1. Mahanarayana Upanishad - Commentary

तैत्तिरीयोपनिषदि याज्ञिक्युपनिषद्विवरणम् श्रीपुरुषोत्तमानन्दतीर्थविरचितम् श्रीरामं काशिकाकान्तं शंकराचार्यमुतमम् । सुरेशं वार्तिकाचार्यं नौमि विद्यागुरुनपि ॥१॥

स्वःश्रेयस्प्रदकूपानिलयान् प्रणौमि स्वःश्रेयसाय महते शिवरामतीर्थाय ॥२॥

i.v. 1 अम्भस्य पारे भुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे महतो महीयान् । शुक्रेण ज्योतिषा समनुप्रविष्टः प्रजापतिं रतिते गर्भे अन्तः ॥ आदावाद्यनुवाकस्य ब्रह्मतत्त्वावबोधिका:

५ आदावाद्यानुवाकस्य ब्रह्मतत्त्वावबोधिका: ऋच: काश्चन तत् तैषा प्रथमा संप्रवर्तते ।

९ जलस्य परतीरे यो लोकालोकादिको महान् ।

१० यः पृथिव्यादिलोकस्य मध्ये मेर्वादिको महान् । स्वर्गलोकस्य पृष्ठे यो ब्रह्मलोकादिको महान् ॥

११ ततोऽप्यस्मात्समन्ताच्च महेशः स्यान्महत्तरः । अनुप्रविष्टश्चेतसि जीवचैतन्यरूपतः ॥

१२ गर्भे ब्रह्माण्डरूपेऽन्तर्विराड्रूपोदवतिष्ठते । मायया व्यापकोडपि सो ब्रह्माण्डस्थो विराट्तया ॥ देहेषु जीवरूपेण स्थित इत्यर्थ ईरितः ।

जलस्य; समुद्रजलत्वेत्यर्थः । विराट्तया; विराडूपेणेत्यर्थः ।

१३ अग्निर्मूर्धा चक्षुषीति विराडूपं च मुण्डके । अग्निः प्रकाशसंयुक्तो द्विलोकोडत्राभिधीयते ।

यस्मिन्नत्रिदं च वि चैति सर्वं यस्मिन् देवा अधिविश्वे निषेदु: । तदेव भूतं तदु भव्यमाग इदं तदक्षरे परमे व्योमन्‌॥

i.v. 2

॥१४॥ समेति च व्योम्निचेदं यस्मिन्नत्रव्याकृते जगत्‌ ।

॥१५॥ समुत्पत्रं संगतं स्वातृष्टकालेऽथ संहृतौ । विलीनं विगतं च स्वात्मन्नत्रव्याकृतेऽधके ॥

॥१६॥ अधिशब्दोऽधिकार्य: स्वादधिका इति युज्यते । देवा हिरण्यगर्भांद्या निषेदुनंतरां श्रिता: ॥

॥१७॥ तदेवाकृतं भूतमतीतं यगदुच्यते । भविष्पद्र्वर्तमानं च तदेवासीदिदं जगत्‌ ॥

॥१८॥ आसीद्र्थक आकारो यद्वा‌ऽऽश्रयस्य वाचक: । तदप्यव्यकृतं नित्ये समकृटे परात्मनि ॥

श्रुतौ श्रं चैति पठे सुषमपि प्राप्तोतीत्यर्थ: । व्यत्ययेन वा समति क्रष्ठयम्‌ ।

येनावृतं सं च दिवं मही च येनादित्यस्तपति तेजसा भाजसा च । यमनन्त: समुद्रे कवयो वयन्ति यदक्षरे परमे प्रजा:॥

i.v. 3

॥१९॥ पूर्वमव्याकृतं प्रोक्तं परब्रह्मसमाश्रितम्‌ । तेनोपहितचेतन्थे यगदद्वतुरिहोच्यते ॥

॥२०॥ येनान्तरिक्षलोकेषु धुलोको व्याप्त उच्यते । भूलोकेषु चकाराभ्यां देहास्थाल्लोकवासिन: ॥

॥२१॥ तपत्यनुगृहीत: सन्‌ येनेशेनाखिलं जगत्‌ । स्वीयभास्वरसंपेण कुर्वते संप्रकाशितम्‌ ॥

॥२२॥ रशिमलक्षणदीप्या च सतप्तं कुर्वते रवि: । तत्वज्ञ जगतो मध्ये तन्नूनिव वयन्ति यम्‌ ॥

॥ २३ ॥ यथा पटस्वरूpe च तन्तवोडनुगतास्तथा । जगत्‍यनुगतं ब्रह्म सदा पश्यन्ति सूरयः ॥ २३ ॥ यथा स्वरूpe पटे तन्तवः अनुगताः स्थिताः तथा जगत्‌यानुगतं ब्रह्म सूरयः सदा पश्यन्ति । स्वस्मिन् स्थित्वा सुजेत्प्रजा: । स्वरूपेsवस्थिताश्वासं स्वे महिम्नीति संश्रुता आधारान्तरराहित्यं भवेत्स्वस्मिन्नवस्थितः

यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तौयेन जीवन्ति व्‍यचसर्जि भूम्याम् । यदोषधीभिः पुरुपान् पशू‍न्‌षु विवेश भूतानि चराचराणि॥ i.v 4

॥ २५ ॥ पूर्वंव्‍मव्‍याकृतोपाधि यच्चैतन्यं समीरितम् ॥ २५ ॥ जगत्कारणता तस्म्‍य मन्रेउस्मिन् संप्रपञ्च्‍यते । यस्मात्‌प्रसूतिजगतो‌डव्‍याकृतोपहितात्मन्‍: ॥ २६ ॥

प्रसूता संप्रवृत्ता स्वादिकारश्‍चान्दसः श्रुतौ । तत्पज्ञ्चभूतैरर्सूजद् देहान् भूम्यां नरादिकान् ॥ २७ ॥ व्‍यचसर्जति पठ्‌डपि व्‍यससर्जेत्येव वि्ज्ञेयम् । विशेषेणासूजदित्‍यर्थ:

॥ २८ ॥ यद् ब्रह्माद्युपलक्ष्‍यातां भूत्‍वा देहांशराचरान् । विवेश नरपश्‍वादीन् वृक्षादौ वृष्टिरूपतः ॥ २८ ॥ प्रवेशो‌डभ्‍युपगतव्‍यस्तोनेदं पालितं जगत् । श्रुतावपेक्षिंतं पूरयति --- तेनैति । चैतन्येनैत्‍यर्थ: । श्रुतिस्थभूतानो‌त्‍यस्य व्याख्‍या देहान्‍निति ।

अतः परं नान्‍यदणीयसद् हि परात्परं यन्महतों महान्तम् । यदेकमव्‍यक्तमनन्तरूपं विझ्‍ञं पुराणं तमसः परस्तात्॥ i.v 5

॥ २९ ॥ निरूप्‍यते‌डत्र शुद्धं तत्कारणत्‍वोपलक्ष्‍ितम् ॥ २९ ॥ हिरण्‍यगर्भां‌च्‌चु‌ट्‌ष्टाव्‍द्रास्‍तूत्कृष्टमुच्‍यते ।

३० महतो गगनादिर्यन्महान्तं महदीरितम् । सजातीयादिरहितमिन्द्रियादेरगोचरम् ॥

३१ अपरिच्छिन्नरूपं च समस्तजगदात्मकम् । अनादिसिद्धं तमसः पृथग्द्रष्टु वतंते ॥

३२ अतोऽन्यत्परमुक्त्वष्टमतिदुर्लक्ष्यवस्तु न । न, नास्तीत्यर्थः ।

३४ तदेवतं तद् सत्यमाद्युस्तदेव ब्रह्म परमं कवीना । इष्टापूर्तं बहुधा जातं जायमानं विश्वं बिभर्ति भुवनस्य नाभिः ॥ i. v. 6

३५ समस्तजगदात्मकं मुक्तं यत्तत्प्रपञ्च्यते । यच्चिन्नतं यथावस्तु तद्वतं परिकीरितं ततम् ॥ वाचा तदुक्तिः सत्यं स्याद्वेदब्

३५ विवुधानां परं श्रेष्ठं प्रमाणत्वेन सत्कृतम् । ब्रह्म वेदात्मकं वस्तु तदेव ब्रह्म कीर्तितम् ॥ यागादि वैदिकं स्मृतं वापीकूपादि कर्म च ॥ ३५ ॥ ब्रह्मैव लोकस्याभारो दधाति सकलं जगत् । अतोऽधिष्ठानरूपं स्याद्धेयं सकलं जगत् ॥ ३६ ॥

भुवनस्य नाभिरित्यस्यार्थमाहु --- लोकस्याधार इति । विभर्ति यन्तस्याअर्थमाहु --- दधातीति । धत्त इत्यर्थः ।

३७ तदेवाग्निस् तदायुस्तत्सूर्यस्तदु चन्द्रमाः । तदेव शुक्रममृतं तद्ब्रह्म तदापः स प्रजापतिः ॥ i. v. 7

३७ तदेवाग्न्यादिकं शुक्रं नक्षत्राद्यमृतं सुधा । हिरण्यगर्भब्रह्मापि तदेव परिकीरितं ततम् ॥ आपः पञ्चापि भूतानि विराडाख्यप्रजापतिः ।

३८ तदेव तदधिष्ठानं ब्रह्मैव परिकीर्य्यते । अविद्याद् विराडाख्यप्रजापतिः । अविद्यादृष्टिते यद्वद्धाति नानाविधे जगत् ।

३९ विद्यादृष्ठ्या समस्तं तद्ब्रह्मैवास्वण्डमुच्यते तदेवाग्निरृत्यादि चन्रमा इत्यन्तस्याथ माह --- तदेवैति । ब्रह्मैवेत्यर्थः । शुक्रामृतपदयोर्थमाह --- शुक्रमित्यादिसुधेत्यन्तेन । शुक्रं दीप्यमानमिति वाच्यार्थः ।

सर्वे निमेषा जँझिरे विद्युतः पुरुषादधि । कला मुहूर्ताः काष्ठाश्चाहोरात्राश्च सर्वथा:॥ i.v. 8 अर्थमासा मासा ऋतवः संवत्सरश्च कल्प्यन्ताम् । स आपः प्रदुधे उभे इमे अन्तरिक्षमथो सुवः i.v. 9 footnote given by suvaH: अथो सुवः इतेव प्रायिकः पाठः

८० " प्रकृति: पुरुषैव नित्यौ कालश्च सततम् । इतः कलस्य नित्यत्वाद् ब्रह्मतास्य न हीति चेत् ॥

८१ अविद्याहृष्टविषयं पुराणवचनं हि तत् । विद्यादृष्ठ्या तु कालस्य ब्रह्मरूपत्वमिष्यते ॥ इत्यभिप्रेत्य तस्यापि तस्मादुत्पत्तिरुच्यते ।

८२ निमिर्निमेषा येषां क्षणः पक्ष्मपातेषु ते स्मृताः । निमिषा निमिषा एव निमेषाः परिकीर्तिताः । निमिन्रां जनकस्य पूर्वंज आद्यो मिथिलेश्वर आसीदित्युपनिषदि वर्तते । स देववरप्रसादात् पक्ष्मपातेषु तिष्ठतीति जेयम् ।

८३ पक्ष्मपातप्रमा णडयं कालो निमिषप्रबन्धितः ॥ ते स्वप्रकाशात्सम्पूर्णान्तपरेशादभिज्ञजिरे ।

८४ निमेषेभ्योऽधिकाः काष्ठाः कलास्वाभ्योऽधिकाः मताः ॥ अष्टादश निमेषास्तु काष्ठा इत्यादिक स्मृते: ।

८५ चकाराभ्यामनुक्तस्य लवादेरपि संग्रहः ॥ तच्च सर्वंश इत्युक्त्या स्पष्टं परिकीर्तितमं ।

॥ ८६ ॥ लवचुत्यादिका: सर्वे समुत्पन्ना: परात्मन: नलिनीपत्नसहृत्यां सूक्ष्मसूच्या विभेदन ।

॥ ८७ ॥ दले दुले तु जः काल: स कालो लववाचक: लवैस्तुष्टि: स्यात् तृणाश्रितिरित्याद्युक्तं मनीषिभि: ।

॥ ८८ ॥ पक्षमासादय: सर्वे महेशादभिज्ञजिरे संवत्सरो महेशानात्कलप्तां प्रभवादिक: ।

॥ ८९ ॥ समुत्पन्नोदत एवायं समरथ: स्वप्रयोजन

कल्पन्तामिति पाढ़डपि सर्वे कालविशेषा: स्वप्रप्रोजनसमर्था इति योज्यम् ।

॥ ९० ॥ स कालोपहिलस्तत्कालौचित्येन दुर्गधवान् । जलोपलक्षितां पृथ्वीं प्राणिनामभिकाडिक्षतम् ।

भोग्यं संपादयामास पृथिव्यां परमेश्वर: ।

॥ ९१ ॥ स आप: प्रदुहे इत्यस्य तात्पर्यमाह --- प्राणिनामित्यादिना ।

अन्तरिक्षं सुव: स्वर्गमपि चेमे उभे अपि । प्रदुघे स्थानयोर्भोग्यं तयोरजनयत्प्रभु: ।

अपिचेति अथोशब्दार्थ: ।

नैनमूर्ध्वं न तिर्यक्चं न मध्ये परिग्रभत् । न तस्येषे कश्चन तस्य नाम महद्यश: ।

i.v. 10 न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा मनीषा मनसा अभिकृप्तो य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति ।।

i.v. 11

॥ ९२ ॥ कालादिसर्वहेतुत्वात्सर्वत्रानुगतत्वत: । कुतो न गृह्यते सवैरिति चेतत्र युज्यते ।

॥ ९३ ॥ ऊर्ध्वान्वाकारराहित्यादूपादेरप्यभावत: । पुरुष: कश्चिद्येन न गृह्यात्योर्ध्वताकृतिम् ।

॥ ९४ ॥ तियंगाकारयुक्तं वा क्वचिन्मध्ये स्थितं च वा ।

५५ तस्यात्मनो न कोऽपीओ नेष्ट इत्यर्थ ईरित: । मम ग्रहणसिद्ध्यर्थ त्वमीदृगूपवान् भव ॥

५६ इति तं परमात्मनं नियन् न हि शक्नुयात् । अत एवात्मनो नाम महायश इति स्थितम् ॥

५७ अतिस्वातन्त्र्यतस्तस्य यशमोऽभ्यधिकत्वतः । न दृष्टविषये रूपं तिष्ठतस्य परात्मनः ॥

५८ कुशलोडपि पुमान् कश्चिच्चक्षुषा तं न पश्यति । कथम् ब्रह्मावबोध: स्यादिति चेदभिधीयते ॥

५९ लौकिकार्थमनोवृत्तीरदीष्टे तेन चेतसा । निश्चितो हृदयस्थेनपरमात्मा भवेदयम् ॥

६० मनो हि योगयुक्तं सदृतीरन्या नियच्छति । तेनैकाग्रेण मनसा परमात्माऽनुभूयते ॥

६१ एकाग्रमनसैर्न ये साक्षात्कुर्वन्ति ते नराः । देहात्प्राणविनिष्कान्तिमन्तर्मरणं तद्विदर्जिता: ॥

अथ्य: संभूते हिरण्यगर्भ इत्यृष्टौ। i.v. second line following verse 11 the i.v. continues with a subdivision into 15 verses not mentioned in the book

६२ उक्थार्तस्य दृष्टत्वाय प्रदेशान्तर वर्तिन: । मन्त्रानुदाहरतिद्यै: संभृत इति वाक्यतः ॥

६३ अथ्य: संभृत इत्येतत्प्रतीकग्रहणं कृतम् । तत्रानुवाके प्रोक्तं हि य एषमिति वाक्यतः । मरणेन विहीनत्वं ब्रह्मविज्ञानशालिन: ॥

" य एनं विद्दानमृत इह भवति " इति वाक्येनेऽत्यर्थ: ।

६४ हिरण्यगर्भ इत्योचौ यौ: समाहारिता: । संहितायां चतुर्थे हि काण्डे त्वाद्यप्रपाठके ॥

६५ आत्मोपलक्ष्यकत्वेन सूत्रोऽदेरभिधानात् । ता अप्यत्रोपयुक्ता: स्युरित्येवमवगम्यताम् ॥

६६ प्रपाठके या उदात्त: अप्यत्रोपयुक्ता: । तत्र हेतु:, आत्मेत्यादि:

एष हि देवः प्रदिशोऽनु सर्वाः पूर्वो हि जातः स उ गर्भे अन्तः । स विजायमानः स जनिष्यमाणः प्रत्यड्नु खास्तिष्ठति विश्वतोमुखः ॥ विश्वतश्शुरुता विश्वतो मुखो विश्वतो हस्त उत विश्वतस्पात् । सं बाहुभ्यां नमति सं पतत्रैर्यावपृथिवी जनयन देव एकः ॥ i.v. 13

यथा हिरण्यगर्भांधा: परमात्मोपलक्ष्यका: । तथा जगद्विराट चैतनमात्मनमुपलक्ष्यते ॥ ६७ ॥ एष स्वयंप्रकाशात्मा प्राच्याद्या: सकला दिशः । अनुप्रविश्य स्थितवान प्रसिद्धं हि प्रवेशनेम ॥ ६८ ॥ हिरण्यगर्भरूपत्वात्पूर्वोंऽतपन्नः स एष हि । ब्रह्माण्डरूपगर्भस्य मध्येsङ्गसावेव वर्तते ॥ ६९ ॥ प्रत्यङ्ङनमयाद्भ्योडप्यान्तरः स महेश्वरः । मोक्षे मुख्यस्य देहादेरदृश्यत्वेन सोऽच्युतः ॥ ७० ॥ रूपादिबुद्धिद्वाराणि चक्षुरादीनि सर्वतः । यस्मासौ तादृशस्तिष्ठत्यधिष्ठानतयास्य च ॥ अस्य; जगत इत्यर्थः । ब्रह्माण्डदेहवतचिन सर्वदेहातमहत्त्वात् । तदक्ष्यादियुतत्वात्स विश्वतश्शुरुादिनाम ॥ ७२ ॥ धर्माधर्मांश्य बाहुभ्यां सर्व संनमतीश्वरः । वर्षी करोति सरवं च जगदित्यर्थ ईरितः ॥ ७३ ॥ पतत्रे: पतयिष्यतांन्महाभूतेश पञ्चभिः । सर्वे संनमतीशानो जगदुत्पादयत्ययम ॥ ७८ ॥ एवं देवः स्वप्रकाशो द्यावाभुम्यादिकं प्रभुः । उत्पादयृज्जगकृत्स्नमेक एवावतिष्ठते ॥ ७५ ॥

वेनस्तत्पश्यन् विश्वा भुवनानि वि । विद्धान यज्ञ विष्टं भवत्येकनीडम ॥

i.v. 14 यस्मिन्त्रिदं सं च वि चैकंस ओतः प्रोत्य विभुः प्रजासु॥ प्र तद्वोचे अमृतं नु विद्वान् गन्धर्वो नाम निहितं गुहासु । त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्विद् सवितुः पिता सत्॥

i.v. 15 श्रद्धयाप्रकाशमुक्तेऽर्थे कतुं मन्त्रद्वयेन च । संदर्शयति वृत्तान्तं गन्धर्ववस्य श्रुतिः स्वयम् ॥ ७६ ॥ जगत्समस्तं यात्रात्मन्येकनीडं भवत्यदः । ekत्वेन स्थितिं गच्छत्तदात्म्यं प्रतिपद्यते ॥ ७७ ॥ तदस्त्यनुभवनं साक्षात्सर्वैः भुवनैश्च । विद्वान्यो वर्तते ज्ञानत्रयात्मकनाशिलं जगत् ॥ ७५ ॥ आत्मस्साक्षात्कृतौ सर्वं तदुपमिति भाति हि । s वेनसन् झो गन्धर्वः सर्वेषां बुद्धिषु स्थितम् ॥ ७९ ॥ amृतं नाशरहितं तदस्तु स्वानुभूतितः । विध्वान् प्रवोच्य शिष्येभ्य्यः प्रोवाच खलु सादरम् ॥ ५० ॥ स्वानुभवेन विद्वानित्यर्थः । नुशब्दार्थः खल्वति । वेनेन दृष्टे यस्मिन्सं परमात्मनि वस्तुनि । इदं सर्वं समुत्पत्तिं विलीनं च भवेज्जगत् ॥ ५१ ॥ ekमद्वयतत्वात्मा स व्यापी सन्महेश्वरः । दीर्घतनुत्रुदोतः स्यात्प्रजासु सकलास्वपि ॥ ५२ ॥ प्रोतस्तिर्यक्नतवच्च संवैत्रेवावतिष्ठते । जाग्रत्स्वप्नादिरूपाणि त्रीणि स्थानानि बुद्धिषु ॥ ५३ ॥ स्थितानि यस्तु गन्धर्ववस्तददिष्ठानमीश्वरम् । vिजानाति स गन्धर्वों भवति स्वपितुः पिता ॥ ५८ ॥ ब्रह्मज्ञो ब्रह्मरूपेण जगदुत्पादकल्वतः । भवत्युत्पादकस्यापि स्वयमुत्पादकः पिता ॥ ५९ ॥ यस्ता विजानात्सवितुः पिता सदिति हि श्रुतिः ।

तदिति ; जागराद्यधिष्ठानमित्यर्थः॥

स नो बन्धुर्जनिता स विभाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा । यत्र देवा अमृतमानशानास्तृतिये धामान्यभैरयन्त ॥ परि द्यावापृथिवी यन्ति सर्वः परि लोकान् परि दिशः परि सुवः । ऋतस्य तन्तुं विततं विचृत्य तदपश्यत् तदभवत्प्रजासु ॥ i.v. 17

५६ व्यवहारदशायां च सर्वप्राणयुपकारिता ॥ ५६ ॥

५७ तद्‌ऋषीन्मुक्तिदत्वं च मन्त्राभ्यां तस्य कथ्यते । स नो बन्धुः स्वपुण्येन हितकृतवान्महे‌ईश्वरः ॥ ५७ ॥

५८ जनिता सर्वहेतुत्वात् स निर्माताखिलस्य सन् । सर्वानुच्चावचैल्लोकाँस्‌टेषु स्थानानि यानि च ॥ ५८ ॥ I had to use a double l in order to reproduce the original.

५९ योग्यानि देवतादीनांतानि जातानि सर्वशक् । यत्र तृतीये स्वर्गाँध्ये देवा इन्द्रादयो‌ऽमृतम् ॥ ५९ ॥ It probably reads (without sandhi) ... वच्चान् लोकान्

९० पिबन्तः प्राप्तवन्तस्तं स्वीयस्थानानि सर्वतः । तत्समस्तं विदित्वायं तत्‌तत्कर्मानुसारत् ॥ ९० ॥

९१ फलं प्रयच्छतितीयर्थो मन्त्रस्यास्य प्रकीर्तितः । ये स्युम्सुकृत्‌द्वासते तु ब्रह्मतत्त्वार्थविद्रिन् ॥ ९१ ॥

९२ द्यावाभूमीद्वयं सदृशं परितो व्याप्तवन्ति च । अन्तरिक्षादि‌कलाल्लोकानग्राच्चया: सकला दिशः ॥ ९२ ॥ same here: इक्ष्वादिकान् लोकान् .

९३ स्वर्गलोकं च परितो यन्ति सर्वात्मकत्वतः । सत्यस्य ब्रह्मणस्तन्तुमविच्छेदेन संस्थतम् ॥ ९३ ॥

९४ विस्थीनां स्याद्‌धथा शास्त्राभ्र‌निश्रित्य गुरुतश्व तत् । यः साक्षात्कृतवान् ब्रह्म स प्रजास्वभवच्च तत् ॥ ९४ ॥

श्रुत्यन्तरं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीति हि ।

परीत्य लोकान् परीत्य भूतानि परीत्य सर्वाः प्रदिशो दिशश्च । प्रजापतिः प्रथमजा ऋतस्यातमनात्मानमभिसंबभूव । i.v. 18

९५ अम्भस्येत्यादिना प्रोक्ता ब्रह्मविद्या निगम्यते ॥ ९५ ॥

९६ सत्यस्य ब्रह्मणो ह्यादिकार्यरूपं प्रजापतिः । हिरण्यगर्भों भुरादीन् लोकान्देवनरादिकान् ॥ ९६ ॥

९७ देहान्परीत्यान्दिशः प्राच्यादुकदिशोऽपि च । सर्वतो व्याप्या समये सृष्टेः सृष्ट्वाखिलं जगत् ॥ ९७ ॥

९८ स्थितिकाकले च रक्षित्वा सत्याद्यात्मानमाप्तवान् । आत्मना स्वस्वरूपेण तद्नोचेरविवोधत ॥ ९८ ॥

सदसस्पतिमडुतं प्रियमिन्द्रस्य काम्यम् । स निं मेधामयासिषम् i.v. 19

९९ प्राध्यैते ब्रह्मलाभार्थमन्त्रयामी महेश्वरः । सीदत्यस्मिञ्जगत्सर्वमित्यव्याकृतमुच्यते ॥ ९९ ॥

१०० सदःशब्देन तस्यायं पतिः पालयिता स्मृतः । अन्तर्यामी तमीशानं प्राप्तवानस्म्ययासिषम ॥ १०० ॥

श्रीर्ं संप्राप्नवानीति मत्या भूतार्थंकृतंतम । possibly kiirtitam.h?

इति मत्या; इति विवक्ष्येत्यर्थः ।

१०१ अचिन्त्याचित्रजगतोडनायासेन कृतत्वतः । आश्वयंरूपमिन्द्रस्य देवराजस्य च प्रियम ॥ १०१ ॥

१०२ कदा लप्स्योहिमत्येवामन्त्रोडप्याशास्ति तं हरम् । सर्वेऽन्यैरपेक्ष्यं च स निं कर्मफलात्मकम ॥ १०२ ॥

१०३ क्रियाफलप्रदातारं श्रुताभीतस्य धारण ॥ १०३ ॥ शक्तिं मेधां प्रयच्छन्तमित्यध्याहृतिरिष्यते ।

उद्दिप्यस्व जातवेदोडपक्न्नत्रिकृतिं मम । पशूनृषि मह्यमावह जीवनं च दिशो दिशः

१०४ वह्नयुपाधिमहेशान: प्रार्थ्यन्तेऽभीष्टलभ्धये । जाते प्राणिशरीरे यो जाठराग्निस्वरूपत: ।

१०५ विच्यते तिष्ठतित्येवं जातवेदा: स उच्यते ॥ १०५ ॥ उत्पन्नान्वजमानान्वा फलदानाय चेतसि ।

१०६ विनिन्द्धिनोति वेत्ति जातवेदा: प्रकीर्तित: । जातवेद: प्रकर्षेण दीप्यस्वानुग्रह्हय मे ।

१०७ ममानिष्टं प्रकुर्वाणां निर्हन्ति पापदेवतम् ॥ १०७ ॥ विनाशयन्न विनाश्येतां पशूनस्म्ह्यं गवादिकान् ।

१०८ जीवनं च चकार्म्यां भोग्यजातमशेषत: । संपादय निवासार्थ दिश: प्राच्यादिदिगगतान् ।

१०९ निवासान् दिशा देह्हीति मन्वार्थ: परिकीर्तित: ॥ १०९ ॥

मा नो हिꣳसीज्जातवेदो गामस्मꣳ पुरुषं जगत् । अबिभ्रदग्न आगहि श्रिया मा परिपातय॥

११० संपादितगदौनां प्रार्थ्यन्तेऽत्रविनाशानम् । हे जातवेदो गामस्मꣳ त्वत्प्रसादागदवाधिकम् ॥ ११० ॥

१११ मामकीनं च मा हिंसीनमा नाशयतु निर्ह्रति: । जगच्छुब्बागदवान्यगृहलक्ष्मीहेवाधिकीर्तितम् ॥ १११ ॥

११२ अग्नेडस्मदपार्थं त्वं मनस्यस्थापयन्प्रभो । आगच्छानुग्रह्हार्थं मे श्रिया मा परिपातय ॥ ११२ ॥

धनधान्यसमृद्धया मां सर्वंत: प्राप्येश्वर ।

पुरुषस्य विश्नं सहश्राक्षस्य महादेवस्य धीमहि । तन्नो रुद्र: प्रचोदयात्॥

११३ इत: परं तेषु तेषु देशेष्वतिविलक्षण: । श्चितुपाठस्तत्र पूर्वोक्त्रोविड: पाठ आदृत: ॥ ११३ ॥

११४ तस्मार्दनुसरण भुतिविश्वाभ्याधुनोच्यते । जायत्रीशद्वतो देव: प्रार्थ्यन्ते ज्ञानहेतव: ॥ ११४ ॥

११५ विश्वरूपधरो रुद्र?: प्रार्थ्यन्ते तत्न चादित: ।

विश्वतश्श्रहिरत्युक्त: सहश्राक्षो विराड पुमान् ।

१९६ तस्य स्वरूपं देवस्य जानीमहि लभेमहि ॥ १९६ ॥ तदर्थं तस्य देवस्य रूपं ध्यायेम धीमहि । तस्मिन् ध्याने विराड् रुद्रो नोऽस्मिन् प्रेरयतु प्रभुः: ॥१९७॥

१९७ " विभ्रद्वोर्भिः कुटारं सृगमभयवरौ सुप्रसन्नो महेशः " इत्याध्यागमप्रसिद्धमूर्तिधरं महेशं प्रार्थयते ----

तत्पुरुषाय विषहे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् i.v. 23

१९८ तमागमेषु प्रहितं पुरुषाकृतिमीश्वरम् । जानीमहि महादेवं ध्यायेम सततं वयम् ॥ १९८ ॥ प्रचोदयतु नो रुद्रस्तस्मिन् ध्याने निरन्तरम् ।

१९९ " बीजापूरगदेक्षुकार्मुक ---- " इत्याध्यागमप्रसिद्धमूर्तिधरं विनायकं प्रार्थयते

तत्पुरुषाय विषहे वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् i.v. 24

१९९ जगतुल्यमुखस्त्वेन दीर्घंतुण्डस्य वक्रता ॥ १९९॥ यो रत्नकलशस्तस्य धारणायेतिं मन्यताम् । दन्तिमहादान्तयुक्त इत्यर्थः परिकीर्तितः ॥ १२०॥

" पुराणादि प्रसिद्धं पक्षिराजमूर्तिधरं देवं प्रार्थयते ---- "

तत्पुरुषाय विषहे सुवर्णपक्षाय धीमहि । तन्नो गरुडः प्रचोदयात् i.v. 27, 25 and 26 do not appear in the book

स्पष्टार्थत्वेन मन्त्रस्य न व्याख्या वार्त्तिकात्मिका ।

कात्यायनाय विद्महे कन्याकुमार्यै धीमहि । तन्नो दुर्गिः: प्रचोदयात् कात्य: कृतिं वस्त इति श्रीरुद्र: परिकीर्तिंतं । स एव यस्मा अयनमधिष्ठानं तथोच्यते । कुमारी कुल्स्तारिष्टमारिका परिकीर्तिंता । कन्या च कमनीयासौ कुम्मारी च तथोदिता । दुर्गिंदुर्गींव लिङ्गादेव्यंतयशछान्दसो भवेत् ।

i.v. 33 नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि । तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् नारायोबिदतुमुख्यापो यस्य विष्णो: समाश्रय: । समुद्रजलसंवासी स नारायण उद्यते । वसुदेवादभिव्यक्त:सोडवतरविशेषतः । परमब्रह्मरूपेण व्याप्तितवाद्दष्टिरुच्यते । जप्या एताश्र गायच्यो देवताध्यानपूर्वकम । अन्त:करङअयुद्दयर्थं सदा सूरिभिरादरात (1) । इत: परं सहस्रपर्मा देवी इत्यारभ्य पञ्चमानुवाकपर्यन्तग्रन्थकृता न विवृतम ।

i.v. 29!

इति प्रथमोऽनुवाक: यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपश्छन्दोभ्यश्छन्दा* स्याविवेश ।

सतां शिख्य: प्रोवा चोपनिषदिन्द्रो ज्येष्ठ इन्द्रियाय ऋषिभ्यो नमः देवेभ्य: स्वधा पितृभ्यो भूर्भुव: सुवरोम

i.v. ashhTamo.anuvakaH 1, says "bhuurbhuvassuvashechhanda om.h" at the end

१२७ सर्ववेदान्तलाभाय जप्यो मन्त्र उदीयते । वेदानां प्रणवः श्रेष्ठो यः सर्वज्ञगदात्मकः ॥ प्रादुर्भूतः स वेदेभ्यः प्रतिभातः प्रजापतेः । वेदसारतयेत्यर्थः प्रविवेश पुनः सः ॥

१२८ गायत्र्यादीनि मन्त्रेषु प्रयोज्यस्तद्यन्तेषु हि ।

मन्त्रेस्विति ; छन्दोऽभिरूपलक्षितेषु प्रयोक्तव्यः । तदुक्तं प्रपञ्चसारे

" अस्य तु वेदादित्वात् सर्वमन्त्राणां प्रयुज्यते ह्यादौ " ( १९ ॠ ३५ ) इति॥

१२९ सतां शिख्य: करम्भिष्योपासाकैर्ज्ञानग्रालिभिः ॥ प्राप्तिं शिष्यः कारणत्वोर्ज्जयेष्ठः प्रथमे उच्यते । इन्द्रः प्रणववाच्यात्मा परमैश्वर्यसंयुतः ॥

१३० ऋषयोऽन्तर्मुखवास्तेषां ज्ञानसामर्थ्येसिद्धये । ब्रह्मविद्यां जगौ तस्मात्प्रतिभान्निवर्त्तये ॥

१३१ मनस्करोमि देवेभ्य: पितृभ्यश्चाहमादरात् । भूर्भुव: सुवरोंवेदांस्विलोकस्थानवाप्नुयाम् ॥

१३२ अत एव पठन्त्यने छन्द ओमिति मानवाः ।

भूर्भुव: सुवश्छुन्द ओमित्यर्थः॥

इति षष्ठोडनुवाकः: book doesn’t mention 2-5 - WK

नमो ब्रह्मणे धारणं मे अस्त्वनिराकरणं धारयिता भूयास् कर्णयो: श्रुतं मा च्योदद्वं ममामुष्य ओम॥

i.v. navamo.anuvakaH 1, says "chyoDhaM"

१३३ अवाप्तवेदाविस्मृत्यै जप्यमन्त्र उदीयते ॥ मनोडस्तु सर्वजगतां हेतवे परमात्मने ।

१३४ ग्रन्थस्य च तदर्थस्य धारणं मेधस्तु चेतसि । अनिराकरणं नामाविस्मृति: सा यथा भवेत् ।

१३५ तथा धारयिताहं स्यां परमेष्ठिप्रसादतः । एवं प्रार्थयमानस्य करणयोर्यच्छ्रुतं मम ।

१३६ अविनाशाय तत्सर्वं प्राप्तुयां स्थिरधारणम् ।

१३७ एकाग्र्यलक्षणं यत्स्यत्तपो विज्ञानसाधनम् । तत्तप:प्राप्तये जप्यो मन्त्रोऽयमधुनोच्यते ॥

१३८ ऋतं तप: सत्यं तप: श्रुतं तप: शान्तं तपो दानं ॠ इतं वेदार्थचोधाय मीमांसाश्रवर्णं मतम् ।

१३५ मीमांसयोर्ह श्रवणंइत्यर्थ: इन्द्र्योपरति: शान्ति: शान्तिश्रब्देन कीर्त्यंते ।

स्वस्वत्याग: परसत्वापत्त्यन्तो दानमुच्यते ।

१३९ अग्निहोत्रादिको यजस्तत्सर्व तप उच्यते । आपर्त्तीति ; आपादनपर्यन्त इत्यर्थ: ।

विराट्स्वरूपंयद्ब्रह्म भूरादिचित्रितयात्मकम् ।

१४० मुमुक्ष्हो त्वमुपास्वैतत्प्रत्यायवततं गुरु । एतच्चोपासनं प्रोक्तमुत्तमं तप उच्यते ।