1. Līlāvatī of Bhāskarācārya
Section
1
प्रीतिम् भक्त-जनस्य यस् @जनयते विघ्नम् विनिघ्नन् स्मृतस् तम् वृन्दारक-वृन्द-वन्दित-पदम् @नत्वा मतङ्ग-आननम् पाटीम् सत्-गणितस्य @वच्मि चतुर-प्रीति-प्रदाम् प्रस्फुटाम् संक्षिप्त-अक्षर-कोमल-अमल-पदैस् लालित्य-लीलावतीम् [शार्दूलविक्रीडित]
prītim bhakta-janasya yas @janayate vighnam vinighnan smṛtas tam vṛndāraka-vṛnda-vandita-padam @natvā mataṅga-ānanam pāṭīm sat-gaṇitasya @vacmi catura-prīti-pradām prasphuṭām saṃkṣipta-akṣara-komala-amala-padais lālitya-līlāvatīm [śārdūlavikrīḍita]
2
वराटकानाम् दशक- द्वयम् 20 यद् सा काकिणी तास् च पणस् चतस्रस् ते षोडश द्रम्मस् इह अवगम्यस् द्रम्मैस् तथा षोडशभिस् च निष्कस् [उपजाति]
varāṭakānām daśaka- dvayam 20 yad sā kākiṇī tās ca paṇas catasras te ṣoḍaśa drammas iha avagamyas drammais tathā ṣoḍaśabhis ca niṣkas [upajāti]
3
तुल्या यवाभ्याम् कथिता अत्र गुञ्जा वल्लस् त्रि-गुञ्जस् धरणम् च ते अष्टौ गद्याणकस् तद्- द्वयम् #इन्द्र-14-तुल्यैस् वल्लैस् तथा एकस् घटकस् प्रदिष्टस् [इन्द्रवज्रा]
tulyā yavābhyām kathitā atra guñjā vallas tri-guñjas dharaṇam ca te aṣṭau gadyāṇakas tad- dvayam #indra-14-tulyais vallais tathā ekas ghaṭakas pradiṣṭas [indravajrā]
4
दश- अर्ध-गुञ्जम् @प्रवदन्ति माषम् माष-आह्वयैस् षोडशभिस् च कर्षम् कर्षैस् चतुर्भिस् च पलम् तुला-ज्ञाः कर्षम् सुवर्णस्य सुवर्ण-संज्ञम् [उपजाति]
daśa- ardha-guñjam @pravadanti māṣam māṣa-āhvayais ṣoḍaśabhis ca karṣam karṣais caturbhis ca palam tulā-jñāḥ karṣam suvarṇasya suvarṇa-saṃjñam [upajāti]
5
यव-उदरैस् अङ्गुलम् अष्ट-संख्यैस् हस्तस् अङ्गुलैस् षष्-गुणितैस् चतुर्भिस् [आपटे: अगुङ्लम् < अङ्गुलम्] हस्तैस् चतुर्भिस् @भवति इह दण्डस् क्रोशस् सहस्र- द्वितयेन तेषाम् [उपजाति]
yava-udarais aṅgulam aṣṭa-saṃkhyais hastas aṅgulais ṣaṣ-guṇitais caturbhis [āpaṭe: aguṅlam < aṅgulam] hastais caturbhis @bhavati iha daṇḍas krośas sahasra- dvitayena teṣām [upajāti]
6
@स्यात् योजनम् क्रोश- चतुष्टयेन तथा कराणाम् दशकेन वंशस् निवर्तनम् विंशति-वंश-संख्यैस् क्षेत्रम् चतुर्भिस् च भुजैस् निबद्धम् [उपजाति]
@syāt yojanam krośa- catuṣṭayena tathā karāṇām daśakena vaṃśas nivartanam viṃśati-vaṃśa-saṃkhyais kṣetram caturbhis ca bhujais nibaddham [upajāti]
7
हस्त-उन्मितैस् विस्तृति-दैर्घ्य-पिण्डैस् यत् द्वादश-अस्रम् घन-हस्त-संज्ञम् धान्य-आदिके यत् घन-हस्त-मानम् शास्त्र-उदिता मागध-खारिका सा [इन्द्रवज्रा]
hasta-unmitais vistṛti-dairghya-piṇḍais yat dvādaśa-asram ghana-hasta-saṃjñam dhānya-ādike yat ghana-hasta-mānam śāstra-uditā māgadha-khārikā sā [indravajrā]
8
द्रोणस् तु खार्यास् खलु षोडश-अंशस् @स्यात् आढकस् द्रोण- चतुर्थ-भागस् प्रस्थस् चतुर्थ-अंशस् इह आढकस्य प्रस्थ-#अङ्घ्रिस् आद्यैस् कुडवस् प्रदिष्टस् [इन्द्रवज्रा] #पाद-ऊन-गद्याणक-तुल्य-टङ्कैस् द्वि- सप्त-तुल्यैस् कथितस् अत्र सेरस् मण-अभिधानम् #ख-#युगैस् च सेरैस् धान्य-आदि-तौल्येषु तुरुष्क-संज्ञा [उपजाति] शेषा काल-आदि-परिभाषा लोकतस् प्रसिद्धा ज्ञेया इति परिभाषा
droṇas tu khāryās khalu ṣoḍaśa-aṃśas @syāt āḍhakas droṇa- caturtha-bhāgas prasthas caturtha-aṃśas iha āḍhakasya prastha-#aṅghris ādyais kuḍavas pradiṣṭas [indravajrā] #pāda-ūna-gadyāṇaka-tulya-ṭaṅkais dvi- sapta-tulyais kathitas atra seras maṇa-abhidhānam #kha-#yugais ca serais dhānya-ādi-taulyeṣu turuṣka-saṃjñā [upajāti] śeṣā kāla-ādi-paribhāṣā lokatas prasiddhā jñeyā iti paribhāṣā
9
अथ संख्या-स्थान-निर्णयस् लीला-गल-लुलत्-लोल-काल-व्याल-विलासिने गणेशाय नमस् नील-कमल-अमल-कान्तये [श्लोक]
atha saṃkhyā-sthāna-nirṇayas līlā-gala-lulat-lola-kāla-vyāla-vilāsine gaṇeśāya namas nīla-kamala-amala-kāntaye [śloka]
10
एक- दश- शत- सहस्र- अयुत- लक्ष- प्रयुत- कोटयस् क्रमशस् अर्बुदम् अब्जम् खर्व- निखर्व- महापद्म- शङ्कवस् तस्मात् [गीति]
eka- daśa- śata- sahasra- ayuta- lakṣa- prayuta- koṭayas kramaśas arbudam abjam kharva- nikharva- mahāpadma- śaṅkavas tasmāt [gīti]
11
जलधिस् च अन्त्यम् मध्यम् परार्धम् इति दश-गुण-उत्तरास् संज्ञास् संख्यायास् स्थानानाम् व्यवहार-अर्थम् कृतास् पूर्वैस् [आर्या]
jaladhis ca antyam madhyam parārdham iti daśa-guṇa-uttarās saṃjñās saṃkhyāyās sthānānām vyavahāra-artham kṛtās pūrvais [āryā]
11p
इति संख्या-स्थान-निर्णयस् अथ संकलित-व्यवकलिते अथ संकलित-व्यवकलितयोस् करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
iti saṃkhyā-sthāna-nirṇayas atha saṃkalita-vyavakalite atha saṃkalita-vyavakalitayos karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
12p
) कार्यस् क्रमात् उत्क्रमतस् अथ वा अङ्क-योगस् यथा-स्थानकम् अन्तरम् वा [इन्द्रवज्रा-अब्; च्द्=14अ] अत्र उद्देशकस् (
) kāryas kramāt utkramatas atha vā aṅka-yogas yathā-sthānakam antaram vā [indravajrā-ab; cd=14a] atra uddeśakas (
13
) अये बाले लीलावति मति-मति @ब्रूहि सहितान् द्वि- पञ्च- द्वात्रिंशत्- त्रिनवति- शत- अष्टादश दश शत-उपेतान् एतान् अयुत-वियुतान् च अपि @वद मे यदि व्यक्ते युक्ति-व्यवकलन-मार्गे @असि कुशला [शिखरिणी]
) aye bāle līlāvati mati-mati @brūhi sahitān dvi- pañca- dvātriṃśat- trinavati- śata- aṣṭādaśa daśa śata-upetān etān ayuta-viyutān ca api @vada me yadi vyakte yukti-vyavakalana-mārge @asi kuśalā [śikhariṇī]
13p
न्यासस् 2 5 32 193 18 10 100 संयोजनात् जातम् 360 अयुतात् 10000 शोधिते जातम् 9640 इति संकलित-व्यवकलिते अथ गुणन-प्रकारस् गुणने करण-सूत्रम् स- अर्ध-वृत्त- द्वयम् (
nyāsas 2 5 32 193 18 10 100 saṃyojanāt jātam 360 ayutāt 10000 śodhite jātam 9640 iti saṃkalita-vyavakalite atha guṇana-prakāras guṇane karaṇa-sūtram sa- ardha-vṛtta- dvayam (
14
) गुण्य-अन्त्यम् अङ्कम् गुणकेन @हन्यात् उत्सारितेन एवम् उपान्तिम-आदीन् [इन्द्रवज्रा-च्द्; अब्=12] गुण्यस् तु अधस् अधस् गुण-खण्ड-तुल्यस् तैस् खण्डकैस् संगुणितस् युतस् वा
) guṇya-antyam aṅkam guṇakena @hanyāt utsāritena evam upāntima-ādīn [indravajrā-cd; ab=12] guṇyas tu adhas adhas guṇa-khaṇḍa-tulyas tais khaṇḍakais saṃguṇitas yutas vā
15
भक्तस् गुणस् @शुध्यति येन तेन लब्ध्या च गुण्यस् गुणितस् फलम् वा [इन्द्रवज्रा] द्विधा @भवेत् रूप-विभागस् एवम् स्थानैस् पृथक् वा गुणितस् समेतस्
bhaktas guṇas @śudhyati yena tena labdhyā ca guṇyas guṇitas phalam vā [indravajrā] dvidhā @bhavet rūpa-vibhāgas evam sthānais pṛthak vā guṇitas sametas
16p
इष्ट-ऊन-युक्तेन गुणेन निघ्नस् अभीष्ट-घ्न-गुण्य-अन्वित-वर्जितस् वा [उपजाति] अत्र उद्देशकस् (
iṣṭa-ūna-yuktena guṇena nighnas abhīṣṭa-ghna-guṇya-anvita-varjitas vā [upajāti] atra uddeśakas (
17
) बाले बाल-कुरङ्ग-लोल-नयने लीलावति @प्रोच्यताम् पञ्च- त्रि- एक-मितास् #दिवाकर-गुणास् अङ्कास् कति @स्युस् यदि रूप-स्थान-विभाग-खण्ड-गुणने कल्पा @असि कल्याणिनि छिन्नास् तेन गुणेन ते च गुणितास् जातास् कति @स्युस् @वद [शार्दूलविक्रीडित]
) bāle bāla-kuraṅga-lola-nayane līlāvati @procyatām pañca- tri- eka-mitās #divākara-guṇās aṅkās kati @syus yadi rūpa-sthāna-vibhāga-khaṇḍa-guṇane kalpā @asi kalyāṇini chinnās tena guṇena te ca guṇitās jātās kati @syus @vada [śārdūlavikrīḍita]
17p
न्यासस् गुण्यस् 135 गुणकस् 12 गुण्य-अन्त्यम् अङ्कम् गुणकेन @हन्यात् इति कृते जातम् 1620 अथ वा गुण-रूप-विभागे कृते खण्डे 4 8 आभ्याम् पृथक् गुण्ये गुणिते युते च जातम् तत् एव 1620 अथ वा गुणकस् त्रिभिस् भक्तस् लब्धम् 4 एभिस् त्रिभिस् च गुण्ये गुणिते जातम् तत् एव 1620 अथ वा स्थान-विभागे कृते खण्डे 1 2 आभ्याम् पृथक् गुण्ये गुणिते यथा-स्थान-युते च जातम् तत् एव 1620 अथ वा द्वि-ऊनेन गुणकेन 10 द्वाभ्याम् 2 च पृथक् गुण्ये गुणिते युते च जातम् तत् एव 1620 अथ वा अष्ट-युतेन गुणकेन 20 गुण्ये गुणिते अष्ट-गुणित-गुण्य-हीने च जातम् तत् एव 1620 इति गुणन-प्रकारस् अथ भाग-हारस् भाग-हारे करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas guṇyas 135 guṇakas 12 guṇya-antyam aṅkam guṇakena @hanyāt iti kṛte jātam 1620 atha vā guṇa-rūpa-vibhāge kṛte khaṇḍe 4 8 ābhyām pṛthak guṇye guṇite yute ca jātam tat eva 1620 atha vā guṇakas tribhis bhaktas labdham 4 ebhis tribhis ca guṇye guṇite jātam tat eva 1620 atha vā sthāna-vibhāge kṛte khaṇḍe 1 2 ābhyām pṛthak guṇye guṇite yathā-sthāna-yute ca jātam tat eva 1620 atha vā dvi-ūnena guṇakena 10 dvābhyām 2 ca pṛthak guṇye guṇite yute ca jātam tat eva 1620 atha vā aṣṭa-yutena guṇakena 20 guṇye guṇite aṣṭa-guṇita-guṇya-hīne ca jātam tat eva 1620 iti guṇana-prakāras atha bhāga-hāras bhāga-hāre karaṇa-sūtram vṛttam (
18
) भाज्यात् हरस् @शुध्यति यद्-गुणस् @स्यात् अन्त्यात् फलम् तत् खलु भाग-हारे समेन केन अपि @अपवर्त्य हार-भाज्यौ @भजेत् वा सति संभवे तु [उपजाति]
) bhājyāt haras @śudhyati yad-guṇas @syāt antyāt phalam tat khalu bhāga-hāre samena kena api @apavartya hāra-bhājyau @bhajet vā sati saṃbhave tu [upajāti]
18p
अत्र पूर्व-उदाहरणे गुणित-अङ्कानाम् स्व-गुण-छेदानाम् भाग-हार-अर्थम् न्यासस् भाज्यस् 1620 भाजकस् 12 भजनात् लब्धस् गुण्यस् 135 अथ वा भाज्य-हारौ त्रिभिस् अपवर्तितौ 540_4 चतुर्भिस् वा 405_3 स्व-स्व-हारेण हृते फले तत् एव 135 इति भाग-हारस् अथ वर्गस् वर्गे करण-सूत्रम् वृत्त- द्वयम् (
atra pūrva-udāharaṇe guṇita-aṅkānām sva-guṇa-chedānām bhāga-hāra-artham nyāsas bhājyas 1620 bhājakas 12 bhajanāt labdhas guṇyas 135 atha vā bhājya-hārau tribhis apavartitau 540_4 caturbhis vā 405_3 sva-sva-hāreṇa hṛte phale tat eva 135 iti bhāga-hāras atha vargas varge karaṇa-sūtram vṛtta- dvayam (
19
) सम- द्वि-घातस् कृतिस् @उच्यते अथ स्थाप्यस् अन्त्य-वर्गस् द्वि-गुण-अन्त्य-निघ्नस् स्व-स्व-उपरिष्टात् च तथा अपरे अङ्कास् @त्यक्त्वा अन्त्यम् @उत्सार्य पुनर् च राशिम् [उपजाति]
) sama- dvi-ghātas kṛtis @ucyate atha sthāpyas antya-vargas dvi-guṇa-antya-nighnas sva-sva-upariṣṭāt ca tathā apare aṅkās @tyaktvā antyam @utsārya punar ca rāśim [upajāti]
20
खण्ड- द्वयस्य अभिहतिस् 5द्वि-निघ्नी तद्-खण्ड-वर्ग-ऐक्य-युता कृतिस् वा इष्ट-ऊन-युज्-राशि-वधस् कृतिस् @स्यात् इष्टस्य वर्गेण समन्वितस् वा [इन्द्रवज्रा]
khaṇḍa- dvayasya abhihatis 5dvi-nighnī tad-khaṇḍa-varga-aikya-yutā kṛtis vā iṣṭa-ūna-yuj-rāśi-vadhas kṛtis @syāt iṣṭasya vargeṇa samanvitas vā [indravajrā]
20p
अत्र उद्देशकस् (
atra uddeśakas (
21
) सखे नवानाम् च चतुर्दशानाम् @ब्रूहि त्रि-हीनस्य शत- त्रयस्य पञ्च-उत्तरस्य अपि अयुतस्य वर्गम् @जानासि चेद् वर्ग-विधान-मार्गम् [उपजाति]
) sakhe navānām ca caturdaśānām @brūhi tri-hīnasya śata- trayasya pañca-uttarasya api ayutasya vargam @jānāsi ced varga-vidhāna-mārgam [upajāti]
21p
न्यासस् 9 14 297 10005 एषाम् यथा-उक्त-करणेन जातास् वर्गास् 81 196 88209 100100025 अथ वा नवानाम् खण्डे 4 5 अनयोस् आहतिस् 20 द्वि-घ्नी 40 तद्-खण्ड-वर्ग-ऐक्येन 41 युता जाता सा एव कृतिस् 81 अथ वा चतुर्दशानाम् खण्डे 6 8 अनयोस् आहतिस् 48 द्वि-घ्नी 96 तद्-खण्ड-वर्गौ 36 64 अनयोस् ऐक्येन 100 युता जाता सा एव कृतिस् 196 अथ वा खण्डे 4 10 तथा अपि सा एव कृतिस् 196 अथ वा राशिस् 297 अयम् त्रिभिस् ऊनस् पृथक् युतस् च 294 300 अनयोस् घातस् 88200 त्रि-वर्ग-9-युतस् जातस् वर्गस् सस् एव 88209 एवम् सर्वत्र इति वर्गस् अथ वर्ग-मूलम् वर्ग-मूले करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas 9 14 297 10005 eṣām yathā-ukta-karaṇena jātās vargās 81 196 88209 100100025 atha vā navānām khaṇḍe 4 5 anayos āhatis 20 dvi-ghnī 40 tad-khaṇḍa-varga-aikyena 41 yutā jātā sā eva kṛtis 81 atha vā caturdaśānām khaṇḍe 6 8 anayos āhatis 48 dvi-ghnī 96 tad-khaṇḍa-vargau 36 64 anayos aikyena 100 yutā jātā sā eva kṛtis 196 atha vā khaṇḍe 4 10 tathā api sā eva kṛtis 196 atha vā rāśis 297 ayam tribhis ūnas pṛthak yutas ca 294 300 anayos ghātas 88200 tri-varga-9-yutas jātas vargas sas eva 88209 evam sarvatra iti vargas atha varga-mūlam varga-mūle karaṇa-sūtram vṛttam (
22
) @त्यक्त्वा अन्त्यात् विषमात् कृतिम् @ द्वि-गुणयेत् मूलम् समे तद्-हृते @त्यक्त्वा लब्ध-कृतिम् तद्-आद्य-विषमात् लब्धम् द्वि-निघ्नम् @न्यसेत् पङ्क्त्याम् पङ्क्ति-हृते समे अन्य-विषमात् @त्यक्त्वा आप्त-वर्गम् फलम् पङ्क्त्याम् तत् द्वि-गुणम् @न्यसेत् इति मुहुस् पङ्क्तेस् #दलम् @स्यात् पदम् [शार्दूलविक्रीडित]
) @tyaktvā antyāt viṣamāt kṛtim @ dvi-guṇayet mūlam same tad-hṛte @tyaktvā labdha-kṛtim tad-ādya-viṣamāt labdham dvi-nighnam @nyaset paṅktyām paṅkti-hṛte same anya-viṣamāt @tyaktvā āpta-vargam phalam paṅktyām tat dvi-guṇam @nyaset iti muhus paṅktes #dalam @syāt padam [śārdūlavikrīḍita]
22p
अत्र उद्देशकस् (
atra uddeśakas (
23
) मूलम् चतुर्णाम् च तथा नवानाम् पूर्वम् कृतानाम् च सखे कृतीनाम् पृथक् पृथक् वर्ग-पदानि @विद्धि बुद्धेस् विवृद्धिस् यदि ते अत्र जाता [उपजाति]
) mūlam caturṇām ca tathā navānām pūrvam kṛtānām ca sakhe kṛtīnām pṛthak pṛthak varga-padāni @viddhi buddhes vivṛddhis yadi te atra jātā [upajāti]
23p
न्यासस् 4 9 81 196 88209 100100025 लब्धानि क्रमेण मूलानि 2 3 9 14 297 10005 इति वर्ग-मूलम् अथ घनस् घने करण-सूत्रम् वृत्त- त्रयम् (
nyāsas 4 9 81 196 88209 100100025 labdhāni krameṇa mūlāni 2 3 9 14 297 10005 iti varga-mūlam atha ghanas ghane karaṇa-sūtram vṛtta- trayam (
24
) सम- त्रि-घातस् च घनस् प्रदिष्टस् स्थाप्यस् घनस् अन्त्यस्य ततस् अन्त्य-वर्गस् आदि- त्रि-निघ्नस् ततस् आदि-वर्गस् त्रि-अन्त्य-आहतस् अथ आदि-घनस् च सर्वे [उपजाति]
) sama- tri-ghātas ca ghanas pradiṣṭas sthāpyas ghanas antyasya tatas antya-vargas ādi- tri-nighnas tatas ādi-vargas tri-antya-āhatas atha ādi-ghanas ca sarve [upajāti]
25
स्थान-अन्तरत्वेन युतास् घनस् @स्यात् @प्रकल्प्य तद्-खण्ड-#युगम् ततस् अन्त्यम् एवम् मुहुस् वर्ग-घन-प्रसिद्धौ आद्य-अङ्कतस् वा विधिस् एषस् कार्यस् [उपजाति]
sthāna-antaratvena yutās ghanas @syāt @prakalpya tad-khaṇḍa-#yugam tatas antyam evam muhus varga-ghana-prasiddhau ādya-aṅkatas vā vidhis eṣas kāryas [upajāti]
26
खण्डाभ्याम् वा आहतस् राशिस् त्रि-घ्नस् खण्ड-घन-ऐक्य-युक् वर्ग-मूल-घनस् स्व-घ्नस् वर्ग-राशेस् घनस् @भवेत् [श्लोक]
khaṇḍābhyām vā āhatas rāśis tri-ghnas khaṇḍa-ghana-aikya-yuk varga-mūla-ghanas sva-ghnas varga-rāśes ghanas @bhavet [śloka]
26p
अत्र उद्देशकस् (
atra uddeśakas (
27
) नव-घनम् त्रि-घनस्य घनम् तथा @कथय पञ्च-घनस्य घनम् च मे घन-पदम् च ततस् अपि घनात् सखे यदि घने @अस्ति घना भवतस् मतिस् [द्रुतविलम्बित]
) nava-ghanam tri-ghanasya ghanam tathā @kathaya pañca-ghanasya ghanam ca me ghana-padam ca tatas api ghanāt sakhe yadi ghane @asti ghanā bhavatas matis [drutavilambita]
27p
न्यासस् 9 27 125 जातास् क्रमेण घनास् 729 19683 1953125 अथ वा राशिस् 9 अस्य खण्डे 4 5 आभ्याम् हतस् राशिस् 180 त्रि-घ्नस् 540 खण्ड-घन-ऐक्येन 189 युतस् जातस् घनस् 729 अथ वा राशिस् 27 अस्य खण्डे 20 7 आभ्याम् हतस् त्रि-घ्नस् च 11340 खण्ड-घन-ऐक्येन 8343 युतस् जातस् घनस् 19683 अथ वा राशिस् 4 अस्य मूलम् 2 अस्य घनस् 8 अयम् स्व-घ्नस् जातस् चरुर्णाम् घनस् 64 अथ वा राशिस् 9 अस्य मूलम् 3 अस्य घनस् 27 अस्य वर्गस् जातस् नवानाम् घनस् 729 यस् एव वर्ग-राशि-घनस् सस् एव वर्ग-मूल-घन-वर्गस् इति घनस् अथ घन-मूले करण-सूत्रम् वृत्त- द्वयम् (
nyāsas 9 27 125 jātās krameṇa ghanās 729 19683 1953125 atha vā rāśis 9 asya khaṇḍe 4 5 ābhyām hatas rāśis 180 tri-ghnas 540 khaṇḍa-ghana-aikyena 189 yutas jātas ghanas 729 atha vā rāśis 27 asya khaṇḍe 20 7 ābhyām hatas tri-ghnas ca 11340 khaṇḍa-ghana-aikyena 8343 yutas jātas ghanas 19683 atha vā rāśis 4 asya mūlam 2 asya ghanas 8 ayam sva-ghnas jātas carurṇām ghanas 64 atha vā rāśis 9 asya mūlam 3 asya ghanas 27 asya vargas jātas navānām ghanas 729 yas eva varga-rāśi-ghanas sas eva varga-mūla-ghana-vargas iti ghanas atha ghana-mūle karaṇa-sūtram vṛtta- dvayam (
28
) आद्यम् घन-स्थानम् अथ अघने द्वे पुनर् तथा अन्त्यात् घनतस् @विशोध्य घनम् पृथक्-स्थम् पदम् अस्य @कृत्वा त्रि-घ्न्या तद्-आद्यम् @विभजेत् फलम् तु [उपजाति]
) ādyam ghana-sthānam atha aghane dve punar tathā antyāt ghanatas @viśodhya ghanam pṛthak-stham padam asya @kṛtvā tri-ghnyā tad-ādyam @vibhajet phalam tu [upajāti]
29
पङ्क्त्याम् @न्यसेत् तद्-कृतिम् अन्त्य-निघ्नीम् त्रि-घ्नीम् @त्यजेत् तद्- प्रथमात् फलस्य घनम् तद्-आद्यात् घन-मूलम् एवम् पङ्क्तिस् @भवेत् एवम् अतस् पुनर् च [उपजाति] अत्र पूर्व-घनानाम् मूल-अर्थम् न्यासस् 729 19683 1953125 क्रमेण लब्धानि मूलानि 9 27 125 इति घन-मूलम् इति परिकर्म- अष्टकम्
paṅktyām @nyaset tad-kṛtim antya-nighnīm tri-ghnīm @tyajet tad- prathamāt phalasya ghanam tad-ādyāt ghana-mūlam evam paṅktis @bhavet evam atas punar ca [upajāti] atra pūrva-ghanānām mūla-artham nyāsas 729 19683 1953125 krameṇa labdhāni mūlāni 9 27 125 iti ghana-mūlam iti parikarma- aṣṭakam
30
अथ भिन्न-परिकर्म- अष्टकम् अथ अंश-सवर्णनम् तत्र भाग-जातौ करण-सूत्रम् वृत्तम् अन्योन्य-हार-अभिहतौ हर-अंशौ राश्योस् सम-छेद-विधानम् एवम् मिथस् हराभ्याम् अपवर्तिताभ्याम् यत् वा हर-अंशौ सुधिया अत्र गुण्यौ [उपजाति]
atha bhinna-parikarma- aṣṭakam atha aṃśa-savarṇanam tatra bhāga-jātau karaṇa-sūtram vṛttam anyonya-hāra-abhihatau hara-aṃśau rāśyos sama-cheda-vidhānam evam mithas harābhyām apavartitābhyām yat vā hara-aṃśau sudhiyā atra guṇyau [upajāti]
30p
अत्र उद्देशकस् (
atra uddeśakas (
31
) रूप- त्रयम् पञ्च-लवस् त्रि-भागस् योग-अर्थम् एतान् @वद तुल्य-हारान् त्रिषष्टि-भागस् च चतुर्दश-अंशस् सम-छिदौ मित्र वियोजन-अर्थम् [उपजाति]
) rūpa- trayam pañca-lavas tri-bhāgas yoga-artham etān @vada tulya-hārān triṣaṣṭi-bhāgas ca caturdaśa-aṃśas sama-chidau mitra viyojana-artham [upajāti]
31p
न्यासस् 3_1 1_5 1_3 जातास् सम-छेदास् 45_15 3_15 5_15 योगे जातम् 53_15 अथ द्वितीय-उदाहरणे न्यासस् 1_63 1_14 सप्त-अपवर्तिताभ्याम् हाराभ्याम् 9 2 संगुणितौ वा जातौ सम-छेदौ 2_126 9_126 वियोगे जातम् 7_126 सप्त-अपवर्तिते च जातम् 1_18 इति भाग-जातिस् अथ प्रभाग-जातौ करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
nyāsas 3_1 1_5 1_3 jātās sama-chedās 45_15 3_15 5_15 yoge jātam 53_15 atha dvitīya-udāharaṇe nyāsas 1_63 1_14 sapta-apavartitābhyām hārābhyām 9 2 saṃguṇitau vā jātau sama-chedau 2_126 9_126 viyoge jātam 7_126 sapta-apavartite ca jātam 1_18 iti bhāga-jātis atha prabhāga-jātau karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
32p
) लवास् लव-घ्नास् च हरास् हर-घ्नास् भाग-प्रभागेषु सवर्णनम् @स्यात् [उपजाति-अब्; च्द्=34अ] अत्र उद्देशकस् (
) lavās lava-ghnās ca harās hara-ghnās bhāga-prabhāgeṣu savarṇanam @syāt [upajāti-ab; cd=34a] atra uddeśakas (
33
) द्रम्म- अर्ध- त्रि-लव- द्वयस्य सुमते #पाद- त्रयम् यत् @भवेत् तत् पञ्च-अंशक- षोडश-अंश-#चरणस् संप्रार्थितेन अर्थिने दत्तस् येन वराटकास् कति कदर्येण अर्पितास् तेन मे @ब्रूहि त्वम् यदि @वेत्सि वत्स गणिते जातिम् प्रभाग-अभिधाम् [शार्दूलविक्रीडित]
) dramma- ardha- tri-lava- dvayasya sumate #pāda- trayam yat @bhavet tat pañca-aṃśaka- ṣoḍaśa-aṃśa-#caraṇas saṃprārthitena arthine dattas yena varāṭakās kati kadaryeṇa arpitās tena me @brūhi tvam yadi @vetsi vatsa gaṇite jātim prabhāga-abhidhām [śārdūlavikrīḍita]
33p
न्यासस् 1_1 1_2 2_3 3_4 1_5 1_16 1_4 सवर्णिते जातम् 6_7680 षड्भिस् अपवर्तिते जातम् 1_1280 एवम् दत्तस् वराटकस् इति प्रभाग-जातिस् अथ भाग-अनुबन्ध-भाग-अपवाहयोस् करण-सूत्रम् स- अर्धम् वृत्तम् (
nyāsas 1_1 1_2 2_3 3_4 1_5 1_16 1_4 savarṇite jātam 6_7680 ṣaḍbhis apavartite jātam 1_1280 evam dattas varāṭakas iti prabhāga-jātis atha bhāga-anubandha-bhāga-apavāhayos karaṇa-sūtram sa- ardham vṛttam (
34
) छेद-घ्न-रूपेषु लवास् धन-ऋणम् एकस्य भागास् अधिक-ऊनकास् चेद् [उपजाति-च्द्; अब्=32] स्व-अंश-अधिक-ऊनस् खलु यत्र तत्र भाग-अनुबन्धे च लव-अपवाहे तल-स्थ-हारेण हरम् @निहन्यात् स्व-अंश-अधिक-ऊनेन तु तेन भागान् [उपजाति]
) cheda-ghna-rūpeṣu lavās dhana-ṛṇam ekasya bhāgās adhika-ūnakās ced [upajāti-cd; ab=32] sva-aṃśa-adhika-ūnas khalu yatra tatra bhāga-anubandhe ca lava-apavāhe tala-stha-hāreṇa haram @nihanyāt sva-aṃśa-adhika-ūnena tu tena bhāgān [upajāti]
34p
अत्र उद्देशकस् (
atra uddeśakas (
35
) स-#अङ्घ्रि द्वयम् त्रयम् वि-#अङ्घ्रि कीदृश् @ब्रूहि सवर्णितम् @जानासि अंश-अनुबन्धम् चेद् तथा भाग-अपवाहनम्
) sa-#aṅghri dvayam trayam vi-#aṅghri kīdṛś @brūhi savarṇitam @jānāsi aṃśa-anubandham ced tathā bhāga-apavāhanam
35p
न्यासस् 2_1_4 3_-1_4 सवर्णिते जातम् 9_4 11_4 अत्र उद्देशकस् (
nyāsas 2_1_4 3_-1_4 savarṇite jātam 9_4 11_4 atra uddeśakas (
36
) #अङ्घ्रिस् स्व- त्रि-अंश-युक्तस् सस् निज-#दल-युतस् कीदृशस् कीदृशौ द्वौ त्रि-अंशौ स्व- अष्ट-अंश-हीनौ तद्-अनु च रहितौ तौ त्रिभिस् सप्त-भागैस् अर्धम् स्व- अष्ट-अंश-हीनम् नवभिस् अथ युतम् सप्तम-अंशैस् स्वकीयैस् कीदृश् @स्यात् @ब्रूहि @वेत्सि त्वम् इह यदि सखे अंश-अनुबन्ध-अपवाहौ [स्रग्धरा]
) #aṅghris sva- tri-aṃśa-yuktas sas nija-#dala-yutas kīdṛśas kīdṛśau dvau tri-aṃśau sva- aṣṭa-aṃśa-hīnau tad-anu ca rahitau tau tribhis sapta-bhāgais ardham sva- aṣṭa-aṃśa-hīnam navabhis atha yutam saptama-aṃśais svakīyais kīdṛś @syāt @brūhi @vetsi tvam iha yadi sakhe aṃśa-anubandha-apavāhau [sragdharā]
36p
न्यासस् {ब्तबुलर्} 1_4 2_3 1_2 \ 1_3 -1_8 -1_8 \ 1_2 -3_7 9_7 {एतबुलर्} सवर्णिते जातम् 1_2 1_3 1_1 इति जाति- चतुष्टयम् अथ भिन्न-संकलित-व्यवकलितयोस् करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
nyāsas {btabular} 1_4 2_3 1_2 \ 1_3 -1_8 -1_8 \ 1_2 -3_7 9_7 {etabular} savarṇite jātam 1_2 1_3 1_1 iti jāti- catuṣṭayam atha bhinna-saṃkalita-vyavakalitayos karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
37p
) योगस् अन्तरम् तुल्य-हर-अंशकानाम् कल्प्यस् हरस् #रूपम् अहार-राशेस् [इन्द्रवज्रा-अब्; च्द्=39] अत्र उद्देशकस् (
) yogas antaram tulya-hara-aṃśakānām kalpyas haras #rūpam ahāra-rāśes [indravajrā-ab; cd=39] atra uddeśakas (
38
) पञ्च-अंअ-#पाद- त्रि-लव- अर्ध- षष्ठान् एकी-कृतान् @ब्रूहि सखे मम एतान् एभिस् च भागैस् अथ वर्जितानाम् किम् @स्यात् त्रयाणाम् @कथय आशु शेषम् [इन्द्रवज्रा]
) pañca-aṃa-#pāda- tri-lava- ardha- ṣaṣṭhān ekī-kṛtān @brūhi sakhe mama etān ebhis ca bhāgais atha varjitānām kim @syāt trayāṇām @kathaya āśu śeṣam [indravajrā]
38p
न्यासस् 1_5 1_4 1_3 1_2 1_6 ऐक्ये जातम् 29_20 अथ एतैस् वर्जितानाम् त्रयाणाम् शेषम् 31_20 इति भिन्न-संकलित-व्यवकलिते अथ भिन्न-गुणने करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
nyāsas 1_5 1_4 1_3 1_2 1_6 aikye jātam 29_20 atha etais varjitānām trayāṇām śeṣam 31_20 iti bhinna-saṃkalita-vyavakalite atha bhinna-guṇane karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
39p
) अंश-आहतिस् छेद-वधेन भक्ता लब्धम् विभिन्ने गुणने फलम् @स्यात् [इन्द्रवज्रा-च्द्; अब्=37] अत्र उद्देशकस् (
) aṃśa-āhatis cheda-vadhena bhaktā labdham vibhinne guṇane phalam @syāt [indravajrā-cd; ab=37] atra uddeśakas (
40
) स- त्रि-अंश-रूप- द्वितयेन निघ्नम् स- सप्तम-अंश- द्वितयम् @भवेत् किम् अर्धम् त्रि-भागेन हतम् च @विद्धि दक्षस् @असि भिन्ने गुणना-विधौ चेद् [उपजाति]
) sa- tri-aṃśa-rūpa- dvitayena nighnam sa- saptama-aṃśa- dvitayam @bhavet kim ardham tri-bhāgena hatam ca @viddhi dakṣas @asi bhinne guṇanā-vidhau ced [upajāti]
40p
न्यासस् 2_1_3 2_1_7 सवर्णिते जातम् 7_3 15_7 गुणिते च जातम् 5_1 न्यासस् 1_2 1_3 गुणिते जातम् 1_6 इति भिन्न-गुणनम् अथ भिन्न-भाग-हारे करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
nyāsas 2_1_3 2_1_7 savarṇite jātam 7_3 15_7 guṇite ca jātam 5_1 nyāsas 1_2 1_3 guṇite jātam 1_6 iti bhinna-guṇanam atha bhinna-bhāga-hāre karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
41p
) छेदम् लवम् च @परिवर्त्य हरस्य शेषस् कार्यस् अथ भाग-हरणे गुणना-विधिस् च [वसन्ततिलका-अब्; च्द्=43] अत्र उद्देशकस् (
) chedam lavam ca @parivartya harasya śeṣas kāryas atha bhāga-haraṇe guṇanā-vidhis ca [vasantatilakā-ab; cd=43] atra uddeśakas (
42
) स- त्रि-अंश-रूप- द्वितयेन पञ्च त्रि-अंशेन षष्ठम् @वद मे @विभज्य दर्भीय-गर्भ-अग्र-सु-तीक्ष्ण-बुद्धिस् चेद् @अस्ति ते भिन्न-हृतौ समर्था [इन्द्रवज्रा]
) sa- tri-aṃśa-rūpa- dvitayena pañca tri-aṃśena ṣaṣṭham @vada me @vibhajya darbhīya-garbha-agra-su-tīkṣṇa-buddhis ced @asti te bhinna-hṛtau samarthā [indravajrā]
42p
न्यासस् 2_1_3 5_1 1_3 1_6 यथा-उक्त-करणेन जातम् 15_7 1_2 इति भिन्न-भाग-हारस् अथ भिन्न-वर्ग-आदौ करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
nyāsas 2_1_3 5_1 1_3 1_6 yathā-ukta-karaṇena jātam 15_7 1_2 iti bhinna-bhāga-hāras atha bhinna-varga-ādau karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
43p
) वर्गे कृती घन-विधौ तु घनौ विधेयौ हार-अंशयोस् अथ पदे च पद-प्रसिद्ध्यै [वसन्ततिलका-च्द्; अब्=41] अत्र उद्देशकस् (
) varge kṛtī ghana-vidhau tu ghanau vidheyau hāra-aṃśayos atha pade ca pada-prasiddhyai [vasantatilakā-cd; ab=41] atra uddeśakas (
44
) स- अर्ध- त्रयाणाम् @कथय आशु वर्गम् वर्गात् ततस् वर्ग-पदम् च मित्र घनम् च मूलम् च घनात् ततस् अपि @जानासि चेद् वर्ग-घनौ विभिन्नौ [उपजाति] न्यासस् 3_1_2 छेद-घ्न-रूपे कृते जातम् 7_2 अस्य वर्गस् 49_4 अतस् मूलम् 7_2 घनस् 343_8 अस्य मूलम् 7_2 इति भिन्न-परिकर्म- अष्टकम्
) sa- ardha- trayāṇām @kathaya āśu vargam vargāt tatas varga-padam ca mitra ghanam ca mūlam ca ghanāt tatas api @jānāsi ced varga-ghanau vibhinnau [upajāti] nyāsas 3_1_2 cheda-ghna-rūpe kṛte jātam 7_2 asya vargas 49_4 atas mūlam 7_2 ghanas 343_8 asya mūlam 7_2 iti bhinna-parikarma- aṣṭakam
45
अथ #शून्य-परिकर्मसु करण-सूत्रम् आर्या- द्वयम् योगे #खम् क्षेप-समम् वर्ग-आदौ #खम् #ख-भाजितस् राशिस् #ख-हरस् @स्यात् #ख-गुणस् #खम् #ख-गुणस् चिन्त्यस् च शेष-विधौ [आर्या]
atha #śūnya-parikarmasu karaṇa-sūtram āryā- dvayam yoge #kham kṣepa-samam varga-ādau #kham #kha-bhājitas rāśis #kha-haras @syāt #kha-guṇas #kham #kha-guṇas cintyas ca śeṣa-vidhau [āryā]
46
#शून्ये गुणके जाते #खम् हारस् चेद् पुनर् तदा राशिस् अविकृतस् एव ज्ञेयस् तथा एव #खेन ऊनितस् च युतस् [आर्या]
#śūnye guṇake jāte #kham hāras ced punar tadā rāśis avikṛtas eva jñeyas tathā eva #khena ūnitas ca yutas [āryā]
46p
अत्र उद्देशकस् (
atra uddeśakas (
47
) #खम् पञ्च-युक् @भवति किम् @वद खस्य वर्गम् मूलम् घनम् घन-पदम् #ख-गुणास् च पञ्च #खेन उद्धृतास् दश च कस् ख-गुणस् निज- अर्ध-युक्तस् त्रिभिस् च गुणितस् स्व-हतस् त्रिषष्टिस् [वसन्ततिलका] न्यासस् 0 एतत् पञ्च-युतम् जातम् 5 #खस्य वर्गस् 0 मूलम् 0 घनम् 0 घन-मूलम् 0 न्यासस् 5 एते #खेन गुणितास् जातास् 0 न्यासस् 10 एते #ख-भक्तास् 10_0 अज्ञातस् राशिस् तस्य गुणस् 0 स्व- अर्धम् क्षेपस् 1_2 गुणस् 3 हरस् 0 दृश्यम् 63 ततस् वक्ष्यमाणेन विलोम-विधिना इष्ट-कर्मणा वा लब्धस् राशिस् 14 अस्य गणितस्य ग्रह-गणिते
) #kham pañca-yuk @bhavati kim @vada khasya vargam mūlam ghanam ghana-padam #kha-guṇās ca pañca #khena uddhṛtās daśa ca kas kha-guṇas nija- ardha-yuktas tribhis ca guṇitas sva-hatas triṣaṣṭis [vasantatilakā] nyāsas 0 etat pañca-yutam jātam 5 #khasya vargas 0 mūlam 0 ghanam 0 ghana-mūlam 0 nyāsas 5 ete #khena guṇitās jātās 0 nyāsas 10 ete #kha-bhaktās 10_0 ajñātas rāśis tasya guṇas 0 sva- ardham kṣepas 1_2 guṇas 3 haras 0 dṛśyam 63 tatas vakṣyamāṇena viloma-vidhinā iṣṭa-karmaṇā vā labdhas rāśis 14 asya gaṇitasya graha-gaṇite
47p
महान् उपयोगस् इति शून्य-परिकर्म- अष्टकम् [प्रकीर्णक] अथ व्यस्त-विधौ करण-सूत्रम् वृत्त- द्वयम् (
mahān upayogas iti śūnya-parikarma- aṣṭakam [prakīrṇaka] atha vyasta-vidhau karaṇa-sūtram vṛtta- dvayam (
48
- छेदम् गुणम् गुणम् छेदम् वर्गम् मूलम् पदम् कृतिम् ऋणम् स्वम् स्वम् ऋणम् @कुर्यात् दृश्ये राशि-प्रसिद्धये [श्लोक]
2) chedam guṇam guṇam chedam vargam mūlam padam kṛtim ṛṇam svam svam ṛṇam @kuryāt dṛśye rāśi-prasiddhaye [śloka]
49
अथ स्व-अंश-अधिक-ऊने तु लव-आढ्य-ऊनस् हरस् हरस् अंशस् तु अविकृतस् तत्र विलोमे शेषम् उक्त-वत् [श्लोक]
atha sva-aṃśa-adhika-ūne tu lava-āḍhya-ūnas haras haras aṃśas tu avikṛtas tatra vilome śeṣam ukta-vat [śloka]
49p
अत्र उद्देशकस् (
atra uddeśakas (
50
) यस् त्रि-घ्नस् त्रिभिस् अन्वितस् स्व-#चरणैस् भक्तस् ततस् सप्तभिस् स्व- त्रि-अंशेन विवर्जितस् स्व-गुणितस् हीनस् द्विपञ्चाशता तद्-मूले अष्ट-युते हृते च दशभिस् जातम् द्वयम् @ब्रूहि तम् राशिम् @वेत्सि हि चञ्चल-अक्षि विमलाम् बाले विलोम-क्रियाम् [शार्दूलविक्रीडित]
) yas tri-ghnas tribhis anvitas sva-#caraṇais bhaktas tatas saptabhis sva- tri-aṃśena vivarjitas sva-guṇitas hīnas dvipañcāśatā tad-mūle aṣṭa-yute hṛte ca daśabhis jātam dvayam @brūhi tam rāśim @vetsi hi cañcala-akṣi vimalām bāle viloma-kriyām [śārdūlavikrīḍita]
50p
न्यासस् गुणस् 3 क्षेपस् 3_4 भाजकस् 7 ऋणम् 1_3 वर्गस् ऋणम् 52 मूलम् क्षेपस् 8 हरस् 10 दृश्यम् 2 यथा-उक्त-करणेन जातस् राशिस् 28 इति व्यस्त-विधिस् अथ इष्ट-कर्मसु दृश्य-जाति-शेष-जाति-विश्लेष-जाति-आदौ करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas guṇas 3 kṣepas 3_4 bhājakas 7 ṛṇam 1_3 vargas ṛṇam 52 mūlam kṣepas 8 haras 10 dṛśyam 2 yathā-ukta-karaṇena jātas rāśis 28 iti vyasta-vidhis atha iṣṭa-karmasu dṛśya-jāti-śeṣa-jāti-viśleṣa-jāti-ādau karaṇa-sūtram vṛttam (
51
) उद्देशक-आलाप-वत् इष्ट-राशिस् क्षुण्णस् हृतस् अंशैस् रहितस् युतस् वा इष्ट-आहतम् दृष्टम् अनेन भक्तम् राशिस् @भवेत् प्रोक्तम् इति इष्ट-कर्म [इन्द्रवज्रा]
) uddeśaka-ālāpa-vat iṣṭa-rāśis kṣuṇṇas hṛtas aṃśais rahitas yutas vā iṣṭa-āhatam dṛṣṭam anena bhaktam rāśis @bhavet proktam iti iṣṭa-karma [indravajrā]
51p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
52
) पञ्च-घ्नस् स्व- त्रि-भाग-ऊनस् दश-भक्तस् समन्वितस् राशि- त्रि-अंश- अर्ध-पादैस् @स्यात् कस् राशिस् द्वि-ऊन- सप्ततिस् [श्लोक]
) pañca-ghnas sva- tri-bhāga-ūnas daśa-bhaktas samanvitas rāśi- tri-aṃśa- ardha-pādais @syāt kas rāśis dvi-ūna- saptatis [śloka]
52p
न्यासस् गुणस् 5 स्व-अंश-ऋणम् -1_3 [आपटे: 0_1_3] ऊनस् 1_3 भाग-हारस् 10 राशि-अंशकास् क्षेपास् 1_3 1_2 1_4 दृश्यम् 68 अत्र किल इष्ट-राशिस् 3 पञ्च-घ्नस् 15 स्व- त्रि-भाग-ऊनस् 10 दश-भक्तस् 1 अत्र कल्पित-राशेस् 3 त्रि-अंश- अर्ध-#पादैस् 3_3 3_2 3_4 एतैस् समन्वितस् जातस् 17_4 अनेन दृष्टम् 68 इष्ट-आहतम् भक्तम् जातस् राशिस् 48 एवम् यत्र उदाहरणे राशिस् केन-चित् गुणितस् भक्तस् वा राशि-अंशेन रहितस् युतस् वा दृष्टस् तत्र इष्टम् राशिम् @प्रकल्प्य तस्मिन् उद्देशक-आलाप-वत् कर्मणि कृते यत् @निष्पद्यते तेन @भजेत् दृष्टम् इष्ट-गुणम् फलम् राशिस् @स्यात् अथ दृश्य-जाति-उदाहरणम् (
nyāsas guṇas 5 sva-aṃśa-ṛṇam -1_3 [āpaṭe: 0_1_3] ūnas 1_3 bhāga-hāras 10 rāśi-aṃśakās kṣepās 1_3 1_2 1_4 dṛśyam 68 atra kila iṣṭa-rāśis 3 pañca-ghnas 15 sva- tri-bhāga-ūnas 10 daśa-bhaktas 1 atra kalpita-rāśes 3 tri-aṃśa- ardha-#pādais 3_3 3_2 3_4 etais samanvitas jātas 17_4 anena dṛṣṭam 68 iṣṭa-āhatam bhaktam jātas rāśis 48 evam yatra udāharaṇe rāśis kena-cit guṇitas bhaktas vā rāśi-aṃśena rahitas yutas vā dṛṣṭas tatra iṣṭam rāśim @prakalpya tasmin uddeśaka-ālāpa-vat karmaṇi kṛte yat @niṣpadyate tena @bhajet dṛṣṭam iṣṭa-guṇam phalam rāśis @syāt atha dṛśya-jāti-udāharaṇam (
53
) अमल-कमल-राशेस् त्रि-अंश- पञ्च-अंश- षष्ठैस् त्रि-नयन-हरि-सूर्यास् येन तुर्येण च आर्या गुरु-पदम् अथ षड्भिस् पूजितम् शेष-पद्मैस् सकल-कमल-संख्याम् क्षिप्रम् @आख्याहि तस्य [मालिनी]
) amala-kamala-rāśes tri-aṃśa- pañca-aṃśa- ṣaṣṭhais tri-nayana-hari-sūryās yena turyeṇa ca āryā guru-padam atha ṣaḍbhis pūjitam śeṣa-padmais sakala-kamala-saṃkhyām kṣipram @ākhyāhi tasya [mālinī]
53p
न्यासस् 1_3 1_5 1_6 1_4 दृश्यम् 6 अत्र इष्टम् #रूपम् 1 राशिम् @प्रकल्प्य प्राक्-वत् जातस् राशिस् 120 अथ शेष-जाति-उदाहरणम् (
nyāsas 1_3 1_5 1_6 1_4 dṛśyam 6 atra iṣṭam #rūpam 1 rāśim @prakalpya prāk-vat jātas rāśis 120 atha śeṣa-jāti-udāharaṇam (
54
) स्व- अर्धम् @प्रादात् प्रयागे नव-लव-#युगलम् यस् अवशेषात् च काश्याम् शेष-#अङ्घ्रिम् शुल्क-हेतोस् पथि दशम-लवान् षट् च शेषात् गयायाम् शिष्टास् निष्क- त्रिषष्टिस् निज-गृहम् अनया तीर्थ-पान्थस् प्रयातस् तस्य द्रव्य-प्रमाणम् @वद यदि भवता शेष-जातिस् श्रुता @अस्ति [स्रग्धरा]
) sva- ardham @prādāt prayāge nava-lava-#yugalam yas avaśeṣāt ca kāśyām śeṣa-#aṅghrim śulka-hetos pathi daśama-lavān ṣaṭ ca śeṣāt gayāyām śiṣṭās niṣka- triṣaṣṭis nija-gṛham anayā tīrtha-pānthas prayātas tasya dravya-pramāṇam @vada yadi bhavatā śeṣa-jātis śrutā @asti [sragdharā]
54p
न्यासस् 1_1 1_2 2_9 1_4 6_10 दृश्यम् 63 अत्र #रूपम् 1 राशिम् @प्रकल्प्य भागान् शेषान् शेषात् @अपास्य अथ वा भाग-अपवाह-विधिना सवर्णिते जातम् 7_60 अनेन दृष्टे 63 इष्ट-गुणिते भक्ते जातम् द्रव्य-प्रमाणम् 540 इदम् विलोम-सूत्रेण अपि @सिध्यति अथ विश्लेष-जाति-उदाहरणम् (
nyāsas 1_1 1_2 2_9 1_4 6_10 dṛśyam 63 atra #rūpam 1 rāśim @prakalpya bhāgān śeṣān śeṣāt @apāsya atha vā bhāga-apavāha-vidhinā savarṇite jātam 7_60 anena dṛṣṭe 63 iṣṭa-guṇite bhakte jātam dravya-pramāṇam 540 idam viloma-sūtreṇa api @sidhyati atha viśleṣa-jāti-udāharaṇam (
55
) पञ्च-अंशस् अलि-कुलात् कदम्बम् @अगमत् त्रि-अंशस् शिलीन्ध्रम् तयोस् विश्लेषस् त्रि-गुणस् मृग-अक्षि कुटजम् दोलायमानस् अपरस् कान्ते केतक-मालती-परिमल-प्राप्त- एक-काल-प्रिया-दूत-आहूतस् इतस् ततस् @भ्रमति खे भृङ्गस् अलि-संख्याम् @वद [शार्दूलविक्रीडित]
) pañca-aṃśas ali-kulāt kadambam @agamat tri-aṃśas śilīndhram tayos viśleṣas tri-guṇas mṛga-akṣi kuṭajam dolāyamānas aparas kānte ketaka-mālatī-parimala-prāpta- eka-kāla-priyā-dūta-āhūtas itas tatas @bhramati khe bhṛṅgas ali-saṃkhyām @vada [śārdūlavikrīḍita]
55p
न्यासस् 1_5 1_3 2_5 दृश्यम् 1 जातम् अलि-कुल-मानम् 15 एवम् अन्यत्र अपि इति इष्ट-कर्म अथ संक्रमणे करण-सूत्रम् वृत्त-अर्धम् (
nyāsas 1_5 1_3 2_5 dṛśyam 1 jātam ali-kula-mānam 15 evam anyatra api iti iṣṭa-karma atha saṃkramaṇe karaṇa-sūtram vṛtta-ardham (
56p
) योगस् अन्तरेण ऊन-युतस् अर्धितस् तौ राशी स्मृतौ संक्रमण-आख्यम् एतत् [इन्द्रवज्रा-अब्; च्द्=58] अत्र उद्देशकस् (
) yogas antareṇa ūna-yutas ardhitas tau rāśī smṛtau saṃkramaṇa-ākhyam etat [indravajrā-ab; cd=58] atra uddeśakas (
57
) ययोस् योगस् शतम् स- एकम् वियोगस् पञ्चविंशतिस् तौ राशी @वद मे वत्स @वेत्सि संक्रमणम् यदि [श्लोक]
) yayos yogas śatam sa- ekam viyogas pañcaviṃśatis tau rāśī @vada me vatsa @vetsi saṃkramaṇam yadi [śloka]
57p
न्यासस् योगस् 101 अन्तरम् 25 जातौ राशी 38 63 वर्ग-संक्रमणे करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
nyāsas yogas 101 antaram 25 jātau rāśī 38 63 varga-saṃkramaṇe karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
58p
) वर्ग-अन्तरम् राशि-वियोग-भक्तम् योगस् ततस् प्रोक्त-वत् एव राशी [इन्द्रवज्रा-च्द्; अब्=56] उद्देशकस् (
) varga-antaram rāśi-viyoga-bhaktam yogas tatas prokta-vat eva rāśī [indravajrā-cd; ab=56] uddeśakas (
59
) राश्योस् ययोस् वियोगस् अष्टौ तद्-कृत्योस् च चतुःशती विवरम् @ब्रूहि तौ राशी शीघ्रम् गणित-कोविद [श्लोक]
) rāśyos yayos viyogas aṣṭau tad-kṛtyos ca catuḥśatī vivaram @brūhi tau rāśī śīghram gaṇita-kovida [śloka]
59p
न्यासस् राशि-अन्तरम् 8 कृति-अन्तरम् 400 जातौ राशी 21 29 इति विषम-कर्म अथ किंचित् वर्ग-कर्म @प्रोच्यते (
nyāsas rāśi-antaram 8 kṛti-antaram 400 jātau rāśī 21 29 iti viṣama-karma atha kiṃcit varga-karma @procyate (
60
) इष्ट-कृतिस् अष्ट-गुणिता वि- एका दलिता विभाजिता इष्टेन एकस् @स्यात् अस्य कृतिस् दलिता स- एका अपरस् राशिस्
) iṣṭa-kṛtis aṣṭa-guṇitā vi- ekā dalitā vibhājitā iṣṭena ekas @syāt asya kṛtis dalitā sa- ekā aparas rāśis
61
#रूपम् द्वि-गुण-इष्ट-हृतम् स-इष्टम् प्रथमस् अथ वा अपरस् #रूपम् कृति-युति-वियुती वि- एके वर्गौ @स्याताम् ययोस् राश्योस्
#rūpam dvi-guṇa-iṣṭa-hṛtam sa-iṣṭam prathamas atha vā aparas #rūpam kṛti-yuti-viyutī vi- eke vargau @syātām yayos rāśyos
61p
उद्देशकस् (
uddeśakas (
62
) राश्योस् ययोस् कृति-वियोग-युती निस्- एके मूल-प्रदे @प्रवद तौ मम मित्र यत्र @क्लिश्यन्ति बीज-गणिते पटवस् अपि मूढास् षोढा-उक्त-बीज-गणितम् परिभावयन्तस्
) rāśyos yayos kṛti-viyoga-yutī nis- eke mūla-prade @pravada tau mama mitra yatra @kliśyanti bīja-gaṇite paṭavas api mūḍhās ṣoḍhā-ukta-bīja-gaṇitam paribhāvayantas
62p
अत्र प्रथम-आनयने कल्पितम् इष्टम् 1_2 अस्य कृतिस् 1_4 अष्ट-गुणिता 2 इयम् वि- एका 1 दलिता 1_2 इष्टेन 1_2 हृतस् जातस् प्रथमस् राशिस् 1 अस्य कृतिस् 1 दलिता 1_2 स- एका 3_2 अयम् अपरस् राशिस् एवम् एतौ राशी 1_1 3_2 एवम् एकेन इष्टेन जातौ राशी 7_2 57_8 द्विकेन 31_4 993_32 अथ द्वितीय-प्रकारेण इष्टम् 1 अनेन द्वि-गुणेन 2 रूपम् 1 भक्तम् 1_2 इष्टेन सहितम् जातस् प्रथमस् राशिस् 3_2 द्वितीयस् #रूपम् 1 एवम् राशी 3_2 1_1 एवम् द्विकेन इष्टेन 9_4 1_1 त्रिकेण 19_6 1_1 त्रि-अंशेन 11_6 1-1 अथ वा सूत्रम् (
atra prathama-ānayane kalpitam iṣṭam 1_2 asya kṛtis 1_4 aṣṭa-guṇitā 2 iyam vi- ekā 1 dalitā 1_2 iṣṭena 1_2 hṛtas jātas prathamas rāśis 1 asya kṛtis 1 dalitā 1_2 sa- ekā 3_2 ayam aparas rāśis evam etau rāśī 1_1 3_2 evam ekena iṣṭena jātau rāśī 7_2 57_8 dvikena 31_4 993_32 atha dvitīya-prakāreṇa iṣṭam 1 anena dvi-guṇena 2 rūpam 1 bhaktam 1_2 iṣṭena sahitam jātas prathamas rāśis 3_2 dvitīyas #rūpam 1 evam rāśī 3_2 1_1 evam dvikena iṣṭena 9_4 1_1 trikeṇa 19_6 1_1 tri-aṃśena 11_6 1-1 atha vā sūtram (
63
) इष्टस्य वर्ग-वर्गस् घनस् च तौ अष्ट-संगुणौ प्रथमस् स- एकस् राशी @स्याताम् एवम् व्यक्ते अथ वा अव्यक्ते
) iṣṭasya varga-vargas ghanas ca tau aṣṭa-saṃguṇau prathamas sa- ekas rāśī @syātām evam vyakte atha vā avyakte
63p
इष्टम् 1_2 अस्य वर्ग-वर्गस् 1_16 अष्ट-घ्नस् 1_2 स- एकस् जातस् प्रथमस् राशिस् 3-2 पुनर् इष्टम् 1_2 अस्य घनस् 1_8 अष्ट-गुणस् जातस् द्वितीयस् राशिस् 1_1 एवम् जातौ राशी 3_2 1_1 अथ एकेन इष्टेन 9 8 द्विकेन 129 64 त्रिकेण 649 216 एवम् सर्वेषु अपि प्रकारेषु इष्ट-वशात् आनन्त्यम् (
iṣṭam 1_2 asya varga-vargas 1_16 aṣṭa-ghnas 1_2 sa- ekas jātas prathamas rāśis 3-2 punar iṣṭam 1_2 asya ghanas 1_8 aṣṭa-guṇas jātas dvitīyas rāśis 1_1 evam jātau rāśī 3_2 1_1 atha ekena iṣṭena 9 8 dvikena 129 64 trikeṇa 649 216 evam sarveṣu api prakāreṣu iṣṭa-vaśāt ānantyam (
64
) पाटी-सूत्र-उपमम् बीजम् गूढम् इति @अवभासते न @अस्ति गूढम् अमूढानाम् न एव षोढा इति अनेकधा @अस्ति त्रैराशिकम् पाटी बीजम् च विमला मतिस् किम् अज्ञातम् सु-बुद्धीनाम् अतस् मन्द-अर्थम् @उच्यते
) pāṭī-sūtra-upamam bījam gūḍham iti @avabhāsate na @asti gūḍham amūḍhānām na eva ṣoḍhā iti anekadhā @asti trairāśikam pāṭī bījam ca vimalā matis kim ajñātam su-buddhīnām atas manda-artham @ucyate
64p
इति वर्ग-कर्म अथ मूल-गुणके कर्ण-सूत्रम् वृत्त- द्वयम् (
iti varga-karma atha mūla-guṇake karṇa-sūtram vṛtta- dvayam (
65
) गुण-घ्न-मूल-ऊन-युतस्य राशेस् दृष्टस्य युक्तस्य गुण- अर्ध-कृत्या मूलम् गुण- अर्धेन युतम् विहीनम् वर्गी-कृतम् प्रष्टुर् अभीष्ट-राशिस्
) guṇa-ghna-mūla-ūna-yutasya rāśes dṛṣṭasya yuktasya guṇa- ardha-kṛtyā mūlam guṇa- ardhena yutam vihīnam vargī-kṛtam praṣṭur abhīṣṭa-rāśis
66
यदा लवैस् च ऊन-युतस् सस् राशिस् एकेन भाग-ऊन-युतेन @भक्त्वा दृश्यम् तथा मूल-गुणम् च ताभ्याम् साध्यस् ततस् प्रोक्त-वत् एव राशिस्
yadā lavais ca ūna-yutas sas rāśis ekena bhāga-ūna-yutena @bhaktvā dṛśyam tathā mūla-guṇam ca tābhyām sādhyas tatas prokta-vat eva rāśis
66p
यस् राशिस् स्व-मूलेन केन चित् गुणितेन ऊनस् दृष्टस् तस्य मूल-गुण- अर्ध-कृत्या युक्तस्य यत् पदम् तत् गुण- अर्धेन युक्तम् कार्यम् यदि गुण-घ्न-मूल-युतस् दृष्टस् तर्हि हीनम् कार्यम् तस्य वर्गस् राशिस् @स्यात् मूल-ऊने दृष्टे तावत् उदाहरणम् (
yas rāśis sva-mūlena kena cit guṇitena ūnas dṛṣṭas tasya mūla-guṇa- ardha-kṛtyā yuktasya yat padam tat guṇa- ardhena yuktam kāryam yadi guṇa-ghna-mūla-yutas dṛṣṭas tarhi hīnam kāryam tasya vargas rāśis @syāt mūla-ūne dṛṣṭe tāvat udāharaṇam (
67
) बाले मराल-कुल-मूल-दलानि सप्त तीरे विलास-भर-मन्थर-गाणि @अपश्यम् कुर्वत् च केलि-कलहम् कलहंस-#युग्मम् शेषम् जले @वद मराल-कुल-प्रमाणम्
) bāle marāla-kula-mūla-dalāni sapta tīre vilāsa-bhara-manthara-gāṇi @apaśyam kurvat ca keli-kalaham kalahaṃsa-#yugmam śeṣam jale @vada marāla-kula-pramāṇam
67p
न्यासस् मूल-गुणकस् 7_2 दृश्यम् 2 दृष्टस्य अस्य 2 गुण- अर्ध-कृत्या 49_16 युक्तस्य 81_16 मूलम् 9_4 गुण- अर्धेन 7_4 युतम् 4 वर्गी-कृतम् जातम् हंस-कुल-मानम् 16 अथ मूल-युते दृष्टे तावत् उदाहरणम् (
nyāsas mūla-guṇakas 7_2 dṛśyam 2 dṛṣṭasya asya 2 guṇa- ardha-kṛtyā 49_16 yuktasya 81_16 mūlam 9_4 guṇa- ardhena 7_4 yutam 4 vargī-kṛtam jātam haṃsa-kula-mānam 16 atha mūla-yute dṛṣṭe tāvat udāharaṇam (
68
) स्व-पदैस् नवभिस् युक्तस् @स्यात् चत्वारिंशता अधिकम् शत- द्वादशकम् विद्वन् कस् सस् राशिस् @निगद्यताम्
) sva-padais navabhis yuktas @syāt catvāriṃśatā adhikam śata- dvādaśakam vidvan kas sas rāśis @nigadyatām
68p
न्यासस् मूल-गुणकस् 9 दृश्यम् 1240 उक्त-प्रकारेण जातस् राशिस् 961 उदाहरणम् (
nyāsas mūla-guṇakas 9 dṛśyam 1240 ukta-prakāreṇa jātas rāśis 961 udāharaṇam (
69
) यातम् हंस-कुलस्य मूल- दशकम् मेघ-आगमे मानसम् @प्रोड्डीय स्थल-पद्मिनी-वनम् @अगात् अष्ट-अंशकस् अम्भस्-तटात् बाले बाल-मृणाल-शालिनि जले केलि-क्रिया-लालसम् दृष्टम् हंस-#युग- त्रयम् च सकलाम् यूथस्य संख्याम् @वद
) yātam haṃsa-kulasya mūla- daśakam megha-āgame mānasam @proḍḍīya sthala-padminī-vanam @agāt aṣṭa-aṃśakas ambhas-taṭāt bāle bāla-mṛṇāla-śālini jale keli-kriyā-lālasam dṛṣṭam haṃsa-#yuga- trayam ca sakalām yūthasya saṃkhyām @vada
Section (cont. 2)
69p
न्यासस् मूल-गुणकस् 10 भागस् 1_8 दृश्यम् 6 यदा लवैस् च ऊन-युतस् इति अत्र एकेन 1 भाग-ऊनेन 7_8 दृश्य-मूल-गुणौ @भक्त्वा जातम् दृश्यम् 48_7 मूल-गुणकस् 80_7 आभ्याम् अभीष्टम् गुण-घ्न-मूल-ऊन-युतस्य इति-आदि-विधिना जातम् हंस-कुल-मानम् 144 उदाहरणम् (
nyāsas mūla-guṇakas 10 bhāgas 1_8 dṛśyam 6 yadā lavais ca ūna-yutas iti atra ekena 1 bhāga-ūnena 7_8 dṛśya-mūla-guṇau @bhaktvā jātam dṛśyam 48_7 mūla-guṇakas 80_7 ābhyām abhīṣṭam guṇa-ghna-mūla-ūna-yutasya iti-ādi-vidhinā jātam haṃsa-kula-mānam 144 udāharaṇam (
70
) पार्थस् कर्ण-वधाय मार्गण-गणम् क्रुद्धस् रणे @संदधे तस्य अर्धेन @निवार्य तद्-शर-गणम् मूलैस् चतुर्भिस् हयान् शल्यम् षड्भिस् अथ इषुभिस् त्रिभिस् अपि छत्रम् ध्वजम् कार्मुकम् @चिच्छेद अस्य शिरस् शरेण कति ते यान् अर्जुनस् @संदधे
) pārthas karṇa-vadhāya mārgaṇa-gaṇam kruddhas raṇe @saṃdadhe tasya ardhena @nivārya tad-śara-gaṇam mūlais caturbhis hayān śalyam ṣaḍbhis atha iṣubhis tribhis api chatram dhvajam kārmukam @ciccheda asya śiras śareṇa kati te yān arjunas @saṃdadhe
70p
न्यासस् मूल-गुणकस् 4 भागस् 1_2 दृश्यम् 10 यदा लवैस् च ऊन-युतस् इति-आदिना जातम् बाण-मानम् 100 अपि च (
nyāsas mūla-guṇakas 4 bhāgas 1_2 dṛśyam 10 yadā lavais ca ūna-yutas iti-ādinā jātam bāṇa-mānam 100 api ca (
71
) अलि-कुल-#दल-मूलम् मालतीम् यातम् अष्टौ निखिल- नवम-भागास् चालिनी भृङ्गम् एकम् निशि परिमल-लुब्धम् पद्म-मध्ये निरुद्धम् @प्रतिरणति रणन्तम् @ब्रूहि कान्ते अलि-संख्याम्
) ali-kula-#dala-mūlam mālatīm yātam aṣṭau nikhila- navama-bhāgās cālinī bhṛṅgam ekam niśi parimala-lubdham padma-madhye niruddham @pratiraṇati raṇantam @brūhi kānte ali-saṃkhyām
71p
अत्र किल राशि- नव-अंश- अष्टकम् राशि-अर्ध-मूलम् च राशेस् ऋणम् रूप- द्वयम् दृश्यम् एतत् ऋणम् दृश्यम् च अर्धितम् राशि- अर्धस्य @भवति इति तथा न्यासस् मूल-गुणकस् -1_2 भागस् -8_9 अत्र प्राक्-वत् लब्धम् राशि-दलम् 36 एतत् द्वि-गुणितम् अलि-कुल-मानम् 72 भाग-मूल-युते दृष्टे उदाहरणम् (
atra kila rāśi- nava-aṃśa- aṣṭakam rāśi-ardha-mūlam ca rāśes ṛṇam rūpa- dvayam dṛśyam etat ṛṇam dṛśyam ca ardhitam rāśi- ardhasya @bhavati iti tathā nyāsas mūla-guṇakas -1_2 bhāgas -8_9 atra prāk-vat labdham rāśi-dalam 36 etat dvi-guṇitam ali-kula-mānam 72 bhāga-mūla-yute dṛṣṭe udāharaṇam (
72
) यस् राशिस् अष्टादशभिस् स्व-मूलैस् राशि- त्रि-भागेन समन्वितस् च जातम् शत- द्वादशकम् तम् आशु @जानीहि पाट्याम् पटुता @अस्ति ते चेद्
) yas rāśis aṣṭādaśabhis sva-mūlais rāśi- tri-bhāgena samanvitas ca jātam śata- dvādaśakam tam āśu @jānīhi pāṭyām paṭutā @asti te ced
72p
न्यासस् मूल-गुणकस् 18 भागस् 1_3 दृश्यम् 1200 अत्र एकेन भाग-युतेन 4_3 मूल-गुणम् दृश्यम् च @भक्त्वा प्राक्-वत् जातस् राशिस् 576 इति गुण-कर्म अथ त्रैराशिके करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas mūla-guṇakas 18 bhāgas 1_3 dṛśyam 1200 atra ekena bhāga-yutena 4_3 mūla-guṇam dṛśyam ca @bhaktvā prāk-vat jātas rāśis 576 iti guṇa-karma atha trairāśike karaṇa-sūtram vṛttam (
73
) प्रमाणम् इच्छा च समान-जाती आदि-अन्तयोस् तद्-फलम् अन्य-जाति मध्ये तत् इच्छा-हतम् आद्य-हृत् @स्यात् इच्छा-फलम् व्यस्त-विधिस् विलोमे
) pramāṇam icchā ca samāna-jātī ādi-antayos tad-phalam anya-jāti madhye tat icchā-hatam ādya-hṛt @syāt icchā-phalam vyasta-vidhis vilome
73p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
74
) कुङ्कुमस्य स-#दलम् पल- द्वयम् निष्क- सप्तम-लवैस् त्रिभिस् यदि @प्राप्यते सपदि मे वणिज्-वर @ब्रूहि निष्क- नवकेन तत् कियत्
) kuṅkumasya sa-#dalam pala- dvayam niṣka- saptama-lavais tribhis yadi @prāpyate sapadi me vaṇij-vara @brūhi niṣka- navakena tat kiyat
74p
न्यासस् 3_7 5_2 9_1 लब्धानि कुङ्कुम-पलानि 52 कर्षौ 2 अपि च (
nyāsas 3_7 5_2 9_1 labdhāni kuṅkuma-palāni 52 karṣau 2 api ca (
75
) प्रकृष्ट-कर्पूर-पल- त्रिषष्ट्या चेद् @लभ्यते निष्क- चतुष्क-युक्तम् शतम् तदा द्वादशभिस् स-#पादैस् पलैस् किम् @आचक्ष्व सखे @विचिन्त्य
) prakṛṣṭa-karpūra-pala- triṣaṣṭyā ced @labhyate niṣka- catuṣka-yuktam śatam tadā dvādaśabhis sa-#pādais palais kim @ācakṣva sakhe @vicintya
75p
न्यासस् 63 104 49_4 लब्धास् निष्कास् 20 द्रम्मास् 3 पणास् 8 काकिण्यस् 3 वराटकास् 11 वराटक-भागास् च 1_9 अपि च (
nyāsas 63 104 49_4 labdhās niṣkās 20 drammās 3 paṇās 8 kākiṇyas 3 varāṭakās 11 varāṭaka-bhāgās ca 1_9 api ca (
76
) द्रम्म- द्वयेन स- अष्ट-अंशा शालि-तण्डुल-खारिका लभ्या चेद् पण- सप्तत्या तत् किम् सपदि @कथ्यताम्
) dramma- dvayena sa- aṣṭa-aṃśā śāli-taṇḍula-khārikā labhyā ced paṇa- saptatyā tat kim sapadi @kathyatām
76p
अत्र प्रमाणस्य सजातीय-करण-अर्थम् द्रम्म- द्वयस्य पणी-कृतस्य न्यासस् 32 9_8 70 लब्धे खार्यौ 2 द्रोणास् 7 आढकस् 1 प्रस्थौ 2 अथ व्यस्त-त्रैराशिके करण-सूत्रम् (
atra pramāṇasya sajātīya-karaṇa-artham dramma- dvayasya paṇī-kṛtasya nyāsas 32 9_8 70 labdhe khāryau 2 droṇās 7 āḍhakas 1 prasthau 2 atha vyasta-trairāśike karaṇa-sūtram (
77
) इच्छा-वृद्धौ फले ह्रासस् ह्रासे वृद्धिस् च @जायते व्यस्तम् त्रैराशिकम् तत्र ज्ञेयम् गणित-कोविदैस्
) icchā-vṛddhau phale hrāsas hrāse vṛddhis ca @jāyate vyastam trairāśikam tatra jñeyam gaṇita-kovidais
77p
यत्र इच्छा-वृद्धौ फले ह्रासस् ह्रासे वा फल-वृद्धिस् तत्र व्यस्त-त्रैराशिकम् तत् यथा (
yatra icchā-vṛddhau phale hrāsas hrāse vā phala-vṛddhis tatra vyasta-trairāśikam tat yathā (
78
) जीवानाम् वयसस् मौल्ये तौल्ये वर्णस्य हैमने भाग-हारे च राशीनाम् व्यस्तम् त्रैराशिकम् @भवेत्
) jīvānām vayasas maulye taulye varṇasya haimane bhāga-hāre ca rāśīnām vyastam trairāśikam @bhavet
78p
जीव-वयस्-मूल्ये उदाहरणम् (
jīva-vayas-mūlye udāharaṇam (
79
) @प्राप्नोति चेद् षोडश-वत्सरा स्त्री द्वात्रिंशतम् विंशति-वत्सरा किम् द्वि-धूस्-वहस् निष्क- चतुष्कम् उक्षा @प्राप्नोति धूस्- षट्क-वहस् तदा किम्
) @prāpnoti ced ṣoḍaśa-vatsarā strī dvātriṃśatam viṃśati-vatsarā kim dvi-dhūs-vahas niṣka- catuṣkam ukṣā @prāpnoti dhūs- ṣaṭka-vahas tadā kim
79p
न्यासस् 16 32 20 लब्धम् निष्कास् 25_3_5 द्वितीय-न्यासस् 2 4 6 लब्धम् निष्कास् 1_1_3 वर्णीय-सुवर्ण-तौल्ये उदाहरणम् (
nyāsas 16 32 20 labdham niṣkās 25_3_5 dvitīya-nyāsas 2 4 6 labdham niṣkās 1_1_3 varṇīya-suvarṇa-taulye udāharaṇam (
80
) दश-वर्णम् सुवर्णम् चेद् गद्याणकम् @अवाप्यते निष्केण #तिथि-वर्णम् तु तदा @वद कियद्-मितम्
) daśa-varṇam suvarṇam ced gadyāṇakam @avāpyate niṣkeṇa #tithi-varṇam tu tadā @vada kiyad-mitam
80p
न्यासस् 10 1 15 लब्धम् 2_3 राशि-भाग-हरणे उदाहरणम् (
nyāsas 10 1 15 labdham 2_3 rāśi-bhāga-haraṇe udāharaṇam (
81
) सप्त-आढकेन मानेन राशौ सस्यस्य मापिते यदि मान- शतम् जातम् तदा पञ्च-आढकेन किम्
) sapta-āḍhakena mānena rāśau sasyasya māpite yadi māna- śatam jātam tadā pañca-āḍhakena kim
81p
न्यासस् 7 100 5 लब्धम् 140 इति व्यस्तम् त्रैराशिकम् अथ पञ्च-राशिक-आदौ करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas 7 100 5 labdham 140 iti vyastam trairāśikam atha pañca-rāśika-ādau karaṇa-sūtram vṛttam (
82
) पञ्च- सप्त- नव-राशिक-आदिके अन्योन्य-पक्ष-नयनम् फल-छिदाम् @संविधाय बहु-राशि-जे वधे सु-अल्प-राशि-वध-भाजिते फलम्
) pañca- sapta- nava-rāśika-ādike anyonya-pakṣa-nayanam phala-chidām @saṃvidhāya bahu-rāśi-je vadhe su-alpa-rāśi-vadha-bhājite phalam
82p
अत्र उद्देशकस् (
atra uddeśakas (
83
) मासे शतस्य यदि पञ्च कला-अन्तरम् @स्यात् वर्षे गते @भवति किम् @वद षोडशानाम् कालम् तथा @कथय मूल-कला-अन्तराभ्याम् मूलम् धनम् गणक काल-फले @विदित्वा
) māse śatasya yadi pañca kalā-antaram @syāt varṣe gate @bhavati kim @vada ṣoḍaśānām kālam tathā @kathaya mūla-kalā-antarābhyām mūlam dhanam gaṇaka kāla-phale @viditvā
83p
न्यासस् {ब्तबुलर्} 1 12 \ 100 16 \ 5 {एतबुलर्} लब्धम् कला-अन्तरम् 9_3_5 अथ काल-ज्ञान-अर्थम् न्यासस् {ब्तबुलर्} 1 \ 100 16\ \ 5 48_5 {एतबुलर्} लब्धास् मासास् 12 मूल-धन-अर्थम् न्यासस् {ब्तबुलर्} 1 12 \ 100 \ 5 48_5 {एतबुलर्} लब्धम् मूल-धनम् 16 (
nyāsas {btabular} 1 12 \ 100 16 \ 5 {etabular} labdham kalā-antaram 9_3_5 atha kāla-jñāna-artham nyāsas {btabular} 1 \ 100 16\ \ 5 48_5 {etabular} labdhās māsās 12 mūla-dhana-artham nyāsas {btabular} 1 12 \ 100 \ 5 48_5 {etabular} labdham mūla-dhanam 16 (
84
) स- त्रि-अंश-मासेन शतस्य चेद् @स्यात् कला-अन्तरम् पञ्च स- पञ्चम-अंशास् मासैस् त्रिभिस् पञ्च-लव-अधिकैस् तत् स- अर्ध- द्विषष्टेस् फलम् @उच्यताम् किम्
) sa- tri-aṃśa-māsena śatasya ced @syāt kalā-antaram pañca sa- pañcama-aṃśās māsais tribhis pañca-lava-adhikais tat sa- ardha- dviṣaṣṭes phalam @ucyatām kim
84p
न्यासस् {ब्तबुलर्} 4_3 16_5 \ 100 125_2 \ 26_5 {एतबुलर्} लब्धम् कला-अन्तरम् 7_4_5 अथ सप्त-राशिक-उदाहरणम् (
nyāsas {btabular} 4_3 16_5 \ 100 125_2 \ 26_5 {etabular} labdham kalā-antaram 7_4_5 atha sapta-rāśika-udāharaṇam (
85
) विस्तारे त्रि-करास् कर- अष्टक-मितास् दैर्घ्ये विचित्रास् च चेद् रूपैस् उत्कट-पट्ट-सूत्र-पटिकास् अष्टौ @लभन्ते शतम् दैर्घ्ये स- अर्ध-कर- त्रया अपर-पटी हस्त- अर्ध-विस्तारिणी तादृक् किम् @लभते द्रुतम् @वद वणिक् वाणिज्यकम् @वेत्सि चेद्
) vistāre tri-karās kara- aṣṭaka-mitās dairghye vicitrās ca ced rūpais utkaṭa-paṭṭa-sūtra-paṭikās aṣṭau @labhante śatam dairghye sa- ardha-kara- trayā apara-paṭī hasta- ardha-vistāriṇī tādṛk kim @labhate drutam @vada vaṇik vāṇijyakam @vetsi ced
85p
न्यासस् {ब्तबुलर्} 3 1_2 \ 8 7_2 \ 8 1 \ 100 {एतबुलर्} लब्धम् निष्कास् 0 द्रम्मास् 14 पणास् 9 काकिणी 1 वराटकास् 6 [आपटे: वरटकास्] वराटक-भागौ 2_3 अथ नव-राशिक-उदाहरणम् (
nyāsas {btabular} 3 1_2 \ 8 7_2 \ 8 1 \ 100 {etabular} labdham niṣkās 0 drammās 14 paṇās 9 kākiṇī 1 varāṭakās 6 [āpaṭe: varaṭakās] varāṭaka-bhāgau 2_3 atha nava-rāśika-udāharaṇam (
86
) पिण्डे ये #अर्क-मित-अङ्गुलास् किल चतुर्-वर्ग-अङ्गुलास् विस्तृतौ पट्टास् दीर्घतया चतुर्दश-करास् त्रिंशत् @लभन्ते शतम् एतास् विस्तृति-पिण्ड-दैर्घ्य-मितयस् येषाम् चतुर्-वर्जितास् पट्टास् ते @वद मे चतुर्दश सखे मौल्यम् @लभन्ते कियत्
) piṇḍe ye #arka-mita-aṅgulās kila catur-varga-aṅgulās vistṛtau paṭṭās dīrghatayā caturdaśa-karās triṃśat @labhante śatam etās vistṛti-piṇḍa-dairghya-mitayas yeṣām catur-varjitās paṭṭās te @vada me caturdaśa sakhe maulyam @labhante kiyat
86p
न्यासस् {ब्तबुलर्} 12 8 \ 16 12 \ 14 10 \ 30 14 \ 100 {एतबुलर्} लब्धम् मूल्यम् निष्कास् 16_2_3 अथ एकादश-राशिक-उदाहरणम् (
nyāsas {btabular} 12 8 \ 16 12 \ 14 10 \ 30 14 \ 100 {etabular} labdham mūlyam niṣkās 16_2_3 atha ekādaśa-rāśika-udāharaṇam (
87
) पट्टास् ये प्रथम-उदित-प्रमितयस् गव्यूति-मात्रे स्थितास् तेषाम् आनयनाय चेद् शकटिनाम् द्रम्म- अष्टकम् भाटकम् अन्ये ये तद्-अनन्तरम् निगदितास् मानैस् चतुर्-वर्जितास् तेषाम् का @भवति इति भाटक-मितिस् गव्यूति- षट्के @वद
) paṭṭās ye prathama-udita-pramitayas gavyūti-mātre sthitās teṣām ānayanāya ced śakaṭinām dramma- aṣṭakam bhāṭakam anye ye tad-anantaram nigaditās mānais catur-varjitās teṣām kā @bhavati iti bhāṭaka-mitis gavyūti- ṣaṭke @vada
87p
न्यासस् {ब्तबुलर्} 12 8 \ 16 12 \ 14 10 \ 30 14 \ 1 6 \ 8 {एतबुलर्} लब्धास् भाटक-द्रम्मास् 8 अथ भाण्ड-प्रतिभाण्डके करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
nyāsas {btabular} 12 8 \ 16 12 \ 14 10 \ 30 14 \ 1 6 \ 8 {etabular} labdhās bhāṭaka-drammās 8 atha bhāṇḍa-pratibhāṇḍake karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
88p
) तथा एव भाण्ड-प्रतिभाण्डके अपि विपर्ययस् तत्र सदा हि मूल्ये उदाहरणम् (
) tathā eva bhāṇḍa-pratibhāṇḍake api viparyayas tatra sadā hi mūlye udāharaṇam (
89
) द्रम्मेण @लभ्यते इह आम्र- शत- त्रयम् चेद् त्रिंशत्-पणेन विपणौ वर-दाडिमानि आम्रैस् @वद आशु दशभिस् कति दाडिमानि लभ्यानि तद्-विनिमयेन @भवन्ति मित्र न्यासस् {ब्तबुलर्} 16 1 \ 300 30 \ 10 {एतबुलर्} लब्धानि दाडिमानि 16 इति गणित-पाट्याम् लीलावत्याम् प्रकीर्णकानि
) drammeṇa @labhyate iha āmra- śata- trayam ced triṃśat-paṇena vipaṇau vara-dāḍimāni āmrais @vada āśu daśabhis kati dāḍimāni labhyāni tad-vinimayena @bhavanti mitra nyāsas {btabular} 16 1 \ 300 30 \ 10 {etabular} labdhāni dāḍimāni 16 iti gaṇita-pāṭyām līlāvatyām prakīrṇakāni
90
अथ मिश्रक-व्यवहारे करण-सूत्रम् स- अर्ध-वृत्तम् प्रमाण-कालेन हतम् प्रमाणम् विमिश्र-कालेन हतम् फलम् च स्व-योग-भक्ते च पृथक्-स्थिते ते मिश्र-आहते मूल-कला-अन्तरे @स्तस् [आपटे: प्रथक्- < पृथक्-] यत् वा इष्ट-कर्म-आख्य-विधेस् तु मूलम् मिश्रात् च्युतम् तत् च कला-अन्तरम् @स्यात्
atha miśraka-vyavahāre karaṇa-sūtram sa- ardha-vṛttam pramāṇa-kālena hatam pramāṇam vimiśra-kālena hatam phalam ca sva-yoga-bhakte ca pṛthak-sthite te miśra-āhate mūla-kalā-antare @stas [āpaṭe: prathak- < pṛthak-] yat vā iṣṭa-karma-ākhya-vidhes tu mūlam miśrāt cyutam tat ca kalā-antaram @syāt
90p
उद्देशकस् (
uddeśakas (
91
) पञ्चकेन शतेन अब्दे मूलम् स्वम् सकल-अन्तरम् सहस्रम् चेद् पृथक् तत्र @वद मूल-कला-अन्तरे
) pañcakena śatena abde mūlam svam sakala-antaram sahasram ced pṛthak tatra @vada mūla-kalā-antare
91p
न्यासस् {ब्तबुलर्} 1 12 \ 100 1000 \ 5 {एतबुलर्} लब्धे क्रमेण मूल-कला-अन्तरे 625 375 अथ वा इष्ट-कर्मणा कल्पितम् इष्टम् #रूपम् 1 उद्देशक-आलापवत् इष्ट-राशिस् इति-आदि-करणेन #रूपस्य वर्षे कला-अन्तरम् 3_5 एतद्-युतेन #रूपेण 8_5 दृष्टे 1000 #रूप-गुणे भक्ते लब्धम् मूल-धनम् 625 एतत् मिश्रात् च्युतम् कला-अन्तरम् 375 मिश्र-अन्तरे करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas {btabular} 1 12 \ 100 1000 \ 5 {etabular} labdhe krameṇa mūla-kalā-antare 625 375 atha vā iṣṭa-karmaṇā kalpitam iṣṭam #rūpam 1 uddeśaka-ālāpavat iṣṭa-rāśis iti-ādi-karaṇena #rūpasya varṣe kalā-antaram 3_5 etad-yutena #rūpeṇa 8_5 dṛṣṭe 1000 #rūpa-guṇe bhakte labdham mūla-dhanam 625 etat miśrāt cyutam kalā-antaram 375 miśra-antare karaṇa-sūtram vṛttam (
92
) अथ प्रमाणैस् गुणितास् स्व-कालास् व्यतीत-काल-घ्न-फल-उद्धृतास् ते स्व-योग-भक्तास् च विमिश्र-निघ्नास् प्रयुक्त-खण्डानि पृथक् @भवन्ति
) atha pramāṇais guṇitās sva-kālās vyatīta-kāla-ghna-phala-uddhṛtās te sva-yoga-bhaktās ca vimiśra-nighnās prayukta-khaṇḍāni pṛthak @bhavanti
92p
उद्देशकस् (
uddeśakas (
93
) यत् पञ्चक- त्रिक- चतुष्क- शतेन दत्तम् खण्डैस् त्रिभिस् गणक निष्क- शतम् षष्-ऊनम् मासेषु सप्त- दश- पञ्चसु तुल्यम् आप्तम् खण्ड- त्रये अपि हि फलम् @वद खण्ड-संख्याम्
) yat pañcaka- trika- catuṣka- śatena dattam khaṇḍais tribhis gaṇaka niṣka- śatam ṣaṣ-ūnam māseṣu sapta- daśa- pañcasu tulyam āptam khaṇḍa- traye api hi phalam @vada khaṇḍa-saṃkhyām
93p
न्यासस् {ब्तबुलर्} 1 7 1 10 1 5 \ 100 100 100 \ 5 3 4 {एतबुलर्} मिश्र-धनम् 94 स्व-योगस् 235_21 [आपटे: स्व-योगस् 235_21 मिश्र-धनम् 94 ] लब्धानि यथा-क्रमम् खण्डानि 24 28 42 पञ्च-राशि-विधिना लब्धम् सम-कला-अन्तरम् 8_2_5 अथ मिश्र-अन्तरे करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
nyāsas {btabular} 1 7 1 10 1 5 \ 100 100 100 \ 5 3 4 {etabular} miśra-dhanam 94 sva-yogas 235_21 [āpaṭe: sva-yogas 235_21 miśra-dhanam 94 ] labdhāni yathā-kramam khaṇḍāni 24 28 42 pañca-rāśi-vidhinā labdham sama-kalā-antaram 8_2_5 atha miśra-antare karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
94
) प्रक्षेपकास् मिश्र-हतास् विभक्तास् प्रक्षेप-योगेण पृथक् फलानि
) prakṣepakās miśra-hatās vibhaktās prakṣepa-yogeṇa pṛthak phalāni
94p
अत्र उद्देशकस् (
atra uddeśakas (
95
) पञ्चाशत् एक-सहिता गणक अष्टषष्टिस् पञ्च-ऊनिता नवतिस् आदि-धनानि येषाम् प्राप्ता विमिश्रित-धनैस् त्रिशती त्रिभिस् तैस् वाणिज्यतस् @वद @विभज्य धनानि तेषाम्
) pañcāśat eka-sahitā gaṇaka aṣṭaṣaṣṭis pañca-ūnitā navatis ādi-dhanāni yeṣām prāptā vimiśrita-dhanais triśatī tribhis tais vāṇijyatas @vada @vibhajya dhanāni teṣām
95p
न्यासस् 51 68 85 मिश्र-धनम् 300 जातानि धनानि 75 100 125 एतानि आदि-धनैस् ऊनानि लाभास् 24 32 40 अथ वा मिश्र-धनम् 300 आदि-धन-ऐक्येन 204 ऊनम् सर्व-लाभ-योगस् 96 अस्मिन् प्रक्षेप-गुणिते प्रक्षेप-योग-भक्ते लाभास् @भवन्ति 24 32 40 वापी-आदि-पूरणे करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
nyāsas 51 68 85 miśra-dhanam 300 jātāni dhanāni 75 100 125 etāni ādi-dhanais ūnāni lābhās 24 32 40 atha vā miśra-dhanam 300 ādi-dhana-aikyena 204 ūnam sarva-lābha-yogas 96 asmin prakṣepa-guṇite prakṣepa-yoga-bhakte lābhās @bhavanti 24 32 40 vāpī-ādi-pūraṇe karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
96p
) @भजेत् छिदस् अंशैस् अथ तैस् विमिश्रैस् #रूपम् @भजेत् @स्यात् परिपूर्ति-कालस् उदाहरणम् (
) @bhajet chidas aṃśais atha tais vimiśrais #rūpam @bhajet @syāt paripūrti-kālas udāharaṇam (
97
) ये निर्झरास् दिन-दिन- अर्ध- तृतीय- षष्ठैस् @संपूरयन्ति हि पृथक् पृथक् एव मुक्तास् वापीम् यदा युगपद् एव सखे विमुक्तास् ते केन वासर-लवेन तदा @वद आशु
) ye nirjharās dina-dina- ardha- tṛtīya- ṣaṣṭhais @saṃpūrayanti hi pṛthak pṛthak eva muktās vāpīm yadā yugapad eva sakhe vimuktās te kena vāsara-lavena tadā @vada āśu
97p
न्यासस् 1_1 1_2 1_3 1_6 लब्धस् वापी-पूरण-कालस् दिन-अंशस् 1_12 क्रय-विक्रये करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas 1_1 1_2 1_3 1_6 labdhas vāpī-pūraṇa-kālas dina-aṃśas 1_12 kraya-vikraye karaṇa-sūtram vṛttam (
98
) पण्यैस् स्व-मूल्यानि @भजेत् स्व-भागैस् @हत्वा तद्-ऐक्येन @भजेत् च तानि भागान् च मिश्रेण धनेन @हत्वा मूल्यानि पण्यानि यथा-क्रमम् @स्युस् [आपटे: क्रम < क्रमम्]
) paṇyais sva-mūlyāni @bhajet sva-bhāgais @hatvā tad-aikyena @bhajet ca tāni bhāgān ca miśreṇa dhanena @hatvā mūlyāni paṇyāni yathā-kramam @syus [āpaṭe: krama < kramam]
98p
उद्देशकस् (
uddeśakas (
99
) स- अर्धम् तण्डुल-मानक- त्रयम् अहो द्रम्मेण मान- अष्टकम् मुद्गानाम् च यदि त्रयोदश-मितास् एतास् वणिक् काकिणीस् @आदाय @अर्पय तण्डुल-अंश-#युगलम् मुद्ग- एक-भाग-अन्वितम् क्षिप्रम् क्षिप्र-भुजस् @व्रजेम हि यतस् स-अर्थस् अग्रतस् @यास्यति
) sa- ardham taṇḍula-mānaka- trayam aho drammeṇa māna- aṣṭakam mudgānām ca yadi trayodaśa-mitās etās vaṇik kākiṇīs @ādāya @arpaya taṇḍula-aṃśa-#yugalam mudga- eka-bhāga-anvitam kṣipram kṣipra-bhujas @vrajema hi yatas sa-arthas agratas @yāsyati
99p
न्यासस् मूल्ये 1 1 पण्ये 7_2 8_1 स्व-भागौ 2_1 1_1 मिश्र-धनम् 13_64 अत्र मूल्ये स्व-भाग-गुणिते पण्याभ्याम् भक्ते जाते 4_7 1_8 अनयोस् योगेन 39_56 एते 4_7 1_8 भागौ च 1_2 1_1 मिश्र-धनेन 13_64 @संगुण्य भक्ते जाते तण्डुल-मुड्ग-मूल्ये 1_6 7_192 तथा तण्डुल-मुद्ग-माने भागौ 7_12 7_24 अत्र तण्डुल-मूल्ये पणौ 2 काकिण्यौ < 2 वराटकास् 13 वराटक-भागस् च 1_3 मुद्ग-मूल्ये [आपटे: मूद्ग- < मुद्ग-] काकिण्यौ 2 वराटकास् 6 वराटक-भागौ च 2_3 उदाहरणम् (
nyāsas mūlye 1 1 paṇye 7_2 8_1 sva-bhāgau 2_1 1_1 miśra-dhanam 13_64 atra mūlye sva-bhāga-guṇite paṇyābhyām bhakte jāte 4_7 1_8 anayos yogena 39_56 ete 4_7 1_8 bhāgau ca 1_2 1_1 miśra-dhanena 13_64 @saṃguṇya bhakte jāte taṇḍula-muḍga-mūlye 1_6 7_192 tathā taṇḍula-mudga-māne bhāgau 7_12 7_24 atra taṇḍula-mūlye paṇau 2 kākiṇyau < 2 varāṭakās 13 varāṭaka-bhāgas ca 1_3 mudga-mūlye [āpaṭe: mūdga- < mudga-] kākiṇyau 2 varāṭakās 6 varāṭaka-bhāgau ca 2_3 udāharaṇam (
100
) कर्पूरस्य वरस्य निष्क-#युगलेन एकम् पलम् @प्राप्यते वैश्या-नन्दन चन्दनस्य च पलम् द्रम्म- अष्ट-भागेन चेद् अष्ट-अंशेन तथा अगरोस् पल-#दलम् निष्केण मे @देहि तान् भागैस् एकक- षोडश- अष्टक-मितैस् धूपम् @चिकीर्षामि अहम्
) karpūrasya varasya niṣka-#yugalena ekam palam @prāpyate vaiśyā-nandana candanasya ca palam dramma- aṣṭa-bhāgena ced aṣṭa-aṃśena tathā agaros pala-#dalam niṣkeṇa me @dehi tān bhāgais ekaka- ṣoḍaśa- aṣṭaka-mitais dhūpam @cikīrṣāmi aham
100p
न्यासस् मूल्यानि द्रम्मास् 32_1 1_8 1_8 पण्यानि 1_1 1_1 1_2 भागास् 1_1 16_1 8_1 मिश्र-धनम् द्रम्मास् 16 लब्धानि कर्पूर-आदीनाम् मूल्यानि 2_9 8_9 8_9 तथा तेषाम् पण्यानि 4_9 64_9 32_9 रत्न-मिश्रे करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas mūlyāni drammās 32_1 1_8 1_8 paṇyāni 1_1 1_1 1_2 bhāgās 1_1 16_1 8_1 miśra-dhanam drammās 16 labdhāni karpūra-ādīnām mūlyāni 2_9 8_9 8_9 tathā teṣām paṇyāni 4_9 64_9 32_9 ratna-miśre karaṇa-sūtram vṛttam (
101
) नर-घ्न-दान-ऊनित-रत्न-शेषैस् इष्टे हृते @स्युस् खलु मूल्य-संख्यास् शेषैस् हृते शेष-वधे पृथक्-स्थैस् अभिन्न-मूल्यानि अथ वा @भवन्ति
) nara-ghna-dāna-ūnita-ratna-śeṣais iṣṭe hṛte @syus khalu mūlya-saṃkhyās śeṣais hṛte śeṣa-vadhe pṛthak-sthais abhinna-mūlyāni atha vā @bhavanti
101p
अत्र उद्देशकस् (
atra uddeśakas (
102
) माणिक्य- अष्टकम् इन्द्रनील- दशकम् मुक्ताफलानाम् शतम् सद्-वज्राणि च पञ्च रत्न-वणिजाम् येषाम् चतुर्णाम् धनम् सङ्ग-स्नेह-वशेन ते निज-धनात् @दत्त्वा एकम् एकम् मिथस् जातास् तुल्य-धनास् पृथक् @वद सखे तद्-रत्न-मूल्यानि मे
) māṇikya- aṣṭakam indranīla- daśakam muktāphalānām śatam sad-vajrāṇi ca pañca ratna-vaṇijām yeṣām caturṇām dhanam saṅga-sneha-vaśena te nija-dhanāt @dattvā ekam ekam mithas jātās tulya-dhanās pṛthak @vada sakhe tad-ratna-mūlyāni me
102p
न्यासस् मा 8 नी 10 मु 100 व 5 दानम् 1 नरास् 4 नर-गुणित-दानेन 4 रत्न-संख्यासु ऊनितासु शेषाणि मा 4 नी 6 मु 96 व 1 एतैस् इष्ट-राशौ भक्ते रत्न-मूल्यानि @स्युस् इति तानि च यथा-कथम्-चित् इष्टे कल्पिते अभिन्नानि अतस् अत्र इष्टम् तथा सुधिया @कल्प्यते यथा अभिन्नानि इति तथा इष्टम् कल्पितम् 96 अतस् जातानि मूल्यानि 24 16 1 96 सम-धनम् 233 अथ वा शेषाणाम् वधे 2304 पृथक् शेषैस् भक्ते जातानि अभिन्नानि 596 384 24 2304 जनानाम् चतुर्णाम् तुल्य-धनम् 5592 तेषाम् एते द्रम्मास् @संभाव्यन्ते अथ सुवर्ण-गणिते करण-सूत्रम् (
nyāsas mā 8 nī 10 mu 100 va 5 dānam 1 narās 4 nara-guṇita-dānena 4 ratna-saṃkhyāsu ūnitāsu śeṣāṇi mā 4 nī 6 mu 96 va 1 etais iṣṭa-rāśau bhakte ratna-mūlyāni @syus iti tāni ca yathā-katham-cit iṣṭe kalpite abhinnāni atas atra iṣṭam tathā sudhiyā @kalpyate yathā abhinnāni iti tathā iṣṭam kalpitam 96 atas jātāni mūlyāni 24 16 1 96 sama-dhanam 233 atha vā śeṣāṇām vadhe 2304 pṛthak śeṣais bhakte jātāni abhinnāni 596 384 24 2304 janānām caturṇām tulya-dhanam 5592 teṣām ete drammās @saṃbhāvyante atha suvarṇa-gaṇite karaṇa-sūtram (
103
) सुवर्ण-वर्ण-आहति-योग-राशौ स्वर्ण-ऐक्य-भक्ते कनक-ऐक्य-वर्णस् वर्णस् @भवेत् शोधित-हेम-भक्ते वर्ण-उद्धृते शोधित-हेम-संख्या
) suvarṇa-varṇa-āhati-yoga-rāśau svarṇa-aikya-bhakte kanaka-aikya-varṇas varṇas @bhavet śodhita-hema-bhakte varṇa-uddhṛte śodhita-hema-saṃkhyā
103p
उदाहरणानि (
udāharaṇāni (
104
) #विश्व-#अर्क-#रुद्र- दश-वर्ण-सुवर्ण-माषास् #दिश्-#वेद-#लोचन-#युग-प्रमितास् क्रमेण आवर्तितेषु @वद तेषु सुवर्ण-वर्णस् तूर्णम् सुवर्ण-गणित-ज्ञ वणिक् @भवेत् कस्
) #viśva-#arka-#rudra- daśa-varṇa-suvarṇa-māṣās #diś-#veda-#locana-#yuga-pramitās krameṇa āvartiteṣu @vada teṣu suvarṇa-varṇas tūrṇam suvarṇa-gaṇita-jña vaṇik @bhavet kas
105
ते शोधने यदि च विंशतिस् उक्त-माषास् @स्युस् षोडश आशु @वद वर्ण-मितिस् तदा का चेद् शोधितम् @भवति षोडश-वर्ण-हेम ते विंशतिस् कति @भवन्ति तदा तु माषास्
te śodhane yadi ca viṃśatis ukta-māṣās @syus ṣoḍaśa āśu @vada varṇa-mitis tadā kā ced śodhitam @bhavati ṣoḍaśa-varṇa-hema te viṃśatis kati @bhavanti tadā tu māṣās
105p
न्यासस् {ब्तबुलर्} 13 12 11 10 \ 10 4 2 4 {एतबुलर्} जाता आवर्तिते सुवर्ण-वर्ण-मितिस् 12 एते एव यदि शोधितास् सन्तस् षोडश माषास् @भवन्ति तदा वर्णास् 15 यदि ते च षोडश वर्णास् तदा पञ्चदश माषास् @भवन्ति 15 अथ वर्ण-ज्ञानाय करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas {btabular} 13 12 11 10 \ 10 4 2 4 {etabular} jātā āvartite suvarṇa-varṇa-mitis 12 ete eva yadi śodhitās santas ṣoḍaśa māṣās @bhavanti tadā varṇās 15 yadi te ca ṣoḍaśa varṇās tadā pañcadaśa māṣās @bhavanti 15 atha varṇa-jñānāya karaṇa-sūtram vṛttam (
106
) स्वर्ण-ऐक्य-निघ्नात् युति-जात-वर्णात् सुवर्ण-तद्-वर्ण-वध-ऐक्य-हीनात् अज्ञात-वर्ण-अग्नि-ज-संख्यया आप्तम् अज्ञात-वर्णस्य @भवेत् प्रमाणम्
) svarṇa-aikya-nighnāt yuti-jāta-varṇāt suvarṇa-tad-varṇa-vadha-aikya-hīnāt ajñāta-varṇa-agni-ja-saṃkhyayā āptam ajñāta-varṇasya @bhavet pramāṇam
106p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
107
) दश-#ईश-वर्णास् #वसु-#नेत्र-माषास् अज्ञात-वर्णस्य षट् एतद्-ऐक्ये जातम् सखे द्वादशकम् सुवर्णम् अज्ञात-वर्णस्य @वद प्रमाणम्
) daśa-#īśa-varṇās #vasu-#netra-māṣās ajñāta-varṇasya ṣaṭ etad-aikye jātam sakhe dvādaśakam suvarṇam ajñāta-varṇasya @vada pramāṇam
107p
न्यासस् {ब्तबुलर्} 10 11 0 \ 8 2 6 {एतबुलर्} लब्ध-ज्ञात-वर्ण-मानम् 15 अथ सुवर्ण-ज्ञानाय करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas {btabular} 10 11 0 \ 8 2 6 {etabular} labdha-jñāta-varṇa-mānam 15 atha suvarṇa-jñānāya karaṇa-sūtram vṛttam (
108
) स्वर्ण-ऐक्य-निघ्नस् युति-जात-वर्णस् स्वर्ण-घ्न-वर्ण-ऐक्य-वियोजितस् च अहेम-वर्ण-अग्नि-ज-योग-वर्ण-विश्लेष-भक्तस् अविदित-अग्नि-जम् @स्यात्
) svarṇa-aikya-nighnas yuti-jāta-varṇas svarṇa-ghna-varṇa-aikya-viyojitas ca ahema-varṇa-agni-ja-yoga-varṇa-viśleṣa-bhaktas avidita-agni-jam @syāt
108p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
109
) दश-#इन्द्र-वर्णास् #गुण-#चन्द्र-माषास् किंचित् तथा षोडशकस्य तेषाम् जातम् युतौ द्वादशकम् सुवर्णम् कति इह ते षोडश-वर्ण-माषास्
) daśa-#indra-varṇās #guṇa-#candra-māṣās kiṃcit tathā ṣoḍaśakasya teṣām jātam yutau dvādaśakam suvarṇam kati iha te ṣoḍaśa-varṇa-māṣās
109p
न्यासस् {ब्तबुलर्} 10 14 16 \ 3 1 0 {एतबुलर्} लब्धम् माष-मानम् 1 अथ सुवर्ण-ज्ञानाय अन्यत् करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas {btabular} 10 14 16 \ 3 1 0 {etabular} labdham māṣa-mānam 1 atha suvarṇa-jñānāya anyat karaṇa-sūtram vṛttam (
110
) साध्येन ऊनस् अनल्प-वर्णस् विधेयस् साध्यस् वर्णस् स्वल्प-वर्ण-ऊनितस् च इष्ट-क्षुण्णे शेषके स्वर्ण-माने @स्याताम् स्वल्प-अनल्पयोस् वर्णयोस् ते
) sādhyena ūnas analpa-varṇas vidheyas sādhyas varṇas svalpa-varṇa-ūnitas ca iṣṭa-kṣuṇṇe śeṣake svarṇa-māne @syātām svalpa-analpayos varṇayos te
110p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
111
) हाटक-गुटिके षोडश- दश-वर्णे तद्-युतौ सखे जातम् द्वादश-वर्ण-सुवर्णम् @ब्रूहि तयोस् स्वर्ण-माने मे
) hāṭaka-guṭike ṣoḍaśa- daśa-varṇe tad-yutau sakhe jātam dvādaśa-varṇa-suvarṇam @brūhi tayos svarṇa-māne me
111p
न्यासस् 16 10 साध्यस् वर्णस् 12 कल्पितम् इष्टम् 1 लब्धे सुवर्ण-माने {ब्तबुलर्} 16 10 \ 2 4 {एतबुलर्} अथ वा द्विकेन इष्टेन {ब्तबुलर्} 16 10 \ 4 8 {एतबुलर्} अर्ध-गुणितेन वा {ब्तबुलर्} 16 10 \ 1 2 {एतबुलर्} एवम् बहुधा अथ छन्दस्-चिति-आदौ करण-सूत्रम् श्लोक- त्रयम् (
nyāsas 16 10 sādhyas varṇas 12 kalpitam iṣṭam 1 labdhe suvarṇa-māne {btabular} 16 10 \ 2 4 {etabular} atha vā dvikena iṣṭena {btabular} 16 10 \ 4 8 {etabular} ardha-guṇitena vā {btabular} 16 10 \ 1 2 {etabular} evam bahudhā atha chandas-citi-ādau karaṇa-sūtram śloka- trayam (
112
) एक-आदि-एक-उत्तरास् अङ्कास् व्यस्तास् भाज्यास् क्रम-स्थितैस् परस् पूर्वेण संगुण्यस् तद्-परस् तेन तेन च
) eka-ādi-eka-uttarās aṅkās vyastās bhājyās krama-sthitais paras pūrveṇa saṃguṇyas tad-paras tena tena ca
113
एक- द्वि- त्रि-आदि-भेदास् @स्युस् इदम् साधारणम् स्मृतम् छन्दस्-चिति-उत्तरे छन्दसि उपयोगस् अस्य तद्-विदाम्
eka- dvi- tri-ādi-bhedās @syus idam sādhāraṇam smṛtam chandas-citi-uttare chandasi upayogas asya tad-vidām
114
मूषा-वहन-भेद-आदौ खण्ड-मेरौ च शिल्पके वैद्यके रस-भेदीये तत् न उक्तम् विस्तृतेस् भयात्
mūṣā-vahana-bheda-ādau khaṇḍa-merau ca śilpake vaidyake rasa-bhedīye tat na uktam vistṛtes bhayāt
114p
तत्र छन्दस्-चिति-उत्तरे किंचित् उदाहरणम् (
tatra chandas-citi-uttare kiṃcit udāharaṇam (
115
) प्रस्तारे मित्र गायत्र्यास् @स्युस् पादे व्यक्तयस् कति एक-आदि-गुरवस् च आशु कति कति @उच्यताम् पृथक्
) prastāre mitra gāyatryās @syus pāde vyaktayas kati eka-ādi-guravas ca āśu kati kati @ucyatām pṛthak
115p
इह हि षष्-अक्षरस् गायत्री-चरणस् अतस् षष्-अन्तानाम् एक-आदि- एक-उत्तर-अङ्कानाम् व्यस्तानाम् क्रम-स्थानाम् च न्यासस् {ब्तबुलर्} 6 5 4 3 2 1 \ 1 2 3 4 5 6 {एतबुलर्} यथा-उक्त-करणेन लब्धास् एक-गुरु-व्यक्तयस् 6 द्वि-गुरवस् 15 त्रि-गुरवस् 20 चतुर्-गुरवस् 15 पञ्च-गुरवस् 6 षष्-गुरुस् 1 अथ एकस् सर्व-लघुस् 1 एवम् आसाम् ऐक्यम् पाद-व्यक्ति-मितिस् 64 एवम् चतुर्-चरण-अक्षर-संख्यकान् यथा-उक्तम् @विन्यस्य एक-आदि-गुरु-भेदान् @आनीय तान् स- एकान् @ एकी-कृत्य जातास् गायत्री-वृत्त-व्यक्ति-संख्यास् 16777216 एवम् उक्था-आदि-उत्कृति-पर्यन्तम् छन्दसाम् व्यक्ति-मितिस् ज्ञातव्या उदाहरणम् शिल्पे (
iha hi ṣaṣ-akṣaras gāyatrī-caraṇas atas ṣaṣ-antānām eka-ādi- eka-uttara-aṅkānām vyastānām krama-sthānām ca nyāsas {btabular} 6 5 4 3 2 1 \ 1 2 3 4 5 6 {etabular} yathā-ukta-karaṇena labdhās eka-guru-vyaktayas 6 dvi-guravas 15 tri-guravas 20 catur-guravas 15 pañca-guravas 6 ṣaṣ-gurus 1 atha ekas sarva-laghus 1 evam āsām aikyam pāda-vyakti-mitis 64 evam catur-caraṇa-akṣara-saṃkhyakān yathā-uktam @vinyasya eka-ādi-guru-bhedān @ānīya tān sa- ekān @ ekī-kṛtya jātās gāyatrī-vṛtta-vyakti-saṃkhyās 16777216 evam ukthā-ādi-utkṛti-paryantam chandasām vyakti-mitis jñātavyā udāharaṇam śilpe (
116
) एक- द्वि- त्रि-आदि-मूषा-वहन-मितिम् अहो @ब्रूहि मे भूमि-भर्तुस् हर्म्ये रम्ये अष्ट-मूषे चतुर-विरचिते श्लक्ष्ण-शाला-विशाले एक- द्वि- त्रि-आदि-युक्तास् मधुर-कटु-कषाय-आम्लक-क्षार-तिक्तैस् एकस्मिन् षष्-रसैस् @स्युस् गणक कति @वद व्यञ्जने व्यक्ति-भेदास्
) eka- dvi- tri-ādi-mūṣā-vahana-mitim aho @brūhi me bhūmi-bhartus harmye ramye aṣṭa-mūṣe catura-viracite ślakṣṇa-śālā-viśāle eka- dvi- tri-ādi-yuktās madhura-kaṭu-kaṣāya-āmlaka-kṣāra-tiktais ekasmin ṣaṣ-rasais @syus gaṇaka kati @vada vyañjane vyakti-bhedās
116p
मूषा-न्यासस् {ब्तबुलर्} 8 7 6 5 4 3 2 1 \ 1 2 3 4 5 6 7 8 {एतबुलर्} लब्धास् एक- द्वि- त्रि-आदि-मूषा-वहन-संख्यास् {ब्तबुलर्} 8 28 56 70 56 28 8 1 \ 1 2 3 4 5 6 7 8 {एतबुलर्} एवम् अष्ट-मूषे राज-गृहे मूषा-वहन-भेदास् 255 अथ द्वितीय-उदाहरणम् न्यासस् {ब्तबुलर्} 6 5 4 3 2 1 \ 1 2 3 4 5 6 {एतबुलर्} लब्धास् एक-आदि-रस-संयोगेन पृथक् व्यक्तयस् {ब्तबुलर्} 6 15 20 15 6 1 \ 1 2 3 4 5 6 {एतबुलर्} एतासाम् ऐक्यम् सर्व-भेदास् 63 इति मिश्र-व्यवहारस् समाप्तस् (
mūṣā-nyāsas {btabular} 8 7 6 5 4 3 2 1 \ 1 2 3 4 5 6 7 8 {etabular} labdhās eka- dvi- tri-ādi-mūṣā-vahana-saṃkhyās {btabular} 8 28 56 70 56 28 8 1 \ 1 2 3 4 5 6 7 8 {etabular} evam aṣṭa-mūṣe rāja-gṛhe mūṣā-vahana-bhedās 255 atha dvitīya-udāharaṇam nyāsas {btabular} 6 5 4 3 2 1 \ 1 2 3 4 5 6 {etabular} labdhās eka-ādi-rasa-saṃyogena pṛthak vyaktayas {btabular} 6 15 20 15 6 1 \ 1 2 3 4 5 6 {etabular} etāsām aikyam sarva-bhedās 63 iti miśra-vyavahāras samāptas (
117
- [श्रेढी-व्यवहार] अथ श्रेढी-व्यवहारस् तत्र संकलित-ऐक्ये करण-सूत्रम् वृत्तम् स- एक-पद-घ्न-पद- अर्धम् अथ एक-आदि-अङ्क-युतिस् किल संकलित-आख्या सा द्वि-युतेन पदेन विनिघ्नी @स्यात् त्रि-हृता खलु संकलित-ऐक्यम्
1) [śreḍhī-vyavahāra] atha śreḍhī-vyavahāras tatra saṃkalita-aikye karaṇa-sūtram vṛttam sa- eka-pada-ghna-pada- ardham atha eka-ādi-aṅka-yutis kila saṃkalita-ākhyā sā dvi-yutena padena vinighnī @syāt tri-hṛtā khalu saṃkalita-aikyam
117p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
118
) एक-आदीनाम् नव-अन्तानाम् पृथक् संकलितानि मे तेषाम् संकलित-ऐक्यानि @प्रचक्ष्व गणक द्रुतम्
) eka-ādīnām nava-antānām pṛthak saṃkalitāni me teṣām saṃkalita-aikyāni @pracakṣva gaṇaka drutam
118p
न्यासस् {ब्तबुलर्} 1 2 3 4 5 6 7 8 9 \ संकलितानि 1 3 6 10 15 21 28 36 45 \ एषाम् ऐक्यानि 1 4 10 20 35 56 84 120 165 {एतबुलर्} कृति-आदि-योगे करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas {btabular} 1 2 3 4 5 6 7 8 9 \ saṃkalitāni 1 3 6 10 15 21 28 36 45 \ eṣām aikyāni 1 4 10 20 35 56 84 120 165 {etabular} kṛti-ādi-yoge karaṇa-sūtram vṛttam (
119
) द्वि-घ्न-पदम् #कु-युतम् त्रि-विभक्तम् संकलितेन हतम् कृति-योगस् संकलितस्य कृतेस् समम् एक-आदि-अङ्क-घन-ऐक्यम् उदाहृतम् आद्यैस्
) dvi-ghna-padam #ku-yutam tri-vibhaktam saṃkalitena hatam kṛti-yogas saṃkalitasya kṛtes samam eka-ādi-aṅka-ghana-aikyam udāhṛtam ādyais
119p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
120
) तेषाम् एव च वर्ग-ऐक्यम् घन-ऐक्यम् च @वद द्रुतम् कृति-संकलना-मार्गे कुशला यदि ते मतिस्
) teṣām eva ca varga-aikyam ghana-aikyam ca @vada drutam kṛti-saṃkalanā-mārge kuśalā yadi te matis
120p
न्यासस् {ब्तबुलर्} 1 2 3 4 5 6 7 8 9 \ वर्ग-ऐक्यम् 1 5 14 30 55 91 140 204 285 \ घन-ऐक्यम् 1 9 36 100 225 441 784 1296 2025 {एतबुलर्} यथा-उत्तर-चये अन्त्य-आदि-धन-ज्ञानाय करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas {btabular} 1 2 3 4 5 6 7 8 9 \ varga-aikyam 1 5 14 30 55 91 140 204 285 \ ghana-aikyam 1 9 36 100 225 441 784 1296 2025 {etabular} yathā-uttara-caye antya-ādi-dhana-jñānāya karaṇa-sūtram vṛttam (
121
) वि- एक-पद-घ्न-चयस् मुख-युक् @स्यात् अन्त्य-धनम् मुख-युक् दलितम् तत् मध्य-धनम् पद-संगुणितम् तत् सर्व-धनम् गणितम् च तत् उक्तम्
) vi- eka-pada-ghna-cayas mukha-yuk @syāt antya-dhanam mukha-yuk dalitam tat madhya-dhanam pada-saṃguṇitam tat sarva-dhanam gaṇitam ca tat uktam
121p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
122
) आद्ये दिने द्रम्म- चतुष्टयम् यस् @दत्त्वा द्विजेभ्यस् अनु-दिनम् प्रवृत्तस् दातुम् सखे पञ्च-चयेन पक्षे द्रम्मास् @वद द्राक् कति तेन दत्तास्
) ādye dine dramma- catuṣṭayam yas @dattvā dvijebhyas anu-dinam pravṛttas dātum sakhe pañca-cayena pakṣe drammās @vada drāk kati tena dattās
122p
न्यासस् आ 4 च 5 ग 15 मध्य-धनम् 39 अन्त्य-धनम् 74 सर्व-धनम् 575 उदाहरण-अन्तरम् (
nyāsas ā 4 ca 5 ga 15 madhya-dhanam 39 antya-dhanam 74 sarva-dhanam 575 udāharaṇa-antaram (
123
) आदिस् सप्त चयस् पञ्च गच्छस् अष्टौ यत्र तत्र मे मध्य-अन्त्य-धन-संख्ये के @वद सर्व-धनम् च किम्
) ādis sapta cayas pañca gacchas aṣṭau yatra tatra me madhya-antya-dhana-saṃkhye ke @vada sarva-dhanam ca kim
123p
न्यासस् आ 7 च 5 ग 8 मध्य-धनम् 49_2 अन्त्य-धनम् 42 सर्व-धनम् 196 सम-दिने गच्छे मध्य-दिन-अभावात् मध्यात् प्राक्-अपर-दिन-धनयोस् योग- अर्धम् मध्य-दिन-धनम् @भवितुम् @अर्हति इति प्रतीतिस् उत्पाद्या मुख-ज्ञानाय करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
nyāsas ā 7 ca 5 ga 8 madhya-dhanam 49_2 antya-dhanam 42 sarva-dhanam 196 sama-dine gacche madhya-dina-abhāvāt madhyāt prāk-apara-dina-dhanayos yoga- ardham madhya-dina-dhanam @bhavitum @arhati iti pratītis utpādyā mukha-jñānāya karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
124p
) गच्छ-हृते गणिते वदनम् @स्यात् वि- एक-पद-घ्न-चय- अर्ध-विहीने उदाहरणम् (
) gaccha-hṛte gaṇite vadanam @syāt vi- eka-pada-ghna-caya- ardha-vihīne udāharaṇam (
125
) पञ्च-अधिकम् शतम् श्रेढी-फलम् सप्त पदम् किल चयम् त्रयम् वयम् @विद्मस् वदनम् @वद नन्दन
) pañca-adhikam śatam śreḍhī-phalam sapta padam kila cayam trayam vayam @vidmas vadanam @vada nandana
125p
न्यासस् आ 0 च 3 ग 7 ध 105 आदि-धनम् 6 अन्त्य-धनम् 24 मध्य-धनम् 15 चय-ज्ञानाय करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
nyāsas ā 0 ca 3 ga 7 dha 105 ādi-dhanam 6 antya-dhanam 24 madhya-dhanam 15 caya-jñānāya karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
126p
) गच्छ-हृतम् धनम् आदि-विहीनम् वि- एक-पद- अर्ध-हृतम् च चयस् @स्यात् उदाहरणम् (
) gaccha-hṛtam dhanam ādi-vihīnam vi- eka-pada- ardha-hṛtam ca cayas @syāt udāharaṇam (
127
) प्रथमम् @अगमत् अह्ना योजने यस् जन-ईशस् तद्-अनु ननु कया असौ @ब्रूहि यातस् अध्व-वृद्ध्या अरि-करि-हरण-अर्थम् योजनानाम् अशीत्या रिपु-नगरम् अवाप्तस् सप्त-रात्रेण धीमन्
) prathamam @agamat ahnā yojane yas jana-īśas tad-anu nanu kayā asau @brūhi yātas adhva-vṛddhyā ari-kari-haraṇa-artham yojanānām aśītyā ripu-nagaram avāptas sapta-rātreṇa dhīman
127p
न्यासस् आ 2 च 0 ग 7 ध 80 लब्धम् उत्तरम् 22_7 अन्त्य-धनम् 146_7 मध्य-धनम् 80_7 गच्छ-ज्ञानाय करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas ā 2 ca 0 ga 7 dha 80 labdham uttaram 22_7 antya-dhanam 146_7 madhya-dhanam 80_7 gaccha-jñānāya karaṇa-sūtram vṛttam (
128
) श्रेढी-फलात् उत्तर-#लोचन-घ्नात् चय- अर्ध-वक्त्र-अन्तर-वर्ग-युक्तात् मूलम् मुख-ऊनम् चय-#खण्ड-युक्तम् चय-उद्धृतम् गच्छम् @उदाहरन्ति
) śreḍhī-phalāt uttara-#locana-ghnāt caya- ardha-vaktra-antara-varga-yuktāt mūlam mukha-ūnam caya-#khaṇḍa-yuktam caya-uddhṛtam gaccham @udāharanti
128p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
129
) द्रम्म- त्रयम् यस् प्रथमे अह्नि @दत्त्वा @दातुम् प्रवृत्तस् द्वि-चयेन तेन शत- त्रयम् षष्टि-अधिकम् द्विजेभ्यस् दत्तम् कियद्भिस् दिवसैस् @वद आशु
) dramma- trayam yas prathame ahni @dattvā @dātum pravṛttas dvi-cayena tena śata- trayam ṣaṣṭi-adhikam dvijebhyas dattam kiyadbhis divasais @vada āśu
129p
न्यासस् आ 3 च 2 ग 0 ध 360 अन्त्य-धनम् 37 मध्य-धनम् 20 लब्धस् गच्छस् 18 अथ द्वि-गुण-उत्तर-आदि-फल-आनयने करण-सूत्रम् स- अर्धा आर्या (
nyāsas ā 3 ca 2 ga 0 dha 360 antya-dhanam 37 madhya-dhanam 20 labdhas gacchas 18 atha dvi-guṇa-uttara-ādi-phala-ānayane karaṇa-sūtram sa- ardhā āryā (
130
) विषमे गच्छे वि- एके गुणकस् स्थाप्यस् समे अर्धिते वर्गस् गच्छ-क्षय-अन्तम् अन्त्यात् व्यस्तम् गुण-वर्ग-जम् फलम् यत् तत् वि- एकम् वि- एक-गुण-उद्धृतम् आदि-गुणम् @स्यात् गुण-उत्तरे गणितम्
) viṣame gacche vi- eke guṇakas sthāpyas same ardhite vargas gaccha-kṣaya-antam antyāt vyastam guṇa-varga-jam phalam yat tat vi- ekam vi- eka-guṇa-uddhṛtam ādi-guṇam @syāt guṇa-uttare gaṇitam
130p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
131
) पूर्वम् वराटक-युगम् येन द्वि-गुण-उत्तरम् प्रतिज्ञातम् प्रति-अहम् अर्थि-जनाय सस् मासे निष्कान् @ददाति कति
) pūrvam varāṭaka-yugam yena dvi-guṇa-uttaram pratijñātam prati-aham arthi-janāya sas māse niṣkān @dadāti kati
131p
न्यासस् आदिस् 2 चयस् गुणस् 2 गच्छस् 30 लब्धास् वराटकास् 2147483646 निष्क-वराटकाभिस् भक्तास् जातास् निष्कास् 104857 द्रम्मास् 9 पणास् 9 काकिण्यौ 2 वराटकास् 6 उदाहरणम् (
nyāsas ādis 2 cayas guṇas 2 gacchas 30 labdhās varāṭakās 2147483646 niṣka-varāṭakābhis bhaktās jātās niṣkās 104857 drammās 9 paṇās 9 kākiṇyau 2 varāṭakās 6 udāharaṇam (
132
) आदिस् द्विकम् सखे वृद्धिस् प्रति-अहम् त्रि-गुण-उत्तरा गच्छस् सप्त-दिनम् यत्र गणितम् तत्र किम् @वद
) ādis dvikam sakhe vṛddhis prati-aham tri-guṇa-uttarā gacchas sapta-dinam yatra gaṇitam tatra kim @vada
132p
न्यासस् आदिस् 2 चयस् गुणस् 3 गच्छस् 7 लब्धम् गणितम् 2186 सम-आदि-वृत्त-ज्ञानाय करण-सूत्रम् स- अर्धा आर्या (
nyāsas ādis 2 cayas guṇas 3 gacchas 7 labdham gaṇitam 2186 sama-ādi-vṛtta-jñānāya karaṇa-sūtram sa- ardhā āryā (
133
) पाद-अक्षर-मित-गच्छे गुण-वर्ग-फलम् चये द्वि-गुणे सम-वृत्तानाम् संख्या तद्-वर्गस् वर्ग-वर्गस् च स्व-स्व-पद-ऊनौ @स्याताम् अर्ध-समानाम् च विषमाणाम्
) pāda-akṣara-mita-gacche guṇa-varga-phalam caye dvi-guṇe sama-vṛttānām saṃkhyā tad-vargas varga-vargas ca sva-sva-pada-ūnau @syātām ardha-samānām ca viṣamāṇām
133p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
134
) समानाम् अर्ध-तुल्यानाम् विषमाणाम् पृथक् पृथक् वृत्तानाम् @वद मे संख्याम् अनुष्टुभ्-छन्दसि द्रुतम् न्यासस् उत्तरस् द्वि-गुणस् 2 गच्छस् 8 लब्धास् सम-वृत्तानाम् संख्यास् 256 तथा अर्ध-समानाम् च 65280 विषमाणाम् च 4294901760 इति श्रेढी-व्यवहारस् समाप्तस्
) samānām ardha-tulyānām viṣamāṇām pṛthak pṛthak vṛttānām @vada me saṃkhyām anuṣṭubh-chandasi drutam nyāsas uttaras dvi-guṇas 2 gacchas 8 labdhās sama-vṛttānām saṃkhyās 256 tathā ardha-samānām ca 65280 viṣamāṇām ca 4294901760 iti śreḍhī-vyavahāras samāptas
135
[क्षेत्र-व्यवहार] अथ क्षेत्र-व्यवहारस् तत्र भुज-कोटि-कर्णानाम् अन्यतमाभ्याम् अन्यतम-आनयनाय करण-सूत्रम् वृत्त- द्वयम् इष्टस् बाहुस् यस् @स्यात् तद्-स्पर्धिन्याम् दिशि इतरस् बाहुस् त्रि-अस्रे चतुर्-अस्रे वा सा कोटिस् कीर्तिता तद्-ज्ञैस्
[kṣetra-vyavahāra] atha kṣetra-vyavahāras tatra bhuja-koṭi-karṇānām anyatamābhyām anyatama-ānayanāya karaṇa-sūtram vṛtta- dvayam iṣṭas bāhus yas @syāt tad-spardhinyām diśi itaras bāhus tri-asre catur-asre vā sā koṭis kīrtitā tad-jñais
136
तद्-कृत्योस् योग-पदम् कर्णस् दोस्-कर्ण-वर्गयोस् विवरात् मूलम् कोटिस् कोटि-श्रुति-कृत्योस् अन्तरात् पदम् बाहुस्
tad-kṛtyos yoga-padam karṇas dos-karṇa-vargayos vivarāt mūlam koṭis koṭi-śruti-kṛtyos antarāt padam bāhus
136p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
137
) कोटिस् चतुष्टयम् यत्र दोस् त्रयम् तत्र का श्रुतिस् कोटि-दोस्-कर्णतस् कोटि-श्रुतिभ्याम् च भुजम् @वद
) koṭis catuṣṭayam yatra dos trayam tatra kā śrutis koṭi-dos-karṇatas koṭi-śrutibhyām ca bhujam @vada
137p
न्यासस् [fइग्.1] कोटिस् 4 भुजस् 3 भुज-वर्गस् 9 कोटि-वर्गस् 16 एतयोस् योगात् 25 मूलम् 5 कर्णस् जातस् अथ कर्ण-भुजाभ्याम् कोटि-आनयनम् न्यासस् कर्णस् 5 भुजस् 3 अनयोस् वर्ग-अन्तरम् 16 एतद्-मूलम् कोटिस् 4 अथ कोटि-कर्णाभ्याम् भुज-आनयनम् न्यासस् कोटिस् 4 कर्णस् 5 अनयोस् वर्ग-अन्तरम् 9 एतद्-मूलम् भुजस् 3 अथ प्रकार-अन्तरेण तद्-ज्ञानाय करण-सूत्रम् स- अर्ध-वृत्तम् (
nyāsas [fig.1] koṭis 4 bhujas 3 bhuja-vargas 9 koṭi-vargas 16 etayos yogāt 25 mūlam 5 karṇas jātas atha karṇa-bhujābhyām koṭi-ānayanam nyāsas karṇas 5 bhujas 3 anayos varga-antaram 16 etad-mūlam koṭis 4 atha koṭi-karṇābhyām bhuja-ānayanam nyāsas koṭis 4 karṇas 5 anayos varga-antaram 9 etad-mūlam bhujas 3 atha prakāra-antareṇa tad-jñānāya karaṇa-sūtram sa- ardha-vṛttam (
Section (cont. 3)
138
) राश्योस् अन्तर-वर्गेण द्वि-घ्ने घाते युते तयोस् वर्ग-योगस् @भवेत् एवम् तयोस् योग-अन्तर-आहतिस् वर्ग-अन्तरम् @भवेत् एवम् ज्ञेयम् सर्वत्र धीमता
) rāśyos antara-vargeṇa dvi-ghne ghāte yute tayos varga-yogas @bhavet evam tayos yoga-antara-āhatis varga-antaram @bhavet evam jñeyam sarvatra dhīmatā
138p
कोटिस् चतुष्टयम् इति पूर्व-उक्त-उदाहरणे न्यासस् कोटिस् 4 भुजस् 3 अनयोस् घाते 12 द्वि-घ्ने 24 अन्तर-वर्गेण 1 युते वर्ग-योगस् 25 अस्य मूलम् कर्णस् 5 अथ कर्ण-भुजाभ्याम् कोटि-आनयनम् न्यासस् कर्णस् 5 भुजस् 3 अनयोस् योगस् 8 पुनर् एतयोस् अन्तरेण 2 हतस् वर्ग-अन्तरम् 16 अस्य मूलम् कोटिस् 4 अथ भुज-ज्ञानम् न्यासस् कोटिस् 4 कर्णस् 5 एवम् जातस् भुजस् 3 उदाहरणम् (
koṭis catuṣṭayam iti pūrva-ukta-udāharaṇe nyāsas koṭis 4 bhujas 3 anayos ghāte 12 dvi-ghne 24 antara-vargeṇa 1 yute varga-yogas 25 asya mūlam karṇas 5 atha karṇa-bhujābhyām koṭi-ānayanam nyāsas karṇas 5 bhujas 3 anayos yogas 8 punar etayos antareṇa 2 hatas varga-antaram 16 asya mūlam koṭis 4 atha bhuja-jñānam nyāsas koṭis 4 karṇas 5 evam jātas bhujas 3 udāharaṇam (
139
) स-#अङ्घ्रि- त्रय-मितस् बाहुस् यत्र कोटिस् च तावती तत्र कर्ण-प्रमाणम् किम् गणक @ब्रूहि मे द्रुतम्
) sa-#aṅghri- traya-mitas bāhus yatra koṭis ca tāvatī tatra karṇa-pramāṇam kim gaṇaka @brūhi me drutam
139p
न्यासस् [fइग्.2] भुजस् 13_4 कोटिस् 13_4 अनयोस् वर्गयोस् योगस् 169_8 अस्य मूल-अभावात् करणी-गतस् एव अयम् कर्णस् अस्य आसन्न-मूल-ज्ञान-अर्थम् उपायस् (
nyāsas [fig.2] bhujas 13_4 koṭis 13_4 anayos vargayos yogas 169_8 asya mūla-abhāvāt karaṇī-gatas eva ayam karṇas asya āsanna-mūla-jñāna-artham upāyas (
140
) वर्गेण महता इष्टेन हतात् छेद-अंशयोस् वधात् पदम् गुण-पद-क्षुण्ण-छिद्-भक्तम् निकटम् @भवेत्
) vargeṇa mahatā iṣṭena hatāt cheda-aṃśayos vadhāt padam guṇa-pada-kṣuṇṇa-chid-bhaktam nikaṭam @bhavet
140p
इयम् कर्ण-करणी 169_8 अस्यास् छेद-अंश-घातस् 1352 अयुत-घ्नस् 13520000 अस्य आसन्न-मूलम् 3677 इदम् गुण-मूल-100-गुणित-छेदेन 800 भक्तम् लब्धम् आसन्न-पदम् 4_477_800 अयम् कर्णस् एवम् सर्वत्र अथ त्रि-अस्र-जात्ये करण-सूत्रम् वृत्त- द्वयम् (
iyam karṇa-karaṇī 169_8 asyās cheda-aṃśa-ghātas 1352 ayuta-ghnas 13520000 asya āsanna-mūlam 3677 idam guṇa-mūla-100-guṇita-chedena 800 bhaktam labdham āsanna-padam 4_477_800 ayam karṇas evam sarvatra atha tri-asra-jātye karaṇa-sūtram vṛtta- dvayam (
141
) इष्टस् भुजस् अस्मात् द्वि-गुण-इष्ट-निघ्नात् इष्टस्य कृत्या एक-वियुक्तया आप्तम् कोटिस् पृथक् सा इष्ट-गुणा भुज-ऊना कर्णस् @भवेत् त्रि-अस्रम् इदम् तु जात्यम्
) iṣṭas bhujas asmāt dvi-guṇa-iṣṭa-nighnāt iṣṭasya kṛtyā eka-viyuktayā āptam koṭis pṛthak sā iṣṭa-guṇā bhuja-ūnā karṇas @bhavet tri-asram idam tu jātyam
142
इष्टस् भुजस् तद्-कृतिस् इष्ट-भक्ता द्विस् स्थापिता इष्ट-ऊन-युता अर्धिता वा तौ कोटि-कर्णौ इति कोटितस् वा बाहु-श्रुती वा अकरणी-गते @स्तस्
iṣṭas bhujas tad-kṛtis iṣṭa-bhaktā dvis sthāpitā iṣṭa-ūna-yutā ardhitā vā tau koṭi-karṇau iti koṭitas vā bāhu-śrutī vā akaraṇī-gate @stas
142p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
143
) भुजे द्वादशके यौ यौ कोटि-कर्णौ अनेकधा प्रकाराभ्याम् @वद क्षिप्रम् तौ तौ अकरणी-गतौ
) bhuje dvādaśake yau yau koṭi-karṇau anekadhā prakārābhyām @vada kṣipram tau tau akaraṇī-gatau
143p
न्यासस् इष्टस् भुजस् 12 इष्टम् 2 अनेन द्वि-गुणेन 4 गुणितस् भुजस् 48 इष्ट-2-कृत्या 4 एक-ऊनया 3 भक्तस् लब्धा कोटिस् 16 इयम् इष्ट-गुणा 32 भुज-ऊना 12 जातस् कर्णस् 20 त्रिकेण इष्टेन वा कोटिस् 9 कर्णस् 15 पञ्चकेन वा कोटिस् 5 कर्णस् 13 इति-आदि अथ द्वितीय-प्रकारेण न्यासस् इष्टस् भुजस् 12 अस्य कृतिस् 144 इष्टेन 2 भक्ता लब्धम् 72 इष्टेन 2 ऊन-70-युतौ 74 अर्धितौ जातौ कोटि-कर्णौ 35 37 चतुष्टयेन वा कोटिस् 16 कर्णस् 20 षट्केन वा कोटिस् 9 कर्णस् 15 अथ इष्ट-कर्णात् कोटि-भुज-आनयने करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas iṣṭas bhujas 12 iṣṭam 2 anena dvi-guṇena 4 guṇitas bhujas 48 iṣṭa-2-kṛtyā 4 eka-ūnayā 3 bhaktas labdhā koṭis 16 iyam iṣṭa-guṇā 32 bhuja-ūnā 12 jātas karṇas 20 trikeṇa iṣṭena vā koṭis 9 karṇas 15 pañcakena vā koṭis 5 karṇas 13 iti-ādi atha dvitīya-prakāreṇa nyāsas iṣṭas bhujas 12 asya kṛtis 144 iṣṭena 2 bhaktā labdham 72 iṣṭena 2 ūna-70-yutau 74 ardhitau jātau koṭi-karṇau 35 37 catuṣṭayena vā koṭis 16 karṇas 20 ṣaṭkena vā koṭis 9 karṇas 15 atha iṣṭa-karṇāt koṭi-bhuja-ānayane karaṇa-sūtram vṛttam (
144
) इष्टेन निघ्नात् द्वि-गुणात् च कर्णात् इष्टस्य कृत्या एक-युजा यत् आप्तम् कोटिस् @भवेत् सा पृथक् इष्ट-निघ्नी तद्-कर्णयोस् अन्तरम् अत्र बाहुस्
) iṣṭena nighnāt dvi-guṇāt ca karṇāt iṣṭasya kṛtyā eka-yujā yat āptam koṭis @bhavet sā pṛthak iṣṭa-nighnī tad-karṇayos antaram atra bāhus
144p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
145
) पञ्चाशीति-मिते कर्णे यौ यौ अकरणी-गतौ @स्याताम् कोटि-भुजौ तौ तौ @वद कोविद सत्वरम्
) pañcāśīti-mite karṇe yau yau akaraṇī-gatau @syātām koṭi-bhujau tau tau @vada kovida satvaram
145p
न्यासस् कर्णस् 85 अयम् द्वि-गुणस् 170 द्विकेन इष्टेन हतस् 340 इष्ट-2-कृत्या 4 स- एकया 5 भक्ते जाता कोटिस् 68 इयम् इष्ट-गुणा 136 कर्ण-85-ऊनिता जातस् भुजस् 51 चतुष्केण इष्टेन वा कोटिस् 40 भुजस् 75 पुनर् प्रकार-अन्तरेण तद्-करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas karṇas 85 ayam dvi-guṇas 170 dvikena iṣṭena hatas 340 iṣṭa-2-kṛtyā 4 sa- ekayā 5 bhakte jātā koṭis 68 iyam iṣṭa-guṇā 136 karṇa-85-ūnitā jātas bhujas 51 catuṣkeṇa iṣṭena vā koṭis 40 bhujas 75 punar prakāra-antareṇa tad-karaṇa-sūtram vṛttam (
146
) इष्ट-वर्गेण स- एकेन द्वि-घ्नस् कर्णस् अथ वा हतस् फल-ऊनस् श्रवणस् कोटिस् फलम् इष्ट-गुणम् भुजस्
) iṣṭa-vargeṇa sa- ekena dvi-ghnas karṇas atha vā hatas phala-ūnas śravaṇas koṭis phalam iṣṭa-guṇam bhujas
146p
पूर्व-उदाहरणे न्यासस् कर्णस् 85 अत्र द्विकेन इष्टेन जातौ किल कोटि-भुजौ 51 68 चतुष्केण वा कोटिस् 75 भुजस् 40 अत्र दोस्-कोट्योस् नाम-भेदस् एव केवलम् न स्व-रूप-भेदस् अथ इष्टाभ्याम् भुज-कोटि-कर्ण-आनयने करण-सूत्रम् वृत्तम् (
pūrva-udāharaṇe nyāsas karṇas 85 atra dvikena iṣṭena jātau kila koṭi-bhujau 51 68 catuṣkeṇa vā koṭis 75 bhujas 40 atra dos-koṭyos nāma-bhedas eva kevalam na sva-rūpa-bhedas atha iṣṭābhyām bhuja-koṭi-karṇa-ānayane karaṇa-sūtram vṛttam (
147
) इष्टयोस् आहतिस् द्वि-घ्नी कोटिस् वर्ग-अन्तरम् भुजस् कृति-योगस् तयोस् एव कर्णस् च अकरणी-गतस्
) iṣṭayos āhatis dvi-ghnī koṭis varga-antaram bhujas kṛti-yogas tayos eva karṇas ca akaraṇī-gatas
147p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
148
) यैस् यैस् त्रि-अस्रम् @भवेत् जात्यम् कोटि-दोस्-श्रवणैस् सखे त्रीन् अपि अविदितान् एतान् क्षिप्रम् @ब्रूहि विचक्षण
) yais yais tri-asram @bhavet jātyam koṭi-dos-śravaṇais sakhe trīn api aviditān etān kṣipram @brūhi vicakṣaṇa
148p
न्यासस् अत्र इष्टे 2 1 आभ्याम् कोटि-भुज-कर्णास् 4 3 5 अथ वा इष्टे 2 3 आभ्याम् कोटि-भुज-कर्णास् 12 5 13 अथ वा 2 4 आभ्याम् कोटि-भुज-कर्णास् 16 12 20 एवम् अन्यत्र अनेकधा कर्ण-कोटि-युतौ भुजे च ज्ञाते पृथक्-करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas atra iṣṭe 2 1 ābhyām koṭi-bhuja-karṇās 4 3 5 atha vā iṣṭe 2 3 ābhyām koṭi-bhuja-karṇās 12 5 13 atha vā 2 4 ābhyām koṭi-bhuja-karṇās 16 12 20 evam anyatra anekadhā karṇa-koṭi-yutau bhuje ca jñāte pṛthak-karaṇa-sūtram vṛttam (
149
) वंश-अग्र-मूल-अन्तर-भूमि-वर्गस् वंश-उद्धृतस् तेन पृथक् युत-ऊनौ [आपटे: -उद्धृतेस् < -उद्धृतस्] वंशौ तद्-अर्धे @भवतस् क्रमेण वंशस्य खण्डे श्रुति-कोटि-रूपे
) vaṃśa-agra-mūla-antara-bhūmi-vargas vaṃśa-uddhṛtas tena pṛthak yuta-ūnau [āpaṭe: -uddhṛtes < -uddhṛtas] vaṃśau tad-ardhe @bhavatas krameṇa vaṃśasya khaṇḍe śruti-koṭi-rūpe
149p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
150
) यदि सम-भुवि वेणुस् द्वि- त्रि-पाणि-प्रमाणस् गणक पवन-वेगात् एक-देशे सस् भग्नस् भुवि नृप-मित-हस्तेषु अङ्ग लग्नम् तद्-अग्रम् @कथय कतिषु मूलात् एषस् भग्नस् करेषु
) yadi sama-bhuvi veṇus dvi- tri-pāṇi-pramāṇas gaṇaka pavana-vegāt eka-deśe sas bhagnas bhuvi nṛpa-mita-hasteṣu aṅga lagnam tad-agram @kathaya katiṣu mūlāt eṣas bhagnas kareṣu
150p
न्यासस् वंश-अग्र-मूल-अन्तर-भूमिस् 16 वंशस् 32 कोटि-कर्ण-युतिस् 32 भुजस् 16 जाते ऊर्ध्व-अधस्-खण्डे 20 12 बाहु-कर्ण-योगे दृष्टे कोट्याम् च ज्ञातायाम् पृथक्-करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas vaṃśa-agra-mūla-antara-bhūmis 16 vaṃśas 32 koṭi-karṇa-yutis 32 bhujas 16 jāte ūrdhva-adhas-khaṇḍe 20 12 bāhu-karṇa-yoge dṛṣṭe koṭyām ca jñātāyām pṛthak-karaṇa-sūtram vṛttam (
151
) स्तम्भस्य वर्गस् अहि-बिल-अन्तरेण भक्तस् फलम् व्याल-बिल-अन्तरालात् शोध्यम् तद्- अर्ध-प्रमितैस् करैस् @स्यात् बिल-अग्रतस् व्याल-कलापि-योगस्
) stambhasya vargas ahi-bila-antareṇa bhaktas phalam vyāla-bila-antarālāt śodhyam tad- ardha-pramitais karais @syāt bila-agratas vyāla-kalāpi-yogas
151p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
152
) @अस्ति स्तम्भ-तले बिलम् तद्-उपरि क्रीडा-शिखण्डी स्थितस् स्तम्भे हस्त- नव-उच्छ्रिते त्रि-गुणिते स्तम्भ-प्रमाण-अन्तरे दृष्ट्वा अहिम् बिलम् आव्रजन्तम् @अपतत् तिर्यक् सस् तस्य उपरि क्षिप्रम् @ब्रूहि तयोस् बिलात् कति-करैस् साम्येन गत्योस् युतिस्
) @asti stambha-tale bilam tad-upari krīḍā-śikhaṇḍī sthitas stambhe hasta- nava-ucchrite tri-guṇite stambha-pramāṇa-antare dṛṣṭvā ahim bilam āvrajantam @apatat tiryak sas tasya upari kṣipram @brūhi tayos bilāt kati-karais sāmyena gatyos yutis
152p
न्यासस् स्तम्भस् 9 अहि-बिल-अन्तरम् 27 जातास् बिल-युत्योस् मध्ये हस्तास् 12 कोटि-कर्ण-अन्तरे भुजे च दृष्टे पृथक्-करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas stambhas 9 ahi-bila-antaram 27 jātās bila-yutyos madhye hastās 12 koṭi-karṇa-antare bhuje ca dṛṣṭe pṛthak-karaṇa-sūtram vṛttam (
153
) भुजात् वर्गितात् कोटि-कर्ण-अन्तर-आप्तम् द्विधा कोटि-कर्ण-अन्तरेण ऊन-युक्तम् तद्- अर्धे क्रमात् कोटि-कर्णौ भवेताम् इदम् धीमता @आवेद्य सर्वत्र योज्यम्
) bhujāt vargitāt koṭi-karṇa-antara-āptam dvidhā koṭi-karṇa-antareṇa ūna-yuktam tad- ardhe kramāt koṭi-karṇau bhavetām idam dhīmatā @āvedya sarvatra yojyam
154
सखे पद्म-तद्-मज्जन-स्थान-मध्यम् भुजस् कोटि-कर्ण-अन्तरम् पद्म-दृश्यम् नलस् कोटिस् एतद्-मितम् @स्यात् यत् अम्भस् @वद एवम् @समानीय पानीय-मानम्
sakhe padma-tad-majjana-sthāna-madhyam bhujas koṭi-karṇa-antaram padma-dṛśyam nalas koṭis etad-mitam @syāt yat ambhas @vada evam @samānīya pānīya-mānam
154p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
155
) चक्र-क्रौञ्च-आकुलित-सलिले क्व अपि दृष्टम् तडागे तोयात् ऊर्ध्वम् कमल-कलिका-अग्रम् वितस्ति-प्रमाणम् मन्दम् मन्दम् चलितम् अनिलेन आहतम् हस्त-#युग्मे तस्मिन् मग्नम् गणक @कथय क्षिप्रम् अम्भस्-प्रमाणम्
) cakra-krauñca-ākulita-salile kva api dṛṣṭam taḍāge toyāt ūrdhvam kamala-kalikā-agram vitasti-pramāṇam mandam mandam calitam anilena āhatam hasta-#yugme tasmin magnam gaṇaka @kathaya kṣipram ambhas-pramāṇam
155p
न्यासस् कोटि-कर्ण-अन्तरम् 1_2 भुजस् 2 लब्धम् जल-गाम्भीर्यम् 15_4 इयम् कोटिस् 15_4 इयम् एव कोटिस् कलिका-मान-युता जातस् कर्णस् 17_4 कोटि- एक-देशेन युते कर्णे भुजे च दृष्टे कोटि-कर्ण-ज्ञानाय करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas koṭi-karṇa-antaram 1_2 bhujas 2 labdham jala-gāmbhīryam 15_4 iyam koṭis 15_4 iyam eva koṭis kalikā-māna-yutā jātas karṇas 17_4 koṭi- eka-deśena yute karṇe bhuje ca dṛṣṭe koṭi-karṇa-jñānāya karaṇa-sūtram vṛttam (
156
) द्वि-निघ्न-ताल-उच्छ्रिति-संयुतम् यत् सरस्-अन्तरम् तेन विभाजितायास् ताल-उच्छ्रितेस् ताल-सरस्-अन्तर-घ्न्यास् उड्डीन-मानम् खलु @लभ्यते तत् [आपटे: खल < खलु]
) dvi-nighna-tāla-ucchriti-saṃyutam yat saras-antaram tena vibhājitāyās tāla-ucchrites tāla-saras-antara-ghnyās uḍḍīna-mānam khalu @labhyate tat [āpaṭe: khala < khalu]
156p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
157
) वृक्षात् हस्त- शत-उच्छ्रयात् शत-#युगे वापीम् कपिस् कस् अपि @अगात् @उत्तीर्य अथ परस् द्रुतम् श्रुति-पथेन @उड्डीय किम्चित् द्रुमात् जाता एवम् समता तयोस् यदि गतौ उड्डीन-मानम् कियत् विद्वन् चेद् सु-परिश्रमस् @अस्ति गणिते क्षिप्रम् तत् @आचक्ष्व मे
) vṛkṣāt hasta- śata-ucchrayāt śata-#yuge vāpīm kapis kas api @agāt @uttīrya atha paras drutam śruti-pathena @uḍḍīya kimcit drumāt jātā evam samatā tayos yadi gatau uḍḍīna-mānam kiyat vidvan ced su-pariśramas @asti gaṇite kṣipram tat @ācakṣva me
157p
न्यासस् वृक्ष-वापी-अन्तरम् 200 वृक्ष-उच्छ्रायस् 100 कब्धम् उड्डीन-मानम् 50 कोटिस् 150 कर्णस् 250 भुजस् 200 भुज-कोट्योस् योगे कर्णे च ज्ञाते पृथक्-करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas vṛkṣa-vāpī-antaram 200 vṛkṣa-ucchrāyas 100 kabdham uḍḍīna-mānam 50 koṭis 150 karṇas 250 bhujas 200 bhuja-koṭyos yoge karṇe ca jñāte pṛthak-karaṇa-sūtram vṛttam (
158
) कर्णस्य वर्गात् द्वि-गुणात् विशोध्यस् दोस्-कोटि-योगस् स्व-गुणस् अस्य मूलम् योगस् द्विधा मूल-विहीन-युक्तस् @स्याताम् तद्- अर्धे भुज-कोटि-माने
) karṇasya vargāt dvi-guṇāt viśodhyas dos-koṭi-yogas sva-guṇas asya mūlam yogas dvidhā mūla-vihīna-yuktas @syātām tad- ardhe bhuja-koṭi-māne
158p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
159
) दश सप्त-अधिकस् कर्णस् त्रि-अधिका विंशतिस् सखे भुज-कोटि-युतिस् यत्र तत्र ते मे पृथक् @वद
) daśa sapta-adhikas karṇas tri-adhikā viṃśatis sakhe bhuja-koṭi-yutis yatra tatra te me pṛthak @vada
159p
न्यासस् कर्णस् 17 दोस्-कोटि-योगस् 23 जाते भुज-कोटी 8 15 उदाहरणम् (
nyāsas karṇas 17 dos-koṭi-yogas 23 jāte bhuja-koṭī 8 15 udāharaṇam (
160
) दोस्-कोट्योस् अन्तरम् #शैलास् कर्णस् यत्र त्रयोदश भुज-कोटी पृथक् तत्र @वद आशु गणक-उत्तम
) dos-koṭyos antaram #śailās karṇas yatra trayodaśa bhuja-koṭī pṛthak tatra @vada āśu gaṇaka-uttama
160p
न्यासस् कर्णस् 13 भुज-कोटि-अन्तरम् 7 लब्धे भुज-कोटी 5 12 लम्ब-अवबाधा-ज्ञानाय करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas karṇas 13 bhuja-koṭi-antaram 7 labdhe bhuja-koṭī 5 12 lamba-avabādhā-jñānāya karaṇa-sūtram vṛttam (
161
) अन्योन्य-मूल-अग्र-ग-सूत्र-योगात् वेण्वोस् वधे योग-हृते अवलम्बस् वंशौ स्व-योगेन हृतौ अभीष्ट-भू-घ्नौ च लम्ब-उभयतस् कु-खण्डे
) anyonya-mūla-agra-ga-sūtra-yogāt veṇvos vadhe yoga-hṛte avalambas vaṃśau sva-yogena hṛtau abhīṣṭa-bhū-ghnau ca lamba-ubhayatas ku-khaṇḍe
161p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
162
) पञ्चदश- दश-कर-उच्छ्रय-वेण्वोस् अज्ञात-मध्य-भूमिकयोस् इतरेतर-मूल-अग्र-ग-सूत्र-युतेस् लम्ब-मानम् @आचक्ष्व
) pañcadaśa- daśa-kara-ucchraya-veṇvos ajñāta-madhya-bhūmikayos itaretara-mūla-agra-ga-sūtra-yutes lamba-mānam @ācakṣva
162p
न्यासस् वंशौ 15 10 जातस् लम्बस् 6 वंश-अन्तर-भूस् 5 अतस् जाते भू-खण्डे 3 2 अथ वा भूस् 10 खण्डे 6 4 वा भूस् 15 खण्डे 9 6 वा भूस् 20 खण्डे 12 8 एवम् सर्वत्र लम्बस् सस् एव यदि अत्र भूमि-तुल्ये भुजे वंशस् कोटिस् तदा भू-खण्डेन किम् इति त्रैराशिकेन सर्वत्र प्रतीतिस् अथ अक्षेत्र-लक्षण-सूत्रम् (
nyāsas vaṃśau 15 10 jātas lambas 6 vaṃśa-antara-bhūs 5 atas jāte bhū-khaṇḍe 3 2 atha vā bhūs 10 khaṇḍe 6 4 vā bhūs 15 khaṇḍe 9 6 vā bhūs 20 khaṇḍe 12 8 evam sarvatra lambas sas eva yadi atra bhūmi-tulye bhuje vaṃśas koṭis tadā bhū-khaṇḍena kim iti trairāśikena sarvatra pratītis atha akṣetra-lakṣaṇa-sūtram (
163
) धृष्ट-उद्दिष्टम् ऋजु-भुज-क्षेत्रम् यत्र एक-बाहुतस् सु-अल्पा तद्-इतर-भुज-युतिस् अथ वा तुल्या ज्ञेयम् तत् अक्षेत्रम् [आपटे: -यतिस् < -युतिस्]
) dhṛṣṭa-uddiṣṭam ṛju-bhuja-kṣetram yatra eka-bāhutas su-alpā tad-itara-bhuja-yutis atha vā tulyā jñeyam tat akṣetram [āpaṭe: -yatis < -yutis]
163p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
164
) चतुर्-अस्रे त्रि- षष्- द्वि-#अर्कास् भुजास् त्रि-अस्रे त्रि- षष्- नवास् उद्दिष्टास् यत्र धृष्टेन तत् अक्षेत्रम् @विनिर्दिशेत् [आपटे: धष्टेन < धृष्टेन]
) catur-asre tri- ṣaṣ- dvi-#arkās bhujās tri-asre tri- ṣaṣ- navās uddiṣṭās yatra dhṛṣṭena tat akṣetram @vinirdiśet [āpaṭe: dhaṣṭena < dhṛṣṭena]
164p
एते अनुपपन्ने क्षेत्रे भुज-प्रमाणास् ऋजु-शलाकास् भुज-स्थानेषु @विन्यस्य अनुपपत्तिस् दर्शनीया [आपटे: अनपपत्तिस् < अनुपपत्तिस्] आबाधा-आदि-ज्ञानाय करण-सूत्रम् आर्या- द्वयम् (
ete anupapanne kṣetre bhuja-pramāṇās ṛju-śalākās bhuja-sthāneṣu @vinyasya anupapattis darśanīyā [āpaṭe: anapapattis < anupapattis] ābādhā-ādi-jñānāya karaṇa-sūtram āryā- dvayam (
165
) त्रि-भुजे भुजयोस् योगस् तद्-अन्तर-गुणस् भुवा हृतस् लब्ध्या द्विस्-स्था भूस् ऊन-युता दलिता आबाधे तयोस् @स्याताम्
) tri-bhuje bhujayos yogas tad-antara-guṇas bhuvā hṛtas labdhyā dvis-sthā bhūs ūna-yutā dalitā ābādhe tayos @syātām
166
स्व-आबाधा-भुज-कृत्योस् अन्तर-मूलम् @प्रजायते लम्बस् लम्ब-गुणम् भूमि- अर्धम् स्पष्टम् त्रि-भुजे फलम् @भवति
sva-ābādhā-bhuja-kṛtyos antara-mūlam @prajāyate lambas lamba-guṇam bhūmi- ardham spaṣṭam tri-bhuje phalam @bhavati
166p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
167
) क्षेत्रे मही मनु-मिता त्रि-भुजे भुजौ तु यत्र त्रयोदश-#तिथि-प्रमितौ च यस्य तत्र अवलम्बकम् अथो @कथय अवबाधे क्षिप्रम् तथा च सम-कोष्ठ-मितिम् फल-आख्यम्
) kṣetre mahī manu-mitā tri-bhuje bhujau tu yatra trayodaśa-#tithi-pramitau ca yasya tatra avalambakam atho @kathaya avabādhe kṣipram tathā ca sama-koṣṭha-mitim phala-ākhyam
167p
न्यासस् भूस् 14 भुजौ 13 15 लब्धे आबाधे 5 9 लम्बश् च 12 क्षेत्र-फलम् च 84 ऋण-आबाधा-उदाहरणम् (
nyāsas bhūs 14 bhujau 13 15 labdhe ābādhe 5 9 lambaś ca 12 kṣetra-phalam ca 84 ṛṇa-ābādhā-udāharaṇam (
168
) दश- सप्तदश-प्रमौ ह्बुजौ त्रि-भुजे यत्र नव-प्रमा मही अबधे @वद लम्बकम् तथा गणितम् गाणितिक आशु तत्र मे
) daśa- saptadaśa-pramau hbujau tri-bhuje yatra nava-pramā mahī abadhe @vada lambakam tathā gaṇitam gāṇitika āśu tatra me
168p
न्यासस् भुजौ 10 17 भूमिस् 9 अत्र त्रि-भुजे भुजयोस् योगस् इति-आदिना लब्धम् 21 अनेन भूस् ऊना न @स्यात् अस्मात् एव भूस् अपनीता शेष- अर्धम् ऋण-गता आबाधा दिश्-वैपरीत्येन इति अर्थस् तथा जाते आबाधे 6 15 अत्र उभयत्र अपि जातस् लम्बस् 8 फलम् 36 चतुर्-भुज- त्रि-भुजयोस् अस्पष्ट-फल-आनयने करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas bhujau 10 17 bhūmis 9 atra tri-bhuje bhujayos yogas iti-ādinā labdham 21 anena bhūs ūnā na @syāt asmāt eva bhūs apanītā śeṣa- ardham ṛṇa-gatā ābādhā diś-vaiparītyena iti arthas tathā jāte ābādhe 6 15 atra ubhayatra api jātas lambas 8 phalam 36 catur-bhuja- tri-bhujayos aspaṣṭa-phala-ānayane karaṇa-sūtram vṛttam (
169
) सर्व-दोस्-युति-#दलम् चतुर्-स्थितम् बाहुभिस् विरहितम् च तद्-वधात् मूलम् अस्फुट-फलम् चतुर्-भुजे स्पष्टम् एवम् उदितम् त्रि-बाहुके
) sarva-dos-yuti-#dalam catur-sthitam bāhubhis virahitam ca tad-vadhāt mūlam asphuṭa-phalam catur-bhuje spaṣṭam evam uditam tri-bāhuke
169p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
170
) भूमिस् चतुर्दश-मिता मुखम् #अङ्क-संख्यम् बाहू त्रयोदश-#दिवाकर-संमितौ च लम्बस् अपि यत्र #रवि-संख्यकस् एव तत्र क्षेत्रे फलम् @कथय तत् कथितम् यत् आद्यैस्
) bhūmis caturdaśa-mitā mukham #aṅka-saṃkhyam bāhū trayodaśa-#divākara-saṃmitau ca lambas api yatra #ravi-saṃkhyakas eva tatra kṣetre phalam @kathaya tat kathitam yat ādyais
170p
न्यासस् भूमिस् 14 मुखम् 9 बाहू 13 12 लम्बस् 12 उक्त-वत् करणेन जातम् क्षेत्र-फलम् करणी 19800 अस्यास् पदम् किंचिद्-न्यूनम् एकचत्वारिंशच्छतम् 141 इदम् अत्र क्षेत्रे न वास्तवम् फलम् किंतु लम्बेन निघ्नम् कु-मुख-ऐक्य-#खण्डम् इति वक्ष्यमाण-करणेन वास्तवम् फलम् 138 अत्र त्रि-भुजस्य पूर्व-उदाहृतस्य न्यासस् भूमिस् 14 भुजौ 13 15 अनेन अपि प्रकारेण त्रि-बाहुके तत् एव वास्तवम् फलम् 84 अत्र चतुर्-भुजस्य अस्पष्टम् उदितम् अथ स्थूलत्व-निरूपण-अर्थम् सूत्रम् स- अर्ध-वृत्तम् (
nyāsas bhūmis 14 mukham 9 bāhū 13 12 lambas 12 ukta-vat karaṇena jātam kṣetra-phalam karaṇī 19800 asyās padam kiṃcid-nyūnam ekacatvāriṃśacchatam 141 idam atra kṣetre na vāstavam phalam kiṃtu lambena nighnam ku-mukha-aikya-#khaṇḍam iti vakṣyamāṇa-karaṇena vāstavam phalam 138 atra tri-bhujasya pūrva-udāhṛtasya nyāsas bhūmis 14 bhujau 13 15 anena api prakāreṇa tri-bāhuke tat eva vāstavam phalam 84 atra catur-bhujasya aspaṣṭam uditam atha sthūlatva-nirūpaṇa-artham sūtram sa- ardha-vṛttam (
171
) चतुर्-भुजस्य अनियतौ हि कर्णौ कथम् ततस् अस्मिन् नियतम् फलम् @स्यात् प्रसाधितौ तद्-श्रवणौ यत् आद्यैस् स्व-कल्पितौ तौ इतरत्र न @स्तस् तेषु एव बाहुषु अपरौ च कर्णौ अनेकधा क्षेत्र-फलम् ततस् च चतुर्-भुजे हि एक-अन्तर-कोणौ @आक्रम्य अन्तर्-प्रवेश्यमानौ भुजौ तद्-संसक्तम् स्व-कर्णम् @संकोचयतस् इतरौ तु बहिस्-प्रसरन्तौ स्व-कर्णम् @वर्धयतस् अतस् उक्तम् तेषु एव बाहुषु अपरौ च कर्णौ इति लम्बयोस् कर्णयोस् वा एकम् @अनिर्दिश्य अपरम् कथम् @पृच्छति अनियतत्वे अपि नियतम् च अपि तद्-फलम् सस् पृच्छकस् पिशाचस् वा वक्ता वा नितराम् ततस् यस् न @वेत्ति चतुर्-बाहु-क्षेत्रस्य अनियताम् स्थितिम् [नो नुम्बेर्स् अरे गिवेन् तो थेसे त्wओ श्लोक स्तन्शस् इन् आपटे.] सम-चतुर्-भुज-आयतयोस् फल-आनयने करण-सूत्रम् स-अर्ध-श्लोक-द्वयम्
) catur-bhujasya aniyatau hi karṇau katham tatas asmin niyatam phalam @syāt prasādhitau tad-śravaṇau yat ādyais sva-kalpitau tau itaratra na @stas teṣu eva bāhuṣu aparau ca karṇau anekadhā kṣetra-phalam tatas ca catur-bhuje hi eka-antara-koṇau @ākramya antar-praveśyamānau bhujau tad-saṃsaktam sva-karṇam @saṃkocayatas itarau tu bahis-prasarantau sva-karṇam @vardhayatas atas uktam teṣu eva bāhuṣu aparau ca karṇau iti lambayos karṇayos vā ekam @anirdiśya aparam katham @pṛcchati aniyatatve api niyatam ca api tad-phalam sas pṛcchakas piśācas vā vaktā vā nitarām tatas yas na @vetti catur-bāhu-kṣetrasya aniyatām sthitim [no numbers are given to these two śloka stanśas in āpaṭe.] sama-catur-bhuja-āyatayos phala-ānayane karaṇa-sūtram sa-ardha-śloka-dvayam
172
इष्टा श्रुतिस् तुल्य- चतुर्-भुजस्य कल्प्या अथ तद्-वर्ग-विवर्जिता या चतुर्-गुणा बाहु-कृतिस् तदीयम् मूलम् द्वितीय-श्रवण-प्रमाणम्
iṣṭā śrutis tulya- catur-bhujasya kalpyā atha tad-varga-vivarjitā yā catur-guṇā bāhu-kṛtis tadīyam mūlam dvitīya-śravaṇa-pramāṇam
173
अतुल्य-कर्ण-अभिहतिस् द्वि-भक्ता फलम् स्फुटम् तुल्य- चतुर्-भुजे @स्यात् सम-श्रुतौ तुल्य- चतुर्-भुजे च तथा आयते तद्-भुज-कोटि-घातस् चतुर्-भुजे अन्यत्र समान-लम्बे लम्बेन निघ्नम् कु-मुख-ऐक्य-#खण्डम्
atulya-karṇa-abhihatis dvi-bhaktā phalam sphuṭam tulya- catur-bhuje @syāt sama-śrutau tulya- catur-bhuje ca tathā āyate tad-bhuja-koṭi-ghātas catur-bhuje anyatra samāna-lambe lambena nighnam ku-mukha-aikya-#khaṇḍam
173p
अत्र उद्देशकस् (
atra uddeśakas (
174
) क्षेत्रस्य पञ्च-कृति-तुल्य- चतुर्-भुजस्य कर्णौ ततस् च गणितम् गणक @प्रचक्ष्व तुल्य-श्रुतेस् च खलु तस्य तथा आयतस्य यद्-विस्तृतिस् #रस-मिता अष्ट-मितम् च दैर्घ्यम्
) kṣetrasya pañca-kṛti-tulya- catur-bhujasya karṇau tatas ca gaṇitam gaṇaka @pracakṣva tulya-śrutes ca khalu tasya tathā āyatasya yad-vistṛtis #rasa-mitā aṣṭa-mitam ca dairghyam
174p
प्रथम-उदाहरणे न्यासस् [fइग्.3] भुजास् 25 25 25 25 अत्र त्रिंशत्-30-मिताम् एकाम् श्रुतिम् @प्रकल्प्य यथा-उक्त-प्रकारेण जाता अन्या श्रुतिस् 40 फलम् च 600 अथ वा न्यासस् [fइग्.4] चतुर्दश-14-मिताम् एकाम् श्रुतिम् @प्रकल्प्य उक्त-वत्-करणेन जाता अन्या श्रुतिस् 48 फलम् च 336 द्वितीय-उदाहरणे न्यासस् [fइग्.5] तद्-कृत्योस् योग-पदम् कर्ण इति जाता करणी-गता श्रुतिस् उभयत्र तुल्या एव 1250 गणितम् च 625 अथ आयतस्य न्यासस् विस्तृतिस् 6 दैर्घ्यम् 8 [fइग्.6] अस्य गणितम् 48 उदाहरणम् (
prathama-udāharaṇe nyāsas [fig.3] bhujās 25 25 25 25 atra triṃśat-30-mitām ekām śrutim @prakalpya yathā-ukta-prakāreṇa jātā anyā śrutis 40 phalam ca 600 atha vā nyāsas [fig.4] caturdaśa-14-mitām ekām śrutim @prakalpya ukta-vat-karaṇena jātā anyā śrutis 48 phalam ca 336 dvitīya-udāharaṇe nyāsas [fig.5] tad-kṛtyos yoga-padam karṇa iti jātā karaṇī-gatā śrutis ubhayatra tulyā eva 1250 gaṇitam ca 625 atha āyatasya nyāsas vistṛtis 6 dairghyam 8 [fig.6] asya gaṇitam 48 udāharaṇam (
175
) क्षेत्रस्य यस्य वदनम् #मदनारि-तुल्यम् विश्वंभरा द्वि-गुणितेन मुखेन तुल्या बाहू त्रयोदश-#नख-प्रमितौ च लम्बस् #सूर्य-उन्मितस् च गणितम् @वद तत्र किम् @स्यात्
) kṣetrasya yasya vadanam #madanāri-tulyam viśvaṃbharā dvi-guṇitena mukhena tulyā bāhū trayodaśa-#nakha-pramitau ca lambas #sūrya-unmitas ca gaṇitam @vada tatra kim @syāt
175p
न्यासस् वदनम् 11 विश्वंभरा 22 बाहू 13 20 लम्बस् 12 [fइग्.7] अत्र सर्व-दोस्-युति-#दलम् इति-आदिना स्थूल-फलम् 250 वास्तवम् तु लम्बेन निघ्नम् कु-मुख-ऐक्य-#खण्डम् इति जातम् फलम् 198 क्षेत्रस्य खण्ड- त्रयम् @कृत्वा फलानि पृथक् @आनीय ऐक्यम् @कृत्वा अस्य फल-उपपत्तिस् दर्शनीया खण्ड- त्रय-दर्शनम् [fइग्.8अ][fइग्.8ब्][fइग्.8च्] न्यासस् प्रथमस्य भुज-कोटि-कर्णास् 5 12 13 द्वितीयस्य आयतस्य विस्तृतिस् 6 दैर्घ्यम् 12 तृतीयस्य भुज-कोटि-कर्णास् 16 12 20 अत्र त्रि-भुजयोस् क्षेत्रयोस् भुज-कोटि-घात- अर्धम् फलम् आयते चतुर्-अस्रे क्षेत्रे तद्-भुज-कोटि-घातस् फलम् यथा प्रथम-क्षेत्रे फलम् 30 द्वितीये 72 तृतीये 96 एषाम् ऐक्यम् सर्व-क्षेत्रे फलम् 198 अथ अन्यत् उदाहरणम् (
nyāsas vadanam 11 viśvaṃbharā 22 bāhū 13 20 lambas 12 [fig.7] atra sarva-dos-yuti-#dalam iti-ādinā sthūla-phalam 250 vāstavam tu lambena nighnam ku-mukha-aikya-#khaṇḍam iti jātam phalam 198 kṣetrasya khaṇḍa- trayam @kṛtvā phalāni pṛthak @ānīya aikyam @kṛtvā asya phala-upapattis darśanīyā khaṇḍa- traya-darśanam [fig.8a][fig.8b][fig.8c] nyāsas prathamasya bhuja-koṭi-karṇās 5 12 13 dvitīyasya āyatasya vistṛtis 6 dairghyam 12 tṛtīyasya bhuja-koṭi-karṇās 16 12 20 atra tri-bhujayos kṣetrayos bhuja-koṭi-ghāta- ardham phalam āyate catur-asre kṣetre tad-bhuja-koṭi-ghātas phalam yathā prathama-kṣetre phalam 30 dvitīye 72 tṛtīye 96 eṣām aikyam sarva-kṣetre phalam 198 atha anyat udāharaṇam (
176
) पञ्चाशत् एक-सहिता वदनम् यदीयम् भूस् पञ्चसप्तति-मिता प्रमितस् अष्टषष्ट्या सव्यस् भुजस् द्वि-गुण- विंशति-संमितस् अन्यस् तस्मिन् फलम् श्रवण-लम्ब-मिती @प्रचक्ष्व
) pañcāśat eka-sahitā vadanam yadīyam bhūs pañcasaptati-mitā pramitas aṣṭaṣaṣṭyā savyas bhujas dvi-guṇa- viṃśati-saṃmitas anyas tasmin phalam śravaṇa-lamba-mitī @pracakṣva
176p
न्यासस् वदनम् 51 भूमिस् 75 भुजौ 68 40 [fइग्.9] अत्र फल-अवलम्ब-श्रुतीनाम् सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
nyāsas vadanam 51 bhūmis 75 bhujau 68 40 [fig.9] atra phala-avalamba-śrutīnām sūtram vṛtta- ardham (
177p
) ज्ञाते अवलम्बे श्रवणस् श्रुतौ तु लम्बस् फलम् @स्यात् नियतम् तु तत्र कर्णस्य अनियतत्वात् लम्बस् अपि अनियतस् इति अर्थस् लम्ब-ज्ञानाय करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
) jñāte avalambe śravaṇas śrutau tu lambas phalam @syāt niyatam tu tatra karṇasya aniyatatvāt lambas api aniyatas iti arthas lamba-jñānāya karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
178p
) चतुर्-भुज-अन्तर्- त्रि-भुजे अवलम्बस् प्राक्-वत् भुजौ कर्ण-भुजौ मही भूस् अत्र लम्ब-ज्ञान-अर्थम् सव्य-भुज-अग्रात् दक्षिण-भुज-मूल-गामी इष्ट-कर्णस् सप्तसप्तति-मितस् कल्पितस् तेन चतुर्-भुज-अन्तर्- त्रि-भुजम् कल्पितम् तत्र असौ कर्ण एकस् भुजस् 77 द्वितीयस् तु सव्य-भुजस् 68 भूस् सा एव 75 अत्र प्राक्-वत् लब्धस् लम्बस् 308_5 लम्बे ज्ञाते कर्ण-ज्ञान-अर्थम् सूत्रम् वृत्तम् (
) catur-bhuja-antar- tri-bhuje avalambas prāk-vat bhujau karṇa-bhujau mahī bhūs atra lamba-jñāna-artham savya-bhuja-agrāt dakṣiṇa-bhuja-mūla-gāmī iṣṭa-karṇas saptasaptati-mitas kalpitas tena catur-bhuja-antar- tri-bhujam kalpitam tatra asau karṇa ekas bhujas 77 dvitīyas tu savya-bhujas 68 bhūs sā eva 75 atra prāk-vat labdhas lambas 308_5 lambe jñāte karṇa-jñāna-artham sūtram vṛttam (
179
) यत् लम्ब-लम्ब-आश्रित-बाहु-वर्ग-विश्लेष-मूलम् कथिता अवबाधा तद्-ऊन-भू-वर्ग-समन्वितस्य यत् लम्ब-वर्गस्य पदम् सस् कर्णस्
) yat lamba-lamba-āśrita-bāhu-varga-viśleṣa-mūlam kathitā avabādhā tad-ūna-bhū-varga-samanvitasya yat lamba-vargasya padam sas karṇas
179p
अत्र सव्य-भुज-अग्रात् लम्बस् किल कल्पितस् 308_5 अतस् जाता आबाधा 144_5 तद्-ऊन-भू-वर्ग-समन्वितस्य इति-आदिना जातस् कर्णस् 77 द्वितीय-कर्ण-ज्ञान-अर्थम् सूत्रम् वृत्त- द्वयम् (
atra savya-bhuja-agrāt lambas kila kalpitas 308_5 atas jātā ābādhā 144_5 tad-ūna-bhū-varga-samanvitasya iti-ādinā jātas karṇas 77 dvitīya-karṇa-jñāna-artham sūtram vṛtta- dvayam (
180
) इष्टस् अत्र कर्णस् प्रथमम् प्रकल्प्यस् त्रि-अस्रे तु कर्ण-उभयतस् स्थिते ये कर्णम् तयोस् क्ष्माम् इतरौ च बाहू @प्रकल्प्य लम्ब-अवबधे च साध्ये
) iṣṭas atra karṇas prathamam prakalpyas tri-asre tu karṇa-ubhayatas sthite ye karṇam tayos kṣmām itarau ca bāhū @prakalpya lamba-avabadhe ca sādhye
181
आबाधयोस् एक-ककुभ्-स्थयोस् यत् @स्यात् अन्तरम् तत् कृति-संयुतस्य लम्ब-ऐक्य-वर्गस्य पदम् द्वितीयस् कर्णस् @भवेत् सर्व- चतुर्-भुजेषु
ābādhayos eka-kakubh-sthayos yat @syāt antaram tat kṛti-saṃyutasya lamba-aikya-vargasya padam dvitīyas karṇas @bhavet sarva- catur-bhujeṣu
181p
न्यासस् तत्र चतुर्-भुजे सव्य-भुज-अग्रात् दक्षिण-भुज-मूल-गामिनस् कर्णस्य मानम् कल्पितम् 77 तद्-कर्ण-रेखा-अवच्छिन्नस्य क्षेत्रस्य मध्ये कर्ण-रेखा-उभयतस् ये त्रि-अस्रे उत्पन्ने तयोस् कर्णम् भूमिम् तद्-इतरौ च भुजौ @प्रकल्प्य प्राक्-वत् लम्बस् आबाधा च साधिता तद्-दर्शनम् [fइग्.11] लम्बस् 60 द्वितीय-लम्बस् 24 आबाधयोस् 45 32 एक-ककुभ्-स्थयोस् अन्तरस्य 13 कृतेस् 169 लम्ब-ऐक्य-84-कृतेस् 7056 च योगस् 7225 तस्य पदम् द्वितीय-कर्ण-प्रमाणम् 85 [fइग्.12] अत्र इष्ट-कर्ण-कल्पने विशेष-उक्ति-सूत्रम् स- अर्ध-वृत्तम् (
nyāsas tatra catur-bhuje savya-bhuja-agrāt dakṣiṇa-bhuja-mūla-gāminas karṇasya mānam kalpitam 77 tad-karṇa-rekhā-avacchinnasya kṣetrasya madhye karṇa-rekhā-ubhayatas ye tri-asre utpanne tayos karṇam bhūmim tad-itarau ca bhujau @prakalpya prāk-vat lambas ābādhā ca sādhitā tad-darśanam [fig.11] lambas 60 dvitīya-lambas 24 ābādhayos 45 32 eka-kakubh-sthayos antarasya 13 kṛtes 169 lamba-aikya-84-kṛtes 7056 ca yogas 7225 tasya padam dvitīya-karṇa-pramāṇam 85 [fig.12] atra iṣṭa-karṇa-kalpane viśeṣa-ukti-sūtram sa- ardha-vṛttam (
182
) कर्ण-आश्रित-सु-अल्प-भुज-ऐक्यम् उर्वीम् @प्रकल्प्य तद्-शेष-भुजौ च बाहू साध्यस् अवलम्बस् अथ तथा अन्य-कर्णस् स्व-उर्व्यास् कथम्-चित् श्रवणस् न दीर्घस् तद्-अन्य-लम्बात् न लघुस् तथा इदम् @ज्ञात्वा इष्ट-कर्णस् सुधिया प्रकल्प्यस्
) karṇa-āśrita-su-alpa-bhuja-aikyam urvīm @prakalpya tad-śeṣa-bhujau ca bāhū sādhyas avalambas atha tathā anya-karṇas sva-urvyās katham-cit śravaṇas na dīrghas tad-anya-lambāt na laghus tathā idam @jñātvā iṣṭa-karṇas sudhiyā prakalpyas
182p
चतुर्-भुजे हि एक-अन्तर-कोणौ @आक्रम्य संकोच्यमानम् त्रि-भुजत्वम् @याति तत्र एक-कोणे लग्न-लघु-भुजयोस् ऐक्यम् भूमिम् इतरौ भुजौ च @प्रकल्प्य तद्-लम्बात् ऊनस् संकोच्यमानस् कर्णस् कथम्-चित् अपि न @स्यात् तद्-इतरस् भूमेस् अधिकस् न @स्यात् एवम् उभयथा अपि एतत् अनुक्तम् अपि बुद्धि-मता @ज्ञायते विषम- चतुर्-भुज-फल-आनयनाय करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
catur-bhuje hi eka-antara-koṇau @ākramya saṃkocyamānam tri-bhujatvam @yāti tatra eka-koṇe lagna-laghu-bhujayos aikyam bhūmim itarau bhujau ca @prakalpya tad-lambāt ūnas saṃkocyamānas karṇas katham-cit api na @syāt tad-itaras bhūmes adhikas na @syāt evam ubhayathā api etat anuktam api buddhi-matā @jñāyate viṣama- catur-bhuja-phala-ānayanāya karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
183p
) त्रि-अस्रे तु कर्ण-उभयतस् स्थिते ये तयोस् फल-ऐक्यम् फलम् अत्र नूनम् अनन्तर-उक्त-क्षेत्र-अन्तर्- त्रि-अस्रयोस् फले 924 2310 [ ] अनयोस् ऐक्यम् 3234 तस्य फलम् समान-लम्बस्य आबाधा-आदि-ज्ञानाय करण-सूत्रम् वृत्त- द्वयम् (
) tri-asre tu karṇa-ubhayatas sthite ye tayos phala-aikyam phalam atra nūnam anantara-ukta-kṣetra-antar- tri-asrayos phale 924 2310 [ ] anayos aikyam 3234 tasya phalam samāna-lambasya ābādhā-ādi-jñānāya karaṇa-sūtram vṛtta- dvayam (
184
) समान-लम्बस्य चतुर्-भुजस्य मुख-ऊन-भूमिम् @परिकल्प्य भूमिम् भुजौ भुजौ त्रि-अस्र-वत् एव साध्ये तस्य अबधे लम्ब-मितिस् ततस् च
) samāna-lambasya catur-bhujasya mukha-ūna-bhūmim @parikalpya bhūmim bhujau bhujau tri-asra-vat eva sādhye tasya abadhe lamba-mitis tatas ca
185
आबाधया ऊना चतुर्-अस्र-भूमिस् तद्-लम्ब-वर्ग-ऐक्य-पदम् श्रुतिस् @स्यात् समान-लम्बे लघु-दोस्-कु-योगात् मुख-अन्य-दोस्-संयुतिस् अल्पिका @स्यात्
ābādhayā ūnā catur-asra-bhūmis tad-lamba-varga-aikya-padam śrutis @syāt samāna-lambe laghu-dos-ku-yogāt mukha-anya-dos-saṃyutis alpikā @syāt
185p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
186
) द्विपञ्चाशत्-मित-वि- एक- चत्वारिंशत्-मितौ भुजौ मुखम् तु पञ्चविंशत्या तुल्यम् षष्ट्या मही किल
) dvipañcāśat-mita-vi- eka- catvāriṃśat-mitau bhujau mukham tu pañcaviṃśatyā tulyam ṣaṣṭyā mahī kila
187
अतुल्य-लम्बकम् क्षेत्रम् इदम् पूर्वैस् उदाहृतम् षट्पञ्चाशत् त्रिषष्टिस् च नियते कर्णयोस् मिती कर्णौ तत्र अपरौ @ब्रूहि सम-लम्बम् च तद्-श्रुती
atulya-lambakam kṣetram idam pūrvais udāhṛtam ṣaṭpañcāśat triṣaṣṭis ca niyate karṇayos mitī karṇau tatra aparau @brūhi sama-lambam ca tad-śrutī
187p
न्यासस् [fइग्.13] अत्र बृहत्-कर्णम् त्रिषष्टि-मितम् @प्रकल्प्य ज्ञातस् [एद्जातस्] प्राक्-वत् अन्य-कर्णस् 56 अथ षट्पञ्चाशत्-स्थाने द्वात्रिंशत्-मितम् कर्णम् 32 @प्रकल्प्य प्राक्-वत् साध्यमाने कर्णे न्यासस् [fइग्.14] जातम् करणी-खण्ड- द्वयम् 621 2700 अनयोस् मूलयोस् 24_23_25 51_24_25 ऐक्यम् द्वितीयस् कर्णस् 76_22_25 अथ तत् एव क्षेत्रम् चेद् सम-लम्बम्[ ] [fइग्.15] मुख-ऊन-भूमिम् @प्रकल्प्य भूमिम् इति ज्ञान-अर्थम् त्रि-अस्रम् कल्पितम् न्यासस् [fइग्.16] अत्र आबाधे जाते 3_5 172_5 लम्बस् च करणी-गतस् जातस् 38016_25[ ] आसन्न-मूल-करणेन जातस् 38_622_625 अयम् तत्र चतुर्-भुजे सम-लम्बस्[ ] लघु-आबाधा-ऊनित-भूमेस् सम-लम्बस्य च वर्ग-योगस् 5049[ ] अयम् कर्ण-वर्गस् एवम् बृहत्-आबाधातस् द्वितीय-कर्ण-वर्गस् 2176 अनयोस् आसन्न-मूल-करणेन जातौ कर्णौ 71_1_20[ ] 46_13_20[ ] एवम् चतुर्-अस्रे तेषु एव बाहुषु अन्यौ कर्णौ बहुधा @भवतस् एवम् अनियतत्वे अपि नियतौ एव कर्णौ आनीतौ ब्रह्मगुप्त-आद्यैस् तद्-आनयनम् यथा (
nyāsas [fig.13] atra bṛhat-karṇam triṣaṣṭi-mitam @prakalpya jñātas [edjātas] prāk-vat anya-karṇas 56 atha ṣaṭpañcāśat-sthāne dvātriṃśat-mitam karṇam 32 @prakalpya prāk-vat sādhyamāne karṇe nyāsas [fig.14] jātam karaṇī-khaṇḍa- dvayam 621 2700 anayos mūlayos 24_23_25 51_24_25 aikyam dvitīyas karṇas 76_22_25 atha tat eva kṣetram ced sama-lambam[ ] [fig.15] mukha-ūna-bhūmim @prakalpya bhūmim iti jñāna-artham tri-asram kalpitam nyāsas [fig.16] atra ābādhe jāte 3_5 172_5 lambas ca karaṇī-gatas jātas 38016_25[ ] āsanna-mūla-karaṇena jātas 38_622_625 ayam tatra catur-bhuje sama-lambas[ ] laghu-ābādhā-ūnita-bhūmes sama-lambasya ca varga-yogas 5049[ ] ayam karṇa-vargas evam bṛhat-ābādhātas dvitīya-karṇa-vargas 2176 anayos āsanna-mūla-karaṇena jātau karṇau 71_1_20[ ] 46_13_20[ ] evam catur-asre teṣu eva bāhuṣu anyau karṇau bahudhā @bhavatas evam aniyatatve api niyatau eva karṇau ānītau brahmagupta-ādyais tad-ānayanam yathā (
188
) कर्ण-आश्रित-भुज-घात-ऐक्यम् उभयथा अन्योन्य-भाजितम् @गुणयेत् योगेन भुज-प्रतिभुज-वधयोस् कर्णौ पदे विषमे
) karṇa-āśrita-bhuja-ghāta-aikyam ubhayathā anyonya-bhājitam @guṇayet yogena bhuja-pratibhuja-vadhayos karṇau pade viṣame
188p
न्यासस् कर्ण-आश्रित-भुज-घात-इत्य् एक-वारम् अनयोस् 25 39 घातस् 975 तथा 52 60 अनयोस् घातस् 3120 घातयोस् द्वयोस् ऐक्यम् 4095 तथा द्व्तीय-वारम् 25 52 अनयोस् घाते जातम् 1300 तथा द्वितीय-वारम् 39 60 अनयोस् घाते जातम् 2340 [तथा 25 52 अनयोस् घाते जातम् 1300 ] घातयोस् द्वयोस् ऐक्यम् 3640 भुज-प्रतिभुजयोस् 52 39 घातस् 2028 पश्चात् 25 60 अनयोस् वधस् 1500 तयोस् ऐक्यम् 3528 अनेन ऐक्येन 3640 गुणितम् जातम् पूर्व-ऐक्यम् 12841920 प्रथम-कर्ण-आश्रित-भुज-घात-ऐक्येन 4095 भक्तम् लब्धम् 3136 अस्य मूलम् 56 एक-कर्णस् तथा द्वितीय-कर्ण-अर्थम् प्रथम-कर्ण-आश्रित-भुज-घात-ऐक्यम् 4095 भुज-प्रतिभुज-वध-योग-3528-गुणितम् जातम् 14447160 अन्य-कर्ण-आश्रित-घात-ऐक्येन 3640 भक्तम् लब्धम् 3969 अस्य मूलम् 63 द्वितीयस् कर्णस् अस्मिन् विषये क्षेत्र-कर्ण-साधनम् अस्य कर्ण-आनयनस्य प्रक्रिया-गौरवम् लघु-प्रक्रिया-दर्शन-द्वारेण आह (
nyāsas karṇa-āśrita-bhuja-ghāta-ity eka-vāram anayos 25 39 ghātas 975 tathā 52 60 anayos ghātas 3120 ghātayos dvayos aikyam 4095 tathā dvtīya-vāram 25 52 anayos ghāte jātam 1300 tathā dvitīya-vāram 39 60 anayos ghāte jātam 2340 [tathā 25 52 anayos ghāte jātam 1300 ] ghātayos dvayos aikyam 3640 bhuja-pratibhujayos 52 39 ghātas 2028 paścāt 25 60 anayos vadhas 1500 tayos aikyam 3528 anena aikyena 3640 guṇitam jātam pūrva-aikyam 12841920 prathama-karṇa-āśrita-bhuja-ghāta-aikyena 4095 bhaktam labdham 3136 asya mūlam 56 eka-karṇas tathā dvitīya-karṇa-artham prathama-karṇa-āśrita-bhuja-ghāta-aikyam 4095 bhuja-pratibhuja-vadha-yoga-3528-guṇitam jātam 14447160 anya-karṇa-āśrita-ghāta-aikyena 3640 bhaktam labdham 3969 asya mūlam 63 dvitīyas karṇas asmin viṣaye kṣetra-karṇa-sādhanam asya karṇa-ānayanasya prakriyā-gauravam laghu-prakriyā-darśana-dvāreṇa āha (
189
) अभीष्ट-जात्य- द्वय-बाहु-कोटयस् परस्परम् कर्ण-हतास् भुजास् इति चतुर्-भुजम् यत् विषमम् प्रकल्पितम् श्रुती तु तत्र त्रि-भुज- द्वयात् ततस्
) abhīṣṭa-jātya- dvaya-bāhu-koṭayas parasparam karṇa-hatās bhujās iti catur-bhujam yat viṣamam prakalpitam śrutī tu tatra tri-bhuja- dvayāt tatas
190
बाह्वोस् वधस् कोटि-वधेन युक् @स्यात् एका श्रुतिस् कोटि-भुजा-वध-ऐक्यम् अन्या लघौ सति अपि साधने अस्मिन् पूर्वैस् कृतम् यत् गुरु तत् न @विद्मस्
bāhvos vadhas koṭi-vadhena yuk @syāt ekā śrutis koṭi-bhujā-vadha-aikyam anyā laghau sati api sādhane asmin pūrvais kṛtam yat guru tat na @vidmas
190p
जात्य-क्षेत्र- द्वयम् न्यासस् [fइग्.17][ ] एतयोस् इतरेतर-कर्ण-हतास् भुजास् कोटयस् इतरेत-कर्ण-हतास् कोटयस् भुजास् इति कृते जातम् 25 60 52 39 तेषाम् महती भूस् लघु मुखम् इतरौ बाहू इति @प्रकल्प्य क्षेत्र-दर्शनम् [fइग्. लोस्त्] इमौ कर्णौ महता आयासेन आनीतौ 63 56 अस्य एव जात्य- द्वयस्य उत्तर-उत्तर-भुज-कोट्योस् घातौ जातौ 36 20 अनयोस् ऐक्यम् एकस् कर्णस् 56 बाह्वोस् 3 5 कोट्योस् च 4 12 घातौ 15 48 अनयोस् ऐक्यम् अन्यस् कर्णस् 63 एवम् श्रुती @स्याताम् एवम् सुखेन @ज्ञायते अथ यदि पार्श्व-भुज-मुखयोस् व्यत्ययम् @कृत्वा न्यस्तम् क्षेत्रम् न्यासस् [fइग्.18] तदा जात्य- द्वय-कर्णयोस् वधस् 65 द्वितीय-कर्णस् अथ सूची-क्षेत्र-उदाहरणम् [fइग्.19](
jātya-kṣetra- dvayam nyāsas [fig.17][ ] etayos itaretara-karṇa-hatās bhujās koṭayas itareta-karṇa-hatās koṭayas bhujās iti kṛte jātam 25 60 52 39 teṣām mahatī bhūs laghu mukham itarau bāhū iti @prakalpya kṣetra-darśanam [fig. lost] imau karṇau mahatā āyāsena ānītau 63 56 asya eva jātya- dvayasya uttara-uttara-bhuja-koṭyos ghātau jātau 36 20 anayos aikyam ekas karṇas 56 bāhvos 3 5 koṭyos ca 4 12 ghātau 15 48 anayos aikyam anyas karṇas 63 evam śrutī @syātām evam sukhena @jñāyate atha yadi pārśva-bhuja-mukhayos vyatyayam @kṛtvā nyastam kṣetram nyāsas [fig.18] tadā jātya- dvaya-karṇayos vadhas 65 dvitīya-karṇas atha sūcī-kṣetra-udāharaṇam [fig.19](
191
) क्षेत्रे यत्र शत- त्रयम् 300 क्षिति-मितिस् #तत्त्व-#इन्दु-125-तुल्यम् मुखम् बाहू #ख-#उत्कृतिभिस् 260 #शर-#अतिधृतिभिस् 195 तुल्यौ च तत्र श्रुती एका #ख- अष्ट-#यमैस् 280 समा #तिथि-#गुणैस् 315 अन्या अथ तद्-लम्बकौ[ ] तुल्यौ #गो-#धृतिभिस् 189 तथा #जिन-#यमैस् 224 योगात् श्रवस्-लम्बयोस्
) kṣetre yatra śata- trayam 300 kṣiti-mitis #tattva-#indu-125-tulyam mukham bāhū #kha-#utkṛtibhis 260 #śara-#atidhṛtibhis 195 tulyau ca tatra śrutī ekā #kha- aṣṭa-#yamais 280 samā #tithi-#guṇais 315 anyā atha tad-lambakau[ ] tulyau #go-#dhṛtibhis 189 tathā #jina-#yamais 224 yogāt śravas-lambayos
192
तद्-खण्डे @कथय अधरे श्रवणयोस् योगात् च लम्ब-अबधे[ ] तद्-सूची निज-मार्ग-वृद्ध-भुजयोस् योगात् यथा @स्यात् ततस् स-आबाधम् @वद लम्बकम् च भुजयोस् सूच्यास् प्रमाणे च के[ ] सर्वम् गाणितिक @प्रचक्ष्व नितराम् क्षेत्रे अत्र दक्षस् @असि चेद्
tad-khaṇḍe @kathaya adhare śravaṇayos yogāt ca lamba-abadhe[ ] tad-sūcī nija-mārga-vṛddha-bhujayos yogāt yathā @syāt tatas sa-ābādham @vada lambakam ca bhujayos sūcyās pramāṇe ca ke[ ] sarvam gāṇitika @pracakṣva nitarām kṣetre atra dakṣas @asi ced
192p
अथ संधि-आदि-आनयनाय करण-सूत्रम् वृत्त- द्वयम् (
atha saṃdhi-ādi-ānayanāya karaṇa-sūtram vṛtta- dvayam (
193
) लम्ब-तद्-आश्रित-बाह्वोस् मध्यम् संधि-आख्यम् अस्य लम्बस्य संधि-ऊना भूस् पीठम् साध्यम् यस्य अधरम् खण्डम्
) lamba-tad-āśrita-bāhvos madhyam saṃdhi-ākhyam asya lambasya saṃdhi-ūnā bhūs pīṭham sādhyam yasya adharam khaṇḍam
194
संधिस् द्विष्ठस् पर-लम्ब-श्रवण-हतस् परस्य पीठेन भक्तस् लम्ब-श्रुत्योस् योगात् @स्याताम् अधस्-खण्डे
saṃdhis dviṣṭhas para-lamba-śravaṇa-hatas parasya pīṭhena bhaktas lamba-śrutyos yogāt @syātām adhas-khaṇḍe
Section (cont. 4)
194p
लम्बस् 189 तद्-आश्रित-भुजस् 195 अनयोस् मध्ये यत् लम्ब-लम्ब-आश्रित-बाहु-वर्ग-इति-आदिना आगता आबाधा संधि-संज्ञा 48 तद्-ऊनित-भूस् इति द्वितीया आबाधा सा पीठ-संज्ञा 252 एवम् द्वितीय-लम्बस् 224 तद्-आश्रित-भुजस् 260[ ] पूर्व-वत् संधिस् 132 पीठम् 168 अथ आद्य-लम्बस्य 189 अधस्-खण्डम् साध्यम् अस्य संधिस् 48 द्वि-स्थस् 48 पर-लम्बेन 224 श्रवणेन च 280 पृथक् गुणितस् 10752 13440 परस्य पीठेन 168 भक्तस् लब्धम् लम्ब-अधस्-खण्डम् 64 श्रवण-अधस्-खण्डम् च 80 एवम् द्वितीय-लम्बस्य 224 संधिस् 132 पर-लम्बेन 189 कर्णेन च 315 पृथक् गुणितस् परस्य पीठेन 252 भक्तस् लब्धम् लम्ब-अधस्-खण्डम् 99 श्रवण-अधस्-खण्डम् च 165 अथ कर्णयोस् योगात् अधस्-लम्ब-ज्ञान-अर्थम् सूत्रम् वृत्तम् (
lambas 189 tad-āśrita-bhujas 195 anayos madhye yat lamba-lamba-āśrita-bāhu-varga-iti-ādinā āgatā ābādhā saṃdhi-saṃjñā 48 tad-ūnita-bhūs iti dvitīyā ābādhā sā pīṭha-saṃjñā 252 evam dvitīya-lambas 224 tad-āśrita-bhujas 260[ ] pūrva-vat saṃdhis 132 pīṭham 168 atha ādya-lambasya 189 adhas-khaṇḍam sādhyam asya saṃdhis 48 dvi-sthas 48 para-lambena 224 śravaṇena ca 280 pṛthak guṇitas 10752 13440 parasya pīṭhena 168 bhaktas labdham lamba-adhas-khaṇḍam 64 śravaṇa-adhas-khaṇḍam ca 80 evam dvitīya-lambasya 224 saṃdhis 132 para-lambena 189 karṇena ca 315 pṛthak guṇitas parasya pīṭhena 252 bhaktas labdham lamba-adhas-khaṇḍam 99 śravaṇa-adhas-khaṇḍam ca 165 atha karṇayos yogāt adhas-lamba-jñāna-artham sūtram vṛttam (
195
) लम्बौ भू-घ्नौ निज-निज-पीठ-विभक्तौ च वंशौ @स्तस् ताभ्याम् प्राक्-वत् श्रुत्योस् योगात् लम्बस् कु-खण्डे च
) lambau bhū-ghnau nija-nija-pīṭha-vibhaktau ca vaṃśau @stas tābhyām prāk-vat śrutyos yogāt lambas ku-khaṇḍe ca
195p
लम्बौ 189 224 भू-300-घ्नौ जातौ 56700 67200 स्व-स्व-पीठाभ्याम् 252 168 भक्तौ एवम् अत्र लब्धौ वंशौ 225 400 आभ्याम् अन्योन्य-मूल-अग्र-ग-सूत्र-योगात् इति-आदि-करणेन लब्धस् कर्ण-योगात् अधस्-लम्बस् 144 भू-खण्डे च 108 192 अथ सूची-आबाधा-लम्ब-भुज-ज्ञान-अर्थम् सूत्रम् वृत्त- त्रयम् (
lambau 189 224 bhū-300-ghnau jātau 56700 67200 sva-sva-pīṭhābhyām 252 168 bhaktau evam atra labdhau vaṃśau 225 400 ābhyām anyonya-mūla-agra-ga-sūtra-yogāt iti-ādi-karaṇena labdhas karṇa-yogāt adhas-lambas 144 bhū-khaṇḍe ca 108 192 atha sūcī-ābādhā-lamba-bhuja-jñāna-artham sūtram vṛtta- trayam (
196
) लम्ब-हृतस् निज-संधिस् पर-लम्ब-गुणस् सम-आह्वयस् ज्ञेयस् सम-पर-संध्योस् ऐक्यम् हारस् तेन उद्धृतौ तौ च
) lamba-hṛtas nija-saṃdhis para-lamba-guṇas sama-āhvayas jñeyas sama-para-saṃdhyos aikyam hāras tena uddhṛtau tau ca
197
सम-पर-संधी भू-घ्नौ सूची-आबाधे पृथक् @स्याताम् हार-हृतस् पर-लम्बस् सूची-लम्बस् @भवेत् भू-घ्नस्
sama-para-saṃdhī bhū-ghnau sūcī-ābādhe pṛthak @syātām hāra-hṛtas para-lambas sūcī-lambas @bhavet bhū-ghnas
198
सूची-लम्ब-घ्न-भुजौ निज-निज-लम्ब-उद्धृतौ भुजौ सूच्यास् एवम् क्षेत्र-क्षोदस् प्राज्ञैस् त्रैराशिकात् @क्रियते
sūcī-lamba-ghna-bhujau nija-nija-lamba-uddhṛtau bhujau sūcyās evam kṣetra-kṣodas prājñais trairāśikāt @kriyate
198p
अत्र किल अयम् लम्बस् 224 अस्य संधिस् 132 अयम् पर-लम्बेन 189 गुणितस् 224 अनेन भक्तस् जातस् सम-आह्वयस् 891_8 अस्य पर-संधेस् च 48 योगस् हारस् 1275_8 अनेन भू-घ्नस् 300 समस् 267300_8 पर-संधिस् च 14400_1 भक्तस् जाते सूची-आबाधे 3564_17 1536_17 एवम् द्वितीय-सम-आह्वयस् 512_9 द्वितीयस् हारस् 1700_9 अनेन भू-घ्नस् स्वीयस् समस् 153600_9 पर-संधिस् च 39600_1 भक्तस् जाते सूची-आबाधे 1536_17 3564_17 [आपटे: जात < जाते] पर-लम्बस् 224 भूमि-300-गुणस् हारेण 1700_9 भक्तस् जातस् सूची-लम्बस् 6048_17 सूची-लम्बेन भुजौ 195 260 गुणितौ स्व-स्व-लम्बाभ्याम् 189 224 यथा-क्रमम् भक्तौ जातौ स्व-मार्ग-वृद्धौ सूची-भुजौ 6240_17[ ] 7020_17 एवम् अत्र सर्वत्र भाग-हार-राशि-प्रमाणम् गुण्य-गुणकौ तु यथा-योग्यम् फल-इच्छे @प्रकल्प्य सुधिया त्रैराशिकम् ऊह्यम् अथ वृत्त-क्षेत्रे करण-सूत्रम् वृत्तम् (
atra kila ayam lambas 224 asya saṃdhis 132 ayam para-lambena 189 guṇitas 224 anena bhaktas jātas sama-āhvayas 891_8 asya para-saṃdhes ca 48 yogas hāras 1275_8 anena bhū-ghnas 300 samas 267300_8 para-saṃdhis ca 14400_1 bhaktas jāte sūcī-ābādhe 3564_17 1536_17 evam dvitīya-sama-āhvayas 512_9 dvitīyas hāras 1700_9 anena bhū-ghnas svīyas samas 153600_9 para-saṃdhis ca 39600_1 bhaktas jāte sūcī-ābādhe 1536_17 3564_17 [āpaṭe: jāta < jāte] para-lambas 224 bhūmi-300-guṇas hāreṇa 1700_9 bhaktas jātas sūcī-lambas 6048_17 sūcī-lambena bhujau 195 260 guṇitau sva-sva-lambābhyām 189 224 yathā-kramam bhaktau jātau sva-mārga-vṛddhau sūcī-bhujau 6240_17[ ] 7020_17 evam atra sarvatra bhāga-hāra-rāśi-pramāṇam guṇya-guṇakau tu yathā-yogyam phala-icche @prakalpya sudhiyā trairāśikam ūhyam atha vṛtta-kṣetre karaṇa-sūtram vṛttam (
199
) व्यासे #भ-#नन्द-#अग्नि-3927-हते विभक्ते #ख-#बाण-#सूर्यैस् 1250 परिधिस् सस् सूक्ष्मस् [शर्म: सुसूक्ष्मस् < सस् सूक्ष्मस्] द्वाविंशति-22-घ्ने विहृते अथ #शैलैस् 7 स्थूलस् अथ वा @स्यात् व्यवहार-योग्यस्
) vyāse #bha-#nanda-#agni-3927-hate vibhakte #kha-#bāṇa-#sūryais 1250 paridhis sas sūkṣmas [śarma: susūkṣmas < sas sūkṣmas] dvāviṃśati-22-ghne vihṛte atha #śailais 7 sthūlas atha vā @syāt vyavahāra-yogyas
199p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
200
) विष्कम्भ-मानम् किल सप्त 7 यत्र तत्र प्रमाणम् परिधेस् @प्रचक्ष्व द्वाविंशतिस् 22 यद्-परिधि-प्रमाणम् तद्-व्यास-संख्याम् च सखे @विचिन्त्य
) viṣkambha-mānam kila sapta 7 yatra tatra pramāṇam paridhes @pracakṣva dvāviṃśatis 22 yad-paridhi-pramāṇam tad-vyāsa-saṃkhyām ca sakhe @vicintya
200p
न्यासस् व्यास-मानम् 7 लब्धम् परिधि-मानम् 21_1239_1250 [fइग्.20] स्थूलस् वा परिधिस् लब्धस् 22 अथ वा परिधि-तस् व्यास-आनयनाय न्यासस् [परिधि-मानम् 22 ] गुण-हार-विपर्ययेण व्यास-मानम् सूक्ष्मम् 7_11_3927[ ] स्थूलम् वा 7 वृत्त-गोलयोस् फल-आनयने करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas vyāsa-mānam 7 labdham paridhi-mānam 21_1239_1250 [fig.20] sthūlas vā paridhis labdhas 22 atha vā paridhi-tas vyāsa-ānayanāya nyāsas [paridhi-mānam 22 ] guṇa-hāra-viparyayeṇa vyāsa-mānam sūkṣmam 7_11_3927[ ] sthūlam vā 7 vṛtta-golayos phala-ānayane karaṇa-sūtram vṛttam (
201
) वृत्त-क्षेत्रे परिधि-गुणित-व्यास-पादस् फलम् यत् क्षुण्णम् वेदैस् उपरि परितस् कन्दुकस्य इव जालम् [आपटे: -क्षेत्र < -क्षेत्रे] गोलस्य एवम् तत् अपि च फलम् पृष्ठ-जम् व्यास-निघ्नम् षड्भिस् भक्तम् @भवति नियतम् गोल-गर्भे घन-आख्यम्
) vṛtta-kṣetre paridhi-guṇita-vyāsa-pādas phalam yat kṣuṇṇam vedais upari paritas kandukasya iva jālam [āpaṭe: -kṣetra < -kṣetre] golasya evam tat api ca phalam pṛṣṭha-jam vyāsa-nighnam ṣaḍbhis bhaktam @bhavati niyatam gola-garbhe ghana-ākhyam
201p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
202
) यद्-व्यासस् #तुरगैस् मितस् किल फलम् क्षेत्रे समे तत्र किम् व्यासस् सप्त-मितस् च यस्य सुमते गोलस्य तस्य अपि किम् पृष्ठे कन्दुक-जाल-संनिभ-फलम् गोलस्य तस्य अपि किम् मध्ये @ब्रूहि घनम् फलम् च विमलाम् चेद् @वेत्सि लीलावतीम्
) yad-vyāsas #turagais mitas kila phalam kṣetre same tatra kim vyāsas sapta-mitas ca yasya sumate golasya tasya api kim pṛṣṭhe kanduka-jāla-saṃnibha-phalam golasya tasya api kim madhye @brūhi ghanam phalam ca vimalām ced @vetsi līlāvatīm
202p
वृत्त-क्षेत्र-फल-दर्शनाय न्यासस् [fइग्.22] व्यासस् 7 परिधिस् 21_1239_1250 [आपटे: 1250 < 1239] क्षेत्र-फलम् 38_2423_5000 गोल-पृष्ठ-फल-दर्शनाय न्यासस् [fइग्.23] व्यासस् 7 गोल-पृष्ठ-फलम् 153_1173_1250 गोल-अन्तर्-गत-घन-फल-दर्शनाय न्यासस् [fइग्.24] व्यासस् 7 गोलस्य अन्तर्-गतम् घन-फलम् 179_1487_2500 अथ प्रकार-अन्तरेण तद्-फल-आनयने करण-सूत्रम् स- अर्ध-वृत्तम् (
vṛtta-kṣetra-phala-darśanāya nyāsas [fig.22] vyāsas 7 paridhis 21_1239_1250 [āpaṭe: 1250 < 1239] kṣetra-phalam 38_2423_5000 gola-pṛṣṭha-phala-darśanāya nyāsas [fig.23] vyāsas 7 gola-pṛṣṭha-phalam 153_1173_1250 gola-antar-gata-ghana-phala-darśanāya nyāsas [fig.24] vyāsas 7 golasya antar-gatam ghana-phalam 179_1487_2500 atha prakāra-antareṇa tad-phala-ānayane karaṇa-sūtram sa- ardha-vṛttam (
203
) व्यासस्य वर्गे #भ- नव-#अग्नि-निघ्ने सूक्ष्मम् फलम् पञ्च- सहस्र-भक्ते #रुद्र-आहते #शक्र-हृते अथ वा @स्यात् स्थूलम् फलम् तत् व्यवहार-योग्यम् घनी-कृत-व्यास-#दलम् निज- एकविंश-अंश-युक् गोल-घनम् फलम् @स्यात्
) vyāsasya varge #bha- nava-#agni-nighne sūkṣmam phalam pañca- sahasra-bhakte #rudra-āhate #śakra-hṛte atha vā @syāt sthūlam phalam tat vyavahāra-yogyam ghanī-kṛta-vyāsa-#dalam nija- ekaviṃśa-aṃśa-yuk gola-ghanam phalam @syāt
203p
शर-जीव-आनयनाय करण-सूत्रम् स- अर्ध-वृत्तम् (
śara-jīva-ānayanāya karaṇa-sūtram sa- ardha-vṛttam (
204
) ज्या-व्यास-योग-अन्तर-घात-मूलम् व्यासस् तद्-ऊनस् दलितस् शरस् @स्यात् व्यासात् शर-ऊनात् शर-संगुणात् च मूलम् द्वि-निघ्नम् @भवति इह जीवा जीवा- अर्ध-वर्गे शर-भक्त-युक्ते व्यास-प्रमाणम् @प्रवदन्ति वृत्ते
) jyā-vyāsa-yoga-antara-ghāta-mūlam vyāsas tad-ūnas dalitas śaras @syāt vyāsāt śara-ūnāt śara-saṃguṇāt ca mūlam dvi-nighnam @bhavati iha jīvā jīvā- ardha-varge śara-bhakta-yukte vyāsa-pramāṇam @pravadanti vṛtte
204p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
205
) दश-विस्तृति-वृत्त-अन्तर् यत्र ज्या षष्-मिता सखे तत्र इषुम् @वद बाणात् ज्याम् ज्या-बाणाभ्याम् च विस्तृतिम्
) daśa-vistṛti-vṛtta-antar yatra jyā ṣaṣ-mitā sakhe tatra iṣum @vada bāṇāt jyām jyā-bāṇābhyām ca vistṛtim
205p
न्यासस् [fइग्.25] व्यासस् 10 ज्या 6 योगस् 16 अन्तरम् 4 घातस् 64 मूलम् 8 एतद्-ऊनस् व्यासस् 2 दलितस् 1 जातस् शरस् 1 व्यासात् 10 शर-ऊनात् 9 शर-1-संगुणात् 9 मूलम् 3 द्वि-निघ्नम् जाता जीवा 6 एवम् ज्ञाताभ्याम् ज्या-बाणाभ्याम् व्यास-आनयनम् यथा जीवा- अर्ध-3-वर्गे 9 शर-1-भक्ते 9 शर-1-युक्ते जातस् व्यासस् 10 अथ वृत्त-अन्तर्- त्रि-अस्र-आदि- नव-अस्र-अन्त-क्षेत्राणाम् भुज-मान-आनयनाय करण-सूत्रम् वृत्त- त्रयम् (
nyāsas [fig.25] vyāsas 10 jyā 6 yogas 16 antaram 4 ghātas 64 mūlam 8 etad-ūnas vyāsas 2 dalitas 1 jātas śaras 1 vyāsāt 10 śara-ūnāt 9 śara-1-saṃguṇāt 9 mūlam 3 dvi-nighnam jātā jīvā 6 evam jñātābhyām jyā-bāṇābhyām vyāsa-ānayanam yathā jīvā- ardha-3-varge 9 śara-1-bhakte 9 śara-1-yukte jātas vyāsas 10 atha vṛtta-antar- tri-asra-ādi- nava-asra-anta-kṣetrāṇām bhuja-māna-ānayanāya karaṇa-sūtram vṛtta- trayam (
206
) त्रि- द्वि-#अङ्क-#अग्नि-#नभस्-#चन्द्रैस् 103923 त्रि-#बाण- अष्ट-#युग- अष्टभिस् 84853 [शर्म: द्वि- द्वि- < त्रि-द्वि-] #वेद-#अग्नि-#बाण-#ख-#अश्वैस् 70534 च #ख-#ख-#अभ्र-#अभ्र-#रसैस् 60000 क्रमात्
) tri- dvi-#aṅka-#agni-#nabhas-#candrais 103923 tri-#bāṇa- aṣṭa-#yuga- aṣṭabhis 84853 [śarma: dvi- dvi- < tri-dvi-] #veda-#agni-#bāṇa-#kha-#aśvais 70534 ca #kha-#kha-#abhra-#abhra-#rasais 60000 kramāt
207
#बाण-#इषु-#नख-#बाणैस् 52055 च द्वि- द्वि-#नन्द-#इषु-#सागरैस् 45922 [शर्म: #शैल-#ऋतु- < बाण-इषु-] #कु-#राम- दश-#वेदैस् 41031 च वृत्त-व्यासे समाहते [शर्म: त्रि-#वेद- < कु-राम-]
#bāṇa-#iṣu-#nakha-#bāṇais 52055 ca dvi- dvi-#nanda-#iṣu-#sāgarais 45922 [śarma: #śaila-#ṛtu- < bāṇa-iṣu-] #ku-#rāma- daśa-#vedais 41031 ca vṛtta-vyāse samāhate [śarma: tri-#veda- < ku-rāma-]
208
#ख-#ख-#ख-#अभ्र-#अर्क-120000-संभक्ते @लभ्यन्ते क्रमशस् भुजास् वृत्त-अन्तर्- त्रि-अस्र-पूर्वाणाम् नव-अस्र-अन्तम् पृथक् पृथक् [शर्म: वृत्त-तद्- < वृत्त-अन्तर्-, नव-अन्तानाम् < नव-अस्र-अन्तम्]
#kha-#kha-#kha-#abhra-#arka-120000-saṃbhakte @labhyante kramaśas bhujās vṛtta-antar- tri-asra-pūrvāṇām nava-asra-antam pṛthak pṛthak [śarma: vṛtta-tad- < vṛtta-antar-, nava-antānām < nava-asra-antam]
208p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
209
) सहस्र- द्वितय-व्यासम् यत् वृत्तम् तस्य मध्यतस् सम- त्रि-अस्र-आदिकानाम् मे भुजान् @वद पृथक् पृथक्
) sahasra- dvitaya-vyāsam yat vṛttam tasya madhyatas sama- tri-asra-ādikānām me bhujān @vada pṛthak pṛthak
209p
अथ वृत्त-अन्तर्- त्रि-भुजे भुज-मान-आनयनाय न्यासस् [fइग्.26] व्यासस् 2000 त्रि- द्वि-#अङ्क-#अग्नि-#नभस्-#चन्द्रैस् 103923 गुणितस् 207846000 ख- ख- ख- अभ्र- अर्कैस् 120000 भक्ते लब्धम् त्रि-अस्रे भुज-मानम् 1732_1_20 वृत्त-अन्तर्- चतुर्-भुजे भुज-मान-आनयनाय न्यासस् [fइग्.27] व्यासस् 2000 त्रि-#बाण- अष्ट-#युग- अष्टभिस् 84853 गुणितस् 169706000 #ख-#ख-#ख-#अभ्र-#अर्कैस् 120000 भक्ते लब्धम् चतुर्-अस्रे भुज-मानम् 1414_13_60 वृत्त-अन्तर्- पञ्च-भुजे भुज-मान-आनयनाय न्यासस् [fइग्.28] व्यासस् 2000 #वेद-#अग्नि-#बाण-#ख-#अश्वैस् 70534 गुणितस् 141068000 #ख-#ख-#ख-#अभ्र-#अर्कैस् 120000 भक्ते लब्धम् पञ्च-अस्रे भुज-मानम् 1175_17_30 वृत्त-अन्तर्- षष्-भुजे भुज-मान-आनयनाय न्यासस् [fइग्.29] व्यासस् 2000 #ख-#ख-#अभ्र-#अभ्र-#रसैस् 60000 गुणितस् 120000000 #ख-#ख-#ख-#अभ्र-#अर्कैस् 120000 भक्तस् लब्धम् षष्-अस्रे भुज-मानम् 1000 वृत्त-अन्तर्- सप्त-भुजे भुज-मान-आनयनाय न्यासस् [fइग्. 30] व्यासस् 2000 #बाण-#इषु-#नख-#बाणैस् 52055 गुणितस् 104110000 #ख-#ख-#ख-#अभ्र-#अर्कैस् 120000 भक्ते लब्धम् #सप्त-अस्रे भुज-मानम् 867_7_12 वृत्त-अन्तर्- अष्ट-भुजे भुज-मान-आनयनाय न्यासस् [fइग्.30अ, लोस्त्] व्यासस् 2000 द्वि- द्वि-#नन्द-#इषु-सागरैस् 45922 गुणितस् 91844000 #ख-#ख-#ख-#अभ्र-#अर्कैस् 120000 भक्ते लब्धम् #अष्ट-अस्रे भुज-मानम् 765_11_30 वृत्त-अन्तर्- नव-भुजे भुज-मान-आनयनाय न्यासस् [fइग्.31] व्यासस् 2000 #कु-#राम- दश-#वेदैस् 41031 गुणितस् 82062000 #ख-#ख-#ख-#अभ्र-#अर्कैस् 120000 भक्तस् लब्धम् नव-अस्रे भुज-मानम् 683_17_20 एवम् इष्ट-व्यास-आदिभ्यस् अन्यास् अपि जीवास् @सिध्यन्ति इति तास् तु गोले ज्या-उत्पत्तौ @वक्ष्ये अथ स्थूल-जीवा-ज्ञान-अर्थम् लघु-क्रियया करण-सूत्रम् वृत्तम् (
atha vṛtta-antar- tri-bhuje bhuja-māna-ānayanāya nyāsas [fig.26] vyāsas 2000 tri- dvi-#aṅka-#agni-#nabhas-#candrais 103923 guṇitas 207846000 kha- kha- kha- abhra- arkais 120000 bhakte labdham tri-asre bhuja-mānam 1732_1_20 vṛtta-antar- catur-bhuje bhuja-māna-ānayanāya nyāsas [fig.27] vyāsas 2000 tri-#bāṇa- aṣṭa-#yuga- aṣṭabhis 84853 guṇitas 169706000 #kha-#kha-#kha-#abhra-#arkais 120000 bhakte labdham catur-asre bhuja-mānam 1414_13_60 vṛtta-antar- pañca-bhuje bhuja-māna-ānayanāya nyāsas [fig.28] vyāsas 2000 #veda-#agni-#bāṇa-#kha-#aśvais 70534 guṇitas 141068000 #kha-#kha-#kha-#abhra-#arkais 120000 bhakte labdham pañca-asre bhuja-mānam 1175_17_30 vṛtta-antar- ṣaṣ-bhuje bhuja-māna-ānayanāya nyāsas [fig.29] vyāsas 2000 #kha-#kha-#abhra-#abhra-#rasais 60000 guṇitas 120000000 #kha-#kha-#kha-#abhra-#arkais 120000 bhaktas labdham ṣaṣ-asre bhuja-mānam 1000 vṛtta-antar- sapta-bhuje bhuja-māna-ānayanāya nyāsas [fig. 30] vyāsas 2000 #bāṇa-#iṣu-#nakha-#bāṇais 52055 guṇitas 104110000 #kha-#kha-#kha-#abhra-#arkais 120000 bhakte labdham #sapta-asre bhuja-mānam 867_7_12 vṛtta-antar- aṣṭa-bhuje bhuja-māna-ānayanāya nyāsas [fig.30a, lost] vyāsas 2000 dvi- dvi-#nanda-#iṣu-sāgarais 45922 guṇitas 91844000 #kha-#kha-#kha-#abhra-#arkais 120000 bhakte labdham #aṣṭa-asre bhuja-mānam 765_11_30 vṛtta-antar- nava-bhuje bhuja-māna-ānayanāya nyāsas [fig.31] vyāsas 2000 #ku-#rāma- daśa-#vedais 41031 guṇitas 82062000 #kha-#kha-#kha-#abhra-#arkais 120000 bhaktas labdham nava-asre bhuja-mānam 683_17_20 evam iṣṭa-vyāsa-ādibhyas anyās api jīvās @sidhyanti iti tās tu gole jyā-utpattau @vakṣye atha sthūla-jīvā-jñāna-artham laghu-kriyayā karaṇa-sūtram vṛttam (
210
) चाप-ऊन-निघ्न-परिधिस् प्रथम-आह्वयस् @स्यात् पञ्च-आहतस् परिधि-वर्ग- चतुर्थ-भागस् आद्य-ऊनितेन खलु तेन @भजेत् चतुर्-घ्न-व्यास-आहतम् प्रथमम् आप्तम् इह ज्यका @स्यात्
) cāpa-ūna-nighna-paridhis prathama-āhvayas @syāt pañca-āhatas paridhi-varga- caturtha-bhāgas ādya-ūnitena khalu tena @bhajet catur-ghna-vyāsa-āhatam prathamam āptam iha jyakā @syāt
210p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
211
) अष्टादश-अंशेन वृतेस् समानम् एक-आदि-निघ्नेन च यत्र चापम् पृथक् पृथक् तत्र @वद आशु जीवाम् #ख-#अर्कैस् मितम् व्यास-#दलम् च यत्र
) aṣṭādaśa-aṃśena vṛtes samānam eka-ādi-nighnena ca yatra cāpam pṛthak pṛthak tatra @vada āśu jīvām #kha-#arkais mitam vyāsa-#dalam ca yatra
211p
न्यासस् [fइग्.32] व्यासस् 240 अत्र किल अङ्क-लाघवाय विंशतेस् स- अर्ध-#अर्क- शत-अंश-मिलितस् सूक्ष्म-परिधिस् 754 अस्य अष्टादश-अंशस् 42 अत्र अपि अङ्क-लाघवाय द्वयोस् अष्टादश-अंश-युतस् गृहीतस् अनेन पृथक् पृथक् एक-आदि-गुणितेन तुल्ये धनुषि कल्पिते ज्यास् साध्यास् अथ वा अत्र सुख-अर्थम् परिधेस् अष्टादश-अंशेन परिधिम् धनूंषि च @अपवर्त्य ज्यास् साध्यास् तथा अपि तास् एव @भवन्ति अपवर्तिते न्यासस् परिधिस् 18 चापानि च 1 2 3 4 5 6 7 8 9 यथा-उक्त-करणेन लब्धास् जीवास् 42 82 120 154 184 208 226 236 240 अथ चाप-आनयनाय करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas [fig.32] vyāsas 240 atra kila aṅka-lāghavāya viṃśates sa- ardha-#arka- śata-aṃśa-militas sūkṣma-paridhis 754 asya aṣṭādaśa-aṃśas 42 atra api aṅka-lāghavāya dvayos aṣṭādaśa-aṃśa-yutas gṛhītas anena pṛthak pṛthak eka-ādi-guṇitena tulye dhanuṣi kalpite jyās sādhyās atha vā atra sukha-artham paridhes aṣṭādaśa-aṃśena paridhim dhanūṃṣi ca @apavartya jyās sādhyās tathā api tās eva @bhavanti apavartite nyāsas paridhis 18 cāpāni ca 1 2 3 4 5 6 7 8 9 yathā-ukta-karaṇena labdhās jīvās 42 82 120 154 184 208 226 236 240 atha cāpa-ānayanāya karaṇa-sūtram vṛttam (
212
) व्यास-#अब्धि-घात-युत-मौर्विकया विभक्तस् जीवा-#अङ्घ्रि- पञ्च-गुणितस् परिधेस् तु वर्गस् लब्ध-ऊनितात् परिधि-वर्ग- चतुर्थ-भागात् आप्ते पदे वृति-#दलात् पतिते धनुस् @स्यात्
) vyāsa-#abdhi-ghāta-yuta-maurvikayā vibhaktas jīvā-#aṅghri- pañca-guṇitas paridhes tu vargas labdha-ūnitāt paridhi-varga- caturtha-bhāgāt āpte pade vṛti-#dalāt patite dhanus @syāt
212p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
213
) विदितास् इह ये गुणास् ततस् @वद तेषाम् अधुना धनुस्-मितीस् [शर्म: स्वतस् < ततस्, अथ मे < अधुना, -मितिम् < -मितीस्] यदि ते @अस्ति धनुस्-गुण-क्रिया-गणिते गाणितिक अतिनैपुणम् [शर्म: अतिनैपुणी]
) viditās iha ye guṇās tatas @vada teṣām adhunā dhanus-mitīs [śarma: svatas < tatas, atha me < adhunā, -mitim < -mitīs] yadi te @asti dhanus-guṇa-kriyā-gaṇite gāṇitika atinaipuṇam [śarma: atinaipuṇī]
213p
न्यासस् ज्यास् 42 82 120 154 184 208 226 236 240[ ] सस् एव अपवर्तित-परिधिस् 18 जीवा-#अङ्घ्रिणा 21_2 पञ्चभिस् 5 च परिधेस् 18 वर्गस् 324 गुणितस् 17010 व्यास-240-#अब्धि-4-घात-960-युत-मौर्विकया 1002 अनया विभक्तस् लब्धस् 17 अत्र अङ्क-लाघवाय चतुर्विंशतेस् द्वि-अधिक- सहस्र-अंश-युतस् गृहीतस् अनेन ऊनितात् परिधि-18-वर्ग-324- चतुर्थ-81-भागात् 64 पदे प्राप्ते 8 वृति-18-#दलात् 9 पतिते 1 जातम् धनुस् एवम् जातानि धनूंषि 1 2 3 4 5 6 7 8 9[ ] एतानि परिधि- अष्टादश-अंशेन गुणितानि @स्युस् इति भास्कर-आचार्य-विरचितायाम् लीलावत्याम् क्षेत्र-व्यवहारस् समाप्तस् (
nyāsas jyās 42 82 120 154 184 208 226 236 240[ ] sas eva apavartita-paridhis 18 jīvā-#aṅghriṇā 21_2 pañcabhis 5 ca paridhes 18 vargas 324 guṇitas 17010 vyāsa-240-#abdhi-4-ghāta-960-yuta-maurvikayā 1002 anayā vibhaktas labdhas 17 atra aṅka-lāghavāya caturviṃśates dvi-adhika- sahasra-aṃśa-yutas gṛhītas anena ūnitāt paridhi-18-varga-324- caturtha-81-bhāgāt 64 pade prāpte 8 vṛti-18-#dalāt 9 patite 1 jātam dhanus evam jātāni dhanūṃṣi 1 2 3 4 5 6 7 8 9[ ] etāni paridhi- aṣṭādaśa-aṃśena guṇitāni @syus iti bhāskara-ācārya-viracitāyām līlāvatyām kṣetra-vyavahāras samāptas (
214
- [खात-व्यवहार] अथ खात-व्यवहारस् करण-सूत्रम् स- अर्धा आर्या @गणयित्वा विस्तारम् बहुषु स्थानेषु तद्-युतिस् भाज्या स्थानक-मित्या सम-मितिस् एवम् दैर्घ्यम् च वेधे च क्षेत्र-फलम् वेध-गुणम् खाते घन-हस्त-संख्या @स्यात् [शर्म: घाते < खाते]
1) [khāta-vyavahāra] atha khāta-vyavahāras karaṇa-sūtram sa- ardhā āryā @gaṇayitvā vistāram bahuṣu sthāneṣu tad-yutis bhājyā sthānaka-mityā sama-mitis evam dairghyam ca vedhe ca kṣetra-phalam vedha-guṇam khāte ghana-hasta-saṃkhyā @syāt [śarma: ghāte < khāte]
214p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
215
) भुज-वक्रतया दैर्घ्यम् दश-#ईश-#अर्क-करैस् मितम् त्रिषु स्थानेषु षष्- पञ्च- सप्त-हस्ता च विस्तृतिस् [शर्म: -हस्ता अत्र < -हस्ता च]
) bhuja-vakratayā dairghyam daśa-#īśa-#arka-karais mitam triṣu sthāneṣu ṣaṣ- pañca- sapta-hastā ca vistṛtis [śarma: -hastā atra < -hastā ca]
216
यस्य खातस्य वेधस् अपि द्वि- चतुर्- त्रि-करस् सखे [शर्म: -त्रि-मितस् < -त्रि-करस्] तत्र खाते कियन्तस् @स्युस् घन-हस्तास् @प्रचक्ष्व मे
yasya khātasya vedhas api dvi- catur- tri-karas sakhe [śarma: -tri-mitas < -tri-karas] tatra khāte kiyantas @syus ghana-hastās @pracakṣva me
216p
न्यासस् [fइग्.33] अत्र सम-मिति-करणेन विस्तारे हस्तास् 6 दैर्घ्ये 11 वेधे च 3 तथा कृते क्षेत्र-दर्शनम् न्यासस् [fइग्.34] यथा-उक्त-करणेन लब्धा घन-हस्त-संख्या 198 [आपटे: -रणेन < -करणेन] खात-अन्तरे करण-सूत्रम् स-अर्ध-वृत्तम् (
nyāsas [fig.33] atra sama-miti-karaṇena vistāre hastās 6 dairghye 11 vedhe ca 3 tathā kṛte kṣetra-darśanam nyāsas [fig.34] yathā-ukta-karaṇena labdhā ghana-hasta-saṃkhyā 198 [āpaṭe: -raṇena < -karaṇena] khāta-antare karaṇa-sūtram sa-ardha-vṛttam (
217
) मुख-ज-तल-ज-तद्-युति-ज-क्षेत्र-फल-ऐक्यम् हृतम् षड्भिस् क्षेत्र-फलम् समम् एवम् वेध-हतम् घन-फलम् स्पष्टम् [शर्म: -गुणम् < -हतम्] सम-खात-फल- त्रि-अंशस् सूची-खाते फलम् @भवति
) mukha-ja-tala-ja-tad-yuti-ja-kṣetra-phala-aikyam hṛtam ṣaḍbhis kṣetra-phalam samam evam vedha-hatam ghana-phalam spaṣṭam [śarma: -guṇam < -hatam] sama-khāta-phala- tri-aṃśas sūcī-khāte phalam @bhavati
217p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
218
) मुखे दश- द्वादश-हस्त-तुल्यम् विस्तार-दैर्घ्यम् तु तले तद्- अर्धम् [शर्म: -तुल्ये < -तुल्यम्, -दैर्घ्ये < -दैर्घ्यम्] यस्यास् सखे सप्त-करस् च वेधस् का खात-संख्या @वद तत्र वाप्याम्
) mukhe daśa- dvādaśa-hasta-tulyam vistāra-dairghyam tu tale tad- ardham [śarma: -tulye < -tulyam, -dairghye < -dairghyam] yasyās sakhe sapta-karas ca vedhas kā khāta-saṃkhyā @vada tatra vāpyām
218p
न्यासस् [fइग्.35] मुख-जम् क्षेत्र-फलम् 120 तल-जम् 30 तद्-युति-जम् 270 एषाम् ऐक्यम् 420 षड्भिस् 6 हृतम् जातम् सम-फलम् 70 वेध-7-हतम् जातम् खात-फलम् घन-हस्तास् 490 द्वितीय-उदाहरणम् (
nyāsas [fig.35] mukha-jam kṣetra-phalam 120 tala-jam 30 tad-yuti-jam 270 eṣām aikyam 420 ṣaḍbhis 6 hṛtam jātam sama-phalam 70 vedha-7-hatam jātam khāta-phalam ghana-hastās 490 dvitīya-udāharaṇam (
219
) खाते अथ #तिग्मकर-तुल्य- चतुर्-भुजे च किम् @स्यात् फलम् नव-मितस् किल यत्र वेधस् [शर्म: खलु < किल] वृत्ते तथा एव दश-विस्तृति- पञ्च-वेधे सूची-फलम् @वद तयोस् च पृथक् पृथक् मे
) khāte atha #tigmakara-tulya- catur-bhuje ca kim @syāt phalam nava-mitas kila yatra vedhas [śarma: khalu < kila] vṛtte tathā eva daśa-vistṛti- pañca-vedhe sūcī-phalam @vada tayos ca pṛthak pṛthak me
219p
न्यासस् [fइग्.36] भुजस् 12 वेधस् 9 जातम् यथा-उक्त-करणेन खात-फलम् घन-हस्तास् 1296 सूची-फलम् 432 वृत्त-खात-दर्शनाय न्यासस् [fइग्.37] व्यासस् 10 वेधस् 5 अत्र सूक्ष्म-परिधिस् 3927_125 सूक्ष्म-क्षेत्र-फलम् 3927_50 वेध-गुणम् जातम् खात-फलम् 3927_10 सूक्ष्म-सूची-फलम् 1309_10 यत् वा स्थूल-खात-फलम् 2750_7 सूची-फलम् स्थूलम् 2750_21 इति खात-व्यवहारस् समाप्तस् (
nyāsas [fig.36] bhujas 12 vedhas 9 jātam yathā-ukta-karaṇena khāta-phalam ghana-hastās 1296 sūcī-phalam 432 vṛtta-khāta-darśanāya nyāsas [fig.37] vyāsas 10 vedhas 5 atra sūkṣma-paridhis 3927_125 sūkṣma-kṣetra-phalam 3927_50 vedha-guṇam jātam khāta-phalam 3927_10 sūkṣma-sūcī-phalam 1309_10 yat vā sthūla-khāta-phalam 2750_7 sūcī-phalam sthūlam 2750_21 iti khāta-vyavahāras samāptas (
220
- [चिति-व्यवहार] चितौ करण-सूत्रम् स- अर्ध-वृत्तम् उच्छ्रयेण गुणितम् चितेस् किल क्षेत्र-संभव-फलम् घनम् @भवेत् [शर्म: अपि < किल] इष्टका-घन-हृते घने चितेस् इष्टका-परिमितिस् च @लभ्यते [शर्म: तु < च] इष्टका-उच्छ्रय-हृत्-उच्छ्रितिस् चितेस् @स्युस् स्तरास् च दृषदाम् चितेस् अपि
1) [citi-vyavahāra] citau karaṇa-sūtram sa- ardha-vṛttam ucchrayeṇa guṇitam cites kila kṣetra-saṃbhava-phalam ghanam @bhavet [śarma: api < kila] iṣṭakā-ghana-hṛte ghane cites iṣṭakā-parimitis ca @labhyate [śarma: tu < ca] iṣṭakā-ucchraya-hṛt-ucchritis cites @syus starās ca dṛṣadām cites api
220p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
221
) अष्टादश-अङ्गुलम् दैर्घ्यम् विस्तारस् द्वादश-अङ्गुलस् उच्छ्रितिस् त्रि-अङ्गुला यासाम् इष्टकास् तास् चितौ किल
) aṣṭādaśa-aṅgulam dairghyam vistāras dvādaśa-aṅgulas ucchritis tri-aṅgulā yāsām iṣṭakās tās citau kila
222
यद्-विस्तृतिस् पञ्च-करा अष्ट-हस्तम् दैर्घ्यम् च यस्याम् त्रि-कर-उच्छ्रितिस् च [शर्म: यस्यास् < यस्याम्] तस्याम् चितौ किम् फलम् इष्टकानाम् संख्या च का @ब्रूहि कति स्तरास् च [शर्म: किम् < का] न्यासस् [fइग्.38] इष्टका-चितिस् इष्टकायास् घन-हस्त-मानम् 3_64 चितेस् क्षेत्र-फलम् 40 उच्छ्रयेण गुणितम् चितेस् घन-फलम् 120 लब्धा इष्टका-संख्या 2560 स्तर-संख्या 24 एवम् पाषाण-चितौ अपि इति चिति-व्यवहारस्
yad-vistṛtis pañca-karā aṣṭa-hastam dairghyam ca yasyām tri-kara-ucchritis ca [śarma: yasyās < yasyām] tasyām citau kim phalam iṣṭakānām saṃkhyā ca kā @brūhi kati starās ca [śarma: kim < kā] nyāsas [fig.38] iṣṭakā-citis iṣṭakāyās ghana-hasta-mānam 3_64 cites kṣetra-phalam 40 ucchrayeṇa guṇitam cites ghana-phalam 120 labdhā iṣṭakā-saṃkhyā 2560 stara-saṃkhyā 24 evam pāṣāṇa-citau api iti citi-vyavahāras
223
अथ क्रकच-व्यवहारे करण-सूत्रम् वृत्तम् पिण्ड-योग-#दलम् अग्र-मूलयोस् दैर्घ्य-संगुणितम् अङ्गुल-आत्मकम् दारु-दारण-पथैस् समाहतम् षष्-#स्वर-#इषु-विहृतम् कर-आत्मकम् [आपटे: षष्-स्तरेषु विहृतम्]
atha krakaca-vyavahāre karaṇa-sūtram vṛttam piṇḍa-yoga-#dalam agra-mūlayos dairghya-saṃguṇitam aṅgula-ātmakam dāru-dāraṇa-pathais samāhatam ṣaṣ-#svara-#iṣu-vihṛtam kara-ātmakam [āpaṭe: ṣaṣ-stareṣu vihṛtam]
223p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
224
) मूले #नख-अङ्गुल-मितस् अथ #नृप-अङ्गुलस् अग्रे पिण्डस् शत-अङ्गुल-मितम् किल यस्य दैर्घ्यम् तद्-दारु-दारण-पथेषु चतुर्षु किम् @स्यात् हस्त-आत्मकम् @वद सखे गणितम् द्रुतम् मे
) mūle #nakha-aṅgula-mitas atha #nṛpa-aṅgulas agre piṇḍas śata-aṅgula-mitam kila yasya dairghyam tad-dāru-dāraṇa-patheṣu caturṣu kim @syāt hasta-ātmakam @vada sakhe gaṇitam drutam me
224p
न्यासस् [fइग्.39] पिण्ड-योग-#दलम् 18[ ] दैर्घ्येण 100 संगुणितम् 1800 दारु-दारण-पथैस् 4 गुणितम् 7200 षष्-#स्वर-#इषु-576-विहृतम् जातम् कर-आत्मकम् गणितम् 25_2 क्रकच-अन्तरे करण-सूत्रम् स- अर्ध-वृत्तम् (
nyāsas [fig.39] piṇḍa-yoga-#dalam 18[ ] dairghyeṇa 100 saṃguṇitam 1800 dāru-dāraṇa-pathais 4 guṇitam 7200 ṣaṣ-#svara-#iṣu-576-vihṛtam jātam kara-ātmakam gaṇitam 25_2 krakaca-antare karaṇa-sūtram sa- ardha-vṛttam (
225
) @छिद्यते तु यदि तिर्यक् उक्त-वत् पिण्ड-विस्तृति-हतेस् फलम् तदा [शर्म:-हृतेस् < -हतेस्] इष्टका-चिति-दृषद्-चिति-खात-क्राकच-व्यवहृतौ खलु मूल्यम् कर्म-कार-जन-संप्रतिपत्त्या तद्-मृदुत्व-कठिनत्व-वशेन
) @chidyate tu yadi tiryak ukta-vat piṇḍa-vistṛti-hates phalam tadā [śarma:-hṛtes < -hates] iṣṭakā-citi-dṛṣad-citi-khāta-krākaca-vyavahṛtau khalu mūlyam karma-kāra-jana-saṃpratipattyā tad-mṛdutva-kaṭhinatva-vaśena
225p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
226
) यद्-विस्तृतिस् #दन्त-मिता अङ्गुलानि पिण्डस् तथा षोडश यत्र काष्ठे छेदेषु तिर्यक् नवसु @प्रचक्ष्व किम् @स्यात् फलम् तत्र कर-आत्मकम् मे न्यासस् [fइग्.40] विस्तारस् 32 पिण्डस् 16 पिण्ड-विस्तृति-हतिस् 512 दारु-दारण-मार्ग-9-घ्नी 4608 षष्-#स्वर-#इषु-576-विहृता जातम् फलम् हस्तास् 8 इति क्रकच-व्यवहारस्
) yad-vistṛtis #danta-mitā aṅgulāni piṇḍas tathā ṣoḍaśa yatra kāṣṭhe chedeṣu tiryak navasu @pracakṣva kim @syāt phalam tatra kara-ātmakam me nyāsas [fig.40] vistāras 32 piṇḍas 16 piṇḍa-vistṛti-hatis 512 dāru-dāraṇa-mārga-9-ghnī 4608 ṣaṣ-#svara-#iṣu-576-vihṛtā jātam phalam hastās 8 iti krakaca-vyavahāras
227
अथ राशि-व्यवहारे करण-सूत्रम् वृत्तम् अनणुषु दशम-अंशस् अणुषु अथ एकादश-अंशस् परिधि- नवम-भागस् शूकि-धान्येषु वेधस् [शर्म: शूक- < शूकि-] @भवति परिधि- षष्ठे वर्गिते वेध-निघ्ने घन-गणित-करास् @स्युस् मागधास् तास् च खार्यस्
atha rāśi-vyavahāre karaṇa-sūtram vṛttam anaṇuṣu daśama-aṃśas aṇuṣu atha ekādaśa-aṃśas paridhi- navama-bhāgas śūki-dhānyeṣu vedhas [śarma: śūka- < śūki-] @bhavati paridhi- ṣaṣṭhe vargite vedha-nighne ghana-gaṇita-karās @syus māgadhās tās ca khāryas
227p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
228
) सम-भुवि किल राशिस् यस् स्थितस् स्थूल-धान्य-परिधि-परिमितिस् @स्यात् हस्त- षष्टिस् यदीया [शर्म:-धान्यस् < -धान्य-, वै < स्यात्] @प्रवद गणक खार्यस् किम्-मितास् @सन्ति तस्मिन् अथ पृथक् अणु-धान्यैस् शूक-धान्यैस् च शीघ्रम् [शर्म: अणु-धान्ये शूकि-धान्ये च]
) sama-bhuvi kila rāśis yas sthitas sthūla-dhānya-paridhi-parimitis @syāt hasta- ṣaṣṭis yadīyā [śarma:-dhānyas < -dhānya-, vai < syāt] @pravada gaṇaka khāryas kim-mitās @santi tasmin atha pṛthak aṇu-dhānyais śūka-dhānyais ca śīghram [śarma: aṇu-dhānye śūki-dhānye ca]
228p
अथ स्थूल-धान्य-राशि-मान-अवबोधनाय न्यासस् [fइग्.41] परिधिस् 60 वेधस् 6 परिधेस् षष्ठ-अंशस् 10 वर्गितस् 100 वेध-6-निघ्नस् लब्धास् खार्यस् 600 अथ अणु-धान्य-राशि-मान-आनयनाय न्यासस् [fइग्.42] परिधिस् 60 वेधस् 60_11 जातम् फलम् 545_5_11 अथ शूक-धान्य-राशि-मान-आनयनाय न्यासस् [fइग्.43] परिधिस् 60 वेधस् 20_3 खार्यस् 666_2_3 अथ भित्ति-अन्तर्-बाह्य-कोण-संलग्न-राशि-प्रमाण-आनयन-करण-सूत्रम् वृत्तम् (
atha sthūla-dhānya-rāśi-māna-avabodhanāya nyāsas [fig.41] paridhis 60 vedhas 6 paridhes ṣaṣṭha-aṃśas 10 vargitas 100 vedha-6-nighnas labdhās khāryas 600 atha aṇu-dhānya-rāśi-māna-ānayanāya nyāsas [fig.42] paridhis 60 vedhas 60_11 jātam phalam 545_5_11 atha śūka-dhānya-rāśi-māna-ānayanāya nyāsas [fig.43] paridhis 60 vedhas 20_3 khāryas 666_2_3 atha bhitti-antar-bāhya-koṇa-saṃlagna-rāśi-pramāṇa-ānayana-karaṇa-sūtram vṛttam (
229
) द्वि-#वेद-स- त्रि-भाग- एक-निघ्नात् तु परिधेस् फलम् भित्ति-अन्तर्-बाह्य-कोण-स्थ-राशेस् स्व-गुण-भाजितम् [शर्म: -अन्तर्-कोण-बाह्य-स्थ-]
) dvi-#veda-sa- tri-bhāga- eka-nighnāt tu paridhes phalam bhitti-antar-bāhya-koṇa-stha-rāśes sva-guṇa-bhājitam [śarma: -antar-koṇa-bāhya-stha-]
229p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
230
) परिधिस् भित्ति-लग्नस्य राशेस् त्रिंशत्-करस् किल अन्तर्-कोण-स्थितस्य अपि #तिथि-तुल्य-करस् सखे
) paridhis bhitti-lagnasya rāśes triṃśat-karas kila antar-koṇa-sthitasya api #tithi-tulya-karas sakhe
231
बहिर्-कोण-स्थितस्य अपि पञ्च-घ्न- नव-संमितस् तेषाम् @आचक्ष्व मे क्षिप्रम् घन-हस्तान् पृथक् पृथक्
bahir-koṇa-sthitasya api pañca-ghna- nava-saṃmitas teṣām @ācakṣva me kṣipram ghana-hastān pṛthak pṛthak
231p
अत्र अपि स्थूल-आदि-धान्यानाम् राशि-मान-अवबोधनाय स्पष्टम् क्षेत्र- त्रयम् तत्र आदौ अनणु-धान्य-राशि-मान-बोधकम् क्षेत्रम् न्यासस् [fइग्.44] अत्र आद्यस्य परिधिस् 30 द्वि-निघ्नस् 60 अन्यस् 15 चतुर्-घ्नस् 60 अपरस् 45 स- त्रि-भाग- एक-4_3-निघ्नस् 60 एषाम् वेधस् 6 एभ्यस् फलम् तुल्यम् एतावन्त्यस् एव खार्यस् 600 एतत् स्व-स्व-गुणेन भक्तम् जातम् पृथक् पृथक् फलम् 300 150 450 अथ अणु-धान्य-राशि-मान-आनयनाय न्यासस् [fइग्.45] पूर्व-वत् क्षेत्र- त्रयाणाम् स्व-गुण-गुणित-परिधिस् 60 वेधस् 60_11 फलानि 272_8_11 136_4_1 409_1_11 अथ शूकि-धान्य-राशि-मान-आनयनाय न्यासस् [fइग्.46] अत्र अपि पूर्व-वत् क्षेत्र- त्रयाणाम् स्व-गुण-गुणितस् परिधिस् 60 वेधस् 20_3 फलानि 333_1_3 166_2_3 500 इति राशि-व्यवहारस् समाप्तस् (
atra api sthūla-ādi-dhānyānām rāśi-māna-avabodhanāya spaṣṭam kṣetra- trayam tatra ādau anaṇu-dhānya-rāśi-māna-bodhakam kṣetram nyāsas [fig.44] atra ādyasya paridhis 30 dvi-nighnas 60 anyas 15 catur-ghnas 60 aparas 45 sa- tri-bhāga- eka-4_3-nighnas 60 eṣām vedhas 6 ebhyas phalam tulyam etāvantyas eva khāryas 600 etat sva-sva-guṇena bhaktam jātam pṛthak pṛthak phalam 300 150 450 atha aṇu-dhānya-rāśi-māna-ānayanāya nyāsas [fig.45] pūrva-vat kṣetra- trayāṇām sva-guṇa-guṇita-paridhis 60 vedhas 60_11 phalāni 272_8_11 136_4_1 409_1_11 atha śūki-dhānya-rāśi-māna-ānayanāya nyāsas [fig.46] atra api pūrva-vat kṣetra- trayāṇām sva-guṇa-guṇitas paridhis 60 vedhas 20_3 phalāni 333_1_3 166_2_3 500 iti rāśi-vyavahāras samāptas (
232
- [छाया-व्यवहार] अथ छाया-व्यवहारे करण-सूत्रम् वृत्तम् छाययोस् कर्णयोस् अन्तरे ये तयोस् वर्ग-विश्लेष-भक्तास् #रस-#अद्रि-#इषवस् स- एक-लब्धेस् पद-घ्नम् तु कर्ण-अन्तरम् भा-अन्तरेण ऊन-युक्तम् #दले @स्तस् प्रभे [शर्म: स्तम्भ-भे < स्तस् प्रभे]
1) [chāyā-vyavahāra] atha chāyā-vyavahāre karaṇa-sūtram vṛttam chāyayos karṇayos antare ye tayos varga-viśleṣa-bhaktās #rasa-#adri-#iṣavas sa- eka-labdhes pada-ghnam tu karṇa-antaram bhā-antareṇa ūna-yuktam #dale @stas prabhe [śarma: stambha-bhe < stas prabhe]
232p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
233
) #नन्द-#चन्द्रैस् मितम् छाययोस् अन्तरम् कर्णयोस् अन्तरम् #विश्व-तुल्यम् ययोस् ते प्रभे @वक्ति यस् युक्तिमान् @वेत्ति असौ व्यक्तम् अव्यक्त-युक्तम् हि @मन्ये अखिलम् [शर्म: युक्ति-मार्गेण मे < युक्तिमान् वेत्ति असौ, अव्यक्तम् उक्तम् < अव्यक्त-युक्तम्]
) #nanda-#candrais mitam chāyayos antaram karṇayos antaram #viśva-tulyam yayos te prabhe @vakti yas yuktimān @vetti asau vyaktam avyakta-yuktam hi @manye akhilam [śarma: yukti-mārgeṇa me < yuktimān vetti asau, avyaktam uktam < avyakta-yuktam]
233p
छाया-अन्तरम् 19 कर्ण-अन्तरम् 13 अनयोस् वर्ग-अन्तरेण 192 भक्तास् #रस-#अद्रि-#इषवस् 576 लब्धम् 3 स- एकस्य अस्य 4 मूलम् 2 अनेन कर्ण-अन्तरम् 13 गुणितम् 26 द्वि-स्थम् 26 26 भा-अन्तरेण 19 ऊन-युते 7 45 तद्- अर्धे लब्धे छाये 7_2 45_2 तद्-कृत्योस् योग-पदम् इति-आदिना जातौ कर्णौ 25_2 51_2[ ] छाया-अन्तरे करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
chāyā-antaram 19 karṇa-antaram 13 anayos varga-antareṇa 192 bhaktās #rasa-#adri-#iṣavas 576 labdham 3 sa- ekasya asya 4 mūlam 2 anena karṇa-antaram 13 guṇitam 26 dvi-stham 26 26 bhā-antareṇa 19 ūna-yute 7 45 tad- ardhe labdhe chāye 7_2 45_2 tad-kṛtyos yoga-padam iti-ādinā jātau karṇau 25_2 51_2[ ] chāyā-antare karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
234
) शङ्कुस् प्रदीप-तल-शङ्कु-तल-अन्तर-घ्नस् छाया @भवेत् वि-नर-दीप-शिख-औच्च्य-भक्तस् [शर्म: -औच्च-]
) śaṅkus pradīpa-tala-śaṅku-tala-antara-ghnas chāyā @bhavet vi-nara-dīpa-śikha-auccya-bhaktas [śarma: -aucca-]
234p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
235
) शङ्कु-प्रदीप-अन्तर-भूस् त्रि-हस्ता दीप-उच्छ्रितिस् स- अर्ध-कर- त्रया चेद् शङ्कोस् तदा #अर्क-अङ्गुल-संमितस्य तस्य प्रभा @स्यात् कियती @वद आशु
) śaṅku-pradīpa-antara-bhūs tri-hastā dīpa-ucchritis sa- ardha-kara- trayā ced śaṅkos tadā #arka-aṅgula-saṃmitasya tasya prabhā @syāt kiyatī @vada āśu
235p
न्यासस् [fइग्.48] शङ्कुस् 1_2 प्रदीप-शङ्कु-तल-अन्तरम् 3 अनयोस् घातस् 3_2 वि-नर-दीप-शिख-औच्येन 3 भक्तस् लब्धानि छाया-अङ्गुलानि 12 अथ दीप-उच्छ्रिति-आनयनाय करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
nyāsas [fig.48] śaṅkus 1_2 pradīpa-śaṅku-tala-antaram 3 anayos ghātas 3_2 vi-nara-dīpa-śikha-aucyena 3 bhaktas labdhāni chāyā-aṅgulāni 12 atha dīpa-ucchriti-ānayanāya karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
236p
) छाया-हृते तु नर-दीप-तल-अन्तर-घ्ने शङ्कौ @भवेत् नर-युते खलु दीपक-औच्यम् [शर्म: -उद्धृते < हृते, -औच्चम् < -औच्यम्] उदाहरणम् (
) chāyā-hṛte tu nara-dīpa-tala-antara-ghne śaṅkau @bhavet nara-yute khalu dīpaka-aucyam [śarma: -uddhṛte < hṛte, -auccam < -aucyam] udāharaṇam (
237
) प्रदीप-शङ्कु-अन्तर-भूस् त्रि-हस्ता छाया-अङ्गुलैस् षोडशभिस् समा चेद् दीप-उच्छ्रितिस् @स्यात् कियती @वद आशु प्रदीप-शङ्कु-अन्तरम् @उच्यताम् मे [शर्म: तथा आभ्याम् < वद आशु]
) pradīpa-śaṅku-antara-bhūs tri-hastā chāyā-aṅgulais ṣoḍaśabhis samā ced dīpa-ucchritis @syāt kiyatī @vada āśu pradīpa-śaṅku-antaram @ucyatām me [śarma: tathā ābhyām < vada āśu]
237p
न्यासस् [fइग्.49] शङ्कुस् 12 छाया-अङ्गुलानि 16 शङ्कु-प्रदीप-अन्तर-हस्तास् 3 लब्धम् दीपक-औच्च्यम् हस्तास् 11_4 प्रदीप-शङ्कु-अन्तर-भू-मान-आनयनाय करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
nyāsas [fig.49] śaṅkus 12 chāyā-aṅgulāni 16 śaṅku-pradīpa-antara-hastās 3 labdham dīpaka-auccyam hastās 11_4 pradīpa-śaṅku-antara-bhū-māna-ānayanāya karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
238p
) वि-शङ्कु-दीप-उच्छ्रय-संगुणा भा शङ्कु-उद्धृता दीप-नर-अन्तरम् @स्यात् उदाहरणम् पूर्व-उक्तस् एव दीप-उच्छ्रायस् 11_4 [शर्म: पूर्व-उक्तम् एव ] शङ्कु-अङ्गुलानि 12 छाया 16 लब्धास् शङ्कु-प्रदीप-अन्तर-हस्तास् 3 छाया-प्रदीप-अन्तर-दीप-औच्च्य-आनयनाय करण-सूत्रम् स- अर्ध-वृत्तम् (
) vi-śaṅku-dīpa-ucchraya-saṃguṇā bhā śaṅku-uddhṛtā dīpa-nara-antaram @syāt udāharaṇam pūrva-uktas eva dīpa-ucchrāyas 11_4 [śarma: pūrva-uktam eva ] śaṅku-aṅgulāni 12 chāyā 16 labdhās śaṅku-pradīpa-antara-hastās 3 chāyā-pradīpa-antara-dīpa-auccya-ānayanāya karaṇa-sūtram sa- ardha-vṛttam (
239
) छाया-अग्रयोस् अन्तर-संगुणा भा छाया-प्रमाण-अन्तर-हृत् @भवेत् भूस् भू-शङ्कु-घातस् प्रभया विभक्तस् @प्रजायते दीप-शिख-औच्च्यम् एवम् त्रैराशिकेन एव यत् एतत् उक्तम् व्याप्तम् स्व-भेदैस् हरिणा इव विश्वम्
) chāyā-agrayos antara-saṃguṇā bhā chāyā-pramāṇa-antara-hṛt @bhavet bhūs bhū-śaṅku-ghātas prabhayā vibhaktas @prajāyate dīpa-śikha-auccyam evam trairāśikena eva yat etat uktam vyāptam sva-bhedais hariṇā iva viśvam
239p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
240
) शङ्कोस् भा #अर्क-मित-अङ्गुलस्य सु-मते दृष्टा किल अष्ट-अङ्गुला छाया-अग्र-अभिमुखे कर- द्वय-मिते न्यस्तस्य देशे पुनर् तस्य एव #अर्क-मित-अङ्गुला यदि तदा छाया-प्रदीप-अन्तरम् दीप-औच्च्यम् च कियत् @वद व्यवहृतिम् छाया-अभिधाम् @वेत्सि चेत्
) śaṅkos bhā #arka-mita-aṅgulasya su-mate dṛṣṭā kila aṣṭa-aṅgulā chāyā-agra-abhimukhe kara- dvaya-mite nyastasya deśe punar tasya eva #arka-mita-aṅgulā yadi tadā chāyā-pradīpa-antaram dīpa-auccyam ca kiyat @vada vyavahṛtim chāyā-abhidhām @vetsi cet
240p
न्यासस् [fइग्.50] अत्र छाया-अग्रयोस् अन्तरम् अङ्गुल-आत्मकम् 52 छाये च 8 12 अनयोस् आद्या 8 इयम् अनेन 52 गुणिता 416 छाया-प्रमाण-अन्तरेण 4 भक्ता लब्धम् भू-मानम् 104 इदम् प्रथम-छाया-अग्र-दीप-तलयोस् अन्तरम् इति अर्थस् एवम् द्वितीय-छाया-अग्र-भू-मानम् 156 भू-शङ्कु-घातस् प्रभया विभक्तस् इति जातम् उभय-तस् अपि दीप-औच्च्यम् समम् एव हस्तास् 6_1_2 एवम् इति अत्र छाया-व्यवहारे त्रैराशिक-कल्पनया आनयनम् @वर्तते तत् यथा प्रथम-छायातस् 8 द्वितीय-छाया 12 यावता अधिका तावता छाया-अवयवेन यदि छाया-अग्र-अन्तर-तुल्या भूस् @लभ्यते तदा प्रथम-छायया किम् इति एवम् पृथक् पृथक् छाया-प्रदीप-तल-अन्तर-प्रमाणम् @लभ्यते ततस् द्वितीयम् त्रैराशिकम् यदि छाया-तुल्ये भुजे शङ्कुस् कोटिस् तदा भू-तुल्ये भुजे किम् इति लब्धम् दीपक-औच्च्यम् उभयतस् अपि तुल्यम् एव एवम् पञ्चराशिक-आदिकम् अखिलम् त्रैराशिक-कल्पनया एव सिद्धम् यथा भगवता श्री-नारायणेन जनन-मरण-क्लेश-अपहारिणा निखिल-जगत्-जनन- एक-बीजेन सकल-भुवन-भावनेन गिरि-सरित्-सुर-नर-असुर-आदिभिस् स्व-भेदैस् इदम् जगत् व्याप्तम् तथा इदम् अखिलम् गणित-जातम् त्रैराशिकेन व्याप्तम् यदि एवम् तद्-बहुभिस् किम् इति आशङ्क्या आह (
nyāsas [fig.50] atra chāyā-agrayos antaram aṅgula-ātmakam 52 chāye ca 8 12 anayos ādyā 8 iyam anena 52 guṇitā 416 chāyā-pramāṇa-antareṇa 4 bhaktā labdham bhū-mānam 104 idam prathama-chāyā-agra-dīpa-talayos antaram iti arthas evam dvitīya-chāyā-agra-bhū-mānam 156 bhū-śaṅku-ghātas prabhayā vibhaktas iti jātam ubhaya-tas api dīpa-auccyam samam eva hastās 6_1_2 evam iti atra chāyā-vyavahāre trairāśika-kalpanayā ānayanam @vartate tat yathā prathama-chāyātas 8 dvitīya-chāyā 12 yāvatā adhikā tāvatā chāyā-avayavena yadi chāyā-agra-antara-tulyā bhūs @labhyate tadā prathama-chāyayā kim iti evam pṛthak pṛthak chāyā-pradīpa-tala-antara-pramāṇam @labhyate tatas dvitīyam trairāśikam yadi chāyā-tulye bhuje śaṅkus koṭis tadā bhū-tulye bhuje kim iti labdham dīpaka-auccyam ubhayatas api tulyam eva evam pañcarāśika-ādikam akhilam trairāśika-kalpanayā eva siddham yathā bhagavatā śrī-nārāyaṇena janana-maraṇa-kleśa-apahāriṇā nikhila-jagat-janana- eka-bījena sakala-bhuvana-bhāvanena giri-sarit-sura-nara-asura-ādibhis sva-bhedais idam jagat vyāptam tathā idam akhilam gaṇita-jātam trairāśikena vyāptam yadi evam tad-bahubhis kim iti āśaṅkyā āha (
241
) यत् किंचित् गुण-भाग-हार-विधिना बीजे अत्र वा @गण्यते तत् त्रैराशिकम् एव निर्मल-धियाम् एव अवगम्यम् विदाम् [शर्म: अवगम्या भिदा] एतत् यत् बहुधा अस्मद्-आदि-जड-धी-धी-वृद्धि-बुद्ध्या बुधैस् तद्-भेदान् सु-गमान् @विधाय रचितम् प्राज्ञैस् प्रकीर्ण-आदिकम् [शर्म: -बुद्धि-प्रवृद्ध्यै < -वृद्धि-बुद्ध्या, -भेद-अनुगमान् < -भेदान् सुगमान्] इति श्री-भास्कर-आचार्य-विरचितायाम् लीलावत्याम् छाया-अधिकारस् समाप्तिम् @अगात्
) yat kiṃcit guṇa-bhāga-hāra-vidhinā bīje atra vā @gaṇyate tat trairāśikam eva nirmala-dhiyām eva avagamyam vidām [śarma: avagamyā bhidā] etat yat bahudhā asmad-ādi-jaḍa-dhī-dhī-vṛddhi-buddhyā budhais tad-bhedān su-gamān @vidhāya racitam prājñais prakīrṇa-ādikam [śarma: -buddhi-pravṛddhyai < -vṛddhi-buddhyā, -bheda-anugamān < -bhedān sugamān] iti śrī-bhāskara-ācārya-viracitāyām līlāvatyām chāyā-adhikāras samāptim @agāt
242
अथ कुट्टके करण-सूत्रम् वृत्त- पञ्चकम् भाज्यस् हारस् क्षेपकस् च अपवर्त्यस् केन अपि आदौ संभवे कुट्टक- अर्थम् येन छिन्नौ भाज्य-हारौ न तेन क्षेपस् च एतत् दुष्टम् उद्दिष्टम् एव
atha kuṭṭake karaṇa-sūtram vṛtta- pañcakam bhājyas hāras kṣepakas ca apavartyas kena api ādau saṃbhave kuṭṭaka- artham yena chinnau bhājya-hārau na tena kṣepas ca etat duṣṭam uddiṣṭam eva
Section (cont. 5)
243
परस्परम् भाजितयोस् ययोस् यस् शेषस् तयोस् @स्यात् अपवर्तनम् सस् तेन अपवर्तेन विभाजितौ यौ तौ भाज्य-हारौ दृढ-संज्ञितौ @स्तस्
parasparam bhājitayos yayos yas śeṣas tayos @syāt apavartanam sas tena apavartena vibhājitau yau tau bhājya-hārau dṛḍha-saṃjñitau @stas
244
मिथस् @भजेत् तौ दृढ-भाज्य-हारौ यावत् विभाज्ये @भवति इह #रूपम् फलानि अधस् अधस् तद्-अधस् निवेश्यस् क्षेपस् ततस् शून्यम् उपान्तिमेन
mithas @bhajet tau dṛḍha-bhājya-hārau yāvat vibhājye @bhavati iha #rūpam phalāni adhas adhas tad-adhas niveśyas kṣepas tatas śūnyam upāntimena
245
स्व-ऊर्ध्वे हते अन्त्येन युते तद्-अन्त्यम् @त्यजेत् मुहुस् @स्यात् इति राशि-#युग्मम् ऊर्ध्वस् विभाज्येन दृढेन तष्टस् फलम् गुणस् @स्यात् अधरस् हरेण
sva-ūrdhve hate antyena yute tad-antyam @tyajet muhus @syāt iti rāśi-#yugmam ūrdhvas vibhājyena dṛḍhena taṣṭas phalam guṇas @syāt adharas hareṇa
246
एवम् तदा एव अत्र यदा समास् तास् @स्युस् लब्धयस् चेद् विषमास् तदानीम् यथा आगतौ लब्धि-गुणौ विशोध्यौ स्व-तक्षणात् शेष-मितौ तु तौ @स्तस्
evam tadā eva atra yadā samās tās @syus labdhayas ced viṣamās tadānīm yathā āgatau labdhi-guṇau viśodhyau sva-takṣaṇāt śeṣa-mitau tu tau @stas
246p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
247
) एकविंशति-युतम् शत- द्वयम् यद्-गुणम् गणक पञ्चषष्टि-युक् पञ्च-वर्जित- शत- द्वय-उद्धृतम् शुद्धिम् @एति गुणकम् @वद आशु तम्
) ekaviṃśati-yutam śata- dvayam yad-guṇam gaṇaka pañcaṣaṣṭi-yuk pañca-varjita- śata- dvaya-uddhṛtam śuddhim @eti guṇakam @vada āśu tam
247p
न्यासस् भाज्यस् 221 हारस् 195 क्षेपस् 65 अत्र परस्पर-भाजितयोस् भाज्य-221-भाजकयोस् 195 शेषम् 13 अनेन भाज्य-हार-क्षेपास् अपवर्तितास् जातस् भाज्यस् 17 [आपटे: अपवर्त्तितास्] हारस् 15 क्षेपस् 5 अनयोस् दृढ-भाज्य-हारयोस् परस्पर-भक्तयोस् लब्धानि अधस् अधस् तद्-अधस् क्षेपस् तद्-अधस् #शून्यम् निवेश्यम् इति न्यस्ते जाता वल्ली {ब्तबुलर्} 1 \ 7 \ 5 \ 0 {एतबुलर्} उपान्तिमेन स्व-ऊर्ध्वे हते इति-आदि-करणेन जातम् राशि- द्वयम् {ब्तबुलर्} 40 \ 35 {एतबुलर्} एतौ दृढ-भाज्य-हाराभ्याम् {ब्तबुलर्} 17 \ 15 {एतबुलर्} तष्टौ लब्धि-गुणौ जातौ 6 5 इष्ट-आहत-स्व-स्व-हरेण युक्ते इति वक्ष्यमाण-विधिना एतौ इष्ट-गुणित-स्व-तक्षण-युक्तौ वा लब्धि-गुणौ 23 20 द्विकेन इष्टेन वा 40 35 इति-आदि कुट्टक-अन्तरे करन-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas bhājyas 221 hāras 195 kṣepas 65 atra paraspara-bhājitayos bhājya-221-bhājakayos 195 śeṣam 13 anena bhājya-hāra-kṣepās apavartitās jātas bhājyas 17 [āpaṭe: apavarttitās] hāras 15 kṣepas 5 anayos dṛḍha-bhājya-hārayos paraspara-bhaktayos labdhāni adhas adhas tad-adhas kṣepas tad-adhas #śūnyam niveśyam iti nyaste jātā vallī {btabular} 1 \ 7 \ 5 \ 0 {etabular} upāntimena sva-ūrdhve hate iti-ādi-karaṇena jātam rāśi- dvayam {btabular} 40 \ 35 {etabular} etau dṛḍha-bhājya-hārābhyām {btabular} 17 \ 15 {etabular} taṣṭau labdhi-guṇau jātau 6 5 iṣṭa-āhata-sva-sva-hareṇa yukte iti vakṣyamāṇa-vidhinā etau iṣṭa-guṇita-sva-takṣaṇa-yuktau vā labdhi-guṇau 23 20 dvikena iṣṭena vā 40 35 iti-ādi kuṭṭaka-antare karana-sūtram vṛttam (
248
) @भवति कुट्ट-विधेर् युति-भाज्ययोस् समपवर्तितयोस् अपि वा गुणस् @भवति यस् युति-भाजकयोस् पुनर् सस् च @भवेत् अपवर्तन-संगुणस्
) @bhavati kuṭṭa-vidher yuti-bhājyayos samapavartitayos api vā guṇas @bhavati yas yuti-bhājakayos punar sas ca @bhavet apavartana-saṃguṇas
248p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
249
) शतम् हतम् येन युतम् नवत्या विवर्जितम् वा विहृतम् त्रिषष्ट्या निस्-अग्रकम् @स्यात् @वद मे गुणम् तम् स्पष्टम् पटीयान् यदि कुट्टके @असि
) śatam hatam yena yutam navatyā vivarjitam vā vihṛtam triṣaṣṭyā nis-agrakam @syāt @vada me guṇam tam spaṣṭam paṭīyān yadi kuṭṭake @asi
249p
न्यासस् भाज्यस् 100 हारस् 63 क्षेपस् 90 जाता पूर्व-वत् लब्धि-क्षेपाणाम् वल्ली {ब्तबुलर्} 1 \ 1 \ 1 \ 2 \ 2 \ 1 \ 90 \ 0 {एतबुलर्} उपान्तिमेन स्व-ऊर्ध्वे हते अन्त्येन युते इति-आदि-करणेन जातम् राशि- द्वयम् {ब्तबुलर्} 2430 \ 1530 {एतबुलर्} जातौ पूर्व-वत् लब्धि-गुणौ 30 18 अथ वा भाज्य-क्षेपौ दशभिस् @अपवर्त्य भाज्यस् 10 क्षेपस् 9 परस्पर-भजनात् लब्धानि फलानि क्षेपम् #शून्यम् च अधस् अधस् @निवेश्य जाता वल्ली {ब्तबुलर्} 0 \ 6 \ 3 \ 9 \ 0 {एतबुलर्} पूर्व-वत् लब्धस् गुणस् 45 अत्र लब्धिस् न ग्राह्या यतस् लब्धयस् विषमास् जातास् अतस् गुणे 45 स्व-तक्षणात् अस्मात् 63 विशोधिते जातस् गुणस् सस् एव 18 गुण-घ्न-भाज्ये क्षेप-90-युते हर-63-तष्टे लब्धिस् च 30 अथ वा हार-क्षेपौ 63 90 नवभिस् अपवर्तितौ जातौ हार-क्षेपौ 7 10 अत्र लब्धि-क्षेपाणाम् वल्ली {ब्तबुलर्} 14 \ 3 \ 10 \ 0 {एतबुलर्} लब्धस् गुणस् 2 क्षेप-हार-अपवर्तन-9-गुणितस् जातस् सस् एव गुणस् 18 भाज्य-100-भाजक-63-क्षेपेभ्यस् 90 लब्धिस् च 30 अथ वा भाज्य-क्षेपौ पुनर् हार-क्षेपौ च अपवर्तितौ जातौ भाज्य-हारौ 10 7 क्षेपस् 1 अत्र पूर्व-वत् जाता वल्ली {ब्तबुलर्} 1 \ 2 \ 1 \ 0 {एतबुलर्} गुणस् च 2 हार-क्षेप-अपवर्तनेन गुणितस् जातस् सस् एव गुणस् 18 पूर्व-वत् लब्धिस् च 30 इष्ट-आहत-स्व-स्व-हरेण युक्ते इति-आदिना अथ वा गुण-लब्धी 81 130 इति-आदि कुट्टक-अन्तरे करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
nyāsas bhājyas 100 hāras 63 kṣepas 90 jātā pūrva-vat labdhi-kṣepāṇām vallī {btabular} 1 \ 1 \ 1 \ 2 \ 2 \ 1 \ 90 \ 0 {etabular} upāntimena sva-ūrdhve hate antyena yute iti-ādi-karaṇena jātam rāśi- dvayam {btabular} 2430 \ 1530 {etabular} jātau pūrva-vat labdhi-guṇau 30 18 atha vā bhājya-kṣepau daśabhis @apavartya bhājyas 10 kṣepas 9 paraspara-bhajanāt labdhāni phalāni kṣepam #śūnyam ca adhas adhas @niveśya jātā vallī {btabular} 0 \ 6 \ 3 \ 9 \ 0 {etabular} pūrva-vat labdhas guṇas 45 atra labdhis na grāhyā yatas labdhayas viṣamās jātās atas guṇe 45 sva-takṣaṇāt asmāt 63 viśodhite jātas guṇas sas eva 18 guṇa-ghna-bhājye kṣepa-90-yute hara-63-taṣṭe labdhis ca 30 atha vā hāra-kṣepau 63 90 navabhis apavartitau jātau hāra-kṣepau 7 10 atra labdhi-kṣepāṇām vallī {btabular} 14 \ 3 \ 10 \ 0 {etabular} labdhas guṇas 2 kṣepa-hāra-apavartana-9-guṇitas jātas sas eva guṇas 18 bhājya-100-bhājaka-63-kṣepebhyas 90 labdhis ca 30 atha vā bhājya-kṣepau punar hāra-kṣepau ca apavartitau jātau bhājya-hārau 10 7 kṣepas 1 atra pūrva-vat jātā vallī {btabular} 1 \ 2 \ 1 \ 0 {etabular} guṇas ca 2 hāra-kṣepa-apavartanena guṇitas jātas sas eva guṇas 18 pūrva-vat labdhis ca 30 iṣṭa-āhata-sva-sva-hareṇa yukte iti-ādinā atha vā guṇa-labdhī 81 130 iti-ādi kuṭṭaka-antare karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
250p
) योग-जे तक्षणात् शुद्धे गुण-आप्ती @स्तस् वियोग-जे अत्र पूर्व-उदाहरणे नवति-क्षेपे यौ लब्धि-गुणौ जातौ 30 18 एतौ स्व-तक्षणाभ्याम् आभ्याम् 100 63 शोधितौ ये शेषके तद्-मितौ लब्धि-ङुणौ नवति-शोधिते ज्ञातव्यौ 70 45 एतयोस् अपि इष्ट-आहत-स्व-स्व-तक्षणम् क्षेपस् इति लब्धि-गुणौ 170 108 अथ वा 270 171 इति-आदि द्वितीय-उदाहरणम् (
) yoga-je takṣaṇāt śuddhe guṇa-āptī @stas viyoga-je atra pūrva-udāharaṇe navati-kṣepe yau labdhi-guṇau jātau 30 18 etau sva-takṣaṇābhyām ābhyām 100 63 śodhitau ye śeṣake tad-mitau labdhi-ṅuṇau navati-śodhite jñātavyau 70 45 etayos api iṣṭa-āhata-sva-sva-takṣaṇam kṣepas iti labdhi-guṇau 170 108 atha vā 270 171 iti-ādi dvitīya-udāharaṇam (
251
) यद्-गुणा गणक षष्टिस् अन्विता वर्जिता च दशभिस् षष्-उत्तरैस् @स्यात् त्रयोदश-हृता निस्-अग्रका तत् गुणम् @कथय मे पृथक् पृथक्
) yad-guṇā gaṇaka ṣaṣṭis anvitā varjitā ca daśabhis ṣaṣ-uttarais @syāt trayodaśa-hṛtā nis-agrakā tat guṇam @kathaya me pṛthak pṛthak
251p
न्यासस् भाज्यस् 60 हारस् 13 क्षेपस् 16 प्राक्-वत् जाता वल्ली {ब्तबुलर्} 4 \ 1 \ 1 \ 1 \ 1 \ 16 \ 0 {एतबुलर्} तथा जाते गुण-आप्ती 2 8 अत्र अपि लब्धयस् विषमास् अतस् गुण-आप्ती स्व-तक्षणाभ्याम् 13 60 शोधिते जाते 11 52 एवम् षोडश-क्षेपे एतौ एव लब्धि-गुणौ 52 11 [आपटे: एतास् < एतौ] स्व-स्व-हराभ्याम् शोधितौ जातौ षोडश-विशुद्धौ 2 8 कुट्टक-अन्तरे करण-सूत्रम् स- अर्ध-वृत्तम् (
nyāsas bhājyas 60 hāras 13 kṣepas 16 prāk-vat jātā vallī {btabular} 4 \ 1 \ 1 \ 1 \ 1 \ 16 \ 0 {etabular} tathā jāte guṇa-āptī 2 8 atra api labdhayas viṣamās atas guṇa-āptī sva-takṣaṇābhyām 13 60 śodhite jāte 11 52 evam ṣoḍaśa-kṣepe etau eva labdhi-guṇau 52 11 [āpaṭe: etās < etau] sva-sva-harābhyām śodhitau jātau ṣoḍaśa-viśuddhau 2 8 kuṭṭaka-antare karaṇa-sūtram sa- ardha-vṛttam (
252
) गुण-लब्ध्योस् समम् ग्राह्यम् धी-मता तक्षणे फलम् हर-तष्टे धन-क्षेपे गुण-लब्धी तु पूर्व-वत् क्षेप-तक्षण-लाभ-आढ्या लब्धिस् शुद्धौ तु वर्जिता
) guṇa-labdhyos samam grāhyam dhī-matā takṣaṇe phalam hara-taṣṭe dhana-kṣepe guṇa-labdhī tu pūrva-vat kṣepa-takṣaṇa-lābha-āḍhyā labdhis śuddhau tu varjitā
252p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
253
) येन संगुणितास् पञ्च त्रयोविंशति-संयुतास् वर्जितास् वा त्रिभिस् भक्तास् निस्-अग्रास् @स्युस् स कस् गुणस्
) yena saṃguṇitās pañca trayoviṃśati-saṃyutās varjitās vā tribhis bhaktās nis-agrās @syus sa kas guṇas
253p
न्यासस् भाज्यस् 5 हारस् 3 क्षेपस् 23 अत्र वल्ली {ब्तबुलर्} 46 \ 23 {एतबुलर्} पूर्व-वत् जातम् राशि- द्वयम् {ब्तबुलर्} 14 \ 3 \ 10 \ 0 {एतबुलर्} एतौ भाज्य-हाराभ्याम् तष्टौ अत्र अधस्-राशौ 23 त्रिभिस् तष्टे सप्त @लभ्यन्ते ऊर्ध्व-राशौ 46 पञ्चभिस् तष्टे नव @लभ्यन्ते तत्र नव न ग्राह्यास् गुण-लब्ध्योस् समम् ग्राह्यम् धी-मता तक्षणे फलम् इति अतस् सप्त एव ग्राह्यास् एवम् जाते गुण-आप्ती 2 11 क्षेप-जे तक्षणात् शुद्धे इति त्रयोविंशति-शुद्धौ जाता विपरीत-शोधनात् अवशिष्टा लब्धिस् 6 [आपटे: -शुद्धस् < -शुद्धौ] शुद्धौ जाते 1 6 इष्ट-आहत-स्व-स्व-हरेण युक्ते इति वक्ष्यमाण-विधिना धन-ऋणयोस् अन्तरम् एव योगस् इति बीज-उक्त्या च इष्ट-गुणित-स्व-हार-क्षेपणेन यथा धन-लब्धिस् @स्यात् इति तथा कृते जाते गुण-आप्ती 7 4 एवम् सर्वत्र अथ वा हर-तष्टे धन-क्षेपे इति न्यासस् भाज्यस् 5 हारस् 3 क्षेपस् 2 पूर्व-वत् जाते गुण-आप्ती 2 4 एते स्व-स्व-हाराभ्याम् शोधिते विशुद्धि-जे जाते 1 1 क्षेप-तक्षण-लाभ-आढ्या लब्धिस् इति जातौ क्षेप-जौ लब्धि-गुणौ 11 2 शुद्धौ तु वर्जिता इति शुद्धि-जौ @भवतस् किन्तु अत्र शुद्धा न @भवति तस्मात् विपरीत-शोधनेन ऋण-लब्धिस् 6 गुणस् 1 धन-लब्धि-अर्थम् द्वि-गुणे स्व-हारे क्षिप्ते सति जाते 7 4 कुट्टक-अन्तरे करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas bhājyas 5 hāras 3 kṣepas 23 atra vallī {btabular} 46 \ 23 {etabular} pūrva-vat jātam rāśi- dvayam {btabular} 14 \ 3 \ 10 \ 0 {etabular} etau bhājya-hārābhyām taṣṭau atra adhas-rāśau 23 tribhis taṣṭe sapta @labhyante ūrdhva-rāśau 46 pañcabhis taṣṭe nava @labhyante tatra nava na grāhyās guṇa-labdhyos samam grāhyam dhī-matā takṣaṇe phalam iti atas sapta eva grāhyās evam jāte guṇa-āptī 2 11 kṣepa-je takṣaṇāt śuddhe iti trayoviṃśati-śuddhau jātā viparīta-śodhanāt avaśiṣṭā labdhis 6 [āpaṭe: -śuddhas < -śuddhau] śuddhau jāte 1 6 iṣṭa-āhata-sva-sva-hareṇa yukte iti vakṣyamāṇa-vidhinā dhana-ṛṇayos antaram eva yogas iti bīja-uktyā ca iṣṭa-guṇita-sva-hāra-kṣepaṇena yathā dhana-labdhis @syāt iti tathā kṛte jāte guṇa-āptī 7 4 evam sarvatra atha vā hara-taṣṭe dhana-kṣepe iti nyāsas bhājyas 5 hāras 3 kṣepas 2 pūrva-vat jāte guṇa-āptī 2 4 ete sva-sva-hārābhyām śodhite viśuddhi-je jāte 1 1 kṣepa-takṣaṇa-lābha-āḍhyā labdhis iti jātau kṣepa-jau labdhi-guṇau 11 2 śuddhau tu varjitā iti śuddhi-jau @bhavatas kintu atra śuddhā na @bhavati tasmāt viparīta-śodhanena ṛṇa-labdhis 6 guṇas 1 dhana-labdhi-artham dvi-guṇe sva-hāre kṣipte sati jāte 7 4 kuṭṭaka-antare karaṇa-sūtram vṛttam (
254
) क्षेप-अभावस् अथ वा क्षेपस् शुद्धस् हर-उद्धृतस् ज्ञेयस् #शून्यम् गुणस् तत्र क्षेपस् हार-हृतस् फलम्
) kṣepa-abhāvas atha vā kṣepas śuddhas hara-uddhṛtas jñeyas #śūnyam guṇas tatra kṣepas hāra-hṛtas phalam
254p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
255
) येन पञ्च-गुणितास् #ख-संयुतास् पञ्चषष्टि-सहितास् च ते अथ वा @स्युस् त्रयोदश-हृतास् निस्-अग्रकास् तम् गुणम् गणक कीर्तय आशु मे
) yena pañca-guṇitās #kha-saṃyutās pañcaṣaṣṭi-sahitās ca te atha vā @syus trayodaśa-hṛtās nis-agrakās tam guṇam gaṇaka kīrtaya āśu me
255p
न्यासस् भाज्यस् 5 हारस् 13 क्षेपस् 0 ज्ञेयस् #शून्यम् गुणस् तत्र क्षेपस् हार-हृतस् फलम् इति क्षेप-अभावे गुण-आप्ती 0 0 इष्ट-आहता इति अथ वा 13 5 वा 26 10 न्यासस् भाज्यस् 5 हारस् 13 क्षेपस् 65 क्षेपस् शुद्धस् हर-उद्धृतस् ज्ञेयस् #शून्यम् गुणस् तत्र क्षेपस् हार-हृतस् फलम् इति जाते गुण-आप्ती 0 5 वा 13 10 अथ वा 26 15 इति-आदि अथ सर्वत्र कुट्टके गुण-लब्ध्योस् अनेकधा-दर्शन-अर्थम् करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
nyāsas bhājyas 5 hāras 13 kṣepas 0 jñeyas #śūnyam guṇas tatra kṣepas hāra-hṛtas phalam iti kṣepa-abhāve guṇa-āptī 0 0 iṣṭa-āhatā iti atha vā 13 5 vā 26 10 nyāsas bhājyas 5 hāras 13 kṣepas 65 kṣepas śuddhas hara-uddhṛtas jñeyas #śūnyam guṇas tatra kṣepas hāra-hṛtas phalam iti jāte guṇa-āptī 0 5 vā 13 10 atha vā 26 15 iti-ādi atha sarvatra kuṭṭake guṇa-labdhyos anekadhā-darśana-artham karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
256p
) इष्ट-आहत-स्व-स्व-हरेण युक्ते ते वा @भवेताम् बहुधा गुण-आप्ती अस्य उदाहरणानि दर्शितानि पूर्वम् इति अथ स्थिर-कुट्टके करण-सूत्रम् वृत्तम् (
) iṣṭa-āhata-sva-sva-hareṇa yukte te vā @bhavetām bahudhā guṇa-āptī asya udāharaṇāni darśitāni pūrvam iti atha sthira-kuṭṭake karaṇa-sūtram vṛttam (
257
) क्षेपे तु #रूपे यदि वा विशुद्धे @स्याताम् क्रमात् ये गुण-कार-लब्धी अभीप्सित-क्षेप-विशुद्धि-निघ्ने स्व-हार-तष्टे @भवतस् तयोस् ते
) kṣepe tu #rūpe yadi vā viśuddhe @syātām kramāt ye guṇa-kāra-labdhī abhīpsita-kṣepa-viśuddhi-nighne sva-hāra-taṣṭe @bhavatas tayos te
257p
प्रथम-उदाहरणे दृढ-भाज्य-हारयोस् #रूप-क्षेपयोस् न्यासस् भाज्यस् 17 हारस् 15 क्षेपस् 1 अत्र गुण-आप्ती 7 8 एते तु इष्ट-क्षेपेण पञ्चकेन गुणिते स्व-हार-तष्टे च जाते 5 6 अथ #रूप-शुद्धौ गुण-आप्ती 7 8 तक्षणात् शुद्धौ जातौ लब्धि-गुनौ 9 8 एते पञ्च-गुणे स्व-हार-तष्टे च जाते 10 11 एवम् सर्वत्र अस्य ग्रह-गणिते उपयोगस् तद्-अर्थम् किम् चित् @उच्यते (
prathama-udāharaṇe dṛḍha-bhājya-hārayos #rūpa-kṣepayos nyāsas bhājyas 17 hāras 15 kṣepas 1 atra guṇa-āptī 7 8 ete tu iṣṭa-kṣepeṇa pañcakena guṇite sva-hāra-taṣṭe ca jāte 5 6 atha #rūpa-śuddhau guṇa-āptī 7 8 takṣaṇāt śuddhau jātau labdhi-gunau 9 8 ete pañca-guṇe sva-hāra-taṣṭe ca jāte 10 11 evam sarvatra asya graha-gaṇite upayogas tad-artham kim cit @ucyate (
258
) कल्प्या अथ शुद्धिस् विकला-अवशेषस् षष्टिस् च भाज्यस् कु-दिनानि हारस् तद्-जम् फलम् @स्युस् विकला गुणस् तु लिप्ता-अग्रम् अस्मात् च कला लव-अग्रम् एवम् तद्-ऊर्ध्वम् च तथा अधिमास-अवम-अग्रकाभ्याम् दिवसास् रवि-इन्द्वोस्
) kalpyā atha śuddhis vikalā-avaśeṣas ṣaṣṭis ca bhājyas ku-dināni hāras tad-jam phalam @syus vikalā guṇas tu liptā-agram asmāt ca kalā lava-agram evam tad-ūrdhvam ca tathā adhimāsa-avama-agrakābhyām divasās ravi-indvos
258p
ग्रहस्य विकला-अवशेषात् ग्रह-अहर्गणयोस् आनयनम् तत् यथा तत्र षष्टिस् भाज्यस् कु-दिनानि हारस् विकला-अवशेषम् शुद्धिस् इति @प्रकल्प्य साध्ये गुण-आप्ती तत्र लब्धिस् विकलास् @स्युस् गुणस् तु कला-अवशेषम् एवम् कला-अवशेषम् शुद्धिस् तत्र षष्टिस् भाज्यस् कु-दिनानि हारस् लब्धिस् कला गुणस् भाग-शेषम् भाग-शेषम् शुद्धिस् त्रिंशत् भाज्यस् कु-दिनानि हारस् फलम् भागास् [आपटे: भागा < भागास्] गुणस् राशि-शेषम् एवम् राशि-शेषम् शुद्धिस् द्वादश भाज्यस् कु-दिनानि हारस् फलम् गत-राशयस् गुणस् भ-गण-शेषम् कल्प-भ-गणस् भाज्यस् कु-दिनानि हारस् भ-गण-शेषम् शुद्धिस् फलम् गत-भ-गणस् गुणस् अहर्-गणस् @स्यात् इति अस्य उदाहरणानि त्रि-प्रश्न-अध्याये एवम् कल्प-अधिमासास् भाज्यस् रवि-दिनानि हारस् अधिमास-शेषम् शुद्धिस् फलम् गत-अधिमासास् गुणस् गत-रवि-दिवसास् एवम् कल्प-अवमानि भाज्यस् चन्द्र-दिवसास् हारस् अवम-शेषम् शुद्धिस् फलम् गत-अवमानि गुणस् गत-चान्द्र-दिवसास् इति संश्लिष्ट-कुट्टके करण-सूत्रम् वृत्तम् (
grahasya vikalā-avaśeṣāt graha-ahargaṇayos ānayanam tat yathā tatra ṣaṣṭis bhājyas ku-dināni hāras vikalā-avaśeṣam śuddhis iti @prakalpya sādhye guṇa-āptī tatra labdhis vikalās @syus guṇas tu kalā-avaśeṣam evam kalā-avaśeṣam śuddhis tatra ṣaṣṭis bhājyas ku-dināni hāras labdhis kalā guṇas bhāga-śeṣam bhāga-śeṣam śuddhis triṃśat bhājyas ku-dināni hāras phalam bhāgās [āpaṭe: bhāgā < bhāgās] guṇas rāśi-śeṣam evam rāśi-śeṣam śuddhis dvādaśa bhājyas ku-dināni hāras phalam gata-rāśayas guṇas bha-gaṇa-śeṣam kalpa-bha-gaṇas bhājyas ku-dināni hāras bha-gaṇa-śeṣam śuddhis phalam gata-bha-gaṇas guṇas ahar-gaṇas @syāt iti asya udāharaṇāni tri-praśna-adhyāye evam kalpa-adhimāsās bhājyas ravi-dināni hāras adhimāsa-śeṣam śuddhis phalam gata-adhimāsās guṇas gata-ravi-divasās evam kalpa-avamāni bhājyas candra-divasās hāras avama-śeṣam śuddhis phalam gata-avamāni guṇas gata-cāndra-divasās iti saṃśliṣṭa-kuṭṭake karaṇa-sūtram vṛttam (
259
) एकस् हरस् चेद् गुणकौ विभिन्नौ तदा गुण-ऐक्यम् @परिकल्प्य भाज्यम् अग्र-ऐक्यम् अग्रम् कृतस् उक्त-वत् यस् संश्लिष्ट-संज्ञस् स्फुट-कुट्टकस् असौ
) ekas haras ced guṇakau vibhinnau tadā guṇa-aikyam @parikalpya bhājyam agra-aikyam agram kṛtas ukta-vat yas saṃśliṣṭa-saṃjñas sphuṭa-kuṭṭakas asau
259p
उदाहरणम् (
udāharaṇam (
260
) कस् पञ्च-निघ्नस् विहृतस् त्रिषष्ट्या सप्त अवशेषस् अथ सस् एव राशिस् दश-आहतस् @स्यात् विहृतस् त्रिषष्ट्या चतुर्दश अग्रस् @वद राशिम् एनम् अत्र गुण-ऐक्यम् भाज्यस् अग्र-ऐक्यम् शुद्धिस् इति न्यासस् भाज्यस् 15 हारस् 63 शुधिस् 21 पूर्व-वत् जातस् शुद्धस् गुणस् 14 इति लीलावत्याम् कुट्टक-अध्यायस्
) kas pañca-nighnas vihṛtas triṣaṣṭyā sapta avaśeṣas atha sas eva rāśis daśa-āhatas @syāt vihṛtas triṣaṣṭyā caturdaśa agras @vada rāśim enam atra guṇa-aikyam bhājyas agra-aikyam śuddhis iti nyāsas bhājyas 15 hāras 63 śudhis 21 pūrva-vat jātas śuddhas guṇas 14 iti līlāvatyām kuṭṭaka-adhyāyas
261
अथ अङ्क-पाशस् अथ गणित-पाशे निर्दिष्ट-अङ्कैस् संख्यायास् विभेदे करण-सूत्रम् वृत्तम् स्थान-अन्तम् एक-आदि-चय-अङ्क-घातस् संख्या-विभेदास् नियतैस् @स्युस् अङ्कैस् भक्तस् अङ्क-मित्या अङ्क-समास-निघ्नस् स्थानेषु युक्तस् मिति-संयुतिस् @स्यात्
atha aṅka-pāśas atha gaṇita-pāśe nirdiṣṭa-aṅkais saṃkhyāyās vibhede karaṇa-sūtram vṛttam sthāna-antam eka-ādi-caya-aṅka-ghātas saṃkhyā-vibhedās niyatais @syus aṅkais bhaktas aṅka-mityā aṅka-samāsa-nighnas sthāneṣu yuktas miti-saṃyutis @syāt
261p
अत्र उद्देशकस् (
atra uddeśakas (
262
) द्विक- अष्टकाभ्याम् त्रि- नव- अष्टकैस् वा निरन्तरम् द्वि-आदि- नव-अवसानैस् संख्या-विभेदास् कति @संभवन्ति तद्-संख्यक-ऐक्यानि पृथक् @वद आशु
) dvika- aṣṭakābhyām tri- nava- aṣṭakais vā nirantaram dvi-ādi- nava-avasānais saṃkhyā-vibhedās kati @saṃbhavanti tad-saṃkhyaka-aikyāni pṛthak @vada āśu
262p
न्यासस् 2 8 अत्र स्थाने 2 स्थान-अन्तम् एक-आदि-चय-अङ्कयोस् 1 2 घातस् 2 एवम् जातौ संख्या-भेदौ 2 अथ सस् एव घातस् अङ्क-समास-10-निघ्नस् 20 अङ्क-मित्या अनया 2 भक्तस् 10 स्थान- द्वये युक्तस् जातम् संख्या-ऐक्यम् 110 द्वितीय-उदाहरणे न्यासस् 3 9 8 अत्र एक-आदि-चय-अङ्कानाम् 1 2 3 घातस् 6 एतावन्तस् संख्या-भेदास् अथ सस् एव घातस् 6 अङ्क-समास-20-आहतस् 120 अङ्क-मित्या 3 भक्तस् 40 स्थान- त्रये युक्तस् जातम् संख्या-ऐक्यम् 4440 तृतीय-उदाहरणे न्यासस् 2 3 4 5 6 7 8 9 एवम् अत्र संख्या-भेदास् चत्वारिंशत् सहस्राणि शत- त्रयम् विंशतिस् च 40320 सम्ख्या-ऐक्यम् च चतुर्विंशति- निखर्वाणि त्रिषष्टि- पद्मानि न् अवनवति- कोटयस् नवनवति- लक्षाणि पञ्चसप्तति- सहस्राणि शत- त्रयम् षष्टिस् च 2463999975360 उदाहरणम् (
nyāsas 2 8 atra sthāne 2 sthāna-antam eka-ādi-caya-aṅkayos 1 2 ghātas 2 evam jātau saṃkhyā-bhedau 2 atha sas eva ghātas aṅka-samāsa-10-nighnas 20 aṅka-mityā anayā 2 bhaktas 10 sthāna- dvaye yuktas jātam saṃkhyā-aikyam 110 dvitīya-udāharaṇe nyāsas 3 9 8 atra eka-ādi-caya-aṅkānām 1 2 3 ghātas 6 etāvantas saṃkhyā-bhedās atha sas eva ghātas 6 aṅka-samāsa-20-āhatas 120 aṅka-mityā 3 bhaktas 40 sthāna- traye yuktas jātam saṃkhyā-aikyam 4440 tṛtīya-udāharaṇe nyāsas 2 3 4 5 6 7 8 9 evam atra saṃkhyā-bhedās catvāriṃśat sahasrāṇi śata- trayam viṃśatis ca 40320 samkhyā-aikyam ca caturviṃśati- nikharvāṇi triṣaṣṭi- padmāni n avanavati- koṭayas navanavati- lakṣāṇi pañcasaptati- sahasrāṇi śata- trayam ṣaṣṭis ca 2463999975360 udāharaṇam (
263
) पाश-अङ्कुश-अहि-डमरूक-कपाल-शूलैस् खट्वा-अङ्ग-शक्ति-शर-चाप-युतैस् @भवन्ति अन्योन्य-हस्त-कलितैस् कति मूर्ति-भेदास् शंभोस् हरेस् इव गदा-अरि-सरस्-ज-शङ्खैस्
) pāśa-aṅkuśa-ahi-ḍamarūka-kapāla-śūlais khaṭvā-aṅga-śakti-śara-cāpa-yutais @bhavanti anyonya-hasta-kalitais kati mūrti-bhedās śaṃbhos hares iva gadā-ari-saras-ja-śaṅkhais
263p
न्यासस् स्थानानि 10 जातास् मूर्ति-भेदास् 3628800 एवम् हरेस् च 24 विशेष-करण-सूत्रम् वृत्तम् (
nyāsas sthānāni 10 jātās mūrti-bhedās 3628800 evam hares ca 24 viśeṣa-karaṇa-sūtram vṛttam (
264
) यावत्-स्थानेषु तुल्य-अङ्कास् तद्-भेदैस् तु पृथक् कृतैस् प्राक्-भेदास् विहृतास् भेदास् तद्-संख्या-ऐक्यम् च पूर्व-वत्
) yāvat-sthāneṣu tulya-aṅkās tad-bhedais tu pṛthak kṛtais prāk-bhedās vihṛtās bhedās tad-saṃkhyā-aikyam ca pūrva-vat
264p
अत्र उद्देशकस् (
atra uddeśakas (
265
) द्वि- द्वि- एक-#भू-परिमितैस् कति संख्यकास् @स्युस् तासाम् युतिस् च गणक आशु मम @प्रचक्ष्व #अम्भोधि-#कुम्भि-#शर-#भूत-#शरैस् तथा अङ्कैस् चेद् अङ्क-पाशम् इति युक्ति-विशारदस् @असि
) dvi- dvi- eka-#bhū-parimitais kati saṃkhyakās @syus tāsām yutis ca gaṇaka āśu mama @pracakṣva #ambhodhi-#kumbhi-#śara-#bhūta-#śarais tathā aṅkais ced aṅka-pāśam iti yukti-viśāradas @asi
265p
न्यासस् 2 2 1 1 अत्र प्राक्-वत् भेदास् 24 यावत्-स्थानेषु तुल्य-अङ्कास् इति अत्र प्रथमम् तावत् स्थान- द्वये तुल्यौ प्राक्-वत् स्थान- द्वयात् जातौ भेदौ 2 पुनर् अत्र अपि स्थान- द्वये तुल्यौ तत्र अपि एवम् भेदौ 2 भेदाभ्याम् प्राक्-भेदास् 24 भक्तास् जातास् भेदास् 6 तत् यथा 2211 2121 2112 1212 1221 1122 पूर्व-वत् संख्या-ऐक्यम् च 9999 द्वितीय-उदाहरणे न्यासस् 4 8 5 5 5 अत्र अपि पूर्व-वत् भेदास् 120 स्थान- त्रय-उत्थ-भेदैस् 6 भक्तास् जातास् 20 तत् यथा 48555 84555 54855 58455 55485 55845 55548 55584 45855 45585 45558 85455 85545 85554 54585 58545 55458 55854 54558 58554 एवम् विंशतिस् अथ संख्या-ऐक्यम् च 1199988 अनियत-अङ्कैस् अतुल्यैस् च विभेदे करण-सूत्रम् वृत्त- अर्धम् (
nyāsas 2 2 1 1 atra prāk-vat bhedās 24 yāvat-sthāneṣu tulya-aṅkās iti atra prathamam tāvat sthāna- dvaye tulyau prāk-vat sthāna- dvayāt jātau bhedau 2 punar atra api sthāna- dvaye tulyau tatra api evam bhedau 2 bhedābhyām prāk-bhedās 24 bhaktās jātās bhedās 6 tat yathā 2211 2121 2112 1212 1221 1122 pūrva-vat saṃkhyā-aikyam ca 9999 dvitīya-udāharaṇe nyāsas 4 8 5 5 5 atra api pūrva-vat bhedās 120 sthāna- traya-uttha-bhedais 6 bhaktās jātās 20 tat yathā 48555 84555 54855 58455 55485 55845 55548 55584 45855 45585 45558 85455 85545 85554 54585 58545 55458 55854 54558 58554 evam viṃśatis atha saṃkhyā-aikyam ca 1199988 aniyata-aṅkais atulyais ca vibhede karaṇa-sūtram vṛtta- ardham (
266p
) स्थान-अन्तम् एक-अपचित-अन्तिम-अङ्क-घातस् असम-अङ्कैस् च मिति-प्रभेदास् [आपटे: -अन्तिमङ्क- < -अन्तिम-अङ्क-] उदाहरणम् (
) sthāna-antam eka-apacita-antima-aṅka-ghātas asama-aṅkais ca miti-prabhedās [āpaṭe: -antimaṅka- < -antima-aṅka-] udāharaṇam (
267
) स्थान- षट्क-स्थितैस् अङ्कैस् अन्योन्यम् #खेन वर्जितैस् कति संख्या-विभेदास् @स्युस् यदि @वेत्सि @निगद्यताम्
) sthāna- ṣaṭka-sthitais aṅkais anyonyam #khena varjitais kati saṃkhyā-vibhedās @syus yadi @vetsi @nigadyatām
267p
न्यासस् 9 8 7 6 5 4 एषाम् घाते जातास् संख्या-भेदास् 60480 अन्यत् करण-सूत्रम् वृत्त- द्वयम् (
nyāsas 9 8 7 6 5 4 eṣām ghāte jātās saṃkhyā-bhedās 60480 anyat karaṇa-sūtram vṛtta- dvayam (
268
) निस्- एकम् अङ्क-ऐक्यम् इदम् निस्- एक-स्थान-अन्तम् एक-अपचितम् विभक्तम् #रूप-आदिभिस् तद्-निहतैस् समास् @स्युस् संख्या-विभेदास् नियते अङ्क-योगे
) nis- ekam aṅka-aikyam idam nis- eka-sthāna-antam eka-apacitam vibhaktam #rūpa-ādibhis tad-nihatais samās @syus saṃkhyā-vibhedās niyate aṅka-yoge
269
नव-अन्वित-स्थानक-संख्यकायास् ऊने अङ्क-योगे कथितम् तु वेद्यम्
nava-anvita-sthānaka-saṃkhyakāyās ūne aṅka-yoge kathitam tu vedyam
269p
ल् 269च् संक्षिप्तम् उक्तम् पृथुता-भयेन न अन्तस् @अस्ति यस्मात् गणित-अर्णवस्य उदाहरणम् (
l 269c saṃkṣiptam uktam pṛthutā-bhayena na antas @asti yasmāt gaṇita-arṇavasya udāharaṇam (
270
) पञ्च-स्थान-स्थितैस् अङ्कैस् यद्-यद्-योगस् त्रयोदश कति-भेदा @भवेत् संख्या यदि @वेत्सि @निगद्यताम्
) pañca-sthāna-sthitais aṅkais yad-yad-yogas trayodaśa kati-bhedā @bhavet saṃkhyā yadi @vetsi @nigadyatām
270p
अत्र अङ्क-ऐक्यम् 13 निस्- एकम् 12 एतत् निस्- एक-स्थान-अन्तम् एक-अपचितम् एक-आदिभिस् च भक्तम् जातम् 12_1 11_2 10_3 9_4 एषाम् घातैस् समास् जातास् संख्या-भेदास् 495 (
atra aṅka-aikyam 13 nis- ekam 12 etat nis- eka-sthāna-antam eka-apacitam eka-ādibhis ca bhaktam jātam 12_1 11_2 10_3 9_4 eṣām ghātais samās jātās saṃkhyā-bhedās 495 (
271
) न गुणस् न हरस् न कृतिस् न घनस् पृष्टस् तथा अपि दुष्टानाम् गर्वित-गणक-बटूनाम् @स्यात् पातस् अवश्यम् अङ्क-पाशे अस्मिन्
) na guṇas na haras na kṛtis na ghanas pṛṣṭas tathā api duṣṭānām garvita-gaṇaka-baṭūnām @syāt pātas avaśyam aṅka-pāśe asmin
271p
इति लीलावत्याम् अङ्क-पाशस् (
iti līlāvatyām aṅka-pāśas (
272
) [ग्रन्थ-समाप्ति] येषाम् सु-जाति-गुण-वर्ग-विभूषित-अङ्गी शुद्धा अखिल-व्यवहृतिस् खलु कण्ठ-सक्ता लीलावती इह स-रस-उक्तिम् उदाहरन्ती तेषाम् सदा एव सुख-संपद् @उपैति वृद्धिम्
) [grantha-samāpti] yeṣām su-jāti-guṇa-varga-vibhūṣita-aṅgī śuddhā akhila-vyavahṛtis khalu kaṇṭha-saktā līlāvatī iha sa-rasa-uktim udāharantī teṣām sadā eva sukha-saṃpad @upaiti vṛddhim
272p
इति श्री-भास्कर-आचार्य-विरचिते सिद्धान्त-शिरोमणौ लीलावती-संज्ञस् पाटी-अध्यायस् संपूर्णस् (
iti śrī-bhāskara-ācārya-viracite siddhānta-śiromaṇau līlāvatī-saṃjñas pāṭī-adhyāyas saṃpūrṇas (