1. Laghubhāgavatāmṛta of Rūpa Gosvāmī

1.1.1

लघुभागवतामृत पूर्व-खण्डम् श्री-कृष्णामृतम् प्रथम-परिच्छेदः स्वयंरूप-विलास-स्वांशावेश-प्रकाश-लक्षण-भगवत्-तत्त्व-निरूपणम् ओं नमः श्री-कृष्णाय नमस् तस्मै भगवते कृष्णायाकुण्ठ-मेधसे यो धत्ते सर्व-भूतानाम् अभवायोशतीः कलाः

laghubhāgavatāmṛta pūrva-khaṇḍam śrī-kṛṣṇāmṛtam prathama-paricchedaḥ svayaṃrūpa-vilāsa-svāṃśāveśa-prakāśa-lakṣaṇa-bhagavat-tattva-nirūpaṇam oṃ namaḥ śrī-kṛṣṇāya namas tasmai bhagavate kṛṣṇāyākuṇṭha-medhase yo dhatte sarva-bhūtānām abhavāyośatīḥ kalāḥ

---

1.1.2

कृष्ण-वर्णं त्विषाकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्र-पार्षदम् यज्ञैः सङ्कीर्तन-प्रायैर् यजन्ति हि सु-मेधसः

kṛṣṇa-varṇaṃ tviṣākṛṣṇaṃ sāṅgopāṅgāstra-pārṣadam yajñaiḥ saṅkīrtana-prāyair yajanti hi su-medhasaḥ

---

1.1.3

मुखारविन्द-निस्यन्द-मरन्द-भर-तुन्दिला ममानन्दं मुकुन्दस्य सन्दुग्धां वेणु-काकली

mukhāravinda-nisyanda-maranda-bhara-tundilā mamānandaṃ mukundasya sandugdhāṃ veṇu-kākalī

---

1.1.4

श्री-चैतन्य-मुखोद्गीर्णा हरे-कृष्णेति वर्णकाः मज्जयन्तो जगत् प्रेम्णि विजयन्तां तद्-आह्वयाः

śrī-caitanya-mukhodgīrṇā hare-kṛṣṇeti varṇakāḥ majjayanto jagat premṇi vijayantāṃ tad-āhvayāḥ

---

1.1.5

श्रीमत्-प्रभुपादाम्भोजैः श्रीमद्-भागवतामृतम् यद्-व्यतानि तद् एवेदं सङ्क्षेपेण निषेव्यते

śrīmat-prabhupādāmbhojaiḥ śrīmad-bhāgavatāmṛtam yad-vyatāni tad evedaṃ saṅkṣepeṇa niṣevyate

---

1.1.6

इदं श्री-कृष्ण-तद्-भक्त-सम्बन्धाद् अमृतं द्विधा आदौ कृष्णामृतं तत्र सुहृद्भ्यः परिवेष्यते

idaṃ śrī-kṛṣṇa-tad-bhakta-sambandhād amṛtaṃ dvidhā ādau kṛṣṇāmṛtaṃ tatra suhṛdbhyaḥ pariveṣyate

---

1.1.7

निर्बन्धं युक्ति-विस्तारे मयात्र परिमुञ्चता प्रधानत्वात् पर्माणेषु शब्द एव प्रमाण्यते

nirbandhaṃ yukti-vistāre mayātra parimuñcatā pradhānatvāt parmāṇeṣu śabda eva pramāṇyate

---

1.1.8

यतस् तैः शास्त्र-योनित्वात् इति न्याय-प्रदर्शनात् शब्दस्यैव प्रमाणत्वं स्वीकृतं परमर्षिभिः

yatas taiḥ śāstra-yonitvāt iti nyāya-pradarśanāt śabdasyaiva pramāṇatvaṃ svīkṛtaṃ paramarṣibhiḥ

---

1.1.9

किं च तर्काप्रतिष्ठानात् इति न्याय-विधानतः अमीभिर् एव सुव्यक्तं तर्कस्यानादरः कृतः

kiṃ ca tarkāpratiṣṭhānāt iti nyāya-vidhānataḥ amībhir eva suvyaktaṃ tarkasyānādaraḥ kṛtaḥ

---

1.1.10

अथोपास्येषु मुख्यत्वं वक्तुम् उत्कर्ष-भूमतः कृष्णस्य तत्-स्वरूपाणि निरूप्यन्ते क्रमाद् इह

athopāsyeṣu mukhyatvaṃ vaktum utkarṣa-bhūmataḥ kṛṣṇasya tat-svarūpāṇi nirūpyante kramād iha

---

1.1.11

स्वयं रूपस् तद्-एकात्म-रूप आवेश-नामकः इत्य् असौ त्रिविधं भाति प्रपञ्चातीत-धामसु

svayaṃ rūpas tad-ekātma-rūpa āveśa-nāmakaḥ ity asau trividhaṃ bhāti prapañcātīta-dhāmasu

---

1.1.12

तत्र स्वयंरूपः अनन्यापेक्षि यद् रूपं स्वयं-रूपः स उच्यते

tatra svayaṃrūpaḥ ananyāpekṣi yad rūpaṃ svayaṃ-rūpaḥ sa ucyate

---

1.1.13

ईश्वरः परमः कृष्णः सच्-चिद्-आनन्द-विग्रहः अनादिर् आदिर् गोविन्दः सर्व-कारण-कारणम्

īśvaraḥ paramaḥ kṛṣṇaḥ sac-cid-ānanda-vigrahaḥ anādir ādir govindaḥ sarva-kāraṇa-kāraṇam

---

1.1.14

इति (ब्र्स् 5.1) अत्र तद्-एकात्म-रूपः - यद्-रूपं तद्-अभेदेन स्वरूपेण विराजते आकृत्यादिभिर् अन्यादृक् स तद्-एकात्म-रूपकः स विलासः स्वांश इति धत्ते भेद-द्वयं पुनः

iti (brs 5.1) atra tad-ekātma-rūpaḥ - yad-rūpaṃ tad-abhedena svarūpeṇa virājate ākṛtyādibhir anyādṛk sa tad-ekātma-rūpakaḥ sa vilāsaḥ svāṃśa iti dhatte bheda-dvayaṃ punaḥ

---

1.1.15

तत्र विलासः - स्वरूपम् अन्याकारं यत् तस्य भाति विलासतः प्रायेणात्म-समं शक्त्या स विलासो निगद्यते

tatra vilāsaḥ - svarūpam anyākāraṃ yat tasya bhāti vilāsataḥ prāyeṇātma-samaṃ śaktyā sa vilāso nigadyate

---

1.1.16

परम-व्योम-नाथस् तु गोविन्दस्य यथा स्मृतः परम-व्योम-नाथस्य वासुदेवश् च यादृशः

parama-vyoma-nāthas tu govindasya yathā smṛtaḥ parama-vyoma-nāthasya vāsudevaś ca yādṛśaḥ

---

1.1.17

स्वांशः - तादृशो न्यून-शक्तिः यो व्यनक्ति स्वांश ईरितः सङ्कर्षणादिर् मत्स्यादिर् यथा तत्-तत्-स्वधामसु

svāṃśaḥ - tādṛśo nyūna-śaktiḥ yo vyanakti svāṃśa īritaḥ saṅkarṣaṇādir matsyādir yathā tat-tat-svadhāmasu

---

1.1.18

तत्र आवेशः - ज्ञान-शक्त्य्-आदि-कलया यत्राविष्टो जनार्दनः त आवेशा निगद्यन्ते जीवा एव महत्तमाः

tatra āveśaḥ - jñāna-śakty-ādi-kalayā yatrāviṣṭo janārdanaḥ ta āveśā nigadyante jīvā eva mahattamāḥ

---

1.1.19

वैकुण्ठेऽपि यथा शेषो नारदः सनकादयः अक्रूर-दृष्टान्ते चामी दशमे परिकीर्तिताः

vaikuṇṭhe'pi yathā śeṣo nāradaḥ sanakādayaḥ akrūra-dṛṣṭānte cāmī daśame parikīrtitāḥ

---

1.1.20

इति भेद-त्रयम् प्रकाशस् तु न भेदेषु गण्यते स हि नो पृथक्

iti bheda-trayam prakāśas tu na bhedeṣu gaṇyate sa hi no pṛthak

---

1.1.21

तथा हि - अनेकत्र प्रकटता रूपस्यैकस्य यैकदा सर्वथा तत्-स्वरूपैव स प्रकाश इतीर्यते

tathā hi - anekatra prakaṭatā rūpasyaikasya yaikadā sarvathā tat-svarūpaiva sa prakāśa itīryate

---

1.1.22

द्वारवत्यां यथा कृष्णः प्रत्यक्षं प्रतिमन्दिरम् चित्र बतैतद् इत्य् आदि-प्रमाणेन स सेत्स्यति

dvāravatyāṃ yathā kṛṣṇaḥ pratyakṣaṃ pratimandiram citra bataitad ity ādi-pramāṇena sa setsyati

---

1.1.23

क्वचिच् चतुर्भुजत्वेऽपि न त्यजेत् कृष्ण-रूपताम् अतः प्रकाश एव स्यात् तस्यासौ द्विभुजस्य च

kvacic caturbhujatve'pi na tyajet kṛṣṇa-rūpatām ataḥ prakāśa eva syāt tasyāsau dvibhujasya ca

---

1.1.24

प्रपञ्चातीत-धामत्वम् एषां शास्त्रे पृथग्-विधे पाद्मीयोत्तर-खण्डादौ व्यक्तम् एव विराजते

prapañcātīta-dhāmatvam eṣāṃ śāstre pṛthag-vidhe pādmīyottara-khaṇḍādau vyaktam eva virājate

---

1.2.1

इति स्वयंरूप-विलास-स्वांशावेश-प्रकाश-लक्षण-भगवत्-तत्त्व-निरूपणम् 1 द्वितीय-परिच्छेदः पुरुषावतार-गुणावतार-निरूपणम् अथावताराः कथ्यन्ते कृष्णो येषु च पुष्कलाः

iti svayaṃrūpa-vilāsa-svāṃśāveśa-prakāśa-lakṣaṇa-bhagavat-tattva-nirūpaṇam 1 dvitīya-paricchedaḥ puruṣāvatāra-guṇāvatāra-nirūpaṇam athāvatārāḥ kathyante kṛṣṇo yeṣu ca puṣkalāḥ

---

1.2.2

तल्-लक्षणम् - पूर्वोक्ता विश्व-कार्यार्थं अपूर्वा इव चेत् स्वयम् द्वारान्तरेण वाविःस्युर् अवतारास् तदा स्मृताः

tal-lakṣaṇam - pūrvoktā viśva-kāryārthaṃ apūrvā iva cet svayam dvārāntareṇa vāviḥsyur avatārās tadā smṛtāḥ

---

1.2.3

तच् च द्वारं तद्-एकात्म-रूपस् तद्-भक्त एव च शेष-शाय्य्-आदिको यद्वद् वसुदेवादिकोऽपि च

tac ca dvāraṃ tad-ekātma-rūpas tad-bhakta eva ca śeṣa-śāyy-ādiko yadvad vasudevādiko'pi ca

---

1.2.4

पुरुषाख्या गुणात्मनो लीलात्मानश् च ते त्रिधा

puruṣākhyā guṇātmano līlātmānaś ca te tridhā

---

1.2.5

प्रायः स्वांशास् तथावेशा अवतारा भवन्त्य् अमी अत्र यः स्यात् स्वयंरूपः सोऽग्रे व्यक्तीभविष्यति

prāyaḥ svāṃśās tathāveśā avatārā bhavanty amī atra yaḥ syāt svayaṃrūpaḥ so'gre vyaktībhaviṣyati

---

1.2.6

तत्र पुरुष-लक्षणं, यथा श्री-विष्णु-पुराणे (6.8.61) तस्यैव योऽनुगुण-भुग् बहुधैक एव शुद्धोऽप्य् अशुद्ध इव मूर्ति-विभाग-भेदैः ज्ञानान्वितः सकल-सत्त्व-विभूति-कर्ता तस्मै नतोऽस्मि पुरुषाय सदाव्ययाय इति तस्यैवानुपूर्वोक्तात् परमेश्वरात् समनन्तरम् इति स्वामी

tatra puruṣa-lakṣaṇaṃ, yathā śrī-viṣṇu-purāṇe (6.8.61) tasyaiva yo'nuguṇa-bhug bahudhaika eva śuddho'py aśuddha iva mūrti-vibhāga-bhedaiḥ jñānānvitaḥ sakala-sattva-vibhūti-kartā tasmai nato'smi puruṣāya sadāvyayāya iti tasyaivānupūrvoktāt parameśvarāt samanantaram iti svāmī

---

1.2.7

तत्र कारिका - परमेशांश-रूपो यः प्रधान-गुण-भाग् इव तद्-ईक्षादि-कृतिर् नानावतारः पुरुषः स्मृतः

tatra kārikā - parameśāṃśa-rūpo yaḥ pradhāna-guṇa-bhāg iva tad-īkṣādi-kṛtir nānāvatāraḥ puruṣaḥ smṛtaḥ

---

1.2.8

अस्यावतारत्वं च श्री-भागवते द्वितीय-स्कन्धे - आद्योऽवतारः पुरुषः परस्य

asyāvatāratvaṃ ca śrī-bhāgavate dvitīya-skandhe - ādyo'vatāraḥ puruṣaḥ parasya

---

1.2.9

इति (भ्प् 2.6.40) तस्य च भेदाः, यथा सात्वत-तन्त्रे - विष्णोस् तु त्रीणि रूपाणि पुरुषाख्यान्य् अथो विदुः एकं तु महतः स्रष्टृ द्वितीयं तन्तु-संस्थितम् तृतीयं सर्व-भूतस्थं तानि ज्ञात्वा विमुच्यते इति

iti (bhp 2.6.40) tasya ca bhedāḥ, yathā sātvata-tantre - viṣṇos tu trīṇi rūpāṇi puruṣākhyāny atho viduḥ ekaṃ tu mahataḥ sraṣṭṛ dvitīyaṃ tantu-saṃsthitam tṛtīyaṃ sarva-bhūtasthaṃ tāni jñātvā vimucyate iti

---

1.2.10

तत्र प्रथमं, यथैकादशे [भ्प् 11.4.3] - भूतैर् यदा पञ्चभिर् आत्म-सृष्टैः पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् स्वांशेन विष्टः पुरुषाभिधानम् अवाप नारायण आदिदेवः

tatra prathamaṃ, yathaikādaśe [bhp 11.4.3] - bhūtair yadā pañcabhir ātma-sṛṣṭaiḥ puraṃ virājaṃ viracayya tasmin svāṃśena viṣṭaḥ puruṣābhidhānam avāpa nārāyaṇa ādidevaḥ

---

1.2.11

ब्रह्म-संहितायां [5.10-13] च - तस्मिन्न् आविरभूल् लिङ्गे महा-विष्णुर् जगत्-पतिः सहस्र-शीर्षा पुरुष इत्य् आरभ्य नारायणः स भगवान् आपस् तस्मात् सनातनात् आविरासन् कारणार्णोनिधिं सङ्कर्षणात्मकः योग-निद्रां गतस् तस्मिन् सहस्रांशः स्वयं महान् तद्-रोम-बिल-जालेषु बीजं सङ्कर्षणस्य च हैमान्य् अण्डानि जातानि महा-भूतावृतानि तु ईत्य् एतद् अन्तम्

brahma-saṃhitāyāṃ [5.10-13] ca - tasminn āvirabhūl liṅge mahā-viṣṇur jagat-patiḥ sahasra-śīrṣā puruṣa ity ārabhya nārāyaṇaḥ sa bhagavān āpas tasmāt sanātanāt āvirāsan kāraṇārṇonidhiṃ saṅkarṣaṇātmakaḥ yoga-nidrāṃ gatas tasmin sahasrāṃśaḥ svayaṃ mahān tad-roma-bila-jāleṣu bījaṃ saṅkarṣaṇasya ca haimāny aṇḍāni jātāni mahā-bhūtāvṛtāni tu īty etad antam

---

1.2.12

लिङ्गम् अत्र स्वयं-रूपस्याङ्ग-भेद उदीरितः

liṅgam atra svayaṃ-rūpasyāṅga-bheda udīritaḥ

---

1.2.13

द्वितीयं, यथा तत्रैव [ब्र्स् 5.14] तद्-अनन्तरं - प्रत्यण्डम् एवम् एकांशाद् विशति स्वयम्

dvitīyaṃ, yathā tatraiva [brs 5.14] tad-anantaraṃ - pratyaṇḍam evam ekāṃśād viśati svayam

---

1.2.14

इति गर्भोदक-शयः पद्मनाभोऽसाव् अनिरुद्धकः इति नारायणोपाख्यान उक्तं मोक्ष-धर्मके सोऽयं हिरण्यगर्भस्य प्रद्युम्नत्वे नियामकः

iti garbhodaka-śayaḥ padmanābho'sāv aniruddhakaḥ iti nārāyaṇopākhyāna uktaṃ mokṣa-dharmake so'yaṃ hiraṇyagarbhasya pradyumnatve niyāmakaḥ

---

1.2.15

अथ यत् तु तृतीयं स्याद् रूपं तच् चाप्य् अदृश्यत केचित् स्वदेहान्तर् इति द्वितीय-स्कन्ध-पद्यतः

atha yat tu tṛtīyaṃ syād rūpaṃ tac cāpy adṛśyata kecit svadehāntar iti dvitīya-skandha-padyataḥ

---

1.2.16

गुणावतारास् तत्राथ कथ्यन्ते पुरुषाद् इह विष्णुर् ब्रह्मा च रुद्रश् च स्थिति-सर्गादि-कर्मणे

guṇāvatārās tatrātha kathyante puruṣād iha viṣṇur brahmā ca rudraś ca sthiti-sargādi-karmaṇe

---

1.2.17

यथा प्रथमे (1.2.23) - सत्त्वं रजस् तम इति प्रकृतेर् गुणास् तैर् युक्तः परम-पुरुष एक इहास्य धत्ते स्थित्य्-आदये हरि-विरिञ्चि-हरेति संज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्व-तनोर् नॄणां स्युः इति

yathā prathame (1.2.23) - sattvaṃ rajas tama iti prakṛter guṇās tair yuktaḥ parama-puruṣa eka ihāsya dhatte sthity-ādaye hari-viriñci-hareti saṃjñāḥ śreyāṃsi tatra khalu sattva-tanor nṝṇāṃ syuḥ iti

---

1.2.18

अत्र कारिका योगो नियामकतया गुणैः सम्बन्ध उच्यते अतः स तैर् न युज्यते तत्र स्वांशः परस्य यः

atra kārikā yogo niyāmakatayā guṇaiḥ sambandha ucyate ataḥ sa tair na yujyate tatra svāṃśaḥ parasya yaḥ

---

1.2.19

तत्र ब्रह्मा हिरण्यगर्भः सूक्ष्मोऽत्र स्थूलो वैराज-संज्ञकः भोगाय सृष्टये चाभूत् पद्मभूर् इति स द्विधा

tatra brahmā hiraṇyagarbhaḥ sūkṣmo'tra sthūlo vairāja-saṃjñakaḥ bhogāya sṛṣṭaye cābhūt padmabhūr iti sa dvidhā

---

1.2.20

वैराज एव प्रायः स्यात् सर्गाद्य्-अर्थं चतुर्मुखः कदाचिद् भगवान् विष्णुर् ब्रह्मा सन् सृजति स्वयम्

vairāja eva prāyaḥ syāt sargādy-arthaṃ caturmukhaḥ kadācid bhagavān viṣṇur brahmā san sṛjati svayam

---

1.2.21

तथा च पाद्मे - भवेत् क्वचिन् महाकल्पे ब्रह्मा जीवोऽप्य् उपासनैः क्वचिद् अत्र महाविष्णुर् ब्रह्मत्वं प्रतिपद्यते

tathā ca pādme - bhavet kvacin mahākalpe brahmā jīvo'py upāsanaiḥ kvacid atra mahāviṣṇur brahmatvaṃ pratipadyate

---

1.2.22

इति विष्णुर् यत्र महा-कल्पे स्रष्टृत्वं च प्रपद्यते तत्र भुङ्क्ते तं प्रविश्य वैराजः सौख्य-सम्पदम् अतो जीवत्वम् ऐश्यं च ब्रह्मणः काल-भेदतः

iti viṣṇur yatra mahā-kalpe sraṣṭṛtvaṃ ca prapadyate tatra bhuṅkte taṃ praviśya vairājaḥ saukhya-sampadam ato jīvatvam aiśyaṃ ca brahmaṇaḥ kāla-bhedataḥ

---

1.2.23

ईशत्वापेक्षया तस्य शास्त्रे प्रोक्तावतारता समष्टित्वेन भगवत्-सन्निकृष्टतयोच्यते अस्यावतारता कैश्चिद् आवेशत्वेन कैश्चन

īśatvāpekṣayā tasya śāstre proktāvatāratā samaṣṭitvena bhagavat-sannikṛṣṭatayocyate asyāvatāratā kaiścid āveśatvena kaiścana

---

1.2.24

तथा ब्रह्म-संहितायां (5.49) भास्वान् यथाश्म-शकलेषु निजेषु तेजः स्वीयम् कियत् प्रकटयत्य् अपि तद्वद् अत्र ब्रह्मा य एष जगद्-अण्ड-विधान-कर्ता गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि

tathā brahma-saṃhitāyāṃ (5.49) bhāsvān yathāśma-śakaleṣu nijeṣu tejaḥ svīyam kiyat prakaṭayaty api tadvad atra brahmā ya eṣa jagad-aṇḍa-vidhāna-kartā govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi

---

1.2.25

इति गर्भोदशायिनोऽस्याभूत् जन्म नाभिसरोरुहात् कदाचित् श्रूयते नीरात् तेजोवातादिकाद् अपि

iti garbhodaśāyino'syābhūt janma nābhisaroruhāt kadācit śrūyate nīrāt tejovātādikād api

---

1.2.26

रुद्र एकादश-व्यूहस् तथाष्टतनुर् अप्य् असौ प्रायः पञ्चाननस् त्र्यक्षो दश-बाहुर् उदीर्यते

rudra ekādaśa-vyūhas tathāṣṭatanur apy asau prāyaḥ pañcānanas tryakṣo daśa-bāhur udīryate

---

1.2.27

क्वचिज् जीव-विशेषत्वं हरस्योक्तं विधेर् इव तत् तु शेषवद् एवास्तां तद्-अंशत्वेन कीर्तनात्

kvacij jīva-viśeṣatvaṃ harasyoktaṃ vidher iva tat tu śeṣavad evāstāṃ tad-aṃśatvena kīrtanāt

---

1.2.28

हरः पुरुष-धामत्वान् निर्गुणः प्राय एव सः विकारवान् इह तमो-योगात् सर्वैः प्रतीयते यथा श्री-दशमे (10.88.3) शिवः शक्ति-युतः शश्वत् त्रिलिङ्गो गुण-संवृतः

haraḥ puruṣa-dhāmatvān nirguṇaḥ prāya eva saḥ vikāravān iha tamo-yogāt sarvaiḥ pratīyate yathā śrī-daśame (10.88.3) śivaḥ śakti-yutaḥ śaśvat triliṅgo guṇa-saṃvṛtaḥ

---

1.2.29

इति यथा ब्रह्म-संहितायां (5.45) - क्षीरं यथा दधि विकार-विशेष-योगात् सञ्जायते न हि ततः पृथग् अस्ति हेतोः यः शम्भुताम् अपि तथा समुपैति कार्याद् गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि इति

iti yathā brahma-saṃhitāyāṃ (5.45) - kṣīraṃ yathā dadhi vikāra-viśeṣa-yogāt sañjāyate na hi tataḥ pṛthag asti hetoḥ yaḥ śambhutām api tathā samupaiti kāryād govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi iti

---

1.2.30

विधेर् ललाटाज् जन्मास्य कदाचित् कमलापतेः कालाग्नि-रुद्रः कल्पान्ते भवेत् सङ्कर्षणाद् अपि

vidher lalāṭāj janmāsya kadācit kamalāpateḥ kālāgni-rudraḥ kalpānte bhavet saṅkarṣaṇād api

---

1.2.31

सदा-शिवाख्या तन्-मूर्तिस् तमोगन्ध-विवर्जिता सर्वकारण-भूतासाव् अङ्ग-भूता स्वयं प्रभोः वायव्यादिषु सैवेयं शिव-लोके प्रदर्शिता

sadā-śivākhyā tan-mūrtis tamogandha-vivarjitā sarvakāraṇa-bhūtāsāv aṅga-bhūtā svayaṃ prabhoḥ vāyavyādiṣu saiveyaṃ śiva-loke pradarśitā

---

1.2.32

तथा च ब्रह्म-संहितायाम् आदि-शिव-कथने (5.8) - नियतिः सा रमा देवि तत्-प्रिया तद्-वशं तदा तल्-लिङ्गं भगवान् शम्भुर् ज्योति-रूपः सनातनः या योनिः सापरा शक्तिः इत्य् आदि

tathā ca brahma-saṃhitāyām ādi-śiva-kathane (5.8) - niyatiḥ sā ramā devi tat-priyā tad-vaśaṃ tadā tal-liṅgaṃ bhagavān śambhur jyoti-rūpaḥ sanātanaḥ yā yoniḥ sāparā śaktiḥ ity ādi

---

1.2.33

श्री-विष्णुः, यथा श्री-तृतीये (3.8.16) तल् लोक-पद्मं स उ एव विष्णुः प्रावीविशत् सर्व-गुणावभासम् तस्मिन् स्वयं वेदमयो विधाता स्वयम्भुवं यं स्म वदन्ति सो ऽभूत् इति

śrī-viṣṇuḥ, yathā śrī-tṛtīye (3.8.16) tal loka-padmaṃ sa u eva viṣṇuḥ prāvīviśat sarva-guṇāvabhāsam tasmin svayaṃ vedamayo vidhātā svayambhuvaṃ yaṃ sma vadanti so 'bhūt iti

---

1.2.34

यो विष्णुः पठ्यते सोऽसौ क्षीराम्बुधिशयो मतः गर्भोदशायिनस् तस्य विलासत्वान् मुन्श्वरैः नारायणो विराड् अन्तर्यामी चायं निगद्यते

yo viṣṇuḥ paṭhyate so'sau kṣīrāmbudhiśayo mataḥ garbhodaśāyinas tasya vilāsatvān munśvaraiḥ nārāyaṇo virāḍ antaryāmī cāyaṃ nigadyate

---

1.2.35

विष्णु-धर्मोत्तराद्य्-उक्ता याः पूर्योऽजाण्ड-मध्यतः सन्ति विष्णु-प्रकाशानां ताः कथ्यन्ते समासतः

viṣṇu-dharmottarādy-uktā yāḥ pūryo'jāṇḍa-madhyataḥ santi viṣṇu-prakāśānāṃ tāḥ kathyante samāsataḥ

---

1.2.36

यथा - रुद्रोपरिष्टाद् अपरः पञ्चायुत-प्रमाणतः अगम्यः सर्व-लोकानां विष्णु-लोकः प्रकीर्तितः

yathā - rudropariṣṭād aparaḥ pañcāyuta-pramāṇataḥ agamyaḥ sarva-lokānāṃ viṣṇu-lokaḥ prakīrtitaḥ

---

1.2.37

तस्योपरिष्टाद् ब्रह्माण्डः काञ्चनोद्दीप्ति-संयुतः मेरोस् तु पूर्व-दिग्-भागे मध्ये तु लवणोदधेः विष्णुलोको महान् प्रोक्तः सलिलान्तर-संस्थितः

tasyopariṣṭād brahmāṇḍaḥ kāñcanoddīpti-saṃyutaḥ meros tu pūrva-dig-bhāge madhye tu lavaṇodadheḥ viṣṇuloko mahān proktaḥ salilāntara-saṃsthitaḥ

---

1.2.38

तत्र स्वपिति घर्माम्भे देवदेवो जनार्दनः लक्ष्मी-सहायः सततं शेष-पर्यङ्कम् आस्थितः

tatra svapiti gharmāmbhe devadevo janārdanaḥ lakṣmī-sahāyaḥ satataṃ śeṣa-paryaṅkam āsthitaḥ

---

1.2.39

मेरोश् च पूर्व-दिग्-भागे मध्ये क्षीरार्णवस्य च क्षीराम्बु-मध्यगा शुभ्रा देवस्यान्या तथा पुरी

meroś ca pūrva-dig-bhāge madhye kṣīrārṇavasya ca kṣīrāmbu-madhyagā śubhrā devasyānyā tathā purī

---

1.2.40

लक्ष्मी-सहायस् तत्रास्ते शेषासन-गतः प्रभुः तत्रापि चतुरो मासान् सुप्तस् तिष्ठति वार्षिकान्

lakṣmī-sahāyas tatrāste śeṣāsana-gataḥ prabhuḥ tatrāpi caturo māsān suptas tiṣṭhati vārṣikān

---

1.2.41

तस्मिन्न् अवाचि दिग्-भागे मध्ये क्षीरार्णवस्य तु योजनानां सहस्राणि मण्डलः पञ्च-विंशतिः श्वेतद्वीपतया ख्यातो द्वीपः परम-शोभनः

tasminn avāci dig-bhāge madhye kṣīrārṇavasya tu yojanānāṃ sahasrāṇi maṇḍalaḥ pañca-viṃśatiḥ śvetadvīpatayā khyāto dvīpaḥ parama-śobhanaḥ

---

1.2.42

नराः सूर्य-प्रभास् तत्र शीतांशु-सम-दर्शनाः तेजसा दुर्निरीक्ष्याश् च देवानाम् अपि यादव

narāḥ sūrya-prabhās tatra śītāṃśu-sama-darśanāḥ tejasā durnirīkṣyāś ca devānām api yādava

---

1.2.43

ब्रह्माण्डे च - श्वेतो नाम महान् अस्ति द्वीपः क्षीराब्धि-वेष्टितः लक्ष-योजन-विस्तारः सुरम्यः सर्व-काञ्चनः

brahmāṇḍe ca - śveto nāma mahān asti dvīpaḥ kṣīrābdhi-veṣṭitaḥ lakṣa-yojana-vistāraḥ suramyaḥ sarva-kāñcanaḥ

---

1.2.44

कुन्देन्दु-कुमुद-प्रख्यैर् लोल-कल्लोल-राशिभिः धौताम् अल-शिलोपेतः समन्तात् क्षीर-वारिधेः

kundendu-kumuda-prakhyair lola-kallola-rāśibhiḥ dhautām ala-śilopetaḥ samantāt kṣīra-vāridheḥ

---

1.2.45

इति किं च विष्णु-पुराणादौ मोक्ष-धर्मे च कीर्तितम् क्षीराब्धेर् उत्तरे तीरे श्वेत-द्वीपो भवेद् इति

iti kiṃ ca viṣṇu-purāṇādau mokṣa-dharme ca kīrtitam kṣīrābdher uttare tīre śveta-dvīpo bhaved iti

---

1.2.46

शुद्धोदाद् उत्तरे श्वेतद्वीपं स्यात् पाद्म-सम्मतम्

śuddhodād uttare śvetadvīpaṃ syāt pādma-sammatam

---

1.2.47

विष्णुः सत्त्वं तनोतीति शास्त्रे सत्त्व-तनुं स्मृतः अवतार-गणश् चास्य भवेत् सत्त्व-तनुस् तथा बहिरङ्गम् अधिष्ठानम् इति वा तस्य तत् तनुः

viṣṇuḥ sattvaṃ tanotīti śāstre sattva-tanuṃ smṛtaḥ avatāra-gaṇaś cāsya bhavet sattva-tanus tathā bahiraṅgam adhiṣṭhānam iti vā tasya tat tanuḥ

---

1.2.48

अतो निर्गुणता सम्यक् सर्व-शास्त्रे प्रसिध्यति

ato nirguṇatā samyak sarva-śāstre prasidhyati

---

1.2.49

तथा हि श्री-दशमे (10.88.4) हरिर् हि निर्गुणः साक्षात् पुरुषः प्रकृतेः परः स सर्व-दृग् उपद्रष्टा तं भजन् निर्गुणो भवेत् इति

tathā hi śrī-daśame (10.88.4) harir hi nirguṇaḥ sākṣāt puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ sa sarva-dṛg upadraṣṭā taṃ bhajan nirguṇo bhavet iti

---

1.2.50

तेन सत्त्व-तनोर् अस्मात् श्रेयांसि स्युर् इतीरितम्

tena sattva-tanor asmāt śreyāṃsi syur itīritam

---

1.2.51

इत्य् अतो विहिता शास्त्रे तद्-भक्तेर् एव नित्यता

ity ato vihitā śāstre tad-bhakter eva nityatā

---

1.2.52

तथा हि पाद्मे - स्मर्तव्यः सततं विष्णुर् विस्मर्तव्यो न जातुचित् सर्वे विधि-निषेधाः स्युर् एतयोर् एव किङ्कराः

tathā hi pādme - smartavyaḥ satataṃ viṣṇur vismartavyo na jātucit sarve vidhi-niṣedhāḥ syur etayor eva kiṅkarāḥ

---

1.2.53

अतएव तत्रैव (पद्मप् 4.93.26) व्यामोहाय चराचरस्य जगतस् ते ते पुराणागमास् तां ताम् एव हि देवतां परमिकां जल्पन्तु कल्पावधि सिद्धान्ते पुनर् एक एव भगवान् विष्णुः समस्तागम- व्यापारेषु विवेचन-व्यतिकरं नीतेषु निश्चीयते

ataeva tatraiva (padmap 4.93.26) vyāmohāya carācarasya jagatas te te purāṇāgamās tāṃ tām eva hi devatāṃ paramikāṃ jalpantu kalpāvadhi siddhānte punar eka eva bhagavān viṣṇuḥ samastāgama- vyāpāreṣu vivecana-vyatikaraṃ nīteṣu niścīyate

---

1.2.54

श्री-प्रथम-स्कन्धे (1.2.26) मुमुक्षवो घोर-रूपान् हित्वा भूत-पतीन् अथ नारायण-कलाः शान्ता भजन्ति ह्य् अनसूयवः इति

śrī-prathama-skandhe (1.2.26) mumukṣavo ghora-rūpān hitvā bhūta-patīn atha nārāyaṇa-kalāḥ śāntā bhajanti hy anasūyavaḥ iti

---

1.2.55

अत्र स्वांशा हरेर् एव कला-शब्देन कीर्तिताः

atra svāṃśā harer eva kalā-śabdena kīrtitāḥ

---

1.2.56

अतो विधि-हरादीनां निखिलानां सुपर्वणाम् श्री-विष्णोः स्वांश-वर्गेभ्यो न्यूनताभिप्रकाशिता

ato vidhi-harādīnāṃ nikhilānāṃ suparvaṇām śrī-viṣṇoḥ svāṃśa-vargebhyo nyūnatābhiprakāśitā

---

1.2.57

यथा तत्रैव (1.18.21) अथापि यत्-पाद-नखावसृष्टं जगद् विरिञ्चोपहृतार्हणाम्भः सेशं पुनात्य् अन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्-पदार्थः

yathā tatraiva (1.18.21) athāpi yat-pāda-nakhāvasṛṣṭaṃ jagad viriñcopahṛtārhaṇāmbhaḥ seśaṃ punāty anyatamo mukundāt ko nāma loke bhagavat-padārthaḥ

---

1.2.58

इति महा-वाराहे च - मत्स्य-कूर्म-वरहाद्याः समा विष्णोर् अभेदतः ब्रह्माद्याम् असमाः प्रोक्ताः प्रकृतिस् तु समासमा

iti mahā-vārāhe ca - matsya-kūrma-varahādyāḥ samā viṣṇor abhedataḥ brahmādyām asamāḥ proktāḥ prakṛtis tu samāsamā

---

1.2.59

इति अत्र प्रकृति-शब्देन चिच्-छक्तिर् अभिधीयते अभिन्न-भिन्न-रूपत्वाद् अस्यैवोक्ता समासमा

iti atra prakṛti-śabdena cic-chaktir abhidhīyate abhinna-bhinna-rūpatvād asyaivoktā samāsamā

---

1.3.1

इति पुरुषावतार-गुणावतार-निरूपणम् 2 तृतीयः परिच्छेदः लीलावतार-निरूपणम् अथ लीलावताराश् च विलिख्यन्ते यथा मति श्रीमद्-भागवतस्यानुसारेण प्रायशस् त्व् अमी

iti puruṣāvatāra-guṇāvatāra-nirūpaṇam 2 tṛtīyaḥ paricchedaḥ līlāvatāra-nirūpaṇam atha līlāvatārāś ca vilikhyante yathā mati śrīmad-bhāgavatasyānusāreṇa prāyaśas tv amī

---

1.3.2

तत्र श्री-चतुःसनः श्री-प्रथमे (1.3.6) - स एव प्रथमं देवः कौमारं सर्गम् आश्रितः चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्यम् अखण्डितम्

tatra śrī-catuḥsanaḥ śrī-prathame (1.3.6) - sa eva prathamaṃ devaḥ kaumāraṃ sargam āśritaḥ cacāra duścaraṃ brahmā brahmacaryam akhaṇḍitam

---

1.3.3

इति चतुर्भिर् अवतारोऽयम् एक एव सतां मतः सम-शब्दात् चतुर्ष्व् एव चतुःसन इति स्मृतः

iti caturbhir avatāro'yam eka eva satāṃ mataḥ sama-śabdāt caturṣv eva catuḥsana iti smṛtaḥ

---

1.3.4

शुद्ध-ज्ञानस्य भक्तेश् च प्रचारार्थम् अवातरत् पञ्चषाब्दिक-बालाभो गौरः कमल-योनितः

śuddha-jñānasya bhakteś ca pracārārtham avātarat pañcaṣābdika-bālābho gauraḥ kamala-yonitaḥ

---

1.3.5

श्री-नारदः तत्रैव (1.3.8) - तृतीयम् ऋषि-सर्गं वै देवर्षित्वम् उपेत्य सः तन्त्रं सात्वतम् आचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यतः

śrī-nāradaḥ tatraiva (1.3.8) - tṛtīyam ṛṣi-sargaṃ vai devarṣitvam upetya saḥ tantraṃ sātvatam ācaṣṭa naiṣkarmyaṃ karmaṇāṃ yataḥ

---

1.3.6

प्रवर्तनाय लोकेऽस्मिन् स्वभक्तेर् एव सर्वतः हरिर् देवर्षि-रूपेण चन्द्र-शुभ्रो विधेर् अभूत्

pravartanāya loke'smin svabhakter eva sarvataḥ harir devarṣi-rūpeṇa candra-śubhro vidher abhūt

---

1.3.7

आविर्भूयाद् इद्मे ब्राह्मे कल्प एव चतुःसनः नारदश् चानुवर्तेते कल्पेषु सकलेष्व् अपि

āvirbhūyād idme brāhme kalpa eva catuḥsanaḥ nāradaś cānuvartete kalpeṣu sakaleṣv api

---

1.3.8

श्री-वराहः तत्रैव (1.3.7) द्वितीयं तु भवायास्य रसातल-गतां महीम् उद्धरिष्यन्न् उपादत्त यज्ञेशः सौकरं वपुः

śrī-varāhaḥ tatraiva (1.3.7) dvitīyaṃ tu bhavāyāsya rasātala-gatāṃ mahīm uddhariṣyann upādatta yajñeśaḥ saukaraṃ vapuḥ

---

1.3.9

श्री-द्वितीये च (2.7.1) यत्रोद्यतः क्षिति-तलोद्धरणाय बिभ्रत् क्रौडीं तनुं सकल-यज्ञ-मयीम् अनन्तः अन्तर्-महार्णव उपागतम् आदि-दैत्यं तं दंष्ट्रयाद्रिम् इव वज्र-धरो ददार

śrī-dvitīye ca (2.7.1) yatrodyataḥ kṣiti-taloddharaṇāya bibhrat krauḍīṃ tanuṃ sakala-yajña-mayīm anantaḥ antar-mahārṇava upāgatam ādi-daityaṃ taṃ daṃṣṭrayādrim iva vajra-dharo dadāra

---

1.3.10

इति द्विर् आविरासीत् कल्पेऽस्मिन्न् आद्ये स्वायम्भुवान्तरे घ्राणाद् विधेर् धरोद्धृत्यै चाक्षुषीये तु नीरतः

iti dvir āvirāsīt kalpe'sminn ādye svāyambhuvāntare ghrāṇād vidher dharoddhṛtyai cākṣuṣīye tu nīrataḥ

---

1.3.11

हिरण्याक्षं धरोद्धारे निहन्तुं दंष्ट्रि-पुङ्गवः चतुष्पात् श्री-वराहोऽसौ नृ-वराहः क्वचिन् मतः

hiraṇyākṣaṃ dharoddhāre nihantuṃ daṃṣṭri-puṅgavaḥ catuṣpāt śrī-varāho'sau nṛ-varāhaḥ kvacin mataḥ

---

1.3.12

कदाचिज् जलद-श्यामः कदाचिच् चन्द्रपाण्डरः यज्ञ-मूर्तिः स्थविष्ठोऽयं वर्ण-द्वय-युतः स्मृतः

kadācij jalada-śyāmaḥ kadācic candrapāṇḍaraḥ yajña-mūrtiḥ sthaviṣṭho'yaṃ varṇa-dvaya-yutaḥ smṛtaḥ

---

1.3.13

दक्षात् प्राचेतसात् सृष्टिः श्रूयते चाक्षुषेऽन्तरे अतस् तत्रैव जन्मास्य हिरण्याक्षस्य युज्यते

dakṣāt prācetasāt sṛṣṭiḥ śrūyate cākṣuṣe'ntare atas tatraiva janmāsya hiraṇyākṣasya yujyate

---

1.3.14

तथा हि श्री-चतुर्थे (4.30.49) चाक्षुषे त्व् अन्तरे प्राप्ते प्राक्-सर्गे काल-विद्रुते यः ससर्ज प्रजा इष्टाः स दक्षो दैव-चोदितः

tathā hi śrī-caturthe (4.30.49) cākṣuṣe tv antare prāpte prāk-sarge kāla-vidrute yaḥ sasarja prajā iṣṭāḥ sa dakṣo daiva-coditaḥ

---

1.3.15

इति उत्तानपाद-वंश्यानां तनयस्य प्रचेतसाम् दक्षस्यैव दितिः पुत्री हिरणाक्षो दितेः सुतः

iti uttānapāda-vaṃśyānāṃ tanayasya pracetasām dakṣasyaiva ditiḥ putrī hiraṇākṣo diteḥ sutaḥ

---

1.3.16

कल्पारम्भे तदा नास्ति सुतोत्पत्तिर् मनोर् अपि क्वासौ प्राचेतसो दक्षः क्व दितिः क्व दितेः

kalpārambhe tadā nāsti sutotpattir manor api kvāsau prācetaso dakṣaḥ kva ditiḥ kva diteḥ

---

1.3.17

अतः काल-द्वयोद्भूतं श्री-वराहस्य चेष्टितम् एकत्रैवाह मैत्रेयः क्षत्तुः प्रश्नानुरोधतः

ataḥ kāla-dvayodbhūtaṃ śrī-varāhasya ceṣṭitam ekatraivāha maitreyaḥ kṣattuḥ praśnānurodhataḥ

---

1.3.18

मध्ये मन्वन्तरस्यैव मुनेः शापान् मनुं प्रति प्रलयोऽसौ बभूवेति पुराणे क्वचिद् ईर्यते

madhye manvantarasyaiva muneḥ śāpān manuṃ prati pralayo'sau babhūveti purāṇe kvacid īryate

---

1.3.19

अयम् आकस्मिको जातश् चाक्षुषस्यान्तरे मनोः प्रलयः पद्मनाभस्य लीलयेति च कुत्रचित्

ayam ākasmiko jātaś cākṣuṣasyāntare manoḥ pralayaḥ padmanābhasya līlayeti ca kutracit

---

1.3.20

सर्व-मन्वन्तरस्यान्ते प्रलयो निश्चितं भवेत् विष्णु-धर्मोत्तरे त्व् एतत् मार्कण्डेयेन भाषितम्

sarva-manvantarasyānte pralayo niścitaṃ bhavet viṣṇu-dharmottare tv etat mārkaṇḍeyena bhāṣitam

---

1.3.21

तथा हि - मन्वन्तरे परिक्षीणे देवा मन्वन्तरेश्वराः महर्लोकम् अथासाद्य तिष्ठन्ति गत-कल्मषाः

tathā hi - manvantare parikṣīṇe devā manvantareśvarāḥ maharlokam athāsādya tiṣṭhanti gata-kalmaṣāḥ

---

1.3.22

मनुश् च सह शक्रेण देवाश् च यदुनन्दन ब्रह्म-लोकं प्रपद्यन्ते पुनर् आवृत्ति-दुर्लभम्

manuś ca saha śakreṇa devāś ca yadunandana brahma-lokaṃ prapadyante punar āvṛtti-durlabham

---

1.3.23

भूतलं सतलं वज्र तोय-रूपी महेश्वरः ऊर्मि-माली महावेगः सर्वम् आवृत्य तिष्ठति

bhūtalaṃ satalaṃ vajra toya-rūpī maheśvaraḥ ūrmi-mālī mahāvegaḥ sarvam āvṛtya tiṣṭhati

---

1.3.24

भूर्लोकम् आश्रितं सर्वं तदा नश्यति यादव न विनश्यन्ति राजेन्द्र विश्रुताः कुल-पर्वताः

bhūrlokam āśritaṃ sarvaṃ tadā naśyati yādava na vinaśyanti rājendra viśrutāḥ kula-parvatāḥ

---

1.3.25

नौर् भूत्वा तु तदा देवी मही यदु-कुलोद्वह धारयत्य् अथ बीजानि सर्वाण्य् एवाविशेषतः

naur bhūtvā tu tadā devī mahī yadu-kulodvaha dhārayaty atha bījāni sarvāṇy evāviśeṣataḥ

---

1.3.26

भविष्यश् च मनुस् तत्र भविष्या ऋषयस् तथा तिष्ठन्ति राज-शार्दूल सप्त ते प्रथिता भुवि

bhaviṣyaś ca manus tatra bhaviṣyā ṛṣayas tathā tiṣṭhanti rāja-śārdūla sapta te prathitā bhuvi

---

1.3.27

मत्स्य-रूप-धरो विष्णुः शृङ्गी भूत्वा जगत्-पतिः आकर्षति तु तां नावं स्थानात् स्थानं तु लीलया

matsya-rūpa-dharo viṣṇuḥ śṛṅgī bhūtvā jagat-patiḥ ākarṣati tu tāṃ nāvaṃ sthānāt sthānaṃ tu līlayā

---

1.3.28

हिमाद्रि-शिखरे नावं बद्धा देवो जगत्-पतिः मत्स्यस् त्व् अदृश्यो भवति ते च तिष्ठन्ति तत्रगाः

himādri-śikhare nāvaṃ baddhā devo jagat-patiḥ matsyas tv adṛśyo bhavati te ca tiṣṭhanti tatragāḥ

---

1.3.29

कृत-तुल्यं ततः कालं यावत् प्रक्षालनं स्मृतम् आपः शमम् अथो यान्ति यथा-पूर्वं नराधिप ऋषयश् च मनुश् चैव सर्वं कुर्वन्ति ते तदा

kṛta-tulyaṃ tataḥ kālaṃ yāvat prakṣālanaṃ smṛtam āpaḥ śamam atho yānti yathā-pūrvaṃ narādhipa ṛṣayaś ca manuś caiva sarvaṃ kurvanti te tadā

---

1.3.30

इति मनोर् अन्ते लयो नास्ति मनवेऽदर्शि मायया विष्णुनेति ब्रुवाणैस् तु स्वाभिर् नैष मन्यते

iti manor ante layo nāsti manave'darśi māyayā viṣṇuneti bruvāṇais tu svābhir naiṣa manyate

---

1.3.31

श्री-मत्स्यः श्री-प्रथमे (1.3.15) - रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषोदधि-सम्प्लवे नाव्य् आरोप्य मही-मय्याम् अपाद् वैवस्वतं मनुम्

śrī-matsyaḥ śrī-prathame (1.3.15) - rūpaṃ sa jagṛhe mātsyaṃ cākṣuṣodadhi-samplave nāvy āropya mahī-mayyām apād vaivasvataṃ manum

---

1.3.32

श्री-द्वितीये (2.7.22) च मत्स्यो युगान्त-समये मनुनोपलब्धः क्षोणीमयो निखिल-जीव-निकाय-केतः विस्रंसितान् उरु-भये सलिले मुखान् मे आदाय तत्र विजहार ह वेद-मार्गान्

śrī-dvitīye (2.7.22) ca matsyo yugānta-samaye manunopalabdhaḥ kṣoṇīmayo nikhila-jīva-nikāya-ketaḥ visraṃsitān uru-bhaye salile mukhān me ādāya tatra vijahāra ha veda-mārgān

---

1.3.33

पाद्मे च - एवम् उक्तो हृषीकेशो ब्रह्मणा परमेश्वरः मत्स्य-रूपं समास्थाय प्रविवेश महोदधिम्

pādme ca - evam ukto hṛṣīkeśo brahmaṇā parameśvaraḥ matsya-rūpaṃ samāsthāya praviveśa mahodadhim

---

1.3.34

मत्स्योऽपि प्रादुरभवद् द्विः कल्पेऽस्मिन् वराहवत् आदौ स्वायम्भुवीयस्य दैत्यं घ्नन्न् आहरच् छ्रुतीः अन्ते तु चाक्षुषीयस्य कृपां सत्यव्रतेऽकरोत्

matsyo'pi prādurabhavad dviḥ kalpe'smin varāhavat ādau svāyambhuvīyasya daityaṃ ghnann āharac chrutīḥ ante tu cākṣuṣīyasya kṛpāṃ satyavrate'karot

---

1.3.35

अन्त्येन सार्ध-पद्येन प्रोक्तम् आद्यस्य चेष्टितम् पूर्व-सार्धेन चान्त्यस्य मत्स्यो ज्ञेयो वराहवत्

antyena sārdha-padyena proktam ādyasya ceṣṭitam pūrva-sārdhena cāntyasya matsyo jñeyo varāhavat

---

1.3.36

उपलक्षणम् एवैतत् अन्य-मन्वन्तरस्य च विष्णु-धर्मोत्तराज् ज्ञेयाः प्रादुर्भावाश् चतुर्दश

upalakṣaṇam evaitat anya-manvantarasya ca viṣṇu-dharmottarāj jñeyāḥ prādurbhāvāś caturdaśa

---

1.3.37

श्री-यज्ञः श्री-प्रथमे (1.3.22) - नर-देवत्वम् आपन्नः सुर-कार्य-चिकीर्षया समुद्र-निग्रहादीनि चक्रे वीर्याण्य् अतः परम्

śrī-yajñaḥ śrī-prathame (1.3.22) - nara-devatvam āpannaḥ sura-kārya-cikīrṣayā samudra-nigrahādīni cakre vīryāṇy ataḥ param

---

1.3.38

इति त्रयाणाम् एव लोकानां महार्ति-हरणाद् असौ मातामहेन मनुना हरिर् इत्य् अपि शब्दितः

iti trayāṇām eva lokānāṃ mahārti-haraṇād asau mātāmahena manunā harir ity api śabditaḥ

---

1.3.39

श्री-नर-नारायणौ तत्रैव (1.3.9) तुर्ये धर्म-कला-सर्गे नर-नारायणाव् ऋषी भूत्वात्मोपशमोपेतम् अकरोद् दुश्चरं तपः

śrī-nara-nārāyaṇau tatraiva (1.3.9) turye dharma-kalā-sarge nara-nārāyaṇāv ṛṣī bhūtvātmopaśamopetam akarod duścaraṃ tapaḥ

---

1.3.40

इति शास्त्रेऽन्यौ हरि-कृष्णाख्याव् अनयोः सोदरौ स्मृतौ एभिर् एकोऽवतारः स्यात् चतुर्भिः सनकादिवत्

iti śāstre'nyau hari-kṛṣṇākhyāv anayoḥ sodarau smṛtau ebhir eko'vatāraḥ syāt caturbhiḥ sanakādivat

---

1.3.41

श्री-कपिलः तत्रैव (1.3.10) पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः काल-विप्लुतम् प्रोवाचासुरये साङ्ख्यं तत्त्व-ग्राम-विनिर्णयम्

śrī-kapilaḥ tatraiva (1.3.10) pañcamaḥ kapilo nāma siddheśaḥ kāla-viplutam provācāsuraye sāṅkhyaṃ tattva-grāma-vinirṇayam

---

1.3.42

इति देवहूत्यां कर्दमतः प्रादुर्भावम् असौ गतः प्रोक्तः कपिलवर्णत्वात् कपिलाख्यो विरिञ्चिना

iti devahūtyāṃ kardamataḥ prādurbhāvam asau gataḥ proktaḥ kapilavarṇatvāt kapilākhyo viriñcinā

---

1.3.43

पाद्मे - कपिलो वासुदेवांशस् तत्त्वं साङ्ख्यं जगाद ह ब्रह्मादिभ्यश् च देवेभ्यो भृग्वादिभ्यस् तथैव च तथैवासुरयेसर्ववेदार्थैर् उपबृंहितम्

pādme - kapilo vāsudevāṃśas tattvaṃ sāṅkhyaṃ jagāda ha brahmādibhyaś ca devebhyo bhṛgvādibhyas tathaiva ca tathaivāsurayesarvavedārthair upabṛṃhitam

---

1.3.44

सर्व-वेद-विरुद्धं च कपिलोऽन्यो जगाद ह साङ्ख्यम् आसुरयेऽनय्समि कुतर्क-परिबृंहितम्

sarva-veda-viruddhaṃ ca kapilo'nyo jagāda ha sāṅkhyam āsuraye'naysami kutarka-paribṛṃhitam

---

1.3.45

श्री-दत्तः श्री-द्वितीये (2.7.4) अत्रेर् अपत्यम् अभिकाङ्क्षत आह तुष्टो दत्तो मयाहम् इति यद् भगवान् स दत्तः यत्-पाद-पङ्कज-पराग-पवित्र-देहा योगर्द्धिम् आपुर् उभयीं यदु-हैहयाद्याः

śrī-dattaḥ śrī-dvitīye (2.7.4) atrer apatyam abhikāṅkṣata āha tuṣṭo datto mayāham iti yad bhagavān sa dattaḥ yat-pāda-paṅkaja-parāga-pavitra-dehā yogarddhim āpur ubhayīṃ yadu-haihayādyāḥ

---

1.3.46

श्री-प्रथमे च (1.3.11) षष्ठम् अत्रेर् अपत्यत्वं वृतः प्राप्तो ऽनसूयया आन्वीक्षिकीम् अलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान्

śrī-prathame ca (1.3.11) ṣaṣṭham atrer apatyatvaṃ vṛtaḥ prāpto 'nasūyayā ānvīkṣikīm alarkāya prahlādādibhya ūcivān

---

1.3.47

श्री-ब्रह्माण्डे तु कथितम् अत्रि-पत्न्यानुसूयया प्रार्थितो भगवान् अत्रेर् अपत्यत्वम् उपेयिवान्

śrī-brahmāṇḍe tu kathitam atri-patnyānusūyayā prārthito bhagavān atrer apatyatvam upeyivān

---

1.3.48

तथा हि - वरं दत्त्वानसूयायै विष्णुः सर्व-जगन्मयः अत्रेः पुत्रोऽभवत् तस्यां स्वेच्छा-मानुष-विग्रहः दत्तात्रेय इति ख्यातो यति-वेश-विभूषितः

tathā hi - varaṃ dattvānasūyāyai viṣṇuḥ sarva-jaganmayaḥ atreḥ putro'bhavat tasyāṃ svecchā-mānuṣa-vigrahaḥ dattātreya iti khyāto yati-veśa-vibhūṣitaḥ

---

1.3.49

श्री-हयशीर्षा श्री-द्वितीये (2.7.11) सत्रे ममास भगवान् हय-शीरषाथो साक्षात् स यज्ञ-पुरुषस् तपनीय-वर्णः छन्दोमयो मखमयो ऽखिल-देवतात्मा वाचो बभूवुर् उशतीः श्वसतो ऽस्य नस्तः

śrī-hayaśīrṣā śrī-dvitīye (2.7.11) satre mamāsa bhagavān haya-śīraṣātho sākṣāt sa yajña-puruṣas tapanīya-varṇaḥ chandomayo makhamayo 'khila-devatātmā vāco babhūvur uśatīḥ śvasato 'sya nastaḥ

---

1.3.50

इति प्रादुर्भूयैव यज्ञाग्नेर् दानवौ मधु-कैटभौ हत्वा प्रयानयद् वेदान् पुनर् वागीश्वरी-पतिः

iti prādurbhūyaiva yajñāgner dānavau madhu-kaiṭabhau hatvā prayānayad vedān punar vāgīśvarī-patiḥ

---

1.3.51

श्री-हंसः श्री-द्वितीये (2.7.19) तुभ्यं च नारद भृशं भगवान् विवृद्ध- भावेन साधु परितुष्ट उवाच योगम् ज्ञानं च भागवतम् आत्म-सतत्त्व-दीपं यद् वासुदेव-शरणा विदुर् अञ्जसैव

śrī-haṃsaḥ śrī-dvitīye (2.7.19) tubhyaṃ ca nārada bhṛśaṃ bhagavān vivṛddha- bhāvena sādhu parituṣṭa uvāca yogam jñānaṃ ca bhāgavatam ātma-satattva-dīpaṃ yad vāsudeva-śaraṇā vidur añjasaiva

---

1.3.52

इति शक्तोऽखिल-विवेकेऽहं क्षीर-नीर-विभागवत् इति व्यञ्जन्न् अयं राज-हंसो व्यक्तिं जलाद् गतः

iti śakto'khila-viveke'haṃ kṣīra-nīra-vibhāgavat iti vyañjann ayaṃ rāja-haṃso vyaktiṃ jalād gataḥ

---

1.3.53

श्री-ध्रुव-प्रियः तत्रैव (2.7.8) विद्धः सपत्न्य्-उदित-पत्रिभिर् अन्ति राज्ञो बालो ऽपि सन्न् उपगतस् तपसे वनानि तस्मा अदाद् ध्रुव-गतिं गृणते प्रसन्नो दिव्याः स्तुवन्ति मुनयो यद् उपर्य्-अधस्तात्

śrī-dhruva-priyaḥ tatraiva (2.7.8) viddhaḥ sapatny-udita-patribhir anti rājño bālo 'pi sann upagatas tapase vanāni tasmā adād dhruva-gatiṃ gṛṇate prasanno divyāḥ stuvanti munayo yad upary-adhastāt

---

1.3.54

इति स्वायम्भुवेऽवतारोक्तेर् नाम्नश् चाकथनाद् इह यज्ञादीनां च तत्रोक्त्या पारिशेष्य-प्रमाणतः प्रसिद्ध्या पृश्नि-गर्भेति तद्-आख्यास्य निगद्यते हन्तायम् अद्रिर् इत्य् आदौ पद्ये गोवर्धनाद्रिवत्

iti svāyambhuve'vatārokter nāmnaś cākathanād iha yajñādīnāṃ ca tatroktyā pāriśeṣya-pramāṇataḥ prasiddhyā pṛśni-garbheti tad-ākhyāsya nigadyate hantāyam adrir ity ādau padye govardhanādrivat

---

1.3.55

तथा श्री-दशमे (10.3.32) त्वम् एव पूर्व-सर्गे ऽभूः पृश्निः स्वायम्भुवे सति तदायं सुतपा नाम प्रजापतिर् अकल्मषः अहं सुतो वाम् अभवं पृश्निगर्भ इति स्मृतः

tathā śrī-daśame (10.3.32) tvam eva pūrva-sarge 'bhūḥ pṛśniḥ svāyambhuve sati tadāyaṃ sutapā nāma prajāpatir akalmaṣaḥ ahaṃ suto vām abhavaṃ pṛśnigarbha iti smṛtaḥ

---

1.3.56

इति अस्यात्र चरितानुक्त्या नामानुक्त्या च तत्र वै परस्परम् अपेक्षित्वाद् युक्ता चैकत्र सङ्गतिः

iti asyātra caritānuktyā nāmānuktyā ca tatra vai parasparam apekṣitvād yuktā caikatra saṅgatiḥ

---

1.3.57

अत्रागमन-मात्रेण यदि स्याद् अवतारता अन्यत्रापि प्रसज्येत यथेष्टं तत्-प्रकल्पना

atrāgamana-mātreṇa yadi syād avatāratā anyatrāpi prasajyeta yatheṣṭaṃ tat-prakalpanā

---

1.3.58

श्री-ऋषभः श्री-प्रथमे (1.3.13) अष्टमे मेरुदेव्यां तु नाभेर् जात उरुक्रमः दर्शयन् वर्त्म धीराणां सर्वाश्रम-नमस्कृतम्

śrī-ṛṣabhaḥ śrī-prathame (1.3.13) aṣṭame merudevyāṃ tu nābher jāta urukramaḥ darśayan vartma dhīrāṇāṃ sarvāśrama-namaskṛtam

---

1.3.59

शुक्लः परमहंसानां धर्मं ज्ञापयितुं प्रभुः व्यक्तो गुणैर् वरिष्ठत्वाद् विख्यात ऋषभाख्यया

śuklaḥ paramahaṃsānāṃ dharmaṃ jñāpayituṃ prabhuḥ vyakto guṇair variṣṭhatvād vikhyāta ṛṣabhākhyayā

---

1.3.60

श्री-पृथुः तत्रैव (1.3.14) ऋषिभिर् याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपुः दुग्धेमाम् ओषधीर् विप्रास् तेनायं स उशत्तमः

śrī-pṛthuḥ tatraiva (1.3.14) ṛṣibhir yācito bheje navamaṃ pārthivaṃ vapuḥ dugdhemām oṣadhīr viprās tenāyaṃ sa uśattamaḥ

---

1.3.61

इति मथ्यमानान् मुनि-गणैर् असव्याद् वैण-बाहुतः प्रादुर्भूतो महाराजः शुद्ध-स्वर्ण-रुचिः पृथुः

iti mathyamānān muni-gaṇair asavyād vaiṇa-bāhutaḥ prādurbhūto mahārājaḥ śuddha-svarṇa-ruciḥ pṛthuḥ

---

1.3.62

आद्ये व्यक्ताः कुमाराद्याः पृथ्व्-अन्ताश् च त्रयोदश केलोअमत्स्यौ पुनर् व्यक्तिं चाक्षुषीये तु जग्मतुः

ādye vyaktāḥ kumārādyāḥ pṛthv-antāś ca trayodaśa keloamatsyau punar vyaktiṃ cākṣuṣīye tu jagmatuḥ

---

1.3.64

अथ श्री-नृसिंहः तत्रैव (1.3.18) चतुर्दशं नारसिंहं बिभ्रद् दैत्येन्द्रम् ऊर्जितम् ददार करजैर् ऊराव् एरकां कट-कृद् यथा

atha śrī-nṛsiṃhaḥ tatraiva (1.3.18) caturdaśaṃ nārasiṃhaṃ bibhrad daityendram ūrjitam dadāra karajair ūrāv erakāṃ kaṭa-kṛd yathā

---

1.3.65

षष्ठेऽन्तरेऽब्धिमथनान् नृहरेः पूर्व-भाविता अतः प्राग् एष कूर्मादेर् व्यक्तिं षष्ठेऽन्तरे गतः

ṣaṣṭhe'ntare'bdhimathanān nṛhareḥ pūrva-bhāvitā ataḥ prāg eṣa kūrmāder vyaktiṃ ṣaṣṭhe'ntare gataḥ

---

1.3.66

श्री-कूर्मः तत्रैव (1.3.16) सुरासुराणाम् उदधिं मथ्नतां मन्दराचलम् दध्रे कमठ-रूपेण पृष्ठ एकादशे विभुः

śrī-kūrmaḥ tatraiva (1.3.16) surāsurāṇām udadhiṃ mathnatāṃ mandarācalam dadhre kamaṭha-rūpeṇa pṛṣṭha ekādaśe vibhuḥ

---

1.3.67

इति पाद्मे प्रोक्तं दधे क्षौणीमयम् एवार्थितः सुरैः शास्त्रान्तरे तु भूधारी कल्पादौ प्रकटोऽभवत्

iti pādme proktaṃ dadhe kṣauṇīmayam evārthitaḥ suraiḥ śāstrāntare tu bhūdhārī kalpādau prakaṭo'bhavat

---

1.3.68

श्री-धन्वन्तरि-मोहिन्यौ तत्रैव (1.3.17) धान्वन्तरं द्वादशमं त्रयोदशमम् एव च अपाययत् सुरान् अन्यान् मोहिन्या मोहयन् स्त्रिया

śrī-dhanvantari-mohinyau tatraiva (1.3.17) dhānvantaraṃ dvādaśamaṃ trayodaśamam eva ca apāyayat surān anyān mohinyā mohayan striyā

---

1.3.69

इति तत्र श्री-धन्वन्तरिः - षष्ठे च सप्तमे चायं द्विराविर्भावम् आगतः

iti tatra śrī-dhanvantariḥ - ṣaṣṭhe ca saptame cāyaṃ dvirāvirbhāvam āgataḥ

---

1.3.70

षष्ठेऽन्तरेऽब्धि-मथनाद् धृतामृत-कमण्डलुः उद्गतो द्विभुजः श्यामः आयुर्वेद-प्रवर्तकः सप्तमे च तथा-रूपः काशीराज-सुतोऽभवत्

ṣaṣṭhe'ntare'bdhi-mathanād dhṛtāmṛta-kamaṇḍaluḥ udgato dvibhujaḥ śyāmaḥ āyurveda-pravartakaḥ saptame ca tathā-rūpaḥ kāśīrāja-suto'bhavat

---

1.3.71

श्री-मोहिनी दैत्यानां मोहनायासौ प्रमोदाय च धुर्जणः अजितो मोहिनी-मूर्त्या द्विराविर्भावम् आगतः

śrī-mohinī daityānāṃ mohanāyāsau pramodāya ca dhurjaṇḥ ajito mohinī-mūrtyā dvirāvirbhāvam āgataḥ

---

1.3.72

इति षष्ठेऽत्र चत्वारो नृसिंहायाः प्रकीर्तिताः

iti ṣaṣṭhe'tra catvāro nṛsiṃhāyāḥ prakīrtitāḥ

---

1.3.73

श्री-वामनः तत्रैव (1.3.19) पञ्चदशं वामनकं कृत्वागाद् अध्वरं बलेः पद-त्रयं याचमानः प्रत्यादित्सुस् त्रि-पिष्टपम्

śrī-vāmanaḥ tatraiva (1.3.19) pañcadaśaṃ vāmanakaṃ kṛtvāgād adhvaraṃ baleḥ pada-trayaṃ yācamānaḥ pratyāditsus tri-piṣṭapam

---

1.3.74

इति वामनस् त्रिर् अभिव्यक्तं कल्पेऽस्मिन् प्रतिपेदिवान् तत्रादौ दानवेन्द्रस्य वास्कलेर् अध्वरं ययौ ततो वैवस्वतीयेऽस्मिन् धुन्धोर् मखम् असौ गतः अदितौ कश्यपाज् जातः सप्तमेऽस्य चतुर्युगे प्रतिग्रह-कृते जातास् त्रय एव त्रिविक्रमाः

iti vāmanas trir abhivyaktaṃ kalpe'smin pratipedivān tatrādau dānavendrasya vāskaler adhvaraṃ yayau tato vaivasvatīye'smin dhundhor makham asau gataḥ aditau kaśyapāj jātaḥ saptame'sya caturyuge pratigraha-kṛte jātās traya eva trivikramāḥ

---

1.3.75

श्री-भार्गवः तत्रैव (1.3.20) अवतारे षोडशमे पश्यन् ब्रह्म-द्रुहो नृपान् त्रिः-सप्त-कृत्वः कुपितो निः-क्षत्राम् अकरोन् महीम्

śrī-bhārgavaḥ tatraiva (1.3.20) avatāre ṣoḍaśame paśyan brahma-druho nṛpān triḥ-sapta-kṛtvaḥ kupito niḥ-kṣatrām akaron mahīm

---

1.3.76

इति रेणुका-जमदग्निभ्यां गौरो व्यक्तिम् असौ गतः प्राहुः सप्तदशे केचिद् द्वाविंशेऽन्ये चतुर्युगे

iti reṇukā-jamadagnibhyāṃ gauro vyaktim asau gataḥ prāhuḥ saptadaśe kecid dvāviṃśe'nye caturyuge

---

1.3.77

श्री-राघवेन्द्रः तत्रैव (1.3.22) नर-देवत्वम् आपन्नः सुर-कार्य-चिकीर्षया समुद्र-निग्रहादीनि चक्रे वीर्याण्य् अतः परम्

śrī-rāghavendraḥ tatraiva (1.3.22) nara-devatvam āpannaḥ sura-kārya-cikīrṣayā samudra-nigrahādīni cakre vīryāṇy ataḥ param

1.3.78

इति कौशल्यायां दशरथान् नवदूर्वादल-द्युतिः त्रेतायाम् आविरभवत् चतुर्विंशे चतुर्युगे भरतेन सुमित्राया नन्दनाभ्यां च संयुतः

iti kauśalyāyāṃ daśarathān navadūrvādala-dyutiḥ tretāyām āvirabhavat caturviṃśe caturyuge bharatena sumitrāyā nandanābhyāṃ ca saṃyutaḥ

---

1.3.79

अस्य शास्त्रे त्रयो व्यूहा लक्ष्मणआद्या अमी स्मृताः भरतोऽत्र घनश्यामः सौमित्री कनक-प्रभौ

asya śāstre trayo vyūhā lakṣmaṇaādyā amī smṛtāḥ bharato'tra ghanaśyāmaḥ saumitrī kanaka-prabhau

---

1.3.80

पाद्मे भरत-शत्रुघ्नौ शङ्ख-चक्रतयोदितौ श्री-लक्ष्मणस् तु तत्रैव शेष इत्य् अभिशब्दितः

pādme bharata-śatrughnau śaṅkha-cakratayoditau śrī-lakṣmaṇas tu tatraiva śeṣa ity abhiśabditaḥ

---

1.3.81

श्री-व्यासः तत्रैव (1.3.21) - ततः सप्तदशे जातः सत्यवत्यां पराशरात् चक्रे वेद-तरोः शाखा दृष्ट्वा पुंसो ऽल्प-मेधसः

śrī-vyāsaḥ tatraiva (1.3.21) - tataḥ saptadaśe jātaḥ satyavatyāṃ parāśarāt cakre veda-taroḥ śākhā dṛṣṭvā puṃso 'lpa-medhasaḥ

---

1.3.82

इति द्वैपायनोऽस्मि व्यासानाम् इति शौरिर् यद् ऊचिवान् अतो विष्णु-पुराणादौ विशेषेणैव वर्णितः

iti dvaipāyano'smi vyāsānām iti śaurir yad ūcivān ato viṣṇu-purāṇādau viśeṣeṇaiva varṇitaḥ

---

1.3.83

यथा (विप् 3.4.5; म्भ् 12.346.11) - कृष्ण-द्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं स्वयम् को ह्य् अन्यः पुण्डरीकाक्षान् महाभारत-कृद् भवेत् इति

yathā (vip 3.4.5; mbh 12.346.11) - kṛṣṇa-dvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ svayam ko hy anyaḥ puṇḍarīkākṣān mahābhārata-kṛd bhavet iti

---

1.3.84

श्रूयतेऽपान्तरतमा द्वैपायन्यम् अगाद् इति किं सायुज्यं गतः सोऽत्र विष्ण्व्-अंशः सोऽपि वा भवेत् तस्माद् आवेश एवायम् इति केचिद् वदन्ति च

śrūyate'pāntaratamā dvaipāyanyam agād iti kiṃ sāyujyaṃ gataḥ so'tra viṣṇv-aṃśaḥ so'pi vā bhavet tasmād āveśa evāyam iti kecid vadanti ca

---

1.3.85

अथ श्री-राम-कृष्णौ श्री-प्रथमे (1.3.23) एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी राम-कृष्णाव् इति भुवो भगवान् अहरद् भरम्

atha śrī-rāma-kṛṣṇau śrī-prathame (1.3.23) ekonaviṃśe viṃśatime vṛṣṇiṣu prāpya janmanī rāma-kṛṣṇāv iti bhuvo bhagavān aharad bharam

---

1.3.86

इति श्री-रामः - एष मातृद्वये व्यक्तो जनकाद् वसुदेवतः यो नव्य-घन-साराभो घन-श्यामाम्बरः सदा

iti śrī-rāmaḥ - eṣa mātṛdvaye vyakto janakād vasudevataḥ yo navya-ghana-sārābho ghana-śyāmāmbaraḥ sadā

---

1.3.87

सङ्कर्षणो द्वितीयो यो व्यूहः रामः स एव हि पृथ्वी-धरेण शेषेण सम्भूय व्यक्तिम् ईयिवान्

saṅkarṣaṇo dvitīyo yo vyūhaḥ rāmaḥ sa eva hi pṛthvī-dhareṇa śeṣeṇa sambhūya vyaktim īyivān

---

1.3.88

शेषो द्विधा महीधारी श्य्यारूपश् च शार्ङ्गिणः तत्र सङ्कर्षणावेशाद् भूभृत् सङ्कर्षणो मतः शय्या-रूपस् तथा तस्य सख्य-दास्याभिमानवान्

śeṣo dvidhā mahīdhārī śyyārūpaś ca śārṅgiṇaḥ tatra saṅkarṣaṇāveśād bhūbhṛt saṅkarṣaṇo mataḥ śayyā-rūpas tathā tasya sakhya-dāsyābhimānavān

---

1.3.89

श्री-कृष्णः - एष मातरि देवक्यां पितुर् आनक-दुन्दुभेः प्रादुर्भूतो घनश्यामो द्विभुजोऽपि चतुर्भुजः

śrī-kṛṣṇaḥ - eṣa mātari devakyāṃ pitur ānaka-dundubheḥ prādurbhūto ghanaśyāmo dvibhujo'pi caturbhujaḥ

---

1.3.90

श्री-बुद्धः तत्रैव (1.3.24) ततः कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुर-द्विषाम् बुद्धो नाम्नाञ्जन-सुतः कीकटेषु भविष्यति

śrī-buddhaḥ tatraiva (1.3.24) tataḥ kalau sampravṛtte sammohāya sura-dviṣām buddho nāmnāñjana-sutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati

---

1.3.91

इति असौ व्यक्तः कलेर् अब्द-सहस्र-द्वितये गते मूर्तिः पाटल-वर्णास्य द्विभुजा चिकुरोज्झिता

iti asau vyaktaḥ kaler abda-sahasra-dvitaye gate mūrtiḥ pāṭala-varṇāsya dvibhujā cikurojjhitā

---

1.3.92

यदा सूतः कथाम् आह तदा बुद्धस्य भाविता अधुना वृत्त एवायं धर्मारण्ये यद् उद्गतः

yadā sūtaḥ kathām āha tadā buddhasya bhāvitā adhunā vṛtta evāyaṃ dharmāraṇye yad udgataḥ

---

1.3.93

श्री-कल्किः तत्रैव (1.3.25) अथासौ युग-सन्ध्यायां दस्यु-प्रायेषु राजसु जनिता विष्णु-यशसो नाम्ना कल्किर् जगत्-पतिः

śrī-kalkiḥ tatraiva (1.3.25) athāsau yuga-sandhyāyāṃ dasyu-prāyeṣu rājasu janitā viṣṇu-yaśaso nāmnā kalkir jagat-patiḥ

---

1.3.94

इति पूर्वं मनुर् दशरथो वसुदेवोऽप्य् असाव् अभूत् भावी विष्णु-यशास् चायम् इति पाद्मे प्रकीर्तितम्

iti pūrvaṃ manur daśaratho vasudevo'py asāv abhūt bhāvī viṣṇu-yaśās cāyam iti pādme prakīrtitam

---

1.3.95

ऐश्वर्यं कल्किनस् तस्य ब्रह्माण्डे सुष्ठु वर्णितम् कैश्चित् कलौ कलौ बुद्धः स्यात् कल्की चेत्य् उदीर्यते

aiśvaryaṃ kalkinas tasya brahmāṇḍe suṣṭhu varṇitam kaiścit kalau kalau buddhaḥ syāt kalkī cety udīryate

---

1.3.96

अष्टौ वैवस्वतीयेऽमी कथिता वामनादयः

aṣṭau vaivasvatīye'mī kathitā vāmanādayaḥ

---

1.3.97

कल्पावतारा इत्य् एते कथिताः पञ्च-विंशतिः प्रतिकल्पं यतः प्रायः सकृत् प्रादुर्भ्वत्य् अमी

kalpāvatārā ity ete kathitāḥ pañca-viṃśatiḥ pratikalpaṃ yataḥ prāyaḥ sakṛt prādurbhvaty amī

---

1.4.1

इति लीलावतार-निरूपणम् चतुर्थः परिच्छेदः अथ मन्वन्तरावताराः मन्वन्तरावतारोऽसौ प्रायः शक्रारि-हत्यया तत्-सहायो मुकुन्दस्य प्रादुर्भावः सुरेषु यः

iti līlāvatāra-nirūpaṇam caturthaḥ paricchedaḥ atha manvantarāvatārāḥ manvantarāvatāro'sau prāyaḥ śakrāri-hatyayā tat-sahāyo mukundasya prādurbhāvaḥ sureṣu yaḥ

---

1.4.2

युक्ते कल्पावतारत्वे यज्ञादीनाम् अपि स्फुटम् मन्वतरावतारत्वं तत्-तत्-पर्यन्त-पालनात्

yukte kalpāvatāratve yajñādīnām api sphuṭam manvatarāvatāratvaṃ tat-tat-paryanta-pālanāt

---

1.4.3

मन्वन्तरेष्व् अमी स्वायम्भुवीयादिष्व् अनुक्रमात् अवतारास् तु यज्ञाद्या बृहद्-भान्व्-अन्तिमा मताः

manvantareṣv amī svāyambhuvīyādiṣv anukramāt avatārās tu yajñādyā bṛhad-bhānv-antimā matāḥ

---

1.4.4

प्रथमे स्वायम्भुवीये यज्ञः - यज्ञस् तु पूर्वम् एवोक्तस् तेनात्र न विलिख्यते

prathame svāyambhuvīye yajñaḥ - yajñas tu pūrvam evoktas tenātra na vilikhyate

---

1.4.5

यथा अष्टम-स्कन्धे (8.1.21-22) ऋषेस् तु वेदशिरसस् तुषिता नाम पत्न्य् अभूत् तस्यां जज्ञे ततो देवो विभुर् इत्य् अभिविश्रुतः

yathā aṣṭama-skandhe (8.1.21-22) ṛṣes tu vedaśirasas tuṣitā nāma patny abhūt tasyāṃ jajñe tato devo vibhur ity abhiviśrutaḥ

---

1.4.6

अष्टाशीति-सहस्राणि मुनयो ये धृत-व्रताः अन्वशिक्षन् व्रतं तस्य कौमार-ब्रह्मचारिणः

aṣṭāśīti-sahasrāṇi munayo ye dhṛta-vratāḥ anvaśikṣan vrataṃ tasya kaumāra-brahmacāriṇaḥ

---

1.4.7

इति तृतीये औत्तमीये सत्यसेनः - (8.1.25-26) धर्मस्य सूनृतायां तु भगवान् पुरुषोत्तमः सत्यसेन इति ख्यातो जातः सत्यव्रतैः सह

iti tṛtīye auttamīye satyasenaḥ - (8.1.25-26) dharmasya sūnṛtāyāṃ tu bhagavān puruṣottamaḥ satyasena iti khyāto jātaḥ satyavrataiḥ saha

---

1.4.8

सो ऽनृत-व्रत-दुःशीलान् असतो यक्ष-राक्षसान् भूत-द्रुहो भूत-गणांश् चावधीत् सत्यजित्-सखः

so 'nṛta-vrata-duḥśīlān asato yakṣa-rākṣasān bhūta-druho bhūta-gaṇāṃś cāvadhīt satyajit-sakhaḥ

---

1.4.9

इति चतुर्थे तामसीये हरिः (8.1.30) तत्रापि जज्ञे भगवान् हरिण्यां हरिमेधसः हरिर् इत्य् आहृतो येन गजेन्द्रो मोचितो ग्रहात्

iti caturthe tāmasīye hariḥ (8.1.30) tatrāpi jajñe bhagavān hariṇyāṃ harimedhasaḥ harir ity āhṛto yena gajendro mocito grahāt

---

1.4.10

इति स्मर्यतेऽसौ सदा प्रातः सदाचार-परायणैः सर्वानिष्ट-विनाशाय हरिर् दनीत्न्द्र-मोचनः

iti smaryate'sau sadā prātaḥ sadācāra-parāyaṇaiḥ sarvāniṣṭa-vināśāya harir danītndra-mocanaḥ

---

1.4.11

पञ्चमे रैवतीये वैकुण्ठः (8.5.4-5) - पत्नी विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठैः सुर-सत्तमैः तयोः स्व-कलया जज्ञे वैकुण्ठो भगवान् स्वयम्

pañcame raivatīye vaikuṇṭhaḥ (8.5.4-5) - patnī vikuṇṭhā śubhrasya vaikuṇṭhaiḥ sura-sattamaiḥ tayoḥ sva-kalayā jajñe vaikuṇṭho bhagavān svayam

---

1.4.12

वैकुण्ठः कल्पितो येन लोको लोक-नमस्कृतः रमया प्रार्थ्यमानेन देव्या तत्-प्रिय-काम्यया

vaikuṇṭhaḥ kalpito yena loko loka-namaskṛtaḥ ramayā prārthyamānena devyā tat-priya-kāmyayā

---

1.4.13

इति महा-वैकुण्ठ-लोकस्य व्यापकस्याव्ययात्मनः प्रकटीकरणं सत्योपरि कल्पनम् उच्यते

iti mahā-vaikuṇṭha-lokasya vyāpakasyāvyayātmanaḥ prakaṭīkaraṇaṃ satyopari kalpanam ucyate

---

1.4.14

षष्ठे चाक्षुषीये अजितः (भ्प् 8.5.9-10) तत्रापि देवसम्भूत्यां वैराजस्याभवत् सुतः अजितो नाम भगवान् अंशेन जगतः पतिः

ṣaṣṭhe cākṣuṣīye ajitaḥ (bhp 8.5.9-10) tatrāpi devasambhūtyāṃ vairājasyābhavat sutaḥ ajito nāma bhagavān aṃśena jagataḥ patiḥ

---

1.4.15

पयोधिं येन निर्मथ्य सुराणां साधिता सुधा भ्रममाणोऽम्भसि धृतः कूर्म-रूपेण मन्दरः

payodhiṃ yena nirmathya surāṇāṃ sādhitā sudhā bhramamāṇo'mbhasi dhṛtaḥ kūrma-rūpeṇa mandaraḥ

---

1.4.16

इति सप्तमे वैवस्वतीये वामनः - वैवस्वतान्तरे व्यक्तः पुरैवोक्तः स वामनः भविष्याः सप्त कथ्यन्ते ते सावर्ण्यन्तरादिषु

iti saptame vaivasvatīye vāmanaḥ - vaivasvatāntare vyaktaḥ puraivoktaḥ sa vāmanaḥ bhaviṣyāḥ sapta kathyante te sāvarṇyantarādiṣu

---

1.4.17

अष्टमे सावर्णनीये सार्वभौमः (भ्प् 8.13.17) - देवगुह्यात् सरस्वत्यां सार्वभौम इति प्रभुः स्थानं पुरन्दराद् धृत्वा बलये दास्यतीश्वरः

aṣṭame sāvarṇanīye sārvabhaumaḥ (bhp 8.13.17) - devaguhyāt sarasvatyāṃ sārvabhauma iti prabhuḥ sthānaṃ purandarād dhṛtvā balaye dāsyatīśvaraḥ

---

1.4.18

इति नवमे दक्ष-सावर्णनीये ऋषभः (8.13.20) आयुष्मतो ऽम्बुधारायाम् ऋषभो भगवत्-कला भविता येन संराद्धां त्रि-लोकीं भोक्ष्यते ऽद्भुतः

iti navame dakṣa-sāvarṇanīye ṛṣabhaḥ (8.13.20) āyuṣmato 'mbudhārāyām ṛṣabho bhagavat-kalā bhavitā yena saṃrāddhāṃ tri-lokīṃ bhokṣyate 'dbhutaḥ

---

1.4.19

इति दशमे ब्रह्म-सावर्णनीये विष्वक्सेनः (8.13.23) विष्वक्सेनो विषूच्यां तु शम्भोः सख्यं करिष्यति जातः स्वांशेन भगवान् गृहे विश्वसृजो विभुः

iti daśame brahma-sāvarṇanīye viṣvaksenaḥ (8.13.23) viṣvakseno viṣūcyāṃ tu śambhoḥ sakhyaṃ kariṣyati jātaḥ svāṃśena bhagavān gṛhe viśvasṛjo vibhuḥ

---

1.4.20

इति एकादशे धर्म-सावर्णनीये धर्मसेतुः (8.13.26) आर्यकस्य सुतस् तत्र धर्मसेतुर् इति स्मृतः वैधृतायां हरेर् अंशस् त्रि-लोकीं धारयिष्यति

iti ekādaśe dharma-sāvarṇanīye dharmasetuḥ (8.13.26) āryakasya sutas tatra dharmasetur iti smṛtaḥ vaidhṛtāyāṃ harer aṃśas tri-lokīṃ dhārayiṣyati

---

1.4.21

इति द्वादशे रुद्र-सावर्णनीये सुधामा (8.13.29) स्वधामाख्यो हरेर् अंशः साधयिष्यति तन्-मनोः अन्तरं सत्य-सहसः सुनृतायाः सुतो विभुः

iti dvādaśe rudra-sāvarṇanīye sudhāmā (8.13.29) svadhāmākhyo harer aṃśaḥ sādhayiṣyati tan-manoḥ antaraṃ satya-sahasaḥ sunṛtāyāḥ suto vibhuḥ

---

1.4.22

त्रयोदशे देव-सावर्णनीये योगेश्वरः (8.13.32) देवहोत्रस्य तनय उपहर्ता दिवस्पतेः योगेश्वरो हरेर् अंशो बृहत्यां सम्भविष्यति

trayodaśe deva-sāvarṇanīye yogeśvaraḥ (8.13.32) devahotrasya tanaya upahartā divaspateḥ yogeśvaro harer aṃśo bṛhatyāṃ sambhaviṣyati

---

1.4.23

इति चतुर्दशे इन्द्र-सावर्णनीये बृहद्भानुः (8.13.35) सत्रायणस्य तनयो बृहद्भानुस् तदा हरिः वितानायां महाराज क्रिया-तन्तून् वितायिता

iti caturdaśe indra-sāvarṇanīye bṛhadbhānuḥ (8.13.35) satrāyaṇasya tanayo bṛhadbhānus tadā hariḥ vitānāyāṃ mahārāja kriyā-tantūn vitāyitā

---

1.4.24

यज्ञ-वामनयोस् तत्र पुनर् उक्ततया द्वयोः मन्वन्तरावतारास् तु सङ्ख्यायां द्वादशोदिताः

yajña-vāmanayos tatra punar uktatayā dvayoḥ manvantarāvatārās tu saṅkhyāyāṃ dvādaśoditāḥ

---

1.4.25

इति मन्वन्तरावतार-निरूपणम् अथ युगावताराः - कथ्यन्ते वर्णनामाभ्यां शुक्लः सत्य-युगे हरिः रक्तः श्यामः क्रमात् कृष्णस् त्रेतायां द्वापरे कलौ

iti manvantarāvatāra-nirūpaṇam atha yugāvatārāḥ - kathyante varṇanāmābhyāṃ śuklaḥ satya-yuge hariḥ raktaḥ śyāmaḥ kramāt kṛṣṇas tretāyāṃ dvāpare kalau

---

1.4.26

उपासनाविशेषार्थं सत्यादिषु युगेष्व् असौ मन्वन्तरावतारस् तु तथावतरति क्रमात्

upāsanāviśeṣārthaṃ satyādiṣu yugeṣv asau manvantarāvatāras tu tathāvatarati kramāt

---

1.4.27

कल्प-मन्वन्तर-युग-प्रादुर्भाव-विधायिनः अवतारा इमे त्व् एक-चत्वारिंशद् उदीरिताः

kalpa-manvantara-yuga-prādurbhāva-vidhāyinaḥ avatārā ime tv eka-catvāriṃśad udīritāḥ

---

1.4.28

वृत्ता ब्राह्मादयः कल्पाः पाद्मान्तास् ते सहस्रशः वर्तमानस् तु कल्पोऽयं श्वेत-वाराह उच्यते

vṛttā brāhmādayaḥ kalpāḥ pādmāntās te sahasraśaḥ vartamānas tu kalpo'yaṃ śveta-vārāha ucyate

---

1.4.29

ब्राह्म-कल्प-प्रथम-जे व्यक्ताः स्वायम्भुवान्तरे कुमार-नारदाद्याश् च चाक्षुषीयादिषूत्तरे

brāhma-kalpa-prathama-je vyaktāḥ svāyambhuvāntare kumāra-nāradādyāś ca cākṣuṣīyādiṣūttare

---

1.4.30

प्रायः स्वायम्भुवाद्याख्याः कल्पे कल्पे भवन्त्य् अमी मनवस् तेऽवताराश् च तथा यज्ञादि-नामकाः

prāyaḥ svāyambhuvādyākhyāḥ kalpe kalpe bhavanty amī manavas te'vatārāś ca tathā yajñādi-nāmakāḥ

---

1.4.31

तथा हि श्री-विष्णु-धर्मोत्तरे श्री-रुद्र-प्रश्नः - य एते भवता प्रोक्ता मनवश् च चतुर्दश नित्यं ब्रह्म-दिने प्राप्ते एत एव क्रमाद् द्विज भवन्त्य् उतान्ये धर्मज्ञ एतं मे छिन्धि संशयम्

tathā hi śrī-viṣṇu-dharmottare śrī-rudra-praśnaḥ - ya ete bhavatā proktā manavaś ca caturdaśa nityaṃ brahma-dine prāpte eta eva kramād dvija bhavanty utānye dharmajña etaṃ me chindhi saṃśayam

---

1.4.32

श्री-मार्कण्डेयोत्तरम् - एत एव महाराज मनवश् च चतुर्दश कल्पे कल्पे त्वया ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा

śrī-mārkaṇḍeyottaram - eta eva mahārāja manavaś ca caturdaśa kalpe kalpe tvayā jñeyā nātra kāryā vicāraṇā

---

1.4.33

एक-रूपास् त्वया प्रोक्ता ज्ञातव्याः सर्व एव हि केचित् किञ्चिद् विभिन्नाश् च मायया परमेशितुः

eka-rūpās tvayā proktā jñātavyāḥ sarva eva hi kecit kiñcid vibhinnāś ca māyayā parameśituḥ

---

1.4.34

इति अवताराश् चतुर्धा स्युर् आवेशाः प्राभवा अपि अथैव वैभवावस्थाः परावअस्थाश् च तत्र ते

iti avatārāś caturdhā syur āveśāḥ prābhavā api athaiva vaibhavāvasthāḥ parāvaasthāś ca tatra te

---

1.4.35

तत्रावेशावतारास् तु ज्ञेयाः पूर्वोक्त-रीतितः यथा कुमार-देवर्षि-वेणाङ्ग-प्रभावादयः

tatrāveśāvatārās tu jñeyāḥ pūrvokta-rītitaḥ yathā kumāra-devarṣi-veṇāṅga-prabhāvādayaḥ

---

1.4.36

यथा पाद्मे - आविष्टोऽभूत् कुमारेषु नारदे च हरिर् विभुः

yathā pādme - āviṣṭo'bhūt kumāreṣu nārade ca harir vibhuḥ

---

1.4.37

यथा तत्रैव आविवेश पृथुं देवः शङ्खी चक्री चतुर्भुजः

yathā tatraiva āviveśa pṛthuṃ devaḥ śaṅkhī cakrī caturbhujaḥ

---

1.4.38

आविष्टो भार्गवे चाभूद् इति तत्रैव कीर्तितम्

āviṣṭo bhārgave cābhūd iti tatraiva kīrtitam

---

1.4.39

तथा हि - एतत् ते कथितं देवि जामदग्नेर् महात्मनः शक्त्यावेशावतारस्य चरितं शार्ङ्गिणः प्रभोः

tathā hi - etat te kathitaṃ devi jāmadagner mahātmanaḥ śaktyāveśāvatārasya caritaṃ śārṅgiṇaḥ prabhoḥ

---

1.4.40

इति आवेशत्वं कल्किनोऽपि विष्णुधर्मे विलोक्यते

iti āveśatvaṃ kalkino'pi viṣṇudharme vilokyate

---

1.4.41

यथा - प्रत्यक्ष-रूप-धृग्-देवो दृश्यते न कलौ हरिः कृतादिष्व् इव तेनैव त्रि-युगः परिपठ्यते

yathā - pratyakṣa-rūpa-dhṛg-devo dṛśyate na kalau hariḥ kṛtādiṣv iva tenaiva tri-yugaḥ paripaṭhyate

---

1.4.42

कलेर् अन्ते च सम्प्राप्ते कल्किनं ब्रह्म-वादिनम् अनुप्रविश्य कुरुते वासुदेवो जगत्स्थितिम्

kaler ante ca samprāpte kalkinaṃ brahma-vādinam anupraviśya kurute vāsudevo jagatsthitim

---

1.4.43

पूर्वोत्पन्नेष् भूतेषु तेषु तेषु कलौ प्रभुः कृत्वा प्रवेशं कुरुते यद् अभिप्रेतम् आत्मनः

pūrvotpanneṣ bhūteṣu teṣu teṣu kalau prabhuḥ kṛtvā praveśaṃ kurute yad abhipretam ātmanaḥ

---

1.4.44

इति अतोऽमीष्वतारत्वं परं स्याद् औपचारिकम्

iti ato'mīṣvatāratvaṃ paraṃ syād aupacārikam

---

1.4.45

अथ प्राभव-वैभवाः हरि-स्वरूप-रूपा ये परावस्थेभ्य उनकाः शक्तीनां तारतम्येन क्रमात् ते तत्-तद्-आख्यकाः

atha prābhava-vaibhavāḥ hari-svarūpa-rūpā ye parāvasthebhya unakāḥ śaktīnāṃ tāratamyena kramāt te tat-tad-ākhyakāḥ

---

1.4.46

प्राभवाश् च द्विधा तत्र दृश्यन्ते शास्त्र-चक्षुषा एके नातिचिर-व्यक्ता नातिविस्तृत-कीर्तयः ते मोहिनी च हंसश् च शुक्लाद्याश् च युगानुगाः

prābhavāś ca dvidhā tatra dṛśyante śāstra-cakṣuṣā eke nāticira-vyaktā nātivistṛta-kīrtayaḥ te mohinī ca haṃsaś ca śuklādyāś ca yugānugāḥ

---

1.4.47

अपरे शास्त्र-कर्तारः प्रायः स्युर् मुनि-चेष्टिताः धन्वन्तर्य्-ऋषभौ व्यासो दत्तश् च कपिलश् च ते

apare śāstra-kartāraḥ prāyaḥ syur muni-ceṣṭitāḥ dhanvantary-ṛṣabhau vyāso dattaś ca kapilaś ca te

---

1.4.48

अथ स्युर् वैभवावस्थास् ते च कूर्मो ऋषाधिपः नारायणो नर-सखः श्री-वराह्-हयाननौ

atha syur vaibhavāvasthās te ca kūrmo ṛṣādhipaḥ nārāyaṇo nara-sakhaḥ śrī-varāh-hayānanau

---

1.4.49

पृश्नि-गर्भः प्रलम्बघ्नो यज्ञाद्याश् च चतुर्दश इत्य् अमी वैभवावस्था एकविंशतिर् ईरिताः

pṛśni-garbhaḥ pralambaghno yajñādyāś ca caturdaśa ity amī vaibhavāvasthā ekaviṃśatir īritāḥ

---

1.4.50

ते क्रोड-हयग्रीवौ नव-व्यूहान्तरोदितौ मन्वन्तरावतारेषु चत्वारः प्रवरास् तथा

te kroḍa-hayagrīvau nava-vyūhāntaroditau manvantarāvatāreṣu catvāraḥ pravarās tathā

---

1.4.51

ते तु श्री-हरि-वैकुण्ठौ तथैवाजित-वामनौ षड् अमी वैभवावस्थाः परावस्थोपमा मताः

te tu śrī-hari-vaikuṇṭhau tathaivājita-vāmanau ṣaḍ amī vaibhavāvasthāḥ parāvasthopamā matāḥ

---

1.4.52

केषांचिद् एषां स्थानानि लिख्यन्ते शास्त्र-दृष्टितः यत्र तत्र विराजन्ते यानि ब्रह्माण्ड-मध्यतः विष्णुधर्मोत्तरादीनां वाक्यं तत्र प्रमाण्यते

keṣāṃcid eṣāṃ sthānāni likhyante śāstra-dṛṣṭitaḥ yatra tatra virājante yāni brahmāṇḍa-madhyataḥ viṣṇudharmottarādīnāṃ vākyaṃ tatra pramāṇyate

---

1.4.53

विष्णुधर्मोत्तरे - तयोपरिष्टाद् अपरस् तावान् एव प्रमाणतः महातलेति विख्यातो रक्त-भौमश् च पञ्चमः सरोवरं भवेत् तत्र योजनानां दशायुतम् स्वयं च तत्र वसति कूर्म-रूप-धरो हरिः

viṣṇudharmottare - tayopariṣṭād aparas tāvān eva pramāṇataḥ mahātaleti vikhyāto rakta-bhaumaś ca pañcamaḥ sarovaraṃ bhavet tatra yojanānāṃ daśāyutam svayaṃ ca tatra vasati kūrma-rūpa-dharo hariḥ

---

1.4.54

तयोपरिष्टाद् अपरस् तावान् एव प्रमाणतः तत्रास्ते सरसी दिव्या योजनानां शता̆-त्रयम् तस्यां स वसते देवो मत्स्य-रूप-धरो हरिः

tayopariṣṭād aparas tāvān eva pramāṇataḥ tatrāste sarasī divyā yojanānāṃ śatā̆-trayam tasyāṃ sa vasate devo matsya-rūpa-dharo hariḥ

---

1.4.55

नारायणो नरसखो वसते वदरीपदे

nārāyaṇo narasakho vasate vadarīpade

---

1.4.56

नृ-वराहस्य वसतिर् महर्-लोके प्रकीर्तिता योजनानां प्रमाणेन अयुतानां शत-त्रयम्

nṛ-varāhasya vasatir mahar-loke prakīrtitā yojanānāṃ pramāṇena ayutānāṃ śata-trayam

---

1.4.57

अयुतानि च पञ्चाशत् शेष-स्थानं मनोहरम्

ayutāni ca pañcāśat śeṣa-sthānaṃ manoharam

---

1.4.58

स एव लोको वाराहः कथितस् तु स्वयं प्रभः लोकोऽयम् अण्ड-संलग्नः सर्वाधस्तान् मनोहरः वराह-रूपो भगवान् श्वेतरूपधरोऽवसत्

sa eva loko vārāhaḥ kathitas tu svayaṃ prabhaḥ loko'yam aṇḍa-saṃlagnaḥ sarvādhastān manoharaḥ varāha-rūpo bhagavān śvetarūpadharo'vasat

---

1.4.59

तयोपरिष्टाद् अपरस् तावान् एव प्रमाणतः पीत-भौमश् चतुर्थस् तु गभस्ति-तल-संज्ञकः तत्रास्ते भगवान् विष्णुर् देवो हयशिरोधरः शशाङ्क-शत-सङ्काशः शातकुम्भ-विभूषणः

tayopariṣṭād aparas tāvān eva pramāṇataḥ pīta-bhaumaś caturthas tu gabhasti-tala-saṃjñakaḥ tatrāste bhagavān viṣṇur devo hayaśirodharaḥ śaśāṅka-śata-saṅkāśaḥ śātakumbha-vibhūṣaṇaḥ

---

1.4.60

पृश्निगर्भस्य वसतिर् ब्रह्मणो भुवनोपरि

pṛśnigarbhasya vasatir brahmaṇo bhuvanopari

---

1.4.61

वासस् तत्र प्रलम्बारेर् यत्रैवाघरिपोर् भवेत्

vāsas tatra pralambārer yatraivāgharipor bhavet

---

1.4.62

एतस्यैवांश-भूतोऽयं पाताले वसति स्वयम् नित्यं ताल-ध्वजो वाग्मी वनमाला-विभूषितः धारयन् शिरसा नित्यं रत्न-चित्रां फणावलीम् लाङ्गली मुषली कड्गी नीलाम्बर-विभूषितः

etasyaivāṃśa-bhūto'yaṃ pātāle vasati svayam nityaṃ tāla-dhvajo vāgmī vanamālā-vibhūṣitaḥ dhārayan śirasā nityaṃ ratna-citrāṃ phaṇāvalīm lāṅgalī muṣalī kaḍgī nīlāmbara-vibhūṣitaḥ

---

1.4.63

ब्रह्म-लोकोपरिष्टाच् च हरेर् लोको विराजते

brahma-lokopariṣṭāc ca harer loko virājate

---

1.4.64

स्वर्-लोके वसतिर् विष्णोर् वैकुण्ठस्य महात्मनः तथा वैकुण्ठ-लोके च स्वयम् आविष्कृतो हि यः

svar-loke vasatir viṣṇor vaikuṇṭhasya mahātmanaḥ tathā vaikuṇṭha-loke ca svayam āviṣkṛto hi yaḥ

---

1.4.65

अजितस्य निवासस् तु ध्रुव-लोके समर्थितः भुवर्-लोके तु वसतिर् वामनस्य महात्मनः

ajitasya nivāsas tu dhruva-loke samarthitaḥ bhuvar-loke tu vasatir vāmanasya mahātmanaḥ

---

1.4.66

त्रिविक्रमस्य वसतिस् तपो-लोके प्रकीर्तिता तथास्य ब्रह्म-लोक-स्थो दिव्यो नारायणाश्रयः ब्रह्म-लोकोपरिष्टाच् च निवासोऽनेन निर्मितः

trivikramasya vasatis tapo-loke prakīrtitā tathāsya brahma-loka-stho divyo nārāyaṇāśrayaḥ brahma-lokopariṣṭāc ca nivāso'nena nirmitaḥ

---

1.4.67

हरि-वंशे सुरेन्द्रेण कह्तितो यः सुरर्षये

hari-vaṃśe surendreṇa kahtito yaḥ surarṣaye

---

1.4.68

तथा हि हरिवंशे (2.70.37) - इदं भुङ्क्त्वा महीयं तु भगवन् विष्णुना कृतम् उपर्य् उपरि लोकानां अधिकं भुवनं मुने

tathā hi harivaṃśe (2.70.37) - idaṃ bhuṅktvā mahīyaṃ tu bhagavan viṣṇunā kṛtam upary upari lokānāṃ adhikaṃ bhuvanaṃ mune

---

1.4.69

इति सर्वेषाम् अवताराणां पर-व्योम्नि चकासति निवासाः परमाश्चर्या इति शास्त्रे निरूप्यते

iti sarveṣām avatārāṇāṃ para-vyomni cakāsati nivāsāḥ paramāścaryā iti śāstre nirūpyate

---

1.4.70

तथा हि पाद्मे - वैकुण्ठ-भुवने नित्ये निवसन्ति महोज्ज्वलाः अवताराः सदा तत्र मत्स्य-कूर्मादयोऽखिलाः

tathā hi pādme - vaikuṇṭha-bhuvane nitye nivasanti mahojjvalāḥ avatārāḥ sadā tatra matsya-kūrmādayo'khilāḥ

---

1.5.1

इति अवतार-तत्-स्थान-निरूपणम् पञ्चमः परिच्छेदः परावस्था-निरूपणम् अथ कृष्णो नर-भ्रातुर् अवतार इति क्वचित् उपेन्द्रस्येति च क्वापि भ्रातासौ नातिकोविदाम्

iti avatāra-tat-sthāna-nirūpaṇam pañcamaḥ paricchedaḥ parāvasthā-nirūpaṇam atha kṛṣṇo nara-bhrātur avatāra iti kvacit upendrasyeti ca kvāpi bhrātāsau nātikovidām

---

1.5.2

यथा स्कान्दे - धर्म-पुत्रो हरेर् अंशौ नर-नारायणाभिधौ चन्द्र-वंशम् अनु प्राप्य जातौ कृष्णार्जुनाव् उभौ

yathā skānde - dharma-putro harer aṃśau nara-nārāyaṇābhidhau candra-vaṃśam anu prāpya jātau kṛṣṇārjunāv ubhau

---

1.5.3

श्री-चतुर्थे च (4.1.59) - ताव् इमौ वै भगवतो हरेर् अंशाव् इहागतौ भार-व्ययाय च भुवः कृष्णौ यदु-कुरूद्वहौ

śrī-caturthe ca (4.1.59) - tāv imau vai bhagavato harer aṃśāv ihāgatau bhāra-vyayāya ca bhuvaḥ kṛṣṇau yadu-kurūdvahau

---

1.5.4

एतद्-उपोद्बोधकं श्री-दशमे (10.69.16) सम्पूज्य देवर्षि-वर्यम् ऋषिः पुराणो नारायणो नर-सखो विधिनोदितेन वाण्याभिभाष्य मितयामृतम् इष्टया तं प्राह प्रभो भगवते करवाम हे किम्

etad-upodbodhakaṃ śrī-daśame (10.69.16) sampūjya devarṣi-varyam ṛṣiḥ purāṇo nārāyaṇo nara-sakho vidhinoditena vāṇyābhibhāṣya mitayāmṛtam iṣṭayā taṃ prāha prabho bhagavate karavāma he kim

---

1.5.5

उपेन्द्रावतारत्वं च यथा हरिवंशे शक्र-वचने (2.70.34) - ऐन्द्रं वैष्णवम् अस्यैव मुने भागम् अहं ददौ यवीयांसम् अहं प्रेम्ना कृष्णं प्रश्यामि नारद

upendrāvatāratvaṃ ca yathā harivaṃśe śakra-vacane (2.70.34) - aindraṃ vaiṣṇavam asyaiva mune bhāgam ahaṃ dadau yavīyāṃsam ahaṃ premnā kṛṣṇaṃ praśyāmi nārada

---

1.5.6

इति तद् एतद् उभयत्वं न भवेत् कृष्णे विरोधतः अंशत्वं हि तयोर् उक्तं परावस्थत्वम् अस्य तु

iti tad etad ubhayatvaṃ na bhavet kṛṣṇe virodhataḥ aṃśatvaṃ hi tayor uktaṃ parāvasthatvam asya tu

---

1.5.7

नर-भ्रातुर् इहांशत्वं एते चांशेति वक्ष्यते उपेन्द्रस्य तथात्वं च हरिवंशेऽपि दृश्यते

nara-bhrātur ihāṃśatvaṃ ete cāṃśeti vakṣyate upendrasya tathātvaṃ ca harivaṃśe'pi dṛśyate

---

1.5.8

तथा हि देवर्षि-वचनम् (2.71.21-23) - अदित्या तपसा विष्णुर् महात्माराधितः पुरा वरेण च्छन्दिता तेन परितुष्टेन चादितिः तयोक्तस् त्वादृशं पुत्रम् इच्छामीति सुरोत्तम

tathā hi devarṣi-vacanam (2.71.21-23) - adityā tapasā viṣṇur mahātmārādhitaḥ purā vareṇa cchanditā tena parituṣṭena cāditiḥ tayoktas tvādṛśaṃ putram icchāmīti surottama

---

1.5.9

तेनोक्तं भुवने नास्ति मत्-समः पुरुषोऽपरः अंशेन तु भविष्यामि पुत्रः खल्व् अहम् एव ते

tenoktaṃ bhuvane nāsti mat-samaḥ puruṣo'paraḥ aṃśena tu bhaviṣyāmi putraḥ khalv aham eva te

---

1.5.10

इति अथ कृष्णे परावस्थ-भावोऽग्रे वक्ष्यते स्फुटम् परावस्थश् च् अ सम्पूर्णावस्थः शास्त्रे प्रकीर्तितः तस्माद्-अंशत्वम् एवास्य विरुद्धं स्फुटम् ईक्षते

iti atha kṛṣṇe parāvastha-bhāvo'gre vakṣyate sphuṭam parāvasthaś c a sampūrṇāvasthaḥ śāstre prakīrtitaḥ tasmād-aṃśatvam evāsya viruddhaṃ sphuṭam īkṣate

---

1.5.11

अर्थगत्यन्तरं तेषां वचनानां च दृश्यते

arthagatyantaraṃ teṣāṃ vacanānāṃ ca dṛśyate

---

1.5.12

तत्र धर्म-पुत्राव् इत्य् आदौ कारिका - नर-नारायणौ प्राप्येत्य् आत्म-सात्कृत्य तौ स्वयम् कृष्णार्जुनौ चन्द्र-वंशम् अनु प्रकटतां गतौ

tatra dharma-putrāv ity ādau kārikā - nara-nārāyaṇau prāpyety ātma-sātkṛtya tau svayam kṛṣṇārjunau candra-vaṃśam anu prakaṭatāṃ gatau

---

1.5.13

ताव् इमाव् इत्य् आदि कारिका - कर्तारौ तौ हरेर् अंशौ नर-नारायणाव् इह द्वापरान्ते कर्म-भूतौ आयातौ कृष्ण-फाल्गुनौ

tāv imāv ity ādi kārikā - kartārau tau harer aṃśau nara-nārāyaṇāv iha dvāparānte karma-bhūtau āyātau kṛṣṇa-phālgunau

---

1.5.14

सम्पूज्येत्य् आदौ कारिकाः - सर्वादाव् उपदेष्टृत्वाद् यः पुराणर्षिर् उच्यते नाराणां पुरुषाणां यस् त्रयाणाम् आश्रयः स तु नरेष् मर्त्य-लोकेषु सहचारी भवन् स्वयम् तद्-धर्मम् अनुकृत्यात्र पूजयामास तं मुनिम् नारायणाख्येनांशेन कृष्णो यद्यपि तद्-गुरुः नारदं पूजयामास तथापि क्षत्र-लीलया

sampūjyety ādau kārikāḥ - sarvādāv upadeṣṭṛtvād yaḥ purāṇarṣir ucyate nārāṇāṃ puruṣāṇāṃ yas trayāṇām āśrayaḥ sa tu nareṣ martya-lokeṣu sahacārī bhavan svayam tad-dharmam anukṛtyātra pūjayāmāsa taṃ munim nārāyaṇākhyenāṃśena kṛṣṇo yadyapi tad-guruḥ nāradaṃ pūjayāmāsa tathāpi kṣatra-līlayā

---

1.5.15

ऐन्द्रम् इत्य् आदौ कारिका - इन्द्रस् तु नातिकौविद्यान्मत्सराच् चोक्तवान् इदम् तस्मात् कृष्णस्य नो तत्-तद्-रूपत्वं घटते क्वचित्

aindram ity ādau kārikā - indras tu nātikauvidyānmatsarāc coktavān idam tasmāt kṛṣṇasya no tat-tad-rūpatvaṃ ghaṭate kvacit

---

1.5.16

अथ परावरस्थाः यथा पाद्मे - नृसिंह-राम-कृष्णेषु षाड्गुण्यं परिपूरितम् परावस्थास् तु ते तस्य दीपाद्-उत्पन्न-दीपवत्

atha parāvarasthāḥ yathā pādme - nṛsiṃha-rāma-kṛṣṇeṣu ṣāḍguṇyaṃ paripūritam parāvasthās tu te tasya dīpād-utpanna-dīpavat

---

1.5.17

तत्र श्री-नृसिंहः (fरोम् भावार्थ-दीपिका 1.1.1, 10.87.1) - प्रह्लाद-हृदयाह्लादं भक्ताविद्या-विदारणम् शरद्-इन्दु-रुचिं वन्दे पारीन्द्र-वदनं हरिम्

tatra śrī-nṛsiṃhaḥ (from bhāvārtha-dīpikā 1.1.1, 10.87.1) - prahlāda-hṛdayāhlādaṃ bhaktāvidyā-vidāraṇam śarad-indu-ruciṃ vande pārīndra-vadanaṃ harim

---

1.5.18

वागीशा यस्य वदने लक्ष्मीर् यस्य च वक्षसि यस्यास्ते हृदये संवित् तं नृसिंहम् अहं भजे

vāgīśā yasya vadane lakṣmīr yasya ca vakṣasi yasyāste hṛdaye saṃvit taṃ nṛsiṃham ahaṃ bhaje

---

1.5.19

गम्भीर-गर्जितारम्भ-स्तम्भिताम्भोज-सम्भवः संरम्भः स्तम्भ-पुत्रस्य मुनिनोज्जृम्भितो नृपे

gambhīra-garjitārambha-stambhitāmbhoja-sambhavaḥ saṃrambhaḥ stambha-putrasya muninojjṛmbhito nṛpe

---

1.5.20

यथा श्री-सप्तमे (7.8.32-33) सटावधूता जलदाः परापतन् ग्रहाश् च तद्-दृष्टि-विमुष्ट-रोचिषः अम्भोधयः श्वास-हता विचुक्षुभुर् निर्ह्राद-भीता दिगिभा विचुक्रुशुः

yathā śrī-saptame (7.8.32-33) saṭāvadhūtā jaladāḥ parāpatan grahāś ca tad-dṛṣṭi-vimuṣṭa-rociṣaḥ ambhodhayaḥ śvāsa-hatā vicukṣubhur nirhrāda-bhītā digibhā vicukruśuḥ

---

1.5.21

द्यौस् तत्-सटोत्क्षिप्त-विमान-सङ्कुला प्रोत्सर्पत क्ष्मा च पदाभिपीडिता शैलाः समुत्पेतुर् अमुष्य रंहसा तत्-तेजसा खं ककुभो न रेजिरे

dyaus tat-saṭotkṣipta-vimāna-saṅkulā protsarpata kṣmā ca padābhipīḍitā śailāḥ samutpetur amuṣya raṃhasā tat-tejasā khaṃ kakubho na rejire

---

1.5.22

इति उग्रोऽप्य् अनुग्र एवायं स्वभक्तानां नृकेशरी केशरीव स्वपोतानाम् अन्येषाम् उग्र-विग्रहः

iti ugro'py anugra evāyaṃ svabhaktānāṃ nṛkeśarī keśarīva svapotānām anyeṣām ugra-vigrahaḥ

---

1.5.23

अस्य श्री-दिव्य-सिंहस्य पर्मानन्द-तुन्दिलः श्रीमन्-नृसिंहतापन्यां महिमा प्रकटीकृतः

asya śrī-divya-siṃhasya parmānanda-tundilaḥ śrīman-nṛsiṃhatāpanyāṃ mahimā prakaṭīkṛtaḥ

---

1.5.24

नृसिंहस्य भवेद् वासो जन-लोके महात्मनः सर्वोपरिष्टाच् च तथा विष्णुलोके प्रकीर्तितः

nṛsiṃhasya bhaved vāso jana-loke mahātmanaḥ sarvopariṣṭāc ca tathā viṣṇuloke prakīrtitaḥ

---

1.5.25

श्री-राघवेन्द्रः - पूर्वतोऽप्य् एष निःशेष-माधुर्यामृत-चन्द्रमाः भाति सद्-गुण-सङ्घेन तुङ्गः श्री-रघु-पुङ्गवः

śrī-rāghavendraḥ - pūrvato'py eṣa niḥśeṣa-mādhuryāmṛta-candramāḥ bhāti sad-guṇa-saṅghena tuṅgaḥ śrī-raghu-puṅgavaḥ

---

1.5.26

पाद्मे - वन्दामहे महेशानं हर-कोदण्ड-खण्डनम् जानकी-हृदयानन्द-चन्दनं रघुनन्दनम्

pādme - vandāmahe maheśānaṃ hara-kodaṇḍa-khaṇḍanam jānakī-hṛdayānanda-candanaṃ raghunandanam

---

1.5.27

अस्य जन्मोत्सवं ब्रूते श्री-रामार्चन-चन्द्रिका

asya janmotsavaṃ brūte śrī-rāmārcana-candrikā

---

1.5.28

उच्चस्थे ग्रह-पञ्चके सुर-गुरौ सेन्दौ नवम्यां तिथौ लग्ने कर्कटके पुनर् वसुमते मेघं गते पूषणि निर्दग्धुं निखिलाः पलाश-समिधो मेध्यादयोध्यारणेर् आविर्भूतम् अभूद् अपूर्व-विभवं यत् किञ्चिद् एकं महः

uccasthe graha-pañcake sura-gurau sendau navamyāṃ tithau lagne karkaṭake punar vasumate meghaṃ gate pūṣaṇi nirdagdhuṃ nikhilāḥ palāśa-samidho medhyādayodhyāraṇer āvirbhūtam abhūd apūrva-vibhavaṃ yat kiñcid ekaṃ mahaḥ

---

1.5.29

एकादशे (11.5.34) त्यक्त्वा सु-दुस्त्यज-सुरेप्सित-राज्य-लक्ष्मीं धर्मिष्ठ आर्य-वचसा यद् अगाद् अरण्यम् माया-मृगं दयितयेप्सितम् अन्वधावद् वन्दे महा-पुरुष ते चरणारविन्दम्

ekādaśe (11.5.34) tyaktvā su-dustyaja-surepsita-rājya-lakṣmīṃ dharmiṣṭha ārya-vacasā yad agād araṇyam māyā-mṛgaṃ dayitayepsitam anvadhāvad vande mahā-puruṣa te caraṇāravindam

---

1.5.30

श्री-नवमे (9.11.20-21) - नेदं यशो रघुपतेः सुर-याच्ञयात्त- लीला-तनोर् अधिक-साम्य-विमुक्त-धाम्नः रक्षो-वधो जलधि-बन्धनम् अस्त्र-पूगैः किं तस्य शत्रु-हनने कपयः सहायाः

śrī-navame (9.11.20-21) - nedaṃ yaśo raghupateḥ sura-yācñayātta- līlā-tanor adhika-sāmya-vimukta-dhāmnaḥ rakṣo-vadho jaladhi-bandhanam astra-pūgaiḥ kiṃ tasya śatru-hanane kapayaḥ sahāyāḥ

---

1.5.31

यस्यामलं नृप-सदःसु यशो ऽधुनापि गायन्त्य् अघ-घ्नम् ऋषयो दिग्-इभेन्द्र-पट्टम् तं नाकपाल-वसुपाल-किरीट-जुष्ट- पादाम्बुजं रघुपतिं शरणं प्रपद्ये

yasyāmalaṃ nṛpa-sadaḥsu yaśo 'dhunāpi gāyanty agha-ghnam ṛṣayo dig-ibhendra-paṭṭam taṃ nākapāla-vasupāla-kirīṭa-juṣṭa- pādāmbujaṃ raghupatiṃ śaraṇaṃ prapadye

---

1.5.32

इति अत्र कारिका आत्ता प्रकटिता लीलातनुर्लीलामयी तनुः येन तस्येति साम्येति स्वार्थे ष्यञ् प्रत्ययो मतः धाम-स्वरूपं विज्ञेयम् अधिकेन समेन च विमुक्तं धाम यस्येति माहात्म्यं सर्वतोऽधिकम् यस्याधिकः समश् चात्र क्वापि नास्तीति निश्चयः

iti atra kārikā āttā prakaṭitā līlātanurlīlāmayī tanuḥ yena tasyeti sāmyeti svārthe ṣyañ pratyayo mataḥ dhāma-svarūpaṃ vijñeyam adhikena samena ca vimuktaṃ dhāma yasyeti māhātmyaṃ sarvato'dhikam yasyādhikaḥ samaś cātra kvāpi nāstīti niścayaḥ

---

1.5.33

नाक-पाला महेन्द्राद्या वसुपा वसुधाधिपाः

nāka-pālā mahendrādyā vasupā vasudhādhipāḥ

---

1.5.34

वासुदेवादि-रूपाणाम् अवताराः प्रकीर्तिताः विष्णु-धर्मोत्तरे राम-लक्ष्मणाद्याः क्रमादमी

vāsudevādi-rūpāṇām avatārāḥ prakīrtitāḥ viṣṇu-dharmottare rāma-lakṣmaṇādyāḥ kramādamī

---

1.5.35

पाद्मे तु रामो भगवान् नारायण इतीरितः शेषश् चक्रं च शङ्खश् च क्रमात् स्युर् लक्ष्मणादयः

pādme tu rāmo bhagavān nārāyaṇa itīritaḥ śeṣaś cakraṃ ca śaṅkhaś ca kramāt syur lakṣmaṇādayaḥ

---

1.5.36

मध्य-देश-स्थितायोध्या-पुरे ऽस्य वसतिः स्मृता महा-वैकुण्ठलोके च राघवेद्रस्य कीर्तिता

madhya-deśa-sthitāyodhyā-pure 'sya vasatiḥ smṛtā mahā-vaikuṇṭhaloke ca rāghavedrasya kīrtitā

---

1.5.37

श्री-कृष्णः बिल्वमङ्गले - सन्त्व् अवतारा बहवः पुष्कर-नाभस्य सर्वतोभद्राः कृष्णाद् अन्यः को वा लतास्व् अपि प्रेमदो भवति

śrī-kṛṣṇaḥ bilvamaṅgale - santv avatārā bahavaḥ puṣkara-nābhasya sarvatobhadrāḥ kṛṣṇād anyaḥ ko vā latāsv api premado bhavati

---

1.5.38

परमैश्वर्य-माधुर्य-पीयूषापूर्व-वारिधिः देवकी-नन्दनस् त्व् एष पुरः परिचरिष्यते

paramaiśvarya-mādhurya-pīyūṣāpūrva-vāridhiḥ devakī-nandanas tv eṣa puraḥ paricariṣyate

---

1.5.39

यस्य वासः पुराणादौ ख्यातः स्थान-चतुष्टये व्रजे मधुपुरे द्वार-वत्यां गोलोक एव च

yasya vāsaḥ purāṇādau khyātaḥ sthāna-catuṣṭaye vraje madhupure dvāra-vatyāṃ goloka eva ca

---

1.5.40

ननु सिंहास्य-रामाभ्यां साम्यम् अस्यागतं स्फुटम् इति विष्णुपुराणीय-प्रक्रियात्र विलोक्यते

nanu siṃhāsya-rāmābhyāṃ sāmyam asyāgataṃ sphuṭam iti viṣṇupurāṇīya-prakriyātra vilokyate

---

1.5.41

तत्र मैत्रेय-प्रश्नः चतुर्थेऽंशे (4.15.1-2) हिरण्यकशिपुत्वे च रावणत्वे च विष्णुना अवाप निहतो भोगान् अप्राप्यान् अमरैर् अपि

tatra maitreya-praśnaḥ caturthe'ṃśe (4.15.1-2) hiraṇyakaśiputve ca rāvaṇatve ca viṣṇunā avāpa nihato bhogān aprāpyān amarair api

---

1.5.42

नालभत् तत्र चैवेह सायुज्यं स कथं पुनः सम्प्राप्तः शिशुपालत्वे सायुज्यं शाश्वते हरौ

nālabhat tatra caiveha sāyujyaṃ sa kathaṃ punaḥ samprāptaḥ śiśupālatve sāyujyaṃ śāśvate harau

---

1.5.43

श्री-पराशरोत्तरम् (4.15.4-17) - दैत्येश्वरस्य वधायाखिल-लोकोत्पत्ति-स्थिति-विनाश-कारिणा पूर्वं तनु-ग्रहणं कुर्वता नृसिंह-रूपम् आविष्कृतम् तत्र च हिरण्यकशिपोर् विष्णुर् अयम् इत्य् एतन् न मनस्य् अभूत् निरतिशय-पुण्य-समुद्भूतम् एतत् सत्त्व-जातम् इति रज-उद्रेक-प्रेरितैकाग्र-मतिस् तद्-भावनायोगात् ततोऽवाप्त-वध-हैतुकीं निरतिशयाम् एवाखिल-त्रैलोक्याधिक्य-धारिणीं दशाननत्वे भोग-सम्पदम् अवाप

śrī-parāśarottaram (4.15.4-17) - daityeśvarasya vadhāyākhila-lokotpatti-sthiti-vināśa-kāriṇā pūrvaṃ tanu-grahaṇaṃ kurvatā nṛsiṃha-rūpam āviṣkṛtam tatra ca hiraṇyakaśipor viṣṇur ayam ity etan na manasy abhūt niratiśaya-puṇya-samudbhūtam etat sattva-jātam iti raja-udreka-preritaikāgra-matis tad-bhāvanāyogāt tato'vāpta-vadha-haitukīṃ niratiśayām evākhila-trailokyādhikya-dhāriṇīṃ daśānanatve bhoga-sampadam avāpa

---

1.5.44

न तु स तस्मिन्न् अनादि-निधने पर-ब्रह्म-भूते भगवत्य् अनालम्बिनि कृते मनसस् तल्-लयम् अवाप

na tu sa tasminn anādi-nidhane para-brahma-bhūte bhagavaty anālambini kṛte manasas tal-layam avāpa

---

1.5.45

एवं दशाननत्वेऽप्य् अनङ्ग-पराधीनतया जानकी-समासक्त-चेतसा भगवता दाशरथि-रूप-धारिणा हतस्य तद्-रूप-दर्शनम् एवासीत् नायम् अच्युत इत्य् आसक्तिर् विपद्यतोऽन्तः-करणे मानुष-बुद्धिर् एव केवलम् अस्याभूत् पुनर् अप्य् अचुतविनिपात-मात्र-फलम् अखिलभूमण्डल-श्लाघ्य-चेदि-राज-कुले जन्म अव्याहतैश्वर्यं शिशुपालत्वेऽप्य् अवाप

evaṃ daśānanatve'py anaṅga-parādhīnatayā jānakī-samāsakta-cetasā bhagavatā dāśarathi-rūpa-dhāriṇā hatasya tad-rūpa-darśanam evāsīt nāyam acyuta ity āsaktir vipadyato'ntaḥ-karaṇe mānuṣa-buddhir eva kevalam asyābhūt punar apy acutavinipāta-mātra-phalam akhilabhūmaṇḍala-ślāghya-cedi-rāja-kule janma avyāhataiśvaryaṃ śiśupālatve'py avāpa

---

1.5.46

तत्र त्व् अखिलानाम् एव स भगवन्-नाम्नां त्वङ्कार-कारणम् अभवत् ततश् च तत्-काल-कृतानां तेषाम् अशेषाणाम् एवाच्युत-नाम्नाम् अनवरतम् अनेक-जन्मसु वर्धित-विद्वेषानुबन्धि-चित्तो विनिन्दन-सन्तर्जनादिषूच्चारणम् अकरोत् तच् च रूपम् उत्फुल्ल-पद्म-दलामलाक्षमत्य्-उज्ज्वल-पीत-वस्त्र-धार्य् अमल-किरीट-केयूर-हार-कटकादि-शोभितम् उदार-चतुर्-बाहु-शङ्ख-चक्र-गदाधरम् अतिप्ररूढ-वैरानुभावाद् अटन-भोजन-स्नानासन-शयनादिष्व् अशेषावस्थान्तरेषु नान्यअत्रोपययाव् अस्य चेतसः

tatra tv akhilānām eva sa bhagavan-nāmnāṃ tvaṅkāra-kāraṇam abhavat tataś ca tat-kāla-kṛtānāṃ teṣām aśeṣāṇām evācyuta-nāmnām anavaratam aneka-janmasu vardhita-vidveṣānubandhi-citto vinindana-santarjanādiṣūccāraṇam akarot tac ca rūpam utphulla-padma-dalāmalākṣamaty-ujjvala-pīta-vastra-dhāry amala-kirīṭa-keyūra-hāra-kaṭakādi-śobhitam udāra-catur-bāhu-śaṅkha-cakra-gadādharam atiprarūḍha-vairānubhāvād aṭana-bhojana-snānāsana-śayanādiṣv aśeṣāvasthāntareṣu nānyaatropayayāv asya cetasaḥ

---

1.5.47

ततस् तम् एवाक्रोशेषूच्चारयंस् तम् एव हृदयेन धारयन्न् आत्म-वधाय यावद्-भगवद्-धस्त-चक्रांशु-मालोज्ज्वलम् अक्षय-तेजः-स्वरूपं ब्रह्म-भूतम् अपगत-द्वेषादि-दोषं भगवन्तम् अद्राक्षीत्

tatas tam evākrośeṣūccārayaṃs tam eva hṛdayena dhārayann ātma-vadhāya yāvad-bhagavad-dhasta-cakrāṃśu-mālojjvalam akṣaya-tejaḥ-svarūpaṃ brahma-bhūtam apagata-dveṣādi-doṣaṃ bhagavantam adrākṣīt

---

1.5.48

तावच् च भगवच्-चक्रेणाशु व्यापादितस् तत्-स्मरण-दग्धाखिलाघ-सञ्चयो भगवतान्तम् उपनीतस् तस्मिन्न् एव लयम् उपययौ

tāvac ca bhagavac-cakreṇāśu vyāpāditas tat-smaraṇa-dagdhākhilāgha-sañcayo bhagavatāntam upanītas tasminn eva layam upayayau

---

1.5.49

एतत् तवाखिलं मयाभिहितम् अयं हि भगवान् कीर्तितश् च संस्मृतश् च द्वेषानुबन्धेनापि अखिल-सुरासुरादि-दुर्लभं फलं प्रयच्छति किम् उत सम्यग्-भक्तिमताम् इति

etat tavākhilaṃ mayābhihitam ayaṃ hi bhagavān kīrtitaś ca saṃsmṛtaś ca dveṣānubandhenāpi akhila-surāsurādi-durlabhaṃ phalaṃ prayacchati kim uta samyag-bhaktimatām iti

---

1.5.50

नोक्तं पराशरेणात्र स्थितौ तौ पार्षदाव् इति किन्तूभयोस् तयोर् आसीज् जन्म-त्रयम् इतीरितम्

noktaṃ parāśareṇātra sthitau tau pārṣadāv iti kintūbhayos tayor āsīj janma-trayam itīritam

---

1.5.51

अतः सर्वेषु कल्पेषु न तौ पार्षद-जौ मतौ अन्यथा न तयोः पातः प्रति-कल्पं समञ्जसः

ataḥ sarveṣu kalpeṣu na tau pārṣada-jau matau anyathā na tayoḥ pātaḥ prati-kalpaṃ samañjasaḥ

---

1.5.52

पराशरेण यद् गद्यं मैत्रेयायोत्तरीकृतम् श्लोकीकृत्य तद् एवेदं सङ्क्षेपेण विलिख्यते

parāśareṇa yad gadyaṃ maitreyāyottarīkṛtam ślokīkṛtya tad evedaṃ saṅkṣepeṇa vilikhyate

---

1.5.53

नृसिंह-रूपं हरिणा यद् आविष्कृतम् अद्भुतम् हिरण्यकशिपोर् अस्मिन् विष्णु-बुद्धिर् न निश्चिता

nṛsiṃha-rūpaṃ hariṇā yad āviṣkṛtam adbhutam hiraṇyakaśipor asmin viṣṇu-buddhir na niścitā

---

1.5.54

किन्त्व् एष पुण्य-सम्पन्नः कोऽपीति कृत-निश्चयः रज-उद्रिक्तता-नुन्न-मतिस् तद्-भाव-योगतः

kintv eṣa puṇya-sampannaḥ ko'pīti kṛta-niścayaḥ raja-udriktatā-nunna-matis tad-bhāva-yogataḥ

---

1.5.55

ततोऽवाप्त विनाशैक-हेतुकाम् अखिलोत्तमाम् अवाप भोग-सम्पत्तिं रावणत्वे सुदुर्लभाम्

tato'vāpta vināśaika-hetukām akhilottamām avāpa bhoga-sampattiṃ rāvaṇatve sudurlabhām

---

1.5.56

विष्णुत्वान् निश्चयान् नातिद्वेषान् नावेश-सन्ततिः तां विना च भवेत् द्वेषो नरकायैव वेणवत्

viṣṇutvān niścayān nātidveṣān nāveśa-santatiḥ tāṃ vinā ca bhavet dveṣo narakāyaiva veṇavat

---

1.5.57

किन्त्व् अस्य सम्पत्-सम्प्राप्तिस् तत्-करेण मृतेः परम् एवम् आहैव-शब्देन तत्-साद्गुण्यम् अनुस्मरन्

kintv asya sampat-samprāptis tat-kareṇa mṛteḥ param evam āhaiva-śabdena tat-sādguṇyam anusmaran

---

1.5.58

आवेशाभावतो दोषानाशाच् छुद्धम् अपश्यतः प्रकटेऽपि पर-ब्रह्म-रूपे तत्रास्य नो लयः

āveśābhāvato doṣānāśāc chuddham apaśyataḥ prakaṭe'pi para-brahma-rūpe tatrāsya no layaḥ

---

1.5.59

रावणत्वे महाकाम-पराधीनीकृतात्मनः तद्वन् मनुष्य-धीर् अस्य श्री-रामेऽभून् मृताव् अपि

rāvaṇatve mahākāma-parādhīnīkṛtātmanaḥ tadvan manuṣya-dhīr asya śrī-rāme'bhūn mṛtāv api

---

1.5.60

अतोऽसौ चेदिराजत्वे पुनर् आपोत्तमां श्रियम्

ato'sau cedirājatve punar āpottamāṃ śriyam

---

1.5.61

तत्र कृष्णे समस्तानाम् एव नाम्नां रमापतेः कारणानि प्रवृत्तेस् तु निमित्तान्य् अभवंस् तदा

tatra kṛṣṇe samastānām eva nāmnāṃ ramāpateḥ kāraṇāni pravṛttes tu nimittāny abhavaṃs tadā

---

1.5.62

तेन निश्चित्य तं विष्णुं स्वस्य द्विर्-मरणं यतः अतिद्वेषान् महावेशात् तानि नामानि सर्वशः जजल्प सततं शश्वन् निन्दा-सन्तर्जनादिषु

tena niścitya taṃ viṣṇuṃ svasya dvir-maraṇaṃ yataḥ atidveṣān mahāveśāt tāni nāmāni sarvaśaḥ jajalpa satataṃ śaśvan nindā-santarjanādiṣu

---

1.5.63

रूपं च तादृशं दृष्ट्वा विष्णुर् एवेति निश्चयात् नामवत् तच् च सर्वत्र सर्वदा चैव संस्मरन् दग्ध-तद्-द्वेषजाघौधः क्षिप्ते चक्रे च तद्-रुचा अपेत-दैत्य-भावोऽन्ते तथा संस्कृत-दृष्टिकः तदा तूज्ज्वलम् अद्राक्षीत् परं ब्रह्म नराकृति

rūpaṃ ca tādṛśaṃ dṛṣṭvā viṣṇur eveti niścayāt nāmavat tac ca sarvatra sarvadā caiva saṃsmaran dagdha-tad-dveṣajāghaudhaḥ kṣipte cakre ca tad-rucā apeta-daitya-bhāvo'nte tathā saṃskṛta-dṛṣṭikaḥ tadā tūjjvalam adrākṣīt paraṃ brahma narākṛti

---

1.5.64

तदैव चक्र-घातेन दैत्य-देहे विनाशिते तद् एव ब्रह्म परमम् अनुलीनत्वम् आययौ

tadaiva cakra-ghātena daitya-dehe vināśite tad eva brahma paramam anulīnatvam āyayau

---

1.5.65

इत्य् उक्त्वाप्य् अत्र बक्यादेर् मोक्षम् अप्य् अर्भ-लीलया अमोक्षं कालनेम्यादेर् अन्यत्रापीश-चेष्टया मुनिः स्मृत्वा पुनः प्राख्यत् अयं हि भगवान् इति

ity uktvāpy atra bakyāder mokṣam apy arbha-līlayā amokṣaṃ kālanemyāder anyatrāpīśa-ceṣṭayā muniḥ smṛtvā punaḥ prākhyat ayaṃ hi bhagavān iti

---

1.5.66

हि प्रसिद्धम् अयं कृष्णो भगवान् स्वयम् एव यत् प्रीणतां द्विषतां चातश् चेतांस्य् आकर्षति द्रुतम् तस्मात् कीर्तित इत्य् आदि माहात्म्यम् चित्रम् अत्र न

hi prasiddham ayaṃ kṛṣṇo bhagavān svayam eva yat prīṇatāṃ dviṣatāṃ cātaś cetāṃsy ākarṣati drutam tasmāt kīrtita ity ādi māhātmyam citram atra na

---

1.5.67

इति विज्ञाय गद्यानां हार्दं सौहार्दतः स्फुञम् तस्मात् स एव कैमुत्याद् भजनीयतयेष्यते

iti vijñāya gadyānāṃ hārdaṃ sauhārdataḥ sphuñam tasmāt sa eva kaimutyād bhajanīyatayeṣyate

---

1.5.68

अथाखिलानां नाम्नां च प्रवृत्तौ कारणं शृणु

athākhilānāṃ nāmnāṃ ca pravṛttau kāraṇaṃ śṛṇu

---

1.5.69

लक्ष्मीश-नामान्य् एवात्र प्रवृत्तेर् हेतु-साम्यतः तथैव हेतुभेदाच् च वर्तन्ते यदु-पुङ्गवे

lakṣmīśa-nāmāny evātra pravṛtter hetu-sāmyataḥ tathaiva hetubhedāc ca vartante yadu-puṅgave

1.5.70

दैत्यारिः पुण्डरीकाक्षः शार्ङ्गी गरुड-वाहनः पीताम्बरश् चक्र-पाणिः श्रीवत्साङ्कश् चतुर्भुजः इत्य् आदीन्य् अत्र नामानि प्रवृत्तेर् हेतु-साम्यतः

daityāriḥ puṇḍarīkākṣaḥ śārṅgī garuḍa-vāhanaḥ pītāmbaraś cakra-pāṇiḥ śrīvatsāṅkaś caturbhujaḥ ity ādīny atra nāmāni pravṛtter hetu-sāmyataḥ

---

1.5.71

वसुदेवस्य पुत्रत्वात् वासुदेवो निगद्यते मधु-वंशे यतो जातः कथ्यते माधवस् ततः

vasudevasya putratvāt vāsudevo nigadyate madhu-vaṃśe yato jātaḥ kathyate mādhavas tataḥ

---

1.5.72

श्री-हरि-वंशेऽपि (2.7.36)[ अच्चोर्दिन्ग् तो थे च्रितिचल् एदितिओन्, थिस् इस् 51.36 ओर् वेर्से 3473. थे ग्म् एदितिओन् qउओतेस् इत् अस् 63.36.] - स च तेनैव नाम्नात्र कृष्णो वै दाम-बन्धनात् गोष्ठे दामोदर इति गोपीभिः परिगीयते

śrī-hari-vaṃśe'pi (2.7.36)[ according to the critical edition, this is 51.36 or verse 3473. the gm edition quotes it as 63.36.] - sa ca tenaiva nāmnātra kṛṣṇo vai dāma-bandhanāt goṣṭhe dāmodara iti gopībhiḥ parigīyate

---

1.5.73

तत्रैव (158.30-32)[ अल्तेर्नतिवे नुम्बेरिन्ग् गिवेन् इन् कृष्णस् 57 इस् 101.30-32. इ हवेनऽत् येत् बेएन् अब्ले तो fइन्द् थेसे वेर्सेस् इन् थे च्रितिचल् ओर् गित प्रेस्स् एदितिओन्स्.] - अधोऽनेन शयानेन शकटान्तर-चारिणा राक्षसी निहता रौद्री शकुनी-वेश-धारिणी पूतना-नाम सा घोरा महाकाया महाबला विष-दिग्धं स्तनं क्षुद्रा प्रयच्छन्ती जनार्दने

tatraiva (158.30-32)[ alternative numbering given in kṛṣṇas 57 is 101.30-32. i haven't yet been able to find these verses in the critical or gita press editions.] - adho'nena śayānena śakaṭāntara-cāriṇā rākṣasī nihatā raudrī śakunī-veśa-dhāriṇī pūtanā-nāma sā ghorā mahākāyā mahābalā viṣa-digdhaṃ stanaṃ kṣudrā prayacchantī janārdane

---

1.5.74

ददृशुर् निहतां तत्र राक्षसीं वन-गोचराः पुनर् जातोऽयम् इत्य् आहुर् उक्तस् तस्माद् अधोक्षजः इति

dadṛśur nihatāṃ tatra rākṣasīṃ vana-gocarāḥ punar jāto'yam ity āhur uktas tasmād adhokṣajaḥ iti

---

1.5.75

एषोऽधः शकटस्याक्षे पुनर् जात इवेत्य् अतः अधोक्षज इति प्राहुर् इति टीका कृतोदितम्

eṣo'dhaḥ śakaṭasyākṣe punar jāta ivety ataḥ adhokṣaja iti prāhur iti ṭīkā kṛtoditam

---

1.5.76

तत्रैव (2.9.45)[ अल्तेर्नतिवे नुम्बेरिन्ग्स् ह्व् 62.43 ओर् 4005.] अहं किलेन्द्रो देवानां त्वं गवाम् इन्द्रतां गतः गोविन्द इति लोकास् त्वां गास्यन्ति भुवि शाश्वतम्

tatraiva (2.9.45)[ alternative numberings hv 62.43 or 4005.] ahaṃ kilendro devānāṃ tvaṃ gavām indratāṃ gataḥ govinda iti lokās tvāṃ gāsyanti bhuvi śāśvatam

---

1.5.77

तत्रैव (2.9.46) - ममोपरि यथेन्द्रत्वं स्थापितो गोभिर् ईश्वरः उपेन्द्र इति कृष्ण त्वां गास्यन्ति दिवि देवताः

tatraiva (2.9.46) - mamopari yathendratvaṃ sthāpito gobhir īśvaraḥ upendra iti kṛṣṇa tvāṃ gāsyanti divi devatāḥ

---

1.5.78

श्री-विष्णु-पुराणे (5.16.23) - यस्मात् त्वयैव दुष्टात्मा हतः केशी जनार्दन तस्मात् केशव-नाम्ना त्वं लोके ज्ञेयो भविष्यसि

śrī-viṣṇu-purāṇe (5.16.23) - yasmāt tvayaiva duṣṭātmā hataḥ keśī janārdana tasmāt keśava-nāmnā tvaṃ loke jñeyo bhaviṣyasi

---

1.5.79

इति इत्य् आदिन्य् अत्र नामानि प्रवृत्तेर् हेतु-भेदतः एषां प्रवृत्तेर् हेतुत्वम् अन्यद् एव रमापतौ

iti ity ādiny atra nāmāni pravṛtter hetu-bhedataḥ eṣāṃ pravṛtter hetutvam anyad eva ramāpatau

---

1.5.80

किं चासुराणां द्विषतां कृष्णम् अप्राप्य नान्यतः कुतोऽपि मुक्तिर् इत्य् आख्याद् एव-कार-द्वयेन सः

kiṃ cāsurāṇāṃ dviṣatāṃ kṛṣṇam aprāpya nānyataḥ kuto'pi muktir ity ākhyād eva-kāra-dvayena saḥ

---

1.5.81

तथा हि श्री-गीतायां (16.19-20) तान् अहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् क्षिपाम्य् अजस्रम् अशुभान् आसुरीष्व् एव योनिषु

tathā hi śrī-gītāyāṃ (16.19-20) tān ahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān kṣipāmy ajasram aśubhān āsurīṣv eva yoniṣu

---

1.5.82

आसुरीं योनिम् आपन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि माम् अप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्य् अधमां गतिम्

āsurīṃ yonim āpannā mūḍhā janmani janmani mām aprāpyaiva kaunteya tato yānty adhamāṃ gatim

---

1.5.83

इति मां कृष्ण-रूपिणं यावन् नाप्नुवन्ति मम द्विषः तावद् एवाधमं योनिं प्राप्नुवन्तीति हि स्फुटम्

iti māṃ kṛṣṇa-rūpiṇaṃ yāvan nāpnuvanti mama dviṣaḥ tāvad evādhamaṃ yoniṃ prāpnuvantīti hi sphuṭam

---

1.5.84

तस्मात् त्रयाणाम् एवायं श्रेष्ठ इत्य् अत्र विस्मयः को वा स्यात् न तथा यस्मात् स्वभावोऽन्यत्र दृश्यते

tasmāt trayāṇām evāyaṃ śreṣṭha ity atra vismayaḥ ko vā syāt na tathā yasmāt svabhāvo'nyatra dṛśyate

---

1.5.85

अतो मन्वक्षर-मनोः कल्पे स्वायम्भुवागमे पूज्यन्तेऽस्यावृतित्वेन राम-सिंहाननादयः

ato manvakṣara-manoḥ kalpe svāyambhuvāgame pūjyante'syāvṛtitvena rāma-siṃhānanādayaḥ

---

1.5.86

नन्व् इदं श्रूयते शास्त्रे महा-वाराह-वाक्यतः सर्वे नित्याः शाश्वताश् च दहास् तस्य परात्मनः हानोपादान-रहिता नैव प्रकृतिजाः क्वचित् परमानन्द-सन्दोहा ज्ञान-मात्राश् च सर्वतः सर्वे सर्व-गुणैः पूर्णा सर्व-दोष-विवर्जिताः

nanv idaṃ śrūyate śāstre mahā-vārāha-vākyataḥ sarve nityāḥ śāśvatāś ca dahās tasya parātmanaḥ hānopādāna-rahitā naiva prakṛtijāḥ kvacit paramānanda-sandohā jñāna-mātrāś ca sarvataḥ sarve sarva-guṇaiḥ pūrṇā sarva-doṣa-vivarjitāḥ

---

1.5.87

किं च नारद-पञ्चरात्रे - मणिर् यथा विभागेन नील-पीतादिभिर् युतः रूप-भेदम् अवाप्नोति ध्यान-भेदात् तथा विभुः

kiṃ ca nārada-pañcarātre - maṇir yathā vibhāgena nīla-pītādibhir yutaḥ rūpa-bhedam avāpnoti dhyāna-bhedāt tathā vibhuḥ

---

1.5.88

इति तस्मात् कथं तारतम्यं तेषां व्याख्यायते अत्रोच्यते परेश्वत्वात् पूर्णा यद्यपि तेऽखिलाः तथाप्य् अखिल-शक्तीनां प्राकट्यं तत्र नो भवेत्

iti tasmāt kathaṃ tāratamyaṃ teṣāṃ vyākhyāyate atrocyate pareśvatvāt pūrṇā yadyapi te'khilāḥ tathāpy akhila-śaktīnāṃ prākaṭyaṃ tatra no bhavet

---

1.5.89

अंशत्वं नाम शक्तीनां सदाल्पांश-प्रकाशिता पूर्णत्वं च स्वच्छयैव नाना-शक्ति-प्रकाशिता

aṃśatvaṃ nāma śaktīnāṃ sadālpāṃśa-prakāśitā pūrṇatvaṃ ca svacchayaiva nānā-śakti-prakāśitā

---

1.5.90

शक्तिर् ऐश्वर्य-माधुर्य-कृपा-तेजो-मुखा गुणाः शक्तेर् व्यक्तिस् तथाव्यक्तिस् तारतम्यस्य कारणम्

śaktir aiśvarya-mādhurya-kṛpā-tejo-mukhā guṇāḥ śakter vyaktis tathāvyaktis tāratamyasya kāraṇam

---

1.5.91

शक्तिः समापि पूर्यादि-दाहे दीपाग्नि-पुञ्जयोः शीताद्य्-आर्ति-क्षयेनाग्नि-पुञ्जाद् एव सुखं भवेत्

śaktiḥ samāpi pūryādi-dāhe dīpāgni-puñjayoḥ śītādy-ārti-kṣayenāgni-puñjād eva sukhaṃ bhavet

---

1.5.92

एवम् एव गुणादीनाम् आविष्कारानुसारतः भव-ध्वंसेन सौख्यं स्यात् भक्तादीनां यथायथम्

evam eva guṇādīnām āviṣkārānusārataḥ bhava-dhvaṃsena saukhyaṃ syāt bhaktādīnāṃ yathāyatham

---

1.5.93

एकत्वं च पृथक्त्वं च तथांशत्वम् उतांशिता तस्मिन्न् एकत्र नायुक्तम् अचिन्त्यानन्त-शक्तितः

ekatvaṃ ca pṛthaktvaṃ ca tathāṃśatvam utāṃśitā tasminn ekatra nāyuktam acintyānanta-śaktitaḥ

---

1.5.94

तत्रैकत्वेऽपि पृथक् प्रकाशिता, यथा श्री-दशमे (10.69.2) चित्रं बतैतद् एकेन वपुषा युगपत् पृथक् गृहेषु द्व्य्-अष्ट-साहस्रं स्त्रिय एक उदावहत्

tatraikatve'pi pṛthak prakāśitā, yathā śrī-daśame (10.69.2) citraṃ bataitad ekena vapuṣā yugapat pṛthak gṛheṣu dvy-aṣṭa-sāhasraṃ striya eka udāvahat

---

1.5.95

पृथक्त्वेऽप्य् एकरूपतापत्तिः, यथा पाद्मे - स देवो बहुधा भूत्वा निर्गुणः पुरुषोत्तमः एकीभूय पुनः शेते निर्दोषो हरिर् आदिकृत्

pṛthaktve'py ekarūpatāpattiḥ, yathā pādme - sa devo bahudhā bhūtvā nirguṇaḥ puruṣottamaḥ ekībhūya punaḥ śete nirdoṣo harir ādikṛt

---

1.5.96

इति यथा श्री-दशमे (10.40.7) - यजन्ति त्व-मयास् त्वां वै बहु-मूर्त्य्-एक-मूर्तिकम्

iti yathā śrī-daśame (10.40.7) - yajanti tva-mayās tvāṃ vai bahu-mūrty-eka-mūrtikam

---

1.5.97

इति कौर्मे च अस्थूलश् चानणुश् चैव स्थूलोऽणुश् चैव सर्वतः अवर्णः सर्वतः प्रोक्तः श्यामो रक्ताक्त-लोचनः ऐश्वर्य-योगाद् भगवान् विरुद्धार्थोऽभिधीयते

iti kaurme ca asthūlaś cānaṇuś caiva sthūlo'ṇuś caiva sarvataḥ avarṇaḥ sarvataḥ proktaḥ śyāmo raktākta-locanaḥ aiśvarya-yogād bhagavān viruddhārtho'bhidhīyate

---

1.5.98

तथापि दोषाः परमे नैवाहार्यः कथञ्चन गुणा विरुद्धा अप्य् एते समाहार्याः समन्ततः

tathāpi doṣāḥ parame naivāhāryaḥ kathañcana guṇā viruddhā apy ete samāhāryāḥ samantataḥ

---

1.5.99

श्री-षष्ठ-स्कन्धे [6.9.33-35] च मिथो विरुद्धाचिन्त्य-शक्तित्वं यथा गद्येषु - दुरवबोध इवायं तव विहार-योगो यद् अशरणोऽशरीर इदम् अनवेक्षितास्मत्-समवाय आत्मनैवाविक्रियमाणेन स-गुणम् अगुणः सृजसि हरसि पासि

śrī-ṣaṣṭha-skandhe [6.9.33-35] ca mitho viruddhācintya-śaktitvaṃ yathā gadyeṣu - duravabodha ivāyaṃ tava vihāra-yogo yad aśaraṇo'śarīra idam anavekṣitāsmat-samavāya ātmanaivāvikriyamāṇena sa-guṇam aguṇaḥ sṛjasi harasi pāsi

---

1.5.100

अथ तत्र भवान् किं देव-दत्तवद् इह गुण-विसर्ग-पतितः पारतन्त्र्येण स्वकृत-कुशलाकुशलं फलम् उपाददाति अहो स्विद् आत्माराम उपशम-शीलः समञ्जस-दर्शन उपास्ते इति ह वाव न विदामः

atha tatra bhavān kiṃ deva-dattavad iha guṇa-visarga-patitaḥ pāratantryeṇa svakṛta-kuśalākuśalaṃ phalam upādadāti aho svid ātmārāma upaśama-śīlaḥ samañjasa-darśana upāste iti ha vāva na vidāmaḥ

---

1.5.101

न हि विरोध उभयं भगवत्य् अपरिगणित-गुण-गणे ईश्वरे अनवगाह्य-माहात्म्येऽर्वाचीन-विकल्प-वितर्क-विचार-प्रमाणाभास-कुतर्क-श् आस्त्र-कलितान्तः-करणाशय-दुरवग्रह-वादिनां विवादानवसरे उपरत-समस्त-माया-मये केवल एवात्म-मायाम् अन्तर्धाय को न्व् अर्थो दुर्घट इव भवति स्वरूप-द्वयाभावात् सम-विषम-मतीनां मतम् अनुसरसि यथा रज्जु-खण्डः सर्पादि-धियाम्

na hi virodha ubhayaṃ bhagavaty aparigaṇita-guṇa-gaṇe īśvare anavagāhya-māhātmye'rvācīna-vikalpa-vitarka-vicāra-pramāṇābhāsa-kutarka-ś āstra-kalitāntaḥ-karaṇāśaya-duravagraha-vādināṃ vivādānavasare uparata-samasta-māyā-maye kevala evātma-māyām antardhāya ko nv artho durghaṭa iva bhavati svarūpa-dvayābhāvāt sama-viṣama-matīnāṃ matam anusarasi yathā rajju-khaṇḍaḥ sarpādi-dhiyām

---

1.5.102

विना शरीर-चेष्टत्वं विना भूम्यादि-संश्रयम् विना सहायांस् ते कर्माविक्रियस्य सुदुर्गमम्

vinā śarīra-ceṣṭatvaṃ vinā bhūmyādi-saṃśrayam vinā sahāyāṃs te karmāvikriyasya sudurgamam

---

1.5.103

उक्तो गुण-विसर्गेण देवासुर-रणादिकः तस्मिन् पतित आसक्तः पारतन्त्र्यस् तु तद् भवेत् यदाश्रितेषु देवेषु पारवश्यं कृपाकृतम्

ukto guṇa-visargeṇa devāsura-raṇādikaḥ tasmin patita āsaktaḥ pāratantryas tu tad bhavet yadāśriteṣu deveṣu pāravaśyaṃ kṛpākṛtam

---

1.5.104

तेन स्वकृतम् आत्मीय-कृतं शुभ-शुभेतरत् सुख-दुःखादि-रूपं किं फलं स्वीकुरुते भवान्

tena svakṛtam ātmīya-kṛtaṃ śubha-śubhetarat sukha-duḥkhādi-rūpaṃ kiṃ phalaṃ svīkurute bhavān

---

1.5.105

आत्मारामतया किंवा तत्रोदास्तेतराम् इति न विद्मः किन्तु नैवेदं विरुद्धम् उभयं त्वयि

ātmārāmatayā kiṃvā tatrodāstetarām iti na vidmaḥ kintu naivedaṃ viruddham ubhayaṃ tvayi

---

1.5.106

तत्र हेतुर् भगवतीत्य् आदि प्रोक्तं पद-द्वयम् तथैवेश्वर इत्य् आदि-पदानां पञ्चकं मतम्

tatra hetur bhagavatīty ādi proktaṃ pada-dvayam tathaiveśvara ity ādi-padānāṃ pañcakaṃ matam

---

1.5.107

भगवत्त्वेन सार्वज्ञं सद्-गुणत्वं तथान्यतः ब्रह्मत्वं केवलत्वेन लभ्यते तत्र च स्फुटम्

bhagavattvena sārvajñaṃ sad-guṇatvaṃ tathānyataḥ brahmatvaṃ kevalatvena labhyate tatra ca sphuṭam

---

1.5.108

यद्यपि ब्रह्मता-हेतोः सर्वत्र स्यात् तटस्थता तथाप्य् आदि-गुण-द्वय्या भवेद् भतानुकूलता

yadyapi brahmatā-hetoḥ sarvatra syāt taṭasthatā tathāpy ādi-guṇa-dvayyā bhaved bhatānukūlatā

---

1.5.109

नन्व् एकस्य स्वरूपस्य द्वैरूप्यं कथम् एकदा तत्राह अर्वाचीनेति तादृशानां हि वादिनाम् विवादस्यानवसरे तस्य तावद् अगोचरे

nanv ekasya svarūpasya dvairūpyaṃ katham ekadā tatrāha arvācīneti tādṛśānāṃ hi vādinām vivādasyānavasare tasya tāvad agocare

---

1.5.110

अतोऽचिन्त्यात्म-शक्तिं तां मध्येकृत्यात्र दुर्घटः को न्व् अर्थः स्याद् विरुद्धोऽपि तथैवास्या ह्य् अचिन्त्यता सा च नानाविरुद्धानां कार्याणाम् आश्रयान् मता

ato'cintyātma-śaktiṃ tāṃ madhyekṛtyātra durghaṭaḥ ko nv arthaḥ syād viruddho'pi tathaivāsyā hy acintyatā sā ca nānāviruddhānāṃ kāryāṇām āśrayān matā

---

1.5.111

श्रुतेस् तु शब्द-मूलत्वाद् इति च ब्रह्म-सूत्र-कृत् अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस् तर्केण योजयेत् इति स्कान्द-वचस् तच् च मण्यादिष्व् अपि दृश्यते

śrutes tu śabda-mūlatvād iti ca brahma-sūtra-kṛt acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃs tarkeṇa yojayet iti skānda-vacas tac ca maṇyādiṣv api dṛśyate

---

1.5.112

तादृशीं च विना शक्तिं न सिध्येत् परमेशता यतश् चानवगाह्यत्वेनास्य माहात्म्यम् उच्यते

tādṛśīṃ ca vinā śaktiṃ na sidhyet parameśatā yataś cānavagāhyatvenāsya māhātmyam ucyate

---

1.5.113

अज्ञानम् इन्द्र-जालं वा वीक्ष्यते यत्र कुत्रचित् अतो न पारमैश्वर्यं तेन तस्य प्रसिध्यति

ajñānam indra-jālaṃ vā vīkṣyate yatra kutracit ato na pāramaiśvaryaṃ tena tasya prasidhyati

---

1.5.114

तच् च तस्य न हीत्य् आह स्फुटं चोपरतेत्य् अदः तथा भगवतीत्य् आदि-पदानां षट्-तयस्य च भवेत् प्रयोग-तात्पर्यम् अत्र निष्फलम् एव हि

tac ca tasya na hīty āha sphuṭaṃ coparatety adaḥ tathā bhagavatīty ādi-padānāṃ ṣaṭ-tayasya ca bhavet prayoga-tātparyam atra niṣphalam eva hi

---

1.5.115

तस्मान् न शास्त्र-युक्तिभ्याम् उभयं तद् विरुध्यते तथाप्य् उच्चावच-धियाम् अनेवं-तत्त्व-वेदिनाम् मतानुसारतो भासि रज्जूवत् त्वं तथा तथा

tasmān na śāstra-yuktibhyām ubhayaṃ tad virudhyate tathāpy uccāvaca-dhiyām anevaṃ-tattva-vedinām matānusārato bhāsi rajjūvat tvaṃ tathā tathā

---

1.5.116

ननु भोः केवलं ज्ञानं ब्रह्म स्याद् भगवान् पुनः नानाधर्मेति तत्रापि स्वरूप-द्वय्म् ईक्ष्यते इति प्राह स्वरूपेति तत्-स्वरूपस्य नैव हि कदापि द्वैतम् एकस्य धर्म-द्वयम् इदं ध्रुवम्

nanu bhoḥ kevalaṃ jñānaṃ brahma syād bhagavān punaḥ nānādharmeti tatrāpi svarūpa-dvaym īkṣyate iti prāha svarūpeti tat-svarūpasya naiva hi kadāpi dvaitam ekasya dharma-dvayam idaṃ dhruvam

---

1.5.117

ततो विरोधस् तच्-छक्ति-विलासानां यद् ईक्ष्यते तद् एवाचिन्त्यम् ऐश्वर्यं भ्”षणं न तु दूषणम्

tato virodhas tac-chakti-vilāsānāṃ yad īkṣyate tad evācintyam aiśvaryaṃ bh”ṣaṇaṃ na tu dūṣaṇam

---

1.5.118

इयम् एव विरोधोक्तिस् तृतीयेऽपि च दृश्यते कर्माण्य् अनीहस्य भवो ऽभवस्य ते दुर्गाश्रयो ऽथारि-भयात् पलायनम् कालात्मनो यत् प्रमदा-युताश्रमः स्वात्मन्-रतेः खिद्यति धीर् विदाम् इह

iyam eva virodhoktis tṛtīye'pi ca dṛśyate karmāṇy anīhasya bhavo 'bhavasya te durgāśrayo 'thāri-bhayāt palāyanam kālātmano yat pramadā-yutāśramaḥ svātman-rateḥ khidyati dhīr vidām iha

---

1.5.119

इति तत् तन् न वास्तवं चेत् स्यात् विद्यां बुद्धि-भ्रमस् तदा न स्याद् एवेत्य् अचिन्त्यैव शक्तिर् लीलासु कारणम् यथा यथा च तस्येच्छा सा व्यनक्ति तथा तथा

iti tat tan na vāstavaṃ cet syāt vidyāṃ buddhi-bhramas tadā na syād evety acintyaiva śaktir līlāsu kāraṇam yathā yathā ca tasyecchā sā vyanakti tathā tathā

---

1.5.120

एवं प्रासङ्गिकं प्रोच्य प्रकृतार्थो निरूप्यते ननु यः प्रकृति-स्वामी योऽन्तर्यामी च पुरुषः ताभ्याम् अधिकता नास्य कंसारेर् उपपद्यते

evaṃ prāsaṅgikaṃ procya prakṛtārtho nirūpyate nanu yaḥ prakṛti-svāmī yo'ntaryāmī ca puruṣaḥ tābhyām adhikatā nāsya kaṃsārer upapadyate

---

1.5.121

तथा हि श्री-प्रथमे (1.3.1-5) जगृहे पौरुषं रूपं भगवान् महद्-आदिभिः सम्भूतं षोडश-कलम् आदौ लोक-सिसृक्षया

tathā hi śrī-prathame (1.3.1-5) jagṛhe pauruṣaṃ rūpaṃ bhagavān mahad-ādibhiḥ sambhūtaṃ ṣoḍaśa-kalam ādau loka-sisṛkṣayā

---

1.5.122

यस्याम्भसि शयानस्य योग-निद्रां वितन्वतः नाभि-ह्रदाम्बुजाद् आसीद् ब्रह्मा विश्व-सृजां पतिः

yasyāmbhasi śayānasya yoga-nidrāṃ vitanvataḥ nābhi-hradāmbujād āsīd brahmā viśva-sṛjāṃ patiḥ

---

1.5.123

यस्यावयव-संस्थानैः कल्पितो लोक-विस्तरः तद् वै भगवतो रूपं विशुद्धं सत्त्वम् ऊर्जितम्

yasyāvayava-saṃsthānaiḥ kalpito loka-vistaraḥ tad vai bhagavato rūpaṃ viśuddhaṃ sattvam ūrjitam

---

1.5.124

पश्यन्त्य् अदो रूपम् अदभ्र-चक्षुषा सहस्र-पादोरु-भुजाननाद्भुतम् सहस्र-मूर्ध-श्रवणाक्षि-नासिकं सहस्र-मौल्य्-अम्बर-कुण्डलोल्लसत्

paśyanty ado rūpam adabhra-cakṣuṣā sahasra-pādoru-bhujānanādbhutam sahasra-mūrdha-śravaṇākṣi-nāsikaṃ sahasra-mauly-ambara-kuṇḍalollasat

---

1.5.125

एतन् नानावताराणां निधानं बीजम् अव्ययम् यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देव-तिर्यङ्-नरादयः

etan nānāvatārāṇāṃ nidhānaṃ bījam avyayam yasyāṃśāṃśena sṛjyante deva-tiryaṅ-narādayaḥ

---

1.5.125

इति अत्र कारिकाः - आदौ सर्वावताराग्रे भगवान् पुरुषोत्तमः महत्-तत्त्वादिभिः कृत्वा भुवनानां सिसृक्षया

iti atra kārikāḥ - ādau sarvāvatārāgre bhagavān puruṣottamaḥ mahat-tattvādibhiḥ kṛtvā bhuvanānāṃ sisṛkṣayā

---

1.5.126

पौरुषं पुरुषाकारम् अथवा पुरुषाभिधम् रूपम् आनन्द-चिन्-मूर्तिं जगृहे प्रादुराचरत्

pauruṣaṃ puruṣākāram athavā puruṣābhidham rūpam ānanda-cin-mūrtiṃ jagṛhe prādurācarat

---

1.5.127

अर्थः सम्भूत-शब्दस्य सम्यक् सत्यम् इतीरतिः सम्भूतं युक्तम् इति वा भुवनानां सिसृक्षया षोडशैव कला यस्मिंस् तत् षोडश-कलं मतम्

arthaḥ sambhūta-śabdasya samyak satyam itīratiḥ sambhūtaṃ yuktam iti vā bhuvanānāṃ sisṛkṣayā ṣoḍaśaiva kalā yasmiṃs tat ṣoḍaśa-kalaṃ matam

---

1.5.128

ताः षोडश-कलाः प्रोक्ता वैष्णवैः शास्त्र-दर्शनात् शक्तित्वेन च ता भक्ति-विवेकादिषु सम्मताः

tāḥ ṣoḍaśa-kalāḥ proktā vaiṣṇavaiḥ śāstra-darśanāt śaktitvena ca tā bhakti-vivekādiṣu sammatāḥ

---

1.5.129

श्रीर् भूः कीर्तिर् इला लीला कान्तिर् विद्येति सप्तकम् विमलाद्या नवेत्य् एता मुख्याः षोडश शक्तयः

śrīr bhūḥ kīrtir ilā līlā kāntir vidyeti saptakam vimalādyā navety etā mukhyāḥ ṣoḍaśa śaktayaḥ

---

1.5.130

इति तद् इदं पौरुषं रूपं त्रिविधं पूर्वम् ईरितम् तत्र प्रोच्य महत्-स्रष्टृ-रूपम् अण्ड-स्थम् उच्यते

iti tad idaṃ pauruṣaṃ rūpaṃ trividhaṃ pūrvam īritam tatra procya mahat-sraṣṭṛ-rūpam aṇḍa-stham ucyate

---

1.5.131

यस्याजाण्ड-प्रवेशेन शयानस्य तद् अम्भसि नाभिह्रदाम्बुजाद् आसीद् इति सुव्यक्तम् एव हि

yasyājāṇḍa-praveśena śayānasya tad ambhasi nābhihradāmbujād āsīd iti suvyaktam eva hi

---

1.5.132

यस्य नाभि-ह्रदाब्जस्यावयवाः कर्णिकादयः संस्थानान्य् अत्र विद्या-स-विशेषास् तैस् तु कल्पितः लोकानां सर्व-जगतां विस्तारो विततिः किल

yasya nābhi-hradābjasyāvayavāḥ karṇikādayaḥ saṃsthānāny atra vidyā-sa-viśeṣās tais tu kalpitaḥ lokānāṃ sarva-jagatāṃ vistāro vitatiḥ kila

---

1.5.133

स शेते येन रूपेण तच् छुद्धं सत्त्वम् ऊर्जितम्

sa śete yena rūpeṇa tac chuddhaṃ sattvam ūrjitam

---

1.5.134

पश्यन्तीत्य्-आदि-पद्येन तद् एवेदं विशिष्यते एतद्-रूपं तु नानावताराणाम् उदयास्पदम्

paśyantīty-ādi-padyena tad evedaṃ viśiṣyate etad-rūpaṃ tu nānāvatārāṇām udayāspadam

---

1.5.135

यथैकादशे (11.4.3) भूतैर् यदा पञ्चभिर् आत्म-सृष्टैः पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् स्वांशेन विष्टः पुरुषाभिधानम् अवाप नारायण आदिदेवः

yathaikādaśe (11.4.3) bhūtair yadā pañcabhir ātma-sṛṣṭaiḥ puraṃ virājaṃ viracayya tasmin svāṃśena viṣṭaḥ puruṣābhidhānam avāpa nārāyaṇa ādidevaḥ

---

1.5.136

अत्र सार्ध-कारिका - नारायणोऽत्र परम-व्योमेशानः स आत्मना पुंस्वरूपेण सृष्टैस् तैर् भूतैः सृष्ट्वा विराट्-तनुम् विष्टः स्वांशेन तेनैव सम्प्राप्तः पुरुषाभिधाम्

atra sārdha-kārikā - nārāyaṇo'tra parama-vyomeśānaḥ sa ātmanā puṃsvarūpeṇa sṛṣṭais tair bhūtaiḥ sṛṣṭvā virāṭ-tanum viṣṭaḥ svāṃśena tenaiva samprāptaḥ puruṣābhidhām

---

1.5.137

प्रस्तुते तु किम् आयातम् इत्य् आशङ्क्य निगद्यते सोऽस्य गर्भोदशय्यस्य विलासो यश् चतुर्भुजः शेते प्रविश्य लोकाब्जं विष्ण्व्-आख्यः क्षीर-वारिधौ

prastute tu kim āyātam ity āśaṅkya nigadyate so'sya garbhodaśayyasya vilāso yaś caturbhujaḥ śete praviśya lokābjaṃ viṣṇv-ākhyaḥ kṣīra-vāridhau

---

1.5.138

अयं च स्थावरान्तानां स्य्रादीनां शरीरिणाम् हृद्य्-अन्तर्यामितां प्राप्तो नाना-रूप इव स्थितः

ayaṃ ca sthāvarāntānāṃ syrādīnāṃ śarīriṇām hṛdy-antaryāmitāṃ prāpto nānā-rūpa iva sthitaḥ

---

1.5.139

तृतीयं सर्व-भूत-स्थम् इति विष्णोर् यद् उच्यते रूपं सात्वत-तन्त्रे तद्-विलासोऽस्यैव सम्मतः

tṛtīyaṃ sarva-bhūta-stham iti viṣṇor yad ucyate rūpaṃ sātvata-tantre tad-vilāso'syaiva sammataḥ

---

1.5.140

अतः क्षीराम्बुधेस् तीरे कृतोपस्थानकः सुरैः एष एवावतीर्णोऽभूत् कृष्णाख्य इति युज्यते

ataḥ kṣīrāmbudhes tīre kṛtopasthānakaḥ suraiḥ eṣa evāvatīrṇo'bhūt kṛṣṇākhya iti yujyate

---

1.5.141

अथात्र पूर्व-पक्षे वः सिद्धान्तः प्रतिपद्यते यथा श्री-दशमे तेषु सुरेष्व् एवाशरीरगीः

athātra pūrva-pakṣe vaḥ siddhāntaḥ pratipadyate yathā śrī-daśame teṣu sureṣv evāśarīragīḥ

---

1.5.142

वसुदेव-गृहे साक्षाद् भगवान् पुरुषः परः जनिष्यते तत्-प्रियार्थं सम्भवन्तु सुर-स्त्रियः

vasudeva-gṛhe sākṣād bhagavān puruṣaḥ paraḥ janiṣyate tat-priyārthaṃ sambhavantu sura-striyaḥ

---

1.5.143

इति (भ्प् 10.1.23) अत्र कारिकाः - पुरुषस्य परत्वेन साक्षाच् च भगवान् इति एतस्यैव महत्-स्रष्टा सोऽंश इत्य् अभिविश्रुतः

iti (bhp 10.1.23) atra kārikāḥ - puruṣasya paratvena sākṣāc ca bhagavān iti etasyaiva mahat-sraṣṭā so'ṃśa ity abhiviśrutaḥ

---

1.5.144

अत्र श्री-स्वामि-पादानाम् अपि सम्मतिर् ईक्ष्यते यद् अंशभागेनेत्य् अस्य व्याख्यां कुर्वद्भिर् एव तैः अंशेन भागो मायाया येनेत्य् अंशोऽस्य पुरुषः भागो भजनम् इत्य् एवं पूर्णतास्य स्फुटीकृता

atra śrī-svāmi-pādānām api sammatir īkṣyate yad aṃśabhāgenety asya vyākhyāṃ kurvadbhir eva taiḥ aṃśena bhāgo māyāyā yenety aṃśo'sya puruṣaḥ bhāgo bhajanam ity evaṃ pūrṇatāsya sphuṭīkṛtā

---

1.5.145

किं च तत्रैव देवक्या कृते स्तोत्रे निरूपितम्

kiṃ ca tatraiva devakyā kṛte stotre nirūpitam

---

1.5.146

यथा (10.85.31) यस्यांशांशांश-भागेन विश्वोत्पत्ति-लयोदयाः भवन्ति किल विश्वात्मंस् तं त्व् आद्याहं गतिं गता

yathā (10.85.31) yasyāṃśāṃśāṃśa-bhāgena viśvotpatti-layodayāḥ bhavanti kila viśvātmaṃs taṃ tv ādyāhaṃ gatiṃ gatā

---

1.5.147

अत्र कारिका - यस्यांशः पुरुषस्य स्याद् अंशः प्रकृतिस् तु सा तस्या अंशा गुणास् तेषां भागेनास्योद्भवादयः

atra kārikā - yasyāṃśaḥ puruṣasya syād aṃśaḥ prakṛtis tu sā tasyā aṃśā guṇās teṣāṃ bhāgenāsyodbhavādayaḥ

---

1.5.148

किं च तत्रैव (10.14.14) नारायणस् त्वं न हि सर्व-देहिनाम् आत्मास्य् अधीशाखिल-लोक-साक्षी नारायणोऽङ्गं नर-भू-जलायनात् तच् चापि सत्यं न तवैव माया

kiṃ ca tatraiva (10.14.14) nārāyaṇas tvaṃ na hi sarva-dehinām ātmāsy adhīśākhila-loka-sākṣī nārāyaṇo'ṅgaṃ nara-bhū-jalāyanāt tac cāpi satyaṃ na tavaiva māyā

---

1.5.149

इति अत्र कारिकाः - जगत्-त्रयेति पद्येन श्री-नारायणतां वदन् कृष्णस्याथ स्वयं दृष्ट्वा परमैश्वर्यम् अद्भुतम् पर्याप्त्याजाण्ड-नियुतं स्वयं भीतिभराकुलः नारायणस् त्वं नेत्य् आह सापराध इवात्मभूः

iti atra kārikāḥ - jagat-trayeti padyena śrī-nārāyaṇatāṃ vadan kṛṣṇasyātha svayaṃ dṛṣṭvā paramaiśvaryam adbhutam paryāptyājāṇḍa-niyutaṃ svayaṃ bhītibharākulaḥ nārāyaṇas tvaṃ nety āha sāparādha ivātmabhūḥ

---

1.5.150

हे अधीशेत्य् अजाण्डौघ-स्थितान्तर्यामि-पुरुषाः ईशास् तेभ्योऽधिकोऽधीशो हि यतः सर्व-देहिनाम् समष्टीनां सविकुण्ठ-जीवानां त्वं प्रकाशकः तेषाम् अखिल-लोकानां साक्षी द्रष्टाप्य् असि स्वयम्

he adhīśety ajāṇḍaugha-sthitāntaryāmi-puruṣāḥ īśās tebhyo'dhiko'dhīśo hi yataḥ sarva-dehinām samaṣṭīnāṃ savikuṇṭha-jīvānāṃ tvaṃ prakāśakaḥ teṣām akhila-lokānāṃ sākṣī draṣṭāpy asi svayam

---

1.5.151

अतो यो नरभू-नीरायणान् नारायणः स्मृतः स तेऽङ्गम् अंशः पूर्णस्य चिनि-माया-शक्ति-वैभवैः चातुष्पादिकम् ऐश्वर्यं तव तस्य तु पादिकम्

ato yo narabhū-nīrāyaṇān nārāyaṇaḥ smṛtaḥ sa te'ṅgam aṃśaḥ pūrṇasya cini-māyā-śakti-vaibhavaiḥ cātuṣpādikam aiśvaryaṃ tava tasya tu pādikam

---

1.5.152

विष्टभ्याहम् इदं कृत्स्नम् एकांशेनेति ते वचः तच् चांशत्वं भवेत् सत्यं विराड्वन् न तु मायिकम्

viṣṭabhyāham idaṃ kṛtsnam ekāṃśeneti te vacaḥ tac cāṃśatvaṃ bhavet satyaṃ virāḍvan na tu māyikam

---

1.5.153

श्री-ब्रह्म-संहितायां (5.48) - यस्यैक-निश्वसित-कालम् अथावलम्ब्य जीवन्ति लोम-विलजा जगद्-अण्ड-नाथाः विष्णुर् महान् स इह यस्य कला-विशेषो गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि

śrī-brahma-saṃhitāyāṃ (5.48) - yasyaika-niśvasita-kālam athāvalambya jīvanti loma-vilajā jagad-aṇḍa-nāthāḥ viṣṇur mahān sa iha yasya kalā-viśeṣo govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi

---

1.5.154

अतः पुरुष एवास्य कृष्णस्यांशो भवेद् यदि तद्-विलासस् तु नितरां भवेत् क्षीराब्धि-नायकः

ataḥ puruṣa evāsya kṛṣṇasyāṃśo bhaved yadi tad-vilāsas tu nitarāṃ bhavet kṣīrābdhi-nāyakaḥ

---

1.5.155

ननु द्वितीय-स्कन्धे तु योऽवतीर्णो यदोः कुले किं विधात्रा स हि सित-कृष्ण-केशतयोदितः

nanu dvitīya-skandhe tu yo'vatīrṇo yadoḥ kule kiṃ vidhātrā sa hi sita-kṛṣṇa-keśatayoditaḥ

---

1.5.156

तथा हि (2.7.26) भूमेः सुरेतर-वरूथ-विमर्दितायाः क्लेश-व्ययाय कलया सित-कृष्ण-केशः जातः करिष्यति जनानुपलक्ष्य-मार्गः कर्माणि चात्म-महिमोपनिबन्धनानि

tathā hi (2.7.26) bhūmeḥ suretara-varūtha-vimarditāyāḥ kleśa-vyayāya kalayā sita-kṛṣṇa-keśaḥ jātaḥ kariṣyati janānupalakṣya-mārgaḥ karmāṇi cātma-mahimopanibandhanāni

---

1.5.157

इति मैवं भोः श्रूयताम् अस्य पद्यसार्थो विधीयते कलया शिल्प-नैपुण्य-विशेष-विधिना सिताः बद्धाः कृष्णा अतिश्यामाः केशा येनेति विग्रहः स एवेत्यस्य वैदग्धी-विशेषोत्कर्ष ईरितः

iti maivaṃ bhoḥ śrūyatām asya padyasārtho vidhīyate kalayā śilpa-naipuṇya-viśeṣa-vidhinā sitāḥ baddhāḥ kṛṣṇā atiśyāmāḥ keśā yeneti vigrahaḥ sa evetyasya vaidagdhī-viśeṣotkarṣa īritaḥ

---

1.5.158

किंवा यः कलयांशेन स्यात् सित-श्याम-केशकः स एवात्रावतीर्णोऽभूत् श्री-लीला-पुरुषोत्तमः

kiṃvā yaḥ kalayāṃśena syāt sita-śyāma-keśakaḥ sa evātrāvatīrṇo'bhūt śrī-līlā-puruṣottamaḥ

---

1.5.159

किं च - मार्कण्डेयेन वज्राय विष्णुधर्मोत्तरे स्फुटम् लयाब्धिस्थोऽनिरुद्धोऽयं पिता ते इति कीर्तितम्

kiṃ ca - mārkaṇḍeyena vajrāya viṣṇudharmottare sphuṭam layābdhistho'niruddho'yaṃ pitā te iti kīrtitam

---

1.5.160

तत्र वज्र-प्रश्नः - (1.79.1) कस् त्व् असौ बाल-रूपेण कल्पान्तेषु पुनः पुनः दृष्टो यो न त्वया ज्ञातस् तत्र कौतूहलं मम

tatra vajra-praśnaḥ - (1.79.1) kas tv asau bāla-rūpeṇa kalpānteṣu punaḥ punaḥ dṛṣṭo yo na tvayā jñātas tatra kautūhalaṃ mama

---

1.5.161

मारकण्डेयोत्तरम् - (1.79.2-3) भूयो भूयस् त्व असौ दृष्टो मया देवो जगत्-पतिः कल्प-क्षये न विज्ञातः स मया मोहितेन वै

mārakaṇḍeyottaram - (1.79.2-3) bhūyo bhūyas tva asau dṛṣṭo mayā devo jagat-patiḥ kalpa-kṣaye na vijñātaḥ sa mayā mohitena vai

---

1.5.162

कल्प-क्षये व्यतीते तु तं तु देवं पितामहात् अनिरुद्धं विजानामि पितरं ते जगत्-पतिम्

kalpa-kṣaye vyatīte tu taṃ tu devaṃ pitāmahāt aniruddhaṃ vijānāmi pitaraṃ te jagat-patim

---

1.5.163

इति अत्र कारिका अन्यथा मुनिवर्षेऽयम् अवदिष्यद् इदं तदा तं श्री-कृष्णं विजानामि प्रपितामहम् एव ते

iti atra kārikā anyathā munivarṣe'yam avadiṣyad idaṃ tadā taṃ śrī-kṛṣṇaṃ vijānāmi prapitāmaham eva te

---

1.5.164

अतः केशावतारत्व-भ्रमोऽप्य् आरात् पराहतः

ataḥ keśāvatāratva-bhramo'py ārāt parāhataḥ

---

1.5.165

नन्व् अस्तु पुरुषादिभ्यः श्रैष्ठ्यं तस्याघ-विद्विषः किन्तु श्री-वासुदेवोऽत्र सर्वैश्वर्य-निषेवितः त्रिपात्-पाद-विभूत्योश् च नाना-रूप इव स्थितः उन्मीलद्-बाल-मार्तण्ड-परार्ध-मधुर-द्युतिः क्वचिन् नव-घन-श्यामः क्वचिज् जाम्बुनद-प्रभः महा-वैकुण्ठ-नाथस्य विलासत्वेन विश्रुतः परमात्मा बल-ज्ञान-वीर्य-तेजोभिर् अन्वितः

nanv astu puruṣādibhyaḥ śraiṣṭhyaṃ tasyāgha-vidviṣaḥ kintu śrī-vāsudevo'tra sarvaiśvarya-niṣevitaḥ tripāt-pāda-vibhūtyoś ca nānā-rūpa iva sthitaḥ unmīlad-bāla-mārtaṇḍa-parārdha-madhura-dyutiḥ kvacin nava-ghana-śyāmaḥ kvacij jāmbunada-prabhaḥ mahā-vaikuṇṭha-nāthasya vilāsatvena viśrutaḥ paramātmā bala-jñāna-vīrya-tejobhir anvitaḥ

---

1.5.166

महावस्थाख्यया ख्यातं यद्-व्यूहानां चतुष्टयम् तस्याद्योऽयम् तथोपास्यश् चित्ते तद्-अधिदैवतम् तथा विशुद्ध-सत्त्वस्य यश् चाधिष्ठानम् उच्यते

mahāvasthākhyayā khyātaṃ yad-vyūhānāṃ catuṣṭayam tasyādyo'yam tathopāsyaś citte tad-adhidaivatam tathā viśuddha-sattvasya yaś cādhiṣṭhānam ucyate

---

1.5.167

निजांशो यस्य भगवान् श्री-सङ्कर्षण ईष्यते यस्य सङ्कर्षणो व्यूहो द्वितीय इति सम्मतः जीवश् च स्यात् सर्व-जीव-प्रादुर्भावास्पदत्वतः

nijāṃśo yasya bhagavān śrī-saṅkarṣaṇa īṣyate yasya saṅkarṣaṇo vyūho dvitīya iti sammataḥ jīvaś ca syāt sarva-jīva-prādurbhāvāspadatvataḥ

---

1.5.168

पूर्ण-शारद-शुभ्रांशु-परार्ध-मधुर-द्युतिः उपास्योऽयम् अहङ्कारे शेष-न्यस्त-निजांशकः स्मरारातेर् अधर्मस्य सर्पान्तक-सुर-द्विषाम् अन्तर्यामित्वम् आस्थाय जगत्-संहार-कारकः

pūrṇa-śārada-śubhrāṃśu-parārdha-madhura-dyutiḥ upāsyo'yam ahaṅkāre śeṣa-nyasta-nijāṃśakaḥ smarārāter adharmasya sarpāntaka-sura-dviṣām antaryāmitvam āsthāya jagat-saṃhāra-kārakaḥ

---

1.5.169

व्यूहस् तृतीयः प्रद्युम्नो विलासो यस्य विश्रुतः यः प्रद्युम्नो बुद्धि-तत्त्वे बुद्धिमद्भिर् उपास्यते स्तुवत्या च श्रिया देव्या निषेव्यते इलावृते शुद्ध-जाम्बुनद-प्रख्यः क्वचिन् नील-घन-च्छविः निदानं विश्व-सर्गस्य काम-न्यस्य-निजांशकः विधेः प्रजापतीनां रागिनां च स्मरस्य च अन्तर्यामित्वम् आपन्नः सर्गं सम्यक् करोत्य् असौ

vyūhas tṛtīyaḥ pradyumno vilāso yasya viśrutaḥ yaḥ pradyumno buddhi-tattve buddhimadbhir upāsyate stuvatyā ca śriyā devyā niṣevyate ilāvṛte śuddha-jāmbunada-prakhyaḥ kvacin nīla-ghana-cchaviḥ nidānaṃ viśva-sargasya kāma-nyasya-nijāṃśakaḥ vidheḥ prajāpatīnāṃ rāgināṃ ca smarasya ca antaryāmitvam āpannaḥ sargaṃ samyak karoty asau

---

1.5.170

व्यूहस् तुर्योऽनिरुद्धाख्यो विलासो यस्य शस्यते योऽनिरुद्धो मनस्-तत्त्वे मनीषिभिर् उपास्यते नील-जीमूत-सङ्काशो विश्व-रक्षण-तत्परः धर्मस्यायं मनूनां च देवानां भूभुजां तथा अन्तर्यामित्वम् आस्थाय कुरुते जगतः स्थितिम्

vyūhas turyo'niruddhākhyo vilāso yasya śasyate yo'niruddho manas-tattve manīṣibhir upāsyate nīla-jīmūta-saṅkāśo viśva-rakṣaṇa-tatparaḥ dharmasyāyaṃ manūnāṃ ca devānāṃ bhūbhujāṃ tathā antaryāmitvam āsthāya kurute jagataḥ sthitim

---

1.5.171

मोक्षधर्मे तु मनसः स्यात् प्रद्युम्नोऽधिदैवतम् अनिरुद्धस् त्व् अहङ्कारस्येति तत्रैव कीर्तितम्

mokṣadharme tu manasaḥ syāt pradyumno'dhidaivatam aniruddhas tv ahaṅkārasyeti tatraiva kīrtitam

---

1.5.172

सर्वेषां पञ्चरात्राणाम् अप्य् एषा प्रक्रिया मता

sarveṣāṃ pañcarātrāṇām apy eṣā prakriyā matā

---

1.5.173

पाद्मे तु परम-व्योम्नः पूर्वाद्ये दिक्-चतुष्टये वासुदेवादयो व्यूहश् चत्वारः कथिताः क्रमात्

pādme tu parama-vyomnaḥ pūrvādye dik-catuṣṭaye vāsudevādayo vyūhaś catvāraḥ kathitāḥ kramāt

---

1.5.174

तथा पाद-विभूतौ च निवसन्ति क्रमादि मे जलावृति-स्थ-वैकुण्ठ-स्थित वेदवती-पुरे सत्योर्ध्वे वैष्णवे लोके नित्याख्ये द्वारका-पुरे शुद्धोदाद् उत्तरे श्वेत-द्वीपे चैरावती-पुरे क्षीराम्बुधि-स्थितान्ते क्रोड-पर्यङ्क-धामनि

tathā pāda-vibhūtau ca nivasanti kramādi me jalāvṛti-stha-vaikuṇṭha-sthita vedavatī-pure satyordhve vaiṣṇave loke nityākhye dvārakā-pure śuddhodād uttare śveta-dvīpe cairāvatī-pure kṣīrāmbudhi-sthitānte kroḍa-paryaṅka-dhāmani

---

1.5.175

सात्वतीये क्वचित् तन्त्रे नव व्यूहाः प्रकीर्तिताः चत्वारो वासुदेवाद्या नारायण-नृसिंहकौ हयग्रीवो महा-क्रोडो ब्रह्मा चेति नवोदिताः तत्र ब्रह्मा तु विज्ञेयः पूर्वोक्त-विधया हरिः

sātvatīye kvacit tantre nava vyūhāḥ prakīrtitāḥ catvāro vāsudevādyā nārāyaṇa-nṛsiṃhakau hayagrīvo mahā-kroḍo brahmā ceti navoditāḥ tatra brahmā tu vijñeyaḥ pūrvokta-vidhayā hariḥ

---

1.5.176

किन्तु व्यूहास् तु चत्वारो राजद्-भुज-चतुष्टयाः अजस्र-परमैश्वर्यम् अर्षादापैर्भूषिताः

kintu vyūhās tu catvāro rājad-bhuja-catuṣṭayāḥ ajasra-paramaiśvaryam arṣādāpairbhūṣitāḥ

---

1.5.177

अत्रापि वासुदेवोऽयं सम्पूर्णानन्द-सम्प्लवः ऐश्वर्यादौ निर्विशेषः परम-व्योम-नायकात् आद्यानाम् अपि सर्वेषाम् आदिभूतः सुपर्वणाम्

atrāpi vāsudevo'yaṃ sampūrṇānanda-samplavaḥ aiśvaryādau nirviśeṣaḥ parama-vyoma-nāyakāt ādyānām api sarveṣām ādibhūtaḥ suparvaṇām

---

1.5.178

इत्य् आशङ्के स एवायं कृष्णाख्यः सन्न् अवातरत् वासुदेवतया यस्मात् सर्वत्रैष सुविश्रुतः

ity āśaṅke sa evāyaṃ kṛṣṇākhyaḥ sann avātarat vāsudevatayā yasmāt sarvatraiṣa suviśrutaḥ

---

1.5.179

नैवं युक्तं शृणु ततः समाधानं विधीयते आद्य-व्यूहाद् अपि श्रेष्ठः कथ्यते देवकी-सुतः

naivaṃ yuktaṃ śṛṇu tataḥ samādhānaṃ vidhīyate ādya-vyūhād api śreṣṭhaḥ kathyate devakī-sutaḥ

---

1.5.180

तथा श्री-दशमे - एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस् तु भगवान् स्वयम्

tathā śrī-daśame - ete cāṃśakalāḥ puṃsaḥ kṛṣṇas tu bhagavān svayam

---

1.5.181

अत्र कारिके - पुं-नाम्नः पुरुषस्यैते श्री-वराह-ऋषादयः अंशाः अत्रावताराः स्युः कुमाराद्याः कला मताः तु-भिन्नोपक्रमे कृष्णो भगवान् पुरुषोत्तमः स्वयम् इत्य् अपयातास्य वासुदेवावतारता

atra kārike - puṃ-nāmnaḥ puruṣasyaite śrī-varāha-ṛṣādayaḥ aṃśāḥ atrāvatārāḥ syuḥ kumārādyāḥ kalā matāḥ tu-bhinnopakrame kṛṣṇo bhagavān puruṣottamaḥ svayam ity apayātāsya vāsudevāvatāratā

---

1.5.182

श्री-दशमे चैवम् एवोक्तम् (10.14.2) - अस्यापि देव वपुषो मद्-अनुग्रहाय स्वेच्छामयस्य न तु भूतमयस्य कोऽपि नेशे महि त्व् अवसितुं मनसाऽन्तरेण साक्षात् तवैव किम् उतात्म-सुखानुभूतेः

śrī-daśame caivam evoktam (10.14.2) - asyāpi deva vapuṣo mad-anugrahāya svecchāmayasya na tu bhūtamayasya ko'pi neśe mahi tv avasituṃ manasā'ntareṇa sākṣāt tavaiva kim utātma-sukhānubhūteḥ

---

1.5.183

इति अत्र कारिकाः - देवः स्व-नाम्नि देवेति ख्यातं यस्य वपुः स हि व्यूहानाम् आदिमो वासुदेवो देव-वपुर् मतः ततोऽपि महि माहात्म्यं साक्षाद् एवात्र ते सतः को विधाताप्य् अवसितुं ज्ञातुं नेशेऽस्मि न क्षमः किम् उताहो आत्म-सुखानुभूतेर् ब्रह्म-रूपतः

iti atra kārikāḥ - devaḥ sva-nāmni deveti khyātaṃ yasya vapuḥ sa hi vyūhānām ādimo vāsudevo deva-vapur mataḥ tato'pi mahi māhātmyaṃ sākṣād evātra te sataḥ ko vidhātāpy avasituṃ jñātuṃ neśe'smi na kṣamaḥ kim utāho ātma-sukhānubhūter brahma-rūpataḥ

---

1.5.184

एवम् अर्थोऽस्य पद्यस्य कैमुत्य-न्याय-संस्थितः

evam artho'sya padyasya kaimutya-nyāya-saṃsthitaḥ

---

1.5.185

न्यूनेऽधिके च कैमुत्यं तत्र न्यूने भवेद् यथा कौस्तुभस् तु महा-तेजाः सूर्य-कोटि-शताद् अपि अयं किम् उत वक्तव्यं प्रदीपाद् दीप्तिमान् इति

nyūne'dhike ca kaimutyaṃ tatra nyūne bhaved yathā kaustubhas tu mahā-tejāḥ sūrya-koṭi-śatād api ayaṃ kim uta vaktavyaṃ pradīpād dīptimān iti

---

1.5.186

अथाधिके यथा ध्वान्तैः शक्यो दीपोऽपि नार्दितुम् स तु मार्तण्ड-कोटीभिः सम`य् किम् उत कौस्तुभः

athādhike yathā dhvāntaiḥ śakyo dīpo'pi nārditum sa tu mārtaṇḍa-koṭībhiḥ sama`y kim uta kaustubhaḥ

---

1.5.187

अतो न्यूनाद् अपि न्यूने कैमुत्यम् इह तु स्थितम्

ato nyūnād api nyūne kaimutyam iha tu sthitam

---

1.5.188

मय्य् एवानुग्रहो यस्येत्य् अनुग्रह-भरो यतः मय्य् एव विहितो भूयान् अपूर्वाश्चर्य-दर्शनात्

mayy evānugraho yasyety anugraha-bharo yataḥ mayy eva vihito bhūyān apūrvāścarya-darśanāt

---

1.5.189

स्वेच्छामयस्य भक्तानां कामायाखिल-कर्मणः न तु भूतमयस्येति पुरुषत्वं च खण्डितम् यद् एष सर्व-जीवानां पुरुषः परमाश्रयः

svecchāmayasya bhaktānāṃ kāmāyākhila-karmaṇaḥ na tu bhūtamayasyeti puruṣatvaṃ ca khaṇḍitam yad eṣa sarva-jīvānāṃ puruṣaḥ paramāśrayaḥ

---

1.5.190

आन्तरेण निरुद्धेन मनसेत्य् एकतानता ज्ञातुं स्यान् महिमा शक्यो यद्यप्य् एभिर् विशेषणैः ज्ञातुं तथापि नेशेऽस्मीत्य् अचिन्त्यैश्वर्यतोदिता

āntareṇa niruddhena manasety ekatānatā jñātuṃ syān mahimā śakyo yadyapy ebhir viśeṣaṇaiḥ jñātuṃ tathāpi neśe'smīty acintyaiśvaryatoditā

---

1.5.191

जानता वासुदेवाच् च ब्रह्मतश् चाधिकाधिकम् माहात्म्यं कृष्ण-चन्द्रस्य विरिञ्चेन समर्थितम्

jānatā vāsudevāc ca brahmataś cādhikādhikam māhātmyaṃ kṛṣṇa-candrasya viriñcena samarthitam

---

1.5.192

अतो मन्व्-अक्षर-मनोर् ध्याने स्वायम्भुवागमे चत्वारो वासुदेवाद्याः कृष्णस्यावृतिर् ईरिताः

ato manv-akṣara-manor dhyāne svāyambhuvāgame catvāro vāsudevādyāḥ kṛṣṇasyāvṛtir īritāḥ

---

1.5.193

क्रमादि-दीपिकायां च वस्व्-अक्षर-मनोर् विधौ गोकुलेशावृतित्वेन वासुदेवादयो मताः

kramādi-dīpikāyāṃ ca vasv-akṣara-manor vidhau gokuleśāvṛtitvena vāsudevādayo matāḥ

---

1.5.194

ननु श्रैष्ठ्यं मुकुन्दस्य ब्रह्मतो युज्यते कथम् यद् ब्रह्म श्रीभागअतोर् ऐक्यम् एव प्रसिध्यते

nanu śraiṣṭhyaṃ mukundasya brahmato yujyate katham yad brahma śrībhāgaator aikyam eva prasidhyate

---

1.5.195

पुरुषं परमात्मा च ब्रह्म च ज्ञानम् इत्य् अपि स एको भगवान् एव शास्त्रेषु बहुधोच्यते

puruṣaṃ paramātmā ca brahma ca jñānam ity api sa eko bhagavān eva śāstreṣu bahudhocyate

---

1.5.196

तथा च स्कान्दे भगवान् परमात्मेति प्रोच्यतेऽष्टाङ्ग-योगिभिः ब्रह्मेत्य् उपनिषन्-निष्ठैर् ज्ञानं च ज्ञान-योगिभिः

tathā ca skānde bhagavān paramātmeti procyate'ṣṭāṅga-yogibhiḥ brahmety upaniṣan-niṣṭhair jñānaṃ ca jñāna-yogibhiḥ

---

1.5.197

श्री-प्रथमे च (1.2.11) - वदन्ति तत् तत्त्व-विदस् तत्त्वं यज् ज्ञानम् अद्वयम् ब्रह्मेति परमात्मेति भगवान् इति शब्द्यते

śrī-prathame ca (1.2.11) - vadanti tat tattva-vidas tattvaṃ yaj jñānam advayam brahmeti paramātmeti bhagavān iti śabdyate

---

1.5.198

इति सत्यम् उक्तं शृणु ततस् तृतीये कापिलं वचः

iti satyam uktaṃ śṛṇu tatas tṛtīye kāpilaṃ vacaḥ

---

1.5.199

यथा (3.32.33) - यथेन्द्रियैः पृथग्-द्वारैर् अर्थो बहु-गुणाश्रयः एको नानेयते तद्वद् भगवान् शास्त्र-वर्त्मभिः

yathā (3.32.33) - yathendriyaiḥ pṛthag-dvārair artho bahu-guṇāśrayaḥ eko nāneyate tadvad bhagavān śāstra-vartmabhiḥ

---

1.5.200

इति अत्र कारिकाः - तत् तत् श्री-भगवत्य् एव स्वरूपं भुवि विद्यते उपासनानुसारेण भाति तत्-तद्-उपासके

iti atra kārikāḥ - tat tat śrī-bhagavaty eva svarūpaṃ bhuvi vidyate upāsanānusāreṇa bhāti tat-tad-upāsake

---

1.5.201

यथा रूप-रसादीनां गुणानाम् आश्रयः सदा क्षीरादिर् एक एवार्थो ज्ञायते बहुधेन्द्रियैः

yathā rūpa-rasādīnāṃ guṇānām āśrayaḥ sadā kṣīrādir eka evārtho jñāyate bahudhendriyaiḥ

---

1.5.202

दृशा शुक्लो रसनया मधुरो भगवांस् तथा उपासनाभिर् बहुधा स एकोऽपि प्रतीयते

dṛśā śuklo rasanayā madhuro bhagavāṃs tathā upāsanābhir bahudhā sa eko'pi pratīyate

---

1.5.203

जिह्वयैव यथा ग्राह्यं माधुर्यं तस्य नापरैः यथा चक्षुर्-आदीनि गृह्णन्त्य् अर्थं निजं निजम्

jihvayaiva yathā grāhyaṃ mādhuryaṃ tasya nāparaiḥ yathā cakṣur-ādīni gṛhṇanty arthaṃ nijaṃ nijam

---

1.5.204

तथान्या बाह्य-करण-स्थानीयोपासनाखिला भक्तिस् तु चेतः स्थानीया तत् तत् सर्वार्ह्त-लाभतः

tathānyā bāhya-karaṇa-sthānīyopāsanākhilā bhaktis tu cetaḥ sthānīyā tat tat sarvārhta-lābhataḥ

---

1.5.205

इति प्रवर-शास्त्रेषु तस्य ब्रह्म-स्वरूपतः माधुर्यादि-गुणाधिक्यात् कृष्णस्य श्रेष्ठतोच्यते

iti pravara-śāstreṣu tasya brahma-svarūpataḥ mādhuryādi-guṇādhikyāt kṛṣṇasya śreṣṭhatocyate

---

1.5.206

तथा च श्री-दशमे (10.14.6-7) तथापि भूमन् महिमा-गुणस्य ते विबोद्धुम् अर्हत्य् अमलान्तर्-आत्मभिः अविक्रिया स्वानुभवाद् अरूपतो ह्य् अनन्य-बोध्यात्मतया न चान्यथा

tathā ca śrī-daśame (10.14.6-7) tathāpi bhūman mahimā-guṇasya te viboddhum arhaty amalāntar-ātmabhiḥ avikriyā svānubhavād arūpato hy ananya-bodhyātmatayā na cānyathā

---

1.5.207

गुणात्मनस् ते ऽपि गुणान् विमातुं; हितावतीर्णस्य क ईशिरे ऽस्य कालेन यैर् वा विमिताः सुकल्पैर्; भू-पांशवः खे मिहिका द्युभासः

guṇātmanas te 'pi guṇān vimātuṃ; hitāvatīrṇasya ka īśire 'sya kālena yair vā vimitāḥ sukalpair; bhū-pāṃśavaḥ khe mihikā dyubhāsaḥ

---

1.5.208

इति ननु प्राकृत-रूपत्वान् मृग-तृष्णोपमा-जुषाम् गुणानां गणना न स्याद् इति कात्र विचित्रता

iti nanu prākṛta-rūpatvān mṛga-tṛṣṇopamā-juṣām guṇānāṃ gaṇanā na syād iti kātra vicitratā

---

1.5.209

मैवं गुणानाम् एतस्य प्राकृतत्वं न विद्यते तेषां स्वरूप-भूतत्वात् सुखरूपत्वम् एव हि

maivaṃ guṇānām etasya prākṛtatvaṃ na vidyate teṣāṃ svarūpa-bhūtatvāt sukharūpatvam eva hi

---

1.5.210

तथा च ब्रह्म-तर्के - गुणैः स्वरूप-भूतैस् तु गुण्य् असौ हरिर् ईश्वरः न विष्णोर् न च मुक्तानां क्वापि भिन्नो गुणो मतः

tathā ca brahma-tarke - guṇaiḥ svarūpa-bhūtais tu guṇy asau harir īśvaraḥ na viṣṇor na ca muktānāṃ kvāpi bhinno guṇo mataḥ

---

1.5.211

श्री-विष्णु-पुराणे (1.9.43) सत्त्वादयो न सन्तीशे यत्र च प्राकृता गुणाः स शुद्धः सर्व-शुद्धेभ्यः पुमान् आद्यः प्रसीदतु

śrī-viṣṇu-purāṇe (1.9.43) sattvādayo na santīśe yatra ca prākṛtā guṇāḥ sa śuddhaḥ sarva-śuddhebhyaḥ pumān ādyaḥ prasīdatu

---

1.5.212

तथा च तत्रैव (6.5.79) ज्ञान-शक्ति-बलैश्वर्य-वीर्य-तेजांस्य् अशेषतः भगवच्-छब्द-वाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः

tathā ca tatraiva (6.5.79) jñāna-śakti-balaiśvarya-vīrya-tejāṃsy aśeṣataḥ bhagavac-chabda-vācyāni vinā heyair guṇādibhiḥ

---

1.5.213

पाद्मे च (6.255.39-40) - योऽसौ निर्गुण इत्य् उक्तः शास्त्रेषु जगद्-ईश्वरः प्राकृतैर् हेय-संयुक्तैर् गुणैर् हीनत्वम् उच्यते

pādme ca (6.255.39-40) - yo'sau nirguṇa ity uktaḥ śāstreṣu jagad-īśvaraḥ prākṛtair heya-saṃyuktair guṇair hīnatvam ucyate

---

1.5.214

प्रथमे च (1.16.30) एते चान्ये च भगवन् नित्या यत्र महा-गुणाः प्रार्थ्या महत्त्वम् इच्छद्भिर् न वियन्ति स्म कर्हिचित्

prathame ca (1.16.30) ete cānye ca bhagavan nityā yatra mahā-guṇāḥ prārthyā mahattvam icchadbhir na viyanti sma karhicit

---

1.5.215

इति अतः कृष्णोऽप्राकृतानां गुणानां नियुतायुतैः विशिष्टोऽयं महाशक्तिः पूर्णानन्द-घनाकृतिः

iti ataḥ kṛṣṇo'prākṛtānāṃ guṇānāṃ niyutāyutaiḥ viśiṣṭo'yaṃ mahāśaktiḥ pūrṇānanda-ghanākṛtiḥ

---

1.5.216

ब्रह्म-निधर्मकं वस्तु निर्विशेषम् अमूर्तिकम् इति सूर्योपमस्यास्य कथ्यते तत् प्रभोपमम्

brahma-nidharmakaṃ vastu nirviśeṣam amūrtikam iti sūryopamasyāsya kathyate tat prabhopamam

1.5.217

तथा च श्री-गीतासु (14.26-27) - मां च यो ऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते

tathā ca śrī-gītāsu (14.26-27) - māṃ ca yo 'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate sa guṇān samatītyaitān brahmabhūyāya kalpate

---

1.5.218

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् अमृतस्याव्ययस्य च शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च

brahmaṇo hi pratiṣṭhāham amṛtasyāvyayasya ca śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca

---

1.5.219

इति अत्र कारिकाः - स ब्रह्म-भावम् आसाद्य लीलाविग्रहम् आश्रयम् मानानन्द-घनं प्रेम्णा भजेद् इत्य् अयम् आश्रयः

iti atra kārikāḥ - sa brahma-bhāvam āsādya līlāvigraham āśrayam mānānanda-ghanaṃ premṇā bhajed ity ayam āśrayaḥ

---

1.5.220

भक्तेर् अव्यभिचारायाः प्रेम-सेवैव यत् फलम् केवलं ब्रह्म-भावस् तु विद्वेषेणापि लभ्यते

bhakter avyabhicārāyāḥ prema-sevaiva yat phalam kevalaṃ brahma-bhāvas tu vidveṣeṇāpi labhyate

---

1.5.221

ननु ते यादवस्यास्य भजनाद् ब्रह्मता कथम् इत्य् आह ब्रह्मणो हीति हि यतोऽहं पुरस् तव स्थितोऽयं विविधानन्द-पूर्ण-चिद्-घन-विग्रहः ब्रह्मणश् चित्-स्वरूपस्य प्रतिष्ठा परमाश्रयः रविस् तेजो-घनाकारः करौघस्य यथा भवेत्

nanu te yādavasyāsya bhajanād brahmatā katham ity āha brahmaṇo hīti hi yato'haṃ puras tava sthito'yaṃ vividhānanda-pūrṇa-cid-ghana-vigrahaḥ brahmaṇaś cit-svarūpasya pratiṣṭhā paramāśrayaḥ ravis tejo-ghanākāraḥ karaughasya yathā bhavet

---

1.5.222

अव्ययेनामृतेनेह नित्य-मुक्तिर् उदीर्यते शाश्वतेन तु धर्मेण भगवद्-धर्म उच्यते

avyayenāmṛteneha nitya-muktir udīryate śāśvatena tu dharmeṇa bhagavad-dharma ucyate

---

1.5.223

ऐकान्तिक-सुखेनात्र प्रेम-भक्ति-रसोत्सवः येन मोक्ष-सुखस्यापि तिरस्कारो विधीयते

aikāntika-sukhenātra prema-bhakti-rasotsavaḥ yena mokṣa-sukhasyāpi tiraskāro vidhīyate

---

1.5.224

किं च ब्रह्म-संहितायाम् (5.40) - यस्य प्रभा प्रभवतो जगद्-अण्ड-कोटि- कोटिष्व् अशेष-वसुधादि विभूति-भिन्नम् तद् ब्रह्म निष्कलम् अनन्तम् अशेष-भूतं गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि

kiṃ ca brahma-saṃhitāyām (5.40) - yasya prabhā prabhavato jagad-aṇḍa-koṭi- koṭiṣv aśeṣa-vasudhādi vibhūti-bhinnam tad brahma niṣkalam anantam aśeṣa-bhūtaṃ govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi

---

1.5.225

इति अत्र कारिके - निष्कलादि-स्वरूपं तत् ब्रह्माण्डार्बुद-कोटिषु विभूतिभिर् धराद्याभिर् भिन्नं भेदम् उपागतम् सदा प्रभाव-युक्तस्य ब्रह्म यस्य प्रभा भवेत् तं गोविन्दं भजामीति पद्यस्यार्थः स्फुटीकृतः

iti atra kārike - niṣkalādi-svarūpaṃ tat brahmāṇḍārbuda-koṭiṣu vibhūtibhir dharādyābhir bhinnaṃ bhedam upāgatam sadā prabhāva-yuktasya brahma yasya prabhā bhavet taṃ govindaṃ bhajāmīti padyasyārthaḥ sphuṭīkṛtaḥ

---

1.5.226

ननु भोस् तव भावोऽयं ज्ञात एव मया ध्रुवम् परव्योम-पतेः शौरिर् अवतारस् तयोच्यते

nanu bhos tava bhāvo'yaṃ jñāta eva mayā dhruvam paravyoma-pateḥ śaurir avatāras tayocyate

---

1.5.227

जन्मादि-लीला-प्राकट्यात् अवतारतयाप्य् असौ प्रोक्तो विलास एव स्यात् सर्वोत्कर्षातिभूमतः

janmādi-līlā-prākaṭyāt avatāratayāpy asau prokto vilāsa eva syāt sarvotkarṣātibhūmataḥ

---

1.5.228

यः पर-व्योम-नाथः स्याद् असमानोर्ध-वैभवः श्रुति-स्मृति-महातन्त्र-वर्णितोत्कर्ष-सौष्ठवः लोक-सृष्टेः पुरा ब्राह्मे कल्पे यः परमेष्ठिने महावैकुण्ठ-लोकस्थं स्वम् आत्मानम् अदर्शयत्

yaḥ para-vyoma-nāthaḥ syād asamānordha-vaibhavaḥ śruti-smṛti-mahātantra-varṇitotkarṣa-sauṣṭhavaḥ loka-sṛṣṭeḥ purā brāhme kalpe yaḥ parameṣṭhine mahāvaikuṇṭha-lokasthaṃ svam ātmānam adarśayat

---

1.5.229

तथा हि श्री-द्वितीय-स्कन्धे (2.9.9-16) तस्मै स्व-लोकं भगवान् सभाजितः सन्दर्शयाम् आस परं न यत्-परम् व्यपेत-सङ्क्लेश-विमोह-साध्वसं स्व-दृष्टवद्भिर् पुरुषैर् अभिष्टुतम्

tathā hi śrī-dvitīya-skandhe (2.9.9-16) tasmai sva-lokaṃ bhagavān sabhājitaḥ sandarśayām āsa paraṃ na yat-param vyapeta-saṅkleśa-vimoha-sādhvasaṃ sva-dṛṣṭavadbhir puruṣair abhiṣṭutam

---

1.5.230

प्रवर्तते यत्र रजस् तमस् तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च काल-विक्रमः न यत्र माया किम् उतापरे हरेर् अनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः

pravartate yatra rajas tamas tayoḥ sattvaṃ ca miśraṃ na ca kāla-vikramaḥ na yatra māyā kim utāpare harer anuvratā yatra surāsurārcitāḥ

---

1.5.231

श्यामावदाताः शत-पत्र-लोचनाः पिशङ्ग-वस्त्राः सुरुचः सुपेशसः सर्वे चतुर्-बाहव उन्मिषन्-मणि- प्रवेक-निष्काभरणाः सुवर्चसः प्रवाल-वैदूर्य-मृणाल-वर्चसः परिस्फुरत्-कुण्डल-मौलि-मालिनः

śyāmāvadātāḥ śata-patra-locanāḥ piśaṅga-vastrāḥ surucaḥ supeśasaḥ sarve catur-bāhava unmiṣan-maṇi- praveka-niṣkābharaṇāḥ suvarcasaḥ pravāla-vaidūrya-mṛṇāla-varcasaḥ parisphurat-kuṇḍala-mauli-mālinaḥ

---

1.5.232

भ्राजिष्णुभिर् यः परितो विराजते लसद्-विमानावलिभिर् महात्मनाम् विद्योतमानः प्रमदोत्तमाद्युभिः सविद्युद् अभ्रावलिभिर् यथा नभः

bhrājiṣṇubhir yaḥ parito virājate lasad-vimānāvalibhir mahātmanām vidyotamānaḥ pramadottamādyubhiḥ savidyud abhrāvalibhir yathā nabhaḥ

---

1.5.233

श्रीर् यत्र रूपिण्य् उरुगाय-पादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगैर् विगीयमाना प्रिय-कर्म गायती

śrīr yatra rūpiṇy urugāya-pādayoḥ karoti mānaṃ bahudhā vibhūtibhiḥ preṅkhaṃ śritā yā kusumākarānugair vigīyamānā priya-karma gāyatī

---

1.5.234

ददर्श तत्राखिल-सात्वतां पतिं श्रियः पतिं यज्ञ-पतिं जगत्-पतिम् सुनन्द-नन्द-प्रबलार्हणादिभिः स्व-पार्षदाग्रैः परिसेवितं विभुम् भृत्य-प्रसादाभिमुखं दृग्-आसवं प्रसन्न-हासारुण-लोचनाननम् किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्-भुजं पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया अध्यर्हणीयासनम् आस्थितं परं वृतं चतुः-षोडश-पञ्च-शक्तिभिः युक्तं भगैः स्वैर् इतरत्र चाध्रुवैः स्व एव धामन् रममाणम् ईश्वरम्

dadarśa tatrākhila-sātvatāṃ patiṃ śriyaḥ patiṃ yajña-patiṃ jagat-patim sunanda-nanda-prabalārhaṇādibhiḥ sva-pārṣadāgraiḥ parisevitaṃ vibhum bhṛtya-prasādābhimukhaṃ dṛg-āsavaṃ prasanna-hāsāruṇa-locanānanam kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ catur-bhujaṃ pītāṃśukaṃ vakṣasi lakṣitaṃ śriyā adhyarhaṇīyāsanam āsthitaṃ paraṃ vṛtaṃ catuḥ-ṣoḍaśa-pañca-śaktibhiḥ yuktaṃ bhagaiḥ svair itaratra cādhruvaiḥ sva eva dhāman ramamāṇam īśvaram

---

1.5.235

इति अत्र कारिकाः - यद् यतः परम् उत्कृष्टं पदम् अन्यन् न हि क्वचित् सङ्क्लेशाः पञ्चविद्याद्या विमोहो निर्विवेकता साध्वसं पाततो भीतिर् न सन्त्य् एतानि यत्र तम् स्व-दृष्टम् आत्मनः साक्षात् कारस् तद्वद्भिर् ईडितम्

iti atra kārikāḥ - yad yataḥ param utkṛṣṭaṃ padam anyan na hi kvacit saṅkleśāḥ pañcavidyādyā vimoho nirvivekatā sādhvasaṃ pātato bhītir na santy etāni yatra tam sva-dṛṣṭam ātmanaḥ sākṣāt kāras tadvadbhir īḍitam

---

1.5.236

रजस् तमश् च नो यत्र सत्त्वं सध्र्यक् तयोर् न च गुणा यत्र प्रकृतिजा न सत्नीति प्रदर्शितम् न काल-विक्रमो यत्र सर्व-विध्वंस-कारिता परं मूलम् अनर्थानां यत्र मायैव नास्ति हि अपरे तत्र किम् उत विकारा महद्-आदयः अतो वैकुण्ठ-लोकस्य कथिता नित्य-सिद्धता

rajas tamaś ca no yatra sattvaṃ sadhryak tayor na ca guṇā yatra prakṛtijā na satnīti pradarśitam na kāla-vikramo yatra sarva-vidhvaṃsa-kāritā paraṃ mūlam anarthānāṃ yatra māyaiva nāsti hi apare tatra kim uta vikārā mahad-ādayaḥ ato vaikuṇṭha-lokasya kathitā nitya-siddhatā

---

1.5.237

हरेर् अनुव्रता यत्र श्यामारुण-हरित्-सिताः तत्-तद्-वर्णम् उपास्येशं तत्-सारूप्यम् उपागताः अथवा नित्य-सिद्धत्वात् तद्-रुचाम् अप्य् अनादिता

harer anuvratā yatra śyāmāruṇa-harit-sitāḥ tat-tad-varṇam upāsyeśaṃ tat-sārūpyam upāgatāḥ athavā nitya-siddhatvāt tad-rucām apy anāditā

---

1.5.238

श्रीः सम्पद्-रूपिणी मूर्ता यत्र पद्मांश-सम्भवा मानं सेवां रचयति विविधाभिर् विभूतिभिः कुसुमाकार-शब्देन ऋतूनाम् अधिपो मतः तेन तस्यानुगैर् ग्रीष्म-वर्षाद्यैर् ऋतुभिश् च या विशेषाद् गीयमानापि प्रियकर्मैव गायती शत्रन्तेन पदेनात्र तिङ्-अन्ता लक्षिता क्रिया

śrīḥ sampad-rūpiṇī mūrtā yatra padmāṃśa-sambhavā mānaṃ sevāṃ racayati vividhābhir vibhūtibhiḥ kusumākāra-śabdena ṛtūnām adhipo mataḥ tena tasyānugair grīṣma-varṣādyair ṛtubhiś ca yā viśeṣād gīyamānāpi priyakarmaiva gāyatī śatrantena padenātra tiṅ-antā lakṣitā kriyā

---

1.5.239

तत्रेश्वरं ददर्शासौ कथम्भूतं दृग्-आसवम् सान्द्रानन्दैर् दृशां सुष्ठु मादकत्वात् स आसवः

tatreśvaraṃ dadarśāsau kathambhūtaṃ dṛg-āsavam sāndrānandair dṛśāṃ suṣṭhu mādakatvāt sa āsavaḥ

---

1.5.240

पीतांशुक-पदेनास्य ध्वन्यते श्याम-वर्णता

pītāṃśuka-padenāsya dhvanyate śyāma-varṇatā

---

1.5.241

अध्यर्हणीय-शब्देन महा-योगाख्य-पीठकम् श्री-पाद्मोत्तर-खण्डोक्तम् अत्रैवाग्रे प्रवक्ष्यते

adhyarhaṇīya-śabdena mahā-yogākhya-pīṭhakam śrī-pādmottara-khaṇḍoktam atraivāgre pravakṣyate

---

1.5.242

चतस्रो ह्लादिनी-कीर्ति-करुणा-तुष्टयः स्मृताः शक्तयः षोडशात्रैव पूर्यम् एव प्रदर्शिताः

catasro hlādinī-kīrti-karuṇā-tuṣṭayaḥ smṛtāḥ śaktayaḥ ṣoḍaśātraiva pūryam eva pradarśitāḥ

---

1.5.243

विद्यायाः पञ्च-पर्वाणि साङ्ख्यादीन्य् अत्र पञ्च च

vidyāyāḥ pañca-parvāṇi sāṅkhyādīny atra pañca ca

---

1.5.244

तानि पञ्चरात्रे साङ्ख्य-योगौ तु वैराग्यं तपो भक्तिश् च केशवे पञ्च-पर्वेति विद्येयं यया विद्वान् हरिं विशेत्

tāni pañcarātre sāṅkhya-yogau tu vairāgyaṃ tapo bhaktiś ca keśave pañca-parveti vidyeyaṃ yayā vidvān hariṃ viśet

---

1.5.245

इति इत्य् एताभिर् वृतं पञ्च-विंशत्या शक्तिभिः सदा भगैर् ऐश्वर्य-धर्माद्यैः स्वैर-साधारणोदयैः इतरत्र विरिञ्च्य्-आदाव् अध्रुवैर् अस्स्थिरैः कृशैः स्व एव धाम्नि वैकुण्ठे रतिं विदधतं सदा किं वा स्वरूप-भूतत्वात् श्रियस् तस्याः स्वधामता

iti ity etābhir vṛtaṃ pañca-viṃśatyā śaktibhiḥ sadā bhagair aiśvarya-dharmādyaiḥ svaira-sādhāraṇodayaiḥ itaratra viriñcy-ādāv adhruvair assthiraiḥ kṛśaiḥ sva eva dhāmni vaikuṇṭhe ratiṃ vidadhataṃ sadā kiṃ vā svarūpa-bhūtatvāt śriyas tasyāḥ svadhāmatā

---

1.5.246

तथा च भार्गव-तन्त्रे - शक्ति-शक्तिमतोश् चापि न विभेदः कथञ्चन अविभिन्नापि स्वेच्छादि-शब्दैर् अपि विभाष्यते इति

tathā ca bhārgava-tantre - śakti-śaktimatoś cāpi na vibhedaḥ kathañcana avibhinnāpi svecchādi-śabdair api vibhāṣyate iti

---

1.5.247

किं च पाद्मोत्तर-खण्डे (6.255.57-64) प्रधान-परम-व्योम्नोर् अन्तरे विरजा नदी वेदाङ्गस्वेदजनित-तोयैः प्रस्राविता शुभा

kiṃ ca pādmottara-khaṇḍe (6.255.57-64) pradhāna-parama-vyomnor antare virajā nadī vedāṅgasvedajanita-toyaiḥ prasrāvitā śubhā

---

1.5.248

तस्याः पारे पर-व्योम्नि त्रिपाद्-भूतं सनातनम् अमृतं शाश्वतं नित्यम् अनन्तं परं पदम् शुद्ध-सत्त्व-मयं दिव्यम् अक्षरं ब्रह्मणः पदम् अनेक-कोटि-सूर्याग्नि-तुल्य-वर्चसम् अव्ययम् सर्व-वेदमयं शुभ्रं सर्व-प्रलय-वर्जितम् हिरण्मयं मोक्षपदं ब्रह्मानन्द-सुखाह्वयम् समानाधिक्य-रहितम् आद्य्-अन्त-रहितं शुभम् तेजसात्य्-अद्भुतं रम्यं नित्यम् आनन्द-सागरम् एवम् आदि-गुणोपेतं तद् विष्णोः परमं पदम् न तद् भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद् धाम परमं हरेः

tasyāḥ pāre para-vyomni tripād-bhūtaṃ sanātanam amṛtaṃ śāśvataṃ nityam anantaṃ paraṃ padam śuddha-sattva-mayaṃ divyam akṣaraṃ brahmaṇaḥ padam aneka-koṭi-sūryāgni-tulya-varcasam avyayam sarva-vedamayaṃ śubhraṃ sarva-pralaya-varjitam hiraṇmayaṃ mokṣapadaṃ brahmānanda-sukhāhvayam samānādhikya-rahitam ādy-anta-rahitaṃ śubham tejasāty-adbhutaṃ ramyaṃ nityam ānanda-sāgaram evam ādi-guṇopetaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam na tad bhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ yad gatvā na nivartante tad dhāma paramaṃ hareḥ

---

1.5.249

तद् विष्णोः परमं धाम शाश्वतं नित्यम् अच्युतम् न हि वर्णयितुं शक्यं कल्प-कोटि-शतैर् अपि

tad viṣṇoḥ paramaṃ dhāma śāśvataṃ nityam acyutam na hi varṇayituṃ śakyaṃ kalpa-koṭi-śatair api

---

1.5.250

तत्रैवाग्रे (6.256.9-21) - श्री-शार्ङ्गि-भक्ति-सेवैक-रसभोग-विवर्धिताः महात्मनो महाभागा भगवत्-पाद-सेवकाः

tatraivāgre (6.256.9-21) - śrī-śārṅgi-bhakti-sevaika-rasabhoga-vivardhitāḥ mahātmano mahābhāgā bhagavat-pāda-sevakāḥ

---

1.5.251

तद् विष्णोः परमं धाम यान्ति प्रेम-सुख-प्रदम् नाना-जनपदाकीर्णं वैकुण्ठं तद् धरेः पदम् प्रकारैश् च विमानैश् च सौधै रत्नमयैर् वृतम्

tad viṣṇoḥ paramaṃ dhāma yānti prema-sukha-pradam nānā-janapadākīrṇaṃ vaikuṇṭhaṃ tad dhareḥ padam prakāraiś ca vimānaiś ca saudhai ratnamayair vṛtam

---

1.5.252

तन् मध्ये नगरी दिव्या सायोन्ध्येति प्रकीर्तिता मणि-काञ्चन-चित्राढ्य-प्राकारैस् तोरणैर् वृता चतुर्द्वार-समायुक्ता रत्न-गोपुर-संवृता

tan madhye nagarī divyā sāyondhyeti prakīrtitā maṇi-kāñcana-citrāḍhya-prākārais toraṇair vṛtā caturdvāra-samāyuktā ratna-gopura-saṃvṛtā

---

1.5.253

चण्डादि-द्वार-पालैश् च कुमुदाद्यैः सुरक्षिता चण्ड-प्रचण्डौ प्राग्-द्वारे याम्ये भद्र-सुभद्रकौ वारुण्यां जय-विजयौ सौम्ये धातृ-विधातरौ

caṇḍādi-dvāra-pālaiś ca kumudādyaiḥ surakṣitā caṇḍa-pracaṇḍau prāg-dvāre yāmye bhadra-subhadrakau vāruṇyāṃ jaya-vijayau saumye dhātṛ-vidhātarau

---

1.5.254

कुमुदः कुमुदाक्षश् च पुण्डरीकोऽथ वामनः शङ्कु-कर्णः सर्व-नेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः एते दिक्-पतयः प्रोक्ताः पूर्याम् अत्र शुभानने

kumudaḥ kumudākṣaś ca puṇḍarīko'tha vāmanaḥ śaṅku-karṇaḥ sarva-netraḥ sumukhaḥ supratiṣṭhitaḥ ete dik-patayaḥ proktāḥ pūryām atra śubhānane

---

1.5.255

कोटि-वैश्वानर-प्रख्य-गृह-पङ्क्तिर्भिर् आवृता आरूढ-यौवनैर् नित्यैर् दिव्य-नारी-नरैर् युता

koṭi-vaiśvānara-prakhya-gṛha-paṅktirbhir āvṛtā ārūḍha-yauvanair nityair divya-nārī-narair yutā

---

1.5.256

अन्तःपुरस् तु देवस्य मध्ये पूर्या मनोहरम् मणि-प्राकार-संयुक्तं वर-तोरण-शोभितम् विमानैर् गृहमुख्यैश् च प्रासादैर् बहुभिर् वृतम् दिव्यापसरोगणैः स्त्रीभिः सर्वतः समलङ्कृतम्

antaḥpuras tu devasya madhye pūryā manoharam maṇi-prākāra-saṃyuktaṃ vara-toraṇa-śobhitam vimānair gṛhamukhyaiś ca prāsādair bahubhir vṛtam divyāpasarogaṇaiḥ strībhiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtam

---

1.5.257

मध्ये तु मण्डपं दिव्यं राजस्थानं महोत्सवम् माणिक्य-स्तम्भ-सहस्र-जुष्टं रत्न-मयं शुभम् नित्य-मुक्तैः समाकीर्णं साम-गानोपशोभितम्

madhye tu maṇḍapaṃ divyaṃ rājasthānaṃ mahotsavam māṇikya-stambha-sahasra-juṣṭaṃ ratna-mayaṃ śubham nitya-muktaiḥ samākīrṇaṃ sāma-gānopaśobhitam

---

1.5.258

मध्ये सिंहासनं रम्यं सर्व-वेद-मयं शुभम् धर्मादिदैवतैर् नित्यैर् वृतं वेदमयात्मकैः धर्म-ज्ञान-महैश्वर्य-वैराग्यैः पाद-विग्रहैः

madhye siṃhāsanaṃ ramyaṃ sarva-veda-mayaṃ śubham dharmādidaivatair nityair vṛtaṃ vedamayātmakaiḥ dharma-jñāna-mahaiśvarya-vairāgyaiḥ pāda-vigrahaiḥ

---

1.5.259

तत्रैव (6.256.23-54) - वसन्ति मध्यमे तत्र वह्नि-सूर्य-सुधांशवः कूर्मश् च नागराजश् च वैनतेयस् त्रयीश्वरः छन्दांसि सर्व-मन्त्राश् च पीठ-रूपत्वम् आस्थिताः सर्वाक्षरमयं दिव्यं योग-पीठम् इति स्मृतम्

tatraiva (6.256.23-54) - vasanti madhyame tatra vahni-sūrya-sudhāṃśavaḥ kūrmaś ca nāgarājaś ca vainateyas trayīśvaraḥ chandāṃsi sarva-mantrāś ca pīṭha-rūpatvam āsthitāḥ sarvākṣaramayaṃ divyaṃ yoga-pīṭham iti smṛtam

---

1.5.260

तन्-मध्येऽष्ट-दलं पद्मम् उदयार्क-सम-प्रभम् तन्-मध्ये कर्णिकायां तु सावित्र्यां शुभ-दर्शने ईश्वर्या सह देवेशस् तत्रासीनः परः पुमान्

tan-madhye'ṣṭa-dalaṃ padmam udayārka-sama-prabham tan-madhye karṇikāyāṃ tu sāvitryāṃ śubha-darśane īśvaryā saha deveśas tatrāsīnaḥ paraḥ pumān

---

1.5.261

इन्दीवर-दल-श्यामं सूर्य-कोटि-सम-प्रभः युवा कुमारः स्निग्धाङ्गः कोमलावयवैर् युतः

indīvara-dala-śyāmaṃ sūrya-koṭi-sama-prabhaḥ yuvā kumāraḥ snigdhāṅgaḥ komalāvayavair yutaḥ

---

1.5.262

फुल्ल-रक्ताम्बुज-निभ-कोमलाङ्घ्रि-कराब्जवान् प्रबुद्ध-पुण्डरीकाक्षः सुभ्रू-लतायुगाङ्कितः

phulla-raktāmbuja-nibha-komalāṅghri-karābjavān prabuddha-puṇḍarīkākṣaḥ subhrū-latāyugāṅkitaḥ

---

1.5.263

सुनासः सुकपोलाढ्यः सुशोभ-मुख-पङ्कजः मुक्ताफलाभदस्ताढ्यः सुस्मिताधर-विद्रुमः

sunāsaḥ sukapolāḍhyaḥ suśobha-mukha-paṅkajaḥ muktāphalābhadastāḍhyaḥ susmitādhara-vidrumaḥ

---

1.5.264

परिपूर्णेन्दु-सङ्काश-सुस्मितानन-पङ्कजः तरुणादित्य-वर्णाभ्यां कुण्डलाभ्यां विराजितः

paripūrṇendu-saṅkāśa-susmitānana-paṅkajaḥ taruṇāditya-varṇābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ virājitaḥ

---

1.5.265

सुस्निग्ध-नील-कुटिल-कुन्तलैर् उपशोभितः मन्दार-पारिजाताढ्यः -कवरी-कृत-केशवान्

susnigdha-nīla-kuṭila-kuntalair upaśobhitaḥ mandāra-pārijātāḍhyaḥ -kavarī-kṛta-keśavān

---

1.5.266

प्रातर् उद्यत्-सहस्रांशु-निभ-कौस्तुभ-शोभितः हार-स्वर्ण-स्रगासक्त-कम्बु-ग्रीव-विराजितः

prātar udyat-sahasrāṃśu-nibha-kaustubha-śobhitaḥ hāra-svarṇa-sragāsakta-kambu-grīva-virājitaḥ

---

1.5.267

सिंह-स्कन्ध-निभैः प्रोच्चैः पीनैर् अंसैर् विराजितः पीन-वृत्तायत-भुजैश् चतुर्भिर् उपशोभितः

siṃha-skandha-nibhaiḥ proccaiḥ pīnair aṃsair virājitaḥ pīna-vṛttāyata-bhujaiś caturbhir upaśobhitaḥ

---

1.5.268

अङ्गुलीयैश् च कटकैः केयूरैर् उपशोभितः बालार्क-कोटि-सङ्काशैः कौस्तुभाद्यैः सुभूषणैः विराजित-महा-वक्षा वन-माला-विभूषितः

aṅgulīyaiś ca kaṭakaiḥ keyūrair upaśobhitaḥ bālārka-koṭi-saṅkāśaiḥ kaustubhādyaiḥ subhūṣaṇaiḥ virājita-mahā-vakṣā vana-mālā-vibhūṣitaḥ

---

1.5.269

विधातुर् जनन-स्थान-नाभि-पङ्कज-शोभितः बालातप-निभ-श्लक्ष्ण-पीत-वस्त्र-समन्वितः

vidhātur janana-sthāna-nābhi-paṅkaja-śobhitaḥ bālātapa-nibha-ślakṣṇa-pīta-vastra-samanvitaḥ

---

1.5.270

नाना-रत्न-विचित्राङ्घ्रि-कटकाभ्यां विराजितः सज्योत्स्न-चन्द्र-प्रतिम-नख-पङ्क्तिभिर् आवृतः

nānā-ratna-vicitrāṅghri-kaṭakābhyāṃ virājitaḥ sajyotsna-candra-pratima-nakha-paṅktibhir āvṛtaḥ

---

1.5.271

कोटि-कन्दर्प-लावण्यः सौन्दर्य-निधिर् अच्युतः दिव्य-चन्दन-लिप्ताङ्गो वन-माला-विभूषितः शङ्ख-चक्र-गृहीताभ्याम् उद्बाहुभ्यां विराजितः वरदाभय-हस्ताभ्याम् इतराभ्यां तथैव च

koṭi-kandarpa-lāvaṇyaḥ saundarya-nidhir acyutaḥ divya-candana-liptāṅgo vana-mālā-vibhūṣitaḥ śaṅkha-cakra-gṛhītābhyām udbāhubhyāṃ virājitaḥ varadābhaya-hastābhyām itarābhyāṃ tathaiva ca

---

1.5.272

वामाङ्क-संस्थिता देवी महा-लक्ष्मीर् महेश्वरी हिरण्य-वर्णा हरिणी सुवर्ण-रजत-स्रजा

vāmāṅka-saṃsthitā devī mahā-lakṣmīr maheśvarī hiraṇya-varṇā hariṇī suvarṇa-rajata-srajā

---

1.5.273

सर्व-लक्षण-सम्पन्ना यौवनारम्भ-विग्रहा रत्न-कुण्डल-संयुक्ता नीलाकुञ्चित-शीर्षजा

sarva-lakṣaṇa-sampannā yauvanārambha-vigrahā ratna-kuṇḍala-saṃyuktā nīlākuñcita-śīrṣajā

---

1.5.274

दिव्य-चन्दन-लिप्ताङ्गी दिव्य-पुष्पोपशोभिता मन्दार-केतकी-जाती-पुष्पाञ्चित-सुकुन्तला

divya-candana-liptāṅgī divya-puṣpopaśobhitā mandāra-ketakī-jātī-puṣpāñcita-sukuntalā

---

1.5.275

सुभ्रूः सुनासा सुश्रोणी पीनोन्नत-पयोधरा परिपूर्णेन्दु-सङ्काश-सुस्मितानन-पङ्कजा

subhrūḥ sunāsā suśroṇī pīnonnata-payodharā paripūrṇendu-saṅkāśa-susmitānana-paṅkajā

---

1.5.276

तरुणादित्य-वर्णाभ्यां कुण्डलाभ्यां विराजिता तप्त-काञ्चन-वर्णाभा तप्त-काञ्चन-भूषणा

taruṇāditya-varṇābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ virājitā tapta-kāñcana-varṇābhā tapta-kāñcana-bhūṣaṇā

---

1.5.277

हस्तैश् चतुर्भिः संयुक्ता कनकाम्बुज-भूषिता नाना-रत्न-विचित्राढ्य-कनकाम्बुज-मालया हार-केयूर-कटकैर् अङ्गुरीयैश् च भूषिता

hastaiś caturbhiḥ saṃyuktā kanakāmbuja-bhūṣitā nānā-ratna-vicitrāḍhya-kanakāmbuja-mālayā hāra-keyūra-kaṭakair aṅgurīyaiś ca bhūṣitā

---

1.5.278

भुज-युग्म-धृतोदग्र-पद्म-युग्म-विराजिता गृहीत-मातुलुङ्गाख्य-जाम्बूनद-कराञ्चिता

bhuja-yugma-dhṛtodagra-padma-yugma-virājitā gṛhīta-mātuluṅgākhya-jāmbūnada-karāñcitā

---

1.5.279

एवं नित्यानपायिन्या महालक्ष्म्या महेश्वरः मोदते परम-व्योम्नि शाश्वते सर्वदा प्रभुः

evaṃ nityānapāyinyā mahālakṣmyā maheśvaraḥ modate parama-vyomni śāśvate sarvadā prabhuḥ

---

1.5.280

पार्श्वयोर् अवनी-लीले समासीने शुभानने अष्ट-दिक्षु दलाग्रेषु विमलाद्याश् च शक्तयः

pārśvayor avanī-līle samāsīne śubhānane aṣṭa-dikṣu dalāgreṣu vimalādyāś ca śaktayaḥ

---

1.5.281

विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया योगा तथैव च प्रह्वी सत्या तथेशाना महिष्यः परमात्मनः गृहीत्वा चामरान् दिव्यान् सुधाकर-सम-प्रभान् सर्व-लक्षण-सम्पन्ना मोदन्ते पतिम् अच्युतम्

vimalotkarṣiṇī jñānā kriyā yogā tathaiva ca prahvī satyā tatheśānā mahiṣyaḥ paramātmanaḥ gṛhītvā cāmarān divyān sudhākara-sama-prabhān sarva-lakṣaṇa-sampannā modante patim acyutam

---

1.5.282

दिव्याप्सरोगणाः पञ्च-शत-सङ्ख्याश् च योषितः अन्तःपुर-निवासिन्यः सर्वाभरण-भूषिताः पद्म-हस्ताश् च ताः सर्वाः कोटि-वैश्वानर-प्रभाः सर्व-लक्षण-सम्पन्नाः शीतांशु-सदृशाननाः ताभिः परिवृतो राजा शुशुभे परमः पुमान्

divyāpsarogaṇāḥ pañca-śata-saṅkhyāś ca yoṣitaḥ antaḥpura-nivāsinyaḥ sarvābharaṇa-bhūṣitāḥ padma-hastāś ca tāḥ sarvāḥ koṭi-vaiśvānara-prabhāḥ sarva-lakṣaṇa-sampannāḥ śītāṃśu-sadṛśānanāḥ tābhiḥ parivṛto rājā śuśubhe paramaḥ pumān

---

1.5.283

अनन्त-विहगाधीश-सेनान्य्-आद्यैः सुरेश्वरैः अन्यैः परिजनैर् नित्यैर् मुक्तैश् च परिसंवृतः मोदते रमया सार्धं भोगैश्वर्यैः परः पुमान्

ananta-vihagādhīśa-senāny-ādyaiḥ sureśvaraiḥ anyaiḥ parijanair nityair muktaiś ca parisaṃvṛtaḥ modate ramayā sārdhaṃ bhogaiśvaryaiḥ paraḥ pumān

---

1.5.284

अत्र कारिकाः - अर्थतः शब्दतश् चात्र यत् पुनः पुनर् उच्यते तद्-असम्भाय-वस्तुत्वात् प्रतीत्यै हेतुवादिनाम्

atra kārikāḥ - arthataḥ śabdataś cātra yat punaḥ punar ucyate tad-asambhāya-vastutvāt pratītyai hetuvādinām

---

1.5.285

श्रीश-निश्वास-रूपाणां वेदानां तत्र मूर्तता ततस् तद्-अङ्गतो जाताः स्वेदाः परम-पावनाः

śrīśa-niśvāsa-rūpāṇāṃ vedānāṃ tatra mūrtatā tatas tad-aṅgato jātāḥ svedāḥ parama-pāvanāḥ

---

1.5.286

त्रिपाद्-विभूतेर् धामत्वात् त्रिपाद्भूतं तु तत् पदम् विभूतिर् मायिकी सर्वा प्रोक्ता पादात्मिका यतः

tripād-vibhūter dhāmatvāt tripādbhūtaṃ tu tat padam vibhūtir māyikī sarvā proktā pādātmikā yataḥ

---

1.5.287

अमृतं सुष्ठु मधुरं शाश्वतस् तु मुहुर् नवम् शुद्ध-सत्त्वस् तु तत् प्रोक्तं सत्त्वम् अप्राकृतं तु तत् नित्याक्षरादि-शब्दैस् तु षड्-भाव-परिवर्जनम्

amṛtaṃ suṣṭhu madhuraṃ śāśvatas tu muhur navam śuddha-sattvas tu tat proktaṃ sattvam aprākṛtaṃ tu tat nityākṣarādi-śabdais tu ṣaḍ-bhāva-parivarjanam

---

1.5.288

किं चानुत्थापितानाम् अपि कारिकाः - आद्यम् आवरणं दिक्षु पूर्वादिषु किलाष्टसु व्यूहैर् लक्ष्म्यादि-सहितैर् वासुदेवादिभिर् मतम्

kiṃ cānutthāpitānām api kārikāḥ - ādyam āvaraṇaṃ dikṣu pūrvādiṣu kilāṣṭasu vyūhair lakṣmyādi-sahitair vāsudevādibhir matam

---

1.5.289

पूर्यो लक्ष्म्याः सरस्वत्या रतेः कान्तेर् अनुक्रमात् विदिक्षु परम-व्योम्न आग्नेय्यादिषु कीर्तिताः

pūryo lakṣmyāḥ sarasvatyā rateḥ kānter anukramāt vidikṣu parama-vyomna āgneyyādiṣu kīrtitāḥ

---

1.5.290

केशवाद्यैर् इह चतुर्विंशत्या तु द्वितीयकम् अष्टासु किल काष्ठासु तेषां ज्ञेयं त्रयं त्रयम्

keśavādyair iha caturviṃśatyā tu dvitīyakam aṣṭāsu kila kāṣṭhāsu teṣāṃ jñeyaṃ trayaṃ trayam

---

1.5.291

दशभिर् मत्स्य-कूर्माद्यैर् दश-दिक्षु तृतीयकम्

daśabhir matsya-kūrmādyair daśa-dikṣu tṛtīyakam

---

1.5.292

सत्याच्युतानन्त-दुर्गा-विष्वक्सेन-गजाननैः शङ्ख-पद्म-निधिभ्यां च तुर्यम् अष्टासु दिक्ष्व् इदम्

satyācyutānanta-durgā-viṣvaksena-gajānanaiḥ śaṅkha-padma-nidhibhyāṃ ca turyam aṣṭāsu dikṣv idam

---

1.5.293

ऋग्-वेदादि-चतुष्केण सावित्र्या गरुडेन च तथाधर्म-सखाभ्यां च पञ्चमं पूर्ववन् मतम्

ṛg-vedādi-catuṣkeṇa sāvitryā garuḍena ca tathādharma-sakhābhyāṃ ca pañcamaṃ pūrvavan matam

---

1.5.294

शङ्ख-चक्र-गदा-पद्म-खड्ग-शार्ङ्ग-हलैस् तथा मूषलेण च षष्ठं स्याद् इन्द्राद्यै सप्तमं तथा

śaṅkha-cakra-gadā-padma-khaḍga-śārṅga-halais tathā mūṣaleṇa ca ṣaṣṭhaṃ syād indrādyai saptamaṃ tathā

---

1.5.295

साध्या मरुद्-गणैस् चैव विश्वदेवास् तथैव च नित्याः सर्वे परे धाम्नि ये चान्ये त्रिदिवौकसः ते वै प्राकृतनाकेऽस्मिन् न नित्यास् त्रिदिवेश्वराः

sādhyā marud-gaṇais caiva viśvadevās tathaiva ca nityāḥ sarve pare dhāmni ye cānye tridivaukasaḥ te vai prākṛtanāke'smin na nityās tridiveśvarāḥ

---

1.5.296

वासुदेवादि-मूर्तीनां सप्ततेस् तु चतुर्युजः लोकास् तु तावत्-सङ्ख्याकाः परे धाम्नि चकासति

vāsudevādi-mūrtīnāṃ saptates tu caturyujaḥ lokās tu tāvat-saṅkhyākāḥ pare dhāmni cakāsati

---

1.5.297

त्रिषु पुंसोऽवतारेषु रुद्रात् पद्मभवात् तथा भृग्वादिकृतनिर्धाराद् विष्णुर् एव महत्तमः किं पुनः पुरुषस् तत्र वासुदेवोऽत्र किन्तराम् तत्रापि किन्तमां सोऽयं महा-वैकुण्ठनायकः

triṣu puṃso'vatāreṣu rudrāt padmabhavāt tathā bhṛgvādikṛtanirdhārād viṣṇur eva mahattamaḥ kiṃ punaḥ puruṣas tatra vāsudevo'tra kintarām tatrāpi kintamāṃ so'yaṃ mahā-vaikuṇṭhanāyakaḥ

---

1.5.298

सदाशिवाख्यो यः शम्भुः स चैशान्यावृतिर् मता

sadāśivākhyo yaḥ śambhuḥ sa caiśānyāvṛtir matā

---

1.5.299

अतो ब्रुवेऽनयोः प्रायो वैलक्षण्यं द्वयोर् न हि दीपोत्थ-दीप-तुल्यत्वात् स्याद् विलास-विलासिनोः

ato bruve'nayoḥ prāyo vailakṣaṇyaṃ dvayor na hi dīpottha-dīpa-tulyatvāt syād vilāsa-vilāsinoḥ

---

1.5.300

मैवं वादीर् महावादिन् अधुना त्वम् अपेशलः गहनैश्वर्य-विज्ञान-रसास्वादयोर् असि

maivaṃ vādīr mahāvādin adhunā tvam apeśalaḥ gahanaiśvarya-vijñāna-rasāsvādayor asi

---

1.5.301

सर्व-वेदान्ततः सारं वेद-कल्पतरोः फलम् श्री-भागवतम् एवात्र प्रमाणं सर्वतो वरम्

sarva-vedāntataḥ sāraṃ veda-kalpataroḥ phalam śrī-bhāgavatam evātra pramāṇaṃ sarvato varam

---

1.5.302

तथा हि श्री-तृतीये (3.2.21) स्वयं त्व् असाम्यातिशयस् त्र्यधीशः स्वाराज्य-लक्ष्म्य्-आप्त-समस्त-कामः बलिं हरद्भिश् चिर-लोक-पालैः किरीट-कोट्य्-एडित-पाद-पीठः

tathā hi śrī-tṛtīye (3.2.21) svayaṃ tv asāmyātiśayas tryadhīśaḥ svārājya-lakṣmy-āpta-samasta-kāmaḥ baliṃ haradbhiś cira-loka-pālaiḥ kirīṭa-koṭy-eḍita-pāda-pīṭhaḥ

---

1.5.303

इति अत्र कारिकाः - विद्येते नान्यसाम्यातिशयौ यत्रेति विग्रहे सर्वेभ्यस् तत्-स्वरूपेभ्यः कृष्णोत्कर्ष-निरूपणात् आधिक्यं परम-व्योम-नाथाद् अप्य् अस्य दर्शितम्

iti atra kārikāḥ - vidyete nānyasāmyātiśayau yatreti vigrahe sarvebhyas tat-svarūpebhyaḥ kṛṣṇotkarṣa-nirūpaṇāt ādhikyaṃ parama-vyoma-nāthād apy asya darśitam

---

1.5.304

स्वयं-पदेन चास्यान्य-नैरपेक्षम् उदीरितम्

svayaṃ-padena cāsyānya-nairapekṣam udīritam

---

1.5.305

रामोऽप्य् अधिक-साम्याभ्यां मुक्त-धामेत्य् अवादि यत् तत्र स्वयं-पदाभावात् कृषेएनैक्येन तस्य तत् नर-लीलादि-साधर्म्यात् प्रेष्ठं रूपं तद् अस्य यत्

rāmo'py adhika-sāmyābhyāṃ mukta-dhāmety avādi yat tatra svayaṃ-padābhāvāt kṛṣeenaikyena tasya tat nara-līlādi-sādharmyāt preṣṭhaṃ rūpaṃ tad asya yat

---

1.5.306

तथा हि ब्रह्माण्डे श्री-कृष्ण-वाक्यम् - अन्तरङ्ग-स्वरूपा मे मत्स्य-कूर्मादयस् त्व् अमी सर्वात्मनायम् अत्रापि श्रीमद्-दशरथात्मजः

tathā hi brahmāṇḍe śrī-kṛṣṇa-vākyam - antaraṅga-svarūpā me matsya-kūrmādayas tv amī sarvātmanāyam atrāpi śrīmad-daśarathātmajaḥ

---

1.5.307

इति स्वयं त्व् असाम्यातिशयः कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् इत्य् अस्य परमैश्वर्य-विशेषस्यानुवर्णने पदस्य स्वयम् इत्य् अस्य द्विरुक्तिर् बोधयत्य् असौ कृष्णस्यान्य-स्वरूपैक्यात् आधिक्यं नेति सर्वथा

iti svayaṃ tv asāmyātiśayaḥ kṛṣṇas tu bhagavān svayam ity asya paramaiśvarya-viśeṣasyānuvarṇane padasya svayam ity asya dviruktir bodhayaty asau kṛṣṇasyānya-svarūpaikyāt ādhikyaṃ neti sarvathā

---

1.5.308

त्र्य्-अधीश इति गोलोक-मथुरा-द्वारकाभिधम् यत् पद-त्रितयं तस्य सोऽधिपत्वाद् अधीश्वरः प्रकृतीश-विराड्-अन्तर्यामि-क्षीराब्धि-शायिनाम् त्रयाणाम् उपरीशोऽयं त्र्य्-अधीश इति वा स्मृतः

try-adhīśa iti goloka-mathurā-dvārakābhidham yat pada-tritayaṃ tasya so'dhipatvād adhīśvaraḥ prakṛtīśa-virāḍ-antaryāmi-kṣīrābdhi-śāyinām trayāṇām uparīśo'yaṃ try-adhīśa iti vā smṛtaḥ

---

1.5.309

स्वाराज्य-लक्ष्म्या तत्रापि प्राप्त-सर्व-समीहितः स्वेनात्मना स्वया वाङ्-भूतया शक्ति-वर्यया राजतीति स्वराट् तस्य भावः स्वाराज्यम् उच्यते तद् एव लक्ष्मीः सर्वातिशायिनी सम्पद् एतया आप्ताः समस्ताः कामा यं कामाः प्रेष्ठार्थ-सिद्धयः

svārājya-lakṣmyā tatrāpi prāpta-sarva-samīhitaḥ svenātmanā svayā vāṅ-bhūtayā śakti-varyayā rājatīti svarāṭ tasya bhāvaḥ svārājyam ucyate tad eva lakṣmīḥ sarvātiśāyinī sampad etayā āptāḥ samastāḥ kāmā yaṃ kāmāḥ preṣṭhārtha-siddhayaḥ

---

1.5.310

चिरेति तु चिरायुष्का लोकपाः पद्मजादयः तेषां किरीट-कोटीभिर् मुकुटानां शतार्बुधैः ईडिते संस्तुते पाद-पीठे यस्येति विग्रहः

cireti tu cirāyuṣkā lokapāḥ padmajādayaḥ teṣāṃ kirīṭa-koṭībhir mukuṭānāṃ śatārbudhaiḥ īḍite saṃstute pāda-pīṭhe yasyeti vigrahaḥ

---

1.5.311

हीरादि-रत्न-मुकुटैः पाद-पीटाभिघटनात् जनितेन स्वनौघेन बाढम् उत्प्रेक्षिता स्तुतिः

hīrādi-ratna-mukuṭaiḥ pāda-pīṭābhighaṭanāt janitena svanaughena bāḍham utprekṣitā stutiḥ

---

1.5.312

स्व-स्व-कर्मण्य् अवस्थित्या तैस् तैर् ब्रह्मादि-लोकपैः आज्ञापालनम् एवास्य बलेर् हरणम् उच्यते

sva-sva-karmaṇy avasthityā tais tair brahmādi-lokapaiḥ ājñāpālanam evāsya baler haraṇam ucyate

---

1.5.313

अथात्र प्रक्रिया ख्याता परुआण्य् एषा विलिख्यते

athātra prakriyā khyātā paruāṇy eṣā vilikhyate

---

1.5.314

ब्रह्माण्डानाम् अनन्तानां प्रायो नानाविधात्मनाम् वृन्दानि भगवच्-छक्तौ विचित्राणि चकासति

brahmāṇḍānām anantānāṃ prāyo nānāvidhātmanām vṛndāni bhagavac-chaktau vicitrāṇi cakāsati

---

1.5.315

शत-कोटि-प्रमाणानि योजनानां तु कानिचित् अजाण्डानि विराजन्ते शक्ति-वैचित्र्यतो हरेः

śata-koṭi-pramāṇāni yojanānāṃ tu kānicit ajāṇḍāni virājante śakti-vaicitryato hareḥ

---

1.5.316

कानिचिच् च निखर्वेण तेषां पद्मायुतेन च तत्-परार्ध-शतेनापि विस्तृतानि तु कानिचित्

kānicic ca nikharveṇa teṣāṃ padmāyutena ca tat-parārdha-śatenāpi vistṛtāni tu kānicit

---

1.5.317

मध्ये तेषाम् अजाण्डेषु केषुचिद् विंशतिः कृता भुवनानां च पञ्चाशत् कुत्रचित् सपततिस् तथा शतं सहस्रम् अयुतं लक्षं क्वचन राजति

madhye teṣām ajāṇḍeṣu keṣucid viṃśatiḥ kṛtā bhuvanānāṃ ca pañcāśat kutracit sapatatis tathā śataṃ sahasram ayutaṃ lakṣaṃ kvacana rājati

---

1.5.318

ब्रह्माद्या लोकपास् तेषु नाना-रूपाश् चकासति परमर्धि-सहस्रेण सेव्यमानाः समन्ततः क्वचिद् इन्द्रादयस् तेषु महाकल्प-शतायुषः महाकल्प-परार्धायुर्-भाजो ब्रह्मादयस् तथा

brahmādyā lokapās teṣu nānā-rūpāś cakāsati paramardhi-sahasreṇa sevyamānāḥ samantataḥ kvacid indrādayas teṣu mahākalpa-śatāyuṣaḥ mahākalpa-parārdhāyur-bhājo brahmādayas tathā

---

1.5.319

ते ते ब्रह्म-सुरेशाद्याः कथिताश् चिरलोकपाः स्तुताङ्घ्रि-पीठः कृष्णोऽयं तेषां मुकुट-कोटिभिः

te te brahma-sureśādyāḥ kathitāś ciralokapāḥ stutāṅghri-pīṭhaḥ kṛṣṇo'yaṃ teṣāṃ mukuṭa-koṭibhiḥ

---

1.5.320

एकदा द्वारका-पुर्यां सुधर्मायां मुरान्तके विराजति तम् आगत्य द्वाराध्यक्षो न्यवेदयत् दिदृक्ष्र् देव-पादाब्जं ब्रह्मा द्वारेऽवतिष्ठते

ekadā dvārakā-puryāṃ sudharmāyāṃ murāntake virājati tam āgatya dvārādhyakṣo nyavedayat didṛkṣr deva-pādābjaṃ brahmā dvāre'vatiṣṭhate

---

1.5.321

आगतः कतमो ब्रह्मा द्वारीति परिपृच्छ तम् इत्य् अच्युत-गिरं शृण्वन् एत्य द्वाराधिपः पुनः पृष्ट्वा ब्रह्मानम् आगत्य कृष्णाग्रे च तम् अब्रवीत् आगतः सनकादीनां जनकश् चतुराननः

āgataḥ katamo brahmā dvārīti paripṛccha tam ity acyuta-giraṃ śṛṇvan etya dvārādhipaḥ punaḥ pṛṣṭvā brahmānam āgatya kṛṣṇāgre ca tam abravīt āgataḥ sanakādīnāṃ janakaś caturānanaḥ

---

1.5.322

आनयेति हरेर् वाचा तेन ब्रह्मा प्रवेशितः प्रणमन् दण्डवत् पृष्टः कृष्णेन किम् इहागतः त्वम् इति प्राह तं ब्रह्मा देवागमन-कारणम् वक्ष्ये पश्चाद् यदात्थाद्य ब्रह्मा करम इत्य् अदः ज्ञातुम् इच्छामि तन् नाथ ब्रह्मा नान्योऽस्ति मद् यतः

ānayeti harer vācā tena brahmā praveśitaḥ praṇaman daṇḍavat pṛṣṭaḥ kṛṣṇena kim ihāgataḥ tvam iti prāha taṃ brahmā devāgamana-kāraṇam vakṣye paścād yadātthādya brahmā karama ity adaḥ jñātum icchāmi tan nātha brahmā nānyo'sti mad yataḥ

---

1.5.323

अथ स्मित्वा मुकुन्देन द्वारवत्यां द्रुतं तदा स्मृत्वा ब्रह्माण्ड-कोटिभ्यो लोक-पालाः समागताः अष्टवक्राश् चतुःषष्ठि-वक्त्राः शत-मुखास् तथा सहस्र-वक्त्रा लक्षास्याः कोटि-वक्त्रा विरिञ्चयः रुद्राश् च विंशति-मुखास् तथा पञ्चाशद्-आननाः शत-वक्त्राः सहस्रास्या लक्ष-बाहु-शिरो-भृतः पुरन्दराश् च लक्षालक्षा नियुताक्षास् तथापरे अपरे लोक-पालाश् च विविधाकृति-भूषणाः कृष्णस्य पुरतः प्राप्ताः पाद-पीठम् अवानमन् तान् दृष्ट्वा विस्मयात् तस्मिन् उन्ममाद चतुर्मुखः

atha smitvā mukundena dvāravatyāṃ drutaṃ tadā smṛtvā brahmāṇḍa-koṭibhyo loka-pālāḥ samāgatāḥ aṣṭavakrāś catuḥṣaṣṭhi-vaktrāḥ śata-mukhās tathā sahasra-vaktrā lakṣāsyāḥ koṭi-vaktrā viriñcayaḥ rudrāś ca viṃśati-mukhās tathā pañcāśad-ānanāḥ śata-vaktrāḥ sahasrāsyā lakṣa-bāhu-śiro-bhṛtaḥ purandarāś ca lakṣālakṣā niyutākṣās tathāpare apare loka-pālāś ca vividhākṛti-bhūṣaṇāḥ kṛṣṇasya purataḥ prāptāḥ pāda-pīṭham avānaman tān dṛṣṭvā vismayāt tasmin unmamāda caturmukhaḥ

---

1.5.324

किं च - विष्णु-धर्मोत्तरे प्रोक्तं सर्वे ब्रह्माण्ड-मण्डलाः देशतो जीवतश् चापि तुल्य-रूप भवन्त्य् अमी

kiṃ ca - viṣṇu-dharmottare proktaṃ sarve brahmāṇḍa-maṇḍalāḥ deśato jīvataś cāpi tulya-rūpa bhavanty amī

---

1.5.325

तथा हि - एक-रूपास् तथैवाण्डाः सर्व एव नरेश्वर तुल्य-देश-विभागाश् च तुल्यजन्तव एव च

tathā hi - eka-rūpās tathaivāṇḍāḥ sarva eva nareśvara tulya-deśa-vibhāgāś ca tulyajantava eva ca

---

1.5.326

इति विरोधेऽत्र समुत्पन्ने समाधानं विधीयते

iti virodhe'tra samutpanne samādhānaṃ vidhīyate

---

1.5.327

यतः श्री-कौर्मे - विरोधो वाक्ययोर् यत्र नाप्रामाण्यं तद् इष्यते यथाविरुद्धता च स्यात् तथार्थः कल्प्यते तयोः

yataḥ śrī-kaurme - virodho vākyayor yatra nāprāmāṇyaṃ tad iṣyate yathāviruddhatā ca syāt tathārthaḥ kalpyate tayoḥ

---

1.5.328

इति युगपत् सकलाण्डानि जातु संहरते हरिः

iti yugapat sakalāṇḍāni jātu saṃharate hariḥ

---

1.5.329

तथा हि श्री-विष्णु-धर्मोत्तरे (1.77.9) - अनन्तानि तवोक्तानि यान्य् अण्डानि मया पुरा सर्वाणि तानि संहृत्य सम-कालं जगत्-पतिः प्रकृतौ तिष्ठति तदा सा रात्रिस् तस्य कीर्तिता

tathā hi śrī-viṣṇu-dharmottare (1.77.9) - anantāni tavoktāni yāny aṇḍāni mayā purā sarvāṇi tāni saṃhṛtya sama-kālaṃ jagat-patiḥ prakṛtau tiṣṭhati tadā sā rātris tasya kīrtitā

---

1.5.330

इति अतः संहृत्य सर्वाणि पुनर् अण्डान्य् असौ सृजन् विषमाणि सृजेज् जातु कदाचिच् च समान्य् अपि

iti ataḥ saṃhṛtya sarvāṇi punar aṇḍāny asau sṛjan viṣamāṇi sṛjej jātu kadācic ca samāny api

---

1.5.331

इत्य् औपोद्घातिकं प्रोच्य प्रकृतं परिलिख्यते

ity aupodghātikaṃ procya prakṛtaṃ parilikhyate

---

1.5.332

किं च तत्रैव (3.2.12) - यन् मर्त्य-लीलौपयिकं स्व-योग- माया-बलं दर्शयता गृहीतम् विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्द्धेः परं पदं भूषण-भूषणाङ्गम्

kiṃ ca tatraiva (3.2.12) - yan martya-līlaupayikaṃ sva-yoga- māyā-balaṃ darśayatā gṛhītam vismāpanaṃ svasya ca saubhagarddheḥ paraṃ padaṃ bhūṣaṇa-bhūṣaṇāṅgam

---

1.5.333

इति अत्र कारिकाः - यद् बिम्बं मर्त्य-लीलानां भवेद् औपायिकं परम् पूर्व-पद्य-स्थितं बिम्बं यत्-पदेनानुकृष्यते

iti atra kārikāḥ - yad bimbaṃ martya-līlānāṃ bhaved aupāyikaṃ param pūrva-padya-sthitaṃ bimbaṃ yat-padenānukṛṣyate

---

1.5.334

विविधाश्चर्य-माधुर्य-वीर्यैश्वर्यादि-सम्भवात् स्वस्य देवादि-लीलाभ्यो मर्त्य-लीला मनोहराः

vividhāścarya-mādhurya-vīryaiśvaryādi-sambhavāt svasya devādi-līlābhyo martya-līlā manoharāḥ

---

1.5.335

ध्वन्यते बिम्ब-शब्देन सद्-गुणावलि-शालिनाम् सकल-स्व-स्व-रूपाणां मूलत्वं तस्य सर्वथा

dhvanyate bimba-śabdena sad-guṇāvali-śālinām sakala-sva-sva-rūpāṇāṃ mūlatvaṃ tasya sarvathā

---

1.5.336

अतस् तद् एव निःशेष-गुण-रूपास्पदत्वः विचित्र-नर-लीलानाम् अतियोग्यम् उदीर्यते

atas tad eva niḥśeṣa-guṇa-rūpāspadatvaḥ vicitra-nara-līlānām atiyogyam udīryate

---

1.5.337

स्वयोगमाया चिच्-छक्तिर् बलं तस्याः समर्थता एतद्-दर्शयता साक्षात्-कुर्वता प्रकटीकृतम् अहो मदीय-चिच्-छक्तेः प्रभावं पश्यताद्भुतम् दिव्यातिदिव्य-लोकेषु यद्-गन्धोऽपि न सम्भवेत् तज्-जगन्-मोहनं रूपं ययाविष्कृतम् ईदृशम् स्व-योग-मायेत्य् आद्यस्य भावोऽयम् इति गम्यते

svayogamāyā cic-chaktir balaṃ tasyāḥ samarthatā etad-darśayatā sākṣāt-kurvatā prakaṭīkṛtam aho madīya-cic-chakteḥ prabhāvaṃ paśyatādbhutam divyātidivya-lokeṣu yad-gandho'pi na sambhavet taj-jagan-mohanaṃ rūpaṃ yayāviṣkṛtam īdṛśam sva-yoga-māyety ādyasya bhāvo'yam iti gamyate

---

1.5.338

स्वस्यात्मनोऽपि परम-व्योमेशाद्यात्म-दर्शिनः विस्मापनं नअवोद्दाम-चमत्कृतिकरं परम्

svasyātmano'pi parama-vyomeśādyātma-darśinaḥ vismāpanaṃ naavoddāma-camatkṛtikaraṃ param

---

1.5.339

सौभगर्धिर् महाश्चर्य-सौन्दर्य-परमावधिः तस्याः परं पदं नित्योत्कर्ष-सम्पद्-वरास्पदम्

saubhagardhir mahāścarya-saundarya-paramāvadhiḥ tasyāḥ paraṃ padaṃ nityotkarṣa-sampad-varāspadam

---

1.5.340

यत् तु कौस्तुभ-मीनेन्द्र-कुण्डलाद्यं हि भूषणम् तस्यापि भूषणान्य् अङ्गान्य् अस्येति सति विग्रहे तस्य श्री-विग्रहस्येदम् असमोर्धत्वम् ईरितम्

yat tu kaustubha-mīnendra-kuṇḍalādyaṃ hi bhūṣaṇam tasyāpi bhūṣaṇāny aṅgāny asyeti sati vigrahe tasya śrī-vigrahasyedam asamordhatvam īritam

---

1.5.341

सच्-चिद्-आनन्द-सान्द्रत्वात् द्वयोर् एवाविशेषतः औपचारिक एवात्र भेदोऽयं देह-देहिनोः

sac-cid-ānanda-sāndratvāt dvayor evāviśeṣataḥ aupacārika evātra bhedo'yaṃ deha-dehinoḥ

---

1.5.342

तथा च श्री-कौर्मे - देह-देहि-भिदा चात्र नेश्वरे विद्यते क्वचित्

tathā ca śrī-kaurme - deha-dehi-bhidā cātra neśvare vidyate kvacit

---

1.5.343

इति किं च श्री-दशमे श्री-पुर-स्त्रीणाम् उक्तौ (10.44.14) - गोप्यस् तपः किम् अचरन् यद् अमुष्य रूपं लावण्य-सारम् असमोर्धम् अनन्य-सिद्धम् दृग्भिः पिबन्त्य् अनुसवाभिनवं दुरापम् एकान्त-धाम यशसः श्रिय ऐश्वरस्य

iti kiṃ ca śrī-daśame śrī-pura-strīṇām uktau (10.44.14) - gopyas tapaḥ kim acaran yad amuṣya rūpaṃ lāvaṇya-sāram asamordham ananya-siddham dṛgbhiḥ pibanty anusavābhinavaṃ durāpam ekānta-dhāma yaśasaḥ śriya aiśvarasya

---

1.5.344

इति तथा हि श्री-बलदेवं प्रति श्री-कृष्णोक्तौ (10.15.8) - धन्येयम् अद्य धरणी तृण-वीरुधस् त्वत्- पाद-स्पृशो द्रुमलताः करजाभिमृष्टाः नद्योऽद्रयः खग-मृगाः सदयावलोकैर् गोप्योऽन्तरेण भुजयोर् अपि यत्-स्पृहा श्रीः

iti tathā hi śrī-baladevaṃ prati śrī-kṛṣṇoktau (10.15.8) - dhanyeyam adya dharaṇī tṛṇa-vīrudhas tvat- pāda-spṛśo drumalatāḥ karajābhimṛṣṭāḥ nadyo'drayaḥ khaga-mṛgāḥ sadayāvalokair gopyo'ntareṇa bhujayor api yat-spṛhā śrīḥ

---

1.5.345

इति अत्र कारिकाः श्री-वृन्दावन-तद्-वासि-माधुर्योल्लोल-चेतसा तत्-स्तवे हरिणारब्धे निजोकर्षावसायिनम् तम् आलोच्य ततो रामम् अपदिश्य व्यधायि सः

iti atra kārikāḥ śrī-vṛndāvana-tad-vāsi-mādhuryollola-cetasā tat-stave hariṇārabdhe nijokarṣāvasāyinam tam ālocya tato rāmam apadiśya vyadhāyi saḥ

---

1.5.346

अतोऽत्र नैव तात्पर्यं रामोत्कर्षानुवर्णने सख्य-भावात् तदा रामे नर्मणैवेदम् ईरितम्

ato'tra naiva tātparyaṃ rāmotkarṣānuvarṇane sakhya-bhāvāt tadā rāme narmaṇaivedam īritam

---

1.5.347

भुजान्तरं तु वक्षस् ते तेन धन्या व्रजाञ्गनाः यत्-स्पृहा वक्षसे यस्मै श्रीर् अप्य् आचरति स्पृहाम्

bhujāntaraṃ tu vakṣas te tena dhanyā vrajāñganāḥ yat-spṛhā vakṣase yasmai śrīr apy ācarati spṛhām

---

1.5.348

यत्-स्पृहैव परं तस्या न तु तत्-प्राप्ति-योग्यता

yat-spṛhaiva paraṃ tasyā na tu tat-prāpti-yogyatā

---

1.5.349

सदा वक्षः-स्थलस्थापि वैकुण्टेशितुर् इन्दिरा कृष्णोरः-स्पृहयास्यैव रूपं विवृणुतेऽधिकम्

sadā vakṣaḥ-sthalasthāpi vaikuṇṭeśitur indirā kṛṣṇoraḥ-spṛhayāsyaiva rūpaṃ vivṛṇute'dhikam

---

1.5.350

पौराणिकम् उपाख्यानम् अत्र सङ्क्षिप्य लिख्यते

paurāṇikam upākhyānam atra saṅkṣipya likhyate

---

1.5.351

श्रीः प्रेक्ष्य कृष्ण-सौन्दर्यं तत्र लुब्धा ततस् तपः कुर्वतीं प्राह तां कृष्णः किं ते तपसि कारणम् विजिहीर्षे त्वया गोष्ठे गोपी-रूपेति साब्रवीत् तद् दुर्लभम् इति प्रोक्ता लक्ष्मीस् तं पुनर् अब्रवीत् स्वर्ण-रेखेव ते नाथ वस्तुम् इच्छामि वक्षसि एवम् अस्त्व् इति सा तस्य तद्-रूपा वक्षसि स्थिता

śrīḥ prekṣya kṛṣṇa-saundaryaṃ tatra lubdhā tatas tapaḥ kurvatīṃ prāha tāṃ kṛṣṇaḥ kiṃ te tapasi kāraṇam vijihīrṣe tvayā goṣṭhe gopī-rūpeti sābravīt tad durlabham iti proktā lakṣmīs taṃ punar abravīt svarṇa-rekheva te nātha vastum icchāmi vakṣasi evam astv iti sā tasya tad-rūpā vakṣasi sthitā

---

1.5.352

यथोक्तं श्री-दशमे नागपत्नीभिः (10.16.36) - यद्-वाञ्छया श्रीर् ललनाचरत् तपो विहाय कामान् सुचिरं धृत-व्रता

yathoktaṃ śrī-daśame nāgapatnībhiḥ (10.16.36) - yad-vāñchayā śrīr lalanācarat tapo vihāya kāmān suciraṃ dhṛta-vratā

---

1.5.353

इति नाम्नोऽपि महिमेतस्य सर्वतोऽधिक ईर्यते

iti nāmno'pi mahimetasya sarvato'dhika īryate

---

1.5.354

यथा श्री-ब्रह्माण्डे - सहस्र-नाम्नां पुण्यानां त्रिर् आवृत्य तु यत् फलम् एकावृत्त्या तु कृष्णस्य नामैकं तत् प्रयच्छति

yathā śrī-brahmāṇḍe - sahasra-nāmnāṃ puṇyānāṃ trir āvṛtya tu yat phalam ekāvṛttyā tu kṛṣṇasya nāmaikaṃ tat prayacchati

---

1.5.355

स्कान्दे च - मधुर-मधुरम् एतन् मङ्गलं मङ्गलानां सकल-निगम-वल्ली-सत्-फलं चित्-स्वरूपम् सकृद् अपि परिगीतं श्रद्धया हेलया वा भृगु-वर नर-मात्रं तारयेत् कृष्ण-नाम इति

skānde ca - madhura-madhuram etan maṅgalaṃ maṅgalānāṃ sakala-nigama-vallī-sat-phalaṃ cit-svarūpam sakṛd api parigītaṃ śraddhayā helayā vā bhṛgu-vara nara-mātraṃ tārayet kṛṣṇa-nāma iti

---

1.5.356

अतः स्वयं-पदादिभ्यो भगवान् कृष्ण एव हि स्वयं-रूप इति व्यक्तं श्रीमद्-भागवतादिषु

ataḥ svayaṃ-padādibhyo bhagavān kṛṣṇa eva hi svayaṃ-rūpa iti vyaktaṃ śrīmad-bhāgavatādiṣu

---

1.5.357

यथोक्तं श्री-ब्रह्म-संहितायां (5.1, 5.39) ईश्वरः परमः कृष्णः सच्चिदानन्द-विग्रहः अनादिर् आदिर् गोविन्दः सर्व-कारण-कारणम्

yathoktaṃ śrī-brahma-saṃhitāyāṃ (5.1, 5.39) īśvaraḥ paramaḥ kṛṣṇaḥ saccidānanda-vigrahaḥ anādir ādir govindaḥ sarva-kāraṇa-kāraṇam

1.5.358

रामादि-मूर्तिषु कला-नियमेन तिष्ठन् नानावतारम् अकरोद् भुवनेषु किन्तु कृष्णः स्वयं समभवत् परमः पुमान् यो गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि

rāmādi-mūrtiṣu kalā-niyamena tiṣṭhan nānāvatāram akarod bhuvaneṣu kintu kṛṣṇaḥ svayaṃ samabhavat paramaḥ pumān yo govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi

---

1.5.359

इति तस्मात् परम-वैकुण्ठ-नाथोऽप्य् अस्य विलासकः

iti tasmāt parama-vaikuṇṭha-nātho'py asya vilāsakaḥ

---

1.5.360

अतो मिलित्वा श्रुतिभिः स्व-सारो यः स्तवः कृतः तत् तात्पर्य-कृती कृष्णम् एव देवर्षिर् आनमत्

ato militvā śrutibhiḥ sva-sāro yaḥ stavaḥ kṛtaḥ tat tātparya-kṛtī kṛṣṇam eva devarṣir ānamat

---

1.5.361

नमस् तस्मै भगवते कृष्णाय इत्यादि

namas tasmai bhagavate kṛṣṇāya ityādi

---

1.5.362

नन्व् एष द्वापरस्यान्ते प्रादुर्भूतो यदूद्वहः स वैकुण्ठेश्वरोऽहादिस् तद्-विलासः कथं भवेत्

nanv eṣa dvāparasyānte prādurbhūto yadūdvahaḥ sa vaikuṇṭheśvaro'hādis tad-vilāsaḥ kathaṃ bhavet

---

1.5.363

मैवम् अस्यादि-शून्यस्य जन्म-लीलाप्य् अनादिका स्वच्छन्दतो मुकुन्देन प्राकट्यं नीयते मुहुः

maivam asyādi-śūnyasya janma-līlāpy anādikā svacchandato mukundena prākaṭyaṃ nīyate muhuḥ

---

1.5.364

तथा च श्री-तृतीये (3.2.15) स्व-शान्त-रूपेष्व् इतरैः स्व-रूपैर् अभ्यर्द्यमानेष्व् अनुकम्पितात्मा परावरेशो महद्-अंश-युक्तो ह्य् अजो ऽपि जातो भगवान् यथाग्निः

tathā ca śrī-tṛtīye (3.2.15) sva-śānta-rūpeṣv itaraiḥ sva-rūpair abhyardyamāneṣv anukampitātmā parāvareśo mahad-aṃśa-yukto hy ajo 'pi jāto bhagavān yathāgniḥ

---

1.5.365

इति अत्र कारिकाः - स्वे भक्ताः स्वे च ते शान्त-रूपाश् चेत्य् अत्र विग्रहः शान्तिस् तन्-निष्ठता बुद्धेः शान्तास् तन्-निष्ठ-बुद्धयः

iti atra kārikāḥ - sve bhaktāḥ sve ca te śānta-rūpāś cety atra vigrahaḥ śāntis tan-niṣṭhatā buddheḥ śāntās tan-niṣṭha-buddhayaḥ

---

1.5.366

तेषु सूर-सुताद्येषु नन्दादिषु च साधुषु इतरैस् तद्-विरुद्धैस् तु कंसाद्यैर् असुरादिभिः स्वरूपैः सुष्ठ्व् अरूपैर् इत्य् अरूपत्वं विरूपता घोरातिविकटाकारैर् इत्य् अर्थः स्फुटम् ईरितः

teṣu sūra-sutādyeṣu nandādiṣu ca sādhuṣu itarais tad-viruddhais tu kaṃsādyair asurādibhiḥ svarūpaiḥ suṣṭhv arūpair ity arūpatvaṃ virūpatā ghorātivikaṭākārair ity arthaḥ sphuṭam īritaḥ

---

1.5.367

अभ्यर्द्यमानेष्व् अभितः क्रियमाणमहारित्षु अनुकम्पायुतमनाः परे मायान्वयोज्झिताः गोलोकमुख्या अवरे मायिकाजाण्ड-मण्डलाः परेषाम् अवरेषां च तेषाम् ईशोऽधिनायकः

abhyardyamāneṣv abhitaḥ kriyamāṇamahāritṣu anukampāyutamanāḥ pare māyānvayojjhitāḥ golokamukhyā avare māyikājāṇḍa-maṇḍalāḥ pareṣām avareṣāṃ ca teṣām īśo'dhināyakaḥ

---

1.5.368

स्युर् महान्तोऽतिपरम-महत्तमतया स्मृताः ते परव्योम-नाथश् च व्यूहाश् च वसु-सङ्ख्यकाः

syur mahānto'tiparama-mahattamatayā smṛtāḥ te paravyoma-nāthaś ca vyūhāś ca vasu-saṅkhyakāḥ

---

1.5.369

वासुदेवादयो व्यूहाः परव्योमेश्वरस्य ये तेभ्योऽप्य् उत्कर्षभाजोऽमी कृष्ण-व्यूहाः सतां मताः इत्य् एते परम-व्योम-नाथ-व्यूहैः सहैकताम् स्वविलासैर् इहाभ्येत्य प्रादुर्भावम् उपागताः

vāsudevādayo vyūhāḥ paravyomeśvarasya ye tebhyo'py utkarṣabhājo'mī kṛṣṇa-vyūhāḥ satāṃ matāḥ ity ete parama-vyoma-nātha-vyūhaiḥ sahaikatām svavilāsair ihābhyetya prādurbhāvam upāgatāḥ

---

1.5.370

अंशास् तस्यावतारा ये प्रसिद्धाः पुरुषादयः तथा श्री-जानकी-नाथ-नृषिंह-क्रोड-वामनाः नारायणो नर-सखा हयशीर्षाजितादयः

aṃśās tasyāvatārā ye prasiddhāḥ puruṣādayaḥ tathā śrī-jānakī-nātha-nṛṣiṃha-kroḍa-vāmanāḥ nārāyaṇo nara-sakhā hayaśīrṣājitādayaḥ

---

1.5.371

एभिर् युक्तः सदा योगम् अवाप्ययन् अवस्थितः

ebhir yuktaḥ sadā yogam avāpyayan avasthitaḥ

---

1.5.372

अतो वृन्दावने तत्-तल्-लीला-प्रकटतेक्षते

ato vṛndāvane tat-tal-līlā-prakaṭatekṣate

---

1.5.373

वैकुण्ठेश्वर-लीलात्र दर्शिता या विरिञ्चये सेश्वराणाम् अजाण्डानां कोटिर् वृन्दावनेऽद्भुता सैव ज्ञेया यतः स्वांश-द्वारैवासौ प्रकाशिता

vaikuṇṭheśvara-līlātra darśitā yā viriñcaye seśvarāṇām ajāṇḍānāṃ koṭir vṛndāvane'dbhutā saiva jñeyā yataḥ svāṃśa-dvāraivāsau prakāśitā

---

1.5.374

वासुदेवादि-लीलास् तु मथुरा द्वारकादिषु तत्-तद्-रूपैर् व्रजान्तस् तु बाल्येहाभिश् च दर्शिताः यथा श्री-दाम्नि तार्क्ष्यत्वं प्राप्ते सोऽपि चतुर्भुजः आदित्येष्व् अथ लब्धेषु बभौ द्वादशभिर् भुजैः

vāsudevādi-līlās tu mathurā dvārakādiṣu tat-tad-rūpair vrajāntas tu bālyehābhiś ca darśitāḥ yathā śrī-dāmni tārkṣyatvaṃ prāpte so'pi caturbhujaḥ ādityeṣv atha labdheṣu babhau dvādaśabhir bhujaiḥ

---

1.5.375

तथा साङ्कर्षणी लीला दैत्य-संहारकापि च मूर्तयो माथुरे भान्ति श्री-प्रद्युम्नी̀अनिरुद्धयोः याः श्री-गोपाल-तापन्यां वाराहादिषु च श्रुतः

tathā sāṅkarṣaṇī līlā daitya-saṃhārakāpi ca mūrtayo māthure bhānti śrī-pradyumnī̀aniruddhayoḥ yāḥ śrī-gopāla-tāpanyāṃ vārāhādiṣu ca śrutaḥ

---

1.5.376

एवं पुरुष-लीलानां प्राकट्यम् इह माथुरे अनन्त-शायि-रूपाभिः क्रियते सुष्ठु मूर्तिभिः

evaṃ puruṣa-līlānāṃ prākaṭyam iha māthure ananta-śāyi-rūpābhiḥ kriyate suṣṭhu mūrtibhiḥ

---

1.5.377

यदा यदा च सा लीला कृष्णेन प्रकटीकृता भव्वेत् तत्-तद्-उपाख्यानं पुराणेष्व् इति विश्रुतम्

yadā yadā ca sā līlā kṛṣṇena prakaṭīkṛtā bhavvet tat-tad-upākhyānaṃ purāṇeṣv iti viśrutam

---

1.5.378

यानि रामादि-रूपाणि प्रादुश्चक्रे स्वकेलिषु तान्य् आधिष्ठान-रूपेण राजन्तेऽद्यापि माथुरे

yāni rāmādi-rūpāṇi prāduścakre svakeliṣu tāny ādhiṣṭhāna-rūpeṇa rājante'dyāpi māthure

---

1.5.379

गो-परार्ध-पयः-पूरैर् जनितः क्षीर-वारिधिः ममन्थाजितरूपस् तं गोपैर् देवासुरीकृतैः

go-parārdha-payaḥ-pūrair janitaḥ kṣīra-vāridhiḥ mamanthājitarūpas taṃ gopair devāsurīkṛtaiḥ

---

1.5.380

अतेव ब्रह्माण्डे - यो वैकुण्ठे चतुर्बाहुर् भगवान् पुरुषोत्तमः य एव श्वेतद्वीपेशो नरो नारायणश् च यः स एव वृन्दावन-भू-विहारी नन्द-नन्दनः

ateva brahmāṇḍe - yo vaikuṇṭhe caturbāhur bhagavān puruṣottamaḥ ya eva śvetadvīpeśo naro nārāyaṇaś ca yaḥ sa eva vṛndāvana-bhū-vihārī nanda-nandanaḥ

---

1.5.381

एतस्यैवापरेऽनन्ता अवतारा मनोहराः महाग्नेर् इह यद्वत् स्युर् उल्काः शत-सहस्रशः तत्रैव लीना एकत्वं व्रजेयुस् ते हरौ तथा

etasyaivāpare'nantā avatārā manoharāḥ mahāgner iha yadvat syur ulkāḥ śata-sahasraśaḥ tatraiva līnā ekatvaṃ vrajeyus te harau tathā

---

1.5.382

इति इति सिद्धा प्रभोर् अस्य महद्-अंशैस् तु युक्तता

iti iti siddhā prabhor asya mahad-aṃśais tu yuktatā

---

1.5.383

अतेव पुराणादौ केचिन् नर-सख्यात्मताम् महेन्द्रानुजतां केचित् केचित् क्षीराब्धि-शायिताम् सहस्र-शीर्षतां केचित् केचिद् वैकुण्ठ-नाथताम् ब्रूयुः कृष्णस्य मुनयस् तत्-तद्-वृत्तान्त-गामिनः

ateva purāṇādau kecin nara-sakhyātmatām mahendrānujatāṃ kecit kecit kṣīrābdhi-śāyitām sahasra-śīrṣatāṃ kecit kecid vaikuṇṭha-nāthatām brūyuḥ kṛṣṇasya munayas tat-tad-vṛttānta-gāminaḥ

---

1.5.384

उपोद्घातं समाप्याथ प्रकृतं लिख्यते पुनः

upodghātaṃ samāpyātha prakṛtaṃ likhyate punaḥ

---

1.5.385

अजो जन्म-विहीनोऽपि जातो जन्माविराचरत्

ajo janma-vihīno'pi jāto janmāvirācarat

---

1.5.386

नन्व् एकस्य किलाजत्वं जन्मित्वं च विरुध्यते इत्य् आशङ्क्याह भगवान् अचिन्त्यैश्वर्य-वैभवः

nanv ekasya kilājatvaṃ janmitvaṃ ca virudhyate ity āśaṅkyāha bhagavān acintyaiśvarya-vaibhavaḥ

---

1.5.387

तत्र तत्र यथा वह्निस् तेजो-रूपेण सन्न् अपि जायते मणि-काष्ठादेर् हेतुं कञ्चिद् अवाप्य सः अनादिम् एव जन्मादि-लीलाम् एव तथाद्भुतम् हेतुना केनचित् कृष्णः प्रादुष्कुर्यात् कदाचन

tatra tatra yathā vahnis tejo-rūpeṇa sann api jāyate maṇi-kāṣṭhāder hetuṃ kañcid avāpya saḥ anādim eva janmādi-līlām eva tathādbhutam hetunā kenacit kṛṣṇaḥ prāduṣkuryāt kadācana

---

1.5.388

स्व-लीला-कीर्ति-विस्तारात् लोकेष्व् अनुजिघृक्षुता अस्य जन्मादि-लीलानां प्राकट्ये हेतुर् उत्तमः

sva-līlā-kīrti-vistārāt lokeṣv anujighṛkṣutā asya janmādi-līlānāṃ prākaṭye hetur uttamaḥ

---

1.5.389

तथा भयङ्करतरैः पीड्यमानेषु दानवैः प्रियेषु करुणाप्य् अत्र हेतुर् इत्य् उत्तमेव हि

tathā bhayaṅkarataraiḥ pīḍyamāneṣu dānavaiḥ priyeṣu karuṇāpy atra hetur ity uttameva hi

---

1.5.390

भूमि-भाआपहाराय ब्रह्माद्यैस् त्रिदशेश्वरैः अभ्यर्थनं तु यत् तस्य तद् भवेद् आनुषङ्गिकम्

bhūmi-bhāāpahārāya brahmādyais tridaśeśvaraiḥ abhyarthanaṃ tu yat tasya tad bhaved ānuṣaṅgikam

---

1.5.391

चेद् अद्यापि दिदृक्षेरन् उत्कण्ठार्ता निज-प्रियाः तां तां लीलां ततः कृष्णो दर्शयेत् तान् कृपा-निधिः

ced adyāpi didṛkṣeran utkaṇṭhārtā nija-priyāḥ tāṃ tāṃ līlāṃ tataḥ kṛṣṇo darśayet tān kṛpā-nidhiḥ

---

1.5.392

कैर् अपि प्रेम-वैवश्य-भाग्भिर् भागवतोत्तमैः अद्यापि दृश्यते कृष्णः क्रीडन् वृन्दावनान्तरे

kair api prema-vaivaśya-bhāgbhir bhāgavatottamaiḥ adyāpi dṛśyate kṛṣṇaḥ krīḍan vṛndāvanāntare

---

1.5.393

किं चास्य पार्षदादीनाम् अप्य् उक्ता नित्य-मूर्तिता तस्येश्वरेशितुर् नित्य्-मूर्तित्वे का विचित्रता

kiṃ cāsya pārṣadādīnām apy uktā nitya-mūrtitā tasyeśvareśitur nity-mūrtitve kā vicitratā

---

1.5.394

तथापि शुष्क-वादैक-निष्ठानां हेतु-वादिनाम् तुष्णीम्भावाय वचनं पुराणादेर् विलिख्यते

tathāpi śuṣka-vādaika-niṣṭhānāṃ hetu-vādinām tuṣṇīmbhāvāya vacanaṃ purāṇāder vilikhyate

---

1.5.395

तथा हि, श्री-भागवते ब्रह्म-स्तुतौ (10.14.22) - त्वय्य् एव नित्य-सुख-बोध-तनाव् अनन्ते मायात् उद्यद् अपि यत् सद् इवावभाति

tathā hi, śrī-bhāgavate brahma-stutau (10.14.22) - tvayy eva nitya-sukha-bodha-tanāv anante māyāt udyad api yat sad ivāvabhāti

---

1.5.396

श्री-ब्रह्माण्डे च - अनादेयम् अहेयं च रूपं भगवतो हरेः आविर्भाव-तिरोभावाव् अस्योक्ते ग्रह-मोचने

śrī-brahmāṇḍe ca - anādeyam aheyaṃ ca rūpaṃ bhagavato hareḥ āvirbhāva-tirobhāvāv asyokte graha-mocane

---

1.5.397

श्री-बृहद्-वैष्णवे - नित्यावतारो भगवान् नित्य्-मूर्तिर् जगत्-पतिः नित्य-रूपो नित्य-गन्धो नित्यैश्वर्य-सुखानुभूः

śrī-bṛhad-vaiṣṇave - nityāvatāro bhagavān nity-mūrtir jagat-patiḥ nitya-rūpo nitya-gandho nityaiśvarya-sukhānubhūḥ

---

1.5.398

पाद्मे श्री-व्यासाम्बरीष-संवादे श्री-कृष्णं प्रति श्री-व्यास-वचनम् (4.73.12-3) त्वाम् अहं द्रष्टुम् इच्छामि चक्षुर्भ्यां मधुसूदन यत् तत् सत्यं परं ब्रह्म जगद्-योनिं जगत्-पतिम् वदन्ति वेद-शिरसश् चक्षुषं नाथ मेऽस्तु तत्

pādme śrī-vyāsāmbarīṣa-saṃvāde śrī-kṛṣṇaṃ prati śrī-vyāsa-vacanam (4.73.12-3) tvām ahaṃ draṣṭum icchāmi cakṣurbhyāṃ madhusūdana yat tat satyaṃ paraṃ brahma jagad-yoniṃ jagat-patim vadanti veda-śirasaś cakṣuṣaṃ nātha me'stu tat

---

1.5.399

श्री-कृष्ण-वाक्यम् - (पद्मप् 4.73.17-19) - पश्य त्वं दर्शयिष्यामि स्वरूपं वेद-गोपितम् ततोऽपश्यम् अहं भूप बालं कालाम्बुद-प्रभम् गोप-कन्यावृतं गोपं हसन्तं गोप-बालकैः कदम्ब-मूल आसीनं पीत-वाससम् अच्युतम्

śrī-kṛṣṇa-vākyam - (padmap 4.73.17-19) - paśya tvaṃ darśayiṣyāmi svarūpaṃ veda-gopitam tato'paśyam ahaṃ bhūpa bālaṃ kālāmbuda-prabham gopa-kanyāvṛtaṃ gopaṃ hasantaṃ gopa-bālakaiḥ kadamba-mūla āsīnaṃ pīta-vāsasam acyutam

---

1.5.400

तत्रैवाग्रे (4.73.23-25) - ततो माम् आह भगवान् वृन्दावन-चरः स्वयम् यद् इदं मे त्वया दृष्टं रूपं दिव्यं सनातनम् निष्कलं निष्क्रियं शान्तं सच्-चिद्-आनन्द-विग्रहम् पूर्णं पद्म-पलाशाक्षं नातः परतरं मम

tatraivāgre (4.73.23-25) - tato mām āha bhagavān vṛndāvana-caraḥ svayam yad idaṃ me tvayā dṛṣṭaṃ rūpaṃ divyaṃ sanātanam niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ sac-cid-ānanda-vigraham pūrṇaṃ padma-palāśākṣaṃ nātaḥ parataraṃ mama

---

1.5.401

इदम् एव वदन्य् एते वेदाः कारण-कारणम् सत्यं व्यापि परानन्दं चिद्-घनं शाश्वतं शिवम्

idam eva vadany ete vedāḥ kāraṇa-kāraṇam satyaṃ vyāpi parānandaṃ cid-ghanaṃ śāśvataṃ śivam

---

1.5.402

श्री-वासुदेवोपनिषदि (3.5) - मद्-रूपम् अद्वयं ब्रह्म मध्याद्य्-अन्त-विवर्जितम् स्व-प्रभं सच्-चिद्-आनन्दं भक्त्या जानाति चाव्ययम्

śrī-vāsudevopaniṣadi (3.5) - mad-rūpam advayaṃ brahma madhyādy-anta-vivarjitam sva-prabhaṃ sac-cid-ānandaṃ bhaktyā jānāti cāvyayam

---

1.5.403

इति नन्व् अरूपः कृष्णो दृश्यो मायिक-रूपतः

iti nanv arūpaḥ kṛṣṇo dṛśyo māyika-rūpataḥ

---

1.5.404

तथापि मोक्ष-धर्मे श्री-भगवद्-वचनं यथा (म्भ् 12.326.42-3) एतत् त्वया न विज्ञेयं रूपवान् इति दृश्यते इच्छन् मुहूर्तान् नश्येयम् ईशो ऽहं जगतो गुरुः

tathāpi mokṣa-dharme śrī-bhagavad-vacanaṃ yathā (mbh 12.326.42-3) etat tvayā na vijñeyaṃ rūpavān iti dṛśyate icchan muhūrtān naśyeyam īśo 'haṃ jagato guruḥ

---

1.5.405

माया ह्य् एषा मया सृष्टा यन् मां पश्यसि नारद सर्वभूतगुणैर् युक्तं नैवं त्वं ज्ञातुम् अर्हसि

māyā hy eṣā mayā sṛṣṭā yan māṃ paśyasi nārada sarvabhūtaguṇair yuktaṃ naivaṃ tvaṃ jñātum arhasi

---

1.5.406

इति तथा च पाद्मे - अनाम-रूप एवायं भगवान् हरिर् ईश्वरः अकर्तेति च यो वेदैः स्मृतिभिश् चाभिधीयते

iti tathā ca pādme - anāma-rūpa evāyaṃ bhagavān harir īśvaraḥ akarteti ca yo vedaiḥ smṛtibhiś cābhidhīyate

---

1.5.407

इति अत्र समाधानं यथा श्री-वासुदेवाध्यात्मे - अप्रसिद्धेस् तद्-गुणानाम् अनामासौ प्रकीर्तितः अप्राकृतत्वाद् अरूपस्याप्य् अरूपोऽसाव् उदीर्यते सम्बन्धेन प्रधानस्य हरेर् नास्त्य् एव कर्तृता अकर्तारम् अतः प्राहुः पुराणं तं पुराविदः

iti atra samādhānaṃ yathā śrī-vāsudevādhyātme - aprasiddhes tad-guṇānām anāmāsau prakīrtitaḥ aprākṛtatvād arūpasyāpy arūpo'sāv udīryate sambandhena pradhānasya harer nāsty eva kartṛtā akartāram ataḥ prāhuḥ purāṇaṃ taṃ purāvidaḥ

---

1.5.408

इति अतश् च मोक्षधर्मीय-वचनं योग्यम् एव तत्

iti ataś ca mokṣadharmīya-vacanaṃ yogyam eva tat

---

1.5.409

तथा हि - रूपीति हेतोर् दृश्येत यथैव प्राकृतो जनः तथासौ दृश्यत इति त्वया मा स्म विचार्यताम्

tathā hi - rūpīti hetor dṛśyeta yathaiva prākṛto janaḥ tathāsau dṛśyata iti tvayā mā sma vicāryatām

---

1.5.410

इत्य् उक्त्वा स्वस्य रूपित्वेऽप्य् अदृश्यत्वम् उदीरितम् ततो निज-स्वरूपस्याप्राकृतत्वं च दर्शितम्

ity uktvā svasya rūpitve'py adṛśyatvam udīritam tato nija-svarūpasyāprākṛtatvaṃ ca darśitam

---

1.5.411

तद्-दर्शने त्व् अकुण्ठात्मा ममेच्छैव च कारणम् इत्य् आहेच्छन् मुहूर्ताद् इत्य् अर्ध-पद्यं स्वयं पुनः नश्येयम् इत्य् अदृश्यः स्यां यतो नशिर-दर्शने

tad-darśane tv akuṇṭhātmā mamecchaiva ca kāraṇam ity āhecchan muhūrtād ity ardha-padyaṃ svayaṃ punaḥ naśyeyam ity adṛśyaḥ syāṃ yato naśira-darśane

---

1.5.412

तथापि भूत-गुणवत्त्वेन मां त्वं यद्-ईक्षसे एषा माया मया सृष्टा नैवं त्वं ज्ञातुम् अर्हसि

tathāpi bhūta-guṇavattvena māṃ tvaṃ yad-īkṣase eṣā māyā mayā sṛṣṭā naivaṃ tvaṃ jñātum arhasi

---

1.5.423

माया-शब्देन कुत्रापि चिच्-छक्तिर् अभिधीयते

māyā-śabdena kutrāpi cic-chaktir abhidhīyate

---

1.5.414

चतुर्वेद-शिखायां - स्वरूप-भूतया नित्य-शक्त्या मायाख्यया युतः अतो मायामयं विष्णुं प्रवदन्ति सनातनम् इत्य् एषा दर्शिता मध्वाचार्यैर् भाष्ये निजे श्रुतिः

caturveda-śikhāyāṃ - svarūpa-bhūtayā nitya-śaktyā māyākhyayā yutaḥ ato māyāmayaṃ viṣṇuṃ pravadanti sanātanam ity eṣā darśitā madhvācāryair bhāṣye nije śrutiḥ

---

1.5.415

तत्र स्वेच्छैक-प्रकाशत्वं मोक्ष-धर्मे (म्भ् 12.323.11, 13, 15-16, 18) [ अल्तेर्नतिवे नुम्बेरिन्ग्. 12.338.13-20.] एव प्रीतस् ततो ऽस्य भगवान् देवदेवः पुरातनः साक्षात् तं दर्शयाम् आस सो ऽदृश्यो ऽन्येन केन चित्

tatra svecchaika-prakāśatvaṃ mokṣa-dharme (mbh 12.323.11, 13, 15-16, 18) [ alternative numbering. 12.338.13-20.] eva prītas tato 'sya bhagavān devadevaḥ purātanaḥ sākṣāt taṃ darśayām āsa so 'dṛśyo 'nyena kena cit

---

1.5.416

बृहस्पतिस् ततः क्रुद्धः स्रुवम् उद्यम्य वेगितः आकाशं घ्नन् स्रुवः पातै रोषाद् अश्रूण्य् अवर्तयत्

bṛhaspatis tataḥ kruddhaḥ sruvam udyamya vegitaḥ ākāśaṃ ghnan sruvaḥ pātai roṣād aśrūṇy avartayat

---

1.5.417

उद्यता यज्ञभागा हि साक्षात् प्राप्ताः सुरैर् इह किमर्थम् इह न प्राप्तो दर्शनं स हरिर् विभुः

udyatā yajñabhāgā hi sākṣāt prāptāḥ surair iha kimartham iha na prāpto darśanaṃ sa harir vibhuḥ

---

1.5.418

ततः स तं समुद्धूतं भूमिपालो महान् विभुः प्रसादयाम् आस मुनिं सदस्यास् ते च सर्वशः

tataḥ sa taṃ samuddhūtaṃ bhūmipālo mahān vibhuḥ prasādayām āsa muniṃ sadasyās te ca sarvaśaḥ

---

1.5.419

अरोषणो ह्य् असौ देवो यस्य भागो ऽयम् उद्यतः न स शक्यस् त्वया द्रष्टुम् अस्माभिर् वा बृहस्पते यस्य प्रसादं कुरुते स वै तं द्रष्टुम् अर्हति

aroṣaṇo hy asau devo yasya bhāgo 'yam udyataḥ na sa śakyas tvayā draṣṭum asmābhir vā bṛhaspate yasya prasādaṃ kurute sa vai taṃ draṣṭum arhati

---

1.5.420

तत्रैकतद्वित-त्रित-वाक्यं (म्भ् 12.338.25-27 ओर् 323.23) अथ व्रतस्यावभृते वाग् उवाचाशरीरिणी स्निग्ध-गम्भीरया वाचा प्रहर्षण-करी विभोः [ अल्तेर्नतिवे रेअदिन्ग् ततो व्रतस्यावभृथे वाग् उवाचाशरीरिणी सुतप्तं वस् तपस्विप्राः प्रसन्नेनान्तर् आत्मना ] यूयं जिज्ञासवो भक्ताः कथं द्रक्ष्यथ तं प्रभुम्

tatraikatadvita-trita-vākyaṃ (mbh 12.338.25-27 or 323.23) atha vratasyāvabhṛte vāg uvācāśarīriṇī snigdha-gambhīrayā vācā praharṣaṇa-karī vibhoḥ [ alternative reading tato vratasyāvabhṛthe vāg uvācāśarīriṇī sutaptaṃ vas tapasviprāḥ prasannenāntar ātmanā ] yūyaṃ jijñāsavo bhaktāḥ kathaṃ drakṣyatha taṃ prabhum

---

1.5.421

ततः स्वयं प्रकाशत्व-शक्त्या स्वेच्छा-प्रकाशया सोऽभिव्यक्तो भवेत् नेत्रे न नेत्र-विषयत्वतः

tataḥ svayaṃ prakāśatva-śaktyā svecchā-prakāśayā so'bhivyakto bhavet netre na netra-viṣayatvataḥ

---

1.5.422

यथा, श्री-नारायणाध्यात्मे - नित्याव्यक्तोऽपि भगवान् ईक्ष्यते निज-शक्तितः ताम् ऋते परमात्मानं कः पश्येताम् इतं प्रभुम्

yathā, śrī-nārāyaṇādhyātme - nityāvyakto'pi bhagavān īkṣyate nija-śaktitaḥ tām ṛte paramātmānaṃ kaḥ paśyetām itaṃ prabhum

---

1.5.423

पाद्मे च - सच्चिदानन्द-रूपत्वात् स्यात् कृष्णोऽधोक्षजोऽप्य् असौ निज-शक्तेः प्रभावेन स्वं भक्तान् दर्शयेत् प्रभुः

pādme ca - saccidānanda-rūpatvāt syāt kṛṣṇo'dhokṣajo'py asau nija-śakteḥ prabhāvena svaṃ bhaktān darśayet prabhuḥ

---

1.5.424

य एव विग्रहो व्यापी परिच्छिन्नः स एव हि एकस्यैवैकदा चास्य द्विरूपत्वं विराजते

ya eva vigraho vyāpī paricchinnaḥ sa eva hi ekasyaivaikadā cāsya dvirūpatvaṃ virājate

---

1.5.425

यथा श्री-दशमे (10.9.13-14) - न चान्तर् न बहिर् यस्य न पूर्वं नापि चापरम् पूर्वापरं बहिश् चान्तर् जगतो यो जगच् च यः तं मत्वात्मजम् अव्यक्तं मर्त्य-लिङ्गम् अधोक्षजम् गोपिकोलूखले दाम्ना बबन्ध प्राकृतं यथा

yathā śrī-daśame (10.9.13-14) - na cāntar na bahir yasya na pūrvaṃ nāpi cāparam pūrvāparaṃ bahiś cāntar jagato yo jagac ca yaḥ taṃ matvātmajam avyaktaṃ martya-liṅgam adhokṣajam gopikolūkhale dāmnā babandha prākṛtaṃ yathā

---

1.5.426

अनेन पद्य-युग्मेन व्रज-राज-सुतस्य हि दाम-बन्धन-बेलायाम् एव व्यक्ता द्विरूपता

anena padya-yugmena vraja-rāja-sutasya hi dāma-bandhana-belāyām eva vyaktā dvirūpatā

---

1.5.427

तथैव च पुराणेषु श्रीमद्-भागवतादिषु श्रूयते कृष्ण-लीलानां नित्यता स्फुटम् एव हि

tathaiva ca purāṇeṣu śrīmad-bhāgavatādiṣu śrūyate kṛṣṇa-līlānāṃ nityatā sphuṭam eva hi

---

1.5.428

यथा च, श्री-प्रथमे श्री-द्वारका-वासि-वचनम् (1.10.26) - अहो अलं श्लाघ्यतमं यदोः कुलम् अहो अलं पुण्यतमं मधोर् वनम् यद् एष पुंसाम् ऋषभः श्रियः पतिः स्व-जन्मना चङ्क्रमणेन चाञ्चति

yathā ca, śrī-prathame śrī-dvārakā-vāsi-vacanam (1.10.26) - aho alaṃ ślāghyatamaṃ yadoḥ kulam aho alaṃ puṇyatamaṃ madhor vanam yad eṣa puṃsām ṛṣabhaḥ śriyaḥ patiḥ sva-janmanā caṅkramaṇena cāñcati

---

1.5.429

अञ्चतीति पदं वर्तमान-कालोपपादकम् द्वारका-वासिनाम् उक्तौ लीलानां वक्ति नित्यताम्

añcatīti padaṃ vartamāna-kālopapādakam dvārakā-vāsinām uktau līlānāṃ vakti nityatām

---

1.5.430

श्री-दशमे श्री-शुकोक्तौ (10.90.48) - जयति जननिवासो देवकी-जन्म-वादो यदु-वर-परिषत् स्वैर् दोर्भिर् अस्यन्न् अधर्मम् स्थिर-चर-वृजिन-घ्नः सुस्मित-श्री-मुखेन व्रज-पुर-वनितानां वर्धयन् काम-देवम्

śrī-daśame śrī-śukoktau (10.90.48) - jayati jananivāso devakī-janma-vādo yadu-vara-pariṣat svair dorbhir asyann adharmam sthira-cara-vṛjina-ghnaḥ susmita-śrī-mukhena vraja-pura-vanitānāṃ vardhayan kāma-devam

---

1.5.431

श्री-स्कान्दे श्री-मथुरा-खण्डे श्री-युधिष्ठिरं प्रति श्री-नारद-वाक्यम् - वत्सैर् वत्सतरीभिश् च साकं क्रीडति माधवः वृन्दावनान्तरगतः सरामो बालकैर् वृतः

śrī-skānde śrī-mathurā-khaṇḍe śrī-yudhiṣṭhiraṃ prati śrī-nārada-vākyam - vatsair vatsatarībhiś ca sākaṃ krīḍati mādhavaḥ vṛndāvanāntaragataḥ sarāmo bālakair vṛtaḥ

---

1.5.432

यद्-आनयोस् तु संवादो द्वारवत्यां हरिस् तदा तथापि वर्तमानत्वेनोक्तिस् तन् नैत्य् अवाचिका

yad-ānayos tu saṃvādo dvāravatyāṃ haris tadā tathāpi vartamānatvenoktis tan naity avācikā

---

1.5.433

पाद्मे पाताल-खण्डे श्री-पार्वतीं प्रति श्री-रुद्र-वाक्यम् - अहो मधु-पुरी धन्या यत्र तिष्ठति कंसहा तत्र देवा मुनिः सर्वे वासम् इच्छन्ति सर्वदा

pādme pātāla-khaṇḍe śrī-pārvatīṃ prati śrī-rudra-vākyam - aho madhu-purī dhanyā yatra tiṣṭhati kaṃsahā tatra devā muniḥ sarve vāsam icchanti sarvadā

---

1.5.434

लीला-परिकरा गोष्ठ-जनाः स्युर् यादवास् तथा देवाश् च ब्रह्म-जम्भारि-कुवेर-तनयादयः नारदाद्याश् च दनुज-नाग-यक्षादयश् च ते

līlā-parikarā goṣṭha-janāḥ syur yādavās tathā devāś ca brahma-jambhāri-kuvera-tanayādayaḥ nāradādyāś ca danuja-nāga-yakṣādayaś ca te

---

1.5.435

प्रकटाप्रकटा चेति लीला सेयं द्विधोच्यते

prakaṭāprakaṭā ceti līlā seyaṃ dvidhocyate

---

1.5.436

तथा हि- सदानन्तैः प्रकाशैः स्वैर् लीलाभिश् च स दीव्यति तत्रैकेन प्रकाशेन कदाचित् जगद्-अन्तरे सहैव स्व-परीवारैर् जन्मादि कुरुते हरिः

tathā hi- sadānantaiḥ prakāśaiḥ svair līlābhiś ca sa dīvyati tatraikena prakāśena kadācit jagad-antare sahaiva sva-parīvārair janmādi kurute hariḥ

---

1.5.437

कृष्ण-भावानुसारेण लीलाख्या शक्तिर् एव सा तेषां परिकराणां च तं तं भावं विभावयेत्

kṛṣṇa-bhāvānusāreṇa līlākhyā śaktir eva sā teṣāṃ parikarāṇāṃ ca taṃ taṃ bhāvaṃ vibhāvayet

---

1.5.438

प्रपञ्च-गोचरत्वेन सा लीला प्रकटा स्मृता अन्यास् त्व् अप्रकटा भान्ति तादृश्यस् तद्-अगोचराः

prapañca-gocaratvena sā līlā prakaṭā smṛtā anyās tv aprakaṭā bhānti tādṛśyas tad-agocarāḥ

---

1.5.439

तत्र प्रकट-लीलायाम् एव स्यातां गमागमौ गोकुले मथुरायां च द्वारवत्यां च शार्ङ्गिणः

tatra prakaṭa-līlāyām eva syātāṃ gamāgamau gokule mathurāyāṃ ca dvāravatyāṃ ca śārṅgiṇaḥ

---

1.5.440

यास् तत्र तत्राप्रकटास् तत्र तत्रैव सन्ति ताः इत्य् आह जयतीत्य्-आदि-पद्यादिकम् अभीक्ष्णशः

yās tatra tatrāprakaṭās tatra tatraiva santi tāḥ ity āha jayatīty-ādi-padyādikam abhīkṣṇaśaḥ

---

1.5.441

देवाद्य्-अंशावतरणे प्रवृत्ते पद्मजाज्ञया वसुदेवादिकानां ये स्वर्गेऽंशाः कश्यपादयः नित्य-लीलान्तर-स्थैस् ते वसुदेवादिभिर् गताः सायुज्यम् अंशिभिस् तत्र जायन्ते शूर-मुख्यतः

devādy-aṃśāvataraṇe pravṛtte padmajājñayā vasudevādikānāṃ ye svarge'ṃśāḥ kaśyapādayaḥ nitya-līlāntara-sthais te vasudevādibhir gatāḥ sāyujyam aṃśibhis tatra jāyante śūra-mukhyataḥ

---

1.5.442

यद्-विलासो महा-श्रीशः स लीला-पुरुषोत्तमः आविर्बुभूषुर् अत्राविष्कृत्य सङ्कर्षणं पुरः अन्तस्थिताविष्कर्तव्य-तद्-अन्य-व्यूह ईश्वरः हृदये प्रकटस् तस्य भवत्य् आनकदुन्दुभेः

yad-vilāso mahā-śrīśaḥ sa līlā-puruṣottamaḥ āvirbubhūṣur atrāviṣkṛtya saṅkarṣaṇaṃ puraḥ antasthitāviṣkartavya-tad-anya-vyūha īśvaraḥ hṛdaye prakaṭas tasya bhavaty ānakadundubheḥ

---

1.5.443

भूमि-भार-निरासाय देवानाम् अभियाच्ञया द्वारपस्यावसानेऽस्मिन् अष्टाविंशे चतुर्युगे क्षीराब्धि-शायि-यद्-रूपम् अनिरुद्धतया स्मृतम् तद् इदं हृदयस्थेन रूपेणानकदुन्दुभेः ऐक्यं प्राप्य ततो गच्छेत् प्राकट्यं देवकी-हृदि

bhūmi-bhāra-nirāsāya devānām abhiyācñayā dvārapasyāvasāne'smin aṣṭāviṃśe caturyuge kṣīrābdhi-śāyi-yad-rūpam aniruddhatayā smṛtam tad idaṃ hṛdayasthena rūpeṇānakadundubheḥ aikyaṃ prāpya tato gacchet prākaṭyaṃ devakī-hṛdi

---

1.5.444

प्रेमानन्दामृतैस् तस्या वात्सल्यैक-स्वरूपिभिः लाल्यमानो हरिस् तत्र वधते चन्द्रमा इव

premānandāmṛtais tasyā vātsalyaika-svarūpibhiḥ lālyamāno haris tatra vadhate candramā iva

---

1.5.445

अथ भाद्रपदाष्टम्याम् असितायां महा-निशि तस्या हृदस् तिरोभूयः कारायां सूति-सद्मनि देवकी-शयने तत्र कृष्णः प्रादुर्भवत्य् असौ

atha bhādrapadāṣṭamyām asitāyāṃ mahā-niśi tasyā hṛdas tirobhūyaḥ kārāyāṃ sūti-sadmani devakī-śayane tatra kṛṣṇaḥ prādurbhavaty asau

---

1.5.446

जनयित्री-प्रभृतिभिस् ताभिर् इत्य् अवगम्यते लौकिकेन प्रकारेण सुखं शिशुर् अजायत

janayitrī-prabhṛtibhis tābhir ity avagamyate laukikena prakāreṇa sukhaṃ śiśur ajāyata

---

1.5.447

अयं चतुर्भुजत्वेऽपि द्विभुजत्वेऽपि कृष्णताम् न त्यजत्य् एव तद्-भाव-गुण-रूपात्म-वृत्तितः

ayaṃ caturbhujatve'pi dvibhujatve'pi kṛṣṇatām na tyajaty eva tad-bhāva-guṇa-rūpātma-vṛttitaḥ

---

1.5.448

तथापि द्विभुजत्वस्य कृष्णे प्राधान्यम् उच्यते गूढत्वाद् एव च क्वापि गौणत्वम् इव कीर्त्यते गूढं परं ब्रह्म मनुष्य-लिङ्गम् इति हि प्रथा

tathāpi dvibhujatvasya kṛṣṇe prādhānyam ucyate gūḍhatvād eva ca kvāpi gauṇatvam iva kīrtyate gūḍhaṃ paraṃ brahma manuṣya-liṅgam iti hi prathā

---

1.5.449

अथ व्रजेश्वरी-गेहे विशन्न् आनकदुम्दुभिः तत्र न्यस्य सुतं तस्याः सुताम् आदाय निःसरेत्

atha vrajeśvarī-gehe viśann ānakadumdubhiḥ tatra nyasya sutaṃ tasyāḥ sutām ādāya niḥsaret

---

1.5.450

सोऽयं नित्य-सुतत्वेन तस्या राजय् अनादितः कृष्णः प्रकट-लीलायां तद्-द्वारेणाप्य् अभूत् तथा

so'yaṃ nitya-sutatvena tasyā rājay anāditaḥ kṛṣṇaḥ prakaṭa-līlāyāṃ tad-dvāreṇāpy abhūt tathā

---

1.5.451

अथ प्रकटतां लब्धे व्रजेन्द्र-विहिते महे तत्र प्रकटयत्य् एष लीला बाल्यादिका क्रमात् करोति याः प्रकाशेषु कोटिशोऽप्रकटेष्व् अपि

atha prakaṭatāṃ labdhe vrajendra-vihite mahe tatra prakaṭayaty eṣa līlā bālyādikā kramāt karoti yāḥ prakāśeṣu koṭiśo'prakaṭeṣv api

---

1.5.452

प्रेष्ठानन्दैर् व्रजे तैस् तैर् आत्मनोऽपि विमोहनैः लीलोल्लासैर् विलसति श्री-लीला-पुरुषोत्तमः

preṣṭhānandair vraje tais tair ātmano'pi vimohanaiḥ līlollāsair vilasati śrī-līlā-puruṣottamaḥ

---

1.5.453

असमोर्धेन भगवान् वात्सल्येन व्रजेशयोः सुतत्वेनैव स तयोर् आत्मानं वेत्ति सर्वदा

asamordhena bhagavān vātsalyena vrajeśayoḥ sutatvenaiva sa tayor ātmānaṃ vetti sarvadā

---

1.5.454

केचिद् भागवताः प्राहुर् एवम् अत्र पुरातनाः व्यूहः प्रादुर्भवेद् आद्यो गृहेष्व् आनकदुन्दुभेः गोष्ठे तु मायया सार्धं श्री-लीला-पुरुषोत्तमः

kecid bhāgavatāḥ prāhur evam atra purātanāḥ vyūhaḥ prādurbhaved ādyo gṛheṣv ānakadundubheḥ goṣṭhe tu māyayā sārdhaṃ śrī-līlā-puruṣottamaḥ

---

1.5.455

गत्वा यदुवरो गोष्ठं तत्र सूती-गृहं विशन् कन्याम् एव परं वीक्ष्य ताम् आदायाव्रजत् पुरम् प्राविशद् वासुदेवस् तु श्री-लीला-पुरुषोत्तमम्

gatvā yaduvaro goṣṭhaṃ tatra sūtī-gṛhaṃ viśan kanyām eva paraṃ vīkṣya tām ādāyāvrajat puram prāviśad vāsudevas tu śrī-līlā-puruṣottamam

---

1.5.456

एतच् चातिरहस्यत्वात् नोक्तं तत्र कथा-क्रमे किन्तु क्वचित् प्रसङ्गेन सूच्यते श्री-शुकादिभिः

etac cātirahasyatvāt noktaṃ tatra kathā-krame kintu kvacit prasaṅgena sūcyate śrī-śukādibhiḥ

---

1.5.457

यथा श्री-दशमे (10.5.1) नन्दस् त्व् आत्मज उत्पन्ने जाताह्लादो महा-मनाः

yathā śrī-daśame (10.5.1) nandas tv ātmaja utpanne jātāhlādo mahā-manāḥ

---

1.5.458

यथा तत्रैव (10.6.43) - नन्दः स्व-पुत्रम् आदाय प्रेत्यागतम् उदार-धीः

yathā tatraiva (10.6.43) - nandaḥ sva-putram ādāya pretyāgatam udāra-dhīḥ

---

1.5.459

तथा च - (10.9.21) नायं सुखापो भगवान् देहिनां गोपिका-सुतः

tathā ca - (10.9.21) nāyaṃ sukhāpo bhagavān dehināṃ gopikā-sutaḥ

---

1.5.460

तथा च तत्र श्री-ब्रह्म-स्तवे (10.14.1) - वन्य-स्रजे कवल-वेत्र-विषाण-वेणु- लक्ष्म-श्रिये मृदु-पदे पशुपाङ्गजाय

tathā ca tatra śrī-brahma-stave (10.14.1) - vanya-sraje kavala-vetra-viṣāṇa-veṇu- lakṣma-śriye mṛdu-pade paśupāṅgajāya

---

1.5.461

तथा श्री-यामल-वचनं समुदाहरन्ति - कृष्णोऽन्यो यदु-सम्भूतो यः पूर्णः सोऽस्त्य् अतः परम् वृन्दावनं परित्यज्य स क्वचित् नैव गच्छति

tathā śrī-yāmala-vacanaṃ samudāharanti - kṛṣṇo'nyo yadu-sambhūto yaḥ pūrṇaḥ so'sty ataḥ param vṛndāvanaṃ parityajya sa kvacit naiva gacchati

---

1.5.462

द्विभुजं सर्वदा सोऽत्र न कदाचित् चतुर्भुजः गोप्यैकया युतस् तत्र परिक्रीडति नित्यदा

dvibhujaṃ sarvadā so'tra na kadācit caturbhujaḥ gopyaikayā yutas tatra parikrīḍati nityadā

---

1.5.463

इति अथ प्रकट-रूपेण कृष्णो यदु-पुरीं व्रजेत् व्रजेशजत्वम् आच्छाद्य स्वां व्यञ्जन् वासुदेवताम् यो वासुदेवो द्विभुजस् तथा भाति चतुर्भुजः

iti atha prakaṭa-rūpeṇa kṛṣṇo yadu-purīṃ vrajet vrajeśajatvam ācchādya svāṃ vyañjan vāsudevatām yo vāsudevo dvibhujas tathā bhāti caturbhujaḥ

---

1.5.474

स्व-वचः, यथा श्री-दशमे (10.39.35) तास् तथा तप्यतीर् वीक्ष्य स्व-प्रस्थाने यदूत्तमः सान्त्वयामास सप्रेमैर् आयास्य इति द्यौतकैः

sva-vacaḥ, yathā śrī-daśame (10.39.35) tās tathā tapyatīr vīkṣya sva-prasthāne yadūttamaḥ sāntvayāmāsa sapremair āyāsya iti dyautakaiḥ

---

1.5.475

तथा (10.45.23) - यात यूयं व्रजं तात वयं च स्नेह-दुःखितान् ज्ञातीन् वो द्रष्टुम् एष्यामो विधाय सुहृदां सुखम्

tathā (10.45.23) - yāta yūyaṃ vrajaṃ tāta vayaṃ ca sneha-duḥkhitān jñātīn vo draṣṭum eṣyāmo vidhāya suhṛdāṃ sukham

---

1.5.476

इति निइज-प्रियतमस्यापि वचसा यदु-मन्त्रिणः एतदे एव वचः स्वीयं पुनस् तनोज्ज्वलीकृतम्

iti niija-priyatamasyāpi vacasā yadu-mantriṇaḥ etade eva vacaḥ svīyaṃ punas tanojjvalīkṛtam

---

1.5.477

यथा तत्रैव (10.46.35) - हत्वा कंसं रङ्ग-मध्ये प्रतीपं सर्व-सात्वताम् यद् आह वः समागत्य कृष्णः सत्यं करोति तत्

yathā tatraiva (10.46.35) - hatvā kaṃsaṃ raṅga-madhye pratīpaṃ sarva-sātvatām yad āha vaḥ samāgatya kṛṣṇaḥ satyaṃ karoti tat

---

1.5.479

यथा श्री-प्रथमे - (1.11.9) यर्ह्य् अम्बुजाक्षापससार भो भवान् कुरून् मधून् वाथ सुहृद्-दिदृक्षया तत्राब्द-कोटि-प्रतिमः क्षणो भवेद् रविं विनाक्ष्णोर् इव नस् तवाच्युत

yathā śrī-prathame - (1.11.9) yarhy ambujākṣāpasasāra bho bhavān kurūn madhūn vātha suhṛd-didṛkṣayā tatrābda-koṭi-pratimaḥ kṣaṇo bhaved raviṃ vinākṣṇor iva nas tavācyuta

---

1.5.480

अत्र कारिके - भो अम्बुजाक्ष सुहृदां नन्दादीनां दिदृक्षया भवान् अपससारास्मान् अपहाय गतो मधून् मथुराम् इति विस्पष्टं मथुरा-मण्डले व्रजम् तदानीं सुहृदां तत्र मधुपुर्याम् अभावतः

atra kārike - bho ambujākṣa suhṛdāṃ nandādīnāṃ didṛkṣayā bhavān apasasārāsmān apahāya gato madhūn mathurām iti vispaṣṭaṃ mathurā-maṇḍale vrajam tadānīṃ suhṛdāṃ tatra madhupuryām abhāvataḥ

---

1.5.481

किं च - रथेन मथुरां गत्वा दन्तवक्रं निहत्य च स्पष्टं पाद्मे पुराणेऽस्य कृष्णस्योक्ता व्रजागतिः

kiṃ ca - rathena mathurāṃ gatvā dantavakraṃ nihatya ca spaṣṭaṃ pādme purāṇe'sya kṛṣṇasyoktā vrajāgatiḥ

---

1.5.482

तद्-गद्यं पद्यं च यथा (पद्मप् 6.279.24-26) - कृष्णोऽपि तं हत्वा यमुनाम् उत्तीर्य नन्द-व्रजं गत्वा सोत्कण्ठौ पितराव् अभिवाद्याश्वास्य ताभ्यां साश्रु-सेकम् आलिङ्गितः सकल-गोप-वृद्धान् प्रणम्य् आश्वास्य बहु-रत्न-वज्राभरणादिभिस् तत्रस्थान् सर्वान् सन्तरायामास

tad-gadyaṃ padyaṃ ca yathā (padmap 6.279.24-26) - kṛṣṇo'pi taṃ hatvā yamunām uttīrya nanda-vrajaṃ gatvā sotkaṇṭhau pitarāv abhivādyāśvāsya tābhyāṃ sāśru-sekam āliṅgitaḥ sakala-gopa-vṛddhān praṇamy āśvāsya bahu-ratna-vajrābharaṇādibhis tatrasthān sarvān santarāyāmāsa

---

1.5.483

कालिन्द्याः पुलिने रम्ये पुण्य-वृक्ष-समाचिते गोप-नारीभिर् अनिशं क्रीडयामास केशवः रम्य-केलि-सुखेनैव गोप-वेश-धरः प्रभुः बहु-प्रेम-रसेनात्र मास-द्वयम् उवास ह इति

kālindyāḥ puline ramye puṇya-vṛkṣa-samācite gopa-nārībhir aniśaṃ krīḍayāmāsa keśavaḥ ramya-keli-sukhenaiva gopa-veśa-dharaḥ prabhuḥ bahu-prema-rasenātra māsa-dvayam uvāsa ha iti

---

1.5.484

अत्र कारिकाः - यद् उत्तीर्येत्य् उत्तरणं तद्-आप्लवनम् उच्यते दुष्टं हत्वा व्रजे यानं स्नान-पूर्वम् इहोचितम्

atra kārikāḥ - yad uttīryety uttaraṇaṃ tad-āplavanam ucyate duṣṭaṃ hatvā vraje yānaṃ snāna-pūrvam ihocitam

---

1.5.485

अतः प्रकट-लीलायाम् अप्य् अयोगोऽल्प एव हि इति धाम-त्रये कृष्णो विहरत्य् एव सर्वदा

ataḥ prakaṭa-līlāyām apy ayogo'lpa eva hi iti dhāma-traye kṛṣṇo viharaty eva sarvadā

---

1.5.486

व्रजागमन-काले च पाद्मोक्तेऽन्यच् च वर्तते

vrajāgamana-kāle ca pādmokte'nyac ca vartate

---

1.5.487

यथा (पद्मप् 6.279.27) - अथ तत्रस्था नन्द-गोपादयः सर्वे जनाः पुत्र-दारादि-सहिताः पशु-पक्षि-मृगादयश् च वासुदेव-प्रसादेन दिव्य-रूपधरा विमानम् आरूढाः परमं वैकुण्ठ-लोकम् अवापुः इति

yathā (padmap 6.279.27) - atha tatrasthā nanda-gopādayaḥ sarve janāḥ putra-dārādi-sahitāḥ paśu-pakṣi-mṛgādayaś ca vāsudeva-prasādena divya-rūpadharā vimānam ārūḍhāḥ paramaṃ vaikuṇṭha-lokam avāpuḥ iti

---

1.5.488

अत्र कारिके - व्रजेशादेर् अंश-भूता ये द्रोणाद्या अवातरन् कृष्णस् तान् एव वैकुण्ठे प्राहिणोद् इति साम्प्रतम्

atra kārike - vrajeśāder aṃśa-bhūtā ye droṇādyā avātaran kṛṣṇas tān eva vaikuṇṭhe prāhiṇod iti sāmpratam

---

1.5.489

प्रेष्ठेभ्योऽपि प्रिअयतमैर् जनैर् गोकुल-वासिभिः वृन्दारण्ये सदैवासौ विहारं कुरुते हरिः

preṣṭhebhyo'pi priayatamair janair gokula-vāsibhiḥ vṛndāraṇye sadaivāsau vihāraṃ kurute hariḥ

---

1.5.490

स्कान्दायोध्या-महिमनि सौमित्रेः श्रूयते यथा

skāndāyodhyā-mahimani saumitreḥ śrūyate yathā

---

1.5.491

तथा हि - ततः शेषात्मतां यातं लक्ष्मणं सत्य-सङ्गरम् उवाच मधुरं शक्रः सर्वस्वं च स पश्यतः

tathā hi - tataḥ śeṣātmatāṃ yātaṃ lakṣmaṇaṃ satya-saṅgaram uvāca madhuraṃ śakraḥ sarvasvaṃ ca sa paśyataḥ

---

1.5.492

इन्द्र उवाच - लक्ष्मणोत्तिष्ठ शीघ्रं त्वम् आरोहस्व पदं स्वकम् देव-कार्यं कृतं वीर त्वया रिपु-निसूदन वैष्णवं परमं स्थानं प्राप्नुहि स्वं सनातनम् भवन्-मूर्तिः समायाता शेषोऽपि विलसत्-फणः

indra uvāca - lakṣmaṇottiṣṭha śīghraṃ tvam ārohasva padaṃ svakam deva-kāryaṃ kṛtaṃ vīra tvayā ripu-nisūdana vaiṣṇavaṃ paramaṃ sthānaṃ prāpnuhi svaṃ sanātanam bhavan-mūrtiḥ samāyātā śeṣo'pi vilasat-phaṇaḥ

---

1.5.493

ततश् च - इत्य् उक्त्वा सुर-राजेन्द्रो लक्ष्मणं सुर-सङ्गतः शेषं प्रस्थाप्य पाताले भू-भार-धरण-क्षमम् लक्ष्मणं यानम् आरोप्य प्रतस्थे दिवम् आदरात्

tataś ca - ity uktvā sura-rājendro lakṣmaṇaṃ sura-saṅgataḥ śeṣaṃ prasthāpya pātāle bhū-bhāra-dharaṇa-kṣamam lakṣmaṇaṃ yānam āropya pratasthe divam ādarāt

---

1.5.494

इति लीलां चाप्रकटां तत्र द्वारवत्यां चिकीर्षुणा स्वयं प्रकाश्यते तेन मुनि-शापादि-कैतवम्

iti līlāṃ cāprakaṭāṃ tatra dvāravatyāṃ cikīrṣuṇā svayaṃ prakāśyate tena muni-śāpādi-kaitavam

---

1.5.495

देवाद्य्-अंशावतरणे ये तु वृष्णिष्व् अवातरन् क्षीराब्धि-शायि-रूपस् तैः सार्धं स्वपदम् आप्नुयात्

devādy-aṃśāvataraṇe ye tu vṛṣṇiṣv avātaran kṣīrābdhi-śāyi-rūpas taiḥ sārdhaṃ svapadam āpnuyāt

---

1.5.496

नित्य-लीला-परिकरा ये स्युर् यदुवरादयः तैः सार्धं भगवान् कृष्णो द्वार्वत्याम् एव दीव्यति

nitya-līlā-parikarā ye syur yaduvarādayaḥ taiḥ sārdhaṃ bhagavān kṛṣṇo dvārvatyām eva dīvyati

---

1.5.497

धामास्य द्विविधं प्रोक्तं माथुरं द्वार्वती तथा माथुरं च द्विधा प्राहुर् गोकुलं पुरम् एव च

dhāmāsya dvividhaṃ proktaṃ māthuraṃ dvārvatī tathā māthuraṃ ca dvidhā prāhur gokulaṃ puram eva ca

---

1.5.498

यत् तु गोलोक-नाम स्यात् तच् च गोकुल-वैभवम् स गोलोको यथा ब्रह्म-संहितायाम् इह श्रुतः

yat tu goloka-nāma syāt tac ca gokula-vaibhavam sa goloko yathā brahma-saṃhitāyām iha śrutaḥ

---

1.5.499

गोलोक-नाम्नि निज-धाम्नि तले च तस्य देवि महेश-हरि-धामसु तेषु तेषु ते ते प्रभाव-निचया विहिताश् च येन गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि

goloka-nāmni nija-dhāmni tale ca tasya devi maheśa-hari-dhāmasu teṣu teṣu te te prabhāva-nicayā vihitāś ca yena govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi

---

1.5.500

तथा चाग्रे (ब्रह्मस् 5.56) श्रियः कान्ताः कान्तः परम-पुरुषः कल्प-तरवो द्रुमा भूमिश् चिन्तामणि-गण-मयि तोयम् अमृतम् कथा गानं नाट्यं गमनम् अपि वंशी प्रिय-सखि चिद्-आनन्दं ज्योतिः परम् अपि तद् आस्वाद्यम् अपि च

tathā cāgre (brahmas 5.56) śriyaḥ kāntāḥ kāntaḥ parama-puruṣaḥ kalpa-taravo drumā bhūmiś cintāmaṇi-gaṇa-mayi toyam amṛtam kathā gānaṃ nāṭyaṃ gamanam api vaṃśī priya-sakhi cid-ānandaṃ jyotiḥ param api tad āsvādyam api ca

---

1.5.501

स यत्र क्षीराब्धिः स्रवति सुरभीभ्यश् च सु-महान् निमेषार्धाख्यो वा व्रजति न हि यत्रापि समयः भजे श्वेतद्वीपं तम् अहम् इह गोलोकम् इति यं विदन्तस् ते सन्तः क्षिति-विरल-चाराः कतिपये

sa yatra kṣīrābdhiḥ sravati surabhībhyaś ca su-mahān nimeṣārdhākhyo vā vrajati na hi yatrāpi samayaḥ bhaje śvetadvīpaṃ tam aham iha golokam iti yaṃ vidantas te santaḥ kṣiti-virala-cārāḥ katipaye

---

1.5.502

इति तद्-आत्म-वैभवत्वं च तस्य तन्-महिमोन्नतेः

iti tad-ātma-vaibhavatvaṃ ca tasya tan-mahimonnateḥ

---

1.5.503

यथा पाताल-खण्डे - अहो मधुपुरी धन्या वैकुण्ठाच् च गरीयसी दिनम् एकं निवासेन हरौ भक्तिः प्रजायते

yathā pātāla-khaṇḍe - aho madhupurī dhanyā vaikuṇṭhāc ca garīyasī dinam ekaṃ nivāsena harau bhaktiḥ prajāyate

---

1.5.504

अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिका पुरी द्वारवती चैव सप्तैता मोक्ष-दायिकाः

ayodhyā mathurā māyā kāśī kāñcī avantikā purī dvāravatī caiva saptaitā mokṣa-dāyikāḥ

---

1.5.505

एवं सप्त-पुरीणां तु सर्वोत्कृष्टं तु माथुरम् श्रूयतां महिमा देवि वैकुण्ठ-भुवनोत्तमः

evaṃ sapta-purīṇāṃ tu sarvotkṛṣṭaṃ tu māthuram śrūyatāṃ mahimā devi vaikuṇṭha-bhuvanottamaḥ

---

1.5.506

इति नित्य-लीलास्पदत्वं च पूर्वम् एव प्रदर्शितम् अतेवास्य पाद्मे च श्रूयते नित्य-रूपता

iti nitya-līlāspadatvaṃ ca pūrvam eva pradarśitam atevāsya pādme ca śrūyate nitya-rūpatā

---

1.5.507

नित्यां मे मथुरां विद्धि वनं वृन्दावनं तथा यमुनां गोप-कन्याश् च तथा गोपाल-बालकान्

nityāṃ me mathurāṃ viddhi vanaṃ vṛndāvanaṃ tathā yamunāṃ gopa-kanyāś ca tathā gopāla-bālakān

---

1.5.508

इति स तु मथुरा-भू-रूपः परिच्छन्नोऽप्य् अथाद्भुतः स्फारः सङ्कुचितश् च स्यात् कृष्ण-लीलानुसारतः

iti sa tu mathurā-bhū-rūpaḥ paricchanno'py athādbhutaḥ sphāraḥ saṅkucitaś ca syāt kṛṣṇa-līlānusārataḥ

---

1.5.509

अत्रैवाजाण्डमालापि पर्याप्तिम् उपगच्छति वृन्दावन-प्रतीकेऽपि यानुभूतैव वेधसा

atraivājāṇḍamālāpi paryāptim upagacchati vṛndāvana-pratīke'pi yānubhūtaiva vedhasā

---

1.5.510

इत्य् अतो रास-लीलायां पुलिने तत्र यामुने प्रदआशत-कोट्योऽपि ममूर् यत् तत् किम् अद्भुतम्

ity ato rāsa-līlāyāṃ puline tatra yāmune pradaāśata-koṭyo'pi mamūr yat tat kim adbhutam

---

1.5.511

स्वैः स्वैर् लीला-परिकरैर् जनैर् दृश्यानि नापरैः तत्-तल्-लीलाद्य्-अवसरे प्रादुर्भावोचितानि हि

svaiḥ svair līlā-parikarair janair dṛśyāni nāparaiḥ tat-tal-līlādy-avasare prādurbhāvocitāni hi

---

1.5.512

आश्चर्यम् एकदैकत्र वर्तमानान्य् अपि ध्रुवम् परम्परम् असंपृक्त-स्वरूपाण्य् एव सर्वथा

āścaryam ekadaikatra vartamānāny api dhruvam paramparam asaṃpṛkta-svarūpāṇy eva sarvathā

---

1.5.513

कृष्ण-बाल्यादि-लीलाभिर् भूषितानि समन्ततः शैल-गोष्ठ-वनादीनां सन्ति रूपाण्य् अनेकशः

kṛṣṇa-bālyādi-līlābhir bhūṣitāni samantataḥ śaila-goṣṭha-vanādīnāṃ santi rūpāṇy anekaśaḥ

---

1.5.514

लीलाढ्योऽपि प्रदेशोऽस्य कदाचित् किल कैश्चन शून्य एवेक्षते दृष्टि-योग्यैर् अप्य् अपरैर् अपि

līlāḍhyo'pi pradeśo'sya kadācit kila kaiścana śūnya evekṣate dṛṣṭi-yogyair apy aparair api

---

1.5.515

अतः प्रभोः प्रियाणां च धाम्नश् च समयस्य च अविचिन्त्य-प्रभावत्वाद् अत्र किं च न दुर्घटम्

ataḥ prabhoḥ priyāṇāṃ ca dhāmnaś ca samayasya ca avicintya-prabhāvatvād atra kiṃ ca na durghaṭam

---

1.5.516

एवम् एव द्वारकायां ज्ञेयं सर्वं विचक्षणैः

evam eva dvārakāyāṃ jñeyaṃ sarvaṃ vicakṣaṇaiḥ

---

1.5.517

यथैकादशान्ते (11.31.23-24) द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत् क्षणात् वर्जयित्वा महाराज श्रीमद्-भगवद्-आलयम् स्मृत्याशेषाशुभ-हरं सर्व-मङ्गल-मङ्गलम् नित्यं सन्निहितस् तत्र भगवान् मधुसूदनः

yathaikādaśānte (11.31.23-24) dvārakāṃ hariṇā tyaktāṃ samudro'plāvayat kṣaṇāt varjayitvā mahārāja śrīmad-bhagavad-ālayam smṛtyāśeṣāśubha-haraṃ sarva-maṅgala-maṅgalam nityaṃ sannihitas tatra bhagavān madhusūdanaḥ

---

1.5.518

इति अथान्यद् वैभवं तस्य व्यक्तं श्री-नारदेक्षया यत्रैकत्रैकदा नाना-रूपावसर-चित्रता

iti athānyad vaibhavaṃ tasya vyaktaṃ śrī-nāradekṣayā yatraikatraikadā nānā-rūpāvasara-citratā

---

1.5.521

तथा च सम्मोहन-तन्त्रे - सन्ति तस्य महा-भागा अवताराः सहस्रशः तेषां मध्येऽवताराणां बालत्वम् अति-दुर्लभम्

tathā ca sammohana-tantre - santi tasya mahā-bhāgā avatārāḥ sahasraśaḥ teṣāṃ madhye'vatārāṇāṃ bālatvam ati-durlabham

---

1.5.522

इति अत्र कारिका - त्रिधा भवेद् वयो बाल्यं यौवनं वृद्धतेत्य् अपि वर्षाद् आ-षोडशाद् बाल्यम् इति लोके महान्तरम्

iti atra kārikā - tridhā bhaved vayo bālyaṃ yauvanaṃ vṛddhatety api varṣād ā-ṣoḍaśād bālyam iti loke mahāntaram

---

1.5.523

तथा च ब्रह्माण्डे - सन्ति भूरीणि रूपाणि मम पूर्णानि षड्-गुणैः भवेयुस् तानि तुल्यानि न मया गोप-रूपिणा

tathā ca brahmāṇḍe - santi bhūrīṇi rūpāṇi mama pūrṇāni ṣaḍ-guṇaiḥ bhaveyus tāni tulyāni na mayā gopa-rūpiṇā

---

1.5.524

इति इत्य् अत्रैव महामन्त्राः महा-माहात्म्य-मण्डिताः दशार्णाष्टादशार्णाद्या बहुतन्त्रेषु कीर्तिताः

iti ity atraiva mahāmantrāḥ mahā-māhātmya-maṇḍitāḥ daśārṇāṣṭādaśārṇādyā bahutantreṣu kīrtitāḥ

---

1.5.525

सर्व-प्रमाणतः श्रेष्ठा तथा गोपाल-तापनी स्वयम् आदौ विधात्रे या प्रोक्ता गोपाल-रूपिणा

sarva-pramāṇataḥ śreṣṭhā tathā gopāla-tāpanī svayam ādau vidhātre yā proktā gopāla-rūpiṇā

---

1.5.526

चतुर्धा माधुरी तस्य व्रज एव विराजते ऐश्वर्य-क्रीडयोर् वेणोस् तथा श्री-विग्रहस्य च

caturdhā mādhurī tasya vraja eva virājate aiśvarya-krīḍayor veṇos tathā śrī-vigrahasya ca

1.5.527

तत्र ऐश्वर्यस्य - कुत्राप्य् अश्रुत-पूर्वेण मधुरैश्वर्य-राशिना सेव्यमानो हरिस् तत्र विहारं कुरुते व्रजे

tatra aiśvaryasya - kutrāpy aśruta-pūrveṇa madhuraiśvarya-rāśinā sevyamāno haris tatra vihāraṃ kurute vraje

---

1.5.528

यत्र पद्मज-रुद्रआद्यैः स्तूयमानोऽपि साध्वसात् दृग्-अन्त-पातम् अप्य् एषु कुरुते न तु केशवः

yatra padmaja-rudraādyaiḥ stūyamāno'pi sādhvasāt dṛg-anta-pātam apy eṣu kurute na tu keśavaḥ

---

1.5.529

यथा श्री-ब्रह्माण्डे श्री-नारद-वाक्यम् ये दैत्या दुःशकं हन्तुं चक्रेणापि रथाङ्गिना ते त्वया निहताः कृष्ण नव्यया बाल्य-लीलया सार्धं मित्रैर् हरे क्रीडन् भ्रू-भङ्गं कुरुषे यदि स-शङ्का ब्रह्म-रुद्राद्याः कम्पते ख-स्थितास् तदा

yathā śrī-brahmāṇḍe śrī-nārada-vākyam ye daityā duḥśakaṃ hantuṃ cakreṇāpi rathāṅginā te tvayā nihatāḥ kṛṣṇa navyayā bālya-līlayā sārdhaṃ mitrair hare krīḍan bhrū-bhaṅgaṃ kuruṣe yadi sa-śaṅkā brahma-rudrādyāḥ kampate kha-sthitās tadā

---

1.5.530

इति यथा श्री-दशमे (10.35.14) - विविध-गोप-चरणेषु विदग्धो वेणु-वाद्य उरुधा निज-शिक्षाः तव सुतः सति यदाधर-बिम्बे दत्त-वेणुर् अनयत् स्वर-जातीः

iti yathā śrī-daśame (10.35.14) - vividha-gopa-caraṇeṣu vidagdho veṇu-vādya urudhā nija-śikṣāḥ tava sutaḥ sati yadādhara-bimbe datta-veṇur anayat svara-jātīḥ

---

1.5.531

क्रीडायाः, यथा पाद्मे - चरितं कृष्ण-देवस्य सर्वम् एवाद्भुतं भवेत् गोपाल-लीला तत्रापि सर्वतोऽतिमनोहरा

krīḍāyāḥ, yathā pādme - caritaṃ kṛṣṇa-devasya sarvam evādbhutaṃ bhavet gopāla-līlā tatrāpi sarvato'timanoharā

---

1.5.532

श्री-बृहद्-वामने - सन्ति यद्यपि मे प्राज्या लीलास् तास् ता मनोहराः न हि जाने स्मृते रासे मनो मे कीदृशं भवेत्

śrī-bṛhad-vāmane - santi yadyapi me prājyā līlās tās tā manoharāḥ na hi jāne smṛte rāse mano me kīdṛśaṃ bhavet

---

1.5.533

इति वेणोः यथा - यावती निखिले लोके नादानाम् अस्ति माधुरी तावती वंशिका-नाद-परमानौ निमज्जति चर-स्थावरयोः सान्द्र-परमानन्द-मग्नयोः भवेद् धर्म-विपर्यासो यस्मिन् ध्वनति मोहने

iti veṇoḥ yathā - yāvatī nikhile loke nādānām asti mādhurī tāvatī vaṃśikā-nāda-paramānau nimajjati cara-sthāvarayoḥ sāndra-paramānanda-magnayoḥ bhaved dharma-viparyāso yasmin dhvanati mohane

---

1.5.534

मोहनः कोऽपि मन्त्रो वा पदार्थो वाद्भुतः परः श्रुति-पेयोऽयम् इत्य् उक्त्वा यत्रामुह्यन् शिवादयः

mohanaḥ ko'pi mantro vā padārtho vādbhutaḥ paraḥ śruti-peyo'yam ity uktvā yatrāmuhyan śivādayaḥ

---

1.5.536

सवनशस् तद्-उपधार्य सुरेशाः शक्र-शर्व-परमेष्ठि-पुरोगाः कवय आनत-कन्धर-चित्ताः कश्मलं ययुर् अनिश्चित-तत्त्वाः

savanaśas tad-upadhārya sureśāḥ śakra-śarva-parameṣṭhi-purogāḥ kavaya ānata-kandhara-cittāḥ kaśmalaṃ yayur aniścita-tattvāḥ

---

1.5.537

इति (भ्प् 10.35.15) एकविंशे तथा पञ्चत्रिंशे चाध्याय ईडिता माधुरी व्रज-देवीभिर् वेणोर् एव महाद्भुता

iti (bhp 10.35.15) ekaviṃśe tathā pañcatriṃśe cādhyāya īḍitā mādhurī vraja-devībhir veṇor eva mahādbhutā

---

1.5.538

श्री-विग्रहस्य, यथा - असमानोर्ध-माधुर्य-तरङ्गामृत-वारिधिः जङ्गम-स्थावरोल्लासि-रूपो गोपेन्द्र-नन्दनः

śrī-vigrahasya, yathā - asamānordha-mādhurya-taraṅgāmṛta-vāridhiḥ jaṅgama-sthāvarollāsi-rūpo gopendra-nandanaḥ

---

1.5.539

यथा तन्त्रे - कन्दर्प-कोट्य्-अर्बुद-रूप-शोभा- नीराज्य-पादाब्ज-नखाञ्चलस्य कुत्राप्य् अदृष्ट-श्रुत-रम्य-कान्तेर् ध्यानं परं नन्दसुतस्य वक्ष्ये

yathā tantre - kandarpa-koṭy-arbuda-rūpa-śobhā- nīrājya-pādābja-nakhāñcalasya kutrāpy adṛṣṭa-śruta-ramya-kānter dhyānaṃ paraṃ nandasutasya vakṣye

---

1.5.540

श्री-दशमे च (10.29.40) - का स्त्र्य् अङ्ग ते कल-पदायत-मूर्च्छितेन सम्मोहिता ऽर्यपदवीं न चलेत् त्रिलोक्याम् त्रैलोक्य-सौभगम् इदं च निरीक्ष्य रूपं यद् गो-द्विज-द्रुम-मृगान् पुलकान्य् अबिभ्रत्

śrī-daśame ca (10.29.40) - kā stry aṅga te kala-padāyata-mūrcchitena sammohitā 'ryapadavīṃ na calet trilokyām trailokya-saubhagam idaṃ ca nirīkṣya rūpaṃ yad go-dvija-druma-mṛgān pulakāny abibhrat

2.1.1

इति श्री-रूप-गोस्वामि-पाद-कृते श्री-लघु-भागवतामृते श्री-कृष्णामृत-नाम पूर्व-खण्डं समाप्तम् लघु-भागवतामृत उत्तर-खण्डम् ओं नमः श्री-कृष्ण-रस-रसिकेभ्यः अथ श्री-भक्तामृतम् आराधनं मुकुन्दस्य भवेद् आवश्यकं यथा तथा तदीय-भक्तानां नो चेद् दोषोऽस्ति दुस्तरः

iti śrī-rūpa-gosvāmi-pāda-kṛte śrī-laghu-bhāgavatāmṛte śrī-kṛṣṇāmṛta-nāma pūrva-khaṇḍaṃ samāptam laghu-bhāgavatāmṛta uttara-khaṇḍam oṃ namaḥ śrī-kṛṣṇa-rasa-rasikebhyaḥ atha śrī-bhaktāmṛtam ārādhanaṃ mukundasya bhaved āvaśyakaṃ yathā tathā tadīya-bhaktānāṃ no ced doṣo'sti dustaraḥ

---

2.1.2

तथा हि पाद्मे - मार्कण्डेयोऽम्बरीषस्य वसुर् व्यासो विभीषणः पुण्डरीको बलिः शम्भुः प्रह्लादो विदुरो ध्रुवः दाल्भ्यः पराशरो भीष्मो नारदाद्याश् च वैष्णवैः सेव्या हरिं निषेव्यामी नो चेद् आगः परं भवेत्

tathā hi pādme - mārkaṇḍeyo'mbarīṣasya vasur vyāso vibhīṣaṇaḥ puṇḍarīko baliḥ śambhuḥ prahlādo viduro dhruvaḥ dālbhyaḥ parāśaro bhīṣmo nāradādyāś ca vaiṣṇavaiḥ sevyā hariṃ niṣevyāmī no ced āgaḥ paraṃ bhavet

---

2.1.3

तथा च हरि-भक्ति-सुधोदये (16.76) - अर्चयित्वा तु गोविन्दं तदीयान् नार्चयन्ति ये न ते विष्णोः प्रसादस्य भाजनं दाम्भिका जनाः

tathā ca hari-bhakti-sudhodaye (16.76) - arcayitvā tu govindaṃ tadīyān nārcayanti ye na te viṣṇoḥ prasādasya bhājanaṃ dāmbhikā janāḥ

---

2.1.4

पाद्मोत्तर-खण्डे - आराधनानां सर्वेषां विष्णोर् आराधनं परम् तस्मात् परतरं देवि तदीयानां समर्चनम्

pādmottara-khaṇḍe - ārādhanānāṃ sarveṣāṃ viṣṇor ārādhanaṃ param tasmāt parataraṃ devi tadīyānāṃ samarcanam

---

2.1.5

तत्रैव च अर्चयित्वा तु गोविन्दं तदीयान् नार्चयेत् तु यः न स भागवतो ज्ञेयः केवलं दाम्भिकः स्मृतः

tatraiva ca arcayitvā tu govindaṃ tadīyān nārcayet tu yaḥ na sa bhāgavato jñeyaḥ kevalaṃ dāmbhikaḥ smṛtaḥ

---

2.1.6

इति आदि-पुराणे - मम भक्ता हि ये पार्थ न मे भक्तास् तु ते मताः मद्-भक्तस्य तु ये भक्तास् ते मे युक्ततमा मताः

iti ādi-purāṇe - mama bhaktā hi ye pārtha na me bhaktās tu te matāḥ mad-bhaktasya tu ye bhaktās te me yuktatamā matāḥ

---

2.1.7

श्रीमद्-भागवते च (11.19.21) मद्-भक्त-पूजाभ्यधिका इति

śrīmad-bhāgavate ca (11.19.21) mad-bhakta-pūjābhyadhikā iti

---

2.1.8

एतेषाम् अपि सर्वेषां प्रह्लादः प्रवरो मतः सर्वेषु हरि-भक्तेषु प्रह्लादो हि महत्तमः

eteṣām api sarveṣāṃ prahlādaḥ pravaro mataḥ sarveṣu hari-bhakteṣu prahlādo hi mahattamaḥ

---

2.1.9

यथा स्कान्दे श्री-रुद्र-वाक्यम् - भक्त एव हि तत्त्वेन कृष्णं जानाति न त्व् अहम् सर्वेषु हरि-भक्तेषु प्रह्लादोऽतिमहत्तमः

yathā skānde śrī-rudra-vākyam - bhakta eva hi tattvena kṛṣṇaṃ jānāti na tv aham sarveṣu hari-bhakteṣu prahlādo'timahattamaḥ

---

2.1.10

श्री-सप्तम-स्कन्धे श्री-प्रह्लादस्यैव वाक्यम् (7.9.26) - क्वाहं रजः-प्रभव ईश तमो ऽधिके ऽस्मिन् जातः सुरेतर-कुले क्व तवानुकम्पा न ब्रह्मणो न तु भवस्य न वै रमाया यन् मे ऽर्पितः शिरसि पद्म-करः प्रसादः

śrī-saptama-skandhe śrī-prahlādasyaiva vākyam (7.9.26) - kvāhaṃ rajaḥ-prabhava īśa tamo 'dhike 'smin jātaḥ suretara-kule kva tavānukampā na brahmaṇo na tu bhavasya na vai ramāyā yan me 'rpitaḥ śirasi padma-karaḥ prasādaḥ

---

2.1.11

तत्रैव श्री-नृसिंह-वाक्यम् - (7.10.21) भवन्ति पुरुषा लोके मद्-भक्तास् त्वाम् अनुव्रताः भवान् मे खलु भक्तानां सर्वेषां प्रतिरूप-धृक्

tatraiva śrī-nṛsiṃha-vākyam - (7.10.21) bhavanti puruṣā loke mad-bhaktās tvām anuvratāḥ bhavān me khalu bhaktānāṃ sarveṣāṃ pratirūpa-dhṛk

---

2.1.12

पाण्डवाः सर्वतः श्रेष्ठाः प्रह्लादाद् ईदृशाद् अपि श्री-भागवतम् एवात्र प्रमाणं स्फुटम् ईक्ष्यते

pāṇḍavāḥ sarvataḥ śreṣṭhāḥ prahlādād īdṛśād api śrī-bhāgavatam evātra pramāṇaṃ sphuṭam īkṣyate

---

2.1.13

तथा हि श्री-सप्तम-स्कन्धे श्री-नारद-वाक्यं (7.10.48-50, 7.15.75-77) यूयं नृ-लोके बत भूरि-भागा लोकं पुनाना मुनयो ऽभियन्ति येषां गृहान् आवसतीति साक्षाद् गूढं परं ब्रह्म मनुष्य-लिङ्गम्

tathā hi śrī-saptama-skandhe śrī-nārada-vākyaṃ (7.10.48-50, 7.15.75-77) yūyaṃ nṛ-loke bata bhūri-bhāgā lokaṃ punānā munayo 'bhiyanti yeṣāṃ gṛhān āvasatīti sākṣād gūḍhaṃ paraṃ brahma manuṣya-liṅgam

---

2.1.14

स वा अयं ब्रह्म महद्-विमृग्य- कैवल्य-निर्वाण-सुखानुभूतिः प्रियः सुहृद् वः खलु मातुलेय आत्मार्हणीयो विधि-कृद् गुरुश् च

sa vā ayaṃ brahma mahad-vimṛgya- kaivalya-nirvāṇa-sukhānubhūtiḥ priyaḥ suhṛd vaḥ khalu mātuleya ātmārhaṇīyo vidhi-kṛd guruś ca

---

2.1.15

न यस्य साक्षाद् भव-पद्मजादिभी रूपं धिया वस्तुतयोपवर्णितम् मौनेन भक्त्योपशमेन पूजितः प्रसीदताम् एष स सात्वतां पतिः

na yasya sākṣād bhava-padmajādibhī rūpaṃ dhiyā vastutayopavarṇitam maunena bhaktyopaśamena pūjitaḥ prasīdatām eṣa sa sātvatāṃ patiḥ

---

2.1.16

इति व्याख्यातं च श्री-स्वामि-पादैः - अहो प्रह्लादस्य भाग्यं येन देवो दृष्टः वयं तु मन्द-भाग्याः इति विषीदन्तं राजानं प्रत्य् आह यूयम् इति त्रिभिः

iti vyākhyātaṃ ca śrī-svāmi-pādaiḥ - aho prahlādasya bhāgyaṃ yena devo dṛṣṭaḥ vayaṃ tu manda-bhāgyāḥ iti viṣīdantaṃ rājānaṃ praty āha yūyam iti tribhiḥ

---

2.1.17

न तु प्रह्लादस्य गृहे परं ब्रह्म वसति, न च तद्-दर्शनार्थं मुनयस् तद्-गृहान् अभियन्ति न च तस्य ब्रह्म मातुलेयादि-रूपेआ वर्तते न च स्वयम् एव प्रसन्नं अतो यूयम् एव ततोऽप्य् अस्मत्तोऽपि भूरि-भागाः इति भावः

na tu prahlādasya gṛhe paraṃ brahma vasati, na ca tad-darśanārthaṃ munayas tad-gṛhān abhiyanti na ca tasya brahma mātuleyādi-rūpeā vartate na ca svayam eva prasannaṃ ato yūyam eva tato'py asmatto'pi bhūri-bhāgāḥ iti bhāvaḥ

---

2.1.18

सदातिसन्निकृष्टत्वात् ममताधिक्यतो हरेः पाण्डवेभ्योऽपि यदवः केचित् श्रेष्ठतमा मताः

sadātisannikṛṣṭatvāt mamatādhikyato hareḥ pāṇḍavebhyo'pi yadavaḥ kecit śreṣṭhatamā matāḥ

---

2.1.19

तथा हि श्री-दशमे (10.82.28,30) - अहो भोज-पते यूयं जन्म-भाजो नॄणाम् इह यत् पश्यथासकृत् कृष्णं दुर्दर्शम् अपि योगिनाम्

tathā hi śrī-daśame (10.82.28,30) - aho bhoja-pate yūyaṃ janma-bhājo nṝṇām iha yat paśyathāsakṛt kṛṣṇaṃ durdarśam api yoginām

---

2.1.20

तद्-दर्शन-स्पर्शनानुपथ-प्रजल्प- शय्यासनाशन-सयौन-सपिण्ड-बन्धः येषां गृहे निरय-वर्त्मनि वर्ततां वः स्वर्गापवर्ग-विरमः स्वयम् आस विष्टुः

tad-darśana-sparśanānupatha-prajalpa- śayyāsanāśana-sayauna-sapiṇḍa-bandhaḥ yeṣāṃ gṛhe niraya-vartmani vartatāṃ vaḥ svargāpavarga-viramaḥ svayam āsa viṣṭuḥ

---

2.1.21

तथा - (10.90.46) शय्यासनाटनालाप-क्रीडा-स्नानाशनादिषु न विदुः सन्तम् आत्मानं वृष्णयः कृष्ण-चेतसः

tathā - (10.90.46) śayyāsanāṭanālāpa-krīḍā-snānāśanādiṣu na viduḥ santam ātmānaṃ vṛṣṇayaḥ kṛṣṇa-cetasaḥ

---

2.1.22

यदुभ्योऽपि वरिष्ठोऽसौ सर्वेभ्यः श्रीमद्-उद्धवः श्रीमद्-भागवते यस्य श्रूयते महिमाद्भुतः

yadubhyo'pi variṣṭho'sau sarvebhyaḥ śrīmad-uddhavaḥ śrīmad-bhāgavate yasya śrūyate mahimādbhutaḥ

---

2.1.23

तथा हि एकादशे श्रीमद्-भगवद्-वाक्यम् ((स्ब् 11.14.15) न तथा मे प्रियतम आत्म-योनिर् न शङ्करः न च सङ्कर्षणो न श्रीर् नैवात्मा च यथा भवान्

tathā hi ekādaśe śrīmad-bhagavad-vākyam ((sb 11.14.15) na tathā me priyatama ātma-yonir na śaṅkaraḥ na ca saṅkarṣaṇo na śrīr naivātmā ca yathā bhavān

---

2.1.24

तथा (11.16.29) त्वं तु भागवतेष्व् अहम्

tathā (11.16.29) tvaṃ tu bhāgavateṣv aham

---

2.1.25

इति आबाल्याद् एव गोविन्दे भक्तिर् अस्याखिलोत्तमा

iti ābālyād eva govinde bhaktir asyākhilottamā

---

2.1.26

तथा च श्री-तृतीये (3.2.2) यः पञ्च-हायनो मात्रा प्रातर्-आशाय याचितः तन् नैच्छद् रचयन् यस्य सपर्यां बाल-लीलया

tathā ca śrī-tṛtīye (3.2.2) yaḥ pañca-hāyano mātrā prātar-āśāya yācitaḥ tan naicchad racayan yasya saparyāṃ bāla-līlayā

---

2.1.27

अतएव तत्रैव श्रीभगवद्-वचनम् (3.4.31) - नोद्धवो ऽण्व् अपि मन्-न्यूनो यद् गुणैर् नार्दितः प्रभुः

ataeva tatraiva śrībhagavad-vacanam (3.4.31) - noddhavo 'ṇv api man-nyūno yad guṇair nārditaḥ prabhuḥ

---

2.1.28

इति अस्यार्थः यद्-गुणैः यस्य उद्धवस्य गुणैः, प्रभुर् अप्य् अहं न अर्दितः न याचितः यद् वा यत् यस्मात् उद्धवः गुणैः सत्त्वादिभिः न अर्दितः न पीडितः गुणातीत इत्य् अर्थः तत्र हेतुः प्रभुः भक्तिर् असांवादे प्रभविष्णुः

iti asyārthaḥ yad-guṇaiḥ yasya uddhavasya guṇaiḥ, prabhur apy ahaṃ na arditaḥ na yācitaḥ yad vā yat yasmāt uddhavaḥ guṇaiḥ sattvādibhiḥ na arditaḥ na pīḍitaḥ guṇātīta ity arthaḥ tatra hetuḥ prabhuḥ bhaktir asāṃvāde prabhaviṣṇuḥ

---

2.1.29

व्रज-देव्यो वरीयस्य ईदृशाद् उद्धवाद् अपि यद् आसां प्रेम-माधुर्यं स एषोऽप्य् अभियाचते

vraja-devyo varīyasya īdṛśād uddhavād api yad āsāṃ prema-mādhuryaṃ sa eṣo'py abhiyācate

---

2.1.30

तथा हि श्री-दशमे (10.47.58) एताः परं तनु-भृतो भुवि गोप-वध्वो गोविन्द एवम् अखिलात्मनि रूढ-भावाः वाञ्छन्ति यद् भव-भियो मुनयो वयं च किं ब्रह्म-जन्मभिर् अनन्त-कथा-रसस्य

tathā hi śrī-daśame (10.47.58) etāḥ paraṃ tanu-bhṛto bhuvi gopa-vadhvo govinda evam akhilātmani rūḍha-bhāvāḥ vāñchanti yad bhava-bhiyo munayo vayaṃ ca kiṃ brahma-janmabhir ananta-kathā-rasasya

---

2.1.31

श्री-बृहद्-वामने च भृग्व्-आदीन् प्रति श्री-ब्रह्म-वाक्यम् - षष्ठि-वर्ष-सहस्राणि मया तप्तं तपः पुरा नन्द-गोप-व्रज-स्त्रीणां पाद-रेणूपलब्धये तथापि न मया प्राप्तास् तासां वै पाद-रेणवः

śrī-bṛhad-vāmane ca bhṛgv-ādīn prati śrī-brahma-vākyam - ṣaṣṭhi-varṣa-sahasrāṇi mayā taptaṃ tapaḥ purā nanda-gopa-vraja-strīṇāṃ pāda-reṇūpalabdhaye tathāpi na mayā prāptās tāsāṃ vai pāda-reṇavaḥ

---

2.1.32

भृग्व्-आदि-वाक्यम् - वैष्णवानां पाद-रजो गृह्यते त्वद्-विधैर् अपि सन्ति ते बहवो लोके वैष्णवा नारदादयः तेषां विहाय गोपीनां पाद-रेणुस् त्वयापि यत् गृह्यते संशयो मेऽत्र को हेतुस् तद्वत् प्रभो

bhṛgv-ādi-vākyam - vaiṣṇavānāṃ pāda-rajo gṛhyate tvad-vidhair api santi te bahavo loke vaiṣṇavā nāradādayaḥ teṣāṃ vihāya gopīnāṃ pāda-reṇus tvayāpi yat gṛhyate saṃśayo me'tra ko hetus tadvat prabho

---

2.1.33

श्री-ब्रह्म-वाक्यम् - न स्त्रियो व्रज-सुन्दर्यः पुत्र श्रेष्ठाः श्रियोऽपि ताः नाहं शिवश् च शेषश् च श्रीश् च ताभिः समाः क्वचित्

śrī-brahma-vākyam - na striyo vraja-sundaryaḥ putra śreṣṭhāḥ śriyo'pi tāḥ nāhaṃ śivaś ca śeṣaś ca śrīś ca tābhiḥ samāḥ kvacit

---

2.1.34

आदि-पुराणे च श्रीमद्-अर्जुन-वाक्यं - त्रैलोक्ये भगवद्-भक्ताः के त्वां जानन्ति मर्मणि केषु वा त्वं सदा तुष्टः केषु प्रेम तवातुलम्

ādi-purāṇe ca śrīmad-arjuna-vākyaṃ - trailokye bhagavad-bhaktāḥ ke tvāṃ jānanti marmaṇi keṣu vā tvaṃ sadā tuṣṭaḥ keṣu prema tavātulam

---

2.1.35

श्री-भगवद्-वाक्यम् - न तथा मे प्रियतमो ब्रह्मा-रुद्रश् च पार्थिव न च लक्ष्मीर् न चात्मा च यथा गोपीजनो मम्

śrī-bhagavad-vākyam - na tathā me priyatamo brahmā-rudraś ca pārthiva na ca lakṣmīr na cātmā ca yathā gopījano mam

---

2.1.36

भक्ता ममानुरक्ताश् च कति सन्ति न भूतले किन्तु गोपीजनः प्राणा-धिक-प्रियतमो मम

bhaktā mamānuraktāś ca kati santi na bhūtale kintu gopījanaḥ prāṇā-dhika-priyatamo mama

---

2.1.37

न मां जानन्ति मुनयो योगिनश् च परन्तप न च रुद्रादयो देवा यथा गोप्यो विदन्ति माम्

na māṃ jānanti munayo yoginaś ca parantapa na ca rudrādayo devā yathā gopyo vidanti mām

---

2.1.38

न तपोभिर् न वेदैश् च नाचारैर् न च विद्यया वशोऽस्मि केवलं प्रेम्णा प्रेमाणं तत्र गोपिका

na tapobhir na vedaiś ca nācārair na ca vidyayā vaśo'smi kevalaṃ premṇā premāṇaṃ tatra gopikā

---

2.1.39

मन्-माहात्म्यं मत्-सपर्यां मच्-छ्रद्दां मन्-मनोगतम् जानन्ति गोपिकाः पार्थ नान्ये जानन्ति मर्मणि

man-māhātmyaṃ mat-saparyāṃ mac-chraddāṃ man-manogatam jānanti gopikāḥ pārtha nānye jānanti marmaṇi

---

2.1.40

निजाङ्गम् अपि या गोप्यो ममेति समुपासते ताभ्यः परं न मे पार्थ निगूढ-प्रेम-भाजनम्

nijāṅgam api yā gopyo mameti samupāsate tābhyaḥ paraṃ na me pārtha nigūḍha-prema-bhājanam

---

2.1.41

इति न चित्रं प्रेम-माधुर्यम् आसां वाञ्छेद् यद् उद्धवः पाद-रेणूक्षितं येन तृण-जन्मापि याचते

iti na citraṃ prema-mādhuryam āsāṃ vāñched yad uddhavaḥ pāda-reṇūkṣitaṃ yena tṛṇa-janmāpi yācate

---

2.1.42

तथा हि श्री-दशमे (भ्प् 10.47.61) आसाम् अहो चरण-रेणु-जुषाम् अहं स्याम् वृन्दावने किम् अपि गुल्म-लतौषधीनाम् या दुस्त्यजं स्व-जनम् आर्य-पथं च हित्वा भेजुर् मुकुन्द-पदवीं श्रुतिभिर् विमृग्याम्

tathā hi śrī-daśame (bhp 10.47.61) āsām aho caraṇa-reṇu-juṣām ahaṃ syām vṛndāvane kim api gulma-latauṣadhīnām yā dustyajaṃ sva-janam ārya-pathaṃ ca hitvā bhejur mukunda-padavīṃ śrutibhir vimṛgyām

---

2.1.43

इति कृष्णं निषेव्याग्रे कृष्णस्योपासकैर् जनैः सेव्याः प्रसाद-पुष्पाद्यैर् अवश्यं व्रज-सुभ्रुवः

iti kṛṣṇaṃ niṣevyāgre kṛṣṇasyopāsakair janaiḥ sevyāḥ prasāda-puṣpādyair avaśyaṃ vraja-subhruvaḥ

---

2.1.44

तत्रापि सर्व-गोपीनां राधिकाति-वरीयसी सर्वाधिक्येन कथिता यत् पुराणागमादिषु

tatrāpi sarva-gopīnāṃ rādhikāti-varīyasī sarvādhikyena kathitā yat purāṇāgamādiṣu

---

2.1.45

यथा पाद्मे यथा राधा प्रिया विष्णोस् तस्याः कुण्डं प्रियं तथा सर्व-गोपीषु सैवैका विष्णोर् अत्यन्त-वल्लभा

yathā pādme yathā rādhā priyā viṣṇos tasyāḥ kuṇḍaṃ priyaṃ tathā sarva-gopīṣu saivaikā viṣṇor atyanta-vallabhā

---

2.1.46

आदि-पुराणे च त्रैलोक्ये पृथिवी धन्या यत्र वृन्दावनं पुरी तत्रापि गोपिकाः पार्थ तत्र राधाभिधा मम

ādi-purāṇe ca trailokye pṛthivī dhanyā yatra vṛndāvanaṃ purī tatrāpi gopikāḥ pārtha tatra rādhābhidhā mama