1. Maha Narayana Upanishad With Dipika of Narayana Jacob G.A. BSS 1888

Department of Dublic Instruction, Bomban.

THE

MAHÂNÂRÂYANA-UPANISHAD

of the Atharva-Veda

WITH THE

P DÎPIKÂ OF NÂRÂYANA.

EDITED

BY

Colonel G. A. Jacob

BOMBAY STAFF CORPS

1,000 COPIES

Regrstered for copy-pight under Act XXV of 1867

Bombay: GOVERNMENT CENTRAL BOOK DEPÔT

1888

( All nghts reser ved )

Pmre11 Annas

BOMBAY

PRINTED AT THE "NIRNAYA-SÂGARA ' PRESS

PREFACE.

The Upanishad comprised in the Tenth Book of the Tarttrriya Aranyaka is well-known to scholars, and has been published both in Calcutta and in Bombay In its Atharvana recension, however, it appears now in puint for the first time In this form it is ge- nerally styled the Brehannârayana, but I have adhered to the title given to it by Narayana and found also mn two manuscripts of the text. The Dipika seems to be almost unknown. It does not appear in any of the Catalogues publshed mn India, nor is there, so far as I know, any reference to it m the writings of O11- ental scholars Unfortunately, I have been compelled to edit it fiom the one manuscript belonging to the Government collection mn Poona, but having failed to secure another copy, although I made enquiry in Calcutta, Benares and Bombay, I thought it better to put this forth tentatively, subject to future correction, rather than keep it back altogether Though Narayana is the author of Notes on numerous Upani- shads, still next to nothing is known of his history, or when and where he lived That he was the son of S'ri-Ratnakara and the grandson of S'ri-Natha, he himself tells us m the colophon to his Annotations on the Mandukya Upanishad,-and this is almost all that I know about hım ! I need scarcely iemark that I have invariably adopted the iead- ing of the text underlying the Dipikâ, so far as it could be gathered from that source. As, however, Nârâyana does not, like Sayana, give a running commentary on the entire Upanishad, but confines himself to the more difficult portions which need elucida- tion, it is manifest that the whole text is not contained in his work. I was most fortunate, however, in procuring the manus- cript which I have marked F, for it is in such general accord with the fragments of the text given by Nârâyana that one may safely

Checked 1969

[ 2 ]

assume it to represent, for the most part, that which he actually had before hım

A large portion of the Upanishad consists of extracts from the various Samhrtâs Many of them I have traced to their souice, and have given the references in the Notes at the end of the volume The references to the citations made by Narayana have been inserted mn the body of the Dipika, mn Juxtaposition to the passage quoted In some few instances, however, the effort to track the quotation to its lan has failed

The MSS used in prepauing this edition were the following -

A One of a set of Upamshads m the Goverment collection m Bombay,-No 1 of 1883-84 It contains the text only and is fanly accurate It was lent me by Professo Peterson

B One of 59 Upanishads added to the Government collection in Poona in 1880-81, and numbered 133 It is beauti- fully wntten and gencrally trustworthy It came from Gujarat and is dated Samvat 1757 It comprises the text alone

C One of 52 Upanishads acquned at the same time as B and mn the same Province It is less accurate than that however, though the text is practically the same Its number m the Deccan College Library 1s 134

D. One of a set of 47 Upanishads purchased for the State in 1882-83 Vide Appendix II (B) to Professor Bhândal- kar's Report for that yea It consists of the text only and is fairly accurate.

E Forms one of the valuable and almost unique set of Dipikas purchased in Gujarat for the Bombay Govein- ment in 1882-83 A complete list of its contents is given in Appendix J to the Report referred to above It is old, well written, and generally ieliable

[ 3 ]

One of a fragmentary set of Upanshads (31-45) purchas- ed mn 1879-80, and numbered 140. It is old and ex- tremely valuable As stated above, it adheres more closely than any other manuscript to the text on which the Dipikâ is based I am indebted therefore to the State for all the materials at my disposal, and my best thanks are duc to the custodians of these valuable collections for the ready access to them which has been given me It is to be hoped that the Indian Government will not, foi many a long year, abandon the important work of buying up the Sanskrit manuscuipts hidden away in prvate libranes To publish lists of such libraries is of comparatively little use, for that by no means buings them within the reach of outsideis The scholar who compiled the Catalogue of manuscupts owned by in- dividuals in Gujarat was considerate enough to offer to procuic copies when desned. He left the country however, and when his successor, at my request, applied thiough an assistant for the loan of an Upanishad named m the list, the supposed owner piomptly denied that he had such a work in his bhandar! The old S'astrîs,-those living encyclopedias of learning,-are fast disap- pearng from the scene, an mevitable iesult of our rule let us, how- ever, do what we can to preserve and utilize the srlent witnesses to the literary activity of this great country mn the remote past I acknowledge with pleasure the assistance which I have ieceiv- ed on points of grammar, from Chmntamanı S'astiî Warudkar, the Pandit of the Deccan College.

G A J.

Poona, 21st November 1887.

महानारायणोपनिषत्

महानारायणोपनिषत्

ओम। नमो महते नारायणाय॥ अम्भस्यपारे भुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे महतो महीयान। शुक्केण ज्योतींषि समनुग्रविष्टः प्रजापतिश्चरति गर्भे अन्तः ॥ १॥ यस्मि- न्रिदं सं च वि चैति सर्वे यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः। तदेव भूतं तदु भव्यमानमिदं तदक्षरे परमे व्योमन्॥२॥ येनावृतं खं च दिवं मही च येनादित्यस्तपति तेजसा भ्रा- जसा च। यदन्तः समुद्रे कवयो वदन्ति तदक्षरे परमे प्र- जाः ॥ ३ ॥ यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवा- न्विससर्ज भूम्याम। यंत ओषधीभि: पुरुषान्पशूंश्र वि- वेश भूतानि चराचराणि॥ ४॥ अतः परं नान्यदणी- यसं हि परात्परं यन्महतो महान्तम्। यदेकमव्यक्तमन- न्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् ॥ ५ ॥ तदेवर्त्त तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम। इष्टापूर्त बहुधा जांतं जायमानं विश्वं विभर्तति भुवनस्य नाभिः ॥ ६ ॥ तदेवाभनिस्तद्वायुस्तत्सूर्यस्तदु चन्द्रमाः। तदेव शुक्रममृतं तद्रह तदापः स प्रजापतिः ।।७। सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि। कला मुहूर्त्ताः काष्ठाश्राहोरात्राश्च सर्वशः ॥ ८ ॥ अर्द्वमासा मासा ऋतवः संवत्सरश्च क- ल्पताम। स आपः प्रदुघे उभे इमे अन्तरिक्षमथो सुंवः 1. So E, other MSS. मही च. 2. प्रजासु A 3. So, appa- rently, E, the rest यत्. 4. A. omits. 5. भुवः A. B. C. D. and originally F.

२ उपनिषदि २ खण्डः । । ९।। नैनमूर्ध्व न तिर्यञ्चं न मध्ये परिजग्रभत। न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद्यशः ॥ १०॥ न सन्दशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम। हदा मनीषा मनसाभिकृप्तो य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ११ ॥ अन्यः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ ॥१२॥१॥ एंष हि देवः प्र दिशोऽनु सर्वाः पूर्वो हि जातः स उ गर्भे अन्तः । स विजायमान: स जनिष्यमाणः प्रत्यं- अुखस्तिष्ठति सर्वतोमुंखः ॥१॥ विश्वतश्चक्षुरुत विश्व- तोमुखो विश्वतोबाहुंरुत विश्वतस्पात। सं बाहुभ्यां धम- ति सं पतन्रैर्द्यावापृर्थिवी जनयन्देव एकः ॥ २ ॥ वेन- स्तत्पश्यन्विश्चा भुवनानि विद्वान्यत्र विश्वं भवत्येकनी- डम। यम्मिन्निदं सं च वि चैकं स ओतः प्रोतश्च विभु: प्रजासु-।। ३ ॥ प्र तद्वोचे अमृतं नु विद्वान गन्धर्वो नाम निहितं गुहासु। त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद स पितुः पितासत् ॥४ ॥ स नो बन्धुर्जनिता स विधा- ता धामानि वेद भुवनानि विश्वा। यत्र देवा अमृतत्व- मानशानास्तृतीये धामान्यभ्यैरयन्त॥ ५ ॥ परि द्यावा- पृथिवी यन्ति सद्यः परि लोकान्परि दिशः परि सुवः। ऋतस्य तन्तुं विततं विवृत्य तदपश्यतदभवत्तत्प्रंजासु॥६॥ परीत्य लोकान्परीत्य भूतानि परीत्य सर्वाः प्रदिशो दि- 1. एतत् A BC 2 एषो B C.D 3 प्रत्यडलुखा: B ( F. 4.So, apparently, E, the rest विश्वतोमुखः. 5 °हस्त' F. 6. भूमी A. B.C D. F. 7 ओत B.C. 8. अमृतं all but E. 9. भवत्प्रजासु A. B C. D

उपनिषदि ३ खण्डः । ३

शश्च v प्रजापतिः प्रथमजा ऋृतस्यात्मनात्मानमभिस- म्बभूव । ७॥ सदसस्पतिमद्धुतं प्रियमिन्द्रस्य काम्यम्। सनिं मेधामयासिषम ॥।८॥ उद्दीप्यस्व जातवेदोऽपप्न- न्निर्ऋतिं मम। पशूंश्च मह्यमावह जीवनं च दिशो दि- शः ॥। ९ ॥ मा नो हिंसीज्ातवेदो गामश्वं पुरुषं जग- त्। अबिभ्रदन्न आगहि श्रिया मा परिपातय ॥१०।२।। तंत्पुरुषस्य विदहे सहस्राक्षस्य महादेवस्य धीमहि। तन्नो रुद्रः प्रचोदयात ॥ १॥ तत्पुरुषाय विद्हे महादे- वाय धीमहि। तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ॥ २॥ तत्पुरुषाय विद्हे नन्दिकेश्ववराय धीमहि। तन्नो वृषभः प्रचोदयान । ३ । तत्पुरुषाय विद्हे वक्रतुण्डाय धीमहि। तन्नो दन्ती प्रचोदयान् ॥ ४॥ षण्मुखाय विद्हे महासेनाय धीमहि। तन्न्नः षष्ठः प्रचोदयात्॥ ५ ॥ पावकाय विद्य- हे सप्तजिह्वाय धीमहि। तन्नो वैश्वानरः प्रचोदयात्॥६॥ वैश्वानराय विद्हे लालेलाय धीमहि। तन्नो अभनिः प्र- 1 fTT is the reading of E with that of the text as vallant 2. दिश F 3 So E, other MSS हिसीः. 4 A C omit Mantias 11 and 14, and ariange the iest in dif- ferent order They read षष्टि for षष्टः in Mantra 5-B.has only 7, vIz. 1 2 4. 3. 15 12 and 16 It, with D, reads कात्यायनाय and कन्यकुमारि in Mantia 12-D has 10, namely 1 2 3 15 12 16 8 7, and the two following .- वेदात्म- नाय विग्रह हिरण्यगर्भाय धीमहि। तन्नो ब्रह्मा प्रचोदयात्॥ वज्रण- खाय विभहे तीक्ष्णदंष्ाय धीमहि। तन्नो नारसिह प्रचोदयात् ॥ 1 has the 18 of the text, but in slightly different order, and also the following .- नवकुलाय विझ्नहे विषदन्ताय धीमहि। तन्नः सर्पः प्रचोदयात्॥

४ उपनिषदि ४ खण्डः।

चोदयात्॥ ७॥ भास्कराय विद्नहे दिवाकराय/धीम- हि। तन्नः सूर्यः प्रचोदयात्॥ t॥ दिवाकराय विझहे महाद्युतिकराय धीमहि। तन्न्न आदित्यः प्रचोदयात् ॥९॥ आदित्याय विद्यहे सहस्त्रकिरणाय धीमहि। तन्नो भानु: प्रचोदयात् ॥ १० ॥ तीक्ष्णशृंगाय विद्हे वक्रपादाय धीमहि। तन्न्ो वृषभः प्रचोदयात् ॥ ११ ॥ कात्यायन्यै विद्यहे कन्यकुमार्यै धीमहि। तन्नो दुर्गा प्रचोदयात्॥१२॥ महाशूलिन्यै विद्यहे महादुर्गायै धीमहि। तन्नो भगव- ती प्रचोदयात् ॥ १३ ॥ सुभगायै विद्हे काममालिन्यै धीमहि। तन्नो गौरी प्रचोदयात् ॥ १४॥ तत्पुरुषाय विदहे सुपर्णपक्षाय धीमहि। तन्नो गरुडः प्रचोदयात ॥१५। नारायणाय विद्हे वासुदेवाय धीमहि। तन्नो विष्णुः प्रचोदयात्॥ १६॥ नृसिंहाय विझ्हे वज्रनखा- य धीमहि। तन्नः सिंहः प्रचोदयात् ॥१७॥ चतुर्मुखा- य विद्हे कमण्डलुधराय धीमहि। तन्नो ब्रह्मा प्रचो- दयात् ॥१८॥३॥ सहस्रपरमा देवी शतमूला शतांकुरा। सर्व हरतु मे पापं दूर्वा दुःस्न्ननाशिनी ॥ १ ॥ दूर्वा अमृतसम्भूताः शतमूला: शतांकुराः। शतं मे प्नन्ति पापानि शतमा- युर्विवर्द्धति ॥२॥ काण्डात्काण्डात्रोहन्ती परुषः प- रुष: परि। एवा नो दूर्वे प्रतनु सहस्त्रेण शतेन च॥। ३ ॥ अश्वक्ान्ते रथक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुन्धरे। शिरसा धा- 1. This, and the two following words, are sıngular in A. B.C. D 2 वर्द्धिनी A. B, वर्धनि C.

उपनिषदि ५ खण्डः। रिता देवि रक्षस्व मां पदे पदे॥ ४॥ उद्दृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना। भूमिर्धेनुर्धरित्री च धरणी लोकधा- रिणी। तेन या ब्रह्मदत्तासि काश्यपेनाभिमन्त्रितां।।५॥ मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम। तया हतेन पापेन जीवामि शरदः शतम् ॥ ६॥ वाचा कृतं कर्म- कृतं मनसा दुर्विचिन्तितम। तंया हतेन पापेन ग- च्छामि परमां गतिम। मृत्तिके देहि मे पुष्टिं त्वयि सर्व प्रतिष्ठितम् ॥। ७।। गन्धद्वारां दुराधर्षी नित्यपुष्टां करी- षिणीम। ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम्॥b॥ ओं भूर्लक्ष्मीर्भुवर्लक्ष्मीः सुवःकालकर्णी तन्नो महाल- क्षमीः प्रचोदयात् ॥ ९॥ पद्मम्रभे पद्मसुन्दरि धर्मरतये स्वाहा ॥ १०॥ हिरण्यशृंगं वरुणं प्रपद्ये तीर्थ मे देहि याचितः । यन्मया भुक्तमसाधूनां पापेभ्यश्च प्रतिग्रहः ॥ ११॥ यन्मे मनसा वाचा कर्मणा वा दुष्कृतं कृतम। तन्मे इन्द्रो वरुणो बृहस्पतिः सविता च पुनन्तु पुनः पुनः ॥ १२ ॥ सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु दुर्मित्रि- यास्तस्मै भूयासुर्योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः॥१३॥४॥ नमोऽ्अ्येऽसुमते नम इन्द्राय नमो वरुणाय नमो वारुण्यै नमोऽ्यः। यदपां क्ूरं यदमेध्यं यदशान्तं तद- 1 मां रक्षस्व A-D. 2 भूमिस्त्वं धेनुर्धरणी धरित्री लोकधारि- णी। C. 3. This lme not in B. C; in margin of D 4 A B.C.D. omit this line. 5. E. gives also धर्मकृतये; A. C. have °ऋृषये, and F. °ऋतये. 6 I have conjecturally sup- plied the avagraha, the MSS. read सुमते It is not noticed in E. The Taittiriya has अप्सुमते.

६ उपनिषदि ५ खण्डः। पगच्छतात् ॥। १। अत्याशनादतीपानाद्यच् उग्रात्म- तिग्रहात। तन्मे वरुणो राजा पाणिना ह्यवमर्शतु॥२॥ सोऽहमपापो विरजो निर्मुक्तो मुक्तकिल्बिषः। नाकस्य पृष्ठमारुह्य गच्छेद्रह्मसलोकताम ॥३ ॥ इमं मे गंगे य- मुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोमं सचता परुष्ण्या। असिन्या मरुवृधे वितस्तयार्जीकीये शृणुह्या सुषोमया ॥४॥ - तं च सत्यं चाभीद्वातपसोऽध्यजायत। ततो रांत्र्यजाय- त ततः समुद्रो अर्णवः ॥ ५ ॥ समुद्रादर्णवादधि संव- त्सरो अजायत। अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी ॥ ६ ॥ सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्। दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो स्वः ।। ७॥ यत्पृथिव्या रजः स्वमान्तरिक्षे विरोदसी। इमास्तदापो वरुणः पु- नात्वघमर्षणः ॥ b ॥ एष सर्वस्यं भूतस्य भव्ये भुवनस्य गोप्ता। एष पुण्यकृतां लोकानेष मृत्यो हिरण्मयः । द्या- वापृथिव्योर्हिरण्मयं संशृतं सुवः। स नः सुवः संशिशा- धि॥ ९ ॥ आर्द्र ज्वलति ज्योतिरहमस्मि। ज्योतिर्ज्व- लति ब्रह्माहमस्मि। योऽहमस्मि ब्रह्माहमस्मि। अंहमे- वाहं मां जुहोमि सवाहा॥ १० ॥ अकार्यकार्यवकीर्णी स्तेनो भ्रूणहा गुरुतल्पगः। वरुणोऽपामघमर्षणस्तस्मा- त्पापात्म्रमुच्यते ॥ ११ ॥ रजो भूमिस्वमाँरोदयस्व प्रव- दन्ति धीराः। पुनन्तु ऋषयः पुनन्तु वसवः पुनातु व- रुण: पुनात्वघमर्षणः ॥१२॥५। 1. दुष्टात् F. 2 Does E.requne परुष्णिया? 3. रात्रि: A. D. 4. Not in A B. 5. संसृतं A. B.C. D. 6. स्वयमेवाहं A.B.C.D.

उपनिषदि ७ खण्डः। ७

अक्रानसमुद्रः प्रथमे विधर्मन जनयन्प्रजा भुवनस्य राजा। वृषा पवित्रे अधि सानो अव्ये बृहत्सोमो वावृधे सुवान इन्दुः ॥१॥ जातवेदसे सुनवाम सोममराती- यतो निदहाति वेदः। स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धुं दुरितात्यभनिः ॥२॥ तामग्निवर्णा तपसा ज्वलन्तीं वैरोचनीं कर्मफलेषु जुष्टाम। दुर्गा देवीं शर- णमहं प्रपद्ये सुतरसिद्धतरसे नमः ॥ ३ ॥ अगने तवं पा- रया नव्यो अस्मान स्वस्तिभिरति दुर्गाणि विश्वा। पूश्र पृथ्वी बहुला न उर्वी भवा तोकाय तनयाय शंयोः॥४॥ विश्वानि नो दुर्गहा जातवेदः सिन्धुर्न नावा दुरिताति- पर्षि। अझने अत्रिवन्तमैसा गृणानोऽस्माकं बोध्यविता तनूनाम ॥ ५ ॥ पृतनाजितं सहमानमग्निमुग्रं हुवेम परमात्सधस्थात्। स नः पर्षदतिदुर्गाणि विश्वा क्षाम- द्देवो अतिदुरितात्यभनिः ॥ ६ ॥ प्रत्ो हि कमीड्यो अ- ध्वरेषु सनाच्च होता नव्यश्च सत्सि। स्वां चानने तन्वं पिग्रयस्वास्मभ्यं च सौभगमायजस्व ॥७॥ परस्ताद्यशो गुहासु मम सुपर्णपक्षाय धीमहि। शतबाहुना पुनर- जायत सुवो राजा सधस्यां त्रीणि च । ६ ॥ ओं भूरग्नये पृथिव्यै साहा। भुवो वायवेऽन्तरिक्षाय स्ाहा। सुवरादित्याय दिवे स्वाहा। भूर्भुवःसुवश्चन्द्रमसे दिग्भ्यः स्वाहा। नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवःसु- 1. सुतरसि तरसे B.C. 2 सिन्धु A. B.C. F 3 अत्रिव- न्मनसा F. 4. तनुवं D F 5. पिप्रायस्व A. B C. 6. प्रथ- म:खण्डः । A. B.C. 7 सधस्थात् F

उपनिषदि t खण्डः। वरभिरोम ॥ १॥ भूरन्नमग्नये पृथिव्यै स्वाहा। भ्रुवोऽन्नं वायवेऽन्तरिक्षाय स्वाहा। सुवरन्नमादित्याय दिवे स्वा- हा। भूर्भुवःसुवरन्नं चन्द्रमसे दिग्भ्यः साहा। नमो दे- वेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवःसुवरन्नमोम ॥ २॥ भूरभ्नये च पृथिव्यै च महते च स्वाहा। भुवो वायवे चान्तरिक्षाय च महते च स्वाहा। सुवरादित्याय च दिवे च महते च स्वाहा। भूर्भुवःसुवश्चन्द्रमसे च नक्षत्रेभ्यश्च दिग्भ्यश्च म- हते च स्वाहा। नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवःसुव- र्महरोम् ॥३॥ पाहि नो अन्न एनसे स्वाहा। पाहि नो विश्ववेदसे सवाहा। यज्ञं पाहि विभावसो स्वाहा। सर्वे पाहि शतकतो स्वाहा ॥ ४ ॥ यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपश्छन्दोभ्यश्छन्दांस्याविवेश। सतां शंक्यः प्रो- वाचोपनिषदिन्द्रो ज्येष्ठ इन्द्राय ऋषिभ्यो नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवःसुवश्छन्द ओम ॥५॥ नमो ब्र- हाणे धारणं मे अस्तनिराकरणं धारयिता भूयासं कर्ण- यो: श्रुतं मा च्योढूं ममामुष्य ओम् ॥ ६॥७॥ ऋतं तपः सत्यं तपः श्रुतं तपः शान्तं तपो दानं त- पो यज्ञस्तपो भूर्भुवःसुवर्ब्रलैतदुपास्यैतत्तपः ॥१॥ य- था वृक्षस्य सम्पुष्पितस्य दूराज्न्धो वात्येवं पुण्यस्य कर्म- णो दूराज्न्धो वाति। यथासिधारां कर्त्तेऽवहितामवक्रा- मेद्यद्युं वेह वेहवा विह्वलिष्यामि कर्त्त पतिष्यामीत्येवम- नृतादात्मानं जुगुप्सेत ॥ २ ॥ अणोरणीयान्महतो मही- 1. शिक्य: F. 2. अवकामेत् all but E. 3. यद्युतेहवा A. B. C. D.

उपनिषदि ९ खण्डः। e

यानात्म गुहायां निहितोऽस्य जन्तोः । तमकतुं पश्यति वीतशोको धांतुः प्रसादान्महिमानमीशम ॥३॥सन्न प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्सप्नार्चिषः समिधः सप्त जिह्वाः। सप्न इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिता: सप्न सन्न ॥ ४ ॥ अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वे अस्मात्स्य- न्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः । अतश्च विश्वा ओषधयो रं- सश्च येनैष भूतैस्तिष्ठते हयन्तरात्मा ॥ ५॥८॥ ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीनामृषिर्विप्राणां महिषो मृगाणाम। श्येनो गृधाणां स्वधितिर्वनानां सोमः प- वित्रमत्येति रेभन् ॥ १। अजामेकां लोहितशुक्ककृष्णां बह्वीं प्रजां जनयन्तीं सरूपाम। अजो ह्येको जुषमाणो इनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः ॥ २ ॥ हंसः शु- चिषद्वसुरन्तरिक्षसद्वोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत्। नृषद्व- रसदृतसद्योमसदखा गोजा ऋतजा अद्रिजा तं बृहत ॥ ३ ।। यस्मान्न जातः परो अन्यो अस्ति य आविवेश भुवनानि विश्वा। प्रजापतिः प्रजया संविदानस्त्रीणि ज्योतींषि सचते स षोडशी ॥४॥ विधर्त्तारं हवामहे व- सो: कुविद्वनाति नः । सवितारं नृचक्षसम् ॥ ५ ॥ अ- द्या नो देव सवितः प्रजावत्सावीः सौभगम। परा दुः- व्वन्नियं सुव ॥ ६॥ विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परा- सुव। यद्वद्रं तन्न आसुव॥ ७॥ मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्तोषधीः ।।८।। 1. धातुप्रसादात् is given in E. as a variant. 2. रसाश्च A. D. 3. E. gives विभक्तारं as a variant. २

१० उपनिषदि १० खण्डः। मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः। मधु न्यौरस्तु नः पिता ॥ ९ ॥ मधुमानो वनस्पतिर्मधुमाँ अस्तु सू- र्यः। माध्वीर्गावो भवन्तु नः ॥ १० ॥ घृतं मिमिक्षे घृ- तमस्य योनिर्धृते त्रितो घृतम्वस्य धाम। अनुष्वधमाव- ह मादयस्व स्वांहाकृतं वृषभ वक्षि हव्यम ॥ ११ ॥ स- मुद्रादूर्मिर्मधुमाँ उदारदुपांशुना सममृतत्वमानट्। घृ- तस्य नाम गुह्यं यदस्ति जिह्वा देवानाममृतस्य नाभि: ॥ १२ ॥। वयं नाम प्रब्रवामा घृतस्यास्मिन्यज्ञे धारयामा नमोभिः। उप ब्रह्मा शृणवच्छस्यमानं चतुःशृंगोऽवमी- दौर एतत् ॥ १३ ॥ ९ ॥ चत्वारि शृंगा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्ता- सो अस्य। त्रिधा बद्दो वृषभो रोरवीति महो देवो म- त्या आविवेश ॥ १॥ त्रिधा हितं पणिभिर्गुह्यमानं ग- वि देवासो घृतमन्वविन्दन। इन्द्र एकं सूर्य एकं जजा- न वेनादेकं स्वधया निष्ठतक्षुः ॥ २ ॥ यो देवानां प्रथ- मं पुरस्ताद्विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः । हिरण्यगर्भ पश्य- त जायमानं स नो देव: शुभया स्मृत्या संयुनक्ि॥३॥ यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्विद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायो डस्ति कश्चित्। वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम ॥४॥ न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः । परेण नाकं निहितं गुहा- यां विभ्राजते यद्यतयो विशन्ति॥५॥वेदान्तविज्ञानसु- निश्चितार्थाः सन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्वाः । ते ब्रह्म- 1. घृतेन D F 2. स्वाहाघृतं D. F. 3. घृतेन all but E

उपनिषदि ११ खण्डः। ११ लोकेषुः परान्तकाले परामृता: परिमुच्यन्ति सर्वे ॥ ६ ॥ दहं विपाप्मं वरं वेश्मभूतं यत्पुण्डरीकं पुरमध्यसंस्थ- म्। तत्रापि दहं गगनं विशोकस्तस्मिन्यदन्तस्तदुपासि- तव्यम् ॥७॥ यो वेदादौ सवरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रति- छ्ठितः । तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः॥८॥ अजोऽन्यः सुविभा नाभि: सर्वमस्यैवं ॥ १० ॥ सहस्रशीर्ष देवं विश्वाख्यं विश्वशम्भुवम। विश्वं ना- रायणं देवमक्षरं परमं प्रभुम ॥१॥ विश्वतः परमं नि- त्यं विश्वं नारायणं हरिम। विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुप- जीवति ॥२॥ पतिं विश्वस्यात्मेश्वरं शाश्वतं शिवमच्यु- तम्। नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम ॥ ३ ॥ नारायण: परं ब्रह्मतत्वं नारायण: परः। नारायण: प- रो ज्योतिरात्मा नारायण: परः ॥४॥ नारायणः परो ध्याता ध्यानं नारायण: परः। परादपि परश्चासु त- स्माद्यस्तु परात्परः ॥ ५ ॥ यञ्च किञ्चिज्गत्यस्मिन्दश्य- ते श्रूयतेऽपि वा। अन्तर्बहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायण: स्थितः ॥ ६॥ अनन्तमव्ययं कविं समुद्रेतं विश्वशम्भु- वम। पद्मकोशप्रतीकाशं सुषिरं चाप्यधोमुखम ॥७॥ अधोनिष्ट्या वितसत्यां तु नाभ्यामुपरि तिष्ठति। हृदयं तद्विजानीयाद्विश्वस्यायतनं महत् ॥ t ॥ सततं तु शि- 1 दुहरं A BC D 2 वर A BC 3 सुवभां A B C, so orig D, but it has been altered to सुविभाति विश्व. F has सुविभां. 4 A B C D. add योनि च. 5 परश्चास्तु A BCD 6 समुद्रेऽन्तं C 7. हृदयं D. F 8. दृष्ट्या A C

१२ उपनिषदि १२ खण्डः।

राभिस्तु लम्बत्याकोशसन्निभम। तस्यान्ते सुषिरं सूक्षमं तस्मिन्त्सर्वे प्रतिष्ठितम ॥ ९ । तस्य मध्ये महानमिर्वि- श्वार्चिर्विश्वतोमुखः । सोऽग्रभुग्विभजंस्तिष्ठन्नाहारमक्षयः कविः ॥ १० ॥ सन्तापयति स्वं देहमापादतलमस्तकम। तस्य मध्ये वहिशिखा अणीयोर्ध्वा व्यवस्थिता ॥११॥ नीलतोयदमध्यस्था विद्युलेखेव भासुरा। नीवारशूक- वत्तन्वी पीतांभा स्यात्तनूपमा ॥ १२ ॥ तस्याः शिखा- या मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः। स ब्रह्मा स शिवः से- न्द्रः सोऽक्षरः परमः खराट्॥ १३॥ अथातो योग जि- ह्वा मे मधुवादिनी। अहमेव कालो नाहं कालस्य ।।१४।। नारायण: स्थितो व्यवस्थितश्चत्वारि च ॥ ११॥ ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिंगलम्। ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं विश्वरूपाय वै नमः ॥ १॥ आदित्यो वा एष एतन्मण्डलं तपति। तत्र ता ऋचस्तहचां मण्डलं स ऋ- चां लोकोऽथ य एष एतस्मिन्मण्डले अर्चिषि पुरुषस्ता- नि यजूंषि स यजुषां मण्डलं स यजुषां लोकोऽथ य ए- ष एतस्मिन्मण्डले अचिर्दीप्यते तानि सामानि स सांम्ां मण्डलं स साम्नरां लोक: सैषा त्रय्येव विद्या तपति य ए- षोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः ॥२ ॥ आदित्यो वै ते- ज ओजो बलं यशश्चक्षुःश्रोत्रमात्मा मनो मन्युर्मनुर्मृत्युः सत्यो मित्रो वायुराकाशः प्राणो लोकपालकः। कित- 1 भास्वरा BC D F 2 पीता भास्वत्यनूपमा BC 3.A C insert तु. 4 ऋचा A B C D 5 यजुषा A BC D 6. साम्ना A BCD 7 लोकपाल: क: A B.CD 8. कि कं A B. C. D

उपनिषदि १३ खण्डः। १३ ससत्यमन्नमायुरमृतो जीवो विश्वः । कतमः स्वयम्भू: प्र- जापतिः संवत्सर इति। संवासरोऽसावादित्यो य एष पुरुष एष भूतानामधिपतिः । ब्रह्मण: सायुज्यं सलोक- तामाप्नोत्येतासामेव देवतानां सायुज्यं सार्ष्टितां समा- नलोकतामाप्नोति य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥ ३ ॥ १२ ॥ घृणि: सूर्य आदित्य ओम॥ अर्चयन्ति तपः सत्यं मधु क्षरन्ति तद्रह तदाप आपो ज्योतीरसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवःसवरोम ॥१॥ सर्वो वै रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु। पुरुषो वै रुद्रस्तन्महो नमो नमः। विश्वं भूतं भव्यं भुवनं चित्रं बहुधा जातं जायमानं च यत्। सर्वो ह्येष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥ २ ॥ कद्रुद्राय प्रचे- तसे मीळहुष्टमाय तव्यसे। वोचेम शन्तमं हदे ॥ सर्वो ह्येष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु॥३॥ नमो हिरण्य- बाहवे हिरण्यवर्णाय हिरण्यरूपाय हिरण्यपतये। अ- म्बिकापतये उमापतये नमो नमः ॥४ ॥ यस्य वैकंक- त्यग्निहोत्रहवणी भवति प्रतिष्ठिता: प्रत्येवास्याहुतयस्ति- पन्त्यथो प्रतिष्ठित्यै। ५ ॥ कृणुष्व पाज इति पञ्च ।। ६ ॥ अदितिर्देवा गन्धर्वा मनुष्याः पिंतरोऽसुरास्तेषां सर्वभूतानां माता मेदिनी पृंथिवी महती मही सावि- त्री गायत्री जगत्युर्वी पृथ्वी बहुला विश्वा भूता। कतमा का या सा सत्येत्यमृतेति वसिष्ठः ॥७॥१३॥ 1 इत्यथर्ववेदे बृहन्नारायणोपनिषत्समाप्ता ॥३९॥ A; simlarly B.C 2. ज्योति A. B C.D 3 Not m A B C D 4 प- शवो A. B. C. D 5. Not mn A. B. C; in margin of D

१४ उपनिषदि १५ खण्डः । आपो वा इदं सर्वे विश्वा भूतान्यापः प्राणो वा आ- पः पशव आपो अन्नमापोऽमृतमापः सम्राडापो विरा- डापः सवराडापश्छन्दांस्यापो ज्योतींष्यापो यजूंष्यापः स- त्यमाप: सर्वा देवता आपो भूर्भुवःसुवराप ओम ॥ १॥ आप: पुनन्तु पृथिवीं पृथिवी पूता पुनातु माम । पुंन- न्तु ब्रह्मणस्पतिर्ब्रह्मपूंता पुनातु माम । यदुच्छिष्ठमभो- ज्यं यद्वा दुश्वरितं मम। सर्वे पुनन्तु मामापो असतां च प्रतिग्रहं स्वाहा ॥ २ ॥ अन्निश्च मा मन्युश्च मन्युपत- यश्च मन्युकृतेभ्यः पापेभ्यो रक्षनताम । यदहा पापमका- षै मनसा वाचा हस्ताभ्यां पत्ामुदरेण शिश्ना अहस्त- दवलुम्पतु यत्किञ्च दुरितं मयि। इदमहं माममृतयोनौ सत्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ॥ ३ ॥ सूर्यश्र मा मन्यु- श्र मन्युपतयश्च मन्युकृतेभ्यः पापेभ्यो रक्षन्ताम। यद्रा- त्र्या पापमकार्ष मनसा वाचा हस्ताभ्यां पत्ामुदरेण शिश्ना रात्रिस्तदवलुम्पतु यत्किञ्च दुरितं मयि। इदमहं माममृतयोनौ सूर्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ॥४ ॥ अंहर्नो अत्यपीपरद्रात्रिनों अतिपारयद्रात्रिनो अत्यपी- परदहर्नो अतिपारयत् ॥ ५॥१४॥ आयातु वरदा देवी अक्षरं ब्रह्मसम्मितम्। गायत्री छन्दसां माता इदं ब्रह्म जुषख नः ॥ ओजोऽसि सहो इसि बलमसि भ्राजोऽसि देवानां धाम नामासि विश्व- 1 प्राणाः all but E 2. पुनातु A C. 3. पूतं AC 4 अ- भोज्यं वा A C 5. A.C. insert जुहोमि before स्वाहा 6. This Mantra is mn E. only

उपनिषदि १५ खण्डः । 9५ मसि विश्वायुः सर्वमसि सर्वायुरभिभूरोम ॥ गायत्री- मावाह्यामि सावित्रीमावाहयामि सरस्वतीमावाहयामि ॥१॥ ओं भूः । ओं भुवः। ओं खः । ओं महः । ओं जनः । ओं तपः। ओं सत्यं। ओं तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि। धियो यो नः प्रचोदयात्। ओ- मापो ज्योतीरसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवःखरोम ॥२॥। ओं भूर्भुवः सुवर्महर्जनस्तपः सत्यं मधु क्षरन्ति। तङ्रह्म त- दाप आपो ज्योतीरसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवःखरोम ।३॥ ओं तङ्रह। ओं तद्वायुः । ओं तदात्मा। ओं तत्स- र्वम। ओं तंत्पुरों नमः ॥४॥ उतमे शिखरे देवी भू- म्यां पर्वतमूर्द्नि। ब्राह्मणेभ्यो ह्यनुज्ञाता गच्छ देवि य- थासुखम ॥ ५ ॥ ओम। अन्तश्चरसि भूतेषु गुहायां विश्वमूर्ततिषु। तवं यज्ञस्तवं विष्णुस्वं वषट्कारस्वं रुद्रस्त्वं ब्रह्मा तं प्रजापतिः ॥ ६ ॥ अमृतोपस्तरणमसि ॥७ ॥ प्राणे निविष्टोऽमृतं जुहोमि प्राणाय स्वाहा। अपाने निविष्टोऽमृतं जुहोमि अपानाय स्वाहा। व्याने निवि- ष्टोऽमृतं जुहोमि व्यानाय स्वाहा। उदाने निविष्टोऽमृ- तं जुहोमि उदानाय स्वाहा। समाने निविष्टोऽमृतं जु- होमि समानाय सवाहा ॥ t॥ प्राणे निविष्टोऽमृतं जु- होमि। शिवोमाविशाप्रदाहाय। प्राणाय स्वाहा ॥ अ- 1 ज्योति C D F 2 This Mantra is not in A. C. 3. तत्पुनरोम् F, तत्पुरो A C. 4. उत्तरे 15 a variant. E. 5. दे- वि F. 6 E gives विश्वतोमुखः as a variant. 7 E gives शिवो मा° as a variant, and that is the reading of the other MSS.

१६ उपनिषदि १६ खण्डः। पाने निविष्टोऽमृतं जुहोमि। शिवोमाविशाप्रदाहाय। अपानाय स्वाहा॥ व्याने निविष्टोऽमृतं जुहोमि। शि- वोमाविशाप्रदाहाय। व्यानाय सवाहा॥ उदाने निवि- ष्टोमृतं जुहोमि। शिवोभाविशाप्रदाहाय। उदाना- य स्वाहा ॥ समाने निविष्टोऽमृतं जुहोमि। शिवोभा- विशाप्रदाहाय। समानाय स्वाहा ॥९॥ अमृतापिधा- नमसि। ब्रह्मणि स आत्मामृतत्वाय ॥१०॥१५॥ श्रद्धायां प्राणे निविश्यामृतं हुतम। प्राणमन्नेनाप्या- यस्व॥ अपाने निविश्यामृतं हुतम। अपानमन्नेनाप्याय- स्व ।। व्याने निविश्यामृतं हुतम। व्यानमन्नेनाप्यायसव ॥ उदाने निविश्यामृतं हुतम। उदानमन्नेनाप्यायस्व ॥ समाने निविश्यामृतं हुतम। समानमन्नेनाप्यायस्व ॥ ब्रह्मणि स आत्मामृततवाय ॥१॥ प्राणानां ग्रन्थिरसि रुंद्रोमाविशान्तकस्तेनानेनाप्यायस्व ॥ २॥ अंगुष्ठमा- त्रः पुरुषो अंगुष्ठं च समाश्रितः । ईशः सर्वस्य जगतः प्रभु: प्रीणाति विश्वभुक् ॥३॥ मेधा देवी जुषमाणा न आगाद्विश्वाची भद्रा सुमनस्यमाना। तया जुष्टा जु- षमाणा दुरुक्ान बृहद्वदेम विदथे सुवीराः॥ तया जु- ष्टऋषिर्भवतुं देवी तया ब्रह्मा गतश्रीरुत तया। तया जुष्टश्षित्रं विन्दते वसु सा नो जुषस्व द्रविणेन मेधे॥४॥ मेधां मे इन्द्रो ददातु मेधां देवी सरस्वती। मेधां मे 1 In all but E, this follows the words ब्रह्मणि &c 2 रु- द्रो मा० E. as variant, and so the other MSS A. B. C. D 4. अवति देवि A. B. C. D 3. दुरुक्तात् 5. दधातु A. F.

उपनिषदि १७ खण्डः । १७ अश्विनावुभावाधततां पुष्करस्रजौ॥ ५॥ अप्सरासु च या मेधा गन्धर्वेषु च यन्मनः । दैवी मेधा मनुष्यजा सा मां मेधा सुरभिर्जुषताम ॥ ६॥ आ मां मेधा सुरभि- र्विश्वरूपा हिरण्यवर्णा जगती जंगम्या। ऊर्जस्वती पय- सा पिन्वमाना सा मां मेधा सुप्रतीका जुषताम।७॥ ।१६ ॥ सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमः। भवे भवे नातिभवे भजस्व मां भवोद्भवाय नमः ॥१॥ वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः कालाय न- मः कैलविकरणाय नमो बलविकरणाय नमो बलग्रमथ- नाय नमः सर्वभूतदमनाय नमो मंनोन्मनाय नमः ॥२॥ अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोर घोरतरेभ्यः । सर्वतः सर्व सर्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः ॥ ३॥ तत्पुरुषाय विद्हे महादेवाय धीमहि। तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्॥४॥ ईशान: सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपति- ब्रेह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्ा शिवो मे अस्तु सदाशिवोम्।।५॥ ब्रह्म मेतु माम। मधु मेतु माम। ब्रह्म मेडव मधु मेतु माम। यस्ते सोम प्रजावत्सोडभि सो अहम । दुःख- प्रहन्दुरुष्वहा। यांस्ते सोम प्राणांस्ताञ्जुहोमि ॥ त्रिसुप- र्णमयाचितं ब्राह्मणाय दद्यात। ब्रह्महत्यां वा एते पन्ति ये ब्राह्मणास्त्रिसुपर्ण पठन्ति ते सोमं प्रापुवन्त्यासहस्त्रात्पं- किं पुनन्ति। ओम् ॥ ६॥ ब्रह्ममेधया मधुमेधया ब्रह्म 1 दस्तां A C. 2 जगत्या A. B.C. D. 3 काल° A C. 4 B F (margin ) add बलाय नमः 5 मनोन्मननाय A B C. ३

१८ उपनिषदि १८ खण्डः । मेऽव मधुमेधया ॥ अद्या नो देव सवितः प्रज़ावासा- वीः सौभगं। परा दुःष्वन्नियं सुव। विश्वानि देव सवि- तर्दुरितानि परासुव। यद्बद्रं तन्न आसुव ॥ मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः। माध्वीने: सन्त्वोषधीः॥ मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः । मधु द्यौरस्तु नः पिता ॥ मधुमानो वनस्पतिर्मधुमाँ अस्तु सूर्यः। माध्वीर्गावो भवन्तु नः ॥ य ईमं त्रिसुपर्णमयाचितं ब्रा- हणाय दद्यात। भ्रूणहत्यां वा एते पन्ति ये ब्राह्मणास्त्रि- सुपर्ण पठन्ति ते सोमं प्रान्नुवन्त्यासहस्रात्पंकिं पुनन्ति। ओम्॥७॥ ओं ब्रह्ममेधवा मधुमेधवा ब्रह्म मेऽव मधुमेधवा॥ ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीनामृषिर्विम्राणां महिषो मृगाणाम । श्येनो गृभाणां स्वधितिर्वनानां सोम: गवित्रमत्येति रेभन ।। हंस: शुचिषद्वसुरन्तरिक्ष- सद्वोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत्। नृषद्वरसहतसद्योमस- दञा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत॥ य इमं त्रि- सुपर्णमयाचितं ब्राह्मणाय दद्यात। वीरहत्यां वा एते प्रन्ति ये ब्राह्मणास्त्रिसुपर्ण पठन्ति ते सोमं प्राप्नुवन्त्या- सहस्रात्पंत्तिं पुनन्ति। ओम ॥८॥ १७॥ देवकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा। मनुष्यकृतस्यैन- सोऽवयजनमसि स्ाहा। पितृकृतस्यैनसोऽवयजनमसि 1. दुःष्वन्यं A. B C. 2 इदं A. B.C. 3 इदं A. B.C. D 4 Sections 18 and 19, and the first 14 Mantras of Section 20, are not in B. C. D, or in the Tarttrrîya recen- sion of this Upanishad as commented on by Sayana.

उपनिषदि १९ खण्डः । १९

स्वाहा i. आत्मकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा। अन्य- कृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा। यदिवा च नक्ं चैन- श्चकृम तस्यावयजनमसि स्वाहा। यद्विद्वांसश्चाविद्वांस- श्चैनश्चकृम तस्यावयजनमसि स्वाहा। यच्चाहमेनो वि- दवांसश्चाविद्वांसश्चैनश्चकृमं तस्यावयजनमसि स्वाहा। य- तस्वपन्तश्च जाग्रतश्चैनश्चकृम तस्यावयजनमसि स्वाहा। यासुषुप्तश्च जाग्रतश्चैनश्चकृम तस्यावयजनमसि स्ाहा। एनस एनसोऽवयजनमसि खाहा ॥ १॥ कामोडका- र्षीन्नाहँ करोमि काम: करोति काम: कर्ता काम: का- रयिता। एतते काम कामाय खाहा ॥ २ ॥ मन्युरका- र्षीन्नाहं करोमि मन्युः करोति मन्युः कर्त्ता मन्युः कार- यिता। एतते मन्यो मन्यवे स्वाहा॥३॥१८॥ तिला: कृष्णास्तिलाः श्वेतास्तिलाः सौम्या वशानु- गाः। तिला: पुनन्तु मे पापं यत्किञ्चिहुरितं मयि स्वा- हा। यन्मे मनसा वाचा कर्मणा वा दुष्कृतं कृतम्। दुःसन्नं दुर्जनस्पर्श तिलाः शान्ति कुर्वन्तु खाहा। चौ- रस्यानं नवश्राद्वं ब्रह्महा गुरुतल्पगः । गोस्तेयं सुरापा- नं भ्रूणहत्यां तिला: शमयन्तु स्वाहा। गणानं गणिकानं कुष्टानं पतितानं भुत्का वृषलीभोजनम्। श्रद्धा प्रजा च मेधा च तिला: शान्ति कुर्वन्तु स्वाहा। श्रीश्च पुष्टिश्चा- नृण्यं ब्रह्मण्यं बहुपुत्रिणम। श्रद्धा प्रजा च मेधा च ति- 1. F has been altered to कृतमस्या०. 2. कृतमस्या° A. 3. तिला: कृष्णास्तिलाः सौम्यास्तिलाः सर्ववशानुगा: ।A. 4. So, apparently, E; but शमयन्तु A. F. 5. F. Inserts शान्ति.

२० उपनिषदि २० खण्डः । ला: शान्ति कुर्वन्तु स्वाहा ॥ १॥ अभरये स्वाहा । वि- श्वेभ्यो देवेभ्यः साहा। ध्रुवाय भूमाय साहा। ध्रुव- क्षितये साहा। धूंमाय स्वाहा। अच्युतक्षितये स्वाहा। अभ्रये स्विष्टकृते स्वाहा। धर्माय स्वाहा। अधर्माय स्वाहा। अन्यः सवाहा। ओषधिंवनस्पतिभ्यः खाहा। रक्षोदेवजनेभ्यः साहा। गृह्याभ्यः स्वाहा। अवसाने- भ्यः स्वाहा । अवसानपतिभ्यः स्ाहा। सर्वभूतेभ्यः स्वाहा। कांमाय स्वाहा। अन्तरिक्षाय स्वाहा। यदेजति जगति यच्च चेष्टति नान्यो भागो यैलान्मे स्वाहा। पृ- थिव्यै स्वाहा। अन्तरिक्षाय स्वाहा। दिवे सवाहा। सू- र्याय स्वाहा। चन्द्रमसे स्वाहा। नक्षत्रेम्यः साहा। इ- न्द्राय सवाहा। बृहस्पतये स्वाहा। प्रजापतये स्वाहा। ब्रह्मणे खाहा। स्वधा पितृभ्यः । नमो रुद्राय पशुपतये साहा। देवेभ्यः खाहा। पितृभ्यः स्वधा अस्तु। भूतेभ्यो नमः। मनुष्येभ्यो हन्ता। परमेष्ठिने स्वाहा ॥ २ ॥ १९॥ ये भूता: प्रचरन्ति दिवानकं बलिमिच्छन्तो वितुद- स्य प्रेष्ठाः । तेभ्यो बलिं पुष्टिकामो हरामि मयि पुष्टि पुष्टिपतिर्दधातु साहा ॥ १॥ सजोषा इन्द्र सगणो म- रुद्धि: सोमं पिब वृत्रहज्छूर विद्वान। जहि शघूंरपमृ- धो नुदस्वाथाभयं कृणुहि विश्वतो नः ॥ २ ॥ त्रातार- 1. See note 4 on the previous page. 2. Not in A. 3 Not in F 4. °धी A. 5. गुह्ेभ्य: A. 6.Not mn A 7. मान्यो is a variant E 8. यन्नास्ने F. 9. हन्तः A, हन्ताः F. 10. इन्द्र: F. 11. वृत्रहा F

उपनिषदि २० खण्डः । २१ मिन्द्रमवितारमिन्द्रं हवे हवे सुहवं शूरमिन्द्रम। ह्वया- मि शक्रं पुरुहूतमिन्द्रं सस्ति नो मघवा धालिन्द्रः॥।३।। यत इन्द्र भयामहे ततो नो अभयं कृधि। मघवञ्छग्धि तव तेन्न ऊतिभिर्विद्विषो विमृधो जहि॥ ४ ॥ स्वस्ति- दा विशाम्पतिर्वृत्रहा विमृधो वशी। वृषेन्द्रः पुर एतु नः सोमपा अभयंकरः ॥ ॥ ॥ ऊर्ध्व ऊ षुण ऊतये तिष्ठा देवो न संनिता। ऊर्ध्वो वाजस्य सनिता यदञ्जि- भिर्वाघद्विर्विह्वयामहे ॥ ६ ॥ तरणिर्विश्वदर्शतो ज्योति- ष्कृदसि सूर्य। विश्वमाभासि रोचैनम् ॥ ७॥ उपयाम गृहीतोऽसि सूर्याय ता भ्राजस्वत एष ते योनि: सूर्याय ता भ्राजखते ॥ t ॥ विष्णुमुखा वै देवाश्छन्दोभिरि- माँलोकाननपजय्यमभ्यजयन्॥। ९॥ श्री मे भजत। अलक्ष्मी मे नश्यत ॥ १० ॥ महाँ इन्द्रो वज्रबाहु: षोडशी शर्म यच्छतु। स्वस्ति नो मघवा करोतु हन्तु पाप्मानं योऽस्मान्द्वेष्टि॥ ११॥ शरीरं यज्ञः शमलं कुसीदं तस्मिन्त्सीदतु योऽस्मान्दवेष्टि ॥ १२॥ वरुणस्य स्कम्भनमसि वरुणस्य स्कम्भसर्जनमसि। उन्मुक्तो वरुणस्य पाशः ॥१३ ॥ त्रीणि पदा विचक्रमे विष्णु- र्गोपा अदाभ्यः । इतो धर्माणि धारयन् ॥१४॥ ग्रा- णापानव्यानोदानसमाना मे शुध्यन्ताम। ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासं साहा ॥१५॥ वाङानश्चक्षु :- श्रोत्रजिह्वाम्राणरेतोबुद्ध्याकूतिसंकल्पा मे०॥१६॥ शिरः- 1 त्वं नः E (as variant), F 2 सविता A F 3 रोचन A 4. धर्मा धारयति A. 5. B.C. D. recommence here.

२२ उपनिषदि २१ खण्डः । पाणिपादपार्श्वपृष्ठोदरजंघाशिश्नोपस्थपायवो मे०॥१७॥ त्वक्चर्ममांसरुधिरस्नायुमेदोस्थिमज्ा मे० ॥१८॥श- ब्दस्पर्शरसरूपगन्धा मे०॥१९॥ पृथिव्यप्रेजोवाय्वाका- शा मे० ॥ २० ॥ अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानम- यानन्दमया मे० ॥ २१ ॥ विर्चिंटि स्वाहा ॥ २२ ॥ ख- खोल्काय स्वाहा॥२३॥ उत्तिष्ठ पुरुषाहरितपिंगल लो- हिताक्ष देहि देहि ददापयिता मे शुध्यन्ताम। ज्योतिर- हं० ॥२४॥ शुकशोणितओजांसि मे शुध्यन्ताम। ज्यो- तिरहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा ॥ २५॥२०॥ ओं खाहा ॥ १ ॥ सत्यं परं परं सत्यं सत्येन न सु- वर्गाल्ोकाज््यवन्ते कदाचन सतां हि सत्यं तस्मात्सत्ये रमन्ते॥। तप इति तपो नानशनात्परं यद्धि परं तपस्त- हुर्धर्ष तद्ुराधर्ष तस्मात्पसि रमन्ते ॥ दम इति नियतं ब्रह्मचारिणस्तस्माइ्दमे रमन्ते ॥ शम इत्यरण्ये मुनय- स्तस्माच्छमे रमन्ते ॥ दानमिति सर्वाणि भूतानि प्रशं- सन्ति दानानातिदुष्करं तस्माद्दाने रमन्ते ॥ धर्म इति धर्मेण सर्वमिदं परिगृहीतं धर्मान्ातिदुश्चरं तस्माद्वर्मे रमन्ते॥ प्रजननमिति भूयांसस्तस्माड्डयिष्ठाः प्रजायन्ते तस्मान्डरयिष्ठाः प्रजनने रमन्ते ॥ अन्नय इत्याहुस्तस्माद- अय आंधातव्याः ॥ अभ्निहोत्रमित्याहुस्तस्मादमिहोत्रे 1. स्नायु not in A. B. C; in margin of D 2 चिविटि A. B C, विविटि D. Some texts add विधिज्ञ स्वाहा E 3 प्रज- नन इति A. B. D. F; प्रजन इति C. 4. आध्या° A B.C; आ- धमयि० D.

उपनिषदि २२ खण्डः । २३ रमन्ते.॥ यज्ञ इति यज्ञो हि देवानां यज्ञेन हि देवा दिवं गतास्तस्माद्यज्ञे रमन्ते ॥ मानसमिति विद्वांसस्त- स्माद्विद्वांस एव मानसे रमन्ते॥ न्यास इति ब्रह्मा ब्र- हा हि परः परो हि ब्रह्मा तानि वा एतान्यवराणि त- पांसि न्यास एवात्यरेचयत। य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥२॥ । २१ ॥ प्राजापत्यो हारुणिः सौपर्णेयः प्रजापतिं पितरमुपस- सार किं भगवन्तः परमं वदन्तीति। तस्मै प्रोवाच स- न्येन वायुरावाति सत्येनादित्यो रोचते दिवि सत्यं वाच: प्रतिष्ठा सत्ये सर्वे प्रतिष्ठितं तस्मात्सत्यं परमं वदन्ति । तपसा देवा देवतामग्र आयंस्तपसऋषयः सुवरन्ववि- न्दंस्तपसा सपतान्प्रणुदामारातीस्तपसि सर्वे प्रतिष्ठितं तस्मातपः परमं वदन्ति। दमेन दान्ता: किल्बिषमवधू- न्वन्ति दमेन ब्रह्मचारिण: सुवरगच्छन्दमो भूतानां दुरा- धर्ष दमे सर्वे प्रतिष्ठितं तस्माद्दम: परमं वदन्ति। शमेन शान्ता: शिवमाचरन्ति शमेन नाकं मुनयोऽन्वविन्द- ज्द्मो भूतानां दुराधर्ष शमे सर्व प्रतिष्ठितं तस्माच्छमः परमं वदन्ति। दानं यज्ञानां वरूथं दक्षिणा लोके दा- तारं सर्वभूतान्युपजीवन्ति दानेनारातीरपानुदन्त दानेन द्विषन्तो मित्रा भवन्ति दाने सर्व प्रतिष्ठितं तस्माद्दानं प- रमं वदन्ति। धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा लोके धर्मिष्ठं प्रजा उपसर्पन्ति धर्मेण पापमपनुदन्ति धर्मे सर्व प्रति- 1 सुपर्णेय A BC D 2 घुन्वन्ति B C D

२४ उपनिषदि २३ खण्डः। डवितं तस्माङ्वर्मे परमं वदन्ति। प्रजननं वै प्रतिष्ठा लोके साधुमजावांस्तन्तुं तन्वान: पितृणामनृणो भवति तदेव तस्यानृणं तस्मात्मजननं परमं वदन्ति। अभ्नयो वै त्रयी विद्या देवयानः पन्था गार्हपत्यमृक पृथिवी रथन्तरम- न्वाहार्यपचनो यजुरन्तरिक्षं'वामदेव्यमाहवनीयः साम सुवर्गो लोको बृहत्तस्मादमीन परमं वदन्ति। अग्निहो- त्रं सांयम्पातर्गृहाणां निष्कृति: स्विष्टं®सुहुतं यज्ञकतूनां प्रायणं सुवर्गस्य लोकस्य ज्योतिस्तस्मादभनिहोत्रं परमं वदन्ति ॥१ ॥२२ ॥ यज्ञ इति यज्ञो हि देवानां यज्ञेन हि देवा दिवं गता यज्ञेनासुरानपानुदन्त यज्ञेन हि द्विषन्तो मित्रा भवन्ति यज्ञे सरवे प्रतिष्ठितं तस्माद्यज्ञं परमं वदन्ति। मानसं वै प्राजापत्यं पवित्रं मानसेन मनसा साधु पश्यति मांनसा ऋृषयः प्रजा असृजन्त मानसे सर्वे प्रतिष्ठितं तस्मान्मा- नसं परमं वदन्ति। न्यास इत्याहुर्मनीषिणो ब्रह्माणम्। ब्रह्मा विश्वः कतमः। स्वयम्भूः प्रजापतिः संवत्सर इति। संवत्सरोSसावादित्यो य एष आदित्ये पुरुषः स एव प- रमेष्ठी ब्रह्मात्मा। याभिरादित्यस्तपति रश्मिभिस्ताभि: पर्जन्यो वर्षति पर्जन्येनौषधिवनस्पतयः प्रजायन्त ओष- धिवनस्पतिभिरन्नं भवत्यनेन प्राणाः प्राणैर्बलं बलेन तप- 1.Not mn A B C. 2 °प्रजाया: all but E 3 देवयानं A.BC 4 A.B C D.mnsert here वायुर्दक्षिणाग्नि :. 5 सा- यम्प्रातः सायम्प्रातः A. B.C.D. 6. कृतं is added in margin of D,and was originally in F. 7. प्रयाणं A C. 8. मन- सा B C and origmally F.

उपनिषदि २५ खण्डः । २५

स्तपसा त्रद्धा श्रद्धया मेधा मेधया मनीषा मनीषया म- नो मनसा शान्तिः शान्त्या चित्ं चित्तेन स्मृति: स्मृत्या स्मारं स्मारेण विज्ञानं विज्ञानेनात्मानं वेदयति। तस्मा- दनं ददन्त्सर्वाण्येतानि ददात्यन्नात्प्ाणा भवन्ति भूतानां प्राणैर्मनो मनसश्च विज्ञानं विज्ञानादानन्दो ब्रह्मयो- निः। स वा एष पुरुषः पञ्चधा पञ्चात्मा येन सर्वमिदं प्रोतं पृथिवी चान्तरिक्षं च दयौश्र दिशश्चावान्तरदिशाश्च सर्वैः सर्वमिदं जगत् ॥१॥ २३ ॥ स भूतं स च भव्यं जिज्ञासासक्तिपूरितं जारयिष्ठाः। श्रद्धासत्यो महस्वांस्तपसोपरिष्टाज्ज्ञाता तमेवं मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुपयाहि विद्वान। तस्मानन्यासमेषां तपसामतिरिकमाहुः ॥१॥ वसुरण्यो विभूरसि प्राणे तवमसि सन्धाता ब्रह्मन तमसि विश्वसक तेजोदास्तम- स्यग्नेर्वर्चोदास्वमसि सूर्यस्य द्युम्नोदास्वमसि चन्द्रमसः। उपयाम गृहीतोऽसि। ब्रह्मणे ला महस ओमित्यात्मा- नं युञ्जीत। एतद्वै महोपनिषदं देवानां गुद्यम। य एवं वेद व्रह्मणो महिमानमान्नोति तस्माद्रह्मणो महिमान- मित्युपनिषत् ॥२ ॥ २४ ॥ तस्यैवंविदुषो यज्ञस्यात्मा यजमान: श्रद्धा पत्नी श- रीरमिध्म उरो वेदिर्लोमानि बर्हिर्वेद: शिखा हृदयं यू- पः काम आज्यं मन्युः पशुस्तपोऽनिर्दमंः शमयिता द- क्षिणा वाग्घोता प्राण उद्गाता चक्षुरध्वर्युर्मनो ब्रह्मा श्रो- 1. ओतप्रोतं A. B.D. 2. धर्म: A. C.

२६ उपनिषदि २५ खण्डः । त्रमग्नीत। यावड्रियते सा दीक्षा यदश्नाति तङ्वधिर्यत्पि- बति तदस्य सोमपानं यद्रमते तदुपसदो यत्सञ्चरत्युप- विशत्युत्तिष्ठते च स प्रवर्ग्यो यन्मुखं तदाहवनीयो याद्या- हुतीराहुती यदस्य विज्ञानं तज्जुहोति यत्सायम्प्रातरत्ति तत्समिधो यत्सायम्प्रातर्मध्यन्दिनं च तानि सवनानि। ये अहोरात्रे ते दर्शपूर्णमासौ ये अर्द्धमासाश्च मासाश्र ते चातुर्मास्यानि य ऋतवस्ते पशुबन्धा ये संवत्सराश्च परिवत्सराश्च तेऽहर्गणाः सर्ववेदसं वा एतत्सत्रं यन्मर- णं तदवभृथः । एतद्वै जरामर्यमन्निहोत्रं सत्रं य एवं वि- द्वानुदगयने प्रमीयते देवानामेव महिमानं गत्वादित्य- स्य सांयुज्यं गच्छत्यथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितृणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमसः सायुज्यं गच्छति। एतौ वै सूर्याचन्द्रमसोर्महिमानौ ब्राह्मणो विद्वानभिजयति त- स्माद्वाहमणो महिमानमाप्नोति तस्माद्राह्मणो महिमान- मान्नोतीत्युपनिषत् ॥१॥२५॥ इंत्याथर्वणीये महानारायणोपनिषत्।

1 या व्याहतिराहुति: A B.C D, या व्याहतीराहुती F and a Benares College MS. of Sayana's Bhashya 2 A B C omit सायं. 3. महिमानं D 4 So all the MSS of the text, but see close of preceding Section. 5 इत्यथर्ववेदे बृहन्नारा- यणोपनिषत्॥ ४० ॥ A, and similarly B. C The reading i D was origmally that of the text, but has been changed to इति यजुर्वेदे तैत्िरीयशाखायां महानारायणोपनिषत्।

महानारायणोपनिषद्दीपिका

महानारायणोपनिषद्दीपिका।

महानारायणीयेSत्र तैत्तिरीये शिरस्यपि। पञ्चविंशतिसंख्याकाश्च- तुस्त्रिंशे तु खण्डकाः ॥ आदिदेवस्य नारायणस्य वैकुण्ठपतेरुपनिषद- मुक्त्वा क्षीराब्धिशायिनो जगदन्तर्यामिणोSनतर्यामिब्राह्मणप्रतिपाद्यस्य सगुणब्रह्मणो वस्तुतो गुणातीतस्य नारायणस्योपनिषद्माह अम्भ- स्यपार इति। अपारे गम्भीरेSम्भस्युदके समनुप्रविष्टस्तथा भुवन- स्यैहिकस्य मध्ये तथा नाकस्य द्युलोकस्य पृष्ठे समनुप्रविष्टः। शुक्रेण वीर्येण ज्योतीषि नक्षत्राणि समनुप्रविष्टः प्रजानां सर्वलोकानां पतिः सर्वस्य गर्भे अन्तर्गूढश्चरति। स एव सर्वात्मेत्यर्थः । अत एवात्र देव- तान्तरमन्त्ना अपि तदात्मभूतनारायणपरा एवेत्येकवाक्यता ।१॥ सं च वि चैति समेति च व्येति चेत्यर्थः । यस्मिन्निति। विश्वे सर्वे देवा यस्मिन्नधि यदीश्वरा निषेदुः स्थिताः। "यस्मादधिकं यस्य चेश्व- रवचनं तत्र सप्तमी" (पा. २.३.९.)। आनमिदम्। अनितीत्यानं प्राणि- जातम्। इदं प्रत्यक्षं तदप्रत्यक्षम्। अक्षरे नित्ये परमे व्योमन् व्योमि वर्त्तते ॥२॥मही च आवृतेति विपरिणामः । भ्राजसा तेजःकार्येण दीस्या। तत्तत्र प्रजा वर्त्तन्ते॥ ३॥ प्रसूती क्िजन्तत्वेन ईकारः। तोयेन कृत्वा भूम्यां जीवान्विससर्ज विसृष्टवान् क्षिप्तवान्। "अभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति त इह व्रीहियवा ओषधिवनस्पतय- स्तिलमाषा इति जायन्त" इति श्रुत्यन्तरात् (छा. ५.१०. ६.)। यत- स्तोयादोषधीभिर्वरीह्यादिभिः पुरुषान्पशूंश्च ससर्ज सृष्टा च विवेश। तदुक्तम्। "यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिश्चति तद्भूय एव भवतीति" (छा. ५.१०. ६.)।।४।। अणीयसं अणीय एव। स्वार्थिकोऽकारः। यथा "कानीयसा एव देवा ज्यायसा असुरा" इति (बृह. १. ३.१.)।

२ दीपिकायां २ खण्ड: ।

महान्तं महत् ॥५॥ तदेवर्तम्। ऋतं च सूनृता वाणी सत्य यथाथ- भाषणम्। ब्रह्म वेद:। नाभिर्यथा चक्रस्य तथा जगतः सर्वाधारत्वात् ॥६॥ कल्पतां समर्थतां गतः। स आप इति। "तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा: श्रद्धां जुह्ृति तस्या आहुतेः सोमो राजा सम्भवतीति" श्रुतेः (छा. ५. ४. २.)। स आत्मा आपः कर्मफलं प्रदुधे पूरितवान्। के। उभे इमे। विशेषमाह अन्तरिक्षमथो सुवः। दुहिर्द्विकर्मकः। आपोऽप :- कर्मफलमन्तरिक्षस्वर्गलोकौ प्रहितवानित्यर्थः ॥९॥ ऊर्ध्वाधोमध्येषु एनं पुरुषं कश्चिन्न परिजग्रभत्परिगृहीतवान् सर्वत्र वर्त्तमानोऽप्ययं न केनापि ज्ञात इत्यर्थः। न तस्येति। तस्य कश्चन नेशे ईशो न बभूव। महद्यश इति तस्य नाम। "महो देवो मर्त्यानाविवेश" । भवामि य- शसां यश इत्यादौ व्यवहारात् (ऋग्वेद:४. ५८.३, छा. ८. १४. १.) ॥ १०॥ हृदा चित्तेन। मनीषा मनीड्डुद्धिस्तया। मनसा संकल्पवि- कल्पात्मकेन। अभिक्कप्तो नानात्वं नीतः। एनं ये परमार्थतो विदुस्ते- 5मृता मुक्ता भवन्ति ॥ ११ ॥ अन्यः कर्मफलेभ्यो हिरण्यगर्भः सम्भूतः प्रादुर्भूतः । इत्यष्टाविति। इत्यारभ्याष्टौ मन्त्रा: पूर्वकाण्डे पठिता अत्र पठितव्याः। यद्ा। इत्येवमष्टौ व्याप्ौ विष्णोः स्वरूपं निरूपितम्। अशू व्यात्तौ। अष्टिशब्देन समष्टिव्यष्टी द्वे अपि गृहीते ॥ १२ ॥ १ ॥

एष देवो हिरण्यगर्भरूपेण सर्वा दिशोऽनु लक्ष्यीकृत्य प्रवर्त्तते। उपसर्गेण धातोराक्षेपः। लक्षणेऽनु: कर्मप्रवचनीयः (पा. १.४. ८४.)। तद्योगे दिश इति द्वितीया। पूर्वो हि यस्मादाद्यो जातः। "समवर्त्त- ताग्र" इति मन्त्रवर्णात् (ऋ.१०.१२१.१, वाज. २५. १०.)। स उ गर्भे मध्ये सर्वस्यान्तर्गतो वर्त्तते। स विजायमानो जनकः। यथा "समां समां विजायते" (पा. ५.२. १२.)। जनिष्यमाणो जन्यः । प्रत्यखपुखः सन्मुखो न पराखुखः सर्वस्य। "पराश्चि खानीति" श्रुतेः (कठ. ४.

दीपिकायां २ खण्डः । ३

१.) । इन्द्रियाणां पराखयुखत्वात्तेषामयं सन्मुखः सर्वतोमुखोऽपि पराअुख इव न प्रकाशते॥१॥ विश्वतोबाहुः सर्वत्र दाता। उ- तापि विश्वतस्पाद्विश्वतः सर्वतः पादा यस्य । "सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखं। सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठतीति" श्र्वेताश्वतरमन्त्रवर्णात् (३.१६)। द्यावापृथिवी बाहुभ्यां सन्धमति पतत्रैर्वासनाख्यैः सं धमति द्यावाभूमी दीप्े जननाभिमुखे करोति। जनयन् भूतानि ॥२॥ वेनो विश्वसूत्रकृत्तत्कारणं पश्यन् विश्वानि कार्याणि जानन्वर्त्तते यत्र विश्वं भुवनमेकनीडमेकाश्रयं भवति। यस्मिन्निति। यस्मिन्पुरुष इदं सर्व सं च धातोराक्षेपात्समष्टिरूपं वि च व्यष्टिरूपमेकं भवत्येकात्मकं भवति॥ ३॥ प्रतदिति। गन्धर्वो नाम गायको वेदकर्त्ता संस्तत्प्रोचे प्रकर्षेणोक्तवान् । वाशब्दः समुच्चये । प्रयोजनाभिधानममृतं विद्वान् लोकानां मृत्युभयहरं ज्ञात्वेत्यर्थः । गुहासु निहितम्। परापश्यन्तीमध्यमारूपेण पदा निहिता निहि- तानि। ननु गुहासु निहितं वैत्कथं प्रोक्तवानत उक्तम्। त्रीण्येव पदानि स्थानानि गुहायां निहितानि तुरीयं तु वैखरीरूपं न निहितं त- त्प्रोक्तवानित्यर्थः। "गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो म- नुष्या वदन्तीति" च मन्त्रान्तरवर्णात् (ऋ.१.१६४.४५.)। यः पुमां- स्तद्वेद तङ्गुहासु निहितं रूपं जानाति स पुमान्पितु: पिता असद्भवेत्। अस भुवि। "लिडर्थे लेट्"। तिप्। "इतश्च लोपः परस्मैपदेषु"। अट्। पित्त्वादल्लोपाभाव: (पा. ३. ४. ७, ३. ४. ९७. )। उपदेष्टणामु- पदेष्टा भवेदित्यर्थः ॥४॥ मन्त्रद्रष्टवाक्यं स नो बन्धुरिति। नः सर्वेषां जीवानां स बन्धुर्भ्राता।जनिता जनयिता जनकः पिता। "जनि- ता मन्त्र" इति णिलोपनिपातनम् (पा. ६.४.५३.)। विधाता कर्त्ता कार्याणां स सर्वाणि धामानि स्थानानि वेद जनाति। यत्र देवा अमृतत्व- मानशाना एतत्प्रसादादमृतत्वं प्राभ्ुवन्तस्ते तृतीये धामानि तृतीयस्या- मितो दिवि धामानि स्थानान्यभ्यैरयन्त कृतवन्तः ॥५॥ तेषां शक्ति-

४ दीपिकायां २ खण्डः।

विशेषमाह परीति। सद्य एव क्षणमात्रेणैव द्यावापृथिवी द्यावापृथि- व्यौ परि परितो यन्ति गच्छन्ति। सुवः स्वः।देवस्य माहात्म्यमाह ऋत- स्य सत्यस्य विततं विस्तीर्ण तन्तुमात्मस्वरूपाख्यं विवृत्य वृती(?) सन्दी- पने सन्दीप्य तद्गह्मापश्यत्तद्गह्मैवाभवत् । "तदात्मानमेवावेदिति" श्रुतेः (बृह.१.४. १०.)। तत्प्रजास्वभवन्मूर्त्तामूर्त बभूवेत्यर्थः ॥६॥ परीत्य व्याप्य। प्रजापतिर्हिरण्यगर्भः प्रथमजाः प्रथमोत्पन्न ऋतस्य सत्यस्यात्मना ब्रह्मस्वरूपेणात्मानमभिलक्ष्य सम्बभूव सम्भूतो लोक- विदितो बभूव ब्रह्मरूपमात्मानं सम्भाव्य लोके ख्याति ययौ॥७॥ कीट- शमात्मानम्। सदसः सभायाः पति स्वामिनमद्भुतं लोकेष्वाश्चर्यरूपं प्रियं लोकस्य न केवलं लोकस्यैव किन्त्विन्द्रस्यापि काम्यम्। सनिं षणु दाने दातारं मेधामयाशिषं मेधामय्य आशिषो यस्य तं संकल्प- मात्रोदितसिद्धिम्। मेधामयासिषमिति पाठे सनिं दातृत्वं मेधां बुद्धिमयासिषं प्रामुमाशंसे त्वत्प्रसादादिति शेषः। या प्रापणे। "आ- शंसायां भूतवञ्चेति" लुडो मिपोऽम् सगिटौ (पा. ३. ३. १३२.) ॥।८॥ भगवतः सर्वदेवमयत्वाद्वह्व्यादिदेव तारूपं तमेव तत्तदाशीःप्रदं स्तौती- त्यारभ्योपनिषत्समाप्यन्तमुद्दीप्यस्वेत्यादिना विनियोगस्तु मन्त्राणां गृह्यादितोऽवसेयः । छन्दांसि छन्दोविचितेरूह्यानि। मान्त्रलिंगिक्यो देवता झेयाः। उक्तं च "यस्य वा्क्यं सऋषिर्या तेनोच्यते सा देवता यदक्षरपरिमाणं तच्छन्द" इति (सर्वानुक्रमणी. २.४-६.)। हे जातवेदो जातं वेदो ज्ञानं यस्माज्ातवेदास्तत्सम्बोधनं हे जातवेद- स्त्वमुद्दीप्यस्व दीप्तो भव मम निऋु्ति राक्षसं विघ्नकर्त्तारमपन्नन् हिंस- न्मह्यं पशून् गवादीनावह देहि। दशदिशो जीवनं चान्नाद्यावह॥९।। मान इति। सर्वो हिंसको नोऽस्माकं गवादि कि बहुना जगत्सर्व मदीयं मा हिंसीत्। अबिभ्रत्पुष्टिमदधानः सौम्यः संस्त्वमागह्यागच्छ श्रिया लक्ष्म्या मा परिपातय परिपतितं भ्रष्टं मा कृथाः॥१०॥२॥

दीपिकायां ४ खण्डः । ५

गायत्रंया देवताप्रीतिहेतुत्वात्ताभिर्विष्णुरूपा एव नानादेवता: स्तौति तत्पुरुषस्येत्यादिना ॥ १॥ महादेवस्य गायत्रीमुक्त्वा तन्मूर्त्तेस्त- त्पुरुषस्य गायत्रीमाह तत्पुरुषायेति॥२॥ ततो नन्दिकेश्वरस्य॥३॥ ततो वक्रतुण्डस्य ॥। ४ ॥ ततः षण्मुखस्य। षष्ठः षण्णां पूरणो येनैकेनैव षट्पुत्रा माता सम्पन्ना ॥ ५॥ ततः पावकस्य तत्पितुः ॥६॥ततोऽगे- स्तत्स्वरूपविशेषस्य। लालेलाय लेलायमानाय। जिह्वाभिर्विर्गृह्गते । ७ ॥ ततो भास्करस्य ॥८॥ ततो दिवाकरस्य तद्विशेषरूपस्य। महाद्युतिकरायोदयेन त्रैलोक्यप्रकाशकराय ॥ ९॥ तत आदित्यस्य ॥ १० ॥ ततो वक्रपादस्य ॥११॥ ततः कात्यायन्याः ॥१२॥ ततो महाशूलिन्याः ॥१३ ॥ ततः सुभगायाः ॥ १४ ॥ ततो गरुडस्य। सुप- र्णपक्षाय सुष्टु पर्णानि येषां तादृशाः पक्षा यस्य ॥१५॥ततो नाराय- णस्य ॥ १६ ॥ ततो नृसिंहस्य ॥१७॥ ततश्चतुर्मुखस्य ॥१८॥ एव- मष्टादश गायत्र्यः ॥३॥।

दूर्वामन्त्रानाह सहस्त्रेति॥ १॥ काण्डं गोलाः। प्ररोहन्त्यंकुरान्मु- श्चन्ती। परुषः पर्वणः। परि लक्ष्यीकृत्य। एवा नो दूर्वे प्रतनु हे दूर्वे त्वं नः प्रतन्वेव प्रततान्पुत्रपौत्रादिना कुर्वेव। एवा "निपातस्य चेति" दीर्घ: (पा. ६. ३. १३६.)। एभिर्दूरवा पूजनीया मान्त्रलिंगिकं फलम् ।। ३ ।। पृथिवीमन्त्रानाह अश्वक्रान्त इति। अश्वै रथैश्चाक्र्कान्ते क्षुण्णे। विष्णुकान्ते वामनेनाऋ्र्ान्तत्वात्। शिरसा धारिता शेषेणेति शेषः। शिरसि धृत्वा मन्त्रः पठनीयः ॥४ ॥ किं लौकिकेन वराहेण नेत्याह कृष्णेनेति वासुदेवेनेत्यर्थः । तेन वराहेण या त्वमुद्धृत्य ब्रह्मणे सृष्टयर्थ दत्तासि काश्यपेन कश्यपात्मजेनोपेन्द्रेणाभिमन्त्रिता प्रतिष्ठिता मन्त्रेणाभिमुखीकृता स्वीकृता॥५॥ श्रीमन्त्रानाह गन्ध- द्वारामिति। कस्तूर्यादिगन्धो द्वारमभिव्यञ्जकं यस्याः सा। दुरा- धर्षामजितेन्द्रियैर्दुष्प्रधर्षी स्वभावलोलत्वात्। करीषिणीं करीषं गोम-

६ दीपिकायां ५ खण्डः।

यं तदूती "गोमये वसते लक्ष्मीरिति" स्मृतेः । ईश्वरीम्। अश्नोतेराशु- कर्मणि वरटि ईश्चोपधाया इत्यनुवृत्तेरीत्वे डीपि रूपमिति दुर्घटवृत्तिः। स्पेशभासेति वरचि ईश्वरेति स्यात् (पा. ३. २. १७५.)। त्वं श्रीस्त्व- मीश्वरी त्वं ह्वीरिति चण्डी॥ ८॥ ओं भूरिति यजुर्लक्ष्मीमन्त्रो नारसिंह उक्त: (पूर्वतापनी. ४. २.) । ९॥ पद्मप्रभ इत्यादि: पझ्माव- तीमन्त्रः । क्वचिद्धर्मकृतय इति पाठ क्वचिद्रतय इति। लक्ष्म्या आरा- धने लक्ष्मीमुद्रा दर्शनीया सा यथा। "चक्रमुद्रां तथा बध्वा मध्यमे द्वे प्रसार्य च। कनिष्ठिके तथानीय तदग्रेऽङ्ुष्ठकौ क्षिपेत्। लक्ष्मीमुद्रा परा ह्ोषा सर्वसम्पत्प्रदायिनीति" ॥१०॥ वरुणप्रार्थनामन्त्रो हिर- ण्यशृंगमिति॥११॥ पुनन्तु शोधयन्तु निर्हरन्तु ॥१२॥ अपां प्रार्थना सुमित्रिया न इति ।।१३।।४।।

गच्छेत्। गच्छेयम्॥ ३॥ नदीप्रार्थनामन्त्र इमंम इति। चत्वारि नदीसम्बोधनानि। स्तुतेर्मानं स्तोमः। हे गंगाद्या इमं मे मम स्तोमं स्तुति सचता। षच सम्बन्धे। सम्बद्धं कुरुत गृह्नीतेत्यर्थः। "ऋचि तु- नुधमक्षुतङ्कुत्रोरुष्याणामिति" दीर्घः (पा. ६. ३. १३३.)। हे परुष्णि आ स्मरणे। छान्दसः सन्धिः। आडो वा क्रियासम्बन्धः । असिक्र्या असितया। "असितपलितयोर्न। क्रमेके" (कौमुदी.४९६.)। असिन्रया सह शृणुहि। "श्रुशणुपृक्तवृभ्यश्छन्दसि" (पा. ६.४. १०२.) इति हेर- लुक्। मत्कृतां स्तुति शृणु। द्वे अपि नदीविशेषे तथा हे मरुदृधे नारद वितस्सया नद्या सह शृणुहि हे आर्जीकीये नदि आ स्मृतम्। सुषो- मया सोमोन्दरघया नर्मदया नद्या सह शृणु मत्स्तुतिं गृहाण ॥४॥ ऋतं चेत्यघमर्षणमन्त्र:। ऋतं च सत्यं चेति द्वयमभीद्धाद्दीपात्तपसो ज्ञानलक्षणाद्धर्मादध्युपर्यजायतोत्पन्नं ततोSनन्तरं रात्री। "रात्रेश्चाजसा- विति" डीप् (पा. ४. १.३१.)। अजायत। कालव्यवहारो जातस्ततो रात्यनम्तरं तस्या: शीतत्वात्समुद्रो जातः। मुद्रासहितोऽपि भवती-

दीपिकायां ५ खण्डः। ७

त्यत आह अर्णव इति। अर्णोस्युदकानि सन्त्यस्यार्णवः। "अर्णसो लो- पश्चेति" वः सलोपश्च (कौमुदी. १९१६.)।।५। तदुपरि संवत्सरो अजायत। संगत्य वसन्त्यस्मिन्निति संवत्सरो दिवस: सहस्रसंव- त्सरे सत्रे संवत्सरशब्दस्य दिवसाभिधायित्वनिर्णयात्। ताभ्यामहो- रात्राणि विद्धत्कृतवान्। विश्वस्य मिषतो निमेषोन्मेषं कुर्वतो लोक- स्यायुःपरिमापकत्वेन सम्बन्धीन्यहोरात्राणि विदधदित्यन्वयः। वशी सर्व वशेऽस्य वर्त्तते॥६॥ यथापूर्व पूर्वकल्पवत्। स्वः स्वर्ग स्वर्गो- त्तमं दिव ऊर्ध्व भागम् ॥७॥ यत्पृथिव्यामिति निमज्जनमन्त्नः। पृथिव्यां भूमौ यद्रज: स्वं रजस: स्वरूपं आ आश्रितं वर्त्तते व्याश्रितं वर्त्तते। उपसर्गेण क्रियाक्षेपः। अन्तरिक्षे यद्रजः स्वं विरोदसी विशिष्टं द्यावापृथिव्यौ यदाश्रितमिमास्तद्रज आप उदकरूपो वरुणो देवोऽघ- मर्षणः पापनाशनः पुनातु स्फेटयतु तस्माद्रजसः पवित्रीकरोतु॥८॥ एष सर्वस्येति मृत्युप्रार्थनामन्त्नः । एष त्वं भूतस्योत्पन्नस्य भव्ये भव्यस्योत्पत्स्यमानस्य। विभक्तिव्यत्ययः । भुवनस्य लोकस्य गोप्ता रक्षकोऽसि। हे मृत्यो एष त्वं पुण्यकृतां लोकान्त्संशिशाघि। शासु अनुशिष्टौ। छान्दसः श्रुः। समुपदिश। येन पुण्यकृतां लोकान्याम तं मार्गमुपदिश। हे मृत्यो एष त्वं हिरण्मयः सुवर्णमयोऽसि। हिरण्मयं सुवः द्यावापृथिव्योः संशतं सुपक्कं परिपाकभूतं वर्त्तते पृथिव्यां दि- वि च ब्रह्मलोके स्थित्वासाध्यत्वात् । स्व:शब्देन "यदेतत्परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेषु" (छा.३.१३.७.) इत्युक्ततं स्थानं गृह्यते। मृत्यो त्वं तत्संशिशाधि तदपि येन प्राप्यते तमुपायमुप- दिशेत्यर्थः ॥ ९॥ आर्द्र ज्वलति इत्यवकीणिनो होममन्त्रः । आर्द्र स्त्निग्धं सर्वजनकत्वाज्ज्योतिर्रह्मा्यं ज्वलति नित्यं प्रकाशते तदहमस्मि। अहमेव नान्यदस्ति किश्चन। अहमेव मामेव जुहोमि मया मयि चे- त्यपि द्रष्टव्यम्। तदुक्तम्। "ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्व्रह्मानी ब्रह्मणा हुतम्।

८ दीपिकायां ६ खण्ड: ।

व्रक्षैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिनेति" (गीता. ४. २४.)।१०।। अघमर्षणफलमाह अकार्यकारीति। अवकीर्णी ब्रह्मचारी स्त्रीगम- नस्य कर्त्ता। वरुणोSपामघमर्षणो यत्पृथिव्यामित्यनेनाघमर्षणकर्त्ता लक्ष्यते सोऽकार्यकरणादिपापात्प्रमुच्यते ॥११। अघमर्षणानन्तरं स्तु- तिमन्त्रो रजो भूमिरिति। रजो मलं भूमिर्भूमेरंशः। हे वरुण त्व- मॉरोदयस्व। "आडोऽनुनासिकश्छन्दसि"(पा. ६.१.१२६.) इत्य- नुनासिकः । म्लानं कृथा रजो नाशयेत्यर्थः । धीरा धीमन्तः प्रवदन्ति प्रकृष्टं वरुणं वदन्ति ॥ १२॥५॥

अक्रान्त्समुद्र इति। अत्र निरुक्तम् (१४. १६.)। "अत्यक्रमीत्स- मुद्र आदित्य: परमे व्यवने वर्षकर्मणा जनयन्प्रजा भुवनस्य राजा सर्वस्य राजा। वृषा पवित्रे अधि सानो अव्ये महत्सोमो वावृधे सुवान इन्टु- रित्यधिदैवतम्। अथाध्यात्मम्। अत्यक्रमीत्समुद्र आत्मा परमे व्यवने ज्ञानकर्मणा जनयन्प्रजा भुवनस्य राजा सर्वस्य राजा। वृषा पवित्रे अधि सानो अव्ये महत्सोमो वावृधे सुवान इन्दुरित्यात्मगतिमाचष्ट" इति॥ अक्षरान्वयोऽग्रे द्रष्टव्यः॥ जातवेदस इति। अत्र निरुक्तम्। (१४. ३३.) "जातवेदस इति जातमिदं सर्वे सचराचरं स्थित्युत्पत्ति- प्रलयन्यायेन जातवेदस्या (?) इदं जातवेदसेऽर्चाय सुनवाम सोम- मिति प्रसवायाभिषवाय सोमं राजानममृतमरातीयतो यज्ञार्थम- निस्मो (?) निदहाति निश्चयेन दहति भस्मीकरोति सोमो दददि- त्यर्थः (?)। स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा दुर्गमानि स्थानानि नावेव सिन्धुं नावा सिन्धुं यथा यः कश्चित्कर्णधारो नावा सिन्धुं स्यन्दमाना- नां (?) नदी जलदुर्गा महाकूलां तारयति दुरितात्यग्निरिति तानि तारयति तस्यैषापरा भवति" ॥I अक्षरयोजना तु। समुद्र आदित्यो वि अव्ये व्यव्ये व्यवने विशेषेण अवने रक्षणे निमित्तभूते सति वृषा व- र्षेण धर्मन् धर्मेण प्रजा जनयन सन् अफ्रान् अत्यक्रमीत्सर्वमात्मनोऽध-

दीपिकायां ६ खण्ड:। ९

श्वकारेत्यर्थः । कीदशे व्यव्ये। प्रथमे परमेऽन्यैरसाध्ये । कीदृशः स- मुद्रः। भुवनस्य सर्वस्य राजा स्वामी। पवित्रे सानो सानौ अधि शि- खराधीशः सन् बृहत्सोमो महाप्रसविता इन्दुः सुवानः सूतेऽसौ सु- वानः सर्वोत्पत्तिकर्त्ता सन् वावृधे कलाभिरधिको बभूव । सूर्य एव स्वकिरणैर्वृष्टिं कृत्वा सोमरूपेण चाप्याय्य सर्व रक्षतीत्यर्थः ॥ आत्म- पक्षे सूर्यस्थानीय आत्मा कर्मफलदानमेव वर्षणं मन एव चन्द्रः सच बाह्यचन्द्र इव सूर्यतेजसा स्वतेजसा सिद्धस्तेन वासनाकिरणैर्जगदा- सिच्य प्रवर्तयतीत्यर्थः॥ जातवेदस इत्यस्य योजना। जातमिदं सर्व स्थित्युत्पत्तिप्रलयैर्वेद जानाति जातवेदा भगवानग्निस्तस्मै जातवेद- सेऽग्नये सोमं सोमवल्ली वयं सुनवाम। प्रार्थनायां लोट् । अग्नौ हो- मार्थ सोमाभिषवं प्रार्थयामह इत्यर्थः॥आत्मपक्षे तत्समर्पणाय सत्कर्म- प्रार्थना ॥ विपक्षे बाधकमाह अरातीयत इति। रातिर्दानं रातिमर्हति रातेः सम्बन्धी वा रातीयः। न रातीयोऽरातीयोऽदाता। तस्मादरातीय- तोऽदातुः सकाशाद्वेदो ज्ञानं धनं वा। विद ज्ञाने विद्ग लाभे वा असुन। निदहाति। लेट् तिबाट्। निश्चयेन दहति दहेत भस्मीकुर्यात्। "लि- ङर्थे लेट" (पा. ३.४. ७.)। सोऽग्निरात्मा वा नोऽस्मान् विश्वा वि- श्वानि सर्वाणि दुर्गाणि दुर्गमानि स्थानान्यतिपर्षदिति क्रियापदम्। अतिरुपसर्गः । अतिपारयतीत्यर्थः। एवं दुरितातीत्यत्र पर्षदिति यो- ज्यम्। अत एवोत्तरत्र मन्त्रेऽतिपर्षीति प्रयोगः । अक्षरपूर्त्तिस्त्वत्यग्निः अतियग्निरिति तेन त्रैष्टुभत्वसिद्धिः। यथा कश्चिन्नावा सिन्धुमतिपार- यति न केवलं दुर्गाणि तारयति किन्तु दुरितान्यतिपारयति दुरिता- न्यपि तारयतीत्यर्थः । पर्षदिति पृ पालनपूरणयोः। लेट् तिबितो लो- पोऽट्। "सिब्बडुलं लेटीति" सिप् (पा. ३.१.३४.)। अस्या: पुर- श्वरणविधानं तु शारदातिलकादिभ्यो द्रष्टव्यम् ॥१॥२॥ दुर्गाया अग्निशक्तर्मन्त्रमाह तामग्निवर्णामिति। वैरोचनी सूर्यसम्बन्धिनी- म्। सुतरसिद्धतरसे नम इति सुष्युतरमतिशयितं सिद्धं तरो वेगो यस्या: 2

१० दीपिकायां ७ खण्ड: ।

सा तस्यै ।। ३।। अग्न इति। हे अझ्ने त्वं स्वस्तिभिरस्मान् विश्वानि दुर्गाणि स्थानान्यतिपारय प्राप्तपाराणि कुरु। नव्यो नूतनः । नः पू: पुरी पृथ्वी विपुलास्तु। उर्वी भूमिनो बहुलास्तु मम शंयो: सुखिनः। "कंशंभ्यामिति" युस् (पा. ५.२.१३८.)। तोकाय बालाय तनयाय भवास्मभ्यं नूतनं पुत्रं देहीत्यर्थः॥४॥ विश्वानीति। हे जातवेदो नोऽस्माकं विश्वानि सर्वाणि दुरिता दुरितान्यतिपर्षि अतिपारयसि। कीदृशस्त्वम्। दुर्गहा दुर्गाण्यगम्यानि हन्ति गम्यानि करोत्यगम्यगति- दायकः। सिन्धुर्न सिन्धुरिव नावा पार्यते। अम्न इति। हे अग्नेऽत्रिव- दत्रिश्चन्द्रस्य पिता तद्वद्दयालुत्वान्नमसा नमस्कारमात्रेण गृणानः । गृ शब्दे। उपदिशन्नस्माकं बोधी बोधकोSसि तथा तनूनां देहानामविता रक्षितासि ॥५॥ पृतनाजितं सेनाजयिनं सहमानं क्षमावन्तमुग्रं दु :- सहमग्नि हुवेम होमेन प्रीणयामः परमादुत्कृष्टात्सधस्थात्सधे द्यावापृ- थिव्यौ तयो: स्थात् स्थानात्। "सुपि स्थ" इति योगविभागात्कः (पा. ३.२.४.)। हेतौ पश्चमी।फलमपि हेतुर्व्यपदिश्यते द्यावापृथिव्योःपर- मस्थानप्राप्त्यर्थमग्निं हुवेमेत्यर्थः । सोऽग्निर्नोSस्मान्विश्वानि दुर्गाण्य- तिपर्षदतिपारयति। क्षामन् क्षाम्यन्सहमानो देवोऽिरतिदुरिता म- हादुरितान्यतिपर्षत्पारयति ॥६॥ प्रत्न इति। प्रत्नः प्रगतो याज्ञिकैर्हि कं निश्चितमध्वरेषु यागेष्वीड्य: स्तुत्यः सनान्नित्यश्च होता पुरातनोऽपि मव्यो नूतनश्च सत्सि सोदसि। हे अग्ने स्वामात्मीयां च तन्वं तनूं पिप्रयस्व प्रीतां कुर्वस्मभ्यं च सौभगं सुभगतामायजस्व देहि। इयमग्नि- स्तुतिः ॥ ७॥ परस्तादिति। मम यशः परस्तात्परपारे गुहासु गु- प्रदेशेषु निहितं गोपितं तत्प्राप्तये सुपर्णपक्षाय गरुडाय धीमहि ध्याये- म। शतबाहुना परमेश्वरेण सुवो राजा स्वर्गस्य राजा इन्द्रोऽजायत । सधस्या द्यावापृथिवीस्थानान्यन्तरिक्षमन्तर्भाव्य त्रीण्यजायन्त॥६॥ ओं भूरग्रय इत्यादयो होमविशेषमन्त्रा: स्पष्टार्थाः सत्त्वशुद्धये चैषां जपो ज्ञेयः ॥ १॥ यछछन्दसामृषभो वाच्यत्वाद्विश्वरूपः

दीपिकायां ८ खण्डः। ११

सर्वात्मा छन्दोभ्यः सकाशादन्यानि छन्दांस्याविष्टवांश्छन्दोभिर्गुो- उन्तरात्मा विचरतीत्यर्थः। सतां सत्पुरुषाणां शक्यो ज्षेयः प्रोवाचोप- निषदुपनिषद्मिन्द्रः परमेश्वरो ज्येष्ठः सर्वादित्वात्। अथवा शक्यो वेदवाच्यः स इन्द्रस्तामुपनिषदं प्रोवाचेत्यर्थः ॥५॥ मेधाविवृद्धये मन्त्रो नमो ब्रह्मण इति। धारणं श्रुतस्यार्थस्य चिन्तनम्। अनिरा- करणं विस्मरणरहितम्। ममामुष्य च शिष्यस्य च कर्णयो: श्रुतं श्रवण- शक्तिर्भूयात्। हे धारणादयो यूयं मा च्योद्गं च्युता मा भूत मम शिष्यस्य च । ६।। ७॥

ऋतं तप इति। ऋतं सूनृता वाणी तपः। शान्तं शान्तिरिन्द्रिय- निग्रहः। एतानि सर्वाणि सत्त्वशुद्धिद्वारा ज्ञानसाधनानीत्यर्थः । ब्रह्म वेदो भूरादिलोकत्रयं च ब्रह्म परं ब्रह्मैतदुपास्य वर्त्तेतैतत्परं तप इत्यर्थः ॥१॥ यथा वृक्षस्येति पुण्यकर्मस्तुतिः। अपुण्यस्य निन्दा यथासि- धारामिति। असेः खङ्गस्य धारां कर्त्तेऽवहिताम्। कृत्यते कर्त्तो गर्त्तः। कृती छेदने घञ्। छेदनफलगर्त्तमध्येSवहितामारोपितामवक्रामेदवक- ष्य गच्छेदुल्लंघयेत्। यदि उ वा यद्येव इह वा वामभाग इह वा दक्षिण- भागे विह्लिष्यामि प्रमादी भविष्यामि कर्त्त तर्हि पतिष्यामीति साव- धानो गच्छेदेवमनृतान्मिथ्याभिधानादात्मानं जुगुप्सेद्रक्षेत् ॥२।। न- न्वात्मज्ञानायैतावत्किमित्यवधानं क्रियत इत्याशंक्य सूक्ष्मत्वेन दुरधिग- मत्वादित्याह अणोरिति। तर्ह्यत्यन्तमणोर्लाभे कः पुरुषार्थ इत्यत आह महत इति। अणुत्वं दुरधिगमत्वादुच्यत इति भावः। गुहायां दहरे पुण्डरीके। अक्रतुमसंकल्पं वीतशोकताफलम्। धातुर्गुरोर्ब्रह्मण आत्मन एव वा। धातुप्रसादादिति पाठे दधत्यर्थमिति धातष इन्द्रि- याणि तेषां प्रसादाच्छुद्धेरित्यर्थः । महिमानं महान्तं प्रत्ययार्थो न विवक्षितः ॥ ३ ॥ सप्तेति। सप्त प्राणाः शीर्षण्या अग्नेः सप्तार्चिषः स- मिधो जिह्वाश्च। सप्ताचिषः सप्त हविष्कृता दीप्यः। समिधो यथा

१२ दीपिकायां ९ खण्डः ।

"पाकसंस्था हविःसंस्थाः सोमसंस्थास्तथापराः। एकविंशतिरित्येता यज्षसंस्था: प्रकीर्ततिता" इति समिधः सप्त सप्त (शांखायनगृह्यसूत्राणि १. १.)। "काली कराली च मनोजवा चे" त्याद्या मुण्डोक्ता (१.२.४.) सप्त जिह्वाः। सप्त लोका भूरादयः। येषु लोकेषु गुहाशया लिंगशरी- रस्था निहिता गुप्ताः सप्त सप्त प्रतिशरीरम्॥४॥ सर्वमात्मन एव जातमिति पूर्वोक्तं मन्त्रान्तरेण प्रकाशयति अत इति। येन रसेन भूतैश्च कृत्वान्तरात्मा लिगशरीरावच्छिन्नस्तिष्ठते कृतावस्थानो भवति। "अन्नमयं हि सोम्य मन" इति श्रुतेः (छा. ६. ५.४.) ।५॥।८।।

तस्य विभूतिमाह ब्रह्मेति। देवानामिन्द्रादीनां मध्ये ब्रह्मा पारमे- श्वरं रूपम्। पदवीः पदवीं दैत्याचार्याधिकारमिच्छति पदवीयतीति पदवीः क्विवन्तः शुकऋषिर्भृगुपुत्रः कवीनाम् । "कवीनामुशनाः कविरिति" स्मृतेः (गीता. १०. ३७.)। नित्यगामित्वात्सूर्यो वा पदवीः कवीनां ज्ञानिनाम्। यद्वा पदानि व्ययति संवृणोति सम्यक्पदप्रयोग- कर्त्ता कवीनां श्रेष्ठः।महिषः। मह पूजायां। पूज्यतमः सिहो "मृगाणां च मृगाधिप" इति स्मृतेः। स्वधितिः परशुर्वनानां छेदहेतुत्वाच्छ्रेष्ठः। सोमो वल्ली पवित्रमत्येत्यतिक्रम्य गच्छति। पवित्रेषु सोमो वैष्णवं रूपमित्यर्थः । रेभन् । रेभृ शब्दे। अहमुच्चौरिति निःशंकं भाषमाणः । यास्केन (१४.१३.) तु रश्मिनिषेवितादित्यपरतयेन्द्रियाधिपात्मपर- तया चायं मन्त्रो व्याख्यातः। तद्यथा। "ब्रह्मा देवानामित्येष हि ब्रह्मा भवति देवानां देवनकर्मणामादित्यरश्मीनाम्। पदवीः कवीनामित्येष हि पदं वेत्ति कवीनां च कवीयमानानामादित्यरशमीनाम्।ऋषिर्विप्रा णामित्येष हि ऋषिणो भवति विप्राणां व्यापनकर्मणामादित्यरश्मीनाम्। महिषो मृगाणामित्येष हि महान्भवति मृगाणां मार्गणकर्मणामादित्यर इमीनाम्। शयेनो गृधाणामिति शयेन आदित्यो भवति श्यायतेर्गतिक र्मणो गृधर आदित्यो भवति गृध्यतेः स्थानकर्मणो यत एतस्मिस्तिष्ठति।

दीपिकायां ९ खण्डः । १३

स्वधितिर्वनानामित्येष हि स्वयं कर्माण्यादित्यो धत्ते वनानां वननक- र्मणामादित्यरश्मीनाम्। सोमः पवित्रमत्येति रेभन्नित्येष हि पवित्रं र- इमीनामत्येति स्तूयमान एष एवैतत्सर्वमक्षरमित्यधिदैवतम् । अथा- ध्यात्मम्। ब्रह्मा देवानामित्ययमपि ब्रह्मा भवति देवानां देवनकर्मणा- मिन्द्रियाणाम्। पदवीः कवीनामित्ययमपि पदं वेत्ति कवीनां कवीय- मानानामिन्द्रियाणाम्। ऋषिर्विप्राणामित्ययमप्यृषिणो भवति विप्राणां व्यापनकर्मणामिन्द्रियाणाम्। महिषो मृगाणामित्ययमपि महान्भवति मृगाणां मार्गणकर्मणामिन्द्रियाणाम्। श्येनो गृधाणामिति श्येन आत्मा भवति श्यायतेर्ज्ानकर्मणो गृधाणीन्द्रियाणि गृध्यतेर्जानकर्मणो यत एतस्मिस्तिष्ठन्ति । स्वधितिर्वनानामित्ययमपि स्वयं कर्माण्यात्मनि धत्ते वनानां वननकर्मणामिन्द्रियाणाम्। सोमः पवित्रमत्येति रेभन्नित्य- यमपि पवित्रमिन्द्रियाण्यत्येति स्तूयमानोऽयमेवैतत्सर्वमनुभवत्यात्म- गतिमाचष्ट" इति निरुक्तानुसारेणाधिदैवतमध्यात्मं च व्याख्यायते॥ आदित्यपक्षे षष्ठयन्तै रश्मयो वाच्याः प्रथमान्तैरादित्यः । सर्वत्र रू- पकोपमा द्रष्टव्या। यौगिको वार्थो रूढिमपहायानुगन्तव्यः । अध्या- त्मपक्षे प्रथमान्तैरात्माभिधीयते षष्ठयन्तैरिन्द्रियाणि। ब्रह्मा बृहन्यथा देवादिषु ब्रह्मादयो राजन्त एवमात्मेन्द्रियेषु राजते। सोमः प्रसविता पवित्रं शुद्धोऽत्येत्यतिशयेन जानाति। गत्यर्थास्ते ज्ञानार्थाः। आदित्य आत्मा च नारायण एवेति नारायणप्रकाशकः ॥ १॥ अविकारस्य कथं नानात्वमित्याशंक्य भायिकमिति वक्तुं मायास्वरूपमाह अजा- मिति। अजामनादिमेकां विचित्रशक्तित्वेन नानाकार्यसम्भवाल्लाघ- वादेकाम्। गुणभेदमाह लोहितेति। चैतन्येक्षणे कार्यमाह बह्वीमिति। अजो ह्येक: संसार्यनुसृत्य शेते न जागर्ति ज्ञानाभावात्। अजोऽन्यो जञानी ॥ २ ॥ हंस इत्यादि काठके व्याख्यातम्॥ ३॥ यस्मान्नेति। यस्ात्परो न जातः। तस्याविकारित्वाद्यत्तु जातत्वेनोपलभ्यते तत्ततो न भिद्यते किन्तु तस्यैव विवर्त्तः। ननु तार्है स्वतन्त्र एव नित्योऽन्यो

१४ दीपिकायां ९ खण्डः ।

भवत्वत आह अन्यो अस्तीति नेत्येवान्योऽपि स्वतन्त्रो नास्त्येकत्वे श्रु- तितात्पर्यात्। ननु तुर्युपलभ्यमानस्य का गतिरत आह य इति। आ- वेशः सन्निवेशविशेषः। स एव भुवनाकारो बभूवेत्यर्थः । प्रजया सं- विदान: प्रजेति संशञामापन्नः। त्रीणि ज्योतींषि ज्ञानास्निर्दर्शनाग्निः को- ष्ठात्निरिति। तानि सचते तैः सम्बद्धो भवति। स च षोडशी षोडश- कलावांस्ताश्च षष्ठप्रश्न उक्ताः । चतुर्थसोमसंस्थारूपो वा ॥४ ॥ विघर्तारमिति त्रिपदा गायत्री। विधर्त्तारं सर्वधारिणं सूर्य हवाम- ह आवाह्यामो यो नोऽस्मभ्यं वसोर्द्रव्यस्य वनाति वनति। वन सम्भ- कौ। विभागं ददाति। अत एव विभक्तारमिति शाखान्तरे पाठः। कु- विदव्ययं शनकैरर्थे। अयाचित एव नो द्रव्यभागं ददातीत्यर्थः । सवि- तारं प्रसवितारं नृचक्षसं नृंश्चष्टे नृचक्षास्तं प्राणिनां ज्ञानप्रदम्॥५॥ गायत्र्यन्तरमाह अद्येति। अद्यशब्दोSस्मिन्नहनीत्यर्थे सद्यआदिसुत्रेण (पा. ५.३. २२.) निपातितः। "निपातस्य च" (पा. ६. ३. १३६.) इत्य- दशब्दस्य दीर्घः । अद्या नोऽस्माकं देव सवितः सवनकर्त्तः सौभगं सौ- भाग्यं प्रजावत् प्रजामर्हतीति प्रजावत्। "तदर्हतीति" वतिः (पा.५.१. ६३.)। यथा प्रजासु योग्यं भवति तथा सावीः। छान्दसोऽडभावः।अ- सावीः प्रसूतवानसि। दुःष्वप्रमर्हति दुःष्वप्नियमियादिपूरणः। परासुव निराकुरु॥ ६॥ गायत्र्यन्तरं विश्वानीति। हे देव सवितर्विश्वानि सर्वाणि दुरितानि परासुव निराकुरु। यञ्च भद्रं कल्याणं तन्नोSस्मभ्य- मासुव प्रसुव ॥ ७॥ मध्वित्यादि तिस्रस्त्रिपदा गायत्र्यः । वाता ऋ- तायते। ऋतं सत्यं यते पति यन तस्मै यते सत्यमामुवते सत्यवादिने। छान्दसो दीर्घः। वाता वायवोऽपि मध्वमृतं क्षरन्ति। "लिडर्थे लेट्" (पा.३.४.७.)। लिर्ड्थोSत्र प्रार्थना मधु क्षरन्ति क्षरन्तु। सिन्धवो नद्यो मध्वमृतं क्षरन्तु। ओषधीरोषधयो नो माध्वीर्माध्व्यः सन्तु मघुसम्ब- न्धिन्यो माध्व्यः। "तस्येदं" (पा. ४. ३. १२०.) इत्यण्। "ऋुत्व्यवा- स्त्व्यवास्त्वमाध्वीहिरण्ययानि छन्दसि" (पा. ६. ४. १७५.) इति नि-

दीपिकायां १० खण्डः । १५

पातनाद्गुणाभाषः ॥।८। नक्तं रात्रय उताप्युषसः प्रत्यूषाः । किम्ब- हुना भौमं रजोऽपि मधुमदस्तु। धौरपि मध्वस्तु नः पिता। ब्रह्मसद- नत्वाद्गह्मणश्च सर्वजनकत्वात्तलोकोऽपि पितोपचारात् । मघुशब्द: केवलोऽपि मधुमत्पर एव पूर्वापरसाहचर्यात्। मधुब्राह्मणेन मधुम- न्वार्थः प्रकाशितो वेदितव्यः ॥९॥ घृतमिति। मिमिक्षे सिषिचे। मिक्ष सेचने। अस्य सर्वस्य योनिर्जनकम्। "अग्नौ प्रास्ताह्ुतिः सम्य- गादित्यमुपतिष्ठते। आदित्याजायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजा" इति स्मृते: (मनुः ३.७६.)। घृते श्रित आश्रितः। आश्रितो लोको घृतस्य तेजस्त्वात्तेजस्विनं हि श्रयन्ते। घृतं उ अस्य धाम । अस्य लोकस्य घृतं धाम धातृ। वृषभ हे धर्मानुष्वधं स्वधां स्वधामनु आवह घृत- मादातुं सन्निहितो भव। मादयस्व हर्ष प्रामुहि यतः स्वाहाकृतं स्वा- हाशब्देन हुतं घृतं हव्यं वक्षि वहसि ॥११॥ समुद्रादिति। समु- द्रात् क्षीरोदान्मधुमानूर्मिस्तरंग उदारदुद्गतवान्। ऋ गतौ लुङ़ सर्ति- शास्तीत्यङ् (पा. ६.१.५६.)। उपांशुना स्तिमितशब्देनामृतत्वं समानट् समाप। यदस्ति तङ्रमः। घृतं देवानां जिह्वा तेन विना न तृप्यन्तीत्यर्थः। तथामृतस्य नाभिर्मुख्यममृतम् ॥१२॥ वयं नामेति। वयं घृतस्य नाम प्रब्रवामा अस्मिन्यज्ञे घृतस्य नाम नमोभिर्नमस्कारैर्धारयामा दध्मः। प्रव्रवामा धारयामा इति संहितायां दीर्घः। ब्रह्मा ऋत्विक् शस्यमान- मृग्भिर्निरूप्यमाणं प्रकृतं घृतवर्णनमुपशण्वदुपश्णुयात्। लेट तिबितो लोपोऽट्। चतुःशृंगो वेदचतुष्टयलक्षणशंगयुक्तो गौरो निर्मलः पर- मेश्वरो यज्ञोऽवमीदुद्गीर्णवान्॥१३॥९॥

तद्वर्णनं चत्वारि शृंगेति। अस्य निरुक्तम् (१३.७.)।"चत्वारि शृंगेति घेदा वा एत उक्तास्त्रयो अस्य पादा इति सवनानि त्रीणि द्वे शीर्षे प्रायणीयोदयनीये सप्त हस्तास: सप्त छन्दांसि त्रिधाबद्धस्त्रेधा- बद्धो मन्त्रव्राह्मणकल्पैर्वृषभी रोरवीति। रोरवणमस्य सवनक्रमेण-

१६ दीपिकायां १० खण्डः।

रनिभर्यजुर्भिः सामभिर्यदेनमृग्भिः शंसन्ति यजुर्भिर्यजन्ति सामभिः स्तुवन्ति। महो देव इत्येष हि महान्देवो यद्यज्षो मर्त्यानाविवेशेत्येष हि मनुष्यानाविशति यजमानाय तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाये" ति। "यज्ञो वै विष्णुरिति" श्रुतेर्नारायणपरता (शतप. १. १. २.१३.)। आत्मपक्षे तु चत्वारि शंगाणि विश्वतैजसप्राजतुरीयाणि। त्रयः पादाः संसृतिरूपगमनहेतवो जाग्रत्स्वप्रसुषुप्तानि। द्वे शीर्षे परापरब्रह्मणी स्वर्गापवर्गी वा। सप्त हस्तास आदानोपायाः पञ्चेन्द्रियाणि बुद्धिमन- सी च तदुक्तं सप्तांग इत्यस्यात्मनः । त्रिधाबद्धोऽवस्थात्रये स्थूलप्रवि- विक्तानन्दाख्यैभोगैर्बद्धः संसारं त्यक्तुमक्षमो वृषभोSविद्याया बीजप्र- दोऽनेन सेचनात्। "अहं बीजप्रदः पितेति" स्मृतेः । रोरवीति सं- सारदुःखेनात्यन्तमाक्रन्दतीश्वररूपेणोच्चैरुपदिशति च । महो देवो महान्देवः स्वप्रकाश आत्मा मर्त्य मरणधर्माणं देहमाविवेश "लिडर्थे लेट" (पा. ३.४.७) प्रविशति। "स एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्य" इति श्रुतेः (बृह. १.४.७.)॥१ ॥ त्रिधेति । त्रिधाहितं त्रैविद्यक- र्मणि निहितं पणिभिर्व्यवहर्तृभिर्गुह्यमानं गोप्यमानं गवि गोविषये सौरभेयीषु देवासो देवा इन्द्रादयो घृतमन्वविन्दंलब्धवन्तः । एकं भागमिन्द्रो जजानैकं सूर्यो जजानैकं वेनाद्वेनो वेनतेः कान्तिकर्मणः कामुकाद्गह्मणश्चन्द्रमसो वैंकं भागं स्वधया होमरूपेण कर्मणा हेतु- भूतेन निष्टतक्षुर्वधितवन्तः ॥२॥ हिरण्यगर्भस्तुतिमाह य इति। यो देवानां पुरस्तादाविर्बभूवेति शेषः। विश्वाधिको विश्वोत्कृष्टो रुद्रो रु- द्ररूपो महर्षिर्वेदादिप्रवर्त्तकस्तं प्रथमं जायमानं हिरण्यगर्भ पश्यत जनाः। ननु दर्शने किं फलमत आह स इति। स देवो नोऽस्मान शुभया स्मृत्या संयुनक्ति यतस्ततोऽस्य दर्शनं युक्तम् ॥३॥ यस्मादिति। यस्मात्परमपरं च किश्चन नास्ति तदात्मकमेव सर्वमस्तीत्यर्थः। स्तब्ध आरोपितो वृक्ष इवैको दिवि तिष्ठति तेन पुरुषेण पूरकेणेदं सर्व पूर्ण पूरितमतो न परमपरमणु ज्यायो नान्यदस्तीति युक्तम्॥४॥न कर्म-

दीपिकायां ११ खण्डः । १७

गेति। कर्मणा यागादिना प्रजया पुत्रादिना धनेन कर्मसाधनेन। केन तर्ह्यमृतत्वमानशुस्त्यागेन। तर्हि सर्वे कस्मादमृता न भवन्तीत्यतउक्त- मेक इति। न सर्वे किन्तु केचिदेव त्यागस्य दुःसाध्यत्वात् । "व- क्ता शतसहस्त्रेषु दाता भवति वा न वेति" प्रसिद्धेः। परेण नाक यदि- भ्राजते।"एनपा द्वितीया" (पा.२.३.३१.)। अत्रैव कस्मान्न विभ्राजतेऽत उक्तं निहितं गुहायामिति। "अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः" (गीता. ५.१५.)। वैकुण्ठकैलासादिनिष्ठास्तु शुद्धसत्त्वा: पश्यन्ती- त्यर्थः। अत्रत्याः के पश्यन्तीत्यपेक्षायामाह। यद्यतयो विशन्तीति॥५॥ किं यतिमात्रं विशति नेत्याह वेदान्तेति। पुनः कीदृशाः। सन्या- सयोगाच्छुद्धसत्त्वाः। ते व्रह्मलोकेष्वित्यनेन क्रममुक्तिरुक्ता। अन्त- कालो मरणं परान्तकालस्त्वपुनर्भवकालः। अमृता देवाः परामृतास्तु मुक्ताः परि सामस्त्येन मुक्ता भवन्ति मुच्यन्तीति व्यत्ययेन श्यन्॥६॥ आत्मनः साक्षात्कारस्थानमाह दहमिति। दहरमिति वक्तव्ये छा- न्दसो विकारः। विपाप्मं निष्पापं वरं श्रेष्ठं वेश्मभूतमात्मनि वासस्थानं पुरमध्यसंस्थं देहान्तःस्थं तत्रापि तन्मध्येऽपि दहं सूक्ष्मं गगनमाकाशं विशोक: शोकरहितम्। तस्मिन् विषये यदन्तर्वर्ति तदुपासितव्यमुपा- सनीयम्। तटुक्तं छान्दोग्ये (८.१.१.)। "अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्म- पुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोSस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वे- षटव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति" ॥ ७॥। य इति। स्वर ओंकारः। प्रतिष्ठित उपास्यतया निर्णीतः। प्रकृतिलीनस्य स्वरूपेण प्रकृत्यात्मकस्य यः पर उत्कृष्टो वाच्यत्वेन प्रधानभूतः स महेश्वरः परमात्मा॥८॥ अस्यैव शेषः। अजोऽनाद्योऽन्यो जडविलक्षणः सुविभाः सुतरां वि- भाति विश्वचक्रस्य नाभिराधारभूतः सर्वमस्यैव नातोऽन्योऽस्ति स्वामी ॥ १० ॥

एवमादिमन्त्रकलापप्रकाश्यं नारायणं स्मृत्वा पूनः श्ोकैः स्तौति

१८ दीपिकायां ११ खण्डः ।

सहस्रशीर्षमिति।सहस्रशिरसमिति तु युक्तं वक्तुम् ।१। वि- श्वमेवेदं पुरुष इति। इदं विश्वं पुरुष एवेत्यन्वयः। तद्विश्वमिति तन्नारायणाख्यं वस्तु विश्वं लोक उपजीवति तदाधारं प्राणिति ॥२॥ पति विश्वस्य सर्वस्यात्मेश्वरमात्मा जीवस्तस्येश्वरं नियन्तारं महा- ज्षेयं यस्मिन विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति ॥३॥परो ज्योति- र्बुद्धादीनां प्रकाशकः । पर आत्मा परमात्मा ॥४॥ परो ध्याता नित्यस्वस्थाशयः। ध्यानं ध्यातव्यम्। परादपि परश्रासु तस्माद्यस्तु परात्पर इति। असुभ्यः प्राणेभ्य आ इत्यासु यः परादपि नामादे: परः। छान्दोग्ये स्कन्दनारदसंवादे निरूपितोरऽर्थस्तस्मात्पराद्यः परो भूमा स नारायण इत्यर्थः ॥५॥ समुद्रेतं समुद्रमितं प्राप्तमम्भस्यपारे स- मनुप्रविष्ट इत्युक्तेः। विश्वशम्भुवं विश्वेषां शं सुखं तस्य भुवमुत्पत्ति- स्थानम्। तस्य ध्यानस्थानमाह पद्मेति। अधोमुखमूर्ध्वनालश्च॥७॥ तस्य स्थानमाह अधोनिष्टया वितस्त्यां त्विति। अधोनिष्ट्या अधोनिष्टया वितस्त्यां वितस्तिप्रदेशव्याप्त्यां नाभ्यामुपरि नाभेरूर्ध्व- भागे तिष्ठति वर्त्तते। तद्धृदयं विजानीयाद्विश्वस्य वागादिसंघातस्य महदायतनं स्थानम्॥ ८॥ सततं निरन्तरं शिराभिर्लम्बति आ।आ- लम्बत्यालम्बते शिराधारेऽवलम्बत इत्यर्थः । अथवा सतं शतच्छिद्रं वंशचर्मादिनिर्मितं पात्रं यवनेषु प्रसिद्धं तस्य सतस्य तन्तव इवातान- वितानात्मिकाः शिरास्ताभिरुपलक्षितमित्यर्थः। कोशसन्निभं कदली- पुष्पसन्निभम् ॥९॥ महानग्निः। आत्मैव। विश्वाचिर्यस्य विश्वतो- 5र्चीषि वर्त्तन्ते यद्भेदा अग्निहोत्रे पश्चाग्नय उक्ताः। मूर्त्नि मुखे हृदये नाभावाधारे चावस्थिताः। तदुक्तं गीतासु (१५. १४.)। "अहं वै- श्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्त: पचा- म्यन्नं चतुर्विधमिति" । अत एव विश्वतोमुखः सर्वतः सन्मुखः। सोऽग्रभुगिति। "तयोरेकः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति" श्रुतेः (मुण्ड. ३.

दीपिकायां १२ खण्डः । १९

१. १.)। आहारं विभजन् सर्वावयवेषु सञ्चारयन्। तथा तिष्ठन्नित्यं जाग्रदापादतलमस्तकं स्वं देहं सन्तापयतीत्यन्वयः। सर्वशरीर औ- षण्योपलम्भस्तु कृत एव। अक्षयो नित्यः कविश्चेतन इत्यादिः। लिंगा- दयमात्मैव न भौतिकोऽग्निः॥१० ॥ तस्य हृदयस्य। वह्िशिखा भौ- तिकाग्नेः शिखा। अणीयोर्ध्वोर्ध्वभागेऽणीयसी ॥११॥ नीलमेघान्तः- स्थविद्युदिव भासुरा। अत एव लिंगादृदयाम्बुजं श्याममिति ग- म्यते। शूकं कणाग्रसूचिका। पीताभा पीतवर्णा। तनूपमा सूक्ष्मेणो- पमीयते कुण्डलिनीति यां नैगमा आहुः ॥१२ ॥ तस्या इति। इद- मेव देवताध्यानस्थानम्। सेन्द्रः स इन्द्रश्छान्दसः सन्धिः ॥१३॥ अथातो योग ऐक्यं व्याख्यायते। छान्दसः सोर्लुकू। जिह्वा मे म- धुवादिनी मधुरवादिन्यस्तु माधुर्येण जिह्वाया योगोऽस्तु । अहमेव कालोऽत्ता नाहं कालस्य भोग्यः। अयमात्मकालयोगः॥१४॥ नारा- यणोऽहमेव स्थितो व्यवस्थितो निर्णीतश्चत्वारि च विश्वतैजसप्राश्ञ- तुरीयाण्यहमेव। अनेन जीवपरमात्मनोर्योग उक्तः ॥ ११॥

विरूपाक्षं नमामीति शेषः ॥१॥ आदित्य इति। यदेतत्प्र- त्यक्षं मण्डलं तपति तप्यमानं दृशयत एप आदित्यः। तस्य क्रमेणर्ग्यजुः- सामरूपतामाह तत्र ता इति। यदंतन्मण्डलं तपति ता ऋचो मण्ड- लमेवर्चः। स एवर्ची लोकः। मण्डलाधिष्ठाता पुरुषो यजुषां रूपं म- ण्डलार्चिः साम्नां रूपं सोऽ्चिःपदार्थः साम्नां मण्डलम् । सैपेति। अन्तरादित्ये यो हिरण्मयः पुरुषः सा त्रयी विद्यैव ॥ २॥ तेजः शु- क्रम्। ओजो नाम वीर्यपरिणामोऽष्टमो धातुः। तत्परिणामो बलम्। आत्मा बुद्धि:। मनुर्जानम्। मृत्युर्यमः । कि तत्सत्यमिति प्रश्ने विश्वा- न्तेमोत्तरम्। कतमः स्वयम्भूरिति प्रश्ने प्रजापतिः संवत्सर इत्येतदन्ते- नोसरम्। संवत्सरस्य किं पारमार्थिकं रूपमत आह संवत्सरोऽसा- वादित्य इति। य आदित्य एष पुरुष एतत्पुरुषात्मा। "सूर्य आत्मा

२० दीपिकायां १३ खण्डः ।

जगतस्तस्थुषश्चेति " श्रुतेः (ऋ. १. ११५. १.)। य एष आदित्योऽसौ भूतानामधिपतिः। आदित्यो वा एष इत्याद्युपासनावत आदित्यो वै तेज इत्याद्युपासनावतश्च फलमाह ब्रह्मणः सायुज्यमित्यादि। सार्पटितां समानर्द्धिताम्। इत्युपनिषद्रहस्यज्ञानम्॥ ३॥१२॥

घृणि: सूर्य आदित्य इति सावित्री। घृ क्षरणे । क्षरत्युदक- मिति घृणिः। सुवति सरति वा सूर्यः। अत्तीत्यदितिरदितेरपत्यमादि- त्यः ॥ मन्त्रान्तरम्।अर्चयन्ति देवाःकर्त्तारस्तपः सत्यात्मकमादित्य- स्वरूपं पूजयन्ति। अचितं सन्मध्वमृतं क्षरन्ति क्षरतीत्यर्थः । तदेव ब्रह्मरूपं तदाप आप्यं तदेवाप उदकं तदेव ज्योतिस्तेजो रसोऽमृतं ब्रह्मस्वरूपं तदेव लोकत्रयं तदेवोकारात्मकं च तदेवेत्यर्थः॥१॥ शि- वस्वरूपं नारायणं मन्त्रैः स्तौति सर्व इति। तन्महस्तेजोरूपं तस्मै नमोनमः। भव्यं भविष्यत् । भुवनं विद्यमानम् ॥२॥ कद्रुद्राय कुत्सितानां रोदकाय। प्रचेतसे महाचित्ताय वरुणरूपायेति वा। मीळ्हुष्टमाय मीदुष्टमाय। मिह सेचने। "दाश्वान् साह्वान् मीदांश्र" (पा. ६. १.१२.) इति साधुः। छान्दसो वर्णविकारः। सेचकतमाय। तव्यसे पूरकाय। तु वृत्तिहिसापूर्त्तिषु। वोचेमावादिष्म। शन्तमं सु- खतमम्। हृदे ज्ञानायेति त्रिपदा ॥३॥ अ्बिकापतय इत्युक्त मातृपतय इति प्रतीतेरश्षीलता नाशंक्याम्बिकाशब्दस्य पार्वत्यां रूढ- त्वात्। अम्विकोमयोः पर्यायत्वेऽपि प्रकृतिप्रत्ययार्थभेदादपौनरुत्तयम् ॥४ ॥ यस्येति। विकंकतस्य वृक्षविशेषस्य विकारो वैकंकत्यग्निहो- त्रहवणी सनग्यस्य भवति प्रतिष्ठिता आदता अस्याहुतयः प्रतितिष्ठ- न्त्येव। अथो पश्चात्प्रतिष्ठित्यै यजमानप्रतिष्ठायै भवन्ति। तेन वैकंकती प्रशस्तेति तस्या विधिरुन्नीयते॥५॥पृथिवी स्तौंत कृणुष्वेति। कृणुष्व पाज इति पश्चदशर्चें सूक्ते शांखायनशाखापठित आद्याः पञ्च मन्त्रा ग्रन्थे शेया इत्यर्थः । ते यथा। "कृणुष्व पाजः प्रसिति न पृथ्वी याहि

दीपिकायां १४ खण्डः । २१

राजेवामवा इभेन। तृष्वीमनु प्रसितिं द्रृणानोSस्तासि विध्य रक्षसस्त- पिष्ठैः॥ १ ॥ तव भ्रमास आशुया पतन्त्यनु स्पृश धृषता शोशुचानः। तपूंष्यग्ने जुह्वा पतंगानसन्दितो विसृज विष्वगुल्काः ॥ २ ॥ प्रति स्पशो वि सृज तूरणितमो भवा पायुर्विशो अस्या अदब्धः । यो नो दूरे अधशंसो यो अन्त्यग्ने माकिष्टे व्यथिरा दधर्षीत् ॥ ३॥ उदग्ने तिष्ठ प्रत्यातनुष्व न्यमित्रॉ ओषतात्तिग्महेते। यो नो अराति समिधान चक्रे नीचा तं धक्ष्यतसं न शुष्कम्।४ ॥ ऊर्ध्वो भव प्रति विध्याध्यस्मदा- विष्कृणुष्व दैव्यान्यग्ने। अव स्थिरा तनुहि यातुजूनां जामिमजामिं प्र मृणीहि शत्रून्"॥५॥ऋ ४ ४.१-५) ॥ ६॥ अदितिर्देवमाता देवास्तत्सुताः । गन्धर्वा हाहाहूहप्रभृतयः। मनुष्या मनोरपत्यानि। पि- तरः कव्यवालादयः । असुराः प्राणहारका हिरण्यकशिपुप्रभृतयः। तेषां सर्वभूतानामन्येषामपि सर्वेषां भूतानां माता मेदिनी। तस्या ना- मान्तराणि स्तुतये पृथिवीमहतीत्यादीनि। कतमा केति स्वरूपविषयप्र- श्नद्ये सत्यामृतेत्युत्तरद्वयम्। इति वसिष्टो वसिष्ट एवमाह॥७॥१३॥

अपः स्तौति आप इति। आपो वा इद सर्वमित्येकं वाक्यम्। वि- शवा भूतान्याप इति द्वितीयम्। तत्र हेतुः प्राणो वा आप इति। "अ- न्नमयं हि सोभ्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति" हि छान्दो- ग्यम् (६. ५.४.) विशेषवचनं पशव इत्यादि। पशवो जंगमानि अन्नं स्थावराणि। अमृतं रसः। राद्विराट्स्वराट्सम्राजः पूर्वादिदिशां ना- मानि। सर्व मूर्त्तमपां विकारः। ओमोंकारवाच्या आप इत्यर्थः ॥१॥ मध्याह्वाचमनायाब्दैवतो मन्त्र आप इति। ब्रह्मणस्पतिर्व्रह्मणस्पतयः। ब्रह्मपूता वेदपूता पृथ्वी मां पुनातु। सर्व पुनन्तु शोधयन्तु मां प्राप्यापो असतां च प्रतिग्रहं पुनन्तु ॥२॥ अग्निश्चेति सायमाचमनमन्त्रा। यदह्वाह- स्तदवलुम्पतु। सत्ये ज्योतिषीति सायं पाठः॥ ३॥ सूर्यश्च्ेति। यद्रा- त्र्या रात्रिस्तदवलुम्पतु। सूर्ये ज्योतिषीति प्रातर्मन्त्रपाठः । सायमग्ने:

२२ दीपिकायां १५ खण्डः ।

प्रधानत्वादग्नी रक्षतु प्रातः सूर्यप्राधान्यात्सूर्यो रक्षतु। अह्वा कृतान्यहर- पोहतु रात्रिकृतानि रात्रिरपोहत्विति प्रार्थना । तत्र मन्त्रान्तरम्। अहनों अत्यपीपरद्रात्रिनो अतिपारयद्रात्रिर्नो अत्यपीपरदहर्नो अ- तिपारयदिति॥ अत्रैव शाखान्तरं च। "यदह्वा कुरुते पापं तदह्वा प्रति- मुच्यते। यद्रात्र्या कुरुते पापं तद्रात्र्या प्रतिमुच्यते"इति॥४॥१४॥

गायत्र्यावाहनं आयात्विति । देवी अक्षरं माता इदं ब्रह्मेत्य- विवक्षिता संहिता॥ गायत्र्याद्यावाहनमन्त्र ओजोडसीति। धाम नामासीति मकारनकारावसंयुक्तौ पठनीयौ। अभिभवतीत्यभिभूः । मध्याह्ने सावित्र्यावाहनमपराह्ने सरस्वत्यावाहनम्॥१॥ ओं भ्रूरि- त्यादि: प्राणायाममन्त्रः । तटुक्तम्। "एता एतां सहैतेन तथैभिर्दशभिः सह। त्रिर्जपेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यत" इति । अस्यार्थः। एताः सप्तव्याहृतीरेतां सावित्रीमेतेन शिरसा सह दशभिः प्रणवैश्च सह त्रिवारं गृहीतप्राणो जपेदेष प्राणायाम इति प्राणायामे ॥२॥ म- न्तान्तरं भूर्भुवरिति। भूराद्या मधु क्षरन्तीत्यन्वयः। यन्मधु तङ्गह्म वेदस्तदेवापः कर्मफलं या आपस्ता एव ज्योतिरादयः॥ ३॥मन्त्रान्तरं ओं तद्रह्नेति॥४ ॥ सन्ध्याविसर्जनमन्त्र उत्तम इति। उत्तर इति क्वचित्पाठः। ब्राह्मणार्थमागता त्वमनुज्ञाता सती गच्छ। गयायाः प- श्विमभागे स सन्ध्यापर्वतः ॥ ५॥ भोजनावसरेऽन्तरग्नेः प्रार्थना। अन्तश्चरसीति। विश्वमूर्त्तिषु सर्वेषु देहेषु। विश्वतोमुख इति के- षाश्चित्पाठः॥६॥ भोजनादावाचमनमन्त्रोमृतोपस्तरणमसीति। अन्न स्वाहेति पठन्ति। त्वमुदकामृतस्योपस्तरणं प्राणस्योपवेशनभूमि- शछादकं वस्त्रमसि। तदुक्तम्। "कि मे वासो भविष्यतीत्याप इति होचु- रिति " (छा. ५. २.२)।। ७।। प्राणाद्दुतिमन्त्रानाह प्राण इत्यादि। निविष्टः कृतधारणः । अमृतं हविः ॥८॥ इदानीमन्नाह्कुतिमन्त्रान्तर- माह प्राण इति। शिवोमाविशाप्रदाहाय। हे शिव हे ओंकारवाच्य

दीपिकायां १६ खण्डः । २३

त्वमप्रदाहायान्नवद्देहदाहो मा भूदेतदर्थ रक्षकत्वेनाविश देहे प्रवेशं कुर्वितीश्वरप्रार्थना। शिवो मा प्रविशेति पाठे शिवस्त्वं मा मां प्रवि- शेति योजना ॥९॥ ततः पुनराचमनमन्त्रोSमृतापिधानमसीति। अमृतस्य प्राणस्यापिधानमाच्छादनवासोऽसि । यदुक्तम् । "तस्मा- देतदशिष्यन्तः पुरस्ताञ्चोपरिष्टाच्चाद्भि: परिदधति लम्भुको ह वा- सो भवतीति" (छा. ५. २.२. )। अस्यैव शेषो ब्रह्मणि स आ- त्मामृतत्वायेति । स एवंकारक आत्मा ब्रह्मण्यमृतत्वाय मोक्षाय भवति ॥१०॥१५॥

श्रडायामित्यादयः शिवप्रार्थनामन्त्राः। अपाने निविश्येत्यादा- वपि श्रद्धायामिति योज्यम्। श्रद्धायां सत्यामित्यर्थः ॥ १ ॥ रुद्र ओ- माविशान्तकस्त्वम् ॥ २॥ अंगुष्ठक्षालनमन्त्रोऽङ्गुष्ठमात्र इति। पु- रुषो अगुष्ठं चेति "प्रकृत्यान्तःपादमव्यपर " इति प्रकृतिभावः (पा. ६.१.११५.) पादाद्यन्तयोरपि कृतः। अंगुष्ठमात्र इति मन्त्रेणांगुष्ठे लावसेचनम्॥ ३॥ मेधामन्त्रानाह मेधेति। मेधा धारणाशक्ति षमाणा सेवमाना नोऽस्मानागादागता विश्वाची विश्वमश्चति वि' विषया भद्रा कल्याणकारिणी सुमनस्यमाना सुमना: प्रसन्ना भव देवतात्वात्। त्वया जुष्टाः सेविता वयं बृहदुन्नतं वचो वदेम। दुरु क्तान्दुष्टवचसो जुषमाणाः प्रीणयन्तः प्रतिवादिनः सूक्तैर्हर्षयन्त इ- त्यर्थः । विदथे वेदने ज्ञाने सुवीराः सुतरां शूराः॥ त्वयेति। त्वया सेवितो जनो मेधावानृषिर्भवतु भवेत्। त्वं देवी द्योतमाना त्वया जुष्टो ब्रह्मा भवेत् । गतश्रीः प्राप्तश्रीरुतापि त्वया जुष्टः । त्वया जुष्टः सेवित- श्वित्रं विचित्रं वसु द्रव्यं विन्दते लभते सा त्वं नोऽस्मान जुषस्व द्रविणेन द्रव्येण प्रीणय हे मेधे ॥४॥ पुष्करस्रजौ कमलमालिनौ ॥ ५॥ अप्सरासु । अप्सराशब्द आकारान्तोऽप्यस्ति । मनः क- रपनाशक्तिः। दैवी देवसम्बन्धिनी। मनुष्यजा मनुष्यसम्बधिनी।

२४ दीपिकायां १७ खण्डः ।

सुरभिः कामधेनुर्जुषतां सेवताम्॥६॥आ मामिति। मेधा मामा- जगम्या आजगम्यात्। यथा। "आमा वाजस्य प्रसवो जगम्यादेमे द्यावापृथिवी विश्वरूपे" (वाजस. ९.१९.)। जगती विश्वव्यापिनी। ऊर्जस्वती दीधितिमती। पयसा क्षीरेण पिन्वमाना पीनतामापद्य- माना। बुद्धि: क्षीरेण वर्धते। सुप्रतीका शोभनांगी। "सुप्रतीकः शो- भनांगे भवेदीशानदिग्गज" इति विश्वः (मेदिनी च)। जुषतां सेवताम्॥७॥१६॥

पश्चवक्त्रमन्त्रानाह सद्योजातमिति। सद्योजातः प्रथमजातः। प्रपद्यामि। उपग्रहव्यत्ययः प्रपद्ये। भवे भवे जन्मनि जन्मनि नातिभ- वेऽतिक्रान्तो न भवामि सर्वेषु जन्मसु त्वन्निष्ट एव भवामि। भजस्व मां त्वत्प्रसादभागिनं कुरु । भवोद्भवाय संसारोत्पत्तिहेतवे ॥ १ ॥ द्वितीयो मन्त्रो वामदेवायेति। वामं कुटिलं विषभक्षणादिलोक- रुद्धं दीव्यति क्रीडति तस्मै। कलविकरणाय कलं मधुरं विकरणं कारो यस्य साश्चर्यचेष्टितस्तस्मै। बलविकरणाय बलवद्विकरणं यस्य। प्रमथनाय बलवतां प्रमथनाय। सर्वभूतदमनाय कालरूपत्वात्। नोन्मनाय मन उन्मनयत्युन्मनीभावं गमयति मनोन्मनस्तस्मै मनोज- यहेतवे॥ २॥ अघोरेभ्यः सौम्येभ्योऽथ घोरेभ्यः क्रूरेभ्यः। हे घोर। "भीमे हरे घोर" इति विश्वः (मेदिनी च)। घोरतरेभ्योऽतिघोरेभ्यो- 5पि भीम सर्वतो नमस्तेऽस्तु सर्वेषु पार्श्वेषु। सर्व सर्वात्मक ते तुभ्यं न- मोऽस्तु। हे रुद्र ते तव सर्वेभ्यो रूपेभ्यो नमोऽस्तु॥३॥तत्पुरुषाय स प्रसिद्धश्चासौ पुरुषश्च तसै विझहे जानीमः। महादेवाय महते देवाय धीमहि ध्यायेम। तत्तस्मान्नोSस्मान् रुद्रः प्रचोद्यात्प्रचोदयति प्रेरयति बुद्धध्यारूढं। चुद प्रेरणे लेट तिबितोलोप आट् ॥। ४ ।। ब्रह्माधिपतिर्राह्मणाधिपतिर्व्रह्मणो Sधिपतिर्वेदानामधिपतिः। विशे- षणचतुष्टयविशिष्टो ब्रह्मा शिवः कल्याणकारी मे ममास्तु। हे सदा-

दीपिकायां १९ खण्डः । २५

शिव ओमोंकाररूप त्वत्प्रसादाद्गह्मादयो मे कल्याणकारिणः सन्तु ॥५॥ ब्रस्नेति। ब्रह्मा मां मेतु प्राप्नोतु जानातु वा। मी गतिमत्योः कयादिर्व्यत्ययेन शपो लुक्। एवं मध्वमृतं मां मेतु। पुनः प्रार्थना हे ब्रह्म। सम्बोधने नलोपो वार्त्तिकात् (कौमुदी. ३६८ )। मे मह्यमव रक्ष। आदरार्थ पुनर्मधु मेतु माम्। यस्ते तव सोम प्रजावत्प्रजामर्हति सोऽभि अभिमुखोऽस्तु कि बहुना सोऽहं स्याम्। हे दुःस्वप्रहन हे सोम दुरुष्वहा त्वम्। दुष्टमुप्वं दाहं हन्ति दुरुष्वहा त्वमसि। हे सोम तव मनःस्वरूपस्य यान्प्राणान् वागादीन्पश्यामि तानपि तव स्वरूपे जुहोमि। मनश्चन्द्रो मनसि च वागादयो हयन्ते॥ त्रिसुपर्ण- मिति। सद्योजातादयः पञ्च मन्त्रा ब्रह्म मेतु दुःस्वप्रहन्निति। त्रिसु- पर्णमप्रार्थितमेव ब्राह्मणाय दद्यात्पाठयेदिति विधिः। किमर्थ देयमिति शंकायां महाफलत्वादित्युत्तरमाह ब्रह्महत्यां वा इति। सोमं प्राम्ुवन्ति सोमपानफलं प्राप्नुवन्ति सोमलोकं वा ॥ ६॥ ब्रह्ममेधया ब्रह्मवुद्या मधुबुद्ा च ब्रह्म मे मह्यमव । अद्या न इति व्याख्यातम् ॥ य इ ब्राह्मणाय दद्यात्स उक्तफलं लभत इति शेषः।।७॥ ब्रह्ममेध छान्दसो यास्थाने वाशब्दः।स एवार्थः॥ ब्रह्मा देवानामित्या व्याख्यातम् ॥८॥१७॥ वैश्वदेवमन्त्रानाह देवकृतस्येति। अवयजनं यागपूर्वकं निराक- रणम्। यञ्चाहमेनोSकार्ष यद्विद्वांसो वयं वागादिरूपाश्चेत्यप्टममन्त्रार्थः। सप्तमे तु विद्वांस: पुत्रादिसहिता इत्यपौनरुत्त्यम्। एकादश मन्त्राः। पश्चमस्त्वन्यकृतस्येति मन्त्रः ॥ १॥ आत्मनोऽकर्तृत्वसिद्धये मन्त्रमाह कामोSकार्षीदिति। हे कामैतत्ते तव हविः कामाय स्वाहा॥२॥ नन्वात्मधातादौ कामाभावे कथं प्रवृत्तिरत आह मन्युरिति। हे मन्यवेतत्ते हविर्मन्यवे स्वाहा॥ ३॥ १८॥

तिलहोममन्त्रानाह तिला: कृष्णा इति।यन्म इति।तिलाः शान्ति कुर्वन्तु दुष्कृतं शमयन्त्वित्यर्थः। चौरस्यान्नमिति। सर्वत्र पापं लक्ष्यते। 4

२६ दीपिकायां २० खण्डः ।

नवश्राद्धमेकादशाहश्राद्धं । तच्छमयन्तु शान्ति च कुर्वन्त्वित्यर्थः । गणान्नमिति। गणादीनां लक्षणानि स्मृतावुक्तानि (मनुः ४. २०९.)। एतद्भुक्त्वा यत्पापं तच्छमयन्तु। श्रद्धा प्रजा चे मेधा च भवतु। शान्ति कुर्वन्तु। श्र्याद्यस्तिलास्तद्धेतुत्वाद्वहुपुत्रिणं कुर्षन्तु शमयन्तु पापम् ॥१॥ अग्नये स्वाहेत्यादयः षट्टिंशद्वलिमन्त्राः । द्विरन्तरिक्षग्रहणं प्रमादश्चेत्पश्चत्रिंशद्। यदेजति कम्पते जगति लोके यञ्च चेष्टति चेष्टते नान्यो भागो यत्नात्प्रयत्नान्मे मह्यं भवतु स्वाहा स एवात्मनो भागो नान्य इत्यर्थः। मान्य इति पाठे स एव भागश्चेतनांशो मे मम मान्यो माननीयो नान्य इत्यर्थः ॥२॥१९॥ पुनर्वलिमन्त्रानाह ये भूता इति। वितुदस्य व्यथकस्य प्रेष्ठाः प्रिय- तमाः ॥१॥ इन्द्रप्रकाशकमन्त्रानाह सजोषा इति। सप्रीतिः । हे इन्द्र सगणो गणसहितो मरुद्भिः सप्सप्तकैः सहितः सोमं याशिकै- ईत्तं पिब। हे वृत्रहन् हे शूर विद्वान वेत्तापमृधो दुर्जनान्नदस्व। कृ- हे कुरु। "उतश्च प्रत्ययादित्यत्र छन्दसि वेति वक्तव्यं" (महा- यं ६. ४. १०६. ) इति हेरलुक् ॥ २॥ त्रातारमवितारमिति त्यर्थत्वान्न पौनरुत्त्यमटष्टार्थत्वाच्च मन्त्राणामत एवेन्द्रशब्दस्य प- कृत्वः प्रयोगः। अथवावितारं तर्पकम्। हवे हवे यागे यागे। ह्या- जीति प्रार्थनायां लेट। शत्रं शक्तं पुरुहूतं महद्भिराहूतम् । स्वस्ति कल्याणमाधात्वादधातु। श्रुव्यत्ययेन लुक् ॥ ३ ॥ भयामहे बिभीमः । हे मघवञ्छग्धि शक्तान् कुरु तव तत्तत्रोतिभिनोSस्मान् शग्धि। वि- द्विषो द्विषो द्वेशटन विमृधो दुष्टान् जहि नाशय। त्वंन इति पाठे त्वं कर्त्ता॥४॥ स्वस्तिदा: कल्याणप्रदः। विद्गिशां मनुष्याणां पतिः। वृत्रहा वृत्राणि पापानि हन्ति। विमृधो वशी दुष्टवशकर्त्ता । वृषा वृष्टिकर्त्ता। पुरोऽग्र एत्वागच्छतु नोऽस्माकम्॥५॥ ऊर्ध्व इति। ऊ उञ्। "इकः सुञीति" दीर्घः (पा. ६. ३. १३४.)। षु "सुञ" इति षत्वम् (पा. ८. ३. १०७.)। णो न। "नश्च धातुस्थोरुषुभ्य" इति ण- त्वम् (पा. ८. ४. २७.)। ऊतये। "ऊतियूतिजूतिसातिहेतिकीर्त्तयश्च"

ढीपिकायां २० खण्डः । २७

इति वेञ: क्तिनि रूपम् (पा.३.३.९७.)। तिष्ठा "द्यचोऽतस्तिङ" इति दीर्घः (पा. ६.३.१३५.)। ऊतये समृद्धय ऊर्ध्वस्तिष्ठ देवो न देव इव सनिता दाता। वाजस्यान्नस्य सनिता दाता सन् सन्मुख ऊर्ध्वस्तिष्ठ। यदञ्जिभिर्यद्वयक्तिभिर्वाधद्भिः शब्दैविह्ृयामह आवाहयामः ॥६॥ सूर्यमन्त्र: तरणिरिति । तरणिस्तारको विश्वदर्शतो जगद्दर्शको ज्योतिष्कृत् प्रकाशकृदसि भवसि सूर्य हे। विश्वं सर्वमाभासि प्रका- शयसि रोचनं दीप्तिमत्। गायत्रीछन्दः॥७॥ उपयामेति सोम- मन्त्रः। उपयामोपगच्छाम गृहीतोऽसि सोम । सूर्याय त्वा त्वां गृ- ह्वामि भ्राजस्वत एष ते योनिरिति पाठ एष सूर्यस्ते तव योनिरुत्प- त्तिस्थानम्। पुनः सूर्याय त्वेत्युपसंहारः।।८। विष्णुमुखा विष्णुमु- ख्याः।"विष्णुर्वे देवानां परमोSग्निरवम" इति च श्रुतेः (ऐत.ब्रा.१.१.) ॥९॥ श्री मे भजतेति। लक्ष्मीर्मह्यं भजत्वित्यर्थः । अलक्ष्मी मे नश्यतेति । अलक्ष्मीर्मे नश्यत्वित्यर्थः । श्रीलक्ष्मीशब्दयोः "सर्वतो Sक्तिन्नर्थादित्येक" इति डीष (कौमुदी. ५०३.)। "हल्ड्याबिति" सुलोपः (पा. ६. १. ६८.) । भजतनश्यतेति वर्णव्यत्ययः ॥ १० ॥ महा इन्द्रो महानिन्द्रः। "आतोऽटि नित्यं" (पा. ८. ३. ३ ) इति नस्य रुत्वम्। "अत्रानुनासिकः" (पा. ८. ३. २) इत्यनुनासिक: । "भोभगो" (पा८.३ १७.) इति यत्वम् । "लोपः शाकल्यस्य" (पा. ८. ३. १९.) इति लोप: । पोडशिग्रहस्तद्देवतात्वात् षोडशी । हन्त्विति तं पाप्मानं हन्तु यः पाप्मास्मान्द्वेष्टि॥११॥शरीरमिति। शरीरं यज्ञोऽर्जनभूमित्वात्। अथवा "पुरुषो वाव यज्ञः" (छा. ३. १६.१.) इत्युपासनाविषयत्वात्। शमलं पापं कुसीदं वाणिज्योपार्ज- नीयं द्रव्यम् । तस्मिन् सीदत्ववस्थानं करोतु पापमर्जयञ्जीवत्वित्यर्थः ॥ १२॥ स्कम्भनं रोधनम् । स्कम्भस्य रोधस्य सर्जनमुत्पादकम्। उन्मुक्तो निवृत्तः। वरुणस्येत्यादिः पाशान्तो वरुणदोषनिवृत्तिकृन्मन्त्रः ॥ १३॥ पदा पदानि। विचक्रमे विक्रान्तवान् । गोपा इन्द्रियेशः । अदाभ्यः क्ेदानहः। दभ दभि क्लेदे। "अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्यो

२८ दीपिकायां २२ खण्डः ।

5शोष्य एव चेति" स्मृतेः (गीता. २.२४.)। इतोऽस्माद्वेदात्। ध- र्माणि धर्मवन्ति। अकारो मत्वर्थीयः। धारयन् संगृह्नन् । अयं विर- जाहोमारम्भे विष्णुस्मरणार्थो मन्त्रः ॥ १४॥ इदानीं विरजाहोमम- न्तानाह प्राणेति। एते सप् मन्त्राः ॥१५-२१॥ ततो विचिटि स्वाहेत्यस्यानन्तरं विधिज्ञ रवाहेति केषाश्चित्पाठः । सम्बुच्न्तं देव- तानाम ॥ २२॥ खखवोल्काय नाम्ना द्युखोल्कायेति केषाश्चित्पाठ: ॥२३ ॥ हे आहरितपिगल तथा लोहिताक्ष। ददापयिता दान- प्रेरकः। छान्दसं द्वित्वम्। अयं वह्नेः प्रार्थनामन्त्रः । एवंविधः सभ्रु- त्तिष्ठ प्रकटो भव ॥ २४॥२०॥

ओं स्वाहेत्योकारेण स्वहान्तेन होमः॥१॥ सत्यमेव परमु- त्कृष्टं यलोके परं तत्सत्यमेव सत्यादन्यदुत्कृष्टं नास्तीत्यर्थः। तत्र हेतु: सत्येनेति। स्वर्गाद्यन्न च्यवन्ते तत्र सत्यं हेतुरित्यर्थः । सतां हि सत्यं नासताम्। सत्यं तपो दमः शमो दान धर्मः प्रजननमन्नयोऽग्निहोत्रं यज्ञो मानसं सन्न्यास इति द्वादश नियमा: परमसाधनानीत्यर्थः । तप इति प्रशंसन्तीत्यग्रेतनेनान्वयः। एवं दमादौ । दुर्धर्षमसह्यं दुरा- धर्ष स्प्रषुमशक्यम्। प्रजायन्ते प्रजामुत्पादयन्ति। न्यास इति ब्रह्मा प्रशसति। तदेव परं साधनमित्याह ब्रह्मा हि पर इति। दाढ्यार्थ परो हि ब्रह्मेति पुनरुक्तिः।तेन तन्मतमेव श्रेष्टमित्यर्थः । तदेवाह तानीति। अत्यरेचयदतिशयं गतः । य एवं वेद तस्याप्येत्फलं द्रष्टव्यमित्युपनि- षद्रहस्यम् ॥२॥२१॥

इममेवार्थमाख्यायिकयाह प्राजापत्य इति। प्रजापतेगोत्रापत्यम्। अरुणः पिता सुपर्णा माता॥ आदित्यो रोचते दिवीत्येकं वाक्यं सत्यं वाच प्रतिष्ठेत्यपरम्॥ देवतां देवभावम्। तपसऋषय इत्यत्र "ऋ- त्यक:" (पा. ६. १.१२८.) इति प्रकृतिभावो ह्रस्वश्च। सुवरन्ववि- न्दन् स्वः स्वर्ग प्राप्ताः। सपत्नान्प्रणुदाम निराकुर्मः । अराती रातिर- हितानदातृन ॥ शिवं विहितम् । शमः परमं शान्तिः परमसाधन-

दीपिकायां २३ खण्डः । २९

मिति वदन्ति धार्मिका इत्यर्थः ॥ वरूथं मुख्यावयवो दक्षिणा सा मित्रा मित्राणि "शेश्छन्दसि बहुलमिति" शेर्लुकू (पा. ६. १.७०.)।। विश्वस्य सर्वस्य॥ प्रजननं प्रजोत्पादनं प्रतिष्ठा वंशस्यास्पदम्। साधु- प्रजावाञ्छुद्धमातृतः सुशीलापत्यवान्। तन्तुं तन्वानः सन्तानं विस्ता- रयंस्तदेव सन्तानोत्पादनमेवानृणमानृण्यम् ।। अग्नीनामुक्त आधात- व्यत्वे हेतुमाह अग्नयो वा इति। देवयान: पन्थास्तत्प्रापकत्वात्। त- दुक्तम्। "अग्निर्ज्योतिरहः शुक्क" इत्यादिकोऽझ्निः (गीता. ८. २४.)। का विद्येत्यपेक्षायामाह गार्हपत्यमृगित्यादिलिंगव्यत्ययः। अन्वाहार्य- पचनो दक्षिणाग्निः। बृहद्ृहत्साम । इयमुपासनाननिहोत्रादन्येत्यम्नीनां पृथगुपादानम्। परमं श्रेष्ठसाधनम् ॥ अग्निहोत्रमिति । सायम्प्रातश्च सुहुतमग्निहोत्रं स्विष्टं सम्यगिष्टं कृतं सङ्गहाणां निष्कृतिर्गृहप्रयुक्तपा- पस्य निस्तरणोपायः। किश्च यज्ञानामसोमकानां क्रतूनां ससोमका- नां च प्रायणं प्रकृष्टमयनमुपायोSग्निहोत्रं विना तदनधिकारात। सुव- र्गस्य स्वर्गस्य लोकस्य ज्योतिर्मार्गप्रदर्शकम्॥१॥२२॥ यज्ञ इति। प्रशंसन्तीत्यन्वयः । यज्ञो हि देवानां देवस्वामिक इ- त्यर्थः । कुत इत्यत आह यज्षेन हीति। प्राजापत्यं प्रजापतिर्देवतास्य तत्पवित्रं सत्प्रशंसन्ति। तत्र हेतुर्मानसेनेति। मन एव मानसं प्रज्ञा- दित्वात् स्वार्थेऽण्। तेन तस्य व्याख्यानं मनसेति॥ न्यास: सनन्यास एव श्रेष्ठतम इत्याहुर्मनीषिणो ब्रह्माणं प्रति॥ ब्रह्मा विश्वः सर्वः कतम इति ब्रह्मशब्दस्यानेकार्थत्वात्प्रश्नः । स्वयम्भूः प्रजापतिः संवत्सर इति यः संवत्सर: स स्वयम्भू: प्रजापतिः । संवत्सर: क इत्यत आह सं- वत्सरोऽसावादित्यो मण्डलात्मा। य एष आदित्ये पुरुषो वर्त्तते स परमे तिष्ठतीति परमेष्ठी ब्रह्मात्मा। इदं कतम इत्यस्योत्तरम्॥ याभी रश्मिभिरादित्यस्तपति ताभिः पर्जन्यो मेघो वर्षति। श्रद्धादीनामुत्त- रोत्तरावस्था मेधादयः । स्मारं स्मृतिकर्म। ब्रह्मयोनिर्व्रह्मोत्थः । प० श्चधा पञ्चेन्द्रियभेदेन पश्चात्मा पश्चभूतात्मा । प्रोतं व्याप्तम् । सर्वै: पुरुषैः सर्व जगत्प्रत्येकं व्याप्तम्॥१॥२३।।

३० दीपिकायां २५ खण्डः ।

उपदेशद्वारा न्यासस्यांत्कर्षमाह स भूतमिति । भूतभव्याभ्यां सहितं पुरुषं जिज्ञास जञातुमिच्छ। आसक्तिपूरितं जारयिष्ठाः। आ- सत्त्या आसंगेन पूरितं बहुलीकृतं जारयिष्ठा जीर्ण कृथाः । संगं त्य- कत्वा संसारं तनूकुरु। श्रद्धासत्यः श्रद्धा च सत्यं च तेऽस्य स्तः श्र- द्वासत्यः। महस्वान्महोऽस्यास्ति तपसा कायकेशसाध्येन। उपरिष्टा- लोकोपरिवर्त्तमानं तमात्मानमेवमुक्तप्रकारेण ज्ञात्वा साक्षात्कृत्य । केन। मनसा हदा च बुद्धिचित्ताभ्यां साक्षात्कृत्य भूयो मृत्युं नोपयाहि विद्वाञ्छास्त्रदर्शीति प्रजापतेरारुणिं प्रत्युपसंहारः । तस्मात्कारणा- त्रयासं सन्यासमेवैषां द्वादशानां तपसां मध्येऽतिरिक्तमधिकमाहुर्बुद्धा इति श्रुतेर्वचः॥१॥ नारायणस्तावकं मन्त्रान्तरमाह वसुरण्य इति। वसुर्निवासभूमिः । अण्योऽण शब्दे स्तुत्यः। विभूर्विभवति विभूरसि। प्राणे सन्धाता त्वमसि। ब्रह्मन् विश्वसृक् त्वमसि। अग्नेस्तेजो ददाति तेजोदास्त्वमसि। सूर्यस्य वर्चासि ददाति वर्चादास्त्वमसि । चन्द्र- मस इन्दोर्द्ुम्नांसि ददाति द्युम्न्नोदा: कान्तिप्रदस्त्वमसि। वयं त्वा- मुपयाम प्रापुं प्रार्थयामहे। ध्यानेन पुरः परिकल्प्याह गृहीतोऽसि निर्धारितोऽसि। ब्रह्मणे त्वा महस ओमित्यात्मानं युञ्जीतेति ब्रह्मणे महसे तेजसे तत्प्राप्यर्थ त्वां नारायणमात्मानमोमिति युञ्जीतोकारेणो- पास्यतया सम्बभ्नीयात्। एतन्महानारायणीयं महदुपनिषदं देवाना- मपि गुह्यं गोप्यम्। य उपासक एवं देवानां गुह्यमिति वेद स ब्रह्मणो महिमानमुपासकोऽपि प्राप्नोति। आदरार्थमाह तस्माद्गह्मणो महिमा- नमित्याप्नोतीत्यनुषंगः । इत्युपनिषदित्युपसंहारः ॥ २॥२४॥

तस्यैवंविदुषो यज्ञस्य पुरुषस्यात्मा यजमान: स्वामित्वात्। श्रद्धा पत्नी स्त्रीत्वात्। शरीरमिध्मो दीर्घत्वात् । उरो वेदिश्चतुरस्त्र- त्वात्। लोमानि बर्हिर्दर्भः प्ररूढत्वसाम्यात् । वेदो दर्भमुष्टिर्ग्रथितः स शिखा तदाकृतित्वात्। हृदयं यूप: पश्वधिष्ठानत्वात्। काम आज्यं स्न्निग्धत्वात्। मन्यु: पशुर्वध्यत्वात्। तपोSगनिर्ज्वलनात्मकत्वात्। दमो

दीपिकायां २५ खण्डः । ३१

बाह्येन्द्रियनिग्रहः शमयिता शमिता। दक्षिणा वाक् प्रवीणा वाणी होतोत्सष्टृत्वात्। प्राण उद्गातोद्वोषकत्वात्। चक्षुरध्वर्युर्मुख्यत्वात्। मनो ब्रह्मा स्ष्टत्वात् । श्रोत्रमग्नीत्परवाक्यग्रहणपरत्वात्। यावद्गियते धैर्यमाश्रीयते सा दीक्षा निवृत्तिसाम्यात् । यदश्नाति तद्धविराहुति- साम्यात्। यत्पिबति तदस्य सोमपानं पानसाम्यात्। यद्रमते क्रीडति तदुपसद इष्टिविशेषाश्चेष्टासाम्यात्। स प्रवर्ग्यः क्रियात्रयस्य प्रवर्ग्ये सत्त्वात्। मुखमाहवनीय आहुतिग्राहकत्वात्। याद्याहुतीराहुती इति। या आद्या आहुतीराहुतयः । "तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयं" (छा. ५.१९.१.) इति श्रुत्यन्तरोक्ता: प्रथमग्रासास्ता अग्निहोत्रस्या- हुती ज्ञातव्ये प्रधानत्वसामान्यात्। यदस्य हविषो विज्ञानं वेदनं र- सास्वादनं तज्जुहोति होमान्तःस्थत्वसाम्यात्। अत्ति भोजनभिन्नं त- न्समिधोऽग्निदीपकत्वसाम्यात्। तानि सवनानि कालसाम्यात्। ते दर्शपूर्णमासौ शौक्कयकार्ष्ण्यसाम्यात्। ते चातुर्मास्यानि मासत्वसा- म्यात्। ते पशुबन्धाः पशुवन्धानामृतुप्रयुक्तत्वात् । तेऽहर्गणाः स- त्राणि बहुदिनसाध्यत्वसाम्यात। सर्ववेदसं सर्वस्वदक्षिणं विद्याकर्म- वासनातिरिक्तस्य सर्वस्याप्यन्ते त्यागात्। यन्मरणं तदेवावभृथः स- माप्तिसाम्यात्। जरामर्य जरामरणपर्यन्तावस्थायि। उद्गयन उत्तरा- यणे। प्रमीयते म्रियते। देवानामर्चिरादिमार्गेण। दक्षिणे दक्षिणायने। पितृणां धूमादिमार्गेण। यो विद्वान् स एतौ मार्गावभिजयति तस्मा- दभिजयान्महिमानं श्वःश्रेयसं प्राप्नोति सद्वासनावशात्सदेव करोति ततो ज्ञानद्वारा क्रमेण मुक्तिमाप्नोतीत्यर्थः । तस्मादिति पुनरुक्तिः स- माप्यर्था। उपनिषद्रहस्यज्ञानमिदम् ॥१॥ नारायणपरा वेदा देवा नारायणांगजाः। नारायणपरा लोका नारायणपरा मखाः।नारायणपरा योगा नारायणपरं तपः। नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गतिः॥२५॥ नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजीविना। अस्पष्टपद्वाक्यानां महा- नारायणप्रभा। इति महानारायणोपनिषद्दीपिका॥ ३४॥

NOTES.

NOTES ON THE UPANISHAD.

RV = Rıgveda, TS = Tarttiriya-Samhitâ, VS = Vijasaneyi-Samhitâ, AV = Atharvaveda I

1 The last quarter of this verse is from VS. 31 19 2 For the greater part of this see RV. 1. 164 39, or AV 9 10 18 In the Tarttıriya Aranyaka the reading Is तदु भव्यमा इद which makes one syllable too lıttle 7 For this and the first line of 8, see VS. 32. 1, 2, slightly modified 10 VS. 32 2, 3, in a somewhat altered form 11 Occurs also in S'veta-Up 4 20 12 Compare Tart-Aranyaka 3 13. 1 II 1 VS. 32 4 - modified The reading of B C.D, एषो हि, is manifestly wrong It should be एषोऽह 2 RV 10 81 3, TS 4 6 2 4 The reading differs slightly in the two Samhitâs 3-8. VS. 32. 8-13 with modifications 9. This and the next Mantra look like quotations, but I cannot trace them. In the Alphabetisches Ver- zerchniss at the end of his edition of TS., Professor Weber assigns the 10th Mantra to TS. 4. 2.7 1, but it is a mistake, for that passage commences with the words मा नो हिंसीज्जनिता.

[ 2 ]

IV. 3. TS. 4. 2. 9. 2; VS. 13. 20. 4. I have no doubt that this verse and the next are quotations, but cannot trace them. Portions of 4-6 are found also in the Sauparna Purâna ( Dvâ- rakâ-mâhâtmya 6. 13, 14). The passage is as follows :- इत्युच्चार्य द्विजश्रेष्ठा मृदमालभ्य पाणिना। विष्णुं संस्मृत्य मनसा मन्त्रमेतमुदीरयेत् ॥१२॥ अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विष्णुकान्ते वसुन्धरे। उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाडुना ॥१३ ॥ मृत्तिके हर मे पापं यन्मया पूर्वसञ्चितम्। त्वया हतेन पापेन पूतः सञ्जायते नरः ॥ १४ ॥ 13. VS. 6.22; 35.12. V. 4. RV. 10. 75. 5. 5-7. RV. 10. 190. 1-3. VI. 1. RV. 9. 97. 40. Compare Sâyana's explanation of this Mantra with that given by Nârayana. 2. RV. 1. 99. 1. 4. RV. 1. 189. 2; TS. 1. 1. 14. 4. 5. RV. 5. 4.9. (सिन्धुं) 6. AV. 6. 63, slightly changed. 7. RV. 8. 11. 10; AV 6. 110. 1. The former reads पिप्रयस्व and the latter पिप्रायस्व. VII. 5. Compare Tait-Upanishad 1. 4. 1.

[ 3 ]

VIII.

3. Found also in S'vetâs'vatara 3 20. 4, 5 Mundaka 2. 1. 8, 9.

IX

1 RV 9 96 6; TS 3 4 11. 1. 2 Also in S'vetâs'vatara 4 5 3 RV 4 40 5 ( omits ea), TS. 1. 8. 15 2 4 VS 8 36 It has संरराण instead of संविदान 5 Compare RV 1 22 7 and 7 15 4 The readıng here Is विभक्तार which N gives as a variant 6,7 RV 5 82 4, 5 It reads ₹6qp 8-10 RV 1 90 6-8, TS 4 2 9 3 11-13 VS 17 88-90, RV 2 3 11, and 4 58 1, 2

X

1,2 RV 4.58 3, 4; VS 17. 91, 92 3 Compare S'vetas'vatara 4 12 The word देव which occurs here in the second line, and is found mn all the MSS, is not in the S'vetas'vatara

4 Also in S'veta 3 9

5 Also in Kawvalya 2-4

6 Also in Mundaka 3 2 6

XIII 3 RV. 1.43.1

6 RV 4 4 1-5 XV

1. The first portion, to the end of anforr:, is from TS. 2. 4. 3. 1, 2.

[ 4 ]

XVII

6 Narayana's reading ब्रह्म मेतु मामू &c. is decidedly supe- rior to that explained by Sayana, namely ब्रह्म एतु माम् &c 7 अद्या नो . RV 5 82 4, 5 मधु वाता ... RV 1 90 6-8 8 ब्रह्मा देवाना . RV 9 96 6 हस शुचिषत् RV 4 40 5

XVIII

l The first four lines and the last line are from VS 8 13

XX

2 RV 3 47 2, TS 1 4 42, VS 7 37 The first and last read वृत्रहा In explaining this verse, Mahî- dhara quotes the Sutra दीर्घादटि समानपादे (Pan 8 3. 9), but the printed commentary has समानपदे, which 1s also the reading of the Calcutta edition of the Siddhânta-Kaumudt ( vol 2, page 534) An old S'âstrî whom I consulted, and who knows the Kau- mudi by heart, was in favor of समानपदे as the reading which he had learned,-but all the editions of Pâ- ninı give the other, and the sense seems to require it.

3. RV. 6. 47. 11, TS. 1 6 12 5 (has हुवे नु for हूयामि); VS. 20. 50; AV 7 86 (with modifications)

4. RV. 8 61 13, AV 19 15 1

6 RV 10. 152 2 (विशस्पति ), AV 1 21 1 6. RV 1 36 13, TS 4 1 4 2, VS 11. 42 The fiist and last, and Weber's edition of TS., read सविता in the first line; the Calcutta edition of TS. has सविता in both places.

[ 5 ]

7 RV 1. 50. 4; TS. 1. 4 31, AV. 13 2. 19 ( रोचन) 8. TS 1 4 31. 9. TS 1 7 5 4, 5 2 1 1 11 TS 1 4.41.

12 TS 7 3 11 1 ( यज्ञशमल) 13 TS 1 2 9 1

14 RV 1. 22. 18 (अतो), AV 7 26 5 XXIV

1 Instead of जिज्ञासासक्तिपुरित जारयिष्ठा, the Taittiriya re- cension has जिज्ञासक्कृप्त ऋतजा रयिष्ठा which has nothing but its obscurity to commend it ! XXV 1 There was no alternative but to follow the manus- cript of the Dipika m the reading याद्याहुतीराहुती Na- ayana's explanation requires या आद्या आहुतीराहुती, and the other reading, unless the copyist is to blame, must be considered a Vaidik irregularıty,-though the annotator does not call it so as he is wont to do in such cases

NOTES ON THE DÎPIKÂ.

I

1 The Antaryamı-Brâhmana is Brihadaranyaha-Upa- mshad 3 7, or Satapatha-Brahmana 14 6 7

II

4 For explanation of परा, पश्यन्ती &c., see the Calcutta Dictionary Vachaspatyam under the latter word,- also Mallinâtha on Kumara-Sambhava 2 17 The Chhandorrchite is a work on Prosody The following allusion is made to it in Kâvyâdars'a 1. 12 .- छन्दोविचित्यां सकलस्तत्प्रपश्चो निदर्शितः। सा विद्या नौस्तितीर्षूणां गम्भीरं काव्यसागरम् ॥१२ ॥ छन्द इति। छन्दासि विचीयन्ते निरूप्यन्तेऽत्रेति छन्दोविचिति शेषादिकृतच्छ- न्दोग्रन्थरछन्दोविचितिनामक । IV 6 The Durghatavritte appears to treat of Poetics. See Colebrooke's Essays, Vol 2 page 65 (note ) 8 As to Lakshmi's dwelling in गोमय, see the exceipt from Mahabharata under that word in Vachaspa- tyam 9 The following explanation of this Mantra is given by S'arikaracharya in his Bhashya on Nrisimha- purvatapant, and it is reproduced by Narâyana mn his Diprhd on the same work -सन्मात्रब्रह्मणो व्यापिका शक्तिर्भूर्लक्ष्मीरित्युच्यते। कारणमात्ररूपस्य ब्रह्मण शक्तिर्भुवर्लक्ष्मीरिति। सर्वत्र

[7]

स्वात्मतयावस्थितस्य ब्रह्मण शक्ति सुव कालकर्णी इत्युच्यते। महत प्रकाशात्मकस्य ब्रह्मण शक्तिर्महालक्ष्मीरिति ।। An additional note by Narayana is also of interest -कालकर्णी मुद्रा यथा। अङ्गुष्ठावुन्नतौ कृत्वा मुष्टयो सलम्रयोर्द्यो। तावेवाभिमुखौ कुर्यान्मुद्रैषा कालक- रणिका। कालकर्णी प्रयोक्तव्या विन्नप्रशमकर्मणि । कालमिव कालक दूरे गतमृण यया सा कालकर्णी ।I 10. The quotation here is no doubt from some Tantra. See under HET In Vachaspatyam It is strange that this word was not included in the new edition of the St Petersburg Lexicon

V.

The reference for the Varttiha on Panmni 4. 1 39 1s to the Bombay edition of the Siddhânta-Kaumudt The corresponding passage in the Calcutta edition ıs Vol I, page 226 5 Kaumudt 1916=Vol I, page 683 of Calcutta edition. 10. The passage cited fiom the Gtt is found also in the S'arabha-Upanishad, which doubtless borrowed it from the former

VI

1 2 The quotations from the Nirukta are from the sup- plementary chapter which may or may not be Yâ- ska's That on the Second Mantra is very obscure Roth gives three different readings of this passage , Narayana's agrees generally with that on page 216 The Calcutta edition of the Nirukta has not yet completed the Pans'rshta IX 1. What is the meaning of the word *fquit which occurs

[ 8 ]

twice in the passage cited from Yaska ? The dic- tionaries and grammars afford no clue 4. The Shashthapras'na is of course the sixth chapter of the Pras'na-Upanishad The seven Soma-sam- sthâs, of which Shodas'î is the fourth, are thus enu- merated in Asvalâyana's S'rauta-sûtras 6 11. 1 - Agnishtoma, Atyagnıshtoma, Ukthya, Shodas'ì, Vajapeya, Atıratra, and Aptoryama The fifth has been mnadvertently omitted from the list given in Sacred Boohs of the East, Vol XXIX. page 15 ( note ) 8 In the Calcutta edition of Pânmni, prepared under Colebrooke's directions, we find °हिरण्यया for हिरण्ययानि in 6 4 175 9 The Madhu-Brâhmana is Brıhadaranyaha-Upanı- shad 2 5,-or S'atapatha 14 5. 5

X

1 Both editions of the Nirulta read Tr4 Instead of यजमानाय I cannot trace the quotation अह बीजप्रद. पिता 5 The words वक्ता शतसहस्रेषु &c. appear to be a statement of a well-known fact and not a citation fiom an- other author

XV

2 This quotation also baffles me Compare Institutes of Vishnu ( Sacred Books of the East ) LV 9.

XVI

7 The passage quoted from the Vis'va-hos'a occurs also, word for word, in Medint. Mallinatha fre-

[ 9 ]

quently cites the former in his commentary on Ke- ›atârjuntya, and I have found many of his .quota- tions in the latter, sometimes verbatim and mn other cases slightly modified How is this to be ex- plained ? In the above commentary, Mallinatha quotes from ten dictionares, but never from Medmî which was probably therefore not then in existence It looks as if the autho of the Medmni had copied wholesale from other works

XVII

3 The Mednt has घोरो भीमे हरेऽपि च 6 Kaumudt 368=Vol I, page 162, of Calcutta edition.

XX

8 Sâyana takes 3qaH as a noun and thus explains it in hns Bhashya on TS 1 4 3-पृथिव्यामत्पन्न दारुम- यमन्तर्यामसञ्ज्ञक पात्रमुपयामशब्देनोच्यते। 9 The words विष्णुर्वै देवाना परम &c are not an exact quota- tion In Haug's edition of the Artareya-Brahmana the passage stands thus -अननिर्वै देवानामवमो विष्णु परमस्त- दन्तरेण सर्वा अन्या देवता। 10 Kaumudt 503 = Vol I, page 230, of Calcutta edition. In regard to Narayana's description of himself m the colophon, see my remarks on page 70 Vol XV of Indian Antiguary Since wrting that article, I have had access to other Diphas by Nârâyana on Upanıshads previously explamed by S'ankara, and find that he invarably, at then close, speaks of himself as शकरोत्तयुपजीविन्

BOMBAY SANSKRIT SERIES. Edited formerly under the superintendence of G BUHLER, Ph D, and F KIFLHORN, Ph D, continued under that of P PETERSON, M A, and R G BHANDARKAR, M A, the former Superintendents being now referees

Nos I, III, and IV, Panchatantra, with Notes by Dr Kielhorn and Dr Buhler Rs a Book I, 5th Edition 0 10 Books 1I & III, 3rd Edition 0 61 Books TV & V, 3rd Edition 0 62 Nos IT, VII, IX, and XII, Nagojibhatta's Paribhashendus'e- khara, with Translation, by Di Kielhorn .. 5 0 Nos V, VIII, and XIII, Kalidâsa's Raghuvans'a, with Mal- linatha's Commentary, and Notes, by S P Pandit, MA No VI, Kaldasa's Malavikagnimitra, with Notes, by S P 4 0

Pandit, M A (In the Press ) No X, Dandın's Das'akumaracharta, with Notes, by Dı Buhler, Part I 1 0 No XI, Bhartrıharı's Nîtı and Vanâgya S'atakas, with Notes, by K T Telang, M A Second edition, revised 1 0 No XIV, Bilhana's Vikiamankadevacharita, with Introduction, by Dı Buhler 1 0 No XV, Bhavabhuti's Malatimadhava, with Notes, by R G Bhandarkar, M A ( Under revision ) No XVI, Kalidasa's Vikiamorvas'i, with Notes, by S P Pandit, M A (In the Press ) No XVII, Hemachandra's Des'inamamali, with a Glossary, by Dr Pischel and Dr Buhler, Pirt I 3 4 Nos XVIII, XIX, and XX, Patanjalı's Vyâkaranamahâbhâ- shya, by Di Kielhorn Vol I, Parts I, II, and III, Rs 2 each Part 6 ( Nos XXI, XXII, and XXVI, Do Do by Do Vol II, Parts I, II, and III, Rs 2 each Part 6 0 No XXIII, The Vasisthadharmas'astram Edited by Dr A A Fuhrer 0 12 No XXIV, Kadambar, by Bana and his Son-Part I -- Sanskut Text Edited by P Peterson, M A 2nd edit 1 8 No XXV, Somes'vaadeva's Kirtikaumudi Edited by Âbâjî Vishnu Kthavate 1 4 No XXVII, Vis'âkhidatta's Mudrarakshasa with Commen- tary and Notes by K T Telang 1 14 Nos. XXVIII, XXIX, and XXX Patanjalı's Vyâkaranamahâ- bhashya, by Di Kielhorn Vol III, Parts I II, and III Rs 2 each Part 6 0 No XXXI, Vallabhadeva's Subhashitavalı, Edited by Dr P Peterson and Pandit Durga-Prasâd 5 0 No XXXII, Laugakshı Bhaskara's Tarka-Kaumudi, Edited by Professor M N Dvivedi ... 0 12 No XXXIII, Hitopadesa of Narayana Edited by Dr P 1 10 No. XXXIV, The Gaudavaho. Edited by S P Pandit M A, 5 8 Peterson