1. Anuvyākhyāna of Madhvācārya

1.1.1

सूत्रप्रस्थानम् अनुव्याख्यानम् नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं निर्दोषमाप्यतममप्यखिलैः सुवाक्यैः अस्योद्भवादिदमशेषविशेषतो ऽपि वन्द्यं सदा प्रियतमं मम सन्नमामि

sūtraprasthānam anuvyākhyānam nārāyaṇaṃ nikhilapūrṇaguṇaikadehaṃ nirdoṣamāpyatamamapyakhilaiḥ suvākyaiḥ asyodbhavādidamaśeṣaviśeṣato 'pi vandyaṃ sadā priyatamaṃ mama sannamāmi

---

1.1.2

तमेव शास्त्रप्रभवं प्रणम्य जगद्गुरूणां गुरुमञ्जसैव विशेषतो मे परमाख्यविद्याव्याख्यां करोम्यन्वपि चाहमेव

tameva śāstraprabhavaṃ praṇamya jagadgurūṇāṃ gurumañjasaiva viśeṣato me paramākhyavidyāvyākhyāṃ karomyanvapi cāhameva

---

1.1.3

प्रादुर्भूतो हरिर्व्यासो विरिञ्चभवपूर्वकैः अर्थितः परविद्याख्यं चक्रे शास्त्रमनुत्तमम्

prādurbhūto harirvyāso viriñcabhavapūrvakaiḥ arthitaḥ paravidyākhyaṃ cakre śāstramanuttamam

---

1.1.4

गुरुर्गुरूणां प्रभवः शास्त्राणां बादरायणः यतस्तदुदितं मानमजादिभ्यस्तदर्थतः

gururgurūṇāṃ prabhavaḥ śāstrāṇāṃ bādarāyaṇaḥ yatastaduditaṃ mānamajādibhyastadarthataḥ

---

1.1.5

वक्तृश्रोतृप्रसक्तीनां यदाप्तिरनुकूलता आप्तवाक्यतया तेन श्रुतिमूलतया तथा

vaktṛśrotṛprasaktīnāṃ yadāptiranukūlatā āptavākyatayā tena śrutimūlatayā tathā

---

1.1.6

युक्तिमूलतया चैव प्रामाण्यं त्रिविधं महत् दृश्यते ब्रह्मसूत्राणामेकधान्यत्र सर्वशः

yuktimūlatayā caiva prāmāṇyaṃ trividhaṃ mahat dṛśyate brahmasūtrāṇāmekadhānyatra sarvaśaḥ

---

1.1.7

अतो नैतादृशं किञ्चित् प्रमाणतममिष्यते स्वयं कृतापि तद्वयाख्या क्रियते स्पष्टतार्थतः

ato naitādṛśaṃ kiñcit pramāṇatamamiṣyate svayaṃ kṛtāpi tadvayākhyā kriyate spaṣṭatārthataḥ

---

1.1.8

तत्र ताराथमूलत्वं सर्वशशस्त्रस्य चेष्यते सर्वत्रानुगतत्वेन पृथगोङ्क्रियते ऽखिलैः

tatra tārāthamūlatvaṃ sarvaśaśastrasya ceṣyate sarvatrānugatatvena pṛthagoṅkriyate 'khilaiḥ

---

1.1.9

ओतत्ववाची ह्योङ्कारो वक्तयसौ तद्गुणोतताम् स एव ब्रह्मशब्दार्थो नारायणपदोदितः

otatvavācī hyoṅkāro vaktayasau tadguṇotatām sa eva brahmaśabdārtho nārāyaṇapadoditaḥ

---

1.1.10

स एव भर्गशब्दार्थो व्याहृतीनां च भूमतः भावनाच्चैव सुत्वाच्च सो ऽयं पुरुष इत्यपि

sa eva bhargaśabdārtho vyāhṛtīnāṃ ca bhūmataḥ bhāvanāccaiva sutvācca so 'yaṃ puruṣa ityapi

---

1.1.11

स एव सर्ववेदार्थो जिज्ञास्यो ऽयं विधीयते ज्ञानी प्रियतमो ऽतो मे तं विद्वानेव चामृतः

sa eva sarvavedārtho jijñāsyo 'yaṃ vidhīyate jñānī priyatamo 'to me taṃ vidvāneva cāmṛtaḥ

---

1.1.12

वृणुते यं तेन लभ्य इत्याद्युक्तिबलेन हि जिज्ञासोत्थज्ञानजात् तत्प्रसादादेव मुच्यते

vṛṇute yaṃ tena labhya ityādyuktibalena hi jijñāsotthajñānajāt tatprasādādeva mucyate

---

1.1.13

द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया

dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvo jīva eva ca yadanugrahataḥ santi na santi yadupekṣayā

---

1.1.14

नर्ते त्वत् क्रियते किञ्चिदित्यादेर्न हरिं विना ज्ञानस्वभावतो ऽपि स्यान्मुक्तिः कस्यापि हि क्वचित्

narte tvat kriyate kiñcidityāderna hariṃ vinā jñānasvabhāvato 'pi syānmuktiḥ kasyāpi hi kvacit

---

1.1.15

अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुर्ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः आनन्ददश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः

ajñānāṃ jñānado viṣṇurjñānināṃ mokṣadaśca saḥ ānandadaśca muktānāṃ sa evaiko janārdanaḥ

---

1.1.16

इत्युक्तेर्बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते मिथ्यात्वमपि बन्धस्य न प्रत्यक्षविरोधतः

ityukterbandhamithyātvaṃ naiva muktirapekṣate mithyātvamapi bandhasya na pratyakṣavirodhataḥ

---

1.1.17

मिथ्यात्वं यदि दुःखादेस्तद्वाक्याग्रतो भवेत् मिथ्यायाः साधकत्वं च न सिद्धं प्रतिवादिनः

mithyātvaṃ yadi duḥkhādestadvākyāgrato bhavet mithyāyāḥ sādhakatvaṃ ca na siddhaṃ prativādinaḥ

---

1.1.18

तच्च मिथ्याप्रमाणेन सता वा साध्यते त्वया सता चेद् द्वैतसिद्धिः स्यान्न सिद्धं चान्यसाधनम्

tacca mithyāpramāṇena satā vā sādhyate tvayā satā ced dvaitasiddhiḥ syānna siddhaṃ cānyasādhanam

---

1.1.19

साधकत्वं सतस्तेन साक्षिणा सिद्धिमिच्छता स्वीकृतं ह्यविशेषस्य साध्या साधकता पुनः

sādhakatvaṃ satastena sākṣiṇā siddhimicchatā svīkṛtaṃ hyaviśeṣasya sādhyā sādhakatā punaḥ

---

1.1.20

तच्चाविशेषमानेन साध्यमित्यनवस्थितिः अनङ्गीकुर्वतां विश्वसत्यतां तन्न वादिता

taccāviśeṣamānena sādhyamityanavasthitiḥ anaṅgīkurvatāṃ viśvasatyatāṃ tanna vāditā

---

1.1.21

तस्माद् व्यवहृतिः सर्वा सत्येत्येव व्यवस्थिता व्यावहारिकमेतस्मात् सत्यमित्येव चागतम्

tasmād vyavahṛtiḥ sarvā satyetyeva vyavasthitā vyāvahārikametasmāt satyamityeva cāgatam

---

1.1.22

व्यवहारसतश्चापि साधकत्वं तु पूर्ववत् सत्त्रैविध्यं च मानेन सिद्धयेत् केनेति पृच्छ्यते

vyavahārasataścāpi sādhakatvaṃ tu pūrvavat sattraividhyaṃ ca mānena siddhayet keneti pṛcchyate

---

1.1.23

तस्याप्युक्तप्रकारेण नैव सिद्धिः कथञ्चन वैलक्षण्यं सदसतोरप्येतेन निषिध्यते

tasyāpyuktaprakāreṇa naiva siddhiḥ kathañcana vailakṣaṇyaṃ sadasatorapyetena niṣidhyate

---

1.1.24

वैलक्षण्यं सतश्चापि स्वयं सद्भेदवादिनः असतश्चापि विश्वस्य तेनानिष्यं कथं भवेत्

vailakṣaṇyaṃ sataścāpi svayaṃ sadbhedavādinaḥ asataścāpi viśvasya tenāniṣyaṃ kathaṃ bhavet

---

1.1.25

यद्युच्यते ऽपि सर्वस्मादिति सद्भेदसंस्थितिः सन्मात्रत्वं ब्रह्मणो ऽपि तस्मात् तदपि नो भवेत्

yadyucyate 'pi sarvasmāditi sadbhedasaṃsthitiḥ sanmātratvaṃ brahmaṇo 'pi tasmāt tadapi no bhavet

---

1.1.26

ज्ञानबाध्यत्वमपि तु न सिद्धं प्रतिवादिनः विज्ञातस्यान्यथा सम्यग् विज्ञानं ह्येव तन्मतम्

jñānabādhyatvamapi tu na siddhaṃ prativādinaḥ vijñātasyānyathā samyag vijñānaṃ hyeva tanmatam

---

1.1.27

असद्विलक्षणज्ञप्त्यै ज्ञातव्यमसदेव हि तस्मादसत्प्रतीतिश्च कथं तेन निवार्यते

asadvilakṣaṇajñaptyai jñātavyamasadeva hi tasmādasatpratītiśca kathaṃ tena nivāryate

---

1.1.28

अन्यथात्वमसत् तस्माद् भ्रान्तावेव प्रतीयते सत्त्वस्यासत एवं हि स्वीकार्यैव प्रतीतता

anyathātvamasat tasmād bhrāntāveva pratīyate sattvasyāsata evaṃ hi svīkāryaiva pratītatā

---

1.1.29

तस्यानिर्वचनीयत्वे स्यादेव ह्यनवस्थितिः निर्विशेषे स्वयं भाते किमज्ञानावृतं भवेतः

tasyānirvacanīyatve syādeva hyanavasthitiḥ nirviśeṣe svayaṃ bhāte kimajñānāvṛtaṃ bhavetaḥ

---

1.1.30

मिथ्याविशेषो ऽप्यज्ञानसिद्धिमेव ह्यपेक्षते नचाअवरणमज्ञानमसत्ये तेन चेष्यते

mithyāviśeṣo 'pyajñānasiddhimeva hyapekṣate nacāavaraṇamajñānamasatye tena ceṣyate

---

1.1.31

अप्रकाशस्वरूपत्वाज्जडे ऽज्ञानं न मन्यते अज्ञानाभावतः शास्त्रं सर्वं व्यर्थीभविष्यति

aprakāśasvarūpatvājjaḍe 'jñānaṃ na manyate ajñānābhāvataḥ śāstraṃ sarvaṃ vyarthībhaviṣyati

---

1.1.32

अज्ञानस्य च मिथ्यात्वमज्ञानादिति कल्पने अनवस्थितिस्तथाच स्यादन्योन्याश्रयताथवा

ajñānasya ca mithyātvamajñānāditi kalpane anavasthitistathāca syādanyonyāśrayatāthavā

---

1.1.33

स्वभावाज्ञानवादस्य निर्दोषत्वान्न तद् भवेत् अविद्यादुर्घटत्वं चेत् स्यादात्मापि हि तादृशः

svabhāvājñānavādasya nirdoṣatvānna tad bhavet avidyādurghaṭatvaṃ cet syādātmāpi hi tādṛśaḥ

---

1.1.34

अतो ऽधिकारिविषयफलयोगादिवर्जितम् अनन्तदोषदुष्टं च हेयं मायामतं शुभैः

ato 'dhikāriviṣayaphalayogādivarjitam anantadoṣaduṣṭaṃ ca heyaṃ māyāmataṃ śubhaiḥ

---

1.1.35

सत्यत्वात् तेन दुःखादेः प्रत्यक्षेण विरोधतः न ब्रह्मतां वदेद् वेदो जीवस्य हि कथञ्चन

satyatvāt tena duḥkhādeḥ pratyakṣeṇa virodhataḥ na brahmatāṃ vaded vedo jīvasya hi kathañcana

---

1.1.36

यजमानप्रस्तरत्वं यथा नार्थः श्रुतेर्भवेत् ब्रह्मत्वमपि जीवस्य प्रत्यक्षस्याविशेषतः

yajamānaprastaratvaṃ yathā nārthaḥ śruterbhavet brahmatvamapi jīvasya pratyakṣasyāviśeṣataḥ

---

1.1.37

सार्वज्ञ्यादिगुणं जीवाद् भिन्नं ज्ञापयति श्रुतिः ईशं तामुपजीव्यैव वर्तते ह्यैक्यवादिनी

sārvajñyādiguṇaṃ jīvād bhinnaṃ jñāpayati śrutiḥ īśaṃ tāmupajīvyaiva vartate hyaikyavādinī

---

1.1.38

उपजीव्यविरोधेन नास्यास्तन्मानता भवेत् स्वातन्त्र्ये च विशिष्टत्वे स्थानमत्त्यैक्ययोरपि

upajīvyavirodhena nāsyāstanmānatā bhavet svātantrye ca viśiṣṭatve sthānamattyaikyayorapi

---

1.1.39

सादृश्ये चैक्यवाक् सम्यक् सावकाशा यथेष्यतः अवकाशोज्खिता भेदश्रुतिर्नातिबला कथम्

sādṛśye caikyavāk samyak sāvakāśā yatheṣyataḥ avakāśojkhitā bhedaśrutirnātibalā katham

---

1.1.40

अज्ञानासम्भवादेव मिथ्याभेदो निराकृतः अतो यथार्थबन्धस्य विना विष्णुप्रसादतः

ajñānāsambhavādeva mithyābhedo nirākṛtaḥ ato yathārthabandhasya vinā viṣṇuprasādataḥ

---

1.1.41

अनिवृत्तेस्तदर्थं हि जिज्ञासात्र विधीयते यथा दृष्टया प्रसन्नः सन् राजा बन्धापनोदकृत्

anivṛttestadarthaṃ hi jijñāsātra vidhīyate yathā dṛṣṭayā prasannaḥ san rājā bandhāpanodakṛt

---

1.1.42

एवं दृष्टः स भगवान् कुर्याद् बन्धविभेदनम् कार्यता च न काचित् स्यादिष्टसाधनतां विना

evaṃ dṛṣṭaḥ sa bhagavān kuryād bandhavibhedanam kāryatā ca na kācit syādiṣṭasādhanatāṃ vinā

---

1.1.43

कार्यं न हि क्रियाव्याप्यं निषिद्धस्य समत्वतः न भविष्यत्क्रिया कार्यं स्रक्ष्यतीश इति ह्यपि

kāryaṃ na hi kriyāvyāpyaṃ niṣiddhasya samatvataḥ na bhaviṣyatkriyā kāryaṃ srakṣyatīśa iti hyapi

---

1.1.44

कार्यं स्यान्नैव चाकर्तुमशक्यं कार्यमिष्यते साम्यादेव निषिद्धस्य तदिष्टं साधनं तथा

kāryaṃ syānnaiva cākartumaśakyaṃ kāryamiṣyate sāmyādeva niṣiddhasya tadiṣṭaṃ sādhanaṃ tathā

---

1.1.45

कार्यं साधनमिष्टस्य भगवानिष्टदेवता मुख्येष्यं वा सुमनसां प्रेयस्तदिति च श्रुतिः

kāryaṃ sādhanamiṣṭasya bhagavāniṣṭadevatā mukhyeṣyaṃ vā sumanasāṃ preyastaditi ca śrutiḥ

---

1.1.46

प्राणबुद्धिमनःखात्मदेहापत्यधनादयः यत्सम्पर्कात् प्रिया आसंस्ततः को न्वपरः प्रियः

prāṇabuddhimanaḥkhātmadehāpatyadhanādayaḥ yatsamparkāt priyā āsaṃstataḥ ko nvaparaḥ priyaḥ

---

1.1.47

इत्यादिवाक्यैराकाङ्क्षासन्निधिर्योग्यता यतः अस्मिन्नेव समस्तस्येतीष्ये व्युत्पत्तिरिष्यते

ityādivākyairākāṅkṣāsannidhiryogyatā yataḥ asminneva samastasyetīṣye vyutpattiriṣyate

---

1.1.48

अत्त्यपूपांस्तव भ्रातेत्यादावावापतो ऽपि च उद्वापाद् वर्तमानत्वादाकाङ्क्षादिबलादपि

attyapūpāṃstava bhrātetyādāvāvāpato 'pi ca udvāpād vartamānatvādākāṅkṣādibalādapi

---

1.1.49

बालो व्युत्पत्तिमप्येति नानयेत्यादिवाक्यतः आनीयमानदृष्टयैव व्युत्पत्तेः सम्भवे सति

bālo vyutpattimapyeti nānayetyādivākyataḥ ānīyamānadṛṣṭayaiva vyutpatteḥ sambhave sati

---

1.1.50

एष्यदानयनायायं कुत एव प्रतीक्षते व्युत्पन्नो वर्तमाने तु क्रियाशब्दे भविष्यति

eṣyadānayanāyāyaṃ kuta eva pratīkṣate vyutpanno vartamāne tu kriyāśabde bhaviṣyati

---

1.1.51

पुनर्दृष्ट्यैव शब्दश्रुत् पश्चात् व्युत्पत्तिमेष्यति वर्तमानमतीतं च भविष्यदिति च क्रमात्

punardṛṣṭyaiva śabdaśrut paścāt vyutpattimeṣyati vartamānamatītaṃ ca bhaviṣyaditi ca kramāt

---

1.1.52

आकाङ्क्षादियुतं यस्माद् विधेर्व्युत्पादनं कुतः दृष्ट्या ज्ञातपदार्थस्य पदाकाङ्क्षा भविष्यति

ākāṅkṣādiyutaṃ yasmād vidhervyutpādanaṃ kutaḥ dṛṣṭyā jñātapadārthasya padākāṅkṣā bhaviṣyati

---

1.1.53

व्युत्पत्तिः प्रथमा तस्माद् वतर्माने गते ततः इष्टमाकाङ्क्षते सर्वो न प्रवृत्तिमपेक्षते

vyutpattiḥ prathamā tasmād vatarmāne gate tataḥ iṣṭamākāṅkṣate sarvo na pravṛttimapekṣate

---

1.1.54

अपरोक्षं परोक्षं वा ज्ञानमिष्टस्य साधनम् क्वापि चेष्या तदर्था स्यादत्तिर्हि रसवित्तये

aparokṣaṃ parokṣaṃ vā jñānamiṣṭasya sādhanam kvāpi ceṣyā tadarthā syādattirhi rasavittaye

---

1.1.55

वाक्यार्थज्ञानमात्रेण क्वचिदिष्टं भवेदपि न च स्रुकस्रुववह्नयादावतात्पर्यं श्रुतेर्भवेत्

vākyārthajñānamātreṇa kvacidiṣṭaṃ bhavedapi na ca srukasruvavahnayādāvatātparyaṃ śruterbhavet

---

1.1.56

यत्किञ्चित्करणरस्यापि यज्ञतैवान्यथा भवेत् तस्मादुपासनार्थं च स्वार्थे तात्पर्यवद् भवेत्

yatkiñcitkaraṇarasyāpi yajñataivānyathā bhavet tasmādupāsanārthaṃ ca svārthe tātparyavad bhavet

---

1.1.57

इति शब्दोन्नये ऽग्नावित्युन्नीते स्मृतिर्भवेत् इतिशब्दव्यपेतानि ह्यपि सन्ति वचांस्यलम्

iti śabdonnaye 'gnāvityunnīte smṛtirbhavet itiśabdavyapetāni hyapi santi vacāṃsyalam

---

1.1.58

आत्मानमेवेत्यादीनि योगे ऽग्नावपि तत् समम् एकवाक्यत्वयोगे तु वेदस्यापि ह्यशेषतः

ātmānamevetyādīni yoge 'gnāvapi tat samam ekavākyatvayoge tu vedasyāpi hyaśeṣataḥ

---

1.1.59

वाक्यभेदो न युक्तः स्याद् योगश्च स्यान्महाफले इति ब्रूयादिति वचो गतमग्नौ समीपगम्

vākyabhedo na yuktaḥ syād yogaśca syānmahāphale iti brūyāditi vaco gatamagnau samīpagam

---

1.1.60

कल्पनागौरवं चेत् स्यात् पृथक् तात्पर्यसम्भवे कल्पनागौरवादेव पदार्था न स्युरेव हि

kalpanāgauravaṃ cet syāt pṛthak tātparyasambhave kalpanāgauravādeva padārthā na syureva hi

---

1.1.61

प्रमाणावगतत्वं चेत् तात्पर्याणशं तथैव हि तस्मात् पदार्थे वाक्यार्थे तात्पर्यमुभयत्र च

pramāṇāvagatatvaṃ cet tātparyāṇaśaṃ tathaiva hi tasmāt padārthe vākyārthe tātparyamubhayatra ca

---

1.1.62

पृथगेव च वाक्यत्वं पृथगन्वयतो भवेत् अवान्तरत्वाद् वाक्यानां वाक्यभेदो न दूषणम्

pṛthageva ca vākyatvaṃ pṛthaganvayato bhavet avāntaratvād vākyānāṃ vākyabhedo na dūṣaṇam

---

1.1.63

अङ्गीकृतत्वादपि तैः पदार्थानां पृथक् पृथक् क्रियापदेनान्वयस्य वाक्यभेदाद्धि दूषणम्

aṅgīkṛtatvādapi taiḥ padārthānāṃ pṛthak pṛthak kriyāpadenānvayasya vākyabhedāddhi dūṣaṇam

---

1.1.64

प्रत्यक्षादिविरोधे ऽतो गौणार्थस्यापि सम्भवात् अतात्पर्यं पदार्थे ऽपि न कल्प्यमविरोधतः

pratyakṣādivirodhe 'to gauṇārthasyāpi sambhavāt atātparyaṃ padārthe 'pi na kalpyamavirodhataḥ

---

1.1.65

अतो ज्ञानफलान्येव कर्माणि ज्ञानमेव हि मुख्यप्रसाददं विष्णोर्जिज्ञासायाश्च तद् भवेत्

ato jñānaphalānyeva karmāṇi jñānameva hi mukhyaprasādadaṃ viṣṇorjijñāsāyāśca tad bhavet

---

1.1.66

कर्तव्या तेन जिज्ञासा श्रुतिप्रामाण्ययोगतः प्रत्यक्षवच्च प्रामाण्यं स्वत एवागमस्य हि

kartavyā tena jijñāsā śrutiprāmāṇyayogataḥ pratyakṣavacca prāmāṇyaṃ svata evāgamasya hi

---

1.1.67

अनवस्थान्यथा हि स्यादप्रामाण्यं तथान्यतः मिथ्याज्ञप्तिप्रलम्भादेस्तेन वेदविरोधि यत्

anavasthānyathā hi syādaprāmāṇyaṃ tathānyataḥ mithyājñaptipralambhādestena vedavirodhi yat

---

1.1.68

न मानमपि वेदानामङ्गीकार्या हि नित्यता न हि धर्मादिसिद्धिः स्यान्नित्यवाक्यं विना क्वचित्

na mānamapi vedānāmaṅgīkāryā hi nityatā na hi dharmādisiddhiḥ syānnityavākyaṃ vinā kvacit

---

1.1.69

अविप्रलम्भस्तज्ज्ञानं तत्कृतत्वादयो ऽपि च कल्प्या गौरवदोषेण पुंवाक्यं ज्ञापकं न तत्

avipralambhastajjñānaṃ tatkṛtatvādayo 'pi ca kalpyā gauravadoṣeṇa puṃvākyaṃ jñāpakaṃ na tat

---

1.1.70

प्रत्यक्षः कस्यचिद् धर्मो वस्तुत्वादिति चोदिते न बुद्धो धर्मदर्शी स्यात् पुंस्त्वादित्यनुमाहतिः

pratyakṣaḥ kasyacid dharmo vastutvāditi codite na buddho dharmadarśī syāt puṃstvādityanumāhatiḥ

---

1.1.71

अधर्मवादिनो वाक्यमप्रयोजनमेव हि धर्माभावो ऽपि नो तेन प्रत्यक्षावगतो भवेत्

adharmavādino vākyamaprayojanameva hi dharmābhāvo 'pi no tena pratyakṣāvagato bhavet

---

1.1.72

अतः संशयसम्पत्तौ वाक्यं प्रत्यक्षवत् प्रमा शक्तिश्चैवान्विते स्वार्थे शब्दानामनुभूयते

ataḥ saṃśayasampattau vākyaṃ pratyakṣavat pramā śaktiścaivānvite svārthe śabdānāmanubhūyate

---

1.1.73

अतो ऽन्विताभिधायित्वं गौरवं कल्पने ऽन्यथा नचाशक्याभिधायित्वं प्रवृत्तिश्च द्विधान्यथा

ato 'nvitābhidhāyitvaṃ gauravaṃ kalpane 'nyathā nacāśakyābhidhāyitvaṃ pravṛttiśca dvidhānyathā

---

1.1.74

एतत् सर्वं तर्कशास्त्रे ब्रह्मतर्के हि विस्तरात् उक्तं विद्यापृथक्तवात्तु सङ्क्षेपेणात्र सूचितम्

etat sarvaṃ tarkaśāstre brahmatarke hi vistarāt uktaṃ vidyāpṛthaktavāttu saṅkṣepeṇātra sūcitam

---

1.1.75

प्रमाणन्यायसच्छिक्षा क्रियते तर्कशास्त्रतः मानन्यायैस्तु तत्सिद्धैमीमांसा मेयशोधनम्

pramāṇanyāyasacchikṣā kriyate tarkaśāstrataḥ mānanyāyaistu tatsiddhaimīmāṃsā meyaśodhanam

---

1.1.76

ब्रह्मतर्कं च भगवान् स एव कृतवान् प्रभुः पञ्चाशत्कोटिविस्तारान्नारायणतनौ कृतात्

brahmatarkaṃ ca bhagavān sa eva kṛtavān prabhuḥ pañcāśatkoṭivistārānnārāyaṇatanau kṛtāt

---

1.1.77

उद्धृत्य पञ्चसाहस्रं कृतवान् बादरायणः अतस्तदर्थं सङ्क्षेपादत इत्यभ्यसूचयत्

uddhṛtya pañcasāhasraṃ kṛtavān bādarāyaṇaḥ atastadarthaṃ saṅkṣepādata ityabhyasūcayat

---

1.1.78

यतो ऽनुभवतः सर्वं सिद्धमेतदतो ऽपि च देवैश्च दुर्गमार्थेषु व्यापृतो नातिविस्तृतिम्

yato 'nubhavataḥ sarvaṃ siddhametadato 'pi ca devaiśca durgamārtheṣu vyāpṛto nātivistṛtim

---

1.1.79

चकारैता ह्यवज्ञेया युक्तयः प्रतिपक्षगाः प्रत्यक्षेक्षाक्षमः पक्षं कमेवात्राभिवीक्षते

cakāraitā hyavajñeyā yuktayaḥ pratipakṣagāḥ pratyakṣekṣākṣamaḥ pakṣaṃ kamevātrābhivīkṣate

---

1.1.80

तस्मादक्षमपक्षत्वान्मोक्षशास्त्रे ऽभ्युपेक्षितः स्वयं भगवता विष्णुर्ब्रह्मेत्येतत् पुरोदितम्

tasmādakṣamapakṣatvānmokṣaśāstre 'bhyupekṣitaḥ svayaṃ bhagavatā viṣṇurbrahmetyetat puroditam

---

1.1.81

स विष्णुराह हीयन्ते देवशास्त्रस्य तेन हि आद्यन्तं देवशास्त्रस्य स्वयं भगवता कृतम्

sa viṣṇurāha hīyante devaśāstrasya tena hi ādyantaṃ devaśāstrasya svayaṃ bhagavatā kṛtam

---

1.1.82

मध्यं तदाज्ञया पैलशेषाभ्यां कृतमञ्जसा अतस्तत्रैव विष्णुत्वसिद्धेर्ब्रह्मेत्यसूचयत्

madhyaṃ tadājñayā pailaśeṣābhyāṃ kṛtamañjasā atastatraiva viṣṇutvasiddherbrahmetyasūcayat

---

1.1.83

दोषारच्छिद्रशब्दानां पर्यायत्वं यतस्ततः गुणा नारा इति ज्ञेयस्तद्वान् नारायणः स्मृतः

doṣāracchidraśabdānāṃ paryāyatvaṃ yatastataḥ guṇā nārā iti jñeyastadvān nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

---

1.1.84

ब्रह्मशब्दो ऽपि हि गुणपूर्तिमेव वदत्ययम् अतो नारायणस्यैव जिज्ञासात्र विधीयते

brahmaśabdo 'pi hi guṇapūrtimeva vadatyayam ato nārāyaṇasyaiva jijñāsātra vidhīyate

---

1.1.85

सिद्धत्वाद् ब्रह्मशब्दस्य विष्णौ स्पष्टतया श्रुतौ अम्भस्यपार इत्युक्तो नारायणपदेरितः

siddhatvād brahmaśabdasya viṣṇau spaṣṭatayā śrutau ambhasyapāra ityukto nārāyaṇapaderitaḥ

---

1.1.86

आपो नारा इति ह्याह स एवाप्स्वन्तरीरितः कामतो विधिरुद्रादिपददातृया स्वयं श्रिया

āpo nārā iti hyāha sa evāpsvantarīritaḥ kāmato vidhirudrādipadadātṛyā svayaṃ śriyā

---

1.1.87

योनित्वेनात्मनो विष्णोस्तिष्ठन्तीत्युदितस्य च यस्मिन् देवा अधीत्युक्तवा समुद्रं स्थानमेव च

yonitvenātmano viṣṇostiṣṭhantītyuditasya ca yasmin devā adhītyuktavā samudraṃ sthānameva ca

---

1.1.88

नाम चाक्षरमित्येव ऋच इत्युदितं तु यत् यतः प्रसूतेत्युक्तवा च तदेव ब्रह्म चाब्रवीत्

nāma cākṣaramityeva ṛca ityuditaṃ tu yat yataḥ prasūtetyuktavā ca tadeva brahma cābravīt

---

1.1.89

अन्तःसमुद्रगं विश्वप्रसूतेः कारणठ तु यत् सूक्तोपनिषदाद्युक्तं जन्माद्यस्येति लक्ष्यते

antaḥsamudragaṃ viśvaprasūteḥ kāraṇaṭha tu yat sūktopaniṣadādyuktaṃ janmādyasyeti lakṣyate

---

1.1.90

सृष्टिः स्थितिश्च संहारो नियतिर्ज्ञानमावृतिः बन्धमोक्षावपि ह्यासु श्रुतिषूक्ता हरेः सदा

sṛṣṭiḥ sthitiśca saṃhāro niyatirjñānamāvṛtiḥ bandhamokṣāvapi hyāsu śrutiṣūktā hareḥ sadā

---

1.1.91

यं नामानि विशन्त्यद्धा यो देवानामिति ह्यपि श्रुतेर्नामानि सर्वाणि विष्णोरेव यतस्ततः

yaṃ nāmāni viśantyaddhā yo devānāmiti hyapi śruternāmāni sarvāṇi viṣṇoreva yatastataḥ

---

1.1.92

अतो न मुख्यतो नाम तदन्यस्य हि कस्यचित् गुणाः श्रुता इति ह्यस्मान्न दोषो ऽर्थः श्रुतेर्भवेत्

ato na mukhyato nāma tadanyasya hi kasyacit guṇāḥ śrutā iti hyasmānna doṣo 'rthaḥ śruterbhavet

---

1.1.93

प्रीत्या मोक्षपरत्वाच्च तात्पर्यं नैव दूषणे सर्वेषामपि वाक्यानां महातात्पर्यमत्र हि

prītyā mokṣaparatvācca tātparyaṃ naiva dūṣaṇe sarveṣāmapi vākyānāṃ mahātātparyamatra hi

---

1.1.94

तद्विरोधे न मानत्वं फलं मुक्तिर्हि वाक्यतः न पुराणादिमानत्वं विरुद्धार्थे श्रुतेर्भवेत्

tadvirodhe na mānatvaṃ phalaṃ muktirhi vākyataḥ na purāṇādimānatvaṃ viruddhārthe śruterbhavet

---

1.1.95

दर्शनान्तरमूलत्वान्मोहार्थं चाज्ञया हरेः न सर्वनामतान्येषां श्रुतावुक्ता हि कुत्रचित्

darśanāntaramūlatvānmohārthaṃ cājñayā hareḥ na sarvanāmatānyeṣāṃ śrutāvuktā hi kutracit

---

1.1.96

अदोषवचनाच्चैव नियमेन हरेः श्रुतौ अज्ञानं पारतन्त्र्यं च प्रळये ऽभाव एव च

adoṣavacanāccaiva niyamena hareḥ śrutau ajñānaṃ pāratantryaṃ ca praḷaye 'bhāva eva ca

---

1.1.97

अशक्तिश्चोदितान्येषां सर्वेषामपि च श्रुतौ जन्माद्यस्येति तेनैतद् विष्णोरेव स्वलक्षणम्

aśaktiścoditānyeṣāṃ sarveṣāmapi ca śrutau janmādyasyeti tenaitad viṣṇoreva svalakṣaṇam

---

1.1.98

अस्योद्भवादिहेतुत्वं साक्षादेव स्वलक्षणम् कृष्णद्धयानच्छलेनैव स्वयं भागवते ऽब्रवीत्

asyodbhavādihetutvaṃ sākṣādeva svalakṣaṇam kṛṣṇaddhayānacchalenaiva svayaṃ bhāgavate 'bravīt

---

1.1.99

अतो जीवैक्यमपि स निराचक्रे जगद्गुरुः न हि जन्मादिहेतुत्वं जीवस्य जगतो भवेत्

ato jīvaikyamapi sa nirācakre jagadguruḥ na hi janmādihetutvaṃ jīvasya jagato bhavet

---

1.1.100

हिताक्रियादिदोषं च वक्ष्यत्येव स्वयं प्रभुः निर्गुणत्वं च तेनैव निषिद्धं प्रभुणा स्वयम्

hitākriyādidoṣaṃ ca vakṣyatyeva svayaṃ prabhuḥ nirguṇatvaṃ ca tenaiva niṣiddhaṃ prabhuṇā svayam

---

1.1.101

भेदेनैव तु मुख्यार्थसम्भवे लक्षणा कुतः कथं नित्यगुणस्यास्य स्यादैक्यं गुणहानतः

bhedenaiva tu mukhyārthasambhave lakṣaṇā kutaḥ kathaṃ nityaguṇasyāsya syādaikyaṃ guṇahānataḥ

---

1.1.102

सदैव गुणवत्त्वे ऽस्य भिन्नं स्यान्निर्गुणं सदा न च मिथ्यागुणत्वं स्यादनिर्वाच्यस्य दूषणात्

sadaiva guṇavattve 'sya bhinnaṃ syānnirguṇaṃ sadā na ca mithyāguṇatvaṃ syādanirvācyasya dūṣaṇāt

---

1.1.103

निर्गुणत्वं तदा च स्यादासुरत्वं नचान्यथा लक्ष्यलक्षणयोर्भेदो ऽभेदो वा यदि वोभयम्

nirguṇatvaṃ tadā ca syādāsuratvaṃ nacānyathā lakṣyalakṣaṇayorbhedo 'bhedo vā yadi vobhayam

---

1.1.104

इति पृष्टे तदैक्यस्य गतिरेव न विद्यते ऐक्याभेदे न शास्त्रेण ज्ञेयं तत् स्वप्रकाशतः

iti pṛṣṭe tadaikyasya gatireva na vidyate aikyābhede na śāstreṇa jñeyaṃ tat svaprakāśataḥ

---

1.1.105

भेदे मिथ्यात्वतो भेदसत्यत्वं स्याद् बलादपि भेदाभेदौ यदि तदा स्यादेव ह्यनवस्थितिः

bhede mithyātvato bhedasatyatvaṃ syād balādapi bhedābhedau yadi tadā syādeva hyanavasthitiḥ

---

1.1.106

स्वनिर्वाहकता चेत् स्याद् बाह्यं बाहकमित्यपि पर्यायो भेदवान् वा स्यादनवस्थोभयत्र च

svanirvāhakatā cet syād bāhyaṃ bāhakamityapi paryāyo bhedavān vā syādanavasthobhayatra ca

---

1.1.107

सत्यज्ञानादिके ऽप्येव न व्यावृत्त्या प्रयोजनम् व्यावृत्तस्याविशेषत्वे तदखण्डं च खण्डितम् निर्विशेषत्वमेतेन मूको ऽहमितिवद् भवेत्

satyajñānādike 'pyeva na vyāvṛttyā prayojanam vyāvṛttasyāviśeṣatve tadakhaṇḍaṃ ca khaṇḍitam nirviśeṣatvametena mūko 'hamitivad bhavet

---

1.1.108

अभिन्ने ऽपि विशेषो ऽयं बलादापतति ह्यतः विशेषतद्वतोश्चैव स्वनिर्वाहकता भवेत्

abhinne 'pi viśeṣo 'yaṃ balādāpatati hyataḥ viśeṣatadvatoścaiva svanirvāhakatā bhavet

---

1.1.109

भेदहीने त्वपर्यायशब्दान्तरनियामकः विशेषो नाम कथितः सो ऽस्ति वस्तुष्वशेषतः

bhedahīne tvaparyāyaśabdāntaraniyāmakaḥ viśeṣo nāma kathitaḥ so 'sti vastuṣvaśeṣataḥ

---

1.1.110

विशेषास्ते ऽप्यनन्ताश्च परस्परविशेषिणः स्वनिर्वाहकतायुक्ताः सन्ति वस्तुष्वशेषतः

viśeṣāste 'pyanantāśca parasparaviśeṣiṇaḥ svanirvāhakatāyuktāḥ santi vastuṣvaśeṣataḥ

---

1.1.111

अतो ऽनन्तगुणं ब्रह्म निर्भेदमपि भण्यते एवं धर्मानिति श्रुत्या तदभेदो ऽप्युदीर्यते

ato 'nantaguṇaṃ brahma nirbhedamapi bhaṇyate evaṃ dharmāniti śrutyā tadabhedo 'pyudīryate

---

1.1.112

शैवाद्यागमसम्प्राप्तदृष्टगेन फलेन तु तद्वाक्योपमयान्यच्च प्रमाणत्वे ऽनुमीयते

śaivādyāgamasamprāptadṛṣṭagena phalena tu tadvākyopamayānyacca pramāṇatve 'numīyate

---

1.1.113

ईशवाक्यत्वत इति चेत् तद्गव्यभिचारिणा अप्रामाण्यानुमा च स्यान्न पृथक् चानुमेश्वरे

īśavākyatvata iti cet tadgavyabhicāriṇā aprāmāṇyānumā ca syānna pṛthak cānumeśvare

---

1.1.114

पुंस्त्वहेतुबलादेव पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना शास्त्रयोनित्वमेतेन कारणस्य बलाद् भवेत्

puṃstvahetubalādeva pūrvoktenaiva vartmanā śāstrayonitvametena kāraṇasya balād bhavet

---

1.1.115

नावेदविन्न तर्केण मतिरित्यादिवाक्यतः तर्को ज्ञापयितुं शक्तो नेशितारं कथञ्चन

nāvedavinna tarkeṇa matirityādivākyataḥ tarko jñāpayituṃ śakto neśitāraṃ kathañcana

---

1.1.116

वनकृत्त्वादिरूपेण पक्षभूतस्य चेशितुः किञ्चिज्ज्ञानं हि पुंस्त्वेन शक्यं साधयितुं सुखम्

vanakṛttvādirūpeṇa pakṣabhūtasya ceśituḥ kiñcijjñānaṃ hi puṃstvena śakyaṃ sādhayituṃ sukham

---

1.1.117

वृक्षकृन्नाखिलं वृक्षं वेत्ति पुंस्त्वाद्धि चैत्रवत् इत्याद्यनुमया स्पर्धि नानुमानं परेशितुः शक्तं विज्ञापने चातिप्रसङ्गो ऽनुमयेदृशा

vṛkṣakṛnnākhilaṃ vṛkṣaṃ vetti puṃstvāddhi caitravat ityādyanumayā spardhi nānumānaṃ pareśituḥ śaktaṃ vijñāpane cātiprasaṅgo 'numayedṛśā

---

1.1.118

वस्तुत्वात् तुरगः शृङ्गी पुष्पवत् खं सुतैर्युता चित्रिणी च रसः षष्ठो रसत्वात् सोत्तरो भवेत् उपक्रमादिलिङ्गेभ्यो नान्यास्यादनुमा ततः

vastutvāt turagaḥ śṛṅgī puṣpavat khaṃ sutairyutā citriṇī ca rasaḥ ṣaṣṭho rasatvāt sottaro bhavet upakramādiliṅgebhyo nānyāsyādanumā tataḥ

---

1.1.119

त एवान्वयनामानस्तैः सम्यक् प्रविचारिते मुख्यार्थो भगवान् विष्णुः सर्वशास्त्रस्य नापरः

ta evānvayanāmānastaiḥ samyak pravicārite mukhyārtho bhagavān viṣṇuḥ sarvaśāstrasya nāparaḥ

---

1.1.120

ईक्षणीयत्वतो विष्णुर्वाच्य एव नचान्यथा लक्ष्यत्वं क्वापि दृष्टं हि किं तदित्यनवस्थितिः

īkṣaṇīyatvato viṣṇurvācya eva nacānyathā lakṣyatvaṃ kvāpi dṛṣṭaṃ hi kiṃ tadityanavasthitiḥ

---

1.1.121

माधुर्यादिविशेषाश्च तच्छब्दैरुदिताः सदा वाक्यार्थो ऽपि हि वाक्यार्थशब्देनैवोदितो भवेत्

mādhuryādiviśeṣāśca tacchabdairuditāḥ sadā vākyārtho 'pi hi vākyārthaśabdenaivodito bhavet

---

1.1.122

नावाच्यं तेन किञ्चित् स्याद् यत इत्यादिकैर्वदन् अवाच्यत्वं कथं ब्रूयान्मूको ऽहमितिवत् सुधीः

nāvācyaṃ tena kiñcit syād yata ityādikairvadan avācyatvaṃ kathaṃ brūyānmūko 'hamitivat sudhīḥ

---

1.1.123

येन लक्ष्यमिति प्रोक्तं लक्ष्यशब्देन सो ऽवदत् एकस्यापि हि शब्दस्य गौणार्थस्वीकृतौ सताम्

yena lakṣyamiti proktaṃ lakṣyaśabdena so 'vadat ekasyāpi hi śabdasya gauṇārthasvīkṛtau satām

---

1.1.124

महती जायते लज्जा यत्र तत्राखिला रवाः अमुख्यार्था इति वदन् यस्तन्मार्गानुवर्तिनाम् कथं न जायते लज्जा वक्तुं शाब्दत्वमात्मनः

mahatī jāyate lajjā yatra tatrākhilā ravāḥ amukhyārthā iti vadan yastanmārgānuvartinām kathaṃ na jāyate lajjā vaktuṃ śābdatvamātmanaḥ

---

1.1.125

आत्मब्रह्मादयः शब्दाः साक्षात् पूर्णाभिधायिनः जन्मादिकारणं ब्रह्म लक्षितं च यदा तदा

ātmabrahmādayaḥ śabdāḥ sākṣāt pūrṇābhidhāyinaḥ janmādikāraṇaṃ brahma lakṣitaṃ ca yadā tadā

---

1.1.126

वन्ध्यापुत्रोपमं मायाशबलं वाच्यमित्यपि कल्पयित्वा विना मानं लक्ष्यं शुद्धं वदन् पदैः

vandhyāputropamaṃ māyāśabalaṃ vācyamityapi kalpayitvā vinā mānaṃ lakṣyaṃ śuddhaṃ vadan padaiḥ

---

1.1.127

आत्मशब्दोदितस्यैव ज्ञानं मुक्तावसाधनम् आह श्रुतपरित्यागः स्याच्चास्याश्रुतकल्पनम्

ātmaśabdoditasyaiva jñānaṃ muktāvasādhanam āha śrutaparityāgaḥ syāccāsyāśrutakalpanam

---

1.1.128

स्यात् सर्वत्र च यत्रैकमपि लोको जुगुप्सते नियमेनोभयं स्याद्धि यस्य स्वपरयोर्मते

syāt sarvatra ca yatraikamapi loko jugupsate niyamenobhayaṃ syāddhi yasya svaparayormate

---

1.1.129

अलङ्कृतः सदैवायं दुर्घटैरेव भूषणैः अन्धन्तमो नित्युदुःखं तस्य स्याद् वसनद्वयम्

alaṅkṛtaḥ sadaivāyaṃ durghaṭaireva bhūṣaṇaiḥ andhantamo nityuduḥkhaṃ tasya syād vasanadvayam

---

1.1.130

अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽवृताः तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्त्यविद्वांसो बुधो जनाः

anandā nāma te lokā andhena tamasā'vṛtāḥ tāṃste pretyābhigacchantyavidvāṃso budho janāḥ

---

1.1.131

असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽवृताः तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये केचात्महनो जनाः

asuryā nāma te lokā andhena tamasā'vṛtāḥ tāṃste pretyābhigacchanti ye kecātmahano janāḥ

---

1.1.132

इत्यादिश्रुतयो मानं शतशो ऽत्र समन्ततः हेयत्वावचनाच्चैव नात्मा गौणः श्रुतौ श्रुतः

ityādiśrutayo mānaṃ śataśo 'tra samantataḥ heyatvāvacanāccaiva nātmā gauṇaḥ śrutau śrutaḥ

---

1.1.133

तमेवैकं जानथान्या वाचो मुञ्चथ चेति ह उक्त आत्मा कथं गौणो हेयपक्षे ह्यसौ श्रुतः

tamevaikaṃ jānathānyā vāco muñcatha ceti ha ukta ātmā kathaṃ gauṇo heyapakṣe hyasau śrutaḥ

---

1.1.134

परिवारतया ग्राह्या अपि हेयाः प्रधानतः पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते

parivāratayā grāhyā api heyāḥ pradhānataḥ pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate

---

1.1.135

इति स्वस्यैव पूर्णस्य पूर्णे ऽप्यय उदाहृतः कथं मायाव्यवच्छिन्नः पूर्णो मुख्यतया भवेत्

iti svasyaiva pūrṇasya pūrṇe 'pyaya udāhṛtaḥ kathaṃ māyāvyavacchinnaḥ pūrṇo mukhyatayā bhavet

---

1.1.136

पदं च निर्गुण इति कथं गौणं वदिष्यति गुणाभावोपलक्ष्यं चेत् पदं तदपि वाचकम्

padaṃ ca nirguṇa iti kathaṃ gauṇaṃ vadiṣyati guṇābhāvopalakṣyaṃ cet padaṃ tadapi vācakam

---

1.1.137

अतो ऽनवस्थितिमुखसर्वदोषमहास्पदम् कथमेतन्मतं सद्भिराद्रियेत विचक्षणैः

ato 'navasthitimukhasarvadoṣamahāspadam kathametanmataṃ sadbhirādriyeta vicakṣaṇaiḥ

---

1.1.138

न च साङ्खयनिराकृत्यै सूत्राण्येतान्यचीकॢपत् भगवान् नह्यशब्दत्वं प्रधाने ऽङ्गीकरोत्यसौ

na ca sāṅkhayanirākṛtyai sūtrāṇyetānyacīkḷpat bhagavān nahyaśabdatvaṃ pradhāne 'ṅgīkarotyasau

---

1.1.139

समन्वये प्रतिज्ञाते शब्दगोचरतैव हि प्रथमप्रतिपाद्या स्यात् तदभावे कुतो ऽन्वयः

samanvaye pratijñāte śabdagocarataiva hi prathamapratipādyā syāt tadabhāve kuto 'nvayaḥ

---

1.1.140

कथं च लक्षणावादी ब्रूयाद् ब्रह्मसमन्वयम् यो ऽसौ शब्दस्य मुख्यार्थस्तत्रैव स्यात् समन्वयः

kathaṃ ca lakṣaṇāvādī brūyād brahmasamanvayam yo 'sau śabdasya mukhyārthastatraiva syāt samanvayaḥ

---

1.1.141

जन्मादिकारणे साक्षादाह देवः समन्वयम् उक्तं तदेव जिज्ञास्यं क्वावकाशो ऽत्र निर्गुणे

janmādikāraṇe sākṣādāha devaḥ samanvayam uktaṃ tadeva jijñāsyaṃ kvāvakāśo 'tra nirguṇe

---

1.1.142

कथञ्चासम्भवस्तस्य मुख्यार्थस्य निराकृतौ मानेन केन विज्ञेयमवाच्याज्ञेयनिर्गुणम्

kathañcāsambhavastasya mukhyārthasya nirākṛtau mānena kena vijñeyamavācyājñeyanirguṇam

---

1.1.143

अमेयं चेन्न शास्त्रस्य तत्र वृत्तिः कथञ्चन तस्माच्छास्त्रेण जिज्ञास्यमस्मदीयं गुणार्णवम्

ameyaṃ cenna śāstrasya tatra vṛttiḥ kathañcana tasmācchāstreṇa jijñāsyamasmadīyaṃ guṇārṇavam

---

1.1.144

वासुदेवाख्यमद्वन्द्वं परं ब्रह्माखिलोत्तमम् विज्ञेयवाच्यलक्ष्यत्वपूर्वाशेषविशेषतः

vāsudevākhyamadvandvaṃ paraṃ brahmākhilottamam vijñeyavācyalakṣyatvapūrvāśeṣaviśeṣataḥ

---

1.1.145

निर्गतं मनसो वाचो यदि तत् स्यादगोचरम् अस्तु तन्मा वदेद् वादी नचास्मच्छास्त्रगं तु तत्

nirgataṃ manaso vāco yadi tat syādagocaram astu tanmā vaded vādī nacāsmacchāstragaṃ tu tat

---

1.1.146

अवाच्यं वाच्यमित्युक्तवा किमित्युन्मत्तवन्मृषा अस्मच्छास्त्रस्य चौर्याय यतते स्वोक्तिदूषकः

avācyaṃ vācyamityuktavā kimityunmattavanmṛṣā asmacchāstrasya cauryāya yatate svoktidūṣakaḥ

---

1.1.147

जन्मादिकारणं यत्तत् साक्षान्नारायणाभिधम् वदन्तु श्रुतयो ब्रह्म शास्त्रं चैतत् तदर्थतः

janmādikāraṇaṃ yattat sākṣānnārāyaṇābhidham vadantu śrutayo brahma śāstraṃ caitat tadarthataḥ

---

1.1.148

स्वप्रकाशत्वमपि तु यैर्ज्ञानस्य निवारितम् कथं सर्वज्ञता तस्य स्वज्ञानाधिगमं विना

svaprakāśatvamapi tu yairjñānasya nivāritam kathaṃ sarvajñatā tasya svajñānādhigamaṃ vinā

---

1.1.149

प्रवृत्तमस्त्ववाच्यं ते मैव ब्रूयाः कथञ्चन सर्वशब्दैरवाच्यं तदुक्तवा तद्विषयं पुनः

pravṛttamastvavācyaṃ te maiva brūyāḥ kathañcana sarvaśabdairavācyaṃ taduktavā tadviṣayaṃ punaḥ

---

1.1.150

वयं त्वां श्रुतियुक्तिभ्यां बद्ध्वास्मच्छास्त्रमञ्जसा विचारयामः श्रुतिभिर्युक्तिभिश्चैव सादरम्

vayaṃ tvāṃ śrutiyuktibhyāṃ baddhvāsmacchāstramañjasā vicārayāmaḥ śrutibhiryuktibhiścaiva sādaram

---

1.1.151

अद्भुतत्वादवाच्यं तदतर्क्याज्ञेयमेव च अनन्तगुणपूर्णत्वादित्यूदे पैङ्गिनां श्रुतिः अवाच्यमिति लोके ऽपि वक्तयाश्चार्यतमं भुवि

adbhutatvādavācyaṃ tadatarkyājñeyameva ca anantaguṇapūrṇatvādityūde paiṅgināṃ śrutiḥ avācyamiti loke 'pi vaktayāścāryatamaṃ bhuvi

---

1.1.152

एवं शास्त्रावगम्यत्वे विभागेन समन्वयम् आनन्दमय इत्यादिनाध्यायेन वदत्यजः

evaṃ śāstrāvagamyatve vibhāgena samanvayam ānandamaya ityādinādhyāyena vadatyajaḥ

---

1.1.153

तत्रान्यत्र प्रसिद्धानां विष्णावेव समन्वयम् शब्दानां प्रथमे पादे गुणिसामान्यवाचिनाम्

tatrānyatra prasiddhānāṃ viṣṇāveva samanvayam śabdānāṃ prathame pāde guṇisāmānyavācinām

---

1.1.154

गुणवाचिनां च प्रथममाह देवः समन्वयम् समुद्रशायिनं सर्वप्रसूतिप्रसवं श्रुतिः

guṇavācināṃ ca prathamamāha devaḥ samanvayam samudraśāyinaṃ sarvaprasūtiprasavaṃ śrutiḥ

---

1.1.155

तदेव ब्रह्म परममिति सावधृतिर्जगौ यतो ऽतो ब्रह्मशब्दस्य तत्रैव नियतत्वतः

tadeva brahma paramamiti sāvadhṛtirjagau yato 'to brahmaśabdasya tatraiva niyatatvataḥ

---

1.1.156

यो ऽन्नं ब्रह्मेत्यादिरूपादभ्यासात् तैत्तिरीयके अन्यासु चैतद्रूपासु शाखास्वपि सहस्रशः

yo 'nnaṃ brahmetyādirūpādabhyāsāt taittirīyake anyāsu caitadrūpāsu śākhāsvapi sahasraśaḥ

---

1.1.157

आनन्दमय इत्याद्यैः शब्दैर्वाच्यो हरिः स्वयम् उपलक्षणत्वं शब्दानामानन्दमयपूर्विणाम्

ānandamaya ityādyaiḥ śabdairvācyo hariḥ svayam upalakṣaṇatvaṃ śabdānāmānandamayapūrviṇām

---

1.1.158

सूत्रस्याल्पाक्षरत्वेन सर्वशाखाविनिर्णये पुनश्च प्रापकाद्धेतोस्तत्राधिकरणान्तरम्

sūtrasyālpākṣaratvena sarvaśākhāvinirṇaye punaśca prāpakāddhetostatrādhikaraṇāntaram

---

1.1.159

सर्वे वेदा आमनन्ति यत् पदं त्विति हि श्रुतिः आनन्दमयरूपे तु ब्रह्मणः पुच्छतोक्तितः

sarve vedā āmananti yat padaṃ tviti hi śrutiḥ ānandamayarūpe tu brahmaṇaḥ pucchatoktitaḥ

---

1.1.160

समस्ताब्रह्मताप्राप्तेरानन्दमयनाम हि ब्रह्मशब्दस्य चाभ्यासात् पञ्चरूपादिषु स्फुटम्

samastābrahmatāprāpterānandamayanāma hi brahmaśabdasya cābhyāsāt pañcarūpādiṣu sphuṭam

---

1.1.161

ब्रह्मतावयवे ऽपि स्यात् तथावयविनि स्वतः यथैव कृष्णकेशस्य कृष्णस्य ब्रह्मताखिला

brahmatāvayave 'pi syāt tathāvayavini svataḥ yathaiva kṛṣṇakeśasya kṛṣṇasya brahmatākhilā

---

1.1.162

दर्शिता चैव पार्थाय निःसीमाः शक्तयो ऽस्य हि ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम्

darśitā caiva pārthāya niḥsīmāḥ śaktayo 'sya hi ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam

---

1.1.163

विष्ण्वाख्यमुक्तमन्यत्र ह्यूर्ध्वरेतं च तत् प्रति विरूपाक्षाख्यमवरं ब्रह्मोक्तं तद्व्रते स्थितम्

viṣṇvākhyamuktamanyatra hyūrdhvaretaṃ ca tat prati virūpākṣākhyamavaraṃ brahmoktaṃ tadvrate sthitam

---

1.1.164

समानाधिकृतत्वं चेदुत्तरं नीललोहितम् कृष्णपिङ्गलरूपेण पुनरुक्तं भविष्यति

samānādhikṛtatvaṃ ceduttaraṃ nīlalohitam kṛṣṇapiṅgalarūpeṇa punaruktaṃ bhaviṣyati

---

1.1.165

ब्रह्माधिपतिरित्यत्र तापनीयश्रुतौ पुरः स्वरितब्रह्मशब्दान्तं बहुव्रीहित्वमेष्यति

brahmādhipatirityatra tāpanīyaśrutau puraḥ svaritabrahmaśabdāntaṃ bahuvrīhitvameṣyati

---

1.1.166

स्वाहेन्द्रशत्रुवर्धस्व यद् बहुव्रीहितामगात् महाव्याकरणे सूत्रमिति स्वरविनिर्णये

svāhendraśatruvardhasva yad bahuvrīhitāmagāt mahāvyākaraṇe sūtramiti svaravinirṇaye

---

1.1.167

पूर्वान्तस्वरिते पुंसोर्बहुव्रीहित्वमेष्यति महाव्याकरणे सूत्रमिति स्वरविनिर्णये

pūrvāntasvarite puṃsorbahuvrīhitvameṣyati mahāvyākaraṇe sūtramiti svaravinirṇaye

---

1.1.168

ऋतं सत्यं परं ब्रह्मेत्याद्युद्देश्यद्वितीयका विभक्तिरूर्ध्वरेतादिः प्रथमा रुद्रगोचरा

ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahmetyādyuddeśyadvitīyakā vibhaktirūrdhvaretādiḥ prathamā rudragocarā

---

1.1.169

तस्माद् विष्णुं परं ब्रह्म प्रति रुद्रो व्रते स्थितः ऊर्ध्वरेता इति ह्येव श्रुत्यर्थो ऽवसितो भवेत्

tasmād viṣṇuṃ paraṃ brahma prati rudro vrate sthitaḥ ūrdhvaretā iti hyeva śrutyartho 'vasito bhavet

---

1.1.170

ऋतं सत्यं परं ब्रह्म प्रति विष्णुं सदाशिवः ऊर्ध्वरेता ध्यायति ह शङ्करो नीललोहितः

ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma prati viṣṇuṃ sadāśivaḥ ūrdhvaretā dhyāyati ha śaṅkaro nīlalohitaḥ

---

1.1.171

इत्यर्थमेतमेवाह नीलग्रीवश्रुतिः परा आर्थर्वणी परं ब्रह्म तस्मादेको हरिः श्रुतौ

ityarthametamevāha nīlagrīvaśrutiḥ parā ārtharvaṇī paraṃ brahma tasmādeko hariḥ śrutau

---

1.1.172

तदेवर्तमिति प्राह कथमेवान्यथा श्रुतिः अवधारयन्ती तस्यैव ह्यृतत्वादिकमञ्जसा

tadevartamiti prāha kathamevānyathā śrutiḥ avadhārayantī tasyaiva hyṛtatvādikamañjasā

---

1.1.173

एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः वासुदेवो ऽग्र एवासीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः

eko nārāyaṇa āsīnna brahmā na ca śaṅkaraḥ vāsudevo 'gra evāsīnna brahmā na ca śaṅkaraḥ

---

1.1.174

नेन्द्रसूर्यौ न च गुहो न सोमो न विनायकः इत्यादिवाक्यतो विष्णोरुत्पत्तिरवतारगा

nendrasūryau na ca guho na somo na vināyakaḥ ityādivākyato viṣṇorutpattiravatāragā

---

1.1.175

मुख्यं ब्रह्म हरिस्तस्मात् प्रस्तावः परमित्यपि मुख्यब्रह्मग्रहे युक्ते नामुख्यं युज्यते क्वचित्

mukhyaṃ brahma haristasmāt prastāvaḥ paramityapi mukhyabrahmagrahe yukte nāmukhyaṃ yujyate kvacit

---

1.1.176

असम्भवे हि मुख्यस्य गौणार्थाङ्गीकृतिर्भवेत् प्राचुर्यार्थाश्च मयटः सर्वे ऽत्र प्रतिपादिताः

asambhave hi mukhyasya gauṇārthāṅgīkṛtirbhavet prācuryārthāśca mayaṭaḥ sarve 'tra pratipāditāḥ

---

1.1.177

भोग्यत्वमत्र चाद्यत्वमुपजीव्यतया हरेः महाभोक्ता महाभोग्य इत्यर्थो ऽन्नमये भवेत्

bhogyatvamatra cādyatvamupajīvyatayā hareḥ mahābhoktā mahābhogya ityartho 'nnamaye bhavet

---

1.1.178

महाप्राणो महाबोधो महाविज्ञानवानपि विशेषसामान्यतया विज्ञानं मन इत्यपि

mahāprāṇo mahābodho mahāvijñānavānapi viśeṣasāmānyatayā vijñānaṃ mana ityapi

---

1.1.179

एकस्य ज्ञानरूपस्य हरेरुक्तिर्विभागतः अभेदे ऽपि विशेषेणैवान्य इत्युदितो हरिः

ekasya jñānarūpasya hareruktirvibhāgataḥ abhede 'pi viśeṣeṇaivānya ityudito hariḥ

---

1.1.180

भेदशब्दा विशेषं तु हरावन्यत्र भिन्नत्वात् ब्रूयुर्हरेर्जीवजडैरपि भेदं हि मुख्यतः

bhedaśabdā viśeṣaṃ tu harāvanyatra bhinnatvāt brūyurharerjīvajaḍairapi bhedaṃ hi mukhyataḥ

---

1.1.181

ब्रह्मतर्कवचो ऽप्येवमत एकः स पञ्चधा उक्तो ऽन्नमय इत्यादि भृगोश्चैतद् वदिष्यति

brahmatarkavaco 'pyevamata ekaḥ sa pañcadhā ukto 'nnamaya ityādi bhṛgoścaitad vadiṣyati

---

1.1.182

प्राप्यत्वेन मयट्प्रोक्तेर्न तत्राप्यन्यदुच्यते प्रचुरान्नादिरेवातो ह्यन्नमन्नमयेत्यपि

prāpyatvena mayaṭprokterna tatrāpyanyaducyate pracurānnādirevāto hyannamannamayetyapi

---

1.1.183

उच्यते ह्यविशेषेण नान्यत् किञ्चिदिहोच्यते महानन्दत्व एवास्य हेतुः को ऽन्यादिति स्फुटम्

ucyate hyaviśeṣeṇa nānyat kiñcidihocyate mahānandatva evāsya hetuḥ ko 'nyāditi sphuṭam

---

1.1.184

उक्तः श्रुत्यन्तरे यस्मात् सुखं लब्ध्वा करोत्ययम् करोति नासुखी भूमा सुखं नाल्पे सुखं भवेत्

uktaḥ śrutyantare yasmāt sukhaṃ labdhvā karotyayam karoti nāsukhī bhūmā sukhaṃ nālpe sukhaṃ bhavet

---

1.1.185

इत्युक्तं यत् प्रवृत्तिश्च नृत्तगानादिका सुखात् दुःखाद् रोदादिका चैव सर्वकर्तृत्वतो ऽस्य च

ityuktaṃ yat pravṛttiśca nṛttagānādikā sukhāt duḥkhād rodādikā caiva sarvakartṛtvato 'sya ca

---

1.1.186

सर्वशक्तेर् न दुःखं स्यादतः केवललीलया प्रवर्तको न चेदेष प्राण्यादन्याच्च कः पुमान्

sarvaśakter na duḥkhaṃ syādataḥ kevalalīlayā pravartako na cedeṣa prāṇyādanyācca kaḥ pumān

---

1.1.187

ब्रह्मवित् परमाप्नोतीति यत् प्रथमसूचितम् तदेव मन्त्रवर्णेन सत्यं ज्ञानमनन्तवत्

brahmavit paramāpnotīti yat prathamasūcitam tadeva mantravarṇena satyaṃ jñānamanantavat

---

1.1.188

लक्षितं तत्र सत्यत्वं सृष्टयान्नप्राणयोरपि उक्तं ज्ञानं तु मनसा विज्ञानेनाप्युदीरितम्

lakṣitaṃ tatra satyatvaṃ sṛṣṭayānnaprāṇayorapi uktaṃ jñānaṃ tu manasā vijñānenāpyudīritam

---

1.1.189

अनन्तत्वं तथाऽनन्दमयवाचाप्युदाहृतम् सद्भावं यापयेद् यस्मात् सत्यं तत् तेन कथ्यते

anantatvaṃ tathā'nandamayavācāpyudāhṛtam sadbhāvaṃ yāpayed yasmāt satyaṃ tat tena kathyate

---

1.1.190

इति सृष्टिरिह प्रोक्ता जगत्सद्भावयापकम् ब्रह्मेति स्थापनायैव सत्त्वं जीवनमेव च

iti sṛṣṭiriha proktā jagatsadbhāvayāpakam brahmeti sthāpanāyaiva sattvaṃ jīvanameva ca

---

1.1.191

विशीर्णता च सत्त्वं स्यात् सन्नमित्याहुरेव यत् अतो ऽद्यतात्तृतान्नत्वं सत्यशब्दार्थ एव हि

viśīrṇatā ca sattvaṃ syāt sannamityāhureva yat ato 'dyatāttṛtānnatvaṃ satyaśabdārtha eva hi

---

1.1.192

प्राणं देवा अनुप्राणन्ति मनुष्याः पशवश्च ये आयुः प्राणो हि भूतानामिति यद् गतिजीवने

prāṇaṃ devā anuprāṇanti manuṣyāḥ paśavaśca ye āyuḥ prāṇo hi bhūtānāmiti yad gatijīvane

---

1.1.193

उक्ते सदितिधात्वर्थो गतिश्चातो हि सत्यता प्राणत्वमवबोधार्थो मनुधातुः प्रकीर्तितः

ukte saditidhātvartho gatiścāto hi satyatā prāṇatvamavabodhārtho manudhātuḥ prakīrtitaḥ

---

1.1.194

नाल्पे सुखमिति प्रोक्तयैवानन्दमयतोक्तितः अनन्तत्वं सुनिर्णीतं पूर्णानन्दो हि नाल्पके

nālpe sukhamiti proktayaivānandamayatoktitaḥ anantatvaṃ sunirṇītaṃ pūrṇānando hi nālpake

---

1.1.195

अतो हि मन्त्रवर्णोक्तविस्तृतिस्तु समस्तया क्रियते परया यस्मादितरो ऽत्र न कथ्यते

ato hi mantravarṇoktavistṛtistu samastayā kriyate parayā yasmāditaro 'tra na kathyate

---

1.1.196

पुरुषं वेत्ति यो मुच्येन्नान्यः पन्था हि विद्यते इति श्रुतेरन्यवेदी कथं मुक्तिं प्रयास्यति

puruṣaṃ vetti yo mucyennānyaḥ panthā hi vidyate iti śruteranyavedī kathaṃ muktiṃ prayāsyati

---

1.1.197

पुरुषः पर आत्माजो ब्रह्म नारायणः प्रभुः महानानन्द उद् विष्णुर्भर्ग ओम इतीर्यते

puruṣaḥ para ātmājo brahma nārāyaṇaḥ prabhuḥ mahānānanda ud viṣṇurbharga oma itīryate

1.1.198

स्वयं नारायणो देवो नान्यस्यैतानि कस्यचित् तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानादि कुर्वते

svayaṃ nārāyaṇo devo nānyasyaitāni kasyacit tasmādomityudāhṛtya yajñadānādi kurvate

---

1.1.199

सूक्तेन पौरुषेणैनं यजन्त्यध्यात्मकोविदाः इति पैङ्गिश्रुतिस्तेन नान्यज्ञानाद् विमुच्यते

sūktena pauruṣeṇainaṃ yajantyadhyātmakovidāḥ iti paiṅgiśrutistena nānyajñānād vimucyate

---

1.1.200

ब्रह्मशब्दोदिते तस्मिन्नात्मशब्दं प्रयुज्य च तस्मादाकाशसृष्टिं च प्रोवाचात्र चतुविर्धाम्

brahmaśabdodite tasminnātmaśabdaṃ prayujya ca tasmādākāśasṛṣṭiṃ ca provācātra catuvirdhām

---

1.1.201

भूतं भूताभिमानी च तद्देहो ऽन्तर्नियामकः हरिश्चाकाशशब्दोक्तो मुख्यतो हरिरेव च

bhūtaṃ bhūtābhimānī ca taddeho 'ntarniyāmakaḥ hariścākāśaśabdokto mukhyato harireva ca

---

1.1.202

आ समन्तात् काशते यदाकाशो मुख्यतो हरिः बलज्ञानस्वरूपत्वाद् वायुरग्निरगं नयन्

ā samantāt kāśate yadākāśo mukhyato hariḥ balajñānasvarūpatvād vāyuragniragaṃ nayan

---

1.1.203

आप आपालनाच्चैव पृथिवी प्रथितो यतः उष्यानामाश्रयत्वेन स एवोषधिनामकः

āpa āpālanāccaiva pṛthivī prathito yataḥ uṣyānāmāśrayatvena sa evoṣadhināmakaḥ

---

1.1.204

ओषधीषु स्थितो विष्णुः क्षुधितैराश्रितो भवेत् पुरि शेते यतः सो ऽथ पुरुषश्चेति गीयते

oṣadhīṣu sthito viṣṇuḥ kṣudhitairāśrito bhavet puri śete yataḥ so 'tha puruṣaśceti gīyate

---

1.1.205

क्रियाप्रवर्तकत्वेन प्रादुर्भावो हरेर्जनिः आकाशादिषु नान्यास्ति ह्यभिमानो ऽभिमानिनः

kriyāpravartakatvena prādurbhāvo harerjaniḥ ākāśādiṣu nānyāsti hyabhimāno 'bhimāninaḥ

---

1.1.206

अभिमानिशरीरस्य साक्षाद् भूतस्य चोद्भवः एवं देहादिपर्यन्तमागतं हरिमेव तु

abhimāniśarīrasya sākṣād bhūtasya codbhavaḥ evaṃ dehādiparyantamāgataṃ harimeva tu

---

1.1.207

परामृशति तस्यैव पञ्चरूपत्ववित्तये त्यक्तवा भूतादिकं सर्वं स वा एष इति श्रुतिः

parāmṛśati tasyaiva pañcarūpatvavittaye tyaktavā bhūtādikaṃ sarvaṃ sa vā eṣa iti śrutiḥ

---

1.1.208

स इत्यात्मपदोद्दिष्ट एष जीवशरीरगः सारान्नमय एवायं न लोकान्नमयः प्रभुः

sa ityātmapadoddiṣṭa eṣa jīvaśarīragaḥ sārānnamaya evāyaṃ na lokānnamayaḥ prabhuḥ

---

1.1.209

इति तं रसशब्देन विशिनष्टि शरीरगम् इदमित्येव निर्देशो वस्त्रप्रावृतवद् विभोः

iti taṃ rasaśabdena viśinaṣṭi śarīragam idamityeva nirdeśo vastraprāvṛtavad vibhoḥ

---

1.1.210

शिर आदेर्भवेज्जीवशिर आदौ व्यवस्थितेः तं विदित्वास्य मुक्तिः स्यान्नान्यज्ञानात् कथञ्चन

śira āderbhavejjīvaśira ādau vyavasthiteḥ taṃ viditvāsya muktiḥ syānnānyajñānāt kathañcana

---

1.1.211

आदित्ये पुरुषे चायमिति भेदोपदेशतः नास्याभेदो ऽस्ति जीवेन नानुमा कामचारिणी

āditye puruṣe cāyamiti bhedopadeśataḥ nāsyābhedo 'sti jīvena nānumā kāmacāriṇī

---

1.1.212

विमतानि शरीराणि मद्भोगायतनानि यत् शरीराणीत्यादिका तु तत्त्वज्ञाने ह्यपेक्ष्यते

vimatāni śarīrāṇi madbhogāyatanāni yat śarīrāṇītyādikā tu tattvajñāne hyapekṣyate

---

1.1.213

प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वादक्षागमभयोज्खिता अनुमा कामवृत्ता हि कुत्र नावसरं व्रजेत्

pratyakṣādiviruddhatvādakṣāgamabhayojkhitā anumā kāmavṛttā hi kutra nāvasaraṃ vrajet

---

1.1.214

जड आत्मैव वस्तुत्वात् प्रमेयत्वाज्जडं चितिः घन आकाश इत्याद्या वार्यन्ते केन हेतुना

jaḍa ātmaiva vastutvāt prameyatvājjaḍaṃ citiḥ ghana ākāśa ityādyā vāryante kena hetunā

---

1.1.215

न जीवभेदसूत्राणां शङ्कयात्र पुनरुक्तता वाक्यान्तरद्योतकत्वात् पृथगित्यत्र पूर्णता योगमन्नमयाद्यैर्यत् फलत्वेनास्य शंसति स्थानद्वये ऽप्यतः कोशा एत इत्यतिसाहसम्

na jīvabhedasūtrāṇāṃ śaṅkayātra punaruktatā vākyāntaradyotakatvāt pṛthagityatra pūrṇatā yogamannamayādyairyat phalatvenāsya śaṃsati sthānadvaye 'pyataḥ kośā eta ityatisāhasam

---

1.1.216

उपसङ्क्रमणं चैव द्वितीयोद्देशितं प्रति अतिक्रमं वदन्तं तमुपशब्दो निवारयेत्

upasaṅkramaṇaṃ caiva dvitīyoddeśitaṃ prati atikramaṃ vadantaṃ tamupaśabdo nivārayet

---

1.1.217

अश्रुतस्यातिशब्दस्य स्थानं दद्यात् कथं पुनः श्रुताश्रुतपरित्यागकल्पने विगतह्रियाम्

aśrutasyātiśabdasya sthānaṃ dadyāt kathaṃ punaḥ śrutāśrutaparityāgakalpane vigatahriyām

---

1.1.218

मृतावेव परित्यागः कृतो ह्यन्नमयस्य च ये ऽन्नं ब्रह्मेत्याद्युपासां सामानाधिकरण्यतः

mṛtāveva parityāgaḥ kṛto hyannamayasya ca ye 'nnaṃ brahmetyādyupāsāṃ sāmānādhikaraṇyataḥ

---

1.1.219

उक्तवा पञ्चस्वरूपाणां पुनस्तत्प्राप्तिवादिनी स्थानद्वयगता वेदवाणी तदपलापिनाम्

uktavā pañcasvarūpāṇāṃ punastatprāptivādinī sthānadvayagatā vedavāṇī tadapalāpinām

---

1.1.220

तमसो ऽन्यत्र संस्थानं कथमेव सहेत सा अधीहि भगवो ब्रह्मेत्युक्तो ऽन्नप्राणपूर्वकम्

tamaso 'nyatra saṃsthānaṃ kathameva saheta sā adhīhi bhagavo brahmetyukto 'nnaprāṇapūrvakam

---

1.1.221

आह ब्रह्म कथं तन्न द्वारं तदिति वादिनः उपसत्तिं कथं विद्युरुपसन्नाय हि त्रिशः

āha brahma kathaṃ tanna dvāraṃ taditi vādinaḥ upasattiṃ kathaṃ vidyurupasannāya hi triśaḥ

---

1.1.222

वक्तव्यं ब्रह्म गुरुणा चतुर्वारमथापि वा सकृद् वेत्यागमा ब्रूयुः सम्प्रदायविदो ऽपि च

vaktavyaṃ brahma guruṇā caturvāramathāpi vā sakṛd vetyāgamā brūyuḥ sampradāyavido 'pi ca

---

1.1.223

तद् यत्किञ्चित् कथं ब्रूयादुपसन्नाय दिक्पतिः न वदेद् ब्रह्म च कथं मायावी न हि वारिराट्

tad yatkiñcit kathaṃ brūyādupasannāya dikpatiḥ na vaded brahma ca kathaṃ māyāvī na hi vārirāṭ

---

1.1.224

चष्ट इत्येव तच्चक्षुः श्रवणाच्छ्रोत्रमुच्यते वचनादेव वाग् ब्रह्म सृष्टिस्थित्यादिकारणम्

caṣṭa ityeva taccakṣuḥ śravaṇācchrotramucyate vacanādeva vāg brahma sṛṣṭisthityādikāraṇam

---

1.1.225

तच्च वाघूलशाखायामष्टरूपमुदाहृतम् विज्ञानानन्दसहितं पृथक् सृष्टयादिलक्षणैः

tacca vāghūlaśākhāyāmaṣṭarūpamudāhṛtam vijñānānandasahitaṃ pṛthak sṛṣṭayādilakṣaṇaiḥ

---

1.1.226

आवापोद्वापतष शाखा यत आहुः परं पदम् यतो भूतानि जायन्त इत्याद्यैर्लक्षणैः स्वयम्

āvāpodvāpataṣa śākhā yata āhuḥ paraṃ padam yato bhūtāni jāyanta ityādyairlakṣaṇaiḥ svayam

---

1.1.227

लक्षितं गुरुणा पश्चात् तपसैवापरोक्षतः दृष्ट्वैकैकं स्वरूपं तु समस्तोक्तानुदर्शनम्

lakṣitaṃ guruṇā paścāt tapasaivāparokṣataḥ dṛṣṭvaikaikaṃ svarūpaṃ tu samastoktānudarśanam

---

1.1.228

इच्छताऽज्ञां गुरोः प्राप्य तपसैवारोक्षितम् अब्रह्मेत्येव वदतां श्रुतहान्यश्रुतग्रहौ

icchatā'jñāṃ guroḥ prāpya tapasaivārokṣitam abrahmetyeva vadatāṃ śrutahānyaśrutagrahau

---

1.1.229

साक्षाल्लक्षणतां प्राप्ताविति लज्जा तदुक्तिषु समीपे सहभोगस्य मुक्तित्वेनोक्तितो ऽसकृत्

sākṣāllakṣaṇatāṃ prāptāviti lajjā taduktiṣu samīpe sahabhogasya muktitvenoktito 'sakṛt

---

1.1.230

भेदो जीवेशयोर्मिथ्येत्येव मिथ्या स्वयं भवेत् एतेन मयटश्चैव द्वैविध्येनार्थकल्पनात् तदन्येषां मतमपि सत्संसत्सु न भासते

bhedo jīveśayormithyetyeva mithyā svayaṃ bhavet etena mayaṭaścaiva dvaividhyenārthakalpanāt tadanyeṣāṃ matamapi satsaṃsatsu na bhāsate

---

1.1.231

अतो नारायणो देवो निःशेषगुणवाचकैः गुणिसामान्यवचनैरपि मुख्यतयोदितः

ato nārāyaṇo devo niḥśeṣaguṇavācakaiḥ guṇisāmānyavacanairapi mukhyatayoditaḥ

---

1.1.232

अध्यात्मगैश्च प्राणाद्यैस्तथैव ह्यधिभूतगैः अन्नादिशब्दैर्भगवानेको मुख्यतयोदितः

adhyātmagaiśca prāṇādyaistathaiva hyadhibhūtagaiḥ annādiśabdairbhagavāneko mukhyatayoditaḥ

---

1.1.233

जन्माद्यस्येति सूत्रेण गुणसर्वस्वसिद्धये ब्रह्मणो लक्षणं प्रोक्तं शास्त्रमूलं यतस्ततः

janmādyasyeti sūtreṇa guṇasarvasvasiddhaye brahmaṇo lakṣaṇaṃ proktaṃ śāstramūlaṃ yatastataḥ

---

1.1.234

अन्वयः सर्वशब्दानां गुणसर्वस्ववेदकः शब्दप्रवृत्तिहेतूनां तस्मिन् मुख्यसमन्वयात्

anvayaḥ sarvaśabdānāṃ guṇasarvasvavedakaḥ śabdapravṛttihetūnāṃ tasmin mukhyasamanvayāt

---

1.1.235

अन्यार्थेष्वल्पताहेतोस्तन्निमित्तत्वतस्तथा तद्वाचकत्वं शब्दानां बहुलातिप्रयोगतः

anyārtheṣvalpatāhetostannimittatvatastathā tadvācakatvaṃ śabdānāṃ bahulātiprayogataḥ

---

1.1.236

रूढमित्येव साध्यं स्याद् रूढिर्हि द्विविधा मता अविद्वद्विद्वदाप्त्यैव मुख्या हि विदुषां तु सा

rūḍhamityeva sādhyaṃ syād rūḍhirhi dvividhā matā avidvadvidvadāptyaiva mukhyā hi viduṣāṃ tu sā

---

1.1.237

विद्वद्रूढिर्वैदिका स्यात् सा योगादेव लभ्यते तस्मान्मुख्यार्थता विष्णोरिति कृत्वा हृदि प्रभुः

vidvadrūḍhirvaidikā syāt sā yogādeva labhyate tasmānmukhyārthatā viṣṇoriti kṛtvā hṛdi prabhuḥ

---

1.1.238

समन्वयं साधयति देवानां तत्र शक्तताम् आशङ्कय तत्र रूढिं च तच्छब्दानामपि स्वयम्

samanvayaṃ sādhayati devānāṃ tatra śaktatām āśaṅkaya tatra rūḍhiṃ ca tacchabdānāmapi svayam

---

1.1.239

समुद्रान्तस्थितत्वाद्यैस्तद्धर्मैर्विष्णुरूढताम् साधयित्वाभिदां तैश्च पुनरेव न्यवारयत्

samudrāntasthitatvādyaistaddharmairviṣṇurūḍhatām sādhayitvābhidāṃ taiśca punareva nyavārayat

---

1.1.240

चेष्टा हि चेतनानां या सा भवेत् तत्प्रसादतः अचेतनस्वभावस्तु विवरादिः कथं ततः

ceṣṭā hi cetanānāṃ yā sā bhavet tatprasādataḥ acetanasvabhāvastu vivarādiḥ kathaṃ tataḥ

---

1.1.241

इति शङ्कानिवृत्त्यर्थमाकाश इति नाम च परतो ऽपिवरीयस्त्वपूर्वाल्लिङ्गाद्धरेर्भवेत्

iti śaṅkānivṛttyarthamākāśa iti nāma ca parato 'pivarīyastvapūrvālliṅgāddharerbhavet

---

1.1.242

इति शङ्कानिवृत्त्यर्थमाकाश इति नाम च परतो ऽपि वरीयस्त्व पूर्वाल्लिङ्गाद्धरेर्भवेत्

iti śaṅkānivṛttyarthamākāśa iti nāma ca parato 'pi varīyastva pūrvālliṅgāddharerbhavet

---

1.1.243

प्राणादिहेतुतादृष्टेरतिदेशो हि तादृशः लिङ्गं बलवदेव स्यात् प्रेरको ऽस्यापि यद्धरिः

prāṇādihetutādṛṣṭeratideśo hi tādṛśaḥ liṅgaṃ balavadeva syāt prerako 'syāpi yaddhariḥ

---

1.1.244

नित्यत्वादेव शब्दस्य तत्स्वभावः कथं हरेः कथं प्रसिद्धबहुलशब्दानामयथार्थता

nityatvādeva śabdasya tatsvabhāvaḥ kathaṃ hareḥ kathaṃ prasiddhabahulaśabdānāmayathārthatā

---

1.1.245

इति चेत् तद्धरेरेव बाहुल्याच्छ्रुतिलिङ्गयोः तादृशत्वाच्च तच्छक्तेर्बाहुल्ये श्रुतिलिङ्गयोः

iti cet taddharereva bāhulyācchrutiliṅgayoḥ tādṛśatvācca tacchakterbāhulye śrutiliṅgayoḥ

---

1.1.246

अन्यस्य मुख्यवाच्यत्वमिति तन्नात्रगस्य हि विष्णोरेव तु लिङ्गानि प्राणस्थानि तु सर्वशः

anyasya mukhyavācyatvamiti tannātragasya hi viṣṇoreva tu liṅgāni prāṇasthāni tu sarvaśaḥ

---

1.1.247

प्राणसंवादपूर्वाणि मुख्यतो जीवगानि च अभ्यार्चच्छतवर्षाणि प्राणवंशत्वमित्यपि

prāṇasaṃvādapūrvāṇi mukhyato jīvagāni ca abhyārcacchatavarṣāṇi prāṇavaṃśatvamityapi

---

1.1.248

तस्मादन्यत्रगैः शब्दैरुक्तन्यायैः समन्ततः एको नारायणो देवो भण्यते नात्र संशयः

tasmādanyatragaiḥ śabdairuktanyāyaiḥ samantataḥ eko nārāyaṇo devo bhaṇyate nātra saṃśayaḥ

---

1.1.249

वासुदेवादिरूपेण चतुर्मूर्तिश्च सर्वशः अथवा पञ्चमूर्तिः स प्रोक्तो ऽधिकरणं प्रति

vāsudevādirūpeṇa caturmūrtiśca sarvaśaḥ athavā pañcamūrtiḥ sa prokto 'dhikaraṇaṃ prati

---

1.1.250

प्रतिसूत्रं प्रतिपदं प्रत्यक्षरमथापि वा तैस्तैर्युक्तिश्रुतिन्यायविशेषैर्योग्यता यथा

pratisūtraṃ pratipadaṃ pratyakṣaramathāpi vā taistairyuktiśrutinyāyaviśeṣairyogyatā yathā

---

1.1.251

बृहत्तन्त्रप्रमाणेन बह्वर्थमपि सङ्ग्रहात् उच्यते नरबुद्धीनामपि किञ्चिद्ग्रहार्थतः

bṛhattantrapramāṇena bahvarthamapi saṅgrahāt ucyate narabuddhīnāmapi kiñcidgrahārthataḥ

---

1.1.252

ग्रन्थो ऽयमपि बह्वर्थो भाष्यं चात्यर्थविस्तरम् बहुज्ञा एव जानन्ति विशेषणार्थमेतयोः तस्मान्महागुणो विष्णुर्नाम्नायपुनरुक्तितः

grantho 'yamapi bahvartho bhāṣyaṃ cātyarthavistaram bahujñā eva jānanti viśeṣaṇārthametayoḥ tasmānmahāguṇo viṣṇurnāmnāyapunaruktitaḥ

---

1.2.1

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचायर्विरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः लिङ्गात्मकानां शब्दानां वृत्तिर्नारायणे परे चिन्त्यते सर्वगत्वं तु प्रथमं प्रविचार्यते

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāyarviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne prathamādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ liṅgātmakānāṃ śabdānāṃ vṛttirnārāyaṇe pare cintyate sarvagatvaṃ tu prathamaṃ pravicāryate

---

1.2.2

तत्र तत्र स्थितो विष्णुस्तत्तच्छक्तिप्रबोधकः दूरतो ऽप्यतिरिक्तः स लीलया केवलं प्रभुः

tatra tatra sthito viṣṇustattacchaktiprabodhakaḥ dūrato 'pyatiriktaḥ sa līlayā kevalaṃ prabhuḥ

---

1.2.3

इति ज्ञापयितुं कर्मकर्त्रोरुत्सर्गतो भिदा अभेदो ऽपि विशेषे स्याद् बली सो ऽप्यनपोदितः

iti jñāpayituṃ karmakartrorutsargato bhidā abhedo 'pi viśeṣe syād balī so 'pyanapoditaḥ

---

1.2.4

एतद् भावाभिधं लिङ्गं क्रियालिङ्गे ततः परम् अन्तर्याम्यन्तरश्चेति क्रियाभावाख्यमुच्यते

etad bhāvābhidhaṃ liṅgaṃ kriyāliṅge tataḥ param antaryāmyantaraśceti kriyābhāvākhyamucyate

---

1.2.5

अदृश्यत्वाद्यभावाख्यं श्रुतिर्लिङ्गाधिका परा अनित्यत्वात् क्रियाणां तु कथमेव स्वरूपता

adṛśyatvādyabhāvākhyaṃ śrutirliṅgādhikā parā anityatvāt kriyāṇāṃ tu kathameva svarūpatā

---

1.2.6

इति चेत् स विशेषो ऽपि क्रियाशक्तयात्मना स्थिरः शक्तिता व्यक्तता चेति विशेषो ऽपि विशेषवान्

iti cet sa viśeṣo 'pi kriyāśaktayātmanā sthiraḥ śaktitā vyaktatā ceti viśeṣo 'pi viśeṣavān

---

1.2.7

अभिन्नो ऽपि क्रियादिश्च स्वभाव इति हि श्रुतिः ज्ञानं नित्यं क्रिया नित्या बलं शक्तिः परात्मनः

abhinno 'pi kriyādiśca svabhāva iti hi śrutiḥ jñānaṃ nityaṃ kriyā nityā balaṃ śaktiḥ parātmanaḥ

---

1.2.8

इति पैङ्गिश्रुतिश्चाह शक्तिसद्भाव एव तु क्रियादिनित्यता ज्ञेया तदन्यत्र त्वनित्यता

iti paiṅgiśrutiścāha śaktisadbhāva eva tu kriyādinityatā jñeyā tadanyatra tvanityatā

---

1.2.9

इति सत्तत्त्ववचनं द्वित्वं चैकस्य युज्यते यः सेतुरिति चैकत्ववचनेन विशेषणात्

iti sattattvavacanaṃ dvitvaṃ caikasya yujyate yaḥ seturiti caikatvavacanena viśeṣaṇāt

---

1.2.10

अन्तः स्थित्वा रमणकृदन्तरः समुदाहृतः रमणं चात्मशब्देनादेयं मातीति चोच्यते

antaḥ sthitvā ramaṇakṛdantaraḥ samudāhṛtaḥ ramaṇaṃ cātmaśabdenādeyaṃ mātīti cocyate

---

1.2.11

विशिष्टसुखवत्त्वाच्च ब्रह्मत्वं च विशिष्टता अन्योन्यनियतिश्चेशनियमे नान्यथा भवेत्

viśiṣṭasukhavattvācca brahmatvaṃ ca viśiṣṭatā anyonyaniyatiśceśaniyame nānyathā bhavet

---

1.2.12

चेतनानां विशेषो यः स्वभावो ऽपीश्वरापिर्तः अन्योन्यनियमे तस्मादनवस्थित्यसम्भवौ

cetanānāṃ viśeṣo yaḥ svabhāvo 'pīśvarāpirtaḥ anyonyaniyame tasmādanavasthityasambhavau

---

1.2.13

ईश्वरश्चेन्नियन्ता च स एव प्रथमागतः किमित्यपोद्यते कस्माद् वृथावस्थितिकल्पना दोषवत्येव तस्मात् सा नैव कार्या कथञ्चन

īśvaraścenniyantā ca sa eva prathamāgataḥ kimityapodyate kasmād vṛthāvasthitikalpanā doṣavatyeva tasmāt sā naiva kāryā kathañcana

---

1.2.14

रमणं नातियत्नस्य विक्षेपादेव युज्यते इति चेत् सर्वनियमो यस्य कस्मान्न शक्यते

ramaṇaṃ nātiyatnasya vikṣepādeva yujyate iti cet sarvaniyamo yasya kasmānna śakyate

---

1.2.15

आत्मनानियतं वस्तु प्रतीपं ह्यात्मनो भवेत् स्वाधीनसत्ताशक्तयादि कथमात्मप्रतीपकम्

ātmanāniyataṃ vastu pratīpaṃ hyātmano bhavet svādhīnasattāśaktayādi kathamātmapratīpakam

---

1.2.16

गुणक्रियादयो भावा यदिवा स्युरभेदिनः अभेदो ऽभावधर्माणां ब्रह्मणा युज्यते कथम्

guṇakriyādayo bhāvā yadivā syurabhedinaḥ abhedo 'bhāvadharmāṇāṃ brahmaṇā yujyate katham

---

1.2.17

नाभावो भाव इति च विशेषः प्रायशो भवेत् अतद्भावो ऽन्यता चेति न विशेषो ऽस्ति कश्चन

nābhāvo bhāva iti ca viśeṣaḥ prāyaśo bhavet atadbhāvo 'nyatā ceti na viśeṣo 'sti kaścana

---

1.2.18

दोषाभावो गुण इति प्रसिद्धो लौकिकेष्वपि अदृश्यत्वादिकांस्तस्माद् गुणानाह स्वयं प्रभुः

doṣābhāvo guṇa iti prasiddho laukikeṣvapi adṛśyatvādikāṃstasmād guṇānāha svayaṃ prabhuḥ

---

1.2.19

भावाभावविरोधो ऽपि न तु सर्वत्र विद्यते तदभावो हि तद्भावविरोधी न ततो ऽपरः

bhāvābhāvavirodho 'pi na tu sarvatra vidyate tadabhāvo hi tadbhāvavirodhī na tato 'paraḥ

---

1.2.20

पृथक्तवाभावतद्रूपान् भेदांस्त्रीन् कल्पयन्ति चेत् कल्पनागौरवाद्यास्तु दोषास्तत्र विरोधिनः

pṛthaktavābhāvatadrūpān bhedāṃstrīn kalpayanti cet kalpanāgauravādyāstu doṣāstatra virodhinaḥ

---

1.2.21

पृथक्तवान्यत्वभेदास्तु पर्यायेणैव लौकिकैः व्यवह्रियन्ते सततं वैदिकैरपि सर्वशः

pṛthaktavānyatvabhedāstu paryāyeṇaiva laukikaiḥ vyavahriyante satataṃ vaidikairapi sarvaśaḥ

---

1.2.22

दृष्टहानिरदृष्टस्य कल्पनेत्येव दूषणम् यदा तदधिको दोषो विद्यते को नु वादिनाम्

dṛṣṭahāniradṛṣṭasya kalpanetyeva dūṣaṇam yadā tadadhiko doṣo vidyate ko nu vādinām

---

1.2.23

भावाभावस्वरूपास्तु विशेषा एव वस्तुनः अभिन्ना एव सङ्ग्राह्या व्यवहारप्रसिद्धये

bhāvābhāvasvarūpāstu viśeṣā eva vastunaḥ abhinnā eva saṅgrāhyā vyavahāraprasiddhaye

---

1.2.24

यथैकः समवायो ऽपि भेदाभेदौ च वस्तुनि अङ्गीकार्या विशेषेण स्थानेषु व्यवहर्तृभिः

yathaikaḥ samavāyo 'pi bhedābhedau ca vastuni aṅgīkāryā viśeṣeṇa sthāneṣu vyavahartṛbhiḥ

---

1.2.25

अखण्डवादिनोऽ पि स्याद्विशेषो ऽनिच्छतो ऽप्यसौ व्यावृत्ते निर्विशेषे तु किं व्यावर्त्यबहुत्वतः

akhaṇḍavādino' pi syādviśeṣo 'nicchato 'pyasau vyāvṛtte nirviśeṣe tu kiṃ vyāvartyabahutvataḥ

---

1.2.26

बहुलिङ्गसमायुक्तैर्बहुभी रूढनामभिः प्रसिद्धैरन्यगत्वेन वाच्यः साक्षाज्जनार्दनः

bahuliṅgasamāyuktairbahubhī rūḍhanāmabhiḥ prasiddhairanyagatvena vācyaḥ sākṣājjanārdanaḥ

---

1.2.27

वैश्वानरादयः शब्दा अपि तद्वाचिनस्ततः तानि लिङ्गानि ते शब्दा अपि तद्गा हि सर्वशः बहुलाप्यज्ञरूढिस्तत्प्रज्ञारूढिं न बाधते

vaiśvānarādayaḥ śabdā api tadvācinastataḥ tāni liṅgāni te śabdā api tadgā hi sarvaśaḥ bahulāpyajñarūḍhistatprajñārūḍhiṃ na bādhate

---

1.3.1

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः तत्रान्यत्र च सिद्धानां लिङ्गनाम्नां पुनर्हरिः विशेषान्मुख्यतो वृत्तिं स्वस्मिन्नेवात्र वक्तयजः

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne prathamādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ tatrānyatra ca siddhānāṃ liṅganāmnāṃ punarhariḥ viśeṣānmukhyato vṛttiṃ svasminnevātra vaktayajaḥ

---

1.3.2

विष्णावेवात्मशब्दस्य रूढत्वान्न शिवादिकान् श्रुतिर्वक्त्यखिलेशत्वाद् भूमा विष्णुः सुखाधिकः

viṣṇāvevātmaśabdasya rūḍhatvānna śivādikān śrutirvaktyakhileśatvād bhūmā viṣṇuḥ sukhādhikaḥ

---

1.3.3

अतो विरुद्धवद् भातमपि व्याख्याय तत्त्वतः योजनीयं हरौ वाक्यं विरुद्धैर्लक्षणैर्युतम्

ato viruddhavad bhātamapi vyākhyāya tattvataḥ yojanīyaṃ harau vākyaṃ viruddhairlakṣaṇairyutam

---

1.3.4

ब्रह्मैव तानि लिङ्गानि तदन्यत्र त्वसन्त्यपि अविरोधेन गोविन्दे सन्त्यस्थूलादिकानि च

brahmaiva tāni liṅgāni tadanyatra tvasantyapi avirodhena govinde santyasthūlādikāni ca

---

1.3.5

अन्यवस्तुस्वभावानां स्थौल्यादीनामपाकृतिम् नारायणे श्रुतिर्वक्ति नतु तस्यास्वभावताम्

anyavastusvabhāvānāṃ sthaulyādīnāmapākṛtim nārāyaṇe śrutirvakti natu tasyāsvabhāvatām

---

1.3.6

सर्वधर्मा सर्वनामा सर्वकर्मा गुणाः श्रुताः दोषाः श्रुताश्च नेत्याद्या प्रमाणं श्रुतिरत्र च

sarvadharmā sarvanāmā sarvakarmā guṇāḥ śrutāḥ doṣāḥ śrutāśca netyādyā pramāṇaṃ śrutiratra ca

---

1.3.7

लिङ्गं साधारणं शब्दौ स्थानं लिङ्गमनुग्रहः पुनः शब्दा लिङ्गशब्दौ विचार्या द्विस्थिता इह

liṅgaṃ sādhāraṇaṃ śabdau sthānaṃ liṅgamanugrahaḥ punaḥ śabdā liṅgaśabdau vicāryā dvisthitā iha

---

1.3.8

बाहुल्यं लिङ्गशब्दानामनुक्तिश्च विरुद्धता अदृष्टिरन्वयाभावो विपरीतश्रुतिभ्रमः

bāhulyaṃ liṅgaśabdānāmanuktiśca viruddhatā adṛṣṭiranvayābhāvo viparītaśrutibhramaḥ

---

1.3.9

लिङ्गावकाशराहित्यभ्रमस्तादृग् द्वयं तथा बहुतादृक्तवमुक्तस्य विरोधो ऽर्थात् तथा गतिः समस्तमेतदित्यत्र पूर्वपक्षेषु युक्तयः

liṅgāvakāśarāhityabhramastādṛg dvayaṃ tathā bahutādṛktavamuktasya virodho 'rthāt tathā gatiḥ samastametadityatra pūrvapakṣeṣu yuktayaḥ

---

1.3.10

ता एव बलवन्तस्तु गत्यन्तरविवर्जिताः सिद्धान्तयुक्तयो ज्ञेया दृश्यन्ते ताश्च सर्वशः

tā eva balavantastu gatyantaravivarjitāḥ siddhāntayuktayo jñeyā dṛśyante tāśca sarvaśaḥ

---

1.3.11

मुक्तोपसृप्यता प्राणादाधिक्यं सर्वतस्तथा वैलक्षण्यं स्वभावस्य प्रेक्षापूर्वक्रिया तथा

muktopasṛpyatā prāṇādādhikyaṃ sarvatastathā vailakṣaṇyaṃ svabhāvasya prekṣāpūrvakriyā tathā

---

1.3.12

अरस्य ण्यस्य चेशत्वं सूर्याद्यनुकृतिस्तथा वामनाख्या सर्वकम्पस्तच्छब्दानन्यसिद्धता

arasya ṇyasya ceśatvaṃ sūryādyanukṛtistathā vāmanākhyā sarvakampastacchabdānanyasiddhatā

---

1.3.13

अनामरूपता भेदस्योपजीव्यप्रमाणता सर्वैश्वर्यादिकाद्यास्ता वेदेशेन प्रदर्शिताः

anāmarūpatā bhedasyopajīvyapramāṇatā sarvaiśvaryādikādyāstā vedeśena pradarśitāḥ

---

1.3.14

अधिकारश्च तद्धानिः प्रसङ्गादेव चिन्तितौ तत्फलाय विधिः सिद्धे चोपासाया निराकृतः

adhikāraśca taddhāniḥ prasaṅgādeva cintitau tatphalāya vidhiḥ siddhe copāsāyā nirākṛtaḥ

---

1.3.15

यतो जैमिनिनान्यार्थमसिद्धे ऽर्थे विधिस्तथा विद्याधिराजस्य मतमविरोधस्तयोस्ततः

yato jaimininānyārthamasiddhe 'rthe vidhistathā vidyādhirājasya matamavirodhastayostataḥ

---

1.3.16

मोक्षे फलविशेषो ऽस्ति न च सर्वं प्रकाशते सर्वदा तेन देवानामपि युक्ता ह्युपासना

mokṣe phalaviśeṣo 'sti na ca sarvaṃ prakāśate sarvadā tena devānāmapi yuktā hyupāsanā

---

1.3.17

नित्यं वृद्धिक्षयापेतं विष्णोः पूर्णं तु वेदनम् स्पष्टातिस्पष्टविशदं ब्रह्मणो ऽशेषवस्तुगम्

nityaṃ vṛddhikṣayāpetaṃ viṣṇoḥ pūrṇaṃ tu vedanam spaṣṭātispaṣṭaviśadaṃ brahmaṇo 'śeṣavastugam

---

1.3.18

अन्येषां क्रमशो ज्ञानं मितवस्तुगतं सदा इत्यादयो विशेषास्तु सदा विद्यापतेर्हृदि

anyeṣāṃ kramaśo jñānaṃ mitavastugataṃ sadā ityādayo viśeṣāstu sadā vidyāpaterhṛdi

---

1.3.19

जैमिन्याद्यास्तु सामान्यवेत्तृत्वात् तत् तथावदन् विद्येशमतमेतस्मान्नैव सद्भिर्विरुद्धयते

jaiminyādyāstu sāmānyavettṛtvāt tat tathāvadan vidyeśamatametasmānnaiva sadbhirviruddhayate

---

1.4.1

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः दुःखिबद्धावराद्यास्तु तदधीनत्वहेतुतः शब्दा ब्रह्मणि वर्तन्ते राज्ञि यद्वत् पराजयः

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrībrahmasūtrānuvyākhyāne prathamādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ duḥkhibaddhāvarādyāstu tadadhīnatvahetutaḥ śabdā brahmaṇi vartante rājñi yadvat parājayaḥ

---

1.4.2

स्वातन्त्र्यं तद्गतत्वं च शब्दवृत्तेर्हि कारणम् स्वातन्त्र्यं तत्र मुख्यं स्यात् कुतो राज्ञि जयो ऽन्यथा

svātantryaṃ tadgatatvaṃ ca śabdavṛtterhi kāraṇam svātantryaṃ tatra mukhyaṃ syāt kuto rājñi jayo 'nyathā

---

1.4.3

न हि भृत्यस्य विजयिशब्दस्तावत् प्रयुज्यते यावद् राज्ञ्यन्यगत्वे ऽपि स्वातन्त्र्याभासमात्रतः

na hi bhṛtyasya vijayiśabdastāvat prayujyate yāvad rājñyanyagatve 'pi svātantryābhāsamātrataḥ

---

1.4.4

भृत्यबन्धादिकं राज्ञि राज्ञो बन्धादियोग्यतः कारणं संशयस्य स्यादिति नैव प्रयुज्यते

bhṛtyabandhādikaṃ rājñi rājño bandhādiyogyataḥ kāraṇaṃ saṃśayasya syāditi naiva prayujyate

---

1.4.5

अमङ्गलत्वाच्छब्दानां राज्ञा योगादमङ्गले अप्रियत्वात्तु शब्दस्य स्यात् प्रयोगनिवर्तनम्

amaṅgalatvācchabdānāṃ rājñā yogādamaṅgale apriyatvāttu śabdasya syāt prayoganivartanam

---

1.4.6

गुणास्तु तादृशा यत्र प्रयुज्यन्ते ऽखिला अपि पूज्येष्वेव विशेषेण स्वातन्त्र्यं मुख्यकारणम्

guṇāstu tādṛśā yatra prayujyante 'khilā api pūjyeṣveva viśeṣeṇa svātantryaṃ mukhyakāraṇam

---

1.4.7

ततो दोषातिदूरत्वात् संशयस्याप्यसम्भवात् दोषाणां विष्णुगत्वस्य प्राज्ञबुद्धिव्यपेक्षया

tato doṣātidūratvāt saṃśayasyāpyasambhavāt doṣāṇāṃ viṣṇugatvasya prājñabuddhivyapekṣayā

---

1.4.8

स्वातन्त्र्यार्थमभिप्रेत्य दोषशब्दाश्च विष्णवि वासुदेवश्रुतिश्चाह नैव विष्णावमङ्गलम्

svātantryārthamabhipretya doṣaśabdāśca viṣṇavi vāsudevaśrutiścāha naiva viṣṇāvamaṅgalam

---

1.4.9

मङ्गलामङ्गले ऽन्यत्र ततो नामङ्गलं वदेत् स्वातन्त्र्यापेक्षया विष्णौ दोषो नामङ्गलोक्तितः

maṅgalāmaṅgale 'nyatra tato nāmaṅgalaṃ vadet svātantryāpekṣayā viṣṇau doṣo nāmaṅgaloktitaḥ

---

1.4.10

बहुभुक्तवं यथा दोषो नृषु नैव हरौ क्वचित् एवं दुःख्यादिशब्दाश्च स्वातन्त्र्यापेक्षयोदिताः

bahubhuktavaṃ yathā doṣo nṛṣu naiva harau kvacit evaṃ duḥkhyādiśabdāśca svātantryāpekṣayoditāḥ

---

1.4.11

नैव दोषा हरौ तद्गबुद्धयोक्ता दोषकारिणः तस्मात् ते दोषशब्दाश्च तत्रैव गुणवाचकाः

naiva doṣā harau tadgabuddhayoktā doṣakāriṇaḥ tasmāt te doṣaśabdāśca tatraiva guṇavācakāḥ

---

1.4.12

जातमोतं हरौ यस्माज्ज्योतिः षः प्राणरूपतः आयज्ञेतश्चायजेतो वसन्तिश्च वसन्ततः

jātamotaṃ harau yasmājjyotiḥ ṣaḥ prāṇarūpataḥ āyajñetaścāyajeto vasantiśca vasantataḥ

---

1.4.13

विगतच्छादनत्वात् तु गच्छ भूतक्षयङ्करः भुङ्क्षेत्युक्तो हरिर् हुं च हुतमस्मिन् जगद् यतः

vigatacchādanatvāt tu gaccha bhūtakṣayaṅkaraḥ bhuṅkṣetyukto harir huṃ ca hutamasmin jagad yataḥ

---

1.4.14

स्फुटत्वात् फडिति प्रोक्तः कवरक्षण इत्यतः कवचं वतर्ते यस्मात् षड्गुणत्वेन सर्वदा वषट् तद्गत्वतस्तेषां वौषडित्येव कथ्यते

sphuṭatvāt phaḍiti proktaḥ kavarakṣaṇa ityataḥ kavacaṃ vatarte yasmāt ṣaḍguṇatvena sarvadā vaṣaṭ tadgatvatasteṣāṃ vauṣaḍityeva kathyate

---

1.4.15

स्वीयं स्वीकुरुते यस्मात् स्वाहेत्युक्तो जनार्दनः नमन्त्यस्मिन् गुणा यस्यान्नम इत्येव कथ्यते

svīyaṃ svīkurute yasmāt svāhetyukto janārdanaḥ namantyasmin guṇā yasyānnama ityeva kathyate

---

1.4.16

इत्यशेषक्रियानामशब्दैरेको जनार्दनः उच्यते मुख्यतो यस्मात् पदवर्णस्वरादिभिः

ityaśeṣakriyānāmaśabdaireko janārdanaḥ ucyate mukhyato yasmāt padavarṇasvarādibhiḥ

---

1.4.17

तस्मादनन्तगुणता श्रुतितात्पर्यतो ऽस्य हि विज्ञानार्थत्वतः सर्वशब्दानां नास्ति दूषणम्

tasmādanantaguṇatā śrutitātparyato 'sya hi vijñānārthatvataḥ sarvaśabdānāṃ nāsti dūṣaṇam

---

1.4.18

अङ्गीकृते ऽपि नैवास्ति दोषो वाक्यसमन्वये तदर्थत्वेन कर्मादेः सम्भवादल्पबुद्धये

aṅgīkṛte 'pi naivāsti doṣo vākyasamanvaye tadarthatvena karmādeḥ sambhavādalpabuddhaye

---

1.4.19

कश्छन्दसां योगमिति श्रुतेर्योगार्थतत्त्ववित् ब्रह्मैको नैव चान्यो ऽस्ति क इत्यस्यरोभयार्थतः

kaśchandasāṃ yogamiti śruteryogārthatattvavit brahmaiko naiva cānyo 'sti ka ityasyarobhayārthataḥ

---

1.4.20

तस्यापि पूर्वसिद्धस्य ज्ञानमेवेति निश्चयात् नित्ययोगो ऽपि शब्दानामर्थैर्नैव निषिद्धयते स्त्रीशब्दाश्च निषेधार्थाः सर्वे ऽपि ब्रह्मवाचकाः

tasyāpi pūrvasiddhasya jñānameveti niścayāt nityayogo 'pi śabdānāmarthairnaiva niṣiddhayate strīśabdāśca niṣedhārthāḥ sarve 'pi brahmavācakāḥ

---

1.4.21

विरोधिसर्वबाहुल्यकारणस्त्रीनिषेधिनाम् पृथक् समन्वयार्थानि स्थानान्येतानि सर्वशः

virodhisarvabāhulyakāraṇastrīniṣedhinām pṛthak samanvayārthāni sthānānyetāni sarvaśaḥ

---

1.4.22

सर्वमानैर्विरोधश्च व्युत्पत्तेरप्यशक्यता परस्परविरोधश्च विरोधः कार्यतद्वतोः स्त्रीलिङ्गत्वं निषेधश्च पूर्वपक्षेषु हेतवः

sarvamānairvirodhaśca vyutpatterapyaśakyatā parasparavirodhaśca virodhaḥ kāryatadvatoḥ strīliṅgatvaṃ niṣedhaśca pūrvapakṣeṣu hetavaḥ

---

1.4.23

दोषात्यस्पृष्टिनियमः शब्दार्थानेकता तथा बहुरूपत्वमीशस्य व्यक्तयव्यक्तिविशेषिता

doṣātyaspṛṣṭiniyamaḥ śabdārthānekatā tathā bahurūpatvamīśasya vyaktayavyaktiviśeṣitā

---

1.4.24

उत्पादनं स्वदेहाच्च दुर्जनाव्यक्तता तथा इतयाद्या युक्तयः साक्षात् सिद्धान्तस्थापका इह

utpādanaṃ svadehācca durjanāvyaktatā tathā itayādyā yuktayaḥ sākṣāt siddhāntasthāpakā iha

---

1.4.25

अन्वयः सर्वशब्दानामशक्यो ज्ञातुमञ्जसा इति यल्लोकवैमुख्यं जैमिन्यादिमतं वदन्

anvayaḥ sarvaśabdānāmaśakyo jñātumañjasā iti yallokavaimukhyaṃ jaiminyādimataṃ vadan

---

1.4.26

विद्याधिनाथो भगवानपाचक्रे स्वयं प्रभुः स्वशिष्याणां प्रसिद्धयर्थं मतमात्मीयमंशतः

vidyādhinātho bhagavānapācakre svayaṃ prabhuḥ svaśiṣyāṇāṃ prasiddhayarthaṃ matamātmīyamaṃśataḥ

---

1.4.27

विज्ञातं तैर्जगादात्र तारतम्यं नृणां वदन् तेषु तेषु पदार्थेषु रूढिरङ्गीकृता यतः

vijñātaṃ tairjagādātra tāratamyaṃ nṛṇāṃ vadan teṣu teṣu padārtheṣu rūḍhiraṅgīkṛtā yataḥ

---

1.4.28

प्रयोजनबहुत्वेन तस्य तस्याविरोधतः उपदेशादिसामर्थ्याद् विष्णौ शक्तिश्च गृह्यते

prayojanabahutvena tasya tasyāvirodhataḥ upadeśādisāmarthyād viṣṇau śaktiśca gṛhyate

---

1.4.29

तथाप्येतद्विरोधे तु तद्वाचित्वमपोद्यते अविरोधे तु बह्वर्था एतन्मूलतया मताः

tathāpyetadvirodhe tu tadvācitvamapodyate avirodhe tu bahvarthā etanmūlatayā matāḥ

---

1.4.30

इतो हि रूढतान्येषामुपजीव्यत्वमत्र हि तत्सिद्धिस्तदपेक्षा च सापेक्षा च हरीच्छया

ito hi rūḍhatānyeṣāmupajīvyatvamatra hi tatsiddhistadapekṣā ca sāpekṣā ca harīcchayā

---

1.4.31

तस्मात् परममुख्यत्वं विष्णावन्यत्र मुख्यता उपलक्षणा च गौणी च तिस्रः शब्दस्य वृत्तयः

tasmāt paramamukhyatvaṃ viṣṇāvanyatra mukhyatā upalakṣaṇā ca gauṇī ca tisraḥ śabdasya vṛttayaḥ

---

1.4.32

प्रवृत्तिहेतोर्बाहुल्यं ज्ञेयं परममुख्यता तत्र प्रयोगबाहुल्यं यदि तत्परता किमु

pravṛttihetorbāhulyaṃ jñeyaṃ paramamukhyatā tatra prayogabāhulyaṃ yadi tatparatā kimu

---

1.4.33

उभयं दृश्यते विष्णौ शब्दानामपि सर्वशः प्रयोगमात्रबाहुल्यं रूढिरित्यभिधीयते

ubhayaṃ dṛśyate viṣṇau śabdānāmapi sarvaśaḥ prayogamātrabāhulyaṃ rūḍhirityabhidhīyate

---

1.4.34

प्रयोगयुक्तसादृश्यं सम्बन्धो वाप्यमुख्यतः वृत्तिहेतुरिति ज्ञेयः पूर्वायोगे परग्रहः

prayogayuktasādṛśyaṃ sambandho vāpyamukhyataḥ vṛttiheturiti jñeyaḥ pūrvāyoge paragrahaḥ

---

1.4.35

एतमेव तथा सन्तं शतर्चीत्यादिनामभिः आचक्षत इति ह्यत्र सन्तमित्यवधारणा

etameva tathā santaṃ śatarcītyādināmabhiḥ ācakṣata iti hyatra santamityavadhāraṇā

---

1.4.36

योगस्य रूढेः प्राबल्यं विद्वद्रूढिं च तत्रगाम् बहुशो दर्शयत्यञ्जस्तात्पर्यात् सनिरुक्तिकम्

yogasya rūḍheḥ prābalyaṃ vidvadrūḍhiṃ ca tatragām bahuśo darśayatyañjastātparyāt saniruktikam

---

1.4.37

अ इति ब्रह्म कथितं तद्वयाख्यानान्मता तथा शब्दानामपि सर्वेषां नामवित्कृतकृत्यता

a iti brahma kathitaṃ tadvayākhyānānmatā tathā śabdānāmapi sarveṣāṃ nāmavitkṛtakṛtyatā

---

1.4.38

विष्णुनामार्थरूपत्वं संहितादेरथाब्रवीत् णकारं च षकारं च बलचेष्टात्मकं वदन्

viṣṇunāmārtharūpatvaṃ saṃhitāderathābravīt ṇakāraṃ ca ṣakāraṃ ca balaceṣṭātmakaṃ vadan

---

1.4.39

तज्ज्ञानपूर्वकत्वेन संहिताध्ययनं तथा उपसर्गत्वतो वेस्तु ताच्छील्यार्थादुनस्तथा

tajjñānapūrvakatvena saṃhitādhyayanaṃ tathā upasargatvato vestu tācchīlyārthādunastathā

---

1.4.40

णकारश्च षकारश्च नामरूपतया मतौ तस्मात् समन्वयो विष्णौ स्वरवर्णपदात्मनः

ṇakāraśca ṣakāraśca nāmarūpatayā matau tasmāt samanvayo viṣṇau svaravarṇapadātmanaḥ

---

1.4.41

अपि वेदस्य किमुत वाक्यरूपेण सङ्गतिः घोषाः सर्वे ऽपि वेदाश्च सर्वे वेदाश्च यत् पदम्

api vedasya kimuta vākyarūpeṇa saṅgatiḥ ghoṣāḥ sarve 'pi vedāśca sarve vedāśca yat padam

---

1.4.42

इन्द्रं मित्रं यमिन्द्रं च प्रथमः सङ्कृतिस्तथा नामधाः सर्वदेवानामेक इत्यादिका श्रुतिः

indraṃ mitraṃ yamindraṃ ca prathamaḥ saṅkṛtistathā nāmadhāḥ sarvadevānāmeka ityādikā śrutiḥ

---

1.4.43

प्रमाणमुक्तविषये तदेवोक्तमुपक्रमात् इति स्वयं भगवता ब्रुवताशेषमन्वयम्

pramāṇamuktaviṣaye tadevoktamupakramāt iti svayaṃ bhagavatā bruvatāśeṣamanvayam

---

1.4.44

न शब्दवाच्यतैवात्र प्रधनस्य निषिद्धयते सर्ववेदेतिहासेषु पुराणेषु च सङ्ग्रहात्

na śabdavācyataivātra pradhanasya niṣiddhayate sarvavedetihāseṣu purāṇeṣu ca saṅgrahāt

---

1.4.45

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्

sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam

---

1.4.46

इत्यादिवाक्यरूपेण यत्रार्थो नान्य इष्यते तेजो ऽबन्नात्मकं वापि यद्युपादानमिष्यते

ityādivākyarūpeṇa yatrārtho nānya iṣyate tejo 'bannātmakaṃ vāpi yadyupādānamiṣyate

---

1.4.47

अनाद्येवापराधः कः प्रधानमिति चोदिते अजामेकामिति प्राह श्रुतिरेतां यदा तदा को दोषः सर्वथैवास्ति परिणामि जडं यदि

anādyevāparādhaḥ kaḥ pradhānamiti codite ajāmekāmiti prāha śrutiretāṃ yadā tadā ko doṣaḥ sarvathaivāsti pariṇāmi jaḍaṃ yadi

---

1.4.48

अस्माकं परममुख्यार्थो भगवानेक एव तु मुख्यमात्रतया रूढं सर्वमभ्युपगम्यते

asmākaṃ paramamukhyārtho bhagavāneka eva tu mukhyamātratayā rūḍhaṃ sarvamabhyupagamyate

---

1.4.49

सर्वेषामपि शब्दानां गौण्याद्यं तदयोगतः अर्थद्वयमभिप्रेत्य प्रवृत्ते हरिरुक्तवान्

sarveṣāmapi śabdānāṃ gauṇyādyaṃ tadayogataḥ arthadvayamabhipretya pravṛtte hariruktavān

---

1.4.50

कार्याणां कारणं पूर्वं वचसां वाच्यमुत्तमम् योगानां परमां सिद्धिं परमं ते पदं विदुः

kāryāṇāṃ kāraṇaṃ pūrvaṃ vacasāṃ vācyamuttamam yogānāṃ paramāṃ siddhiṃ paramaṃ te padaṃ viduḥ

---

1.4.51

इति बुद्धौ समारोहादुभयोर्योगरूढयोः त्यागे च कारणाभावादुभयार्थत्वमिष्यते

iti buddhau samārohādubhayoryogarūḍhayoḥ tyāge ca kāraṇābhāvādubhayārthatvamiṣyate

---

1.4.52

विपरीतप्रमाभावे पूर्वारोहस्तु कारणम् सा भवेद् यत्र स व्यर्थः पूर्वारोहो भ्रमो यथा अतो जगदुपादानं प्रधानं वक्ति सा श्रुतिः

viparītapramābhāve pūrvārohastu kāraṇam sā bhaved yatra sa vyarthaḥ pūrvāroho bhramo yathā ato jagadupādānaṃ pradhānaṃ vakti sā śrutiḥ

---

1.4.53

यत्तत् त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत्

yattat triguṇamavyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhuraviśeṣaṃ viśeṣavat

---

1.4.54

पञ्चभिः पञ्चभिर्ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा एतच्चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदुः

pañcabhiḥ pañcabhirbrahma caturbhirdaśabhistathā etaccaturviṃśatikaṃ gaṇaṃ prādhānikaṃ viduḥ

---

1.4.55

इति भागवते प्राह विद्याधीशः स्वयं प्रभुः न च प्रकृतिशब्देन ब्रह्मोपादानमुच्यते

iti bhāgavate prāha vidyādhīśaḥ svayaṃ prabhuḥ na ca prakṛtiśabdena brahmopādānamucyate

---

1.4.56

अविकारः सदा शुद्धो नित्य आत्मा सदा हरिः सदैकरूपविज्ञानबल आनन्दरूपकः

avikāraḥ sadā śuddho nitya ātmā sadā hariḥ sadaikarūpavijñānabala ānandarūpakaḥ

---

1.4.57

निर्विकारो ऽक्षरः शुद्धो निरातङ्को ऽजरो ऽमरः अविश्वो विश्वकर्ताजो यः परः सो ऽभिधीयते

nirvikāro 'kṣaraḥ śuddho nirātaṅko 'jaro 'maraḥ aviśvo viśvakartājo yaḥ paraḥ so 'bhidhīyate

---

1.4.58

निर्विकारमनौपम्यं सदैकरसमक्षयम् ब्रह्मेति परमात्मेति यं विदुर्वैदिका जनाः

nirvikāramanaupamyaṃ sadaikarasamakṣayam brahmeti paramātmeti yaṃ vidurvaidikā janāḥ

---

1.4.59

इति श्रुतिपुराणोक्तया न विकारी जनार्दनः पराधीनविशेषाप्तिरनिवर्त्यान्यथाभवः

iti śrutipurāṇoktayā na vikārī janārdanaḥ parādhīnaviśeṣāptiranivartyānyathābhavaḥ

---

1.4.60

क्षीरादिवद् विकारः स्यान्नैव स स्याद्धरेः क्वचित् अपादानत्वमेवास्य यद्युपादानतेष्यते

kṣīrādivad vikāraḥ syānnaiva sa syāddhareḥ kvacit apādānatvamevāsya yadyupādānateṣyate

---

1.4.61

अङ्गीकृतं तत् पितृवन्नतु विश्वात्मना भवः न चोर्णनाभिजनितृमातृणां च विकारिता

aṅgīkṛtaṃ tat pitṛvannatu viśvātmanā bhavaḥ na corṇanābhijanitṛmātṛṇāṃ ca vikāritā

---

1.4.62

चेतनत्वात् तदन्नं हि कार्यरूपतया भवेत् अपादानतया विश्वकर्तृत्वं बुद्धिपूर्वकम्

cetanatvāt tadannaṃ hi kāryarūpatayā bhavet apādānatayā viśvakartṛtvaṃ buddhipūrvakam

---

1.4.63

उक्तं भाल्लविशाखायां ब्रह्मतर्के च सादरम् इच्छामात्रात् प्रभोः सृष्टिरविकारस्य सर्वदा

uktaṃ bhāllaviśākhāyāṃ brahmatarke ca sādaram icchāmātrāt prabhoḥ sṛṣṭiravikārasya sarvadā

---

1.4.64

स्वभावो ऽयमनन्तस्य रजो येनाभवज्जगत् स्वदेहादिच्छया विश्वं भुक्तपूर्वं जनार्दनः

svabhāvo 'yamanantasya rajo yenābhavajjagat svadehādicchayā viśvaṃ bhuktapūrvaṃ janārdanaḥ

---

1.4.65

ससर्ज मातापितृवदूर्णनाभिवदेव वा प्रधानं परिणाम्येशो निर्विकारः स्वयं सदा

sasarja mātāpitṛvadūrṇanābhivadeva vā pradhānaṃ pariṇāmyeśo nirvikāraḥ svayaṃ sadā

---

1.4.66

न चेतनविकारः स्याद् यत्र क्वापि ह्यचेतनम् नाचेतनविकारो ऽपि चेतनः स्यात् कदाचन

na cetanavikāraḥ syād yatra kvāpi hyacetanam nācetanavikāro 'pi cetanaḥ syāt kadācana

---

1.4.67

नचान्यस्यान्यरूपत्वं विकृतत्वे ऽपि दृश्यते न क्षीरादन्यता दध्नः केनचिद् दृश्यते क्वचित्

nacānyasyānyarūpatvaṃ vikṛtatve 'pi dṛśyate na kṣīrādanyatā dadhnaḥ kenacid dṛśyate kvacit

---

1.4.68

सर्वज्ञाद् ब्रह्मणो ऽन्यत्वं जगतो ह्यनुभूयते अभेदः सत्त्वमात्रेण स्याद् खर्वस्वणयोरपि

sarvajñād brahmaṇo 'nyatvaṃ jagato hyanubhūyate abhedaḥ sattvamātreṇa syād kharvasvaṇayorapi

---

1.4.69

भागेन परिणामश्चेद् भागयोर्भेद एव हि यो भागो न विकारी स्यात् स एवास्माकमीश्वरः

bhāgena pariṇāmaśced bhāgayorbheda eva hi yo bhāgo na vikārī syāt sa evāsmākamīśvaraḥ

---

1.4.70

भिन्नानां समुदायस्य नाम ब्रह्मेति चेद् भवेत् ब्रह्मोपादानता न स्यात् तदा विश्वस्य हि क्वचित्

bhinnānāṃ samudāyasya nāma brahmeti ced bhavet brahmopādānatā na syāt tadā viśvasya hi kvacit

---

1.4.71

शृङ्गाच्छरो ऽविलोमभ्यो दूर्वा गोमयतस्तथा वृश्चिकश्चेत्येवमाद्येष्वपादानत्वमिष्यते

śṛṅgāccharo 'vilomabhyo dūrvā gomayatastathā vṛścikaścetyevamādyeṣvapādānatvamiṣyate

---

1.4.72

उपादानैकदेशत्वं यद्यप्यत्र प्रदृश्यते अप्यपादानतैवात्र दृष्टान्तो ब्रह्मणो भवेत्

upādānaikadeśatvaṃ yadyapyatra pradṛśyate apyapādānataivātra dṛṣṭānto brahmaṇo bhavet

---

1.4.73

न ह्य् उपादानतैवात्र बाह्यावयवगौरवात् न चाचेतनतस् तत्र चेतनस्य समुद्भवः

na hy upādānataivātra bāhyāvayavagauravāt na cācetanatas tatra cetanasya samudbhavaḥ

---

1.4.74

उपादानतया किन्तर्ह्यपादानं ह्यचेतनम् कार्यदेहगतस्यास्य चेतनस्य प्रदृश्यते

upādānatayā kintarhyapādānaṃ hyacetanam kāryadehagatasyāsya cetanasya pradṛśyate

---

1.4.75

सच्च त्यच्चाभवदिति नास्य विश्वत्वमुच्यते तत् सृष्ट्वेति गिरैवास्य पूर्वं विश्वस्य सिद्धितः

sacca tyaccābhavaditi nāsya viśvatvamucyate tat sṛṣṭveti giraivāsya pūrvaṃ viśvasya siddhitaḥ

---

1.4.76

सत्त्वात् ततेर्वैदिकत्वात् सम्यग् वक्तुमशक्यतः आश्रयत्वात् स्वाश्रयत्वाज्ज्ञानत्वाद् दुर्विदत्वतः

sattvāt tatervaidikatvāt samyag vaktumaśakyataḥ āśrayatvāt svāśrayatvājjñānatvād durvidatvataḥ

---

1.4.77

सत्ततेर्यातनाच्चैव ह्यप्राप्तत्वाच्च दुर्जनैः नित्यासाधुगुणव्याप्तियन्तृरूपत्वतः सदा जगद्गतेन रूपेण ब्रह्मैव हि तथोच्यते

sattateryātanāccaiva hyaprāptatvācca durjanaiḥ nityāsādhuguṇavyāptiyantṛrūpatvataḥ sadā jagadgatena rūpeṇa brahmaiva hi tathocyate

---

1.4.78

व्यक्तिरुक्तगुणानां हि पुरुषापेक्षया नृणाम् भवेदभवदित्याद्यः प्रयोगश्चात्र युज्यते

vyaktiruktaguṇānāṃ hi puruṣāpekṣayā nṛṇām bhavedabhavadityādyaḥ prayogaścātra yujyate

---

1.4.79

तस्मादशेषकर्तैको निर्विकारो रमापतिः शब्दैः प्रकृतिरित्याद्यैः स्त्रीलिङ्गैरभिधीयते

tasmādaśeṣakartaiko nirvikāro ramāpatiḥ śabdaiḥ prakṛtirityādyaiḥ strīliṅgairabhidhīyate

---

1.4.80

बहु स्यामिति तस्यैव ह्युक्तमार्गेण युज्यते तत्तद्गतेन रूपेण तदर्थं ह्यसृजज्जगत्

bahu syāmiti tasyaiva hyuktamārgeṇa yujyate tattadgatena rūpeṇa tadarthaṃ hyasṛjajjagat

---

1.4.81

यच्चाविकृतमेवैतद् ब्रह्म विश्वात्मना मृषा दृश्यते मन्ददृष्टयैव स सर्ग इति कथ्यते

yaccāvikṛtamevaitad brahma viśvātmanā mṛṣā dṛśyate mandadṛṣṭayaiva sa sarga iti kathyate

---

1.4.82

सा मन्ददृष्टिस्तस्यैव ब्रह्मणः किं ततो ऽन्यगा ब्रह्मणश्चेत् क्व सार्वज्ञ्यमन्यगा चेत् स्वतो ऽन्यता

sā mandadṛṣṭistasyaiva brahmaṇaḥ kiṃ tato 'nyagā brahmaṇaścet kva sārvajñyamanyagā cet svato 'nyatā

---

1.4.83

नादेहयोगिनो दृष्टिरिति तत् कारणं स्वतः देहिनः कारणयुता देहाश्च यदि न भ्रमात्

nādehayogino dṛṣṭiriti tat kāraṇaṃ svataḥ dehinaḥ kāraṇayutā dehāśca yadi na bhramāt

---

1.4.84

किं भ्रान्तिकल्पितं तत्र भेदो ऽपि भ्रमजो यदि भ्रान्तेरज्ञानमूलत्वात् तस्य भेदव्यपेक्षया

kiṃ bhrāntikalpitaṃ tatra bhedo 'pi bhramajo yadi bhrānterajñānamūlatvāt tasya bhedavyapekṣayā

---

1.4.85

नाज्ञानकल्पकं किञ्चिदन्योन्याश्रयता यतः भ्रमत्वे त्वियमुक्तिश्च तदन्तःपतनान्नहि

nājñānakalpakaṃ kiñcidanyonyāśrayatā yataḥ bhramatve tviyamuktiśca tadantaḥpatanānnahi

---

1.4.86

व्यावहारिकता चास्य स्यादबाध्यत्व एव हि बाध्यं नार्थक्रियाकारि न च स्वप्नो ऽपि नो मृषा

vyāvahārikatā cāsya syādabādhyatva eva hi bādhyaṃ nārthakriyākāri na ca svapno 'pi no mṛṣā

---

1.4.87

वासनाजनितत्वेन तस्याप्यङ्गीकृतत्वतः स हि कर्तेति वाक्याच्च जाग्रत्त्वमिति हि भ्रमः

vāsanājanitatvena tasyāpyaṅgīkṛtatvataḥ sa hi karteti vākyācca jāgrattvamiti hi bhramaḥ

---

1.4.88

सर्पभ्रमादावपि हि ज्ञानमस्त्येव तादृशम् तदेवार्थक्रियाकारि तत् सदेवार्थकारकम्

sarpabhramādāvapi hi jñānamastyeva tādṛśam tadevārthakriyākāri tat sadevārthakārakam

---

1.4.89

ब्रह्म त्वर्थक्रियाकारि परतः स्वत एव वा अङ्गीकृतं हि तेनैव परतस्त्वे न च प्रमा

brahma tvarthakriyākāri parataḥ svata eva vā aṅgīkṛtaṃ hi tenaiva paratastve na ca pramā

---

1.4.90

अमुख्यसत्यमानस्य साधकत्वे सदाऽवयोः न हि सम्प्रतिपत्तिः स्यादतस्तिष्ठतु सा प्रमा

amukhyasatyamānasya sādhakatve sadā'vayoḥ na hi sampratipattiḥ syādatastiṣṭhatu sā pramā

---

1.4.91

न हि विप्रतिपन्नेन शक्यं साधयितुं क्वचित् साधकत्वं तु सत्यस्य साक्षिणो ह्यावयोर्द्वयोः सम्यक् सम्प्रतिपन्नं तन्न विवतर्ममतं भवेत्

na hi vipratipannena śakyaṃ sādhayituṃ kvacit sādhakatvaṃ tu satyasya sākṣiṇo hyāvayordvayoḥ samyak sampratipannaṃ tanna vivatarmamataṃ bhavet

---

1.4.92

यदि नाङ्गीकृतं किञ्चिदनङ्गीकृततापि हि नाङ्गीकृतेति मूकः स्यादिति नास्मद्विवादिता

yadi nāṅgīkṛtaṃ kiñcidanaṅgīkṛtatāpi hi nāṅgīkṛteti mūkaḥ syāditi nāsmadvivāditā

---

1.4.93

विश्वं सत्यं यच्चिकेत प्रघान्वस्य यथार्थतः इत्यादिश्रुतयः सर्वा विश्वसत्यत्ववाचकाः

viśvaṃ satyaṃ yacciketa praghānvasya yathārthataḥ ityādiśrutayaḥ sarvā viśvasatyatvavācakāḥ

1.4.94

सत्यत्वं गगनादेश्च साक्षिप्रत्यक्षसाधितम् साक्षिसिद्धस्य न क्वापि बाध्यत्वं तददोषतः

satyatvaṃ gaganādeśca sākṣipratyakṣasādhitam sākṣisiddhasya na kvāpi bādhyatvaṃ tadadoṣataḥ

---

1.4.95

सवर्कालेष्वबाध्यत्वं साक्षिणैव प्रतीयते कालो हि साक्षिप्रत्यक्षः सुषुप्तौ च प्रतीतितः

savarkāleṣvabādhyatvaṃ sākṣiṇaiva pratīyate kālo hi sākṣipratyakṣaḥ suṣuptau ca pratītitaḥ

---

1.4.96

अतीतानागतौ कालावपि नासाक्षिगोचरौ पक्षीकर्तुमशक्यत्वान्नानुमा तत्र वर्तते

atītānāgatau kālāvapi nāsākṣigocarau pakṣīkartumaśakyatvānnānumā tatra vartate

---

1.4.97

तदेतदिति सर्वं च दृश्यं वा स्मृतिगोचरम् साक्षिसिद्धेन कालेन खचितं ह्येव वर्तते

tadetaditi sarvaṃ ca dṛśyaṃ vā smṛtigocaram sākṣisiddhena kālena khacitaṃ hyeva vartate

---

1.4.98

तस्मान्न तं विना किञ्चित् स्मर्तुं द्रष्टुमथापि वा शक्यं तन्नित्यसिद्धेर्हि नानुमावसरो भवेत्

tasmānna taṃ vinā kiñcit smartuṃ draṣṭumathāpi vā śakyaṃ tannityasiddherhi nānumāvasaro bhavet

---

1.4.99

अतो ऽदोषप्रतीतस्य सत्यत्वं साक्षिणा मतम् परीक्षादेश्च सत्यत्वं तेन ह्येव मतं भवेत्

ato 'doṣapratītasya satyatvaṃ sākṣiṇā matam parīkṣādeśca satyatvaṃ tena hyeva mataṃ bhavet

---

1.4.100

अन्यथा श्रुतियुक्तयादिप्रमाणैश्च सहैव तु अकस्माद् विनिवृत्तिश्च किं विश्वस्य न शङ्कयते

anyathā śrutiyuktayādipramāṇaiśca sahaiva tu akasmād vinivṛttiśca kiṃ viśvasya na śaṅkayate

---

1.4.101

इतः पूर्वं तथाभावाद् यदि नो संसृतेर्गतिः वाक्यानुमादितश्चेत् स्यात् तत्प्रामाण्यं च साक्षितः

itaḥ pūrvaṃ tathābhāvād yadi no saṃsṛtergatiḥ vākyānumāditaścet syāt tatprāmāṇyaṃ ca sākṣitaḥ

---

1.4.102

तत्प्रामाण्यं यथा साक्षी स्थापयत्येवमेव हि सर्वकालेष्वपि स्थैर्याद् व्यभिचारमपोह्य च

tatprāmāṇyaṃ yathā sākṣī sthāpayatyevameva hi sarvakāleṣvapi sthairyād vyabhicāramapohya ca

---

1.4.103

एवमक्षजमानत्वसिद्धां विश्वस्य सत्यताम् किमिति स्थापयेन्नायं निर्दोषज्ञानशक्तितः

evamakṣajamānatvasiddhāṃ viśvasya satyatām kimiti sthāpayennāyaṃ nirdoṣajñānaśaktitaḥ

---

1.4.104

एकज्ञानकृतं विश्वमिति यच्चोष्यते मृषा बहुज्ञानकृतं विश्वमिति तस्योत्तरं भवेत्

ekajñānakṛtaṃ viśvamiti yaccoṣyate mṛṣā bahujñānakṛtaṃ viśvamiti tasyottaraṃ bhavet

---

1.4.105

परस्य सत्यतां जानन्नपि यः स्वात्मतस्करः परो नास्तीति वदति किमित्युन्मत्तवद् वदेत्

parasya satyatāṃ jānannapi yaḥ svātmataskaraḥ paro nāstīti vadati kimityunmattavad vadet

---

1.4.106

पराभावे हि वाग् व्यर्था यदि नैवोच्यते तदा कशावेत्रादिकं तस्य तस्करस्योत्तरं वदेत्

parābhāve hi vāg vyarthā yadi naivocyate tadā kaśāvetrādikaṃ tasya taskarasyottaraṃ vadet

---

1.4.107

प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः

prapañco yadi vidyeta nivarteta na saṃśayaḥ māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ

---

1.4.108

विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् उपदेशादयं वादो ऽज्ञाते द्वैतं न विद्यते

vikalpo vinivarteta kalpito yadi kenacit upadeśādayaṃ vādo 'jñāte dvaitaṃ na vidyate

---

1.4.109

इत्यत्र यदिशब्दौ च निवर्तेतेति च द्वयम् विश्वस्य सत्यतामाहुर्विद्येतोत्पत्तिमेव च

ityatra yadiśabdau ca nivarteteti ca dvayam viśvasya satyatāmāhurvidyetotpattimeva ca

---

1.4.110

विदोत्पत्ताविति ह्यस्माद् धातोरुत्पत्तिरेव हि निवृत्तिव्याप्तियुक् प्रायः प्रपञ्चो भेदपञ्चकः

vidotpattāviti hyasmād dhātorutpattireva hi nivṛttivyāptiyuk prāyaḥ prapañco bhedapañcakaḥ

---

1.4.111

जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वरभिदा तथा जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा मिथश्च जडभेदो यः प्रपञ्चो भेदपञ्चकः

jīveśvarabhidā caiva jaḍeśvarabhidā tathā jīvabhedo mithaścaiva jaḍajīvabhidā tathā mithaśca jaḍabhedo yaḥ prapañco bhedapañcakaḥ

---

1.4.112

सो ऽयं सत्यो ह्यनादिश्च सादिश्चेन्नाशमाप्नुयात् द्वैतं न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम्

so 'yaṃ satyo hyanādiśca sādiścennāśamāpnuyāt dvaitaṃ na vidyata iti tasmādajñānināṃ matam

---

1.4.113

इति श्रुतेर्मितं त्रातं मायाख्यहरिविद्यया उत्तमो ऽर्थो हरिस्त्वेकस्तदन्यन्मध्यमाध्यमम्

iti śrutermitaṃ trātaṃ māyākhyaharividyayā uttamo 'rtho haristvekastadanyanmadhyamādhyamam

---

1.4.114

वाचारब्धं तु साङ्केत्यं नाम स्याद् विकृतं बहु नित्यं तु नामधेयं यन्मृत्तिकेत्यादि वैदिकम्

vācārabdhaṃ tu sāṅketyaṃ nāma syād vikṛtaṃ bahu nityaṃ tu nāmadheyaṃ yanmṛttiketyādi vaidikam

---

1.4.115

प्राधान्यात् तत्परिज्ञानात् प्राकृताज्ञो ऽपि पूरुषः विद्वानित्युच्यते सद्भिरेवं नित्यपरात्मवित्

prādhānyāt tatparijñānāt prākṛtājño 'pi pūruṣaḥ vidvānityucyate sadbhirevaṃ nityaparātmavit

---

1.4.116

सदातनं सत्यमिति नित्यमेवोच्यते बुधैः प्रयोगश्चोत्तरत्रास्ति जरा यद्येनमाप्नुयात्

sadātanaṃ satyamiti nityamevocyate budhaiḥ prayogaścottaratrāsti jarā yadyenamāpnuyāt

---

1.4.117

देहः प्रध्वंसते वायं किं ततो ऽस्यातिशिष्यते हन्यते न वधेनायं जरया च न जीर्यति

dehaḥ pradhvaṃsate vāyaṃ kiṃ tato 'syātiśiṣyate hanyate na vadhenāyaṃ jarayā ca na jīryati

---

1.4.118

एतत् सत्यं ब्रह्मपुरमिति नित्यत्व एव हि वाचारम्भणमित्युक्ते मिथ्येत्यश्रुतकल्पनम्

etat satyaṃ brahmapuramiti nityatva eva hi vācārambhaṇamityukte mithyetyaśrutakalpanam

---

1.4.119

पुनरुक्तिर्नामधेयमितीत्यस्य निरर्थता एकः पिण्डो मणिश्चेति पदवैयथ्यर्मेव च

punaruktirnāmadheyamitītyasya nirarthatā ekaḥ piṇḍo maṇiśceti padavaiyathyarmeva ca

---

1.4.120

विकारत्वविवक्षायां नचैकनखकृन्तनम् सर्वकार्ष्णायसं च स्यादतः सादृश्य एव च

vikāratvavivakṣāyāṃ nacaikanakhakṛntanam sarvakārṣṇāyasaṃ ca syādataḥ sādṛśya eva ca

---

1.4.121

विवक्षात्र तु नित्यत्वे प्राधान्ये चोक्तवर्त्मना प्राधान्यप्रतिपत्त्यर्थं सृष्टयादेश्चैव विस्तरः

vivakṣātra tu nityatve prādhānye coktavartmanā prādhānyapratipattyarthaṃ sṛṣṭayādeścaiva vistaraḥ

---

1.4.122

तस्मात् केनापि मार्गेण न विवर्तमतं भवेत् तदसङ्खयातदोषेतं हेयमेव शुभार्थिभिः

tasmāt kenāpi mārgeṇa na vivartamataṃ bhavet tadasaṅkhayātadoṣetaṃ heyameva śubhārthibhiḥ

---

1.4.123

असङ्खयत्वेन दोषाणां ग्रन्थाधिक्यभयादपि उपरम्यते ततो विष्णुरिच्छापूर्वकमश्रमः करोति पितृवद् विश्वं पूर्णशेषगुणात्मकः

asaṅkhayatvena doṣāṇāṃ granthādhikyabhayādapi uparamyate tato viṣṇuricchāpūrvakamaśramaḥ karoti pitṛvad viśvaṃ pūrṇaśeṣaguṇātmakaḥ

2.1.1

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमो ऽध्यायः उक्तः समन्वयः साक्षादविरोधो ऽत्र साध्यते चतुर्विधस्य तस्यादौ यौक्तस्तत्रापि च स्मृतेः

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne prathamo 'dhyāyaḥ uktaḥ samanvayaḥ sākṣādavirodho 'tra sādhyate caturvidhasya tasyādau yauktastatrāpi ca smṛteḥ

---

2.1.2

तस्याश्चतुःस्वरूपत्वात् प्रत्येकं चतुरात्मकाः पादाः सर्वे तदंशाश्च मूर्तीनां वर्णमाऽगमात्

tasyāścatuḥsvarūpatvāt pratyekaṃ caturātmakāḥ pādāḥ sarve tadaṃśāśca mūrtīnāṃ varṇamā'gamāt

---

2.1.3

आप्तता समतादृष्टिश्रुतिसाम्यबलाद्भवाः सर्वानुसारो लघुता विशेषादर्शनाफले

āptatā samatādṛṣṭiśrutisāmyabalādbhavāḥ sarvānusāro laghutā viśeṣādarśanāphale

---

2.1.4

इष्टसिद्धिश्च नियमः पूर्वपक्षेषु युक्तयः एता एव त्वतिबला सिद्धान्तस्य नियामकाः

iṣṭasiddhiśca niyamaḥ pūrvapakṣeṣu yuktayaḥ etā eva tvatibalā siddhāntasya niyāmakāḥ

---

2.1.5

आप्तैः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा प्रोक्तमर्थं कथं श्रतिः पिपीलिकालिपिनिभा वारयेत सर्वगा हि ते

āptaiḥ pratyakṣato dṛṣṭvā proktamarthaṃ kathaṃ śratiḥ pipīlikālipinibhā vārayeta sarvagā hi te

---

2.1.6

इति चेद् यद्यशेषज्ञा रुद्राद्या हरिपूर्वकाः किं नाशेषविदो मानं ह्य् उभयत्र समं भवेत्

iti ced yadyaśeṣajñā rudrādyā haripūrvakāḥ kiṃ nāśeṣavido mānaṃ hy ubhayatra samaṃ bhavet

---

2.1.7

नचाप्तिनिश्चयस्तत्र शक्यते व्यभिचारतः नचास्या व्यभिचारे ऽपि हीयते मानता क्वचित्

nacāptiniścayastatra śakyate vyabhicārataḥ nacāsyā vyabhicāre 'pi hīyate mānatā kvacit

---

2.1.8

वेदोक्तस्याधिकारस्य दुर्निरूपत्वतः सदा नियमो व्यभिचारो वा नैव ज्ञातुं हि शक्यते

vedoktasyādhikārasya durnirūpatvataḥ sadā niyamo vyabhicāro vā naiva jñātuṃ hi śakyate

---

2.1.9

अधिकारो हि सुलभः कथितो ऽन्यागमेष्वलम् वेदोक्तो ह्य् अधिकारस्तु दुर्लभः सर्वमानुषैः

adhikāro hi sulabhaḥ kathito 'nyāgameṣvalam vedokto hy adhikārastu durlabhaḥ sarvamānuṣaiḥ

---

2.1.10

अन्यागमेषु विप्रत्वमपि चण्डालजन्मनाम् मण्डलान्तःप्रवेशेन क्रमशः प्रतिपाद्यते

anyāgameṣu vipratvamapi caṇḍālajanmanām maṇḍalāntaḥpraveśena kramaśaḥ pratipādyate

---

2.1.11

अधिकारं दुरापाद्यमुक्तवातिसुलभं पुनः अशक्यं साधनं चोक्तवा सुशकं तत्फलाप्तये उच्यते ऽतस्तदुक्तं हि व्यभिचारि फले ऽपि तु

adhikāraṃ durāpādyamuktavātisulabhaṃ punaḥ aśakyaṃ sādhanaṃ coktavā suśakaṃ tatphalāptaye ucyate 'tastaduktaṃ hi vyabhicāri phale 'pi tu

---

2.1.12

कथं प्रमाणतां गच्छेन्नित्यत्वात् पुरुषोद्भवैः उज्खितं सर्वदोषैश्च कथं नो मानतां व्रजेत्

kathaṃ pramāṇatāṃ gacchennityatvāt puruṣodbhavaiḥ ujkhitaṃ sarvadoṣaiśca kathaṃ no mānatāṃ vrajet

---

2.1.13

विरूप नित्यया वाचा नित्ययानित्यया सदा इत्यादिश्रुतिभिर्वेदो नित्य इत्यवगम्यते

virūpa nityayā vācā nityayānityayā sadā ityādiśrutibhirvedo nitya ityavagamyate

---

2.1.14

पिपीलिकालिपिश्चापि प्रमाणमविरोधतः यथा द्रौणेरुलूकेन कृतमप्यास बोधकम्

pipīlikālipiścāpi pramāṇamavirodhataḥ yathā drauṇerulūkena kṛtamapyāsa bodhakam

---

2.1.15

अविरुद्धं विरुद्धं तु विरोधादेव बाधितम् विरोधादर्शनात् तस्माद् वेदप्रामाण्यमिष्यते

aviruddhaṃ viruddhaṃ tu virodhādeva bādhitam virodhādarśanāt tasmād vedaprāmāṇyamiṣyate

---

2.1.16

तन्मूलत्वात् स्मृतीनां च विरोधो यत्र न क्वचित् विरोधो ऽपि स एवोक्तः प्रत्यक्षेणागमेन वा

tanmūlatvāt smṛtīnāṃ ca virodho yatra na kvacit virodho 'pi sa evoktaḥ pratyakṣeṇāgamena vā

---

2.1.17

आगमेनागमस्यैव विरोधे युक्तिरिष्यते उपजीव्यविरोधे तु वेदस्यान्यार्थकल्पना

āgamenāgamasyaiva virodhe yuktiriṣyate upajīvyavirodhe tu vedasyānyārthakalpanā

---

2.1.18

प्रत्यक्षमुपजीव्यं स्यात् प्रायो युक्तिरपि क्वचित् आगमैकप्रमाणेषु तस्यैव ह्युपजीव्यता

pratyakṣamupajīvyaṃ syāt prāyo yuktirapi kvacit āgamaikapramāṇeṣu tasyaiva hyupajīvyatā

---

2.1.19

युक्तो ऽयुक्तश्च यद्यर्थ आगमस्य प्रतीयते स्यात् तत्र युक्त एवार्थो युक्तिश्च त्रिविधा मता

yukto 'yuktaśca yadyartha āgamasya pratīyate syāt tatra yukta evārtho yuktiśca trividhā matā

---

2.1.20

व्याप्तिः प्रत्यक्षता यस्या युक्तिगाऽगमगा तथा प्रत्यक्षागममूला तु युक्तिस्तत्र बलीयसी

vyāptiḥ pratyakṣatā yasyā yuktigā'gamagā tathā pratyakṣāgamamūlā tu yuktistatra balīyasī

---

2.1.21

याथार्थ्यमेव मानत्वं तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोः अर्थत्वमर्यतैव स्यान्न क्रियार्थेषु सा मता

yāthārthyameva mānatvaṃ tanmukhyaṃ jñānaśabdayoḥ arthatvamaryataiva syānna kriyārtheṣu sā matā

---

2.1.22

ज्ञानार्थे ज्ञेयता मुख्या शब्दार्थे तदनन्तरम् यथार्थज्ञानजनका यथार्था युक्तयः स्मृताः

jñānārthe jñeyatā mukhyā śabdārthe tadanantaram yathārthajñānajanakā yathārthā yuktayaḥ smṛtāḥ

---

2.1.23

अनुप्रमाणमेतानि ह्यक्षयुक्तिवचांस्यतः प्रामाण्यं नानुवादस्य स्मृतेरपि विहीयते

anupramāṇametāni hyakṣayuktivacāṃsyataḥ prāmāṇyaṃ nānuvādasya smṛterapi vihīyate

---

2.1.24

याथार्थ्यमेव प्रामाण्यशब्दार्थो यद् विवक्षितः अङ्गीकृतं चेत् प्रामाण्यं स्मृत्यादेः का विरोधता

yāthārthyameva prāmāṇyaśabdārtho yad vivakṣitaḥ aṅgīkṛtaṃ cet prāmāṇyaṃ smṛtyādeḥ kā virodhatā

---

2.1.25

नचाफलत्वं वक्तव्यं सर्वस्मृत्यनुवादयोः फलवत्त्वं नचास्माभिः प्रामाण्यं हि विवक्षितम्

nacāphalatvaṃ vaktavyaṃ sarvasmṛtyanuvādayoḥ phalavattvaṃ nacāsmābhiḥ prāmāṇyaṃ hi vivakṣitam

---

2.1.26

तृणादिदर्शने किं च फलवत्त्वं निगद्यते सुखदुःखादिकं किञ्चित् स्मृतावपि हि दृश्यते

tṛṇādidarśane kiṃ ca phalavattvaṃ nigadyate sukhaduḥkhādikaṃ kiñcit smṛtāvapi hi dṛśyate

---

2.1.27

न परिच्छेदकार्येव प्रमाणमिति च प्रमा निर्दोषाक्षोद्भवं ह्यत्र प्रत्यक्षमिति गीयते

na paricchedakāryeva pramāṇamiti ca pramā nirdoṣākṣodbhavaṃ hyatra pratyakṣamiti gīyate

---

2.1.28

प्राकृतं शुद्धचैतन्यमक्षं तु द्विविधं मतम् शुद्धमीशरमामुक्तेष्वन्यत्र प्राकृतैर्युतम्

prākṛtaṃ śuddhacaitanyamakṣaṃ tu dvividhaṃ matam śuddhamīśaramāmukteṣvanyatra prākṛtairyutam

---

2.1.29

निर्दोषमेव चैतन्यमन्यत्रोभयमिष्यते सुखदुःखादिविषयं शुद्धं संसारगेष्वपि

nirdoṣameva caitanyamanyatrobhayamiṣyate sukhaduḥkhādiviṣayaṃ śuddhaṃ saṃsārageṣvapi

---

2.1.30

निर्दोषत्वातिनियमात् तद् बलिष्ठतमं मतम् पञ्चेन्द्रियमनोभेदात् प्राकृतं षड्विधं स्मृतम्

nirdoṣatvātiniyamāt tad baliṣṭhatamaṃ matam pañcendriyamanobhedāt prākṛtaṃ ṣaḍvidhaṃ smṛtam

---

2.1.31

अनुमा युक्तिरेवोक्ता व्याप्तिरेव तु सा स्मृता प्रतिज्ञातार्थसिद्धयर्थं व्याप्तिरेव यदोदिता

anumā yuktirevoktā vyāptireva tu sā smṛtā pratijñātārthasiddhayarthaṃ vyāptireva yadoditā

---

2.1.32

अवशिष्टं किमत्रास्ति लिङ्गं तत्र विजानतः यदि लिङ्गमसिद्धं स्यात् कुत एवास्य मानता

avaśiṣṭaṃ kimatrāsti liṅgaṃ tatra vijānataḥ yadi liṅgamasiddhaṃ syāt kuta evāsya mānatā

---

2.1.33

यदि स्मारकमात्रं स्यात् स्मर्तुर्नात्र प्रयोजनम् न पञ्चावयोक्तौ च विवादावसितिर्भवेत्

yadi smārakamātraṃ syāt smarturnātra prayojanam na pañcāvayoktau ca vivādāvasitirbhavet

---

2.1.34

दृष्टान्तादिषु चैवं स्यात् साधनं पुनरेव हि लिङ्गोक्तावपि चैवं स्यादनुमावसितिर्ध्रुवा

dṛṣṭāntādiṣu caivaṃ syāt sādhanaṃ punareva hi liṅgoktāvapi caivaṃ syādanumāvasitirdhruvā

---

2.1.35

विरोधो ऽसङ्गतिश्चैव साक्षाद् युक्तेस्तु दूषणम् प्रतिज्ञायामसम्बन्धो युक्तेरुक्ता ह्यसङ्गतिः

virodho 'saṅgatiścaiva sākṣād yuktestu dūṣaṇam pratijñāyāmasambandho yukteruktā hyasaṅgatiḥ

---

2.1.36

विरोधो ऽपि त्रिधैव स्यात् प्रतिज्ञार्थविरुद्धता लिङ्गराहित्यमव्याप्तिर्न्यूनाधिक्ये तु वाचिके

virodho 'pi tridhaiva syāt pratijñārthaviruddhatā liṅgarāhityamavyāptirnyūnādhikye tu vācike

---

2.1.37

साध्यव्यापकवैलोम्यमव्याप्तिः साधनस्य च दुर्बलेन विरोधे ऽपि न प्रमाणमसाधकम्

sādhyavyāpakavailomyamavyāptiḥ sādhanasya ca durbalena virodhe 'pi na pramāṇamasādhakam

---

2.1.38

स्ववाक्येन विरोधे ऽपि नैव साधकतां व्रजेत् संवादानुक्तिसंयुक्ता एत एव च निग्रहाः

svavākyena virodhe 'pi naiva sādhakatāṃ vrajet saṃvādānuktisaṃyuktā eta eva ca nigrahāḥ

---

2.1.39

वादो जल्पो वितण्डेति कथास्तिस्रो विजानताम् स्वार्थं परार्थमपि वा तत्त्वनिर्णयसाधनी

vādo jalpo vitaṇḍeti kathāstisro vijānatām svārthaṃ parārthamapi vā tattvanirṇayasādhanī

---

2.1.40

केवलं तु कथा वादो जल्पो ऽर्थादिव्यपेक्षया सतामेव कथा ज्ञेया वितण्डा त्वसतां सताम्

kevalaṃ tu kathā vādo jalpo 'rthādivyapekṣayā satāmeva kathā jñeyā vitaṇḍā tvasatāṃ satām

---

2.1.41

अप्रकाश्य स्वसिद्धान्तमसतां पक्षदूषणम् उक्ते तैः प्रथमं माने वक्तव्यं तस्य दूषणम्

aprakāśya svasiddhāntamasatāṃ pakṣadūṣaṇam ukte taiḥ prathamaṃ māne vaktavyaṃ tasya dūṣaṇam

---

2.1.42

विद्यापरीक्षापूर्वैव वितण्डा जल्प एव च उच्चनीचत्वनिर्णीतिर्यतो जयपराजयौ

vidyāparīkṣāpūrvaiva vitaṇḍā jalpa eva ca uccanīcatvanirṇītiryato jayaparājayau

---

2.1.43

विनैव तत्त्वनिर्णीतिं न हि जल्पादिना क्वचित् उच्चनीचत्वविज्ञानमिति विद्यापरीक्षणम्

vinaiva tattvanirṇītiṃ na hi jalpādinā kvacit uccanīcatvavijñānamiti vidyāparīkṣaṇam

---

2.1.44

वादेन चोच्चनीचत्वविज्ञानं भवति स्फुटम् इति वादस्य पूर्वत्वं तत्सिद्धौ व्यर्थतान्ययोः

vādena coccanīcatvavijñānaṃ bhavati sphuṭam iti vādasya pūrvatvaṃ tatsiddhau vyarthatānyayoḥ

---

2.1.45

बहुविद्यत्वसिद्धौ तु नैव वादो ऽपि कारणम् सभासभापप्राश्नीकपूर्वस्तु स्पर्धिनामपि

bahuvidyatvasiddhau tu naiva vādo 'pi kāraṇam sabhāsabhāpaprāśnīkapūrvastu spardhināmapi

---

2.1.46

वाद एवोभयार्थः स्यान्निर्णीतिजयकारकः तत्त्वाप्रकाश एवैको वितण्डाजल्पयोः फलम्

vāda evobhayārthaḥ syānnirṇītijayakārakaḥ tattvāprakāśa evaiko vitaṇḍājalpayoḥ phalam

---

2.1.47

विना वादेन विद्याया यदि शक्यं परीक्षणम् स्याज्जल्पादिरपि क्वापि वाद एवान्यथा भवेत्

vinā vādena vidyāyā yadi śakyaṃ parīkṣaṇam syājjalpādirapi kvāpi vāda evānyathā bhavet

---

2.1.48

जल्प इत्यपि नाम स्याद् वादस्यैतादृशस्य तु प्रतिज्ञामात्रसाध्यत्वमपि स्याद् याज्ञवल्क्यवत्

jalpa ityapi nāma syād vādasyaitādṛśasya tu pratijñāmātrasādhyatvamapi syād yājñavalkyavat

---

2.1.49

सभा सभापतिश्चैव प्राश्निकाश्चैव वैष्णवाः रागद्वेषविहीनाश्च स्युः सभ्याः सर्ववेदिनः

sabhā sabhāpatiścaiva prāśnikāścaiva vaiṣṇavāḥ rāgadveṣavihīnāśca syuḥ sabhyāḥ sarvavedinaḥ

---

2.1.50

प्राश्निकाश्चैतदज्ञाने सभ्याश्चैषां च दूरगाः प्रमाणं निर्णयाय स्युः पक्षपातविवर्जिताः

prāśnikāścaitadajñāne sabhyāścaiṣāṃ ca dūragāḥ pramāṇaṃ nirṇayāya syuḥ pakṣapātavivarjitāḥ

---

2.1.51

उभाभ्यां साधनं चैव दूषणं वादजल्पयोः सद्भिरागम एवैकः प्रयोज्यो ऽभीष्यसाधकः

ubhābhyāṃ sādhanaṃ caiva dūṣaṇaṃ vādajalpayoḥ sadbhirāgama evaikaḥ prayojyo 'bhīṣyasādhakaḥ

---

2.1.52

स्वसिद्धान्तानुसारेण ह्यसद्भिरनुमोच्यते प्रत्यक्षागमवैरूप्यमाश्रित्यान्यार्थतैव तु

svasiddhāntānusāreṇa hyasadbhiranumocyate pratyakṣāgamavairūpyamāśrityānyārthataiva tu

---

2.1.53

आगमे दशर्नीयात्र दोषो लिङ्गविलोमता लिङ्गानुकूल्यं स्वार्थस्य श्रुत्यादीनामनुग्रहः

āgame daśarnīyātra doṣo liṅgavilomatā liṅgānukūlyaṃ svārthasya śrutyādīnāmanugrahaḥ

---

2.1.54

त्रिपञ्चावयवामेव युग्मावयविनीमपि नियमाद् यो ऽनुमां ब्रूयाद् तं ब्रूयाद् यदि तादृशी नानुमेति तदा केन साध्यावयवकल्पना

tripañcāvayavāmeva yugmāvayavinīmapi niyamād yo 'numāṃ brūyād taṃ brūyād yadi tādṛśī nānumeti tadā kena sādhyāvayavakalpanā

---

2.1.57

[नोते: जुम्प् इन् वेर्से नुम्बेरिन्ग्, नो लचुन इन् तेxत्!] नियतावयवासिद्धौ व्याप्तिमात्रेण साधनम् कर्तव्यमेव तेन स्यात् तस्मात् सैवानुमा मता

[note: jump in verse numbering, no lacuna in text!] niyatāvayavāsiddhau vyāptimātreṇa sādhanam kartavyameva tena syāt tasmāt saivānumā matā

---

2.1.58

अनुभूतिः प्रमाणं चेत् केन स्मृतिरपोद्यते पूर्वानुभूते किं मानमित्युक्ते स्यात् किमुत्तरम्

anubhūtiḥ pramāṇaṃ cet kena smṛtirapodyate pūrvānubhūte kiṃ mānamityukte syāt kimuttaram

---

2.1.59

मानसं तद्धि विज्ञानं तच्च साक्षिप्रमाणकम् अतीतानागतं यद्वद् योगिभिर्दृश्यते ऽञ्जसा एवं पूर्वानुभूतं च मनसैवावगम्यते

mānasaṃ taddhi vijñānaṃ tacca sākṣipramāṇakam atītānāgataṃ yadvad yogibhirdṛśyate 'ñjasā evaṃ pūrvānubhūtaṃ ca manasaivāvagamyate

---

2.1.60

विज्ञातं मनसा पूर्वं मयैतत् कृतमित्यपि साक्षादनुभवात् सिद्धं कथमेव ह्यपोद्यते

vijñātaṃ manasā pūrvaṃ mayaitat kṛtamityapi sākṣādanubhavāt siddhaṃ kathameva hyapodyate

---

2.1.61

एवं लक्षणके मानत्रये ब्रह्मादिवस्तुषु प्रमाणं वेद एवैकस् तत्प्रामाण्यं च साधितम्

evaṃ lakṣaṇake mānatraye brahmādivastuṣu pramāṇaṃ veda evaikas tatprāmāṇyaṃ ca sādhitam

---

2.1.62

तथापि मृज्जलादीनां बुद्धिवागादिवाचकः दृष्टव्याप्तिविरुद्धत्वात् तत्र मानं कथं भवेत्

tathāpi mṛjjalādīnāṃ buddhivāgādivācakaḥ dṛṣṭavyāptiviruddhatvāt tatra mānaṃ kathaṃ bhavet

---

2.1.63

ततस्तन्नामकः कश्चित् पुमानन्यो भवेदिति युक्तयागमाविरोधेन प्राप्तमत्राभिधीयते

tatastannāmakaḥ kaścit pumānanyo bhavediti yuktayāgamāvirodhena prāptamatrābhidhīyate

---

2.1.64

बालरूढिं विनैवापि विद्वद्रूढिसमाश्रयात् तत्तन्नामान एवैते तत्तद्वस्त्वभिमानिनः

bālarūḍhiṃ vinaivāpi vidvadrūḍhisamāśrayāt tattannāmāna evaite tattadvastvabhimāninaḥ

---

2.1.65

सन्ति तेषां विशेषेण शक्तिरन्येभ्य उच्यते व्याप्तिश्चोक्तानुसारेण दृश्यन्ते चाधिकारिभिः

santi teṣāṃ viśeṣeṇa śaktiranyebhya ucyate vyāptiścoktānusāreṇa dṛśyante cādhikāribhiḥ

---

2.1.66

शास्त्रोक्तवस्तुनश्चैव व्युत्पत्तिः शास्त्रलिङ्गतः व्युत्पत्तिः सा बलवती मूर्खव्युत्पत्तिता हि यत्

śāstroktavastunaścaiva vyutpattiḥ śāstraliṅgataḥ vyutpattiḥ sā balavatī mūrkhavyutpattitā hi yat

---

2.1.67

दृढयुक्तिविरोधे तु सर्वत्र न्याय ईदृशः अल्पवाक्ययुता युक्तिर्बहुलैव विरोधिनी

dṛḍhayuktivirodhe tu sarvatra nyāya īdṛśaḥ alpavākyayutā yuktirbahulaiva virodhinī

---

2.1.68

यत्र तत्र कथं वस्तुनिर्णयः स्यादितीरिते विरोधियुक्तिबाहुल्यादिति न्यायो विनिश्चितः

yatra tatra kathaṃ vastunirṇayaḥ syāditīrite virodhiyuktibāhulyāditi nyāyo viniścitaḥ

---

2.1.69

युक्तेस्तु युक्तिबाहुल्यमागमादागमस्य च कथं न निर्णयं कुर्यादित्यसत् कारणं न हि

yuktestu yuktibāhulyamāgamādāgamasya ca kathaṃ na nirṇayaṃ kuryādityasat kāraṇaṃ na hi

---

2.1.70

श्रुत्यर्थो भवति क्वापि श्रुतिप्रायोपपत्तिभिः अविरोधश्चतुर्थे तु पाते सम्यक् समर्थ्यते

śrutyartho bhavati kvāpi śrutiprāyopapattibhiḥ avirodhaścaturthe tu pāte samyak samarthyate

---

2.1.71

असत् कार्यं यथा दृष्टं वस्तुत्वात् कारणं तथा इति चेन्न निषेधैकस्वरूपस्य न कर्तृता

asat kāryaṃ yathā dṛṣṭaṃ vastutvāt kāraṇaṃ tathā iti cenna niṣedhaikasvarūpasya na kartṛtā

---

2.1.72

बुद्धिपूर्वप्रवृत्तिर्हि कर्तृत्वमिह निश्चितम् प्रतिषेधात्मकत्वं तु भावस्याभावधर्मतः धर्मधर्मैक्यतश्चैव नतु तन्मात्रता भवेत्

buddhipūrvapravṛttirhi kartṛtvamiha niścitam pratiṣedhātmakatvaṃ tu bhāvasyābhāvadharmataḥ dharmadharmaikyataścaiva natu tanmātratā bhavet

---

2.1.73

अभावस्य च भावो ऽपि धर्मो ऽथापि हि धर्मिणः तादृक्तवं मात्रतेहोक्ता बुद्धिराहित्यमेव तत्

abhāvasya ca bhāvo 'pi dharmo 'thāpi hi dharmiṇaḥ tādṛktavaṃ mātratehoktā buddhirāhityameva tat

---

2.1.74

विशेष्यतैव धर्मित्वं प्रथमप्रतिपत्तिषु निषेधविधिरूपत्वं भावाभावत्वमत्र हि

viśeṣyataiva dharmitvaṃ prathamapratipattiṣu niṣedhavidhirūpatvaṃ bhāvābhāvatvamatra hi

---

2.1.75

सर्वनाशेष्वपि सदा शिष्टत्वाद् यस्य कस्य नुः नाशो ऽयं विमतो ऽपि स्यान्नाशत्वात् कर्तृशेषवान्

sarvanāśeṣvapi sadā śiṣṭatvād yasya kasya nuḥ nāśo 'yaṃ vimato 'pi syānnāśatvāt kartṛśeṣavān

---

2.1.76

नचाशेषनृनाशस्तु दृष्टो दृश्यो ऽस्ति वा क्वचित् धर्माधर्माश्रयत्वेन स्वीकार्यो ऽपि नरो लये

nacāśeṣanṛnāśastu dṛṣṭo dṛśyo 'sti vā kvacit dharmādharmāśrayatvena svīkāryo 'pi naro laye

---

2.1.77

अनादित्वं विनादृष्टं कथं स्यात् कारणं क्वचित् पूर्वादृष्टात् परादृष्टं यदि नैवोत्तरं कुतः

anāditvaṃ vinādṛṣṭaṃ kathaṃ syāt kāraṇaṃ kvacit pūrvādṛṣṭāt parādṛṣṭaṃ yadi naivottaraṃ kutaḥ

---

2.1.78

अदृष्टं कारणं नो चेल्लये मानं च किं भवेत् उत्पत्तिनाशकारी हि बुद्धिमान् दृश्यते क्वचित्

adṛṣṭaṃ kāraṇaṃ no cellaye mānaṃ ca kiṃ bhavet utpattināśakārī hi buddhimān dṛśyate kvacit

---

2.1.79

तद्दृष्टान्तेन सर्वत्र कर्ता किं नानुमीयते आगमानुगृहीता तु मानमेषानुमापितु

taddṛṣṭāntena sarvatra kartā kiṃ nānumīyate āgamānugṛhītā tu mānameṣānumāpitu

---

2.1.80

आगमानुग्रहाभावे न तर्कः स्यात् प्रतिष्ठितः अक्षजागममूलस्य स्यादेवास्य प्रतिष्ठितिः अन्यथास्याप्रतिष्ठा च स्ववाचा व्याहतैव हि

āgamānugrahābhāve na tarkaḥ syāt pratiṣṭhitaḥ akṣajāgamamūlasya syādevāsya pratiṣṭhitiḥ anyathāsyāpratiṣṭhā ca svavācā vyāhataiva hi

---

2.1.81

न च शिष्यागृहीतत्वं निरीशादीशवादिनः अतो ऽवशिष्टजीवादिकर्तृतात्र निषिद्धयते

na ca śiṣyāgṛhītatvaṃ nirīśādīśavādinaḥ ato 'vaśiṣṭajīvādikartṛtātra niṣiddhayate

---

2.1.82

तन्मनो ऽकुरुतेत्यादेरसतो मनसो जनिः निवारिता तु पूर्वत्र ह्यकस्मादिति तद्विना

tanmano 'kurutetyāderasato manaso janiḥ nivāritā tu pūrvatra hyakasmāditi tadvinā

---

2.1.83

असतो विश्वजननमाशङ्कयात्र निषिद्धयते प्रापकं वाक्यमात्रं तु परिहारो विशेषितः

asato viśvajananamāśaṅkayātra niṣiddhayate prāpakaṃ vākyamātraṃ tu parihāro viśeṣitaḥ

---

2.1.84

क्वचिज्जीवाकृतं दृष्ट्वा चेतनादेव चाकृतम् तद्वदेवानुमान्यत्र वस्तुत्वात् क्रियते श्रुतेः

kvacijjīvākṛtaṃ dṛṣṭvā cetanādeva cākṛtam tadvadevānumānyatra vastutvāt kriyate śruteḥ

---

2.1.85

नान्यदन्यत्वमापन्नं क्वचिद् दृष्टं कथञ्चन अतो जीवस्य न ब्रह्मभावः स्याद्धि कदाचन

nānyadanyatvamāpannaṃ kvacid dṛṣṭaṃ kathañcana ato jīvasya na brahmabhāvaḥ syāddhi kadācana

---

2.1.86

क्वचिद् भिन्नतया दृष्टं तदभिन्नतया कथम् दृश्येन्नो दृष्टपूर्वं हि तादृशं न च दृश्यते

kvacid bhinnatayā dṛṣṭaṃ tadabhinnatayā katham dṛśyenno dṛṣṭapūrvaṃ hi tādṛśaṃ na ca dṛśyate

---

2.1.87

भोक्तृत्वापत्तित इति यन्मतं तत् कुतो हरिः भोक्त्रापत्तेरिति प्राह कथं च तदनन्यता

bhoktṛtvāpattita iti yanmataṃ tat kuto hariḥ bhoktrāpatteriti prāha kathaṃ ca tadananyatā

---

2.1.88

जगतस्त्वविकारत्व उक्तन्यायेन साधिते स्वतन्त्रकारणान्यत्वं तेन ह्यत्र निषिद्धयते

jagatastvavikāratva uktanyāyena sādhite svatantrakāraṇānyatvaṃ tena hyatra niṣiddhayate

---

2.1.89

द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावश्चेतना धृतिः यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया इति श्रुतेस्तद्वशस्य भावो न पर इत्यतः

dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvaścetanā dhṛtiḥ yatprasādādime santi na santi yadupekṣayā iti śrutestadvaśasya bhāvo na para ityataḥ

---

2.1.90

शक्तो ऽपि ह्यन्यथाकर्तुं स्वेच्छानियमतो हरिः कारणैर्नियतैरेव करोतीदं जगत् सदा

śakto 'pi hyanyathākartuṃ svecchāniyamato hariḥ kāraṇairniyataireva karotīdaṃ jagat sadā

---

2.1.91

नित्यभेदो निमित्तेन ह्युपादानेन तु द्वयम् असद् यत् कार्यरूपेण कारणात्मतयास्ति हि

nityabhedo nimittena hyupādānena tu dvayam asad yat kāryarūpeṇa kāraṇātmatayāsti hi

---

2.1.92

अनवस्थान्यथा हि स्यात् सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोः शक्तो ऽपि भगवान् विष्णुरकर्तुं कर्तुमन्यथा

anavasthānyathā hi syāt sarvatrotpattināśayoḥ śakto 'pi bhagavān viṣṇurakartuṃ kartumanyathā

---

2.1.93

स्वभिन्नं कारणाभिन्नभिन्नं विश्वं करोत्यजः इति श्रुतेरवसित उक्तार्थो ऽयमशेषतः

svabhinnaṃ kāraṇābhinnabhinnaṃ viśvaṃ karotyajaḥ iti śruteravasita uktārtho 'yamaśeṣataḥ

---

2.1.94

अनंशस्यापि जीवस्य किञ्चित् सामर्थ्ययोजनाम् कार्येषु यः करोत्यद्धा नमस्तस्मै स्वयम्भुवे

anaṃśasyāpi jīvasya kiñcit sāmarthyayojanām kāryeṣu yaḥ karotyaddhā namastasmai svayambhuve

---

2.1.95

यदि भागेन कार्येषु जीवशक्तिं न योजयेत् हरिस्तदा हि सर्वत्र कृत्स्नयत्नोंऽशितापि वा

yadi bhāgena kāryeṣu jīvaśaktiṃ na yojayet haristadā hi sarvatra kṛtsnayatnoṃ'śitāpi vā

---

2.1.96

अंशिनो हि पटाद्या ये भिन्नैरेव परस्परम् अंशैरंशिन उच्यन्ते नैवमेव हि चेतनाः

aṃśino hi paṭādyā ye bhinnaireva parasparam aṃśairaṃśina ucyante naivameva hi cetanāḥ

---

2.1.97

अतो ऽनंशिन इत्येव श्रुतिरेतेषु वर्तते अप्यनेकस्वरूपेषु विशेषादेव केवलम्

ato 'naṃśina ityeva śrutireteṣu vartate apyanekasvarūpeṣu viśeṣādeva kevalam

---

2.1.98

बहुस्वरूपताख्या तु तेष्वस्त्येव हि सांशता बहुत्वेनाविनाभावाद् भिन्नता नियमाद् भवेत्

bahusvarūpatākhyā tu teṣvastyeva hi sāṃśatā bahutvenāvinābhāvād bhinnatā niyamād bhavet

---

2.1.99

यदि नैवं नियमकृद् भगवान् पुरुषोत्तमः तस्य त्वशेषशक्तित्वाद् युज्यते सवर्मेव च

yadi naivaṃ niyamakṛd bhagavān puruṣottamaḥ tasya tvaśeṣaśaktitvād yujyate savarmeva ca

---

2.1.100

विरोधः सर्ववैशिष्टये यो द्वितीये निरस्यते नारायणस्य त्वध्याये तदन्ये तत्रतत्रगाः

virodhaḥ sarvavaiśiṣṭaye yo dvitīye nirasyate nārāyaṇasya tvadhyāye tadanye tatratatragāḥ

---

2.1.101

सृष्टिसंहारवाक्यानां जीवरूपाभिधायिनाम् अप्यन्योन्याविरोधस्तु द्वितीयाध्यायगोचरः

sṛṣṭisaṃhāravākyānāṃ jīvarūpābhidhāyinām apyanyonyāvirodhastu dvitīyādhyāyagocaraḥ

---

2.1.102

मानमेयविशेषेण पुनरुक्तिर्न जायते सदा प्रवृत्तिरीशस्य स्वभावादेव केवलम्

mānameyaviśeṣeṇa punaruktirna jāyate sadā pravṛttirīśasya svabhāvādeva kevalam

---

2.1.103

अङ्गचेष्या यथा पुंसः काश्चिदुद्देशवर्जिताः देवस्यैष स्वभावो ऽयमित्याह श्रुतिरञ्जसा

aṅgaceṣyā yathā puṃsaḥ kāściduddeśavarjitāḥ devasyaiṣa svabhāvo 'yamityāha śrutirañjasā

---

2.1.104

क्रीडां प्रयोजनं कृत्वा सृष्टिः श्रुतिविरोधिनी इति केवललीलैव निर्णीता प्रभुणा स्वयम्

krīḍāṃ prayojanaṃ kṛtvā sṛṣṭiḥ śrutivirodhinī iti kevalalīlaiva nirṇītā prabhuṇā svayam

---

2.1.105

आत्मप्रयोजनार्थाय स्पृहां श्रुतिरवारयत् न प्रयोजनवत्त्वेनेत्यत आह जगद्गुरुः

ātmaprayojanārthāya spṛhāṃ śrutiravārayat na prayojanavattvenetyata āha jagadguruḥ

---

2.1.106

इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः इति प्रशंसया कामश्रुतिभ्यश्चैव युक्तितः महातात्पर्ययुक्तेश्च नेच्छामात्रं निषिद्धयते

icchāmātraṃ prabhoḥ sṛṣṭiriti sṛṣṭau viniścitāḥ iti praśaṃsayā kāmaśrutibhyaścaiva yuktitaḥ mahātātparyayukteśca necchāmātraṃ niṣiddhayate

---

2.1.107

मोक्षार्थाः श्रुतयो यस्मात् स च तस्य प्रसादतः उन्निनीषतिवाक्याच्च लोकदृष्टानुसारतः

mokṣārthāḥ śrutayo yasmāt sa ca tasya prasādataḥ unninīṣativākyācca lokadṛṣṭānusārataḥ

---

2.1.108

इच्छांनिमित्तको यस्मात् तदभावे कुतः श्रुतिः महातात्पर्यरहिता प्रमाणत्वं गमिष्यति

icchāṃnimittako yasmāt tadabhāve kutaḥ śrutiḥ mahātātparyarahitā pramāṇatvaṃ gamiṣyati

---

2.1.109

याथार्थ्यमेव मानत्वमपि वाक्यं प्रयोजकम् मानत्वमेति तत्रापि यत् सम्पूर्णप्रयोजनम्

yāthārthyameva mānatvamapi vākyaṃ prayojakam mānatvameti tatrāpi yat sampūrṇaprayojanam

---

2.1.110

वैषम्यं चैव नैर्घृण्यं वेदाप्रामाण्यकारणम् नाङ्गीकार्यमतो ऽन्यत्तु न वैषम्यादिनामकम्

vaiṣamyaṃ caiva nairghṛṇyaṃ vedāprāmāṇyakāraṇam nāṅgīkāryamato 'nyattu na vaiṣamyādināmakam

---

2.1.111

यदधीना गुणाश्चैव दोषा अपि हि सर्वशः गुणास्तस्य कथं न स्युः स्युर्देषाश्च कथं पुनः

yadadhīnā guṇāścaiva doṣā api hi sarvaśaḥ guṇāstasya kathaṃ na syuḥ syurdeṣāśca kathaṃ punaḥ

---

2.1.112

सर्वधर्मापपत्तेस्तद् वाक्यैरपि हि तादृशैः निर्दोषाशेषगुणको निर्णीतो भगवान् हरिः

sarvadharmāpapattestad vākyairapi hi tādṛśaiḥ nirdoṣāśeṣaguṇako nirṇīto bhagavān hariḥ

---

2.2.1

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः स्मृतियुक्तिश्रुतिगुणयुक्तयो बहुयुक्तयः एवं चतुर्विधा नैव विरुद्धयन्ते ऽन्वयं प्रति

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrībrahmasūtrānuvyākhyāne dvitīyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ smṛtiyuktiśrutiguṇayuktayo bahuyuktayaḥ evaṃ caturvidhā naiva viruddhayante 'nvayaṃ prati

---

2.2.2

इति प्रथमपादेन निर्णीते ऽप्यभियोगतः दर्शनानां प्रवृत्तत्वान्मन्द आशङ्कते पुनः

iti prathamapādena nirṇīte 'pyabhiyogataḥ darśanānāṃ pravṛttatvānmanda āśaṅkate punaḥ

---

2.2.3

अनादिकालतो वृत्ताः समया हि प्रवाहतः नचोच्छेदो ऽस्ति कस्यापि समयस्येत्यतो विभुः

anādikālato vṛttāḥ samayā hi pravāhataḥ nacocchedo 'sti kasyāpi samayasyetyato vibhuḥ

---

2.2.4

भ्रान्तिमूलत्वमेतेषां पृथग् दर्शयति स्फुटम् तर्कैर्दृढतमैरेव वाक्यैश्चागमवादिनाम्

bhrāntimūlatvameteṣāṃ pṛthag darśayati sphuṭam tarkairdṛḍhatamaireva vākyaiścāgamavādinām

---

2.2.5

दौर्लभ्याच्छुद्धबुद्धीनां बाहुल्यादल्पवेदिनाम् तामसत्वाच्च लोकस्य मिथ्याज्ञानप्रसक्तितः विद्वेषात् परमे तत्त्वे तत्त्ववेदिषु चानिशम्

daurlabhyācchuddhabuddhīnāṃ bāhulyādalpavedinām tāmasatvācca lokasya mithyājñānaprasaktitaḥ vidveṣāt parame tattve tattvavediṣu cāniśam

---

2.2.6

अनादिवासनायोगादसुराणां बहुत्वतः दुराग्रहगृहीतत्वाद् वर्तन्ते समयाः सदा

anādivāsanāyogādasurāṇāṃ bahutvataḥ durāgrahagṛhītatvād vartante samayāḥ sadā

---

2.2.7

तथापि शुद्धबुद्धीनामीशानुग्रहयोगिनाम् युयुक्तयस्तमो हन्युरागमानुगताः सदा

tathāpi śuddhabuddhīnāmīśānugrahayoginām yuyuktayastamo hanyurāgamānugatāḥ sadā

---

2.2.8

इति विद्यापतिः सम्यक् समयानां निराकृतिम् चकार निजभक्तानां बुद्धिशाणत्वसिद्धये

iti vidyāpatiḥ samyak samayānāṃ nirākṛtim cakāra nijabhaktānāṃ buddhiśāṇatvasiddhaye

---

2.2.9

चेतनाचेतनं तत्त्वद्वयमेव निरीश्वराः आहुस्तत् पञ्चपञ्चत्वविभागस्थमचेतनम् चेतनं तदसङ्खयातं भिन्नमन्यद् लयं भवेत्

cetanācetanaṃ tattvadvayameva nirīśvarāḥ āhustat pañcapañcatvavibhāgasthamacetanam cetanaṃ tadasaṅkhayātaṃ bhinnamanyad layaṃ bhavet

---

2.2.10

अचेतनस्य कर्तृत्वं स्वातन्त्र्येण निगद्यते परस्परविभेदश्च कार्याणामालयं भवेत्

acetanasya kartṛtvaṃ svātantryeṇa nigadyate parasparavibhedaśca kāryāṇāmālayaṃ bhavet

---

2.2.11

भोक्तृणां चेतनस्याहुः केचित् तामपि नापरे स्वरूपचैतन्यबलात् स्वप्रकाशाच्च भोगिताम्

bhoktṛṇāṃ cetanasyāhuḥ kecit tāmapi nāpare svarūpacaitanyabalāt svaprakāśācca bhogitām

---

2.2.12

प्रकृतेश्च स्वरूपस्य विवेकाग्रहमेव तु अभोगवादिनो भोगमाहुर्भेदग्रहात् तयोः

prakṛteśca svarūpasya vivekāgrahameva tu abhogavādino bhogamāhurbhedagrahāt tayoḥ

---

2.2.13

भोगिनां मुक्तिरुद्दिष्टा स एवाभोगवादिनाम् ईशस्यासङ्ग्रहादेव न युक्तौ तावुभावपि

bhogināṃ muktiruddiṣṭā sa evābhogavādinām īśasyāsaṅgrahādeva na yuktau tāvubhāvapi

---

2.2.14

चेतनेच्छानुसारेण यदा दृष्टः पटोद्भवः एतादृशत्वमन्यस्य वस्तुत्वात् केन वार्यते

cetanecchānusāreṇa yadā dṛṣṭaḥ paṭodbhavaḥ etādṛśatvamanyasya vastutvāt kena vāryate

---

2.2.15

न च काचित् प्रमोक्तार्थे श्रुतिरेव प्रमा हि नः आप्तत्वमुक्तमार्गेण वक्तुर्नैवोपपद्यते

na ca kācit pramoktārthe śrutireva pramā hi naḥ āptatvamuktamārgeṇa vakturnaivopapadyate

---

2.2.16

अप्रामाण्यस्वतस्त्वस्य स्वीकारादपि मायिवत् स्वोक्ताखिलनिषेधी स्यान्न च किञ्चित् प्रसिद्धयति

aprāmāṇyasvatastvasya svīkārādapi māyivat svoktākhilaniṣedhī syānna ca kiñcit prasiddhayati

---

2.2.17

इदं नाचेतनवशं वस्तुत्वात् प्रतिपन्नवत् इत्येव प्रतिषिद्धस्य केन मूलानुमा भवेत्

idaṃ nācetanavaśaṃ vastutvāt pratipannavat ityeva pratiṣiddhasya kena mūlānumā bhavet

---

2.2.18

स्वतन्त्रवृत्ती रचना सा चैवाचेतने कुतः अचेतनत्वं स्वातन्त्र्यमिति चात्मप्रमाहतम्

svatantravṛttī racanā sā caivācetane kutaḥ acetanatvaṃ svātantryamiti cātmapramāhatam

---

2.2.19

स्वेच्छानुसारितामेव स्वातन्त्र्यं हि विदो विदुः कुत इच्छाचेतनस्य सेच्छं चेत् किमचेतनम्

svecchānusāritāmeva svātantryaṃ hi vido viduḥ kuta icchācetanasya secchaṃ cet kimacetanam

---

2.2.20

इच्छाम्यहमिति ह्येव निजानुभवरोधतः अचेतनेच्छापगता यदि भेदाग्रहो ऽत्र च

icchāmyahamiti hyeva nijānubhavarodhataḥ acetanecchāpagatā yadi bhedāgraho 'tra ca

---

2.2.21

कथं न स घटस्य स्यान्मनो म इति भेदतः मनसो ऽपि गृहीतत्वादुभयात्मकता यतः

kathaṃ na sa ghaṭasya syānmano ma iti bhedataḥ manaso 'pi gṛhītatvādubhayātmakatā yataḥ

---

2.2.22

कामस्य तु मनः कामः प्रियाप्रियविभेदतः द्वैविध्यं दृश्यते चास्य तस्माद् भेदाग्रहः कुतः

kāmasya tu manaḥ kāmaḥ priyāpriyavibhedataḥ dvaividhyaṃ dṛśyate cāsya tasmād bhedāgrahaḥ kutaḥ

---

2.2.23

रचनानुपपत्तेस्तन्न सर्वज्ञानुमागतम् अचेतनं जगत्कर्तृ पयो ऽम्ब्वादि च नोपमा

racanānupapattestanna sarvajñānumāgatam acetanaṃ jagatkartṛ payo 'mbvādi ca nopamā

---

2.2.24

एतत्प्रशास्तिवचनाच्चेतनाचेतनस्य च द्वैविध्ये ऽपितु कामादेः कुतः स्वामित्वमात्मनः

etatpraśāstivacanāccetanācetanasya ca dvaividhye 'pitu kāmādeḥ kutaḥ svāmitvamātmanaḥ

---

2.2.25

साक्षादनुभवारूढं शक्यते ऽपोदितुं क्वचित् इच्छास्वामित्वमेवोक्तमिच्छावत्त्वं नचापरम्

sākṣādanubhavārūḍhaṃ śakyate 'podituṃ kvacit icchāsvāmitvamevoktamicchāvattvaṃ nacāparam

---

2.2.26

किञ्चित् तद्वशगत्वे ऽपि स्वामित्वं लोकवद् भवेत् सर्वात्मतन्त्रकामादेः किमुतैव परेशितुः

kiñcit tadvaśagatve 'pi svāmitvaṃ lokavad bhavet sarvātmatantrakāmādeḥ kimutaiva pareśituḥ

---

2.2.27

न चानुभवगं कामस्वामित्वं वेदवागपि शक्तापवदितुं तस्मात् सा तदन्याभिधायिनी

na cānubhavagaṃ kāmasvāmitvaṃ vedavāgapi śaktāpavadituṃ tasmāt sā tadanyābhidhāyinī

---

2.2.28

मोक्षकामो भवेदन्यो यदि मुक्ताद् भविष्यतः मोक्षकामस्य किं तेन स्वनाशार्थं च को यतेत्

mokṣakāmo bhavedanyo yadi muktād bhaviṣyataḥ mokṣakāmasya kiṃ tena svanāśārthaṃ ca ko yatet

---

2.2.29

कर्तृत्वं यस्य तस्यैव भोक्तृत्वमुपलभ्यते विभागे च तयोर्मानं नैव किञ्चित् क्वचिद् भवेत्

kartṛtvaṃ yasya tasyaiva bhoktṛtvamupalabhyate vibhāge ca tayormānaṃ naiva kiñcit kvacid bhavet

---

2.2.30

सर्वमानविरोधैकदुर्दीक्षादीक्षितस्त्वयम् मायावाद्युपमां यायात् तच्चशब्दान्निराकृतः

sarvamānavirodhaikadurdīkṣādīkṣitastvayam māyāvādyupamāṃ yāyāt taccaśabdānnirākṛtaḥ

---

2.2.31

साङ्खयस्तु सेश्वरो ब्रूते क्षेत्रानुग्रहशक्तिमान् अस्तीश्वरः स्वयम्भातः क्लेशकर्मादिवर्जितः

sāṅkhayastu seśvaro brūte kṣetrānugrahaśaktimān astīśvaraḥ svayambhātaḥ kleśakarmādivarjitaḥ

---

2.2.32

क्षेत्रशक्तिमती सैव प्रकृतिर्बीजशक्तिमान् जीवः पर्जन्यवद् दैवशक्तिमानीश्वरः स्मृतः

kṣetraśaktimatī saiva prakṛtirbījaśaktimān jīvaḥ parjanyavad daivaśaktimānīśvaraḥ smṛtaḥ

---

2.2.33

पृथिवीवत् प्रधानं तज्जीवः सन्निधिमात्रतः बीजावपनकर्तेवेत्यत्र प्राह प्रभुः स्वयम्

pṛthivīvat pradhānaṃ tajjīvaḥ sannidhimātrataḥ bījāvapanakartevetyatra prāha prabhuḥ svayam

---

2.2.34

अन्यत्र कापि शक्तिर्न स्वातन्त्र्येणेश एव हि शक्तीस्ताः प्रेरयत्यञ्जस्तदधीनाश्च सर्वदा

anyatra kāpi śaktirna svātantryeṇeśa eva hi śaktīstāḥ prerayatyañjastadadhīnāśca sarvadā

---

2.2.35

सत्ताप्रधानपुरुषशक्तीनां च प्रतीतयः प्रवृत्तयश्च ताः सर्वा नित्यं नित्यात्मना यतः

sattāpradhānapuruṣaśaktīnāṃ ca pratītayaḥ pravṛttayaśca tāḥ sarvā nityaṃ nityātmanā yataḥ

---

2.2.36

यथा नित्यतया नित्यं नित्यशक्तया स्वयेश्वरः नियामयति नित्यं च न ऋते त्वदिति श्रुतेः

yathā nityatayā nityaṃ nityaśaktayā svayeśvaraḥ niyāmayati nityaṃ ca na ṛte tvaditi śruteḥ

---

2.2.37

स्वभावजीवकर्माणि द्रव्यं कालः श्रुतिः क्रियाः यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया

svabhāvajīvakarmāṇi dravyaṃ kālaḥ śrutiḥ kriyāḥ yatprasādādime santi na santi yadupekṣayā

---

2.2.38

इति श्रुतेर्न सत्ताद्या अपि नारायणं विना तत्पतञ्जलिविन्ध्यादिमतं न पुरुषार्थदम्

iti śruterna sattādyā api nārāyaṇaṃ vinā tatpatañjalivindhyādimataṃ na puruṣārthadam

---

2.2.39

चार्वाकैरुच्यते मानमक्षजं नापरं क्वचित् देह आत्मा पुमर्थश्च कामार्थाभ्यां विना न हि

cārvākairucyate mānamakṣajaṃ nāparaṃ kvacit deha ātmā pumarthaśca kāmārthābhyāṃ vinā na hi

---

2.2.40

यदेवं दर्शनेनास्य को ऽर्थः प्रत्यक्षगोचरः लब्धस्तेनैव हि नरैः शास्त्रात् किं मोहनं विना

yadevaṃ darśanenāsya ko 'rthaḥ pratyakṣagocaraḥ labdhastenaiva hi naraiḥ śāstrāt kiṃ mohanaṃ vinā

---

2.2.41

स्वपरार्थविहीनत्वात् स्वमतेनैव निष्फलम् किमित्युन्मत्तवच्छास्त्रं वृथा प्रलपति स्वयम्

svaparārthavihīnatvāt svamatenaiva niṣphalam kimityunmattavacchāstraṃ vṛthā pralapati svayam

---

2.2.42

देहादन्यो ऽनुभवत आत्मा भाति शरीरिणाम् मम देह इति व्यक्तं ममार्थ इतिवत् सदा

dehādanyo 'nubhavata ātmā bhāti śarīriṇām mama deha iti vyaktaṃ mamārtha itivat sadā

---

2.2.43

प्रत्यक्षस्यैव मानत्वमिति केनावसीयते यदि तत्साधकं वेदप्रामाण्ये न कथं भवेत्

pratyakṣasyaiva mānatvamiti kenāvasīyate yadi tatsādhakaṃ vedaprāmāṇye na kathaṃ bhavet

---

2.2.44

न चान्यामानता क्वापि प्रमाणेनावसीयते स्वमतेनार्थरहित उपेक्ष्यः पक्ष ईदृशः

na cānyāmānatā kvāpi pramāṇenāvasīyate svamatenārtharahita upekṣyaḥ pakṣa īdṛśaḥ

---

2.2.45

सन्निधानाच्चेतनस्य वर्तते यद्यचेतनम् तथाप्यबुद्धिपूर्वत्वादुक्तदोषः समो भवेत्

sannidhānāccetanasya vartate yadyacetanam tathāpyabuddhipūrvatvāduktadoṣaḥ samo bhavet

---

2.2.46

अङ्गित्वं पुरुषस्यैव सर्वैरप्यनुभूयते तदङ्गत्वोक्तितश्चैव स्यात् सर्वस्यापलापकः किमु सर्वेश्वरस्यास्य ह्यपलाषाद् यतो ऽखिलम्

aṅgitvaṃ puruṣasyaiva sarvairapyanubhūyate tadaṅgatvoktitaścaiva syāt sarvasyāpalāpakaḥ kimu sarveśvarasyāsya hyapalāṣād yato 'khilam

---

2.2.47

अङ्गित्वं यदि तस्यैव स्वातन्त्र्यं चेन्नचाखिलम् तत्प्रेरणे ऽप्यशक्तत्वात् स्वतन्त्रो ऽन्यो ह्यपेक्षितः

aṅgitvaṃ yadi tasyaiva svātantryaṃ cennacākhilam tatpreraṇe 'pyaśaktatvāt svatantro 'nyo hyapekṣitaḥ

---

2.2.48

न च स्वातन्त्र्यमस्यैव प्रत्यक्षादिविरोधतः हिताकृत्यादिदोषाच्च भद्रं नानीश्वरं मतम्

na ca svātantryamasyaiva pratyakṣādivirodhataḥ hitākṛtyādidoṣācca bhadraṃ nānīśvaraṃ matam

---

2.2.49

संसारिणो ऽन्यं सर्वेशं सर्वशक्तिमनौपमम् चेतनाचेतनस्यास्य सत्त्वादेस्तदधीनताम् नाङ्गीकुर्वन्ति ये तेषां सर्वेषां च समा इमे

saṃsāriṇo 'nyaṃ sarveśaṃ sarvaśaktimanaupamam cetanācetanasyāsya sattvādestadadhīnatām nāṅgīkurvanti ye teṣāṃ sarveṣāṃ ca samā ime

---

2.2.50

तस्माच्छ्रुतिप्रमाणेन युक्तिभिश्च परो हरिः अङ्गीकायर्तमो नित्यः सर्वैरपि सुनिश्चितम्

tasmācchrutipramāṇena yuktibhiśca paro hariḥ aṅgīkāyartamo nityaḥ sarvairapi suniścitam

---

2.2.51

नित्यज्ञानप्रयत्नेच्छं सङ्खयद्यैरपि पञ्चभिः युक्तमीशं वदन्त्यन्ये तदिच्छादृष्टचोदिताः परमाणवश्चतुर्वर्गाः संयुज्यन्ते द्विशो ऽखिलाः

nityajñānaprayatnecchaṃ saṅkhayadyairapi pañcabhiḥ yuktamīśaṃ vadantyanye tadicchādṛṣṭacoditāḥ paramāṇavaścaturvargāḥ saṃyujyante dviśo 'khilāḥ

---

2.2.52

परमाणुद्वयेनैव द्वयणुकं नाम जायते द्वयणुकत्रयेण तृयणुकं तैश्चतुर्भिस्तदात्मकम्

paramāṇudvayenaiva dvayaṇukaṃ nāma jāyate dvayaṇukatrayeṇa tṛyaṇukaṃ taiścaturbhistadātmakam

---

2.2.53

ततस्त्वनियमेनैव खण्डावयविनां भवः ततश्चानियमेनैव सर्वावयविसम्भवः

tatastvaniyamenaiva khaṇḍāvayavināṃ bhavaḥ tataścāniyamenaiva sarvāvayavisambhavaḥ

---

2.2.54

कारणं समवाय्याख्यं परमाण्वादि तत्र हि ईशेच्छादृष्टकालास्तु निमित्तं कारणं मतम्

kāraṇaṃ samavāyyākhyaṃ paramāṇvādi tatra hi īśecchādṛṣṭakālāstu nimittaṃ kāraṇaṃ matam

---

2.2.55

सामान्यान्त्यविशेषौ च समवायश्च तत्त्रयम् नित्यं क्रिया अनित्यास्तु गुणद्रव्ये द्विरूपके

sāmānyāntyaviśeṣau ca samavāyaśca tattrayam nityaṃ kriyā anityāstu guṇadravye dvirūpake

---

2.2.56

कार्ये गुणक्रियाणां तु समवाय्यन्यकारणम् कारणस्था गुणाद्यास्तु संयोगो द्रव्यकारणम्

kārye guṇakriyāṇāṃ tu samavāyyanyakāraṇam kāraṇasthā guṇādyāstu saṃyogo dravyakāraṇam

---

2.2.57

एवं स्थिते ऽपि सिद्धान्ते विशेषस्तत्र कल्पितः द्वयणुके परमाणौ च ह्रस्वत्वं परिमण्डलम्

evaṃ sthite 'pi siddhānte viśeṣastatra kalpitaḥ dvayaṇuke paramāṇau ca hrasvatvaṃ parimaṇḍalam

---

2.2.58

न कारणं कार्यगुणे वैरूप्यं तत्र कारणम् इत्याहुस्तानथोवाच विद्याधीशः स्वयं प्रभुः

na kāraṇaṃ kāryaguṇe vairūpyaṃ tatra kāraṇam ityāhustānathovāca vidyādhīśaḥ svayaṃ prabhuḥ

---

2.2.59

महत्त्वं चैव दीर्घत्वं तृयणुकाद्येषु कल्पितम् तस्माच्च सदृशं कार्यं तत्कार्येषूपजायते

mahattvaṃ caiva dīrghatvaṃ tṛyaṇukādyeṣu kalpitam tasmācca sadṛśaṃ kāryaṃ tatkāryeṣūpajāyate

---

2.2.60

यथा तथैव ह्रस्वत्वात् पारिमाण्डल्यतो ऽपि हि जायेत सदृशं कार्ये परिमाणं समत्वतः

yathā tathaiva hrasvatvāt pārimāṇḍalyato 'pi hi jāyeta sadṛśaṃ kārye parimāṇaṃ samatvataḥ

---

2.2.61

न चेन्महत्त्वतश्चैव दीघर्त्वादपि नो भवेत् सदृशस्य हि कार्यस्य नैव योगः कथञ्चन

na cenmahattvataścaiva dīghartvādapi no bhavet sadṛśasya hi kāryasya naiva yogaḥ kathañcana

---

2.2.62

अप्रत्यक्षत्वमेवं स्याद् यतः कार्येष्वणुत्वतः इति चेन्न महत्त्वं च परमाणावणावपि कथं तृयणुकपूर्वेषु नाणुत्वमपि कथ्यते

apratyakṣatvamevaṃ syād yataḥ kāryeṣvaṇutvataḥ iti cenna mahattvaṃ ca paramāṇāvaṇāvapi kathaṃ tṛyaṇukapūrveṣu nāṇutvamapi kathyate

---

2.2.63

प्रत्यक्षत्वतदन्यत्वे पुरुषापेक्षयाखिले अणुत्वं च महत्त्वं च यतो वस्तुव्यपेक्षया

pratyakṣatvatadanyatve puruṣāpekṣayākhile aṇutvaṃ ca mahattvaṃ ca yato vastuvyapekṣayā

---

2.2.64

तारतम्यस्थिता यस्मात् पदार्थाः सर्व एव च यथा महत्त्वविश्रान्तिस्तथाणुत्वस्य चेष्यते

tāratamyasthitā yasmāt padārthāḥ sarva eva ca yathā mahattvaviśrāntistathāṇutvasya ceṣyate

---

2.2.65

परिमाणत्वतश्चेन्न महत्त्वस्यापि विश्रमः दृश्यते ऽनन्त इत्येव तथानन्त्यमणावपि

parimāṇatvataścenna mahattvasyāpi viśramaḥ dṛśyate 'nanta ityeva tathānantyamaṇāvapi

---

2.2.66

न महत्तत्वगुणत एतावानिति हीश्वरः परिच्छिन्नस्तथाणोश्च नैतावद्भागता क्वचित्

na mahattatvaguṇata etāvāniti hīśvaraḥ paricchinnastathāṇośca naitāvadbhāgatā kvacit

---

2.2.67

विश्रान्तो यद्यनन्तांशः कश्चिदस्तीति गम्यते नावसाययितुं शक्यो विरोधादेव केवलम्

viśrānto yadyanantāṃśaḥ kaścidastīti gamyate nāvasāyayituṃ śakyo virodhādeva kevalam

---

2.2.68

केवलं साक्षिमानेन कालो देशो ऽपि नान्तवान् अपर्यवसितिश्चाणोर्दृश्यते सक्षिणा द्वयोः

kevalaṃ sākṣimānena kālo deśo 'pi nāntavān aparyavasitiścāṇordṛśyate sakṣiṇā dvayoḥ

---

2.2.69

यदि नो साक्षिगम्यं तन्महत्त्वं केन गम्यते विश्रान्तिस्तारतम्येन दृश्यते ह्यनुमानतः

yadi no sākṣigamyaṃ tanmahattvaṃ kena gamyate viśrāntistāratamyena dṛśyate hyanumānataḥ

---

2.2.70

यद्यागमादनन्तं तन्महत्त्वमवगम्यते अनन्तमेव चाणुत्वं कुतो नैवावसीयते

yadyāgamādanantaṃ tanmahattvamavagamyate anantameva cāṇutvaṃ kuto naivāvasīyate

---

2.2.71

महत्त्वाणुत्वयोर्नैव विश्रान्तिरुपलभ्यते अन्यदेव ह्यनन्तत्वं महत्त्वाणुत्वयोः समम्

mahattvāṇutvayornaiva viśrāntirupalabhyate anyadeva hyanantatvaṃ mahattvāṇutvayoḥ samam

---

2.2.72

बहुत्वाल्पत्वयोर्यद्वत् साङ्खयायामुपलभ्यते आनन्त्यमेकभागानां तावत्त्वं ह्येव गण्यते

bahutvālpatvayoryadvat sāṅkhayāyāmupalabhyate ānantyamekabhāgānāṃ tāvattvaṃ hyeva gaṇyate

---

2.2.73

अणीयांश्च महीयांश्च भगवानागमोदितः आनन्त्यवाचकः शब्दो द्विधानन्त्ये ऽपि मानताम्

aṇīyāṃśca mahīyāṃśca bhagavānāgamoditaḥ ānantyavācakaḥ śabdo dvidhānantye 'pi mānatām

---

2.2.74

याति नैव गुणाल्पत्वं कालात्पत्वं च मानगम् सर्वकालगतस्याल्पकाले ऽपि स्यादवस्थितिः

yāti naiva guṇālpatvaṃ kālātpatvaṃ ca mānagam sarvakālagatasyālpakāle 'pi syādavasthitiḥ

---

2.2.75

महागुणस्य चाल्पो ऽपि गुणः स्यादिति चेद् भवेत् तावत्त्वमेव नैव स्याद् देशे ऽप्येतन्न नो मतम्

mahāguṇasya cālpo 'pi guṇaḥ syāditi ced bhavet tāvattvameva naiva syād deśe 'pyetanna no matam

---

2.2.76

महतो ऽल्पत्वमपि हि व्योमवत् प्राह वेदवित् यद्यल्पदेशसंस्थानं न सर्वत्रापि नो भवेत्

mahato 'lpatvamapi hi vyomavat prāha vedavit yadyalpadeśasaṃsthānaṃ na sarvatrāpi no bhavet

---

2.2.77

स्थितस्य ह्यल्पदेशेषु सर्वगत्वं भवेद् ध्रुवम् एकत्राप्यनवस्थस्य कुत एवाखिलस्थता

sthitasya hyalpadeśeṣu sarvagatvaṃ bhaved dhruvam ekatrāpyanavasthasya kuta evākhilasthatā

---

2.2.78

शून्यत्वमेव तस्य स्याद् यस्यैकत्रापि न स्थितिः अतो नाणुत्वविश्रान्तिर्न महत्त्वस्य च क्वचित्

śūnyatvameva tasya syād yasyaikatrāpi na sthitiḥ ato nāṇutvaviśrāntirna mahattvasya ca kvacit

---

2.2.79

उभयानन्त्ययुक् तस्माद् यदि मुख्यमहद् भवेत् तच्च ब्रह्म परं साक्षात् सर्वानन्त्ययुतं सदा

ubhayānantyayuk tasmād yadi mukhyamahad bhavet tacca brahma paraṃ sākṣāt sarvānantyayutaṃ sadā

---

2.2.80

यदि साक्षी स्वयम्भातो न मानं केन गम्यते अक्षजादेश्च मानत्वमनवस्थाथवा भवेत्

yadi sākṣī svayambhāto na mānaṃ kena gamyate akṣajādeśca mānatvamanavasthāthavā bhavet

---

2.2.81

अतः सर्वपदार्थानां भागाः सन्त्येव सर्वदा सर्वदिक्ष्वपि सम्बन्धादविभागः पराणुता

ataḥ sarvapadārthānāṃ bhāgāḥ santyeva sarvadā sarvadikṣvapi sambandhādavibhāgaḥ parāṇutā

---

2.2.82

तत्संयोगादनियतात् पदार्थानां जनिर्भवेत् द्वयोरेव तु संयोग इति केनावसीयते

tatsaṃyogādaniyatāt padārthānāṃ janirbhavet dvayoreva tu saṃyoga iti kenāvasīyate

---

2.2.83

कारणस्य गुणास्तेन भवेयुः कार्यगा अपि तारतम्येन सर्वे ऽपि महान्तश्चाणवो यतः

kāraṇasya guṇāstena bhaveyuḥ kāryagā api tāratamyena sarve 'pi mahāntaścāṇavo yataḥ

---

2.2.84

न च तत्प्रोक्तसृष्टौ तु मानं केवलकल्पना कथं साक्षिमितस्यास्य शक्नुयाद् वारणे क्वचित्

na ca tatproktasṛṣṭau tu mānaṃ kevalakalpanā kathaṃ sākṣimitasyāsya śaknuyād vāraṇe kvacit

---

2.2.85

यदि साक्षिमितं नैतन्नानुमा तत्र वर्तते पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् कुत एवानुमा भवेत्

yadi sākṣimitaṃ naitannānumā tatra vartate pakṣīkartumaśakyatvāt kuta evānumā bhavet

2.2.86

यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात् देशान्तरादिशब्दश्च शशशृङ्गादिशब्दवत्

yatra nāsti padanyāsaḥ kastaṃ viṣayamāpnuyāt deśāntarādiśabdaśca śaśaśṛṅgādiśabdavat

---

2.2.87

सदृशं च सजातीयं नास्मत्पक्षे किम् एव हि येनैव च प्रकारेणात्यसिद्धमनुमीयते तेनैव शशृङ्गादेः शक्यमस्तित्वकल्पनम्

sadṛśaṃ ca sajātīyaṃ nāsmatpakṣe kim eva hi yenaiva ca prakāreṇātyasiddhamanumīyate tenaiva śaśṛṅgādeḥ śakyamastitvakalpanam

---

2.2.88

प्रत्यक्षमागमो वापि भवेद् यत्र नियामकः सैव व्याप्तिर्भवेन्मानं नान्या सन्दिग्धमूलतः

pratyakṣamāgamo vāpi bhaved yatra niyāmakaḥ saiva vyāptirbhavenmānaṃ nānyā sandigdhamūlataḥ

---

2.2.89

सहदर्शनमात्रेण न व्याप्तिरवसीयते यदैवाव्यतिरेकस्य ह्यक्षजं वागमो भवेत् तन्निर्धारितयुक्तिर्वा व्याप्तिः सैवापरा न हि

sahadarśanamātreṇa na vyāptiravasīyate yadaivāvyatirekasya hyakṣajaṃ vāgamo bhavet tannirdhāritayuktirvā vyāptiḥ saivāparā na hi

---

2.2.90

अन्यथा सप्तमरसभवो ऽप्यनुमयाऽपतेत् अनिष्टानि च सर्वाणि ह्यनुमा कामचारिणी

anyathā saptamarasabhavo 'pyanumayā'patet aniṣṭāni ca sarvāṇi hyanumā kāmacāriṇī

---

2.2.91

कार्यकारणयोश्चैव गुणादेः पञ्चकस्य च भिन्नस्यैव तु सम्बन्धः समवायो ऽन्य ईर्यते

kāryakāraṇayoścaiva guṇādeḥ pañcakasya ca bhinnasyaiva tu sambandhaḥ samavāyo 'nya īryate

---

2.2.92

भिन्नत्वसाम्यतस्तस्य ताभ्यां योगो भवेद् ध्रुवम् स स्वनिर्वाहकश्चेत् स्याद् द्रव्यमेव तथा न किम्

bhinnatvasāmyatastasya tābhyāṃ yogo bhaved dhruvam sa svanirvāhakaścet syād dravyameva tathā na kim

---

2.2.93

विशेषस्तद्गतत्वादिर्यद्यभिन्ने ऽवसीयते गुणक्रियादिरूपस्य निषेधः केन हेतुना

viśeṣastadgatatvādiryadyabhinne 'vasīyate guṇakriyādirūpasya niṣedhaḥ kena hetunā

---

2.2.94

द्रव्यमेव ततो ऽनन्तविशेषात्मतया सदा नानाव्यवहृतेर्हेतुरनन्तत्वं विशेषतः

dravyameva tato 'nantaviśeṣātmatayā sadā nānāvyavahṛterheturanantatvaṃ viśeṣataḥ

---

2.2.95

विशेषश्च विशेषी सः स्वेनैव समवायवत् कल्पनागुरुतादोषात् पदार्थान्तरता न हि

viśeṣaśca viśeṣī saḥ svenaiva samavāyavat kalpanāgurutādoṣāt padārthāntaratā na hi

---

2.2.96

कल्पयित्वा षट् पदार्थान् साभावानपि केवलम् एकस्मिन् स विशेषश्चेत् किं पूर्वं तस्य विस्मृतिः

kalpayitvā ṣaṭ padārthān sābhāvānapi kevalam ekasmin sa viśeṣaścet kiṃ pūrvaṃ tasya vismṛtiḥ

---

2.2.97

येन प्रत्यक्षसिद्धेन व्यवहारो ऽखिलो भवेत् भावाभावविभागेन यं विना न कथञ्चन

yena pratyakṣasiddhena vyavahāro 'khilo bhavet bhāvābhāvavibhāgena yaṃ vinā na kathañcana

---

2.2.98

अभेदेन प्रतीतिश्च कार्यकारणपूर्वके अभावान्ते पदार्थे ऽस्मिन् सविशेषावसीयते

abhedena pratītiśca kāryakāraṇapūrvake abhāvānte padārthe 'smin saviśeṣāvasīyate

---

2.2.99

सामान्यादिपदार्थेषु तन्निष्ठत्वादयो ऽखिलाः कथं धर्मा निवार्यन्ते वस्त्वैक्ये ऽपि हि वादिभिः

sāmānyādipadārtheṣu tanniṣṭhatvādayo 'khilāḥ kathaṃ dharmā nivāryante vastvaikye 'pi hi vādibhiḥ

---

2.2.100

कार्यस्य तत्तन्निष्ठत्वं गुणादेर्व्यापितादिकः कथं विशेषो नैवास्ति स च धर्मो ऽपरो यदि

kāryasya tattanniṣṭhatvaṃ guṇādervyāpitādikaḥ kathaṃ viśeṣo naivāsti sa ca dharmo 'paro yadi

---

2.2.101

षट्पदार्थातिरेकः स्यात् पदार्थानियमे ऽपि हि धर्मस्य धर्मसन्तानादनवस्थाकरो भवेत्

ṣaṭpadārthātirekaḥ syāt padārthāniyame 'pi hi dharmasya dharmasantānādanavasthākaro bhavet

---

2.2.102

सामान्यस्यापि सामान्यं गुणस्यापि गुणो ह्यतः नाङ्गीकृतः स च यदि नानवस्था क्वचिद् भवेत्

sāmānyasyāpi sāmānyaṃ guṇasyāpi guṇo hyataḥ nāṅgīkṛtaḥ sa ca yadi nānavasthā kvacid bhavet

---

2.2.103

अस्मत्पक्षे गुणाद्याश्च तद्वन्तो हि विशेषतः अनन्यत्वान्नानवस्था भेदो नाशे भवेत् तथा

asmatpakṣe guṇādyāśca tadvanto hi viśeṣataḥ ananyatvānnānavasthā bhedo nāśe bhavet tathā

---

2.2.104

विशेषमेव संश्रित्य विशेषो बलवान् यतः दृष्टिप्रमाणतश्चैव विरोधो दर्शने कथम्

viśeṣameva saṃśritya viśeṣo balavān yataḥ dṛṣṭipramāṇataścaiva virodho darśane katham

---

2.2.105

विरोधो ह्यविरोधश्च यतो दर्शनमानगौ ततो दृष्टे विरोधस्तु सद्भिरापाद्यते कथम्

virodho hyavirodhaśca yato darśanamānagau tato dṛṣṭe virodhastu sadbhirāpādyate katham

---

2.2.106

अभिन्नो भगवान् स्वेन तदन्येन विभेदवान् नित्या धर्मास्तदीयास्तु सर्वे ऽस्मान्नैव भेदिनः

abhinno bhagavān svena tadanyena vibhedavān nityā dharmāstadīyāstu sarve 'smānnaiva bhedinaḥ

---

2.2.107

सामस्त्योच्छेदिनो ऽन्यत्र धर्मा उभयरूपकाः भावे त एव चोच्छेदात् तदन्ये च समस्तशः

sāmastyocchedino 'nyatra dharmā ubhayarūpakāḥ bhāve ta eva cocchedāt tadanye ca samastaśaḥ

---

2.2.108

अंशांशिनोरभेदेन त्वंशसंयोग एव हि अंशिनो नानवस्थातो यद्यप्यंशेष्वविश्रमः

aṃśāṃśinorabhedena tvaṃśasaṃyoga eva hi aṃśino nānavasthāto yadyapyaṃśeṣvaviśramaḥ

---

2.2.109

एकस्मिन् जात एवान्यः संयोगो जायते यदि अनवस्था तदैव स्यात् संयोगैक्ये भवेत् क्व सा

ekasmin jāta evānyaḥ saṃyogo jāyate yadi anavasthā tadaiva syāt saṃyogaikye bhavet kva sā

---

2.2.110

अंशे संयोगदृष्टेश्च दृष्टे का सानवस्थितिः यद्यंशगो न संयोगः कार्येषु प्रथिमा कथम्

aṃśe saṃyogadṛṣṭeśca dṛṣṭe kā sānavasthitiḥ yadyaṃśago na saṃyogaḥ kāryeṣu prathimā katham

---

2.2.111

परमाणोरणोर्नास्ति महत्तेत्यद्भुतं वचः अणूनां प्रथिमापेक्षां विनैव तृयणुके ऽपि सः परमाणोर्महत्त्वं च विनेत्येतद् वचः कथम्

paramāṇoraṇornāsti mahattetyadbhutaṃ vacaḥ aṇūnāṃ prathimāpekṣāṃ vinaiva tṛyaṇuke 'pi saḥ paramāṇormahattvaṃ ca vinetyetad vacaḥ katham

---

2.2.112

अंशिनो ऽंशैरभेदो ऽयमंशेन तु भिदाभिदा सर्वप्रत्यक्षविषयः कथमेव ह्यपोह्यते

aṃśino 'ṃśairabhedo 'yamaṃśena tu bhidābhidā sarvapratyakṣaviṣayaḥ kathameva hyapohyate

---

2.2.113

संयोगश्च विभागश्च भेदश्चैव पृथक् पृथक् अन्योन्यप्रतियोगेन ह्युभयोरपि दृश्यते

saṃyogaśca vibhāgaśca bhedaścaiva pṛthak pṛthak anyonyapratiyogena hyubhayorapi dṛśyate

---

2.2.114

भिन्ना इति तु भेदानां समुदायो हि दृश्यते यथैव च पदार्थानामनयोर्भेद इत्यपि

bhinnā iti tu bhedānāṃ samudāyo hi dṛśyate yathaiva ca padārthānāmanayorbheda ityapi

---

2.2.115

इतो ऽमुष्यामुतो ऽप्यस्य भेदो दृष्टो द्विधर्मिकः तत्रैकवचनं यत्तद् विप्राणां भोजनं यथा

ito 'muṣyāmuto 'pyasya bhedo dṛṣṭo dvidharmikaḥ tatraikavacanaṃ yattad viprāṇāṃ bhojanaṃ yathā

---

2.2.116

नरत्वादिकमप्येवं तत्तद्धर्मतयेयते न सर्वधर्म एको ऽस्ति समुदायस्तु भिन्नगः

naratvādikamapyevaṃ tattaddharmatayeyate na sarvadharma eko 'sti samudāyastu bhinnagaḥ

---

2.2.117

एतादृशं च सादृश्यं पदार्थेषु पृथक् पृथक् एकस्मिन् स विनष्टे ऽपि यतो ऽन्यत्रैव दृश्यते

etādṛśaṃ ca sādṛśyaṃ padārtheṣu pṛthak pṛthak ekasmin sa vinaṣṭe 'pi yato 'nyatraiva dṛśyate

---

2.2.118

कुतो भस्मत्वमाप्तस्य नरत्वं पुनरिष्यते एकत्वे नास्ति मानं च श्रुतिरप्याह सादरम्

kuto bhasmatvamāptasya naratvaṃ punariṣyate ekatve nāsti mānaṃ ca śrutirapyāha sādaram

---

2.2.119

भिन्नाश्च भिन्नधर्माश्च पदार्था अखिला अपि स्वैः स्वैर्धर्मैरभिन्नाश्च स्वरूपैरपि सर्वशः

bhinnāśca bhinnadharmāśca padārthā akhilā api svaiḥ svairdharmairabhinnāśca svarūpairapi sarvaśaḥ

---

2.2.120

अनिवृत्तविनाशास्तु धर्मा उभयरूपकाः न केनचिदभिन्नो ऽतो भगवान् स्वगुणैर्विना

anivṛttavināśāstu dharmā ubhayarūpakāḥ na kenacidabhinno 'to bhagavān svaguṇairvinā

---

2.2.121

इति व्युत्पत्तिरपि हि सादृश्येनैव गम्यते सर्वेषु युगपच्छब्दः सदृशेषु प्रवर्तते

iti vyutpattirapi hi sādṛśyenaiva gamyate sarveṣu yugapacchabdaḥ sadṛśeṣu pravartate

---

2.2.122

तथापि प्राप्तितस्त्वेकवचनाच्च विशेषतः अभीष्यावगतिश्च स्याच्छक्तिः सादृश्यगा यतः

tathāpi prāptitastvekavacanācca viśeṣataḥ abhīṣyāvagatiśca syācchaktiḥ sādṛśyagā yataḥ

---

2.2.123

तादृशो ऽयं च तच्छब्द इति ज्ञापयति स्फुटम् जातितश्चेत् कथं तासु तत्र चेदनवस्थितिः

tādṛśo 'yaṃ ca tacchabda iti jñāpayati sphuṭam jātitaścet kathaṃ tāsu tatra cedanavasthitiḥ

---

2.2.124

तथैव व्यक्तिविज्ञानं व्यक्तित्वाभावदूषितम् यदि तच्चास्ति तस्यापि विशेषेष्वनवस्थितिः

tathaiva vyaktivijñānaṃ vyaktitvābhāvadūṣitam yadi taccāsti tasyāpi viśeṣeṣvanavasthitiḥ

---

2.2.125

कथं स्वरूपत्वमपि ज्ञायते ऽनुगतं यदि एकव्युत्पत्तिपर्यन्तमनवस्थादिदूषितम् कल्पनागौरवात् तेन युक्ता नानुगकल्पना

kathaṃ svarūpatvamapi jñāyate 'nugataṃ yadi ekavyutpattiparyantamanavasthādidūṣitam kalpanāgauravāt tena yuktā nānugakalpanā

---

2.2.126

औपाधिकविशिष्टाद्यमपि तद्वस्तु किं ततः अन्यत् तदेव चेदग्निमत्त्वं किं तत्र भण्यते

aupādhikaviśiṣṭādyamapi tadvastu kiṃ tataḥ anyat tadeva cedagnimattvaṃ kiṃ tatra bhaṇyate

---

2.2.127

अग्निसंयोगमात्रं चेद् भवेत् तत् सिद्धसाधनम् भूधरस्याग्निसंयोगो यदि षष्ठयर्थ एव कः

agnisaṃyogamātraṃ ced bhavet tat siddhasādhanam bhūdharasyāgnisaṃyogo yadi ṣaṣṭhayartha eva kaḥ

---

2.2.128

समवायो यदि ह्य् अस्य चैकत्वात् सिद्धसाधनम् यद्यस्यौपाधिको भेदः कुत एकत्वमिष्यते

samavāyo yadi hy asya caikatvāt siddhasādhanam yadyasyaupādhiko bhedaḥ kuta ekatvamiṣyate

---

2.2.129

नानिर्वाच्यं हि तेनेष्यमत औपाधिकान्ययोः सत्यत्वात् को विशेषः स्यान्मायावाद्यन्यथा भवेत्

nānirvācyaṃ hi teneṣyamata aupādhikānyayoḥ satyatvāt ko viśeṣaḥ syānmāyāvādyanyathā bhavet

---

2.2.130

उपाधिजन्यं तद्गम्यमिति वौपाधिकं भवेत् उभयत्राप्यनन्ताः स्युः समवाया इतस्ततः भिन्नत्वं चैव तेष्वस्ति को विशेष उपाधिगे

upādhijanyaṃ tadgamyamiti vaupādhikaṃ bhavet ubhayatrāpyanantāḥ syuḥ samavāyā itastataḥ bhinnatvaṃ caiva teṣvasti ko viśeṣa upādhige

---

2.2.131

अविद्यमान एवान्यः समवायो ऽधिगम्यते उपाधिना तद्गमकमनुमानं न मा भवेत्

avidyamāna evānyaḥ samavāyo 'dhigamyate upādhinā tadgamakamanumānaṃ na mā bhavet

---

2.2.132

एवमेवासतः सत्तसमवायो जनिर्मता तत्रापि ह्युक्तदोषाणां नैव किञ्चिन्निवारकम्

evamevāsataḥ sattasamavāyo janirmatā tatrāpi hyuktadoṣāṇāṃ naiva kiñcinnivārakam

---

2.2.133

अस्मत्पक्षे विशेषस्य सर्वत्राङ्गीकृतत्वतः नास्ति दोषः क्वचिद् भावो ह्यभावश्च स एव हि

asmatpakṣe viśeṣasya sarvatrāṅgīkṛtatvataḥ nāsti doṣaḥ kvacid bhāvo hyabhāvaśca sa eva hi

---

2.2.134

अभावस्य च धर्माः स्युर्भावास्तेषां च ते ऽखिलाः प्रत्यक्षमानतः सर्वमेतन्नो वारणक्षमम् सर्वे भावा अभावाश्च पदार्थास्तेन सर्वदा

abhāvasya ca dharmāḥ syurbhāvāsteṣāṃ ca te 'khilāḥ pratyakṣamānataḥ sarvametanno vāraṇakṣamam sarve bhāvā abhāvāśca padārthāstena sarvadā

---

2.2.135

तथापि प्रथमं बुद्धेर्यो निषेधस्य गोचरः सो ऽभावो विधिबुद्धेस्तु गोचरः प्रथमं परः

tathāpi prathamaṃ buddheryo niṣedhasya gocaraḥ so 'bhāvo vidhibuddhestu gocaraḥ prathamaṃ paraḥ

---

2.2.136

तस्मात् प्रध्वस्तभेदादि सदित्येवावगम्यते अस्त्यभावो ऽस्ति च ध्वंसो देहाभावश्च भस्मता

tasmāt pradhvastabhedādi sadityevāvagamyate astyabhāvo 'sti ca dhvaṃso dehābhāvaśca bhasmatā

---

2.2.137

इत्यादि युज्यते सर्वं प्रत्यक्षादिप्रमाणतः अन्योन्याभावभेदौ च पृथक्तवं च पृथक् पृथक्

ityādi yujyate sarvaṃ pratyakṣādipramāṇataḥ anyonyābhāvabhedau ca pṛthaktavaṃ ca pṛthak pṛthak

---

2.2.138

यत् कल्पयन्ति तच्चैव कल्पनागौरवाद् गतम् पर्यायत्वेन ते शब्दा ज्ञायन्ते सर्व एव हि

yat kalpayanti taccaiva kalpanāgauravād gatam paryāyatvena te śabdā jñāyante sarva eva hi

---

2.2.139

भेदस्य तु स्वरूपत्वे ये वदन्ति च शून्यताम् अद्भुततास्ते यतो ऽन्यस्य प्रतियोगित्वमिष्यते

bhedasya tu svarūpatve ye vadanti ca śūnyatām adbhutatāste yato 'nyasya pratiyogitvamiṣyate

---

2.2.140

प्रतियोगिनो हि भेदो ऽयं नतु स्वस्मात् कथञ्चन विभागेनाल्पतैव स्यात् कुत एव च शून्यता

pratiyogino hi bhedo 'yaṃ natu svasmāt kathañcana vibhāgenālpataiva syāt kuta eva ca śūnyatā

---

2.2.141

न शून्यानां हि संयोगाद् भावो वस्तुन इष्यते विदारणार्थो धातुश्च विभागगुणवाचकः

na śūnyānāṃ hi saṃyogād bhāvo vastuna iṣyate vidāraṇārtho dhātuśca vibhāgaguṇavācakaḥ

---

2.2.142

अविदारणे ऽपि ह्यास्यस्य भिन्नावोष्ठौ तु तस्य च अत उन्मत्तवाक्यत्वान्मायावादो ऽभ्युपेक्षितः

avidāraṇe 'pi hyāsyasya bhinnāvoṣṭhau tu tasya ca ata unmattavākyatvānmāyāvādo 'bhyupekṣitaḥ

---

2.2.143

न चामन्दसदानन्दस्यन्द्यनन्तगुणार्णवः ईश्वरो ऽष्टगुणत्वेन प्रमेयो ऽप्रमितत्वतः

na cāmandasadānandasyandyanantaguṇārṇavaḥ īśvaro 'ṣṭaguṇatvena prameyo 'pramitatvataḥ

---

2.2.144

मय्यनन्तगुणे ऽनन्ते गुणतो ऽनन्तविग्रहे अनन्तगुणमाहात्म्यशक्तिज्ञानमहार्णवः

mayyanantaguṇe 'nante guṇato 'nantavigrahe anantaguṇamāhātmyaśaktijñānamahārṇavaḥ

---

2.2.145

नारायणः परो ऽशेषचेतनेभ्यः परं पदम् इत्यादिवेदतद्वाक्यैरनन्तैश्चावसीयते

nārāyaṇaḥ paro 'śeṣacetanebhyaḥ paraṃ padam ityādivedatadvākyairanantaiścāvasīyate

---

2.2.146

अनन्तगुणता विष्णोः कथमेव ह्यपोद्यते यद्यनन्तविशेषाश्च तज्ज्ञानादेर्निवारिताः

anantaguṇatā viṣṇoḥ kathameva hyapodyate yadyanantaviśeṣāśca tajjñānādernivāritāḥ

---

2.2.147

कथं तत्तद्विषयता सार्वज्ञ्यार्थं विधीयते औपाधिकविशेषस्तु पूर्वमेव निराकृतः

kathaṃ tattadviṣayatā sārvajñyārthaṃ vidhīyate aupādhikaviśeṣastu pūrvameva nirākṛtaḥ

---

2.2.148

स्वप्रकाशत्वमपि तु यैर्ज्ञानस्य निवारितम् कथं सर्वज्ञता तस्य स्वज्ञानाधिगमं विना

svaprakāśatvamapi tu yairjñānasya nivāritam kathaṃ sarvajñatā tasya svajñānādhigamaṃ vinā

---

2.2.149

ज्ञानं विश्वाधिगं त्वेकं तज्ज्ञानविषयं परम् इति ज्ञानद्वयेनैव सर्ववित् परमेश्वरः

jñānaṃ viśvādhigaṃ tvekaṃ tajjñānaviṣayaṃ param iti jñānadvayenaiva sarvavit parameśvaraḥ

---

2.2.150

इति चेदेष एवार्थस्तज्ज्ञानावसितो यदि स्वप्रकाशत्वमेव स्याज्ज्ञानं ह्येतद् विशेषणम्

iti cedeṣa evārthastajjñānāvasito yadi svaprakāśatvameva syājjñānaṃ hyetad viśeṣaṇam

---

2.2.151

ज्ञानान्तरेण चेदत्र भवेदेवानवस्थितिः स्वप्रकाशत्वमेतस्माद् दुर्निवार्यं समापतेत्

jñānāntareṇa cedatra bhavedevānavasthitiḥ svaprakāśatvametasmād durnivāryaṃ samāpatet

---

2.2.152

सुखवान् दुःखवांश्च स्यादिति व्याप्तिश्च नो भवेत् निर्दुःखत्वं महानन्दः श्रुत्यैवेशस्य भण्यते

sukhavān duḥkhavāṃśca syāditi vyāptiśca no bhavet nirduḥkhatvaṃ mahānandaḥ śrutyaiveśasya bhaṇyate

---

2.2.153

यो ऽशनायापिपासे च शोकादींश्चातिवर्तते आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् विपाप्मेत्यादिका च सा

yo 'śanāyāpipāse ca śokādīṃścātivartate ānandaṃ brahmaṇo vidvān vipāpmetyādikā ca sā

---

2.2.154

ईश्वरस्य तथेष्टत्वं दुःखित्वोपाधिरित्यपि उक्ते किमुत्तरं ब्रूयाच्छ्रुत्यनादरतत्परः

īśvarasya tatheṣṭatvaṃ duḥkhitvopādhirityapi ukte kimuttaraṃ brūyācchrutyanādaratatparaḥ

---

2.2.155

नचात्मदुःखितेच्छा स्यादत एतन्निवार्यते सहदर्शनमात्रेण श्रुतीनामपलापकः

nacātmaduḥkhitecchā syādata etannivāryate sahadarśanamātreṇa śrutīnāmapalāpakaḥ

---

2.2.156

यज्ञादेर् अपि पापस्य हेतुत्वं हिंसया युतेः नानुमाति कथं तत्र यद्युपाधिर्निषिद्धता

yajñāder api pāpasya hetutvaṃ hiṃsayā yuteḥ nānumāti kathaṃ tatra yadyupādhirniṣiddhatā

---

2.2.157

अदुःखित्वेन चानुक्तिः कथं नोपाधितां व्रजेत् अदुःखमितरत् सर्वं जीवा एव तु दुःखिनः तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्तते

aduḥkhitvena cānuktiḥ kathaṃ nopādhitāṃ vrajet aduḥkhamitarat sarvaṃ jīvā eva tu duḥkhinaḥ teṣāṃ duḥkhaprahāṇāya śrutireṣā pravartate

---

2.2.158

इति श्रुतिर्हि परमा श्रुत्युक्तिर् यदि कारणम् किं कार्यमनुमानेन गळस्तनसमेन हि

iti śrutirhi paramā śrutyuktir yadi kāraṇam kiṃ kāryamanumānena gaḷastanasamena hi

---

2.2.159

अनुमानेन यद्यर्थः श्रुतिदृष्टो व्यपोद्यते पूर्वोक्तेन प्रकारेण नेश्वरो धर्म एव च स्यात् तत्फलं च तेनात्र श्रुतिरेव प्रमा भवेत्

anumānena yadyarthaḥ śrutidṛṣṭo vyapodyate pūrvoktena prakāreṇa neśvaro dharma eva ca syāt tatphalaṃ ca tenātra śrutireva pramā bhavet

---

2.2.160

ईशस्यानुमया सिद्धेः श्रुतिर्धमिर्प्रमा भवेत् तया सर्वगुणैः पूर्ण उक्त ईशो यतस्ततः

īśasyānumayā siddheḥ śrutirdhamirpramā bhavet tayā sarvaguṇaiḥ pūrṇa ukta īśo yatastataḥ

---

2.2.161

अनानन्दानुमा तस्य धर्मिग्राहिविरोधतः न प्रमाणं भवेत् तस्मान्नानुमात्रोपयोगिनी

anānandānumā tasya dharmigrāhivirodhataḥ na pramāṇaṃ bhavet tasmānnānumātropayoginī

---

2.2.162

नित्येच्छत्वात् परेशस्य परमाणुसदात्वतः अदृष्टकालयोश्चैव भावात् कार्यं सदा भवेत्

nityecchatvāt pareśasya paramāṇusadātvataḥ adṛṣṭakālayoścaiva bhāvāt kāryaṃ sadā bhavet

---

2.2.163

न हि कालविभेदो ऽस्ति तत्पक्षे ऽस्मन्मते हरेः विशेषकाल एवैतत्सृष्टयादीच्छा सदातना

na hi kālavibhedo 'sti tatpakṣe 'smanmate hareḥ viśeṣakāla evaitatsṛṣṭayādīcchā sadātanā

---

2.2.164

विशेषाश्चैव कालस्य हरेरिच्छावशाः सदा सर्वे निमेषा इति हि श्रुतिरेवाह सादरम्

viśeṣāścaiva kālasya harericchāvaśāḥ sadā sarve nimeṣā iti hi śrutirevāha sādaram

---

2.2.165

उदीरयति कालाख्यशक्तिमित्यस्य वागपि कालस्य कालगत्वेन न विरोधो ऽपि कश्चन

udīrayati kālākhyaśaktimityasya vāgapi kālasya kālagatvena na virodho 'pi kaścana

---

2.2.166

असङ्खयातविशेषत्वादिच्छाया अपि सर्वदा ईशो देशश् च कालश् च स्वगता एव सर्वदा

asaṅkhayātaviśeṣatvādicchāyā api sarvadā īśo deśaś ca kālaś ca svagatā eva sarvadā

---

2.2.167

ईशाधीनौ च तौ नित्यं तदाधारौ च तद्गतौ इति श्रुतिरपि प्राह काले स्वोद्दिष्ट एव तु

īśādhīnau ca tau nityaṃ tadādhārau ca tadgatau iti śrutirapi prāha kāle svoddiṣṭa eva tu

---

2.2.168

तत्कालसृष्टिमेवातो वाञ्छतीशः सदैव हि स्यात् कालः स तदैवेति कालस्य स्वगतत्वतः

tatkālasṛṣṭimevāto vāñchatīśaḥ sadaiva hi syāt kālaḥ sa tadaiveti kālasya svagatatvataḥ

---

2.2.169

स्वभावादेव हीच्छैषा देवस्यैव इति श्रुतेः स्वभावो ऽपि परेशेच्छावश इत्युदितः पुरा

svabhāvādeva hīcchaiṣā devasyaiva iti śruteḥ svabhāvo 'pi pareśecchāvaśa ityuditaḥ purā

---

2.2.170

नित्या अनित्याश्च ततस्तदधीना इति श्रुतिः रूपस्पर्शादिहेतुभ्यः परमाणोरनित्यता

nityā anityāśca tatastadadhīnā iti śrutiḥ rūpasparśādihetubhyaḥ paramāṇoranityatā

---

2.2.171

अनुमेया श्रुतीनां च विरुद्धत्वान्न तन्मतम् उपादेयमतश्चायमविरुद्धः समन्वयः

anumeyā śrutīnāṃ ca viruddhatvānna tanmatam upādeyamataścāyamaviruddhaḥ samanvayaḥ

---

2.2.172

वैभाषिकाश्च सौत्रान्ताः स्वरसक्षणिकं जगत् अणूनां समुदायं च कालकर्मनिमित्ततः

vaibhāṣikāśca sautrāntāḥ svarasakṣaṇikaṃ jagat aṇūnāṃ samudāyaṃ ca kālakarmanimittataḥ

---

2.2.173

उत्पत्तिकाले युक्तानामात्मानं च क्षणस्थितिम् नित्यं सन्तानमेतेषां पञ्चस्कन्धात्मना स्थितम्

utpattikāle yuktānāmātmānaṃ ca kṣaṇasthitim nityaṃ santānameteṣāṃ pañcaskandhātmanā sthitam

---

2.2.174

संस्काररूपविज्ञानसञ्ज्ञादुःखात्मना स्थितिः दुःखाभावं सुखं चाहुररूपज्ञानसन्ततिम्

saṃskārarūpavijñānasañjñāduḥkhātmanā sthitiḥ duḥkhābhāvaṃ sukhaṃ cāhurarūpajñānasantatim

---

2.2.175

मोक्षं स समुदायो हि नैकस्मादेव युज्यते नोभयोश्चोभयत्वं यत् समुदायव्यपेक्षया

mokṣaṃ sa samudāyo hi naikasmādeva yujyate nobhayoścobhayatvaṃ yat samudāyavyapekṣayā

---

2.2.176

अतो ऽन्योन्याश्रयत्वेन समुदायो न युज्यते अन्योन्यापेक्षया पुंसः समुदायत्ववेदनम्

ato 'nyonyāśrayatvena samudāyo na yujyate anyonyāpekṣayā puṃsaḥ samudāyatvavedanam

---

2.2.177

स्यात् तत्सदातनत्वे ऽपि तच्च सामीप्यहेतुकम् इति चेत् कार्यसम्भूतिमात्रव्यापृतिकारणम्

syāt tatsadātanatve 'pi tacca sāmīpyahetukam iti cet kāryasambhūtimātravyāpṛtikāraṇam

---

2.2.178

नतु कार्यविशेषेषु व्यापृतं कारणं भवेत् अतो ऽर्थेन्द्रियसंयोगिरूपकारणतात्मनः संयोगिरूपराहित्यान्नैव तज्ज्ञानतापि हि

natu kāryaviśeṣeṣu vyāpṛtaṃ kāraṇaṃ bhavet ato 'rthendriyasaṃyogirūpakāraṇatātmanaḥ saṃyogirūparāhityānnaiva tajjñānatāpi hi

---

2.2.179

विशषषकार्यजनकं यदि कारणमिष्यते कुतः समानरूपत्वं कार्याणामपि सर्वशः

viśaṣaṣakāryajanakaṃ yadi kāraṇamiṣyate kutaḥ samānarūpatvaṃ kāryāṇāmapi sarvaśaḥ

---

2.2.180

अतो ऽनियत्या यत्किञ्चिद् यस्य कस्यापि कारणम् अदृष्टस्यापि तस्यैव विशेषापादकं कुतः

ato 'niyatyā yatkiñcid yasya kasyāpi kāraṇam adṛṣṭasyāpi tasyaiva viśeṣāpādakaṃ kutaḥ

---

2.2.181

यस्य कस्यापि यत्किञ्चिद् विशेषमुपपादयेत् कार्यं च कारणं चैव यत्किञ्चिद् यस्य कस्यचित्

yasya kasyāpi yatkiñcid viśeṣamupapādayet kāryaṃ ca kāraṇaṃ caiva yatkiñcid yasya kasyacit

---

2.2.182

भवेन्नियामकाभावादिदमस्यैव कारणम् इति नित्यविनाशित्वे केन मानेन गम्यते

bhavenniyāmakābhāvādidamasyaiva kāraṇam iti nityavināśitve kena mānena gamyate

---

2.2.183

इदं न जायते ऽमुष्मादित्यत्रापि न कारणम् विनाशोत्पत्तयश्चैव न दृश्यन्ते सदातनाः

idaṃ na jāyate 'muṣmādityatrāpi na kāraṇam vināśotpattayaścaiva na dṛśyante sadātanāḥ

---

2.2.184

दृश्यते प्रत्यभिज्ञातः स्थिरत्वं सर्ववस्तुषु फलादीनां विशेषेण सर्वत्राप्यनुमीयते

dṛśyate pratyabhijñātaḥ sthiratvaṃ sarvavastuṣu phalādīnāṃ viśeṣeṇa sarvatrāpyanumīyate

---

2.2.186

[नोते: जुम्प् इन् वेर्से नुम्बेरिन्ग्, नो लचुन इन् तेxत्!] सत्त्वेन क्षणिकत्वं चेदाकाशस्याविशेषतः अविशेषो ऽखिलस्यापि सत्त्वात् किं नानुमीयते

[note: jump in verse numbering, no lacuna in text!] sattvena kṣaṇikatvaṃ cedākāśasyāviśeṣataḥ aviśeṣo 'khilasyāpi sattvāt kiṃ nānumīyate

---

2.2.187

यद्याकाशस्य सत्त्वं न कुत एव नरादिषु सधर्मिप्रतियोगित्वमाकाशस्यावगम्यते

yadyākāśasya sattvaṃ na kuta eva narādiṣu sadharmipratiyogitvamākāśasyāvagamyate

---

2.2.187

तौ विना न ह्य् अभावश् च क्वचिद्दृष्टः कदाचन अधर्मिप्रतियोगित्वमाकाशस्यावगम्यते

tau vinā na hy abhāvaś ca kvaciddṛṣṭaḥ kadācana adharmipratiyogitvamākāśasyāvagamyate

---

2.2.188

स्वीकारत्यागतो ऽदृष्टदृष्टयोः सर्ववस्तुषु गुणानुन्मत्त एवासौ विदधात्यधिकं पुनः

svīkāratyāgato 'dṛṣṭadṛṣṭayoḥ sarvavastuṣu guṇānunmatta evāsau vidadhātyadhikaṃ punaḥ

---

2.2.189

उत्तरोत्पत्तिमात्रेण विनाशात् पूवर्वस्तुनः न संस्कारार्पकत्वं च युज्यते कस्यचित् क्वचित्

uttarotpattimātreṇa vināśāt pūvarvastunaḥ na saṃskārārpakatvaṃ ca yujyate kasyacit kvacit

---

2.2.190

अतो ज्ञातं मयेत्यादि न ज्ञेयमनुमा कुतः एकत्वमनुभूतिस्थं त्यक्तवा निर्मानका भिदा कुत आत्मादिकेषु स्याद् बल्येवानुभवो यतः

ato jñātaṃ mayetyādi na jñeyamanumā kutaḥ ekatvamanubhūtisthaṃ tyaktavā nirmānakā bhidā kuta ātmādikeṣu syād balyevānubhavo yataḥ

---

2.2.191

कार्यकारणयोश्चैककालीनत्वं विना कथम् पूर्वसंस्कारयोगी स्यादुत्तरो नियमेन च

kāryakāraṇayoścaikakālīnatvaṃ vinā katham pūrvasaṃskārayogī syāduttaro niyamena ca

---

2.2.192

सम्बद्ध एव संस्कारमन्यत्रादत्तते ऽखिलाः असम्बद्धः कथं पूर्व उत्तरे वासनाकरः

sambaddha eva saṃskāramanyatrādattate 'khilāḥ asambaddhaḥ kathaṃ pūrva uttare vāsanākaraḥ

---

2.2.193

एककालतया योगं विना संस्कारतः कथम् क्षणमात्रमवस्थानं स्वीकृतं सर्ववस्तुषु

ekakālatayā yogaṃ vinā saṃskārataḥ katham kṣaṇamātramavasthānaṃ svīkṛtaṃ sarvavastuṣu

---

2.2.194

पूर्वमध्यापरकलारहितः क्षण इष्यते पूर्वभावभवं कार्यमुत तन्नाशसम्भवम्

pūrvamadhyāparakalārahitaḥ kṣaṇa iṣyate pūrvabhāvabhavaṃ kāryamuta tannāśasambhavam

---

2.2.195

यौगपद्यं सति भवेदुत्पाद्यानामशेषतः विनाशे चेन्न तत्कार्यं कार्योत्पत्तौ च का प्रमा

yaugapadyaṃ sati bhavedutpādyānāmaśeṣataḥ vināśe cenna tatkāryaṃ kāryotpattau ca kā pramā

---

2.2.196

अभेदेन विशेषेण देहदीपफलादिषु विशेषदर्शनं युक्तमस्माकमनुभूतितः

abhedena viśeṣeṇa dehadīpaphalādiṣu viśeṣadarśanaṃ yuktamasmākamanubhūtitaḥ

---

2.2.197

विशेषदर्शनं मानं यदि न स्थैर्यदृक् कुतः दिक्सुखे च खदृष्टान्ताद् भावौ सच्चेत् क्वचिद् भवेद्

viśeṣadarśanaṃ mānaṃ yadi na sthairyadṛk kutaḥ diksukhe ca khadṛṣṭāntād bhāvau saccet kvacid bhaved

---

2.2.198

विश्वं प्रत्यक्षगं त्यक्तवा तयोर्यो ऽनुमितं वदेत् मायावादिवदेवासावुपेक्ष्यो भूतिमिच्छता

viśvaṃ pratyakṣagaṃ tyaktavā tayoryo 'numitaṃ vadet māyāvādivadevāsāvupekṣyo bhūtimicchatā

---

2.2.199

सर्वप्रमाणसिद्धं यद् बुद्धेर्भेदेन सर्वदा कथं नु तस्य बुद्धित्वं विश्वमन्यच्च किम्प्रमम्

sarvapramāṇasiddhaṃ yad buddherbhedena sarvadā kathaṃ nu tasya buddhitvaṃ viśvamanyacca kimpramam

---

2.2.200

सर्वलोको बिभेत्यञ्जो यस्मादनुभवात् सदा तस्यापलापिनः किं न निष्प्रमाणकवादिनः

sarvaloko bibhetyañjo yasmādanubhavāt sadā tasyāpalāpinaḥ kiṃ na niṣpramāṇakavādinaḥ

---

2.2.201

सो ऽहं तदिदमेवाहं सुखी सद् गगनं दिशः सत्या इत्याद्यनुभवाः सदा तत्प्रतिपक्षगाः

so 'haṃ tadidamevāhaṃ sukhī sad gaganaṃ diśaḥ satyā ityādyanubhavāḥ sadā tatpratipakṣagāḥ

---

2.2.202

अतो निर्मानमखिलप्रमाणप्रतिपक्षगम् दुर्मतं को नु गृह्णीयाद् विनासुरततिं क्वचित्

ato nirmānamakhilapramāṇapratipakṣagam durmataṃ ko nu gṛhṇīyād vināsuratatiṃ kvacit

---

2.2.203

अपरः शून्यमखिलं मनोवाचामगोचरम् निर्विशेषं स्वयम्भातं निर्लेपमजरामरम्

aparaḥ śūnyamakhilaṃ manovācāmagocaram nirviśeṣaṃ svayambhātaṃ nirlepamajarāmaram

---

2.2.204

अशेषदोषरहितमनन्तं देशकालतः वस्तुतश्च तदस्मीति नित्योपासापरोक्षितम् रागादिदोषरहितं तद्भावं योगिनं नयेत्

aśeṣadoṣarahitamanantaṃ deśakālataḥ vastutaśca tadasmīti nityopāsāparokṣitam rāgādidoṣarahitaṃ tadbhāvaṃ yoginaṃ nayet

---

2.2.205

तस्यैवानादिसंवृत्त्या नानाभेदात्मकं जगत् सदिवाभाति सत्यत्वं सांवृतं तस्य चेष्यते

tasyaivānādisaṃvṛttyā nānābhedātmakaṃ jagat sadivābhāti satyatvaṃ sāṃvṛtaṃ tasya ceṣyate

---

2.2.206

पारमार्थिकसत्त्वं तु शून्यादन्यस्य न क्वचित् सांवृतेनैव सत्येन व्यवहारो ऽखिलो भवेत्

pāramārthikasattvaṃ tu śūnyādanyasya na kvacit sāṃvṛtenaiva satyena vyavahāro 'khilo bhavet

---

2.2.207

शून्यात् संवृतियोगेन विश्वमेतत् प्रवर्तते सृष्टिकाले पुनश्चान्ते स्तिमितं शून्यतां व्रजेत् इति ब्रूते तमुद्दिश्य जगाद जगतां गुरुः

śūnyāt saṃvṛtiyogena viśvametat pravartate sṛṣṭikāle punaścānte stimitaṃ śūnyatāṃ vrajet iti brūte tamuddiśya jagāda jagatāṃ guruḥ

---

2.2.208

नासतो जगतो भावो न हि दृष्टासतो जनिः सतः क्वचित् प्रमाणं च दृष्टिरेवाखिलाद् वरम्

nāsato jagato bhāvo na hi dṛṣṭāsato janiḥ sataḥ kvacit pramāṇaṃ ca dṛṣṭirevākhilād varam

---

2.2.209

यद्येवं सप्तमरसान्मधुरादिव पीनता भवेज्जनस्य मार्जारृङ्गं गोरिव घातकम्

yadyevaṃ saptamarasānmadhurādiva pīnatā bhavejjanasya mārjārṛṅgaṃ goriva ghātakam

---

2.2.210

कार्यार्थी कारणं सच्च नोपादद्यात् कथञ्चन न प्रवर्तेत चेष्याय शून्यादेवेष्यसम्भवात्

kāryārthī kāraṇaṃ sacca nopādadyāt kathañcana na pravarteta ceṣyāya śūnyādeveṣyasambhavāt

---

2.2.211

देशकालादिनियमो निंह शून्यात् सतो भवेत् पुरुषेच्छानुसारेण यदि किञ्चित् प्रजायते

deśakālādiniyamo niṃha śūnyāt sato bhavet puruṣecchānusāreṇa yadi kiñcit prajāyate

---

2.2.212

किं नानुमीयते तद्वद् वस्तुत्वात् पुरुषाद् भवः सर्वस्यापि नचाभावो विश्वं सदिति गम्यते

kiṃ nānumīyate tadvad vastutvāt puruṣād bhavaḥ sarvasyāpi nacābhāvo viśvaṃ saditi gamyate

---

2.2.213

यतो ऽनुभवरोधे तु वचनं वादिनः कुतः स्वप्नभ्रान्तिवदेवेदं संवृत्त्यैवोपलभ्यते

yato 'nubhavarodhe tu vacanaṃ vādinaḥ kutaḥ svapnabhrāntivadevedaṃ saṃvṛttyaivopalabhyate

---

2.2.214

यदि सत्त्वेन किञ्चात्र भ्रमो नैव निवर्तते अनादेरस्य विश्वस्य निवृत्तिर्यदि चेष्यते निवृत्तिश्च निवर्तेत तस्या भ्रान्तित्वसम्भवात्

yadi sattvena kiñcātra bhramo naiva nivartate anāderasya viśvasya nivṛttiryadi ceṣyate nivṛttiśca nivarteta tasyā bhrāntitvasambhavāt

---

2.2.215

दृष्टस्य भ्रान्तिता चेत् स्याददृष्टे न भ्रमः कुतः गवामशृङ्गिभावेन न हि स्याच्छशशृङ्गिता

dṛṣṭasya bhrāntitā cet syādadṛṣṭe na bhramaḥ kutaḥ gavāmaśṛṅgibhāvena na hi syācchaśaśṛṅgitā

---

2.2.216

अस्माकं तु प्रमाणेन प्रसादादीश्वरस्य च उक्तभङ्गयाऽगमानां च प्रामाण्याद् युज्यते ऽखिलम्

asmākaṃ tu pramāṇena prasādādīśvarasya ca uktabhaṅgayā'gamānāṃ ca prāmāṇyād yujyate 'khilam

---

2.2.217

दृश्यत्वाद् विमंत मिथ्या स्वप्नवच्चेदियं च मा मिथ्या चेत् साध्यसिद्धिर्न व्यभिचारो न चेद् भवेत्

dṛśyatvād vimaṃta mithyā svapnavaccediyaṃ ca mā mithyā cet sādhyasiddhirna vyabhicāro na ced bhavet

---

2.2.218

साधकत्वमसत्यस्य साध्यं विप्रतिपत्तितः तस्य चेत्यनवस्था स्यात् सत्त्वं चास्यानुभूतितः

sādhakatvamasatyasya sādhyaṃ vipratipattitaḥ tasya cetyanavasthā syāt sattvaṃ cāsyānubhūtitaḥ

---

2.2.219

अनुभूतिविरोधेन मिथ्यात्वे मा न काचन अतीतानागतौ कालावपि नः साक्षिगोचरौ तत्सम्बन्धितया सत्त्वमपि दृष्टस्य साक्षिगम्

anubhūtivirodhena mithyātve mā na kācana atītānāgatau kālāvapi naḥ sākṣigocarau tatsambandhitayā sattvamapi dṛṣṭasya sākṣigam

---

2.2.220

दृढदृष्टं तु यद् दृष्टं दृष्टाभासस्ततो ऽपरम् भ्रान्तेः संवृतिसत्यस्य विशेषो ऽव्यभिचारवान् तेनाप्यङ्गीकृतः सम्यक् स नः सत्यत्वमेव हि

dṛḍhadṛṣṭaṃ tu yad dṛṣṭaṃ dṛṣṭābhāsastato 'param bhrānteḥ saṃvṛtisatyasya viśeṣo 'vyabhicāravān tenāpyaṅgīkṛtaḥ samyak sa naḥ satyatvameva hi

---

2.2.221

विज्ञानाद् व्यभिचारो ऽस्य कदाचित् स्यादिति प्रमा नैव दृष्टा प्रमा सा च न भवेत् स्वविरोधतः

vijñānād vyabhicāro 'sya kadācit syāditi pramā naiva dṛṣṭā pramā sā ca na bhavet svavirodhataḥ

---

2.2.222

भेदो विशेष्यधर्म्यादिग्रहणापेक्षया यदि अन्योन्याश्रयताहेतोर्दुर्गाह्य इति यन्न तत्

bhedo viśeṣyadharmyādigrahaṇāpekṣayā yadi anyonyāśrayatāhetordurgāhya iti yanna tat

---

2.2.223

स्वरूपं वस्तुनो भेदो यन्न तस्य ग्रहे ग्रहः अन्यथास्यामुना भेद इति वक्तुं न युज्यते

svarūpaṃ vastuno bhedo yanna tasya grahe grahaḥ anyathāsyāmunā bheda iti vaktuṃ na yujyate

---

2.2.224

अगृहीतो यदा भेदस्तदा स्वस्मादिति ग्रहः स्यात् प्रतीतिविरोधाच्च न हि कश्चित् तथा वदेत्

agṛhīto yadā bhedastadā svasmāditi grahaḥ syāt pratītivirodhācca na hi kaścit tathā vadet

---

2.2.225

धर्मित्वप्रतियोगित्वतद्भेदा युगपद् यदि विशेषणं विशेष्यं च तद्भावश्चैव गृह्यते

dharmitvapratiyogitvatadbhedā yugapad yadi viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ ca tadbhāvaścaiva gṛhyate

---

2.2.226

को विरोधः स्वरूपेण गृहीतो भेद एव तु अस्यामुष्मादिति पुनर्विशेषेणैव गृह्यते

ko virodhaḥ svarūpeṇa gṛhīto bheda eva tu asyāmuṣmāditi punarviśeṣeṇaiva gṛhyate

---

2.2.227

किञ्च भेदः कथं ग्राह्य इति यः परिपृच्छति धर्म्यादिभेदग्रहणात् तेनोक्तो ऽन्योन्यसंश्रयः

kiñca bhedaḥ kathaṃ grāhya iti yaḥ paripṛcchati dharmyādibhedagrahaṇāt tenokto 'nyonyasaṃśrayaḥ

---

2.2.228

अन्यत्वाग्रहणे प्रोक्तः कथमन्योन्यसंश्रयः अन्यत्वं यदि सिद्धं स्यात् कथमन्योन्यसंश्रयः

anyatvāgrahaṇe proktaḥ kathamanyonyasaṃśrayaḥ anyatvaṃ yadi siddhaṃ syāt kathamanyonyasaṃśrayaḥ

---

2.2.229

एतादृशस्य वक्तारावुभौ जात्युत्तराकरौ मायी माध्यमिकश्चैव तदुपेक्ष्यौ बुभूषुभिः

etādṛśasya vaktārāvubhau jātyuttarākarau māyī mādhyamikaścaiva tadupekṣyau bubhūṣubhiḥ

---

2.2.230

यच्छून्यवादिनः शून्यं तदेव ब्रह्म मायिनः न हि लक्षणभेदो ऽस्ति निर्विशेषत्वतस्तयोः

yacchūnyavādinaḥ śūnyaṃ tadeva brahma māyinaḥ na hi lakṣaṇabhedo 'sti nirviśeṣatvatastayoḥ

---

2.2.231

अनृतादिविरोधित्वमुभयोश्च स्वलक्षणम् स्ववाक्याभावसंवादान्न कृत्यं प्रतिवादिनः

anṛtādivirodhitvamubhayośca svalakṣaṇam svavākyābhāvasaṃvādānna kṛtyaṃ prativādinaḥ

---

2.2.232

तत्पक्ष इति वैधर्म्यान्न स्वप्नादिवदित्यजः अप्रयत्नान्निराचक्रे चेति दृष्टिविरुद्धताम् निष्प्रमाणत्वमप्यस्य सूचयामास विश्वकृत्

tatpakṣa iti vaidharmyānna svapnādivadityajaḥ aprayatnānnirācakre ceti dṛṣṭiviruddhatām niṣpramāṇatvamapyasya sūcayāmāsa viśvakṛt

---

2.2.233

ज्ञानमेवैकमखिलज्ञेयाकारं प्रभासते तत्र सन्ततिभेदश्च स्वभेदो भेद एव च कल्पिताः प्रतिभासन्ते नानासंवृतिभूमिषु

jñānamevaikamakhilajñeyākāraṃ prabhāsate tatra santatibhedaśca svabhedo bheda eva ca kalpitāḥ pratibhāsante nānāsaṃvṛtibhūmiṣu

---

2.2.234

इत्येतदपि नो युक्तं न हि ज्ञानतया जगत् भासते ऽनुभवस्यैव विरुद्धत्वादपेशलम्

ityetadapi no yuktaṃ na hi jñānatayā jagat bhāsate 'nubhavasyaiva viruddhatvādapeśalam

---

2.2.235

तन्मतं क्षणिकत्वाच्च ज्ञानस्य स्थिररूपतः ज्ञेयस्योक्तप्रकारेण सर्वश्रुतिविरोधतः अनुभूतिविरुद्धत्वादपि पक्षा इमे ऽशिवाः

tanmataṃ kṣaṇikatvācca jñānasya sthirarūpataḥ jñeyasyoktaprakāreṇa sarvaśrutivirodhataḥ anubhūtiviruddhatvādapi pakṣā ime 'śivāḥ

---

2.2.236

आह क्षपणको विश्वं सदसद् द्वयमद्वयम् द्वयाद्वयमतत्सर्वं सप्तभङ्गिसदातनम्

āha kṣapaṇako viśvaṃ sadasad dvayamadvayam dvayādvayamatatsarvaṃ saptabhaṅgisadātanam

---

2.2.237

नैतत् पदार्थ एकस्मिन् युक्तं दृष्टिविरोधतः भावाभावतया विश्वं येन रूपेण मीयते तद्रूपमेव तदिति नियमः केन वार्यते

naitat padārtha ekasmin yuktaṃ dṛṣṭivirodhataḥ bhāvābhāvatayā viśvaṃ yena rūpeṇa mīyate tadrūpameva taditi niyamaḥ kena vāryate

---

2.2.238

तत्तद्दोषनिवृत्त्यर्थं स्वीकृता तत्तदात्मना यदि तैरखिलैर्देषैर्लिप्यते चलदर्शनः

tattaddoṣanivṛttyarthaṃ svīkṛtā tattadātmanā yadi tairakhilairdeṣairlipyate caladarśanaḥ

---

2.2.239

अतिहाय प्रमाणाप्तं नियमं सदसत्तया अशेषमाविरुद्धं च निर्मानं व्याहतं सदा

atihāya pramāṇāptaṃ niyamaṃ sadasattayā aśeṣamāviruddhaṃ ca nirmānaṃ vyāhataṃ sadā

---

2.2.240

सर्वप्रकारं वदतो दृष्टहानिरमग्रहः स्वव्याहतत्वमित्याद्या दोषाः सर्वे भवन्ति हि

sarvaprakāraṃ vadato dṛṣṭahāniramagrahaḥ svavyāhatatvamityādyā doṣāḥ sarve bhavanti hi

---

2.2.241

वक्ति स्वप्रभमात्मानं देहमानं तदप्यलम् दुष्यं नानाशरीरेषु प्रवेशादन्यथाभवात्

vakti svaprabhamātmānaṃ dehamānaṃ tadapyalam duṣyaṃ nānāśarīreṣu praveśādanyathābhavāt

---

2.2.242

अन्यथाभावि यद् वस्तु तदनित्यमिति स्थितिः तन्मते तदनित्यत्वं पुद्गलस्यानिवारितम्

anyathābhāvi yad vastu tadanityamiti sthitiḥ tanmate tadanityatvaṃ pudgalasyānivāritam

---

2.2.243

नानित्यतास्मत्पक्षे तु चैतन्यादेर्विशेषिणः लक्षणस्य निवृत्तौ तु स्यान्न तच्चेतने क्वचित्

nānityatāsmatpakṣe tu caitanyāderviśeṣiṇaḥ lakṣaṇasya nivṛttau tu syānna taccetane kvacit

---

2.2.244

ओतप्रोतात्मकत्वं तु पटे देहे ऽङ्गसंस्थितिः इत्यादिलक्षणस्यैव निवृत्तौ स्यादनित्यता

otaprotātmakatvaṃ tu paṭe dehe 'ṅgasaṃsthitiḥ ityādilakṣaṇasyaiva nivṛttau syādanityatā

---

2.2.245

भौतिकं त्वेव रूपादि व्याप्तं नाशेन नो मते नैवं तस्यान्यथाभावो यस्यानित्यत्वमीरितम्

bhautikaṃ tveva rūpādi vyāptaṃ nāśena no mate naivaṃ tasyānyathābhāvo yasyānityatvamīritam

---

2.2.246

रूपादियुक्तस्य तथा जगन्नाशित्वसिद्धये व्याप्त्या तयान्यथाभावादात्मनो ऽनित्यता भवेत्

rūpādiyuktasya tathā jagannāśitvasiddhaye vyāptyā tayānyathābhāvādātmano 'nityatā bhavet

---

2.2.247

नित्योर्ध्वगतिरप्येषा या मुक्तिरिति कथ्यते अलोकाकाशमाप्तस्य कथं न विकृतिश्च सा

nityordhvagatirapyeṣā yā muktiriti kathyate alokākāśamāptasya kathaṃ na vikṛtiśca sā

---

2.2.248

कीदृशश्चान्यथाभावो नाशहेतुतयेष्यते संस्थानापगमश्चेत् स न हि भूसागरादिषु

kīdṛśaścānyathābhāvo nāśahetutayeṣyate saṃsthānāpagamaścet sa na hi bhūsāgarādiṣu

---

2.2.249

यः कश्चिदन्यथाभावो यदि मुक्तिश्च तादृशी देहमाने विकारः स्यादिति स्थास्नूननात्मनः

yaḥ kaścidanyathābhāvo yadi muktiśca tādṛśī dehamāne vikāraḥ syāditi sthāsnūnanātmanaḥ

---

2.2.250

आह हस्त्यादिदेहेषु ह्यपि स्यादन्यथाभावः अणुदेहस्य जीवस्य गजत्वे विकृतिर्हि या देहव्याप्त्यै विशेषः कस्तस्याः स्थास्नुतनौ च नुः

āha hastyādideheṣu hyapi syādanyathābhāvaḥ aṇudehasya jīvasya gajatve vikṛtirhi yā dehavyāptyai viśeṣaḥ kastasyāḥ sthāsnutanau ca nuḥ

---

2.2.251

गीतात् पुष्पफलावाप्तिः स्पर्शात् कार्श्यं रसात् स्थितिः अपि वृक्षस्य दृश्यन्त इति नानात्मता भवेत् एवञ्चात्माकार्त्स्न्यमिति तत एवाह वेदवित्

gītāt puṣpaphalāvāptiḥ sparśāt kārśyaṃ rasāt sthitiḥ api vṛkṣasya dṛśyanta iti nānātmatā bhavet evañcātmākārtsnyamiti tata evāha vedavit

---

2.2.252

सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तं सदाशिवम् जगद्विचित्ररचनाकर्तारं दोषवर्जितम्

sarvajñatvādikaiḥ sarvairguṇairyuktaṃ sadāśivam jagadvicitraracanākartāraṃ doṣavarjitam

---

2.2.253

आहुः पाशुपतास्तच्च बहुश्रुतिविरोधतः नोपादेयं मतं ह्यस्य देवस्य स्तुहि गर्तगम्

āhuḥ pāśupatāstacca bahuśrutivirodhataḥ nopādeyaṃ mataṃ hyasya devasya stuhi gartagam

---

2.2.254

उत्पिपेष शिरस्तस्य गृणीषे सत्पतिं पदम् यद् विष्णोरुपमं हन्तुं रुद्रमाकृष्टते मया

utpipeṣa śirastasya gṛṇīṣe satpatiṃ padam yad viṣṇorupamaṃ hantuṃ rudramākṛṣṭate mayā

---

2.2.255

धनुर्यं कामये तं तमुग्रं मा शिश्नदेवताः घ्नञ्छिश्नदेवानेको ऽसावासीन्नारायणः परः

dhanuryaṃ kāmaye taṃ tamugraṃ mā śiśnadevatāḥ ghnañchiśnadevāneko 'sāvāsīnnārāyaṇaḥ paraḥ

---

2.2.256

तस्माद् रुद्रः सम्प्रसादश्चाभूतां वैष्णवं मखम् यज्ञेन यज्ञमयजन्ताबध्नन् पुरुषं पशुम्

tasmād rudraḥ samprasādaścābhūtāṃ vaiṣṇavaṃ makham yajñena yajñamayajantābadhnan puruṣaṃ paśum

---

2.2.257

यो भूतानामधिपती रुद्रस्तन्तिचरो वृषा इत्यादिश्रुतिसामर्थ्यात् पारतन्त्र्यं जनिर्मृतिः

yo bhūtānāmadhipatī rudrastanticaro vṛṣā ityādiśrutisāmarthyāt pāratantryaṃ janirmṛtiḥ

---

2.2.258

पराधीनपरप्राप्तिरज्ञत्वं प्रळये ऽभवः प्रतीयन्ते सदोषत्वान्नेशः पशुपतिस्ततः

parādhīnaparaprāptirajñatvaṃ praḷaye 'bhavaḥ pratīyante sadoṣatvānneśaḥ paśupatistataḥ

---

2.2.259

अशरीरत्वतस्तस्य सम्बन्धो जगता क्वचित् कर्तृत्वेन न युज्येत देहिनो ज्ञानदृष्टितः

aśarīratvatastasya sambandho jagatā kvacit kartṛtvena na yujyeta dehino jñānadṛṣṭitaḥ

---

2.2.260

न च देहादिवद् विश्वमस्य स्याद् भोगसम्भवात् अधिष्ठाने स्थितः कर्ता कार्यं कुर्वन् प्रतीयते नास्याधिष्ठानयोगो ऽस्ति भूतानां प्रळये तदा

na ca dehādivad viśvamasya syād bhogasambhavāt adhiṣṭhāne sthitaḥ kartā kāryaṃ kurvan pratīyate nāsyādhiṣṭhānayogo 'sti bhūtānāṃ praḷaye tadā

---

2.2.261

अदेहश्चेदसार्वज्ञः शिलाकाष्ठादिवत् सदा देही चेदन्तवानेव यज्ञदत्तनिदर्शनात्

adehaścedasārvajñaḥ śilākāṣṭhādivat sadā dehī cedantavāneva yajñadattanidarśanāt

---

2.2.262

नचैतदखिलं विष्णौ श्रुतिप्रामाण्यगौरवात् मनोबुद्धयङ्गितां विष्णोर्लक्षयामो य एव सः

nacaitadakhilaṃ viṣṇau śrutiprāmāṇyagauravāt manobuddhayaṅgitāṃ viṣṇorlakṣayāmo ya eva saḥ

---

2.2.263

स एव देहो विज्ञानमैश्वर्यं शक्तिरूर्जिता देहो विष्णोर्न ते विष्णो वासुदेवो ऽग्रतो ऽभवत्

sa eva deho vijñānamaiśvaryaṃ śaktirūrjitā deho viṣṇorna te viṣṇo vāsudevo 'grato 'bhavat

---

2.2.264

एको नारायणस्त्वासीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः अजस्य नाभावध्येकमर्पितं मात्रया परः

eko nārāyaṇastvāsīnna brahmā na ca śaṅkaraḥ ajasya nābhāvadhyekamarpitaṃ mātrayā paraḥ

---

2.2.265

सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमाक्षरः

saddehaḥ sukhagandhaśca jñānabhāḥ satparākramaḥ jñānajñānaḥ sukhasukhaḥ sa viṣṇuḥ paramākṣaraḥ

---

2.2.266

आनन्द एक एवाग्र आसीन्नारायणः प्रभुः प्रियं तस्य शिरे मोदप्रमोदौ च भुजौ हरेः

ānanda eka evāgra āsīnnārāyaṇaḥ prabhuḥ priyaṃ tasya śire modapramodau ca bhujau hareḥ

---

2.2.267

आनन्दो मध्यतो ब्रह्म पुच्छं नान्यदभूत् क्वचित् मनसो ऽस्याभवद् ब्रह्मा ललाटादपि शङ्करः

ānando madhyato brahma pucchaṃ nānyadabhūt kvacit manaso 'syābhavad brahmā lalāṭādapi śaṅkaraḥ

---

2.2.268

पक्षयोर्गरुडः शेषो मुखादास सरस्वती सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्

pakṣayorgaruḍaḥ śeṣo mukhādāsa sarasvatī sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt

---

2.2.269

इत्यादिश्रुतिसन्दर्भबलान्नित्यगुणात्मनः विष्णोर्देहाज्जगत् सर्वमाविरासीदितीयते

ityādiśrutisandarbhabalānnityaguṇātmanaḥ viṣṇordehājjagat sarvamāvirāsīditīyate

---

2.2.270

मानवत्त्वाद् विरोधः को नामानं क्वचिदिष्यते अविरोधो विरोधश्च मानेनैव हि गम्यते

mānavattvād virodhaḥ ko nāmānaṃ kvacidiṣyate avirodho virodhaśca mānenaiva hi gamyate

---

2.2.271

अत उक्तं समस्तं च वासुदेवस्य युज्यते शिवादिनामयुक्ताश्च श्रुतयो विष्णुवाचकाः

ata uktaṃ samastaṃ ca vāsudevasya yujyate śivādināmayuktāśca śrutayo viṣṇuvācakāḥ

---

2.2.272

नामानि सर्वाणि च यमेको यो देवनामधाः विष्णुनामानि नान्यस्य सर्वनामा हरिः स्वयम्

nāmāni sarvāṇi ca yameko yo devanāmadhāḥ viṣṇunāmāni nānyasya sarvanāmā hariḥ svayam

---

2.2.273

न नारायणनामानि तदन्येष्वपरे हरौ इत्यादिश्रुतयस्तत्र मानं चोक्तः समन्वयः

na nārāyaṇanāmāni tadanyeṣvapare harau ityādiśrutayastatra mānaṃ coktaḥ samanvayaḥ

---

2.2.274

पुराणानि पुराणाद्यैर्विरुद्धत्वान्न तत् प्रमा तद्विरुद्धेषु नो मानं पूर्वापरविरोधतः

purāṇāni purāṇādyairviruddhatvānna tat pramā tadviruddheṣu no mānaṃ pūrvāparavirodhataḥ

---

2.2.275

समब्राह्मविरोधाच्च नियमाद् वैष्णवेष्वपि मोहार्थमुक्तितश्चैव विष्णुरेको गुणार्णवः

samabrāhmavirodhācca niyamād vaiṣṇaveṣvapi mohārthamuktitaścaiva viṣṇureko guṇārṇavaḥ

---

2.2.276

स्कन्दसूर्यगणेशादिमतानि न्यायतो ऽमुतः निराकृतान्यशेषेण सिद्धान्तस्याविशेषतः

skandasūryagaṇeśādimatāni nyāyato 'mutaḥ nirākṛtānyaśeṣeṇa siddhāntasyāviśeṣataḥ

---

2.2.277

निराकृतौ विशेषस्य भावाच्छक्तिमतं पृथक् दूष्यते महती देवी ह्रीङ्करी सर्वकारणम् त्रिपुराभैरवीत्यादिनामभिः साभिधीयते

nirākṛtau viśeṣasya bhāvācchaktimataṃ pṛthak dūṣyate mahatī devī hrīṅkarī sarvakāraṇam tripurābhairavītyādināmabhiḥ sābhidhīyate

---

2.2.278

तस्याः सदाशिवाद्याश्च जायन्ते देवमानुषाः भूतभौतिकमप्येतदिति तन्नोपपद्यते

tasyāḥ sadāśivādyāśca jāyante devamānuṣāḥ bhūtabhautikamapyetaditi tannopapadyate

---

2.2.279

दृष्टा पुम्भ्यः सदा सृष्टिः स्त्रीपुम्भ्यो वा विशेषतः केवलाभ्यो न हि स्त्रीभ्यस्तत उत्पत्त्यसम्भवात्

dṛṣṭā pumbhyaḥ sadā sṛṣṭiḥ strīpumbhyo vā viśeṣataḥ kevalābhyo na hi strībhyastata utpattyasambhavāt

2.2.280

नार्च्यं महावाममतं वामैरन्यदुदीर्यते शिवोपसर्जना शक्तिः ससर्जेदं समन्ततः

nārcyaṃ mahāvāmamataṃ vāmairanyadudīryate śivopasarjanā śaktiḥ sasarjedaṃ samantataḥ

---

2.2.281

इति तच्चोपपन्नं न शिवस्याकरणत्वतः अदेहत्वादपि ह्यन्ये ब्रूयुः सर्वज्ञमीश्वरम्

iti taccopapannaṃ na śivasyākaraṇatvataḥ adehatvādapi hyanye brūyuḥ sarvajñamīśvaram

---

2.2.282

अणुवामा न तद्युक्तमीशवादप्रवेशनात् सार्वज्ञ्यादिगुणैर्युक्तं गुरुकल्पनया द्वयम्

aṇuvāmā na tadyuktamīśavādapraveśanāt sārvajñyādiguṇairyuktaṃ gurukalpanayā dvayam

---

2.2.283

न युज्यते ह्यतस्त्वीश एक एव प्रयोजकः उक्तदोषश्च तत्पक्ष इति नैवात्र दूष्यते

na yujyate hyatastvīśa eka eva prayojakaḥ uktadoṣaśca tatpakṣa iti naivātra dūṣyate

---

2.2.284

श्रुतिस्मृतीतिहासानां सामस्त्येन विरोधतः सतां जुगुप्सितत्वाच्च नाङ्गीकार्यं हि तन्मतम्

śrutismṛtītihāsānāṃ sāmastyena virodhataḥ satāṃ jugupsitatvācca nāṅgīkāryaṃ hi tanmatam

---

2.2.285

पञ्चरात्रनिषेधार्थमेतान्याचक्षते यदि सूत्राण्यतिविरुद्धं तद् यत आह स भारते

pañcarātraniṣedhārthametānyācakṣate yadi sūtrāṇyativiruddhaṃ tad yata āha sa bhārate

---

2.2.286

पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् ज्ञानेष्वेतेषु राजेन्द्र सर्वेष्वेतद् विशिष्टते

pañcarātrasya kṛtsnasya vaktā nārāyaṇaḥ svayam jñāneṣveteṣu rājendra sarveṣvetad viśiṣṭate

---

2.2.287

पञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते

pañcarātravido ye tu yathākramaparā nṛpa ekāntabhāvopagatā vāsudevaṃ viśanti te

---

2.2.288

इति गीता च तच्छास्त्रसङ्क्षेप इति हीरितम् वेदेन पञ्चरात्रेण भक्तया यज्ञेन चैव हि

iti gītā ca tacchāstrasaṅkṣepa iti hīritam vedena pañcarātreṇa bhaktayā yajñena caiva hi

---

2.2.289

दृश्यो ऽहं नान्यथा दृश्यो वर्षकोटिशतैरपि इति वाराहवचनं श्लोका इति वचः श्रुतौ

dṛśyo 'haṃ nānyathā dṛśyo varṣakoṭiśatairapi iti vārāhavacanaṃ ślokā iti vacaḥ śrutau

---

2.2.290

वेदैश्च पञ्चरात्रैश्च ध्येयो नारायणः परः पञ्चरात्रं च वेदाश्च विद्यैकैव द्विधेयते

vedaiśca pañcarātraiśca dhyeyo nārāyaṇaḥ paraḥ pañcarātraṃ ca vedāśca vidyaikaiva dvidheyate

---

2.2.291

इत्यादिवेदवचनैः पञ्चरात्रमपोद्यते कथमेवात्र दोषः क उत्पत्तिर्ज्ञो ऽत इत्यपि

ityādivedavacanaiḥ pañcarātramapodyate kathamevātra doṣaḥ ka utpattirjño 'ta ityapi

---

2.2.292

इहैवोक्ता नचाभूतभावस्तत्रापि कथ्यते अनादिकर्मणा बद्धो जीवः संसारमण्डले

ihaivoktā nacābhūtabhāvastatrāpi kathyate anādikarmaṇā baddho jīvaḥ saṃsāramaṇḍale

---

2.2.293

वासुदेवेच्छया नित्यं भ्रमतीति हि तद्वचः न हि संसारसादित्वं पञ्चरात्रोदितं क्वचित्

vāsudevecchayā nityaṃ bhramatīti hi tadvacaḥ na hi saṃsārasāditvaṃ pañcarātroditaṃ kvacit

---

2.2.294

जीवाभिमानिशेषस्य नाम्ना सङ्कर्षणस्य तु वासुदेवाज्जनिः प्रोक्ता प्रद्युम्नस्य ततस्तथा

jīvābhimāniśeṣasya nāmnā saṅkarṣaṇasya tu vāsudevājjaniḥ proktā pradyumnasya tatastathā

---

2.2.295

मनो ऽभिमानिनः कामस्यैवं साक्षाद्धरेः क्वचित् सङ्कर्षणादिनाम्नैव नित्याचिन्त्योरुशक्तितः व्यूह उक्तो ऽन्यथानूद्य कथं दुष्टत्वमुच्यते

mano 'bhimāninaḥ kāmasyaivaṃ sākṣāddhareḥ kvacit saṅkarṣaṇādināmnaiva nityācintyoruśaktitaḥ vyūha ukto 'nyathānūdya kathaṃ duṣṭatvamucyate

---

2.2.296

यदि विद्याच्चतुर्वेदानितिवद् वेदपूरणम् पञ्चरात्रादिति कुतो द्वेषः शाण्डिल्यवर्तने

yadi vidyāccaturvedānitivad vedapūraṇam pañcarātrāditi kuto dveṣaḥ śāṇḍilyavartane

---

2.2.297

अतः परमशास्त्रोरुद्वेषादुदितमासुरैः दूषणं पञ्चरात्रस्य वीक्षायामपि न क्षमम्

ataḥ paramaśāstrorudveṣāduditamāsuraiḥ dūṣaṇaṃ pañcarātrasya vīkṣāyāmapi na kṣamam

---

2.2.298

अतो ऽशेषजगद्धाता निर्दोषोरुगुणार्णवः नारायणः श्रुतिगणतात्पर्यादवसीयते

ato 'śeṣajagaddhātā nirdoṣoruguṇārṇavaḥ nārāyaṇaḥ śrutigaṇatātparyādavasīyate

---

2.2.299

अन्धं तमः प्रविशन्ति ये त्वविद्यामुपासते ततो भूय इवाप्स्यन्ति ये तस्या नैव निन्दकाः

andhaṃ tamaḥ praviśanti ye tvavidyāmupāsate tato bhūya ivāpsyanti ye tasyā naiva nindakāḥ

---

2.2.300

ततो विद्यामविद्यां च यो जानात्युभयं सह दोषज्ञानादतीत्यैतान् विद्ययामृतमश्नुते

tato vidyāmavidyāṃ ca yo jānātyubhayaṃ saha doṣajñānādatītyaitān vidyayāmṛtamaśnute

---

2.3.1

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः अथाशेषसमाम्नायविरोधापाकृतिं प्रभुः करिष्यन्नधिदैवाधिभूतजीवपरात्मनाम्

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne dvitīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ athāśeṣasamāmnāyavirodhāpākṛtiṃ prabhuḥ kariṣyannadhidaivādhibhūtajīvaparātmanām

---

2.3.2

स्वरूपनिर्णयायैव वचनानां परस्परम् पादेनानेनाविरोधं दर्शयत्यमितद्युतिः

svarūpanirṇayāyaiva vacanānāṃ parasparam pādenānenāvirodhaṃ darśayatyamitadyutiḥ

---

2.3.3

अनुभूतियुक्तिबहुवाग्वैलोम्यं च ततो ऽधिकम् एतत् सर्वं सतः साम्यं द्वारवैयर्थ्यमेव च

anubhūtiyuktibahuvāgvailomyaṃ ca tato 'dhikam etat sarvaṃ sataḥ sāmyaṃ dvāravaiyarthyameva ca

---

2.3.4

दृष्टयुक्तयनुसारित्वमुक्तान्यार्थाविरोधतः प्रसिद्धनामस्वीकारे बहुवाक्यानुवतिर्ता

dṛṣṭayuktayanusāritvamuktānyārthāvirodhataḥ prasiddhanāmasvīkāre bahuvākyānuvatirtā

---

2.3.5

लोकदृष्टानुसारित्वं जीवसाम्यमनादिता तत्र तत्र परिज्ञानं गुणसाम्यश्रुती तथा

lokadṛṣṭānusāritvaṃ jīvasāmyamanāditā tatra tatra parijñānaṃ guṇasāmyaśrutī tathā

---

2.3.6

उत्पत्तिमत्त्वं स्वगुणाननुभूत्यल्पकल्पने नानाश्रुतिश्च वैचितृयं युक्तयः पूर्वपक्षगाः

utpattimattvaṃ svaguṇānanubhūtyalpakalpane nānāśrutiśca vaicitṛyaṃ yuktayaḥ pūrvapakṣagāḥ

---

2.3.7

व्यवस्थानुपपत्तिश्च स्वातन्त्र्यमनुसारिता मुख्यता शक्तिमत्त्वं च वैरूप्यं सर्वसङ्ग्रहः

vyavasthānupapattiśca svātantryamanusāritā mukhyatā śaktimattvaṃ ca vairūpyaṃ sarvasaṅgrahaḥ

---

2.3.8

गत्यादिरीशशक्तिश्च सर्वमानविरोधिता अभीष्यासिद्धिसुव्यक्ती शास्त्रसिद्धिविर्पर्ययः विशेषकारणं चेति सिद्धान्तस्यैव साधकाः

gatyādirīśaśaktiśca sarvamānavirodhitā abhīṣyāsiddhisuvyaktī śāstrasiddhivirparyayaḥ viśeṣakāraṇaṃ ceti siddhāntasyaiva sādhakāḥ

---

2.3.9

प्रकृतिः पुरुषः कालो देवास्तदभिमानिनः महदाद्याश्च जायन्ते पराधीनविशेषिता इदं सर्वं ससर्जेति जनिमत्त्वमिहोदितम्

prakṛtiḥ puruṣaḥ kālo devāstadabhimāninaḥ mahadādyāśca jāyante parādhīnaviśeṣitā idaṃ sarvaṃ sasarjeti janimattvamihoditam

---

2.3.10

अवकाशमात्रमाकाशः कथमुत्पद्यते ऽन्यथा यद्यनाकाशता पूर्वं किं मूर्तनिबिडं जगत्

avakāśamātramākāśaḥ kathamutpadyate 'nyathā yadyanākāśatā pūrvaṃ kiṃ mūrtanibiḍaṃ jagat

---

2.3.11

मूतर्सम्पूर्णता चैव यद्यनाकाशता भवेत् मूर्तद्रव्याणि चाकाशे स्थितान्येव हि सर्वदा

mūtarsampūrṇatā caiva yadyanākāśatā bhavet mūrtadravyāṇi cākāśe sthitānyeva hi sarvadā

---

2.3.12

अत आकाशशब्दोक्तस्तद्देवो ऽत्र विनायकः देहोत्पत्त्या समुत्पन्न इति श्रुत्याभिधीयते

ata ākāśaśabdoktastaddevo 'tra vināyakaḥ dehotpattyā samutpanna iti śrutyābhidhīyate

---

2.3.13

भूतमप्यसितं दिव्यदृष्टिगोचरमेव तु उत्पद्यते ऽव्याकृतं हि गगनं साक्षिगोचरम् प्रदेश इति विज्ञेयं नित्यं नोत्पद्यते हि तत्

bhūtamapyasitaṃ divyadṛṣṭigocarameva tu utpadyate 'vyākṛtaṃ hi gaganaṃ sākṣigocaram pradeśa iti vijñeyaṃ nityaṃ notpadyate hi tat

---

2.3.14

तथापि पूर्वसम्बन्धपरतन्त्रविशेषयुक् खमेवोत्पत्तिमन्नाम श्रुतिशब्दविवक्षितम्

tathāpi pūrvasambandhaparatantraviśeṣayuk khamevotpattimannāma śrutiśabdavivakṣitam

---

2.3.15

प्रकृतिः पुरुषः काल इत्येते च समस्तशः ईशाधीनविशेषेण जन्या इत्येव कीर्तिताः

prakṛtiḥ puruṣaḥ kāla ityete ca samastaśaḥ īśādhīnaviśeṣeṇa janyā ityeva kīrtitāḥ

---

2.3.16

कालप्रवाह एवैको नित्यो नतु विशेषवान् पुरुषाव्यक्तकालानां रमैवैकाभिमानिनी

kālapravāha evaiko nityo natu viśeṣavān puruṣāvyaktakālānāṃ ramaivaikābhimāninī

---

2.3.17

सिसृक्षुत्वविशेषं तत् साक्षाद् भगवदिच्छया प्राप्तैव सृष्टेत्युदिता प्रधानं विकृतेरपि

sisṛkṣutvaviśeṣaṃ tat sākṣād bhagavadicchayā prāptaiva sṛṣṭetyuditā pradhānaṃ vikṛterapi

---

2.3.18

पुमांसो देहसम्बन्धात् सृष्टिमन्त इतीरिताः एवं प्रळयकाले ऽपि प्रतिभातपरावरः

pumāṃso dehasambandhāt sṛṣṭimanta itīritāḥ evaṃ praḷayakāle 'pi pratibhātaparāvaraḥ

---

2.3.19

मुख्यावायुर्नित्यसमः शरीरोत्पत्तिकारणात् पराधीनविशेषेण जनिमानेव शब्दितः

mukhyāvāyurnityasamaḥ śarīrotpattikāraṇāt parādhīnaviśeṣeṇa janimāneva śabditaḥ

---

2.3.20

नैव किञ्चित् ततो जन्मवर्जितं परमादृते पराधीनविशेषत्वे जन्मनः स्थूलताभवः

naiva kiñcit tato janmavarjitaṃ paramādṛte parādhīnaviśeṣatve janmanaḥ sthūlatābhavaḥ

---

2.3.21

पूर्वशब्दविलोपश्च यदि जन्मेति कीर्त्यते रमाया नैव जन्मास्ति चैतन्यस्यापि केवलम्

pūrvaśabdavilopaśca yadi janmeti kīrtyate ramāyā naiva janmāsti caitanyasyāpi kevalam

---

2.3.22

प्रधनस्य च वेदस्य वेदस्यापीश्वरेच्छया व्यक्तिर्नाम विशेषो ऽस्ति तस्मात् तद्वशतैव हि

pradhanasya ca vedasya vedasyāpīśvarecchayā vyaktirnāma viśeṣo 'sti tasmāt tadvaśataiva hi

---

2.3.23

उत्पत्तिरत्र कथिता स्वतन्त्रत्वात् परात्मनः नैवोत्पत्तिः कथमपि न स्वतन्त्रं ततो ऽपरम्

utpattiratra kathitā svatantratvāt parātmanaḥ naivotpattiḥ kathamapi na svatantraṃ tato 'param

---

2.3.24

अच्छेद्यस्यापि जीवस्य विभागं बहुधा हरिः कृत्वा भोगान् प्रदायैव चैक्यमापादयेत् पुनः

acchedyasyāpi jīvasya vibhāgaṃ bahudhā hariḥ kṛtvā bhogān pradāyaiva caikyamāpādayet punaḥ

---

2.3.25

अत ईशवशं सर्वं चेतनाचेतनं जगत् अविभागं विभागाय यदा नयति केशवः किमशक्यं परेशस्य तदेति ह्यभिधीयते

ata īśavaśaṃ sarvaṃ cetanācetanaṃ jagat avibhāgaṃ vibhāgāya yadā nayati keśavaḥ kimaśakyaṃ pareśasya tadeti hyabhidhīyate

---

2.3.26

एवं स्थिते ऽपि जीवैक्यं केचिदाहुः परात्मना तद् यो ऽहमितिपूर्वाभिः श्रुतिभिश्चानुमाबलात्

evaṃ sthite 'pi jīvaikyaṃ kecidāhuḥ parātmanā tad yo 'hamitipūrvābhiḥ śrutibhiścānumābalāt

---

2.3.27

न तद् युक्तं यतो विष्णुः पृथगेवाभिधीयते प्रज्ञानेत्रो ऽलोक इति मुक्तौ भेदो ऽभिधीयते एतमानन्दमित्यन्या परमं साम्यमित्यपि

na tad yuktaṃ yato viṣṇuḥ pṛthagevābhidhīyate prajñānetro 'loka iti muktau bhedo 'bhidhīyate etamānandamityanyā paramaṃ sāmyamityapi

---

2.3.28

इदं ज्ञानमपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः सर्गे ऽपि नोपजायन्ते प्रळये न व्यथन्ति च

idaṃ jñānamapāśritya mama sādharmyamāgatāḥ sarge 'pi nopajāyante praḷaye na vyathanti ca

---

2.3.29

उपसम्पद्य तज्ज्योतिः स्वरूपेणाभिपद्यते तत्र पर्येति जक्षंश्च क्रीडन्नपि सदा सुखी

upasampadya tajjyotiḥ svarūpeṇābhipadyate tatra paryeti jakṣaṃśca krīḍannapi sadā sukhī

---

2.3.30

आचक्ष्व मे मोक्षं धीरा यं प्रवदन्ति तम् इत्यक्त आह वाग्देवी परं मोक्षं प्रजापतेः

ācakṣva me mokṣaṃ dhīrā yaṃ pravadanti tam ityakta āha vāgdevī paraṃ mokṣaṃ prajāpateḥ

---

2.3.31

शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति परितःस्रवाः धानापूपा मांसकामाः सदा पायसकर्दमाः

śākhāṃ śākhāṃ mahānadyaḥ saṃyānti paritaḥsravāḥ dhānāpūpā māṃsakāmāḥ sadā pāyasakardamāḥ

---

2.3.32

यस्मिन्नग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सहमरुद्गणाः ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तदक्षरमुपासते

yasminnagnimukhā devāḥ sendrāḥ sahamarudgaṇāḥ ījire kratubhiḥ śreṣṭhaistadakṣaramupāsate

---

2.3.33

प्रविशन्ति परं देवं मुक्तास्तत्रैव भोगिनः निर्गच्छन्ति यथाकामं परेशेनैव चोदिताः

praviśanti paraṃ devaṃ muktāstatraiva bhoginaḥ nirgacchanti yathākāmaṃ pareśenaiva coditāḥ

---

2.3.34

भेददृष्टयाभिमानेन निःसङ्गेनापि कमर्णा कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम्

bhedadṛṣṭayābhimānena niḥsaṅgenāpi kamarṇā kartṛtvāt saguṇaṃ brahma puruṣaṃ puruṣarṣabham

---

2.3.35

स सङ्गत्य पुनः काले कालेनेश्वरमूर्तिता जाते ऽगुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते

sa saṅgatya punaḥ kāle kāleneśvaramūrtitā jāte 'guṇavyatikare yathāpūrvaṃ prajāyate

---

2.3.36

ऋचां त्वः पोषमास्ते च परेण प्रेरिताः सदा यत्कामस्तत् सृजत्यद्धैषात्मना तत् सृजत्यपि

ṛcāṃ tvaḥ poṣamāste ca pareṇa preritāḥ sadā yatkāmastat sṛjatyaddhaiṣātmanā tat sṛjatyapi

---

2.3.37

सहैव ब्रह्मणा कामान् भुङ्कते निस्तीर्णतद्गुणः दुःखादींश्च परित्यज्य जगद्वयापारवर्जितः

sahaiva brahmaṇā kāmān bhuṅkate nistīrṇatadguṇaḥ duḥkhādīṃśca parityajya jagadvayāpāravarjitaḥ

---

2.3.38

भुङ्क्ते भोगान् सहैवोच्चानित्याद्यागममानतः मुक्तस्य भेदावगतेः कथमेव ह्यभिन्नता

bhuṅkte bhogān sahaivoccānityādyāgamamānataḥ muktasya bhedāvagateḥ kathameva hyabhinnatā

---

2.3.39

जीवेशयोर्नानुमा च तदभेदं प्रमापयेत् मिथ्यैव भेदो विमतो भेदत्वाच्चन्द्रभेदवत् इति चेत् साध्यधर्मो ऽयं सन्नसन् वा नवोभयम्

jīveśayornānumā ca tadabhedaṃ pramāpayet mithyaiva bhedo vimato bhedatvāccandrabhedavat iti cet sādhyadharmo 'yaṃ sannasan vā navobhayam

---

2.3.40

यदि सन्नपसिद्धान्तः स एवासन्नितीरिते नोभयं चेन्न सिद्धं तदिति मानस्य दूषणम्

yadi sannapasiddhāntaḥ sa evāsannitīrite nobhayaṃ cenna siddhaṃ taditi mānasya dūṣaṇam

---

2.3.41

न च मानान्तरेणैतच्छक्यं साधयितुं क्वचित् अनुमानेन चेत् सैव ह्यनवस्था भविष्यति

na ca mānāntareṇaitacchakyaṃ sādhayituṃ kvacit anumānena cet saiva hyanavasthā bhaviṣyati

---

2.3.42

नचागमस्तदर्थो ऽस्ति नासदासीन्न तद् वदेत् परिशेषादनिर्वाच्यं यदि सिद्धयेत् परात्मनः

nacāgamastadartho 'sti nāsadāsīnna tad vadet pariśeṣādanirvācyaṃ yadi siddhayet parātmanaḥ

---

2.3.43

अनिर्वाच्यत्वमेव स्यात् परिशिष्टो ह्यसौ तदा नचान्य आगमस्तत्र सदसत्प्रतियोगिनि

anirvācyatvameva syāt pariśiṣṭo hyasau tadā nacānya āgamastatra sadasatpratiyogini

---

2.3.44

न च प्रत्यक्षमात्रास्ति नचार्थापत्तिरिष्यते बाधायोगात् सत इति बाधाभावत एव हि

na ca pratyakṣamātrāsti nacārthāpattiriṣyate bādhāyogāt sata iti bādhābhāvata eva hi

---

2.3.45

विषयस्य कुतो बाधो विद्यमानं हि बाध्यते न हि वन्ध्यासुतो वध्यो यज्ञदत्तो हि वध्यते

viṣayasya kuto bādho vidyamānaṃ hi bādhyate na hi vandhyāsuto vadhyo yajñadatto hi vadhyate

---

2.3.46

बाधायोगः सत इति व्याप्तिरेषा क्व दृश्यते कश्चायं बाध उद्दिष्टो न हि नाशो ऽसतो भवेत् निवृत्तिश्चाप्रवृत्तस्य कथमेवोपपद्यते

bādhāyogaḥ sata iti vyāptireṣā kva dṛśyate kaścāyaṃ bādha uddiṣṭo na hi nāśo 'sato bhavet nivṛttiścāpravṛttasya kathamevopapadyate

---

2.3.47

नासीदस्ति भविष्यच्च तदिति ज्ञानमेयता यदि बाधस्तदासत्त्वं तेनैवाङ्गीकृतं पुनः

nāsīdasti bhaviṣyacca taditi jñānameyatā yadi bādhastadāsattvaṃ tenaivāṅgīkṛtaṃ punaḥ

---

2.3.48

प्रतीतिर्नासत इति वदन्नङ्गीकरोति ताम् निषेधो ह्यप्रतीतस्य कथञ्चिन्नोपपद्यते

pratītirnāsata iti vadannaṅgīkaroti tām niṣedho hyapratītasya kathañcinnopapadyate

---

2.3.49

न चोपमा भवेदत्र प्रत्यक्षात् सत्त्वमेव च शास्त्रगम्यपरेशानाद् भेदः स्वात्मन ईयते

na copamā bhavedatra pratyakṣāt sattvameva ca śāstragamyapareśānād bhedaḥ svātmana īyate

---

2.3.50

अनुभूतिविरोधेन कथमेकत्वमुच्यते किञ्चित्कर्ता च दुःखीति सर्वैरेवानुभूयते

anubhūtivirodhena kathamekatvamucyate kiñcitkartā ca duḥkhīti sarvairevānubhūyate

---

2.3.51

सर्वज्ञो भगवान् विष्णुः सर्वशक्तिरिति श्रुतः अनुभूताद्धि भेदेन श्रुतिरेषा वदत्यमुम्

sarvajño bhagavān viṣṇuḥ sarvaśaktiriti śrutaḥ anubhūtāddhi bhedena śrutireṣā vadatyamum

---

2.3.52

उपजीव्यविरुद्धं तु कथमैक्यं श्रुतिर्वदेत् अप्रामाण्यं यदा भेदवाचकस्य भविष्यति

upajīvyaviruddhaṃ tu kathamaikyaṃ śrutirvadet aprāmāṇyaṃ yadā bhedavācakasya bhaviṣyati

---

2.3.53

स एव धर्मिणो ग्राही तदभेदः कथं भवेत् यत् स्वरूपग्रहे मानं तद्धर्मे न कथं भवेत्

sa eva dharmiṇo grāhī tadabhedaḥ kathaṃ bhavet yat svarūpagrahe mānaṃ taddharme na kathaṃ bhavet

---

2.3.54

एकविज्ञानविज्ञप्त्या द्वयं मानं भविष्यति न चेदेकममानं तद् द्वयमप्यत्र नो भवेत्

ekavijñānavijñaptyā dvayaṃ mānaṃ bhaviṣyati na cedekamamānaṃ tad dvayamapyatra no bhavet

---

2.3.55

धर्मिग्राहिविरोधस्तु तस्मान्मानस्य दूषणम् नोपजीव्यो ह्यभेदो ऽत्र क्वचिद् भेदश्रुतेर्बलात्

dharmigrāhivirodhastu tasmānmānasya dūṣaṇam nopajīvyo hyabhedo 'tra kvacid bhedaśruterbalāt

---

2.3.56

न च मानान्तरोपेयं ब्रह्म तद् भवति क्वचित् येन मानेन चापेयं भेदस्तेनावगम्यते

na ca mānāntaropeyaṃ brahma tad bhavati kvacit yena mānena cāpeyaṃ bhedastenāvagamyate

---

2.3.57

सर्वज्ञानमयैवेशो यद्युपेयः कथञ्चन सर्वज्ञथ्वगुणेनैव तया भेदो ऽवगम्यते

sarvajñānamayaiveśo yadyupeyaḥ kathañcana sarvajñathvaguṇenaiva tayā bhedo 'vagamyate

---

2.3.58

न दुःखानुभवः क्वापि मिथ्यानुभवतां व्रजेत् न हि बाधः क्वचिद् दृष्टो दुःखाद्यनुभवस्य तु

na duḥkhānubhavaḥ kvāpi mithyānubhavatāṃ vrajet na hi bādhaḥ kvacid dṛṣṭo duḥkhādyanubhavasya tu

---

2.3.59

यदि दुःखानुभूतिश्च भ्रान्तिरित्यवसीयते अदुःखिताश्रुतिः केन न भ्रान्तिरिति गम्यते

yadi duḥkhānubhūtiśca bhrāntirityavasīyate aduḥkhitāśrutiḥ kena na bhrāntiriti gamyate

---

2.3.60

श्रुतिस्वरूपमर्थश्च मानेनैवावसीयते तच्चेन्मानं गृहीतं ते किं दुःखानुभवे भ्रमः

śrutisvarūpamarthaśca mānenaivāvasīyate taccenmānaṃ gṛhītaṃ te kiṃ duḥkhānubhave bhramaḥ

---

2.3.61

न च बाधविशेषो ऽस्ति यदबाधितमेव तत् बाधो यद्यनुभूते ऽर्थे कथं निर्णय ईयते

na ca bādhaviśeṣo 'sti yadabādhitameva tat bādho yadyanubhūte 'rthe kathaṃ nirṇaya īyate

---

2.3.62

को ऽपि ह्य् अर्थो न निश्चेतुं शक्यते भ्रमवादिना भ्रमत्वमभ्रमत्वं च यदैवानुभवोपगम् एकस्य भ्रमता तत्र परस्याभ्रमता कुतः

ko 'pi hy artho na niścetuṃ śakyate bhramavādinā bhramatvamabhramatvaṃ ca yadaivānubhavopagam ekasya bhramatā tatra parasyābhramatā kutaḥ

---

2.3.63

भ्रमत्वमभ्रमत्वं च सर्वं वेद्यं हि साक्षिणा स चेत् साक्षी क्वचिद् दुष्यः कथं निर्णय ईयते

bhramatvamabhramatvaṃ ca sarvaṃ vedyaṃ hi sākṣiṇā sa cet sākṣī kvacid duṣyaḥ kathaṃ nirṇaya īyate

---

2.3.64

विशेषा सर्व एवैते साक्षिप्रत्ययगोचराः ऊरीकृत्य च तान् सर्वान् व्यवहारः प्रवर्तते साक्षिणो व्यवसायी तु व्यवहारो ऽभिधीयते

viśeṣā sarva evaite sākṣipratyayagocarāḥ ūrīkṛtya ca tān sarvān vyavahāraḥ pravartate sākṣiṇo vyavasāyī tu vyavahāro 'bhidhīyate

---

2.3.65

तस्मात् सर्वप्रसिद्धस्य व्यवहारस्य सिद्धये साक्षी निर्दोष एवैकः सदाङ्गीकार्य एव नः

tasmāt sarvaprasiddhasya vyavahārasya siddhaye sākṣī nirdoṣa evaikaḥ sadāṅgīkārya eva naḥ

---

2.3.66

शुद्धः साक्षी यदा सिद्धो दुःखित्वं वार्यते कथम् उपजीव्यप्रमाणं तद् भेदग्राहकमेव हि अतो जीवेशयोर्भेदः श्रुतिसामर्थ्यसुस्थिरः

śuddhaḥ sākṣī yadā siddho duḥkhitvaṃ vāryate katham upajīvyapramāṇaṃ tad bhedagrāhakameva hi ato jīveśayorbhedaḥ śrutisāmarthyasusthiraḥ

---

2.3.67

तथापि तु चिदानन्दपूर्वास्तत्सदृशा गुणाः सारस्वरूपमस्यापि मुक्तावप्यवशिष्यते

tathāpi tu cidānandapūrvāstatsadṛśā guṇāḥ sārasvarūpamasyāpi muktāvapyavaśiṣyate

---

2.3.68

अतो ऽभेदवदेवैताः श्रुतयः प्रवदन्ति हि पौराणानि च वाक्यानि सादृश्याभेदसंश्रयात्

ato 'bhedavadevaitāḥ śrutayaḥ pravadanti hi paurāṇāni ca vākyāni sādṛśyābhedasaṃśrayāt

---

2.3.69

सादृश्याच्च प्रधानत्वात् स्वातन्त्र्यादपिचाभिदाम् आहुरीशेन जीवस्य न स्वरूपाभिदां क्वचित्

sādṛśyācca pradhānatvāt svātantryādapicābhidām āhurīśena jīvasya na svarūpābhidāṃ kvacit

---

2.3.70

स्थानैक्यमैकमत्यं च मुक्तस्य तु विशिष्टते सादृश्यं च विशेषेण जडानां द्वयमेव तु भवेत् सादृश्यमत्यल्पं तृतीयं परमात्मना

sthānaikyamaikamatyaṃ ca muktasya tu viśiṣṭate sādṛśyaṃ ca viśeṣeṇa jaḍānāṃ dvayameva tu bhavet sādṛśyamatyalpaṃ tṛtīyaṃ paramātmanā

---

2.3.71

ईशरूपक्रियाणां च गुणानामपि सर्वशः तथैवावयवानां तत्स्वरूपैक्यं तु मुख्यतः

īśarūpakriyāṇāṃ ca guṇānāmapi sarvaśaḥ tathaivāvayavānāṃ tatsvarūpaikyaṃ tu mukhyataḥ

---

2.3.72

यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति इति श्रुतेर्नोभयं च भेदाभेदाख्यमिष्यते

yathodakaṃ durge vṛṣṭaṃ parvateṣu vidhāvati evaṃ dharmān pṛthak paśyaṃstānevānuvidhāvati iti śruternobhayaṃ ca bhedābhedākhyamiṣyate

---

2.3.73

एकमेवाद्वितीयं नेह नानास्ति किञ्चन मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति

ekamevādvitīyaṃ neha nānāsti kiñcana mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati

---

2.3.74

इति श्रुताविवेत्यस्माद् भेदाभेदनिराकृतिः इवोभये च सादृश्य इति वाक् शब्दनिर्णये

iti śrutāvivetyasmād bhedābhedanirākṛtiḥ ivobhaye ca sādṛśya iti vāk śabdanirṇaye

---

2.3.75

भेदस्य मुक्तौ वचनादपि तत्पक्षनिग्रहः चेतनत्वादिसादृश्यं यद्यभेद इतीष्यते अङ्गीकृतं तदस्माभिर्न स्वरूपैकता क्वचित्

bhedasya muktau vacanādapi tatpakṣanigrahaḥ cetanatvādisādṛśyaṃ yadyabheda itīṣyate aṅgīkṛtaṃ tadasmābhirna svarūpaikatā kvacit

---

2.3.76

न केनचिदभेदो ऽस्ति भेदाभेदो ऽपिवा क्वचित् समुदायमृते विष्णोः स्वगुणादीन् विनापि वा

na kenacidabhedo 'sti bhedābhedo 'pivā kvacit samudāyamṛte viṣṇoḥ svaguṇādīn vināpi vā

---

2.3.77

इति श्रुतेर्न तस्यास्ति भेदाभेदो ऽपि केनचित् अभेदश्रुतयोऽ ंशत्वात् सादृश्यं चांशतास्य तु

iti śruterna tasyāsti bhedābhedo 'pi kenacit abhedaśrutayo' ṃśatvāt sādṛśyaṃ cāṃśatāsya tu

---

2.3.78

अंशस्तु द्विविधो ज्ञेयः स्वरूपांशो ऽन्य एव च विभिन्नांशो ऽल्पशक्तिः स्यात् किञ्चित्सादृश्यमात्रयुक्

aṃśastu dvividho jñeyaḥ svarūpāṃśo 'nya eva ca vibhinnāṃśo 'lpaśaktiḥ syāt kiñcitsādṛśyamātrayuk

---

2.3.79

अंशिनो यत्तु सामर्थ्यं यत् स्वरूपं यथा स्थितिः स एव चेत् स्वरूपांशः प्रादुर्भावा हरेर्यथा

aṃśino yattu sāmarthyaṃ yat svarūpaṃ yathā sthitiḥ sa eva cet svarūpāṃśaḥ prādurbhāvā hareryathā

---

2.3.80

सूर्यमण्डलमान्येकस्तत्प्रकाशाभिमानवान् सूर्यो ऽथ सप्तमाब्धेश्च बाह्योदस्य च वारिपः

sūryamaṇḍalamānyekastatprakāśābhimānavān sūryo 'tha saptamābdheśca bāhyodasya ca vāripaḥ

---

2.3.81

कठिनत्वेन मेर्वादेः पृथिव्या अपि देवता धरादेव्येवमेवैको भगवान् विष्णुरव्ययः नानावताररूपेण स्थितः पूर्णगुणः सदा

kaṭhinatvena mervādeḥ pṛthivyā api devatā dharādevyevamevaiko bhagavān viṣṇuravyayaḥ nānāvatārarūpeṇa sthitaḥ pūrṇaguṇaḥ sadā

---

2.3.82

विण्मूत्राक्ष्यादिमानिन्यो यथापभ्रष्टदेवताः सूर्यादिभ्यस्तथैवायं संसारी परमात् पृथक्

viṇmūtrākṣyādimāninyo yathāpabhraṣṭadevatāḥ sūryādibhyastathaivāyaṃ saṃsārī paramāt pṛthak

---

2.3.83

देहदोषैश्च दुष्टत्वादपभ्रष्टाख्यदेवताः अन्याः सूर्यादिदेवेभ्यो ह्यनुग्राह्याश्च तैः सदा

dehadoṣaiśca duṣṭatvādapabhraṣṭākhyadevatāḥ anyāḥ sūryādidevebhyo hyanugrāhyāśca taiḥ sadā

---

2.3.84

एवमेव पराद् विष्णोः पृथक् संसारिणो मताः अनुग्राह्याश्च तेनैव तत्प्रसादाच्च मोक्षिणः

evameva parād viṣṇoḥ pṛthak saṃsāriṇo matāḥ anugrāhyāśca tenaiva tatprasādācca mokṣiṇaḥ

---

2.3.85

न तु मत्स्यादिरूपाणामनुग्राह्यत्वमिष्यते गुणैरशेषैः पूर्णत्वान्मुख्याभेदो ऽपरैर्नच

na tu matsyādirūpāṇāmanugrāhyatvamiṣyate guṇairaśeṣaiḥ pūrṇatvānmukhyābhedo 'parairnaca

---

2.3.86

अंशाभासाश्च सर्वे ऽपि परस्यांशा न मुख्यतः यथैषा पुरुषे च्छाया एतस्मिन्नेतदाततम्

aṃśābhāsāśca sarve 'pi parasyāṃśā na mukhyataḥ yathaiṣā puruṣe cchāyā etasminnetadātatam

---

2.3.87

न तु पुम्पादवत् पादा जीवा एते परात्मनः पूर्णास्तस्य गुणा एव प्रादुर्भावतया स्थिताः एवं जगाद परमश्रुतिर्नारायणं परम्

na tu pumpādavat pādā jīvā ete parātmanaḥ pūrṇāstasya guṇā eva prādurbhāvatayā sthitāḥ evaṃ jagāda paramaśrutirnārāyaṇaṃ param

---

2.3.88

अक्षयो भगवान् विष्णुर्लक्ष्म्यावासो लये स्थितः मुक्तैः सदा चिन्त्यमानो ब्रह्माद्यैस्तारतम्यगैः

akṣayo bhagavān viṣṇurlakṣmyāvāso laye sthitaḥ muktaiḥ sadā cintyamāno brahmādyaistāratamyagaiḥ

---

2.3.89

प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदाश्चेति चतुष्ययम् नित्यं स्वरूपतो विष्णोर्विशेषावाप्तिमात्रतः उत्पत्तिमादिति प्रोक्तं लक्ष्मीस्तदभिमानिनी

prakṛtiḥ puruṣaḥ kālo vedāśceti catuṣyayam nityaṃ svarūpato viṣṇorviśeṣāvāptimātrataḥ utpattimāditi proktaṃ lakṣmīstadabhimāninī

---

2.3.90

ततो जातः पुमान् नाम ब्रह्मास्यां वासुदेवतः सूत्रात्मा प्राणनामा च देव्यौ प्रकृतिमानिनी

tato jātaḥ pumān nāma brahmāsyāṃ vāsudevataḥ sūtrātmā prāṇanāmā ca devyau prakṛtimāninī

---

2.3.91

ततो रूपं महान् नाम ब्रह्मणो ऽहङ्कृतिः शिवः ब्रह्मणो बुद्धिनाम्नोमा तत इन्द्रो मनो ऽभिधः स्कन्दश्च तत एवान्ये सर्वे देवाः प्रजज्ञिरे

tato rūpaṃ mahān nāma brahmaṇo 'haṅkṛtiḥ śivaḥ brahmaṇo buddhināmnomā tata indro mano 'bhidhaḥ skandaśca tata evānye sarve devāḥ prajajñire

---

2.3.92

तत्र पूर्वतनः श्रेयान् गुणैः सर्वैः समस्तशः तेभ्यश्च भगवान् विष्णुस्तदधीना इमे सदा

tatra pūrvatanaḥ śreyān guṇaiḥ sarvaiḥ samastaśaḥ tebhyaśca bhagavān viṣṇustadadhīnā ime sadā

---

2.3.93

जन्मस्थितिलयाज्ञाननियतिज्ञानसंसृतिः मोक्षश्च तदधीनत्वमेतेषां नैव हीयते

janmasthitilayājñānaniyatijñānasaṃsṛtiḥ mokṣaśca tadadhīnatvameteṣāṃ naiva hīyate

---

2.3.94

मुक्तावपि स एवैकः स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः इति श्रुत्युपपत्तिभ्यां पादे ऽस्मिन् प्रभुणोदितम्

muktāvapi sa evaikaḥ svatantraḥ pūrṇasadguṇaḥ iti śrutyupapattibhyāṃ pāde 'smin prabhuṇoditam

---

2.4.1

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः श्रुत्यर्थः श्रुतियुक्तिभ्यां विरुद्ध इव दृश्यते यत्र तन्निर्णयं देवः सुविशिष्टोपपत्तिभिः करोत्यनेन पादेन तत्र स्पष्टार्थवच्छ्रुतिः

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne dvitīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ śrutyarthaḥ śrutiyuktibhyāṃ viruddha iva dṛśyate yatra tannirṇayaṃ devaḥ suviśiṣṭopapattibhiḥ karotyanena pādena tatra spaṣṭārthavacchrutiḥ

---

2.4.2

विशेषश्रुतिवैरूप्यं माहात्म्यं व्यक्तसद्गुणाः दृष्टायुक्तिः समानत्वं कर्तृशक्तिर्विमिश्रता

viśeṣaśrutivairūpyaṃ māhātmyaṃ vyaktasadguṇāḥ dṛṣṭāyuktiḥ samānatvaṃ kartṛśaktirvimiśratā

---

2.4.3

युक्तयः पूर्वपक्षेषु सुनिर्णीतासतु तादृशाः युक्तयो निर्णयस्यैव स्वयं भगवतोदिताः

yuktayaḥ pūrvapakṣeṣu sunirṇītāsatu tādṛśāḥ yuktayo nirṇayasyaiva svayaṃ bhagavatoditāḥ

3.1.1

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयो ऽध्यायः स्वाभाविकान्यथानामसहाभावान्यथोक्तयः अविशेषो विशेषौ च सहभावो विमिश्रता

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne dvitīyo 'dhyāyaḥ svābhāvikānyathānāmasahābhāvānyathoktayaḥ aviśeṣo viśeṣau ca sahabhāvo vimiśratā

---

3.1.2

विरुद्धोक्तिः सहस्थानं वैयर्थ्यं चान्यथागतिः युक्तयः पूर्वपक्षस्य गुणाधिक्यार्थतोभवौ

viruddhoktiḥ sahasthānaṃ vaiyarthyaṃ cānyathāgatiḥ yuktayaḥ pūrvapakṣasya guṇādhikyārthatobhavau

---

3.1.3

उपपत्तिर्द्विरूपत्वमाधिक्यमनुरूपता योग्यता प्रबलत्वं च विभागः कारणाभवः कॢप्तिरन्यागतिश्चैव सिद्धान्तस्यैव साधकाः

upapattirdvirūpatvamādhikyamanurūpatā yogyatā prabalatvaṃ ca vibhāgaḥ kāraṇābhavaḥ kḷptiranyāgatiścaiva siddhāntasyaiva sādhakāḥ

---

3.1.4

बीजापूरुषयोनीनां सङ्गातिनियमोज्खितिम् अथशब्देन भगवानाह कारणतश्च ताम्

bījāpūruṣayonīnāṃ saṅgātiniyamojkhitim athaśabdena bhagavānāha kāraṇataśca tām

---

3.2.1

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः पश्चाददृष्टयविज्ञानकालदुःखपृथग्भवाः स्थानभेदो विरुद्धत्वं न्यायसाम्यं स्वतोभवः

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne tṛtīyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ paścādadṛṣṭayavijñānakāladuḥkhapṛthagbhavāḥ sthānabhedo viruddhatvaṃ nyāyasāmyaṃ svatobhavaḥ

---

3.2.2

गुणसाम्यमयोगश्च तर्कबाधो विलोमता नानाभावः प्रलोभश्च पूर्वपक्षगाः

guṇasāmyamayogaśca tarkabādho vilomatā nānābhāvaḥ pralobhaśca pūrvapakṣagāḥ

---

3.2.3

अशक्यकर्तृताशक्तिः स्वतो ऽबोधस्तदेव च अमानकॢप्तिसन्मानव्यवस्थात्यल्पताभवाः

aśakyakartṛtāśaktiḥ svato 'bodhastadeva ca amānakḷptisanmānavyavasthātyalpatābhavāḥ

---

3.2.4

विशेषदृष्टिवाक्ये च पुंशक्तिः सुनिदर्शनम् अलौकिकत्वमाधिक्यं स्वातन्त्र्यं निर्णयप्रमाः

viśeṣadṛṣṭivākye ca puṃśaktiḥ sunidarśanam alaukikatvamādhikyaṃ svātantryaṃ nirṇayapramāḥ

---

3.2.5

वासनाः सर्ववस्तूनामनाद्यनुभवागताः सन्त्येवाशेषजीवानामनादिमनसि स्थिताः

vāsanāḥ sarvavastūnāmanādyanubhavāgatāḥ santyevāśeṣajīvānāmanādimanasi sthitāḥ

---

3.2.6

त्रिगुणात्मकं मनो ऽस्त्येव यावन्मुक्तिः सदातनम् तत्रैवाशेषसंस्काराः सञ्चीयन्ते सदैव च

triguṇātmakaṃ mano 'styeva yāvanmuktiḥ sadātanam tatraivāśeṣasaṃskārāḥ sañcīyante sadaiva ca

---

3.2.7

सूक्ष्मत्वेन लये सच्च प्राकृतैरुपचीयते सृष्टिकाले यदा तन्न कुतः संसारसंस्थितिः

sūkṣmatvena laye sacca prākṛtairupacīyate sṛṣṭikāle yadā tanna kutaḥ saṃsārasaṃsthitiḥ

---

3.2.8

संस्कारैर्भगवानेव सृष्ट्वा नानाविधं जगत् स्वप्नकाले दर्शयति भ्रान्तिर्जाग्रत्त्वमेव हि

saṃskārairbhagavāneva sṛṣṭvā nānāvidhaṃ jagat svapnakāle darśayati bhrāntirjāgrattvameva hi

---

3.2.9

अदृष्टे चाश्रुते भावे न भाव उपजायते अदृष्टादश्रुताद् भावान्न भाव उपजायते

adṛṣṭe cāśrute bhāve na bhāva upajāyate adṛṣṭādaśrutād bhāvānna bhāva upajāyate

---

3.2.10

इति श्रुतिपुराणोक्तिरनादित्वात्तु युज्यते कदाचिद् दर्शनायोग्यं यत् तत्रापि विभागतः

iti śrutipurāṇoktiranāditvāttu yujyate kadācid darśanāyogyaṃ yat tatrāpi vibhāgataḥ

---

3.2.11

दृष्टं समानाधिकरणं दृश्यते च स च भ्रमः वासनामात्रमूलत्वाज्जाग्रद्वत् स्पष्टता न च

dṛṣṭaṃ samānādhikaraṇaṃ dṛśyate ca sa ca bhramaḥ vāsanāmātramūlatvājjāgradvat spaṣṭatā na ca

---

3.2.12

भेदो ऽभेदो ऽथवा द्वन्द्वमिति प्रश्नो न युज्यते द्रष्टुः स्वप्नस्य दृष्टत्वाद् भेदस्यैवाखिलैर्जनैः

bhedo 'bhedo 'thavā dvandvamiti praśno na yujyate draṣṭuḥ svapnasya dṛṣṭatvād bhedasyaivākhilairjanaiḥ

---

3.2.13

प्रश्नदोषा हि चत्वारः स्वव्याहतिरसङ्गतिः सिद्धार्थता च वैफल्यं न तैः स्यात् तत्त्वनिर्णयः

praśnadoṣā hi catvāraḥ svavyāhatirasaṅgatiḥ siddhārthatā ca vaiphalyaṃ na taiḥ syāt tattvanirṇayaḥ

---

3.2.14

तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं स्याद् वादे ऽपि हि निग्रहः उद्भावनीयमेव स्यान्न कथावसितिर्भवेत्

tattvanirṇayavailomyaṃ syād vāde 'pi hi nigrahaḥ udbhāvanīyameva syānna kathāvasitirbhavet

---

3.2.15

विजिगीषुकथायां तु कथावसितिकारणम् परिहारे ऽपि सिद्धत्वं दूषणं प्रतिवादिनः प्रतिज्ञायां तदन्यस्य सिद्धतैव हि साधका

vijigīṣukathāyāṃ tu kathāvasitikāraṇam parihāre 'pi siddhatvaṃ dūṣaṇaṃ prativādinaḥ pratijñāyāṃ tadanyasya siddhataiva hi sādhakā

---

3.2.16

आश्रयव्याश्रयासिद्धी साध्यसिद्धिश्च दूषणम् केषाञ्चिन् न च ते दोषा व्याप्तौ सत्यां कथञ्चन

āśrayavyāśrayāsiddhī sādhyasiddhiśca dūṣaṇam keṣāñcin na ca te doṣā vyāptau satyāṃ kathañcana

---

3.2.17

दोषो व्याहतिरेवास्ति नृशृङ्गास्तित्वसाधने यत्र व्याहतता नास्ति को ऽतिसङ्गो ऽस्य साधने

doṣo vyāhatirevāsti nṛśṛṅgāstitvasādhane yatra vyāhatatā nāsti ko 'tisaṅgo 'sya sādhane

---

3.2.18

प्रत्यक्षागममूलास्तु न्यायाः सर्वे भवन्ति हि न्यायाभासा अमूलाः स्युर्न्यायस्यान्यस्य तौ पुनः

pratyakṣāgamamūlāstu nyāyāḥ sarve bhavanti hi nyāyābhāsā amūlāḥ syurnyāyasyānyasya tau punaḥ

---

3.2.19

अदृष्टे व्यभिचारे तु साधकं तदिति स्फुटम् ज्ञायते साक्षिणैवाद्वा मानबाधे न तद् भवेत्

adṛṣṭe vyabhicāre tu sādhakaṃ taditi sphuṭam jñāyate sākṣiṇaivādvā mānabādhe na tad bhavet

---

3.2.20

यत् साक्षिणैव मानत्वं मानानामवसीयते अमानस्य तु मानत्वं मानसत्वाच्चलं भवेत्

yat sākṣiṇaiva mānatvaṃ mānānāmavasīyate amānasya tu mānatvaṃ mānasatvāccalaṃ bhavet

---

3.2.21

उत्सर्गतो ऽपि यत् प्राप्तमपवादविवर्जितम् व्यभिचार्यपवादेन मानमेव भविष्यति

utsargato 'pi yat prāptamapavādavivarjitam vyabhicāryapavādena mānameva bhaviṣyati

---

3.2.22

अतो हि भोजनादीनामिष्टसाधनतानुमा मानं व्यवहृतौ नित्यं व्यभिचारो हि तत्र च

ato hi bhojanādīnāmiṣṭasādhanatānumā mānaṃ vyavahṛtau nityaṃ vyabhicāro hi tatra ca

---

3.2.23

व्याप्तत्वे व्याश्रयत्वं तु कथमेव हि दूषणम् रोहिण्युदय आसन्नः कृत्तिकाभ्युदिता यतः इत्युक्ते साधनं नो किं न ह्याज्ञैवात्र साधका

vyāptatve vyāśrayatvaṃ tu kathameva hi dūṣaṇam rohiṇyudaya āsannaḥ kṛttikābhyuditā yataḥ ityukte sādhanaṃ no kiṃ na hyājñaivātra sādhakā

---

3.2.24

अन्यत् सदसतोर्विश्वमिति च व्याहतेरमा असिद्धसाधने दोषः को व्याप्तिर्यदि विद्यते

anyat sadasatorviśvamiti ca vyāhateramā asiddhasādhane doṣaḥ ko vyāptiryadi vidyate

---

3.2.25

व्याप्तिश्च व्यतिरेकेण तत्र तैश्चैव गम्यते अप्रसिद्धस्य साध्यस्य साधकत्वं यदेष्यते लिङ्गस्योक्तौ विशेषो ऽयं केन मानेन गम्यते

vyāptiśca vyatirekeṇa tatra taiścaiva gamyate aprasiddhasya sādhyasya sādhakatvaṃ yadeṣyate liṅgasyoktau viśeṣo 'yaṃ kena mānena gamyate

---

3.2.26

साधनं परमाण्वादेर्यदासिद्धस्य चेष्यते यथानुभवमेवैतन्नाङ्गीकार्यं कुतस्तदा

sādhanaṃ paramāṇvāderyadāsiddhasya ceṣyate yathānubhavamevaitannāṅgīkāryaṃ kutastadā

---

3.2.27

यत्र नातिप्रसङ्गो ऽस्ति मानं न च विपर्यते क्लिष्टकल्पनयैवात्र साध्यमित्यतिदुर्वचः

yatra nātiprasaṅgo 'sti mānaṃ na ca viparyate kliṣṭakalpanayaivātra sādhyamityatidurvacaḥ

---

3.2.28

परिशेषो मिथःसिद्धिः चक्रकस्वाश्रयादयः असिद्धसाधकत्वेन पञ्चावयवतां विना अङ्गीकार्याः समस्तैस्तन्नियमः किंनिबन्धनः

pariśeṣo mithaḥsiddhiḥ cakrakasvāśrayādayaḥ asiddhasādhakatvena pañcāvayavatāṃ vinā aṅgīkāryāḥ samastaistanniyamaḥ kiṃnibandhanaḥ

---

3.2.29

सिद्दसाधनतायां च न कथावसितिर्भवेत् व्यभिचारो हेत्वसिद्धिरेकपक्षे ऽपि दूषणम्

siddasādhanatāyāṃ ca na kathāvasitirbhavet vyabhicāro hetvasiddhirekapakṣe 'pi dūṣaṇam

---

3.2.30

साध्यसाधनवैकल्यं दृष्टान्तस्य विशेषणे वैयथ्यर्मेकासिद्धौ च विशिष्टासिद्धिरेव हि

sādhyasādhanavaikalyaṃ dṛṣṭāntasya viśeṣaṇe vaiyathyarmekāsiddhau ca viśiṣṭāsiddhireva hi

---

3.2.31

अप्रयोजकता तत्र प्रथमप्रश्नदूषणम् सिद्धप्रश्नादिकं यत् तदाधिक्यान्तगर्तं भवेत्

aprayojakatā tatra prathamapraśnadūṣaṇam siddhapraśnādikaṃ yat tadādhikyāntagartaṃ bhavet

---

3.2.32

अर्थापत्त्युपमाभावा अनुमान्तर्गताः क्वचित् प्रत्यक्षान्तर्गतो ऽभावः सुखादेर्नियमेन च

arthāpattyupamābhāvā anumāntargatāḥ kvacit pratyakṣāntargato 'bhāvaḥ sukhāderniyamena ca

---

3.2.33

अन्यत्र खडिति प्राप्तः प्रारम्भाद्याश्च युक्तयः आगमार्थावसित्यर्था नियतव्याप्तयो ऽखिलाः

anyatra khaḍiti prāptaḥ prārambhādyāśca yuktayaḥ āgamārthāvasityarthā niyatavyāptayo 'khilāḥ

---

3.2.34

वाक्यं प्रकरणं स्थानं समाख्या च तथाविधाः कुरुपाण्डववत् तेषामुपपत्तेः पृथग् वचः

vākyaṃ prakaraṇaṃ sthānaṃ samākhyā ca tathāvidhāḥ kurupāṇḍavavat teṣāmupapatteḥ pṛthag vacaḥ

---

3.2.35

स्वन्यायैः साधनं कार्यं परन्यायैस्तु दूषणम् स्वन्यायैर्दूषणं च स्यात् साधितैः प्रतिवादिनः

svanyāyaiḥ sādhanaṃ kāryaṃ paranyāyaistu dūṣaṇam svanyāyairdūṣaṇaṃ ca syāt sādhitaiḥ prativādinaḥ

---

3.2.36

प्रसङ्गार्थतया प्रोक्ता न सिद्धान्तस्य दूषकाः छलं जातिरिति द्वेधा व्याहत्यन्तरमिष्यते जातिः स्वव्याहतिर्ज्ञेया छलमर्थान्तरोत्तरम्

prasaṅgārthatayā proktā na siddhāntasya dūṣakāḥ chalaṃ jātiriti dvedhā vyāhatyantaramiṣyate jātiḥ svavyāhatirjñeyā chalamarthāntarottaram

---

3.2.37

एवं संशोधितन्यायसदागमविरोधतः नानिर्वाच्यमिह प्रोक्तं मायामात्रपदेन हि

evaṃ saṃśodhitanyāyasadāgamavirodhataḥ nānirvācyamiha proktaṃ māyāmātrapadena hi

---

3.2.38

विलक्षणं सदसतोरिति हि व्याहतं स्वतः प्रतियोगित्वमप्यस्य ब्रह्मणो ऽङ्गीकृतं भवेत्

vilakṣaṇaṃ sadasatoriti hi vyāhataṃ svataḥ pratiyogitvamapyasya brahmaṇo 'ṅgīkṛtaṃ bhavet

---

3.2.39

मिथ्या चेत् प्रतियोगित्वं वैलक्षण्यं ततो न हि अविलक्षणत्वं सत्यं स्यान्मिथ्यात्वं ब्रह्मणस्ततः

mithyā cet pratiyogitvaṃ vailakṣaṇyaṃ tato na hi avilakṣaṇatvaṃ satyaṃ syānmithyātvaṃ brahmaṇastataḥ

---

3.2.40

अनिर्वाच्यस्य सत्त्वं वा यदि धर्मा न केचन ब्रह्मणो नैव जिज्ञास्यं जिज्ञासा धर्मनिर्णयः

anirvācyasya sattvaṃ vā yadi dharmā na kecana brahmaṇo naiva jijñāsyaṃ jijñāsā dharmanirṇayaḥ

---

3.2.41

इदमित्थमिति ज्ञानं जिज्ञासायाः प्रयोजनम् इत्थम्भावो हि धर्मो ऽस्य न चेन्न प्रतियोगिता

idamitthamiti jñānaṃ jijñāsāyāḥ prayojanam itthambhāvo hi dharmo 'sya na cenna pratiyogitā

---

3.2.42

इत्थम्भावात्मकान् धर्मानाहुश्च श्रुतयो ऽखिलाः अदृश्यत्वादयो ऽप्यस्य गुणा हि प्रभुणोदिताः

itthambhāvātmakān dharmānāhuśca śrutayo 'khilāḥ adṛśyatvādayo 'pyasya guṇā hi prabhuṇoditāḥ

---

3.2.43

यदि स्युस्तादृशा धर्माः सर्वज्ञत्वादयो न किम् अन्यापेक्षा यदि स्युष्टे सत्तैवं देशकालगा

yadi syustādṛśā dharmāḥ sarvajñatvādayo na kim anyāpekṣā yadi syuṣṭe sattaivaṃ deśakālagā

---

3.2.44

देशकालानपेक्षा हि न सत्ता क्वापि दृश्यते सर्वधर्मोज्ज्ञितस्यास्य किं शास्त्रेणाधिगम्यते

deśakālānapekṣā hi na sattā kvāpi dṛśyate sarvadharmojjñitasyāsya kiṃ śāstreṇādhigamyate

---

3.2.45

मिथ्याधर्मविधातुश्च वेदस्यैवाप्रमाणता अप्राप्तां भ्रान्तिमापाद्य किं वेदो मानतां व्रजेत्

mithyādharmavidhātuśca vedasyaivāpramāṇatā aprāptāṃ bhrāntimāpādya kiṃ vedo mānatāṃ vrajet

---

3.2.46

न हि वेदं विना ब्रह्म वेद्यं धर्माश्च तद्गताः वेदवेद्यस्य मिथ्यात्वं यदि नैक्यस्य तत् कथम्

na hi vedaṃ vinā brahma vedyaṃ dharmāśca tadgatāḥ vedavedyasya mithyātvaṃ yadi naikyasya tat katham

---

3.2.47

धर्मारोपो ऽपि सामान्यधर्मादीनां हि दशर्ने इदन्तदादिधर्मित्वे धर्मो ऽन्यः कल्प्यते ऽत्र हि

dharmāropo 'pi sāmānyadharmādīnāṃ hi daśarne idantadādidharmitve dharmo 'nyaḥ kalpyate 'tra hi

---

3.2.48

सर्वधर्मविहीनस्य धर्मारोपः क्व दृश्यते तदर्थं यदि धर्माणामारोपः सानवस्थितिः

sarvadharmavihīnasya dharmāropaḥ kva dṛśyate tadarthaṃ yadi dharmāṇāmāropaḥ sānavasthitiḥ

---

3.2.49

ईशतज्ज्ञानवेदाक्षजानुमामातृपूर्विणः भ्रान्तिर्विश्वस्य येनैव मानाभासेन कल्प्यते ऽत्र हि

īśatajjñānavedākṣajānumāmātṛpūrviṇaḥ bhrāntirviśvasya yenaiva mānābhāsena kalpyate 'tra hi

---

3.2.50

तन्मात्रस्यान्यथा भावात् किं न स्याद् विश्वसत्यता येनेदं कल्प्यते भ्रान्तं भ्रान्तिस्तस्यैव किं न सा

tanmātrasyānyathā bhāvāt kiṃ na syād viśvasatyatā yenedaṃ kalpyate bhrāntaṃ bhrāntistasyaiva kiṃ na sā

---

3.2.51

भ्रान्तत्वे तस्य विश्वादेरीशाद्यभ्रान्तमेव हि भवेयुर्भ्रान्तयो नृणां नैवेशादेः कथञ्चन

bhrāntatve tasya viśvāderīśādyabhrāntameva hi bhaveyurbhrāntayo nṛṇāṃ naiveśādeḥ kathañcana

---

3.2.52

सत्यत्वमक्षजप्राप्तं यदि भ्रान्तमितीष्यते प्रामाण्यमागमस्यापि प्रत्यक्षादन्यतः कुतः

satyatvamakṣajaprāptaṃ yadi bhrāntamitīṣyate prāmāṇyamāgamasyāpi pratyakṣādanyataḥ kutaḥ

---

3.2.53

साक्षिप्रत्यक्षतो ह्येव मानानां मानतेयते साक्षिणः स्वप्रकाशत्वमनवस्था ततो न हि

sākṣipratyakṣato hyeva mānānāṃ mānateyate sākṣiṇaḥ svaprakāśatvamanavasthā tato na hi

---

3.2.54

तात्कालिकं प्रमाणत्वमक्षजस्य यदा भवेत् ऐक्यागमस्य किं न स्यात् तस्याप्येतादृशं यदि ऐक्यप्रामाण्यमिथ्यात्वं यदा विश्वस्य सत्यता

tātkālikaṃ pramāṇatvamakṣajasya yadā bhavet aikyāgamasya kiṃ na syāt tasyāpyetādṛśaṃ yadi aikyaprāmāṇyamithyātvaṃ yadā viśvasya satyatā

---

3.2.55

ऐक्यागमस्य मानत्वं यद्यबाध्यमितीष्यते अक्षजस्यापि मानत्वं नाबाध्यं किमितीष्यते

aikyāgamasya mānatvaṃ yadyabādhyamitīṣyate akṣajasyāpi mānatvaṃ nābādhyaṃ kimitīṣyate

---

3.2.56

अद्वैतहानिसामान्यान्न विशेषश्च कश्चन यदि स्वतस्त्वं प्रामाण्ये विश्वसत्ता कथं न ते

advaitahānisāmānyānna viśeṣaśca kaścana yadi svatastvaṃ prāmāṇye viśvasattā kathaṃ na te

---

3.2.57

प्रामाण्यस्य च मर्यादा कालतो व्याहता भवेत् कालान्तरे ऽप्यमानं चेदिदानीं मानता कुतः

prāmāṇyasya ca maryādā kālato vyāhatā bhavet kālāntare 'pyamānaṃ cedidānīṃ mānatā kutaḥ

---

3.2.58

मिथ्यात्वमानं मोक्षे ऽपि मानं किं नेति भण्यताम् मानत्वे ऽद्वैतहानिः स्यादमानत्वे ऽप्यमोक्षता

mithyātvamānaṃ mokṣe 'pi mānaṃ kiṃ neti bhaṇyatām mānatve 'dvaitahāniḥ syādamānatve 'pyamokṣatā

---

3.2.59

विश्वस्य पुनरापत्तिर्मिथ्यामानं यदा न मा अस्ति चेन्मुक्तयवस्था च द्वैतापत्तिरतो ऽन्यथा

viśvasya punarāpattirmithyāmānaṃ yadā na mā asti cenmuktayavasthā ca dvaitāpattirato 'nyathā

---

3.2.60

अमुक्तत्वं तथा काले कालाधीना हि मुक्तता काल एवागमो ऽप्याह मुक्तिं कालनिवर्तने मुक्तेरपि निवृत्तिः स्यात् संसारित्वमतो भवेत्

amuktatvaṃ tathā kāle kālādhīnā hi muktatā kāla evāgamo 'pyāha muktiṃ kālanivartane mukterapi nivṛttiḥ syāt saṃsāritvamato bhavet

---

3.2.61

क्व च प्रत्यक्षतः प्राप्तमनुमागमबाधितम् देहात्मत्वं यदि न तत् प्राप्तं प्रत्यक्षतः क्वचित् मम देह इति ह्येव न देहो ऽहमिति प्रमा

kva ca pratyakṣataḥ prāptamanumāgamabādhitam dehātmatvaṃ yadi na tat prāptaṃ pratyakṣataḥ kvacit mama deha iti hyeva na deho 'hamiti pramā

---

3.2.62

उपचारश्च कृष्णो ऽहमिति कर्दमलेपने वस्त्रस्य यद्वदेवं स्याद् यद्युपाधिकृतं तदा स्वतः शुक्लत्ववत् कार्ष्ण्यं न ममेति प्रतीयते

upacāraśca kṛṣṇo 'hamiti kardamalepane vastrasya yadvadevaṃ syād yadyupādhikṛtaṃ tadā svataḥ śuklatvavat kārṣṇyaṃ na mameti pratīyate

---

3.2.63

कथं च भेदो देहादेरात्मनो न प्रमीयते जातमात्रा मृगा गावो हस्तिनः पक्षिणो खषाः भयाभयस्वभोगादौ कारणानि विजानते

kathaṃ ca bhedo dehāderātmano na pramīyate jātamātrā mṛgā gāvo hastinaḥ pakṣiṇo khaṣāḥ bhayābhayasvabhogādau kāraṇāni vijānate

---

3.2.64

अस्मृतौ पूर्वदेहस्य विज्ञानं तत् कथं भवेत् अन्वयव्यतिरेकादेरनुसन्धानविस्मृतौ

asmṛtau pūrvadehasya vijñānaṃ tat kathaṃ bhavet anvayavyatirekāderanusandhānavismṛtau

---

3.2.65

यदा देहान्तरज्ञानं देहैक्यावसितिः कुतः व्याप्तत्वादात्मनो देहे व्यवहारेष्वपाटवात्

yadā dehāntarajñānaṃ dehaikyāvasitiḥ kutaḥ vyāptatvādātmano dehe vyavahāreṣvapāṭavāt

---

3.2.66

भेदज्ञाने ऽपि चाङ्गारवह्निवत् स्वाविविक्तवत् भवन्ति व्यवहाराश्च न हि प्रत्यक्षगानपि

bhedajñāne 'pi cāṅgāravahnivat svāviviktavat bhavanti vyavahārāśca na hi pratyakṣagānapi

---

3.2.67

अर्थान् यथानुभवतः प्रतिपादयितुं क्षमाः लोकास्ततो हि प्रत्यक्षसिद्धं नान्येन केनचित्

arthān yathānubhavataḥ pratipādayituṃ kṣamāḥ lokāstato hi pratyakṣasiddhaṃ nānyena kenacit

---

3.2.68

शक्यं वारयितुं क्वापि तच्चेन्नोत्तरगोचरम् कथमेवोत्तरः कालस्तद्गो मोक्षश्च गम्यते

śakyaṃ vārayituṃ kvāpi taccennottaragocaram kathamevottaraḥ kālastadgo mokṣaśca gamyate

---

3.2.69

आगमो ऽपि हि सामान्ये सिद्धे प्रत्यक्षतः पुनः विशेषं गमयेदेव कथं शक्तिग्रहो ऽन्यथा

āgamo 'pi hi sāmānye siddhe pratyakṣataḥ punaḥ viśeṣaṃ gamayedeva kathaṃ śaktigraho 'nyathā

---

3.2.70

अतीतानागतार्थेषु जाते शक्तिग्रहे ऽखिलम् विशेषं ज्ञापयेद् वाक्यं न तदज्ञातशक्तिके

atītānāgatārtheṣu jāte śaktigrahe 'khilam viśeṣaṃ jñāpayed vākyaṃ na tadajñātaśaktike

---

3.2.71

शक्तिश्चेद् वर्तमाने स्यान्नातीतानागतं वदेत् यदि शक्तिग्रहो ऽन्यत्र कथं स स्यात् तदग्रहे

śaktiśced vartamāne syānnātītānāgataṃ vadet yadi śaktigraho 'nyatra kathaṃ sa syāt tadagrahe

---

3.2.72

सामान्यं दृष्टमेवासावन्यत्र गमयेद् यदि सामान्यवर्जितं वस्तुस्वरूपं गमयेत् कथम्

sāmānyaṃ dṛṣṭamevāsāvanyatra gamayed yadi sāmānyavarjitaṃ vastusvarūpaṃ gamayet katham

---

3.2.73

न स्वरूपत्वसामान्यं केनाप्यङ्गीकृतं क्वचित् स्वरूपं चेदनुगतं व्यावृत्तं तत्र किं भवेत्

na svarūpatvasāmānyaṃ kenāpyaṅgīkṛtaṃ kvacit svarūpaṃ cedanugataṃ vyāvṛttaṃ tatra kiṃ bhavet

---

3.2.74

सर्वानुगतधर्माणामन्ते हि स्वत्वमिष्यते किं व्यावृत्तमिति प्रश्ने स्वरूपमिति केवलम् स्यादुत्तरं ततो ऽन्यच्चेत् तदेव स्वयमेव नः

sarvānugatadharmāṇāmante hi svatvamiṣyate kiṃ vyāvṛttamiti praśne svarūpamiti kevalam syāduttaraṃ tato 'nyaccet tadeva svayameva naḥ

---

3.2.75

एवं व्यावृत्तरूपे ऽपि यदा शक्तिग्रहो भवेत् तस्य सामान्यतो ज्ञानं विना स च भवेत् कुतः

evaṃ vyāvṛttarūpe 'pi yadā śaktigraho bhavet tasya sāmānyato jñānaṃ vinā sa ca bhavet kutaḥ

---

3.2.76

अतो विशेषसामान्यरूपं सर्वमपीष्यते व्यावृत्तं यच्च सामान्यं तदेव स्याद् विशेषतः

ato viśeṣasāmānyarūpaṃ sarvamapīṣyate vyāvṛttaṃ yacca sāmānyaṃ tadeva syād viśeṣataḥ

---

3.2.77

नचैकधर्मता तेन पदार्थानां परस्परम् धर्माणां भेददृष्टयैव तत्सादृश्यस्य दर्शनात्

nacaikadharmatā tena padārthānāṃ parasparam dharmāṇāṃ bhedadṛṣṭayaiva tatsādṛśyasya darśanāt

---

3.2.78

अतः सर्वपदार्थाश्च सामान्यात् साक्षिगोचराः सर्वमित्येव विज्ञानं सर्वेषां कथमन्यथा

ataḥ sarvapadārthāśca sāmānyāt sākṣigocarāḥ sarvamityeva vijñānaṃ sarveṣāṃ kathamanyathā

---

3.2.79

किञ्चित्सादृश्यविज्ञानादखिलस्यापि वस्तुनः शब्दशक्तिग्रहश्च स्यात् तत्तत्सादृश्यमानतः

kiñcitsādṛśyavijñānādakhilasyāpi vastunaḥ śabdaśaktigrahaśca syāt tattatsādṛśyamānataḥ

---

3.2.80

प्रत्यक्षं मानसं चैव यदातीतार्थगोचरम् तदा स्मृतिप्रमाणत्वमतीतत्वविशेषितम्

pratyakṣaṃ mānasaṃ caiva yadātītārthagocaram tadā smṛtipramāṇatvamatītatvaviśeṣitam

---

3.2.81

आधिक्यमनुभूतात्तु यदातीतत्वमिष्यते मानता च कथं न स्यात् स्मृतेर्बाधश्च नात्रहि

ādhikyamanubhūtāttu yadātītatvamiṣyate mānatā ca kathaṃ na syāt smṛterbādhaśca nātrahi

---

3.2.82

मानत्वं प्रत्यभिज्ञाया अपि सर्वानुभूतिगम् अतीतवर्तमानत्वधर्मिणी सा च दृश्यते

mānatvaṃ pratyabhijñāyā api sarvānubhūtigam atītavartamānatvadharmiṇī sā ca dṛśyate

---

3.2.83

न च सा स्मृतिमात्रार्धा तदिदन्त्वग्रहैकतः अतो न वतर्मानैकनियमः स्याद् ग्रहे ऽक्षजे

na ca sā smṛtimātrārdhā tadidantvagrahaikataḥ ato na vatarmānaikaniyamaḥ syād grahe 'kṣaje

---

3.2.84

न च प्रमाणतो ऽन्या स्यात् प्रमितिर्नाम कुत्रचित् मानाभावाद् गौरवाच्च कल्पनायाः किमेतया

na ca pramāṇato 'nyā syāt pramitirnāma kutracit mānābhāvād gauravācca kalpanāyāḥ kimetayā

---

3.2.85

मयैतज्ज्ञातमिति तु साक्षिगं ज्ञानगोचरम् ज्ञानमेव ततो ऽन्या न प्रमितिर्नाम दृश्यते

mayaitajjñātamiti tu sākṣigaṃ jñānagocaram jñānameva tato 'nyā na pramitirnāma dṛśyate

---

3.2.86

मानामातृप्रमेयाणां तदुच्छित्तिर्नहि क्वचित् स्वप्नानामपि चैतेषां न बाधो दृश्यते क्वचित्

mānāmātṛprameyāṇāṃ taducchittirnahi kvacit svapnānāmapi caiteṣāṃ na bādho dṛśyate kvacit

---

3.2.87

जाग्रत्त्वमात्रमत्रैकमन्यथा दृश्यते स्फुटम् अतो मिथ्या न च स्वप्नो जाग्रद्वज्जाग्रदेव च

jāgrattvamātramatraikamanyathā dṛśyate sphuṭam ato mithyā na ca svapno jāgradvajjāgradeva ca

---

3.2.88

आत्मवत् क्वचिदात्मा च स्यादेव भ्रमगोचरः एतावता न मिथ्यासौ स्वप्ने जागरिते तथा

ātmavat kvacidātmā ca syādeva bhramagocaraḥ etāvatā na mithyāsau svapne jāgarite tathā

---

3.2.89

यद्यात्मन्यन्यथा दृश्यं भ्रान्तमत्रापि तद् भवेत् अबाधितानुवृत्तेस्तु स्वप्नादेर्भ्रान्तता कुतः

yadyātmanyanyathā dṛśyaṃ bhrāntamatrāpi tad bhavet abādhitānuvṛttestu svapnāderbhrāntatā kutaḥ

---

3.2.90

न च काचित् प्रमा विश्वभ्रान्तत्वे सर्वमेव च अभ्रान्तत्वे प्रमाणं तु कथं तद्भ्रान्तिता भवेत्

na ca kācit pramā viśvabhrāntatve sarvameva ca abhrāntatve pramāṇaṃ tu kathaṃ tadbhrāntitā bhavet

---

3.2.91

किञ्च भ्रान्तत्ववादी स भ्रान्तत्वं स्वमतस्य च अङ्गीकरोति नियतं तत्र सम्प्रतिपन्नता वादिनोस्तेन चाभ्रान्तं विश्वमेव भविष्यति

kiñca bhrāntatvavādī sa bhrāntatvaṃ svamatasya ca aṅgīkaroti niyataṃ tatra sampratipannatā vādinostena cābhrāntaṃ viśvameva bhaviṣyati

---

3.2.92

भ्रान्तित्वभ्रान्तता चेत् स्यात् कथं नाभ्रान्तिसत्यता अशेषदोषदुष्यं तन्मतं हेयं बुभूषिभिः

bhrāntitvabhrāntatā cet syāt kathaṃ nābhrāntisatyatā aśeṣadoṣaduṣyaṃ tanmataṃ heyaṃ bubhūṣibhiḥ

---

3.2.93

येन स्वमतहेयत्वं स्वयमङ्गीकृतं सदा भ्रान्तित्वाद् दुर्घटत्वस्य भूषणत्वाच्च केवलम्

yena svamataheyatvaṃ svayamaṅgīkṛtaṃ sadā bhrāntitvād durghaṭatvasya bhūṣaṇatvācca kevalam

---

3.2.94

उन्मत्तो ऽपि कथं तस्य मतं स्वीकर्तुमिच्छति ईशशक्तेरचिन्त्यत्वान्महोन्मत्तैः प्रवर्तितम्

unmatto 'pi kathaṃ tasya mataṃ svīkartumicchati īśaśakteracintyatvānmahonmattaiḥ pravartitam

---

3.2.95

अतः प्रज्ञात्र मायोक्ता जैव्युपादानमेव सा निमित्तमैश्वरी मुख्यं निर्मितं त्रातमेव च

ataḥ prajñātra māyoktā jaivyupādānameva sā nimittamaiśvarī mukhyaṃ nirmitaṃ trātameva ca

---

3.2.96

ताभ्यां सह पृथक् चैव मायामात्रमितीर्यते उभाभ्यां मातमैश्वर्या त्रातं सह पृथक् ततः

tābhyāṃ saha pṛthak caiva māyāmātramitīryate ubhābhyāṃ mātamaiśvaryā trātaṃ saha pṛthak tataḥ

---

3.2.97

प्रज्ञात्मकं मनो येन मनोरूपाश्च वासनाः धीर्भीरिति मनस्त्वेवेत्याह च श्रुतिरञ्जसा

prajñātmakaṃ mano yena manorūpāśca vāsanāḥ dhīrbhīriti manastvevetyāha ca śrutirañjasā

---

3.2.98

चिदचिन्मिश्रमेवैतन्मनो यावच्च संसृतिः तेनावस्था इमाः सर्वा जीवः पश्यति सर्वदा

cidacinmiśramevaitanmano yāvacca saṃsṛtiḥ tenāvasthā imāḥ sarvā jīvaḥ paśyati sarvadā

---

3.2.99

मनोविकारा विषयाः स्वाप्ना यद् बह्यवन्न ते स्थूला भवन्त्यतस्तेषां स्पष्टता न तथा क्वचित्

manovikārā viṣayāḥ svāpnā yad bahyavanna te sthūlā bhavantyatasteṣāṃ spaṣṭatā na tathā kvacit

---

3.2.100

क्वचित् स्पष्टा अपि स्युष्ये वासना मानसी च सा ईशेच्छयान्तर्दधाति व्यज्यते च पुनस्तया

kvacit spaṣṭā api syuṣye vāsanā mānasī ca sā īśecchayāntardadhāti vyajyate ca punastayā

---

3.2.101

सृष्ट्वैव वासानभिश्च प्रपञ्चं स्वाप्नमीश्वरः वासनामात्रतां तस्य नीत्वान्तर्धापयत्यजः

sṛṣṭvaiva vāsānabhiśca prapañcaṃ svāpnamīśvaraḥ vāsanāmātratāṃ tasya nītvāntardhāpayatyajaḥ

---

3.2.102

सुषुप्तिमोहबोधांश्च स्ववशस्तद्वशं सदा जीवं नयति देवेशो नान्यः कर्तास्य कश्चन

suṣuptimohabodhāṃśca svavaśastadvaśaṃ sadā jīvaṃ nayati deveśo nānyaḥ kartāsya kaścana

---

3.2.103

न स्थानभेदतो ऽप्यस्य भेदः कश्चित् परेशितुः सर्वत्राशेषदोषोज्खपूर्णकल्याणचिद्गुणः

na sthānabhedato 'pyasya bhedaḥ kaścit pareśituḥ sarvatrāśeṣadoṣojkhapūrṇakalyāṇacidguṇaḥ

---

3.2.104

तद्विरुद्धं तु यत् तत्र मानं नैव भवेत् क्वचित् महातात्पर्यरोधेन कथं तन्मानमत्र तु

tadviruddhaṃ tu yat tatra mānaṃ naiva bhavet kvacit mahātātparyarodhena kathaṃ tanmānamatra tu

---

3.2.105

दुःखाप्ययसुखावाप्तिहेतुत्वेनैव वेदवाक् भवेन्मानं तदीशानात् प्रसन्नादेव नान्यथा

duḥkhāpyayasukhāvāptihetutvenaiva vedavāk bhavenmānaṃ tadīśānāt prasannādeva nānyathā

---

3.2.106

प्रसन्नता गुणोत्कर्षज्ञानादेव हि केवलम् निर्दोषतापरिज्ञानादपि नान्येन केनचित्

prasannatā guṇotkarṣajñānādeva hi kevalam nirdoṣatāparijñānādapi nānyena kenacit

---

3.2.107

यो मामशेषदोषोज्खं गुणसर्वस्वबृंहितम् जानात्यस्मै प्रसन्नो ऽहं दद्यां मुक्तिं नचान्यथा

yo māmaśeṣadoṣojkhaṃ guṇasarvasvabṛṃhitam jānātyasmai prasanno 'haṃ dadyāṃ muktiṃ nacānyathā

---

3.2.108

यो मामशेषाभ्यधिकं विजानाति स एव माम् विजानात्यखिलांस्तस्य दद्यां कामान् परं पदम्

yo māmaśeṣābhyadhikaṃ vijānāti sa eva mām vijānātyakhilāṃstasya dadyāṃ kāmān paraṃ padam

---

3.2.109

यो मामेवमसम्मूढः किं मा निन्दन्ति शत्रवः इत्यादिवेदस्मृतिगवाक्यैरेवावसीयते

yo māmevamasammūḍhaḥ kiṃ mā nindanti śatravaḥ ityādivedasmṛtigavākyairevāvasīyate

---

3.2.110

लोकतश्च प्रसादेन मुक्तिः स गुणवेदनात् महातात्पर्यमुख्यस्य विरोधादत एव हि

lokataśca prasādena muktiḥ sa guṇavedanāt mahātātparyamukhyasya virodhādata eva hi

---

3.2.111

दोषित्वनिर्गुणत्वाल्पगुणत्वादि कथञ्चन नार्थः श्रुतिपुराणादेस्तद्विरुद्धो ऽखिलस्य च अर्थः स्वयं विनिर्णीतो वासुदेवेन सादरम्

doṣitvanirguṇatvālpaguṇatvādi kathañcana nārthaḥ śrutipurāṇādestadviruddho 'khilasya ca arthaḥ svayaṃ vinirṇīto vāsudevena sādaram

---

3.2.112

इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ एतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत

iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha etad buddhvā buddhimān syāt kṛtakṛtyaśca bhārata

---

3.2.113

इत्यतो ऽखिलसच्छास्त्रविरुद्धत्वेन नानुमा वर्तते तत्र तेनेशो निर्णीतो ऽखिलसद्गुणः

ityato 'khilasacchāstraviruddhatvena nānumā vartate tatra teneśo nirṇīto 'khilasadguṇaḥ

---

3.2.114

न च चित्त्वादभिन्नत्वं जीवस्येशवदाप्यते यत आभासतामेव श्रुतिरस्य वदत्यलम्

na ca cittvādabhinnatvaṃ jīvasyeśavadāpyate yata ābhāsatāmeva śrutirasya vadatyalam

---

3.2.115

यथैषा पुरुषे च्छाया एतस्मिन्नेतदाततम् छाया यथा पुंसदृशा पुमाधीना च दृश्यते एवमेवात्मकाः सर्वे ब्रह्माद्याः परमात्मनः

yathaiṣā puruṣe cchāyā etasminnetadātatam chāyā yathā puṃsadṛśā pumādhīnā ca dṛśyate evamevātmakāḥ sarve brahmādyāḥ paramātmanaḥ

---

3.2.116

सत्ताप्रतीतिकार्येषु पुमधीनो यथेयते आभास एव पुरुषा मुक्ताश्च परमात्मनः

sattāpratītikāryeṣu pumadhīno yatheyate ābhāsa eva puruṣā muktāśca paramātmanaḥ

---

3.2.117

छाया विष्णो रमा तस्याश्छाया धाता विशेषकौ तस्येन्द्रकामौ च तयोस्तयोरन्ये ऽखिला अपि

chāyā viṣṇo ramā tasyāśchāyā dhātā viśeṣakau tasyendrakāmau ca tayostayoranye 'khilā api

---

3.2.118

हरेर्ब्रह्मास्य गीस्तस्या विशेषाविन्द्र एतयोः मारश्चाभासकाः सर्व एतयोस्तदधीनतः

harerbrahmāsya gīstasyā viśeṣāvindra etayoḥ māraścābhāsakāḥ sarva etayostadadhīnataḥ

---

3.2.119

सर्वे ऽल्पशक्तयश्चैव पूर्णशक्तिः परो हरिः चेतनत्वे ऽपि भिन्नास्ते तस्मादेतेन सर्वदा इत्यादिश्रुतिवाक्येभ्यो ज्ञायते भेद एव हि

sarve 'lpaśaktayaścaiva pūrṇaśaktiḥ paro hariḥ cetanatve 'pi bhinnāste tasmādetena sarvadā ityādiśrutivākyebhyo jñāyate bheda eva hi

---

3.2.120

आभासत्वं हि निर्णीतं जीवस्य परमात्मनः तन्न युक्तं यदाभास उपाध्यायत्त ईयते

ābhāsatvaṃ hi nirṇītaṃ jīvasya paramātmanaḥ tanna yuktaṃ yadābhāsa upādhyāyatta īyate

---

3.2.121

उपाध्यायत्तताभावादाभासत्वविरोधतः चेतनत्वेन चांशत्वात् समुदायैक्यमापतेत्

upādhyāyattatābhāvādābhāsatvavirodhataḥ cetanatvena cāṃśatvāt samudāyaikyamāpatet

---

3.2.122

अतः पृथक्तवमुदितं समुदायांशयोर्भवेत् ईशाख्या समुदाये स्यादीशरूपेष्विवोदिता

ataḥ pṛthaktavamuditaṃ samudāyāṃśayorbhavet īśākhyā samudāye syādīśarūpeṣvivoditā

---

3.2.123

अतो देहाद्युपाधीनामपाये समता भवेत् ईशरूपैरथाभासा मुख्यतः सूर्यकादिवत्

ato dehādyupādhīnāmapāye samatā bhavet īśarūpairathābhāsā mukhyataḥ sūryakādivat

---

3.2.124

यदा तदोपाध्यायत्तरूपाणां नाशिता भवेत् इत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमाह वेदाधिपः प्रभुः अत एवोपमेत्येव चान्याभासविशेषिताम्

yadā tadopādhyāyattarūpāṇāṃ nāśitā bhavet ityāśaṅkānivṛttyarthamāha vedādhipaḥ prabhuḥ ata evopametyeva cānyābhāsaviśeṣitām

---

3.2.125

यदुक्तं तदधीनत्वं सर्वावस्थास्वशेषतः जीवस्य सदृशत्वं च चित्त्वमात्रं नचापरम्

yaduktaṃ tadadhīnatvaṃ sarvāvasthāsvaśeṣataḥ jīvasya sadṛśatvaṃ ca cittvamātraṃ nacāparam

---

3.2.126

तावन्मात्रेण चाभासो रूपमेषां चिदात्मनाम् नोपाध्यधीनताद्यैश्च नातिसाम्यं निदर्शने

tāvanmātreṇa cābhāso rūpameṣāṃ cidātmanām nopādhyadhīnatādyaiśca nātisāmyaṃ nidarśane

---

3.2.127

किञ्चित्सुखादिसादृश्यमपीशेनेसुरानृते तत आभासते नित्यं तद्वदाभासते ऽपि च

kiñcitsukhādisādṛśyamapīśenesurānṛte tata ābhāsate nityaṃ tadvadābhāsate 'pi ca

---

3.2.128

भानमस्तित्वमपिचैवासमन्ताद् यतस्ततः जीव आभास उद्दिष्टः सदैव परमात्मनः

bhānamastitvamapicaivāsamantād yatastataḥ jīva ābhāsa uddiṣṭaḥ sadaiva paramātmanaḥ

---

3.2.129

न जलायत्तसूर्यादिप्रतिबिम्बोपमत्वतः तदधीनत्वमेवेति किञ्चित् सादृश्यमेव च सम्प्रकाशयतः सूत्रगतावखिलमानतः

na jalāyattasūryādipratibimbopamatvataḥ tadadhīnatvameveti kiñcit sādṛśyameva ca samprakāśayataḥ sūtragatāvakhilamānataḥ

---

3.2.130

जीवेशभेददृष्टयैव समुदायैकता कुतः अशेषदोषराहित्यं सर्वशक्तित्वतो हरेः

jīveśabhedadṛṣṭayaiva samudāyaikatā kutaḥ aśeṣadoṣarāhityaṃ sarvaśaktitvato hareḥ

---

3.2.131

सर्वोपेतेति कथितमत ऐक्यं क्व दोषिणा अशेषशक्तियुक्तश्चेत् स्वातन्त्र्याद् दोषवान् कथम्

sarvopeteti kathitamata aikyaṃ kva doṣiṇā aśeṣaśaktiyuktaścet svātantryād doṣavān katham

---

3.2.132

अनुसन्धानरहितमैक्यं चेदेकता न तत् चेतनैक्ये ऽनुसन्धानं प्रमाणं नैव चापरम्

anusandhānarahitamaikyaṃ cedekatā na tat cetanaikye 'nusandhānaṃ pramāṇaṃ naiva cāparam

---

3.2.133

अनुसन्धानरहितसमुदायैक्यमेव चेत् चेतनेष्वस्तु तन्नाममात्रमेव यतस्ततः

anusandhānarahitasamudāyaikyameva cet cetaneṣvastu tannāmamātrameva yatastataḥ

---

3.2.134

मुक्तौ स्यादनुसन्धानं चेन्मिथ्याज्ञानिता भवेत् सर्वज्ञ एकतां नानुसन्धत्ते नैव सा यतः

muktau syādanusandhānaṃ cenmithyājñānitā bhavet sarvajña ekatāṃ nānusandhatte naiva sā yataḥ

---

3.2.135

पश्चात् स्यादनुसन्धानं चेन्मिथ्याज्ञानिता भवेत् विद्यमानानुसन्धानं न चेदज्ञत्वमापतेत्

paścāt syādanusandhānaṃ cenmithyājñānitā bhavet vidyamānānusandhānaṃ na cedajñatvamāpatet

---

3.2.136

असदैक्यं भवेत् पश्चाद् यदि स्यात् सप्तमो रसः समुदायैक्यमेतस्माद् दूरतो ऽपाकृतं सदा

asadaikyaṃ bhavet paścād yadi syāt saptamo rasaḥ samudāyaikyametasmād dūrato 'pākṛtaṃ sadā

---

3.2.137

अतो ऽशेषगुणोन्नद्धं निर्दोषं यावदेव हि तावदेवेश्वरो नाम तत्र भेदो ऽपि न क्वचित्

ato 'śeṣaguṇonnaddhaṃ nirdoṣaṃ yāvadeva hi tāvadeveśvaro nāma tatra bhedo 'pi na kvacit

---

3.2.138

नेह नानास्ति किमपि हरयो ऽयमयं हि सः इत्यादिश्रुतिमानेन जीवांशाः सर्व एव च

neha nānāsti kimapi harayo 'yamayaṃ hi saḥ ityādiśrutimānena jīvāṃśāḥ sarva eva ca

---

3.2.139

नियमेनानुसन्धानवन्तो यद्येकता स्वतः अंशिनो ऽशेषसन्धानमत्यल्पस्यापि विद्यते

niyamenānusandhānavanto yadyekatā svataḥ aṃśino 'śeṣasandhānamatyalpasyāpi vidyate

---

3.2.140

भुवि जातेन चांशेन सुखदुःखादि तद्गतम् अनुभूयते विशेषस्तु कश्चिदीशकृतो भवेत्

bhuvi jātena cāṃśena sukhaduḥkhādi tadgatam anubhūyate viśeṣastu kaścidīśakṛto bhavet

---

3.2.141

ईशस्याचिन्त्यशक्तित्वान्नाशक्यं क्वापि विद्यते सेशतानुपपन्नैव यदि जीवैकतास्य हि अनीशस्येशतेत्येव विरुद्धं सर्वमानतः

īśasyācintyaśaktitvānnāśakyaṃ kvāpi vidyate seśatānupapannaiva yadi jīvaikatāsya hi anīśasyeśatetyeva viruddhaṃ sarvamānataḥ

---

3.2.142

ईशत्वेनैव विज्ञातमनीशत्वेन चेच्छ्रुतिः अनीशत्वेन विज्ञातमीशत्वेनाथवा दिशेत्

īśatvenaiva vijñātamanīśatvena cecchrutiḥ anīśatvena vijñātamīśatvenāthavā diśet

---

3.2.143

उपजीव्यविरोधेन नैव मानत्वमेष्यति अत एवेशतासिद्धेर्न किञ्चिच्छक्यमस्य च

upajīvyavirodhena naiva mānatvameṣyati ata eveśatāsiddherna kiñcicchakyamasya ca

---

3.2.144

ईशत्वे ऽनीशभेदेन श्रुत्या सम्यक् प्रकाशिते अयुक्तमपि चान्यत्र युक्तं भवति तद्बलात्

īśatve 'nīśabhedena śrutyā samyak prakāśite ayuktamapi cānyatra yuktaṃ bhavati tadbalāt

---

3.2.145

अतो ऽन्यत्रापि यद् दृष्टं तदीशेनैव कल्प्यते श्रुत्याभासाप्तमपि नहीशत्वपरिपन्थि यत्

ato 'nyatrāpi yad dṛṣṭaṃ tadīśenaiva kalpyate śrutyābhāsāptamapi nahīśatvaparipanthi yat

---

3.2.146

ईशो ऽनीशो जगन्मिथ्या दुःखी मुक्तो भिदा न हि इति प्रतिज्ञाव्याघातः सर्वदोषाधिकाधिकः

īśo 'nīśo jaganmithyā duḥkhī mukto bhidā na hi iti pratijñāvyāghātaḥ sarvadoṣādhikādhikaḥ

---

3.2.147

इति हि ब्रह्मतर्कोक्तिरतिहेयमतो ऽखिलैः बुभूषुभिर्मतमिदं जीवेशाभेदवादिनः

iti hi brahmatarkoktiratiheyamato 'khilaiḥ bubhūṣubhirmatamidaṃ jīveśābhedavādinaḥ

---

3.2.148

नायुक्तमीशितुः किञ्चिदीशत्वस्याविरोधि यत् यदीशित्वविरोधि स्यात् तदेवायुक्तमञ्जसा

nāyuktamīśituḥ kiñcidīśatvasyāvirodhi yat yadīśitvavirodhi syāt tadevāyuktamañjasā

---

3.2.149

ईशित्वस्याविरोधेन योजयित्वाखिलाः प्रमाः सिद्धेशित्वेन चायुक्तमपि हीशे न योजयेत्

īśitvasyāvirodhena yojayitvākhilāḥ pramāḥ siddheśitvena cāyuktamapi hīśe na yojayet

---

3.2.150

मानतः प्राप्तमखिलं नामानं योजयेत् क्वचित् इति हि ब्रह्मतर्कोक्तिरतो युक्तमिहोदितम्

mānataḥ prāptamakhilaṃ nāmānaṃ yojayet kvacit iti hi brahmatarkoktirato yuktamihoditam

---

3.2.151

स चाप्राकृतरूपत्वादरूपः स्वगुणशत्मकम् रूपमस्य शिरःपाणिपादाद्यात्मकमिष्यते

sa cāprākṛtarūpatvādarūpaḥ svaguṇaśatmakam rūpamasya śiraḥpāṇipādādyātmakamiṣyate

---

3.2.152

अतो नानित्यता नैव श्रुतिद्वयविरोधिता यथा हि तैजसस्यैव प्रकाशस्योज्खितावपि आत्मैव ज्योतिरित्याह जीवस्येशं श्रुतिस्तथा

ato nānityatā naiva śrutidvayavirodhitā yathā hi taijasasyaiva prakāśasyojkhitāvapi ātmaiva jyotirityāha jīvasyeśaṃ śrutistathā

---

3.2.153

तद्भक्तितारतम्येन तारतम्यं विमुक्तिगम् ब्रह्मादीनां च सर्वेषामानन्दादेर्यथाक्रमम्

tadbhaktitāratamyena tāratamyaṃ vimuktigam brahmādīnāṃ ca sarveṣāmānandāderyathākramam

---

3.2.154

प्रतिबिम्बवदप्येषामानन्दो ऽन्यगुणा यथा नारायणगुणाधीनश्चात्यल्पस्तदपेक्षया

pratibimbavadapyeṣāmānando 'nyaguṇā yathā nārāyaṇaguṇādhīnaścātyalpastadapekṣayā

---

3.2.155

तस्माद् भिन्नश्च सततमन्यज्ज्ञानं परस्य च अन्यज्ज्ञानं तु जीवानामन्य आनन्द ईशता

tasmād bhinnaśca satatamanyajjñānaṃ parasya ca anyajjñānaṃ tu jīvānāmanya ānanda īśatā

---

3.2.156

मुख्येशता परेशस्य गौणी जीवस्य सा यतः इति श्रुतेः सृष्टिनाशौ तदधीनावितीरिते स्वभावत्वात् स्थितेर्नैतदपेक्षेति न युज्यते

mukhyeśatā pareśasya gauṇī jīvasya sā yataḥ iti śruteḥ sṛṣṭināśau tadadhīnāvitīrite svabhāvatvāt sthiternaitadapekṣeti na yujyate

---

3.2.157

यतः स्वभावो ऽखिल ईशायत्तो ऽखिलस्य च अव्यक्तो ऽपि स्वक्तयैव भक्तानां दृश्यते हरिः

yataḥ svabhāvo 'khila īśāyatto 'khilasya ca avyakto 'pi svaktayaiva bhaktānāṃ dṛśyate hariḥ

---

3.2.158

तदभिन्ना गुणा नित्यमपि सर्वे विशेषतः गुणत्वेन गुणित्वेन भोक्तृभोग्यतया स्थिताः

tadabhinnā guṇā nityamapi sarve viśeṣataḥ guṇatvena guṇitvena bhoktṛbhogyatayā sthitāḥ

---

3.2.159

विशेषात्मतया तेषां नित्यशक्तयात्मना तथा नित्यस्थितेर्न धर्माणां क्रियादीनामनित्यता

viśeṣātmatayā teṣāṃ nityaśaktayātmanā tathā nityasthiterna dharmāṇāṃ kriyādīnāmanityatā

---

3.2.160

न विशेषात्मता चेयमनित्या शक्तिरूपता सैव यत् सविशेषा स्याद् विशेषो ऽन्यो नचाप्ययम्

na viśeṣātmatā ceyamanityā śaktirūpatā saiva yat saviśeṣā syād viśeṣo 'nyo nacāpyayam

---

3.2.161

स्वनिर्वाहकताहेतोस्तथापि स्याद् विशेषतः विशेषत्वेन विज्ञातेः प्रमाणैरखिलैरपि

svanirvāhakatāhetostathāpi syād viśeṣataḥ viśeṣatvena vijñāteḥ pramāṇairakhilairapi

---

3.2.162

ससर्ज सञ्जहारेति विशेषो ह्यवगम्यते श्रुत्यैव स स एवेति तदभेदश्च गम्यते

sasarja sañjahāreti viśeṣo hyavagamyate śrutyaiva sa sa eveti tadabhedaśca gamyate

---

3.2.163

भेदो यदि विशेषस्य स भेदो भेदिना कथम् भिन्नश्चेदनवस्था स्यादभिन्नश्चेत् पुरा न किम्

bhedo yadi viśeṣasya sa bhedo bhedinā katham bhinnaścedanavasthā syādabhinnaścet purā na kim

---

3.2.164

विशेषो ऽभिन्न एवेति तेन नाभ्युपगम्यते अभिन्नो निविर्शेषश्चेद् भेदस्तद्भेदता कुतः

viśeṣo 'bhinna eveti tena nābhyupagamyate abhinno nivirśeṣaśced bhedastadbhedatā kutaḥ

---

3.2.165

अनेनानेन भिन्नो ऽयमिति यत् स विशेषतः भेद एवैष बहुधा दृश्यते तत् किमुत्तरम्

anenānena bhinno 'yamiti yat sa viśeṣataḥ bheda evaiṣa bahudhā dṛśyate tat kimuttaram

---

3.2.166

अभेदभेदयोश्चैव स्वरूपत्वं हि भेदिना तयोरप्यविशेषत्वे पर्यायत्वं हि शब्दयोः

abhedabhedayoścaiva svarūpatvaṃ hi bhedinā tayorapyaviśeṣatve paryāyatvaṃ hi śabdayoḥ

---

3.2.167

अभेदभेदशब्दौ च पर्यायाविति को वदेत् भेदो ऽन्योन्यमभेदश्च भेदिना चेद् विशेषता

abhedabhedaśabdau ca paryāyāviti ko vadet bhedo 'nyonyamabhedaśca bhedinā ced viśeṣatā

---

3.2.168

निर्विशेषे कथं भेदो भेदिनैकस्तथाभिदा पुनस्तयोर्विभेदश्च भेदिमात्रत्वतो भवेत्

nirviśeṣe kathaṃ bhedo bhedinaikastathābhidā punastayorvibhedaśca bhedimātratvato bhavet

---

3.2.169

भेदिनश्चैव भेदस्य विशेषो यदि गम्यते अभेदाभेदिनोश्चैव किं भेदो ऽभेदभेदयोः

bhedinaścaiva bhedasya viśeṣo yadi gamyate abhedābhedinoścaiva kiṃ bhedo 'bhedabhedayoḥ

---

3.2.170

विशेषेणैव सर्वत्र यदि व्यवहृतिर्भवेत् कल्पनागौरवायैव किं भेदः कल्प्यते तदा

viśeṣeṇaiva sarvatra yadi vyavahṛtirbhavet kalpanāgauravāyaiva kiṃ bhedaḥ kalpyate tadā

---

3.2.171

ऐक्यप्रतीत्यभावेन भेद एव गवश्वयोः स एवेति प्रतीतौ हि विशेषो नाम भण्यते

aikyapratītyabhāvena bheda eva gavaśvayoḥ sa eveti pratītau hi viśeṣo nāma bhaṇyate

---

3.2.172

सच्चिदादेरपर्यायसिद्धयर्थं मायिनापि हि अङ्गीकार्यो विशेषो ऽयं यद्यसत्यविशेषणम् पृथक् पृथग् वारयितुं शब्दान्तरमितीष्यते

saccidāderaparyāyasiddhayarthaṃ māyināpi hi aṅgīkāryo viśeṣo 'yaṃ yadyasatyaviśeṣaṇam pṛthak pṛthag vārayituṃ śabdāntaramitīṣyate

---

3.2.173

मायाविशेषराहित्यविशेषेण विशेषिता सत्यस्यापि भवेत् सा च तथा चेदनवस्थितिः

māyāviśeṣarāhityaviśeṣeṇa viśeṣitā satyasyāpi bhavet sā ca tathā cedanavasthitiḥ

---

3.2.174

यदि सत्ये विशेषो न न तदुक्तिर्भवेत् तदा लक्ष्यते चेत् तेन लक्ष्यमित्यपि स्याद् विशेषिता

yadi satye viśeṣo na na taduktirbhavet tadā lakṣyate cet tena lakṣyamityapi syād viśeṣitā

---

3.2.175

पुनःपुनर्लक्षणायामपि स्यादनवस्थितिः यद्यभावविशेषित्वं स्यादङ्गीकृतमेव ते

punaḥpunarlakṣaṇāyāmapi syādanavasthitiḥ yadyabhāvaviśeṣitvaṃ syādaṅgīkṛtameva te

---

3.2.176

असार्वज्ञ्यादिराहित्यमप्येवं ते भविष्यति तदा सार्वज्ञ्यमेव स्याद् भावार्थत्वान्नञोर्द्वयोः

asārvajñyādirāhityamapyevaṃ te bhaviṣyati tadā sārvajñyameva syād bhāvārthatvānnañordvayoḥ

---

3.2.177

यदि नैतादृशं ग्राह्यमसुखत्वानिवर्तनात् असत्त्वज्ञानतादेश्च स्यादसत्त्वादिकं तदा

yadi naitādṛśaṃ grāhyamasukhatvānivartanāt asattvajñānatādeśca syādasattvādikaṃ tadā

---

3.2.178

अनृतादिविरोधित्वं यद्यस्याभ्युपगम्यते अनैश्वर्यविरोधित्वमप्येवं किं निवार्यते

anṛtādivirodhitvaṃ yadyasyābhyupagamyate anaiśvaryavirodhitvamapyevaṃ kiṃ nivāryate

---

3.2.179

अखण्डखण्डनादेवं विशेषोऽखण्डवादिना खण्डितेनापि मनसा स्वीकार्योऽनन्यथागतेः

akhaṇḍakhaṇḍanādevaṃ viśeṣo'khaṇḍavādinā khaṇḍitenāpi manasā svīkāryo'nanyathāgateḥ

---

3.2.180

अखण्डखण्डवादिभ्यां खण्डाखण्डेन चैव तत् महादरेण शिरसि विशेषो धार्य एव हि

akhaṇḍakhaṇḍavādibhyāṃ khaṇḍākhaṇḍena caiva tat mahādareṇa śirasi viśeṣo dhārya eva hi

---

3.2.181

निदर्शनत्रयेणातो भगवानत्यभिन्नताम् गुणानामादरेणाह तच्च नाभिहितान्वयः

nidarśanatrayeṇāto bhagavānatyabhinnatām guṇānāmādareṇāha tacca nābhihitānvayaḥ

---

3.2.182

यदाशेषविशेषाणमुक्तिः सामान्यतो भवेत् पदैकेनाप्युत्तरेण विशेषावगतिर्भवेत्

yadāśeṣaviśeṣāṇamuktiḥ sāmānyato bhavet padaikenāpyuttareṇa viśeṣāvagatirbhavet

---

3.2.183

यतो ऽशेषविशेषाणां वस्तुनास्त्येव चैकता अतः सामान्यतो ज्ञातः पदान्तरबलात् पुनः भवेद् विशेषतो ज्ञानस्तेन स्यादन्वितोक्तिता

yato 'śeṣaviśeṣāṇāṃ vastunāstyeva caikatā ataḥ sāmānyato jñātaḥ padāntarabalāt punaḥ bhaved viśeṣato jñānastena syādanvitoktitā

---

3.2.184

स्वार्थ एवान्वितो यस्मात् केनचित् तद्विशेषतः अनेनेति तदुक्तयैव ज्ञायते ऽनुभवेन हि

svārtha evānvito yasmāt kenacit tadviśeṣataḥ aneneti taduktayaiva jñāyate 'nubhavena hi

---

3.2.185

यद्यनन्वितमेवैतत् पदं स्वार्थं वदेदिह तथान्यान्यपि सर्वाणि कः कुर्यादन्वयं पुनः

yadyananvitamevaitat padaṃ svārthaṃ vadediha tathānyānyapi sarvāṇi kaḥ kuryādanvayaṃ punaḥ

---

3.2.186

व्यापारो न हि शब्दस्य परः स्वार्थप्रकाशनात् पुमानप्येकवारोक्तया कृतकृत्यो यदा भवेत्

vyāpāro na hi śabdasya paraḥ svārthaprakāśanāt pumānapyekavāroktayā kṛtakṛtyo yadā bhavet

---

3.2.187

अन्वयस्य कथं ज्ञानं शब्दार्थत्वं यदास्य न यदैवानन्वितार्थस्य वचनं तैः पदैभर्वेत्

anvayasya kathaṃ jñānaṃ śabdārthatvaṃ yadāsya na yadaivānanvitārthasya vacanaṃ taiḥ padaibharvet

---

3.2.188

अनन्वितः स्याच्छब्दार्थो न तदर्थो हि सो ऽन्वयः निराकाङ्क्षपदान्येव वाक्यमित्युच्यते बुधैः

ananvitaḥ syācchabdārtho na tadartho hi so 'nvayaḥ nirākāṅkṣapadānyeva vākyamityucyate budhaiḥ

---

3.2.189

तत्तदर्थाभिधानेन स्यान्निराकाङ्क्षता च सा

tattadarthābhidhānena syānnirākāṅkṣatā ca sā

3.2.190

अपूर्तेस्तावदर्थानामाकाङ्क्षा पूर्वमिष्यते कर्मकर्तृक्रियाणां तु पूर्तौ को ऽन्यो ऽन्वयो भवेत्

apūrtestāvadarthānāmākāṅkṣā pūrvamiṣyate karmakartṛkriyāṇāṃ tu pūrtau ko 'nyo 'nvayo bhavet

---

3.2.191

अपूर्तिश्चेत् पदैरुक्तैः किं नृशृङ्गेण पूर्यते व्यापारश्चेत् पुनस्तेषामनुक्तावपि किं न सः

apūrtiścet padairuktaiḥ kiṃ nṛśṛṅgeṇa pūryate vyāpāraścet punasteṣāmanuktāvapi kiṃ na saḥ

---

3.2.192

उक्ते बुद्धिस्थताहेतोर्यदि व्यापार इष्यते बुद्धिस्थत्वाय यत्नं न कथं कुर्युः पुरैव च पुरुषाधीनता तेषां यदि पश्चाच्च सा समा

ukte buddhisthatāhetoryadi vyāpāra iṣyate buddhisthatvāya yatnaṃ na kathaṃ kuryuḥ puraiva ca puruṣādhīnatā teṣāṃ yadi paścācca sā samā

---

3.2.193

पुमानेवान्वयायैषां पश्चाद् यदि विचेष्यते अनन्विताभिधानानां स एवार्थान्तरोक्तिषु यततां शब्दशक्तिश्चेत् तत्र नैवान्वये कथम्

pumānevānvayāyaiṣāṃ paścād yadi viceṣyate ananvitābhidhānānāṃ sa evārthāntaroktiṣu yatatāṃ śabdaśaktiścet tatra naivānvaye katham

---

3.2.194

तत्कल्पनागुरुत्वादिदोषेतो ऽभिहितान्वयः अनुभूतिविरुद्धश्च त्याज्य एव मनीषिभिः

tatkalpanāgurutvādidoṣeto 'bhihitānvayaḥ anubhūtiviruddhaśca tyājya eva manīṣibhiḥ

---

3.2.195

कर्तृशब्दे ह्यभिहिते धर्मसामान्यवेदनात् विशेषधर्ममन्विच्छन् किमित्येव हि पृच्छति

kartṛśabde hyabhihite dharmasāmānyavedanāt viśeṣadharmamanvicchan kimityeva hi pṛcchati

---

3.2.196

गुणक्रियादिधर्माणां विशेषे कथिते पुनः निराकाङ्क्षो भवेद् यस्माच्छब्दा अन्वितवाचकाः

guṇakriyādidharmāṇāṃ viśeṣe kathite punaḥ nirākāṅkṣo bhaved yasmācchabdā anvitavācakāḥ

---

3.2.197

अतो ऽनन्तगुणात्मैको भगवानेक एव तु उच्यते सर्ववेदैश्च ते चाखिलविलक्षणाः

ato 'nantaguṇātmaiko bhagavāneka eva tu ucyate sarvavedaiśca te cākhilavilakṣaṇāḥ

---

3.2.198

सर्वे सर्वगुणात्मानः सर्वकर्तार एव च तथापि सविशेषाश्च विद्वद्य्वुत्पत्तितो ऽपिच

sarve sarvaguṇātmānaḥ sarvakartāra eva ca tathāpi saviśeṣāśca vidvadyvutpattito 'pica

---

3.2.199

तैस्तैः शब्दैश्च भण्यन्ते युज्यते चोपदेशतः अन्यानन्दादिसादृश्यमानुकूल्यादिना परम्

taistaiḥ śabdaiśca bhaṇyante yujyate copadeśataḥ anyānandādisādṛśyamānukūlyādinā param

---

3.2.200

पूर्णत्वादि महत् तेषां वैलक्षण्यं श्रुतौ श्रुतम् पूर्णे ऽशेषनियन्ता च सुखादुतम एककलः

pūrṇatvādi mahat teṣāṃ vailakṣaṇyaṃ śrutau śrutam pūrṇe 'śeṣaniyantā ca sukhādutama ekakalaḥ

---

3.2.201

गुणोरुसमुदायो ऽयं वासुदेवः स निष्कळः वासुदेवश्रुतिः सैषा गुणान् वक्ति हरेः परान्

guṇorusamudāyo 'yaṃ vāsudevaḥ sa niṣkaḷaḥ vāsudevaśrutiḥ saiṣā guṇān vakti hareḥ parān

---

3.2.202

स एवाशेषजीवस्थनिस्सङ्खयानादिकालिकान् धर्माधर्मान् सदा पश्यन् स्वेच्छया बोधयत्यजः

sa evāśeṣajīvasthanissaṅkhayānādikālikān dharmādharmān sadā paśyan svecchayā bodhayatyajaḥ

---

3.2.203

कांश्चित् तेषां फलं चैव ददाति स्वयमच्युतः न ते विशेषं कमपि प्रेरणादिकमुच्यते कुर्युः कदापि तेनायं स्वतन्त्रो ऽनुपचारतः

kāṃścit teṣāṃ phalaṃ caiva dadāti svayamacyutaḥ na te viśeṣaṃ kamapi preraṇādikamucyate kuryuḥ kadāpi tenāyaṃ svatantro 'nupacārataḥ

---

3.2.204

कर्माणि तानि च पृथक् चेतनान्येव सर्वशः अचेतनशरीराणि स्वकर्मफलभाञ्चि च

karmāṇi tāni ca pṛthak cetanānyeva sarvaśaḥ acetanaśarīrāṇi svakarmaphalabhāñci ca

---

3.2.205

प्रत्येकं तेषु चानन्तकर्माण्येवंविधानि च तानि चैवमितीशस्य निस्सीमा शक्तिरुत्तमा

pratyekaṃ teṣu cānantakarmāṇyevaṃvidhāni ca tāni caivamitīśasya nissīmā śaktiruttamā

---

3.2.206

एकैव ब्रह्महत्या हि वराहहरिणोदिता ब्रह्मपारस्तवेनैव निष्क्रान्ता राजदेहतः

ekaiva brahmahatyā hi varāhahariṇoditā brahmapārastavenaiva niṣkrāntā rājadehataḥ

---

3.2.207

स्तोत्रस्य तस्य माहात्म्याद् व्याधत्वं गमिता पुनः प्राप्य ज्ञानं परं चाप तथान्यान्यपि सर्वदा

stotrasya tasya māhātmyād vyādhatvaṃ gamitā punaḥ prāpya jñānaṃ paraṃ cāpa tathānyānyapi sarvadā

---

3.2.208

अनन्तान्युदितान्येवं प्रभुणा कपिलेन हि संसारे पच्यमानानि कर्माण्यपि पृथक् पृथक्

anantānyuditānyevaṃ prabhuṇā kapilena hi saṃsāre pacyamānāni karmāṇyapi pṛthak pṛthak

---

3.2.209

तस्मादनन्तमाहात्म्यगुणपूगो जनार्दनः भक्त्या परमयाऽराध्य इति पादार्थ ईर्यते

tasmādanantamāhātmyaguṇapūgo janārdanaḥ bhaktyā paramayā'rādhya iti pādārtha īryate

---

3.3.1

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः वैराग्यतो भक्तिदार्ढ्यं तेनोपासा यदा भवेत् आपरोक्ष्यं भवेद् विष्णोरिति पादक्रमो भवेत्

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne tṛtīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ vairāgyato bhaktidārḍhyaṃ tenopāsā yadā bhavet āparokṣyaṃ bhaved viṣṇoriti pādakramo bhavet

---

3.3.2

युक्तितो ज्ञातवेदार्थो निरस्य समयान् परान् परस्परविरोधं च प्रणुद्याशेषवाक्यगम्

yuktito jñātavedārtho nirasya samayān parān parasparavirodhaṃ ca praṇudyāśeṣavākyagam

---

3.3.3

अध्यात्मप्रणवो भूत्वा तस्य सन्निहितत्वतः बहुयुक्तिविरोधानां भानात् तत्सहितश्रुतेः

adhyātmapraṇavo bhūtvā tasya sannihitatvataḥ bahuyuktivirodhānāṃ bhānāt tatsahitaśruteḥ

---

3.3.4

विरोधं च निराकृत्य श्रुतीनां प्राणतस्त्वगान् परिहृत्य विरोधांश्च तत्प्रसादानुरञ्जितः

virodhaṃ ca nirākṛtya śrutīnāṃ prāṇatastvagān parihṛtya virodhāṃśca tatprasādānurañjitaḥ

---

3.3.5

देहकर्तृत्वमीशस्य ज्ञात्वा तत्पितृतास्मृतेः विशेषस्नेहमापाद्य सर्वकर्तृत्वतो ऽधिकम्

dehakartṛtvamīśasya jñātvā tatpitṛtāsmṛteḥ viśeṣasnehamāpādya sarvakartṛtvato 'dhikam

---

3.3.6

निष्पाद्य बहुमानं च तदन्यत्रातिदुःखतः उत्पाद्याधिकवैराग्यं तद्गुणाधिक्यवेदनात्

niṣpādya bahumānaṃ ca tadanyatrātiduḥkhataḥ utpādyādhikavairāgyaṃ tadguṇādhikyavedanāt

---

3.3.7

सर्वस्य तद्वशत्वाच्च दार्ढ्यं भक्तेरवाप्य च यतेतोपासनायैव विशिष्टाचार्यसम्पदा

sarvasya tadvaśatvācca dārḍhyaṃ bhakteravāpya ca yatetopāsanāyaiva viśiṣṭācāryasampadā

---

3.3.8

कर्तव्या ब्रह्मजिज्ञासेत्युक्ते किमिति संशये अत इत्युदिते ऽप्यस्य विशेषानुक्तितः पुनः

kartavyā brahmajijñāsetyukte kimiti saṃśaye ata ityudite 'pyasya viśeṣānuktitaḥ punaḥ

---

3.3.9

सृष्टिबन्धनमोक्षादिकर्तृत्वस्य श्रुतत्वतः यतो मोक्षादिदातासावतो जिज्ञास्य एव वः इत्याह तत् परं ब्रह्म व्यासाख्यं ज्ञानरश्मिमत्

sṛṣṭibandhanamokṣādikartṛtvasya śrutatvataḥ yato mokṣādidātāsāvato jijñāsya eva vaḥ ityāha tat paraṃ brahma vyāsākhyaṃ jñānaraśmimat

---

3.3.10

येनैव बन्धमोक्षः स्यात् स च जिज्ञासया गतः सुप्रसन्नो भवेदीशो जिज्ञासातो ऽस्य मुक्तिदा

yenaiva bandhamokṣaḥ syāt sa ca jijñāsayā gataḥ suprasanno bhavedīśo jijñāsāto 'sya muktidā

---

3.3.11

मोक्षादिदत्वमीशस्य कथमेवावगम्यते इति चेच्छास्त्रयोनित्वाच्छास्त्रगम्यो हि मोक्षदः

mokṣādidatvamīśasya kathamevāvagamyate iti cecchāstrayonitvācchāstragamyo hi mokṣadaḥ

---

3.3.12

प्रत्यक्षावसितेभ्यः स्याद् यदि मोक्षः कथञ्चन किमित्यनादिसंसारमग्नाः सर्वा इमाः प्रजाः

pratyakṣāvasitebhyaḥ syād yadi mokṣaḥ kathañcana kimityanādisaṃsāramagnāḥ sarvā imāḥ prajāḥ

---

3.3.13

यस्मान्नियमतो दुःखहानिः प्रत्यक्षतो भवेत् धावन्त्येव तमुद्दिश्य राजाद्यमखिलाः प्रजाः

yasmānniyamato duḥkhahāniḥ pratyakṣato bhavet dhāvantyeva tamuddiśya rājādyamakhilāḥ prajāḥ

---

3.3.14

अनुमानगम्यतो मोक्षो यदि तस्यानुमैव हि दृष्टपूरुषवन्मोक्षदातृतां विनिवारयेत्

anumānagamyato mokṣo yadi tasyānumaiva hi dṛṣṭapūruṣavanmokṣadātṛtāṃ vinivārayet

---

3.3.15

तच्छास्त्रगम्य एवैको मोक्षदो भवति ध्रुवम् शास्त्रगम्यश्च नान्यो ऽस्ति मोक्षदत्वेन केशवात्

tacchāstragamya evaiko mokṣado bhavati dhruvam śāstragamyaśca nānyo 'sti mokṣadatvena keśavāt

---

3.3.16

मोक्षदो हि स्वतन्त्रः स्यात् परतन्त्रः स्वयं सृतौ वर्तमानः कथं शक्तः परमोक्षाय केवलम्

mokṣado hi svatantraḥ syāt paratantraḥ svayaṃ sṛtau vartamānaḥ kathaṃ śaktaḥ paramokṣāya kevalam

---

3.3.17

अन्याश्रयेण यद्येष दद्यान्मोक्षं स एव हि तेनाननुसृतो मोक्षं न दद्यादन्यवाक्यतः अतस्तदर्थमपि स ज्ञेयो विष्णुर्मुमुक्षिभिः

anyāśrayeṇa yadyeṣa dadyānmokṣaṃ sa eva hi tenānanusṛto mokṣaṃ na dadyādanyavākyataḥ atastadarthamapi sa jñeyo viṣṇurmumukṣibhiḥ

---

3.3.18

यमेवैष इति श्रुत्या तमेवेति च सादरम् शास्त्रयोनित्वमस्यैव ज्ञायते वेदवादिभिः

yamevaiṣa iti śrutyā tameveti ca sādaram śāstrayonitvamasyaiva jñāyate vedavādibhiḥ

---

3.3.19

य एनं विदुरमृता इत्युक्तस्तु समुद्रगः तदेव ब्रह्म परममिति श्रुत्यावधारितः

ya enaṃ viduramṛtā ityuktastu samudragaḥ tadeva brahma paramamiti śrutyāvadhāritaḥ

---

3.3.20

यतः प्रसूतेति ततः सृष्टिमाह ततो हरिः शास्त्रयोनिर्नचान्यो ऽस्ति मुख्यतस्त्विति गम्यते

yataḥ prasūteti tataḥ sṛṣṭimāha tato hariḥ śāstrayonirnacānyo 'sti mukhyatastviti gamyate

---

3.3.21

शास्त्रयोनित्वमेतस्य ज्ञायते हि समन्वयात् समिति ह्युपसर्गेण परमुख्याथर्तोच्यते

śāstrayonitvametasya jñāyate hi samanvayāt samiti hyupasargeṇa paramukhyāthartocyate

---

3.3.22

एवं परममुख्यार्थो नारायण इति श्रुतेः निर्धारणाय नाशब्दमिति वेदपतिर्जगौ

evaṃ paramamukhyārtho nārāyaṇa iti śruteḥ nirdhāraṇāya nāśabdamiti vedapatirjagau

---

3.3.23

कथं समन्वयो ज्ञेयः स्वल्पशाखाविदां नृणाम् वेदा ह्यनन्ता इति हि श्रुतिराहाप्यनन्तताम्

kathaṃ samanvayo jñeyaḥ svalpaśākhāvidāṃ nṛṇām vedā hyanantā iti hi śrutirāhāpyanantatām

---

3.3.24

अनन्तवेदनिर्णीतिर्महाप्रळयवारिधेः उत्तारणोपमेत्यस्मान्न ज्ञेयो ऽत्र समन्वयः

anantavedanirṇītirmahāpraḷayavāridheḥ uttāraṇopametyasmānna jñeyo 'tra samanvayaḥ

---

3.3.25

इति शङ्कापनोदार्थं स आह करुणाकरः अशक्योत्तरणत्वे ऽपि ह्यागमापारवारिधेः निर्णीयते मयैवायं रोमकूपलयोदिना

iti śaṅkāpanodārthaṃ sa āha karuṇākaraḥ aśakyottaraṇatve 'pi hyāgamāpāravāridheḥ nirṇīyate mayaivāyaṃ romakūpalayodinā

---

3.3.26

यद्यप्यशेषवेदार्थो दुर्गमो ऽखिलमानवैः मज्ज्ञानाव्याकृताकाशे प्राप्नोति परमाणुताम्

yadyapyaśeṣavedārtho durgamo 'khilamānavaiḥ majjñānāvyākṛtākāśe prāpnoti paramāṇutām

---

3.3.27

इति प्रकाशयन् विश्वपतिराह प्रमेयताम् निखिलस्यापि वेदस्य गतिसामान्यमञ्जसा

iti prakāśayan viśvapatirāha prameyatām nikhilasyāpi vedasya gatisāmānyamañjasā

---

3.3.28

को नाम गतिसामान्यमनन्तागमसम्पदः ज्ञानसूर्यमृते ब्रूयात् तमेकं बादरायणम्

ko nāma gatisāmānyamanantāgamasampadaḥ jñānasūryamṛte brūyāt tamekaṃ bādarāyaṇam

---

3.3.29

अन्यो ऽप्यल्पमतिः शाखाचतुष्पञ्चगतं वसु जानन्नानुमितत्वेन ब्रूयात् तस्य प्रसादतः

anyo 'pyalpamatiḥ śākhācatuṣpañcagataṃ vasu jānannānumitatvena brūyāt tasya prasādataḥ

---

3.3.30

इति मुख्यतयाशेषगतिसामान्यवित् प्रभुः प्रतिजज्ञे दृढं यस्माद् देवानामपि पूर्यते

iti mukhyatayāśeṣagatisāmānyavit prabhuḥ pratijajñe dṛḍhaṃ yasmād devānāmapi pūryate

---

3.3.31

अतो निखिलवेदानां सिद्ध एवं समन्वयः इति सुज्ञापितार्थो ऽपि पृथक् चाह समन्वयम्

ato nikhilavedānāṃ siddha evaṃ samanvayaḥ iti sujñāpitārtho 'pi pṛthak cāha samanvayam

---

3.3.32

तत्र प्रथमतो ऽन्यत्र प्रसिद्धानां समन्वयः शब्दानां वाच्य एवात्र महामल्लेशभङ्गवत्

tatra prathamato 'nyatra prasiddhānāṃ samanvayaḥ śabdānāṃ vācya evātra mahāmalleśabhaṅgavat

---

3.3.33

इतो ऽत्यभ्यधिकत्वे ऽपि तुर्यपादोदितस्य तु महासमन्वये तस्मिन् नाधिकारो ऽखिलस्य हि

ito 'tyabhyadhikatve 'pi turyapādoditasya tu mahāsamanvaye tasmin nādhikāro 'khilasya hi

---

3.3.34

ब्रह्मैवाधिकृतस्तत्र मुख्यतो ऽन्ये यथाक्रमम् दुर्गमत्वाच्च नैवात्र प्राथम्येनोदितो ऽञ्जसा

brahmaivādhikṛtastatra mukhyato 'nye yathākramam durgamatvācca naivātra prāthamyenodito 'ñjasā

---

3.3.35

अतो ऽन्यत्र प्रसिद्धानां शब्दानां निर्णयाय तु प्रवृत्तः प्रथमं देवस्तत्रानन्दादयो गुणाः ईशस्यैवेति निर्णीताः श्रुतियुक्तिसमाश्रयात्

ato 'nyatra prasiddhānāṃ śabdānāṃ nirṇayāya tu pravṛttaḥ prathamaṃ devastatrānandādayo guṇāḥ īśasyaiveti nirṇītāḥ śrutiyuktisamāśrayāt

---

3.3.36

देवतान्तरगाः सर्वे शब्दवृत्तिनिमित्ततः विष्णुमेव वदन्त्यद्धा तत्सङ्गादुपचारतः

devatāntaragāḥ sarve śabdavṛttinimittataḥ viṣṇumeva vadantyaddhā tatsaṅgādupacārataḥ

---

3.3.37

अन्यदेवान् वदन्तीह विशेषगुणवक्तृतः विष्णुमेव परं ब्रूयुरेवमन्ये ऽप्यशेषतः

anyadevān vadantīha viśeṣaguṇavaktṛtaḥ viṣṇumeva paraṃ brūyurevamanye 'pyaśeṣataḥ

---

3.3.38

इत्यन्यत्रप्रसिद्धोरुशब्दराशेरशेषतः ज्ञाते समन्वये विष्णौ लिङ्गैर्ह्येष समन्वयः

ityanyatraprasiddhoruśabdarāśeraśeṣataḥ jñāte samanvaye viṣṇau liṅgairhyeṣa samanvayaḥ

---

3.3.39

तेषामन्यगतत्वे तु न स्यात् सम्यक् समन्वयः इत्येवाशेषलिङ्गानां ब्रह्मण्येव समन्वयम्

teṣāmanyagatatve tu na syāt samyak samanvayaḥ ityevāśeṣaliṅgānāṃ brahmaṇyeva samanvayam

---

3.3.40

आहोभयगतत्वं च स्यादतो लिङ्गशब्दयोः इति संशयनुत्त्यर्थमुभयत्र प्रतीतितः

āhobhayagatatvaṃ ca syādato liṅgaśabdayoḥ iti saṃśayanuttyarthamubhayatra pratītitaḥ

---

3.3.41

शब्दानां वर्तमानानां सलिङ्गानां विशेषतः समन्वयो हरावेव यन्नैवान्यत्र मुख्यतः

śabdānāṃ vartamānānāṃ saliṅgānāṃ viśeṣataḥ samanvayo harāveva yannaivānyatra mukhyataḥ

---

3.3.42

शब्दा लिङ्गानि च यतो नैवान्यत्र स्वतन्त्रता अस्वतन्त्रेषु शब्दस्य वृत्तिहेतुर्न मुख्यतः

śabdā liṅgāni ca yato naivānyatra svatantratā asvatantreṣu śabdasya vṛttiheturna mukhyataḥ

---

3.3.43

यतो ऽतो यदधीनास्ते शब्दार्थत्वमुपागताः अत्यल्पेनैव शब्दस्य वृत्तिहेतुगुणेन तु

yato 'to yadadhīnāste śabdārthatvamupāgatāḥ atyalpenaiva śabdasya vṛttihetuguṇena tu

---

3.3.44

अयो यथा दाहकत्वं स एवेशः स्वतन्त्रतः मुख्यशब्दार्थ इति हि स्वीकर्तव्यो मनीषिभिः

ayo yathā dāhakatvaṃ sa eveśaḥ svatantrataḥ mukhyaśabdārtha iti hi svīkartavyo manīṣibhiḥ

---

3.3.45

इत्याहैवञ्च शब्दानां नारायणसमन्वये सिद्धे ऽप्यशेषशब्दानां न कथञ्चन युज्यते

ityāhaivañca śabdānāṃ nārāyaṇasamanvaye siddhe 'pyaśeṣaśabdānāṃ na kathañcana yujyate

---

3.3.46

विरोधाववरत्वादेरपि प्राप्तिर्यतो भवेत् इति चेदवरत्वादि द्विविधं ह्युपलभ्यते

virodhāvavaratvāderapi prāptiryato bhavet iti cedavaratvādi dvividhaṃ hyupalabhyate

---

3.3.47

परस्यावरताहेतुर्यः स्वयं पर एव सन् सो ऽपि ह्यवरशब्दार्थो यथा राजा जयी भवेत्

parasyāvaratāheturyaḥ svayaṃ para eva san so 'pi hyavaraśabdārtho yathā rājā jayī bhavet

---

3.3.48

अन्यो ऽवरत्वानुभवी तयोः पूर्वो ऽस्ति केशवे द्वितीयो जीव एवास्ति स्वातन्त्रान्नच दूषणम्

anyo 'varatvānubhavī tayoḥ pūrvo 'sti keśave dvitīyo jīva evāsti svātantrānnaca dūṣaṇam

---

3.3.49

हरेरेवमशेषेण सर्वशब्दसमन्वये उक्ते विरोधहीनस्य स्यात् समन्वयता यतः अतो ऽशेषविरोधानां कृतेशेन निराकृतिः

harerevamaśeṣeṇa sarvaśabdasamanvaye ukte virodhahīnasya syāt samanvayatā yataḥ ato 'śeṣavirodhānāṃ kṛteśena nirākṛtiḥ

---

3.3.50

समन्वयाविरोधाभ्यां सञ्जाते वस्तुनिर्णये किं मया कार्यमित्येव स्याद् बुद्धिरधिकारिणः

samanvayāvirodhābhyāṃ sañjāte vastunirṇaye kiṃ mayā kāryamityeva syād buddhiradhikāriṇaḥ

---

3.3.51

तत्र भक्तिविधानार्थमभक्तानर्थसन्ततौ उक्तायां भक्तिदार्ढ्याय प्रोक्ते ऽशेषगुणोच्चये वक्तव्योपासना नित्यं कर्तव्येत्यादरेण हि

tatra bhaktividhānārthamabhaktānarthasantatau uktāyāṃ bhaktidārḍhyāya prokte 'śeṣaguṇoccaye vaktavyopāsanā nityaṃ kartavyetyādareṇa hi

---

3.3.52

सोपासना च द्विविधा शास्त्राभ्यासस्वरूपिणी ध्यानरूपा परा चैव तदङ्गं धारणादिकम्

sopāsanā ca dvividhā śāstrābhyāsasvarūpiṇī dhyānarūpā parā caiva tadaṅgaṃ dhāraṇādikam

---

3.3.53

तथोभयात्मकं चैव पादे ऽस्मिन् बादरायणः आहोपासनमद्धव विस्तराच्छ्रुतिपूर्वकम्

tathobhayātmakaṃ caiva pāde 'smin bādarāyaṇaḥ āhopāsanamaddhava vistarācchrutipūrvakam

---

3.3.54

पृथग्दृष्टिरशक्यत्वमनिर्णीतिः समुच्चयः विशेषदर्शनं कार्यलोपो नानोक्तिराशुता

pṛthagdṛṣṭiraśakyatvamanirṇītiḥ samuccayaḥ viśeṣadarśanaṃ kāryalopo nānoktirāśutā

---

3.3.55

विभ्रमो ऽपाकृतिर्लिङ्गमनवस्थाविशेषिता अप्रयोजनता चातिप्रसङ्गो ऽदूरसंश्रयः

vibhramo 'pākṛtirliṅgamanavasthāviśeṣitā aprayojanatā cātiprasaṅgo 'dūrasaṃśrayaḥ

---

3.3.56

विशिष्टकारणं चेष्या दृष्टवैरूप्यमुन्नतिः अनुक्तिरप्रयत्नत्वं दृढबन्धपराभवौ

viśiṣṭakāraṇaṃ ceṣyā dṛṣṭavairūpyamunnatiḥ anuktiraprayatnatvaṃ dṛḍhabandhaparābhavau

---

3.3.57

पुंसाम्यं प्राप्तसन्त्यागः कारणानिर्णयो भ्रमः विशेषदर्शिताऽलापो गुणसाम्यं पृथग्दृशिः

puṃsāmyaṃ prāptasantyāgaḥ kāraṇānirṇayo bhramaḥ viśeṣadarśitā'lāpo guṇasāmyaṃ pṛthagdṛśiḥ

---

3.3.58

अगम्यवर्त्म सन्धानमिष्टं फलमकल्पना शुद्धवैरूप्यमङ्गत्वमविशेषदृशिः क्रिया

agamyavartma sandhānamiṣṭaṃ phalamakalpanā śuddhavairūpyamaṅgatvamaviśeṣadṛśiḥ kriyā

---

3.3.59

युक्तयः पूर्वपक्षस्थाः सुज्ञेयत्वं विधिक्रिया माहात्म्यमल्पशक्तित्वं यथायोग्यफलं भवः

yuktayaḥ pūrvapakṣasthāḥ sujñeyatvaṃ vidhikriyā māhātmyamalpaśaktitvaṃ yathāyogyaphalaṃ bhavaḥ

---

3.3.60

फलसाम्यं विशेषश्च गुणाधिक्यं प्रधानता यथाशक्तिक्रिया सन्धिः प्रमाणबलमानतिः

phalasāmyaṃ viśeṣaśca guṇādhikyaṃ pradhānatā yathāśaktikriyā sandhiḥ pramāṇabalamānatiḥ

---

3.3.61

कारणं कार्यवैशेष्यं स्वभावो वस्तुदूषणम् प्रतिक्रियाविरोधश्च प्रतिसन्धिरनूनता

kāraṇaṃ kāryavaiśeṣyaṃ svabhāvo vastudūṣaṇam pratikriyāvirodhaśca pratisandhiranūnatā

---

3.3.62

संस्कारपाटवं स्वेच्छानियतिर्वस्तुवैभवम् विशेषोक्तिरमानत्वं प्राधान्यं प्रीतिरागमः

saṃskārapāṭavaṃ svecchāniyatirvastuvaibhavam viśeṣoktiramānatvaṃ prādhānyaṃ prītirāgamaḥ

---

3.3.63

सुस्थिरत्वं कृतप्राप्तिरनादिगुणविस्तरः साधनोत्तमता नानादृष्टिः शिष्टिरनूनता

susthiratvaṃ kṛtaprāptiranādiguṇavistaraḥ sādhanottamatā nānādṛṣṭiḥ śiṣṭiranūnatā

---

3.3.64

अविघ्नत्वविरोधौ च गुणवैशेष्यमागमः सिद्धान्तनिर्णये ह्येता युक्तयो ऽव्याहताः सदा

avighnatvavirodhau ca guṇavaiśeṣyamāgamaḥ siddhāntanirṇaye hyetā yuktayo 'vyāhatāḥ sadā

---

3.3.65

यथाशक्तयखिलान् वेदान् विज्ञायोपासनं भवेत् तत्राखिलस्य विज्ञप्तिः सम्यग् ब्रह्मण एव हि

yathāśaktayakhilān vedān vijñāyopāsanaṃ bhavet tatrākhilasya vijñaptiḥ samyag brahmaṇa eva hi

---

3.3.66

तदन्येषां यथायोग्यमखिलज्ञप्तिरिष्यते तावतोपासने योग्यो भवेदेवाखिलः पुमान्

tadanyeṣāṃ yathāyogyamakhilajñaptiriṣyate tāvatopāsane yogyo bhavedevākhilaḥ pumān

---

3.3.67

महत्त्वस्य परं पारं विदित्वैव जनार्दनः स्तोष्यतामेति तुष्टत्वमिति नास्त्येव नारद

mahattvasya paraṃ pāraṃ viditvaiva janārdanaḥ stoṣyatāmeti tuṣṭatvamiti nāstyeva nārada

---

3.3.68

किन्तु निश्चलया भक्तया ह्यात्मज्ञानानुरूपतः यः स्तोष्यति सदा भक्तस्तुष्यस्तस्य सदा हरिः

kintu niścalayā bhaktayā hyātmajñānānurūpataḥ yaḥ stoṣyati sadā bhaktastuṣyastasya sadā hariḥ

---

3.3.69

इत्यादिवाक्यसन्दर्भाद् यथायोग्याखिलज्ञता आत्मज्ञानानुरूपत्वं यथाशक्ति विचारणात्

ityādivākyasandarbhād yathāyogyākhilajñatā ātmajñānānurūpatvaṃ yathāśakti vicāraṇāt

---

3.3.70

वेदः कृत्स्नो ऽधिगन्तव्यः स्वाध्यायाध्ययनं भवेत् इत्यादिवाक्यवैयर्थ्यमन्यथा न निवार्यते

vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ svādhyāyādhyayanaṃ bhavet ityādivākyavaiyarthyamanyathā na nivāryate

---

3.3.71

अद्यापि तेन देवाद्याः शृण्वते मन्वते सदा ध्यायन्ति च यथायोगं तथाप्या वस्तुनिर्णयात् श्रवणं मननं चैव कर्तव्यं सर्वथैव हि

adyāpi tena devādyāḥ śṛṇvate manvate sadā dhyāyanti ca yathāyogaṃ tathāpyā vastunirṇayāt śravaṇaṃ mananaṃ caiva kartavyaṃ sarvathaiva hi

---

3.3.72

मतिश्रुतिध्यानकालविशेषं गुरुरुत्तमः वेत्ति तस्योक्तिमार्गेण कुर्वतः स्याद्धि दर्शनम्

matiśrutidhyānakālaviśeṣaṃ gururuttamaḥ vetti tasyoktimārgeṇa kurvataḥ syāddhi darśanam

---

3.3.73

श्रवणं दृष्टतत्त्वस्य मननं ध्यानमेव च विशेषानन्दसम्प्राप्त्या अन्यस्यैतानि दृष्टये

śravaṇaṃ dṛṣṭatattvasya mananaṃ dhyānameva ca viśeṣānandasamprāptyā anyasyaitāni dṛṣṭaye

---

3.3.74

यदि तादृग् गुरुर्नास्ति निर्णीतश्रवणादिकम् तत्सिद्धान्तानुसारेण निर्णयज्ञात् समाचरेत्

yadi tādṛg gururnāsti nirṇītaśravaṇādikam tatsiddhāntānusāreṇa nirṇayajñāt samācaret

---

3.3.75

श्रवणादि विना नैव क्षणं तिष्ठेदपि क्वचित् अत्यशक्ये तु निद्रादौ पुनरेव समारभेत्

śravaṇādi vinā naiva kṣaṇaṃ tiṣṭhedapi kvacit atyaśakye tu nidrādau punareva samārabhet

---

3.3.76

अभावे निर्णयज्ञस्य सच्छास्त्राण्येव सर्वदा शृणुयाद् यदि सज्ज्ञानप्राचुर्यमुपलभ्यते

abhāve nirṇayajñasya sacchāstrāṇyeva sarvadā śṛṇuyād yadi sajjñānaprācuryamupalabhyate

---

3.3.77

महद्भयो विष्णुभक्तेभ्यो यथाशक्ति च संशयान् छिन्द्यात् स्वतो ऽधिकाभावे स्वयमेव समभ्यसेत्

mahadbhayo viṣṇubhaktebhyo yathāśakti ca saṃśayān chindyāt svato 'dhikābhāve svayameva samabhyaset

---

3.3.78

अशेषगुणपूर्णत्वं सर्वदोषसमुज्खितिः विष्णोरन्यच्च तत्तन्त्रमिति सम्यग् विनिर्णयः

aśeṣaguṇapūrṇatvaṃ sarvadoṣasamujkhitiḥ viṣṇoranyacca tattantramiti samyag vinirṇayaḥ

---

3.3.79

स्वतन्त्रत्वं सदा तस्य तस्य भेदश्च सर्वतः अदोषत्वस्य सिद्धयर्थं यदभेदे तदन्वयः

svatantratvaṃ sadā tasya tasya bhedaśca sarvataḥ adoṣatvasya siddhayarthaṃ yadabhede tadanvayaḥ

---

3.3.80

तत्तन्त्रत्वं च मुक्तानामपि तद्गुणपूर्तये मुक्तानामपि भेदश्च न हि भिन्नमभिन्नताम् गच्छद् दृष्टं क्वचित् तस्याप्यभावो ऽनुभवोपगः

tattantratvaṃ ca muktānāmapi tadguṇapūrtaye muktānāmapi bhedaśca na hi bhinnamabhinnatām gacchad dṛṣṭaṃ kvacit tasyāpyabhāvo 'nubhavopagaḥ

---

3.3.81

पूर्वाभेदे दोषवत्त्वमीशस्येत्यतिभिन्नता नारायणेन मुक्तानामपि सम्यगिति स्थितिः

pūrvābhede doṣavattvamīśasyetyatibhinnatā nārāyaṇena muktānāmapi samyagiti sthitiḥ

---

3.3.82

भेदाभेदे ऽप्यभेदेन दोषाणामपि सम्भवः निर्दोषत्वं रमायाश्च तदनन्तरता तथा

bhedābhede 'pyabhedena doṣāṇāmapi sambhavaḥ nirdoṣatvaṃ ramāyāśca tadanantaratā tathā

---

3.3.83

ब्रह्मा सरस्वती वीन्द्रशेषरुद्राश्च तत्स्रियः शक्रकामौ तदन्ये च क्रमान्मुक्तावपीति च

brahmā sarasvatī vīndraśeṣarudrāśca tatsriyaḥ śakrakāmau tadanye ca kramānmuktāvapīti ca

---

3.3.84

सत्सिद्धान्त इति ज्ञेयो निर्णीतो हरिणा स्वयम् एतद्विरोधि यत् सर्वं तमसे ऽन्धाय केवलम्

satsiddhānta iti jñeyo nirṇīto hariṇā svayam etadvirodhi yat sarvaṃ tamase 'ndhāya kevalam

---

3.3.85

अन्धं तमो विशन्तीति प्राह श्रुतिरतिस्फुटम् इत्येव श्रुतयो ऽशेषाः पञ्चरात्रमथाखिलम्

andhaṃ tamo viśantīti prāha śrutiratisphuṭam ityeva śrutayo 'śeṣāḥ pañcarātramathākhilam

---

3.3.86

मूलरामायणं चैव भारतं स्मृतयो ऽखिलाः वैष्णवानि पुराणानि साङ्खययोगौ परावपि

mūlarāmāyaṇaṃ caiva bhārataṃ smṛtayo 'khilāḥ vaiṣṇavāni purāṇāni sāṅkhayayogau parāvapi

---

3.3.87

ब्रह्मतर्कश्च मीमांसेत्यनन्तः शब्दसागरः अनन्तर युक्तयश्चैव प्रत्यक्षागममूलकाः

brahmatarkaśca mīmāṃsetyanantaḥ śabdasāgaraḥ anantara yuktayaścaiva pratyakṣāgamamūlakāḥ

---

3.3.88

प्रत्यक्षमैश्वरं चैव रमादीनामशेषतः मुक्तानामप्यमुक्तानामेतमेवार्थमुत्तमम्

pratyakṣamaiśvaraṃ caiva ramādīnāmaśeṣataḥ muktānāmapyamuktānāmetamevārthamuttamam

---

3.3.89

अन्यावकाशरहितं प्रकाशयति सादरम् एतदेव च सच्छास्त्रं दुःशास्त्रं तु ततः परम्

anyāvakāśarahitaṃ prakāśayati sādaram etadeva ca sacchāstraṃ duḥśāstraṃ tu tataḥ param

---

3.3.90

सच्छास्त्रमभ्यसेन्नित्यं दुःशास्त्रं च परित्यजेत् असंशयेन तत्त्वस्य निर्णये ब्रह्मदर्शनम्

sacchāstramabhyasennityaṃ duḥśāstraṃ ca parityajet asaṃśayena tattvasya nirṇaye brahmadarśanam

---

3.3.91

सम्यग्विषमविज्ञानतारतम्यानुसारतः फलं भवेत् तारतम्यात् सुखदुःखात्मकं नृणाम्

samyagviṣamavijñānatāratamyānusārataḥ phalaṃ bhavet tāratamyāt sukhaduḥkhātmakaṃ nṛṇām

---

3.3.92

सम्यक् चाधिकविज्ञानात् सुखाधिक्यं भवेन्नृणाम् अतो यथात्मशक्तयैव श्रवणं मननं तथा

samyak cādhikavijñānāt sukhādhikyaṃ bhavennṛṇām ato yathātmaśaktayaiva śravaṇaṃ mananaṃ tathā

---

3.3.93

विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य च संशयात् मनसा चान्यदाकाङ्क्षात् परं न प्रतिपाद्यते

viṣayeṣu ca saṃsargācchāśvatasya ca saṃśayāt manasā cānyadākāṅkṣāt paraṃ na pratipādyate

---

3.3.94

इति भारतवाक्यं हि तेनैतद्दोषवर्जितः सदोपासनया युक्तो वासुदेवं प्रपश्यति

iti bhāratavākyaṃ hi tenaitaddoṣavarjitaḥ sadopāsanayā yukto vāsudevaṃ prapaśyati

---

3.3.95

दोषा अनादिसम्बद्धास्ते मुक्तिपरिपन्थिनः सन्त्येव प्रायशः पुंसु तेन मोक्षो न जायते

doṣā anādisambaddhāste muktiparipanthinaḥ santyeva prāyaśaḥ puṃsu tena mokṣo na jāyate

---

3.3.96

सर्वे त एते जीवेषु दृश्यन्ते तारतम्यतः ऋजूनामेक एवास्ति परमोत्साहवर्जनम् स गुणाल्पत्वमात्रत्वान्नर्जत्वेन विरुद्धयते

sarve ta ete jīveṣu dṛśyante tāratamyataḥ ṛjūnāmeka evāsti paramotsāhavarjanam sa guṇālpatvamātratvānnarjatvena viruddhayate

---

3.3.97

अतो विष्णौ परा भक्तिस्तद्भक्तेषु रमादिषु तारतम्येन कर्तव्या पुरुषार्थमभीप्सिता

ato viṣṇau parā bhaktistadbhakteṣu ramādiṣu tāratamyena kartavyā puruṣārthamabhīpsitā

---

3.3.98

स्वादरः सर्वजन्तूनां संसिद्धो हि स्वभावतः ततो ऽधिकः स्वोत्तमेषु तदाधिक्यानुसारतः

svādaraḥ sarvajantūnāṃ saṃsiddho hi svabhāvataḥ tato 'dhikaḥ svottameṣu tadādhikyānusārataḥ

---

3.3.99

कर्तव्यो वासुदेवान्तं सर्वथा शुभमिच्छता न कदाचित् त्यजेत् तं च क्रमेणैनं विवर्धयेत्

kartavyo vāsudevāntaṃ sarvathā śubhamicchatā na kadācit tyajet taṃ ca krameṇainaṃ vivardhayet

---

3.3.100

समेषु स्वात्मवत् स्नेहः सत्स्वन्यत्र ततो दया कार्यैवमापरोक्ष्येण दृश्यते क्षिप्रमीश्वरः

sameṣu svātmavat snehaḥ satsvanyatra tato dayā kāryaivamāparokṣyeṇa dṛśyate kṣipramīśvaraḥ

---

3.3.101

तत् तमो ऽन्धं व्रजेद् विष्णुसमत्वं यो ऽनुपश्यति रमाब्रह्मशिवादीनामपि मुक्तौ कथञ्चन

tat tamo 'ndhaṃ vrajed viṣṇusamatvaṃ yo 'nupaśyati ramābrahmaśivādīnāmapi muktau kathañcana

---

3.3.102

किमुताधिक्यदृष्टेस्तद् गुणाभावमतेरपि दोषवेत्तुरभेदस्य द्रष्टुर्द्रष्टुस्तथोभयोः

kimutādhikyadṛṣṭestad guṇābhāvamaterapi doṣavetturabhedasya draṣṭurdraṣṭustathobhayoḥ

---

3.3.103

इत्याह सच्छ्रुतिस्तेन सम्प्रोक्तगुणसंयुतम् उपासीत हरिं दृष्ट्वा मुक्तिस्तेनैव जायते

ityāha sacchrutistena samproktaguṇasaṃyutam upāsīta hariṃ dṛṣṭvā muktistenaiva jāyate

---

3.3.104

द्वेषाद् यन्मुक्तिकथनं श्रुतिवाक्यविरोधि यत् रिपवो ये तु रामस्य विमुखत्वान्निरामिणः अभिद्रोहपदे नित्यमन्धे तमसि ते स्थिताः

dveṣād yanmuktikathanaṃ śrutivākyavirodhi yat ripavo ye tu rāmasya vimukhatvānnirāmiṇaḥ abhidrohapade nityamandhe tamasi te sthitāḥ

---

3.3.105

हरिद्विषस्तमो यान्ति ये चैव तदभेदिनः तन्निर्गुणत्ववेत्तारस्तस्य दोषविदो ऽपि च

haridviṣastamo yānti ye caiva tadabhedinaḥ tannirguṇatvavettārastasya doṣavido 'pi ca

---

3.3.106

इत्यादिश्रुतिसन्दर्भाद् द्वेषिणस्तम ईयते हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः विधिक्षुरत्यगात् सूनो प्रह्लादस्यानुभावतः

ityādiśrutisandarbhād dveṣiṇastama īyate hiraṇyakaśipuścāpi bhagavannindayā tamaḥ vidhikṣuratyagāt sūno prahlādasyānubhāvataḥ

---

3.3.107

यदनिन्दत् पिता मह्यं त्वद्भक्ते मयि चाघवान् तस्मात् पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात्

yadanindat pitā mahyaṃ tvadbhakte mayi cāghavān tasmāt pitā me pūyeta durantād dustarādaghāt

---

3.3.108

निन्दां भगवतः शृण्वंस्तत्परस्य जनस्य वा ततो नापैति यः सो ऽपि यात्यघः सुकृताच्च्युतः

nindāṃ bhagavataḥ śṛṇvaṃstatparasya janasya vā tato nāpaiti yaḥ so 'pi yātyaghaḥ sukṛtāccyutaḥ

---

3.3.109

अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्

avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram

---

3.3.110

मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहनीं श्रिताः

moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohanīṃ śritāḥ

---

3.3.111

मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तो ऽभ्यसूयकाः तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु

māmātmaparadeheṣu pradviṣanto 'bhyasūyakāḥ tānahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu

---

3.3.112

आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्

āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim

---

3.3.113

यो द्विष्टाद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् कथं स न भवेद् द्वेष्य आलोकान्तस्य कस्यचित्

yo dviṣṭād vibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum kathaṃ sa na bhaved dveṣya ālokāntasya kasyacit

---

3.3.114

यो द्विष्टाद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीः समाः इत्यादिवाक्यसन्दोहाद् द्वेषिणस्तम एव तु

yo dviṣṭād vibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum majjanti pitarastasya narake śāśvatīḥ samāḥ ityādivākyasandohād dveṣiṇastama eva tu

---

3.3.115

नैव मोक्ष इति प्राहुर्लोकायतमते स्थिताः भोगः शरीरपर्यन्तं भस्मीभावस्ततो भवेत्

naiva mokṣa iti prāhurlokāyatamate sthitāḥ bhogaḥ śarīraparyantaṃ bhasmībhāvastato bhavet

---

3.3.116

इति तत् केन मानेन दृष्टं प्रत्यक्षवादिना न हि प्रत्यक्षमानेन मोक्षाभावो ऽवसीयते

iti tat kena mānena dṛṣṭaṃ pratyakṣavādinā na hi pratyakṣamānena mokṣābhāvo 'vasīyate

---

3.3.117

घटते मुक्तिदृष्टिस्तु पुरुषेण महीयसा नेति वक्तुर्महत्त्वं तु कथञ्चन न विद्यते

ghaṭate muktidṛṣṭistu puruṣeṇa mahīyasā neti vakturmahattvaṃ tu kathañcana na vidyate

---

3.3.118

साधयन् सर्वसामान्यं कथमेव विशेषवान् दृश्यन्ते पुरुषा लोके परावरविदो ऽपिच

sādhayan sarvasāmānyaṃ kathameva viśeṣavān dṛśyante puruṣā loke parāvaravido 'pica

---

3.3.119

अपरोक्षदृशो योगनिष्ठाश्चामलचक्षुषः प्रत्यक्षं देवतां दृष्ट्वा तत्प्रसादाप्तभूतयः

aparokṣadṛśo yoganiṣṭhāścāmalacakṣuṣaḥ pratyakṣaṃ devatāṃ dṛṣṭvā tatprasādāptabhūtayaḥ

---

3.3.120

ज्ञानविज्ञानपारज्ञा निषिद्धयन्ते कथं नृभिः दृश्यते चातिमाहात्म्यं तेषामतिमहौजसाम्

jñānavijñānapārajñā niṣiddhayante kathaṃ nṛbhiḥ dṛśyate cātimāhātmyaṃ teṣāmatimahaujasām

---

3.3.121

यदि ते ऽपि निषिद्धयन्ते किं नोक्तिस्ते निषिद्धयते यदुक्तवाक्यप्रामाण्यं प्रत्यक्षेणोपलभ्यते

yadi te 'pi niṣiddhayante kiṃ noktiste niṣiddhayate yaduktavākyaprāmāṇyaṃ pratyakṣeṇopalabhyate

---

3.3.122

वरादयो ऽपि तद्दत्ताः सदा सत्या भवन्ति हि अप्रामाण्यं तदुक्तेश्च वृथावाचावसीयते

varādayo 'pi taddattāḥ sadā satyā bhavanti hi aprāmāṇyaṃ tadukteśca vṛthāvācāvasīyate

---

3.3.123

न हि प्रयोजनं किञ्चित् परलोकनिवारणात् वृथावाचं वृथा हन्याद् यदि तस्य किमुत्तरम् स्वजीवनविरोधाय वदन् किं नाम बुद्धिमान्

na hi prayojanaṃ kiñcit paralokanivāraṇāt vṛthāvācaṃ vṛthā hanyād yadi tasya kimuttaram svajīvanavirodhāya vadan kiṃ nāma buddhimān

---

3.3.124

प्रामाण्ये संशयः किं स्यात् तयोः पुरुषयोरपि स्वजीवनविरुद्धोक्तिरज्ञो दृष्टस्य चापि सः

prāmāṇye saṃśayaḥ kiṃ syāt tayoḥ puruṣayorapi svajīvanaviruddhoktirajño dṛṣṭasya cāpi saḥ

---

3.3.125

यश्चातीन्द्रियदेवोक्तिश्रोता दृष्टपरावरः अतीतानागतं सर्वं लोकानुभवमापयन् अतः प्रत्यक्षगम्यत्वाद् वेदमात्वस्य च स्फुटम्

yaścātīndriyadevoktiśrotā dṛṣṭaparāvaraḥ atītānāgataṃ sarvaṃ lokānubhavamāpayan ataḥ pratyakṣagamyatvād vedamātvasya ca sphuṭam

---

3.3.126

यद्यागमस्य नो मात्वमक्षजस्य तथा भवेत् यद्यक्षजस्य मात्वं स्यादागमस्य कथं न तत् लोकवाक्याद् विशेषश्चाव्यभिचारेण सिद्धयति

yadyāgamasya no mātvamakṣajasya tathā bhavet yadyakṣajasya mātvaṃ syādāgamasya kathaṃ na tat lokavākyād viśeṣaścāvyabhicāreṇa siddhayati

---

3.3.127

अस्ति मोक्षो ऽपि धर्मेण यथार्थज्ञानतो ऽपि च प्रामाण्यमनुमायाश्च जिनस्याप्तत्वसाधने

asti mokṣo 'pi dharmeṇa yathārthajñānato 'pi ca prāmāṇyamanumāyāśca jinasyāptatvasādhane

---

3.3.128

तद्वाक्याद् धर्मसज्ज्ञानविज्ञप्तिर्भवतीति च धर्मो ऽहिंसापरो नान्यो ज्ञानं पुद्गलदर्शनम्

tadvākyād dharmasajjñānavijñaptirbhavatīti ca dharmo 'hiṃsāparo nānyo jñānaṃ pudgaladarśanam

---

3.3.129

इति जैनाः कथं तत् स्यात् प्रमाणमनुमानतः विषयान् प्रति स्थितं ह्यक्षं प्रत्यक्षमिति गीयते प्रत्यक्षशब्दानुसारादनुमेति प्रकीतिर्ता

iti jaināḥ kathaṃ tat syāt pramāṇamanumānataḥ viṣayān prati sthitaṃ hyakṣaṃ pratyakṣamiti gīyate pratyakṣaśabdānusārādanumeti prakītirtā

---

3.3.130

आ समन्ताद् गमयति धर्माधर्मौ परं पदम् यच्चाप्यतीन्द्रियं त्वन्यत् तेनासावागमः स्मृतः

ā samantād gamayati dharmādharmau paraṃ padam yaccāpyatīndriyaṃ tvanyat tenāsāvāgamaḥ smṛtaḥ

---

3.3.131

एतेन कारेणेनैव तत्तन्मानत्वमिष्यते स्वरूपं हि तदेतेषामन्यथासिद्धिमानतः

etena kāreṇenaiva tattanmānatvamiṣyate svarūpaṃ hi tadeteṣāmanyathāsiddhimānataḥ

---

3.3.132

अतो ऽनुमा कथं धर्मं पुद्गलं चापि दर्शयेत् स्वरूपं पुद्गलस्योक्ता दोषा आनन्दमेव च न मन्यते पुद्गलं स दुःखाभावः सुखं त्विति

ato 'numā kathaṃ dharmaṃ pudgalaṃ cāpi darśayet svarūpaṃ pudgalasyoktā doṣā ānandameva ca na manyate pudgalaṃ sa duḥkhābhāvaḥ sukhaṃ tviti

---

3.3.133

मात्राभोगातिरेकेण सुखाधिक्यस्य दर्शनात् सुखस्याभावता केन न च स्यात् किं विपर्ययः

mātrābhogātirekeṇa sukhādhikyasya darśanāt sukhasyābhāvatā kena na ca syāt kiṃ viparyayaḥ

---

3.3.134

यदि भावो ऽपि कश्चित् स्यात् तस्यैवाभावता कुतः यदि सर्वे ऽप्यभावाः स्युरन्योन्यमिति भावता

yadi bhāvo 'pi kaścit syāt tasyaivābhāvatā kutaḥ yadi sarve 'pyabhāvāḥ syuranyonyamiti bhāvatā

---

3.3.135

अभावाभावता यत् स्यात् किं नश्छिन्नं तदा भवेत् भावत्वं विधिरूपत्वं निषेधत्वमभावता

abhāvābhāvatā yat syāt kiṃ naśchinnaṃ tadā bhavet bhāvatvaṃ vidhirūpatvaṃ niṣedhatvamabhāvatā

---

3.3.136

निषेधस्य निषेधो ऽपि भाव एव बलाद् भवेत् प्रथमप्रतिपत्तिस्तु भावभावनियामिका

niṣedhasya niṣedho 'pi bhāva eva balād bhavet prathamapratipattistu bhāvabhāvaniyāmikā

---

3.3.137

न च पुद्गलविज्ञानं मोक्षदं भवति क्वचित् अस्वातन्त्र्यात् पुद्गलस्य ज्ञातो ऽपि सुखदो न हि

na ca pudgalavijñānaṃ mokṣadaṃ bhavati kvacit asvātantryāt pudgalasya jñāto 'pi sukhado na hi

---

3.3.138

न हि दुःखिपरिज्ञानाद् दुःखित्वं विनिवर्तते यदि पुद्गलविज्ञानाददुःखी स्यात् कथञ्चन देहवानपि नादुःखी किं ज्ञानादुत्तरं सदा

na hi duḥkhiparijñānād duḥkhitvaṃ vinivartate yadi pudgalavijñānādaduḥkhī syāt kathañcana dehavānapi nāduḥkhī kiṃ jñānāduttaraṃ sadā

---

3.3.139

ईशकॢप्त्यनुसारेण स्यात् कालादीशवादिनः कर्महेतुत्वमपि तु निश्चैतन्यान्नहि क्वचित्

īśakḷptyanusāreṇa syāt kālādīśavādinaḥ karmahetutvamapi tu niścaitanyānnahi kvacit

---

3.3.140

अशेषदुःखविलये नेदानीं कारणं यथा तथोत्तरं च नैव स्याद् दृष्टिपूर्वानुमा यतः

aśeṣaduḥkhavilaye nedānīṃ kāraṇaṃ yathā tathottaraṃ ca naiva syād dṛṣṭipūrvānumā yataḥ

---

3.3.141

शक्तस्यान्यस्य विज्ञानं तत्प्रीतिजनकं यदि तयैव बन्धहानिः स्यादिति किं नाम दूषणम्

śaktasyānyasya vijñānaṃ tatprītijanakaṃ yadi tayaiva bandhahāniḥ syāditi kiṃ nāma dūṣaṇam

---

3.3.142

स्वज्ञानाद् बन्धहानिस्तु दृश्यते कस्य कुत्रचित् अहिंसायाश्च धर्मत्वं केन मानेन गम्यते हिंसाया एव धर्मत्वमित्युक्ते स्यात् किमुत्तरम्

svajñānād bandhahānistu dṛśyate kasya kutracit ahiṃsāyāśca dharmatvaṃ kena mānena gamyate hiṃsāyā eva dharmatvamityukte syāt kimuttaram

---

3.3.143

धर्मस्य सुखहेतुत्वमपि केनावगम्यते हत्यया मोक्षहेतुत्वं कुतो मानान्निवार्यते

dharmasya sukhahetutvamapi kenāvagamyate hatyayā mokṣahetutvaṃ kuto mānānnivāryate

---

3.3.144

न च शून्यपरिज्ञानाच्छून्यभावनयापि च मोक्षः कथञ्चन भवेद् यदीदानीं कथं न सः

na ca śūnyaparijñānācchūnyabhāvanayāpi ca mokṣaḥ kathañcana bhaved yadīdānīṃ kathaṃ na saḥ

---

3.3.145

परप्रसादनेच्छोस्तु विळम्बो नाम युज्यते पुमिच्छाधीनता नो चेद् विळम्बः किङ्कृतो भवेत्

paraprasādanecchostu viḷambo nāma yujyate pumicchādhīnatā no ced viḷambaḥ kiṅkṛto bhavet

---

3.3.146

अन्यत्रापि विळम्बास्तु स्युरीशेच्छानिमित्ततः अन्यथा कारणं चेत् स्यात् किं कार्यं नोपजायते कारणे सति कार्यस्य भावः सुनियतो ऽस्य हि

anyatrāpi viḷambāstu syurīśecchānimittataḥ anyathā kāraṇaṃ cet syāt kiṃ kāryaṃ nopajāyate kāraṇe sati kāryasya bhāvaḥ suniyato 'sya hi

---

3.3.147

विज्ञानवादिनश्चैव विज्ञानाद्वैतवेदनात् विज्ञानभावनाच्चैव मोक्षो न घटते क्वचित्

vijñānavādinaścaiva vijñānādvaitavedanāt vijñānabhāvanāccaiva mokṣo na ghaṭate kvacit

---

3.3.148

अन्तर्ज्ञानस्य बाह्ये च क्षणिकत्वस्य वेदनात् भावनाच्चोक्तमार्गेण मानाभावान्न मुच्यते

antarjñānasya bāhye ca kṣaṇikatvasya vedanāt bhāvanāccoktamārgeṇa mānābhāvānna mucyate

---

3.3.149

प्रकृतेः पुरुषस्यापि विवेको मुक्तिसाधनम् इति शङ्कया न चैतस्मिन् मानमीशाप्रसादतः

prakṛteḥ puruṣasyāpi viveko muktisādhanam iti śaṅkayā na caitasmin mānamīśāprasādataḥ

---

3.3.150

श्रुतयः स्मृतयश्चैव यदीशस्य प्रसादतः वदन्ति नियमान्मुक्तिं तमृते ऽतः कुतो भवेत्

śrutayaḥ smṛtayaścaiva yadīśasya prasādataḥ vadanti niyamānmuktiṃ tamṛte 'taḥ kuto bhavet

---

3.3.151

कणादयोगाक्षपादा अपीशस्य प्रसादतः मुक्तिं ब्रुवाणा अप्याहुर्भोगादेव च कर्मणाम् क्षयं प्राहुः कुतश्चैतत् प्रसन्ने जगदीश्वरे

kaṇādayogākṣapādā apīśasya prasādataḥ muktiṃ bruvāṇā apyāhurbhogādeva ca karmaṇām kṣayaṃ prāhuḥ kutaścaitat prasanne jagadīśvare

---

3.3.152

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare

---

3.3.153

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः क्षीयन्ते चास्य कर्माणि दृष्ट एवात्मनीश्वरे इति श्रुतिपुराणादिवचनेभ्यो ऽन्यथागतेः

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ kṣīyante cāsya karmāṇi dṛṣṭa evātmanīśvare iti śrutipurāṇādivacanebhyo 'nyathāgateḥ

---

3.3.154

न च पाशुपताद्युक्तशिवादीनामनुग्रहात् नान्यः पन्था इति ह्युक्तं पुरुषज्ञानतः श्रुतौ

na ca pāśupatādyuktaśivādīnāmanugrahāt nānyaḥ panthā iti hyuktaṃ puruṣajñānataḥ śrutau

---

3.3.155

सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादतः एवं पुरुषशब्दश्च प्रयुक्तो ऽब्धिशये हरौ

sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣādataḥ evaṃ puruṣaśabdaśca prayukto 'bdhiśaye harau

---

3.3.156

न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद् यशः इति चाधिपतिस्तस्य प्रतिषिद्धः स्वयं श्रुतौ

na tasyeśe kaścana tasya nāma mahad yaśaḥ iti cādhipatistasya pratiṣiddhaḥ svayaṃ śrutau

---

3.3.157

विश्वतः परमां नित्यं विश्वं नारायणं हरिम् इति सर्वाधिकत्वोक्तया समो ऽपि विनिवारितः समाधिकस्य राहित्यान्नोपचारपुमानसौ

viśvataḥ paramāṃ nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ harim iti sarvādhikatvoktayā samo 'pi vinivāritaḥ samādhikasya rāhityānnopacārapumānasau

---

3.3.158

पुरुष एवेदं सर्वं यद् भूतं यच्च भव्यम् उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति

puruṣa evedaṃ sarvaṃ yad bhūtaṃ yacca bhavyam utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati

---

3.3.159

मुक्तामुक्तपरेशत्वमिति तस्याह सा श्रुतिः अमृतेशानवचनात् सर्वस्येशानतोदिता

muktāmuktapareśatvamiti tasyāha sā śrutiḥ amṛteśānavacanāt sarvasyeśānatoditā

---

3.3.160

यदि सर्वत्वमुदितमुतेश इति तद् वृथा उतशब्दो वदेदेष हीशत्वस्य समुच्चयम्

yadi sarvatvamuditamuteśa iti tad vṛthā utaśabdo vadedeṣa hīśatvasya samuccayam

---

3.3.161

पुरुषेणेदं व्याप्तमिति ब्राह्मणं चाह तं प्रति एतावानस्य महिमेति महिम्नो वचो हि तत्

puruṣeṇedaṃ vyāptamiti brāhmaṇaṃ cāha taṃ prati etāvānasya mahimeti mahimno vaco hi tat

---

3.3.162

सो ऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् इत्यमुक्ताधिपत्यं तु पूर्वार्धोक्तमनूद्य च

so 'mṛtasyābhayasyeśo martyamannaṃ yadatyagāt ityamuktādhipatyaṃ tu pūrvārdhoktamanūdya ca

---

3.3.163

उतामृतस्येश इति विधत्ते मुक्तिगेशताम् अतो विष्णुपरिज्ञानादेव मुक्तिर्नचान्यतः तद् यथेति श्रुतेश्चैव ततः कर्मक्षयो भवेत्

utāmṛtasyeśa iti vidhatte muktigeśatām ato viṣṇuparijñānādeva muktirnacānyataḥ tad yatheti śruteścaiva tataḥ karmakṣayo bhavet

---

3.3.164

यथैधांसि समिद्धो ऽग्निर्भस्मसात् कुरुते ऽर्जुन ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा

yathaidhāṃsi samiddho 'gnirbhasmasāt kurute 'rjuna jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute tathā

---

3.3.165

सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः इत्यादिभगवद्वाक्यैरुक्तार्थश्चावसीयते

sarvadharmān parityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ ityādibhagavadvākyairuktārthaścāvasīyate

---

3.3.166

नित्यनैमित्तिकं कर्म कुर्वन्नन्यत् परित्यजन् मुच्यते संसृतेश्चैतदप्येतेन निराकृतम् विद्यैवेतीममेवार्थं स्वयमेवाह वेदराट्

nityanaimittikaṃ karma kurvannanyat parityajan mucyate saṃsṛteścaitadapyetena nirākṛtam vidyaivetīmamevārthaṃ svayamevāha vedarāṭ

---

3.3.167

विना कर्म न मोक्षः स्याज्ज्ञानेनेत्यपि सा श्रुतिः नान्यः पन्था इति ह्येव निवारयति सादरम्

vinā karma na mokṣaḥ syājjñānenetyapi sā śrutiḥ nānyaḥ panthā iti hyeva nivārayati sādaram

---

3.3.168

अन्यथोपासनमपि तमेवमितिवादिनी निवारयत्यादरेण न प्रतीक इति प्रभुः

anyathopāsanamapi tamevamitivādinī nivārayatyādareṇa na pratīka iti prabhuḥ

---

3.3.169

अन्धं तमः प्रविशन्ति ये ऽविद्यामुपासते इति श्रुतिविरोधाच्च नान्यथोपासनं भवेत्

andhaṃ tamaḥ praviśanti ye 'vidyāmupāsate iti śrutivirodhācca nānyathopāsanaṃ bhavet

---

3.3.170

न चाप्येकत्वविज्ञानादुक्तन्यायेन मुच्यते इति सर्वं प्रविज्ञाय सर्वैस्तर्कसदागमैः उपासीत हरिं नित्यं गुणैरेव स्वयोगतः

na cāpyekatvavijñānāduktanyāyena mucyate iti sarvaṃ pravijñāya sarvaistarkasadāgamaiḥ upāsīta hariṃ nityaṃ guṇaireva svayogataḥ

3.3.171

ब्रह्मा सर्वैगुणैश्चैव क्रियासामान्यतश्च गीः गुणसामान्यतो रुद्रो द्रव्यसामान्यतः परे

brahmā sarvaiguṇaiścaiva kriyāsāmānyataśca gīḥ guṇasāmānyato rudro dravyasāmānyataḥ pare

---

3.3.172

अधिकारविशेषेण भक्तिज्ञानसुखादिभिः विशेषो देवतादीनां मोक्षे चैव विशेषतः

adhikāraviśeṣeṇa bhaktijñānasukhādibhiḥ viśeṣo devatādīnāṃ mokṣe caiva viśeṣataḥ

---

3.3.173

न तावता विरोधो ऽस्ति निर्दोषत्वात् समस्तशः आभासत्वात् परेषां तदवराणां च सर्वशः

na tāvatā virodho 'sti nirdoṣatvāt samastaśaḥ ābhāsatvāt pareṣāṃ tadavarāṇāṃ ca sarvaśaḥ

---

3.3.174

यतो ऽवराणां सर्वे ऽपि गुणाः सर्वाः क्रिया अपि नियमेनैव पूर्वेषां सुप्रसादनिबन्धनाः अतः सच्छिष्यवत् तेषां नैवेर्ष्यादिः कथञ्चन

yato 'varāṇāṃ sarve 'pi guṇāḥ sarvāḥ kriyā api niyamenaiva pūrveṣāṃ suprasādanibandhanāḥ ataḥ sacchiṣyavat teṣāṃ naiverṣyādiḥ kathañcana

---

3.3.175

न च संसारिदेवानां कालेयत्तापरे इमे सूत्रे ह्यारब्धमात्रस्य भोगेनैव क्षयो ध्रुवः

na ca saṃsāridevānāṃ kāleyattāpare ime sūtre hyārabdhamātrasya bhogenaiva kṣayo dhruvaḥ

---

3.3.176

अनारब्धकार्ये भोगेन त्वितरे इति चोदितः पौनरुक्तयेन तेनैते उक्तार्थे इति निश्चयः

anārabdhakārye bhogena tvitare iti coditaḥ paunaruktayena tenaite uktārthe iti niścayaḥ

---

3.3.177

उषाः स्वाहा च पर्जन्यो मित्रो ऽग्निर्वरुणो विधुः प्रवहो ऽनिरुद्ध इन्द्रोमे रुद्रो वाणी च मारुतः उत्तरोत्तरतस्त्वेते गुणैः सर्वैश्च मुक्तिगाः

uṣāḥ svāhā ca parjanyo mitro 'gnirvaruṇo vidhuḥ pravaho 'niruddha indrome rudro vāṇī ca mārutaḥ uttarottaratastvete guṇaiḥ sarvaiśca muktigāḥ

---

3.3.178

सूर्यधर्मौ यथा सोमो मनुर्दक्षो बृहस्पतिः शची रतिश्चानिरुद्धसमास्तारा च मित्रवत्

sūryadharmau yathā somo manurdakṣo bṛhaspatiḥ śacī ratiścāniruddhasamāstārā ca mitravat

---

3.3.179

सोमवच्छतरूपा तु प्रसूतिर्वह्निवद् विराट् पर्जन्यवद् वारुणी च तथा सञ्ज्ञा च रोहिणी

somavacchatarūpā tu prasūtirvahnivad virāṭ parjanyavad vāruṇī ca tathā sañjñā ca rohiṇī

---

3.3.180

धर्मी च मित्रवत्त्वेन प्रावही परिकीर्तिता मित्रपजर्न्यमध्यस्थावश्विनौ विघ्नवित्तपौ

dharmī ca mitravattvena prāvahī parikīrtitā mitrapajarnyamadhyasthāvaśvinau vighnavittapau

---

3.3.181

भृगुरग्निसमो मित्रतन्मध्ये ब्रह्मपुत्रकाः वरुणाग्न्यन्तरा तत्र नारदः प्राय इन्द्रवत्

bhṛguragnisamo mitratanmadhye brahmaputrakāḥ varuṇāgnyantarā tatra nāradaḥ prāya indravat

---

3.3.182

कामः सुपर्णी चोमावद् वीन्द्रो रुद्रवदीरितः निऋतिर्मित्रसदृशो विश्वामित्रः कसूनुवत्

kāmaḥ suparṇī comāvad vīndro rudravadīritaḥ niṛtirmitrasadṛśo viśvāmitraḥ kasūnuvat

---

3.3.183

वैवस्वतो मनुश्चाश्विपश्चादन्ये ततो ऽवराः च्यवनोचथ्यवैन्याश्च शशबिन्दुश्च हैहयः तद्वच्च विप्रराजन्यविशेषो ऽत्रापि कश्चन

vaivasvato manuścāśvipaścādanye tato 'varāḥ cyavanocathyavainyāśca śaśabinduśca haihayaḥ tadvacca viprarājanyaviśeṣo 'trāpi kaścana

---

3.3.184

तद्वत् प्रियव्रतश्चापि तदन्याः शतदेवताः पजर्न्यमित्रान्तराळे तदन्ये तु ततो ऽवराः

tadvat priyavrataścāpi tadanyāḥ śatadevatāḥ pajarnyamitrāntarāḷe tadanye tu tato 'varāḥ

---

3.3.185

एतेभ्यो ऽभ्यधिका श्रीरस्तु सदा मुक्ता विशेषतः तत्समो नास्ति परमो हरिरेव नचापरः

etebhyo 'bhyadhikā śrīrastu sadā muktā viśeṣataḥ tatsamo nāsti paramo harireva nacāparaḥ

---

3.3.186

संहितायां बृहत्यां तु स्वयं भगवतोदितम् तदेतदखिलं प्राण आहङ्कारिक एव च इन्द्रादनन्तरो दृष्टिरपि योग्यानुसारतः

saṃhitāyāṃ bṛhatyāṃ tu svayaṃ bhagavatoditam tadetadakhilaṃ prāṇa āhaṅkārika eva ca indrādanantaro dṛṣṭirapi yogyānusārataḥ

---

3.3.187

सम्यग् गुरुप्रसादश्च मुख्यतो दृष्टिकारणम् श्रवणादि च कर्तव्यं नान्यथा दर्शनं क्वचित्

samyag guruprasādaśca mukhyato dṛṣṭikāraṇam śravaṇādi ca kartavyaṃ nānyathā darśanaṃ kvacit

---

3.3.188

गुणाधिकं गुरुं प्राप्य तद्धीनं नाप्नुयात् क्वचित् विपर्ययस्तु कर्तव्यः सर्वथा मुक्तिमिच्छता

guṇādhikaṃ guruṃ prāpya taddhīnaṃ nāpnuyāt kvacit viparyayastu kartavyaḥ sarvathā muktimicchatā

---

3.3.189

समे विकल्प एव स्यात् पूर्वानुज्ञा च सर्वथा तदुत्तमगुरुप्राप्त्यै पूर्वानुज्ञा न मृग्यते

same vikalpa eva syāt pūrvānujñā ca sarvathā taduttamaguruprāptyai pūrvānujñā na mṛgyate

---

3.3.190

गुरुबर्रह्माखिलानां च विद्या चैव सरस्वती देवता भगवान् विष्णुः सर्वेषामविशेषतः

gurubarrahmākhilānāṃ ca vidyā caiva sarasvatī devatā bhagavān viṣṇuḥ sarveṣāmaviśeṣataḥ

---

3.3.191

तत्प्रसादेन मुक्तिः स्यान्नान्यथा तु कथञ्चन स्वोत्तमास्तु क्रमेणैव सर्वेषां गुरवः श्रुताः उपदेशो ब्रह्मणस्तु सर्वेषामेव मुक्तये

tatprasādena muktiḥ syānnānyathā tu kathañcana svottamāstu krameṇaiva sarveṣāṃ guravaḥ śrutāḥ upadeśo brahmaṇastu sarveṣāmeva muktaye

---

3.3.192

साधनेभ्यो ऽधिका भक्तिर्नैवान्यत् तादृशं क्वचित् भक्तिश्चैव हरावेव मुख्यान्यत्र यथाक्रमम्

sādhanebhyo 'dhikā bhaktirnaivānyat tādṛśaṃ kvacit bhaktiścaiva harāveva mukhyānyatra yathākramam

---

3.3.193

स्वाधिका त्वेव सर्वत्र स्वोत्तमेषु क्रमेण च अनुवर्तते च सा भक्तिर्मुक्तावानन्दरूपिणी तत्पूर्वकोपासनैवं कर्तव्या मुक्तये गुणैः

svādhikā tveva sarvatra svottameṣu krameṇa ca anuvartate ca sā bhaktirmuktāvānandarūpiṇī tatpūrvakopāsanaivaṃ kartavyā muktaye guṇaiḥ

---

3.4.1

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः एवमुत्पन्ननिर्दोषभगवद्दर्शनात् सदा अपेक्षितफलप्राप्तिरारब्धस्यानतिक्रमात्

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne tṛtīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ evamutpannanirdoṣabhagavaddarśanāt sadā apekṣitaphalaprāptirārabdhasyānatikramāt

---

3.4.2

देवर्षिमानुषादीनां तत्तज्जात्यनुसारतः जैमिन्युक्तं मानुषाणां तद्विशेषाश्च केचन

devarṣimānuṣādīnāṃ tattajjātyanusārataḥ jaiminyuktaṃ mānuṣāṇāṃ tadviśeṣāśca kecana

---

3.4.3

सामान्यं भगवत्प्रोक्तं देवादीनां विशेषतः बलवद्विरोधिसद्भावे जैमिन्याद्युक्तिरिष्यते

sāmānyaṃ bhagavatproktaṃ devādīnāṃ viśeṣataḥ balavadvirodhisadbhāve jaiminyādyuktiriṣyate

---

3.4.4

विकर्मलेपो नैवास्ति सम्यग्दृष्टिमतां क्वचित् गुणहानिश्च नैवास्ति ब्रह्मणस्त्वविकर्मतः

vikarmalepo naivāsti samyagdṛṣṭimatāṃ kvacit guṇahāniśca naivāsti brahmaṇastvavikarmataḥ

---

3.4.5

देवानामपि न प्रायः कॢप्तस्य तु कथञ्चन प्राप्तह्रासो भवेत् क्वापि महता तु विकर्मणा तथापि तत् कॢप्तमेव तस्मान्न नियमोज्खितिः

devānāmapi na prāyaḥ kḷptasya tu kathañcana prāptahrāso bhavet kvāpi mahatā tu vikarmaṇā tathāpi tat kḷptameva tasmānna niyamojkhitiḥ

---

3.4.6

चन्द्रसुग्रीवयोश्चैव स्वोच्चदारपरिग्रहात् प्राप्तहानिरभून्नैव कॢप्तहानिः यथञ्चन

candrasugrīvayoścaiva svoccadāraparigrahāt prāptahānirabhūnnaiva kḷptahāniḥ yathañcana

---

3.4.7

ह्रासो ऽपि मानुषादीनामानन्दस्य विकर्मणा भवेन्मुक्तौ विशेषेण स्वोच्चानामपराधतः

hrāso 'pi mānuṣādīnāmānandasya vikarmaṇā bhavenmuktau viśeṣeṇa svoccānāmaparādhataḥ

---

3.4.8

ज्ञानोत्तरस्य पापस्य चतुर्थे ऽलेप उच्यते अशुचित्वादिकं तस्य न भवेदिति तत्फलम् अत्र ज्ञानफलस्यैव मुक्तेर्नियततोच्यते

jñānottarasya pāpasya caturthe 'lepa ucyate aśucitvādikaṃ tasya na bhavediti tatphalam atra jñānaphalasyaiva mukterniyatatocyate

---

3.4.9

प्रारब्धकर्मजस्यैव विषभक्षान्मृतेरिव प्राप्तस्याप्यनिवर्त्यस्य किञ्चिद् भुक्तस्य संविदा उपमर्द इह प्रोक्तो देवादीनां यथाक्रमम्

prārabdhakarmajasyaiva viṣabhakṣānmṛteriva prāptasyāpyanivartyasya kiñcid bhuktasya saṃvidā upamarda iha prokto devādīnāṃ yathākramam

---

3.4.10

सर्वात्मना त्वभोगो हि प्रारब्धस्यैव कर्मणः न ब्रह्मदर्शिनो ऽपि स्यात् फलह्रासस्तु विद्यते

sarvātmanā tvabhogo hi prārabdhasyaiva karmaṇaḥ na brahmadarśino 'pi syāt phalahrāsastu vidyate

---

3.4.11

सर्वात्मना फलह्रासो यदि नारब्धकर्मणः स्यात् काम्यविधिवैयर्थ्यमित्युक्तनियमो भवेत् एवमद्यापि सम्प्रोक्तं तन्त्रभागवते स्फुटम्

sarvātmanā phalahrāso yadi nārabdhakarmaṇaḥ syāt kāmyavidhivaiyarthyamityuktaniyamo bhavet evamadyāpi samproktaṃ tantrabhāgavate sphuṭam

---

3.4.12

तारतम्यं फले नो चेद् ब्रह्मादीनां कथं श्रुतिः अवृजिनो ऽकामहत इति मुक्तिं निगद्य च आनन्दतारतम्यं च तेषां ब्रूयात् पृथक् पृथक्

tāratamyaṃ phale no ced brahmādīnāṃ kathaṃ śrutiḥ avṛjino 'kāmahata iti muktiṃ nigadya ca ānandatāratamyaṃ ca teṣāṃ brūyāt pṛthak pṛthak

---

3.4.13

संसार एव चेदेतत् तारतम्यं न मुख्यतः अकामहतशब्दार्थो ऽवृजिनत्वं च नो भवेत्

saṃsāra eva cedetat tāratamyaṃ na mukhyataḥ akāmahataśabdārtho 'vṛjinatvaṃ ca no bhavet

---

3.4.14

कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधि इति यल्लक्षणं मुक्तेः श्रुतिराह बलीयसी

kāmasya yatrāptāḥ kāmāstatra māmamṛtaṃ kṛdhi iti yallakṣaṇaṃ mukteḥ śrutirāha balīyasī

---

3.4.15

कामाहतिः कुतो ऽन्यत्र प्राप्तकामस्य सा भवेत् अप्रयत्नेन कामानामवाप्तिः सा यदा भवेत् तदैवाकामहतता कुत एवान्यथा भवेत्

kāmāhatiḥ kuto 'nyatra prāptakāmasya sā bhavet aprayatnena kāmānāmavāptiḥ sā yadā bhavet tadaivākāmahatatā kuta evānyathā bhavet

---

3.4.16

चेतनस्य त्वसुप्तस्य कुत्र दृष्टा ह्यकामता अव्यक्तिरेव कामानां न नाशो मोहसुप्तयोः

cetanasya tvasuptasya kutra dṛṣṭā hyakāmatā avyaktireva kāmānāṃ na nāśo mohasuptayoḥ

---

3.4.17

यत्कामः स्वापमाप्नोति तदेवोत्थापितः कुतः अवशो ऽपि व्याहरति कुतः सुप्तावकामता

yatkāmaḥ svāpamāpnoti tadevotthāpitaḥ kutaḥ avaśo 'pi vyāharati kutaḥ suptāvakāmatā

---

3.4.18

सर्वकामानवाप्नोति ब्रह्मणा सह मुक्तिगः पर्येति तत्र जक्षंश्च क्रीडन् रतिमवाप्नुवन्

sarvakāmānavāpnoti brahmaṇā saha muktigaḥ paryeti tatra jakṣaṃśca krīḍan ratimavāpnuvan

---

3.4.19

कामान्नी कामरूपी सन्निमान् लोकांश्च सञ्चरन् आस्ते गायन् साम मुक्त इत्यादिश्रुतिसद्बलात्

kāmānnī kāmarūpī sannimān lokāṃśca sañcaran āste gāyan sāma mukta ityādiśrutisadbalāt

---

3.4.20

अकामः स्यात् कथं मुक्तः कामा ये ऽस्य हृदि श्रिताः इत्यन्तःकरणस्थानां कामानां मोक्षमेव हि आह श्रुतिर्हृदीत्येव न चेद् व्यर्थं विशेषणम्

akāmaḥ syāt kathaṃ muktaḥ kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ ityantaḥkaraṇasthānāṃ kāmānāṃ mokṣameva hi āha śrutirhṛdītyeva na ced vyarthaṃ viśeṣaṇam

---

3.4.21

हृद्येष तेषां श्रयणमिति पक्षो न भासते मुक्तानां कामितामाह पृथक्छाखासु यच्छ्रुतिः

hṛdyeṣa teṣāṃ śrayaṇamiti pakṣo na bhāsate muktānāṃ kāmitāmāha pṛthakchākhāsu yacchrutiḥ

---

3.4.22

अतो ऽकामहतत्वं तु मुक्तानामेव मुख्यतः मुख्यार्थस्य वृथा त्यागो मायिनामेव भूषणम्

ato 'kāmahatatvaṃ tu muktānāmeva mukhyataḥ mukhyārthasya vṛthā tyāgo māyināmeva bhūṣaṇam

---

3.4.23

अपापत्वमदुःखत्वं चावृजिनत्वमिहोदितम् अप्रियं वृजिनं दुःखमकं तोद इतीयर्ते

apāpatvamaduḥkhatvaṃ cāvṛjinatvamihoditam apriyaṃ vṛjinaṃ duḥkhamakaṃ toda itīyarte

---

3.4.24

तत्कारणत्वात् पापं वा वृजिनं नाम कथ्यते इत्युक्तः स्वयमीशेन नामार्थः शब्दनिर्णये

tatkāraṇatvāt pāpaṃ vā vṛjinaṃ nāma kathyate ityuktaḥ svayamīśena nāmārthaḥ śabdanirṇaye

---

3.4.25

अपापत्वं च नैवास्ति यावत्संसारमस्य हि आरब्धपापमस्त्येव दुःखं च ज्ञानिनो ऽपि हि

apāpatvaṃ ca naivāsti yāvatsaṃsāramasya hi ārabdhapāpamastyeva duḥkhaṃ ca jñānino 'pi hi

---

3.4.26

तस्मात् तस्मादकामत्वमिति चाश्रुतकल्पना अकामहत इत्युक्तेः श्रुतहानिरपि स्फुटा

tasmāt tasmādakāmatvamiti cāśrutakalpanā akāmahata ityukteḥ śrutahānirapi sphuṭā

---

3.4.27

कुत्रचित् कामिनः पुंसः कामाभावात् क्वचित् क्वचित् इन्द्रादिसुखभोगो ऽस्तीत्यनुभूतिर्हि कुप्यति

kutracit kāminaḥ puṃsaḥ kāmābhāvāt kvacit kvacit indrādisukhabhogo 'stītyanubhūtirhi kupyati

---

3.4.28

तस्मादमुक्तसुखगं तारतम्यं पृथक् पृथक् उक्त्वा यश्चेति मुक्तानां तारतम्यं सुखे श्रुतिः आहेति पेशलं तच्च चशब्दादेव गम्यते

tasmādamuktasukhagaṃ tāratamyaṃ pṛthak pṛthak uktvā yaśceti muktānāṃ tāratamyaṃ sukhe śrutiḥ āheti peśalaṃ tacca caśabdādeva gamyate

---

3.4.29

राद्धः संसिद्ध इत्येव मुक्त एवावगम्यते साधुना विष्णुना युक्तो मुक्तः साधुयुवा मतः

rāddhaḥ saṃsiddha ityeva mukta evāvagamyate sādhunā viṣṇunā yukto muktaḥ sādhuyuvā mataḥ

---

3.4.30

यौवनं नित्यमेतस्य मुक्तस्येति युवा स च फलमध्ययनस्याप्तं तेनाध्यायक ईरितः

yauvanaṃ nityametasya muktasyeti yuvā sa ca phalamadhyayanasyāptaṃ tenādhyāyaka īritaḥ

---

3.4.31

निर्ह्रासानन्दसम्प्राप्त्या चाशिष्ट इति गीयते स्थितस्यानन्यथा प्राप्तेर्दृढिष्ठ इति चोदितः

nirhrāsānandasamprāptyā cāśiṣṭa iti gīyate sthitasyānanyathā prāpterdṛḍhiṣṭha iti coditaḥ

---

3.4.32

बलिष्ठश्च स्वभावेन मुक्तो भवति केवलम् तस्येयं पृथिवीत्यादि पूर्वभावव्यपेक्षया

baliṣṭhaśca svabhāvena mukto bhavati kevalam tasyeyaṃ pṛthivītyādi pūrvabhāvavyapekṣayā

---

3.4.33

स एक इति संसारगतमुक्तवा सुखं पुनः श्रोत्रियस्येति वदति मुक्ताच्छतगुणात्मताम्

sa eka iti saṃsāragatamuktavā sukhaṃ punaḥ śrotriyasyeti vadati muktācchataguṇātmatām

---

3.4.34

संसारगाच्च संसारगतस्यैव शताधिकम् मुक्तान्मुक्तस्य युक्तं स्याच्छ्रुत्युक्तमभिवीक्षितः

saṃsāragācca saṃsāragatasyaiva śatādhikam muktānmuktasya yuktaṃ syācchrutyuktamabhivīkṣitaḥ

---

3.4.35

युक्तं च साधनाधिक्यात् साध्याधिक्यं सुरादिषु नाधिक्यं यदि साध्ये स्यात् प्रयत्नः साधने कुतः

yuktaṃ ca sādhanādhikyāt sādhyādhikyaṃ surādiṣu nādhikyaṃ yadi sādhye syāt prayatnaḥ sādhane kutaḥ

---

3.4.36

यत्नश्च दृश्यते तेषां महानेव महात्मनाम् यत्र साधनबाहुल्यं साध्यबाहुल्यमत्र च दृष्टं नियमतो नो चेन्न यत्नं कुर्यरञ्जसा

yatnaśca dṛśyate teṣāṃ mahāneva mahātmanām yatra sādhanabāhulyaṃ sādhyabāhulyamatra ca dṛṣṭaṃ niyamato no cenna yatnaṃ kuryarañjasā

---

3.4.37

कृच्छ्रेण साधनादेव न मुक्तवदुदीर्यते दशकल्पं तपश्चीर्णं रुद्रेण लवणार्णवे त्यक्तवा सुखानि सर्वाणि क्लिष्टेन लवणाम्भसा

kṛcchreṇa sādhanādeva na muktavadudīryate daśakalpaṃ tapaścīrṇaṃ rudreṇa lavaṇārṇave tyaktavā sukhāni sarvāṇi kliṣṭena lavaṇāmbhasā

---

3.4.38

शक्रेण वर्षकोटिश्च धूमः पीतो ऽतिदुःखतः वर्षायुतं च सूर्येण तपो ऽवाक्छिरसा कृतम्

śakreṇa varṣakoṭiśca dhūmaḥ pīto 'tiduḥkhataḥ varṣāyutaṃ ca sūryeṇa tapo 'vākchirasā kṛtam

---

3.4.39

सुदुःखेन सुखं त्यक्तवा धर्मेणाकाशशायिना पीता मयीचयो वर्षसाहस्रमतिसादरम्

suduḥkhena sukhaṃ tyaktavā dharmeṇākāśaśāyinā pītā mayīcayo varṣasāhasramatisādaram

---

3.4.40

अतिकृच्छ्रेण कुर्वन्ति यत्नं ब्रह्मविदो ऽपि हि इत्येतदखिलं मोक्षविशेषाभावतः कथम्

atikṛcchreṇa kurvanti yatnaṃ brahmavido 'pi hi ityetadakhilaṃ mokṣaviśeṣābhāvataḥ katham

---

3.4.41

दैवी सम्पद् विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता इति मोक्षविशेषश्च स्वयं भगवतोदितः

daivī sampad vimokṣāya nibandhāyāsurī matā iti mokṣaviśeṣaśca svayaṃ bhagavatoditaḥ

---

3.4.42

तमेव यूयं भजतात्मवृत्तिभिर्मनोवचःकायगुणैः स्वकर्मभिः अमायिनः कामदुघाङ्घ्रिपङ्कजं यथाधिकारावसितार्थसिद्धये

tameva yūyaṃ bhajatātmavṛttibhirmanovacaḥkāyaguṇaiḥ svakarmabhiḥ amāyinaḥ kāmadughāṅghripaṅkajaṃ yathādhikārāvasitārthasiddhaye

---

3.4.43

अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः आदघ्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे

akṣaṇvantaḥ karṇavantaḥ sakhāyo manojaveṣvasamā babhūvuḥ ādaghnāsa upakakṣāsa u tve hradā iva snātvā u tve dadṛśre

---

3.4.44

इत्यादीनि च वाक्यानि तारतम्यं विमुक्तिगम् व्यक्तं वदन्ति तत् केन साम्यं मुक्तेषु गम्यते

ityādīni ca vākyāni tāratamyaṃ vimuktigam vyaktaṃ vadanti tat kena sāmyaṃ mukteṣu gamyate

---

3.4.45

दुःखाद्यभावसाम्यं च साम्यवाक्यार्थ ईयते भक्तयादिगुणसद्भावे ह्यतुल्यत्वं च भारते उक्तं साधनवैशेष्यमपि सर्वत्र कथ्यते

duḥkhādyabhāvasāmyaṃ ca sāmyavākyārtha īyate bhaktayādiguṇasadbhāve hyatulyatvaṃ ca bhārate uktaṃ sādhanavaiśeṣyamapi sarvatra kathyate

---

3.4.46

दुर्ज्ञेयं घोररूपस्य त्रैलोक्यध्वंसिनः प्रभोः दैवतैर्मुनिभिः सिद्धैर्महायोगिभिरेव च

durjñeyaṃ ghorarūpasya trailokyadhvaṃsinaḥ prabhoḥ daivatairmunibhiḥ siddhairmahāyogibhireva ca

---

3.4.47

नित्ययुक्तैर्महाभागैर्विमुक्तक्लेशसाध्वसैः महोत्साहैर्महाधैर्यैः सत्त्वस्थैर्व्यवसायिभिः

nityayuktairmahābhāgairvimuktakleśasādhvasaiḥ mahotsāhairmahādhairyaiḥ sattvasthairvyavasāyibhiḥ

---

3.4.48

अतीतानागतज्ञानप्रभवाप्ययवेदिभिः शौचस्वाध्यायसन्तोषतपस्सत्यदयान्वितैः

atītānāgatajñānaprabhavāpyayavedibhiḥ śaucasvādhyāyasantoṣatapassatyadayānvitaiḥ

---

3.4.49

किमु मर्त्यैर्भयभ्रान्तिध्वंसमोहरुजान्वितैः अल्पायुर्वीर्यधीसत्त्वव्यवसायश्रुतिव्रतैः

kimu martyairbhayabhrāntidhvaṃsamoharujānvitaiḥ alpāyurvīryadhīsattvavyavasāyaśrutivrataiḥ

---

3.4.50

कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ब्रह्मैव किञ्चिज्जानाति न तदन्यो हि कश्चन

kastaṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātumarhati brahmaiva kiñcijjānāti na tadanyo hi kaścana

---

3.4.51

मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते

muktānāmapi siddhānāṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣvapi mahāmate

---

3.4.52

इयं विसृष्टिर्यत आ बभूव यदि वा दधे यदि वा न यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन् त्सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद

iyaṃ visṛṣṭiryata ā babhūva yadi vā dadhe yadi vā na yo asyādhyakṣaḥ parame vyoman tso aṅga veda yadi vā na veda

---

3.4.53

यः स्वात्ममायाविभवं स्वयं गतो नाहं नभस्वांस्तमथापरे कुतः ब्रह्मापि यं वेत्ति नैवेह सम्यगन्ये कुतो देवमुनीन्द्रमर्त्याः

yaḥ svātmamāyāvibhavaṃ svayaṃ gato nāhaṃ nabhasvāṃstamathāpare kutaḥ brahmāpi yaṃ vetti naiveha samyaganye kuto devamunīndramartyāḥ

---

3.4.54

नमस्ते ऽमिततत्त्वाय धर्मादीनां च सूतये निर्गुणाय च सत्काष्ठां नाहं वेदापरे कुतः

namaste 'mitatattvāya dharmādīnāṃ ca sūtaye nirguṇāya ca satkāṣṭhāṃ nāhaṃ vedāpare kutaḥ

---

3.4.55

नाहं परायुर् ऋषयो न मरीचिमुख्या जानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसङ्गाः यन्मायया मुषितचेतस ईशदैत्यमर्त्यादयः किमुत शश्वदभद्रवृत्ताः

nāhaṃ parāyur ṛṣayo na marīcimukhyā jānanti yadviracitaṃ khalu sattvasaṅgāḥ yanmāyayā muṣitacetasa īśadaityamartyādayaḥ kimuta śaśvadabhadravṛttāḥ

---

3.4.56

अहं महेन्द्रो निरृतिः प्रचेताः सोमो ऽग्निरीशः पवनो ऽर्को विरिञ्चः आदित्यविश्वे वसवो ऽथ साध्या मरुद्गणा रुद्रगणाः ससिद्धाः

ahaṃ mahendro nirṛtiḥ pracetāḥ somo 'gnirīśaḥ pavano 'rko viriñcaḥ ādityaviśve vasavo 'tha sādhyā marudgaṇā rudragaṇāḥ sasiddhāḥ

---

3.4.57

अन्ये च ये विश्वसृजो ऽमरेशा भृग्वादयो ऽस्पृष्टरजस्तमस्काः यस्येहितं न विदुः स्पृष्टृमायाः सत्त्वप्रधाना अपि किं ततो ऽन्ये

anye ca ye viśvasṛjo 'mareśā bhṛgvādayo 'spṛṣṭarajastamaskāḥ yasyehitaṃ na viduḥ spṛṣṭṛmāyāḥ sattvapradhānā api kiṃ tato 'nye

---

3.4.58

सवर्स्यादौ स्मृतो ब्रह्मा तस्माद् देवादनन्तरः जानाति देवप्रवरं भूयश्चातो ऽधिकं नृप

savarsyādau smṛto brahmā tasmād devādanantaraḥ jānāti devapravaraṃ bhūyaścāto 'dhikaṃ nṛpa

---

3.4.59

न त्वामतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच्च सर्वानतिशयिष्यसि

na tvāmatiśayiṣyanti muktāvapi kathañcana madbhaktiyogājjñānācca sarvānatiśayiṣyasi

---

3.4.60

यथा भक्तिविशेषो ऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे तथा मुक्तिविशेषो ऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने

yathā bhaktiviśeṣo 'tra dṛśyate puruṣottame tathā muktiviśeṣo 'pi jñānināṃ liṅgabhedane

---

3.4.61

सायुज्यं समनुप्राप्ता अपि देवादयो ऽखिलाः तारतम्याद्धि तिष्ठन्ति तारतम्यं हि साधने

sāyujyaṃ samanuprāptā api devādayo 'khilāḥ tāratamyāddhi tiṣṭhanti tāratamyaṃ hi sādhane

---

3.4.62

मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद् यतति सिद्धये यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः

manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścid yatati siddhaye yatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vetti tattvataḥ

---

3.4.63

य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः

ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ

---

3.4.64

न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि

na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi

---

3.4.65

अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः

adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ jñānayajñena tenāhamiṣṭaḥ syāmiti me matiḥ

---

3.4.66

श्रद्धावाननसूयुश्च शृणुयादपि यो नरः सो ऽपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम्

śraddhāvānanasūyuśca śṛṇuyādapi yo naraḥ so 'pi muktaḥ śubhān lokān prāpnuyāt puṇyakarmaṇām

---

3.4.67

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना अन्ये साङ्खयेन योगेन कर्मयोगेन चापरे

dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā anye sāṅkhayena yogena karmayogena cāpare

---

3.4.68

अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ते ऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः

anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate te 'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ

---

3.4.69

सुसूक्ष्मैरप्यशेषैश्च विशेषैः सह पश्यति स्वात्मानं भगवान् विष्णुः सर्वरूपो ऽपि सर्वदा

susūkṣmairapyaśeṣaiśca viśeṣaiḥ saha paśyati svātmānaṃ bhagavān viṣṇuḥ sarvarūpo 'pi sarvadā

---

3.4.70

सवर्त्र चान्यदप्येवं तेनादृष्टं न हि क्वचित् सर्वत्र सर्वदैवेशं पश्यत्येव रमापि तु

savartra cānyadapyevaṃ tenādṛṣṭaṃ na hi kvacit sarvatra sarvadaiveśaṃ paśyatyeva ramāpi tu

---

3.4.71

नतु सर्वैर्विशेषैस्तं पश्यन्त्यप्यन्यतो ऽधिकम् स्वात्मानमन्यच्चाशेषं पश्यत्येव हि सर्वदा

natu sarvairviśeṣaistaṃ paśyantyapyanyato 'dhikam svātmānamanyaccāśeṣaṃ paśyatyeva hi sarvadā

---

3.4.72

ब्रह्मा तु सर्वगं पश्येद् गुणानप्यतो ऽधिकम् नतु सर्वेषु कालेषु तथा पश्यत्यमुक्तिगः

brahmā tu sarvagaṃ paśyed guṇānapyato 'dhikam natu sarveṣu kāleṣu tathā paśyatyamuktigaḥ

---

3.4.73

मुक्तस्तु सर्वदा पश्येत् सर्वगत्वेन चापि तु न रमावद् विशेषाणां दर्शनं शक्नुयात् क्वचित्

muktastu sarvadā paśyet sarvagatvena cāpi tu na ramāvad viśeṣāṇāṃ darśanaṃ śaknuyāt kvacit

---

3.4.74

स्वात्मानमन्यच्च सदा विशेषैरखिलैरपि पश्यन्त्यञ्जस्तथा वाणी विशोषांस्तावतो नतु त्रैगुण्यात् परतः पश्येद् व्याप्तं शतगुणं हरिम्

svātmānamanyacca sadā viśeṣairakhilairapi paśyantyañjastathā vāṇī viśoṣāṃstāvato natu traiguṇyāt parataḥ paśyed vyāptaṃ śataguṇaṃ harim

---

3.4.75

गिरिशो गरुडश्चैव तमोमात्रगतं हरिम् पश्येद् विशेषानपि हि वाणीदृष्टान् न पश्यति

giriśo garuḍaścaiva tamomātragataṃ harim paśyed viśeṣānapi hi vāṇīdṛṣṭān na paśyati

---

3.4.76

उमा सुपर्णी च महत्तत्त्वं यावत् प्रपश्यति रुद्रदृष्टान् विशेषांश्च नैव पश्येत् कदाचन

umā suparṇī ca mahattattvaṃ yāvat prapaśyati rudradṛṣṭān viśeṣāṃśca naiva paśyet kadācana

---

3.4.77

स्वरूपमन्यरूपं च मुक्ता देवाः समस्तशः जानन्तीन्द्रश्च कामश्च ब्रह्म यावदहङ्कृतिः

svarūpamanyarūpaṃ ca muktā devāḥ samastaśaḥ jānantīndraśca kāmaśca brahma yāvadahaṅkṛtiḥ

---

3.4.78

पश्यन्तो मनुदक्षाद्या बुद्धितत्त्वस्थितं हरिम् पश्यन्ति सोमसूर्यौ तु मनस्थं परमेश्वरम्

paśyanto manudakṣādyā buddhitattvasthitaṃ harim paśyanti somasūryau tu manasthaṃ parameśvaram

---

3.4.79

अन्ये भूतस्थितं विष्णुं देवाः पश्यन्ति सर्वदा बहुसाहस्रवर्षेण महत्तत्त्वे क्वचित् क्वचित्

anye bhūtasthitaṃ viṣṇuṃ devāḥ paśyanti sarvadā bahusāhasravarṣeṇa mahattattve kvacit kvacit

---

3.4.80

अन्ये चैव यथायोग्यमण्डान्तर्वर्तिनं हरिम् श्वेतद्वीपपतिं चैव हृद्येवान्ये तु केचन कदाचिदेव तत्रापि केचित् पश्यन्ति केशवम्

anye caiva yathāyogyamaṇḍāntarvartinaṃ harim śvetadvīpapatiṃ caiva hṛdyevānye tu kecana kadācideva tatrāpi kecit paśyanti keśavam

---

3.4.81

उमा यावदनन्तांशान् पूर्वदृष्टेभ्य एव तु विशेषान् वासुदेवस्य पश्चादुक्ता विचक्षते

umā yāvadanantāṃśān pūrvadṛṣṭebhya eva tu viśeṣān vāsudevasya paścāduktā vicakṣate

---

3.4.82

शक्रकामादयश्चैव विशेषान् ब्रह्मणि स्थितान् उमादिभिः प्रबुद्धेभ्यः शतांशानेव चक्षते

śakrakāmādayaścaiva viśeṣān brahmaṇi sthitān umādibhiḥ prabuddhebhyaḥ śatāṃśāneva cakṣate

---

3.4.83

इत्यादिवेदस्मृतिगवचनेभ्यो यथार्थतः तारतम्यं विमुक्तानां साधनानां च दृश्यते

ityādivedasmṛtigavacanebhyo yathārthataḥ tāratamyaṃ vimuktānāṃ sādhanānāṃ ca dṛśyate

---

3.4.84

साध्यसाधनवैरूप्यमदृष्टं केन कल्प्यते वैषम्यं निर्घृणत्वं च तेन स्यातां परस्य च सापेक्षत्वादिति च तौ विद्याधीशेन वारितौ

sādhyasādhanavairūpyamadṛṣṭaṃ kena kalpyate vaiṣamyaṃ nirghṛṇatvaṃ ca tena syātāṃ parasya ca sāpekṣatvāditi ca tau vidyādhīśena vāritau

---

3.4.85

तारतम्यात् साधनानां साध्यतादृक्तवमीशतः अवैषम्यादिहेतुः स्यात् सदैव परमेश्वरे

tāratamyāt sādhanānāṃ sādhyatādṛktavamīśataḥ avaiṣamyādihetuḥ syāt sadaiva parameśvare

---

3.4.86

स्वातन्त्र्ये विद्यमाने ऽपि साधनादौ परेशितुः अपेक्ष्यानादिवैचितृयं न दोष इति तद्वचः नानादित्वादिति ह्युक्तमुपपद्यत इत्यपि

svātantrye vidyamāne 'pi sādhanādau pareśituḥ apekṣyānādivaicitṛyaṃ na doṣa iti tadvacaḥ nānāditvāditi hyuktamupapadyata ityapi

---

3.4.87

अपेक्ष्योपायवैषम्यमुपेयस्य तथा स्थितिः मया कया विरुद्धा स्याद् राजादावपि दृश्यते

apekṣyopāyavaiṣamyamupeyasya tathā sthitiḥ mayā kayā viruddhā syād rājādāvapi dṛśyate

---

3.4.88

त्यागो दृष्टस्य चादृष्टकल्पनेति सुदुष्करौ मायिभ्यो ऽन्येन केनापि तत् किमन्यैश्च वादिभिः

tyāgo dṛṣṭasya cādṛṣṭakalpaneti suduṣkarau māyibhyo 'nyena kenāpi tat kimanyaiśca vādibhiḥ

---

3.4.89

मायिनो ऽत्रानुगम्यन्ते श्रुतहान्यश्रुतग्रहौ अप्यत्र मायिनां लिङ्गे तत् के दोषास्ततो ऽधिकाः

māyino 'trānugamyante śrutahānyaśrutagrahau apyatra māyināṃ liṅge tat ke doṣāstato 'dhikāḥ

---

3.4.90

निश्शेषगतदोषाणां बहुभिर्जन्मभिः पुनः स्यादापरोक्ष्यं हि हरेर्द्वेषेर्ष्यादिस्ततः कुतः

niśśeṣagatadoṣāṇāṃ bahubhirjanmabhiḥ punaḥ syādāparokṣyaṃ hi harerdveṣerṣyādistataḥ kutaḥ

---

3.4.91

भवेयुर्यदि चेर्ष्याद्याः समेष्वपि कुतो न ते तप्यमानाः समान् दृष्ट्वा द्वेषेर्ष्यादियुता अपि दृश्यन्ते बहवो लोके दोषा एवात्र कारणम्

bhaveyuryadi cerṣyādyāḥ sameṣvapi kuto na te tapyamānāḥ samān dṛṣṭvā dveṣerṣyādiyutā api dṛśyante bahavo loke doṣā evātra kāraṇam

---

3.4.92

यदि निर्दोषता तत्र किमाधिक्येन दूष्यते यद्यन्यदर्शनाभावादीर्ष्यादिर्विनिवार्यते अदर्शनादरत्यादिः कथं तेन निवार्यते

yadi nirdoṣatā tatra kimādhikyena dūṣyate yadyanyadarśanābhāvādīrṣyādirvinivāryate adarśanādaratyādiḥ kathaṃ tena nivāryate

---

3.4.93

ब्रह्मणो ऽप्यरतिर्दृष्ट्वा पूर्वमेकाकिनः श्रुतौ नैव रेमे स चैकाकी तसमान्न रमते क्वचित् द्वितीयमैच्छत् तेनासाविति श्रुतय ऊदिरे

brahmaṇo 'pyaratirdṛṣṭvā pūrvamekākinaḥ śrutau naiva reme sa caikākī tasamānna ramate kvacit dvitīyamaicchat tenāsāviti śrutaya ūdire

---

3.4.94

यदीच्छा तत्र नैवास्तीत्येव तत् कल्प्यते मृषा श्रुत्युक्तनिर्दोषतैव किं नाङ्गीक्रियते स्वयम्

yadīcchā tatra naivāstītyeva tat kalpyate mṛṣā śrutyuktanirdoṣataiva kiṃ nāṅgīkriyate svayam

---

3.4.95

तारतम्यं च कामं च श्रुतमेवातिहाय तु अश्रुता समता केन कल्प्यते युक्तिमानिना

tāratamyaṃ ca kāmaṃ ca śrutamevātihāya tu aśrutā samatā kena kalpyate yuktimāninā

---

3.4.96

किं तन्मानं समत्वे ते मुक्तानामुपलभ्यते वृथायमाग्रहः केन श्रुतहान्यश्रुतग्रहे

kiṃ tanmānaṃ samatve te muktānāmupalabhyate vṛthāyamāgrahaḥ kena śrutahānyaśrutagrahe

---

3.4.97

मोक्षे ऽपि तारतम्येतश्चेतनत्वात् पुरा यथा इत्युक्त उत्तरं किं ते कल्पनामात्रवादिनः

mokṣe 'pi tāratamyetaścetanatvāt purā yathā ityukta uttaraṃ kiṃ te kalpanāmātravādinaḥ

---

3.4.98

न च दुःखादिकं कल्प्यं निर्दुःखत्वश्रुतेर्बलात् शोकं तरत्यात्मवेत्ता तीर्णः सर्वानदुःखभाक्

na ca duḥkhādikaṃ kalpyaṃ nirduḥkhatvaśruterbalāt śokaṃ taratyātmavettā tīrṇaḥ sarvānaduḥkhabhāk

---

3.4.99

येनानन्द्येव भवति न शोचति कदाचन किल्बिषस्पृत् पितुषणिररं हित इहेश्वरः

yenānandyeva bhavati na śocati kadācana kilbiṣaspṛt pituṣaṇiraraṃ hita iheśvaraḥ

---

3.4.100

यं यमन्तमभिप्रेप्सुः स सङ्कल्पाद् भवेदिह इत्यादिश्रुतयो मानं निर्दुःखत्वादिसम्पदि

yaṃ yamantamabhiprepsuḥ sa saṅkalpād bhavediha ityādiśrutayo mānaṃ nirduḥkhatvādisampadi

---

3.4.101

अतो दुःखाद्यनुमया नावकाशो ऽत्र लभ्यते तारतम्यानुमा तेन भवेन्नातिप्रसङ्गिनी

ato duḥkhādyanumayā nāvakāśo 'tra labhyate tāratamyānumā tena bhavennātiprasaṅginī

---

3.4.102

श्रुतियुक्तिबलादेवं तारतम्यं विभाव्यते मुक्तावपि ततः के ऽत्र विरोधं कर्तुमीशते

śrutiyuktibalādevaṃ tāratamyaṃ vibhāvyate muktāvapi tataḥ ke 'tra virodhaṃ kartumīśate

---

3.4.103

अनादियोग्यतां चैव कलिवाणीश्वरावधिम् को निवारयितुं शक्तो युक्तयागमबलोद्धताम्

anādiyogyatāṃ caiva kalivāṇīśvarāvadhim ko nivārayituṃ śakto yuktayāgamabaloddhatām

---

3.4.104

ब्रह्मणो ऽन्यत्र आधिक्ययुक्तः कालो विवादवान् कालो ह्ययं यथेत्यादि मानुमामानिनो भवेत्

brahmaṇo 'nyatra ādhikyayuktaḥ kālo vivādavān kālo hyayaṃ yathetyādi mānumāmānino bhavet

---

3.4.105

अन्यशब्दो हरिश्रीस्वसमेभ्यो ऽन्यविवक्षया प्रयुक्तो नैव दोषाय रुद्रादिषु च युक्तितः

anyaśabdo hariśrīsvasamebhyo 'nyavivakṣayā prayukto naiva doṣāya rudrādiṣu ca yuktitaḥ

---

3.4.106

उत्तमत्वं तु मुक्तानामपि न ब्रह्मणो भवेत् व्यक्तिः सुखस्य तु भवेन्नत्वाधिक्यं सुखस्य च

uttamatvaṃ tu muktānāmapi na brahmaṇo bhavet vyaktiḥ sukhasya tu bhavennatvādhikyaṃ sukhasya ca

---

3.4.107

बलज्ञानाधिकत्वं च तेभ्यो हि ब्रह्मणः सदा आधिक्यस्य त्वनित्यत्वे न किञ्चिन्मानमीयते

balajñānādhikatvaṃ ca tebhyo hi brahmaṇaḥ sadā ādhikyasya tvanityatve na kiñcinmānamīyate

---

3.4.108

शृण्वे वीर उग्रमुग्रं दमायन्नन्यमन्यमतिनेनीयमानः एधमानद्विळुभयस्य राजा चोष्कूयते विश इन्द्रो मनुष्यान्

śṛṇve vīra ugramugraṃ damāyannanyamanyamatinenīyamānaḥ edhamānadviḷubhayasya rājā coṣkūyate viśa indro manuṣyān

---

3.4.109

परा पूर्वेषां सख्या वृणक्ति वितर्तुराणो अपरेभिरेति अनानुभूतीरवधून्वानः पूर्वीतिन्द्रः शरदस्तर्तरीति

parā pūrveṣāṃ sakhyā vṛṇakti vitarturāṇo aparebhireti anānubhūtīravadhūnvānaḥ pūrvītindraḥ śaradastartarīti

---

3.4.110

दिवेदिवे सदृशीरन्यमर्धं कृष्णा असेधदप सद्मनो जाः अहन् दासा वृषभो वस्नयन्तोदव्रजे वर्चिनं शम्बरं च

divedive sadṛśīranyamardhaṃ kṛṣṇā asedhadapa sadmano jāḥ ahan dāsā vṛṣabho vasnayantodavraje varcinaṃ śambaraṃ ca

---

3.4.111

तं भूतिरिति देवा उपासाञ्चक्रिरे ते बभूवुस्तस्माद्धाप्येतर्हि सुप्तो भूभ्रूरित्येव प्रश्वसित्यभूतिरित्यसुरास्ते ह पराबभूवुः

taṃ bhūtiriti devā upāsāñcakrire te babhūvustasmāddhāpyetarhi supto bhūbhrūrityeva praśvasityabhūtirityasurāste ha parābabhūvuḥ

---

3.4.112

तद् यथा पेशस्करी पेशसो मात्रामपादायान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुत एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयितवान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते पितृयं पितृयं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वान्येषां वा भूतानाम्

tad yathā peśaskarī peśaso mātrāmapādāyānyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ tanuta evamevāyamātmedaṃ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ gamayitavānyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ kurute pitṛyaṃ pitṛyaṃ vā gāndharvaṃ vā daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ vānyeṣāṃ vā bhūtānām

---

3.4.113

प्रयान्ति परमां सिद्धिमैहिकामुष्मिकीं द्रुतम् या न प्राप्यासुरैः सर्वैरक्षया क्लेशवर्जिता न तां गतिं प्रपद्यन्ते विना भागवतान् नरान्

prayānti paramāṃ siddhimaihikāmuṣmikīṃ drutam yā na prāpyāsuraiḥ sarvairakṣayā kleśavarjitā na tāṃ gatiṃ prapadyante vinā bhāgavatān narān

---

3.4.114

अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्

avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram

---

3.4.115

मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहनीं श्रिताः

moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohanīṃ śritāḥ

---

3.4.116

महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्

mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāśritāḥ bhajantyananyamanaso jñātvā bhūtādimavyayam

---

3.4.117

अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्

abhayaṃ sattvasaṃśuddhirjñānayogavyavasthitiḥ dānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam

---

3.4.118

अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्

ahiṃsā satyamakrodhastyāgaḥ śāntirapaiśunam dayā bhūteṣvalolutvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam

---

3.4.119

तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत

tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadroho nātimānitā bhavanti sampadaṃ daivīmabhijātasya bhārata

---

3.4.120

डम्भो दर्पो ऽतिमाश्च क्रोधः पारुष्यमेव च अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्

ḍambho darpo 'timāśca krodhaḥ pāruṣyameva ca ajñānaṃ cābhijātasya pārtha sampadamāsurīm

---

3.4.121

मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तो ऽभ्यसूयकाः तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु

māmātmaparadeheṣu pradviṣanto 'bhyasūyakāḥ tānahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu

---

3.4.122

आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्

āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim

---

3.4.123

द्विविधो भूतसर्गो ऽत्र दैव आसुर एव च विष्णुभक्तिपरो दैवो विपरीतस्तथाऽसुरः

dvividho bhūtasargo 'tra daiva āsura eva ca viṣṇubhaktiparo daivo viparītastathā'suraḥ

---

3.4.124

देवानां परमो धर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः स्वाध्यायस्तत्त्ववेदित्वं विष्णुपूजारतिः स्मृतिः

devānāṃ paramo dharmaḥ sadā yajñādikāḥ kriyāḥ svādhyāyastattvaveditvaṃ viṣṇupūjāratiḥ smṛtiḥ

---

3.4.125

दैत्यानां बाहुषाळित्वं मात्सर्यं युद्धसत्क्रिया नीतिशास्त्रप्रवेदित्वं शिवपूजारतिः स्मृतिः

daityānāṃ bāhuṣāḷitvaṃ mātsaryaṃ yuddhasatkriyā nītiśāstrapraveditvaṃ śivapūjāratiḥ smṛtiḥ

---

3.4.126

वर्णाश्रमाचारवत्त्वं स्वाध्यायो भक्तिरच्युते शिवे सूर्ये तथा देव्यां स्वभावो मानुषः स्मृतः

varṇāśramācāravattvaṃ svādhyāyo bhaktiracyute śive sūrye tathā devyāṃ svabhāvo mānuṣaḥ smṛtaḥ

---

3.4.127

अनादिवैष्णवा एव देवतास्तु स्वभावतः विपरीतास्ततो दैत्याः सदैवानादिकालतः

anādivaiṣṇavā eva devatāstu svabhāvataḥ viparītāstato daityāḥ sadaivānādikālataḥ

---

3.4.128

मानुषा मिश्रमतयो विमिश्रगतयो ऽपि च इत्यादिवाक्यसन्दर्भे ज्ञायते ऽनादियोग्यता

mānuṣā miśramatayo vimiśragatayo 'pi ca ityādivākyasandarbhe jñāyate 'nādiyogyatā

---

3.4.129

यद्यनादिर्विशेषो न साम्प्रतं कथमेव सः अदृष्टादेव चादृष्टं स्वीकृतं सवर्वादिभिः

yadyanādirviśeṣo na sāmprataṃ kathameva saḥ adṛṣṭādeva cādṛṣṭaṃ svīkṛtaṃ savarvādibhiḥ

---

3.4.130

आकस्मिको विशेषश्चेददृष्टे क्वचिदिष्यते सर्वत्राकस्मिकत्वं स्यान्नादृष्टापेक्षता भवेत् अदृष्टाश्चेद् विशेषो ऽयमनादित्वं कुतो न तत्

ākasmiko viśeṣaścedadṛṣṭe kvacidiṣyate sarvatrākasmikatvaṃ syānnādṛṣṭāpekṣatā bhavet adṛṣṭāśced viśeṣo 'yamanāditvaṃ kuto na tat

---

3.4.131

नचान्यभेदवद् विष्णौ भेदस्तद्दर्शिनामपि दृश्यते प्रत्यभिज्ञैव बहुरूपेषु दृश्यते

nacānyabhedavad viṣṇau bhedastaddarśināmapi dṛśyate pratyabhijñaiva bahurūpeṣu dṛśyate

---

3.4.132

बहुत्वं च विशेषेण न भेदेन कथञ्चन प्रत्यभिज्ञा च येषां न ते ऽपि तन्मुष्यदृष्टयः

bahutvaṃ ca viśeṣeṇa na bhedena kathañcana pratyabhijñā ca yeṣāṃ na te 'pi tanmuṣyadṛṣṭayaḥ

---

3.4.133

भेदं नैव प्रपश्यन्ति भेदमन्येभ्य एव च पश्यन्त्येवं हरिस्तेषां सन्दर्शयति नान्यथा

bhedaṃ naiva prapaśyanti bhedamanyebhya eva ca paśyantyevaṃ haristeṣāṃ sandarśayati nānyathā

---

3.4.134

एवं बृहत्संहितायां वचनं न पुराणगम् लोकदर्शनवाद्येव वेदरोधाय शक्नुयात्

evaṃ bṛhatsaṃhitāyāṃ vacanaṃ na purāṇagam lokadarśanavādyeva vedarodhāya śaknuyāt

---

3.4.135

अपरीक्षितदृष्टिश्च परीक्षापूर्वदर्शनम् निषेद्धुं शक्नुवाद्येव वेदरोधाय शक्नुयात्

aparīkṣitadṛṣṭiśca parīkṣāpūrvadarśanam niṣeddhuṃ śaknuvādyeva vedarodhāya śaknuyāt

---

3.4.136

न च निश्चितभेदस्य दर्शने ऽस्ति पुराणगम् वाक्यं क्वचिद्धि सम्मुग्धदर्शनं तत्र गम्यते

na ca niścitabhedasya darśane 'sti purāṇagam vākyaṃ kvaciddhi sammugdhadarśanaṃ tatra gamyate

---

3.4.137

अपरीक्षितमेवात्र वेधादिकमधीशितुः परीक्षादर्शने नैव दृश्यते केनचित् क्वचित्

aparīkṣitamevātra vedhādikamadhīśituḥ parīkṣādarśane naiva dṛśyate kenacit kvacit

---

3.4.138

निर्दोषमेव तं ब्रह्मा ददर्शाशेषरूपिणम् निर्दोषमेव रुद्रो ऽद्राङ् निर्दोषं तं पुरन्दरः

nirdoṣameva taṃ brahmā dadarśāśeṣarūpiṇam nirdoṣameva rudro 'drāṅ nirdoṣaṃ taṃ purandaraḥ

---

3.4.139

निर्दोषाण्यस्य रूपाणि दृष्टान्येवं सुरोत्तमैः अन्ये सदोषाः सर्वे ऽपि निर्दोषो हरिरेकलः इति बर्कुश्रुतेश्चैव सदोषं नास्य दर्शनम्

nirdoṣāṇyasya rūpāṇi dṛṣṭānyevaṃ surottamaiḥ anye sadoṣāḥ sarve 'pi nirdoṣo harirekalaḥ iti barkuśruteścaiva sadoṣaṃ nāsya darśanam

---

3.4.140

अविद्धो विद्धवद् विष्णुरजातो जातवन्मृषा अबद्धो बद्धवच्चैव दर्शयत्यमितद्युतिः इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव प्राह निर्दोषतां हरेः

aviddho viddhavad viṣṇurajāto jātavanmṛṣā abaddho baddhavaccaiva darśayatyamitadyutiḥ iti paiṅgiśrutiścaiva prāha nirdoṣatāṃ hareḥ

---

3.4.141

अपरीक्षितदृष्टयैव सदोषो दृश्यते हरिः परीक्षादर्शने नैव दृश्यो दोषो हरेः क्वचित् इति पैङ्गिश्रुतिश्चाह प्रमाणं हि परीक्षितम्

aparīkṣitadṛṣṭayaiva sadoṣo dṛśyate hariḥ parīkṣādarśane naiva dṛśyo doṣo hareḥ kvacit iti paiṅgiśrutiścāha pramāṇaṃ hi parīkṣitam

---

3.4.142

न परीक्षानवस्था स्यात् साक्षिसिद्धे त्वसंशयात् मानसे दर्शने दोषाः स्युर्नवै साक्षिदर्शने सुदृढो निर्णयो यत्र ज्ञेयं तत् साक्षिदर्शनम्

na parīkṣānavasthā syāt sākṣisiddhe tvasaṃśayāt mānase darśane doṣāḥ syurnavai sākṣidarśane sudṛḍho nirṇayo yatra jñeyaṃ tat sākṣidarśanam

---

3.4.143

इच्छा ज्ञानं सुखं दुःखभयाभयकृपादयः साक्षिसिद्धा न कश्चिद्धि तत्र संशयवान् क्वचित् यत् क्वचिद् व्यभिचारी स्याद् दर्शनं मानसं हि तत्

icchā jñānaṃ sukhaṃ duḥkhabhayābhayakṛpādayaḥ sākṣisiddhā na kaściddhi tatra saṃśayavān kvacit yat kvacid vyabhicārī syād darśanaṃ mānasaṃ hi tat

---

3.4.144

मनश्चक्षुर्दर्शनादेरपि यत्रैव साक्षिणा प्रामाण्यं सुगृहीतं स्यात् तत् परीक्षितदर्शनम्

manaścakṣurdarśanāderapi yatraiva sākṣiṇā prāmāṇyaṃ sugṛhītaṃ syāt tat parīkṣitadarśanam

---

3.4.145

न ज्ञानदृष्टिमात्रेण प्रामाण्यं तस्य दृश्यते नियमेन सुखाद्येषु प्रामाण्यं साक्षिगोचरम्

na jñānadṛṣṭimātreṇa prāmāṇyaṃ tasya dṛśyate niyamena sukhādyeṣu prāmāṇyaṃ sākṣigocaram

---

3.4.146

स्वप्रामाण्यं सदा साक्षी पश्यत्येव सुनिश्चयात् ज्ञानस्य ग्राहकेणैव साक्षिणा मानतामितेः

svaprāmāṇyaṃ sadā sākṣī paśyatyeva suniścayāt jñānasya grāhakeṇaiva sākṣiṇā mānatāmiteḥ

---

3.4.147

दोषाभावे प्रमाणत्वं दोषाभावस्य साक्षिणा निश्चितत्वं क्वचिच्चैव स्वतः प्रामाण्यमिष्यते

doṣābhāve pramāṇatvaṃ doṣābhāvasya sākṣiṇā niścitatvaṃ kvaciccaiva svataḥ prāmāṇyamiṣyate

---

3.4.148

अतो न सर्वमानानां प्रामाण्यं निश्चितं भवेत् साक्षिणा निश्चितं यत्र तत् प्रामाण्यस्वलक्षणम्

ato na sarvamānānāṃ prāmāṇyaṃ niścitaṃ bhavet sākṣiṇā niścitaṃ yatra tat prāmāṇyasvalakṣaṇam

---

3.4.149

न हि कश्चित् सुखाद्येषु संशयं कुरुते जनः नचैवाखिलमानानि निश्चिनोत्यखिलो जनः

na hi kaścit sukhādyeṣu saṃśayaṃ kurute janaḥ nacaivākhilamānāni niścinotyakhilo janaḥ

---

3.4.150

तस्मादनुभवारूढं किमर्थमुपलप्यते दोषाभावादिकं चैव साक्षी सम्यक् प्रपश्यति

tasmādanubhavārūḍhaṃ kimarthamupalapyate doṣābhāvādikaṃ caiva sākṣī samyak prapaśyati

---

3.4.151

तत् परीक्षितमानेन न दोषो विष्णवि क्वचित् अपरीक्षितदृष्टिस्तु कस्मिन्नर्थे न विद्यते

tat parīkṣitamānena na doṣo viṣṇavi kvacit aparīkṣitadṛṣṭistu kasminnarthe na vidyate

---

3.4.152

तत् प्रत्यक्षविरुद्धार्थे नागमस्यापि मानता उपजीव्यमक्षजं यत्र तदन्यत्र विपर्ययः

tat pratyakṣaviruddhārthe nāgamasyāpi mānatā upajīvyamakṣajaṃ yatra tadanyatra viparyayaḥ

---

3.4.153

लौकिके व्यवहारे ऽत्र प्रत्यक्षस्योपजीव्यता अवतारादिदष्टौ स्यादागमस्योपजीव्यता

laukike vyavahāre 'tra pratyakṣasyopajīvyatā avatārādidaṣṭau syādāgamasyopajīvyatā

---

3.4.154

आगमेन हि विष्णुत्वं ज्ञात्वा दोषो ऽत्र कल्प्यते न चेत् स्यात् दोषवानन्यः शास्त्रसिद्धं हि लक्षणम्

āgamena hi viṣṇutvaṃ jñātvā doṣo 'tra kalpyate na cet syāt doṣavānanyaḥ śāstrasiddhaṃ hi lakṣaṇam

---

3.4.155

कस्यचिद् दोषवत्त्वं स्यादितिमात्रे ऽक्षजं भवेत् न विष्णोर्देषवत्त्वे हि प्रत्यक्षं वर्तते स्वतः

kasyacid doṣavattvaṃ syāditimātre 'kṣajaṃ bhavet na viṣṇordeṣavattve hi pratyakṣaṃ vartate svataḥ

---

3.4.156

केचित् पश्यन्ति दोषानित्यत्रापि स्यान्नचाक्षजम् पौराणं वाक्यमेवात्र तच्छ्रुत्यैव विरुद्धयते

kecit paśyanti doṣānityatrāpi syānnacākṣajam paurāṇaṃ vākyamevātra tacchrutyaiva viruddhayate

---

3.4.157

पुराणस्योपजीव्यश्च वेद एव नचापरः तद्विरोधे कथं मानं तत् तत्र च भविष्यति

purāṇasyopajīvyaśca veda eva nacāparaḥ tadvirodhe kathaṃ mānaṃ tat tatra ca bhaviṣyati

---

3.4.158

अपरीक्षितदृष्टिश्च कथमेवाक्षजं भवेत् यद्येवं देवदत्तादिभ्रमः किं नाक्षजं भवेत्

aparīkṣitadṛṣṭiśca kathamevākṣajaṃ bhavet yadyevaṃ devadattādibhramaḥ kiṃ nākṣajaṃ bhavet

---

3.4.159

यावच्छक्ति परीक्षायामुपजीव्यस्य बाधने दोषो नाशोधिते दोष उपजीव्यत्वमस्वलम्

yāvacchakti parīkṣāyāmupajīvyasya bādhane doṣo nāśodhite doṣa upajīvyatvamasvalam