1. Mahanarayana Upanishad Jacob

Upanishads.

Mahanarayanopanisad

The Mahanarayana-Upanishad

BL

1120

M28

1888

Bombay Sanskrit Series.

No. XXXV.

THE

MAHĀNĀRĀYAṆA-UPANISHAD.

WITH

DĪPIKĀ.

BOMBAY :

PRINTED AT THE “NIRNAYA-SÂGARA’ PRESS

BL

1120

M28

1888

Upanishads. Mahā Nārāyana upanishad.

The Department of Public Instruction, Bombay.

THE

MAHÂNÂRÂYANA-UPANISHAD

of the Atharva-Veda

WITH THE

DÎPIKÂ OF NÂRÂYANA.

EDITED

BY

Colonel G. A. Jacob

BOMBAY STAFF CORPS.

1,000 Copies.

Registered for copy-right under Act XXV of 1867.

Bombay:

GOVERNMENT CENTRAL BOOK DEPÔT.

( All rights reserved. )

Price 11 Annas.

Bombay Sanskrit Series No. XXXV.

PREFACE.

The Upanishad comprised in the Tenth Book of the Taittirîya Âranyaka is well-known to scholars, and has been published both

in Calcutta and in Bombay. In its Âtharvana recension, however, it appears now in print for the first time. In this form it is ge-

nerally styled the Brihanârâyana, but I have adhered to the title given to it by Nârâyana and found also in two manuscripts

of the text. The Dîpikâ seems to be almost unknown. It does not appear in any of the Catalogues published in India, nor is

there, so far as I know, any reference to it in the writings of Oriental scholars. Unfortunately, I have been compelled to edit it

from the one manuscript belonging to the Government collection in Poona ; but having failed to secure another copy, although I made

enquiry in Calcutta, Benares and Bombay, I thought it better to put this forth tentatively, subject to future correction, rather than

keep it back altogether.

Though Nârâyana is the author of Notes on numerous Upanishads, still next to nothing is known of his history, or when and

where he lived. That he was the son of S'rî-Ratnâkara and the grandson of S'ri-Nâtha, he himself tells us in the colophon to his

Annotations on the Mândûkya Upanishad,—and this is almost all that I know about him!

I need scarcely remark that I have invariably adopted the reading of the text underlying the Dîpikâ, so far as it could be

gathered from that source. As, however, Nârâyana does not, like Sâyana, give a running commentary on the entire Upanishad, but

confines himself to the more difficult portions which need elucidation, it is manifest that the whole text is not contained in his

work. I was most fortunate, however, in procuring the manuscript which I have marked F, for it is in such general accord with

the fragments of the text given by Nârâyana that one may safely

assume it to represent, for the most part, that which he actually

had before him.

A large portion of the Upanishad consists of extracts from the

various Samhitâs. Many of them I have traced to their source,

and have given the references in the Notes at the end of the

volume. The references to the citations made by Nârâyana have

been inserted in the body of the Dîpikâ, in juxtaposition to the

passage quoted. In some few instances, however, the effort to

track the quotation to its lair has failed.

The MSS. used in preparing this edition were the following:-

A. One of a set of Upanishads in the Government collection

in Bombay,-No. 1 of 1883-84. It contains the text only

and is fairly accurate. It was lent me by Professor

Peterson.

B. One of 59 Upanishads added to the Government collection

in Poona in 1880-81, and numbered 133. It is beauti-

fully written and generally trustworthy. It came from

Gujarât and is dated Samvat 1757. It comprises the

text alone.

C. One of 52 Upanishads acquired at the same time as B.

and in the same Province. It is less accurate than that

however, though the text is practically the same. Its

number in the Deccan College Library is 134.

D. One of a set of 47 Upanishads purchased for the State in

1882-83. Vide Appendix II (B) to Professor Bhândâr-

kar's Report for that year. It consists of the text only

and is fairly accurate.

E. Forms one of the valuable and almost unique set of

Dîpikâs purchased in Gujarât for the Bombay Govern-

ment in 1882-83. A complete list of its contents is

given in Appendix J to the Report referred to above. It

is old, well written, and generally reliable.

F. One of a fragmentary set of Upanishads (31-45) purchased in 1879-80, and numbered 140. It is old and extremely valuable. As stated above, it adheres more closely than any other manuscript to the text on which the Dīpikā is based.

I am indebted therefore to the State for all the materials at my disposal, and my best thanks are due to the custodians of these valuable collections for the ready access to them which has been given me. It is to be hoped that the Indian Government will not, for many a long year, abandon the important work of buying up the Sanskrit manuscripts hidden away in private libraries. To publish lists of such libraries is of comparatively little use, for that by no means brings them within the reach of outsiders. The scholar who compiled the Catalogue of manuscripts owned by individuals in Gujarāt was considerate enough to offer to procure copies when desired. He left the country however; and when his successor, at my request, applied through an assistant for the loan of an Upanishad named in the list, the supposed owner promptly denied that he had such a work in his bhāṇḍār! The old Sāstrīs,-those living encyclopedias of learning,-are fast disappearing from the scene, an inevitable result of our rule : let us, however, do what we can to preserve and utilize the silent witnesses to the literary activity of this great country in the remote past.

I acknowledge with pleasure the assistance which I have received on points of grammar, from Chintāmaṇi Sāstrī Waṛṭkar, the Pandit of the Deccan College.

Poona, 21st November 1887.

G. A. J.

महानारायणोपनिषत्

महानारायणोपनिषत्

ओम्। नमो महते नारायणाय ॥ अम्भस्सुपारे भवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे महतो महीयान् । शुक्रेण ज्योतींषि समनुप्रविष्टः प्रजापतिश्वराति गर्भे अन्तः ॥ १ ॥ यस्स-

न्निदं सं च वि चैति सर्वं यसिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । तदेव भूतं तदु भव्यमानमिदं तदक्षरे परमे व्योमन् ॥ २ ॥ येनावृतं खं च दिवं मही च येनादियस्तप्ति तेजसा भ्रा-

जमा च । यदनः समुद्रे कवयो वदन्ति तदक्षरे परमे म-

जाः ॥ ३ ॥ यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवानिवससर्जे भूस्याम् । यंत ओषधीभिः पुरुषान्पशूंश्च वि-वेश भूतानि चराचराणि ॥ ४ ॥ अतः परं नान्यदणि-

यसं हि परात्परं यन्स्महतो महान्तम् । यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् ॥ ५ ॥ तदेवर्तं तदु

सर्वमाहुसदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् । इष्टापूर्ते बहुधा जातं जायमानं विश्वं बिभर्ति भुवनस्य नाभिः ॥ ६ ॥ तदेवाग्निस्तदादित्यायुस्तदु चन्द्रमाः । तदे-

व शुक्रममृतं तद्रप्स तदापः स प्रजापतिः ॥ ७ ॥ सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि । कला मुहूर्ताः काष्ठाश्वाहोरात्राश्च

सर्वेशः ॥ ८ ॥ अर्धमासा मासा ऋतवः संवत्सरश्च क-ल्पान्ताः । स आबाद उदुधे उमे अन्तारक्षमथो सुवः ॥

1. So E; other MSS. महीँ च. 2. प्रजासु A. 3. So, apparently, E; the rest यत्त्. 4. A. omits. 5. भुवः A. B. C. D. and originally F.

२

उपनिषदि २ खण्डः ।

॥ ९ ॥ नैनमूर्ध्वं न तिर्यञ्चं न मध्ये परिजग्रभत् । न तस्येशे कञ्चन तस्य नाम महद्यशः ॥ १० ॥ न सन्शे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा मनीषा मनसाभिक्लृप्तो य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ११ ॥ अथ्यः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ ॥ १२ ॥ ९ ॥

एष हि देवः प्रदिशोऽनु सर्वाः पूर्वो हि जातः स उ गर्भे अन्तः । स विजायमानः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्ङुखस्तिष्ठति सर्वतोमुखः ॥ १ ॥

विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्यावापृथिवी जनयन्देव एकः ॥ २ ॥

वेनस्तपश्यन्निविश्वा भुवनानि विद्वान् यत्र त्रि विश्वं भवत्येकनीडम् । यस्मिन्निदं सं च वि चैवं स ओतं प्रोतञ्च विभुः प्रजासु ॥ ३ ॥

प्र तद् वचेोऽमृतं नु विद्वान् गन्धर्वो नाम निहितं गुहासु । त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद स पिता स पितासत् ॥ ४ ॥

स नो बन्धुर्जनिता स विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा । यत्र देवा अमृतमानशानास्तृतीये धाम्न्यैरयन्त ॥ ५ ॥

परि द्यावापृथिवी यन्ति सद्यः परि लोकान्परि दिशः परि सुवः । ऋतस्य तन्तुं विततं विवृत्य तदपश्यत्तद्भवत्तत्प्रजासु ॥ ६ ॥

परोर्य लोकान्परियाति भूतानि परीय सर्वाः प्रदिशो दिशश्च ।

1. पत्त्रैः A. B. C. 2. एषा B. C. D. 3. प्रत्यङ्ङुखः B. C. F. 4. So, apparently, E; the rest विश्वतोमुखः. 5. हस्तः F. 6. भूमी A. B. C. D. F. 7. ओत B. C. 8. अमृतं all but E. 9. भवत्यमाक्षु A. B. C. D.

उपनिषदि ३ खण्डः ।

शख्ख । प्रजापतिः प्रथमजा ऋृतस्यात्मनात्मानमभित्स- स्वभूव ॥ ७ ॥ सदसस्पतिमऋतं प्रियमिन्द्रस्य काम्यं । सन्तं मेधामयासिंशम् ॥ ८ ॥ उदीप्यस्र जातवेदोऽपन्निर्ऋतिं माम् । परूणकं महिमानं जीवं न दिशो दि- शः ॥ ९ ॥ मा नो हिंसीज्जातवेदो गामश्वं पुरुषं जग- त् । अभिभ्रदं आगहि श्रीया मा परिपातय ॥१०॥२॥

तत्पुरुषस्य विग्रहे सहस्राक्षस्य महादेवस्य धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ॥ १ ॥ तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ॥ २ ॥ तत्पुरुषाय

विद्महे नन्दिकेश्वराय धीमहि । तन्नो वृषभः प्रचोदयात् ॥ ३ ॥ तत्पुरुषाय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो दन्ती प्रचोदयात् ॥ ४ ॥ षण्मुखाय विद्महे महासेनाय धीमहि । तन्नः षट्छः प्रचोदयात् ॥ ५ ॥ पावकाय विद्म- हे सप्तजिह्वाय धीमहि । तन्नो वैश्वानरः प्रचोदयात् ॥ ६॥ वैश्वानराय विद्महे लालेलाय धीमहि । तन्नो अग्निः प्र-

1. शिपं is the reading of E. with that of the text as variant. 2. दिश F. 3. So E; other MSS. हिंसीः. 4. A.

C. omit Mantras 11 and 14, and arrange the rest in dif- ferent order. They read पश्र्तः for पष्टः in Mantra 5.— B. has only 7, viz. 1. 2. 4. 3. 15. 12. and 16. It, with D, reads

कात्यायनाय and कन्याकुमारि in Mantra 12.— D has 10, namely 1. 2. 3. 15. 12. 16. 8. 7, and the two following:— वेदात्म- नाय विद्महे हिरण्यगर्भोय धीमहि । तन्नो ब्रह्मा प्रचोदयात् ॥ वज्रण- खाय विद्महे तीक्ष्णदंष्ट्राय धीमहि । तन्नो नारासिंहः प्रचोदयात् ॥ F.

has the 18 of the text, but in slightly different order; and also the following:— नकुलाय विद्महे विपदन्ताय धीमहि । तन्नः सर्पः प्रचोदयात् ॥

चोदयात् ॥ ७ ॥ भास्कराय विद्महे दिवाकराय धीम-

हि । तन्नः सूर्यः प्रचोदयात् ॥ ८ ॥ दिवाकराय विद्महे

महाद्युतिकराय धीमहि । तन्न आदित्यः प्रचोदयात् ॥९॥

आदित्याय विद्महे सहस्रकिरणाय धीमहि । तन्नो भानुः

प्रचोदयात् ॥ १० ॥ तीव्रशृङ्गाय विद्महे वक्रपादाय

धीमहि तन्नो वृषभः प्रचोदयात् ॥ ११ ॥ कात्यायन्यै

विद्महे कन्यकुमार्यै धीमहि । तन्नो दुर्गा प्रचोदयात्॥१२॥

महाशूलिन्यै विद्महे महादुर्गायै धीमहि । तन्नो भगव-

ती प्रचोदयात् ॥ १३ ॥ सुभगायै विद्महे काममालिन्यै

धीमहि । तन्नो गौरी प्रचोदयात् ॥ १४ ॥ तत्पुरुषाय

विद्महे सुपर्णपक्षाय धीमहि । तन्नो गरुडः प्रचोदयात्

॥ १५ ॥ नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि । तन्नो

विष्णुः प्रचोदयात् ॥ १६ ॥ नृसिंहाय विद्महे वज्रनखा-

य धीमहि । तन्नः सिंहः प्रचोदयात् ॥ १७ ॥ चतुर्मुख-

य विद्महे कमण्डलुधराय धीमहि । तन्नो ब्रह्मा प्रचो-

दयात् ॥ १८ ॥ ३ ॥

सहस्रपरमा देवी शतमूला शतांकुरा । सर्वं हरतु मे

पापं दूरवा दुःस्वप्नाशिनी ॥ ९ ॥ दूरवा अमृतसम्भूता:

शतमूला: शतांकुरा: । शतं मे न्नन्ति पापानि शतम-

युर्विवर्द्धति ॥ २ ॥ काण्डात्काण्डात्प्ररोहन्ती पुरुष: प-

रि । एवं नो दूरवे प्रतनु सहस्रेण शतেন च ॥ ३ ॥

अश्वकान्ते रथकान्ते विष्णुकान्ते वसुन्धरे । शिरसा धा-

रुषः परि ।

1. This, and the two following words, are singular in A. B. C. D.

2. °वार्द्धनी A. B, °वर्धनि C.

रिता देवी रक्षस्व मां पदे पदे ॥ ४ ॥

उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना । भूमिर्धेनुर्धरित्री च धरणी लोकधारिणी । तेन या ब्रह्मदत्तासि काश्यपेनाभिमन्त्रिता ॥ ५ ॥

मृतिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम् । तयाहतेन पापेन जीवामि शरदः शतम् ॥ ६ ॥

वाचा कृतं कर्मकृतं मनसा दुर्विचिन्तितम् । त्वया हतेन पापेन गच्छामि परमां गतिम् । मृतिके देहि मे पुष्टिं त्वयि सर्वे प्रतिष्ठितम् ॥ ७ ॥

गन्धधारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् । ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥ ८ ॥

ओँ भूलक्ष्मीभुवर्लक्ष्मीः सुवःकलिकलक्षणा । तन्नो महालक्ष्मीः प्रचोदयात् ॥ ९ ॥

पञ्ञाप्रभे पञ्ञासुन्दरि धर्मरतये स्वाहा ॥ १० ॥

हिरण्यशृङ्गं वरुणं प्रपद्ये तीर्थे मे देहि याचितः । यन्मया भुक्तमसाधूनां पापेऽश्य प्रतिग्रहः ॥ ११ ॥

यन्मे मनसा वाचा कर्मणा वा दुष्कृतं कृतम् । तन्मे इन्द्रो वरुणो बृहस्पतिः सविता च पुनन्तु पुनः पुनः ॥ १२ ॥

सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु दुर्मित्रियास्तस्मै भूया असुयोऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः ॥१३॥ ४ ॥

नमोऽग्र्येऽडसुमते नम इन्द्राय नमो वरुणाय नमो वारुणये नमोऽड्याय । यदपां कुरं यदमेध्यं यदशान्तं तदपां शन्तमे ॥

1. मां रक्षस्व A-D. 2. भूमिसत्वं धेनुर्धरणी धरित्री लोकधारिणी । C.. 3. This line not in B. C; in margin of D. 4. Λ. B. C. D. omit this line. 5. E. gives also धर्मकृतये; Λ. C. have °ऋतपये, and F. °ऋततये. 6. I have conjecturally supplied the avagraha; the MSS. read खुमते. It is not noticed in E. The Taittirīya has अप्सुमते.

पगच्छतात् ॥ १ ॥ अत्याशनादतीपानाद्यच्च उग्रात्तिग्रहात् । तन्मे वरुणो राजा पाणिना द्वावमरशतु ॥ २ ॥

सोऽहमपापो विरजो निर्मुक्तो मुक्तःकिल्बिषः । नाकस्य हृद्यमध्य गच्छेदेकसलोकतां ॥ ३ ॥ इहं मे गंगे यमुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोमं सचता परुष्ण्या । असिक्न्या मरुदृधे वितस्तयार्जीकीये शृणुयाम सुषोमया ॥ ४ ॥

नृततं च सत्यं चाभीद्धातपसोऽध्यजायत । तततो रांच्यजायत ततो रात्र्यजायत तत्तः समुद्रो अर्णवः ॥ ५ ॥ समुद्रादर्णवादधि संवत्सरो अजायत । अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी ॥ ६ ॥

सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् । दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो स्वः ॥ ७ ॥ यत्पृथिव्या रजः स्वमात्तारिक्षे विरोदसी । इमास्तदापो वरुणः पुन्नात्तघमर्षणः ॥ ८ ॥

एष सर्वस्य भूतस्य भव्ये भुवनस्य गोप्ता । एष पुण्यकृतां लोकानेष मृत्युो हिरण्मयः । । व्याप्तृथिव्योहिरण्मयं संशृतं सुवः । स नः सुवः संशिशाधि ॥ ९ ॥

आद्रे जलति ज्योतिरहमसि । ज्योतिज्ज्वलति ब्रह्माहमसि । योऽहमसि ब्रह्माहमसि । अंहं मे वाहं मां जुहोमि स्वाहा ॥ १० ॥

अकायिकायवकीर्णि स्तेनो भ्रूणहा गुरुत्तल्पः । वरुणडपामघर्षणस्तस्मात्त्यापात्रमुच्यते ॥ ११ ॥

रजो भूमिस्वमारोदयस्त्र प्रवदन्ति धीरा: । पुनन्तु ऋषयः पुनन्तु वसवः पुनातु वरणः पुनात्तघमर्षणः ॥ १२ ॥

१. दुष्टात् F. 2. Does E. require परुष्ण्या? 3. रात्रिः A. D. 4. Not in A. B. 5. संशृतं A. B. C. D. 6. स्वयमेवाहं A. B. C. D.

उपनिषदि ७ खण्डः ।

अकान्त्समुद्रः प्रथमे विधर्मन् जनयन्र्जा भुवनस्य राजा । वृणा पवित्रे अधि सानो अव्ये वृहत्सोमो वावृधे सुवान इन्दुः ॥ १ ॥ जातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो निदधाति वेदः । स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धुं दुरितात्यम्निः ॥ २ ॥ तामस्रिवर्णां तपसा ज्वलन्तीं वैरोचनां कर्मफलेषु जुष्टाम् । दुर्गां देवीं शरणमहं प्रपद्ये सुतरसिद्धतरसे नमः ॥ ३ ॥ अग्ने त्वं पा-रया नव्यो अस्मान् स्वस्तिभिरति दुर्गाणि विश्वा । पृथ्वी बहुला न उर्वी भवा तोकाय तनयाय शंयोः ॥ ४ ॥ विश्वानि नो दुर्गहा जातवेदः सिन्धुन नावा दुरिताति-पर्षि । अग्ने अत्रिवन्नमसा गृणानोऽस्माकं बोध्यविता तनूनाम् ॥ ५ ॥ पृतनाजितं सहमानमशिमुग्ं हुवेम परमात्सधस्थात् । स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा क्षामदेवो अतिदुरितात्यम्निः ॥ ६ ॥ प्रत्तो हि कमीड्यो अध्वरेषु सनाच्च होता नव्यश्र सत्ति । स्वां चाग्ने तन्वं पिप्रयस्वास्मभ्यं च सौभगमायजस्व ॥ ७ ॥ परस्ताद्यशा गुहासु मम सुपर्णपक्षाय धीमहि । शतबाहुना पुनर्जायत सुवो राजा सधस्थां त्रीणि च ॥ ८ ॥

ओं भूरमये पृथिव्यै स्वाहा । भुवो वायवेऽन्तरिक्षाय स्वाहा । सुवरादित्याय दिवे स्वाहा । भूर्भुवःसुवश्र्चन्द्र्रमसे दिग्भ्यः स्वाहा । नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो नमः ।

१. सुतरासि तरसे B. C. 2. सिन्धुं A. B. C. F. 3. अग्निच-न्मनसा F. 4. तनुं D. F. 5. पिप्रायस्व A. B. C. 6. प्रथ-मः खण्डः । A. B. C. 7. सधस्थात् F.

वरऋिरोम ॥ १ ॥ भूरन्नमग्रये पृथिव्यै स्वाहा । भुवोऽन्नं वायवे᳚न्तरिक्षाय स्वाहा । सुवर्न्नमादित्याय दिवे स्वाहा । भूर्‌भुवःसुवरन्नं चन्द्र्मसे दिग्भ्यः स्वाहा । नमो देवेभ्यः स्वधा पितृ᳚भ्योऽर्भकेभ्योऽन्नं ॥ २ ॥

भरन्नये च पृथिव्यै च महते च स्वाहा । भुवो वायवे चान्तरिक्षाय च महते च स्वाहा । सुवरादित्याय च दिवे च महते च स्वाहा । भूर्‌भुवःसुवश्छन्द्रमसे च नक्षत्रेभ्यश्च दिग्भ्यश्च महते च स्वाहा । नमो देवेभ्यः स्वधा पितृ᳚भ्यो भूर्‌भुवःसुवर्म्हरोम ॥ ३ ॥

पाहि नो अन्न एनसे स्वाहा । पाहि नो विश्वदेवेभ्यः स्वाहा । यशं पाहि विभावसो स्वाहा । सर्वे पाहि शतक्रतो स्वाहा ॥ ४ ॥

यशश्छन्दसामृषभो विश्वरूप᳚श्छन्दोभ्यश्छन्दांस्याविवेश । सतां शꣳक्यः प्रोवाचोपनिषदिन्द्रो जेष्ठ इन्द्राय ᳚ऋषिभ्यो नमो देवेभ्यः स्वधा पितृ᳚भ्यो भूर्‌भुवःसुवश्छन्द ओम् ॥ ५ ॥

नमो ब्रह्मणे धारणं मे अस्लानिराकरणं धारयिता भूयासं कर्णयोः श्रुतं म आस्मुश्च ममामुष्य ओम् ॥ ६ ॥

ऋतं तपः सत्यं तपः शृतं तपः शान्तं तपो दानं तपः यज्ञस्तपो भूर्भुवःसुव᳚ब्रह्मैतदुपास्येतत्तपः ॥ १ ॥

यथा वृक्षस्य सम्पुष्पितस्य दूराङ्‌न᳚धो वात्येवं पुण्यस्य कर्मणो दुर्गन्धो वाति । यथासिधारां कᳵट᳚ण्डवहितामवक्त्रामेद्यायं वेह वा विहलिश्यामि कᳵट᳚न् प्रतिभ्यामीत्येवन्नित्तादात्मानं जुगुप्सेत् ॥ २ ॥

अणोरणीयान्महतो मही-

1. शꣳक्यः F. 2. अवकामेत् all but E. 3. यथुतेहवा A. B. C. D.

यानात्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तोः । तमक्तुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमीशम् ॥ ३ ॥

सप् प्राणा: प्रभवन्ति तस्मात्स्माच्चिष: समिध: सप्त जिह्वा: । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाश्रया निहिता: सप्त सप्त ॥ ४ ॥

अत: समुद्रा गिरयश्च सर्वे अस्मात्स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपा: । अतश्च विश्वा ओषधयो रँ-सद्र येनैष भूतैस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा ॥ ५ ॥ ६ ॥

ब्रह्मा देवानां पदवी: कवीनामृषिरिविप्राणां महिषो मृगाणाम् । श्येनो गृध्राणां स्वधितिरवनानां सोमः पवित्रमत्येति रेभन् ॥ १ ॥

अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीं प्रजां जनयन्तीं सरूपाम् । अजो ह्येको जुषमाणो ऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजो ऽन्य: ॥ २ ॥

हंस: शुचिषड्‌गुरन्तरिक्षसड्‌गोता वेदिषदतिथिड्‌गुरोषसद्‌ग् । नृषड्डरसदृत सद्‌व्योमसद्जा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥ ३ ॥

यस्मान्न जात: परो अन्यो अस्ति य आविशेष भुवनानि विश्वा । प्रजापति: प्रजया संविदानस्वीणि ज्योतींषि सचते स घोडशी ॥ ४ ॥

वि॒न्धत्तरं हवामहे व-सो: कुविद्‌नाति न: । सवितारं नृचक्षसम् ॥ ५ ॥

अ-धा नो देव सवित: प्रजावत्सावी: सौभगम् । परा दु:ष्वप्नियं सुव ॥ ६ ॥

विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परा-सुव । यद्ध्रद्रं तन्न आसुव ॥ ७ ॥

मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धव: । माध्वीर्न: सन्त्वोषधी: ॥ ८ ॥

1. धातुप्रसादात् is given in E. as a variant. 2. रसाक्ष Λ. D. 3. E. gives विभक्तारं as a variant.

मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः । मधु द्यौरस्तु नः पिता ॥ ९ ॥ मधुमान्नो वनस्पतिर् मधुमाँ अस्तु सूर्ये-

ये: । माध्वीर्गावो भवन्तु नः ॥ १० ॥ घृतं मिमिक्षे घृ-

तस्य योनिर्धृतं श्रिता घृतमस्य धाम । अनुष्ठुधमाद-

ह मादयस्व स्वाहाकृतं वृषभ वक्षि हव्यम् ॥ ११ ॥ स-

मुद्रादूर्मिर् मधुमाँ उदारदुपांशुना सममृ-

तत्वमानट् । घृतस्य नाम गुह्यं यदस्ति जिह्वा देवानाम् अमृतस्य नाभि: ।

॥ १२ ॥ वयं नाम प्रबवामा घृतस्यासिन्न्ये धारयामा

नमोभि: । उप ब्रह्मा शृणवच्च्छस्मानं चतुःशृङ्गोडवमी-

झार एतत् ॥ १३ ॥ ९ ॥

चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्ता-

सो अस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो म-

र्त्यों आविवेश ॥ १ ॥ त्रिधा हितं पणिभिर्गुह्यम् मानं ग-

वि देवासो घृतमन्वविन्दन् । इन्द्र एकं सूर्य एकं जज-

नादेकं स्वधया निष्ठतक्षु: ॥ २ ॥ यो देवानां प्रथ-

मं पुरस्ताद्दिश्वाधिको रुद्रो महाः । हिरण्यगर्भं पश्य-

त जायमानं स नो देव: शुभया स्मृत्या संयुनक्तु ॥ ३ ॥

यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चिद् यस्मान्नाणीयो न ज्यायो-

डस्ति कश्रित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्य् एकस्तेनिदं पू-

र्ण पुरुषेण सर्वम् ॥ ४ ॥ न कर्मणा न प्रजया धनेन

त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः । परेण नाकं निहितं गुहा-

यां विभ्राजते यद्य् अतयो विशन्ति ॥ ५ ॥ वेदान्तविज्ञानसु-

नि:श्रितार्था: सन्यासयोगाद् यतय: । शुद्धसत्त्वा: । ते ब्रह्म-

1. घृतेन D. F.

2. स्वाहाघृतं D. F.

3. घृतेन all but E.

लोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे ॥ ६ ॥

दंहुं विपाप्मं वंरं विश्मभूतं यत्पुण्डरीकं पुरमध्यसंस्थ-म् । तत्रापि दंहं गगनं विशोकस्तस्मिन्यदन्तस्तदुपासि-तव्यम् ॥ ७ ॥

यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः । तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः ॥ ८ ॥

अजोऽन्यः सुविभा नाभिः सर्वमस्यैव ॥ १० ॥

सहस्रशीर्षे देवं विश्वाख्यं विश्वशम्भुवम् । विश्वं ना-रायणं देवमक्षरं परमं प्रभुम् ॥ ९ ॥

विश्वतः परमं नित्यं विश्वं नारायणं हरिम् । विश्वमेवेदं पुरुषस्तदुर्वि-श्वमुपजीवति ॥ २ ॥

पतिं विश्वस्यात्मेश्वरं शाश्वतं शिवमच्यु-तम् । नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम् ॥ ३ ॥

नारायणः परं ब्रह्म तत्त्वं नारायणः परः । नारायणः प-रो ज्योतिरात्मा नारायणः परः ॥ ४ ॥

नारायणः परो ध्याता ध्यानं नारायणः परः । परादपि परश्वास्तु त-स्मादपि परात्परः ॥ ५ ॥

यच्च किञ्जिज्जगत्यास्मिन्दृश्य-ते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ॥ ६ ॥

अनन्तमव्ययं कविं समुद्रेऽन्तं विश्वशम्भु-वम् । पद्मकोशप्रतीकाशं सुविश्रं चाप्यधोमुखम् ॥ ७ ॥

अधोनिष्ठया वितस्त्यां तु नाभ्यामुपरि तिष्ठति । हृदयं तद्विजानीयाद्विश्वस्यायतनं महत् ॥ ८ ॥

1. दंहरं A. B. C. D. 2. वरं A. B. C. 3. सुवभां A. B. C; so orig: D, but it has been altered to सुविभाति विश्व. F has सुविभां. 4. A. B. C. D. add योनि च. 5. परश्वास्तु A. B. C. D. 6. समुद्रेऽन्तं C. 7. हृदयं D. F. 8. हष्यां A. C.

राभिस्तु लम्बत्याकोशतनिभम् । तस्यान्ते सुषिरं सूक्ष्मं तस्मिन्त्सर्वे प्रतिष्ठितम् ॥ ९ ॥

तस्य मध्ये महानाग्नि-स्वार्चिर्विश्वतोमुखः । सोऽग्रभुगिवभजस्तिष्ठन्नाहारमक्षय: कविः ॥ १० ॥

सन्तापयति स्वं देहमापादतलेनमस्तकम् । तस्य मध्ये वह्निशिखा अणीयोर्ध्वा व्यवस्थिता ॥ ११ ॥

नीलतोयदसमध्यस्था विद्युल्लेखेव भासुरा । नीवारशूकवत्तन्वी पीताम्बा स्यात्तनूपमा ॥ १२ ॥

तस्या: शिखायां मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः । स ब्रह्मा स शिव: से-न्द्र: सोऽक्षर: परम: स्वराट् ॥ १३ ॥

अथातो योग जिज्ञासा मधुवादिनोऽहमेव काला नाहं कालस्य ॥१४॥ नारायण: स्थितो व्यवस्थितश्वतारी च ॥ ११ ॥

ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् । उद्धरेतं विरूपाक्षं विर्वरूपाय वै नमः ॥ १ ॥

आदित्यो वा एष एतन्मण्डलं तपति । तत्र ता ऋचस्तहचां मण्डलं स ऋ-चां लोकोडथ य एष एतस्मिन्मण्डले अर्चिषि पुरुषस्ता-न्ति यजूंषि स यजुषां मण्डलं स यजुषां लोकोडय य ए-तस्मिन्मण्डले अर्चिदीप्यते तानि सामानि स साम्नां

मण्डलं स साम्नां लोक: सैषा त्रय्येव विद्या तपति य ए-घोडन्तरादित्ये हिरण्मय: पुरुष: ॥ २ ॥

आदित्यो वै तेजो ओजो बलं यशो दीप्ति: श्रोत्रमात्मा मनो मन्युर्मनुर् मृत्युः सत्यो मित्रो वायुराकाश: प्राणो लोकपालक: । किं त-

1. भास्वरा B. C. D. F. 2. पीता भास्वत्यनूपमा B. C. 3. A. C. insert तु. 4. ऋचस्तहचां A. B. C. D. 5. यजुषा A. B. C. D.

2. साम्ना A. B. C. D. 7. लोकपाल: क: Λ. B. C. D. 8. किं कं A. B. C. D.

उपनिषदि १३ खण्डः ।

१३

तस्य मन्त्रमायुरमृतं जीवो विश्वः । कतमः स्वयम्भूः प्रजापति: संवत्सर इति । संवत्सरोऽसावादित्यो य एष पुरुष एष भूतानामधिपति: । ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतामाश्रयतासाम्यं देवतानां साम्यं सलोकतामाश्रयति य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥ ३ ॥ १२ ॥

घृणिः सूर्य आदित्य ओम् ॥ अर्चयन्ति तपः सत्यं मधु क्षरन्ति तद्रह्म तदाप आपो ज्योतीरसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम् ॥ १ ॥ सर्वो वै रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु । पुरुषो वै रुद्रस्तस्मै नमो नमः । विश्वं भूतं भव्यं भुवनं चित्रं बहुधा जातं जायमानं च यत् । सर्वो ह्येष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥ २ ॥

कद्रुद्राय प्रचेतसे मीळहुष्टमाय तव्यसे । वोचेम शन्तमं हृदे ॥ सर्वो ह्येष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥ ३ ॥ नमो हिरण्यबाहवे हिरण्यरूपाय हिरण्यपतये । अम्बिकापतये उमापतये नमो नमः ॥ ४ ॥

यस्य वैंकृत्यग्रिहोत्रहवणी भवति प्रतिष्ठिता: प्रतिवेदस्याहुतयस्तिष्ठन्त्यथो प्रतिष्ठित्यै ॥ ५ ॥

कृणुष्व पाज इति पञ्च ॥ अदितिदेवो गन्धर्वा मनुष्या: पितरोऽसुरास्तेषां सर्वभूतानां माता मेदिनी पृथिवी मही मही सा-वित्री गायत्री जगत्युर्वी पृथ्वी बहुला विश्वा भूता । कतमां का या सा सत्येयमिति वसिष्ठः ॥ ७ ॥ १३ ॥

1. इत्यथर्ववेदे बृहदारायणोपनिषत्समाप्ता ॥ ३९ ॥ A; similarly B. C. 2. ज्योति A. B. C. D. 3. Not in A. B. C. D. 4. पशवो A. B. C. D. 5. Not in A. B. C; in margin of D.

आपो वा इदं सर्वं विश्वा भूतान्यापः प्राणो वा आपः पशव आपो अन्नमापोडमृतमापः सम्राडापो विराडापः स्वराडापश्न्दांस्यापो ज्योतींष्यापो यजूंष्यापः सामपः त्वा देवता आपोऽभ्रुवः सुवः ।। १ ।।

आपः पुनन्तु पृथिवीं पृथिवी पूता पुनातु माम् । पुनन्तु ब्रह्मणस्पतिब्रेस्पूता पुनातु माम् । यदुच्छिष्टमभोज्यं यद् वा दुश्शरितं मम् । सर्वे पुनन्तु मामपो असतां च प्रतिग्रहं स्वाहा ।। २ ।।

अग्निश्र मा मन्युकृतेभ्यः पापेभ्यो रक्षन्ताम् । यदहं मनसा वाचा हस्ताभ्यां पद्भ्यामुदरेण शिश्रो अहस्त-दवलुम्पतु यत्किच्च दुरितं मयि । इदमहं माममृतयोनौ सत्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ।। ३ ।।

सूर्येश्र मा मन्युकृतेभ्यः पापेभ्यो रक्षन्ताम् । यद्रात्र्या पापमकार्षि मनसा वाचा हस्ताभ्यां पद्भ्यामुदरेण शिक्षा रात्रिस्तदवलुम्पतु यत्किच्च दुरितं मयि । इदमहं माममृतयोनौ सूर्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ।। ४ ।।

अह्नां चात्यपीपरद्रात्रिणां चातिपारयद्रात्रिणां चात्यपीपरदहनां चातिपारयद्रात्रिणाम् ।। ५ ।। १४ ।।

आयातु वरदा देवी अक्षरं ब्रह्मसम्मितम् । गायत्रीछन्दसां माता इदं ब्रह्म जुषस्व नः ।। ओजोऽसि सहोऽसि बलमसि भ्राजोऽसि देवानां धाम नामासि विश्वमसि ।

1. प्राणा: all but E. 2. पुनातु A. C. 3. पूतं A. C. 4. अ-भोज्यं वा A. C. 5. A. C. insert जुहोमि before स्वाहा. 6. This Mantra is in E. only.

मसि विश्वायुः सवॅमसि सर्वायुरभिभूरोम् ॥ गायत्री-

मावाहयामि सावित्रीमावाहयामि सरस्वतीमावाहयामि

॥ १ ॥ ओं भूः । ओं भुवः । ओं स्वः । ओं महः ।

ओं जनः । ओं तपः । ओं सत्यं । ओं तत्सवितुर्वरेण्यं

भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् । ओ-

मापो 'ज्योतीरसोडमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम् ॥ २ ॥ ओं

भूर्भुवः सुवर्महर्जनस्तपः सत्यं मधु क्षरन्ति । तद्रहस त-

दाप आपो ज्योतीरसोडमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोमं ॥ ३ ॥

ओं तद्रह । ओं तदायुः । ओं तदात्म । ओं तत्स-

वित् । ओं तत्पुरो नमः ॥ ४ ॥ उत्तमे शिखरे देवि भू-

स्यां पर्वतमूर्धनि । ब्राह्मणेभ्यो ह्यनुज्ञाता गच्छ दे-

विथासुखम् ॥ ५ ॥ ओम् । अन्तःश्वासि भूतेषु गुहायां

विश्वमूर्तिषु । तं यज्ञस्वं विष्णुस्वं वषट्कारस्वं रुद्रस्वं

ब्रह्मा तं प्रजापतिः ॥ ६ ॥ अमृतोपस्तरणमसि ॥ ७ ॥

प्राणे निविष्टोऽमृतं जुहोमि प्राणाय स्वाहा । अपाने

निविष्टोऽमृतं जुहोमि अपानाय स्वाहा । व्याने निवि-

ष्टोऽमृतं जुहोमि व्यानाय स्वाहा । उदाने निविष्टोऽमृ-

तं जुहोमि उदानाय स्वाहा । समान निविष्टोऽमृतं जु-

होमि समानाय स्वाहा ॥ ८ ॥ प्राणे निविष्टोऽमृतं जु-

होमि । शिवोमाविशामदाहाय । प्राणाय स्वाहा ॥ अ-

1. ज्योति C. D. F. 2. This Mantra is not in A. C.

2. तत्पुनरोम् F, तत्पुरो A. C. 4. उत्तरे is a variant. E. 5. दे-

वि F. 6. E. gives विश्वतोमुखः as a variant. 7. E. gives

शिवो मा° as a variant, and that is the reading of the

other MSS.

१६

उपनिषदि १६ खण्डः।

पाने निविष्टोऽमृतं जुहोमि। शिवोमाविशाम्प्रदाहाय। अपानाय स्वाहा॥ व्याने निविष्टोऽमृतं जुहोमि। शिवोमाविशाम्प्रदाहाय। व्यानाय स्वाहा॥ उदाने निविष्टोऽमृतं जुहोमि। शिवोमाविशाम्प्रदाहाय। उदानाय स्वाहा॥ समाने निविष्टोऽमृतं जुहोमि। शिवोमाविशाम्प्रदाहाय। समानाय स्वाहा॥ ९॥ अमृतापिधानमसि। ब्रह्मणि स आत्मामृतत्वाय॥ १०॥ १५॥

श्रद्धायां प्राणे निविश्यामृतं हुतम्। प्राणमन्तेनाप्यायस्व॥ अपाने निविश्यामृतं हुतम्। अपानमन्तेनाप्यायस्व॥ व्याने निविश्यामृतं हुतम्। व्यानमन्तेनाप्यायस्व॥ उदाने निविश्यामृतं हुतम्। उदानमन्तेनाप्यायस्व॥ समाने निविश्यामृतं हुतम्। समानमन्तेनाप्यायस्व॥ ब्रह्मणि स आत्मामृतत्वाय॥ ९॥ प्राणानां ग्रन्थिरसि रुद्रोमाविशान्तकस्तेनान्नेनाप्यायस्व॥ २॥ अंगुष्ठमात्रः पुरुषोऽङ्गुष्ठं च समाश्रितः। ईशः सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति विश्वभुक्॥ ३॥ मेधा देवी जुषमाणा न आगाडि- श्वाची भद्रा सुमनस्यमाना। त्वया जुष्टा जु- षमाणा दुरुक्तान् बृहददेम विदथे सुवीरा:॥ त्वया जु- ष्ट ऋषिर्भवतुं देवी त्वया ब्रह्मा गतश्रीरुत त्वया। त्वया जुष्टश्रितं विन्दते वसु सा नो जुषस्व द्रविणेन मेधे॥ ४॥ मेधां मे इन्द्रो ददातु मेधां देवी सरस्वती। मेधां मे

1. In all but E, this follows the words ब्रह्मणि &c.

2. रुद्रो मा° E. as variant, and so the other MSS.

3. दुरुक्तान् A. B. C. D.

4. भवति देवी A. B. C. D.

5. ददातु A. F.

उपनिषदि १७ खण्डः ।

अश्विनावुभावाधत्तां पुष्करस्रजौ ॥ ५ ॥ अप्सरासु च या मेधा गन्धर्वेषु च यन्मनः । दैवी मेधा मनुष्यजा सा मां मेधा सुरभिर्जुषताम् ॥ ६ ॥ आ मां मेधा सुरभिर्विश्वरूपा हिरण्यवर्णा जगती जगन्म्या । ऊर्जस्वती पयसा पिन्वमाना सा मां मेधा सुप्रतीका जुष्टताम् ॥ ७ ॥

सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमः । भवे भवे नातिभवे भजस्व मां भवोद्भवाय नमः ॥ १ ॥ वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः कालाय नमः कलाविकरणाय नमो बलाविकरणाय नमो बलप्रमथनाय नमः सर्वभूतदमनाय नमो मनोनमनाय नमः ॥ २ ॥

अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः । सर्वतः सर्व सर्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः ॥ ३ ॥ तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ॥ ४ ॥

ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिब्रह्मणोऽधिपतिब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदाशिवोम् ॥ ५ ॥ ब्रह्म मे तु माम् । मधु मे तु माम् । ब्रह्म मेधव मधु मे तु माम् । यस्ते सोम प्रजावत्सोडभि सो अहम् । दुःस्व-सहन्दुरुषहा । यांस्ते सोम प्राणांस्ताज्जुहोमि ॥ त्रिसुपर्णमयाचितं ब्राझणाय दद्यात् । ब्रह्महत्यां वा एते झ्नन्ति ये ब्राझणाक्षत्रिसुपर्णं पठन्ति ते सोमं प्राप्नुवन्त्यासह्यात्म-क्तिं पुनन्ति । ओम् ॥ ६ ॥ ब्रह्ममेधया मधुमेधया ब्रह्म

1. °दत्तां A. C. 2. जगत्या A. B. C. D. 3. काल° A. C.

2. B. F (margin) add बलाय नमः 5. मनोन्मनाय A. B. C.

मेधव मधुमेधया॥ अद्या नो देव सवितः प्रजावत्सा-

वीः सौभगं। परा दु॑ःष्व॑प्मियं सुव ॥ विश्वानि देव सवि-

तदुरितानि परासुव । यद्द्रुं तन्न आसुव ॥ मधु वाता

ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः॥

मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः । मधु द्यौरस्तु

नः पिता ॥ मधुमान्नो वनस्पतिर्‌मधुमाँ अस्तु सूर्य्यः ।

माध्वीर्गावो भवन्तु नः ॥ य ईं मं त्रिसुपर्णमयाचितं ब्रा-

षणाय दद्यात् । ब्रूणहत्यां वा एते ऋन्ति ये ब्राह्मणाक्षि-

सुपर्णं पठन्ति ते सोमं प्राप्नुवन्यासहस्रात्पंक्ति पुनन्ति ।

ओम् ॥ ७ ॥ आ ब्रह्ममेधया मधुमधवा ब्रह्म मेधव

मधुमेधवा ॥ ब्रह्म देवानां पदवीः कवीनामृषिर्विप्राणां

महिषो मृगाणाम् । श्येनो गृध्राणां स्वधितिर्‌वनानां

सोमः पवित्रमत्येति रेभन् ॥ हंसः शुचिषद्‌वसुरन्तरिक्ष-

सद्‌वोता वेदिषद्‌तिथि॑दुरोणसत् । नृषद्‌रसहतसद्‌व्योमस-

दृङा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥ य ईं मं त्रि-

सुपर्णमयाचितं ब्राह्मणाय दद्यात् । वीरहत्यां वा एते

ऋन्ति ये ब्राह्मणाक्षिसुपर्णं पठन्ति ते सोमं प्राप्नुवन्या-

सहस्रात्पंक्ति पुनन्ति । ओम् ॥ ८ ॥ १७ ॥

देवकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा । मनुष्यकृतसैन-

सोऽवयजनमसि स्वाहा । पितृकृतसैनसोऽवयजनमसि

1. दु॑ःष्व॑प्मियं A. B. C. 2. इ॑दं A. B. C. 3. इ॑दं A. B. C.

D. 4. Sections 18 and 19, and the first 14 Mantras of

Section 20, are not in B. C. D, or in the Taittirîya recen-

sion of this Upanishad as commented on by Sâyana.

उपनिषदि १९ खण्डः ।

स्वाहा । आत्मकृतसैनसोऽवयजनमसि स्वाहा । अन्य-कृतसैनसोऽवयजनमसि स्वाहा । यद्विवा च नक्तं चैन-ऋकृमं तस्यावयजनमसि स्वाहा । यदिद्यांसश्राविद्यांस-श्रङ्कृमं तस्यावयजनमसि स्वाहा । यद्वाहमेनो वि-डांसश्राविडांसश्रैनश्रकृमं तस्यावयजनमसि स्वाहा । य-त्सप्तकश्र जाग्रतश्रैनश्रकृमं तस्यावयजनमसि स्वाहा । यत्सुषुप्तश्र जाग्रतश्रैनश्रकृम तस्यावयजनमसि स्वाहा । एनस एनसोऽवयजनमसि स्वाहा ॥ १ ॥ कामोङ्का-र्षीन्नाहं करोमी कामः करोति कामः कत्ती कामः का-रोयिता । एतत् काम कामाय स्वाहा ॥ २ ॥ मन्युकार-र्षीन्नाहं करोमी मन्यु: करोति मन्यु: कत्ती मन्यु: कार-यिता । एतते मन्यो मन्यवे स्वाहा ॥ ३ ॥ १८ ॥

तिला: कृष्णास्तिला: श्वेतास्तिला: सौम्या वशानु-गा: । तिला: पुनन्तु मे पापं यत्किञ्चिहुरितं मथि स्वा-हा । यन्मे मनसा वाचा कर्मेणा वा दुष्कृतं कृतम् । दुःस्वप्नं दुर्जनस्पर्शे तिला: शान्तिं कुर्वन्तु स्वाहा । चौ-रस्यात्तं नवश्राडं ब्रह्मा गुरुतल्पगः । गोस्तियं सुरापा-नं भ्रूणहत्यां तिला: शमयन्तु स्वाहा । गणात्तं गणिकात्तं कुष्ठान्तं पतितात्तं भुक्ता वृषली भोजनम् । श्रद्धा प्रजा च मेधा च तिला: शान्तिं कुर्वन्तु स्वाहा । श्रीश्र पुष्टिश्रा-ण्ण्यं ब्रह्मण्यं बहुपात्रिणम् । श्रद्धा प्रजा च मेधा च ति-

1. F. has been altered to कृतमस्या°.

2. कृतमस्या° A.

3. तिला: कृष्णास्तिला: सौस्यास्तिला: सर्ववशानुगा: । A.

4. So, apparently, E; but शमयन्तु A. F.

5. F. inserts शान्तिं.

लाः शान्ति कुर्वन्तु स्वाहा॥१॥अग्नये स्वाहा।वि-

शेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा।भुवाय भूम्नाय स्वाहा।भुव-

क्षितये स्वाहा।धूर्माय स्वाहा।अच्युतक्षितये स्वाहा।

अग्नये सृष्टिकृते स्वाहा।धर्माय स्वाहा।अधर्माय

स्वाहा।अन्यः स्वाहा।ओषधिवनस्पतिभ्यः स्वाहा।

रक्षोदेवजनेभ्यः स्वाहा।गुह्येभ्यः स्वाहा।अवसानेभ्यः

स्वाहा।अवसानपतिभ्यः स्वाहा।सर्वभूतेभ्यः

स्वाहा।कामाय स्वाहा।अन्तरिक्षाय स्वाहा।यदेजति

जगति यच्च चेष्टति नान्यो भागो यन्त्रान्ने स्वाहा।पृ-

थिव्यै स्वाहा।अन्तरिक्षाय स्वाहा।दिवे स्वाहा।सू-

र्याय स्वाहा।चन्द्रमसे स्वाहा।नक्षत्रेभ्यः स्वाहा।इ-

न्द्राय स्वाहा।बृहस्पतये स्वाहा।प्रजापतये स्वाहा।

ब्रह्मणे स्वाहा।स्वधा पितृभ्यः।नमो रुद्राय पशुपतये

स्वाहा।देवेभ्यः स्वाहा।पितृभ्यः स्वधा अस्तु।भूतेभ्यो

नमः।मनुष्येभ्यो हन्ता।परमेष्ठिने स्वाहा॥२॥१९॥

ये भूताः प्रचरन्ति दिवानक्तं बलिमिच्छन्तो वितुद-

स्य प्रेष्ठाः।तेभ्यो बलीं पुष्टिकामो हरामि मयि पुष्टिं

पुष्टिपतिर्दधातु स्वाहा॥१॥सजोषा इन्द्र सगणो म-

हद्भिः सोमं पिब वृत्रहज्जूूर विद्वान्।जहि शत्रू-

रपमृधो नुदस्वाथाभयं कृणुहि विश्वतो नः॥२॥

1. See note 4 on the previous page. 2. Not in A.

2. Not in F. 4. ōधी A. 5. गुह्येभ्यः A. 6. Not in A.

3. मान्यो is a variant. E. 8. यन्त्रान्ने F. 9. हन्ता A, हन्ताः F.

4. इन्द्रः F. 11. वृत्रहा F.

मिन्द्रमवितारमिन्द्रं हवे हवे सुहवं शूरमिन्द्रम् । ह्यामिमि शत्रं पुरुहूतमिन्द्रं स्वस्ति नो मघवा धात्विन्द्रः ॥ ३ ॥

यत् इन्द्र भयामहे तत्तो नो अभयं कृधि । मघवज्जेष्ठामिध त्वं तनूष्वावित्था विमृध्यो जाहि ॥ ८ ॥

स्वस्तिदा विशाम्पतिरिवृत्तहा विमृधो वशी । वृण्णिन्द्रः पुर एतु नः सोमपा अभयङ्करः ॥ ४ ॥

ऊर्ध्वे अज ऊर्ण अत्तये तिष्ठा देवो न सन्निता । ऊर्ध्वों वाजस्य सन्निता यदङ्गिरोभिरोज्जिर्वि ह्ययामहे ॥ ६ ॥

तर्र्णिर्विश्वदर्शतो ज्योतिष्कृदसि सूर्य । विश्वमाभासि रोचनम् ॥ ७ ॥

उप्याम गृहाणाड्वि सूर्याय त्वा भ्राजस्वते । एष ते योनिः सूर्याय त्वा भ्राजस्वते ॥ ८ ॥

विष्णुमुखा वै देवाश्चन्द्रोभिरिमाल्लोकाननुपजयन्तमभ्यजन्त । श्री मे भजत । अलक्ष्मी मे नश्यत ॥ १० ॥

महाँ इन्द्रो वज्रबाहुः षोडशी शर्मे यच्छतु । स्वस्ति नो मघवा करोतु हन्तु पाप्मानं योऽस्मान्द्वेष्टि ॥ ११ ॥

शरीरं यज्ञः श्रमलं कुसीदं तसिन्त्सीदतु योऽस्मान्द्वेष्टि ॥ १२ ॥

वरुणस्य स्कम्भनमसि वसणस्य स्कम्भसर्जनमसि । उन्मुक्तो वरुणस्य पाशः ॥ १३ ॥

त्रीणि पदा विचक्रमे विष्णुगोपा अदाभ्यः । इतो धर्मोणि धारयन् ॥ १४ ॥

ग्रामाणानोददानसमानाना मे शुद्ध्यन्ताम् । ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भयासं स्वाहा ॥ १५ ॥

वाङ्जनश्रद्धा-श्रोत्रजिह्वाघ्राणरेतोंबुद्ध्र्याकूतिसंकल्पा मे॥१६॥

1. त्वं नः E ( as variant ), F. 2. सविता A. F. 3. रोचन A. 4. धर्मो धारयति A. 5. B. C. D. recommence here.

पाणिपादपार्श्वपृष्ठोदरजन्धाशिश्नोपस्नपायवो मे॥ १७॥

त्वक्चर्ममांसरुधिरास्थियुमेदोऽस्थिमजा मे॥ १८॥

शब्दस्पर्शरसरूपगन्धा मे॥ १९॥

पृथिव्यप्रेजोवाखाकामयानन्दमया मे॥ २०॥

अन्नामयप्राणमयमनोमयविज्ञानमय आनन्दमया मे॥ २१॥

विचिंटि स्वाहा॥ २२॥

खोल्काय स्वाहा॥ २३॥

उत्तिष्ठ पुरुषाहरित्पिंगल लो- हिताक्ष देहि देहि ददापयिता मे शुध्यन्ताम्। ज्योतिर्हं॥ २४॥

शुक्रशोणितओजांसि मे शुध्यन्ताम्। ज्यो- तिरहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा॥ २५॥ २०॥

ओं स्वाहा॥ १॥

सत्यं परं परं सत्यं सत्येन न सु- वर्गाल्लोकाच्च्यवन्ते कदाचन सत्तां हि सत्ये तस्मात्सत्ये रमन्ते॥

तप इति तपो नानाशनात्परं यद्वि परं तपस्त- पुद्र्षे तदुराधर्षे तस्मात्तपसि रमन्ते॥

दम इति नियतं ब्रह्मचारिणस्तस्माद्मे रमन्ते॥

शम इत्यरण्ये मुनय- स्तस्माच्छमे रमन्ते॥

दानमिति सर्वाणि भूतानि प्रशं- सन्ति दानान्नातिदुष्करं तस्माद्दाने रमन्ते॥

धर्म इति धर्मेण सर्वेऽमिदं परिगृहीतं धर्मो न्नातिदुष्करं तस्माद्मे रमन्ते॥

प्रज्ञाननमिति भूयांसस्तस्माद्यूयिष्ठाः प्रजायन्ते रय आन्धातव्याः॥

तस्माद्यूयिष्ठाः प्रजनने रमन्ते॥

अग्नय इत्याहुस्तस्माद- रय आन्धातव्याः॥

अग्निहोत्रमियाहुस्तस्मादग्निहोत्रे रमन्ते॥

1. स्वाहु not in A. B. C; in margin of D.

2. चिविटि A. B. C; विविटि D. Some texts add विधिग्न स्वाहा E.

3. प्रज- नन इति A. B. D. F; प्रजन इति C.

4. आध्या° A. B. C; आ- धमयी° D.

रमन्ते ॥ यज्ञ इति यज्ञो हि देवानां यज्ञेन हि देवा दिवं गतास्तस्माद्यज्ञे रमन्ते ॥ मानसस्मिति विद्‌ज्ञांसस्त-स्माडिड्‌यांस एव माने रमन्ते ॥ न्यास इति ब्रह्मा ब्र-

ला हि परः परो हि ब्रह्मा तस्मिन् वा एतन्यवराणि न-पांसि न्यास एवाच्यरेचयत। य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥ २१ ॥

प्राजापत्यो हारिणः सौपर्णेयः प्रजापतिं पितरमुपस-सार किं भगवन्तः परमं वदन्तीति । तस्मै प्रोवाच स-त्येनादित्यो रोचते दिवि सत्यं वाचः प्रतिष्ठा सत्ये सर्वे प्रतिष्ठितं तस्मात्सत्यं परमं वदन्ति । तपसा देवा देवतामग्र आयंस्तपसच ऋषयः सुवर्न्ववि-

न्दस्तपसा सपल्लान्प्रणुदामारातीसतपसि सर्वे प्रतिष्ठितं तस्मात्तपः परमं वदन्ति । दमेन दान्ता: किल्बिषमवधू-न्वन्ति दमेन ब्रह्मचारिणः सुवर्गच्छन्दमो भूतानां दुराधर्षे दमे सर्वे प्रतिष्ठितं तस्माद्दमः परमं वदन्ति । शमेन

शान्ताः शिवमाचरन्ति शमेन नाकं मुनयोऽन्वविन्द-ज्झ्मो भूतानां दुराधर्षे शमे सर्वे प्रतिष्ठितं तस्माच्छमः परमं वदन्ति । दानं यज्ञानां वरुथं दक्षिणा लोके दा-तारं सर्वभूतान्युपजीवन्ति दानेनारातीर्पानुदन्त दानेन

डिषन्तो मित्रा भवन्ति दाने सर्वे प्रतिष्ठितं तस्माद्दानं प-रमं वदन्ति । धर्मेण विश्वास्य जगत् । प्रतिष्ठा लोके धर्मिणं प्रजा उपसर्पन्ति धर्मेण पापमपनुदन्ति धर्मे सर्वे प्रत-

1. सुपर्णेय: A. B. C. D.

2. धुन्वन्ति B. C. D.

२४

उपनिषदि २३ खण्डः ।

ऋितं तस्मादर्मे परमं वदन्ति । प्रजननं वै प्रतिष्ठा लोके साधुप्रजावांस्तनुं तन्वानः पितृणामनृणो भवति तदेव तस्यानृणं तस्मात्प्रजननं परमं वदन्ति । अस्रयो वै चयी विद्या देवयानः पन्था गाहपत्यमृक् पृथिवी रथन्तरम्- न्वाहार्यपचनो यजुरन्तरिक्षं वामदेव्यमाहवनीयः साम सुवर्गो लोको बृहत्तस्मादग्रीन् परमं वदन्ति । अग्निहो- त्रं सांयम्प्रातर्गृहाणां निष्कृति: स्विष्टं सुहुतं यज्ञकतूनां प्राणयं सुवर्गस्य लोकस्य ज्योतिस्तस्माद्जिहोत्रं परमं वदन्ति ॥ १ ॥ २२ ॥

यज्ञ इति यज्ञो हि देवानां यज्ञेन हि देवा दिवं गत्ता यज्ञेनासुरानपानुदन्त यज्ञेन हि दिष्टन्तो मित्रा भवन्ति यज्ञे सर्वे प्रतिष्ठितं तस्माद्यज्ञं परमं वदन्ति । मानसँ वै प्राजापत्यं पवित्रं मानसैन मनसा साधु पश्यति मानसा ऋषयः प्रजा असृजन्त मानसै सर्वे प्रतिष्ठितं तस्मान्म- नसँ परमं वदन्ति । न्यास इत्याहुर्मनीषिणो ब्रह्माणम् । ब्रह्मा विश्वकतामः । स्वयम्भूः प्रजापति: संवत्सर इति । संवत्सरोऽसावादित्यो य एष आदित्ये पुरुषः स एव प- रमेष्ठी ब्रह्मात्मा । याभिरादित्यस्तपति रशिमभिस्ताभिः पर्जन्यो वर्षति पर्जनेनौषधिवनस्पतयः प्रजायन्त ओष- धिवनस्पतिभिरन्नं भवत्यन्नैन प्राणा: प्राणैर्बलं बलैन तप-

1. Not in A. B. C. 2. "प्रजाया: all but E. 3. देवयानं

A. B. C. 4. A. B. C. D. insert here वायुद्देक्षिणाम्नि:. 5. सा- यस्प्रातः सायस्प्रातः A. B. C. D. 6. कृतं is added in margin of D, and was originally in F. 7. प्रयाणं A. C. 8. मन- सा B. C. and originally F.

उपनिषदि २ ५ खण्डः ।

स्तपासा श्रद्धा श्रद्धया मेधा मेधया मनीषा मनीषया मनो मनसा शान्तिः शान्त्या चित्तं चित्तेन स्मृति: स्मृत्या स्मारं स्मारेण विज्ञानं विज्ञानेनात्मानं वेदयति । तस्मै ददन् ददन्सर्वाण्येनानि ददात्येन प्राणैर्मनो मनसश्श्र वि­ज्ञानं विज्ञानादानन्दो ब्रह्मयो­नि: । स वा एष पुरुष: पञ्चधा पञ्चात्मा येन सर्वमिदं प्रोतं पृथिवी चान्तरिक्षं च द्यौश्र दिशश्श्रावान्तरदिशाश्श्र सर्वै: सर्वमिदं जगत् ॥ १ ॥ २३ ॥

स भूतं स च भव्यं जिज्ञासासक्तिपूरितं जारयिष्ठा: । श्रद्धासत्यां महस्वस्तपासां पारेष्टाज्ज्ञातातमेवं मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुपयाहि विद्वान् । तस्माद्यासमेघां तपसामतिरिक्तमाहु: ॥ १ ॥ वसुर्णयो विभूरसि प्राणे त्वमसि सन्धाता ब्रह्मन् त्वमसि विश्वसृक् तेजोदास्वम­स्यनेवचोंदास्वमसि सूर्यस्य चुम्नोदास्वमसि चन्द्रमस: । उपायाम गृहीतोडसि । ब्रह्मणो त्वा महस ओमित्यात्मा­नं युज्यीत । एतद्‌ वै महोपनिषदं देवानां गुह्यम् । य एवं वेद ब्रह्मणो महिमानमास्र‌ोति तस्माद्‌ब्रह्मणो महिमान­मित्युपनिषत् ॥ २ ॥ २४ ॥

तस्यैवंविदुषो यज्ञस्यात्मा यजमान: श्रद्धा पत्नी श­रीरमिदं उरो वेदिलोंमनि बहिर्वेद: शिखा हृदयं यू­प: काम आज्यं मृत्य: पशुष्टपोऽग्निर्द्रि‌र्मं: शमयिता द­क्षिणा वाग्घोता प्राण उन्नत्ता चक्षुर्ध्वर्युमिनो ब्रह्मा श्रो­

1. ओतप्रोतं A. B. D. 2. धर्म: A. C.

२६

उपनिषदि २५ खण्डः ।

च्रमसीत् । यावड्रियते सा दीक्षा यदक्षामति तद्विर्येऽपि-

वति तदस्य सोमपानं यद्रमते तदुपसदो यत्सन्ध्यरत्युप-

विशत्युत्तिष्ठते च स प्रवर्ग्यो यन्मुखं तदाहनीयो यांध्याहु-

तीराहुती यदस्य विज्ञानं तज्जुहोति यत्सायमातरत्ति

तत्समिधो यत्सांयस्मातर्मध्यन्दिनं च तानि सवनानि ।

ये अहोरात्रे ते दर्शपूर्णमासौ ये अर्द्धमासाश्र मासाश्र

ते चातुर्मास्यानि य ऋतवस्ते पशुबन्ध्या ये संवत्सराश्र

परिवत्सराश्र तेऽहर्गणा: सर्ववेदसं वा एतत्तत्रं यन्म्र-

णं तदवभृथ: । एतदै जराम्रत्यमम्निहोत्रं सत्रं य एवं वि-

द्वानुपग्ने पगीयते देवानाเมव महिमानं सलादिय-

स्य सायुज्यं गच्छत्यथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितृणामेव

महिमानं गत्वा चन्द्रमस: सायुज्यं गच्छति । एतौ वै

सूर्याचन्द्रमसोमे हिमानौ ब्राह्मणो विज्ञानाभिजयति त-

स्माद्ब्राह्मणो महिमानमाश्रति तस्माद्ब्राह्मणो महिमान-

माश्रतीत्युपनिषत् ॥ ९ ॥ २५ ॥

इत्याथर्वणीये महानारायणोपनिषत् ।

1. या व्याहतिराहुति: A. B. C. D; या व्याहतीरहुती: F. and

a Benares College MS. of Sâyana's Bhâshya. 2. A. B. C.

omit सायं. 3. महिमानं D. 4. So all the MSS. of the text;

but see close of preceding Section. 5. इत्यथर्ववेदे बृहदार-

यणोपनिषत् ॥ ४० ॥ A, and similarly B. C. The reading in

D. was originally that of the text, but has been changed

to इति वाजसनेयि तैत्तिरीयशाखायां महानारायणोपनिषत् ।

महानारायणोपनिषद्ीपिका

महानारायणोपनिषद्दीपिका १

महानारायणीयेऽडत्रे तैत्तिरीयेऽपि शिरसि । पञ्चविंशतिसंख्याकाश्र-तुम्बिन्शो तु खण्डकाः ॥ आदिदेवस्य नारायणस्य वैकुण्ठपतेरुपनिषद्मुक्त्वा क्षीराद्धिशयिनो जगदन्तर्यामिणोऽन्तर्यामिविद्यांप्रतिपाद्यस्य सगुणब्रह्मणो वस्तुतो गुणातीतस्य नारायणस्योपनिषदमाह अम्भःस्पार इति । अपारे गम्भीरेडस्मस्युदके समनुप्रविष्टतथा भुवन-सैहिकस्य मध्ये तथा नाकस्य धुलोकस्य पृष्ठे समनुप्रविष्टः । शुक्रेण वीर्येण ज्योतिषि नक्षत्राणि समनुप्रविष्टः प्रजानां सवेलोकानां पिता: सर्वेषां गर्भेऽन्तर्गूढश्श्रेति । स एव सर्वोत्तमेयर्थः । अत एवात्र देव-तान्तरमन्त्रा अपि तदात्मभूतनारायणपरा एवेत्येकवाक्यता ॥ १ ॥

सं च वि चैति समेत च वयति चेत्यर्थः । यस्न्निति । विश्वे सर्वे देवा यस्सिन्नाधि यदोश्श्र्रा निपेधुः स्थिताः । "यस्माद्धिकं यस्य चेश्श्र्र-रवचनं तत्र सप्तमी" (पा. २. ३. ९.) । आननिमित्तम् । अनितीयानं प्राणि-जातम् । इदं प्रत्यक्षं तदुप्रत्यक्षम् । अक्षरे नित्ये परमे व्योमन् व्योमि वर्त्तते ॥ २ ॥

मही च आवृतेति विपरिणामः । ब्राजसा तेजःकार्येण दीक्ष्या । ततत्त्र प्रजा वर्त्तन्ते ॥ ३ ॥ प्रसूती किंस्तत््वेन ईकारः । तोयेन ऋत्वा भूम्यां जीवन्वस्सर्जे विसृष्ट्वान् द्वितचान् । "अग्नें भूत्या मेघो भवति मेघो भूत्या प्रवर्षति त इह ब्रह्मयवा ओषधिवनस्पतय-स्तिल्माषा इति जयन्तः" इति श्रुत्यन्तरात् (छा. ५. १०. ६.) ।

यत्स्तोयादोषधीभिर्व्वादिभिः पुरुपान्पशून्स्ससर्जे सृष्टा च विशेष । तदुक्तम् । "यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिषृति तद्रूपा एव भवतीति" (छा. ५. १०. ६.) ॥ ४ ॥ अणीयसं अणीय एव । स्वार्थिकोङकारः । यथा "कनीयसा एव देवा ज्यायसा असुरा" इति (बृह्. १. ३. १.) ।

२

दीपिकायां २ खण्डः ।

महान्तं महत् ॥ ९॥ तदेवर्त्तम् । ऋतं च सन्रृता वाणी सत्यं यथार्थ-

भाषणम् । ब्रह्म वेदः । नाभिर्यथा चकस्य तथा जगत् । सर्वाधारत्वात्

॥ ६ ॥ कल्पतां समर्थतां गतः । स आप इति । "तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रो देवाः श्रद्धां जहति तस्याऽऽहुते । सोमो राजा ससुचतीति" श्रुते ।

(छा. ५. ४. २.) । स आत्मा आपः कर्मफलं प्रदुधे पूरितवान् । के ।

उमे इमे । विशेषमाह अन्तरिक्षमथो सुवः । दुहिंद्धिकार्मकः । आपोडप-

कर्मैफलमन्तरिक्षस्वर्गलोकौ प्रहितवानित्यर्थः ॥ ९ ॥ ऊर्ध्वाधोमध्येषु

एनं पुरुपं काश्चिन्न परिग्रभत्परिगृहीतवान् सर्वत्र वर्तमानोडप्ययं

न केनापि ज्ञात इत्यर्थः । न तस्येति । तस्य काश्चन नेशे ईशो न वभूव ।

महद्यशा इति तस्य नाम । "माहो देवो मर्त्यानाविवेश" । भवामि य-

शासां यश इत्यादौ व्यवहारात् (ऋग्वेदः ४. ५८. ३; छा. ८. १४. १.)

॥ १० ॥ हृदा चित्तेन । मनीषा मनोऽनुदुद्रिस्तया । मत्स संकल्पवि-

कल्पात्मकेन । अभिकृस्नो नानात्वं नीतः । एनं ये परमार्थतो विदुस्ते-

ऽमृता मुक्ता भवन्ति ॥ ११ ॥ अद्यः कर्मफलेभ्यो हिरण्यगर्भः

सम्भूतः प्रादुर्भूतः । इत्यश्राविति । इत्यारभ्याश्रौ मन्त्राः पूर्वकाण्डे

पठिता अत्र पठितव्याः । यथाऽ । इत्येवमष्टौ व्याप्तौ विष्णोः स्वरूपं

निरूपितम् । अश्नु व्याप्तौ । आष्टिशब्देन समप्ठिव्यष्ट्री द्वे अपि

गृहीते ॥ १२ ॥ १ ॥

एष देवो हिरण्यगर्भरूपेण सर्वा दिशोऽनु लक्षित्य प्रवर्तते ।

उपसर्गेण धातोराक्षेपः । लक्षणेऽनु: कर्मप्रवचनीयः (पा. १. ४. ८४.) ।

तद्योने दिशा इति द्वितीया । पूर्वों हि यस्मादयो जातः । "समवर्त-

ताग्र" इति मन्त्रवर्णात् (ऋ. १०. १२१. १; वाज. २५. १०.) । स उ गर्भे

मध्ये सर्वस्यन्तर्गतों वर्तते । स विजयमानो जनकः । यथा "समां

समां विजायते" ( पा. ५. २. ११२.) । जनिष्यमाणो अन्यः । प्रत्यड्मुखः

सन्मुखो न पराड्मुखः सर्वस्य । "पराञ्चि खानीनि" श्रुते । (कठ. ४.

दीपिकायां २ खण्डः।

१.) । इन्द्रियाणां पराङ्मुखत्वाच्चेपामयं सन्मुखः सर्वतोमुखोऽपि पराङ्मुख इव न प्रकाशते ॥ १ ॥ विश्वतोबाहुः सव्चत्र दाता । उत्तापि विश्वतस्पादादिश्वतः सव्चेतः पादा यस्य । “ सव्चेतः पाणिपादं तत्सवतोऽक्षिशिरोमुखं । सव्चतः शुतिमल्लोके सव्चमावृत्य तिष्ठतीति”

श्वेताश्वतरमन्त्रवर्णात् (३. १६.) । द्यावापृथिवी वाभुभ्यां सन्धमति पतत्रैर्वासनाख्यैः सं धमति द्यावाभूमी दीसे जननाभिमुखे करोति । जनयन् भूतानि ॥ २ ॥ हेनो विश्वसूत्रकृतत्त्कारणं पश्यन् विश्वानि कार्याणि जानन् वर्त्तते यत्र विश्वं भुवनमेकीडमेकाश्रयं भवति । यस्मिन्पुरुष इदं सव्चं सं च धातोराक्षेपास्मैष्टरूपं वि च व्यष्टिरूपमेकं भवत्येकात्मकं भवति ॥ ३ ॥

प्रतिदिति । गन्धवों नाम गौको वेदकर्ता । ससस्त्राणां प्रकाशकोऽवान् । वाग्वादः समुद्चयः । प्रयोजनाभिधानममृतं विद्वान् लोकानां मृत्युभयहरं ज्ञातवेत्यर्थः । गुहासु निहितम् । परापश्यन्तीमध्यमारुपेण पदा निहिता निहितानि तानि । ननु गुहासु निहितं चेत्कथं प्रोक्तवान्त उक्तम् । त्रीण्येव पदानि स्थानानि गुहायां निहितानि तुरीयं तु वैखरीरूपं न निहितं तत्रोक्तवानित्यर्थः । “ गुहा त्रीणि निहिता नेढ़्यान्ति तुरीयं वाचो म-

नुष्या वदन्तीति” च मन्ब्वान्तरवर्र्णात् (ऋ. १. १६४. ४५.) । यः पुमां- स्तद्बेद तद्गुहासु निहितं रूपं जानाति स पुमान्पितुः पिता असद्ववेत् अस भुवि । “ लिङ्गथेर्लिङ्ग” । तिङ् । “ इतश्व लोपः परस्मैपदेषु” । अट् । पित्वादहलोपाभावः (पा. ३. ४. ७; ३. ४. ९७. ) । उपदेशेऽजनुनासिक इतिस्वर्यर्थः ॥ ४ ॥

मन्त्रद्रृष्ठवाक्यं स नो बन्धुरिति । नः सव्चेषां जीवानां स बन्धुश्रोता । जनिता जनयिता जनकः पिता । “ जनि- ता मन्त्र ” इति णिलोपानिपातनम् (पा. ६. ४. ५३.) । विधाता कत्तो- कार्याणां स सव्चाणि धामानि स्थानानि वेद जानाति । यत्र देवा अमृतत्व- मानशाना पतत्प्रसादादमृतत्वं प्राप्तुवन्तस्ते तृतीयये धामनि तृतीयस्य- मितो दिर्चि धामानि स्थानान्यभ्यैरयन्त कृतवन्तः ॥ ५ ॥

विशेषमाह परीतिः। सघ एव क्षणमात्रेणैव व्यावापृथिवी व्यावापृथिव्यौ परि परितो यन्ति गच्छन्ति। सुचः स्वः। देवस्य माहात्म्यमाह ऋतस्य सत्यस्य चिततं विस्तीर्णं तन्तुमात्मस्वरूपाख्यं विवृत्यृत्रि(?) सन्दीपने सन्धीयाः तद्रक्षापरायणस्तद्रक्षापरायणभूतः। “तदात्मानमेवावेदिति” श्रुतेः (बृह. १. ४. १०.)। तत्प्रजास्वभवनमूर्त्तोमूर्त्ते वभूवेत्यर्थः॥ ६ ॥

परीत्य व्याख्य। प्रजापतिहिरण्यगर्भः प्रथमजः प्रथमोत्पन्न ऋतस्य सत्यस्यात्मना ब्रह्मस्वरूपेणात्मानमभिलक्ष्य सम्भवू सम्भूतो लोकविदितो वभूव ब्रह्मरूपमात्मानं सम्भाव्य लोके ख्यांति ययौ॥ ७॥ कोष-

रामात्मानम्। सदसः सभाया: पतिं स्वामिनमद्रुतं लोकेऽस्वाश्रयरूपं प्रियं लोकस्य ने कवचिद् लोकस्यच कोविदस्यापि काम्यम्। स न पुनर्दाने दातारं मेधामयाशिषं मेधामयच आशिषो यस्य तं संकल्पमात्रोदितसिद्धिम्। मेधामयासिषमिति पाढे सान्ति दातृत्वं मेधां बुद्धिमयासिषं प्रापुमाशंस्तत्वप्रसादादिति शेषः। या प्रापणेः। “आशंसायां भूतवचैति” लुङ्लो मिपोडम् सगिटौ (पा. ३. ३. १३२.)॥८॥

भगवतः सर्वदेवमयत्वाद्देवतारूपं तमेव तत्त्वज्ञः:प्रदं स्तोती-वार्म्योपनिषत्समात्वनगृदूदृश्यप्रसङ्गोऽपि विधेयभुत्वाणां गृह्यादितोडवसेयः। छन्दांसि छन्दोविचितेरुह्यनि। मान्त्रालिङ्गिक्यो देवता श्रेयाः। उक्तं च “यस्य वाक्यं स ऋषिर्या तेनोच्यते सा देवता यदक्षरपरिमाणं तच्छन्दः” इति (सर्वानुक्रमणी. २. ४-६.)। हे जातवेदो! जातं वेदो ज्ञानं यसाजातवेदास्तत्सम्बोधनं हे जातवेद-

स्त्वमुद्धीष्यस्व दीसो भग मम निर्ऋर्त्ती राक्षसं विघ्नकर्त्तारमपघ्ननू हिंस्नह्यं पशून् गवादीनावह देइहि। दशदिशो जीवनं चाऽऽवायावह॥ ९ ॥ मा न इति। सर्वो हिंस्को नोऽस्माकं गवदि किं बहुना जगत्सर्वे मद्रीयं मा हिंसीत्। अविभ्रतपुष्टिमदधानः सौस्यः संस्स्वमागद्यागच्छ थ्रिया लक्ष्म्या मा परिपातय परिपतितं भ्रष्टं मा ऋथाः॥१०॥२॥

दीपिकायां ४ खण्डः ।

गायऋ्या देवतात्प्रीतिहेतुत्वान्नाभिविष्णुरूपा एव नानादेवता: स्तौति तत्पुरुषस्यैवादिना ॥ १ ॥ महादेवस्य गायत्रीमुक्त्वा तन्मूर्त्तेस्तत्पुरुषस्य गायत्रीमाह तत्पुरुषायeti ॥ २ ॥

ततो नन्दिकेश्वरस्य ॥ ३ ॥ ततो वक्तुणडस्य ॥ ४ ॥ ततः पण्मुखस्य । पशुः पर्णां पर्णो येनैकेनैव घट्पुत्रा माता सम्पन्ना ॥ ५ ॥ ततः पावकस्य तत्पतिः ॥ ६ ॥

ततोडग्रे-स्तत्स्वरूपविशेषस्य । लालेलाय लेलायमानाय । जिह्वाभिरिहैविर्गृहीते ॥ ७ ॥ ततः भास्करस्य ॥ ८ ॥ ततः दिवाकरस्य तद्दृशोपरूपस्य ।

तत आदित्यस्य महाद्युतिकरायोदयेन त्रैलोक्यप्रकाराकराय ॥ ९ ॥ तत आदित्यस्य महाद्युतिकरायोदयेन त्रैलोक्यप्रकाराकराय ॥ १० ॥ ततः वक्त्रपादस्य ॥ ११ ॥ ततः कात्यायन्या: ॥ १२ ॥

ततो महाशूलिन्या: ॥ १३ ॥ ततः शुभगाया: ॥ १४ ॥ ततः गरुडस्य । सुपर्णपक्षाय शुप्ट्र पर्णानि येषां तादृशा: पक्ष यस्य ॥ १५ ॥

ततो नाराय-णस्य ॥ १६ ॥ ततः नृसिंहस्य ॥ १७ ॥ ततश्शतरुमुखस्य ॥ १८ ॥ एव-मष्टादश गायत्र्य: ॥ ३ ॥

दूर्वामन्तानाह सङ्गत्नेत॥ १ ॥ काण्डं गोला: । प्ररोहन्त्यङ्कुरान्त-न्ती । परुषः पर्वणः । परिल लक्षितॄलत्य । एवा नो दूर्वे प्रतनु ह दूर्वे त्वं नः पतन्वेव प्रततान्पुत्रपौत्रादिना कुर्व्व ॥ एवा “निपातस्य चेति” दीर्घः (पा. ६. ३. १३६.) ।

एभिर्दूर्वा पूजनीया मान्त्राल्लिगिकं फलम् ॥ ३ ॥ पृथिवीमन्वानाह अश्वक्रान्त इति । अश्वै रथैश्वाक्रान्ते ऋण्णे । विष्णुक्रान्ते वामनेआक्रान्तत्वात् ।

शिरसा धारिता शेपेणेति शेपः । शिरसि धृत्वा मन्त्रः पठनीयः ॥ ४ ॥ किं लौकिकेन वराहेण नेत्या ह कृष्णेनेति वासुदेवेनेत्यर्थः । तेन वराहेण या त्वमुद्धृत्य ब्रह्मणे सृष्ट्यर्थे दत्तासि काश्यपेन कश्यपात्मजेनोपेन्द्रेणाभिमन्विता प्रतिष्ठिता मन्त्रेणाभिमुखीकृता स्वीकृता ॥ ५ ॥

श्रीमद्वानाह गन्ध-द्वारामिति । कस्तूरीदिगन्धो द्वारमभिद्यक्षं यस्या: सा । दुराधर्षामजितेन्द्रैयैर्दुष्प्रधर्षी स्वभावलोलत्वात् । करीषिणी करीषं गो-

६

दीपिकायां ५ खण्डः ।

यं तदृर्तिं "गोमये वसते लक्ष्मीरिति" स्मृतेः । ईश्वरीम् । अश्वोतेराजु-कर्मणि वरटि ईश्वरोपधाया इत्यनुवृत्तेरित्ये डिपि रूपमिति दुर्घटवृत्ति: । श्वेशभासेति वरटि ईश्वरेऽति स्यात् (पा. ३. २. १७७.) । त्वं श्रीस्व-मीश्वरी त्वं हीरिति चण्डी ॥ ८॥

ओं भूरिति यजुर्लक्ष्मीमन्त्रो नारसिंह उक्तः (पूर्वतापनी. ४. २.) ॥ ९ ॥ पद्मप्रभ इत्यादिः पद्माव-तीमन्वः । कचिद्र्मऋतय इति पाठः कचिद्रतय इति । लक्ष्म्या आराधने लक्ष्मीसुद्रा दर्शनीया सा यथा । "चक्रसुद्रां तथा बद्ध्वा मध्ये द्वे प्रसार्य च । कनिष्ठिके तथानीय तद्ग्रेडडुष्टकौ क्षिपेत् । लक्ष्मीसुद्रा परा ह्येषा सर्वसम्पत्प्रदायिनीनीति" ॥ १० ॥

वरणप्रार्थनान्त्रो हिर-ण्यङ्गमिति ॥ ११ ॥ पुनन्तु शोधयन्तु निर्हरन्तु ॥ १२ ॥ अपां प्रार्थना सुमित्रिया न इति ॥ १३ ॥ ४ ॥

गच्छेत् । गच्छेयम् ॥ ३ ॥ नदीप्रार्थनान्त्रो इमं मे इति । चत्वारि नदीसम्बोधनानि । स्तुतेर्मानं स्तोमः । हे गङ्गायाः इमं मे मम स्तोमं स्तुवन्ति सचता । पच सम्वन्धे । सम्वद्धं कुरुत गृहीतेत्यर्थः । "ऋचि तु-नुधमक्षुतड्कुतोरुष्याणामिति" दीर्घः (पा. ६. ३. १३३.) । हे परुष्णि आ सरण । छन्दसि सानिः । आङो वा क्रियासम्बन्धः । असिक्न्या असितया । "असितपलितयोर् न । ऋमेके" (कौमुदी. ४९६.) । असिक्न्या सह शृणुहि । "शुश्रुणुपूर्ववृष्यश्छन्दसि" (पा. ६. ४. १०२.) इति हेर-लुक् । मर्तृतां स्तुवन्ति शृणु । द्वे अपि नदीविशेषे तथा हे मरुदृधे नदि वितस्तया नद्या सह शृणुहि हे आर्ज्जीकीये नदि आ स्मृतम् । सुपो-मया सोमोद्रवया नर्मदया नद्या सह शृणु मस्तृतुं ति गृहाण ॥ ४ ॥

ऋतं चेत्यघमर्षणमन्त्रो । ऋतं च सत्यं चेति द्वयमभीप्साद्धोत्राच्चपसो ज्ञानलक्षणाद्दमोद्घुपर्येजायतोत्पन्नं ततोऽनन्तरं रात्रि । "रात्रेश्वाजसा-विति" डिप् (पा. ४. १. ३१.) । अजायत । कालव्यवहारो जातस्ततो रात्र्यानन्तरं तस्या: शीतत्वात्समुद्रो जातः । मुद्रासहितोडपि भवति-

दीपिकायां ९ खण्डः ।

स्यत आह अर्णव इति । अर्णोस्युदकानि सन्स्यस्यार्णवः । “अर्णसो लो-

पश्रेति” वः सलोपश्र (कौमुदी. १९१६.) ॥ ५ ॥ तदुपरि संवत्सरो

अजायत । संगत्य वसन्त्यसिच्चिति संवत्सरो दिवसः । सहस्रसं-

त्सरे सत्रे संवत्सरशब्दस्य दिवसाभिधायित्वनिर्‌णयात् । ताभ्यामहो-

रात्राणि विदधत्कृतवान् । विश्वस्य मिपतों निमेषोनिमेपं कुरुतो लोक-

स्यायुःपरिमापकत्वेन सम्वन्धीन्होरात्राणि विदधदित्यन्वयः । वशी

सर्वे वशेडस्य वर्त्तते ॥ ६ ॥ यथापूर्वं पूर्वकल्पवत् । स्वः स्वर्गे स्वगों-

त्तमं दिव ऊर्ध्वं भागम् ॥ ७ ॥ यत्पृथिव्यामिति निमजनमन्वः ।

पृथिव्यां भूमौ यद्रजः स्वं रजः स्वरूपं आ आश्रितं वर्त्तते व्याप्रितं

वर्त्तते । उपसर्गेण क्रियाश्रेपः । अन्तरिक्षे यद्रजः स्वं विरोधस्य विशिष्टं

द्यावापृथिव्यौ यदाश्रितमिमास्तद्रज आप उदकरूपो वरुणो देवोडघ-

मर्षणः पापनाशनः पुनातु स्फेटयतु तस्माद्रजः पवित्रीकरणोतु ॥ ८ ॥

एष सर्वस्येति मृत्युप्रार्थनामन्त्रः । एष त्वं भूतस्योत्पत्त्रस्य भव्ये

भव्यस्योत्पत्त्स्यमानस्य । विभक्तिव्यत्ययः । भुवनस्य लोकस्य गोत्मा

रक्षकोडसि । हे मृत्यो एष त्वं पुण्यकृतां लोकान्त्सांशिशाधि । शासु

अनुशिष्टौ । छान्दसः ऋतुः । समुपदिशा । येन पुण्यकृतां लोकान्याम तं

मार्गमुपदिश । हे मृत्यो एष त्वं हिरण्मयः सुवर्णमयोऽसि । हिरण्मयं

सुवः द्यावापृथिव्योः संस्तृतं सुपकं परिपाकमूतं वर्त्तते पृथिव्यां दि-

वि च ब्रह्मलोके स्थित्वासाध्यत्वात् । स्वःशब्देन “यदेतत्परो दिवो

ज्योतिद्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेषु” (छा. ३. १३. ७.) इत्युक्तं

स्थानं गृह्यते । मृत्यो त्वं तत्संशिशाधि तदपि येन प्राप्यते तमुपायमुप-

दिशेत्यर्थः ॥ ९ ॥ आर्द्रे ज्वलति इत्यवक्रीणिनो होममन्त्रः । आर्द्रे

स्विग्धं सर्वजनकत्वाज्ज्योतिर्‌द्रव्याख्यं ज्वलति नित्यं प्रकाशते तदहमस्मि ।

अहमेव नान्यदस्ति किञ्चन । अहमेव मामेव जुहोमि मया मयि चे-

त्यपि द्रष्टव्यम् । तदुक्तम् । “ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्‌ब्रह्माग्रौ ब्रह्मणा हुतम् ।

ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिनेति" ( गीता. ४. २४. ) ॥ १०॥

अघमर्षणफलमाह आकार्येकारीति । अवकीर्णो ब्रह्मचारी श्रीगम-

नस्य कर्ता । वरुणोऽपामघमर्षणो यत्पृथिव्यामित्यनेनाघमर्षणकर्ता

ऋष्यते सोऽकार्यकरणाददपानात्समुच्यते ॥११॥ अघमर्षणानन्तरं स्तु-

तिमन्तो रजो भूमिरिति । रजो मलं भूमिर्भूमेरंशः । हे वरुण त्व-

मरोदयस्व । " आडोडजुनासिकरच्छन्दसि" ( पा. ६. १. १२६.) इत्य-

जुनासिकः । स्लानं ऋथा रजो नाशयेत्यर्थः । धीरा धीमन्तः प्रवदन्ति

प्रकृष्टं वरुणं चदन्ति ॥ १२ ॥ ५ ॥

अक्रान्तसमुद्र इति । अत्र निरुक्तम् (१४. १६.) "अत्यक्रमीत्स-

मुद्र आदित्यः परमे व्योम्नि वर्षकर्मणा जनयन्नप्रजा भुवनस्य राजा सर्वस्य

राजा । वृपा पवित्रे अधि सानो अव्ये महत्सोमो वात्र्थे सुवान इन्दु-

रित्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् । अत्यक्रमीत्समुद्र आत्मा परमे व्योम्नि

ज्ञानकर्मणा जनयन्नप्रजा भुवनस्य राजा सर्वस्य राजा । वृपा पवित्रे

अधि सानो अव्ये महत्सोमो वातृथे सुचान इन्दुरित्यात्मगतिमाचष्ट"

इति ॥ अक्षरान्वयोऽत्र द्रष्टव्यः ॥ जातवेदस इति । अत्र निरुक्तम् ।

(१४. ३७.) "जातवेदसं इति जातामिति सर्वे सचराचरं स्थित्युत्पत्ति-

प्रलयन्वायेन जातवेदसा (?) इदं जातवेदसेऽर्चाय सुनवाम सोम-

मिति प्रसवायाभिषवाय सोमं राजानममृतमरातीयतो यज्ञार्थम-

निस्सो (?) निदधाति निध्येन दहाति भस्मीकरोति सोमो दददि-

त्यर्थः: (?) । स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा दुर्गेमानि स्थानानि नावेव

सिन्धुं नावा सिन्धुं यथा यः काश्चित्कर्णधारो नावा सिन्धुं स्पन्दमान-

नां (?) नदीन जलधर्ग्र महाकुलां तारयति दुरिताल्यपिरिति । तानि

तारयति तस्यैषापारा भवति" ॥ अक्षरयोजना तु । समुद्र आदित्यो

चि अव्ये व्यवने विशोपेण अवने रक्षणे निमित्तभूते सति वृपा व-

धेनु धर्मेण धर्मेण प्रजा जनयन् सन् अक्रान् अत्यक्रमीत्समात्मनोऽध-

दीपिकायां ६ खण्डः ।

श्रकारेत्यर्थः । कीदशे व्यये । प्रथमे परमेड्नैरसाध्ये । कीदृशः स-मुद्रः । भुवनस्य सर्वस्य राजा स्वामी । पवित्रे सानो सानौ अधि शिखराधीशः सन् गृहत्सोमो महाप्रसविता इन्दुः सुवानः सुतेऽसौ सुवानः सर्वोत्पत्तिकर्त्ता सन् वावृधे कलाभिराधिको भुवः । सूर्ये एव स्वकिरणैर्वृष्टिं कृत्वा सोमरूपेण चाप्यायय सर्वे रक्षतित्यर्थः ।। आत्म-पक्षे सूर्यस्थानीय आत्मा कर्मफलदानेनैव वर्णं मन एव चन्द्रः स च बाह्यचन्द्र इव सूर्येतेनजसा स्वतेनजसा सिद्धस्तेन वासनाकिरणैर्जगद-सिच्य प्रवर्त्तयतित्यर्थः ।। जातवेदस इत्यस्य योजना । जातमिदं सर्वे स्थिति्युत्पत्तिप्रलयैवेंद जानाति जातवेदा भगवन्नग्निस्तसै जातवेद-से᳚ड᳚ये सोमं सोमवल्लिं वयं सुनवाम । प्राथेना॑यां लो᳚ट् । अन्न्रो हो-मार्थे सोमाभिषवं प्राथयामह इत्यर्थः ।। विपक्षे वाधकमाह अरातीयत इति । रातिदां रातिमर्हति राते᳚ः सम्बन्धी वा रातीयः । न रातीयो᳚ड᳚रातीयो᳚ड᳚दातात् । तस्मादरातीय-तो᳚ड᳚दातुः सकाशाद्देदो ज्ञानं धनं वा । विद् ज्ञाने विदू लामे वा असुन। निदधाति । ले᳚ट् तिबाट् । निश्वयेन दहति दहेत भस्मीकुर्यात् । “लिडर्थे ले᳚ट्” (पा. ३. ४. ७.) । सो᳚ड᳚ग्निरात्मा वा नो᳚ड᳚सान् विश्वा विविधान् सर्गानि दुर्गाणि दुर्गेमनि स्थानान्यतिपर्पेदिते क्रियापदम् ।

अतिरुपसर्गः । अतिपारयतीत्यर्थः । एवं दुरितातित्यद् पर्पदिति योज्यम् । अत एवोत्तरत्र मन्त्रेऽतिपर्पीति प्रयोगः । अक्षरपूणत्तस्वव्यग्रिः अतीत्यश्रिरिति तेन त्रैष्ठुभ्वासिद्धिः । यथा कश्चिन्नाच सिन्धुमतिपार-यति न केवलं दुर्गाणि तारयति किन्तु दुरितान्यतिपारयति दुरिता-न्यपि तारयतित्यर्थः । पर्पदिति पृ पालनपूरणयोः । ले᳚ट् तिवितो लो-पोड्ट् । “सिच्चहुलं ले᳚टीत” सि᳚प् (पा. ३. १. ३४.) । अस्या᳚ः पुर-शरणविधानं तु शारदातिलकादिष्यो द्रष्टव्यम् ।। इ॒२॒ । दुर्गो॑या᳚ग्निशक्तेर्मेन्द्वमाह तामग्रिवर्णामिति । वैरोचनं सूर्येऽसवन्धनீ-मू । खु᳚तरसिद्धतरसे नम इति खु᳚षु᳚तरमतिशायितं सिद्धं तारो वेगो यस्याः

2

सा तसै ॥३॥

अग्र इति । हे अग्ने त्वं स्वस्तिभिरस्मान् विश्वानि दुर्गाणि स्थानान्यतिपारय प्राप्तपाराणि कुरु । नव्यो नूतनः । नः पूः पुरी पृथ्वी विपुलास्तु । उर्वी भूमिनों बहुलास्तु मम शंयोः सुखिनः ।

“कंशंभ्यामिति” युक्त् ( पा. ५. २. १३८. ) तोकाय बाल्लाय तनयाय भवास्मभ्यं नूतनं पुत्रं देहीत्यर्थः ॥ ४ ॥

विश्वानीति । हे जातवेदो नोऽस्माकं विश्वानि सर्वाणि दुरिता दुरितान्यतिपारिषि अतिपारयसि । कीदृशस्त्वम् । दुर्गहा दुर्गाणयगस्यानी हन्ति गस्यानि करोत्यगस्यगति- दायकः । सिन्धुरन्स सिन्धुरिव नावा पायंते । अग्न इति । हे अग्नेऽत्रिच- दत्रिश्नद्रुस्य पिता तद्धव्यालुत्वाग्नमसा नमस्कारमात्रिण गुणानः । गृशब्दे । उपदिशन्नसाकं बोधी बोधकोऽसि तथा तनूनां देहानामविता रक्षितासि ॥ ५ ॥

पृतनाजितं सेनाजयिनं सहमानं क्षमावन्तमुग्रं दु:- सहमङ्ग्रिं हुवेम होमेन प्रीणयामः परमादृतःश्रात्सध्रात्सधे यावापृ- थिव्यो तयोः स्थात् स्थानात् । “सुपि स्थ” इति योगविभागात्कः ( पा. ३. २. ४.) हेतौ पञ्चमी । फलमपि हेतुर्यपदिश्यते यावापृथिव्योः पर- मस्थानप्राप्त्यर्थमङ्ग्रिं हुवेमेत्यर्थः । सोऽङ्ग्रिनोऽस्मान्विश्वानि दुर्गाण्य- तिपर्षदतिपारयति । क्षामन् क्षाम्यन्सहमानो देवोऽतिदुरिता म- हदुरितान्यतिपारयति ॥ ६ ॥

प्रत्त इति । ममः प्रियस्यो याशिकेऽहिं कं निश्चितमध्वरेपु यागेष्वीदृशः स्तुत्यः सनात्नियश्च होता पुरातनोऽपि नव्यो नूतनश्र सत्सि सीदसि । हे अग्ने स्वामात्मीयां च तन्वं तनूं पिप्रयस्व प्रीतां कुरुषसभ्यं च सौभगं शुभगतामायजस्व देहि । इयमस्मि- स्तुतिः ॥ ७ ॥

परस्तादिति । मम यशः परस्तात्परपारे गुहाशु गु- मदेशेषु निहितं गोपितं तम्मपाप्यये सुपर्णपक्षाय गरुडाय धीमहि ध्याये- म । शतबाहुना परमेश्वरेण सुवो राजा स्वर्गस्य राजा इन्द्रौजायात ।

सधस्थां यावापृथिवीवीष्टानान्तरिक्षमन्तर्भाव्य त्रीण्यजन्त ॥ ६ ॥

ओं भूरग्रय इत्यादयो होमविशेपमन्त्राः सप्रथार्थाः सच्चशुध्ये चैषां जपो जेयः ॥ ११ ॥

यइच्छन्दसामृपभो वाच्यत्वाद्दिश्वरूपः

दीपिकायां ८ खण्डः ।

सर्वात्मा छन्दोभ्यः सकाशादन्यानि छन्दांस्याविष्टांश्च्छन्दोभिर्युत्तोऽन्तरात्मा विचरतीत्यर्थः । सतां सत्पुरुषाणां शक्यो श्रेयः प्रोवाचोपनिषदामिन्द्रः परमेश्वरो ज्येष्ठः सर्वादित्यात् । अथवा शक्यो वेदवाच्यः स इन्द्रस्तामुपनिषदं प्रोवाचेत्यर्थः ॥ ५ ॥ मेधाविदृद्धये मन्त्रो नमो ब्रह्मण इति । धारणं श्रुतस्यार्थस्य चिन्तनम् । अनिरकरणं विस्मरणरहितम् । ममामुष्य च शिष्यस्य च करण्योः श्रुतं श्रवणशक्तिभूयात् । हे धारणादयो यूयं मा च्योदं च्युता मा भूत मम शिष्यस्य च ॥ ६ ॥ ७ ॥

ऋतं तप इति । ऋतं सूक्ता वाणी तपः । शान्तं शान्तिरिन्द्रियनिग्रहः । एतানি सर्वाणि सत्त्वशुद्धिद्वारा ज्ञानसाधनानीत्यर्थः । ब्रह्म वेदो भूरादिलोकत्रयं च ब्रह्म परं ब्रह्मैतदुपास्य वर्त्ततैतत्परं तप इत्यर्थः ॥ १ ॥ यथा वृक्षस्येति पुण्यकर्मस्तुति । अपुण्यस्य निन्दा यथासिधारामिति । असे इति खड्गस्य धारां कर्त्ते डवहिताम् । ऋत्यते कत्तों गर्त्तः । ऋती छेदने घट् । छेदनफलगर्त्तमध्ये डवहितामारोपितामचक्रामेदवृक्ष्य गच्छेद्दुलंभंघयेत् । यदिदु वा यद्येच इह वा वामभाग इह वा दक्षिण-

भागे विह्वलिष्यामि प्रमादी भविष्यामि कर्त्तं तर्हि पतिष्यामिति सावधानो गच्छेदेवमृत्युमध्ये ऽभिधानादात्मानं जुगुप्सितद्रक्षेत् ॥ २ ॥ न्वात्मज्ञानायैतावत्कथ्यवधानं क्रियत इत्याशंक्य सूक्ष्मत्वेन दुरधिगमत्कादित्याह अणोरणीयान् । तह्यैन्तमणोल्लामे कः पुरुषार्थ इत्यत आह महत् इति । अनुत्त्वं दुरधिगमत्कादुच्यत इति भावः । गुहायां दहरे पुण्डरीके । अकृतुमसंकल्पं वींतशोकताफलम् । धातु प्रसादादिति पाढे दधथर्यमिति धातव इन्द्रियाणि तेषां प्रसादाच्चुद्देरित्यर्थः । महिमानं महान्तं प्रत्ययार्थों न विवक्षितः ॥ ३ ॥ सप्तार्चिष इति । सप्त प्राणा शीर्षण्याः सग्रे सप्तार्चिष सप्तर्चिषः समिधो जिह्वास्थ । सप्तार्चिष सप्त हविष्कृता दीप्तय इ समिधो यथा

"पाकसंस्था हविःसंस्था: सोमसंस्थास्तथापराः। एकविंशतिरियेत यज्ञसंस्थाः प्रकीर्तिताः" इति समिधः सप्त सप्त (शांखायनगृह्यसूत्राणि १. १.)। "काली कराली च मनोजवा चे" तयाद्या मुण्डकोक्ताः (१. २. ४.) सप्त जिह्वाः। सप्त लोकाः भूरादयः। येषु लोकेषु गुहाशया लिंगशरीरस्था निहिता गुप्ताः सप्त सप्त प्रतिशरीरम् ॥ ४ ॥ सर्वमात्मन् एव जातमिति पूर्वोक्तं मन्त्रान्तरेण प्रकाशयति अत इति। येन रसेन भूतैःश् ऋत्वान्तरात्मा लिंगशरीरावच्छिन्नस्तिष्ठते ऋतावस्थाने भवति। "अन्नमयं हि सोम्य मनः" इति श्रुतेः (छा. ६. ५. ४.) ॥५॥८॥

तस्य विभूतिमाह ब्रह्मति। देवानामिन्द्रादीनां मध्ये ब्रह्मा परमेश्वरं रूपम्। पदवीः पदवीं दैत्याचार्याधिकारमिच्छति। पदवीयतेऽति पदवीः। कविन्तः शुक्रऋपिभृगुपुत्रः कवीनाम्। "कवीनामुरानाः कविरिति" स्मृतेः (गीता. १०. ३७.). नित्यगामित्वात्सूर्यो वा पदवीः कवीना ज्ञानिनाम्। यद्वा पदाने व्यत्यति संचरुणोति सम्यक्पदप्रयोगकर्त्ता कवीना श्रेष्ठः। महिषः। मह पूजायाम्। पूज्यतमः सिंहो "मृगाणां च मृगाधिप" इति स्मृतेः। स्वाधितिः परशुर्वनानां छेदहेतुत्वाच्छ्रेष्ठः। सोमो वल्ली पवित्रमयेलयतिक्रम्य गच्छति। पवित्रेषु सोमो वैष्णवं रूपमित्यर्थः। रेभन्। रेभ शब्दे। अहमुचौरिति नि:शंकं भाष्यमाणः ॥

यास्केन (१४. १२.) तु रश्मिनिषेवितादिस्यपरतयेनिद्रियाधिपातमपरतया चायं मन्त्रो व्याख्यातः। तथथा। "ब्रह्मा देवानामित्येष हि ब्रह्मा भवति देवानां देवनकर्मणामादित्यरइमीनाम्। पदवीः कवीनामित्येष हि पदं वेत्ति कवीना च कवीयमानानामानामादित्यरइमीनाम्। ऋषिरिच्चिप्राणामित्येष हि ऋषिपिणो भवति विप्राणां व्यापनकर्मणामादित्यरइमीनाम्। महिषो मृगाणामित्येष हि महान्भवति मृगाणां मार्गणकर्मणामादित्यरइमीनाम्। इयेनो गृधानामिति इयेन आदित्यो भवति इयायतेःर्गतिमणो गृद्ध आादित्यो भवति गृध्यतेः स्थानकर्मणो यत एर्तांस्सस्तिष्ठति ।

स्वधितिर्वनानामित्येष हि स्वयं कर्माण्यादित्यो धत्ते वनानां वननकर्मणामादित्यरश्मीनाम् । सोमः पवित्रमित्येतद्रपि हि पवित्रं रश्मीनामिति स्तूयमान एष एवैतत्सर्वमक्षरमित्यधिदैवतम् । अथात्मम् । ब्रह्मा देवानामित्ययमपि ब्रह्मा भवति देवानां देवनकर्मणामिन्द्रियाणाम् । पदवीः कवीनामित्ययमपि पदं वेत्ति कवीनाꣳ कवीयमानानामिन्द्रियाणाम् । ऋऋषिर्विप्राणामित्ययं प्राणो भवति विप्राणां व्यापनकर्मणामिन्द्रियाणाम् । महिषो मृगाणामित्ययमपि महान् भवति मृगाणां मार्गणकर्मणामिन्द्रियाणाम् । इयेनो गृधानामिति इयेन आत्मा भवति गृधानामिन्द्रियाणां गृधनतर्शनकर्मणो गृधानामिन्द्रियाणि गृधनतर्शनकर्मणो यत एतस्मिन् सृष्टिसृष्टान्ति ।

स्वधितिर्वनानामित्ययमपि स्वयं कर्मोण्यात्मनि धत्ते वनानां वननकर्मणामिन्द्रियाणाम् । सोमः पवित्रमित्यत्र रश्मित्रियमपि पवित्रमिन्द्रियाण्यस्येति स्तूयमानोऽयमेवैतत्सर्वमनुभवत्यात्मगतिमाचष्ट" इति निघण्टानुसारेणाधिदैवतं च व्याख्यायते ॥ आदित्यपक्षे पश्चान्तै रश्मयो वाच्या: प्रथमान्तैरादित्यः । सर्वत्र रूपकोपमा द्रष्टव्या । यौगिको वार्थो रूढिमपहायानुगन्तव्य: ॥ अध्यात्मपक्षे प्रथमान्तैरात्माभिधीयते पश्चान्तैरिन्द्रियाणि । ब्रह्मा बृहन्न्यथा देवादिपु ब्रह्मादयो राजन्ते एवमात्मेन्द्रियेष राजते । सोमः प्रसविता पवित्रं शुद्धोऽत्वयेन जानाति । गत्यर्थास्ते ज्ञानार्थी: । आदित्य आत्मा च नारायण एवेति नारायणप्रकाशक: ॥ १ ॥

अविकारस्य कथं नानात्वमित्याशङ्क्य मायिकमिति वकुं मायास्वरूपमाह अजामनादिमिति । अजामनादिमेकां विचित्रशक्तित्वेन नानाकार्यसम्भवावलाघवादेकाम् । गुणभेदमाच ह्लोहितेति । चैतन्येक्षणे कार्यमाह वहीमिति । अजो ह्येक: संसार्यनुसृत्य शेते न जागर्ति ज्ञानाभावात् । अजोऽन्यो ज्ञानी ॥ २ ॥

हंस इत्यादि काटके व्याख्यातम् ॥ ३ ॥ यस्मान्नेत । यस्मात्परो न जातः । तस्याविकारित्वाद्च नु जातत्वेनोपलभ्यते तत्ततो न भिद्यते किन्तु तस्यैव विवर्त्तः । ननु तर्हि स्वतन्त्र एव नियोऽन्यो

भवत्वत आह अन्यो अस्तीति नेत्येवान्योऽपि स्वतन्त्रो नास्त्येकत्वे शु-

तितात्पर्य्यात् । नच तर्ह्युपलभ्यमानस्य का गतिरत आह य इति । आ-

वेशः सविशेषविशेषः । स एव भुवनाकारो बहूवेल्यर्थः । प्रजया स-

विदानः प्रजेतिं संज्ञामापन्नः । त्रीणि ज्योतींषि ज्ञानादर्शनाग्रिः को-

ग्राश्निरिति । तानि सचते तैः सम्वद्यो भवति । स च घोडशी पोडश-

कलावान्ताश्व पञ्चमप्रश्न उक्तः । चतुर्थसोमसंस्थारूपो वा ॥ ४ ॥

विधर्त्तारमिति त्रिपदा गायत्री । विधर्त्तारं सर्वधारिणं सूर्यं हवाम-

ह आवाहयामो यो नोऽसभ्यं वसोर्द्विवस्य वनाति वनाति । वन सम्भ-

कौ । विभागं ददाति । अत एव विभक्तारमिति शाखान्तरे पाठः । कु-

विद्वद्ययं शनकैरथें । अथाचित एव नो द्व्यभागं ददातीत्यर्थः । सवि-

तारं प्रसवितारं नृचक्षसं नृचक्षास्तं प्राणिनां ज्ञानपदं ॥ ५ ॥

(पा. ५. ३. २२.) निपातितः । “निपातस्य च” (पा. ६. ३. १३६.) इत्य-

द्यशब्दस्य दीर्घः । अच्य नोऽस्माकं देव सवितः सवनकर्त्ता: सौभागं सौ-

भाग्यं प्रजावत् प्रजामहतीति प्रजावत् । “तदर्हतीति” वतिः (पा. ५. १.

६३.)। यथा प्रजासु योग्यं भवति तथा सावीः । छान्दसोऽडभावः । अ-

सावीः प्रसूतिवाचिनी । डुःस्वप्नमहति दु:स्वप्नप्रशमनीयादिपूरणः । पराकुव

निrakuरु ॥ ६ ॥ गायत्र्यन्तरं विश्वानीतिं । हे देव सवितर्हिविश्वानि

सर्वाणि दुरितानि परासुव निराकुरु । यच्च भद्रं कल्याणं तन्नोऽसभ्य-

मासुव प्रसुव ॥ ७ ॥ माधवत्यादि तिसृकित्रिपदा गायत्र्यः । वाता ऋ-

ततं सत्यं यते पति यन् तसै यते सत्यमासुवते सत्यवादिने ।

छान्दसो दीर्घः । वाता वायवोऽपि मध्यमृतं क्षरन्ति । “लिड्योः लेट्”

(पा. ३. ४. ७५.) इत्यादिना प्राथर्ना मधु क्षरन्ति क्षरन्तु । सिन्धवो नद्यो

मध्यमृतं क्षरन्तु । ओषधीरौषधयो नो माध्वीर्मोघव्यः सन्तु मधुसम्व-

न्धिन्यो माध्यः । “तस्येदं” (पा. ४. ३. १२०.) इत्यण् । “ऋतस्यच-

सत्यवास्त्वमाध्वीर्हिरण्ययानी छन्दसि” (पा. ६. ४. १७५.) इति नि-

पातनाद्रुणाभावः ॥ ८ ॥ नक्तं रात्रय उताप्युपसः प्रत्यूपाः । किम्व-

हुना भौमं रजोडपि मध्यमदस्तु । यौरपि मध्यस्तु नः पिता । ब्रह्मसद-

न्वाद्रह्मणश्च सर्वजनकर्तृत्वात्तल्लोकोडपि पितोपचारात् । मध्युशब्दः

केवलोडपि मध्यमत्पर एव पूर्वापरसाहचर्य्यात् । मध्युप्राह्यणेन मध्युम-

स्वार्थः प्रकाशितो वेदितव्यः ॥ ९ ॥ घृतमिति । मिमिक्षे सिषिचे ।

मिक्ष सेचने । अस्य सर्वस्य योनिर्जनकम् । “अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्य-

गादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याजायते वृष्टिःवृष्टेरन्नं ततः प्रजा ” इति

स्मृते: (मनुः ३. ७६.) । घृते श्रित आश्रितः । आश्रितो लोको घृतस्य

तेजस्वाच्चेजास्विनं हि श्रयन्ते । घृतं उ अस्य धाम । अस्य लोकस्य

घृतं धाम धातृ । वृपभ हे धर्मानुपवधं स्वधां स्वधामनु आवह घृत-

मादातुं सन्निहितो भव । मादयस्व हर्षे प्राप्नुहि यतः स्वाहाकृतं सवा-

हाशब्देन हुतं घृतं हव्यं वक्षि वहसि ॥ ११ ॥ समुद्रादिति । समु-

द्रात् क्षीरोदाद्मधुमानून्मस्तरंग उदारदुद्रतवान् । ऋक गतौ लुढ़ सर्ति-

शास्तीयड् (पा. ६. १. ५६.) उपांगुना स्तिमितशब्देनामृतत्वं समानद्

समाप । यदाक्ति तद्ग्रूमः । घृतं देवानां जिह्हा तेन विनान तृप्यन्तीष्यर्थः ।

तथामृतस्य नामभिमुख्यमृततम ॥ १२ ॥ वयं नामेति । वयं घृतस्य

नाम प्रवचामा आसन्यझि घृतस्य नाम नमोऽभिनेमस्कार्य्यामा दध्मः ।

प्रवचामा धारयामा इति संहितायां दीर्घः । ब्रह्मा ऋत्विक् शस्यमान-

मुग्रिभ्मोऽनुरूप्यमाणं प्रकृतं घृतवर्णनमुपप्रशंसदुपपश्रयणुयात् । लेढ् तिवितो

लोपोड्ड । चतुःश्रृंगो वेदचतुष्ट्यलक्षणश्रृंगयुक्तो गौरो निर्मलः पर-

मेश्वरो यज्ञोडवमीदुद्रीणवान् ॥ १३ ॥ ९ ॥

तद्र्णेनं चत्वारि श्रृंगेति । अस्य निरुक्तं (१३. ७.) । “चत्वारि

श्रृंगेति वेदा वा एत उकाख्रययो अस्य पादा इति सवनानि त्रीणि द्वे

शीर्षे प्रायणीयोदयन्तीये सप्त हस्तासः सप्त छन्दांसि त्रिधावद्धखेधा-

वद्धो मन्त्रब्राह्मणकल्पैश्च पञ्चभो रोरवीति । रोरवणमस्य सवनक्रमेण-

ऋग्भिर्यजुर्भिः सामभिर्येदेनमृग्भिः शंसन्ति यजुर्भिर्यजन्ति सामभिः स्तुवन्ति । महो देव इत्येष हि महादेवो यद्यज्ञो मर्त्यानाविवेशोत्येष हि मनुष्यानाविशति यजमानाय तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाये" ति । "यज्ञो वै विष्णुरिति" श्रुतेर्नारायणपरता ( शतप्. १. २. १३. ) ॥

आत्मपक्षे तु चत्वारि श्रृङ्गाणि विश्वतेजस्म्रप्रातुरीयानि । त्रयः पादाः संस्कृतिरूपगमनहेतवो जाग्रत्स्वप्नप्रशुषुप्तानि । द्वे शीर्षे परापरब्रह्मणी स्वर्गापवर्गों वा । सप्त हस्तास आदानोपायाः पञ्चेन्द्रियाणि बुद्धिमनसी च तदुक्तं सप्तांग इत्यात्मनः । त्रिधावद्धोडवस्थात्रये स्थूलप्रविक्तान्ताख्यैर्भोगैर्वृद्वः संसारं यकुमक्षमो ऋषभोडविद्याया बीजप्रदोडनेन सेचनात् । " अहं बीजप्रदः पितेति " स्मृते: । रोरवीति संसारदुःखेनात्यन्तमाक्रन्दतीश्वररूपेणोचैरूपदिशति च । महो देवो महादेवः स्वप्रकाश आत्मा मर्त्यं मरणधर्माणं देहमाविवेश "लिङ्गथे लेट्" ( पा. ३. ४. ७. ) प्रविशति । " स एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्य" इति श्रुते: (बृह. १. ४. ७. ) ॥ १ ॥

त्रिधेति । त्रिधाहितं त्रैविद्यमणि निहितं पणिभिश्चर्हृभिरगुह्यमानं गोप्यमानं गवि गोविषये सौरभेयीषु देवासो देवा इन्द्रादयो घृतमन्वविन्दन्तलब्धवन्तः । एकं भागमिन्द्रौ जजानिक सूत्यां जजानिक वेदो विदन्तः कौतिकर्मणः कामुकाद्रह्मणश्छन्द्रमसो वैकं भागं स्वधया होमरूपेण कर्मणा हेतुभूतेन निष्ठतस्कुर्वींधितवन्तः ॥ २ ॥

हिरण्यगर्भस्तुतिमाह य इति । यो देवानां पुरस्तादाविर्वभूवति शेषः । विश्वाधिको विश्वोत्कृण्णो रुद्रो रुद्रद्रूपो महर्षिर्वेदादिप्रवर्तकस्तं प्रथमं जायमानं हिरण्यगर्भं पश्यत जना: । ननु दर्शने किं फलमत आह स इति । स देवो नोडसान्न शुभया स्मृत्या संयुनक्ति यतस्ततोऽस्य दर्शने युक्तम् ॥ ३ ॥

यस्मादिति । यस्मात्परमपरं च किञ्चन नास्ति तदात्मकमेव सर्वमस्तीत्यर्थः । स्तभ्ध आरोपितो वृक्ष इवैको दिवि तिष्ठति तेन पुरुषेण पूरकेणेदं सर्वे पूर्ण पूरितमतो न परमपरमणु ज्यायो नान्यदस्तीति युक्तम् ॥ ४ ॥

दीपिकाभिः ११ खण्डः ।

णोति । कर्मणा यागादिना प्रजया पुत्रादिना धनेन कर्मसाधनेन । केन तर्ह्यमृतत्वमानशुस्यागेन । तर्हि सर्वे कषाद् असृता न भवन्तीत्यत उक्तमेक इति । न सर्वे किन्तु केचिदेव त्यागस्य दुःसाध्यत्वात् । “व-का शतसहस्रेषु दाता भवति वा न वेति” प्रसिद्धेः । परेण नाकं यद्-व्राजते । “नपा द्वितीया” (पा. २.३.३१.) । अत्रैव कस्माद् व्राजते ड्‌डत उक्तं निहितं गुहायामिति । “अज्ञाननावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः” (गीता. ५. १५.) । वैकुण्ठकैलासादिनिष्ठास्तु शुद्धसत्त्वा: पञ्चन्ती-त्यर्थः । अत्रत्या: के पञ्च्यन्तीयपेक्ष्यामाह । यद् यतयो विशान्तीति । किं यतिमात्रं विशति नेत्थाह वेदान्तेति । पुनः कीदृशाः । सत्त्व-ययोगाच्छुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोकेप्वित्यनेन क्रममुक्तिरुक्ता । अन्त-कालो मरणं परान्तकालस्त्वपुनर्भवकालः । अमृता देवाः परामृतास्तु मुक्ताः परि सामस्तेन मुक्ता भवन्ति मुच्यन्तीति व्यपदेश इहन् ।

६ । आत्मनः साक्षात्कारस्थनमाह दृढमिति । दहरमिति वक्‍कव्ये छान्दसो विकारः । विपाप्मं निष्पापं वरं श्रेष्ठं वैष्णवमात्मनि वासस्थानं पुरमध्यसंस्थं देहान्तःस्थं तत्रापि तन्मध्येsड्‌पि दहं सूक्ष्मं गगनमाकारां विशोकः शोकरहितम् । तसिन्न् विषये यदनन्तरं तदुपासितव्यमुपासनीयम् । तदुक्तं छान्दोग्ये (८. १. १.) । “अथ यदिदमसिन्न् ब्रह्म-पure दहरं पुण्‌डरीकं वेश्म दहरोऽसिन्नन्तराकाशस्तस्मिन् तद्न्वे-श्रव्यं तद्‌भाव विजिज्ञासितव्यमिति” ।

य इति । स्वर ओंकारः । प्रतिष्ठित उपास्यतया निश्चितः । प्रकृतिलीनस्य स्वरूपेण प्रकृत्यात्मकस्य यः पर उत्कृष्टे वाच्यत्वेन प्रधानभूतः स महेश्वरः परमात्मा ।

८ । अस्यैव शेषः । अजो$डनाद्यो$डन्यो जडविलक्षणः सुविभाः सुतरां विभाति विश्वचक्षुषे नाभिराधारभूतः सर्वमस्येति स्वामी ।

१० ।

एवमादिमन्त्रकलापश्र्चायं नारायणं स्मृत्वा पुनः श्लोकैः स्तौति

दीपिकायां ११ खण्डः ।

सहस्रशीर्षेति । सहस्रशिरसमिति तु युक्तं वाक्यम् ॥ १ ॥ विश्वमेवेदं पुरुष इति । इदं विश्वं पुरुष एवेत्यनयः । तद्विश्वरमिति तन्नारायणाख्यं वस्तु विश्वं लोक उपजीवति तदाधारं प्राणिति ॥ २ ॥

पतिं विश्वस्य सर्वात्मेश्वरमात्मा जीवस्तस्येश्वरं नियन्तारं महेशयं यसिन्न विज्ञाते सर्वमिदं विशातं भवति ॥ ३ ॥ परो ज्योतिर्बुद्ध्यादीनां प्रकाशकः । पर आत्मा परमात्मा ॥ ४ ॥

परौ ध्याता नित्यस्वरस्थाशयः । ध्यानं ध्यातव्यम् । परादपि परश्रेष्ठु तस्मादस्तु परात्पर इति । असुभ्यः प्राणेभ्य आ इत्यासु यः परादपि नामादः परः । छान्दोग्ये स्कन्दनारदसंवादे निरूपितोडर्थस्तस्मात्परायः परो भूमा स नारायण इत्यर्थः ॥ ५ ॥

समुद्रेतं समुद्रमिति प्राणमम्भसि पारे समुद्रप्रविष्ट इत्युक्ते । विश्वशरभुचं विश्वेपां शं सुखं तस्य भुवमुत्पत्ति-स्थानम् । तस्य ध्यानस्थानमाह पद्मेति । अधोमुखमूर्ध्वनालक्ष ॥ ७ ॥

तस्य स्थानमाह अधोनिष्ठेति । अधोनिष्ठया वितस्त्यां त्वति । अधोनिष्ठया अधोनिष्ठया वितस्त्यां वितस्तिप्रदेशव्यास्यां नाभ्यामुपरि नाभेरूर्ध्वभागे तिष्ठति वर्तते । तदृतीयं विजानीयाद्विश्वस्य वागादिसंघातस्य महदायतनं स्थानम् ॥ ८ ॥

सततं निरन्तरं शिराभिः लेम्वति आ । आलम्ब्यालम्बते शिराधारेडवलम्बत इत्यर्थः । अथवा सतं शतच्छिद्रं वंशचर्मादिनिर्मितं पात्रं यवनेषु प्रसिद्धं तस्य सतस्य तन्त्रव इवातान-वितानात्मिका: शिरास्ताभिरुपलक्षितमित्यर्थः । कोशसन्निभं कदलीपुष्पसन्निभम् ॥ ९ ॥

महानग्निः । आत्मैव । विश्वार्चिर्यस्य विश्वतोऽर्चीषि वर्धन्ते यथेदं अग्निहोत्रे पञ्चाग्न्रय उक्ताः । मूर्ध्नि मुखे हृदये नाभावाधारे चावस्थिताः । तदुक्तं गीतासु (१५. १४.) । “ अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधमिति ” ।

अत एव विश्वतोमुखः सर्वतः सन्मुखः । सोडग्रभुगिति । “ तयोरेव पिप्पलं स्वाद्वत्तीति ” श्रुते: (मुण्ड. ३. १. ३.)

दीपिकायां १२ खण्डः ।

१. १. ) । आहारं विभजन्न् सर्वावयवेषु सञ्चारयन् । तथा तिष्ठन्नित्यं जाग्रदापादतलमस्तकं स्वं देहं सन्तापयतीत्यन्वयः । सर्वशारीर औ-

ण्योपलम्भस्तु ऋत एव । अक्ष्यो नित्यः कविश्वेतन इत्यादिः । लिंगादयमात्मैव न भौतिकोऽत्रिः ॥ १० ॥ तस्य हृदयस्य । वहिशिखा भौ-

तिकाग्रेः शिखा । अणीयोध्वंर्ध्वभागेऽणीयसी ॥ ११ ॥ नीलमेघान्तःस्थविद्युदिव भासुरा । अत एव लिंगाद्दृदयाम्बुजं इ्यारममिति गम्यते । शूकं कणाग्रसूचका । पीताभा पीतवर्णा । तनूपमा सूक्ष्मेणोपमीयते कुण्डलिनीति यां नैगमा आहुः ॥ १२ ॥ तस्याः इति । इद-मेव देवताध्यानस्थानम् । सेन्द्रः स इन्द्रश्चान्दसः सन्धिः ॥ १३ ॥

अथातो योग ऐक्यं व्याख्यायते । छान्दसः सोऽहं । जिह्वा मे म-भुवादिनी मधुरवादिन्यस्तु माधुर्येण जिह्वया योगोऽस्तु । अहमेव कालोऽत्ता नाहं कालस्य भोग्यः । अयमात्मकालयोगः ॥ १४ ॥ नारायणोऽहमेव स्थितो व्यवस्थितो निर्नीतश्वतवारि च विश्वतेजसप्राप्तुरीर्याण्यहमेव । अनेन जीवपरमात्मनोयोग उक्तः ॥ ११ ॥

विरूपाक्षं नमामीलित शेपः ॥ १ ॥ आदित्य इति । यदेतत्सूर्यक्षं मण्डलं तपति तप्यमानं हृदयत एप आदित्यः । तस्य क्रमेणऋग्यजुः-सामरूपतामाह तत् ता इति । यदेतन्मण्डलं तपति ता ऋचो मण्डलमेवर्चः । स एवर्चा लोकः । मण्डलाधिष्ठाता पुरुषो यजुपां रूपं म-

ण्डलाच्चः साम्नां रूपं सोऽर्चिःपदार्थः साम्नां मण्डलम् । सैष्पेतिः । अन्तरादित्ये यो हिरण्मयः पुरुषः सा त्रयी विद्या च ॥ २ ॥ तेजः शुक्र-क्रम् । ओजो नाम वीर्यपरिणामोऽष्टमो धातुः । तत्परिणामो बलम् । आत्मा बुद्धिः । मनुर्योनिम् । मृत्युर्योनिः । किं तत्सत्यमिति प्रश्ने विश्व-

न्तेनोत्तरम् । कतमः स्वयम्भूरिति प्रश्ने प्रजापतिः संवत्सर इत्येतदन्तेनोत्तरम् । संवत्सरस्य किं पारमार्थिकं रूपमित् आह संवत्सरोऽस-वादित्य इति । य आदित्य एप पुरुष एतत्पुरुपात्मा । “सूर्य आत्मा

२०

दीपिकायां १३ खण्डः ।

जगतस्तस्स्थुषश्रेति " श्रुते: (ऋ. १. ११९. १. )। य एष आदित्योडसौ

भूतानामाधिपतिः । आदित्यो वा एष इत्याद्युपासनावत आदित्यो वै

तेज इत्याद्युपासनावतथ फलमाह ब्रह्मणः सायुज्यादि । सायुज्यं

समानलोकताम् । इत्युपनिषद्रहस्यज्ञानम् ॥ ३ ॥ १२ ॥

घृणिः सूर्य आदित्य इति सावित्री । घृ क्षरणे । क्षरत्युदक-

मिति घृणिः । सुवति सरति वा सूर्यः । अत्ति इत्यदितिरदितेरपत्यमादि-

त्यः ॥ मन्त्रान्तरम् । अर्चयन्ति देवाः कर्त्तारस्तपः सत्यात्मकमादित्य-

स्वरूपं पूजयन्ति । आर्चतं सन्मध्वमृतं क्षरन्ति क्षरतीत्यर्थः । तदेव

ब्रह्मरूपं तदाप आप्यं तदेवाप उदकं तदेव ज्योतिस्तेजो रसोदमृतं

ब्रह्मस्वरूपं तदेव लोकत्रयं तदेवौकारात्मकं च तदेवित्यर्थः ॥ १ ॥ शि-

वस्वरूपं नारायणं मन्त्रैः स्तौति सर्वे इति । तन्महस्तेजोरूपं तस्सै

नमोनमः । भव्यं भविष्यत् । भुवनं विद्यमानम् ॥ २ ॥ कदुद्राय

कुत्सितानां रोदकाय । प्रचेतसे महाचित्ताय वरुणरूपायेति वा ।

मीढुष्टमाय मीढुष्माय । मिह सेचने । "दाश्वान् साहान् मीढ्वांश्च "

( पा. ६. १. १२. ) इति साधु: । छान्दसो वर्णविकारः । सेचकतमाय ।

तवयसे पूरकाय । तु वृत्तिहिंसापूर्त्तिषु । वोचेमावादिस्म । शन्तमं सु-

खतमम् । हृदे ज्ञानाय इति त्रिपदा ॥ ३ ॥ आम्बिकापतय इत्युक्ते

मातृपतय इति प्रतीतेः स्थ्रीलता नाशं क्याम्विकारालस्य पार्वत्यां रूढ-

त्वात् । अभ्विकोमयोः पर्यायत्वेडपि प्रकृतिप्रत्ययार्थभेदादपौनरुक्यम्

॥ ४ ॥ यस्येति । विकङ्कतस्य वृक्षविशेषस्य विकारो वैकङ्कतस्यग्रिहो-

ऋहवणी सुभगस्य भवति प्रतिष्ठिता आहुता अश्वाहुतयः प्रतितिष्ठ-

त्येव । अथो पश्चात्प्रतिष्ठितै यजमानप्रतिष्ठायै भवन्ति । तेन वैकङ्कती

प्रशस्तेति तस्या विधिरुन्नीयते ॥ ५ ॥ पृथिवीं स्तौति ऋणुष्वेति । ऋणुष्व

पाज इति पश्चदशर्चे सूक्ते शांखायनशाखापठित आद्याः पश्च मन्ना

ग्रन्थे द्वेया इत्यर्थः । ते यथा । " ऋणुष्व पाजः प्रसिते न पृथ्वीं याहि

राजेवामवाँ इमे॑न । तृण्वीम॑नु प्रसि॑ति॒ᳶ दू॑णानो॑ड॒स्ताᳶसि॒ विध्य॑ र॒क्षस॒स्त्‌- पि॒ष्ठेᳶᳯ ॥ ९ ॥ त॒व भ्रा॑म॒स आ॑हु॒या प॒त॒न्थ्स॒नु॒ स्पृ॒शा धृ॒पता॒ श॒ोशु॑चानःᳶ । त॒पू᳷॑ष्य॑म्ने॒ जु॒द्धाᳶ पत॑गान॒स॒न्दि॑तोᳶ वि॒श्रु॑ज विष्वगु॒ल्काᳶᳯ ॥ २ ॥ प्रति॒ स्प॒शो॒ वि॒ सृ॑ज तूर्णि॒तमो॒ भ॒वाᳶ पा॒यु॑र्वि॒शो॒ अस्या॒ अव॑द्धःᳶ । यो॒ नो॒ दु॒रे॒ अ॒घ॒श॒ᳶसो॒ यो॒ अन्त्य॑ग्रे॒ माकि॑ष्टे॒ व्य॑थि॒रा द॑ध॒र्षीᳵत्ᳯᳱ ॥ ३ ॥ उ॒द॒ग्रे॒ ति॒ष्ट॒- प्र॒त्य॑त॒ᳶ नु॒ य॒मि॒त्राँ॒ अ॒ष्ट॒त्ताᳶत्त॒ग्म॒हे॒तेᳶ । यो॒ नो॒ अरा॑ति॒ᳶ स॒मि॑धान॒ च॒क्रे॒ नी॒चा॒ त॒ᳶᳯ ध॒क्ष्य॑त॒ᳶᳯ न॒ क्रु॑ष॒कम्ᳯᳱ ॥ ४ ॥ ऊ॒ध्र्वो॒ भ॑व प्रति॒ विध्या॑ध्य॒स्दा- वि॒॒ष्णु॑प्व॒ दै॒व्य॑ान्य॒ग्रेᳶᳯ । अ॒व॒ स्थि॑रा त॒नु॒हि॒ या॒तु॑जूनांᳶ जा॒मि॑म्जा॒मिंᳶ प्रᳶ- मृ॒णी॒हि॒ श॒त्रूᳶᳯᳱ" ॥ ५ ॥ (ऋ. ४. ४. १—५.) ॥ ६ ॥ अ॒दि॒ति॒र्दे॒व॒मा॒ताᳶᳯ दे॒वा॒स्त॒त्‌सु॒ताᳶᳯ । ग॒न्ध॒र्वीᳶ हा॒हा॑हू᳷ᳱहू᳷प्र॒भृ॑तयःᳶ । म॒नु॒ष्याᳶ म॒नो॑रप॒त्य॑निᳶ । पि- त॒रःᳶ क॒व्य॑वा॒लाद॒यःᳶᳯ । अ॒सु॑राᳶ प्रा॒ण॑हार॒काᳶ हि॑रण्य॒क॑शि॒पु॑प्र॒भृ॑तयःᳶᳯ । तेᳶᳶ स॒र्व॑भू॒तान॑म॒न्ये॑षा॒मपि॒ स॒र्वे॑षाᳶᳯ भू॒तानांᳶ मा॒ताᳶ मे॒दि॒नीᳶᳯ । त॒स्याᳶ ना- मा॒न्त॒राणि॒ स्तु॒त॒येᳶᳯ पृ॒थि॒वीᳶम॒हत्या॑दी॒नीᳶᳯ । क॒त॒मा॒ के॒ति॒ स्व॒रू॑पवि॒ष॒य॑प्र- श॒द्ध॒येᳶ स॒त्य॑स्मृ॒ते॒स्त्यु॑त्त॒र॒द॒यम्ᳯᳱ । इ॒ति॒ व॒सि॑ष्ठो॒ व॒सि॑ष्ठ॒ एव॑माहᳶᳯ ॥७॥ १३॥

अपः॑ स्तो॒ति आप॒ इ॑तिᳶ । आ॒पो॒ वा इ॒दᳶᳯ स॒र्व॑मि॒त्यै॒कंᳶ वा॒क्य॑म्ᳶᳯ । वि- श्वाᳶ भूतान्याप इति द्वितीयम्ᳶᳯ । त॒त्र॒ हे॒तुःᳶᳯ प्रा॒णो॒ वा आप॒ इ॑तिᳶ । "अ- न्न॒म॒यंᳶᳯ हि॒ सो॒ष्य॒ मन॒ आपो॑म॒यःᳶᳯ प्रा॒ण॑स्ते॒जो॑म॒यीᳶ वा॒गि॑ति"ᳱ हि॒ छान्दो- ग्य॑म्ᳯᳱ (६. ५. ४.) वि॒शेष॑वच॒नंᳶ प॒राव॒ इ॒त्यादिᳶᳯ । प॒र॒चो॒ ज॑ङ्ग॒माऽनिᳶ अन्नंᳶ स्थावराणिᳶᳯ । अ॒मृ॑तंᳶ र॒सःᳶᳯ । रा॒दि॑रा॒ट्‌स्‌व॑रा॒ट्‌स॑म्रा॒जःᳶᳯ पू॒र्वा॑दि॒दि॑शांᳶ ना- मा॒निᳶᳯ । स॒र्वेᳶ मू॒र्त्त॑म॒पांᳶ वि॒कारःᳶᳯ । ओ॒मोᳶन्‍का॒रवाच्य॑ आप॒ इ॒थ॒र्थःᳶᳯᳱ ॥ १ ॥ म॒ध्याह्नाचमनायाब्देवतो मन्त्र आप इतिᳶᳯ । ब्र॒ह्म॑ण॒स्प॑ति॒ब्र॒ह्म॑ण॒स्प॑त॒यःᳶᳯᳱ । ब्रा॒ह्म॑पू॒ताᳶᳯ वे॒द॑पू॒ताᳶᳯ पृ॒थि॒वीᳶ माᳶᳯ पु॒नातुᳶᳯ । स॒र्वेᳶ पु॒न॑न्तु शु॒ध्य॑न्तु माᳶᳯ प्रा॒प्याᳶपो॒ अ॒स॑तांᳶ च॒ प्रति॑ग्र॒हंᳶ पु॒न॑न्तुᳶᳯᳱ ॥२॥ अ॒ग्नि॒श्वे॑ति सा॒यमा॑च॒म॑न॒म॒न्त्रःᳶᳯᳱ । य॒द॒ह्हाह- स्त॒द्व॒लु॑म्प॒तुᳶᳯᳱ । स॒त्येᳶ ज्यो॑तिषी॒तिᳶ सा॒यंᳶ पा॒ठःᳶᳯᳱ ॥ ३ ॥ सू॒र्य॑श्वे॒तिᳶᳯᳱ । य॒द्रात्रि॑स्त॒द्व॒लु॑म्प॒तुᳶᳯᳱ । सू॒र्येᳶ ज्यो॑तिषी॒तिᳶ प्रा॒त॑र्म॒न्त्र॑पा॒ठःᳶᳯᳱ । सा॒य॒म॒न्त्रेᳶᳯᳱ

प्रधानत्वादग्री रक्षतु प्रातः सूर्यप्राधान्यात्सूर्यो रक्षतु । अह्ना ऋतान्यहर्पोहतु रात्रिरुतानि रात्रिरपोहत्विति प्रार्थना ॥ तत् मन्त्रान्तरम् । अह्नां अत्यपीपरद्रात्रिणों अतिपारयद्रात्रिणों अत्यपीपरदाह्नां अतिपारयदिति ॥ अत्रैव शाखान्तरं च । "यदह्ना कुरुतेऽपापं तदह्ना प्रतिमुच्यते । यद्रात्र्या कुरुतेऽपापं तद्रात्र्या प्रतिमुच्यते" इति ॥ ४ ॥ १४ ॥

गायत्र्यावाहनं आयात्वाति । देवीं अक्षरं माता इदं ब्रह्मेर्विवाक्षिता संहिता ॥ गायत्र्याद्यावाहनमन्त्र ओजोऽसि । धाम नामासोति मकारनकारावसंयुक्तौ पठनीयौ । अभिभवतीत्यभिभूः । मध्याह्ने सावित्र्यावाहनमपराह्ने सरस्वत्यावाहनम् ॥ १ ॥ ॐ शूरि-

त्यादिः प्राणायाममन्त्रः । तदुक्तम् । " एता एतां सहैतेन तथैभिर्देशाभिः सह । त्रिजपेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यत " इति । अस्यार्थः । एताः सप्तव्याहृतिरेतां सावित्रीमेतैः शिरसा सह दूशाभिः प्रणवैश्व सह त्रिवारं गृहीतप्राणो जपेदेश प्राणायाम इति प्राणायामे ॥ २ ॥ मन्त्रान्तरं भूर्भुवःरिति । भूराद्या मधु क्षरन्तीत्यन्वयः । यन्मधु तद्रह्म वेदस्तदेवापः कर्मफलं या आपस्ता एव ज्योतिरादयः ॥ ३ ॥

ओं तद्रह्मेति ॥ ४ ॥ सन्ध्याविसर्जनमन्त्र उत्तम इति । उत्तर इति कचित्पाठः । ब्रह्मणार्धमागता त्वमचुन्याता सती गच्छ ॥ ५ ॥ भोजनावसरेऽनन्तरे प्रार्थना । अन्तश्वरसीति । विश्वमूर्तिषु सर्वेषु देहेपु । विश्वतोमुख इति के-पाश्चित्पाठः ॥ ६ ॥ भोजनादावाचमनमन्त्रोऽमृतोपस्तरणमसि ।

अत्र स्वाहेति पठन्ति । त्वमुदकामृतस्योपस्तरणं प्राणस्योपवेशनभूमि-र्छादृकं वृण्मसि । तदुक्तम् । "किं मे वासो भविष्यतीत्याप इति होचुरिति " ( छा. ५. २. २. ) ॥ ७ ॥ प्राणाहुतिमन्त्रानाह प्राण इत्यादि । निविष्टः ऋतधारणः । अमृतं हविः ॥ ८ ॥ इदानोमन्त्राहुतिमन्त्रान्तर-माह प्राण इति । शिवोऽविशाप्रदाहाय । हे शिव हे ओंकारवाच्य

दीपिकायां १६ खण्डः ।

त्वमप्रदाहायान्नवदेहदाहो मा भूदेतदर्थे रक्षक्त्वेनाविशं देहे प्रवेशां कुर्वीतेश्वरप्रार्थना । शिवो मा प्रविशोतु पाटे शिवस्वं मा मां प्रवि-शेति योजनाः ॥ ९ ॥ ततः पुनराचमनमन्त्रोडमृतापिधानमसीति । अमृतस्य प्राणस्यापिधानमाच्छादनवासोडसि । यदुक्तम् । "तस्मा-देतदर्शिप्यन्तः पुरस्ताचोपरिष्टाचाद्रिः परिदधति लस्मुको ह वा-सो भवतीति " ( छां. ५. २. २. ) । अस्यैव शेषो ब्रह्माणि स आत्मृतत्वायेत । स एवंकारक आत्मा ब्रह्मण्यमृतत्वाय मोक्षाय भवति ॥ १० ॥ १५ ॥

श्रद्धायामिलादयः शिवप्रार्थनमन्त्राः । अपाने निवेशयेत्याद-रुपि श्रद्धायामिति योज्यम् । श्रद्धायां सत्यामित्यर्थः ॥ १ ॥ ऋत ओ-माविशान्तकस्त्वम् ॥ २ ॥ अंगुष्ठमात्र इति । पुरुरुपो अंगुष्ठं चेति "प्रकृत्यन्तःपादमव्यपर" इति प्रकृतिभावः ( पा. ६. १. ११५. ) पादादन्तयोरपि कृतः । अंगुष्ठमात्र इति मन्त्रेऽंगुष्ठे जलावसेचनम् ॥ ३ ॥ मेधामन्त्रानाह मेधेति । मेधा धारणाशक्तिर्यजु-षमाणा सेवमाना नोऽस्मानागादागता विश्वाची विश्वमश्नुते विश्व-

षया भद्रा कल्याणकारिणी सुगनस्यमाना सुमनाः प्रसन्ना भवन्ती देवतात्व्यात् । त्वया जुष्टः सेविचो वयं बृहदुक्थं वचो वदेम । दुरू-कान्दुष्टवसो जुषमाणा प्रीणयन्तः प्रतिवादिनं सूरकैर्हर्षयन्त इ-त्यर्थः । विदथे वेदने ज्ञाने सुवीराः सुतरां शूराः ॥ त्वयेतिति । त्वया सेवितो जनो मेधावान्प्रभवेतु भवेत् । त्वं देवी ज्योतमानात्वया जुष्टो ब्रह्मा भवेत् । गतश्रीरुतापि त्वया जुष्टः । त्वया जुष्टः सेवित-श्रित्रं विचित्रं वसु द्रव्यं विन्दते लभते सा त्वं नोऽस्मान् जुषस्व द्रविणेन द्रव्येण प्रीणय हे मेधे ॥४॥ पुष्करस्त्रजौ कमलमालिनौ

॥ ५ ॥ अप्सरासु । अप्सरास्वब्द आकारान्तोडयस्ति । मनः क-ल्पनाशक्तिः । दैवी देवसम्बन्धिनी । मनुष्यजा मनुष्यसम्बन्धिनी ।

२४

दीपिकायां १७ खण्डः ।

सुरभिः कामधेनुरुजुषतां शिवताम् ॥ ६ ॥ आ मामभिति । मेधा मामजगस्यात् । यथा । " आ मा वाजस्य प्रसवो जगस्यादेमे द्यावापृथिवी विश्वरूपे " ( वाजस॰ ९.१९.) । जगती विश्वव्यापिनी । ऊर्जस्वती दीधितिमती । पयसा क्षीरेण पिन्वमाना पींनतामापद्यमाना । बुद्धिः क्षीरेण वर्धते । सुप्रतीका शोभनांगि । " सुप्रतीकः शोभनांगे भवेदीरानदिग्गज " इति विश्वः (मेदिनी च) । जुष्टां सेवताम् ॥ ७ ॥ १६ ॥

पश्चावक्तमन्त्रानाह सघोजातामिति । सद्योजातः प्रथमजातः । प्रपद्यामि । उपग्रहव्यत्ययः प्रपद्ये । भवे भवे जन्मनि जन्मनि नातिभेदिकान्तो न भवामि सर्वेषु जन्मसु त्वत्सृष्ट एव भवामि । भजस्व मां त्वत्प्रसादभागिनं कुरु ॥ १ ॥

द्वितीयो मन्त्रो वामदेवायेत । वामं कुडिलं विषमक्षणादिलोकविरुद्धं दीव्यति कीडति तसै । कलविकरणाय कलं मधुरं विकरणं विकारो यस्य साश्र्यर्यचेष्टितस्तसै । बलविकरणाय बलवद्विकरणं यस्य । बलप्रमथनाय बलवतां प्रमथनाय । सर्वभूतदमनाय कालरूपत्वात् । मनोन्मनाय मन उन्मनयत्युन्मनीभावं गमयति मनोन्मनस्तसै मनोजयहेतवे ॥ २ ॥

अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः । हे घोर । " भीमे हरे घोर " इति विश्वः (मेदिनी च) । घोरतरेभ्योऽतिघोरेभ्योऽपि भीम सर्वतो नमस्तेऽस्तु सर्वेषु पाश्र्वेषु । सर्व सर्वात्मक ते तुभ्यं नमोऽस्तु । हे रुद्र ते तव सर्वेभ्यो रूपेभ्यो नमोऽस्तु ॥ ३ ॥

तत्पुरुषाय स प्रसिद्धश्वासौ पुरुषश्रेष्ठ तसै विद्महे जानीमः । महादेवाय महते देवाय धीमहि ध्यायेम । तत्सज्ञानोऽसौ रुद्रः प्रचोदयात्प्रचोदयति प्रेरयति बुद्धिंध्यारूढं । चतुर्द प्रेरणे लिङ् तिबितोलोप आट् ॥ ४ ॥

ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्माहणाधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिवेंदानामधिपतिः । विशोपणचतुष्टयविशिष्टो ब्रह्मा शिवः कल्याणकारी मे ममास्तु । हे सदाशिव ।

शिव ओमोकाररूप त्वमसादिद्रह्मादयो मे कल्याणकारिणः सन्तु

॥ ५ ॥ ब्रह्मेति । ब्रह्मा मां मे तु प्राप्तोतु जानातु वा । मी गतिमत्योः

ऋयादिव्यत्ययेन शापो लुक् । एवं मध्वस्तृतं मां मे तु । पुनः प्रार्थना हे ब्रह्म । सम्वोधने नलोपो वार्त्तिकात् ( कौसुदी. ३६८. ) । मे मह्यमव

रक्ष । आदरार्थं पुनर्मेऽधु मे तु माम् । यस्ते तव सोम प्रजावत्त्वजामर्हैति सोऽभि अभिमुखोऽस्तु किं बहुना सोऽहं स्वाम् । हे दु:स्वप्नहन् हे

सोम दुरुष्वहा त्वम् । उष्मसुप्वं दाहं हन्ति दुरुष्वहा त्वमासि । हे सोम तव मनःस्वरूपस्य यान्प्राणान् वागादीनपश्यामि तानपि तव

स्वरूपे जुहोमि । मनश्शन्द्रो मनसि च वागादयो हूयन्ते ॥ त्रिसुपर्ण-मिति । सद्योजातादयः पञ्च मन्त्रा ब्रह्म मे तु दु:स्वप्नहन्निति । त्रिखु-

र्णसम्पर्थितरेच ब्राह्मणया हव्यात्पादयेदिति विधिः । किंमर्थं देयमिति शंकायां महाफलत्वादित्युत्तरमाह ब्रह्महत्यां वा इति । सोमं प्रापुवन्ति

सोमपानफलं प्रापुवन्ति सोमलोकं वा ॥ ६ ॥ ब्रह्ममेधया ब्रह्मबुद्ध्या मधुबुद्ध्या च ब्रह्म मे मह्यमव । अथ वा न इति व्याख्यातम् ॥ य इमं

ब्राह्मणाय दद्यात्स उत्तमं लभत इति श्रुतेः ॥ ७ ॥ ब्रह्ममेधवा छान्दसो यास्थाने वार्त्तः । स एवर्थः ॥ ब्रह्मा देवानामित्यादि

वैश्वदेवमन्त्राणाह देवकृतस्येति । अवयजनं यागपूर्वकं निराक-रणम् । यच्चाहमेनोडकार्थे यद्विद्वांसो वयं वागादिरूपाधेयप्रथममन्वार्थे।

सप्तमे तु विद्वांसः पुत्रादिसहिता इत्यपौनरुक्त्यम् । एकादशा मन्त्राः । पञ्चमस्त्वन्यकृतस्येति मन्त्रः ॥ ९ ॥ आत्मनोडकर्तृत्वसिद्धये मन्त्रमाह

कामोऽकार्षीादिति । हे कामैत्तत् ते तव हविः कामाय स्वाहा ॥ २॥ तन्न्वात्मघातादौ कामभावे कथं प्रवृत्तिरत आह मन्युरिति । हे

मन्यवेतत्ते हविमेन्यवे स्वाहा ॥ ३ ॥ १८ ॥

तिलहोममन्त्राणाह तिलाः कृष्णा इति । यन्म इति । तिलाः शान्तिं कुर्वन्तु दुष्कृतं शामयन्त्वर्थः । चौरस्याऽऽन्रमिति । सर्वत्र पापं लक्ष्यते ।

4

२६

दीपिकायां २० खण्डः।

नवश्राद्धमेकादशाहश्राद्धं । तच्छमयन्तु शान्तिं च कुर्वन्त्वतसर्थः । गणान्नमिति । गणादीनां लक्षणानि स्मृतावुक्तानि ( मनुः ४. २०९. ) । एतदुक्त्वा यत्पापं तच्छमयन्तु । श्रद्धा प्रजा च मेधा च भवतु । शान्तिं कुर्वन्तु । श्यादयास्तिलास्तद्रेतुवार्द्धुपुष्टिणं कुर्वन्तु शामयन्तु पापं

॥ १ ॥ अप्रये स्वाहेयादयः । पापादशालिमन्त्राः । द्विरन्तरिक्षग्रहणं प्रमादश्वेतपक्षत्रिश्राद्ध । यदेजति कम्पते जगति लोक यच्च चेष्टति चेष्टते नान्यो भागो यत्नात्प्रयत्नात्मे महां भवतु स्वाहा । स एवं आत्मनो भागो नान्य इत्यर्थः । मान्य इति पाटे स एवं भागश्वेतनांशो मे मम मान्यो माननीयो नान्य इत्यर्थः ॥ २ ॥ १९ ॥

पुनर्बैलिमन्नानाह ये भूत इति । वितुदस्य व्यथकस्य प्रेष्टाः प्रियतमा: ॥ १ ॥ इन्द्रशत्रुकामन्नानाह सजोषा इति । सजोषित: । हे इन्द्र सगणो गणसहितो मरुद्भिः समससकैः सहितः सोमं याशिकैर्दत्तं पिव । हे वृत्रहन् हे शूर विद्वान् वेत्तापमृधो दुर्जनान्नुदस्व । कृपुहि कुरु । “ उतश्र प्रत्यादित्यत्र छन्दसीति वक्तव्यं” ( महाभाष्यं ६. ४. १०६. ) इति हेरुक ॥ २ ॥ त्रातारमवितारमिति

स्तुत्यर्थत्वाच्च पौनरुक्त्यमदृष्टार्थत्वाच मन्त्राणामत पवेन्‍द्रशब्दस्य पकृत्वः प्रयोगः । अथवावितारं तर्पकम् । हवे हवे यागे यागे । हृयामोति प्रार्थनायां लेट् । शत्रुं शक्तं पुरुहूतं महाद्विर्हूतमं । स्वस्ति कल्याणमाधात्वादधातु । ऋत्वियतय्येन लुक् ॥ ३ ॥ भयामहे विभीषः । हे मघवच्छगिध शक्तान् कुरु तव तत्त्रोतिभिनोऽस्मान् शगिध । विप्रो विप्रो दृशे विस्मृधो दुष्टान् जहि नाशय । त्वं न इति पाटे त्वं

कर्त्ता ॥ ४ ॥ स्वस्तिदाः कल्याणप्रदः । विद्दिशां मनुष्याणां पतिः । वृत्रहा वृत्राणि पापानि हन्ति । विस्मृधो वशी दुष्टवृत्राकरत्ता । वृपा वृष्टिकर्त्ता । पुरोडाश्चछतु नोऽस्माकम् ॥ ५ ॥ ऊर्ध्व इति । ऊ उज्ज् । “ इकः सुन्जूति” दीर्घः ( पा. ६. ३. १३४. ) । भू “ सुज्” इति

पत्वम् ( पा. ८. ३. १०७. ) । णो नः । “ नश्‍च धातुस्थोरुषुभ्यः” इति णत्वम् ( पा. ८. ४. २७. ) । ऊतये । “ उतियूतिजूतिसातिहेतिकीर्तयश्‍च”

दीपिकायां २० खण्डः ।

२७

इति वेजः क्तिनि रूपम् (पा. ३. २. ९७.) । तिष्ठा “द्वयचोऽतस्तिड्” इति दीर्घः (पा. ६. ३. १३५.) । ऊतये समुद्रय ऊर्ध्वस्तिष्ठ दिवो न देव इव सनिता दाता । वाजस्यास्य सनिता दाता सन् सन्मुख ऊर्ध्वस्तिष्ठ । यदझिभिरियद्धयक्तिभिरवाङ्ङाद्धिः शब्दैरचिहयामह आवाहयामः ॥ ६ ॥

सूर्यमन्नः तरुणारिति । तरुणस्तारको विश्वदर्शतो जगद्दर्शको ज्योतिष्कृत् प्रकाशकदसि भवासि सूर्य हे । विश्वं सर्वमाभासि प्रकाशासि रोचनं दीप्तिमत् । गायत्रीच्छन्दः ॥ ७ ॥ उपयामेति सोममन्त्रः । उपयामोपगच्छाम गृहीतोऽसि सोम । सूर्यीय त्वा त्वां गृह्णामि ब्राजसवत एष ते योनिरिति पाठ एष सूर्यस्ते तव योनिरुत्पत्तिस्थानम् । पुनः सूर्याय त्वेत्युपसंहारः ॥ ८ ॥ विष्णुमुखा विष्णुमुख्या: । “विष्णुर्देवानां परमोऽभिरवम्” इति च श्रुतः (ऐत. ब्रा. १.१.) ॥ ९ ॥ श्री मे भजतेति । लक्ष्मीर्मह्यं भजत्वित्यर्थः । अलक्ष्मीमें नश्यतेति । श्रीलक्ष्मीशब्दयोः “सर्वतो दक्तिन्नर्थादित्येक” इति डीप् (कौमुदी. ५०३.) । “हलङ्ङघ्याविति” सुलोपः (पा. ६. १. ६८.) । भजतनश्यतेति वर्णव्यत्ययः ॥ १० ॥

महाँ इन्द्रो महानिन्द्रः । “आतोऽटि नित्यं” (पा. ८. ३. ३. ) इति नस्य रुतवम् । “अत्रानुनासिकः” (पा. ८. ३. २.) इत्यनुनासिकः । “भोभगो” (पा ८. ३. १७.) इति यत्वम् । “लोपः शाकल्यस्य” (पा. ८. ३. १९.) इति लोपः । पोङ्शिग्रहस्तदेवतात्वात् पोङ्शी । हन्त्वति तं पाप्मानं हन्तु यः पाप्मासांद्रे�्टि ॥ ११ ॥ शरीरमिति । शरीरं यज्ञोडर्जनभूमित्वात् । अथवा “पुरुपो वाव यज्ञः” (छा. ३. १६. १. ) इत्युपासनाविपयत्वात् । शमलं पापं कुसीदं वाणिज्योपार्जनीयं द्रव्यम् । तसिन् सीदत्ववस्थानं करोत्विति पापमर्जयझीवितव्यर्थः ॥ १३ ॥ स्कम्भनं रोधनम् । स्कम्भस्य रोधस्य सर्जनमुत्पादकम् । उन्मुक्तो निवृत्तः । वरुणस्येत्यादिः पाशान्तो वरुणदोषनिवृत्तिकुनम्तः ॥ १३ ॥

पदा पदानी । विचक्रमे विक्रान्तवान् । गोपा इन्द्रियेशः । अदाभ्यः केदारहः । दम दभि केदे । “अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्के यो

डशोष्य एव चेति ' स्मृते: (गीता. २. २४. ) । इतोडस्साद्वेदात् । धर्माणि धर्मवदन्ति । आकारो मतवर्थीय: । धारयन् सङ्गृह्णन् । अयं विरजाहोमस्मे विष्णुस्सरणार्थों मन्त्र: ॥ १४ ॥ इदानों विरजाहोमम्नानाह प्राणोति । एते सप्त मन्त्रा: ॥ १५-२१ ॥ ततो विच्छित्ति स्वाहेत्यस्यानन्तरं विधिग्न स्वाहेति केपाश्वित्पाठ: । समुद्यन्तं देवानाम् ॥ २२ ॥ खखोल्काय नाम्ना युखोल्कायेतिकेपाश्वित्पाठ: ॥ २३ ॥ हे आहरितापिंगल तथा लोहिताक्ष । इददापयिता दानप्रेरक: । छान्दसं द्रुतवम् । अयं वह्न: प्रार्थनान्त्र: । एचविध: सन्नु-तिष्ठ प्रकटो भव ॥ २४ ॥ २० ॥

ओं स्वाहेस्योकारेण स्वहान्तेन होम: ॥ १ ॥ सत्यमेव परमु-क्तृणं यल्लोके परं तत्सत्यमेव सत्यादन्यदुक्तृणं नास्तीत्यर्थ: । तत्र हेतु: सत्येनैति । स्वर्गाद्यन च्यवन्ते तत्र सत्यं हेतुरित्यर्थ: । सतां हि सत्यं नास्ताताम् । सत्यं तपो दम: शमो दानं धर्म: प्रजननममथयोऽग्निहोत्रं यज्ञो मनसं सन्न्यास इति द्वादश नियमाः परमसाधनानीत्यर्थ: । तप इति प्रशंसन्तीतिग्रेतनेनान्वय: । एवं दमादौ । दुर्धर्षमसहं दुर-धर्षं स्पष्टुमशक्यम् । प्रजायन्ते प्रजामुत्पादयन्निति । न्यास इति ब्रह्मा प्रशंसति । तदेव परं साधनमित्याह ब्रह्मा हि पर इति । द्वार्योऽर्थ परो हि ब्रह्मेति पुनरुक्ति: । तेन तन्मतेव श्रेष्ठमित्यर्थ: । तदेवाह तानीति । अत्यरेचयदतिराय गत: । य एच वेद तस्याप्येत्कलं दृष्टव्यमित्युपन-पद्रहस्सम् ॥ २ ॥ २१ ॥

इममेवार्थमाव्यायिकयाह प्राजापत्य इति । प्रजापतिरेगोत्राप्यम् । अरुण: पिता सुपर्णी माता ॥ आदित्यो रोचते दिवोयेकं वाक्यं सत्यं वाच: प्रतिष्ठेत्यपरम् ॥ देवतां देवभावम् । तपस्स्वरूप इत्यत्र “ ऋ-त्स्य्क: ” ( पा. ६. १. १२८. ) इति प्रकृतिभावो हूस्वश्व । सुवरन्वविद्नन स्व: स्वर्ग प्राप्ना: । सप्तान्प्रणुदाम निराकुर्म: । अराती रातिर-हितानदातून् ॥ शिवं विहितम् । शाम: परमं शान्ति: परमसाधन-

मिति वदन्ति धार्मिका इत्यर्थः॥ वरूथं मुख्यावयवो दक्षिणा सा मित्रा मित्राणी 'शेष्टन्दसि बहुलमिति' श्रौत्कू (पा. ६. १. ७०.)॥ विश्वस्य सर्वस्य॥

प्रजननं प्रजोत्पादनं प्रतिष्ठा वंशस्यास्पदम्। साधु-प्रजावाज्छुद्धमात्रृतः सुशीलापत्यवान्। तन्तुं तन्वानः सन्तानं विस्तारयस्तदेव सन्तानोत्पादनमेवात्रणमान्रण्यम्॥

अग्रिनामुक्त आघात-व्यत्थे हेतुमाह अग्नयो वा इति। देवयानः पन्थास्तत्मआपकत्वात्। तदुक्कं। 'अग्निज्योंतिरहः शुक्ल' इत्यादिकोडश्नः (गीता. ८. २४.)।

का विद्येतेपेक्षायामाह गाईपत्यमृगित्यादिलिङ्गव्यतयः। अन्वाहार्य-पचनो दक्षिणाग्निः। बृहदृहत्साम। इयमुपासनाह्निहोत्रादन्येयस्मीनां पृथगुपादानम्। परमं श्रेष्ठसाधनम्॥

अग्निहोत्रमिति। सायम्प्रातस्तु-डुतमस्रिहोत्रं स्विते सुषुप्तिगे रुतं सृज्यते सदृशानां निक्षेपतिरिहम्रयकुप-पस्य निस्तरणोपायः। किं यज्ञानामसोमकानां कतूनां ससोमक-नां च प्रायणं प्रकृष्टमयनमुपायोडग्निहोत्रं विना तदनधिकरात्। सुव-र्गेस्य स्वर्गस्य लोकस्य ज्योतिम्मार्गप्रदर्शकोऽक्रम्॥ १ ॥ २२ ॥

यज्ञ इति। प्रशंसनस्तीत्यन्वयः। यज्ञो हि देवानां देवस्वामिक इ-त्यर्थः। कृत इत्यत आह यज्ञेन हीति॥ प्राजापत्यं प्रजापतिदेवतास्य तत्पवित्रं सत्प्रशांसन्ति। तत्र हेतुर्मानसेनेति। मन एव मानसं प्रज्ञा-दित्यात् स्वार्थेङण्। तेन तस्य व्याख्यानं मनसति॥

न्यासः सर्य्यास एव श्रेष्ठतम इत्याहर्मनेपिणो ब्रह्माणं प्रति॥ ब्रह्मा विश्वः सर्वः कतम इति ब्रह्मशब्दस्यानेकार्थत्वात्प्रश्नः। स्वयम्भूः प्रजापतिः संवत्सर इति यः संवत्सरः स स्वयम्भूः प्रजापतिः। संवत्सरः क इत्यत आह सं-वसरोग्सावादित्यो मण्डलात्मा। य एष आदित्ये पुरुषो वर्चते स परमे तिष्ठतीति परमेश्री ब्रह्मात्मा। इदं कतम इत्यशोच्तरम्॥

याभी रशिमभिरादित्यस्तपति ताभिः पर्जन्यो मेघो वर्षति। श्रद्धादीनामुक्त-रोत्तरावस्था मेधादयः। स्मारं स्मृतिकर्म। ब्रह्मयोर्निर्बन्धोत्थः। प-श्वधा पञ्चेन्द्रियेमेन्दन पञ्चात्मा पञ्चभूतात्मा। प्रोतं व्यासम्। सर्वः पुरुपैः सर्वे जगत्प्रत्येकं व्याप्तम्॥ १ ॥ २३ ॥

३०

दीपिकायां २५ खण्डः ।

उपदेशद्वारा न्याससोत्कर्षमाह स भूतमिति । भूतभव्याभ्यां सहितं पुरुपं जिज्ञास ज्ञातुमिच्छ । आसक्तिपूरितं जारयिष्या: । आसक्त्या पूरितं जारयिष्ठा: कथा: । संग त्यक्त्वा संसारं तनूकुरु । श्रद्धासत्यः श्रद्धा च सत्यं च तेन सः श्रद्धासत्यः । महस्वान्महोदस्यास्ति तपसा कायेनैवासाध्येन । उपरिष्टाल्लोकोपरीवर्त्तमानं तमात्मानेवमुक्तप्रकारेण ज्ञात्वा साक्षात्कृत्य । केन । मनसा हृदा च बुद्धिचित्ताभ्यां साक्षात्कृत्य भूतो मृत्युः नोपयाहि विद्धाछ्छाखादर्शीति प्रजापतेरारुणि प्रत्युपसंहारः । तस्मात्कारणध्यासं सद्य्यासमेवैपां द्वादशानां तपसां मध्येsतिरिक्तमधिकमाहुर्बुद्धा इति श्रुतेर्वचः ॥ १ ॥ नारायणस्तावकं मन्त्रान्तरमाह वसुरणय इति । वर्ष्मनिवासभूमिः । अन्योऽण शब्दे स्तुत्यः । विभूर्विभूति विवृणुते । प्राणे सन्धाता त्वमसि । ब्रह्मन् विश्वसृक् त्वमसि । अग्नेः सृजो ददाति तेजोदात्स्वमसि । सूर्यस्य वर्चो ददाति वचो दात्स्वमसि । चन्द्रमस इन्दोर्युमांसि ददाति युष्मोदा: कान्तिप्रदस्त्वमसि । वयं त्वामुप्याम प्रातः प्राथेयास्महे । ध्यानेँ पुरः परिकल्प्याह ग्रहीतोडसि निर्धारिरोडसि । ब्रह्मणे त्वा महस ओमित्यात्मानं युज्यीतेँति ब्रह्मणे महसे तेजसे तत्त्वप्रत्यर्थे त्वां नारायणमात्मानमोमिति युज्यीतोंकारेणोपास्तया सम्बन्धीयात् । एतन्महानारायणीयं महदुपनिषदं देवानामपि गुह्यं गोप्यम् । य उपासक एवं देवानां गुह्यामित वेद स ब्रह्मणो महिमानमुपासकोऽपि प्राप्नोति । आदरार्थमाह तस्माद्ब्रह्मणो महिमा- नमित्यामोतीत्यनुषंगः । इति युपनिषदित्युपसंहारः ॥ २ ॥ २४ ॥

तस्यैवंविदुषो यज्ञस्य पुरुषस्यात्मा यजमानः स्वामित्त्वात् । श्रद्धा पत्नी श्रीतत्त्वात् । शरीरमिद्ध्मो दीर्घत्त्वात् । उद्गी वेदिश्वतुरश्र- त्वात् । लोमनि वर्णाहिर्यः प्ररूढत्वसाम्यात् । वेदो धर्मेसुप्रतिष्ठितः । स शिखा तदाकारितत्वात् । हृदयं यूपः परवधिष्ठानत्वात् । काम आज्यं स्त्रिग्धत्वात् । मन्यु: पशुर्वध्यत्वात् । तपोऽग्निस्वर्लनालमकत्वात् । दमो

दीपिकायां २५ खण्डः ।

वाहोन्द्रियनिग्रहः शामयिता शामिता । दक्षिणा वाकू प्रवीणा वाणी होतोत्सृष्टत्वात् । प्राण उद्दातोदात्तोपकत्वात् । चक्षुर्ध्वर्युर्यजुष्यत्वात् । मनो ब्रह्मा सृष्टृत्वात् । श्रोत्रमग्रीतपरवाक्यग्रहणपरत्वात् । यावद्रियते धैर्यमाश्रीयते सा दीक्षा निवृत्तिसाम्यात् । यदक्षति तद्धिराधृति-साम्यात् । यन्ति पान्ति तदस्य सोमपाने पानसाम्यात् । यद्रसते कीर्त्योति तदुपसद इष्टिविशेषोपाश्रयत्वसाम्यात् । स प्रवर्ग्यः क्रियात्रयस्य प्रवर्ग्यसच्यात् । मुखमहावनीय आहुतिग्राहकत्वात् । याद्याहुतीराहुतीति । "तदद्रुकं प्रथममार्च्छेदद्धोमीयं" (छा. ५. १९. १.) इति श्रुत्यन्तरोक्ता: प्रथमग्रासास्ता अग्निहोत्रस्याहुती शातव्ये प्रधानत्वसामान्यात् । यदस्य हविषो विज्ञानं वेदनं रसस्वादनं तज्जुहोति होमान्तःश्रुत्वसाम्यात् । अक्तिभोजनभिन्नं तस्मिधोडस्रिदीपकत्वसाम्यात् । तानि सवनानि कालसाम्यात् । ते दर्शपौर्णमासौ शौकृचकृष्णयसाम्यात् । ते चातुर्मास्यानि मासत्वसस्यात् । ते पशुवन्धाः पशुवन्धानामृतप्रयुक्तत्वात् । तेऽङ्गणाः स्राणि बहुदिनसाध्यत्वसाम्यात् । सर्ववेदसं सर्वस्वदक्षिणं विद्याकर्म-वासनातिरिक्तस्य सर्वेषां त्यागात् । यज्ञमरणं तदेवावभृथ: समाप्तिसाम्यात् । जरामयं जरामरणपर्यन्तावस्थायी । उद्गयन उत्तर-यणि । प्रभवति श्रयते । देवानामोचिरादिमार्गेण । दक्षिणा दक्षिणायन । पितॄणां भूमादिमार्गेण । यो विद्वान् स एतौ मार्गौवभिजयति तस्स-दभिजयान्महिमानं श्वःश्रेयसं प्राप्नोति सद्दर्शनावाप्तत्वादेव करोति

ततो ज्ञानद्वारा कर्मेण मुक्तिमामोतीत्यर्थः । तस्मादिति पुनरुक्तिः स-मास्यर्थो । उपनिषद्रहस्यमिदम् ॥ १ ॥ नारायणपरा वेदा देवा नारायणां गजा: । नारायणपरा लोका नारायणपरा मखाः । नारायणपरा योगा नारायणपरं तपः । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गतिः ॥ २५ ॥

नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजीविना । अस्पष्टपदवाक्यानां महा-नारायणप्रभा ॥ इति महानारायणोपनिषद्दीपिका ॥ ३४ ॥

NOTES.

NOTES ON THE UPANISHAD.

RV. = Ṛigveda ; TS. = Taittirīya-Saṃhitâ ; VS. = Vâjaseneyi-Saṃhitâ ; AV. = Atharvaveda.

I.

1. The last quarter of this verse is from VS. 31. 19.

2. For the greater part of this see RV. 1. 164. 39, or AV. 9. 10. 18. In the Taittirīya Âraṇyaka the reading is तद् भव्यमा इदं which makes one syllable too little.

3. For this and the first line of 8, see VS. 32. 1, 2, slightly modified.

4. VS. 32. 2, 3, in a somewhat altered form.

5. Occurs also in S'veta-Up : 4. 20.

6. Compare Tait-Âraṇyaka 3. 13. 1.

II.

1. VS. 32. 4. - modified. The reading of B. C. D., एषो हि, is manifestly wrong. It should be एषोऽह.

2. RV. 10. 81. 3; TS. 4. 6. 2. 4. The reading differs slightly in the two Saṃhitâs.

3-8. VS. 32. 8–13 with modifications.

9. This and the next Mantra look like quotations, but I cannot trace them. In the Alphabetisches Ver-zeichniss at the end of his edition of TS., Professor Weber assigns the 10th Mantra to TS. 4. 2. 7. 1; but it is a mistake, for that passage commences with the words मा नो हिंसीज्जनिता.

3. TS. 4. 2. 9. 2; VS. 13. 20.

4. I have no doubt that this verse and the next are quotations, but cannot trace them. Portions of 4-6 are found also in the Sauparna Purâna (Dvâ-rakâ-mâhâtmya 6. 13, 14). The passage is as follows :—

इत्युचाये द्विजश्रेष्ठा मुदमालक्ष्य पाणिना ।

विष्णुं संस्पृश्य मनसा मन्त्रमेतमुदीरयेत् ॥ १२ ॥

अश्वकान्ते रथकान्ते विष्णुकान्ते वसुन्धरे ।

उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना ॥ १३ ॥

मृत्युकै हर मे पापं यन्मया पूर्वसञ्चितम् ।

त्वया हतेन पापेन पूतः सज्जायते नरः ॥ १८ ॥

13. VS. 6. 22 ; 35. 12.

14. RV. 10. 75. 5.

5-7. RV. 10. 190. 1-3.

1. RV. 9. 97. 40. Compare Sâyana's explanation of this Mantra with that given by Nârâyana.

2. RV. 1. 99. 1.

3. RV. 1. 189. 2; TS. 1. 1. 14. 4.

4. RV. 5. 4. 9. (सिन्धुं)

5. AV. 6. 63, slightly changed.

6. RV. 8. 11. 10; AV 6. 110. 1. The former reads पिप्रयस्त and the latter पिप्रायस्व.

7. Compare Tait-Upanishad 1. 4. 1.

3. Found also in Śvetâśvatara 3. 20.

4, 5. Muṇḍaka 2. 1. 8, 9.

IX.

1. RV. 9. 96. 6; TS. 3. 4. 11. 1.

2. Also in Śvetâśvatara 4. 5.

3. RV. 4. 40. 5. ( omits बृहत् ); TS. 1. 8. 15. 2.

4. VS. 8. 36. It has संरराणः instead of संविदानः.

5. Compare RV. 1. 22. 7 and 7. 15. 4. The reading here is विभक्तारं which N. gives as a variant.

6, 7. RV. 5. 82. 4, 5. It reads दुःश्वप्न्य्.

8–10. RV. 1. 90. 6–8 ; TS. 4. 2. 9. 3.

11–13. VS. 17. 88–90 ; RV. 2. 3. 11, and 4. 58. 1, 2.

X.

1, 2. RV. 4. 58. 3, 4 ; VS. 17. 91, 92.

3. Compare Śvetâśvatara 4. 12. The word देवः which occurs here in the second line, and is found in all the MSS., is not in the Śvetâśvatara.

4. Also in Śveta 3. 9.

5. Also in Kaivalya 2–4.

6. Also in Muṇḍaka 3. 2. 6.

XIII.

3. RV. 1. 43. 1.

4. RV. 4. 4. 1–5.

XV.

1. The first portion, to the end of अभिषः, is from TS.

2. 4. 3. 1, 2.

6. Nârâyana's reading ब्रह्म मेतु माम् &c. is decidedly superior to that explained by Sâyana, namely ब्रह्मं एतु माम् &c.

7. अद्या नो...RV. 5. 82. 4, 5. मधु वाताः...RV. 1. 90. 6–8.

8. ब्रह्मा देवानां...RV. 9. 96. 6. हंसः शुचिषत्...RV. 4. 40. 5.

XVIII.

1. The first four lines and the last line are from VS. S. 13.

XX.

2. RV. 3. 47. 2; TS. 1. 4. 42 ; VS. 7. 37. The first and last read चित्त्रहा. In explaining this verse, Mahîdhara quotes the Sûtra दीर्घादटि समानपादे (Pâṇ. 8. 3. 9); but the printed commentary has समानपदे, which is also the reading of the Calcutta edition of the Siddhânta-Kaumudî ( vol. 2, page 534 ). An old S'âstrî whom I consulted, and who knows the Kaumudî by heart, was in favor of समानपदे as the reading which he had learned,—but all the editions of Pâṇini give the other, and the sense seems to require it.

3. RV. 6. 47. 11; TS. 1. 6. 12. 5 ( has हुवे नु for हूयामि ); VS. 20. 50 ; AV. 7. 86 ( with modifications ).

4. RV. 8. 61. 13; AV. 19. 15. 1.

5. RV. 10. 152. 2 (विशास्पतिः); AV. 1. 21. 1.

6. RV. 1. 36. 13; TS. 4. 1. 4. 2; VS. 11. 42. The first and last, and Weber's edition of TS., read सविता in the first line; the Calcutta edition of TS. has सविता in both places.

7. ṚV. 1. 50. 4 ; TS. 1. 4. 31 ; AV. 13. 2. 19 ( रोचन ).

8. TS. 1. 4. 31.

9. TS. 1. 7. 5. 4 ; 5. 2. 1. 1.

10. TS. 1. 4. 41.

11. TS. 7. 3. 11. 1 (वर्षचमन्).

12. TS. 1. 2. 9. 1.

13. ṚV. 1. 22. 18 (अतो); AV. 7. 26. 5.

XXIV.

1. Instead of जिज्ञासाक्तिपूरितं जारयिष्ठा:, the Taittirîya recension has जिज्ञासकृतजा रायिष्ठा: which has nothing but its obscurity to commend it !

XXV.

1. There was no alternative but to follow the manuscript of the Dîpikâ in the reading यादाहुतीराहुती. Nârâyana's explanation requires या आह्या आहुतीराहुती, and the other reading, unless the copyist is to blame, must be considered a Vaidik irregularity,-though the annotator does not call it so as he is wont to do in such cases.

NOTES ON THE DÎPIKÂ.

I.

1. The Antaryâmi-Brâhmaṇa is Brihadâranyaka-Upanishad 3. 7, or S'atapatha-Brâhmaṇa 14. 6. 7.

II.

4. For explanation of परा, पश्यन्ती &c., see the Calcutta Dictionary Vâchaspatyam under the latter word,-also Mallinâtha on Kumâra-Sambhava 2. 17.

5. The Chhandovichiti is a work on Prosody. The following allusion is made to it in Kâvyâdars'a 1. 12 :-

छन्दोविविचत्यां सकलसत्पपञ्चो निर्दर्शितः ।

सा विद्या नौस्तितीर्षूणां गम्भीरं काव्यसागरम् ॥ १२ ॥

छन्द इति । छन्दांसि विचीयन्ते निरूप्यन्तेऽत्रेति छन्दोविविचति: शेषादिकृतच्छ-न्दोग्रन्थरच्छन्दोविचितिनामक: ।

IV.

6. The Durgaṭavritti appears to treat of Poetics. See Colebrooke's Essays, Vol. 2. page 65 (note).

7. As to Lakshmî's dwelling in गोमय, see the excerpt from Mahâbhârata under that word in Vâchaspatyam.

8. The following explanation of this Mantra is given by S'ankarâchârya in his Bhâshya on Nrisimha-pûrvatâpanî, and it is reproduced by Nârâyaṇa in his Dîpikâ on the same work :-सन्मात्रब्रह्मणो व्यापिका शक्तिर्मूलक्ष्मीरित्युच्यते । कारणमात्ररूपस्य ब्रह्मणः शक्तिर्मूलक्ष्मीरिति । सर्वत्र

स्वात्मत्यावस्थितस ब्रह्मणः शक्तिः सुवःकालकर्णी इत्युच्यते । महतः प्रकाशात्मकस ब्रह्मणः शक्तिमंहालक्ष्मीरिति ॥ An additional note by Nârâyana is also of interest :—कालकर्णी मुद्रा यथा । अनुष्ठावुन्नतौ कत्वा मुष्ट्योः संलग्रयोर्द्वयोः । तावेवाभिमुखौ कुर्यान्मुद्रेऽषा कालकर्णिका । कालकर्णी प्रयोक्तव्या विद्धप्रशामकर्‌मणि ॥ कालमिव कालकं दूरे गतं भृणं यथा सा कालकर्णी ॥

10. The quotation here is no doubt from some Tantra. See under चक्रमुद्रा in Vâchaspatyam. It is strange that this word was not included in the new edition of the St. Petersburg Lexicon.

11. The reference for the Vârttika on Pânini 4. 1. 39 is to the Bombay edition of the Siddhânta-Kaumudī. The corresponding passage in the Calcutta edition is Vol. I., page 226.

12. Kaumudī 1916=Vol. I., page 683 of Calcutta edition.

13. The passage cited from the Gîtā is found also in the Sʼarabha-Upanishad, which doubtless borrowed it from the former.

VI.

1. 2. The quotations from the Nirukta are from the supplementary chapter which may or may not be Yâska’s. That on the Second Mantra is very obscure. Roth gives three different readings of this passage ; Nârâyana’s agrees generally with that on page 216. The Calcutta edition of the Nirukta has not yet completed the Parisʼishta.

IX.

1. What is the meaning of the word ऋषिणी which occurs

twice in the passage cited from Yâska? The dictionaries and grammars afford no clue.

4. The Shashṭhapras'na is of course the sixth chapter of the Pras'na-Upanishad. The seven Soma-samsthâs, of which Shodas'î is the fourth, are thus enumerated in Âsvalâyana's S'râuta-sûtras 6. 11. 1:— Agnishtoma, Atyagnishtoma, Ukthya, Shodas'î, Vâjapeya, Atirâtra, and Aptoryâma. The fifth has been inadvertently omitted from the list given in Sacred Books of the East, Vol. XXIX. page 15 ( note ).

5. In the Calcutta edition of Pâṇini, prepared under Colebrooke's directions, we find हिरण्यय for हिरण्ययानी in 6. 4. 175.

6. The Madhu-Brâhmaṇa is Brihadâraṇyaka-Upanishad 2. 5,—or S'atapatha 14. 5. 5.

X.

1. Both editions of the Nirukta read यजनाय instead of यजमानाय. I cannot trace the quotation अहं बीजप्रद: पिता.

2. The words वक्ता शतसहस्रेपु &c. appear to be a statement of a well-known fact and not a citation from another author.

XV.

2. This quotation also baffles me. Compare Institutes of Vishṇu ( Sacred Books of the East ) LV. 9.

XVI.

7. The passage quoted from the Vis'va-kos'a occurs also, word for word, in Medinî. Mallinâtha fre-

quently cites the former in his commentary on Ki-

râtarjunîya, and I have found many of his quota-

tions in the latter, sometimes verbatim and in other

cases slightly modified. How is this to be ex-

plained ? In the above commentary, Mallinâtha

quotes from ten dictionaries, but never from Medinî

which was probably therefore not then in existence.

It looks as if the author of the Medinî had copied

wholesale from other works.

XVII.

3. The Medinî has घोरो भीमे हरेडपि च.

4. Kaumudî 368=Vol. I, page 162, of Calcutta edition.

XX.

8. Sâyaṇa takes उपयाम as a noun and thus explains it

in his Bhâshya on TS. 1. 4. 3:—पृथिव्यामुत्पन्नं दारुम-

यमन्तयो मसृजकं पात्रमुपयामशब्देनोच्यते ।

9. The words विष्णुर्वे देवानां परमः &c. are not an exact quota-

tion. In Haug's edition of the Aitareya-Brâhmaṇa

the passage stands thus :—अभिर्वे देवानामवो विष्णुः परम-

दन्तरेण सर्वा अन्याः देवताः ।

10. Kaumudî 503 = Vol. I, page 230, of Calcutta edition.

In regard to Nârâyana's description of himself in

the colophon, see my remarks on page 70. Vol. XV

of Indian Antiquary. Since writing that article,

I have had access to other Dîpikâs by Nârâyana on

Upanishads previously explained by S'aṅkara, and

find that he invariably, at their close, speaks of

himself as शंकरोक्त्युपजीविन्.

BOMBAY SANSKRIT SERIES.

Edited formerly under the superintendence of G. Bühler, Ph. D., and F. Kielhorn, Ph. D.; continued under that of P. Peterson, M.A., and R. G. Bhandarkar, M.A., the former Superintendents being now referees.

Nos. I., III., and IV., Panchatantra, with Notes by Dr. Kielhorn and Dr. Bühler.

Book I., 5th Edition ... ... 0 10

Books II. & III., 3rd Edition ... ... 0 6½

Books IV. & V., 3rd Edition ... ... 0 6½

Nos. II., VII., IX., and XII., Nāgojībhaṭṭa's Paribhāshendushēkhara, with Translation, by Dr. Kielhorn ... ... 5 0

Nos. V., VIII., and XIII., Kālidāsa's Raghuvaṃśa, with Mallinātha's Commentary, and Notes, by S. P. Pandit, M.A. ... ... ... ... 4 0

No. VI.; Kālidāsa's Mālavikāgnimitra, with Notes, by S. P. Pandit, M.A. (In the Press) ... ...

No. X., Dandin's Daśakumāracharita, with Notes, by Dr. Bühler, Part I. ... ... 1 0

No. XI., Bhartrhari's Nīti and Vairāgya Śatakas, with Notes, by K. T. Telang, M.A. Second edition, revised ... 1 0

No. XIV., Bilhana's Vikramāṅkadevacharita, with Introduction, by Dr. Bühler... ... ... 1 0

No. XV., Bhavabhūti's Mālatimādhava, with Notes, by R. G. Bhāndārkar, M.A. (Under revision) ... ...

No. XVI., Kālidāsa's Vikramorvas'ī, with Notes, by S. P. Pandit, M.A. (In the Press)... ... ...

No. XVII., Hemachandra's Deśīnāmamālā, with a Glossary, by Dr. Pishel and Dr. Bühler, Part I.... ... 3 4

Nos. XVIII., XIX., and XX., Patanjali's Vyākaraṇamahābhāshya, by Dr. Kielhorn. Vol. I., Parts I., II., and III., Rs. 2 each Part... ... ... 6 0

Nos. XXI., XXII., and XXVI., Do. Do. by Do. Vol. II., Parts I., II., and III., Rs. 2 each Part ... ... 6 0

No. XXIII., The Vāsishṭhadharmaśāstram. Edited by Dr. A. A. Führer... ... ... ... 0 12

No. XXIV., Kādambarī, by Bāṇa and his Son—Part I.—Sanskrit Text. Edited by P. Peterson, M.A. 2nd edit. 1 8

No. XXV., Somes'varadeva's Kīrtikaumudī. Edited by Ābājī Vishṇu Kāṭhavate ... ... ... 1 4

No. XXVII., Vis'ākhadatta's Mudrārākshasa with Commentary and Notes by K. T. Telang ... ... 1 14

Nos. XXVIII., XXIX., and XXX. Patanjali's Vyākaraṇamahābhāshya, by Dr. Kielhorn. Vol. III., Parts I. II., and III. Rs. 2 each Part ... ... ... 6 0

No. XXXI., Vallabhadeva's Subhāshitāvali, Edited by Dr. P. Peterson and Pandit Durgā-Prasād ... ... 5 0

No. XXXII., Laugākshi Bhāskara's Tarka-Kaumudi, Edited by Professor M. N. Dvivedi ... ... 0 12

No. XXXIII., Hitopadesa of Nārāyaṇa. Edited by Dr. P. Peterson ... ... ... 1 10

No. XXXIV., The Gauḍavaho. Edited by S. P. Pandit M.A, 5 8

Works under preparation for the

BOMBAY SANSKRIT SERIES.

IN THE PRESS.

A revised edition of Kādambari in Two Volumes, by Professor

Peterson—of which Vol. I., Text of the Purva and Uttarabbāga

been issued—Vol. II., Introduction and Notes only being in the press.

An edition of Bāṇā's Śri-Harsha-charita by Dr. A. Führer.

An edition of Kumārapālacharita by S. P. Pandit.

A revised edition of Kālidāsa's Mālavikāgnimitra by Mr. Shān

Pandurang Pandit.

A revised edition of Kālidāsa's Vikramōrvaśi by Mr. Shankar P

durang Pandit.

WORKS UNDERTAKEN.

An Introduction with Indices to his edition of Patañjali's Vyak

ṇamahābhāshya by Dr. F. Kielhorn.

An edition of the Uttararāmacharita by Professor R. G. Bhândâr

and Mr. S. R. Bhândârkar.

The University Selection of Hymns from the Rig-Veda by Profe

P. Peterson.

An edition of the Kâvyaprakâśa by Professor A. V. Kâthavate.

An edition of the Tarkasangraha by Mr. Y. V. Athalye.

An edition of the Venisainhâra by Mr. L. R. Vaidya.

An edition of the Mricchhakatika by Mr. N. B. Godbole.

An edition of the Shatprabhrîtatîkâ by Mr. K. B. Pâthak.

An edition of Nava-sāhasânkacharita by Vînan S'âstri Islâmpru

and S. R. Bhândârkar.

An edition of the Râjataranginî by Pandit Durgâ-Prasâd.

An edition of Shârngadhara-Paddhati by Professor P. Peterson.

An edition of Hemachandra's Dvyâshrayakos'a by K. H. Dhruva

An Index to the Taittirîya Samhitâ by M. M. Kunte.

An edition of Dandin's Das'akumâra-charita, Part II., by Prin

R. H. Gunion.

A revised edition of Bhavabhûti's Mālatîmâdhava by Professor

G. Bhândârkar.

P. PETERSON.

R. G. BHANDARK

Bombay, 1888.

PLEASE DO NOT REMOVE

CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY

BL 1120 M28 1888

Upanishads. Mahanarayanopa-nisad.

The Mahanarayana-Upanishad