं दह्त्कथादिषु सामा- न्यतः कञ्चिदथें प्रस्त त्य तद्विवरसार्थमम्रस्तु तकथा- विशेषोदाहर सेष्विय मेवाम स्तुतप्रशंसा द्रष्व्या कारज- निबन्धना।

सोहाईति, सोहार्दानि मैताख व खर्गरखा दूति रूपक तासां परीक्षणी निकषो पलः परोक्षमिति संप्नितः कोप्यस्तौत्यन्वयः । ऋ्रङ्गति, मृर्गैलाष्कन इ्त्युथ्त इति शेष:। निष्ठर चिप्तामि निरस्तानि मृगयथानि येन तादभः केसरी सिंही मृगाधिप:

Page 159

न्त प्रस्तु तप्रशंसा । १५६

यथा- हृतसार मिवेन्द मगडलं दमयनोवदनाय वेघमा। कतमध्यबिलाम्ब लोक्यते एृतगम्ौ रखनीखनीलिम। अ्रत्नाप्राकरशिकेन्द मरादलगतयोत्मे न्षमागोन दम- यन्नीवदननिर्मागार्थ सारांगहरसन तत्कार्यरूपं वर्शनोयतया प्रस्तुत' दमयन्नीवदनगतलोकोत्तर' सौन्दर्य प्रतौयते। यथा वा- आश्चित्य नूनमस्तदवुातयः पद ते देहक्षयोपनतदिव्यपदा भमुख्याः । लावरयप यनिचयं सुहदि त्वदास विन्यस्य यान्ति मिह्हिर' प्रतिमासभिन्नाः ॥ त्बापुाकरशिक चन्ट्रकर्ट्ट कतयोत् मेच्यमारोन लावरयप एय निचर्य बिन्यासेन कारगेन तत्कार्यमन- न्तकोटिचन्द्रलावराय सालित्व अनन्यमुखसाधाररं

इत्य चत इति च शेष: । ध्रविति, छृतो गभीरायां खन्यां गंत- खस्थाकायस्य नौलिमा येनेति मगड़लविशेषगम्। शम्रित्यति, है देव ! प्रतिमासभ्निवा अमृतव्यतयवन्द्रास्त विष्णो: पदमाकायमेव पदं चरणमाश्रित्य देहस्य चये उपनत सम्पन्नं दिव्यपदस्याभिमुखत्व एषामिवन्र ताः सन्तस्वदास्य- रुपे सुदृदि मिश्ने नून लावस्यस् सरूपस पुसवस्य निचमं विन्यस्य मिहिर सूर्य प्रति यान्तीत्यन्वयः।

Page 160

१६० कबलयानन्द- भगवन्म खे वर्शानीयतया पुस्तुतं पुतीयते, तथाहि- चन्द्रस्तावन्मन्वलिङ्गाद्वद्विक्षयाभ्या ममेदेपि भेदाध्य वसायाद्वा पुतिभासं भिन्नत्व न व्शात: तेनातीताख्चन्द्रा अनन्तकोटय इूति लखं, कालखानादित्वात्मर्वेषाञ्व तेषामाकाशसमाथयगं कषमहिस्ा भगवज्चरय- समाथ्तयत्व नाध्यवसित,भगवच्चरस' परपन्तानाञ्च देह- नयोपस्थितौ परसपद्पाप्ाभिमुख्यं तदानोमेव खसु- हद्दर्गे खकोयसुऊतस्तोमनिवेशनं ततः सर्यमरडल प्रात्तिश्चेत्ये तत्वर्वं सरतिसिद्वमिति तट्नरोधेन तेषां देहकयकालस्यामावास्यारुपस्योपस्थितौ सर्य- मराडल प्राप्ते: प्राक् प्रत्यक्षसिद्ध पुरायत्वे न निरूपितस्य लावएयस प्रहायां निभित्तीकत्य तस चन्द्रसाटृश्य- सरूपोपचरिततत्सौहादवेि भगवन्म खे न्यसन्म त्- प्रेज्ितं। यद्यपि सुह्दजत्वे तावदल्यपुरायसंक्रमो भवति तथापि अच सुहृदित्य कत्रचनेन भगतनम ख-

मन्त्नलिङ्गादिति, नवोनवो भर्वांत जायमान इत्यादि मन्त्र सामर्थ्यादित्ययंः। मन्त्रस्य मानान्तरसिद्वार्थानवादकव्वादाह- दृद्गोति। त्र तौति, तव्सूकतदुष्कृत विधूनुते तस्व प्रिया नातयः सूक्कतसुपयन्ति अप्रिया टुष्क तममिति कौषौतको श्ा तिः स यावत् चिम्बेनमनस्तावदादिययं गच्कतौति स वायुमागच्कति स तब विजिहिते यथा रथचक्रस्य खन्तेन स जरद्ट आक्रमते स

Page 161

१६१ मेव चन्द्रस्य सुहृङू तं न मुखान्तराषि चन्द्रमादृश्य- गन्वस्यास्पदानीति भगवन्म खस्येनरमखेव्यो व्यत- रकोऽपि व्यञ्ञजितः,ततस्न तस्तिन्त्नेव सर्वेषां खखयाव- व्वावरयविन्यसनोत्म्रेक्षसेन प्राग्वशितः म्रत्तुतोऽर्थ: स्ष्टमेव प्रतौयते। यद्यपि ख्ुतौ सूर्यमरडजपराप्तान न्तरभाविविरजानदौक्रमणान्तरमेव सुहत्सुऊत- संक्रमणं खूयते तथापि शारीरक मास्त्रे तसार्थवशात् माग्भाव: स्थापित इूति तदनुसारेण विन्यस् मिह्हिरं प्रतियान्तीत्यु क्रम्। कार्य निबन्धना यथा- नाथ! त्वदंघिनखधावनतोयलग्ना- स्तत्कातिलेशकशिका जलधिं प्रविष्टाः ।

स आगच्कति विरजां नदी तां मनसैवात्यति तत् कृतटष्क ते विधूनुत इति व तौ । शरोरकति, शरीर भवः शारीर: स एव शरोरक आमा तत्प्रतिपादके वर्थः । अरवयात् प्रयोजनवभात् पूर्व पापादित्यागाभावेडचिरादिमार्ग प्राप्तिपूर्व कब्रह्मप्राप्त रस+ वेन पाठकमस्य आर्थक्रमे बाघादिति भावः। स्थापित दूति, सापरायेतर्तव्याभावात्तया छन्य इति तार्तीयाधिकरणे सिडा- न्तित दूव्यरथे: । नाथति, है नाथ! विण्णा! लस्रणनखप्रचालनजले गङ्गारूपे लग्नाः तेषां नखानां कान्तिलेशकषिका: समुद्रं प्राप्ताः ता एनच कणिकास्तस्य जलधेमथनीन सान्द्रलां प्राप्ता नन समुद्रसम्बन्धि-

Page 162

१ई२ कुबसयानन्दे- ता एव तस्य मथनं नवनीभवत्त्यो नूर्न समुदनयनीतपदं प्रपन्ताः ॥ भगवत्पादाम्ब जच्चालनरूपायां दिव्यस त्य- लक्करसादिवल्लमनानां तथा सह समदं प्रविष्टानां तन्नखकान्तिलेशकणिकानां परिखामतया सम्भाव्य- माने समुदनवनी तपदवाच्ये न चन्द्रे गा कार्यण तन्न्ख- कान्त्यु त्कर्ष: प्रतौयते। यथा वा- असास्जद्गतिसौकुमाय्यमधुना हंसस गर्वैरलं मंलापो यदि घायतां परक्ृतैर्वाचंयमत्वव्रतं। बङ्गानामकठोरता यदि द्ृषत्प्रायैव सा मालती कान्तिस्ेत् कमला किमत्र बड्ना काषायमालम्बताम्।। अत्र नायिकागतिसौकुमार्य्यादिष वर्णनीयत्वेन

नवनौतस्य चन्द्रसा पदं प्राप्ताः चन्द्ररूपेग परिणता इत्यर्थः, तथा तहारे थ तदित्यनन्तर हेतुरिति शेषः । तङ्टे तु नखकान्त्य त्कर्ष- इत्यर्थ: । तरस्याश्न्दिति असग: कामिन्या गतिसौकुमायं दृष्टं चेदिताध्याहार णान्वय:, एत्रं संलापोभाषग यदि श्तस्तदा- परभृतेः काकिलेवचं यञ्कतीति तथा तसा भावा मौनमेव वरतं साध्यताम् त्रकठारतां मार्दव' यदि दश्यते तदा सा प्रसिद्ा मालतो दृषत्प्रायेव पाषाणतुस्येव लच्त इूति कान्तिर्दृष्टवेत्तदा कमला लत्ो: काषायं वस्त्रमालम्बतामात्रयतु किमत्र बहुनोत्र- नेतान्वयः । गतगादिषु गतिसौन्दर्यादिषु सव्भाव्यमानानि उत्-

Page 163

अप्रस्तुतम्रशंसा। १६३ प्रस्तुतेष हंसादिगतगवम्यान्त्यादिरुपाणि औरचित्येन सम्भाव्यमानानि कार्य्याणि अभिहितानि। एतानि च पूर्वोदाहरण दूव न वस्तुकार्य्याि किन्तु तन्त्ि- रोक एकार्य्यासि॥ लज्जा तिरख्ां यदि चेतसि सा- दमंशयं पर्वरतराजपु्याः। तं केशपाशं प्रममोत्य कुर्यु र्वालप्रियत्व शिथिलञ्त् मर्य्य॥ दूति उदाहरणान्तर तथैव स्पष्टम्। अङ्गानामकठ.र- तेति ततीयपादे तु वर्मनीयाङ्रमौकुमार्य्यातिशय- निरोक्षणकार्यत्वमपि नार्था च्ेप्यमालती कठो रत्वे विव-

प्रेक्षमायानि। पुर्वोदाहरपाडेलचसमाइ-एतानीति कार्य्या- खोत्यर्थः। लज्जति, तिरयां पखादौनां चेतसि यदि लज्जास्यान्तदा- चमर्यः गोमृगा: पर्वतराजपुतास्त तथा रमगोरं केथपाभ प्रसमोच्य बाला: केगा: प्रिया यासान्तास्तथा तत्व शिथिलं कुयु- रित्यन्वयः। तथेव निरोचणकार्य खमेव। अर्थाक्षेप्यति, दृषत्- प्रायत्वरूपारथाचित्र त्यर्थः। दृदमपि अरप्रस्त तम्ुद्ध ः कार्यतवमपि अपिना प्रस्तुतबुद्धे: कारणत् प्रागुक्त समुच्चौयते। त्वद्ङ्गमार्दवे- दृष्ट कस्य चित्त न भासते, मालतोधभभज्खा कदलोनां कठोर- तेति-तुत्ययोगितायां प्रागुदाहतं॥ ननु कार्य्यरूपेषाप्रस्त तेना- थेंन यत्र म्रस्तु तं तत्कारणमवगम्यने सा कार्य्यनिबन्धना श्रम-

Page 164

१६४ कुबलयानन्द- च्ितं प्रतिप्रयोगिविशेषापेक्षकठोरत्वस्य तदकार्य्य- त्वात् किन्ु तट्बुद्देरेव, इदमपि त्वदङ्गमार्दवे दृष्ट इत्यादृदाहरखान्तरे तथैवस्पष्टम्। अथंस्य कार्यत्व दूव बुद्ध: कार्यत्वेपि कार्य्यनिबन्ध- नत्व न हीयत दूति एतादुमान्यपि कार्यनिबन्धना प्रस्तु तप्रशंसायामुदाहृतानि प्राचौनैः। वस्तुतस्तु तदतिग केपि न दोषः नह्यपसुतप्रशंसायां प्रस्तुता- प्रस्तुतयो: पञ्जविध एव सम्बन्ध दति नियन्त' शक्यते, सम्बन्धान्तरष्वपि तहर्शनात्।

स्तु तप्रभंसोच्यते नचीदाहृतेषु तत्सअवः मालतीकठोरखादेर प्रस्त तस्यार्थस्याकार्य्यतायास्वयैव दर्भिलात्। एवं प्रस्त तस्य कामिनौगतिनिष्ठसौन्दर्यातिशयादेर्निरो क्षणस्यव कारणतन सवरूपतस्तस्याकारणत्वादित्यत श्रह- अर्थस्थेति, अयमाशय :- अर्थस्थाप्रस्त,तल्वे सुतरां तद्व द्वरप्रस्त,त- व्वात्कार्थलाच्च न तावदपस्तु तकार्यलांशासभ्वः, अरथत्वस्य प्रयोजनाभाविन लक्षणी अनिवेभादव्यावर्तकत्वाच्च।नापि प्रस्तुतस्य कारग त्वांभस्यासश्रवः, सरूपतस्तस्या हंतुत्ेपि नातस्य हेतुखा- दिति। ननु गतिसौन्दर्यादेर्द्जानमेव हेतुनंतुन्नायमानं गतिसीन्द- र्यादि, तदभावेपि ज्ञानमाचात्काकोरुत्पत्त रित्यखरसादाह- वस्ततस्विति, तदतिरेके तस्या: प्राचीनोदादृृताप्रस्तुतप्रशंसाया अतिरेके प्रकारपञ्जकाधिको।।

Page 165

अप्रस्ततप्रशंसा। १६५ सथा-तापत्रयौषधवरस्य तव स्व्रितस

एते कडङ्गरचया दरव विप्रकीर्णा- जैवातकग्य किरगा जगति समन्ति ॥ अत्न ह्यमंक्ु तानां चन्द्रकिरयानां भगवन्मन्द-

भगवन्मन्द स्प्रतस तम्मारतारूपः कोप्य,त्कर्षंः प्रती- यते, न च धान्यकडङ्गरचययो: कार्य्यकारणभवादि सम्बन्धक्ति अतः सहोत्पत्यादिक मपि मम्बन्वान्तर- माश्रयणीयमेव्र। एवमपानोपमेयावाश्रित्य तव कवि- क ल्पित कार्यकार णभावनिबन्धने त्राप्रस्ततप्रशंसे दर्शते; ततोऽन्य वापि दृश्यते। यथा-कालिन्दि! ब्रह्ि कुशद्गवजनधिरहं नाम गृह्हासि कस्मात्।

तापेति हे हरे! तव निश्वासरूपमन्दमारुतैन निबन सोऊतस्य बु सरद्ि तोकतस्य स्तिरित रुपस्य आरध्वाल्मिका दिता प त्रयोषध ये छवस्य विप्रकोर्णा: कड़ङ्वरचया बससमूदा दूवैने जेवालकस्य वन्द्रम्य किरगा जगति समन्तीत्यन्वयः।तसारतारूप: किरनसारतारूपः। एवमिति, हृतसारमितुनदाहरणे चन्द्रवदने उममानोपमेयपदा

गत्व एवमन्य व्वपि द्रष्टव्यम्॥ कालिन्दीति, न्मदाया: समुद्रस्य च संवादीयं-तत् यमुना

Page 166

१६ई कुबलयानन्द- शत्ोर्मे नर्मदाहं त्वमपि वदसि मे नाम कस्मात सपत्ा।। मालिन्य न्तह्हि कस्मादनुभवस मिलत्- कज्नलैर्मालवीनां। नेवाम्भोभि: किमासां समजन कुषितः कुतल त्ोपिपाल:। अतर किमामां समजनति मालवोनां तथा रोद नस्य निमित्ते पृष्टे तत्प्रियमरशरूपननमित्तमनाख्याय कुपितः कुनलन्षोसिपाल दूति तत्कार रमभिहित- मिति कारणनिबन्धना। मालवान् प्रति प्रस्थितेन कुन्तलेखरेण कि तेनाशिता ? इति प्ष्े तद्बधान-

मिति अवैव कार्य्यनिबन्धनापि। पूर्वस्यां प्रश्नः भाब्दः अस्ामार्थ दूति भेद: ॥२७॥ मास्या समुद्रय कालिन्दीतुनक्रे कोपाताकूतं नर्मेदाया उत्तरं हे कुभभोद्वव अगस्यमुने व्र हौति, ततः पुनः समुद्रस्य प्रतिवचनं श्रहं जलधिर्भवामि मम शत्रार्नाम कस्मवतोगृब्नासीति,सापुन - राह-नर्मदाहमित्यादि, ततः समुद्रः पुनराह-तर्हिकुती मालिन्यमनुभनसौति, सा पुनराह-मलत्कज्जलैर्मांलव देशाङ्ग- नानां नैताश्तुभिरिति, ततः किमासा जातमिति समुद्रस्य प्रश्न:, कुम्सलदेशाधिप: कुपित दूति नमदाया उत्तरमिति॥ २७॥

दूत्यप्रल्त तप्रशंक्षा नाम सप्तविंशत्यलडारः ॥२०॥

Page 167

प्रस्तुतारद्कर:। १६७ प्रस्तु तेन प्रस्त तस्य द्योतने प्रम्त ताङ्गरः। किं मृङ्ग। मत्यां नालत्यां केतक्या कराटकेदया। यत्र पम्त ते वर्णयमानेनाभिमतमन्यत्प्रस्त त' द्यो- त्यते तव प्रसताङ्कराजङ्कारः। उत्तराईप्रदाहरगम, दूह पियतमेन साकमद्यान पिहर तौ कापित भुङ्ग पृत्य वाह्हात वाच्यायमा पुप्त तत्व। नवानामन्त्रखौया मन्त्रग न वाच्यामस्वाटपुस्त तमेव वाच्यिह खरूप- प्रुप् तावगतये निहंष्मिति बाच्यं, सौगध्यादिना भृङ्गादावप्यामन्त्रणमा लोके दर्शनात्। यथा- कम्त भो: कथया म दैवहतकं मां विद्धि शाखोटकं वैराग्यादिव वन्चि साधु विदितं करमादिर्द कथ्यते। प्रस्त तनेति, प्रधानभूतप्रस्तु नाल्राभित्यज्जकं प्रस्तृतवर्गन प्रस्तु ताङ्कगल द्वारः। प्रम्तृतम्याभिव्य ज्जक्र त्ाद ङ् रदवाङ्ग र इति वयुत् त्ते:। किमिति, हे स्रमर ! माल त्यां निद्यमानायां क एट के इ्वया कगटकव्याप्या केतक्या किं प्रयोजनमिति प्रस्तु तेन स्त्रमर- वृत्तान्तन मयि मनोहारिखां सत्यां किसुदेगकारिसया परवनि- तयेति नायकवृत्तान्तः प्राधान्चेन प्रस्तुतोऽनिव्यज्यते। कर्थामह भङ्गव्टत्तान्तस्य प्रस्तुतत्व? तव्राहदहति, तघाव भुद्समोध्य- कत्वात्तइन्तान्तोऽपि प्रसतत इति भावः। अनामन्तगौयामन्त-

कस्वमिति, भाखोठवतक प्रति कस्यचित्पिकरय प्रश्नोक्तिः । २२ ग

Page 168

कबलयानन्द- वामेनात वटस्तमध्वगजन: सर्वात्मना सेवते। म छायापि परोपकारकरिसी मार्गस्तितव्यापि मे।

त्यन्तमसम्भावितत्वाभावात् एवं प्रस्तुतेन वाच्चार्थेन भृद्गोंपालम्मरुपेसा वत्क्राः कुलवध्वाः सौन्द-

परवनितायां विटसर्वखापहरगासंकल्टुरासद यां

कथयामोत्याद्यत्तरम्। वैराग्यादिव वदसीति पुनः प्रगः; साघुविदि- तमिति शाखोटकस्योत्तर। कम्मादिद वैराग्यमिति पुनः प्रश्न :; कथ्यत इति पुनरुत्तरं प्रतिन्नाय ाखोटक श्रह-वामभागेमो पल्ितोत वटोस्ति त पान्यो जन: सर्व्वात्ममा समित्पतच्छाया- दिभि: सेवते आश्त्रयति, मम पुनमार्गेस्थितस्यापि न छायापि परोपकारसम्पृदिकेति, भूताधारत्वादिति भावः। वायेनेति, मार्गेति प स्रिष्टम् अत्वन्तम् आरोपेणापि, परवनितायामिति, वैश्यायामिति च विषयससमो तद्विषय इत्यर्थः; विटानां सर्व्वख- स्यापहरणे यः सङ्कल्यस्तेन दुःप्रपेति वेश्याविशेषगम्। अन्येति,ह भृङ्ग! अन्यासूपमदंच्षमासु सुमनसां पुष्पामां लतासु तावत् यावत् नवमत्निकाया: कलिका सच्जातरजस्का भवति, लोलं चपलं मनो विनोदय, लोलमिति क्रियाविशेषण वा, नवमलनिकाया लता- विशेषस्य बालामभिनवां असच्जातरजस्कां कलिकामकाले व्यर्ष किमिति कदयंयसि पोडयसीत्न्वयः। रजः पुष्परज, स्रोषां रतथ। ऋृखतीति एतदचन ऋुखति सतोत्यर्थः ॥

Page 169

प्रस्तुताङ्गर:। १६६ वेखायां वा कसटकसक्क लकेतकोकल्पाया प्रवर्तमानं प्रियतमँ प्रत्यपालस्भोद्योत्यते॥। यथा वा- मन्यासु तावदुपमर्टसहासु भृङ्ग- लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु। वालामजातरजमङ्कलिकामकाले व्यथे कदर्थयसि किं नवमल्लिकायाः। अचाप्य द्यानमध्ये चरन्तं मृङ्ग प्रत्युपालम् इूति वाच्याश्रस्यापि प्रस्तुतत्वम्, ददग्व प्रौढ़ाअनासु सतौषु बालिकां रतये क्रोशयति कामिनि श्रवति कसाख्तिद्दिदग्वाया ववनमिति तं म्रत्युपालम्भोद्यो- त्यते॥। यया वा- कोभद्न्दमियं दधाति नलिनौ कादम्बचञ्त्रूच्ततं धत्ते चूतलता नवं किसलयं मुस्कोकिलाखादितम्। दूत्याकसर्य मिथः सखीजनवचः सा दौर्िकायास्तटे चैलान्तेन तिरोदघे सनतटं विम्बाधरं पाणिना।। कोशेति, दूय नलिनी कमलिनी कोशदन्टूं मुकुलयुगल कादम्वस्य हंसस्य पच्चाच्ततं कृतचवतं दधाति धत्ते,तथेयं चूतस्या मस्य लता नूतनं पक्ञवं पुरुषै: कोकिलैरासादितं चर्व्वितं घत्ते पति दौर्घिकाया वाप्यास्तटे मिथ: परस्पर सखौजनस्य वचः आकर्णय या प्रस्तता नाविक कमलमुकुलाम्पल्ञवव्याजेनेता

Page 170

१७० कुबलयानन्द- अच्ेयमति नलिनीव्यक्किविशेषमिरहिशेन दौषि काया रटे दूत्यनेन च वाच्चार्थस्य प्रस्ततत्वं सष्ट, प्रस्तुतान्तवद्योतनञोतगर्द्े खयसेव कविनाविष्क- तम्। अत्राद्योदाहर एयोरन्यापदेशध्वनिमाह लो न-

नीय दूति तवनाभिधायामपयवसितायां तेन प्रस्तुतार्थं- व्यक्िलद्गारः, इह तु वाच्यस्य प्रस्तुतत्वेन तल्नाभिधायां

वेति। वस्तुतक्तयमप्यलङ्गार एव न ध्वनिरिति व्यव- स्थापितं चिचमौमांमायाम्। ततीयोदाहरसस्त्व- लङ्गारत्व करयापि न विवाद: रसा हि ध्वनिळ्वता- "शब्दार्थशक्र न्तिप्ोपि व्यङ्गोर्थ: कविना पुनः। यत्नाविष्कि यते खेक्रा सान्यवालङ्क तिर्ध्वने:"॥ दूति एतान्यपि सारृप्यनिबन्धनान्यढ़ाहर सानि

मदोयम्तनाधरच्तद्टत्तान्त कथयन्तीति जात्वा चैलस्य वस्तस्या- न्ेन प्रान्तेन स्तनतटं तिरोदध विम्बरूपमर पाणिना तिरो दधे आच्छादितव तौत्यन्वयः। अन्यापदेशेति, अन्यस्यापदेशो मिषं यत्र तादृशमित्यर्थः । तदीयमेव ग्रन्थ दर्भरयत-अप्रस्तुतेशादि। व्यवस्थापितमिति, प्रम्तुतत्व पि सुख्यतया तात्परधाभावाहत्राप्यभि- धापर्य्यसानाभावादिति भावः । सान्धैविति, सा अलङ्कृतिर्ध्व ने: रुका पादन्वैवैत्वर्थ :; प्रम्तृतत्वलभनैन प्रस्ततत्वप्राप्मा।

Page 171

प्रस्तुताङ्कर: । १७१

हीयते- ग.चः शिवा काचन सन्तिधत्ते विलोचने जाग्रतमप्रमत्त। समानधर्मा युवयो: सकाशे सखा भविप्यत्यचिरेय्ा कश्चित्॥ अत्र शिवमारूष्यमित्र तदेकदेशतया तद्वाच्य ललाटलोचनमपि शिवराजिमाहानप्रयुतत्वेन वर्स- नौर्यामति तन्म खेन ऊत्सं शिवसारूप्य गग्यम्। यथा वा- वहन्ती सिन्दर' प्रबलकबरीभार तिमिर- त्विषां दन्दर्वन्दोऊतमिव नवौनारककिरगां।

गनिरिति, है विलोचने! मिवा कव्यागरूपा काचन अनिर्वचनीय- प्रभावा रात्रि: शिवरातरिरित्वर्थः; सब्निधत्ते सन्निहिता भवति; अतः युवाम् अप्रमत्ते जाग्रत जाग्रद्रूपे भवतम्; कुतस्तव्राह-युवयोः सकाशे समोपे अचिरेण समानधस्ा सटगः सखा कश्निद्वविष्यति ततीय लोचन भाले भविषतोत्र्थः। तदेकदेशतवेति,शिवरात्रि- माहात्माप्रयुक्तत्व हेतुः, तव् वर्सथते तद्वाच्यम् उदाह्ृतकाव्यवाच्यम् एवञ्ज कदेश्ये क देभभावसम्बन्धनिबन्धन त्वमत्र दर्शितम्। वहन्तीति, भगवत्याःसीमन्तवर्णनमिदम्-अ्रयिभिवे! तव सीमन्तसरणि: नः

Page 172

कुबलयानन्द- तनो तु क्ेमं नस्तव वदनसौन्दर्यलहरौ परोवाहस्त्रोत: सरयिगि्वि सीमन्तसरगिः। अत्नव वर्णनीयत्वेन प्रस्तताया: सौमन्तसरशेवंदन-

वाहकारखौभृतास्स्थाने अ्रमान्ती वदनसौन्दर्य- सम्द्धिः प्रतौयते सापि वर्षनीयत्वन प्रस्तुतैव॥ यथा वा- अङ्गामद्रिमसालकाराडमयते मृङ्गावलीनां रुचं नासामौक्रिक मिन्द्रनीलसरगिं खामानिलादाहते। यं हिमवालुक पि कुचयोधत्त कयां दौपतां तप्नायःपतिताम्ब वत्करतले धाराम्ब मंलीयते॥

क्षेमं तनोत्वित्यन्वयः कोहशै?सिन्दुरं वहन्तौ; किमिव?प्रबलानां

सरगि: केव? खद्ददनसौन्दर्यलहरोगां परीवाहरुपास्त्रोतसः सरगरिवेति परोत्राहोजलनिर्गममार्ग: । जलोच्क्ासा: परोवाह्या इूत्यमरः॥ अरङ्रेति,विरहसन्तापवर्णनम्। अङ्गसम्बन्धं मृगालकारह भृङ्गभ्यो विशेषरहितां तत्समां रुचं कान्तिमयते प्राप्तोति, तापाभ- येन सलिनौभावात्; नासामोक्िक खासानिला दत वादतो- रिन्द्रनौलमणी: पदवीं तत्साम्य गाहते प्राप्नीति तथा कुचयोदत्ता निह्धितेय हिमवालुका कर्पूर वग दोपरूपतां धत्ते, एवं करतले धारारूपेण सिक्त जल तप्तायःपिष्पतितजलषवत्'- लोवत तापातिभयात् शेषष प्राप्तोतीत्यर्थः ॥

Page 173

प्रसतुताङ्कर। १७३ ऋत् नाविदाय विरहासहत्वातिशयप्रकटनाय मंतापवत्कार्य्यारि मणालमालन्यादन्यपि वर्णानीय 4 त्वेन विव्तितानीति तन्म खेन सन्तापोऽवगय्यः। यत्र कार्य मुखेन कार मास्यावर्गतिरपि सोके निवद्वा न तत्ना यमलङ्गार: कित्त्वनमानमेव।। यथा- परिम्जानं पौनसतनजघनसङ्गादुभयत- स्तनोमंध्यस्ान्तः परिमिलनमप्राप्यहरितं। दूदं व्यक्षन्यासं प्रशिथिलभ जाक्तेपवलनैः कशा धा: सन्तापं वदति नलिनौप वशयनम् ।२८ उदाहरणष्टवेपि कार्यनिबन्धनत्व' व्यक्त। न तवरायमिति दयो- रपि वाय्यत्वाहितिभावः । अयमितापलक्षम् अप्रस्त तप्रगंसापि नेति बोध्यम; किं अवतम्तर्हि तत्र चमत्कारोऽत आ्रह-किंतििति, परीति, रत्ावव्यां खविरहातुराया: सागरिकायाः भयनमुप- गतस्य राज्त दयमुक्ति :- इद विसिनीपवरचितं भयमं थाङ्गा: सन्तापं वदत्यनुमापयति; किभभूतं? पौनस्तनजघनसङ्गादुभ- यत उर्ध्वाधोभागयोः परिस्तानं, तनोः क्वमस्य मध्यस्य परिमि- लन सङ्गर्षमम्राम्य श्रन्तर्मध्यभागे हरितव्रर्णम् एवं प्रकरषेस शिथिसयोर्भेजयोराचेपेश्लनोव व्यस्तः विषमीक्ृती न्यासो रचमा यस्य तादृथमिति॥२८॥ । इत्यलफ्ारचन्द्रिकार्या प्रस्तताङ्गुरप्रकरयम्॥

॥ इति प्रश्तु ताङ्क रो ना पराष्टाविंशत्यलङ्ग्ारः॥२८।।

Page 174

१७४ कुवलयानन्दे- पर्यायोक्रन्तु गम्यस् वचो भङ्गन्तराश्चयम्। नमस्तन्म ऊतौ येन मधा राजवधूकुचौ। यदेवगम्य विवत्तितं तस्यैव भङ्गन्तरेण विर्वाक्षत- रुपाद.प चारुतरेस केन चिद्गपान्तरेशाभिधानं पर्यायोक्रम्। उत्तरार्द्वमुदाहरराप, त्रत्न भगवान्वासु- देव: खामाधारण रुपेश गम्य: राजवधूकुचवैयर्था- कारकत्वेन रूपान्तरेग स एवाभिहित:।।

ननु प्रस्तुतकार्याभिधानमुखेन कारणस्य गम्यत्वर्माप प्रस्तुता ङ्र रविषयश्नत् किन्तर्हिं पर्वायोत्तमित्याकांचायामाह-पर्या- योक्तमिति। वच:प्रतिपादन भङ्गान्तरात्रयं भङ्गान्तप्रकारकं लक्षणं परिष्क सते-वद्वेति, तथाच विर्वाच्ततस्ाकाराति- रित्न चारुतरेग रुपेय व्यङ्गस्याभिधान पर्यायोक्तमिति- लक्षणं-पर्यायेग भङ्गन्तरेणोक्रमभिहितं व्यङ्गा यत्रेति व्युत्पत्तेः। लक्षणे खपरं व्यङ्गापरं। न च व्यङ्गस्वेव वाच्यख निष्फलं विरु- द्वन्न तिवाचं? प्रकारभदात्, तदुक 'यदेवोच्यत तदेव व्यङ्गा यथा तु व्यड्गग न तथोचात'-दूति; चारुतरगेति विशेष पत् 'नमोराहु- शिर्क दकारिण दुःखहारिगे' दूत्यत्र न पर्यायोक्तप्रसङ्ग :; खासाधारगरूपेए वासुदेवल न। यत्त, राहुथिरम्केदकारित् रूपव्यङ्गमादायव पर्यायोत वक्ा मंहें न तु विशेषणंसामर्र्यलभ्य वासुदेवतमादार्येति तदयुक्तम् राह्टुरभिरमक दकारित्वस्य वाच्य- सिद्धाङ्गत्वेन तनापि विवचितं व्यकङ्षम प्रधानभूतं वासु- देवत्वं तदादायेव तत्कथनीचित्यात्। राहुस्त्रीकुचनैष्फल्य-

Page 175

पर्य्यायोक्रम्। १७५ लोकं पश्यति यस्याङ्टि: स यस्याङ्कि न पखतति। ताथ्यामप्यपरिच्क द्या विद्या विश्वगुरास्तव॥ अत्र गौतमः पतन्नलिञ्व खासाधारणरूपाय्यां गमाौ रूपान्तरा्यामभिह्ितौ। यथा वा- निवेदयनां हन्त समापयन्तौ

पादौ कियहुरमिमौ प्रयासे निधित्सते तुच्छदयं मनस्तु॥ ऋ्न्र कियहरं जिगमिपेति गम्य एवाथी रूपा- न्तरसाभिहित:। यथा वा-देवं वन्दे जलधिगरधिं देवतामा्व्वभौमम् व्यासप्रष्ठा भुवनविदिता यख वाहाधिवाहा:।

कारिण हरये नम-इत्यत्र तु राहुशिरमकेदकारित्वमेब विवचचतं व्यङ्गमिति युक्त, तदादाय पर्थ्यायोक्तमिति विभावनीयम्। लोकमिति, यस्थाचपादस्याङ्टि: लेकं न पश्यति उरगत्वात् ताभ्याम् अत्तपादपतस्लिभ्यां अपरिक्केद्या अनाकलनीया।। निवद्यतामिति, नलं प्रति दमपस्या उकि :- तव तुच्छदसं मनः कर्तृ, शिरोषकलिकामृदुत्त्ाभिमानमपनयन्ती दमी पादी कियहूरपर्य्यन्तं प्रयामे निधातुमिक्कति? हन्त खेदे, एतन्रिवे- द तां कथ्यतामित्यर्थः ॥ देवमति, देवतासार्व्वभौमं सकलदेवनाऽधीश्वर देव २०

Page 176

१७६ कुबलयामन्द- भूषापेटी भुवनमधर पुष्कर' पुष्पवाटी- शाटीपाला: शतमखमखाच्चन्दनट्र मंनोभू:॥ अन् यस् वेदा वाहा भुजङ्मा भुषणानी त्ादितद्- वाक्यार्थव्यवस्थितौ वेदत्वाद्यारकाया गय्या एव, वेदा- दयो व्यासप्रम खविनेयत्वाद्याकार साभिहिता: परन्तु देवतासार्वभौमत्वस्फुटीकर साय विशेषण विशेष्यभाव- व्यत्यामेन प्रतिपादिता: ।

वन्द कोटश जलधिरेव शरधिस्तूणं यस्य तथाभूतं त्रिपुर- संहारे भरधौक्वतस्य विष्णोविभ्ान्तिसथानलवात, तथा भुवनेषु विदिता: ख्याता: व्यास: प्रछ्ठोऽग्ररो रोषां ते व्यासप्रमुखा वसि- छाद्याः, यस्य वाहानां वाहनानां देवानाम् अधिवाहा: वाह- नाधिक्वता भवन्ति 'पुरोगायेसरप्रष्ठाग्रतः सरपुरःसरा' इत्यमर: एवमधरं भुवनं पाताल भूषए पेटिका सपंभूषण त्वात्, पुष्करमाकाशं; पुष्पवाटिका पुष्पस्थानीयचन्द्रोद्गमाधारत्वात, पतमखः इन्द्रस्तत्- प्रमुखा असन्यादय: दिकपाला: भाटीपालनाधिळ्वता: दिगम्बरलेन दिशामेव शाटोरूपत्वात्, मनोभच्यन्दनतरुः चन्दनखानीये भस्त्र- सम्बन्वित्वात्, भस्तमना शिवेनाङ्गानामनुलेषनस्य पुराधेषु प्रसिद्धे:। अरत्र लक्षणं सङ्गमर्वात-अति, व्यवस्थितो विवन्नायां सत्यां अवगम्या: व्यड्गनाः। विनैयत्वैति, शिक्षणीयत्वेत्यर्थः; आदिना-

तेष्ववगमादिति भाव:। साचादेव व्यासादिविनेय ताद्याकारेप किमिति न निरहिष्ट-इत्यापडयाह, परन्तिवति,यद्यप्य सविशेष्य-

Page 177

पर्य्यायोक्कम्। १७७ अतालङ्गारसर्वख्वतापि पर्य्यायोक्तस्य सम्प्र- दायागतमिद्मेव लक्षणमङ्गौ्वतम्- गव्यस्यापि भङ्गन्तरे णाभिधानं पय्यायोक्तकमिति। "च क्रा भिघा त प्रसभात्यैव चकार यो राङ्वधूजनस्य। आलिङ्गनोह्दामविलासवन्वां रतोत्सवं चम्बनमाल्शेपं' -दति प्राचीनन्तदुदाहर सत्वन्वथा योजितम। गङ वधूगतेन विशिष्टेन रतोत्सवेन राजशिरम्कद: कार णरूपोगव्यत इति-एवञ्ज 'गभ्यसैवाभिधान'- इति लक्षणसयानुपपत्तिमायङ्काह्ह 'यङ्मं्र तस्यै- वाभिधानायोगात्कार्य्यादिद्वार यौवाभिधानं लक्षसे विर्वाच्तं-दति लक्षगं क्विषगत्या योजितम्। विशेषणभवैपि देवतासार्वभौमत्वमवगम्यते, तरथापि स्फुटप्रति- पत्र्थ तद्वैपरौत्यं क्वतमित्यर्थ: । चक्रति, यो देव: सुदर्शंनचक्रस्याभिधाते या प्रसभ आरज्ञा तयव राहुबधूजनस्य सुरतोक्षव आलिङ्गनस्व उद्दामा उङ्टा ये विलासास्तेवन्वा रह्ित चुम्बनमातावशेष चकाेत्यन्वयः ॥ विभिष्टेन उत्तविशेषणबिभिट्टेन। एवस ईटयोदाहरणयोजने च। अनुपपत्तिमिति, गम्यस्य राड्डुभिरम् दस्य भङ्गम्तर णानभिधा- नादव्याप्तिमाशकात्यर्थः । अभिधानायोगादिति, अयमाभय :- अत्र हि राष्ट्मिरकक दकारोति वासुदेव इूति वा व्यङ्गा राह्ुबध्-

इूति न वक्षु भक्म, धर्मितोवासुदेबस्य प्रक्रान्तलेन यच्कब्दा-

Page 178

१७६ कुवलयानन्दे- लोचनलता पर्य्यायोक्कं-'यदनपान प्रकारेणाभिधौयत, -दूतोदमेव लक्षरमङ्गीऊत्य तदुदाहर से च - कार्य्येष शब्दाभिहितेन कार एं व्यङ् प्रदर्श्य,तत्र लक््यं लच्त- नाम च क्रिष्टगत्या योजित। वाच्यादनेश्रन प्रकारेस व्यङ्ग नो पर्लाच्षत सट् यद भिधौयते तत्पर्य्यायेस प्रका- रन्त रेग व्यड्नोपलचितमुक्रमिति-सर्वोयं क्रोशः किमर्थ-दूतिन विद्यः प्रदर्शितानि हि गमास्यैव रुरपा- नरणाभि धाने बहून्युदाहरगानि, 'चक्राभिधात प्रसभान्नयव'-इति माचोनोदाहर समपि सरूपेय गमास भगवतो रूपान्रसाभिधानसत्वात् सुयो- जनमेव।

वासुदेवत्वस्य वा धर्ममस्य प्रकारान्तरेखनभिधानात्, तम्म्ात् पर्य्यायेण कार्य्यादिद्ारेणोक्त गम्यमान्रिप् वेति लन्षषार्थ इति। अभिधान आचेषो व्यञ्जम वा॥

व्दाभिहितस्थापि भगवतो वासुदेव त्वादिना रूपान्तरीय व्यङ्गतया यधात्र ते बाधकाभावादिति भावः ; न चाभिधाविषये कथ व्यन्जनीति वाचयं, वासदेवत्वादिना प्रतीयमाने भगवत्यभिधा- विषयत्वासन्नवात्, तस्या: सवावस्केद्कधर्मेंगैव बोधकलवात्, अतएवोक्र 'मक्यादव्येन रुपेय जाते भवति लचगेति' इद तु लचणहे तभावाढव्यञ्जनोपगस्यत इति।

Page 179

पर्य्यायोंक्रम्। १७६ यत्त तव राजगर दावगमनं तल प्रागुक्त- रोत्या प्रस्तुताङ्कर एव/प्रस्तुतेन पराहो: शिरोमाला-

वतो रूपान्तरे उपपादिते तेन भगवतः खरुपेणा- वगमनं पर्य्यायोक्तस्य विषय:॥

ननु प्रस्तुतेन ताटपरतोक्षवरूपेण कार्येण प्रस्तृतस्यैव राहु- मिरम्केदरूपकारपस्य प्रतीतौ चमत्कवतिविशेषस्तस्या अलङ्गा- रत्व गमयति, तच्न लोयमानमप्रस्तृतप्रशंमाया असभवादुक्त- रोत्या पर्य्यायोक्तरूपपयेव सवीकर्तव्यमित्याभद्रह-यत्विति,

भाव: । संच्ेपतोदर्भितमपि पर्थ्यायोक्षविषय विश्रद्यति-प्रस्त- तेनेत्यादिना; यक्षु भगवद्रपेणवगमनं विशेषणमय्ादालभ्यलेना- सुन्दर' पर्ययायोक्तस्य विषय-इति तद्विचारितरमणीय, न हि पर्ष्यायोक्षे व्यङ्गसौन्दर्थकतोविच्कित्तिविशेष: किन्तु भङ्गान्तराभि- धानऊ्वतएव, व्यङ्गन्तुभङ्गन्तराभिधानती सुन्दरमेव प्रायभी दृश्यते, यथा दहागन्तव्यमिति विवचषिने वयङ्ग, अय देशोऽलङ्वरणीय: सफलतामुपनेतव्य-इत्यादी, अतस्तदसुन्दरत्वीद्वावनमकिञ्चित्- करमेव;अलक्रार सर्वस कारगन्थविरोधोद्वावनन्तु तच्क्िचाकारियं प्रति न शोभते, उपजीव्य त्ोद्वावनमपि ग्रन्थस्याकिञ्चित्करमेव।

तोत्यलं विम्तुरेष ॥

Page 180

१८० कुबलयानन्द-

यामि चूतलतां ट्रष्ट' युवाभ्यामास्तामिह्॥। अत नायिकां नायकेन सङ्मय्य चुतलता्दर्शन - व्याजेन निर्गच्छनत्या सख्या तत्साच्छन्दसम्पादन- रूपेष्टसाधनं पर्य्यायोक्रम्॥। यथा वा- देहि मत्कन्दकं राघे परिधाननिगूहितम्। दूति विस्त् सयन्त्ीवीं तस्या: कष्णोमदेस्ुनः॥ पूर्वत्र परे ष्टसाधनमत्र कन्दुकगोधनाथे नौवौ- विस्त्र स नव्याजेन खेष्टसाधनमिति भेद: ॥२६॥

प्रकारान्तरए पर्ष्यायोक लक्षयति-पर्य्यायोक्रमिति.रमगी- येन व्याजेन मिषेए खपय परस्य वा दूष्टस्य यन्साधन सम्पादन तदपि पर्य्यायोतां, पर्य्यायेण व्याजरूपेणोत् यत्रेति व्यृत्पत्ते: । सम्पादनेति, सम्पादनरूप यदिष्ट तव्साधन तत्करण- मित्यथः । देह्ौति, परिधानन अधरवत्तण निगूहितमाच्कादित- मित्यर्थः, एवञ्ज प्रकारद्वयसाधारण' तदन्यतरत्व सामान्य लक्षण म्बोध्यम् । २६॥

इत्यलङ्गारचन्द्रिकाया पर्य्यायोतप्रकरगम् :

--: ०:

Page 181

व्याजस्ततिः। १८१

क: खघनि विवेकस्ते पापिनो नयसे दिवम। साधु दूति! पुनः साधु कर्तव्य करिमतः परम्। यन्मरदर्थ विलूनासि दन्तैरपि नखैरपि॥ निन्दायास्तुतः स्तुत्यादिनिन्दाया वा अनगमनं व्याजस्तु तिः। कः खर्धुनोत्यदाहरणे विवको नास्तति निन्दाव्याजेन गङ्गासुक्कतिवदेव महानातकादिकत- वतोऽपि खर्ग नयतीति व्याजरूपया निन्दया तत्- प्रभावातिरायस्तुतिः, साधुदूतौत्युदाहर से मदर्थें म हा क्रो शमनुभूतवत्यसौति व्याजरूपया स्तुत्या मदर्य न गतासि किन्तु रन्तुमेव गतासि, घिक त्वां दूतिकाधर्मं- विरुद्धकारिगीमिति निन्दावगमाते।

उत्विरिति, अत्न निन्दास्त तिभ्यामिति स्तुतिनिन्दयोरिति चेतरेतरो न विवचितः, तथाच निन्दास्तुतेः स् त्या च निन्दाया: सतत्या स्त तेशोक्िरभिव्यकि: व्याजस्त तिरित्वर्थः। पथमे व्याजेन स्ततिरिति चरमयोर्व्याजरूपा स्तुतिरिति च व्युत्पत्तः, अतएव व्याजस्ततिप दार्थानुगमाभावाब्निन्दया निन्दाभिव्यत्ञिव्यीजनिन्दा स्यमलङ्गारान्तरं-इत्यग्र वक्यते; एवमादे प्रकारद्वये स्त तिनिन्दयो: समानविषय तभिव्नविषयत्वाभ्यां प्र.येकद्वैविध्य -इति चत्वारो भेदा :; अन्त्यस्त भिन्नविषयस्त तिक एकएवेति पञ्चभेदा :; लन्नणन्तु-व्याजनिन्दाभिन्नत्व सति स्तुतिनिन्दान्यतर- पर्थ्थवलायि स्त तिनिन्दान्यतरत् सव्वानुगत बोध्यम्॥

Page 182

१८२ कुबलयानन्दे-

यथा वा- कस्े शौर्य्यमदी योद्'त्वय्येकं सप्निमास्थिते। सप्-प्रिसमारूढ़ा भवन्ति परिपन्थिन: ।। अद्वं दानबवैरिया गिरिअयाप्यद्व शिवस्याहृतं। देवेत्य अगतोतले अपरहाराभावे समुन्मीलति॥ गङ्गामागरमम्बर शशिकला नागाधिप: व्मातलं। सर्वस्तत्वमधौश्वरत्वमगमत् त्वां माञ्य भिच्ताटनम्॥

व्या जेन स्तुतिर्व्यज्य ते,दितीयोदाहरणेसर्वत्तः सर्वेख्- रोजसौतिराज्ः स्त.त्या वराजरुपया मदीयवैदुष्यादि-

कम्ते दूति, नृप प्रति कवरुत्ि :- तववि योहुमेक सपि अखं- आस्थिते आरूढे सति परिपन्थिनः शत्रवः सप्ताशसमारूढा भवन्तोत्यन्वयः। सप्तसपयोऽखवा अस्येति सूर्ध्यः, सप्त च ते सप्तयः अखाःतक्षमारूढा-दूति द्वितौयोरऽर्ो निन्दाद्योतकः, त्वया संमुखा हता: सूर्य्यमएडलं भिखा दितसुपगता-इति स्तुतौ पर्यवसानम्। श्रद्धमिति, शिवस्य देहारई् दानवानां वैरिणा हरिया ब्हृत हरिहरात्सकस्येकस्य विग्रहस्य प्रसिद्वे, एवं गिरिजयाप्यवशिष्टा- धमाहृतं, हे देव! राजन्! दरत्यमुक्तप्रकारेण जगतौतले सार हरस्या- भावे समुन्यौलति प्रकाशमाने सति गङ्गासागरं प्रत्यगमदित्याद्य- न्वयः। नागाधिप: शेषः व्ातलं पातालं त्वामिति पूर्व्वान्वितम्।। वैदुथादिति, विद्वतादौत्यर्थः । आदिमा तपःथौलादिपरि- ग्रहः। नचात्र राजवर्णनप्रस्तावे कथ स्ततेर्व्याजरूपख-इति

Page 183

स्तुव्याजति:। १८३ दारिद्रादि सर्बें जाननपि बड्प्रदानेन रक्षित मतोपि मह्य' किमपि न ददासौति निन्दा बाज्यते; सर्वमिदं निन्दासत त्योरेकविघयत्व उदाहरणां। भिन्न- विषयत्व निन्दया स्तु त्याभिवांक्कि, यथा- कस्त वानर! रामराजभवने लेखार्थसंवाहको- यात: कुत्र पुरा गतः स हनुमान्निर्हन्धलङ्गापुरः। वद्ोराचससूनुनेति कपिभि: सन्ताड़ितस्तर्जितः स व्रोडात्तपराभवोवनमग: कुत्नेति न सायते।। अच हनमन्तिन्दका इतरवानरस्त त्यभिवाक्ति: सतुत्या निन्दाभित्यक्ति:, यथा- यद्त्ा मुहरौकषसे न धनिनां ब्रषे न चाटून रषा नैषां गर्ववच: श्टणोषि न च तान् प्रत्याभया घार्वास। वाच्यं ? स्त तिपयंवसानविवचायां खकोयभिचाट नोद्वाट नस्या-

स्याविरुद्धत्वात् ॥ कस्तमिति, श्ङ्गदं प्रति कस्यचिद्राच्सस्य प्रम्नः। रामरूपस्य राजोभवने लेखाथस्व सन्देशस्य वाहकोऽस्मौत्युत्तरम्, पुरा पूर्वमा- गतः। निर्दग्धलड्कापुरः स हनुमान् कुत्र यात-इति पुनः पूर्वस्थ प्रश्नः। बड-इत्यादुात्तराधमद्गदस्योत्तरं। राजसस्य रावणस्य सूनुना बद-दति-हेतो: कपिभिर्वानरःसम्यक ताड़ितस्तजितः स वनमृग: हसुमान् व्रोडया लव्जया आत्तः प्राप्तः पराभवो येम ताटभ: कुच यात-इति म भायत-इत्यन्वय:॥ यदिति, हे कुरङ्! यट-यस्माद् धनिनां मुख सुड्टर्मंड- र्वारंवार नेचस्े न पश्यसि, मृषा मिथ्या चाटून प्रियशब्दान् 28

Page 184

१८४ कुब्यामन्द- काले वालतसानि खादसि पर निद्रासि निद्रागमे तन्म ब्रूहि कुरङ्ग! कुज भवता किन्नाम तप्ु'तषः॥ अत हरिएस्तृत्या राजनिविर्सास्यात्मनोनिन्दा-

सर्वखकार :- तेन हि सारुप्यनिबन्धनाप्रस्तुतप्रण सो- दाहरसात्तर वैध्मेरयापि दृश्यते, यथा- धन्या: खल वने वाता: काह्वारा: सुखभौतलाः। राममिन्दीवरश्याम ये स्पृशन्त्यनिवारिता: ॥ अत्र वाता धन्या-दूति अप्रस्तुतार्थादहमधन्या -इति वैधभौंय प्रस्तुतोर्थ: प्रतीयत-इूति वुात्मा- दित'। दयमावाप्रस्त तप्रशंमा न कार्यकारणनिबन्ध- नेति दगड़ी,

न वद्सि-ग्रदिति सव्वेत सम्बध्यसे-एषां धमिना गर्वयुक्क वचन न ऋृणोषि, तान् वनिकान प्रति आशया धनाशया म धावसि, पर केवल काले तुधासमये खादसि भच्वयसि, निद्राया आगमे च निद्रां प्राम्नोषि, तचसरात्-कुत्र तौर्थे-कि नाम तप :- तप्त; तद व्र होत्यन्वयः। निर्विस्स्य-खिव्रस्य। तेनहीत्यस्य-इनि व्युत्पादितमि य- येतमैनान्वय:। कलहार जलपुष्पविशेष:, तक्षम्बन्धिन :- कालहारा:, सुखयन्तौति सुखा :- सुखास ते शौतलाश्ेत्य्थः॥

Page 185

व्याजस्ततिः। १८५

यदाह- तप्रस्तु तप्रशंसा सादप्काराडेत या स्तुतिः । सुख नौर्वन्ति हरिणा वनेष्वपर भेबिनः ।। अर्थैरयत्नसुलमै जलैर्दर्भाङ्क गदिभिः। सेयम प्रस्तु तैवाल मगरत्ति: प्रशस्यते॥ राजानुवर्तनक् शनिर्विसेन मनाजना-इति। वस्तुतस्वच व्याजस्तुतिरत्येव युत्त, स्तु त्या निन्दा-

निन्दास्ततिभ्यां प्रस्तुते स्तुतिनिन्दे गम्येते-इत्येतावता व्याजस्तुतिमावमम्रस्तुतप्रशंमा खात्, एवञ्चानया प्रक्रियया वत्रान्यगतस्तु तिविवक्तयान्यस्तुतिः क्रियत तन्नापि व्याजस्तु तिरेब, अन्यस्तुतिव्याजेन तदन्य- स्ुतिरित्यर्थानुगमसङ्गावात्। अप्रकाण्ड-अप्रस्तावे; तथाचाप्रस्तता चामी प्रगंसा चेति वुत्पात्तरिति भाव:। न परसेविन :- अ्रप र सेविनः; प्रभस्यते- स्लू यत । मतद्दयप्यखरसबोज दर्भयति,-वम्तु तस्विति। अभिव्यक्ति- रिति, योऽपरस्तु तम्रभंसातोवैचिवस्य विषय आल्षम्नभूतोविशेष -दूत्यन्वयः, पन्यथा ततोव चित्रेपि तदन्तर्भावाडीकार। एव-

स् तित्वसिद्दी पेत्यमंः। प्रक्रियया-प्रकारेण॥

Page 186

१६६ झवसमानव्े-

यमा- शिवरिणि ज्ञ नु नाम किया्विर किमभिधानमसावकरोत्तपः। तरुगि। येन तवाधरपाटल दर्भांत बिम्बफल शुकथावक:॥ अत्र शुकशावकस्त त्या नायिकाघर सौभा ग्यातिशय- सुतिवाज्यते॥ ३० ॥ शिखरिगौति, नायिकां प्रति नायवस्योक्ि :- हे तरुषि! अ्रसौ शुकबालकः, नाम वितर्कें,क नु कस्मिन, शिखरिषि पर्वते,कियत्- कालं चिर, किमभिधानं कि नामकं, तप्तः भकरोत् येन हेतुना तवाधरवत्ाटल रतावर्ण विम्वफल ददातीत्यन्वयः ॥३० ॥

॥। इति व्याजसु तिर्नाम निंशदलङ्करः॥३०॥

Page 187

व्याजनिन्दा। १८७ निन्दाया निन्दया वाक्तिवर्गजनिन्देति गौयते। विधे! सनिन्दोयस्त प्रागेकमेवाहर्छरः॥ अत्र हरनिन्दया विषमविपाक' स'सार' प्रवतयतो- विधेरभिश्ाङ्गा निन्दा-वयजनिन्दा। यथा वा- विधिरव विशेषगहखीय: करट!त्वं रट कक्षवापगघः। सहकारतरौचकार यम्ते महवासं सरलेन कोकिलेन अ्रन्यस्तुत्यान्यस्तु त्यभिव्याक्तिरिति पञ्चमप्रकार- वाजस्त तिप्रतौवन्दौभूतेय वाजनिन्दा। व्याजनिन्दा लक्षयति,-निन्दाया-इति, यत्रान्यनिन्द- याऽन्यस्यनिन्दाया अभिव्यक्ति: पर्य्यवस्यति सा व्याजनिन्दा- दरतरनिन्दाव्याजेन निन्देतिव्य त्पत्तः । विधे-दति, है विधे! ब्रभ्मन् ! प्राक् पूव्व ते तवकमेव शिरो यः अ्रहरत् अच्क्रिनत् स एवार्थात् हरोनिन्द-इत्यन्वय: ॥ निन्दयेत्यभिव्यङ्गत्य नेनान्वित, निन्दयाभिव्यङ्गा विधेर्निन्दा व्याजनिन्देत्यन्वयः । विषमविपाक दारुणपरिगाम ॥ विधिरवति, विभेषतोयहमेयः, द्ेकरट! काक! त्व' रट रटन कुरु,यीडसी विधि: प्ाम्त्रष्टच्चे सरलेन सौम्येन कोकि- लेन सह वास तव चकारेत्यन्वय:।। मनु केनाप्यालङ्ारिकेणामुत्ाया व्याजनिन्दाया: कथम-

प्रतिबन्दौस्थानीयेत्यथ:, तथा ध स्ततिवन्निन्दायामप्रस्त तप्रभ'- सातोव चित्रा विशेषात्तदनन्तर्भावे व्याजस्तुतौ चार्थानुगमाभावा- दनन्तर्भांवे पृथगलङ्वारताया शचित्यापातत्वात्प्राचौनैरनुक्कापि सवोकर्तु मुचितेत्याभयः॥

Page 188

१८८ कुबलयानन्द- ननु यतरान्यस्तु त्यान्यस्तुतेरन्यनिन्दायान्यनिन्दा- या्च प्रतौति: तब वाजस्तु तिवराजनिन्दालङ्गाग्योर- भ्य पगमे स्तुिनिन्दारूपाप्रस्तु तप्रश सोदाहरसेव्व- प्रस्तुतप्रशंभा न वक्तवग, तेषामपि वराजस्तु तिवाज-

दत्तान्तः प्रतोयते यत्रा प्रस्त तटत्तान्तात् स्ुतिनिन्दा- रूपा ततमरूप: अन्तः छिद्रासि भूयांसोत्यादौ, तल लब्धावकाया सारूप्यनिबन्धनाम्रस्तुतप्रशंसा अलापि वर्तमाना-न निवारयितु शक्ा, अ्रन्यस्त त्याऽन्य- स्त् तिरन्यनिन्दयान्यनिन्द त्येव' वराजस्त तिवाजः निन्दे अपि सम्भवतस्चेत्ः-कार्म-ते अपि सम्भवेतां, नत्वसा: परित्यागः । यद्यपि विधिरव विशेषगर्ह- गौय-इूति सोके विधिनिन्दया तन्मूलकाकनिन्दया चाविशेषज्नस प्रभोप्तव च विद्ृत्समतया स्थापितस मूर्षस्य घनिन्दा प्रतौयत-दति तत सारूप्यनिब- न्धनाऽप्रस्त तम्रशंसाप्यस्ति, तथापि सैव वाजननिन्दा- मूलेति प्रथमोपस्थिता, सापि तल दुर्वारा, एवञ्च प्रागुततायरेक: क्वती भकुन्तेष्वि याद्वक्तन्निमेत्यनयोरप्रस्तुत- प्रश सोदाहरणत्ायद्गतिमाणङ्गते,-नन्विति, क्रोड़ौकार:

न दोष-द्याभवेन समाधत,-यन्रेति, एतच इय्यादा- वित्यनैनान्वित, अस्या: अप्रस्तु तप्रथसायाः; सैव अ्रप्रस्तुत- प्रशंसैव ॥

Page 189

व्याजनिन्दा। १८६

चमत्कारातिशय: एवमेव वाजस्तुतिमूलकब्राजस- तिरुपाप्यस्तुतप्रशंसा दृश्यते, यथा वा- लावएयद्रविसवायो न गगितः क्रशेमहानर्जितः खच्कन्द चरतोजनस हृदये चिन्ताज्वरोनिर्मितः। एषापि खगुसानुरपरमसा भावाइ्वराकौ हता कोर्थश्चेतसि वेघसा विनिहितस्तन्वीमिमान्तव्वता।। अबापस्त तायास्तुरुगया: सट्टनिन्दाशराजेन तन्त्ि- न्दावाजेन च तत्सौन्दर्य्यप्रशंसाप्रशंसनीयत्व न कवि- विवच्ततायाः खकविताया: सृष्टिनिन्दावगजेन तन्त्ि- न्दाव्याजेन च शब्दार्थचमत्कारातिशयप्रश सायां पर्य-

लावखेति, इमां तन्वों तन्वता सृजता वेधसा चेतसि कोऽर्थ: कामनाविषयभूत: विनिहित: अभिमहितः किम्प्रयोजनमुदि- श्येयं निर्मितेत्यर्थः। नन्वनायासेनातिसृन्दरतन्वौनिष्पत्तिरेव प्रयो जन तद्भावेपि वा लौलामाचण तनिर्माण स्वादत आह- लावरदत्यादि। वतोलावस्रूपस्व द्रविगस्य धनस्य व्ययो न गणितः महान् के भोडर्जितः कवतः सेच्काचारियोजनस्य उदासीन- स्थापि दृदये चिन्तैव ज्वरोनिरमित: । एषापि बराको दोना खमुणानुरूपस्य वरस्याभावाद्दतंव हता नष्टप्राया; तवा च वक्ा- याससाध्यत्वादनिष्टानुबन्धित्वाव्च न तन्व्या: प्रयोजनत्व नापि लोलामात्रेण तन्रिर्मागज्च सभ्भवतौति भाव:॥

Page 190

१६० कुबलयानन्द- वर्सथात। तस्थ क्षोकस्य वाच्याथेविषये-यद्यपि नात्य- न्तसामञ्जख नहीमे विकल्पा वीतरागस्येति कल्प- वितु आक्य', रसाननगुशत्वात्, वौतरागहृदयसा- प्येव विधवष्येष्वप्रटत्तेय्व; नाि रागिस-इति यजाते; तदी्यविकल्पेषु वराकीति ऊपगातालिद्गितम्य हते- त्यमङ्गलार्पाहितस्य च वचमोऽनुचितत्वात्तुल्यरमणा- भावादित्य स्ात्यन्तमनु चितत्वाज्च। खात्मनि तदनु- रूपतासम्भावजायामपि रागित्वे हि पशुप्रायता स्ात्, तथापि विवन्नितप्रक्त ताथतायां न किञ्तिदमामञ्स्यं, अतएवास्य स्ोकस्याम्रस्त् तप्रशंसापरत्वमुक्त प्राचोनै:,

वाजेन-खकवितानिन्दाव्याजेन। कविता सौन्दर्थरूपा, प्रस्तु तार्थस्यात्यन्तमस्फुटत्वात्कथमस्य पद्यस्य तत्परत्वमियाणङ्गामपनेतु भूमौकामारचयति,-अरस्ये- त्यादि, रसाननुगुगत्वादिति, वौतरागे शृङ्गारसाासभ्ववादिति भाव:। ननु भृङ्गारासभ्वऽपि तन्वोनिर्मामनिन्दया भान्तरस- परिपोवादस्यव रसानुगुणत्वमतआरह,-वीतरागति, नापि रागिय-दूत्यनन्तर इमे विकल्या-इत्यनुषज्यते। विबच्ितेति, स्वकवितासौन्दर्थरूपे्यर्थः, अतएव-वाच्यादौ सामन्नस्यादेव,

सामन्जस्यमेवास्फुटेप्यप्रस्त ताथें तात्पय गमयतीतिभाव:॥३१॥ दू त्यल ङ्रारचन्द्रिकायां व्याजनिन्दाप्रकरगम्॥ ॥ इूति व्याजनिन्दा नामैक ल्रं म दलङ्क्र:॥ ३१॥

Page 191

आ्रच्चेपः। १६१ श्क्षेपः खयमुक्तस्य प्रतिषेधा विचारखात्। चन्द्र! सन्दभयात्मानमथवात प्रियामुखन्। अतर प्रारथितस चन्द्रइर्शनस प्रियानुखमत्वेना- नर्थक्य विचार्य्य अथवेत्यादिमचितः प्रतिषेध

यया वा-

कर्ामृतं रक्षत हे कगौन्द्रा: ! यत्तस्य देत्यादूब लुख्ठनाय काव्यार्थचोरा: प्रगुगीभनन्॥ गृहन्न सर्वे यदि वा यथेच्छं नास्ति क्तिः क्वापि करौखरायाम्।

प्रतिषेध आ्राक्षेप: । सूचितेति, पचान्तरपरिग्रहस्य पूर्व्वपक्षपतिक्षेपनियतला- दिति भावः। न चात केमर्यारुपपज्चमप्रतोपप्रभेदेन गतार्थतवं

अ्रसतन्दिग्ध नुदाहरति-साहित्येति, हे कविय्काः ! साहित्य- समुद्ररूपाणां भारतादोनां मन्यनादिव परिशोलनादुत्ितम् उत्पन्न कणयोरमृतमिवास्वादक काव्यं रक्षत, यद् यम्मात् तस्य सुछनार्थ देत्या रब काव्यरूपस्वार्वस्य वित्तस्य चोरा: प्रगुणी- भवन्ति बहुलौभवन्तीत्यन्वयः। यहन्विति, यदिवे यथ वेव्यनेन समानार्थम्। सुनयु अपहतेपु।

Page 192

१८२ कुतलयानन्द- रत्नेषु लुप्नेषु बङ्ष्वमत्यैं- रद्यापि रत्नाकर एव सिन्धु:।। अत्र प्रथमल्लोकेन प्रार्थितस्य काव्यार्थचोरेभ्यो रचषस स्रोल्मिसितवैनिवगयां समद्गतरत्रजाल- वदक्षयत्व विचिन््य प्रतिषेध आ्राच्चेपः। निषेधाभासमाक्षेपम्वधाः केचन मन्वते। नाहं दूती तनोस्तापस्तस्या: कालानलोपमः॥ केचिदलङ्गारसर्वखकाराद्य इूत्यमाङ :- न निषेध- मात्रमान्षेप: किन्तु यो निषेधो बाधितः सन् अर्था- न्तरपर्य्यवसितः किञ्निद्विशेषमात्तिपति स त्राक्ेप:।। यथा दूत्या उक्रौ नाहं दूतीति निषेधो बाधितत्वादा- भासरूप:। सङ्गटनकालोचितकैतवत्रचनपरिह्ारेण यथार्थवादित्व पय्यत्रस्यन्तिदानीमेवागत्य नायिको- ज्जोवनौयेति विशेषमाच्िपति। यथा वा- नरेन्द्रमौले! न वर्य राजमन्देशहारियाः।

अर्थान्तरपर्यवसित: अर्थान्तरप्रतियोगिकलेनावस्थितः; विशेष व्यङ्राथविशेषम्। सङ्गटनैति, संयोजनकाले उचितं यत्कैतववचन मिशवचन तस्य परिहारमेनीपलसते वथार्थवादिखे इत्यर्थः । नाह दूतोयत हि दूतौपदेन दूतोगतमिथ्यायादित्व- विशिष्ट लक्ष्यते;तङ्वावस्तु यर्द्याप न बथार्थवादित्व तरथापि तटु-

नरेन्द्रेति, सन्धिक रणार्थमागतानां दूतानासुक्ति :- नरेन्द्राखा

Page 193

आ्च्तेपः । १९३ नगत्क दुम्बिनसद्य न गत्र: कश्विदी्यते॥ अच सन्दशहारिणामक्री न वयं सन्देशहारिण दूति निषेधोऽनपपन्तः सन्विकालोचितकैतववचन परिशरण यथार्थ्रवादित्वे पर्य्ययसन् सर्वजगती- पात्मकव्य तव न कधिदपि मत्रुभावेनावलोकनीयः किन्न सर्वेदपि राजानो मृत्यभावरेन मंरक्षगीया दूति विशेषमानिपति।

राज्ा मौलि: श्रेषठः। सन्धोति, सन्धिकाले उचित यत् कैतव- वचन तत् परिहारेणोपलच्चिते दूति पूर्ववदर्यः। अ्रत्राद् :- सन्देभहारिषु तत्रिपेधस्य बाधात् सन्देशहारिपदेन केतववचन- प्रयोत्तत्वविगिष्ट लक्ष्यत, तव्निषेधेन च सत्यवादित्वरूपो विशेषो व्रय्यतदूत्ययमेव्र निषेधेम विशेषाक्षिपो न तु सर्वजगतौपालस्य- त्यादि विशेषानिषेधेन केवलेनाच्ेप भक्यते,तस्य जगत्कुटुम्बिन- इतुात्तरार्धगम्य लात्। एवं स्थिते कथमुच्यते-तव न वविदपौत्यादोति? तत्रेष्यते-न वयमिति;निषेधाभावे केवला दुत्तरार्धान्नोकतविशेषावर्गात स्यात, सन्धिकालोचितकैतववचनत्वे- नेव सभ्भाव्यमानत्वात् । अितु तत्कालीनसन्धाभिप्रायमाचाव- गमः, निषेधन तु तत्पररिहार युत्तउत्तवशेषावगम इत्यनुभव- साचिकमेतत्, सत्यवादित्वादिकन्तूक्वविशेषे व्यप्ननीये द्वारभूतं नतु तदेव विशेषरूपमचमत्कारिखात्। अतएव 'नाह दूतीत्यत्र वस्तुवादित्वादिवि शेषोव्यज्यतद्त्यल ङ्गारसव्वंखकारः, वस्तवा- दित्वादिर्द्वारभृत यस्य ताहृथो विभेष इति तदर्थ इूति। रतेन नाह दूतीति पूर्व्वोदाहरएमपि व्याख्यातम् ॥

Page 194

१६४ कुबलयामन्दे- आान्तेपोन्यो विधौ व्यत निषेधे ध तिरोहिते। गच्क गच्छ सि चेत्कान्त! तचैव साञ्जनिर्मम। अत गच्ति विधिर्व्यंक्क मागादति निषेधस्तिरो- हितः कान्तोहेशदेशे निजजन्मप्रार्थनयात्ममरण- संसचनेन गर्भीक्वतः । यधा वा- न चिर मम तापाय तव यात्रा भविष्यति। र्यदि यास्यसि यातव्यमंलमाण ङ्ग्यापि ते॥ अ कषि न चिर मम तापायेति ख-मरण-संस च- नेन गमननिषेधो गर्भीऊतः ।। २२ ॥ तस्वेव प्रवोजनान्तरमाह-प्रात्तेपीन्य दूति, प्रार्थनवा मरससूचनद्वारेय गभितः व्यङ्षा लेनान्तर्भावितः; एतच्च तिरो- हितद्रत्यस्थार्थकथनम् ; तदेवमपन्कतिभिन्नत्व सति चमत्कार- कारिनिषेधत सामान्यलच्षणर्बोध्म्॥ २२॥

। दूत्याच्षेपोनाम इाविशदलङ्कारः ।३२।।

Page 195

विरोधाभास: । ११५ शभामत्वे विरोधस्य विरोधाभास दूप्यते। विनापि तन्वि : हारेण बच्चोजी तव हारिसौ। अत्र हारर ितावि हारिौ हृिि े मूलको विरोधाभासः। यथा वा- प्रतोपभपैरिव किं ततोभिया विरुद्धधमेरपि भेततोिफिता।

आभासतदति, विरोधस्य आभासखे आपाततो भासमानत्े सति विरोधाभासोनामालङ्गारः। आभासत इत्याभास, विरोध- सासावाभासतोति व्यत्प ते: ईषदर्थकेन चाडन भानस्यापातरूपत्- मर्थान्तरपरिहार्यत्वरूपम्बोध्यते। तथाचैकाधिकरखेन प्रतीय-

सन्नविरोधत्व लक्षणं द्रष्टव्यम्। शनिरधनििव्व तमुच्चैरित्यादाबति- व्याप्तिवारणायाद्य विशेषणम। अप्यलाचारसासिता रक्त तच्व- रणद्यमिति विभावनावारणाय द्वितौयम्। पर्य्यवसितस्य विरो- धस्य दोषत्यादपर्य्यवसव्नत्व विरोधविशेषणमिति दिक्। श्पेषेति, हारोऽनयोरस्तौत्यर्थे विरोध: मनोहारिणावित्यर्थेन तत्परिहारः ॥ प्रतोपेति, तम्माव्रलात् भयेन छत्वा प्रतिकूलनपैरिव विरुद्ध- धर्मेरपि भेळता भेदकारिता त्यक्का; किमित्युत्प्रेचा। यम्ात स नसः अमिताणां भत्रूणां जयकद्पि ओजसामित्रस्य र्वेजयकत् अथम मितजिदेव न मिरतृाजदिति विरोध: । चारटिरपि

Page 196

१६६ कुबलयामन्दे- अ्र मि व जिन्मित्र जिदो जसा- स यद्िचारदृक् चारहंगप्यवर्तत।। अत्र विरोधममाधानोत्प्रचाशिरस्को विरोधा- भास दूति पूर्वस्मान्वेदः॥३३॥ विचारे दृष्टिर्ययस्य ताहगः, विगतचारहगिति च विरोधः ॥ विरी- धेति, विरोधसमाधानरूपोत्प्रेचा शिर: पुधान यस् ताटृय इत्यर्थः । यत्तु विरोधसमाधानालिकया मुखस्थितयोत ् प्रे च या - विरोधसोत्था नमेव भग्नमिति कथमतु विरोधालद्वार इति केन चित् सुमनसापि विमनसेवाभिहित तदसारम, विरोधभानम- न्तरेण विरुद्धधर्मैरपोत्यादात्पेचतयाएवानुत्थानेन स्ेषमूलमा भासमान विरांधमुपजोव्यैव विरोधय्यागोत्पुसाया अर्ान्त- रानुग्टहीतायास्तव्यमाधानव्वैन पथ्ाद््वस्थित त्वादिति ॥ २२॥ ॥दत्यलङ्गारचन्द्रिकायां विरोधाभासपुकरणम्।।

1 :-

॥ दूति विरोधाभासोनाम नर्यरि्त्रिमदलङ्गारः॥३३।।

Page 197

विभावना। १८७ विभावना विनापि स्ात्वारखं कार्यजन्म चेत्। अप्यलाक्षार मासितं रक्नं लव्चरणयम।। अत्र लाक्षार मा से ु र््रक कथितः खाभाविकत्वेन बिरोधपरिहारः। यथा वा-

अप्रसादि त मूच्त म्वु जगदामौन्मनोरमम्। विभावनति पुसिद्ध कारगाभविपि कार्य्योत्पत्तिर्विभावना लङ्वारः, विभाव्यते कारणान्तर यसामिति व्युत्पतेः। कारगा भावस शाब्दआर्थोवेति, सव्ेत् लक्षणसमन्वयोबीध्यः। एतेनैव तन्वग सकलविभावनापुकारसाधारंग सामान्यलच्षणमाद्य- प्रकारविशेषलचषगत् बोष्यम्। ततादा दर्भितमेव। द्वितीय तु कारणान्विताभावकथनपूव्वकं कार्यात्पत्तिकथनमितादाहरण विशेषवलादेव गम्यतदूति विवितय न दर्शितम्। पतिबन्धके सति, कार्येत्पिचतिरुपे वतीयपुकार इतिव्यास्ेर्वरगाया न्वितेति, तत् पतिबन्धकस्य वस्तुनः कारणाभावरूपस्य कथनेपि न कार- पान्वितलवेन कथनमिति तन्निरासः। पुकारपञ्चकेपि कारगा- व्विताभावस्यार्थतो गम्यत्वात् कथनीति। अन्र लाक्षेति, लाचा- रसेन श समन्तात् सिक लाचारसासित पथान्नञ् समासः। तस्या: कामिन्या: ॥ अपोतेति, अपीता: पानभून्याः चोबा मत्ताः का द्म्बा: कल- हंसा यतु तथा असंसृष्ट संमार्जनशून्यममलअम्बरमाकाथ यत्र, एवमपुसादित वस्त्रगालनक्वतकचादपुक्षेपादिना यत् प्रसादन तच्छून्य सूक्मं लघ्म्ु यत्रवभ्भुतं जगन्मनोह्रमासीदित्यनयः।

Page 198

१६८ कुबलयानन्दे- त पानादिप्रसिद्धहेत्वभावेपि नौबत्वादि निबड् विभाव्यमानशरत्ममयहे तुकत्वेव विरोधपरिहारः। यया वा- वरतनकबरीविधायिना सुरभिनखेन नरेन्द्रपाणिना। अव चितकुसुमापि वल्लरी ममजन टन्तनिलौनषट्पदात अ व वह्चर्य्या पष्पाभावेपि मृङ्गालिङ्गन' निबद्ध

रूप हेत्वतर विशेष रमुखेन दशितमिति विरोध- परिहार:॥ हेतूनामसमग्रत्व कार्य्योत्पत्तिञ्च सामता। अ्स्तैरतोच्णकठिनैर्जगज्जयति मन्मथः॥ अ्च जगज्जये माध्ये हेतुनामस्त्रागामरुमग्रत्व तौच्पत्वादि गुसवैकल्यम्।। यथा वा- उद्यानमारुतोवतास्ृतचम्पकर एवः। उदसयन्ति पान्यानामस्पृशन्तोविलोचने।। परमार्धतस्तु शुद्धाम्बित्वेव काव्यादर्मे हष्टः पाठ: । विभाव्य- अनति, वर्ष्थमानिनेत्वर्थः। वरेति, वरतनोः केपपाभरचना- सम्पादकैन अतएव सुरभिनखेन राज्ो हस्तेन अवचितकुसुमा सूनपुष्पापि सताष्टन्तासन्म्रमरा सव्नातेत्यधं:। हेतूनामिति, बसमग्रत्व हेतुतावच्छेदकस्य धर्नास्य तत् सम्बन्धस्य वा वैअञस्थे सति असैरिति धर्ममवैकत्योदाहरयम्। सम्बन्धवैवस् उदाहरतति-उद्यनिति, विलोचने कमरभूते

Page 199

विभावना। १६६ अत् बाष्पोद्गमनव्ेतूनामसमग्रत्व' स्पर्शनक्रियावैक- ल्यम्-इमां विशेषोक्रिरिति दगडी व्याजहार,यतस्तन् प्रथमोदाहरण मन्मथस्य महिमातिशयरूपो द्विती- योदाहरये चम्पकरसूना मुद्दीपकतातिशय रूपश्च विशेष: ख्याप्यत दूति, अ्रस्षाभिस्तु तौच्त्वादिबैक- ल्यमां कारगाविशेषाभावमिति विभावना प्रदर्शिता। कार्यात्पत्तिस्तृतौया स्ात् सत्यतिप्रतिबन्धके। नरेन्द्रानेव ते राजन् दशत्यसिभुजङ्गम: ॥ अन नरेन्द्रा विषवैद्या: सर्पदंशप्रतिबन्धकमन्त - षधिशालिनः श्रेषेण गृहौता इति सत्येव प्रतिबन्धके कार्येात्पत्तिः॥ यथा वा-

उदस्नयन्ति उद्रतायूगि कुर्वन्तौत्यर्थः । क्रिरयेतति घात्वर्थत्वाभि- प्रायं स्पर्भनस्य संयोगरूपत्वात्-इमां द्वितीयप्रुकाररूपा विभा- वनाम्-व्याजहारति, गुएजातिक्रियादोनां यत वैकत्यदर्शन विशेषदर्थनायेव, सा विशेषोकिरिय्यत इति ग्रन्थेन व्यवहतवा नित्यर्थः; एतेन पुथमपकारात् द्वितीयपुकारस्य वेलक्षए दुरुपपादमिति वदन्रपाम्तः। वैलक्षखाभाबे हि प्राचामलङ्गा- रान्तरत्वेन कथनमत्यन्तानुपपन्रमेव स्वात् ; अ्रस्ति च सवरूपत: कारगाभावकथनात् कारणगतधर्मावेकत्यडारय तदि

राखोकार लाघवमिति तु सीयलाघवोद्कावनमिति कत मधिकेन ॥ कार्योत्यततिरिति, पतिबन्धके सत्यपि कार्यत्पत्ति कथनं-ततीया विभावना। नरन्द्रानिति, नरन्द्रोवार्तिके राभ्नि विषवेद्यीपि कथ्यत दरति विख्वः। असिः खद्ग एवं भुजङ्गमः॥

Page 200

२०० कुवलयानन्द- चित्र तपति राजेन्द्र! प्रतापतपनस्तव। अनातपचमुत्सृज्य सातपत्र द्विषङ्गराम् ।। पकारखात् कार्यजन्म चतुर्थी साद्िभावना।

त्रन शङ्गत्वेन कलनौय: कामिनीकरठसन्ती निनादत्व' न तह्ौतञ्वाध्यवसीयत इत्यकारणात् कार्यजन्म॥ यथा वा- तिलपुष्पात् समायाति वायुच्तन्दनसौरभः। इन्दोवरयुगाजित्र' निःसरन्नि शिलौमुखाः॥ विरुद्धात् कार्यसम्पत्तिर्दष्टा काचिद्विभावना। शेतांशुकिरणास्तन्वीं हन्त! सन्तापर्यान्त ताम्।। अत्र तापनिवर्तकतया तापविरुद्धैरि्दकिरशै- स्ापजनिरुक्का॥ यथा वा- उदिते कुमार मूर्ये कुवलयमुख्लसति भाति नच्न। मुकुलीभवन्ति चित्र! परराजकुमारपाणिपद्मानि।

चितुमिति, पृताप एव तपनः सूर्ध्यः आतपत् कवत् तद्रहि- तमनातपत्र आतपत्रेण सहितं सातपत्रम्॥ उदित इति,कस्यचि- द्राजकुमारस्य प्रतापवर्णन; कुमाररूपे सूर्यें उदिते सति की: पृथिव्या वलय मण्डलमेव कुवलय कुमुदमुल्लास प्राप्ोति; चब्र चत्रियकुल न भाति अथ च नचत्र भातोति चित्र ! तथापरेषां राजकुमाराणां पाणिकमलानि मुकुलौभवन्ति सक्ुचन्ति अ्ञ्ज- लिबन्धात्तदाकतीनि भवन्तोत्यथः ।

Page 201

विभावना। २०१

घथावा- श्रविवेकि कुचद्ृन्द इन्त नाम जगनय। सुतिप्ररायिनोरच्णोरयत्न जनमारगम्॥ पूर्वोदाहरणयोः कारसस्य कार्यविरोधित्व खाभाविकम, इह तु सुतिप्रायित्व रूपागन्तकगुराप्र- युक्तमिति भेद:॥ कार्य्यात्कारसजन्मापि टष्टा काचिद्विभावना। यशः पयोराभिरभूत्कर कल्पतरोस्तव। बथा वा- जाता लता हि शैले जातु लतायां न जायते शैल:। सम्मति तद्विपरौतं कनकलतायां गिरिद्यं जातम्।। भ्रविवेकौति, विवेकोविभेषदर्भन विश्वेषशतच्कून्य पर- सर संसनिष्टतवात्; कुचयुगं कर्तृ, जगत्तय हन्तु नाम; श्रुतिर्वेद: कर्णय; प्रणयः परिचयः॥ यश दूति,करएव दातखात् कल्पतरुः। भत्र पयोधिजन्यात् कन्पतरो: कारणस्य पयोधेरुत्पत्ति: षष्ठो विभावना॥ जातेति, जातु कदाचित् कनकलतेव कनकलता कामिनी, गिरिजयमिव स्तनइयम् । ३४॥ ।। रतलङ्गारचन्द्रिकायां विभावनापुकरगम्॥

-:-

॥ इति चतुस्त्रि शटलङ्गाराः॥३४ ॥

Page 202

२०२ कुबलयानन्दे-

विशेषोक्रि:।। कार्य्याजनिविशेषोकि: सति पुष्कलकारगी। हृदिस्े ह त्तयोनाभूत् सरदोपे ज्वनत्यपि।। यथा वा-अनुरागवतौ सन्धता दिवसस्तत्पुरःसरः। त्रहो दैवगतिश्चिचा तथापि न ममागम:।३५्॥ अ्रभस्भवऽर्निष्प त्तेर सम्भाव्यत्ववर्यानम्। को वेद गोपशिशकः शैलसुत्पाटयेदिति॥ अय' वारामेको निलय दति रत्नाकर इति थितोस्ाभिस्तृष्णातर लितमनोभि ्जैलनिि:। विशषोक्ि लक्षयति-कार्य्याजनिरिति, पुष्कले सहकारि- समन्ने; कारणे सति पसिद्धकारणसमूहे सतीति यावत्; कार्य्यस्या लनिरनुत्पत्तिविशेषोक्नि :- विशषस्य अनुत्पत्तिनिमित्तस्योकिरव- गतिरवत्रति व्युत्पत्त: । अनुरगति, अनुरगी रक्रिमा रतिय, पुरःसरोऽग्रवर्त्ती आज्ञा- करख, पूर्व्वोदाहर पडनुत्तनिमित्ता दह दैवगतिवेचितस्थ निमित्त- स्योपादानादुक्कनिमिन्तेति भेदः ॥३५॥ दति विशेषोक्तिपकरगम्॥ श्रसभ्भव दूति, कस्यचित्मदार्थस्य निष्पत्त रसभ्भावनीयत्वर्ण- नमसभ्भवोनामालद्वार:। गोपभिशकः गोपालबालकः; निन्दायां खार्थे बा कः प्रत्यय :; उत्पाटयेत् उद्दरेत्/अयमिति, वारां जलानां निलयः स्थान तष्णा पिपासा अर्थाभिलासय तरलित चन्नलौ- छत ववितः आग्रितः मुनिरगस्यः एन समुद्र चणत् आसम- न्तात् पास्यति, इद की जानिते? इूत्यन्वयः । कौटृथ निजकर- पुटोकर सम्पुटमेव कोटरं बिलंतद्तं तथा ताम्यन्तीग्लायन्तस्तिः मयोमत्सरा मकराय यस्ैवभ्भूतमित्यर्थः ॥ २६ ॥ द्रत्यसनवः॥।

Page 203

२०३ कएव जानीते निजकरपुटीकोटरगतम्। कषणादेन' ताम्यत्तिमिमकरमापास्यति मुनि: ॥३६॥ विरुंद्ध' भिन्नदेशत्वं कार्य्यहेतोरसङ्गतिः। विष जलधरः पौत मूर्क्किता: पथिकाङ्गनाः ॥ ययो: कार्यहेत्वोर्भिन्नदेशत्व' विरुद्ध तयोस्तन्त्र- वध्यमानमसङ्गत्यलङ्गारः; यथाच विषपानमक्कयो- भिन्नदेशत्वम्। त्रहो! खलभजङ्रस्य विचित्राय' बधक्रमः। अन्यस दशति शोत्मन्य: प्रागौर्वियुज्यते॥ क्कचिदसङ्गतिसमाधाननिबन्वनेन चा रुतातिशियः। यथा वा-अजसमारोहसि दूरदीर्घा सङ्गल्पसोपानतति तदौयाम्।

विरुद्दमिति, अष्टमित्यर्थः; भिन्नदेशत्व' भिन्नाधिकरणल् विष' जल हालाहलज (सङ्गतस्य भावः साद्गत्यं तदभावोऽसा ङ्त्यम्)।। अ्रजस्त्रमिति,दमयन्तीं प्रति इंसोक्ि :- हे दमयन्ति! ख' तदौयां मलसम्बन्धिनों दूरमत्यन्तं दोरघां सङ्गल्पो मनोरथस्तद्रप- सोपानपरम्परां अ्जस्र' निरन्तरमारोहसि; स पुनर्नलः अ्रधिक खासान् वर्षात सुन्जतौति यत्तत्तव ध्यानातन्मयतां तत्खरू-

Page 204

२०४ कुबलयानन्द- खासान् स वर्षत्यधिक पुनर्य- द्ानात्तव त्वन्मयतामवाष्य। विरुद्वमति विशेषखाद्यव कार्य्यहेत्वोर्भिन्नदेशत्व न विरुद्ध तत् नामङ्गतिः। यथा वा- भूचापवल्लीं सुमुखौ यावनर्यात वक्रताम्। तावत् कटाक्षविशिखैभिद्यते हृदय मम॥ अ्न्यत करशोयस्य ततोऽन्यत्र क्वतिञ्च सा। अ्न्यत् करतु प्रषत्तस तद्विरुद्क्ततिस्तया॥ अपारिजातां वसुधां चिकौर्षन् द्यां तथालथाः। गोतोद्वारप्रष्टत्तोषि गोबोङ्वेद' पुराकगे:॥ भ्रूचपेति, भूचापवल्लीं भूखरूपधतुर्लतां; यापदिति परि- माणाथ, वक्रतां नयति आकर्षतीति यावत् तावत् परिमाण हृदय भिदात दत्यर्थः; अत हृदयभेद्धनुराकर्षपयी: कार्य्यकार

अन्यन कर्तव्यस्य वस्तुनस्ततोन्यम्तित्रधिकरणी या क्रतिः करण तदपि तसङ्गतिरित्यनुषज्यते ; तथा अन्यत्काय्य कतु प्रव्ृत्तस्य तद्िरुद्धकार्य्यकरण ततोया असङ्गतिः । अपगतमरिजात यस्या स्तां द्यां खग तथा पारिजाततरुरहितां अ्यथा: ऊतवान् एवं गोचाया: पृथिव्या उद्याराय पुरा वराहावतारे प्रवृत्तोपि, त्व' गोताणां पर्वतानामुन्न दं दलनमकरी: अतवानित्वर्थ:।

Page 205

गसङ्गति:। २०५ अरप कष्ण प्रति भक्नस्य सोपालसभवचने भवि चिकीर्षिततया तत्र करयीय अपारिजातत्व दिवि ऊतमित्येकासङ्गतिः पुरा गोलाया उद्दारे प्ररत्तेन वराहरूपिखा तद्विरुद्ध गोचायां दलन खुरकुट्टनै: ऊतमिति द्विविधापि स्ेषोत्थापिता ॥ यथा वा- तवत्खड्गखरिडत सपत्नविलासिनौनाम् भूषा भवन्तयभिनवा भुबनैकवौर!। नेलेष कङ्गयमयोरुष पत्रवल्लौ चोलेन्द्रसिंह! तिलक करपन्लवेष । मोह' जगत्त्रयभुवामपनेतमेत- दादाय रूपमखिलेख्वर! देहभाजम्। निःसौमकान्तिरसनौरघिनामुनैव मोह प्रवर्ङ्गयसि मुग्धविलासिनौनाम्॥ पंषोत्थापिता, शेषमूलकाभेदाध्यवसायोत्थापिता। यथा. वैति, है भुवनैकवोर !- चोलदेशाधिप सिंहसदृय ! तव खप्टन खरिडता ये सपताः पत्रवः स्तद्विलासिनौनामभिनवा घटृष्टपूव्वा भूषा भूषणानि भवन्ति यथा नेव्रेषु कङ्गण' जलकण- मेव करण वलय भवतीत्यनषङ्ग :; अथेति समुच्ने, ऊरुषु च पत्रयुत्ता वल्लो सव पतिकारचना करपल्ववैषु तिलयुत्त क अलमेव लखाटभूषपमिति ॥ मोहमिति हे अखिलेश्वर! जगत्रयवर्तिनां देद्धारियां मोहमपनेतु एतत् रूप कवणणगरोरमादाय मर्य्या- दातिक्रान्तकान्ति रुपर ससमुद्रेगा मुनैव रुपेग सुन्दरख्तोर्षं मोह

Page 206

२० ई कुवलयानन्दे- अत्राद्योदाहरसे कङ्गणादीनामन्यन्र कर्तव्यत्व प्रमिद्धमिति नोपन्यस्त भर्वाना भावना रूपा अ्रन्यन कवतिराक्षिप्यत इति लक्षयानुगति:।

अन्नति, अनयोमंध्य इत्वर्थः । आद्योदाहरणे इति लक्षणतु- गतिरित्यन्वयः । भवतिना भवत्यर्थेन भवनैनेति यावत्। भावनारूपा भवनप्रयोजकव्यापाररुपा। यत्षु-अन्यन्न करगीय-

दाहरणे पारिजातराहित्यचिकीर्षारूपकारणस्य कार्येण पारि जातराहित्येन वैय्यधकरखोपनिबन्धनेन प्राथमिकासङतितो वैलचरयानुपपत्तः ; आलम्बनाख्यविषयतासम्बन्धेन चिकोर्षायाः सामानाधिकरखेन कार्य्यमात्र प्रतिहेतुत्वात्; एवं नेवेषु कङ्कण- मित्यादी कङ्गणत्वनेवालङ्गारत्वयोविरुडयोः सामानाधिकरए- वर्णनाद्विरोधाभास त्वसुचितम् ; एवं गोत्ोद्वारप्रव्टत्तीपौत्युदा- हरगे विरुद्वात् कार्थसम्पत्तिर्दष्टा काविदिभाबनेतुाक्कविभावना- प्रकारेणेव गतार्थत्वादस ङ्वतिभे दान्तरकल्पनागुचिता; मोहमित्या

रोधाभासएवेति कैशविदुत्त तदसङ्गतम, उत्सम्बन्वेन चिको- षाया हेतुत्वासि्ठेः, न हि यदधिकरणे कार्यचिकौर्षा तद्धिकरण मन्तर्भाव्याक्तसम्बन्धेन चिकोर्षाया: कार्य्यहेतुत् तान्त्रिकसम्वत युत्त वा; अन्यत्न चिकीर्षितस्यापि प्रमादादिनान्यव्नकरगन व्यभिचारात्। अतएवैबम्बिधवैय्यधिकरसस्य विरुद्धत्वादपि न प्राथमिकासङ्गत्यन्तर्भादसभ्बः । वस्तुतस्तु विष जलधरैः पोत मूर्छिता: षथिकाङ्गना दूत्यवेब नात कार्य्यकारगवैष्यधिकरए-

Page 207

विषसम्। २०७ विषम वर्गयंते यच घटनाननुरुपयोः। क्केय शिरोषमृद्ङ्गी क तावन्मदनज्वर:।। अत्नापि सदूत्वेनातिदुःसहत्वन चाननुरुपयोर- बनामदनज्वरयोघठना॥ यया वा- कर्तंव्यस्यान्यत्र करणप्रयुत्ॢ एवंति सहद्यमेव प्रष्टव्यम्-एवं नैवेषु कङ्गगमित्यत्र सत्यपपि विरोधाभासेऽन्यत्र चमत्कारिेन क्व मालङ्वारभावाऽन्यत्न करग- रूपा असङ्गतिरपि प्रतौयमाना न शक्या निरावर्तुम; एवं गोवो- द्वारप्रवृत्तोपौतादाहरणे गोत्रोद्वारविषयकप्रवृत्त गोत्ोड्वेदरूप- कार्यविरुदत्वात् विरुदा कार्य्यसम्पत्तिरपि विभावनेत्यपि न युक्ना

कथच्वित्तदभ्यपगभैपि अ्न्यत् कार्यय कर्तु प्रद्टत्तेन तद्िरुद्ध- कार्य्यान्तरकरणरूपासङ्गतिरपि मोहं जगत्नयभुवामित्यादो चम स्कारिख्ेन लव्धातिमिका न निवारयितु भक्ते। नचाताषि मोह्निवर्तकाम्मोहोत्पत्त: सैव विभावनेति वाच्य ? मोहनिवर्त- कस्य सिद्धवद्त प्रतोते: ; अतएव न विरोधाभासोपि। विशे-

कारएसत्वेपि गोतोद्वाररूपस्य कार्य्यस्यानुत्पत्तिरिह प्रतिपाद्यते किन्तु विरुद्धकार्यात्पत्तिरेवेति विभावनीयम्। ॥ इत्यसङ्गतिप्रकरगम् ॥ ३७॥ विषममिति, परस्परमानुरूप्यरहितयो: पदार्थयोयंन घटना- सम्बन्धोवरयते तत् विषमं नामालद्गारः। सम्बद्थ् संयोगादि:, उत्पाद्योत्यादकभावसेति सर्वप्रकार साधारणमेतल्वन्ग बोध्यम्।। २१ य

Page 208

२०८ कुवलयानन्द- अभिलषसि यदीन्दो! वक्ुलत्ीं मगाच्या:। पुनरपि सकदव्धौ मञ्ज संच्षालयाङ्गम् ॥ सुविमलमथबिम्ब पारिजातम्रसनैः। सुरभय वदनोचेत्व' क्व तसा मुख' क्क।। पूव्न वस्तुसती घटना अल च चन्द्रवदनलच्तरो- स्तर्किता घटनेति भेद:॥ विरूपकार्यस्ोत्पत्तिरपर विषम मतम्। कोति प्रमते घवलां श्यामा तव ऊपाणिका॥ अत्र कारणगुणप्रक्रमेया विरुद्धाच्ामाङ्वलो - त्पत्ति :- कार्यकार गयोनिवत्यनिवर्तकत्व पञ्चमौ विभावना; विलक्षयुसमालित्व त्वय विषम दूति भेद:॥ अ्रनिष्टसाप्यवाप्तिय्च तदिष्टार्थ समुद्यमात्। भच्याशया हि मन्तू पां दृद्दाखुस्तेन भ्तित:।। अभिलषसोति, अङ्ध' कलङ्ग संचालय प्रचालय श्रथ प्रचा- लनानन्तर नोचेत्तस्या मुख क्व त क् इति वदेत्यन्वयः । वस्तु- सतो वस्तुगत्या विद्यमाना चन्द्रेति चन्द्रव वदनलस्ौद् तयो- रित्यर्थ: विरूपकार्य्यस्येति, कारणविलच्षणसरूपस्ेत्यर्थः ; क्वपा- िका खङ्प्रक्रमेरेति, प्रक्रम: परिपाटो खसजातीयकार्य्यगुणो- त्यादकत्वरूपा विरुद्ा कार्यसम्पत्तिरिति॥

विषम: उक्तविषमालङ्गारप्रभेद: ॥ तृतोयप्रकारमाह-अनिष्टस्यापीति, अपिभिन्नक्रमः; इष्टार्थ- समुद्यमात् अनिष्टस्याव्याप्तिरपि च तत् विषममित्यर्थः अपिना दूष्टानवापि: रंग्वह्यते, चकारः पूर्व्वोत्तविषमसमुच्चवार्थः।

Page 209

विषमम्। २०६ दूषार्थमुहिश्य किन्न्ित्कर्मारब्घवतो न केवलमि- ष्टसानव्याप्ति: किन्तु ततोऽनिष्टसापि प्रतिलम्ख्े- त्तदपि विषमं, यया मव्यप्रेस्सया सर्पपेटिकां हद्दा प्रविष्टस्य मूषकस्य न केवल भव्यालाभ: किन्तु खरूप- हानिरपोति। गोपाल दूति कृष्ण! त्व' प्रचुरन्तौरवाञ्ळया। श्रितोमातसतनच्ौरमप्यलव्य त्वया कतं॥

प्रतिलस्े चोदाहरयं अनर्थपरिहारर्थरूपेष्टार्थसम- द्यमात्तदुभयम्।। यथा- दिवि शितवतञ्चन्द्र' मै हिकेयभयाद् भवि। शशस्य पश्य तन्वद्रि! साश्रयस् ततो भयम्॥

अच्येति, शहमज्जूषां सर्यपेटिकां दृष्ट्रा भत्यस्याशया प्रविष्ट शरखुर्मूषकस्तेनाहिना भच्ित इत्यन्वयः । य्तु प्रविष्टद्वत्यस्या- गम्यमानत्वान्न्यूनपदत्वमिति केनचिदुत्ा तदभिनिवेशदुष्ट- खछ्ृद्यानुभवविकत्वनमित्युपेक्षणीयम्। अनिष्टस्यापि प्रति- लभ्भइ्त्यत्राप्यपिर्भिन्नक्रमोबोध्य:। गीपाल दति, हे कवष्ण! ्व' गोपाल दरति हेतीबहुदुग्धवाव्कयाश्रितः आश्नितः, त्या तु मातस्तनटुग्धमप्यलभ्य अ्वत मुक्रिदानैनेति भावः। पूर्व- तेष्ठानवाप्तरथगम्या दहत्वपिशब्दगम्येति विशेष: ॥ इदमिति, उदाहरणमिति च जातावेकवचनम् । दिवीति, भुवि सैंहिकेयस्य सिंहोपुचस्य सिंहस्य भयात् दिवि आकाशे चन्द्र- मा्ितवतः अभस्य सान्यस्यान्चयसहितस्य ततः से'हिकेया-

Page 210

२१० कुवलयानन्दे- अत्न न केवल' शशस खानर्थपरिहारानवाप्ति: किन्तु साश्रयस्ाप्यनर्थावाप्निरिति दर्शितम। परानि-

दिघच्न् मारुतेरबाल तमादोप्यहथानन:। आ्रात्मोयस्य पुरस्यत्र सद्योदहनमन्वभूत्॥

अनिष्टसाप्यवाप्तिच्चेति सोकेनिष्टावाप्ेरपि शब्दसं- गृहौताया दष्टानवाप्न्व प्रत्येकमपि विषमपदेनान्वयः ततस्न केवलानिष्टप्रतिलम्भ: केवलेष्टानवाप्तिस्त्यन्य- दपि विषमद्दय लच्ितं भवतत। तत् केवलानिष्टप्रति- लम्भो यया- पद्मातपतरसिके सरसौकहस्य किम्बोजमर्षयितुमिच्छसि वाषिकायाम्। द्राहोरभयमेतत्-ह तन्वङ्ि! पश्येत्यन्वयः। परेति, परस्था- निष्टावापिरूपोयदूष्टार्थ इत्यर्थः । तदुभयम्, इष्टानवाप्तानिष्टावा- प्तिद्वयम् । दिधचन्रिति, दयाननो राजणः मारुतेहनुमती बाल पुच्कं दग्भुमिच्छत्त बालमादोप्यहौपयतिस्मेत्यर्थः । प्रत्येकमपोति,

समुच्चोयते। विषमपदेन, विषमपरामशकेन तत्पदेन तथा च तात्य- र्य्यबलाद् वाक्यमावतनौयमिति भावः। यत्वनिष्टस्यैव तदुत्तरापिः पब्दसमुचिताया इष्टानवास रम्यापनोतिनेवान्वयो न तु तत्पद- परामृष्टेन विषमेण श्रव्युत्पत्तरिति तत्पागेवापिशब्दान्वयत्र्या- ख्यानेन निरस्त वेदितव्यम्॥ पश्म ति,दयितां प्रति नायकोकि :- पदमस्थातपत्र कत् तत्र रसिके है तन्वि! वापिकाया सरसौरुहस

Page 211

विषमम्। १२१ काल: कलिर्जगदिद न ऊतस्मज्े! सित्वा हरिष्यति मुखस्य तवैव लक्ष्मौम्। अत्र पद्मातप त्रलिपसया पद्मबौज्ञावाप ऊतवत्या- स्तल्लाभोऽसतव किन्तु मुखशोभाहरणरुपोत्कटा निष्टप्रतिलम्भः । केवलेष्टानवाप्तिर्यथा- खिन्तोसि शैल विभृमोवयमिति वदत्सुभिथिलभुनः। भरभुग्नविततबाङ्षु गोपेष हसन् हरिजर्यति॥ अत्न यद्यपि गैलसोपरि पतनरूपानिष्टावाप्ति- रपि प्रसक्का तथापि भगवत्कराम्ुजमंसर्गसहिस्ता

पद्मस्य कन्दपयितु किमिक्कसि? यतः है श्न्न! कलियुगरूपः काल: इद जगत् अतन् च न भवति । ततः कि? तवाह-इद सरसौरुह स्थित्वा तवव मुखस्य लक्ष्मों हरिष्पति नत्न्यस्या इत्यर्थः । खिन्रोसौति, विभृम: धारयाम: वदत्सु गोपेषु भिथिली भजी यस्य सः भरेण शेलभारिष भुग्ना वक्रा: वितता विस्तौर्णा बाहवो येषां तथाभूतेषु सत्सु हसन्॥ श्रेति, न च भरभुग्न त्यनेन वाहुगतास्थिसन्िभङ्गरूपानिष्ट प्प्त: सावादुपा त्तत्वाव व्वाङ्ग चूर्णी भावगर्वापहाररूपायास् स्फुट

वक्रतापावस्य भब्दोपात्तस्य व क्शविशेषानाधायकखेनानिष्ट- व्यप देशानहतात्, सुद्द्भूतानां गोपानामनिष्टपाप्ती हास्यानुप- पत्तेय; वतएव न सर्व्वाक्गचूर्णीभावोपि गम्य:, गव्वप्रसक्ताभावाच् न तदापहारोपि, यतविरकालमैलवारषजन्नमपरिजिर्हीषया गोपानां प्रवनिरिहवगम्यत-इति निरवद्यम्।।

Page 212

२१२ कुवलयानन्दे-

यथा वा- लोके कलङ्गमपहातुमय मगाङ्गो; जातो मुख' तव पुर्नास्तलकच्छलेन। तन्नाषि कल्पयसि तन्वि। कलङ्गरेखां नार्य: समाश्नितजन हि कलङ्गयन्ति॥ त्त्रानिष्टपरिहार रुपेष्टानवाप्ि:॥ यथा वा- भापोष्य दृष्टतनयाननपद्मशोभे! सानुग्रहोभगवता मयि पातितोयम। ऊष्यां दहन्नपि खल क्षितिमिन्वनेड्वो बीजप्ररोहजननीं दहन: करोति।

लोक दति, है तन्वि! लोके प्रसिद्ध कलङ्वमपहन्तु निवार यितु मृगाङ्गस्तव मुख' जात: तनापि पुनस्तिलकव्याजेन कलङ्गरेखां व्वं कल्पयसि करोषि, हि यम्माननार्यः समाश्रित जन साश्नितजनं कलङ्गिन कुर्व्वन्तौत्यन्वयः ॥ थापोपीति मृगयायां प्रमादतोहतपुत्रण तापसेन त्वमपि पुवरशोका- नरिष्यसौति भापे दन्ते तं प्रति दथरथस्येयमुत्ति :- भ्रटष्टपुत्रमुख- पङ्गजशीभे मयि भगवता तया पातितः अरय थापोपि सानु- ग्रहो भवति खलु निखितम् इन्धनैरिधोदोपतोदद्दन: कवषियोग्यां स्थिति दहन्नपि बौजाङ्रजननीं करोतौति दष्टान्तः। परेति, परस दशरथस्यानिष्टमापपरूपं यदिष्ट तसयानवाप्तिरर्थास्ताप- स्ेत्यर्थः । कुतस्तत्राह-खत दूति, नियोक्ष : प्रेषयितु: ॥

Page 213

विषमम्। २१३ सापि मुनिशापस्य महापुरुषाथेपुचलाभावश्यम्भाव- गर्भतया दशरथेनेष्टतवेन समर्थितत्वात्। यत्र केनचित्- खेष्टसिद्दार्थ नियुत्ञोनान्येन नियोक रिष्टमपेच् खस्यै- वेष्टं साध्यते तत्नापोष्टानवाप्िरूपमेव विषमम्।। यथा- य' प्रति प्रेषिता दूतौ तस्िन्नेव लय गता। सख्य: पश्यत मौढा' मे तिपाक' वा विधेरमुम्॥ तस्तिन्तव लय' गतेति नायके दूत्या: खाच्छन्दा दर्शितम्। यथा वा- नपुंसकमिति सात्वा प्रियायै प्रेपित मनः । तन्तु ततव रमते हता: पा.यनिना वयम्॥ एतानि सर्व्वथेषेष्टानवाप्तमुदाहरणानि। कदाचिदि- ष्वाप्तिपूर्वकं तदनवाप्तियथा-मदौये वरदराजसवे, भानुनिशासु भवदङ्कमयूखशोभा लोभात् प्रताप्य किरणीत्करमाप्रभातम्।

य प्रतीति, मौढा' मूढत्' एवम्विधायामाप्तत्वबुद्धेः विधे- दैवस्य विषाक परिपाकं फलमिति यावत्। भानुरिति, है हरे! भानु: सूर्य्य: भवचरणकिरणशोभाया लोभात् खोयकिरणसम ह निभासुप्रभातपर्ष्यन्त प्रताप्य रात्रौ सूर्यकिरणनामग्नी प्रवेभत तापयित्ा तत्र तत्रिन् किरणतको हुतवहादग्नः सकाशादु- वृ ते सति रक्ातादर्थनात् मन्दसन्ताप: सन् चगमात्रेण लप्तरागे नष्ट लोहित्ये सत्यमुदिन' ताप भजतीत्न्वयः॥

Page 214

२१४ कुवरलयानन्द- ततोद्ृ ते जतवप्ात् चसलुप्रागे ताप' अजत्यनुदिन' स ह्ि मन्दतापः ॥ यथा वा- त्वद् कमाय्य मयमम्बु जकोशसुद्रा-

लब्ध्वापि पर्वण विधु: क्रमदीयमान: शंसत्यनौत्युपचितां थियमाशु नाशाम्।. अतादकोके सूर्य्यकिरयानां रातिष्वग्निप्रवेशन- मागमसिङ्व सूर्य्यस्य निजकिरशोष भगवच्चरणारृि- मप्रेस्सया तत्कृत' तेषामग्नौ प्रतापन' परिकल्पा तेषा- तदक्लेति, ह हरे! त्रय विधु: पर्वषि पूर्णिमायां श्रम्बुजस्य कोथ: कुड्मल: स एवाम्बुजभारडारग्टडं तस्य सुद्रा मुकुलौभावो मुद्रषच्च तस्य भङ्गेनात्ता ग्टहोता तक्षुषमा तच्ोभा यैसाइया ये मित्र करा: सूर्य्यकिरणः सुहत्वापयय तेषासुपक सगालाभेन सवद्तृस्य कान्ति लव्ापि क्रमेण हयमान: चौयमाण: सन् अनोत्या उपचितां प्रष्टड्डां रिय आछ नाशो यस्यास्तां अंसति कधयतौत्यन्वयः । श्रत्रेति, भागमसिद्ध तम्मदिवाग्निवादित्य प्रविभति रात्रावादित्यसमिति ततिसिह' प्रवेशन, तत्क्वत सूर्य्यअ्ञत, तेषां किरणानामम्नौ प्रतापनरूप परिकल्पा उत्म्रेक्ष्य एवं तेषां किरणानामरुगिमानम् आरत्ञत्व व परुषिमानु वृत्ति रुप परिकल्पा दति दर्भितमित्यन्वयः। एवमग्रेपि सुद्ध-

Page 215

विषमम्। २१५

सूय्यस महतापि प्रयत्नेन तात्क्रालिकेशावाप्निरेव जायते न सार्थकालिकेष्टवापनिरिति दशित, द्वितीय- हाके चन्द्रस्य भगवन्मुखलच्सीं लिपसमानस सुह त्वेन मिनशब्द क्षेषत्रभात् सूय्यें परिकल्पा तत्किरएख कमलमुकुनविकासन' चन्द्रानुप्वेशन च सुहपारे-,

ततोगृहौतमगवन भुखलत्मोकख तया भगवन्मुख- लक्मरा चन्द्रप्रसाघनाथे' चन्द्रस्पर्शरूपञ परिकल्प- तावतापि प्रयत्नेन पौर्णमास्ामेव भगवन्मुखसाम्य- रुपेष्टपाप्निजायते न सवकालिकेति दर्शित, कचिदि-

यथा वा- बव्ाल! चौगिपाल त्वदहितनगर सञ्चरन्तौ किरातौ रस्नान्यादाय कौर्मा्युरुतर खदिरा ङ्गारभ ङ्गा कुलाङगी। चिप््वा यौखरडखरड तदुपरि मुकुलौभूतने नाधमन्ती

चेन सूर्य परिकल्पा तत्कि(णस्य चन्द्रातुप्रवेम च शाख्तरसि्ध,

इति दर्मितंमिचन्वय:। बलञालेति, हे एतनाम भूपाल! एवचकबु- नगरे सजरन्ती मिली प्रकोर्णानि रतान्यादाय उरतरा महती

Page 216

२१६ कुबलयामन्द- अ च प्रभू ताग्निसम्पादनोद्योगात्त ताम्पादनालाभ- ऽपि तल्लाभ: समोपन्यासमुखेम नियद्र: ।३८ ।। सम' खाइखंन' यत इयोरणनरूपयोः। खानुरूप अत सझ हारेग झाचमवहलम्। प्रथमविषम प्रतिइ्वन्दीदं समस्। थथा वा-कौमदोव तुष्टिनांशुमगडनम्। जाह्ववोव अशिखराडमसनम्। पश्य कौ्तिरनुरूपमाय्िता त्वां विभाति नरसिंह! भूपते! । या खदिरादवारस्य शङ्डा भान्तिस्तया व्याकुलाङी तदुपरि स्रीखण्ड काष्ठभकल चिव्रा मुकुलौभूतनेवा फूत्कार कुर्वती सतो शासपरिमलीन प्रसनरायतैम्व मरसमूहैधूमभां करीतीत्य- न्वयः॥ प्रभूतैति, बहुलेत्यर्थः। एतेषु च सर्वेषूत्या घोपादवभावरुप- सम्बन्धगर्भेषु प्रभेदेषु कार्ययकारपयो: अचिद्वित चणमुणगालिखिना- मुरुम्याभावात् अचिच्चेष्टीपादवतवेनाभिमतस्य कारयस्ेष्टनवा- प्ानिष्टावाह्तिरुपकारयेगा मुरुम्याभावात् सामान्यकचयसमन्यो बोध्यः । । इत्यलद्ारचष्ट्रिकायां विषमालडार:।। ३८ । सममति, प्मुरुप योरित्यनन्तरं सम्बन्धस्येति शेष: परतरवर्थन सर्म नामालडार:। सम खानं, अगिसखमच्न पेद्द्रकला- भूषपहरम् ॥

Page 217

समस्। २१७ चिच' चित्र' वत बत महज्वित्रमेतद्विचित्रम् जातोदैवांदुचितघटना संविधाता विधाता।

यजतस्या: कक्खनकला कोविद: काकलोकः। पूर्व' स्ुतिपर्य्यपसायि, हद निन्दापर्वसायोति मे ू:।' सारूष्यमषि कार्यस कारखोन सम विटुः। नीचप्रवणता लन्ोर्जंल जायास्तवोचिता॥ इद' द्वितौयविषमम्रतिन्दि सभम्। यथा वा- दवदहनादुत्मन्तोधूमोघनतामवाप्य वर्षेकष। यच्छमयति तद्ुात्क सोऽपि च दवमेव निर्देहति॥ यथा वा- पादौ हालाइलजतभुआा दत्तहस्तावलम्बो बाल्ये मम्भोनिंटिलम हसा बद्दमैक्रीनिरूढः। चिवममिति, भत् चित्रबतशब्दयोवोंक्षा विस्यातिभय- घोतनाय। परिणत पक्क स्फोति: समृष्िः एतस्ा: फलसमहेः ववसनकला अगवचातुयें तब कोविट: परिडतः ।। सादप्यमपोति,कार्थ्यस्य कारणेन सारूप्यमप समालङ्वार:। नोपेति, नोचप्रवणता मौचासल्तता जलजाया: समुद्ररूपजला- ज्जाताया:, उचितेति, जसस ताटमत्वादिति भावः । द्वेति, बनता भेवरूपतां वर्षेर्जलवर्षपः अमयति नामयति हि यम्मात् सोडपि दवद्शमीपि दपमेव खोत्पादक' विनिदहति, तथा ध कारयस खीत्वाडकनाशनस्वात् वार्य्यसापि धूमस तथाख- सुचितमञित्वर्थः ॥ पादाविति, विरहियया इयमुक्तिः, सीम'

Page 218

२१८ कुवलयानन्दे- प्रोढोशहोरपि मुखविषेखन्तर औ्रौकतोयः मोडय' चन्द्रस्तपति किरसर्नामिति प्राप्नमेतत्। पूर्वत्र कारएखभावानुरूप्य' कार्यस्ानामन्तक तदीयदुष्ट संसर्गानुरुप्यमिति भेद:। विनानिष्टं च तत्सिद्धिर्यद्य्रें कर्तुमुद्यतः। युतोवारगलाभोडयं स्ान्नतेवारसाथिन:। इदं सनमनिष्टस्ाप्यवाप्ने त्यपिसंगृहीतसय ननिविध- खाडपि. विषमस प्रतिदवन्दि, इढावाप्निरनिष्टसा- प्रसङ्गाञ्च अरच् गजाथितया रामानमुपमर्पन्त तहौवा रिकैर्वार्यमास प्रति नर्मवचनमुदाहरए। नचान

राजद्वारि च्षयानिवारसं सम्भावित्व सेपमहिन्ता

चन्द्र: मां किरणैस्तपतौत्येतत् प्राप्त' न्यायप्राप्तमित्वर्थः, स- कः? व आदो हालाहल रूपेरा हुतभुजाग्ना दन्तो हस्तावलम्बो यस्य सः; निटिल ललाटं, तवम्बन्धिमहसा नेभाग्निना बड्या सम्बचया मेवरा निरुढ़: प्रसिद्:, प्रौढ़ो युवा राहोमेखसम्बन्विभि- यह्णकाले प्रापित इत्यर्थः । अरत्र कार्य स्य तापस्य कारणौभूतचन्द्रगतदुष्ट- संसर्गानुरूपत्व। भेदान्तरमाह-विनेति, अनिष्टं विना यमथ कर्तु- मुद्तस्तव्िद्विरपि सममित्यनुष्धत्या योजाम्। यद्थमितिपाठ यश्चासावर्थशेत्य्थः । युन्न - दति, वारण निवारय वारणी- गजश्न युक्नोनस्यादपि तु स्वादवैत्यर्थः । शोभत इति अचित्पाठ: साधुरेव । अपिसंग्टह्ोतस्य=अपिभव्द्रसंमठद्ोतस्य, नर्मवचन परिहासवचन, अत्रेष्टावाप्िः श्रेषकत्पिता बोध्धा।।

Page 219

समम्। २१६ टूष्टार्थप्रतीतिः तचापि समालङ्गारोऽप्रतिइत एव। उय्ैगे जे रट नसथंयमान एव त्वामाव्र्यान्इ चिरादुषितोडस्ि राजन्।। छ्ज्ञाटन त्वमपि लवायमे तदैव मामदय नैव विफला महतां हि सेवा॥। अत्न यद्यपि व्याजसृतौस्तुत्या निन्दाभिव्यक्रिविव- नषायां विषमालङ्गार:, तथाप प्रार्थामकस्तुतरुपवाचा- विवच्ायां समालङ्गारो न निवार्यते;एवं यल्रेष्टाथीवाप्ति सत्वपि सषवशादमतोऽनिष्टार्थस प्रतीति स्तापि समालङ्कारस न चति: । इष्टार्थप्रतोतिरिति, इषटार्थखेन प्रतोतिरित्यर्थः। त्रप्रपृद्टतदूति, पनिष्टस्येष्टामिन्नत्वेन ज्ञानकालेऽनिष्ट खेनाप्रतिभासादिति भाव:। उच्चैरिति, गजेरटनं तदारोछ्णपूव्व कं गमनं, दह त्वन्नगरे, उषितोस्तमि वासं अवतवानस्मि। तदेव मत्प्रार्थमानेश्र, उच्चाटनं दूरनिरसनमेव उख्चेरगनरटन प्रतिमां लक्षयसे प्रापयसि हि यस्मात् महतां सेवा विफला न भवतौति मुखे स्तुति: ततोदूर- निरसनरूपार्थान्तरपरियहेण विषमालडारस्पूर्त्या निन्दायां पर्थ्यवसान; एतेन वैधम्यस्य निन्दारूपस्य व्याजस्तुतिविषयतेन तयाऽपवाद्-इति निरस्त, विषमस्य निन्दामूलख न तद्रूपला- भावादिति। भूष्टार्थावाप्तिसत्वे पि=वास्तविकेष्टार्थ प्राप्तिसत्व ऽपि। न चतिरिति, अ्रनिष्टम्तीतेराभासरपत्व नापर्य्यवसानादिति भाव:।

Page 220

२२० कुवलयानन्द-

यथा वा- शस्त्रन्तखलु कर्तव्यमिति पित्रा नियोजित: । तदेव शस्त्र ऊतवान् पितुरान्जा न लङङ्गिता॥ अन पितुराज्जा न लाङ्गितेत्यनेन विरोधालक्काराभि- व्यक्तार्थ न खल्वित्यत्न पद्द्दयविभागात्मक रूपान्तर- स्ापि बिवचाया: सत्व पि न ख' लुनातौति न खल्वि- त्येकपटेन वस्तु सदर्थान्तरपररुपान्तरमादाय समा-

सापि गतमुदाहरयम्। यथा- सत्य' तप: सुगत्यै यत्, तप्ताम्बुष रविप्रतौच्ष सत्। अनुभवति सुगतिमन्जं, त्वत्पद्जन्मनि समस्तकम- नोयम् ।३६॥

प्रस्तमिति, तदेव नखल्वेव एकपदतव नेत्युपलक्षणे ततौया, एकपदत्वोपलचितं यदस्त सदर्थान्तरपररूपान्तरमित्वर्थ:, धर्था- नरस वास्तविक पदव्यृत्वस्तिकथनेम दर्शितमेव। श्ेष- लव्ेति, सेषेण लब्ा असतौ वस्तुतोविदमाना या इष्ावातिस्तत्- प्रतोतिमात प समालडारोदाहरणमपि। गतम् अधिगतं, मात्र

विचिदनिष्टस उच्चैरित्यवचोत्कटानिष्टस मनोतिसलादुदा हरणमाइ- यथेति, नार्यिकां प्रति नायकस्योति :- हे तन्वि! तपः बोभन-

Page 221

विचित्रमधिकञ। २२१ विचित्न तत् प्रयत्नद्विपरीत: फलेच्छूया। नमन्त समस्तैलोक्ादपि ल्घु समुन्ततिं॥ यधा वा- मलिनयित खलवदनं विमलयति जगन्ति देव! कौर्सतिसत। मिवाद्वादकतुं मिचाय ट्रुह्यति प्रतापोऽषि॥३६॥

ब्र ह्मारडानि जले यत्र तत मान्ति न तेगुखा:॥ चत् यत महाजलौघेऽनन्तानि ब्रह्माएडानि

न मान्तौत्याघेयानां गुणानामाचिकय वर्गिातम्॥

गत्यैव भवतीति सत्य, यद्यस्मादवं कमल त्रम्बपु जलेपु रविं प्रतीच्षते ताड्यं सत्तव्ा तप: छत्वा त्त्पदरूपे जन्मनि समस्तेभ्य: कमलेभ्य: कमनीय मुन्दर सत्ुगतिं थोभनाङ्गतिमनुभवतौ- त्वन्चयः । परत्र कमलस्योत्तमलो करूपगतिप्राप्तये तपस्यतस्तद्ला - भेडपि शोभनगमनस्य गतिशब्दश्नेषवलादिष्टत्व न प्रतौतेरिष्वाप्ति प्रतोतिमान' न खवनिष्टम्तिभासोडपोति । इत्यल द्वारचन्द्रिकायां समालङ्गार: ।३८। विचित्रमिति, फलेळ्या विपरौतः प्रयन्न से.विचित्र' नामा- लहार :- इषविपरीताचरणमिति बावत्। नमन्तोति, नम्री- भवन्तोत्यर्थः । समुवति उच्चतां; मलिनविसुमिति,मलिनीकतु- मित्यय:। विमलयति निर्मलोकरोति; जगन्ति व्रिभुवनानि; मित्र सुदत् मिन: सूयस। इति विचित्रालडार। ४। अधिकमिति, पृथुनादाधेयापेचया विशालादाधारादाघेय- स्वांधिक्य पर्णनमेकोऽविकालद्वार:। युगान्त ति, युगान्तकाले मसंये

Page 222

२२२ कुवलयानन्द-

यथा वा- यगान्तकालंप्रतिमंहृतात्ममो- जगन्ति यस्थां सविकाशमासत। तनौ ममुसल न केटभद्विष-

:थ्वाधेयाद्यदाघाराधिक्य तदपि तन्तम् कियद्वाक ब्रह्म यत्रैते विश्ा्यन्ति गुसास्तव॥ अत्वैत-दूति प्रत्यक्षटट्टम ह्ावैभवत्वेनो क्ञानां गरखानां

आधिव्य वर्सितम्॥ यथा वा- अ्रहो विभाल भूपालभबनचितयोदरम। माति मातुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदलते॥ प्रतिसंऋृतः खस्मिन् लयं प्रापित पाल्मा खविलासरपः प्रपञ्जोयेन ताट्ृभस्य केटर्भाद्षः श्ोळ्पास्य यसां तनौ जगन्ति भुवनानि विकाशस हतं यथास्वात्तया आसत स्थितानि तत तस्यां तनो तपोधनस्य नारदस्याभ्यागमाव्संभवोयासान्ता सुदः प्रोतयो न मसु- रित्यन्वयः । परथिति, विशालादाधेयाव्यदाधारस्वाधिकया तदप्य- धिकं। कियदिति, भर्परिमिताम चर्थ :; वाक्शब्द एव ब्रत्म, दयस परमेखर प्रति भक्नास्योति :; अ्सम्बाधेति, असकटे चर्थः । भही इति, माति सम्माति, मातुमथकत: प्रपरिमितः।

Page 223

अधिक:। २२२ अव यद्यप्यदाहर साइयेपि कियद्वाग ब्रह्मोति त्रहो विशालमितिचावारयो: प्रशंसा किवते तथापि तन- त्वेन सिद्धवतुळ्कतयो: शव्दब्र हवाभुवनोदरयोगुवयशो राश्यधिकरया त्वेनाधिकत्वं मकलल्पाव प्रशंसा क्रियत -इूति तत्प्रशंमा पंसुतगुयायशोराशिप्रशंसायामेव पर्य्यवस्थति ॥४१॥ अत्पन्तु सूच्मादषियाद्यदाघारस सूच्छाता। मसिमालोर्मिका तेडद करे जपवदौयते॥४२ अ च मासमालामयोमिका तावदङगलिमाचपरि- सितत्वात् सूत्ष्मा सापि विरहिरया: करे कङ्गरवत् प्रवेगिता तस्िन् जपमालावल्लम्बत्त इृत्युक्वमा ततोि करख विरहकार्श्यादतिसौच्ता' दर्शितम्॥ परत्रेति, भुवनत्रयोदरे। नन्वाधारयो: भब्दब्रह्मभुवनोदरयोरप्रस्तुत- त्वेनाप्रभं स नोयत्वात्तदाधि का व र्णनमयुक्कमित्या मंख्ाह-अर्रेति।

वाधाराधेयान्यतरस्य तनोरप्याधिकावर्णंनमिति सामान्यलक्षणं बोध्यम्। # दृत्यधिकालडगार: ॥। ४१ ॥ पत्यमिति, यदिति, सामान्ये नपुंसक। खाय चया सूक्षा- दाधेयादाधारय्य सूक्षता यतदव्पं नामालङ्गार:। मीति, मणिपंशरिरूपा अर्मिया चडलोयक ते करे बद् विरह्नावखायां जपमानम्वत इत्वर्यः । वदयव्दस्य मुटिकापर्यायत्वात् अ्रति-

Page 224

२२४ कुवलयानन्द-

बथा वा- यन्मध्यदेशाद्पि ते सूक्म' लोलानि दृश्यते। म्ृणालसूनमपि ते न सन्भाति सनान्तर॥ ४२।। अ्रन्योन्य नाम यच सादुपकार: परसरम्। बरियामा शशिना भाति शभौ भाति तियामया।।४३ यथा वा- यथोर्ध्वाक्ः पिवत्यम्बु पथिकोविर नाङुलि:। तथा प्रपापालििकापि धारां वितनुते तनुम्॥ अच प्रपापालिकाया: पथिकेन खासापानीय दानव्याजेन बड्काल खमखावलोकनमभिलषन्त्ा-

दनेनोपकार: ऊतः,तथाप्रपापालिकयापि पानीयपान- सूच्षता, आधेयभूतमानापेक्यापि सूक्षता। यदिति, हे चञ्च- लाचि! तव मध्यभागादृपि यव् चं हश्यते तत् मृणालसूचमपि तव स्तनयोरन्तरे मध्यन भातौत्यन्वयः । ॥ इ्रत्यव्लदार: ॥ ४२॥ अन्योन्यमिति, यत्र परसरमुपकार: स्यात्तत्ान्योन्यब्रामा लड्गारः। त्रियामा रात्रिः । यथेति, अर्ध्वाच्तः अ्ध्वनयनः प्रपा- पालिका प्रपादानाधिकता काचिद्वनिता धारां जलधारां तनु सूक्ष्माम्; अचेति प्रपापालिकाया: पथिकेनोपकार: छवत इत्यन्वय:, सासक्जत्यादि प्रपापालिकाया विशेषण, सम्पादनैन करण- भूतेन एवं प्रपापालिकयापि पर्थिकस्योपकार: छ्वत इत्यन्वय:। यन्तु खसुखावलोक नमभिलषन्या इत्यत् सभव्दस्य प्रपापालिका-

Page 225

अ्रन्योन्यस्। २२५ व्याजेन चिर' खमखावलोक्कनमभिलषतः पधिकख. धारातनूकरपतशचिर' पानीयपानानत्तिसम्पादने- नोपकार: छवतः, अचोभयोर्व्यपाराय्यां खखोपकार- मङ्गावेऽपि परस्परोपकारोऽपि न निवार्य्यते॥४३॥ विशेष: ख्यातमाधार' विनाप्याधेयवर्ानम्। गतेपि सूर्य्ये दोपखास्तमञ्छिन्दन्ति तत्करा:॥ ४8

बोधकत्वमेव नाय्य न पान्यबोधकतव यद्विशेषएघटकलेन खनिजादिभब्दा उपात्तास्तबोधका दति व्युत्पत्तिरिति केविदुक्ष तदयुक्ता, मुख्यविशेषविशेषणघटकस्वैव खनिजदिशब्दस्य मुख्य- विशेषमात्रभामित्वव्युत्पत्ते :; यथा देवदत्तस पुत्र: खमातभत इत्यादो खभव्दस्य ताहनपुत्रगामित्व नतु गुएभूतदेवदत्त- गामित्वम्। अतएवेट्टशस्थलएव निजतनुखच्कलावखवापी सभ्भूताओभोजशोर्भा विदधदभिनवो दणडपादी भवान्या: इत्यता- भत्नयतयोगस्व दूषणमुदाव्ृतं मन्टभट्टैः काव्यप्रकाशिकायाम्। अन्यत्र तु न खविशेषगामित्वनियम: खाश्नितानां, विप्राणामयं पालकः सान्नाकारियां भय्यानामय कल्पव्चव इयादी व्यभि- चारात्। नचैव खदाररतानां विप्राणामह भत्त इत्यत्र मदोयदाररतानामिति प्रतोति: स्ादिति वाच्य ? तात्मर्य्यस्य नियामकत्वेनापत्यभावादिति॥ ॥ दूत्यन्योन्यालङ्वार: ।। ४३॥ विशेष इति, ख्यात प्रसिद्ध तदुक् विना प्रसिद्दमाधार- माधेयस्य व्यवस्थितिरिति । कविन्दन्ति नाशयन्ति, तत्करा: सूर्य- किरगा:। राव्रावादित्यस्यान्नी प्रवेशनवगादीपस्तवम्। कमल- मिति, अत्र कमल त्ादिना मुखादेरध्यवस्ानं बोष्यम्। कुवलये

Page 226

२२६ कुवलंयानम्दे-

यथा बा- कमलमनस्भमि कमले कुतलयमेतानि कनकलतिकायां साच सुकुमारसुभगेत्युत्ातपरम्परा केथम्। अचाद्ये सर्य्यस प्रमिद्धाघारस्याभवेपि तत्कराय

भावेऽपि कमलकुवलययोरन्यवावस्थितियत्ञा; क्कचित्

प्रलय मवस्थि तेर्वर्गान' दृश्यते॥ यथा- दिवमय्युपयातानामाक व्यमनल्य गुरगखा येषाम्। रमयन्ति जगन्ति गिर: कथमिव कवयो न ते वन्दगा:॥

विशेष: सोऽपि यद्येक वस्तनेकच वर्रयते। अन्तर्बह्निः पुरः पञ्मात् सर्वदिक्षपि सैव मे॥ यथा वा- हृदयान्न्रापयातोऽसि दिन्तु सर्व्ासु हखते। वत्म! रामगतोऽसीति सन्तापे नानुमौयते॥ नेत्रे, एृतानि कमल कुवलवानि, कनकलता र पायां कामि न्यां । साच कनकलतिका च, निर्देशः कथन, ब्प्रलय प्रतय- पर्यन्त। दिवमिति, दिवसुपयातानामपि येष/मनल्यगुणगस- युका गिर:। आकृव्य कत्यनर्न, अगन्ति भुवनानि। रम-

Page 227

विशेष: । २२७ किश्विदार भ्ातोभवयवस्वन्तरजतिय् स:। स्वां पश्यता मया लब्धं कल्पडत्तनिरौकषयम्। यथा वा- स्फुरदहुतरूपमृत्मतापज्ज लन तवां सृजतानवद्यवौद्य। विधिनाससृज्ञेनवोमनोभूर्भवि सत्य सविताटहस्पतिक्व॥ अबादे राजदर्शनारकोग कल्पटत्षदर्शनरुपा- श क्यव स्वन्तरज्वतिः। द्वितौये राजसथार मोय मनो-

साइाघातोऽन्यथाकारि तथाकारि क्रियेत चेत्। यैर्भगत् भोयते इन्ति तैरव कुसुमायुध:॥४५ यट्यत्साधनत्वेन लोकेऽवगतं ततू केनचित्तद्विरुद्ध- साधन क्रियेत चेत्-स व्याघातः ॥ ततीय प्रकारमाह,-किव्रिदिति, किच्वित्पदार्थारभेषा- शक्यस्य वस्वन्तरस्य। अ्वतिः करणत्, सः विशेषः । ल्वामिति, प्रभु प्रति याचकोकिः । स्मुरदिति, उत्कटः प्रतापरूपोज्वबनो- डम्निर्यस्थेत्यर्थ: उत्नविशेषण लां सजता विधिमा भुवि नवो मनोभवादि: ससजे रष्ट इति सत्यमित्यन्वयः; प्रत् चोतभेद- वयान्यतमत्व सामान्यलकषण' बोध्यम्॥ ॥ इूति विशेषालझारः। ४४॥। सादिति, तथाकारि तत्कार्थ्यसाधन वस्तु अन्ययाकारि तत्का र्व्यविबदकार्य्यसाधनस्ेत् करियेत! तदा व्याघासोडलद्वार: स्वादित्यर्थः । वैरिति, ये: कढाचविभ्रमादिभिर्जगत् प्रोयन्ते सन्तु- पवति तैरेव कुसुमायुवो इन्तीत्यन्वय:। विरुमाचस् हरख,

Page 228

२२८ कुवलयानन्द- यदा यत्साधनतया केनचिदुपासं तदन्येन तत्मसिद्ध विना तहिरुद्साधन क्रियेत चेत्-सोऽपि व्याघातः; तबाद्य उदाहृतः । द्वितीयो यथा- दृशा दग्ध' मनसिज' जीवयन्ति दशैव याः। विरुपाक्स जयिनौस्तास्तुवे वामलोचना:।। सौकर्य्यग निवद्धापि क्रियाकार्योरोघिनो। दया चेदाल दूति मय्यपरित्याज्य एव ते॥ कार्य्यविशेषनिष्पादकतया केन चित् सम्भाव्य- मानादर्थादन्येन कार्यविरोधिक्रियासौकर्येगा सम- थांते चेत्-सोऽपि व्याघातः; कार्य्यविरोधिक्रियायां सौकये कारस्य सुतरां तदानुगुरम्। यथा-जैच याल्ोन्म खेन राच्ा युवराजस राज्य एव सथापने यत्कारयात्वेन सम्भावितम्वाल्य तत् प्रत्युत तद्विरुद्स्य सहनयनस्व कारणतया युवराजेन परित्यागसायुत्कत्व' दर्शयता समर्थाते। जयिनी: विजयकारियोः, स्तुे सतौमि। भेदान्तरमाइ- सौकयपेति, कारण स्या नुगुराधिक्येनेत्यर्थः। निबद्दा कविवर्णिता कार्य्यवरोधिनी पराभिमतकार्य्यविवद्टा। दयेति, दिग्विजयाय म्रस्थितं राजानं प्रति युवराजस्योक्नि: बालदत्यतो मयि दया यौव- राज्यो खथापनरूपा चेत् तदा तम्मदेव हेतोरहं तवापरित्याज्य एवं; विन्तु खेन सह नेतव्य इत्यर्थ:। अर्थादिति,द्ेतौ पश्चमौ, श्रन्वय- सास्य समर्थाते-इत्यनेन; श्रन्धेन वक्चा। जैत्रेति,जयसाधनेत्यर्थः।

Page 229

व्याघातः, कार पामाला च। यथा वा-लब्धो न विसजत्यर्थ नरो दारिद्रामङ्गया। दातापि विसृजत्यर्थ' तयैव ननु अङ्गया॥ अनपूर्चोत्तराङ पक्षप्रतिपतरुपे कयोखिइचने इति लक्षणा नुगत:।।४५ ।। गुम्फ: कारणमालास्ाद् यथा प्राक् प्रान्तकारय:। नयेन खीः थियात्यागसयागेन विपुल या:॥४६ उत्तरोत्तरकार याभूतपूर्व पर्वः पूर्वपूर्वकार सभू तो - त्तरोत्तरैव्वा वस्तुभि: क्वतोगुम्फ: कारयमाला आद्योदाहता। द्वितीया यथा- भवन्ति नरका: पापात् पाप दारिद्रासम्भवम्। दारिद्रामप्रदानेन तम्माहानपरोभवेत् ॥४ ६। सुब्धदूति, तयेष शङया दारिद्राणङ्रयेव; नतु निव्चितम् तत्न पूर्वाडें

पण', दातुस्तु सैव विरुद्दानसाधकलवेन सम्मतेति पूर्व्वविरुद्- पचचनिरूपणमुत्तरा्वे; यद्यपि दारिद्रास्य तात्कालिकलेन जन्मान्तरीयलवेन च भङ्गा भिन्ना तथाप्यभेदाध्यवसायान्र लक्षण- समन्वय :- इति बोष्यम; सामान्यलच्षयं पूर्ववदन्यमतघटितमनु- सन्ेयमिति दिक्॥ ॥ इूति व्याघातालङ्वार:।। ४५॥ गुम्फ-दूति, रचनेत्व्थः। के स्तव्ाह-यथेति, प्राकृ च प्रान्तञ्ज प्राक प्रान्ते ते अनति क्रम्येतियथा प्राक् प्रान्त यानि कारयंनि तैः पूर्व पूर्व प्रति कारएैकत्तरोत्तर' प्रति कारण वेत्यर्थः । एवं चोत्तरोत्तर त्यादिव्युत्क्रमेगाभिधान-मुदाहरण- क्रमाुरोधेनेति भेयम्॥ ॥ इति कारणमालालड्वार:।४६।। •

Page 230

३० कुव लयानन्दे- गृहौतमु करोत्याथ र्थ्र्व्रेेया र का व लिर्मता। नत्रे कार्णा न्तविश्वान्ते करणौदो लम्दोलितो 185

जानुनौ रत्न मुकुराकारे तस्य हि भभुजः ॥ उत्तरोत्तरस पूर्वपूर्षविशेषसभावः, पूर्षपूर्वस्य उत्तरोत्तरविशेषसभावो वा गृह्ौत मुकरौति। तचाद्यः प्रकार उदाहत: ॥ द्वितौयो यथा- दिक्ाला त्मसमेव यख विभुना यस्तत्र विद्योतते यत्रामुष्य सुधी भवन्ति किरणा राशे: सयासामभृत्। यस्तत्पित्तमुप:मूयोऽस् हविषे यसतस्य जीवातवे वोढ़ा यहुषमेष मन्मर्थारपोस्ता: पान्तनो मुर्त्तय :: ४9। ग्हीतेति, वच्यमापया गृहोतमुक्तरोत्या निबद्दार्थपंकि रिकावलिरलङ्गारः। नेत्र दरति, तस्य भुज दूति सव्वत्र सम्बध्यते दोसभयोर्भुजस्तमभयोदोलितमान्दोलन ययोस्ती दोलनाविति पाठे दोला दोलन ययोरस्तौति विग्रहः। रत्मुकुरी रत्नदर्पपः। दिककालेति, दिककालाव्मभिस्तुख्या यस्याकापस्य विभुता, यख तत्ाकाशे विशेषेष धोतते सूर्य्य:, यत्र व चन्द्रे अ्रसुष्य सूर्य्य स्थ किरणा पमृतरूपा भवन्ति, स च चन्द्री यासा मपां राशे: समुद्रा- दभूत, ययाग्निन्तासा मपां पित्तं भवति, छचिरष्पिस्तमिति कोभात् यथ यजमान उषस्त प्रातः काले तु अस्य वञ्रहैविषे सविर्दानाय भवति यथ वायुः प्राणरूपसतस यजमानस्य जीवातवे जीवनौ- वधाय भवति यस्यास प्ृथित्या गुण गन्व एषावायुवौढ़ा ता एता मन्नथरिपोर्ईरस्याष्टी मूचयो वो युभान् पांन्सित्यन्वय:।। दत्येकावली नामालङ्ार:।।४७

Page 231

माला दीपकम्। ३३१

दोपजे क्ावलीयो गान्मा लाटौ पक मख्ते। सरंग हृदये तख्यासेन त्वयि लता स्थिति:। अभ स्थितिरितिपदमेक सरंग तखा छृदये स्थिति: ऊता हृदयेन त्वयि स्थिति: कतेत्येवं वाक्- द्यान्वयि अतो दौपकं गृहीतमुक्रौतिषद्वावादेका- वलौ चंति दोपकेकावलीयोगः। यथा वा- संगामाङ्गयमागतेन भवता चापे समारोपित देवा कर्साय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम्। कोदगडेन शरा: शरैरविशिरलनाषि भूमगडल तेन त्व' भवता च कौतिरतुला कौत्या च लोकलयं। श्त्ञ येन येन सहसा यद्यतमासादितमिति संक्षेप- वाक्यसथितमेकं समासादितप्दं कोटरडेन भरा-

मालादीपकमिति, मालादीपक नामालदर :; एकमिति वाकाइ्दयान्वयोत्यनेनान्वतं। अत-दूति, प्ताववावेस, दीप- साटशयाहीपक न तु आगुवदोपकालदवार:, पज्ताप्रशतानां साडश्यस्य गम्यववे तदकोकारादितिभावः 8 संग्रामेति, कोद खेन पनुषा; शरा समावादिता: परेः मतुमस्तय समा सादित तैन अत मसनेमापि भूमण्डस तेन सूमच्डलेन तं पालक: समासादितः, भवता कौतीरासादिता कौर्त्या च लोकलय समासादितमित्नुषट्टनान्वय:॥ * इति मालादोपकम् 6 8८ 0

Page 232

२२२ कवलयानन्दे-

दूत्यादिषु षट् वपि विवरयावावय षु तत्तदुचितलिङ्ग- वचनविपरिणामेनान्वेतौति दौपकं शरादीनामुत्त- रोत्तरविशेषसभावादेकावली चेति दोपकैकावली योग: ॥४२॥ उत्तरोसरभुत्कर्ष: सार इूत्यभिधौयते। मधुरं मधु तम्माच् सुधा तस्ा: कवेवचः॥ यथा वा- अन्तर्विष्णोस्त्रिलोकौ निवसति फणिना- मौखरे सोउपि शेते सिन्धो: सोप्येकदेशे तमपि चुलकयां-

धस्ते खद्योतलौलामयमपि नभस

त्वत्की्ते: कर्सनीलोत्मलमिद् मपि च प्रेकषणीयं विभाति॥ अ्रयं स्वाध्यगुणोत्कर्ष: ; अ्रक्षाध्यय सोत्कर्षोयथा-

सार-दति, सारोनामालङ्वार:, तस्या: सुधातः, अम्तरिति विषणोरन्तः उदरे, चयाणां लोकानां समाहारस्त्रिलोकी, सोडपि विशुरपि फणिनां नागानामीखरे शेषे मेते निद्ृाति सोपि सेषोडपि सिन्धोरेकदेशे तिष्ठतौति ग्रेक, तमषि सिन्धुमपि कुम- योनि: शगस्ताः चुलकयास्रकार पौतवान्, पयमगसरोऽपि

Page 233

टगाल्वघुतरस्ूलस्तूलादपि च याचक:। वायुना किन्न नौतोऽसौ मामयं प्राथयेदिति॥ उभयरूपोयथा- गिरिमड्ान गिररब्धिमेहानब्धेनभोमहत्। नभसोडपि महद्वृह् ततोप्याया गरौयस। अत्र बृह्मपर्यन्तेषु महत्व साध्यगुः प्रक्रतार्थे-

यथासङ्गुय क्रमेशाव क्रमिकाणं समन्वयः। शूत्रं मित्र' विपत्तिञ्च जय रञ्य भन्नय॥ यथा वा- भरयं किं प्रपन्तानि विषवन्मारयन्ति वा। न त्यज्यन्ते न भुज्यन्ते लषशोन धनानि यत्।। त्रभुं क्रमालङ्कार इति केचिद्राजढ़: ॥५ू०॥ नभसि गगने खद्योवशोभा धत्ते इदं गगनमपि प्रेचषीयं सुन्दर, त्वत्कौने: कर्षभूषं नोलोपलं विभातोत्यन्वय:। तूल: कार्पासः प्रक्वतार्थाशायां प्रक्लतार्थ रूपायामाभायां। । इूति सारालङ्गार:।। ४2 ।। यथासङमिति, क्रमिकायां क्रमेणोक्ञानां पदार्थानां तेनैव क्रमेणान्वयोयथासक्कब्रामालद्वार:। भरणमिति, ऊपयेन धनानि यत् न त्वज्यन्ते तत्कि तानि भरणं प्रपवानि यज न भुन्धन्ते तत्कि विषषस्ारयन्तीतिआ्मेणान्वयः । केचित् वामनाद्य:। • इति यथासइयालझार:। ५- ॥

Page 234

२३४ कुवलयामन्द-

पर्यायो यदि पर्यायखैकस्यानेकमंथयः । पद्मं मुक्का गता चन्द्रं कामिनी बदनोपमा।। अचैकस्य कामिनीवटनसट्टशस्य क्रमेय पठ्मचन्द्र- कूमानेकाघारसंखयणं पर्यायः। यद्यपि पद्ममं्रयम' कशठतोनोतं तथापि पद मुक ति तत्मरित्यागोक्ता प्राक् तत्मंथयाचेपेय पर्यायनिर्वाह्ः, अतएव- शोगौवन्वजाजति तनुतां सेवते मध्यभाग: पद्यां मक्ताप्तरलगतयः संशश्चिता लोचनाभ्यां। धत्ते वक्ष: कचसाच्षत्रतामद्वितौयन्तुव्षम वह्ानायां गुखुविनिमय:ः कस्यितोयबनेन।। द्वत्यन पर्यायं काव्यप्रकाशसडदाजक्कर। सवन शबदा: पर्यायी यधा-

पर्याय इूति, पर्यायेग् क्रमेप अनेकस यय: अनेआश्तिततव, तदुत-एवं क्रमेखनिकस्मिन् पर्याय इति॥ पद्ममिति, राती अद्यसंकोचास्यागः। अतएव त्यागीन पूवसअ्यमानयादेव, योगोति, जवनबन्धस्तनुता लग्तां व्यजति मध्यभागस्तां सेवते आययनि, वःसलं कुचसचिवता कुचसहितत्व धत्त वक्रन्व- द्वितोय अ पर्त वकसद्ितियलवगमात् पर्यायसभवोनेथ, अदितोयल द्ितोयरहितत्वमनुपम तवछेकत्वनाध्यवक्षितं एवं चोदाहरगदवेऽपि पूर्वाधारसमात्रयणं मम्य उत्तराधारसमा अवमं शाव्दमिति सर्वत्र सर्वाधारसमात्रबणांशे।

Page 235

पर्यायः । २३५

नन्वाथ्यस्थितिरियं तब काजकूट ! केनोत्तरोत्तर विशिष्टपदोपदिष्टा। प्रागर्गावस्य हृदये दपलन्योध कराठेऽघुना वमसि वाचि पुनः खलानाम्। सर्वोज्प्ययं शुद्धपयोयः।

प्राय्चरित्वा वसुधामशेपां कायासु विथम्य ततस्तरुणां। प्रढ़ि गते संप्रति तिग्मभानौ शैत्यं शनैरन्तरपामयामौत्।।

पर्यायः । विकासपयोयो यथा- विभ्बोष्ठ एव रागस्ते तन्वि ! पर्वमदृश्यत। अधुना हृदयेडप्येष मगशावानि! दृश्यते॥ नन्विति, है कालकूट! उत्तरोत्तर वििष्टसुत्कष्ठं पदं स्थानं यस्थां ताटशो द्रयमात्तरयस्थितिस्तवकेनोपपदिष्टेत्यन्वयः। हृदये अभ्यन्तरे अवस दूतिशेष: ; अधानन्तरं वपलक्षणोहरस्य करठे अखुना पुनरितिसम्बन्ध: शुद्द: सङ्गोचविकासामिष्नितः। प्राय दूति; थत्य प्रायोऽशेषां वसुधां हेमन्त चरिला ततो वसन्ते तरूणां छायासु विश्रम्य सम्पृति गोमे तिग्ममानी सूयें प्रीद़ि मागलभ्य प्राप्त सति निरपां जसानामन्तरभ्यन्तरे पया- सौत् मक्कति सेतर्थः। बिम्बीठ्ठएबेति, बिम्बफलसटशे ओड्ठे

Page 236

२३६ कुवलयानन्द-

मसममिति विकासपर्यायः । एकस्िन् यद्यनेकं वा पर्यायः सोऽपि सम्मृतः। अधुना पुलिनं तल यच स्ोत: पुराजनि। यथा बा- पुराभूदस्म्माकं प्रथममविभिन्ना तनुरियं ततोनु त्व प्रेयान्वयमपि इताशा: प्रियतमाः। दूदानीं नाथसव वयमपि कललं किमपर इतानां प्राखानां कुलिसकठिनानां फलमिदम्।।

रागोरत्रिमा अनुरागस एष: रागः, अत्र रागस्य भेदेप्यभेदेदा- ध्यवसायादेकत; यन्त एकसम्बन्धनायोत्तरमपरसम्बन्ध सत्येव लोके पर्यायपदप्रयोगात् शोणोबन्ध इति प्रकाशोदाष्टते तथैव हष्टत्ाच्च विम्बोष्ठ एवेत्यव पर्यायकथनमयुक्षमिति केनचिदुक्ष- तत्पुकाथ एव बिम्बोष्ठ इत्युदाहरणे पर्यायसमर्थनात् स्रान्त- प्रलपनमिवोपेक्षणौय, आलङ्गारिकपरिभाषितानां शब्दानां लोकव्यवहारविसम्बादस्याकिश्चित्क रत्वाक्वेति दिक्। भेदान्तरमाह-एकस्तिविति, पर्यायेणेत्यनुवतंत, एकस्ति- बराधारे क्रमेष यथ्यनेकं भवति सोऽपि पर्यायालङ्वार: सम्मत इत्यर्थ: ॥ पुर्रोत, भ्रष्माशमित्यस्प्रदोद्योद्ेति द्वयोरपि बड्ुवचनं; पुरेत्यनेन स्थूलोऽतीतकालउच्यते, तुपपि प्रथमन्ततुरविभिब्रा डभूत ततोनु वितर्के त्व' प्रियतम :- वयं प्रियतमा :- इदानौन्ते

Page 237

पर्याय: परिडत्तक्व। २२७

ऋत दम्पत्यो: प्रथममभेदः ततः प्रेयसीप्रियतम- भावः, ततोभार्यापतिभाव :- इत्याधेयर्यायः॥५ूर॥

जग्राजैकं भरं मुक्का कटा नात्म रिपुश्रियं। यथा वा- तसय च प्रवयसो जटाय षः खर्गिसः किमिव भोष्यतेडघुना। येन ज्ज्जंरकलेवरव्ययात्

त्वं नाथः पति :- वयं भार्या :- इतोऽपरं किमनिष्टमिति शेषः । कुलियं वजु अब् त्वं प्रेवानित्येकवचनेन एकरूपप्रेमपावत्व व्यज्यते, प्रियतमा इत्यादिवह्ठवचनेनैकरूपतद्यतिरेक्ष इति बोध्यम्।। इूतिपर्यायोनामालङ्ार:।। ५१ ।। परिव्वत्तिरिति, न्यूनाधिकयोमिंथ: परस्रं विनिमयः परि- वत्तिरलडार:। जगाहेति, कटाचपूर्वकं एकं परं मुक्का रिपो: खियं जगाहित्यर्थः ॥ सस्यवेति, प्रवयसोडतिष्टवस्य जटायुषोग्टधुिशेषस्य खर्ग गत- वतः किमिव शोचनौय न विश्वित् जजरं जोगंतरं कलेवरं शरोर तस्य व्ययोरावसैन सह युद्े त्यागस्तस्धयय: क्रौतं मरोरं दत्वा यमोष्द्ीतमित्यर्थ:॥ ॥ इति परिष्टत्यलकार:।५२ ॥

Page 238

२३८ कुवलयानन्द-

स्ेहक्षयः प्रदौपेष न खान्नेष नतमुवाम्॥। यथा वा- विल्ङ्गर्यान्त श्ुतिवत्म यस्यांली लावतीनांनयनोत्पलानि। बिभर्ति यस्यामषि वक्रिमारामेकोमहाकालजटार्ध चन्द्र: ।। आद्यादारस निषेध शाब्दः, द्वितौयेत्वार्थ:।५३।

सढयाः शिरांसि चापान्वा नमयन्तु महीभुजः॥ अत्व मन्धिविग्रह प्रमाणण प्राप्तय: भिर्ाननयो - युंगपटुपस्थितवोयुगपत्कर्तमश कायोर्विकल्पः। यथावा- पतत्यविरतं वारि नृत्यन्ति च कलापिनः । अद्य कान्त: ऊत्तान्नो वा दुःखस्ान्तं करिष्यति॥

प्रियसमागमसम्भव-इति तवोराशंसायां विकल्प:५ू४।। परिसद्काति, एकं वस्तु प्रतिषिध्यापरस्तिन् वस्तुनोनिय- व्व्षं नियमनं परिसङ्कनामालङ्वार:। स्ेहेति, स्रहस्तैलाद्दि स्निग्वद्रव्य अनुरागश्, खान्तषुचित्तेषु; विलक्कवन्तौति, यस्ा- मुज्जयिनौपुर्या श्रुति: कर्षः वेदय, वर्तम मार्म, वक्रिमाण कोटिला वक्राकारताथ्, महाकालदूति, ततव रव्यातं भिष- लिङ्ग ॥ दूति परिस ख्वालङ्गारः ॥ ५३ ॥ सन्धिविद्यहप्रमणति, सन्धिवियह्यो: कर्त्तव्यताबोधकप्रमा- पोत्यर्थ:॥ दूति विकल्पालद्वार: । ५8।

Page 239

सकुखय:। २३६

वडना युगपद्ावभाजां गुम्फः समुख्य:। नश्यन्ति पच्चात् पश्यन्ति वस्न्ति च भ्वहिष:। ऋ्रविरोधेन सम्भावितयौगपद्यानां नाथादीनां गुम्फनं समुच्चय: ॥ यया वा- विभ्वाणा हृदये त्वया विनिहित प्रेमाभिधान नवम् शैत्यं यद्विद्घाति सा विधुनिता साधो! तदाकवयंताम्। शेते शुप्यति ताम्यति प्रजपति प्रस्नायति मेङुति भाय्यत् ल्लुउति प्रसश्यति गलत्युन्म कति सुदत॥ प्रत् कामाञज्ित्क्रियागां किञ्वत्कालमेद्मम् वेऽपि शतपत्रमतभेदन्यायेन योगपद्य विर्हाति- शयद्योतनाथ विवन्नितमिति लक्षणानुगतिः।

बहनामिति, यृगपङ्वावोभवनं तद्वाजां व्रह्नां गुम्फोनिवन्ध: वर्णनमिति वावत्, स समुच्चयालङारः। विभ्वणीति, नायकं प्रति दूत्या दयसुति :- है साधो! त्वया हृदये विनिहितं प्रेमाभिधानं नवं भ्रव्य धारयन्ती विधुरिता विरहविव्वला सा नायिका वद्िदधाति तटाकरखतामिस्यन्वयः। किं सदित्य पैचायामाह-शेते निद्गाति, ताम्यति स्ानिं माप्रोति, प्रकषण स्रायति, प्रेङृति चलति, प्रणस्ति नैवस्यातिययेन यृत प्राया भगत, गजति खेदातिमपरान्, बटात चोष भवतोति। कासाच्जित् अयनश्र्रमणदौनां पतपत्रस्य कमलस्य पत्रभतं दलगतं।

Page 240

क्कुवलयानन्द-

अ्रहम्माथमिकाभा जामेककार्य्यान्वयेडपि सः। कलं रूपं वयोविद्या धनञ्त मट्यन्त्यमुम्॥

यदाहमहमिकया 'खले कपोत' न्यायेन तत्सिद्िं' कुर्व्वन्त सोऽपि सहच्य :; यथा मढे आ्रभिज्ञात्यमेकं समग्र कारयां तादुगेव रूपादिकमपि तत्साघनत्वे- नावतरतीति। यथा वा- प्रदानं प्रचछन्त ग्ृहमपगते संभमिधि- र्भिरुत्मे कोलक्रामनभिभवगन्धा: परकथाः। प्रियं ऊत्वा मौनं सदमि कथनं चाप्युपक्ते: वृतेत्यन्तास्क्रि: पुरुषमभिज्ञातं कथर्यति॥५ूयू ॥

ग्रहं प्राथमिकेति, शहं पूर्विकेत्यर्थः; ग्रहं पूर्बमहं पूर्वमित्वहं पूर्बिका स्त्रियामित्यमरः । एककार्य्यान्वये एककार्य्यसाधकत्वे स समुच्चयालङ्कारः। अहमहमिकया परस्पराहङ्वारेण श्रभिजात्यं कुलीनत्व समग्र पुष्कलं॥ प्रदानमिति, प्रच्छनतरं गुप्त ग्ठहं प्रत्युप- गनेऽ्थादतिथौ लक्षमं सत्यां निमक्षेकोगर्वाभाव:, अ्भिभवोनिन्दा तज्रन्वभून्या: मौनं अ्मुद्दाटनं सदसि सभायां परेण वताया उप- अतेः कथनं पते शास्त्रन्वण सवप्रथमान्तानां पुरुषमभिजातं प्रथयतौत्यनेनान्वयः । अरभिजातं कुलीन®, प्रथयति कमयति। । इति समुखयालङ्कार: ।५ ५I

Page 241

कारकदोपकम्। २४१ क्रममिकैकगतानां तु सुन्फं: कारकदीपकं। गच्छत्यागच्छति पुनः पान्थ: पश्यति पक्ति॥ यथा वा- निद्राति स्नाति भुड्के चलति क चभर शोषयत्यनरासे दोव्यत्य क्षैनेचायं गदितुमवसरोभूय आरयाह्हि याहि।

नस्मानपश्या बिधकन्ये! सरसिरु हद चाम न्तरफर पाडो:।। आद्योदाहरसे शुतस्य पान्थस्य कर्तृकारक स्ैकस्य गमनादिष्वन्चयः, द्वितौये त अध्याह्ृतस् प्रभुकतृ- कारकस्य निद्रादिष्वन्वय द्ूत्येकवाक्यार्थान्वयेन दोप- कच्छायापत्ता कारकदीपकं प्रथमसमुच्चयप्रतिद्व न्दीदम्॥ ५६॥

क्रमिकेति, क्रमिकागामर्थात् क्रियाणमेककारकगतानां गुम्फोनिबन्ध: कारकदीपकं नामालद्वारः । तदुकनं "सैव क्रियासु बद्नोषु कारकस्येति दीपकमिति सैव सळड़त्त: पश्ति सारथ, पृच्कति मार्ग; निद्रातौति, हे अब्धिकन्ये! प्रभणासुद्यत- दणडेर्दरि अधिकतैर्ह्ारपालैरित्यसकद्ारितानतएव दोनानसन् सरसिरहद्य तोनां परमपरिचितैरपाङ्गे: कटाचैः पश्ेत्न्वयः, इति किं प्रभुर्निद्रातोत्यादि अ्रन्तः अ्रन्तःपुरे अ्रद्येः पायेर्दीव्यति क्रीड़ति भूय: पुनः काया साहशं मुख्यदीपकस्य पूर्वोक्षप्रका- नेय असभवादितिभाव: । प्रतिदन्दी विपरीतम् । ।। इति कारकदौयकालङ्वारः ॥५६॥

Page 242

२४२ कुवलयानन्दे- समाधि: कार्य्यमौकयें कारणन्तरसन्तिधे:। उत्करिठता च तरुणी अगामास्तञ्वव मानुमान्। यथा वा- मानमस्या निराकरत पादयोमें पतिष्यतः। उपकाराय दिष्टैन तदुदीगं घनगर्नितम्।। केनचिदारोशितस्य कार्य्यस्य कारगान्तरसन्तनि- वानाद्यत्सौकय्यें तत्सस्यगाधानात्ममाधि :- द्वितीय- समच्चय प्रतिद्वन्द्वो अयं समाधिः, तव बहूनां प्रत्यक ममर्यानां 'खले कपोतिका' न्यायेन युगपत् कार्य्य- माधनत्वेनावतारः। अतत्वेकेन कार्ये ममारीमिते अन्यस्य 'काकतालीय' न्यायेनापतितख तत्सौकय्यी

प्रियाभिसरसे पुष्क नं कारयं नान्वकारागममप चते "अत्यारुढ़ा हिनारीयामकालन्ामनोभव" दूति" न्यायात् दैवदापततात्वन्वकारम तत्मौकर्य्य मावं कतमिति एवं द्वितो योदाहर सोऽपि योज्यम् ॥ ५७ । समाधिरिति, कारगन्तरसन्निधेर्वशात् कार्य्यस्य सुकरत्व ममाविरलंद्गारः। उत्कगिठता नायकसमीपं गन्तु ॥मानमिति, मानविराकर्तुमस्या: पतिषंतोममोपकाराय दिशा भाग्यनेद

न्वमिहतु तडपरोतमतुत्यकचचमितिप्रतिद्वंद्वित्व तत्र त्याद्दिना- दर्घिंतम। ॥ दूति समाध्यक्षङ्गारः ।५७।

Page 243

प्रत्यनीकम्। २४३ प्रत्यनौकम्वलवतः शचोःपत्ने पराक्रमः। जैच नेला नुगौकर यावुत्मलाभ्यामघः क.ै। यथा वा- मम रूपकौतिमहरहुवि यस्तदनुपरविष्टह्ृदये यमिति। त्वय मत्मरादिव निरम्तदय: सुतरां न्षियोति खलु तां मदन: ॥ एवं बलवति प्रतिपक्षे प्रतिकतुमगत्ाखय तदीय- बाधनं प्रत्यनौकमिति सथिते साक्षात्यृतिप चे पराक्रमः प्रत्यनोकमिति 'कैमतिक' न्यायेन फलति। यथा- मधुव्रतौघ: कपितः खकौयमधुप्रपापङ्कनिमोलनेन। विम्बंसभाक्रम्य बलात्मुधांशे:कलङ्गमक्गेध, वमातनोति ।ू८ ॥

प्रत्यनीकमिति, बलवतः पत्रोः पक्षेपचान्तः पातिि तदोये

त्यात्। जवति, उत्पलाभ्यां खजयकारिनेत्ानुमारिौ कर्सै। अधःकती तिरस्कृतौ अवतंसतया तदुपरि सथितत्वादधस्तात् कवतो चेतिक्नषः । ममेति, भुवि भूलोके मम रुपख्यातिं योद्वत- वान् तष्मिव्रमु प्रविष्टमनुरत् हृदय यस्यास्तस्यानप्रविष्ट ह्वदयं यस्यां वा ताद्गियमिति त्वयि मतरादिव सलु निश्चितं निर- सतद्योमदनस्तां चिगोति चोगां करीतीचन्वयः । श्रत्र मत्- रादिवितिहेत्वंशे उत्परेचासत्व 5पि तडेसुकपतपचस म्बन्धिबाधन

Page 244

२४४ कुवलयानन्दे-

स जितस्वनमुखेनेन्द्र: का वार्ता सरसोरहाम्?॥ अत स दूत्यनेन पद्मानि येन जितानीतिवव- च्वितं-तथा च सोयि येन जितसेन पभमानि जिता- नोति-किमु वक्तव्यमिति 'दगडापपिका' न्यायेन मपरू- पस्यार्थसय सिद्धि :- काव्यार्थापत्तिः। तान्तिरिकाभिम- ताथापत्तिव्यावर्त्तनाय क व्योतिविशेषयाम्।

प्रत्यनोकालद्रारस् विविक्रो विषय इति बोष्य। अतएव मस्मट- भट्टैरपि"त्व विनिर्जितमनोभवरूपः सा च सुन्दरभवत्यतुरक्ता पञ्चभियु गपदेव शरैस्तां तापयत्यनुथयादिव काम"इत्यदाद्टतं; एवं च हेतूत्प्रेत्तयैव गतार्थत्वान्नेदमलङ्वारान्तरं भवितुमरहतिति कस्यचिद्वचनमनादैयं। कैसुतिकेति, तत् सम्बन्धिबाधनापेच्चया साच्षान्तदाधने विशेषादितिभावः । मध्विति, समरौघ: सक्ीय- मधुप्रपारूपस्य पद्मस्य निमोलनैन कुपितः सन् सुधांशोर्बिब- म्बलाव्समाऊ्कव्य तस्याङ्क मध्यभागे कलङं ध्रुवमातनोतौत्यन्वयः।। # दूति प्रत्यनोकालद्वार: ।३८॥

काव्यार्थापत्तिः। दण्डापूपिकति दरडाकर्षणे तदवलम्बिनाम पूपानामाकर्षणं यथार्थसिद्व तद्ददित्यर्थः। व्यावतंनायेति, लच्- ता वारणायेत्यर्थ: अधरीयमिति, बन्धुजौवं बन्धूकपुष्य तत्- प्रभाहर: बन्धुभूतानां जीवानां प्रभाहरय। यत्वेतक्वयममयुत्त के मुतिकं, न्यायस्य न्यूनार्थविषय त्वेनाधिकार्थापन्तावव्याप :; यथा

Page 245

काव्यार्थापत्ति:। २४५

यथा वा- अ्रधरोयमधौराच्या बन्चनीवाभहरः। अन्यजीवप्रभां हन्त हरतौति किमनुतम्।:॥ खकोयहृदय' भित्वा निर्गतौ यौ पयोधरौ। हृदयस्यान्यदौयस् भेदने का ऊपा तयोः ॥५८।। "तवाय्र यदि दारिद्रा सिथितं भूप! द्विजन्मनां,यनेः सवितुरप्यग्रे तम: स्थास्यत्यस शयं" अत अनेः शब्दमहिमा राजाय्े दारिद्रा स्थित्यपैक्चया सूरयाग्र तमोवस्थानं दुःशकमेवत्यवगतमपि

पत्तिरिति तदुकलक्षगमयुत्त; का वार्ता सरसीकहामित्यादि- केमुत्यन्यायविषयार्थापत्तावव्याप् :; कैसुतिकन्यायस्य न्यूनार्थ विषयत्वेन तुष्चन्यायत्वाभावादापादनाप्रतोतेस्नेति। न चाव कैसुत्य न्यायतामात न त्वलङ्वारत्वमिति युत ? अलङ्गारतत्वा भियुक्ञानांप्राचौनानां शून्यहृदयताया अपामरेय सभ्ावयितुम- शक्य त्वात्; लोकव्यवहारेऽपि केमुत्यन्यायस्य चमत्कारित्वानुभवैम तेनैव न्यायेन तस्याल द्वारतासिखस। इत्यं च लदुकार्थापत्युदाहरणी वच्यमाण: सभावनालङ्गारोयोऽन्यर्थ्यर्योकती व कल्पनमिति

मानखमिति वैचितान्तु तदवान्तरभेदताया: साधकं नतु तह्द्टिमूं तताया इति न तवाव्याप्रिशद्ापत्यसं विस्तरैण । । इति काव्यार्थ/पत्ति: ॥५८ म

Page 246

२४६ कुक्लानन्द- मन त्रनीयस्या र्य्रस्य कार्व्यालङ्ग समर्थनं। जिता:मि नन्द कदर्प! मञ्चितडसि चिलोचनः। त्रत्न कन्दप जयोपन्या सोदुष्करविषयत्वात्समर्थन -द मापेकः तख मांजत्तेऽस्ति चित्ोवन दूति स्वान्तःकरगे शिवर्माननत्निधानप्रदर्शनेन ममर्थनं काव्यलिङ्ग-व्याप्ति- धर्मतामापे जनैय्यायिकत स्व्याव निाय काव्यविशे- षगां दूढं वाक्यार्षहे तुकं काव्यलििङ़ं पदार्थह्ेतुक म्। . यथा- भश्ाद्ध लनभद्मस्तु भवते रुद्रा कमाले शुम् हासापानपरम्ा गिविसुताका न्तालयालद्कुते। आद्याराधनतोषितेन विभुना युस्त्पर्य्यासुखा लोकोछेदिनी मोक्षनामनि महामोहे निलौयामहे।। अत् मोक्षस महामोहत्मप्रामद्गमिति तत्स मयेने नोकाच्छ्दिनीति पदार्थोहेतु: कचित् पदार्थ- वाक्यार्था परस्परसापेत्तौ हेतुभावं भजतः।

त्वर्थान्तरन्यासप्रकरणे वच्यमापरीत्या सामान्यविशेषभावातिरि- ऋवतवं निवेश्ते, तदा नोपादेयमेवैतदितिबोध्य। टुष्करविषय- त्यात् दुष्करविषयरूपत्वात् : समर्थनापेक्षस् स्यनन्तरमर्थस्ति शेष: । नेव्यायिकेति, नैव्यायिकाभिमतलिङ्रस्य, लव्यतावारण: येत्वथः । भस्रोह्लनैति, सम्बोधनं शुभमस्वितिशेषः। गिरिसुतांकान्त

Page 247

काव्यलङम्। २४७

यथावा- बिकुरप्रकरा जर्यन्ति ते विदुषी मूर्दन,यान्विभ्न्ति सा। पशुनाप्यपुरस्कतेन तत्तलनामिऋ्तु चामरेय क:॥ प्रच चामरख दमयन्नौकुत्तलमार साब्याभावे विदुषी मद्डनि यान्बिभति सति वाक्याथे: पशुना- प्यपुरस्कुतेनेति पदार्थ सेयभवं मिलितं केत: कचित्सक थे रैयार्थेनार्थे वाक्यार्थ पदार्थोह्हेतः। यथा वा- वपुः प्रादुर्भावादनुमितमिदं जन्मनि पुरा पुरारे: न क्वापि क्वचिदपि भवन्तः प्रयातवान्।

नितोश! चन्तव्यं तदिदमपराधद्यमपि॥

स्य मिवस्ालयः प्रासादस्तदलझरभूने सोपानपड्से इत्यपि सम्बो- धमं हेति दैन्य विभुना प्रभुणा शिवेन युभाकंया सपयापूजा तक्षुखस्यालोकः प्रकाशसतदुच्केदके निलोयामहै वयमि.चर्थात्। चिकुरेति, चिकुरप्रकरा: केधपाया: विदुषी पणिडता सा दमयन्ती तरपुरसतेन त्रनाटतैंनपुरीभागी श्रनिद्वितेन च पदार्थय अनेकपदार्थन्। वपुरिति, पुरा पूर्वमिन् कापि जन्वनि कचि- दपि वषी भवन्तंन.प्रगतवान् इतोदं वपुषः शरोरस मादुर्भा- बादनुमितं सम्पति नमन्रति कुज्भक अततुरमरोर: चह्मय- स्यनतिमान्तिरहित: समर्थनोयं हेतुकथ्नेनोपपादनौयं घस- शर्षलात् असथ्टरतृकखात्।

Page 248

२४८ कुवलयानन्द- अच तावदपराधद्दयं समर्थनीयं असषार्यत्वात् तत् समर्थनं च पूर्वापर जन्मनोरनमनाभ्यां वाक्यार्थ - भूताथ्यां क्रियते। अब द्वितोयवाक्यार्थे 5तनुत्वमेंक- पदार्थोहत: अचाषि सम्पति नयन्म क्रदति वाक्या- र्थोडनेकपदार्थो वा हेतुः कचित्परस्परविरुड्धयो: सम- थनोययोकभयो: क्रमादुभौ ह्ेतुभावं भजतः । यथा- असोढ़ा तत्कालोल्लसदसहभावस्य तपसः कथानां विस्त्म्भष्वय चरसि क: शैलदुहितु: । प्रमोदं वो दिश्दात्कपटबटुवेषापनयने! त्वराशैथिल्याय्यां युगपद्भियुक्त खरहरः॥

तपसोSसहष्णत्वं तत्संज्वापकौतुकसतेत्ाभावर्था हेतु- पच अनयोर्वक्यार्थयोमंध्य, द्वितौयवाक्यार्थे, अग्रेष्यनतिमा- नितिवाक्याधें, अवापि अतनुत्वपि,नमन्मुत इत्यस्यावाक्यत्वादाह अनेकपदार्योवेति,अमोढेति,तपखन्तौमु्मां प्रति बदुवेषेयागतस हरस्य वर्णनं; कपटेन योबटोरसचारियोवेषसस्ापनयने त्यागी- त्वरांभेथित्याभ्यां युगपद्भियुक्त आाक्रान्तः, खराथवित्वहेतुगभे क्रमेष विशेषपद्दयमाह-त्लााले उन्नसन् मादुर्भवन्र सहभावो दुःसहत्वमर्थाजीय्या यस्य ताटमस्य तपस असीठा सहनासमर्थः भेलकन्याया: कथाना विस्रनेषु विश्वासेष रसिववेति म्रगपवं ब्ह्चारिवेष: ।

Page 249

काव्यलिङ्गम्। स्वेन निवद्दौ, कचित्मरस्परविरद्धयोदभयो: समर्थ- मीययोऐक एव हेतुः। यथा- जीयादम्बुधितनयाघर रसमाखादयन्म रारिरियं। अ्ग्बुधिमथनक्केसं कलयन् विफलञ्च सफलञ्न।। अत् विफलत्वसफलत्वकंल नयो रुभयो र्विवड्धयो रैक. एवाम्बधितनयाधरर माखादौ हेतु :- दूद काव्यलिङ्ग- हेतलङ्गार-इति केचिदगाजहः। हे गोदावरि देवि! तावकतटोहेशे कलिङ्र: कविर्बागदेवीं बज्देशदर्शन- सखों त्यक्का विरतिं गतः -एनामर्शंवमध्यसुप्नमुर भिन्नाभिसरोजासनं ब्रह्माणं गमय, च्ितौ कथ- मसावेकाकिनी स्ास्यति ? इूत्यच ब्रह्मशः प्रापणं कथ' गोदावर्या कर तेव्यमित्यसम्भा वनीया र्थोपपादकस्ायं- मध्येत्यादितद्विशेषसाख न्यमनं संगाख्या गुणदूति।

जौयादिति, अम्बुधेस्तनयाया लक्ष्म तधररसमास्वाद्यन्रयं मु रारिजीया वर्वोस्कषेंया वततां; कीहथः ? समुद्रमथनक्कमं एवं- विधायनासाभालफलं वलयन् जानन,एतदधरमाधुर्ये सत्यमृतस्व वैयर्थ्याहिमशस्त कलयनित्वर्यः । हे मोदावरोत्यवार्णवमध्येत्यादि- अभ्मविशेषणस्व न्यसनं श्रेषास्योगुण इतिजयदेवेनोत्तमित्यन्वयः। तावकतटोहेशी, लवदोयतौरभूमो कलिफ्राख्य: कविः बहनां देशाना दमने सहचारिणीं विरनिं सुतिं एनां सरखतीं ब्रम्मायं प्ति गमय नयेति सम्बन्ध :; नोहमं १- अर्थवमध्ये सुम्नोयी सुदमित

Page 250

२५० कुवलयानन्दे- श्रेषो विघटमानार्थघटकार्थस वर्ानमिति सषलसर- मिति च जयदेवे नोत्रां। वस्ु तस्त वाषि पदाथहतुकं काव्यलिङ्मेव तङ्गे दकाभावात। नन साभि प्रायपदार्थ विन्यमनरूपात्मरिकरात् काय्यलिङ्गम्य किं भेदकं ? उच्चते-परिकरे पदार्थवलात्मृतौयमानाथौं वाच्यो- पस्कारकतां भजतुः, कारव्यलिङ्गव पदार्थंवाकयार्था. वेच हेतुभावं भजतः। ननु यद्यपि सुखावलोकांक्केदि-

नतिमानित्या दिवाक्या र्थहेतुककाव्यलङ्गोदाहरगो चं पद़ार्थवाक्यार्थावेव हेतुभाव भजतस्तमापि पशु- नाध्यपुरस्क तेनेतिपदार्थ हेतुकोदाहर रो मज्ित्तजस तिलोचन' दूति वाक्यार्थहतुकोदाहरणे च प्रतोय- मानार्धस्यापि हेतुकोध्यानप्रवेशोदृश्यते, पशुनेतिह्य विवेकित्वाभिप्रायगर्भम्, बिदुषौत्यस् प्रतिनिर्देश्यत्वात् तिलोचन दूति च कन्दर्षदाडकततीयलोचनत्वाभि-

मुरारिस्तव्रा भिकमलस्य; सेषोऽविघटमानेत्यताकारप्रस्नषः, श विघट माम स्यामुपपद्यमानस्थाथस घटकउपपादक्षोयोर्डर्य मख् वर्शनं श्रेषास्योगुणइत्यर्थः। पदार्थहेतुकं समसपदार्थहेतुकं पदार्थवाक्यारथति इंडः प्रतोयमानोडर्थ: व्यङ्गनोडर्यः। :.... प्रतिनिहेशवस्यादिति, निर्देख्वते उच्चार्यते इति मिर्हेश भब्दः - मैन विपरीतारथ नगब्दसादित्र्यः; तखव नाहमवतीयजीन

Page 251

कावय ल्ङ् न्। २५१ प्रायगम-क दर्पजयोपयोगित्वास्तख -मत्ं,तवापि न तथा: परिकर एव कित तदुत्यापितं काथ्यलिङ्गमपि प्रतोयमानाविवेक विशिष्टेन पशुनाप्यपरस्क तत्वस्या.

शिषटस शिवसय चित्ते सनन्तिधानस च वाकाा- धंस वाच्यस्यैव हेतुमावात्-नह्षि तयोरगाच्चयोर्ह्ेत भावे ताथ्यां प्रतोयमानंमध्ये,किन्निद्वारमस-यथा मर्वशुचिनिधान स्ेत्यादिप दार्थेपंरिकरोदाहरयो सर्वा- शुचिनिधानसेत्यादिनानेकपदार्थ न प्रतीयमानं घरी- रख: संरक्षणौयत्वम्। तथाच वाक्यार्थपरिकरोदाह्- रयां पर्यायोक्तविधया तत्तद्वाक्यार्येन प्रयोयमानं नाहं व्याम-इत्याद। तस्ात्मशुनेत्यव त्रिलोचन दूत्यलच प्रतौयमानं वाच्यस्यैव पदार्थैस्य वाक्याधसय

त्वमनुपपबमितिभावः। तयो: पशनेत्यादुक्ोदाहरणयो: ; तदुतया- पितं परिकरोपपादितं; व्यङ्रस्य हेतुकोटावेवातुप्रवेभादितिभावः एतदेव विवृणोति-प्रतोयमनति, वाय्यसेवेत्येयकारसूचित- व्यड्रादवारकसवं म हीत्वादिना विष्टतं,तद्यमर्थ :- यदि पशादि- पदव्यक्ग' केअपाभसाम्याभावादेरथस्य साक्षादुपपादकं स्वान्त- दानपररिकर एव स्याम काव्यलिक - नस्वे मसस्ति,पशपदमतौता- बिये किशमात्रेय साम्वाभावसयोपपाटमासभ्रवात् किन्तु सति- मिष्टपसपुरखातल्लाभाव एव साचादुपपादक इति सस्ोटि-

Page 252

२५२. कुब लयानन्द- -"यत्वन्तने वरसमानकान्तिसलिले मम्न' तदिन्दौवर" इत्यनकवाव्या घह्ेतुककाव्यलिङ्गोदाइरसे त्वन्नेन- समानकाली तादिकानि इन्दौबर अगिहंसविशेषणानि तेषां वाक्यार्थानां हेतुभावोषपादकानौति तब वाक्या-

न तथो: काव्यलिङ्गोदाहरसत्वे काचिद्मुपपत्तिः ॥ ई०।।

निविष्टं व्यड्ग काव्यलिद्गरूपस्य तस्याङ्गमेव, व्यड्गगान्तरन्तु नोक्ष- काव्यलिङ्गगम्यमर्यपपादकमस्तौति निराबाधनेव, काव्यलिंए मिनि। ननु खयमन्योपपादकस्य काव्यलिङ्गस्थाप्युपपादकं

प्रागुदाद्ृतं। श्रनेक्वाक्यार्थंह्ेतुकेति, पूर्वपादत्रयवा क्यार्थवयस्य चतुर्थपादार्थहेतुत्वमिति ज्ेयं। हेतुभावोपपादकानीति, इन्दो- वरस्य नैतसमानकान्तिसं विना पटादैरिव तद्दर्भनस्य दैव-

समाहितमर्थमुपसंहरति- इतौति, तयोः पछनापौति मचित स्तौत्येतयोः॥

॥ दति क व्यलिङ्गालडार: ।६०।

Page 253

चर्थान्तरन्यायः। २५३ पत्षितर्थन्तरन्याय: सात्मामान्यविभेषयोः। इनुमानविमतरट्टुष्कर किं महात्मनाम्। गसवइस्तुसंसर्गादयाति खल्पोऽपि गौरवम्। पुष्पमालानुषलन सूलरं भिरसि धार्यते॥ सामान्यविशेषयोईयोरप्य किरर्थोन्तर्यसस्यो- ैकं प्रस्तुतं अन्यदप्रस्ततं भवति, ततस् विशेषे प्रस्तुते तेन सहाम्रस्तुतसामान्यरूपस्य सामान्ये प्रस्तुते तेन

न्यास इृत्युक्त अवति-तताद्यस द्वितौया ईमुदाइरसं, द्वितौयसय द्वितोयस्लोकः। नन्वयंकाव्यलिङ्रान्ततिरच्यते। तथाहि-उदाहहरयद्वयेप्यप्रस्तुतयो: सामान्यविशेषयो रक्ति: प्रस्तुतयोर्विशेषसामान्ययोः कथमुपकरो- तोति विवेक्कव्य-न हि सर्वधेव प्रस्तुताभिधानं यज्यते-न तावदप्रस्तुतप्रशंसायामिव प्रस्तुतव्यन्तक- तया प्रस्तुतयोरविशेषसामान्ययो: स्वशव्दोपात्तत्वा- नाप्यनुमालङ्गार दूव प्रस्तुतप्रतौतिजनकतया, तद्द- दिन्न व्याप्तिप क्षधर्मताद्यभावात् नापि दृष्टा नालङ्कार दब उपमानतया "विस्त्रव्धघातदोष: खवधाय खलख् वौरकोपकरः नवतरूभंगध्वनिरिव हरिनिंद्रातखार: प्रस्तुतव्यच्तकतर्येति, घम्रस्तुताभिधानं युज्यत इत्यनुषश्यते, एवमपैडमि। विस्रनेति, खलस विश्वस्तपातरूपोदेष: सखैव बधाय भवति बतो वौरारणां कोपकारकः सिंहनिद्रापहारी नब-

Page 254

२५: कुवक्ानन्द- करिम' इत्यादिष सामान्ये विशेषसोपमानल्वदमने दप विशेष मामान्यस क्चिदषि तददर्णनात् उप- मानतया तदन्वये सामन्जस्याप्रतौतेव्व, तम्ात्मस्षृत- समर्धक तयैवा प्रस्तुतस्यापयोग दूष्वापि वक्रव्य :; तवस वाक्यायेहतुकं काव्यालङ्गमेवावापि स्ान्तत्वलङ्गारा- न्तरसावकाय दूति चेत्ः अ्त्र केचित्-समर्गन- सापे लखाथेस समर्पन काव्यलिङ्गनिरपेत्नसाि प्रतोतिवैभवात्मम प्रैनऽथीन्तरन्यासः न हि यत्वन्त च. समानका नीत्यादिकाव्यलि क्गोदाहर मोन्रिघ- 'अथोपगुढ़े शरदा शशाब् माड ययौ शान्नतड़ित्कटाचा।

तरुभङ्गजन्यध्वनिः करिगोबधाय यधेत्वर्थः। तद्दर्भनात् उपमा- मत्वादर्थनात्। ननु महापुरुषाक्कतिरिव गभौरेयमस्याक्ृति रित्यादौ सामान्यस्याप्यपमानता दृष्टे त्यरचेराइ-उपमानतैति,

नामतोतेरित्यर्थः ; दह्ापोत्यपिना काव्यलिंङ्गसमुच्चय: । प्रतोति- वैभवात्, प्रतोति इठा रृपप्रयोजनवद्ात्, प्रयोजनस्वापि हेतुख- विवचया पक्षमो, उतकैलमसमुदाहरवनिष्ठतया दर्भयति- नहोत्यादिना, इत्यादिकाव्यलिंक्रोदाहरपेण्विव अयेव्याचर्या नर्वासोदाहरपेबु प्रस्तुतस्य सम्थनार्यित् नग्क्षीति सम्ब्ध: । गरंदा अशाक उपगूढ़े भषिकिने सति पयानसर मानासंडिटरम: वाठीया खा: सा आइट् बयौ मतवतो, सत्

Page 255

चर्थाभारम्यायः। २५५ कार्या न सौभान्ययागोद्तमानां नटः परिमषपयोधराणाम्।। दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लोनं दिवाभौतमिवान्वकार। सुद्र डपि नून शरयां प्रपन्ते

इूत्याद्यर्थान्तरन्यासोदाहरशेषु प्रस्तुतस् समर्थ- नापे क्षत्वमस्तीति। वस्तुतस् मायोवादोयं-चर्थान्तर- न्यासेडपि ह्ि विशेषस सामान्येन समर्थनानपेच त्वेऽपि सामान्य विशेषेशासमर्थनमपेक्षत एव निर्वि- शेषं न सामान्यमिति न्यायेन बहूनामप्यसारायां कार्यसाधक इत्यादि सामान्यय् 'सगरारभ्यते रज्ज स्तया नागोषि बध्यत'-दत्यादिसम्म्तिपन्त्र- विशेषावतरय बिना बुद्धौ प्रतिषितत्वासस्तवात्। विशेषरूपमथे सामान्यरूपेणार्यान्तरेण समर्थर्यत-परिभष्ट पयोधराणां कासामकनानां सौभाग्यगुय्ोननष्टरति। पयोधरा: कुचामेघाय। .दिवाकरादिति, कुमारअश्रवे द्विमालयवर्णनं-योदिमाल्य: ममत्वं मदोयता बडिः गिरोमस्कं शिखरक्ष समर्थमार्तित्व समर्थनाप्रेचत प्रयं सर्वान्तरन्यासे समर्यनाम्मवेश्खरूप: सामान्यसेचय दुहो मतिष्ितलवाल भरवावित्यनेनान्य। सम्पतिपद्रेति, वशुयोवसम्तेत्वय: विशेषावतरय विभेगाव

Page 256

कवनेवानन्द :- म च तब मामाल्यय कामान सौभायगयो- कनानामित्या दिविभेषयमर्ववार्थमामानास्वेव लोक- सम्प्रतिपन्त्रतया विशेषा वतरवां विनेव ककौ प्रतिषितत्वं समभवतीति सोके तल्ायनं मार्पो नतमलीति वाच्य? -सामान्यस् सर्वत्र लोकसम्पतिपनत्यनियमाभावात् -न हि योयोधूमवान् सोडग्निमानितिव्याप्िरुप- सामान्यम् लोकसम्पातिपत्रतया-यथा महानस इति वद्िभेषरु पटृधान्ानुपदामस नावमालेक्राप्रसिद व्याप्ति

नैस्पच् समभवति। नयैवं सामान्येन विशेषय मर्थन- सयलेऽपि कचित्तस्यर सामात्यस्य लोकप्रसिदत्वाभवेन तख बुह्धावारोहाय पुनर्विशेषान्तरख न्यासपरसक- दति वाच्यं :- इटापत्े :- अलैव विषये विकाखरा-

किञ्न काव्यलिस्ेडपि न सब्ंच समर्थनसापेचत- नियम :- चिकुरप्रकरा जयन्ति इत्यन तदभावादुप- गमं, तत्र बडूनामित्वादा सामान्यसेतिविशेषाक्तरणं विनैव दुणे प्रतिष्ठितत्व समवतोत्गिमेपान्वितं; तवासनं ढणेरि-

म्येवमप्यर्थान्तरन्यासे नविदेव समर्यनापेचा, मार्ययाक्रेत सवत्र सेवस्तु भेद-हेलायलय कक्समूहास्ययलिम· तंदा पदाफे पदंदि पूर्षि-

Page 257

२५७ मानवलुष वर्णनौषयाय्याभावेन निन्दाया: कवि- कुल चुमतेनाल समर्चनाषक्चाविरष्वात-न हि तदा- सदास्वेऽपि गतोऽविकारितां। 'न शोरद: पार्जवमबैरीखवर-इलादिष सम- येनं दृश्यते न विषेय न गखेय नाग्निना न च मत्युना। श्रमतोकारपायय्या: स्तोभिरेष खिवय: लताः॥

अ्प्रतीकार पाकप्या इत्यादिना समर्थनदर्शनाज्-नहहि तन्र खोणां विषादिनिर्मितत्वाभावप्रतिपादनं समर्थनं सापे त्तप्रसिद्धत्वात्, तम्माटुभयतोव्यभिचारात् ममर्थ- नापे क्षसमर्थने काव्यलिए, तन्नििर पेक्षसमर्थनेऽर्यान्तर- न्याय इति न विभाग: किन्तु समर्थ्यसमर्थकयो: सामा-

सायां दूषटव्यः। एवमप्रद्तेन प्रक्वतक्षमर्धनमुदाहतं,

मायाभवः पावंग: मवरोपारकन्द्रः। न विषेषेत्यादे: किय: जता इत्नेमान्य: अपितु खोमिरेव यतः म्रतोकाररडितं पाहर्य क्राय यासान्तयाभूता:। उमयतः, अन्वयत्यतिरेवाभ्यां समदनापर चायामपितदासयदाखेपीत्यादो तदमाबात्-न लिये- प्ो त्यादायपेनाविरहैडपि समर्यनसलात्। चममवतैनैति, बाधे

Page 258

२५८ कुवलयानन्द-

यटुच्यते पार्नति। पापटतये. न रूपमित्यव्यभिचारि तह्चः। तथा हि ते भोलमुदारदर्शने तपखिनामप्यपदेशतां गतम् थथा वा- दानं ददत्यपि जलैः सहसाधिरूढे

यहननन: कटकढाहत टाम्मिमएचो- मंडसूदपाति परितः पटलैरलीनाम् ।ई१।। महाअनां सर्व्वसुकरत्येमाप्रऊ्वतेन सामान्येन हनूमदशितर- पस्य प्रछ्वतविशेषस् समथनं, द्वितोये पुष्पमालासूवव्त्तान्त- माप्रकतेन विभेषरूपेण म्रअतस्य गणवत्सङ्गप्रयुत्तपूज्यत्वस्थ सामान्यरूपस्य समर्थनमित्यथः । यदुषत इति, हे पार्वति! रूपं आहतितौन्दर्य पापवृत्तये दुष्टाचरगाय न भवति, यचाक्वतिस्तत गुणा वसन्तौति न्यायादिति यदुथते तद्चनमव्यभिचारि यथार्थम् तथादि-उदारं रमणौयं दर्शनं यस्यास्तथाभूत पावति! तव गोल तचरण तपखिना मध्युपदेशरूपतां प्राप्तमिति प्रक्ते न विशेषेणप्रक्रतस्य सामा. न्यस्य समथ नम्। दानमति, दानं वितरण मदनलच् जलेवदके: जडैस- लड्योरभेदात; अधिरूढे भाक्रांन्त सति विद्यमानगति: सग- तिक: बुबिसाय क: आासित खयात उत्हेत मनुयात् यमात् मिमहेमंजनं कतु मिच्ेदेन्तिनोगजस कटोगवडएव कटाइ- सस तटादपादयोमां पठसे: समूडः परितोम कचुः श्रोत्र उद- पाति उ्पतितमित्यपय:। पव्रापि पूर्वाह्नमम अतसामान्य- मुत्तरारयोलेन प्रछतेन विशेषेण समर्चितम् । *

Page 259

विकखर:। २५६

या्मिन विभषसामान्यविशेषा: सबिक बरः। म न जिग्ये महान्तीष्ि र्दुर्दणः सागरा दव॥ यत्न करयविद्विशेषस समथंनार्थ सामान्यं विन्यख तत्प्रसिद्दावा्यपरितुष्यता कविना तत्समर्थनाय पुन-

विन्यस्यते तत्र विक खरालङ्गारः, उत्तराई्व यथा- वा

क यश्निदुदाहर रम इदन्तु व्यत् मुदाहरय म्- घनन्तरत्रप्रभवस् यस् हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम्।

निमज्जतौन्दोः किरगो्विवाङ्ग:॥ इदमुपदानरौत्याविशेषान्तरख न्यसने उदाहरयम्॥ वर्थान्तरन्यासविधया यथा-

यस्निव्रिति, यष्मिन् काव्ये इत्यर्थात् निबध्यत-इति श्रेष: । समर्थ्यसमधंकभावापवत्वं तु न लक्षणे निवेधनीयं-तडिना चम-

एवमेवार्थान्तर न्यासल च णेडपि बोध्वं। स नैति, स प्रक्नतोराजा न जिग्ये न जितोऽर्यास्पररति शेष: । प्रक्ृत: तक्षमर्थमं महान्तो हि दुर्धरषा अनाक्रमणोयां इति सामान्येन तस्यापि सागरा दर्वेतति विशेषोपमैयेति भ्रेयं। प्रसिदेरख्ता सवापरितोषो बीध्य:। यथाकथन्चिदिति, नह-

युणसमुदाये एकस्व दोषस्ानाकज्ञनमनतिमसिदतया समर्यना-

Page 260

कया विन्तदम नरेय रक्ितं माइस काव! सयं मा कन्दं मकरन्टमालिनमिषट स्वां नम्म ई कोकलिम्। अन्यानि स्लवैभवेन कतिविद्धस्तूनि कसूरिकां नेपाल्ितिषालमालपतिते पक्टेन शंक्षृत क:॥ मालिन्यसव्जमथिनोर भुलिट कलङकौ धत्तो मुखे तु तव टक् तिलकाञ्जनाभा। दोषावितः क्व च न मेलनतोगुसत्व® वतुर्गुणौ हि वचचि भमविभलम्ौ ।ई२ पेचमिन्दोरित्या टिविशेषेय समर्थ्त इत्यतः स्फुटमित्यर्थः। कर्णेति, है काक! कर्णयोगदन्तुहं पोछाजनकं रगित मव्दितं नन्तरेष बिना सयं मकरन्द: पुष्परसस्तच्कालिनं माकन्दमाख्डचं गाहस आायय-रहाखतरो तवां वयं कोकिल मन्महे जानौमह, यतः स्वलवभवैन स्थानमाहात्म्येन कतिचिद्सनि धर्म्यानि भवनौति सामान्येन पूर्वोक्षविशेषसमर्थनं प्रनापि तदाकाङ्ांयां विभेष- रूपमर्थान्तरं न्यसति-नेपालभूमिपालस्य भाले पतिते पर कस्तूरिकां को न पङ्केतापितु सर्व इति। मालिन्यमिति, मधु- सिट् समर: कलङखे तौ अ्ज्ञपशिनोर्मालिन्य धन्तः कुरृतः तव सुखेतु दृक् च तिलकासनस् तयोराभां शोभां धन्त इत्यनुषज्यते। पच्जनामे इति पाठे द्वितौयारिवचन उस्मर्यं सामा्न्यन समर्थयत, दोषावपि लचित्, मेलमतोमियाङ्टमिळनात् युपखव इतः प्राप्ृत इति; कथमेततवाह-हियतः वलुवेषसि खर्मवप्रलभी ान्तिप्रतारणे गुछी भवतः- घटवति घटाभावं निर्षीय परप्रतारपाय घटोसोति मयुले वाक्य ममाजनक- स्वास्तयोगु वावमिति भाव: ॥ • इति मिकसरासक्ार: S२R

Page 261

मोगोकि।

कचा: कलिन्द आतो रतमाललोममेचकाः। काय्यांतिसथा हेसौ नबेतुत्प्रमाल्पनं मौठोक्रि: यथा तमालगतनैल्यातिययाच्ेतौ यमनातटरोड्ड्य-

बथा वा- कल्यतरुकाम दोग्नी चिन्तामणिघनदमहानां। रवितोर जोभरपयस्तेजः शासान्तराम्रैष:॥ अ्रव कल्पउ स्षादोकैक वित रमातिशा विवर मनीयराज- वितर यातिशया हेतौ कल्पटक्षपरागादिरपपञ्वभृत- निर्मिंतत्वेन तद्वेतुत्वप्रक्तल्पनं प्रौटोलि: । ६३।

प्रौढ़ोशिरिति, उत्कर्ष स्याहेतावुल्कर्षहेतुत्वकव्पनं प्रोद्रोकि: । कलिन्दजा यमुना सोम: समूहः मेवजा: शामा: रोहपे उद्वे; कस्ेति, एष राजा कल्यव्चादोनां क्रमेण रजोभरादिभि: पस्- भिभू तैरचित इत्यनयः। धनदः कुेर: शही निधिविशेष: रजोभर: परागसमूह्टः पयो दुग्ध खासम्रसिङ्ध: भन्तराम्बर म्रहाभ्यन्तरमाकाशं प्रतियायोत्यग्निमवितरपेनान्वितं प्रहेतौ पच्चनिर्मिंतत्वे इति सामानाधिकरेनान्ययः । म इति पोढ़ोबि: ।६३।

Page 262

२६२ कुबलानन्द-

सभ्भावना। मन्भावना यदौत्य' स्ादित्यू्टोऽन्यस्य सित्धये। रयादि शेषोभवेद्धक्का। कविता: स्युर्गुखास्तव। यथा वा- क स्ूरि काम्गाग म एडाद्गन्गुग मखिलमादाय। यदि पुनगहं विधि: स्ां! खलजिह्वायां निवेशयिष्यामि। यद्यर्थोक्कौ च कल्पनमतिभयोक्किभेद इति काव्य- प्रकायकार: ।६४।

मिष्याध्यवसितिवेश्यां वशयेत् खनसवहन्।

गगनकसुम मालिकाधारय रुपार्थान्तर कल्पनं मिथ्या ध्यवसितिः।

सभावनेति, ऊहम्तर्क :; वास्तूरिकेति, पहं यदि सष्टिकर्ता स्यां! तडा वस्तूरिकामृगाएामणादखिल गन्वरूपगुरमादाय खनजिह्वायां निवेर्धायश्यामोत्यन्वयः ।

। दूति सभ्नावमालड्वार: ॥ ६४ ।

किश्निदिति, कसचिदर्थस्व मिथ्यात्वसिध्यर्थ मिथ्याभूतार्था

गगनमाला अब सयुष्यमात्ताधारगमित वेश्यावशीकरममिति निदर्मनापि बोषा।

Page 263

मिय्याध्ययसिंदि:।

यथा वा - अस् कोषिपतेः पराईपरया, लक्षौऊताः सह्यया प्रस्नाचक्षुरवेद्यमायावधिर साव्या: किलाकोतैय। गोयन्ते खरमट्टमं कमयता जातेन बन्धोदरान मूकानां प्रकरेय कुर्मरमणो दुग्घोदधे रोदसि॥ अचाद्योढाहरया निदर्श नागमें द्वितीयन्त शुद्ध

अस्थेति, परार्धपरया परार्हमइ्वामतिक्रान्ततया लवीकता उप नचिता:, प्रज्ञाचसषा अ्धभावेद्यामागास् ता बधिरत्राव्याक्ेति क शधारयः; कलयता कुवता प्रकरेग समूहेन, कूमौरमणी कक्कपौ रोधमि तौर; मिथ्याध्यवसितेरित्यस्य भेद इचतान्यः।

नाकनेतिपाठे कत्पमाख रूपेगा त्यर्थ: । उपधेयस दरेप्यपाधेरसङ्. रात् विक्कितिविशषणिति च तस्ैव विशेषण विच्किनेविशेषो यस्मादितिविचछितिं विशेषयति व्यावतयतौति वा व्यृत्पत्तः, एतेन प्रोड़ोकाव गतार्थनामाचचाणा निरस्ता बेदितययाः । न

धर्मसूनना। खेलन्ति नियमोसड्के मातर्गङ़! गृगास्तव' इत्वादो हरिखन्द्रादिसम्यश्वाडुयानां सत्यताप्रतोते: सत्याध्यवसितिरषि तथा स्वादिति वाचं! सत्यतापरतीत्यर्थ वसाप्रवसय कविप्रतिमा का स्वितत्दाभावन भव्दमात्रेग्ालद्ारताया शम्तभशत्: कवि- 98 य

Page 264

कुवलयामन्द- किश्निंन्भि थ्यात्वसिध्यर्थं, मिथ्यार्थान्तरकत्नरना विचछतिविशेषेय भेद: ॥ ६५ू॥ वर्से स्ाइर्सट त्तान्त प्रतिविम्बस्य वर्यानम्। ललितं निगते नोरे सेतुमेषा चिकोषंति। प्रस्तुत धर्मिगि योवसोनीयो टत्तान्तसमबयायित्वा तववैव तत्प्रतिविम्वरुपस् कसचिद्म्रस्तुतटत्तान्तख वर्मन' ललितं यथा कथन्तित् दानिएसमागतत- त्कालोपेक्षित प्रतिनिष्टत्तनायिकान्तरायकनायकानय- नार्थे सखों प्रेषयितुकामां नायिकामुहिश्य सख्या वच- नेन तद्मापारप्रतिविम्बभूतगतजलस तुबन्धवर्यानं नेयम- प्रस्तुतप्रशंमा प्रस्तुतधर्मिकत्वात्, नावि समासोकि: प्रस्तुतटत्तान्ते वर्यंमाने विशेषससाधारएयेन सारू-

दव सरूपाटिष्ट प्रस्तुतट्टत्तान्तस्य गग्यत्वात्, नापि निद

प्रतिभामावकस्पिता नथाः वाव्ये अलदारपदास्द्मिति विष- मालशवारप्रकरण त्वयेवाभिधानाहित्ययं विस्तरेण। ॥ दतिमिथ्ाध्यवसिति: ।६५।। प्रस्तुत दति, लक्षितमिति सच्चानिदेय: निर्ग

माल़ापरसरपेलरन: साकप् नावनेरयंकां नमााहरेचक

Page 265

सलिर्तेम्। मैना, पैस्तु ताग्रेस्तु तर्ट सान्त गो. शब्दोपा सयोर कासमा- राप एवं तैखी: समुश्ेषात्, यदि विषय विषयिया।: भव्दो-

सात्तदारूपकमेव भेदेप्यमेद्रूपाया त्रातिकयोत्ञोरपि विषयमक्रमेत्। ननु तरहि अत् प्रस्तुतनायकादिनिगर- रोन तह शब्दोपा साप्रसतनोराद्यभेदाध्यवसाय इति भेदे चमेदरपांतिशयोकिरस एवं तर्षि मारूप्य- निबन्धनी श्रेप सुतम्रशंसाविषयेपि सैवातिभयोति: सात्

धमिवाचयेपदसापि प्रेसिद्धातिशयोकुादाइर श््

भावमाशप्ा निरावरोति-नेयमित्यादिना। प्रस्तुताप्रसुतेति,

ननूभयो: पष्दोपान्तलइवापस्तुतमानस्य तत्वेपि निदर्शंनास्वि- व्याशनाइ-य्दोति, प्रतिबन्दा तावत्परिहरति-तहि साक- प्येति, 'एक: खतो अब्कुन्त यु योन्यंभक्रान्ययाचत' इत्यादावित्यथः। अग्रस्तुनेति, अमस्त तसय भकुन्तादेस्तत वर्ण नौयत्वादृतिथयोि सजे प बापी कापोत्यादो वापी तयादिना प्रस्तुतनाम्या देवेख ल्या बाततिययीकिस्तवापाद्यितु प्रकेति भावः। श्रमसिद्धोय हेतु रित्वान-तर्त्ीत, वाघोकापौत्यादिस वंसभातेत्वथः।।

Page 266

२६६ कुवलयानन्द-

इूति भेद इति चेत् १. तब इषापि प्रसुतग- तादप्रसुतटत्तान्तरुपाडाक्यार्या त्तङतम सुतरत्तान्त-

वस्तुतस्तु- सोऽपूवार सनाविपर्यय तरिधिस्तत्कर्रायोच्वापलं

पूर्व निश्चितवानमि समर हे। यह्ार साद्याप्यसा- वन्तःभून्यकरोनिषेव्यत दति भातः क एम ग्रह:। इत्याद्यमस्तुतप्रशंमोदाहरयो प्रथमम्रतोतादप्र स्तुतवाक्यार्यात् प्रस्तनवा स्यारथरवगम्यतदूत्येतन्त्र घटते अप्रप्त ते वागयस समरासेन्यत्वे कसं चापज- मात्रस् समरनिर करयहेतुत्वमस्नवेपि रमना विप-

तङ्रतेति, प्रमिद्वेति, प्रस्तुतगतेत्यर्थः; तप्रस्तुतप्रशंसायां क्ञ-

दृश्यते ललिते त् न आयीति सूतरामतिथयोकितोनेद इव्याह -सोऽपूर्व इत्यादिना, रसनाविपर्यय: बर्निभाप,त्करिगां जिद्वा- परिदृति: पूर्वविपरीताभिधानस् कर्गचापलं प्रमिद्धं पिछुन- प्रतार्यत्वञ्च मदः प्रसिद्ध: गर्वस तेन विस्मृताखपरयोदिंङमागे: आापानाप्तविभागय यया सा तृष्टिः, वारणोगज: वारकव्य शून्य: सरन्ु: धनरहितय कर: सुरहो हस्तव भगह पायड: कुतोन- मढते तत्राह-अप्रसात द्रति-एतच, भूमरासेव्यत इत्यख

Page 267

लक्षितम। २६७ र्ययान्तःपृन्यकरत्वयोह्तुत्वासनवेन मदस प्रत्ुत तत् सेव्यत्वएव हेतुत्वेन च रसना विपर्ययादौनां तथ इंतुत्वान्वयार्थ वारणापदस्य दुष्मभुरुपविषयक्रोडी- कार सौव प्रष्टत्तेवक्रव्यत्वात्; एवं मत्यि यद्यमस्तुतस

तिथयोक्कितोभेदोघट ते सदायाि प्रश्तुतं धर्िय खपदेन निदिश्य तत्रापस्तु तवसं नारूपस् वि्छित्ति- विशेषस मङ्गावात्ततोभेदः सुतगां घटते-'पश्य नौलो त्पलद्वन्द्वान्तिरबन्ति"वापौकि स्फरति गणने तत्पर भूच् पद्या' इत्यादिष तु प्रस्तुतस्य कसयचिद्धर्मिय: खशचकेनानिर्दिष्टत्वादतिश योक्किर वैतेन गतजलमे- तुबन्वर्गा नादिष्यमम्बन्धे मम्बन्वातिययोक्रिर सिवति शङ्गापि निरस्ा; तथा सति 'कत भो: कथयामि'

विशेषय भुमरनिरासकरगस्ति च कष चापनमावस्ेत्यस् क्रोड़ोकार: साथेन समममेदाध्यवसायः। अ्प्रस्ततसम्बोधना

प्रनापि ललितालशारेऽपि; वर्णमारूपस्यति, चमत्वारितार-

चित् नेवइंशदे: खवाचलेन नेवादिपदेन अनिर्दिष्टतात् पप्रति- पाहितखवात् वतिशयोतिसोति, बतथयोतिर वास्तौतर्थः।

Page 268

कुवलयामन्दे-

इत्यादार्वाि तत्प्प ङ्रात्, सा रूप्यनिबं्धनप्सृतवाय्यार्था वगतिरू पिछितिविशेषा लङ्गारा सरवल्पननिवहापि तुल्यं तत्त्मात् स .लिङ्कारतिलक्षयमिद र्लालतम। यथा वा- क्क सूर्य्यंपरभवोव मः क्क चाल्पविषया मतिः। तितोरषुर्दंस्र' मोहादुड़पेनास्त्रि सागर॥ चलापि निदशनाभ्वान्तिर्न कार्य्या चल्पविषयया मत्या सूर्यवंग वग ितुमिच्छरहमिति प्रसतष्टत्ता- न्तानपन्यासात् ; प्रतिबिम्बभूतस्य उडुपेन सागर व. तोर्षुरस्रत्यप्रस्ुतख वगा नेभादौ विषमालद्वार- विन्यसनेन च केंवलं तत्न तात्पर्यख गव्यमानत्वात्। यथा वा- अनायि देग: कतमस्वयाद्य वसन्तमुक्तख दमां वनख। त्वदाप्नसङ्गततया ऊतार्थाश्चाव्यापि नानेन जनेन संक्ा ॥

तत्पुसङ्गात्, सम्बोध्यत्वच्चारयित त्वयोरसम्बव्धैपि सम्बन्ध- वर्ष नादतिथयोशिमातप्रसषात् अ्लङ्ारान्तरं कसतुमित्यादाव- प्रसुतप्रसंसा प्रछ्जते तु ललतमिति। तत्प तिविम्बेति, प्रस्तुतार्थ- पतिबिम्बरूपस्थाप्रस्तृतार्थस् त्वर्थः। प्रादौ पूर्वाहें। विवमेति,

मतिकरणकसूर्य वं अवर्णने ्दाभिम्रायख। पनायोति, नलन्यरतिदमयब्ता सति:, ह नक! पव वया नतमो दैश: वक्न्तमुतख वनस्य दयामनायिप्रापित: त्ययि प्राम्य-

Page 269

ललित प्रमषंया।

धन कतमो देशस्वया परित्यत्ञ इति प्रस्तुताथे- मनपन्सख वसन्तमप्स: वन् दयामनायौतितत्

उत्सषिठितार्थंस सिद्धिबिना यत्न प्रहप्या'। तामेव ध्यायते तस्ै निसृष्टा सैव दूतिका॥ उत्करठा इच्ाविशेष:। "सर्वेन्द्रियसुफखादो- यबा सौ ल भिमन्यते। तताप्ो कां मसङ्ल्यामुतएां कवयोविटु" इवत्युक्तलक्मात्तद्विषयस्ार्थसय तदुपाय- सम्पादनयत्न विमा.सिद्धि: प्रहषम्। उदाहरयं सहं।

सङ्वततया कतार्था संक्षा नामापि पनेन महचणेत जनेन न साव्या न तवणाहा अपितु त्राव्यैवेति तत् च ताहमव,वदभा- रूपस्याप्रस्तुतार्थस्य प्रसुते देशे कथनात्य स्तुतव्वत्तान्खोशूपस्य प्रतौतिः। न चाव वारणेन्ट्रलौलामिति वत्पदार्थनिदयना युक्केति वाचम् ? तत्र पूर्वाई्न प्रक्वतव्टत्तान्तोपादानेन सादृवशय- पर्यवसानरूपनिदर्शनासत्व प्यत्र तदनुपादानेन तडाङ्गताप्रयुक्त- विकिन्तिविशेषतेन ललितालकारस्ेशेचितलात् एतेनदशा- पदलचितनिःत्रोकतवरूपकार्ययद्वारेद कार गसय राजकर्तृकत्याम- वार्तीत्वस्याभिकानात् पर्यायोक्तमित्यपि निरस उपधेयसक्रेप्य- पार्चरसइररजेतिस डेप। I इति लसितम्: ॥ ६६॥ नर्मेरेनि इतिका मेके्यर्य, तिसमा पेपिता, सबबा मनो रममहिता। मेपेरिति, मेहुर तुन्दिस नाह रावि रसीति गेव।

Page 270

२७० कुवल्ानन्ह-

यथा वा- मेघैर्मेंदुरमम्बर वनभुवः खामालमालढ्मै- रनक्ञंभौकरय त्वमेव तदिमं राधे! गृहं म्रापय।

राधामाधवयोजैयन्ति यमुना कले रह्ः कलय:॥

तरमग्रे च ग्रन्थकरेया निवदमिसचादाहरयो लक्ष- खा नुरगति: । वाञ्कितादधिका र्थस्य ससिद्धिस्च म्हर्षय।

यथा वा- चातकश्तरचतुरान् पय: कणान् याचते जलघर' पिपासया। सोउपि पूरयति विश्वमस्सा इन्त हन्त महता मुदारता॥

नन्दनिदेगतः नन्दस मावमात् प्रयध्वकुष्तद्ुम प्ध्सम्बनन्धि- कुख्दुमं प्रति, ग्रन्थकारेष गोरगोविन्दकता, चातक इति। यसु चातकस्य वरिचतुरकषणमात्ायितया जलद्वर्तृकेगाभसा विश्व- पूरणेन हर्षाधिक्याभावाद्युत्तमुदाहरसषमितिं तत्तुक हेख सिहे :- न हि सुदुपभमाय तत्वश्याप्ताब्रमावार्थिनसतदचिकान् लाभे हर्षाधिक्ं नासोति वलु सकयते? तदानीमुपयीनामविपि खस्येत्र कातान्तरे तदुपय्ीगसवात्। न च चातवर जसवक्ुहा-

Page 271

प्रहर्षखम। २७१

निध्यन्नौषधोमूलं खनता साधितोनिधि:॥

साक्षात्फलस्यैव लाभोऽपि प्रहर्षगाम्, यथा निध्य- ञ्वनसिध्यर्थ मूलिकां खनतस्तलैव निधेरलाभ: ॥ यथातरा- उच्चित्य प्रथममवख्थित मगाचौ पुष्पौघं थितविटपं गृह्ौतुकामा। आरोढ़ं पदमदधादभोकयष्टा वा मूलं पुनरपि तेन पुष्पिताभृत्। ब्रच धानात्तलैव पृष्पग्रहसालाभ:॥६७।I नुपयोगाद्वेषम्यं शङ्गनीयं चातकवृत्तान्तस्याप्रस्तुततया तद्ाङ्के मस्तुतदाळयाचकष्टन्तान्ते काव्यस्य पर्यवसानादिति ढतीयं मभेद माह-यतादिति. प्रहृषणमित्यनुवतते। निष्यञ्जनेति, निधिदर्भनसाधनं यदख्नं तव्ाघनोषधौमल- मित्यर्थः, साधितोलव्धः । उव्वित्येति, प्रधः खिथित हचस्याधोदेशे स्ितम् अवस्थितमिति पाठे समीपाभोकयष्टाववस्थितमित्यर्थः। वरिता आाय्तिता: विटपा: शाखा यनति पुष्पौघविशेषसम्। ब्रद- धात् पाहितवती यष्टि: सन्ध: तेन पादाघातेन पुनरप्यामूलं

प्रकास्णयस्राधारयं सामान्यव्षच्षणं बोष्यम्। # रति प्रहषेगम् ।६७I २५ त्र

Page 272

२७२ कुवलयानन्द-

दूष्य मासविरुद्धार्थसन्म्रापनिस्तु विषादनं।

यथा वा- राविर्गमिष्यति भविष्यति सुप्रभात भाखानुढेष्यति हसिष्यात पङ्गजथौः। इत्यं विचिन्तति कोशगते दिने फे हा हन्त हन्त नलिनीं गज उज्जहार।६८॥

एकस गुखदोषाभ्यामुल्लासोऽन्यस् तौ यदि अपि मां पावयेत्साध्वो स्रात्वेतौक्छति जाह्वौ। काठिन्य कुचयो: सहं वाञ्कन्त्य: पादपझमयो: निन्दन्ति च विघातारं त्वड्वाटीष्वरिंयोषितः।

जयेत् उद्दोप्त' कुर्य्यात्, उद्योजसेद्यावदित्यनैम तदिक्क्ामान्र न तु तत्करयमिति विषमान्नेदः एवमग्रिमोदाहरगेपौकामान

। इति विषाटनम् ।६८ ।।

एकस्येति, एकस्य गृणदोषान्यामन्यस्य तौ गुगदोषी यद्ि

पीति, अपि सम्ावनायां साध्वी पतिवता साता मां पावयेदिति जाङ़वी दच्छतौत्यन्वय: । तव धाटोषु युडयानास कुचयो: स्त्नट्टु काठिव्य वाढपग्रयोर्वाक्ळन्योरिति योषित:

Page 273

उन्लास.। २७२ तदभाग्यं धनसैव यन्नाश्र्रयति सज्जनं लाभोयमेव भूपालस वकानां नचेद्बघः। यत्र कसचिन्ुरोनान्यस्य गुगदोषेय गुथो वा वयं ते स उल्लासः। द्वितीया ईमादयसयोदाहरवं तत्र पतिव्रतामहिमगुखेन तदीयस्ानतोगड़ाया: पावन- त्वगुगोवगितः द्वितौयसोके द्वितौयस्योदाहय तब राज्ोघाटोषु वने पलायमानानागतियोषितां पाट- योर्धावनपरिपन्थिमार्दवदोषय तयो: काठिन्यमसद्दा व्यथं कु चयोस्तत्मृष्वतोधातुर्निद्यत्वदोषो वर्षितः

महिमगुरीन धनस तदनाथयणं दोषतवेन रान्: क्रौयदोषेण तत्सेवकानां बधं विना विनिर्गमनं गुप- त्वेन वर्सित अ्रनेनैव क्रमेमोदाहरयान्तराणि- यटय रथस चोभा दंसर्नासोनिपौडित:। एक: ऊतौ मदशेषु शेषमङ्ग भुयोभरः॥ विधातारं निन्दन्तोत्यन्वयः; सतरष्टमिति पाठे कुचयी: काठिन्यं पादयो: स्ष्टमिच्कन्तय इत्न्यः। लाभोयमिति, भूपालसेवकानामयमेव लाभो यदि बधो न भवतोत्यन्वय:। य्रद्यमिति, रवस्य सलीभाज्जलनाद्यदयमंसोंसेनार्थाइयिताया निषीड़ित: सषष्ट: ममाफपु मध्ये सएवेक: अती कुशल: अर्वाम- रमप्र भूमैमारमित्वमं:। दुरषगैरदष्टवैशभि: दुष्कुलैखेत्यादि: श्रेषो

Page 274

२७४ कुवलयानन्दे- अत्र नायिकासौन्दर्यगुयोन तदन्नव्तिंपोडितस खांभख क्तित्वगु एेवणित: । लोकानन्दनचन्दनद्रम सखे ना्मन्वने खौयतां

े ख्न्योन्य निघर्षजातदहनज्वालावलौसङ्कला न खान्येव कु आानि केवलमिद सघं दह्युर्बनम्। अत्र वेसानां परस्परसङ्तर्ष गासन्नातद्हनसङ्क लत्व- दोषेया वननाशरूपदोषोवखित:। दानार्थिनोमधुकरा यदि कर्सातालै- दुरोकता: करिवरय मदान्वबुध्या। तस्यैव गरडयुगमराडन हानिरेषा भृङ्गा: पुनर्विकसपढ्गवने चरन्ति॥ अ्त्र भरागामलङ्गरमलगुरोन गज्स तत्पतिे- पोदोषत्वेन वगितः । आधातं परिचुम्बितं परिमुडलीढ पुनस्नवितम् त्यक्नं वा भुवि नीरसन मनसा तच व्यथा मा लथा:। बोध्यः। वननाशरूप: मनसम्बन्धौनांशरूपः । वनस्येति, युक्त- तरपाठः । तत्प्रतिक्षेपोख्नमरनिरासः; गजस्य दोषखनेति सम्बन्ध: । भाम्ातमिति, सुड्ः परिलौढ बंखादित नोरसेन मनसा करयभूतेन वानरेय करत्ता तत्र तप्मिन् सति विचारणव्यसनिना विचारणतत्परेए अश्मना पाषाणेन प्रथमचतुर्थयो: गुबेन गुप-

Page 275

२७५ हे सदरस। तवैव देव कुशलं यद्दा नरेशादरा- दन्तःसारविलोकनव्यमनिना चर्योक्वत नाइमना।। अच वानरस् चापलदोषेय रलसय चूयानाभावो गुगत्वेन वर्णिातः; अब प्रथमचतुर्थयारल्लासोऽन्वर्थंः,

ताब्यां तौ यदि न खातामवस्जालङ्कुतिस्तु सा। खल्पमेवाम्ब लभते प्रस्थ प्राप्यापि सागर॥ मोलन्ति यदि पद्मानि का हानिरम्तद्युतेः। ताभ्यां गयदोषा्यां तौ गुदोषौ; अत् कस्यचि- झुसेनान्यसय गुसालाभे द्वितोयार्धंमुदाहररं; दोषेस दाषसाप्राप्नौ ततीयाघं। यथा- मदुत्रिच्चेदन्तर्मदयति सुधौभय सुधियः किमस्या नाम सादलसपुरुषानादरभरैः!। दोषेष वा गुण इति भेदयो: उब्लासः उल्लासभब्दः श्रन्वर्थ इति उत्लष्टोज्णास: सुखं यत्रेत्यर्थानुगत इत्यर्थः । क्वव्रिन्वायेनति यान्तौति र्वदित्यर्थः ॥ ।। इत्युल्लास: ।६८। प्रस्थं प्रस्थपरिमाणपात्रम्। मदुक्िरिति, ममोति: कविता सुधियोऽन्तःकरणं सूधौभूयामृतीभूय चेन्नट्यति तोषयति तदायया मटुन: अरसानां नौरसायां पुरुषाणामनादरसमू हैः किं नाम स्थाब्रकिच्िदित्ययः । कचिदलसेति पाठः, परमरमणौयापि

Page 276

कुवलयानन्दे-

यथा यूनस्तदत्परमरमणीयापि रमगी कुमाराणामन्त:करणहरयं नैव कुरुते॥ त्वश्नेत्मञ्जरसे वषेय लघुता का नाम दिगदन्तिनां व्यालैः क ङ्गयाभूषमानि कुरुषे हानिरनहेस्वामपि। मूर्द् न्य कुरुष सितांशुमयशः किन्नाम लोकचयो दौपस्याम्बु जवान्ववस्य जगतामीशोसि किं बूमहे। अलादे कवितार मयगुखाम्यामलसबालकयोर्ह्ह दयोल्लामरूपगुणाभावोवर्सितः। द्वितोये परमेख्वरान- ड्रीकरसदोषेय दिग्गनादोनां लघुतादिदाषाभावो वर्गितः॥७0॥ दोषसाभ्यथनानुत्ता तचैव गुणदर्शनात्। विपद: सन्तु नः अशद्यासु सङ्कौत्येते हरिः॥ यथावा- मय्येव जौर्गतां यातु यत्त्वयोपऊवतं हर।।

कैव रमसो स्त्रौ युनस्तरुएस्य यथान्त:करपहरशं कुरुते तदद- कुमाराणां बालानामित्यन्वयः । तवन्नदिति, भिवं प्रति कस्यापि कवेकत्ि :- जलांशुं चन्द्रं पच्े जडांएं, श्रम्बुजबाश्धबः सूर्यः उल्लासरूपगुणाभावः। ॥ इत्यवन्ना॥७० ॥ दोषसेति, पभ्यर्थना इच्का तर्ब्रव दोष एव, अनुनेति लख्- निर्देशः । अखन्निरन्तर सदोत्यंत इत्वनेनान्वयि। मव्धेवेति, जीर्णतां प्रथु पवाराचमता। इरिशब्दी वानरार्यः। व्यतिरेक-

Page 277

ब्नुक्जा। २७७ नरः प्रत्यपकारार्थी विपत्तिमभिकांक्षति। इयं इनुमन्तं प्रति गघवसीतिः: श्रत् प्रत्यप- काराभावोदोषसदय्युपगमे हेतुर्गु गोविपत्तकां- चाया अप्रसक्रि:। सा च व्यतिरेक मुखद्रत्तेन सामा-

यथा वा- व्रजेम भवदन्तिकं प्रक्ततिमेत्य पैशाचिकीं किमित्यमरसंपद: प्रमथनाथ! नाथामहे। भवङ्गवनदेह्लीविकटतुराड दरडाहति- बु टन् मुकुट को टिभिमंघवदादिभिभ यते।।७१। लेशः सयाहोषगुरय।ं गृंषदोषत्वकल्पनं। अरखिलेषु विदृङ्गषु हन्त खच्छन्दचारिषु॥ शुकपञ्नरबन्धस्ते मधुराणां गिरां फलं दाषस गुसत्वकल्पनं गुगस दोषत्वकल्पनञ्न लेशः। उदाहरयं-राज्जोभिमते विदुषि पुच चिरं दर्शितेति, वैधम्यविपर्यये प्रत्युपकारानभिलाषी विपत्तिं नाकाङ्- तौत्यर्थपर्यवसानादिति भाव: । ब्रजेमेति, हे प्रमथनाथ ! हर ! पैथांचिकों पिशाचसम्बन्धिनीं प्रऊ्वर्ती पिभाचतामेत्य प्राप्य भव- न्तोऽन्तिकं समोपदेश भजेम अमरसम्पत्तीः किमिति प्रार्थयामह यतोमघवदादिभिरिन्द्रम्रमुखैरपि भवज्वनदेहलीषु विकटतुपइस्य दर्कावाते: सुटबु कुटायै:र्भूयत इूव्यर्यः ॥३ चनुन् ॥9१॥ ॥। लैशदूति लच्यनिर्देयः, प्रवसतोति सपम्यन्तम्।।

Page 278

कुवलयानन्दे राजधान्यां प्रवसति तहर्शनोत्कविठतस्य गृहे खिथितस्य पितुर्षचन अप्रस्तुतम्रशंसारूपं; तब प्रथमार्ड्वेदूतर-

गुरत्व कल्पितं; द्वितोयार्धे मधुरभाषित्वस मुखख पञ्ञरबन्धहेतुतया दाषत्व कल्पितं। न चात व्याज-

व्याजेन निन्दायां शुकस् निन्दाव्याजेन सुतौ च तात्पयें किन्ु पुत्रदर्भनोत करिठतस्य दोषगुययोर्गय- दोषत्वाभिमान एवाल लोके निबद्ध:। यथा वा- सन्त: मज्चरितोद्यव्यमनिन: प्रादुर्भवद्यन्तणा: सर्वत्रेव जनापवादचकिता जौर्वन्ति दुःखं सदा। अ्रव्युत्पन्नमतिः क्वतेन न सता नैवासता व्याक्कलो

दगडीत्वघोदाजहार- युवैष गुणवान् राजा योग्यस्ते पतिरुर्जितः । रगोत्सवे मनः सक्का यस् कामोत्सवादपि। ूवास्थनिन्दाया: निन्दाव्याजेन स्तुतौ चेत्यन्वयः॥ सन्त दूंति, सज्रितस्योदयोव्वदि: तद्व्यसनिनसततरा प्रादुर्भवद्यत्रण सेच्छा- चरपनिरोधोयेषति सवत्रेव विषये दुःखमिति क्रियाविभेषणं प्रव्युत्पन्रमतिः र्अनिपुरामतिः सता समोचोनेन ऊतेनाचरपेन माऊ्मतोनोच: । युवैष दूति, वराधिमकों न्यकां पृति सखोवचनं-

Page 279

लेगः । २७६

चपलोनिज: किन्ते न मे सखि।। भ्राग: प्रमार्जनायैव चाटवोयेन शिनिता:।।

निरनरसओ्ोगनिर्िवित्सोर्दोषलवेन मतिभासता मित्यभिप्रेत्य विदग्वया सख्या राजप्रकोपपरिजञिहो- षंया मएत्र दोषोगुसलवेन वर्णितः उत्तरक्लोके मग्वोमि रुपटिषं माम कर्त्तुमशक्कयाषि तद्ग्रतोमान परिग्रहानुगुणय प्रतिस्ताय तदनिर्वाह्ह माएक- मामता सरवोनामुपडामं परिनिह्होर्षस्वा नायिकया नायकस्य चादकारितागुसएव दोषत्वेन वर्णितः। नचाद्यस्नोके सतुतिर्निन्दापर्यवसायिनी, द्वितीय-

नौया गाजप्रकोपादिपरिष्ठागर्थमिष्ठ निन्दास्तृत्यो- रन्याविदिततया लेशत एवोड्वाटनेन ततोविशेषा- दिति। वस्तृतन्तिह व्याजस्ुतिसङ्गानेपि न दोष :-

चपल इत्यादिच नायिकाया: सखों प्रति उक्षेक इति पाठे- प्यत्कर्ष एबार्थ: कन्याया दोषलेन भासतामित्यन्वयः निविर्ति- तुमिचा निर्विवर्तिषा तङ्गपदोषत नेत्यर्थः। निर्विवित्ीरिति- पाठेराजविशेषणं कुतस्तर्षिगुगतेन वर्गमं? तत्राड्-राज प्रवोपेति, अध्धमाविदितं यथा स्वादिति क्रियाविशेषयं। ३६ प

Page 280

२८० कुत्रलयानन्द - न ह्ेतावता लेशमानस्य व्यात्रस्तुत्यन्तर्भावः म्रसज्ते, तट्सङ्को पंयोरपि लेयोदाह रमयो देर्शित त्वात्, नापि व्याजस्तुतिमानस लेशान्तर्भावःप्रसज्यते, भिन्न- विषयव्याजस्तुत्युदाहरगेष "कस्व वानर! गमचन्द्र- भवने लेखाथंसंव्राइको यदत मुज्रीनतसे न धनिनां व्रषे न चाटूम्म षा"-इत्यादिषु दोषगुमकररासय गुगदोषोकरसस चाभावात्। तवान्य गुमदोषाभ्या- मन्यन गुगदोषयो: प्रतोते: विषयैकधेपि "इन्दो- लंग्म वरिपुरजयिन: करठमूलं मुरारिदिंङनागानां मट्जलमपीभाजिग रडस्थलानि" बद्याप्युर्बो वलयति- लकश्यामलिम्जञानुलिप्तान्याभासन्े वद धवलितं कि

तब रोन्दुलच्मदोनां धवलीकरसाभावदोष एव

सेशत एवेति,तटुशं दण्डिनेव"लेशमेकेविदुर्निन्दा सुतिं वासेभतः छता"मिति लेशमावस्थेति अत्खार्थकं। उदा- हरपयी: असिलेषिित्याद्यीः। भिवविवयेति, भत्यनिन्द यान्यस्य सुतिरन्यक्त त्न्यनिन्द त्येवमादि रूपैत्यर्थः। ननु तथाप्ये कविमया व्याजस तिर्न लेशाव्िय तेत्यामरइ्याह-किषये- व्ष पोति, लेशाखर्थ नादित्य यर तमेनान्ययः। इन्दोरिति, सेजवो- नजय-तिलक रूपराजन। लदोथैयंगोमि: किं शवितं :- तरद,

Page 281

लेश

गुरुतवेन न प्येस्यति किन्तु परिसंख्यारूपेय ; ततो जम्वत्सवें घवलितमित्यन्य गुयः प्रतोय ते। कषिद्वाज- सतुन्युदाइरये गुगदोघोकरससत्वेपि स्तुतेर्विषया नतरमपि ृश्यते। यथा -- सतदा सर्वदोसोति मिथ्या संसूयते बघेः। नारयोलेमिर एृष्वं न वक्षः परयोषितः॥ ब्रम कि वाच्चया निन्दया परिसम्नारुपेय ततोड त्सर्वमर्विनामभिमत दीनारादिदौयते इति सुत्य- न्तरमपि म्रतेयते, एवश्न येषु उदाइ्रशेष कस्े शौवमदोयोड्ुमित्यादिषु गुरदोषादिषु गुगदोषी-

यतोऽद्यापि दन्दु कच्मादोनि शामलिखा श्यामवर्णेनानुलिप्तान्या भासन्त इत्यन्वयः । लच्मा लाव्छनं। दिखय नागानो दिगगजाना मद्जलमेव मघो तद्गाप्ति बदुन्ानि। परिसंस्यति, एतान्येव शामानोतेवं रूपेत्यथंः। विषयान्तवं दोषौल्वताह्वित्रं गुगरूप- मालम्बनं। सर्वदेति, अरय: पृष्ठमर्थात्तव न लेभिरे प्राप्तवन्तः, पलायमा भावात्। दोनांरः परिमाणविशेषपरिछिना सुवर्णंभुद्रा एवल

मित्यादिप देन दोषगुणोवारणसग्रहः। येन्वित्पकमासयेति

Page 282

कुत्रलयानन्द-

करसादिकमेव व्याजस्तुति रूपतयावतिठ्ठते तन लेय- व्याजस्तुत्यो. सङ्गरोऽस्तु-इवत्यमेव क्वि व्याजसतुत्य- प्रस्तुतग्रशंसयोरपि प्राक सङ्गरोवर्ित: । ७२। स्रच्यार्थंसूचन मुद्रा म्रछ्तावंपरे: पढैः। नितम्बगुर्व्ीतरुणी दगयुग्मनिपुला च सा॥ अ प नायिकाबर्ंनपरेग युग्सविपुलापदेनास्ान- ट्टुभोयुग्मविपुलानामत्व रुपसूच्यार्थसूचनं मुद्रा। यद्य- प्यत्न ग्रथे दत्तनामोनासिति सूचनोयत्व तथाप्यस्यो-

तस्य सूचनौयत्वमस्ति तदभिप्रायेस लक्षयां योज्यं। एवं नवरत्नमालायां तत्तद्रल्नामनिवेशेन तत्तन्ाम-

पाठोयुकतरः, अवत्यपि युत्त एव, इदमोषि यच्छ न्दार्थपरामसं कत्वात्॥ इूतिलेगः ॥ ७२ ॥ सूयाये ति, सूचनीय स्थार्थस्येत्यर्थः । सुद्रेति लख्निदभः। दृग्य ग्म विपुलं यस्यास्म्रा ! अतर ग्रन्थे अत्तिवसङ्वारग्रन्थे रक्ष- मालाभब्द न भगवत्स्तुतिप द्यावलीविशेष उच्यते, रक्षना मनिवेभ्धेन मकतार्थ पररतवराचिंपद रटनैन तन्तनामकजातिस चमं सब्राम- प्रहत्तिमिमिन्त रतजातिस पनं नचनमालाशन्दार्थं पि पूर्वोंक्ष एव, अस्त्यादिदेवतानामभिनंसमाया तहबत्यार्मा सचन वोध्य । वच्यमानेति, यथा भ्रनष्य रावे-वान्ति न्यायपंत्स्तस्य

Page 283

नुद्रा रलार्बरिय। कज्ञातिसूचन नक्तममालाया प्रग्न्वादिदेवतानासभि- नन्वसूचनमित्यादावयमेवालङ्कार:। एवं नाट्केष वच्चमाणार्थस् चनेष्वपि।।७३।। क्रमिक प्ज्ञातार्थानां न्यास' रत्नावलीं विट्ुः। चतुरास: पतिर्लच्ता: सर्वत्तत्व महीपतेः॥

त्मता प्रतौयत-इूति प्रसिद्धसहपाठानां क्रमेया निवे- शनं रत्नावली। यथा वा- रत्याप्तप्रियलाञ्छने क ठिनता वासे रमालिङ्गिते प्रहादैकरसे क्रमादुपचिते भूभ्टङ्गरुत्वापडे।

तिर्यक्वोपि सहायतां । अपन्यानन्त गच्कन्त सोदरोडपि विसुख्- तोति सूतधारवचनैन वच्चमापरावपटत्तान्तस चनमिति बोष्यं। । दूतति मुद्रा।।७३।। क्रमिकमिति, प्रम्ृतार्थानां क्रमिकं प्रसिद्धक्रमानुसारि न्यसनं प्रतिपादन रत्नावलिरलङ्गारः। प्रक्नतत्वञ्ज यथाकरयञ्चत्यकृत सम्बन्धतव' बोध्य। चतुरेति, चतुरमास्य यस् सः चत्ुमुंखय। रत्याप्तति, हे वाले! भवत्या: सने औौरमणस्य विष्णोरवतार- दभकं भातीत्यव्यः। कोटये ?- रतावास म्राप्त प्रियस्थ वाळ्छनभिन्हं नखवताङरामादिकं येन तथाभूते कठिनताया आावासे खानभूगि रसेनालिक्रति प्रज्जतावहाद् एकरमे तत्वने

Page 284

२८8 कुषलयानन्दे कोकसदिनि भोगभाजिजनितानड्े खलोनोन्स खं भाति वोरमणावतारदशक वाले भवत्या: सने॥ बधा वा-

कुन्भावैभौ कुवपरिकर: पूव्वध तो चकार॥ भूविभ्ानिर्मद नधनुषोविव्वमानन्ववादीत। वकुज्योत्लाभश घररुच दूषयामास यस्या: ॥ प्रत् पचदानपूर्व्वप चोपन्यासानुवाददूषगोङ्गाव- नानि बुधजनप्रमिद्धक्रमेश न्यस्तानि प्रसिद्धसह्- पाठानां प्रसिड्वक्रमाननुमरयोप्यय मेवालङ्कार:।

क्रमाइलदेरामकादिपरिमाणन्ञाभेनोपचिते प्रशद्धे भूभृतां पर्व- तानां गुरुतमपहन्ति माथयति तादृशे, ततोपि महल्वात. चक्रकाकसरड्ांथोले, तम्सह्थख्ात् भोग: सुखं शरौर वा तज्ञाजि जनितमदने खेव्वि्ट्रियेषु लोना बसता उम्नखा वष्मिन् ताहश, एतेरव विशेषणरवतारद्भकरूपतापि सनख बोध्ा। तद्यथा-रत्या म्राप्तः प्रियः कामसस्य लाव्छनं मलासतडूपे कठिनताया आवासे कर्मे रसया पाथथा खोदरणकाल भाति- ड्विते वराहे प्रहहादे एकोरसः प्रोतिर्यस्य तम्मितसिंहे क्रमः पादविदेषसतद्नुसारे गोपचिते प्रड्डे वामने भूसरता सारजा गौरव नाथके भर्गवे कोकअविनि सोतावियोगांतुरतया चज्रावाक

Page 285

रतारवसि:। २८५

यथा बा - यस्य बन्हिमयो हृदयेषु, जलसयोलोचनपुटेषु, भावत्- पञ्नमयः शसितेषु, नमामयोडक्रेष, चाकायमयः

नान्त: पुरेषुप्रताप:। एगमट्लोकपालनबग्रहादोनां प्रसिहस हपाठानां यवाकथञ्चित् ऊतोपमानोरकक- तादिप्रकारेय निवेशने रत्ना ।ल्थल ङवारः । प्रऊ्वतान्वय

भापदे रामे भोग: फगा तज्ाजि शेषावतार बलभट्ट्ननित- मनकग अङ्गस्य शरौरस विरश मौनभोगत्यागसमाधिप्रभृति येंन तभ्िन् बुद्ध खलौनमश्वस्य वला तदुना खे कल्किनौति। क्रमाननसरपेपोति, तथा च प्रमिड्सइपाठानामर्थाना व्यसनं रवातलिरिति सामान्यलक्षण । सक्रमाक्रमत्वे तत्प्रभेदा- वितिभाव:। यस्येति, यस्य प्रताप: निदवतानां प्रतिशष भृतानामन :- पुरेष पश्चमहाभ समयोमूर्तदवटश्यत न्यन्वयः । पश्चमहाभूत- मयत्वमेव विशेषणद गयति,-वन्हिमय इत्यादि पद्गेषु चमा- मयः पशोमय: पोड़ाभरसहिण्ण वात, स्वान्तेष्वन्तः करणेषु आाकाममयः तेरषां शूव्यताखय लात। यधावायच्निदित्यस्य प्रपशननं प्रकृतोपमानेयादि उपमान- ओपरख्कं सोपमानीपरच्ने तयोर्भीविस्तत्ता; प्रकम म्रत्य प मानता उपरचाकनापे वर्ष :; उपरघ्नकता चारोय्यमापता

Page 286

२८६ कुवलयानन्द-

विना क्रमिकतरन्तास्ा श्रेषभंग्या निवेशने क्रम- प्रसिद्वरहितानां प्रमद्सहपाठानां नवरत्नादौनां

पद्मगगायते नासा मौक्रिकं तेऽघरत्विषा। यथा वा- वौर! त्वद्रिपुरमसोपरिधातु पक्लवानि संस्पृश्य न जर्गत वनभुविनिजकर रूहरुचचिरवचितानि पारड़- पत्रधिया-पुनः खगुससंप्राप्तिः पूर्वरूपमुदाहृतं हर- कराठांशत्प्ोषि शेषस्वद्यशसासितः। यथा बा विभिन्नवर्णा गरुड़ाग्रजेन . सूयंस रथ्या: परितः स्परन्या। ग्वे: पनर्यत्र रुचा रच खा मानिन्यिर वंशकरोरनीलै: ।। तदुकं,-उपरक्नकतामेति विषवौरूपकं तदैति तबोपमानता रविरिव प्रतिदिव सोपजायमानोदय इत्यादिवत्। उपरच्नकतातु च तुरास्य इत्यादुादाहरणे र्व्किमय इत्यादिप्रतापवर्णनेन च स्पष्टेति। प्रक्वतान्वयं, विनेति मित्रचन्द्रमुखो बाला लोहिनाधर- पज्ञवेत्यादाविति। भाव: क्रमिकेत्युपलच्षएं तद्भावपि गुरुण जधननेषा तरुगौ मन्दगामिनोत्यादावय्ययमनङ्गार इंति बोष्यं। · ।दूति रबावलो ।७।

Page 287

पूर्षरुपमः। चयप्रेत तद्रण इति के विद्धावनहः पूर्वावस्थासु्टतत्तित्व विक्वत सति वस्तुनि दौपे निर्वापित प्यामौरकाज्चौरलैमँहनहः। लक्षसे चकारात पूर्वरुपमिति लक्यवाचकपटा- नर्दात्त:॥

तद्य इति खगुगत्यामानन्तरं अन्यदौयगुगग्रहणं तह्ट- गालडगार:। पद्मेति तव नासामोक्ियमघरकान्या पद्मरागवदा घगतोत्यर्थः । वोरेति हवौर त्वदरिकामिनी वनभुवि परिधानं कर्तु प्मवानि करेए संस्पृश्य पाएडपत वुष्या न हरति न एङ्गाति कोटृशानि निजवररूहागां नखानां रथाश्वेतकान्या रवचितानि व्यापीनौत्यर्थः । इति तद्ट, य्रा : र ५ ७ । चुन्रिति खगुपत्यागानन्तरं पुनः खगुखपाप्तिः पूर्वरुप- मलडार: । इरेति नीलोपोतियुत्त: पाठ: । विभिनेति मा्घेरेव- तकगिरिवणनं गवड़ाग्रजेनारूणेन विभिन्नवर्ण श्रमिन्रितवर्णा: सूर्यस्व रथ्या पखवा यत गिरोवंशाङरवन्रौलै रतः परित सफुरक्या रचा खां रचन्रोलद्ुतिं बानिन्यिरे शनीतवन्तः रुचा विभिन्न- वर्णा रति वान्वय: केचिदित्यखरसवौजन्त पद्मरागायत इृत्यु- दाहरणे तत्ट वालद्वारो न स्वात् न पेष्टापनति: प्रतुभवसित्तचम- स्वारस्निरालम्बनत्वापत्ते रित्यूहनोयं अथवायं तह य एवत्वेव- कारक्रमभङ्गन काव्यप्रकामकारादिमतोपन्यासपरत्वेन व्यास्ययं तेरत तन गस्योदाइतत्वात् पत्र हि पूर्वमखानामरपरगुपत्व इनन्तरं रैवतकरतैर्भयेषां तभुपत्वमिति तडुषड्टयमिति तेषा

Page 288

२८८ कुमलानन्दे।

यथावा- द्वारङतिभिराहतं वहहिरपि प्रस्िन्नगराड गेंजै। रन्तः कञ्जुकिभि: स्ुरम्वतिधरैरध्यासिता भूमयः॥ आ्राक्रान्तं महपौभिरेव शयनं तत्वद्विद्विषां मन्दिरे राजन् मैवचिरन्तनप्रथयिनी षून्येपि राज्यस्थिति:७६

चिर रागिगि मश्चित्ते निह्ितोषि न रज्जसि॥

मभिमतं। पूर्वेति वस्तुनि विक्वते विगते सत्यपि पूर्वावस्थाया

हारमिति है राजन् ! तव विदिषां मन्दिते अून्धेपि चिर- न्तन: प्रगयो यस्या: सैव राज्यस्य स्थितिमर्यादास्तीति शेष:

वद्विरपि भूमयः मदम्रम्विव्नगसैर्गजैरध्यासिता: भ्रन्तःपुरभूमयः विससन्विधारिभि: कज्जुकिभि: सरपेरव सौविदन् रध्यासिता:

न्वयः ॥। इति पूर्वरूपं ॥०६। सङ्गतेति सङ्गतः खसम्बदोयोन्यःपदार्थसद्ग, यानलीवाम- मतइ, पालङ्वारमाङ्टः। चिरमति रागिषि ब्रमुराषि मच्ति- हादिरश्नट्रव्ययुत्त व निद्धितोऽपि त म रखसि रक्षानुमग पनास म भव्रसोति स्रिष्टम्।

Page 289

यधावा गङ्गाभोगे विहरति मदैः पिच्छने दिग्ग जानां वै।रस्त्रोगं नय नकमलेष्वञ्जनानि प्रमार्टि। यद्यप्येषा हिमकरकराइैत सौवस्तिकौते। कौ्तिर्दिनु स्मुरति तदपि शौनमिंह चितौन्द्र॥ मनु चान्यगुसेनान्यच गुणोदयानुदयरूपाभ्या

उच्ते। उज्लासावज्ञालक्षमयोर्गवशब्दो दोषप्रति- पत्तवाची अन्यगुसोनान्यत्र गुगोदयतदनुदयौ च न तस्ेव गुगस सङकमगासङ्गमरी किन्तु सह्रूप-

जन्यत्वेन सम्भावितयोगुणन्तर योसत्पत्यनुत्पत्ती तज्ड गातङ्ग गयो: पुनर्गुवशव्दो रुपरसगधादि गुण- वाची तलान्यदीय गुवग्रा्पाग्रहणी च रक्नस्फटिक-

गण्डेति है श्रीमबुसिंहाख्य भूपते! एषा तव कौर्तिः मदैः पिच्छले पङ्डिले दिमाजां गणडप्रदेशे वर्द्याप विहरति तथा बैरि- खत्रोणां नयनकमलेषु स्थितान्यन्वनानि प्रमाष्टि प्रोञ्कति तर्दाप त्थापि दिधु हिमकरस्य चन्द्रस्य बत् किरणाठैतन्तस्य सौव- सिजो सस्तोत्याहेत्षे। तदाहति मागब्दादिम्यह्ठग्वाच्य रत्नेन ठक् प्रत्यय: तव्ट्श्योति यावत् रकरति प्रकामत इत्वर्च:।

Page 290

२६० कुबलानन्द।

वस्त्रमालिन्यायेनान्य दौयगुयोनेवानु रञुना। ननुरञ्जने विषश्चिते तथेव चोदाहरयादि दर्णितानि

कार्याज निविशेषोकरि: सति पुष्कलकास्या इति तत्मा- मान्यलक्णाक्रान्तत्वात् तथाप्युव्वासतङ्मप प्रति- दन्दिना विषेषाकारेमालङ्गारान्तरतया परिगिता वितिध्येयं ॥ ७। प्राक् सिद्खगुणोत्कर्षोडनुगुण: परसन्त्िधेः नोलोत्पलानि दघते कटाचैरतिनोलतां। कपिरपि च कापिशायनमदमत्तो दसििकेन सन्टष्टः॥ अपिच-पिशाचग्रन्तः किम्बमोवैकतलस अत्न कपित्वजात्या स्वत.सिद्धस्य वैळ्वतस्य मद्यादि भिरुत्कर्ष: ॥ = ॥ मौलितं यदि साहश्याङ्गद एव न लक्यते। रसोनालचला चायाखरणे सहजारुय।

विशेषाकारगेति प्राक लक्षिता विशेषरूपेषत्यर्थः। इत्यतह ग: । ७७॥ प्रामिति परमन्निधिवभात् पूर्वसिवस्य व्वगुपस्योत्वर्षः अनुगुणी नामालडार: नीलोत्पशानिं कर्णावतंसोक्कतानि कपि- रिति कापिशायनं मयं ॥ इत्यय्गुनः। ७८॥ मौखवितमिति मध्य निर्देधः रस इति खभावलोहिते चरणे

Page 291

मोलितम। २६१

यथावा-

नौमवत्यो न लक्यन्ने ज्योत्सायामभिसारिआाः॥

मंदानध्यवमायः द्वितीयोदाहरण चन्द्रिकाभि: सा- रिकागान्वव लिम गुण साब्याद भेदानध्यवसाय: ।७। सामान्यं यदि सादश्याद्विशेषो नोपलक्यते। पझ्मा-कार प्रविष्टानां मुख नालकि सुस्ुवां। यथा वा- रत्नस्म्भेषु सङ्कान्तैः प्रतिविम्बशतैवृतः लङ्गेशवरः पभामध्ये न ज्ञातो वालिम नना। मोलितालड्वर एकेनापरस भिन्नखरूपा नव भामरूंप मीलनं क्रियते सामान्यालङ्वार तु भिन्न- सरूपावभाम पि व्यावतकविशेषो नापलच्यत दूति भेद:। मोलितोदाहरण हि चरणादेवंख्वन्तरत्वे- नाङ्रन्तकं यावकादि न भासते सामान्योदाहरण तु

साचायारसो नालचि न प्ातः मलिकेति चौमं दुकलन्त हारिखः ॥ इति मौलितं ॥७2 म सामान्यमिति लख्नित्सादिना पपरस्य लाचारसाडभिसारि- शादे: भिन्नरपेति मुखपन्रादेभिनस खरूपस्ावभासेपीत्वर्थः।

Page 292

२९२ कुवलानन्द।

पझमानां मखानाञ्त व्यत्तायन्तरतया भानमसरव यथा ातयादेहस्य तत्पतिबिम्बानाञ्च। किन्सिदं पम्म- मिट् मुखमयं बिम्बोय प्रतिबिम्ब दूति विशेष: पर- नोपलसनते अतएव भेदतिरोधानान्मीलितं तरदति राधानेपि साव्येन व्यावतकानवभास सामान्य- मित्युभयोरम्यन्वर्थता केचित्तु वस्तुद्दयस्य लक्षगा साव्यात्तयोः केनचिद्लौयसा तदन्यस खरूपतिरो- धाने मौलितं सरूपप्रतौतावपि गुरासाम्याङ्कद तिरोधाने सामान्यम्। एवञ्ज। अपाऊतरलेहमौ तरलवक्र वर्गागिरो। विलासभ रमन्यरा गतिरतीव कान्तंसुखम्। इति स्फुरतमङके मगटशां खतोलौलया तदन न मदोदय: ऊतपदोर्ऽप संलच्त॥

होत्यादिना वस्वत्तरतेन न भासत इत्यन्वय: तत्य तिबिम्बानास व्यत्यन्तरतया भानमस्य वेत्यनुषङ्ग:॥ केचिदित्यस्यादुरित्यगिमे- णान्वयः केचित् प्रकाशकारादय: तदुप्रं "समेन लक्ष्मणावस्तु वस्तुना यतिष्टद्यते। निजेनागन्तुना वापि तन्मौलितमिति स्मृतमिति तयोमेध्ये एवस्ेत्यसेतन कीलितालद्वार इत्यप्रेतमे- नानय:। पवाफेति अपाफसरलोबयोस्त तरलाः सतरोचारणात् वक्रा वक्रोलिगर्मा: वर्षा यासृता गिरोवाकारूपा इति प्रकारेग

Page 293

सामान्यम्। २९३ दूत्य वं मौलितालङ्गारः अत्म हि टकतारख्यादौनां नारी वपषः सहजधर्मत्वान्मदोद्यकार्यत्वाज्च तदुभय साधार एयादुत्कट्टतारल्यादियोगिना वपुषा मदो- दयस्य सरूपमेव तिगेधौयते लिडङ्गसाधारएयेन

िषु तु सामान्यालङ्ग र इत्याङ्ः। तन्मत पभ्माकर प्रविष्टानामित्यादौ भेदाय्यवसायेप व्याव्तकास्फरये नालड्रारान्तरं गा भाव्यं सामान्यालङ्वारान्तरमेदेन वा पूर्वस्सिरन्नत खकपतिरोघानेडलङ्गरान्तरव भाव्य मीलितावान्तरभेदेन वा॥८० ॥ भेदवेशिटायो: स्फूर्तावन्मोलिता वशेष कौ। हिमादरित्वद्यशोमम्न सुराः शैत न जानते। लचचितान्युदित चन्द्रपद्मानि च मुखानि च।

मगटभामङ्गके खौलया खतः खभावात् स्करितं भ्रकटोभूतन्तत् तस्ाइवाङ्के अतपद: कृतस्थितिः । भेदाध्यवसायेपोति मुख- पदमयोभैदावभासेपोत्यर्थ: व्यावर्तकस्फ रयेन हेतुना अलड्धा- रान्तरतेति सरूपातिरोधानेन मौलितासश्वाव् मेदाति- रोधनन व सामान्यस्ाप्यसभ्वादिति भावः। सामान्यति तथाच गुणसान्या दथषायइः। इति सामान्यालङ्वार॥ सामान्य लकगं विशेषाग्रहन्न वचिळेदे वत्चमाणि कचिच्ा छध्मागइत्याय प्रकारान्तर्गतिरव तन्मतिस्वादिति भात्र:

Page 294

२६४ कुवलानन्द। मोलितन्यायेन भेदानध्यवसाये प्राप्त कुतोि हेतोभदस्फर्ती मोलित प्रतिइन्द् न्मौंलतं तथा सामान्यरोत्या विशेयास्यारगे प्राप्त कुनञ्तत्का- रखात् विशेषस्फ सैतत्तद्वन्दी विषेषकः । क्रमे- गो/दाहरयइयं तङ्गगरीत्यापि भेदानध्यवसायमाप्ता वुम्भौलित दृश्यत। यथा- नृत्यद् भर्गाट्ट हास प्रचर सह वर स्ताबकी नैयेश्ोभि र्धावल्य नौयमानेतिजरगति परितः शरनसइव्षितौन्द्र नेटग्यद्येष नाभो कमलपरमलप्रोढ़िमा माद्यिष्य देवानां नाभाग्ष्यत्कथमपि कमलाकामुकस्यावबोधः।

अवान्तरभेदेन वेत्यनन्तरभाव्यमित्य नुषज्यते पूर्वस्तमित्निति मौलितं यदि सादृश्यादित्यादि पूर्वोक्ष चन्ट्रालोक कन्मतइत्यथः। स्वरूप तिरोधाने अपाङगतरल इत्यादि स्मरूपतिरोधान स्थले अलङ्गारान्तरेपेत्यादि स्वरूपता सायमाने साहश्याङ्कदा- ग्रहगं मोलितमित्यङ्गीकारे प्रथम: पचः साटखाज्जेदाग्रहण मित्येतावन्नान मोलित लचपाङ्गोकारेय द्वितीय इति भावः॥ इति सामान्य भेदेति वेशिष्टंा वैजान्य उन्नौलित विशेषकज् कमेपालदवारो मग्न ॥ ८० ॥ ेदाग्रह्त्तदन्तर्गतं लच्चितानीति सङ्् चितत्वाददिति भाव: सामान्यरोत्या सामान्यालङ्ारन्यायेन एवस वेवत्व चातुष्य रचाम्वधूनां कर्णायतो गखतलागतानि भुड्ा: सड्देलं यदि नापतिथन् कोवेद्यिव्यनवचम्पकानौत्वपि विभेष

Page 295

उन्मौलितविशेषकौ। २६५ काक: ऊष्णः पिकः कष्णः को भेद: पिककाकयोः। वसन्नस्षमये प्राप्त काक: काक: पिकः पिकः॥ इदविशेषकसयोदाहरणं अत्र द्वितीयकाकपिक- शब्दौ काकतवेन ज्ञातः पिकत्वेन जात: इत्यर्थान्तर- संक्रमितवाच्यौ। यथा वा- वारागासोवासवतां जनानां माधारगो शङ्गरलाञ्ळ्रनेपि। पार्थप्रहारव्रगमुत्तमाङ्ग प्राचौनमोशम्पकटी कर्रोति ॥ ८ १- ८२॥। कोदाहरगं बोष्य यतनुमानालङ्गारेशैव गतार्थ लाव्नानवोरल- झ्ारान्तरत्वरमिति तदयुत उदाषृतस्थले भेदविशेषस्फुर्तोविशेष दर्श नहेतुकप्रत्यचरूपत्वात् अथापि सवकपोलकस्यितपरिभाष याऽनुमानालद्वारतां ब्रूषे तथापि सादृशयमहिम्ा प्रागनवगतयो भेदवेजात्ययोस्कुरणत्मना विशेषाकारेण मौलितसामान्यप्रति द्ृन्दि नायुकमेवालङ्गारान्तरत्वम् अतद्भणावत्रयोरिव विशेपोत् लङ्गारादित्यलं विस्तरेण। वृत्यदिति। वृत्यंकुवतोभर्गस्य हरस्य यो उदहासस्तत्पसरस्य विस्तारस् समूहस्य वा सहचरैः सदभेरित्यर्थः ईद कोर्न्निवष्क तः एषः कमलाकामुकः नाभी क्मनपरिमन्स्य प्राढ़िं समद्धि यदि नासादयिष्पव्ाधारयिप्यदित्यन्वयः । यन्त तब्ट सस्यात्निर्बाधकत्वात्कथ तत्पतिद्वन्दि त्वमुम्लितस्ेति तद मुक्ोपालम्षरूपत्वादुपैश्य तमुग्तेम भेदानध्यवसाय मात्रस्योततत्ात्। वाराणसोति। ढतोयलोचनादिचिक्े साधारेपि सतोत्य ३६

Page 296

२६६ कुवलानन्द। किञ्जिदाकूतसहित खाद्ग ढोत्तर मुत्तर। यत्नासौं वेतसौ पान्य तत्नेयं सुतरा सरित। सरित्तरगमार्ग पुच्छन्त प्रति त कामयमानाया उत्तरमिदं वेतमी कुञ्जे खाच्छन्दामित्याकृतगर्भम्। यथा वा- ग्रामेस्िन् प्रस्तरप्राये न किश्वित् पान्य विद्यते। पयोघरोन्नतिं दृद्टा वस्तुमिछ्सि चेदस । आस्तरणादिकमथयमानं पान्थं प्रत्युक्िरियम्। सनोन्नति दद्दा रन्तुमिच्छसि चेइस अविदिग्ध जन- प्रायेऽस्तिन् ग्रामे कश्विद्वगमिष्यतौत्येतार प्रति बन्धकं किञ्विदपि नास्तीति हृदयम् ददमुन्तेय प्रन्नोदाहरगाम्। निवद्धम्न्नोत्तर यथा - कुशलन्तस्याजीवति कुगल पृच्छामि जीवतौत्युक्र। पुनरपि तदेव कथयसि म्तां नु कथयामि या श्वसिति।

न्वयः पार्थोर्जु नस्तेन कवतोय: प्रहारस्तेन व्रणीयत ताटमुन्त माङ्ग शिरः पूर्वत्र सवाभाविकगुससाम्यम् दहत्वागन्तुकगुण- साम्यमितिभेद: ॥ ।दत्यु न्योकितविशेष को ॥।८१-2॥ किस्चिदिति। किचविदभिप्रायसहितं गूढ़मुत्तर उत्तर नामालडार:। वेतसी वेतसलता। सुखेन तरितु योग्या सुतरा। ग्राम दरति प्रसरमाये पाषामामहुलै पाषागतुख्े च प्रायोबा

Page 297

उत्तरम् । ईूर्ष्यामानानन्तरमनुतप्राया नायिकाया: सखौमा गतां प्रति तखया: कुशलमिति नायकस्य प्रन्नः। जीव तौति सख्याउत्तर। जीवत्या: कुतः कुयलमिति तद- भिप्रायः। अन्यत्पृष्टमन्यदुत्तरमिति नायकस्य पुनः कुशलं पच्छामौति प्रत्नः। प्टष्टसोत्तरमुत्तमित्यभि- प्रायेगा जोवतोत्य क्रमिति सख्यावचन। मखौवचन स्याभिप्रायोद्दाटनारथं पनरपि तदेव कथयमौति नायकस्याक्षेपः। मृतां न कथयाभि या शवमितीति खाभिप्रायोद्वाटनं। सति मरसे खलु तस्या: कशन- सभवति मदागमनसमयेपि श्वासेष सञ्चरत्म कथं मृताङ्कथयेयमित्यभिप्रायः। प्रश्नोत्तरान्तराभिन्न मुत्तरञ्वित्र मुच्यते॥ के दारपोषगारता :? केखेटा: किञ्जल वयः। अचके दारपोषणरता: इति प्रश्नाभिन्नमुत्तरं केखेटा। दुस्तत्ययोरिति कोआात् किविदास्त गादिक समागमप्रति बन्धकञ्च पयोधरो मेघ: स्तनश्व कथ्िदवगमष्यत बास्ततौलय ताटश इत्यादिरुपम् उत्र यः कल्पा: प्रश्नोयेन ताट्गम्योत्तरम्य। ईर्यामानेति। ईर्याहेतुकमानेत्यर्यः अनुतप्ायाः पपालाप युताया: प्रश्नोत्तरेति प्रश्रथ उत्तरान्तरव्च प्रश्नोत्तरान्तरे ताभ्याम भिन्नमुत्तरश्वित्रमित्युच्यत इत्यर्थः । के दारेति। के दाराणां पोषसे रता केइति प्रमः कैदारस चेवरय पोषणी रता इति तदेवोत्तर के खेटा: खेआकाशी अ्टन्तोति प्रभ्नस्य यदुत्तर वयः पचिय इति तत्कि सुलमिति प्रजम्य य्द्

Page 298

२६८ कुवलानन्द। किञ्जलमिति प्रभ्द्यस्ववय दूत्येकमुत्तर उदाहर- गानरागि विदग्ध मुखमरडने द्रष्टव्यानि ॥८३॥ सूत्तम्पराशयाभिस्े तरसा कतचेष्टित। सयि पश्यति सा केशेः सोमन्तमगिमाटणोत। कामुकस्यावलोकनेन सङ्गतकालप्रन्नभाव ज्ञातवत्या- स्ेष्टय अ्स्त ङते मूर्ये मङ्गतकालदूत्याकूत। यथा वा- मङ्गतकालमनस' बिटं चात्वा विद्ग्धया। आसीन्त चार्पिताकूत लोलापझ निमोलितम्।C४॥ पिहित परटत्तानं नातुः माकृतचेषटितम्। प्रिये गृहागते प्रातः कान्तातल्यमकल्पयत्। रातौ सपत्नीगृहे जागरगोन थान्तोमौति तल्प- कल्पनाकत।

त्तरान्तर वयस्तारुएादोति तेनाभिन्नम् ॥ दत्य त्तर ॥ ८३॥ सूक्षमिति। पराथयाभिन्नस्व दतरस्िन् परविषये स्वाभि- प्रायज्जष्टित सूत्षालद्ारः। पराणयाभिन्नवासावितरय तस्य साकूतचेष्टितमर्थात्परविषयदूति गर्थः ॥ सङ्गतेति। सङ्कतकाले मनोयस्य तञ्जिच्ासुमितियावत् विट्वारं नेत्राभ्यामर्पितमाकूत यस्मिन ताटश लोलासम्न्धि पद्म नेतरत्यादिक्रियाविशेषयं वा। इति दक्ष॥८8॥ पिहितमिति। लस्यनिहैंः तत्य भयन वक्षेति वत्क प्रस्नवस- शोलानां लेटविन्दूनां प्रवन्धर्धाराभि: करठमित्र लग्नं कुद्ध मं

Page 299

पिष्ितम्।

ईदाभिन्न कुङ्,म कापि कराठे। प'रव' तन्वाा व्यन्जयन्तौ वयखा: सित्वा पागौ खड्गरेखां लिलेख ।। अत खेदानुमितंपुरुषोचितखड्गलेखनेन प्रकाशितं८५ू।। व्याजोकिरन्यहेतूत्ता यदाकारस गोपनं। सखि पश्य गृहारामपरागैरसि धूमरा अब चौर्यरत-

:6 यथा वा- कस वा न भवेहोष: प्रियाया: सव्णेधरे। सम्ङ्र' पह्ममाघामौर्वारितापि मयाधना॥ उपपतिना खगिडताघराया: नायिकाया: सकाश- मागच्छन्तं पियमपश्यन्ताव सख्या नायिकां प्रति वितोपदेशव्याजेन तं प्रति नायिकापराधगोपनं केका-

हष्टरा कांपि वयस्या सखी सिरित्वा मितङृत्वा पुस्वव्यञ्जयती सती तन्वाा: पायो खङ्लेखां लिलेखेत्यन्वय। सूव्सालद्वारे पराभिप्रायमवगत्य साकूतचेष्टितेनोत्तरसमर्पम पिहितालद्वार तु गूढ परवत्तान्त साकृतचेष्ट्या तत्पुकाशनमिति भेदोबोध्यः इति पिहित * ८५ ॥ व्याजोतिरिति। लच्ष्यनिर्देशः चौर्यरते कवत यब्सङ्तभूत भूमिष्टसु रनमित्वन्वयः । उपपतिना जारेग तस्यां छेकापन्डुतौ श्रयान्तमिति मतोख्यां

Page 300

३०० कुवलानन्दे।

पन्ह तेरसाच्च य विशेष: तखां वचनखान्यथानयने- नापन्हवः अखामाकारस्य हेत्वन्तरवगांनेन गोपन- मिति लक्षयो लक्ष्यनान्ति चोक्रिगहगमाकारख

ततस्न - आयान्तमालोक हरि' प्रतोल्या माल्या:पुरस्ता दनुरागमेका।

भामाजुगृह उ्रगामन्ताथेनम्। दृत्यन पि ब्याजोकिरेव। तत्र ह्नुरागकतस

प्रगामेन गोपनं ऊत सत्तपिह्ितालङ्गारयोरपि चेष्टित ग्रहगा मुक्िसाधार राव्यापार मात्रोपल द्षरां।

नलिनौदले वलाका मग्कतपाल्द्व दश्यते शुक्ि:। ततञ्च -

दूति मम सङ्गतभ वित्तात्वाभाव तदा ब्रवोदालौम्।। दूत्यादिष्वपि मूत्मानङ्गारः प्रसरति त्रच झोके तावतिकिमावयो: सङ्ग तस्थान अविष्यतीति पन्नाशय सूचयति कामुके तदभिज्जया विदग्धया तदा सखीं रथायां एका काचिद्रामा वनिता सख्या: पुरस्तात् रोमाखकम्पा दिभिरनुभावेव्यंज्यमानमनुराग एन हरि प्रसमन्ती सतौ ज गूह मोपितवती त्वन्वयः लच्ष्यते व्यज्यते।

Page 301

व्याजोकि:। ३०१ प्रति साकृतमुक्तमिति सूत्मालङ्गारो भर्वात यतोन

निश्चलत्वेनाश्स्तत्वं तेन तस्य प्रदेशख निर्जनत्व तेन तदेवावयो: सङ्कतस्थानमिति कामुक प्रति सूचन लच्यतो नचात ध्वनिराशङ्वनीय: टूरेव्यज्यमानस्ापि

एवं पिहितालङ्गारेप्य दाहायं ददञ्वान्यदवा- वधेय' यत्नासौ वेतसोपान्यत्यादिपु गूढ़ोत्तरसून्म- पिहितब्याजोतुपरदाहरगेषु मावोन ख/क्ाविष्फतः किन्तु वस्तु सौन्दर्यवलाद्दक्त बोद्व्यवि मेपिताङ्गम्य: तत्वैव वस्तुतो नालङ्गारत्व ध्वनिभावास्पदत्वात प्राचीनः खोका विष्करसे मत्यलङ्गागस्पदतास्तौत्युदाहृत- त्वादस्मा भिरप्युदाहृतानि शकांहि यत्रासौ वेतसी पान्थतल्रेयं सुतरा सरित। इति ४च्छन्नमध्वानं कामि- न्याहससूचनं दत्याद्यर्थान्तर कल्पनयाभावाविष्क- रणमित्यतः प्राक् लिखितोदाहरगेष सङ्केतकाल मनस' पुस्तृ तन्वाा व्यञ्जयन्ती भामान्नगू्ेति भावा विष्करसमस्ति तेष्वेव तत्तदलङ्गार इति ॥८६॥ एवममिति। सूक्षमालङ्गारव दुशषिरूपव्यापारवर्णनमित्वर्थः उदा- हर्तव्यमिति यथा वक्षस्न्दीतिपद्यएव आलोम्बालां सस्ित प्राह मन्दरुम्धातित्व मद्यपशयामिनायकमित्य त्तार् निर्मा्ण

Page 302

२०२ कुबलानन्दे।

गृढ़ोक्रिर न्योद्ेश्य चैद्यदन्य प्रति कथ्यते। टषापेहिपरचेत्रादायातिक्षेतर क्षक:॥ यं प्रति किञ्निद्वक्कव्य तत्तटसैर्मान्तायौति तदेब तदन्य किञ्नित्पतिश्वेषे खोच्यते चेत्मा गढ़ोकि:। दषेत्यादयुदाहरणं परकलवं भुञ्जानं कामकं प्रति- वक्कव्यं परक्षेत्रे सस्यानि भन्नयन्त किञ्विदुक्षा- एां ममौपे चरन्त निहिश्य कथ्यते नेयमप्रस्तुतप्रशंसा कार्यकारसादिव्य ग्यत्वाभावात् नापि स्रेषमात्रम

तस्य केबलां मतरबञ्बनार्थ निहिष्टतया वि्छि-

नाथमित्यत्या प्रकाशनमिति बोध्य वम्तुसौन्दर्येत्यर्थः ध्वनिमा वास्पदतात् ध्वनित्वात्तरयत्वात् उपसंहरति प्रत इति येख्वित्यस्य भावाविष्करएमस्तौत्यनैनान्वयः॥ दति व्याजीतिः । ८६। गुढ़ोक्किरिति। यदन्योहेश्यकं वाक् तत्तदन्यं प्रति कथ्यते चेतु गुढ़ोक्िरलङ्गारः क्षेत्र सस्यादे: कलतञ्च अपेहि द्रोभव अि- वचचितव्वादिति अयं भावः प्रकताप्रक्कतन्न षेडसावुदयमारूढ़ इत्यादावप्रक्वतार्थस्य प्रकृतार्थोपमानतयान्वयः खोक्रियते सर्वथैव

स च न सना वति विवनाविरहादिति कुतस्तह्यपकतार्थकथन- तब्राह। तस्ेति। अप्रक्वतार्थसे यर्थ: नमु ताहृयविवच्ताविरह्वेपि

Page 303

गूढ़ोक्ि:।

यधावा- नाथोमे विपगि गतो न गयायत्येषा सपल्नी च मां त्यक्का मानिह पुष्पिगोति गुरवः प्राप्ता गृहाभ्यन्तर। भय्यामातरसहायनौ परिजन: खान्तोन मां सेवत खामिन्नागमलालनीयरजनों लत्गोपते रक्ष मां।। अत्न लन्ष्मीपतिनाम्ोजारसागमनं प्रार्थयमाना- यास्तटस्थन्ञ्तनाय भगवन्त प्रत्याक्रोशस प्रत्यायनं विटतोति :: ८७। क्विषयुप्न® कनिनाविष्क तं यदि टषापेहि पर क्षेत्रादिति वक्ि समूचनं ॥

दतोत्ि: टषापेह्होतादाहये पूर्ववङ्प्र' वस्तु ससूचन- मिति कविनाविष्क तं॥ यथाबा- वत्से मागा विषाटं शवसनमुरुचवं संत्यजोर्ध्वप्रट्टत्तं मानार्थविन्यासमाच गास्तु श्रेष एवेत्याप्रडयाह विष्कि निविशी घेति तथा च श्ेष सत्वपि विक्वित्तिविशेषाद् ढोलिरवखमफ्गौ- कार्येत्याशयः अतएव श्रषमात्रमिति तन्माचनिराकरथमे वोपक्रान्त नतु श्षनिराकरणमिति। नाथइति विपणि: पखवौधिका पुष्यियो रजखला आगमेनवेदेन लालनौय: सतुथः भागमनेन लालनीयय रजनीं व्याप्ये त्यत्यन्तसंयोगे दितौया।। ॥ इति गूढ़ोकि:॥८9।

Page 304

३०४ कुबलानन्दे

कम्पःकोवागुरुस्तेकिमि हवलभिदा जुम्भितेनानयाहि। प्रत्याख्यानं सुराणामिति भयश मनच्छअनाकारयित्वा यस्मै लच्मोमदाइःम दहतु दुरितं मन्थमुग्धः पयोधि:।। दूदं परवञ्चनाय सुपाविष्करगं।। तपागुप्ताविष्करगं यथा- दृषा के शवगोपरागहतया किञ्निन्तटष्ट मया तनेह रलितास्ति नाथ पतितां किन्नाम नालम्बसे। एकम्तं विषमेषु खिन्त्मनसां सर्वाबलानां गति गौप्यवं गदितः सलेशभवताद्गोष्ठेहरिग्विश्चिर'॥ अच कष्णसपुरताविषमे परिस्खलनमभिह्ितव- त्यासतङ्कामयमानाया गोषिकाया वचने निषमपयिसव लनपतनवाससंप्रार्थनरूपेगा स्षटिति प्रतीयमाने-

गच्छाम्यच्य तेत्यादौ संग्राह्मत्वात् वत्स इति वक् लव्ष्मि विषादं खेदं हरस उरुजवं महावेगं ध्व प्रवृत्तं खसनं खासं पवनश्व सन्सयज कं जलम्पातीति तथा वरुणःकम्पस गुरुमद्दान् उहसपतिय बलम्परसिद्ध® तव्विदा नाथकेन बलाख्यदैत्यनाशकेनेन्द्रेण व श्रब श्रीक्वणासन्निधौ याहि दूति प्रकारिण भयनिवारणव्याजेन सु- राां प्रत्याख्यानं वर्जनं कारयित्वा मन्यो मन्यनं तेन सुग्घः पयोषियम्मे लक्मोमदाक्ष वो दुरितं दहत्वित्वन्यः । परेति पर-

Page 305

विट्तोकि:।

नार्थेन गुप्त विवन्तितमर्थान्तर लेशं समूचनमित्य- नेनाविष्क तं। एनं नैषधादिषु चेतोनलं कामयते मदोयमिति दमयन्तीवाकादिक मप्युदाहररं। ददं शब्दभक्रि-

गच्छाय्यचुातदर्शनेन भवतः किं. तप्तिरुत्पद्यते किञ्नैव विजनस्थयोरहतजन: सम्सावयत्यन्यथा।

अ गच्छाव्यचुातित्यामन्त्रगेन त्वया रन्तु' कामे- चकया सिथितं तन्त्न लव्धमित्यर्थशक्िलम्य वस्तुततौय- पादेनाविष्कृ तं॥ सर्वभेतत्कविनिवङ्धवक्कृगप्नाविष्क- रसोदाहरयं। कविगुप्ताविष्करयं यथा

व्रपेति। लज्जया गुप्तस्येत्यर्थः ॥हष्टेाति गोपे तववि योराग प्रा- सन्िसतछ्ट तया भपहृतया गवाम्मरागेर्धूलिभिर्व्यांप्या च गोर्पात सम्बोधनं वा किश्ित्मविषमयुकतायुक्ज दह्ट तवाय भूभी च पत्यू र्भाव: पतितां पतनं प्राप्ताज्ज विषमेषु: पक्मभरम्तेनखिव- मनर्सां विषमेधु सहटेषु खिवमनसाज अबलानां खत्रोगां बल- रहितानास सलेशं ससूचनं गोष्ठ गोखथानं।

Page 306

३०६ कुवलानन्द। सुझ त्व' कुपितेत्यपा समयनं ताक्रा: कथा योषितां दूरादव विवर्जिता: सुरभय: सग्गन्ववूपाद्यः। कोपगगियि सुञ्न मय्यवनते दुष्टे प्रसौदाघुना सत्यं वद्विरह्ाङ्गवन्ति दयिते सर्वाममान्वा टिभः॥ अत्न तावदौर्र्या मानकलुपितदायताप्रसादनव्या- पारविवि: पुतीयते। दृष्टिरोगारतस दृष्टिं प्रतगक्रो शोविव्तितार्थः म चटष्टे दूत्यखपदस्य लप्नोच्वार- गेन सम्ब द्विरूपतामवगमय्याविष्क तः। कविनिवद्ध- वक्ञ गुप्न' परवञ्जनाथ कविगुप्त खप्राढ़िकथनार्थ- मितिभेद: ॥ रूर॥

चेतोनलमिति। लङ्वान प्रयत न गच्छतीत्यथैन लद्वामयते इूचछतीत्यर्थोगुप्तः तदाविक्यारपत् दोगा छ्ृवष्टा चेव्यनैनति बोध्यं। पव्दमक्षीति भष्टसे पवमेनयर्थः श्रोड़ीक्ततः संग्टहीतः। गच्छा- म्येति। अच तमद्विषये अमतलितेति गुप्ताथ चिरकालं त्वदर्थने- नापि न तप्तिरित्दर्थेन दर्शनंज न तप्रिरपितु सभोगेनित्वर्थी •गुप्तः वि जनस्थयोरे कान्तगतयो: हतथासी जनः अ्रन्यथारत्यर्थं- स्थिताविति सभ्नावर्यत तेन इयोरकीर्तिजातैव हथैवालानं वच्चयाम: ॥ इति गुप्तार्थ: श्रमन्त पस्याप्य तव्यादेर्भद्रया रचनया सूचितोयो वथावस्थानखेटसेनालसाङगविनिवदृति कविनि- बद्ट न वक्ा गुप्तस्ेत्यर्थः। सभ् लवमिति। शेभनभूदयिता दृष्टिख तयो: सम्बोधनं कोपोरोषः विकारय रागिखमुरागिगीति भ्- वनते नम्ने इति च मयौत्यस्य विभेषणं मच्चे रागिगि रक्िमशौले

Page 307

युक्ति:। ३०७

युक्कि: पद्ातिसन्धानं क्रिययाम्मगुप्तये। त्वामालिखन्ती हद्टान्य' धनुः पौध्पंकरे लिखत्। अत् पुष्प चायले ख नक्रियया मन्मयोमयालिखित इूति मान्य त्पादनेन खानुरागरूपमर्मगोपनाय पर- वञ्चन विवक्ितं।I यथावा- दम्पत्योनिशि जल्पतोग्ं हशुकेनाक गातं यद्च- स्तत्यातगु रुपन्त्विधौ निगदतस्तस्यातिमातं बधू:। कथ मलम्बितपमरागसकलं विन्यस्य चंचूपुटे बरौडार्ता विदघाति दाडिम फलव्या जेन वाग्वन्धनं ।। अत्न शुकवाङ्मुद्राया तन्मखेन खकौयरहस्य वचनशुषु ननवञ्चनं ऊत ॥ व्याजोक्ावाकारगोपनं युक्ौ तदन्यगोपनमितिभेदः ॥

नम्नरे इति टक सम्बोधनं एवं दृष्टे इत्यपि उच्चारणेनेति खर- विभेष सहकतोच्जार णेनेत्यर्थः॥ इति विव्वनोकि: ॥८८॥ युत्षिरिति। खस्य ममगोपनाय क्रियया यत्परस्वातिसन्वानं वश्नं सा युक्निरलङ्गारः त्वामिति। नायकं प्रतिदुतीवचनं पुष्प- स्ये दं पौष्प दक्त्योरिति तस्य शकस्य अतिमात्र' त्रत्यर्थन्रिगद्त शत सम्बन्ध:। फलशब्दो बौजपर: गोपनीयविषयभेदस्य वि- चिित्तमेदाप्रयो जय त्वादाइ। यह ति। नन्व वं सत्याया तमालोको.यादौ व्याजोशिरेवेति प्राशुशं विरष्ये तेत्वाभङगाह्ट एवश्षेति। यद्दति। पवाक्कीकारेवे-

Page 308

३०८. कुवलानन्दे। यद्ा व्याजो कावु ्ागोपनसिह्ट तु क्रियया गोपन मिवि भेद:। एञ्त आयान्तमालोकाहरिमतोल्या- मिति सोकपि युक्करेव।। ८ट ।। लोकतवादानकतिलौकोकिरिति भणयत। सहस्व कति चन्मामान्मीलयित्वा विलोचने।। अत्र लोचने मौनतित्वति लोकवादानुक्कति : यथा वा मढौये वरदराजस्तवे- नामैव ते वरद वांच्छितदातभावं व्याख्यातातो न वहसे वरदानमुद्रां 1 विश्वप मद्धतरविप्रकुल्नपस ते यज्तोपवौत वहनं हि न खत्वपेत्यं ।

चछ को क्रिर्यदि लोकोके खादर्थरगर्भिता। भजङ्गएव जानौते भुजद्रचररं सखे॥

त्यर्थः एवञ् पूर्व ग्रन्थ आद्य पचाभिप्रायेगति भाव: । दूति युक्ि: V ८2 । लोकेति। अनुक्तिरतुकरगं सहस्ेति अर्थादिरह मासान- भिव्याप्येत्वर्थः । नामैवेति। है वरद तव नामैव वाब्छितदात्वमाख्याति कथयति पतस्व वरदानसुद्रामितरदैवतवव्र धारयसि यतो

Page 309

1 केकोक्रि:। ३०६ केनचित् कखचित् टत्तान्त' एटस्य समोपस्थमन्य निर्हिं श्यायमेव तस्य टत्तान्त जनातौतातवतोयमछे: पादानारेव जानतिति लोकवादानुकार:॥ अम्य स चायं च लोकिदिते धनार्जनादिव्यापारे सहचारि- गाविति विदितविषयतया लोकोक्तानुवादस प्रयोजने स्थिते रहस्ेप्यनंग यापारे तखायं सहचर इति मर्भो- द्वाटनमपि तेन गर्भीक्वतं ।। यथावा- मलयमारुतां वाता याता विकसितमललिका परिमलभरोभग्नोग्रोष्स्वमुत्सहसे यदि। वनघटयन्त त्वन्तिःस्ेहं य0 ब निव्तने प्रभवतत गवां विन्तश्किन्त' सएव धनञ्जजयः ॥ अ्र धनलिपसया प्रोषिता ङगनासखौवचने यएवगवां निवतने प्रभवति सएत्र धनंजय इतान्वजातिर्प्रामङ्ग- जोक वादानुकार:॥

विश्वप्रसिद्धतरे विप्रकुले प्रसतिरुत्पन्तिर्यस्य ताहभस्यत्टर्थः॥ ॥ इति लोकोकि: 120। केकोकरिरिति। लच्षनिहशः अर्थान्तरगर्भिता अर्ान्तर व्यन्नकता समोपस यह त्तान्त: पृष्ठस्तत्समोपस्थ' सचायर्शति पक्कमानवत्तान्सस्त कमोपस्थय त्यर्थ: तेन लोकोक्षा नुवा देन । मलयेति। व्राताः समहाः याता: गता: विकासिनां मशषिका

Page 310

२१० कुवलथानन्देः

प्रस्थितो रसानभिज्ञल्वात् गोपायएव तख निवतकस्तु वनस् जता धनेनाऊट्टस तद्िसखौकरयान प्रत्पा- चेपकत्वादिता थींतरमपिगर्भितं ।।६१।।

मुञ्नमानं दिनं प्राप्त मामुञ्वे ह नन्दी हरान्तिके। चत्न मानं मुञ्च प्रयाता रातिरित्याययेनोक्कायां वाचि नन्दिन प्राप्त मा मुन्नेतार्थीन्तर ल्षेग परि- कल्पितं। यथावा- अ्रहो केनेदभौ बुद्धिदोरगा तब निमिता। चिगुसा यूयते बुद्धिनं तु दारुमयी क्वचित।। दूदमविक्कतस्त्र पोत्तेरुदाहरगं॥ विक्वतस्तर षोत्त

कुसुमानां परिमलस्य भरो य्मिन् ताइयो यीभी भग्नो नष्टंः है घन लें यद् कहसे उत्साहवान् भर्वास तदा तबिस्ेहं नायकं घटय अनया सह संोजय गवां निवत्तने पराहवतानां व्याव- तने य एव प्रभवति स एव धनन्लयोर्जुन इत्यन्वयः लिप्या म्रो- षितस्य याङ्गना तक्खोवचन इति सम्बन्ध: आरन्राखतैलङ्राः रमां मकखीं गोप्रायोगोतत्यः। इति छैकोक्ि:।८. । वक्रोक्रिरिति काकुध्वनेविकार: अपरार्थस्य श्रभिप्रेतादर्थादर्था- नरस नन्दोहरस्य गण विशेष: दारणाकूरेत्वभिम्रेतं काछेनैति कत्पमं विज्यतत्वच् कस्यपितवर्णस्यावापोद्दापाभ्यां भवितौति सी-

Page 311

क्रमोक्ि:। यथा भवित्री रंभोष चिदभवदनग्लानिरधुना स ते राम: खथाता न युधि पुरतोलचयमख:। इूय यासताजैविपदमचुना वानरचमू- लंघिष्ठेदं पछाक्षरपरविलोपात्ठ पुनः॥ सर्वमिटं शब्दस षमलाया वक्रोकेरुदाहरसं। अर्थस्नेषमूलाया वक्रोतोर्यथा- भिच्ार्थी य क्व यात: सुतनु बलिमखे तागडवं काद भट्रे मन्ये दन्दावनान्तक्व नु स म्गमिशुनैर जाने वराइं। वाले! कजिन्त दृष्टोजरठटषपतिर्गोप एवास्य वेत्ता लोलासंलाघ दत्थं जलनिधिहिमवत्कन्ययोस्त्ायतान्रः।

सताम्प्रति रावोगोकि: पाठ्वयं चतुर्थस्तम्पति सोताया: ते तव ्पतिः स रामो युधि सग्रामे पुरतोगतो न स्थाता स्वास्यतोत्यर्थः। पतिशयेम लघुलंधिष् स्तक्षम्बोधनं इदं पाट्वयं षठावरात्परायां सप्तमानान्विन वौतिवर्णानां विलोपोयत्र ताडशं पुनः पठेत्य्थः शव्दश षति शव्दस्य परिव्ृत्य सहत्वादिति भावः। भिचेि जल- निधिश हिमवांस तत्क चयोः लक्षोपवत्यी: क्रमेण इत्यं लोलया संखापोमियो भाषम नोम्मान्तायता मित्यन्यः। इत्यसौ- दक्षदाइ-भिचार्थीति हरमभिप्रेत्य लक्षमता वाकं बलैदलस मखेयम् दनि वामनाभिप्रायं पावता: भद्रे थोभने ताखवं भृत्- मय का बसंत इति सम्मोमअ्रसयोत्तरं दृन्दावनसानी मध्ये पति शौष्णाभिप्रायं समशिक: महादेवेन करे छतः परथनगवरा- . ४० व

Page 312

१२ कुबलयानन्द।

काक्का बर्था- शयमालोच्य कोपसे नोचितोयमितीरिता। नैवोचितोयमिति तं ताड्यामास मालया॥ अच नैवोचितदृति काकुखवरविकारेणोचितएवे- त्यर्थान्तरकल्पनं ।६२। खभावोक्रि: खभावस्य जात्यादिस्थस्य वर्मनं।

तौ सम्मृखम्रचलितौ सविधे गुरुषां मार्गपदानरभसरवलितावधानौ। पार्शर्वोपसर्पण मुभावपि भिन्तदिक्क ऊत्वा मुडर्मुङ्रूपासरतां सलज्ज ॥६३।

भौतिहसं प्रसननमितिध्याननवणात् इदं लक्षता वाक नैवेति पार्वत्या: मृगः पथौ कुरङ्रभेति विश्वः कच्चिदिति प्रश्ने जरठो जोर्णंः वृषपतिव्टषश्रेष्ठ इति इरव्ववभाभिप्रायं लक्ष्मौवाकय गोपो गवां पालकं इति क्वण्णाभिप्रायमुत्तरमिति भवमिवादि पदानां परिष्टत्तिसहत्वादर्थ सेषमूलत्वं। प्रसमालोच्ये ति अविचार्येत्यर्थः मालया पुष्पमालया ॥ इति- वकोकि:।2२ । सभावोलिरिति सचनिरेमः जात्यादिखस जात्वादि सम्बन्धिनः भादिपदेन कियादिपरियरह्ः सत्तरषाषि तरक्राय मापान्यचौगि येवानः । ताविति तो प्रकान्तो बधूवरी सुरयं समौपे बन्योन्याभि-

Page 313

भाविकस्। भाविकं भूतभाव्यार्थाचात्कारख वर्बन। अहं विलोकयेऽद्यापि युध्यन्तेडन सुरासुरा:।

यथा वा- अद्यापि तिष्ठत दृशोरिदमुत्तरीय धर्तु पुरस्तनतटात् पतितं प्रटत्। वाचं निशम्य नयनं नयनं ममेतति विश्नित्तदा यदकरोत् स्वितमायताक्षी।८४।।

सुखं प्रचलितौ परसरस्य मार्गप्रदानयोरभसोवेगखेन सवलितं भरष्टमवधानं सावधानत्व ययोस्ताहमो उभावपिभिव्दिन्व वाम दश्िप रुपदिकस म्बन्विपर स्परपार्भागोपसर्पए मुड्संड्ु क््त्वा सलज्ज यथासानथोपसररता उपसर्पणच्चक्रतुरित्यर्थः पूर्वोदा- हरपी कुरङ्गजातिसभाववर्णनं श्रत्न सलष्जक्रियया खभाववर्धन- मितिभेद: । इति खभावोति:।८३॥ भाविकमिति लच्निहैशः । अद्यापीति मम नयनं नयन- मिति तस्या वाचं निशम्य सनतटात्मतितमुन्तरीयं धसु पुर: प्रष्टत्ते मयि 'सति तदा आयताची यत्किज्ितस्ितमकरीत्। रद्मवयापि मम हथो: पुरस्तिष्ठतीत्यन्वयः भब नयनपदेन खवा- चकत्वरूपभक्य सम्बन्धेन नेवपटंलच्ते तम्माच् वर्प्रतौति: मिं वा खवाचकवाचत रंपभकवसम्वन्वेन वलमेव लचयनौति नचीबाधेरित्यादिवसचचितलच्तपा वा बोध्या नेवं पवि गुपे वख शंत विभवः। इति भाविकं । 28 ।

Page 314

३१४ कुषलयामन्दे।

उदात्तमद्भच्वरितं साघ्य चान्योपतक्षणं। सानौ यससाभवदुाह्वं तडू र्ज्टिकिरौटिनो:॥ इदं साघ्य चरितस्थान्याङत्वे उदाहरयं। ऋ डुगदाहरसं यथा- रत्नस्तम्भेष संक्रान्तेः प्रतिविम्बभतैष्टतः। नातो लङ्गेशवरः ऊक्कादाञ्जने येन तत्वतः ।८५।

त्वयि हातरि राजेन्द्र! याचका: कल्पयाखिन: । ।र द्रय मौदार्या ताक्ि:।। शोर्यावाक्तियथा- राजन्! सप्पाप्य कपारास्वन्पृाप्नियोि

उदात्तमिति क्रुद्ध: समसेधनितं उदात्तालद्वारः तथा साध्यश्वरित अन्यस्योपलच्षणमङ्गव्नेत्तदपि तथा सानौ मिखरे यस्य पर्वतस्य किरौटो प्रज्ञुनः अकात्कष्टत् बखने बेन इनू- मता। इत्युदासं ॥ 2५ ॥ अत्यशिरिति लख्निर्रेध: वह तथ तदतथ् मिथ्या रपं भक्- पारा: समुद्रा: भापुरिति खमतेतुतथ्यत्वातधालाभ्यां भ्रेद इति भावः । प्रतर्थ्य भद तत्वविशेषपस्यऊ्व य दमयत अमयोरित्यादि एतत्पसं योगेम्ययोगोऽसस्वन्ातिमयोतिरित्यत मागुदाहत़

Page 315

पत्युक्रितियकि। ३१५

लङ्गारइ्ति भेदमाङ्:। अ्नयोरनवद्याद्ि! सनयोर्जभभमाययो:। श्वकाशोनपर्याप्नस्तव वाङलतान्तरे॥ अल्प निर्मिंतमाकाशमनालोच्यैव वेघसा। ददमेवंविघं भावि भवत्याः सतनमगडलमिति मदसदुक्किरार तम्येनातिशयात कोर्भेद:।६६ निरुत्िर्योगतोनान्ना मन्यार्थत्व प्रकल्पनं। ई हमैथ्वरितैर्जाने सत्यं दोषाकरोभवान्।

अत्यमिति पद्येत्वत्यन्तासदुक्किरिति तारतम्य नेत्यर्थे:

व्याप्तिरिति भाव: अतएवानयोरितिपद्याननतरं दणण्डिनोक्षं इति सभ्भाव्यमेवैतद्विशेवाख्यानसंस्कृतमिति एवं लोकातीत दूवात्यर्थमध्यारोप्य विवचितः योर्थस्तेनातितुष्यन्ति विदन्ध मेतरे यथेव्युक्का श्रत्य निर्मितमित्यायुदा हत्य इदमत्युश्तिरित्युत्त मिति च॥ इत्यत्यु कि: । ८ ६ ।

मर्थान्तरोपवर्णनमिति। लचयं-इटभैरिति। चन्द्र प्रति बिर- हिखा उकि:। इहयैननसन्तापनरूपै। दोषाया राज: कर्तता

परंति कनिष्ठनाङ लिविशेष: पषिष्ठितः बालौदासो बखां

Page 316

३१६ कुबलया नन्दे।

यथावा- पुरा कबैनां गय ना प्रसक्के कनिषठिकाषिछितका लिदासा। अद्यापि तत्तुष्यकवेरभावादनामिका साथवती बभूव।। प्रतिषेध: म्रसिद्स निषेधायान कौर्तनं। न दयूतमेर्तात्कतवक्रोड़नं निधितैः भरैः

तेन चारुतान्वितोयं प्रतिषेधनामालङ्कार:॥ उदा- इरयं युह्रक प्रत्यवतिष्ठमानं शाकुनिकं मति विद।

कोत्य मानस्तलैव तव म्रागलूभ्य न यहे व्युत्पत्तिग्रहोऽ सोतापहासं गर्भीकरोति तज्च कितवेत्यनेनािष्क तं। यथावा- न विषेय न शस्त्र ा नाग्निना न च महतुरना। अप्रतौकारपाकप्या: स्त्रौभिरव स्िय: लताः॥ ऋत्न स्त्नोगां विषादनिमितत्वाभावः प्रसिद्धएव कौन्यमानस्ासां विषाद्यतिभायि क्रौयमिति वमु- मथैं व्यक्तोकरोतोति स चाप्रतीकारपारष्या इति

या अमु विविशेषरूपा अर्ववती न विदयते अवि नाम वसा सेत्यन्वर्षमामवतो। इति निवक्ि: ।2७। कितबोद तजत् भूर्ती व-देवी कितब इत्यमरः। नशु

Page 317

. विधि:। ३१७ सिदस्वेव विधान यत्तदाङ्र्विध्यलक्कति। पश्चमोदञ्वन काले कोकिल: कोकिलोमवेत्।। निर्धातविधानमन पयक्रिबाधितं सदर्थान्तरगर्भी- करगेन चावतरमिति तं विधिनामानमलङ्वारमाड:। उदाहारयो कोकिलख कोकिलत्वविधानमन पयुतां सद्तिमधुरपञ्तमध्वनिभालितया सकलजनहद्यत्वं गर्भीकरोति। तञ् पञ्चमोदञ्वन इति कालविशे- घयोनाविष्क तं। यथावा- इस! दतियमतस्य मिभोहिजस जोवातवे विसृज भूद्रमुनौ कपायं।

सोतानिवासनपटो: करुणा कुतसे॥ चम रामसय गात्रमसौतिव चनमन् पयुत्ं सद्रामस-

इत्यरदि। मयुने: पाथवोर्दीव्यतोतया कुनिकः श्राबिष्क तमितिध्व- नित्वभ्रशानिवार एवमघ्रेपि। इति प्रतिषेध: ।८र। पचमय्य खरविशेषस्योद्च्नमाविव्यरणं यत्र ताहरी काली कीजिस: कोजिली मधुरध्वन इभवदित्यरथः द्वितीय कीविल पढ्- खवानुपयुक्नामत्वे नार्धान्तरे सषमितत्ात् सकलजनन्नद्यल- प्रतोतिय प्रयोजनं एवस गाजितवेत्यननतरं सक्षितयेति शेषो- बोध: पूर्वंतत् धनिलायशानिवारयाय तज्तेत्ायन।

Page 318

२१८ कुबलयानन्दे। त्यनेन खस्यात्यन्तनिष्करगत्व गर्भीकरोति। तञ्व निर्भर त्यादिविशेषणैनाविष्कतं। यद्यप्यनयोविधि- निषेधयोकदाहरगैव व्यङ्ञ्ान्यर्था नरसंक्रमितवाच्य- रपाषि तथापि न धनिभावास्पदानि खोत्ोरव व्य दविशेषाविष्कर सात्। व्यंग्याविष्करर चालङ्गार- त्वमवेति प्राक् प्रस्तुताक्कुरप्रकरसे व्यवस्तितत्वात् पूर्व बाधितौ प्रतिषेधौ आन्नेपभेदतवनोक्तौ उह तु प्रसिद्धौ विधिप्रतिषेधौ तत्प्रतिद्व द्विनावलङ्गारत्वन

है हस्तति। भूद्रतपस्याञनिताधर्मवप्ाद् पूर्णायुषि द्विन- बालके मृते तद्ोद तस्य रामस्य खइस्तं प्रति इयसुति: जौवातो जीवनाय शूदएव तपसरणाम्म निरिव मुनिः तम्िन् ऊपा- गंखङ्ग विसृज निचचिप यतो रामस्याकतणस्य गाव शरोरमसि निर्भरमतिथयेन गर्भखिचाया: सीताया: प्रवासन निवासनं तब पटोई ठसेत्यथ: चमर रामपद्मकरपतरूपार्थान्तरसंक्रमित तदतिभयोव्यङ्गा: सचात्यन्तमित्यनेनोत्रः ध्वनिभावास्दानि ध्व नित्व प्रयोजकानि। व्यवस्थित लवाहिति। शंतमर्थर शत्तवाचि- सोषि व्यङ्योथ: कविना पुनः यवाविक्कियते खोक्मां सान्चेवा- लडतिर्ध्वनेरिति ध्वनिकारवचनेन निर्णोतवाहितय: #,उक्रा- विति। निषेधाभासमाक्रेयं बुधा: केवन मन्वते आधिपोव्योवि घोव्यते निषेषे य तिरोहित इत्येताभ्यां नाइं दूतो गण् मच्बसी-

॥ रति विषि: 12८ म

Page 319

चेतुः। ३१६

हेतोरहेतमता साँड् वर्गान सेतुरुच्यत। शंमावुदेति गीतांगुर्मानळ् टाय सुखनवां॥ यथावा एप ते विद्रमच्छायोमरुमार्ग दूवाघरः। कम्य नोतनुत तन्वि। पिपामाकुल्ितं मनः॥ मानेने च्छ तिवारय नुमपश मे स्यंमानिख्वन्त्यांहियां सार्तन्त्रा परिष्त्य तिर्ष्ात करौ व्याघय वैये गते। तष्ण। त्वामन वभ्रता फल भयत्प्राप्तं जने नामना।। यत्म्पष्टोनपदा स न्वचरसौ स्पष्ट न संमन्यते । इत्यदाहरगां ॥१०० । हेतुहेतुम नोनक्ध हेतु ककि त्प्रचक्षते।

हेनोविति हेतुमता कायेए मानकेद: कार्यं। एव दूनि। तिट्रम काय: प्रवा नकान्ति: विगततर क्कायस म्मुननिर्जनदेश: । मानेदूति। मानेने कति अनिक्कति मति एजमुपगम मेव- वाग्यति सतिह्ियां ननार्यात्माभ्मिमालिखत्यांभूम्य ना खवनस्य तदनभावचात् सवातन्त्रे च परिवित्त्य पराज्मुखी भूय तिनति सति धैर्येंकगे व्याधूयममनानुमतमिति सूचनाय हम्तघूननं कृत्वा गते सति से तश लामनुसरतामुना जनेनेनावत्फस प्राप्त यत्वादेनापि योनस्प्रष्टः स एव चरणे खोयोसं न सम्यकमन्यते अनुजानातीत्यन्वयः अत्र तृष्णरूपहेतुतत्कार्यवां स्पट्टमभिधानं भेदान्तरमाह। देतुहेतुमतोरिति। केचित् भट्टो- इ्वद्प्रभृतय: तदुत हेतुमता सहहेतारभिधानममेदता हेतु- ४१

Page 320

३२० कुवलयानन्दे।

लच्चोविलाया विदुषां कटाक्षा वेंकटप्रभो: ॥

कार्यकारगभेदव्यपढेशः। यथाबा- आ्रयदोनम होत्सवस्य विनतक्षौखौभता मूर्त्तिमान विश्वासोनयनोत्सवोमुगटृमां कोर्त: प्रकाय: परः। आनन्दः कलिताऊति: सुमनर्सा वोरमियोजौवितं धर्मसेष निकेतन विजयते बौग: कलिङ्गेशरः॥ अच दानमहात्सवायुष्करत्वादिनाध्यवसिते राक्जि

इत्थंशतंमलङ्गारा लक्षायत्वा निदशिताः। प्राचामाधुनिकानाञ्च मतान्यालोच्य सर्वेतः ।।१।।

रिति लक्ष्मौति कटाचा: विदुषां लक्ष्मीविलासा दत्यन्वयः । अच विलास हेतोविलासाभिव्वत्नाभिधानं एर्वाम्बिध लक्ष- गायाः प्रयोजनमाह शव्रति कार्यावश्यभावय तकप्राशति विग्रहः आदिना अपथ्याशनं रोग इत्यादोकार्यगतोपादेयत्ा- नुपादेयत्वादि संग्रहः आयुरिति वोर: कलिङ्गशवरः कलिङ्ग देशाधिपो विजयत इत्यन्वमः कोटशः दानरुपस महोत्षवस्य आयुरिति कार्याभिव्नत्व नाभिधानं एवमग्पि विशेषेण नतानां चोगोभतां रात्ञां कलिताक्तति: धताकार: वौरन्रिय: वीर- लक्ष्मा: निकेतनं स्थानं इति। ॥ हेलल ड्ार:।

Page 321

रसवान्। ३२१

रसभावतदाभासभाव श्ान्तिनिबन्धना:। चत्वारोरसवतप्रेय ऊर्जखवििच्चममाहितं ॥२ ॥ भावस्य चोटयः सन्धिः शवलत्वमितित्रयः। प्रष्टौ प्रमागालङ्कागः प्रत्यन्नप्रमुखाः क्रमाता३।

त व व्रिभानुभावव्य भभिचारिभिव्यञ्चितोरतिहास- शोषोरसः म यत्रपर स्याक्गभव्रतितवरमवदन्तङ्गारः । विभावानुभावा प्याम भिव्यञ्ञतोनिवदा स्वर्यासंत गभ्

भाव: सयचापरस्याङ्ग सप्रेयोन्नङ्कारः। अन वित्यन प्रटत्तोरसोभवस् रसभासो भावाभा - सश्चतुाव्यते सय वापरस्य तदूमखवत् भावस्प्रभास्य भावस्येति निर्वेदादेव्यभिचारिभावस्य त्यर्थः प्रत्यक्ष प्रसुखा: प्रत्यचादा: ते च प्रत्यचानुमानोपमानशब्दार्थापत्य नुल्वसभवे तिद्याख्या: विभावेयादि नायिका चन्द्रोदयादोनि कारगानि काव्यवर्खेमानानि विभा- वयन्नौति व्यत्पन्चाविभावपदेनाभिधौयन कार्याणि च क- टाचरोमाच्वादोनि तथा विधान्येवानुपस्नाङ्गवन्तीति व्यु त्पत्यानु- भावपदेन एषामेव कार्यायां रत्यादिनोत्यादने कर्तव्ये सह- कारि भूतान्य त्वछठादौनि च व्यभिचारिपदेन विशेषा दभितः समन्ततः ये स्थायिनश्वारयन्तोति व्यत्पत्तः एवं रतिरासत्ातु-

Page 322

३२२ कुबलयानन्दे। दवस्थाभावशान्ति: तस्या: पराङृत्व समाच्ितं, भाव- स्ाङ्गमावस्थाभावोदय: इयोविरुङ्गयोभोवया: परस्- रम्पर्धाभावमन्विः वहूनां भावाजां पूवपूर्वापमहू.नोत् पत्तिर्भावमबलता एतेषामितगङ्गत्व भावोदयादय- स्त्रयोलड्वरः तल्नरसवदुदाहरगं।

दर्शन जन्या चित्तम्य विकामरूपावृत्तिर्हासः। इट्टमाशनिष्ट लाभादि जन्याचिसव्त्ति शोक: प्रमिङ्ः आदिपदेन क्रोधोव्ाह भयजुगप्ता विस्मय निर्बेदाखयानां षखां परिग्रह। विशेषपदेन च रत्याने: स्थािच प्रयोजक परिपुष्टत्वं कान्ता विषयत्वमित- गनखन्नु विनत्तित तदुक्र -रत्यादिश्वत्निरद्गः स्याहवादि दिदिषोऽथवा अन्यांम भावभाग्वास्यान्न तदास्थायि शब्द- भागि ते स्थायिन एतचाभित्क्रसत्व वदाह् कारगान्यथ कार्याषि सहकारोनियानि च रययादेः स्थायिनालोकेनानि- चेवाटा क्वाव्ययो: निभावा अनुभावास्तत्कयान्त व्यभिचारिण. व्यक्क: सतैविभावारद: स्थायो भावोरसः स्पृत दूति अभिव्यक्षा- नाञ् रन्यादीनां रस पाणां क्रमात् पृङ्गारहास्य करण रोद्र वौर भयानकबोभ लाङ तगान्त रूप विशेष सन्नाबोष्या निर्वे दादिरिति निर्वेदग्लानि अराख्यास्तथासयामदश्रमाः श्लम्द- सेंवदैन्यत्व चिन्ता मोह: मतिरष्टतिः व्रोड़ा चपलता हर्ष त- वेगो जड़ता तथा गर्वा विषाद ओमुक निद्रा विस्मति रेवच

स्तथा मरगमेन च वासथेव वितर्कश् विज्जया व्यभिचारिण: चयस्त्रि भद्मोभावाः समास्याता स्तुनामत इति भरतेनोत्रा ल

Page 323

प्रेयः । ३२२

भुनिर्जयति योगौन्द्रो महामा कुम्सनवः। थेनैक चुलके दष्टो दिय्यी तौ मत्साकच्छूपौ। अवशुनिविषयरतिरूपस भावसाङ्गतरसोङ्ं। यथा वा- अयं म रमनोतकर्य पोनस्तनविमह्न: । नाभारुनघनस्पर्वी नोवोविस्त म न : करः ॥। अच करुगस रङगरोङ्गं प्रेयोनङ्गार एव भव लङ्गार उच्ते॥ स यया - कदा वारण स ममरतटिनौ रेधसि वमन् वसान: कौपोनं शिरसि निदवानोञ्जलिपुउं।

त्वाटेरूप लक्षणं रतिरिति चापुष्टहासादेः अनीचित्य नेति एत- चोदाहरणी दर्शयथामः। मुनिरिति कुशभसभभवोऽगम्य' एकचुलकेन समद्र पोय- माने तदन्तर्गतयोरवतार रूपयोर्मसा कुर्मयोर्दर्शनेन गम्यो- जज तरसो प्रमभावातिशय पर्यतसन्न तथा तद्िपय रतिपोषक- व्वात्तद्ङ्रमिति भाव: अयममिति भूरिश्वसम्कित्र हा्तमालोका

नोवो वसन ग्रन्थिप्तस्याविस्त्रसनोमोचक इति सपर्यमापया शृ- ङ्वारावस्थया करुण रस परिपोषः । क देति निमिषमिव दिवसान् कदानेष्यामौत्यन्वयः कोटपः

Page 324

१२४ कुवलयानन्द। अरये गौरोनाथ बिपुर हर शंभो तिसयन प्रसोदेति क्रोशन्निभिषमिवनेष्यामि दिवसान्। अरत्र शान्तिरमस्य कटेति पदम्चितचि ताख्यो व्यभिचारिभावोङ्ग ॥ यथा वा- अतुज्ा: परितःस्पान्ति विरय: स्फारास्यामोघय। स्तानेतानपि बिम्वतो किमपि न म्ा नासि तुभ्य नमः॥ आश्चर्येग मुडमुङ: स्तुतिमिति प्रप्तामि यावहुन। स्तावहिस्वटिमां सपा त प्तभुजो वाचसतो मुहिताः अत्र प्रभुविषयरतिभावस्य वसुमतीविषयरति- भावोङ्गं ऊर्जस्विद्यथा- त्वगुत्यर्थि वसुन्धरेय तरुखौः मंत्रासतः सत्वर यान्नौर्गिविलु मिठितु सरभसं याता: किराता वने। तिष्ठन्ति सिमिता: प्ररूढ़पुलकास्ते विस्म, तोपक्रमा

काश्याङङ्रातोरेवसन् अगे इत्यादिरिति क्रोशत्रिचनेनान्वय: प्रत्युक्ना इतिस्प राः विम्तौर्ण: प्रस्तोमि प्रसञ्जयामि भुवः पृ. थिव्या: इमान्र वम्बिभ्नत् वारयमाग:। त्वत्पयर्थोति हे वीर सन्तासतोभवाइने सत्वरं गच्ळतो:

याताःकराताभिज्नास्तासान्तरुणी नामुत्तरलैरति चपले :- सनैदति तरामतिवयेन लोलेशसलैरपाङर्नेतग्रान्तेवतैप्ति-

Page 325

ऊज्जख्वित्ममाहिते। ३२५ सतामा मुत्तरलैः स्तनैर ततरां लोलैरपांगैरपि। वत्व प्रभुविषयर तिमावस पटङ्गाररसाभासोङ्गं। यथावा- त्वय लोचनगोचर गते सफलं जन्म नुसिहभपते! अ्रज्ञनिष्ट ममेति मादरं युधि विज्तापय त द्विषङ्गय॥ अत्र कवे: प्रभुविषयस् रतिभावरस्य तद्विषयद्विष-

समाहितं यथा- पश्याम: किमियं प्रपद्मत दूति स्थेर्य मथालम्बितं किं मां नालपतोत्ययं खल शठः कोपस्तयाप्याश्चितः। दृत्यन्योन्यविलन्य दष्टिचतुरे तस्िन्तत्रस्थान्तर सव्याजं हषितं मया घतिहरोमुक्कमतबाष्पतया। ऋ्त्रभुङ्गरस्य कोपशान्तिरङ्ग। भावोदयोयथा- मिताःसब्धा प्रोद्रत रोमाज्ा: विस्त्रत उपक्रमो लुगन रूपोयै-

विषय स्वादनोचित्न प्रव्ृत्तिरित्याभास रूपतं। त्वयौति अजनिष्ट अभूत युधिसंग्रामे तद्विषधेति प्रभु विष याद्विषद्रसस्यया रतिस्तद्रप दत्यर्थः अन प्रत्न विषयकत्वरुषा- नोचित्येन प्रवर्त्तितत्वाद्वावस्याभासत्व पश्याम दूति नायकस्य खमित्र प्रति नायिका वत्तान्तोकि: मवितूषणीभ ते करिमियं प्रपद्यते गुरुते तत्पश्याम इत्यभिप्रायेम मवाखथैय मौन रुपमा- लव्बितमङगीकतं पशाम इति बहुवचनं सखी समानाभिप्रायं

Page 326

३२६ कुशलयानन्दे।

तदद्य विशम्य दयालुरेघिने दिनं निमौषानि भवद्धिलोकिनी। चर्दर्गि पादेन विलििख्य पत्रिणा तवैव रपेगा ममः म मतििथः॥ अ त्र नत्नं प्रति दयमन्त्या औतसुक्य रूपभावस्ये-

एकाभूतकुमुमायुध युतिरिब प्रव्यक्रमुङ्गावलौ जतुर्मङगन नान्िकेव पु्नकेरन्याकपो जंस्थलौ। लोना नीं नथमा नभा निविर हक्का गामहां पश्यतो द्रागाकर्सायत्च औैर भवतः प्रौड़ाहवाडम्बर।। न्रवरमणौप्रेमरण्ो नमुकयो: सन्धिः प्रभुविषय- साङ्गभावशबलंयथा-

एवं तयापि अयं खलु शठोमाङ्गिमितिनालपतिभाषत दति कोप आश्नित इत्यनोन्य परस्परं विलव्याल्त्य रहिताया टष्टि- स्तत्न चतुरे सत्याजं निमितान्तर व्यज महितं तदिति एषिभव निनौषामि नैतुमिच्ामि वतम्तवैव रूपेण समः समन्रियोनल: पत्रिनाहं मनेपादेन विलिख्य अदर्यि दर्मितः एकेति हे वौर- ए मात्रगा युद्ध प्रस्थानाङ्वावीयो विरहक अ्रस्तदसहिणु लो लाचौंदयितां पश्यतस्तथा प्रौढ़ संग्रामाडम्बरमाकर्ण यतस भव: एकाकपोलस्थलीट्राक शोव्रं पुलकैः कुसुमायुधस्य मदन- स्येषुधिस्तरुषीमिव म्रव्यक्ता पुड्डावली अरपुङ्ठ पक्रियत्र तथा भूनाजभृत् अन्याद्वितीया जेतुर्जयशौलस्य मङ्गल पालिका मङ्ग

Page 327

पत्यच' ३३५ काकार्य अशलत्मणः क च कुलं भयोपि दृश्येतसा, दोषागां प्रसमाय नः खूतम्हो कोफेपिकान्त मुखं। किं वच्चन्त्यपकल्वपा: सतधियः खप्नपि सा दुर्लभा चेतः खास्थामुपैहि क खलु यवा धन्याधर वासति॥ अच विवकौत्स करयमतिका र णमङ्गादैन्यघतिचि-

प्रमागालङ्वार प्रत्यक्षंयथा क्रान्तकान्तवदन प्रतिविम्बे भग्नवालसहकारसुगन्धौ।

यथावा- किन्तावत्म रमि सरोजमतदार- दा होखिन मुखमवभा सतेयुवत्याः।

रूपा पालिकायाकुशकाशादि निर्मिता उभय पा्खस्थस्तभ् पत्षादिषु वद्ामार्गपालोति प्रसिडा नद्ददभूदित्वर्थः ग्रत्न प्रेम- पदोकायारतरपरिपुष्टत्वाव्वावरुप न। बोध्यक्वा कार्यमति। शुक्र कन्यां देवयानों दृष्टवतो राज्जो यवातरयमुक्ति: पकार्य बाह्मण कन्यासत्ति: अथलाव्करस्य चन्द्रस्य कुल सामनशः शयं वितर्क: तदुपम्ददन भूथोपौत्योत्स क्ां एवमग्रेपि श्रुतं शास्तत्तवगमिति- मतिः शहोकीपेपीतिस्मरम अपगतकलाषा: कते सुकते धौयें- षान्त किं वदिष्न्तीति शङ्डा खप्नेपोतिदेन्यं हे चेतः सास्था- मुपैहीतिधेय' कः खलधन्यो युवा तरुणः अधरन्वास्तिपास तीति चिन्ता विप्रलशी वियोग इति पर्यायो क्रान्तेति। इन्ट्रि ४२

Page 328

कुवलयानन्दे।

संशय्य क्षणमिति निश्चिकायकचचि- विष्वेकैर्बकमहवासिनां परोचैः॥ परवेत् प्रत्यक्षमात्रमचतु विशेषदर्शनजन्यसंभयो- त्रप्रत्यक्षमितिभेदः॥८॥ अ्नुमानं यथा- यथा रन्घं व्योम्नयलजलदघूम: स्यगर्यात स्फुलिङ्गानां रूपं दघति च यबा कौटमगयः।

स्त था मन्ये लग्न: पथिक! तरुखरड़े सरदवः।

याणां वर्गः समूहः मधुनिमद्य निर्ववारनिरव्वा्तं प्राप कथभूते संक्रान्ति प्रिय मुखप्रतिबिम्बेभग्नकोम लास्नपल्लववत्सुगन्धोखादुनि भारवाद प्रशष्ठनादयुत समरयुते शौतसर्भेचेति श्रत्ेन्द्रियतस्या तज्जन्य प्रत्यचमलङगार: किमिति आरात् दूरेद्ति वरं नन्दिद्य- कववित्वक सहवासिनां कमलानां परीचेरहशे बिब्बोकेर्मानाल्िय कथालापेबिज्बोकोनादर शरियेत्युककल व मेहावविशेषेसुसमिति नि सविकाय निर्धीतवान्। इतिप्रत्यचम्॥८॥ यथेति यथाशब्दा अतु- मानार्था: यथा शब्दस्तु निर्दिष्टस्तृत्वयोगानुमानयोरिति विश्वको भातु तथा च चपल-जलद-रूपोधूमः व्योस् आ्काशस्य रनुमव- कायं यस्मातस्यगयति नस्माच कोटमपय: सद्योता: स्फुलिङ्गानां रपं दर्धात धारयन्ति यम्माच्य विध्युदूपाभिर्जालाभिक क्ञससत्ता: प्रकाशोभूता: परितः पिक्कवर्णाय कक्कुमोदियस्तस्मात्ययिकरूपा- बान्तकर्षा सच्छे समूहे अरवचवोदवान्निसग् इति मन्चे

Page 329

अनुमानं।

यधावा- यत्रता लहरोचला चलदृर्भोव्यापारयन्ति भुवौ यत्ततैव पतन्ति सन्ततममी मर्मसृथोमार्गगा।

धावत्यग्रत एव भासनघरः मत्यन्तदाडसां सपरः॥ पूर्व रूपक सर्कीगमिदमतिशयोक्किसंकीगमिति भेद:॥ शुद्धानुमानं यथा- विलोयमानैविइ्गैर्विमो ल्विच्पङ्क जै । विकसन्त्याच मालत्या गतोसंच्जायते रकि॥

इत्यन्वयः प्रयोगस्तु पथिवतरुखणंसरदावानलवत् व्योमव्यापि जलदधूमवत्वादिर्बोध्यः । यत्रैता इति लहरोवचचलाचलायस्लाद्टथोयासान्ता एता: कामिन्य: यत्रयनेभ्ूलतां व्यपारयन्ति प्रेर्यन्ति तव्व भ्तर संभ्ञा विषय एव यद्यस्मादमीममंस्र्भिनो बाणा: सन्ततं पतन्ति तन्त आयण्डली कृतेचापे पुद्ितायोजितसुखाये भरास्तेषु प्रेङ्गन् चपलः करो यस ताहृय: क्रोधनःसरः मासनमान्जातद्वारक आसामग्रतो धावतोति सत्यमित्यन्वयः । प्रतिभयोक्ौति मार्गन- खेन दृथामध्यवसानादितिभावः । प्रयोगस्तु एता: चक्रोक्मतचापं सदापुरोधावदाभ्नाकरमदनकाः मर्मभेद बाणपाताचय भ संभ्ञा खानकल्ादिति बोध्य: एवं निलीय मानेरित्यमापि भयं वाल: सूर्यास्तमयवान् पचिनिलीयमानताद्याचयल्ादिति

Page 330

३३८ कुबलयानन्दे।

यधावा सौमित्रे ननु सेव्यतां तकतल चरडाशुरनृस्भते चगडाशोनिमि का कथा रघुपते चन्द्रोऽयमुन्मौलति। वत्म तद्विदितं कथं नु भवता? धत्त कुरङ्ग यतः क्कासि प्रयस्ति! हा कुरङ्गनयने! चन्द्रानने जानकि।। उ प्रमानंवथा - तां रोहहिगों विजानीहि अोतिषाम व मगडले यस्तन्वि! तारकान्यासः शकटाकारमाश्रितः। अत्न मन्मयमिवातिसुन्दरं दानवा रमिव टिव्यतेजसं। शैलरानमिव घैर्यमानिनं वधि वे ङ्कटपतिं महौपतिं। पूर्वोदाहरणे उपमानभूतमतिदेगवाञ दर्शितं अ्त्नातिदेशवाक्यार्थसादृश्य प्रत्य क् पमुपमानं फलेन सह दर्ितमिति विशेष: ।। < ।।

रविरस्तगमनवान् ताइयकालसम्बन्वित्वादिति वा प्रयोगो- चय: ।। सौमित्रे दति विरहातुरस् रामस्य लच्चएं प्रत्यक्ति: प्रत्रा- म्ययं चन्द्रः कुरङ्रधारित्वादिति प्रयोगः। दूत्यनुमान CH तामिति तारकाणां न्यास: संनिवेश: शकटास्ाकारं संस्थावं आश्रितस्तांरोहियों विजानोही यतिदेशवाक्र्थे नानमिहोप- मानं इयं सकटाकारनचत व्यक्तिः रोहिगोपदवाचे त्युपमिति प्रतिकरणतवात् अत्र तिअत्एषु राजसुमध्ये मकयमिवाति सुन्दरं मदोपतिं वेडटपतिसंपमे धीत्यावन्वयःदानवारिर्बिय मैलराज

Page 331

शव्द्:।

शब्दप्माय' यथा- विवृस तादोष मधि वुातात्म नात्वयै क मोशं, तिसा घुभाषितं। यमामनंत्यात्मभुवोपिकारगं कथं म लक्य भगेभविष्यति। अ्त्र शित: घर नेनोि कारग नित्य ुति रूपं शब्दपमाण मुपन्यप्षं एवं मपिपरागागमलौकिक वाक्य रूपाराय पे शब्द प्रमागानु:दाहरगोयनि। त त्रसम तियथा- बलात्क रुत पापानिसन्त तान्यऊ्तानिव:।

पूर्व सरप तिरभिमतार्थे प्रमागत्व नोपन्यस्ता ईह तु

इरं वैर्यमालिनं मदनशासकत्वात्। प्रत्यव रूपमिति साटृशय विगिष्ट पिएड प्रत्यव्षस्यापि फलायोग व्यवक्कित्नलवेन करणत्वादि- तिभावः। फलैन उपमिति रुपेण ॥ इत्युपमानं ॥ विवखतति कुमारसवे वट्वेषं हरं प्रतिपार्वत्या दयमुक्रि: वरदोषं प्रकाशयतापि सुवलितान्तकरणेन त्या ईथं महादेवं प्रति एकं अलत्यजनात्व साधूत्रां वतो यमीथमात्मभुवो ब्रह्मं- गोपि कारणमामनन्तिवेदा: स कथं लच्य: प्रभव उत्पत्तिस्थानं यस्य ताटकभविथतौत्यन्वयः। विवचतेति अचित्याठ वक्त मिक्ति तदर्थ: वलादिति नास्तिकोक्किरियं है जना: पापानि बलात्क, इतनानि च पापानि वोयुस्कं त्रक्कतान्य व भदन्तु यतो बलात्कारेण कतान् सर्वानर्थानाुरक्तता न ब्रवौदित्यन्वयः । तह घगपरपसर्वाभिमतार्थदूषगपरेय श्रम्मनस्तुष्टिः प्रीति

Page 332

३४० कुवलयानन्दं। स्म तिरनभिमतार्थे तह षसपरेव प्रमायतयानौतेति भेदः।

द गव्दानु मापकतया शब्दपमायएवान्तर्भावः। तत्नाचार प्रमायं यथा- महाजनाचारपरं पर हमो खनामनामाददतेनसाघबः। अतोभिधातु नतदुत्स हेपुनजनःकिलाचारमुचंविगार्यति।। आात्मतुष्टिप्रमायं यथा- अ्रसंशयं क्षत्रपरिग्रह न्षमायदायमस्यामभिलाषि मे मनः सन्ताहि संदेह्पदेषवस्तुषु प्रमासमन्तः करपस हत्तय:।। अच दुष्घन्तनात्मवुध्टा शकुनलापरिगहस धर्ममत्व शुत्यनुमतमनुयी यते एवंश्रुतिलिक्ुादिकमप मोमांसोत प्रमाणं सम्भवदिहोदाइर्तव्यं।

प्रमाणमित्युत । महाजनेति दमयन्ती प्रति नलस्योतिः नाम वितर्के नाददते न ग्टणशन्ति आचारमुचं आचारत्यागिनं बिगा- यति निन्दति। असिंभयमिति वत्रेण सत्रियेस परिय्रसे तमावोग्या: यत पाय बेषठ मम मनो यस्यां अकुत्तलायामभिलाष शोलं पदेषु विषयेयु त्वंहोति वरमुद्रिकां वरद्मुद्रां नाधके न घास्यसि यर निर्वरद संजा रूपालिशङ्गमकं पचे सृत्या ढतोयादिरूपया प्रकर्षेग भोत्र सिद धर्थे त्रफाष्तिभावे सति लिङ्मर्थप्रकाशन

Page 333

शक्द:। ३४१ तब खुतियथा- त्व हि नामनैव वरदोनाघसे वरमुट्रिकां। र्नडि सुतिप्रसिद्धार्थे लिङ्गमाट्रियते बुघेः॥ अच करिगिरीखरस वरद इृत्यभिधानय् ल्या सर्वाभिलषितदातत्व समर्थितं। लिङ्ग यथा - विदित बोयथाखार्था न मे काश्चित्पट्त्तयः।

अत्नशिवस् श्र तिप्रसिड्सर्वोपकारक थिव्याद्याट्ट- मूर्त्ति परिग्रहलिष्गेन तत्प्रटत्तौनां लोकानुग्रहैक- प्रयोजनत्वं समर्तरितं लिङ्गस मूलभूतवेदानुमापकतया वैदिकसब्दप्रमागए शन्तर्भा नः एवं लौकिक लिखना-

एवानर्भाव: । ब्रतः- लोलङ्ू लमया विपच्तदिगुपन्यासे विधूतं शिर-

साम्यर्थ रूपमाद्रियते यथैन्द्रागाहपत्यसुप तिष्ठत इति त्रा त्या गारईपत्योपस्थाने विनियुत्स्य मन्त्स्येन्द्र प्रकाशनसामर्थ्रूपेण लिक् नेन्द्रोपस्थाने विनियोगो नाद्रियते इत्यर्थ करिगिरोश्र: काल इस्तौखर:। विदितमिति इत्यश्रतः परार्थेकप्रवृत्तिकः अरत इत्यस्व पेष्टा रूयं प्रमाणान्तरं नाभङनोयमित्यग्र तनेनाव्वय: लोखेति गुरुणां संनिधांवपिदार्भ्यां नायकाव्यां समयोचिती विधिनों-

Page 334

६४२ कुवलयानन्दे।

म्वद, त्तान्तपरी नगे ऊतनम स्ारो विलत्यस्थितः। रईष त्ताम्वकपोल्नकान्तिनिमुखे दृधा नतः पादयो कत्मु टोगुरुमन्तिधावपिविधिर्दाय्यां नकालोचित:।। दूत्यादिवेष्टारु पं प्रमाणान्तर नागडडनौयँ। कनिन्करव्द प्रभाए कल्पनया.चमत्कारोयथा- कि मसुभिग्ल पितै जेडम न्य मे मयिनिमज्जतुभौ म सुताम न : ममकिलथ तिनाहतदथिकांनलंम खेन्दुपरांविवुधसरः। त्नभ्वियमाणनां मनश्चन्द्र प्रविशतीत्येतदथि- कायाः य्रुतेर्नलमुखचन्द्रविषयत्व कल्पिते यथा व्याख्यातृक्षरवाक्य प्रमागतयोपन्यरं ॥११॥ अर्थापत्तियंथा- निर्शेतु सक्यमस्तीति मघ्य' तव नितम्बिनि ! अन्यथानोपपढ्येत पयोघरभरस्थितिः ॥

व्ा.ष्टः यथा लोलद्ध लतया नायिकया विपचस् सपक्ादेर्दिंश उपन्यासे तव्सकादागतो सोति सूचने कवते नावकेनेति सूच- नाय शिरोविधूतं पञ्चालितं ततम्तद्व त्तान्त परीक्षण नायिकया कते सच कृत नमत्कार: विलच्च एवंस्थितः । तत ईषत्ताम्त्रा कपोल कान्तिर्यस्य ताडशी नायिकाया मुखे कोपातिथया जाते सति तत्वादयोटट ट्टिपातेनैवानन प्रपत इति मिमसुभिरिति व्याख्यातं प्राकृ तथेति नल मुखवनद विषयच व्याख्यातुः समरस्ेय्यथः तच्वासिद्वत्वात्कत्तितमितिभावः इति शब्द: निर्णेतुमिति वस्तौति निर्णेतु अक्वमित्यन्वयः व्यक्षमिति

Page 335

अ्रनुपलब्धि:। २४३

यधावा- व्यक्त बलीयान् यदि हेतुरागमाद- पूरयत् सा जजधि न जान्हबो।

सुवर्गमय: कथमन्यया स्ात्॥१२॥ चनुपलव्धियथा- स्फुटमसदवलरज तन्ि! निश्चिन्वते ते- तदनुपलभमानास्तर्कयन्तोपिलोकाः। कुचगिरिषरयग्म' यहिना धारमास्त- तदिइ मकरकेतोरिन्द्रजालं पतौम:।।१३।। सम्भवोयथा- श्रभूतपूर्व मम भावि किंवा सर्व से मे सहजंहि दुःखं। कि तु त्वदग शरणागतानांपराभवोनाय न तेरनुरूपः।

हेतुस्तर्कः यदिव्यक्ष प्रकम्वलौयान् तदासाजान्हवौजलधिनां पूरयत् अन्यथा पूरणे सति अर्णः समुद्रस्य जलं गङ्गोवैनि्भ- सितं तिरस्तंसत् शभ् करठ समान वर्ण मौसं कथं स्यादित्य- न्वयः इत्यर्थात्यन्ति: ॥ १२ ।। स्फुटमिति हेतन्वितर्कयन्तशोला अपिलोकास्तदवलग्म अ्नुपलभमाना अपशन्त स्तवावलग्न मध्यमसदिति स्फटमेव निश्चिन्व ने कुलपर्वत त्ष्ठ युग्मत् नाध्यवतिप स्नदन्दमाधारं बिना यदास्तेतख्विह मकरध्जस्ेन्द्रजालं मायाचरितं प्रतीम इत्यन्वय: इत्यतुपलन्धि: ।। १३ ।। ४३

Page 336

३४४ कुबलयानन्दे।

यथावा- ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवच्तां जानन्ति ते किमपि तान्प्रति नैष यत्नः। उत्पत््यतेऽस्ति मम कोपि समानधर्मा कालेोह््यं निरवधिर्विपुला च हथौ।। यथावा- मात: पान्थ !कुतोभवान्? नगरतो गर्त्ता नवा वर्सते? वाढं बहि युवा पयोदसमये त्यक्का प्रियां जौवति। सत्यं जीवति ? जीवतोति कथिता वार्त्ता सयापि खुता विस्तौर्णी पथिवोजनोपि विविध: किकिन सम्भाव्यते!

अभूतति इखरं प्रतिभत्तस्योकि: पूर्व मभूतं-श्रभूतपूर्वन्ता- हशं मम किंवा भाविनकित्चित् सर्व शौतातपादिदन्दसहै हियतो मम सहजमेव दुःखमस्ति किन्तु है! नाथ ते तव भर- ागतानां भक्वानां त्वदग पराभवो नातुरूपोनोचित इत्यन्वयः । अथवा तवनामुरूप इत्यन्वयः। अत्र दुःखादेः सभ्नवास्य प्रमाण सिदस्य कथनं। येनामेति भवभूतेरुत्िः, नमिति कुप्षने। नाम प्रकाश्य सभ्भाव्य क्रोधोपगम कुक्न इत्यमरः । किमपीतिकाकु: न किमपौत्यर्थ: एष:, काव्य निम्ागरूपः मम कोपि समान धष्भा सदभोयं उत्पक्षाते अ्रस्तिवा तं प्रतियत्र: हियस्न्निरवधि- रयं काल: पृथौ व विपुलेति क्रमेष योज्य अ्रत्र कालोख्चर्याम- त्यादिना सोपपप्तिकं सशवास्यप्रमाण मुप दर्शितम्। भातरिति पत्रिकं प्रति ग्रामस्थस्य प्रश्नः। कुत इत्यनन्तरमा-

Page 337

सम्भवएं तिह्यन्व। ३४५

अन्नाद्योदाहसे अभूनपूव ममभावि कि वेतिस-

नयवोपपादकं काला नन्त्यादिकमप दर्शित। ततौये।- दाहरगो तु सम्भवोऽपि कराठोत्तडति भेद:॥ १४॥ ऐतिहं यथा- कल्यागी वत गाथेयं लौकिकौ प्रतिभाति मे। एति जौवन्तमानन्दोनरं वर्षशतादपि। अत्न लौकिको गाथेयमित्यनिर्ह्रि ष्टप्रबक्कक प्रवा- दपारम्पर्यरूपता दर्शिता॥ १५ ॥ अथैतेषामलङ्गारागां यथासम्भवं क्कविन्मलने कौकिकालङ्वारागां मेलन दूव चारुत्वातिशयोपन्नं- भान्नरमिंहन्यायेन षथगलङ्गारावस्थितौ तन्निर्याय: करियते। तब तिलतराडलन्यायेन स्फ टावगम्य भेदा-

गत दतिशेष: । नगरादित्युत्तरं। वार्त्तेति पुनः पूर्वस्य प्रभ्न:। वाढ़मित्युन्तरं। त्रङ्गीकारे अस्तीत्यथः । व्र हीति पूर्वस्योकि: । युवेत्यादि पान्य वचनं। सत्यन्तीवतोति पुनः पूर्वस्य प्रश्नः। जौवतोत्यादि सर्व पान्यवचनं दति सभव: ॥१४॥ प्रनिर्रिष्ट प्रवत् केति पनिर्हिष्टो विशेषतोनुत्त: प्रवक्कायस्ये- त्यर्थ: एवशेतदेवैतिद्यलक्षयमिति दर्भितं।

यथासन्भवमिति संसष्टिसप्रा्यां डयोस्तदृषिकानां वेति यथासन्मवमित्वर्थः । स्फुटेति स्फ, टमवगम्यमानी भेदोयेवामिति

Page 338

३४६ कुबलयानन्दे।

लङ्ारमेलने संसृ्टिः। नौर वौर न्यायेनास्फ टभेदा- लङ्गारमेलने सङ्गर: सचाङ्गङ्गिभावं न समप्राधान्येन संदेव्हे न एकवाचकानुप्रवेशेन चतुविधः। एवं नुसिंहा- कारा:। पञ्वालङ्काराः॥

चालितयाविद्घेकल मेखला कलक लोलक लोलदृभान्यया। अच शव्दालङ्गारानुप्रा सयमकयोः संसृष्टिः॥ लिपन्तोव तमोङ्गानि वर्षतौवाञ्जनं नभः। अ्रसत्पुरुषसेवेव टृष्टिनिष्फलतां गता । अनोत्पे कयोरुपमायाच्चे त्य्थालङ्कराणां संसटिः। आ्नन्दमन्थरपुरन्दर मुकतमाल्यं मौलौ हठेन निह्हितं महिषासुरख।

विग्रहः एकस्म्रित्वाच के नुप्रवेशोऽवस्थितिः एतव्र्वमुदाहरणे व्यत्ञो भवष्ति। कुसुमेति माघतरतुवर्सने पर्द्यामदं। ब्रन्ययाकया- पिव नितया चलितया कलखरोमेखलया: काल्ग: कलकलः कोलाहली विदवे किशूतया कसुमसौरमलोभेन परिभ्मतां श्रमराणां सश्भुमेश त्वरा विशेषेष संभृता समृद्दा भोभायस्या स्तथा अल्षकलोला यखां तादृयो हक् यस्या सथा भूतयेति आवन्देति आ्नन्देन मन्वरं यथासात्तया पुरन्दरेपेन्द्रेय मुक्र- मर्पितं मात्य यत्र ताटयं महिषासुरस्व मोलौ मसके हठेन निहित।

Page 339

मंसृष्टिः। ३४७

पादाम्बुज भवतु मे बिजयाय मञ्जु मन्नौर सिश्नितमनोइरमम्बिकाया:॥

तलेष्ववेपन्त महोुहायां काया सदामारृत कम्पितानाम्। शशाङ्गसिंडेन तमोगजानां लूनाऊतौनाभिवगा वखराडा:॥

वह्ाप्य न शगाङ्गएवसिंहसतमासेव गजा दूति मयूरव्यं सकादिसमासाश्रयगोग रुपकवत् शशाङ्क: सिंह दूव

मन्नु मनोघ मन्जोरस्य नूपुरस्य सिश्ितं रगितं यव ता दृश मनोरममम्बिकाया: पादाम्बजमम्बजसहयं चरणं नोंड- स्माकं विजयाय भवत्वित्यन्वयः । प्रत्र पादम्वजमित्युपमितसरमास एव मतु मयूरव्यंसकाहिवत्याद एवाम्बुजमिति तथासत्य म्बुज प्राधान्य मओजोरा सश्ि्रतान्वयायोगादित्युपमेव न रूपकमिति भ्रेयं ॥ इति संसृषिः ॥ तलेप्विति तदामारुतकम्पितानां महोर्हाणान्लेपु छाया सवेपन्त कम्पमाना शसन् अत्ोत्पुपते मथाइरुपैण सिंहेन- किवा ऊतोना न्मोल चणगजानां शरौर खणडा द्वेति। गुणानाश्ेति। तार्तीयाधिकरएसूत। म्रस्यार्यः-गुणनां सुषभूतानां पहार्थानां परार्थत्ात् मुख्यप्रधानार्वलवात् परसरं

Page 340

२४= कुवलयानन्द।

तमांसि गजा दूवेतपमितसमासाथ्यणोनोपमापि वक्शक्या। तथापिलूनाऊतोनामितिविशेषणानु- गुगयाद्र पकसिद्धि: तस्य हि विशषगास प्रधानेन सहा- न्वयेन साव्य न तु गुगोन, गुखानां च परार्थत्वांद- सम्बन्ध: समत्वात्ा।दितिन्याया दुपमित समासाश्रयणे तस्यपर्वमदार्थप्रधानत्वात् शगाङ्गस तमसां चप्राधान्यं भवेत् तल न विसेषया मुख्याथान्वयख्वारसमस्ति खरू- पनाश रूपोप चरि ता ऊतिल वनकर्त्ट त्वकर्मत्वान्वयसस्- वेडि मुख्यार्थान्वय स्वारसमेवादरणौयं खरूपनाशक्रा- डोकरग टत्तया लक्षणामलातिशये। क्या रूपकमिद्धि। तच्च रूपकमृत्य नाया अङ्ग तदुत्यापकत्वात। रुप- काभावे हि छ्वायालू नगा नखसाडा दूवावेपन्तत्येताव-

असम्बन्ध: कुतः समत्वात् अप्रधानत्वसाम्यादिति यथा भाष्यकार मते पावमानेष्टी नामाधानस्य चाहवनीयाद्यर्थतात्रस्रं ना ङ्राद्गिभावः सम्बन्धः यथा वार्तिककारमतेऽग्निसमिन्धनार्यानां मन्त्र विशेषरुपाणां निविदां सामधेनौनाञ्चेति संक्षेप: । एत दधिकर णपवप चसिद्वान्तौ प्रकतानुपयोगान्न दर्शितौ। सरूपनशिति। सपनाभरूपमुपचरितं गोगं यदा क्वति लवनमित्यर्थः । नन्वेवमपि तमो शेऽस्य विशेषणस्यान्वयात्कथं रूपकसिद्धिरित्यामड्याइ-सरूपेति। क्रोड़ोकारेय निगरपन। लकणामूलेति। साध्यवसानल च्षणामूलेत्यर्थः तथा च तमोंगे उपचारेखान्वय इतिभाव: । नचेवं सत्य, पमाक्कीकारेपि किंता-

Page 341

संसृष्टि:। ३४६

सद्: ऊतगालखरडतादालासभावनारुपोत्य क्षा। ननु शशाङ्कन लनाऊतौनां तमसां गात्रववराडा दूवा- वेपन्तेत्य तावद्रकावपि सिद्धात्वतमेक्षा तादात्मासम्ा- वनोषयुक्तलूलाऊतित्व रूपाधिक विशेषणोपादानात् ? सत्य। तथोक्कावाकतिलवना दिघ मरूपकार्यसमारोप- निर्मिताम गाङ्गतम मोर्ई तहं तव्यचे तनटत्तान्तसमारो परुपा ममासोक्रिरपेक्षखोया। एव मुक्ौ रुपकमिति- विशेष:। एवम नातिशयाक्रिरूपकोत्प्रे नायामङ्गा- ड्रिभावेन सङ्करः।

स्फु रतमध्यगतारूस नायकामरकतैकलतेव नभश्रिय:। धकमिति वाचा तद्ङ़गौकारे प्रधानान्वये प्युपचारात्रवणापत्ते: तदपेक्षयाऽप्रधाने तमांशेतदद्ीकारेण रूपकस्यैवौचित्यादिति न छायानामिति सिद्ध दित्यनुवतते उत्पृक्षा न सिद्ध ित्य- न्वयः। इव शब्दस्य सादृश्ये प्रसिद्वतरत्वेनासतितात्पर्यग्राहके सभभावना बोधकत्वा सभ्नवादितिभावः । रूपक विनाप्य त्पेचा- यान्तात्पर्यग्राहकमस्तौति पङ्गते-नन्विति एवमुक्की तमोगजा- नामित्य को तथा च साधकान्तरस्य साधकान्तराद्षकल्वाड्रूप- कस्योत्पु चाङ्गत्वमविक्वतमितिभावः । श्रवत्विति। सवितुः सू - रयस् तुरगावली श्रपंत्रिनी उस्तमानवतु केव ? नभः श्रिय: गगन

Page 342

३५० कुवलयानन्दे।

तत्व पयोधरादियब्दह षमून्ातिशयोक्का ङभूत- योत्थाप्य मानैव सविततुरगावल्यां मरकतैकावली- तादातमपेत्पे ज्ा नभोलत्षागां नायिकाव्यव हारसमा-

भयो सुल्य दूति विनिगमनाविर हात् समप्राधान्यां। यथावा- अङलोभिरिवकेशमञजयंसन्निलष्य तिमिर मरीचिभिः कुड् मलौ ऊतमरो जलोचनं चुम्बतीवर जनौ मुखंशभौ।।

लच्षया: मरकन मगौनामेकलता एकावलोवेच न प्रेत्षा। सूर्य- तुरङागां हरितवर्षत्वात् कयक्षता सप्यगतिलद्धितासुङ्गा उच्चा: पयोधरा मेवा यथा एकावलो पच्चे पयोघरी स्तनौ तथा ्फरितो दोप्रिमान् मध्यगतः प्ररुणरपो नायकीनेता सारथि- यस्या: सा। पत्चे अरुमः आरत नायको हारमध्यमगिः नायको- नेतरित्रष्ठहारमध्यमगावपीति विश्: अ्तिभयोक्ता मेघानां स्तनत्वे नाध्यवसानरुपया गर्भेवेत्यनेन तिलतणडल्वन्यायेन स्फ टावगम्यमानभेढाया: संसृष्टः सकागाह्वेलच्षखन्दर्शितं। एवमत्रति एकस्य चमत्क्तिजनने परापेन वादड्गाद्रिभावमाथ इयाह परस्रेति। अङ्गलीभिरिति पथौ ब्रङ्ग लोमिरिव मरीचिभि: केथसच्नय मिवतिमिरं रुंनिस्टस् कुणडलौक्त सरोज लोचनं लोचनमिव सरीजं यत्र ताहथं रजनी मुखं चम्बतीवेत्यन्वयः। तत् प्रायेति

Page 343

संसचादि:। ३५१

मुख्यकुड् म लौकर य लिङ्रानुखुरयाज् उपभितस मामा- मयगेन लव्या सरोजलोवनमिति भमासोकोपमबा

प्रेचा नियाशशिनोर्दाव्पत्यव्यवहार समार परुपसमा- भोक्िगर्भे वोत्थाप्य ते सपमयोषभयत्रोत्थापकत्वाविद्ये- घात।सपासोतिगर्भतां बिना चम्बनोत्मेनाया निरा-

कालयो: समप्राधा्यं। यद्यप्यतोम माम्यां अशिनिभा- गताविव धर्मा समर्थेरते न तु अभि नायकयो निशानाय- कयोम् साधारयधमीं माधारणधमेसमर्पयं चोत्प्रेचा- समासोत्रेगरपेनितं छत्पे काया: प्रकताप्रऊतसाधा- रस गुराक्रि या निमित्तसापे क्षत्वात्ममाथो क्के विशेषण -

भेदलव् प्रकता मऊ तयोरे कैक विषय स्यार्थदयसय समा- सोत्रोपमायां मरोजमटर्श लोचनमिति समासान्तर-

उपमावडुले मन्दमें पाठादित्यर्थ: । मुख्य ति मुख्य रथर्षयं। यत्क-

उत्याप वात्वाविभेष त्वात् पङ्गत्वाविशेषात् चन्द्रस् चुम्बनोत्प्र- बाय्रा माम्मत्य्यवदार समारोपालक समासोकी चापेतितस्य

Page 344

३५२ कुबलयानन्दे

मय्यपगम्य समासमें दलव्वार्थद्वयस्य चामेदा प्यवसायेन साधारएयं सम्पाद्य तयोकत्मेचासमासो त्रो र ङ़ता निर्वाह्या। यहा दह प्रअतकोटिगतानां मरौचिति- मरबरोजानामम्रअतकोटिगतानां चाङ लौकेश सञ्न- यलोचनानां च तनुदोरघावर गत्वनौलनीरंध्रत्वकान्ति मित्वादिना सटभानां प्रातिखिकरूपेण भेदवटनुगत- सादृश्यप्रयोजकरूपेगाभेदोप्यसिति। स चात्र विवचितं एव भेदामें दोभयप्रधानोपमेत्याल ङ्गारिकसिद्वान्तात्।

भङ्ते यद्यपोति मरोचिभिख्वेति मरोचिभिरिवाङ् लोभिस्िति- मिरमिव केअसच्चर्यामत्यवं रूपमित्यर्थः एकैकविषयस्यार्थ-

कश्पनागोरवेषेव्याशयेनाह यह्ति तनुदोर्षेत्यादौ पूर्वनिपात- नियमानुरोधेन यथासश्क्यक्रमपरित्यागः तथा चाड़क लिमरो- चोसनुख्नोरन् ध्रल्ाभ्यान्तिमिर केशसश्चययोरावरयरूपत्व नौल- त्ाभ्यां सरोजलोचनयोर्दीघत्व श्रान्तिमत्वाभ्यां च सादृश्य वोध्य प्रातिसिकरूपेय अङ्धलित्व मरौचित्वादिना। प्रभुगतति॥ अनुगतं यव्ादृश्यप्रयोजकं रूपन्तनुत्वादिकं तेनेत्यर्थः एतच सादृश्यमतिरित्षमित्वभिप्रायेय सिव्ान्तादिति तदुत साधस लिविधं भेदप्रधानममेदप्रधानं भेदाभेदप्रधानं वेतुापतम्य विद्यानाथेन उपमानन्वयोपमेयोपमाअरयाना भेदामेदसाधा-

Page 345

संसृद्यादि:।

जोवनेन साधारएय सम्पाद्या प्धानभूतोत्य च्षा समा- सोतारङता निर्वाह्या। नष्ि प्रकाशभौतापनयनभक्रि मतः सौरतेजसः भीतापनयनभक्तिमाल्रेय भौतालू- पयोगिता न टृष्टा एवमनव्य पगमे च-

आ्भाति वाला तपरक्नसानु: सनिर्भारोद्गारटूवाट्रिराज:॥ इूत्याद्ापमापि न निर्वहेत नह्यबाद्रिराजपा- रडायोरुपमानोप मेययोरनुगतः साधारण धर्मनिटिट: एकच बाला तपनिर्भरावन्यन हरिचन्दनद्वाराविति धर्मभेदात् तस्ात्तलातपहरिचन्दनयोर्निक रहार योच सदभयोरभेदांशीपजीवनमेव गतिः।

रवसाधम्यमूल ववमिति मनु भेदाभेदरूपां शड्योपिताया उपमाया भेदाभस्यानुपयोगात् कथन्तस्या उत्प्रेचादुापयोगित्वमित्या- पाङ्ा परिहरति बहौति प्रकाशस शौतापनयन चेति इन्दुः शोतालुः भोतातः भोतोष्णत्प्रेभ्यस्तदसहनर्दत वाल: एक्सि- दान्तस्य निर्युक्धिकतवेनाय्द्द यत्वमायङ्गमानं प्रत्याह एवमिति। पाप्झीयमिति पाण्डनामाऽयंनृप: भद्रिराजदूवाभाति कर्थें- भतः प सयो रपितोलम्बोह्ारोयेन सः तथा हरिचन्दनैन रक्षाप- न्हनेन तपः लतभ्रप्ाराषोनुलेपन येनतथाभूतः श्रद्रिराजः कोहंक् बालातपेन रक्ानिसानू निप्रखानियसस: तथानिह्वर- सोहरियोडमेन सहित।

Page 346

३५४ कुवलयानन्दे।

पिनटौव तरङ्राग्ै: ममुद्रः फेनचन्दनं। तदादाय करैरिन्दुर्लिम्पतीव दिगड़्मा ।। दूत्य नोत्प्रेक्षयोः का जमेदेपि समप्राधान्यं धन्यो- न्यनिरपेक्षवाकइ्वयोपान्तत्वात तदादारयेति फेनच- न्दनरूपकमा नोपजौवनेन पूर्वोतप्र ज्ानपेचयात्। मचैव लिम्पतौव तमोङ्गानीति वदुतप्रसाधयस्य सं- सृष्टिरेवेयमितिवाच्य? लौकिरकासद्वपेषण लेपनपौर्वा - पर्यछ्ायानुकारिणोतम काइयं एवं समप्रधानसङ्ग- रोपि व्याख्यातः । संदेह्हसंकरोयथा अशिनमुपगतेयं कौमुदो मे घमुक्र जलनिधिमनुरूपं जन्ह कन्यावतौर्णा। इति समगुगयोग प्रीतयस्तन्रपौरा:

पिनष्टीति व्याख्यातं प्राकृपोरवपयगेति तथाच चमत्कार- मयीजकपोर्वापर्यघट कत्वे नमेदानवभासाक् सष्टिवैलचस मिति भावः दर्शादिवद्दर्यपौर्णमासादवत् श्रय च भिवकालोनयोरपि समप्राधाना दृष्टान्तः फलन्तवखर्ग: प्रक्जते तु चमत्कृतिविभेषः । पगिममिति तत बनस्ेन्द मत्या खयंबरेसमगुपयोरजेन्द- मत्योर्योंगेन प्रोतिर्येषां तेपौरा नागरिकानृपा थामन्य षां त्दपयो: कदु पोडाकरं इति पूर्वाईरूप एकमेक्वाका विवन: सच्ा-

Page 347

संसद्यादि:। ३५५

ऋ्रत्न हयमिति सर्वनाव्ता यद्यअंडतवतींदुमतौ विशिष्टरूपेय निहि श्यते विम्बभूतोधर्मस्तु पूर्वप्रस्ता-

व्यते तन्र प्रसतुते धर्मिगि तड्दत्तान्तप्रतिबिम्बभूत-

विलौयेन्द: सात्षादम्तरसवापी यदि भवे त्कलङ्गस्तत्योयदि च विकचेन्दौवरवनं। ततः सनानक्रोड़ाजनितजड़भावैरवयवैः कदाचिन्मुञतेयं मदनशिखिपौड़ापरिभवं।। अ्रव यह्येतावत्साधनं सम्पद्येत तटा ताप: शाय्य- तोत्यर्थे कविमंरमाक्त्तैतदुपात्तसिष्धर्थमूह्ष इति सन्भावनालङ्गार: एतावत्साधनं कदापि न सम्भवत्ये- वातस्ताण्शान्तिरपि गगनकुसुमकल्प त्यर्थ कविसर-

रुपामिथ्याध्य वसितिरिताभयथा सम्भवात्मन्द इः।

रयामासुरित्यन्वयः तेन सर्वनाखा साद् न्दमतो बिम्बभूतोधर्मः भजकमक वरणं तव तम्तमिन् पचे। विल्ोर्येति भग्निसंयोगेन छृतादिवत्क नापि हेतुना विलौनतां प्राम्य त्यर्थः विकय विकसितं जड़भावः प्रेत्य मदनएव शिखौ वक्िः संरंभ्स्तात्पय सिकमिति स्फटिककुश्धान्त:खिथ्ित्या खेतो- वतैजते: सिक्ञ मौशिकमित्यन्वयः।

Page 348

३५६ कुवलयानन्द। एवं-मित्रं स्फटिक कुम्भान्तः स्थितितस् तोकतै जलैः। मौक्रिकं चज्वतां सूते ततपुष्पैस्ते समं यश :- दूत्यादिष्वपि सम्भावना मिथ्याध्यवसितिसन्दह-

मुखेन गरलं मुञ्जन्म लेवसति चेतुफ़ खौ। फलसन्दोहगुरुया तरुखा किं मयोजनं॥ अत्र महोरंगदत्तान्ते वरय माने राजद्वाररूढ़ खलटृटत्तान्तोषि प्रतौयते तृव किं वस्तुतस्तथाभूतो रगटत्तान्त एव प्रस्तुतेऽप्रस्तुतः खलटत्तान्ततस्ततः प्रतोयत दूति समासोक्रिः। यद्वा प्रस्तुतखलष्टत्तान्न- प्रत्यायनायाप्रस्तु तम होर गटत्ताप्तकौत्तेनमप्र स्तुतप - शंसा। यद्ा वर्सामानम होरगट्टत्तान्तकीतैनेन समोपस्थितखलमर्मौद्दाटनं क्रियत दूति उभयस्ापि प्रस्तृतत्वात्पुस्ततांकुर द्ूतिसन्द हः एकवाचका नुप्रवेश- सङ्गरस्तु शब्दार्थालङ्गारयोरेबेति लक्षयित्वा काव्य- प्रकाशकार उदाभ्रहार-

मुखेनेति सन्दोह: समूहः लक्षयित्वेति स्मटमेकव विषये शब्दार्थालकुतिद्वयमिति सूतरपेत्वर्थः सष्टति पथोडनन्तर दिवसरूपमरमिन्द कमल संचुको चसंकोषमगमत् कोहक सष्टसुच्कसन्त उल्लसन्तः किरणाएत केसराणि यस्ासयाभूता सूय बिम्वरूपा विस्तीर्ण कर्रिकावराटोयस तत्।

Page 349

संसृद्यादि:। ३५७

सष्टोच्छसत्किर गाकेसरसूर्यविम्ब- विस्तोग नर्गिकमथोदिव सारविन्द।

बद्दान्धकारमधुपावलि सञ्ज्रुकोच। अव्वैकपदानुप्रविष्टा रूपकानुप्रासतौ यत्रैकस्िमन् झोके पदमेदेन शब्दार्थालङ्कारयोः स्थिति तत् तयोः संसृष्टिरिहतु संकर इति। अलङ्गारसवखकारस्तु एकस्िन्वाचकेऽनप्रवेशोवाच्ययो: खारसिक: वाच्य-

वाचकानुमवेशसङ्गरमुदाजहार। सत्य ष्करद्योतिबर ङ्र्शोभि-

श्विष्टाः प्रकाशाभावेन परसर मिलिता अष्टदियएवदलानां

पार्वलियेन तथाभतमित्यर्थंः पदमेदेनेति सोपस्यएथगामेजोए भ्'महमहन्तलाश्रस' तरुणाणं हियतलूडिम्परिसप्पन्तिशिवरेड सनास्यत्र ग्रामेय एतां रकरल्वावखान्ततरुणानां हदयलुरनं परिसर्पन्ति निवारयतीति सस्क तं अब पूर्वार्डगऽनप्रासस्तृतौय- पादेक पकमिति तयी संसष्टिः वाच्यब्रतियोगिप्रतिसम्बन्धि यस्य तब्ाच प्रतियोगिकं तत्वादित्यर्थ: एवं चकाव्यावाच्यस्यानुप्रसादेः पव्दासद्वारस्य तदनुप्रवेशो न वाचकानुपुवेगदति वत्षा युक्तमिति भाव: । सत्युष्करेति यस्यां नगयी एपोदृशउद्यान सम्बन्धिवाषीपय-

Page 350

३५८ कुत्रलयानन्दे।

न्यमन्दम रखमृद्ङ्वाद्ये। उद्यानवापी पयसौव यस्या मंगीद मोनाटागृ हे रमन्ते।। अत्व नाटागृहवापोपयमोः सत्ुष्क्ाि िे घणे शब्दसाम्य श्र्रेष.। अ्रमन्दमारव्यत्यादिविशे- षोडर्थसाग्यमुपमा तटुभय मेकस्तिन्तिवशब्द नुप्रविष्ट- मिति तदपि न मन्यामहे सतपुष्करेत्यादिविशेषयपि संषर्मित्तिकामेदाध्यव सायरू पतिशयोक्िलय्यस धर्म माव्यसैव तःव शब्दप्रतिपाद्यतया शब्दमाय्यस तदप्रतिपाद्यत्वात स््रेषभित्तिकामेदाध्यवसायेन धर्म-

ग्रहो रागवतौ सन्वा जहाति खयमम्बरमि-

मरभावेन समासोक्ाभावप्रसङ्गात्। शब्दसामासेव

सोव नाटाग् हे रमन्ते क्रौड़न्ति कौदथेःसमौचौने:पुष्करे: कमल र्यौतिनोये तरदाम्तक्कोभावति महपचे समोचीनेः पुष्करैर्बाद्य- भारड मुखैर्द्योतितोयोरड्रोवृत्यभूमिस्त क्कोभिनोत्वर्थः पुष्करं क्ररि हस्तारथ वाद्यभाणड मुखेजले व्योमििखड्गफलेपघबत्मरः श्ेष- भिन्तिकेति शेवोभित्तिरिव भित्तिमूलं वस् त्यर्यः । रागवतौति रागोमुरागोरशिमा व सम्बरमाकायं वस्म च नव्वन विशेषपसाम्यायाभेदाध्यवसायापेयर्कपि सतप्ुम्वारत्वादो

Page 351

संवथ्यादि:। ३५६ पव्त्मतिवाद्यत्व पिं तर्खपपनावाचवत्वखैव प्राप्तग से मवा चवस्वाभवाख। गब्दतोर्ऽर्यतोवा कविसमात- यामा मतिषादने सर्वविधेपुारपमालङ्कुगरखौकारात्। .

सिश्निदर्थमम् कविविवक्षितमस्ति, तस्माय्यलैक्मि- सर्थें पतिपाद्यमाने चलङ्कारद्वयपतोतिक्तन तथोर- लङ्गारयोरें क्वाचकानुप्रवेभः। यथा -

पशिदृषदुपक प्र राजवालेसरूयां। विफलितजलसेव प्रत्रियागौरवेय व्यरचि सहृतनित्तसनमेमोवनेन। चन कि प्रतिपाधमानोर्य, बंछद्विनद्सुवर्यन- मुदान्तमिति लन्नमानुसारंदुदात्तालदाररूंप!। भ्रस-

गब्टसान्यमार्वेद्यापुरपमोपपतेंम तद्पेवषेत्यत बराह शब्दति। मे दतोडयंतोवेति शब्दप्युततमर्यप्रयुत्ता वा यत् कविसनातं साम्य तत्व तिपादन इत्य्वं: । सर्वविधि सरवप्ुकारे। यथेति। यदि आश्ाद्नइति धालनुसाराखनड्रपटमन्वर्व पन्दचईवबेय नामा तक्जांत् मतद्वसाम्ययुकलवात्।

४५

Page 352

३६० कुबलयानन्दे-

व्वन्धे सम्बन्धकयनमतिथयोक्रिरिति लक्षगादतिय- योलिय्ष। न चसवंत्रोदात्तस्यासम्बन्धे सम्बन्घवचन- रूपत्व निर्णीतमिति न विविक्कालङ्कारद्वयलक्षण- समावे भोऽस्तौति वाच्य :- टिव्यलोकगतसम्पत्ससद्वि-

रिद्रियदिबिषयवर्णनेषूदात्तास्पुष्टाया अ्र्तिययोत्रेव्व परस्परविविक्ृतया विश्ान्तेः । तयोयेहार्थवशसम्पन्न- समावेशयोर्ना ड्राङ्गिभाव: एकेनापर स्ानुत्यापनात्। खातंत्रापारतन्वाविशेषाद्र्शनाज्ञ। नापि समप्रा- धान्यं-यैः ग्रन्दैरिहसम्बन्विवस्तुप्रतिपाद्यते तैरेव तस्यैव वस्तुनोसम्बन्धे सम्बन्वरूपस्य प्रतिपाद्यमा- नतया भिन्नप्रतिपादक शब्दव्यवस्थितार्थभेदाभावात्। नाषि सन्देहसङ्गर :- एकालङ्कारकोटं तदन्या-

थयोक्कोरें कवाचकानुप्रवेधलक्षणः सङ्गर:। कचिं-

विधुकरति। स इंसः तम मैमोवनेन दमतन्या उद्यानेन पत-

मब्दव्यवस्वितेति। यन्दप्रयुत्न त्वयंः यमा पे समम्राधान्यमर्थ-

Page 353

मंसृद्यादि:।

'यबा- मुक्ा: केंलिविमूषहारगलिता: सन्मार्जनीमिह ताः प्रातः प्राङ्गयसौप्ति मन्थर चलदालाफ्किलाचावया:। दूराहाडिमनौजशाङ्गतधिय: कर्षन्नि केलोशुका

तन्म लकोबालांघिला चारुणा इत्यत तद्ग सालङुर:।

विदन्ग इत्रैसवस्य के नुमतोरा जोवितरय विलासस् हे- तोख्ाभेदकथनं हेततुलङ्गारः स प राज्जोवितरव- विलामस्य

व्यृते हेत्वलङ्गारे विश्यान्तिः कौदृशै सम्पदिति भेदविषयमिति भावः । प्रतितिम्य ने निवाय ते कोटान्तरमनैनेति प्र.तच्चेपोविरीघ:॥ सुकाइति। विदुषां भवनेषु मन्दिरेवु केलोसुरतक्रोड़ायां विच्छिन्न मनात् हारात् गलिता: सम्पार्जनौभिरपसारिता: प्रातः कालेङ्गपमोमान्ते मन्द चलतास्बालानां चरगलाचारसेमारुणा: मत्ा: दूराइाडिमबोजअद्ितधिय: क्ोड़ाएुका वत्वषन्ति प्राक्तर्ष न्ति तन्ोजनृपतस्यागस्य दानस्य लौलायितमित्यन्य: । तवव वायांमिलावारणाइत्यव्द। वकमा्शेति प्द्िरधिय इूति

Page 354

झुमयानने प्रश्नोत्तरतयानिरतिशयैश्वर्यवितरथरपा प्रसुतकार्य- मुखेन तद्ीयसम्पदुत्कर्ष प्रथंपने कविसंरमपेसे त्कार्य- निबन्धनाम्स्तुतमगंसालङ्गार विश्ानिः। कार्य- स्यापि वसेनोयत्वेन म्रसुतत्माभिम्राये त म्रसुताङ्करे

किञ्न विदङ्गव्वैेभववर्णनव्यासम्बन्धे सम्बन्धकथ- नरूपतयातिमयोक् मदान्तालंकारेव सहैकता च कानुप्रवेशमंकरः निरतिशयवितर बोत्कर्षपर्यवसायि- नो हेत्वलंकार स्ाप्यह्न तातथ्यौदार्यव समात्मिकया- दुाक्ा सहैकबा वव्ानुमवेशसंकरः। तन्म लकख्या- प्रस्तुतपरशंसालंकारस्य प्रस्तुतांकुरख वा राजसम्पन्स- मदिवर्मनात कोदात्तालंकारश सह कवाचकानुपशे पसंकर:। वाचवग्रब्टस्य प्रतिपाट्कमानपरतया वच्चमाणेत्यथः तयो: तभ्ग पकाव्यलिङ्गयो: तन्पूल सङ्करमूलः ताभ्यां सङ्रभ्ान्तिमद्यां तयो: सङ्करभ्ान्तिमतो: तस उदान्तथ्य हेतुमतः कार्यस्य अभेदकथनं तत्यागलौलायितस कार्यमिति वत्नव्ये तदेव त्यागलोलायितमित्यभेदक्थव तदोयेति। राजकोये- त्यर्थ: ॥ पतथ्योदार्थेति। असत्योदार्येत्यर्थः तम् सकस्यति वितरणी

व्य चनागम्यतव नावालात् कथ तडर्बंनाअकोद्ान्तावश्राद्रेथ

Page 355

बंदृक्तादि:।

व्यञ्तकसाधार व्लादेषां व पयासामेनवाचकानुप्वेश संकराणां समपुाधान्वसंकरः। न होतेषां पर- सरमन्यचाफत्वमसि; उदाप्तादिमा न्रस्ैव हेत्व- लङ्गाराटिचा कुतापादकल्वेनातिथयोलिसङ्गारखाङ्ग- तयाऽनपेत्णत्। एवमय खोके चतुर्यामपि सङ्गराणां यथायोग्यसङ्गरः। एवमन्यताप्युदाइरा- न्तराए ह्यानि। अ्मुं कुतलयानन्दमकरोदप्पदीकषितः। नियोगाद्ढे ङ्रटपते निरृपाधिकपानिधे:।।।।। वथाणमिति। एकउदातातिययोक्षोर परो हेत्वतुक्क्कोरन्वो व्यड्गनो दान्ताप्रस्तुतप्रशंसाप्रस्तुताङ्क रान्यतरयोरित्येवं त्यार्यां परसर- मित्यर्थः उदान्तालङ्वारस्य हेत्वलडाराङ्गताया: पूर्वमुन्नत्वादुदात्ता तिपयोक्रिसकरस्यापि तदङ्त्वमिति शङ्गाव्निरस्यति उदान्तादि मातरस्े वैति उदान्तादोत्यादिपदेन हेतलद्वारादोत्यादिपदेन चाप्रस्त तप्रथंसापरिग्रहः तव्रापि निरतिशयकर्यंवितरणोत्कर्ष- पर्य वसायिनी हे खवलदारस्य व ताटृभवितरणरूपकार्यपरिष्कार- द्वारा तहम्य प्रस्तु तराजसम्पदुत्कर्षप्रभंसायामप्रस्तुतप्रथंसाया मङृत्वं न लवङ्न तातव्यवर्सना रूपातुरतिसंकरस्ाय्यपकेतति भावः। यथायोग्यमिति। तथाहि उदान्ततब् पयोरक्गांद्गिभावसंकरस्य

रादिसन्टे इसंकरख वानप्रिभावेन संकरइति सूक्षमतति मिकडनीम्।

Page 356

कुबलयानन्दे 1.

चन्द्रालोकोविजयतां शरदागमससवः। ... हदः कुवलयानन्दीवत्म सादादभूदम्॥ २। इति श्ौमदद्वतविद्या चार्यश्रीमद्विजकुलजलि-

रतिः कवुत्रलयानन्दः समाप्त: ॥। खंकोत्य तुष्टत्तये गन्थनाम खनाम चोपनिबध्रन् ग्रन्थपूर्ति- मभुवद्ति प्रमुमिति। खग्रन्थ त्य प्रामःणिकत्व सूचयितुमाह च- नद्रालोकइत परदागमसंसकखन्द्रालोकम् लभूतोग्रन्य: रत्काला गमनैन चन्द्रस्यालोकड्ति श्रेषः तत्पज्च कुवलयानन्दः खग्रन्यो- डभूत कुवलयस्य कुमुदस्यानन्ददूति च प्रषदूति-भिवमास्तम्॥ विदवृद्द न्दमहामान्यरामचन्द्रामजन्मना। विदुषा वैद्यनायेन कवतालङ्ारचन्द्रिका । १ ॥ एनां कुवलयानन्दप्रकाशनविभारदाम्। विदाङुर्वन्तु विद्वांस: काव्यतत्वविदाम्बराः ।२॥

प्रतिष्ठा लभते नैव विनालशारचन्द्रिकाम् । ३ ॥ इति त्रोमत्वद्वा का प्रमाणपर्रा मंभट्टाक्ष अवेद्यनायळवता पतकारपन्द्रिताख्या कवल्रयानन्दटौका सपूर्था N.