23. Chapter 23

।। इति ।। स्तर्त् परिवर्त २३ संस्तवपरिवर्तस्त्रयोविंशः । अथ खलु शुद्धावासकायिका देवपुत्रा बोधिमण्डनिषण्णं तथागतं प्रदक्षिणीकृत्य दिव्यैश्चन्दनचूर्णवर्षैरभ्यवकीर्य आभिः सारूप्याभिर्गाथाभिरभितुष्टुवुः - उत्पन्नो लोकप्रद्योतो लोकनाथः प्रभंकरः । अन्धभूतस्य लोकस्य चक्षुर्दाता रणंजहः ॥ २३.१ ॥

// iti // start parivarta 23 saṃstavaparivartastrayoviṃśaḥ / atha khalu śuddhāvāsakāyikā devaputrā bodhimaṇḍaniṣaṇṇaṃ tathāgataṃ pradakṣiṇīkṛtya divyaiścandanacūrṇavarṣairabhyavakīrya ābhiḥ sārūpyābhirgāthābhirabhituṣṭuvuḥ - utpanno lokapradyoto lokanāthaḥ prabhaṃkaraḥ / andhabhūtasya lokasya cakṣurdātā raṇaṃjahaḥ (23.1)

।। भवान् विजितसंग्रामः पुण्यैः पूर्णमनोरथः । संपूर्णः शुक्लधर्मैश्च जगत्त्वं तर्पयिष्यसि ॥ २३.२ ॥

// bhavān vijitasaṃgrāmaḥ puṇyaiḥ pūrṇamanorathaḥ / saṃpūrṇaḥ śukladharmaiśca jagattvaṃ tarpayiṣyasi (23.2)

।। उत्तीर्णपङ्को ह्यनिघः स्थले तिष्ठति गौतमः । अन्यां सत्त्वां महोघेन प्रोद्गतस्तारयिष्यसि ॥ २३.३ ॥

// uttīrṇapaṅko hyanighaḥ sthale tiṣṭhati gautamaḥ / anyāṃ sattvāṃ mahoghena prodgatastārayiṣyasi (23.3)

।। उद्गतस्त्वं महाप्राज्ञो लोकेष्वप्रतिपुद्गलः । लोकधर्मैरलिप्तस्त्वं जलस्थमिव पङ्कजः ॥ २३.४ ॥

// udgatastvaṃ mahāprājño lokeṣvapratipudgalaḥ / lokadharmairaliptastvaṃ jalasthamiva paṅkajaḥ (23.4)

।। चिरप्रसुप्तमिमं लोकं तमस्कन्धावगुण्ठितम् । भवान् प्रज्ञाप्रदीपेन समर्थः प्रतिबोधितुम् ॥ २३.५ ॥

// ciraprasuptamimaṃ lokaṃ tamaskandhāvaguṇṭhitam / bhavān prajñāpradīpena samarthaḥ pratibodhitum (23.5)

।। चिरातुरे जीवलोके क्लेशव्याधिप्रपीडिते । वैद्यराट् त्वं समुत्पन्नः सर्वव्याधिप्रमोचकः ॥ २३.६ ॥

// cirāture jīvaloke kleśavyādhiprapīḍite / vaidyarāṭ tvaṃ samutpannaḥ sarvavyādhipramocakaḥ (23.6)

।। भविष्यन्त्यक्षणा शून्या त्वयि नाथे समुद्गते । मनुष्याश्चैव देवाश्च भविष्यन्ति सुखान्विताः ॥ २३.७ ॥

// bhaviṣyantyakṣaṇā śūnyā tvayi nāthe samudgate / manuṣyāścaiva devāśca bhaviṣyanti sukhānvitāḥ (23.7)

।। येषां त्वद्दर्शनं सौम्य एष्यसे पुरुषर्षभ । न ते कल्पसहस्राणि जातु यास्यन्ति दुर्गतिम् ॥ २३.८ ॥

// yeṣāṃ tvaddarśanaṃ saumya eṣyase puruṣarṣabha / na te kalpasahasrāṇi jātu yāsyanti durgatim (23.8)

।। पण्डिताश्चाप्यरोगाश्च धर्मं श्रोष्यन्ति ये ऽपि ते । गम्भीराश्चोपधीक्षीणा भविष्यन्ति विशारदाः ॥ २३.९ ॥

// paṇḍitāścāpyarogāśca dharmaṃ śroṣyanti ye 'pi te / gambhīrāścopadhīkṣīṇā bhaviṣyanti viśāradāḥ (23.9)

।। मोक्ष्यन्ते च लघुं सर्वे छित्त्वा वै क्लेशबन्धनम् । यास्यन्ति निरुपादानाः फलप्राप्तिवरं शुभम् ॥ २३.१० ॥

// mokṣyante ca laghuṃ sarve chittvā vai kleśabandhanam / yāsyanti nirupādānāḥ phalaprāptivaraṃ śubham (23.10)

।। दक्षिणीयाश्च ते लोके आहुतीनां प्रतिग्रहाः । न तेषु दक्षिणा न्यूना सत्त्वानिर्वाणहेतुकी ॥ २३.११ ॥

// dakṣiṇīyāśca te loke āhutīnāṃ pratigrahāḥ / na teṣu dakṣiṇā nyūnā sattvānirvāṇahetukī (23.11)

।। एवं खलु भिक्षवः शुद्धावासकायिका देवपुत्रास्तथागतमभिष्टुत्यैकान्ते प्राञ्जलयस्तस्थुः, प्राञ्जलयस्तथागतं नमस्यन्तः ।। अथ खलु चाभास्वरा देवपुत्रास्तथागतं बोधिमण्डनिषण्णं दिव्यैर्नानाप्रकारैः पुष्पधूपगन्धमाल्यविलेपनछत्रध्वजपताकाभिः संपूज्य त्रिप्रदक्षिणीकृत्य चाभिर्गाथाभिरभ्यस्ताविषुः - गम्भीरबुद्धे मधुरस्वरा मुने ब्रह्मस्वरा मुनिवरगीत सुस्वरम् । वराग्रबोधि परमार्थप्राप्ता सर्वस्वरे पारगते नमस्ते ॥ २३.१२ ॥

// evaṃ khalu bhikṣavaḥ śuddhāvāsakāyikā devaputrāstathāgatamabhiṣṭutyaikānte prāñjalayastasthuḥ, prāñjalayastathāgataṃ namasyantaḥ // atha khalu cābhāsvarā devaputrāstathāgataṃ bodhimaṇḍaniṣaṇṇaṃ divyairnānāprakāraiḥ puṣpadhūpagandhamālyavilepanachatradhvajapatākābhiḥ saṃpūjya tripradakṣiṇīkṛtya cābhirgāthābhirabhyastāviṣuḥ - gambhīrabuddhe madhurasvarā mune brahmasvarā munivaragīta susvaram / varāgrabodhi paramārthaprāptā sarvasvare pāragate namaste (23.12)

।। त्रातासि दीपो ऽसि परायणो ऽसि नाथो ऽसि लोके कृपमैत्रचित्तः । वैद्योत्तमस्त्वं खलु शल्यहर्ता चिकित्सकस्त्वं परमं हितंकरः ॥ २३.१३ ॥

// trātāsi dīpo 'si parāyaṇo 'si nātho 'si loke kṛpamaitracittaḥ / vaidyottamastvaṃ khalu śalyahartā cikitsakastvaṃ paramaṃ hitaṃkaraḥ (23.13)

।। दीपंकरस्य सहदर्शनं त्वया समुदानितं मैत्रकृपाभ्रजालम् । प्रमुञ्च नाथा अमृतस्य धारां शमेहि तापं सुरमानुषाणाम् ॥ २३.१४ ॥

// dīpaṃkarasya sahadarśanaṃ tvayā samudānitaṃ maitrakṛpābhrajālam / pramuñca nāthā amṛtasya dhārāṃ śamehi tāpaṃ suramānuṣāṇām (23.14)

।। त्वं पद्मभूतं त्रिभवेष्वलिप्तं त्वं मेरुकल्पो विचलो ह्यकम्प्यः । त्वं वज्रकल्पो ह्यचलप्रतिज्ञ त्वं चन्द्रमा सर्वगुणाग्रधारी ॥ २३.१५ ॥

// tvaṃ padmabhūtaṃ tribhaveṣvaliptaṃ tvaṃ merukalpo vicalo hyakampyaḥ / tvaṃ vajrakalpo hyacalapratijña tvaṃ candramā sarvaguṇāgradhārī (23.15)

।। एवं खलु भिक्षव आभास्वरा देवास्तथागतमभिसंस्तुत्यैकान्ते तस्थुः प्राञ्जलयस्तथागतं नमस्यन्तः ।। अथ खलु सुब्रह्मदेवपुत्रप्रमुखा ब्रह्मकायिका देवास्तथागतं बोधिमण्डनिषण्णमनेकमणिरत्नकोटीनयुतशतसहस्रप्रत्युप्तेन रत्नजालेनाभिछाद्य त्रिप्रदक्षिणीकृत्य चाभिः सारूप्याभिर्गाथाभिरभ्यस्ताविषुः - शुभविमलप्रज्ञ प्रभतेजधरा द्बात्रिंशल्लक्षणवराग्रधरा । स्मृतिमं मतिमं गुणज्ञानधरा अकिलान्तका शिरसि वन्दमि ते ॥ २३.१६ ॥

// evaṃ khalu bhikṣava ābhāsvarā devāstathāgatamabhisaṃstutyaikānte tasthuḥ prāñjalayastathāgataṃ namasyantaḥ // atha khalu subrahmadevaputrapramukhā brahmakāyikā devāstathāgataṃ bodhimaṇḍaniṣaṇṇamanekamaṇiratnakoṭīnayutaśatasahasrapratyuptena ratnajālenābhichādya tripradakṣiṇīkṛtya cābhiḥ sārūpyābhirgāthābhirabhyastāviṣuḥ - śubhavimalaprajña prabhatejadharā dbātriṃśallakṣaṇavarāgradharā / smṛtimaṃ matimaṃ guṇajñānadharā akilāntakā śirasi vandami te (23.16)

।। अमला विमला त्रिमलैर्विमला त्रैलोक्यविश्रुत त्रिविद्यगता । त्रिविधाविमोक्षवरचक्षुददा वन्दामि त्वां त्रिनयनं विमलम् ॥ २३.१७ ॥

// amalā vimalā trimalairvimalā trailokyaviśruta trividyagatā / trividhāvimokṣavaracakṣudadā vandāmi tvāṃ trinayanaṃ vimalam (23.17)

।। कलिकलुष उद्धृत सुदान्तमना कृपकरुण उद्गत जगार्थकरा । मुनि मुदित उद्गत प्रशान्तमना द्वयमतिविमोचक उपेक्षरता ॥ २३.१८ ॥

// kalikaluṣa uddhṛta sudāntamanā kṛpakaruṇa udgata jagārthakarā / muni mudita udgata praśāntamanā dvayamativimocaka upekṣaratā (23.18)

।। व्रत तपस उद्गत जगार्थकरा । स्वचरीविशुद्धचरिपारगता । चतुसत्यदर्शक विमोक्षरता मुक्तो विमोचयसि चान्यजगत् ॥ २३.१९ ॥

// vrata tapasa udgata jagārthakarā / svacarīviśuddhacaripāragatā / catusatyadarśaka vimokṣaratā mukto vimocayasi cānyajagat (23.19)

।। बलवीर्य आगतु इहा नमुचि प्रज्ञाय वीर्य तव मैत्र्य जितो । प्राप्तं च ते पदवरं अमृतं वन्दाम ते शठचमूमथना ॥ २३.२० ॥

// balavīrya āgatu ihā namuci prajñāya vīrya tava maitrya jito / prāptaṃ ca te padavaraṃ amṛtaṃ vandāma te śaṭhacamūmathanā (23.20)

।। एवं खलु भिक्षवः सुब्रह्मदेवपुत्रप्रमुखा ब्रह्मकायिका देवास्तथागतमाभिर्गाथाभिरभिष्टुत्य एकान्ते तस्थुः प्राञ्जलयस्तथागतं नमस्यन्तः ।। अथ खलु ते शुक्लपाक्षिका मारपुत्रा येन तथागतस्तेनोपसंक्रामन् । उपसंक्रम्य महारत्नछत्रवितानैस्तथागतमभिच्छाद्य प्राञ्जलयस्तथागतमाभिः सारूप्याभिर्गाथाभिरभ्यस्ताविषुः - प्रत्यक्षे ऽस्मि बले तवातिविपुले मारस्य घोरा चमू यत्सा मारचमू महाप्रतिभया एकक्षणे ते जिता । न च ते उत्थितु नैव कायु त्रसितो नो वा गिरा व्याहृता त्वां वन्दामहि सर्वलोकमहितं सर्वार्थसिद्धं मुनिम् ॥ २३.२१ ॥

// evaṃ khalu bhikṣavaḥ subrahmadevaputrapramukhā brahmakāyikā devāstathāgatamābhirgāthābhirabhiṣṭutya ekānte tasthuḥ prāñjalayastathāgataṃ namasyantaḥ // atha khalu te śuklapākṣikā māraputrā yena tathāgatastenopasaṃkrāman / upasaṃkramya mahāratnachatravitānaistathāgatamabhicchādya prāñjalayastathāgatamābhiḥ sārūpyābhirgāthābhirabhyastāviṣuḥ - pratyakṣe 'smi bale tavātivipule mārasya ghorā camū yatsā māracamū mahāpratibhayā ekakṣaṇe te jitā / na ca te utthitu naiva kāyu trasito no vā girā vyāhṛtā tvāṃ vandāmahi sarvalokamahitaṃ sarvārthasiddhaṃ munim (23.21)

।। मारा कोटिसहस्रनेकनयुता गङ्गाणुभिः संमिताः ते तुभ्यं न समर्थ बोधिसुवटा संचालितुं कम्पितुम् । यज्ञा कोटिसहस्रनेकनयुता गङ्गा यथा वालिका यष्टा बोधिवटासितेन भवता तेनाद्य विभ्राजसे ॥ २३.२२ ॥

// mārā koṭisahasranekanayutā gaṅgāṇubhiḥ saṃmitāḥ te tubhyaṃ na samartha bodhisuvaṭā saṃcālituṃ kampitum / yajñā koṭisahasranekanayutā gaṅgā yathā vālikā yaṣṭā bodhivaṭāsitena bhavatā tenādya vibhrājase (23.22)

।। भार्या चेष्टतमा सुताश्च दयिता दास्यश्च दासास्तथा उद्याना नगराणि राष्ट्रनिगमा राज्यानि सान्तःपुराः । हस्ता पादशिरोत्तमाङ्गमपि वा चक्षूंषि जिह्वा तथा त्यक्ता ते वरबोधिचर्य चरता तेनाद्य विभ्राजसे ॥ २३.२३ ॥

// bhāryā ceṣṭatamā sutāśca dayitā dāsyaśca dāsāstathā udyānā nagarāṇi rāṣṭranigamā rājyāni sāntaḥpurāḥ / hastā pādaśirottamāṅgamapi vā cakṣūṃṣi jihvā tathā tyaktā te varabodhicarya caratā tenādya vibhrājase (23.23)

।। उक्तं यद्वचनं त्वया सुबहुशो बुद्धो भविष्याम्यहं तारिष्ये बहुसत्त्वकोटिनयुता दुःखार्णवेनोह्यता । ध्यानाधीन्द्रियबुद्धिभिः कवचितः सद्धर्मनावा स्वयं सा चैषा प्रतिपूर्ण तुभ्य प्रणिधिस्तारिष्यसे प्राणिनः ॥ २३.२४ ॥

// uktaṃ yadvacanaṃ tvayā subahuśo buddho bhaviṣyāmyahaṃ tāriṣye bahusattvakoṭinayutā duḥkhārṇavenohyatā / dhyānādhīndriyabuddhibhiḥ kavacitaḥ saddharmanāvā svayaṃ sā caiṣā pratipūrṇa tubhya praṇidhistāriṣyase prāṇinaḥ (23.24)

।। यत्पुण्यं च स्तवित्व वादिवृषभं लोकस्य चक्षुर्ददं सर्वे भूत्व उदग्रहृष्टमनसः प्रार्थेम सर्वज्ञताम् । समुदानीत्व वराग्रबोधिमतुलां बुद्धैः सुसंवर्णितां एवं तद्विनिहत्य मारपरिषां बुद्धेम सर्वज्ञताम् ॥ २३.२५ ॥

// yatpuṇyaṃ ca stavitva vādivṛṣabhaṃ lokasya cakṣurdadaṃ sarve bhūtva udagrahṛṣṭamanasaḥ prārthema sarvajñatām / samudānītva varāgrabodhimatulāṃ buddhaiḥ susaṃvarṇitāṃ evaṃ tadvinihatya mārapariṣāṃ buddhema sarvajñatām (23.25)

।। एवं खलु भिक्षवो मारपुत्रास्तथागतमभिष्टुत्यैकान्ते तस्थुः प्राञ्जलयस्तथागतं नमस्यन्तः ।। अथ खलु परनिर्मितवशवर्ती देवपुत्रो ऽनेकैर्देवपुत्रशतसहस्रैः परिवृतः पुरस्कृतो जाम्बूनदसुवर्णवर्णैः पद्मैस्तथागतमभ्यवकीर्य संमुखमाभिर्गाथाभिरभ्यस्तावीत् - अपीडित अलुडित अवितथवचना अपगततमरज अमृतगतिगता । अरहसि दिवि भुवि श्रियक्रियमतुला अतिद्युतिस्मृतिमति प्रणिपति शिरसा ॥ २३.२६ ॥

// evaṃ khalu bhikṣavo māraputrāstathāgatamabhiṣṭutyaikānte tasthuḥ prāñjalayastathāgataṃ namasyantaḥ // atha khalu paranirmitavaśavartī devaputro 'nekairdevaputraśatasahasraiḥ parivṛtaḥ puraskṛto jāmbūnadasuvarṇavarṇaiḥ padmaistathāgatamabhyavakīrya saṃmukhamābhirgāthābhirabhyastāvīt - apīḍita aluḍita avitathavacanā apagatatamaraja amṛtagatigatā / arahasi divi bhuvi śriyakriyamatulā atidyutismṛtimati praṇipati śirasā (23.26)

।। रतिकर रणजह रजमलमथना रमयसि सुरनर सुविशदवचनैः । विकसित सुविपुल वरतनु किरणैः सुरनरपतिरिव जयसि जगदिदम् ॥ २३.२७ ॥

// ratikara raṇajaha rajamalamathanā ramayasi suranara suviśadavacanaiḥ / vikasita suvipula varatanu kiraṇaiḥ suranarapatiriva jayasi jagadidam (23.27)

।। परगणिप्रमथन परचरिकुशला प्रियु भव नरमरु परमति धुनता । परचरि विभजसि सुनिपुणमतिमान् पथि इह विचरतु दशबलगमने ॥ २३.२८ ॥

// paragaṇipramathana paracarikuśalā priyu bhava naramaru paramati dhunatā / paracari vibhajasi sunipuṇamatimān pathi iha vicaratu daśabalagamane (23.28)

।। त्यजि पृथु भवग्रहि वितथदुख महा विनयसि सुरनर यथमति विनये । विचरसि चतुदिश शशिरिव गगने चक्षु भव परायण इह भुवि त्रिभवे ॥ २३.२९ ॥

// tyaji pṛthu bhavagrahi vitathadukha mahā vinayasi suranara yathamati vinaye / vicarasi catudiśa śaśiriva gagane cakṣu bhava parāyaṇa iha bhuvi tribhave (23.29)

।। प्रियु भव नरमरु न च खलि विषये रमयसि शुभरति कामरतिविरतो । दिनदर्शि परिषदि न ति समु त्रिभवे नाथु गति परायणु त्वमिह हि जगतः ॥ २३.३० ॥

// priyu bhava naramaru na ca khali viṣaye ramayasi śubharati kāmarativirato / dinadarśi pariṣadi na ti samu tribhave nāthu gati parāyaṇu tvamiha hi jagataḥ (23.30)

।। एवं खलु भिक्षवो वशवर्तिदेवप्रमुखाः परिनिर्मितवशवर्तिनो देवपुत्रास्तथागतमभिष्टुत्यैकान्ते तस्थुः प्राञ्जलयस्तथागतं नमस्यन्तः ।। अथ खलु सुनिर्मितो देवपुत्रो देवसंघपरिवृतः पुरस्कृतो नानारत्नपट्टदामैस्तथागतमभिछाद्य संमुखमाभिर्गाथाभिरभ्यस्तावीत् - धर्मालोक भवान् समुद्गत त्रिविधमलनुच्छिदो मोहादृष्टिअविद्यघातको हिरिशिरिभरितः । मिथ्यामार्गरतामिमां प्रजाममृते थपयितो उत्पन्नो इह लोकि चेतियो दिवि भुवि महितः ॥ २३.३१ ॥

// evaṃ khalu bhikṣavo vaśavartidevapramukhāḥ parinirmitavaśavartino devaputrāstathāgatamabhiṣṭutyaikānte tasthuḥ prāñjalayastathāgataṃ namasyantaḥ // atha khalu sunirmito devaputro devasaṃghaparivṛtaḥ puraskṛto nānāratnapaṭṭadāmaistathāgatamabhichādya saṃmukhamābhirgāthābhirabhyastāvīt - dharmāloka bhavān samudgata trividhamalanucchido mohādṛṣṭiavidyaghātako hiriśiribharitaḥ / mithyāmārgaratāmimāṃ prajāmamṛte thapayito utpanno iha loki cetiyo divi bhuvi mahitaḥ (23.31)

।। त्वं वैद्यो कुशलचिकित्सको ह्यमृतसुखददो दृष्टिक्लेशमविद्यसंचयं पुरिममनुशयम् । सर्वव्याध्यपनेसि देहिनां पुरिमजिनपथे तस्माद्वैद्यतमो ऽसि नायका विचरसि धरणीम् ॥ २३.३२ ॥

// tvaṃ vaidyo kuśalacikitsako hyamṛtasukhadado dṛṣṭikleśamavidyasaṃcayaṃ purimamanuśayam / sarvavyādhyapanesi dehināṃ purimajinapathe tasmādvaidyatamo 'si nāyakā vicarasi dharaṇīm (23.32)

।। चन्द्रासूर्यप्रभाश्च ज्योतिषा मणि तथ ज्वलना शक्रब्रह्मप्रभा न भासते पुरतु शिरिघने । प्रज्ञालोककरा प्रभंकरा प्रभसिरिभरिता प्रत्यक्षास्तव ज्ञाति अद्भुते प्रणिपति शिरसा ॥ २३.३३ ॥

// candrāsūryaprabhāśca jyotiṣā maṇi tatha jvalanā śakrabrahmaprabhā na bhāsate puratu śirighane / prajñālokakarā prabhaṃkarā prabhasiribharitā pratyakṣāstava jñāti adbhute praṇipati śirasā (23.33)

।। सत्यासत्यकथी विनायका सुमधुरवचना दान्ता शान्तमना जितेन्द्रिय प्रशमितमनसा । शास्ता शासनियां प्रशाससे नरमरुपरिषां वन्दे शाक्यमुनिं नरर्षभं सुरनरमहितम् ॥ २३.३४ ॥

// satyāsatyakathī vināyakā sumadhuravacanā dāntā śāntamanā jitendriya praśamitamanasā / śāstā śāsaniyāṃ praśāsase naramarupariṣāṃ vande śākyamuniṃ nararṣabhaṃ suranaramahitam (23.34)

।। ज्ञानिं ज्ञानकथाग्रधारका ज्ञपयसि त्रिभवे त्रैविद्यत्रिविमोक्षदेशका त्रिमलमलनुदा । भव्याभव्य मुने प्रजानसे यथमति विनये वन्दे त्वां त्रिसहस्रि अद्भुतं दिवि भुवि महितम् ॥ २३.३५ ॥

// jñāniṃ jñānakathāgradhārakā jñapayasi tribhave traividyatrivimokṣadeśakā trimalamalanudā / bhavyābhavya mune prajānase yathamati vinaye vande tvāṃ trisahasri adbhutaṃ divi bhuvi mahitam (23.35)

।। एवं खलु भिक्षवः सुनिर्मितो देवपुत्रः सपरिवारस्तथागतमभिष्टुत्यैकान्ते ऽस्थात् प्राञ्जलीकृतस्तथागतं नमस्कुर्वन् ।। अथ खलु संतुषितो देवपुत्रः सार्धं तुषितकायिकैर्देवैर्येन तथागतस्तेनोपसंक्रामत् । उपसंक्रम्य महता दिव्यवस्त्रजालेन बोधिमण्डनिषण्णं तथागतमभिसंछाद्य संमुखमाभिर्गाथाभिरभ्यस्तौषीत् - तुषितालयि यद्वसितस्त्वं तत्र ति देशितु धर्म उदारो । न च छिद्यति सा अनुशास्ति अद्यपि धर्मचरी सुरपुत्रा ॥ २३.३६ ॥

// evaṃ khalu bhikṣavaḥ sunirmito devaputraḥ saparivārastathāgatamabhiṣṭutyaikānte 'sthāt prāñjalīkṛtastathāgataṃ namaskurvan // atha khalu saṃtuṣito devaputraḥ sārdhaṃ tuṣitakāyikairdevairyena tathāgatastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya mahatā divyavastrajālena bodhimaṇḍaniṣaṇṇaṃ tathāgatamabhisaṃchādya saṃmukhamābhirgāthābhirabhyastauṣīt - tuṣitālayi yadvasitastvaṃ tatra ti deśitu dharma udāro / na ca chidyati sā anuśāsti adyapi dharmacarī suraputrā (23.36)

।। न च दर्शन तृप्ति लभामो धर्म शृणोतु न विन्दति तृप्तिम् । गुणसागर लोकप्रदीपा वन्दिम ते शिरसा मनसा च ॥ २३.३७ ॥

// na ca darśana tṛpti labhāmo dharma śṛṇotu na vindati tṛptim / guṇasāgara lokapradīpā vandima te śirasā manasā ca (23.37)

।। तुषितालय यच्चलितस्त्वं शोषित अक्षण सर्वि तदा ते । यद बोधिवटे उपविष्टः सर्वजगस्य किलेश प्रशान्ताः ॥ २३.३८ ॥

// tuṣitālaya yaccalitastvaṃ śoṣita akṣaṇa sarvi tadā te / yada bodhivaṭe upaviṣṭaḥ sarvajagasya kileśa praśāntāḥ (23.38)

।। यस्य कृतेन च बोधि उदारा एष ति प्राप्ति जिनित्वन मारम् । त्वा प्रणिधी तपसा परिपूर्णा क्षिप्र प्रवर्तय चक्रमुदारम् ॥ २३.३९ ॥

// yasya kṛtena ca bodhi udārā eṣa ti prāpti jinitvana māram / tvā praṇidhī tapasā paripūrṇā kṣipra pravartaya cakramudāram (23.39)

।। बहु दिक्षिषु प्राणिसहस्रा धर्मरता क्षुणियामथ धर्मम् । क्षिप्र प्रवर्तय चक्रमुदारं मोचय प्राणिसहस्र भवेषु ॥ २३.४० ॥

// bahu dikṣiṣu prāṇisahasrā dharmaratā kṣuṇiyāmatha dharmam / kṣipra pravartaya cakramudāraṃ mocaya prāṇisahasra bhaveṣu (23.40)

।। एवं खलु भिक्षवः संतुषितो देवपुत्रः सपरिवारस्तथागतमभिष्टत्यैकान्ते ऽस्थात् प्राञ्जलीकृतस्तथागतं नमस्यमानः ।। अथ खलु सुयामदेवपुत्रप्रमुखाः सुयामा देवा येन तथागतस्तेनोपसंक्रामत् । उपसंक्रम्य नानापुष्पधूपगन्धमाल्यविलेपनैर्बोधिमण्डनिषण्णं तथागतं संपूज्य संमुखमाभिः सारूप्याभिर्गाथाभिस्तुष्टवुः - सदृशो ऽस्ति न ते कुतोन्तरे शील समाधि तथैव प्रज्ञया । अधिमुक्तिविमुक्तिकोविदा शिरसा वन्दिम ते तथागतम् ॥ २३.४१ ॥

// evaṃ khalu bhikṣavaḥ saṃtuṣito devaputraḥ saparivārastathāgatamabhiṣṭatyaikānte 'sthāt prāñjalīkṛtastathāgataṃ namasyamānaḥ // atha khalu suyāmadevaputrapramukhāḥ suyāmā devā yena tathāgatastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya nānāpuṣpadhūpagandhamālyavilepanairbodhimaṇḍaniṣaṇṇaṃ tathāgataṃ saṃpūjya saṃmukhamābhiḥ sārūpyābhirgāthābhistuṣṭavuḥ - sadṛśo 'sti na te kutontare śīla samādhi tathaiva prajñayā / adhimuktivimuktikovidā śirasā vandima te tathāgatam (23.41)

।। दृष्टा स वियूह शोभना बोधिमण्डस्मि मरुभि या कृता । न तमर्हति अन्य कश्चना यथ त्वं देवमनुष्यपूजितः ॥ २३.४२ ॥

// dṛṣṭā sa viyūha śobhanā bodhimaṇḍasmi marubhi yā kṛtā / na tamarhati anya kaścanā yatha tvaṃ devamanuṣyapūjitaḥ (23.42)

।। न मुधाय भवान् समुद्गतो यस्य अर्थे बहु चीर्ण दुष्करा । विजितो हि शठः ससैन्यकः प्राप्ता बोधि अनुत्तरा त्वया ॥ २३.४३ ॥

// na mudhāya bhavān samudgato yasya arthe bahu cīrṇa duṣkarā / vijito hi śaṭhaḥ sasainyakaḥ prāptā bodhi anuttarā tvayā (23.43)

।। आलोक कृतो दशादिशे प्रज्ञादीपेन त्रिलोक ज्वालितः । तिमिरं अपनाययिष्यसे दास्यसि चक्षुरनुत्तरं जगे ॥ २३.४४ ॥

// āloka kṛto daśādiśe prajñādīpena triloka jvālitaḥ / timiraṃ apanāyayiṣyase dāsyasi cakṣuranuttaraṃ jage (23.44)

।। बहुकल्प स्तुवन्ति भाषतो रोमरूपस्य न चान्तु अस्ति ते । गुणसागर लोकविश्रुता शिरसा वन्दिम ते तथागतम् ॥ २३.४५ ॥

// bahukalpa stuvanti bhāṣato romarūpasya na cāntu asti te / guṇasāgara lokaviśrutā śirasā vandima te tathāgatam (23.45)

।। एवं खलु ते सुयामदेवपुत्रप्रमुखा देवास्तथागतमभिष्टुत्यैकान्ते तस्थुः प्राञ्जलस्तथागतं नमस्यन्तः ।। अथ खलु शक्रो देवानामिन्द्रः सार्धं त्रायत्रिंशकायिकैर्देवैर्नानापुष्पधूपदीपगन्धमाल्यविलेपनचूर्णचीवरछत्रध्वजपताकाव्यूहैस्तथागतं संपूज्य आभिर्गाथाभिरभ्यस्तावीत् - अस्खलिता अनवद्या सदा सुस्थिता मेरुकल्पा मुने दशदिशि सुविघुष्ट ज्ञानप्रभा पुण्यतेजान्विता । बुद्धशतसहस्र संपूजिता पूर्वि तुभ्यं मुने तस्य विशेषु येन बोधिद्रुमे मारसेना जिता ॥ २३.४६ ॥

// evaṃ khalu te suyāmadevaputrapramukhā devāstathāgatamabhiṣṭutyaikānte tasthuḥ prāñjalastathāgataṃ namasyantaḥ // atha khalu śakro devānāmindraḥ sārdhaṃ trāyatriṃśakāyikairdevairnānāpuṣpadhūpadīpagandhamālyavilepanacūrṇacīvarachatradhvajapatākāvyūhaistathāgataṃ saṃpūjya ābhirgāthābhirabhyastāvīt - askhalitā anavadyā sadā susthitā merukalpā mune daśadiśi suvighuṣṭa jñānaprabhā puṇyatejānvitā / buddhaśatasahasra saṃpūjitā pūrvi tubhyaṃ mune tasya viśeṣu yena bodhidrume mārasenā jitā (23.46)

।। शीलश्रुतसमाधिप्रज्ञाकरा ज्ञानकेतुध्वजा जरमरणनिघाति वैद्योत्तमा लोकचक्षुर्ददा । त्रिमलखिलप्रहीण शान्तेन्द्रिया शान्तचित्ता मुने शरणु तवमुपेम शाक्यर्षभा धर्मराजा जगे ॥ २३.४७ ॥

// śīlaśrutasamādhiprajñākarā jñānaketudhvajā jaramaraṇanighāti vaidyottamā lokacakṣurdadā / trimalakhilaprahīṇa śāntendriyā śāntacittā mune śaraṇu tavamupema śākyarṣabhā dharmarājā jage (23.47)

।। बोधिचरी अनन्ततुल्या अभूद्वीर्यस्थामोद्गता प्रज्ञाबल उपाय मैत्राबलं ब्राह्मपुण्यं बलम् । एति बलमनन्ततुल्या भवं बोधि संप्रस्थिते दशबलबलधारी अद्या पुनर्बोधिमण्डे भुतो ॥ २३.४८ ॥

// bodhicarī anantatulyā abhūdvīryasthāmodgatā prajñābala upāya maitrābalaṃ brāhmapuṇyaṃ balam / eti balamanantatulyā bhavaṃ bodhi saṃprasthite daśabalabaladhārī adyā punarbodhimaṇḍe bhuto (23.48)

।। दृष्ट्व चमु अनन्तसत्त्वे सुरा भीतत्रस्ताभवन् मा खु श्रमणराजु बाधिष्यते बोधिमण्डे स्थितः । न च भवतु बभूव तेभ्यो भयं नो च कायेञ्जना करहत गुरुभार संकम्पना मारसेना जिता ॥ २३.४९ ॥

// dṛṣṭva camu anantasattve surā bhītatrastābhavan mā khu śramaṇarāju bādhiṣyate bodhimaṇḍe sthitaḥ / na ca bhavatu babhūva tebhyo bhayaṃ no ca kāyeñjanā karahata gurubhāra saṃkampanā mārasenā jitā (23.49)

।। यथ च पुरिमकेभि सिंहासने प्राप्त बोधि वरा तथ त्वया अनुबुद्ध तुल्या समा अन्यथा त्वं न हि । सममनस समचित्त सर्वज्ञता स्थाम प्राप्तं त्वया तेन भव स्वयंभु लोकोत्तमो पुण्यक्षेत्रं जगे ॥ २३.५० ॥

// yatha ca purimakebhi siṃhāsane prāpta bodhi varā tatha tvayā anubuddha tulyā samā anyathā tvaṃ na hi / samamanasa samacitta sarvajñatā sthāma prāptaṃ tvayā tena bhava svayaṃbhu lokottamo puṇyakṣetraṃ jage (23.50)

।। एवं खलु भिक्षवः शक्रो देवानामिन्द्रः सार्धं देवपुत्रैस्त्रायत्रिंशैस्तथागतमभिष्टुत्यैकान्ते ऽस्थात् प्राञ्जलीकृतस्तथागतं नमस्कुर्वन् ।। अथ खलु चत्वारो महाराजानः सार्धं चतुर्महाराजकायिकैर्देवपुत्रैर्येन तथागतस्तेनोपसंक्रामत् । उपसंक्रम्याभिमुक्तकचम्पकसुमनावार्षिकधानुस्कारिमाल्यदामपरिगृहीता अप्सरःशतसहस्रपरिवृता दिव्यसंगीतिसंप्रवादितेन तथागतस्य पूजां कृत्वा आभिः सारूप्याभिर्गाथाभिस्तुष्टुवुः - सुमधुरवचना मनोज्ञघोषा शशि व प्रशान्तिकरा प्रसन्नचित्ता । प्रहसितवदना प्रभूतजिह्वा परमसुप्रीतिकरा मुने नमस्ते ॥ २३.५१ ॥

// evaṃ khalu bhikṣavaḥ śakro devānāmindraḥ sārdhaṃ devaputraistrāyatriṃśaistathāgatamabhiṣṭutyaikānte 'sthāt prāñjalīkṛtastathāgataṃ namaskurvan // atha khalu catvāro mahārājānaḥ sārdhaṃ caturmahārājakāyikairdevaputrairyena tathāgatastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramyābhimuktakacampakasumanāvārṣikadhānuskārimālyadāmaparigṛhītā apsaraḥśatasahasraparivṛtā divyasaṃgītisaṃpravāditena tathāgatasya pūjāṃ kṛtvā ābhiḥ sārūpyābhirgāthābhistuṣṭuvuḥ - sumadhuravacanā manojñaghoṣā śaśi va praśāntikarā prasannacittā / prahasitavadanā prabhūtajihvā paramasuprītikarā mune namaste (23.51)

।। रुतरवित य अस्ति सर्वलोके सुमधुर प्रेमणिया नरामरूणाम् । भवत स्वरु प्रमुक्त मञ्जुघोषो अभिभवते रुत सर्वि भाषमाणां ॥ २३.५२ ॥

// rutaravita ya asti sarvaloke sumadhura premaṇiyā narāmarūṇām / bhavata svaru pramukta mañjughoṣo abhibhavate ruta sarvi bhāṣamāṇāṃ (23.52)

।। रागु समयि दोषमोहक्लेशा प्रीति जनेति अमानुषां विशुद्धाम् । अकलुषहृदया निशाम्य धर्मं आर्य विमुक्ति लभन्ति ते हि सर्वे ॥ २३.५३ ॥

// rāgu samayi doṣamohakleśā prīti janeti amānuṣāṃ viśuddhām / akaluṣahṛdayā niśāmya dharmaṃ ārya vimukti labhanti te hi sarve (23.53)

।। न च भव अतिमन्यसे अविद्वां न च पुन विद्वमदेन जातु मत्तः । उन्नतु न च नैव चोनतस्त्वं गिरिरिव सुस्थितु सागरस्य मध्ये ॥ २३.५४ ॥

// na ca bhava atimanyase avidvāṃ na ca puna vidvamadena jātu mattaḥ / unnatu na ca naiva conatastvaṃ giririva susthitu sāgarasya madhye (23.54)

।। लाभ इह सुलब्ध मानुषाणां यत्र हि तादृशु जातु सत्त्व लोके । श्रीरिव पदुमो धनस्य दात्री तथ तव दास्यति धर्मु सर्वलोके ॥ २३.५५ ॥

// lābha iha sulabdha mānuṣāṇāṃ yatra hi tādṛśu jātu sattva loke / śrīriva padumo dhanasya dātrī tatha tava dāsyati dharmu sarvaloke (23.55)

।। एवं खलु चतुर्महाराजप्रमुखा महाराजकायिका देवा बोधिमण्डनिषण्णं तथागतमभिष्टुत्यैकान्ते तस्थुः प्राञ्जलयस्तथागतं नमस्यन्तः ।। अथ खल्वन्तरिक्षा देवास्तथागतस्यान्तिकमुपसंक्रम्याभिसंबोधेः पूजाकर्मणे सर्वमन्तरीक्षं रत्नजालेन किङ्किणीजालेन रत्नछत्रै रत्नपताकाभी रत्नपट्टदामै रत्नावतंसकैर्विविधमुक्ताहारपुष्पदामार्धकायिकदेवतापरिगृहीतैरर्धचन्द्रकैश्च समलंकृत्य तथागताय निर्यातयन्ति स्म । निर्यात्य च संमुखमाभिर्गाथाभिरभ्यस्ताविषुः - अस्माकु वासं गगने ध्रुवं मुने पश्याम सत्त्वा चरिया यथा जगे । भवतश्चरिं प्रेक्षिय शुद्धसत्त्व स्खलितं न पश्याम तवैकचित्ते ॥ २३.५६ ॥

// evaṃ khalu caturmahārājapramukhā mahārājakāyikā devā bodhimaṇḍaniṣaṇṇaṃ tathāgatamabhiṣṭutyaikānte tasthuḥ prāñjalayastathāgataṃ namasyantaḥ // atha khalvantarikṣā devāstathāgatasyāntikamupasaṃkramyābhisaṃbodheḥ pūjākarmaṇe sarvamantarīkṣaṃ ratnajālena kiṅkiṇījālena ratnachatrai ratnapatākābhī ratnapaṭṭadāmai ratnāvataṃsakairvividhamuktāhārapuṣpadāmārdhakāyikadevatāparigṛhītairardhacandrakaiśca samalaṃkṛtya tathāgatāya niryātayanti sma / niryātya ca saṃmukhamābhirgāthābhirabhyastāviṣuḥ - asmāku vāsaṃ gagane dhruvaṃ mune paśyāma sattvā cariyā yathā jage / bhavataścariṃ prekṣiya śuddhasattva skhalitaṃ na paśyāma tavaikacitte (23.56)

।। ये आगता पूजन बोधिसत्त्वा गगनं स्फुटं तैर्नरनायकेभिः । हानिर्विमानान न चाभवन्त तथा हि ते वै गगनात्मभावाः ॥ २३.५७ ॥

// ye āgatā pūjana bodhisattvā gaganaṃ sphuṭaṃ tairnaranāyakebhiḥ / hānirvimānāna na cābhavanta tathā hi te vai gaganātmabhāvāḥ (23.57)

।। ये अन्तरीक्षातु प्रवर्षि पुष्पां स्याच्चूडबन्धा हि महासहस्रा । ते तुभ्य काये पतिता अशेषा नद्यो यथा सागरि संप्रविष्टाः ॥ २३.५८ ॥

// ye antarīkṣātu pravarṣi puṣpāṃ syāccūḍabandhā hi mahāsahasrā / te tubhya kāye patitā aśeṣā nadyo yathā sāgari saṃpraviṣṭāḥ (23.58)

।। पश्याम छत्राण्यवतंसका च मालागुणां चम्पकपुष्पदामां । हारांश्च चन्द्रांश्च तथार्धचन्द्रां क्षिपन्ति देवा न च संस्करोति ॥ २३.५९ ॥

// paśyāma chatrāṇyavataṃsakā ca mālāguṇāṃ campakapuṣpadāmāṃ / hārāṃśca candrāṃśca tathārdhacandrāṃ kṣipanti devā na ca saṃskaroti (23.59)

।। वालस्य नाभूदवकाशमस्मिन् देवैः स्फुटं सर्वत अन्तरीक्षम् । कुर्वन्ति पूजां द्विपदोत्तमस्य न च ते मदो जायति विस्मयो वा ॥ २३.६० ॥

// vālasya nābhūdavakāśamasmin devaiḥ sphuṭaṃ sarvata antarīkṣam / kurvanti pūjāṃ dvipadottamasya na ca te mado jāyati vismayo vā (23.60)

।। एवं खल्वन्तरीक्षदेवा बोधिमण्डे निषण्णं तथागतमभिष्टुत्यैकान्ते ऽवतस्थिवन्तः प्राञ्जलयस्तथागतं नमस्यन्तः ।। अथ खलु भौमा देवास्तथागतस्य पूजाकर्मणे सर्वावन्तं धरणीतलं सुशोधितोपलिप्तं गन्धोदकपरिषिक्तं पुष्पावकीर्णं च कृत्वा नानादूष्यवितानविततं च तथागताय निर्यातयन्ति स्म । आभिर्गाथाभिरभितुष्टुवुः - वज्रमिव अभेद्या संस्थिता त्रिःसहस्रा वज्रमयपदेनायं स्थितो बोधिमण्डे । इह मम त्वचमांसं शुष्यतामस्थिमज्जा न च अहु अस्पृशित्वा बोधि उत्थेष्य अस्मात् ॥ २३.६१ ॥

// evaṃ khalvantarīkṣadevā bodhimaṇḍe niṣaṇṇaṃ tathāgatamabhiṣṭutyaikānte 'vatasthivantaḥ prāñjalayastathāgataṃ namasyantaḥ // atha khalu bhaumā devāstathāgatasya pūjākarmaṇe sarvāvantaṃ dharaṇītalaṃ suśodhitopaliptaṃ gandhodakapariṣiktaṃ puṣpāvakīrṇaṃ ca kṛtvā nānādūṣyavitānavitataṃ ca tathāgatāya niryātayanti sma / ābhirgāthābhirabhituṣṭuvuḥ - vajramiva abhedyā saṃsthitā triḥsahasrā vajramayapadenāyaṃ sthito bodhimaṇḍe / iha mama tvacamāṃsaṃ śuṣyatāmasthimajjā na ca ahu aspṛśitvā bodhi uttheṣya asmāt (23.61)

।। सविभव नरसिंहा सर्वियं त्रिःसहस्रा न करिषु अधिस्थानं स्याद्विदीर्णशेषा । तादृश महवेगा आगता बोधिसत्त्वा येष क्रमतलेभिः कम्पिता क्षेत्रकोट्यः ॥ २३.६२ ॥

// savibhava narasiṃhā sarviyaṃ triḥsahasrā na kariṣu adhisthānaṃ syādvidīrṇaśeṣā / tādṛśa mahavegā āgatā bodhisattvā yeṣa kramatalebhiḥ kampitā kṣetrakoṭyaḥ (23.62)

।। लाभ इह सुलब्धा भूमिदेवैरुदारा यत्र परमसत्त्वश्चंक्रमी मेदिनीये । यत्र कु रजु लोके सर्व ओभासितास्ते चेतिभु त्रिसहस्रः किं पुनस्तुभ्य कायः ॥ २३.६३ ॥

// lābha iha sulabdhā bhūmidevairudārā yatra paramasattvaścaṃkramī medinīye / yatra ku raju loke sarva obhāsitāste cetibhu trisahasraḥ kiṃ punastubhya kāyaḥ (23.63)

।। हेस्ति शतसहस्रं यावतश्चापस्कन्धो धरणितलु जगस्या यावतश्चोपजीव्यः । सर्व वयु धरेमो मेदिनी त्रिःसहस्रां सर्व तव ददामो भुङ्क्ष्विमां त्वं यथेष्टम् ॥ २३.६४ ॥

// hesti śatasahasraṃ yāvataścāpaskandho dharaṇitalu jagasyā yāvataścopajīvyaḥ / sarva vayu dharemo medinī triḥsahasrāṃ sarva tava dadāmo bhuṅkṣvimāṃ tvaṃ yatheṣṭam (23.64)

।। यत्र भव स्थिहेद्वा चंक्रमेद्वा शयेद्वा ये ऽपि सुगतपुत्राः श्रावका गौतमस्य । धर्मकथ कथेन्ती ये ऽपि वा तां शृणोन्ति सर्वकुशलमूलं बोधिये नामयामः ॥ २३.६५ ॥

// yatra bhava sthihedvā caṃkramedvā śayedvā ye 'pi sugataputrāḥ śrāvakā gautamasya / dharmakatha kathentī ye 'pi vā tāṃ śṛṇonti sarvakuśalamūlaṃ bodhiye nāmayāmaḥ (23.65)