15. Chapter 15

।। इति ।। इति श्रीललितविस्तरे स्वप्नपरिवर्तो नाम चतुर्दशो ऽध्यायः ।। स्तर्त् परिवर्त १५ अभिनिष्क्रमणपरिवर्तः पञ्चदशः । अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वस्यैतदभूत् - अयुक्तमेतन्मम स्यादकृतज्ञता च यदहमप्रतिवेद्य महाराज्ञः शुद्धोदनस्य अननुज्ञातश्च पित्रा निष्क्रमेयम् । स रात्रौ प्रशान्तायां स्वकादुपस्थानप्रासादादवतीर्य राज्ञः शुद्धोदनस्य प्रासादतले प्रतिष्ठितो ऽभूत् । प्रतिष्ठितमात्रस्य च पुनर्बोधिसत्त्वस्य सर्वो ऽसौ प्रासाद आभया स्फुटो ऽभूत् । तत्र राजा प्रतिविबुद्धस्तां प्रभामद्राक्षीत् । दृष्ट्वा च पुनस्त्वरितं त्वरितं काञ्चुकियमामन्त्रयामास - किं भोः काञ्चुकीय सूर्यो ऽभ्युद्गतो येनेयं प्रभा विराजते? काञ्चुकीय आह - अद्यापि तावदेव रजन्या उपार्धं नातिक्रान्तम् । अपि च देव - सूर्यप्रभाय भवते द्रुमकुड्यछाया संतापयाति च तनुं प्रकरोति धर्मम् । हंसा मयूरशुककोकिलचक्रवाकाः प्रत्यूषकालसमये स्वरुतां रवन्ति ॥ १५.१ ॥

// iti // iti śrīlalitavistare svapnaparivarto nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ // start parivarta 15 abhiniṣkramaṇaparivartaḥ pañcadaśaḥ / atha khalu bhikṣavo bodhisattvasyaitadabhūt - ayuktametanmama syādakṛtajñatā ca yadahamaprativedya mahārājñaḥ śuddhodanasya ananujñātaśca pitrā niṣkrameyam / sa rātrau praśāntāyāṃ svakādupasthānaprāsādādavatīrya rājñaḥ śuddhodanasya prāsādatale pratiṣṭhito 'bhūt / pratiṣṭhitamātrasya ca punarbodhisattvasya sarvo 'sau prāsāda ābhayā sphuṭo 'bhūt / tatra rājā prativibuddhastāṃ prabhāmadrākṣīt / dṛṣṭvā ca punastvaritaṃ tvaritaṃ kāñcukiyamāmantrayāmāsa - kiṃ bhoḥ kāñcukīya sūryo 'bhyudgato yeneyaṃ prabhā virājate? kāñcukīya āha - adyāpi tāvadeva rajanyā upārdhaṃ nātikrāntam / api ca deva - sūryaprabhāya bhavate drumakuḍyachāyā saṃtāpayāti ca tanuṃ prakaroti dharmam / haṃsā mayūraśukakokilacakravākāḥ pratyūṣakālasamaye svarutāṃ ravanti (15.1)

।। आभा इयं तु नरदेव सुखा मनोज्ञा प्रह्लादनी शुभकरी न करोति दाहम् । कुड्या च वृक्ष अभिभूय न चास्ति छाया निःसंशयं गुणधरो इह अद्य प्राप्तः ॥ १५.२ ॥

// ābhā iyaṃ tu naradeva sukhā manojñā prahlādanī śubhakarī na karoti dāham / kuḍyā ca vṛkṣa abhibhūya na cāsti chāyā niḥsaṃśayaṃ guṇadharo iha adya prāptaḥ (15.2)

।। सो प्रेक्षते दशदिशो नृपती विषण्णो दृष्टश्च सो कमललोचन शुद्धसत्त्वः । सो ऽभ्युत्थितुं शयनि इच्छति न प्रभोति पितृगौरवं जनयते वरशुद्धबुद्धिः ॥ १५.३ ॥

// so prekṣate daśadiśo nṛpatī viṣaṇṇo dṛṣṭaśca so kamalalocana śuddhasattvaḥ / so 'bhyutthituṃ śayani icchati na prabhoti pitṛgauravaṃ janayate varaśuddhabuddhiḥ (15.3)

।। सो च स्थिहित्व पुरतो नृपतिं अवोचत् मा भूयु विघ्न प्रकरोहि म चैव खेदम् । नैष्क्रम्यकालसमयो मम देव युक्तो हन्त क्षमस्व नृपते सजनः सराष्ट्रः ॥ १५.४ ॥

// so ca sthihitva purato nṛpatiṃ avocat mā bhūyu vighna prakarohi ma caiva khedam / naiṣkramyakālasamayo mama deva yukto hanta kṣamasva nṛpate sajanaḥ sarāṣṭraḥ (15.4)

।। तं अश्रुपूर्णनयनो नृपती बभाषे किंचित्प्रयोजनु भवेद्विनिवर्तने ते । किं याचसे मम वरं वद सर्व दास्ये अनुगृह्ण राजकुलु मां च इदं च राष्ट्रम् ॥ १५.५ ॥

// taṃ aśrupūrṇanayano nṛpatī babhāṣe kiṃcitprayojanu bhavedvinivartane te / kiṃ yācase mama varaṃ vada sarva dāsye anugṛhṇa rājakulu māṃ ca idaṃ ca rāṣṭram (15.5)

।। तद बोधिसत्त्व अवची मधुरप्रलापी इच्छामि देव चतुरो वर तान् मि देहि । यदि शक्यसे ददितु मह्य वसे ति तत्र तद् द्रक्ष्यसे सद गृहे न च निष्क्रमिष्ये ॥ १५.६ ॥

// tada bodhisattva avacī madhurapralāpī icchāmi deva caturo vara tān mi dehi / yadi śakyase daditu mahya vase ti tatra tad drakṣyase sada gṛhe na ca niṣkramiṣye (15.6)

।। इच्छामि देव जर मह्य न आक्रमेय्या शुभवर्ण यौवनस्थितो भवि नित्यकालम् । आरोग्यप्राप्तु भवि नो च भवेत व्याधिः अमितायुषश्च भवि नो च भवेत मृत्युः (संपत्तितश्च विपुला नु भवेद्विपत्तिः) ॥ १५.७ ॥

// icchāmi deva jara mahya na ākrameyyā śubhavarṇa yauvanasthito bhavi nityakālam / ārogyaprāptu bhavi no ca bhaveta vyādhiḥ amitāyuṣaśca bhavi no ca bhaveta mṛtyuḥ (saṃpattitaśca vipulā nu bhavedvipattiḥ) (15.7)

।। राजा श्रुणित्व वचनं परमं दुखार्तो अस्थानु याचसि कुमार न मे ऽत्र शक्तिः । जरव्याधिमृत्युभयतश्च विपत्तितश्च कल्पस्थितीय ऋषयो ऽपि न जातु मुक्ताः ॥ १५.८ ॥

// rājā śruṇitva vacanaṃ paramaṃ dukhārto asthānu yācasi kumāra na me 'tra śaktiḥ / jaravyādhimṛtyubhayataśca vipattitaśca kalpasthitīya ṛṣayo 'pi na jātu muktāḥ (15.8)

।। यदिदानि देव चतुरो वर नो ददासि जरव्याधिमृत्युभयतश्च विपत्तितश्च । हन्त शृणुष्व नृपते अपरं वरैकं अस्माच्च्युतस्य प्रतिसंधि न मे भवेया ॥ १५.९ ॥

// yadidāni deva caturo vara no dadāsi jaravyādhimṛtyubhayataśca vipattitaśca / hanta śṛṇuṣva nṛpate aparaṃ varaikaṃ asmāccyutasya pratisaṃdhi na me bhaveyā (15.9)

।। श्रुत्वैव चेम वचनं नरपुंगवस्य तृष्णा तनुं च करि छिन्दति पुत्रस्नेहम् । अनुमोदमी हितकरा जगति प्रमोक्षं अभिप्रायु तुभ्य परिपूर्यतु यन्मतं ते ॥ १५.१० ॥

// śrutvaiva cema vacanaṃ narapuṃgavasya tṛṣṇā tanuṃ ca kari chindati putrasneham / anumodamī hitakarā jagati pramokṣaṃ abhiprāyu tubhya paripūryatu yanmataṃ te (15.10)

।। अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वः प्रतिक्रम्य स्वके प्रासादे ऽभिरुह्य शयने निषसाद । न चास्य कश्चिद्गमनं वा आगमनं वा संजानीते स्म ।। इति हि भिक्षवो राजा शुद्धोदनस्तस्या रात्र्या अत्ययेन सर्वं शाक्यगणं संनिपात्यैनां प्रकृतिमारोचयति स्म - अभिनिष्क्रमिष्यति कुमारः । तत्किं करिष्यामः? शाक्या आहुः - रक्षां देव करिष्यामः । तत्कस्मात्? अयं च महाञ्शाक्यगणः, स चैकाकी । तत्का तस्य शक्तिरस्ति बलादभिनिष्क्रमितुम्? तत्र तैः शाक्यै राज्ञा शुद्धोदनेन च पञ्च शाक्यकुमारशतानि कृतास्त्राणि कृतयोग्यानि इष्वस्त्रशिक्षितानि महानग्नबलोपेतानि पूर्वे नगरद्वारे स्थापितान्यभूवन् बोधिसत्त्वस्य रक्षणार्थम् । एकैकश्च शाक्यकुमारः पञ्चरथशतपरिवारः, एकैकं च रथं पञ्चपत्तिशतपरिवारं स्थापितमभूत् (वैद्य १४६) बोधिसत्त्वस्य रक्षणार्थम् । एवं दक्षिणे पश्चिमे उत्तरे नगरद्वारे पञ्च पञ्च शाक्यकुमारशतानि कृतास्त्राणि कृतयोग्यानि इष्वस्त्रशिक्षितानि महानग्नबलोपेतानि । एकैकश्च शाक्यकुमारः पञ्चरथशतपरिवारः, एकैकं च रथं पञ्चपत्तिशतपरिवारं स्थापितमभूत बोधिसत्त्वस्य रक्षार्थम् । महल्लकमहल्लिकाश्च शाक्याः सर्वचत्वरशृङ्गाटकपूगरथ्यास्वारक्षार्थं स्थिता अभवन् । राजा च शुद्धोदनः पञ्चभिः शाक्यकुमारशतैः सार्धं परिवृतः पुरस्कृतः स्वके गृहद्वारे हयेषु च गजेषु च समभिरुह्य जागर्ति स्म । महाप्रजापती च गोतमी चेटीवर्गमामन्त्रयते स्म - ज्वालेथ दीप विमलां ध्वजाग्रि मणिरत्न सर्वि स्थापेथा । ओलम्बयाथ हारां प्रभां कुरुत सर्वि गेहेस्मिन् ॥ १५.११ ॥

// atha khalu bhikṣavo bodhisattvaḥ pratikramya svake prāsāde 'bhiruhya śayane niṣasāda / na cāsya kaścidgamanaṃ vā āgamanaṃ vā saṃjānīte sma // iti hi bhikṣavo rājā śuddhodanastasyā rātryā atyayena sarvaṃ śākyagaṇaṃ saṃnipātyaināṃ prakṛtimārocayati sma - abhiniṣkramiṣyati kumāraḥ / tatkiṃ kariṣyāmaḥ? śākyā āhuḥ - rakṣāṃ deva kariṣyāmaḥ / tatkasmāt? ayaṃ ca mahāñśākyagaṇaḥ, sa caikākī / tatkā tasya śaktirasti balādabhiniṣkramitum? tatra taiḥ śākyai rājñā śuddhodanena ca pañca śākyakumāraśatāni kṛtāstrāṇi kṛtayogyāni iṣvastraśikṣitāni mahānagnabalopetāni pūrve nagaradvāre sthāpitānyabhūvan bodhisattvasya rakṣaṇārtham / ekaikaśca śākyakumāraḥ pañcarathaśataparivāraḥ, ekaikaṃ ca rathaṃ pañcapattiśataparivāraṃ sthāpitamabhūt (vaidya 146) bodhisattvasya rakṣaṇārtham / evaṃ dakṣiṇe paścime uttare nagaradvāre pañca pañca śākyakumāraśatāni kṛtāstrāṇi kṛtayogyāni iṣvastraśikṣitāni mahānagnabalopetāni / ekaikaśca śākyakumāraḥ pañcarathaśataparivāraḥ, ekaikaṃ ca rathaṃ pañcapattiśataparivāraṃ sthāpitamabhūta bodhisattvasya rakṣārtham / mahallakamahallikāśca śākyāḥ sarvacatvaraśṛṅgāṭakapūgarathyāsvārakṣārthaṃ sthitā abhavan / rājā ca śuddhodanaḥ pañcabhiḥ śākyakumāraśataiḥ sārdhaṃ parivṛtaḥ puraskṛtaḥ svake gṛhadvāre hayeṣu ca gajeṣu ca samabhiruhya jāgarti sma / mahāprajāpatī ca gotamī ceṭīvargamāmantrayate sma - jvāletha dīpa vimalāṃ dhvajāgri maṇiratna sarvi sthāpethā / olambayātha hārāṃ prabhāṃ kuruta sarvi gehesmin (15.11)

।। संगीति योजयेथा जागरथ अतन्द्रिता इमां रजनीम् । प्रतिरक्षथा कुमारं यथा अविदितो न गच्छेया ॥ १५.१२ ॥

// saṃgīti yojayethā jāgaratha atandritā imāṃ rajanīm / pratirakṣathā kumāraṃ yathā avidito na gaccheyā (15.12)

।। वर्मितकलापहस्ता असिधनुशरशक्तितोमरगृहीताः । प्रियतनयरक्षणार्थं करोथ सर्वे महायत्नम् ॥ १५.१३ ॥

// varmitakalāpahastā asidhanuśaraśaktitomaragṛhītāḥ / priyatanayarakṣaṇārthaṃ karotha sarve mahāyatnam (15.13)

।। द्वारां पिथेथ सर्वां सुयन्त्रितां निर्गडां दृढकपाटां । मुञ्चथ मा च अकाले मा अग्रसत्त्व इतु न व्रजेया ॥ १५.१४ ॥

// dvārāṃ pithetha sarvāṃ suyantritāṃ nirgaḍāṃ dṛḍhakapāṭāṃ / muñcatha mā ca akāle mā agrasattva itu na vrajeyā (15.14)

।। मणिहारमुक्तहारां मुखपुष्पके अर्धचन्द्र सशृङ्खलाः । मेखलकर्णिकमुद्रिक सुनिबद्धां नूपुरां कुरुत ॥ १५.१५ ॥

// maṇihāramuktahārāṃ mukhapuṣpake ardhacandra saśṛṅkhalāḥ / mekhalakarṇikamudrika sunibaddhāṃ nūpurāṃ kuruta (15.15)

।। यदि सहस निष्क्रमेया नरमरुहित मत्तवारणविचारी । तथ तथ पराक्रमथा यथा विघातं न विन्देया ॥ १५.१६ ॥

// yadi sahasa niṣkrameyā naramaruhita mattavāraṇavicārī / tatha tatha parākramathā yathā vighātaṃ na vindeyā (15.16)

।। या नारि शक्तिधारी शयनं परिवारयन्तु विमलस्य । म च भवथ मिद्धविहताः पतंग इव रक्षथा नेत्रैः ॥ १५.१७ ॥

// yā nāri śaktidhārī śayanaṃ parivārayantu vimalasya / ma ca bhavatha middhavihatāḥ pataṃga iva rakṣathā netraiḥ (15.17)

।। छादेथ रतनजालै इदं गृहं पार्थिवस्य रक्षार्थम् । वेणूरवांश्च रवथा इमां रजनि रक्षथा विरजाम् ॥ १५.१८ ॥

// chādetha ratanajālai idaṃ gṛhaṃ pārthivasya rakṣārtham / veṇūravāṃśca ravathā imāṃ rajani rakṣathā virajām (15.18)

।। अन्योन्य बोधयेथा म वसयथा रक्षथा इमां रजनीम् । मा हु अभिनिष्क्रमेथा विजह्य राष्ट्रं च राज्यं च ॥ १५.१९ ॥

// anyonya bodhayethā ma vasayathā rakṣathā imāṃ rajanīm / mā hu abhiniṣkramethā vijahya rāṣṭraṃ ca rājyaṃ ca (15.19)

।। एतस्य निर्गतस्या राजकुलं सर्विमं निरभिरम्यम् । उच्छिन्नश्च भवेया पार्थिववंशश्चिरनुबद्धः ॥ १५.२० ॥

// etasya nirgatasyā rājakulaṃ sarvimaṃ nirabhiramyam / ucchinnaśca bhaveyā pārthivavaṃśaściranubaddhaḥ (15.20)

।। लल्_१५.इति अथ खलु भिक्षवो ऽष्टाविंशतिमहायक्षसेनापतयः पाञ्चिकयज्ञसेनापतिपूर्वंगमानि च पञ्चहारितीपुत्रशतान्येकस्मिन् संनिपात्यैवं मतं विचारयन्ति स्म - अद्य मार्षा बोधिसत्त्वो ऽभिनिष्क्रमिष्यति । तस्य युष्माभिः पूजाकर्मणे औत्सुक्यमापत्तव्यम् ।। चत्वारश्च महाराजानो अलकवतीं राजधानीं प्रविश्य तां महतीं यक्षपर्षदमामन्त्रयते स्म - अद्य मार्षा बोधिसत्त्वो ऽभिनिष्क्रमिष्यति । स युष्माभिर्ह यवरचरणपरिगृहीतो निष्क्रामयितव्यः । सा च यक्षपर्षदाह - वज्रदृढ अभेद्य नारायणो आत्मभावो गुरु वीर्यबलौपेतु सो ऽकम्पितो सर्वसत्त्वोत्तमः । गिरिवर महमेरु उत्पाट्य शक्यं नभे धारितुं केनचित् न तु जिनगुणमेरु शैलैर्गुरुः पुण्यज्ञानाश्रितः शक्य नेतुं क्वचित् ॥ १५.२१ ॥

// lal_15.iti atha khalu bhikṣavo 'ṣṭāviṃśatimahāyakṣasenāpatayaḥ pāñcikayajñasenāpatipūrvaṃgamāni ca pañcahāritīputraśatānyekasmin saṃnipātyaivaṃ mataṃ vicārayanti sma - adya mārṣā bodhisattvo 'bhiniṣkramiṣyati / tasya yuṣmābhiḥ pūjākarmaṇe autsukyamāpattavyam // catvāraśca mahārājāno alakavatīṃ rājadhānīṃ praviśya tāṃ mahatīṃ yakṣaparṣadamāmantrayate sma - adya mārṣā bodhisattvo 'bhiniṣkramiṣyati / sa yuṣmābhirha yavaracaraṇaparigṛhīto niṣkrāmayitavyaḥ / sā ca yakṣaparṣadāha - vajradṛḍha abhedya nārāyaṇo ātmabhāvo guru vīryabalaupetu so 'kampito sarvasattvottamaḥ / girivara mahameru utpāṭya śakyaṃ nabhe dhārituṃ kenacit na tu jinaguṇameru śailairguruḥ puṇyajñānāśritaḥ śakya netuṃ kvacit (15.21)

।। वैश्रवण आह - ये मानगर्वित नरा गुरु तेषु शास्ता ये प्रेमगौरवस्थिता लघु ते विजानि । अध्याशयेन अभियुज्यथ गौरवेण लघु तं हि वेत्स्यथ खगा इव तूलपेशिम् ॥ १५.२२ ॥

// vaiśravaṇa āha - ye mānagarvita narā guru teṣu śāstā ye premagauravasthitā laghu te vijāni / adhyāśayena abhiyujyatha gauraveṇa laghu taṃ hi vetsyatha khagā iva tūlapeśim (15.22)

।। अहं च पुरतो यास्ये यूयं च वहथा हयम् । नैष्क्रम्ये बोधिसत्त्वस्य पुण्यमार्जयामो बहुम् ॥ १५.२३ ॥

// ahaṃ ca purato yāsye yūyaṃ ca vahathā hayam / naiṣkramye bodhisattvasya puṇyamārjayāmo bahum (15.23)

।। अथ खलु भिक्षवः शक्रो देवानामिन्द्रो देवांस्त्रायत्रिंशानामन्त्रयते स्म - अद्य मार्षा बोधिसत्त्वो ऽभिनिष्क्रमिष्यति । तत्र युष्माभिः सर्वैः पूजाकर्मणे औत्सुक्येन भवितव्यम् ।। तत्र शान्तमतिर्नाम देवपुत्रः स एवमाह - अहं तावत्कपिलवस्तुनि महानगरे सर्वस्त्रीपुरुषदारकदारिकाणां प्रस्वापनं करिष्यामि । ललितव्यूहो नाम देवपुत्रः स एवमाह - अहमपि सर्वहयगजखरोष्ट्रगोमहिषस्त्रीपुरुषदारकदारिकाणां शब्दमन्तर्धापयिष्यामि । व्यूहमतिर्नाम देवपुत्रः स एवमाह - अहं गगनतले सप्तरथविस्तारप्रमाणं रत्नवेदिकापरिवृतं सूर्यकान्तमणिरत्नप्रभोज्ज्वलितमुछ्रितछत्रध्वजपताकं नानापुष्पाभिकीर्णं नानागन्धघटिकानिधूपितं मार्गव्यूहं करिष्यामि, येन मार्गेण बोधिसत्त्वो ऽभिनिष्क्रमिष्यति । ऐरावणो नाम नागराजा स एवमाह - अहमपि च स्वस्यां शुण्डायां द्वात्रिंशद्योजनप्रमाणं कूटागारं मापयिष्यामि । यत्राप्सरसो ऽभिरुह्य तूर्यसंगीतिसंप्रभणितेन महता गीतवादितेन बोधिसत्त्वस्योपस्थानपरिचर्यां कुर्वन्त्यो गमिष्यन्ति । स्वयं च शक्रो देवानामिन्द्र एवमाह - अहं द्वाराणि विवरिष्यामि । मार्गं च संदर्शयामि । धर्मचारी देवपुत्र आह - अहं विकृतमन्तःपुरमुपदर्शयिष्यामि । संचोदको देवपुत्र आह - अहं बोधिसत्त्वं शयनादुत्थापयिष्यामि । तत्र वरुणश्च नाम नागराजो मनस्वी च नागराजः सागरश्च नागराजो ऽनवतप्तश्च नागराजो नन्दोपनन्दौ नागराजावेवमाहुः - वयमपि बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे कालानुसारिमेघमभिनिर्माय उरगसारचन्दनचूर्णवर्षमभिवर्षयिष्यामः ।। इति हि भिक्षवो देवनागयक्षगन्धर्वैश्चायमेवंरूपो निश्चयाभिप्रायश्चिन्तितो ऽभूद् व्यवसितश्च । बोधिसत्त्वस्यैवं धर्मचिन्तानुप्रविष्टस्य संगीतिप्रासादेषु सुखशयनगतस्य अन्तःपुरमध्यगतस्य पूर्वबुद्धचरित विचिन्तयतः सर्वसत्त्वहितमनुचिन्तयतश्चत्वारि पूर्वप्रणिधानपदान्यामुखीभवन्ति स्म । कतमानि चत्वारि? पूर्वं मया स्वयंभुवामाधिपतेयतामभिलषता सर्वज्ञतां प्रार्थयमानेनैवं संनाहः संनद्धो ऽभूत् - सत्त्वान् दुःखितान् दृष्टा अहो बताहं संसारमहाचारकबन्धनप्रक्षिप्तस्य लोकसंनिवेशस्य संसारचारकं भित्त्वा बन्धनप्रमोक्षशब्दं चोदीरयेयं तृष्णया सनिगडगाढबन्धनबद्धांश्च सत्त्वान् प्रमोचयेयम् । इदं प्रथमं पूर्वप्रणिधानपदमामुखीभवति स्म ।। अहो बताहं संसारमहाविद्यान्धकारगहनप्रक्षिप्तस्य लोकस्याज्ञानपटलतिमिरावृतनयनस्य प्रज्ञाचक्षुर्विरहितस्याविद्यामोहान्धकारस्य महान्तं धर्मालोकं कुर्याम् । ज्ञानप्रदीपं चोपसंहरेयम् । त्रिविमोक्षसुखज्ञानवतौषधिसंप्रयोगेण चोपायप्रज्ञाज्ञानसंप्रयुक्तेन सर्वाविद्यान्धकारतमोहतं महत्तिमिरपटलकालुष्यमपनीय प्रज्ञाचक्षुर्विशोधयेयम् । इदं द्वितीयं पूर्वप्रणिधानपदमामुखीभवति स्म ।। अहो बताहं मानध्वजोच्छ्रितस्य लोकस्याहंकारममकाराभिनिविष्टस्यात्मनीयग्राहानुगमानसस्य संज्ञाचित्तदृष्टिविपर्यासविपर्यस्तस्यासंग्रहगृहीतस्यार्यमार्गोपदेशेनास्मिमानध्वजप्रपातनं कुर्याम् । इतीदं तृतीयं पूर्वप्रणिधानपदमामुखीभवति स्म । अहो बताहं व्युपशान्तस्य लोकस्य तन्द्राकुलजातस्य गुणावगुण्ठितभूतस्याजवंजवसमापन्नस्यास्माल्लोकात् परं लोकं परलोकादिमं लोकं संघावतः संसरतः संसारादभिनिवृत्तस्यालातचक्रसमारूढस्योपशमिकं प्रज्ञातृप्तिकरं धर्मं संप्रकाशयेयम् । इतीदं चतुर्थं पूर्वप्रणिधानपदमामुखीभवति स्म । इमानि चत्वारि पूर्वप्रणिधानपदान्यामुखीभवन्ति स्म ।। तस्मिंश्च क्षणे धर्मचारिणा देवपुत्रेण शुद्धावासकायिकैश्च देवपुत्रैर्विकृतविगलितमन्तः - पुरमुपदर्शितमभूत् । विसंस्थितं बीभत्सरूपमुपदर्श्य च गगनतलस्थास्ते बोधिसत्त्वं गाथाभिरध्यभाषन्त - अथाब्रुवन् देवसुता महर्द्धयो विबुद्धपद्मायतलोचनं तम् । कथं तवास्मिन्नुपजायते रतिः श्मशानमध्ये समवस्थितस्य ॥ १५.२४ ॥

// atha khalu bhikṣavaḥ śakro devānāmindro devāṃstrāyatriṃśānāmantrayate sma - adya mārṣā bodhisattvo 'bhiniṣkramiṣyati / tatra yuṣmābhiḥ sarvaiḥ pūjākarmaṇe autsukyena bhavitavyam // tatra śāntamatirnāma devaputraḥ sa evamāha - ahaṃ tāvatkapilavastuni mahānagare sarvastrīpuruṣadārakadārikāṇāṃ prasvāpanaṃ kariṣyāmi / lalitavyūho nāma devaputraḥ sa evamāha - ahamapi sarvahayagajakharoṣṭragomahiṣastrīpuruṣadārakadārikāṇāṃ śabdamantardhāpayiṣyāmi / vyūhamatirnāma devaputraḥ sa evamāha - ahaṃ gaganatale saptarathavistārapramāṇaṃ ratnavedikāparivṛtaṃ sūryakāntamaṇiratnaprabhojjvalitamuchritachatradhvajapatākaṃ nānāpuṣpābhikīrṇaṃ nānāgandhaghaṭikānidhūpitaṃ mārgavyūhaṃ kariṣyāmi, yena mārgeṇa bodhisattvo 'bhiniṣkramiṣyati / airāvaṇo nāma nāgarājā sa evamāha - ahamapi ca svasyāṃ śuṇḍāyāṃ dvātriṃśadyojanapramāṇaṃ kūṭāgāraṃ māpayiṣyāmi / yatrāpsaraso 'bhiruhya tūryasaṃgītisaṃprabhaṇitena mahatā gītavāditena bodhisattvasyopasthānaparicaryāṃ kurvantyo gamiṣyanti / svayaṃ ca śakro devānāmindra evamāha - ahaṃ dvārāṇi vivariṣyāmi / mārgaṃ ca saṃdarśayāmi / dharmacārī devaputra āha - ahaṃ vikṛtamantaḥpuramupadarśayiṣyāmi / saṃcodako devaputra āha - ahaṃ bodhisattvaṃ śayanādutthāpayiṣyāmi / tatra varuṇaśca nāma nāgarājo manasvī ca nāgarājaḥ sāgaraśca nāgarājo 'navataptaśca nāgarājo nandopanandau nāgarājāvevamāhuḥ - vayamapi bodhisattvasya pūjākarmaṇe kālānusārimeghamabhinirmāya uragasāracandanacūrṇavarṣamabhivarṣayiṣyāmaḥ // iti hi bhikṣavo devanāgayakṣagandharvaiścāyamevaṃrūpo niścayābhiprāyaścintito 'bhūd vyavasitaśca / bodhisattvasyaivaṃ dharmacintānupraviṣṭasya saṃgītiprāsādeṣu sukhaśayanagatasya antaḥpuramadhyagatasya pūrvabuddhacarita vicintayataḥ sarvasattvahitamanucintayataścatvāri pūrvapraṇidhānapadānyāmukhībhavanti sma / katamāni catvāri? pūrvaṃ mayā svayaṃbhuvāmādhipateyatāmabhilaṣatā sarvajñatāṃ prārthayamānenaivaṃ saṃnāhaḥ saṃnaddho 'bhūt - sattvān duḥkhitān dṛṣṭā aho batāhaṃ saṃsāramahācārakabandhanaprakṣiptasya lokasaṃniveśasya saṃsāracārakaṃ bhittvā bandhanapramokṣaśabdaṃ codīrayeyaṃ tṛṣṇayā sanigaḍagāḍhabandhanabaddhāṃśca sattvān pramocayeyam / idaṃ prathamaṃ pūrvapraṇidhānapadamāmukhībhavati sma // aho batāhaṃ saṃsāramahāvidyāndhakāragahanaprakṣiptasya lokasyājñānapaṭalatimirāvṛtanayanasya prajñācakṣurvirahitasyāvidyāmohāndhakārasya mahāntaṃ dharmālokaṃ kuryām / jñānapradīpaṃ copasaṃhareyam / trivimokṣasukhajñānavatauṣadhisaṃprayogeṇa copāyaprajñājñānasaṃprayuktena sarvāvidyāndhakāratamohataṃ mahattimirapaṭalakāluṣyamapanīya prajñācakṣurviśodhayeyam / idaṃ dvitīyaṃ pūrvapraṇidhānapadamāmukhībhavati sma // aho batāhaṃ mānadhvajocchritasya lokasyāhaṃkāramamakārābhiniviṣṭasyātmanīyagrāhānugamānasasya saṃjñācittadṛṣṭiviparyāsaviparyastasyāsaṃgrahagṛhītasyāryamārgopadeśenāsmimānadhvajaprapātanaṃ kuryām / itīdaṃ tṛtīyaṃ pūrvapraṇidhānapadamāmukhībhavati sma / aho batāhaṃ vyupaśāntasya lokasya tandrākulajātasya guṇāvaguṇṭhitabhūtasyājavaṃjavasamāpannasyāsmāllokāt paraṃ lokaṃ paralokādimaṃ lokaṃ saṃghāvataḥ saṃsarataḥ saṃsārādabhinivṛttasyālātacakrasamārūḍhasyopaśamikaṃ prajñātṛptikaraṃ dharmaṃ saṃprakāśayeyam / itīdaṃ caturthaṃ pūrvapraṇidhānapadamāmukhībhavati sma / imāni catvāri pūrvapraṇidhānapadānyāmukhībhavanti sma // tasmiṃśca kṣaṇe dharmacāriṇā devaputreṇa śuddhāvāsakāyikaiśca devaputrairvikṛtavigalitamantaḥ - puramupadarśitamabhūt / visaṃsthitaṃ bībhatsarūpamupadarśya ca gaganatalasthāste bodhisattvaṃ gāthābhiradhyabhāṣanta - athābruvan devasutā maharddhayo vibuddhapadmāyatalocanaṃ tam / kathaṃ tavāsminnupajāyate ratiḥ śmaśānamadhye samavasthitasya (15.24)

।। संचोदितः सो ऽथ सुरेश्वरेभिः निरीक्षते ऽन्तःपुर तं मुहूर्तम् । संप्रेषते पश्यति तां बिभत्सां श्मशानमध्ये वसितो ऽस्मि भूतम् ॥ १५.२५ ॥

// saṃcoditaḥ so 'tha sureśvarebhiḥ nirīkṣate 'ntaḥpura taṃ muhūrtam / saṃpreṣate paśyati tāṃ bibhatsāṃ śmaśānamadhye vasito 'smi bhūtam (15.25)

।। अद्राक्षीत् खल्वपि बोधिसत्त्वः सर्वावन्तं नारीगणम् । व्यवलोकयन् पश्यति । तत्र काश्चिद्वयपकृष्टवस्त्राः काश्चिद्विधूतकेश्यः काश्चिद्विकीर्णाभरणाः काश्चिद्विभ्रष्टमुकुटाः काश्चिद्विहतैरंसैः काश्चिद्विगोपितगात्र्यः काश्चिद्विसंस्थितमुखाः काश्चिद्विपरिवर्तितनयनाः काश्चित्प्रस्रवन्ती लालाभिः काश्चिच्छ्वसन्त्यः काश्चित्प्रहसन्त्यः काश्चित्काशन्त्यः काश्चित्प्रलपन्त्यः काश्चिद्दन्तान् कटकटायन्त्यः काश्चिद्विवर्णवदनाः काश्चिद्विसंस्थितरूपाः काश्चित्प्रलम्बितबाहवः काश्चिद्विक्षिप्तचरणाः काश्चिदुद्धाटितशीर्षाः काश्चिदवगुण्ठितशीर्षाः काश्चिद्विपरिवर्तितमुखमण्डलाः काश्चित्प्रध्वस्तशरीराः काश्चिद्विभुग्नगात्र्यः काश्चिन्निकुब्जाः खुरखुरायमाणाः काश्चिन्मृदङ्गमुपगुह्य परिवर्तितशीर्षशरीराः काश्चिद्वीणावल्लक्याद्यपरिबद्धपाणयः काश्चिद्वेणुं दन्तैः कटकटायन्त्यः काश्चित्किम्पलनकुलसंपताडापकर्षितवाद्यभाण्डाः काश्चिन्निमेषोन्मेषपरिवृत्तनयनाः काश्चिद्विवृतास्याः । एवं तद्विकृतं धरणीतलगतमन्तःपुरं निरीक्षमाणो बोधिसत्त्वः श्मशानसंज्ञामुत्पादयति स्म ।। तत्रेदमुच्यते - तां दृष्ट्व उद्विग्न स लोकनाथः करुणं विनिश्वस्य इदं जगाद । अहो बता कृच्छ्रगता व्रजेयं कथं रतिं विन्दति राक्षसीगणे ॥ १५.२६ ॥

// adrākṣīt khalvapi bodhisattvaḥ sarvāvantaṃ nārīgaṇam / vyavalokayan paśyati / tatra kāścidvayapakṛṣṭavastrāḥ kāścidvidhūtakeśyaḥ kāścidvikīrṇābharaṇāḥ kāścidvibhraṣṭamukuṭāḥ kāścidvihatairaṃsaiḥ kāścidvigopitagātryaḥ kāścidvisaṃsthitamukhāḥ kāścidviparivartitanayanāḥ kāścitprasravantī lālābhiḥ kāścicchvasantyaḥ kāścitprahasantyaḥ kāścitkāśantyaḥ kāścitpralapantyaḥ kāściddantān kaṭakaṭāyantyaḥ kāścidvivarṇavadanāḥ kāścidvisaṃsthitarūpāḥ kāścitpralambitabāhavaḥ kāścidvikṣiptacaraṇāḥ kāściduddhāṭitaśīrṣāḥ kāścidavaguṇṭhitaśīrṣāḥ kāścidviparivartitamukhamaṇḍalāḥ kāścitpradhvastaśarīrāḥ kāścidvibhugnagātryaḥ kāścinnikubjāḥ khurakhurāyamāṇāḥ kāścinmṛdaṅgamupaguhya parivartitaśīrṣaśarīrāḥ kāścidvīṇāvallakyādyaparibaddhapāṇayaḥ kāścidveṇuṃ dantaiḥ kaṭakaṭāyantyaḥ kāścitkimpalanakulasaṃpatāḍāpakarṣitavādyabhāṇḍāḥ kāścinnimeṣonmeṣaparivṛttanayanāḥ kāścidvivṛtāsyāḥ / evaṃ tadvikṛtaṃ dharaṇītalagatamantaḥpuraṃ nirīkṣamāṇo bodhisattvaḥ śmaśānasaṃjñāmutpādayati sma // tatredamucyate - tāṃ dṛṣṭva udvigna sa lokanāthaḥ karuṇaṃ viniśvasya idaṃ jagāda / aho batā kṛcchragatā vrajeyaṃ kathaṃ ratiṃ vindati rākṣasīgaṇe (15.26)

।। अतिमोहतमावृत दुर्मति कामगुणैर्निगुणैर्गुणसंज्ञिनः । विहग पञ्जरमध्यगता यथा न हि लभन्ति कदाचि विनिःसृतिम् ॥ १५.२७ ॥

// atimohatamāvṛta durmati kāmaguṇairniguṇairguṇasaṃjñinaḥ / vihaga pañjaramadhyagatā yathā na hi labhanti kadāci viniḥsṛtim (15.27)

।। अथ बोधसत्त्वो ऽनेन पुनरपि धर्मालोकमुखेनान्तःपुरं प्रत्यवेक्षमाणो महाकरुणापरिदेवितेन सत्त्वान् परिदेवते स्म - इह ते बाला हन्यन्ते आघातन इव वध्याः । इह ते बाला रज्यन्ते चित्रघटेष्विवामेध्यपरिपूर्णेष्वविद्वांसः । इह ते बाला मज्जन्ति गजा इव वारिमध्ये । इह ते बाला रुध्यन्ते चौरा इव चारकमध्ये । इह ते बाला अभिरता वराहा इवाशुचिमध्ये । इह ते बाला अध्यवसिताः कुक्कुरा इवास्थिकरङ्कमध्ये । इह ते बालाः प्रपतिता दीपशिखास्विव पतंगाः । इह ते बाला बध्यन्ते कपय इव लेपेन । इह ते बालाः परिदह्यन्ते जालोत्क्षिप्ता इव जलजाः । इह ते बालाः परिक्रूड्यन्ते सूनाकाष्ठेष्विवोरभ्राः । इह ते बाला अवसज्जन्ते किल्बिषकारिण इव शूलाग्रे । इह ते बालाः संसीदन्ति जीर्णगजा इव पङ्के । इह ते बाला विपद्यन्ते भिन्नयानपात्र इव महासमुद्रे । इह ते बालाः प्रपतन्ते महाप्रपात इव जात्यन्धाः । इह ते बालाः पर्यादानं गच्छन्ति पातालसंधिगतमिव वारि । इह ते बाला धूमायन्ते कल्पसंक्षय इव महापृथिवी । आभिर्बाला भ्राम्यन्ते कुम्भकारकचक्रमिवाविद्धम् । इह ते बालाः परिभ्रमन्ति शैलान्तर्गता (वैद्य १५०) इव जात्यन्धाः । इह ते बाला विपरिवर्तन्ते कुर्कुरा इव शर्दूलबद्धाः । इह ते बाला म्लायन्ते ग्रीष्मकाल इव तृणवनस्पतयः । इह ते बालाः परिहीयन्ते शशीव कृष्णपक्षे । आभिर्बाला भक्ष्यन्ते गरुडेनेव पन्नगाः । आभिर्बाला ग्रस्यन्ते महामकरेणेव पोतः । आभिर्बाला लुप्यन्ते चोरसंघेनेव सार्थः । आभिर्बाला भिद्यन्ते मारुतेनेव शालाः । आभिर्बाला हन्यन्ते दृष्टीविषैरिव जन्तवः । आस्वादसंज्ञिनो बालाः क्षण्यन्ते मधुदिग्धाभिरिव क्षुरधाराभिर्बालजातीयाः । आभिर्बाला उह्यन्ते दारुस्कन्धा इव जलौघैः । आभिर्बालाः क्रीडन्ति दारका इव स्वमूत्रपुरीषैः । आभिर्बाला आवर्त्यन्ते ऽङ्कुशेनेव गजाः । आभिर्बाला बध्यन्ते धूर्तकैरिव बालजातीयाः । इह ते बालाः कुशलमूलानि क्षपयन्ति द्यताभिरता इव धनम् । आभिर्बाला भक्ष्यन्ते राक्षसीभिरिव वणिजाः । इत्येभिर्द्वात्रिंशताकारैर्बोधिसत्त्वो ऽन्तःपुरं परितुलयित्वा काये ऽशुभसंज्ञां विचारयन् प्रतिकूलसंज्ञामुपसंहरन् जुगुप्ससंज्ञामुत्पादयन् स्वकायं प्रतिविभावयन् कायस्यादीनवं संपश्यन् कायात्कायाभिनिवेशमुच्चारयन् शुभसंज्ञां विभावयन् अशुभसंज्ञामवक्रामयन् अधः पादतलाभ्यां यावदूर्ध्वं मस्तकपर्यन्तं पश्यति स्म अशुचिसमुत्थितमशुचिसंभवमशुचिस्रवं नित्यम् । तस्यां च वेलायामिमां गाथामभाषत - कर्मक्षेत्ररुहं तृषासलिलजं सत्कायसंज्ञीकृतं अश्रुस्वेदकफार्द्रमूत्रविकृतं शोणीतबिन्द्वाकुलम् । बस्तीपूयवसासमस्तकरसैः पूर्णं तथा किल्बिषैः नित्यप्रस्रवितं ह्यमेध्य सकलं दुर्गन्ध नानाविधम् ॥ १५.२८ ॥

// atha bodhasattvo 'nena punarapi dharmālokamukhenāntaḥpuraṃ pratyavekṣamāṇo mahākaruṇāparidevitena sattvān paridevate sma - iha te bālā hanyante āghātana iva vadhyāḥ / iha te bālā rajyante citraghaṭeṣvivāmedhyaparipūrṇeṣvavidvāṃsaḥ / iha te bālā majjanti gajā iva vārimadhye / iha te bālā rudhyante caurā iva cārakamadhye / iha te bālā abhiratā varāhā ivāśucimadhye / iha te bālā adhyavasitāḥ kukkurā ivāsthikaraṅkamadhye / iha te bālāḥ prapatitā dīpaśikhāsviva pataṃgāḥ / iha te bālā badhyante kapaya iva lepena / iha te bālāḥ paridahyante jālotkṣiptā iva jalajāḥ / iha te bālāḥ parikrūḍyante sūnākāṣṭheṣvivorabhrāḥ / iha te bālā avasajjante kilbiṣakāriṇa iva śūlāgre / iha te bālāḥ saṃsīdanti jīrṇagajā iva paṅke / iha te bālā vipadyante bhinnayānapātra iva mahāsamudre / iha te bālāḥ prapatante mahāprapāta iva jātyandhāḥ / iha te bālāḥ paryādānaṃ gacchanti pātālasaṃdhigatamiva vāri / iha te bālā dhūmāyante kalpasaṃkṣaya iva mahāpṛthivī / ābhirbālā bhrāmyante kumbhakārakacakramivāviddham / iha te bālāḥ paribhramanti śailāntargatā (vaidya 150) iva jātyandhāḥ / iha te bālā viparivartante kurkurā iva śardūlabaddhāḥ / iha te bālā mlāyante grīṣmakāla iva tṛṇavanaspatayaḥ / iha te bālāḥ parihīyante śaśīva kṛṣṇapakṣe / ābhirbālā bhakṣyante garuḍeneva pannagāḥ / ābhirbālā grasyante mahāmakareṇeva potaḥ / ābhirbālā lupyante corasaṃgheneva sārthaḥ / ābhirbālā bhidyante māruteneva śālāḥ / ābhirbālā hanyante dṛṣṭīviṣairiva jantavaḥ / āsvādasaṃjñino bālāḥ kṣaṇyante madhudigdhābhiriva kṣuradhārābhirbālajātīyāḥ / ābhirbālā uhyante dāruskandhā iva jalaughaiḥ / ābhirbālāḥ krīḍanti dārakā iva svamūtrapurīṣaiḥ / ābhirbālā āvartyante 'ṅkuśeneva gajāḥ / ābhirbālā badhyante dhūrtakairiva bālajātīyāḥ / iha te bālāḥ kuśalamūlāni kṣapayanti dyatābhiratā iva dhanam / ābhirbālā bhakṣyante rākṣasībhiriva vaṇijāḥ / ityebhirdvātriṃśatākārairbodhisattvo 'ntaḥpuraṃ paritulayitvā kāye 'śubhasaṃjñāṃ vicārayan pratikūlasaṃjñāmupasaṃharan jugupsasaṃjñāmutpādayan svakāyaṃ prativibhāvayan kāyasyādīnavaṃ saṃpaśyan kāyātkāyābhiniveśamuccārayan śubhasaṃjñāṃ vibhāvayan aśubhasaṃjñāmavakrāmayan adhaḥ pādatalābhyāṃ yāvadūrdhvaṃ mastakaparyantaṃ paśyati sma aśucisamutthitamaśucisaṃbhavamaśucisravaṃ nityam / tasyāṃ ca velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣata - karmakṣetraruhaṃ tṛṣāsalilajaṃ satkāyasaṃjñīkṛtaṃ aśrusvedakaphārdramūtravikṛtaṃ śoṇītabindvākulam / bastīpūyavasāsamastakarasaiḥ pūrṇaṃ tathā kilbiṣaiḥ nityaprasravitaṃ hyamedhya sakalaṃ durgandha nānāvidham (15.28)

।। अस्थीदन्तसकेशरोमविकृतं चर्मावृतं लोमशं अन्तःप्लीहयकृद्वपोष्णरसनैरेभिश्चितं दुर्बलैः । मज्जास्नायुनिबद्धयन्त्रसदृशं मांसेन शोभीकृतं नानाव्याधिप्रकीर्णशोककलिलं क्षुत्तर्षसंपीडितम् । जन्तूनां निलयं अनेकसुषिरं मृत्युं जरां चाश्रितं दृष्ट्वा को हि विचक्षणो रिपुनिभं मन्ये शरीरं स्वकम् ॥ १५.२९ ॥

// asthīdantasakeśaromavikṛtaṃ carmāvṛtaṃ lomaśaṃ antaḥplīhayakṛdvapoṣṇarasanairebhiścitaṃ durbalaiḥ / majjāsnāyunibaddhayantrasadṛśaṃ māṃsena śobhīkṛtaṃ nānāvyādhiprakīrṇaśokakalilaṃ kṣuttarṣasaṃpīḍitam / jantūnāṃ nilayaṃ anekasuṣiraṃ mṛtyuṃ jarāṃ cāśritaṃ dṛṣṭvā ko hi vicakṣaṇo ripunibhaṃ manye śarīraṃ svakam (15.29)

।। एवं च बोधिसत्त्वः काये कायानुगतया स्मृत्या विहरति स्म ।। गगनतलगताश्च देवपुत्रा धर्मचारिणं देवपुत्रमेवमाहुः - किमिदं मार्षाः? सिद्धार्थो विलम्बते ऽन्तःपुरं चावलोकयति स्म । तं चोदपर्शयति चित्तं चोद्वेजयति । भूयश्चक्षुर्निवेशयति । अथवा जवजलनिधिगम्भीरो ऽयम्, न शक्यमस्य प्रमाणं ग्रहीतुम् । अथवा असङ्गस्य मा खलु विषये सज्जते मनः । मा खल्वमरैरसंचोदितो विस्मरति पूर्वप्रतिज्ञामिति ।। धर्मचार्याह - किमेवं कथयत? ननु यूयमस्य प्रत्यक्षपूवेमव बोधाय चरतस्तथाविधा निःसङ्गताभूत् । नैष्क्रम्यत्यागे च किमङ्ग पुनरेतर्हि चरमभवावस्थितस्य सङ्गो भविष्यति? अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वः कृतनिश्चयः संवेजितमानसो व्यवसितबुद्धिः सलीलमविलम्बितं पर्यङ्कादवतीर्य सङ्गीतिप्रासादे पूर्वाभिमुखः स्थित्वा दक्षिणेन पाणिना रत्नजालिकामवनाम्य प्रासादकोटीगतो दशनखकृतकरपुटो भूत्वा सर्वबुद्धान् समन्वाहृत्य सर्वबुद्धेभ्यश्च नमस्कारं कृत्वा गगनतलमवलोकयति स्म । सो ऽद्राक्षीद् गगनतलगतममराधिपतिं दशशतनयनं देवशतसहस्रपरिवृतं पुष्पधूपगन्धमाल्यविलेपनचूर्णचीवरछत्रध्वजपताकावतंसकरत्न - हारदामपरिगृहीतमवनतकायं बोधिसत्त्वं नमस्यमानं स्थितम् । चतुरश्च लोकपालान् यक्षराक्षसगन्धर्वभुजगगणसंपरिवृतान् संनद्धदृढवर्मितकवचितान् असिधनुशरशक्तितोमरत्रिशूलहस्तान् सलीलं मणिमुकुटविलम्बितचूडान् बोधिसत्त्वं नमस्यमानान् स्थितान् पश्यति स्म । चन्द्रसूर्यावति देवपुत्रौ वामदक्षिणयोः पार्श्वयोः स्थितावपश्यत् । पुष्यश्च नक्षत्राधिपतिरुपस्थितो ऽभूत् । अर्धरात्रिं च समयं संप्राप्तम् । दृष्ट्वा च बोधिसत्त्वश्छन्दकमामन्त्रयते स्म - छन्दका चपलु मा विलम्बहे अश्वराज दद मे अलंकृतम् । सर्वसिद्धि मम एति मङ्गला अर्थसिद्धि ध्रुवमद्य भेष्यते ॥ १५.३० ॥

// evaṃ ca bodhisattvaḥ kāye kāyānugatayā smṛtyā viharati sma // gaganatalagatāśca devaputrā dharmacāriṇaṃ devaputramevamāhuḥ - kimidaṃ mārṣāḥ? siddhārtho vilambate 'ntaḥpuraṃ cāvalokayati sma / taṃ codaparśayati cittaṃ codvejayati / bhūyaścakṣurniveśayati / athavā javajalanidhigambhīro 'yam, na śakyamasya pramāṇaṃ grahītum / athavā asaṅgasya mā khalu viṣaye sajjate manaḥ / mā khalvamarairasaṃcodito vismarati pūrvapratijñāmiti // dharmacāryāha - kimevaṃ kathayata? nanu yūyamasya pratyakṣapūvemava bodhāya caratastathāvidhā niḥsaṅgatābhūt / naiṣkramyatyāge ca kimaṅga punaretarhi caramabhavāvasthitasya saṅgo bhaviṣyati? atha khalu bhikṣavo bodhisattvaḥ kṛtaniścayaḥ saṃvejitamānaso vyavasitabuddhiḥ salīlamavilambitaṃ paryaṅkādavatīrya saṅgītiprāsāde pūrvābhimukhaḥ sthitvā dakṣiṇena pāṇinā ratnajālikāmavanāmya prāsādakoṭīgato daśanakhakṛtakarapuṭo bhūtvā sarvabuddhān samanvāhṛtya sarvabuddhebhyaśca namaskāraṃ kṛtvā gaganatalamavalokayati sma / so 'drākṣīd gaganatalagatamamarādhipatiṃ daśaśatanayanaṃ devaśatasahasraparivṛtaṃ puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvarachatradhvajapatākāvataṃsakaratna - hāradāmaparigṛhītamavanatakāyaṃ bodhisattvaṃ namasyamānaṃ sthitam / caturaśca lokapālān yakṣarākṣasagandharvabhujagagaṇasaṃparivṛtān saṃnaddhadṛḍhavarmitakavacitān asidhanuśaraśaktitomaratriśūlahastān salīlaṃ maṇimukuṭavilambitacūḍān bodhisattvaṃ namasyamānān sthitān paśyati sma / candrasūryāvati devaputrau vāmadakṣiṇayoḥ pārśvayoḥ sthitāvapaśyat / puṣyaśca nakṣatrādhipatirupasthito 'bhūt / ardharātriṃ ca samayaṃ saṃprāptam / dṛṣṭvā ca bodhisattvaśchandakamāmantrayate sma - chandakā capalu mā vilambahe aśvarāja dada me alaṃkṛtam / sarvasiddhi mama eti maṅgalā arthasiddhi dhruvamadya bheṣyate (15.30)

।। अथ छन्दक इदं वचनं श्रुत्वा उद्विग्नमना एवमाह - क्व गमिष्यसे विकसितभ्रू कमलदल शुभलोचन नृपसिंह शरदिन्दुपूर्ण कुमुदशशाङ्कमुदिता ॥ १५.३१ ॥

// atha chandaka idaṃ vacanaṃ śrutvā udvignamanā evamāha - kva gamiṣyase vikasitabhrū kamaladala śubhalocana nṛpasiṃha śaradindupūrṇa kumudaśaśāṅkamuditā (15.31)

।। नवनलिनकोमलविबुद्धपद्मवदना हाटकसुधान्तरवितरुणविमलशशितेज । धृतहुतार्चिरग्निमणिविद्युतत्प्रभोज्ज्वलिततेजो । वारणमत्तलीलगजगामि । गोवृषमृगेन्द्रहंसक्रम सुक्रमा सुचरणा ॥ १५.३२ ॥

// navanalinakomalavibuddhapadmavadanā hāṭakasudhāntaravitaruṇavimalaśaśiteja / dhṛtahutārciragnimaṇividyutatprabhojjvalitatejo / vāraṇamattalīlagajagāmi / govṛṣamṛgendrahaṃsakrama sukramā sucaraṇā (15.32)

।। बोधिसत्त्व आह - छन्दक यस्य अर्थिं मयि पूर्व त्यक्त करचरणनयन । तथ उत्तमाङ्ग तनय भार्य प्रियाश्च राज्यधनकनकवसन । रत्नपूर्ण गज तुरगानिलजववेग विक्रमबलाः ॥ १५.३४ ॥

// bodhisattva āha - chandaka yasya arthiṃ mayi pūrva tyakta karacaraṇanayana / tatha uttamāṅga tanaya bhārya priyāśca rājyadhanakanakavasana / ratnapūrṇa gaja turagānilajavavega vikramabalāḥ (15.34)

।। शीलु मि रक्षि क्षान्ति परिभावि वीर्यबलध्यानप्रज्ञानिरतश्चास्मि बहुकल्पकोटिनयुता । किं तु स्पृशित्व बोधिशिवशान्तिम् जरामरणपञ्जरनिरष्टसत्त्वपरिमोचनस्य समयो ऽद्युपस्थितु मम ॥ १५.३५ ॥

// śīlu mi rakṣi kṣānti paribhāvi vīryabaladhyānaprajñānirataścāsmi bahukalpakoṭinayutā / kiṃ tu spṛśitva bodhiśivaśāntim jarāmaraṇapañjaraniraṣṭasattvaparimocanasya samayo 'dyupasthitu mama (15.35)

।। छन्दक आह - श्रुतं मया आर्यपुत्र यथा त्वं जातमात्र एव नैमित्तिकानां ब्राह्मणानामुपनामितो दर्शनाय । तैश्चासि राज्ञः शुद्धोदनस्याग्रतो व्याकृतः - देव वृद्धिस्ते राजकुलस्य । आह - किमिति? ते आहुः - अयं कुमारः शतपुण्यलक्षणो जातस्तवा आत्मज पुण्यतेजितः । च चक्रवर्ती चतुद्वीपईश्वरो भविष्यति सप्तधनैरुपेतः ॥ १५.३६ ॥

// chandaka āha - śrutaṃ mayā āryaputra yathā tvaṃ jātamātra eva naimittikānāṃ brāhmaṇānāmupanāmito darśanāya / taiścāsi rājñaḥ śuddhodanasyāgrato vyākṛtaḥ - deva vṛddhiste rājakulasya / āha - kimiti? te āhuḥ - ayaṃ kumāraḥ śatapuṇyalakṣaṇo jātastavā ātmaja puṇyatejitaḥ / ca cakravartī catudvīpaīśvaro bhaviṣyati saptadhanairupetaḥ (15.36)

।। स चेत्पुनर्लोकमवेक्ष्य दुःखितं विजह्यमान्तःपुरि निष्क्रमिष्यति । अवाप्य बोधिं अजरामरं पदं तर्पेष्यते धर्मजलैरिमां प्रजाम् ॥ १५.३७ ॥

// sa cetpunarlokamavekṣya duḥkhitaṃ vijahyamāntaḥpuri niṣkramiṣyati / avāpya bodhiṃ ajarāmaraṃ padaṃ tarpeṣyate dharmajalairimāṃ prajām (15.37)

।। हन्त आर्यपुत्र अस्ति तावदेव तद्व्याकरणं नेदं नास्ति । किं तु शृणु तावन्ममार्थकामस्य वचनम् । आह - किमिति । अह - देव यस्यार्थे इह केचिदनेकविधानि व्रततपांस्यारभन्ते ऽजिनजटामकुटचीवरवल्कलधरा दीर्घनखकेशस्मश्रु च, अनेकविधानि कायस्यातापनपरितापनानि समुत्सहन्ते । तीव्रं च व्रततपमारभन्ते । किमिति? वयं देवमनुष्यसंपत्तिं प्रतिलभेमहीति । सा च संपत्त्वयार्यपुत्र प्रतिलब्धा । इदं च राज्यमृद्धं च स्फीतं च क्षेमं सुभिक्षं रमणीयमाकीर्णबहुजनमनुष्यम् । इमानि चोद्यानानि वरप्रवराणि नानाविधपुष्पफलमण्डितानि नानाशकुनिगणनिकूजितानि । पुष्करिण्यश्चोत्पलपद्मकुमुदपुण्डरीकोपशोभिता हंसमयूरकोकिलचक्रवाकक्रोञ्चसारसनिकूजिताः पुष्पितसहकाराशोकचम्पककुरबकतिलककेशरादिनानाद्रुमतीरोपरिबद्धा नानारत्नवृक्षवाटिकासमलंकृता अष्टापदविनिबद्धा रत्नवेदिकापरिवृता रत्नजालसंछन्ना यथर्तुकालपरिभोगा ग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्तसुखसंवासाः । इमे च शरदभ्रनिभाः कैलासपर्वतसदृशा महाप्रासादा वैजयन्तसमा धर्मसुधर्मक्षेमसमा शोकविगतप्रभृतयो वितर्दिनिर्यूहतोरणगवाक्षहर्म्यकूटागारप्रासादतलसमलंकृता रत्नकिङ्किणीजालसमीरिताः । इदं चार्यपुत्र अन्तःपुरं तुणवपणववीणावेणुसंपताडावचराकिम्पलनकुलसुघोषकमृदङ्गपटहनृत्यगीतवादित्रसंगीतिसंप्रयोगसुशिक्षितं हास्यलास्यक्रीडितरमितसुखिलमधुरोपचारम् । त्वं च देव युवा अनभिक्रान्तयौवनो नवो दहरस्तरुणः कोमलशरीरः शिशुः कृष्णकेशः । (वैद्य १५३) अविक्रीडितः कामैः । अभिरमस्व तावदमराधिपतिरिव दशशतनयनस्त्रिदशाधिपतिः । ततः पश्चाद् वृद्धीभूता अभिनिष्क्रमिष्यामः । तस्यां च वेलायामिमां गाथामभाषत - रमतां च रतिविधिज्ञां अमराधिपतिर्यथा त्रिदशलोके । पश्चाद्वृद्धीभूता व्रततपसं आरभिष्यामः ॥ १५.३९ ॥

// hanta āryaputra asti tāvadeva tadvyākaraṇaṃ nedaṃ nāsti / kiṃ tu śṛṇu tāvanmamārthakāmasya vacanam / āha - kimiti / aha - deva yasyārthe iha kecidanekavidhāni vratatapāṃsyārabhante 'jinajaṭāmakuṭacīvaravalkaladharā dīrghanakhakeśasmaśru ca, anekavidhāni kāyasyātāpanaparitāpanāni samutsahante / tīvraṃ ca vratatapamārabhante / kimiti? vayaṃ devamanuṣyasaṃpattiṃ pratilabhemahīti / sā ca saṃpattvayāryaputra pratilabdhā / idaṃ ca rājyamṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ subhikṣaṃ ramaṇīyamākīrṇabahujanamanuṣyam / imāni codyānāni varapravarāṇi nānāvidhapuṣpaphalamaṇḍitāni nānāśakunigaṇanikūjitāni / puṣkariṇyaścotpalapadmakumudapuṇḍarīkopaśobhitā haṃsamayūrakokilacakravākakroñcasārasanikūjitāḥ puṣpitasahakārāśokacampakakurabakatilakakeśarādinānādrumatīroparibaddhā nānāratnavṛkṣavāṭikāsamalaṃkṛtā aṣṭāpadavinibaddhā ratnavedikāparivṛtā ratnajālasaṃchannā yathartukālaparibhogā grīṣmavarṣāśaraddhemantasukhasaṃvāsāḥ / ime ca śaradabhranibhāḥ kailāsaparvatasadṛśā mahāprāsādā vaijayantasamā dharmasudharmakṣemasamā śokavigataprabhṛtayo vitardiniryūhatoraṇagavākṣaharmyakūṭāgāraprāsādatalasamalaṃkṛtā ratnakiṅkiṇījālasamīritāḥ / idaṃ cāryaputra antaḥpuraṃ tuṇavapaṇavavīṇāveṇusaṃpatāḍāvacarākimpalanakulasughoṣakamṛdaṅgapaṭahanṛtyagītavāditrasaṃgītisaṃprayogasuśikṣitaṃ hāsyalāsyakrīḍitaramitasukhilamadhuropacāram / tvaṃ ca deva yuvā anabhikrāntayauvano navo daharastaruṇaḥ komalaśarīraḥ śiśuḥ kṛṣṇakeśaḥ / (vaidya 153) avikrīḍitaḥ kāmaiḥ / abhiramasva tāvadamarādhipatiriva daśaśatanayanastridaśādhipatiḥ / tataḥ paścād vṛddhībhūtā abhiniṣkramiṣyāmaḥ / tasyāṃ ca velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣata - ramatāṃ ca ratividhijñāṃ amarādhipatiryathā tridaśaloke / paścādvṛddhībhūtā vratatapasaṃ ārabhiṣyāmaḥ (15.39)

।। बोधिसत्त्व आह - अलं छन्दक । अनित्याः खल्वेते कामा अध्रुवा अशाश्वता विपरिणामधर्माणः प्रद्रुताश्चपला गिरिनदीवेगतुल्याः । अवश्यायबिन्दुवदचिरस्थायिन उल्लापना रिक्तमुष्टिवदसाराः कदलीस्कन्धवद्दुर्बला आमभाजनवद्भेदनात्मकाः शरदभ्रनिभाः क्षणाद्भूत्वा न भवन्ति । अचिरस्थायिनो विद्युत इव नभसि सविषभोजनमिव परिणामदुःखा मालुतालतेवासुखदा अभिलिखिता बालबुद्धिभिरुदकबुद्बुदोपमाः क्षिप्रं विपरिणामधर्माणः । मायामरीचिसदृशाः संज्ञाविपर्याससमुत्थिताः । मायासदृशाश्चित्तविपर्यासविधापिताः । स्वप्नसदृशा दृष्टिविपर्यासपरिग्रहयोगेनातृप्तिकराः । सागर इव दुष्पूरा लवणोदक इव तृषाकराः । सर्पशिरोवद्दुःस्पर्शनीया महाप्रपातवत्परिवर्जिताः पण्डितैः । सभयाः सरणाः सादीनवः सदोषाः इति ज्ञात्वा विवर्जिताः प्राज्ञैर्विगर्हिता विद्वद्भिर्जुगुप्सिता आर्यैर्विवर्जिताः बुधैः परिगृहीता अबुधैर्निषेविता बालैः । तस्यां च वेलायामिमां गाथामभाषत - विवर्जिता सर्पशिरो यथा बुधैः विगर्हिता मीढघटो यथाशुचिः । विनाशका सर्वशुभस्य छन्दका ज्ञात्वा हि कामान्न मि जायते रति ॥ १५.४० ॥

// bodhisattva āha - alaṃ chandaka / anityāḥ khalvete kāmā adhruvā aśāśvatā vipariṇāmadharmāṇaḥ pradrutāścapalā girinadīvegatulyāḥ / avaśyāyabinduvadacirasthāyina ullāpanā riktamuṣṭivadasārāḥ kadalīskandhavaddurbalā āmabhājanavadbhedanātmakāḥ śaradabhranibhāḥ kṣaṇādbhūtvā na bhavanti / acirasthāyino vidyuta iva nabhasi saviṣabhojanamiva pariṇāmaduḥkhā mālutālatevāsukhadā abhilikhitā bālabuddhibhirudakabudbudopamāḥ kṣipraṃ vipariṇāmadharmāṇaḥ / māyāmarīcisadṛśāḥ saṃjñāviparyāsasamutthitāḥ / māyāsadṛśāścittaviparyāsavidhāpitāḥ / svapnasadṛśā dṛṣṭiviparyāsaparigrahayogenātṛptikarāḥ / sāgara iva duṣpūrā lavaṇodaka iva tṛṣākarāḥ / sarpaśirovadduḥsparśanīyā mahāprapātavatparivarjitāḥ paṇḍitaiḥ / sabhayāḥ saraṇāḥ sādīnavaḥ sadoṣāḥ iti jñātvā vivarjitāḥ prājñairvigarhitā vidvadbhirjugupsitā āryairvivarjitāḥ budhaiḥ parigṛhītā abudhairniṣevitā bālaiḥ / tasyāṃ ca velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣata - vivarjitā sarpaśiro yathā budhaiḥ vigarhitā mīḍhaghaṭo yathāśuciḥ / vināśakā sarvaśubhasya chandakā jñātvā hi kāmānna mi jāyate rati (15.40)

।। तदा छन्दकः शल्यविद्धो यथा क्रन्दमानस्ततो ऽश्रुनेत्रो दुःखी एवं वाक्यमव्रवीत् - देवा यस्यार्थि केचिदिहा तीव्र नेकविधा आरभन्ते व्रतान् अजिनजटाधर सुदीर्घकेशानखा श्मश्रुचीरास्तथा । वल्कलाधार शुष्काङ्ग नेके व्रतानाश्रिता शाकस्यामाकगर्दूलभक्षाश्च ओमूर्धकाश्चापरे गोव्रतां संश्रिताः ॥ १५.४१ ॥

// tadā chandakaḥ śalyaviddho yathā krandamānastato 'śrunetro duḥkhī evaṃ vākyamavravīt - devā yasyārthi kecidihā tīvra nekavidhā ārabhante vratān ajinajaṭādhara sudīrghakeśānakhā śmaśrucīrāstathā / valkalādhāra śuṣkāṅga neke vratānāśritā śākasyāmākagardūlabhakṣāśca omūrdhakāścāpare govratāṃ saṃśritāḥ (15.41)

।। किं तु वय भवेम श्रेष्ठा विशिष्टा जगे चक्रवर्तिवरा लोकपालास्तथा । शक्र वज्रंधरा याम देवाधिपा निर्मिता । ब्रह्मलोके च ध्यानासुखाकाङ्क्षिणः ॥ १५.४२ ॥

// kiṃ tu vaya bhavema śreṣṭhā viśiṣṭā jage cakravartivarā lokapālāstathā / śakra vajraṃdharā yāma devādhipā nirmitā / brahmaloke ca dhyānāsukhākāṅkṣiṇaḥ (15.42)

।। तदिद नरवरिष्ठ राज्यं तव स्फीतमृद्धं सुभिक्षं तथा आरामोद्यानप्रासादौच्छ्रेपितं वैजयन्तासमम् । इस्त्रिगारस्वयं वेणुवीणारवै गीतवाद्यै रती नृत्यसंगीति संयोगि संशिक्षितं भुञ्ज कामानिमान् मा व्रजा सूरता ॥ १५.४३ ॥

// tadida naravariṣṭha rājyaṃ tava sphītamṛddhaṃ subhikṣaṃ tathā ārāmodyānaprāsādaucchrepitaṃ vaijayantāsamam / istrigārasvayaṃ veṇuvīṇāravai gītavādyai ratī nṛtyasaṃgīti saṃyogi saṃśikṣitaṃ bhuñja kāmānimān mā vrajā sūratā (15.43)

।। बोधिसत्त्व आह - छन्दक शृणु यानि दुःखाशतामर्पिता पूर्वि जन्मान्तरे बन्धना रुन्धना ताडना तर्जना कामहेतोर्मया । नो च निर्विण्णभूत् संस्कृते मानसम् ॥ १५.४४ ॥

// bodhisattva āha - chandaka śṛṇu yāni duḥkhāśatāmarpitā pūrvi janmāntare bandhanā rundhanā tāḍanā tarjanā kāmahetormayā / no ca nirviṇṇabhūt saṃskṛte mānasam (15.44)

।। प्रमदवशगतं च मोहाकुलं दृष्टिजालावृतं अन्धभूतं पुरा । आत्मसंज्ञाग्रहाकारका वेदनावीतिवृत्ता इमे धर्म अज्ञानतः ॥ १५.४५ ॥

// pramadavaśagataṃ ca mohākulaṃ dṛṣṭijālāvṛtaṃ andhabhūtaṃ purā / ātmasaṃjñāgrahākārakā vedanāvītivṛttā ime dharma ajñānataḥ (15.45)

।। संभूता चपलचल ऽनित्य मेघैः समा विद्युभिः सदृशाः । ओसबिन्दूपमा रिक्ततुच्छा असारा अनात्मा च शून्यस्वभावा इमे सर्वशः ॥ १५.४६ ॥

// saṃbhūtā capalacala 'nitya meghaiḥ samā vidyubhiḥ sadṛśāḥ / osabindūpamā riktatucchā asārā anātmā ca śūnyasvabhāvā ime sarvaśaḥ (15.46)

।। न च मम विषयेषु संरज्यते मानसं देहि मे छन्दका कण्ठकालंकृतं अश्वराजोत्तमम् । पूर्ण मे मङ्गला ये पुरा चिन्तिता भेष्यि सर्वाभिभू सर्वधर्मेश्वरो धर्मराजो मुनिः ॥ १५.४६ ॥

// na ca mama viṣayeṣu saṃrajyate mānasaṃ dehi me chandakā kaṇṭhakālaṃkṛtaṃ aśvarājottamam / pūrṇa me maṅgalā ye purā cintitā bheṣyi sarvābhibhū sarvadharmeśvaro dharmarājo muniḥ (15.46)

।। छन्दक आह - इमां विबुद्धाम्बुजपत्रलोचनां विचित्रहारां मणिरत्नभूषिताम् । घनप्रमुक्तामिव विद्युतां नभे नोपेक्षसे शयनगतां विरोचतीम् ॥ १५.४८ ॥

// chandaka āha - imāṃ vibuddhāmbujapatralocanāṃ vicitrahārāṃ maṇiratnabhūṣitām / ghanapramuktāmiva vidyutāṃ nabhe nopekṣase śayanagatāṃ virocatīm (15.48)

।। इमांश्च वेणून् पणवां सुघोषकां मृदङ्गवंशांश्च संगीतवादिताम् । चकोरसोरां कलविङ्कनादितां यथालयं किन्नरिणां विहास्यसे ॥ १५.४९ ॥

// imāṃśca veṇūn paṇavāṃ sughoṣakāṃ mṛdaṅgavaṃśāṃśca saṃgītavāditām / cakorasorāṃ kalaviṅkanāditāṃ yathālayaṃ kinnariṇāṃ vihāsyase (15.49)

।। सुमनोत्पलां वार्षिकचम्पकांस्तथा सुगन्धमालां गुणपुष्पसंचयाम् । कालागुरूनुत्तमगन्धधूपनां नोपेक्षसे ताननुलेपनान् वरान् ॥ १५.५० ॥

// sumanotpalāṃ vārṣikacampakāṃstathā sugandhamālāṃ guṇapuṣpasaṃcayām / kālāgurūnuttamagandhadhūpanāṃ nopekṣase tānanulepanān varān (15.50)

।। सुगन्धगन्धांश्च रसां प्रणीतां सुसाधितां व्यञ्जनभोजनांस्तथा । सशर्करां पानरसां सुसंस्कृतां नोपेक्षसे देव कहिं गमिष्यसि ॥ १५.५१ ॥

// sugandhagandhāṃśca rasāṃ praṇītāṃ susādhitāṃ vyañjanabhojanāṃstathā / saśarkarāṃ pānarasāṃ susaṃskṛtāṃ nopekṣase deva kahiṃ gamiṣyasi (15.51)

।। शीते च उष्णाननुलेपनाम्बरां उष्णे च तानुरगसारचन्दनां । तां काशिकावस्त्रवराम्बरां शुभां नोपेक्षसे देव कहिं गमिष्यसि ॥ १५.५२ ॥

// śīte ca uṣṇānanulepanāmbarāṃ uṣṇe ca tānuragasāracandanāṃ / tāṃ kāśikāvastravarāmbarāṃ śubhāṃ nopekṣase deva kahiṃ gamiṣyasi (15.52)

।। इमे च ते (देव) कामगुणा हि पञ्च समृद्ध देवेष्विव देवतानाम् । रमस्व तावद्रतिसौख्यअन्वितः ततो वनं यास्यति शाक्यपुङ्गवः ॥ १५.५३ ॥

// ime ca te (deva) kāmaguṇā hi pañca samṛddha deveṣviva devatānām / ramasva tāvadratisaukhyaanvitaḥ tato vanaṃ yāsyati śākyapuṅgavaḥ (15.53)

।। बोधिसत्त्व आह - अपरिमितानन्त कल्पा मया छन्दका भुक्त कामानि रूपाश्च शब्दाश्च गन्धा रसा स्पर्श नानाविधा । दिव्य ये मानुषा नो च तृप्तीरभूत् । नृपतिवरसुतेन ऐश्वर्य कारापितं चातुद्वीपे यदा राज भूच्चक्रवर्ती समन्वागतः सप्तभी रत्नभिः इस्त्रिगारस्य मध्ये गतः । त्रिदशपतिसुयामदेवाधिपत्यं च कारापितं येभ्यश्चाहं च्यवित्वा इहाभ्यागतो निर्मितो निर्मितेषु मानो आत्मिका च श्रिया उत्तमा । भुक्त पूर्वे मया । सुरपुरि वशवर्ति मारेश्वत्वं च कारापितं भुक्त कामाः समृद्धा वरा नो च तृप्तीभूत् । किं पुनो अद्य मां हीनसंसेवतस्तृप्ति गच्छेदहं स्थानमेतन्न संविद्यते ॥ १५.५४ ॥

// bodhisattva āha - aparimitānanta kalpā mayā chandakā bhukta kāmāni rūpāśca śabdāśca gandhā rasā sparśa nānāvidhā / divya ye mānuṣā no ca tṛptīrabhūt / nṛpativarasutena aiśvarya kārāpitaṃ cātudvīpe yadā rāja bhūccakravartī samanvāgataḥ saptabhī ratnabhiḥ istrigārasya madhye gataḥ / tridaśapatisuyāmadevādhipatyaṃ ca kārāpitaṃ yebhyaścāhaṃ cyavitvā ihābhyāgato nirmito nirmiteṣu māno ātmikā ca śriyā uttamā / bhukta pūrve mayā / surapuri vaśavarti māreśvatvaṃ ca kārāpitaṃ bhukta kāmāḥ samṛddhā varā no ca tṛptībhūt / kiṃ puno adya māṃ hīnasaṃsevatastṛpti gacchedahaṃ sthānametanna saṃvidyate (15.54)

।। अपि च - इमु जंग अपेक्षाम्यहं छन्दका दुःखितं शोककान्तारसंसारमध्ये स्थितम् । क्लेशव्यालाकुले उह्यमानं सदा । अशरणमपरायणं मोहविद्यान्धकारे जराव्याधिमृत्यूभयैः पीडितम् । जन्मदुःखैः समभ्याहतं व्याहतं शत्रुभिः । अहमिह समुदानिया धर्मनावं महात्यागशीलव्रतक्षान्तिवीर्याबलां दारुसंभारसंघातितां सारमध्याशयैर्वज्रकैः संगृहीतां दृढाम् । स्वयमहमभिरुह्य नावामिमात्मानो ऽवतीर्य संसारओघे अहं तारयिष्ये अनन्तं जगत् । शोकसंसारकान्ताररोषोर्मिरागग्रहावर्तवैराकुले दुस्तरे । एव चित्तं मम ॥ १५.५५ ॥

// api ca - imu jaṃga apekṣāmyahaṃ chandakā duḥkhitaṃ śokakāntārasaṃsāramadhye sthitam / kleśavyālākule uhyamānaṃ sadā / aśaraṇamaparāyaṇaṃ mohavidyāndhakāre jarāvyādhimṛtyūbhayaiḥ pīḍitam / janmaduḥkhaiḥ samabhyāhataṃ vyāhataṃ śatrubhiḥ / ahamiha samudāniyā dharmanāvaṃ mahātyāgaśīlavratakṣāntivīryābalāṃ dārusaṃbhārasaṃghātitāṃ sāramadhyāśayairvajrakaiḥ saṃgṛhītāṃ dṛḍhām / svayamahamabhiruhya nāvāmimātmāno 'vatīrya saṃsāraoghe ahaṃ tārayiṣye anantaṃ jagat / śokasaṃsārakāntāraroṣormirāgagrahāvartavairākule dustare / eva cittaṃ mama (15.55)

।। तदात्मनोत्तीर्य इदं भवार्णवं सवैरदृष्टिग्रहक्लेशराक्षसम् । स्वयं तरित्वा च अनन्तकं जगत् स्थले स्थपेष्ये अजरामरे शिवे ॥ १५.५६ ॥

// tadātmanottīrya idaṃ bhavārṇavaṃ savairadṛṣṭigrahakleśarākṣasam / svayaṃ taritvā ca anantakaṃ jagat sthale sthapeṣye ajarāmare śive (15.56)

।। तदा छन्दको भूयस्या मात्रया प्ररुदन्नेवमाह - देव एष व्यवसायस्य निश्चयः? बोधिसत्त्व आह - शृणु छन्दक मह्य निश्चयं मोक्षसत्त्वार्थ हितार्थमुद्यतम् । अचलाचलमव्ययं दृढं मेरुराजेव यथा सुदुश्चलम् ॥ १५.५७ ॥

// tadā chandako bhūyasyā mātrayā prarudannevamāha - deva eṣa vyavasāyasya niścayaḥ? bodhisattva āha - śṛṇu chandaka mahya niścayaṃ mokṣasattvārtha hitārthamudyatam / acalācalamavyayaṃ dṛḍhaṃ merurājeva yathā suduścalam (15.57)

।। छन्दक आह - कीदृश आर्यपुत्रस्य निश्चयः? बोधिसत्त्व आह - वज्राशनिः परशुशक्तिशराश्च वर्षे विद्युत्प्रतानज्वलितः क्वथितं च लोहम् । आदीप्तशैलशिखरा प्रपतेयु मूर्ध्नि नैवा अहं पुन जनेय गृहाभिलाषम् ॥ १५.५८ ॥

// chandaka āha - kīdṛśa āryaputrasya niścayaḥ? bodhisattva āha - vajrāśaniḥ paraśuśaktiśarāśca varṣe vidyutpratānajvalitaḥ kvathitaṃ ca loham / ādīptaśailaśikharā prapateyu mūrdhni naivā ahaṃ puna janeya gṛhābhilāṣam (15.58)

।। तदा अमर नभगताः किलकिला मुञ्चिषु कुसुमवृष्टिः । जय हे परममतिधरा जगति अभयदायका नाथ ॥ १५.५९ ॥

// tadā amara nabhagatāḥ kilakilā muñciṣu kusumavṛṣṭiḥ / jaya he paramamatidharā jagati abhayadāyakā nātha (15.59)

।। न रज्यते पुरुषवरस्य मानसं नभो यथा तमरजधूमकेतुभिः । न लिप्यते विषयसुखेषु निर्मलो जले यथा नवनलिनं समुद्भवम् ॥ १५.५९ ॥

// na rajyate puruṣavarasya mānasaṃ nabho yathā tamarajadhūmaketubhiḥ / na lipyate viṣayasukheṣu nirmalo jale yathā navanalinaṃ samudbhavam (15.59)

।। अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वस्य निश्चयं विदित्वा शान्तमतिश्च देवपुत्रो ललितव्यूहश्च देवपुत्रः कपिलवस्तुनि महानगरे सर्वस्त्रीपुरुषदारकदारिकानामपस्वापनमकुरुताम्, सर्वशब्दांश्चान्तर्धापयामासतुः ।। अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वः सर्वं नगरजनं प्रसुप्तं विदित्वा अर्धरात्रिसमयं चोपस्थितं ज्ञात्वा पुष्यं च नक्षत्राधिपतिं युक्तं ज्ञात्वा सांप्रतं निष्क्रमणकाल इति ज्ञात्वा छन्दकमामन्त्रयते स्म - छन्दक मां मेदानीं खेदय । प्रयच्छ मे कण्ठकं समलंकृत्य, मा च विलम्बिष्ठाः ।। समनन्तरोदाहृता च बोधिसत्त्वेनेयं वाक् । अथ तत्क्षणमेव चत्वारो लोकपाला बोधिसत्त्वस्य वचनमुपश्रुत्य स्वकस्वकानि च भवनानि गत्वा बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे स्वैः स्वैर्व्यूहैस्त्वरितं त्वरितं पुनरपि कपिलवस्तुमहानगरमागच्छन्ति स्म ।। तत्र धृतराष्ट्रो महाराजो गन्धर्वाधिपतिः पूर्वस्या दिश आगतो ऽभूत् सार्धमनेकैर्गन्धर्वकोटिनियुतशतसहस्रैर्नानातूर्यसंगीतिसंप्रवादितेन । आगत्य च कपिलवस्तुमहानगरं प्रदक्षिणीकृत्य यथागतः पूर्वां दिशमुपनिश्रित्यास्थात् बोधिसत्त्वं नमस्यमानः ।। दक्षिणस्या दिशो विरूढको महाराजो ऽभ्यागतो ऽभूत् सार्धमनेकैः कुम्भाण्डकोटिनियुतशतसहस्रैर्नानामुक्ताहारपाणिप्रलम्बितैर्नानामणिरत्नपरिगृहीतैर्विविध - गन्धोदकपूर्णघटपरिगृहीतैः । आगत्य च कपिलवस्तुमहानगरं प्रदक्षिणीकृत्य यथागत एव दक्षिणां दिशमुपनिश्रित्यास्थात् बोधिसत्त्वं नमस्यमानः ।। पश्चिमाया दिशो विरूपाक्षो महाराज आगतो ऽभूत् सार्धमनेकैर्नागकोटिनियुतशतसहस्रैर्नानामुक्ताहारपाणिप्रलम्बितैर्नानामणिरत्नपरिगृहीतैर्गन्ध - चूर्णपुष्पवर्षमेघसमुत्थितैश्च मृदुभिः सुगन्धिभिर्नानावातैः प्रवायद्भिः । आगत्य च कपिलवस्तुमहानगरं प्रदक्षिणीकृत्य यथागत एव पश्चिमां दिशमुपनिश्रित्यास्थात् बोधिसत्त्वं नमस्यमानः ।। उत्तरस्या दिशः कुबेरो महाराज आगतो ऽभूत् सार्धमनेकैर्यक्षकोटिनियुतशतसहस्रैर्ज्योतीरसमणिरत्नपरिगृहीतैर्दीपिकापाणिपरिगृहीतैश्च ज्वलितोल्कापाणिपरिगृहीतैर्धनुरसिशरशक्तितोमरत्रिशूलचक्रकणयभिन्दिपालादिनानाप्रहरणपरिगृहीतैर्दृढ - संनद्धवर्भितकवचितैः । आगत्य कपिलवस्तुमहानगरं प्रदक्षिणीकृत्य यथागत एवोत्तरां दिशमुपनिश्रित्यास्थात् बोधिसत्त्वं नमस्यमानः ।। शक्रश्च देवानामिन्द्रः सार्धं त्रायत्रिंशदेवैरागतो ऽभूत् दिव्यपुष्पगन्धमाल्यविलेपनचूर्णचीवरछत्रध्वजपताकावतंसकाभरणपरिगृहीतैः । आगत्य कपिलवस्तुमहानगरं प्रदक्षिणीकृत्य यथागत एव सपरिवार उपर्यन्तरिक्षे ऽस्थात् बोधिसत्त्वं नमस्कुर्वन् ।। इति हि भिक्षवश्छन्दको बोधिसत्त्वस्य वचनमुपश्रुत्याश्रुपूर्णनयनो बोधिसत्त्वमेवमाह - आर्यपुत्र त्वं च कालज्ञो वेलज्ञश्च समयज्ञः । अयं च अकालो ऽसमयो गन्तुम् । तत्किमाज्ञापयसि इति ।। बोधिसत्त्व आह - छन्दक, अयं स कालः । छन्दक आह - कस्यार्यपुत्र कालः? बोधिसत्त्व आह - यत्तन्मया प्रार्थितु दीर्घरात्रं सत्त्वानमर्थं परिमार्गता हि । अवाप्य बोधिं अजरामरं पदं मोचे जगत्तस्य क्षणो उपस्थितः ॥ १५.६० ॥

// atha khalu bhikṣavo bodhisattvasya niścayaṃ viditvā śāntamatiśca devaputro lalitavyūhaśca devaputraḥ kapilavastuni mahānagare sarvastrīpuruṣadārakadārikānāmapasvāpanamakurutām, sarvaśabdāṃścāntardhāpayāmāsatuḥ // atha khalu bhikṣavo bodhisattvaḥ sarvaṃ nagarajanaṃ prasuptaṃ viditvā ardharātrisamayaṃ copasthitaṃ jñātvā puṣyaṃ ca nakṣatrādhipatiṃ yuktaṃ jñātvā sāṃprataṃ niṣkramaṇakāla iti jñātvā chandakamāmantrayate sma - chandaka māṃ medānīṃ khedaya / prayaccha me kaṇṭhakaṃ samalaṃkṛtya, mā ca vilambiṣṭhāḥ // samanantarodāhṛtā ca bodhisattveneyaṃ vāk / atha tatkṣaṇameva catvāro lokapālā bodhisattvasya vacanamupaśrutya svakasvakāni ca bhavanāni gatvā bodhisattvasya pūjākarmaṇe svaiḥ svairvyūhaistvaritaṃ tvaritaṃ punarapi kapilavastumahānagaramāgacchanti sma // tatra dhṛtarāṣṭro mahārājo gandharvādhipatiḥ pūrvasyā diśa āgato 'bhūt sārdhamanekairgandharvakoṭiniyutaśatasahasrairnānātūryasaṃgītisaṃpravāditena / āgatya ca kapilavastumahānagaraṃ pradakṣiṇīkṛtya yathāgataḥ pūrvāṃ diśamupaniśrityāsthāt bodhisattvaṃ namasyamānaḥ // dakṣiṇasyā diśo virūḍhako mahārājo 'bhyāgato 'bhūt sārdhamanekaiḥ kumbhāṇḍakoṭiniyutaśatasahasrairnānāmuktāhārapāṇipralambitairnānāmaṇiratnaparigṛhītairvividha - gandhodakapūrṇaghaṭaparigṛhītaiḥ / āgatya ca kapilavastumahānagaraṃ pradakṣiṇīkṛtya yathāgata eva dakṣiṇāṃ diśamupaniśrityāsthāt bodhisattvaṃ namasyamānaḥ // paścimāyā diśo virūpākṣo mahārāja āgato 'bhūt sārdhamanekairnāgakoṭiniyutaśatasahasrairnānāmuktāhārapāṇipralambitairnānāmaṇiratnaparigṛhītairgandha - cūrṇapuṣpavarṣameghasamutthitaiśca mṛdubhiḥ sugandhibhirnānāvātaiḥ pravāyadbhiḥ / āgatya ca kapilavastumahānagaraṃ pradakṣiṇīkṛtya yathāgata eva paścimāṃ diśamupaniśrityāsthāt bodhisattvaṃ namasyamānaḥ // uttarasyā diśaḥ kubero mahārāja āgato 'bhūt sārdhamanekairyakṣakoṭiniyutaśatasahasrairjyotīrasamaṇiratnaparigṛhītairdīpikāpāṇiparigṛhītaiśca jvalitolkāpāṇiparigṛhītairdhanurasiśaraśaktitomaratriśūlacakrakaṇayabhindipālādinānāpraharaṇaparigṛhītairdṛḍha - saṃnaddhavarbhitakavacitaiḥ / āgatya kapilavastumahānagaraṃ pradakṣiṇīkṛtya yathāgata evottarāṃ diśamupaniśrityāsthāt bodhisattvaṃ namasyamānaḥ // śakraśca devānāmindraḥ sārdhaṃ trāyatriṃśadevairāgato 'bhūt divyapuṣpagandhamālyavilepanacūrṇacīvarachatradhvajapatākāvataṃsakābharaṇaparigṛhītaiḥ / āgatya kapilavastumahānagaraṃ pradakṣiṇīkṛtya yathāgata eva saparivāra uparyantarikṣe 'sthāt bodhisattvaṃ namaskurvan // iti hi bhikṣavaśchandako bodhisattvasya vacanamupaśrutyāśrupūrṇanayano bodhisattvamevamāha - āryaputra tvaṃ ca kālajño velajñaśca samayajñaḥ / ayaṃ ca akālo 'samayo gantum / tatkimājñāpayasi iti // bodhisattva āha - chandaka, ayaṃ sa kālaḥ / chandaka āha - kasyāryaputra kālaḥ? bodhisattva āha - yattanmayā prārthitu dīrgharātraṃ sattvānamarthaṃ parimārgatā hi / avāpya bodhiṃ ajarāmaraṃ padaṃ moce jagattasya kṣaṇo upasthitaḥ (15.60)

।। इयमत्र धर्मता ।। तत्रेदमुच्यते - भौमान्तरीक्षाश्च तथैव पालाः शक्रश्च देवाधिपतिः सयक्षः । यामाश्च देवास्तुषिताश्च निर्मिताः परनिर्मितोद्युक्त तथैव देवाः ॥ १५.६१ ॥

// iyamatra dharmatā // tatredamucyate - bhaumāntarīkṣāśca tathaiva pālāḥ śakraśca devādhipatiḥ sayakṣaḥ / yāmāśca devāstuṣitāśca nirmitāḥ paranirmitodyukta tathaiva devāḥ (15.61)

।। वरुणो मनस्वी अपि नागराजा अनावतप्तश्च तथैव मागरः अभियुक्त ते चाप्यभिपूजनार्थं नैष्क्रम्यकाले नरपुंगवस्य ॥ १५.६२ ॥

// varuṇo manasvī api nāgarājā anāvataptaśca tathaiva māgaraḥ abhiyukta te cāpyabhipūjanārthaṃ naiṣkramyakāle narapuṃgavasya (15.62)

।। ये चापि रूपावचरेषु देवाः प्रशान्तचारी सह ध्यानगोचराः । अभियुक्त ते चाप्यभिपूजनार्थं त्रैलोक्यपूज्यस्य नरोत्तमस्य ॥ १५.६३ ॥

// ye cāpi rūpāvacareṣu devāḥ praśāntacārī saha dhyānagocarāḥ / abhiyukta te cāpyabhipūjanārthaṃ trailokyapūjyasya narottamasya (15.63)

।। दशादिशो ऽभ्यागत शुद्धसत्त्वाः सहायकाः पूर्वचरिं चरन्तः । द्रक्ष्यामहे निष्क्रमणं जिनस्य पूजां करिष्यामि तथानुरूपाम् ॥ १५.६४ ॥

// daśādiśo 'bhyāgata śuddhasattvāḥ sahāyakāḥ pūrvacariṃ carantaḥ / drakṣyāmahe niṣkramaṇaṃ jinasya pūjāṃ kariṣyāmi tathānurūpām (15.64)

।। स चापि गुह्याधिपतिर्महात्मा प्रदीप्तवज्रो नभसि प्रतिस्थितः । संनद्धगात्रो बलवीर्यविक्रमः करेण गुह्य ज्वलमानु वज्रम् ॥ १५.६५ ॥

// sa cāpi guhyādhipatirmahātmā pradīptavajro nabhasi pratisthitaḥ / saṃnaddhagātro balavīryavikramaḥ kareṇa guhya jvalamānu vajram (15.65)

।। चन्द्रश्च सूर्यो उभि देवपुत्रौ प्रदक्षिणं वामकु सुप्रतिस्थितौ । दशाङ्गुली अञ्जलिभिर्गृहीत्वा नैष्क्रम्यशब्दो ऽनुविचारयन्ति ॥ १५.६६ ॥

// candraśca sūryo ubhi devaputrau pradakṣiṇaṃ vāmaku supratisthitau / daśāṅgulī añjalibhirgṛhītvā naiṣkramyaśabdo 'nuvicārayanti (15.66)

।। पुष्यश्च नक्षत्र सपारिषद्यो औदारिकं निर्मिणि आत्मभावम् । स्थित्वाग्रतस्तस्य नरोत्तमस्य मनोज्ञघोषाभिरुतं प्रमुञ्चत् ॥ १५.६७ ॥

// puṣyaśca nakṣatra sapāriṣadyo audārikaṃ nirmiṇi ātmabhāvam / sthitvāgratastasya narottamasya manojñaghoṣābhirutaṃ pramuñcat (15.67)

।। सर्वे ऽद्य सिद्धाः शुभ तुभ्य मङ्गलाः पुष्यश्च युक्तः समयश्च गन्तुम् । अहं पि यास्यामि त्वयैव सार्धं । अनुत्तरायो भव रागसूदनः ॥ १५.६८ ॥

// sarve 'dya siddhāḥ śubha tubhya maṅgalāḥ puṣyaśca yuktaḥ samayaśca gantum / ahaṃ pi yāsyāmi tvayaiva sārdhaṃ / anuttarāyo bhava rāgasūdanaḥ (15.68)

।। संचोदकश्चोदयि देवपुत्र उत्तिष्ठ शीघ्रं बलवीर्यौद्गतः । दुःखैर्हतांस्तारय सर्वसत्त्वान् नैष्क्रम्यकालः समुपस्थितस्ते ॥ १५.६९ ॥

// saṃcodakaścodayi devaputra uttiṣṭha śīghraṃ balavīryaudgataḥ / duḥkhairhatāṃstāraya sarvasattvān naiṣkramyakālaḥ samupasthitaste (15.69)

।। समागता देवसहस्रकोट्यः प्रवर्षमाणा कुसुमान् मनोज्ञान् । स चापि पर्यङ्कवरे निषण्णो देवैर्वृतो भ्राजति दीप्ततेजः ॥ १५.७० ॥

// samāgatā devasahasrakoṭyaḥ pravarṣamāṇā kusumān manojñān / sa cāpi paryaṅkavare niṣaṇṇo devairvṛto bhrājati dīptatejaḥ (15.70)

।। नगरे इस्त्रिक दारकाश्च पुरुषा याश्चाभवन् दारिकाः सर्वे ते शयिता किलान्तमनसो ईर्यापथेभ्यश्च्युताः । हस्ति अश्वगवाश्च सारिकशुकाः क्रोञ्चा मयूरास्तथा सर्वे ते शयिता किलान्तमनसः पश्यन्ति रूपं न ते ॥ १५.७१ ॥

// nagare istrika dārakāśca puruṣā yāścābhavan dārikāḥ sarve te śayitā kilāntamanaso īryāpathebhyaścyutāḥ / hasti aśvagavāśca sārikaśukāḥ kroñcā mayūrāstathā sarve te śayitā kilāntamanasaḥ paśyanti rūpaṃ na te (15.71)

।। ये चा ते दृढवज्रतोमरधरा शाक्यैः सुताः स्थापिताः हस्तिअश्वरथेषु तोरणवरे ते चाप्यवस्वापिताः । राजा राजकुमार पार्थिवजनः सर्वे प्रसुप्ता भवन् अपि चा नारिगणा विनग्नवसना सुप्ता न ते बुद्धिषू ॥ १५.७२ ॥

// ye cā te dṛḍhavajratomaradharā śākyaiḥ sutāḥ sthāpitāḥ hastiaśvaratheṣu toraṇavare te cāpyavasvāpitāḥ / rājā rājakumāra pārthivajanaḥ sarve prasuptā bhavan api cā nārigaṇā vinagnavasanā suptā na te buddhiṣū (15.72)

।। सो च ब्रह्मरुतो मनोज्ञवसनः कलविङ्कघोषस्वरो रात्रौ निर्गत अर्धरात्रसमये तं छन्दकं अब्रवीत् । साधू छन्दक देहि कण्ठकु मम स्वालंकृतं शोभनं मा विघ्नं कुरु मे ददाहि चपलं यदि मे प्रियं मन्यसे ॥ १५.७३ ॥

// so ca brahmaruto manojñavasanaḥ kalaviṅkaghoṣasvaro rātrau nirgata ardharātrasamaye taṃ chandakaṃ abravīt / sādhū chandaka dehi kaṇṭhaku mama svālaṃkṛtaṃ śobhanaṃ mā vighnaṃ kuru me dadāhi capalaṃ yadi me priyaṃ manyase (15.73)

।। क्व त्वं यास्यसि सत्त्वसारथिवरा किं अश्वकार्यं च ते कालज्ञः समयज्ञ धर्मचरणो कालो न गन्तु क्वचित् । द्वारास्ते पिथिता दृढार्गलकृता को दास्यते तां तव । शक्रेणा मनसाथ चेतनवशात्ते द्वार मुक्ता कृताः दृष्ट्वा छन्दक हर्षितो पुन दुखी अश्रूणि सो ऽवर्तयी । हा धिक्को मि सहायु किं तु कुरुमी धावामि कां वा दिशं उग्रंतेजधरेण वाक्यु भणितं शक्यं न संधारितुम् ॥ १५.७४ ॥

// kva tvaṃ yāsyasi sattvasārathivarā kiṃ aśvakāryaṃ ca te kālajñaḥ samayajña dharmacaraṇo kālo na gantu kvacit / dvārāste pithitā dṛḍhārgalakṛtā ko dāsyate tāṃ tava / śakreṇā manasātha cetanavaśātte dvāra muktā kṛtāḥ dṛṣṭvā chandaka harṣito puna dukhī aśrūṇi so 'vartayī / hā dhikko mi sahāyu kiṃ tu kurumī dhāvāmi kāṃ vā diśaṃ ugraṃtejadhareṇa vākyu bhaṇitaṃ śakyaṃ na saṃdhāritum (15.74)

।। सा सेना चतुरङ्गिनी बलवती किं भू करोतीह हा राजा राजकुमार पार्थिव जनो नेमं हि बुध्यन्ति ते । स्त्रीसंघः शयितस्तथा यशवती ओस्वापिता देवतैः हा धिग्गच्छति सिध्यते ऽस्य प्रणिधिर्यश्चिन्तितः पूर्वशः ॥ १५.७५ ॥

// sā senā caturaṅginī balavatī kiṃ bhū karotīha hā rājā rājakumāra pārthiva jano nemaṃ hi budhyanti te / strīsaṃghaḥ śayitastathā yaśavatī osvāpitā devataiḥ hā dhiggacchati sidhyate 'sya praṇidhiryaścintitaḥ pūrvaśaḥ (15.75)

।। देवाः कोटिसहस्र हृष्टमनसस्तं छन्दकं अब्रुवन् साधु छन्दक देहि कण्ठकवरं मा खेदयी नायकम् । भेरीशङ्खमृदङ्गतूर्यनयुता देवासुरैर्वादिता नैवेदं प्रतिबुध्यते पुरवरं ओस्वापितं देवतैः ॥ १५.७६ ॥

// devāḥ koṭisahasra hṛṣṭamanasastaṃ chandakaṃ abruvan sādhu chandaka dehi kaṇṭhakavaraṃ mā khedayī nāyakam / bherīśaṅkhamṛdaṅgatūryanayutā devāsurairvāditā naivedaṃ pratibudhyate puravaraṃ osvāpitaṃ devataiḥ (15.76)

।। पश्य छन्दक अन्तरीक्ष विमलं दिव्या प्रभा शोभते पश्य त्वं बहुबोधिसत्त्वनयुतां ये पूजनायागताः । शक्रं पश्य शचीपतिं बलवृतं द्वारस्थितं भ्राजते देवांश्चाप्यसुरांश्च किन्नरगणां ये पूजनार्थागताः ॥ १५.७७ ॥

// paśya chandaka antarīkṣa vimalaṃ divyā prabhā śobhate paśya tvaṃ bahubodhisattvanayutāṃ ye pūjanāyāgatāḥ / śakraṃ paśya śacīpatiṃ balavṛtaṃ dvārasthitaṃ bhrājate devāṃścāpyasurāṃśca kinnaragaṇāṃ ye pūjanārthāgatāḥ (15.77)

।। श्रुत्वा छन्दक देवतान वचनं तं कण्ठकं आलपी एष्वागच्छति सत्त्वसारथिवरः त्वं ताव हेषिष्यसे । सो तं वर्षिकुवर्ण काञ्चनखुरं स्वालंकृतं कृत्वना उपनेती गुणसागरस्य वहनं रोदन्तको दुर्मना ॥ १५.७८ ॥

// śrutvā chandaka devatāna vacanaṃ taṃ kaṇṭhakaṃ ālapī eṣvāgacchati sattvasārathivaraḥ tvaṃ tāva heṣiṣyase / so taṃ varṣikuvarṇa kāñcanakhuraṃ svālaṃkṛtaṃ kṛtvanā upanetī guṇasāgarasya vahanaṃ rodantako durmanā (15.78)

।। एषा ते वरलक्षणा हितकरा अश्वः सुजातः शुभो गच्छ सिध्यतु तुभ्य एव प्रणिधिर्यश्चिन्तितः पूर्वशः । ये ते विघ्नकरा व्रजन्तु प्रशमं आसां व्रतं सिध्यतां भवही सर्वजगस्य सौख्यददनः स्वर्गस्य शान्त्यास्तथा ॥ १५.७९ ॥

// eṣā te varalakṣaṇā hitakarā aśvaḥ sujātaḥ śubho gaccha sidhyatu tubhya eva praṇidhiryaścintitaḥ pūrvaśaḥ / ye te vighnakarā vrajantu praśamaṃ āsāṃ vrataṃ sidhyatāṃ bhavahī sarvajagasya saukhyadadanaḥ svargasya śāntyāstathā (15.79)

।। सर्वा कम्पित षड्विकार धरणी शयनाद्यदा सोत्थितः आरूढः शशिपूर्णमण्डलनिभं तं अश्वराजोत्तमम् । पाला पाणिविशुद्धपद्मविमला न्यसयिंसु अश्वोत्तमे शक्रो ब्रह्म उभौ च तस्य पुरतो दर्श्यन्ति मार्गो ह्ययम् ॥ १५.८० ॥

// sarvā kampita ṣaḍvikāra dharaṇī śayanādyadā sotthitaḥ ārūḍhaḥ śaśipūrṇamaṇḍalanibhaṃ taṃ aśvarājottamam / pālā pāṇiviśuddhapadmavimalā nyasayiṃsu aśvottame śakro brahma ubhau ca tasya purato darśyanti mārgo hyayam (15.80)

।। आभा तेन प्रमुक्त अच्छविमला ओभासिता मेदिनी सर्वे शान्त अपाय सत्त्व सुखिता क्लेशैर्न बाध्यी तदा । पुष्पा वर्षिषु तूर्यकोटि रणिषू देवासुरास्तुष्टुवुः सर्वे कृत्व प्रदक्षिणं पुरवरं गच्छन्ति हर्षान्विताः ॥ १५.८१ ॥

// ābhā tena pramukta acchavimalā obhāsitā medinī sarve śānta apāya sattva sukhitā kleśairna bādhyī tadā / puṣpā varṣiṣu tūryakoṭi raṇiṣū devāsurāstuṣṭuvuḥ sarve kṛtva pradakṣiṇaṃ puravaraṃ gacchanti harṣānvitāḥ (15.81)

।। पुरवरोत्तमि देवत दीनमना उपगम्य गच्छति महापुरुषे । पुरतः स्थिता करुणदीनमना गिरया समालपति पद्ममुखम् ॥ १५.८२ ॥

// puravarottami devata dīnamanā upagamya gacchati mahāpuruṣe / purataḥ sthitā karuṇadīnamanā girayā samālapati padmamukham (15.82)

।। तमसाकुलं भुविमु सर्वपुरं नगरं न शोभति त्वय रहितम् । न ममात्र काचि रति प्रीतिकरी त्यक्तं त्वया च यदिदं भवनम् ॥ १५.८३ ॥

// tamasākulaṃ bhuvimu sarvapuraṃ nagaraṃ na śobhati tvaya rahitam / na mamātra kāci rati prītikarī tyaktaṃ tvayā ca yadidaṃ bhavanam (15.83)

।। न पुनः श्रुणिष्यि रुतु पक्षिगणे अन्तःपुरे मधुरवेणुरवम् । मङ्गल्यशब्द तथ गीतरवं प्रतिबोधनं तव अनन्तयशः ॥ १५.८४ ॥

// na punaḥ śruṇiṣyi rutu pakṣigaṇe antaḥpure madhuraveṇuravam / maṅgalyaśabda tatha gītaravaṃ pratibodhanaṃ tava anantayaśaḥ (15.84)

।। दर्शे न भूयु सुरसिद्धगणां कुर्वन्तु पूज तव रात्रिदिवम् । घ्रायिष्यि गन्ध न च दिव्य पुनः त्वयि निर्गते निहतक्लेशगणे ॥ १५.८५ ॥

// darśe na bhūyu surasiddhagaṇāṃ kurvantu pūja tava rātridivam / ghrāyiṣyi gandha na ca divya punaḥ tvayi nirgate nihatakleśagaṇe (15.85)

।। निर्भुक्तमाल्यमिव पर्युषितं त्यक्तं त्वयाद्य भवनं हि तथा । नटरङ्गकल्प प्रतिभायति मे त्वयि निर्गते न भुयु तेजशिरि ॥ १५.८६ ॥

// nirbhuktamālyamiva paryuṣitaṃ tyaktaṃ tvayādya bhavanaṃ hi tathā / naṭaraṅgakalpa pratibhāyati me tvayi nirgate na bhuyu tejaśiri (15.86)

।। ओजो बलं हरसि सर्वपुरे न च शोभते अटवितुल्यमिदम् । वितथं ऋषीण वचनाद्य भुतं येही वियाकृतु भुवि चक्रबलो ॥ १५.८७ ॥

// ojo balaṃ harasi sarvapure na ca śobhate aṭavitulyamidam / vitathaṃ ṛṣīṇa vacanādya bhutaṃ yehī viyākṛtu bhuvi cakrabalo (15.87)

।। अबलं बलं भुविमु शाक्यबलं उच्छिन्न वंश इह राजकुले । आशा प्रनष्ट इह शाक्यगणे त्वयि निर्गते महति पुण्यद्रुमे ॥ १५.८८ ॥

// abalaṃ balaṃ bhuvimu śākyabalaṃ ucchinna vaṃśa iha rājakule / āśā pranaṣṭa iha śākyagaṇe tvayi nirgate mahati puṇyadrume (15.88)

।। अहमेव तुभ्य गति गच्छयमी यथ त्वं प्रयासि अमला विमला । अपि चा कृपा करुण संजनिय व्यवलोकयस्व भवनं त्वमिदम् ॥ १५.८९ ॥

// ahameva tubhya gati gacchayamī yatha tvaṃ prayāsi amalā vimalā / api cā kṛpā karuṇa saṃjaniya vyavalokayasva bhavanaṃ tvamidam (15.89)

।। व्यवलोक्य चैव भवनं मतिमान् मधुरस्वरो गिरमुदीरितवान् । नाहं प्रवेक्षि कपिलस्य पुरं अप्राप्य जातिमरणान्तकरम् ॥ १५.९० ॥

// vyavalokya caiva bhavanaṃ matimān madhurasvaro giramudīritavān / nāhaṃ pravekṣi kapilasya puraṃ aprāpya jātimaraṇāntakaram (15.90)

।। स्थानासनं शयनचंक्रमणं न करिष्यहं कपिलवस्तुमुखम् । यावन्न लब्ध वरबोधि मया अजरामरं पदवरं ह्यमृतम् ॥ १५.९१ ॥

// sthānāsanaṃ śayanacaṃkramaṇaṃ na kariṣyahaṃ kapilavastumukham / yāvanna labdha varabodhi mayā ajarāmaraṃ padavaraṃ hyamṛtam (15.91)

।। यदसौ जगत्प्रधानो निष्क्रान्तु बोधिसत्त्वो तस्या नभे व्रजन्तो स्तवयिंसु अप्सराणाम् । एष मह दक्षिणीयो एष मह पुण्यक्षेत्रं पुण्यर्थिकान क्षेत्रं अमृताफलस्य दाता ॥ १५.९२ ॥

// yadasau jagatpradhāno niṣkrāntu bodhisattvo tasyā nabhe vrajanto stavayiṃsu apsarāṇām / eṣa maha dakṣiṇīyo eṣa maha puṇyakṣetraṃ puṇyarthikāna kṣetraṃ amṛtāphalasya dātā (15.92)

।। एन बहुकल्पकोटी दानदमसंयमेना समुदानितास्य बोधिः सत्त्वकरुणायमाना । एष परिशुद्धशीलो सुव्रत अखण्डचारी न च काम नैव भोगां प्रार्थेन्तु शीलरक्षी ॥ १५.९३ ॥

// ena bahukalpakoṭī dānadamasaṃyamenā samudānitāsya bodhiḥ sattvakaruṇāyamānā / eṣa pariśuddhaśīlo suvrata akhaṇḍacārī na ca kāma naiva bhogāṃ prārthentu śīlarakṣī (15.93)

।। एष सद क्षान्तिवादी छिद्यन्ति अङ्गमङ्गे न च क्रोधु नैव रोषः सत्त्वपरित्रायणार्थम् । एष सद वीर्यवन्तो अविखिन्न कल्पकोट्यः समुदानितास्य बोधिर्यष्टा च यक्षकोटीः ॥ १५.९४ ॥

// eṣa sada kṣāntivādī chidyanti aṅgamaṅge na ca krodhu naiva roṣaḥ sattvaparitrāyaṇārtham / eṣa sada vīryavanto avikhinna kalpakoṭyaḥ samudānitāsya bodhiryaṣṭā ca yakṣakoṭīḥ (15.94)

।। एष सद ध्यानध्यायी शान्तप्रशान्तचित्तो ध्यायित्व सर्वक्लेशां मोचेष्यि सत्त्वकोटीः । एषो असङ्ग प्राज्ञः कल्पैर्विकल्पमुक्तो कल्पैर्विमुक्तचित्तो जिनु भेष्यते स्वयंभूः ॥ १५.९५ ॥

// eṣa sada dhyānadhyāyī śāntapraśāntacitto dhyāyitva sarvakleśāṃ moceṣyi sattvakoṭīḥ / eṣo asaṅga prājñaḥ kalpairvikalpamukto kalpairvimuktacitto jinu bheṣyate svayaṃbhūḥ (15.95)

।। एष सद मैत्रचित्तो करुणाय पारप्राप्तो मुदितो उपेक्षध्यायी ब्राह्मे पथि विधिज्ञः । एषो ऽतिदेवदेवो देवेभि पूजनीयो शुभविमलशुद्धचित्तो गुणनियुतपारप्राप्तः ॥ १५.९६ ॥

// eṣa sada maitracitto karuṇāya pāraprāpto mudito upekṣadhyāyī brāhme pathi vidhijñaḥ / eṣo 'tidevadevo devebhi pūjanīyo śubhavimalaśuddhacitto guṇaniyutapāraprāptaḥ (15.96)

।। शरणं भयार्दितानां दीपो अचक्षुषाणां लयनो उपद्रुतानां वैद्यश्चिरातुराणाम् । राजेव धर्मराजो इन्द्रः सहस्रनेत्रो ब्रह्मस्वयंभुभूतः कायप्रशब्धचित्तो ॥ १५.९७ ॥

// śaraṇaṃ bhayārditānāṃ dīpo acakṣuṣāṇāṃ layano upadrutānāṃ vaidyaścirāturāṇām / rājeva dharmarājo indraḥ sahasranetro brahmasvayaṃbhubhūtaḥ kāyapraśabdhacitto (15.97)

।। धीरः प्रभूतप्रज्ञो वीरो विविक्तचित्तः शूरः किलेशघाती अजितंजयो जितारिः । सिंहो भयप्रहीणो नागः सुदान्तचित्तो ऋषभो गणप्रधानः क्षान्तः प्रहीणकोपः ॥ १५.९८ ॥

// dhīraḥ prabhūtaprajño vīro viviktacittaḥ śūraḥ kileśaghātī ajitaṃjayo jitāriḥ / siṃho bhayaprahīṇo nāgaḥ sudāntacitto ṛṣabho gaṇapradhānaḥ kṣāntaḥ prahīṇakopaḥ (15.98)

।। चन्द्रः प्रभासयन्तः सूर्यो ऽवभासकारी उल्का प्रद्योतकारी सर्वतमोविमुक्तः । पद्मं अनोपलिप्तं पुष्पं सुशीलपत्रं मेरूरकम्पि शास्ता पृथिवी यथोपजीव्यो रतनाकरो अक्षोभ्यः ॥ १५.९९ ॥

// candraḥ prabhāsayantaḥ sūryo 'vabhāsakārī ulkā pradyotakārī sarvatamovimuktaḥ / padmaṃ anopaliptaṃ puṣpaṃ suśīlapatraṃ merūrakampi śāstā pṛthivī yathopajīvyo ratanākaro akṣobhyaḥ (15.99)

।। एन जितु क्लेशमारो एन जितु स्कन्धमारो एन जितु मृत्युमारो निहतो ऽस्य देव(पुत्र)मारो । एष मह सार्थवाहो कुपथप्रतिस्थितानां अष्टाङ्गमार्गश्रेष्ठं देशेष्यते नचिरेणा ॥ १५.१०० ॥

// ena jitu kleśamāro ena jitu skandhamāro ena jitu mṛtyumāro nihato 'sya deva(putra)māro / eṣa maha sārthavāho kupathapratisthitānāṃ aṣṭāṅgamārgaśreṣṭhaṃ deśeṣyate nacireṇā (15.100)

।। जरमरणक्लेशघाती तमतिमिरविप्रमुक्तो भुवि दिवि च संप्रघुष्टो जिनु भेष्यते स्वयंभूः । स्तुत स्तवितु अप्रमेयो वरपुरुषरूपधारी यत्पुण्य त्वां स्तवित्वा भोम यथ वादिसिंहः ॥ १५.१०१ ॥

// jaramaraṇakleśaghātī tamatimiravipramukto bhuvi divi ca saṃpraghuṣṭo jinu bheṣyate svayaṃbhūḥ / stuta stavitu aprameyo varapuruṣarūpadhārī yatpuṇya tvāṃ stavitvā bhoma yatha vādisiṃhaḥ (15.101)

।। इति हि भिक्षवो ऽभिनिष्क्रान्तो बोधिसत्त्वो ऽतिक्रम्य शाक्यानतिक्रम्य क्रोड्यानतिक्रम्य मल्लान् मैनेयानामनुवैनेये निग मे षट्सु योजनेषु । तत्र बोधिसत्त्वस्य रात्रिप्रभातो ऽभूत् । ततो बोधिसत्त्वो कण्ठकादवतीर्य धरणीतले स्थित्वा तं महान्तं देवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगसंघं विसर्जयति स्म । विसर्ज्य चास्यैतदभूत् -इमान्याभरणानि कण्ठकं च छन्दकस्य हस्ते विसर्जयामीति ।। अथ बोधिसत्त्वश्छन्दकमामन्त्र्यैतदवोचत् - गच्छ त्वं छन्दक, इमान्याभरणानि कण्ठकं च गृहीत्वा निवर्तयस्व । यत्र च प्रदेशे छन्दको निवृत्तस्तत्र चैत्यं स्थापितमभूत् । अद्यापि तच्चैत्यं छन्दकनिवर्तनमिति ज्ञायते ।। पुनश्च बोधिसत्त्वस्यैतदभवत् - कथं च नाम चूडा च प्रव्रज्या चेति । स खड्गेन चूडां छित्त्वा अन्तरिक्षे क्षिपति स्म । सा च त्रायत्रिंशता देवैः परिगृहीताभूत् पूजार्थम् । अद्यापि च त्रायत्रिंशत्सु देवेषु चूडामहो वर्तते । तत्रापि चैत्यं स्थापितमभूत् । अद्यापि च तच्चूडाप्रतिग्रहणमिति ज्ञायते ।। पुनरपि बोधिसत्त्वस्यैतदभूत् - कथं हि नाम प्रव्रज्या च काशिकानि वस्त्राणि । सचेद्वनवासानुरूपाणि काषायाणि वस्त्राणि लभेयम्, शोभनं स्यात् । अथ शुद्धवासकायिकानां देवानामेतदभूत् - काषायैर्बोधिसत्त्वस्य कार्यमिति । तत्रैको देवपुत्रो दिव्यं रूपमन्तर्धाप्य लुब्धकरूपेण काषायवस्त्रप्रावृतो बोधिसत्त्वस्य पुरतो ऽस्थात् । अथ बोधिसत्त्वस्तमेतदवोचत् - सचेन्मे त्वं मार्षा काषायाणि वस्त्राणि दद्याः, इमानि ते ऽहं काशिकानि वस्त्राणि दद्याम् । सो ऽवोचत् - एतानि वस्त्राणि तव शोभन्ते । इमानि मम । बोधिसत्त्व आह - अहं त्वां याचामि । ततस्तेन लुब्धकरूपिणा देवपुत्रेण बोधिसत्त्वाय काषायाणि वस्त्राणि दत्तान्यभूवन् । काशिकानि गृह्णीते स्म । अथ स देवपुत्रो गौरवजातस्तानि वस्त्राणि उभाभ्यां पाणिभ्यां शिरसि कृत्वा तत एव देवलोकमगमत् तेषां पूजार्थम् । तच्छन्दकेन दृष्टमभूत् । तत्रापि चैत्यं स्थापितम् । अद्यापि तच्चैत्यं काषायग्रहणमित्येवं ज्ञायते ।। यदा च बोधिसत्त्वेन चूडां छित्त्वा काषायाणि वस्त्राणि प्रावृतानि, तस्मिन् समये देवपुत्रशतसहस्रा हृष्टास्तुष्टा उदग्रा आत्तमनसः परमप्रमुदिताः प्रीतिसौमनस्यजाता हीहीकारकिलिकिलाप्रक्ष्वेडितानिर्नादनिर्घोषशब्दमकार्षुः । सिद्धार्थो भो मार्षाः कुमारः प्रव्रजितः । सो ऽयमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्य धर्मचक्रं प्रवर्तयिष्यति । असंख्येयाञ्जातिधर्माणः सत्त्वान् जात्या परिमोचयिष्यति । यावज्जराव्याधिमरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासेभ्यः परिमोच्य संसारसागरात् पारमुत्तार्यानुत्तरे क्षेमे ऽभये ऽशोके निरूपद्रवे शिवे विरजसे ऽमृते धर्मधातौ प्रतिष्ठापयिष्यतीति । स च शब्दः शब्दपरंपरया यावदकनिष्ठभवनमभ्युद्गतो ऽभूत् ।। ततो ऽन्तःपुरिकाभिः कुमारमपश्यन्तीभिः ग्रीष्मिकवार्षिकहैमन्तिकेषु प्रासादेष्वासनेषु च गृहेषु परिमागमाणा यदा न पश्यन्ति स्म, तदा एकीभूताभिः कुररीभिरिवोत्क्रृष्टमभूत् । तत्र काश्चित्स्त्रियः परमशोकार्ता हा तातेहि क्रन्दन्ति स्म । काश्चिद्भ्रातः काश्चिद्भर्त इति क्रन्दन्ति स्म । काश्चिद्धा नाथेति क्रन्दन्ति स्म । काश्चिद्धा स्वामिन्निति । काश्चिन्नानाप्रियवचनप्रलापैः, काश्चिन्नानाकायपरिसर्पिकया रुदन्ति स्म । काश्चिच्छीर्षोपकर्षिकया, काश्चिदन्योन्यमुखावलोकितया रुदन्ति स्म । काश्चिच्चक्षुःपरिवर्तिकया, काश्चित्स्ववदनानि वस्त्रैरुच्छाद्य रुदन्ति स्म । काश्चिदूरू पाणिभिः प्रस्फोटयन्त्यः, काश्चिद्धृदयः, पाणिभिस्ताडयन्त्यः, काश्चिद्बाहून् पाणिभिः प्रस्फोटयन्त्यः, काश्चिच्छिरांसि, काश्चिच्छिरः पांशुभिरवकिरन्त्यो रुदन्ति स्म । काश्चिद्विक्षिप्तकेश्यः, काश्चित्केशं विलुञ्चन्त्यः, काश्चिदूर्ध्वबाहवः उच्चैरुत्क्रोशन्ति स्म । काश्चिन्मृग्य इव दिग्धविद्धाः सहसा प्रधावन्त्यो (वैद्य १६५) रुदन्ति स्म । काश्चिन्मारुतकम्पिता इव कदल्यः प्रविकम्प्यमाना रुदन्ति स्म । काश्चिद्धरणीतले विनिपतिताः किंचित्प्राणाः, काश्चिज्जालोत्क्षिप्तमत्स्या इव पृथिव्यां परिवर्त्यमाना रुदन्ति स्म । काश्चिन्मूलछिन्ना इव वृक्षाः सहसा धरणीतले निपत्य रुदन्ति स्म ।। तं च शब्दं राजा श्रुत्वा शाक्यानामन्त्रयते स्म - किमेतदुच्चैरन्तःपुरे शब्दः श्रूयते? शाक्या विज्ञाय कथयन्ति स्म - कुमारः किल महाराज अन्तःपुरे न दृश्यते । राजा आह - क्षिप्रं नगरद्वाराणि पिथयत । कुमारमभ्यन्तरे मृगयामः । ते सान्तर्बहिर्मृगयन्ते स्म । सान्तर्बहिर्मृगयमाना न पश्यन्ति स्म ।। महाप्रजापत्यपि गौतमी परिदेवमाना महीतले परिवर्तते स्म । राजानं शुद्धोदनमेवमाह क्षिप्रं मां महाराज पुत्रेण समङ्गिनीं कुरुष्वेति ।। ततो राजा चतुर्दिशमश्वदूतान् प्रेषयति स्म । गच्छत, यावत्कुमारं न पश्यथ, तावन्मा निवर्तयथ ।। नैमित्तिकैर्वैपञ्चिकैश्च व्याकृतमभूत् - मङ्गलद्वारेण बोधिसत्त्वो ऽभिनिष्क्रमिष्यतीति । ते मङ्गलद्वारेण गच्छन्तः पश्यन्ति स्म अन्तरापथि पुष्पवर्षं प्रपतितम् । तेषामेतदभूत् - अनेन पथा कुमारो ऽभिनिर्गत इति ।। ते स्वल्पमन्तरं गत्वा तं देवपुत्रं पश्यन्ति स्म बोधिसत्त्वस्य काशिकवस्त्राणि शिरसि कृत्वा आगच्छन्तम् । तेषामेतदभूत् - इमानि खलु कुमारस्य काशिकवस्त्राणि । मा खल्वनेनैषां वस्त्राणामर्थे कुमारो जीविताद्व्यपरोपितः स्यात् । गृह्णीतैनमिति । भूयः पश्यन्ति स्म । तस्य पृष्ठतश्च्छन्दकं कण्ठकमाभरणानि चादायागच्छन्तम् । ततस्ते परस्परमूचुः - मा तावद्भोः साहसं मा कार्ष्ट । एष छन्दको ऽभ्यागच्छति कण्ठकमादाय, यावदेनं प्रक्ष्यामः ।। ते छन्दकं परिपृच्छन्ति स्म - हे छन्दक, मा खल्वनेनैव पुरुषेण काशिकानां वस्त्राणामर्थाय कुमारो जीविताद्व्यपरोपितः स्यात् । छन्दक आह - न ह्येतत् । अपि तु अनेन कुमाराय काषायाणि वस्त्राणि दत्तानि । कुमारेण चास्यैतानि काशिकानि वस्त्राणि दत्तानि । अथ स देवपुत्रस्तानि वस्त्राण्युभाभ्यां पाणिभ्यां शिरसि कृत्वा तत एव देवलोकमगमत् तेषां पूजार्थम् ।। एवं च ते भूयश्छन्दकं परिपृच्छन्ति स्म - तत्किं मन्यसे छन्दक गच्छामो वयम्? शक्यः कुमारः प्रतिनिवर्तयितुम्? स आह - मा खलु । अनिवर्त्यः कुमारो दृढवीर्यपराक्रमः । एवं च तेनोक्तम् - न तावदहं पुनरपि कपिलवस्तुमहानगरं प्रवेक्ष्यामि, यावन्मे नानुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्येति । यथा च कुमारेणोक्तं तथैव तद्भविष्यति । तत्कस्मात्? अनिवर्त्यः कुमारो दृढवीर्यपराक्रमः ।। ततश्छन्दकः कण्ठकमाभरणानि चादायान्तःपुरं प्राविक्षत् । ततस्तान्याभरणानि चिरेण कालेन भद्रिकस्य शाक्यकुमारस्य महानाम्नो ऽनिरुद्धस्य चाबध्यन्त स्म । तानि महानारायणसंघटनकायार्थमन्ये (वैद्य १६६) नारायणसंहनना न शक्नुवन्ति स्म धारयितुम् । यदा न कश्चित्तानि धारयितुं शक्नोति स्म, तदा महाप्रजापत्या गौतम्या चिन्तितमभूत् - यावदहमिमान्याभरणानि पश्यामि, तावन्मम हृदये शोको भविष्यति । यन्न्वहमिमान्याभरणानि पुष्करिण्यां प्रक्षिपेयमिति । ततो महाप्रजापती गौतमी तान्याभरणानि पुष्करिण्यां प्रक्षिपति स्म । अद्यापि सा आभरणपुष्करिणीत्येवं संज्ञायते ।। तत्रेदमुच्यते - निष्क्रान्तु शूरो यद विदु बोधिसत्त्वो नगरं विबुद्धं कपिलपुरं समग्रम् । मन्यन्ति सर्वे शयनगतो कुमारो अन्योन्य हृष्टाः प्रमुदित आलभन्ते ॥ १५.१०२ ॥

// iti hi bhikṣavo 'bhiniṣkrānto bodhisattvo 'tikramya śākyānatikramya kroḍyānatikramya mallān maineyānāmanuvaineye niga me ṣaṭsu yojaneṣu / tatra bodhisattvasya rātriprabhāto 'bhūt / tato bodhisattvo kaṇṭhakādavatīrya dharaṇītale sthitvā taṃ mahāntaṃ devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakinnaramahoragasaṃghaṃ visarjayati sma / visarjya cāsyaitadabhūt -imānyābharaṇāni kaṇṭhakaṃ ca chandakasya haste visarjayāmīti // atha bodhisattvaśchandakamāmantryaitadavocat - gaccha tvaṃ chandaka, imānyābharaṇāni kaṇṭhakaṃ ca gṛhītvā nivartayasva / yatra ca pradeśe chandako nivṛttastatra caityaṃ sthāpitamabhūt / adyāpi taccaityaṃ chandakanivartanamiti jñāyate // punaśca bodhisattvasyaitadabhavat - kathaṃ ca nāma cūḍā ca pravrajyā ceti / sa khaḍgena cūḍāṃ chittvā antarikṣe kṣipati sma / sā ca trāyatriṃśatā devaiḥ parigṛhītābhūt pūjārtham / adyāpi ca trāyatriṃśatsu deveṣu cūḍāmaho vartate / tatrāpi caityaṃ sthāpitamabhūt / adyāpi ca taccūḍāpratigrahaṇamiti jñāyate // punarapi bodhisattvasyaitadabhūt - kathaṃ hi nāma pravrajyā ca kāśikāni vastrāṇi / sacedvanavāsānurūpāṇi kāṣāyāṇi vastrāṇi labheyam, śobhanaṃ syāt / atha śuddhavāsakāyikānāṃ devānāmetadabhūt - kāṣāyairbodhisattvasya kāryamiti / tatraiko devaputro divyaṃ rūpamantardhāpya lubdhakarūpeṇa kāṣāyavastraprāvṛto bodhisattvasya purato 'sthāt / atha bodhisattvastametadavocat - sacenme tvaṃ mārṣā kāṣāyāṇi vastrāṇi dadyāḥ, imāni te 'haṃ kāśikāni vastrāṇi dadyām / so 'vocat - etāni vastrāṇi tava śobhante / imāni mama / bodhisattva āha - ahaṃ tvāṃ yācāmi / tatastena lubdhakarūpiṇā devaputreṇa bodhisattvāya kāṣāyāṇi vastrāṇi dattānyabhūvan / kāśikāni gṛhṇīte sma / atha sa devaputro gauravajātastāni vastrāṇi ubhābhyāṃ pāṇibhyāṃ śirasi kṛtvā tata eva devalokamagamat teṣāṃ pūjārtham / tacchandakena dṛṣṭamabhūt / tatrāpi caityaṃ sthāpitam / adyāpi taccaityaṃ kāṣāyagrahaṇamityevaṃ jñāyate // yadā ca bodhisattvena cūḍāṃ chittvā kāṣāyāṇi vastrāṇi prāvṛtāni, tasmin samaye devaputraśatasahasrā hṛṣṭāstuṣṭā udagrā āttamanasaḥ paramapramuditāḥ prītisaumanasyajātā hīhīkārakilikilāprakṣveḍitānirnādanirghoṣaśabdamakārṣuḥ / siddhārtho bho mārṣāḥ kumāraḥ pravrajitaḥ / so 'yamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya dharmacakraṃ pravartayiṣyati / asaṃkhyeyāñjātidharmāṇaḥ sattvān jātyā parimocayiṣyati / yāvajjarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsebhyaḥ parimocya saṃsārasāgarāt pāramuttāryānuttare kṣeme 'bhaye 'śoke nirūpadrave śive virajase 'mṛte dharmadhātau pratiṣṭhāpayiṣyatīti / sa ca śabdaḥ śabdaparaṃparayā yāvadakaniṣṭhabhavanamabhyudgato 'bhūt // tato 'ntaḥpurikābhiḥ kumāramapaśyantībhiḥ grīṣmikavārṣikahaimantikeṣu prāsādeṣvāsaneṣu ca gṛheṣu parimāgamāṇā yadā na paśyanti sma, tadā ekībhūtābhiḥ kurarībhirivotkrṛṣṭamabhūt / tatra kāścitstriyaḥ paramaśokārtā hā tātehi krandanti sma / kāścidbhrātaḥ kāścidbharta iti krandanti sma / kāściddhā nātheti krandanti sma / kāściddhā svāminniti / kāścinnānāpriyavacanapralāpaiḥ, kāścinnānākāyaparisarpikayā rudanti sma / kāścicchīrṣopakarṣikayā, kāścidanyonyamukhāvalokitayā rudanti sma / kāściccakṣuḥparivartikayā, kāścitsvavadanāni vastrairucchādya rudanti sma / kāścidūrū pāṇibhiḥ prasphoṭayantyaḥ, kāściddhṛdayaḥ, pāṇibhistāḍayantyaḥ, kāścidbāhūn pāṇibhiḥ prasphoṭayantyaḥ, kāścicchirāṃsi, kāścicchiraḥ pāṃśubhiravakirantyo rudanti sma / kāścidvikṣiptakeśyaḥ, kāścitkeśaṃ viluñcantyaḥ, kāścidūrdhvabāhavaḥ uccairutkrośanti sma / kāścinmṛgya iva digdhaviddhāḥ sahasā pradhāvantyo (vaidya 165) rudanti sma / kāścinmārutakampitā iva kadalyaḥ pravikampyamānā rudanti sma / kāściddharaṇītale vinipatitāḥ kiṃcitprāṇāḥ, kāścijjālotkṣiptamatsyā iva pṛthivyāṃ parivartyamānā rudanti sma / kāścinmūlachinnā iva vṛkṣāḥ sahasā dharaṇītale nipatya rudanti sma // taṃ ca śabdaṃ rājā śrutvā śākyānāmantrayate sma - kimetaduccairantaḥpure śabdaḥ śrūyate? śākyā vijñāya kathayanti sma - kumāraḥ kila mahārāja antaḥpure na dṛśyate / rājā āha - kṣipraṃ nagaradvārāṇi pithayata / kumāramabhyantare mṛgayāmaḥ / te sāntarbahirmṛgayante sma / sāntarbahirmṛgayamānā na paśyanti sma // mahāprajāpatyapi gautamī paridevamānā mahītale parivartate sma / rājānaṃ śuddhodanamevamāha kṣipraṃ māṃ mahārāja putreṇa samaṅginīṃ kuruṣveti // tato rājā caturdiśamaśvadūtān preṣayati sma / gacchata, yāvatkumāraṃ na paśyatha, tāvanmā nivartayatha // naimittikairvaipañcikaiśca vyākṛtamabhūt - maṅgaladvāreṇa bodhisattvo 'bhiniṣkramiṣyatīti / te maṅgaladvāreṇa gacchantaḥ paśyanti sma antarāpathi puṣpavarṣaṃ prapatitam / teṣāmetadabhūt - anena pathā kumāro 'bhinirgata iti // te svalpamantaraṃ gatvā taṃ devaputraṃ paśyanti sma bodhisattvasya kāśikavastrāṇi śirasi kṛtvā āgacchantam / teṣāmetadabhūt - imāni khalu kumārasya kāśikavastrāṇi / mā khalvanenaiṣāṃ vastrāṇāmarthe kumāro jīvitādvyaparopitaḥ syāt / gṛhṇītainamiti / bhūyaḥ paśyanti sma / tasya pṛṣṭhataścchandakaṃ kaṇṭhakamābharaṇāni cādāyāgacchantam / tataste parasparamūcuḥ - mā tāvadbhoḥ sāhasaṃ mā kārṣṭa / eṣa chandako 'bhyāgacchati kaṇṭhakamādāya, yāvadenaṃ prakṣyāmaḥ // te chandakaṃ paripṛcchanti sma - he chandaka, mā khalvanenaiva puruṣeṇa kāśikānāṃ vastrāṇāmarthāya kumāro jīvitādvyaparopitaḥ syāt / chandaka āha - na hyetat / api tu anena kumārāya kāṣāyāṇi vastrāṇi dattāni / kumāreṇa cāsyaitāni kāśikāni vastrāṇi dattāni / atha sa devaputrastāni vastrāṇyubhābhyāṃ pāṇibhyāṃ śirasi kṛtvā tata eva devalokamagamat teṣāṃ pūjārtham // evaṃ ca te bhūyaśchandakaṃ paripṛcchanti sma - tatkiṃ manyase chandaka gacchāmo vayam? śakyaḥ kumāraḥ pratinivartayitum? sa āha - mā khalu / anivartyaḥ kumāro dṛḍhavīryaparākramaḥ / evaṃ ca tenoktam - na tāvadahaṃ punarapi kapilavastumahānagaraṃ pravekṣyāmi, yāvanme nānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyeti / yathā ca kumāreṇoktaṃ tathaiva tadbhaviṣyati / tatkasmāt? anivartyaḥ kumāro dṛḍhavīryaparākramaḥ // tataśchandakaḥ kaṇṭhakamābharaṇāni cādāyāntaḥpuraṃ prāvikṣat / tatastānyābharaṇāni cireṇa kālena bhadrikasya śākyakumārasya mahānāmno 'niruddhasya cābadhyanta sma / tāni mahānārāyaṇasaṃghaṭanakāyārthamanye (vaidya 166) nārāyaṇasaṃhananā na śaknuvanti sma dhārayitum / yadā na kaścittāni dhārayituṃ śaknoti sma, tadā mahāprajāpatyā gautamyā cintitamabhūt - yāvadahamimānyābharaṇāni paśyāmi, tāvanmama hṛdaye śoko bhaviṣyati / yannvahamimānyābharaṇāni puṣkariṇyāṃ prakṣipeyamiti / tato mahāprajāpatī gautamī tānyābharaṇāni puṣkariṇyāṃ prakṣipati sma / adyāpi sā ābharaṇapuṣkariṇītyevaṃ saṃjñāyate // tatredamucyate - niṣkrāntu śūro yada vidu bodhisattvo nagaraṃ vibuddhaṃ kapilapuraṃ samagram / manyanti sarve śayanagato kumāro anyonya hṛṣṭāḥ pramudita ālabhante (15.102)

।। गोपा विबुद्धा तथ अपि इस्त्रिगारा शयनं निरीक्षी न च दृशि बोधिसत्त्वम् । उत्क्रोशु मुक्तो नरपतिनो अगारे हा वञ्चिताः स्मः कहि गतु बोधिसत्त्वो ॥ १५.१०३ ॥

// gopā vibuddhā tatha api istrigārā śayanaṃ nirīkṣī na ca dṛśi bodhisattvam / utkrośu mukto narapatino agāre hā vañcitāḥ smaḥ kahi gatu bodhisattvo (15.103)

।। राजा श्रुणित्वा धरणितले निरस्तो उत्क्रोशु कृत्वा अहो मम एकपुत्रो । सो स्तेमितो हि जलघटसंप्रसिक्तो आश्वासयन्ती बहुशत शाकियानाम् ॥ १५.१०४ ॥

// rājā śruṇitvā dharaṇitale nirasto utkrośu kṛtvā aho mama ekaputro / so stemito hi jalaghaṭasaṃprasikto āśvāsayantī bahuśata śākiyānām (15.104)

।। गोपा शयातो धरणितले निपत्य केशां लुनाती अवशिरि भूषणानि । अहो सुभाष्टं मम पुरि नायकेना सर्वप्रियेभिर्नचिरतु विप्रयोगः ॥ १५.१०५ ॥

// gopā śayāto dharaṇitale nipatya keśāṃ lunātī avaśiri bhūṣaṇāni / aho subhāṣṭaṃ mama puri nāyakenā sarvapriyebhirnaciratu viprayogaḥ (15.105)

।। रूपा सुरूपा विमलविचित्रिताङ्गा अच्छा विशुद्धा जगति प्रिया मनापा । धन्या प्रशस्ता दिवि भुवि पूजनीया क्व त्वं गतो ऽसि मम शयि छोरयित्वा ॥ १५.१०६ ॥

// rūpā surūpā vimalavicitritāṅgā acchā viśuddhā jagati priyā manāpā / dhanyā praśastā divi bhuvi pūjanīyā kva tvaṃ gato 'si mama śayi chorayitvā (15.106)

।। न पास्यि पानं न च मधु न प्रमादं भूमौ शयिष्ये जटमकुटं धरिष्ये । स्नानं जहित्वा व्रततप आचरिष्ये यावन्न द्रक्ष्ये गुणधरु बोधिसत्त्वम् ॥ १५.१०७ ॥

// na pāsyi pānaṃ na ca madhu na pramādaṃ bhūmau śayiṣye jaṭamakuṭaṃ dhariṣye / snānaṃ jahitvā vratatapa ācariṣye yāvanna drakṣye guṇadharu bodhisattvam (15.107)

।। उद्यान सर्वे अफल अपत्रपुष्पा हारा विशुद्धा तमरजपांशुतुल्याः । वेश्मं न शोभी अटवि पुरं प्रकाशं यत्तेन त्यक्तं नरवरपुंगवेन ॥ १५.१०८ ॥

// udyāna sarve aphala apatrapuṣpā hārā viśuddhā tamarajapāṃśutulyāḥ / veśmaṃ na śobhī aṭavi puraṃ prakāśaṃ yattena tyaktaṃ naravarapuṃgavena (15.108)

।। हा गीतवाद्याः सुमधुर मञ्जुघोषाः हा इस्त्रिगारा विगलित भूषणाभिः । हा हेमजालैः परिस्फुटमन्तरिक्षं न भूयु द्रक्ष्ये गुणधरविप्रहीणा ॥ १५.१०९ ॥

// hā gītavādyāḥ sumadhura mañjughoṣāḥ hā istrigārā vigalita bhūṣaṇābhiḥ / hā hemajālaiḥ parisphuṭamantarikṣaṃ na bhūyu drakṣye guṇadharaviprahīṇā (15.109)

।। मातृस्वसा चा परमसुकृच्छ्रप्राप्ता आश्वासयाति म रुदहि शाक्यकन्ये । पूर्वे च उक्तं नरवरपुंगवेन कर्तास्मि लोके जरमरणात्प्रमोक्षम् ॥ १५.११० ॥

// mātṛsvasā cā paramasukṛcchraprāptā āśvāsayāti ma rudahi śākyakanye / pūrve ca uktaṃ naravarapuṃgavena kartāsmi loke jaramaraṇātpramokṣam (15.110)

।। सो चा महर्षी कुशलसहस्र चीर्णः षड् योजनानि प्रतिगतु रात्रिशेषे । छन्दस्य देती हयवरु भूषणानि छन्दा गृहीत्वा कपिलपुरं प्रयाहि ॥ १५.१११ ॥

// so cā maharṣī kuśalasahasra cīrṇaḥ ṣaḍ yojanāni pratigatu rātriśeṣe / chandasya detī hayavaru bhūṣaṇāni chandā gṛhītvā kapilapuraṃ prayāhi (15.111)

।। मातापितणां मम वचनेन पृच्छे गतः कुमारो न च पुन शोचयेथा । बुद्धित्व बोधिं पुनरिहमागमिष्ये धर्मं श्रुणित्वा भविष्यथ शान्तचित्ताः ॥ १५.११२ ॥

// mātāpitaṇāṃ mama vacanena pṛcche gataḥ kumāro na ca puna śocayethā / buddhitva bodhiṃ punarihamāgamiṣye dharmaṃ śruṇitvā bhaviṣyatha śāntacittāḥ (15.112)

।। छन्दो रुदन्तो प्रतिभणि नायकस्य न मे ऽस्ति शक्तिर्बलत पराक्रमो वा । हनेयु मह्यं नरवरज्ञातिसंघाः छन्दा क्व नीतो गुणधरु बोधिसत्त्वो ॥ १५.११३ ॥

// chando rudanto pratibhaṇi nāyakasya na me 'sti śaktirbalata parākramo vā / haneyu mahyaṃ naravarajñātisaṃghāḥ chandā kva nīto guṇadharu bodhisattvo (15.113)

।। मा ताहि छन्दा प्रतिभणि बोधिसत्त्वो तुष्टा भवित्वा अपि मम ज्ञातिसंघाः । शास्तारसंज्ञा त्वयि सद भाविष्यन्ति प्रेमेण मह्यं त्वयमपि वर्तिष्यन्ते ॥ १५.११४ ॥

// mā tāhi chandā pratibhaṇi bodhisattvo tuṣṭā bhavitvā api mama jñātisaṃghāḥ / śāstārasaṃjñā tvayi sada bhāviṣyanti premeṇa mahyaṃ tvayamapi vartiṣyante (15.114)

।। छन्दो गृहीत्वा हयवरु भूषणानि उद्यानप्राप्तो नरवरपुंगवस्य । उद्यानपालः प्रमुदितु वेगजातो आनन्दशब्दं प्रतिभणि शाकियानाम् ॥ १५.११५ ॥

// chando gṛhītvā hayavaru bhūṣaṇāni udyānaprāpto naravarapuṃgavasya / udyānapālaḥ pramuditu vegajāto ānandaśabdaṃ pratibhaṇi śākiyānām (15.115)

।। अयं कुमारो हयवरु छन्दकश्च उद्यानप्राप्तो न च पुन शोचितव्यो । राजा श्रणित्वा परिवृतु शाकियेभिः उद्यानप्राप्तो प्रमुदितु वेगजातो ॥ १५.११६ ॥

// ayaṃ kumāro hayavaru chandakaśca udyānaprāpto na ca puna śocitavyo / rājā śraṇitvā parivṛtu śākiyebhiḥ udyānaprāpto pramuditu vegajāto (15.116)

।। गोपा विदित्वा दृढमति बोधिसत्त्वं नो चापि हर्षी न च गिर श्रद्दधाति । अस्थानमेतद्विनिगतु यत्कुमारो अप्राप्य बोधिं पुनरिह आगमेया ॥ १५.११७ ॥

// gopā viditvā dṛḍhamati bodhisattvaṃ no cāpi harṣī na ca gira śraddadhāti / asthānametadvinigatu yatkumāro aprāpya bodhiṃ punariha āgameyā (15.117)

।। दृष्ट्वा तु राजा हयवरु छन्दकं च उत्क्रोशु कृत्वा धरणितले निरस्तो । हा मह्य पुत्रा सुकुशलगीतवाद्या क्व त्वं गतो ऽसि विजहिय सर्वराज्यम् ॥ १५.११८ ॥

// dṛṣṭvā tu rājā hayavaru chandakaṃ ca utkrośu kṛtvā dharaṇitale nirasto / hā mahya putrā sukuśalagītavādyā kva tvaṃ gato 'si vijahiya sarvarājyam (15.118)

।। साधू भणाहि वचन ममेह छन्दा किं वा प्रयोगः क्व च गतु बोधिसत्त्वः । केनाथ नीतो विवरित केन द्वारा पूजा च तस्या कथ कृत देवसंघैः ॥ १५.११९ ॥

// sādhū bhaṇāhi vacana mameha chandā kiṃ vā prayogaḥ kva ca gatu bodhisattvaḥ / kenātha nīto vivarita kena dvārā pūjā ca tasyā katha kṛta devasaṃghaiḥ (15.119)

।। छन्दो भणाती शृणु मम पार्थिवेन्द्रा रात्रौ प्रसुप्ते नगरि सबालवृद्धे । सो मञ्जुघोषो मम भणि बोधिसत्त्वो छन्दा ददाहि मम लघु अश्वराजम् ॥ १५.१२० ॥

// chando bhaṇātī śṛṇu mama pārthivendrā rātrau prasupte nagari sabālavṛddhe / so mañjughoṣo mama bhaṇi bodhisattvo chandā dadāhi mama laghu aśvarājam (15.120)

।। सो बोधयामि नरगणि नारिसंघं सुप्ता प्रसुप्ता न च गिर ते श्रुणन्ति । सो रोदमानो ददि अहु अश्वराजं हन्त व्रजाही हितकर येन कामम् ॥ १५.१२१ ॥

// so bodhayāmi naragaṇi nārisaṃghaṃ suptā prasuptā na ca gira te śruṇanti / so rodamāno dadi ahu aśvarājaṃ hanta vrajāhī hitakara yena kāmam (15.121)

।। शक्रेण द्वारा विवरित यन्त्रयुक्ताः पालाश्चतस्रो हयचरणे शिलिष्टाः । आरूढि शूरे प्रचलित त्रिसहस्राः मार्गो नभे ऽस्मिन् सुविपुल येन क्रान्तो ॥ १५.१२२ ॥

// śakreṇa dvārā vivarita yantrayuktāḥ pālāścatasro hayacaraṇe śiliṣṭāḥ / ārūḍhi śūre pracalita trisahasrāḥ mārgo nabhe 'smin suvipula yena krānto (15.122)

।। आभा प्रमुक्ता विहततमोन्धकारा पुष्पा पतिंसू तुरियशता रणिंषू । देवाः स्तविंसू तथपि हि चाप्सराणि नभसा प्रयातो परिवृतु देवसंघैः ॥ १५.१२३ ॥

// ābhā pramuktā vihatatamondhakārā puṣpā patiṃsū turiyaśatā raṇiṃṣū / devāḥ staviṃsū tathapi hi cāpsarāṇi nabhasā prayāto parivṛtu devasaṃghaiḥ (15.123)

।। छन्दो गृहीत्वा हयवरु भूषणानि अन्तःपुरे सो उपगतु रोदमानो । दृष्ट्वा तु गोपा हयवरु छन्दकं च संमूर्छयित्वा धरणितले निरस्ता ॥ १५.१२४ ॥

// chando gṛhītvā hayavaru bhūṣaṇāni antaḥpure so upagatu rodamāno / dṛṣṭvā tu gopā hayavaru chandakaṃ ca saṃmūrchayitvā dharaṇitale nirastā (15.124)

।। उद्युक्त सर्वा सुविपुल नारिसंघाः वारिं गृहीत्वा स्नपयिषु शाक्यकन्याम् । मा हैव कालं करिष्यति शोकप्राप्ता द्वाभ्यां प्रियाभ्यां बहु भवि विप्रयोगो ॥ १५.१२५ ॥

// udyukta sarvā suvipula nārisaṃghāḥ vāriṃ gṛhītvā snapayiṣu śākyakanyām / mā haiva kālaṃ kariṣyati śokaprāptā dvābhyāṃ priyābhyāṃ bahu bhavi viprayogo (15.125)

।। स्थामं जनित्वा सुदुःखित शाक्यकन्या कण्ठे ऽवलम्ब्या हयवरअश्वराजे । अनुस्मरित्वा पुरिमक कामक्रीडां नानाप्रलापी प्रलपति शोकप्राप्ता ॥ १५.१२६ ॥

// sthāmaṃ janitvā suduḥkhita śākyakanyā kaṇṭhe 'valambyā hayavaraaśvarāje / anusmaritvā purimaka kāmakrīḍāṃ nānāpralāpī pralapati śokaprāptā (15.126)

।। हा मह्य प्रीतिजनना हा मम नरपुंगवा विमलचन्द्रमुखा । हा मम सुरूपरूपा हा मम वरलक्षणा विमलतेजधरा ॥ १५.१२७ ॥

// hā mahya prītijananā hā mama narapuṃgavā vimalacandramukhā / hā mama surūparūpā hā mama varalakṣaṇā vimalatejadharā (15.127)

।। हा मम अनिन्दिताङ्गा सुजात अनुपूर्वौद्गता असमा । हा मम गुणाग्रधारिं नरमरूभिः पूजिता परमकारूणिका ॥ १५.१२८ ॥

// hā mama aninditāṅgā sujāta anupūrvaudgatā asamā / hā mama guṇāgradhāriṃ naramarūbhiḥ pūjitā paramakārūṇikā (15.128)

।। हा मम बलोपपेता नरायणस्थामवन्निहतशत्रुगणा । हा मम सुमाञ्जघोषा कलविङ्करुतस्वरा मधुरब्रह्मरुता ॥ १५.१२९ ॥

// hā mama balopapetā narāyaṇasthāmavannihataśatrugaṇā / hā mama sumāñjaghoṣā kalaviṅkarutasvarā madhurabrahmarutā (15.129)

।। हा मम अनन्तकीर्ते शतपुण्यसमुद्गता विमलपुण्यधरा । हा मम अनन्तवर्णा गुणगणप्रतिमण्डिता ऋषिगणप्रीतिकरा ॥ १५.१३० ॥

// hā mama anantakīrte śatapuṇyasamudgatā vimalapuṇyadharā / hā mama anantavarṇā guṇagaṇapratimaṇḍitā ṛṣigaṇaprītikarā (15.130)

।। हा मम सुजातजाता लुम्बिनिवन उत्तमे भ्रमरगीतरुते । हा मम विघुष्टशब्दा दिवि भुवि अभिपूजिता विपुलज्ञानद्रुमा ॥ १५.१३१ ॥

// hā mama sujātajātā lumbinivana uttame bhramaragītarute / hā mama vighuṣṭaśabdā divi bhuvi abhipūjitā vipulajñānadrumā (15.131)

।। हा मम रसारसाग्रा बिम्बोष्ठा कमललोचना कनकनिभा । हा मम सुशुद्धदन्ता गोक्षीरतुषारसंनिभसहितदन्ता ॥ १५.१३२ ॥

// hā mama rasārasāgrā bimboṣṭhā kamalalocanā kanakanibhā / hā mama suśuddhadantā gokṣīratuṣārasaṃnibhasahitadantā (15.132)

।। हा मम सुनास सुभ्रू ऊर्णाभ्रु मुखान्तरे स्थिता विमला । हा मम सुवृत्तस्कन्धा चापोदर एणेयजङ्घवृत्तकटी ॥ १५.१३३ ॥

// hā mama sunāsa subhrū ūrṇābhru mukhāntare sthitā vimalā / hā mama suvṛttaskandhā cāpodara eṇeyajaṅghavṛttakaṭī (15.133)

।। हा मम गजहस्तोरू करचरणविशुद्धशोभना ताम्रनखा । इति तस्य भूषणानि पुण्येहि कृतानि पार्थिवे प्रीतिकरा ॥ १५.१३४ ॥

// hā mama gajahastorū karacaraṇaviśuddhaśobhanā tāmranakhā / iti tasya bhūṣaṇāni puṇyehi kṛtāni pārthive prītikarā (15.134)

।। ह मह्य गीतवाद्या वरपुष्पविलेपना शुभऋतुप्रवरे । हा मह्य पुष्पगन्धा अन्तःपुरि गीतवादितैर्हर्षकरा ॥ १५.१३५ ॥

// ha mahya gītavādyā varapuṣpavilepanā śubhaṛtupravare / hā mahya puṣpagandhā antaḥpuri gītavāditairharṣakarā (15.135)

।। हा कण्ठका सुजाता मम भर्तु सहायकस्त्वया क्व नीतो । हा छन्दका निकरुणा न बोधयसि गच्छमानके नरवरिष्ठे ॥ १५.१३६ ॥

// hā kaṇṭhakā sujātā mama bhartu sahāyakastvayā kva nīto / hā chandakā nikaruṇā na bodhayasi gacchamānake naravariṣṭhe (15.136)

।। गच्छत्ययं हितकरो एका गिर तस्मिन्नन्तरि न भसि कस्मात् । इतु अद्य पुरवरातो गच्छति नरदम्यसारथिः कारुणिकः ॥ १५.१३७ ॥

// gacchatyayaṃ hitakaro ekā gira tasminnantari na bhasi kasmāt / itu adya puravarāto gacchati naradamyasārathiḥ kāruṇikaḥ (15.137)

।। कथ वा गतो हितकरो केन च निष्क्रमितो इतु स राजकुलात् । कतमां दिशामनुगतो धन्या वनगुल्मदेवता यास्य सखी ॥ १५.१३८ ॥

// katha vā gato hitakaro kena ca niṣkramito itu sa rājakulāt / katamāṃ diśāmanugato dhanyā vanagulmadevatā yāsya sakhī (15.138)

।। अतिदुःख मह्य छन्दा निधिदर्शिय नेत्रौद्धृता चक्षुददा । सर्वैर्जनैश्च छन्दा मातापितृनित्यवर्णिता पूजनियाः ॥ १५.१३९ ॥

// atiduḥkha mahya chandā nidhidarśiya netrauddhṛtā cakṣudadā / sarvairjanaiśca chandā mātāpitṛnityavarṇitā pūjaniyāḥ (15.139)

।। तानपि जहित्व निर्गतु किं पुनरिम इस्त्रिकामरतिम् । हा धिक् प्रियैर्वियोगो नटरङ्गस्वभावसंनिभा अनित्या ॥ १५.१४० ॥

// tānapi jahitva nirgatu kiṃ punarima istrikāmaratim / hā dhik priyairviyogo naṭaraṅgasvabhāvasaṃnibhā anityā (15.140)

।। संज्ञाग्रहेण बाला दृष्टिविपर्यासनिश्रिता जन्मच्युति । प्रागेव तेन भणितं नास्ति जरामरणसंस्कृते काश्चि सखा ॥ १५.१४१ ॥

// saṃjñāgraheṇa bālā dṛṣṭiviparyāsaniśritā janmacyuti / prāgeva tena bhaṇitaṃ nāsti jarāmaraṇasaṃskṛte kāści sakhā (15.141)

।। परिपूर्यतो ऽस्य आशा स्पृशतू वरबोधिसमुत्तमां द्रुमवरिष्ठे । बुद्धित्व बोधिविरजां पुनरपि एतू इहा पुरवरें अस्मिन् ॥ १५.१४२ ॥

// paripūryato 'sya āśā spṛśatū varabodhisamuttamāṃ drumavariṣṭhe / buddhitva bodhivirajāṃ punarapi etū ihā puravareṃ asmin (15.142)

।। छन्दकः परमदीनमानसो गोपिकाय वचनं श्रुणित्वना । साश्रुकण्ठ गिर संप्रभाषते साधु गोपि निशृणोहि मे वचः ॥ १५.१४३ ॥

// chandakaḥ paramadīnamānaso gopikāya vacanaṃ śruṇitvanā / sāśrukaṇṭha gira saṃprabhāṣate sādhu gopi niśṛṇohi me vacaḥ (15.143)

।। रात्रिये रहसि यामि मध्यमे सर्वनारिगणि संप्रसुप्तके । सो तदा च शतपुण्यौद्गतो आलपेति मम देहि कण्ठकम् ॥ १५.१४४ ॥

// rātriye rahasi yāmi madhyame sarvanārigaṇi saṃprasuptake / so tadā ca śatapuṇyaudgato ālapeti mama dehi kaṇṭhakam (15.144)

।। तं निशाम्य वचनं तदन्तरं तुभ्य प्रेक्षमि शयानि सुप्तिकाम् । उच्चघोषु अहु तत्र मुञ्चमी उत्थि गोपि अयु याति ते प्रियो ॥ १५.१४५ ॥

// taṃ niśāmya vacanaṃ tadantaraṃ tubhya prekṣami śayāni suptikām / uccaghoṣu ahu tatra muñcamī utthi gopi ayu yāti te priyo (15.145)

।। देवता वचनु तं निरोधयि एक इस्त्रि नपि काचि बुध्यते । रोदमान समलंकरित्वना अश्वराजु ददमी नरोत्तमे ॥ १५.१४६ ॥

// devatā vacanu taṃ nirodhayi eka istri napi kāci budhyate / rodamāna samalaṃkaritvanā aśvarāju dadamī narottame (15.146)

।। कण्ठको हिषति उग्रतेजस्वी क्रोशमात्रु स्वरु तस्य गच्छती । नो च कश्चि शृणुते पुरोत्तमे देवताभि ओस्वापनं कृतम् ॥ १५.१४७ ॥

// kaṇṭhako hiṣati ugratejasvī krośamātru svaru tasya gacchatī / no ca kaści śṛṇute purottame devatābhi osvāpanaṃ kṛtam (15.147)

।। स्वर्णरूप्यमणिकोटिता मही कण्ठकस्य चरणैः पराहता । सा रणी मधुरभीष्मशोभना नो च केचि शृणुवन्ति मानुषाः ॥ १५.१४८ ॥

// svarṇarūpyamaṇikoṭitā mahī kaṇṭhakasya caraṇaiḥ parāhatā / sā raṇī madhurabhīṣmaśobhanā no ca keci śṛṇuvanti mānuṣāḥ (15.148)

।। पुष्ययुक्तु अभु तस्मि अन्तरे चन्द्रज्योतिष नभे प्रतिस्थिता । देवकोटि गगने कृताञ्जली ओनमन्ति शिरसाभिवन्दिषू ॥ १५.१४९ ॥

// puṣyayuktu abhu tasmi antare candrajyotiṣa nabhe pratisthitā / devakoṭi gagane kṛtāñjalī onamanti śirasābhivandiṣū (15.149)

।। यक्षराक्षसगणैरुपस्थिता लोकपाल चतुरो महर्द्धिकाः । कण्ठकस्य चरणां करे न्यसी पद्मकेशरविशुद्धनिर्मलम् ॥ १५.१५० ॥

// yakṣarākṣasagaṇairupasthitā lokapāla caturo maharddhikāḥ / kaṇṭhakasya caraṇāṃ kare nyasī padmakeśaraviśuddhanirmalam (15.150)

।। सो च पुण्यशततेजौद्गतो आरुही कुमुदवर्षिकोपमम् । षड्विकार धरणी प्रकम्पिता बुद्धक्षेत्र स्फुट आभनिर्मला ॥ १५.१५१ ॥

// so ca puṇyaśatatejaudgato āruhī kumudavarṣikopamam / ṣaḍvikāra dharaṇī prakampitā buddhakṣetra sphuṭa ābhanirmalā (15.151)

।। शक्र देवगुरुः शचीपतिः स्वाम द्वार विवरी तदन्तरे । देवकोटिनयुतैः पुरस्कृतो सो व्रजी अमरनागपूजितो ॥ १५.१५२ ॥

// śakra devaguruḥ śacīpatiḥ svāma dvāra vivarī tadantare / devakoṭinayutaiḥ puraskṛto so vrajī amaranāgapūjito (15.152)

।। संज्ञमात्र इह जाति कण्ठको लोकनाथु वहती नभो ऽन्तरे । देवदानवगणा सैन्द्रिकाः ये वहन्ति सुगतस्य गच्छतः ॥ १५.१५३ ॥

// saṃjñamātra iha jāti kaṇṭhako lokanāthu vahatī nabho 'ntare / devadānavagaṇā saindrikāḥ ye vahanti sugatasya gacchataḥ (15.153)

।। अप्सरा कुशलगीतवादिते बोधिसत्त्वगुणभाषमानिकाः । कण्ठकस्य बलु ते ददन्तिकाः मुञ्चि घोषु मधुरं मनोरमम् ॥ १५.१५४ ॥

// apsarā kuśalagītavādite bodhisattvaguṇabhāṣamānikāḥ / kaṇṭhakasya balu te dadantikāḥ muñci ghoṣu madhuraṃ manoramam (15.154)

।। कण्ठका वहहि लोकनायकं शीघ्र शीघ्र म जनेहि खेदताम् । नास्ति मे भयमपायदुर्गतिं लोकनाथमभिधारयित्वना ॥ १५.१५५ ॥

// kaṇṭhakā vahahi lokanāyakaṃ śīghra śīghra ma janehi khedatām / nāsti me bhayamapāyadurgatiṃ lokanāthamabhidhārayitvanā (15.155)

।। एकमेक अभिनन्दते सुरो वाहनं स्मि अहु लोकनायके । नो च किंचिदपि देशु विद्यते देवकोटिचरणैर्न मर्दितम् ॥ १५.१५६ ॥

// ekameka abhinandate suro vāhanaṃ smi ahu lokanāyake / no ca kiṃcidapi deśu vidyate devakoṭicaraṇairna marditam (15.156)

।। पश्य कण्ठक नभोन्तरे इमं मार्गु संस्थितु विचित्रशोभनम् । रत्नवेदिकविचित्रमण्डितं दिव्यसारवरगन्धधूपितम् ॥ १५.१५७ ॥

// paśya kaṇṭhaka nabhontare imaṃ mārgu saṃsthitu vicitraśobhanam / ratnavedikavicitramaṇḍitaṃ divyasāravaragandhadhūpitam (15.157)

।। एन कण्ठक शुभेन कर्मणा त्रायत्रिंशभवने सुनिर्मितो । अप्सरै परिवृतः पुरस्कृतो दिव्यकामरतिभी रमिष्यसे ॥ १५.१५८ ॥

// ena kaṇṭhaka śubhena karmaṇā trāyatriṃśabhavane sunirmito / apsarai parivṛtaḥ puraskṛto divyakāmaratibhī ramiṣyase (15.158)

।। साधु गोपि म खु भूयु रोदही तुष्ट भोहि परमप्रहर्षिता । द्रक्षसे नचिरतो नरोत्तमं बोधिप्राप्तममरैः पुरस्कृतम् ॥ १५.१५९ ॥

// sādhu gopi ma khu bhūyu rodahī tuṣṭa bhohi paramapraharṣitā / drakṣase nacirato narottamaṃ bodhiprāptamamaraiḥ puraskṛtam (15.159)

।। ये नराः सुकृतकर्मकारकाः ते न गोपि सद रोदितव्यकाः । सो च पुण्यशततेजौद्गतो हर्षितव्य न स रोदितव्यकः ॥ १५.१६० ॥

// ye narāḥ sukṛtakarmakārakāḥ te na gopi sada roditavyakāḥ / so ca puṇyaśatatejaudgato harṣitavya na sa roditavyakaḥ (15.160)

।। सप्तरात्र भणभानु गोपिके सा वियूह नपि शक्य क्षेपितुम् । या वियूह अभु तत्र पार्थिवे निष्क्रमन्ति नरदेवपूजिते ॥ १५.१६१ ॥

// saptarātra bhaṇabhānu gopike sā viyūha napi śakya kṣepitum / yā viyūha abhu tatra pārthive niṣkramanti naradevapūjite (15.161)

।। लाभ तुभ्य परमा अचिन्तिया यं त्युपस्थितु जगे हितंकरो । मह्य संज्ञि स्वकमेव वर्तते त्वं हि भेष्यसि यथा नरोत्तमः ॥ १५.१६२ ॥

// lābha tubhya paramā acintiyā yaṃ tyupasthitu jage hitaṃkaro / mahya saṃjñi svakameva vartate tvaṃ hi bheṣyasi yathā narottamaḥ (15.162)