1. Mahanirvana_Tantra_-_Jibananda_Vidyasagara_1884

महानिर्वाणतन्त्रम्।

कुलावधूत श्रीमद्वीरानन्दनाथाभ्यांभारतौ- विराचितया टोकया सहितम्।

वि, ए, उपाधिधारिणा

श्रोत्रीवानन्द- fिद्यासागर-भट्टा च र्यैः

संस्कृतम्

१.कार्तिकतत्त्व ।

कलिकाता-राजधान्याम्

नतन बाल्मोकियन्त्रे

ाद्रितम् ।

सं १८८५

প্রণেতা—শ্রীউদয়াচরণ পাল

ও শ্রী শিবনারায়ণ দাসের গানে

मच्छानिर्यातन्त्रम् ।

प्रथमोऽध्यायः ।

गिरोन्द्रशिखरे रम्ये नानारत्नोपशोभिते । नानावृक्षलताकीर्णे नानापद्मविरवैयुते ॥ १ ॥

हृत्स्वा पडान्त्रायमेनेयशक्ति: सदाशिव! प्रेरितश्चादिमकाय । जगाद सेहं कुलपरायणेन वारं वारं परऋद्धा नामं नामं गुरो: पदम् । निरपेक्षं वच: गम्योरविद्येशोऽपि यथामति ॥

वेदाग्निरोधितसमस्तपुरुषक्रमेऽपि च्छेनकातिनिर्न्तितानन्वपापकृत्प्रवर्त्तककलियुगागमने सति परमार्थाचिन्तननायनभुरकानां नानाविधपापकर्मप्रसक्तानां नराणां कथं निस्तारो भविष्यत्योति सञ्जिनयन्ती पावती कैलासशिखरे तिष्ठन्नं कारुण्यवन्तं सदाशिवं प्रति तेषां निस्तारोपायमपृणोदेतददेवाच—मरोन्द्रशिखर इत्यादिभि: तत् तच्छ्रुतं गिरोन्द्रशिखरे पर्वताधिराजस्य कैलासस्य घड्के स्थितं मौनघरं मौनिनं शिवं वीच्य विगोक्य लोकानां हितकाम्यया जानन्न् हितेच्छया पार्वती देवी विनयावनता सतो शिवभगवोदिते कादश्लोकस्थाने: पदैरत्नय: । मौनधरमिस्थानेन कथानयमरो दर्यित: तस्यै द्याटोभि: स्मप्रश्नाभित मयोद्यपदानि गिरोन्द्रशिखरे इत्यलं विशेषाभाति चराचर जगत्कमिल्यादीनि हितोयातानि परार्थानि ॥

सर्वेन्दुकुसुमामोदमोदिते सुमनोऽहरे । प्रैत्यसौगन्ध्यमान्यालो मरुद्विपवौजिते ॥ २ ॥

शिरच्छायाद्रुमक्चायाच्छादिते त्रिषुमञ्जुले ॥ ७ ॥ मत्तकोकिलसन्दान्सहङ्गुष्ठविपिनान्तरे । सर्वदा स्वगणैः सार्धं मातङ्गसुरराजनिपेविते ॥ ८ ॥

सिद्धचारणगन्धर्वैर्गायैः पत्यगतैरिवृते । तव मौनधरं देवं चराचरजगत्कुरुम् ॥ ५ ॥

शिवामृत्योःति नेक्षव्यम् । रस्यते क्रोधने सिद्धचारणादिभिर्यन्त- तद्रूप्यं तद्विनुं पारदप्यादित्यादि-चक्रम् । यतः । नानारत्नोपशोभिते खनिकेः पद्मरागमरकतादिभिरतैःरैःरजते नानास्नाताकोरपे- खनिकेऽपि जैरणकेरभिनतारभस व्याप्तं नानापद्मरपेयुते नानाविधानं पञ्चपां वाद्यैर्युंक् ॥ ७ ॥

सर्वेन्दुकुसुमामोदमोदिते मकरवसन्तायुतसम्भ्रमस्पृष्यसम्भ्रमिर्भरतिम- नोहारिभगस्वैः सुरभीकृतं वनएव तुमनोऽहरे व्यक्तमनोहारके- प्रैत्येन सौगन्ध्येन मान्यो न वाच्यो युक्तो मरुद्विपायुपवी- ऋते ॥ २ ॥

अमृतोगयैवोदिते अभूरमसा गभैः समूहैः सङ्कीतैः यः कल्वो न गेम्भीरः गम्भस्तेन निनादिते गभिते स्वरा अचचुला काया येपा- द्रुमाषां तेषां वाद्यादिकादितने वृक्षे त्रिगुणं चिकृत्स्य च तन्वभुजं हुन्दरग्वेति त्रिगुणमञ्जुलं तत्क्षणुं ॥ ३ ॥

मत्तेयाद्रि । मत्तानां कोकिलानां सन्दोहेन समूहेन सदृक्षं संहदितं विपिनान्तरं वनमध्ये यथाशिनु तथाशिनु । सर्वदा सर्वेषां काले स्वगणैः सार्धं मरादिभिः सार्धंस्तरराजेन यस्येन निपेविते ॥ ८ ॥

सिद्धेयाद्रि । देवयोनिभिः सिद्धैः चारणैर्गन्धर्वैः गायैः गायपत- मध्यगयपतिस्थामिकगणैरभितः द्वते रक्ष देवं चराचरजगत्- कुरुम् ॥

सदाशिवं सदानन्दं करुणामृतसागरं । कपर्द्धरकुन्दधवलं श्रुदसच्चवयं विभुम् ॥ ६ ॥

दिगम्बरं दिगनागं योगिन्द्रं योगवत्सभम् । गृह्णाग्रौकारसंयुक्तजटामकुटमणिडितम् ॥ ७ ॥

विभूतिभूषितं गान्तं व्यालमालं कपालिनम् । त्रिलोचनं त्रिलोकेपं त्रिशूलवरधारिणं ॥ ८ ॥

ग्राशुतोषं ज्ञानमयं कैवल्यफलदायिनं । गुरूञ्चराणां जडन्मानमचरणां स्वाचररक्षाच जगतां पितरं रम् ॥ ४ ॥

सदेवयादि । सदैव सवंदा गृहे कल्क्याणि यस्य यस्याः तं सदैव स्वानन्दः सत्‍ सर्वेदास्यायो वा आनन्दो यस्य तं, सतः साधूनू या न्यान्तर्यात यः तं, करुणाप्रसृतसागरं दशाकूपस्य प्रोयुपस्य मसृणं कपर्द्धरकुन्दधवलं कपोतरकुन्दयत् शुभ्रं, श्रुदसच्चवयं विमलसच्चयुक्र-प्रधानं, विधुं व्यापकं ॥ ६ ॥

दिगम्बरादि । दिगम्बरं वस्त्रं यस्य तं वस्त्रराचितं वस्त्रैः दिगद्रार्भ्यां जनानां भर्तारं योगोन्द्रं योगः परमात्माचिन्ननं तत्तत्सु श्रेष्ठं योगिवत्सभं योगिनांनान्द्यतिं योनितो वच्भमा: प्रियया वस्यति वा तं गृह्नाग्रौकारशौकरारितेनां गिहिपरेभकुक्षः स्फि-तिक्को नं जटामकुटे न जटामूहेन मणिडितम् ॥ ७ ॥

विभूतिल्यादि । विभूतिभूषितं भस्मभिरजकूटं नं यान्तं संयतात्म:-करुणां व्याला: सर्वा एव माला दश्श तं कपालिनं नककपालद्यालिनं लोच्यते दश्शने यस्तानि वोचनानि नेत्राणि तानि लोच्य या यस्य तं त्रिलोकेरं त्यायाचां लोकारमधिष्ठातारं त्रिमूलवरधारिणं त्रिन्द्रलेषु वरं त्रिमूर्ज्ज्ञ वरद्र वा धर्तृं शोषं यस्येँति त्रिमूलवरधारी तम् ॥ ८ ॥

व्यासिल्यादि । व्यासा शिष्यं तोषयस्तूदयेँ तं ज्ञानमयं ज्ञानं तज्ज्ञः सकलपरार्थनपरायणवृत्तेः कैवल्यफलदायिकां निर्वाणरूपं

निर्विकल्पं निरातङ्कं निर्विघ्नेषं निराश्रयतनम् । ९ । सर्वेषां हितकर्त्तारं देवदेवं निरामयम् । प्रसन्नवदनं वन्द्यं लोकानां हितकाम्यया । विनयावनता देवो पार्वती शिवमन्ववौत् ॥ १० ॥ श्रीपार्वत्युवाच ।

देवदेव ! जगनाथ ! मदनाथ ! करुणानिधे ! । त्वदधोनाऽस्मि देवेश ! त्वन्निष्ठोऽस्मि सदाऽऽत्मना ॥ ११ ॥ विना त्वया मया किंचित् नैव शक्यते । कपावलेयो माङ्गल्य चेत् सेहोदर्क्ति यदि मां प्राप्नुयात् ॥ १२ ॥ तथा निवेद्यते किंचित् स्मरणात् यदि चारितम् । त्वदन्यः संशयस्याऽस्य कश्चिल्लोके महेश्वर ! । हेतुं भवितुमर्हसी वा सर्वज्ञः सर्वशास्त्रवित् ॥ १३ ॥

फलस्य दातारं निर्विकल्पं निर्गतेऽसौ विकल्पो विविधा कल्पना यथा तत्त् निरातङ्कं निर्गते च्याङ्कात् तापशङ्को यथाऽऽत्तं निर्विघ्नेषं नानाविध- भङ्गेरितं निरङ्कुशं च्याङ्कुशं यामप्रतिष्ठानम् ॥ ९ ॥ सर्वेषामित्यादि । निरामयं निर्गत च्यामयो व्याधिर्येषां तत् ॥?०॥ पार्वती शिवं प्रति किमपृव्येऽदित्यमेवाऽऽदौ, — श्रीपार्वत्युवाच । देवदेवेल्वादि । हे देवेश ! देवानामिन्द्रादीनामपि नियन्त ! यतोऽहं त्वदधोना तद् यथीभूता सदाऽऽत्मनः काष्ठे तन्निष्ठोऽस्मि चाऽऽ- स्वात्मतत्त्वज्ञाया विनाऽकिश्चित् अपि भाषितं कार्यायत्तं नैव मया शक्यते ॥ १? ॥ १२ ॥

त्वदन्य इति । त्वत्तोऽन्यद् रति । त्वत्तोऽन्यक् तदन्य तत् पुरुषः वक्तुं न शक् तदन्य द्विति पञ्चमीतत्पुरुषः त्वदिति वक्त्राश्रयं नित्यं वाऽपद्मं ॥ १३ ॥

श्रीसदाशिव उवाच । किमुच्यते महाप्राज्ञे ! कष्यतां प्राप्यवस्तुभे ! । सद्कथ्यं गपेश्रेष्ठपि स्कन्दे सेनापतावपि ॥ १८ ॥

तवाप्रे कष्यविष्ठाभि सुगोप्यममपि यत्नवेत् । किमस्ति विषु लोकेषु गोपनीयं तवार्पितः ॥ १९ ॥ मम रूपासि देवि ! त्वं न भेदोऽस्ति तया मम । सर्वज्ञा किं न जानासि त्वनभिन्नेश्च पुच्चरमिस ॥ ९ ॥ हृतिः देववचः शृण्वा पर्वती हृष्टमानसा । विनयावनता साध्वी परिपप्रच्छ यत्नरम् ॥ १७ ॥

श्रीशादाशिव उवाच । भगवन् ! सर्वभूतेश ! सर्वेधर्मविदां वर ! । कुपावता भगवता ब्रज्ञान्तर्योमिना पुरा ॥ १५ ॥

पार्वत्या प्रष्टुमर्थमभिजिज्ञासतः श्रीसदाशिव उवाच । किं स्वते इत्यादि । स्कन्दे कार्तिकेये गपेशेऽपि सेनापतावपोत व्याहरता भगवता महादेवेन तयोर्महागोरवेण मदतिप्रियतया तार्तियुद्धस्वाप्यधेय बलात्कारेरप्यभिभावने योग्यतमत्तोत हृचतम ॥ १८ ॥

तयोरपतिस्वरूपं गोपनीयं विष्णुपि लोकेऽपि किं वस्तुतः कुपित्स्यर्थः । अपे इत्यपतः व्यादितदिध्य उपसंख्यानिर्मिति मम-म्नयानात् स्वाथ्ये तसः ॥ ९ ॥ मम रूपेयादि । हर्यते हरपक्रिया विशिष्टा विशिष्टे हरति रूपा कमेश्यायं मम रूपा मद्रूपपशोऽबिनोऽस्येथेः । मवसदृपेति पाठे ढे मया त्वं समाने मेकं रूपं यक्षा सा तु अभिच्चे व चिन्दुशो हरत इ ॥१७॥

पार्वती यक्षरूं किं परिपप्रच्छे यत्नाद्यायामिलः—श्रीशादोबाच भगवन्! हे भव्यांदिगालिनि ! सभेमूतेश ! सर्वेषां भूतानां विभुाः ! वपा ऋततिवहिताच्च पहचन् सदार्चल तादृशे

मच्छानिवौषतन्नभूः

प्रकाशितास्वतुविंद्रः सर्वधर्मोपपनं हृदिता । वर्षाश्रमादिनियम यत्न चैव प्रतिष्ठिता: ॥ १९ ॥

तदुक्तयोगज्ञाने: कर्मभिरमेवि मानवाः । देवान् पितॄन् प्रीणयन्तः पुष्टक्षेमौकाः कृतं युगे ॥ २० ॥

स्वाध्यायध्यानतपसा दयादानैर्जितेन्द्रियाः । मछाबला मछावीर्यो महासत्यपराक्रमाः ॥ २१ ॥

देवायतनगा मछ्यो देवकल्पा हदव्रताः । सत्यधर्मेपराः सर्वे साधवः सत्यवादिनः ॥ २२ ॥

भदन्ता लोका निस्तारिता एवं दुष्टक्रमप्रवर्तके: पारापनि कालावपि के: रामपुत्रेन दयावतया भक्तवत्स मनुना उर्ज्जिता या हदाश्रयेन चक्रपावतेत्यादि ॥ ९ ॥

प्रकाशिता इत्यादि । सर्वे धर्मा उपपन्नहृता वर्धिता येषु ते ॥ ८ तदुक्तोऽथार्दि । कतै युगे सत्ययुगे सुष्ठु पृथिव्यां पुष्करेशिलामानवा: तदुक्तयोगज्ञानेर्दंभाभितैर्निस्तारोपायभूतैर्नारदिभि: न कर्मभिरेवान् पितॄन्स प्रीणयतस्तर्पयन्त व्यासाद्वित पद्मलोक-स्थितेन पदेनाव्यय: ॥ २० ॥

स्वाध्यायेत्यादि । स्वाध्यायो वेदाध्ययनं ध्यानं परमार्थाचिन्तनं तपः: केचिदान्त्रेयपादे दत्तो निष्कामतया परं खनिश्छिद्र दान न्यायाजितस्य धनादेः पात्रे दर्पषं तैः सर्वे विशिष्टा मानवाः च्यामनू । जितेन्द्रियास्तत्यादीन् सर्वेपां जसन्नानां पदमार्गानुगत्यालव्यो विधातव्य: । जितेन्द्रिय वशीकृतचञ्चुरादयः महाबला महासामध्या:, स्थौल्य सामर्थ्यसेन्येषु बलमित्यमृत् । महातेजसो वा, वीर्यं प्रभावे शुक्रे च तेजःसामर्थ्योऽपप्ति मेविनो ।

कछानौ सत्यपराक्रमौ व्यवहायश्रेयो येषां नो महासत्यपराक्रमाः ॥२३ देवायतनेवार्ति । देवायतनगा देवतागाम निरर्गलाग्रिन: मछ्यो मरक्षकुला खलु देवकल्पा इष्टदेवाः इवतुल्याः हदव्रता व्रते

ज्ञानान: सत्यसङ्कल्पा: प्रजापालनतत्परा: ।

माङवत् परयोषित्सु पुल्लवत् परस्नुषु ॥ २३ ॥

लोष्टवत् परवित्तेषु पश्यन्तो मानवास्तदा ।

ग्रासन् स्वधर्मनिरता: सदा सद्मार्गवर्तिन: ।

न मिथ्याभाषिण: केचित् न प्रमादरता: क्वचित् ।

न चौरा न परद्रोहकारका न दुराग्रया: ॥ २५ ॥

न मत्सरा नातिरुष्टा नातिलुब्धा न कामुका: ।

सदन्त: करणा: सर्वे सर्वदानन्दमानसा: ॥ २६ ॥

भूमय: सर्वग्रस्याख्या: पर्जन्या: कालवर्षिण: ।

गावोऽपि दुग्रस्मद्वा: पादपा: फलसमावृत: ॥ २९ ॥

नाकालमृत्युसन्तौतं न दुर्भिक्षं न वा रज: ।

हृष्टा: पुष्टा: सदाऽऽरोग्यारोग्यजैरुपगुणान्विता: ॥ २८ ॥

निद्रेभो वेगान्ते साघव: स्वधर्मनिरतास्तथा ।

सत्यव्रादिन: सत्यं यथार्थाभिधानं तस्य व्रतार: ॥ २२ ॥

राजा त इत्यादि । सत्य: सङ्कल्पो मानसं कर्म येषां त इष्यन्ते परयो-

नित्यं परेष्टापु परहिंसनु प्रजानां तु परिपालयित्रो ॥ २३ ॥ २४ ॥

नेत्यादि । न प्रमादरता: सावधानी इत्ये: न दुराग्रया न

दुष्टाभिप्राया: ॥ २५ ॥

नेत्यादि । न मत्सरा नान्यसुभद्रे द्विष: नातिक्रुष्टा न बहुक्रोष-

यालिन: सर्वदा ध्यानन्द्रो यत्न एवम्भूतं मानसं हृदयं येषां त इष्यन्ते ॥ २६ ॥

प्रज्ञन्या मेधा: ॥ २० ॥

स्तिग्यो न व्यभिचारिष्यः पतिभक्तिपरायणः । ब्रह्मचारी च विधिवत् वै खरः सूद्रः स्ववाररक्तिंन । स्वैः स्वधर्मैर्येजनतस्ते निस्तारपदवीं गताः ।

कते व्यतीते वेतायां दृष्टा धर्मव्यतिक्रमम् । वेदोक्तकर्मभिर्ल्यो न यक्ता स्वेष्टसाधने । बडकुले शकरं कामं वैदिकं भूरिसाधनम् ॥ ३१ ॥

कर्तुं न योग्यः मनुजाश्चिन्ताव्याकुलमानसा । त्यक्‍तुं कर्तुं न चाच्छिन्ति सद्‌ा कारतरवे रसः ॥ ३२ ॥

वेदार्थयुक्तागास्त्राणि स्मृतिरहापि भर्तले । तदा त्वं प्रकटीकृत्य तपः स्वाध्यायुदुबलान् ॥ ३३ ॥

नेऽयादि । तत् कलयुगे रजो रोगाः सदा च रो'यं यज्ञात्नो । तेजोरूपगुणान्विता: तेजसां कलुपेऽपि च्छैष्य गुणेषु-युक्ता: ॥ ३४ ॥

स्वैरयादि । यजन्तः परमेश्वरं यजन्तः कते ह्यादि । कते मलयुगो व्यतीते भिगते स्मति लो ततायां चायातायां सत्यां यत् वेदोक्त-कर्मभिरव्यग्रा मनुष्या: स्वेष्टसाधने व्याप्रान्तोभि:सम्पादने शक्ता: समर्धा न नभूवुः ।

यदा च भूरौप्सा बडलां साधनानि यक्ष तदा भूति- साधनम् । व्यथया बडलेऽपि करं बहनां कोधानां जनकम् । व्यथया बडभिः क्रोधै: क्रियते निष्पाद्यने यततत् क्रोधकरम् ।

बालकात् कर्मरायघ । छतानेऽपि वैदिकं कर्म कर्तुं fविनाव्याकुलमानसा मनुजा मनुष्या योष्या न नभूवुः ।

यदा च सदा कालवेतसः सर्वदा ऋषी र्वान्ता मनुजा वैदिककर्मण्यगे नानादोषैरवर्यात तत् कर्म त्यक्‍तुं वडलोगसाध्यत्वात कर्तुं नाहेल्ति का तदा धर्मव्यतिक्रमं धर्मोक्षरहन्‍

शुक्ल विप्रथ्ये वो हि करितिहुपाधि वैदाथयुक्तशास्त्राद्‌भि: भूरोध

लोकानतारय: पापात् दु:खघोकामयप्रदात् ।

त्वां बिना कोऽत्र जौवानां घोरसंसारसागरे ।

भर्त्ता पाता समुद्धर्त्ता पिडयत प्रियकृत प्रभुः ।

ततोऽपि हापरे प्राप्ते स्मृत्युक्तसुकतोज्ज्वलिते ।

धर्मार्ज्जलोपी मनुजे श्राधिव्याधिसमाकुले ।

संहिताद्युपपन्नेन त्वयैवोद्वारिता नराः ।

श्रायाते पारपिनि कालौ सर्वधर्मीबलोपिनि ।

दुराचारे दुष्प्रपञ्चे दुष्टकर्मप्रवर्त्तके ॥ ३७ ॥

न वेदा: प्रभवस्तत्र * स्मृतोनाां स्मरथं कुतः ।

नानातिथेसियुक्तानां नानारोगप्रदाधिनाम् ॥ ३८ ॥

प्रकटीकृत्य तप:स्वाध्यायादिकं लज्जान् लोकान् जनान् पापात् लमतारय:

तारितवान्यन्वय: ॥ ३९ । ३२ । ३३॥

त्वामिति । यतस्त्वं देवभूतोऽतस्त्वां विनेल्येवं योजनीयस्

घोरसंसारसागरे भयानकसंसारराशस्त्रे प्रभुर्जगत्प्रपति: ॥ ३८ ॥

तत इत्यादि । सुकृत्यत्सुकृतोज्ज्वलिते ऋ तिथिकुर्र्कानि यानि

सुखतनि पुथ्यानि तैरज्भिते तस्मे धर्मार्ज्जलोपी धर्मस्यांद् लुप्तर्त्तौत

धर्मार्ज्जंजोपस्तस्मिन् ऋतुस्मृथृतोज्ज्वलिते ऋति धर्मार्ज्जलोपी ऋति च

हापरे इतयस्य विशेषणे मबुजे इतयस्य वेतिं बोधयस् ।। झाधर्मानसो

व्यथा ॥ ३५ । ३६ ॥

श्रायाते रत्यादि । दुराचारे दुष्ट. श्राचारो यत् तस्मिन्

॥ ३७ ॥

• प्रभवन्त्यत्र वा पाठ: ।

महानिर्वाणतन्त्रे ।

बहुनानां पुराणानां विनायो भविता विभो ! ।

तदा लोका भविष्यन्ति धर्मेकर्मे व हि मुं खा: ॥ ७५ ॥

उच्चृङ खला मदोन्मत्ता: पापकर्मे रताः सङ्गा ।

कामुका लोलुपा: क्रूरा निष्ठुरा दुर्मुं खा: गठा: ॥ ८० ॥

स्वल्पायुमेन दम तयो रोगयोगसमाकुला: ।

निः शङ्का निर्बला नो च नो चाचारपरायणा ॥ ८२ ॥

नो च संसर्गनिरता: परावक्त्रापहारका: ।

परा निन्दापरद्रोहे च परिवादपरा: खलाः ॥ ८२ ॥

परस्त्री हर षे पापघ्ना भयविवर्जिता: ।

निर्धना म्लेच्छिता दोना दारिद्र्याख बरोगिणः ॥ ८३ ॥

विप्रा: मूर्खसमाचारा: सद्या वान्दनवर्जिता: ।

पयाज्ययाजका लुब्धा दुष्टे न्ताः पापकारिषः ॥ ८८ ॥

नेत्यादि । प्रभव: समुद्याः ॥ ३५ ॥ ३५ ॥

उच्चृङ खला इत्यादि । उच्चै र्हृङ खलै र्वेदा दिहेपानिग ण्डा योनी ते

उच्चृङ खला: वृषणराच्छि न्नद र्षा: । लोलुपा: स्व तिलुष्टा: क्रूरा:

निर्दया: निष्ठुरा: परववादिन: दुर्मुखा: च वङ्ग सुखा: यठा: च न्च-

जव: ॥ ८० ॥

स्वल्पे त्यादि । स्वल्पायु षष ते मन्त्रमतयो ऽति कर्मन्धारयः ॥ ८? ॥

खला दुर्जना: ॥ ८२ ॥

परस्त्री त्यादि । परस्त्री हर षे पापघ्ना भयविवर्जिताः परस्त्री हर ष-

निर्म त्तकपापउद्ध र्मराच्छि ताः म्लेच्छा: म्लेच्छदूषिताः दोना: खेद-

वन्तः दारिद्र्यादि दुर्गतिमन्नतः ॥ ८३ ॥ ८८ ॥

प्रथमोल्लासः ।

प्रसत्यभाषिषो मूर्खो दाम्भिको दुष्प्रपञ्चकः । कन्या विक्रयिषो द्रात्यास्तपोत्रतपराङ्मुखः ॥ ४४ ॥ लोकप्रतारणार्थाय जपपूजापरायणः । पाषण्डैः पविततसन्या मृषाभक्तिविवर्जितः ॥ ४६ ॥ कदाचारः कदाचारः छतकः मूढसेवकः । मूढान्भाजिनः क्रूरा हषलौरतिकामुकाः ॥ ४७ ॥ दार्य्यान्त धनलोलुपेन स्वदारानौचजारातिपु । ब्राह्मण्याच्युतमेतावत् केवलं सूत्रधारकम् ॥ ४५ ॥ वैव पापादिनिवृत्तौ भक्त्याभक्तिविवेके च न मः । धर्मेऽधास्ते सदैव निन्दा साधूद्राहां निरन्तरम् ॥ ४८ ॥ सत्कथालापमालस्थ्य न तेषां मनसि कचित् । त्वया कतानि तन्नायि जोवोदार्यपहैतवे ॥ ५० ॥

व्यसत्ये त्यादि । दाम्भिकाः दम्भो धर्मेऽधिजितं तद्वतः नास्तिकाः घोरग्रवृथे पर्य्यन्तमयसंक्कता भ्रष्टगायतलोका विप्रा भविष्यन्नीतौ पूर्ष्व-यान्वयः ॥ ५१ ॥

लोकेऽत्यादि । पाषण्डा: वेदवात्या क्रपटमौर्ख्यादिवतचर्य्याडम्बरिनः । मृषाभक्तिविवर्जिता मृषा वेदादौ हृदप्रत्ययः भक्तिः प्रोतिजनक-व्यापारः ताभ्यां हीनाः ॥ ४६ ॥ कदाचारः ह्यादि । छतकाः भरप्यायतज्जोवना: ऋत एव मूढा-चार्मपि सेवकाः क्रूराः कठिनाः हषरोतिकामुकाः मूढार्तिकाम-रतितारः ॥ ४७ ॥ ४८ ॥ सत्कथालापमालस्थ्य च चेतः तेषु न भवेत् द्वै रक्षेथ ॥

महानिर्वाणषत नमः ।

निगमागमजातानि भुक्तिमुक्तिकराणि च ।

देवोनां यत्र देवानां मन्त्रयन्तादिसाधनम् । ५१ ।

कायिता बहवो न्यासा: स्थिटिस्थित्यादिलक्षणाः ।

बद्धपद्मासनादीनि गदितान्यपि भूरिशः । ५२ ।

पशुभावदिव्यभावा देवता मन्त्रसिद्धिदाः ।

ग्रवासनं चित्रारोहो मुखडसाधनमेव च । ५३ ।

लतासाधनकर्माणि त्वयोक्तानि सहस्रशः ।

पशुभावदिव्यभावौ स्वयमेव निवारितौ । ५४ ।

कैलो न पशुभावादौ स्थितो दिव्यभावकृते ।

पत्रं पुष्पं फलं तत्र जयमेवाहरन्ति पशवः । ५५ ।

न शूद्रद्रव्येण कुय्यांत मनसा न स्थितिं स्मरन्तु ।

निगमेत्यादि । यत् तन्त्रादिषु शक्तिस्थित्यादिषु वक्ष्यते चै-

स्थ्यादिस्वरूपा: ।। ४७ ।

बद्धपद्मे न्यादि । यत्ते त्यज्यप्रज्यते व्यादिना सुकृतपद्मासनादे:

संप्रहः ।। ४८ ।।

ग्रवासनर्नित । यत्नतापि वते त्यसाधुपक्ष: ग्रवासनं नतशरीरा-

वनमु ।। ४२ ।। ४८ ।

कबौ युगे पशुभावदिव्यभावयोरसक्ते श्रेष्ठ दरशेधित प्रथमतः

पशुदिव्योर्विभेयात्न यानि कर्माणि तानि दरध्यति द्वाभ्यामु । पञ्च-

मित्नादि । क्रियेतद खामित्यव् ।। ४९ ।।

दिव्यदेवताम्राय: श्रुधान्त:करष: सदैव ॥ ५६ ॥

हृद्यातोता वोतराग: सर्वभूतसम: चमो ।

कालिकल्पयुतानां सर्वदाऽऽशिरचेतसाम् ॥ ५७ ॥

निद्रालस्यप्रसक्तानां भावश्रद्धा: कथं भवेत् ।

बौर्साधनकर्माणि पञ्चतत्त्वोदितानि च ॥ ५८ ॥

मद्यं मांसं तथा मातृस्मुद्रामैथुनमेव च ।

एतानि पञ्चतत्त्वानि त्वया प्रोक्तानि यथार्थर ! ॥ ५९ ॥

कालिजा मानवो तृष्णा: मिथ्योदरपरायणा: ।

लोभात्तथा प्रतिष्ठान्ति न करिष्यन्ति साधनम् ॥ ६० ॥

इन्द्रियाणां सुखार्थाय पोत्रा च बहुलं मदु ।

नेत्यादि । भवेदित्याश्राह्यं । देवताम्राय: देवतुल्य: हृद्यतो त:सुखदु:खयोतोष्णादियुगाद्वैन तान्यतोदोऽतिक्रान्त: तृष्णासंयोऽहत्यर्थ: वोतराग: वोतो विगतेषु गतौ राग: प्रीतिमात्रं च वत्स वक्त्रादि स: रागोऽसुररागे मातृसयं हृदात कोष: । संशयभूतवचन: सर्वेषु भूतेषु सम: रागद्वेषादिमूल्य: चिन्मयी परेषापकारे कृतेऽपि तद्‌

एवं परमदिव्ययोगीशानि कम्माणि प्रदर्शदानीनि शरच्चन्द्र-वित्तानां निद्रादिसङ्ग्रसक्तानां नानाविधदुष्टकृत्यादिना पञ्चुदिखिर्देव-कम्मवारधानायोम्यानां कविजनमानां महुष्णाणां पञ्चुभारदिव्यभावो न विख्यात हृति मतिपारदिव्यमाह । कवोऽवदत् ॥ ५७ ॥

वीरेभ्यादि । हे यथार ! जोककल्यान्नपकर्त्त: पञ्जनत्याद्दोनि तत्त्वानि उर्हितान्य्‌ज्ञातुं येषु एनभूतानि वोर्षवाधानतम्म्राणि नच्यमांदोति पञ्जुतस्त्रानि च त्वया मोक्तानोक्ष्यनय: ॥ ५९ । ५८ ॥

तत् मद्यादिपञ्चतत्त्वेषु ॥ ६० ॥

इन्द्रियाणामिति । मधु मद्यम् ॥ ६१ ॥

अभविष्यन्ति मद्दोषमत्ता हिताद्विष्टविवर्जिता:। परक्षोधार्षका: केचिद्विष्टयो बहवो भुवि । न करिष्यन्ति ते मत्ताः पापयोर्निविचारणम् ॥ ६२ ॥

मतिपानादिदोषेभya रोगिभ्यो बहवः । चित्तौ । मतिहीनोना बुद्धिहीना भूत्वा च विकलेन्द्रियाः ॥ ६३ ॥

ऋते गत्वा प्रान्तरे च प्रासादात् पर्वतादपि । पतिष्यन्ति मरिष्यन्ति मनुजा मदविह्वलाः ॥ ६४ ॥

केचिद्विवादिष्यन्ति गुरुर्भिः सजनैरपि । केचिद्‌मूना मतप्राया झषपरे बहुजल्पकाः ॥ ६५ ॥

सकाथ्यंकारिणः क्रूरा धर्ममार्गविलोपकाः । हिताय यानि कर्माणि कथितानि त्वया प्रभो ॥ ६६ ॥

मन्ये तानि महादेव ! विपरीतानि मानवेः । के वा योगं करिष्यन्ति न्यासजातानि केऽपि वा ॥ ६७ ॥

स्तोत्रपाठं यन्त्रादि‌लिङ्गिं पुरस्कृत्यां जगत्‌पते ! । युगप्रध्वंसप्रभावेण खभावेन कलौ नराः ॥ ६८ ॥

भविष्यन्त्यतिदुष्टन्ताः सर्वथा पापकारिणः । तेषामुपायं दत्वे त्वं कपया कथय प्रभो ॥ ६९ ॥

परक्षोत्यादि । परक्षोधर्षकाः परक्षार्थभिवकतार्तः । दैन्य-शौराः ॥ ६२ ॥

यक्षोत्यादि । हृदे व्याघ्रादिजनाभारे प्राप्तरे यामस्य दूरे ह्यवतात्‌ । दिनमध्ये रुद्‌ध्वनि ॥ ६३ ॥

गुरुभिः पितृादिविः ॥ ६५ ॥

मोनाः न किञ्चिदपि । ब्याहर्त्तनः योगं तन्नादिमयुक्ततत्पर-जप‌द्ध्यानधारणोपासक्‍म्‌ । शूराः ॥ ६६ । ६७ । ६८ ॥

प्रथमोल्लासः ।

श्रायुरारोग्यवर्चस्यं बलवौर्थ्यविवर्धनम् । विद्याबुद्धिप्रदं शेयामप्रयत्नेऽभभष्ठरम् ॥ ७० ॥

येन लोका भवन्ति महाबलपराक्रमाः । युद्धचित्ता: परिहिता मातापित्रोः प्रियृद्धराः ॥ ७१ ॥

स्वदारनिष्ठाः पुरुषाः परस्त्रीषु पराङ्मुखाः । देवतागुरुभक्ताश्च पुत्रस्नजनपोषकाः ॥ ७२ ॥

ब्रह्मज्ञा ब्रह्मविद्यायाः ब्रह्मचिन्तनमानसाः । सिद्धार्थं लोकयानायाः कथयक्ष हिताय यत् ॥ ७३ ॥

कर्त्तव्यं यदकर्त्तव्यं वयांस्रमवविमेदितः । विना त्वां सर्वलोकानां कः क्षेमाय भवेत् ॥ ७४ ॥

॥ इति श्रीमच्छानन्दस्वामितनये सर्वतन्त्रोत्तमोत्तमे सर्ववेदान्त- निर्णयमार्गे श्रीमद्वादरायणादर्शाविषसंवादे जीव- निस्तारोपायप्रदर्शो नाम प्रथमोल्लासः ॥ ७ ॥

तेऽग्रामित्यादि । तेषां नराधमम् । श्रायुरारोग्यवर्चस्यं श्रायुधं व्यारोग्याय वर्चसे तेजसे च हितम् ॥ ६५ । ७० ॥

विद्यो ल्यादि । येन उपायेन ॥ ७१ ॥

ब्रह्मविद्या: सर्वं ब्रह्मैति प्रथावनः लोकयानायाः चोक- निर्वाणदक्ष ॥ ७२ । ७३ । ७४ ।

इति श्रीमच्छानन्दस्वामिनिबन्धांशतन्नाटोकायां प्रथमोल्लासः ।

इतीयोगसाराध्यः ९

व्रति देव्या वचः सुत्था गडारो लोकगद्धरः । कथयामास तच्हिन्महाकालचयवारिधिः ॥ १ ॥ ज्योतिसागरिय उवाच ।

माधु पृष्टं महाभागे ! जगतां हितकारिणि ! । पत्नीतयः शुभः प्रश्नो न केनापि कृतः पुरा ॥ २ ॥

धन्यासि सुकृतध्रासि हितासि कलिजन्मनाम् । यथा सदुक्तं त्वया भण्ट्रे ! सलयं सलयं तथास्मृतम् ॥ ३ ॥

मयंन्ना त्वं त्रिभालज्ञा धर्मज्ञा परमेष्ट्रवति ! । भूतं भवडविष्यच्च धर्मयुक्तं त्वया प्रिये ! ॥ ४ ॥

यथातस्वं यथान्नायं यथायोग्यं न संगयः । कलिकल्मपदौनानां हिजादौनां सुरेश्वरि ! ॥ ५ ॥

मेध्यानमेध्याविचाराणां न शुद्धिः शौतकर्मणा । न संहितादः स्म्म तिभिरिष्टसिद्धिन्त्र यां भवेत् ॥ ६ ॥

नहुर रदरान्निं हतजीवनितारोरोपंयप्रमां पार्वतों तत्प्रसाद्य स्तुथं मां तथ्यत्तरं ताहुसुपक्रमते । इततोऽथादि । लोकगद्धरः जानानां कल्याण-खेत्पादकः कचाकाकखगोहारिदिः महादयावच्छदुः ॥ ९ । २ । ३ ॥

सर्वञ्जेतावति । भवतु वत्स मानसम् ॥ ८ ॥

कविकल्पप्रदीपानां कलियुगच्हनविच्छलतहृदेकदुर्गतिगतानिबां मेध्यानमेध्याविचाराणां पवित्रापवित्रविचारदूषितन्यानाम् सततश्च दिना-दिनां आालस्यप्रभृतितोनां चोतकर्मेणा वेदोक्तेन कर्न्न या प्रभवेत् ॥ ९ । ४ । ५ ॥

सत्यं सस्सं पुमः सत्यं सस्सं सत्यं समोषधये। विना चागमसाने च कासो नाक्षि मतिः मिये ! ॥ ९ ॥

सुतिक्या तिपुरारादौ मयैवोक्तं पुरा मिते ! । आगमोक्तविधानेन कलो देवान् यजेत् बुधःः ॥ ५ ॥

कलावागमसम्मतं योडन्यमाग्रें प्रवर्त्तते । न तस्य गतिरन्योति सत्यं सत्यं न संशयः ॥ ६ ॥

सर्वैवेदैः पुराणैश्च कृतिभिः संहितादिभिः । प्रतिपाद्योदितं नान्योऽस्ति प्रभुर्यगति मां विना ॥ ७ ॥

आगमनिति च ते सर्वे मत्पदं लोकपावनम् । मत्प्रागंविसुखा लोका: पाषण्डै रन्ध्राघातिनः ॥ ८ ॥

प्रतो मममतसुतत्यज्य यो यत् कर्म समाचरेत् । निष्फलं तदवेद्धे वि ! कर्त्तापि नारको भवेत् ॥ ९९ ॥

मूढो मममतसुतत्यज्य योडन्यस्य मतसुपाश्रयेत् । ब्रह्माद्या पितृदेवाद्याः स भवेद्वाणः संशयः ॥ १० ॥

कलौ तन्त्रोदिता मन्त्रा: सिध्यास्त्रूषंफलप्रदा: । ot्सवर्धार्त्तये ॥ ७ ॥

खतोल्वादि । हे मिते ! शुभींविंवचक्ष: आगमोक्तविधानेन देवान् यजेत पूजयेत इति ऋतु पूयं सुतिक्यातिपुरारादौ मयैवोक्त- मित्यन्वयः ॥ ५ ॥

समतग्रामनाख्याय प्रख्यात कलानन यत् वचोऽस्तनतं माधुरिप्राद वैरिवादि । यत् सत्यपाशार्व्वंसु प्रतिपाद्य वेधितव्यं ॥ १० ॥

वाचमनौौि । यद्ये ते वेदाश्वो यदुपरं महीवं कामं लोकपाव्यं लोकानां पूतात्मनवमाननिं येधवनि । नायाशातिनो मयि वृत्तिति वेत रक्षति ॥ ११ ॥

वस्ता वार्फल्स सर्वस्य जपस्य प्रणिचादिषु ॥ ९ ४ ॥

निर्वीर्था: शोलनाज्जीया विषमहीधीरगा इव ।

सत्यादौ सफला नासनं कालौ नै कतको इव ॥ ९ ४ ॥

पाश्चात्तिका यथा भित्तो सर्वेन्द्रियसंभविता: ।

प्रमूर्छनका: कायेन्दु तथा चैषां मन्तरार्गय: ॥ ९६ ॥

ध्यायमन्त्रै: शतं कर्म सम्यग्लोसङ्गमो यथा ।

न तत्फलसिद्धि: स्वातं श्रम एव हि केवलम् ॥९०॥

कलावन्योदितैरङ्गै: सिद्दिमिच्छति यो नर: ।

हषितो जाझवीतुरे कूपं खनति दुस्स्मति: ॥ ९५ ॥

मदक्कार्द्रितं धर्र्में हितान्वितेधर्र्ममीहते ।

ऋघ वेदोक्तानां मन्त्राणां कलौ निष्प्रभात्वं तत्फलान्वितानिष्पाद-

कत्वा प्राप्तिपाद्यन्तेोधितानामेव मन्त्राणां विशिष्टत्वात् भर्ज्जटीत तत्फल-

फलप्रदातृत्वाज्जानिम्राप्रध्यमात्र, कलावित्यादिमि: ॥ ९८ ॥

निवीर्य्या रथ्याद्रि ये श्रौतजातीयो वेदोक्तिता मन्त्रा: मच्याद्रौ

युगे सफल्यास्सतत्फलोत्पादका भवन्तु ते सर्वे मन्त्रा: कलौ युगे विप्र-

होना उद्गगा: सर्वा इव निरीर्थ्या निष्प्रभा वा कतका इव तत्फलानि-

नष्याटकाश्च बोद्धव्या रत्नस्वय: ॥ ९९ ॥

पाश्चालिका इत्याद्रि । भित्तो: स्थिति: सर्वरन्ध्रय: सीमन्तिनी

तुना श्रम: पाश्चालिका वक्कू र्लादिमिर्निर्मि ता: पुत्निका यथा काये-

धगक्ता वसस्मर्था भवन्ति तथैवान्ये तन्त्रोक्ताभिद्या मन्त्रार्गयै: मन्त्र-

मन्त्र: कलौ तत्सवृक्षाणांदकादिर्भव्या: । पाश्चालिका पुत्निका?

स्वाहाकृतमना र्द्रिभ: शतेनमर: ॥ ९९ ॥

छान्त्रै र्याद्रि । यथा वस्यान्क्कोशे लुमोऽपल्यकपमफलच्धको न भवति

एवमन्यसम्पदै: कातं यन कर्म तन वथानु कर्मण्य पते कते वति फल-

किद्धि: फलनिष्पत्तिनं स्वातं केवलं श्रम एव स च । हेतु निश्चित-

मति: ॥ २०१॥

प्रकृतं सृष्टिहेतौ चेत्स्वा चैमाकं स्वाभीष्टति ॥ १८ ॥

नान्यः पन्था हतुस्तस्य सद्भ्यासाये ॥ १९ ॥

यथा तन्नो हितो मार्गो मोक्षाय च सुखाय च ॥ २० ॥

तस्मात्प्रबोधोऽनु नाम्नां श्रवणानुस्मृतितामि च ।

सिद्धानां साधकानां च विधार्तानां च भूरिषः ॥ २१ ॥

स्वाधिकारीविभेदेन पशुपक्षादिदृश्यते प्रिये ! ।

कुलाचारोदितं शम्भोर्गुसृद्भं कवितं काचित् ॥ २२ ॥

जोवप्रबन्धतिकारेगि कानिचित् काथितान्यपि ।

देवा नानाविधाः प्रोक्ता देवयोनिपि बहुधा: प्रिये ! ॥२३॥

भैरवार्चैक वेतालता वटुका नारिकेल मुखा: ।

ग्रान्ता: श्रैवा वैष्णवाख्य सौरगाष्पतादयः ॥ २४ ॥

नानामन्त्राख्य यन्त्राणि सिद्धोपायान्त्यनेककृक् ।

भूरिप्रयाससाध्यानि यथोक्तफलदानि च ॥ २५ ॥

यथा यथा क्रताः प्रश्ना येन येन यदा यदा ।

मदनात् मम सुखान उदितं कथितम् । रेऽहते वाच्चकति । स्वाकम्

विकडम्बीदृशम् ॥ २६ ॥

अस्मुत परेकोऽपि । २० ।

स्वाधिकारीत्या अप । हे प्रिये ! स्वाधिकारीविभेदेनार्घकिर्यां

विधेशेषा पशूनां वाड्लखतच छेतो: कचित् कुलाचारोदितं कुला

चारोक्त भर्म्मं गुसृद्भं कवितम् ॥ २२ ॥

जीवेत्यादि । स्वाधिकारीविभेदेनेऽ्यनुषज्यते । कानिचित् तन्राणि ।

स्वपेत्यस्य जीवप्रबन्धतत्नाम्नयः कर्तॆ ष्यः ॥ २३ । २८ ॥

नानेत्यादि । सिद्धोपायानि विद्या: विशिष्टमन्त्र उपाया येषु

तानि ॥ २५ ॥

तत्तु तत्त्वोपकाराय तस्मै लोकं मया प्रिये ! ॥ २४ ॥

सर्वलोकोपकाराय सर्वप्राणिविहिताय च ।

सुगधर्मानुसारेण याथातथ्येन पार्वति ! ॥ २५ ॥

त्वया यथाकृतात: प्रथ्रा न केनापि पुरा कता: !

तव चो हेतवच्यामि सारात्सारं परात्परम् ॥ २६ ॥

वेदानामागमानां च तत्त्वाषाढं विशेषतः ।

सारमुख्यं तु देवेशि ! तवाग्रे कथयते मया ॥ २७ ॥

यथा नरेषु तन्निष्ठा: सरितां जाङ्ङलौ यथा ।

यथाहं त्रिदिवेशानामागमानामिदं तथा ॥ २८ ॥

किं वेदै: किं पुराणैश्च किं शास्त्रैरूद्भटै: शिवे ! ।

विद्यतेsस्मिन् महातत्त्वे सर्वसिद्धौश्वरो भवेत् ॥ २९ ॥

यतो जगन्मृदालाय त्वयाहं विनियोजित: ।

प्रतस्ते कथयिष्यामि यथेष्टं शितकालं भवेत् ॥ ३० ॥

काते विश्वहिते देहि ! विश्वेश: परमेश्वरि ! ।

यचेत्त्यादि । यथा यथा याच्चा याच्चा: प्राथ्रा: तच्चैव तत्तव-मेधोत्तरम् ॥ ३१ ॥

तवंबोधोपकारायैव त्वया याचितकत: प्रथ्रा तत्त्वेनान्वय:

करचोय: ॥ ३२ ३४ ॥

वेदानामित्यादि । वार्तं शिवार्ङ्गम् ॥ ३५ ॥

यघ यर्ज्ञत्क्लेश्यो मझानिर्वाचतत्त्वया सहर्षानं श्रेष्ठमाद् ।

यघेलादिना । तत्त्वज्ञा उत्तमा त्वति येष: ऋतं मझानिर्वच-

तत्त्वम् ॥ ३० । ३? ॥

यत इत्यादि । विनियोजित: प्रवर्तित: ॥ ३२ ॥

न तु विद्धित्सोत्पादकोपायकचनाजुषाम: को वार्भोट त्वादृश ।

लते पत्नादि । चो हेतो: ! विश्रान्तिं जाते वाति चो विझ"ज्ञानसार-

प्रोतों भवति विश्वात्मा यतो विश्वं तदाश्रितम् ॥३२॥ स एक एव सद्रूपः सत्योदेहेत: परात्परः । स्वप्रकाशः सदापूर्णः सच्चिदानन्दलक्षणः ॥ ३८ ॥ निर्विकारो निराधारो निर्विशेषो निराकुलः । गुणातीतः सर्वसाक्षी सर्वात्मा सर्वदर्शिवः ॥ ३५ ॥

गूढ: सर्वेषां भूतेषु सर्वव्यापी सनातन: । सर्वेन्द्रियगुणाभास: सर्वेन्द्रियविवर्जित: ॥ ३ ६ ॥

लोकांततो लोकहেতु: पराणनमगोचर: । स वेत्ति विश्वं सर्वेऽप्स्तं न जानाति तु कश्चन ॥ ३ ९ ॥

तद्धेतुं जगत्सर्वं चै लोक्यं सेचराचरम् । तदालम्बनतस्तिष्ठे देवितर्कामिदं जगत् ॥ ३ ५ ॥

तत्सत्यतामुपाश्रित्य सहड्यादिति * पृथक् पृथक् । तैनैव हेतुभिर्यं जाता महेश्वरि ! ॥ ३८ ॥

कारणं सर्वमूर्तीनां स एक: परमेश्वर: । लोकेषु शिल्पकारेषु तिष्ठा बुद्धि: स गायत: ॥ ४० ॥

सर्वं वराचरं भूतेपु गूढ: संरत: सर्वव्यापी सकलपदार्थव्य- पनशील: सनातन: व्यापकनमूल्य: सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वोष्पीन्द्रियाग्या- गुणाढ्यं तद्विष्यानाभासयति स: तथाभूत: सर्वेन्द्रियविवर्जित: चञ्जराट्सकलेन्द्रियस्थूल्य: ॥ ३६ ॥

लोकातीतो लोकहेतु: भुवनवोजमं व्यापूनम- गोचर: वाचो मनसयाथिष्य: सर्वज्ञ: स परमाéा विश्वं सृज- हि ति जानाति तं परमाéान्तं कश्वन चैप न जानाति ऋत: परमा- कं वैक: सत्य: तद्बिसकलिखल: पढार्थोनेम्भूततलादमल्य रत्नघं ॥३९॥

तद्धोनमित्याडि । सर्वं जगत्तद्धोनं परमाéाघवर्र्ति सचराचरं जङ्गमस्थावरसहितं वै लोक्यं तदलम्बनं: परमाéालम्बनतस्तिष्ठे तु । इडमवितर्कामनूद्धनीयं जगत् तत्स्थलयतां परमाéास्तत्वचुपाप्लुतं रटं पृथ्यो इमा चाप: चरयं यायुरिल्यादिकमेगा पृथक् पृथक् महतू सत्यवदूर्ति प्रकाराने इत्यन्वय: । वयं प्रपूराटय: ॥ ३८ । ३९ ॥

कारणामित्याडि । एक: केवल: तदिदृक्षया परमेश्वरेच्छया सृष्टि-

• सहड्यादिति वा पाठ: ।

विष्णुः पालयिता देवि ! संरक्षतां तदिच्छया । इन्द्रादयो लोकपालाः सर्वे तदयवर्तिनः ॥ ४८ ॥ खे खेsधिकारे निरताक्षे व्यासक्ता न तदाज्ञया । त्वां परां प्रकृतिं तस्य पूज्यासी भुवनत्रये ॥ ४२ ॥

तेनान्तर्यामिचरुपे तत्तदिषययोगिताः । स्वकर्मभि प्रकुर्वन्ति न स्वतन्त्राः कदाचन ॥ ४३ ॥ यद्ययाहाति वातोऽपि सूर्येऽर्कपतिर्यद्ययात् । वर्षन्ति तोयदाः काले पुष्णन्ति तरवो वृन् ॥ ४८ ॥

कालः कालयते काले काले मृत्योर्‌लुबिंयौ भयम् । वेदाङ्गवेदो भगवान् यत्कृडहं पालयति ॥ ४४ ॥ सर्वे देवाश्च देवस्य तन्मया: सुरवन्दिते । प्राणभ्रास्तभपर्थन्तं तन्मयं सकलं जगत् ॥ ४६ ॥

करणाज्ञोकेषु बद्धा स्वशे ति गोयन्ते श्रद्दरते । तदिच्छयैव स्वष्टजगत्पालनात् विष्णुः पालयितेतित गोयन्ते । तत्संहरषा द्वृiहं संहरे ति न गोयन्ते । इन्द्रादय इत्यादि । तद्ययवत्ति नः परमेश्वराधीन ये इन्द्रादयो लोकपालास्ते सर्वे खे खेsधिकारे निरताः सन्नसतदाज्ञया लोंकानु पालयन्तोऽप्यनुयः ॥ ४०-४२ ॥

तेनेध्वादि । तेन परमात्मना तत्तदिषययोगिजिताः तस्मिन् तस्मिन् विषषये प्रवर्त्तिता न स्वतन्त्राः न स्वाधीनाः ॥ ४३ ॥

कार्यमत्यादि । काले प्रलयसमये कालमपि कालयते नाशं गमयति । म्रियौ भयस्य वोधितः ॥ ४४ ॥ सर्वे इत्यादि । तन्मया: परमात्मस्वहपाः स्वामहसस्तनपय्ं न्त्

तस्मिन्‌स्तु‌ष्टे जगत्स्टुष्टं प्री‌षिते प्री‌षितं जगत् । तदाराधनतो दे‌वि ! सर्वेषां प्रीषणं भवेत् ॥ ४९ ॥

तरो‌मूलाभिषे‌कैः पद्यैः तथा तं जपकर्मवा: । तर्पण्ति तदनुष्ठानात् तथा सर्वे‌डमरादयः ॥ ४५ ॥

या तवार्षा नाद्यनानात् पूजनाक्षेपणात् प्रिये ! । भवन्ति तुष्टा: सुन्दर्यस्तथा जानी‌हि सन्तते ! ॥ ४८ ॥

यथा गच्छन्ति सरितो‌डग्रमे‌नापि सरित्पतिम् । तथार्च्चा‌र्द्धेनि कर्म्माणि तदुद्दे‌श्यानि पाच्चन्ति ! ॥ ५० ॥

यं यो यानं यजन्‍‌ यजे‌वान् श्रद्धया यद्यदामये । तत्‌तद्देवाति स‌ज्ज्यस्ते स्त्रि‌हैंवंग‌पे: शिवे ! ॥ ४६ ॥

वदनात् किसुतेन तवार्च्चे कथ्यते प्रिये ! । ध्येय: पूज्य: सुखाराध्या‌स्त्विना नास्ति मुक्तये ॥ ५२ ॥

नायासो‌ नोपवास‌स्थ कायक्ले‌षो‌ न विद्यते ।

नद्धा‌प्यमारभ्य दृ‌ष्णादिगु‌च्छपर्थ्यन्तं सकलं सम्पू‌र्ण जगत्त्र‌यं परब्रह्म-स्वरूपं भर्यात ॥ ४७ ॥

तत्कारण्यादि । क्ष्त हति ग्रे‌ष: तस्मिन्‌ परमात्मनि ।

परब्रह्माराधनतः सर्वेषां प्रीषणं हृदानन्दमा‌ह, तारो‌क्त्वादि । तं जपकर्म्मा: तरो: याच्छ्र: क्रियतयानी व ! तदनुष्ठानाद् परमे‌श्वरा‌धनानात् ॥ ४५ ॥

वचने‌ति । पूजनात् मानसादर्च्चनान ॥ ४८ ॥

वचने‌ति । तदुद्दे‌श्यानि यत् परमात्मा उद्दे‌श्यो दे‌वानां‌र्द्धिक-ल‌ब्धां तानि ॥ ५० ॥

यो यत्स्वादि । यद्यद्रा‌प्ये यत् यत् प्रभव‌ल ला‌भाय वध्यचै: सर्वे‌षां प्राणिनां तत्तत्देवि‌वाच‌ प्रवर्‌षक: ॥ ५१ ॥

वदने‌ति । सुखाराध्या‌स्त्वपाश्रि: सुखाराध्या: ॥ ५२ ॥

दितीययोगास: ।

२४

नैवाचारादिनियमो नोपचाराय भूरिष: ॥ ५३ ॥

न दिक्स्थानविचारोऽस्ति न मुहुर्मुह्यासनसंहति: ।

यत्नसाधने कुलेऽपि न ! तं विना कोऽन्यमाश्रयेत् ॥५४ ॥

ईति श्रीमत्कुलनिर्वाणतन्त्रे सर्वतन्त्रोत्तमोत्तमे सर्वधर्मे नि:ष्पयसारे

श्रीमहाद्याशादाविभवसङ्गदे जीवनिक्कारोपाय-

प्रथो नाम दितीयोयोगास: ॥ २ ॥

तुखाराध्यात्वमे द्रव्येच्छाह । नायास रत्यादि । व्यास: परम-

ष्म: ॥ ५३ ॥

तं परमात्मानम् ॥ ५४ ॥

ईति श्रीमद्वानवैष्णतन्नटोकायां दितीयोऽध्यास: ।

क—३

हठयोगोद्भाषः ।

श्रीदेव्युवाच ।

देवदेव महादेव ! देवतानां गुरोगुरो ! । वन्द्या त्वं सर्वशास्त्राणां मन्त्राणां साधनस्य च ॥ १ ॥

कार्षतं यत् परं ब्रह्म परमेशं परात्परम् । यस्स्योपासनतो मच्यो भुक्तिं सुफलिद्ध विन्दति ॥ २ ॥

केनोपायेन भावनं ! परमात्मा प्रमोदति । किं तस्य साधनं देव ! मन्त्रः को वा प्रकौत्तितः ॥३॥

किं ध्यानं किं विधानस्य परेष्टस्य महामनः । * तत्वेन श्रोतुमिच्छामि कृपया कथय प्रभो ! ॥ ४ ॥

श्रीसदाशिव उवाच ।

प्रतिगुह्यं परं तत्वं श्रृणु मत्प्राणावकाश्मे ! ।

कैवल्यार्थ परमात्स्य व ध्येयः पूत्कः सुखारिद्धेश शोकहृत तद्रो- मार्तिकं जिज्ञासुः सदाशिवं प्रपंशनती देव्यूवाच । देवदेवेत्यादि । देवतानां गुरोरडसतेरपि गुरो ॥ ७ ॥

विन्दति लभते ॥ २ ॥

तस्य परमात्मनः ॥ ३ ॥

तत्वेन याथार्थ्येन ॥ ८ ॥

व्यथोत्तरयनं सदाशिव उवाच । अतिगुह्यादिस्यादि । अतिगुह्य-

परतत्त्व परामृतः । हृदित वा पाठः ।

हठयोगप्रदीपिका

रहस्यमेतत् कथयामि ! न कुलातिप्रकाशितम् ।

तव श्रद्धेन वच्मामि मम प्राणाधिकं परम् ।

जेयं भवति तद्ब्रह्म सच्चिदानन्दमयं परम् ॥ ६ ॥

यथा तत्त्वस्वरूपेण लक्ष्यतेर्वा महेश्वरि ! ।

सत्तामात्रं निवृत्तंप्रेप्ठमवान्तसङ्गोचरम् ॥ ७॥

ग्रसचिलोकौशदानं स्वरूपं ब्रह्मणः स्मृतम् ।

समाधियोगे स्तद्ध यं सर्वत्र समहस्थिभिः ।

हृद्यातेर्निंविकलपैर्हि लामाध्यासवर्जितैः ॥ ८ ॥

मतरहस्यं परं तत्त्वं परं ब्रह्म तद्विद्यि याथार्थ्येन रत्नकोषः ।

रहस्यं गुह्यतम् ॥ ५ ॥

ज्ञेयमित्यादि । हे महेश्वरि ! सच्चिदानन्दमयं सत् सत्तास्वाति सत्तैतन्यं विश्वमयो हि जगतुरेतत् स्वरूपं यत्नियुक्तं तत्त्वं परं ब्रह्म तत्त्व-

स्वहुपेण ब्रह्मणः स्वहुपेण नत्नपणेम तटस्थेयों सच्चिदानन्देयौघ्रवन्तं ज्ञयं भवति । यद्ययते स्वायते पदाथों यैः तानि मनस्यानि नैः करणो त्यादृट् ।

नतु किं तत्त्वस्वकपं येन परं ब्रह्म ज्ञेयं भवेदित्यपेक्षायां नत्कपं निकपयति सत्तामात्रमित्यादि । यत् सत्तामात्रं केवल-

परमार्थसच्चिदानन्दं निवृत्तौपि स्वगतमेदरहितं स्वावृतसङ्गोचरं वचो मनसोरप्यालाम् वसचिनोकोशदानम् वसत्या मिथ्यार्तास्विलोकाः सद्भानं महद्भानं यथार्थ तद्ब्रह्मणः स्वरूपं खलु ततम् ।

तच् ब्रह्मस्वकपं परमं हि सैवेक वेदितव्यमिल्याह । समाधो-

व्यादिना । सर्वत्र समहष्टिभिः शवंतारिमित्यादौ समा तत्त्वा हृदि-

येधां तैः हृद्यागीतैः शतिकारानहषदुःखघोतोष्णादिभिः नित्यनिं-

लपैर्नानाविधकल्पनानूनतैः देइलामाध्यासवर्जनैः मारोनिरालात्स्थ-

दिरहितैतयोंगिभिः समाधियोगैः समाधिस्थितैकापत्रं योगः पर-

मेश्वर कैवल्यतस्वग्रहणादियः तः करषः तद्ब्रह्म वेद्य भवति ।

यतो विश्वं समुद्भूतं येन जातञ्च तिष्ठति । यकिञ्चन सर्वात्मकं तन्मे तद्ब्रह्म लक्षणैः शिवे ! ॥ ८ ॥

लक्षणैरापुमिच्छून्नां विहितं तन्न साधनम् । ९० ॥

तत् साधनं प्रवक्ष्यामि श्रुतिस्मृत्याविहिता प्रिये ! । तवादेश कथयाम्येध ! मन्वोक्तारं महेशितुः ॥ ९१ ॥

प्राप्तवं पूर्वसूक्तस्य सचिचत्पदमुदाहरैत् ।

कथया समाधीयते वित्तं कविर्चित समाधिः परमेश्वरः उपासते घोः क्रियतेधिकारषे कि: । तन्न योगः सग्यगड्योनाटयो वेधां तैः समाधियोगेनैः ॥ ६-८ ॥

तटस्थलक्षणानि द्विविधाच्छ । यतो विश्वमिल्यादि । यतो हेतुभूतान् वित्तमघेर्ष जगत्॑ ससृज्जू तं जातञ्च सहि॒यं येनावनम्भूतैर्न तिष्ठति । प्रययकाङ्क्षे सयोगिष्णु चराचरवराश्य व भूतानि यकिञ्चन नो लीनानि भवन्ति तद्ब्रह्म तटस्थैरेतैरेकैकशयैरेतैं वेदितव्यं ॥८॥

स्वरूपलक्षणेन तटस्थलक्षणेन व वेदितव्यस ब्रह्मापो मेधो नास्तीत प्रतिपादयितुमाच्छ स्वरूपनध्वोयादि । हे शिवे ! स्वरूपनध्या यद्ब्रह्म वेद्यं चोयं भवति तदेव ब्रह्म तटस्थैरलि लक्षणैरेवं भवते । स्वरूपलक्षणेन ब्रह्मोधिगतुमिच्छतां जनानां साधनमपेक्ष्यत इत्यादि । तन्न स्वरूपनलक्षणापरतटस्थलक्षणमिधिगतुमिच्छतां साधनमिधातव्यमाच ललक्षणैर-

स्ति यादी । तन्न स्वरूपनलक्षणापरतटस्थलचयैः मध्येँ तटस्थैरे॑कपैके ब्राम्य-

मधिगन्तुमिच्छूनां जनानां साधनं विदितम् ॥९०॥

तदित्यादि । हे प्रिये ! तत्स्वरूपं तटस्थलचयैरे॒वाश वच्य ब्रह्मा: साधनसहं प्रवक्ष्यामि श्वर्चिता स्वावधाना मती त्वं ऋतपुष्य तत् साधने वक्ष्ये श्वादेश प्रथमतो महेशितॆमदेवेरष मन्वोक्तारं कथ-

यामि ॥ ॥ ९१ ॥

मन्वोक्तारस॑ कश्चित प्रचच्वामिथ्यादीनां पूर्वप्रथमस प्रचाव-

एकं पदं नते ब्रह्मेति मन्त्रोच्चारः प्रकौत्तितः । सन्धिक्रमेश । मिलितः समर्प्योडयं मनुमंतः । तारहौनेन देवेग ! वडवर्षोडयं मनुभंवेत ॥ १३ ॥

सर्वेमन्त्रोत्तमः साच्चाहंकार्य काममोक्षदः । नात्र सिद्धायपेन्नास्ति नारिरिवादिदृश्यषम ॥ १४ ॥

न तिथिरनं च न श्राद्धं न रागिगणनलतथा । कुलाजुलादिनियमो न संस्कारोत्कल विद्यते । सर्वेधा सिद्धमन्त्रोयं नात्र कायेधा विचारणा ॥ १४ ॥

बहुजन्माजितेः पुङ्खेः सद्गुरुयेधि लभ्यते । तद्रा तद्नतो धावा जन्मसाफल्यमाप्रयात् ॥ १५ ॥

चतुर्वर्गं करे कत्वा परते ह च मोदते । स धन्यः स कतार्थय स कातो स च धार्मिकः ॥ १७ ॥

मोदारशब्दू,कृत्या तनोमनलरं सज्जनपदकटाहरेतं वहतेत वच्चितुपदालने च एकं ब्रह्म लयुदाहरेंत । तत्सद्रोण सर्वदेकं ब्रह्म चाकारको मन्त्रो निष्पन्नः मन्त्रोचारोदयमेव प्रकोर्तितः कापितः ॥ ९? ॥

सन्धिक्रमेश । मिलितः सज्जनतोडयं सदृशंनन्तः सम्राट । ह देवेश ! सामिक्रमेश मिलितः सज्जनतोडयं सदृशंनन्तः सम्राट । ह देवेश ! सामिक्रमेश मिलितः सज्जनतोडयं सदृशंनन्तः सम्राट । ह देवेश ! सामिक्रमेश मिलितः सज्जनतोडयं सदृशंनन्तः सम्राट ॥ ९३ ॥

व्यघेमं मन्त्रं स्तौति सर्वेधादिना । कयं मन्त्रः सर्वेधु मन्त्रोघ्नः येधः ! सर्वमन्त्रोत्तमवमेवाह साच्चादित्यादिना ॥ ९४ ॥

न तिदर्शित । तिदर्शं गणानोयेतिं येधः । व्यघेतस्य मन्त्रस्य पछोतोः पुरुषस्य सर्वेधत्तमं प्रतिपादयितु मादृ बहिन्यादि । तद्नतः स गुरुसुखादव मन्त्रसिमं चादधा ॥ ९६ ॥

चतुर्वर्गेमिति । धर्मार्थकाममोक्षैरुपनच्तितो वर्गः समूच्चयद्ध-वर्गेसम । त्रिगुणो धर्मकामार्थैस्स्वरर्गः समोच्चकैरित्यमरः ॥ परन्तु मरलोको ॥ ९७ ॥

स ज्ञातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः ॥ १९ ॥ सर्वेषामेव निष्णातः सर्वलोकप्रतिष्ठितः । yस्य कर्मोपास्योपान्तप्राप्तो मन्त्रमह्नामणिः ॥ १९ ॥

कन्या माता पिता तस्य पवित्रं तत्कुलं शिवे ! १ । piterस्तस्य सगुष्टा मोदन्ते विद्धेः सह । गायन्ति गायनैर्गाथां पुलकाकुलितविग्रहाः ॥ २० ॥

प्रश्नात्कुले कुलश्रेष्ठो जातो ब्रह्मोपदेशिकः । किमस्माकं गयापिण्डेः किं तौर्थेः स्नानतर्पणैः ॥ २१ ॥ किं दाने: किं जपैर्होमैः किमन्यैर्ब्रह्मसाधनैः । यन्मच्छयतटस्था: ऋषि सत्पुरुषा: साधनात् ॥ २२ ॥

श्रृणु देवि ! जगद्न्ये ! सत्यं सत्यं मयोच्यते । परब्रह्मोपासकानां किमन्यैः साधनान्तरैः ॥ २३ ॥ मन्त्रग्रहणमात्रेण ये देहो ब्रह्ममयो भवेत् । ब्रह्मभूतस्य देवेशि ! किम वाप्यं जगद्गये ॥ २४ ॥

निष्णातो निपुणः कर्मोपास्योपान्तप्राप्तः कर्मोपास्योपान्तप्राप्तः मन्त्र एव महामणिः ॥ १५ । १८ ॥

गायन्ति ऋषयो गाथां तस्मै ल्युट् चान्ति बाढिलकाव कमेष्ट- ल्युट् । पुलकैः रोमद्र्घौदारस्विता व्याप्तगता विपुला देहा येषां तथाभूताः सन्तः । पुनराद्र्घातविपुला द्राति पाटेडप्यक्कितं विचिक्कित- मित्यर्थः ॥ २० ॥

तां गाथामेव ऋषात्कुल इत्यादिभ्यां द्वाभ्याम् । ब्रह्मोपदे- थिक: परब्रह्मोपदेशवानु च्छवयत्प्राप्तः चविनखरत्नप्रिमन्तः ॥ २१।२२ ॥ षड् खिल्यादि । साधनान्तरेः साधनविगेषैः ॥ २३ ॥ किम वाप्यं किं लब्धव्यमस्ति वापि तु सेचं यस्तु ब्रह्मैववाङ्क्ष्यः ॥ २४ ॥

कि˚ कुर्वन्ति ग्रहा रुष्टा वेतालाद्याः सकादयः । पिश्याचा गृह्णाकि भूताङ डाकिन्यो मातृकादयः ॥ २५ ॥

तस्य दर्श्नमात्रेण पलायन्ते पराङ्मुखाः । रचितो ब्रह्ममन्त्रेण प्रहृतो ब्रह्मतेजसा ॥ २६ ॥

कि˚ विभेति ग्रहादिभ्यो मार्त्तण्ड ड़व चापरः । तं दृष्ट्वा ते भयापन्नाः सिंहं दृष्ट्वा यथा गजा ॥ २७ ॥

विद्रवन्ति च नश्यन्ति पतन्ति ड़व पावके । न तस्य दुरितं किञ्चिद्ब्रह्मानिष्ठस्य तेऽपि च ॥ २८ ॥

सत्यप्रीतस्य शुद्धस्य सर्वप्राणिहितस्य च । को वोपद्रवमिच्छेतस्य तारकं विनाशकं ॥ २९ ॥

ये द्रुध्यन्ति खलाः पापाः परब्रह्मोपदेशिनि । स्वद्रोहं ते प्रकुर्वन्ति नातिरिक्का यतः सतः ॥ ३० ॥

तस्य ब्रह्माभूतस्य दर्शन्मात्रेण या पराङ्मुखाः सन्तोऽपि च्छादयः पन्नायन्ते ॥ ३१ ॥

रक्षित ह्यादि । ब्रह्माभूतो जनेा गच्छादिभ्यो विभेति भीतो भवति किम् । किन्तु न विभेति तादर्थः मार्त्तण्ड ड़व स्वार्थ ड़व ॥ ३२ ॥

तमित्यादि । त परब्रह्मोपासकं । ते गच्छादयः विद्रुवन्ति पन्नायन्ते । पतन्ति ड़व ग्रहभया ड़व ॥ ३३ ॥

शुद्धस्य निर्मलान्तःकरणस्य ॥ ३४ ॥

ये पापाः पापभालिनः खलाः दुर्जनाः परब्रह्मोपदेशिनि जनाय द्रुध्यन्ति तस्यापकारं विदधति ते पापाः स्वद्रोहेमेव प्रकुर्वन्ति । परब्रह्मोपदेशिने इति कृ षड्दुःश्रेयस्काऽऽर्या नां यं प्रति कोप इति सम्भावनस्यादि वस्थर्थो सम्भदाने इति वस्थर्थः । परब्रह्मोपदेशिनि जनश्रोहकाररक्षात स्वस्थैः आपकारस्योपरपादने शेत् द्रुह्यचाऽऽगेतिरीक्का इत्यादि ।

यतो इतः सतः साधीनां ब्रह्मतादुपबृंहणोप- मितिरीक्का इत्यादि ।

स तु सर्वचितः साधुः सर्वेषां प्रियकारकः । तस्यानिष्ठे क्वते देवी ! को वा स्वाधिकपद्रवः ॥ ३० ॥

मन्त्रार्थं मन्त्रचैतन्यं यो न जानाति साधकः । प्रतलब्रप्रजमोदपि तस्य मन्त्रो न सिध्यति ॥ ३१ ॥

प्रतोऽस्यार्थे चैतन्यं कथयामि श्रृणु प्रिये ! । प्रकारेण जगत्पाता संहर्ता स्वाद्कारत: । प्रकारेण जगत्स्रष्टा प्राणवार्ध उदाहृतः ॥ ३२ ॥

मच्छक्तेस्तेन सदा स्वापि चिच्चैतन्यं प्रकोचिंतम् । एकमद्वै तमौघानि ! वृंहत्वाद्ब्रह्म गौयते ।

मन्त्रार्थः क्रथितो देवी ! साधकाभीष्टसिद्धिदः । मन्त्रचैतन्यमेतच्च, तद्विष्ठातृदेवता ।

तज्ज्ञानं परमेशानि ! भक्तानां मिद्धिदायकम् ॥ ३४ ॥ मन्त्रस्याधिष्ठाढ देवेऽपि ! सर्वव्यापि मनातनम् । प्रवितर्कं निरातङ्कं वाचालौतं निरञ्जनम् ॥ ३५ ॥

देविनो जनातु तेडतिरिक्ता भिद्रा न भवन्ति कत् स्वद्रोढमेव प्रकर्षेनोक्त भावः ॥ ३६ ॥

स तु ऋजु निष्ठस्तु ! नस्य साधकस्य यतेन न सिध्यति ॥ ३७ ॥

व्रत हेतौ प्रयमतः प्रश्वावार्षं मिखुपर्ययात । प्रकारेण त्यादिना व्याध स्वचिरादिपदार्थमाच सच्छन्देनैत्यादिना ॥ ३८ ॥

व्याध मन्त्रचैतन्यनभिच्चे मन्त्रोत्यादिना । हे परमेशानि ! या तस्य मन्त्रस्याधिष्ठाती देवता तस्या यत् ज्ञानमेतदेव मन्त्रचैतन्यं ज्ञानीडो-

त्वद्वयः तद्वाधिष्ठाहदेवताद्वानं भक्तानां विश्रिदायकं भवेत् ॥ ३९ ॥ नमस्य मन्त्रस्य काधिष्ठाती देवतैषैव चावामात् सखेत्कार्तिं । हे देवि ! सर्वव्यापि सकलपदाध्युपनश्र्चिं व्रानासन प्राग्भावकश्र्चत्-

वाडंमायाकमवादेन तारद्धोनेन पार्वति ! । दूयते विविधा विद्या माया श्री: सर्वतोमुखी ॥ ३७॥ तारेया तारद्धोनेन प्रत्येकं सकलं पदम् । युग्मयुग्मक्रमेयापि मन्ल्रोडयं विविधो भवेत् ॥ ३८ ॥ ऋषि: सदाशिवो द्रास्य कनदोडपुष्ठवुदाच्चतम् ।

ऋषि तमं द्वावितकयो मनूच्चनीयं निराकारमाकारातिमुख्यं वाचातोमुखकर्णा । नवाकं निरज्जनं मनखचुराद्विविधयभूतं यदूक्तं श्रुति तदस्य मन्त्रस्याधिष्ठा-ल्ह भवेत् ॥ ३९ ॥ वागिन्यादि । हे पार्वति ! वाग्भूया कमलाढ्येन येभिर्मित चोर्मिति सीमिते वीजमाद्ये यस्य तथाभूतेन तारद्धोनेन प्राश्चवरौचिर्तेन पर्वोक्तेन मन्त्रेषा कमनेो विविधाने कप्रकारा विद्या दूयते विविधा माया दूयते सर्वतो मुखं यस्या एतद्भूता शोकल्बोधीयंते । यथा हे सच्चिदेकं बृंहो ल्यनेन मन्त्रेषा विद्या दूयते । हि सच्चिदेकं बृंहो ल्यनेन माया दूयते । हि सच्चिदेकं व न क्रोऽति ॥ ३९ ॥

ऋष्येतद्यैव मन्त्रस्य नानाकिभवलं सम्पाद्ययाति तारेयेल्याटिना । पर्वोक्तमन्त्रस्य प्रत्येकं पदं सकलं वा पदं तारेश्या प्राश्चयेन सचित्तं कर्तव्यं तारद्धोनेन प्राश्चवत्याग्नोपनिधेयं वो र्निधेयम् । तत्रस्थाय मन्त्रो विविधो भवेत युग्मयुग्मक्रमेयापि प्राश्चवर्साचितस्तद्रुचिो वायं पष्वोक्त्रो मन्त्रो विविधोऽनेकप्रकारो भवेत् । तारसचित्तं तद्रुचित्तं प्रत्येकं पदं यथा को' तु को' विल को' एकम् यो' न क्रिया तु चिन एकम् ऋ क्रिया र्ति । प्राश्चवसम्मदं तदश्वतदं समस्तं पदमं यथा को' सच्चिदेकं ब्रज्ञा सच्चिदेकं ब्रज्ञेति । युग्मयुग्मक्रमतो यथा को' सच्चिज्ज्ञ को' चिच्च क्रो' एकज्ञा को' सचिन् को' विदेकस ऋषद्रुचि एकं ऋक् सचित् विदेकमिति ॥ ३८ ॥

देवता परमं ब्रह्म सर्वान्तर्योमि निःगुंञ्जसम् ।

चतुर्वर्गफकलावाश्ये विनियोगः प्रकीर्तितः ।

ऋद्धिन्यासकरन्यासौ कथयामि श्रुणु प्रिये !

तारं ससिद्धिकमिति ब्रह्मति सकालं ततः ।

ऋद्धिहस्तजंनौषध्यानमिकासु महेश्वरी !

कानिष्ठयोः करतलप्रष्ठयोः सुरवन्दिते !

नमः स्वाहा वषट्कारं वोष्टृ फड़न्ते येऽऽक्रमम् ।

न्यासेऽत्र्याऽऽत्मविधिना साधकः सुसमाहितः ।

हृदादिकारपर्येन्तमेवमेव विधीयते ॥

मन्त्रस्य सर्वान्तर्योमि सर्वान्तर्नियन्तृ वश्य मन्त्रस्य सदात्मनः ।

पृकनः सर्वान्तर्योमि निःगुण्यं परमं ब्रह्म त्रैतता धर्मार्थैकाममोक्षावाप्यये

विनियोगः शिरसि सदाशिवाय ऋषये । नमः शिखेन्दुपुष्टपृकन्दे नमः

हृदि सग्नान्तर्योमिनिःगुण्यपरमब्रह्मायो देवतायै नमः धर्म्मार्थकाममोक्षावाप्यये

वामये विनियोग इति ऋचिन्यां विधायाक्न्यासकरन्यासौ विधा-

नव्यो वसत्तावमिघातमाल । वचक्रन्यासेऽत्रादि ॥

तयोर्मध्ये प्रयमतः करन्यासमाद तारमियादिम्यां हाराभ्यां

हाराभ्याम् । हे महेश्वरी ! हे शर्वानि ! नमःस्वाहावषट्कार-

वोष्टफड़न्ते येऽवष्टफड़न्तऋषेःपदैःक्विंशै तारं प्रश्नान्तं

सकलस्य पदमू वचक्रृछतज्जनौषध्यानमिकासु कानिष्ठयोः करतलप्रष्ठयोः

न्यासोक्तविधिना चषमादितोऽनुसन्धानः सन् साधको यथाक्रमं न्यसेत्

यथा खों वचक्रू हाराभ्यां नमः ससज्जोभ्यां स्वाहा विनध्यमाभ्यां वषट्

एकषमानिकाभ्यां हृदं कानिष्ठाभ्यां वोष्ट खों वसिद्धिकं ब्रह्म कर-

तद्गुष्णाभ्यां फट् रति करन्यासः । यथाक्न्यासमादौऽत्रे हृद्यादि ।

हृदादिकारपर्यन्तं न्यासो विधीयते । यथा चो हृदयाय नमः

वातायोमासः ।

प्राणायामं ततः कुर्य्यान्मूलेन प्रष्वेन वा । मध्यमानामिकाभ्याश्च द्वचहस्तस्य पार्व्वेति !। ४४ ।। वामनासापुटं षट्त्वा द्वचनासापुटेन च । पूरयेत् पवनं मन्बी मूलमंत्रस्मितं जपन ।। ४५ ।। प्राणुष्ठेन द्वचनासां षट्त्वा कुंभकयोगतः । जपेहान्ति'यता वच्चा ततः द्वचिष्णनासया ।। ४६ ।। घनैःघनैस्यजेहयु' जपनं घोडर्यधा मनुम् । वामनासापुटेऽपि च पूरकुंभकरेचकम ।। ४७ ।। पुनर्हंचिष्णातः कुर्यात् पूर्ववत् श्वासपूजिते ! । प्राणायामविधिः प्रोक्तो ब्रह्मन्‌मुखस्य साधने ।। ४८ ।।

सच्करद्वे स्वाङ्गा विच्छिकायै वघटृ एकं कवचाय डमु ब्रह्मा नेत्रलयाय वौघटृ खो' वच्चिदेकं बह्मा करततङ्करष्ठकाभ्यां फट् ह्रांत ।। ४९-४७ ।। एवंमकन्यासकरन्यासौ विधाय प्राणायामो विशेषेय कृत्याध । प्राणायाममित्यादिना । ततोडनन्तरमु च्यो वच्चिदेकं बह्मोत्यादिमूल-मन्नेपा प्रष्वेन घोड॑कारेण वा प्राणायामं कुुर्यात् । नचु प्राणायामः कयं विधातव्य इत्यमेक्षायां तहिधानमाङ्ग मध्यमेत्यादिभिः साङ्गेसत्कर्म्मभिः । हे पाक्ष्वति ! द्वचिष्णहस्तस्य मध्यमानामिकाभ्यासक् निभ्यां वामनासापुटं षट्त्वा मन्बी साधकोऽमितं मूलमन्न्रं जपनु वचु द्वच-यनासापुटेन पवनं बायु' पूरयेत् । ततः द्वचहस्तस्सेबाकू, षेन द्वचनासा-पुटं षट्त्वा कुंभकायोगतो वातिं'प्रता षाङ्गत्न्या मूखमन्न्रं जपेत् । ततः घनैःघनैस्यजेवु ततः वामनासापुटेऽपि वचेव पूरकुंभकरेचकं कुुर्यात् कमेपौषाकृत्-निबर्हं विच्छिकाक्ष वार्चं विध्यादिलिङ्गं । पूर्व्ववत् पुनर्द्विचिष्णतोडपि पूरकादिक्रमान्त्रस्य साधने एव प्राणायामविधिः प्रोक्तः पूरकादिक्रमेणाहु योगिनो'चवल्क्रे नाडीशातनुले उच्क्कासि ध्यानः

ततो ध्यानं प्रकुर्वीत साधकामौष्ठसाधनम् ॥ ४८ ॥

हृदयकमलमध्ये निविंशेषं निरोचम् हरिहरविधिवेधं योगिभिर्ध्यानगम्यम् । जननमरपभीतिभं सचितं स्वरूपम् सकलभुवनवोजं ब्रह्म चैतन्यमौडे ॥ ५० ॥

ध्यात्वैवं परमं ब्रह्म मानसैकरपचारकैः । पूजयेत परया भक्त्या ब्रह्मसायुज्यहेतवे ॥ ५१ ॥

गम्यं दध्यानुमर्हत्सु पुष्पमालाग्रधमेश च । धूपं दघादायुत्सं दौपं तेनः समर्पयेत् । नैवेद्यं तावत्तन्न प्रदद्यात परमात्मने ॥ ५२ ॥

॥ ४८-५२ ॥ इत्यं प्राणायां कत्वा परब्रह्मध्यानं कर्त्तव्यमित्याह तत इत्यादिना । व्याधि तथग्रानमेवाह हृदयेत्यादि । हृदयकमलस्य मध्ये स्थितं चैतन्यं ब्रह्माहमौडे ध्यायामोत्यन्वयः । ध्यात्वानमनेकार्थत्वादौडभावतस्त्वेनेष्टडपि हृत्ति । निविंशेषं नानाविधमेदेन्येन्यं निरोधं निराकारत्वं प्राप्तप्रकष्टै मूर्य-मित्यर्थः । ध्यानगस्य' ध्यानेनावगलव्यं जननमरणभीतिभं स जन्यक्त्युनिमित्तकभयापह्नृं सजिनस्वकूपं सदाश्रायिस्वरूपं ज्ञानसुखूपच्व-त्यर्थः । सकलभुवनवोडं सकलसस भुवनस्य कारणम् ॥ ५० ॥

एवं ब्रह्म ध्यात्वा तस्मै पूजनं विभेयमित्याह ध्यात्वेत्यादिना । मानसेनैवः कल्पितैः मझायुक्जयेतवे ब्रह्मासाननिमित्ताय स्वाहुनक्लाभूय मध्यालं ब्रह्मसायुक्कासित्यपोचमारः ॥ ५? ॥ मानसोपचारैनेवाछ गम्योऽनन्यादरहना ॥ ५२ ॥

ततो जप्या महामन्त्रं मनसा साधकोत्तमः । सम्प्यं ब्रह्मापि पश्याद्धि:पूजां समारभेत् ॥ ५३ ॥

उपस्थितार्न्न दृव्याणि गन्धपुष्पादिकानि च । वस्त्रालङ्कररादीनि भव्यपेयानि यानि च ॥ ५४ ॥

मन्त्रे यानेऽन संशोध्य ध्यात्वा ब्रह्म सनातनम् । निमोल्य नैनं मतिमान्पुंयेत परमात्मने ॥ ५५ ॥

ब्रह्मापिगां ब्रह्महविर्नै ब्राग्नौ ब्रह्मणया हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्म्मेसमाधिना ॥ ५६ ॥

ततो नैव समुच्चैर्य जप्या मूलं स्वगकितः । तज्जपं ब्रह्मसात्कृत्य स्तोत्रच कवचं पठेत् ॥ ५९ ॥

स्तोत्रं श्रेष्ठं महेशानि ! ब्रह्माण्य: परमात्मन: । यत् श्रुत्वा साधको देवी ! ब्रह्मसायुज्यमाप्नुते ॥ ५८ ॥

महामन्त्रं वचो वचिदेकं बध्दो त्याद्याकमलं समर्प्य महामन्त्र-जपहोत्रेकं फलं तत्त्वा यिह:पूजामेवाह उपस्यितानीत्यादिना ॥ उप-स्थितान् समीक्षे स्थितान् ॥ ५३ ॥

ध्यानेक रतोऽनन्तरं वच्यमाणेन मन्त्रेण ॥ ५८ ॥ ५९ ॥

अथ गन्धपुष्पाद्यर्पणत्न्नेवाह मझान्त्र्यर्पणम् । चर्यन्ते दीयतेनैवेत्यर्पयेत्यं यथाप्राप्तं तदपि ब्रह्मैव दीयमानं हविर्द्रे तार्दकमपि बद्धैव बद्धैत्याग्निस्थिकानु ब्रह्मापा कच्त्रां हुतं हवनक्रियापि ब्रह्म व्यग्नियच कत्तां च हवनक्रिया चार्पि ब्रह्मवेत्यर्थ: । परं ब्रह्मगयौ च कम्म्मांतरे समाधिचित्तै कापत्र यस्तेन पुंषा ब्रह्मैव गन्तव्यं प्राप्यव्य न हि फलान्तराभिलष्यर्थ: ॥ ५६ ॥

तत हस्यादि । सगुणनोल्य उद्धृत्य मूयं मूलमन्त्रस् मझाश्र तं ब्रह्माभोनस् ॥ ९७ ॥

महासायुज्यम् नु ते ब्रझासं प्राप्नोति ॥ ५८ ॥

नमस्ते सते सर्वलोकाश्रयाय नमस्ते चिते विश्वरूपात्मकाय । नमोऽस्तु तसैच्वाय मुक्तिप्रदाय नमो ब्रह्मणे व्यापिने निरञ्जनाय ॥ ५८ ॥

त्वमेकं पररक्षं त्वमेकं वररक्षं त्वमेकं जगत्कारणं विश्वरूपम् । त्वमेकं जगत्कर्तृपाहप्रहर्तृ त्वमेकं परं निस्पलं निर्विकल्पम् ॥ ६० ॥

भयानां भयं भोषणं भोषणानां गतिः प्राणिनां पावनं पावनानाम् । महोक्षैःपदानां नियतृ त्वमेकं परेषां परं रचकं रचकाग्र्याम् ॥ ६१ ॥

अथ तत्स्तोत्रस्तोत्रमेवाद्रि नमस्ते इत्यादि । अत्र सदा स्यायिने सर्वनोकाश्रयाय सकललोकाधारभूताय चिते चैतन्याय विश्वरूप ध्याय यस्य तस्मै च्छदैस्तत्त्वाय सजातीयविजातीयात्मगतभेदरहिततत्त्वाय ब्रह्मणे व्यक्तिघ्नते व्याप्तिने सकलवस्तुस्वभावनिगीलनाय नमोऽस्तु इति ॥ ५८ ॥

त्वमित्यादि । एकं मुख्यं केवलं वा पररक्ष्ये रचक्ये साधु हन्ति धररक्ष्यं तत् 'साधुरिति यत् । वररक्ष्यं वरप्योयम् । जननमृत्युदुष्ट वारद्विरोकभिद्रुपासनोयर्थः । परं श्रेष्ठं निर्विकल्पं नामाविध कलनान्नू न्यनम् ॥ ६० ॥

भयानामित्यादि । भोषणानां भयानकानामपि भोषणं भयानकं पावनानां पूतस्वजनकानामपि पावनं परविलक्षणजनकम् पदानां स्थानानां मध्ये महोक्षैःपदं स्थायि महोक्षैःपदं यथा तद्वा महोक्षैस्तत्पुत्र्तं पदं येषां तेषां महोदारनिवासिनामपि नियमं नियामिकमं परेषां लोकाना-

परेश प्रभो ! सर्वकुपापकामग्निन् ! स्नानिहे शय ! सर्वेन्द्रियागम्य ! सत्य ! । स्वाचिन्त्यावर ! व्यापकाव्यक्तस्व ! जगडासकाधौग ! पायादपायात् ॥ ६२ ॥

तदेकं स्मरामस्तदेकं जपामः तदेकं जगत्साचिह्रुपं नमामः । भवाभोधिपोतं घररक्षं व्रजामः ॥ ६३ ॥

पञ्चरत्नमिदं स्तोत्रं ब्रह्मोपा: परमाद्भुतम् । यः पठेत प्रयत्नेन भक्त्या ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ६४ ॥

प्रदोषे ह्रद: पठेत्सदा सोमवासरे विशेषतः । स्वावयेद्वाऽध्येयत् प्रातः ब्रह्मनिष्ठान् स्वबान्धवान् ॥ ६५ ॥

परेशेन्द!दि । परेश ! परेशां ब्रह्मादीनामध्यसिप ! प्रभो ! नियन्तः ! व्यनिहे शय ! भक्तेन निह्हेष्ट मशाक्य ! सर्वेन्द्रियागम्य ! सर्वेन्द्वारदभिरिन्द्रियैरपाप्य ! सत्य ! परमार्यसस्वघानिनु ! स्वाचिन्त्य ! मनसाड्याविषयभूत ! न चोराति सलनात्यच्चरमं तत्सम्बोधिने स्वाचर ! व्यवक्त । क्रूपादिरचित ! जगडासकाधौग ! जगडासकानां चन्द्र-

कऱ्यादोनामपोखर ! क्यवा जगडासकोनित स्वाधोग्रेनित व निश्चसेन पदम् पायात् रचेत चपायात भक्तियुबुद्रादिविक्लेशात ॥ ६? ॥

नदिल्वादि । तत् ब्रह्मा निधीयते जगदू यक्षिणु तचिविधान् जगदा- जयभूतम् निरालम्बस् वान्त्यसुन्यस ॥ ६३ ॥

पञ्चरत्नाख्येतलस्तोत्रपाठेतेकं फलमाह पञ्चरतमियादिना । प्रयत: पवितः ॥ ६४ ॥

श्रद्ध: स्तोत्रम् ॥ ६५ ॥

इति ते कार्थतं देहि ! पच्चरत्नं महेशितुः । कवचं शरच्चार्वङ्गि ! जगद्जालननामकम् । पठनाद्‌धारयाद् यस्माद् ब्रह्माद्यो जायते भृशं ॥ ६६ ॥

परमात्मा गिरिः पातु हृदयं परमेश्वरः । करहस्तौ जगत्पाता बदनं सर्वेश्वरविभुः ॥ ६७ ॥

करौ मे पातु विश्वात्मा पादौ रचतु चिन्मयः । सर्वाङ्कं सर्वदा पातु परं ब्रह्म सनातनम् ॥ ६८ ॥

श्रीजगद्बन्धुसख्यस्य कवचस्य सदाशिवः । ऋषिर्विन्द्रोनुष्टुर्वृत्ते परब्रह्म देवता । चतुर्वर्गफलावाप्तौ विनियोगः प्रकीर्तितः ॥ ६९ ॥

यः पठेद् ब्रह्मकवचं ऋषिभिः सारसपुरःसरम् । म ब्रह्मज्ञानमात्रादि माच्छाद्यमयो भवेत् ॥ ७० ॥

भूर्जे लिख्य गुटिकां स्वर्णस्थां धारयेत् यदि । करष्ठे वा दधिपात्रे वा हस्ते सिद्धेश्वरो भवेत् ॥ ७१ ॥

इत्येतत् परमब्रह्माकवचं प्रकटितम् । स्तोत्रं पठित्वा कवचं पठितव्यमतस्तद्‌भिधातुमुपकमते इति ॥ ॥ ७२ ॥

तद् ब्रह्मकवचमेवाह परमार्थे त्यादि ॥ ६७ ॥

'चत्नायः श्चेत्यादि:॥ ६५ ॥

व्याघ्रस्य कवचस्य ऋषिप्रादिकमाह श्रो जगदिलयादिना । व्याघ्र ब्रह्मकवचपठनजन्यं फलमादौ इत्यादिना । ॠषिन्यासं वस्य श्रो जगन्मङ्गलनामकवचस्य सदाशिव ऋषिरतुष्टुप्-छन्दः परमब्रह्मदेवता धर्मार्थकाममोक्षावाप्त्यै श्रो जगन्मङ्गलाख्यकवचपाठे विनियोगः । शिवरुद्र सदाशिवाय कमषये नमः शिखे॑ऽनुष्टुप्छन्दसे नमः हृदय परमेश्व‌राय हेतुतत्त्वाय नमः घेक्मोशिक्काममोक्षावाप्त्यै श्रो जग-

दध्यात् प्रिथाय प्रिथाय गुरुभक्ताय धोमते ॥ ७२ ॥

पठित्वा स्तोत्रकवचं प्रष्णमेत् साधकायष्पो: ॥ ७३ ॥

नमस्ते परमं ब्रह्म नमस्ते परमात्मने ।

निर्गुणाय नमस्तुभ्यं सद्रूपाय नमो नम: ॥ ७४ ॥

वाचिकं कायिकं वापि मानसं वा यथामति ।

आराधने परेग्रश्य भावग्रुद्रिविधौयते ॥ ७५ ॥

एवं संपूर्य मतिमान् सजनैबोंस्वै: सह ।

महाप्रसादं स्वकुय्यात् ब्रह्मषा: परमात्मन: ॥ ७६ ॥

पूजनेऽ परमेशस्य नामार्चनविसर्ज्जने ।

सर्व्वत्र सर्वकालेषु साधयेद् ब्रह्मसाधनम् ॥ ७९ ॥

श्रद्दातो वा कृतस्नानो भक्तो वापि बुधुचचित: ।

पूजयेत् परमात्मानं सदा निर्मेलमानस: ॥ ७८ ॥

मनेन ब्रह्ममन्नेषा भव्यपेयादिकच्छ यत् ।

निष्कलाख्यकवचपाठे विनियोग इति । स्वाषाढा माध्य ब्रह्मासय: मत्र-

स्वदुप: ॥ ६९ । ७० । ७१॥

हलोति । ते तथ्यं तबापे वा प्रष्नमेत् परमात्मानमिति शेष: ।

साधकौपेक्षा: साधकोक्तिष: ॥ ७१ । ७८॥

तत्प्रष्नमनुवाच न ह इत्यादिना ॥ ७८ ॥

नतु परमात्मानं प्रति कायिकवाचिकमानसाख्ययोदपि प्रषामा

विभातव्यास्तेषां मध्ये कतमो वा तल्लाक्ष वाचिकमित्यादि । यथामति

परमब्रह्मणि कायिकं वाचिकं मानसं वा विधिध्यात् । नतु

परमब्रह्मणि कायिकसैव प्रषामसौचौपिषं नतु वाचिकमानसयोरता स्वार

चाराधन रत्यादि । भावयुद्रिरन:करष्य युगलमू ॥ ७४ ॥

एवमित्यादि । संपूर्य परमात्मानमिति शेष: ॥ ७६ ॥

साधवव् निर्मैलहृदयै: ॥ ९९ । ७५ ॥

दौयते परमेशाय तद्‌देव महद्वनं महत् ॥ ७९ ॥ गड्ढातोये शिलाद्रौ च स्पष्टदोःपादपि वच्त्वे । परब्रह्मापिंते दृश्ये स्पष्टास्पष्ट न विद्यते ॥ ८० ॥ पक्षं वापि न पक्षं वा मन्त्रे ध्यानेन मान्त्तमं । साधको ब्रह्मसादव कत्ला मुच्योज्यातं सृजनेः सह ॥ ८? ॥ नात्र वर्णविचारोऽस्ति नोच्छिष्टादिविवेचनम् । न कालानियमोद्यतं पौचारामौचं तथैव च ॥ ८२ ॥ यथाकाले यथादेशे यथायोगेन लभ्यते । ब्रह्मसात् कतनेवेधमश्रौयादिविचारयन् ॥ ८३ ॥ ज्ञानौतं श्वपचेनापि श्वमुखार्द्राप नि:श्वतम् । तद्वन् पावनं देवी ! देवानामपि दुर्लभम् ॥ ८४ ॥ किं पुनर्मेनुजादौनां वक्तव्यं देवराध्दितं ! परमेशस्य नैवेच्छासेचनाद् यत् फलं भवेत् ॥ ८५ ॥ महापातकयुक्तो वा युक्तो वाप्यन्वपातकैः । सक्तः प्रसादपह्यातं मुच्यते नात्र संग्रयः ॥ ८६ ॥ साधं चिकोटिटतौर्थेऽपु स्वानदानेन यत्फलम् । तत् फलं लभते मच्यो ब्रह्मापिंतनिषेवणात् ॥ ८९ ॥

अथ परब्रह्मयो महाप्रसादक्ष महाल्य’ वप्यीतलहुपक्रमें व्यनेनेत्यादि । ब्रह्ममन्त्रेण योऽसौ सच्चिदियाद्यालाकेन ब्रह्मापिंशिलिन्या-दाक्षकोन वा शिलाद्रौ ब्रालग्यामशिलाद्रौ ॥ ७९ । ८० ॥ पक्ष्मिति । मन्त्रेऽपि योऽसौ सच्चिदियाद्यालाकेन ॥ ८? ॥ नात्रेति । यत् महापुष्पे महाप्रसादे ॥ ८२ । ८३ ॥ ज्ञानोतस्मित श्वपचेन श्वयडानेनाध्यानीतं यदवं तद् ब्रह्मास्त्रुमतं मत् प्रापवनं भवेत् ॥ ८? । ८५ ।

श्राद्धमेधार्द्राभियोगैरिद्धा यत् फलमश्नुते । भवितुं ब्रह्मैवेदं तस्मात् क्रोधियुपं लभेत् ॥ ४५ ॥

जिह्वाकोटिसहस्रैस्तु वक्तुं कोटितिभातैर्राप । महाप्रसादमाहात्म्यं वर्णितुं नैव शक्यते ॥ ४६ ॥

यत् कुतः स्थितो वापि प्राप्य ब्रह्मोपितामृतम् । गृहेल्वा कोकग्रो वापि ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ४७ ॥

यद् द्वि स्यान्नौचजातोऽमनं ब्रह्माणि भावितम् । तदनं ब्राह्मणैरप्यर्च्यमपि वेदान्तपारगैः ॥ ४८ ॥

जातिभेदा न कर्त्तव्यः प्रसादे परमात्मनः । योऽश्नुते बुद्धिं कुर्वीत स महापातको भवेत् ॥ ४९ ॥

वरं पापशतं कुर्वीतां हरिं विप्रबधं प्रियेऽपि ! परब्रह्मोपितं ह्यत्रे न कुत्र्यादवहेत्कनम् ॥ ५० ॥

ये त्यजन्ति नरा मूढा महामन्ने नगा संस्कृतम् । अनतोयार्घादिकं भद्रे ! पितॄंस्तो पातयन्त्रधः ॥ ५१ ॥

स्वयमप्यभ्यतामिषे पतन्या आहृतसंस्कृवम् । ब्रह्मसात्कृतनैवेद्यहृश्रृङ्गां नास्ति निष्कृतिः ॥ ५२ ॥

नश्यते लभते ॥ ५२ ॥

यत्र त्यादि । चमत्कृतं श्रीधरु कीर्त्तयो वापि चारुढानोऽत्फल ॥ ५३ ॥

यद्वैति । नीचजातीयं चारुढानार्द्धसम्भत्निस ब्रह्माद्या भावितं चिन्नतं ब्रह्मोपेर्डपितमित्यर्थः ॥ ५३ । ५४ ॥

वरमिल्यादि । वरभोगपतु प्रियस्म । देवाढृते वरः श्रेष्ठो न विद्युते मनाक् प्रिये हत्थमः । च्यवहेत्कनं तिरस्कारम ॥ ५५ । ५६ ॥

स्वयमिल्यादि । चमत्कृतामित्ये नरको च्याहृततृषा विश्वस्य संसृतेः सलिले सम्यक् स्ववनं यत्न तत्कृतालपरिकल्पितम् । प्रज्यकार्त्ताप्रकटनपतितव्यर्थे निष्कृतितनेहः ॥ ५७ ॥

पुष्यायन्ते क्रियाः सर्वाः सुपुष्टिभिः सुकृतायते । स्वेच्छाचारोऽपि विधितो महामन्न्रस्य साधने ॥ ८४ ॥

किं तस्य वैदिकाचारैस्तानिकैर्वापि तस्य किमु । ब्रह्मनिष्ठस्य विधुषः स्वेच्छाचारो विधिः कृतः ॥ ८७ ॥

कतनास्य फलं नास्ति नाक्तेनापि किलविषम् । न विप्रः प्रत्यवायोडस्य ब्रह्ममन्थ्रस्य साधनात् ॥ ८५ ॥

आस्मिन् धर्मे महेऽहं ! सत्यात् सत्यवादो जितेन्द्रियः । परोपकारनिरतो निर्विकारः सदाग्रहयः ॥ ८८ ॥

मातृसत्येऽह्नोनोद्द्भवो च दयावान् शुद्धमानसः । मातापित्रोः प्रीतिकारो तयोः सेवनतत्परः ॥ ९० ॥

ब्रह्मयोताऽऽ ब्रह्ममन्त्रा ब्रह्मज्ञाने घघ्र्समानसः । यतात्मा दृढबुद्धिः स्यात् साचाद्ब्रह्मेति भावयन ॥ ९०१ ॥

न मिथ्याभाष्यां कुर्य्यान्न परानिष्टचिन्तनम् । परस्त्रीगमनद्रव्यैर्व्रह्ममन्न्रो विवर्ज्ययेत् ॥ ९०२ ॥

तत्सदिति वदेद्देवि ! प्रारब्धे सर्वकर्मणाम् । पुष्ये त्यादि । मन्न्रे च पुष्टा चापि क्रिया: पुष्यायन्ते पुष्या महाजननार्थः: ॥ ९६ ॥

किमित्यादि । विधुषः सर्वं ब्रह्मैवैति जानतः स्वेच्छाचार एतद् विधिः ॥ ९७ ॥

चस्य ब्रह्मनिष्ठस्य ॥ ८५ ॥

चक्षादित्यादि । सदाग्रहयः साध्वभिप्रायः ॥ ८८ ॥

मातृसत्यंहोनोद्द्भवः चान्द्रमुखे चरतिष्ठितः । चादश्री कपालमूल्यः । तयोः मातापित्रोः ॥ ९० ॥

ब्रह्मोत्यादि यतात्मा संयताचित्तः मज्ञा शाङ्कारह्लोति भावयन् चिन्तयन् कदापि नोपेक्षते वाक्सु ॥ ९९ । १०१ । १०२ ॥

हृदयौजसास: ।

ब्रह्मोपास्यमस्तु वाक्यं पानभोजनकर्मषु । येनोपायेन मध्यस्थां लोकयात्रा प्रसिद्धर्ति ॥ १०३ ॥

तदेव कायं ब्रह्माणो रिटं धर्मं सनातनम् * ॥ १०४ ॥

अथ सन्यासविधिं वच्ये ब्रह्ममात्रस्य गााभवि । यां कृत्वा ब्रह्मसम्पत्तिं लभते भुवि मानवः ॥ १०४ ॥

प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने यथादेशे यथासने । पूर्ववत् परमं ब्रह्म ध्याय्वा साधकसत्तमः ॥ १०५ ॥

ऋष्टोत्तरशतं देवी गायत्रीजपमाचरेत् । जपं समर्प्य विधिवत् पूर्ववत् प्रग्नमेत् सुधीः ॥ १०९ ॥

एषा सन्यास मया प्रोक्ता सर्वेधा ब्रह्म साधने । यदनुष्ठानतो मत्वा शुद्धान्तःकरणो भवेत् ॥ १०७ ॥

गायत्रीं श्रृणु चावेढि ! सर्वपापप्रणाशिनौम् । परमेश्वरं डेक्नाम्रा विद्याहे तदनन्तरम् ॥ १०८ ॥

परतत्वाय पद्तो घोमहोति वदेत् प्रिये ! । तदनन्तरमौगानि ! तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात् ॥ ॥ १९० ॥

लोकयात्रा लोकनिःश्रः ॥ १०८ ॥

व्यष्थेति । यां सन्यासं ब्रह्मसम्प्राप्तिमं ब्रह्मरूपां समर्पयम ॥ १०४ ॥ तत्सम्याऽविभमेवाच प्रातःस्न्नादिकाऽऽदिना ॥ १०६ । १०९ ॥

यदनुष्ठानत: यताचर्यात: ॥ १०५ ॥

तां ब्रह्मागायतीमेकाच्छ परमेश्वरमिल्यादिना साधन । हे प्रिये ! इष्याऽनि ! डेक्नाम् डेकिवक्त्रन्नं परमेश्वरं पदशक्त्रा विद्याहे ऋति पदं वरतेत् । तदनन्तरं विद्वहे ऋति पदानन्तरं परतत्वायेनि पदत: परं वदेत । तदनन्तरं धीमहोति पदं वदेत । तदनन्तरं धीमहोति परतत्वायेनि पदत: परं घोमहोति पदं वदेतु ।

• हृत् कायँवसनंफनम् इति वा पाठः ।

इयं श्रौत्रब्रह्मगायत्री चतुर्वर्गप्रदायिनी । पूजनं यजनं ज्ञानं पानच्च भोजनं ॥ १११ ॥

यथातर्क्यैः प्रकुर्वीत ब्रह्मान्नत्रैः साधयेत् । ब्राह्मणे मूर्त्तिं चिन्त्याय प्रयत्नस्य ब्रह्माद् गुणम् ॥ ११२ ॥

ध्यात्वा च परमं ब्रह्म यथाशक्त्या मनुः स्मरेत् । पूर्ववत् प्रणमेद् ब्रह्म प्रातःकृत्यमिदं कृतम् ॥ ११३ ॥

ह्याचिन्त्यतया सिद्धैः जपेनास्य पुरस्क्रिया । तदग्रेण हवनं तर्पणं तदग्रांगत: ॥ ११४ ॥

सेचनं तदग्रेणैव तदग्रांगेण सन्निधि: । ब्राह्मणान् भोजनैर्मुख्यैः पुरस्तरणकर्म्मणि ॥ ११५ ॥

भक्ष्याभक्ष्यविचाराढ्य त्यज्यं ग्राह्यं न विद्यते । न कालादिनियमो न वा स्थाननिरूपणम् ॥ ११६ ॥

परानन्दरं तन्नो ब्रह्म प्रचोदयादिति वदेत् । ततस्तु परमेश्वराय विद्महे परं तत्काय धीमहि तन्नो ब्रह्म प्रचोदयादित्यकारिकां ब्रह्मगायत्रों समाप्तामसीत् । ब्रह्मगायत्रप्रणवस्तु परतत्त्वाय परमेश्वराय परतत्त्वं परमेश्वरभान्त्र यच्छा वयं विद्महे मन्त्रामहे धीमहि र्विन्द्या-मच्च तत्त्वज्ञः सादक्षान्नः प्रचोदयात् प्र रक्षतु चिन्मय-ज्योतिर्द्वये स्यात् ॥ १०९ । ११० । ११७ ॥

साध्येयत तत्वतत्त्वेन श्रेष्ठः । व्यय प्रातःकृत्याच ब्राह्मणो हव्यादिना । मन्त्रम खो र्साज्ञदेकं ब्रह्मोति मन्त्रम् ॥ १३२ ॥

व्यय मद्याह्ननत्वस्य पुरषरचविधिमाह ह्याचिन्यतेत्यादिना । व्यस्य ब्रह्मानत्वस्य पुरस्क्रिया युज्यरप्यम् । तदग्रेण जपेनास्यांगेन हवनं होमद्र्यांगत: ॥ १३८ ॥

हृदयोक्काकाशः ।

प्रभुष्टो वापि भुक्तो वा जातो वर्धात एव वा । साधयेत् परमं मन्त्रं स्वेच्छाचारेण साधकः ॥ १९० ॥

विनायासं विनालेभं स्तोत्रेष्ट कवचं विना । विना न्यासं विन मुद्रां विना चेतुं वरानने ! ॥ १९५ ॥

विना चौरंगपीठादिजपञ्च कुसुमकां विना । श्रकस्मात् परमब्रह्मसाक्षात्कारो भवेत् भृ,वम् ॥ १९६ ॥

संकल्पोद्भवन्न महाहन्ते मानसः परिकौर्तितः । साधने ब्रह्म मन्त्रस्थ भावशुद्धिविंधोयते ॥ १२० ॥

सर्वं ब्रह्ममयं देवि ! भावयेत् ब्रह्मसाधकः । न चास्ति प्रत्यवायोऽस्ति नाऽऽडवैगुण्यमेव च ॥ १२१ ॥

महामनोः साधने तु व्याधिर्न साझायते भृवम् । कलौ पापयुगे घोरे तपोहोनेऽतिदुस्तरे ॥ १२२ ॥

निस्तारबौजमेतावत् ब्रह्म मन्त्रस्थ साधनम् । साधनानि वन्धक्रानि नानातन्बोगमादिषु ॥

कलौ दुर्वलजोवानाम साध्यानि महेश्वरि ! ॥ १२३ ॥

मोक्षैक्येहशासन । भक्त्या त्वादि श्रद्धया च ब्रह्म मन्त्रस्थ सुरोत्तमौजस्य ॥ १३५ ॥ १३६ ॥

व्यभुक्ता हत्यादि न भुक्तमस्यास्तीत च्यभुक्ता । व्यभे व्याद्म्योर्जितव्य ॥ १३७ ॥

शेठम् जपतिव्रोषम् ॥ १३८ ॥

कुसुम काणप जपविशेष एव तामपि विन भावयेत चिन्तयेत् ॥ १३९ ॥ १४० ॥

न चेष्टयादि । कस्य महामनोरकुलेप्युपख्यादितः प्रज्ञायो न भवेत । व्यक्तिस्म खड्गहोनादप ॥ १२१ ॥ १२२ ॥

प्रणिपत्यः स्वल्पहता प्रणाधीनासवः प्रिये ! । तुभ्या धनाञ्ज्जने व्यग्रा: सदैव वच्चञ्चमानसा: ॥ १२४ ॥

सामाधावस्थितरथियो योगक्षेमागसचिष्याव । तेषां हिताय मोचाय ब्रह्ममार्गोंडियमौरित: ॥ १२४ ॥

कलौ नास्त्ये व नास्त्ये व सत्यं सत्यं मयोच्यते । ब्रह्माद्देवां विना देवि ! कैवल्याय सुखाय च ॥ १२६ ॥

प्रात:कृत्यं प्रातरेव सम्यगं कुर्वीत तु विकालत: । मध्याह्ने पूजनं कुर्वीत सर्वतन्त्रे श्वयं विधि: ॥

परब्रह्मोपासने तु साधकेच्छाविधि: प्रिये ! ॥ १२७ ॥

विधय: किञ्चिद रत्न निषेधा: प्रभवोऽपि न । स्वे च्छाचारेष्टसिद्धिस्तादृशिना कोडन्यमासादयेत्॥ १२८॥

ब्रह्मज्ञानिगुरुन् प्राप्य ग्राम्तं निष्फलमानसं । ध्रुवा तचरणाम्भोजं प्रार्थयेद् भक्तिभावत: ॥ १२८ ॥

मन्वनेकेय तत्त्वागमादिपु निस्तारवोज्ज्वलि वह्ननि श्रधनाज्जन भवतेवोर्ज्जानि तत्कथुच्यतं कचौ ब्रह्मान्नस्य साधनमेव निस्तार- पोर्ज्जमित्यात् ग्राह साधनोक्तावधि । श्लान यद्वापि तथापोतत् ह्यसमध्याध्यासम् ॥ १२८ ॥

व्यासाध्यासे हेतुं यन्मयादावृं च्यल्पायुष रत्यादि । यत् तदित योग्र: । व्यासाधीनासव: श्यचवश्रीभूतप्रायाः ॥ १२८ ॥

समाधिविल्यादि । सदागधिस्थितहदासनििरोध: तन्न योगक्षेमादि-ष्यात: निस्तारोपायभूततत्सुरकर्मेष साधनहेतुकल्लोलयस्चनाशोला: ।। १२८ ॥

कलौ युगे ब्रह्मादेशाया चन्या काचिदपि दृष्टा मोक्षाय सुखाय व नैवाक्रीती प्रतिज्ञां कुर्वद्राच कल्लोल्यादि ॥ १२६" ॥

साधकेह्यैव विधि: ॥ १२७ ॥

यत् परब्रह्मोपासने ॥ १२८ ॥

करुण्यामय ! दीनेभ्य ! तवाहं शरणागतः । त्वत्पादाभ्यां वक्ष्यायां देहि मुक्तिं यथोचिताम् ! ॥ १३८॥

इति प्रार्थ्य गुरुम् पश्यात् पूजयित्वा स्वगृक्नितः । सतां चरित्रुप्टो भूत्वा तूष्णीं तिष्ठे तु गुरोः पुरः॥१३९॥

गुरुविंचार्ये विधिवत् यथोक्तं शिष्यलक्षणम् । श्रद्धय् श्रपया दृश्यात् सत्शिष्याय महामनुम् ॥ १४० ॥

उपविश्यासने ज्ञाने प्राप्ते खो वाप्युदक्म, खः । स्ववामे शिरसमानौ कुरुखेनांवस्लोकयेत् ॥ १४१ ॥

ततः शिष्यस्य शिरसि ऋषिभिन्यासपुरःसरम् । जपेदष्टग्रतं मन्त्रं साधकस्ये ष्टसिद्धये ॥ १४२ ॥

दशकर्णे नाद्याश्रानामितरेषाञ्च वामतः । संभाषा स्वावयेत् मन्त्रं सद्गुरुः करुणार्णिधिः ॥ १४३ ॥

उपदेशविधिः प्रोक्तो ब्रह्ममन्त्रस्य कालिके ! । नात्र पूजादिपेक्षास्ति संकल्पं मानसच्चरेत् ॥ १४४ ॥

ततः श्रीगुरुपादाब्जे दृढावत् पतितं शिष्युम् ।

व्यथ ब्रह्मान्नोपदेशविधिमभिषङ्घ्याहवपक्रमते ब्रह्मान्नाम्न्यादि । मानसं रागद्वेषादिदोषनिवृत्तिम् भक्तिभावतः भक्तियोगेन ॥ १४५ ॥

किं प्रार्थयेदित्यपेक्षायामादृ करुण्यमवेत्यादि ॥ १४६ ॥

युज्कीत्याादि । यथोक्तं शिष्यलक्षणम् मानसो दान्तो विनीतश् त्यादि-दिकम् ॥ १४७ ॥

उपविच्छोत्यादि । ज्ञानी ब्रह्मज्ञानवान् गुरुः कदर्थनेन कष-युक्तया दृष्ट्या ॥ १४८ ॥

तत रत्यादि । मानस् कोऽपि चेदेक ब्रह्मोक्ताविधाकमु ॥ १४८ ॥

दृश्येल्यादि । वामे कष्ये च सम्भ्रम् पूर्वोक्तमेव ॥ १४९ ॥

उपदेगेति । ज्ञात ब्रह्मान्नोपदेशविधौ वरदेत् कुर्यात् ॥ १५० ॥

उत्यापयेद् गुरुः शिष्यादिमं मन्त्रमुदीरयन् ॥ १३९ ॥ उत्तिष्ठ वत्स ! सुकोटोसि ब्रह्मज्ञानपरः भव । जितेन्द्रियः सत्यवादी वलारोग्य' सदास्तु ते ॥ १३५ ॥ तत उत्थाय गुरवे यथाशक्त्यनुसारतः । दक्षिणां स्वं फलं वापि दद्यात् साधकसत्तमः । गुरोराज्ञावशोभूत्वा विहरहेववद् भवेत् ॥ १३८ ॥ मन्वग्रहस्यामात्रे ण तदात्मा तन्मयो भवेत् । ब्रह्मभूतस्य देवेभ्यो ! किमन्यैर्ब्रडडसाधनैः । इति सञ्चेपतो ज्ञातदौचा ते कारिता प्रिये ! ॥ १८० ॥ गुरुकृपाक्षमात्रेण ण ब्रह्मदौचां समाचरेत् ॥ १८१ ॥ ग्राता गैवा वैष्णवाय सौरा गाणपतास्तथा । विप्रा विप्रे तरार्हेव सर्वेऽप्यचाधिकारिणः ॥ १८२ ॥ ग्राहं मृत्युञ्जयो देवी ! देवदेवो जगद्गुरुः । स्वेच्छाचारो निर्विकल्पो मन्त्रस्यास्य प्रसादतः ॥ १८३ ॥

तत रत्यादि । ततः मन्त्रम्यर्चनात् परतः शिष्येभ्यः शिष्येभ्य इति ॥ १२८ ॥ तं मन्त्रमेवाऽह उक्तिठ वत्सेति ॥ १२८ ॥ तत रति । स्वं धनं स्वात्मानं वा ॥ १२८ ॥ mन्त्रोक्तादि । तदात्मा ब्रह्मनिष्ठानःकरणः तन्मयः ब्रह्मस्व-रूपः ॥ ८४० ॥ ब्रह्ममन्त्रपठस्य कालादिनियमो नास्तोति प्रतिपादयस्वाऽशु त्या-द॥-९८१ ॥ उपदिष्टानामनुपदिष्टानाञ्च ब्रह्मपादोनां सर्वेषामप्यखिलं ब्रह्म- मन्त्रे र्घिकारोऽस्त्येकात् गातका रत्नादिना । स्वात्म ब्रह्मान्तः ॥ १८२ ॥ एतन्मन्त्रप्रसादादेव मयि चात्मय्यितादिकमाश्चोदियाश्च च्छ- मित्यादिना । स हि चतुय्यादिमूर्तिमान् गौडः ॥ १८३ ॥

॥ हठतत्त्वोयोगः ॥ ४९ ॥ श्रमुमेव ब्रह्ममत्वं मतः पूर्वमुपासिता: । ब्रह्मा ब्रह्मर्षयस्वापि देवा देवर्षयस्तथा ॥ १४४ ॥ देवर्षिवक्नामनयस्थेभ्यो राजर्षय: प्रिये ! । उपासिता ब्रह्मभूता: परमात्मप्रसादत: ॥ १४५ ॥ ब्राह्मणे मनो मझेग्यानि विचारो नास्ति कुत्रचित् । स्वोयमत्वं गुरोर्दीयात् शिष्येभ्यो न विचारयन् ॥ १४६ ॥ पितापि दौष्यये तु पुत्रान् भ्राता भातृन् पतिं: स्वियं । मातुलो भागिनेयांशं नमस्कुंर् मातामहोऽपि च ॥ १४७ ॥ श्रमन्वदाने यो दोषस्थया पित्रादिद्दोषया । सिद्धे ब्रह्ममहामन्त्रे तहोषो नैव विध्यते ॥ १४८ ॥ ब्रह्मज्ञानिमुखात् मुक्त्वा येन केन विधानत: । ब्रह्मभूतो नर: पूत: पुष्ट: पुष्टपापैर्न लिप्यते ॥ १४८ ॥ एतद्ब्रह्मोपासनादेव विरिञ्चरादिहु ब्रह्मभूतत्वं जातमित्याह च्छ्रुमियादिना । मन्त्र' ग्टहोतेति श्रेष्ठ: उपासिता: श्रदयाच्चत-

वन्त: गत्यथोकसंक्क्रषोदिन्यादिना कर्त्तरि तु: । ब्रह्मर्षयो ऋषवादय: । देवा इन्द्रादय: । देवर्षयो नारदादय: ॥ १४८ ॥ देवर्षि वक्नातु नारदर्षखात् मनयो व्यासादय: राजर्षयो: जनकादय: ॥ १४५ ॥ आत्मनाग्यहीतोऽध्ययं ब्रह्ममन्त्रो गुरुणा शिष्येभ्यो देय: पित्रादिभिरपि कुलादिभ्यो देय इत्याह ब्राह्मणे इत्यादिभ्यां द्वाभ्याम् । न विचालयन् स्वकीयमन्त्रान्निमित्तकं दोषमगणयन ॥ १४६ ॥ १४७ ॥ नहि पितॄमन्' न ग्टहोलीयात्‌था मातामहस् चैत्यादिनोऽध्व-कच्छुकस्था पित्रादिभ्यो ब्राह्मन् मन्त्रं ग्टह्हुतां पुत्रादीनामालोयमन्त्र-

. दाने तत्सद्विच्छेधवाक्यमतत्वं शिष्येभ्य: स्वयं ब्रह्ममन्त्रं ददतो गुरोेष प्रत्यवायभागित्वं स्वासनाव्‌ श्रमन्वदावे रत्नादि । यो दोष: उत्त इति श्यति ॥ १४५ ॥ ३८ ॥

मङ्गलनिर्वापणतन्ने.

नद्यामन्वोपासिता ये गृहस्था ब्रह्मण्यादयः । स्वस्ति वर्षोत्तमास्ते तु पूज्या मान्या विशेषतः ॥ १४० ॥

ब्राह्मणा यतयः साध्वादितरे ब्राह्मणे समाः । तस्मात् सर्वं पूजयेयुरब्रह्मज्ञाने न ब्रह्मद्रोहिनाम् ॥ १४१ ॥

ये च तानवमन्यन्ते ते नराः ब्रह्मघातिनः । पतन्ति घोरनरके यावब्राह्मरतारकं ॥ १४२ ॥

यत् पापं स्त्रीवधौ प्रोक्तं यत्पापं भ्रूणघातने । तस्मात् कोटिगुणं पापं ब्रह्मोपासकनिन्दनात् ॥ १४३ ॥

यथा ब्रह्मोपदेशेन विमुक्तः सर्वपातकैः । गच्छन्ति ब्रह्मसायुज्यं तथैव तव साधनात् ॥ १४८ ॥

इति श्रीमहानिर्वाणतन्ने सर्वतन्नोत्तमोत्तमे सर्वधर्मनिरूपण-वारे श्रीमहादेवप्रसादेनाभ्रमत्संवादे जीवन्मुक्तारोपाय-प्रकरणे परब्रह्मोपदेशकथनं नाम द्वितीयो-ऽध्यायः ॥ २ ॥

ब्रह्मामन्वे त्यादि । यत् इति योषः ब्रह्मामन्वे ऽनुपासिता ब्रह्म-नोपासिता गृह्यादीनामुपसंख्यानंर्मित द्वितीयातत्पुरुषः ॥ १४९ ॥

ब्राह्मण्या साच्चात्तु यतयः पतित्राजिकाः भवेयुः इतरेऽर्चक्रियादयः ॥ १५१ ॥

व्यथ ब्रह्मोपासकानां जनाचिन्त्यतां जनानामखिल पातकस्य यन्मिल्याहे ये व तानिन्द्रियैः दूष्यामः । तानु ब्रह्माद्रोहिणां च्व-मन्यन्ते चानाद्रियन्तो भाष्करतारकं यावत्स्थिरे चेतावत् भूतेषातने गर्भेषातने ॥ १५२ । १५३ ।

ब्रह्मसायुज्यस् मङ्गलासं ॥ ९३८ ॥

इति श्रीमहानिर्वाणतन्नटीकायां हतोयोगकासः ।

शौनक्युवाच ।

शुल्तां सम्यक् परब्रह्मोपासनं परमेश्वरौ । परमानन्दसम्पन्नं शङ्करं परिपृच्छति ॥ ९ ॥ कचितं यथ्थया नाथ ! ब्रह्मोपासनमुत्तमम् । सर्वलोकप्रियकरं साधकब्रह्मपदप्रदम् ॥ २ ॥ तेजोवृद्धिवलैश्वर्यैश्वर्यदायकं सुखसाधनम् । दृढमास्मि जगद्गुर्यन् ! तववाक्यामृतश्रुता ॥ ३ ॥ यदुक्तं करुणासिन्धो ! यथा ब्रह्मनिष्ठे वयात् । गच्छन्ति ब्रह्मसायुज्यं तथैव मम साधनात् ॥ ४ ॥ एतद्दितरुमिच्छामि मद्योगसाधनं परम् ।

परमेश्ररी शङ्करं किं परिपृच्छति त्वमीश्रे । कचितं यत्-त्यादि ॥ ९ । २ ॥

तेज इत्यादि । त्वप्राक्षी तर्हि ब्रह्मोपासनं शुल्तेति घेष्टः । तथाऽऽगच्छतस्तर्हि तावकौनागरूपपीयूषे निमज्जन ॥ ३ ॥ यदृक्तमित्यादि । हे करुणासिन्धो ! कृपासिन्धो ब्रह्मनिष्ठे वयात् परब्रह्मण्य उपासनाादर्या जना ब्रह्मसायुज्यं ब्रह्मत्वं गच्छन्ति प्रापु-वन्ति तथैव मम वाघनादपि ब्रह्मत्वं प्राप्मुवन्तीत यथ्थयोग्यं तत् किं कार्षमसोंयेतद् हितं ज्ञातमहिमिच्छामिति चितोयशोकगते: पैररम्भय: ॥ ४ ॥

ब्रह्मसायुज्यजननं यत्‍वया कथितं प्रभो ! ॥ ५ ॥

विधानं कौत्स्रं तस्य साधनं केन वस्त्रं ना ।

मन्त्रः को वा विचित्रो ध्यानपूजार्दिकच्‍छ किम् ॥ ६ ॥

सविग्रहं सावग्रेहमामूलाहकुमर्हंसि ।

मम प्रोतिकारं देव ! लोकानां हितकारकम् ।

को ध्यानस्वाभ्रते गम्भो ! भवव्याधिभिपगगुरुः ॥ ० ॥

इति देव्या वचः श्रुत्वा देवटेवो महेश्वरः ।

उवाच परया प्रीत्या पार्वतिं पार्वतीपतिः ॥ ५ ॥

श्रीसदाशिव उवाच ।

शृणु देवि ! महाभागे तवाराधनकाज्ञासम् ।

तव साधनतो वेन ब्रह्मसायुज्यसम्भवः ॥ ८ ॥

त्वं परा प्रकृति: साक्षाद् ब्रह्मगा: परमात्मनः ।

एतदिल्यादि । हे प्रभो ! ब्रह्मसायुज्यजननं ब्रह्माद्वोत्पादक-

मतएव परं श्रेष्ठं यन्मदीयं साधनं त्वया कथितं तच्‍छ कोटिश्रु-

व्‍त्रं ते अतदप वैदिकरहस्‍यामि ॥ ४ ॥

तस्य मद्दीपसाधनस्‍य । व्यतन मम साधने ॥ ६ ॥

सविग्रहपमिल्यादि । सावग्रेशमू व्याश्रेपपद्यतनोम्‍ निधामूलात्

मूलमारभ्य स्वामृते त्वां बिना भवव्याधिभिपगगुरुः जन्माक्षयपद व्याधे-

र्षाकतुसकराजः ॥ ९ ॥

इतीत्यादि । उवाच उत्तरमिति शेषः ॥ ५ ॥

पार्वतीपतिः पार्वतीं किञ्चत्तरस्‍ववचेप्सेवायामात्र पद्यपू देव्या-

त्यादि । हे देवि ! हे महाभागे ! महाभाग्यग्रालिनि ! येन कारणेन तव साधनतो जनो ब्रह्मसायुज्यं ब्रह्मात्‍वसम्भवं ते लभतं तत्‍वया कथ्यमाणं

तवाराधनकारणं स्त' वेदितव्यस्‍वयः ॥ ८ ॥

इत्य परमशराधनस्‍य ब्रह्मसायुज्यजनकत्‍वं तदू प ब्रह्मा-

त्वत्तो जातं जगत् सर्वं त्वं जगज्जननौ शिवे ! । महदाद्यैः सुपद्यैस्तं यदेतत् सचराचरम् ।। १९० ।।

त्वयेवोत्पादितं भद्रे ! त्वदधीनमिदं जगत् ।। ९१ ।।

त्वमाध्या सर्वविद्यानाम्‍चक्रामर्पि जन्मभूः । त्वं जानासि जगत् सर्वं न त्वां जानाति कचन ।।९२।।

त्वं कालो तारको दुर्गां घोरद्रैः भुवनेश्वरो । धूमावतो त्वं वरदा भैरवी किक्करमस्तका ।। ९३ ।।

त्वमन्नपूण्या वाग्दे वो त्वं देहि ! कमलालया । मवैगत्तिस्वरूपा त्वं सर्वदेवमयो तनुः ।। ९४ ।।

त्वमेव शक्तिः शुद्धा शक्तो त्वं व्यक्ताव्यक्तस्वरूपपियो । निराकारापि साकारा कस्वां वेदितुमर्हति ।। ९५ ।।

कपयमेव करुणामस्तोऽभिध त्वदुपक्रमं त्वं परा परार्चितार्चितः । सत् इदानीं भोगः । परमा माया मातृचं यस्य स परमः सत्ता न व्याप्तोत्याद्या परमसत्तासायालमा चेतिः परमात्मा तथ्य परमात्मनो ब्रह्माणो यतस्तं माधातृ परात्पुरुषं प्रजापतिसोऽमन्यचः कार्यः ।। ९० ।।

महच्चतुर्मार्गादिश्व नतुच्यते ॥ ९१ ॥

किं त्वमाद्योद्य । चित् । यााद्या आदिमूता नतयने प्राथमेव जगतां जननो त्वमसि क्रिन्यशकं गडुरादीनामपि जन्मभूतपतिस्थानं त्वम् । जगज्जननीतवान् सर्वं जगत् त्वं जानासि तत्तो जातत्वात् तु कस्वन व्यपि त्वां ह न जानाति ।। ९२ ।।

किं त्वं कालोत्यादि । ९३ ।।

वाग्दे वो शरखती कमलालया लक्ष्मीः । तनुः तथेति प्रोच्यते ।।९८।।

स्वित्यादि । सृष्ट्या परमाश्रुपतूपा स्त्रूणकपत्लात् व्यक्तम् परमात्पुरूषाख्यं त्वं रूपं विद्यते यस्था सा त्वम् । वस्ततो मायारूपत्वाज्ज्ञायकं त्वं रूपं विद्यते यस्मात् सा त्वम् ।

उपासकानां कार्यार्थं श्रेयसे जगतामपि । दानवानां विनाशाय धत्से नानाविधास्त्रनूः ॥ १३५ ॥

चतुर्भुजा त्वं दिभुजा घड्भुजा चाष्टभुजा तथा । त्वमेव विश्वरुपार्थं नानागच्छास्वधारिरिपौ ॥ १३९ ॥

तत्तद्रूपविभेदेन मन्त्रयन्तादिसाधनम् । कथितं सर्वतन्त्रेषु भावाय कथितास्त्रयः ॥ १४ ॥

पशुभावः कलौ नास्ति दिव्यभावोऽपि दुर्लभः । वीरसाधनकर्माणि प्रत्यह्नाणि कलौ युगे ॥ १८ ॥

कुलाचारं विना देवी ! वलौ मिद्धिनं जायते । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन साध्यशेत् कुलसाधनम् ॥ २० ॥

कुलाचारेण देवीग्रि ! ब्रह्मज्ञानं प्रजायते । ब्रह्मज्ञानयुतो मेध्यो जावन्मृ को न संघयः ॥ २१ ॥

ज्ञानेन मेध्यामेध्यं च ज्ञानतो भवेत् । ब्रह्मज्ञाने समुत्पन्ने मेध्यामेध्यं न विद्यते ॥ २२ ॥

यो जानाति परं ब्रह्म सर्वव्यापि सनातनम् । निराकारमपि साकारमित्यादि त्वाकारवविचित्रा भवति ।

तत् त्वां वैदितुं जातुं कोऽर्हति योग्यो भवति न कोऽप्येत्यर्थः ॥१४॥

ननु वस्तुतो यदि निराकारैवासि तर्हि क्रिमर्थं नानाविध-

कारं दृशामि तन्नात्र उपासकानामित्यादि ॥ १६ ॥

तत् नानाविधास्त्रनूरेव दिगयतां चाद् वहतभुजोेऽत्यादि ॥ १७ ॥

व्याघ्र पशुभावादिप्रकटात् कलौ युगे वीरभावस्यैव विद्यमानत्वे न प्रत्याख्यातिकारणि वीरसाधनकर्माद्येव साधनीयानीत्येवात्र पशु-

भाव इत्यादिभिः ॥ १८-२१ ॥

मेध्यं पवित्रम् ॥ २२ ॥

किमस्यमेध्यं तथाग्रे सर्वं ब्रह्मेति जानत: ॥ २३ ॥

त्वं सर्वेषामिष्णो देवै सर्वेषां जननौ परा ।

तुष्टायां त्वयि देवेषि ! सर्वेषां तोषगां भवेत् ॥ २८ ॥

षष्ठे राढौ त्वमेकासौत् तमोरूपमगोचरम् ।

त्वत्तो जातं जगत् सर्वं परब्रह्मामिषचया ॥ २५ ॥

महत्तत्त्वादिभूतान्तं त्वया षष्ठमिदं जगत् ।

निमित्तमात्रं तद्ब्रह्म सर्वकारणकारणम् ॥ २६ ॥

मद्रूपं सर्वतोव्यापि सर्वमात्रत्व तिष्ठति ।

सदैकरूपं चिन्मात्रं निलिंपं स: वस्तुषु ॥ २९ ॥

न करोति न चाप्यति न गच्छति न तिष्ठति ।

सत्यं ज्ञानमनाद्यन्तमबाधज्ञानसगोचरम् ॥ २८ ॥

तस्ये च्छामात्रमात्र स्व त्वं महायोगिनौ परा ।

करोषि पासि हंसन्ते जगदेतच्चराचरम् ॥ २९ ॥

तव रूपं महावालो जगत्संहारकारक: ।

महासंहारसमये काल: सर्व' ग्रसिष्ठति ॥ ३० ॥

सनातनम् सर्वदेकरूपम् ॥ इ: ॥ २८ ॥

व्यगोचरम् व्याकतिमनव्यतत्त्वाद् वाङ्ज्ञाननसयोगरप्यविषयभूतम् ॥४॥

महदियादि मूलानं पृथिवीपथ्यनम् सर्वकारणकारणम्

सर्वेषां महदादीनां कारणानामपि कारणं निमित्तभूतम् ॥ ३६ ॥

षड्रूपमित्यादि । षड्रूपं सर्वदा स्वायिस्वरूपम् सर्वमाददत् नि:-

प्रोचं पदर्थमावेष्ट्य सर्ववस्तुषु स्यितममपि निर्निमिप्रमसख्यस ॥ ३७ ॥

नेद्व्यादि । न चान्नाति न च भुड्क्ते सत्यस यथार्थस्वरूपम् स्तानं

वसक्तपदार्थावबोध: तत्स्वरूपम् छानाद्यनतस न विद्यते स्वादि: कार-

यम् स्वान्नो नाग्रय यक्ष तथाभूतम् ॥ ३५ ॥

तादृश्शाक्तिमान्नम परब्रह्मेति इच्छामात्र वन्ते प्रतीयकाम ॥३८॥

कालानात् सर्वभूतानां महाकाल: प्रकुर्तितः ।

महाकालस्य कालानात् त्वमाद्या कालिका परा ॥३१॥

कालसंयमनात् कालौ सर्वेषामादिरूपिषी ।

कालत्वादादिभूतत्वाद्ौैका कालौति गौयते ॥ ३२ ॥

पुनः स्वरूपमासाद्य तमोरूपं निराकृति: ।

वाचातौंतं मनोगम्यं लमेकैवावशिष्यसे ॥ ३३ ॥

साकारापि निराकारा मायया बहुरूपिपी ।

त्वं सर्वोदारदिक्स्वं कर्त्री हर्त्री च पालिका ॥३८॥

ऋतस्तो कथितं भद्रे ! ब्रह्ममन्ने या दौचितः ।

यत् फलं समवाप्नोति तत् फलं तव साधनात् ॥ ३४ ॥

नानाचारैषा भावेन देहकलाधिकारिण्याम् ।

विभेदात् कथितं देवी ! शुद्धचिद्‌गुरुसाधनम् ॥ ३६ ॥

कालानात् यत्नानात् ॥ ३? ॥

व्यादिकुपिषी कार्पस्वरूपा ॥ ३२ ॥

पुनरित्यादि । निराकारम् व्याकारमूलक्यम् वाचातोत्म् छ्रातकान्न-

वाक् मनोगमस्य मनसोगमप्रायसम् ॥ ३३ ॥

साकारेत्यादि । सर्वगोन्दि: सर्वेषां कारणभूता स्वेच्छारूपत्वादेव न

विद्यते व्यादि: कारणं यस्मादभूता त्वमसि ॥ ३४ ॥

तव साधनतो ब्रह्मत्वाभे हृदभेय कारणमस्तोत्याह्यत इत्यादि-

दिता ॥ ३५ ॥

व्यथ साधनं कौन यत्नैरैति मदोयं साधनं परं कौतुधां वर्त्तते

हृदति च यत् परमेश्वयै पृष्टं तत् मत्कथितेनैव मार्गेऽपि सवैं कर्म

साधनीयं मदुक्तवर्त्मना नित्यनेर्मित्तिककार्मण्यां यत् व साधनं तदेव

तावकीनं साधनमित्युत्तस्तदाह प्रकथते नानाचारैष्वादि । नाना-

भावन च विभेदात् विशषाद् कुत्रचित् तन्त्रादिषु ॥ ३८ ॥

चतुर्थोऽध्यासः ।

ये यत्राधिकारास्ते तत्र फलभागिनः । भविष्यन्ति नराधमाः गतकुलकिस्सा: ॥ ३७ ॥

वडुजनमार्ज्जितैः पुष्टैः कुलाचारै मतिं लंभेत् । कुलाचारेषु पूतात्मा साच्चाच्छिवमयो भवेत् ॥ ३८ ॥

यत्रास्ति भोगवैदग्ध्यं तत्र योगस्य का कथा । योगेऽपि भोगविरहः कौलस्तोमयमश्रु ते ॥ ३८ ॥

एकस्थे तु कुलतत्त्वज्ञः पूजितो येन सुन्रते । सर्वे देवा अपि तस्य पूजा नात्र संशयः ॥ 80 ॥

पृथिवीं हेमसम्पूर्णां दत्वा यत् फलमाप्नुयात् । तत्सर्व कोटिगुणं पुष्टं लभते कौलिकाच्च नात्र ॥ ८९ ॥

खपचोऽपि कुलज्ञानी नात्राप्यादरितिरिच्यते । कुलाचारविहीनस्तु नात्राप्या: खपचाधमः ॥ ४२ ॥

कौलधर्म्मात् परो धर्म्मो नास्ति ज्ञाने तु मामके । यस्यातुष्टान्मातृया ब्रह्मज्ञानौ नरो भवेत् ॥ ४३ ॥

सत्यं ब्रवीमि ते देवि ! हृदि कृत्वावधारय । सर्वधर्म्मोत्तमावाप्तौ कौलात् परो धर्म्मो न विद्यते ॥ 88 ॥

यत् गुप्तसाधनं व्यासाधने वा ॥ ३७ ॥

व्यथ प्रवहेऽकलौ युगेऽकुलमार्गेऽप्यैव सर्वं किमि साधनैरिमितप्रतिपादनाय तस्मै मार्ग स्वोत्तमना महादेव: पूर्वं तन्मार्गवर्त्तिनं जनं प्रशंसति । वडुजनैस्त्यादिभि: साच्चाच्छिवमय: साच्चाच्छि-स्वरूप: ॥ ३५ ॥

यत्नेन । यत्न साधने भोगादिरह: भोगराहव: उभयसमन्विते 'पूजिता: तेनैते घोष: ॥ 80 । 89 ॥

वपुषा दर्शयन् । प्रकाशतरङ्गितोचिततांविलासादिकाऽऽधिश्यते ॥ ८२ ॥

॥ ॐ ॥

महानिर्वाणतन्त्रे ।

प्रयंन्तु परमो मार्गो गुरुमोक्षस्तु पञुसङ्कटे ।

व्यक्तौभाविष्यतिचिरात् संजायते प्रवले कलौ ॥ ४५ ॥

कलिकाले प्रपञ्चे तु सत्यं सत्यं मयोच्यते ।

न स्थास्यति विना कौलान् पशवो मानवाः भुवि ॥ ८ ९ ॥

यदा तु वैदिको द्रौष्ठा दौष्ठा पौराणिको तथा ।

न स्थास्यति वरारोहे ! तदैव प्रवलः कलिः ॥ ८९ ॥

यदा तु पुखपापानां परौच्हा वेदसम्भवा ।

न स्थास्यति शिवे ! श्याने ! तदैव प्रवलः कलिः ॥ ८८ ॥

कविच्छिन्ना कविच्छिन्ना यदा सुरतरद्रुमयोः ।

भविष्यन्ति कुलेऽग्राणि ! तदैव प्रवलः कलिः ॥ ८८ ॥

यदा तु नेच्छजागो या राजानो धनलोलुपाः ।

भविष्यन्ति महाप्राज्ञे ! तदैव प्रवलः कलिः ॥ ४० ॥

यदा स्त्रियोरतिदुःखान्ता: कर्कशा: कलहे रताः ।

गृहिष्यन्ति च भर्तारं तदैव प्रवलः कलिः ॥ ४३ ॥

यदा तु मानवौ भूमौ स्लौजिता: कामकिद्धराः ।

दुच्यन्ति गुरुमित्रादीन् तदैव प्रवलः कलिः ॥ ४२ ॥

कौलधर्मस्य सर्वभूतेषमत्व हेतु द्र्मोच्यते यत् ।

तद् ॥ ६३ । ४४ ॥

पशुसङ्कटे पशुसमूहे ! सम्भृत तो सम्यक् प्रपञ्चते ॥ ४५ । ४६ ॥

व्यथ तत्त्वदृगविधेयाचारप्रसक्नेन संचोपतः कलियुगप्रच-

लताङ्कुराग्ना क्रथयति यदा त्वित्यादभिः । हे वरारोहे !

उत्तमे ! ॥ ४७ ॥

मान्ने ! हे संयतचित्तो ! ॥ ४८ ॥

शरतरद्रुमयो गद्नम् ॥ ४८ ॥

ख्यातिडह्नो: ख्यातिडुःखने इत्यन्न यथा तथो-

चतुर्यौँस्रामः ।

यद्रा चौपो स्वल्पफला तोयदा: स्नोकोवधिष्या: । असम्यक्कफालिनो वच्चास्तदैव प्रवश्ल: कलि: ॥ ५२ ॥

भातर: स्वजनमाल्या यद्रा धनकण्ठेह्या । मिथ: सम्प्रहरिष्यति तदैव प्रवश्ल: कलि: ॥ ५३ ॥

प्रकटे मध्यमांसादौ निन्दास्तडविवर्ज्जंते । गूढ़पानं चरिष्यति तदैव प्रवश्ल: कलि: ॥ ५४ ॥

सत्यत्रे ताहापरे यथा मध्यादिसेवनम् । कलावपि तथा कुर्व्यात् कुलधर्म्मानुसारत: ॥ ५६ ॥

ये कुर्व्वन्ति कुलाचारं सत्यपूतां जितेन्द्रिया: । व्यक्ताश्चारा दयाशोला न हि तान् बाधते कलि: ॥ ५० ॥

गुरुशुश्रूषणे युक्ता भक्ता माङ्गल्यपदाम्बुज । अनुरक्ता: स्वधर्म्मेषु न हि तान् बाधते कलि: ॥ ५७ ॥

सत्यन्रता: सत्यनिष्ठा: सत्यधर्म्म परायणाः । कुलसाधनसत्या ये न हि तान् बाधते कलि: ॥ ५८ ॥

भूता: चतिदृशेन इमनीया इत्यर्थ: । कर्कशा: कटोरा: । मृदून्ड्रियफ र्निन्द्र्यशान्ति ॥ ५०-५२ ॥

स्नोकोवधिष्या: सत्यव्रयेऽप्योक्ता: ॥ ५२ ॥

धनकण्ठेह्या विच्चनेहाकाक्छ्या ॥ ५८ ॥

प्रकटे इत्यादि । प्रकटे प्रव्यक्नो मध्यमांसादौ निन्दास्तड्- विवर्ज्जंतेऽपि समि यद्रा गूढ़पानं जनार्च्चरध्यान्ति तदैव प्रवश्ल: कलिनिर्ज्जातव्य: ॥ ५५ ॥

सत्सत्रे तेयादि । यथा मध्यादिसेवनम् प्रकाघ्र्यत: कतवानिति शेष: ॥ ५६ ॥

नहि तान् बाधते ताद्र मोड़्रयति ॥ ५७ ॥

युक्ता: वज्रता: । अनुरक्ता: अनुरागशन्त: ॥ ५५ ॥

कुलमार्गेषु तथ्वानि प्रोदितानि च योगिने । ये देव्या: सत्यव्रतसे न हि तान् बाधते कलि: ॥ ९ ॥

हिंसामात्रंस्थिरचित्ता द्रढभक्ते ऽपि विवेकिन: ता: । कुलधर्मे ऽपि निष्ठा ये न हि तान् बाधते कलि: ॥ ६० ॥

कौलिकै: सह संसर्गे वसति कुलसाधुयु । कुर्वन्ति कौलसेवां ये न हि तान् बाधते कलि: ॥ ६२ ॥

नानावेशधरा: कौला: कुलाचारैषु निष्ठला: । सेवन्ते त्वां कुलाचारैस्तु हि तान् बाधते कलि: ॥ ६३ ॥

स्थानं दानं तपस्तोर्थ व्रतं तर्पणमेव च । ye कुर्वन्ति कुलाचारैस्तु हि तान् बाधते कलि: ॥ ६४ ॥

यो वसेका दिसंस्कारा: पिठश्राद्धादिका: क्रिया: । ye कुर्वन्ति कुलाचारैस्तु हि तान् बाधते कलि: ॥ ६५ ॥

कुलतत्त्वं कुलद्रव्यं कुलयोगिनमेव च । नमस्कुर्वन्ति ये भक्त्या न हि तान् बाधते कलि: ॥ ६६ ॥

कौटिल्याततहेतोनां स्वच्छानां कुलमार्गणाम । प्ररोपकारव्रतिनां साधूनां किमुत्तर: कलि: ॥ ६७ ॥

कुलसाधनसत्या: कुलसाधने यथार्थमभिधायिन: ॥ ६८ ॥ तत्त्वानि मद्यपानादीन्

हिंसामात्रस्थिरचित्ता: प्राणवियोगाहकुलव्यापारो हिंसा चान्य- शुभहेतु घो मातृश्रेयं तत्त्वां जीवन: ॥ ६९ ॥

वसति निवासम् ॥ ६२-६५ ॥

ज्ञानतपस्यं शोकक्षयादि कुलद्रव्यं मद्यमांशादि ॥ ६६ ॥

परोपकारव्रतिनां परोपकाररुपं व्रतनिष्ठेष्वमिति परोपकार- व्रातिन: तस्मै ॥ ६७ ॥

छतुर्थोऽनुवाशः ।

कलेऽदौौषसमूर्हस्य महानेको गुणः प्रिये ! । सत्यप्रतिज्ञकौलानां श्रेयः सद्यःप्रसाधनत् ॥ ६५ ॥

अपरे तु युगे देवि ! पुखं पापच्छ मांससम् । 'ृषीणामसौत् कलौ पुखं केवलं न तु दुष्कृतम् ॥ ६६ ॥

कुलाचारैव हीनानां ये सततासत्यभाषिणः । परद्रोहपराः ये च ते नराः कलिकुष्टराः ॥ ७० ॥

कुलवशं स्वभक्ता ये परयोषित्सु कामुकाः । हे द्वारः कुलनिंदानां ते नरो यः कलिकुष्टराः ॥ ७८ ॥

युगाचारप्रसक्तो न कलेः प्रावल्यलक्षणम् । संचेत्पात्रं क्षितिं मत्रे ! प्राप्यते तत्र पार्वति ॥ ७९ ॥

प्रकटेऽत्र कलौ देवि ! सर्वेध धर्माश्र दुरवलाः । स्थास्यत्येकं सत्यमात्रं तस्मात् सत्यसमयो भवेत् ॥ ८३ ॥

सत्यधर्मे समाश्रित्य यत् कर्म क्रियते नरः । तदेव सफलं कर्मैतत् सत्यं जानौहि सुव्रते ! ॥ ८४ ॥

न हि सत्यात् परो धर्मो न पापमनृतात् परम् । तस्मात् सर्वकामना मच्यैः सत्यमेकं समाश्रयेत ॥ ८५ ॥

कचेरति । दोषसमूर्हस्य दोषसमूर्छनत् ॥ ६५ ॥

षष्ठपरे सत्येन तदौ ॥ ६५ ७० । ७१ ७२ ॥

कचेर्यंगस्य प्रावशेषे मति सत्येनैव प्रयत्नः आखादारो विधातव्य रताभिधातकामो महादेवः सत्यं प्रमाणविषयचाह । प्रकटेऽत्रादि ॥ ७३ । ७४ ॥

नश्रीत्यादि । वनतारं वचस्त्यात्र सर्वात्मकतया सर्वप्रयत्नेन । व्याप्ततया यत्नः स्वभावो ऋद्धा ऋभ्वा वेत्यंतरः । समाश्रयेत् सुच्यकं सिष्चेत् ॥ ७५ ॥

सत्यहोनां वथ्या पूजा सत्यहोनो वथ्या जपः । सत्यहोनं तपो व्यर्थमूषरे वपनं यथा ॥ ७६ ॥ सत्यरूपं परं ब्रह्म सत्यं हि परमं तपः ।

सत्यमूला हि क्रिया: सर्वाः सत्यात् परतरं न हि ॥ ७९ ॥ व्रतैश्च मया प्रोक्तं दुष्कृतं ते प्रवले कलौ । कुलाचारैरपि सत्येन कर्तव्यो व्यक्तभावतः ॥ ७८ ॥ गोपनाडीयते सत्यं न गुप्तिरंहसिो विनां ।

तस्मात् प्रकाशत: कुुर्यांत कौलकः कुलसाधनम् ॥ ९८ ॥ कुलधर्म्मेस्य गुश्यर्थं नाछृतं स्वाज्ञगुषितम् । यत्कृतं कुलतन्त्रेषु न गुप्तं प्रवले कलौ ॥ ५० ॥

कर्त्तं धर्म्मेश्यतुष्पात्रः खे तान्यां पादहौनकः । हिपादो हापरे देवि ! पादमात्रं कलौ युगे ॥ ५२ ॥ तदापि सत्यं कलवत् तपः क्षान्तं दयापि च । सत्यपादे कर्त्त लोके धर्म्मेलोप: प्रजायते ॥ ५२ ॥

यत्रैव चारसंतिकायुक्तदेवो ॥ ७६ । ७७ ॥ व्रतैश्च सद्गुरोः कम्मंयां सत्यमूलत्वादेवेयर्थः । इच्छृते पा- रिन ॥ ७८ ॥

होयते होनं भर्वाति रक्तं भवतोत्यर्थः ॥ ७९ ॥ नच कुलधर्म्मेस गुश्यर्थं नाछृतं स्वाज्ञुपस्मितमिति कलतन्त्रे भवतेवोक्तं तत्कथंमिदानोंमुच्यते तस्मात् प्रकाशत: कुुर्यांत कौलकः कुलसाधनमित्यत व्याच ॥ ८० ॥

कत इत्यादि । कले सत्ययुगे चहपादो धर्म्मो व्यासौदिति श्रेष्ठः । समासान्नविभेगरनित्यार्थान् पादघनद्रसान्नस्य लोपः । पादमात्रं धर्म्म- स्वाःश्रेष्ठ्यते हि तत् श्रेष्ठः ॥ ८? ॥

तदापि पादमात्रेडपि दयापि च क्षान्तां लुप्ततां इति क्षेपः !

तस्मात् सत्यं समाश्रित्य सर्वकर्माणि साधयेत् । कुलाचारं विना यत्न नास्युपायः कुलेश्वरि ! ॥ ५३ ॥

तवान्तप्रवेशस्थले कुतो निःश्रेयसं भवेत् । सर्वथा सत्यपूतांला मत्यु खेरितवर्म्म ना ॥ ५४ ॥

सर्वं कर्म्म नरः कुर्य्यात् स्वख वर्णाश्रमोदितम् । दीक्षां पूजां जपं होमं पुरषर्षभतर्पणम् ॥ ५५ ॥

व्रतोत्साहो पुंसवनं सौमन्तोन्नयनन्तथा । जातकर्म्म तथा नामचूडाकरणमेव च ॥ ५६ ॥

मृतक्रियाः पितॄयाद्धं कुर्याद्दागंसम्पत्तम् । तौर्थस्नानं व्रतोपत्सर्गं गारद्योतसवस्सेव च ॥ ५७ ॥

यात्रां गृहप्रवेशस्था नववस्त्रादिधारणषम् । वापीकूपतडागानां संस्कारं तिथिकर्म्म च ॥ ५८ ॥

गृहारम्भप्रतिष्ठासु देवानां स्थापनन्तथा । दिवाकयं निमित्तं च पर्वेकृत्यं तथैव च ॥ ५९ ॥

ऋतुमासवर्षर्तुल्यं नित्यं नैमित्तिककृत्य यत् । कर्त्तव्यं यदकर्त्तव्यं त्याज्यं याच्छ्रुत् यदवेत् ॥ ६० ॥

न कुत्रापि न विभजेतन तत् सर्वं महेश्वरे: । न कुध्येत् यदिदं मोहेन दुःखेल्याद्यदर्य्यार्त्त वा ॥ ६१ ॥

तत्क्षणं कर्म्मेषि घृणां । यत् प्रयत्ने कालौ निःश्रेयसं शक्तिः ॥ ६२ । ६८ ॥

तत् किं सर्वं कर्म्म तल्तादृ दीक्षामियादि । पुरषर्षभनिर्मित समाहारद्वयुबः ॥ ६३ ॥

नामचूडाकरणमेव च नामकरणं चूडाकरणस्यैवर्थः ॥ ६३ ॥

नववस्त्रादिधारणं नवाभूषणादि: स एकैवः ॥ ६७ ॥

विनष्ट: सर्वकामप्रभ्यो विष्टायां स भवेत् कामी।

यदि मनमतसुतश्च्य महेश्र ! प्रवले कलौ।

यदा यत् क्रियते कर्म विपरीताय तद्बवेत्।

मनमातासम्मता द्रौपदी साधकप्राणघातिनौ।

पूजापि विफला देवि ! हुतं भस्मार्पणं यथा।

देवता कृपिता तस्य विप्रस्तस्य पदे पदे।

कलिकाले प्रवृद्धे तु ज्ञात्वा मच्छास्त्रममुष्मिके !

योऽन्यमार्गै: क्रियां कुर्व्यात् स महागातकौ भवेत्॥

व्रतोहाच्छो प्रकुर्वीत योऽन्यमार्गेषु मानवः।

मू गर्ते नरकं घोरं यात्यनुद्वितदिवाकरौ॥

व्रते ब्रह्मवध: प्रोत्क: ब्रात्यो मानुषको भवेत्।

केवलं स्त्रीवशोऽसौ चक्रडालादधमौडपि स:॥

उद्धाहितापि या नारी जानोयात् सा तु गच्छति।

उद्धोढ़ापि भवेत् पापो संसर्गात् कुलनायिके !

वेश्यागमनजं पापं तस्य पुंसो दिने दिने।

गटहारकप्रतिष्ठास्व गटहारकम् गटहप्रतिष्ठासु त्यज:॥

प्रवले कलौ युगे सद्राह्यवमतश्चक्रक कम्मौच क्रियेतो जनस्य

मच्छापातकिसं क्रियमार्गानां कर्मंयाज्ञ नैष्कल्यनित्याज्ञ न कुच्योदि-

त्यादिमि। मोहेन च विवेकेन व्यामद्वया विश्वासभावेन॥

मकारपिंडासं वस्थते यत् तत्पेष्टंयासं कर्म्मौपि लूटू भवत्यपैष-

र्मिति श्रमभोतवुपदेश: भक्तार्पितमिलयोव वा पाठ:

॥ ८१ । ८२ । ८३ ॥

व्रतेत्यादि। व्यन्यमार्गेषु जातसंक्कारोडपि मायवको ब्रात्यो

भवेतु शंखकारडोऽपि भवेदित्यर्थ:॥

उद्धाहितेत्यादि। व्यन्यमार्गेष्वाहिता नो नारी को द्व गच्छति।

तद्रूपदत्तततोयादि नैव रक्षन्ति देवता: ॥ ८७ ॥ पितरोऽपि न चामन्ति यतस्तन्नामपूज्यवत् । तयोरपल्यं कानोन: सर्वधर्मैर्विधिष्य त: ॥ ८८ ॥

देवे पैतृं कुलाचारैर्नाधिकारोऽस्य जायते । अश्राद्धभवेन मार्गेण देवतास्थापनं ध्वरेत् ॥ ८९ ॥ न सान्निध्यं भवेत् तत्र देवताया: कथञ्चन । इदंमुत्थ फलं नाम्नि कायस्थैरो धनञ्जय: ॥ ९० ॥

आगमोक्तविधिं हित्वा य: श्राद्धं कुरते नर: । श्राद्धं तद्‌फलमासाद्य पितृभिर्नरकं ब्रजेत् ॥ ९१ ॥ तत्तोयं शोषितस्नानं पितृभ्यो मलमुचो भवेत् । तस्माच्छ्रेय: प्रयत्नेन श्राद्धरं मतमाश्रयेत् ॥ ९२ ॥

बहुनात्र किमुक्तेन सत्यं सत्यं मयोच्यते । अश्राद्धभवं कर्तं करमे सर्वं देवि ! निरर्थकम् ॥ ९३ ॥ अस्तु तावत् परो धर्म: पूर्वं धर्मोऽपि नश्यति । अश्राद्धवाचारहीनस्य नरकाद्‌नैव निष्कृति: ॥ ९४ ॥

मदूद्देशितमार्गेण नित्यनेमित्तिकर्मणाम् । सावनं तद्‌गुणेश्रान्ति ! तद्‌वेत्थ तव साधनम् ॥ ९५ ॥

निन्दिता भवेदिति जानोयाद्‌व । तान्तु गरहिताामित या पाठ: । संस- गातु वन्यमार्गेऽप्योदाहृताया नार्यो: शक्नमातव तथ क्षतान्नविध्य- ह्वाहतनारीशसंरगेस तद्रूपदत्ततत्सालतोयाद्यपह्ण्ये कारयमाे यत्‌ इत्याादि । तव ऋष्षतयोवादि तयो: वन्यमार्गेऽपिर्हितनारोतडकेात्पुर- षयो: ॥ ९७ ॥

चस्य कानोनस ॥ ९८ ॥ तत्‌व अश्राद्धपसंगास्पापितहहताम्रोतिमार्गम् ॥ ९९-९५ ॥

महारिनिर्वाणतत्त्वे ।

विप्रेष्वाराधनं तत्र मन्त्रयन्त्रादिसंयुतम् । भेषजं कलिरोगाणां मूयतां ज्ञाततों मम ॥ १०६ ॥

इति श्रीमहारिनिर्वाणतन्त्रे सख्या तन्त्रवित्संमतितं सख्या धर्म्मं निरूप्यसारं श्रीमद्वादाशदशाध्यायवसंग्रहे जीर्णानिस्तारोपायप्रख्ये परा- प्रकातिसंधनोपक्रमो नाम वतर्थ्योऽष्टाव: ॥ ८ ॥

निष्कृ तर्निस्तार: ॥ १०४ । १०८ ॥

नैवजसं क्रौषधं गृहीतों मम कथयतो मत्त: समेत्यपादानस्य मेप्रत्येन विराजतत्वात् कृते पश्चोक्तं पष्ठोक्तं ॥ १०६ ॥

इति श्रीमहानिर्वाणतत्त्वटीकायां चतुर्थोऽधयायः ।

प्रश्नमोद्वासः ।

श्रीमद्रामगिव उवाच

त्वमाया परमा शक्तिः सर्वशक्तिस्वरहुपिण्डौ । तव शक्त्या वयं शक्ताः स्थास्नु क्षितितलेऽपि च ॥ १ ॥

तव रूपाणनतान्नानावर्णाकृतौन च । नानाप्रयाससाध्यानि वर्षीतुं केन शक्यते ॥ २ ॥

तव कार्याणि लेशेन कुलतेन्दुनिभानि च । तेषामर्चासाधनानि कथितानि यथामति ॥ ३ ॥

शुभसाधनमेतच्च न कुतापि प्रकाशितम् । श्रस्य प्रसादात् कल्याणी ! मचि तं करुणेश्वरी ॥ ८ ॥

त्वया पृष्टामदान्तं तन्नाहं गोपयितुं क्षमः । कथयामि तव प्रीतये मम प्रागाधिकारं प्रिये ! ॥ ४ ॥

सर्वेभ्यः खप्रघात्प्रभमं सर्वापदिनिवारकम् । त्वत्प्राप्तिमूलमचिरात्तव सन्तोकारणं च ॥ ५ ॥

मन्त्रयन्त्वादिसंयुक्तं त्रिगोपुराधनसैर्र्वाभिधाने 'प्रहत्तः श्रीमद्रा- मव उवाच तस्माद्या परमेत्यादि ॥ ९ ॥

नानावर्णाकतीन नाना चनेकैर्वर्णैः व्याकृतय व्याकारा येषां रूपाणान्तान् ॥ २ ॥

कार्याणि लेशेन दयया लब्धेन । तेषां तव रूपाणान् ॥ ६ ॥

एततु च ततः परसुखस्याननु । चस्य गुप्रशाधनस्य ॥ ८ ॥

तत् उप्र्राधनम् ॥ १४ ॥

कलिकालेऽपंदितानां तृष्णा स्वल्पायुषां प्रिये !। वचुंप्रयासासक्तानामेतदेव परं धनम् ॥ ७ ॥

न चात्र न्यासवाच्युभ्यां नोपवासादिसंयमः । सुखसाध्यंबाहुल्यं भक्तानां फलदं महत् ॥ ८ ॥

तन्नादौ मृदु देवेशि ! मन्त्रोधारकमं प्रिये ! । यंस्य श्रवणमात्रेण गया जीवन्मुक्तः प्रजायते ॥ ९ ॥

प्राप्तेप्रस्ते जसाकर्ढो भेरकडाद्योमविन्दुमान । वोजमितत् समृद्रिल्य हितोयमुदीरित प्रिये !! १० !!

सख्या रक्तासमारुढा वामनेत्रे न्दुसंयुता । रतोयं सृगा कलयाि । दौपसंख्यः प्रजापतिः ॥ ११ ॥

गोविन्दविन्दुसंयुक्तः साधकानां सुखावहः । वोजलवन्ने परमेश्वरी ! सब्बोधनं पदम् ॥ १२ ॥

यतदेवातः परसुखचमानं युमप्रथाधनमेव ॥ ७ ॥

यत्न चत्रःपरहच्यमाने साधने । श्वाआडल्यं वाडल्यनूल्यमे ॥८ ॥

तन्न शाणने ॥ ९ ॥

तमेव मन्त्रोधारक्रमाह प्राप्येघ रत्यादिभिः । तेजशाकुः तैजशो रेफसमाकुः प्राप्येघो हकारो भेरकडाद्योमविन्दुमान् भे रुडडा हंकारः व्योमविन्दुरहकारः ताभ्यां विशिष्टो विधातव्यः एवं चोभित्य-

तहौजं सहजृद्रिल्य द्वितोयं वोजमहदरंत ॥ १० ॥

तच्च किं वोजमत क्षाछ सब्येथोऽदि । रक्तसमाकुढा रेफं समा-

करो समख्या तालव्यः शकारो वामनेत्रे न्दुसंयुता वामनेत्रमीकारः हन्दू रहस्वारः ताभ्यां संयुक्ता करणक्या एवं च श्रीमित द्वितोयं वीजमह-

ृण्यमाधेतु । रे कश्याषि ! हतोयं वीजं हृडयु तच्च किं वीजमत-

क्षाछ । दोपसंख्या: रत्यादि । दोपसंख्या दोपो रेफः तन्न स्थितः प्रजा-

पति: ककारो गोविन्दविन्दुसंयुक्तः गोविन्दे हकारः विन्दू रहस्वारः

वज्रिकान्तावधि: प्रोक्तो द्रग्रार्णोडयं मनुः शिवे ! । सर्वैविद्यासयो देवो विद्येयं परमेश्वरः ॥ १३ ॥

ग्राघनयस्यां बीजानां प्रत्येकं त्रयमिव वा । प्रजपेत् साधकाधीशः सर्वकामार्थसिद्धये ॥ १४ ॥

वौजमाघवयं हि द्वा समार्षीष्टापि द्रग्राचरः । कामवाग्भवताराया समार्षीष्टाचरः विधा ॥ १५ ॥

ताभ्यां संयुक्तः करषीयः एतादृश्य क्कातृः साधकानां सुखावहः: सुखप्रदायक्रो भवति एवश्च श्रीमित हृदयं बीजमूर्ध्नियमााश्रित् । वीजन्त-यस्यांत्ने वज्रिकान्ता स्वाघा ऋधिरन्तभूता यस्य एतादृशं परमेश्वरि इति वन्धौचित पदं वदंतु । सकलेश्वर्यजननं होमं था क्रीं परमेश्वरि स्वाहेति मन्त्रो जापः । जयां महुमेन्त्रो द्रग्रार्णो द्रग्रवर्णकः प्रोक्तः वज्रिकान्तावधृतित पाढे तु मन्त्रो विशेषः: तस्यैवेदं विप्रोक्त-मिति ज्ञातव्यं सर्वविद्यामयी सर्वविद्यासहपेयं मन्त्रालिका देवी परमेश्वरी विद्या नाम ॥ १? ॥ १२ ॥ १३ ॥

चाद्यो त्यादि । चाद्यतयायामितेतश्चैव मन्त्रस्यादिमूतानां छों प्रष्ट-तीनां तयाख्यां योजनानं मध्ये प्रत्येकं होर्मित श्रीकृतिं वा बीजं छोंश्रोंक्रींमिति वीजनपि वा धर्म्मकामार्थसिद्धये साधकाधीश: साधकोदेमः प्रजपेत् । एमन्त्रं पञ्चवन्द्या आलिङ्गन् ॥ १४ ॥

बीजमिल्यादि छों प्रष्टयादतयं बीजं छिंश्या त्यख्या दृग्राच्चरी मन्त्रालिका परमेश्वरी विद्या समार्ष्यांपि परमेश्वरि स्वाहेत्याकारं सम्पाचर्य्यपि भवेत् कानेन स हितः: पढ्‌ मन्ना अभूवन् । कामवाग्भवताराव्यादि कौमिति चोमिति वा वौजमाद्यं यस्यास्तधाभूता चेतू समाप्यां मन्त्रद्वपा परमेश्वरी विद्या स्वास्तट्दलौं परमेश्वरि स्वाहेध्या-कारा रै' परमेश्वरि स्वाहेध्याकार यो' परमेश्वरि स्वाहेध्याकार चाष्ट-यध्यपि भवति एवंश्चापाच्चरी तिधा जाता एतैश्चिभि: वचितां नव-मन्त्रा भूवन्तः ॥ १५ ॥

महालिङ्गतन्त्रे । दशार्णामन्त्रमपदात्कालिके ! पद्ममुच्यते । पुनरावृत्यं वोचं वडिजायां ततों वदेत् ॥ १८ ॥ घोडाग्रेयं समारोप्य सर्वतन्न्रेषु गोपिता । वडवाद्या प्रग्नावाच्चा चेटीषा समदग्रो विधा ॥ १९ ॥ तथा मन्त्रा ह्यमन्त्रास्ता: कोटिकोडारवन्दास्तथा । सञ्चेपादत्न काष्ठिता मन्त्राणां हादंग प्रिये ! ॥ २० ॥ येषु येषु च तन्न्रेषु ये ये मन्त्रा: प्रकौर्तिता: । न सर्वे तव मन्त्रा: स्यु: स्वमायया प्रकातितयत: ॥ २१ ॥ एतेषां सर्व मन्त्राणां एकमेव हि साधनम् । कथ्यर्थमिति तद प्रोक्तं तेन लोकोहिताय च ॥ २० ॥ कुलाचारं विना देवि ! प्रकितमन्त्रो न सिद्धिद: ।

दशार्णोत्यादि । दशार्णस्य मनोरोऽमन्त्रगपदात्परं कालिके इति परमुच्यते वदेत् । तत: परं ह्यौं प्रहृत्यादौ तवयं वोचं पुनरावदेत् सतों sन्नतं वडिजायां स्वाहेति पदं वदेतं नकन्न्रपदयोजनया ह्यौं श्रीं क्रों परमेश्वरी कालिके ह्रीं क्रों स्वाहेति मन्त्रो जपत: । इयं घोडाग्रेयो मन्त्राक्तिता परमेश्वरी विद्यां सर्वतन्न्रेषु गोपिता नैति प्रोतये मया समाख्याता सम्यक् काष्ठिता । एतेन महुता दश मन्त्रव्यभवन् । चेद्य ह्येषा घोडाग्रो वडवाद्या स्वोर्मित-बीजाद्या मन्ग्राताल् । कोड्डाराद्या वा स्वातं तदा स्तों ह्यौं श्रीं क्रों परमेश्वरी कालिके ह्यौं क्रों स्वाहेत्याकार यो ह्यौं यो क्रों परमेश्वरी कालिके ह्यौं यों क्रों स्वाहेत्याकार व च समदग्रो समप्रदायाच्चेपि भवेत एतद्वेशं समदग्रो द्विषा जाता एताभ्यां मिलिता हादंगमन्त्रा न्याशानु ॥ १६-१५ ॥

सकलतन्न्रोलोकानां सर्वेषां मन्त्राणां पार्वतीसमर्चाभवे हेतुसकत्न्नोलोकानां सर्वेषां मन्त्राणां पार्वतीसमर्चाभवे हेतुमोति । तेनैवो प्रकातितयते ह्योति ॥ ९ । २० ॥

तस्मात् कुलाचाररतः साधयेच्छक्तिसाधनम् ॥ २१ ॥ मद्यं मांसं तथा मत्स्यं सुत्रा मैथुनमेव च । शक्तिपूजाविधावध्ये पश्चिमतत्त्वं प्रकीर्तितम् ॥ २२ ॥

पश्चतत्त्वं विना पूजा नाभिचाराय कल्पते । शिलायां ग्रस्तयापे च यथा नैवाऽऽऽडुरो भवेत् ॥ २३ ॥

पश्चतत्त्वविहीनायां पूजायां न फलोद्भवः । प्रातःकृत्यं विना देवि ! नाधिकारी तु कश्चन ॥ २४ ॥

तस्मादादौ पश्चिमायां प्रातःकृत्यं यथोचितम् । रजनौग्रेष्यामस्थ गृहेपादौ मर्दयेदयः ॥ २५ ॥

तदा साधक उच्वाय सुतलेऽपि क्षतासनः । ध्यायेच्छवरसीं शक्तिं दिवान्ते दिविभुजं गुरुम् ॥ २६ ॥

श्वेताम्बरपरौधानं श्वेतं तमाल्यानुलेपनम् । वराभयकरं शान्तं कलशामयविग्रहम् ॥ २७ ॥

तदेव साधनमाह कुलाचारमित्यादिभिः ॥ २८ ॥

पश्चतत्त्वं विना शक्तिपूजाया निष्फलत्वाद्वश्यमेव पश्चिमतत्त्वे यत्तः पूजां विधातव्ये त्यागो मत्यादित्यादिभिः ॥ २९ ॥

क्वाभिचाराय चिंहाकर्म्म ये । हिंसाकर्म्माभिचारः स्वादिव्य-मदः ॥ २३ । २८ । २९ ॥

प्रातःकृत्यमेवाह रजनौग्रेष्यामस्थ त्यादिभिः । रजनौग्रेष्यामस्थ प्रहररक्ष गृहेपादौमनिन्तं ददृक्चहस्त्यमकरोदयः स्वात्तथातस्मिन्वाद्यपोदये कान्चे चक्राऽऽसापच्यक्तनित्रः साधक उच्वाय क्षत्रासनं येन तथाभूतं चासनोपविष्टष्ठ सन् गिरसि ध्याकाजो श्वेतपद्मो सितं गुरुं ध्यावेदित्यन्वयः । द्विगेलमित्यादौ द्वितीयान्तानि युकृत्ये श्चानन ॥ ३० ॥

व्रेतेत्यादि । व्रे ताम्बूलपरौधानं परिभीयते यस्तत्र परौधानं

वामेनोत्पलभाधारिद्या ग्रत्त्यालिङ्कितविग्रहम् । स्मो राननं सुप्रसन्नं साधकाभीष्टदायकम् ॥ २९ ॥

एवं ध्यात्वा कुलेशानि ! मानसैरुपचारकैः । पूजयित्वा जपेन्मन्त्रो वाग्भवं वौजमुक्त्तमम् ॥ २९ ॥

यथागक्ति जपं कृत्वा सम्प्रे दद्विशये करे । तत्स्तु प्रश्नेम्बोमान् मन्त्रो शानेन सद्गुरुम् ॥ ३० ॥

भवपाशविनाशाय ज्ञानहस्तिप्रदर्शिनेः । नमः सद्गुरवे तुभ्यं शक्तिमुक्तिप्रदायिने ॥ ३१ ॥

नराकृतिपरब्रह्मरूपायाज्ञानहारिणे । कुलधर्मप्रकाशाय तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ३२ ॥

प्रणम्ये वं गुरुं तत् चिन्तयेत्निजदेवताम् ।

कम्स्ति ल्वुट- परोत्क्ष दोङेस्खाधः । म्हेते स्म्बरे वस्ते परीधानने यस्स तथाभूतं म्हेतमाल्यादुनेपनं वस्त्रालिप्ते यत्तत्कुलनेपानं चन्दनादि म्हेते माल्यानुलेपने यस्स तम् । वरेत्यादि । वराभयकरं वरौडभयं च करयो-

यस्य तं शान्तं रागद्वेषादिमूलयं करुणामयतयि्प्रहं करुणा मयः । कपा-प्राचुयँञानु विषङ्हो देख्हो यस्य तम् । वामेनोत्पलभाधारिद्या वाम-हस्तेन कमलं न्धयत्वा पक्त्रा क्लिया व्यादि्क्षित वप्चमाक्ष्ट्यरो-

तम् ॥ २९ । ३५ ॥

एवमित्यादि । हे कुलेशानि ! मन्त्रो साधकः एवं गुरू ध्यान्या मानसैर्नःप्रकाशतेः पाद्याद्यांचमनादिभिरुपचारकैः पूजयित्वा

वोत्तमं श्रेष्ठं वाग्भवमत्रैर्मित बोजं जपेत् ॥ २९ ॥

जपसू ऐस्मिन् बीजख्येँति मेघः ॥ ३० ॥

ध्यानेन केद मन्त्रे योतॆ छायां तमेव मन्त्रमाह भवपाशविनाशाय सं मारहुपक्ष पाग्रस्य विनाशकाय च अनर्घ-प्रदर्शिने शक्तिहूपो हि प्रदगावह्हे शिष्य यस्य स तस्मै ॥ ३? ॥

पश्चीसोपासः ।

पूर्ववत् पूजायितवा तां मूलमन्त्रजपपश्चात्‌रेत् ॥ ३७ ॥

यथाशक्ति जपं कृत्वा देव्या वामकरेडपंयेत् ।

मन्त्रे पानं सतिमानं प्रणमेष्टष्टदेवताम् ॥ ३८ ॥

नमः सर्वेश्वरिखेँ जगद्रात्रै नमोनमः ।

श्राव्यायै कालिकायै ते कत्रै हत्नै नमोनमः ॥३४॥

नमस्कृत्य वदिग्निच्छेद्दैवपादपुरःसरम् ।

त्यक्त्वा मूलपुरोष्ठ दन्तधारणमाचरेत् ॥ ३६ ॥

ततो गत्वा जलाभ्याशे ध्यानं कत्वा यथाविधि ।

श्राद्धावप उपस्पृश्य प्रविशेत् सचिले ततः ॥ ३७ ॥

नाभिमात्रजले स्थित्वा मलानामपनुत्तये ।

सकृत् स्नात्वा तथोन्मज्य मान्त्रमाचमनचरेत् ॥ ३८ ॥

स्वार्माविद्यार्शिकैस्तत्त्वैः स्वाङ्गान्ते साधकाग्रणोः ।

तिस्राश्रापो हिरुम्ब्र ज्य स्वाचमेत् कुलसाधकः ॥ ३८ ॥

प्रश्रस्य त्यादि । एवंयुक्तप्रकारेण शुचं प्रश्रस्य प्रकृत्तेप्या भक्तियुक्त्या-

तिग्रयेन नत्वा तत् गिरसि शु्काङ्ङो चाङ्गनीनां निजदेवतां साधकाग्रण-

सेङ्ङायेत्‌ ततः पूर्ववत् गुरुदेवतार्सेरुपचारकैस्तान्निजदेवतां पूरयित्वा

हीं श्रीं क्रीं भ्रूं बीजैः मूलमन्त्रैश्च जपंश्चरेत् कुर्यात् ॥ ३३ । ३४ ॥

तं मन्त्रमेवाह । नमः सर्वेति ॥ ३५ । ३६ ॥

तत ऋत्यादि । जलाभ्याशे वारिनिकटे ध्यानविधिमेवाच । श्राद्ध-

वप ऋत्यादिभिः वपो जलानि । सलिले जले ॥ ३७ ॥

मन्त्रैः कायं मान्त्रम् ॥ ३५ ॥

व्यावमनमन्त्रनेव दर्शयेद्वाच । व्यात्तं त्यादि । स्वाहा येन

त यथाभूतैः शात्वविद्यार्शिवतत्त्वैः शात्तात्मनाय स्वाहा* विद्यातत्त्वाय

स्वाहा शिवतत्त्वाय स्वाह्र्दैत मन्त्रैरित्यर्थः साधकापणोः साधकं कम्ब्रे

कुलसाधकऽपो जलानि त्रिस्रिरित्य प्राश्य प्रपीय द्विस्राद इत्युहुस्रै ज्य

कुलयन्तं मन्त्रगर्भं विलिख्य सलिले सुधीः । मूलमन्त्रं हादयस्थं तस्योपरि जपेत् प्रिये ! ॥ ४० ॥

तेजोरूपं जलं ध्याव्वा सूर्यमुद्विश्य देक्रिकः । तत्सायेsस्थ्य जलोने दत्वा तेनैव पाथसा त्रिधा ।

अभिषिच्य स्वमूर्द्धानं सम्पूचिद्राणि रोध्ययेत् ॥ ८? ॥

ततस्तु दे‌वताप्रोत्यै विनिमज्ज जलान्तरे । उत्याय गात्रं सम्भाज्यं पिध्याच्छुद्धवाससौ ॥ ८२ ॥

मृतसञ्जया भस्मना वापि त्रिपुण्ड्रं विन्दुसंयुतम् । ललाटे तिलकं कुुर्याद्द्रायन्वा वडकुन्तलः ॥ ८३ ॥

वैदिकं तान्त्रिकोष्ठैव यथानुक्रमयोगतः ।

उल्येवमावश्य ह्रों प्रस्थतेनां मन्त्राष्यां मध्ये कविठटप मन्ल्रो गभें यस्ये-वभ्रुं तं त्रिकोष्ठकमं कुणं यन्त्रं मणिलेखे जले विलिख्य सुधोर्धीरः साधकस्तस्य कुलयन्त्रस्थोपरि हों श्रीं क्रोंमल्याद्यात्मकं मूणम न्त्रं हादयस्था हादरगवारक्पेरिति हितोयेनान्वयः ॥ ८४ ॥

तेजोरूपमिति । देक्रिकः बाधकः कुलयन्त्रसम्भवि जलं तेजोरूपं ध्यात्वा तत्सोयैः कुलयन्त्रस्थभित्र्जलैरेवश्रालोनं दृश्यंमुद्विश्य दत्वा तेनैव कुलयन्त्रसम्भवैनैव पाथसा जलेन स्वमूर्द्धानं विधा निवारमाभिषिच्य सम्पूचिद्राणां कर्षणेननाशकुखबिवराषि एकद्वयादिक्रमेणोभो-रोधयेत् ॥ ८५ ॥

ततस्त्वति । ततस्तु सम्पूचिद्ररोधनादनन्तरं तु देवताप्रोत्यै यत्कृत्यप्र जलान्तरे विवर्त्तयं निमज्ज्र तत् उत्याय गात्रं सम्भाज्यं वस्ल्रेण प्रोक्ष्य च शुद्धवाससो धौतवस्त्रे पिध्याथात् वाच्छादयेत् परिध-ध्यादित्यर्थः ॥ ८६ ॥

मतसञ्जयेतिं । ततो गायत्नग्रा वडकुन्तलो निवडकोष: सनु मूतसञ्ज-या ताह्रयेनैव भस्मना वापि विन्दुसंयुतं त्रिपुण्ड्रं तिलकं ललाटे कुुर्यात् ॥ ८७ ॥

सम्यग्मनाचरेन्मन्थौ तान्त्रिकों मृशु कथ्यते ॥ ८८ ॥

ग्राचम्य पूर्ववत्तोयैः स्रोत्यान्यावाह्ये चिच्छवे ! ॥ ८४ ॥

गड़हे ! च यमुने ! चैव गोदावरि ! सरस्वति ! । नमस्ते ! सिन्धु ! कावेरी ! जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ४५

मन्त्रे यानेन मतिमान् सुत्र्याद्रु प्रसंज्ञया । ग्रावाच्च तौर्थ्य सलिले मूलं द्वादशधा जपेत् ॥ ८७ ॥

ततस्तत्त्वोयतो विन्दून् क्षिध्वा भूमौ विनिर्हिपेत् । मध्यमानामिकायोगानमूलोच्चारषपूर्वंकम् ॥ ८५ ॥

समवारं समूर्जानमभिषिच्य ततो जलम् । वामहस्ते समादाय खादयेहै च्छपाशिना ॥ ८८ ॥

वैदिकैरिमित । ततो मन्त्री साधकतो यथानुक्रमयोगतोदक्रमेऽपौ वैदिकौ' तान्त्रिकौ च सम्भ्यां समावरेत कुर्यांत । तयोर्मध्ये तान्त्रिकों मन्थ्यां तं दृष्ट्वा मुखं कथ्यते ॥ ८८ ॥

तान्त्रिकों सम्यग्मेवाह । ग्राहचम्येतादृशिभः है शिवे ! पूर्ववतस्य तोये जले तीर्थान्यावाहयेत ॥ ८९ ॥

नतु केन मन्त्रेण कानि वा तीर्थान्यावाहयेदित्यपेच्चायामाह । गड्नेचेतादृशि । सच्चिधिमृ काश्चितिम ॥ ८६ ॥

मन्त्रं स्पाति । मातृमान् साधकौडनेन च्यनंतरसंवोध न मन्त्रं खा-

डू, यमसंञ्चया सुत्रया सलिले जले तीर्थमावाह्या मूलं मन्त्रं सकिलिन णद्वादशधा जपेत च्यं शुषु द्वादशधा यथा ज्ञानार्थे । दचशक्तिदं विद्यायाद्रु तज्ज्ञ नयज्ञ, रहस्यप्रियो । चड्‌ गपाख्या महाशक्त्रा वै लोक्याकर्षयच्च-

मेति ॥ ८९ ॥

तत इदंराद । ततः परं मूलमन्वक्षरोच्चारषं पूर्वं यत् कम्मं ति तत् मूलोच्चारषपूर्वकं मध्यमानामिकायोगातस्ततोयतो विन्दून् त्रिषा तिवारं भूमौ विनिर्हिपेत् ॥ ८= ॥

उन्मवारादिति । वलु श्चिरेपपूर्वकं मध्यमानामिकायोगतत् ति-

ईध्यानवायुवरुणवह्निवज्रौजपञ्चकम् । प्रज्ञया वेधधा ततोयं दचछस्त्रे समानयेत् ॥ ५० ॥

वीच्य तेजोमयं ध्याल्वा चेङ्याक्ष्य साधकः । देहान्तःकलुषं तेन रेचयेत् पिङ्गलाख्यया ॥ ५१ ॥

निष्कृत्य पुरतो वज्रग्रिलायामक्षसुच्चरनं । चिवारं ताङ्यतं मन्त्री हस्तौ प्रक्षालयेत् ततः ॥ ५२ ॥

ग्राचस्योक्रे न मन्नेगा सूर्यायाध्र्यं निवेदयेत् ॥ ५३ ॥ तारमायाहंस मति श्रथियचूये ! ततः परम् । इदमङ्घ्रिं तुभ्यसुक्रां दद्यात् स्वाहेल्युदीरयन् ॥ ५४ ॥

ततो ध्यायेनुमहादेवीन् गायत्रीं परदेवताम् । jपेन सम्पवारं स्वमूर्द्धानमालोक्य मसृणकमभिषिच्य ततः परं कामहस्ते जलं समादाय न्टहोत्ना दच्छपारङनाच्छादथेतु ॥ ८९ ॥ रध्यानेत्यादि । द्चपार्श्वानाच्छाद्य च देहस्थानं वायुवरुणवह्निन्द्र- स्वासिकं हं यं वं रं लं मिये तदोजपसृकं वेधधा चलस्वारं प्रज्ञप तत्सोयं दचछस्त्रे समानयेत् ॥ ९० ॥

वीच्योति । साधको जनो दनछस्त्रे समानोतं तत्त्वलं वीच्य- मिचोक्य तेजोमयं तेजोरूपं ध्यात्वा रेङ्या नाड्या च्याक्ष्य च पिङ्गला- ख्या नाड्या तेन लखेन देहान्तःकलुषं शरीरान्तःपापं रेचये- द्चोक्रेतु ॥ ९१ ॥

निष्कृथोति । मन्त्री साधक एवं देहान्तःकलुषं निष्कृत्य पुरतो- ये मनःकलिनायां वज्रग्रिलायामक्षं फर्डितात मन्त्रघुचरनं जपनू मनू ति- वारं ताङवेतू श्वाङ्यात्रु ततोडननन्तरं हस्तौ प्रक्षालयेद्धावेत् ॥ ९२ ॥

ग्रावस्योति । तत उत्तने मन्त्रे ग्राचस्य कुय्योंयाध्यं निवेद्ये- हच्यात् ॥ ९३ ॥

प्रातमेध्याकुसुमाकरे निःकपां गुप्तमेदत: ॥ ५५ ॥

प्रातग्रोक्रों रत्तवर्णीं हिभूजाद्य कुमारीकाम् ।

कमच्डलुं तोर्थपूर्वमचछमालाद्य विभूतितोम् ।

कष्याजिनाम्बरधरां हंसारूढां म्रचिक्किताम् ॥ ५६ ॥

मध्याकरे तां श्यामवर्णीं वैष्णवोद्रप चतुर्भुजां जाम् ।

गृद्धचक्रगदापद्मारिष्यो गरुडासनाम् ॥ ५७ ॥

पौनोत्तुड़कूचदहनां वनमालाविभूषिताम् ।

युवतीं सततं ध्यायेन्मध्ये मातङ्गडमङ्गले ॥ ५८ ॥

मायाकरे वरदां देवीं गायत्नों संस्मरेद यतिः ।

मुक्तां मुक्ताम्बरधरां वृषासनसक्तान्त्रयाम् ॥ ५९ ॥

पञ्चं तारमायाहंस हत्युक्ना ततःपरं शेषपङ्क्क्रयेत्सुका ततस्य परमिदमध्यं

सुभ्यमित्यक्ता ततोऽननरं स्वाहेलेयुदीरयन् कोरियन साधकः स्रयथियार्षं तद्वात् श्रो' हो' हंसधिङ्गस्वरथं रदरमेधं लभ्यं स्वाध्रेति मन्त्रे यार्षं

निवेदयेदित्स्रथ: ॥ ५८ । ४५ ॥

रज चादिगुष्मभेदतु प्रातमेध्याजलुसायाकरे निःकपस्नं प्ररध्ययनं

गावत्न्ना ध्यानमेवाझ । प्रातर्न्नोंमित्यादिभः प्रातर्रिति । रक्नाव-

गम् रक्तां लोहितां वाणीं यक्ष्मासां हिमुजा है। मुजो वाक् यक्ष्मा-

स्वाभूतां तोर्थपूर्वं गदादितोर्थजले: पूरिसतं कमच्डलुं वाच्चमेलानां

स्व च्माल्यस्य पार्णिथ्यां विभूती' दृधतो' कष्या।जिनाम्बरधरां नील-

वर्म्म हुपं वक्लं परिधतो' हंसारूढहां हंवः पञ्चवियेक्लमाच्हदां

युवचिकितां गुवि पवितं गुभ्रं वा धारसमोषद्वाशो वशस्ताम् ।

कुमारिकां कन्यका वाच्चो' बन्च आः गक्निमु एवभू तां गायन्तो' देवो'

प्रातःकाहे ध्यायेत । व्यपे ड्ये वमेवान्वयः कर्त्तव्यः ॥ ४६ ॥

तां गायतोम् ॥ ५७ ॥

पीनोति । पौन हीनकूचदहनं कुचो'ह्नं यक्षः तथाभूताम् ॥५९॥

तथानिर्वाणतत्त्वेन तत्त्वे ।

त्रिनेत्रां वरदां पाशं शूलच नकरोटिकाम् । विभ्रतीं करपद्मैश्च वदनां गलितयौवनाम् ॥ ६० ॥ एवं ध्यायाद् महादेव्यै ज्वलानामच्छलिनयम् । दत्त्वा जपेत्ु गायत्नों द्रुमधा श्नातधापि वा ॥ ६१ ॥ गायत्नों शुध्द देवेश ! वरदां तव भावतः । ग्राद्यायै पद्मचायै विद्महे तदनत्तरम् ॥ ६२ ॥ परमेश्व्यै धीमहि तन्नः काल्की प्रचोदयात् । एथा तु तव गायत्रों महापापप्रणाशिनौ ॥ ६३ ॥

सायङ्काले तथैवोक्तिं यथोक्तं 'निजभिन्नयोनि' येनिजेतार्न्नयपि- मा यतिनो यतयश्व ते कल्यमरः । दृशासनकतार्न्नयायाम दृपकूपमासन्नं यस्थ म दृपासनः शिञ्जः स एवं कत श्नास्यो निजाधारो यया तथाभूताम् । चषया दृशद्रूपं यत्ु मकररदशनं तदात्मकः तत श्नास्यो यया तथाभूताम् ॥ ४८ ॥ नकरोटिकाम नरकपालम् । गलितयौवनां श्वश्रुतारुग्यायाम् ॥४९॥ एवमित्यादि । महादेव्यै गायत्रै द्रुमधा श्नातधापि वा दृशवारं मतवारं वेत्यर्थः ॥ ५० ॥

भावतः प्रीतितः ॥ ५१ ॥ तां गायत्रीमेवाचह श्नाद्यायै रत्यादिना । पूर्वमाद्यार्चै र्त्ति पदश्छेदः । तर्त पदश्छदाय्यो तदनन्तरं विध्रहे र्त्ति पदश्छदरेत् । तदनन्तरं परमेश्व्यै धीमहि तन्नः कालो प्रबोधयादित्युचरेत् । योजनया श्नाद्यायै विद्महे परमेश्व्यै धीमहि तन्नः कालो प्रबोधयादित्याकारा गायत्रीभूत् । यन्नाद्यालतप्रंशस्तु श्नाद्यायै परमेश्व्यै श्नाद्यां परमेश्वरी' प्राभ्रु यां वयं विशुधहे मन्यास्महे धीमहि बिन्दयामश्च तत्ु जगत्कार्षात्वेन चात्मसिद्धा कालो नोद्यमानु प्रबोधयातव् म रत्येत् धर्मार्थे काममोच्षे विनियोगेनवोदित्यर्थः ॥ ५२ ॥

त्रिसस्यमेतां प्रजपनं सम्याग्यां फलमाप्नु यात् । ततस्तु तपंयेर्निद्रे ! देवर्षिंपितॄददेवताः ॥ ६ ४ ॥

प्रणवं सादितोयाख्यां तपैयामि नमः पदम् । ग्रक्तो तु प्रणवे मायां नमःस्थाने ङिठं वदेत् ॥ ६ ५ ॥

मूलान्ते सर्वमूर्तान्ते निरासिन्यै पदं वदेत् । मवैस्वरुपां डेङ्युकां सायुधापि तथा पठेत् ॥ ६ ६ ॥

सावरक्यां सचतुर्थों तहदेव परातपराम् । आद्यायै कालिकायै च इदमश्वं ततः ङिठः ॥ ६ ७ ॥

एताम् केवळां तय गायत्रीम् । तत्स्थ गायत्रीजपाटन-नरं वद ॥ ६ ८ ॥

मन्त्र कौम सम्भोेष्ट देवर्षिपितॄददेवतास्तदर्थियतव्या रत्याकाडन्नगायं तपेष्यामन्वस्माह । प्रथयामित्यादिन । पूर्वं प्रथयमोङ्कारं वदेत् । ततः सदितोयाख्यां द्वितोयया विभक्त्रा महितामाख्यां मामघेयं वदेत् । ततस्य परं तपंयामीनित नम इति च पदं वदेत । ग्रक्तो तु थाक्तिचिपये तु प्रणवे प्रभवास्थाने मःयां हीनिनित वीजं वदेत । नमःस्थाने ङिठः-ति पदं वदेत । एतेच चो देवैःस्तपंयार्ं नम दिति मन्त्रे या देवान् । चोश्रधीःस्तपंयार्ंमि नम इत्यनेम क्रधीनु । चो’ पितॄ स्तपंयार्ंमि नम इति मन्त्रे या पितॄन् । हृदोमोयां कानो’तपंयेर्ादित ङार्पितम् ॥ ६ ९ ॥

मूलान्ल दत्यार्दि । मूलस्थ ह्रों श्रीः क्रीः परमेश्वारि स्वाह्रेति मन्त्रस्थान्ने यतु सर्वमूर्तान्ते पदं तस्यात्ने मिताविन्यै दिति पदं वदेत् । नतो डेङ्युक्रां सर्वस्वरुपां वदेत् । ततः तथा डेङ्युकां सा-युधेङ्यापि पदं वदेत । ततः सचतुर्थीः सावरक्यां वदेत । ततः तहदेव सचतुर्थींमेव परातपरां वदेत । ततः आद्यायै कालि-कायै ते इदमश्वर्‌मि वदेत । ततो ङिठः स्वाह्रेति पदं वद॥५०॥

घनेनाऽऽघ्रं महादेवेऽपि द्रष्टा मूर्त्तं जपेत् सुधीः । चध्यार्घात्ना जपं कृत्वा देव्या वामकरेऽप्यपयेत् ॥ ६८ ॥

प्रणम्य देवों पूजार्थे जलमाराधन साधकः । नवो तीर्थे पठनं स्तोत्रं देवताध्यानतत्परः ॥ ६९ ॥

योगमुद्रां प्रदर्श्य पाशिपादौौ विशोधयेत् । ततो द्वारस्य पुरतः सामान्याघ्रं प्रकल्पयेत् ॥ ७० ॥

त्रिकोणाऽऽत्तभूविम्बं मण्डलं रचयेत् सुधीः । श्राधारशक्तिं सम्पूज्य तत्राधारं नियोजयेत् ॥ ७१ ॥

अत्र लेय पात्रं प्रचालय हृन्माले या प्रपूज्यं च । वं मूतनिवाहिन्यै स्रस्तकुण्डपायैः सायुधायैः सावरणायैः परात्पर-द्रायै श्राद्यायै कारिकायै ते हृदयस्थे श्राहेति मन्त्रैराऽश्रितं

॥ ६६ । ६७ ॥

घनेनेनति । घनेनाऽऽनन्तरमेवोक्तेन मन्त्रेण महादेवेऽपि व्याघ्रे द्रष्टा दृशोऽपिर्धीरः साधको मूर्त्तं मन्त्रं जपेत् । यथाशक्ति जपं कत्वा वामकरेऽप्यपयेत् द्वयात् ॥ ६८ ॥

प्रणम्येति । ततः साधको देवों प्रणम्य पूजार्थे जन्माद्दाय मडोऽपि तोंर्थे नवो च स्तोत्रं पठनं देवताध्यानतत्परः सन् योगमुद्रां प्रदर्श्य पाशिपादौ विशोधयेत् धावेत् । ततो द्वारस्य पुरतोऽपि सामान्याघ्रं प्रकल्पयेत् रचयेत् ॥ ६९ । ७० ॥

नमु सामान्याघ्रे किं नाम्नेयत चाऽह । त्रिकोण्यादि । त्रिकोण-हृत्कृत्य हृत्कृत्य मूलविम्बं चैतेषां समाहारः त्रिकोणहृत्हतभूविम्बं तत्स्थकोणाऽऽख्या मण्डलं कुयौदित्यः । तत् रचयते साधकने खलु श्राधारशक्त्यये नम द्रति मन्त्रेष गस्रपुष्पादि-भिराधारशक्तिं सम्पूज्य मामान्याघ्र्रे पात्रस्थापनाय तत्रैव मण्डले कमध्येऽधारं नियोजयेत् स्थापयेत् ॥ ७१ ॥

पश्चिमोक्षासः ।

निचिप्य गम्भं पुष्पैस्थ तौर्थ्यावाहयेततत: ॥ ७२ ॥

ग्राधारपात्रतोयेषु वङ्करकेष्वग्रिमङ्गुलम् । पूजयित्वा ततोऽग्रथा मायावोजेन मन्त्रयेत् ॥ ७३ ॥

प्रदर्शयेद्देवुयोनिं सामान्याच्चैवमिन्दुं कृतम् । ततस्तज्जलपुष्पैस्तु पूजयेद् द्वारदेवताः ॥ ७४ ॥

गयेश्रं चेलपालस्थं वटुकं योगिनीस् तथा । गन्धाच्च यमुनाच्चैव लच्मीं वाच्चीं ततः यजेत् ॥ ७५ ॥

वस्त्रं येत् । वासोेऽप फड़िदति मन्त्रेया पातं्रं प्रचाल्याधारे संस्ना्य च हृन्मन्त्रैया मोदकान्त्रै या जपे: प्रपूथ्यै च तत् गम्भं चन्दन-दिकं पुष्पैथ्र निचिप्य ततःपरं तत् तोर्थ्याव्याहयेतु ॥ ७२ ॥

व्याधारेरित । ततः व्याधारस्थ पातलस्थ तोयस्थ तान्याधारपात्रतो-यात्ते तु वङ्करकेऽग्रिमङ्गुलं पूजयित्वा व्याधारे वङ्किमङ्गुलं पातलेऽक-मङ्गुलं तोये च यागिमरङ्गुलं वच्यमायन्मन्रेया गम्भपुष्पादिमिरचंवि-त्वे लच्रे: दशभूा दशवारं मायावोजेन होमितियोजेन तज्जलं मन्त्रयेत् ॥ ७३ ॥

प्रदर्शेयेदिति । ततः तयोपरि भेदुयोनो मुद्रे प्रदर्शेयेत् हृद-मे्र सामान्याग्रे कृतम् । ततःपरं तज्जलपुष्पे: सामान्याग्रेसम्भ-नितोयकुशमेऽपिर्देवताः पूजयेतु । भेदुयोन्रा यथा । चनोऽन्या-सुखाश्र्चटा कनिष्ठानामिका पुनः । तथा च तज्जनोमध्या भेदुयोनि-ड्क्षतप्रदेंत ॥ ७४ ॥

या द्वारदेवताः पूजयेत्ा एव दर्र्गोयचाह । गयेश्रादिल्यादि । गं गयेश्राय नम द्रति मन्त्रेय गयेश्रम् । चं चेलपालाय नम द्रति मन्त्रेय चेलपलम् । वं वटुकाय नम द्रति मन्त्रेय वटुकम् । यां योगिन्यै नम द्रति मन्त्रेय योगिनीश्क । गं गन्धायै नम द्रति मन्त्रेय गन्धाम् । यां यमुनायै नम द्रति मन्त्रेय यमुनाम् । यो लच्म्रै नम द्रति मन्त्रेय याषीं गम्भ-पुष्पादिभिर्येजर्व पूजयेत् ॥ ७५ ॥

किश्चित् स्मृ गृणं वामग्राखां वामपादपुरःसरम् । स्मरणं देव्या: पदाभोजं मखडपं प्रविशेत् सुधीः ॥ ९४ ॥

वैक्ट्र्यां दिग्वास्लोग्रं ब्रज्ञाग्रय्च सम्भाव्यन् । सामान्या|ध्यास्य तोयेन प्रोक्ष्येदयागमन्तिरम् ॥ ९५ ॥

श्रनन्तरं साधकेन्द्रों दिव्यहव्यावलोकने: । दिव्यानुत्सारतेदिव्यान्‌स्काझ्यान्तररोचगान् ॥ ९६ ॥

माषिभिर्घातर्निभिर्मैनिति विग्नान्‌दिवारयेत् । चन्दना|गुरुकस्तूरोकपूरैर्योगमखडपम् ॥ ९७ ॥

भूपयेत्त स्वोपवीर्थ्यं चतुरस्रं द्विकोणकम् । विलिख्य पूजयेतत्तु कामरूपाय हन्मनः ॥ ९८ ॥

किश्चित् स्मरति । ततो नामश्राद्या हारास्यतचतुष्काझानां मध्ये वजं काझं । किाझितं स्मृणन् देव्या: पदामोज्ञञ स्मरन् सुधी: वाझको वामपादपुरःसरं यथा स्वातं तथा मखडपं देवोयजनमखडपं देवोयजनमन्त्रं प्रविशेत् ॥ ७६ ॥

नैव त्यामित्यादि । मखडपं प्रविश्य च तत्क्षै नैक्त्र्यं दिन्नि प्रक्षवातिदिग्मो|न्तेन मन्त्रेशा गन्सुपूज्ञादिभिर्योंस्लोग्रं ब्रज्ञाप्यं च सम-ञ्चं यत्नु पूजयन् सन् सामान्या|ध्यत्रस्य तोयेन यागमन्त्रं प्रोक्ष्ययेत् । प्रविश्येत ॥ ७७ ॥

ध्यानन्तरभिति । ध्यानन्तरं ततःपरमेव साधकेन्द्रों दिव्य-हव्यावलोकने: निमेष्मूत्याहदिव्यहव्याहुतिसतावलोकने नैरोचयेद्दिवि भवा दिव्यास्तानु विग्नाहुतुसारयेर्दिव्यारयेत् ध्यानरोचगनू मगनगतान् विग्नान्‌स्काझ्या|द्रिः कडिति मन्त्रेषा जलैश्चोप्रुारयेत् । भौमानू भूमिभवानू विग्नान्‌स्क माषिभिर्घातर्निभिः त्रिभिः पादतकाझातैनिवारयेत् । ततों यागमखडपं चन्दना|गुरुकस्तूरोकपूरैरै-भूपयेतू वाशवेतू ततः स्वोपवीथ्यां त्रिकोणकं तद्रिच्छतस्रक्‌ चतु-रस्त्रं मखडलं विलिख्य तत्नु झोखते मखडले तद्रिधिष्ठाहुतौ वत

पञ्चमोऽङ्कास: ।

तलासनं समासाद्यं काममाधारयत्नित: । कमलासनाय नमो मन्त्रे पैवासनं यजेत् ॥ ५१ ॥

उपविश्यासने विद्यान् प्राप्य खो वायुदेश्म ऋषि: । वङ्कवोरासनो मन्त्रो विजयां परिषोधयेत् ॥ ५२ ॥

तारं मायां सऋचार्य ऋमृतंते ! ऋमृतोद्भवे ! । ऋमृतवर्णिणि ! ततोऽस्ततमााकर्षय हिधा ॥ ५३ ॥

सिद्धिं देहि ततो ब्रूयात् कालिकां मे ततः परम् । वङ्कमानय ठहदृढं सम्भिदाशोधने मनु: ॥ ५४ ॥

मूलमन्त्रं सप्तवारं प्रजप्य विजयोपदि ।

कामरूपं कामरूपाय ऋतु कामरूपाय नम इति यो मन्त्रमन्त्रस्तेन गम्भुप्रादिभि: पूजयेत् ॥ ५१-५० ॥

तत्रैति । ततस्ततः महाशने षासनमासतोर्थ्याच्चाद्य पूयं कामं कींर्माति योजशुह्नार्ये ततः ष्याधारयत्तोति वहेतु ष्याधारशक्तितस्य परं कमलासनाय नम इतित वहेत । योजयया कींमाधारशक्तिकमलासनाय नम इतित मन्त्रो जात: घनेनैव मन्त्रे पासनं तद्रधिष्ठाढ-देवतं यजेत् ॥ ५? ॥

विजयां भञ्जाम् ॥ ५२ ॥

नहु केन मन्त्रेया विजयां परिषोधयेत्प्रेच्छायां तत्त्वोधन-मन्त्रसेवाछ । तारमित्यादिवाद्याभ्याम । पूयं तारं मषयं सायां ह्रीं-मिति वौजश्न सहच्वार्य ततःपरमु ष्यतते ष्यमततोऽच्चये ष्यमतवर्णिणि हृदिति ब्रूयातु ततोडस्तत्मिति ब्रूयातु ततो म्रिधा द्विरारमकर्षयेत् मृयातु । ततच विछिं द्रेशोति मृयातु । ततःपरं कालिकां मे हृदिति ब्रूयातु । सकलपदयो-जनया खो' सीमकते वम्ततोऽच्चये ष्यमतवर्णिषा ष्यमतमााकर्षयाक घ्रेय सिद्धिं देहि कालिकां मे वङ्कमानय स्वाश्रयेत मृयो जात: सम्भिदा-घोधने भञ्जाया: प्रोफनेद्यमेव मह: मोक्ष: ॥ ५३ । ५४ ॥

ग्रावाहन्याादिशुद्रास्त्राश्वेत्युनिं प्रदर्शयेत् ॥ ५५ ॥ गुरुं पद्मे सङ्क्ष्वारे यथा सङ्क्षे तमुद्रया । तृधैव तपंयेद्वेधा हदि मुखं समुच्चरेत् ॥ ५६ ॥ वाग्भवं वदयुमच्च वाग्वादिनि ! पदं ततः । मम जिह्वाग्रे स्थिरौभव सर्वसक्त्ववग्रहङ्करि । स्वाहान्ते नैव मनुना जुहुयात् कुण्डलोमुखे ॥ ५७ ॥ स्वोकृत्य सम्भृतां वामकर्योद्भवं श्रीगुरुं नमेत् ।

मूलमन्त्रार्पित ! विजयोपत्रि मूलमन्त्रं समर्पयन् प्रजप्य प्रावाच्य्यते वया सा ग्रावाहनी शुद्धा सा शुद्धा वादिर्ध्यासा: सा ग्रावाहन्याादि: सा चासौ शुद्धा वेल्लावहन्याादिशुद्रा ताम । धेनुयोगी व शुद्रे विज- योपत्रि प्रदर्शयेत् ग्रावाहन्याादिशुद्रास्त्र यथा दधिष्णामूर्त्तिसंस्थितायाम् । पुटाझ्झनिमधः ऋऽयङ्कादियामावाहनो भवेत् । इतनु विपरीतेन तदा वै स्यापनी भवेत् । जङ्घांशुकष्करुस्कादिभ्यां तदेयं सचित्ताधानो । वक्त्राद्भ्यः शक- ऋदिभ्यां तदेयं सचित्तोधनींत ॥ ५८ ॥

गुरुरार्पित । येमु स्वाह्क्काननदानांभं श्रीगुरुं तपंयामि नमः इति मन्त्रैषा सङ्क्षे तमुद्रया गुरुपदिष्टया तत्सदृशे्रिया सङ्क्ष्वारे सदृशदृशे पद्मं गुरुं यथावत्निभा विजयया तपंयेवत् मूलं मन्त्रं समुच्चरनू मन्त्र चीरमाद्यां कालो" तपंयामि स्वाह्कृति मन्त्रैषा तत्सदृशैव ऋद्ये देवों' विजययौ तृधैव तपंयेवत् ॥ ५९ ॥

वाग्भवार्पित । पूर्वं वाग्भवसु ऐमिति योजं वदेवु ततों वदयुम्मं वदतेन् ततों वाग्वादिनि ह्र्मिति पदं वदेवु ततों मम जिह्वाग्रे स्थिरोभव सर्वसक्त्ववग्रहङ्करि इति वदेत् । योजनया ऐं- वद् वद् वाग्वादिनि मम जिह्वाग्रे स्थिरोभव सर्वसक्त्ववग्रहङ्करि मन्त्रो जातः स्वाह्कान्तेैवाच्हना महुना कुण्डलोमुखे विजयां जुहुयाव दद्याव् ॥ ५७ ॥

दक्षिणे च गपेशानमाद्यां मध्ये सनातनौम् ॥ ५५ ॥

अतोक्ष्णलिपुटो भूत्या देवौध्यानपरायणः । पूजार्द्रहस्तौ सर्वांश्च दक्षिणे स्थापयेत् सुधीः ॥ ५६ ॥

वामे सुवासितं तोयं कुलद्रव्याद्यैः यानि च ॥ ५७ ॥

वस्त्रान्तमूलमन्त्रैः या सामान्याद्यैर्द्विकेन च । सम्रोच्य सर्ववस्तूनि वेष्टयेज्जलधारया ॥

वड्निवौजेन देवेशि ! वड्नः प्राकारमाचरेत् ॥ ५८ ॥

पुष्पं चन्दनसंयुक्तमादाय करयोदकौः । ग्रास्ने गा घर्षयित्वा तत् प्रचिपेत करसक्तये ॥ ५९ ॥

तर्जनौन्मध्यमाग्राच्च वामपार्श्वस्थितले शिवे ! । जर्जौडं तालवृतयं दक्षिणा दिग्वसनं ततः ॥ ग्रास्ने गा कोटिकाभिष्य भूतशुद्धिमथाचरेत् ॥ ६० ॥

शोण्टदेवेभ्यो को नम इति मन्त्रेषु योगसूत्रमेत् । दक्षिणे दक्षकर्मासोण्टदेवेभ्यो श्रीं गपेशाय नम इति मन्त्रेषु गपेशानं नमेत् । को नमातनैः स्वाध्याये कालै नम इत्यनेन मध्ये बलाटदेवेभ्यो सनातनी-माद्यां कालिकां नमेत् ॥ ६१ ॥

पूजार्द्रहस्तौ पुष्पादीन् । कुलद्रव्याद्यैर्मद्यादीन् ॥ ६२ ॥

वस्त्रान्तेति । ततः वस्त्रान्तमूलमन्त्रैः या फड्गनेन · मूलमन्त्रैः या सामान्याद्यैर्द्विकेन च सर्ववस्तूनि सम्रोच्याभिषिच्च्य जलधारया वेष्ट-येत् । हे देवेशि ! ततो वड्निवौजेन रमिति-यौजेन वड्नः प्राकारमाष-रचयाचरेत् ॥ ६३ ॥

घुप्पभिति । ततः करषुदये चन्दनसंयुक्तं पुष्पं हयोः करयो-रादाय न्टोता षाक्लेषा फडिति मन्त्रेष तहू पुष्पं घर्षविता प्र-चिपेतुं ॥ ६४ ॥

तत्सीमाति । हे शिवे ! ततः तर्जनौन्मध्यमाग्रास्थितामकुञ्च्याङ्गु-लि-

स्वाधिष्ठे निधाय च करावुत्तानौ साधकोत्तमः । मनो निवेश्य मूले च हृदादारेषु च कुण्डलोम् ॥ ८-३ ॥

उच्छ्वाप्य हंसमन्त्रेण या पृथिव्या सङ्गितान्तु ताम् । स्वाधिष्ठानं समनौय तत्वं तत्त्वे नियोजयेत् ॥ ८४ ॥

गम्भादिग्न्राथसंयुक्तां पृथिवींपुष्प संहरेत् । रसादिजिह्वया सार्द्धं जलमग्नौ विलापयेत् ॥ ८५ ॥

रूपादिचक्षुषा सार्द्धमग्निं वायौ विलाप्य च । स्पर्शादि त्वगादियुतं वायुमाकाशे प्रविलापयेत् ॥ ८६ ॥

शब्दह्वारे हरेरङ्गं सशब्दं तन्महत्यपि । पाण्यतले जठरेोदरे तालुस्थितं तच्च ततोरक्षेषु मज्जति मन्त्रेषु कोटिकाभिरकुलि लिङ्घनभेद दिग्वस्त्रनमाचारेत् । व्यथ दिग्वस्त्रनादननैरं भूतयुद्धमाचारेत् ॥ ८७ ॥

भूतयुद्धाचारणे प्रकारमेवाच्छ स्वाधिष्ठे त्यादिभिः । स्वाचैः स्वकोटिभि: उत्तानौ करौ निधाय संस्थाप्य मूले मूलाधारचक्रे च मनो निवेश्य हृदादारेषु च कुण्डलीधृत्याद्यैः हंसमन्त्रैः हंवाः इत्या-त्मकेनैव मन्त्रेय पृथिव्या सङ्गितां तां कुण्डलीं याक्तिं स्वाधिष्ठानं स्वाधिष्ठानचक्रं समानौय तत्त्वं पृथिव्यादिकं तत्त्वे जलादौ नियो-जयेत् विलापयेत् ॥ ८८ ॥

पृथिव्यादेष्टत्वस्य जलादितत्त्वे विलापनप्रकारमेव दर्शयन्नाह गम्भादित्यादि । गन्ध स्वादियेष्ट तत्स्थादि एवंभूततत्त्वैः । तदृशं इष्यां तेन शंयुक्तां पृथिवीं चापुष्प जलेऽपु च हरेत् विलापयेत् । यथा हि पाषाणहृदिति पाढे ठ घ्रायते नासिकया । घट्ट्याते यः स घ्राणो गन्ध एष जलादिमध्यन्यादावेवमेव विलापनं ॥ ८९ ॥ ८९ ॥

व्यासङ्गार इति । कोहकूर्द संहन््द्र शब्दाख्यं व्योम प्रकाशयन् ।

महन्तत्त्वेन प्रकटतौ तां ब्रह्माणि विलापयेत् ॥ ८९ ॥

द्रत्यं विलाप्य मतिमान् वामकुचौ विचिन्तयेत् । पुंसं कृष्णवर्णेन रक्ताश्रुविन्दोचनं ॥ ९५ ॥

रक्ताच्चमेधरं कृष्णमडुष्टपरिमाणकम् । सर्वपापस्वरूपिणं सर्वेन्दोसुखस्थितम् ॥ ९८ ॥

ततस्तु वामनासायां यं वोजं भूतवर्णकं । सङ्किन्यः पूरयेच्चैन वायुं घोडघमावया ॥

तेन पापात्मकं देहं घोषयेत् साधकाधिपौः ॥ १०० ॥

नामौ रं रक्तवर्णेन ध्यात्वा तज्जातवेधिना । वत्सःपद्या ऋभुक्केन दहेत् पापरतात्मकम् ॥ १०? ॥

ललाटे वाकुपं वीजं शुल्लवर्णं विचिन्त्य च ।

हरतेत् विशापयेत् । तत्र व्याहृदरतत्त्वं महति महत्तत्वे हरतेत् । मह-सत्त्वेन प्रकटतौ विलापयेत् । तां प्रकृतिं ब्रह्माणि विशापयेत् ॥ ८९ ॥

इत्यमिति । मतिमान् साधक ऋत्यमथना प्रकारेण प्रतिदिन-तत्त्वं विशाय वामकुचौ वामे उदरे कृष्णवर्णं सर्वपापस्वरूपिणं पुष्टं विचिन्तयेत् । रक्ताश्रुविन्दोचनमित्यादौ न दितीयान्तपदानि सर्वपाप-स्वरूपेण पुष्टरूपेण विधापयेत् । रक्ताश्रुस्खविन्दोचनं रक्तवोचिंतवर्णं भस्मशवविलोचनं वपुस्तथाभूतम् ॥ ९५ ॥ ९८ ॥

ततश्चिन्ति । ततोनन्तरन्तु वामनासायां भूमवर्णकं यं वीजं वच्चिन्त्य तदेव वोजं जपन्तु साधकस्तेन वामनासारस्रुणा घोडघमात्रया वायुं पूरयेदाक्रृण्ट् । साधकाधिप्यौः साधकत्नोत्पन्नौ न पूरितेन वायुना पापात्मकं पापात्मकानि यस्य एतद्रूपं तदेवं तदेहं घोषयेत् ॥ १०० ॥

नामाविति । ततो नामौ रक्तवर्णं रसपिति वोजं ध्यात्वा तदेव वीजं जपञ्जातवेधिना ततो रमितिं वीजात्मकृत्स्रेण ऋभुक्केन वत्सःपद्या कल्पनया दहेत् । पापरतात्मकं पापरतान्तर्गतं वत्सःपद्यां कृत्वा दहेत् ॥ १०? ॥

॥ महानिब्बाणतन्त्रे ॥

द्वाचि'घता· रेचकेन म्रावयेदस्मताभ्रसा ॥ ९०२ ॥

ञ्रापादशौर्ष्यपर्यन्तमाम्राव्य तदनन्तरम् । उत्पद्नं भावयेदिहं नवौनं देवतामयं ॥ ९०३ ॥

पृथ्वीवोजं पौतवर्णं मूलाधारे विचिन्तयन् । तेन दिव्यावलोकेन हृदौकुर्य्यांविजान्तनूम् ॥ ९०८ ॥

हृदये हस्तमादाय ग्रां क्रीं क्रों हंससुचरण् । सोऽहं-मन्ने था तह्हे हे देव्या: प्राणान् निधापयेत् ॥९०४॥

भूतभुद्धि' विधायेशं देवौभावपरायणः । समाहितमनाः कुुर्यांतं माठकान्यासमम्विके : ॥९०५॥

माठकाया न्यासफलं द्वा गायत्नीकुन्द द्रिरितम् । देवता माठका देवौ वोजं व्यक्जनसंचारकम् ॥ ९०७ ॥

वल्लाटे ह्रति । ततस्ते वल्लाटे मुखवर्ण्यं वार्श्रयं वर्मिति वोजं स्वविन्त्य तदेव वोजं जपच्रपि वार्ति'घ्यता रेचकेनायत्ताभसा वारुणशौजच्युते- नाम्तह्रपेश जखेन दग्धां तनूं स्वावयेत् ॥ ९०२ ॥

व्यापादेति । एवञ्रापादशौर्ष्यपर्यन्तं द्रेहमाम्राव्य तदनन्तरं देवतामयं देवताद्रेहसद्रूपं नवैनछतृप्त' द्रेहं भावयेत् चिन्तयेत् ॥ ९०३ ॥

टप्पीभवति । ततो मूलाधारे पौतवर्ण्यां जमिलिताकारं टप्पीवीजं यिचिन्तयन् मनु तेन जमिति-वीजेन दिव्यावलोकेन च निजां तनुं हृदौकुर्य्यांत् ॥ ९०८ ॥

हृदये ह्रति । ततो हृदये हस्तमादाय निधाय स्वां हीं क्रों हृंष हत्यु'चरण् साधकः सोऽहं-मन्नेऽया तह्हेहे तच्चिच्छक्तीने द्रेहे देव्या: प्राणान् प्रतिष्ठयेत् क्रां हीं क्रों हंस: सोऽडहमिति मन्ने षा ततु द्रेहे देव्या: प्राणानां प्रतिष्ठां कुुर्य्यादित्यर्थ: ॥ ९०४ ॥

देवौभावपरायणः: देवेशद्धोपोऽहमिति चिन्तनं तत्परः ॥ ९०६॥

ञ्रोच माठकान्यासविधिंवत् १६द्रगायत्रीभ्यनु माठकाया दिव्याह्वानकम्

पश्चमोऽध्यासः ।

स्वराश्च यक्त्रयः सर्गः कौलकं परिकौचिततम् । लिपिन्यासे मछादेवि ! विनियोगप्रयोगिता । करन्यासं विधायैवं कराङ्कन्यासमाचरेत् ॥ १०५ ॥

ह्रां ह्रीं-मध्यें कवर्गकम् इं ईं-मध्यें चवर्गकम् । उँ जूं मध्ये टवर्गन्तु एँ एं-मध्यें तवर्गकम् ॥ १०६ ॥ ओं औं-मध्यें पवर्गन्तु यादिच्छान्तं वरानने ! । विन्दुसर्गान्तराले च घडङ्कुशं मन्न्र इैरितः ॥ ११० ॥ विन्यासे न्यासविधिना ध्यायेक्काष्टरखतौम् ॥ १११ ॥

माहकायां हत्यादिना । सर्गः विश्नः विनियोगप्रयोगिता । विनियोग- स्य प्रयोगित्वम् विनियोगः प्रयोक्तव्य ऋष्यः । ध्यात्रा माहकायां बद्धा मृकिगौयतो चन्द्रो । माहका मरस्वतो देवौ देवता । ह्रों बीजम् । स्वरा यक्त्रयः । सर्गः कौलकम् । धर्मार्थकाममोक्षावाप्रये लिपिन्यासे विनियोगः । शिरसा ऋष्यो ऋषये नमः । हृखे गायत्नत्रे चन्द्रो नमः । हृदये माहकायै सरस्वत्यै देवत्यै देवतायै नमः । गुह्यो व्यखानाय वीजाय नमः । पादयोः स्वरेभ्यः यक्त्रभ्यो नमः । सर्वाङ्केभु विशग्नौ कीलकाय नमः । धर्मार्थकाममोक्षावाप्रये लिपिन्यासे विनियोगः । यवमूर्धिन्यासं विधाय कृत्वा कराङ्कन्यासमाचरेत् कुर्यात्त्र ॥ १०९ ॥

कराङ्कन्यासक्रममितैवाह । ह्रां ह्रीं-मध्यें हत्यादिना । ह्रं चां- मध्ये स्थितं कवर्गम् इं ईं-मध्यें स्थितं चवर्गकम् उँ जूं मध्ये स्थितं टवर्गम् एँ एं-मध्यें स्थितं तवर्गम् ऋोँ ऋौं-मध्यें स्थितं पवर्गम् विन्दुसर्गान्तराले च षट्कुल्लाॅवविश्नग्नोध्ये स्थितं यादिच्छान्त- कु हृदयादिषु व घट्टुषु घट्टुप्क्षणे षु न्यासविधिना यथाक्रमं विन्यासं माह- वरस्ततिं ध्यायेदित्यन्वयः । यथा वं चां ऋं गं घं ङं हुँ ध्रां षट्कुल्लाभ्यां नमः । ह्रं इं ऋं जं रं तर्जनीभ्यां स्वाहा । उँ टं ठं डं ढं तर्जनोश्यां स्वाहा । ऐं तं थं दं dं मूं मध्यमाभ्यां वषट् । एं पं फं बं भं मं अनामिकाभ्यां मं जं मध्यमाभ्यां वषट् । एं पं फं बं भं मं अनामिकाभ्यां

महानिर्वाणतन्वे ।

पञ्चाघ्रिसिपिभ्रुवि भक्तासुखदोःपञ्मध्यवचःखलां भाखनंसौलिनिवदृचन्द्रप्रकलामापोनतुष्टस्तनौम्‌ । सुधामचयुग्मं सुधाकलकलं विद्याच्च हस्ताम्बुजे- विंभ्राश्यां विषदप्रभां त्रिनयनां वाग्देवतामाश्रये॥९२॥ ध्यातैवं माठकां देवों घटसु चक्रे घु विन्यसेत्‌ ।

डम्‌ । ह्रों पं फं बं भं सं चो' कनिष्ठाभ्यां वौष्टट्‌ । ह्रों यं रं लं वं गं घं सं हूं क्षां वः करतलकरग्रेष्ठाभ्यां फट्‌ । इति करन्यासः । हृदयादिन्यासो यथा ऋ' कं खं गं घ' डं क्षां हृदयाय नमः। हु चं हूं जं भं अं हृं' शिरसे स्वाहा। डु टं ठं डं ढं क्षां क' पिक्षायै वषट्‌। एं तें घे' घं में ऐं कवचाय हुं । क्षां फे' बं में हं' क्षां नेत्रत्रयाय वौष्टट्‌ । चां यं रं लं वं गं घं सं हूं क्षां चः अस्त्राय फट्‌ । इति घडङ्गन्यासेऽपि मन्न्र इरितः कथितः॥ १०९-११२ ॥

माठृस्रष्टौध्यानमिवाह पञ्चाघ्रिसिपिभिरिति । वाग्देवतां सर- स्वतीमाश्रये भजे रत्यर्थयः । कथम्भूतां वाग्देवताम्‌ पञ्चाघ्रिसिपि- भ्रुवि भक्तासुखद्रोःपञ्मध्यवचःखलां पञ्चाघ्रतना वच्यैष्किभक्ताग्नि पृथक् पृथक् भूतानि चखदोःपञ्मध्यवचःस्वभावनि यस्या तथाभूताम्‌ । तनु दोष्वाṅकः पदं पातः । पुनः कथम्भूतां भाखनंसौलिनिवदृचन्द्रैककलाम्‌ नासिकौशौ हादिमानौ किरोट निवहृ चन्द्रप्रकलैः यया ताम्‌ । चूड़ा किरीटं केशाश्र संयता। मौनजयस्थाय हृद्यमरः । पुनः कथम्भूतां व्यापोनतृकृतनौम्‌ व्यापोनौ वतिमहाशनौ वडावक्ततौ क्तनौ यस्यास्तथाभूताम्‌ । पुनः कथम्भूतां हस्ताम्बुजे माधुरमल- जांशुद्रां वचयुग्मं चनालख्यम्‌ । उधाढप्रकलमन्दतयुक्त' घटं विद्याच्च विभ्राश्यां दधतीं । पुनः कोदशोभं विशदप्रभामू विभदा युभ्रा प्रभा वध्यास्तताम्‌ । पुनः कोदशोभं लोप्षि नयनानि नेत्राषि यस्यास्तथाभूताम्‌॥ ९१२ ॥

ध्यालतेति । एवं माठकां देवों ध्यालो मटुबु चक्रे घु विन्यसेत्‌ ।

पश्चिमोक्षासः ।

हृदौ ष्मू मध्यगो पद्मो करठे च घोडग्र स्वरान् ॥ ११३ ॥ हृदम्बुजे कादिठान्तान् विन्यस्य कुलसाधकः । डादिफान्तान् नाभिदेशे वादिलान्तांश लिख्कुके ॥ ११८

मूलाधारे चतुःपदे वादिसान्तान् प्रविन्यस्येत् । इत्यन्तर्मनसा न्यस्य मातृकार्यान् वहिन्यं वेत् ॥ ११५ ॥ ललाटमुखवत्तानिदिशुतिग्न्राणेषु गऋडयोः । प्रोष्टदन्तोत्तमाङ्गस्यदोःपत्‌सभ्यङ्गेषु च ॥ ११६ ॥

घटचक्रे षु मातृकाया न्यासं कुर्याद्वाड़ हत्यावित्यादिना । भ्रू मध्यगे विशुđाख्ये दिङ्मुखे हृच्चौ वक्षौ विन्यसेत् । करठे काठस्यन्तं व्याश्राख्ये घोडग्रपद्मे घोडग्र स्वरान् न्यसेत् । हृदम्बुजे चान्ताख्ये द्वादशदलव हृदयपद्मो कादिठान्तान् हृदयपर्यन्तान् विन्यस्य कुलसाधको नाभिदेशस्थिते मणिपूरकाख्ये दशदले पद्मो डादिफान्तान् दशवर्गान् विन्यसेत् । बिज्ञके लिखदेगस्थे स्वाधिष्ठानाख्ये घड्दले पद्मे वादिवान्तान् षड्वर्गान् विन्यसेत् । चतुष्पदे मूळाधारे वादिसान्तांश्वरो वष्यांन् प्रविग्यसेत् । यथा भ्रूसध्यगो पद्मो हं नमः जं नमः । कादिखे पद्मो वं नमः चां नमः हं नमः हौं नमः डं नमः जं नमः जं नमः हं नमः हं नमः हं नमः खं नमः ऐं नमः चों नमः च्यौं नमः च्यं नमः चः नमः । हृच्चते पद्मो कौं नमः खौं नमः गं नमः घं नमः डं नमः चं नमः छं नमः जं नमः भं नमः जं लः टं नमः ठं नमः । नाभिगते पद्मो खं नमः ठं नमः थं नमः तं नमः थं नमः धं नमः धं नमः नं नमः पं नमः फं नमः । बिज्ञकिगते पद्मो बं नमः भं नमः मं नमः यं नमः रं नमः वं नमः । मूलाधारे वं नमः गं नमः घं नमः षं नमः षं नमः । इतति घटचक्रे षु मातृकान्यासंक्रसः । इत्थ्यनेन प्रकारेण मनसा मातृकार्षीनु मातृकावर्गाननत्तरभ्यन्तरे न्यस्य वहिरपि न्यसेत् ॥ ११७-११९ ॥

पार्श्वयोः पृष्ठतो नाभो जठरे हृदयांसयोः । ककुद्यं च व हत्पूर्वं पाशिपादयुगे ततः ॥ ११७ ॥

इत्यं लिपिं प्रतिन्यस्य प्राणायामं समाचरेत् ॥ ११५ ॥

मायावीजं घोड़घधा जपत्वा वामेन वायुना । पूरयेदामनो दृढ़ं चतुःषष्ठ्या न कुंभयेत् ॥ ११९ ॥

माठकाऱ्यो नां वधिन्यांसस्य क्रममाढ्य जलाटेतेऽदिना । जलाटसुखडन्तादिषु माठकार्यांन् यथाक्रमं न्यसेदिति हतेयेनऽन्वयः । यथा जलाटे व नमः सुखडत्ते वां नमः दचेऽच्याऽपि हृ नमः वामेऽच्याऽपि हूं नमः दच्युगुंऐ हूं नमः वामकऱा ऐं नमः दच्याध्रांऐं नमः वामनासायाम् हृं नमः दचागऱ्डे हृं नमः यामकपोले हृं नमः च्रोष्ठे य नमः व्यधरे ऐं नमः कर्ईदन्तपङ्क्तौ च्यो नमः व्यधरदन्तपङ्क्तौ च्यौ नमः उक्तमाढ़े वां नमः व्यास्यविदरे वः नमः वाह्लोः ईशानां शश्वीनासप षु ऋमतः कं नमः खं नमः गं नमः घं नमः डं नमः चं नमः छं नमः जं नमः झं नमः ञं नमः पाद्योः ईशानां शश्वीनामष्रीनासप्रीणामध्य षु ऋमतः टं नमः ठं नमः ड नमः ढं नमः णां नमः तं नमः थं नमः दं नमः धं नमः नं नमः दचपाद्यो पं नमः वामपाद्यो फं नमः गुष्टे बं नमः नाभि में नमः जठरे में नमः हृदय यं नमः दचस्कन्धे रं नमः वामस्कन्धे लं नमः ककुद्रूऍ’डग्रे वं नमः हृत्पूर्व पार्श्वयुगे यं नमः घो नमः हृं नमः जठरानयोः हृं नमः द्रति माठकार्यो नां वधिन्यांसस्य क्रमः

॥ १३६-१५ ॥

नत्व देवीनतस्तस्मै साधने कयं प्राणायामं विरिध्यात् तल्लाछ । मायावीजमित्यादि । वधीर्यैरोष मायावीजं हीं-बीजं घोड़घधा-घोरघोरां जपत्वा वामेन-वामनासया वायुनाऽऽनो दृढ़ं पूरयेत् । ततः कानिष्ठानामिकाङ्कूल्याऽग्रे नाडीन्द्रिय षटला चतुःषष्ठ्या-चतुःषष्ठ्या(४६) षट्त्रिशद्धा(३६) शट्कृत्वो न कुंभयेत् ।

पश्चिमोक्तासः ।

कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैरेवं तु नासाहयां सुधीः । हस्तौँ ग्रता जपनू वौजं वायुं द्रवेया रेचयेत् ॥ १२० ॥

पुनः पुनः स्थिराचार्य प्राणायाम इति स्मृतः । प्राणायामं विधायेत्थं ऋषिभिः्यासं समाचरेत् ॥ १२१ ॥

ऋषस्य मन्त्रस्य ऋषयो ब्रह्मा मत्र्रषयस्तथा । गायत्र्याद्दैनि छन्दाँसि स्वाहा कालो तु देवता ॥ १२२ ॥

ग्राद्यावौजं वौजमिति ग्रण्तिर्मार्गैया प्रकौर्त्तिता । कमला कौलकं प्रोक्तं ख्यानेष्वेतेषु विन्यसेत् । शिरो बदनहृद्यपादसर्वाङ्गकेपु च ॥ १२३ ॥

मूलमन्त्रे या हुस्ताभ्यामापादमस्तकावधि ।

जपनू स्तनू वायुं ऋजुभ्येतु स्पिरं कुऽआँतु । ततो द्वानिंघताहस्ता हूँ-वीजं जपनू तेनैव वा 1 नासापुटेनेैव वायुं रेचयेतु त्वजेव । पुनः पुनर- हस्ता त्रिवोँरत्नयमेवं कुयआँतु । देशेर्मन्त्रस्य साधने द्रति एव प्राणायामविधि: प्रोक्ता इत्यर्थ: ॥ ११८-१२१ ॥

कॄ मन्त्र्याक्रमं द्र्गंयान्तस्य मन्त्रस्य कॄष्णादिकं मातृ । ऋषस्य मन्त्र- स्य हूँ श्रीं कीं परमेशरि स्वाहैलेक्य क्राद्या- वीजं कीं-बीजम् । मायाँ हूँ-बीजम् । कमलां श्रीं-बीजम् । एतेषु स्थानेषु ऋष्यादिकं विन्यसेत् । एतेषु केषु स्थानेषु विन्यसेतु तत्राह । शिर इत्यादिना । यथा ऋषस्य मन्त्रस्य ब्रह्मा॒ ऋषिर्यय क्रषयो गायत्र्याद्दैनि छन्दाँसि क्राद्या कालो देवता कीं वीजं हूँ याक्ति: श्रीं कौलकं घर्म्मार्घकासमौषावप्यये क्रषिन्यासे विनियोग: । शिरसि ब्रह्माणे ब्रह्मर्षिभ्यश्चर्षिभ्यो नम: । हृखे गायत्र्यादिद्यक्षरद्भ्यो नम: । हृद्ये क्राद्यायै कालीदेवतायै नम: । गुह्यो कीं-बीजाय नम: । पादयोच्छे॒ं-याक्तवे नम: । सर्वाङ्गकेपु श्रीं-कीलकाय नम: । चर्म्मार्घकामिमार्घावाप्रूय क्रषिन्यासे विनियोग: । इति कॄचिन्यास-

महानिर्वाणतन्त्रे ।

मस्तकात् पादपर्यन्तं समधा वा त्रिधा न्यसेत् । श्यनु व्यापकन्यासो यथोक्तफलसिद्धिद: ॥ १२३ ॥ यहौजाद्या भवेदिंया तजौजेनाझकल्पना ।

अथवा मूलमन्त्रेण षडङ्गेषं विना प्रिये ! ॥ १२४ ॥ षड्जुष्टाभ्यां तर्जनीभ्यां मध्यमाभ्यां तथैव च । ष्वानामिकाभ्यां कनिष्ठाभ्यां कारयोस्लङ्घष्ठयो: । नम:श्शाहावषट्कृृङ् वौषट् फट् क्रमश: सृधी: ॥१२५॥ हृदयाय नम:पूर्वं मस्तके वाङ्किवस्सभा ।

ऋषि: ॥ १२२ । १२३ ॥

षड् व्याप्तन्यासं ब्रूते । मूलेनाङ्गिना । व्यापादमस्तकावधि- पादमस्तकं मस्तकपर्यन्तं मस्तकसारभ्य पादपर्यन्तं च प्रतिष्ठाभ्यां मूलमन्त्रेण सप्रभां सम्प्रवरं त्रिधा वा न्यसेद्ग्रात्रं कुयांत् । मस्तका- दिति त्यवङ्कोपे कम्मे यादधिकरणयो चेति कम्मंप्य् पञ्चमो ॥ १२४ ॥ षड् कराकृन्यासविधिद्विरूपर्यात । यहौजाद्योऽस्यादिना । यहौ- जाद्यं यस्याः सा यहौजाद्या मन्त्रालङ्का विद्या भवेत् । पराक्षों घट- दीर्घेङ्गा विनेन्ति निषेधातु शाकारादि-पट-दौर्घङ्करभाजा तेन वोजे- नाꝰकल्पना षड्जुषादि-हृदयादि-षडङ्कुन्यासकल्पना कर्त्तव्येत्यर्थः । षड्विधा हे प्रिये ! घट्-दीर्घेङ्गा विना व्यापादित्यमाणाकारादि-षड्दौर्घ- स्वरमूलेन मूलमन्त्रे सौवाजꝰकल्पना कर्त्तव्या ॥ १२५ ॥

पूर्वमज्झार्ङ्ग-षडङ्कृन्यासक्रममाह । व्यापञ्जू षाभ्यामित्यादिना शा- दें न । षड्जू षाभ्यां नम: षड्जू षादुदिश्य नम इत्सुक्तमित्यर्थः । एव- मगे षडन्वययोर्विधेय: । षाधी: साधक: क्रमय: कम्मेय हां षड्जू षाभ्यां नम: हृों तर्जनीभ्यां स्वाहा हुँ मध्यमाभ्यां वषट् हु अनामिकाभ्यां नम: हौं कनिष्ठाभ्यां वौषट् हु: करतलकरष्ठाभ्यां फट् हीं षों क्रीं परमेशदि स्वाहा षड्जू षाभ्यां नस: एवम्वा षड्जू षादिषड्ङ्ग न्यासं विधेयादिति श्रुति: ॥ १२६ ॥

शिखायै वृषभियुक् कावचाय हंमौरितम्‌ ॥ १२९ ॥

नेत्रत्रयाय वौषट् च रक्ताय फडिति ऋमात्‌ ।

घड्‌झानि विधायेय्य पौठन्यरस समाचरेत्‌ ॥ १२५ ॥

व्याधारशक्तिं कूर्मेशं श्रेष्ठं पृथ्वीं तथैव च ।

सुधाम्बु धिं मणिद्वीपं पारिजाततरह ततः ॥ १२६ ॥

चिन्तामणिगृहेैव मणिमालिक्यवेदिकाम्‌ ।

तत् पद्मासनं वीरों विन्यसेत् हृदयाम्बुजे ॥ १३० ॥

दक्षिणामांशयोगेन्‌मकटो दधकटौ तथा ।

ध्रस्में' ज्ञानं तथैवध्य वीराग्यं ऋमतो न्यसेत्‌ ॥ १३७ ॥

व्यथ हृदयादि॑घृकुन्यासमाह । हृदयाय नम इत्याादिति । पूर्ं हृदयाय नमः हृदयशब्द नम इत्यक्‍मियथे: । ए॑मपो जपन्यः । वष्‍ड्कराभा स्वाहा । हौं हृदयाय नमः । हीं गिरसे स्वाहा । हें शिखायै वषट्‌ । हें कवचाय हुम्‌ । हौं नेत्रत्रयाय वौषट्‌ ।

ह्नः शस्‍त्राय फट् इति । हीं श्रीं कीं परमेश्रि स्वाहा हृद्‌याय नमः एयं वा ऋमात् ऋधो॑हृदयादिषड्‌झेनु न्यासं कुर्यात्‌ । इत्यमेवं विधानेन घड्‌झानि प्रति न्यासं विधाय पौठन्यासं समाचरेत्‌ ॥ १२९ । १२५ ॥

पौठन्यासाच्चरपक्रमेणैव दशयोन्यादौ । व्याधारशक्तिमित्यादि । वीरो हृदयाम्बुजे हृदयपद्मे व्याधारशक्तिं न्यसेत्‌ । ततैव कूर्मादिकर्माप गक्‍ये नमः कूर्माय नमः मेवाय नमः पृथ्वै नमः सुधाम्बु धये नमः मणिद्वीपाय नमः पारिजाततरवे नमः चिन्तामणिगृहाय नमः मणिमालिक्यवेदिकायं पद्मासनाय नमः हृत्ति ॥ १२६ । १३० ॥

दक्षिणामांशयोगेऽदिषु ऋमतो ध्रुम्मादिकं न्यसेत्‌ । यथा रच्‍सामाशिक्यवेदिकायां यथा हृदयाम्बुजे वीरो हृदयपद्मे व्याधार-

गक्‍ये नमः कूर्म्माय नमः मेवाय नमः पृथ्‍वे नमः सुधाम्बुधये नमः मणिद्वीपाय नमः पारिजाततरेवे नमः चिन्तामणिगृहाय नमः मणिमालिक्यवेदिकायं पद्मासनाय नमः हृत्ति ॥ १२६ । १३० ॥

रच्‍सकामे धन्र्म्माय नमः यामशक्‍मो ज्ञानाय नमः यामकटो वीराग्याय नमः इति ॥ १३१ ॥

सुखपार्श्वे नाभिदचपार्श्वे साधकसत्तमः । नाङ्‌पूर्वांति च तान्येव धम्मोंदौनि यथाक्रमम्‌ ॥१३२॥

आनन्दकान्दं कदये सूर्यं सोमं इताधनम्‌ । सत्त्वं रजस्तमश्चैव विन्दुयुक्तादिमाचरैः ॥ १३३ ॥

केशरान्‌ कविङ्काश्चैव पत्लेषु पौठनायिका: । मझुला विजया भद्रा जयत्तो चापराजिता ॥ १३४ ॥

नन्दिनी नारसिंही च वैष्णावोत्यष्टनायिका: ॥ १३४ ॥ प्रसिता‌ऽत्रो रक्षार्थं क्रोधोमत्ताख्यकस्थाथा ।

कपालो भोषणश्चैव संहारोत्यष्ट भैरवाः । दलाग्रे षु न्यसेदेतान्‌ प्राणायामं ततः स्मरेत्‌ ॥ १३५ ॥

मुखेन्द्यादि । साधकसत्तमो ऋद्धादिशु नङ्‌ पूर्वोक्त्या तान्येव धम्मोंदौनि यथाक्रमं क्रमेश्चैव न्यसेत्‌ । यथा मुखे ऽधमाऽयं नमः वाम-पार्श्वे सत्त्वान्नाय नमः नाभौ ज्ञानैकऽऽर्याय नमः दक्षपार्श्वे ज्ञानैराम्याय च नमः इति ॥ १३६ ॥

ज्ञानन्देत्यादि । ज्ञानन्दकान्दादीन्‌ हृदये न्यसेत्‌ । विन्दुयुक्तादि-माज्ञारेः साङ्ख्यारैरादिमैरचरैः स हि सत्त्वं रजस्तमश्च तथैव न्यसेत्‌ । यथा । हृदये ज्ञानन्दकान्दाय नमः सूर्याय नमः सोमाय नमः व्योमयये नमः सं धम्माय नमः रं रजसे नमः तं तमसे नमः केशरेभ्यो नमः कविङ्कायै नमः हृत्पद्मे जक्ष पत्ले षु पौठनायिका न्यसेत॥ ॥१३७॥

पत्लेषु या: पीठनायिका न्यसेत्ता चाऽऽ एकैक । मझलेति । यथा हृत्पद्मापले षु क्रमतः माझुल्लायै नमः विजयायै नमः भद्रायै नमः जयन्त्यै नमः चापराजितायै नमः नन्दिन्यै नमः नारसिंघै नमः वैष्णाव्यै नमः इति ॥ १३८ ॥

प्रसिता‌ऽत्र इति । प्रसिता‌ऽऽादिनेतानष्ट भैरवान्‌ दलाग्रे षु न्यसेत्‌ । यथा हृत्पद्मापदलाग्रे षु क्रमतः क्रोधोमत्ताय . संहाराय नमः कपालिन्‌ नमः

गर्भपुष्पे समादाय करकच्छपमुद्रया । हृदि हस्तौ समाधाय ध्यायेदे हि सनातनौम् ॥ १३६ ॥

श्रूपं तव यथार्नामवाढमनसगोचरम् । अव्यक्तं सर्वतो व्याप्तमिदमिंथं विवर्ज्जितम् ॥ १३७ ॥

ग्रागस्यं योगिभिगम्यं कच्छ्छैबर्हुसमार्घिभः । मनसो भारषाथ्राय ग्रीोद्रं स्वाभौष्तसिद्धये । सूक्ष्मध्यानप्रबोधाय स्वूलध्यानं वदामि ते ॥ १३८ ॥

श्रूपायाः कालिकायाः कालमातुरमच्युतेः । गुप्तक्रियानुसारेण क्रियते रूपकल्पना ॥ १४० ॥

करवे भैरवाय नमः वषट्काराय नमः क्रोधोन्मत्ताय नमः भयङ्कराय भैरव- वाय नमः कम्पालिने नमः भोषणाय नमः संहारिर्षे नम इति यत् पौठन्यासं विधाय ततः प्राणायामञ्जुरेत् ॥ १४१ ॥

गन्स्येत् । ततो गुरूपरादिष्टया करकच्छपहस्त्रया गभुपुष्पो समा- दाय घट्छोत्वा हृद्द हस्तौ समाधाय संस्थाय सनातमौमादनन्तून्यां देवों ध्यायेत् ॥ १३६ ॥

ध्यानन्न्यात । हे देवि ! सद्रूपादुपमेदतः तव ध्यानन्तु हृदिवधं पोक्तिमन् । तयोर्मध्ये ऋह्रहन् रूपरराहित्यं तव यद्दौन ध्ये यन्, सद्रूपं तन्नु छत्वाद्रृः्मनसगोचरम् । वाचो मनस्स्वाविध्यमूतसन् । ध्यायन्ते यत्तत् ध्यनन् ॥ याढलकात् कर्बष्णा ल्युट्ट् ॥ १३७ ॥

अव्यक्तमित्यादि । इदमिल्य* विवर्ज्जीतस् । इददमिल्यमेवेति सिद्बान्तराइितन् । व्यगस्यन् व्रह्मेयन् । कच्छ्रेः प्राज्ञापत्यार्घिभ- द्व तैः श्रमोन्त्ःःकरषासंयमः स च्यादिर्येधान्ते यमादयः वचक्य तैः श्रमादयः तैः ॥ १३८ ॥

मोघ्रूर्मिति पूर्वोक्तनिय ॥ १३९ ॥

नतु रूपवत एव पञ्चाङ्गस् स्पूनध्यानं सम्भव्याति मन् त्वाद्यनस्मू-

मेघाढ्यों प्रतिमेघरां विनयनां रक्ताम्बरं विभ्रतां पाणिभ्यामभयं वरदं विलसत्कराविन्दस्थिताम् । नृत्यन्तं पुरतो निपीय मध्युरं माधुर्यैकमध्यं महा- कालंवैच्य विकसितनवरामाध्यान् भजे कालिकाम् ॥ ९८ ९ ॥

एवं ध्यालास्वशिरसि पुष्पं दत्वा तु साधकः । पूजयेत् परया भक्त्या मानसै रुपचारकैः ॥ ९४२ ॥ हृत्पद्ममासनं दद्यात् सहस्रारचुतास्ततेः । पाद्यं चरणयोर्दद्यात् मनसस्वध्यं निवेदयेत ॥ ९४३ ॥

नयाद् रूपर्पहिततया कयं स्त्रलध्यानं ऋषीणां काच । ऋषूपाया इतिओद् ॥ ९४० ॥

स्थूलध्यानसेवाछ । मेघाढ्योर्मिति । च्याद्यां कालिकामहं भजे इत्यन्त्रय । कथम्भूंतां कालिकां । मेघाढ्योर्मि मेघ प्रतिमेघरां यस्यास्तथा । यस्या रक्ताम्बरं यस्स्तधा- भूताम् । पुनः कथम्भूतां । शशिभेखराम् शभिो शेखरे गिरसि यस्या: यस्ता: ताम् । पुनः कोडशीम् विनयनाम् लीलषि नयनानि नेत्राणि यस्या: यस्ता: ताम् । पुनः कथम्भूतां पाणिभ्यां ह्स्ताभ्यामभयं वरदं विभ्रतों दघतीम् । पुनः कोडशीम् विकसत्कराविन्दस्थितां विकसत् स्मुटत्क्ता- रबिन्दं लोहितं पद्मं तत् स्थितंसुप्रतिष्ठाम् । पुनः कथम्भू ताम् । नृत्यन्तं पुरतो निपीय नृत्यन्तं कदाकालं वोच्य हृदया विकसि तमाननवरं सुखश्रेषं । यस्ता: तथां- भूताम् ॥ ९४? ॥

एवमिति । एवमश्रुना प्रकारेश्राद्यां कालो ध्यात्वा करक्चप- सुद्रया मेघड़ितां पुष्पं स्वशिरसि दत्वा साधकः परया भक्त्रा मानसै- कपचारकेंदैवों पूजयेत् ॥ ९४२ ॥ मानसैरुपचारकैर्वा: पूंजन्मेव दर्रयति । हृत्पद्ममित्यादिभि: । देवै छृत्पद्ममासनं दद्यात् । सहस्रारच्युता्स्ततेः सहसदनपद्मा्क- रितरमूतेन व्यासरेपया: पाद्यो दद्यांतं । एवमप्य न्यन्वयः ॥ ९८३ ॥

तेनामृतेनाचमनं ज्ञानोयमपि कलपयेत् ।

ग्राकाशतत्त्वं वसनं गन्धतत्त्वं गन्धतत्त्वकम् ॥ १४८ ॥

चित्तं प्रकल्पयेत् पुष्पं धूपं प्राणान् प्रकल्पयेत् ।

तेजस्तत्त्वन्तु दीपार्थे नैवेद्ये च सुधासुधिम् ॥ १४९ ॥

ग्रनाहृतत्त्वेनि व्रततां वायुतत्त्वेन चामरम् ।

त्रत्यामिन्द्रियकर्माणि चाष्टाक्ष्यं मनसस्तथा ॥ १५० ॥

पुष्पं नानाविधं द्रव्यादानतो भावसिद्धये ।

ग्रथायमनहङ्कारमरागममदन्तथा ॥ १५१ ॥

ग्रमोहकामदंभश्च ग्रहे पाचोभके तथा ।

ग्रमात्स्थ्येमलोभश्च दश पुष्पं प्रकौर्तिततम् ॥ १५२ ॥

ग्राहिंसा परमं पुष्पं पुष्पामिन्द्रियनिग्रह: ।

नेताकृततेन । सहकारस्यु तेन ॥ १५३ ॥

कुधातुब् धिसम्क्तसकुद्रम् ॥ १५४ । १५३ ॥

पुष्पमिति । व्यात्मनो भावसिद्धये स्वाभिप्रेतपदार्थनिष्पत्तये ।

काल्ये देयानि नानाविधानि पुष्पाण्यभिधत्ते । ग्रथायमित्यादिना

साङ्कल्पेन । मायाया वभावोऽमायां प्रयमं पुष्पम् । ग्रनाहङ्कारम्

नाहङ्कारम्

व्यङ्कारं व्यात्मन्यतिपूज्यतांभिमान: तदभावोऽनहङ्कारं हितोयं पुष्पम् । राग: क्रोध: तदभावोऽरागं तत्तोयं पुष्पम् । मद्देो धनविद्या-

दैनिमित्तकं चित्तस्खेत्कृतं तदभावोऽमदं चलतं पुष्पम् ॥ १५५ ॥

मोहोऽविवेक: तदभावोऽमोहकं पञ्चमं पुष्पम् । दम्भ: कपट: तदभावोऽदमकं पञ्चं पुष्पम् । दम्भ: कपट: तदभावोऽदमकं पञ्चं पुष्पम् । इ हेङोदप्रोत: तदभावोऽहे षोडशं सम्रमं पुष्पम् । छोभो व्यर्थमितस्तत: सङ्कल्पनम् तदभावोऽछोमकमदकं पुष्पम् । मत्सर्थ्येनन्यशुभद्द श: तदभावोऽमात्सर्थ्यं नवमं पुष्पं । लोभो धनाद्या-

गमे वृद्घा जायमानेऽपि पुनर्जन्मानोडभिलाष: तदभावो ऽचोमं दशमं पुष्पम् । एवं दश पुष्पं प्रकौर्तितम् ॥ १५६ ॥

दया जपां ज्ञानपुष्पं पञ्च पुष्पं ततःपरम् । इति पश्चाद्ग्रैः पुष्पैर्भावरूपैः प्रपूजयेत् । सुधाम्बुधिं मांसपुष्टैर्भक्ष्यतां मौनपर्वतम् ॥ १४९ ॥

सुद्वाराभिं सुभक्त्या छत्रतां्रं पायसं तथा । कुलामृतस्य तत्पुष्पं पौठचालनवारि च ॥ १५० ॥

कामक्रोधौ विहायेतौ वलिं दत्वा जपं चरेत् । माला वर्षमयी प्रोक्ता कुण्डलोसृप्तथान्निता ॥ १५१ ॥

सविन्दुं मन्त्रमुधार्यै मूलमन्त्रं समुच्चरेत् । आकारादिलकारान्तमनुलोमं इति स्मृतः ॥ १५२ ॥

पुनलोकारमारभ्य शोकशान्तिं मनुं जपेत् । विलोम इति विख्यातः छकारो मेकृतश्चयतं ॥ १५३ ॥

नृाच्छंषा परपोड़ा निघृणता । इन्द्रियनिग्रहः विधेयं चञ्चरीटकसं-चमनं । दया निष्कारणापरङ्खलिनागमेच्छा । जपा परं प्रकटानाचरणंषु । ज्ञानं सारासारविवेकनैष्ठ्यंषु । भावकरूपैः भाव्यन्ते चिन्त्यन्ते हृदति भावाः कम्मेरह्यच् । तत्रूपैः भाव्य-मानैरित्यंः ॥ १४८ ॥

सुधाम्बुधिं मद्याश्चद्रम् । छत्रतां्रं छतरमिश्वतम् ॥ ५४० ॥

कुलामृतं श्राक्रीषाततभक्तितश्च गन्धषु । तत्पुष्पंषु कुलपुष्पं स्र्ती पुं-पुमल्लषु । पौठनालनवारि स्वात्मार्क्षविग्रेपभासनान्भः ॥ ५४? ॥

नत्त्वाभ्यान्तरजपाचरषे कोटद्यो माला जपविधानज्ञः कोटद्यां वर्षन्ते तदपेद्यायामाहु । नालेयादि । कुण्डलीकुपेषा स्वतेग्य यान्न्तता यथिता वर्याभययो प्रोत्का ॥ ५४२ ॥

सविन्दुं स्मित । सविन्दुं सारस्वारमकारादिलकारान्तं वर्णषछ्जार्च्य मूलमन्त्रं सहक्जरेत जपेत् । यथा । चं ह्रीं श्रीं परमेश्व्वरट स्वहेति एवमेव जपेत् । जपेयंमहुजोऽपि हृदति स्वतः ॥ ५४३ ॥

पश्चिमोत्तानास: । षट्शवर्गान्तर्मेवीर्ये: सहमूलसमष्टकम् । एवमष्टोत्तरशतं जप्त्वानन समर्पयेत् ॥ ९५५ ॥ सर्वान्तरारम्भनिलये स्वान्तज्योति:खण्डयिष्णु । गरहाग्निस्थजपं मात्रारूपे कलशि ! नमोऽस्तु ते ॥ ९५६ ॥ समध्ये जपमेतेन साष्टाङ्गं प्रणमेद्दियाम् । इत्यन्तयेंजनं कृत्वा वृहद्भ:पूजां समारभेत् ॥ ९५७ ॥ विशेषार्थस्य संस्कारस्तवादौ कथ्यते यथाऽऽशु । यस्य स्थापनसिद्धये गा देवता सुप्रसोदति ॥ ९५८ ॥ हृद्याधारे पादं योजिन्या ब्रह्माद्या देवतागणाः । भैरवो ग्रापे न्त्रिल्यान्त प्रोत्था: सिद्धिं ददत्यपि ॥ ९५९ ॥ स्वबिम्बे पूरतो भूमौ सामान्याच्च स वार्तया । मायागर्भं विकोप्य च हृत्पद्म चतुरस्तकम् ॥ ९६० ॥

नमकारान्नं सबिन्दुं वर्णैश्चतुर्थ्यर्थे महत् जपेत् । यथा लं हीं श्रीं क्रीं परमेश्वरि ! स्वाहा । ह्रीं हीं श्रीं क्रीं परमेश्वरि ! स्वाहा इति विस्मयाद्भुतं द्रुतिं विध्यात: । चतुकारो मानाद्या मेर्च- कच्यने ॥ ९६१ ॥ चयं त्याद्रे चाथान्तरस्थानाम् चकचुटतपुपघानां वर्गाणांर्मनिलै: सकलै: भि: च्र्यो च्र्यो जपान्नमस्नकलकप्रपञ्च: सुह्यष्टकसर्परिमाणकृत् मुन्तं मन्त्रं जपेत । व्येन इतोऽनन्तरमेव वच्यमाणेन मन्त्रेण ॥ ९६२ ॥ जपमकरप्रथमन्त्रैस्त्रयाह । सर्वान्तराराल्ला हृद्यो निलयो घटह यस्या: तथास्मुने ॥ ९६३ ॥ ९६४ ॥ तत् वच्ःपूजासमारम्भे ॥ ९६५ ॥ ९६५ ॥ विशेषार्थस्य संस्कारमेवाह । स्वबिम्बे रत्यादिमि: । स्वबिम्बे चात्मनो वामदेहे । पूरतो भूमौ च्यपत: पृथ्वतां सामान्याच्च स्था वार्तया करपेन माया हीं यों गम्भे यक्षेधं विकोप्यं मणडलं पूर्वं विनिक्ष्य तहर्द्राभतो वत्सं वर्म्मं तर्हि चतुरस्त्रं चतुष्कोषं मणडलं तत्क्षरात

विलिख्य पूजयेततन्न मायावोजपुरःसरम् । डेन्तामाधारशक्तिच्च नमःशब्दावसानिकाम् ॥ ९६९ ॥

ततः प्राणलिताधारं विन्यस्य मण्डलोपरि । मं वज्रघण्टं डेन्तं द्रयङ्कलालमने ततः ॥ ९७० ॥

नमोडन्तेन च सम्पूज्य चालयेदघ्यंपञ्चकम् । अस्त्रेण च स्थापयेततन्न आधारोपरि साधकः ॥ ९७१ ॥

ग्रामकं मण्डलायोक्ता द्वादशान्तकलालमने । नमोडन्तेन यजेत्तत्पात्रं मूलेनैव प्रपूजयेत् ॥ ९७२ ॥

विभागमलिनापूध्ये श्रेप्ठं तोयेन साधकः । गन्यपुष्पे ततस्तत्त्वा पूजयेदमुनाम्बिके ! ॥ ९७३ ॥

तत्न मण्डले मायावोजं हींहौजं सुरःश्वरं यशा रश्मोतां डेनित्रत्रन्नं नमःशब्दोऽवसानेडन्ते यक्षाक्तयाभूतामाधारशक्तिं' पूजयेत् । हीं व्याधारशक्त्ये नम ह्रति मन्त्रेयाधारशक्तिमर्ज्जयेदित्यर्थे ॥ ९७० ॥ ९७? ॥

तत ह्नति । ततः व्याधारशक्तिपूजनादन्तरं तन्र्यखिलोपरि प्राणलिताधारं विन्यस्य संस्थाप्य । पूंवं मित्युक्षा ततः डेन्तं वज्रघण्टामुखा ततो द्रशकलालमने ह्नति वदेत् । योनजयां । मं वज्र-मण्डलाय द्रयकलालमने ह्नति मन्त्रो जायतः । नमोडन्तेनानन मन्त्रे या व्याधारं वज्रघण्टल समपूज्य चालयेत्पात्रं चालन-देत् । साधकस्त्रिद्वाधारोपरि चालितमध्ये पात्रं स्थापयेत्॥ ९७२ ॥ ९७३ ॥

व्यामित्यादि । पूर्वं च्यमु वज्रमण्डलायेत्यज्ञा ततों द्वादशान्तो कलालमने ह्नति वदेत् । योनजया वस्यं वज्रकमण्डलाय द्वादशान्तकलालमने ह्नति मन्त्रो जायतः । च्यनेनैव नमोडन्तेन मन्त्रे चा पात्रमध्ये यात्राधा-राद्देवतमकं पडलं यजेव पूजयेत् । मूलेनैव मन्त्रेयाधिपात्रं प्रपूजयेत् ॥ ९७४ ॥

मद्र कोन वस्वना पात्रं प्रपूजयेत् ततःाच । विभागमिति । कार्तिना मद्येन पात्रिं पूजयेदं विभागपूध्ये श्रेप्ठं तोयेन साधकः प्रपूजयेत् ।

व्रघुस्वरं विन्दुयुक्तं डेन्तं वै चन्द्रसगढ़लं । घोडघान्ते कलाशब्दादामने नम इत्यपि ॥ १६६ ॥

ततस्तु श्रैफले पात्रे रक्तचन्दनचर्चिते तं । दृब्बोपष्ठं साच्चतष्ठ कत्था तत्र निधापयेत् ॥ १६७ ॥

मूलेन तौर्थमावाह्या तत्र देवों विभाव्य च । पूजयेत् गन्धपुष्पाभ्यां मूलं हादशधा जपेत् ॥ १६८ ॥

धेनुयोनौ दर्शयित्वा धूपदीपौ प्रदर्शयेत् । तदम्बः प्रोज्ज्वलपीठे किश्चित्क्रिन्चिप्स साधकः ॥ १६९ ॥

ग्रातानं देववस्तूनां प्रोज्ज्वयेतैव मन्त्रवित् । पूजासमाप्तिपर्यन्तमभ्यर्च्य पातं न चालयेत् ॥ १७० ॥

विप्रेषाघ्यः स संस्कारः कथितोऽयं श्रुचिआस्मते ! । यन्त्रराजं प्रवक्ष्यामि समस्तपुरुषार्थंदम् ॥ १७१ ॥

तत्र तोये गन्धपुष्पे द्रवाघना इतोडनन्तरमेव वध्यमाल्येन मन्त्रैश्च तत्स्थैः स मभिमन्त्रयेत् ॥ १७५ ॥

ततैव मभिमन्त्र्य तं पूजयेत् ॥ १७६ ॥

मभिमन्डलपूजनस्तु मन्त्रमाह । पञ्चे यदिने । पूयं विन्दुयुक्त-मतुस्वारस्वितं षड्स्वरं कथयित्वा कलाघन्रातः परमात्मने नम इत्यपि कश्चिदचरेत् । यं वा नमन्तः श्राघिसमण्डलार्चने जातः ॥ १७६ ॥

ततस्तु परं श्रैफले विल्ससम्भूति पट्टे रक्तचन्दन-वर्च्चितं रक्तचन्दनेन लिप्तं साच्चतसम्चैतैविप्रेष्टं च दृब्बोपरिचितं पुष्पं कत्वा तत् विशेषाघं त्रसादपमागे निधापयेत् स्थापयेत् ॥ १७७ ॥

तत् विशेषाघ्रतोये । विभाव्य विचिन्त्य ॥ १७८ ॥

घेम्वति । विशेषाघ्रेतोये घेह्योनों हृदरे दर्शयित्वा तत्सम्बू विपेषार्घ्रजलसू ॥ १७९ ॥

प्राङ्गणेक विशेषेक । तेन प्रोक्ष्यपीठेर्निखिलपुरुषार्थंदम् ॥ १८० ॥

मायागर्भं त्रिकोणस्थं तदाद्यं वृत्तयुग्मकम् ।

तयोर्मध्ये युग्मयुग्मक्रमात् घोडश केशरान् ॥ १७२ ॥

तदाष्टदलं पद्मं तद्विहृतपुरं लिखेत् ।

चतुर्दारसमायुक्तं सुरेखं सुमनोहरम् ॥ १७३ ॥

स्वर्ण वां राजते तांत्रे कुषडगोलविलेपिते ।

स्वयंभूक्रुसुमैय्युक्तिं चन्दनागुरु कुड्मैः ॥ १७४ ॥

कुञ्चोदेनाथवां लिखते स्वर्णमया भित्तलाक्षया ।

मालूरकटकौनापि मूलमन्त्रं समुच्चरेत् ॥ १७५ ॥

विलिखेत् यन्त्रराजस्य देवताभावसिद्धये ।

अष्टाक्षरपदैर्युक्तं षडङ्गैः सहितं बुधः ।

यन्त्रराजद्वेधनस्य विधानंचाह ।

मायागर्भमित्यादिभिः ।

मायाहोंबीजं गर्भं यस्यैवमूतं त्रिकोणस्य मण्डलं पूर्व लिखहेत् ।

ततस्तद्वृत्तद्वितो वृत्तयुग्मकं वर्त्तुलमपचदयं लिखहेत् ।

तयोर्मध्ये मण्डलयोर्मध्ये युग्मयुग्मक्रमात् घोडश केशरानु लिखहेत् ।

तदाद्ये वत्तमण्डलयोश्चिराष्टदलं पद्मं लिखहेत् ।

तद्वहिः पद्माद्विहृतद्भित्तरमं भूपुरं लिखहेत् ॥ १७२ । १७३ ॥

नन्तु यन्त्रसिद्धिं काङ्क्षाधारे नैन वा करचरण लिखितव्या तलाछ ।

स्वर्ण रत्नादि ।

कुष्टगोलविलेपिते क्वाहहेंगिलैर्वा ग्राहितविग्रेष-पट्टतपुष्पैर्यथेष्टैर्विलेपिते स्वल्पभूषुमैः भास्कर्षाटतैरेव पुष्प-

विप्रेैर्युक्किं चन्दनागुरु कुड्मैर्वा विप्रे केवलेन कुञ्चोदेन तत्कचन्द-नेन वा विप्रे स्वर्णपरिमिते राजते रजतनिर्मिते तार्वान-

मिंते वा पात्रे स्वर्णमया स्वर्णविकारभूतया भित्तलाक्षया मालूरकटकौन वा मूलमन्त्रं मच्चजपन् मनु देवताभावसिद्धये देवता-

मीर्निर्मलत्तये यन्त्रराजं विलिखेत् ॥ १७४ । १७५ ॥

स्वर्णवां शुचिना स्वकर्मविषयकान्तेनैव पुख्या याविना व्यघ्रवति ।

पश्चमोऽध्यासः ।

पघवोत्कोलरेखाभिः स्पाटिके विद्धु मेड़पि वा । १७३६ ।

बैंदुभ्यो* कारयेत् यन्त्रं कारकेश सुप्रतिष्ठिना ॥ १७३७ ॥

शुभप्रतिष्ठितं कत्वा स्थापयेद् भवनान्तरे ।

नश्यन्ति दुष्टभूतानि महारोगभयानि च ॥ १७३८ ॥

पुत्रपौत्रसुखैश्वर्यै मोदते तस्य मन्दिरम् ।

दाता भर्त्ता यशस्वी च भवेत् यन्त्रप्रसादतःः ॥ १७३९ ॥

एवं यन्त्रं समालिख्य रत्नसिंहासने पुरः ।

संस्थाप्य पौठव्यासोक्तविधिना पौठदेवता: ।

सम्पूज्य कर्पूरामध्ये पूजयेक्मूलदेवताम् ॥ १७४० ॥

कालसङ्क्षेपनं कुर्याद् चक्रानुष्ठानमेव च ।

येनातुष्टानमात्रे ऽपि देवता सुप्रसादति ।

मन्त्रसिद्धिंवेकूनमिच्छासिद्धिः प्रजायते ॥ १८० ॥

कालां कालां ऋतु होतवा तु देवानां विश्वकर्मेषा ।

निसितोड़यं स वै यश्यात् कालसङ्क्षो न कव्यते ॥ १८१ ॥

कारकेश सुप्रतिष्ठिना उद्धृतोत्तरेखाभिरुत्कृतान्ताभो रेखाभिः; स्पाटिके विद्धुं वेड़क्ये* वा यन्त्रं कारयेत् शुभेत्यादि । शुभप्रतिष्ठितं शुभा प्रतिष्ठा सङ्झाताख्यंमूतं यन्त्रंराज कत्वा यो भवनान्तरे स्थापयेत् तस्य दुष्टभूतानि नश्यन्तीोर्थे वमन्य: ॥ १७६-१७७ ॥

एवमित्यादि । एवं विधानेन यन्त्रं समालिख्य पुरोड्यो रत्नसिंहासने संस्थाप्य च पौठन्यासोक्तविधिना पौठदेवता: सम्पूज्य कर्पू - कामध्ये पद्मवीजकोषमध्ये मूलदेवतां पूजयेत् ॥ १७८ ॥

स्वघ मद्यादिभिः पञ्चतत्त्वैर्मेढादेशः: पूजाया विधानं यत्‌ उप - ऋतेते । कचसेत्यादि ॥ १८० ॥

कवचं निर्वक्ति । कलानिबन्धनमाहि ॥ १८१ ॥

स्वघ वटानिमित्ताविधानमाह । षट्त्रिविधादिसङ्हिता ।

मटचिंग्रदडुलायारं पोड़ग्राकुलं समुचकैः । चतुरङ्गुलं कचहं मुखनास्य गाढ़ं वम । पञ्चाङ्गुलिमितं मूलं विधानं घटनिमित्तौ ॥ १५२ ॥

सौवर्णं राजतं ताम्रं कांस्यजं शक्तिकोद्रवम् । पाषाणयं काचजं वापि घटमच्चतमत्नयाम् । कारयेद्ध वताप्रित्यै वित्तशाठ्यां विवर्जयेत् ॥ १५३ ॥

सौवर्णं भोगदं प्रोक्तं राजतं मोचदायकम् । ताम्रं प्रौतिकरं ज्ञेयं कांस्यजं पुष्टिवर्धनम् । काचं वश्यकरणं प्रोक्तं पाषाणयं स्थभकर्मणि । सर्वमयं सर्वकाम्येषु सुदृश्यं सुपरिष्कृतम् ॥ १५४ ॥

स्वाभमागे घटकोणं तन्मध्ये ब्रह्मरन्ध्रकम् । तद्हिदयं तमालिख्य चतुरस्रततो वदिः १५५ ॥

यदृङ्लायारं घटलिं पदृङ्लयः परिमायां यथा स घटलिं पदृङ्ला चः एवम्भूः चायामो भक्तारो यथा तथाभूतमं पोड़ग्राकुलघटके: पोड़ग्रा- जू नयः परिमायां यशैवम्भूतश्चायां घटं कारयेदिति योषः । तथा घटस्य कचहं चहरङ्गुलं चतुरङ्गुलिपरिमितं मुखं घटकुलं घटफुलिं पर्या- मितं मूलमभोदेश्यं ठ पञ्चाङ्गुलिं लिमितं कारयेत् । घटनिमित्तो विधान- मेतदेव प्रोक्तामू ॥ १५६ ॥

नतु कस्य कस्य यस्तुनः कलशः कार्यितव्या इत्पपेच्छायामाच्छ । सौवर्ण्यमित्यादि । श्वेततस्म स्वभन्नमू । श्वेतश्रयमू चिह्नमूल्यमू ॥ १५७ ॥

सौवर्ण्यं ह्यर्णजातां कलशस्मिति योषः ॥ १५८ ॥ स्वाभमेल्यादि । स्वाभमागे घटकोषं सदर्ङ्गुलमालिख्य तन्मध्ये घटकोषमध्यो मूलारन्ध्रं न्यालयेममालिख्य तद्हिदः घटकोष- मयङ्खदया वहिदन्त्र तु मयङ्खमालिख्य ततोड़पि वदिः महङ्खोयं मखड्ड- वमालिख्त्व ॥ १५९ ॥

सिन्दूररञसा वापि रक्तचन्दनकेन वा । निर्माल्य मण्डलं तत्र यजेता धारदेवताम् ॥ १४९ ॥

मायामाधारयुक्तस्य डे नमोडन्तां समुद्भरेत् ॥ १५० ॥

नमसा धालिताधारं स्वापयेन्मण्डलोपरि । ग्रासे या धारितं कुंभं तनाधारे निवेशयेत् ॥ १५१ ॥

चकाराद्धै रकारान्तैर्वेङ्किन्दुसमायुतैः । मूलं समुच्चरेन्मन्त्री कार्ष्णेन प्रपूरेयेत् ॥ १५२ ॥

ग्राधारकुभतौधे ङु वङ्कङ्क्रेङ्ग्रिमण्डलम् । पूर्ववत् पूजयेत् विद्वान् देवौ भावपरायणः ॥ १५३ ॥

रक्तचन्दनसिन्दूररक्तमाल्यानुलेपनैः । भूषयित्वा तु कलसं पञ्चौकरणमाचरेत् ॥ १५४ ॥

निमित्तं मण्डलं केन दृश्येया वेखनीयं तताह । सिन्दूरैरादि । तत्र मण्डले ॥ १८६ ॥

नतु केन मन्त्राधारदेवतां यजेत्तताह । मायामिति । पूजं- मायां हीं वीजं बध्वा रेतः ततो डे नमोडन्तमाधारयकिं समुद्भरेत् । योजनया । हीमाधारगक्खये नम ह्रीति मन्त्र स्वाधारदेवतायजनेजातः ॥ १५७ ॥

नमश्वा नम इति मुखेन वेष्टयित्वा मन्न्रे क्षो । १५८ ॥ चकार वाद्यौ येभासु चकारचान्यो येभान्तै- विन्दुसमायुतैस्तैर्वेङ्कैः सह मूलं मधुकारणं चं वं हूं वं घं कं चं डूं घं गं खं कं खं चोँ क्षों ऐं रं वं लूं महँ कहँ जं उँ हूँ डँ क्षां यँ ह्रीँ श्रीं कीं परमेश्वरि स्वाहेति मन्त्र प्रजपन्नी स्वाधकः कार्ष्णेन मध्येन कलसं प्रपूरेयेत् ॥ १५९ ॥

तीर्थेन मद्यम् । पूर्ववत् विशेषार्थसङ्कारे हवि ॥ १६० ॥ १५९ ॥

फटा दर्भेषु सनाथाऽहं वौजेनावगृह्यहयेत् । कीं दिव्यहस्त्रा संवौच्रा नमसाभ्यु द्र्षं चरेऽत् । मूलेन गन्धैर्विद्यादात् पञ्चोकरणामोरितम् ॥ ९३॥

प्रपदस्य कलग्रं रत्नपुष्पं दद्याद विधोधयेत्॥ ९२॥

एकमेव परं ब्रह्म स्थूलसूक्ष्ममयं भु वम् । कचोऽद्वां ब्रह्माहत्ल्यां तेन ते नागयाम्यहम् ॥ ९८ ॥

सूथ्रे मखडलसभूते ! वह्न्यालसयसद्भवे ! । श्रमावौजमये देवी ! शुक्राग्नापाहिमुच्यताम् ॥ ९४ ॥

वेदानां प्रपञ्चो वौजं ब्रह्माऽनन्दमयं यदि । तेन सत्येन ते दिति ! ब्रह्महत्यां व्यपोहहुतु ॥ ९५॥

कीं हंसः शुचिसद् वसुरन्तरौचसबोता ।

नतु पञ्चोकरयं किं नाम तत्ताऽह । फटेऽथाऽदि । फटा सन्त्रे या दर्भेषु सुगेन कलसं सनाथाऽहं धर्मिति वौजेनावगृह्यनसुद्र्यायगुरुहयेष्टयेत् । होऽं वौजेन दिव्यहस्त्रा कलसं संवौच्य हद्रा नमसा मन्त्रे या कलस्याभ्युत्र्षमभिपेकं चरेऽत्यां । मूलेन मन्त्रेषा कलग्रे त्रिश्रो-ऽतकं गन्धं दद्याद । इदमेऽद पञ्चीकरणामोरितं कथितम् ॥ ९७ ॥

विधोधयेतु मय्यामितं ध्रुवं ॥ ९३ ॥

नतु केन केन मन्त्रे ऽथ मद्यं प्रोध्येदिव्येपेच्छायानक्कोधनमन्नानेक-क्रमण त्राछादेकमेवेति । हे श्रुध्ये देवि ! भूवं नित्यं स्पूलनरुत्स मयं स्पूलसद्नस्वरूपं एकमेवाद्वै तमेव यत्परं ब्रह्म यस्ति तेन परब्रह्म षा ते तव कचोऽद्वां ब्रह्माहत्यमहं नागयाम्योऽन्वयः ॥ ९८ । ९८ ॥

हे वह्न्यालसयसद्भवे ! वह्न्याश्रयोज्जटऊ' दृश्याऽलयः सच्छद्रः तथा ऽहं ऋक्भव उत्क्रान्तपतत्य स्वः; तथाऽभूते । क्षत एव हे दृश्यं मखडलमध्यस्थे ! दृश्यं मखडललाभन्नतरस्वायिनि श्रुध्ये देवि ! मुखाग्नापसिविद्या विहृत्यतां विक्षत्रया भूयेताम् ॥ ९६ ॥

वेदिसदतिथिदुम्रोप्ससद् व्सदहर्ष हतसत् । गोजा ण्हवजा क्कतजा ण्हद्दिजा क्हतं ह्हतं ॥ १९० ॥ बारूणे व वौजेन पहुँ दोर्घंस्वरभाजिना । ब्रह्मग्रापविशुद्धान्ते मोचितायै पदं वदेत । सुधादेव्यै नमः पस्सादं सपधा ब्रह्मग्रापनुतं ॥ १९५ ॥ ण्हद्दुगं दोर्घंष्टकेण युतं श्रीमायया युतम । सुधा पस्सादं ब्रह्मग्रापं मोचयेइ पदन्त्तः । ण्हमतं ण्हावयेहिंदं विठाण्णो मनुरोरितः ॥ १९६ ॥ एवं ग्रापान्मोचियला यजित्तला समाहितः । ण्हानन्तमैरं व देवेमानन्दमैरंवोलुत्था ॥ २०० ॥

वेदा णामित्ति । हे देहि ण्हुगे ! ण्हानन्तमयमणनन्दस्वरुपं यदुरुस्स तण्ह्सकुपं यतं प्रष्णवकुपं वेदाणं वोजण्णे न सत्थेण प्रष्णवकुपवेदणिजेण त्ते त व ण्हदहल्ता वप्पोहल्तु णह्सत्थ ॥ १९७-१९८ ॥

बारूणेति । ब्रह्मग्रापविशुद्धस्साण्णे मोचितायै इति पदं वदेतं पस्सादं सुधादेव्यं णम इति वदेत । योजणया ब्रह्मण्णा परिमोचितायै सुधादेव्यं णम इति मन्नो जातः । कयं मन्नो : पहुँ दोर्घंस्सवरभाजिना वा रुसणं वीजेण संयोजियं यथ्था वा वीऊ य वहं वा: ब्रह्मग्रापविमो- fतायै सुधादेव्यं णम इति सम्रुधा सम्रवारं पठितोऽयं मन्नो क्हं १- पदुले ब्रह्मग्रापभोचो भवति ॥ १९८ ॥

क्खलु, ण्हामि । पदं दोर्घंष्टकेण युतमड्गुं क्रां वदेत । पस्सातं क्होसियया युतं श्रीं हौं वीजयुतं सुधादेइ पदं वदेतु । पस्सादं क्ह ब्रह्मग्राप- म्हिात मोचयेइ व पदं वां,तु । ततोस्सुत्तं वदेतु । ततः स्वात्रयण्हं वदेतु । योजणया । क्रां क्रों कूं क्रों क्रों क्हो क्हो श्री हौं ह्हाए,प्पा- ग्रापं मोचयाक्कतं स्वावय स्वावयेइ मन्नो जातः । कयं मणुहिं टाण्ण: स्वाहानं हरितः कासितः ॥ २०० ॥

मद्दानिवांघतन्ने ।

सहचचमलवरदान्ते वरयू मिलितं वदेत् । ध्यानन्दभैरवं डेडनंं वषडन्तो मनुर्म्मतः ॥ २०१ ॥ अस्यास्य विपरीतस्थ स्ववर्णे वामलोचन । सधार्टेर्वौषडन्तो मनुरस्माः प्रपूजने ॥ २०२ ॥ मामरस्ख तयोस्तच ध्यात्वा तद्स्तमतम् । द्रव्यं विभाव्य तस्योद्ध मूलं द्वादशधा जपेत् ॥ २०३ ॥ मूल्नेन देतताबृंघ्रा द्रवा पुष्पाच्चलिं ततः । दर्शयेदू पद्दीपौ च घटाटावादनपूर्वंकम ॥ २०४ ॥ इत्यं तौर्घ्यस्य संस्कारः सर्वेदा देवपूजने । व्रते होमे विवाहे च तथैवोत्सवकर्म्मणि ॥ २०५ ॥

एवंमति । एवंभूतक्रमेष पूर्वोक्तःः पदं भिस्म्नैव द्राशापान्मोच- शित्ता तत् मद्यो ध्यानन्दभैरवं देवन्तयानन्दभैरवोन्दे वों समाहितः सावधानः सन् यजेत् ॥ २०६ ॥

उभयोर्यजनस्य मन्त्रमाद । हारध्याम । सह्हेति । सहच्चमलग्रान्द्र- खाने मिलितं वरयूर्मित पदं वदेतू । ततो डेडनमयानन्दभैरवं वदेत् । योजनया । सहच्चमलवरयौ ध्यानन्दभैरवायेति मनुजांन्तः क्यं मनुवेंपड़- ज्जो वषट् वन्दान्नो मतः ॥ २०७ ॥

चक्षत्यादि । वस्य सहच्चमलवरयूमिलिख्यासंं कृत्वा विपरीतं पठनोयम । अथष्यो आकारस्याने वामलोचनमोकारः पठनोयः । ततः कुषादेवै र्ति पठनोयम । योजनया सहच्चमलवरयो हीति मन्तु- जांतः चक्ष्या ध्यानन्दभैरवा: प्रपूजने वौषडन्तो वौषट यब्दान्तोङमेऽ मनुर्म्मतः ध्याननूभयोरपे वच्चति ॥ २०३ ॥

सामरस्वमिति । तत् मद्यो तयोरानन्दभैरव्यानन्दभैरवयोः सामरस्यैकरख्यालात्वा तद्चतस्मुं तं तव्सामरसंघकुपाक्ततसुं तं द्रव्यं मद्यं विभाव्य विचिन्त्य तस्य मद्यस्योदें द्वादशधा द्वादशवारं मूलं मन्त्र जपेत् ॥ २०४ ॥

पञ्चमोऽत्रासः ।

मांसमानेय पुरतार्श्वकोष्यमखडलोपदि । फटाभुच्च वायुबद्धिवीजाभ्यां मन्त्रयेच्चिधा ॥ २०३ ॥ कवचेनावगृहाथ. संरेचेचास्ममन्वत: । घेन्वावमततोह्य मन्त्रमेतसुद्वोरयेत् ॥ २०७ ॥

विष्णोर्वचसि या देवो या देवो ग्रह्हरस्य च । मांसं मे पवित्रीकुरु ऋतु तादिष्यो:परमं पदम् ॥२०८॥ इत्यं मौनं समानौय प्रोक्तमन्त्रे युा संस्कृतम् । मन्त्रेषानैन मतिमांस्थं मौनमभिमन्व्रयेत् ॥ २०५ ॥

नाम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उवांरुकामिव वन्ध्या नात्र्योमं धीयामर्तातं ॥ २७० ॥

मुखेनेति । ततो हृदयताबीज्या मुखेन मन्त्रेय या मद्यो षष्ठाझ्ङिं दत्वा वज्रहस्तेनपूर्येकं तस्योपरि धूपदीपौ च दद्यंयेत् ॥ २०६ ॥

व्यथ मांसंस्कारविधिमाढ विभिः । मांसमिति । मांसमानेीय पुरतोऽपे निकोष्यमखडलोपदि संस्थाप्य फटा मन्त्रे याभुच्चाभिघच्य वायुबद्धिवोजाभ्यां यं वीजाभ्यां त्रिधा त्रिवारं मन्त्रयेत् ॥ २०७ ॥

कवचेनैति । ततः: कवचेन ऋं वीजेन मांसमयुकृताग्रुढ-न सुग्र्या वेष्टयित्वा वस्त्रमन्त्रतः फड़मन्त्रे या संरेचेत् । घेन्वा मु-द्रया वं बीजेन मांसमन्त्रोकृत्य पतिमितोऽनन्वारमेव वच्ममाष्यं मन्त्रफ-द्वोरयेद्बुरेत् ॥ २०५ ॥

तमेव मन्त्रयाऋ । विष्णोरसिर्त । विष्णोरवचासि या देवो तिष्ठति वाचा तिष्ठति सा तु मे मम मांसं पवित्रों कुरु । चा देवो ग्रह्हरस्य च वचासु तिष्ठति सा तु मे मम मांसं पवित्रों कुरु । एवं प्रोक्षितमांसंसमर्प्याथ तं तवप्रधानं विष्णो: पदं ऋतु ॥२०५॥

व्यथ मोनसंस्का रविधिमाऋ । अथ्यमित्यादिना । प्रोक्ष्मान्नेया । मांसशोधने काष्ठतैल मन्त्र युा ॥ ५१० ॥

तथैव मुद्रामादाय शोधयेदमुना प्रिये ! ।

तद्विप्यो: परमं पदं सदैव पश्यन्ति सूरय: ।

दिवौषधचतु:राततम् ॥ २११ ॥

श्रों तद्विप्रासो विपक्ववो जागृवांस: समिद्धते ।

विष्णोर्यंतं परमं पदम् ॥ २१९ ॥

श्रथ वा सर्वंतत्त्वानि मूलेनैव विषोधयेत् ।

मूले तु श्रद्धधानो य: किन्तस्य दलग्राखया ॥ २१२ ॥

कवलं मूलमन्त्रेण यदृच्रयं शोधितं भवेत् ।

तदेव देवतात्प्रत्यै सुप्रतिष्ठितं मयोच्यते ॥ २१३ ॥

यथा कालस्य पंचेमान् साभिलाषनिवेशित: ।

सर्वे मूलेन संग्रोध्य महादेवै: निवेद्येत ॥ २१८ ॥

न चात्र प्रत्ययोदेति नाद्रवै:पुष्कडुष्टण्म ।

सत्यं सत्यं पुन: सत्यमिति यद्ररम्यासनम् ॥ २१५ ॥

द्रति श्रीमद्ध्यानिवोंषतन्त्रे सर्वतन्त्रोत्तमोत्तमे शकंधर्मे निर्पण्चारे श्रीमद्वाद्याशिवसंवादे मन्त्रोद्वारकलयास्यापम्-

तत्त्वसंस्कारो नाम पञ्चमोऽध्याय: ।

तत्रैव मन्त्रमुद्रां वचत्कं यजनादि इति ॥ २१९ ॥

मन्द्राग्रोधनमन्त्रमेवाह । तद्विष्योरिति । स्वरयो विधांस: परमतत्त्व-

कष्ठं तत् क्रविदुष्यमप्रत्ययं विष्णो: पदं सदैव पश्यन्ति । चान्त दृष्टान्तमाच दि-

वीर्यादि । व्याततं विकृतं मचुरादिंव स्थितं सममानागोचरं द्वार्य-

मिव ॥ २१? ॥

सर्वतत्त्वानि मद्यादीनि ॥ २१२ । २१३ ॥

श्रथ मूलमन्त्रैव शोधितानां सर्वंतत्त्वानां मद्रादेवै सम-

पञ्चे ॥ २१८ । २१५ ॥

द्रति श्रीमच्चिदानन्दतन्त्राटकायां पंचमोऽध्याय: ।

षष्ठोऽध्यासः ।

श्रीदेव्युवाच ।

यत्नया कथितं पश्चतत्त्वं पूजार्द्धिकर्माणि ।

विग्रह्य कव्यतां नाथ ! यदि तेऽस्ति कृपा मयि ॥ १ ॥

श्रीसदाशिव उवाच ।

गौड़ो पैश्टो तथो माध्वी त्रिविधा चोत्तमा सुराः ।

सैव नानाविधा प्रोक्ता तालखर्जूरसभवा ।

तथा देशविभेदेन नानाद्रव्यविभेदतः ।

वहुधेयं समाख्याता प्रप्रस्ता देवताचने ॥ २ ॥

येन केन समुत्पन्ना येन केनाहृतापि वा ।

नात्र जातिविभेदोऽस्ति घोषिता सर्वसिद्धिदा ॥ ३ ॥

मांसन्तु विविधं प्रोक्तं जलभूचरखेचरम् ।

यस्मात्तस्मात्समानौतं येन तेन विधीयते ॥ ४ ॥

तत्तु सर्वं देवताप्रीत्यै भवदेव नमस्यः ॥ ४ ॥

मद्यादि पश्चतत्त्वं त्रिग्रेषतः श्रोतुमिच्छन्ती श्रीदेव्युवाच यत्नयै-

स्यादि ॥ ५ ॥

देव्यैवं प्रार्यितः सन् श्रीसदाशिव उवाच गौड़ोत्यादि ।

गुड़ोद्भवा । पैष्टो पिष्टोल्लवा । माध्वी मधूकपुष्पोद्धवा इति त्रिविधा

तिःप्रकारा ह्युरा उत्तमा श्रेष्ठा प्रोक्ता सैव चरंव ।

चरायां नानाविध-

त्वमेव दृश्यताच्छ । तालखर्जूरेत्यादि ह्ययं चरः ॥ २ ॥

नानातरा करोत्को नात्र चराविधौ ॥ ३ ॥

साधकेच्छा वशतौ देये वस्तुनि दैवते । यद् यदात्मप्रियं दृश्यं तत्तद्दिष्टाय कल्पयेत् ॥ ४ ॥

वलिदानविधौ दैवि ! विधितः पुरुषः पशुः । स्वोपशुनं च हन्तव्यं स्वात्मग्रामेभ्यासनात् ॥ ५ ॥

उत्तमार्कविधा मत्त्रा: ग्राहपाठोत्तरोरोहिता: । मध्यमा: करटकर्हीना श्रधमा बहुकण्टका: ॥ ६ ॥

तन्मि देयै प्रतादत्वा यदि शुद्धं विभर्जिता । मुद्रापि विविधा प्रोक्ता उत्तमादि विमेदतः ॥ ७ ॥

चन्द्रविम्बनिभं शुभ्रं ग्रालितं कुलसंभवम् । ववगोघमजं वापि छागतपकं मनोरमम् ॥ ८ ॥

मुद्रे यमुत्तमा मध्यमा नष्टधान्यादिसंभवा । भर्जितान्यन्यवैजानि श्रधमा परिकुञ्चिता ॥ १० ॥

मांसं मौनस्य मुद्रा च फलमूलानि यान्ति च । सुद्धादाने देवतायै संज्ञैषां शुद्धिरोरिता ॥ ११ ॥

मांसस्य त्रिविधत्वेन दर्शंयति जलेच्यादिना । जलचरं कुर्म्मादि- मांसम् भृचरं खागादि मांसम् खेचरंतत्त्वरारोचादिकं मांसं तत् मांसम् ॥ ८ ॥

कल्पयेत् समर्पयेत् । पुरुषः पुंस्त्वावच्छिन्नः तत्त् वलिदानविधौ ॥ ६ । ७ ॥

तन्मि वड्ककण्टका व्यपि मत्स्याः ॥ ८ ॥

चन्द्रविम्बनिभम् चन्द्रमसड्‌कड खगड्यम् शुभ्रम् श्वेतं यालितं ग्रहणं कुलसंभवम् कुलीनं ॥ ९ ॥

भ्रष्टधान्यादिसंभवा नाजादि ॥ १० ॥

मांसमित्यादि । देवतायै सुद्धादाने छागादिकं प्रयजे यत्रां मांसादीनां शुद्धिरोरिता कार्चिता ॥ ११ ॥

विना शुद्धा हेतुदानं पूजनतपं यन्तथा । निष्फलं जायते देवि ! देवता न प्रसोदति ॥ १२ ॥

श्रद्धा विना मद्यपानं केवलं विषभक्षणम् । चिररोगी भवेमल्लो स्वल्पायुर्मि॑ चिरात् ॥ १३ ॥

श्रेष्ठतत्त्वं महेशानि ! निर्बीजि प्रवले कलौ । स्वकौया केवलां ज्जेया सर्वदोषविवर्जिता ॥ १४ ॥

अथ वाम् स्वयंभुवादि कुसुमं प्राणपणं भजे ! । कथितं तत्प्रतिनिधौ कुषौदं परिकौष्ति॑ तम् ॥ १४ ॥

अग्नौधितानि तत्त्वानि पञापुष्पफलानि च । नैव दद्यान्महादेवि द्रवा वै नारकौ भवेत् ॥ १६ ॥

श्रीपात्रस्थापनं कुर्वीत खीयया गुणवतोलया । अभिषिच्चेत् कारशेन सामान्यार्थीग्दकैन वा ॥ १७ ॥

आदौ वामां समुच्चार्य त्रिपुरायै ततः वदेत् । नमःशब्दावंसाने च इमां शक्तिमुदीरयेत् ॥ १८ ॥

मांषादीनां श्रुधिसंचारिधाने प्रयोजनं द्रव्ययक्षार्थं विना श्रुढौरे न्यस्त- दि । विना श्रुत्वा मांषादिकं विना हेतुदानस् ह्यरासमर्पणास् ॥ १९ ॥

गुदिसं मांषादिकं श्रोधनं चिरातं चालयस्मै कवलतोल्य ॥ १९ ॥

व्यषवेत्यादि । यथा श्रेष्ठतत्त्वविधौ तत्प्रतिनिधौ स्वयंकृत् कुष्ठ-मपतिनिधौ । कुषोदं रक्तवन्तनम् ॥ ९५ ॥

अग्नौधितानि शुरामांषादौनि महादेव्यै ददत: साधकस्य नरकगा-मित्यमाद्द श्रग्नौधितान्यादिना ॥ ९६ ॥

स्वीयया शक्त्रा सह आभिषिच्चेत् स्वीयां शक्तिमिमित येष: । कार- शेन शुरया ॥ ९७ ॥

पवि लोकुकारब्धान्ते मम शक्तिं कुरू हिठः ॥ १९ ॥ श्रद्धाचिता यदा नारौ कषेँ मायां समुच्चरेत् । प्रक्नायोडन्या: पूजनौया: नार्याः षाडनकरंएषि ॥ २० ॥ प्रथात्मनोऽन्ययोगेऽध्ये मायागर्भं विकोषकम् । वत्तं घटक्रोणमालिख्य चतुरस्तं लिखेहहि: ॥ २१ ॥ प्रसकोणे पूर्वाशेलमुखडोयानन्थैव च । जालन्धरं कामरूपं सचतुर्थीनमोडनतकम् । निजनामादिवीजाद्यं पूजयेत् साधकोत्तमः ॥ २२ ॥

नचु कोऽन मन्त्रो वा स्वोया शक्तिरभिचेक्कये त्याकाकूषायां तदभिचेक- मन्त्रमाह । च्छादावित्यादिना साधनं । च्छादो बालकं यै कोऽपि सौदरति समुच्चार्य तत्क्षपुरायै इति वदेत् तत्तद्दनलो पठितस्य नमग्रहद्वयात्मक- मानेऽनलो इमां शक्तिंशुद्दीरयेहद्वरेत् तदनो च पठितस्य परविलोकेशान्द- स्थानो मम शक्तिं कुरू ददिं वदेत् । ततो हिठमस्वाच्छेति वदेत् प्रोजनेन या यै कोऽपि त्रिपुरायै नमः इमां शक्तिं पविलोकेशं मम शक्तिं कुरू स्वाच्छेति स्वीयाभिचेके मन्त्रो जाप: ॥ ५ । ३८ ॥

मायामू हि वीजं चन्या: तत्तोपरिष्टा: स्वोयाभिन्ना: ताक्कन- कर्मीषा मेघुनं कर्मेष्टा ॥ २० ॥ व्यत्थोक्ते । प्रथानिर्नमेक्कियन्त्रयोगेनोक्तेनैवोक्ते च कथ्यो मायागर्भे माया हीं वीजं गर्भे यस्मैवभूतं तिकोशांकं तर्हि- हृदयं तद्विह्हि षटक्रोणं महड्कनालिख्य ततोऽपि वडिह्हथरमं चल- वकोणं महाडनं लिखेत् ॥ ७ ॥

ततो निजनामादिवीजाद्यमाल्लानामसम्भा- चसक्रोणे द्रति । ततो निजनामादिवीजाद्यसम्भा- त्रिकचारकूपवीजसंयुक्तं सचतुर्थीनमोन्तकं सचतुर्थी चलधोंशहितं नमोऽनलकं नमोडनलो यस्मै तद्भूतं पूर्वंशैलेमू उदडोयानज्ञाबीजं काम- कपद्वासकोषे चलष्कोणमड्लक्ष्य चलध्रुं कोषेषु साधकोत्तमः: पूजयेत् सु पूर्वाशेलीय पोठीय नस्मै इत्यननेन प्रथशसक्त्रोषि पूंश्रोनमू

षट्कोशेषु षड्‌ढानि मूलेनैव त्रिकोषकम् । मायामाधारमत्यिच्च नमोंन्ते न प्रपूजयेत् ॥ २३ ॥

नमसा चालिताधारं संखाप्य तन्न पूर्ववत् । वत्तोपरि यजेहकैः कला: स्वाधिम्वरैः ॥ २४ ॥

धूम्रारविन्द्लिनौ सूक्ष्मा ज्वालिनौ विष्णुर्लि‌झिनतौ । सुध्रे: सुरुपा कापिला हयकर्णवहा तथा ॥ २५ ॥

सचतुर्थीनमोंन्ते न पूज्या वक्‍त्रे: कला दश ॥ २६ ॥

उमं उड्डीयानाय प्रीताय नम इत्यनेन द्वितीयकोषे उड्डीयान- नमं जां जालन्धराय पीठाय नम इत्यनेन हतोये जालन्धरं कां कामरूपाय पीठाय नम इत्यनन्न चतुर्थं कामरूपं पूजयेदि त्यर्थ: ॥ २२ ॥

घटकोषेष्विति । ततः घटकोषमषड्ढकस्य घटकोषेषु तन्नः हौं नमः हौं नमः ह्रें नमः ह्रौं नमः ह्रः नम इति मन्त्रैः घट्को- षान घटकोषाधिष्ठाहदेवतांनि प्रपूजयेत् मूलेनैव मन्त्रैः या त्रिकोषका- मिष्ठाद्दैवतं प्रपूजयेत् । मायामित्यादि । पूर्वं मायां ह्रों वीजं ततो नमोऽन्तेन सहाभारात्मक्यै यदेतै योडनया । धूमाधारात्मक्यै नम इति मन्त्रो जातः खनेन मन्त्रैः या षड्ढकै र्वा- रदेवता: पूजयेत् ॥ २३ ॥

नमसेति । ततो नमसा नमोमन्त्रे य चालितमाधारं पूर्व- वत् कलाग्रस्याने रव तथा षड्ढके संस्थाप्य धत्तोपरि वत्तन्मराहिनो- परि संस्थापिताधारे कज्जे: कला: यजेत् । वक्‍त्र यौः कला: यजेत्तां वाह । धूमाद्या दशकलाः पूज्याः यथा धूं धूम्रायै नम इति धूम्रा । धूम्रा इत्यादि । धूम्रारविन्द्लिने नम इत्यनेनार्ज्जे ज्वालिन्यै नम इति ज्वालिन्यै । नम इति ज्वालिनो विनि विष्णुर्लिङ्गिन्यै नम इति विष्णुलिङ्गिन्यै ह्रें ह्रींश्रय नम इत्यनेन लिङ्गिनो ह्र' ह्रींश्रिय नम इत्यनन्न चतुर्थं कामरुपं पूजयेदि त्यर्थ: ॥

मं वज्रिमच्छलायेतिं दधान्ते च कलाकाने । अवसानेऽ नमो दत्वा पूजयेदवज्रिमच्छलम् ॥ २७ ॥ ततोऽस्यपात्रमानौय फट्कारेष विधोधितम् । ग्राधारे स्थापयित्वा तु कालाः सूर्यस्य द्वादशम् । कभादिवर्णैवौजेन ठडान्ते न प्रपूजयेत् ॥ २५ ॥ तपिनौ तापिनौ धूम्रा मरोचिज्वालिनौ रविचः । सुधून्माभो गराविश्रा बोधिनौ भारिपौ चमा ॥ २८

द्वायै नम र्तिं कपिला यहं हयकव्यवह्हायै नम रत्ननेन हयथव्यगह्हं पूज्येति ॥ २८-२६ ॥ मोमित्यादि । पूष म वज्रिमच्छलवायित दत्वा ततो दधान्त कनक-

मने र्तिं दत्वा व्यवसानेऽ तदन्ते व नमो दत्वा यज्जिमच्छलं पूजयेत मं वज्रिमच्छलाय दकखात्प्रने नम र्तिं मन्त्रे(ग्रा)धारे वज्रिमच्छलमन्त्र ये-

दित्यर्थः ॥ २७ ॥ तत रत्यादि । ततोऽनन्तरं फट्कारेष फटा मन्त्रेष विरोधित-

मर्घ्य पात्रमानोयाधारे स्थापयित्वा तत सूर्यस्य द्वादश्यकाः साचुः- मारेष ठडान्तेन ठडौ यस्य कभादिवर्णैवेजस्य तत ठडान्तं तेन कभादिवर्णैवेजेन कार्ि भादि वर्षकल्पेप यौजेन मच्छितेन

कच्छेद्धानिमडन्न नासिमन्त्रेष प्रपूजयेतव् ॥ २८ ॥ या: सूर्यंकला: प्रपूजयेत्स्वा(खा)ह तपनीत्यादौकेन । यथा । कं भं तपिन्यै नम र्तिं तपिनीसं खं वं तापिन्यै नम र्तिं तापिनोसं

गं फं भूनायै नम: इतिं भूनासं गं पं मरोच्यै नम र्तिं मरोचोस डं नं ज्याविन्यै नम र्तिं ज्याविनोसं गं धं रचये नम र्तिं रचिंस कं दं खभूनायै नम र्तिं खभूनासं जं थं भोगदायै नम र्तिं भोगदासं

भां तं विश्नायै नम र्तिं विश्नासं जं थ' वोधिन्यै नम र्तिं वोधिनोसं टं ठं भारिपखै नम र्तिं भारिपोषंस टं ठं ' छमायै नम र्तिं छमां प्रपूजयादिति ॥ २८ ॥

षट्कोशास: ।

यं सृथ्येमक्खलायेतिं हादयान्ते कलाबने । नमोडन्ते नाख्यंपाचे तु पूजयेत सृथ्येमक्खलं ॥ २० ॥

विलोन्माढकां तहखूलमन्तं समुच्चरन । त्रिभागं पूरयेम्नों कलग्रख्खेन हेतुना ॥ ३१ ॥

विशेषार्ध्यंजलै: श्रेषं पूरयित्वा समाहितः । मोडघस्वरवौजेन नाममन्त्रेय पूजयेत । सचतुर्थीनमोडन्तेन वाचा: सोमस्ख मोडघ ॥ ३२ ॥

श्रृय्यता मानदाय पूजा तुष्टिपुष्टौऽतिशयंति: । याग्रिनो चान्त्रिका कान्तिर्च्योतिष्वा श्रौ: प्रीतिरड्डा । पूर्वापूर्वामताकामदायिन्य: याग्रिन: कला: ॥ ३३ ॥

वामिल्यादि । पूर्वं यं सृथ्येमक्खलायेतुक्का ततो हदयाने कलाबने द्रति वदेतेय योनया यं सृथ्येमक्खलाय हादयकालामने द्रति वाखील नमोडन्तेन तेन मन्त्रे नार्थ्य पातो हृदयं सक्खडं पूजयेत ॥ ३० ॥

विलोमेल्यादि । ततो मन्त्री साधकल्हतुं कलयपूरष्खे द्रभ विलो-ममाढकां साहःखारानु चकारादीकारान्तानु वर्षान्तु सख्खुंतु तेया-मन्त्रे सृथ्यमन्त्रे य यथक्खरुंतु बनु कलयस्सेन हेतुना हरवारिप्पातस्स त्रिभागं पूरयेत ॥ ३? ॥

विधिपेल्यादि । समाहित: साधक: सनु खग्गप्पातस्स यथक्खरुं त्रिभागं विशेषार्धग्रजलै: पूरयित्वा खानुक्कारेष मोडघस्सरवेजेन सचिन्तेन सचतुर्थीनमोडन्तेन नाममन्त्रेय सोमस्ख मोडघकला: यथंगप्पातस्स तोंये पूजयेतु ॥ ३२ ॥

वा: सोमकला: पूजयेताझाइँ यच्छतेलादिना साह न । यवा यं श्रृय्यतायै नम रत्यकताय सा मानदायै नम रति मानदाम र पूजायै नम रति पूजाम रें हढयेन नम रति हडिं च हुढवे नम रति हुढिं क रतवे नम रति रतिं म्ह हतये नम रति हतिं म्ह वबिच्चे

जं सोममण्डलसायेति घोड़घान्ते कलात्मने । नमोऽन्ते न यजेन्मन्त्रो पूर्ववत् सोममण्डलम् ॥ ऋणं च दूरोंचतं रक्तपुष्पं वरवरारामपराजिताम् । मायया प्रतिपेत् पात्रे तौर्थमावाहयेदपि ॥ ३४ ॥

कवचेनावगृह्याक्षमुद्रया रक्षयाश्चरेत् । धेन्वा चैवास्ततोऽकृत्य खादयेन्तःसमुद्रया ॥ ३५ ॥ मूलं सक्षपय दर्शभां देवतावाहनाश्चरेत् । श्रावाह्य पुष्पाच्चलिना पूजयेदिष्टदेवताम् । अखखडाये: पाश्वमन्वयेतदनन्तरम् ॥ ३९ ॥

नम इति यत्रिनों बूं सन्द्रिकाये नम इति चन्द्रिकां लॆ कान्तये नम इति कान्तिमू यं ज्योत्स्नाये नम इति ज्योत्स्नां येऽ म्रिये नम इति श्रियां ऋऽो प्रीतये नम इति प्रोतिं चऽऽ खाद्रिकाये नम इत्यखडां खं पूर्विकाये नम इति पूर्वां चः पूर्वाकृताये नमः इत्यनेन पूर्यांकर्तां पूजयेदिति ॥ ३३ ॥

जमित्यादि । पूवें जं सोममण्डलसायेत्युक्ला ततः घोड़यान्ते कलात्मने इत्यादि वदेत् । योजनया जं सोममण्डलसाय घोड़यकवाताने इत्यादि- बीवं नमोऽन्ते नामेन मन्त्रेया मन्त्री साधकः पूर्ववत् कलागतोस्रवाष्ण- पात्रतोये सोममण्डलं यजेत् ॥ ३४ ॥

दूर्वेत्यादि । ततो दूर्वेया स्रहिनान्च्चतानु रक्त’ पुष्पं वचसर- पत्नसमपराजिताच्च पुष्पं । मायया हींवोजेन पात्रे प्रतिपेत् । ततः व तोर्थ-मध्यावाहयेत ॥ ३८ ॥

कवचेनैति । ततः कवचेन हं वीजेनावगुढ़तप्रावगुढणं छद्रयाङ्ग्रपातस्यं श्रधातोयं नेत्रविस्फारद्र्धद्रया तसैव रक्षयाश्चरतें कुर्यांतं धेन्वा च तदेवाड्मतोक्ल्य मन्त्रसङ्क्रद्रयाच्छादयेत ॥ ३६

मूलमिति । ततोऽत्रपात्रस्यचूधातो बक्रोपारि मूलं मन्त्रं द्रषभां देवतां संजप्ति तत्कं व हवन्तावोइनंररु इष्टदेवतामावाह्य च पुण्यादि-

षष्ठोऽङ्कासः ।

श्रखण्डैकारसान्दाकरे परमसुधाम्भोनि । स्वच्छन्दसृरुपामलं निधेहि कुलकुलपिप्पि ! ॥ ३५ ॥

श्रनङ्गस्वासिताकारे ! श्रुदज्ञानकलेवरे ! । श्रसृततत्त्वं निधेहि खमुनि लिनकरुपिप्पि ॥ ३६ ॥

तटूस्थेैकरसृष्टिकलाध्यों तत्स्वरुपिप्पि ! । भूत्या कुलामृताकारमपि विश्वरूपं कुल ॥ ४० ॥

ब्रह्माखडरससभू तमशेधररससभवम् । श्रापूरितं महापात्रं पौयषरसमान्वहम् ॥ ४१ ॥

श्रहन्तापातभङ्गिमिदन्नापरमान्ततम् । बिना पूजयेत् तद्नत्तरमखण्डादये: पञ्चमन्त्रैस्तदेव बुधातोयं मन्त्रयेत्

मन्त्रतं कुर्यांत् ॥३० ॥

तानेवाखडादोन् पञ्चमन्त्रान् ऋमतो दर्पयति चखण्डैकरसादति । हे कुलकुलपिप्पि ! चखण्डैकरसानन्दाकरे पूर्वप्रधानातरागान्तर्जनके

परसुधाम्भोनि श्रेधरास्रहपेटलं वस्तुनि स्वच्छन्दसृरुप्यां स तनुं विस्कृतिं निधेहि स्थापय, युष्मे रागे ड्टवे रस रत्यमरः ॥ ३५ ॥

च्रनङ्गेस्वासिताकारे ! कामस्यामृततत्कुले ! हे श्रुदज्ञानकलेवरे ! श्रुदज्ञानरुपजोरे ! तं लिनकरुपिप्पि:

पयार्षकं हराकुपे वस्तुनि च्रमृततत्त्वं निधेहि स्थापय ॥ ३९ ॥

तटूस्थेयोत्पादि । हे तत्त्वरुपिप्पि ! तत्त्वरुपमप्याविनि ! तं तटूस्थे

मेय प्रधानमाभुयं रसहपेष्टाग्रों मज्जोंथ मदामेक रसयं प्रधानमाभुय-

रसर्वियष्ट* सत्वा कुञ्जामृताकारं हराकुपं वस्तु च भूत्या मथि विस्फू

रसं विस्फुरति' कुल ॥ ४० ॥

मद्नाखडेत्यादि । हे देवि ! हरया पूरितं महापानं प्रति

ब्रह्माखडरससम्भूनां ब्रह्माखडे ये रसाक्तेभ्य: सञ्जातमत यथोदेश-

रससम्भवम् च्रघेष्य सरस्व रसस्याशनभवो-यान् तथाभूतं पौयषरसम्रा-

वज्जानिय ॥ ४१ ॥

महानिर्वाणतन्त्रे ।

पराहन्तामये वज्रो होमखगाकारललनषम्‌ ॥ ४२ ॥

इत्यमन्वा तत्क्षणिन्‌ ग्रिवयोः सामरस्यकम्‌ ।

विभाव्य पूजयेद् पद्मौपविष्टः च दर्मयेत्‌ ॥ ४३ ॥

इति श्रौपातसंस्कारः कथितः कुलपूजने ।

श्रद्धला पापभाड्‌ मन्त्रो पूजा च विफला भवेत्‌ ॥ ८८ �

घटश्रौपातयोर्मध्ये पातातिथि खापयेद् धः ।

गुरुपातं भोगपातं यत्निपातमतः परम्‌ ॥ ४४ ॥

योंगिनौपरपात्रे च वलिपात्रं ततः परम्‌ ।

पाद्याचमनयोः पातं श्रौपाते च नव क्रमात्‌ ।

साग्नागार्ये च विधिना पात्राणां स्थापनश्चरेत्‌ ॥ ८५ ॥

कलशस्थापनतैव विभागं परिपूर्यं च ।

मातृप्रमाणं पात्रेषु श्राद्धिकर्ङ्‌ नियोजयेत्‌ ॥ ४७ ॥

व्याह्नो त्यादि । वज्रनाडीहृन्मावः तद्रूपे पात्रे भरितं भारितं यद्दिदन्तापरमाकृतम्‌ रदन्ना मदोयमितं मदोयमितमिले तद्राहा: तड्रूपं यत्‌ परममाकृतं तस्य पराहन्तामये परा याद्रनाडीहृन्मावस्त्रूपे वज्रो होमखगाकारललष्यं जुर्यातां च्याहनाडीहुपपात्नषहितं तत्‌ स्वापितेन्ना-हुपरमामृतं पराहन्ताक्रमे वज्रो जुड्यादिलयथः ॥ ४२ ॥

इत्यौति । इति यतैः पश्वभिमन्त्रैर्मेध्यामनन्त्य ततोडनन्तरं तत्त्व-

वाच्यो दिवयोः ग्रिवाया: ग्रिवस्थ च सामरस्यमेकरस्यं विभाव्य विचार्य मन्त्रयां पूजयेत‌ तश्रोपर धूपदीपार्चाप च दर्मयेत‌ ॥ ८२ ॥

श्रद्धात्वा श्रौपातसंस्कारमिति येधः ॥ ८८ ॥

नह घटश्रौपातयोमध्ये किञ्चित्‌ पातं स्थापयेत्‌ तनाच गुरुयाति-

मित्यादि ॥ ८५ ॥

श्रौपातलेख षट्‌ नव पात्राराघ्य क्रमात्‌ स्थापयेत‌ । नह केम विधि-

ना मालार्षे श्रौपतेन तनाच सामान्यान्तर्गतस त्यादि ॥ ८६ ॥

षष्टोऽत्रासः ।

वामाङ्घ्रिस्थानमिकाराम्यामृतं पात्रसंक्षितम् । षटहोता युधि खड्गेन दधया तत्त्वमुद्रया । सर्वत्र तर्पयेँ कुय्यांत् विधिरेषः प्रकीर्तितः ॥ ४५ ॥

श्रीपात्रात् परमं विन्दुं षटहोता खड्गिसंयुतम् । ज्ञानन्दभैरवं देवं भैरवौघ्र प्रतर्पयेत् ॥ ४६ ॥

गुरुपात्रामृतानेव तर्पयेद् गुरुसन्निधिम् । सहस्रारे निजगुरुं सपल्लौकं प्रतर्पयँ च । वाग्भवाब्जं स्वनाम्ना तद्दद्गुरचतुष्टयम् ॥ ४० ॥

वचोऽस्य तृप्तये । कलयेच्छामृतेनैव तृप्तिं पात्राष्या त्रिमात्र परिपूर्य मातृप्रमाषं क्रियाङ्घ्रयं मातृदिक्षु यत् । पात्रेषु नियोजयेतु स्वापवेद ॥ ४७ ॥

वामादि । वामाङ्घ्रिकामनिकाराम्यां दधया व तत्त्वमुद्रया मुद्र- खड्गेन सहितं पात्रसंक्षितममृतं षटहोता यर्जन तर्पयं कुय्यांक् सर्वत्र तर्पये येष विधिः प्रकीर्तितः ॥ ४८ ॥

श्रीपात्रादिति । श्रीपात्रादृक्जिसंयुतं परमं विन्दुं षटहोता खड्- गमलवरमूषं ज्ञानन्दभैरवाय वघटृ ज्ञानन्दभैरवं तर्पयामि मम त्र्यनेमा- जन्तभैरवं देवं षष्टचमबारयोमू ज्ञानन्दभैरवख्ये वोढृ ज्ञानन्दभरवोँ तर्पयामि स्वाहेत्यनेनान्तर्भैरवीषु प्रतर्पयेत् ॥ ४८ ॥

गुर्वादि । गुरुपात्रामृतानेव गुरुसन्निधिं गुरुस्मृतिं तर्प- येत् । मन्त्रौ कौल मन्त्रेषु ज्ञात वा स्थाने गुरुसन्निधिं तर्पयेतस्माद सहस्रारे इत्थादि । सहस्रारे पद्मो उपल्लौकं निजगुरुं प्रतर्प्य । वाग- भवम् ऐं योजयाद् यथा तयांभूतेन स्व स्व नाम्ना निजगुरुषा मद्ध शुकचतुष्टयं तद्द्वाजगुरुं प्रतर्पयेतु यथा येँ सपल्लौकमहाकान्तनादं क्षोगुरुं तर्पयामि नम इत्यनेन निजगुरुम् ऐं सपल्लौकं परमगुरुकुलेभ्यो यामि नम इती परापरगुरुन्तपर्वामि नम इती ॥

ततः स्वाहृदयामोज्जे भोगपालामृततै च । ग्राह्यां कालोंतपैयामि निजवैजपुरःसरम् ॥ ४९ ॥

स्वाहान्तेन विधा मन्त्रो तपंयेदीष्टदेवताम् । शक्तिपातामृतैस्तद्द्रवावरश्यातपञ्शम् ॥ ५० ॥

योगिनोपातसंस्थे न सायुधां सपरौकराम् । सन्तर्प्ये कालिकामायां वटुकेभ्यो वलिं हरेत् ॥ ५१ ॥

स्वामभगे सामान्चं मङ्गडलं रचयेत् सुधीः । सम्पूज्य स्थापयेतत्तत् सामिषान्नं सधान्वितम् ॥ ५२ ॥

वादृं मायान्नमलावच्च वटुकाय नमः पदम् । मरापरयुरुम् क्षों सपरिकं परमेशिगुरुन्तपयःमि नम इति परमेशिगुरू-

म्रतर्पयेदिति ॥ ५३ ॥

तत इत्यादि। ततोनन्तरं निजवैजपुरःसरं यथास्यात्तथा स्वाहृदयान्वितेन स्वाहादुपेतान्तेन स्वाहृद्यां कालोन्तपैयामोत्युत्तरन्नन्ते साधको योगपातामृततैः स्वाहृदयामोज्जे इष्टदेवतां त विधा निवारयेत् त्रीं श्रीं-

क्रीं परमेश्वरी स्वाहृद्यां कालोन्तपैयामि स्वाहैति मन्त्रे षा तपंसेदित्यथः स्वाहृदयेनाकृतदेवता: शिवारश्यदेवतास्तर्पियामि स्वाहेत्यनेनाकृतदेवता: शिवारश्यदेवतास्तर्पियामि स्वाहेत्यनिवारयेदित्यथः ४९ । ५० ॥

योगिनोऽत्यादि । योगिनोपातसंस्थेनाकृतैत च्रीं श्रीं क्रीं परमेश्वरी स्वाहा कायुधां सपरौकरामाद्यां कालों तरपैयामि स्वाहैति मन्त्रे षा

कायुधामायुर्धाविग्रष्टां सपरौकरां परिवारसहितामाद्यां कालिकां सन्त-श्र्चं वटुकेभ्यो वलिं हरेतु दद्यात् ॥ ५१ ॥

वटुकादिभ्यो बलिदानस्य विधिमाच् स्वामभगे इत्यादि । सुधीः धीरः स्वामभगे सामान्चृतक्षोभ्यं मङ्गडलं रचयेत् तन్మध्ये च सधान्वितं सामिषान्नं सम्पूज्य स्थापयेत् ॥ ५२ ॥

सम्पूज्य पूर्वभागे च वटुकस्य वलिं हरेत् ॥ ४३ ॥

ततस्तु यां योगिनीभ्यः स्वाहा याम्यां हरित्कवलिम् ॥ ४४ ॥

घटद्वादशयुक्तं सम्वर्तं चेत्पालाय हन्मनुः ।

घ्रानेच चेत्पालाय वलिं दद्यात्तु पश्चिमे ॥ ४७ ॥

खात्वौजं समूलं्य घटद्वादश स्वरसंयुतम् ।

डेडनं गणपतिं चोक्षां वड्जिजायान्ततो वदेत् ॥ ४५ ॥

उत्तरस्यां गणेग्राय वलिमेतैर्न कल्पयेत् ।

मध्ये तथैव सर्वमूतवर्ग दद्यात् यथाविधि ॥ ४८ ॥

वाड्मायेयादि । वाड्मायाकमलावाद्य ऐं हौं श्रीं सहितं वज्रै ति वीजमन्त्रा वटुकाय नम इति पठं वदेत् योननया ऐं हौं श्रीं व वटुकाय नम इति मन्त्रो जातः स्वानेनव मन्त्रे या मकारलकस्य पूर्व भागे वटुक सम्भूज्य नमै एषः शुधानिर्णान्तान्तवलीः ऐं हौं श्रीं व वटुकाय नम इति मन्त्रे या वटुकस्य वलिं च हरेत् दद्यात् ॥ ४९ ॥

ततस्त्वति । ततोडनन्तरम एषः शुधानिधान्तान्तवलियं योगिनी-भ्यः स्वाहेति मन्त्रे या यास्यां मकारलकस्य दक्षिणे भागे योगिनीभ्यो वलिं हरेत् ॥ ४६ ॥

घटद्वादशयुक्तं सम्वर्तं चक्रार्चक्खा ततः चेत्पालायेन्युक्खा ततो हस्ते नम इति वदेत् सर्वपदयोजनया चां चौँ चुँ चौ’ नैंः चेत्पालाय नम इति मन्त्रजातः एषः शुधानिधान्तान्तवलियै-त्यो नानैनैव मन्त्रना मकारलकस्य पश्चिमे भागे चेत्पालाय वलिं दद्यात् ॥ ४७ ॥

खान्ने त्यादि । घटद्वादश स्वरसंयुतं खान्तवोजं स्वस्थानो गकारस्त-

द्रं वीजं समूलं त्य ततः डेडन्तं गणपतिंशोक्षां ततः याड़िजायां स्वाहेति वदेत् योननया गं गीं गुँ मै’ गौं गः गणपतये स्वाहेति मन्त्रो जातः

एषः शुधानिर्णान्तान्तवर्लियादो नामेनैव मन्त्रे या उत्तरस्यां मकारल-स्वोत्तरे भागे गणेग्राय वर्जं कल्पयेद्द्यादात् तथैव मकारलकस्य मध्ये यथाविधि विधिवत् सर्वमूतवर्ग दद्यात् ॥ ४८ ॥

हीं श्रीं सर्वपद्मोत्तमा विध्नकण्टकाक्षततों वदेत् । सर्वभूतेभ्य इत्युक्त्वा हं फट् स्वाहा मनुं जपेत् ॥ ० ॥ ततः शिवायै विभिन्नहलिमेकं प्रकल्पयेत् ।

गट्न देवि! महाभागे! शिवे! कालाग्निरुपिप्ठि ! ॥ ९१ ॥ शुभाशुभं फलं व्यक्तं ब्रूहि गृह वलिं तव । मूलमेष बलि: पश्चात् शिवायै नम इत्यपि । शक्त्रावष्टानमेतत्तु तवाग्रे कथितं शिवे ! ॥ ९२ ॥

चन्दनागुरुकारूरिवासितं सुमनोहरम् । पुष्पं गटहोत्रा पाशिभ्यां करकच्छपमुद्रया ॥ ९३ ॥ नीला स्वच्छदयाभोजे ध्यायेद्यां परात्पराम् ।

सहस्रारे महापद्मे सुपुष्पा ब्रह्मावलिं ना ।

सर्वभूतेभ्यो वबिदारक्थ मन्त्रमाह एकैकं होमिति । होम श्रीं सर्वं पद्मोक्ता ततों वि्नाकण्टकः ह्रति वदेतु ततः सर्वभूतेभ्य हत्नुक्ना हं फट् स्वाह्रेति वदेत् योजनया होम श्रीं सर्ववि्नकण्टकः सर्वभूतेभ्यो हूं फट् स्वाह्रेति मन्त्रातः एष शुभाविधान्निताजपविरतिव्वाद्योऽयमेव मनुः सर्वभूतेभ्यो वबिदाने मतः ॥ ९० ॥

तत इत्नरं शिवायै फेनूकारिकाये विभिन्नवेदेकं वलिं प्रकल्पयेत्तथौौते शिवायै वबिदान्निक्थ मन्त्रमाह सार्च्चन । गट्नू ति वट्न देवि ! महाभागे ! हत्नाव्युक्ना मूत्रमन्रं वदेतु ततः एष वबित- शुच्रा पच्चात्न शिवायै नम हत्नस्पि वदेतु वक्त्रावष्टानपदयोजनया मद्ध्र देवि महाभागे शिवे कलाग्निरुपिप्ठा शुभाशुभफलं व्यक्तं मूर्हि गट्हु वलिं तव मव हौं श्रीं क्रों परमे स्वाहा एष वलि: शिवायै नम ह्रति मन्त्रो- जातः च्चनेनैव शिवायै वलिं दद्यात् ॥ ९१ । ९२ ॥

चन्दनेनादि । ततचन्दनागुरुकत्नीरिवासितं सुमनोहरं पुष्पं पाशिभ्यां गटहोत्रा करकच्छपमुद्रया हृदि नीला च स्वच्छदयाभोजे परात्परामेव द्यायेत् ॥ ९३ । ९४ ॥

षष्ठोऽनुवासः ।

मोला सानन्दिता कृत्वा हस्तनिबन्धासवब्म' ना । दौपाहौपान्तरमिवे तत् पुष्पे नियोज्य चें ॥ ६४ ॥

यन्ने निधायपीठम्लो हस्तभक्तिसमन्वितः । कताङ्ङलिपुटो भूत्या प्रार्थयेदिष्टदेवताम्‌ ॥ ६६ ॥

देवेभ्य ! भक्तिसुलभे ! परिवारसमन्विते ! यावत् त्वां पूजयिष्यामि तावत् त्वं सुस्थिरा भव ॥६७॥

क्रोमाद्ये ! कालिके ! देवी ! परिवारादिभिः हृद । इहागक्छु विधा प्रोक्ता इह तिष्ठ विधा पुनः ॥ ६५ ॥

इह स्थादात् सनिद्रेभिः इह सन्निपदात्ततः । कष्यप प्रदमाभाष्य तत् पूर्जा इहकाशान च ॥ ६८ ॥

द्रत्यमावाहनं कत्वा देव्या: प्राणान् प्रतिष्ठयेत्‌ ॥ ७० ॥

महेश्वारे रति । महह्हृदयाम्भोजे ध्यात्वा वाद्यां कालीन्तः । चषुम्रा या नाड़ो तडू-पेष नच्हुष्मलेंनो मह्ह्वारे महापद्म' नीत्वा प्रापथ्य कुष्यामलया सानन्दितमानन्दयुतास्व कत्वा दौपाहौपान्तरिमवान्त्य' दौपमिव तत्स्थाने कृत्वा: सकाषाढपरामात्यां कामो' इहह्नदन्वाश- वक्म'ना नाशापुटेन वधिरानौय तत् पाणिपङ्खे पुष्पे नियोक्य वस्याय व हस्तभक्तिसमन्नितो मन्न्री इत्थस्पुष्पस्थापितां देवों' यन्त्रं निधापयेत्‌ स्थापयेत्‌ ततः कताङ्ङलिपुटो भूत्याेष्टदेवतां प्रार्थयेत्‌ ॥ ६४ ॥ ६६ ॥

किं प्रार्थयेतद्नाद्र देवेयोत्यादि ॥ ६७ ॥

क्रोमाद्यो दत्यादि । क्रोमाद्यो कालिके देवी परिवारादिभिः मह्हेति प्रोच्य ततो दिधा हिवारमागक्छेति च प्रोच्य ततः पुनरिहं धा हृद तिष्ठेति प्रोच्य ततः पुनरित्थ गन्धादात्‌ सविघ्नेभीतिं प्रोच्य तत हृद मह्होत्पादात्‌ ऋष्यश्वेतिमदमाभाष्य ततो मम पूर्जा व्रह्मापंत्ति वदेत्‌ वकबपद्योजनया क्रोमाद्ये कालिके देवी परिवारादिभिः मह्हे- गक्छे!गक्छेहि तंव तिष्ठ हृइ वाङ्मूस्थाने मम पूर्जा स्टो।

हूं क्रीं क्रों श्रीं वज्रिजायाप्रतिष्ठामन्न ईरितः । अमुख्या देवतायाश्च प्राण्णा दृढ ततः परम् । प्राण्णा इति ततः पश्च्ववोजानि तद्नन्तरम् ॥ ६९ ॥

अमुख्या जीव दृढ च स्थित इत्युचरेत् पुनः । पश्चवोजान्यमुख्याश्च सर्वेन्द्रियाथि कौत्स्तं येत् ॥ ७० ॥ पुनस्तत् पश्च वोजानि अमुख्या वचनान्तत: । वाड्मनोयनयनप्राण्णायोत्वकूपदतो वदेत् ॥ ७१ ॥

प्राण्णा दृढागत्य सुखं चिरान्तिष्ठन्तु ठद्ययं । इति विधा यन्त्रमध्ये लेलिहानाख्यमुद्रया ।

ध्रौति मन्त्रो जातः दृश्यतेन प्रकाशानेन मन्त्रो षा देव्या: कामाच्छिनं कत्वा तस्यैन प्राण्णानु प्रतिष्ठयेत प्राण्णप्रतिष्ठां कुयाद्विध्यर्थ: ॥ ६९-७० ॥

नतु केन मन्त्रे षा देव्या: प्राण्णानु प्रतिष्ठयेदित्यमेच्चायां प्राण्णप्रतिष्ठामन्नमाह चतुर्भि: कामित्यादि । षां हीं क्रों श्रीमिसुखा वाड्मनो-

जाया स्वाहा यक्नया ततोड्सुख्या देवताया: प्राण्णा दृढेत्युल्ल्का ततः परं सुख्या: सर्वेन्द्रियाथोति वदेत पुनस्तानि पश्चवोजानि बदेत् ततोड्सुख्या: सर्वेन्द्रियाथोति वदेतु पुनस्तानि पश्चवोजानि वदेत्

ततोड्सुख्या: सर्वेन्द्रियाथोति वदेतु पुनस्तानि पश्चवोजानि बदेत् ततोसुख्या वचनात् कथनात् परं वाड्मनोयनघृ प्राण्णायोत्वकृ परं वदेत् तत्काल्नं पदातु प्राण्णा दृढागत्य सुखं चिरान्तिष्ठनिति वदेतु ततः ठदयं स्व.ह्रेति वदेत् सकलपदयोजनया षां हीं क्रों श्री' स्वाहा षादाकालोदेवताया: प्राण्णा दृढ प्राण्णा: षां हीं क्रों श्री' स्वाहा षाद्याकालोदेवताया जीव दृढ स्थित: षां हीं क्रों श्री' स्वाहा षाद्याकालोदेवताया: सर्वेन्द्रियाथि षां हीं क्रों श्री' स्वाहा षाद्याकालोदेवताया वाड्मनोयनघृ प्राण्णायोत्वकृ प्राण्णा: दृढागत्य सुखं

चिरान्तिष्ठन्तु ठद्यं स्वाह्न्न प्राण्णप्रतिष्ठामन्न ईरितः ॥ ७१-७४ ॥

संक्षेप्य विधिवत् प्राणान् कृताञ्जलिपुटो वदेत् ।।७४।।

स्वागते ! कालि ! स्वागतस्ते सुप्रागतमिदन्तव ।

आसनच्छेदमत्र लयास्यतां परमेश्वरि ! ।। ७६ ।।

ततो विशेषाध्यें जलैकस्थिता मूलं समुद्वहन् ।

प्रोचयेह वशुद्धस्थं षड्‌ध्रैः सकलौकातः ।

ततः सम्पूजयेदेवों घोडशैरुपचारकैः ।। ७७ ।।

पाद्यार्घ्याचमनोयच्च स्थानं वसनभूषष्च ।

गन्धपुष्पे धूपद्दीपौ नैवेद्याचमने तथा ।। ७८ ।।

अर्घ्यतश्चैव ताम्बूलं तर्पणश्च नतिक्रिया ।

प्रयोजयेद्च्चनायामुपचारार्घं घोडश ।। ७९ ।।

ततोऽत्र । रत्यनेनैव प्राणप्रतिष्ठामन्त्रे'पि विधा वार्त्तय

गुरूपदिष्टया वेलिज्ञानाख्यचक्रद्वया यन्त्रमध्ये देव्या: प्राणान् विधि-

वत् संक्षेप्य कृताञ्जलिपुट: सन् वदेत् वेलिझानाख्यचक्रद्वया यथा र

त्नि षण्मूर्तिं संहितायाम् । तर्जनीमध्यमानामार: समं कुयाद्घोष-

खम् । अनामिकां निवेशद्वामृजुं कत्वा कनिष्ठिकाम् । वेलिझानाम

मुद्रेयं जोवन्यासी प्रकटयर्तेऽत ।। ७९ ।।

किं वदेदित्यपेचायामाद्रौ यादौ इत्यादि । छुधु स्वागतं

स्वागतम् ।। ७६ ।।

तत इत्यादि । ततो मूलं मन्त्रं विधा वसुध्वारं देवयुगार्घ्यं

विशेषार्घ्रजनलद्रे वो प्रोचयेत्त् अभिषिञ्चेदेव षड्‌ध्रैः तहां हृदयाय नमः

ह्रीं शिरषे स्वाहा ह्रूं शिखायै वषट् ह्रैं कवचाय हुम् हौं नेत्र-

त्राय वौषट् हः अस्त्राय फट् इति मन्न्रैर्द्वियैः सकलौकातः समस्तो-

करषं विधेयम् सकलौकारणं यथा देवताझ्ञे षड्‌ध्रकानां न्यास: स्वात

सकलौकार्तरिति ।। ७७ ।।

तानेय घोडशोपचारान् दर्शयति पाद्ये ल्यादिना ।। ७८ ।।

अमृतं मधुरं प्रोक्षावत् निवेशयेत् ।। ७९ ।।

ग्राघावोजिमिं पादंं देवतायै वमः पदम् । देवताग्ने षडङ्गनां न्यासः स्वाह् सकल्लोक्कति: । ग्राघाचरणयोर्द्वातु गिरस्यघ्यं निवेदयेत् ॥ ५० ॥

स्वाहापदेन मतिमान् स्वधेत्याचमनौयकम् । mुखे नियोजयेद्वत्नौ मधुपर्कं मुखाम्बुजे । वंस्त्रधेतिं समुद्याय पुनराचमनौयकम् ॥ ५१ ॥ स्वानौयं सर्वंगाले षु वसनं भूषणानि च । निवेदयामि मद्दूना दद्यादेतानि देशिक: ॥ ५२ ॥

वाथ ऋत्वतः पादादिषोडशोपचारसम्प्रविधिना स्वाद्या- वोजिमित्यादिभि: । वाद्यावाजित्क्का हृदं पाद्यं देवतायै नम ॐति मन्त्रो पदं वदेत् योजनया ह्वो' श्रीं क्रों परमेश्ररि स्वाहेदं पाद्या- द्यावकानोदेवतायै नम ॐति मन्त्रो जातः वनने मन्न्रेष देवाधरक्षययो: pाद्यं दद्यात् स्वाहा पदेन स्वाघापदषटितेन ह्वो' श्रीं क्रों पर- मेश्ररि स्वाहेदेधरघप्रयाद्वायै काल्ये स्वाहेति वन्न्नेष देव्या: गिरस्यघं निवेदयेत् ॥ ५० ॥ स्वाहेद्यादि । स्वाघापदेनेति पूर्ग्न्वयी । मतिमान्न्नौ स्वधे- त्रिपदषटितेन ह्वो' श्रीं क्रीं परमेश्ररि स्वाहेदमावमनौयमाद्वायै काल्ये स्वधेधति मन्न्रेषा मुखे स्वाचमनौयकं नियोजयेद्वादौ ह्वो' श्रीं क्रीं परमेश्ररि स्वाहा एष मधुपर्कं स्वाद्यायै काल्ये स्वेति म- न्न्रेष देव्या मधुपर्क नियोजयेद् ह्वो' श्रीं क्रीं परमे- श्ररि स्वाहेदमाचमनौयमाद्वायै काल्यै वं स्वधेधति मचुद्वार्ये पुनर्देवौ ज्ञानौयमित्यादि । ह्वो' श्रीं क्रीं परमेश्ररि स्वाहेदं ज्ञानौ- गमितं वसनमेतानि भूषणानि वाद्यायै दानिकायै निवेदयामोति मदूना यतानि ज्ञानौयादीनि देव्या: वर्षंगालेषु देशिक्र: स्वाधको रद्याव् ॥ ५२ ॥

षष्ठोऽध्यायः । ३२७ मध्यमानामिकाभ्यां हस्तं न्यास्यादडमुखं जे । नमोऽन्ते न च मन्त्रे गौ वौघडन्ते न पुष्पकम् ॥ ५२ ॥ धूपदीपौ च पूरतः संखाभ्य प्रोक्ष्यादिभिः । निवेद्यामि मन्त्रे गौ उत्कृत्य तदनन्तरम् ॥ ५३ ॥ जयध्वनि मन्त्रमातः स्वाहेति मन्त्रपूर्वकम् । सम्पू ज्य घटां वामेन वादयन् दक्षिणेन तु ॥ ५४ ॥ रूपं गृहोत्वा मतिमान् नामिकाधो नियोजयेत् । द्वोपन्तु दृष्टिपथेन तु दग्धवा भ्रामयेत् पुरः ॥ ५५ ॥ ततः पाद्यं मुद्रिद्वय समादाय करदये । सूत्रं समुद्वर्त्तन मन्त्रो यन्त्रमध्ये निवेदयेत् ॥ ५६ ॥ परमं वाक्कल्यक्कं कोटिकल्याणकोटिरागः ! गृहाण मुद्रितं देवि मे मोदनमव्ययम् ॥ ५७ ॥

मध्यसेत्यादि । नमोऽन्तेन तुर्हि मों क्रों परमेशि स्वाहा ए गाम् व्यादि । यै काल्यै नम इत मन्त्रे गौ देवयै हृदम्बुजे मध्यमानामिकाभ्या - मद्रुजिघ्रां गन्धं दद्यात् वौघडन्तेन हर्हि मों क्रों परमेश्वरी स्वाहेति । पुष्पमादायै काल्यै वौषडिति मन्त्रे न देवयै पुष्पं दद्यात् ॥ ५२ ॥ धूपं न्यासि । पुरतो देवस्य धूपदीपौ मंस्याभ्यां प्रोक्ष्यादिभिः संखोःध्य च हर्हि मों क्रों परमेश्वरी भद्रा यन्त्रौ धूपदीपावादायै काल्यै निवेदयामीन मन्त्रेषूत्कृत्य ॐँ सम्भ्ये च तदनन्तरम् एते गन्ध - पुष्पे जयध्वनिमन्त्रमातः स्वाहेति मन्त्रपूर्वकं घटां सम्पू ज्य कामेन हस्तेन तां घटां वादयन् सन् दक्षिणेन हस्तेन तु साधको देव्या नामिकाया यथो नियोजयेच्चिवेदयेत् दोपन्तु पुरो देव्या पादमारभ्य दृष्टिपथेन तु दग्धवा दयावारं भ्रामयेत् ॥ ५४-५५ ॥ तत इत्यादि । ततोऽनन्तरं पानपात्रं गृहीत्वा मांशादिकस्य करदये समादाय नटर्हींत्वा मूलं मन्त्रं तदन्तो हर्हि मद्यभिमां मुद्रिद्वादायै काल्यै निवेदयामीन च संख्याद्रतु मन्त्रो यन्त्रमध्ये देवयै निवेदयेत् ॥ ५६ ॥

महानिर्वाणतन्त्रे ।

ततः सामान्यविधिना पुरतो मण्डलं लिखेत् । तस्योपरि न्यसेत् पञ्चं नैवेद्यपरिपूरितम् ॥ ४९ ॥ प्रोज्ज्वलयन्नावशुष्ठेन रत्नाद्यामृतोक्षितम् । मूलेन सप्तधामन्त्रा स्पृश्योङ्कारादिवि निवेदयेत् ॥ ५० ॥ मूलमेतत् सिध्दानं सर्वोपकरणान्वितम् । निवेदयामोष्टदेव्यै जुषाणोदं हविः शिवे ! ॥ ५१ ॥ ततः प्राणादिसुद्राभिः पञ्चभिः प्राश्रयेद्दिवः । वामे नैवेद्यमुद्रां च विकचोत्पलसन्निभाम् । दर्शयेन्तु लमल्लेन पानार्थे तौर्थपूर्णितम् ॥ ५२ ॥

ततः प्राङ्मुख आक्रामात् परमामृत्यादि । वामहस्तोकलपं मध्यमु ।।=।। मत् हति । ततोडनन्तरं सामान्यविधिना साधारण्य विधानेन पूतोऽपि विलिख्यपद्मतुब्धुक्कों वा मण्डलं लिखेत तस्य मण्डनस्योपरि नैवेद्य- परिपूरितं पातं न्यसेत् स्थापयेत् ॥ ५९ ॥ प्रोज्ज्वलस्मित । ततुपातवस्थ्य नैवेद्यस्य फटा प्रोज्ज्वलं हृं वीजेनावगुढनं वेष्टनं फटैव रत्नस्यं मेखलाद्रया वं योजेनामृतोक्षितमृतो- करष्यन्न विरध्यात् ततो मूलमन्त्रेषा सप्तधा तद्नैवेद्यसामनन्त्राग्र्योङ्क- रादिसप्तैवै निवेदयेत् ॥ ५० ॥ नैवेद्यनिवेदनमन्त्राहैन । मूलामिति पूर्ं मुख वदेत् ततः

एतद् सर्वोपकरणान्वितं सिष्याद्याभिमुखदेवतायै निवेदयामिति बदेत् ततः शिवे ! हविरितं जुषाणोदित वदेत् योजनया हीं श्रीं क्रों परमेश्वरी स्वाहा यतत् सर्वोपकरणान्वितं सिष्याद्याभिमुखदेवतायै निवेदयामि शिवे हवि- रदं जुषष्योत मन्त्रो नैवेद्यासमर्पणायसीव सिष्याद्याभिमुख्यामुप- लच्यषम् ॥ ५९ ॥ मत इत्यादि । ततोडनन्तरमप्याण्णाय स्वाहा, व्यपानाय स्वाहा, समानाय स्वाहा, उदानाय स्वाहा, व्यानाय स्वाहायेति मन्त्रैर्गुह्युपदिष्ट- हि: पञ्चभिः प्राणादिसुद्राभिमद्वोः प्राश्रयेत् भोजयेतु

षष्ठोऽध्यायः ।

कलग्रं विनिवेद्याथ पुनराचमनीयकम् । ततः श्रोपविष्टेनासनेन तपंयेत् त्रिधा ॥ ८४ ॥ उत्तमाङ्गं हृदाधारपादसर्वाङ्केशु च । पश्चपुष्पाञ्जलिलोन्खवा मूलमन्त्रैः या देशिकः ॥ ८५ ॥ ऋताज्ञलिपुटो भूत्वा प्रार्थयेदिष्टदेवताम् । तथावर्गदेवांश्च पूजयामि नमो वदेत् ॥ ८६ ॥ अग्निनिर्कर्तितवायौषपुरतः पृष्ठतः क्रमात् । घडङ्गानि च सम्पूज्य गुरुपादौ च समर्चयेत् ॥ ८९ ॥ गुरुच्च परमादिंश्च परापरगुरुन्नथा । परमेष्ठिगुरुच्चैव यजेत् कुलगुरुन्निमान् ॥ ८५ ॥

वाम हृदि । वामे हस्ते विकटोऽपवरक्चिभागे प्रफुल्लपङ्कजरूपया नेत्रद्वयमुद्राज्ञा देवेभों दर्शयेत् ततः भूतभव्येश खातोऽग्रपूर्तितं मध्येऽनु कलग्रं पानार्थे देवै निरीक्ष्य पुनराचमनीयकं दद्यात् । ततोनन्तरं श्रोपविष्टे नाडीतनं हुत्वा च त्रिधा त्रिवारं पूर्ववदृभ्यां तपंयेत् ॥ ८७ ॥

उत्तमाङ्गेत्यादि । ततः देशिकः साधको देव्या: उत्तमाङ्गे मस्तके हृदये चाधारदेवंे पादयोः सर्वाङ्केशु च मूलमन्त्रैः पञ्च पुष्पाञ्जलौ स्त्वा ऋताज्ञलिपुटो भूत्वा इष्टदेवतां प्रार्थयेत । यतः प्रार्थय्येतस्मादेव तस्मै । तथावर्गदेवान् यज्ञा पूजयामि नम इति पदं वदेत् योजनया दक्षदेवते तथावर्गदेवान् पूजयामि नम इति प्रार्थनावाच्यमाश्रितं ॥ ८५ ॥ ८६ ॥

व्यावरपदेवानां पूजया: प्रकारं दर्शयति वामनीलादिभिः । अग्निनिर्कर्तितवायौषपुरतः पृष्ठतः यथाक्रमिकोशे नैकेन त्यकोष्ये वायुकोषेर्देवानकोषे पुरतोऽपि पृष्ठत: पञ्चाङ्गगे व ऋमातः । छां नमः हौं नमः ह्रौं नमः हं नमः हौं नमः हः नम इति मन्त्रै: घडङ्गदेवतैः संयुक्तं गुरुपद्क्त्यादिगुरु द्वन्द्व खां: समर्चयेत् ॥ ८९ ॥

महानिर्वाणतन्त्रे ।

गुरुपादाम्बुजतनेव त्रिक्शिस्पर्शमाचरेत् । ततोऽष्टदलमध्ये तु पूजयेदष्टनायिकाः ॥ ९८ ॥ मज्ज्ञा विजया भद्रा जयन्ती चापराजिता । नन्दिनी नारसिंही च कौमारोत्यष्टमातरः ॥ ९९ ॥ दलाग्रेषु यजेत्तमैरवान् साधकोत्तमः । श्वसिताञ्जो रुहक्षेडः क्रोधोन्मत्तो भयङ्करः ॥ १०० ॥ कालिकौ भोषणैव संहारोट्टौ च भैरवौः । इन्द्रादिदिग्दिकपालान् भूपुरान्तः प्रपूजयेत् । तेषामस्त्रायि तदाञ्जे पूजयेत् तपयेत् ततः ॥ १०१ ॥

गुरुपादौ चोरेव दधियाद् गुरुश्र्चे त्यादि । व्यो' गुरुचे नमः च्यो' परमगुरवे नमः च्यो' परापरगुरवे नमः च्यो' परमेष्ठिगुरवे नमः इति मन्नैः गुरुपादौ दिव्येन्त्रभियन्त्रमध्ये गुरु' परमादिं परम व्यापिनञ्च तथा भूतं गुरुन्त्रघेव परापरगुरं परमेष्ठिगुरुक्न्यापीमन् कुलगुह्ण क्रमतो यजेत् ॥ ५ ॥

गुरुवित्यादि । गुरुपादाम्बुजतनैव त्रिक्शिस्थिवारं विशारं क्रमतः गुरुश्चां तर्पणमाचरेत् लक्यांत् ततोडनन्तरमष्टदलमध्ये रष्टपत्न्यामध्य-न्तरे च मज्ज्ञलायै नम दद्यें प्रथयवादिनमोङ्कने नाममन्त्रे खेच गम्य-सुप्रार्दिभराष्टनायिका: पूजयेत् ॥ ९९ ॥

पूज्या: श्वासनायिका चाच । मज्ज्ञखेत्यादौ केन ॥ १०० ॥ दंकेत्यादि । दलाग्रे'पु पताग्रे'पु च्यो' व्यासिताक्षाय भैरवाय नम इत्यें प्रथयवादिनमोङ्कनेन नाममन्त्रे'पि भराष्टभैरवान् साध-कोत्तमो यजेत् ॥ १०१ ॥

पूज्यानष्टभैरवाच । व्यासिताक्षो दत्यादौ केन ॥ १०२ ॥ इन्द्रे त्यादि । ततः प्रथयवादिनमोङ्कनेन नाममन्त्रे'पि गग्यसुप्रा-र्दिरिन्द्रादिदिग्दिक्पालान् भूपुराभ्यन्तरे प्रपूजयेत् तेषामिन्द्रादीनां-दिङ्भिरिन्द्रादिदिगादिकपालान् भूपुरादौः

षष्ठोऽध्यायः ॥ १२७ ॥ सर्वोपचारैः सम्मूज्य वलिं दद्यात् समाहितः ॥ १०८॥ मृगशृङ्गाग्रे मेध्यं कुलालः मृकरस्तथा । ग्रहणको ग्रहणको गोधा कूर्मः खड़्गी गौ दध्र मृताः ॥१२०४॥ अन्यानरपि पशून् दद्यात् साधकेच्छानुसारतः ॥१०६॥ सुलक्षणं पशुं देव्या ऋग्रे संस्थाप्य मन्त्रवित् । अध्यौदकैन सम्प्रोच्य धेनुसूक्त्रामतौकतम् ॥ १०७ ॥ ऋत्वा ऋतागाय पशवे नम इत्यमुना सृधौः । सम्पू ज्य गन्धसिन्दूरपुष्पनैवेद्यपाठसा । गायत्रीनद्विषे कुर्ये जपेत् पाशविमोचनौम् ॥ १०५ ॥ पशुपाशाय ग्रहादान्ते विद्रहे पद्ममुखरेत ।

विश्वकर्मणो च पद्मातात् धीमहोति पदं वदेत् ॥ १०३ ॥ पूजयेत् ततः परम ऋो' हस्त्र्लर्पणाभि नमः इत्येवं प्रथावादिनR तपं- याभि नमः इत्यन्तेन नाममन्त्रे ण हस्त्रादिदर्शादिकपालान्तपयेत् ॥१०२॥ सर्वेत्यादि । पाद्यादिभिः सर्वोपचारैरदेव्यां सम्पूज्य समाहितः सात्वधानो भूत्वा देव्यै वार्ं दद्यात् ॥ १०८ ॥ नमु वलिदानविधौ कः कः पशुः प्रशस्तः स्वातत्नाह मृगमिन्थादि । कुलालपो मृदिषः मृगादयो दध्र वलिदानविधौ । प्रशस्ताः स्वतातः ॥१०४॥ अन्यानपि न तत् मृगादय एव वलिदानविधौ प्रशस्ताः किन्तु साधकेच्छानुसारतोऽन्यारपि पशून् देव्यै दद्यात् ॥ १०६ ॥

व्यघ्र वलिदानविधमाह चुलचष्यमिति।दिभिः । मन्त्रवित् मन्त्र चः सुधीः धीरः साधकः सुलक्षण्यं रोगादिदूषितन्य' पशुं देव्या ऋग्रे संस्थाप्य वज्रपाघ्रौदकैन फट् मन्त्रे षा सम्प्रोच्यऋभिषिञ्च्य धेनुुुद्रया वं वीजनामृतौसतं कत्सा ऋतागाय पशवे नम इत्यमुना मन्त्रे षा गन्धसिन्दूरपुष्पने- वेद्यपाथसा सम्पू ज्य च ऋत्क्ष दन्तिषे कुर्ये 'पशुपाशविमोचनौ गायत्री जपेत् वागादौ'त मृगार्दिनाऽस्म्य पशचष्यं पाशो जलमृ ॥ १०५॥ पशुपाथविमोचने गायत्रींपाह पशुपाथव्यादिना । मन्त्रो साधकः

ततश्वोदोरयेन मन्त्रो तन्नोजीवः प्रचोदयात् । एषा तु पशुगायत्री पशुपाशविमोचनी ॥ ११० ॥

ततः खड्गं समादाय कूर्च्चवोजेन पूजयेत् । तदग्रमध्यमूलेषु ऋमतः पूजयेदिमान् ॥ १११ ॥

वागीश्वरौच वन्ह्यां लच्मीनारायणौ ततः । उमामहेश्वरौ मूले पूजयेत् साधकोत्तमः ॥ ११२ ॥

अथान्तरं ब्रह्मविष्णुशिवग्रक्रियायुताय च । खड्ग गाय नम इत्यन्नमथुना खड्गपूजनम् ॥ ११३ ॥

महावाक्ये न वोत्रस्र्ज्य कृताज्जलिपुटो वदेत् । यथोक्ते न विधानेन तुभ्यमस्तु समर्पितम् ॥ ११४ ॥

पशुपाशायिते मालामध्यान्ते विदाङ्ङे हृदि परस्च्चरेत ततो विदारक्ष्ये हृदि पडात् धैर्यमहौत पदं वदेत ततः परं तन्नो जीवः प्रचोदयात् इत्य जपेन्द्वरेत योननया पशुपाशाय विदाङ्ङे विश्वकर्मणो धौरमद्धि तन्नोजीवः प्रचोदयात् हृदति गायत्री जपता ॥ १०५ ॥ ९० ॥

तत इत्यादि । कूर्च्चवोजेन हृन्मात वोजेन तद्यमध्यमूलेषु खड्गमध्यमूलेपु । यान पूजयेतान्हृदेकैन वागीश्वरौर्मात । खडो वागीश्वयां नम हृद्येव प्रचावादिसोऽननासन्नलो गा गशुप्रादिमि: खडु गाये वागोश्वरौ सारखतौ ब्रह्माद्याश्च ततः खडुमध्ये लच्मीनारायषौ ततः खड्गमध्ये लच्मीनारायषौ ततः खड्गमूले उमामहेश्वरौ साधकोत्तमः पूजयेत् ॥९१॥ ९?॥

अथानन्तरम् । ततोडनन्तरं ब्रह्मविष्णुशिवग्रक्रियायुताय खड्ग गाय नम इत्यन्नमथुना खड्गपूजनं कुय्यांत् ॥ ९२ ॥

महावाक्यो न विर्ष्य रोम तत्स्थं क्रोम च द्वासुकमास्यशुकापचेएडकतिथ्यावचुकराभिस्यते भास्करे सम्पतामोःपसिन-1: तरिकिस्स्ति सारो र रकमगेनेएक्रमोल्मडदेवतायी पयुपिं सम रदे द्रि मम मतनार्त्त मच्त्वि मत्तः म निपुटोऽ मुक्त्वा कदे किं बदे ह्रला!च यन्त्सदि ॥ १८ ॥

पशुं निवेद्य च पशुं भूमिसंस्थन्तु कारयेत्॥ १९४ ॥

देवौभावपरा भुत्वा हन्यात्तीव्रप्रहारत: ।

स्वयं वा भट्टपुत्रैर्वा भृत्या वा सुहृदैव वा ।

सपिसङ्गे नाथ वा छेद्यो नारिपचं नियोजयेत् ॥ १९७ ॥

तत: कवोष्णं कधिरं वटुकैश्यों वर्ज्जं हरेत्।

सप्रद्रै:पग्रौषधिवलिनं मोदकै र्निवेदयेत् ॥ १९८ ॥

एवं वलिविधि: प्रोक्त: कौलिकानां कुलाचार्चने ।

अन्यथा देवताप्रीतिजं न कदाचन ॥ १९९ ॥

ततो होमं प्रकुर्वीत तदिधानं शृणु प्रिये ! ॥ १९८ ॥

स्वदचि:पे वलकाभिमेङ्गडलं चतुरस्रकम् ।

चतुर्हस्तपरिमितं कृत्वा मूलेन वौचघ्नम् ।

ग्रस्तेया ताडयित्वा च तेनैव प्रोक्ष्यं चरेत् ॥ १२० ॥

कूष्मंवौजेनावशुच्ह्र देवतानामपूर्वकम् ।

स्वचिडलाय नम इतति यजेत साधकसत्तम: ॥ १२४ ॥

पशुं वागारादिमू ॥ ११२ ॥

स्वयं वा भृत्यनेर्डरिपचं न नियोजयेत् प्रकुर्झयेत् ॥

११६ ।।

तत हति । तत: परं एप्र कवोष्ण्यरूधिरवर्ण: वटुकेश्यो

नम ह्रात मन्त्रे षा कवोष्ण्यमोषधृष्या हृधिरवर्ण निं निवेदयेत् ॥ १२० ॥

अन्यथा वलिविप्रेरभावात् ॥ १९५ ॥

१९८ ।।

अत्र ह्यहोमविधानमाह स्वदचि:पे रत्यादिभि:। स्वदचि:पे देहे वासु-काभिसृतह्स्तपरिमितं चतवरसकत्वलख्योष्यं मद्रडलं कतवा मूलेन मन्त्रे र्ख

तस्य वोचघ्नां विलोकनस्य कतवा चक्षु रेखा फटा मन्त्रे र्या कुशेन ताडयित्वा

च तेनैव फटैव मन्त्रे या मद्रडलस्य प्रोक्ष्यं सेक्च्वरेत् ॥ १२० ॥

प्राग्ग्रया उदगग्रया रेखा: प्रादेशसमिता: । तिर्यस्तिर्यो विधातव्यास्तत् सम्पूजयेदिमान् ॥ १२२॥

प्रागग्रयाश्च रेखाश्च मुकुन्दे गपुरन्दरान् । ब्रह्मावैवस्वतेंद्रं च उत्तराधाराम् पूजयेत् ॥ १२३ ॥

ततः स्वाङ्गुलमस्थे तु हसौ: गर्भं त्रिकोणकाम् । घटकोष्ठं तद्हिर्देश्च ततोडष्टदलपङ्कजम् ॥ भूपरन्तर्हिविज्ञानं विलिखेद्यन्त्रमुत्तमम् ॥ १२८ ॥

मूलेन पुष्पाच्छलिना संपूज्य प्रथवेप तु । होमद्रव्यैश्च संप्रोच्य कर्पिंकायां थजेत् सुधी: ॥

यथवा देवतानांपूवर्कं स्वाङ्गुलाय नम इत्युच्चरन् न साधकस्तमो यजेत् षड्कदेवतास्थाङ्कलाय नम इति मन्त्रेया गर्भपुष्पादिभि: स्वाङ्गुलं पूजयेदित्यर्थ: ॥ १२९ ॥

प्राग्ग्रया ह्रति । प्राक् प्राच्यान्दिश्यपाश्वं याश्रां ता: प्राग्रया: उदक् उदोच्यांन्दिश्यपाश्वं याश्रां ता उदगग्रया: प्रादेशेन परिमितास्तिस्त्रो रेखा: स्वाङ्गुले विधातव्या: तत् ताछु रेखाश्र ह्रमान् संपूजयेत् तर्जनीनामिकाभ्यां विस्तृतेऽङ्गुष्टे प्रादेशे स्वात् । तद्रे- वामहस्ते: प्रादेशमितालङ्कार्स्तर्जन्याादियुते तते । वङुश्ठे सक्कानिष्ठे- स्वाङ्गुलिसहिताशादशाङ्कुलं ह्रति ॥ १३० ॥

तासु रेखासु यान् पूजयेतान् ह्र्मंयचाङ्ग प्रागग्र्यास्थिति । प्राग- ग्रा रेखासु प्राग्भार्गवमोन्तनाममन्वे या गर्भपुष्पादिभि: सुकुन्दे धा- पुरन्दरान् विष्णुं शिवेन्द्रान् क्रमत: पूजयेत् । उत्तराधारासु रेखासु तु ब्रह्मावैवस्वतन्द्रान्त्रान् पूजयेत् ॥ १३१ ॥

तत: ह्रति । ततोडनन्तरं स्वाङ्गुलमध्ये इषौ: मिलिता एव च क- कारस्ककारौकारौवसर्गां गर्भं यस्य तथाभूतं त्रिकोणपदहिच: घटकोष्ठं तद्हिर्देश्च ततोडपि वडिह्रष्टदलपङ्कजं ततोडपि वडिस्थूलकोष्ठ- कलवकारो भूपरस्य विध्नानु विलिखेत् ॥ १३४ ॥

मायामाधारप्रत्यादीनं प्रत्येकं वा प्रपूजयेत् ॥ १२४ ॥

षट्न्यादिकोषे धर्मं च ज्ञानं वैराग्यमेव च ।

एष्वध्ये पूजयित्वा तु पूर्वादिषु दिग्रां क्रमात् ॥१२६॥

प्रधमंवज्ञानमति श्रवैराग्यमनन्तरम् ।

यानैष्वयं यजेन्नित्यं मध्ये डनन्तं पञ्ञकम् ॥ १२९ ॥

कलासहितसूर्यस्य तथा सोमस्य मण्डलम् ।

प्रागादिकेष्वरेष्वेपु मध्ये चैताः प्रपूजयेत् ॥ १२५ ॥

पोता खेतारुणाः क्षयणा धूम्रा तौत्रा तथैव च ।

स्फू लिङ्गिनो च राविरा ज्वलिनोति तथा क्रमात् ॥ १२८॥

प्रणवादिनमोडन्तेन सर्वत्र पूजनं चरेत् ।

तं वङ्केरासनायेतिं नमोडन्ते न प्रपूजयेत् ॥ १३० ॥

मूलनेति । एवं लिखितशन्नं यन्त्रं मूलं मन्त्रेशा युष्मादृश्लिना

संपूज्य प्रष्णवेन षोमद्वर्या च संप्रोच्याष्टदलपङ्कजस्य कर्णिकायां

वोजकोषे सर्वादितानेवाद्धारप्रत्यादीनु मायां हि वोजकष्वरनु चुपोः

साधको यजेत त्रींमाधारप्रत्यादिषो नम इति मन्त्रेष गम्युपषार्दिभः

पूजयेदिल्वद्रः वध्यवा व्याधारप्रकृत्यादिकं प्रत्येकमेव प्रपूजयेत् ॥ १२५ ॥

व्यग्नीत्यादि । प्रणवादिनमोडन्तनाममन्त्रे या गम्युपषार्दिभिर्यन्न्-

स्वाग्न्यादिकोषे क्रमता धर्मं ज्ञानं वैराग्यमेवैय्यञ्च पूजयित्वा तदिशां क्रमात्

पूर्वादिषु दिक्षु व्यधर्मज्ञानवैराग्यं एतदनन्तरमनेनैष्यञ्च मन्त्री यजेतु

यन्त्रेष मध्ये डनन्तं पञ्ञकं यजेतु ॥ १२६ ॥ १२९ ॥

कलेयार्दि । पूर्वोक्ताभ्यामेव मन्त्राभ्यां गम्युपषार्दिभिः कलास-

हितसूर्यस्य तथा कलासहितसक सोमस्य च मण्डलं यन्त्रमध्ये एव

प्रपूजयेत । एषु प्रागादिकेष्वरेषु मध्ये च ऋमेष्वताः प्रपूजयेत् ॥१२५॥

वा: प्रपूजयेच्चा चाछ पोतेश्यादौकैन । पोताखेतादीनां मध्ये

ज्वलिनो मध्ये पञ्जयतु ॥ १२८ ॥

वागीश्वरौ स्मृततचातां नीलेन्दीवरलोचनाम् । वागीश्वरीषा संयुक्तां ध्याल्वा मन्त्री तदासनै ॥ १३२ ॥

मायया तौ प्रपूजयाथ विधिवदहिक्रियामन्वयेत् । मूलेन वोचयां ध्याल्वा फटावाह्नमाचरेत् ॥ १३३ ॥

प्रणवं च ततो वक्ते योगपौठाय च वस्मतुः । यन्त्रे पौठं पूजयित्वा दिश्चु चैताः प्रपूजयेत् ॥

वामा ज्येष्ठा तथा रौद्री शांभिकीति यथाक्रमात् ॥ १३४ ॥ ततोडमुच्चा देवताया: स्वाखिडलाय नमः पदम् । इति स्वाखिडलमपूज्य तत्रमध्ये मूलरूपिष्णो ॥ १३५ ॥

ध्याल्वा वागीश्वरीं देवों वड्निवोजपुरःसरम् । वड्निमुष्टृत्य मूलान्ते कूर्चेन्ते समुच्चरन् ॥ १३६ ॥

प्रणवादौौस्यादि । शवकतू देशे नमोडन्तेन रं वड्न रासनायेतिं मन्त्रे-षा यन्त्रमध्ये वड्न रासनं प्रपूजयेत् ॥ १३७ ॥

वागीश्वरोमिति । ततो वागीश्वरेपा ब्रज्ञाथा संयुक्तां नोलेन्दोवर-लोचनां ध्यामपकूजनेलामू कतहस्तातां वागीश्वरीं ध्याल्वा मन्त्री साधक-संदानने तदिन्तु वड्नपीठे ततो वागीश्वरोबज्ञाथी मायया हि वोजा-द्वैन नमोडन्तेन नाममन्त्रेपा प्रपूज्याथानन्तरं विधिवतू शरावेषु कांश्य-पात्रेपु वा शुचिमग्निमानयेतू मूलेन मन्त्रेप्या वड्न वौचचयं ह्रस्वा फटा मन्त्रेप्या तस्मैवाच्हनड्न्योरेत् ॥ १३८ ॥ १३९ ॥

प्रणवामिति । पूर्वे प्रणवं बद्धेतू ततो यड्न्रेयोगपौठायेतिं बद्धेतू ततो दूतं नम क्ति वहतेतू योजनया उं वड्न्रेयोगपौठाय नम द्रति महर्जांतः स्वनेनैव महुना यन्त्रे वड्ने: पौठं पूजयित्वा पौठातू पूर्वा-दिश्चु वतद्रु दिश्चु प्रणवादिनोऽन्तनाममन्न्रेपा गम्भुप्रादिमिरेताष प्रपूजयेतू पूर्वोर्दिश्चु या: प्रपूजयेतू स्वाहा वामेश्वादीन् ॥ १४० ॥

तत द्रति । ततोनन्तरमू स्वाहकया हेवताया: स्वाखिडकाय नम पूती स्वय् मन्त्रपदेरचयेतू गम्भुप्रादिमिः स्वाखिडलं पूज्ये तत्र मध्ये

॥ षट्त्रिंशासः ॥ १३८॥ काव्यादेश्यो वकिजायां काव्यादांघं परिब्जयेत् । श्रक्लेष वकृ' संवीक्ष्य कूर्चेनैवावगुरहयेत् ॥ १३८ ॥

धे न्ना चैवास्ततो कृत्य हस्ताभ्यामभिनिर्हरेत् । प्रार्द्रचिख्यक्रमेणाऽपि'' भ्रामयन्त खडि्डलोपरत ॥ १३९॥

निधा जातुसृप्ठिभूमि: शिववौजं विचिन्त्यन । ग्रामनोडभिमुखी कृत्य योनियन्ते नियोजयेत ॥ १४० ॥

ततो मार्यां समुद्धार्य'' वर्जिमूर्ति च डीयुतां । नमोड्न्तेन प्रपूजयाथ रं वक्िजपरतः सुधीः । चैतन्याय नमो वक्िकैतन्य'' परिपूजयेत ॥ १४१ ॥

मूर्त्तेस्ताकृदपि मों वागोभतिं दद्याद भ्रातरा वक्िजो जं पुरःसरं वह वक्िज- वोजपुरःसरं यथास्थान्तथा वक्िसुषृदृश्य रं वीजेन वक्िसत्यापये तद्र्थः मूलान्ने कूर्चेन वीजमन्त्र'' फडि्ति च वीजं वधकरन् तदन्ने काव्या- दे भ्य ऋतु य'' चरन् तदन्ने वक्िजाया स्वाहेऽखुरेत योनया हों श्रीं क्रों परमेश्वर स्वःहा हूँ फट् काव्यादेश्यः स्वाहेति मन्त्रो जातः छाननेनैव मन्त्रेण वक्िजतोञ्ज रहाहकूं काव्यादांघ राजसभागं दचि- याञ्चा दिशि परित्स्जेन ततोडन्र्लेष फटा वक्िं संवीच्य हद्रा कूर्चेनैव कूं वीजनेनैवगुरहयेद्वा'' नेत्येत ॥ १४२-१४४ ॥

घेन्नेति । घेन्या हृद्रया चामृतोकस्य हस्ताभ्यां पुनरिनक्षरत् उख्यापयेत उख्याप्य च प्रार्द्रचिख्यक्रमेण स्वखिडनोपरत निधा ति- रामिनं भ्रामयन् शिववौजं गम्भु'' गौर्थदपमन्निं विचिन्त्यं'' वाधको जातुसृप्ठधूमि: सन्नात्रमोडभिहचछोकस्य योनियन्ते निखोजयष्ठे नियोजयेत स्थापयेत ॥ १४५ । १४६ ॥

ततह्रति । ततोडनन्तरं मार्यां हों वीजं वधकार्य नमोड्न्तेन नस- द्वाल्तेन च हृ डीयुतां वक्िमूत्ति'' वधकरेत योनया हों वक्िमूसों'' दे वक्ि'' हरि सुतेो नमो जति; शनैः शनै र्चा वक्िमूस'' प्रपूज्यार्चान्तरे कुंभः

नमसा वाङ्मूर्त्तिषड् चैतन्यं परिकल्पा च । प्रज्वालयेततों वाङ् मन्त्रे यानेन मन्त्राचित् ॥ १८० ॥

प्राणं पूर्वंसुधृत्य चित्तपिध्वनलपदन्तथा । हनहयं दह दह पच पचेइति ततो वदेत् ॥ १८१ ॥

सर्वज्ञा ज्ञापय स्वाहा वाङ्प्रज्वालने मनुः । ततः कताक्षिलिम्बूला प्रकुर्यादङ्गनिवन्दनम् ॥ १८२ ॥

अग्निं प्रज्वालितं वन्दे जातवेदं हुताशनम् । सुवर्गदर्शेममलं समिद्धं सर्वतोमुखम् ॥ १८३ ॥

इत्युपक्शाप्य दहनं खादयेत् स्थण्डिलं कुगैः । स्वेष्टनामा वाङिनाम कुलाभ्यर्चनमाचरेत् ॥ १८८ ॥

साधको रं वंझे: परतः चैतन्यं नम हृति वह्नेयो: योजयां रे वंङ्- चैतन्याय नम हृंति नचुजोत: घनेनैव मनुना वंझे: चैतन्यं परिपज- येत् ॥ १८९ ॥

नमसेत । नमसा मन्त्रे षा वाङ्मूर्त्तिं वंझे: चैतन्ययुचं परिकल्प मनसा विरच्य ततोधनेनानन्तरमेव वच्याभाषेन भन्ते षा मन्त्राचित् साधको वंङ् प्रज्वालयेन्द्रीपयेत् ॥ ९८० ॥

वाङ्प्रज्वालनमन्त्रेणमाह प्रज्ञाप्रकाशादिका मादधौ । पूष्यं प्रज्ञा- मुहुर्त्त्य उद्धा ततः परं चित्रपिध्वनलपदं वदेत ततो हनहयं ततों रहद- हेइति ततः पचपचेइति वदेत ततः सर्वज्ञा ज्ञापय स्वाधेइति वद्देत योजयां यो' चित्रपिध्वनल हन हन दह दह पच पच सर्वज्ञा ज्ञापय स्वाधेइति मन्त्रो जातः स्वीयं महाव्याङ्झप्रज्वाबने कृतः ॥ ९८? ॥

व्योमवन्दनमन्त्रमाह व्योमिं प्रज्वलितं वन्दे हरति ॥ ९८२ ॥

हरतोति । इत्थनेनैष मन्त्रे षा रहनं वाङ्ङुपसृत्याभिमुख्य कुगैः स्वखिडनं खादयेत् ततः स्वेष्टनाम्रा वाङिनाम कुला इतोनन्तरमेव वच्यमाषेन मन्त्रे षा वनेनमाचारेत् ॥ ९८६ ॥

षष्ठोऽनुवासः । १८४

तारो वैश्वानरपदात् जातवेदस्पदं वदेत् । इहावहावहेतुका लोहिताचपदान्तरम् ॥ १८४ ॥

सर्वकर्माऽऽशु पदतः साधयन्ते ऽग्निवसभाः । इत्यभ्यर्चे हिरण्यादिसम्भृजान् प्रपूजयेत् ॥ १८५ ॥

सहस्वार्चि: पदं हेडनं हृदयाय नमो वदेत् । घृड्ढन् पूजयेदक्षरतो मृत्योर्यंजेत् सुधीः ॥ १८६ ॥

जातवेदःप्रश्वतयो मृत्योर्योऽष्टौ प्रकौर्त्तिता: । ततो यजे:ष्टक्चतुष्टयाऽऽग्न्याऽऽसादनन्तरम् । पद्नाऽयष्टनिधौ विध्रा यजेन्द्रियादिदिक्पतोन् ॥ १८७ ॥

वड्रार्षणम नल्मवेदाढ़ तार इत्यादिना साधयन । पुखं तारः प्रख्यचो वाच्यः ततः वैश्वानरपदात् परं जातवेदपदं यदेतु तत हृदाहावहे- म्य्का लोहिताचरुपदान्तरं यदेतु ततः सर्वकर्माऽऽशु पदानुप रं साधयेत पदं वदेतु तदने चाग्निवसभाऽऽहा वाचा योजना चो वैश्वानरजातवेद हृदाहावहेऽरु लोहिताचसह सर्वकर्माऽऽशु साधय खाहेति महुराशीवं इत्यनेनैव मथना स्वे षट्‌देवतानामानं वड्रिसभ्येच्च यो वड्रे हिरण्यादिसम्भृजाम्यो नमः इति मन्त्रेष वड्रेहिरण्या दिसम्प्र- जिह्वा गव्युप्याादिभिः प्रूजयेत् ॥ १८५ । १८६ ॥

षडेतन् सहस्वार्चि: पदनततो हृदयाय नम इति च पदं वदनु सहस्वार्चि ये हृदयाय नमः इति मन्ने षहस्जरन् साधको वड्रे हृदयं पूजयेत् तथा वड्रे: घृड्ढ़केभ्यो नम इति मन्न्रेष गव्युष्या- दिभिर्यै षष्टकृं पूजयेत् तथा वड्किमूर्तिंभ्यो नमः इति मन्न्रे ष वड्रेभ्यं चौँ: ऋभोर्यंजेत् ॥ १८७ ॥

नह वड्रे: कति मूर्त्तयः चतुर्यपेचायामाह जातवेदेश्वादि । जातवेदप्रश्वतयो वड्रेरहो मूर्त्तयः प्रकौर्त्तिता: पूखंडक्ताः ॥ १८५ ॥

ततर्र्त्ति ततोडनन्तरं ततों ऽज्यारादिभिर्योऽष्टभाक्षभ्यो नम इति मन्न्रेष गव्युप्याादिभिराड्या: चष्ट यक्षीर्यंजेव तरणन्तरं पत्नाऽयः

वज्ञाद्यास्त्राऽऽदि सम्पूज्य प्रादेशपरिमाणकम् । सुषुप्तनाड्यं नोत्वा छतमध्ये निधापयेत् ॥ १५० ॥

वामे ध्यायेदिड़ां नाडीं दचिषे पिङ्गलान्तथा । मध्ये सुषुम्नां सचिन्त्र दचभागात् समाहितः ॥ १५१ ॥

ग्राज्यं ग्टहीत्वा मतिमान् दचनेनैव हुताश्रितः । मन्त्रेण यानेन जुड्ढ्यात् प्रथवाने ड्जन्यये पदम् ॥ १५२ ॥

खाच्छान्तो मनुराख्याता वामभागादविच्छरेत् । वामनेत्रे हुनेदज्ञो'सोमाय हिठो मनुः ॥ १५३ ॥

मध्येन्द्राज्यं समानौयं ललाटे हवनं चरेत् । ग्रन्नौषोमौ सप्रपञ्चौ तुत्रयं हिचचनान्वितौ ॥ १५८ ॥

एनिदिच्छो नम र्ति मन्त्रे षा ग्टषपद्मादिभिः पद्माद्यर्चनिधौ न दा सम्पूज्य इन्द्रादिदिक्पतोनु यजेत् ॥ १८८ ॥

वज्ञे न्वादि । तत इन्द्रादीनाञ्च वज्ञाद्यास्त्राऽऽदि सम्पूज्य प्रादेश-परिमाणकं जुषपत्ननाड्यं नीत्वा न्टज्झीत्या छतमध्ये वामे दचिषे निधापयेत् प्रयेतं स्थापयेत् ॥ ९५० ॥

वामे र्त्यादि । छतस्य वामे भागे नाडीं ड्जायेतु दचिषे भागे पिङ्गलां नाडीं ध्यायेतु मध्ये च सुषुम्नां नाडीं सचिन्त्य समाहितः सन् दचभागात्स्थतं ग्टहीत्वा ड्जाताभिहरग्नेञ्चनेनैव मन्त्रेण षा मतिमान् साधकः जुड्ढ्यात् । दचनेनैव हवनस्य मन्त्रमाह प्रथवस्नान्ते ड्जन्यये इति पदं वाञ्च्यम् यजनया को' व्ग्नये हुत महर्जातः ध्ययष्ष महः स्वाच्छान्न व्याख्यातः ततो वामभागादविच्छर्वनोय ग्टतं ड्जरेतु न्टज्झीत्या व ड्जविळा-क्रे ख्वामनेत्रे वच्चमायास्नेप ष्नेतृ जुड्ढवाव् । वामनेत्रे हुनेदज्ञो'सोमाय हिठो मनुः इति ॥ ९५१-९५३ ॥

मध्यादिति । ततः मध्येन्द्राज्य समानौयं न्टज्झीत्या वच्चमाय-

षष्टोऽध्यासः ।

स्वाऽऽन्तोऽय मनुः प्रोक्तः पुनर्देविष्यतो हविः । घटहोता नमसा मन्त्रोऽभ्यं पूर्वं सुधरेत् ॥ १५४ ॥

षग्नये च स्विशिक्ते वड्ढिकान्तां ततो वदेत् । षग्नेन वड्ढिवत्तने जुड्डयात् साधकोत्तमः । भूसं वः स्वर्दिठान्तेन व्याहृत्या होममाचरेत् ॥ १५५ ॥

तारो वैष्वानरपदात् जातवेद इहाऽऽवह । वहलोहि पदन्ते च ताचसर्वेपदं वदेत् । कर्माऽऽदि साधय स्वाहा विधानेनाऽऽततोऽर्हरेत् ॥ १५६ ॥

ततोऽग्नौ सेष्टमावाह्य पौठाद्यैः सह पूजनम् । क्ववा स्वाऽऽन्तमुनुना मूलेन पञ्चविंश्रतीः ॥ १५७ ॥

मन्त्रे या वड्ढेहेलाटे षवनं चरेत् । जलाटे इडनस्य मन्त्रमाझ चग्नेः-व्यादिना । तद्येऽद्विवचनान्ततै चतुर्थीद्विसचनयुक्तौ सम्प्रयोजौ चो-चो-डारसहितौ च षग्नीयोमौ वड्ढ्यौ ततो यथो' षग्नीयोमाऽऽभ्यामिति मन्त्र-जप्तः चयं मनुः स्वाऽऽन्तः प्रोक्तः मन्त्री साधको नमसा मन्त्रे या पुनर्हि षिष्यतो हविः घटहीत्वा पूर्वं प्रष्यवसुढरेतं वदेतं ततोडग्नये इति स्विष्टिकते हूति ततो वड्ढिकान्ताऽऽच वदेतं योजनया चो' चग्नये स्विष्टिकते स्वाह्ऱे ंत मनुजांतः चग्नेन मनुना साधकोत्तमो वड्ढिवत्तनेस-ग्नष्क्ख जुड्डयावं मोभनेत्: स्विष्टिं तां करोतोऽतत स्विष्टकृत ततः किपू ततो हिठान्तेन स्वाऽऽन्तेन भूरिदित भुव्वरिति स्वरिति च व्याहृत्या होममाचरेत् ॥ १५८-१५६ ॥

तार इत्यादि । पूर्वं तारः प्रष्यवो वड्ढव्यः ततो वैष्वानरेति पदातु परं जातवेद इहावहवच जोहि इति वदेतं तवुपदान्ते च ताऽऽलशब्दे ऽति पदं वदेतं ततः कम्माऽऽदि साधय स्वाऽऽहेति वदेतं योजनया चो' वैष्वानर जातवेद इहावहवच जोहिताऽऽच सर्वं कम्माऽऽदि स्वाघय स्वाऽहेति मनुजांतः चग्नेन मनुना विधा वातनयमाझतोऽर्हरेत्-तं चरितं ॥ १६० ॥

द्वितीया वज्रामनोर्देव्या एकं सम्भावयन् धियैकादशाहुतौ च द्वितीया मूले नैव वज्रदेवताः ॥ १५९ ॥

द्वितीया स्वकाममुद्रैष तिलाज्यमधुमिश्रितैः ॥ १६० ॥

पुष्पैर्विश्वदलैः कार्पि यथार्हविहितवस्तुभिः । यथायत्तैरितिर्होत्रं तद्वान्त्राष्ठन्यूनां प्रकल्पयेत् ॥ १६१ ॥

ततः पूर्णाहुतिं द्यात् फलपुष्पसमन्विताम् । स्वाहान्तमूलमन्त्रेण ततः संहारसूत्रया ॥ १६२ ॥

तस्या हृदयं समानीय स्थापयेत् हृदयाम्बुजे ॥ १६२ ॥

चमस्स्वेति च मन्त्रेण विप्रजेतं हुताशनम् । अन्तर्धिष्ण्यको मूलव्रोऽचिच्छेद्मवैधरायेत् ॥ १६३ ॥

हृत्प्रेष्टं भुवो मध्ये भारयेत् साधकोत्तमः ॥ १६४ ॥

तत इत्यादि । ततोऽनन्तरमेकैकं खेटं देवतामात्रानाल्या पूर्वोक्त-

मन्त्रेण या पोटायैः महतस्तु पूजनस्य कत्वा मूलकृपेक्ष स्वाहान्तमन्त्रैः पञ्चैः शतिमार्डातिस्वं ज्ञै हत्वा प्रज्ञाख्य वज्रात्मानो वज्रैरात्मनश्च देव्या श्चकं ध्याय सत्त्वारवयं चिन्तयन् मूले नैवैकादशाढ्यतोः हत्वा खोम कज्जदेवताभ्यः स्वाहान्ति मन्त्रेण पाज्जदेवतार्चोदिश्य । द्वितीया विश्युरो-

तस्तत् शोषं स्वद्याह्निकमास्यकचक्रततियावशुकरातिप्रसक्ते भास्करे-

पुकाभीष्टार्थसिद्धिकामैरौद्धत्यगोत्रः भोमदहृदङ्गमैः तिलाज्यादिमि-

पुष्पैर्‌विश्वैर्ललाटादिभिर्योऽपि शाखं वज्रादिकृतिमचं हृदये हस्ते वाक्यो न स्वकाममुद्रैष स्वाहान्तमूलमन्त्रेण तिलाज्यमधुमिश्रितैः पुष्पैरपणया विलटहरैष्यार्वाहृतवस्तुभिर्यां महत् यथार्हक्तिं वज्रयागार्ज्जातिं हृदयाद्‌

तद्याव्‌ ठान्यूनामार्ज्जातं न प्रकल्पयेत् ॥ १६५-१६७ ॥

तत इति । ततोडनन्तरं स्वाहान्तमूलमन्त्रेण फलपुष्पसमन्वितां कृतात्स्वं लयुतां पूर्वोक्तद्र्तां वज्रौ दद्यात्तु ततः परं संहारसूत्रया तस्या हृदयाद्‌र्रौ समानीय हृदयाम्बुजे स्थापयेत् ॥ १६८ ॥

चमस्स्वेति ततः श्वन् चमस्स्वेति मन्त्रेण तु हुताशनं विप्रजेतं हृताधिदेवकम्

एवं होमविधि: प्रोक्तः सर्वतन्त्रागमकोविदैः । होमकं समाप्यैवं साधको जपमाचरेत् ॥ १६४ ॥

विधानं श्रुत्वा देवेशि ! येन विद्या प्रसिद्धति । देवतागुरुंमन्न्रार्थान्सम्भावयेदियैः ॥ १६५ ॥

मन्न्रार्थो देवता प्रोक्ता देवता गुरुरुपिष्यो । ऋभेदेन यजेत्तस्यु तथा सिद्दिरनुत्तमा ॥ १६७ ॥

गुरुं शिरसि साद्धिन्य देवतां हृदयाम्बुजे । रसनाग्यां मूलविद्यां तेजोरुपां विचिन्त्य च ! वयष्यांन्ते जसंभूयैकोभूतं विचिन्तयेत् ॥ १६८ ॥

तारेषा सम्पुटोकृत्य मूलमन्न्राद्ध्य सम्भवा । जप्या तु साधकः पश्चान्मातृकापुट्टितं स्मरेत् ॥ १६९ ॥

मायावोजं स्वशिरसि द्रग्रंथा प्रजपेत् सुधीः । वदने प्रष्यवं तद्वत् पुनर्मार्ग्या हृदम्बुजे ॥

विसृजेततस्य विसर्जनं कुर्व्यात् ततः ऋतां द्रविज्ञां येन स ऋतद्रिज्ञाको मन्त्री साधकः हृदयादिच्छ्रदमस्वतत्ययधारयेत् ततः इत्थं चं भूयोरध्यदेग्ने भारयेत् ॥ १६३ ॥ १६४ ॥

जपाच्चरणविधानंवाच् देवतेच्छोद्भि: । सम्भावयेत् संयुक्तं विचिन्तयेत् ॥ १६६ ॥ १६६ ॥

देवताद्यैःसम्भावनप्रकारनतुंफनख्य दर्र्यति मन्त्रो यदिनां मन्त्रार्था: मन्त्रवर्था: ऋभेदेन येक्यभावेन ॥ १६७ ॥

मूलविद्यामं मूलमन्त्रात्मकां विद्यामं तयाष्यामं शुरुदेवता मूलमन्न्राषामं ॥ १६७ ॥

तारेषेत्यादि । तारेष सम्पुटोकृत्य स्वादावने च वकारादिच्छा-रानै रेकपद्याघता वष्णैः संयुक्तं मूलमन्त्रं स्वप्रभा कारेतं जपेतं खागसंज्ञो नित्येत्यादि । जपे तु नड़ागमः ॥ १६८ ॥

प्रजप्य समाधिं मन्त्री प्राणायामं समाचरेत्॥ १७० ॥

नतो मालां समादाय प्रवालादिसमुद्धवाम् । माले माले महाभागे संवेशप्रतिसंविदापिपि ! ॥ १७१ ॥

चतुर्वर्गस्वयि न्यस्तस्तस्माच्चै मे सिद्धिदा भव । इति सम्पूज्य मालां तां शोपावेश्यामृतं च ॥ १७२ ॥

विधा मूलेन सन्ततं शिरार्चित्तो जपश्चरेत् । श्रष्टान्तरसदृशं वायव्यवास्तूत्कटं व्रतम् ॥ १७३ ॥

प्राणायामन्तत: कत्वा शोपावनजलपुष्पकै: । गुह्याग्रतिगुह्यगोप्यौ तं गृहाणास्मत्कृतांतं जंपम् ॥ १७४ ॥

सिद्ध्यर्थं भवतु मे देवि ! लतप्रसादान्महेक्ष्वरि ! । इति मन्त्रेषु मतिमान् देव्या वामकराम्बुजे ॥ १७५ ॥

मार्चेयत् । तत: शुभो: साधक: स्वशिरसि मार्याद्रिजं हीनं वीजं दशधा प्रजपेत् ततो कदने स्वहस्ते प्रथयं तद्दशधा जपेत् हृदम्बुजे युनम्ज्यां हीं वीजं समाधा प्रजप्य मन्त्री प्राणायामं पूर्ववत् समाचरेत् कुर्यांत् ॥ १७६ ॥

नत इति । ततोऽनन्वरं प्रवालादिसमुद्धवां विद्रुममार्तण्डतेजो- मालां समादाय ग्टझ्झोवा माले माले इत्यादिना सिसिद्धिदा भवितव्यं न मन्त्रेशया तां मालां सम्पूज्य शोपावेश्योक्ततं मालां सन्तप्याथ स्व- हेतुनेन मूलमन्त्रेशया विधा सन्ततं च स्विरार्चित्तो मूलाग्रोत्तरसद्र- समेतोत्तरगमं वां मूलमन्त्रस्य जपच्दुरेत् कुर्यांत् ॥ १७७ ॥ १७३ ॥ १७३ ॥

प्राणेत्यादि । तत: परं प्राणायामं कृत्वा शोपावनजलपुष्पकै: गुह्याग्रतिगुह्य गोप्यौ आदिके इत्यन्तेन मन्त्रेशया मतिमान् साधकस्ते- कोकपं जपकृतं देव्या वामकराम्बुजे समप्यं भुवि ददृश्यनिपत्य देवै: प्राप्मेत् ॥ १७४ ॥ १७५ ॥ १७६ ॥

चक्रकमपंचशमन्रभाछ तत् इत्यादिभि: शाद्दै: शतर्भि: । तत: पुष्टिं मोक्षबुद्दिसिद्धयर्थं शम्भोप्रतिष्ठुप्रतिष्ठा विधिस्थिति: प्र-

षष्ठोऽध्यासः ।

तेजोराशिं जपाफलं सम्प्रे प्राणमेढ़िवि । ततः ऋताश्वसिभूत्वा स्तोत्रवश्य कवचं पठेत् ॥ १४९ ॥

ततः प्रदक्षिणीकृत्य विशेषाध्येया साधकः । विलोमाध्यैः प्रदानेन कुयोन्टालसमपेक्षाम ॥ १५० ॥

इतः पूर्वं प्रागुदितिदेहधर्माधिकारत: जागृतस्वप्रसुषुप्तयक्तो ऽवस्थासु प्रकुर्वीत ॥ १५१ ॥

मनसान्ते वदेद् ऽइचा कम्पेया तदनन्तरम् । हस्ताभ्यां पदत: पद्यामुदरेगा ततः परम् ॥ १५२ ॥

ग्रिन्द्रया यत् ऋतच्शोना यत् स्मृतं पदतो वदेत् । यदुक्तं तत् सर्वमिति ब्रह्मार्पणमहौर्जयेत् ।

भवत्वन्ते मां मदोयं सकलं तदनन्तरम् । ग्राःयाकालोपदाभोजे शरपयामि पदं वदेत् ।

प्रणवं तत्सदित्य् न्ना कुयोन्टालसमपेक्षाम ॥ १५४ ॥ ततः ऋताश्वसिभूत्वा प्रार्थयेदिष्टदेवताम ।

कीर्त्येत ततो मनसाने वाचा तदनन्तरं कर्मणा तदनन्तरं हस्ताभ्यामिति वदेत तखाच्छ पदाव् पद्याम ततः परमुदरेति च वदेत ततः परं शिवन्या यत् ऋतच्शोना यत्स्मृतमिति वदेत ततश् पदाव् परं यदुक्तं तथ्येरिमित वदेत ततो ब्रह्मार्पणमहोर्मेर्त ततो भवत्वित्यन्ने मां मदोयं सकलमित्युदीरयेत तदनन्तरमाद्याकालोपदाभोजे शरपयामि पदं वदेत ततः प्रणवं तत्सदिति च वदेत मकलपद्योजनया इतः पूर्वं प्रागुदितिदेहधर्माधिकारतो जागृतस्वप्रसुषुप्तयक्तो ऽवस्थासु मनसा वाचा कर्मणा हस्ताभ्यां पद्यग्रासुदरेप गिन्द्रया यत् ऋतं यत् स्मृतं यदुक्तं तत् सर्वं ब्रह्मार्पणं भवतु मां मदोयं सकलमाद्याकालोपदाभोजे शरपयामि खों तत्सदिति मन्नो जाप: इति मन्त्रपूजां कृत्वा ॥१५५॥१५६॥१५७॥ १५८ ॥

मायावीजं समुच्चये श्रौम्राद्ये कालिके ! वदेत् ॥१५२॥ पूजितासि यथाशक्त्या चमत्क्षे ति विसृज्य च । संहारमुद्रया पुष्पमाघ्राय स्थापयेत्‌हृदि ॥ १५३ ॥

ऐशान्यां मण्डलं कृत्वा णिकोषं सुपरिष्कृतं । तत् संपूजयेद्‌वीं निर्माल्यपुष्पवासिनौम् । वीजं निर्माल्यपदच्छेदौका वासिन्यै नम इत्यपि ॥१५४॥ ब्रह्मविष्णुशिवादिभ्य: सर्वदेवेभ्य एव च । नैवेद्यं वितरेत् पश्यात् गृहोयात् प्रकृतिसाधकः ॥१५५॥ स्वौयशक्तिं वामभागे संस्थाप्य पृथगासने । एकासनोपविष्टे वा पात्रं कुय्यांत् मनोरमं ॥१५६॥

तत इत्यादि । ततः परं कताझलिभूत्वेष्टदेवतां प्रारध्येतं कि प्राङ्ङ्येदित्यमेकायामाद् मायावीजमित्यादि । मायावीजं हीं बीजं शशुज्जाथ्ये श्रीपाद्ये कालिके इति यद्याग्रत्रा पूजितासि चमत्क्षेति प्रार्थनावाक्यामसीत् घनेनैव वाक्योनेददेवतां विसृज्य च संहारसुद्रया पुष्पमादाय चाघ्राय च स्थहृदि स्थापयेत्‌ ॥१५२॥१५३॥

ऐशान्यार्भित । तत् ऐशान्यां दिग्रि सुपरिष्कृतं णिकोषं मण्डलं कृत्वा तत् मण्डलं वेष्टयोमिपन्ने श्री निर्माल्यपुष्पवासिनो निं- मॉल्यवासिनौ देवौं संपूजयेत्‌ निर्माल्यवासिन्या: पूजनस्य मझमाद्‌ हींमित्याद्रौन । हीं निर्माल्यपदच्छेदौका वासिन्यै नम इति वदेत् यों- जनया हीं निर्माल्यवार्शन्यै नम इति गनुर्जांत् ॥ ९५४ ॥ नैवेद्यं देव्वंपिंतान्वार्वि वितरेत् दद्यातं शक्तिसाधकः श्याक्तियर्माद्धित: स्वाभकः ॥ ९५ ॥

देवोनैवेद्यमहापविधानमाह स्वौयशक्तिफित्यादिभि: । वामभागे पृथगासने स्वीयां शक्तिं संस्थाप्य स्वीयशक्त्रात्रां चहेकासने एवोपविष्टे वा पात्रं कुय्यांत् मनोरमं रस्यान् पात्रं कुयथातिं ॥१५६॥

वष्ठोक्त्रासः । १५३

पानपात्रं प्रकुर्योंत न पश्चातोलकाधकम् । तोलकाद्रितयान्त्रूनं स्वायं राजतमेव च ॥ १५० ॥

अथवा कांचनितं नारिकेलोदकवच्च वा । आधारोपरि संस्थाप्य शुद्धिपात्नस्थ द्रविणे ॥ १५१ ॥

महाप्रसादमानोत्त्य पाने तत्र परिवेषयेत् । स्वयं वा भृत्यपुत्रैवैः ये स्थानुक्रमंतः सुधियोः ॥ १५२ ॥

पानपात्रे संघा देया प्रोक्ष्ये शुद्धादिकानि च । ततः सामयिकैः सार्धं पानभोजनमाचरेत् ॥ १५० ॥

आदावास्तरणाथांनां यत्नहीयात् शुद्धिसक्तमाम् । ततोऽतिहृष्टमनसा समस्तः कुलसाधकः ॥ १५? ॥

स्व स्व पात्रं समादाय परमाश्चतपूर्वरितम् । मूलाधारादिजिह्वांतां चित्रपां कुलकुण्डसौम ॥ १५२ ॥

विभाव्य तन्मुखाभोजे मूलमन्त्रं समुच्चरन् । परस्परान्नमादाय जुद्यात्तं कुलडलोumखे ॥ १५३ ॥

पानेल्यादि । पश्चातोलकाद्धिकं तोलकाद्रितयन्त्रून नद्धं पानपात्रं न प्रकुर्योंत तथा स्वायं हव्यकपोढकं राजतं रजतोऽधिकं यथवा कांचनितं नारिकेलोदकवच्च वा पानपात्रे शुद्धिपात्नस्थ द्रविणे द्रेयं आधारोपरि संस्थाप्य शुद्धोः भृतः साधको महाप्रसादमानोत्त्य स्वयं या भृत्यपुत्त्रैर्वा जत्रेष्टानुक्रमत यथ पात्रे तु परिवेषयेतं जन्त्रोत्कृष्ट जत्रेष्ट्रयं न पाच्यं कृत्यमभिषेकतं द्वाति बोधयम् ॥ १५७ ॥ १५८ ॥ १५९ ॥

पानेल्यादि । पानपात्रे शुद्धा मधिरा देया शोधय्रे शुद्धिपात्रे युक्त्रादिकानि मांsमत्क्रादीनि च देयानि ततः परं सामयिकैर्यत्‌- नससयाधिगतैरंजैः शौचं पानभोजनमाचरेल् ॥ १६० ॥

आंदारिति । आंदरे प्रथमतो मद्यास्थापनार्थमायास्तरणार्थां योश्च समां गुह्य निधीयातं ततोडतिहृष्टमनसा समस्तः कुलसाधकः परमो-

अथलिपानं कुलक्षोभां गम्यलोकारलचण्यम् । साधकानां गृहस्थानां पश्चपातः* प्रकोर्तितः तम् ॥ ९५४॥

अथलिपानात् कुलोनानां सिद्दिहानि: प्रजायते ॥ ९५५॥

यावन्न चालयेद्रु हृष्टिं यावन्न चालयेमनः । तावत् पानं प्रकुर्वीत पश्चुपानमतः परम् ॥ ९५ ६ ॥

पाने भान्तिर्भवेत्तस्य छृष्णो च प्रकिसाधके । स पापपिष्ठ: कथं तु याद्यावां कालिं भजास्यहम् ॥९५ ९॥

यथा नज्ञापिंतेनादौ सृष्टदोषो न विद्यते । तथा तव प्रसादेऽपि जातिभेदं विवर्जयेत् ॥ ९५८ ॥

एषमेव विधानेन क्रियमाणे पानस्थ भोजनम् । हस्तप्रक्षालनं नास्ति तव नैवेद्यसेवने । लेपावनोदनं कुत्र्यादक्षे या पाठसापि वा ॥ ९५९ ॥

कृत गुरितसुतसममद्यापूर्तिरिते स्वपपात्रं समादाय मच्छीलया मूलाधारादि-जठान्तं व्याष्य स्थितां चिद्रूपाण्ये तन्यस्रहः* तां कुलकुहडलिनीनां विभाव्य वर्चिन्य तनुग्लामभोजे मूलमन्र* सश्च्वरनू मनू परसपरख्याचानमादाय कुडलनीशक्खे जृड्यालू परमाक्तंतं सद्यालू ॥ ९६१ ॥ ९६२ ॥ ९६३ ॥

व्यनन्त्यादि । कुलक्षोभां गम्यलोकारलचण्या मद्यसम्भोगमिश्राझो-करष्यस्वपमेवालिपानं मद्यपानं प्रकोर्तितंतम् गृढस्थै: साधके: पञ्च-मानपरिमितमेव मद्यं पातव्यमित्यर्थः गृहस्थानामित्यनेन पश्चपान-परिमितार्धकर्मपि मद्यं पिबतां तद्विच्चानां न दोष इतिस्वरितं कुताह च्यतिपानादित्यादि ॥ ९६४ ॥ ९६५ ॥

वाचयेत् घृणंचयेत् ॥ ९६६ ॥

छृष्णो जयुपूषानृत जपुपूषाकारषे छृष्णे त्रयमरः* ॥ ९७१९७५॥

छपाविनिनमू इहुचपाननेयनमू ॥ ९९८॥

षष्ठोल्लासः ।

ततो निर्माल्यकरुमं विधृत्य गिरसा सुधोः । यन्त्रलेपं कूर्चदेशे विहरेहेववहूवि ॥ २०० ॥

इति श्रीमहानिर्वाणोऽख्यतन्त्रोत्तमे सर्वतन्त्रोसमुच्चये सर्ववेदान्तनिर्णयसारे श्रीमदाद्याचार्याशिवसङ्घे श्रीपादलक्ष्मणहोमचक्रातुष्ठान-कथनं नाम षष्ठोल्लासः ।

कूर्चदेशे भुजोरुमध्ये कूर्चमूलो भुजोर्मध्यमित्यमरः ॥ २०० ॥

इति श्रीमहानिर्वाणोऽख्यतन्त्रोत्तमोक्तौ षष्ठोल्लासः ।

श्रीमोक्षमालामः।

शुत्नाद्याकानिकादेव्या मन्त्रोद्धारं महाफलम् । कौभात्योमौच्चारणं ब्रह्मादैशिकसाधनम् ॥ १ ॥

प्रातःस्नत्यं तथा ध्यानं सम्यगं सम्भावितोर्ध्वनम् । न्यासपूजार्विधानच्च वाङ्मध्यान्तरमेदत: ॥ २ ॥

वलिप्रदानं होमच्च चक्रानुष्ठानमेव च । महाप्रसादसौकार्यं पार्वती हृद्यमानसा ॥ विनयावनता देवौ प्रोवाच्छ शङ्करं प्रति ॥ ३ ॥

शौदेव्य वाच ।

सदाशिव ! जगन्नाथ ! जगतां हितकारक ! । कृपया कथितं देव ! पराप्रकृतिसाधनम् ॥ 8 ॥

सर्वप्राणिहितकरं भोगमोक्षैककथरपम् । विशेषतः कलियुगे जौवानामाश्रु सिद्धिदम् ॥ प्र ॥

तव वाग्मृताभोधौ निमज्जनं मानससम् । नोत्यातुमोहते क्षैत्रं भूयः प्रार्थयते डचिरात् ॥ ९ ॥

पूजाविधौ मृदुर्देवाः मृजिता न प्रकाशितम् । स्तोत्रच्च कवचं देव ! तद्दिदानं प्रकाशय ॥ ७ ॥

स्तव एवादि । महाफलं महत् पुण्यं तथाभूतसू । पार्वती शङ्करं प्रति किं प्रोवाचेदवायामातृ सदाशिवे त्यादि ॥8॥

तवेत्यादि । तव वाग्मृताभोधौ तद्रोहवापू,पद्मभाक्षुद्रे निमज्जत् मम मानसं हृदयवतः क्षैत्रं स्वच्छन्दगल्यात' नेष्टते न वाच्छति किन्तु भवत् पुनरप्यचिरातपि शीव मत्वाग्रुतं प्रार्चयते ॥ ९ ॥

श्रीसदाशिव उवाच ।

सृष्टौ देहि ! जगदिन्ये ! स्तोत्रमेतदनुत्तमम् ।

संधनात् स्ववशादेव सर्वसिद्धीश्वरो भवेत् ॥ ५ ॥

असौभाग्यप्रघातानां सुखसम्पद्धिवर्धनम् ।

अकालमृत्युहरञ्च सर्वोपद्रविवारणम् ॥ ६ ॥

श्रीमदाद्याकालिकाया: सुखसाधनविधायकं ।

स्तवस्यास्य प्रसादेन त्रिपुरारिरिह मे प्रिये ! ॥ १० ॥

स्तोत्रस्यास्य ऋषिर्देवि ! सदाशिव उदीरितः ।

कन्दोऽनुष्टुप्छन्दो वताया कालिका परिकौस्तुता ।

भयङ्कामार्थमोक्षेषु विनियोगः प्रकीर्तितः ॥ ११ ॥

क्रीं कालौ श्रीं करालौ च क्रीं कल्याणी कलावती ।

कमला कलिदर्पणौ कपर्दीश्वरपान्विता ॥ १२ ॥

कालिका कालमाता च कालानलसमयुति: ।

कपर्दीशौ करालस्या करुणास्मृतसागरा ॥ १३ ॥

कपामयौ कपाधारा कपापारा कपागमा ।

पावल्यैवं प्रार्थितः धनु श्रीसदाशिव उवाच यत्किल्बादि । अथुत्त-ममं यक्षातत्सम्भूतम् ॥ ५ ॥ ८ ॥

निश्रराति: शोष्य शङ्गभूमीपातालवात्कानि पुराणि यस्य यः ।

त्रिपुरोद्धरनिर्णेकः तथार्तः मातः ॥ ९० ॥

व्याधासु स्तोभस्य मध्यादिकमादि स्तोभस्य त्यादिमा शाब्देन ।

व्याधाद्याकालोऽत्र पाख्यं गतनामक्तोऽत्र काऽयतिऽहो कालीव्यादि ।

कपर्दीश्वरपान्विता कपर्दीं जटाजुटोद्याक्रान्तोति कपर्दीं स्ववशावोगो

जगत्प्रभुङ्खेति कपर्दीश्वत्ता या कपा तयार्न्विता मुक्ता ॥ १२ ॥

करालाख्या करालं दन्तुरमास्यं यक्षं यथा: सा । करालो दन्तुरे

सुक्रे हस्समर: ॥ १३ ॥

क्रमातनु: कपिला कृष्णा कृष्णानन्दविवर्द्धिनी।

कालरात्रि: कामरुपा कामपाथविमोचनौ।

कार्क्षिणी कलाधारा कल्किाक्षामनाशिनी।

कुमारौपजनप्रौता कुमारौपूजकालय।

कुमारौभोजनानन्दा कुमारौपभादिपी।

कदम्बवनस्था कदम्बवनवासिनौ।

कदम्बपुष्पसक्तौषा कदम्बपुष्पमालिनी।

किगोरौ कालकाष्ठा च कलनादनिनादिनौ।

कादम्बरोपानतता तथा कादम्बरोपिया।

कपालपावनिरता कपालमाल्यभूषिती।

कमलासनस्था कमलासनवासिनौ।

कमलालयमध्येस्था कमलामोदमोदिनौ।

कलहंसगति: क्षेम्यनाशिनो कामरूपिणो।

कामरूपप्कतावासा कामपौठविलासिनौ।

कमनौया कल्पलता कमनौयाविभूषणा।

कमनौयगुणाराध्या कोमलाङ्गी कमोदरी।

कारणामृतसन्तुष्टा कारणानन्दविग्रहा।

कारणानन्दजापिष्टा कारणाच्चंनहरिषिणता।

कारणार्थवसम्पन्ना कारणव्रतपालिनौ।

कस्तूरीसौरभामोदा कस्तूरीतिलकोज्ज्वला।

कपागमा कपया ख्याताराध्येनैव गस्यते द्वायतेऽथवा।

तथा प्रहृष्टनिब्रिगाम रति: कामेयकम्।

कषकषा कषो गभीरोत्कटयुक्त: कषाढो वक्षा: चथा।

कड्कालिकवृद्धार्तेषा शवराटोक्ष्णवाधिवेधिनी मकारो।

कस्तूरीपजनरता कस्तूरौपजकप्रिया ॥ २४ ॥ कस्तूरौदारजननौ कस्तूरौर्गतरोषिणौ । कस्तूरौभोजनप्रिता कपूररामोदमोदिता ॥ २५ ॥

कपूर रमालाभरणा कपूर रचनद्योचिता । कपूर रकारपाछदा कपूरंरक्ततपाविनी ॥ २६ ॥ कपूर रसागरक्ता कपूर रसागरालय ॥ २६ ॥

कूचं वौजजपप्रिता कूचं जापपरायणा । कुलोना कौलिकाराध्या कौलिकप्रियकारिषौ ॥ २७ ॥

कुलाचार कौतुकिनौ कुलमार्गप्रदर्शिनी । कामेश्वरी कष्ठकृत्स्ना कामोष्ठवरदायिनी ॥ २५ ॥

कामेश्वररक्ततामोदा कामेश्वरमनोरमा । कलमज्जो रसचर्या ऋणतृक्नाश्र्चिभूषणा ॥ ३० ॥

काञ्चनातृकतागारा काञ्चनाचलकौ मुद्रे ॥ ३० ॥ कामवौजजपानन्दा कामवोजस्वरुपिणौ ।

कुमतिनो कुलोनाच्चिनाग्रिनौ कुलकामिनी ॥ ३ ९ ॥ क्रीं क्रीं श्रीं मन्त्रवर्णेन कालकण्टकघातिनौ ।

इत्याद्या कालिकादेव्याः शतनाम प्रकटीकृतम् ॥ ३२ ॥ काकारकूटषटितं कालीकुपस्वरूपकम् ॥ ३ ३ ॥

रासख कद्राख इत्यमरः ॥ १८ ॥ २० ॥ २३ ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥

कूचं जापपरायणा कूचं वौजजपतन्वरा ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥ कलमज्जो रसचर्या कदो गम्भोरघनद्युतो मज्जो रौ चरमयो रसः खा ॥३०॥

कामवौजजपानन्दा कामवौजस्ख क्लोमिलस्व जपे स्वानन्द्दो यस्खा: व्र्ता ॥ ३? ॥ ३२ ॥

महानिबन्धतन्ने ।

पूजाकाले पठेद्यस्तु कालिकांघ्रितमानसः । मन्त्रसिद्धिंभवेदाशु तस्य कालो प्रसोदिति ॥ ३४ ॥

बुधिं विद्याध शुभते गुरोरादेग्रमातत: । धनवान् कौत्तिमान् भूयादानमौलो दयान्वितः ॥३५॥

पुनःपौत्रसुखैश्वर्यैर्मोदते साधको भुवि ॥ ३६ ॥

भौमावास्यानिष्पाभागे मपचक्रसमन्वितः । पूजयित्वा महाकालोमद्यां त्रिसुवनेभरौम् ॥ ३७ ॥

पठित्वा शतनामानि साचात् कालोमयो भवेत् । नासाध्यं विद्यते तस्य त्रिषु लोकेपु किञ्चन ॥ ३८ ॥

विद्यायां वाक्प्रति; साञात् धने धनपतिभंवेइ । समुद्र इव गाम्भीर्यैं वले च पवनोपमः ॥ ३९ ॥

तिम्मांशरिव दुष्प्रे च्छः शग्रिवत् शुभदर्शने । कृपे मूर्त्तिंधरः कामो योषितां हृदयंनुमः ॥ ४० ॥

सर्वत्र जयमाप्नोति स्ववश्यास् प्रसादतः । यं यं कामं पुरस्कृत्य स्तोत्रमेतदुदीरयेत् ॥ ४१ ॥

तं तं काममवाप्नोति सौमदायाप्रसादतः । ग्रयो राजकुले दत्ते विवादे प्राणासुरक्षति ॥ ४२ ॥

दृश्यग्रस्ते ग्रामदाहे सिंहव्याघ्राहते तथा ॥ ४३ ॥

ककारकूटचटितमं ककाररराभिषम्भालितमं ॥ २३ ॥ व्यथेतरुत्सोलपाठस्य फलमाह पूजाकाले इत्यादिभिः ॥ २४-३६ ॥

भौमेत्यादि । भौमावास्यानियाभागे मघनूकरवारयुक्त्रामाॅस्याद- कभिमं ह्वानिधायामिलयधः गुपोदरादिलाढोमास्याखेत्यत मालोपः, मपञ्जूकशपन्नितः मद्यादिपचक्रयुक्तः ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ ३९ ॥

तिम्मांशुतिव दृश्ये इव दुप्रे च्छयो दुःखेन त्रेष्टव्यः ॥ ४० ॥ ८३ ॥

८५ ॥ ८३ ॥

ससमोऽत्राच: ।

श्ररख्ये प्राप्तरे दुर्गे ग्रहराजभयेऽपि वा । ज्वरदाहे चिरव्याधौ महारोगादिसङ्कुले ॥ ४३ ॥

वालग्रहादिरोगे च तथा दुःस्वप्रदर्शने । दुस्स्तरे सलिले वापि पोते वातविपदुर्गते ॥ ४४ ॥

विचिन्त्य परमां मायामाद्यां कालिं परात्पराम् । यः पठेच्छतनामानि हृद्भक्तिसमन्वितः ॥ ४५ ॥

. सर्वापद्भ्यो विमुच्ये त देवि ! सत्यं न संशयः । न पापेभ्यो भयन्तस्य न रोगेभ्यो भयं क्वचित् ॥ ४६ ॥

सर्वत्र विजयस्तस्य न कुतापि पराभवः । तस्य दुर्गे नमस्ते या पसायन्ते विपद्ग्रहा: ॥ ४७ ॥

स वक्ता सर्ववाक्यार्थां स भोक्ता सर्वसंपदाम् । स कर्त्ता जातिधर्माणां ज्ञातोनां प्रभुरेव सः ॥ ४८ ॥

वाणी तस्य वशेद्‌कर्णे कमला निश्चला गृहे । तन्नाम्ना मानवाः सर्वे प्रशंमन्ति ससभ्रूमा: ॥ ४९ ॥

ऋद्ध्या तस्य ह्रयान्ते ह्यग्रिमायष्टसिद्धयः । आद्याकालीस्वरूपाख्यं यतनाम प्रकुर्वीततमं ॥ ४९ ॥

भक्तोत्तरगताह्य तु परस्वस्थासु गौयते । पुराक्रियान्वितं स्तोत्रं सर्वाभीष्टफलप्रदम् ॥ ५० ॥

यतनामस्नुतिमिरामाद्याकालीस्वरूपिप्स्योम् । पठेद्‌वा पाठयेद्‌वापि शृणुयाद्‌वावयेद्‌वपि ॥ ५३ ॥

सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात् । ५४ ॥

मान्तरे तद्‌जपादीनां चक्रे पाततो दूरेऽपि वा ॥ ८४ ॥ ८४ ॥

. वचनेनैव सङ्ग्रह्या वाच्यं वा ॥ ५५ ॥ ५५ ॥

श्रीसदाशिव उवाच ।

कथितं परमं ब्रह्म प्रकृतेः स्ववनं महत् ।

श्राद्धायाः शोकनाशाय कवचं श्रृणु साम्प्रतम् ॥४२॥

त्रैलोक्यविजयस्यास्य कवचस्य ऋषि: शिव: ।

कन्दोऽनुष्टुप् देवता च आद्या कालौ प्रकृतिस्तथा ॥ ४३ ॥

मायावीजं वौज्रिस्मित रमा प्रकृतिराह्लता ।

कीं कौलिकी कामसिद्धौ विनियोगः प्रकीर्तितः ४४ ॥

ह्रौंमायां मे शिरः पातु श्रीं कालिके वदनं मम ।

हृदयं कीं परा शक्तिः पायात् कच्छं परात्परा ॥४५॥

नैऋते पातु जगद्धात्री कर्णौ रचतु शङ्करी ।

द्रां द्रां पातु महामाया रसनां सर्वमङ्गला ॥ ४६ ॥

दन्तान् रचतु कौमारो कपोलौ कमलालया ।

श्रीषष्ठाधरौ च माम रचेत् चिवुकं चारुहासिनी ॥ ४७ ॥

ग्रोवां पायात् कुलेशानी ककुत् पातु कपामयी ।

हूं वाङ् वाचुता रचते तु करौ कैवचदायिनी ॥ ४८ ॥

स्कन्धौ कर्पार्द्रौ पातु पृष्ठं लै लोक्यतारिणी ।

पार्श्वौ पायादपर्णा मे कटिं मे कमठासन ॥ ४९ ॥

नाभौ पातु विप्रालाच्चौ प्रजाप्रानं प्रभावती ।

जठरं रचतु कल्याणी पादौ मे पातु पावंती ॥ ५० ॥

चतस्र ऋतवः सन्तोष्य ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ ४८ ॥

कवचं कण्ठयिलं प्रात:काले पूर्वंवेद प्रेरितः । श्रीसदाशिव उवाच

कवचत्निल्यादि ॥ ४५ ॥ ४६ ॥

मायावीजं हृदिस्मिति.वोजस्र रमा श्रींबीजम् ॥ ४७ ॥ ४८ ॥

चिवुकं श्रीषष्ठाधरौ भोगम् ॥ ४९ ॥ ५० ॥ ५३ ॥

जयदुर्गांवतु प्राणान् सर्वाङ्गं सर्वसिद्धिदा ।

रन्नाझोनन्तु यत्स्थानं वज्रिणी कवचेन च ॥ ६८ ॥

तत्सर्वं मे सदा रक्षे दद्या कालो सनातनी ।

इति ते कविते दिव्यं वैलोक्यविजयाभिधम् ॥ ६९ ॥

कवचं कालिकादेव्या ग्राह्याया: परमादृतम् ।

पूजाकाले पठेद्यस्तु ग्राह्याधिकारतामनस: ॥ ७० ॥

सर्वान्कामानवाप्नोति तस्याया: सुप्रसादत: ।

मन्न्रसिद्धिर्भवेदाशु किङ्करा: शुद्रसदृशय: ॥ ७१ ॥

ऋपुत्रो लभते पुत्रं धनार्थी प्राप्नुयाच्चनम् ।

विद्यार्थी लभते विद्यां कामी कामानवाप्नुयात् ॥ ७२ ॥

सहस्रावृत्तपाठेन वर्म्मणोऽस्य पुरस्क्रिया ।

पुरश्चरणसम्पन्नो यथोक्तफलदं भवेत् ॥ ७३ ॥

चन्दनागुरु कस्तूरी रौकषुमैरतराचनदने: ।

भूर्जे त्विलिख्य गुठिकां स्वर्णपात्रे धारयेद् यदि ॥ ७४ ॥

शिखायां दृढचिपे वाहौ कण्ठे वा साधक: काठे ।

तस्याया: काकिका वश्यात्र वाक्सिद्धिार्थं प्रयच्छति ॥ ७५ ॥

न कुतापि भयं तस्य सर्वत्र विजयी भवेत् ।

अजरोगो चिरजीवी स्यात् वलवान् धारयेत्नम: ॥ ७६ ॥

सर्वविद्यासु निपुण: सर्वग्रास्यार्थतत्त्ववित् ।

वश्ये तस्य महौपाला भोगमोक्षौ कराक्षितौ ॥ ७७ ॥

प्रजाप्रस्थानमुपास्ते ॥ ६२ ॥ ६४ ॥ ६५ ॥ ६६ ॥

सर्वान्नु रक्षातदिवि: ॥ ६७ ॥ ६५ ॥

वर्म्मणा कवचस्थ ॥ ६८ ॥ ९० ॥

कालिकालषययुक्तानां मित्रश्रियसकरं परम्‌ ।। ७४ ।।

श्रीदेव्युवाच ।

कथितं कपया नाथ ! स्तोत्रं' कवचमेव च ।

श्रधुना श्रोतुमिच्छामि पुरषथ्येया विधिं विभो ! ॥ ७४॥

श्रीसदाशिव उवाच ।

यो विधिनॆब्रह्मलायां पुरषरषकर्मणि ।

स एवाध्या कालिकाया मन्त्रलायां विधिरिष्यते ! ७६॥

श्रप्रक्ते साधके देिव ! जपपूजार्चनादिषु ।

पूजां संचे पत: कुर्यांत पुरषरषणमेव च ॥ ७० ॥

यतो हि निरनुष्ठानात स्वल्पानुष्ठानमुत्तमम्‌ ।

संचे पपूनजनं भद्रे ! ततोदौ श्रषु कथ्यते ॥ ७८ ॥

श्राचम्य मूलमन्त्रै या ऋष्यादिन्यासं समाचरेत्‌ ।

करशुद्धिं तत: कुर्यांत न्यासष्ठ करदेहयो: ॥ ७८ ॥

सर्वाङ्ग्यापकं कवचं प्राप्यायां चरेत सुभौ: ।

ध्यानं पूजां जपष्येतिं संचे पपूनजने विधि: ॥ ८० ॥

पुरष्कृ यायां मन्त्राणां यत यो विधितो जप: ।

प्रवश्यकृति रद्राति ॥ ८? ॥ ७८ ॥

नियुष: प्रवोष: ॥ ७३ ॥ ८८ ॥

वथाद्याकाबीमन्त्रलायां पुरषरषपरिदिं युमुष्र: श्रीदेव्य वाच कथयत-

वित्यादि ॥ ७४ ॥

श्रीदेव्यैयं प्रेरित: मनू श्रीसदाशिव उवाच यो विधिरित्यादि ॥ ७६॥

पुरषरषणमेव च सुरषरषणमपि च संचेपत: कार्यंम्‌ ॥ ७९ ।

संचेपपूजार्दिकारणे हेतनाद्र । यतो हीति ॥ ७८ ॥

संचे पपूनजनमेवाह । श्राचम्येचार्दिभि: ॥ ७९ ॥

सर्वाङ्ग्यापकत्वं निलषम्‌ ॥ ८० ॥

तं स्स्राष्टतुर्गाजपात्पुरखर्यां विधीयते ॥ ५१ ॥

श्रथ वान्यप्रकारेया पुरखररणसुच्यते ।

कष्यां चतुष्टयं प्राप्य कौजे वा ग्रनिवासरे ।

पद्मतत्त्वं समारोप्य पूजयित्वा जगन्मयो॑म् ॥ ५२ ॥

महानिग्रायामुतं जपेमन्नवमन्यधीः ।

भोजयित्वा ब्रह्मनिष्ठान्पुरखरयैकतत्द्वेत् ॥ ५३ ॥

कुजवासरमारध्य यावन्मृगलवासरम् ।

प्रत्यहं प्रजपेत्स्तनत्सहस्रपरिसंख्यया ॥ ५४ ॥

वसुसंख्याजपेनैव भवेत्सन्नपुराक्त्या ॥ ५५ ॥

श्रोश्राद्धाकाल्लिकामत्रा: विधेमन्त्राः सुसिद्धिदाः ।

सदा सर्वयुगे देवी ! कालिकाले विशेषतः ॥ ५६ ॥

कालोकरुपायि बड्ढा कालौ जायति पार्वति ! ।

प्रवले कालिकाले तु रूपमेतत्जगद्वितम् ॥ ५७ ॥

नात्र सिद्धावपेक्षास्ति नार्तार्तामलादिदूषरम् ।

नियमानियमे नात्राप जपनाद्यां प्रसादयेत ॥ ५८ ॥

ब्रह्मज्ञानवपुर्हिति श्रीमदाचार्यप्रसादतः ।

ब्रह्मज्ञानयतो मत्योर्जोवस्तत्र न संशयः ॥ ५९ ॥

न च प्रयासनाहल्यं कायके ग्रोडपि न प्रिये ! ।

व्यथ सच्चेपपुरखरामाच पुरख्नू यायामिल्यादिभिः ।

मन्त्राणां यत्न पुरक्नूयायां यो जपो विविधतस्त्राचततुर्ग्याजपात्च होमादिकं

विनैव पुरखर्यो विधीयते ॥ ५? ॥ ६२ ॥

व्युततं रगसहस्त्रम् ॥ ६३ ॥

व्यथ हतोयं पुरखररामाच । क्जेत्यादिना शाद्देन । यावमकुंखवा-

सरमं हितोयमकुलवारपथ्येन्तमिलर्षे: ॥ ६४ ॥ ६५ ॥ ६६ ॥

एतद्रूपं श्रध्यायैः काल्याः कुत्रपम् ॥ ६७ ॥

ग्राद्याकालो साधकानां साधनं सुखसाधनम् ॥ ८० ॥

चित्तसंयुडिरेवात्र मन्त्रार्थो फलदायिनो ॥ ८१ ॥

यावन्न चित्ताक्षिलं हातुमुत्सहते व्रतो ।

तावत् कर्म प्रवर्त्ते तु कुलभक्तिसमन्वितः ॥ ८२ ॥

यथावद्विहितं कर्म चित्तशुद्धे हि कारणम् ।

ग्रादौ मन्त्रं गुरोर्वक्ताद् गृहीतव्याद् ब्रह्ममन्ववत् ॥ ८३ ॥

प्रातःकृत्यादिनायमान् कृत्वा कुर्ज्यात् पुरश्चर्या ।

चित्ते शुद्धे मचेयान्त ! ब्रह्मज्ञानं प्रजायते ।

ब्रह्मज्ञाने समुत्पन्ने कृत्याकृत्यं न विद्यते ॥ ८४ ॥

श्रोपावेल्यवाच ।

कुलं किं परमेशान ! कुलाचारस्य किं विभो ! ।

लचण्यां पश्चात्तत्वस्य श्रोतुमिच्छामि तत्वतः ॥ ८५ ॥

श्रीसदाशिव उवाच ।

सम्यक् शृणु कुलेशानि ! सांधकानां हितैषिणि ।

कथयामि तव प्रीतये यथावद्वधधारय ॥ ८६ ॥

जीवः प्रकृतितः स्वच्छं दिव्यैकालाक्रमेव च ।

नित्यप्रतेजोषाद्यवस कुलमित्यभिधीयते ॥ ८७ ॥

छान् ग्राद्याकालोषन्ने ॥ ८८ ॥ ८९ ॥ ९० ॥ ९१ ॥

यावर्द्धित । याच्च कुलपर्यन्तं विचित्रकलिख्यतेतसः कानुष्यं ज्ञानं

त्यक्रं मोच्यते न मक्रोन्ति तावदेव कुलभक्तिसमन्नितो भवति ब्रती

नियमवान् साधकः कर्म प्रचर्वे तु न हि ततः परमं तत् कारणमात्र

यथावर्द्धित हि यतः ॥ ९२ ॥ ९३ ॥ ९४ ॥

कुलकुलाचारादिकं जिज्ञासुः श्रोपावन्त्युवाच ऋषिं किं शिष्यादि ॥

९५ ॥

ऋषिं नेत्रे निसीदादिके उवाच सम्यक् शृणु मुनिवृन्द ! ॥ ९६ ॥

ब्रह्मबुद्धया निविं किंप्रयोजनेष्वाचरणेषु यत् । कुलाचारः स एवायं धर्मैकामार्थमोक्षदः ॥ ९५ ॥

बहुजन्त्वाजिंते: पुष्ट्यै स्तपोदानहढव्रतैः । क्षोणाघानां साधकानां कुलाचारे मतिर् भवेत् ॥ ९६ ॥

कुलाचारगता बुद्धिर् वेदैर् आध्यात्मिकैर् अपि । तद्वाद्याचार्याम्रोजे मतिश्रेष्ठा प्रजायते ॥ १०० ॥

सद्गुरोः; सेवया प्राप्तं विद्यामेनां परात्पराम् । कुलाचाररता मुक्ता पश्चात्तत्त्वैः कुलेश्वरौम् ॥ १०९ ॥

यजन्तः कालिकामार्त्यां कुलज्ञाः साधकोत्तमाः । इह मुक्ताखिलान् भोगान् ब्रजन्ति स्वान्ते निरामयम् ॥ १०२ ॥

महौषधं यज्जोवावां दुःखविस्मारकं महत् । ज्ञानन्दजनकं यच्च तद्वाद्यातत्त्वलचणयाम् ॥ १०३ ॥

प्रासंसक्ततया यत्तच्वं मोहदं भ्रमकारणाम् । विवादरोगजन्याज्यं कौले: सदैव प्रिये ! ॥ १०४ ॥

प्रहमतत्त्वं ज्ञयं निर्वक्ति जोष तथ्याद्योकेन । जोषड्ये नत कुब्जिन्यभिधीयते कथ्यते ॥ ८७ ॥

स्वशक्तौ कलविचारे निर्वक्तौ मेधाविबुद्धये । नेह साधो ! एतेषु जोषप्रकाशादिषु ब्रह्मबुद्धया निबर्हिकल्पं नानाविधकल्पनानू न्यं यद्वादृशं व एत धर्मैकामार्थमोक्षदः कुलाचारोऽभिधीयते ॥ ९५ ॥

स्वथ कुलाचारस्य स्थिरंभवमाह । बहुजन्त्वाजिंतेरप्यादिना ॥ ९६ ॥

विद्यामेनां मन्त्ररूपाम् ॥ १०? ॥

निरामयं सर्वोपद्रवरहितं मोक्षपदं ॥ १०२ ॥

स्वथ ऋमतो मघ्यादिपानत्पानां वच्यमाह महौषधमिलादिभिः; ॥ १०३ ॥

ग्राम्यवायव्यवन्लानामुद्भूतं पुष्टिरक्षणम् । बुद्धितेजोवलाकरं हितीयतत्त्वलचणयाम् ॥ १०५ ॥

जलोऽिवं यत् कल्याणि ! कमनीयं सुखप्रदम् । प्रजाहृदि करष्वापि हृतोयं तत्त्वलचणयाम् ॥ १०६ ॥

सलभं भूमिजातष्य जीविनां जौवनद्र यत् । आयुर्भेषजं लं विजगतां चतुर्थेतत्त्वलचणयाम् ॥ १०७ ॥

महानन्दकरं देवि ! प्राणिनां हृष्टिकारणम् । आनान्तजगतां श्रेष्ठतत्त्वस्य लचणयाम् ॥ १०८ ॥

श्राद्धातच्वं विधि तेजो हितोयं पवनं प्रिये ! । अपस्त तौयं जानौहि चतर्थं पृथिवीं शिवे ! ॥ १०९ ॥

पश्चं जगदाधारा विर्याहिढि वरानने ! ॥ ११० ॥

इत्य' ज्ञात्वा कुलेऽग्र्याणि ! कलनतच्वानि पश्य च । आचारं कुलधर्मस्य जौवनमु,तो भवेतर: ॥ १११ ॥

इति श्रीमहानिर्वाणतन्ले सर्वतन्ल्रोतमतत्त्वे सर्वधर्मनिरूपणमारे श्रीमद्वाद्याश्रिसमुचचादे स्तोत्रकवच-कुलतत्त्व-लचणं-कथनं

नाम समप्तमोद्वास: ।

तत्पुनः कथ्यतेस्पषं ॥ १०४ ॥

यास्येयादि । पारया पारमोक्षप्रासङ्गादयष वायव्य- वार्त्तचिरिहारोतातदयष वनोक्कवा हरिषादयष ते तेषामु, ॥ १०४ ॥

कमनोयमाकाङुपोयमु, ॥ १०६ ॥ १०७ ॥१०८॥१०९॥?१०॥?११॥

इति श्रीमहानिर्वाणोषतन्लटोकायां समप्तमोद्वास: ।

ष्टमोऽध्यायः ।

स्तु्वा धम्मान् वहुविचान् भवानौ भवमोचनो । हिताग्र जगतां माता भूर्: ग्रडरमन्त्रचौत् ॥ १ ॥ गोदेव्य वाच ।

'युतं वहुविधं धम्मस्सिहासनूत सुखप्रदस्! । धनस्सार्थकामं चित्तहरं निरोगकारणं च ॥ २ ॥ माम्यतं श्रोतुमिच्छामि जूत्तिं वर्णाणुसारं च । तत् ये विहिताचाराः कपया वड तान्ति ॥ ३ ॥ गोन्दागिव उद्दाच ।

चत्वारः कथिता वर्गाः ग्राश्रमाश्रपि सुतत्ते ! । श्राचाराश्चापि वर्गानामाश्रमाणां च पृथक् पृथक् ॥८॥ कतादौ कालिकाले तु वर्गाः पञ्च प्रकारोत्तिंता: । ग्राद्रग्रणः चतियोग वैश्यः शूद्रः सामान्य एव च ॥ ४ ॥

शुभेऽस्मादि । भरमोहनो भक्तिसंभारभाजनगीता । अगतिहिति काराग्रयोगकन्यान्येन पूर्वेद्युरतारभ्यां पद्राभ्यां सन्नध्यते ॥ १ ॥ क्रिमलख्योऽदित्यपेइचायामाद् गुनमित्यार्दि ॥ २ ॥ तत् वण्णादिस्समेषु ॥ ३ ॥

एवं प्रेरित: सन् गौरीदागिव उवाच चत्वार इत्यादि । हे सुतत्ते ! कतादौ कस्यतेतादौ वथ्था ग्राद्रग्रणा श्रपि चत्वार: कथिता: वण्णान-मास्स्वाश्चाराश्चापि पृथक् पृथक् कथिता: कलिकाले तु वण्णा: वडुराय ॥ ४ ॥५॥

एतेषां सर्वेषां नामास्यमौ हो महेश्वरि ! तेषामाचारधर्मींश्च गृह्यस्वाध्यायो ! वदामि ते ॥ ६ ॥

पुरैव कथितं तावत् कलिसंभवचेष्टितम् । तपःस्वाध्यायहीनानां ऋषीणामल्पायुषामपि ।

कृतो श्रपयासाश्रयानां कुतो देशपरिश्रमः । ब्रह्मचर्याश्रमो नास्ति वानप्रस्थोऽपि न प्रिये !

गार्हस्थ्यो मैथुनक्वै श्रायमौ हो कलौ युगे ॥ ७ ॥ गृहस्थस्य क्रिया: सर्वाः ग्राममात्राश्रिताः कलौ शिवे ! नात्यमार्गैः क्रियासिद्धिः कदापि गृहमें दिनाम् ॥ ८ ॥

मैथुनं केवलमाश्रितं देवि ! वेदोक्तं दम्भधारणम् । कलौ नास्त्येव तत्वज्ञे ! यतस्तत् श्रोतसंस्कृति: ॥ ९ ॥

एतेषामिति । हे श्राद्धे ! महेश्वति ! एतेषां ब्रह्मचारिणां वश्येषां चिह्नं द्याव्यममौ तेषां वश्यानां भमाग्यमाचारकुपान् धर्मींश्च ते चापेऽयं वदामि त्वं श्रुत्पुज्वे तस्मात्: ॥ ६ ॥

कलियुगे वर्तमानौ द्वावन्नावमिधास्यन्वादेव: पूर्वं माधवयामाने हेतुं दर्शयति पुरैव क्थित्यादिना श्राद्धेन । कलौ संभव उत्तरपत्नीयेषां ते कलिसंभवा: तेषां चेष्टं पुरे कथितस्मु तावदित्यवधार्य । किं च ऋषीणां तपःस्वाध्यायह्हीनानां तपः कच्छ्रादिकस्मै स्वाध्यायो जेष्टपाठ: ताभ्यां रक्षितानां क्लेश प्रयासाश्रयाणानां क्लेश उपताप: प्रयास: परिश्रम: तयोर्निर्वेलतास्मर्यान्नम् किं त्वासायुषामपि एवं भूतानां ऋषीणां देशपरिश्रम: कुतो भवेत् न केनापि प्रकारेण भवेदित्यर्थ: ॥ ९ ॥

ब्रह्मावश्यंथादि । हे प्रिये ! श्वत: कलौ युगे ब्रह्मचर्याश्रमो नास्ति वानप्रस्थोऽपि नास्ति किन्तु गार्हस्थ्यभैथुनकूपो द्वावेवामौ कलौ तः: ॥ ५ ॥

श्रैवसं स्कारविधानावधूताश्रममधारषम् । तदेव कथितं भद्रे ! संन्यासग्रहणं कलौ ॥ ११॥ विप्राणामितरेपां च वर्णानां प्रवले कलौ । उभयलास्मे देहि ! सर्वेषामधिकारिताः ॥ १२ ॥ सर्वे ग्रामेव संस्कारा: कर्म्माणि श्रैववर्णना । विप्राणामितरेपां च कर्म्मेलिङ्गं पृथक् पृथक् ॥ १३ ॥ जातमात्रो गृहस्थः स्यात् संस्कारादाश्रमौ भवेत् । गृहस्थं प्रथमं कु योंत यथाविधि महेश्वरि !! १४॥

यैदृकक्रियाश्चाश्रमपीठ्याश्च गृहस्थस्यैत्यादिना । गृहस्थेऽपिनाम गृहस्थानामित्यर्थ: ॥ ५ ॥ कलौ युगे गृहस्थाश्रम एव वैदिकः: सर्वाः क्रियांनिषिद्धान- मन्त्यपि तु मैथुनकास्मेऽपोत्यादि मैथुनकेऽपोत्यादि । तथ वेदोक्त' दृशड- भारषम् श्वेतसंस्कृतातः वैदिकः संस्कारः ॥ ९० ॥

यद्यो व तरीह कलौ किंनाम संन्यासग्रहणं तत्राह श्रैवेत्यादि । हे भद्रे ! श्रैवसंस्कारविधिना शिवप्रोक्तेन संस्कारविधानेनावधूता- श्रम धारषं यत्तदेव कलौ युगे संन्यासग्रहणं कथितम् ॥ ९९ ॥ नतु कलौ युगे ब्राह्मणादीनां सर्वेषामपि वर्णानां संन्यासाश्रम- धिकारित्वं मन्त्रादिवत् नात्र विरोधः ॥ ९२ ॥

नतु प्रथष्ठे कलौ किं नामोत्यादयः: सर्वे वर्णा एकाचार भवेत्: प्रथक् पृथग्वारा व तताह सर्वेषामेवेत्यादि । विप्रादीनां सर्वेषामेव वर्णानां सवें संस्काराः संन्यान च सर्वेषामपि कर्म्माणि एकोन श्रैववत्- नैव साधनीयोयान शास्त्रैकवाक्यैः साध्याते न सर्वेषामेव वर्णानां सर्वेषामपि कर्म्माणि कलौ समानत्वे सत्यः; परन्तु विप्राणामितरेपां विभिद्ना- नाशु कर्म्मलिङ्गं कर्म्मविभेदात् कलावपि पृथक् पृथगेवास्ति ॥ ९३ ॥

तत्त्वज्ञाने समुत्पन्ने वैराग्यं जायते यदा । तदा सर्वं परित्यज्य सत्यासत्यममाचरेत् ॥ १५ ॥

विद्यामुपाज्ञ येतो बाल्ये धनं दारांश यौवने । प्रौढे धर्मार्थकामांषि चतुर्ये प्राज्ञेत् सुधीः ॥ १६ ॥

मातरं पितरं वृद्धं भार्यांद्रष्टुं च पतिव्रताम् ! प्रश्रयाद् तनयं दृष्टवा नावधूताथमं ब्रजेत् ॥ १७ ॥

मातृः पितृन् द्विजोत्तम् दारन् स्वजनान् बान्धवान् अपि । यः प्रव्रजति हित्वा तान् स महापातको भवेत् ॥ १८ ॥

मातृणा पितृणा स स्वात् स्त्रीबन्धो ब्रह्मघातकः । ध्वासनस्थो विप्राद्दौन यो गच्छेद्दि शुका श्रमे ॥ १९ ॥

ब्राह्मणो विप्रलब्धदय स्वस्ववर्णोचितसंसदि याम् । शूद्रैरैव वर्मणा द्वार्यादेश धर्मः कलौ युगे ॥ २० ॥

तदाहु जातमात्र इत्यविद् । नतु गाहनस्थपै नैकृतैः संध्ये प्रथमं कुल- ममायायेतदाह गाहस्थ्यमिवाद्रि ॥ ९८ ॥

तत्त्वज्ञाने ब्रह्मज्ञाने ॥ ९९ ॥

नतु कायामपवादानां मर्षणाद्रासम न क्रासयोगे । कदर्थ- मवस्थायां यथष्योयस्स्वाद् विद्यामिल्यादि । वाक्ये श्रैबारे विद्या मु- पाज्ञेयं यौवने धनं वित्तं दारान् भार्यांद्रपार्ज्जयेत् प्रोढे वनीये वयसि धर्मार्थांधनपेतान् कर्मांणि कुर्वीत वृद्धैरविदांचतुर्थे वयसि मब्रजेत् संन्यसेत् ॥ १६ ॥

मातादीन् परित्यजतो महुष्यस्य महापातकं भवेदित्याह आत्मादि द्वाभ्याम् । बहुवचनस्य बलादपलायनात् पितॄन् पितृ- द्वैनित्यर्थः । स्वजनान् स्वनैव भर्तृव्यानालोभ्यान् जनान् बान्धवान् स्व- स्वधर्मान् भातृदादान् ॥ ९७ ॥

द्वैनित्यर्थः स्वजनान् स्वनैव भर्तृव्यानालोभ्यान् जनान् बान्धवान् स्व- स्वधर्मान् भातृदादान् ॥ २० ॥

को वा धर्मो गृहस्थस्य भिन्नुकस्य च किं विभेत् ! विप्रस्य विप्रभिद्यानां संस्कारादीनि मे वद ॥ २१ ॥

शौनदाग्रिव उवाच । गाहस्थ्यं प्रथमं धर्म्यं सर्वेषां मनुजन्मनाम् । तदेव कथयास्यादौ मृपु कौलिनि ! तत्क्षत: ॥२२॥ ब्रह्मनिष्ठो गृहस्थ: स्यात् ब्रह्मज्ञानपरायण: । यद्यत्कर्म प्रकुर्वीत तद्ब्रह्मणि समर्पयेत् ॥ २३ ॥ न मिथ्याभाषणं कुर्यात् न च गर्वं समाचरेत् । देवरातिरिति श्रुनुक्तो गृहस्थो निरतो भवेत् ॥ २४ ॥ मातरं पितरं चैव साचात्प्रत्यक्षदेवताम् । मत्वा गृहो निविशत सदैव प्रयत्नत: ॥ २५ ॥ तुष्टायां मातरि श्रवे ! तुष्टे पितरि पार्वति ! तव प्रोतिर्भवेद्वि ! परब्रह्म प्रसोदति ॥२६॥ त्वमाध्यो जगतां माता पिता ब्रह्म परात्परम् । युवयो: प्रीष्यनं यस्मात् तस्मात् किं गृहि्यान्तप: ? ॥ २७ ॥

वीक्ष्य दोषादीन् पञ्चभूतान् तथाविधौौ सूनिनो धर्मस्य मूल-दानानि श्रामण्येधानु विशेषान् धर्मान् मोदार्मिच्छन्नी श्रीदेव्युवाच को वा धर्म: ॥ २८ ॥

श्रीदेव्यै प्रेरित: सत्नु शौनदाग्रिर्न उवाच गाहस्थ्यमित्यादि । हे कौलिनि ! यत: सर्वेषां मनुजानां मनुध्याथां गाहस्थ्यं कर्म प्रधमं श्रधं भवत्यतस्तमेेे धर्ममादधौ कथयामि तं तत्क्षत: ॥२९॥ गाहस्थ्यं धर्ममेवाह ब्रह्मनिष्ठ इत्यादिभि: । ब्रह्मण्या निष्ठा यस्स स ब्रह्मनिष्ठ: ॥ ३० ॥

आासनं स्थानं वस्त्रं पानभोजनमेव च । तत्तत् समयमान्नाय माने पिते नियोजयेत् ॥ २५ ॥

श्रावयेद् दुर्लां वाणीं सर्वेदा प्रियमाचरेत् । पित्रो राजानुसारो स्यात् सत्पुत्रः कुलपावनः ॥ २६ ॥

गुडल्यं परिदृश्य च तज्ज्ञानं परिभाषणयम् । पित्रोः श्रेये न कुर्वीत यदोच्छेदामनो हितम् ॥ ३० ॥

मातरं पितरं वृद्धं नत्वो तिष्ठे तु सम्भ्रमः । विनज्ञया नोपरिमेतः संसृतः पितृगासने ॥ ३१ ॥

विद्यां धनं मदो यस्य कुत्र्यात् पितृहेलनम् । स याति नरकं घोरं सद्य एव हि श्व तु ॥ ३२ ॥

मातरं पितरं पुत्रं दारान् अतिथिसौदरान् । हत्वा ऋत्विजो न मुच्येत् प्राणैः कष्टगतैरपि ॥ ३३ ॥

वध्यायित्वा गुरून् वध्यून् यो मुहूर्ते खोंदरभरः । दहैव लोके गह्योऽसौ परत्र नारकौ भवेत् ॥ ३४ ॥

गरहक्षेत्र गोपयेदारन् विद्यामभ्यासचेत् सुतान् । पोषयेत् स्वजनान् वध्यून् एष धर्मः सनातनः ॥ ३४ ॥

यस्मात् मातः पितह्य तोष्यात् । शासनामित्यादि । शव्यते डाकिर्नार्चाति गयनमं गव्याम प्रीयते यत्तत् ॥ २७ ॥

मानमं मेयं जलार्द्रकृतस्यर्थः भोजनमं भोज्यं वस्तु । तत्ततु समयमं श्रासनादिसमंपेयासमयमु नियोजयेत् समर्पयेतु ॥ २८ ॥ २९ ॥

चोद्यमं श्राविनीतस्मु तर्जनमं भत्यादीनां मल्हं नमु ॥ ३० ॥

वससम्भ मः श्रादरः ॥ ३? ॥

पितह्हेलनमं मातापित्रोहिस्कारमं ॥ ३२ ॥ ३३ ॥

श्रद् गिरा दिव्यैर्नोल्काग्निः ज्ञानानन्दः ॥ ३४ ॥ ३५ ॥

जनन्या वृद्धिंतो देहो जनकैन प्रयोजितः।

सजनैः श्रद्धचितः प्रीत्या सौहृदमस्थानं परिव्रजेत्॥ ३६

यघामर्थे महेगानि ! कत्था कत्थमतान्यपि।

प्रौप्यते मततं श्रद्धया धर्मो ह्येष सनातनः॥ ३७

म धन्यः पुरुषो लोके स ततो परमार्थवित्।

वध्यानिष्ठः सत्यमभ्य यो भवेद्द्विषि मानवः॥ ३८

न भार्यांन्ताड़येत् कापि माठवत् पालयेत् सदा।

न त्यजेत् धोरकष्टेऽपि यदि साध्वी पतिव्रता॥ ३९

श्वतेषु स्वोदरेषु स्वभृत्यमन्यां न संस्पृशेत्।

दुष्टे न चेतसा विद्वानन्यथा नारकौ भवेत्॥ ४०

विरले प्रायणं वामं न त्यजेत् प्राज्ञः परस्त्रिया।

अगुक्तभाषणाद्धैव कस्यचिद् गौरवयं न दद्यात्॥ ४१

धनेन वाचा प्रेम्णा यथायासमुद्भाषणैः।

सततं तोषयेद्दारान् नारिक्यं काचिदाचरेत्॥ ४२

उत्सवे लोकयात्रायां तौर्थेष्वन्यनिकेतनै।

न पत्नों प्रेषयेत् प्राज्ञः पुत्रामात्यविवर्जिताम्॥ ४३

यस्माररे महेगानि ! तुष्टा भार्या पतिम्रता।

सर्वो धर्मः कतस्तेन भवतौप्रिय एव सः॥ ४४

सजनैः वसुमिः॥ ३६॥

एभां जनन्यादोगामं प्रेष्यते जनन्यादेनं तोषयेत्॥ ३७

धन्या : शुचातो कानो विचार्य : सत्यशब्दः; सत्सङ्गनित्नः॥३८॥

द्वेधेन चेतसा विक्षतेन मनसा॥ ४०

तिष्ठे निरजनस्थाने॥ ४१॥ ४२॥

देव्यानिकेतने परंगृहे॥ ४५॥ ४६॥

चतुर्वर्षांविधि सुतान् लालयेत् पालयेत् पिताः । ततः षोडशवर्षान्तं गुनान् विद्याश्च गिच्छयेत् ॥ ८४ ॥

ततस्तांसुल्यभावेन मत्वा सनेहं प्रदर्शयेत् ॥ ८५ ॥ कन्यायैवं पालनौया ग्रिच्छौौयातियत्नतः । देया वराय विधिवदुपे धनरत्नसमन्वता ॥ ८९ ॥

एवं क्रमेण भवतां य स्वस्थभावातुसतानपि । ज्ञातोन् मितांश्च भृत्यांश्च पालयेतोषयेद् गृहही ॥ ८८ ॥

ततः स्वधर्मनिरतानेकग्रामानिवासिनः । ग्राम्यागतान् उदासीनान् गृहस्थः पापपालयेत् ॥ ८é ॥

यध्यैवं नाचरेदिवि ! गृहस्थैर्विभवे सति । पशुरेव स विज्ञेयः स पापो लोकगर्हितः ॥ ५० ॥

निद्रालस्यं देहयतां केषाञ्चिन्यासमेव च । ग्रासक्तिमग्रने वस्ले नातिरिक्तं ससाचरेत् ॥ ५७ ॥

युक्ताचारो युक्तान्नद्रो मितवाराश्वतिमैथुनः । स्वच्छी नमः शुचिदेश्चो युक्तः स्यात् सर्वंकमेसु ॥५२॥

ततः चतुभ्यां वपुषेय गुढं सु । ॥ ८३ ॥ प्रे रयेतु प्रवक्त्त येतु तान् विंशत्यन्वाधिकार पुत्रान् ॥ ८९ ॥ ८५ ॥

ततः भालादीनां पालनाच्चोपचायोऽस्रेदमु उदासोनान् मितामित्र- भिदानु ॥ ८६ ॥

धने सत्ये यमकुर्वतो गृहस्थस्य पातकास्मृतवं लोकगर्हितताझु स्वा- दिल्याझ यदेत्यादिना ॥ ४० ॥

व्यासक्तिमु व्यासजित मु व्यतिरिक्तमु व्यधाकामु ॥ ४? ॥ yुक्ताचारः पारिमितभोजने: स्वच्छः कपटदिमूत्ये: गुरूच वाझ्जा

श्रेष्ठमोक्षासः ।

मूढ: मतौ विनीत: स्थातुं वान्तवे गुरुसन्निधौ । जुगुप्सितान् न मन्येत नावमन्ये त मानिन: ॥ ४३ ॥

सोहादं व्यवहारांश प्रहात्तिं प्रकटितं ऋष्याम् । सहेतुं तत्त्वविद्विद्वा विश्वसेच्च तत: ॥ ४४ ॥

तत्सदृशं शुचौ वापि चुद्वातात् समयं वौच्य बुड्ढिमान् । प्रदर्शयेदात्मभावान्नैव धर्मं विलढयेत् ॥ ४५ ॥

स्नीयं यथा: पौरुषच्च गुप्तये काथितश्च यत् । छतं यत्कुपकाराय धर्मेच्छो न प्रकाशयेत् ॥ ४६ ॥

जुगुप्सितप्रहत्तौ च नि:श्वितेन्द्रौप पराजये । गुरूणां लघुनाचापि यमक्खो न निवार्च्चेत् ॥ ४७ ॥

विद्याधनयगो धर्मान् वतमान उपाज्ज्जयेत । व्यसनद्वासतां सड़न् मिथ्याद्रोंहं परित्यजेत् ॥ ४८ ॥

स्ववस्थानुगतादृष्टा: समयानुगता: क्रिया: । तमादवस्था समयं वौच्य कर्म समाचरंतं ॥ ४९ ॥

योगज्ञेमरतो दृढ़ो धार्मिक: प्रियवादिन:व: । मतवादीतचास: स्वात्मान्यागये तु त्रिप्रेषत: ॥ ५० ॥

व्यतिरेकप्रतिसंमद्: दृढ: निरोधयुक्त: उदययोगवान् ॥ ५१ ॥

मूढ: विक्रान्त: नावमन्येत न चनाद्रियेत ॥ ५२ ॥

तं नौ: पर्यालोचने: ॥ ५३ ॥

तसेच विभीयात् दृश्य: शातो: चुद्वात् लघो: शात्म तावान् स्व-प्रभा तानु व्यात्तान कोषदृढज्ञान तेजांसि । सप्रताप: प्रभावश्च यत्तेज: कोषदृढजमित्यमर: ॥ ५४ ॥ ५५ ॥ ५६ ॥

यनमान: यत्न कुआँख्या: ॥ ५७ ॥ ५८ ॥

योगज्ञेमरत: योगे दृप्राप्तश्वोकार: प्रातख्य परिपाकनं क्षेय: तयो दृढुरक्ती: ॥ ६० ॥

जितेन्द्रिय: प्रसन्नात्मा सुचिन्य: स्वाद्ट्टद्व्रत: ।

ऽप्रमत्नो दौर्घंदर्शीं मातृासर्गान् विचारयेत् ॥ ९९ ॥

सत्पं स्रष्टुं प्रियं धीरो वाक्यं चितकारं वदेत् ।

ग्रालौत्कर्षं न तथा निन्दां परेषां परिवर्जयेत् ॥ ९२ ॥

जलाग्न्याश्व वच्नाश्व विष्णामन्र्गृहमध्यनि ।

सेत: प्रतिष्ठितो येन तेन लोकचयं जितम् ॥ ९३ ॥

सन्तुष्टौ पितरौ यस्य तन्रनुरक्ता: सुहृत्नगा: ।

गायन्ति यद् यशो लोकेsस्थे न लोकत्तयं जितम्॥९४

सत्यमेव व्रतं यस्य दया दैनेषु सर्वथा ।

कामकोधौ वशे यस्य तेन लोकचयं जितम् ॥ ९५ ॥

विरक्त: परदारेषु निष्पृह: परवस्तुषु ।

दभभात्कार्ये हीनो यस्तेन लोकत्तयं जितम् ॥ ९६ ॥

न विभेति रणेsघयो वै संगामेऽप्यपराजित: ।

धर्मंयुद्धे मृतोवापि तेन लोकत्तयं जितम् ॥ ९७ ॥

ऽसंशयाल्मा सुयुक्त: ग्राभ्भवाचारतत्पर: ।

मच्छासने हितो यस्थ तेन लोकचयं जितम् ॥ ९५ ॥

ज्ञानिता लोकविजयै सर्वत्र समदर्शित: ।

क्रियन्ते येन कर्माणि तेन लोकत्तयं जितम ॥ ९९ ॥

ग्रौषधं द्विविधे वि वाऽऽध्यात्मनतरमेदत: ।

ब्रह्माख्यामार्पिंयं यत्तत् ग्रौषचमांतरिंकं स्मृतम् ॥ ९०० ॥

जितेन्द्रिय रसाद्रहि । सुचिन्य: सुष्टु चिन्य' ऽरपणीयं वाक्यादि

यस्य श: मातृासर्गान् मीयान्ने विषया एताभिरिति मातृा र्किन्द्रियहस्तय:

ग्राशां सम्यगन् विषयेपु सम्यक्श्रानु ॥ ९? ॥ ९२ ॥ ९३ ॥९८ ॥ ९८ ॥ निष्ठेsति निराक्षीरा:

प्रक्षालयी भक्ष्याणा वापि मलानामपकर्षणं । देहस्यादिर्भवेद्येन वृधिःशौचं तदुच्यते ॥ ७१ ॥

गङ्गा नद्यो ऋदावाप्यस्तथा कूपाश् चुस्सका: । सर्वं पवित्रजननं स्पर्शादौ ऋमतः प्रिये ! ॥ ७२ ॥

भस्माच् याज्ञिकं श्रेष्ठं मृत्स्ना तु मलवर्जिता । वासोऽजिनहया दौनि श्रृजानौ हि सुव्रते ! ॥ ७३ ॥

किमत् बहुनो हेन शौचाभौचविधौ शिवे ! । मनःपूतं भवेद् येन रत्नखस्तत्तदाचरेत् ॥ ७४ ॥

निद्राल्से मैथुनाल्से त्यागान्ते मनमूर्छयोः । भोजनान्ते मले च शौचे बहिःशौचं विधीयते ॥ ७५ ॥

सन्ध्या तु कालनिको कार्यो वैदिको तान्त्रिको क्रमा । उपासना भेदेन पूजां कुर्वीत यथाविधि ॥ ७६ ॥

ब्रह्मन् ओपासकानां गायत्लौ जपतां प्रिये ! । ज्ञानात् ब्रह्म ति तद् आ च्यं सन्ध्या भवति वैदिकी ॥ ७७ ॥

सचेत शतं मिलाद्ौ ॥ ६५ ॥ ७० ॥

कारित व्रक्जिजेलैषां भक्ष्याणा वाः येन देहस्युद्भवेद्येन कृतिका- वस्त्र व्रयादि वपुर् वसुनावापि मलानामपकर्षणं दूरोकरोति यत्तत् वाः हि शौचमुच्यते इत्यन्यथा: ॥ ७? ॥

चुस्सका: स्वल्पजलाभया: स्वल्पे ऽपि जुस्सकस्त्रि श्वितयसमरः सर्वं गङ्गाजलादि ॥ ७२ ॥

भक्ष्येत्यादि । शुचि वचः शौचविधौ शेते शयन्ते ! वासोऽजिनहया- दीन्यपि मदनमृत्तिकावनमवर्जितान्येव श्वेतनि जानोचि ॥७३-७६॥

उपासना भेदैर् यनपूर्वकं सन्ध्याभेदैर् यथात इ द्वाभ्यां ब्रह्मो त्यादि । ब्रह्मन् ओपासकानां गायत्रा जपनाद् तहाच्यं गायत्री प्रतिपाद्यं ऋषभं भवताति धानो च वैदिका सन्ध्या भवति ॥ ७७ ॥

अन्ये षां वैदिकों सन्ध्या सूर्यो|पस्थानपूर्व्वं कमं । श्रघ्यंदानन्तिनेग्याय गायत्रोजपनन्तथा ॥ ७५ ॥

अष्टोत्तरं सहस्रं वा शतम् वा दशधापि वा । जपानां नियमो भद्रे ! सर्व्ववाङ्मनःकर्म्मभिः ॥ ७८ ॥

मूत्रोत्सर्गान्यजतौ|कारामधिकारोऽस्ति केवलम् । आगमोक्तविधौ देवि ! सर्व्वमिदंस्ततां भवेत् ॥७९॥

प्रातः स्र्योदयात् कालो मध्याह्नस्तदनन्तरम् । सायं सूर्यास्तसमयेस्विकालानामयं क्रमः ॥ ८० ॥

श्रोदेव्युवाच । विप्रादिसर्व्ववर्णानां विहिता तान्त्रिकी क्रिया । तत्रैव कथिता नाथ ! सम्प्राप्ते प्रवले कलौ ॥ ८१ ॥

तद्दिदानं कथं देव ! विप्राणां वैदिककर्म्मभिः । नियोजयमि तद्ध्वं विशेषहस्तं महं सि ॥ ८२ ॥

अन्ये श्यामित अन्येष्टां वद्धामन्वोपासकभिदानान्तु सूर्यो|पस्थान-पर्थेकं दिनेश्याय सूर्य्यो|पध्यदनन्तथा गायत्रोजपनं वैदिको सन्ध्या । मर्व्यात् ॥ ७५ ॥

वाग्याष्टिकर्म्माभि मन्त्रजपानां नियममाह यष्टो|त्तरमित्य दिना । वातमपि चाष्टोत्तरमेव सश्रितं वैदिके तान्त्रिके च ॥ ७८ ॥

ततः आगमोक्तविधिः: ॥ ८० ॥

अथ सन्ध्याविधिं|पचिततकालक्रममाह प्रातरित्यादिना । अत्ये-खोदयो यत स सूर्योदयः कालः ॥ ८? ॥

पूर्व्वं श्रोदर्द्धाययेन सद्देशां ब्राझ्मणादिवर्णानां प्रवेक्षे कलौ युगे तान्त्रिक एव कमंग्याधिकारोऽस्तीतुक्तं सम्प्रति तु ब्राझ्मणचालितय-वैद्यानां वैदिकामपि सन्ध्यावामधिकारोऽस्तीतस्य च्यते । एतद्युक्तं

मन्वाना श्रोदेव्युवाच विप्रादी|यादि ॥ ८२ ॥ नियोजयमि प्रवक्तुं यस्ति ॥ ८२ ॥

अष्टमोऽध्यासः ।

श्रीसदाशिव उवाच ।

सत्यं ब्रवीमि तव च्छृणो ! मव्वंगां तान्निकों क्रियाम् ।

लोकानां भोगमोक्षय सर्वकर्मसु मिद्धिदा ॥ ५८ ॥

इयन्तु वेद्मावित्ती यथा भवति तदिकों ।

तथैव तान्निकों ज्ञेया प्रागस्तोऽभयकर्म्मगा ॥ ५९ ॥

मतोऽत्र कर्म्मत्रयं देवि ! द्विजातीनां प्रवने कलौ ।

गायत्र्यामधिकारोऽस्ति नान्यत्रास्तेऽपि कर्हिंचित् ॥ ६० ॥

ताराद्या कमलाद्या च वाग्भवाव्दया यथाक्रमात् ।

ब्रह्मादित्यादितिर्गां माविद्री कश्रिता कलौ ॥ ६१ ॥

दितिजातीनां प्रभेदायं मूले शः परसेवनि ।

मध्येऽं वैदिके प्रोक्ता प्रागेवादिककर्म्मगाम् ॥ ६२ ॥

अनन्यथा गाम्भवैषीर्गें: केवलैः मिद्धिभाग्भवेत् ।

मतयं सत्यं पुनः सत्यं सत्यस्मेतन्न संशयः ॥ ६३ ॥

कालाव्येऽपि मस्स्थे यं कर्त्त त्या देववन्दिते !

ग्रों तत्स्तुन् ब्रह्म चोचारीं मोनेच्छुभिरनानुरैः ॥ ६४ ॥

श्रीसदाशिव उवाच सत्यमित्यादिभिः ।। ५८-६४ ।।

ताराद्य त्यादि कलौ युगे यथाक्रमावृ क्मेप्यैव ब्रह्माप्रत्नलय-

विगतानाराद्या प्राग्ववाद्या कमलाद्या म्रींवोजाद्या वाग्भवा ध्या गू'-

वीजाद्या माविद्री गायत्री कश्रिता ॥ ६५ ॥

द्विजातीनामिति । हे परमेश्वति ! द्विजातीनां-ब्रह्मादीनां

मूले शः प्रभेदार्थन्नाकाशाप्राङिककर्म्मष्या प्रागेवेयं वैदिकी सत्य्या

करष्णोया प्रोक्ता ॥ ६६ ॥

कालाव्यार्दि । हे देववन्दिते ! कालाव्येऽपि मस्स्थाविधानकान-

कान्त्यार्दि । हे देववन्दिते ! कालाव्येऽपि सम्याविधानकान्त-

व्यपगमेऽपि अनाहारैरर्जरादिनिमित्तकोन।डपटलेन मूल्यैमैचकुभिरो-क—९६

आासनं वसनं पात्रं ग्रथ्यां यानं निके तनम् । गृह्णाकं वस्तुजातं च स्वच्छात् स्वच्छं प्रयच्छते ॥ ८२ ॥

समाप्याक्रिर्मार्गाणि स्वाध्यायं गृहकर्म वा । गृहस्थो नियतं कुर्यादनैव तिष्ठेन्निरुद्यमः ॥ ८३ ॥

पुष्खतोर्थे पुष्खतिथौ ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । जपं दानं प्रकुर्वीत सायंसां निलयो भवेत् ॥ ८३ ॥

कलावन्नगतप्राप्ता नोपवासः प्रयच्छते । उपवासप्रतिनिषावेगं दानं विधीयते ॥ ८४ ॥

कलौ दानं महेशानि ! सर्वसिद्धिकरं भवेत् । तत्पात्रं केवलं ज्ञेयो दरिद्रः; सत्क्रियान्वितः ॥ ८५ ॥

मासवत्सरपञ्चाङ्गामारभदिनमासिके ! । चतुर्दश्यष्टमो श्रेष्ठा तथैवैकादशी कुहः ॥ ८६ ॥

निजजन्मादिनचैव पित्रोमरणवासरः । वैधोत्सवादिनचैव पुष्खकालः प्रकीर्तितः ॥ ८७ ॥

गङ्गा नद्यो महानद्यो गुरोः सद्ममेव च । प्रसिद्धं देवनाच्चैव पुष्खतोर्थं प्रकीर्तितं तम् ॥ ८८ ॥

तत्र स्रानादिकं पित्रोः श्राद्धपौर्णमासरत्नजान् । नरकाय भवेतोर्थे तौर्थाय व्रततां वृणाम् ॥ ८९ ॥

लाकाल्विभिर्जने: श्रोत्र् तद्बुद्धिज्ञेति सज्ञ्ञाय्रेयं वैदिको तान्त्रिको वा सन्ध्या कर्तव्या ॥ ९० ॥

गृह्णाकं वस्तुजातमृ गृह्णन्सम्भवति सर्वं वस्तु । स्वाध्यायमृ वेदाध्ययनमृ ॥ ९१-९४ ॥

कृत्स्नं जपद्रानविधावमेचितं सुपख्यकालं सुपखतोर्थस्य क्रमात् । ऋषित्योद्भिः । कुर्यात्नष्टचन्द्रकलाड्मवास्याम् ॥ ९५-९६ ॥

न तीर्थसेवा नारोभ्यां नोपवासादिका: क्रिया: नैव व्रतानां नियमो भर्त्तु: शुश्रूषया विना ॥ १० ॥

भर्त्तैष योषितां तौर्थ्यं तपो दानं व्रतं गुरुः । तस्मात् सर्वात्मना नार्यौ पतिव्रेत्यां समाचरेयुः ॥१० ९॥

वल्युः प्रियं सदा कुर्यांत् वचसा परिचर्यया । तदाज्ञानुचरौ भूतवा तोषयेत् पतिव्रत्सवान् ॥ १० २॥

नेच्छे तं पतिं कुरटद्यया स्वायेवैनं तु दुर्बलं चः । नाप्रियं मनसा वापि चरेद्‌त्तुं: पतिव्रता ॥ १० ३ ॥

कायेन मनसा वाचा सर्वदा प्रियकाम्येभिः । या प्रीणयति भर्त्तारं सैव नारीप्रदा लभेत् ॥ १० ३ ॥

नान्यवक्त्रं नरोचेत नान्यैः स आघ्राप्यवैरेत् । न चाङ्गं दर्शयेद्‌न्यानं भर्त्तुराज्ञानुसारिणी ॥ १०४ ॥

निह्शे तं पित्रोर्वंघ्रे वाक्ये भर्त्तुः सम्र्रापयौवने । वार्धक्ये पतिबस्न्नां न स्वतन्त्रा भवेत् कचित् ॥ १० ॥

अज्ञातपतिमथ्योः स्त्रीणां ज्ञातपतिसेवनं नाम । नोधाहयेत् पिता बालामज्ञातधर्म्मंगासनम् ॥ १० ९ ॥

नरमांसं न भुञ्जीत नराकृतिपरिग्रहं स्त्रियाः । वह्लपकारकान् गास्य मांसादान् रसवर्जितान् ॥१० ७॥

फलानि ग्राम्यवन्यानि मूलानि विविधानि च । वृक्ष क्लोधर्म्मानाचह न तीर्थेत्यादिभिः सम्र्राभिः ॥ १०० ॥ मत्वा तु सरलैः प्राप्तै न ॥ १०९ ॥ परिचर्यया या सेवया ॥ १०२-१०४ ॥ स्वतन्त्रा स्वाधीना ॥ १०६ । १०७ ॥

भूमिजातानि सर्वाणि भोज्यानि स्वेच्छया शिवे ! ॥ ३०८ ॥ अध्यापनं याजनं च विप्राणां व्रतसुत्तमम् । अग्निहोत्रं च तत्रियामं हततैर्निर्वोहमाचरेत् ॥ ११० ॥

राजन्यानाच्च सदृक् तं संग्रामो भूमिसंप्रासनम् । श्रताग्रकत्वं वणिग्वृत्तं शूद्रवृत्तमतथाश्रयेत् ॥ १११ ॥ वाणिज्याशक्तवैश्यानां शूद्रवृत्तमदूषणम् । शूद्राणां परमेशान ! सेवाराहित्यं विधीयते ॥ ११२ ॥ मामान्यानान्तु वर्षाणां विप्रश्र्च्यनयर्हातिषु । श्रधिकारोऽस्ति देवेशि ! देहयात्राप्रसङ्गये ॥ ११३ ॥ ऋषे टहा निरंतरं शाकः मुलकबाहो जितेंद्रियः ! निमेषरो निष्कपटः स्वहत्तौ ब्रह्मण्यो भवेत् ॥ ११८ ॥ अध्यापयेत् पुत्रबुद्धया विप्राणां सन्मार्गेवर्त्तं न । सर्वलोकहितैषी स्यात् पञ्चपातविनिस्मृ खः ॥ ११४ ॥ तमध्यालापममृत्य्वाच्च व्यसनाप्रियभाषणम् । लोचेः प्रसक्तिं दुर्भद्र सर्वथा ब्रह्मण्यमस्यजेत् ॥ ११६ ॥

एतत् मानवधर्मानु प्रस्तारिणानु सर्वचिज्ञानं तत्त्वादिलक्षणम् । व्यय ब्रह्मपदहस्तमाच्च अध्यापनमिल्यादि ॥ १२० ॥ व्यय चर्वतीयवत्समाच्चह राजन्यानामिल्यादिकेन । चतु संग्राममू-ईमग्रासनस्थे सदूदत्ते ॥ १२१ ॥ व्यय वेदशानां शूद्राध्याख हत्समाच्च वाणिज्ये त्यादिनैकेन । वैद्या-र्नार्मणि वार्त्ताश्र्च्यहस्तसं हतत्सम् ॥ १२२ ॥ व्यय वर्षशतद्वाराखां हत्समाच्च सामान्यानामिल्यादिनैकेन ॥ १२३ ॥ व्यय ब्रह्मपदहस्तमाच्च वह्न ह ए त्यादिभिः । निस्में यः देहादिविप-त्त्क्कर्मतत्क्ष्यः शान्तः स्यात् ॥ १२४ ॥ १२५ ॥

युयुत्सा गर्हिता सन्धौ सम्मानेऽपि च कृततमा । मृत्युर्जयो वा युद्धे षु राजन्यानां वरानने ! ॥ १२० ॥

अनोभौ स्त्यात् प्रजावित्ते गृह्णीयात् सम्मितद्धरम् । न च्चनद्धोकितं धर्मे पुत्रवत् पालयेत् प्रजाः ॥ १२५ ॥

न्यायं युद्धन्था सम्यङ् कर्माण्यन्योनि यानि च । सन्निभिः सह कुर्वीत विचार्यं सर्वथा त्रपः ॥ १२८ ॥

धर्मयुद्धे न योजव्यं न्यायदण्डपुरस्क्रिया: । करषोया यथाशक्तिं सन्निं कुयादो यथाबलम् ॥१२७॥

उपायैः साध्ये च कार्ये युद्धं सन्निच्छत प्रभिः । उपायानुगता: सर्वे जयेभिसंविसृतः ॥ १२९ ॥

स्थानौचसद्धाचरत; सद्दा विद्धजनप्रिय: । धीरो विपत्तौ दृढचय शौलवान् सम्मितव्ययी ॥ १३२ ॥

निपुष्पो दुर्गसंकारं ग्रासग्रिच्छा विचक्षणः ।

सिष्ये त्यादि । श्रद्वायाम् गुणेषु मत्स्वपि पराक्रमन् दोषारोपणम् व्यसनम् दूर्तादिकम्भं दक्ष्षम् श्लाघ्यवधूमान्यत्वादनिमित्तक्रुद्ध-

सच चरितम् ॥ १३६ ॥

यघ राजन्यधर्म्माणाङ् यतसैन्यार्दिभिः । दूरे वरानने ! यद्यति प्रभांर्सनौयवदने राजन्यानां च्चान्त्रियायां सम्मौ संमेलने स्यात् युयुत्सा युद्धेच्छा गर्हिता निन्दिता भवंतं सन्न्वस्तु तेषां सम्मानैचोत्तमो भवेच् तेषां युद्धे षु ल मत्यु रेव वा जयएव वा उत्तमो भवेत् न तु प लायनादिकमित्यर्थः ॥ १३७-१३८ ॥

पुरस्ख्या या सत्कारः यथाबलम् बलमनतिक्रम्य बलपूर्व्वं क-

रस त्यर्थः ॥ १३० । १३१ ॥

विरत: विरक्तः धीरो धैर्य्यवान् दृढोदनवशः ॥ १३२ ॥

निपुष्प इत्यादि । दुर्गसंस्कार दुर्गान् गच्छाति विपच्चा वहति कृत्वा-

स्वसेन्यभावान्वे षौ स्वातं शिच्चयेद्रपैकौग्रालम् ॥ १२३ ॥

न हन्यान्मूर्छितान् युद्धे त्यक्तग्लान् पराज्ञ् खान् ।

बलानौतान् रिपून् देहि ! रिपुदाराग्निशूनपि ॥१२८॥

जयलक्ष्मानि वस्तूनि सन्निप्रदानि यानि च ।

वितरेत्तानि सैन्येभ्यां यथायोग्यविभागतः ॥ १२४ ॥

शौर्यं वत्तव्य योध्र्यां ज्ञेयं राजा पृथक्तम् ।

बडुसैन्याधिपतौ कुर्यादार्तामहर्तं रतः ॥ १२६ ॥

नैकाराजनं विश्र्वेद्राजा नैकं न्याये नियोजयेत ।

'साम्यं क्रोडीपदासक्च नोचैः सह विवाद्यं येत् ॥ १२९ ॥

महत्युतः स्वल्पभागो जिन्नासूत्रानुसारानपि ।

वहुमानार्द्राप निहैंभो घोरोदरकप्रसादयोः ॥ १२७ ॥

स्वयं वा चरदृश्यां वा प्रजाभावान् विलोकयेत् ।

एवं सजनभृत्यानां भावान् पश्येन्नराधिपः ॥ १२८ ॥

क्रोधाइ्भातं प्रमादाद्धा सम्मानं यासन्तथा ।

महसा नैव कर्त्तव्यं स्वामिना तत्त्वदर्शिना ॥ १३० ॥

कैन्यसेनाधिपामात्यवनितापत्यसेवका: ।

पालनीयाः सदाचारैस्तृ लेकैश्र्च राज्ञा यथाविधि ॥ १३२ ॥

दुर्गेसं पर्वततपरिखाप्राकारादिभिः दुर्गेसं नगरस् तत् क्ष पत्त-कारे ॥ १३३ । १३४ ॥

वतरेचु दद्याच ॥ १३५-१३७ ॥

वडुसुतद्रत्यादि । वडुमानोडपि भूरिसम्भानोडपि राजा निहैंभो-

भूरिसम्भाननिमित्तसक्चसहद्रतिनूच्यो भवेत् ॥ १३५ ॥

स्वयंवेद्यादि । चरदृश्या चन्यातच्चाकुस्भानप्रवीषो गूढपुरश्चरः;

तथाप्य न हृष्यो न च मानसानिम्र्रयानु वर्त्ते वा ॥ १३६ ॥

उन्मत्तानसमर्थेऽपि वालांश्च मृतबान्धवान् ।

ज्वराभिभूतान् वृद्धांश्च रक्षयेत् पितृवत्स्नृपः ॥ १३२ ॥

वैश्यानां कृषिर्वाणिज्यं हततं वृद्धि सनातनम् ।

येनोपायेन लोकानां देहयात्रां प्रसिध्यति ॥ १३३ ॥

श्रुतः सर्वोऽमन देहि ! वार्ताज्यक्षौपिककर्मसु ।

प्रसादयसनालस्यं मिथ्यासाक्ष्यं विवर्जयेत् ॥ १३४ ॥

निश्चित्य वस्तुतत्त्वं ल्यमुभयोः सम्मततौ शिवे ! ।

परस्परज्ञाकारणां कार्यासिद्धिस्ततो भवेत् ॥ १३५ ॥

मत्तावचिछन्नवालानामरियस्तत्न्यां प्रिये ! ।

रोगविभ्रान्तबुद्धीनांमार्गासङ्गौ दानविक्रयौ ॥ १३६ ॥

कार्यासिद्धिरदृष्टानां गुप्तस्य व्यवयातो भवेत् ।

विपन्न्ये तद्गुणानामन्यथा भवति क्रयः ॥ १३७ ॥

कुज्जरोष्ट्रतुरङ्गाणां गुप्तदोषप्रकाशनात् ।

वर्षांतौतेनडपि तत् क्रे यमन्यया कर्तुं महंहति ॥ १३८ ॥

धर्मार्थकाममोक्षायैषाभाजनं मानवं वपुः ।

श्रुतः कुलेभि ! तत्कृते यो न सिद्धे न चाम शासनात्॥१३९॥

दण्डभाजं राज्ञार्हदण्डमत्तकान्नचतस्रोत्कृज्यताव् ॥ १३० । १३? ॥

कर्तव्यामेव जानु मृतता बान्धवा येभान्नभ्यभूतान् ।

श्रेय वैश्याविहारान् वक्तुं छुपक्तुमते वैश्यनाथिल्यार्दिभिः ।

येन हपवार्ज्ज्यकर्म ह्यपेक्ष्योपायेन देहयात्रां मरौर्निल्यांचः ॥ १३३ ॥

सर्व्वानना सर्व्व प्रकारेणा

निर्धयते त्यादि । निन्द्यस्थ निन्द्योय तन्मूल्यम् निश्चतवस्तुमूल्य-

हपि निश्चिय उभयोः विक्रे देयकारकयोः ॥ १३५ । १३६ ॥

कार्तकार्य्यम् वस्तुमूल्यं विपण्य वेमराधय ॥ १३७ । १३८ ॥

यत्रगोघूमधान्यानां लामो वर्षे गते प्रिये ! । युक्तस्यतुर्थो धातुनामष्टमः परिकोर्तितः ॥ १८० ॥

ऋतुपे ऋषौ च वाताज्ये तथा सर्वेषु कम्मंसु । यदूद्यरज्जोकतं मर्त्यैः सततकार्यं प्रकाश्यसम्प्रतम् ॥ १८२ ॥

ततः श्रुतिः सत्यभाषो जितानिद्रो जितेन्द्रियः । ऋषिप्रसत्तो निरालस्यः सेवानुरक्तो भवेद्‌वरः ॥ १८२ ॥

प्रभुव्य्‌पिसमोमाल्यस्तज्ज्ञाया जननीमम । मान्याश्चाद्वान्‍यद्‌व्यत्यैरिहामुत सुखेप्सुभिः ॥ १८३ ॥

भक्तं स्मरे तांञ्ज श्रभिग्राश जानोयात्तदरोनरौन । सखौभिः सर्वद्रं तिष्ठ तु प्रभोराज्ञां प्रतोच्नयन ॥ १८४ ॥

ग्रपमं तं रहस्यचिद्रं सुप्रथितं काप्रितच यत् । भत्तंग्लानिकरं यच्च गोपयेदिति यनतः ॥ १८५ ॥

ग्रलोभः स्यात् स्वाभिधने सद्दा स्वामिहिते रतः । सत्संगनिधावसद्‌ग्रापं क्रोढां ह्यासं परित्यजेत् ॥ १८६ ॥

न पापमनसा पश्ये द्राप तद्‌गुरहकिद्ररोः । विविक्तग्र्यां ह्रास्थ्य ताभिः सह विवर्जंयेत् ॥ १८९

प्रभोः श्रध्यं सुनं यानं वसनभाजनानि च । उपानड्‌षष्यं ग्रस्तं नामार्थे विनियोजयेत् ॥ १८८ ॥

तत्क्रे यः मानवपुःक्रियः ॥ १३५ ॥ उत्तमर्थेन मूलधनार्द्रधकं प्याद्रं बाभः ॥ १९० ॥ १८९ ॥

च्राय सेक्रधर्म्मानाह द्रक्ष्यत्यादिभः । दक्षा य्रातमकार्येषु चतुरः गुवि स्वक्छः च्रप्रमत्तः निजकार्येषु च स्वावधानः ॥ २८२-१८६ ॥

न पापेत्यादि । पापमनसा तथ्य स्वामिनो स्टृकिद्रूरीतराप न पश्येत कें वाचं तत्त्वपलीपलग्रादीनाम् विविक्तग्र्यायाम् रचःश्रयनमू द्राभः स्वामिद्रं कदूकरोभिः ॥ १८७ ॥ १८५ ॥

श्रेष्ठमीसास: ।

चमां ऋतापराधेऽपि तं प्रार्थयेद्ग्रात: प्रभो: । प्रागलभ्यं प्रोढवादेऽपि साम्यांचारं विवर्जयेत् ॥ १४८ ॥

सर्वे वर्णा: स्वस्ववर्णोक्तचरोचाह्नतथाऽऽयतनम् । कुर्वीरन् भैरवोचक्रान्तस्तत्त्वचक्राद्धते शिवे ! ॥ १५० ॥

उभयत महेशानि ! नैवोदाह: प्रकुर्वित: । तथादने च पाने च वच्यभेदो न विद्यते ॥ १५१ ॥

श्रीदेव्युवाच ।

किमिदं भैरवोचक्रान्तस्तत्त्वचक्रं कौत्सग्रहम् । तत्त्वं योतुमिच्छामि कृपया वद मे हृदि ॥ १५२ ॥

श्रीमदाश्रिव उवाच ।

कुलपूजा|विधौ देहि ! चक्रानुष्ठानमाचरेत् । विग्रहपूज|समये तत् कार्यं साधकोत्तमै: ॥ १५३ ॥

भैरवोचक्रविषये न तादृङ्नियम: प्रिये ! । नथाऽसमयमासाद्या कुय्योऽचक्रमिदं शुभम् ॥ १५८ ॥

विधानमस्य वक्ष्यामि साधकानां शुभावहम् । आदराधिता येन देवौ तृप्तौ यच्छति वाञ्छितम् ॥ १५४ ॥

प्रागलभ्यम् भाष्यम् ॥ १४८ ॥

ऋतुनस् भोजनम् कुरते यिनाम् ॥ १५० ॥

उभयत भैरवोचक्रे तत्त्वचक्रे च ॥ १५१ ॥

अथ भैरवोचक तत्चक्रयोविधानम् प्रोदितमिच्छया श्रीदेव्युवाच क्रिमिदमित्यादि ॥ १५२ ॥

एतत् प्रार्थित: सन् श्रीमदाश्रिव उवाच कुलपूजेत्यादि ततु कुल-पूजा|विधावुक्तं चक्रानुष्ठानम् ॥ १५३ । १५४ ॥

चक्रे भैरवोचक्रस्थ येन भैरवोचक्रविधानने यच्छति इदं न ॥ १५४ ॥

कुलाचार्यों रत्यभूमावास्तौध्यासनमुक्ततमम् । कामाद्ये नास्त्वेजेन संग्रोध्योपविष्टतत: ॥ १५८ ॥

सिन्दूरेण कुसूलेन केवलेन जलेन वा । त्रिकोणं चतुरस्त्रञ्च मण्डलं रचयेत् सुधी: ॥ १५९ ॥

विचित्रघटमानोनीय द्रव्यच्यंतविमृश्ङितम् । फलपत्रसंयुक्तं सिन्दूरतिलकान्वितम् ॥ १५? ॥

सुवासितजले: पूर्वं मण्डले तत् तु साधक: । प्राणवेन तु संस्पृष्ट धूपदीपौ प्रदर्शयेत् ॥ १५५ ॥

सम्पूज्य गन्धपुष्पाद्यां चिन्तयेदीष्टदेवताम् । मन्त्रपप्जाविधिना तत्र पूजां समाचरेत् ॥ १६० ॥

विशेषमत् वच्यामि गुष्पष्वामरवन्जते ! । गुरूदिनवपात्र्यां नात्र स्थापनमिष्यते ॥ १६? ॥

मैरवोचक्रातुष्ठानमेवाह कुलाचार्यद्रत्यादिभि: । कुलाचार्य: कुलकुलाचार्यो: रत्यभूमौ रमणीयां भुव, नतमासनमास्तीर्यांच्छाद्य कामाद्यो न क्रोञ्जाद्यो नास्त्वेजेन फटा संग्रोध्य च तत्क्षणाशने उपावि- श्रेत् ॥ १४६ ॥

सिन्दूर रच्योत् । तत: सुधी: कल्पद्रुम: सिन्दूर रच्यो- त्सन्नेरेन केवलेन जलेन वा त्रिकोण्य मण्डलं तद्वाह्यस्ततरस्तच्चकोण्य

मण्डलं रचयेत् ॥ ९४७ ॥

विचित्रे त्यादि । तत: परं विचित्रंविविधानि चित्राख्यानि चित्नैरथ तं घटमानोनीय द्रव्यच्यंतविमृश्ङितं यथावशं तुं घटमानोय

फलैवैच संयुक्तं सिन्दूरतिलकैरैवञ्जनं संयुक्तं कर्पूररादिभि: श्चागितैर्जलै: पूर्वश्व कथा प्राणवेन खोङ्कारेण तत् मण्डले सन्स्पृष्ट व साधक्रो धूपदीपौ प्रदर्शयेत् ॥ ९४५ । ९४८ ॥

सम्पूज्योत् । ततस्त गन्धपुष्पाद्यां घटं संयुक्ते तत्तत्प्रतिमा देवतां चिन्तयेत् ॥

यथेष्टन्तः स्वमादाय संस्थाप्य पुरतो व्रतौ । प्रोचयेदेक्मन्रे या दिव्यहृद्यावलोकयेत् ॥ १६२ ॥

आलियन्ते गण्युपुप्तं तत्रा तत् विचिन्तयेत् । आनन्दभैरवों देवों आनन्दभैरवन्न्था ॥ १६३ ॥

नवयौवनसम्पन्नं रक्तह्याक्षणविग्रहाम् । चाक्रहासासृताभोगौकसद्धरणपड्र्जाम् ॥ १६४ ॥

नृत्यगीतक्तामोदां नानाभरणभूषिताम् । विचित्रवसनाध्यायेत वराभयकराम्बुजाम् ॥ १६४ ॥

इत्यानन्दमयोध्यात्वा स्मरेदानन्दभैरवम् । कर्पूरधवलं कमलायतनेचनम् दिव्याक्षराभरणभूषितदेहकान्तिम् ॥

र्माण्जिन्य च पूर्वोक्तेन संचेपपूजार्विधिना तत् कलये हृष्टदेवतया: पूजां समाचरेत् कुर्वीताम् ॥ १६० । १६१ ॥

यथेष्टर्मिति । ततो व्रती साधको यथेष्टन्तत्स्वं मद्यादिकमादाय पुरतोऽपे संस्थाप्य चाश्मन्रे षा फटा प्रोचयेत् जलेन विश्चेत् दिव्यहृद्यावलोकयेज्ज ॥ १६२ ॥

आलियन्ते ततोडलियन्ते मद्यपान्ने गण्युपुप्तदत् तत्रालिड्यै चानन्दभैरवो देवोऽन्न्था आनन्दभैरवन्न्था ॥ १६३ ॥

आनन्दभैरवाध्यानमेवाह नवयौवनसम्पचर्मिति । नवयौवनशम्पदां नखोनतादृशं सम्प्राप्ताम् तत्पुष्याह्यणविग्रहाम् नवोनद्ध्यैसहच-देहाम् चाक्रहासाक्तताभोगौकसद्धरणपड्र्जाम् चाक्रहासेन मगोऽर-ऋषनेनासृताभाषोऽसवदहनपड्र्जाम् ॥ १६४ ॥

मदूजं छखकमलं यसास्त्र्याभूतां नृत्यगीतक्तोजोदाम् नृत्यगीताभ्यां लत चामोद आनन्दो यतां नानाभरणभूषितां खनेकविधभूष्ण-लकृ ताम् विचित्रवसनाश्रू विचित्रवध्रुतं वसनं वस्कं यशास्त्रात् वराअप्रवक्ताम्बुजाम् वराभयकराम्बुजाम् यशोसिताम् ॥ १६४-९६५ ॥

वामेन पाणिकमलेन सुद्धाचपात्रम्

दद्यादेश षडिगुटिकान्दधतं षरारामि ॥ १८९ ॥

ध्यात्वैवसुभयत्तत्वं सामरस्यं विचिन्तयन् ।

प्रणवादिनमोऽन्तेन न नाममन्त्रे षा देङ्मिकः ।

संपूज्य गम्यपुष्पैर्यां प्रोक्षयेत् कारयां ततः ॥ १९५ ॥

पाग्यादितिकवोजेन स्वाहान्तेन न कुलाचंकः ।

षट्चोत्तरशताह्व्या जपन् हेतुं विशोध्ययेत् ॥ १९६ ॥

गृहकाम्यै कवित्तानां गृहिगां प्रवले कलौ ।

आद्यात्वप्रतिनिधौ विधेयं मध्यरतयम् ॥ १९० ॥

दुर्धं मिता मानिक्येन वित्तेन यं मध्यरतयम् ।

षोडशैकरुपमिदं मत्वा देवतायै निवेदयेत् ॥ १९१ ॥

कान्तैर्मैरवरध्यानैर्हीनं कपूररुपधनरुपित । कपूररुपधनं

कयलयाताजुसं कमषवरदायते विसृतते ष्य च्छिगां

यस्मिन् तमु दिव्याम्बराभरणभूषितदेहक्रान्तिम् दिव्यैररवाराभरणैय्य भत-

स्वभूयैषौं शितो लकु, तो यो देहस्तल कार्जतरधिका दोम्रियस्य तथाभू तमु

पेन पार्ङिकमलेन हुधान्तपातं मद्यसमन्वं पातव्यं चेपा पार्ङिकम-

लेन शुदिगुटिकाग्रास्व दधतामानन्दभैरवं षरारामि चिन्तयामि ॥ १९९ ॥

एवसुभौ ध्यात्वा तद्रालितान्ते उभयोर्मैरवौसेचनयोः

इतरभैकरसं विचिन्तनु देङ्मिकः साधकः प्राणवादिनभोडन्तेन नंम-

रसं नं वा गम्यपुष्पाभ्यां तौ संपूज्य तनः कारयां मद्यं शोषयेत् ॥१९५॥

नतु केन मन्त्रे षा मद्यं शोषयेतु तवाढं पाङ्गादित्यादिं । क.इहा-

नेन स्वाहान्तो तस्यैवमूतै तेन पाङ्गादितिकवोजेन ष्यां छों करिमिा त

वीजतयेषा षट्चोत्तरशताह्वया हुंमेव मन्त्रं जपनु कुलाचंको छेद

मद्यं विशोधयेत् ॥ १९६ । ९० ॥

मधुरतयमेवाहु द्रघमिस्यादि । षडिगुटिकं मद्यस्वरुपमु रसं

ध्यात्वा तति ॥९७॥

स्वभावात् कलिजन्मान: कामविभ्रान्तचेतस: । तद्रूपेयं न जानन्ति शक्तिं सामान्यबुद्धय: ॥ १७२ ॥

ऋतस्थे षां प्रतिनिघौ श्रेष्ठतत्त्वस्य पार्वंती । ध्यानं देव्या: पदाम्भोजे श्रेष्ठमन्त्रजपस्तथा ॥ १७३ ॥

ततस्तु प्राप्ततत्त्वानि पञ्जालादौनि यानि च । प्रत्ये कं शक्तिबानिन मनुना चाभिमन्त्रयेत् ॥ १७४ ॥

सर्वं वज्रामयं ध्यात्वा नित्योल्य नयनद्वयम् । निवेध पूर्ववत् कुर्यै: पालभोजन्माचरेत् ॥ १७५ ॥

इदन्तु भैरवौचकं सर्वेतन्ने चुप गोपीतम् । लवायै कवितं बद्ध्रे ! सारात सारं परात्परम् ॥ १७६ ॥

विवाहो भैरवौचक्ने तत्त्वचक्रे डिम पावंती ! । सर्वथा साधकेन्द्रै गम कर्त्तव्य: भैरवव्रत ना ॥ १७७ ॥

शक्तिं स्तियम् ॥ १७८ ॥

चतुर्ल्यार्त । हे पार्वंती ! चयो छेतो: तेषां कलिजन्मनां गेपतत्त्वस्य सैथुनस्य प्रतिनिघौ देव्या: पदाम्भोजे ध्यानं विधेयं तथा खे डमलत्र जपो विधेय: ॥ १७९ ॥

न तन्निवृत्त । तत: परं पञ्जालादौनि मां सादौनि यानि प्राप्ततत्त्वानि तान्त्रिक तत्रिन प्रत्येकं शक्तिबानिन भोध्येयंद्वयर्थ: ॥ १८० ॥

मतुनाभिमन्त्रयेत भोध्येयंद्वयर्थ: ॥ १८१ ॥

सर्वं मिति । ततो नयनद्वयं नित्योल्य सर्वं वज्रामयं ध्यात्वा पूर्ववत् कुर्यै: पुष्पैश्चतु: काल्यै निवेद्य च पुष्पैश्चतुर्देश पानभोजनमाचरत ॥ १८२ ॥

ध्याथ भैरवौचकृक्य माहात्यं वर्षयित्वापक्रमते हृदन्नस्यादि ॥ १७६ ॥ १८३ ॥

विना परिषयं वीरः प्रकृतिं चैवां समाचरन् । परक्लोगामिनां पापं प्राप्तुयात्त्वनृत संशयः ॥ १७५ ॥

सम्प्राप्ते भैरवौचक्रे सर्वे वर्णा द्विजोत्तमाः । नितत्र्ते भैरवौचक्रे सर्वे वर्णाः पृथक् पृथक् ॥ १७६ ॥

नात्र जातिविचारोऽस्ति नोच्छिष्टादिविवेचनम् । चक्रमध्ये गतौ वीरौ मम रूपौ नचान्यथा ॥ १७७ ॥

न देशकालनियमो न वा पात्रविचारणम् । येन केनापि द्रव्यं चक्रे दद्याच्छिवं विनियोजयेत् ॥ १७८ ॥

टृरदेशात् समनौतं पक्कं वापक्रमेव वा । वीरेशं पशुतां वापि चक्रमध्येगतं शक्तिंः ॥ १७९ ॥

चक्रारम्भे महेशानि ! विप्रा: सर्वे भयङ्कुलाः । विभूतास्ते पलायन्ते वीराख्यां ब्रह्मतेजसा ॥ १८० ॥

पात्राचा गुह्यकं यच्चा वेतालाः क्रूजान्ति । शुल्कात् भैरवौचक्रं टूरं गच्छन्ति साधकसम् ॥ १८१ ॥

तत्र तौर्थ्यादि सर्वोऽपि महातोर्थादि कानिचित् । सेन्द्रामरगणाः सर्वे तत्रागच्छन्ति साधकम् ॥ १८२ ॥

चक्रे स्थितां महातोर्थ सर्वतोर्थाधिका शिवे ! । तिदशा यत् वाच्छन्ति तव नैवेद्यमुत्तमम् ॥ १८३ ॥

परिषयम् विवाच्यस ॥ १७५ । १७८ ॥

चल भैरवौचक्रे ॥ १८० ॥

द्रव्यं सद्यादि ॥ १८१ — १८३ ॥

शाङ्खस्रु समपयस्रु ॥ १८८ ॥

द्रव्या वक्केसाने ॥ १८९ । १८९ ॥

श्रेष्ठमोक्षासः ।

क्लेशे न श्वपचेनापि किरातेनापि ऋष्युना । ग्रामं पक्क' यत्नान्तं वीरहस्तार्पितं शुभुचः ॥ १५९ ॥

हष्ठा तु भैरवौचक्रं मम रूपांघ्र साधकान् । मुच्यन्ते पशुपाग्रेय्यः कलिकालपटूषिता: ॥ १६० ॥

प्रवले कालिकाले तु न कुर्य्याछक्रगोपनम् । सर्वत्र सर्वदा वीरः साधयेत् कुलसाधनम् ॥ १६१ ॥

चक्रमध्ये ह्यथालापं चाछल्यं बहुभाषणम् । निष्ठौवनमधोवायुः वर्षभेदं विवर्ज्जयेत् ॥ १६२ ॥

कृतान् खलान् पशून् पापान् नास्तिकान् कुलदूषकान् । निन्दकान् कुलशास्त्राणां चक्रात् रतसू तर्ज्जयेत् ॥ १६३ ॥

स हृदयादानुरक्तया पशून्‍यक्र प्रावेश्र्रयान् । कुलधर्म्मान् परिह्रष्टो वौरोडपि नरकं ब्रजेत् ॥ १६४ ॥

ब्राह्मणो वा त्रियावैश्यः शूद्रः सामान्यजातयः । कुलधर्म्मामृता ये वै पूज्यास्सो देववत् सदा ॥ १६५ ॥

वर्गैरभिमानवश्रक्र तु वर्षभेदं करोति यः । म याति घोरनिरयमपि वेदान्तपारगः ॥ १६६ ॥

चक्रातर्गतकौलानां साधनां श्रुतचेतसाम् । मातृचक्रवशक्रपाशां पापाग्रह्मा भवेत् कुतः ॥ १६७ ॥

यावद्र्सान्त चक्रेषु विप्रादाः श्रैवमाग्र्रगिः । तावत् सुग्रामभावचारांधरर्रेयु: शिवप्यासनात् ॥ १६८ ॥

चक्रार्द्धनिःसृता: सर्व्वे शक्तवर्णामृरमोदितम् । लोकयात्राप्रसिद्धयेऽपि कुुर्य्यः: कमपि गथकं रथकं ॥ १८० ॥

ऋषुना जातिविगेे्षा स्वामसू व्यपकासम् ॥ १६७-१८१ ॥

भयादानुरक्तत्र्र भयात्कीं गतिह्हराग्र्रेष ॥ १८२-१८५ ॥

महानिर्वाणतन्त्रे ।

पुरषव्याघ्रो गतेनापि गवसुरभिर्धितासनात् । चक्रमध्ये सक्तं जप्त्वा तत् फलं लभते सुधोः॥ १९५॥

मै रवौचक्रमाहात्मन्' को वा वक्तुं क्षमो भवेत् । मकरादेतत् प्रकृत्योषा: सर्वेः: पापैः: प्रमुच्यते ॥ १९६ ॥

घृतमांसं भूमिपाल: स्व्यात् वर्धं मृत्युञ्जय: स्वयम् । नित्यं समाचरन् मच्च्यो ब्रह्मानिर्वाणमाप्नुयात्॥२००॥

बहुना किंमिहोक्तेन न सत्यं जानौहि कालिके ! उद्धामृत सुखवाच्यै कुलमार्गेऽहि नापर:॥ २०१ ॥

कुले: प्रावृव्यसचये सर्वधर्मो विवर्जिते । गोधनात् कुलधर्मस्य कौलोऽपि नारकी भवेत्॥ २०२ ॥

काङ्क्षितं भैरवीचक्रं भोगमोक्षैकसाधनम् । तत्त्वचक्र कुलेऽपिान! साम्र्रतं वर्च्चाम तत् खुरू ॥ २०३ ॥

तत्त्वचक्र चक्रराजं दिव्यचक्र तदुच्यते । नात्राधिकार: सर्वेऽपां ब्रह्मज्ञान साधकान् बिना ॥२०४॥

परब्रह्मोपासका ये ब्रह्मज्ञा ब्रह्मतत्पराः । मुग्धान्त:करणा: शान्ता: सर्व प्राप्याधिते रताः॥ २०४॥

नित्ये नैका नित्ये कल्या देहपोता इहकुल:। सत्यसङ्लल्पका ब्रह्मगास्त एवाधिकारिणा: ॥ २०६ ॥

धरेय: कुत्र्य: ॥ १९६ । १९७ ॥

पुरषव्येत्यादि । गवसुरभिर्धितासनात् घवासनात् सुरभिदासनात् चितासनाच्च यत् फलं लभते ॥ १९५ । १९८ ॥

घृतमांसं भैरवीचक्रं समाचरन् मच्च्यो भूमिपान: स्वादित्ये वमन्त्रय: ॥ २००-२०३ ॥

स्वाल चक्रराये तत्त्वचक्रे ॥ २०८ ॥

मुग्धान्त: करण: शान्त: इत्यादि इहेश्वऱ्यो: ॥ २०९ ॥

श्रष्टमोक्षासः ।

ब्रह्मभावेन तत्त्वज्ञे ! ये पश्यन्ति चराचरम् । तेषां तत्त्वविदां पुंसां तत्त्वचक्रेऽधिकारिता ॥ २०९ ॥

सर्वं ब्रह्ममयं भावचक्रेऽस्मिन् स्त्र्यादिसंझ्ञकं । येषामृत्पद्यते द्वैतं ! तेषां तत्त्वचक्रेऽधिकारिषु: ॥ २०५ ॥

न घटस्थापनार्हास्ति न बाहुल्येन पूजनम् । सर्वैर् ब्रह्मभावेन साध्येत् तत्त्वसाधनम् ॥ २०६ ॥

ब्रह्ममन्त्रौ ब्रह्मनिष्ठौ भावेचक्रे ऽखिलं प्रिये ! । ब्रह्मज्ञै: साधकै: सार्धं तत्त्वचक्रं समारभेत् ॥ २०७ ॥

यत्रे सुनीर्मले देशे साधकानां सुखं वहि । विचित्रासनमात्रं च कल्पयेदिममासनम् ॥ २११ ॥

तत्त्वोपविषयं वचने ग्रह: सार्हितां ब्रह्मसाधकै: । ग्रासाद्येतत् तत्त्वानि स्थापयेद्ग्रत: प्रिये ! ॥ २१२ ॥

तारादिप्राणवोजान्तं ग्रहतात्त्व्या जपनं मनुम् । सर्वं तत्त्वेषु चक्रे ग्र इदं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ २१३ ॥

छन्न तत्त्वचक्रे ॥ २०६ । २०७ ॥ भावो भावना विचार्यर्थ: ॥ २०५ ॥

तत्त्वसाधनम् तत्त्वविदां साधनम् ॥ २०७ । २१० ॥ स्थिर तत्त्वचक्रं विधनान्मार्ह रस्ये हृद्यार्तिभि: ॥ २१३ ॥

तत्त्वं कल्पितं विमलात्मने व्यासादवेतु ज्ञानयेतु तत्त्वानि मद्या- देति ॥ २१२ ॥

ताराद्यादि । ततो मय्यादित: सर्वतत्त्वेषु तारादिम्राण- वोजान्तं तार: प्राण क्रादित्येषु स तारादि: प्राणवोजं हंस इति मन्त्रो यथाक्रमं जपं- मन्वित: श्रियम् ॥ २१५ ॥

ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्म समाधिना ॥ २१८ ॥

समधा वा त्रिधा जक्षा तां त्वां सर्वांगी शोषयेत् ॥ २१८ ॥

ततो ब्रह्म या मनुना समर्प्य परमात्मने । ब्रह्माग्रे: साधके: साध्यं विदध्यात् पानभोजनम् ॥ २१६ ॥

ब्रह्माचक्रे महेघानि ! वर्षमेधं विवर्जयेत् । न देशकाल नियमो न पार्वणियमस्तथा ॥ २१७ ॥

ये कुर्वन्त नरास्त मूढा दिव्यचक्रे प्रमादतः । कुलभ्रष्टं वर्षभ्रष्टं ते गच्छन्त्यधमां गतिम् ॥ २१५ ॥

ऋत: सर्वत्र न ब्रह्मज्ञै: साधकोत्तमै: । तल्पचक्रेऽनुष्ठेयं धर्मं कामार्थमुक्तये ॥ २१९ ॥

श्रीदेवि वाच ।

सद्रहस्यामशेषेण धर्म्माननुकथयत् प्रभो ! । संन्यासविहितान् धर्म्मान् कपया वक्तुं महेऽसि ॥ २२० ॥

श्री सदाशिव उवाच ।

अवधूताश्रमो देहि ! कालौ संन्यास उच्यते । विधानं येन कर्त्तव्यं वस्तुतत्त्वं शृणु सोद्यतं ॥ २२१ ॥

मन्त्रमेवाह ब्रह्मार्पणनिति ॥ २१८ ॥

एतं मन्त्रं समधा त्रिधा वा जक्षा सर्वांङ्गी तां त्वां समप्रधोत् । एतं मन्त्रं समधा त्रिधा वा जक्षा सर्वांङ्गी तां त्वां नदादीनि शोधयेत् ॥ २१४ ॥

माद्येभ्यो महान् जो' वर्ज्जिदेकं ब्रजोत नन्व च ॥ २१६ ॥

ब्रह्माचक्रे तल्पचक्रे ॥ २१७-२१८

सद्रहस्य धर्म्मान् ऋतत्वा वाधूना संन्यासिषम्मानु शोध- शिल्पिनो क्रोडीकृत्य वाच मङ्ख्यावार्त्तिकादि ॥ २२० ॥

श्रेष्ठज्ञानेऽसमुत्पन्ने विरतं सर्वकर्मसु । अध्यात्मविद्यानिपुणः संय्यासाश्रममाश्रयेत् ॥ २२२ ॥

विहाय हृद्यौ पितरौ शिशुं भार्यां पतिव्रताम् । त्यक्त्वासमर्थोऽनुबन्धंष पत्नजननौकारकौ भवेत् ॥ २२३ ॥

ब्रह्मचार्यो वैश्यः शूद्रः सामान्य एव च । कुलावधूतसंस्कारैः पञ्चानामधिकारीता ॥ २२४ ॥

सम्पाद्य गृककर्माणि परितोष्य परामपि । निलयं मो निलायाच्चेन्निष्कामो विजितेन्द्रियः ॥ २२५ ॥

ग्राहय स्वजनान् बन्धून् ग्रामस्थाने प्रतिवासिनः । प्रोत्याग्नुमतिमंलिन्च्चेत् गृहाश्रमगतिमुक्ष्ज्जनः ॥ २२६ ॥

तेषामतुज्ञामादाय प्रयास्य परदेवताम् । ग्रामं प्रदच्यिपौकृत्य निरपेचो गृहादियात् ॥ २२९ ॥

मुक्तः संसारपाशेभ्यः परमानन्दनिर्वृतः । कुलावधूतं ब्रह्मज्ञ गत्वा सम्प्रार्थयेदिदम् ॥ २२५ ॥

गृहस्थसे परक्च्चान् ! ममैताहिगतं वयः । एवं प्रेरितः सन् गोषद्राशिव उवास खवभतेत्यादि । ततः फणि-

मसू शिष्यतमिदानोम् ॥ २२९ ॥

संन्यासपचयरविधानमेवाह नक्षत्रज्ञाने इत्यादिभिः । अध्यात्मवि-

द्यामुपुष्यः कालविद्याज्ञः ॥ २२२-२२४ ॥

सम्पाद्य साधयित्वा परान् पितॄनादिभिच्छानं निर्ममः सच्चिदानंवष-

यससत त्यून्यः निलयाद् गच्छात् ॥ २२५ ॥

व्यतुर्मातम्निक्कृतेऽचतुज्ञामादद्याव् ॥ २२६ ॥

निरपेचः निष्पृहः गच्छेत् गच्छेत् ॥ २२७ ॥

परमानन्दनिर्ऋतेः परमानन्दनिर्ममः ॥ २२८ ॥

प्रसादं कुरु मे नाथ ! संन्यासग्रहणं प्रति ॥ २२८ ॥

निहततृष्णकषायं विचार्य विधिवद्गुरोः । ज्ञानं विवेकिनं वोध्यं हितौष्यायममादिश्रेत् ॥२३०॥

ततः शिष्यः कृतज्ञानो यतात्मा विहितार्चिकः । ऋषिभिर्नयविमुक्तिं देवर्षीन्नत्नमे येत् पितॄन् ॥ २३१ ॥

देवा ऋषयः च विष्णुश्च रुद्रश्च स्वगणैः सह । ऋषयः सनकाद्याश्च देवद्रुहिणयस्तथा ॥ २३२ ॥

भक्त ये पितरः पूज्या वच्यार्चि म्रियमु तार्नप । पिता पितामहश्चैव प्रपितामह एव च ॥ २३३ ॥

माता पितामही देवी ! तथैव प्रपितामही । मातामहादयोऽपि च मातामहादयोऽपि च ॥ २३४ ॥

यत् प्रार्थ्यते तरदृश् यत्नाद्यस्मे स त्यादिना । ज्ञानम् उपरतश्चित्तम् ॥ २३५ ॥

ततः परं यतात्मा संयतमना: शिष्यः कृतज्ञानो विचित्रा नॄन् । कश्च भूत्या चर्यात् कुर्यात् देवर्षीणां देवान् पितॄन्

पुजयेत् ॥ २३९ ॥

कृष्णाविमुक्तितत्रै ये देवा ऋषयश्च पूज्यास्तान्नैच देवा इत्यादिन । ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैते देवा: सन्यासकर्माणि

पूज्याः सनत्काद्यो येऽपां ते सनकाद्या: सनकादनन्तनादयः । सनकसजातीयाः कम्प्रयः तथा देवर्षयो नारदादयो ब्रह्मर्षयो भूत-वा-दयश्च पूज्याः ॥ २५ ॥

व्यत संय्यासकर्मणि च ॥ २३२ ॥

कृष्णाविमुक्तितत्रै पूज्यान् पितॄनेवाच पितॄत्यादि साधून । एकं पितृ-दिनमातमहादयोऽपि पूज्याः एवमव्यः स्वाधिना । प्रमातामहादयोपि

प्रमातामहादिप्रमातामहसंज्ञकं पितॄणम् ॥ २३४ ॥

अष्टमीश्राद्धः ।

प्राच्यामृशण् यजेहेवान् द्विचत्वारिंशत् पितॄन् वजेत् । मातामहान् प्रतोच्याश्र पूजयेद्वासकर्मीषि ॥ २३४ ॥

पूर्वादिक्रमतो दद्यादासनानां हयं हयम् । देवादीन् क्रमतस्तवावाच्च पूजां समाचरेत् ॥ २३६ ॥

समर्च्य विधिवत् भ्यः पितॄदान् दद्यात् पृथक् पृथक् । नित्यप्रदानविधिना दत्वा पिण्डं यथाक्रमम् ॥

कताश्वलिपुटो भूत्या प्रार्थयेत् पितृदेवता: । २३९

हृप्यध्व' पितरो देवा देवर्षिमाहका गगा: युष्मातोत्रपदे यूमनुग्रोकुत्राचिरात् ॥ २४० ॥

इत्यादिॠष्यमर्यादया प्रश्नाभ्य च पनः पनः ।

नतु कस्यां कस्यां दिशि देवाग्रे'पि पितॄन् पूजयेदित्यपेक्ष्यामःह प्राच्याः'मसि्वादि । मन्त्रासकर्मींषि देवाग्रे'पि प्राच्यां पर्व'जान् fतंञ्जि यजेत् द्वाचत्वारिंशद् द्वाभि मपतॄन् पितामदीन् यजेत् पञ्चभ्यां पितॄणां पितामहान्मातामहप्रप्तनो न् पूजयेत् ॥ २३५ ॥

व्यथ संप्रपतो देवदीनां पूजाया विधानमा हु पूर्वादिक्रम इत्यो- द्विति । पूर्बैदिक्रमत: पूर्वादिक्रमेण ति तॄपु द्विवारवनानां द्वि दिशो दद्यात् तत्तामासनानां हये हये ऋमतो देवादीनामाहु तेषां पूजां समा- चार्य ऋक्यांत् ॥ २३८ ॥

समभेंग्रत्यादि । देवर्षिपितॄन् पिंविधिवत् समर्च्य तेम्यो देवर्पिपितृभ्यः पृथक् पृथक् पितॄदान् विधिवद् द्व्यात् व सक्यमायोन पिण्डं पितृनिन्द्र देव- देवादिभ्यो यथाक्रमं पिण्डं दत्वा कताश्वलिपुटो भूत्या पितृदेवता [: प्र र्थयेतु ॥ २३७ ॥

कि न र्थयेततलाह हृप्यभ्वमिल्यादि । हे पितरो ! देवा ! देवर्षयो ! मद्रग्र्याश्च' यूं हृप्यध्व' युष्मातोत्रपदे श्वतिकान्नयुष्मे पदे व जन्तु मातृ- चिरादित्यादिभव यूयमन्न्र्याः कूषत ॥ २४० । २८७ ॥

कर्णद्वयाविनिमुक्त ग्राम्याद्रिं प्रकल्पयेत् ॥ २३८ ॥

पितॄञ्छ्राद्धैव सर्व्वांस्तॄन् तत्पिता प्रपितामहः ।

ग्रामन्याादिार्पणार्थाय कुुर्य्याादात्मन्रियां सुधीः ॥२३९॥

उत्तराभिमुखो भूत्वा पूर्व्ववत् कल्पितासने ।

ग्रावाद्यैरपि पितॄन् देवि ! तद्वात्पितॄडसमर्च्चयन् ॥२८९॥

प्राग्प्राणन् दत्वा पाञ्श्वं पश्चिमायात यथाक्रमात् ।

पि॒डार्थंमास्तरेऽर्भान्नुदगग्यान स्वकर्म्माणि ॥ २४२ ॥

ममाऽप्य ग्राश्चकार्म्माणि गुरुदर्शितवर्म्म ना ।

यथोक्तुशित्तश्रु्दार्थमिमं मन्न्रं प्रातं जपेत् ॥ २४३ ॥

ज्रौं नमश्शवकं युग्माग्ने सुगन्धिं पुटिटवदनेन् ।

जर्व्वोक्कमिव लभनान म्रुत्योर्म्मच्चोयमाश्वतात ॥२८८॥

उपामनानुसारेण वेद्यां मण्डलपूर्व्वंक्कम ।

संस्थाऽप्य कलमं तत्र गुरुः पूजां समारभेत ॥ २४५॥

ग्रा(आ)ग्रादकरणे हेतॊं दर्भैयद्र्वा(द्भि)र्हि पितॄन् होतॄ(तॄ)दि । हि रतः सवेंघ्रामाे(लो)व पितातत्पिता प्रपितामहः स्वात॒

वतः न्यात्नान परमाात्मनि ग्रात्मनोऽर्पणार्थाय हृधीरविद्यान् ग्रात्म-क्रियाः ॠथ्यतां ॥ २४० ॥

संच्चो(चो)पतः ग्रात्मनः ग्रात्मस्य विधानमाे(मो)ह उत्तराभिमुख इत्थंदिना ।

ग्रात्मपितॄन् ग्रात्मसकरुपान् पितृादी(दौ)न् ॥ २८? ॥

प्राग्प्राणान्निति । पि॒डार्थं देहेऽपि पितृप्रुद्रे ध्य(ध्य)कपि पिडदानार्थ य था-क्रमात क्रमेश्यैव पाक प्राञ्चां दिशि पाश्र्व येऽं तान प्राग्प्राणं द्वि-

वापानं पश्चिमापांश्व दर्भान्नू ऋग्भानाक्तरेऽद्कादयेत स्वकर्म्मैष यथात्माादक्रियांस्तद उदकं उद्दीच्यामपाश्र्व येऽं तथाभूतान्

दर्भानाक्तरेऽथ ॥ २८२ ॥

तन्मय मन्त्रमार्घ हृत्वा त्र्रग्रकाङ्कादिल्यार्घिकम ॥ २४८ ॥

प्रष्टमोक्षातः । २०७

ततस्तु परपं ब्रह्म ध्यात्वा शाभाववशं ना । विधाय पूजां ब्रह्मणो वड्नि स्थापनमाचरेत् ॥ २४३ ॥

प्रागुक्तसंस्कृते वड्नौ स्वकल्पोक्तविधिं गुरु: । दत्वा शिष्यं समादिश्य साकल्पं हावयेत् तम् ॥ २४८ ॥

ग्रादौ व्याहृतिभिडं लवा प्राणहोमं प्रकल्पयेत् । प्राणापानौ समानयोदानव्यानौ च वायवः ॥ २४५ ॥

तत्वहोमं ततः कुर्याद्दे हाव्याधाससक्तये । पथिव्यौरसालिलं वड्निर्युराकाशमेव च ॥ २४९ ॥

गत्वा रसस्थ कुपस्थ स्वर्गे: श्रब्टो यथाक्रमात् । ततः वाकुपार्श्विपादास्य पायूपक्खौ ततः परम् ॥ २४०

उपासनेत्यादि । ततः उपासनाया अनुषारेण रचितायां वेद्यां मरड्लपूजां कलसं संस्थाप्य तत् कलसे गीयक्षेष्ठदेवताया: पूजां गुरु: समारभेत् ॥ २४५ ॥

ततस्स्नाति । ततस्तु शिष्ये षड्देवतापूजनादनन्तरं हि ब्रह्मादयो गुरु: परमं ब्रह्म ध्यात्वा शाभाववशं ना तस्य पूजां च विधाय वेद्यां वड्नि- स्थापनमाचरेत् कुर्यात्त् ॥ २४६ ॥

प्रायुक्तोत्यादि । ततः प्रायुक्तो न विधिना संस्कृते वड्नौ स्वकल्पो- क्तविधिं उत्क्रामाडितं दत्वा गुरुरस्तु शिष्यं समादिश्य तेन साकल्पमन्नौ हावयेत् ॥ २४७ ॥

व्यादाविति । ग्रादौ प्रयमतो भूतादिभिर्यांदृतिभि: साकल्पं डलवा ततः प्राणहोमं यारौस्थप्राप्यादिपड्वयायुहोमं प्रकल्पयेत् क्रियांत् । होतव्यान् प्राणादीन् पञ्चवायूनाद् प्राणोत्याद्वौन ॥ २४५ ॥

तत्प्रेति । ततः पर्तं देहात्मध्यासभक्तये परोइनिष्ठातात्स्थमानव- चक्रारेभं यथाक्रमं तत्फहोमं पञ्चोजदादिदशविधं यतितत्सभवनं क्रुर्याद् । ऋमेभैव हवनोयानि चहलविप्रतितस्थान्याचं पृथिनोत्यादिनाॅहर- हत्यन्तं कोशपराधीनं समापादीयन ॥ २४८ ॥

योऽन्तर्लङ्कनयं जिह्वा द्वायां बुद्धीन्द्रियाभ्यां च ।

मनो बुद्धिषु चित्तस्थैरारो दृढेजा: क्रिया: ॥ २५२ ॥

सर्वां पौरिन्द्रियमार्गणि प्राणाकर्माणि यानि च ॥ २५२ ॥

एतस्मिन् मे पदद्नते च शुद्ध न्तां पदसुचारेत ।

कीं ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासमिल्याप ॥ २५३॥

चतुर्विंशतितत्त्वानि कम्माणि दैहिकानि च ।

हुत्वाग्नौ निक्षिप्त गुदेऽहं मतवचिन्तयेतत: ॥ २५८ ॥

गम्य अत्यार्त । गुदप्रिव्यारिटपज्जुतत्वचवननाननरं गम्यदिपज्जु-

तत्त्वार्न यथाक्रमात । होतव्यार्न नतो गार्गडिपज्जुकमेंन्द्रयार्निग

हवनोयार्न ततः पर्ते मोखादार्नीन पज्जुतदोन्द्रयार्निग होतव्यार्नि

ततो मन चाद्रीऽन चत्वार्न तत्‍ववार्न हवनोयार्न ततोन दृढजा: क्रिया:

होतव्या: ॥ ५४० । ५४ ।

सर्वाणि । ततः सर्वां पौरिन्द्रयकम्माणि यानि च प्राणकवां गा

मान्तफ हवनीयानि ॥ ५७ ॥

प्राणार्निटपज्जवायूनां गुदप्रिव्यार्निटवहतुं भनितत्वानां दृढजाक्रियार्णां

सं द्धां कम्मयां प्राणार्निटवहयुक्तकम्मपार्ज छोतव्यसनत्त्वाच एतानोऽ्या-

दना । पूर्ं चाननि मे दृश्यरेतु । तत्परतन्नो च गुदरन्नि मिर्तात

पदकुरेतु । तनो होतव्यार्न ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासमिल्योचरेत

ततो विहः स्वाहोयस्य, चरित योननया एतानि मे शुद्धग्नतां हीं ज्योति-

रहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहोति मन्त्रो जाप: यननेनैव प्राण्या-

द्याना मे शुद्धग्नतां हीं ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहोति

प्राणादोन जुड़यार्नित एवं सर्वत्र योजना ॥ २५३ ॥

चलहिंगतोऽयादि । एवं देहर्ं शतितत्त्वान दैहिकानि कम्मोचि

वाम्रो हतवा निक्षिप्त: क्रियाभ्यो निक्षिप्ततश्च भूत्या ततोन चत-

व्य ॥ २५४ ॥

षष्टमोल्लासः । २०४

विभाव्य मृतवत् कायं रचितं सर्वकर्मणां ।

स्मरांकस्थं परं ब्रह्म यज्ञसूत्रं समुदीरयेत् ॥ २५५ ॥

ऐं कीं ह्रीं इति मन्त्रे या स्कन्दादुदुत्तायं तत्त्ववित् ।

यज्ञसूत्रं करे कृत्वा पठित्वा व्याहृतिवर्यम् ।

वंक्षिजायां समुच्चार्यं षट्तत्त्वमनले चिपेत् ॥ २५६ ॥

इत्थै वसुपवौतस्य कामवौजं समुच्चरेत् ।

छिलां ग्रिखां करे कृत्वा षट्तमध्य नियोजयेत् ॥ २५० ॥

ब्रह्मपुटि ! ग्रिखे ! त्वं हि वालरूपा तरस्विनी ।

दौयते पावके स्थानं गच्छ देवि ! नमोऽस्तु ते ॥ २५८ ॥

कामं मायां कूर्च्चमन्वं वंक्षिजायामुदीरयन् ।

तोक्मान् सुषुस्कान्ते वंक्षो ग्रिखाहोमं समाचरेत् ॥ २५९ ॥

ग्रिखामाश्रित्य पितरौ देवा देवर्षयस्तथा ।

सर्वेषाम् यमकर्माणि निवर्सान्ति ग्रिखोपरि ॥ २६० ॥

विभायेऽति । सर्वेक्रमा गा रजिष्ठं मृतवच्च कायं देहं विभाव्य

विचिन्त्य तत् जगत्कार्यस्थे नातिप्रमोदं परमं ब्रह्म स्मरन् मन्त्र यज्ञसूत्रं

यज्ञोपवीतं सद्ब्राह्मणै रुद्रस्थाने स्कम्भं नयेत् ॥ २५५ ॥

ऐमित्यादि । ततः तत्त्ववित् ब्रह्माविज्ञानः ऐं कीं ह्रीमिति मन्त्रेय

यज्ञसूत्रं करे हृत्वा च कृत्वा व्याहृतिततयम् पठित्वा व्याहृतिवर्यम्

वयान्ते व वंक्षिजायां स्वाश्रिते पदं समुच्चार्य षट्तत्त्वसंयुक्तं यज्ञसूत्रं

तत्संयुक्तं यज्ञसूत्रलमशेऽन्नौ जिमेत् ॥ २५६ ॥

कुल्लेति । एवं प्रकारेषोपवीतं यज्ञसूत्रतत्मग्नौ कल्या कामवौजं

कीमिति वीजं समुच्चरेत् मन्त्रु ग्रिखां किल्वा करे च कत्या छितमध्ये

नियोजयेत् स्थापयेत् ॥ २५७ ॥

ब्रह्मोति । ततः ब्रह्मपुटि रत्नयादौ नमोऽस्तु इत्यन्तं मन्त्रमुदी

रयन् कोच्चं यनु तच्चिन्त् तुशंखलते यज्ञो शिखाया होमं समाचरेत्

कुर्यांतु ॥ २५८-२६० ॥

व्रतः सन्तप्ये ताः सर्वा देवर्षिपितृदेवताः । शिखासूतपरित्यागादहो ब्रह्ममयो भवेत्॥ २६७ ॥

यज्ञसूत्रशिखात्यागात् सत्यासः स्वातं दिजन्मनाम्॥२६८॥

मूत्राणामितरेषां च शिखां हुल्लैव संस्क्रिया । ततो मुक्तिशिखासूतः प्रणमेत् दण्डवत् गुरुम् ॥ २६९ ॥

गुरुरुत्थाय तं शिष्यं दण्डकर्षो वदेदिदम् । तत्त्वमसि महाप्राज्ञ ! हंसः सोऽहं विभावय । निरपेक्षो निरहङ्कारः स्वभावेन सुखं चर ॥ २७० ॥

ततो घटस्य वज्रेश्च विसृज्य ब्रह्मतत्त्ववित् । शास्त्ररूपं तं मत्वा प्रणमेच्छिरसा गुरुः॥ २७१ ॥

नमस्तुभ्यं नमो मह्यं तुभ्यं मह्यं नमो नमः । त्वमेव तत् तत्त्वमेव विश्वरूप ! नमोडस्तु ते ॥ २७२ ॥

ब्रह्मामन्त्रोपासकानां तत्त्वज्ञानां जितात्मनाम् । ब्रह्ममयो ब्रह्मरूपः ॥ २७३ ॥

द्विजन्मनाम् ब्राह्मणत्वेनवैद्यानाम् दैतरेधामु वक्ष्यसङ्केतेन चाम् । न्यामु ॥ २७३ । २७४ ॥

नतु गुरुः शिष्यस्य दृशिभिर्गणया किं यदेतदित्यपेक्ष्यायामाझ तत्त्वमसो- त्यादि । हे महापात्र महामनीषिणु ! तत् जगत्काररपल्वेनानुप्रविष्टं परं ब्रह्म त्वमेवासि ज्योतिर्मय स परमात्मा स एवाहमस्मीति स्वं विभावय विचिन्नय किं निन्मेस: पुत्रादिविषयकममनाऽऽस्त्यो निरह- ङ्कारो विद्यादिनिमित्तकमचित्तमहद्नुनिमूलनस्य मनु स्वभावेन तुषखं यथा स्वातन्या चर इतस्ततो गच्छ व्यहमित्यस्यादेलोःपक्षार्धः ॥ २७४ ॥

शिष्यमालिङ्गशरुपं मत्वा वच्यमाषमन्न्ले ऽप्य गिरसा प्रणमेत् ॥ २७५ ॥

येन मन्त्रेण दीक्षासमते तमेव मन्त्रमाह नमस्तुभ्यामित्यादिकम्

श्रष्टमोक्षासः । २०९

स्वमन्ते या शिखाच्छेदात् सन्याससपग्रह्यां भवेत् ॥२६९॥ ब्रह्मज्ञानविशुद्धानां किं यज्ञैः श्राद्धपूजनैः । स्वे च्छाचारपराणां तु प्रत्यवायो न विद्यते ॥ २६५ ॥

ततो निःशङ्कपोडसौ निष्कामखिरमानसः । विहरेत् स्वेच्छया शिष्यः साक्षाद् ब्रह्ममयो भवि॥२६६॥ ग्रामस्थस्तम्बपय्यन्तं सड्रूपेक्ष विभावयन् । विस्मरणामकुपाश्च ध्यायन्नामानमात्रनि ॥ २७० ॥

व्यनिकेतः चमाहत्तो नि:श्रद्धः सङ्घवर्ज्जंतः । निर्ममो निरहङ्कारः सन्यासो विहरेत् चितो॥ २९१ ॥ मुक्तानां विधिनिषेधौौ निःर्योेगजनेन श्राम्वित ।

सुखदुःखसमो धीरो जितात्मा विगतस्मृतः: ॥ २७२ ॥

ब्रह्ममन्नोपसङ्कान्तु सन्याससपग्रह्यो विशेषेऽपिविधिमाह ब्रह्म- न्ने त्यादिना । तत्त्वज्ञानां ब्रह्मज्ञानिनां जितात्मनां जितमनसां ब्रह्ममन्नोपसङ्कान्तां स्वमन्ते या शिखाच्छे ददेव सन्याससपग्रह्यं भवेत् ॥ २६७ ॥

न तु यत्नश्राद्धादिकसक्तैव सन्यासं स्वीकृतां ब्रह्ममन्नोपसङ्कान्तां प्रत्यवैषम्यभोगितां स्वेच्छया निःशङ्को निश्चिनोति॥ २६८ ॥

निर्हृद्रूप: सुखदुःखदयुगलानि हृद्यानि तद्रूचितो निर्हृनस्त- स्वरूप: ॥ २७८ ॥

ग्रामब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं न ब्रह्मारभ्य तृणादिगुक्कपर्यन्तं न सड्रूपेक्ष सन्यासरूपेक्ष विभावयन् विचिन्तयन् ॥ २७० ॥

व्यनिकेतः ऋत्यादि । व्यनिकेतः नियतवासमूल्यं चमाहत्तः जन्मैव हतं यस्य सः नि:श्रद्धः उद्धरचिनः सङ्घवर्ज्जितः कविच्छन- स्यता: ॥ २७९ ॥

चिकीर्षादि । नियोगच्छमः स्वप्राप्तिस्वीकर्ता योगः प्राप्यं परं-

स्थिरासना प्राप्तदुःखोऽपि सुखे प्राप्ते ऽपि निष्पृहः । सदानन्दः शुचिः शान्तो निरपेक्षो निराकुलः ॥२७३॥

नोदे जकः स्याज्जोवानां सद्‌ग्राप्तिच्छिते रतः । विगतामर्षभोगौद्दत्तो निःसङ्गो निरुद्यमः ॥ २७८ ॥

शोकहर्षविमुक्तः स्वातः शान्तो मिते समो भवेत् । शीतवातातपसहचः समो मानापमानयोः ॥ २७५ ॥

समः शुभाशुभे तुष्टो यतच्छया प्राप्तवस्तुना । निःस्पृगुपखो निर्विकल्पो निर्लोभः स्वादसच्चयैः ॥२७६॥

यथा लभ्यसुपाश्रित्य नृपो न विश्वं प्रतिष्ठति । आत्मारामो नितस्तथा देहो जानन्नेव सुखी भवेत् ॥ २७९॥

पानं चेमः ताभ्यां रक्षितः सुखदुःखसमः सुखदुःखे समे यस्य सः जिताक्षो जितदेहः विगतस्मृचः उद्भावचेष्टु दृश्यमानेषु वस्तुषु सक्ततरो जडेच्छया स्थिरा विगता स्मृच्हा यस्य सः ॥ २७२ ॥

स्थिरेत्यादि । स्थिरात्मा स्थिरचित्तः स्थिरस्वभावो वा निष्पृहः भोगाकांक्षामूलन्यः पुष्टिवात्यनलरोगौषसम्पद्भि: शान्तः संयतात्मा कृत्स्नः निरपेक्षः परापेक्षाविरचितः निराकुलः स्वाकुलतामूलन्यः ॥ २७३ ॥

नेत्यादि । नोदे जकः न भौतिकजकः विगतामर्षभोगौ-द्‌भवः क्रोधभवः डाहान्‍ः सङ्गरहितत्वात्‌ । निःसङ्गः क्रोधादिसङ्गरहितः । क्रोधादिनिर्वृत्तिहेतुः । मतेः शान्तिः ॥ २७८ ॥

शोकेत्यादि । यथाौ मिले च समः एकरूपः मानापमानयोरपि समः श्रद्धाविषयेऽस्मूलन्य इत्यर्थः ॥ २७५ ॥

सम इत्यादि । निःस्पृगुपखः तयोः गुणयोः यक्षिण्णु म नितृणः सक्कामः तस्माद् भावस्‍लैगुपयसम्‌ तखाादिच्छान्तो निःस्पृगुपखः निष्कामः तत्त्वर्थः निर्विकल्पः नानाविधकल्पनारामूलन्यः । निर्लोभः धनाद्यागमे बड्‌भा जायमानेऽपि पुनर्बन्धनमाद्‌भिखाषो लोभः तद्‌द्रविः स्वशब्द्युदी तनह-स्तुसञ्चयाभाविवान् ॥ २७६॥

षष्टमोऽध्यासः । २०८

इन्द्रियाख्येऽपि कुर्वीत स्वं स्वं कर्मे प्रथक् प्रथक् । ग्राम्या साक्षी विनिर्लीमो ज्ञात्वैव मोक्षभाग् भवेत् ॥ २७५

धातुप्रतियं निन्दामन्तं क्रौडनं स्वप्निया । रेतःस्ख्यागमसूयादि सन्यासिनां परिवर्जयेत् ॥ २७६ ॥

सर्वत्र समदृष्टिः स्यात् कौटे देवेऽथवा नरे । सर्वं ब्रह्मति जानौयात् परित्राट् सर्वकर्मसु ॥ १५० ॥

विप्राणां श्वपचानां वा यक्षाततक्षातमागतं । देशं कालं तथा पात्रं श्रौयादविचारणं ॥ २८१ ॥

मध्ये ग्राम्यासक्ताधयनैः सद्दां तत्त्वविचारणैः । श्रवैधृतानि नयन्ते कालं स्वच्छन्दचरपरायणःः ॥ २८२ ॥

सन्यासिनां मृतं कायं दाहयेत् कुट्टाचन । सम्प्रज्य गम्युपायादैर्निंखनेदापसु मज्जयेत् ॥ २८३ ॥

यथेल्यादि । यथा सत्यं परमार्थानमेशोऽपाश्रित्यावनलम्बत क्षमा मिध्याभूतमपि विद्धि प्रतिष्ठति सत्यवादस्तथाैवात्मानमाश्रितो मिध्या-मृत एव रेक्षः प्रतिष्ठति एवं जानन् सर्वयासीनः सुखी भवेत् ॥ २७० ॥

इन्द्रियार्थेषु चैवं निति स्वं स्वं कर्म कुर्वीत नित । स्वात्मा न वे साक्षी कश्चिल्लुपादेयनमस्कार्यां हृटा । न भवति नतत्कर्मंभिवंध्रो न भरंति एवं ज्ञात्वैन सर्वयासीनो मोक्षभाग् भवेत् २७० ॥

स्नातत्सं शयथार्थेभ्याष्यसं सद्गुरुभ्यां सुप्रतिष्ठाप्य दोपारोप-शम् ॥ २७८=२५? ॥

मध्ये ग्राम्यासक्ताधयने: वेदानादिग्रासङ्गपाठे: तत्त्वविदारण्यै: मज्ञ-तत्त्ववेचने: ॥ २८२ ॥

निष्कनेधं शुभे भूमी गत्वा विधाय तनैव निदध्यात् । रूपेण जलेपु ॥ २८३ ॥

व्यप्राप्तयोगमच्युतां सदैव कामाभिलाषिणाम् । स्वभावाज्जायते देवि ! प्रकृतिः कर्मसङ्कुली ॥ २५८ ॥

तत्क्षणि तु सा मुक्ता ध्यानारूढप्रसाधने । श्रेयस्तदेव जानन्तु यतस्ते व हृदनि स्थिता: ॥ २५९ ॥

ऋत: कामैविधानानि प्रोक्तानि चित्तशुद्धये । नामरूपं बहुविधं तदर्थं कल्पितं मया ॥ २६० ॥

नात्र ज्ञानाहते देवि ! कर्मसं न्यसनं विना । कुर्वन् कल्मषतं कर्म न भवेच्च निभाग जन: ॥ २६१ ॥

कुलावधूतस्तस्खल्नो जीवन्मुक्तो नराकृति: । साचान्नारायणं मत्वा ऋषिहक्षस्तं प्रपूजयेत ॥ २६२ ॥

यतेदृशंनमालेन विशुद्ध: सर्वपातकात् । तौर्द्ध्वत्रततपोद्गानसर्वयज्ञफलं लभेत् ॥ २६३ ॥

इति श्रीमच्छनिवार्षतन्त्रे सर्वतन्त्रोत्तमोत्तमे सर्वेधर्मनिरूपणाख्यारे श्री सदाशिवाशिवसंवादे वर्णानां श्रमवचारधर्मकथनं नामाष्टमोल्लास: ।

व्यप्राप्रिययोगमच्युतानां न प्राप्तो योगो वच्चाज्ञानसङ्भो यस्तथा-भूतानाम् कर्मसङ्कुले कर्मस्मृतिहे ॥ २६४ ॥

तत्क्षणि तत्तद्वापि व्यप्राप्रिययोगमच्युताः: साक्षुरक्ता: चहुरानवन्त: तदेव शब्बार्शिकमेव ॥ २६५ ॥

तदर्थम् व्यप्राप्ययोगमच्युतैर्यर्थम् ॥ २६६-२६५ ॥

इति श्रीमच्छनिवार्षतन्त्रटीकायां षष्ठमोल्लास: ।

वर्षाश्रमाचारधर्माः कथितास्तत्व सुन्रते ! संस्कारान् सर्ववर्णानां मुखयष्ठ गदतो मम ॥ १ ॥

संस्कारेषु विना देवी ! देशेऽस्मिन् जायते । नासंस्कृतोऽधिकारोऽस्यात् दैवे पैत्रे च कर्मणि ॥ २ �

ऋतो विप्रादिभिर्वर्णैः स्वस्ववर्णोक्तसंस्क्रिया । कर्तव्या सदृशैर्येतैरिहामुत्र हितैषिभिः ॥ ३ ॥

जीवसेकः पु'सवनं सौमन्तोन्नयनं तथा । जातनाम्ना निष्क्रमणमद्भाग्नमतः परम् ॥

चूडोपनयनो द्वौः संस्कारा: कथिता द्वयम् । मूढैः मूढभिवानामुपवौतं न विद्यते ॥

तेषां नवैष संस्कारा द्विजातीनां द्वय स्मृता: । नित्योनि सर्वकर्मासु तथा नैमित्तिकेषु च ॥ ५ ॥

काम्यान्यपि वारारोह ! कुत्र्योऽच्चाऽऽभववर्ण ना ॥ ६ ॥

एवमशेषान् वर्षाश्रमाचारधर्माननु कथयित्वेदानीं सर्ववर्णानाम-खिलान् संस्कारान् विवचनु श्रीसदाशिव उवाच वर्षाश्रमेल्यादि । गदतो मम कथयतो मचः ॥ १-२ ॥

ब्राह्मणाद्याचतुर्थवर्णानां जीवसेकादय उदाहृताः दश संस्काराः सन्ति मूढानां वर्षाश्रमकृताः चोपनयनाख्यसंस्कारवर्जिता जीवसेकादयो नवैष संस्कारा: स्मृतास्त्राच द्विजातीनां द्रयादिना सार्ध द्वयेन ॥ ८ ॥

कृतेऽस्मिन्नोपनयने तु द्विजादीनां द्रयादिना सार्धद्वयेन ॥ ८ ॥

यानि यानि विधानानि येषु येषु च कर्म्मसु ।

पुरैव ब्रह्मरूपेषा तान्यु जानीहि मया प्रिये ! ॥ ७ ॥

संस्कारेपु च सर्वेषु तथैवान्येषु कर्म्मसु ।

विप्रादिवर्णभेदेन क्रमानुष्ठानबद्धा द्रिगिता: ॥ ८ ॥

सत्यत्रे तादापरेपु तत्तत्कर्म्म सु कालिके ! ।

प्रथवाद्यांस्तु तान् मन्त्रान् प्रयोगेषु नियोजयेत् ॥ ९ ॥

कालौ तु परमेशानि ! तैरैव मनुभिर्नैरै: ।

मायाच्छै: सर्वकर्म्माणि कुर्य्ये: ऋषिरमासनात् ॥ १० ॥

निगमागमसन्त्ने षु वेदेषु संहितासु च ।

सर्वे मन्त्रा मथैवोक्ता: प्रयोगो युगमेदत: ॥ ११ ॥

वालावस्थागतप्रायै: मानवैर्हीनतेजस: ।

तेषां हिताय कल्याणि ! कुलधर्म्मो निरूपित: ॥ १२ ॥

कलिटुब्वलजीवानां प्रयाससागरतच्चेतसाम् ।

संस्कारादिक्रियास्तेषां संचेपेणापि वर्चुमि ते । ॥ १३ ॥

सर्वेषां शुभकायँर्रामादिभूता कुष्मा खिड्का ।

तस्मादादौ प्रवच्याभि मृद्भि: तां देववन्दिते ! ॥ १८ ॥

तस्यै परिक्ष्ट ते तेषां तुष्टौन्मार्गविधिज्ञते ।

हस्तमात्रप्रमाणेन स्वखिड्कलं रचयेत् सुधी: ॥ १५ ॥

तिस्रो रेखा विधातव्या प्राग्यास्तस्नत मखडले ।

विधानानि व्याकृतानितानिति मेष: ॥ ७-९ ॥

मायाच्छै: माया हीमिति येऽयं मनूनां तु नै: ॥

१०-१२ ॥

ताम् कुष्मा खिड्कासं ॥ १८ ॥

कुष्मा खिड्काभिधानं रक्ष्य इत्यादिभि: । स्वखिड्कलं वदिष्यते ॥ १५ ॥

कूर्चं नाभ्यं च्य ततः सर्वां वक्किंना वक्किमाहरंत् ॥ ४६ ॥ ज्ञानौय वक्किं तत्पाश्वं स्थापयेदाग्रभवं करण ॥१९॥ ततस्तु मध्यलद्धारुं ग्ट्होत्वा हस्तपाश्विना । कीं कियादेभ्यो नमः स्वाहा क्रियादिंशमर्पित्यजेल॥७५॥ इत्यं प्रतिष्ठितं वक्किं पाश्वाभ्यामालंबसम्पुखम् । उद्दृत्य तासु रेखासु मायादां व्याहृतिं करन् ॥ १८ ॥ संक्षाप्य हृपदादारुभ्यां प्रवलीकात्य पावकम् । अमिधे हं हुताशं च हुत्वा तस्मिन् हुताशने । सकर्म्मं विहितं नाम कला ध्यायेडनुत्तमम् ॥ २० ॥ वागर्थीकृतसद्राशिं सम्पुटिं हि मसस्करम् ।

तिस्र इत्यााद । तत् मकारले हस्तमान्रप्रमाणेन रचिते स्पविङले मागमप्रसिद्धो रेखा विधातव्या: ततः कूर्चेन हर्म्मात मन्त्रेण तां रेखा अभ्युज्य जलेनाभिषिच्य वक्किना रामित मन्त्रे`ण वक्किमाहरेत् ज्ञानयेत् ॥ ९६ ॥

ज्ञानोयेल्यादि । वक्किमानोय वाग्भवस् येऽमित मन्त्र करण मन् तत्पाश्वे स्थविडलस्य पार्श्वे स्थापयेत् ॥ ९७ ॥

तन इत्याादि । ततः परं तद्विालकं रेखं ज्वलदहिं प्रज्वलक्तिं दत्वपाश्वेन ग्ट्होत्वा हीं क्रियादेयो नमः स्वाहेति मन्त्रे`ण क्रिया-दांं राक्षसभागं दच्चाालखां दिग्ध मरिंजयेत् ॥ ९८ ॥

इत्यमित्याादि । इत्यपनं प्रकारेऽपि प्रतिष्ठितं संख्कृतं वक्किं पाश्व-भ्यासजॄ्त्वोत्राय मायादां हीं वीजाद्यां व्याहृतिं करन् मन् चात्सनः सम्मुखं यथा स्वात्तथा ताचछ रेखाढा संख्याप्य हृपदादारुभ्यां पाककमग्नं प्रवलीकात्य च तस्मिन् हुतात्वानेऽग्नौ हुताक्तो हुतसंयुत्को ह समिधौ काढे हुत्वा प्रनिष्ठ वक्किं: सकर्म्मविहितं नाम च कत्वा धनज्जयमचिन` छोयेत् ॥ ९९ ॥ २० ॥

ग्रजारुढं शक्तिधरं जटामुकुटमणिडितम् ।

ध्यातैवं प्राज्ञलिभूंत्लावाहयेदव्यववाहनम् ॥ २१ ॥

मायामेघैर्हि पद्मतः सर्वामर वदेत प्रिये ! ।

हव्यवाहनं च सुरैरिभः स्वगणैः सह ।

ऋषभं रत्न रचनेति नमः स्वाहा ततो वदेत् ॥ २२ ॥

इत्यावाह्य हव्यवाहमयं ते योनिरुचचरण् ।

यथोपचारैः सम्मूज्य सप्तजिह्वां प्रपूजयेत् ॥ २३ ॥

कालौ करालो च मनोजवा च

सुलोहिता चैव सुधूम्रवर्णा ।

स्फुल्लिङ्गिनी विश्ववर्णकुपिशो च

लेलायमानेऽति च सप्तजिह्वाः ॥ २४ ॥

वह्नेध्यानमेवाह वातार्कांरुष्यपड्कडार्गमिल्याडि । बालो यौडकः

स्वर्थस्तदरुषो बोहित्वप्नः षड्र्ङायो दोष्म्रियस्य तथामूतम् ॥ २४ ॥

ध्याते त्याडि । एवं हव्यवाहनमग्निं ध्यात्वा ततः प्राज्ञलिभूंत्वा

वच्यमाणमनलेषा हव्यवाहनमावाहयेत् ॥ २६ ॥

वह्न्रावाहनमन्त्रेण मायामिल्यादिना सार्डेन । हे प्रिये !

पूरें मायां होमेति वचो वदेत् ततः परमेश्वरोह्य्क्तितो पद्मे: परं

सर्वामरेऽन्त पदं वदेतं ततो हव्याहेति पद्मानले सुरनिभः स्वगणैः

स्वगणैः

महाऋषभं रत्न रच्येऽति वदेत ततों नमः स्वाहेति वदेत ऋककपदयोज-

नया होमेधोऽहि सर्वामरदव्यवाह सुनिभिः स्वगणैः सहऋषभं रत्न

नमः स्वाहेति मन्त्रो जापः ॥ २७ ॥

इत्योक्त । हव्यनेन मन्त्रेषा हव्यवाहनमावाह्या वच्ये ! ते

तथायं योनिरित्युच्यरन मन्त्र प्रशवाऽदिनमोड्लेन नाममन्त्रे योपचारैः

पाद्यादिभिर्यन्ड्क्जैः यथावत समूज्य प्रशवाऽदिनमोड्लतनाममन्त्रे षा गन्ध-

पुष्पादिभिर्यन्ड्क्जैः सम्पूजयेत् ॥ २८ ॥

ततोऽग्ने: पूर्वेमारभ्य सह कौलालपाशिना । उत्तरान्त' महेशान ! त्रिधा प्रोच्यणमाचरेत् ॥ २६ ॥

तथैव यास्यमारभ्य कौवेरान्त' हुताश्नितः । त्रिधा पर्यं चषणं कुय्यांत्ततां यज्ञौयवस्तुन: ॥ २७ ॥

परिसरेत्ततो लब्धे: पूर्वस्मादुत्तरावधि । उदक्संस्थैक्तताराग्रै: प्रागग्रै रत्नादिकूस्थितै: ॥ २८ ॥

ऋग्नि' दच्चियत: कत्वा गत्वा ब्रह्मासनान्तकम् । वामाझुष्टकनिष्ठाभ्यां ब्रह्मग्रा: कल्पितासनात् ॥ २८ ॥

गटहौला कुगपच्चै क्रीं निरस्त: परावसु: । इत्यग्राग्ने हं चिण्णस्यां निचिपेटृतकरादिना ॥ ३० ॥

वङ्ङे: सम्रजिद्वा एवाहं कालोऽ्यादिनैव न । काल्याद्या विश्वनिक्क - पिचाटन्रा खेलाथमान चग्नेऽर्हिर्वप्ॆऽर्‌षा॑र्था गताः सम्रजिद्बा: ॥ २४ ॥

तत ऋति । हे महेशान ! ततः परं सङ्कीर्णालंघ्रान्ना सजलेन हस्तेन पूर्वमारभ्योत्तरान्सुत्तरपर्यं नलम्ने' स्वधा त्रिधारं प्रोच्यणमाचरेत् ॥ २६ ॥

तथैवेल्यादि । ततस्तथैव सङ्कीर्णालंघ्रानैष यास्यं दच्चिय - णमारभ्य कौवेरान्तहुत्तरपर्यन् हुताग्निहेर्होस्वधा पर्यंच - षणमभिषेचनं कुय्यांत ततः परं यज्ञीयवस्तुनोडपि त्रिधेव पर्यंचषणं कुय्यांत ॥ २७ ॥

परिसरेदिति । ततः परं पूर्वस्मात् पूर्वमारभ्य उत्तरावधि उत्तर - पय्यं नसुद्रकसंस्थैक्ततंगादिकू्थितै रत्नादिकू्थितै: प्रागग्रैर्दें: झगै: स्वधिडनं परिक्कारेदाच्चादनेत् ॥ २८ ॥

व्यन्निमित्यादि । ततोडग्निं दच्चिष्पत: कत्वा ब्रह्माषणा - न्नकं गंवा वामाझुष्टकनिष्ठाभ्यामकुलिभ्यां ब्रह्मग्रा: कल्पितादाष - मात् कुग्यपचं कुर्यपचं गटहौला क्रों निरस्त: परावसुरिति -

सौद॑ यज्ञपते ! ब्र॒ज्ञाविद॑ते कल्िपतासनम्‌ । सौदासोति वदन् ऋ॒ज्ञा विश्र॑त्ततो॒तरामुखः ॥ २९ ॥

सम्पू॑ ज्य॒ गन्धपुष्पादेऽ॑ञ्ज॒ णं प्रार्थय़े॒दिद॑म्‌ ॥ ३० ॥

गोपाय य॒ज्ञं य॒ज्ञ॒य ! य॒ज्ञं पाहि त॒हस्प॑ते: । माऽ॒ज्ञ य॒ज्ञप॑तिं पाहि कर्मसाऽ॒चि॑न्रमोऽ॑स्तु ते ॥ ३१ ॥

गोपया॒मि वद॒ते ब्र॒ज्ञा ब्र॒ज्ञाभा॑वे स्व॒यं वद॑ते । त॒न्न द॑र्भेम॒यं वि॒प्रं क॑ल्पय॒ेतं य॒ज्ञासि॑द॒ये ॥ ३४ ॥

त॒तो ब्र॒ज्ञावि॒हा॑ग॒च्‍छा॑ग॒च्‍छे॒त्यावा॑ङ्ग्या साधकः । पाद्यादिभि॑र्वि॒षयं सम्॑पू॒ज्य याव॒दं य॒ज्ञमा॑पनम्‌ । ताव॒द्वदि॑: स्थात॒व्य॑मिति प्राथ्यो नम॑स्कृतः ॥ ३४ ॥

मन्त्र॒ह॑ला॒ श॑त॒क्र॑तौ म॒हं त॒देव य॒ज्ञप॑त॒स॑ग्नौ ह॒विःप॑स्यो दि॒र्‌षं निरा॑चमे॒तं ॥ ३६ । ३० ॥

सोद॒ते । हे य॒ज्ञप॑ते ! ब॒ज्ञा॒न् ! इ॒दं ते त॒द॒यं कल्िपतासनं वच॑ते त्वं सौदा॒लो॑पवि॒श्रे॑त ब्र॒ज्ञा॑प॒यं य॒ज्ञक॑र्त्रा ब्र॒ज्ञा॑त॒ तत॑ओऽ॒यं सौ॒रामो॒ऽत वद॒न् ऋ॒ज्ञो॑त्तरास॒खो भूत॑वा त॒लाश॑ने विघ॑ते ॥ ३? ॥

सम्पू॑ज्ये त्॒या॑दि । त॒तो ग॑न्धपुष्पा॒दिभि॑र्ण द्वा॒पं सम्॑पू॒ज्य त॑मे॒वदं प्रार्थय़े॑त ॥ ३२ ॥

इ॒दं कि प्राथ्यो॑दित॒प॑न्ना॒या॑माद॒ गोपा॑य य॒ज्ञमि॑ल्या॒दि । गोपा॑य व॒च॒ ॥ ३३ ॥

गोपया॒मी॒त । य॒ज्ञक॑ल॒ैवं प्रार्थ्य॑न्तो ब्र॒ज्ञा गोपया॒मी॒त वद॒ते ब्र॒ज्ञाभा॑वे तु गोपया॒मी॒त स्व॒यमे॑व वद॒ेतु तत॒ल् ब्र॒ज्ञाभा॑वे म॒ति य॒ज्ञ-वि॒श्र॑प॒यं द॑र्भप॒यं वि॒प्रं क॑ल्पय॒ेतं ॥ ३४ ॥

त॒त इ॒त्या॑दि । त॒त: पर॒यं साध॑को य॒ज्ञक॑र्त्रा ब्र॒ज्ञा॑चि॑ह्नग॒च्‍छा॑ग॒च्‍छे॒ति मन्त्रे॑णा ब्र॒ज्ञा॑प॒मावा॑ङ्ग्या पाद्यादिभिः सम्॑पू॒ज्य च या-वद॒य॑स॒य॑समा॒पनं भवे॑ता॒द॑ङ्गार॒दृ॑श॒ स्था॑त॒व्य॑मिति प्राथ्यो च त॒तो ब्र॒ज्ञा॑प॒ष नम॑स्कृ॒ते ॥ ३५ ॥

शोद्धेन करियाम्ने रौशनाद् ब्रह्माघोडनिकम् ।

विधा पर्यं य वडिष्ठ त्रिः प्रोक्ष्य तदनन्तरम् ।३६।

ग्रागत्य वस्त्रं ना तेन रूपविष्ठ निजासने ।

स्थगिडलस्योत्तरे दर्भोऽन्तदग्धान् परिस्तरेत् ॥ ३७ ॥

तेऽपु यज्ञौयवस्तूनि सर्वोक्षासादयेत् सुधीः ।

मोदकं प्रोक्षणौपमाज्यखालौसमितकुञ्जान् ।३८।

ग्रासाद्या सुकृसुवादौनि क्रां कीं क्रूमिति मन्त्रकृत् ।

दिव्यहस्ता प्रोक्षिण संस्कृत्य तदनन्तरम् ॥ ३९ ॥

पृथिव्यां रचि॑ञ् जानु पातयित्वा क्र,वे क्र,चा ।

हृंतमादाय मतिमांशिन्तयन् हितमात्मनः ।

क्रों विष्णावे हितान्तेन प्रदक्षादार्हुतिवयम् ॥ ४० ॥

शोद्धेनैति । तथा: शोद्धेन करे ष मञ्जनेच हस्ते नाम्ने रो-

शानाद्रोशनकोषमारभ्य ब्रह्माघोडनिकं ब्रह्माघ्नमोपर्यंतं

विधा वार्तं पर्यं क्र्यारभिषिच्य वडिष्ठ त्रिवार्तंय प्रोक्ष्य तदनंतरं येन

वर्त्तंना ब्रह्माषणान्तिकं गतशानासीतनेनैव वस्त्रं नागत्य निजासन

ने ऋृपवित्य च यज्ञकर्त्रा स्वडिडलक्योत्तरे देगो उदगपानं दर्भान्तर कुच्यानं

परिस्तरेत् ॥ ३६ ॥ ३७ ॥

तदोचात । सुधोयोवाचिकस्त्रु दर्भेषु सर्वोषि यज्ञोयवस्तू-

न्यादद्येत् स्वापयेत् दर्भेषु यानि यज्ञोयवस्तूनि स्वापयेतान्याह

शोदकमित्यादिना ॥ ३८ ॥

वाशाद्येत । दर्भेषु शोउकणोच्योपीपार्दोर्न वस्तूनि च ऋ-

वर्दोर्नि यज्ञोयानि पालार्त्राच वाशाद्य वंस्याम्र च्वां कीं छ-

मिति मन्त्रकेर्हि'वर्दचा प्रोक्षणेन च तानि संस्कृत्य तदनंतरं

पृथिव्यां रचि॑ञ् जाह पातविता द्व,चा सुनेव यज्ञोचे पात

वृत्तमादाय वडहोचा मतिमानु यज्ञाधक यातनो हितं चिन्त

यन् च ॥ ३९-४० ॥

महानिर्वाणतन्त्रे ।

तथैव षटमादाय ध्यानं देवं प्रजापतिम् । वायव्यादनिकोषान्तं जुष्टयादाज्यधारया ॥ ४१ ॥ पुनराज्यं समादाय ध्यानदेवं पुरन्दरम् । नैर्ऋत्यादिक्षकोषान्तं जुष्टयादाज्यधारया ॥ ४२ ॥

ततोंऽग्ने हततरे यास्ये मध्ये च परमेश्वरि ! । ऋत्विग्भि: सोमं प्राप्य सोमौ समुत्क्षिय्य यथाक्रमात् ॥ ८३ ॥ सचतुर्थीऽनमोऽन्तेन मायाद्येनार्घातद्रयम् । हुत्वा विधेयकर्मीर्तं होमं कुय्यादिहिच्छया: ॥ ८४ ॥

आहुतीतिचयदानान्तं धाराजहोमं प्रचक्षते ॥ ८५ ॥ वितानो न स्वाहान्ते च हवीं विष्णो हुतं मन्त्रेण विशुद्रादक्षत- तयं प्रदद्याव् ॥ ८९ । ८० ॥

तथैवेत्यादि । तथैव शुचिा स्रुये एवं षटमादाय हीं वीजाद्यो न सचतुर्थीस्वाहान्तेन नाममन्त्रेण प्रजापतिं देवं ध्यानं संस्कृताहविष्य वायव्यात् वायव्य कोषमारभ्यामनिकोषान्तं षटघारया जुष्टयाद्यं ॥८९॥ पुनरित्यादि । पुनः शुचिा स्रुये व्याप्तं षटं समादाय पुरन्दरं देवं ध्यानं संस्कृताहवि्य हीं वीजाद्यो न सचतुर्थीस्वाहान्तेन नाममन्त्रेण या नैर्ऋत्यादिक्षकें तं कोषमारभ्येकोषान्तभूषानकोषपर्यन्तमाक्षव्रधारया जुष्टयाद् ॥ ६२ ॥

तत इत्यादि । हे परमेश्वरि ! ततः परमन्ने कत्तरे भागे यास्ये दिशि यो भागे मध्ये च यथाक्रमात् ऋमेणैवावाहिनं होमसम्नोघोमौ च समृद्धिह्य मायाद्येन हीं वीजाद्येन सचतुर्थीनमोऽन्तेन नाममन्त्रेण या- ऽऽहुतीतिचयदानान्तं धाराजहोमं प्रचक्षते प्रचर्दन्ति ॥ ८५ ।

व्याप्तोत्यादि । विष्णुहेतुकाहुतितयदानमारभ्याग्न्याहुती- काछुतितयदानान्तं धाराजहोमं प्रचक्षते प्रवर्द्धन्ति ॥ ८५ । पादिवादि । नहि शुचिहोमादिकाछुतिहोमादि तद्वक्त तद्वच रेवोद्-

॥ नवमोऽध्यासः ॥

यदुद्विश्यादितिं दद्यात् देयोदेयोरडपि तत्क्षते । समाप्य प्रकृतं कर्म स्विष्टकृद्घोममाचरेत् ॥ ४८ ॥

प्रायश्चित्ताबको होमः कालो नास्ति व्रतानने । स्विष्टकृता व्याहृतिभिः प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ ४९ ॥

पूर्ववद्दविरादाय ब्रह्माभ्यां मनसा स्मरन् । प्रकृतिन् कर्मशि देवेश ! प्रमादादूभयतोऽपि वा ॥ ५० ॥

न्यूनाधिकं यतं सर्वं स्विष्टकृतं कुरु । मायाद्वे नामुना देहि ! स्वाहान्तेनाडितिं हुनेत् ॥ ५१ ॥

त्वमस्ने ! सर्वलोकानां पावनः स्विष्टकृत् प्रभुः । यज्ञसाध्वी चेमकर्त्रा सर्वां कामान् प्रपूरय ॥

योडपि देयस्य वस्तुन उहरेत् खोऽपि कर्तव्यः यथा हों विष्णौ स्वाहा- च्विदं विष्णवे एवमेवाति विधेयकर्माङ्कभूनं प्रकृतं कर्म होमकर्म्म वं समाप्य स्विष्टकृद्घोमं गोभनाभोष्टकारकं होममाचरेत् ॥ ५२ ॥

क्वचिद् युगे प्रायश्चित्तसाधकहोमाभावात् स्विष्ट- कृताहोमं व्याहृत्यभिहोमें च प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ ५३ ॥

वध्य स्विष्टकृदोमाचरस्याङ्घनाद् पूर्ववद्दित्यादिभिः । पूर्ववसु- स्रुचं स्रुवं च हविर्द्रव्यं तेनाडयां वेद्यां प्रज्वलितिं मनसा कामं तत्सहिदयं मायाद्वे न हीं वेदाद्यो न स्वाहान्तेन- व्याहन् कर्म्मिणा देवेश ! प्रमादादूभयतोऽपि वा । न्यूनाधिकं यतं सर्वं स्विष्टकृतं कुरु ॥ इत्यमुना मन्त्रेणाहुतिं हुनेत् दद्यात् ॥ ५४ । ५५ ॥

त्वमित्यादि । ततोऽग्निहविर्द्रव्यादिभूतया मायया हों बीजेनान्न- भूतया वड्रिजायया स्वाहया च संयुक्को न- त्वमस्ने ! सर्वलोकानां पावनः स्विष्टकृत् प्रभुः । यज्ञसाध्वी चेमकर्त्रा सर्वां कामान् प्रपूरय ॥

प्रनेन हवनं कुुर्यात् मावया वक्जिजादया ॥ ४० ॥

इत्यं विशिष्टकलं क्षोमं समाप्य ऋतुसाधकः ।

कर्मपोडस्य परमाद्भुतयुक्‍तं विहितस्य यत् ॥ ४१ ॥

तस्यान्त्ये बन्धसम्प्राप्ते व्याहृत्या ऋयते विभोः ।

मायादिवक्‍rijayanta भूसुतः स्वरिति त्रिभिः ॥ ४२ ॥

आहुतीत्रितयं दद्यात् त्रितयेन तथैव च ।

हुताग्नौ यजमानेन दद्यात् पूष्णाड्कितं बुधः ॥ ४३ ॥

स्वयं चेत् कर्मकर्ता स्यात् स्वयमेवाहुतीं त्रिपेट् ।

प्राभिषेकविधानामेव विधिः स्मृतः ॥ ४४ ॥

आदौ मायां समुचार्य ततः यज्ञपतेः व्रतं ।

पूर्णो भवतु यज्‍नो मे ऋष्यन्तु यज्ञदेवताः ।

फलानि सम्यक् यच्छन्तु वक्‍rijान्नावधिर्मनुः ॥ ४५ ॥

इत्यनेन मन्त्रेण च हवनं कुुर्यात् ॥ ४६ ॥

इत्यमित्यादि । इत्यमनेन प्रकारेण विशिष्टकलं क्षोमं समाप्य

ऋतुसाधको यथाकतं कर्मपोडस्य परमाद्भुतयुक्‍तं विहितस्य यत् ।

तस्यान्त्ये यज्ञसमाप्त्यै व्याहृत्या ऋयते विभो ऋति परं बन्ध

सम्प्राप्तौ मायादिवक्‍rijayantैर्होत्रैः स्वाहा-नैभूभवःस्वर्तित

स्वाहान्तै रौड्रतिनितयं दद्यात् तथैव हवीं

वीजादेन स्वाहान्तेन भूरादिमितयेनैकाधार्कितिं दद्यात् बुधो यज्ञ-

साधक एवं ऋत्वा यजमानेन सृक् विषयसुदृदृश्य वच्यप्रकारमनुसृत्याव्‍नौ

पूर्णाड्कितं दद्यात् ॥ ४७-४९ ॥

स्वयचे दित्यादि द्वे स्त्रार्थः ॥ ४८ ॥

देन मन्त्रेषु पूष्णाड्कितं दद्यात् तथेव मन्त्रमातृ स्वादित्व्या

दिना स्वार्थेन । वादौ मायां क्षोभोजं वचचवार्थ ततः यज्ञ-

पत इति व्रतं ततः पूर्णो भवतु यज्ञो मे ऋष्यन्तु यज्ञदेवताः

पते ॠतौ वहतां ततः पूर्णो भवतु यज्ञो मे ऋष्यन्तु यज्ञदेवताः

नवमोऽध्यायः ।

मन्त्रं शान्तं मतिमानुल्याय सुसमाहितः । फलताम्बूलासहिताड्कितिं दद्यादित्याने ॥ ४६ ॥

दत्तपूर्वांङ्कितिहस्तेन ध्यानिकर्म समाचरेत् । प्राङ्मुखोपावतस्तेन कुत्रैः सम्यार्जयेच्छिखरः ॥ ४७ ॥

व्यापः शुमितया: सन्तु भवन्त्वोषधयो मम । व्यापो रक्षतु मां नित्यमापो नारायणः स्वयम् ॥ ४८ ॥

व्यापो हि ष्ठामयोवस्तान जर्जं दधातनः । इत्याभ्यां मार्जनं कृत्वा भूमौ निन्दून्न विनिःस्पृशेत् ॥४९॥

ये दिशन्ति च मां नित्यं यांश दिशो नरान् वयम् । व्यापो दुमितवाचस्पां सन्तु भवन्तु तानपि ॥ ५० ॥

अनेनैगानदिग्भागे विन्दून प्रक्षिप्य तान् कुशान् । फलानि सस्यगुक्कन्तु इति मनुजांतः खयं मनुवन्ज्जिकान्तावधि स्वाछान्तः प्रोक्षः ॥ ५५ ॥

मन्त्रे क्षेयार्त । मतिमान यथास्वाधको यजमानेन महदोखाय सुसं- नार्ङ्कितः स्वातिसावधानः स्र्च्चने मन्त्रे क्ष फलताम्बूलरसहिताड्कितिं दत्तः ॥ ५६ ॥

एवं दत्तेपराश्चितः मन्त्रं विदधीत यच्छेषधकः ध्यानिकर्म समाचरेत् । ध्यानिकर्मावरपाशकैव विधिमार्ग प्रोक्ष्यापो- पालेयादिभिः ॥ ५७ ॥

धीरःसम्मार्जनाचैमाप दत्यादिकं सन्नह्यमाह चाप रक्षे । हे व्यापो ! भवखो मम शुमितया: सन्तु शोषधयच भवन्तु रक्षेमच्यः शुमितारखेव सुरमितया: स्वार्थे षपः तखेयादेश: ॥ ५८ ॥

व्याप दत्यादेरचो: वच्यते । इत्यादाभ्यां मन्त्राभ्यां शिखरो मार्ज्जों कत्वा भूमौ कुशैविन्द्रून्न विनिःस्पृशेत् ॥ ५९ ॥

भस्मौ चिनु माँ चिनेमां मन्नान्नाके ब । द्विजन्मजात हि॥

चित्ता कताक्षीलिभूत्वा प्रार्थयेदव्यवधानम् । ६२ ।

बुद्धिं विद्यां बलं मेधां प्रज्ञां सद्यो यंप्रः श्रियं ।

आरोग्यं तेज आयुष्यं देहि मे हव्यवाच्चन ! ॥ ६३ ॥

इति प्राथ्ये वोतिर्होत्रं विश्रजेदमुना यजे !

यज्ञ ! यज्ञपतिं गच्छ यज्ञं गच्छ हुताशन ! ।

स्वां योनिं गच्छ यज्ञेभ्र ! पूरयास्मानोरधम् ॥ ६८ ॥

अग्ने ! जमस्स स्वाहेति मन्न्रेऽपन्ने सदर्गिन्द्राग्नि ।

दत्वा दद्याश्चितं वड्निं दचिगाग्रस्यां विचालयेत् ॥ ६४ ॥

ब्रह्माग्नौ दचिगाग्निं दत्वा भक्त्या नत्वा विसर्जयेत् ।

ततस्तु तिलकं कुर्यात्सर्वसंजननभस्मना ॥ ६६ ॥

ध्यानेनेल्यादि । ध्यानेऽनन्तेषुग्रान्तिदग्भागे कुग्रेविन्द्रत्नु प्रतिष्ठ

तनु कुञ्चानपि तलैष हित्वा तन्या कताक्षि लिभूत्वा हव्यवाच्चनमभ्नि

प्रार्थयेतु ॥ ६७ ॥

ध्यन्न किं प्रार्थयेदित्यपेयायामात् बुद्धिरमित्यादि । बुद्धिसं ग्रास्नादितच्वज्ञानम् विद्यामु चाक्त्यावम् मेधाम् भारष्यावतीं भियम्

प्रज्ञाम् माराधारविवेकनेयुपरयम् ॥ ६९ ॥

आरोग्यम् । हे जिने ! इति योतिर्होतऽमुना' प्रार्थ्याऽसनवच्यमाने

येन मन्त्रे य तमेव विश्रजेद्य ॥ ६३ ॥

वाग्विसर्जनस्यैव मन्त्रमात्न यजेत । हे यज्ञ ! त्वं यज्ञपतिं

विष्या' गच्छ प्रामु निच हुताशन ! त्वं यज्ञं गच्छ हे यत्नेश ! यज्ञ

कत्तेस्न स्वां योनिमात्नोयस्थां गच्छ हे यज्ञादिक्न ! त्वस्माकं कामं पूरय यज्ञपतिमित्यादिनाड्नो ! जमस्स स्वाहे(ल)यन्ने

मन्न्रे बागे कुरन्द्न्निग दचाग्निं दत्वा दचिगाग्रस्यां दिगं वड्निग्नेऽप्तु

मन्न्रे च विश्रालयेत् ॥ ६४ ॥

मध्याह्ने हव्यभुक्तिं मारार्च्यः ॥ ६५ ॥

मायां कामं सुच्यार्थे सर्वग्रान्तिकारो भवम् । नलाटे तिलकं कुय्यात् मन्त्रेणानेन याज्ञिकः ॥ ६९ ॥

ग्रान्तिरस्तु श्रीकं चासु वासवार्नप्रसादतः । महतां ब्रह्मपाश्चेव वसुकद्रप्रजापतेः ॥ ७० ॥

ञ्रानेन मनुनायुष्यं भारद्वाजम्स्तकोपरि । स्वर्गक्त्या दचिपां दद्यात् होमप्रकटतकरमेषोः ॥ ७१ ॥

इति ते कथिता देवि ! सर्वंकर्मकुग्चिदिका । प्रयोज्या शभकार्मादौ यत्ततः कुलसाधकैः ॥ ७२ ॥

प्रकृतेः कर्मणि श्रिवे ! चक्रयेष्टां कुलागमः । सिद्धयर्थं कर्मपान्तेष्टां चरकर्म निगद्यते ॥ ७३ ॥

चक्रम्यालो(लौ) प्रकर्तव्या ताम्रो वा मृत्तिकोइ(क)डवा । कुग्रचिडकोत्कविधिना द्रव्यसंस्कारणे(णां) विधिः(वि) । तत्त्वं कामं चक्रम्यालोमन(न)येदादौ(त)सम्मुखे ॥७४ ॥

नतु केन मन्त्रे(त्रे)ण ललाटे तिलकं कर्तव्यं तल्काछ माया मल्यान्तिः(दि) । मायां हीं बीजं कामं हीं बीजं सहजान्त्र(त्रे)यं सर्वग्रान्तिकरो भवेत् वदेत् योजनया हीं क्रों सर्वग्रान्तिकरो भवेइत मन्त्रो जापः: याज्ञिको यज्ञ-कर्त्स्नेन मन्त्रेण ललाटे तिलकं कुर्यात् ॥ ७५ ॥

ग्रान्तिरित्यादि । श्रावम् कल्क्राणं महतामित्यादिार्व(र्व)पि प्रसादत रत्यस्य योजनां कर्तव्या ॥ ७६ ॥

ञ्रानेने(नैव)त । ञ्रानेन ग्रान्तिरक्षत्था(स्या)दिना प्रजापतेः(तैरित्य)न्ने(ने)न मन्त्र-(मन्त्रे)ण मस्स्कोपरि(पार)द्रु(धु)षं भारयेल् ततः होमप्रकटतकरमेषोः स्वगक्त्रा दचि(क्षि)प्या यज्ञसाधकाय श्रा(श्रा)ग्न्र्राय दद्यात् ॥ ७७ ॥ ७० ॥

प्रकृत इत्यादि । प्रकाते(ते) कर्मणि या म्रथशंस्कारात्नै(तै) चक्र-दैवतायं परमा(मादि)च्च कू(कू)धे चाग्न्नं यक्ष्य चरः(रो) म कुलागमः ॥ ७८ ॥

भस्मो(स्मो)भवे(वै)च चक्रस्थाने(नै)त्यादिभिः ॥ ७९ ॥

ग्रहणतामब्रां हस्त्रां प्राप्तेऽपरिमाणकम् । pवित्रकुरुमेकच्व खालौमध्ये नियोजयेत् ॥ ७४ ॥

मानौय तत्रांस्तलं संस्थाप्य खादिलान्तकेऽपि । यक्ष्मान् कम्पयति ये देवाः पूजनीयाः सुरार्च्चितेः ! ॥७४॥

ततस्तनाम चतुर्थ्यन्तमुक्त्वा त्वाजुष्ठमौर्यन । गृहीत्वा निर्झरामौति प्रोक्षामौति क्रमाद्द्रुतम् ॥ ०६ ॥

गृहीत्वा निवेदयेत् खाद्यां प्रोक्षयेज्जलविन्दुना । प्रत्येकंषष्ठतुरो मूष्टीन् देवमर्हिष्य दत्वा लान ॥ ०९ ॥

ततो दुग्धं सिताश्चैव दद्याद् पाकविधानतः । sुपक्तेन संस्कृते वृक्षौ भावनाभिर्न कुर्वते ॥ ७५ ॥

कुरगाङ्केकल्याद । कुरगाङ्ककोऽत्रिविधना द्रव्यसंस्करपावधि द्रव्य-संस्कारपर्यन्तं सर्वं कर्म कृत्वा बहुस्वादौमानसम्भूषखे देगे भ्जानीयेत् ॥ ९६॥

ततोSन्तामभन्ना मन्न्र्यामच्चरतां वद्स्थां रद्राप्रादेशपरिमाषणकमेकं पवित्रकृन्मध्ये नियोजयेत् ॥ ७४ ॥

तान्ततत् यक्ष्मभाने तत्रडुनानानोय खादिलान- न्तके बंस्याप्य दू या कनं मदत्संस्का राधौ कर्मणि ये देवा: पूजनीय- स्ततदौषं चहृत्थ नमस्कृतिः ततः परं त्वाजुष्ठमौर्यनं बद्ध्वा ततः परं ऋषादेव गृहीत्वामौति निवपामौति प्रोक्षामौति च यत्नं सन् मत्येकं देवर्धिद्रिषं वहतरो शुष्टीनं वहर्हषिपर्तिमितांतस्तत्रडुलानं दक्रोत्का स्थाल्यां निवेदेतु जनार्भिन्द्र ना प्रोक्षयेक्ष यकुर्देवाय ता जुष्‌" गृही- मोति मन्त्रे षा तत्रडलानारायाकुर्देवाय त्वाजुष्‌" मियपार्श्वोति मन्त्रे या स्थाल्यां नि:क्षिपेतु ग्राउदेवगय त्वाजुष्‌" प्रोक्षामौति मन्त्रे षां जन- विन्दु ना तानभिषिच्ये चो लर्षः तु चाजुर्षमति क्षेदः च्या जुर्षमु प्रोंति: काजुर्षमनि क्रियाविमेष्यषम् ॥ ७४-७७ ॥

द्वे इत्थंत ! ततः परं क्रियया दुग्धं पितामृ

नवमोल्लासः ।

सुपक्वं कोमलां मालां दद्यात् तत्र हृत्कुसुमं ॥ ९८ ॥

अम्मे ददातः पात्रं विनिधाय कुमारोपरि ।

पुनःस्थिथा हृतं दत्वा स्वालोमान्चादयेत् क्रियैः ॥ ५० ॥

ततः हृदये पद्माक्ष्या हृताधारपपूर्वकं कम् ।

किञ्चिच्चरं समादाय जालुहोमं समाचरेत् ॥ ५९ ॥

धारांहोमं ततः कृत्वा प्रधानौभृतकक्यपि ।

यत् ये विधिता देवाक्तमन्नै राक्षितिङनेत् ॥ ५२ ॥

समाप्य प्रकृतं होमं खिष्टहोमपूर्वकं कम् ।

प्रायश्चित्तात्मकं इत्था कुत्र्यांत् कर्मसमापनं ॥ ५३ ॥

संस्कारेपु प्रतिष्ठासु विधिरेषः प्रकौत्तितः ।

विधेयः शुभकर्मादौ कर्मेसंसिद्धिहेतवे ॥ ५४ ॥

स्वाल्यान् दत्वा सावधानो मनसा संकते वचसा पारकविभानतश्चरं सुपचरेत् ॥ ७९ ॥

सुपक्रमिति । ततः सुपक्वं कोमलं वरं चात्वा नख हृत्स्वं हृत-पूर्वस्थलं व दद्यात् ॥ ७८ ॥

अत्र ङ्ग रिति । ततश्रुपास्तसमग्रे हृत्वार्यांगे हुत्वततो देवये क्रत्योपरि विनिधाय संस्कार्य व पुनःस्थिथा त्रिवारं तत्न हृतं दत्वा क्रियैः स्वालोमान्चादयेतु ॥ ८० ॥

तत हति । ततः पर्तं हृताधारपपूर्वकं हृतसेवनपूर्वकं बहुस्वाल्यः सकाश्यात् किञ्चिच्चं व ते सकाशाय गृहीत्वा जालुहोमं समाचरेत् कुत्र्यांत् पृथिव्यां ददिशं जालुहोमो द्वातव्यः ॥ ५९ ॥

धारेल्यादि । ततो धाराहोमं कत्वा यत्न यत्न प्रधानौभृतकं च ये देवा: पूज्या विधितात्मन्नै सेव्यां देवानां मन्त्रैराक्षितिङनेद्यात् ॥ ८२ ॥

समाप्यादि । एक प्रकृतं होमं समाप्य खिष्टहोमपूर्वकं प्राय-

अथोच्यते महामाये ! गर्भाधानादिका: क्रिया: ।

तत्रादौ तु संक्षार: कथ्यते ऋतुसं गृप्टु ॥ ८४ ॥

ऋतुनित्यक्रिय: शुचि: पञ्चदेवान् समर्चयेत् ।

ब्रह्मा दुर्गा गणेग्र्य यथा दिक्पतयस्तथा ॥ ८५ ॥

स्वाङ्गुलस्य नृदिग्भागे घटेष्टे तान् प्रपूजयेत् ।

ततस्तु मातृका: पूज्या गौर्याद्या: षोडशाः ऋमात् ॥८६॥

गौरी पद्मा शची मेधा सावित्री विजया जया ।

देवसेना स्वधा स्वाहा शान्ति: पुष्टिश्चेति: नम: ।

ग्रामदेवता चैव तथैव कुलदेवता ॥ ८७ ॥

आयान्तु मातर: सर्वाङ्गिदिगानन्दकारिका: ।

विवाहव्रतयज्ञानां सर्वाभीष्टं प्रकल्पप्रताम् ॥ ८८ ॥

यानघ्नकिसमाघृता: सौम्यमूर्त्तीन्धरा: सदा ।

आयान्तु मातर: सर्वा यज्ञोत्सवसमृद्धये । ८९ ।

इत्यावाह्या मातृगणान् स्वागत्या परिपूजय च ।

नैवेद्यं हृत्वा होमं कृत्वा कर्मसमापनं होमकर्मण: समाप्तिं काङ्क्ष्यन्तु

॥ ८२-८४ ॥

कतश्रखारविधिमेवाङ्ग कतनित्यक्रिय तद्वादिभि: । नचु कात

पञ्चदेवान् समर्च्यंदेवादेवायामाद्र मह्नो त्यादि ॥ ८६ ॥

स्वाङ्गुलस्य त्यादि । स्वाङ्गुलस्य घटवरखेन्द्रदिग्भागे पूर्वभागे सं-

स्यापितेषु पञ्चवट घटेष्टे तान् ब्राझादीं देवान् गर्भाधानयादिभि: पूजयेत्

॥ ८७ ॥

पूज्या गौर्याद्या: षोडशमात्का एव दर्व्ययाति गैरीत्यादिना

वाबेन । ॥ ८८ ॥

प्रथ गौर्यादिद्दशोपेतषट्कासात्कावाह्नगयं मन्त्रहयमाद्र पाघान्तु

मातर: सयोव इत्याादि ॥ ८९ ॥ ९० ॥

नवमोक्षासः । २२०

देहस्थां नाभिमात्रायां प्रादेशपरिमाणतः । सम वा पश्च वा बिन्दून दद्यात् सिन्दूररचनद्रवत् ॥ ८९ ॥ प्रत्येकविन्दु मतिमान् कामं मायां रमां क्षरत् । छृततधारामविच्छिन्नां दत्त्वा तत् वसु यजेत् ॥ ९० ॥ वसुधारां प्रकारैरेकं मयोक्षो नैव वर्जनं । विरच्च्य स्थण्डिलं धौरो वड्क्ष्यापनपूर्वकं । होमद्रव्याणि संस्कृत्य पचेच्छक्रमदुष्टतमं ॥ ९१ ॥ प्राजापत्यं यथाकृत्यं वायुनाम हुताहुतिः । समाप्य धाराहोमान्तं कृत्यमात्रंवमारभेत् ॥ ९२ ॥ हीं प्रजापतये नाम्रा नक्षत्रवास्तुनिदर्शनं ।

हरतोऽयादि । एताभ्यां मन्त्राभ्यां माहेगणानाथस्य स्वगृत्त्रा गन्धपुष्पादिभिः परिपूज्य व नाभिमात्रायां नाभिपरिमितायां देहस्थां प्रादेशपरिमाणकपरिमिते देहो सम वा पञ्च वा बिन्दून सिन्दूररचनद्रव-दद्यात् ॥ ९? ॥

प्रत्येकेऽयादि । मतिमान् कर्मशाधकः कामं क्रोमिति मायां ह्रीं-मति रमां श्रोमिति व वीजं करणं सन् प्रत्येकविन्दु मतिविच्छिन्नां छृत-धारां देव्या तत् वसु द्रवं गन्धपुष्पादिभियजतं ॥ ९२ ॥

वसुधारामित्यादि । मयोक्षो नैव वर्जनेन प्रकारेण वसुधारां प्रकल्पयेत् सम्भावा धौरो विच्च्छिद्या: कर्मशाधकः स्वविच्छदं वत्त्रं विरच्च्य तत् वड्क्ष्यापनपूर्वकं होमद्रव्याणि संस्कृत्य वातुत्तमं न विद्यते उत्तमो यज्ञादेवें भूतं वद् प्रक्षेत् ॥ ९३ ॥

प्राजापत्यं द्रव्यादि । यत् कृत्यसंक्कारकर्मेऽपि यजदः पञ्चभते*स प्राजापत्यः प्रजापतिदेवताको भवति हुताहुतिोऽपि च वायुनामा भवति ततः पूर्वोक्तेन विधिना धाराज्ञोमात्न' तस्मै वसावे तत् कत्स्नं श्रान्त वड्क्ष्यतसकारकर्मारम्भवत् ॥ ९४ ॥

प्रदायैकाहुतिं दध्यादिमं मन्त्रमुदीरयन् ॥ ९३ ॥

विष्णुर्योनिं कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंश्रतु ।

आर्त्तनिश्चत प्रजापतिर्धीस्तात गर्भं दधातु ते ॥ ९४ ॥

साज्येन चरुण्यां वापि साज्येन चरुणाSSपि वा ।

सूर्ये प्रजापतिं विष्णुं ध्यायेदाहुतिमुत्सृजेत् ॥ ९५ ॥

गर्भं धेहि शिनीवाली गर्भं धेहि सरस्वति ।

गर्भं ते Sश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करस्त्रजौ ॥ ९६ ॥

ध्याला देवों शिनीवाली सरस्वत्यश्विनौ तथा ।

स्वाहान्तमनुनानेन दध्यादाहुतिमुत्सृजेत् ॥ ९७ ॥

ततः कामं बन्धू मोहां रमां लूंच समुचरेत् ।

ऋष्यै पुत्रकारमायै गर्भंमाधेहि सविधं ।

उक्ता ध्याला रविं विष्णुं जप्यात् संस्कृतेऽनले ॥९००॥

सोमित्यादि । हौं प्रजापतये स्वाहेति मन्त्रे ष प्रजापतिमर्थं

वरुणैवार्हुतितत्वं प्रदायेमं वच्ममार्यं मन्त्रमुदीरयन् वदन् स्तनु एकाहुंतिं

दद्यात् ॥ ९५ ॥

एकाहुतिदानाङ्ङं मन्त्रमेवाह विष्णुर्योनिनिमित्त । पिङ्गल

द्विपदादि ।

विष्णु योनिनिमित्यादिना मन्त्रे ऽSाज्येन पूत्नेन वा

वरुण्यैव वा साज्येन पूत्नेन वरुणा वा ध्याथें प्रजापतिं विष्णुध्य

ध्यानं सन्तानवोधिसंकामाङ्गतिसुतसृजेद् ध्यायात् ॥ ९७ । ९५ ॥

ध्यालत्यादि । कनेन गर्भं धेहि शिनीवालीत्यादिना स्वाहान्तेन

मन्त्रेण ध्यालां शिनीवालीं देवों तथा वरस्वत्याश्विनौ

देवौ व ध्यात्वा उत्तनाज्ज्वलतं दद्यात् ॥ ९८ ॥

तत इत्यादि । ततः परं कामं कीर्त्तित बन्धून् स्त्रीगर्भित मार्या हिंसित

रमां नोभित लूंच कोलात व वाज बन्धूत्त्रन् साधिष्ठं

यथेयं पृथिवी देवो हि त्वं त्वं गर्भमादधे । तथा त्वं गर्भमाधेहि दशमे मासि सूतये । स्वाहान्ते नामुना विष्णुं ध्यायनादृतिमाचरेत् ॥ १०१॥

पुनराज्यं समादाय ध्यात्वा विष्णुं परात्परम् । विष्णो ! ज्येष्ठेन रूपेण नार्योमसिंं वरोयसम् ॥ सुतमाधेहि च हृदयसुन्ना वृक्षो हविष्यजेत् ॥ १०२॥

कामेन पुंरितां मायां मायया पुंरितां बधूम् । पुनः कामं मायाश्र्च पठिलाश्र्च: गिरः स्मृरेत्॥ पतिपुत्रवतोऽभिष नारौभिः परिवेष्टितः । गिरद्वालभ्य हस्ताभ्यां वध्वा: क्रोड़ाश्र्चले पतिः॥१०४॥

पुत्रकामायै गर्भमाधेयोल्लयां कीं स्तों हौं यों हृदयस्थयै पुलाकामायै गर्भमाधेयेऽहि स्वाहेति मन्त्रह्रायै रविँ विष्णुं ध्यात्रा संस्कृतेऽनले जुदुवाय ॥ १०५ ॥

यथेयमिति । ऋतये प्रजाप्राय स्वाहान्तेनासुना यज्ञयँ ग्रंभिवोद्ध्र-दिना मन्त्रेया विष्णुं ध्यायंक्रमेधोऽड्‌ध्यायडतिमाचरेदेक्रे दद्यावुभ ॥१०९॥ पुनरित्यादि । पुनराज्यं धृतं समादाय मज्जोला पराद्रप परं ये च विष्णुं धात्वा तमेवोभय विसृषो ! ज्येष्ठेन रूपेण नार्योंमसि वरोयसं खापोहेति मन्त्रचतुना वृक्षो हविर्य्यतं स्यजेदित्यय: व्येहेन मेधेन रूपेण विशिष्टं वरोयस्मतिवरमातन्वेष्टमित्यर्थ: ठदयं स्वाहा ॥ १०२ ॥

कामेनैति । ततः कामेन क्रोभिति योजेन उडितामादाचनं च संयुक्कां मायां ह्वों वेजं तथैव मायया ह्वों वेजेन पुडितां वधूं स्तों कवीं वेजं च मायां ह्वों वेजं च पाडिलया की ह्वों की ह्वों होमीति मन्त्रं पठिताख्या भाय्योंवा गिर: सृम्रेेव ॥ १०३॥ पतिलवतोऽमिनारौभिः परिवेष्टितः पतिपुत्रकाभ्यां वध्वा: गिरद्वालभ्य स्त्रीभृदो। तथा यक क्रोड़ाल्लये हस्ताभ्यां विष्णुं

२३०

महानिर्वाणतन्त्रे ।

विष्णुं दुर्गां विधिं सूर्यं ध्यात्वा दद्यात् फलं तया ।

ततः शिवशक्तिं हृत्वा प्रायश्चित्या समापयेत् ॥ १०४ ॥

यथा प्रदोषसमये गौरोश्वरपूजनात् ।

भास्करार्घ्यप्रदानाच्च दम्पत्योः प्रोक्षणं भवेत् ॥ १०६ ॥

ग्रातृकं कधितं कर्मे गर्भाधानमथ स्मृतम् ।

तद्रात्रावन्वरालौ वा युग्मायां निशि भार्यया ।

सद्नाभ्यन्तरं गत्वा ध्यात्वा देवं प्रजापतिम् ॥ १०७ ॥

सृगन् पत्तीं पठेदर्त्तां मायावीजपुरःसरम् ।

ग्रावयोः सुप्रजायै त्वं गृह्ये ! शुभकरौ भव ॥ १०८ ॥

आकुल्या भार्यया सा श्रियां प्राज्ञमुखो वायुदड्मुखः ।

उपविष्ट्य स्त्रियं पश्यन् हस्तमाधाय मस्तके ।

वामेन पार्वानालिङ्ग्य स्थाने स्थाने मनुं जपेत् ॥ ११० ॥

दुर्गां विधिं प्रजापतिं सूर्यं च ध्यात्वा फलं तया दद्यादे समापयेत् ।

ग्रातृकं कर्मेति प्रोक्तः ॥ १०८ ॥ १०९ ॥

व्रध्यान्तदत्संख्यात्स विध्नान्माच यदेत्केन ।

प्रदेशेऽसमये ॥ १०८ ॥ १०९ ॥

रात्यारम्भसमये ।

व्रध्य गर्भाधानक्रियायां विधिवत् ।

तद्रात्रावन्वरालौ वा युग्मायामेव निशि भार्यया सद् सद्नाभ्यन्तर आलौ वा युग्मायामेव निशि भार्यया सद् सद्नाभ्यन्तर आलौ वा युग्मायामेव निशि भार्यया सद् सद्नाभ्यन्तरं गत्वा प्रजापतिं देवं ध्यात्वा च पत्नों सृक् ग्रनु भर्त्तां मायावीजपूरः-

सरं मायावीजं हींमितः पुरःसरमप्ये सरं यतै वचं तुं चावयोः सुप्रजायै त्वं गृह्ये शुभकारी भवेत मन्त्रं पठेतु ।

ततो भृग्वया शुद्ध गृह्यामादरुच प्राज्ञमुखडमुखो वा भूतां ततोपविध्य च स्त्रियं पश्यन् भर्त्तां तथो मस्तके दचिर्णं हस्तमाधाय वामेन पार्वानालिङ्ग्य च स्थाने स्थाने मनुं जपेत् ॥ ११० ॥

॥ ११० ॥

श्रोष्ठं कामं षतं जप्या चिवुके वाग्भवं षतम् । कष्ठे रमां विंशतिधा स्तनदण्डे षतं षतम् ॥ ९३९ ॥

हृदये द्रघधा मायां नामो तां पञ्चविंशतिम् । जप्या योनौ करं टला कामेन सह वाग्भववम् ॥ ९४२॥

षतमष्टोत्तरं जप्या लिङ्गे ड्यये वं समाचरेत् । विकार्ष्य मायया योनिं स्कीयं गच्छे तं सुतामये ॥ ९४३॥

रेत:सम्पातसमये ध्यात्वा विश्वकतं पतिं । नामेरधस्तात् शिवत्कुङडे रक्तिमायां प्रपातयेत् ॥ ९४८ ॥

शुक्रसैकान्तरे विद्यान्तनं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ ९५४ ॥ यथाबिन्ना सगर्भाभूयौर्यथा वज्रधारिणी ।

वायुना दिग्भवेतो तथा गर्भवती भव ॥ ९९६ ॥

नञु कक्षान् कक्षित् स्थाने कं कं मन्त्रं जपेदित्यमेच्छायामात्र श्रोष्ठं काममित्यादि । श्रोष्ठे मस्तके कामं कीर्तिमति मन्त्रं घातवारं जप्या चिवुके च्योष्टाधराधोमागे च वाग्भवमू ऐर्मित मन्त्रं घातवारं जप्या कराठे च रसां श्रोमिति मन्त्रं विंशतिधा विंशतिवारं जप्या स्तनदण्डे च श्रोमित मन्त्रं षतं जपेत् ॥ ९९९ ॥

हृदये इत्यादि । ततो भाव्योऽयं हृदये मायां ह्वोर्मिति मन्त्रं द्रघधा जप्या नामो च तां मायां ह्वोर्मिति मन्त्रं पञ्चविंशतिवारं जप्या योनौ च करं टला कामेन सहित वाग्भवं ऐर्मित मन्त्र-मष्टोत्तरं षतं जप्या लिङ्गे ड्यये वं कीर्तिमति मन्त्रमष्टोत्तरं जपं समाचरेत् पतिमार्जया ह्वोर्मित मन्त्रे योनिं विकार्ष्य व्यादाय शुतामये प्राप्रुये स्कीयं गच्छेत् ॥ ९९२ ॥ ९९३ ॥

रेत:सम्पातेत्यादि । रेत:सम्पातसमये वीजसम्पातनकाळे पतिखि-स्वकतं प्रजापतिं ध्यात्वा नामेरधस्ताज्ज्वलत्कुङडे रक्तिकायां नाझ्यां वीजं प्रपातयेत् ॥ ९९८ ॥ ९५४ ॥

जाते गर्भे नृपतौ तस्मिन्ननन्याधिपाने वा महीश्वरि ! । हतौ तौ ये गर्भमाश्रितु तु चरितं पुंसवनं कथयौ ॥ ११७ ॥

कतनित्यक्रियो भर्त्ता पश्चादेवान् समश्र येत् । गौर्यादिमातृकाष्ठैव वसुधातां प्रकटय्येत् ॥ ११५ ॥

हविष्याद् ततः कृत्वा पूर्व्वशास्त्रोक्तविधिना सुधीः । भारादहोमात्तमपाच्च कुर्व्वान्तु पुंसवनक्रियाः ॥ ११६ ॥

प्राजापत्येऽनृत्ते चन्द्रनामा हुताशनः । गव्ये दध्नि यवश्वेकां हवि माषावपि निःक्षिपेत् ॥ १२० ॥

पति: पृच्छेत् स्वियं भद्रे ! किं त्वं पिवसि त्रि: कतम#१२१ पतिः पृच्छेत् स्वियं भद्रे ! किं त्वं पिवसि त्रि: कतम् ॥ १२१

पतिः: मौनान्तेन वचसा मातापदं सवनं विभा । प्रभवतोह्नोन् पिवेतारौ यवमाषयुतं दधि ॥ १२२ ॥

जीवत्सुताभिरिंहितां यागस्थानं समनाययेत् । संस्कार्य्य वामभागे तां चरुर्होमं समाचरेत् ॥ १२३ ॥

वैजसेकान्नरे यं मन्त्रं भर्त्ता पठेत्समेभि मन्त्रमाझ यथाक्रमेनेत । भूः ऋक्श्र्च यौः शर्म्म वचसाधारयिता हन्द्रेश्य ॥ १३६ । १३७ ॥

पुंसवनक्रियाविधिसेवाछ कतनित्यक्रिय रत्यादिभि: । कतनित्य-क्रियौ भर्त्ता पूर्व्वशास्त्रानु ब्रह्मादीन् पञ्च देवतान् समश्र्रयेत ॥ १३८!१३५ ॥

तत्र पुंसवनक्रियायाम् ॥ १२० ॥

गव्ये हविष्यादि । गव्ये गोशकृन्मन्थनि दध्नि एकं यवं हवि माषावपि निःक्षिपेत् तततो हे भद्रे ! पनिः ! त्वं किं पिवसीति पतिस्वि:कतं निषारं स्वियं पृच्छेत् ॥ १२१ ॥

ततस्तति । ततः परं मातापदं सवनं च्छहिं पुंसवनमति शीर्षन्निमो की निधा निषारं मूया वत्ततो नार्ती यागस्थानादेकल्म गत्वा मेघनू प्रभवतोह्नोन् पिवेतारौ यवमाषयुतं दधि पिवेत् ॥ १२२ ॥

जीवद्विश्रुते । ततों जीवन्नः श्चुतः पुत्रा यागस्थानां जोहवृच्युताजोवद्विश्रुते । ततों जीवन्नः श्चुतः पुत्रा यागस्थानां जोहवृच्युत-

युवोर्वचोरमादाय मायां कूर्चं समुच्वरन् । ये गर्भविनाशकर्तारो ये च गर्भविनाशकाः ॥ १२८ ॥

भूता: प्रेतास्तथा पिशाचाश्चेतालावालघातकाः । तांन्सर्वान्नाशयेद्ब्रह्म गर्भरक्षां कुर्वन्ति हि तेः ॥ १२९ ॥

मन्त्रे न्यानेन रचने चिन्तयित्वा हुताशनम् । रुद्रं प्रजापतिं ध्यानं प्रदद्यात्द्वादशाहुतोः १२६॥

ततो मायाचल्न्रमसे स्वाहेल्याहुतिपश्चकम् । दत्वा भार्य्याहृदि सृड्टा मायालच्च्मों गतं जपेत्॥ १२७ ॥

ततः सृष्टिकृतं डाकिनी प्रायश्चित्या समापयेत् । तत्स्थू पञ्चमे मासि द्यात्पञ्चामृतं क्षीयै ॥ १२५ ॥

शङ्करामधुदुग्धश्च छत्रं दधिसमाङ्ग्रकम् । पञ्चामृतमिदं प्रोक्तं देहशुद्धौ विधीयते ॥ १२९ ॥

स्ताभिःस्तोभिः सृड् वनीतां क्षयं यागस्यांनं समपयेत तां वनीतां वड्सभाजे संस्न्याय्य चरुंछोमं समाचरेत॥ १३२ ॥

पर्वर्वादिति । पूर्ववत् स्तुये चकुमादाय घटझोत्वा मायां होमित कूर्चं होमिति च यीजां समुच्चरन् ये गर्भेभ्यादि तान् सर्वान्निलयनं वाक्य-सङ्झरेत् ततो नागय हन्र्सङ्झरेत् ततो गर्भरक्षां कुर्वीत वडेत् ततः ततोऽद्घः स्वाहेतिं वदेतं सकलपडवौजनया होतॄन् ॥ ९ ॥ ये गर्भविनाशकर्तारो ये च गर्भविनाशकाः मूताः प्रेतास्तथा पिशाचाश्चेतालावालघातकास्तान् सर्वान्नाशय गरर्भरक्षां कुर्वन्ति हि तेः मन्त्रे न्यानेन रचने चिन्तयित्वा हुताशनमाग्नं प्रजापतिध्या ध्यानं द्वादशाहुतोः दद्यात् ॥ १२४--१२६ ॥

ततद्रव्यादि । ततः परं होतृब्न्र्मे स्वाहेतिं मन्त्रं पादकं दत्ता भार्य्याहृदि सृड्टा मायां लच्चों होतॄ श्रीमित मन्त्रं गतञ्जारं जपेत॥ १३७ ॥

सम्पादयेत्पुनः सर्वन्नं कम्पं तत्र व्रह्मः ॥ १३५ ॥

वाग्भवं मदनं लक्ष्मीं मायां कूर्चं पुरंदरम् । पश्चाद्रव्योपदि भिवे ! प्रजाप्य पश्चपश्चधा । ekीकृत्यामृतान्नेन प्राशयेदैप तां पतिम् ॥ १२३ ॥

सौमन्तोन्नयनं कुयादमासि षष्ठे डष्टमेऽपि वा । यावच्च जायते डपत्यं तावत् सौमन्तनक्रिया ॥ १२४ ॥

पूर्वोक्त्रिधाराराहोमन्त' कम्मिं कत्वा स्वलिया सह । उपविस्यासने प्राणः प्रद्यादाहुतिवयम् । विष्णावै भास्वते धात्रे वड्किजायां समुच्चरन् ॥ १२५ ॥

ततस्नान्त्रसं ध्यात्वा श्रिवनामनि हुताग्रने । समिधा हवनं कुय्र्यांत सोममुह्यिश्य मानवः ॥ १२६ ॥

ऋखिनौ वासवं विष्णुं श्रिवं दुर्गां प्रजापतिम् । ध्यात्वा प्रत्ये कतो दयादाहुतौः पञ्चधा शिवे ! ॥ १२७ ॥

नतु किञ्चाम पश्चाच्छतमत ग्राह यर्केत्स्वादि । समांशकर्म तस्य-भागम् ॥ १२८ ॥

वाग्भवशिल्यादि । वाग्भवं ऐेमित मदनं क्लोमिति नऋ्ऋणीं श्रीष्मित मायां ह्लोमिति कूर्चं क्लमिति पुरंदरं लमिति च वौजं गकरादिपञ्चद्रव्योपदि पश्च पञ्चधा पञ्च पञ्चवारान् प्रजाप्य मकरादि- न्यक्कृतान्ये कोकल्य पतिदूयितां भाख्योमतत पञ्चुमे मादि प्राशयेत् ॥ ९२० । ९३९ ॥

सौमनोन्नयनक्रियाविधिमेवाह पूर्वोक्तान् त्यादिमिः । प्राज्ञो विद्वान् दुरुषः स्वलिया सदामने उपविच्य पूर्वोक्त्रिधाराराहोमान्तं कम्मिं कत्वा मख्यं विष्णावे हृति भास्वते हृति धात्रे हति मकुज्चरन ततः वड्किजायां स्वाचहां सद्चरन् विष्णावे स्वाच्छा स्वर्याय स्वाच्छा प्रजापतये स्वाच्छैंत च मन्न' प्रकोतियनुं सनु विष्या; च ऋऋयं प्रजापतिं चोदिश्याहुतितयथ' प्रदद्याद् ॥ ९३२ । ९३३ । १३८ ॥

नवमोल्लासः । २३२

स्वप्नेकद्र्तिकां भर्त्तां गृहौला ददिशये करे । सोमन्ताहडकेगान्तः केशपाश्रे निवेशयेत् ॥ १३५ ॥

शिवं विष्णुं विधिं ध्यानं मायावौज समुच्चरन । भायेँ ! कल्याणि ! शुभगे ! दशमे मासि सुव्रते ! ॥

सुप्रसूता भव प्रेता प्रसादादिखककामया: ॥ १३६ ॥

आयुष्मतौ कडितिकां वर्चस्विनौ ते शुभं कुरू । ततः समापयेत् कर्म्म स्विष्टकडडवनादिभिः ॥ १३७ ॥

जातमात्रं सुतं दृष्ट्वा स्वप्नं गृहान्तरे । पूर्वोक्तविधिना धौरो धाराहोमं समापयेत् ॥ १३८ ॥

ततः पश्चाहुतिं दद्यात् प्रणवमिन्द्रं प्रजापतिम् । विश्वान् देवांश ब्रह्माग्निमुह्ह्रिय तदनन्तरम् ॥ १४० ॥

मधुसर्पिः कांस्यपात्रे समनौय समंगकम् । वाग्भवं मातृभाज्जातं प्राशयेत् तनयं पितेति ॥ १४१ ॥

स्वप्नेऽप्याद्र्ततः भर्त्तां ददिशये करे स्वप्नेऽप्युदितां स्वर्गस्थयैः प्रसाधनैः गृद्दीत्स्था पूर्वं मायावौजं क्रोिमिति श्रोजं समुच्चरन ततः भायेँ ! कल्याणि ! शुभगे ! दृशमे मासि सुव्रते ! सुप्रसूता भव प्रेता प्रसादादिखककाम्या: मधुच्चरन शिवं विष्णुं विधिं प्रजापतिद्र्व्व्व ध्यानं सन् सोमन्तात् सक्काश्र- वद्र्केगान्तः केशपाश्रे गृद्र्केगाभ्यन्तरके शसमूहे निवेशयेत् आयुष्म- तीस्य भवेल्यनेनान्वयो fसेयः ते द्र्स्म्र्र कडितिकेयेनान्वयः ॥१३५-१३५॥

व्यध जातकर्म्म विधिंमाच्च जातमात्रमल्याद्रिभः । दद्वा सुनाये- ति योषः गृहान्तरे ऋतुकालहादन्याश्चान् गृहे ॥ १३५ ॥

तत द्र्यादिस्थू मातृभ्यः ॥ १८० ॥

मःख्याति तदनन्तरं पश्चाहुतिदानानन्तर कांस्यपात्रे समनौय समंगकं वाग्भवमातृभाज्जातं प्राशयेत् तनयं पितेति ।

दृचछस्तानामिकया मन्त्रमेवं समुच्चरेत् । ग्रायुर्वर्चोऽन्नं वलं मेधा वर्धेतां तु सदैव ग्रिभोः ॥ ९८२ ॥

इत्यायुञ्जेननं कृत्वा गुरुः नाम प्रकलयेत् । कतोपनयने पुष्टे तेन नाम्ना समाञ्जयेत् ॥ ९८३ ॥

प्रायश्चित्तादिकं कृत्वा जातकर्म समापयेत् । नालच्छेदं ततः कुर्यादकुजाहपर्वकं ॥ ९८८ ॥

यावन्न क्रियते नालं तावच्छोचं न वाधते । प्रागेव नाडिकाच्छेदे दाहे वीं पैत्त्रीं क्रियाचरेत् ॥ ९८४ ॥

कुमार्यां शय्यां कर्त्तव्यमेवमेवमथ मन्त्रकम् । षष्ठे वा चाष्टमे मासि नाम कुर्यात् प्रकाइतः ॥ ९८५ ॥

स्वापयित्वा गुरुः शिष्यं माता परिधाप्याम्बरे शुभे । भत्तुंः पाखण्डसमागतः प्राड्मुखः स्थापयेत् सुतम् ॥ ९८९ ॥

ग्राभिमुख्चेष्टे ग्रिभाग्रे नूभ्रं सहितरक्षाकुरुमोदकैः । जान्वौ यमुनारेवा सुपवित्रा सरस्वतो ॥ ९४९ ॥ नमोदा वरदा कुन्ती सागराया सरांसि च । एते त्वामभिमुख्चन्तु धर्मेकाग्राध्वसिद्धये ॥ ९४८ ॥

महाभूतपञ्चं समाननीय तदुपरि वाग्भववर्णैःर्माति मन्त्रः समधा जप्त्वा व्यायुर्वर्चों वलं मेधा वर्धतां ते मतः शिष्योः इत्येनं मन्त्रं समुच्चरन- पिता दृचछस्तानमिम कया जातकर्म पञ्चांगयं मातयेत् ॥ ९९१ ॥ ९८=॥

इत्यायुजैन नर्नामित्यादवस्तु स्पष्टार्थाः ॥ ९८३-९४ ॥

कुमार्यां इत्यादि । कुमार्यां शय्यामन्र्तकं मन्त्रहोनमेव जातकर्म्मेव मेव कर्त्तव्यम् ॥ ९८५ ॥

व्रथ नामकरगस्यैव विधिमाह स्वापयिलेत्यादिभिः । माता शिष्यु' स्वापयित्वा शुभे वसनो वच्हे परिभाष्य भत्तुंः पाखण्ड' समागतः सुत' माड्मुखे स्थापयेत् ॥ ९८९ ॥

नवमीकाष्ठ: । ७३०

श्रो' ग्रापोच्चिष्ठा मयोभुवस्ता न जज्ज्ञे । दधातन महेरपाय चक्षुषे ॥ १५० ॥ श्रो' यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेहन- जस्तौरिव मातरः । श्रो' तस्मा ग्रररक्षमामवो- यस्य घायाय जिनथ ग्रापो जनयथा चानं ॥ १५१ ॥

व्यभिज्ञोदित्यादि । ततः पिता जालंशील्यादिभिन्नैर्न्त्रैः स्वच्छ- रप्यकृञ्जोदकैः श्रियौः सूत्रैरभिश्रितेत् ॥ १५० । १५२ ॥ व्यापत्न्वादि । हे चापो ! हि यक्षायव् यूयं मयोभुवः स्वः मयः सुखं तस्मै भावशिमन्तः प्राप पवित्रोत्रो भवत तां तक्षात्व् नेष्ट्रान्त् करीँद्वाय दधातन स्थापयत किं तु महते रक्षाय रमणीया च चक्षुषे दर्शने- याय दधातन, व्यमर्यः हे चापो ! यक्षादूयूं सुखं प्रापयथ तक्षाद्वा- दैःह्वेनामादिनार्चिष्मितेन च महारमणीयादर्पणोयेन मच्चापा संयोज- यतेत, हि ता रति खत्लेष्टे मध्यमपुरुषवचहुवचनं दधातनेत्थप दक्षा- तेष्टे मध्यमपुरुषवचहुवचनं कन्दर्पि वृहुमिल्यनेन शिवं मह्ह र्तित महते र्तित पदक्ष व्यान्त्सलाविकारतकारयोलेंपे र्तित वपहे र्तित भवति रक्षायेत्त् रमणीयगद्र्तस्य कन्दर्पि रक्षादेशः चक्षुषे हति उच् प्रत्ययान्तास्स्तथ्येः ॥ १५० ॥

यो व हत्यादि । हे चापो ! वो युष्माकं शिवतमोऽत्यन्तत्कथ्याथ- कुपो या रक्षां नियोजयां मधुरस्तस्य रक्षस्स्थ' मोड्कानं भाजयत भागिनः जुद्रत तेन रक्षेन सम्वद्धानु कुर्वतेत्थ्यः: किंभूता यूयम् जपतीरित्यावर्त्यः जेष्टेन मातर हव, व्यमर्यः यथा जेष्टेन मातरः उपानु रक्षरभाजिनः कुर्वन्ति तथैव यूयमप्यक्षानु कक्याथाकारितर- स्वस्म्भानु जुद्रतोति, जपतीरिति वय कान्तौ गाढप्रत्नायः तद्नाद्दीप- प्रत्ययः ततोऽधि काते निपातनाद् पूर्वसवर्णदीर्घः । हे चापो ! वो युष्माकं तस्मै तसिनु रसे’डरमं पर्याप्तं' मत्नाम मच्कामेत्यथः: किं तु वस्तुन् रक्षे नेष्ट्राकं मोगं यूयं जनयथ यस्य रक्षस्स तयाय ख्येये ख्याने जिन्द्रय प्रतिपादयथ क्ष्मिक्रियासम्बन्धीत्य न्तो जगदाते येधः, र्वनपथः ।

अभिषिच्य त्रिभिर्मन्त्रैः पूर्ववदह्नःकिसंस्कृत याम् । कला सम्पाद्या धारान्त' दद्यात् पञ्चादितोः सुधीः ॥१५२॥ अग्नये प्रथमां दत्वा वासवाय ततः परम् ।

ततः प्रजानाम्पतये विश्वदेवेभ्य एव च । ब्रह्मणे चाहुतिं दद्यादशौ पार्थिववसंस्के ॥ १५३ ॥ ततोडप्टे पुत्रमादाय स्रावयेत् दधिपयसुतौ । स्वल्पाचरं सुखोचायें शुभं नाम विचक्षणः ॥ १५४॥

ग्रावयित्वा विधा नाम ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य च । ततः समापयेत् कर्म्म कृत्वा शिष्टकदादिकम् ॥१५५ ॥ कन्याया निष्क मो नास्ति श्रुतिद्दिध्याद्धं न विद्यते । नाम्नानुप्राग्नं चूड़ां कुर्याद्दौमानमन्वकम् ॥ १५६ ॥

चतुर्थे मासि पदेष्टे वा कुर्यादनिष्क्र मयं शिशोः । कतनित्यक्रियः स्नातः सम्प्र ज्य गथानायकम् ।

व्यापो ! यस्य यस्य रसस्य स्थाने जगडूयूं प्रोषपत्य तस्य विषये वयं ह्र्मिं गच्छाम युयज्ञ नस्तत सम्भोगं जनयिष्यति तत्कैल जयायेत्सुभ-यत्रापि सुप्रस्यर्थे चलथ्रीं गमाम द्राति लोट्टनसमुप्रुतवचह्वचनं गच्छादेश्राभावस्यकान्त्सः जनयथाः इति कन्ट्र्सि दोधे: रजद्यथ द्रति कन्ट्र्सि सिष्यम् ॥ १५९ ॥

अभिषिच्यो त्यादि । एतैरेव त्रिभिर्मन्त्रैः श्रियोमूं श्रयै भिपिच्य पूर्ववत् वर्ज्जसंस्क्रूयां कत्वा धारान्तं भाराढोषान्तं कर्म्म च सम्पाद्य सुधीः पिता पञ्चादितोर्द्यात् ॥ ९५२ ॥

नतु कान्त्रेवाहिद्य पञ्चादितोर्द्यादित्यमेकायामात् चाग्नये द्रत्यादि ॥ ९५३ ॥

तत इत्यादि । ततोडष्टे क्रोढे पुत्रमादाय घटसीत्पा विचक्षणः: पिता पुत्रस्य दधिपयस्तै दधिपये कल्प्यं स्वल्पाचरं सुखोचायें शुभं संस्कृत्याविष्क नाम स्रावयेतु ॥ ९५८-९५९ ॥

खापचिला तु तनयं वस्लालङ्कारभूषितम्‌ । संख्याप्य पुरतो विद्यानिमं मन्त्रमुदीरयेत्‌ ॥ १५८ ॥

ब्रह्मा विष्णुः शिवो दुर्गा गणेग्रो भास्करस्तथा । इन्द्रो वायुः कुबेरस्य वरुणोऽग्निन्‍हस्‍पति: । ग्रिग्रो: शुभं प्रकुर्वन्‍तु रचन्तु पथि सर्वदा ॥ १५९ ॥

इत्युक्त्वाऽऽदौ समाराय गौतवाचापुरःसरम्‌ । वहिनि:ष्‍क्‍रमयेदालं सानन्दै: सजनै: सह ॥ १६० ॥

गत्वा ध्वनि कियदूरेण शिष्यं सूथ्येन निरोचयेत्‌ ॥ १६१ ॥

कीं तच च द्रंवहितं परम्ताच्च क्रमुदीरयेत्‌ । पश्‍ये म षरद्द: ग्रातं जौवेम षरद्द: षरतम्‌ ॥ १६२ ॥

इत्यादित्यं द्रशंयित्वा समागत्य निजालयम्‌ । स्रध्यं दत्वा दिनेशाय सजनानं भोजयेत्‌ पितॄन्‌॥ १६३

षष्ठे मासि कुमारस्य मासि वाऽप्यष्ठमे शिवे ! । पितृभ्राता पिता वापि कुयादनाग्निक्रियाम्‌ ॥ १६४॥

अथ शिशुनि:ष्‍क्‍रमणक्रियाविधिमाह कतनित्यक्रिय द्रत्यादिमि: ॥ ९५ ॥

ये मन्त्रमुदीरयेत्‌ तेमं व मन्त्रमुदी ब्रह्मा विष्णुरिति ॥ ९५६ ॥

इतोऽपि मन्त्रमुदाहरन्‍ क्रोडे बालं समाराय मातृतीत्वा सानन्दै: सजनै: सह गौतवादपुरः सरं बालं वहिनि:ष्‍क्‍रामयेत्‌ ॥ ९५७ ॥

गत्वे न्यादि । घध्वानि मार्गे कियदूरं गत्वा द्रपिता तिष्‍पु बालं कुयं निरोचयेद्द्रशंयेत्‌ ॥ १६७ ॥

येन मन्त्रेण शिष्यं कुयं द्रशंयेतं मन्त्रमाह हि तज्ज्ञरिति । पुरस्तादपतत्‌ शुक्रच्छत्ररवि शुकच्छत्रद्रव्‍न गच्छे तु तत्थ्य्यद्रपं देवदिलं वच्च-वर्त्त ते यदयं यतं षरद्दो वर्षाणि पश्‍ये स यष्‍ पश्यन्तो वचो गतं षरद्दो जीवेम ॥ १६२-१६५ ॥

पूर्ववद्देवपूजादि वकिसंस्कारयं तथा ।

एवं धारान्तकर्मादि सम्पाद्य विधिवत् पितॄन् ॥ १६४॥

दद्यात् पञ्चाङ्गतिस्थान श्रुचिनाकृणि हुताग्रने ।

ग्राम्निमुखादिश्य प्रथमां हितौत्पां वासवं स्वरत्न ॥ १६६ ॥

ततः प्रजापतिं देवं विश्वानं देवान् ततः परम् ।

ब्रज्ञाप्यष्ट समुर्दिश्य पञ्चमौमाहुतिं त्यजेत् ॥ १६९ ॥

ततोऽन्नावबदां दद्यात् दत्तपञ्चाहुतिः पितॄन् ।

तताथवा ग्टहेड्यक्षिणां वस्वालङ्कारयोभितम् ।

कोटरे निधाय तमयं प्राप्रयेत् पायसामृतम् ॥ १६५॥

पञ्चप्राशक्तितेमंके भोजयित्वा तु पञ्चधा ।

ततोऽन्नव्यञ्जनादैनां दद्यात् किंचित् ग्रिश्योमुखे ॥ १६५॥

ग्रभृतुर्यैर्ादिदोषेण प्रायश्चित्या समापयेत् ।

इत्यनप्राशनं प्रोक्तं चूडाकर्मविधिमतः शृणु ॥ १७० ॥

हृतौये पञ्चमे वर्षे कुलाचारानुसारतः ।

चूडाकर्म शिशोः कुर्याद्वालसंस्कारसिद्धये ॥ १७१ ॥

चतुर्थप्राशनक्रियाविधिमाद पूर्ववदित्यादिभिः ॥ १७२ ॥

तथा चतुर्थप्राशनक्रियायां । नत्वा कौन्तेयशौद्राद्यैः पञ्चाङ्गहुतादिविधि-

दिक्समेतायामादि वस्विन्मित्यादि ॥ १७६ ॥ १७७ ॥

तन रक्षादि । ततः परमपदं देवैः ध्याल्वा ताद्र्विग्राम्नो

तत्ा पञ्चाङ्गहुतिं स दत्तपञ्चाहुतिः पितॄन् तताथवान्यकृत् गृहे

वस्वालङ्कारयोभितं तनयं कोटरे निधाय संस्कृत्य पायसाकृतं परमपद्-

रपमकरतं प्राप्रयेत् भोजयेत् ॥ १७५ ॥

पञ्चेत्तादि । प्राप्राय स्वाहा वापानाव स्वाहा समनानाय स्वाहा

उदानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहेयात्कैः पञ्चप्राशक्तुर्येम्नः सुतं

मातॄकं पञ्चधा भोजयित्वा ततोऽन्नव्यञ्जनादैनां किंचित् ग्रिश्योमुखे

देवपूजादिधारान्तं कर्म निष्पाद्य साधकः । सत्याम्ने कत्तरे देवे हषगोमयपूरितम् ॥ १७२ ॥

तिलागोधूमसंयुक्तं गरावं स्थापयेद् बुधः । कवोष्णासलिलं चापि शुरमेकं सुप्रतिष्ठितम् ॥ १७३ ॥

ग्रासाद्य तनयं तनु जनकः स्वीयवामतः । संस्थाप्य जननीकोटिं कवोष्णासलिलैष्ठ तैः ॥ १७४ ॥

वारुणं द्रव्यधा जतुं सम्भार्ज्य शिशुमूर्छ'जान् । मायया कुषपलाभ्यां जुष्टिमेकां प्रकल्पयेत् ॥ १७५ ॥

मायां लक्मीं विधा जतुं गृहीत्वा लौहजं सुरम् । छित्त्वा तु जुष्टिकामूलं माठहस्ते निवेशयेत् ॥ १७६ ॥

दत्त्वा यथोत्तर्यादिशोऽत्र प्रायश्चित्या वानप्राश्रनक्रियाः सम्भपयेत् ॥ १६५-१७? ॥

व्यथ बूढाकभेदविधिमाद् देवपूजादित्यादिभिः । बुधो विचक्षणः साधकः कर्मनिष्पादकः पिता पूर्ववद् देवपूजादिधारान्तं कर्म निष्पाद्य सत्याम्ने : सत्यनाम्नो वरे कत्तरे देवे हषगोमयपूरितं तिलगोधूमसंयुक्तं गरावं कवोष्णं जलं शुरस्वापि सुप्रतिष्ठितम् स्थापयेत् ॥ १७२ ॥ १७३ ॥ स्वामाद्योऽत्रादि ।

ततो जनकः पिता तनयं सुतं सत्यन।्न्रो वच्रे : समोने स्वासाद्यान्तौ स्वीयवमतः । च्यात्मनो यामे देगे जननो-कोटिं संस्थाप्य तैर्वत्करे देगे स्थापयितैः कवोष्णासलिबैरैष्ठ वच्रह्य-सम्भवि यर्मिति येँज द्रव्यधा जत्सा शिशुमूर्छ'जानु बाल्यकोऽनु सम्भार्ज्य भावया हवीं येजेन कुषपलाभ्यामेकां जुष्टिं प्रकल्पयेत् ॥ १७४ ॥ १७५ ॥

मायामिल्यादि । ततो मायां हवीं येजं लक्मीं श्रीं वीज़ं विधा जतुं बौहजं सुरं गृहीत्वा जुष्टिकासूचं किलात माठहस्ते जुष्टिकां निवेशयेतु स्थापयेतु ॥ १७६ ॥

कुमारमाता हृस्वाभ्यामादाय गोमयान्निते । घरावे ह्यापयेत् जुष्टिं नार्पिताय पिता वदेत् ॥ १ ९०॥

चौरमुचिन्तं ! शिष्यो: चौरं सुखं साधय ठदयम् ! पठित्वा नार्पितं पश्यन् सत्यनामनि पावके । प्रजार्पतिं समुद्दिश्य प्रदद्यादार्हतात्त्रयम् ॥ १ ९५ ॥

नार्पितेन ऋतचौरं स्वापयित्वा शिष्यं ततः । वस्त्रालङ्कारमाल्येन भूषयित्वाम्बरसंनिधौ ॥ १ ९६ ॥

स्वामिभागे संस्थाप्य सृष्टकञ्चोममाचरेत् । प्रायश्चित्तं ततः कृत्वा दृश्यातं पूर्षाहुतिं पित॥ १ ९७ ॥

माया शिष्यो ! ते जगतां करुणां विश्वकृत्स्विभुः । पठित्वैनं शिष्यो: करणं स्वर्गमथ्या म्लानकया ॥ १ ९८ ॥

राजत्या लौहमय्या वा करणवेधं प्रकल्पयेत् । स्वापोहिषेति मन्त्रे या श्रभविष्य सुत्तं ततः ॥ १ ९९ ॥

माल्यादिद्रवचियाञ्च कत्वा चूडाकर्म समापयेत् ॥ २०२ ॥

कुमारेल्यादि । कुमारमाता हस्वाभ्यां जुष्टिकामादाय गृहीत्वा गोमयान्निते घरावे स्वापयेत् तनो नार्पिताय पिता चिशुजनत्तो वदेत् ॥ १९७ ॥

शिष्यो: पिता नार्पिताय किं वदेदित्यपेक्षायामाह चौरं च सुखं यथा स्वानथार त्वं साधय ठदयं स्वात्मा चुरर्सङ्क्षितस्यादि' साधय स्वाहेल्यनु' मन्त्र पठित्वा नार्पितं पश्यन् शिष्युञ्जनक: प्रजार्पतिं वस्त्रादिश्य वस्तुनामनि पावकेड्म्नावाश्रुसितया प्रप्रद्यात् ॥ १९५ ॥

नार्पितेनैत । ततो नार्पितेन ऋतं चौरं यत् ततो शिष्यं खापयिस्था ततो वस्त्रालङ्कारमाल्येन भूषयित्वाम्बरसंनिधौ स्वामिभागे संस्थाप्य व सृष्टकृत् होममाचरेत् कुथ्याद् ॥ १९६ ॥

गर्भाधानादिचूड़ान्तं समानं सर्वेजातिषु । मूत्रस्नानादिजातोनां सर्वमेतदमनुष्काम् ॥ १५८ ॥

जातकर्मादिचूड़ान्तं कुमार्योऽप्याधयमन्नकाम् । कर्त्तव्यं पश्चाभिव्यंगेरेके निष्कम्पणं विना ॥ १५९ ॥

अथोच्चते द्विजातीनामुपवीतानक्रियाविधिः । यत्स्मिन् ऋते नते द्विजन्मानो देवपैतृऽधिकारीषु ॥ १६० ॥

गर्भाष्टमेऽष्टमे वाव्दे कुुर्यादुपनयं शिशोः । षोडशाव्दर्द्धिको नोपर्यनतव्यो निष्क्रियोडपि सः ॥ १६१ ॥

कृतनित्यक्रियियो विद्यार्थं पश्चादेवान् समाचरेत् । गौर्योऽदिमालवकाशे व वसुधां प्रकटययेत्त ॥ १६२ ॥

हृदि श्राद्धं ततः कुर्यांत् देवतापितृतर्पणे । कुमारिकोकविधिना धारारोहणमाचरेत् ॥ १६३ ॥

प्रातः कृताग्नं बालं मुहूर्त्तं समलंकृतं तम् । शिखां विना कृतस्नौत्रं जौमाखरविभूषितम् ॥ १६४ ॥

मायेयादि । मायां हीं वौजसं एनं हीं शिगो इत्यादि॑ । तिसृ-कऽइभूःतिसृन् मन्त्र॑ निशोः कर्मे॑ पठित्वा स्वर्णेमथ्या सुवर्णेनिक्कार-भूतया राजत्था रजतौडने॑त्या लोह॑स्थ्या शिखोः कर्मे॑गंधं प्रकटययेत्त ॒ कुुर्यांत् ॥ १६३-१६४ ॥

आयेयादि । द्विजातीनाम् ब्राझणाद्यतियवैद्यानाम् ॥ १६४ ॥

गर्भेष्ट्यादि । गर्भोष्टमे जननादष्टमेऽव्दे यत्र॑ शिगोरच्यो-पनयसुपनयनं कुुर्यांत् पोड़शाव्दर्द्धिको निष्कृतेऽव्दे वो नो-पनेतव्यः स बालो निष्क्रियोऽपि देवपितॄत्रक्रियाविधीगोऽपि भवति ॥ १६६ ॥

आथोपवीतक्रियाविधिमेवाऽऽह कतनित्यक्रिय दत्यादिभिः । पञ्च-वेदान् ब्राह्मणान् ॥ १६१ ॥ १६६ ॥

कायामण्डपमानौघ समुद्धवड्ढताग्रितः । समौपे चाङ्गमनो वामे संस्थाप्य विमलासने ॥ १०७ ॥

शिष्यं बद्ध्वा कृताञ्जलिं कुच वत्स ! ततः शिष्यः । बहुज्ञास्यं करोमिति गुरवे विनिवेदयेत् ॥ १०८ ॥

ततो गुरुः प्रसन्नात्मा शिष्यवे ग्राक्तचेतसे । काषायवाससौ दद्यात् दौर्घायुयुक्ताय वत्स ! से ॥ १०९ ॥

मौञ्जीं कुशमयीं वापि त्रिधृतां यत्नियसंयुताम् । तूष्णीं च मेखलां दद्यात् काषायाम्बरधारिणि ॥ ११० ॥

मायामुञ्जायं सुभगा मेखला स्यात् शुभप्रदा । इत्युक्ता मेखला बध्वा मौञ्जी तिष्ठेत् गुरोः पुरः ॥ १११ ॥

यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं ऋहस्पतियं त् सहजं पुरस्तात् ।

प्रातरुत्थायादि । ततः प्रातः कृताशयं कृतमथनं भोजनं येन तथा-भूतं शिष्यं विद्ना कतं चौरं यस्तथाभूतं हस्त्रानं हस्त्रश्तत्न्नं यत्न्र्रादिभिः समलंकृतं चौमाम्बराविभृंघतं दकूलवस्त्राभ्यामलकू तं वाथं कायामण्डपमानौघ समुद्धवड्ढताग्रितः सहजुदवनाम्नो वज्रे: समौपे शाक्तमनो वामे देशे विमलासने संस्थाप्य च व्रण्णवच्यं कृत वत्स ! तु गुरुः शिष्यं बद्ध्वा ततः परं शिष्यः बहुज्ञवच्यं करोमीतित गुरवे विनिवेदयेत् ॥ १०७-१०८ ॥

तत: परं प्रशस्तात्मा प्रशस्तमना गुरु: शान्तचेतसे शिष्यवे दीर्घायु-युक्तं दीर्घंसायुयेन्त्र व दीर्घांजुस्स्तक भवो दोंर्घायुजुष्टं तक्रं वत्स ! से तेजसे च कायायवाससी कषायेश रक्नो वस्त्रे दद्याव् ॥ ११२ ॥

मौञ्जीमिति । मौञ्जीं छञ्जमयीं कुशमयौं वा त्रिधृतां यत्नियसंयुतां मेखलार्थं काषायाम्बरधारिणे शिष्यवे तूष्णीमेव दद्याव् मायामिति । पूज्य मायां छोमिति वीजिह्नुस्स्थ्यं ततः सुह्मति

आयुष्यमग्रं प्रतिसूक्ष्म शुभ्रं यज्ञोपवीतं वलमस्तु तेजः ॥ १८५ ॥

मन्त्रे यानेऽभिषवे दद्यात् ऋष्यां जनान्नितम् । यज्ञोपवीतं दर्भेष्टु शेष्यं खादिरं तु वा ॥ १८६ ॥

पालाग्रमग्रवा दद्यात् नौरहत्यसमुद्धवम् । आपोऽहिष्ठे ति मन्त्रे षा मायया पुट्टितेन च ॥ १८७ ॥

तिराह्वच्या कुशा मोभिष्ये तद्रुङ्डापवीतिनम् । प्रभिषिच्य ततस्तोयैः पूरयेदलकाज्जलिम् ॥ १८८ ॥

तद्रुङ्डालं दिनेशाय दातारं ब्रह्मचारिणम् । तच्च्छ्रार्ङ्ग इति मन्त्रे णा दशशुयेऽङ्कारं गुरुः ॥ १८९ ॥

हस्ताभ्यां चाचम्योर्बेनेम्राष्यकं ततः । मेखलां स्वाङ्कुशप्रदेऽति मन्त्रष्का कच्यां मेखलां बद्धा मौनी सन् गुरोः पुरःस्थलेन् ॥ १८४ ॥

मन्त्रे योत्पादि । च्यनेन यज्ञोपवीतनित्यॠदिना वलमस्तु तेज इत्य- तेन मन्त्रेण कष्यॠडिजन॥नितं कष्या तन्मास्वङ्गचमे संयुक्तं यज्ञोपवीतं गभवे दद्यातु वैष्णवं वेसुच्छक्नं खादिरं तु खादिरसमुद्धवं पालाग्रं पनाशकुञ्जं चौरहत्यसमुद्धवं वा दशड्मर्‌अपि शभवे दद्यातु ॥ १८६ ॥

आपोऽहिष्ठ त्यादि । ततस्तु मायया हेत्नैः योजनादाश्चन्नं च पुण्टनेन संयुक्तो नापो हि ष्टे ति मन्त्रे णा कुशाम्रोभिष्ये तद्रुङ्डोपवीतिनं भूतद्रुङ्ड- शुपवीतवन्नं शभुं तिराह्वत्याभिषिच्य ततः परं तोयैर्‌जे॒नैकाञ्जलिं पूरयेत् ॥ १८७ ॥

तद्रुङ्डनिमित्यादि । दिनेशाय सूर्याय तद्रुङ्डालं दातारं ब्रह्म- चारिणं बालकं तद्रुङ्डमुचित मन्त्रे णा भास्करं गुरुदक्षिणेयेत् । दातारमित्यतत् शेषे तनुप्रत्ययः ॥ १८८ ॥

कर्मेषि प्राप्रायाः कच्छा न लोकाम्यनिष्ठा खाद्यन्धनगर्भिमत्यनेन प्रति- चषतो जाः ॥ १८५ ॥

मम व्रतं मनो धेहि मम चित्तं ददामि ते । जुषस्वैकमनास्त्रस ! मम वाचोऽस्तु ते शिवम् ॥१९८॥

ऋतिद स्पृष्टा पठित्वै नं किन्रामासौति तं वदेत् । तत्प्रत्यक्षसुखग्रामं भवन्तमभिवादये ॥ २०० ॥

कस्य त्वं ब्रह्मचारौऽसि गुरौ शिष्यस्ति पार्व्वति ! । ग्रस्थः सार्वहितो बृंयादवते ब्रह्मचार्यं हम् ॥ २०१ ॥

इन्द्रस्य ब्रह्मचारौऽसि त्वमाचार्य्यस्त्वं हुताग्ननः । दत्युब्बा सद्गुरुं पश्याहि वैध्यस्तं समर्पयेत् ॥ २०२ ॥

स्वां प्रजापतये वत्स ! सर्वत्रे वक्रणाय च । ऋथिव्यै विष्णवेविभ्यः सर्वदेवेभ्य एव च ।

समर्पयामि ते सर्वं रचनस्त्वां निरन्तरम् ॥ २०३ ॥

दृष्टभाक्तरभियादि । ततः परमाचार्यों गुरु: दृष्टभाक्तरं दृष्टे- भाक्तरो येन तथाभूतं माश्वकं शिवमु वदेतु । ज्याचार्यों वाक्कं किं वेदेदित्यमे चायामाहु सम व्रते दद्यादि । जुषस्व मम व्रतं सङ्ग्र ग्रामे- विल्यासस् ॥ ?८ ॥

हृदोतित । गुरुरेनं समेत्यादिकं शिवर्चिस्थलनं मन्त्रं पठत्वा भियोहंदि स्मृद्रा वत्स ! त्वं किं नामश्रोतित तं शिष्यं वदेतु गुरुरपैव सक्तः शिष्यः श्रामुखग्रामौह भवन्तमभिवादये हृत्ति म्रूयातं ॥ २०४ ॥

कस्येत्यर्द । हे वत्स ! त्वं कस्य ब्रह्मचार्य्य श्रोतित गुरौ पृच्छति मात विष्यः शाधचितः सार्वधानः सतु भवतो ब्रह्मचार्य्यंहमिति ब्रूयात् ॥ २०? ॥

इन्द्रसेत्यादि । वत्स ! त्वमिन्द्रस्य ब्रह्मचार्य्य सि ते तथ हुताग्नो द्विनराचार्यों गुरर्भेवात दत्तं शिष्यचक्षा म गुरु: पश्याति शिष्यं देवेभ्यः समर्पयेत् ॥ २०? ॥

नत्व केभ्यो देवेभ्यो गुरः शिष्यं समर्पये दित्याक्कायामाच त्वां प्रजापतये वत्स त्यादि ॥ २०८ ॥

ततों माणवको वत्क्रं दक्षिणावर्तं योगतः ।

गुरुः प्रदक्षिणौहत्य स्वामने पुनराविग्रेत् ॥ २०८ ॥

गुरुः शिष्ये ण संसृष्टः समुन्नवहुताशने ।

पञ्चदेवान् समुन्निश्य दद्यात् पञ्चाहुतोः प्रिये ! ॥२०४॥

प्रजापतिस्थथा गन्धो विष्णुस्थाने च या शिवस्थथा ।

मायादिवक्जिजायान्तैर्जुहुयात् स्वस्तनामिभः ।

घ्नन्तमनले सर्वतो विधिरेषः प्रकोर्तितः ॥ २०९ ॥

ततो दुर्गा मझालच्मोः सुन्दरो भुवनेश्वरो ।

इन्द्रादिदिग्दशादिकपाला भास्करादिनयग्रहाः ॥ २०५ ॥

प्रत्ये कान्तामृखै तान् वामसाच्छाद्य वानुक्रम् ।

पृच्छेनामिप्रवलकं प्राज्ञो ब्रह्माचर्योभिमःनिनम् ।

को वाथमस्तो तनय ! ऋहि किन्ते मनोगतम् ॥२०८॥

तत इत्यादि । ततः परं माणवको वत्क्रको दक्षिणाशावर्त्त योगतो वक्ज्र गुरुश्व प्रदक्षिणौहत्य पुनः स्वामने ष्राविग्रेत् ॥ २०४ ॥

गुरुः शिष्ये ण संसृष्टः मनु समुन्नवहुताशने समुन्न-

वं जप्त्वा षड्ग्नौ पञ्चदेवान् समुद्धिय पञ्चाहुतोर्द्यात् ॥ २०४ ॥

नतु कोऽपि पञ्चदेवान् समुद्धिश्य पञ्चाहुतिहोत्रं तेन

पञ्च देवान् दर्शयाति प्रजापतिस्थिय द्रक्षेण ॥ २०६ ॥

नतु कैश्चिन्नः पञ्चदेवानुद्दिश्याहुतोर्द्यात्ततः मायादित्यादि ।

हींगीजादिभिः स्वाहान्तैः स्वस्तनामिभः

प्रजापत्यादीन् पञ्चदेवास्थुद्रिश्र जुहुयात् । नतु प्रजापत्यादिमधुदेवो-

हें यात्रक होमो मायादिवक्जिजायान्तैः स्वस्तनामिभर्विध्यतव्यस्तन्या-

देवोऽं च्छकोऽपि वा तत्राद्य चानक्तमन्ने हत्यादि । ततों हीं यीजा-

ध्ये न स्वाहान्तेन प्रत्ये तनान्ना । पतान दुर्गालच्त्रादिसद्विश्र हुत्वा वा*

हसा वस्नं य वत्क्रकमाच्छाद्य है तनय ! ते तथास्म्र्मः कस्त

तत: शिष्य: सावधानितो श्रुत्वा गुरुपादद्रयस् । करोति मामाथ्र्यगं दृष्ट्वाविध्यापदेश्रत: ॥ २१० ॥

एवं प्रार्थ्येममानस्य दृढकर्रे शिष्योऽस्त्व इति । यावयित्वा त्रिया तारं सर्वभक्तमयं शिवे ! ॥ २११ ॥

व्याहृतितवयमुच्चार्यं सावित्रीं यावदेतशुरु: । ऋषि: सदाग्रिव: प्राह्ना: ऋत्नक्षिस्थुवदाहतम् ॥ २१२ ॥

प्रधिष्ठातो तु सावित्रो मोच्चार्थे विनियोगिता ॥ २१३ ॥

श्रान्तो तत्सवितृ: पश्चाद्रेक्षं पदमुच्चरन् । भर्ग: पदाल्ले देवस्य धोमहौति पदं बदरन् ॥ २१३ ॥

ततस्तु परमेशान्ति । धिया यो न: प्रचोदयात् । पुत्र: प्रजापतेः पुच्च्र्यं सांवतसर्गं गुरुवंदेत् ॥ २१४ ॥

वा किं वचस्ते त्वं म्रूचर्छ द्रति मात्सो मोसानं गुरुभ्रद्द्वायथीं मा-ननं भासावकं बान्तकं म्रृखेतुं ॥ =० ॥ =५ ॥ २०८ ॥

तत इल्यादि । तत: परं निध्य: सांवर्हित: सांवभान: जन गुहपद हृद्य श्रृत्वा हे गुरो ! दृष्ट्वाविध्योपदेश्रत: मर्विद्या उपदेशेन मामार्यभयान् करोत्विति प्रार्थयेत् ॥ २१५ ॥

एवमत्यादि । तथा ताव्‌शान काले एवं प्रार्थ्यमानस्स शिरोद्र्च-कशा मर्वमन्त्रेमय संकलमेन्द्रहपं संकलमन्न्रप्रधान वा तारं त्रिभा त्रिवारं मार्त्त्वा ततो भर्गादव्याच्छुनितयमुच्चार्यं गुरू: मार्शिनी गायतत्रीं गायत्रीं स्वाधयेत् ॥ २१६ ॥

व्यध गायत्रा कयादिकमाद्य वपिरिर्यादिना । ऋषा गायत्रा: सदाग्रिव ऋपिरस्लाट्प्रह्न्त्र: मार्त्तिद्रप्रिष्ठात्री देवता मोच्रार्थे विनि-योग: शिरसि सदाग्रिवाय कशये नम: हृखे तिथ्ये पृथन्वेसे नम: हृदये मार्त्तित्रै व्याध्यान्त्रै देवतान्नै नम: ऋत्मृचिन्यैस्स त्रिध्राय सरावत्र्रा जपो विधेय: ॥ २१७ ॥

सावित्रोस्स्याद्वादिन्यादिना शिरुने । खिदो तुंर्यातपद:

नवमोऽध्यासः ।

नवरामकतारेष परेषः प्रतिपाद्यते ।

पाता हर्ता च संस्तुतो यो देवः प्रकृतेः परः ॥ २१४ ॥

असौ देवविश्लोकात्मा त्रिगुणं व्याप्य तिष्ठति ।

अतों विश्वमयं ब्रह्म वाच्यं व्याहृतिभिः क्विभिः ॥ २१५ ॥

तारस्याद्वैतवाच्यो यः सांवत्सरा ज्रेय एव सः ।

जगद्रूपस्य सवितुः संसृष्टूद्रैर्वतो विभोः ॥ २१७ ॥

अन्तर्गतं महद्धचो वरपौयं यतात्मकैः ।

ध्यायेम तत् परं सत्यं सर्वव्यापि सनातनम् ॥ २ ८ ॥

पश्यातु वरेण्यं पदगुह्यं च ततो भगं हृति पदं वदेत् तत् पदाग्नि-

ख्याति पदं वदेत् तत्ने धोमहर्तात पदं वदेत् तत्स्थु धियो यो नः

प्रचोदयादिति वदेतू शकनपदयोजनया तद्वृप्यविश्वरूपं रेतः ।

भगे देवस्य धोर्याच्च धियो यो नः प्रचोदयात् रत्याकारिका सार्किलो जाता सान्त-

वत्ने पुनः प्रश्नमोक्षारहस्य यथार्थ गुरु: सार्किलतप्ठ वदेत् सार्किल रथ-

मति प्रश्नार्थकस्य व्याहृत्यर्थस्य वाच्यपञ्चकस्यैव ॥ २३ । २१८ ॥

प्रथममतः प्रश्नवाक्यं व्याहृत्यं चाभिहर्यात तत्स्थाम्यां तत्कराक्ष-

ण्यादि । पाता जगत्: पालको ऋततां तथ्य संहारकः संहर्ता तस्यै श्रोत-

पादकस्य प्रकृतंतः परो दूतर उत्तमो वा यः परेषः परमात्मा देवो दौष्य-

दक्रियाज्ञयोऽस्ति व्यस्तो परेभ्यो देवः नतब्रह्मरामकतारेषकारादिति

वष्योत्कर्षेण प्रश्नवेन प्रतिपाद्यते बोध्यते । प्रश्नोप्रतिपाद्यो यो हेयोऽमो-

देवो वराक्षलोकात्मा तिष्ठो कसकूपो भवति तिगुणं सप्तवार्तिकं व्याख्या

तिष्ठति च व्यतो हेतोभिन्नमयं विश्यस्वरूपं ब्रह्मलोकमयाभिधायिभिरभू-

रादिभिःक्विभिःविश्वोऽभृद्वैतिभिःचैव ॥ २५४ । २१६ ॥

एवं प्रश्नवाक्यं व्याहृत्यं च द्वाभ्यामभिधायेदान्नौ तार हेत्वादिभि-

क्विभिः सांवत्सरप्रश्नमभिधत्ते तारेत्यादि । तारव्याहृतिवाच्यो यः

परमात्मा च एवं सांवत्सरश्च वपि वाच्यो ऽथेयः परमात्मान एव यथा

सांवत्सरवाच्यस्व भवेत्यध्य स्व व्याख्याति: जगद्रू-

पस्य स्याद ॥

२५० मङ्झानिवास्यतत्त्वे ।

यो भगेः सर्वसाध्वीभिो मनोबुद्धीन्द्रियाभिः न । धर्मार्थकाममोचेषु प्रेरयेदिनियोजयेत् ॥ २१५ ॥

रत्यमथैयुतां ब्रह्माविद्यामादिश्य सद्गुरुः । शिष्यं नियोजयेदेह वि गृहाश्रमकर्मणि ॥ २३० ॥

ब्रह्मचार्योश्चितं वेष्टं वत्सेदानीनं परित्यज । ग्राह्मणोदितमागेऽपि देवान् पितॄन् समर्चय ॥ २३१ ॥

विवरखं जगडृ॒पक्ष संहस्ख रत्नि । देख्ख॒ त्यख्स विवरखं देइव्य॒ रो विभो-रति भगप्पदार्थसाहु वत्नगतं महहर्छ रति यरेपथामित्यप्यर्थमाह यताकाभिव्येहरखीयर्मति धोमहोलख्स विवरखं ध्यावेमेति तत्पदार्थनाह परं सत्यं सर्वव्यापि सनातनर्मिति य रतस्य विवरखं सर्वसाच्चोग दांत भियइत्यस्य विवरखं मनोबुद्धीन्द्रियाभीतिं प्रचोदयादितिवद्वरखं धर्म्मार्थकाममोचेऽपि प्रेरयेदिनि प्रेरयेदित्यस्य व विवरखं दिति-योजयेर्यातिं तदेऽं वाक्यार्थः मन्त्रहिजंगडृपक्ष वसुधुं संसाधुहे वस्स देइव्यतो विभोख्वरेख्यं यताकाभिः संयतान्तःकरणैख रणीयकुपासनोयं तत् परसक्त्तमं सत्यं यथार्थभूतं सर्वव्यापि सकलपदार्थव्यापनगीचं स नातनमाद्यन्तमभून्मयमलर्गतं महहर्छ स्तेजो यं भीमछि ध्यायेम यः सर्वसाच्चोगः सद्येऽपां शुभाशुभकम्मेऽपां द्रष्टा नियन्न्ता च भगेः नोदखाकं धियो मनोबुद्धीन्द्रियाभिः प्रचोदयातं धर्म्मार्थकाममोचेऽपि, नोरेते हि विनियोजयादिति नोने येऽपि सेवेभंगे इति चो-वीभंगे-भेदः प्रतोयते तथापिं परमार्थेचिन्तायासंभेद एवेति बोबव्यम् ॥ २३७-२३५ ॥

रत्यमित्यादि । हे देवि ! रत्यपनेयं प्रकारेऽप्यर्थयुतां ब्रह्मविद्यां ग यतोवाऽदिखाभिज्ञार्थमितसतो गमयित्वा सद्गुरुः शिष्यं गटहस्य-यम कम्म॑ हि नियोजयेतु प्रवर्त्त॑वेतु ॥ २३० ॥

गटहस्याऽपमसत्तस्म हि शिष्यस्य प्रवर्त्त॑नमेवाहु नज्जवख्ये तादृर्भिः । हे वदेवि ! तविसदानीनं ब्रह्मचार्योश्चितं वेष्टं परित्यज ग्राह्मवोदितमागेऽपि सका मोकेन वत्न्ना पितॄ च समर्च व वस्सक पूजय ॥ २३? ॥

नवमोऽङ्कासः ।

ब्रह्मविद्योपदेशेन पवित्रं ते कलेवरम् । प्राप्ता गृहम्थाश्रमिता तदुक्तं कर्म कष्पय ॥ २२७ ॥

गृहस्थाश्र पादुकाच्छतं 'गृहम्थाल्यातुलेपनम् ॥ २२८ ॥

ततः कायावसनं काषायजिनसमन्वितम् । यज्ञसूत्रं स्रेखलाढ्यं दण्डं भिक्षाटनरत्नकं ॥ २२८ ॥

ग्राचारादिजिंतां भिक्षां समर्प्य गुरवे म्रिवे ! । शुद्धोपवीतयुगलं परिधायाम्बरे शुभे ॥ २२५ ॥

गृहम्थाल्यधररत्नौ तिष्ठेदाचार्येसन्निधौ । ततः सद्गृहस्थाश्रमीभू गृहम्थतेजोद्गुरुः ॥ २३० ॥

जितेन्द्रियः सत्यवादी ब्रह्मज्ञाने परो भव । स्वाध्यायास्रमकर्माणि यथाधर्मेण साधय ॥ २३७ ॥

ब्रह्म त्यादि । हे वत्स ! ब्रह्मविद्योपदेशेन ते तव क लेबरं शरीरं पवित्रमाश्रिते हि तर्हि प्राप्ता या गृहस्थाश्रमिता तदुक्तं कम्मं कष्पय कुरु ॥ २३२ ॥

उपवोतिलयौौद । हे वत्स ! त्वमिदानीमुपवोर्तिगृद्ध हि उपवोते दिव्यादि वक्लालङ्करपाणि च पादुकाच्छतगुणोपनहं खतं च गृहम्थाल्या-नुलेपनमपि गृढ़ाण ॥ २३३ ॥

तत हत्यादि । गुरुप्रैवमाश्रापितः शिष्यः ततः परं कायावसनं काषायेप रक्णं वस्तं काषायजिनसमन्वितं यज्ञसूत्रं स्रेखलां दण्डं भिच्चापात्रसाचारादिजिंतां भिच्चां गुरवे समर्प्य दत्वा शुद्धो-पवीतयुगलं शुभे अम्बरे वस्ले च परिधाय गृहम्थाल्यधरः सन् वाचाचार्येसन्निधौ गुरुसन्निधौ तिष्ठेद ततो गृहम्थाश्रमीभू गुरुस्मरे-तेजोद्गुरुः ॥ २३४-२३५ ॥

द्रव्यानिदेश्य द्विजं पश्चात् समुद्रवद्धताभने । मार्गादिम्राणावलते न भूमिं वः स्वस्त्येया च ॥ २२७ ॥

हवाग्नित्था विधास्यार्थे: विशिष्टकद्योममाचरेत् । dत्त्वा पूर्षामर्डिते भद्रे ! व्रतकर्म समापयेत् ॥ २२८ ॥

जीर्णशेकादिसंस्कारा व्रतान्तः पिठतो नव । उदाहः पिठतो वापि स्वतोडपि सिध्यति प्रिये ! ॥ २२९ ॥

विवाहाक्फ़ि कतद्वान् कर्तानित्यक्रिय: स्वतौ । पश्चादेवान् समभ्यर्च गौर्यादिमाठकास्तथा । वसोधारां कल्पयित्वा हविर्द्राश्राद् समाचरेत् ॥ २३० ॥

रावो प्रतिष्ठतं प्रातः प्रातः गौतवादिपुरःसरम् । छायामख्डपमानौय उपवेष्ट्य वरासनं ॥ २३१ ॥

वासवार्भिमुखो दाता पश्चिमाभिमुखो विश्र्वेत । प्राच्यं स्वस्तिर्मनिदेश्य कथयेदब्राह्मणायैः सह ॥ २३२ ॥

नतु गृध्रस्यार्तिम्यां शिष्यः गुरु: किं तदेर्दिव्यपेच्चायामाछ जितोन्द्रिय द्रव्यादि ॥ २३३ ॥

ततोऽत्यादि । द्विजं द्विजतल्पादिना शिष्यभित्यादिद्रव्याद्याप्त पश्चात् समझकुर्यादाश्रवे सम्यक्प्रवक्ष्य वच्रौ सारद्विप्रादिप्रदानोक्तो वीधोकारान्नेन भूमिः स्वस्त्येया मन्त्रेण च त्रिधा त्रिशरं शिष्येऽपि हातव् यित्वा न स्स्टकृतं छोत्रसमाचरद्वाचार्थः पूर्ष्णोक्तितं दत्तवा व्रतकर्म yज्ञोपवीतक्रियं समापयेत् ॥ २३४-२३५ ॥

वयोद्वाक्रियाविधिमाद् विदाहाक्रियादिभिः ॥ २३६ ॥

ततः प्रतिष्ठतमझोकार्तं पालं वरं गीतवाद्यपसः- सरं यथा स्वातस्थया रातौ वायामख्डपमानौय वरासनेऽपेक्षे पीठे वासवार्भिमुखं पूर्वोभिमुखस्थपने च कमयाथा दात्ता पश्चिमार्भिमुखो भवता विशेष प्राणामभिमुख उपविश्टो दाता श्रावण्यासंमनं कतवा

नवमोऽनुवासः।

माघुप्रम्नं वरं पुच्छेद्द्च्चना प्रश्नमेव च । वरात्प्रश्नोत्तरं शृणु पाद्याद्यैर्वरमच्रं येत् ॥२३८॥

समर्पयामि वाक्येन देयद्रव्यं समर्पयेत् । पाद्योरपंयेत्पाद्यं गिरिरस्यं निवेदयेत् ॥ २३९ ॥

ग्राचम्यं बदने दद्यात्ग्रहं माध्यं सुवाससौ । दिव्याभरणरत्नानि यज्ञसूत्रं समर्पयेत् ॥ २३६ ॥

ततस्तु भाजने कांक्षे कृत्वा दधिक्षतं मधु । समर्पयामि वाक्येन मधुपर्कं करेडपंयेत् ॥ २३७ ॥

वरेऽपि पावमादाय वामे पाणौ निधाय च । द्वचाझ्झस्थानमिकाभ्यां प्राङ्मुखोऽद्युत्क्तमन्लकैः ॥ २३५ ॥

पञ्चधाम्नाय तत्पात्रमुदीच्यां दिशि धारयेत् ।

कर्त्तव्ये द्रविनं शुभविधायकर्म्मं क्रिया स्वस्ति भवन्तो भवन्त्युन्ति त्युज्झा ग्राह्या- यौः सह स्वस्तिन इन्द्रे चाझ्झवा दत्वादि स्वस्तिं कथयेत् ततः कर्त्तव्यो द्रविनं शुभविधायकर्म्म क्रिया कृत्वा भवन्तो भवन्त्युन्ति त्युज्झा ग्राह्यतां इन्द्रादिच्च काङ्क्षितं भवन्तोऽधिकभुज्न्त्युन्ति त्युज्झा काङ्क्ष्यतां ३ रुद्रादिच्च काङ्क्षयेत् ॥ २३२ । २३३ ॥

साध्वित्यादि । ततो दाता साधु भावनास्त्रामिति साधुप्रश्नं भर्त्त- नमच्च यिष्यामे 'र्त्यचं' नामप्रश्नञ्च वरं पृच्छेतु ततो वरात्व साध्वचमासे द्रति घोषयेत् च प्रश्नोत्तरं शृण्वा समाधानाय पाद्याद्योऽर्चयेत् पूजयेत्पाद्यादौ च वराय समर्पयेदित्यर्थः ॥ २३४ ॥

नतु कोन वाक्येन जप्त्वा जप्त्वा वा चक्रं पाद्यादिकं समर्पयेदित्या- काङ्क्षयामिति समर्पयामीत्यादि । तभ्याविदं समर्पयामीति वाक्येन पाद्यादिदेयद्रव्यं वराय समर्पयेत् ॥ २३९ । २३६ ॥

ततस्त्व कांक्षे भाजने दधिक्षतं मधु च कृत्वा त्वथ्यं समर्पयामोति वाक्येन मधुपर्कं वरस्य कारे दद्यादित्येते सम- पयेत् ॥ २३७ ॥

मधुपर्कं समाप्यैवं पुनराचारमवेद्धरम् ॥ २३८ ॥

द्वारांश्चतुर्भ्यां जामातृविंशत्य जाहु दचिष्म् ।

सृृ ला विष्णुं तत्त्वदिति मासपंचतिथौस्तत: ॥ २४०॥

समक्ष्य निमित्तानि षट्शय्याहरसुतकम् ।

गोतप्रवरनामानि प्रत्येकं प्रपितामहात् ॥ २४? ॥

षट्शतान्तानि समुच्चायं वरस्य जनकावधि ।

दितीयान्तं वरं ब्रूयात् गोतप्रवरनामभि: ॥ २४२ ॥

तथैव कन्यामुक्ष्य ब्राज्जोदाहेनं पक्शित: ।

दातुं भवन्निमित्तं का ऋषेऽह्हमिति कौत्सयेत् ॥ २४३ ॥

वरेऽप्यतिथौ। वरेऽपि मधुपर्कपात्रमिमौ वेदितो वाचं पोष्यो

निधाय संस्थाप्य व दच्वा चू जानामिकाभ्यासङ, लिभ्यां प्राश्षाय स्वाहे-

त्यादिकै: प्राश्यातत्यु कामनकै: पञ्चशा पञ्चवारं मधुपर्कपात्रास्य तवं-

पात्रम्। मधुपर्कपात्रमद्यद्रोह्याच्छततरसां दिशि भारवेत॑ एवं वराय मधुपर्कं

समर्यं पुनर्व्व रमाचामेत् ॥ २३८ । २३९ ॥

द्विजे॑ त्यादि। ततो जामातृभ्य॑ रक्ष दचिष्यां जाह विंशत्य प्रथमतो विष्णुं

तत्त्वासतदिति सक्षसिक्षोचायं तत: सासप्रभतोत

निमित्तानि सक्षसिक्ख्य तत: वरक्ष प्रपितामहात प्रपितामहातभ्य

जनकावधिसकपद्यनस्र॑ तिडुरुस्स॑ प्रत्येकं छच्चुल्लनानि गोतप्रवरन-

मानि सहश्रायं तत: गोतप्रवरनामभिव्येंपिट॑ द्वितोवानं वरं

ब्रूयात् ततस्तथैव कन्याया: प्रपितामहादर्जनकपर्व्यनसक्ष

लिप्सरतक्ष्यान्तनि गोत्रप्रवरनाम्नुक्ष्य तत: गोतप्रवरनासभिव्येंपिटां

दितोवान्तं कन्याशक्षिस्ख्य तत: ब्राज्जोदाहेनं दात॑ भवन्निमित्तं का

पक्ष्षित: सद्यादाता हषेऽह्हमिति कौत्सयेत् योजनवा विष्णुरो॑ तत् सत्

को॑ यद्यादकमासतच्चड़कतिथ्यावच्छकाराभिस्थिते भास्करेऽह्हक-

गत: चोपदचक देवपामृङ्कगोतसाहककप्रवरस जोमतो छच्कटदेवश-

मश: प्रपितामहसहकगातसिक्षिकप्रवरख जोमहत्कदेवपामश: परितस्मु-

वतोदक्मोति वरो ब्रूयात् ततो दाता वदेदरम् । यथाविहितमिल्युक्ता विवाहकर्म कुर्विंति । वरो ब्रूयात् यथाज्ञानं करवाणि तदुत्तरम् ॥ २४३ ॥

ततः कन्यां समानीय वस्त्रालङ्कारभूषिताम् । वस्त्रान्तरेपा सञ्च्छाद्य स्थापयेदरसममुखम् ॥ २४४ ॥

पुनर्व्वेरं समाभ्यर्च्य वासोऽलङ्कारयांदिभिः । वरस्य दक्षिणे पादौ कन्यापादौ नियोजयेत् ॥२४५॥

तन्मध्ये पञ्चरत्नानि फलताम्बूलसेव वा । दत्वाच्चीयतवा तनयां वराय विदुषेऽनुप्रयेत् ॥ २४७ ॥

पौलस्त्यमुकदेवस्य पौत्रस्यागस्त्यमुकदेवस्यः । पुलस्त्यमुकगोत्रस्य पुलस्त्यमुकदेवपाम्म्र्या: प्रपौत्रोस्मुकगोत्रस्य पौत्रोस्मुकदेवपाम्म्र्या: । पुलस्त्यमुकगोत्रामुकप्रवरं श्रौमद्मुकदेवपाम्म्र्य: द्वामुकप्रवरस्य श्रौमद्मुकदेवपाम्म्र्य: पुलस्त्योस्मुकगोत्रामुकप्रवरामुक्कों देवों कन्यां ब्राच्छोद्वाच्चेन दास्य' भवन्तमहं दास्यो ऋत्विजो वाक्यं जातां चानेन वाक्येन दूवांञ्चाताभ्यामुत्कमं वरं दद्य यात् ॥ २४०—२४२ ॥

दत इत्यादि । ततः वतोदक्मोति वरो ब्रूयात् ततः दाता यथाविहितमिल्युक्ता विवाहकर्म्म कुर्विंति जामातरं ब्रूयादित्यर्थः ततः यथाज्ञां विवाहकर्म करयाषीति तदुत्तरं वरो ब्रूयात् ॥ २४८ ॥

तत इत्यादि । ततः परं वस्त्रालङ्कारभूषितां कन्यां वस्त्रान्तरेपा सञ्च्छाद्य गृहीत्वा समानीय वरसममुखे स्थापयेत् ॥ २४९ ॥

पुनरित्यादि । ततः दाता वासोऽलङ्कारत्पांदिभिर्य्यं पुनः समभ्यर्च्य वरस्य दक्षिणे पादौ कन्याया ददृश्ये पादौ एकं नियोजयेत् स्थापयेत् ॥ २४५ ॥

तत्स्थ्य इत्यादि । ततस्तन्मध्ये पाञ्चिमध्ये पञ्चरत्नानि फल-

प्राकृतिपुरुषाख्यानं निमित्ताख्यानमेव च । आत्मनः कामसुदृश्य चतुर्थ्यन्तं वरं बदेत् ॥ २४८ ॥ कन्यााभिधां द्वितोयान्तामचिं तां समलंकृताम् । साच्छादनां प्रजापतिदेवताकामुदीरयनं ॥ २४९ ॥

तुभ्यमहंमिति प्रोच्य दद्यात् सम्प्रददे वदनं । वरः स्वतौति सौकुर्य्यांत् सम्प्रदातारा वरं बदेत् ॥२५०॥ धर्म्मे चाथे च कामे च भवता भार्य्यया सह । वत्सितवयं वरो वाङ्सुना कामसुतिं पठेत् ॥ २५९ ॥

तास्व॑लमेव वा रत्ना तनयां पुत्नोमऱ्ँ यित्वा विधिषे धोमतेऽवराग्रा-मंयेतु रद्यात् ॥ २५७ ॥ नतु केनापि काङ्क्षेन वराय कन्यां सम्प्रदितस्य ता काङ्क्षयाझ प्राग्वदित्यादि । प्रागवत् पूर्ववत् त्रिपुरुषप्राख्यानं निभित्ताख्यानवत् कृत्वात्मनः कामसदृश्य ततस्तथ्येन्न वरं बदेत् ततो दिनोयान्तामचिं तां समलंकृता तां साच्छादनां प्रजापतिदेवताकां कन्याभिरासूदरीयरन्सुभयसह- मिति प्रोच्य ततः सम्प्रददे हस्ते वरंस्तनयां दृशयालु योजनया दिश्या रों तत्सुतं ध्यो॑ ध्यादाछकाशेषुकमपचेऽघुकृतातथावशुकरार्च्यस्सिते भास्कारेऽचकाामोऽर्थस्माङ्ककामोऽखकगोलः श्रीमत्ककयस्माङ्ककगेलकाशुकप्रव- रस्स श्रीमत्ककुदकदेवयश्सः प्रपौत्रौऽन्य च्छुकगोलतिसाछकप्रवरस्स श्रीमत्क-कदेवशर्म्म षः पौत्रायाश्छकगोलतायाश्छकप्रवराय श्रीमत्ककुदकदेवगर्म्म षे वरायच्छुकगोलस्खाछकप्रवरस्स श्रीमत्ककुदकदेवगर्म्म षः म्रपौत्रीमच्छुकगोलस्खा- मुक्षप्रवरस्स श्रीमत्ककुदकदेवगर्म्म षा: पौत्रीमच्छुकगोलस्खाछकप्रवराय श्रीमत्क-दकदेवगर्म्म षा: पुत्नोमऱ्शकगोलतामच्छकप्रवरारामचिं तां समलंकृता तां साच्छा-दनां प्रजापतिदेवताकामुक्रीं देवोमेनां कन्यां तुभ्यमहं सम्प्रददे इति याक्षे॑ न विधिषे वराय तनयां सम्प्रयेदित्यर्थः वरः स्वतौति स्वोझुर्य्यांत् ततः सम्प्रदातारा वरं बदेत् ॥ २५७-२५० ॥

सौकुर्य्यांत् ततः सम्प्रदातारा वरं बदेत् । वरं प्रतिगृणीयामचिं धर्म्मे चाथे च कामे च ॥ ॐ

दाता कामो गृह्होतापि कामायादाच्च कामिनोम्‌ । कामेन त्वां प्रष्टुमि कामः पूर्योऽस्तु चावयोः ॥ २५१ ॥

ततो वदेत्‌ सम्प्रदातां कन्या जामातरं प्रति । प्रजापतिप्रसादेन युवयोरभिवाञ्छितम्‌ । पूर्योऽस्तु शिवचास्लु धर्मं पालयतं युवाम्‌ ॥ २५२ ॥

ततः प्राञ्च्चायां वल्लभे सम्प्रदातां सुनक्षत्रे । परस्सरशुभालोकं कार्येहकरकन्ययोः ॥ २५३ ॥

ततो हिरखरत्नानि यथाशक्त्यनुसारत: । जामातृे दद्यादिं दद्यादचिचद्रमवधारयेत्‌ ॥ २५४ ॥

जामातृधेनं चोयेन च कामे च भाङ्ग्येया सह भवता वचिन्त्तव्यं ततो वरो वादघ्नया कामसुक्तिं मठेत वादमणीकरणं भषप्रतिम्रयोर्दक्षिस्मरः । ॥ २५५ ॥

कामसुक्तिमेवाच्च दाता काम हरति । कामो दाता भवति काम एव गृह्होता भरति कामः कामाय कामिनोमदातं हृे भाङ्ग्येन्‌ ! कामेन त्वामहं प्रतिगृह्लामि चावयोः कामः पूर्योऽस्तु ॥ २५२ ॥

तत इत्यादि । तं च कामसुक्तिपाठनन्तरं सम्प्रदातां कन्यां जामातरं ददाति प्रति वधूं कि वेदितव्येनास्माकं प्रजापतिप्रसादेन त्यादि ॥ २५३ ॥

तत इत्यादि । ततः सम्प्रदातः वल्लभे वरकन्ये चाञ्च्चाय छमकूखेहर्ग्नेतवाङ्गादिभिरवृकक्योः परस्सरशुभालोकं कार्ये॑ ॥ २५४ ॥

तत इत्यादि । चोः वदोेत्वादि वत्स्यासु शुभविवाहकर्म्म षा: साङ्कूताथे हिरखरत्नादिदानिष्पादनकदेनयार्म्म ये वराथ तभ्यमहं सम्प्रहहे ददति याक्येन सम्प्रदाता जामाते यथायक्त्रप्रह्मारतो हिरखरत्नानि दद्यात्‌ ततः कतसिद्धं शुभविवाहकर्म्मोचिचद्रमवुधारयेत्‌ ॥ २५५ ॥

वरस्तु भार्येया सार्द्धं तद्नात्रौ दिवसेsपि वा । द्रव्यैरधिकैः कोत्तविधिना वृद्धिश्रापनमाचरेत् ॥ २४८ ॥

योजकास्य: पावकोट्न प्रजापतिवशर्तः स्मृतः । आरान्तं कर्म समाप्य अद्यात् पश्चाछ्हुतौर्वेरः ॥ २४९ ॥

शिवं दुर्गां तथा विष्णुं ब्रह्मारांश्च वृषधारीप्सितं । ध्यालै कैकं समुद्धिश्य जुहुयात् संस्कृतेऽनले ॥ २५० �nभार्यांया; पापियुगलं गृहीत्वादित्य दौरयन ।

पाणिं गृहीत्वामि सुभगे ! गुरु देवतां भव । गाह्हेस्थ्यं कर्म वक्ष्येऽथ यथावदनुशीलय ॥ २५१ ॥

छतेन स्वामिदत्ते न लाजैरर्भावाह्हते; शिवे ! । प्रजापतिं समुद्धिश्य दद्यात् वेदाह्हुतौर्व्व धः ॥ २५२ ॥

प्रदक्षिणौकत्य वडिमुत्थाय भार्य्यया सह । दुर्गां शिवं रमां विष्णुं ब्रह्माणं ब्रह्माणमेव च । युग्मं युग्मं समुद्धिश्य त्रिसन्ध्या हवनं चरेत् ॥ २५३ ॥

वरकिङ्ग्ल्यादि । तदनन्तरमार्मात् श्रेष्ठ: दिवसेsपि वा तस्मा एव रात्री: परखान् दिवसे वा ॥ २५४ ॥

व्याप्तं विविधाक्तर्मध्यात् । नतु कान्ते वानुदिश्य सभार्यो वरः पश्चाछ्हुतोर्देवादिलिप्सया- माद्र शिवमित्यादि ॥ २५५ ॥

भार्यांया हरति । ततो वर इति वच्यमात्रं मन्त्रसुदोर्यन्तु कोत्प्र- यत्न भार्यांया: पाणियुगलं गृहीत्वान् तमेव मन्त्रमाच पार्ण गृहीत्वामि सुभगे इति ॥ २५६ ॥

छतेनेत्यादि । हे शिवे ! ततो बधूभार्य्यास्वामिदत्तेन छतेन भ्राता- हृदं हृदन्ते वार्जैश्च प्रजापतिं समुद्धिष्य वेदाह्हतोवतत्न व्याप्तीदेव्यात् ॥ २५७ ॥

नवमोक्षासः । २४८

प्रथमकण्डलिकाममारोहो कुर्यादमनल्ककम् । निग्रायां चेत् तदा स्त्रोभिः पञ्चेन्द्रियं वशन্যতोऽपि ॥२६२

प्रत्याहत्यासने सम्यगुपविष्ठ वरस्तदा । स्वष्टकषोडमतः पूर्वांटित्यन्वयेन समापयेत् ॥ २६३ ॥

ब्राज्ञो विवाहो विहितो दोषैर्होनः सर्वशया । कुलधर्मानुसारेण गौत्राभिन्नासपिण्डया ॥ २६४ ॥

ब्रज्ञोदाहेन या ग्राह्या सैव पत्नी ऋषहेरखो । तदनुज्ञां विना ब्राज्ञविवाहं नाचरेत् पुनः ॥ २६५ ॥

तस्या आपत्ये तादृशे विद्यमाने कुलेश्वरि ! । ग्रैवोद्वान्न्यपाल्यास्ति दायाद्योऽपि भवन्ति न ॥ २६६ ॥

ग्रैवो तदन्वयस्थैव लभेरन् धनभाजिनः । यथाविभवमाच्छादं ग्रासच्च परमेश्वरि ! ॥ २६७ ॥

ग्रैवो विवाहो हि विधः कुलचक्रे विधीयते । चक्रस्थ नियमेनैको हितोऽपरो जीवनार्वाध ॥ २६८ ॥

प्रद्विष्योः कलये त्यादि । ततो वरो भाख्यया सहोदकाय वदति 'प्र- द्विष्योः कलत्य दुयं' ग्राज्ञ रसां द्विष्यो ब्राज्ञीं बद्ध्वाऽऽनसेव च युग्मं युग्मं सदृशेऽपि त्रिसंधौ तिगोत्रं त्रिवारं हवनं चरतु कृत्यात् ॥' इति ॥२६९॥

व्रतं प्रदक्षिणीकेयाति । ततोः सभार्यो वरौडमन्त्रकं मन्त्रवर्जंतं मे- वाझुमकडलिकाममारोहैः पापाख्यारोहयं सप्तमकडलिकातोऽन्यंत् कुर्यांत् चेत् यंदि निग्रायां तदारोहै कुलीभः परिछितः सभार्यों वरो भ्रुवमकस्यकेच्छ पश्येत् ॥ २७० ॥

समापयेन द्विराहुतिंमति योषः ॥ २७३-२७४ ॥ तस्या दूत्यादि । तस्या ज्ञाच्छोदाशेन गृढोताया: पत्या: स्वपत्ये चातजे ज्ञातजायां वा ॥ २७४ ॥

धनमाजने जने: ॥ २७४ ॥ २७५. ॥

चक्रानुष्ठानसमये स्वगणैः प्रयत्निसाधकैः ।

परस्परं क्रियोचितां कुर्थांहोरः समाहितः ॥ २७६ ॥

भैरववीरवरह्नदे चक्र स्वाभिप्रायं निवेदयेत् ।

ग्रावयोः ग्राभवेदाहे भवक्रिरनुमन्यताम् ॥ २७७ ॥

तेषामनुज्ञामादाय जप्ता समयाचारं मनुम् ।

मष्टोत्तरशताष्टच्य प्रजपमेत् कालिकां पराम् ॥ २७८ ॥

ततो वदेत् तां रमयां कौलानां सविधौ शिवे ! ।

प्रकैतवेन चित्तेन पतिभावेन मां हृशु ॥ २७९ ॥

गभपुष्टयचतैर्बलात्सा कौलाद्रपि तं ततः ।

मुखे र्धाना देवेभ्यः ! करौ दयात् करोपतिः ॥ २८० ॥

ततोडभिषिच्चेत चक्रेश्वरो मन्त्रैः शान्तैर्दम्पतौ ।

तदा चक्रस्थिताः कौला नूयुः स्वस्तौति साधरम ॥२८१॥

स्वाथ शान्त्रोहाविधिमिझाह चक्रानुष्ठानेऽयादिभिः । स्वगणैः

प्रयत्निसाधकैः सद्ध चक्रानुष्ठानसमये परस्परेकया परस्परस्य भैरव्या

वीरस्य चाकाडया समाहितः सावधानः मनु वीर उद्दाहं कुर्थांत् ॥ २७६ ॥ २७० ॥

तेषामित्यादि । तेषां भैरववीरह्नदेनामहच्चामहुमतिमादाय

गृृ्होत्वा समयाचारं परमेश्वरी स्वाहेति महुमष्टोत्तरगताष्टचया जप्ता वीरः

परमात्मस्मां कालिकां प्रजपमेत् ॥ २७८ ॥

तत इत्यादि । हे शिवे ! पार्श्वंनि ! ततः वीरः कौलानां

सविधौ समीपे हे रमयि ! त्वमकैतवेन व्याजमूलकैनेन पतिभा-

वेन मां हृश्वति तां रमयीं वदेत् ॥ २७९ ॥

गभ्नेत्यादि । हे देवेभ्यः ! ततः सा कौला चमहहचान्ता वती गभ्न-

पुष्टयचतैर्हैचिं त्रियं हस्तां तस्मात् करोपतिः स्वकीयौ करौ दयात् ॥२८०॥

तत इत्यादि । ततःपर चक्र माडनेन वीर्यमाश्रित्य शान्तैः तौ

राजराजेश्वरौ कालौ तारिष्णौ भुवनेश्वरौ । vगलाकमला नित्या युबां रचयतु भैरवौ ॥ २७४ ॥

श्रभिपीठे तु द्वादशधा मध्युना वायवीयाथ सा । ततस्तौ प्रथयतौ विधान् मावयेद्वाग्भवं रमाम् ॥२७६ ॥

यदर्द्धीकृतं तथ ताभ्यां पाख्यं प्रयत्नतः । ग्राभवोक्तिविधानेन कुलोनाभ्यां कुलेश्वरि ! ॥२७०॥

वयोर्वर्णंविचारोऽत्र ग्रैवोदाहरे न विद्यते । ग्रसंपीडां भक्तृचित्तौमसुहृदहृच्छुभ ग्रासनात् ॥ २०५ ॥

परिष्यौता ग्रैवधमें चक्रनिधारणेपीन या । apलवायां ऋतुर्दृष्टा जलाहौतेन तु तां लज्जेत् ॥ २०८ ॥

ग्रैवभाव्योःड्वलाप्यमनुलोमेन माढवत् । समाचरेदिलोमेन ततु सामन्यजातिवत ॥ २५० ॥

एषां सद्करजातीनां सर्वैल पिटकक्रमसु ।

दम्पती जायापती वाभिपीडयेत तदा व्रतस्ननं काछे चक्रस्थिताः कौला: घादरं यथा स्वान्तथा स्वस्तोति न्न युष्यं देयुः ॥ २७४ ॥

नतु केन मन्त्रें या चक्रेशो दम्पती वाभिपीड्येदित्यपेचा यासाह राजराजेश्वरौतियौत् ॥ २७५ ॥

वाभिपीड्येदित्यारद । चक्रेशोऽनेनैव मन्त्रेया मधुना मध्येन वार्थंयाथवार्थ जलेन वा द्वादशधा द्वादशवारं दम्पती वाभिपिड्येद ततः प्रथयतौ दम्पती प्रति विधांचके घो वागुभंं पैरिति रसां शौर्यातिं च वोजं नावयेत ॥ २७६ ॥

तत् ग्राभवयोदाहृतस्म पि ताभ्यां जायापतिभ्यां ॥ २७७॥२५ ॥ परिष्योतेत्यादि । चक्रनिधारटेपेन चकनियमें ग्रैवधमें या स्वो परिष्योता जड़ां स्वासोक्तां स्वीयं चक्रातीते सत्यपत्लार्थीं योरः स्वीय- म्तु हृदया त्यजेत् ॥ २५६ ॥

भोज्यप्रदानं कौलानां भोजनं विहितं भवेत्।

नृपां स्वभावजं देवि ! प्रियं भोजनमैघुनम् ।

सद्भिपाय हितार्थाय शैवधर्मे निरूपितम् ॥ २५२ ॥

प्रतएव महेशानि ! शैवधर्मनिषेवणात् ।

धर्मार्थकाममोक्षाणां प्रभुमेवति नान्यथा ॥ २५३ ॥

इति श्रीमहानिर्वाणतन्त्रे मखं तन्त्रोक्तमोक्षेऽस्मिन् सर्वधर्म-

निरूपयश्वारे श्रीमदाद्यावताराधिष्ठसंवादे

कुलश्रिकादर्शयिधशङ्कारविधि-

नां नवमोल्लासः ।

शैवभाव्येन्त्यादि । यतुलोमेन वचोन् शैवभाव्योद्द्रापयः मां नयते

कर्मः समाचरेत् ऋष्यांत यथा ब्राह्मणपात् ऋतुियायां शैव्याभाव्योयं

जातमपत्यं चतियावत् कर्मः समाचरेदित्ये विलोमेन वचोन् यत्

शैवभाव्योद्द्रवपत्यं तत्कु सामन्यजातित्त्वं पशुमवश्वावत् कर्मः सुनि-

श्रेत् ॥ २५०-२५३ ॥

इति श्रीमहानिर्वाणतन्त्रटीकायां नवमोल्लासः ।

दशमोल्लासः ।

०५००

श्रीदेव्युवाच ।

कुलश्रिकाविधौ प्रोथ ! संस्कारातः दय श्रुता: ।

हृदि श्राद्धविधिं देवि ! कुपया मे प्रकाशय ॥ १ ॥

जगयिश्रिकया जीवश्रेकादिविधान्नान्तरं दयविघशङ्कारातः्राज्ञ

विचिं श्रुत्व्वहं हार्दिश्राद्धविधिं कुश्रिकया हृदिश्राद्धं च

दशमोक्षासः ।

कर्मिनं कर्मणः संस्कारे प्रतिष्ठासु च कास्पदि ।

सुगुप्तिकाविधानस्य हृद्यस्यादस्य यत्नर ! ॥ २ ॥

कार्तव्यं वा न कर्तव्यं तन्मात्राष्ठत तत्स्वतः ।

मत्प्रोतये मछेग्रान ! जौवानां मडलाय च ॥ ३ ॥

श्री सदाशिव उवाच ।

जौवशेकादिवाह्नादशसंसकारकर्मसु ।

यत्न यदिहितं भद्रे ! सर्वीशेषं प्रकुर्त्तितं तम् ॥ 8 ॥

तदेव काझं मुनुजैस्स्वस्मै हितमिच्छुभिः ।

स्न्यत यदिधातस्य तत् श्रेयुष्ष वरानने ! ॥ ५ ॥

वापीकूपतड़ागानां देवप्रतिष्ठतत्स्थथा ।

गृहमातामन्त्रादीनां प्रतिष्ठाकर्मसु प्रिये ! ॥ ६ ॥

सर्वत्र पश्चदेवानां मातृषामपि पूजनम् ।

वसुर्धारा च कर्तव्या हृद्यस्यादकुभिडके ॥ ७ ॥

स्तोत्रां विधेयकृत्येषु हृद्यस्याद न विद्यते ।

देवतापिठलत्समार्थं भोज्यमेकं समुत्सृजेत् ॥ ५ ॥

कचित् कचित् कम्म कि कायस्थसकायस्थ व तत्सते तदपि चौद-

मिक्कन्नो ग्रोदेयुपराष क्वाचिदकाविधिरित्यादि ॥ ९ । २ ॥

व्याचक्ष नॄसिंहः ॥ २ ॥

श्रीदेव्यैः प्रार्थितः स्त्री श्री सदाशिव उवाच जौवशेकादिक्मादि ।

जीवशेकाज्जीवशेकमारभं ॥ ८ । ४ ॥

वापीकादि । देवप्रतिष्ठते; देवताप्रतिमायाः ॥ ६ ॥

पञ्चदेवानां मज्नादीनां मातृषां गौव्यौदीनाम् ॥ ७ ॥

स्तोत्रामित्यादि । स्तोत्राभिति कत्स्नानं कचंरि वठी वसुधनजेत

स्तोत्रि यतः ॥ ५ ॥

देवमातृचैनं तत्र वसुधारां कुङ्गऋषिड्कां । भक्त्या स्कीयां विधातव्या नृत्यल्जा कमलानने ! ॥ ८ ॥

पुण्यस्थ पौषो देवहिलो ज्ञातयो भगिनौसूतः । जामातृत्लिङ्गदैवपिच्चे शस्ता: प्रतिनिधौ स्मिवे ! ॥ २० ॥

हडिस्रादं प्रवच्यामि तत्सतः सृष्टु कालिके ! ॥ ९४ ॥

कत्वा नियोजितं कर्म्मे मानवा: सुसमाहितः । गत्वां यज्ञं श्वरं विष्णुं वास्तौघं भूपतिं यजेत् ॥ ९२ ॥

ततो दर्भेमयान् विप्रान् कल्‍पयेत् प्रज्ञावं स्मरन् । पञ्चभिन्नंवभिवैपि समभिक्षिभिरेव वा ॥ १३ ॥

निगभेषु कुङ्ग्र: सायं हृं चिप्णावत्त योगत: । मार्द्रहयावत्तंनेन जघ्नोंघ्रै रचयेद्हिजान् ॥ १४ ॥

हडिस्राढे पावीजादौ षड्‌ऋ विप्रा: परिकौतित` ता: ।

तत्र स्तोऽभिविघ्नेयषु कर्म्मषु ऋत्विजा व्याप्तप्रतिनिधिना पुरो- हितेन ॥ ६ ॥

ननु पुरोऽित एव प्रतिनिधि: प्रशस्तो भवति तद्न्योऽपि वा कश्चित् तन्नाह पुत्र ऋत्यादि ॥ ९० । १८ ॥

ऋत्विजो हि द्विविधास्त्वेत्य तत्रैवाभिहितं । नियोजितं कर्म्म ऋत्वा पूर्वोऽभिमुखो मानत्र: सुसमाहितोऽतिसावधान: सन् प्रज्ञावादि नमोऽन्त्रेन नामसन्ने षा गन्सुप्रादिभिंग्रां यजेद्बतं विष्णुं वास्तौघं भूपतिं भूमिस्थामिनं पुरुषष्य क्रमतो यजेत पूजयेत ॥ ३२ ॥

तत ऋत्यादि । तत: परं प्रज्ञावमसोहारं करणु सनु मानवो दर्भ- मयान् विप्रान कल्‍पयेत रचयेत । दर्भेमयानाझ्ञापनिर्योंचसाच पञ्जुभि- रित्यादिना । मिभंगेर्म्मेज्ज्ञप्तन्थ्यै: स्वापै रत्प्रभागषट्तैदशार्चैपैर्नि- वभि: सम्प्रभ: पञ्जुभिक्षिभिरेव वा कुङ्गहृं चिप्णावत्तं योगत: सायं हया- वत्तैर्नने हिजानु विप्रान् रचयेन् ॥ ९३ । १८ ॥

एकोहिष्टे तु कथित एक एव हिजः शिवे ! ॥ १४ ॥

ततो विप्रान् कुष्मयाने कसन्ने व भाजने । कोवेराभिमुखान् कृत्वा स्थापयेदमुना शुधौः ॥ १६ ॥

कौं ग्रह्नां देवैरभिषिञ्चये ग्रह्नां भवन्तु । पौतये यंयो रभिषवन्तु नः॥ १७ ॥

ततस्तु गन्धपुष्पाभ्यां पूजयेत् कुष्ममूर्त्तान् ॥ १५ ॥

पश्चिमे दचिर्णे चैव सुरमयुग्मक्रमात् शुधौः । घट्पात्राभिष सदर्भाभिष स्थापयेतुलसोतीलैः ॥ १८ ॥

पातहये पश्चिमभायां यास्ये पातचतुष्टयम् । पूर्वांस्यावृत्तरमुखान् शङ्कु विप्रानुपवेशयेत् ॥ २० ॥

देवपचं पश्चिमभायां दचिर्णे वामयास्ययोः ।

नहु कर्त्त दर्मेश्वरा नाध्रुषा: कल्पयितव्या दत्याकाङ्क्षयाभाह वडिम्बादे दत्यादि ॥ १४ ॥

तत दत्यादि । ततः परं शभोर्डिस्थादिकत्सां एकदिक्नेय भाजने कुष्मस्थान् विप्रान् कौवेरमुखात्तरमुखान् कत्वामुना वचस्मारण मत्ते च स्थापयेत् ॥ १६ ॥

कुष्ममयमाख्याप्य स्थापार्ं मन्त्रमेवाच । क्षेमश्री दत्यादि॥१७॥

ततक्ष्वल्वादि । ततस्तु प्राग्वादिनमण्डलैन नामस्मन्नैैष गन्ध-पुष्पाभ्यां कुष्ममूर्त्तान् कुष्ममयमाख्यायान् पूजयेत् ॥ १८ ॥

पश्चिमे दत्यादि । ततः शुचिः कर्मसाधकः पश्चिमे दचिर्णे चैव युग्म युग्म क्रमात् सदर्भाभिष कुशवशितानि लखचोतिलैच युक्तानि घट्पात्राभिष स्थापयेत् ॥ १८ ॥

पातहये दत्यादि । ततः पश्चिमभायां द्विधि स्थापपिते पातहये यास्ये रचिर्णे स्थापपिते पातचतुष्टये च क्रमतः पुष्पांश्चो पूर्वांस्यावृत्तराच्छोंच कुष्मयानन् शङ्कु विप्राहुपवेशयेत् ॥ २० ॥

पितृमातामहस्यापि पश्चो हो विधि पार्वति ! ॥ २१ ॥ नान्दीमुखाश्च पितरो नान्दीमुख्याश्च मातरः । मातामहाद्योद्येषुं मातामहाद्योद्योपि च । श्राद्धे नाम्नाभ्यु द्दिश्य समुल्लिख्या वरानने ! ॥ २२ ॥ दक्षिणावर्त्तेनोत्तरास्यो दैवं कर्म समाचरेत् । वामावर्त्तेन दक्षिणास्यः पितृकर्मापि साधयेत् ॥ २३ ॥ सर्वकर्म्म प्रगुर्वीता दैवादिक्रमतः शिवे ! । लाघनान्मादमात्र्यां श्राद्धं तदिफलं भवेत् ॥ २४ ॥ कौवे राभिमुखोदङ्नावाक्यं दैवे प्रकटयेत् । वास्यास्तु कदलीद्रुम् पित्ने मातामहोद्योपि च ॥

दैवपञ्चभित्यादि । हे पार्वति ! पञ्चिमायां दिशि हैवं पञ्चं तु' विधि जानो हि । दक्षिणे तु वामयाख्ययोर्दक्षिणां सभाजे दक्षिणाग्रे च क्रमतः पितॄन्मातामहस्यापि हो पञ्चौ विधि ॥ २५ ॥ नान्दीष्कन्धाद्यो नान्दीष्कन्धा मातरो मालादयश्च नान्दीष्कन्धः पितॄन् पितॄादयो नान्दीष्कन्धा मातरो मालादयश्च नान्दीष्कन्धाः पितामहमाद्योद्यो पि नान्दीष्कन्धः मातामह्या-देवं मातामहाद्योद्यो पि नान्दीष्कन्धः मातामहः ॥ २६ ॥ दक्षिणावर्त्तनेत्रादि । दक्षिणावर्त्तं नोत्तरास्य उत्तरमुखः मनु' हैवं कर्म्म समाचरेत् कुर्यात्तु । वामावर्त्तेन दक्षिणास्ये दक्षिणामुखः चनु' पितृकर्म्माणि श्राधयेत् ॥ २७ ॥

सर्व्वं मिलित्वा । हे शिवे ! दैवादिक्रमत एवं सर्व्वं कर्म्म प्रकु-रीत । नतु पितृकर्म्माधनाय दक्षिणावर्त्तं नैव दक्षिणामुखधने को देयादित्यादि । माहमात्र्यां मातृभ्रातृदौहित्रा कचूना-पच्त्राद्वि निक्षयं भवेत् । मातृमातॄनाऽऽत्मत मातृः पितामारोनाम्य प-बच्चपमु ॥ २८ ॥

तवादौ देवपंचे तु वाकं ऋषिपु श्रुचिक्किते ! ॥ २४ ॥

कालादौनि निमित्तानि समुन्निश्य ततः परम् ।

तत्तत् कर्माभ्युदयार्थमुन्ना साधकसत्तमः ॥ २५ ॥

पितृादौनां तु वयाथां तु मातृादौनां तथैव च ।

मातामहानां च मातामहादौनारमपि प्रिये ! ॥ २७ ॥

षड्ग्रन्थं कौतुंयेच्चामं गोत्रोच्चारणपूर्वकं ।

विश्वेषां देवतानां श्राद्धं पद्मुद्भौरयेत् ॥ २८ ॥

कुग्रानिमितयोः पश्चात् विप्रयोगरहस्यापि ।

करिष्ये परमेशानोक्तानुज्ञावाक्यमूर्तितम् ॥ २९ ॥

कौबेरेऽ्यादि । कौबेराभिमुखो उत्तराभिमुखो भूत्वा दैवे पञ्चे-

सन्निधावाक्यं कल्पयेत् ॥ ३० ॥

दैवपञ्चे प्रकल्पनीयं यदुक्तंग्रावाक्यं तदेवाच्च कालादौनेत्यादिभिः ।

प्रथममः कालादौनि निमित्तानि समुन्निश्रिाख्य ततः परं तत्तत्कर्माभ्यु-

दयार्थमुन्ना साधकसत्तमे गोत्रोच्चारणपूर्वकं पितृादौनां तु वयाथां

मातृादीनारमपि तिसॄषां तथैव मातामहादीनां वयाथां मातामहाद्री-

नामपि तिसॄषां षड्ग्रन्थं नाम कीर्त्यते । ततः विश्वेषां देवानां चैति

पद्मुद्भौरयेत् । ततः श्राद्धपद्मुद्भौरयेत् । पश्चात् कुग्रानिमितयो-

र्वि प्रयोरहस्यापि टूरयेत् । ततः करिष्ये इत्युदीरयेत् । शालपद्-

योगनया विष्णुं रोनतृसुतं श्राद्यामुकरासुखुच्चैडमुकतिथावमुकर्मो-

भुदयार्थमसुकागोत्राणां नान्दीमुखानां पितॄपितामहप्रपितामहाना-

मशुकामुकासु कदै वशर्मष्ठा मसुकगोत्राणां नान्दीमुखानां मातॄपितामही-

प्रपितामहोनासमुककर्ममुकोगां देहोनां वाचकगोत्राणां नान्दीमुखानां

मातामहप्रपितामातामहोप्रपितामहप्रप्रमातामहोनामुक्या-

मुखमुखोना देवानां च विश्वेषां देवानासमुच्चयकं शाद्ध डीयोनामितयो-

विश्वान् देवान् परित्यज्य पिठपच्े तु पार्वति ! । तथा मातामहस्यापि पञ्चेऽनुज्ञा प्रकौर्तिता ॥ ३० ॥

'ततो जपेदब्रह्माविद्या गायत्रीं द्रघभा शिवे ! ॥ ३१ ॥

देवताभ्य: पिठदेवश् महायोगिभ्य एव च । नमोऽस्तु पुष्टये स्वाहायै नित्यमेव भवन्त्वति ॥ ३२ ॥

पठिल्वैनं त्रिधा हस्ते जलमार्डाय सप्तम: । वं हंफडिति मन्त्रे न गाङ्गद्रव्याणि प्रोक्षयेत् ॥ ३३ ॥

ग्राम्नेयां पातमेकन्तु संस्थाप्य कुलनायिके ! । रचोन्नमसृतं प्रोच्च यन्त्रवरचां कुरुष्व मे इत्यज्ञा भोजने तस्मि'स्तुलसौन्दर्यासंयुतम् ॥ ३४ ॥

वं प्रयोरहं करिष्ये रतिं वाक्यं जातम् । हे परमेशानि ! हैबपन्ने रत्ये तदेवानुज्ञावाक्यभीरतं काषितम् ॥ ३६-३९ ॥

पिठपच्े मातामहपच्े च यदतत्सुजावाक्यं प्रकल्पनीयं तदाऽच विश्वानित्यादिना । हे पार्वति ! पिठपच्े तथा मातामहस्यापि पच्े विश्वान् देवान् परित्यज्याच्चा प्रकौर्तितात्सुजावाक्यं काषितम् । पिठपच्ेऽहचाज्ञावाक्यं यथा खोमं श्रुत्वाक्रमात्सुकरपच्ेश्चुकतियावसुक-

तथावसुक्कम्र्मार्भ्युदयार्थेमसुक्रोगोलार्यां नान्दी सुखानां पिठपितामच-प्रपितामचानां सुखानां प्रपितामहोःप्रपितामहोनां सुखुक्रकाश्रोनां नान्दी सुखोनां माहापितामचोःप्रपितामहोनां सुखुक्रगोलार्यां नान्दी सुखोनां देवीनां चाश्रय-दयिकां श्यादं ऋगनिस्मितंयोविंद्योरहं करिष्ये रति । मातामहपच्े-ऽध्ये वमेवाहुज्ञावाकं प्रकल्पनीयम् ॥ ३० ॥

ततः सानुज्ञावाक्यकलनादनन्तरम् ॥ ३१ ॥

पठित्वैनं नित्यादि । एनं देवताभ्य इत्यादि' भवन्त्वतीष्यन् मन्त्रं त्रिधा निर्वारं पठित्वा ततः सप्तम: श्यादकत्तां हस्ते जलमार्डाय वं-हंफडिति मन्त्रे न गाङ्गद्रव्याणि प्रोक्षयेत् ॥ ३५ ॥

दशमोऽध्यासः ।

निधाय सजिलं देवी ! देवादिक्रमतः सुधीः । विप्रेभ्यो जलगडूषं दत्वा दद्यात् कुशासनम् ॥ ३४ ॥ तत् स्रावाह्येष्टदान् विश्वान् देवान् पितॄन्स्थिता । मातॄंस्तान् मचूश्रापि तथा मातामहीं स्त्रिवे ! ॥३५॥

मतो रक्तोऽनुमतं प्रोच्य ततो मे यज्ञरथां कुरुष्वेति वदेत् । योननया रक्तोऽनुमतं मत्वा यज्ञरथां कुरुतेति मन्त्रो जातः । इतोऽपि मन्त्रमन्त्रसक्ला तत्रिचाग्नेयां द्विष्षि सं ख्यापिते भाजने तन्वोयवदसंयुतं सजिलं जलं निधाय संस्थाप्य ततः सुधोः श्राद्धकर्त्ता देवादिक्रमतः कुशयेभ्यो विप्रेभ्यो जलगडूषं दत्वा विष्षे देवा ! हृदयासनं वो नम इति वाक्येन विप्रेभ्यो देवेभ्योऽतुन्नागते नान्दीमुख पितामचमुखदेवगणम्चमुखगोल नान्दीमुख प्रपितामहासुकदेवगर्म्मचमुखगोल नान्दीमुख पितामहासुकदेवगर्म्मचमुखगोल नान्दीमुख प्रपितामहासुकदेवगर्म्मचिदमासनं वः स्वधेत वाक्येन पितॄदिदम्योऽसुकगोल नान्दीमुखि मातरम्चक्रि देवी ! च्छुक्रगोल नान्दीमुख्खि पितामचि च्छुक्रि देवी ! च्छुक्रगोल नान्दीमुख्खि प्रपितामचि च्छुक्रि देवी ! हृदयासनं वः स्वधेत वाक्येन मातामचिदम्योऽसुकगोल नान्दीमुख मातामचचक्रि देवी ! च्छुक्रगोल नान्दीमुख्खि प्रमातामच्याशुकदेवगर्म्म च्छुक्रगोल नान्दीमुख्खि प्रप्रमातामच्याशुकदेवगर्म्म चिदमासनं यः स्वधेत वाबौत्रन मातामचिदम्योऽसुकगोल नान्दीमुख्जि मातामच्याशुक्रि देवी ! च्छुक्रगोल नान्दीमुख्खि प्रमातामच्याशुक्रि देवी ! च्छुक्रगोल नान्दीमुख्खि प्रप्रमातामच्याशुक्रि देवी ! हृदयासनं दद्यात् ॥ ३४ ॥ ३५ ॥

तत इत्यार्द्ध । मतो विदानु श्राद्धकर्त्ता विप्रे देवा हृदयग्चते ह तिष्ठतेह सद्विधन्त सम पूजां नॄख्रीतेति वाक्येन न विश्वान् देवान् च्छशुक्रगोल्ला नान्दीमुखा: पितॄपपितामचप्रपितामचा च्छुक्रासुकाच्छुकदेवग्रस्मांगा: हृदयग्चतेह तिष्ठतेह सद्विधस्त सम पूजां मॄख्रीतेति वाक्येन म पितॄन पिवादीन तथा च्छुकगोल्ला नान्दीमुख्खो मातृपितामचप्रपितामचाश्चुक्रि मातामचिदम्योऽसुकगोल्ला नान्दीमुख्खो मातामच्याशुक्रि

ग्रावाण्छा पूजयेदादौ विश्वानं देवांस्ततो यजेत्। पितृद्रवयं तथा माहत्नयं मातामहत्रयम्‌ ॥२७॥

मातामह्नोत्पयं चापि पाद्यार्घ्याचमनादिभिः । धूपैर्दीपैश्च वासोभिः पूजयित्वा वरानने ! । पात्रार्घ्यां पात्रमप्रं कुर्याद्देवक्रमात्‌ ग्रिवे ! ॥२५॥

मख्खलं रचयेदेकां मायया चतुरश्रकम्‌ । हे हे च मखहले कुुर्यात्तं तदृत्पचद्रयोरपि ॥ ३८ ॥

नामध्योऽक्षरयक्षस्य देवं दृशाग्र्यकृतेः तिष्ठतेह सकृिधत्त मम पूजां नतूभोनेति वाक्येन मातर्मोक्षाधीरोऽपि वचककगोत्रा नान्दीश्राख्या मातृ-

महप्रेमातिशयद्धृद्धप्रेमातिशय्या वचककागोत्रकदेवप्रभाष्ण ऋषाग्र्यतेऽह तिष्ठतेह सकृिधत्त मम पूजां नतूभोनेति वाक्येन मातामह्नानू मातृ-

महादीनपि वचकगोत्रा नान्दीमुखो मातामहोऽप्रमातामहोऽक्षप्रमा-तामहोऽमुकयमुक्यमुको देवं दृशाग्र्यकृतेः तिष्ठतेह सकृिधत्त मम पूजां नतूभोनेति वाक्येन मातामहोर्मातामहादीन्यापि कुशाग्रेणे

स्वावाझ्येये‌ ॥ ३६ ॥

स्वावाझ्येत्यादि । एवं विश्वदेवादीनायाच्छा विष्वदैवा रत्नानि पाद्यार्घ्यादिभिरनो वो नम ऋतिं वाक्येन पाद्यार्घ्याचमनादिभिर्धूपै-र्दीपैश्चोभिमिश्राद्यादि विश्वान्‌ देवान्‌ पूजयेत्‌ । ततोऽत्रा चोध्याच्छुक-गोत्रा नान्दीश्राखा: पितृपितामह्नप्रपितामहा वचककागोत्रकदेवश्र-

स्वाद्ध एतदनि गम्भुष्यप्रभूपद्रोपादीन वः स्वधेऽति काक्येन पितृद्रवयं त-चैवाझकगोत्रा नान्दीश्राखो माहपितामहोप्रपितामहोऽक्षप्रमुक्यमुक्यमुको देव एतदनि पाद्यादीन वः स्वधेऽति वाक्यो ने माहत्नयं तथैव प्रकलिपतेन

वाक्येन मातामह्नत्रयं तथैव कलिततवाक्येन मातामहोर्माताम-हादीनपि वचकगोत्रा नान्दीश्राखा एतदनु पाद्यादिभिरियेजेतु पूजयेत्‌ । हे वरानने ! पित्रे ! एवं विशदे-वादेनं पूजयित्वा ततो देहैक्रमात्‌ देवपचादिक्रमःः पात्त्रार्घि पात-

यिषु ऋतिं पात्रमप्रं वासीक्र्य प्राति कुश्यात्तं ॥ ३७ ॥

वारुणप्रोचि‌तेषु पात्राख्यासाद्या साधकः । तेन बालितपात्रेषु सर्वोपकारणैः सह । पानार्थं पायसान्नानि क्रमेण परिवेष्टयेत् ॥ ४० ॥

ततो मध्युवान् दध्रा ज्रां कू फड़िति मन्त्रके: । संप्रोच्यात्रानि सर्वांपि विश्वान् देवांस्तथा पितॄन् ॥४९॥ मातृन्मातामहान् मातामहौरसिक्थ्य तत्त्ववित् । निवेद्य देवों गायतों देवताभ्यः स्विधा पठेत ॥ ४२ ॥

मधूदकस्यादि । ततः श्रो पातयति ब्राझ्मणान् अड्गदतरं प्राप्य देवपक्षे मातया हौंजेजेन चहरसकं चतुष्कोषमेकं मधूदकं रचयेत । पञ्चाङ्गैरपि तद्वत् हौंजेजन चतुष्कोषैर्हि हेरुङमदने कुय्योत ॥४९॥

वार्ङखेल्यादि । ततः साधको जने वारुणप्रोचि‌तेषु वर्मित वीजनाभिषिक्रे षु मधूदके षु क्रमतः पात्रार्प्यासाद्या संस्थाप्य तेन वर्मित वीजे न खालितेषु पात्रे षु सव्वें द्रपकारणैः पानार्थीं जढेन व वद्धा चानि क्रमेष दैवाधिक्रमत परि‌वेष्टयेत ॥ ४० ॥

तत इत्यादि । ततः परमद्ये षु मध्युवान् दध्रा ह्वां हूँ फड़िति मन्त्रके: सव्वार्ङ्गरद्यानि सों वर्माभिषिच्च्य तत्त्ववित् जने विश्वान् देवान् तथा पितॄन् पितामादीन्स्तथा मातृमातामहांदीन्स्थया मातामहान्मातामहा-दौन् तथा सातामहादिसातिमहादिस्थैः लिख्योऽथ विश्वेदेवैरिभ्यः सर्वाङ्गयद्नानि निवेद्य विश्वदेवाः पानार्थौदकमधुयसव्वोपकारणास चितमेतदतद्वे नम रत्न वाक्को न विश्वेभ्यो देवे भ्यो‌उड्क गेल्ला नान्दी-

सुखा: पितॄन्मातामहप्रपितामहा ऋक्षतामुखकाछकदेवयर्माष्ठ: पानार्थौ-दकमधुयसव्वोंपकारणान्वितमेतदतद्वे यः स्खल्देति वाक्को न पितॄ-दिव्यो-दक्षगेल्ला नान्दीछखां मातृपितामहीप्रपितामज्यो‌उड्ककछकपद्यो देव्या: पानार्थीदकमधुयसव्वोपकारणान्वितमेतदतद्वं वः स्खल्देति वाक्को न मातृादिभ्यो‌उड्कगेल्ला नान्दीछखा मातामचॄप्रपितामच्चा प्रपितामच्चा प्रमातामच्चा व्रष्टुकाछकाछड्कदेवयर्माष्ठ एतत्

ग्रेषान्नपिण्डयो: प्रश्नौ कुर्याद्दाच्चे ततः परम् ।४८। dत्तग्रेषैश्चतायथै भ्यान्तरफलसनिभान् । दिजातं प्राप्नोत्तर: पिण्डान् रचयेदृहादश प्रिये ॥८८॥

अन्ये तु कल्पयेदेकं पिण्डं तत्सममभिक्के ! । श्वासरेवैकृतं ते दर्भान् मण्डले यवसंयुतान् ॥ ८४ ॥ ये मे कुलेऽत्र लुप्तपिण्डा: पुरदारविवर्ज्जिता: । अग्रिनदग्धाश्च ये केऽपि व्यालव्याघ्रहताश्च ये ॥ ८५ �nये बान्धवा बान्धवा वा येडन्यजन्मनि बान्धवा: । महत्तपोऽतियाभ्यां ते यान्तु दत्तिम तयाम् ॥ ८९ ॥ एतां पिण्डसमिपिण्डेश्यो मन्त्राभ्यां सुरबन्धिते ! । प्रणाल्य हस्तावाचान्त: मातृवतों प्रजपंस्वत: । देवताभ्यस्विधा जज्ञा मखडलानि प्रकल्पयेत् ॥ ८८ ॥

मन्त्रं यःस्पृशेति वाक्येन मातादिभ्योऽधुकृगोता नान्त्रीन्छृणो माता-महोर्माता महोर्हृदुपमातामहोऽष्टसु खलु ऋक्छुकृच्छुक्रयो देव्या: पानार्थोंऽकमधु-यवसृजों पकर्ष्यान्वितमेतदं वःस्पृशेति वाक्र्येन मातामह्यादिभ्योऽपि योपकर्ष्यान्यद्वान क्रशेष्ण दत्वा गायतों देव्यों दशभां पठेतां ततोन देवताभ्य इत्यादिर्भावनाभिस्तैर्नित्यां पठतां हि क्षीयते ! ततः परं श्राद्धादर्मास्त क देवर्मित पिण्डदानं करिष्यो इति च ग्रेषाद्विप-रुडयो: मन्त्रौ विप्रे प्रति कुर्यांतं ॥ ९१-९३ ॥

दत्तश्रेषैरित्यादि । ततः परं दिजानु रक्षेभ्यो देयतांवति च्यो' कृष्णे ति प्राप्तोत्तर: शनु दत्तश्रेषैर्हि तेभ्योर्द्विप्रेभ्य इष्षै रक्षतातैर्मान्तर- फलसाच्चभानु विश्वफलबन्ध्यानु द्वादश पिण्डानं रचयेत् ॥ ८४ ॥ अन्यन्निस्यादि । तत्स्थोऽभ्योडन्वर्यामप तत्स्थमं विश्वफलतल्थमेकं पिण्डं कल्पयेश् । ततो नैर्ऋते कोषे कल्पयते चलत्क्रोष्यमरडले यवसं- yुतान् दर्भान् कुष्णान्वितरदभ्रोक्क्षिपेतं ॥ ९५-९६ ॥

उच्छिष्टपातपुरतः पूर्वोक्तविधिना बुधः। हं हं च मकारले देहि ! रचयेत् पितृतः क्रमात् ॥ ८४ ॥ पूर्वं मन्त्रेण सप्रोच्य सग्यांस्रेष्यास्तरतौ ऋतौ । प्रभुच्य वायुना दर्भान् पिठरदर्भंक्रमात् शिवे ! ॥ ८५ ॥ जड्रे मूलो च मध्ये च त्रींस्तोत्रन् पिठरादिवेदयेत् ॥५०॥ आमन्त्रेण प्रत्येकं नामोच्चाये महेश्वरि !! स्वधया वितरेत् पिठरं यवमाघोकसंयुतम्

दत्वा त्यादि । हे शरवन्दिते ! ये मे कुलेऽत्र यादृशां ते यान्तु तद्रूपतया मित्यन्नाभ्यां ह्याद्याः मन्त्राद्यारमपिठरेभ्यः पिठरं विहीनेभ्यो नैकान्तकौत्स्य कलिपते चतुष्कोष्य मसृडले शाक्तादित्ये दर्भेष्टं, पूर्वं रचित- द्वादशपिठरातिरिक्तं पश्चाद्रविं तत्रोदकं पिठरं दत्वा हस्तौ प्रजाल्य तत् प्राचांनः ऋताचमनः मन्त्र सादित्यो गायत्रों दशधा प्रजपन् देव- ताभ्य हति मन्त्रं विधा जतया मसृडनान प्रकटपयेत्

नतु केन विधिना कुत्सिते स्थाने कियान्त वा मसृडनानि प्रकल्प- वितव्यानोत्याकाझरायामात्र उच्चिष्टे त्यादि । हे देवि ! वृधा प्राज्ञः श्यादृकृतां पूर्वोक्तेन विधिना पिठरत: क्रमादुच्छिष्टपातलायां पुरतो हे हे चतुष्कोष्यो मसृडले रचयेतु

पूर्वं मन्त्रं साद्यादि । हे शिवे ! ततो वर्मित वीजकृपेण पूर्वं मन्त्रं मसृडनानि सम्प्रोच्याभिषिच्य ह्रतो विनत्पा: श्यादृकृतां तेनु मसृडले, कुशानास्तरतौ ।

ततो वायुना यमिति वीजेन दर्भानभ्युक्शा अभिषिच्य पिठरदर्भंक्रमात् दर्भेष्टां मूले मध्ये चोङ्कं च पितृादिभ्यो मात्रादिभ्यो दद्यात् ॥ ५० ॥ नतु केन केन वाच्येन पितृादिभ्यः पिठरा निवेदयितव्या इत्य- मेवाथमात्र व्यामन्त्रणेत्यादि

हे महेश्वरि ! व्यामन्त्रणेन सम्भो- चनविभक्त्रा विशिष्टं पितृादीनां प्रत्येकं नामोच्चाये स्वधया यव-

पिण्डान्ते पिण्डग्रेशस्य विकौर्य्यं लेपभाजिनः । प्रोक्षयेत् करलेपेष नैकौहिष्टेष्यं विधिः ॥ ५२ ॥

माझ्झोकसंयुतं मध्ययवकं संयुक्तं पिण्डं वितरेत् । वृक्षकगोलनान्दीश्रुख पितरम्‌हाकदेवयर्म्मणो मध्ययवयुतः पिण्डकत्तो स्वधेति वाक्येन दर्भमूले पिण्डे वृक्षकगोल नान्दीश्रुख पिताम‌हाकदेवयर्म्मणो द्रे पिण्डकत्तो स्वधेति वाक्येन दर्भेमध्ये पिताम‌हायाकदेवयर्म्मणो द्रे पिण्डकत्तो स्वधेति वाक्येन दर्भोत्तॄ भागे प्रपितामच्हायाकदेवयर्म्मणो द्रे मध्ययवयुत एष पिण्डकत्तो स्वधेति दर्भेमूले मातॄ वृक्षकगोल नान्दीश्रुख प्रपितामच्हाकि दे‌वि मध्ययवयुत एष पिण्डकत्तो स्वधेति दर्भेमध्ये पितामच्हत्रे वृक्षकगोल नान्दीश्रुख मातामच्हाकदे‌वि मध्ययवयुत एष पिण्डकत्तो स्वधेित्यनेन दर्भोत्तॄ प्रपितामच्ह्रे वृक्षकगोल नान्दीश्रुख मातामच्हायाकदे‌वि मध्ययवयुतः पिण्डकत्तो स्वधेित्यनेन दर्भेमूले मातामच्हत्रे वृक्षकगोल नान्दीश्रुख प्रमातामच्हाकदेवयर्म्मणो मध्ययवयुतः पिण्डकत्तो स्वधेित्यनेन दर्भेमध्ये प्रमातामच्हायाकगोल नान्दीश्रुख मातामच्ह्रकि दे‌वि मध्ययवयुत एष पिण्डकत्तो स्वधेति नान्दीश्रुख प्रमातामच्ह्रकि दे‌वि मध्ययवयुत एष पिण्डकत्तो स्वधेित्यनेन दर्भेमध्ये प्रमातामच्त्रे वृक्षकगोल नान्दीश्रुख ह्रदप्रमातामच्हाकदेवयर्म्मणो मध्ययवयुतः पिण्डकत्तो स्वधेित्यनेन दर्भोत्तॄ ह्रदप्रमातामच्हायाकगोल नान्दीश्रुख मातामच्ह्रकि दे‌वि मध्ययवयुत एष पिण्डकत्तो स्वधेति व पिण्डं ह्रद्यादित्यर्थः ॥ ५३ ॥

पिण्डान्ते इत्यादि । पिण्डान्ते पिण्डप्रदानान्ते पिण्डान-भितः पिण्डग्रेशं विकौर्य्यं को लेपभुजः पितरः प्रोन्नत- मिति वाक्येन करलेपे‌ष ह्रदयनेनाद्रे‌ण लेपभाजिन्चतॄथ्यादानू पितॄन् प्रोक्षयेत् । एकोहिष्टेषयं विधिभेँपभाजिपितृप्रोक्षणविधि-र्नास्ति ॥ ५२ ॥

देवतापितॄण्टृपथ्यें सावित्रीं द्वादशा जपेत् ।

देवताभ्यः स्विधा जक्षा पितॄणां सम्पू जयेत् ततः ॥ ४३ ॥

प्रण्वाख्य भूपं द्वीपं च निमील्य नयनदूयम् ।

दिव्यदेहधरान् पितॄन् तर्पयेत् कव्यवहरे ।

विभाव्य प्रश्नमेधेनामिनं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ ४४ ॥

पितां मे परमो धर्म्मः पिता मे परमं तपः ।

स्वर्गः पिता मे तत् तृसौ द्विषमस्र्यखिलं जगत् ॥ ४५ ॥

ततो निर्माल्यमादाय प्रार्थयेद् आग्रिषोः पितॄन् ॥ ४६ ॥

आग्रिषो मे प्रदीयन्तां पितरः कव्यस्मया ।

वेदाः सक्तवयो निलयं वर्षाणां वास्यथा समम् ॥ ४७ ॥

यातारो मे विवर्धन्तां बहुन्यन्यानि सन्तु मे ।

याचितारः सदा सन्तु मा च याचामि कश्चन ॥ ४८ ॥

दैवादितो दिवानं पितॄणां विश्रजेसदनन्तरम् ।

देवतेत्यादि । ततों देवतापितॄण्टृपथ्यें सावित्रीं गायत्रीं द्वादशा

जपेत् ततो देवाभ्य रति मन्त्रं विधा जक्षा ततो गन्धपुष्पाभ्यां

पिक्खानं सम्पू जयेत् ॥

४३ ॥ प्रण्वाख्याथादि । ततः चतूपं द्वीपं च प्रज्ञाख्य नयनदूयं मि-

मील्य दिव्यदेहधरान् पितॄन् यथे कव्यं पितॄप्रसच् वसन्तः खादत:

पितनं विभाव्य विपिन्त्योः वच्यमरनं मन्त्रमुदीरवं कोष्टं यनू भीमाक्

जकतां प्रषनमेष्ट ॥ ४८ ॥

तमेव मन्त्रादि पिता मे रत्नायम् ॥ ४९ ॥

तत रत्नादि । ततः परं निर्माल्यं पुञ्जाव्याहाय स्टौत वा

खादिषो मे प्ररीयतामिलादौ मा च याचामि कवनेष्टन्

मन्त्रमुदीरवं कम्साधकः पितनागिषः कामान् प्राछवेत्

चोदव ॥ ४९-५० ॥

तथैव दर्शयां कुर्यांत् पञ्चेषु निष्णु तत्ववित् । ४८ । गायन्नीं दृशधा जप्ता देवताम्योंडपि पञ्चधा । हृद्या वाक्कि' रविं विप्रभिदं पृच्छेत् कताक्ष्यालः ॥ ५० ॥

इदं स्याद्' समुचार्यं साड्‌' जातमुदीरयेत् । हिजो वदेतं समयगेव साड्‌' जातं विधानतः ॥ ५? ॥ ऋज्वेगुणसमन्वस्थं प्राप्यवं दृशधा जपन । ग्राह्यग्राभिविधानेन कुय्यांत् सर्वं समापनम् । पालयात्राननि पिण्डांश ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ५२ ॥ विप्राभावे गवारिभ्यः सलिले वा विनिर्हिपेत । वडिशाखामिदं प्रोकं नित्यसंस्कारकर्मणि ॥ ५३ ॥

देवादित इत्यादि । तत्रनन्तरं देवादितो देहपञ्चादिक्रमतो ब्रह्मन् जमस्वेति पिण्डगयां गच्छेति तु वाक्प्रशस्तकरन तत्ववित साधको रभेमयान् हिजानं पिण्डांगश विश्रजेत तथैव देवादि-क्रमेंप्येव तिष्ठपि पञ्चे च्छो' तत्स्वरूपं श्रद्यो त्यादि कतैताभ्युद्-यिकनादप्रतिष्ठार्थं हिरण्यादिकं सकृद्गोत्रायाश्चकदेशं यो ब्राह्मणाय ददिच्यां दातमहसुतसृजे द्राति वाक्येन यथाशक्ति हिरण्यादिकं ददिच्यां कुर्यालं ॥ ५४ ॥ गायत्नोमित्यादि । ततो गायत्रीं दृशधा'जप्त्वा देवताभ्यो हृदत मन्त्र-मपि पञ्चधा जप्ता वडि‌कं रसावं च हृद्या कताक्ष्यालिः सन् विप्रभिदं पृच्छेत ॥ ५० ॥

विप्रं प्रति किं पृच्छेदित्यपेक्षायामाह । इदं स्याद्-वहसूत्रायं साड्‌' जातमित्यदीरयेत । योजनया इदं साड्‌' जातमित्येव द्वीरयेत । ततो विधानतः सद्गगेव साड्‌' जातमिति हिजो वदेत् ॥ ५? ॥ ग्राह्यग्राभिविधानेन हेतुतत्कृत्य ब्रिकमाह्यग्राह्येति कधनं नास्ति ।(१५३)॥

श्राद्धे पितॄन्‌श्रि कत्त॑ॽथे पाव॑ॽपाले॑न कौत्स॑येऽपि॥६८॥ देवता॑दिप्रतिष्ठासु तोर्थ॑यालाप्रवेशयोः। पाव॑ॽपाले॑न विधानेऽन श्राद्धमेतदुदूदूषयेत्॥६९॥

नैतेषु श्राद्धकत्त॑ॽपु पितृ॑ना॑न्दौ॑मुखा॒न्‌ वदेत। नमो॑ऽन्तप॑श्चा॑त्प्र॑य॑त॑ स्वधा॑यै पद॑मु॑च्‍‌छ्र॑येत॥७०॥

पित्रादि॑न॑यमप॑श्‍ये तु यो ज॑ो॑व॑ति वरा॑नने॥७१॥ त॑स्यो॑र्द्ध्व॑त॑नु॑पु॑त॑स्य श्राद्ध॑ कु॑र्यादिच॑छ्रया। ज॑न॑का॑दिषु जीव॑त॑सु ति॑षु श्राद्ध॑ वि॑व॑र्ज्ज॑येत॥७२॥

त॑ेषु प्र॑ीत॑ेषु दे॑ह॑े॥७३॥ श्राद्ध॑य॑ज्ञ॑फल॑ं ल॑भे॑त॥ जो॑व॑त॑पि॑त॑रि कल्याणि॥७४॥ नान्या श्राद्धाधिकारिता॥ मातु॑ः श्राद्ध॑ वि॑ना प॑त्न्या॑स्तथा नान्दी॑मुख॑ं विना॥७५॥

एव॑मा॑भ्यु॑द॑यि॑क॑स्य श्राद्ध॑स्य च्छ्र॑न्नो दान॑यो॒॑ᳶ॒ त॑े॑नै॑व वि॑भि॑ना पाव॑ॽपा॑त्क॑म॑पि श्राद्ध॑ वि॑धा॑त॑व्य॑मि॑द॑ श्राद्ध॑ इ॑त्यादि॑भि॑ः। पाव॑ॽ- ग॑यमा॑वा॑स्या॑दौ कत्त॑ॽव्य॑े श्राद्ध॑े क॑ल्प॑नो॑य॑ेष॑नु॑ज्ञा॑वाक्य॒॑ᳶ॒ पाव॑ॽपाले॑ न श्राद्ध॑ कौत्स॑य॑ेद॑व॑स्यार॑येत॥७६॥

दे॑व॑ता॑दित्या॑दि॥७७॥ दे॑व॑ता॑दिप्र॑तिष्ठा॑सु तोर्थ॑या॑लाप्र॑वेश॑यो॑ᳶ क॑र्त॑व्य॑े श्राद्ध॑े क॑ल्प॑नो॑य॑ेष॑तु॑ज्ञा॑क्य॒॑ᳶ॒ पाव॑ॽपाले॑न वि॑धान॑ेन॑त॑च्‍‌छ्राद्ध॑मि॑त्य॑दौ- र॑वेत॥७८॥

नै॑ते॑षु॑ल॑त्य॑ादि॥७९॥ ए॑त॑ेषु श्राद्धकत्त॑ॽषु पि॑तृ॑ना॑न्दो॑मुखा॑न्‌ वदेत॑ किं च दे॑व॑ता॑भ्यः पि॑तृ॑भ्य॑द॑ति म॑न्न्रे॑ण न॑मो॑ऽन्त॑ प॑श्चा॑त्प्र॑य॑त॑ स्वधा॑यै प॑द॑मघा॑र॑रेत॥८०॥

अ॑न॑य॑त॑ स॑र्व॑ं पू॑र्व॑व॑द॑द॑वि॑ष॑य॑म॥८१॥ ज॑ड्ड॑ी त॑न॑मू॒ᳶ॒ ज॑ड्ड॑ी भ॑य॑मू॒ᳶ॒८२॥ जो॑व॑दित्या॑दि॥८३॥

हे कल्याणि॒ᳶ॒ पि॑त॑रि जो॑व॑ति स॑ति पु॑ल॑स्य मातु॑ः प॑त्न्या॑ᳶ श्राद्ध॑ वि॑ना त॑था नान्दी॑मुख॑मा॑भ्य॑ द॑यि॑क॑म॑पि न॑ᳶ॒ वि॑ना क॑ल्म॑श्राद्धा॑धिकारिता नास्तीत्यन्वयः॥८४॥

एकोदिष्टं तु कोलेपि ! विश्वेदेवान् पूजयेत् । एकमेव समुद्धिश्यानुज्ञावाक्यं प्रकाशयेत् ॥ ७० ॥

दर्शश्राद्धाभिमुखो दर्शादनं पिण्डं च मानवः । यवस्थाने तिलादेयः: सर्वं मन्येष्टं पूर्ववत् ॥ ७१ �

प्रेते तस्मिन् विशेषोडयं गडादीनां च विपर्जयेत । मतं समुद्धिखेत् प्रेतं तं वाक्ये दानेपिण्डयोः ॥ ७२ ॥

एकमुद्धिश्य यत् श्राद्धमेकोहिष्टं तदुच्यते । प्रेते तस्मिन्ने च पिण्डे च मतस्यं मांसं नियोजयेत् ॥ ७३ ॥

अग्नौचान्तात् हितोयेहकृत् श्राद्धं यत् कुर्वते नरः । प्रेते तस्मिन् विजानौहि तदेकं कुलनायिके ॥ ७८ ॥

गर्भेस्थावाज्जातमतादन्यत्र मृतजातयः । कुलाचारानुसारेण मानवोऽप्यौचमाचरेत् ॥ ७५ ॥

एकोदिष्टे श्राद्धे ॥ ७० । ७६ ॥

प्रेतश्राद्धे इत्यादि । प्रेतश्राद्धे गडादीनां विवर्जयेत् न कुर्या- त् । यथोक्तावाक्ये यथापिण्डयोर्दाने च मृतं जपं प्रेतं सर्वक्रियावि- वर्जयेत् । प्रेतश्राद्धे विशेषोडयं न कार्यः ॥ ७७ ॥

नत्वेकोदिष्टं श्राद्धं तत्राह एकादशेऽह्नादि । नित्योजयेत् समर्पयेत् ॥ ७८ ॥

नतु प्रेतश्राद्धं किञ्चित् तथा हि श्रगौचानादित्यादि । यथौच- नाव् व्यगौचस्थानतो यत्रास्त तत्रौचान्तं तथावत् ॥ ७९ ॥

यथ प्रसक्ताद्यौचादिव्यवस्यामाद् गर्भेस्थावादित्यादिभिः । गर्भेस्थावाद्भं- पातात् जातमताद्वा जाता: मच्चेव मर्तो जातमृतस्तकाऽऽन्यान्ययो- र्दंतजातयोः स्तोकोनग्नः स्वकृतुलाचाराहाराद्यौचममूलक्रियामो- बरतां शुध्यात् ॥ ८० ॥

शूद्रसामान्ययोर्द्वि ! माशेनागौचकल्पना ॥ ७६ ॥

असपिण्डसृतज्ञातौ विराजतागौचमिष्यते ।

सृक्खतोऽपि गतागौचे सपिण्डस्य सृतिं शिवे ! ॥७७॥

अश्रौचिनोऽधिकारी स्वाह्येवे पित्रा च कर्मणि ।

कुरते कुलाशेनादाच्छे ! तथा प्रारब्धकर्मणः ॥ ७८॥

पञ्चवर्षोऽधिकान् मर्त्यान् दाह्येत् पितृकानने ।

भर्वा सह कुलेभ्यनि ! न दहेत् कुलकामिनोम् ॥७९॥

तव स्वरूपा रमणीओ जगत्याच्छादनविग्रहा ।

मोहादृत्तंस्थितारोहात् भवेद्रकगामिनी ॥ ८० ॥

ब्रह्मन्नुपासकांस्नु तेषामाज्ञानुसारतः ।

प्रवाऽह्येद्धा निधनेद्घ्रयेद्घापि कालिके ! ॥ ८१ ॥

पृथक्त्वेते च तौर्हि वा देव्या: पाङ्गे विशेषतः ।

कुलोनानां समौपे वा मरणं यस्तमभिके ! ॥ ८२ ॥

विभावयन् सत्यमेकं विरमरणं जगतां तयम् ।

हिजातीनामित्यादि । उपनीतसपिण्डमरयो शिशुजाने च

हिजातीनां ब्राह्मणत्वादिवैद्यानां क्रमतो डमाशौचेन हादगौचेन पच्तः:

पच्तेषांगौचकल्पना वक्तव्या शूद्रसामान्ययोस्तु माशेनागौचकल्पना

केया शूद्रसामान्ययोरुपनयनस्थाने विगाढो भवेत्: ॥ ७६ ॥

असपिण्डोऽनेनैवि । असपिण्डेऽकर्तृतज्ञातौ सपिण्डभिन्ने गोत्रजे

कुरते सति विराजतागौचमिष्यते । गते गौचे डगौचे गते सपिण्डस सृतिं

मरषं सृक्खतोऽपि जनकै विराजतागौचमिष्यते ॥ ७७ ॥

अगुप्तिरित्यादि । हे स्वाद्यो ! कुबाऽर्नातथा प्रारब्धकर्मणस्य

कुर्वन्नौन प्रारक्षका्यभ्याननुज्ञातु देये पित्रा च कर्म्म यथुपदि-

च्चं नोऽधिकारी न स्वात॥ ॥७८-८२॥

परित्यजति य: प्राणान् स स्वरूपे प्रतिष्ठति ॥ ५३ ॥

प्रे तभूमौ श्रवं नीलां ज्ञापयित्वा छतोद्वितम् । उत्तराभिमुखं कृत्वा ग्राययेत् चितोपरि ॥ ५४ ॥

सम्बोधनान्तं तद्गोत्रं प्रे ताख्यानं समुदीरयन् । दत्वा पिण्डं प्रेतमुखे देहेऽङ्कमनुस्मरन ॥ ५५ ॥

पिण्डन्तु रचयेत् तत्र सिध्यन्नैः स्थण्डिलैर्य वा । यवगोधूमचूर्णैर्वा धात्रीफलसमं प्रिये ! ॥ ५६ ॥

स्थितेषु प्रे तपुत्रेषु ज्येष्ठे श्राद्धाधिकारितः । तदभावेऽन्यपुत्रादौ ज्येष्ठानुक्रमतो भवेत् ॥ ५७ ॥

अभावे चान्त्यदिवसे कतमोऽपि नरः शुचिः । मृतप्रे तत्वमुक्त्यर्थमुत्सृजेच्चिलकाञ्चनम् ॥ ५८ ॥

गां भूमिं वसनं यानं पात्रं धातु विनिर्मितम् । विभावयन् विविधतनं स्वाहृपे परमात्मनि ॥ ५९ ॥

प्रे तभूमावित्यादि । प्रेतभूमौ श्रवं नीलां छतोञ्चितं छायाभ्यक्तं तं ज्ञापयित्वोत्तराभिमुखं कृत्वा चितोपरि तं ग्राययेत् ॥ ५४ ॥

सम्बोधनान्तमित्यादि । सम्बोधनान्तं सम्बोधनविभक्तिप्रकृतं प्रे तताख्यानं तद्गोत्रं प्र तनु नाम तद्गोत्रादिकं सगोत्रं कृत्यादिकं व्यो' कृत्यादिकृतं प्रेत पितरं तत्कुले रघर्म्मचरे ष पिण्डं ददे स्वधेत वाक्यशुद्धचोरयन् प्रे तच्छब्दे पिण्डं दत्वा दद्यात् ॥ ५५—५६ ॥

ज्येष्ठे पुत्रे ॥ ५७ ॥

व्यग्नौचान्त्यादि । व्यग्नौचान्त्यादनदिवसे व्यग्नौचान्तादासरात् परकिनु वाघरे कतमोऽपि कतक्वानः शुचिष सद्दारः व्यो' कृत्यादि त्यादि व्यश्रुगोलस्य प्रे तस्य पितृरशकदेवशर्म्मणः प्रेतस्य विशुद्धप्रेत्यमसुकृतगोलायाश्चदेवशर्म्मभे' ब्राझ्मणाय दातृ' कान्क्षिन्महितां स्लाघानहृष्टचक्षजे हन्ति वाक्येन कृतप्रेत तत्वमुक्त्यग्रैथ सिधकाञ्चनहस्तचञ्जलं ॥ ५८ ॥

भोज्यं वहुविधं द्रव्यात् प्रे तस्ग्राय सत्सृतः ॥ ३८ ॥

गन्धं माल्यं फलं तोयं श्राद्ध्यान् प्रियकरं तथा ।

यद् यत् प्रे तत्रियं द्रव्यं तत् स्वग्राय समुत्सृजेत् ॥ ३९ ॥

ततसु षषभद्रैविं निमूलाढ़ेन लाञ्छितम् ।

स्वर्णेनालङ्कृतं तं कृत्वा त्यजेत् तत्स्वरसाये ॥ ४० ॥

प्रेतश्राद्धोक्तविहिता न्यादृङ् कृत्वातिभक्तितः ।

ब्रह्मज्ञानं ब्राह्मणान् कौलान् शुध्दितानपि भोजयेत् ॥ ४१ ॥

दानैश्वर्यगतौ म्लेच्छः कुर्वन् श्राद्धं स्वर्गकृतिः ।

वृभुज्जितान् भोजयित्वा प्रे तस्मै मोचयेत् पितॄन् ॥ ४२ ॥

श्राद्धैः कोहिष्टमेतत् प्रे तल्लोकं तिकारयाम ।

वर्षे वर्षे मृतातिथौ ददाद्रं गतासवे ॥ ४३ ॥

वहुविधैर्धिभिः किं वा कर्मंभिवेंदुभिश्च किम् ।

सर्वसिद्धिमवाप्नोति मानवः कौलिकाच्छ नात् ॥ ४४ ॥

विना होमाजपात्रं श्राद्धात् संस्कारेषु च कर्मसु ।

सम्पूर्णकार्यसिद्धिः स्यादेकया कौलिकार्च्चया ॥ ४५ ॥

गार्जिकाः ।

श्रीं वेधाङ्कगतिं तस्य पितॄणां परमेष्ठिनः ।

देवग्रामेभ्यः स्वर्गांगमसुकगोलायाश्चकदेवग्राम्यो ब्राह्मणाय गाङ्किं

मासहं सप्तददे र्तात वाज्ञेन सत्युतः प्रे तस्ग्राय मां दद्यात् ।

दक्षिणेन कल्कितेन तत्क्षिक्कये न भूस्यादिक्रमपि प्रे तस्ग्राय दद्या न्न

॥ ४९ । ५० ॥

तत्स्वरगङ्गामये प्रे तत्स्ग्रावाप्रये ।

वृभुज्जितान् शुध्दितान् ॥ ५१ ॥

श्राद्धेत्यमेकोहिष्टं तु ऋणतस्य प्रे तस्मै नोः

कारिकां भवति । ऋणेःपरे वह्न वेध मृत्य्वातिथौ कारिक्यम् भव

शक्तां चतुर्थीमारभ्य शुभकामां चापि कारयेत् ।

प्रासितां पञ्चमीं यावत् विशेष: शिवोदित: ॥ ६९ ॥

अन्यान्नापि विरुद्रे डझि गुल्मेर्लिङ्कोलिकान्नया ।

कर्म्माखपरिधायापि कर्म्मार्थी कर्त्तुं मर्हति ॥ ७० ॥

गृहारम्भ: प्रवेशश्च यात्रारम्भादिधारयम् ।

सम्पूज्यायां पञ्चत्वै: कुर्यादेतान् कौलिक: ॥ ७१ ॥

संचेपयातामथवा कुर्यात् साधकसत्तम: ।

ध्यानं देवों जपं मन्त्रं नत्वा गच्छेद् यथामति ॥ ७२ ॥

सर्व्वांस्तु देवताचांश् गारद्वारयोत्सवादिषु ।

तत्तत्कल्पोक्तविधिना ध्यानपूजां समाचरेत् ॥ ७३ ॥

ग्राम्यापूजोक्तविधिना वलिहोमं प्रयोजयेत् ।

कौलाचार्य्यं ददिणाश्च कृत्वा कम्म्म समापयेत् ॥ १०२ ॥

गृहां विष्णुं शिवं सूर्य्यं ब्रह्माणां परिपूज्य च ।

उद्वेष्ट्यमर्चयेदेवं सामान्यों विधिरोरित: ॥ १०३ ॥

कौलिक: परमो धर्म्मे: कौलिक: परदेवता ।

कौलिक: परमं तत्त्वं तस्मात् कौलं सदाच्चयेत् ॥ १०४ ॥

सार्व्वकुलोत्तितत्त्वानि ब्रह्माद्या: सर्व्वदेवता: ।

वसन्ति कौलिके देहें किन्तु स्यात् कौलिकाच्च नाति॥१०५॥

पूर्व्वाभिधित्कः सत्कौलो यथोक्तं देशे विराजते ।

भन्यो मान्य: पुखत्तम: सदैव: प्राथ्यंते सुरे: ॥ १०६ ॥

कतपूर्व्वाभिषेकस्य साधकस्य शिवात्मन: ।

एकोद्दिष्टश्राद्धे कृतं प्रेतं नोर्जारयेत्तिथ्यवगतव्यसम् गतास्तने चिग्रत् ।

इति वाच्यं ॥ ६४-६५ ॥

दयमोल्लासः । २५३ पुष्पपापविधौनस्य प्रभावं वेत्ति को भुवि ॥ १०९ ॥ केवलं नररूपेण तारयत्यखिलं जगत् । ग्रह्नादिलोकपालाच्च कौलो विहरति चित्तौ ॥ ११० ॥ श्रीदेव्युवाच । पूष्णांभिषिक्तकौलस्य माहात्म्यं कथितं प्रभोः । विधानमभिषेकस्य कृपया श्रावयस्व माम् ॥ १११ ॥ श्रीसदाशिव उवाच । विधानमेतत् परमं गुरुमासाद्य युगत्रये । गुरुभावेन कुत्र्वन्तो नराः मोचं युः पुरा ॥ ११२ ॥ प्रवक्ते कलिकाले तु प्रकार्ग्रे कुलवर्तिनः । नक्तं वा दिवसे कुर्व्यन्ति सपकाग्राभिषेचनम् ॥ ११३ ॥ नाभिषेकं विनां कौलः केवलं मद्यसेवनात् । पूष्णांभिषेकात् कौलः स्यात् चक्राधीशः कुलाच्चकः ॥ ११४ ॥ तत्राभिषेकपूर्व्वेऽस्मिन् सर्व्वाविद्योपमान्तये । यथाग्रुपचारेण विग्रेशं पूजयेद्गुरुः ॥ ११५ ॥ गुरौ श्रद्धाधिकारेण स्यात् शुभपूर्र्गाभिषेचने । तदार्भिषेककौलिन संस्कारं साधयेत् प्रिये ॥ ११६ ॥

पुकामित्यादि । चक्रपूतां लष्यामं यावदिल्यं भवेत् ॥ ११७-१०५ ॥ पूष्णांभिषेकविधिं भोर्हामिच्छन्तो श्रीदेव्युवाच । पूष्णांभिषिक्त-कौलस्यैवं प्रार्थितः ॥ १०८ ॥ एवं प्रार्थितः मनः श्रीमदार्भि, उवाच । विधानमित्यादि ॥१०९॥ नक्तं रात्रौ ॥ ११२ ॥ चाथ पूष्णांभिषेकस्य विधानमाह तत्रेत्यादिभिः । विग्रेशं गयापतिम् ॥ ११३ ॥

खान्तापि विन्दुसंयुक्ता वीजमस्या प्रकौर्त्सितम् ।

गयाकोटिस्थ ऋषिश्रेष्ठो नौटतु विग्रहसु देवता ।

कत्तं वक्रमेषो विग्रप्रान्यथे विनियोगिता ॥ ९४ ॥

षडङ्गदौर्घंयुक्तमुदेन षड्जानि समाचरेत् ।

प्राणायामं ततः कृत्वा ध्यायेद् गणपतिं शिवे ! ॥ ९५०॥

सिन्दूराभं त्रिनेत्रं पृथुतरजठरं हस्तपद्मैर्धानम्

ग्राहं पाशादिग्रेष्टान्‍यत्करविधृक्‍सौपूर्‍णकुभम् ।

यथारल्यादि । चेत् यद्यर्नाभिषिक्तवात् शुभपूर्‍णामभिषेचने युक्‍

र्‍‌अधिकारी न स्वात्तदभिषिक्तरौचेन पूर्‍णामभिषेचनं संस्कारं नरः

साधयेत् ॥९६॥

अथ गगणपतिपूजाया विधानमेवाऽखान्तार्षीत्यादिभिः । विन्दु-

संयुक्तमहर्ष्यार्षचिह्नतं खान्तार्षीं खस्यादिनामक्‍कारहुपमचरमक्षं विग्रेशस्य

वीजं प्रकौर्तितम् ॥ ९७ ॥

अथ क्रविन्यासं विधात गगणपतिविधीजसन्नतस्य कश्यादिकमाऽड

गणैक इत्यादिना । चस्य गणपतिविधीजसन्नतस्य गणकक्रमादिचिह्नेष्टचक्रन्दो

विम्र्रा देवता कत्तंव्यस्य शुभपूर्‍णामभिषेककरमपो विग्रप्रान्यथे विनियोगः

॥भारसि गणकाय वष्ये नमः सुष्टे नेष्टचक्न्दसे नमः हृद्ये विघ्नाय

देवतायै नमः दृत्यघ्न्यासं विदध्यात् ॥ ९८ ॥

पडिल्यादि । ततः पडौर्घयुक्तं न मूलेन गणपतिविधीजना॒जं था-

तीन हृदयाटीन च पडक्कानि प्रतिन्यासं समाचरेत् गामकुल्याभ्यां

नमः गं तर्ज्जनीभ्यां खाङ्गा गं मध्यमाभ्यां वषट् गैसनामिकाभ्यां

हुम् गौ कनिष्ठाभ्यां येष्टट गं करनलकरपृष्ठाभ्यां फट् दृत्यघ्न्याङ्‌

षडङ्गन्यासम् गं हृदयाय नमः गं षिरसे स्वाङ्गा गं शिखायै वषट्

गं कवचाय हुम् गौ नेत्रत्रयाय वौषट् गं वख्लाय फट् दति हृदया-

दृषडङ्न्याकं च विदध्यादिस्यर्धे: ततो गम्भीमत मन्त्रेषा प्राणायामं

लत्वा गणपतिं ध्यायेन ॥ ९९ ॥

गणपतिध्यानं संवक्ष्यैकान् विन्दूराभमित्यादि । हुं भक्त्या ! गणपतिं

दशमोऽध्यासः ।

वालेन्दूरूष्ठसमौलीं कार्पतिवदनं वोजपुराद्रिर्गण्डम् । भोगेन्द्रावदभूषं भजत गणपतिं रक्तावस्त्राङ्करागम् ॥१९५ ध्यात्वैव मानसैरिष्ठा पीठशक्तीः प्रपूजयेत् ।

तद्ब्रा च ज्वालिद्रौ नखा भोगदा कामरूपिणी । उद्ग्रातेजस्वतो सत्य मध्ये विश्वविनाशिनी ॥१९६ पूर्वादितोदचं यिल्वैताः पूजयेत कमलासनम् । पुनर्ध्यात्वा गणे्शानं पञ्चातत्त्वोपचारकैः ॥

गणे्शानं यूं भजतेत्स्वबुधः कथमपि तं गणे्पतिं विन्दूराभम् विन्दूरे- ण्पाभा द्वीप्रियेस्व यक्षिन् वा तथाभूतम् । पुनः कीटग्रामं विनेक्तुम विनोचनम पुनः कीटग्रामं प्रथयतरजडरम् ब्यतिविगानकुचिम् । पुनः कीटग्रामं ह्स्तपद्मैः पाञ्जलमैः गाढं पार्जयुजेरितनि परशमूर्छा प्रं वरं च दधानं दधतम् । पुनः कीटग्रामं उदकारविलसदाकार्णीपूर्णांकञ्भम उज्ज्वल ने करे शुण्डया विलोकन भास्मानो वार्कुला मदिरया पूर्षः कम्बो यक्ष तथाभूतम् । पुनः कीटग्रामं बालेन्दूरूष्ठप्रमौिलि बाखेन्दूनो- द्वीम्रो मौलिः कीटं यक्ष तथाभूतम् । पुनः कीटग्रामं कार्पतिवटनम् कार्पतिनेगराजस्येव वरान् स्ख्खान् यक्ष तथाभूतम् । पुनः कीटग्रामं वोज- पूराद्रिगण्डम वोजपुरेश मदप्रवाहेप्सितैरें गण्डौ कपोलौ यक्ष तथाभूतम् । पुनः कौटग्रामं भोगेन्द्राबद्धभूषम् भोगेन्द्र सपपराजेन बद्धा भूषा यक्ष येन वा तथाभूतम् । पुनः कौटग्रामं रक्तावस्त्राङ्कुरागम रक्त- वस्त्रेपाखे रागो रक्तात्वं यक्ष तयाभूतम् ॥ १९६ ॥

ध्यात्वैवमित्यादि । एवं गणे्पतिं ध्यात्वा मानसैरेपचारै- रिदा पूजयित्वा च प्रष्णादिनमोङ्कनेन नाममन्त्रेष गत्वुपस्थादिभिः पीठशक्तीः प्रपूजयेत् । याः पीठशक्तीः प्रपूजयेत्सा ब्राछ तेन्रा चेत्यादिनैकैन । पूर्वादितः क्रमेप्येनातसीब्राद्या व्यूच्च यित्ला प्रणवयादिनषोङ्कन्ननाममन्त्रेष गम्वुप्थादिभिः कमलासनं पूज- येत्॥ १९६ । १२० ॥

महार्निर्वाणतन्त्रे ।

ग्राभ्यचं तचतुष्टिच्छु गणेग्रं गगननायकाम्‌ ॥ १२१ ॥

गगनार्थं गगाक्रीडं यजेगं कौलिकसत्तमः ।

एकदन्तं रक्ततुण्डं लम्बोदरगजाननौ ॥ १२२ ॥

महोदरस्य विग्रहं धूम्राभं विघ्ननाशनम्‌ ॥ १२३ ॥

ततो ग्राज्ञीमुखाः शक्तोदधिकपालांश प्रपूजयेचन्‌ ।

तेषामस्त्राणि सम्पूज्य विघ्नराजं विसर्जयेत्‌ ॥ १२४ ॥

एवं सम्पूज्य विघ्नेशं ग्रामधिवासनमाचरेत्‌ ।

भोजयेश्च पञ्चतत्वैश्व ग्रामान् कुलसाधकान्‌ ॥ १२४ ॥

ततः परदिने रातः क्रतनित्योदितक्रियः ।

राजसक्तपशुपानां जयार्थे तिलकाञ्चनम्‌ ।

उत्सृजेत्‌ कौलिकसार्थं भोज्यैश्वैकमपि प्रियें ! ॥ १२६ ॥

ग्रस्थं दत्वा दिनेशाय ब्रज्यविष्णुशिवाय च ।

ग्रध्य यत्रा मालगणान् वसुधारां प्रकल्पयेत्‌ ॥ १२७ ॥

कल्पाणोडभ्युदयार्थाय वृद्धिश्राद्ध समाचरेत्‌ ।

ततो गत्वा गुरोः पाठं प्रश्नस्य प्रार्थयेदिदम्‌ ॥ १२५ ॥

पुनरित्यादि । कौलिकसत्तमः पुनर्गणेशान् ध्यात्वा पञ्चतत्त्वोपचारेैः ।

पूर्वोक्तमनुगाैचैतन्मन्त्राणामो हृदयादिकं ।

पञ्चत्वस्वरमैः सार्धं च पाद्याद्यैर्विसर्जना-यादिभिरुपचारैरभ्यर्च्य तचतुष्टिच्छु नमोडन्तनाममन्त्रे या गगपुष्पा-द्विभंगेगेशादीनां कमतो यजेत्‌ ॥ १२९—१३० ॥

तत इत्यादि । ततः परं प्राग्वादिनमोडन्तनाममन्त्रे या गगपुष्पा-द्विभर्गाख्रीह्यग्रतो रक्षत्करिति न्द्रादीनं दिक्पालांच प्रपुज-वतु । तेषां दिक्पालानामस्त्राणि व सम्पूज्य विघ्नराज ! चतुर्मुखे ति वाक्ये न विघ्नराजं विसर्जयेत्‌ ॥ १३१ ॥

एवमित्यादि । एवं विघ्नेशं सम्पूज्य वच्यमानापेन विधिना चाधि-वासनमाचरेत्‌ ॥ १३२ ॥

दयमोदासः।

नाहि नाद्य ! कुलाचार ! नहिनौकुलवंशभ ! । त्वत्पादाभोक्षच्छायां देहि मूर्ध्नः कपानिधे ! ॥ १७८ ॥ साज्ञां देहि महाभाग ! शुभपूर्णाभिषेचने ।

निविंद्धं कर्माणः सिद्दिमुपैमि त्वत्प्रसादतः॥ १७९ ॥ शिवशक्त्यात्मकत्वतः ! कृत् पूण्रामभिषेचनम् । मनोरथमयो सिद्दिर्ज्जायतां शिवसासनात् ॥ १८० ॥

इत्यमात्रां गुरोः प्राप्य सर्वोपद्रवघान्तये । आयुःसौववलारोग्यावाञ्छे सद्ध्यमाचरेत् ॥ १८१ ॥ ततस्तु ऋतसङ्कल्पो वस्त्रालङ्कारभूषितः ।

कारणैः शुद्दिसहितैरभ्यर्च्य षणुर्यात् गुरुम् ॥ १८२ ॥

तत् रत्यादि । ततो दिनात् परादिने ज्ञातः ऋतनित्योदितक्रियश्च मनु खों' वद्याश्चकगोलः श्रीमद्भकदेवशर्म्मां श्याजन्मकरातामोषधद्रव्य तन्वय- कामोऽप्यकगोलनायाश्चकदे शर्म्मपे श्रीज्ञान्नाय दास' काश्चनसहितां स्ति- नह्युतस्नुजे रति वाच्ये नाजन्मकरतपापानां श्यायां' तिलकाक्षरनिद्रत्- व्जेतुं तथैव कथितेन वाक्येन कौतूहलप्रथर्मेकं भोक्रुमप्य तू- व्जेतु ॥ १८३-१८५ ॥

यत् पार्थ्यवेष्टदाच्छ काच्छि नाघेत्यादिश्यां द्वाभ्याम् ॥ १८५-१८९ ॥ रत्याभिल्योद । रत्ये गुरोराज्ञया प्राप्य सर्वोपद्रवशान्तये व्यानकषो- वदारोग्यप्राप्तै खों' वद्याश्चकगोलः श्रीमद्भकदेवशर्म्मां नि:ोषोप- द्रव्धं सकालं श्यायुर्वेदवारोग्यकामश्च शुभपूर्णाभिषेचनमः' करिष्ये इति वचूषमाश्रिते कुत्र्यांत् ॥ १८२ ॥

तत्किलित्यादि । ततस्तु ऋतसङ्कल्पः: शिष्यो वस्त्रालङ्कारभूषितैः: गुरुद्र्शितैरर्थौंशादिशितैः कारणैर्द्यैश्च गुरुमभ्यर्च्य खोभू वद्याश्चकगोलः श्रीमद्भकदेवशर्म्माश्चकगोल' श्रीज्ञानन्नमस्कारानन्दनायं गुरुम्येन भवन्न' वस्तादिभिरत' छक्षे इति वाक्येन गुरो वच्रा- दिकृत्य स्पृश्यात् ॥ १८१ ॥

गुरुम्मनोहरे गीहे गैरिकादिविचित्रिते । चित्रध्वजपताकाभिः फलपद्मवद्योभिते ॥ १३४ ॥

किड्डिन्गोजालमालाभिश्चन्द्रातपविभूषिते । छत्रप्रदीपावलिभिस्तमोलेपविवर्ज्जितं ॥ १३५ ॥

कपूररसाहृतैर्धूपैः पैयञ्चधूपैः सुवासिते । व्यजनैथामरैवह्नैः पङ्काद्यै रतजृम्भते ॥ १३६ ॥

साष्टहस्तं नितां वेदौम्चककैस्तुरग्जलाम् । रचयेन्त्र रङ्गयीन् तत् चूर्णीरचतसभवैः ॥ १३७ ॥

पौतरक्तामितभितग्यामलैः सुमनोहरम् । मण्डलं सर्वतोभद्रं विदध्यात् योगरुस्ततः ॥ १३८ ॥

स्वस्तकल्पोक्तविधिना मानसरर्चाविधिं क्रियां । कृत्वा पूर्वोक्तमन्र्नैः प पञ्चतत्त्वानि प्रोधयेत्॥ १३९ ॥

गुरुकृत्यादि । ततः गुरुगेहं घटहे साष्टहस्तमिताच्छुककै- र्वृते चतुरङ्गुलां चतुरङ्गुलनपरिमितां कल्पयेद् वेदैः रचयेत् कलयेत् हृदात् चतश्लोकतैः पदैरत्वग् । मनोहरैः श्यादौनि मप्रश्नान्नि पदाथि मेधस्य विशेषज्ञा न भवन्तोनि क्षयस् । चित्रध्वज- पताकाभिः गोभिते ॥ १३४ ॥

क्रिडिन्गोजालमालाभिः चन्द्रातपट्कासमूहमालार्भस भूषिते॥१३५॥ यथोक्तचास्मैः बहिः स्यूरपच्चैः ॥ १३६ ॥

तत् चूर्णीरत्यादि । तनः परं श्रीगुरुतत्वं रचततायां वेदां पीत- रक्तामितभे तथ्यामलैरतसभूवैः सुमनोहरं सर्वतोभद्रं मण्डलं विदध्यात् कार्यांत् । ध्वसितैर्नीलैःवर्णैः ध्यामलैहैरिहपैः ॥ १३७ ॥१३५॥

स्वस्ते त्यादि ततः स्वस्तकल्पोक्तविधिना मानसार्चाविधिक्रियान् मान- बपूजापर्यन्तां क्रियां लतथा पूर्वोक्तमन्नैः पद्यादौनि पञ्चतत्त्वानि प्रोधयत् ॥ १३९ ॥

संशोध्य पञ्चतत्त्वानि पुरः कल्पितमण्डले । स्वर्णं वा राजतं तार्क्तं रत्नमयं घटमेव वा ॥ १४० ॥

चालितचक्रवीजेन दृश्यचातविचर्चितम् । स्थापयेच्छावौजेन सिन्दूरेणाढ्येत श्रियं ॥ १४१ ॥

चकाराद्यैरकाकारात्तैर्वर्णैर्विन्दुभूषितैः । मूलमन्त्रत्निजापेन पूरयेत कारणेन तम् ॥ १४२ ॥

अथवा तौष्यन्तोयेन शुद्धेन पाथसापि वा । नवरत्नं सुवर्णं वा घटमध्ये विनिःक्षिपेत् ॥ १४३ ॥

पनसोऽम्बरराज्ञात्वकुलाक्रमसमुद्रवम् । पक्षवं तन्मुखे दृश्यात् वाग्भवेन रसान्निधि: ॥ १४८ ॥

ग्रामादि मातृकां वापि फलाच्छतसमन्वितम् । रमां मायां समुच्चायें स्थापयेत् पन्नवोपरि ॥ १४५ ॥

संशोध्य त्वादि । मन्त्रेष पञ्चतत्त्वानि संशोध्य पुरःकल्पिते सर्वतोभद्रमण्डलेऽथवा डिम्बौजेन फट् । मन्त्रेष चाञ्जितं भूतं दृश्याद्यैर्विचर्च्चितं तं दृश्याद्यैश्च वर्णैर्जप्त्वा स्वर्णभवं राजतं रजतोद्भवं ताक्तोद्धवं रत्नमयं वा घटं ब्राञ्जो जन प्रक्षिपेत् । स्थापयेत् श्रिया योजन विन्दूरेणाढ्येन ॥ १४६ । १४७ ॥

चकारादैरित्यादि । ततो विन्द्र विभूषितैरहकाराद्यै रकाकारान्तैर्वर्णैः सह मुखमन्त्रस्य त्रिजापेन कारणेन शक्त्येनाञ्जनेन पाथ्रे जलेनापि या तं घटं पूरयेत् । ततो घटमध्ये नवरत्नं सुवर्णं वा विनिःक्षिपेत् ॥ १४८ । १४९ ॥

तन्मुखे घटमुख्खे वाग्भवेन ऐं इति मन्त्रेष । णराग्निमित्यादि । ततः फलाच्छतसमन्वितं सुवर्णोद्भवं मातृकोद्भवं वार्तपि णरान् रसां श्रोमिति मायां ह्नीमिति न समुच्चाये पन्नवोपरि स्थापयेत् ॥ १४९ ॥

वज्ञोयाहयुस्सेन ग्रौवां तस्य वदाने !।

ग्रक्तौ रक्तं त्रिवे विष्णौ श्वे तवासः प्रकौर्तितम् ॥१८८॥

ख्यां ख्यो मां रमां श्वेतां स्थिरौक्त्या घटान्तरे ।

निद्विध्र पञ्चतत्त्वानि नवपात्राणि विन्यसेत् ॥ १८९ ॥

राजतं मक्तिपात्रं ख्यातं गुरुपात्रं हिरण्यमयम् ।

श्रीपात्रन्तु महाग्राढ़' ताम्राख्यान्यानि कल्पयेत् ॥ १९० ॥

पाषाणदारुलौहानां पात्राणि परिवर्ज्जंयेत् ।

ग्रक्त्या प्रकल्पयेत् पात्रं महादेव्या: प्रपूजने ॥ १९१ ॥

पात्राणां स्थापनं कृत्वा गुरुः देवो प्रतपंयेत् ।

ततः शक्तिसमग्रा मूर्ति:घटत्स्थाप्यर्च्चयेत् मधौ: ॥ १९२ ॥

दर्शंयित्वा घूपदीपौ सर्वंभूतवलिं हरेत् ।

पोठदेवान् पूजयित्वा षड्ज्ञान्यासमाचरेत् ॥ १९३ ॥

प्राणप्रायामं ततः कृत्वा ध्यात्वावाद्या महेश्वरौम् ।

स्वग्रक्त्या पूजयेदिष्टां वित्तशाल्यं विवर्ज्जंयेत् ॥ १९४ ॥

नतु किं वक्ष्येन वक्तुयुस्सेन घटस्य पीवां वज्ञोयादित्यपेचायामाहु यक्तौ रक्तमित्यादि ॥ १९५ ।।

ख्यां ख्योमित्यादि । ततः ख्यां ख्यो मायां रमां ऋट्कृत्वा ख्यां ख्यो नो स्थिरोभवेत् मन्त्रं पाठित्वा स्थिरौक्तघटान्तरे पञ्चतत्त्वानि निः-

विध्य पूर्वोक्तविधिना नवपात्राणि विन्यसेतु स्थापयेत् ॥ १९७ ॥

नतु किं दृश्योदक्वानि नवपात्राणि विन्यसेत्क्वाऽऽ राजतमित्यादि ।

महाग्राढ़' नरकपालम् ॥ १९५ । १९८ ॥

गुरुं देवोभिति क्षानन्दभेरवादीनामयुपलच्त्षमु । प्रतपंयेत्

पूर्वोक्तं न ततःसन्न्लेया ॥ ९९० ॥

दर्शंयस्थे वादि । ततो घटं प्रति धूपदीपौ दर्शंयित्वा पूर्वोक्त-

मन्त्रैः सैष्ठं भूतवालं ह्यवै दद्यात् ॥ ९९१ । ९९२ ॥

होमान्तकृत्यं निष्याद्या कुमारो गुरुप्रतिसाधकान् । पुष्पचन्दनवासोऽभिरर्चयेत् सद्गुरुं शिवे ॥ १४३ ॥

गुरुगृहन्तु कौला मे शिष्यं प्रति कुलव्रता: । पूर्वाभिषेकसंस्कारे भवद्विरतुमन्यताम् ॥ १४४ ॥

एवं प्रकृतिचक्रेऽपि तं बूयागुरुमादरात् । महामायाप्रसादेन प्रभावात् परमात्मनः ॥ १४५ ॥

शिष्यो भवतु पूर्वास्ते परतत्त्वपरायणः । शिष्येऽपि च गुरुद्वेष्टि यिल्वार्षिंस्ते घटे ॥

कामं मायां रमां जया चालयेदिमलं घटम् । रक्तिष्ठो ब्रह्मकलत्र ! देवतात्कमक ! सिद्धिद ॥ १४६ ॥

तत्त्वोपपन्नवै: मित्तै: शिष्यो ब्रह्मरतोऽस्तु ते ॥ १४७ ॥

इत्यं सद्याल्य कलशमूर्त्तराभिमुखं गुरुं । मन्त्रैररेऽतैश्च्यमाौैरभिषिञ्चेत् तं कपालिन्तः ॥ १४८ ॥

शुभपूर्णाभिषेकस्य सद्यःप्रसरवृत्तेः स्मृतः । कन्या डनुष्ठुप् देवतात्क्या प्रथयं वौजमोरितम् ॥

शुभपूर्णाभिषेकार्थे विनियोगः प्रकीर्त्तितः ॥ १४९ ॥

ॐ हीं ॐ नम्यं ह्रींपय नमे कत्त व्यं कम्मं निष्पाद्या सांख्या:त्या ॥ १४३-१४८ ॥

परतत्त्वपरायणः परं ब्रह्म तत्परः ॥ १४९ ॥

शिष्येऽपेत्यादि । ततः गुरु: शिष्यं या देवींवच्चिल्वादित्यै: तं पूँ जते घटे कामं मायां रमां ह्रों हि श्रीमिति मन्त्रं जप्वा वच्यमाणमन्त्रै: या विमलं घटं चालयेत् ॥ १५० ॥

घटचालनमन्त्रमेवाह उक्तिषु ख्यातम् ॥ १५१ ॥

घट्य कलशहूं तं सद्याल्य कपाम्वितो गुरुद्रो--मिसुखं शिष्यं वच्यमाणैररैस्तमो न्ते राभिषिञ्चेत् ॥ १५२ ॥

गुरवस्त्वाभिषिच्यन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । दुर्गालक्ष्मीभवान्यस्वामभिषिष्चन्तु मातरः ॥ १६० ॥

घोड़घी तारिणी निल्या स्वाहा महिषमदिनौ । एतास्वामभिषिष्चन्तु मन्नपुतेन वारिणा ॥ १६१ ॥

जयदुर्गा विघ्नलाच्चो ब्रह्माण्यौ च सरस्वती । एतास्वामभिषिष्चन्तु वगला वरदा शिवा ॥ १६२ ॥

नारसिंही च वाराही वैष्णवी च वनमालिनी । इन्द्राणी वारुणी रौद्री ल्वाभिषिष्चन्तु मय्न्त्रयः ॥ १६३ ॥

भैरवी भद्रकाली च तुष्टिः पुष्टिरमा नमः । शद्धा कान्तिर्द्वा ग्रान्तिराभिषिष्चन्तु तेन सदा़ ॥ १६४ ॥

मच्छाकानौ महालक्ष्मींमौहानौलमरस्वती । उग्रचण्डा प्रचण्डा ल्वामभिषिष्चन्तु सर्वदा ॥ १६५ ॥

मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नृसिंहो वामनस्तथा । रामो भार्गव रामस्वामभिषिष्चन्तु वारिणा ॥ १६६ ॥

ऋषिताझ्नो ऋक्चयाडः क्रोधोत्त्तो भयङ्करः । कालौ भैरवणश्च ल्वामभिषिष्चन्तु वारिणा ॥ १६७ ॥

अथ पूजामभिषेकमन्त्रां स्वामध्याटिकमाह शुभमप्याभिषेकाय त्या-दिना साध्येन । एतां शुभपूजार्भिषके कमन्त्राणां सदा़गिवक्चिद्रष्ट्र पु-नन्तः स्वाद्या कालो देवता प्रश्नभो बीजं शुभपूजार्भिष के कार्ये विनियोगः

ध्यरषि सदाशिवाय ऋषये नमः शष्कोेऽसृट् पृच्छन्दस्से नमः हृदये चाद्या-ये कालिकायै देवतायै नमः शुद्धो प्रश्नाय बीजाय नमः शुभपूजार्भि-घे काङ्यें विनियोग रहद्रग्रिन्यासो विधातव्यः ॥ १६८ ॥

अथ गुरवस्त्वाभिषिञ्चन्यासादोनभिषे कमन्त्रान्नेवाच गुरव इत्या-दि़ । त्वा त्वाम् ॥ १६९-१६२ ॥

स्वो त्वाम् ॥ १६३ ॥

दशमोऽध्यासः ।

काली कपालिनी कुटिला कुरुकुल्ला विरोधिनी । विप्रचित्ता महोदरी त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वदा ॥ १८५ ॥

इन्द्रोज्ज्वल: श्रमनो रक्तो वरुण: पवनस्थथा । धनदश्च महेशान: सिञ्चन्तु त्वां दिगीश्वरा: ॥ १८६ ॥

रविः सोमो मङ्गलश्च बृहो जौवः सितः शनिः । राहुः केतुश्च सञ्चताः अभिषिञ्चन्तु ते ग्रहा: ॥ १९० ॥

नचत्वं कारणं योगो वाराः पञ्चौ दिनानि च । ऋतुस्नां सो हयानस्वामभिषिञ्चन्तु सर्वदा ॥ १९१ ॥

नवपीठे च सुरासप्तैः धृतुदिग्बन्धनान्तकाः । समुद्राश्चाभिषिञ्चन्तु मन्त्रपूतेन वारिणा ॥ १९२ ॥

गङ्गा सिन्धु: सुरा रेवा चन्द्रभागा सरस्वती । मरयुग्मङ्कदवीं कुल्तौ ख्वे तगङ्गा च कौशिकी ॥ १९३ ॥

एतास्वामभिषिञ्चन्तु मन्त्रपूतेन वारिणा । ग्रन्थाग्र्या महानागा: सुपर्णाय्या पतत्रिणः ॥ १९४ ॥

तरवः कल्मषचवायाः सिञ्चन्तु त्वां महोधराः । पातालभूतलव्योमचारिणः चेमकारिणः ॥ १९५ ॥

पूर्याभिषेकैः सन्तुष्टास्वामभिषिञ्चन्तु पार्वती । दौर्भाग्यं दुयें रोगा दौर्मनस्यं तथाप सृच: ॥ १९६ ॥

विनश्यन्त्वभिषेके न परमब््ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण्ण.translation.During the the Abhisheka ritual, the great serpents and the Suparnayya Patatrinah, may they consecrate you. 194

ते इति कर्मण्य: श्रेष्ठत्वेन विराज्चिततांल् छष्ठो जोषो वृक्षस्तित: स्थितः शुक्कः ॥ २७०-१७१ ॥ षड्येथैक्ता षड्र्थ्य पुत्री वधुना ॥ १७२ ॥

षडन्नाद्या: षड्रप्रभृतय: । शुभपथ्याद्या: गरुडादय: । सन्ति(??)ल(??)य: पञ्चिष्य: ॥ १७३ । १७४ । १७५ ॥

ग्रलच्छमी: कालकर्षी च डाकिन्यो योगिनौगण्या: । विनश्यन्वभिषेकेण कालौवौजन ताड़िता: ॥ १७९ ॥

विद्युतास्ते विनश्यन्तु रमाचौजेन ताड़िता: । अभिचाररता दोषा वैरिमन्दोदरवाश ये ॥ १८० ॥

मनोवाक्कायजा दोषा: विनश्यन्वभिषेचनात् ॥ १८? ॥ नश्यन्तु विपद: सर्वा: सम्पद: सन्तु सुस्थिरा: ।

श्रभिषेकेषु पूर्षेन पूर्षा: सन्तु मनोरथाः ॥१८०॥ इत्येकादिकविंशत्या मन्त्रै: संसिद्धिसाधकम् ।

पञ्चोभु खाल्यमन्त्रं पठ: संस्रावयेद गुरो: ॥ १८? ॥ पूर्वोक्तानाम्ना सम्बोध्य ज्ञापयनं यक्तिसाधकान् ।

दद्यादानन्दनान्तमाख्यानं कौलिको गुरुः ॥ १८२ ॥ मृतमन्त्रो गुरोर्देश्यन्ते सम्पूज्य निजदेवताम् ।

पञ्चतत्त्वोपचारैया गुरुमभ्यच्चयेत् ततः ॥ १८३ ॥ गोभूमिहरक्षवासंषि पानालडूरणानि च ।

गुरवे दद्याद् द्रव्यं यजेत् कौलिकं शिवात्मकान् ॥१८८॥ मुख: श्लोक: ॥ १७६ । १७७ ॥

वारिष्टकारका: श्युभोत्पादका: ॥ १७८-१५? ॥ पूर्वोक्त त्वादि । तत: कौलिको युद: गक्तिसाधकान् ज्ञापयन्

सन् पूर्वोक्तनाम्ना धिष्यं सम्बोध्य तद्यानन्दनान्तमाख्यानं नाम दद्यात् यथा वसुधेवयमंन् ! त्वमेतद्दिनमारभ्याचकान्तनान्तमाख्यो- द्भवेत् ॥ १८२ । १८३ ॥

गोभूमिहरक्षेत्यादि । यों चद्योद्यादि कतैतस्य भपूणांभिषेकक- म्रेण: कामजुतादि गम्भीराख्याद्देश्चाभिषेकगणैरभिषिञ्चेन्नाधि- कै: ॥

॥ द्रव्यमोक्षासः ॥ १८४

ऋतकोलार्चनो धौरः शान्तोडतिविनयान्वितः । श्रीगुरोःखरखौ सृष्टा भक्त्या नत्वेदमर्थयेत् ॥ १८५ ॥

श्रीनाथ ! जगतां नाथ ! मन्त्राथ ! करुणानिधे ! । परामृतप्रदानेन पूरयास्मानोरथं मम ॥ १८६ ॥

प्रार्थ्यां मे दौयतां कोना: प्रत्यच्शशिवरूपिणः । सच्चिदानन्दविनीताय दद्र्यामि परमामृतम् ॥ १८७ ॥

चक्रेश ! परमेशान ! कौलपद्जभास्कर ! । कतार्थे कुरू सत्प्रिश्यं देयामुष्मै कुलामृतम् ॥१८८ ॥

आज्ञामादाय कौलानां परमामृतपूरितम् । सशुध्दिकं पानपात्रं शिष्यहस्ते समर्पयेत् ॥ १८९ ॥

ध्यायाक्य गुरुदेवेभ्यं सुवसंलग्नभस्मना । स्वस्य शिष्यस्य कौलानां कूर्चे च तिलकं न्यसेत् ॥१९०॥ ततः प्रसादतत्वानि कौलेभ्यः परिवेश्रयन्। चक्रानुष्ठानविधिना विदध्यात् पानभोजनम् ॥ १९१ ॥

इति तेऽथ कृतिं दत्त्वा! शुभपूर्णामभिषेचनम् । ब्रह्मज्ञानैकजननं शिवत्लफलसाधनम् ॥ १९२ ॥

नवरात्रं समारार्चं पञ्चरात्रं विराचकम् । प्राथ वाच्ये करात्रच कुय्यांत पूर्षामभिषेचनम् ॥ १९३ ॥

संस्कारेऽस्मिन् कुलेभ्रान्तौ ! पञ्चकलपा: प्रकौत्तितT: । नवरात्रे विधातव्यं सर्वतोभद्रमंडलम् ॥ १९4 ॥

गुरवे द्रव्यमर्हं सम्प्रददे मति वाक्येन यथार्थत्नि गोमूर्हिरक्वादौनि द्रविणां गुरवे दत्त्रा शित्राक्ताननू शवसदृपानू कौलानू यजेत् ।। १९५।। व्यधंयेत यावेतु ॥

यथो प्राधान्यतःश्रेष्ठो मानार्थत्यादिकोचने ॥ १९६-१९० ॥

नवनाभं समराल्ले पञ्चानं पञ्चरात्कैः ।

तिराल्ले चैकराल्ले च पञ्रमष्टदलं प्रिये ! ॥ १८५ ॥

मण्डले सर्वतोभद्रे नवनाभेडपि साधकैः ।

स्थापनौया नवधा: पञ्चानले पञ्चसंहारका: ॥ १८६ ॥

नलिनेष्टदले देवि ! घटस्खे क: प्रकौर्त्तितः ।

पृथ्वादि वरदेवांश्च कैलास्वादिषु पूजयेत् ॥ १८७ ॥

पूर्वादिभिषेकासडानां कौलानां निर्माणलक्षणम् ।

दर्शनेनात् स्पर्शनाद् ग्रहणाद् द्रव्यस्युद्दिविंधौयते ॥ १८८ ॥

ग्रात्के वा वैष्णावे श्रैवै: सौरैरग्निपतैरपि ।

कौल धर्मैरितः साधुः पूजनोयोडितियत्तः ॥ १८९ ॥

ग्रात्के ग्रात्को गुरुक् गम्तः श्रैवै श्रैवो गुरुर्म्मतः ।

वैष्णावे वैष्णावः सैरे सौरे गुरुरुदाहृतः ॥ २०० ॥

ग्रामेपे ग्रामपक्षैव कौल: सकल्त्र सद्गुरुः ।

अ्रतः सर्वोमना धीमान् कौलाद् द्वौचां समाचरेत्॥ २०१ ॥

पञ्चतत्त्वेन यत्तेन भक्त्या कौलान् यर्ज्जान्ति ये ।

उदृत्य पुरुषान् सर्व्वांस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥ २०२ ॥

पश्चोरक्लास्यभक्तः पञ्चशैव न संशयः ।

वोराख्यस्य मनुव्वीरः कौलाद्भवति ब्रह्मावित् ॥ २०३ ॥

ग्राक्त्राभिषेकौ केर: स्यात् पञ्चतत्त्वानि शोधयेत् ।

स्वे ष्टपूजाविधावेव न तु चक्रेश्वरो भवेत् ॥ २०४ ॥

वौरघातो वथापायै वौराप्यां स्त्रीगमम्तथा ।

विदध्यात् क्रियात् ।। १८७-२०० ।।

नविने पञ्जो ॥ १८७-२०० ॥

सूत्रं २१ नं सूत्रं प्रयोजनं ॥ २०१-२०८ ॥

स्तेयो महापातकिनसदृसंर्गी च पश्चात् ॥ २०४ ॥

कुलवधू कुलद्रव्यं कुलसाधकमीव च ।

ये निन्दन्ति दुरात्मानस्ते गच्छन्यधमाङ्गातिम् ॥ २०६ ॥

नृत्यन्ति तद्रडाभिव्यो नृत्यन्ति रुद्रभैरवाः ।

मांसासृक्छोणितव्रान्ताः सुराः कौलादिषु तृप्याम् ॥२०७॥

दयालवः सत्यशीलाः सदैव परहितैषिणः ।

तान् गर्हयन्तो नरकान्निष्कृतिं यान्ति न क्वचित् ॥२०८॥

उक्ता प्रयोगा बहवः कर्म्माणि विविधानि च ।

ब्रह्मन् कनिष्ठकौशस्य त्यागात्तुष्टावयोः समम् ॥ २०९ ॥

एकमेव परं ब्रह्म जगदाद्य तिष्ठति ।

विश्वाच्चेयं तदर्चा स्यात् यतः सर्वं तदन्वितम् ॥२१०॥

फलाग्रहाः कामपराः कामंजालरताः प्रिये ! ।

पृथक् तेन यजन्तोडपि तत् प्रयान्ति विपर्य्यन्ति च ॥ २११ ॥

सर्वं ब्रह्माङ्गि सर्वत्र ब्रह्मैव परिपश्यति ।

ज्ञे यः सएव सतेकोलो जीवन्मुक्तो न संशयः ॥२१२॥

इति श्रीमच्छङ्कराचार्य्यतन्नोक्तमोक्षे सर्व धर्म्मोक्तिय-

सारे श्रीमत्पादाद्याभिधसंहारे रत्नप्रादुर्भावितक्रियापूषण् रिघे ककथनं नाम दयमोक्षासः ।

॥ इति पञ्चमहापातकिन श्राह वैरघातोत्याद्योक्तेन ॥ २०१-२०९॥

गर्हयन्तः निन्दन्तः ॥ २०५ । २०८ ॥

तदर्चा परब्रजानमु । तदन्वितमु परब्रह्मान्वितमु ॥ २१० ॥

फलाग्रहा रल्वादि । यत् हि एतत् शेषः कर्म्म जालरताः काम्मुमूर्छ-

हरक्ता । तत्परं ब्रह्म ॥ २११ । २१२ ॥

इति श्रीमच्छङ्कराचार्य्यपातन्जलटोकायां दयमोक्षासः ।

सुत्वा ग्राभ्भवधर्माणि वर्षाश्रमविभेदतः । श्रपञ्चां परया प्रीत्या पप्रच्छ गडुरं प्रति ॥ १ ॥

वर्षाश्रमाचारधर्माः संस्कारा लोकसिद्धये । कथिता: कुपया मह्या सर्वज्ञेन त्वया प्रभो ! ॥ २ ॥

कलौ तु न तयो लोकार्थकामकोधादिचेतसः । नास्तिकाः संगयामानः सदेइन्द्रियसुखेऽपयः ॥ ३ ॥

कलौ लोकानां प्रायगो नास्तिकत्वात सं यापद्मास्तत् । तं कामकोधाद्याभिभूतत्वात् सर्वदेइन्द्रियसुखाकाङ्क्षितात् सताभिप्रेतसन्मार्गानुसंधानातच्चिपदवृद्धयेऽनः सेवनाज्ज्ञानेकविधं पापसंतुपद्यो त तत्सु तेऽथां कथं विरहाक्तिरित्याशयवतो पाख्येतो गडुरं पृच्छति स्मे त्यादिना । वर्षा इ नाझायादयश्शास्त्रमो गाहस्थ्यमेवचुको च तेऽथां विमतेः शाङ्काभवधर्मालिङ्गम्रपत्तिर्विधेया शास्त्रप्रतिपक्षविमतिपत्ताप्रतीकारः । मतयक्षिपत्ता पावंतो परयोत्समया प्रीत्या गडुरं कल्याणकत्तारं महांते प्राति पप्रच्छ ॥ ७ ॥

किं, पप्रच्छेल्याकाङ्क्षायां प्रष्टव्यसेवाभिधानछुपक्रमते वचांम्सेत्यादि वक्तुं लड्व्योध्यान झोकतयस । प्रभो ! हे स्वामिनु ! यद्यैमप लोकाश्रये लोकनिर्देर्हनिषत्तये वर्षाश्रमाचारमार्गां वादार धम्मा: संस्काराच सर्वज्ञेन ! सर्वं जजानता त्वया कुपया मह्या मारुतिविष्य कथिता उक्ता: ॥ २ ॥

भवन्तिगदितं वर्क्षं नानुष्टास्यन्ति दुष्टिय: । तेषां तु गतिरोषान ! विग्रेषाहकु महंसी ॥ ८ ॥ श्रीसदाशिव उवाच ।

साधु प्रष्टुं तयात देवि ! लोकानां हितकारिप्षि ! । त्वं जगज्जननो दुर्गां जन्मसंसरामोचनो ॥ ५ ॥

त्वमाद्या जगतां धात्री पालयित्री परात्परा । त्वयैव धार्यते देवी ! विश्वमेतचरा चरम् ॥ ६ ॥

नानुष्टास्यन्तीति हितोयेनाध्य: शिवोक्तवच्मो ननुष्टाने श्रेष्ठं दर्शयन् लोकान्वाशनष्टि कचौ दुर्ष्ट तय रक्यादिना । कथंभूता: लोका: दुष्टा स्तेय: दुहे कामोर्था हेतुहेतौ तौ हेतियौभा ते । दुहे कामोर्थो वत्- माना हेत्ये: पुन: कामक्रोधाभ्यामष्यष्येतेो येधां तथाभूता: नार्तका परलोकादिकं नास्तीत बुद्बुधालेन: सग्रया- ज्ञान: परलोकादिकर्मसि नास्ति वृति सन्तु ह्यापनमानस: श्रेष्टेन्द्रिय- सुखेष्टप्रिया: सव्वदा रशनादौन्द्रियैसुखाकाङ्क्ष्य: ॥ ३ ॥

दुष्टिय: दर्शन ! हे रैष्यर्गाचतुन् ! तेषां लोकानां का गति: को विछक्तो दपाय: स्वार्दितं विग्रेषाहकं कथयितुमपडर्षि त्वं भवषि । गतिचांतेपायां च मार्गे यताम्युपाययोरिति कोष: ॥ ४ ॥

येभ्यो रिदानोपकचिन्द्रे सार्ति साधु हृरपतियाहिना । हे देवि ! हे युगुर्तिमात ! त्वया शाधु मनोरमं प्रष्टम् । साधुपन्रे श्रेष्ठ वचदाच लोकानार्मिति । कौतभिदेवि ! लोकानां हितकारिप्षि जनानभो- शोवपादर्यति ! लोकानां हितकारिप्षोते वीजं दर्शयदाच त्वमस्या- दि । त्वं जगज्जननो जगतां जननियी अजग्जननीताखिलोकानां हित- कारिप्षो बोभानां हितकारिप्षोतेन साधु प्रष्टमिति योज्यम् । जन्म- संशारमोचनो जन्म: उत्पत्ते: संसारात् पुनरुनर्यातातकत्नुः कतत्न- पुतादेव चक्रकलीम् । क्षयतएव दुःखेन गम्यते श्रायते या चा दुर्गा दुहे यों च स्तिम्भु ॥ ५ ॥

त्वमेव पृथ्वी त्वं वारि त्वं वायुस्वं हुताशनः । त्वं दियख्वमधारस्वं महतस्वरूपोपिशो ॥ ३ ॥

त्वमेव जोवो लोकेषु त्वं विद्या परदेवता । इन्द्रियाणि मनोबुद्धिविंशेषां त्वं गति: स्थिति: ॥४ ॥

त्वमेव वेदा: प्रभव: श्रृ तयस्वं हि संहिताः । निगमागमतन्त्राग्नि मख्यं ग्रास्मामयो गिरिवा ॥ ५ ॥

महाकालो महाकाललच्मीमंहानौलसरस्वतो । मह्होदरो महामाया महारौद्रो महेभ्वरो ॥ ९ ॥

त्वमिति । त्वं जगतामाद्या चादिभूतासि । जगतां भाकृ पोतृ व च त्वम् । पालयितो जगतां रचिता च त्वमेव । परातु परेषारपि परा येष्टा व त्वम् । हे देह! कारणमति ! वराचरं जकूमसत्यायार्नितदिवं तयैव भार्यंत ॥ ६ ॥

त्वमेवेति । त्वं चाङ्कुरः ! महतस्वरूपोपिशो व त्वमेव ॥ ७ ॥

त्वमेवेति । व्याक्षा'जोके यो जीवस्त्रूपा च त्वमेव । विद्यां व्याक्षा- मानकुपा व त्वम् । परदेवता येष्टदेवता च त्वमेवासि । इन्द्रयार्पा नेतादीनि मनो फूड़यं बुद्धि: ग्रास्लादितमस्वच्ञानम् ततद्रूपा च त्वं भाखि विशेषां या गति: सिथितस तद्रूपा च त्वमेव ॥ ८ ॥

त्वमेवेति । वेदा यजुरादय: ततद्रूपा च त्वमेवासि । प्रथय वयोऽन्तरुपा च त्वम् । कृतयो मम्पादिकचितजन्म ग्रास्लादिषु ततद्रूपा च त्वं संहिता महाभारताद्यस्तद्रूपा च त्वमेवासि । निगम: ग्रम्भु- ग्रन्थ: पार्वतोसुखजात: पद्यारूपो मन्यविशेष: । श्यागमसच भावसुख- गतगिरिजाननयातयादृशमत: पद्यारूपपन्मविशेष एव । तन्त्रे चारम्भ- कारणहिस्खा गिषोक्को गद्येऽपिलिखितो मन्यविशेष एव ततद्रूपा च त्व- मेव । श्रव्बं याश्वमयो वेदानादिसकलशास्रार्ककुपा च त्वम् । ग्रिवा कल्पादैकनिलयंभूता च त्वमसि ॥ ८ ॥

मेष्ठाति । जगतृक्षेच्चार्तिलोकरीनाकारा त्वम् । वेद्मार्स्तवेदशिलो-

सव्वेज्ञा त्वं ज्ञानमयो नारायवेद्यं तवान्तिके । तथापि श्रद्धासि प्राज्ञे ! प्रोत्यये कथयामि ते ॥ ११ ॥

सत्यसुतं त्वया देवि ! मनुजानां विचेष्टितम् । जानन्नोऽपि हितं मत्तः पापैराशु सुखप्रदं: ॥ १२ ॥

नाचरिष्यन्ति सद्दर्मं हिताहितवहिष्कृता: । तेभां निम्र्रे यथार्हाय कर्तव्यं यत्नदुच्यते ॥ १३ ॥ अनुष्ठानं निषिद्धस्य त्यागो विहितकर्म्मण: ।

निझ्झालज्झोष त्वमेव । विध्यां प्रदातुं त्वामझानोलसरखतो व त्वच्छासित । व्यघ्रेपजगतृण्णाच्छित्त्वानमहोदरी त्वम् । जगन्न्रोहयितो त्वानमहाहामाया च त्वम् । महाऋद्धी खत्पा च व त्वम् । महेन्द्री महैश्वर्यविशिष्टा च त्वं ॥ १० ॥

सव्वं जाणेति । सव्वं जाणा व्यघेपपदार्थंजानालो । ज्ञानमयो मोचविसयप्रज्ञास्वरुपा च त्वमसि व्यतस्तज्जानिके त्वचिकटो वेद्यमप्रज्ञेयं किंचि-दपि नास्ति । ननु किझ्चिदपि ममानेवद्यं नास्ति चेतं कथं श्रद्धामोत्य-श्रद्धामानं प्रत्याचह तथापेति । यद्यापे व तथापि प्राज्ञे ! हे प्रकृष्टज्ञान-वति ! प्रोत्यये श्रद्धासि ममेति श्रेप: व्यहंमपि ते तव प्रोत्यये कथयामि । ते तवापत: ते तव्भित वा । काकाज्जलगोलकन्याेन प्रोत्ये इंति व्यधुना पूर्व्वोक्तमेयाहवदेक्कुत्तरं दातुं प्रकमते सव्यक्त्तमित्यादि । हे देवि ! महाजानां मानवाना विचेष्टितं विहितं चेष्टितं तया सत्यकु-मं । विचेष्टितमेवाह जानन्न इत्यादिना । व्याझ्मनो छितं जानन्लो-ऽप महुजा: सद्दर्म्म साधुमागें नाचरिष्यन्ति नानुष्ठास्यन्ति । सद्दर्म्मानाच-रपे हेतु वदनमहाजानं विविधनटि कथम्भूता मनुजा: क्रोधु सुखप्रदेभि-ड्त्ति सुखमापकैरपवैधरोगमनहुरापानादिभि: पापै: कर्म्मभिर्म्मता: वतएव हिताहिताभ्यां वडिच्छृता: खतो नाचरिष्यन्नीति भाव: । तेभां मनुजानां निम्र्रेयसार्थाय छत्तिये यतू कर्त्तव्यं विधेयं तडुच्यते ॥ १२१३॥

कृपां जनयतः पापं को घोरोकामयप्रदम् ॥ १४ ॥ स्वानिष्टमातवजननात् परानिष्टोपपादनात् । तदेव पापं द्विविधं जानोहि कुलनाशिके ! ॥ १५ ॥

परानिष्टकरात् पापात् मुच्यते राजगृहासनात् । अन्यस्मादपि चेतो मथ्येः प्रायश्चित्तात् समाधिना ॥ १६ ॥ प्रायश्चित्याथवा दुःखेन पूता ये ऋतांहसः । नरकान्न निवर्तन्ते इहामूलविगर्हिताः ॥ १७ ॥

ततादौ कथयाम्यायें ! ऋषिप्रासननिष्फलम् ।

प्रणमतो निषिद्धकर्म्मानुष्ठानविरहितकर्म्मान्नुष्ठानाभ्यां पापोत्प-त्तिरिति ब्रूते श्रुतिःस्मृतिदिना । निषिद्धस्य कर्म्मयोः धनहुष्ठानमाच-रयां विशिष्टकर्म्म शास्त्रयगोचराचरयां नृपां केयघोरोकामयप्रदं दुःखयो-कव्याधिप्रदायकं पापं जनयतः उद्धृत इद्यतेः ॥ १८ ॥

अथ पूर्व्वोक्तपापस्य सदेहकं हि'विध्य' सम्प्रद्यति स्वानिष्टे त्य- दिना । अब्राह्मणायिके हे कुत्रेधरि ! स्वानिष्टमातजननादात्मन पसितस्योत्पादनात् तथा परानिष्टोपपादनादन्यानां किल तस्यापि जननाददेव पूर्व्वोक्तं पापं द्विविधं हिमकारकं जानीहि प्रतोदिति ॥ ९५॥

एयं द्विविधपापोतरप्तिं प्रदश्ये दान्ती तथाहि शिष्टे रुपाये वदति परानिष्ट त्यादिना । परानिष्टकरादिमक्यान्नाकिंचित्प्राददात् पा-पात् राजगासनात् राजदण्डात् मथ्यो जनो मुच्यते छक्रो भवति । कर्म्मकर्त्तरि लट् । स्वन्यक्रात् स्वानिष्टमातजनकात् पापात्त, प्रायश्चि-त्तेन समाधिना विस्तरह्नानिरोधेन च मुच्यते ॥ ९६ ॥

जातद्विधपापानां प्रायश्चित्तदर्शकाभ्यां पूतात्मभावे सर्व्वदा नर-कस्याविलं दर्शयित्वामाच प्रायश्चित्योच्यते । ये ऋतांहसः ऋतपापा जनाः: प्रायश्चित्या दुःखहेतवो पूताः पवित्रा न अभूवः । हि लोके परलोके च विगर्हिता विनिन्दिता: शनकस्ते नरकान्न निवर्त्तन्ते तस्मै नितिष्ठन्ती-त्यर्थः ॥ ९७ ॥

एकादशोऽध्यासः । २०२

यक्ष्कूनात्महे ग्रानि ! राजा यात्रधमाꣳतिम्‌ ॥ १५ ॥

ध्यान्‌ पुतानुदासोनान्‌ प्रियानपि तथाप्रियान्‌ । प्रासने च तथा न्याये समहृष्टावलोकयेत्‌ ॥ १६ ॥

स्वयं चेत्‌ ऋतपापः स्वात्‌ पौडयेदेकतान्तसः । उपवासैश्व दानेस्सान्‌ परितोष्ष विशुद्ध्यति ॥ २० ॥

वधाऋँ मन्यमानः स्वं ऋतपापो नराधिपः । त्यक्त्वा राज्यं वनं प्राप्त्य तपस्सामानमुद्धरेत्‌ ॥ २१ ॥

गुरुद्दएँ नैव राजा विदध्याल्लङ्कुपापिपु ।

व्यय राज्ञांधनानिप्यं वदन्तस्तेभ्यनूयतो भूपतेर्नरकगामित्वमा तवाद्विष्याद्दिना ! हे च्छाद्यो ! हे महेग्यानि ! तत् प्रायश्चित्तन्तपया-संयोमस्स ध्यो वादै प्रथमतो न्तपयासननिर्णयं कथयाभि । यास लाङ्कू-नात्‌ राज्ञाधमाऋतिं याति ॥ १५ ॥

ऋपशास्त्रननिर्णयमेवाऋ भव्यानित्यादिना । भव्यान्‌ भरते व्यान-वत्यादीनु पुतानाक्जानु उद्दासोनानु यान्‌ मिलातिनिलानुन् प्रियानुन्

ईहचान् तथा व्यप्रियानु व्याशितांस प्रासनने तथा न्याये च राजा समहृष्टया तस्ख्याद्याच्चोकयेत्‌ पश्येयेत्‌ ॥ १६ ॥

नम्व ऋतकिल्विषान् पुत्रषान् ददर्शयतीः स्वयं सतकष्य कत्रं शुरोदितवाइ स्वयं चोदिवादिना । वेधोन्दु राजा स्वयं ऋतपापः स्वात्‌

तदा उपवासैर्दूनेस्स विशुद्ध्यंति । वेधयदिं चक्रतांश्वोऽन्नप्रापान् चन्यानुन् पीडयेदेहऋध्ययेत तदा दानेस्सानकतां हसः परिनोष्ष डुपवासै-च्यन्यानुन् पीडयेदेहऋध्ययेत

दांनेस्स विशुद्ध्यति स्वत्न पापतारनस्यादुपवासदानेनयोक्षारतमयं वोद्ध व्यम्‌ ॥ २० ॥

स्वध्यात्मानं वधाऋँ मन्यमानस ऋतदुष्कृतस तस्ख भूपते: प्रारश्विन्त-माꣳह वधाऋँमिल्यादिना । स्वनात्मानं वधाऋँ वध्ययोग्यं मन्यमानः

ऋतपापो नराधिपो राज्ञं त्यक्त्वा वनं प्राप्त्य तपस्सालमानसुद्धरेत्‌ ग्रोधयेत्‌ ॥ २१ ॥

न लघु' गुरुपापेषु विना हेतुं विपथ्यंये । २२ ।

तस्मिन् यत् श्रासनं श्रास्या श्रनेकौषधवार्त्तिन् । पापेभ्यो निर्भयं यस्तु लघुपापे गुरुदृशम: ॥ २३ ॥

सकृत्कृतेतापराधिन् सत्पे बहुमानिनि । पापाड़ोरौ प्रमत्तः स्वाद् गुरुपापे लघुदृशम: ॥ २८ ॥

स्वल्पापराधी कौत्स्वेत् ब्राह्मणो लघुपापकृत् । बहुमान्योडपि दृश्य: स्वाद्चाभिरवनीसृतौ ॥ २४ ॥

न्यायं दृढं प्रसादं च विचार्यं सत्चिवै: सह । यो न कुर्थ्याद्वहोपाल: स महापातकी भवेत् ॥ २६ ॥

स्वथ दृढवैपरित्ये हेतवर्सित लघुपापे गुरुदृशं गुरुपां च व च दृढं निरीक्ष्यत गुरुत्वादिना । विपथ्यंये दृढं वै परोक्ष्ये हेतु' विना लघुपापेपु जनेपु गुरुदृशं राजा नैव विदध्याद् कुय्यात् । गुरुपापेपु जनेपु लघुदृशड' न विदध्यात् ॥ २७ ॥

विना हेतुं विपथ्यंये इत्यनेन वैपरोत्ये कारणसत्ते विपरीतदृशडं विदध्यादेवेति श्वानतमतो हेतदूर्ध्वं पूर्वकं त्रिपरीतदृशं तस्मिन्नित्यादिना लोकदेयेन । यत् श्रासनेऽनेकौषधवार्त्तिनो बहुयोडसहत्वं च वक्त्तु मना: श्रास्या भवेतिन । तस्मिन् पापेभ्यो वृद्ध्योडपि द्वारतेयो निर्भये भयहीनेडपि जने लघुपापेऽप गुरुदृशम: पाक्त: ॥ २३ ॥

सकृत्कृतेतापराधेन सत्पे सलज्जे बहुमानिनि सकडस्माने पापाड़ोरौ प्रमत्त: स्वाद् गुरुपापे लघुदृशम: प्रास्त: ॥ २८ ॥

स्वथ कतात्मपराध्योर्डगमालन्योरपि कौत्स्राल्लोक्रव्योदृगडमाच स्वल्पापराधीत्यादिना । बहुमान्योडपि कौल: स्वल्पापराधी चेत् स्वात् नार्त्तम ब्राह्मण्योऽपि लघु पापकृत् कतदूर्ध्वनीसृतौ राज्ञा बचेहि दृश: स्वात् ॥ २५ ॥

न त्यजेत् पितरं पुत्रो न त्यजेयुर्‍नं पं प्रजा: ।

न त्यजेत् स्वामिनं भार्या विनतानतिपापिन: ॥ २०७ ॥

राज्य' धनं जीवनं च धर्म्मंकस्य महीपते: ।

संरक्षेयु: प्रजा यत्नै रत्नया यान्यधोगतिम् ॥ २०८ ॥

मातरं भगिनीं वापि तथा दुःहितरं शिवे ! ।

गन्तारो ज्ञानत: ये च महागुरुणिषातका: ॥ २०९ ॥

कुलधम्मं' समाश्रिल्य पुनस्यक्तं कुलक्रिया ।

विश्वासघातिनो लोका ऋतिपातकिन: स्मृता: ।

मातरं भगिनीं कन्यां गच्छतो निधनं दम: ॥ २१० ॥

महापातकितामाह न्यायसि मिल्लादिना । सचिवैर्मैन्त्रिभि: सद्‌ विचार्य्य

न्यायं दशकं' प्रशादं च यो महीपानो न कुर्यांतं स महीपातकी

भवेत् ॥२११ ॥

व्रष क्लीष्टप्रजानां धर्म्मंनाह न त्यजेदित्यादिना । पुत्र: पित-

रौ मातापितरौ न त्यजेत् । प्रजा: नयं राजानं न त्यजेयु: भार्या

स्वामिनं पतिं न त्यजेतुन्नव्वातिपातकिनोऽपि पितृादयो न हातव्या-

स्त्वाद्‌ विनेतु । स्वनिपापीऽपि नस्तान् पितृादौविनतान् । वातिपात-

किनस्ते राज्याऽपेक्ष्यध: ॥ २१२ ॥

धर्म्मंक्रमूते राज्ये'दकर्म्मणोना प्रजानां द्वेषमाग: । राज्य-

मित्यादिना । धर्म्मंकष्ठ महौपते राज्यं धनं जीवनं च प्रजा यत्नै:

संरक्षेयु: स्वन्यथा राज्यादिकर्म्मण्यन्यक्ता ऽभोगतिं यान्ति ॥ २१३ ॥

पितृादयोऽतिपातकिनोऽन्वेष्या रत्युक्तं' ते च के इत्यादृ-

यमतिपातकिनो निहूण्याति मातरमित्यादिना । हे शिवे !

मातरं जननं भगिनीं स्वसारं तथा दुःहितरं पुत्रीं चापि ज्ञानतो ये

गन्तारो भवन्ति तथा स्वानतो महागुरुष्यां मातादीनां निषातका:

ह्नारो ये । कुलधम्मं' समाश्रिल्य पुनश्चकृताज्जलक्रिया ये । ये च विश्वा-

सघातिनो लोकां । तैरित्यादिकिन: स्मृता: ॥ २१४ । २ ॥

तासामपि सकामानां तदेव विधितं शिवे !

मातापितृभ्यसुतेभ्यः पुत्रां खलु गुरुक्षियम् ।

पितामहस्य वनितां तथा मातामहस्य च ॥ ३२ ॥

पित्रोर्भीतः सुतां जायां भर्तुः पत्नों सुतामपि ।

भागिनेयैः प्रभोः पत्नों तनयाश्च कुमारिकाम् ॥ ३३ ॥

गच्छतां पापिनां लिङ्गच्छेदौ दर्शयते विधौयते ।

श्वासामपि सकामानां दमो नाशानिकृन्तनम् ।

गटहाद्विध्यांपञ्च चैव पापाद्मादिमुक्तये ॥ ३८ ॥

सपिण्डदारतनया: स्वियां विश्वासिनामपि ।

मर्यादशरणां क्रेशवप्तनं गच्छतो दमः ॥ ३९ ॥

च्यथ मातृादिगार्गमिनः पुरुपस्य सकामानां तासां च दर्शडमाह मातरमिति । हे शिवे ! मातरं जनयित्रीं तथा भङ्गिनीं तथा कन्यां पुत्रों च गच्छतः पुंसो निधनं मरख्यमेव दमो दर्शडः । सकामानां श्वासामपि तदेव मरख्यमेव दमनं विराचितम् । च्यथ मातृसुतादिगार्गमिनां पुंसां तासामपि सकामानां दर्शडमाह मातापित्रोः स्वहस्ततल्ग्र पाथ्यां मेध्यने क्रिया गच्छतां तथा सुतपुत्रस्य तथा श्वशुरपत्नों तथा गुरु-कृतयं तथा पितामहस्य मातामहस्य च वनितां स्क्रियं तथा पित्रोर्भीतः-ऋतां मातृपितृव्योः पुत्रौम् । तयोरेव जायां भायिं च तथा भर्तुः-पत्नों तसैव सुतामपि तथा भागिनेयां स्वसृतनयाम् । तथा प्रभोः-पत्नों तसैव तनयां पुत्रीं च तथा कुमारिकामविराहितां स्क्रियं गच्छतां पापिनां लिखच्छेदः श्रिर्नकृतैः दर्शयते विधौयते । सकामानामासामप्य कातुं पापातं विशुद्धये नाशानिकृन्तनं नाशिकाच्छेदनं गटहाद्विध्यांपञ्च च दमो दर्शडो विधीयते ॥ ३१-३४ ॥

च्यथ सपिण्डपल्तनयागामिनो विध्वस्तकलोगामिनच दर्शडमाह स्वपिण्ड त्वादिनो । सकपिण्डानो दारतनयाच्च विश्वाविनामपि स्क्रियं सपिण्ड त्वादिनो॥

एकादशोऽध्यासः । २०९

क्षोभिरेताभिरसानाढ भवेत् परिषयो यदि । ब्राझ्यो वा वापि श्रेयसे ज्ञात्वा तास्तथैव त्वजेत् ॥ ३६ ॥ सर्वेषामेवतान् यो गच्छेत् ऋतुलोम पराक्रमं । dमस्तस्य धनादानं मासैकं कषभोजनम् ॥ ३७ ॥

राजन्यवैश्यशूद्राणां सामान्यानां वरानने ! । ब्राह्मणान् गच्छतां ज्ञानसिद्धयेच्छेदो दमः स्मृतः ॥ ३८ ॥ ब्राह्मणां विकृतां कत्वा देशानिर्यापयेद्वृपः । वोरस्कोगामिनां तासामेवमेव दमो विधिः ॥ ३९ ॥

गच्छतो जनस्य सदसद्वृत्त्या सर्वधनादानं केगृध्रपतनं केगृध्रपतनं च दमो भवेत् ॥ ३९ ॥

व्यपाञ्जानतो वेदोक्तविधिकाःरिधर्मान् सपिण्डार्तिभिक्षान्तवित्त- हस्त्यवधिषेयं तदाऽऽदौ क्षोभिरतिर्यादृशः । एताभिः सपिण्डादिद- तनयादिभिः क्षोभिभिः क्षोभ्या वेदोक्तविधिना गृहीतैः प्रयोक्तॄविधिना वा यदज्ञानात् परिषायो विवादो भवेत् तदा ज्ञात्वा ताः क्षोभत- च्छपमेव त्यजेत् ॥ ३६ ॥

नह सर्वेषदारान् सर्वप्यनन्तरम्यदातारांश्व गच्छतां कथम् श्रद्दधामः । यः पुमान् सर्वेषदारान् गच्छेत् तयानुलोम- पराक्रमिय च यो गच्छतु यथा ब्राझ्यः चलनिया चलियो वेङ्कामेवं । तस्य धनादानं मासैकं कषभोजनं च दमो चेयः ॥ ३७ ॥

चयथ ज्ञानपूर्वकब्राझ्ययोगमने मतियादृशीनां सकामायास्त खाद दण्डमाह राजन्ये त्यादृशिनः । वरानने ! येष्ठदने ! ज्ञानादुब्ब्राह्मणां गच्छतां राजन्यवैश्यशूद्राणां सामान्यानामन्या जानां च निष्कच्छेदो दमो दण्डः कृतः ॥ ३८ ॥

सकामां ब्राझ्योमपि विकृतां कयथवाकृज्जेनां कत्वा नृपो देश- द्विर्यामपयेच्चारवेत । चयथ वोरस्क्लियो गच्छतां तासां च दण्डमाह वोरात । वोरक्षोगामिनां शक्कोसिना तासां चवमेव पूर्ववद्ध च दमो वारिते ॥

दुरात्मा यस्तु रमते प्रतिलोम परस्त्रिया । दृष्टेस्तस्य धनादानं त्रिमासं कष्यभोजनम् ॥ ८० ॥ सकामाया: स्त्रियाश्चापि दृष्टेस्तस्याहिधीयते । वसात्कारगता भार्या त्याज्या पात्या भवेत् स्त्रियो!॥८१॥ ब्राह्मो भार्यार्थयो: शैवो कामतो वाच्यकामत: । सर्वथा हि परित्याज्या स्वाच्छे तु परगता सक्त्त् ॥ ८२ ॥ गच्छतां वारनारोषु गवादिपशयोनिषु । शुद्रिभवति देवेशि! तिरात्रात् कष्यभोजनात् ॥ ८३ ॥

विधिविहीनातव्य ऋतस्थ: । विधिहरति तु वि-पूर्वेकाद्राज: उपमंगे घो: क्रिरिति कर्मेशि कि: ॥ ८४ ॥

व्यथ सर्वथोऽनमवश्यं स्वोगरमिनां पुंवां तस्याच सकामाया दृढ-माच्छ दुरात्मा त्यादिना । यो दुरात्मा दृश्यतिसो दंरगुजिह्व:स्वभावो वा प्रतिलोम परस्त्रिया वह रमते यथा मूत्रो वैक्खयेलो'वम् । तस्य पुंमो धनादानं त्रिमासं कष्यभोजनं च दृश्यो भरति ॥ ८० ॥ सकामाया: स्त्रियाश्च तह्तु पूर्वेकदृश्यो विधीयते । "आत्मा देव-मनोभ्रष्टस्वभाववृद्धतिबु"ति कोष: । व्यथ वसात्काररेष परपुरुष-मिताया च वनलायाच्छ्वाग: पाल्लनं च पुंमा विधेयमिल्याह वलादिल्या-दिना । हे विभो ! वचनारकारेष परपुसं गता या भार्या सा त्याज्या-पाषादिभि: पातभोया भवेल ॥ ८? ॥

व्यथ कामाकामाभ्यां परगतयोब्राह्मोयैवैयोभार्थयोस्ख्वाग एथोचित-हत्वाह ब्राझोऽ्वादिना । ब्राह्मो वेदोक्तविधिना परित्योता व्यथा शैवो कामतो वाच्यकामत: परित्योता स्वथा शैवी नियोगविधानेन परिष्योता भार्या सक्टदेकवारमपि परगता चेतद्रा सर्वथा सर्वैरकारेष परित्याज्या स्वात् ॥ ८२ ॥ व्यथ वेध्वागामिनां पशुयोनिगामिनां च प्रायश्चित्तमाच-गच्छताशित्यादिना । हे देवेशि ! वारनारोषु वेध्वाष्ठ तथा गवादिपशु-योनिषु गच्छता जितानां तिरात्रात् कष्यभोजनाच्छु द्रिभवति ॥ ८३ ॥

एकादशोऽत्रासः ।

गच्छतां कामत: पुंसः स्त्रिया: पायु' दुरात्मनां । वध एवं विधानतो भूषता गभु गासनात् ॥ ४८ ॥

वलात्कारेण यो गच्छेदपि चाङ्गालयोस्थितं । वधस्तस्य विधानतो न चन्तव्य: कदापि स: ॥ ४५ ॥

परिष्वक्तासु या नार्यो ब्राह्मयो वैशवकं भिष: । ता एवं दार्रा विज्ञेया अन्याः सर्वाः परस्त्रिय: ॥ ४६ ॥

कामात् परस्त्रियं पश्यन् रहः सभाषयन् स्मृगत् । परिष्व ज्योपवासेन विशुद्धेष्ट दिगुष्णकामात् ॥ ४७ ॥

कुर्वत्येवं सकामता या परपुंसा कुलाङ्गना ।

अथ स्त्रोपं सयो: पायं गच्छतां द्रङ्गमाद्र गच्छतामि ग्रामदिना । पुंस: पुंरुषस्य स्त्रियाच पायं युदं कामतो गच्छतां दुरात्मनां भूष्टा रात्रा गभुगासनाद्रध एतद् विधानव्य: ॥ ४८ ॥

वङ्कात्कारेण परस्त्रोगामिनासपि वध एतद् द्रङ्ग इत्याद्रु वङ्कादि-त्यादिना । वङ्कात्कारेण चाङ्गालनबोषितमरापि यो गच्छे तक्षणात् वधो विधानव्य: । कदापि स न चलतव्य: अपि यत्रेन ब्राह्मण्यादिगामिनां तु सुत्रामेव वधो विधानव्य रति भ्वानितं ॥ ४५ ॥

अथो॑नच्यमा॑युपु तसनुस्लो॑रेषा॑कार्ज्जितवातं स्त्रो: परस्त्रोच निरूपयति परिष्वक्ता इत्यादिना । ब्राह्मो वैदोक्तवकं भिष: गिवेक्त वच्मे-भवें यास्तु नार्य: परिष्वक्ता उदा॑हृतास्ता एवं दात्रा: क्रिययो विच्छेया: अन्यास्तद्धिना: सर्वाः परस्त्रियौ विद्वेया: ॥ ४६ ॥

अथ कामत: परस्त्रोदर्शनादिकं कुर्वन्: प्रायश्चित्तमाद्र कामादिव्या-दिना । कामात् परस्त्रियं पश्यन् तथा रहः एकान्ते सभाषयन् तथा स्मर-ङ्गालापं कुर्वन् तथा स्पृश॑ परिष्वज्या नामालिङ्गन च हिगुष्णकामाद् वासेन जानो विशुद्धेते । यथा कामत: परस्त्रोदर्शने एको प्रवासेन सभाषयो उपवासद्वेन स्मृग्ने उपवासषट्तष्ठेन व्यालिङ्गने वधभिस्ते: भवित: ॥ ४७ ॥

उक्तोपवासविधिना स्वात्मानं परिशोधयेत् ॥ ४९ ॥

शुभनिद्रा वचः श्लेष्म पश्यन् गुद्धं परक्षिया: । हसनं गुद्धतरं मत्तःः शुद्धे हृदिकपवासतः ॥ ४८ ॥

दर्शयन्नग्निमासनं कुर्वन्नग्नं तथापरम् । विराटवमग्रनं त्यक्त्वा शुद्धो भवति मानवः ॥ ५० ॥

पतिः पराभिमानं प्रमाणयति चेत् पतिः । त्रपस्तदा तं जारं न गास्यात् ग्रास्याहुसारत: ॥ ४? ॥

प्रमाणे यद्यप्रकृतः स्वात् दयितोपपत्तेः पतिः । त्यक्ता तां पोषयेद् यासैसिस्ठे घे तु पतिप्रसादने ॥ ५२ ॥

व्याधिं सह परं विना सम्भाष्यचार्द्धिकं श्वश्र्या: सजाताया: स्विया- स्त्रपि तद्वेव प्रयत्नस्थितियाच्छ कुर्वतोत्यादिना । या ज्ञाताज्ञाना कलुपा निका श्वश्रो सकामा सती परदूषा सह एवम् सम्भाष्यचार्द्धिकिं कुर्वती वभूव वा पूर्वोक्तोपवासविधिना स्वात्मानं परिशोधयेत् ॥ ४५ ॥

नतु श्लेष्म दुरेन्द्रिय वृत्तः परक्षीयोग्यं पद्यतो युवनरानु हसनस्य कथम् युभिसतताहृद् वचसादिना । श्लेष्म निन्द्राग्नव्यक्तं वचो नु वनं तथा परक्षिया गुद्धं गोप्यद्रयं पद्यनं तथा गुद्धतरं हसनाद्यो हृदिकप वासतः शुद्धो भवेत् ॥ ४८ ॥

नग्नं स्त्रियां नग्नं दध्यातः परखुं तदैव कुर्वतः कथम् युभिसतताहृद् वचसादिना । व्यात्मानं नग्नं दर्शयेन् तथापरं नग्नं कुर्वानस्यो हि रात्रिमग्रनं भोजनं त्यक्त्वा शुद्धो भवति ॥ ५० ॥

व्याधि स्वप्नातिप्रमाणात् नयुपरुचि गमनायाः क्षिया: तद्वारक्ष च द्रव्याद्रौ मूल्या रत्नादिना । पतिप्रेद्धदयि पत्या: पराभिमानं प्रमाणयति तदा नपक्तां तथा जारं व ग्रास्याहुसारत: पूर्वोक्ता विधा- नात् ग्रास्यात् ॥ ५? ॥

व्याधोपपतिप्रमाणाद्यपतिप्रणयाद्वा: महितव्यभिचाराया: क्ष्त्र या- व्य�गपोच्य विधातव्यं हृद्याह् प्रमाणयादिना । दयितोपपत्तेः पत्न्या: व्यःगपौष्य विधातव्यं ॥

एकादशोऽध्यासः ।

रसमाषामुपपतौ पश्चात् पत्नों पतिसंविदा । निष्पन्नं वनितया जारं बंधनैर्नैव भूसृतः ॥ ५३ ॥ भर्तुर्नि वारयां यत्न गमने येन भाषिणी ।

प्रयायाज्ञानमात्रेण त्यागाच्छ्वा स्वात् कुलाङ्गना । कुते पत्यौ स्वधर्मेण या पतिब्रुव्रगे स्थिता ॥ ५४ ॥

सभावे पिहितासूनां तिष्ठन्ती दायमर्हति । दिवि भोगान् परान् च सैष्ठानामिषटूषणाम् ॥ पयः क्षीर रत्नवाससि विषया परिवर्जयेत् ॥ ५५ ॥

जारस्य प्रमादेऽपि पतिरक्षकः स्वात्मरहिं तां दयितां त्यक्त्वा चेद् यदि प तिष्ठामने तिष्ठेत् भर्तुरार्तां न लंकूंत तदा प्यसीः कवकेः तो- घयेत् ॥ ५७ ॥

नवु शय्योपपतिमा रसमाषां पत्नीसविलोक्य सजातां तां न तस्माद् गृध्नुंधारित्वं खादच चेतिं सविचारतां गिरिजां प्रति ब्रुने रसमाषामित्यादिना । पतिरभर्त्रा यदोपपतौ रसमाषां पत्नो- पश्वाद्वचीत्तदा वनितया सखी जारं निष्पन्नं पतिभूषतौ राज्ञो वधार्हो नैव भवेत् तदा निष्कृत्यनेनात्यकार्द्धे निष्पन्नतो वधार्हत्वं खादेरवेत् ध्वनितम् ॥ ५८ ॥

स्वस्थ भर्तुर्निषेधस्थाने गत्वान्यास्तद्विचारयमध्यपुत्रगणेश सखी भाषयां च कुर्य्या: स्वियाक्यागार्ह्यं विद्भाति भर्तुरित्यादिना । यदा स्थाने गमने येन पुंसा सखी मात्र कुलाङ्गनाभि त्यागाच्छ्वा स्वात् ॥ ५९ ॥

व्यथ प्रसङ्गाद् पतिरामाव्ादिवसेऽपि स्वधर्मेण च तिष्ठत्या महत्पति- काया दायभाग्नसाहं हता रत्नादिना । पत्यौ कुते सति पतिब्रुव्रुशे स्वधर्मेण च स्थिता । पतिब्रुव्रूनासभावे पिहितासूनां यथा तिष्ठन्ती वधा दायमर्हति ॥ ६० ॥

नाङ्गमुद्रं तयेद्यासैर्ग्याम्यालापमरपि त्यजेत् । देवव्रता नयेत् कालं वैधव्यं धर्मैरमाश्रिता: ॥ ४९ ॥ न विद्यते पिता यस्य गृहोर्माता पिता महः । नियतं पालनं तस्य माठवस्यः प्रशस्यते ॥ ५० ॥ मातुर्माता पिता भाता मातुर्भाता सुतास्त्रयः । मातुः पितुः सोदराश्च वित्ते या: माठवान्ववा: ॥ ५१ ॥ पितुर्माता पिता भाता पितुर्भाता स्वसृ: सुताः । पितुः पितुः सोदराश्च वित्ते या: पिठवान्ववा: ॥ ६० ॥

मौंजनमित्यादिलोककादये न । विशिष्टा ऋषयो दिव्यौंजनं परखाद्यैः सैयुनं रतिम् । चास्मिंशं मोक्षकादिकं भोगष्यमलक्जारं पथ्यैकं कल्यों रक्तयासो रक्तां वस्यं च परियच्जयेत् ॥ ५६ ॥

नाङ्गर्मिति । वैधव्यं धर्मैरमाश्रिता विधवा वाश्चे: पिष्टेर्ष्टैवां हुगम्यादृदृये: चक्रं नोदच्येतं नोत्त्राद्येतं । वाश्रते यैस्ते वाशा: कर्तृगणैषूदृये: । पाश्यमालापमपि त्यजेतं नहि प्राश्यालापाभावे कथम् कावं च्चेपेतत्राह देवेत्यादिना । देवव्रता मती कालं नयेतृ स्वोष्टनामादिको-तं नादिना कालं च्चेपेत्यर्थः ॥ ५७ ॥

नहि ऋतमातापितपितामहस्य गृहो: पालनं पिठवस्य माहबस्सो- मध्ये कतरस्य प्राग्रक्याश्रिति श्रेष्ठनो देवां प्रत्याश्रि न विद्यित इत्यादिना । यस्य गृहो: पिता माता पितामहष न विद्यते तस्य पालनं नियतं माठवस्यः प्रशस्यते ॥ ५८ ॥

नहि के ते माठवम्बादय इत्याङ्ग माठरित्यादिना । मातुर्माता मातामहो मातुःपिता मातामहः मातुर्भाता मातुलः तथा मातृ- भ्राता:सता: माठवपुत्रः मातृसोदरः मातृबान्स्ववा विद्येवा: ॥ ५९ ॥

चाथ पितृबान्स्वानां पिठरित्यादिना । पिठर्माता पितामही पितुःपिता पितामहः पितुर्भाता पितृव्यः पितुर्भाता पिठव्यः सादृश्यः सुताः;

एकादशोऽध्यासः ।

पत्युःसौता पिता जाता पत्युःसौतः स्वसुः सुताः । पत्युःपितुः सोदरास्तु विज्ञेयाः पतिबान्धवाः ॥ ६७ ॥

पितुः पितामहे पितुः पितुः पितामहैः तथाऽऽख्यैः । ऐयोग्यसूनवे पुत्रहोनमातामहाय च ॥ ६८ ॥

मातामहैः दरिद्रेभ्यः एभ्यो वासस्तथाऽऽशनम् । दापयेत् पति पुंसा यथाविभवमधिक्कृतैः ॥ ६९ ॥

दुर्वाच्यं कथयतां पत्यौमेकाहमग्रणीं त्यजेत् । तांर्हि संताड़यतां रक्तं पातयंस्तथा वाऽऽश्रुान् ॥ ७० ॥

क्रोधाद्वा मोहतो वापि मातरं भगिनीं सुताम् ।

पितुःस्वसृर्भगिन्याश्च सुताः पितुःपितुः पितामहस्य मोदराश्च पितृ- स्वसा विद्वेयाः ॥ ६० ॥

ऋष्यः पतिबान्धवानाञ्च पत्युःपित्यादिना । पत्युःम्रांताः स्वमुःः पत्युःपिता स्वगुरुः पत्युःभ्राताऽस्ति सोदरः पत्युःभ्रातुः सुताः पितुः पत्युः- स्वसृर्भगिन्याश्च सुताः पत्युःपितुः स्वगुरस्य सोदरस्य पितिबान्धवा विद्वेयाः ॥ ६१ ॥

ऋष्यः दरिद्रेभ्यः पितृादिभ्यो भोजनादिकं पुत्रपौत्रैः नृपतिहिॅं पये- दित्यादि पितृे दत्यादिना हयेन हि । व्यास्मृते ! जगज्जननि ! पितुः तथा मातुः तथाऽपि पितुःपितामहाय पितामहैः च तथाऽऽयोग्य- स्वनवे ऽयोग्यपुलायैः सुतैः पुत्रहोनमातामहाय च ॥ ६२ ॥

तादृशे मातामहैः च दरिद्रेभ्यः यभ्यः पितृादिभ्यो यथाविभयं विभवंर्ानतिक्षम्य वासो वस्रं तथाऽशनं भोज्यं नृपतिः पुंसा दाप- येत् ॥६३ ॥

ऋष्यः पत्यै दुर्वाच्यं कथयतस्यां ताडयतस्याः रक्तं च पातयत- क्रमतः प्रायश्चित्तमाऽह दर्वाच्यभियादिना । पत्न्याः पतिद्रोह्यन- कव्यं वचः कथयन् जन एकाहमशनं भोजनं त्यजेत तां सन्ताड्यस्त्र- मयीं त्यजेत् । तस्मा रक्तं पातयंस्तथा वाऽऽश्रुनामपुंस्त्वं त्यजेत् ॥ ७५ ॥

वदनं पोषयन् समाहं विशुद्धे च्छिवग्रासनात् । ग्रहृणोदार्शितां कन्यां कालातीतेऽपि पार्थिवः ॥ ६५ ॥ जानन्न द्वाह्येत भूयो विधिरेषः शिवोदितः । परिष्वौता न रमिता कन्यका विश्ववा भवेत् । माध्याह्नाद्या पुनः पिता श्रैवधर्मेष्वयं विधिः ॥ ६७ ॥ उदाहृत द्वादशे पच्छे पत्नन्तात गच्छहायने । प्रशस्ते तनयं योज्य' न सा पत्नै न सः सुतः ॥ ६५ ॥

क्रोधादपघ्नोमोहतोडविवेकाद् भार्य्यां यां महत्त्वाद् वटतः प्रायस्स्तमाच क्रोधादिवादिना । क्रोधादपघ्नोमोहतोऽविवेकाद् वेकाद्रा भार्य्यां मातरं भगिनीं सुतां पुत्रीं न वा वदनं पुमान् शिवभास-ना त् स्मृश्रूषपोष विशुद्धयेत ॥ ६४ ॥ नपुं सकपरिष्वीताया नार्या: पुनरहाह्नो रात्रौ विधापवितव्य इत्याह शरदनेत्थादिना। कालेऽतीतेऽपि जन्मनः पार्थिवो भूयः शरदे'न नपुं सकेनोहार्शिता कन्या भूयः पुनरहाद्येयत । न तु वेदाद्यस्मत्तत्व-नेतुं मान्यं ततः श्राह विवर्धर्तित उभः शिवोदितः शिवभाषितो विधिः । भराढ रति धमेढ रति ढः ॥ ६६ ॥

स्वथ परिष्वोताया स्त्रिभृकाया: कन्याया: पुनरहाहः पिता काऱ्ये इत्याह परिष्वोतेत्यादिना। या परिष्वोता विवादिता कन्या भर्त्रा न रमिता सतो विवादिता भवेत सा परिष्वोतापि कन्या पिता पुनरहाद्या भवेत । व्यात प्रमाद्यं दर्शयेत स्वेवेति विधिरयं श्रौवधर्म्मे ऽ गु निक्कपितः ॥ ६७ ॥

व्यथोदार्शात् पच्छे मासि प्रक्षततपुटनमयाया भर्तृं करणात् प्रक्षृत-तनयायाच क्लेशाकृतृपलीं वान्क्ष तत्क्षततत्क्ष व्यावृच्यति उदा-हादिव्यादिना । उदाहृत द्वादशे पच्छे घष्ठे मासि योग्य पुत्रं यं तनय या प्रश्ते उत्पादयिति पञ्चन्तात गच्छहायने प्रतिमर्षणात् पात-

एकादशयोगोऽस्रासः ।

आगर्भात् पञ्चमासान्तर्गर्भे या स्तावयेदिया । तडुपायकृत ताश यातयेच्चौत्रताडने ॥ ६८ ॥ पञ्चमात परतो मासात या स्त्रो भूयः प्रपातयेत् । तत्प्रयोक्तुश्च तस्याश्च पातकं स्वादधोऽधः ॥ ७० ॥ यो हन्ति ज्ञानतो मर्त्त्यं मानवः ऋृचचेष्टितः । बधस्तस्य विधातव्यः सर्वथा धरषोभता ॥ ७१ ॥ प्रमादाद् भ्रमता ज्ञानात् ज्ञात्वरमरइन्द्रमः । दृविणादानतस्तोत्रताडनेत्सं विशोधयेत ॥ ७२ ॥

वधं ये तनय प्रस्थते सा पतिः न स्तात स च छुतो न स्तात । तौ पु चेलोन च जारजातं त्रिविधता तयोः स्वागं कुयिदित भावः ॥ ६९ ॥

व्याथ गर्भाध्यमारभ्य पञ्चमासाभ्यन्तर एव गर्भे स्ताव्यनन्या: क्रिया: । स्तडपायकर्तुश्च दशधमाद्द क्रागर्भादित्यादिना । व्यागर्भादौर्ध्वमारभ्य पञ्चमासान्तः पञ्चमासाभ्यन्तरे गर्भे धिया बुद्धया या स्तावयेताम् । तडुपायकर्त्तं गर्भस्थोपायकत्तारं च तौ त्रताडने नै भूयो यातयेत् पोड़येत ॥ ६९ ॥

व्याथ पञ्चममासादूर्ध्वं गर्भे स्ताव्यनन्या: क्रियास्तत्प्रयोक्तुश्च न चेलोनं पातकमहि पञ्चभिर्दशभि: । पञ्चमासान्तास्वपि परतो या स्त्री भूय गर्भे प्रपातयेत तत्सास्तत्प्रयोक्तुर्जनस्य च वधोद्वयं महुष्यभजन्यं पातकं स्वात ॥ ७० ॥

ततस्तु कायं विशोधयेत् स्वादधिति गृच्छन्नीं पाखवतों प्रभाःइ य इत्थादिना । यः ऋृचेष्टितो मानुषो ज्ञानतो मर्त्यं । महुष्य एन्न तत्स्थ सख्या था सर्वप्रकारेऽपि धरषोभता राज्ञा बधो विधान्तव्यः तत एव तस्य गुहिनोऽन्यथेति भावः ॥ ७? ॥

व्याथ प्रमादादिभिर्मनुनां मारयतो विशिष्टं दर्शयवात प्रमादादिन्या- दिना । प्रमादादनवधानत या भ्रमता ज्ञानाद्वा या नरे इन्त्र ते

स्वतो वा परतो वार्ताप बधोपायं प्रकुर्वंतः । ज्ञानबन्धिनां दण्डो विहितस्तस्य पापिनः ॥ ७३ ॥

नित्यः सङ्ग्रामयोद्धारमाततायिनमागतम् । निघ्नत्य परमेशानि ! न पापाहरो भवेत्‌ः ॥ ७८ ॥

ग्राजुच्छेदे विधातव्यं भूतृणांनिष्कन्टकान्नम् । प्रहारे च प्रहर्त्रे नृषु पापं चिकीर्षति ॥ ७५ ॥

विप्रान् गुरुन्‌गुरुतरेत् प्रहरेद् यो दुरासदः । धनादानाद्‌ग्रस्ताद्‌गात्र कृतस्तं विग्रोधयेत् ॥ ७६ ॥

ग्रन्ने' जनमरिन्त्रेभो विपच्‌दमनकत्त्रां राजा द्विविधादानतो द्रव्यहरो-तत्क्षोभितार्हनेपि विग्रोधयेत् ॥ ७२ ॥

व्यथ स्वतः परतो वा नरबधोपायं कुर्वतो दण्डमाह स्वत इत्य-दिना । स्वतः परतो वा यो बधोपायं करोति तस्य बधोपायं प्रकुर्व्व तः पापिनः चज्ञानबन्धनामत्त्वानतो नरहन्त्र्यां यो दण्डः मविच्छितः ॥ ७३ ॥

नहि सङ्ग्रामहतयोधकस्य निघ्नतागततातायिनस्य यधाईतस्य स्थान्न जव्याग्रहणायामात्र नित्य हत्यादिना । हे परमेशानि ! मिथः परस्परं सम्प्रामे योद्धारं निघ्नत्य तथागताततायिनेन च नित्य नर-पापार्हो: पापभाक् न भवेत् । च्याततायिनो यथा-व्यमिन्द्रो गरुडक्षैव शस्त्रपार्षिर्धनापहः । क्षोभद्वारापहारो च घडते ते च्याततायिन-द्वात ॥ ७४ ॥

चथाजुच्छेदादिकं कुर्वतो दण्डमाह चज्ञेत्यादिना । पापे चिकी-र्षु कर्त्तुमिच्छु नृषु भूतान्निष्कन्टकान्नमुच्छेदनं प्रहारे च प्रहर्त्रव्यं विधातव्यम् ॥ ७५ ॥

चथ ज्ञानपुद्गलनामधेयं दण्डादिकसदृयच्कतत्स्थानं प्रहरतस्य क्रिमतेः प्राणिनत्यादिना । यो दुरासदो दुष्टो जनो

ग्रस्तादिच्छतकायस्य शक्त्याशात् परतो मतो । प्रहर्त्ता दण्डनीय: स्यात् बधानहर्तो न हि भूत्‌भू ॥ ९९ ॥ राष्ट्रविप्लाविनो राज्यं जिहोर्षूणृण्‌ पवैरिषाम् । रक्षोर्हितैषिणां भृत्यात् भेदकान्‌ पसै नयो: ॥ ९५ ॥ yोधु मिच्छु: प्रजा राज्ये पान्त्यपौडकान्‌ । हत्या नरपतिं स्तान्‌ नैव क्लिष्टभागं भवेत्‌भू ॥ ९८ ॥ yो हन्याल्लमानवं भर्त्तुराज्यापरिहार्य्येया । भर्त्तॄरेव बधस्तस्य प्रहत्तुर्नै ग्रिवाज्ञया ॥ ५० ॥

विप्रानु युध'इष हन्तुमिति श्रेष: । स्वयमुरन्तं दण्डादिकसदृश्विचमेतु तान्‌तान्‌ भूयरहिं तं क्रिमतां धनादानात् हेतोर्द्विध्दरौ न विशोधयेत् ॥ ७६ ॥ व्याथ ग्रस्तादिच्छतग्रोरस शक्त्याशात् परतो मतो मरषे सति प्रहत्तृ- हं दण्डनीयत्वं बधानहन्तो चाह ग्रस्तादिच्छादिना । यस्तादिना च ततः कायो यस्य तत् पुंष: शक्त्याशात् परतो मतौ सत्यान् प्रहत्तॄन्‌ भूष्टतो राज्ञो दण्डनीय: स्यात् तं बधानहर्तो नैव स्वात् ॥ ७७ ॥ व्याथ देशोपद्रवेषु: राज्यहरेषेकून् नृपतितिविपन्नाथ्यां रहोऽहिता- कारदी नृपसैन्यभेदकत्यान् राज्ञा सदृ योधु मिच्छु: प्रजा: पान्त्यपो- उकार्य्यस्य नस्य नतो महोपते: पातकभागित्वं नेल्याह राष्ट्रो व्यादि क्षोका- दयेन । राष्ट्रो विप्लाविनो देशोपद्रवकानु राज्यं जिहीर्षूणु राज्यहरष- एकॄण्‌ पवैरिषां राज्यं यत्नूयां रहोऽहृतैषिप्यो रहस्य हिताकाङ्‌क्ष्यो नृपसैन्यस्योयोभेदकान्‌ व्यपस सैन्यस्य व भेदं कुर्वतो भयातानु चमात्यादेनु तथा राज्ञा सदृ योधु मिच्छु: प्रजा: तथा पान्त्यपौडकानु यक्षिप्याश्चे- तान् हत्वा नरपतिः क्लिष्टभागैरैव भवेत् ॥ ७८ । ७९ ॥ व्याषापरिहार्थ्य प्रबन्धमालच्कुनाशक्तेन यक्षो न भध्ये न मालुषं स्वात- yतो भरुरेव बधो विधातव्यो न भयस्येत्याह य दूषादिना । भर्त्तुरपरिहार्य्य वाहयकुननीयाद्वया यो मानवं हन्याव तत् प्रहत्तृ- स्तत्वं इमेन वध्य: किन्तु प्रविधेया भर्त्तुरेव बधोऽहिंतः स्वपतिष्यै.

श्रयतपुंसः पशुना मखैर्वा म्रियते नरः । धनदण्डेन वा कायदण्डेनास्य विशेषोधनम् ॥ ५१ ॥

वधिर्ये खान्त्र पात्यासु त्रिपाये प्रौढवादिनः । दुष्कृतान् कुलधर्मांश्च प्रास्याद्राजा विगर्हितान् ॥ ५२ ॥

स्थाप्यापहारिणां कुरूं वध्यकं भेदकारिणाम् । विवादयन्तं लोकांशं देशान्तरथापयेत् पः ॥ ५३ ॥

गुल्केन कन्यां दातृं च पुत्रं गरहडे प्रयच्छतः । देशान्तरथापयेद्राजा पतितान् दुष्कृतान् तान् ॥ ५४ ॥

मैथुनेन भर्तारमादाय कुलग्रामो भत्यो यदि मानवं हन्याल् तदा तस्यैव वधे दोषः क्रोभितम् ॥ ५० ॥

नव्नवधनासु यस्स पुंसः मस्तकादिर्भिमनुष्यो म्रियते तस्य विवादि कथं स्थातव्यमिति व्यवने स्थादिना । व्यवतपुंसो यतदण्डेन यस्य पुरुषस्य पशुना गवाश्वादिना मस्तृकः खादृदिभर्वा नरौ म्रियते तस्य पुंसो धनदण्डेन कायदण्डे न वा विशेषोनं भवेत् ॥ ५? ॥

व्यथ राजानमालोक्यनसदृपो प्रौढवादिनः कुलधर्मदूषकांश्च राजा दण्डे प्रदीयाद् वधिरादिना । नपात्रास्य वधिरस्य खानू राजान्च- नक्षिणो नृपापो प्रौढवादिनः प्रौढं वदतः तथा कुळधर्मांश्च दुष्कृतांश च वर्गर्हितांश्चादन्ताननृतान् राजा शासेत् ॥ ५२ ॥

व्यथ न्यासापहारिकादिकाद् द्विजदेगतो नरो निष्कास्ये दित्यादि स्याथे त्यादिना । स्थाथ्यापहारिष्यं न्यासस्यापहारतां कुरूं कठिनं निह्नयं वा तथा वध्यकं तथा भेदकारिष्यं तथा लोकान् विवादयतस्य जनं नृपो देशान्तरथापये दि क्क्रामयेत् ॥ ५३ ॥

व्यथ गुल्कपहष्पूर्वकं कन्यां दातृ च व ददता जानानु भूपो देगा- त्विः सारये दित्यादौ पर्यातो गुल्के नेयादिना । गुल्कं न दाननिमित्तकधनेन हेतुना ककैचि जा रायं व्रोह्रतौ कन्यां दानं तथा गुल्कोनये क्कान्नु विवादितो माङे कन्ये दानेन हेतुना द्रव्यो न तादृशो भुल्कोनये क्कामनु विवादितः ॥ ६४ ॥

मिथ्यापवादव्याजेन परानिष्टं चिकीर्षेव: ।

यथापवादं ते शास्त्रा धर्मज्ञेन महौषृता ॥ ५५ ॥

यो यत्परिमितानिष्टं कुय्यांतत् सम्मितं धनम् ।

तत्पातिहं पयेततेन जनायानिष्टभागिने ॥ ५६ ॥

मध्वमुक्ताहिरण्यादिद्रव्यातूनां स्तेयकारिषा: ।

करस्य वाऽऽहोभ्षेदो वा कायोऽ मुख्यं विचारयन ॥ ५७॥

मध्वाक्षगवादीनां रत्नादीनां तथा त्रिप्रो: ।

वलेनापह्हतां नप्यां स्तेयवद्धिहितो दम: ॥५८ ॥

अन्नानामल्पमूल्यस्य वस्तुनस्तेयिनं तृप: ।

पापहतद्युतान् पापकृद्भोनं वा पतितान् जनान् राजा देवानिचर्यांप-

येतु । श्राहे द्रुति सम्प्रदास्वाधिकारपत्तेन विविधतत्त्वात् सम्र्यधिकारण्ये चेतित सप्तमे ॥ ५९ ॥

च्यथ मिथ्यापवादच्क्लेन परानिष्टजननाकाक्षियां दण्डमाह मि-

व्ये त्यादिना । मिथ्यापवाद्याजेन श्रपत्यानपवादच्क्लेन परानिष्टन्या-

नाकाक्षिनं चिकीर्षेवो ये मानवाक्ते धर्मज्ञेन धर्मं जानतां महो-

भता राज्ञा यथापवादं शास्त्रा गुर्वे पवादे गुरुग्रासनं लघुपवादे च लघु-

नहु विनैवापराधं परानिष्टं कुर्वीत: पुंस: कोऽप्यो विधातव्य-

स्तलाह्ह य इत्यादिना । यो नरो यस्य यतु परिमितमनिष्टं कुय्यांततेन

तव्सो जनायानिष्टभागिने धनं चपतितह्वोंपयेतु ॥ ६० ॥

च्यथ मध्वमुक्तादिहस्तेयिनां दण्डमाह मष्योत्पादिना ।

मध्वमुक्ताहिरण्यादीनां द्रव्याणां स्तेयकारिषो नरस्य करस्य वा-

होभां छेदं मष्यादीनां मूल्यं विचारयन् नप: कुय्यांत । चालय-

मूल्यंकमष्यादितस्तये करक्छेदो वाड्मूल्यंमष्यादितस्तये वाहोभ्षे द:

कायै इत्यर्थ: ॥ ६१ ॥

व्यथ वन्धात्कारेण मध्वाक्ष स्वादिनास्पहारकदण्डमाह मोहर्षत्या-

विशोधयेतं पञ्चकं सप्ताहं वागयत्न कषायम् ॥५८॥

विश्वासघातके पुंसि कतघ्ने सुरवन्दिते !

यज्ञेऽत्रं तैस्तपोदाने: प्रायश्चित्तैर्निष्कृतिः ॥५९॥

ये कूटसाक्षिपणो मच्च्या मध्यस्था पञ्चपातिनः ।

ग्रास्याद्यांस्त्रिदशैर्देशैरिन्द्रियैः पयेकृप ॥ ६० ॥

घट, साचिप्य: प्रमाणं स्युष्टलारक्षाय एव वा ।

अभावे द्वावपि क्षिप्ते ! प्रारसद्धौ यदि भामिर्कौ ॥ ६२॥

दिन। महिषान्ब गवादीनां पशूनां तथा रत्नादीनां तथा त्रिगुणो वक्षे-

नापकृतातपहरतां वृष्यां स्तो यदहंमो विहित: ॥ ६५ ॥

व्यथाचास्य मथ्यार्भिमध्यातस्यमूल्यवस्तुनस्य सेयिनो विशिष्टमाह

व्यथानाभित्यादिना । व्यथानां तथाल्पमूल्य यत् वस्तुनस्य सेयो

यो मरस्तं पञ्चकं सप्ताहं वा कषायमाश्रयनं भोजयन्न पो विशो-

येत ॥ ६८ ॥

व्यथानेकयज्ञादिकं कुत्र तोरपि विश्वासघातकाततद्भोरनिष्कृती-

तवमाह विश्वासेत्यादिना। हे सुरवन्दिते ! विश्वासघातको तथा कतघ्ने

उपकृतविनाशके च पुंसि यज्ञाद्रस्मेधादिमिः तैः लाक्ष्ष चान्त्रायपादि-

भिस्तपोभिरैनैव प्रायश्चित्तैः पापविनाशनेरतेतै निष्कृतितं काम

हकिनं स्वादु ॥ ६९ ॥

व्यथ साचित्ये मिथ्याभिधायिनां पञ्चपातिमध्यस्थ्यां च देश-

माह ये रत्यादिना । कूटसाक्षिप्य: साच्च्ये कृराभिधायिनो ये मच्च्या-

तथा पञ्चपातिनो मध्यस्थास ये तान् न्रपक्रोमदण्डेन ग्रास्यातथा

देशाक्रियोपयेतु ॥ ९१ ॥

नहु कति साचिप्य: प्रमाणां भवेदुरित्यपेचायामाह मडित्यादिना ।

घटष्ठलारक्षयो वा साचिप्य: प्रमाणां श्युः । हे शिवे ! व्यभाये ति-

वहरादिश्वाछ्छन्वे यदि प्रविष्टो भामिर्कौ भवेतां तदा द्वावपि वा-

चिषा प्रमाणे खोतीमूलं ॥ ९२ ॥

एकादशोऽध्यासः ।

देशतः कालतो वापि तथा विषयतः प्रिये ! । परस्यरमयुक्तस्येदृश प्रज्ञायाः साचिव्यं वचः ॥ ५२ ॥

ग्रन्थानां वाक् प्रमाणं स्वादधिराज्ञां तथा प्रिये ! । मूकानामेढ़मू कानां गिरसाझ्रीकृतिलिपिः ॥ ५८ ॥

लिपिः प्रमाणं सर्वेषां सर्वत्रैव प्रशस्यते । विप्रे शूद्रव्यवहारेऽपि न विनश्येद् धीरं यतः ॥ ५९ ॥

स्वोयार्थेमपरार्थेभ्यो नेह कुर्वीत लिपिम् । दण्डसस्य विधातव्यो दिपाद्यः कूटसाचिव्यः ॥ ६० ॥

स्थानाद्भ्रष्टत् परस्यरमस्कृतं सार्चिव्यां वचो न प्रमाणमित्यादि देशतः कालादिना । हे प्रिये ! देशतः स्थानतः कालतो दिनप्रहरभेदत् तथा विधयतो वस्तुतो वा चेष्टं यदि परस्यरमयुक्तं सम्भवं सार्चिव्यां वचस्तथाद्यपाद्यं स्वात् ॥ ६२ ॥

नहि दर्शना द्यक्ता ग्रन्थादयः सार्चिव्यो भवितुमर्हन्ति न वेत्य- ग्रन्थायामाच्छ व्याख्यानमित्यादिना । हे प्रिये ! ग्रन्थायामचतुराः तथा वधिराश्चामो लड्झीनानां वाक् प्रमाणं स्वात् मूकानामवाचां तथा एड़- मूकानां श्रोत्रयचोरहिंतानां गिरसाझ्रीकृतः स्वोकारो दिर्परचचरं च प्रमाणं स्वात् ॥ ६४ ॥

व्यथान्यप्रामाण्याद्विप्रमाणस्य बड्ढकालस्यापित्वात् प्रामाण्यमाह . लिपिरित्यादिना । सर्वत्रैव कर्मण्य त्रिगेप्रात् क्रयविक्रयादिकर्मव्यवचा- रेऽपि सर्वेषां लिपिः प्रमाणं प्रशस्यते । प्रामाण्ये हेतुं दर्शयचचाद् न विनश्ये दित्यादिना । यतश्चिरं बड्ढकालं लिपिनं विनश्ये धीरं . तिष्ठे दित्यर्थः ॥ ६५ ॥

स्वार्थ चरं कल्पयतो दण्डमाह स्वोयार्थमित्यादिना । स्वोयार्थमपर- राघं वा कल्पितां लिपिं यः करोति तस्य तादृशो लिपिं द्वारतो जनस्य कूटसाचिप्यः साच्चे ऽनृतां वदतो दिपाद्यो दंड्यो राजा विधि- घातियः ॥ ६६ ॥

९२२ महानिर्वाणतन्त्रे ।

आभ्रमथ्याप्रमत्तस्य यदृच्छौकारयं सक्त्त् । स्वोयार्थे तत्प्रमाणं स्वादिच्चसौ बहुसाधिष्याम् ॥ ८ ॥ यथा तिष्ठन्ति पुण्यानि सत्यमाश्रित्य पार्वति ! तथाऽऽनृतं समाश्रित्य पातकान्यखिलान्यपि ॥ ९५ ॥ व्रतः सत्यविहीनस्य सर्वपापाम्रयस्य च । ताड़ना डमनाद्राजा न पापाहः शिवाज्ञया ॥ ९८ ॥ सत्यं ब्रवीमि सद्यस्त्वं सृप्ट्रा कौल गुरुद्विजम् । गर्ह्यातोयं देवमूत्तिं कुलग्रास्क्त कुलाकुतम् ॥ १०० ॥ देवनिन्दां च यमहवा कथनं श्रपथो भवेत् । तबावतं बदनं मलं; कल्यान्तं नरकं व्रजेत् ॥ १०९ ॥

वडवाऽनिवचोऽप्रमत्ताऽऽभानजनः स्वयं कतैकवारल्लोकार-कुप्रमाणास्वार्थातिप्राणश्यो दर्गंयेतुमाह चभ्रमस्खेयार्आदना । व्यभसमस्य भान्तरऽचित्स्वाप्रमत्तस्य भावधानस्य यतं सकृदेकवारमपि व्यतिकरपां स्वोकारस्तु स्वोयार्थे बडु श्रान्त्यामपि वचसो भावप्रायार्आभिकं प्रमाणां स्वातु ॥ ९७ ॥

चध्याडसत्यस्याऽखिलपातकाऽऽयत्व' व्याहरंस्तदार्आश्रया ज्ञानवान् द्रष्टुं-यतो राज्ञः पापान्छेत्मनाच यथाऽऽत्मदिना शिवाज्ञयऽयतयेन न स्वोकारोयेन । हे पार्वति ! यथा सत्यमाश्रित्य पुण्यानि तिष्ठन्ति तथाऽऽनृतं समाश्रित्यऽखिलान्यपि पातकाऽस्ति॥ ९५ ॥ व्रतः सत्यविहीनस्य सर्वं पापाम्रयस्य च जनस्य ताड़ना डमनाद्राज्ञा शिवाज्ञया पापाहः न स्वातु ॥ ९६ ॥

व्यथ श्रपथसकल्पं निहपयंसतलाऽऽतनं ब्रुवतो मर्त्येस नरकग-मत्' विद्रेभाति सत्यमित्यादिना लोकोह्येन । सत्यमहं ब्रवोर्मीत सत्कुलप्र कौलं कुझीनं गुरुद्विजं निषेकादिकरं द्विजं ब्राह्मणयं मकूततोयं गृण्जपख देवमूत्ति देवताप्रतिमा कुलग्रास्क्त तन्नैविक कुलाकुतम--ग-

ग्रपापजनिकार्याणां त्यागे वा ग्रहणेडपि वा । तत् कार्य्यं सर्वथा मत्यैः श्लोकतं ग्रपथेन यत् ॥ १०२॥

स्वोकारोऽपि नाच्छेये तु पञ्चमेकमभोजने: । भ्रमेषापि तमुग्रं हादग्राहं कषायानैः ॥ १०३ ॥

कुलधर्मोंडपि सत्येन विधिना चेत् सेवितः । मोक्षाय श्रेयसे न स्वात् कौले पापाय केवलम् ॥१०४॥

सुरा द्रवमयो तारा जीवर्निर्झारकारिणी । जननो भोगमोक्षाणां नाशिनौ विपदां रजाम् ॥१०५॥

सर्वम् । देहिनिर्म्मोक्ष्य' का सृष्टा कथा तं शपथो भवेत् तत् शपथे सचतं मिथ्यां बदन मत्यः: कल्यान् कलुपथ्यन्तं नरकं ब्रजेत् नरकान्नरकान्तरं गच्छते ॥ १०१ ॥

व्यथ शपथपूर्व्वकसोकताडपापजनककार्य्यौष्ठामवश्यंकर्त्तव्यतामाचह क्याप-मेल्यादिना । न पापकृद जनिहतैरपत्स्रियैभस्ते पां कार्य्यौष्ठां त्यागे वा गृह्णीतेपि वा शपथेन मतैयै यंतं श्लोकतं तत् सर्व्वथा कार्य्य न लडूनीयमित्यर्थः । पञ्चमेडपि वेत्यनेन पापजनककर्म्म च्या त्यागे हव यत् श्लोकतं तस्यै वावक्षातत्यमिति छ्वनितम् ॥ १०२ ॥

ननुग्राहि नामेकं पञ्चमभोजनैनैज्नः शुभ्येत तु भ्रमेषापि तं श्लोका-रक्षाद्दन हादग्राह कषायानैः रुष्येतः ॥ १०३ ॥

व्यथाडिविधिसेवितस्य कुलधर्म्मस्यापि पापजनकत्वमाह क्रोधा- ना । सल्येन विधिना चेत् सेवितो न खादु तदा कुलधर्म्मोडपि कौले जनेन मोक्षाय क्यपवर्गाय तथा श्रेयसे भद्राय च न खादु केवलं पापायैव भवति क्रोधे विधिनै सेव्यः कुलधर्म्मो हि तदा भावः ॥ १०४ ॥

व्यथ सुरेल्यादि भिस्लभिः पद्यैर्मेद' स्तौति । सुरा द्रवमयो द्रव-कृपा तारा भवति या जीवर्निर्झारकारिणी जीवनां निस्सारकरो य या भोगमोक्षाणां जननो च स्वपादयित्रो या विपदां दिपत्तोनां रजां तोगारां च नाशिनी ॥ १०५ ॥

दाहिनो पापसख्खानं पावनो जगतां प्रिये ! । सर्वसिद्धिप्रदा ज्ञानवडि विद्याववाडि' नो ॥ १०६ ॥

मत्ते मं मत्तभिः सिद्धैः साधकैः चित्तपालकैः । सेव्यते सर्वदा तैवैराद्ये ! स्वाभीष्टसिद्धये ॥ १०७ ॥

मस्यग्निविधिविधानेन सुसमार्दितचेतसा । पिवन्ति मदिरां मच्च्या ण्रमच्च्या णव ते चित्तौ ॥ १०८ ॥

न जाने पच्चतंखानं सेवनात् किं फलं भवेत् । इयध्छे तं वाऊणो देवो निपोतां विधिवज्जि' तां । लुगां विनाशयेत मयं बड्डिमार्गय णोधनं ॥ १०९ ॥

या पापसख्खणानं पापममुच्चानं दाहिनी दग्धी । हे प्रिये ! या जगतं पावणो शुद्धिकरीं या सर्व'सिद्धिप्रदा सर्व्वासं इह जीणे णमत्ता-णो या ज्ञानवडि विद्याववाडि' णो । मोत्ते धोर्त्ताणमु गाण्क्खादितच्वण्ण-णं बुड्ढी छात्ताण्णं विद्या तेढं तिवड्ढं यितो ॥ १०६ ॥

हे चादो ! मत्ते मं क्तिगाणणभिः मुत्तभुंभिमौँछेप सु भिः सिद्धैः साधकैः जिनिपालकैः ताजभिँ वेप्सु स्वाभीष्टसिद्धियं सर्वदा या सेव्यते मा हरा दव्वथयो तहा वेढव्वोति पुढं णाण्णयः या सेव्यध्याहार-ण्वे ॥ १०७ ॥

सुरेत्थादिक्खलोकतयेएण मदिरां सुत्थोदारों विधिपुव्वं कततुपानकज्जंः । माचाहेँ वत्थ' णनिपातदयित मस्यग्नियादिणा । ये मच्च्योः मस्सग्निधि-धानेण सुसमार्दितचेतसा अतिसायधानमनसा मदिरां पिवन्ति ते चित्तौ पथिव्याममच्च्या देवाण एव भरवंति ॥ १०८ ॥

साथ विहि-सेवितमद्यादिपच्चुतत्थानामनिळ्ळं वणीयफलत्थं तर्हियति मत्तो केत्थादिणा । विधिना प्रत्येकत्थपख्खीकरणात्तु मद्यादो केकत्थाक्खी, कारदारः शिवः स्वात्तु पच्छानवपि तत्थाणं मद्यादीणं सेवनत्थं किं फलं भवदित्ते 'ण जाने ॥ १०९ ॥

प्रत्यन्तपानासव्यस्थ चतुर्वर्गप्रसाधनी ।

बुद्धिविनाश्यति प्रायो लोकानां मच्चेतसाम् । ९१९

विज्ञानबुद्धे मेधाविज्जात् कार्याकाङ्क्षमजानत: ।

स्थानिष्ठं च परानिष्ठं जायतेऽस्मात् पदे पदे । ९२०

मतो तृपो वा चक्रे यो मधो माहकवत्सुष्ट ।

मत्याग्रजानान् कायधनदक्खेन प्रोध्येत । ९२१

सुरामेदात् व्यक्तिभेदात् न्यूनेनाप्यधिकेन वा ।

देशकालाविभेदेन वुद्धिभंगो भवेत् सम् । ९२४

व्यध विधिवज्जन्तेऽथरापानस्य बुद्धायुरादिसकलपदार्थविनाशक-

त्वमाद् दयमित्यादिना । येधु यदि विधिवज्जन्तेयं वाद्यधी मतिर्हि देवो

निपोता स्वान्तरा नखां दुधिमायुर्योधनजितार्दि सबें विना-

येतु । ९१० ।

धरात्यानपानस्य बुद्धिविनाशकत्वे ऽतिपोतमत्पदानां परानिटोऽव-

पातक्तवस्य हेतुत्वाद्‌वस्थाश्चेतसः पुष्टमार्यों नरेश्चक्रे ग्यास्यां रक्षका

रक्ष्याच्च पतनो त्यादिना योजयेदित्थनेन लोकलयेष । मद्याद्यात्मन्-

पानामसचेतसां लोकानां वृद्धवर्गप्रसाधनो धर्मार्थकाममोक्षाच्चार्थं यत-

ली बुद्धि: प्रायो विनश्यति । ९९९

कार्याकाङ्क्षमजानतोऽथविधानबुद्धे महाजव स्वानिष्ट' परा-

निष्ट' व पदे पदे जायते । ९१२ ।

मतो मधो माहकवसुष्टु वात्याश्वान् नजानन् नपचक्रे यो वा

कायधनदक्खेन प्रोध्येत । ९१३ ।

मद्यादिविभेदतो न्यूनस्याधिकास च तथा बुधिस्व'भजनकात्-

कामादिस्थलपानस्य शास्त्रभङ्कयत्वाद् स्वकदागदिमिलतश्चाचौचिलाच

धरेकादिना विशिष्टयेदित्थनेन लोकहयेन । धराभेदाव् व्यक्तिभेद-

ज्ञानविषये माहे शकाजयोविमेदेन च न्यूनेङ्गपि चधिकेन वा मधेन

वच्चा बुद्धिरित्रो भवतु । ९९८ ।

अथान्तवोंऽभतत्त्वे ।

स्वतएव सुरामानादतिपानं न लक्ष्यते।

स्वलदाकपानिपादहस्तगृभिरतिपानं विचारयेत् ॥ ११४ ॥

नेन्द्रियाणि वशे यस्य मर्दाविहलचेतसः ।

देवतागुरुमध्येप्सितोन्नो भयद्वेपिणः ॥ ११५ ॥

निखिलानर्थयोग्यस्य पापिनः शिवघातिनः ।

दहेत्क्षुब्धां हरेद्रव्याण् ताडयेत् च पार्थिवः ॥ ११६ ॥

विचलत्पादवाक्पाणि भान्तमुनमत्तसुहतम् ।

तमुग्रम् यातयेद्राजा द्विजियं चाहरेतत: ॥ ११७ ॥

अपवासादिनं मत्तं लज्जाभयविवर्जितम् ।

धनादानेन तं शास्यात् प्रजाप्रोतिकरो लुपः ॥ ११८ ॥

गताभिषिक्तः कौलक्षेत् प्रतिपानात कुलेश्वरि ।

स्वतएव सुरामानादतिपानं न लक्ष्यते किन्तु सकलदृक् पार्श्वपादहस्तगर्भिरतस्ततो विचलदृश्यों चक्षपादनेत्रे हृदति पानं विचारयेत लभ्यते तु ॥ ११४ ॥

व्यथोक्कृष्टदेवतागुरुमध्यादिसेवनेन्द्रियमरिरामत्तस्य दृष्यमात्रे नेन्द्रियाण्यशोच्यादि लोकद्रयेन । यस्येन्द्रियाणि वशे न सन्ति तस्य मर्दाविहलचेतसः देवतागुरुमध्योदिसेवने कृष्टदेव-निष्कारितकरमध्योदिस्थ भयद्वेपिणो भूतिक्कुप्तस्य निखिलानर्थयोग्यस्याग्नेशानधोऽक्षस्य पापिनः पातकामयस्य धिवघातिनः शिवाद्वेष्टकुम्भटनिजभ्रष्टकनतुर्या नरक्य जिह्वां पार्श्व ततो दर्शयेल् वर्ज्यां हरेत् तं च ताडयेत् ॥ ११५ । ११७ ॥

पष्ण विच्छत्पादतृकस्य मद्यमत्तस्य रक्ष्यमात्रे विचारितस्यादिना ।

फिच्छत्पादवाक्पाणिं स्वलक्ष्यत्पयवचोभ्रसं भान्तं भ्रमयुतधनुस्तद्वनलक्ष्यतन्मविमीतत्नं तथ्यं रोद्र राजा यातवेत्ततो विविधं च साध्ववाच्यवादिनं मत्तस्य दृष्यमात्रे खपवासादिनातना ॥

पशुरेव स मन्तव्यः कुलधर्मावहिष्कृतः ॥ १२० ॥

पितृद्रातिग्राय मधु' प्रोक्षितं वाग्यतोधिततम् ।

त्यज्यो भवति कौलानां दॄक्षान्तोऽपि भूमृतः ॥१२१॥

नाश्नोति भाङ्यं सुरां मन्त्राः पाययन्तो हिजातयः ।

गृध्ये गुरुभार्य्यं या सार्द्धं पश्वाहं कषभोजनात् ॥ १२२ ॥

भसंस्नातसुरापानात् गृध्ये दुपवसंस्क्राहम् ।

मुक्ताप्यग्रोधितं मांसमुपवासहयं चरेत् ॥ १२३ ॥

प्रसंस्कृते मौनस्नेह खादन्नपवसेदहः ।

पवैधं पश्चमं कुर्वन् राष्ट्रो दॄक्षे न गुथ्यति ॥ १२४ ॥

वाममार्गिं ख्यात्कथ्य वपुर्वेधनं वॄक्छाभियायोर्विक्किते तु मच्चैः प्रजाप्रो-

त्करो वपो धनाहानेय गास्यात् ॥ १२५ ॥

गताभिनिॠकाकौष्याप्यख्यनमदापानेऽल कलधकर्वाहिष्कृत मसात् पशु-

स्वगानित्स्वमालू यतेल्यादिना । वेधॄक्षान्तोऽप्येयं । रे कुलेऽत्रि । यता-

भिष्णा कौलोऽप्यतिपामात् पशुरेव मन्तव्यः यतः स कुलधर्मा-

वहिष्कृतः ॥ १२० ॥

यथ संस्कृताशंस्कृतातिपयितमध्युपायिनो नरक राष्रा दॄक्ष नो-

यत्व कौलहेयत्वं वापि पितॄक्ष्यादिना । योऽधितमयोऽधितं वातिग्रयं

बॄक्छल मध्यं पितॄनास्त्यः कौलानां त्यज्यो भूत्वा । दॄक्षनाथ्रोऽपि

भर्वात ॥ १२१ ॥

नतु वाम्नों भार्य्यं मद्यं पाययन्तो हिजातः: कथं गुथ्येऽस्तनात्

मातृग्रोभित्स्वादिना । मात्र्यो वेकोऽविधिना परिषोितां भार्य्यं तनां

पाययन्तो मत्ता: द्विजातयो भाय्यैया दार्ं पश्वाहं कषभोजना-

गृध्ये युः ॥ १२२ ॥

नन्योऽधितमध्युपानात् माहृड्मराश्मभचण्जान्न कयं गुथ्ये चलात्

स्वसंस्कृत तर्हरापानात् नतॄक्ष निन्दिपवसन गुथ्ये तु

कष्योधित मांसमपि मुक्ता उपवासोऽयं चरन् गुथ्यैः ॥ १२३ ॥

मुहानो मानवं मांसं गोमांसं ज्ञातः थिवे !। उपोथ पच्च' युहः स्यात् प्रायश्चित्तामिदं स्मृतम्‌।।१२४।।

नराक्कतियप्योभिंसंस मांसं मांसाहनस्य च । मत्वा युध्वे नरः पापादुपवासैसिक्भिः प्रिये !।।१२५।।

क्लेश्रानं खपचानां च पशूनां कुलवैरिणाम्‌ । खादन्नकं विधिः स्यात् पञ्चमेकमुपोषितः।।१२६।।

उच्छिष्टं यदि भुञ्जोत ज्ञातादेशां कुलेश्वसि ! ।

व्यथायोगेधतमहस्रुट्टयोर्भेकुरवेधवरनकणुंञ्च प्रायश्चित्तमाह चास्मिं कृते तह्वादिना । वसंकृते वसभोगहते मीनमुखे खादचरोग्रहिन्मेकच्छपवसेतु स्ववेधं विधिवक्किं तं पश्यं शरतं कुय्वेदरो राजो दह्येन गुद्ध्यात्‌ ।।१२७।।

नहु जानतो नरकांसं गोमांसख्व खादत: पुंस: कथं पुङ्खसामुज्झाम हत्यादिना । हे मिये ! जानतो मानवं मानवहत्याभिमांसं गोमांसख्व भुञ्जामो नरः पञ्चभिरेकपोष्य स्यात् तदं तयोमं चपे प्रायश्चित्तं स्मृतम्‌ ।।१२८।।

महु भुक्कमभुध्याकितपुमालामो मांसाहक्मांसभक्खकच मुहान कथं गुथ्येसलाहु नरेत्यादिनं । हे प्रिये ! नराक्कतियप्योभिनरादेसिंसार-महु मांसभक्खक्खय व्यासादेसिं मोहं मत्वा भुञ्जा नरक्खिभकपवादं: पापात गुद्धेे‌ ।।१२९।।

व्यथ भुक्कम्ह'कादावसथ पुंस: प्रायश्चित्तनाए क्लेश्रानामत्थार्दि ना । नहु एक्कानं यवनानं खपचानं वातह्हानानं कुलवैरिणां पञ्चूनं वाछं खादनु जन: पञ्चरेकहपोषित: सव्वं विशुद्ध: स्यात्‌ ।।१३०।।

महु भानाग्ज्जानाहसिं म्हेक्कादुच्छिट्टमादिकं भुञ्जान: कथं गुद्धेसलाहु उच्छिट्टमिन्यादिना । हे कुलेस्सारि ! जानादेसिं नहु एक्कादो-नाग्ज्जास्वक्खरमादिकं यदिं भुञ्जोत तहा मासोपवासेन नरः गुद्धो तु । खपचानादि भुञ्जोत तहा पञ्चोपवासिते: गुद्धो तु ।।१३१।।

शुद्धे मासोपवासेनाचानात् पञ्चोपवासत्॥ १३५ ॥

ऋतुलोभेन वर्षाणामनं भुञ्जा: सक्कत प्रिये! ।

दिनत्रयोपवासेन विशुद्ध: स्थानमाजया ॥ १३६ ॥

पशुश्चक्रे च्छानामनं चक्रापिंतं यदि ।

वैरहम्रापिंतं वापि तदश्नन्नेव पापभाक् ॥ १३७ ॥

ऋणनाभावे च दुर्भिंक्ष्ये विपदि प्राप्यसड्ढटे ।

निषिद्धेनादनेनापि रक्षण प्राअन्नं पातकौ ॥ १३८ ॥

कारिषुष्टे तथानेकोहत्यापाशाप्टारुषु ।

मलचित्तेऽपि दुष्याणां भक्ष्यादोषो न विद्यते ॥ १३९ ॥

यथा ऋमेण जघन्याद्येनमश्रतां माझापादीनां प्रायश्‍चत्तमाह

अनुलोभेनैतद्यादिना । हे प्रिये! अनुलोमेन ऋमेण वर्षाणां सक्करन्न

भुञ्जा ब्राह्मणया:श्रितदिनत्रयोपवासेन महाजया विशुद्ध: स्वात॥ यथा

आलोक्षा: जलतियासमेवसु ॥ १४० ॥

यथा चक्रापिंतस्य वोरहस्तापिंतस्य च पशुश्चपवक्ने च्छाद्य भोक्‍त-

गपातकत्वमाह पञ्चिल्यादिना । पशुश्चपवस्न्नेच्छानामनं यदिं चक्रापिंत

चक्रत्तं वोरहस्तापिंतं वा स्वातद्र तदनन्नं खादनं नर: प!पभाक

नै भवंति ॥ १४१ ॥

नतु दुर्भिंक्षादौ न्निवृदधवस्तुभोजनेन प्राअन्नं रज्जतां जनस्य

पातकं भवेद् वेत्याशङ्कमानां प्रत्याह चस्मैत्यादिना । दुर्भिंक्षा

यत तत दुर्भिंक्ष्ये समये विपदि च देशोपद्रवपलायनादौ वृद्वाभावे

प्राप्यसड्ढटे सति निषिद्धेनाप्यदनेन;भोक्‍तृस्त्वप भोजननेन प्राअन्नं

रज्जनं पातकौ न भवेत ॥ १४२ ॥

नोकादावसादिकरमश्रतां न दोष हत्थाच करीत्याादिना । कार्ऋपुष्टे

द्रव्स्तन: पुष्टे तथानेकैकदास्स्थेषु प्राणायोषु दारुषु च तथा दुष्याणां

भक्षणादि न्निरमलाचित्तेऽपि यत्नेनाद्यान्नमिद्ध भवाति यन्रादियोल्ल

बक्‍त न

महानिर्वाणतत्वे ।

पशूनभच्यमांसांश व्याधियुक्तानपि प्रिये ! । न हन्यादेवतार्थेऽपि हत्वा च पातको भवेत् ॥ १३२ ॥

कच्छव्रतं नरः कुर्वीत गौवधे बुद्धिपूर्वके । श्रज्ञानादाचरेत्किं तु व्रतं श्रद्धरमासनात् ॥ १३३ ॥

न केशवपनं कुर्वीत न नखच्छेदं तथा । न चारयोगं वसेन यावन्न व्रतमाचरेत् ॥ १३४ ॥

उपवासेन्ये तन्मासं मासमेकं कषायने: । मासं भैक्षात्रमाश्रयात् कच्छव्रतमिदं शिवे ! ॥ १३६ ॥

व्रतांते वापितग्रिरा: कौलान् ज्ञातींश्व बान्धवान् । भोजयित्वा विप्रं श्राद्धं ज्ञातिगोवधपातकात् ॥१३७॥

गृहमेधिनोऽपि स्थाने यदा दुश्च्राणां महामृत्युडीनामनल्चितेऽपि तत्स्वपि तेषु तेषामच्युतज्ञानेऽपि भच्याटनोऽपि न विद्यते ॥ १३२ ॥

व्यघ देवतार्थमभच्यनांशान् व्याधियुतांश पशूद्विष्णुच्छन्न: पार्वकिस्वमाह पशूननियतदिनान् । हे प्रिये ! चभच्यमांसानु व्याधियुतांश पशून् देवतार्थे न हन्यात् चपौति निश्चितम् । न तु हनने कोडोषस्त-लाच हत्वेति । हत्वा च जनः पातकी भवेत् ॥ १३३ ॥

व्येय सोमादिकं सत्कग्नियज्ञ प्रायश्चित्तमाह लक्ष्मी त्यादिना कुर्यांत् । व्यज्ञानाहीनोऽपि सतत गडुररासनादिकं व्रतमाचरेत कुर्यांत् ॥ १३४ ॥

न केशयेत् । यावत् व्रतं नाचरेत् तावत् केशवपनं केशानां सुरडनं न कुर्यांत् तथा नखच्छेदनं न कुर्यांत्, वसने चारयोगं च न कुर्यांत् ॥ १३५ ॥

न तु किं नाम कच्छव्रतमतस्त्यिकपर्यायात उपवासैरिन्द्रियादिना ! पू शिवे ! उपवासैर्मासमेकं नयतं यापियतु । मासमेकं कषायगुणैरन्नैर्नियतेत पू ॥

श्रपालनबधाज्जोश श्रुध्ये दृष्टोपवासत: । बाह्जाद्या विश्वुध्ये यु: पादन्यू नक्रमातं श्रिवे ! ॥१३५॥

गजोष्ट्रमहिषांश हत्वा कौलिनि ! कामत: । उपवासैकसिद्धिभि: श्रुध्ये मानव: कृताकिलिष: ॥ १३६ ॥

मृगमेधाजमाज्जीरान् निष्णानुपवसेदह: । मयूखकहंसांश सज्ज्योतिरघनं त्यजेत् ॥ १४० ॥

नित्यं सात्विजन्तु` य नक्तमयातं निरामिषनं । निराश्रिजौविनो हत्वा मनस्तापेन श्रुध्द्रति ॥ १४१ ॥

सास्मेकं च मैत्राच्चं भिन्नासम्मदनमश्रीयातं हृदयं चक्रवतं से यमं ॥१४२॥ १३७ ॥

व्रतान्नो हृदत । व्रतान्नों व्रतसाम्रौ वारपितशिरा: कृतस्थित-

भस्तक: सन् कौनानु ज्जातीनं सगोलांश भोजयित्वा ज्ञानगोभपात-काञ्जनो विशुध्द्र: स्यातं ॥ १३९ ॥

व्यपाने गोरपालनवधादरच्य्पतों बधादृष्टोपवासत: श्रुध्ये तु । हे प्रिये ! बाह्जाद्या: ज्जतियादय: पादन्यू नक्रमादिविशुध्द्रे यु: ॥ ज्ञाति-

यादिभि: क्रमत: पादपादन्यूनेनं व्रतं करष्योर्मिति भाव: ॥ १३८ ॥

अथ गजोष्ट्रादिवधप्रायश्चित्तमाच गजोष्ट्रेत्यादिना । हे कौलिनि ! गजोष्ट्रमहिषादीनं हत्वा इत्यादि कामभिहितारं कृताकिलिषं मानवं श्रुध्ये तु ॥ १३५ ॥

अथ मृगमेधादिवधप्रायश्चित्तमाच मृगेत्यादिना ! मृगमेधा जमाज्जीरान् हृरिपादिक्कागिङ्ङालातु निष्णदरोडहरेदनहप्र-

वसेतं, मयूखकहंसांश निष्णदारो ज्योतिधा हृथ्येष सह कर्त्त मान सज्ज्योर्तिदिनमघनं त्यजेतं, दिवसेऽपि त्यजन्तस्त याते हृयोन मुझो-

सुख्र: ॥ १४० ॥ कतकामादिस्थिसंगं हृदयकमलोद्भवास्य ज्जमून च निष्फलो नरस्य

पञ्चमोनाऽऽडजानिप्पन्न् मगयायां महोपति: । न पापाऽऽहों भवेदेवि ! राज्ञो धर्म: सनातन: ॥ ९८२॥

देवोऽहेगं बिना भद्रे ! हिंसां सर्वत्र वर्जयेत । कृतायां वैधहिंसायां नर: पापैर्न लिप्यते ॥ ९८३ ॥

संकल्पितव्रतापूर्तों देवनिर्माल्यलक्षणे । गृह्यचौ देवतास्पृह्यं गायत्रोजपमाचरेत् ॥ ९८४ ॥

माता पिता ब्रह्मदातातो महान्तो गुरव: स्मृता: ।

प्रायश्चित्तमपि निःश्रेय: श्राद्धिनो निरस्यशाङ्कच्यांत सारस्वजन्त - नश्यतमत: ककखाभादीनु चुद्रान्न गरीयांसो निःश्रेय नत्न' रातो निरामिषामिषवर्ज्जं तद्यादातु मुझीत मयूरादिहननपेक्षया लकु - लाषादिहनेने प्रहत्के राधिका याज्ञवल्क्यननिमितकदर्थ: लकनावादिहन - ननिमितकदर्थस्य गुरुत्वमपगतनव्यम् । निरस्यजीविनो डस्थरङ्खितज - न्नु हत्वा मनस्तापेन शुध्यति ॥ ९८५ ॥

नहि मगयादां मगमोनाऽऽडजानिप्पन्नतो महोपातस्य ऋगदिवध - हेलकं पापं भवेद् वेति पुच्छनलोऽप्यादृत: परिगृयादिमा । हे देविः ! महुमोनाऽऽडजानान् मगयादिमतसुत्रपञ्चिय्यो मगयादां निघ्नन् म - होपतिः पापाऽऽहों न भवेत् यतोऽयं राज्ञः सनातनो निघ्नो धर्मो भवांत् ॥ ९८६ ॥

व्यथाडवैधहिंसायाः पापजनकत्वादेकत्तं व्यवस्माद् देवेऽह्यादर्हे न । हे भद्रे ! भद्रकार्घिा हेहेहेय्यं कमे बिना सर्मल हिंसां वर्ज्जये - वैधहिंसायाः पापाऽजनकत्वात् कत्तुं व्यतामर्ह कृतायामित्यादर्हे न । वैधहिंसायां कृतायां नरः पापैर्न लिप्यते ॥ ९८७ ॥

नहि सड्कल्पतं व्रतमवापयतो देवनिर्माल्यं लभूयतोऽपौचान - पगमे देवता: सृशृमतश पुंस: कथं शुचिसताह सड्कल्पतेऽप्यादिना । यदू्लितमननापूर्तो सड्कल्पतस्य व्रतस्यापमौौ देवनिर्माल्यलक्षणे कृते च गृह्यचौ रतस्यापमामौ देवनिर्माल्यलक्षणे क्रतौ च गायत्रोजपमाचरेत् ॥ ९८८ ॥

एकादश्योपवासः ।

निद्देन्तेतान् वदन क्रूरं शुद्धेत् पश्चात्‌पवासत: ॥ १८४ ॥ एवमन्यान् गुरुं कौलान् विप्रान् गर्हंदपि प्रिये ! । सार्धदयैःपवासेन मुक्तो भवति पातकात् ॥ १८५ ॥

वित्तार्थी मानवी देवान्‌खिलान् गन्तुमर्हति । निषिद्धकौलिकाचारं देहं यक्ष्मरोगपि त्यजेत् ॥ १८९ ॥ gच्छंत्सु देवचैया देशे निषिद्धकुलवर्म्म'नि । कुलधर्म्मात् पतेयु: शुद्धये तु पूर्व्वाभिषेकत: ॥ १८५॥

तपनोदयमारभ्य यामाष्टकमभोजनम् । उपवास: स विधेय: प्रायश्चित्ते विधीयते ॥ १८५ ॥

कथं मुक्तो गुरु: प्रोक्त: पूजयेच्चिन्तन: क्रूरं व्रतेच्छे- तत्पाद मातेयादिना । माता जननी पिता जनको ब्रह्मादि गौ- र्य्यापकच' ते महात्मनो गुरुवर: क्षता: एतां मुनिर्गुरुभिर्विन्दन्न क्रूरं व्रतंच नर: पञ्चोपवासत: शुद्धये ॥ १८५ ॥

कथं मालाविधान््य सुरकौमलान्‌ज्ञा चनिष्क्रान्तां पायंश्चतपात्र पव- मिताहिना । दे प्रिये ! एवमन्यान् मालार्चनविचारं शुचं कौला विधांश्च गर्हि'चन्‌दन्‌ स्वपिता क्रूरं व्रतंञ्जन: । पाञ्चं हयोश्वपाशेन पातकात् चक्को भवति ॥ १८५ ॥

कथं विशोधनं वक्तुं शक्तोऽस्मीति मनाफिख्यापि मानवो दुरावारोऽपि- देवाटनान्‌हेतुमात्र विबुधैश्चादिना । विशारदो मानगोत्राद्वान् शरगं देवान् गन्तुमर्हति । निषिद्ध: कौलिकाचारो यम तं देहं तादृशं यक्ष्मपदि मानव्यजेत् ॥ १८९ ॥

कथं धनखोभेन निषिद्धकोलिकाचारं देहं गच्छतो नरकं कु- द्र्यात् प्रतितत्त्व' युन: पूर्व्वाभिषेकत: पूतवत्‌ क्षादिना । निविचकुत्सतां नि देहं शुद्धया गच्छंसु नर: । कुलधर्म्मात् पतेयु शुच: दिन: पूर्व्वाभिषेकत: शुद्धये ॥ १८५ ॥

पिबन्धोयाश्रविश्लेषकं भचन्द्रपि समौरषम् । मानवः प्राणरचार्थं न भक्ष्ये दुपवासतः ॥ ९५० ॥

उपवासासमर्थे तु दुजा वा जरसांपि वा । तदा प्रत्युपवासच भोजयेदृढहृदयं हिजान् ॥ ९५१ ॥

परानिन्दां निजात्कर्षं व्यसनायुक्रभाषणम् । प्रयुक्तं कर्म कुर्वाणां मनस्तापैर्विधीयते ॥ ९५२ ॥

पत्यादि यानि पापानि ज्ञानाज्ञानकृतान्यपि । नश्यन्ति जपनाद्देवि: सारवचसा: कौषभोजनात्तथैव च ॥

खादिमान् । तैर्मनोरथै: स्वर्गमवाप्नोति य: शुचि: प्रोक्तं यत्स्तोत्रमर्ह्यं यदुपशाखो: वत्स य: प्रयत्नत: स विधीयते कियते ॥ ९५३ ॥

कथं एकादश्यतोपवानेनोपवसति । वस्याविनाश्रयिंच कयचद्राह पिब-र्द्धति । प्रापरच्याधरमिंच तोयाज्जलिं पिबन् वसंरप वचयु चराच भचन्द्राय: उपवासतो न भक्ष्यच एकादश्यनितोयपानान्नुपराशो न चिन-घ्नर्द्धितं तच्वम् ॥ ९० ॥

अथ तोगदिमोपवासं कृत्वा नयक्त्र बना जनेन प्रत्युपवासं हृदयं ग्राह्याशा भोजयितव्यो रक्रोपवासेन्यादिमा । द्विजा रौरोषा या सरहसौ शोभास्तं वा चतुर्द्धश्योपवासोभयथा नर: खात्तु तदा प्रभु-व प मासकुपवासं प्रति हृदयं धिजानं ग्राह्याशान् भोजयेत् ॥९५? ॥

अथ परनिन्दां निजोत्कर्षंनालोत्रकतां व्यसनायुक्रभाषण्यं परो याटाडिसमवद्य' कधनस व्युक्रमहविनं कमे प शर्वाषो नरौ मनस्तापै-विपुर्यात ॥९५२ ॥

अथ प्राजापत्यमकतारधिष्टपापानां गायत्नोजपात् कौषान्माच-नादु विनाश इत्यादृक्ष च्छन्द्रोपादिना । ज्ञानाज्ञानकाम्यां कतान्यन्या-व्यपि यानि पापानि नाश्चित्र: सहिहदेवेनाकाया गायत्रा दैव्या जपनाच कौषान्मोक्षणाच नश्यन्ति ॥ ९५३ ॥

सामान्यनियमन् पुंसां क्लोष्ठु घट्टेषु योजयेत् । योषितान्तु विशेषोडयं पतिरेको महागुरु: ॥ १५८ ॥

महारोगान्विता ये च ये नराशिररोगिण: । स्पर्शदानेन पूताः स्युःैवे पैनेत्रेऽधिकारिणः ॥ १५४ ॥

ग्रपघातमततेनापि दूषितं विध्य दमिनना । रटहं विशेषोऽयोमैत्र्यां शतसंख्यके: ॥ १५५ ॥

वापौकुपतडागेषु साक्ष्यां ग्रवनिरोचन्यात् । उचृृत्य कुष्ठपं तेभ्यस्तत्स्थानं परिमोध्ययेत् ॥ १५० ॥

पूर्णोंऽभिषेकमनुभूयोन्तते: शुद्धवारिभि: ।

व्याधे पुरुषाश्र्यां साधारणणियमा: क्लोष्ठु नपुंसकेऽपि योजयि तव्या रत्यांह सामान्ये ऽपि च । पुंसां पुरुधाश्र्यां सामान्यनियमन् क्लोष्ठ घट्टे ऽपु नपुंसके षु योजयेतु योषितां क्लोष्ठान्तु पतिरेको महागुरु: ॥ १५८ ॥

व्याधे कुष्ठादिमहारोगान्वितचिररोगिणोरपि स्वस्पर्शदानेन पूतत्व- मत्वाद्दे वपाठकर्मोऽधिकारितवपाह महारोगेत्यादिना । ये महा महा रोगान्विता ये च विररोगिणो ये स्वस्पर्शदानेन पूत्या: सन्तो देवे पैनेत्रे च करणि अधिकरिणा: व्याधे: ॥ १५४ ॥

नवपघातमततेन विध्य दमिनना च दूषितवेऽप्यन: कथं शुद्ध: स्तताह व्यपघातमतेनापचातप्राप्तमृत्यु ना सपनव्या नेत्रद्वयना-दिजातमरक्षनेनैति यावत्, विध्य दमिनना चारपि दूषितं वटहं व्याहृत्या भ- राद्या गतसंखककैर्द्रोमैर्विधोधयेत् ॥ १५६ ॥

व्याधास्यिमज्जानतु हवदूषितवापौकूपादीनां सामान्यात: घोधनमा हु वापोल्लादिना । वापौकुपतडागेषु साक्ष्यामवस्मतां ग्रवनिरोच च्यात् कुषपदर्गनात्तो भयो वाष्पादिभ्य: कुषपं यवमूलतया तत्स्थानु वापादीन- परिमोध्ययेत् ॥ १५७ ॥

महानवांषततम् ।

पूर्वं क्षितिसमकुभैरस्थानं भावयेदिति प्रोक्षणम् । १४५ ।

यदि स्वल्पजलास्ते स्पुः श्रावदुर्गंमिथिडूषिताः ।

सपदूं सलिलं सर्वमद्भृत्याभावयेत् तान् ॥ १४६ ॥

सन्ति भूरौषधि तोयानी गजदन्तानि तेषु च ।

मत्कुभजलोदरैरैैराभिषेकेषु प्रोक्षयेत् ॥ १६० ॥

यथैवं प्रोधिता न स्पृष्टं तस्मृटजलाघया: ।

अपेयसलिलास्तेषां प्रतिष्ठामपि नाचरेत् ॥ १६१ ॥

स्थानमेषु जलैरेषां कुर्वन् कमं यथा भवेत् ।

दिनमेकं विनाचारः श्रध्यै तु पश्चात्तथाग्ननात् ॥ १६२ ॥

कयं प्रोध्येदित्याकाङ्क्षायां प्रोक्षणप्रकारमात्रं पूर्वैस्त्यादिना ।

पूर्वाभिषेकमतुभिः पूर्वार्धाभिषेकस्य मन्त्रैर्मन्त्रितैस्तैः शुभवारिभिः पविशलजलैः

पूर्वं क्षितिसमकुभै रेतकविं ग्राथिघटैश्चान्नु वाष्पादीनं स्रावयेत् ततः प्रोक्षणं

स्वयं प्रोक्षणप्रकारः ॥ १४५ ॥

स्वथाल्पजलास्तगजमितवह्निजलताभ्यां वाष्पादीनां भेदवत्क्लोध-

नविग्रहमाॅल यदोत्यादिना शोकह्रयेन । यवदुर्गंभदूषितास्ते वाष्पादयो

यदि स्वल्पजलाः स्फुता तदा तेम्यः सपदूं सर्वं जलसृज्योक्तप्रकारेण

तानामावयेत् ॥ १४६ ॥

सन्तीति । तेषु वाष्पादिषु चेत् यदि गजदन्तानि रक्तपद्म-

स्थानी भूरेपि वकुलानि तोयानी वकुलानि सन्ति तदा मत्कुभजलोदरा-

रैरैैराभिषेकेषु व तानु प्रोक्षयेत् ॥ १६० ॥

स्वाथागोधितवाष्पादीनामपेयजलत्वं मृत्तिकाण्डह्रस्वस्वादृ यदोत्याहि-

दिना । मृतस्पृष्टजलाष्यया:मृस्पृष्टस्वावाधयो यदोर्वं प्रोधिता न

स्व सदा तेषामपेयत्वात् सर्वथा तेषामप्रोधितवाष्पादीनां प्रतिष्ठामपि

नाचरेत्न कुर्याद्वा ॥ १६१ ॥

षाणां]घृतवाष्पादीनां: ज्ञानादिकं कुर्वतो नद्य

यावकं धानिनं हृद्या वौरं युद्धपराराझु खम् । दूषकं कुलधम्मंसि मयपाच्च कुलाक्रियं ॥ १५३ ॥

मिवद्रांहकारं मत्तेभं खयं पापरतं बुधं । पश्यन् सूर्यं समरन् विष्णुं सचेलेहि: क्षानमाचरेत् ॥ ९५४ ॥

खररूकू टकोलांस् वि क्रोगंतो हिजातयः । नौचइंतं चरणताइपि शुध्ये युस्सिदिनवतांत् ॥ ९५५ ॥

दिनमेकं निराहारो हितोयं कग्भाजनः । अप्परनु नयेदिहिंस्सदिनव्रतमभिक्खके ! ॥ १५६ ॥

तहा किरियागयस्स कम्मस्सो कि कम्मलद्धियाए । कम्मेहिं पच्चओ दिसा खाणं कुज्जो य जइरेलं ॥ ९५७ ॥

मेकं निराहारो मन पञ्चक्खता अग्गणालं सुध्यंतु क्रियामासं कम्मे च वस्स; भवेत ॥ ९५८ ॥

अय हवणिन य चमुद्दरिस्से, खसो राइंदियस्स पुणो: पायस्सित्त- मे ॥ याचंतस्स मआइकस्स हवेयं । यावकं अभिक्खुं धानिनं हृद्या तथा युद्धपराहूखयं रक्खा णामेव खलु जोरं सूरं कणगमं पां हवइ जन' कुलासलयस्स मयपाइं सत्तपरोहक्कारं मच्च्यें सयं पापरं वधं पावइंतं तं हत्थ मणिणा पच्चक्खणं तिस्सा, गारधर: महंतो मणकू ज्ञानमावरेतु ॥ ९६० ॥

णमु सग्भादीन विक्रोसइं नोचइंतस्स च कुर्वतां हिजातिनां कप- रुदिसलाइ खइत्यादिनं । खररूकू टकोलानं गहेभवत्थायुगंभूस- गान विकोसाणो नोचइंतख्वापि चरणः ऋष्वणो दिआातयो मइच्चा- किदिनव्रतात् शुध्ये बु: ॥ ९६२ ॥

णमु किं मिच्छिदव्रत मत वयाइ दिनमत्यादिया । निराहारो मनु दिनमेकं नयेतु यापयेलु कप्पभोजनः मनु ह वि तियं दिनं नयेतु अ्यपरणु

गृहे डवं टिटितहार्डेनाकृतः प्रविचयः । वारितं राधी प्रवक्तव्यपि पश्चा डहमथनं त्यजेत् ॥ १६५ ॥

ग्रागच्छंतं गुरुं दृष्ट्वा नोचितश्रेषो महाश्रितः । तथैव कुलगुरावाप्तौ गुढ़े देकोपवासतः ॥ १६६ ॥

एतस्मिन्न् ग्राह्यवे ग्राह्ये व्यतार्थंपदह' हिने । कूटेनाधे' कल्पयन्तः पतिता यान्त्यधोगतिम् ॥ १६७ ॥

ददं ते कार्तितं देहि ! सारासारं परातपरम् । मतोयं दिनन्तु ऋतुज्जैनेयेत् । हे शिष्यके ! त्रिदिनात्रनिमित्तं व्रतम् ॥ १६८ ॥

आप प्राज्ञनमारागारेरनकूनख्यै य प्रद्युतो वारितां कध्यतेऽपि पारां' समारड गुरू इत्यादिना । चनहुं टिनदारेऽपि कुत्रधारे मुखे चना कर चव प्रविनच्चरो वारितार्घ' नपवक्तव्याप वार्त्तन' वार्यस्य प्रकथ्यचित्रा डपि नरः प्रज्ञाहमनं त्यजेत् ॥ १६९ ॥

ग्रागच्छतः पित्रादीनू कुलगास्वादिषु च समीक्ष्यान्नि च्छितः पुंसः प्रायश्चित्तं यागच्छत ऋत्यादिमा । कार्च्चतो गुरुद्दूं पित्रादीनू रहैरागुक्तिलि शास्त्रादिषु च दृढरौ यो मदाचार्यो नोचितश्रेषु महाश्रितः । गुढ़े यागुक्तिलि शास्त्रादिषु च दृढरौ यो मदाचार्यो नोचितश्रेषु महाश्रितः । गुढ़े यागार्तिनव इत्कथनैरोगादि' स्मृतकयाड यक्त्रान्न तिष्ठ- तस्मु न दोपभां गतवर्मित स्वानिनम् ॥ १७० ॥

श्रृणुा शिष्यप्रोके रचिन शास्त्रे गाढ़व्याजेनार्यांततं कल्पयतां परमतत्त्वभोगैरमितव्ययात् एतद्वचिन्यादिना । व्यतार्थंपदह' हिने निखर्वार्थंपदवर्जिंते ग्राह्यवे शिष्य, प्रोक्ते परमार्थानु शास्त्रे कूटेन गद्य- वागेनाधं कल्पयतो नराः । पतिता सनोडधोगतिं यान्ति । मायानि- र्वचनैरपु केनवाक्तरातिष्ठ । चयोथने मेघशब्द्रे धीराखे कूटमक्ति- वार्त्तनर्मितः ॥ १७१ ॥

एकादशोऽध्यासः ।

रहामूलार्थेन ध्यात्रं पावनं हितकारकम् । १९० ।

रति श्रीमच्छान्तिवाचस्तत्ते सर्वं न्लोकस्तोतस्तवे सर्वधर्मसंग्रह-

वारे श्रीमद्वाचस्तद्वाराग्रस्तवंग्रं च स्तपरानिष्ट-

जनकपाप्रपारायविसकषणं

नाम एकादशयोगाख्यः ।

प्रकारणार्थेनुपरंज्ञाच्चाह हृदयमथ्वादिना । हे देहि ! शास्त्रावधारं

न्याय्यादपि नाय्यं परातुपरत्वमदयत्वमं रहामूलार्थेनमिळलोको पर-

जोके व फलदं भव्यं धर्मादनपेतं पावनं परित्लाकारकं चित्तकार्ष्य-

पिंडं ते तभ्यं काषितम् । सारो वले स्यि, रंगो च न्याय्ये कोऽं वरे ति-

छल्यश्वरः । वच्येऽपि भवेयंगैल्स्तु प्रयोजननिहत्स्विच्छल्यश्वरः ॥ १९० ॥

रति श्रीमच्छान्तिवाचस्तत्नष्टोकायामकादशाख्यः ।

द्वादशोऽध्यासः ।

श्रीसदाशिव उवाच ।

भूयस्ते कथयाम्याये ! व्यवहा‌रान् सनातनान् ।

यानुष्ठानं प्रवितनाजा स्वच्छन्दं पालयेत् प्रजा: ॥ १ ॥

हदांबो लोकसुभाषाक्कुया परमकारुणिको महादेवः सनातन-

व्यवहा‌रान् पालयन् तीं प्रति पुनः कथयित्वमारमते भूय द्रयाहिना ।

हे वाद्यो ! ते शभ्यं तवाद्यो वा लोभू सनातनान् शास्ततानू व्यवहा-

रान् भुवः अनरशं कथयामि यानू व्यवहा‌रान् रचतुं पालयन्

प्रविदरन्

मजानन् राजा स्वकान्द्र स्वंते प्रजा: पालयेद्दृढवत् ॥ १ ॥

नियमेन विना राज्ञो मानवा धनलोभुपाः ।

मिथस्तो विवाद्यन्ति गुरुस्वजनवन्धुभिः ॥ २ ॥

व्यतिषजति तदा देवि ! स्वार्थी नो वितृष्णेतवै ।

पापात्मया भविष्यन्ति हिंसका च निद्धौर्यया ॥ ३ ॥

व्रतक्षेषां हितार्थाय नियमो धर्यसम्प्रतः ।

नियंञ्जते यमाश्रित्य न भङ्गेयुः शुभानना ॥ ४ ॥

दृढयेत् पापिनो राजा यथा पापापनुत्तये ।

तथैव विभजेद्यान्न नृणां सम्बन्धभेदतः ॥ ५ ॥

सम्भवो विविधो ज्ञेयो विवादालङ्कमनस्सथा ।

मत्सरोपतेनियमस्याभावादुद्रवाभिवादिप्रख्यो मतुजा: पितृवद्भि: यावत् भ्रातृभिर्यावं विवादादिकं करिष्यन्ति तावत्कालकृत्याय कोटिकृतकाङ्क्ष: श्रद्धाशिवो नियमं विवादातोऽपि बाह्ल नियमेंतद्विना शुभानना: दत्यनेन शोकमवेप ।

धे देवि ! यतो राज्ञो नतस्पृशो नियमेन विना धनलोभुपा: वित्तविपयकाङ्क्षारत्नस्ते मानवो मतुष्या गुरुस्वजनवन्धुभि: श्वाकं मिथो विवाद्यन्ति तथा तदा नियमाभावे स्वार्थिनो धनार्थिनस्ते विवाद्यन्ति परस्परं धनिष्यन्ति निद्धौर्य्या

वित्तहरयेक्रया हिंसया च पापात्मया भविष्यन्ति स्वकृतध्वां मनुजां हितार्थाय धर्मो सम्प्रत: स नियमो भया नियोजिते प्रवर्त्यन्ते यं निजभर्तारमख मराः शुभाननादर्श भाज्येयुरिति पतेयुः व्यतिषङ्गतोऽस्तु वर्म्मा नशामोघं वसंमानहेति भविष्यति लट्‌ ॥ २ १ ८ ॥

ननु यद्यवशया ययाश्रयानुरूपं भद्राच भव्योऽपि कोऽपि नियमकद्वार्घद्वेष्टिवादिना ।

यथा राजा नराधिप: पापापनुत्तये क्रचित्त भवाग्नय्।

पापिभिो जवाना दण्डयेदेव चैव नृपया महर्षयाश्च सम्बन्धभेदतो दारान् विभवान् विभजेतो विभक्त्रां कुय्यात् ।

दारो दाने धने पुष्टे क्षयाहङ्कमनाभिधा दार्याविभागोऽध्यायोऽङ्गम्: समाप्तम्‌

यथा स्वकतापेन निरयं यान्ति मानवाः । ऋषेणापि तथा वधः स्वयमेव न चापरः ॥ १३ ॥

साधारण्यं धनं यच्च खावरे खावरेतरम् । ऋंश्रिनः प्राप्तुमर्हन्ति खं स्वमंशं विभागतः ॥ १४ ॥

ऋंश्रिनां सम्भ तावेव विभागः परिदृष्ट्यर्थात । तेषामसम्भातौ राजा समधृक्ष्यांश्रमाचरेत् ॥ १५ ॥

खावरस्य चरस्यापि विभागानर्हेव खुन्नः । मूल्यं वा तदुपस्तवमंशिनां विभजेद्रूपः ॥१६ ॥

नरा यदृक्छोभयुक्ता तेम्यो नरेभ्यस्तत् पैहिकं धनमादद्यात् न दद्योत्था नापो राज्ञः पृथिव्यां तत्तन्मूल्येन वृत्त्या तदुपदिशेतु ॥ १७ ॥

कषामयने कषपचोङ्करेव मटष्टान्नं तद्रोषभा गित्ममादृक् यथेदिना । यथा स्वकतापेन मानवाः नरा निरयं नरकं यान्ति तथा कषेणापि स्वयमेव वधो भवति न चापरस्तद्न्यः ॥ १८ ॥

समानन्ये स्वायरे जङ्घ्रे व दृश्ये सवेंघामेव दायादानां तुक्यां-यपाहकास्यित्यादृक् वाधारण्यनिक्कादिना । खावरं स्ववरितरं जङ्घ्रं च यत् साधारण्यं समानन्यं तत्तु विभागतः सवेंड्किनः खं स्वं समंग्रं प्राप्तुं लब्धुं मर्हन्ति योत्या भद्रान्न ॥ १८ ॥

सिथः समातौ सत्यामेव विभागस्य संप्रकृतेः स्वादित्यादृक् स्वं भिनामित्यादृशेन । यं दर्शनं भागपाहकास्यां सम्पन्ना-वेक् सत्यां विभागः परिदृश्यते न त्वन्यथा । ननु पैहक-द्रव्यविभागे सर्वेषां दायादानां सम्प्रततभांरे कथम् विभागो भवितव्य-तेपामित्यादिना । तेमामंशिनामसम्प्रातो सत्यां राजा समधृक्ष्यां त्वन्य-दक्ष्या चोयं भागमाचरेत् कुर्यांत् ॥ १९ ॥

नहु विभागयोग्यस्य स्वावरादेरस्तुनः कथम् विभागः स्वादित-स्वाद् खावरस्य त्यादिना । खावरस्य चरस्य जङ्घमस्यापि विभागान-

मद्दानिर्वाणतन्त्रे ।

विभक्ते ऽपि धने यसु स्वोयां न प्रतिपादयेत । पुनर्निंभज्य तद्वचम प्राप्तांगाय दापयेत ॥ १४ ॥

कते विभागे द्रव्याणां मध्ये नानां सम्मतां कवे ! पुनर्विवादंस्तत्न गास्यो भवति भूततः ॥ १५ ॥

स्थिते प्रे तस्य पौत्रे च भार्यायाश्च पितृयेऽपि । पौत्र एव धनाच्छे: स्वादधस्साज्जन्मगौरवात ॥ १६ ॥

ईहृस्तुनो विभागानयोग्यस्य पदार्थस्य मुख्यभचगा तदुपसत्वं तद्वतिरिक्तं तद् एषोपजातं द्रव्यं 'नपो राजा ऋंभिआं दायादानां विभागेजु तेभ्यो दापयितं' विभक्ता कुथ्यांत । यंधनार्भात सम्मददानस्य शेष्टत्वे न विवादितत्वात् शेष्टो भ्राता ॥ १७ ॥

व्यथांर्धार्ंभविंभज्य गटृहीतेर्ष्याप द्रव्येपु सकोयं भागं साद्च्वर्भि-व्दपसापे चापयते मानववत राजा पुनस्तत्रि द्रव्याचि विभाग

तैर्होंपये दित्साच विभागेऽपोचादिना । विभक्ते ऽपि वच्हिते ऽपि धने यस्तु मनुष्य: स्वोर्संगमातृभ्यों भागं प्रतिपादये चॆत् पस्चापे साच्चिभिरेव-यपेत तदा चै व्यप्राप्तांगाय मनुष्याय पुनस्ततं द्रव्यं विभज्य ऋपो दायादैर्होंपयेत ॥ १८ ॥

सर्वेधां दायादानां सम्मतो सत्यां द्रव्यविभागे जाते पुनस्ततं विवादं कुर्वंदारो सद्दोपारेन गामनोयो भवेदित्यादिना । हे कवे ! यंधनां सम्मतौ सत्यां द्रव्याचां त्रिभागे कते मति पुनस्ततं द्रव्यविभागे विवादयं विवादं कुर्वंदरो भूततो राज्ञ: प्राशनोयो भवति ॥ १९ ॥

नतु प्रमीतस्य मानवस्य विद्यामानानां तातभार्यांपौचाणां मध्ये कस्य तदनभागित्वमत व्याद स्थिते ह्यादिना । प्रे तस्य मनुष्यस्य पौच्रे पितरि चापि स्थिते भार्यांयां च स्थितायामभस्ता-चछाया येधां तेधां गौरवादुपरुत्वादेतो: पौच्र एव धनार्छेध धनयोग्य: स्वाद ॥ १८ ॥

तत्संघादिकसम्बन्धादपरो बलवत्तरः ॥ ६ ॥

द्रव्येतुध्यंतनाज्जायानं सम्बन्धोऽधस्तान: स्मितवे ! । श्रद्ध-जप्यादिक्रमाद्वा पुमान् मुख्यतर: स्मृतः ॥ ७ ॥

तत्प्रापि सन्निकर्षेया सम्बन्धो द्रायमर्हति ॥ अननेन विधिना धोरा विभजेयुः क्रमादिनम् ॥ ५ ॥

नतस्य पुत्ते पौत्रे च कन्यासु पितरि स्थिते । भार्यांयामपि दायाद्हः पुत्र एव न चापरः ॥ ८ ॥

भाषमाषो महादेवस्तत्र वैवाहिकसम्बन्धो जननसम्बन्धस्य प्रवल्यं प्रतिपाद्यति सम्भव इत्यादिना । विवाहात्तथा जन्मनः उत्पत्तेः सम्बन्धो द्विविधो द्विप्रकारको ऽतो यो वरीयुद्यः तस्य तावत् सम्बन्धो-रौदाहिकसम्बन्धादपरो जननसम्बन्धो बलवत्तरो ऽतोयः ॥ ६ ॥

दायहरषे जघ्यस्तनसम्भवतोड्भवस्त्वेव सम्बन्धस्य दायहरस्ये जघ्यतरो योगीन्द्रः पुरुषे च प्रधातरतं चाह दाये तु तदिने ॥ हे शिवे ! दाये तु धने तदूद्दूशं भावात् सम्भवात् द्रष्टनोऽधोभवः सम्बन्धो जघ्यायान् श्रेष्ठः स्कृतः तस्माद् नाभिवादनादवधस्तानात् सम्भवा-द्रूढस्तनस्यैव सम्भवस्य ज्यायस्त्वमिति भ्वानितम् । अत्र टायहरके ऽभ-कर्तृक्रमात् क्षोत्र: पुमान् पुरुपो मुख्यतरः प्रधातरः स्कृतः ॥ ९ ॥

नन्वेवंविधे तत्त्वे तत्कारणे दोषैकत्वे सति तत्पूर्वं तत्कर्तृके दोषे तत्तो-पीत । तत्प्रापि सक्तरेषु पुंस्र्वापि सन्निकर्षे ऽपि सार्वधनेन सम्बन्धो द्रव्यष्क्रेंति धनाह्रों भर्वात चानेन पूर्वोक्तेन विधिना धोरा मनोज्ञया धनं क्रमाहिभजेयुर् ऋते इयुः ॥ ५ ॥

नहि प्राप्यपकृत्यस्य द्रव्यस्याऽऽननां तत्तनय-पौत्रादिषु मध्ये कतमस्य तदनपाङ्क्तस्मत् चाऽह मृगस्ये त्यादिना । मृतस्य मानवस्य पुत्ते पौत्रे पितरि च स्थिते केन्यास्वामजासु च स्थितासु भार्यांयां पत्न्यामपि स्थितायां सन्निकर्षत्वात् पुंस्र्वेन कुल्लेऽस-स्त्वाद् धने दोभवल्लने ज्येष्ठोऽधिकारी उत्तम एव च तदृदृशः ॥ ८ ॥

वृद्धवस्तनया यत् सर्वें तत्वं समांक्षिनः । ज्येष्ठे राज्याधिकारितं तत्वं वंग्यानुसारत: ॥ ९० ॥

कटस्यं यत् पैठकं तच्च शोधयेत् पैठकैर्धने: । तस्मिन्नृषतं विभागाहं न भवेत् पैठकं वसु ॥ ९९ ॥

विभज्य यदि गटहौयुविंभयं पैठकं नरा: । तेभ्यस्तद्धनमाचक्ष्य पितृषां दापयेत्प्रुप: ॥ १२ ॥

तद्ध: पौत्रा|िदत्पूर्वयाह्न: पौत्रस्य पुत्रतो विप्रकृष्टत्वात् भ्रातृव्यांया: कम्यांनां च स्रीस्वेनाप्रधानत्वात् पितृषोर्ध्वं भवत्वे नाज्ञार्यस्यान्वयाह्नैव नेत्यर्ष: ॥ ९३ ॥

ततु वृद्धपुत्रस्य प्रभोतस्य प्रख्यातपते: स्वावर्तं स्वावरेतरद्रव्यं चु सर्वेधामात्यजानां समांग्रहारितवं म्यनाधिकारंगहारितवं वेत्यत: स्वाह्ह वृद्धव इत्यादिना । राज्ञो यत्न स्वावर्ते जकुछे वापि दृश्यो वृद्धव: तनया: पुत्रा भागाहरैकत्व म्रें समांघनस्तुल्यभागिन: स्त्रिं तु नृन्वाधिकांघिन इत्यर्थ: ॥ नहु महोपंतर्ज्ञेष्ठ एवाम्नातृगे प्रायशो राज्याधिकारित्वं म्रूयते दृश्यते च तत् कयसुच्चयते सर्वे ततं समांघिन दृव्यत् व्याझ ज्येष्ठे राज्ञा: पुत्रे यद्राज्याधिकारित्वं तत् वंघानुसारतस्तो नेऽयम् । यंघे यद्य ज्येष्ठ एव राजपुत्रो राज्यं नृप:मानो भवेत्स्टत् । तद्याच्च व राज्याधिकारितवं चन्य'घा पाकान्वय-

भाजमत्स्वं, चन्यथा तु प्रख्यातदिकं सकलं द्वविष्यं विभाग्य सर्वे गटह्होयुरिंसंति भाव: ॥ ९५ ॥

पैठकस्यं तस्माद्वार्गात् पितृद्रव्यं भाराहरभिविभक्तव्यंमित्याह्ह द्रव्यामित्यादिना । पैठकं पितृष्वार्भि यद्यपि तत् पैठकै: पितृष्वार्भिभर्‌ने: शोधयेत् तद्विप्रयें स्पतेन वति पैठकं वधु धनं विभागाद्धू सद्दनयोग्यं न भवेत् ॥ ९ ॥

पैठकृदपमशोधयातैव विभाग नृद्योतेततातद्रूये मेंच्यैनेताराधिप-साहक्ष द्रपमो|िलिख्याद् विभाग्य स्वी|दिना ॥ पैठकं विभागं धनं विभाग्य स्वो|दिना ॥

हादशोक्षासः ।

ग्रपुत्रस्य क्षिते ताते सोदरे च पितामहे । जन्मतः सबिकर्षेण पितृवांश्य धनं हरेत ॥ २० ॥

विद्यमानासु कन्याशु सन्निकृष्टास्वपि प्रिये ! । मृतस्य पौत्रो धनभाग् यतो मुख्यतरः पुमान् ॥ २९ ॥

धनं सुतेन पुत्रस्य पौत्रं याति पितामहात् । भ्रातोद्भवो गौयते लोके: पुत्ररूप: स्वयं पिता ॥ २२ ॥

श्रोत्राहिकेडपि समख्ये ब्राह्मो भार्या वरौयसी । ग्रपुत्रस्य हरेइकृत्यं पत्युर्हीनार्ङ्गार्ङ्गात्विषो ॥ २३ ॥

नन्यपुत्रस्य ऋनस्य पुंशो वत्समानानां जनकपिनामश्वमानोद-व्यांघ्रां सध्ये कतमस्य तदिहसहारित्वमत श्राद्ध व्यपन्नस्ये लब्धिना । श्रपुत्रस्य मृतस्य जनक्य ताते पितृवि सोहरे भातृवि पितामहे च शते सति जन्मन: सन्निकर्षेणैव वानिष्ठेन श्रेठानाडपुष्च ध धनं पितृवै हरेच्च मृत्लोयात् ॥ २० ॥

सत्यांतरपुत्रस्यामत्ततरार्ङ्गपि कन्यासु क्षितनाह पुंश: प्रधान-तरत्वात् पौत्रख्ये धनभागित्वमित्याह विद्यमानास्वादिना । ये प्रिये ! मृतस्य पुत्रस्य विद्यमानाद्धि सन्निकृष्टास्वाद्वास्वपि कन्यासु यतः पुमान् पुत्रयोः श्रेष्ठतरः प्रधानतरो भवेदत: पौत्री य धनभागू भवेत् ॥ २? ॥

यघुना पितृरैव श्रेष्ठं पुत्रहुपतं व्याघ्रनू उत्सृज्योभयस्य मृतस्य पुंश्च: पौत्रस्यैव धनाधिकारित्वमनुवदति धनसिल्वादिना । यतो यं पितामहात् सुताद्यामृतेन पुत्रेऽपि पौत्रं याति गत्वाति चानोदक-शबारे जोकेडपने: पिताऽ सयं पुत्ररूप सति गीयते यद्रवते ॥ २२ ॥

तदाग्रौ श्रोजोभ्योर्भाग्योर्योरमध्यो नाश्रयेतेऽनिष्णो उभयतश्चितस्य मृतस्य पत्नुविनाश समाश्रिका चेतार्ङ्ग चौहार्केडपि विद्याचरणिम्नाद्वेउपि समख्ये ब्राह्मी येतेन विधिना परकीयता भार्या श्रेष्ठमश्र्या वरीयसातिकरा भवेवू पत्नू: स्वामिनो

पतिपुत्रविहीना तु सम्प्राप्य स्वामिनो धनम् । नैव दातुं न विक्रेतुं समर्था स्वधनं विना ॥ पितृभिः खश्रुरैर्‌वापि दत्तं यद्‌धन्यसम्प्रत्तम् ।

स्वकृत्योपार्जितं यच्च स्वोधनं तत् प्रजो‌उसिंतम् । तस्यां मृतायां ककृतयं तत् पुनः स्वामिगृदं ब्रजेत् । तदासननरो रिक्थ्यमप जडू क्रमाद्‌हरेत् ॥ मृते पत्यौ स्वधन्या गा पतिबन्धुवर्गे रिषिता । तद्भावे पितृवर्गो‌ऽस्ति‌ष्ठन्ति दायाद्‌हेंति ॥

यतो दृष्टो हारिस्पी स्याद्‌धनो ब्राह्मणो‌ऽथर्वा‌ऽपुत्रस्य मृतस्य पत्यू र्वर्गेऽक्रमात्‌कुर्यं धनं वक्ष्यतामरः । न्यस्य स्वामिपुत्रा‌ऽभ्यां रजिष्ठा स्त्री लभ्यामन् fअभया सनो तद्‌विक्रियौ कर्तुं न शक्रो‌तोत्याद्‌च पतिपुत्रे‌ऽभावे‌ऽपि । पतिपुत्रविहीना स्त्री स्वामिनो धनं सम्प्राप्य लक्ष्या नैव तद्‌धातुं न च विक्रेतुं समर्था मते भवेत् । परन्तु स्वधनं विना. स्वकीयं तु धनं दातुं विक्रेतुं शक्रो‌तो- त्यर्थः ॥

नतु किं नाम स्वोधनमत् याढं पितृभिर्‌निलि‌लिदिना । बड्‌ड रचनस्य वकृपलचकत्वात् पितृभिर्ज्जनका‌र्दिभिः यथुरैः पतिपिता‌र्दिभिर्‌वां धर्म्मैः सम्पत्तं यद्‌धनं दत्तं यच्च स्वकृत्या स्वो‌पार्ज्जितं गिल्पा‌र्दिक्रियो‌पार्ज्जितं तत् स्वोधनं प्रको‌र्तिं तं कथितम् ॥

नतु सम्प्राप्तसामिविच्छाया योषितो भर्त्तनो सत्यां कस्य तद्‌वित‌स्थे‌ति- तेय्यत याढं तथास्वितादिमा । तथां सम्प्राप्तस्वामिधनायां स्त्रियं मृतायां सत्यां तद्‌कुण्यं धनं पुनः स्वामिप्रदं ब्रजेच्छेतु स्वामिप्रद्गतं च तद्‌कथमप - जडू क्रमात्‌स्वामि‌र्द्वि‌चक्र‌स्तद्‌वत्‌ः स्वामिनो‌ऽन्व‌चि‌क्तो‌ऽपि जनेा हरेच् छेतनु, सामान्वयात् उक्तं विशेषतस्त‌पो वच‌च्यते ॥

भर्त्तु‌र्हेर‌दे यत्‌चो‌दिद्रा‌भ्यथ‌व्र्जे स्वधनेऽपि निष्ठत्‌येव स्त्री खा- जिनो दायम‌्हतो‌ऽपि‌ड कुते इत्यादिना । पत्याे स्वामिनि कृते वनि

हादयोगोष्ठास: ।

प्रणतेः कार्याभि चारापि न पत्या ह्रीयर्भागिनो । लभते जीवनं मालं भर्तुः स्वेभवचारिणा: ॥ २८ ॥

बह्नाश्चे ह नितास्ताय स्वर्यांतुधं भ्रातृपराः । भजेरन् स्वामिना वित्तं समान्गेन सविचिक्तिते ! ॥ २८ ॥

पत्युः केन हि नाय यं भर्तृसुतास्तिष्ठितौ । पुनः स्वामिपदं गत्वा धनं दुःहितरं न्रजेत ॥ ३० ॥

पांतवशं व्रते स्वभ्रः ष स्थिता तदभावे पतिवशं भ्रात्रे पिता वशं प्रोवंगे तिष्ठतो स्त्रो द्रायं नत्युं न मर्हति ॥ २९ ॥

याकूनार्यंभचार्ता नारो ह पापाच्छादनमालंभाजिनो न हि स्वामिधननिगमो ग्राह्य गर्हितेयादिना । मादृनव्यभिचारिणी स्वो पत्नूयंभार्गमो न भर्वात किं भर्तृंविभवचारिणः सुरपत्नो-

वन मालं जोवममेध लभते प्राप्रोति । व्यपैति वदता मातृश्वेनं पकटितव्यभिचारया नार्यां नितरांशे भर्तृ दायभागजन्म नेत क्रदि-

त्युट । मालं क यंकेचवधारणप्ये दत्यस्मः: ॥ ८ ॥

प्रेतष्न भर्तृपरायणां बह्न्न्रो भाख्याश्वेन सता: स्वामिनो द्रव्यं विभज्य वटूकोपुत्रित्यादि वह्न्न दत्यादिना । है :डचफते ! गुभ्ने

घ्र्यासी प्रवित॑ गृह्यांचै वा तत्र सत्यौः: संग । भर पु यु मो भर्तृपराः पुत्रस्य परायणाच्चे यादि बह्न्रो वनिता: स्वात: स्वस्ततT सर्वेस्स्तः

स्वामिनो वित्तं धर्मांगेन लंख्यभागेन भजेरन् संचयेन ॥ २५ ॥

लब्ध्वास्वं विश्राव्या वनिताया मरखे वानि ' ह नं पुनस्तत्स्वामिनं प्राप्य ततस्न तत्सनुया मक्षेदित्याङ पत्नुं रिष्याफ न । पत्या देनहराया:

स्वामिनो विश्रार्हाटिथा: स्त्रिया: मरतौ भर्तृ युतया: निसतौ च सत्या धनं अनसत्स्वामिपतं मता दुःहिन- न युगां ब्रजेदच्र्येव

भर्तृखतेति व्याहृतनादेव: ऋोतादिश्वर्तां न न गच्छ॑ दिति

करवाच्च॥ ॥ ३० ॥

एवं स्थितायां कन्यायामप्यकृतं पुत्रवधूगतम् । तस्मृ ततो स्त्रामिनं प्राप्य श्वशुरात्तत्सुतामियात् ॥ ३२ ॥

तस्या मृतायां पुत्रे या भर्त्रा श्वशुरगभवेत् । शतशोभिर्गतं वित्तं यथा प्राप्नोति तत्सपिता ॥ ३३ ॥

मतः सत्यां जनन्या तु विमाता न धनं हरेत् । मृते जनन्यास्तु प्राप्य पितृा गच्छे हिमातरम् ॥ ३४ ॥

कद्योतर्पतितृव्याया नार्या कर्तौ सत्या न तत् दृश्यं मतं न तत् । न श्वशुरगतं व तत् श्वशुरकन्या यायादियादृशे एवमित्यादृशा । पितृमतेन प्रकारेण कन्याया स्थितायां सत्या पुत्रवधूस्वरूपं धनं तन्मृते पुत्रवधूसर्पे सति श्वामिनं तत्स श्वशुरं श्वशुरगतं प्राप्य श्वशुरात् तत्सुतां श्वशुरात्तत्सुतामियात् । तन्मृते हि धन्य नपुंसके भावे ऋते तस्या दृष्टे या भाये ऋ प्रत्ययः । यतस्तु भर्तृदृशिदितादिभिरप्यन्ता-भावे बोध्यव्यम् ॥ ३५ ॥

मतु प्राप्तपुत्रवित्ताया मातृमंरये सति कस्य तद्वित्स्थान्तस्य खात् तथेत्यादृशा । हे श्वश्रू ! तथा तेनैव प्रकारेण पितामर्हे गच्छे वत्स ! मानो माठगतं जननिप्राप्तं वित्तं धनं तस्या मातरि मृताया सत्या पुत्रः्यालजेन भर्त्रा पल्या व श्वशुरगं भवेत् श्वगुरं गच्छेदित्यर्थः । सवर्णे सवर्णमिति स्वाधिकृतः सत्पुत्रः कोहडराद्या तत्पुत्रा-वश्ये योष्यम् ॥ ३६ ॥

पुत्रादिप्राप्तपर्वं नरदितस्य प्राप्तप्रजापत्यस्य पुंशो जनकस्य जानन्या अपि सद्दिततत्सुतोऽपि तनृतो च तस्या विमातृपोत्पादृकृताख मृतखे त्वादि-ह्वेन । मृतस्य जमयोद्धृतगभूयां प्राप्ते वित्तं तत्सपिता मृतस्य जनको यथाम्रोति बभने तथा तथैव यद्य पुत्रिधनेन स्वामितृदिता भवेद् न तदा तेनभव्याभिप्रति ॥ ३७ ॥

हृदयोपासः।

प्रणवस्तमां विरहाव्याध्या रुकृष्णं न यात्यभः । दैनैवाधस्तनं प्राप्न तैनैवांशं ततः प्रजेत् ॥ ३५ ॥

प्राप्तः स्थितौ पिहितव्यस्य धनं स्वर्गतस्य मतः । यत्यां स्थितोनपत्नाभ्या श्रुतो पिहवयमाश्रयेत् ॥ ३६ ॥

ऊर्ध्वाधरतंभः प्राप्य पुमांसमसवलंबितं । पत्तः सत्याॅं संदीप्तायां वै मालेया धनं हरित् ॥ ३७ ॥

स्थिताथा संदीप्तायाच्च विमात्रः पत्तसन्नतो । येम चे भगतं वित्तं वै मालेय याव्ययो भजेत् ॥ ३८ ॥

यान रः । अथो जनम्यामहु वतां विमाता तस्य धनं न हरेः रुकु मालेः श्वेनु जनत्या मते मर्ष्ये तु तद्रुं भ्रूणं माथि पुनः विमातरं श्वे: ॥ ३८ ॥

तुक्रय आहकाग्रानभातादृश्यासागच्छता वित्त योगुं- रालमत्थेम य दलनः या लक्खभार्हविलायाः पतत्तल्लाॅः स्वदृं तों वख्याॅं तह्नः इत्यभय पिहव्यामत्यव्च स्वार्द्धस्याच वपतनाभामित्या- रहयेम । यासतमामाश्राभवं जनं धनं प्राप्तं तैनैव उनेनोऽ्यं भजेऽष्के तु श्वे तु ।

अथान :मु तः । अश्नोऽपत्तननामि विरहाहंकन्यसोऽह मःनिवार्देव पिहव्यस्थ इत्यन्वितया: पुने ऽपि पुत्रत्रा च रक्षिताॅः स्वदृं तले च वख्याॅं पक्त्वा मुनाभत्तेर्ल स्पितेऽपि स्वदृगतं च सत्ु धनं पकह- माथयेत । ट भाः! पिहाविमा च पिहभ्मार्तं भजेत, चानपलाय या द्रति fिगेऽपथेन!प येऽरालु मतो तक्तस्य धनस्य तदुपत्थगिमनेत्स्य- कचतुं ॥ ३९ ॥

उहादपःनार्क्ष भनस्य पुधनाकनकब्वस्तात्व सोत्तरार्त रंद्धम- नायार्मप वैमानेयगामतेव स्वार्द्धस्याच कध्वादिल्वारदिना । वसो दित्त' धनमूर्छादःः प्राप्य सुपांश्च सुप्तपयन्तमतं चाऽ्यययारः सोदरार्त महम्याॅं वस्स्यार्कप वैमानेयो विमार्ज्जा धनं हरेऽतु ॥ ३९ ॥

महानिर्याणशतक्मे ।

मृतस्य सोदरौ भ्राता वैमातेयस्थिरा भ्रिौ' । धने पितृगतलेत विभजेतां समांशग्रनौ ॥ ३५ ॥

कन्या|ां जो|वातायाश्च तद्पत्यं न दायभाक् । यत् वे यहा|धनं वक्तं तन्मृ तावपरं भजेत् ॥ ३६ ॥

विभजेयुदं वित्तं पुत्रा भावे 'पितृव'सु । उद्धाहयन्रोडान्तु 'पतुः साधारणेन्धने: ॥ ३७ ॥

नहि सोदरायाां वैमात्रेयसनत्तौ च विद्यमानायाां वैमात्रेयचम- मरखे मति नद्धतं यत् का पाम्रुयास्तलाढ स्थितारयाफिन्थारदिना । सोदरायाां मग्न्याां तिष्ठा: उभयशनतौ च स्पितारायां सत्यां वैमालं यगतं वित्तं स्सर-सप सात वैमात्रेयाम्यो विंिन्हत्जनतिभंरेंद वेभेत । ॥ ३८ ॥

पुता रस्रस्रप यन्त्रहृतकस्य प्रमीतस्य पुत्रः श्रोतृकैमातृ वयो- मरोरप तदृर समनु|गर्त्वामनाझ मृतस्येयाफदना । हे गियं ! मृतस्य जनय: स्स्रगे म्राता तथा वैमात्रेयस्योंभो नजुनस्स 'पितृगत- ल्वेन हेल । - त मर्त्रिगनौ चनलौ तदृनं विभजेतां 'भक्य न्तर्हं यानाराम यथं ३९ ॥

जो|नरू कन्या|ां तद्पत्यस्य दायभागिल्वं = न्स्रह कम्ब्राया- मियाफदना : कन्यायाां जो|वितायाां तन्याां त 'पत्य' रावभागभेत्त, किंतु कन्येयां द|यभागिनो| ख्वादितस्यः । यत् उन स्रा'हच भतं यथा- धितं भवन् तन्प्टतौ तथा वाधकजनस्स मरखे म्रात नभिक्तं समपरं जमं भजेत् । ॥ ४० ॥

स्वपरिणयीतां भगिनी| सामाम्ये| सातदृये हिTतत्स्यो दुहितरो वृमस्र|पप्तकस्य पितहृदृ|यं सर्वा| विभज्य गृहीयु यत्किं विभजेयु- दित्या|रदना । पितृ: पुत्राभाये मति पितृ: म्रि|ारभये: साधान्यै धं- नेरूहारपरिषोता| 'पतु: पुत्रो|षाहयच्यो । दुहितर: स्स्रर: पितृवं- चु ऋव्यं विभजेः । ठगबे न्: विशाछमानारप पितहृष्यं विभ- जेधु ॥ ४? ॥

॥ रुद्रयामलम्: ॥

॥ अमृताख्या च करालाख्या क्रोधमू स्वामिनं भजेत् । मन्त्रं, दृविणं यमान्नागं तनुं पटमास्ययेत् ॥ ८३ ॥

प्रे तस्ब्यधने नोरे विलध्यान्तालपोषणाम् । पुष्टान्तु तदुपमवत्स्नं शक्ता द नविक्रिये ॥ ८४ ॥

पितामहन्न घसायाख्य मत्या तातविमातरि । पितामहगतं रिख यं तत् पुष्केभा ऋषां भजेत् ॥ ८५ ॥

पितामहे पिहत्र्ये च तथा भातरि जोर्वति । ऋषोर्भवानां मुख्यत:लात् भातैव धनभाग् भवेत् ॥ ८६ ॥

॥ स्वनपत्यादि: ॥ पभोक्ताया नार्यो: स्नेहनद्य तथास्वामिगालितस्म-परस्य तु.तस्यस्य द्रव्यस्य यतः पात्‌प्रगासीतस्तत्प्राश्र्यास्तस्मिन् स्वसु-नख्या दृव्यादिमा । स्वननख्या: सन्निगदिताया नार्यो: म्लोेधनं तद्र-जार्तं भजेत् देवेत् स्वनस्य, तद्द्धिनमु द्रविणं दृव्यं यस्याज्ञानादासे नखां तत्पदमास्येज्जने ॥ ८७ ॥

प्रेतगप्पानि fिस्नाम श्लाघ' इक्छ्र ल' वागाकनुब्रती नारी मरत्ष-पष्ठान्तं भुझीत तदपस्वलैक धमेंश्राप कर्ईनेत्नयाद्र प्रेतनेऋदिना । प्रे तस्ब्यधनेर्न ता लम्रामेङ्कैनारी योगिदाक्रप्रोषससात्तानो मरत्षे विलध्यात कष्यांत पुष्कयां शंसे तु मदुपस्वलैस्तनस्मिन्कृते न तत् एतोगजा-नैर्धनेर्द्धिध्यात्, तेषां दाने विक्रये च शक्ता समर्षां न भवेत् ॥ ८२ ॥

ननु पुवाष्टपिलव्यपद्यर्नगतिलस्य सृन्मम सुंदो द्रविख्य तत्-पिहतृप्तोगामित्य नात्रपिमाह्नामित्य वेधागदायामाद्र पिताब-देत्यादिम्ना । पितामहलक्षयातं पितामहयुमभार्य्यादौ तातदिमातरि च शष्यां चिदामनायांं पितामहमानं रिकषं धनं तत्कुल्ले ष पितामह-साल्लेजेन सृपां पक्तपल्लीं भजेव ॥ ८८ ॥

ननु पुञादिमादप्येर्नार्ज्जनस्य प्रेतस्य पुंजो विद्याज्ञानायांं fपन:महपिल व्य शामाग्रयां मध्ये कमन्स्या तदनभागितस्‌ तनाद्र पितृ-भहू इत्यादिना लू:कथयने । पितामह्हे पिहत्र्ये तथा स्वातरि च

पिठर्यात् सबिर्षेन्दव तुल्यो भातृपितामहौ । धनं पिठपदं गत्वा प्रयातुर्भांतरं ब्रजेत् ॥ ४६ ॥

स्थितेऽन्यपल्वे दुर्लभतुः प्रे तस्य पितरि स्थिते । दुष्टिपल्व्यं धनभागं धनं यच्चादधीसुखं च ॥ ४७ ॥

स्वःप्रयातः स्थिते ताते तथा मातरि कार्षिके ! । पुंसो मुखतरलेन धनहारी भवेत् पिता ॥ ४८ ॥

प्रे तस्य धनहारी स्वात् पितुः सम्भ्रमगौरवात् ॥ ४८ ॥

कीर्यतां स्तुत सधोभवानां जमाना मुखस्वलं प्रधानत्वाद्र तेर्भातैव धनभागं भवतां मृतानां पुंमात्र पितृतृप्तौ धमृतत्वं भजति वंशः ॥ ४९ ॥

पितृव्यार्तित । चत्व खोके पितृव्याय स्वधिकां शमोषे यद्यपि मातृपितामहो तद्यौ वसानौ भवनसथायधोभवानां मुखस्वलं तु स्वः प्रयातुर्ज्जनस्य धनं पितृपदं गत्वा भातरं भजेत् ॥ ४९ ॥

नहि पुत्रादपुपोभयां नक्षोन्मृतस्य पुंसो विद्यामयोर्सान्तर्नपितॄपिवृद्धयोर्मध्ये दुष्टिपस्योरोद्धे कररक्ष तदनुपाकृतस्मत खादृ स्वस्ति तद्वार्दिरा । प्रे तस्य मृतस्य जनस्य पितरातरि स्वते दुर्गतपत्स्यऽपि स्विते सन्ति यच्चादधीसुखैः स्वदिता दुष्टिपस्येव धनभागं भवतां ॥ ५० ॥

प्रेतस्य पुंसो योषितोमान्तापितलोसन्ध्ये पुरुपस्य प्रधानस्यांत पितरस्तहिहारीतस्माद् स्वः प्रयातुर्मृतस्य जनस्य ताने पितरति स्वते व्वांत तथा मातरि स्थितायां सद्यां पुंसो चुल्लकतरलेन हेतनगा पिता धनहारी भवेत् ॥ ५१ ॥

नहि मृनस्य पुंभो विद्यामयोर्सान्तर्नपितॄपिवृद्धयोर्मध्ये कररक्ष तद्विस्त्रभागिन्यस्मिन् खादृ स्थिते तद्वार्दिरा । मातृलोके कतमो न तौ स्थितः स्वपितृपिके ! ॥ ५२ ॥

श्रद्धस्ताहमनाभावे धनमूढं भवं गतं । तत्पि पुंसां सुखालयादितं पिठकुलं दिवे ! ॥ ४० ॥

ञ्जातोदन सचिक्कष्टोडपि मातुलो नाम्नुयाहनम् । अ्रजीवन्तंपिठकः पौच्चः पिठव्येः सह पार्वति ! ॥ ५१ ॥

पितामहस्य द्वविग्रातं स्वपितुह्हीयमहंनि । आाढहोना तथा पोतौ पिठव्येः समभागिनौ । पितामहभनं सोंस्या हरेचे न तमाहका ॥ ५२ ॥

सत्पां पौव्रा: पितामह्यां पौत्राः पंलष्वसत्यं पि । वित्ते पिठगते देिव ! पोतो तवार्धिकारिणो ॥ ५३ ॥

धनड्ढारी स्वातंु सपिण्डु एवं सापिण्डः: प्रच्छादिभ्यश्च न स्वां- ङ्गण ॥ ८ ॥

नतु पितः सपिण्डालं मद्दिककडस्य मातुलनस्यै प्र तथनकस्सं त्वं सम्भवति न तु विप्रकृष्टस्य पितः: सःपरज्ज्यश्वेतोमामातुलांं परिड्ढरतांल्ड अ्रधस्तादित्यादिधनमिल्यन्तंं माङ्सं । हे दिवे ! च्रधकाइमनाभावे सति प्रेतस्य धनमूढं भवं जनं गतं नामं भवेसु तन्नाम्यूल्भवेदपि पुंसं सुख्यालयनं पितृकुलमितं प्रामं स्वातंु गतो हेतोरसु बोके संचकटो- स्प्यासचोर्डपि मातुल: प्रे तस्य धनं नाहुन्याच्च लभेत ॥ ४० ॥

भ्रातृभिओदरभेदेसु पुंरेपेक्ष्यं मृतो सतीः तत्पुत्रः पितृक्यः: साधं पैतामहकड्र्यातं पैनृक्मं प्रामुयाादिल्यााल्ड अ्रजीर्यादच्वादिना । हे पार्वति ! च्रजीवर्ुपितृको मृतजनकः: पौत्ः: पितृव्येः पिठच्योः्त्रभिः मद्द पितामहस्य द्वविग्रातंु न्यातंु स्वापितह्हां प्रामुर्मह्हेल ॥५३॥

अ्रजीवन्वात्का भ्राहर्हलता पौवर्गप पितामहातं द्व्रव्यं प्रभो- तस्य पितहरं प्रामुर्भहेतिल्याह भ्रातृहीनेत्स्वादिना । चेद्यदि मृतमा- न्का भा आृृृहोना मोदरवैमतेर्यााल्हता सोंस्या व्यभिचाराल्हेदोषहोना च भवेतंु तदा तथा तेन प्रकारेल्ह पौतो पुल्ड्डाहिसा पितृक्येः म्रा- सिग्नो तथा पितामहधने हरेचे गृृ्लीयातंु हे ॥ ८ ॥

ॠधोगामिषु वित्तेषु पु मानं त्यायानधस्तनः। जद्धंगामिधने श्रेष्ठः पुमानूर्ध्वोद्वो भवेत् ॥ ४३ ॥

प्रतः क्रष्यां पौत्राग्र्य सत्यां दुच्छितरत प्रिये ! । प्रे तस्य विभवं हर्त्तुं नैव शक्नांतित तत् पिता ॥ ४४ ॥

यदा पितृकुले न स्थान्मतस्य धनभाजनम् । पूर्वोक्ताविधिना रिक्तं गृहं मातामहकुलं भजेत् ॥ ४५ ॥

मातामहगतं वृत्तं मातुलैः सात्सुतादिभिः ।

नहु मातृपच्यच्वश पुंश्चो विद्यमानानां जननोभयिनेःपुत्रोषां मध्ये तादृत्ते कार्य्यकर्त्तव्यो भवत्यलंयादृना । हे देव ! पितॄणां तथा पौत्राणां पितॄणां च तयां विद्यमानायि न घस्तिराजन्मगौरवात् पौत्रो तत् पितृगते वित्ते रधिकात्रिष्णा दरति ॥ ४७ ॥

नहु ! न तस्य ऋणपद्या दुर्हृनृतः पौत्राग्र्य तज्जनकस्य पुंस्र्वेन श्रेष्ठत्वाद् यत् ! न तयैः तद्गनर्हारितं सहूंकते न ह तत्कुल्यादीनां मितां नन्दं च दूरेप्यवचाह व्यधोगामिष्विल्यादिना तवृपितेयेन ऋोकृतवपु । व्यधोगामिषु वित्तेषु धनेष्वभक्तिनोऽधोमवः पुमानूर्ध्वं भवेत् दृढ़ौशः । जद्धंगामिधने तद्धौशः पुमानूर्ध्वो भवेत् ॥ ४८ ॥

धनं वृत्ति ! हे देव्रिये ! श्वातर्रोर्ग्रामिधने जद्धोंड्र्रश्वादृशे-स्तादृशौः म नखा स्त्रि यां पुत्रमार्य्यां पौत्रां दुर्हितार च सत्यां वर्ज्जयित्वा प्रे तस्मै विभवे धनं हर्त्तुं यर्हंतं ततोऽपिता नैव शक्रोति तस्मु य रिक्थमं ता एव तनयस्म हु सकृद्वन्नीत्यर्थः ॥ ४९ ॥

ननु ! न पुत्रपश्ं पितॄगंघ मपाहकादश्वे तदुद् द्वस क्रि कुलगात्रं तस्मादृश यादृशे तादृना । यदा मृतृषु ज ऋष्ष पितृकुले धनभाजनं धनंस्य । पालं न सास्तरा पूर्वोक्ताविधिना पूर्वकृताविधा-ननु रिक्थं प्र तस्य धनं गृहीतं महाकुल्य संजीवं सततम् ॥ ५० ॥

श्रद्ध-जड्‌कर्मपेक्षं पुंसां स्वर्गमात्राययेत् ॥ ५७ ॥

ब्राझान्वये विद्यमाने पित्रोः श्राद्धने स्थिते ।

नतस्य श्रैवौ तनयौ न पितृद्रैयभागं भवेत् ॥ ५८ ॥

ग्रैवों पत्तो च तप्तपुष्का लभेरन् धनभागिनः ।

यासमाच्छादनं भद्रे ! स्वप्रयातुर्यया धनम् ॥ ५९ ॥

शैवोदाहंं प्रदक्षिणों श्रैवभत्सैव पालयेत् ।

साम्याचेदाधिकारोडस्याः पितृदौनां धने प्रिये ॥६०॥

मातामहूलकयातस्य द्रव्यसाध-जड्‌कर्मपेयैष पुरुषायथत्स* तदस्य नाय्यं स्ववशं च स्वार्हत्याह मातामहृत्यैर्दिन । मातामहगतं मातृ-मझं पितृ* वितृगणं सानलेत्कतचतु दद्भिमातृकपितृदर्श-अधिक-

जड्‌क्रमेया एवं पितृक्लेखे द्व मुहांसं पुरुषं तदभावे स्वयथायवेत सेवेत ॥ ५७ ॥

व्यथ प्रेतपुरप्रस्न ब्राझाभ्यांदा चनये मातापित्रोः संपादे या स्यादने मेधाविपुलख तादृभावमागत्वं नेत्याह ब्राझान्वये रत्यादन । ब्राझान्वयङ्ग ब्राझा भात्थाया वङ्गे विद्यासाने पितृपैमांतः पितुय श्वापयद्धने श्वापच्डे व आस्थातं श्वातं श्रैवां तनयः यैष्याभाव्यांया: पुत्रो

कतस्य तमुंचभाग न भवेत्, किन्तु वंदमानयोतिरेव ऋमतः तदृभावाभावस्थितोर्द्ध ।

एतनेन लक्ष्यत्पयते मातापित्रोः सपिण्डकत्वात्सू । ५५ ॥

नचु ब्राझात्रव्यवस्थ पितृलोः श्रपिकड ख या वर्षं मानत्ल श्रैवोपुलार्घं मृतापितृद्वयभागत्लाभे कथमुदरभरप्या ।

र्दिन । हे भद्रे ! सः प्रयानुः स्वर्गतल्क्ष पुंसः शैवी पत्ती तर्पुलतः स्वादानं च ऋभेरत्नु प्राप्नुयुः ॥ ५९ ॥

नचु शैवहराहं कुंभो नार्को पितृादिमिः पावनीयो ।

भवेत्येन भक्त्या नेतव्योभिरिति शैनीसोहूना । हे प्रिय ! यत्किञ्चित्

श्रुतः सत्कुलजां कन्या गौवैइरहास्येन् पिता। क्रोधाद्वा लोभतो वापि स भवेन्नोकगर्हितः ॥ ३८ ॥ गौवै तदन्वयाभावे सोदको ब्रह्मादो नृपः । हरेयुः ऋमतो वित्तं ऋतस्य शिवयोगसनात् ॥ ३९ ॥ पिपृड्‌दातॄन् समृद्धाशाः सपिपृड्‌डा:कथितारः प्रिये !! सोदकाः द्रव्यमांताः स्यस्ततः केवलगोत्रजाः ॥ ३९३ ॥

गौव्या: स्तियां: पितॄदीनां शनेरडधिकारी नास्ततः गौवोदाहृं प्रपवत्तों तां वेद्यादि श्वश्र्य:सव्यसिचारिष्यिं जानीयात्तत्र गौवभर्तॆ व पालयेत् रक्षतु । जानीयादीत तस्योधिकारिनेम्सुं । प्रजेवन्तोमियत्तं नुमागमः स्वाधीः ॥ ६० ॥

व्यथ गौवें विरुधिना षतृकुलजां कन्यासुधाहयतो जनकक्ख लोक- निन्यातं दर्शयितुमाह वचत इत्यादिना । ऋततो द्वाःखन्वये सातःपित्रोः मपिपृड्‌डे वा स्यते मत्तृड्इये स्वपित॥इदृदृये चार्घिकारसाभावा- जे तो: क्रोधाद्वा लोभतो वापि गौवैर्विधर्मभिः सत्कुलजां सद्भजातां कन्यासुधाहयनू यः स पिता लोकगर्हितो लोकार्न्नत्थो भवेत ॥६? ॥

पुत्रादिगैवोस्न्ना:पपर्थ्यनरार्ईततस्य प्राप्तपद्यतस्य पुढस्य स्यःवरातिसकेलकृदृशे तु सोदकैस्य वेदाध्यापकगुरोनिरपतेयः ऋमतोधिकारित्वं- सोऽ्याह गौवैत्यादिना । गौवै तदन्वयाभावे सति सोदको ब्रह्मादो वेदाध्यापकः गुरु: ऋतो राजा च ऋतस्य वित्तं धनं शिवप्रासन॥त् पिवाच्चातः ऋमतो हरेयुः यथा गौवै तदन्वयाड्‌डसत्वे प्रथमसतः सोदको नतस्य वित्तं हरंतु, तदभावे वेदाध्यापकः तदस्ये तु राजा वेति ॥ ६२ ॥

नतु केषां चपिपृड्‌दातॄ केषां सोदकात्‌ केवलगोत्रजत्‌ च केशा- मन वाहु पिपृड्‌दित्वादिना । हे प्रिये ! पिपृड्‌दातॄ पिपृदातां पुड‌जसादृश्ये मंप्पुत्रवध्वा बांपिक्खा: क्रोधिता: तत्त जूत्तं इवस्सति:

विभक्तं द्रविणां यथा मंसूखं स्वेच्छया तु चेत् । स्वविभक्ताविभानेन भजेरंस्तत्रहि पुनः ॥ ६८ ॥

स्वविभक्ते विभक्ते वा यस्य याहिंविभागिता । ऋतेरपि तस्य द्राया तत्राहिंविभवभ गिनः ॥ ६४ ॥

ये यस्य धनहर्त्तारो भवेयुर्ज्जीविनावधि । दद्यु: पितॄं तथैवास्य श्रैषभायैरासु ; विना ॥ ६५ ॥

लोकेरपि नं जमेसंव्राद यथाग्रौचं विधीयते । धनभागिल्समस्त्यात् विराहिंविहितं तथा ॥ ६७ ॥

द्रव्यपुरुषान्ना: घोदकः श्यः सतः परं केशलमोक्षजा भवेद्: । पितॄदद्र्तिति स्ववर्गनोभे कमण्योभि: कर्मभि: पंचभि: ॥ ६२ ॥

विभक्तस्य पंचात् स्वेच्छया संहतस्य द्रव्यस्य स्वविभक्ताविभानेनै । पुनर्विभागाच्च विभक्तियादिना । चेदादि विभक्तं यत्‌ द्रविणक द्रव्यं स्वेच्छया संहृतं पित्रोकृतं स्वास्तदा तद्वं पुनर्विभक्तिवृधामेन दायादान भजेरन् । ६३ ॥

जीवतो यस्य पुत्रस्य विभक्तार्धविभक्तार्धिलक्ष्येऽपु येनां याहिंविभागितं तथा परत्रेरपि नतं तेनां याहिंविभागित्वं स्वादेवेत्याद्ध पवि‌भक्ते द्रव्यादिना । वस्तु पुत्रस्याविभक्ते विभक्ते वा द्रव्ये येधां दायादानों याहिंविभागित्वा स्वाज्ञस्य पुत्रस्य ऋतेरपि मरिष्येऽप = दायादास्ताहिंविभागिनो भवेयु: ॥ ६४ ॥

प्रमीतस्य यस्य पुत्रो द्रविणं ये यमेरंतकै: याहिज्जीवनं तपव पितॄं दरेश्रराल्यादृश ये द्रव्यादिना । ये युमांदो वस्तु पुत्रो धनहर्त्तारो भवेयुज्जीवपय जीवणार्ह्यन्नमस्य पुत्रस्य पितॄ दद्यु: परतु श्रैवभार्ग्यर्हन् विना तथा नतृपिंडदानैरंधिकारो नाकीर्ण्यर्च: । चैवभार्ग्योननमिति चैयालहूंfक्तादीनां चोपकल्पन- सम् ॥ ६६ ॥

पूर्वे डयौचेऽथशापूर्वे तत्कालाभ्यनन्तं मुने । स्ववंशाच्छेषदिवसैर्वा शेषे मयुदिं जाःयः ॥ ६५॥ कालातीतं तु यवस्थाने खचड़ेगौचं न दित्यते । पूर्वे त्रिगमं विहितं न चेतू संवत्सरात् परम् ॥ ६६॥ वर्षातीते डपि चैवातः पितृवंश मघयुतौ । तिरालमघुचः पञ्चमस्थया भक्तुं पतिव्रता ॥ ९० ॥

गौषे जायते वरं शमभागिस्वरसन्वयात् । इदं हि गौं पारंप गौत्रतमघौचं खादिल्याढ नोके र्वादिना । जन्त्रसक्वशयाद्वार्क ज्योत्के जने मत्रक्षजन्मनि सक्रःपौचे विधीयते तथा मनभःग्यग्यमस्खाडनच- संख्येऽपि विरालमगौचं विरिलस्म । लोकः स्वाडने नने इति- मरः ॥ ६७ ॥

नम्रगौशकानाभ्यन्तर एव पूर्वे खचडं वार्षिकं महावतामप- देवस्थानां माझागाटोनामघोषमखस्यवारादव फिःपे देवागौचवासरे- विंशुद्धिः स्वातवःसरम्यापरेहि दमशराफलमिरत्यागरायामातः- पूर्वे डत्यादिमा । पूर्वेडगोचे डथशाटपुत्रे खचडे डपौचे तत्कालाभ्यन्त- रे डगौचकालमध्ये मुने वति मवख्यादगौचवयाग्निर्दवसाखेऽदिवसै- रवशिषे डरहोरात्रे डिंजदयो माझाखादयो विशुद्ये यः मूनते डचि चिति मययं नकातू । करणार्धकरयोचेऽत्यधिकरणं स्वाटू ॥ ६८ ॥

नम्रगौशकासव्यपगमे वति म'वत्सराभ्यन्तर एव ज्यातिरम ष्टपन्नो माझाखादयः कियडिररहोरात्रे डचि शुध्ये युरत वाह काला- तोते डत्यादिमा । कालातीते त्वगौचकाले ऽतिक्रमणे तु खचड़े डशौचे विप्राते वत्स्यगौचं न विदाने येदादि वंस्तराराइग्नात् परमूर्छा दिनार्ढिक- मतींतं न भवेष्टा च्यतोते डगौचकाले पूर्वे डगौचे विप्राते वति विराल- मघौचं विचितस्म । कालस्यामीनं कालामोतर्यात रक्षोति शरले च पष्ठीतनुपपुढः । चतोनिज्जातातपयंगमिरिच्छो भावे ऋः । नागौचं प्रश- स्वाक्ति च्यतोतेष्ठ दिनेऽपि चिति देवकषचतु मत्रक्षवियकामितं वचनेमु ॥ ६९ ॥

तादृशोक्त्यास: ।

सग्रे चाभ्यन्तरी यद्विन्मग्रौचान्तरमापतत् । गुरुश्रोचन मध्ये नां यदिस्थान विधीयर्त ॥ ७८ ॥ अश्रं श्रानां गुरुत्वस्थ कालव्यापित्वगौरवात् । न्याधा ग्राहकयामंशो गरौयं व्यापकं स्मृतम् ॥ ७९ ॥ यद्यग्रो चान्तदिवसे पतेष्टपरसूतकम् । पूर्वां याचन मुदित: स्याद्वहहृदया दिनहृदयम् ॥ ८० ॥

स तस्माद व्यतिरेकेण न भाति त्वपलोम्बि रसं शृङ्गार: पुष्टं स्वां मनो हरति षड्विध !: नातिविरायाच तिरोभ..येच स्वादित्वे न किञ्चिदन्ते - नो तेय्यात्त । त्वशतादिस्वद्भि: संश्लेषरसान्तक.प्त sf वेद्यत्वाद भाव: पतनस्वद मरकलुना: स्वादटत नयोम्मदर्पास्युनो मत्स्यां र.त: तिराव- मर्युवच: स्वान नय! भवेतु: स्वामिनो मरकस्यु नो पतिव्रता ! तौ तिरात- मरुत्फच: स्व त ॥ ८० ॥

प्रकाशाच गौरव हि न तर्के: प्रवाश्वराड्मसामप्रयेयं fतचमक! न्यापका- म्रेचान्तरानुपाने स्याधिकारदिनव्यापकैनाजोचेन मध्यो नां गुरुवच: स्यादित्याच्च गौवाभ्यन्तर ह्यादिन ! व्याख्यास्ययो वे तद्यशे वाध्यन्तरे - षगौषमध्यो s तव्न्तरं कश्चमकालयापकमरपरमगौषमापद्रगकरे न विद्वभिन्न जानि शति गुह्यग्रोचनाधिकारदिनव्यापकानाश, नेहापगतेन मत्योनां सुप्रिाश्वं धीयते ॥ ८१ ॥

व्यग्रग्रोचानां गुरुत्वं निकटपर्याय व्यग्रोवानाfम्यातदिना । काल- व्याप्त्वगौरवात् कालव्यापकत्वे गुरुत्वाद नोतरद्योचानां गुरुत्वं भवेत्, व्यविकता ! यापकत्वादौचानां गुरुत्वमसकालयापकत्वाच्च लघुस्व- मृश्रण: । यापकव्यापकयोरग्रोचयोरक्षे व्यापकसगो नं गरौयं गुर- तरं च सृतम् ॥ ८२ ॥

नव्व: सेचान्तदिने डगरजिनाङ्गोषे वति ते पूर्वोचैरेमैक शृङ्गा: स्कात् पराङ्मुखेने वक्ष्याभीहि वोचाह वदेई वोचाना। क्षयाच्चनfहदयस्य

३ ॥० मझानिर्वाणतन्त्रे ।

तद्वत् प्रत्यक्षतया चैव भावनोद्देशेन च स्वया । जान्ते परिणयेऽपि तांस्त्रै नमुदाच्चत् ॥ ७४ ॥ विश्वान्तरं नारो पतिगां चैषा गोपी विष्णो । तथा गृहीतगोपी च दत्तपुचस्य गोपीतता ॥ ७५ ॥

स्त्रिमादाय सम्पत्या जनन्या जनकस्य च ।

कनकाशौच यत्नेन मकरोते यत्परिशङ्कनं तदन्यजन्मनि मित्राद्-वन्धुजाग्रं पतेष्टया 'व्रातैचैनैव व्यपेतेन गृहीः स्वात् । यत् तत्रौ सम्मार्द्रवृषे पृथ्व्यां चैवारोप्यपातते श्वश्रू रुढप्रभवेन तथा यद्वया पूर्वाशौचान्नष्टत्वं यद्भिक्षा डिमडिमशब्दं स्यात् श्वश्रूकार्श्यान व स्यात् श्वश्रूः स्वापु रक्षणाच्छस । तल्लक्ष्ये श्वश्रूगमनलव्यसू ॥ ७३ ॥

नतु क्षो गात्रक्लम एव तौ चेये मझगोचेऽभवेकृतं कल एव वा किः भयमपि श्वश्रू गुरुपाठे नारीदर्शनादिना । यावदुत्थानमुखाद्रे - मवेच्छाथ तुकानपेक्षं न किः क्षया: पिहितकलाग्रेऽपि पिञ्जनशयनस्य गोच स्वात्, यत्नेन तु वाछाया परतो भक्तं मलसम्भ्रमेण किः क्षया क्षणैरभि- द्रवित कृत्वनसू । न सेहछछाद्दूषं हृत्वपादिकयोर्मातापित्रोःरपि मतो नार्यां न तु चं न व्यर्थं जाञे तद्वादिना । परिकष्ये विवादे माते मझ्यप इङ्क्रोःपं मोच गात्रः पितृच मरगो मति क्षया: मातृ- सादृशं नैमसदृश्त्र ॥ ७४ ॥

मनु नैवैकनन्ध ज्ञानमहाव्यस्य मन अनतत्य मोरैचाव्यत्‌: पितृकं प एयोनि सुगचो बुक्कं न तु पतिर्जनलायोचे भर्त्तासुत स्वाधु पितॄण नरा श्वश्रूगतमा । द्विजातीनरक्षचाछतु मत्तो निति को पतिगे तेषु गोपीतमी स्वात । विराधाद्दौः पिहगोचेऽपि तावाप- तारौते मातृः क्षया चचो न स्यादिति भावः । न च नपुंसक जनकं लेष्ट गोपीतत्प्रसादाद्गतेनैच सन्दे कुं तनुं तत्क तथा तेन प्रकारेऽपि दत्तपुचस्य यष्टीहगोचैः गोपीतमा गोपीतता स्वात् ॥ ७५ ॥

दादशोऽध्यासः ।

स्वगोत्रनामान्युभिख्य संक्षुर्यात् स्वजने: सह ॥ ९३ ॥ सौरसे ऽपि यथा पित्रोर्धने पित्रे ऽधिकारिता । आदानो ऽपि तके तद्वतो ऽस्य पितरौ हि तौ ॥ ९४ ॥ आपच्चायाद् गृहीतं रत्नं सर्वस्वांत् परिपालयेत् । पञ्चवर्षाधिको बालो दत्तको न प्रयच्छते ॥ ९५ ॥ भातृपुत्रो ऽपि दत्तकस्थे द्रुष्टहौते ऽपि भवेत् पिता । उत्पादकः पितृव्यः स्यात् सर्वकर्मसु कालिके ! ॥ ९८ ॥

दत्तकांस्तु मातापित्रोः समत्वा पुत्रमदाय गच्छेत्स्वा स्वगोत्रनाम- न्यज्ञायं तवसंक्ररो विश्रेय रत्याह शतमिल्यादिना । जनन्या जन- कस्योत्पादकस्य च धर्मस्या श्रुतं तव्रुपुत्रमदाय गच्छोता स्वगोत्रनामान्युभिख्यातगोत्रनामध्ये ऽनुज्ञायं पडोता स्वजनैः सह- स्वैः सह संक्षुर्यात् ॥ ९६ ॥ व्यादानो ऽन्यांतापित्रोर्धने पित्रे ऽधिकारिता वत्संति तद्धानोरपि धने पित्रे ऽधि तत्तको ऽधिकारिता स्वात् । दत्तकस्यास्तोः पित्राद- वधारे ऽहं यत् तद्वादिना । यतो ऽस्य दत्तकस्य तावा- तारौ होते निश्चिनोते पितरौ स्वातामतस्मादनुपद्यो ऽस्याधिका- रिनेल्यवःः ॥ ९७ ॥

नतु कियदायनो बालो दसकः प्रयच्छोदन यात् स्वापच्चादूभि- लादिना । यवष्यांत् स्वमानवष्यांदापचादं पञ्चादनपर्यन् न गृह्णा- वहुं ग्राह्यादि: परिपाबवेक्षचेत् पञ्चादना वर्षाणि वयः सकप्ठ्रा- दसकारा दत्तापचादसम् । काष्ठयादार्भिविधयो रितवष्ययौौभावः । पञ्चवर्षाधिको यो बालो ऽक्षौ दत्तको न प्रयच्छते ॥ ९५ ॥

तत्तकं भातष्णुत्रस्यादाता तवुपिहव्यः स्वादित्याह भातष्णुत्रोदपोत्यादिना । हे कालिके ! कसु तवुपिहव्यः स्वादित्याह

यो यस्य धनहर्त्ता स्वात् स तद्र्यादि पालयेत् । मंरचेद्वियमानु तस्य तद्धनून् परितोषयेत् ॥ ५० ॥

कानूना गोलका: कुझ्डा: प्रतिपातकिनश्च ये । नाशौचं मरषे तेषां नैव दायाधिकारिता ॥ ५१ ॥

लिङ्ङच्छेदो दमो येषां ग्रामां नाशानिकन्तनम् । महापातकिनाश्रयात् कृतौ नाशौचमाचरेत्॥ ५२ ॥

न गासुद्दे गृहोतानां परिवारान् धनान्यपि । पालयेद्र चयेद्राज्ञा यावद्रादग्रवत्सरम् ॥ ५३ ॥

वैद्यादि श्वापदोऽपि लत्तो भवेत्कदा सर्वेषु कमेषु पछोतेव तथा पिता भवेत् उत्पातको जनकस्तु तस्य पिता स्वात् ॥ ७९ ॥

धनहर्त्तरि पुत्रेण्य धनस्यामिनो भ्रमो निवमाच्य संजप्यो-यास्तदुवाचवाऽपि सन्नोष्पीयात् हत्यादि यत्ल्यादिना । यः पुंसां यस्य धनहर्त्ता स्वात् च तस्य धर्मोंश्च पालयेत् तस्य नियमांश्च संर्चेदव नध्य वन्धूनपि परितोषयेत् ॥ ८० ॥

कानौनगोलकादीनां दायाधिकारितवं तेषां मरषेऽपौचं च नैवाच कानौना द्यातिदना । ये कानौना: पितृवंश्यान्वयप्रकाशं कन्य-योत्रादिता: ये च गोलका मते भर्त्तृव नारक्याता: ये च कुझ्डा: सोपत्स्य व पश्यो जारजा: ये चोकलकलङ्का व्रातिपातकिनस्तेषां मरषे-डपौचं न स्वात् तेषां दायाधिकारिता च नैव स्वात् । यच्हते जारज: कुझ्डो मते भर्त्तृभिोगवद् रत्सरः ॥ ८? ॥

माझार्त्त नद्ययकपराधकर्त्रीप्यां क्लोष्पां निकृच्य देन्तरष्का पराभक्रित्रियां महापातकिनाश्र युंस्यामपि मृतावपौचं नाचरपो-यमित्वाच हिजृक्छेदन प्रयादिना । येषां पुक्रषाणां लिङ्गृच्छेद: चिन्न-कर्त्तनं तमो दष्को विहितस्तेषां यादां नाशानिकन्तनं नाशिकार्त्तनं दृष्कसादां क्लोष्पां महापातकिनाश्रयादोनाश्यापि चनौ अन्नेजोक' आान्तरेक् ॥

हादयोग्रन्थासः ।

हादग्राम्बद्ध गतेऽप्येषां दर्भंदेहान् विदाद्रयेत् । विरान्तान्ते तत्सुताद्यैः प्रेतत्वं परिमोचयेत् ॥ २८ ॥

ततस्तत् परिकारेण्यः पुत्रादिकंमतो धनम् । विभज्य तृपतिंर्हि हादन्येषा पातकं भवेत् ॥ २९ ॥

न कोऽपि रक्षिता यस्य द्रव्यस्यापकृतस्य च । तस्यैव तृपतिः पाता यतो भूपः प्रजाप्रभुः ॥ ३० ॥

यद्यागच्छेदनु दृष्टो विभागान्तेऽपि कालिके ! ।

चबहुदृष्टानां महुष्याणां परिवारान् धनानि च हादग्रयेऽप्यन्तः राज्ञा रक्षितव्यानोऽन्याच्च नष्यामिल्यादिना । छदैर्मद्योऽनानामहद्-ष्टानां नष्यां महुष्याणां परिवारान् यादृदू हादयवत्सरं हादग्रव्र-पथ्येन्तं राजा पालयेत्, तेऽपां धनान्यपि च एवं रक्षयेत् ॥ ३? ॥

हादयवृद्धौदकैर्मनुदृष्टानां पुंसां कुशमयानि घरोपार्णि राज्ञा तत्पुत्रा-दिभिर्येऽङ्गारयतव्यास्ते विरान्तान्ते तेऽपां प्रेतत्वं मोक्षयितव्यमि-न्या च हादयालु हत्यादिना । हादयालु हादग्रवृद्धौ गते याते मात तेऽपामहेऽप्योनानां नष्यां दर्भंदेहान् कुशघरोपार्णा राजा तदपुताद्यै-रपुदृष्टानां पुत्रा-दिभिवंदाच्छयेत्, विरान्तान्ते तेऽपां प्रेतत्वं तेऽपि परिमोचयेत् ॥ ३८ ॥

ततः परसदृशे भर्तरितजनस्यामिकं दृश्यं विभज्य पुत्रा-दिक्रमत-सत्पारिवारेभ्यो द्रव्यं द्रयाय । नम्भे समकुर्वतो नरपते: को दोषो-ऽत चान्यथा यदन्यथेति । चन्यथा एकद्रुर्यैच्चृपतिः पातकं भवेत् ॥ ३९ ॥

वि पत्तिं प्राप्रोदनयचको मत्यों राज्ञैव पालयनीय ऋत्याच्च न कोऽप्यादिना । चापन्नतस्य विपत्तिं प्राप्नुयाद्दनं दरिद्रस्य वधु'पः कोऽपि रक्षित्ता न विद्यते तस्य वृपतिरेव पाता रक्षकः स्वात्, यतो भूप एव प्रजानां प्रभुः स्वामी भवेत् । निष्कृत्य इदंविधो दीनो दरिद्रो दीनतां निपतिता व ऋलमः ॥ ८० ॥

तस्सैव दाता पुण्याश् धनं तस्यैव नान्यथा ॥ ३९ ॥ न समर्धः पुमान् दातुं पैठकं स्वावरस्स यत् । स्वजनायाधवान्यकस्सै दायादानुमतिं विना ॥ ४० ॥

यतु स्वोपार्जितं रिक्थं स्वावरं स्वावरैतरम् । अस्थावरं पैठकं च स्वे च्छया दातुमर्हति ॥ ४८ ॥ स्थिते पुत्रेडयवा पत्न्यां कन्यायां तत्सुतेऽपि वा । जनके च जनन्या वा भर्तार्येंपि स्वस्र्येपि ॥ ८० ॥

ऋव्यविभागान्नोदप्यागतस्वाहुष्टस्सैव पत्यादयो भवेयुरित्यादिना । हे काशिके ! विभागान्नोदप्यहृष्टो जनो यद्याग- प्छे तं तदातस्सैव दारा भायंपुत्राद्याश् तस्यैव धनर्मपि तस्य व पतत् सर्वमन्यथा न भवेत् ॥ ८७ ॥

ऋंधिकानामनुमतो पिता स्वामिकस्वावरद्रव्यं कस्सै विर्द्धापि दातुं न कोडपि शक्लुयादित्यादिना । नग्स्थावरचेत्यादि- वधार्थकस्यार्थकस्स यत्नः पैठकस्वावराभ्यां द्रव्यमपि सम्बध्यते तदाय- मर्थः । दायादानुमतिं विना च धिकानामनुमतेरभावे पैठकमेव स्वावरमेव यतु ऋव्यं ततु स्वजनयान्यकस्सै वा दातुं पुमान् समर्धः न भवेत् । स्वन्वाचयसमाहारेतरतरसकृच्चये विनियोगे तद्यर्थो- गीतानुपदर्शयिष्यत इति ॥ ८८ ॥

पैठकं स्वावरस्स यदित्थनेन स्वोपार्जितस्वावरादिखिलद्रव्यस्वन- मस्स पैठकस्स च जकृतद्रव्यस्स च्छल्न्तं दानं क्रियोर्ादिति स्वचितं, तदेव पुनर्विक्सरद्वितमाचह यदित्थयादिना । यतु स्वोपार्जितं स्वावरं स्वावरेतरं जकृतं च त्रिकृतं धनं यत्स स्वस्स पैठकं पितृसम्बन्ध्यस्थावरं जकृतं धनं तत्सु स्वे च्छया दातुमर्हति ॥ ८९ ॥

स्वतिसदृकततयपुन्नायनुहुतावस्थालोपार्जितस्थावरादिखल- ड्रव्यं पैठकस्वासावरधनं दातुं पुमान् समर्धो भवेदित्याह स्थित इत्यादिना—चमा मवाद्यस्तेन न स्वकीयेन । सुत्थ स्वकीयेऽपि स्थिते द्रव्ये दातुं न शक्यते ॥ ९० ॥

दानधर्मोल्लासः ।

स्वाज्ञिं तं खावारधनमख्खावरधनस्य यत् । अक्षय्यवरं पैठकस्य दातुं शक्यं न मो भवेत्॥ ४९ ॥

धनमेवं विधानेन दत्तं वा धर्म्मंसात्कृतम् । यं सा तद्न्यथा कर्त्तुं पुत्ताद्यैर्नैव शक्यते ॥ ५० ॥

धर्म्मार्थे स्थापितं रिक्तंयां दाता रक्षितुमर्हसि । न प्रभुः पुनरादातुं धर्म्मो ह्यस्य यतः प्रभुः ॥ ५१ ॥

मूलं वा तदुपस्तत्वं यथासंख्यपमश्निके ! । स्वयं वा तत्प्रतिनिःषेधेम्बर्थं विनियोजयेत् ॥ ५२ ॥

ऋणात् पत्यां भार्य्यायामथवा कन्यायां दुष्टितार स्थितायां तवच्छुतं कन्यापुत्तं वा जनकौ पितरौ वा स्थितौ जनन्यौ मातरौ स्थितायामथ मातरि गोदरे स्थितौ स्वस्र्येऽपि भगिन्यामपि स्थितायां स्वाङ्ङ- तमाखोपार्ज्जितं यस्स्थावरं धनं यज्ञास्थावरधनं जद्रुकृद्दृश्य यज्ञ पैतृकम्परस्यावरं धनं तत् सर्व्वं दातुं पुमान् स्वमः समर्हो भवेत् ॥ ५० ५९ ॥

गङ्गारोक्तेन विधानेन पुरुश्रेष्ठ दत्तं धर्म्मार्थे स्थापितं च दृश्यं तत् पुत्तादिभिद्रैर्व्वान्यथा कर्त्तुं शक्यमित्यादृ धर्नमित्यादिना । पंसा पुरुश्रेष्ठैवं विधानैर्नैतादृशेन विधिना यत् धनं तत् यथां धर्म्मसात्कृतं हि तत् धर्म्मार्थे स्थापितेऽथि यथव्त् तत् धनं पुत्त्राद्यैरन्यथा कर्त्तुं नैव शक्यते ॥ ५२ ॥

पुनरप्यादाय तत्- क्षतवस्थावृक धर्म्मार्थमित्यादिना । धर्म्मार्थे स्थापितं यदृदृकृधनं तत्- तदृ- दातारैरेतत् तत् धनं पुनरादातुं पच्छीहं दाता न प्रभुर्ह्राधिपः यतोऽस्य धनस्य हीति निश्चितो धर्म्मः प्रभुः स्वामी ॥ ५३ ॥

मूलधनं तदुपस्तत्वं वातनालप्रतिनिर्धना वा यथाष्कृद्यं धर्म्मार्थे विनियोजवितव्यमित्यादृ मूलमित्यादिना । हे वश्निके ! यथाष्कृद्य्क्संख्येमनातिकृत्य्स मूलं वा धनं तदुपस्तत्वं वा तत्प्रति-

स्वोपार्जितधनस्यादं दायाददायापि चेत् धनौ । दद्यात् स्वोहेन तदान्यो नान्यथा कस्मंर्हेति ॥ ३४ ॥

यदि स्वोपार्जितस्यार्थमेकस्मै धनहारिष्याम । ददात्स्वन्येऽपि दायादेः प्रतिरोधं न यक्वते ॥ ३५ ॥

एकैन पितृवित्तेन यत् वित्तमुपार्जितंतम् । पित्रोः समांघ्या दायादा न लाभार्हो विनाज्ञकम् ॥ ३७ ॥

पैतृकार्पित च वित्तानि नष्टेऽप्य् द्वारयेत्सु यः ।

निर्धारणः: प्रतिनिर्धा धर्मार्थे विनि-योजयेत् स्खलपाभांवतृप्टवद्र्शो य उपारोयंत व प्रतिनिधिः ॥ ३८ ॥

नतूपचिज्जननं प्रति मता दायद्धारिप्यादपि तत्त् स्वोपार्जित तदृश्य-स्वाद् मन्यः सुमानन्यथा कर्तुंर्हैनि न वेध्यात् स्वाद् स्वोपार्ज्जीतनस्य त्वादना । धनो सुमांचेदपि स्वोहेन प्रेमेषा स्वोपार्ज्जंतथंरशाद् दायाददायापि धनद्धारिप्यादपि दद्यात्सदान्यो हि न स्वोपार्जितमन्यथा कर्तुं नाई्ंति न योग्यो भवति ; इतोऽनंतरं वच्य-माषत्व वचनस्य बहुं भविपयस्वात् द्वार्ंद्विपयकर्मिदं वचनम् ॥ ३८ ॥

नहु वकूणां दायादानामेकस्मै दायमानं स्वोपार्ज्जंतथनस्याद्-मन्ये दायादाः प्रतिरोधुंं प्रकुरुत्न्न् न वेध्यात् स्वाद् यदोत्यादिना । दद्यादको धनहारिप्यां दायादाना मध्ये एकस्मै च धनहारिप्य खोपा-गक्यते ॥ ३९ ॥

नहु पैतृकद्रविणेनोपार्ज्जिते वित्ते सर्वे दायादा भागाह्दो भवे-युर् नेत्याग्यह्नायामाद् एकैनैत्यादिना । यत् येषु दायादेषु मथ्ये येनैकैन दायादेन येन पित्हावित्तेन पैतृकेषु धनैन वित्तं धनडुपार्ज्जितं तत्ते सर्वे दायादाक्षप्तिनु पितृगे पैतृकं वित्ते बहंांशाः समभागतनः स्तः तमजंकं विना लाभाह्दन्तु न स्तः किन्तुजंक एवंको दायादः प्रतिनिधिः ॥ ९० ॥

दायादानां तदनिभ्य उचत्तरा हताग्रमहंति ॥८५॥

पुष्कं वित्तं च विद्या च नात्रयेदघरौरिषम् ।

अ्ररौरनु पितृयक्षात् किन्नु स्वातं पैठकं वसु ॥८८॥

पृथगन्नै: पृथग्वित्तै मैनुजैयंधुपाजिंतम् ।

सर्वं तत् पितृसंक्रान्तं तदा स्वोपार्जितं कुत:॥९०॥

भ्रातो महेभ्रि ! श्रायासैयैन यत् धनमजिंतम् ।

खोपाजिंतं तदेव स्वातं स तत्स्वामो न चापर: ॥९० ९॥

विनष्टान् पैठकादिथ द्रव्यगयुधीरतो जनस्य तत् भागहयछा-

रत्वमन्येधानु समभार्गार्त्स्वित्याहु पैठकाष्योत्यादिना । दायादानां

मध्ये यस्तु दायादो नष्टस्सपि नार्त्रैदपि स्वातिं पैठकाष्या विसान्त्र दा-

रयेतु स उचुर्सां तदनेभ्यो हतंय भागहयमपर्ंतं यस्य ते ह सममंगं

लभन हतस्य: ॥ ८५ ॥

वपुष: पैठकत्वेन कुप्रचारामितानां विद्याविसादीनामपि पैठक-

त्वस्यवात् पृथगन्नैद्रव्यै रतिं सतुख्यकेदरेपार्जितानां सर्वेषां धनानां

पितृसम्भविता न यायाद् स्वोपार्जितत्वं न विद्योदेतो निजायासै-

रजिंतानां सकलद्रव्याणां स्वोपार्जितत्वमजंकमात्स्वामिकत्वं स्वातव्य-

मित्ये तदेवाढु पुथ्यामत्यादिना न चापर: द्रव्यनेन लोकतमेष्य ।

यस्मादत्ता: पुष्कं धनं वित्तं धनं च विद्या प्राज्ञांदिता स्वच्मान

वायरोरिषमदेइन् नाम्रयेदाघवस्स ते, किन्तु यरो रपमेवान्वयेत

यरोअनु पित्ह: पितृहसम्म अभवति ! स्वात: किं वस्तु धनं पैठकं

पितहसम्मभ न भवेदपि लत् स्वं वसु पैठकमेव स्वातं ॥ ८८ ॥

स्वात: पृथगन्नैर्विंभिमभक्तै: पृथ्वस्वतैविंभत्कधने-

रतिं महाजैमेंहव्यैद्र्यपार्जितं तवश्वं पितहसंक्रान्तं पितहस्वच्

जातं तदा स्वोपार्जितं धनं कुतो भवेत, धनस्य स्वोपार्जितत्वं न

विद्योदित्वर्: ॥ ९० ॥

क्षांत होते । हे महेभ्रि ! क्षता इतता: स्वापोकृतातिमपाटनेस्स्यन

मातरं पितरं देवी ! गुरूं चैव पितामहान् । मातामहान् चरेप्यापि प्रहरकैव दायभाक् ॥ १.०२ ॥

निष्प्रन्यायनपि प्रायैने तेषां धनमाप्नुयात् । हतानामन्यदायादो भवेयुर्यन्‍नभागिनः ॥ १.०३ ॥

नपुंसकः पशुवधस्य यासाच्छादनमक्षिके ! । यावज्ज्जीवनमहीकृत न तं सुद्रायभागिनः ॥ १.०४ ॥

सखामिकं प्रासभनं पाथि वा यत्न कृतचि‌त्त । तृपस्तत् स्वामिने प्राप्रा द्वापयेत् सुविचारयन् ॥ १.०५ ॥

ऋषभद्रादिनाऽऋषभद्रादिना वा पुंसा यत् धनमर्ज्जितं तदेव धन- स्वोपार्जितं स्वातु । शौजंक यत् तत्र्स्वामि सोपार्ज्जि तत् स्वं धनं प्रभुं वापरोडव्यकभिः स्वामी ॥ १.०९ ॥

मातृदैनु पार्श्वनापि प्रहरतो मानस्य दायभागिनस्तं नैव स्वार्ङ- न्याद् मातरामिन्यादिना । हे देवी ! मातरं जनेनिं पितरं जनकं गुरुं मन्त्रोपदेश्तारं बड्ढवचनस्य बड्ढपचककक्वात् पितामहानु पिता- मद्दैनु मातामहांशापि मातामहादीनपि करेष्य पार्श्वनापि प्रह- रऋरो दायभाऋैव भवेत । यच्चि शद्दैन दग्ऋादिना मामादीनु प्रछर- तस्मु ष्वतरामेव दायभागित्वं न भवेदितात ष्वचितमु ॥ १.०२ ॥

भ्रातृदौनपि धनार्थ मोहयत: पुत्रस्य हतस्याधिकऋव्ये निरङ्कत्समपरदायादानाऋ समाङ्ककत्वं स्वादित्याह नित्यद्वि- तिना । स्वन्यानपि जानन् प्राप्नेइन्निन्नमार्यादवरसतो घों हतानां धनं नामुयाॠच ऋभेत किन्तु हतानामन्ये हनुर्यिम्न्चा दायादा भनभागिनो भवेदु: ॥ १.०३ ॥

कादामंगरानां पशुॠोवानां यावज्ज्जीवनं पाश्चाच्छादनभागित्वं स्वादित्याह नयुंकवा द्वितादिना । हे चाम्बके ! जगज्जननि ! नपुं- सका पशुवनस्य यावज्ज्जीवनं जीवनपर्यन्तं तेवतां पाश्चाच्छादनमहीत्ति । तै तद्भाजितो न तु: ॥ १.०८ ॥

ग्रासामिकानां जौवानामस्वामिकधनस्य च । प्राप्ता तत्र भवेत् स्वामी दशमांशं नृपेडप'येत् ॥ १०३ ॥

ख्यावरं धनमन्यस्ये खिते सानिध्यवर्त्तिनि । योग्ये क्रेतारि विक्रेतुं न प्राप्तः ख्यावराधिपः ॥ १०४ ॥

सानिध्यवर्त्तिनां जातिः सर्वश्रेष्ठो वा विशिष्टते । तयोः समभावे सुत्रद्रो विक्रे विच्छा गरौयसी ॥ १०५ ॥

नन्वश्राद्धो भवेद् वस्वामिकद्रव्यस्य प्राप्तृत्, जनगामितं खादातल- स्वामिगामितं वेल्यात खाद वस्वामिकमित्यादिना । पृथक् मार्गे यत् कतरचिह्न स्थाने सस्वामिकं प्राप्तं धनं सुविचारयच्च, प्रकृतं स्वामिने प्राप्तधनस्वार्पप् पतये प्राप्ता पुंसा दापयेत् ॥ १०६ ॥

नवस्वामिका: प्राप्ता गवाद्यो जीवास्तादृशा न प्राप्तार्न धनानि च प्राप्तारं पुंसेच गच्छे युवराजाधिपं वेत्याभहूायामारह द्रव्य- मिकानामित्यादिना । वस्वामिकानां स्वामिराहितानां जौवानां गवा- दीनामस्वामिकस्य धनस्य च प्राप्ता जनस्तत्र लेघु प्राप्तेषु स्वामौ भवेत् तत्र च दशममंशं प्राप्ता नृपेडप'येद्ध्यात् । जीवणार्तिंरति धनरौति च कर्तं कर्मण्योः क्रातोति कर्मेण्यो घष्ठो ॥ १०७ �

नतु ख्यावरद्रव्यामिना दूर्स्थं योग्यसमुपास्ययोः क्रायकयोर्मध्ये कतरक्षै ख्यावरं धनं विक्रेतॆ यक्यते तन्राच ख्यावरमित्यादिना । सानिध्यगोचरे न समाप्यास्तार्न योग्य क्रियाच्च क्रतारौ क्रियाके स्थिते सत्यन्यस्यै दूरवर्त्तिने प्रथ्वे ख्यावरं धनं विक्रेतॆ ख्यावराधिपो जनः गक्को न भवेत्, किन्तु सानिध्यवर्त्तिने एव विक्रेतॆ गक्नु युक्त्यर्थः । सानिध्यस्थसू । बहुव्याश्रादीनां स्वार्थे उपसंख्यानर्मित स्वार्थे प्यजू ॥ १०८ ॥

नन्ननेकोषां सानिध्यवर्त्तिनां मध्ये कतमक्ष स्थावरद्रव्यक्रयषे वैप्रश्युप्तं चाह स्वाधिद्ये त्यादिना । सानिध्यवर्त्तिनां मध्ये जाति- गर्ंतेजो विशिष्ट्यते, सद्वशः समानवशो वा विशिष्ट्यते, तयोस्तत्सव- संयोभये सान्निध्ये उह्हेते मिल्क्ष्य विशिष्ट्यते । नतु बन्धूनां गोत्रजाना

निर्हेतुमूल्ये डप्यन्वयेन स्वावरस्य क्रियोदयमे । तन्मूल्यं चेत् समुपस्थोराति क्रीता न चापरः ॥ १९०॥

सन्निधौ स्वद्रव्येऽपि कदर्थो मत्त्वोदितविक्रये । क्रांतं चेत् स्वावरं देहि ! परोक्षे प्रतिवासिनः ॥ १९१ ॥

स्वद्रव्याणां सद्द्रव्याणां मध्ये कतमच्चे स्वावरं द्रव्यं तत्स्वामी विक्रीणो- तेत्सत् स्वार्थ विक्रेतिक्केचित् विक्रेता विक्रयकर्त्तृरिच्छा गरोयसी युक्ततरा भवेत् । क्रमत एवं तेषां मध्ये यकृद् विक्रेतॄमिक्केचित्क एवं विक्रीष्यो- र्त्तति भावः ॥ १९२ ।

नन्वन्यनिरर्हेतुमूल्ये स्वावरं वित्तं तन्मूल्यं ददता समुपस्थिता- द्यना क्रियते निरर्हेतमूल्यं नान्येन, वेत्स्यागृद्यायामादृ निरर्हेत्यादि- दना । स्वावरस्य वित्तस्य क्रियोदयमे सत्यन्येन समुपस्थाभिद्रेनेन पुंसा निरर्हेतमूल्ये डपि मूल्ये निरर्हेतमूल्ये सत् तन्मूल्यमन्येनिरर्हेतमूल्यक- स्वारद्रव्यमूल्यं चेत् द्वादौ समुपस्थो जनो र्राति ददृाति तदाइपत् समुपस्थाभिद्रो जनः क्रेता क्रायको न भवेतु, किन्तु समुपस्पय एव मूल्यं दत्वा क्रोष्टव्यादित्यर्थः ॥ १९३ ॥

स्वावरद्रव्यस्य मूल्यं दातुमशक्तो भवेत्, तस्य विक्रीयेडपि वा सम्भतः सम्भातिमान् भवेत्, तदा घट्टो घट्टस्योदन्यके सन्निधिस्थाभिद्राय विक्रये प्रक्रोति भाक्रो भर्वाति ॥ १९४ ॥

नतु समुपस्थाद्यिनः परोक्ष एतान्येन क्रांतं स्वावरं वित्तं क्रेतैव प्राप्नु मह्हंति तत्त्व मूल्येन तन्मूल्यं ददत् समुपस्थायो वेत्था- गृद्यायामादृ क्रेतस्य द्रव्यादिना । हे देहि ! चन्द्रादि प्रतिवासिनः

हृदयग्रन्थास: ।

क्रीता तत्तत् गृहाश्रामान् विनिर्माति भनक्ति वा । मूल्यं दत्वापि नाम्रोति स्थावरं सर्वधिस्थित: ॥ ११२ ॥ करहिनाति प्रतिहिता वन्यारक्खा तिदुग्गमा । अनादिट्ठोऽपि तां भूमिं सम्पत्तां कत्तुंअर्हति ॥ ११३ ॥ वड्ढप्रयाससाध्यायास्तस्सा भूमियंअहोअस्सते । दत्वा दग्घांअं भुज्जोयात् भूमिस्सामौ यतो त्रप: ॥ ११४ ॥

सर्वधिस्सायिनो जेनस्स परोच्चे स्थावरं इवयम्हे न कीतं भवेत् तत्तं अवण्णादेव तनूलुयमनच्चकोतस्सा णरद्वय' प्राप्तुं नाहंतोतिस्सवितं ॥ ११५ ॥

कायकजणवणिरिमित्तानिरारामं तदुज्झणमन्तिरोपवन' वा कीते स्थावरधनं मूल्यं दत्वापि समोपस्सायो नामुच्हेतीअस्याढ कतेत्या-दिना । कीता जनकत्तं कीते स्थावरे यति णट्ठारामानु गच्छाअयु, प-वनानि च विनिमांति करोति तत्त विनिमित्तानेय तानं भण्कारामहं-यति वा तत्तां सर्वधिस्सतो जेनो मूल्यं दत्वापि स्थावरधनं नाम्रोति न लभ्यते ॥ ११६ ॥

भूमिपायेहि णाच्चापिते णापि पुंसो जलोक्खया कानूनोक्खवा करहिनाखिलाभूमिस्सम्पदा कच्चवियेआइ करहिने णयादिना । वन्या जलोक्खवादरखा कानूनोक्खवा चातिदुग्गमातण्हाएस्सप्रतिहताखि-लतण्हाए करहिना राजपायाभागरहिता या भूमिस्सं भूमि-अनादिट्ठोऽपि भूयेन णास्सप्रोऽपि पुढस्स: सम्पच्चा णट्ठादाण कत्तं म-हंअति ; वने जंघे भवा, वन्यादित्यादिस्सो वत्ति यति । पय: कोवालणमच्चंतं जोवनं भुवनं वणमित्तस्सर: । णवरयासु इति य: ॥ ११७ ॥

वनेकायास्साध्यम्हारपडस्सवितजातवस्सुनो दग्मांगहं भूमि-स्वामिस्साग्रो सम्पयोवगिढ़ं सर्वं सयं भोक्खविमित्ताअ यकित्या-दिना । यतो कुप्पा रज्जा भूमिस्सामत्तो वड्ढप्रयासस्साध्याअ धणेक-

वापीकूपतड़ागानां खननं वृक्षरोपणं । परानिष्टकरे देशे न तहं कत्तुमर्हति ॥ ११५ ॥

देवार्थं दत्तकूपादौ तथा श्रोतस्वतीजले । पानाधिकारिणः सर्वे सेचनेदंतिकवासिनः ॥ ११६ ॥

यत्तोयमेचनालोकं भवेयुर्जलकातराः । न सिद्धेयुर्जलं तस्मादपि सर्वदिवर्त्तिनः ॥ ११७ ॥

धनानां विभक्तानां च मंग्लिनां सम्मतिर्विना । तथा निर्हीतवित्तानामसिद्धौ न्यासविक्रयोः ॥ ११८ ॥

परिक्रमनिषाद्यायास्तथा वन्याया व्रतखलायाश्च भूमेजानतस्य वस्तुनो दत्तस्य द्रव्यस्य महोदयते राष्ट्रो दण्डवशिष्ठः स्वयंभुऔत ॥ ११९ ॥

वन्यानाकाक्षितो वापी तटके स्याने वाघ्यतीनां खननं हव्यायामारोपणं गेहेप्सु निमित्तं च न विधेयमित्याह वापीप्यादिति । वाघादिक्ननवृक्षरोपणकटकरुणसक्त्वात् परानिष्टकरेऽनुपस्थितोतो वापीकूपतड़ागानां खननं तथा वृक्षस्य रोपणं तथा देवार्थदत्तकूपादिजले नदोजले च सर्वेषां पानाधिकारिता तु तत्रकटस्थायिनामेवेत्याह देवार्थमित्यादिना । देवार्थं दत्तकूपादौ तथा श्रोतस्वतीजले नदीवरिप्ठः सर्वे पानाधि-कारिणः सेचने स्वनिकवासिनो निकटस्थायिनः पराधिकारिणो भवेयुः ॥ ११९ ॥

न च तत् पानोयसेचनतस्तत्स्थमोपस्प्रायिनो लोका जाना व्याकुला भवेयुःसक्लजं सेचनोयं न वेत्स्यत् क्षुब्धं यत्तोयेत्यादिना । यत्तोयसेचनाद्रिकूपादेवेरिप्ठः सेकाज्जोका जना जलकातराः पानोयव्य-कुला भवेयुःसक्लजं सेचनोयं नोदपि न सिद्ध्येयुः दूरवर्त्तिनान्तु का वार्ता ॥ १२० ॥

स्थाप्यानां वडविसानां ज्ञानावष्टे डप्ययन्तः । तन्मूल्यं दृापयेच्चेन स्वामिने सर्वथा त्रुपः ॥ ११९ ॥ प्रभिमत्या स्थापकस्य पश्चादिन्यास्ववपुनाम् । ब्यवहारे क्ते तत्र धार्त्रा सम्पोषयेत् पशून् ॥ १२० ॥ नामे नियोजयेद्वतत् स्वावरादौ न मानवः । नियमेन विना काललाभयोगन्यथा भवेत् ॥ १२१ ॥

न्यास्मिऋणयोश्च सिध्दत्वं न भवेदिव्याश्च धनानामित्यादिना । स्वं द्रिनां दायादानां समस्तिं विना स्वविभक्तानां धनानां न्यासविक्रया-र्नासिद्धौ सिध्दौ न भवेताम् । तथा नियंनविज्ञानां विज्ञानोमात्रस्यैवेत निनानोमात्रोऽन्यन्न वेति नियंरहिचन्द्र व्याश्रां स्थापनऋणयोश्च न स्वाताम् ॥ ११८ ॥

यस्थानये न्यस्तद्वयाश्राश्च ज्ञानपूर्वंकादयत्नादाशो भवेत् तेन पुंमा तन्या ल्ये तनुस्वामिने नहंपंननरा दृापयितव्यमित्याद्व स्वाप्यान्निस्स्त्यादिना । ज्ञानाद्यलततो ज्ञानपूर्वंकादयत्नात्त् स्वाप्यानां न्यासविसानां वडड़विसतानाद्द व न्टे डपि नास्मैडपि स्वाति यत्त हि स्वापितान्नि वज्जान व वितान्नि नष्टानि तेन पुंमा तन्मूल्यं स्वापितवद्दिनमूल्यं स्वामिने तहिन्ताधिपत्ये डपो राजा सर्वथा संरपकारेष दृापयेत् ; ज्ञानावष्ट-रप्यननत स्तत्न वडड़ना सदागिवेन तत्प्रज्ञायै यतहस्त्रे डपि कणषिक्तन्न ऽग्रे स्वाति तन्मूल्यं न्टपेभ्यो न दृापयितव्यमिति हृचयामास ॥ ११९ ॥

स्यापकस्समाश्या कन्यासतपस्यादिसतुयवहारेप्येय पुंमा स्वापिता: पशाे: सम्पोषयितव्या तस्याहं स्वभिमलये त्यादिना । स्वाप कृत्व ड्रेयन्यासकस्याभिमत्या ममाश्या पश्चादिन्यास्वतत्सुनां याचारे केते येत् । संचापूर्वंकविसेरेव नतत्वात् पश्चादिन्यस्तत्सुनरिमसन्न नामोंत न दृश्यंतव्वम् । व्यामज्याश्रनियतयातु भर्त्तं स्त्यारार्ं डहंकषे डूनादेरिति नेदागमः ॥ १२० ॥

साधारण्यानि वस्तूनि लाभार्थं नैव योजयेत् । मृतेऽपितरि सर्वेऽपि मंघिनां सपत्नितं विना ॥ १२२ ॥ क्रमव्यत्ययमूलेन द्रव्याणां विक्रये सति । तदस्तद्रव्यथा कृतं, धमो भवति पार्वति ! ॥ १२३ ॥ जननश्वापि मरिष्यं ण्वरोष्यां यथा सक्तत्। दानं तथैव कन्याया ब्राह्मणोऽाद्ः सक्तत् सक्तत् ॥१२४॥

काललाभयोर्नियमं कृत्वै यथा ज्ञाने स्यावरादिकृत्येषु प्रयोज्यते तथ्य अन्यथात्व* भवेदिति कृत्वा ज्ञाने रत्यादिकृतना । काललाभयोर्नियमेन विना यत्न लाभे फलेऽपि स्यावरादीनि वस्तूनि मानवो नियोजयंतं स लाभोन्यथा भवेत् । न्यायोपरिपत्यां मूलधनं लोभोऽधिकफलमित्यभत्: ॥ १२५ ॥

पितृमरेप्यादौ सर्वभ्रातॄणां समत्नेरभावे सामान्यद्रव्याणां हि समत्नेरभावे सामान्यद्रव्याणां लाभार्थं नैव प्रयोज्यानीत्यादि साधारण्यादित्यादिना । पितरि मृतेऽपि सर्वेऽपि मंघिना समत्नितं विना साधारण्यानि सामान्यानि वस्तूनि लाभार्थं फलार्थं नैव योजयेत् ॥ १२६ ॥

विपरोतक्रमकोष्य शुल्के*न स्यावरादिद्रव्याणां जातं विक्रयस्यमन्यथा कृतं श्वेत रत्यादि क्रमेत्यादिना । हे पार्वति ! क्रमभङ्गे व्यत्यये विपथे सति तथाऽपि मूलधनं द्रव्योषा विक्रयसति सल्पमूल्येन भूमिष्ठमूल्यानां भूमिष्ठमूल्येन च सल्मूल्यानां द्रव्याणां विक्रये सति तद्द्रव्यपमन्यथा कत्सुं नपो नराधिपः, जमो भवति ॥ १२७ ॥

नपुं वेदोक्तविधिमिरेकेनोदाहिता कन्या जीवत्येव तदा नं ते वा पुनस्तैरेष विधिभिन्नेनोदाहता भवेद् वेष्टत श्वाङ्ग जननमिल्यादिना । यथा ण्वरोष्यां जननद्वयपरितर्मष्यं मतिश्चापि सक्तदेकादशेव भवति, तथैव दानं कन्याया ब्राह्मणोऽाद्ः सक्तत् सक्कदेव भवति, माङ्गलोक्तदृष्टितोया

नैकपुत्रः सुतं दद्यान्नैकलोकस्थाथा स्वियम्। नैककन्याः सुतां दद्याद्दैवोदाहे पितृद्वितः पुमान् ॥ १२५ ॥

दैवे पित्रे च वाप्यिज्ये राजद्वारे विशेषतः । यदिदद्यात् प्रतिनिधिस्तनियत्नुः क्रतिभंवेत् ॥ १२६ ॥

न द्रव्याहः प्रतिनिधिस्थया दूतोऽपि स्वव्रते ! । नियुक्तः क्रतदोषेण न विधिरेष सनातनः ॥ १२७ ॥

ऋणपि ऋषो च वाप्यिज्ये तथा सर्वेषु कर्मसु ।

स्वपि कन्याया: शैवविधिमित्तु पुत्रद्वाहो भवत्येवेति दर्यायाम्भ-भूये ॥ १२८ ॥

एकपुत्रे पौकस्वोकोपपुत्रोकेषु च पितृद्वितेन पुत्रा पुच्छ-दानं क्लोददानं शैवोदाहे कन्यादानस्य नैव कार्यंमिल्याहु नैकपुत्र-दत्यादिना । एकपुत्रः पुमान् स्वानं पुत्रं कक्रोचिन्न दद्यात्, तथैक-क्लोक: स्वियं न दद्यात्, एककन्यस्य शैवोदाहे हुतां कन्यां न दद्यांत्,

पत्नादेनामरटाने छेउ दर्र्गंयन् पुमांसं विशिनष्टि कच्चिद्य तः पुमान् पितृद्वितः यतः पितृभ्यो हितोऽतो न दद्यादि-त्यर्थः ॥ १२९ ॥

प्रतिनिधिना विशिष्टं यदाहुःवार्द्धिकं कर्म सर्वमालोकनेपविचिनं भवदत्याहुः दैवं पित्रे वाप्यिज्ये च कर्मषि त्रिप्रेष्टो राजद्वारे च पतिनिधिर्येदिहद्र्यान्त्रचियन्तुः प्रवचनंविदः क्रतिभंवेत् दैवं पित्त्रे वाप्यिज्ये हति निर्द्धार्ष्ये सप्तमो क्रियते हति क्रति: । स्वियां क्रियते कर्मषि क्रान्तु ॥ १३० ॥

नहि नियन्तृकतेनापराधेन पतिनिधिदूती द्रव्यदनीयौ भवेतां न वेत्यत श्वाऋ नेत्यादिना । दूते श्वव्रते ! योभनव्रतमालिनि ! नियो-क्कृतद्रोषेण नियन्तृद्वितापराधेन पतिनिधिः तथा दूतश्चा-रोऽपि द्रव्याहो न भवेत् । यथ सनातनो नित्यो विधिविंधा-नम् ॥ १३१ ॥

महानिर्वाणतन्त्रे ।

यदद्क्षरोक्तं लोकेऽतत् कार्यं धर्मंसम्प्रततम् ॥ १७५ ॥

प्रधौषेरनावंतं विश्नं नारं यान्ति निन्दक्चवः ।

तत्पातनं पाति विश्ने नास्त्याज्ञानोक्तितो भवेत् ॥१७६॥

ततः श्रोमहागनवर्णनत्न्ने सर्वतन्नोऽस्मालोकेऽस्मे सर्वंधर्मंनिर्णय-

हारे श्रोमहातादृशामतागिचर्वंयादे समातनव्यव-

पारकषणं नार्प द्वादशोऽस्रः ।

कृण पद्यादागनस्येप च सकृककर्मंशु निखिलसाज्ञींलतस्नावश्र्यक्‌

रप्यीयतामाह कृपा दुराविटना । कृणे लाघो वार्चाज्ञे वचियाक

'मोषी च नेभान्न्ये च, सकृशं कलशु लोकिजमपुंसम्मतं येधीररौौत

तवू सर्वं कायंं विधातव्यस् । धर्मंसम्मतसित्यनेन पापसस्मानं

लौकतं सर्वेशया लोकानासकरपोयर्मित श्वाननसु ॥ १७५ ॥

ख्यात्याने मद्धर्माभिनव्या डिम्भांनटै लोकेfकतेरेव भवितव्यंfमत्याsक

यभोगेनेऽयादिना । योडधीयेन जगद्रेश्वरेपावितं रक्चितं विश्नं

संशारं निनकुरो नाम्रयतेमिक्छेयो जना: स्वयं नारं यान्ति प्राप्तु यन्त

तत्वातनु वचप्रपार्कांस्नु विश्ने य: पाति रक्चित तत्कार्तेतोrक्षेक्छितो

जनो भवेत्, नक्यत्यक्तान्तरेंवितोगयच्यः ॥ १२५ ॥

इति श्रोमहानिर्वाणतन्नटीकायां द्वादशोऽस्रः ।

प्रथ नयोदयोद्धाटः ।

इति निगदितवन्सं देवदेवं महेशं निखिलदानगमसारं स्वर्गमोचैकवीजम् । कलिमलकलितानां पावने कान्ताचित्ता त्रिभुवनजननाता पावतो प्राह भक्त्या ॥ १ ॥

देव्युवाच ।

मह्योनिरादिशप्ते श्रहाकाल्या महाद्या ते । सूच्यादिसूच्यभूताया: कथम् रूपनिरूपणम् ॥ २ ॥ रूपं प्रकृतिकार्याणां सा तु साक्षात् परात्परा । एतस्मे संश्रयं देव ! विश्रेष्ठाच्चेतनमहंसि ॥ ३ ॥

शौसदाश्रिव उवाच ;

उपासकानां कार्यीय पुरैव कथितं प्रिये ! । गुणक्रियानुसारेण रूपं देव्या: प्रकाशितम् ॥ ४ ॥

इतोऽन्यादिग । निगदितवन्नं कथितवन्नं कलिकल्कार्न- तानां पावने कान्ताचित्ता कलिमलै: संयुक्तानां जनानां पावने हृद- मानसा ॥ १ ॥

पार्वतो महेशं प्रति किमपेक्ष्यपेक्ष्यायामाह महद्योने रित्यादिना । महद्योने: महत्तत्त्वोत्पत्तिस्थानभूताया: ॥ २ ॥

सा मडरकाखो यततु एतम् ॥ ३ ॥

श्रीषदाश्रिव उवाच । उपासकानामिन्दिन्ह- गभिः । ए प्रिये ! इत्यपेक्ष्यामिहां कार्य्यं युष्माकि वाच्य- भाव: ।

श्वेतपोतादिको वर्षो यथा कृष्णे विलीयते ।

प्रविष्टान्त तथा काल्यां सर्वभूतान्त प्रलीयजे ! ॥ ४ ॥

ग्रतस्तस्या: कालभक्ते निर्गुणा गाया निराक्ते: ।

हिताय: प्राप्तयोगानां वर्ष: कृष्णो निरुपित: ॥ ६ ॥

नित्याया: कालरूपाया ग्रव्ययाया: शिवामन: ।

ग्रस्ततत्त्वामलान्तस्या: ग्रभिचक्रं निरुपितम् ॥ ९ ॥

ग्रभिसूर्यैर्निरभिनैश्चैरखिलं कालिकं जगत् ।

सम्पश्यति यतस्तस्मात् कल्पितं नयनत्नयम् ॥ ७ ॥

ग्रशनात् सर्वभूतानां कालदन्तेन चर्वणात् ।

तद्रत्नाख्यो देवेश: वार्ता रूपेऽपि भाषितम् ॥ ८ ॥

समये समये जीवरणां विपद: शिवे ! ।

मारेण देव्या महाकाल्या रूपेण काल्पितं न तु वास्तवरिति पुत्रैव मया कथितम् ॥ ८ ॥

हे ग्रैञ्जे ! पार्वति ! यथा कृष्णे वर्षे ग्रन्त -

पोतादिको वर्षो विलीयते विधिप्रेक्ष लीने भर्वात, तथैव काल्या ग्रभि -

मूतान्त प्रविश्यन्ति प्राणोयान्ते हेतोस्तस्या: काल्या वर्ष: कृष्णा -

निधापित: कथित इलन्वय: । प्राप्तयोगानां मव्यसनिहितोपदेशो -

नु पायानाम् ॥ ५ । ६ ॥

नित्याया हततत्त्वन्या: कव्ययाया

ग्रपञ्जयरहिताया: प्रचालन: कस्यायास्त्रकलुपाया: कालकुपाया

ग्रस्याः काल्या चनुतत्त्वत: हेतोर्बलाटे गर्मिचक्रं निरुपित -

कथितम् ॥ ९ ॥

कालिकम् कालसम्भवम् ॥ ५ ॥

सर्वभूतानाम् वपुषो जन्तूनां कालदन्तेन कालदूपेऽपि तनु न

तद्रत्नाख्य: सर्वेश्वरोगिराधरुढ: ॥ ९ ॥

चयोदघ्योल्लासः ।

प्रे रषं स्वसकाश्येषु वरषाभयमौदितम् । रजोऽनितविभानि विष्टभ्य परितिष्ठति ॥ १० ॥

ऋतो हि कथितं भद्रे ! रत्नपद्मासनस्थितां ॥ १२ ॥

कौड़न्तः कालिकां कालं पौत्वा मोहमयीं सुराम् । पश्यन्तौ चित्रपथ्यो देवौ सर्वसाक्षिस्वरूपिणी ॥ १३ ॥

एवं गुषानुसारेण रूपाणि विविधानि च । कवितानि हितार्थाय भक्तानामल्पमेधसाम् ॥ १३ ॥

शौदेव्यवाच ।

ध्यानं यत्कथितं काल्या जौवनिस्वारहेतवे । तद्यानुरुपता मूर्तिं तर्हि संयोज्य वाऽथ शिलामयीम् ॥ १४ ॥

दारुधातुमयौं वापि निस्मयं यदिसाधकः । विचित्रभवनं कृत्वा वस्त्रालङ्कारभूषिताम् ॥ १४ ॥

स्थापयेतदेवेङ्गों किं फलंतस्य जायते । प्रतिष्ठा केन विधिना तस्या: प्रतिकृतेः प्रभो ! ॥

कर्त्तव्या तद्रपेश्चा रूपया मे प्रकाश्यताम् ॥ १६ ॥

वापीकूपग्रृहारामदेवप्रतिम्र्कतेस्थथा । प्रतिष्ठा स्वोचितैः पूर्वं गौदितां ने विभर्षितः ॥ १५ ॥

समये हर्यादिना । हे शिवे ! समये समये काले काले चिपत्- शकामात्रं जीवानां रष्यां स्वसकाश्येषु प्रे रष्यं च कालिकाया वरषा- भयमौदितम् । विपत्तौ जीवानां रष्यामयभयं काष्ठिनं स्वसकाश्ये ऽपि, प्रे रष्यं वरः कथित इत्यर्थः ॥ १० ॥

विष्टभ्य व्यवलम्ब्य ॥ ९ ॥

कालिकम् कालसंभवं जगत् । विनम्रयो ज्ञानसहितपा ॥ १३ ॥

स्वाद्यायः कालिकायोद्दज्ञानां च देवतानां प्रतिमायां मृन्म-

तद्ध्यानमपि शून्यमिच्छामि त्वं स्वात्मुजातं । कष्यतां परमेशान ! क्रपया यदि रोचते ॥ ९५ ॥ श्रीसदाशिव उवाच ।

गुह्यमेतत् परं तत्त्वं यत् पृष्टं परमेश्वरि ! । कथयामि तव केहात् समाहितमना: शृणु ॥ ९६ ॥ सकामाश्रैव निष्कामा द्विविधा सुवि मानवाः । सकामानां पदं मोक्ष: कामानां फलमुच्यते ॥ २० ॥

या यद्द् वप्रतिकृतिं प्रतिष्ठापर्यन्ति प्रिये ! । स तल्लोकमवाप्नोति भोगान्‌ वापि तदुद्भवान्‌ ॥ २१ ॥ मृन्मये प्रतिविम्बे तु वसेत् कल्पायुं दिनि ।

दारुपाषाण्यधातूनां क्रमाद्‌गुणाधिकम्‌ ॥ २२ ॥ द्वयेकाष्ठादिर्चितं ध्वजवाहनसंयुतं । मन्दिरं देवमुढश्य काममुढश्य वा नर: ।

द्वादश प्रतिष्ठा विधायं, फलं गुहादि गर्तान्तर्गतंज्योतिरिति । चौदेचुवाच--ध्यानमित्यादिना । हे मातः ! जीवन्मित्तारहेतवे कार्यं वध्यानं क्रियतां तस्य ध्यानस्यातुरूपतो मृन्मयेन्तु नित्यकर्मविधौता गडामयोन्तु दारुयात्रमगे चा मूर्त्तिं निरस्य विधिना भवनं कृत्वा तद्‌ भवने वस्त्रालङ्कारभूषापत्रां देवेशि! कान्तों साधको यदि स्वापयेत्‌ तदा तस्य साधकस्य कि फलं जायते इदानीं ! प्रतिकृतेः मातृ-

माया: ॥ ९४-९७ ॥ व्यपिन, फलवम्‌ ॥ ९८ ॥ प्रोदेन्चैव प्रार्थ्यते: मन् श्रीसदाशिव उदवाच गुल्ममध्ये प्रतिवि- दिना ॥ ९८-२९ ॥

प्रतिबिम्बे प्रतिष्ठायाम्‌ चान्न मृत्युप्राप्ते कति हत्यान्ना- खम्‌ ॥ २५ ॥

संस्कृत्योदुत्सवजेर्हापि तस्य पुष्टिं निशामय ॥ २३ ॥

दशादिनिर्मितं गेहं यो दद्यात् परमेश्वरि ! ।

वर्षकोटिसहस्राणि स वसेद्दिव्यवेश्मनि ॥ २४ ॥

इष्टकाग्निहदानेऽपि तु तस्याच्छतगुणं फलम् ।

ततोऽन्युतगुणां पुष्टिं शिलागेहप्रदानतः ॥ २५ ॥

सेतुसदृमदाताहो ! यमलोकं न पश्यति ।

सुखं सुरालयं प्राप्य मोदते स्वानिवासिभिः ॥ २६ ॥

वृक्षारामप्रतिष्ठाता गत्वा त्रिदशमनिद्रम् ।

कल्पपादपहन्देऽपि निवसन् दिव्यवेश्मनि ।

भुक्ते च मनोरमान् भोगान् मनस्मो यानभौषधिम् ॥ २७ ॥

प्रोतये सर्वसत्त्वानां ये प्रदद्युर्जलागयम् ।

विधृततनुपास्ते प्राप्य ब्रह्मलोकमनामयम् ॥

निवसेयुः शतं वर्षाणनुभसां प्रतिशोकरम् ॥ २८ ॥

यो दद्यादाहुतिं देवी ! देवार्चाप्रोतिकारकम् ।

स तेन रचितो नित्यं तल्लोके निवसेच्चिरम् ॥ २९ ॥

सुखमये वाचने दत्ते यत् फलं जायते शुभि ।

दारुजे तद्ग्रुणैः शीलैः शिलाग्रे तद्ग्रुणाधिकम् ॥ ३० ॥

रत्निकां कांश्चनादिनिर्मिते देववाचने ।

दत्ते फलमवाप्नोति क्रमात् श्रातगुणाधिकम् ॥ ३१ ॥

निशामय ऋऋषु ॥ २३-३१ ॥

जपाद्रयम् वापीकूपादिकं स्वनामयस् निरपद्रवं प्रतिशोकरम्

प्रतख्यम्व करम् ॥ ३२ ॥

तत्क्षणो तस्य देवेशि ! लोकैः ॥ ३३ ॥ ३२ ॥

महार्निर्वाणतन्त्रे ।

देव्यागारे महासिंहं वृषभं घृत्तरालये ।

गजडं केशवे गेहे प्रदद्यात् साधकोत्तमः ॥ ३२ ॥

तत्प्रादंड्र: करालास्यः घटाग्राभितकम्बुरः ।

चतुराड: वज्रनखो महासिंधः प्रकोत्थितः ॥ ३३ ॥

मृग्नायुधः शुद्धिकायः चतुष्पादस्थितः सुरः ।

वृहत् ककुत् कृष्णपुष्टः श्यामस्कन्धो वृषः स्मृतः ॥ ३४ ॥

गजडः पञ्चदशस्तु नराक्षो दौर्घनासिकः ।

पादसडोचसंविष्टः पञ्चयुक्तः सतां बलिः ॥ ३५ ॥

पताकाध्वजदानेन देवप्रोक्तिः घृतं समाः ।

ध्वजदार्ढ्य कत्तव्यो ह्याविंशत्यष्टसम्पुटितः ॥ ३६ ॥

सटटद्धक्षुद्रराश्चतुः सदलः शुभदग्रेनः ।

वेष्टितो रक्तवस्त्रेण कोटको चक्रसमन्वितः ॥ ३७ ॥

पताका तल संयोक्त्या तत्क्षताहर्नि चाङ्किता ।

प्रशस्तमूला सूत्रायां द्रव्यवस्त्राविनिर्मिता ।

रत्निकरा पिङ्गलसुतः ॥ ३? ॥ ३९ ॥

महिषो वृषरूपस्तु तत्प्रदः इत्यादि कोचने । करालास्यः टङ्कुर्वटनः घटाग्रोभितकम्बुरः घटया परसङ्क्ष्वेडरौमाङ्घ्रेषसमूहेन प्रभितकम्भुर यस्य तथाभूतः चलत्प्रत् ॥ ३२ ॥

डषभस्वरूढपमाश्च घृत्तायुध रत्याद्यो केन । श्वसित सुरः नील-

सुरः ॥ ३४ ॥

गरुडस्वरुपमाश्च गरुड रत्याद्यो केन । नराक्षः मनुष्यषडक्षः ॥३५॥

पताकेत्यादिना । पताकाध्वजदानेन पताकारहिनध्वजसर्पंचेन

वतं समाः वतवर्षाण्य देवप्रोक्तिमभर्वति, तयोर्मध्ये पूर्वं ध्वजदार्ढ्यमाश्रित्यादौ ध्वजदार्ढ्य इत्यादिना वाच्यं ने । कोटो खस्थमाग्रः ॥ ३६ ॥ ३७ ॥

वयोदयोगोल्लासः । ३५

श्रोभमानां ध्वजाये या पताका सा प्रकौष्मिंता ॥३५॥ वासोभूषा पर्यङ्गासनाङ्ङासनानि च । पानप्राशनताम्बूलभाजनानि पतद्ग्रहम् ॥ ३६ ॥

मङ्गसूक्ताप्रवालादिरत्नानां प्रियषष्ठ यत् । यो दद्याहे वमुद्रेश्य स्यादाभक्तिसमन्वितः ॥ स तत्तोक्तं समासाद्य ततस्तत् कोटिगुणा लभेत् ॥ ८० ॥ कामिनां फलमित्युक्तं च यिष्णुः स्वप्राज्यवत् । निष्कामानान्तु निर्वाणं पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ ८? ॥

जलाश्रयगृहारामशेतुसङ्क्रमग्रामविनाम् । देवतानां प्रतिष्ठायां वास्तुदैत्यान् प्रपूजयेत् ॥ ८२ ॥

ग्रन्थं यित्वा यो वस्तुं कुय्यांत् कर्माणि मानचः । विभिन्नतस्याचरेत्स्नान्तुः परिवारगणैः सह ॥ ८३ ॥ कापिलास्थः पिङ्ककेशो भौषगो रक्तलोचनः । कोटराक्षो लम्बकर्णो दौर्घजङ्घो महोदरः ॥ ८४ ॥

अश्वतुरङ्गः काककष्ठो वज्रबाहुश्च ताम्रकः । एते परिकरा वास्तोः पूजनौया: प्रयत्नतः ॥ ८५ ॥ मण्डलं मृद्भि: पुष्पाद्यैर्यत्नात् वास्तुं प्रपूजयेत् ॥ ८६ ॥ वेधां वा समदेशे वा वस्ताडिकुपलेपिते ।

तत्र ध्वजद्रहुपताकामातृ ततद्धाहनविझितेत्यादिन षपाद- श्लोकैन । ध्वजाप्रे ध्वजद्रहापभाए ॥ ३८ ॥ पतदुपग्रहं सक्षात्ते पततो जङ्घातम्भूलादेरवैकं पातविम्बकम् ॥३ समासाद्य सम्प्राप्ते ॥ ८०-८३ ॥

चष्ठ वसुदैत्यस्य परिवारानातृ कपिलाक्ष रत्यादिना यादों न । परिकरा: परिवारः ॥ ८३-८६ ॥

वाख्यौषकोषयोर्मध्ये हस्तमात्रप्रमाणतः । सूत्रपातक्रमेणैव रेखामेकां प्रकल्पयेत् ॥ ४७ ॥

देशानादेशिनपद्यं नतमपरां रचयेत् तथा । ग्राग्नेयादेकृतं यावत् नैऋततादृशयवाग्रधि: ॥ ४८ ॥

दत्वा रेखे चतुष्कोषामेकं मण्डलमालिखेत् । कोणसूत्रे पातयित्वा चतुर्दिशं विभजेत् तत् ॥ ४९ ॥

यथा तत् भवेदेव! मत्स्यपुच्छचतुष्टयम् । ततो भित्त्वा पुच्छमूलं वारुणादिग्रसवार्धि: ॥ ५० ॥

कौवेराद्याम्यपथ्यन्तं द्वयाद्दे खातियं सुधीः। ततस्तु तं कोणिष्ठं काष्ठाग्रेष्वानित्यं वपु: ॥ ५१ ॥

कर्णांकर्णं प्रयागेण न्यसेन्द्रे खाचतुष्टयम् ॥ ५२ ॥

वास्तुप्रपूजनार्थं मण्डलमेघाच वेद्यां वेध्यादिभिः । वेद्यां वा यथार्कृतं हि पद्मेपिते समदेगे नो वाख्यौषकोषयोर्मध्ये हस्तमात्रप्रमाणात एकां रेखां प्रकल्पयेत, तथा तेनैव प्रकारेणैव ईशानादि भानकोषमारभ्याम्निकोशापर्यन्तमपरामन्या रेखां रचयेत, तदेवमने यात्रड्न कोषमारभ्य नैऋतं यावत् नैऋतकोषावधि नैऋतं रम्भि: कोषमारभ्य वायवावधि व: युकोषापर्यन्तं न कमतो हि रेखा इत्यादि एवं तिधानem एकं चतुष्कोषं मण्डलमालिखेत् ॥ ४७ ४८ ॥

कोषमध्ये द्रत्यादिना । हे देव! नत्न चतुष्कोषे मण्डले यथा मत्स्यपुच्छचतुष्टयं भवेत् तत् । नत: सुशोभनं वारुणादिग्रसवार्धि: पातयित्वा चतुर्दिशं त्रिजन्तं कुत्रयात् ॥ ५० ॥

तत इत्यादिना । तत: सुशोभनं वारुणादिग्रसवार्धि यास्यपथ्यन्तं द्वयाद्दे खातियं सुधीः दत्वादौ च पुनरादौ भित्त्वा रेखा दद्यात् ॥ ५१ ॥

वजोद्योगोक्तासः ।

एवं सङ्के तविधिना कोष्ठानां मोडगं लिखन् । पञ्चवर्गेण पूरयेत् रक्षयेद्योगमुत्तमम् ॥ ५३ ॥

चतुष्पं मध्यकोषेषु पद्मं कुर्यात् मनोहरम् । चतुर्दलं पौतरक्तोष्णिकं रक्तकोशंरम् ॥ ५४ ॥

दलान्तर शुक्तवर्गेण यथा पौतानि कल्पयेत् । यथेष्टं पूरयेत् पद्मसम्भिखानानि वच्यंकैः ॥ ५५ ॥

ग्राम्भवं कोष्ठमारभ्य कोष्ठानां द्वादशं क्रमात् । गृहे तक्राष्णपोतरक्तैस्तुवर्यैः प्रपूरयेत् ॥ ५६ ॥

दशदिगावत्तंयोगेन कांष्ठानां पूरणं प्रिये !। वामावत्तेन देवानां पूजनं नैव साधयेत् ॥ ५७ ॥

पद्मे समर्चयेदहुद्रेयं विष्णाप्राप्तये । दृंयादिहाद्रये कांष्ठे कपिलाश्वादिदानवान् ॥ ५८ ॥

कुर्यादिकां विधिना कुर्वेदानसंस्कृतिम् । यथा यकृत्यादृतिं दत्वा वास्तुयज्ञं समापयेत् ॥ ५९ ॥

मत दृश्यादिना । ततःपरं कोषरेखामिरेखु बहुभ्रंपि कोषे य वचांकविन्द्रयोगेऽपि रेखाबद्धं न्न्यसेत्, स्वापना कोषरेखामिरेखु बहुभू कोषेऽपि पञ्चमात् पुष्टान्तक रेखाहवहतरकाऽऽचर्यापि रेखादिय शयेत् ॥ ५२ ॥

एवमित्यार्दिना । एवं सद्देतनार्वाधिना दृश्यं सद्देतनविधानेन कोषाभा कोड़यानार्जिखेत् । नतु केन इष्टे चोदे मवधुननाङिखो दिल्यमेषयामाद पद्युष्पेणेत्यादिना ॥ ५९ ॥

बहिरन्यादिना । तनवलुबं, मध्य तिर्येष मनोष्टं चतुदंशं वस्स्थनकं पोतरक्तार्विकं पौतक्रवर्णोजकोषकं रक्तकोषरं मध्य कुर्यादु ॥ ५९-'६० ॥

यं वास्तुतत्वकं कचिविद्वदारं तन चपाटीरक वास्तौः

द्रुतिं ते काथिता देवि ! वास्तुपूजा शुभप्रदा । यां साधयेत् कापि वास्तुविन्नैव वाघते ॥ ६ ॥

मण्डलं काथितं वास्तोर्विधानमपि पूजने । ध्यानं न गदितं नाथ ! तद्दिदानेऽपि प्रकारय ॥ ७ ॥

ध्यानं वर्णयत महेशानि ! सूयतां वास्तुरक्षसः । यस्यानुग्रहनात् सद्यो नश्यन्ति सकलापदः ॥ ८ ॥

वतुबुं जं महाकायं जटामण्डितमस्तकम् । निलाज्ज्वलं करालास्यं हरशुक्रसमप्रभम् ॥ ९ ॥

लम्बोदरं दैर्घ्यवर्णं लोमयं पौतवाससम् । गदातिकूलपरासक्तहस्तं द्रष्टतं करेः ॥ १० ॥

प्रसिचमेधरवीरेः कपिलास्यार्दिभिर्हि तम् । अन्योन्यमनतकं साघादुद्यादितवसविभम् ॥ ११ ॥

ध्यायेद्रेवं वास्तुपतिं कूष्माण्डप्रासनस्थितम् ।

पूजावा विधानमात्रे वास्तुवित् नैव नोच्यते । तेन हि द्वादशाब्देन देशान् दोषयतां कपिलाक्षादीनां दद्यात् ॥ ५० ॥

एवं वास्तुमखंच तत्तत्‌ परितारकं चास्तोः सूजाया विधयमध्य तत्‌ देवान् वास्तौध्यान् प्रोक्तवन्तौ न्योदेववाच महाकविमिः ॥ ५१ ॥

एवं प्रार्थितः सन् नीलदामिश उवाच ध्यानवित्यादिना । वास्तौध्यानमेवाचच चतुभुजंमित्यादिना मातृनमयेश ॥ ५२ ॥

वरोद्गोस्नासः ।

मातृभये रोगभये डाकिन्यादिभये तथा ॥ ६२ ॥ श्रोत्पातिकापदोषे व्यालरचोभयेऽपि च । ध्यालेयं पूजयेहस्तुं परिवारसमन्वितम् ॥ ६३ ॥

तिलाज्यपायसेहोमं तत्र सर्वग्रान्तिमवाप्नु यात् । यथा वास्तुः पूजनौयः प्रोक्तकर्मंसु सूत्रते ! ॥ ६५ ॥

ग्रहार्चनं तथा पूज्या दर्शादिकर्पतिभिर्युन्ताः । ब्रह्मा विष्णुश्च केतुश्च वायुश्च लच्मीश ग्रहातरी ॥ ६६ ॥

मातरः सगणौष्य सम्पूज्या वसवस्तथा । पितरो यथाढ्यतः स्यः; कमंश्वे तेषु कालिके ! ॥ ७० ॥

सर्वेषां भववेधानां विष्णुज्ञापं पदे पदे । मतो महेश्रि ! यत्नेन प्रोक्तसंस्कारकर्मंसु ॥ ७१ ॥

पितॄन् हृमयेत्ताभ्यां दयिकं श्राद्धमाचरेत्। ग्रहयन्नं प्रवच्यामि सर्वग्रान्तिविधायकम् ॥ ७२ ॥

यत्र सम्पूजिता: सेन्द्रा ग्रहा यच्छन्ति वाञ्छितम् । त्रित्रिकांने लिखेयान्नं तदाहुःतत्मालिखेत् ॥ ७३ ॥

विद्याध्याड्‌ तत्रनानि तत्रान्यष्टौ च तद्रहिः । शत्रुहानिं च कुर्वीत भूयात्‌ सुमङ्गलं हि तम् ॥ ७८ ॥

वासवेशानयोमध्ये भूःपुरस्य वर्णःखले । हस्तं विरचयेदेकं प्रादेशपरिमाणकम् ॥ ७५ ॥

दचोवातनयोमध्ये चापरं कल्पयेत्‌ तथा ॥ ७६ ॥

अव्यादारिद्वयस्याभम् उद्यतसृक्ख्यवहगम् ॥ ६४-७२ ॥ सेन्द्रा: इन्द्रादिदिक्पतिनिषङ्ढिता: यच्छन्ति इदृशति ॥ ७९ ॥

पञ्चभन्मयेऽष्ट तिथिकोषैरितवादिमि: । प्रथमतरदिक्षकोषैर्- म्र्र्रए यन्मे विख्यातं तत्‌ तदाहुःदिक्षकोषभ्यो मखिलं वच्मि

मझानिर्वाणषटक्खे ।

नवप्रहरणा वर्णोन नवकोष्ठानि पूरयेत् । मध्यनिकोष्टे पात्वारौं सत्यद्वादशभेदतः ॥ ७१ ॥

श्वेतपीतो विध्रु तव्यौ पृष्ठभागः सितेतरः । पृष्ठदिक्पार्श्वतश्वेन पर्श्वान्यष्टौ प्रपूरयेत् ॥ ७२ ॥

सितरक्तासितेष्टुभिः पुरः प्रकारमाचरेत् पुरां वदिःस्थे हे सत्ते देव ! प्रादेशसम्पते ॥ ७३ ॥

उपर्येधःक्रमेणैव रक्खेतं विधाय च । सन्निध्यानानि यन्त्रस्य स्वेच्छया रचयेत् सुधीः ॥ ५० ॥

अत्रकाष्ठे यो ग्रहः पूज्यो यत्पत्रे यशो दिक्पतिः । यद्दारडवेष्टिता ये च तत्कोणं शृणु षड्‌सम्पतम् ॥ ७५ ॥

मध्यकोणे यजेत् सूर्यंं पाश्वं योत्तरकां त्रिखामं । पश्वात् प्रचण्डयोर्हड्डौ पूजयेदंशुमालिनः ॥ ७२ ॥

आम्रध्वकोणे पूर्वस्यामचंयेद्वजनोकरमं ।

भकडखसालिखेतं, ततो हस्ततन्माग्यदौ दलानि पत्तार्श्व विदध्यात् कुर्यांतं तहदिखललांतरान्तं वड्मनोष्टकं भूपुरं कुर्यांत, ततो वाम-वर्गनिदेशेऽपि भूपुरं वर्णैःसृखते प्रादेशपरिमालिख्योपरिस्थं हस्तं भकडखं विरचयेत, ततो दह्नो वड्ख्योनेनड्‌अर्पाचमयोमध्ये भूपुरख वदिःस्थे तथैव प्रादेशपरिमालिखमपरं हस्तं भकडखं कलपयेद्रच येत् ॥ ७४—७६ ॥

नवपझारातमियादिना । नतु स्र्यादीन्तं नवपझारातं वर्णोन विधृतैः शून्यैर्नवकोष्ठानि पूरयेत, नत: स्र्याद्वादशभेदतो मध्यतिकोष्ठे पात्वारौं क्रमतः । श्वेतपीतो विधातव्यौ, मध्यनिकोष्टे पृष्ठभागः सितेतरः । श्वेत- रक्त- असित- भ्राजो विधातव्यः, तत् रदनोमुखे नाति दिक्पार्श्वे तत्कोणं विधृतचतुःशरस्तं पत्तार्श्व प्रपूरयेत् ॥ ७५ ॥ ७८ ॥

ज्योतिषमोक्षासः । ३२५

ग्रहणे'ये मडलं याम्ये बुध' नैऋतकोणके ॥ ५३ ॥

हृद्यसति'ं वारुणेऽ च दैत्याचार्यं' प्रपूजयेत् ।

ग्नैष्वरन्तु वायवे कौवेरेयमानया: ऋमात् ।

राहुं केतुं यजेत्त चन्द्रं परितस्सारकाग्रणान् ॥ ५८ ॥

सूरो रक्तः शग्रो शक्तो मडलोऽडरुणविग्रहः ।

बुधजौवौ पःयौपौ तु खे तः शक्रोडसितः यनि: ॥ ५९ ॥

राहुकेतू विरिचलाभो ग्रहवर्गः: प्रकौर्त्त तः ।

वतुर्भुंजं' रविं ध्यायेतं पञ्चमहयवराभयैः ॥ ५६ ॥

चिन्ताग्रेच्छा'नं दानमुद्राडष्टकराक्ष, जम् ।

कुजमौषत्कुसुमत्नुं हस्ताभ्यां तुगडधारिणाम् ।

ध्यायेत संमाकजं बालं भाललोचनितकुन्तलम् ।५९।

यग्रसूत्रान्वितं ध्यायेतं पुत्काचकरं गुरुम् ।

ऋषतेर्ल्वादिना । ततः सितरक्खाशिते: चे तदोहितकष्यपांच्च तैः

पुरो भूपुरख प्राकारमाचरेतं क्रयांत । चे दे'गि'! पुरो मूषतृष्व मधःस्य

प्रादेश्यमात्रे हे हस्ते तदु'ञ्चे मगडले उपर्येधः ऋमेपेधै रक्खपे'ले वि-

भाय ल्रभोः स्लभको यन्थस्य शनैश्वराननि स्रेच्चया रक्खयेत

॥ उड्घ—द्वार ॥

परितः शर्व्व ततः ॥ ५८ ॥

वृक्ष ऋमतः स्वयंदोतां नवपद्लायां वृक्षंसाढ छतर रल्वादिना

वार्ज्जेन । छारः शर्व्यः ॥ ५४ ॥

वृक्ष स्वयंदोतां नवपद्लायां ऋमतो ध्यानमाढ वलभुंजां

न्वादिभि: । पञ्चमहयवराभयैविंश्टे' वलभुंजां रविं ऋध्यें ध्यायेत,

दानहस्रे'डष्टकराम्बुजं दानहस्रैश्चामृतस्थ कराम्बुजस्थोयेस

तथाभयं यधिनं चन्द्रं विन्येत ॥ ८६ ॥

मोहान्धकारं बुधवमू । मोहिन्याखितजो'ननं मूर्छे को'करालं।

मझानिर्वाणतन्त्रे ।

एवं देहगुकच्यापि कायं खड्ग' गनेश्वरम् ॥ टट ॥

राढं तू धारःकायौ विकतो कुरचेष्टितो ।

स्वैः स्वैर्यैनैर्ग हानिस्था यजे दिन्द्रादिदिक्पतौ॥टट ॥

दलेप्टटसू पूर्यंदिक्मतः साधकोत्तमः ।

सहम्रार्ज यजेन्द्रादौ पोर्तकौषेयवाससम् ॥ ८० ॥

वज्रपार्जां पौतकाचं स्वतमैरावतोपरि ।

रक्ताभं क्रागवाच्छ्य गतिकास्हं दुताग्ननम् ॥ ८१ ॥

ध्य'येत काल लनापक्षं दं ष्रडनं कर्थावियरहम् !

नित्ये तिं मडरमस्तच्छ घ्यामनं वाग्जवाटनमू॥टट ॥

वरु'' मकाराकुठ' पाग्रहम्तं सितप्रभम् ।

ध्याग्रेन कर्थाकिपं वायं मगस्थचाडे,पायुधभम् ॥ ८३ ॥

कुवेरं कनकाकार दर्त्तासिं हास नस्थनम् ।

मृतं यजगमैः मयैः पागमड म गराज्ञ जमू ॥ ८८ ॥

दिग्गानं ऋषभाढ़' त्रियूननरभािरिगान ।

व्याघ्रचर्माडबरधरं पूर्ं न्द्महेशप्रभम् ॥ ८५ ॥

ध्यःत्वा चेतान् कमार्देश ब्रह्मानम्तो पुरा यकि: ।

कुयाधोवत्तयारचग्नै ततार्जर्गा द्वारदेवता: ॥ ८६ ॥

द्विता: कुन्तनः केग। यस्थ तनाभूतमू ॥ ८० । ८= ॥

र.ट। पर्जयवस्ता ॥ टट ॥

वाथ ऋमत इन्द्राद्माननेशानां त्रिकपतोतां ध्यांनं सषडधा स्यास यार्तिमः । पातनैैचवाननमू पौतं कोवेधं किरमकि-मोत्यं वाबो वस्स य यन्थाभुम् ॥ ८० । ८? ॥

कानजं यनभू । ब्जापस्थ तू माकफस्थं निफर्तिम ऋज्ञ-वमू ॥ ८?-८५ ॥

श्रोतव्य दीक्षनेताः । पतिजानम्तोनेनः । दिक्षया नित्यं

नयोगद्गोत्रामः ।

उपभौमः प्रचण्डेशौ पूर्वदिशास्था: प्रकृतिंतता: । जयन्तः छेवपालस्य नजूनेगा बृहत्पिरा: ।

याम्यद्वारे पञ्चिनश्च वक्त्रारानद्रुक्खा: ॥ ५० ॥

विगिरा: पुरींच्चेऽर भामनादिं महोदरः । उत्तरद्वारपाः तन्तं सर्वे मक्ताख्लपाणयः ॥ ५५ ॥

यूयतां ब्रह्मगो ध्यानमनन्तशयापि सुव्रते ! रक्षोऽवलनिभो ब्रह्मा चतुराश्यवतभूजः ॥ ५६ ॥

हंसाकुठा वाराहीतमानापुस्तकरानिकः ॥ १०० ॥ हिमकुन्देन्द्धशः मणिमञ्जः महास्पात् ।

महस्सपाद्गिरि मत्नो 'थेऽसुन तः सुगस्तरे: ॥ १०१ ॥

ध्यानं पूजाक्रमं च यन्त्रमन्त्र कवितं प्रिये ! वास्त्वादिकं ततो श्रेष्ठं मन्त्रान्ति मुखु प्रिये !

शङ्कारं ह्यवशम्ब्यः पद्मद्रोणं वरसंयुतः ! भूषितो नागविद्याभिः वातुन्न्चः षड्वचः ॥ १०३ ॥

कराहिद्रा पूजविद्या व रत्नं भुपराहिद्रद्रुमाङ्घ:स्निग्धौङ्क सर्वोऽ- ङ्कद्रुमोऽङ्कद्रुमो तत्रो तत्रो प्लतोपेो बलोदयैः ।

मध्याः ॥ ५६ ॥

पूज्या ह रतेनाऽपराज्झ उपमा भोम दूयादिना येन ॥ ५७ ॥ ५५ ॥

मध्यपों ध्याऽनतरच क्तोऽन ननिभ दूयःदिना ॥ ५८ ॥ १०० ॥ ध्यानान्न गृ दा मड इम न्देन्द्,धवल दूयाद्योकेन

यपाम वास्त्वादिन त न तनाम ॥ १०२ ॥

वास्त्वद्रोऽन्त कमरतां मन्न्च गाड वकार दूयादिभिः । वाचिस्थः इच्चोऽही एकतनुःस्थः- ककारः षटू-दोणवरसंयुता नागवि-

तारं मायां तौमरखेगे डेङ्क्तमारोग्यदं वदेत् । वकिजायां ततों दत्वा सूर्य्यमन्त्रं समुच्चरेत् ॥ १०३ ॥

कामो माया च वाणो च ततोड्स्तकरोति च । शस्त्रं प्रापय हन्ट् स्वाहा साममनुस्मरेत् ॥ १०४ ॥

ऐं क्रां क्रों सर्वपदादृष्टानाग्रय नाशय । स्वाहावसानो मन्त्राडयं मझ़लस्य प्रकोच्तिंत: ॥ १०५ ॥

क्रीं श्रीं सौम्यपद्दशोका सर्वान् कामान् ततों वदेत् । पूरयाल्ने वकिजान्तामेष सोमाम्रजे मनुः ॥ १०६ ॥

तारेय पुष्टिता वाच्यो ततः सुरगुरो ! पद्म् । नत्, भ्यां भौवितस्च कत्तेय: एवमु क्रों क्षों च कूं चूर्ण च: इति षड्जरो वासुमन्र्र उदूतन स्वाश्रितं ॥ १०७ ॥

ताराम्त्वादिमा । पूवेंस्मू तारं प्रष्यं वदेत्, ततों मायां हृं वोजं वदेत्, तत्सिमरक्ष हृं त वदेत्, ततों डेङ्क्तमारोग्यं वदेत्, ततों वकिजायां दत्वा सूर्य्यमन्त्रं समुच्चरेत् । योजनया क्रों'हों तिग्म- रक्षो वारोग्यद्राय स्वाहेंत सूर्य्यमन्त्र उदूतत चाश्रितं ॥ १०८ ॥

काम द्रत्यादिना । पूवें काम: क्रोंहों वोजसुच्चो त नतां माया क्रीं वीजसुच्चे त ततों वाणोरोमिति वोजसुच्चे न ततोड्न्त- करेतव, च्यं त ततोड्क्तरुच्चोत ततः स्वातियह्नमच्च्य? ततः स्वाके- चेत योजनया क्रों हों यें वस्सतकरऽडह्मां साधय माद्य स्विहें तन मोममनुस्मरेत: ॥ १०९ ॥

येमित्यादिमा । पूवेंम ये' हां क्रों वदेत मतः सर्वपद्मो द्रट- चायं नागयेनि वदेत् । योजनया ये' हां हों सडुष्टाद्रद्राय न:षा- येनि मन्त्रो जात: स्वाहावसान: स्वाहान्तोडयं मझ़लस्य मन्नः प्रक र्ष्तत: ॥ १०९ ॥

छोमित्यादिना । पूवेंम छों श्रीं सौम्यपदं लोक्षा ततः सर्वान् कामान् वदेत् । ततः पूरयाल्ने क्रों क्रीं वदेत् । योजनया हां'

वज्रोद्योतोल्लासः ।

सभोष्टं वच्च वच्चेऽत स्वाहाम्बो हृहतस्पते ॥ १०२ ॥

यां यों यूं ग्रै नमः शों यः शुक्रमन्तः समौद्रितः ॥ १०३ ॥

कां कां क्रों क्रों मर्वग्रनन त्रिद्रावय पडहयम् ।

मातं कड कनं रे पद्यात नमो मन्तः गनेेश्वर ॥ ११० ॥

रां झौं भैं झों स'मग्रतां ग्रवून विध्वं सह हयम् ।

राधवे नम इत्येष रुद्रांऽनुकदाध्वत ॥ १११ ॥

क्रों क्रः कें कतवे स्वहा केतांऽनल्नः प्रकोतितं तत् ॥ ११२ ॥

लां रं ल स्वं वं य्र्मति च हौं ब्रोमरिति क्रमात ।

इन्द्रादि ऽन्तो ऽक्षरान् पानां द्रग्रमन्त्रा: समौद्रिता: ॥ ११३ ॥

वं वौक्ष सरान्न कौन्ते पूरय स्वाहिल्नेच सोमात्मजो बुध मन्त्र-

मतः ॥ १०७ ॥

तारेभ्य इदं । तारेभ्यः प्रथमवेन पुष्टिता स्वाऽऽश्रन्ने व युक्ता

वाष्पी वन्नवा ततः जुगुरतो इति पदं वदेत । ततः स्मिञ्चं वच्च य

क्षोति वदेत । ततः स्वाऽऽहैन वदंत । योजनया खोमं ऐं खो

शटगुरतो खभीष्ट वच्च स्वाहेति वृडस्वतेमन्न्वो मतः ॥ १०४ ॥

तां मिं मूं मूं म्रौं यः हृदात शुक्रमन्तः सम्भीरितः क-

चितः ॥ १०५ ॥

हूं हूं वि मिख । ह्नां । परमं हौं हूं हौं हूं संवभून्निति

वदेत । तथा ह्रूं ह्रौं यं वं । ततो मतेऽखिद्रनवे हृदति

वदेत । पचं ऽनलो ऽन्त । योजनया हूं हां लों हौं समंयल्नं

विद्रावय विद्रावय म स'खिद्रनवे नमः हृदति गनेशरे मन्त्रो

मतः ॥ ११० ॥

रामित्यार्ऽमा । ह्रिं रां हौं भै हौं खोमखलो मखू न्निति

वदेत । ततो रि ष्व'म रियं वदेत । ततो राखं नम हृदति वदेत ।

योजनया रां हौं भै हौं खोम"खो मखू न्नित विध्वंषय विध्वंष

रौद्र नम इख्य व गोंऽनुसृताऽह्वान् कोऽहितः ॥ १११ ॥ ११२ ॥

३२८

महानिर्वाणतन्त्रे ।

अन्ये मां परिवरागां नाममन्त्राः प्रकुर्वन्ति ताः ।

अनुक्तमन्त्रे सर्वत्र विधिरेष शास्त्रोंदितः । ११४ ।

नमोडन्तमन्रे देवेशि ! न नमो यो जयेत् बुधः ।

स्वाहान्ते डपि तथा मन्त्रे न द्वाहादिकवर्जनम् । ११५ ।

यथादिश्यः प्रदातव्यं पुष्पं वाससञ्च भूषणम् ।

तेषां वर्णानुकुपेण नान्यथा प्रोतये भवेत् । ११६ ।

कुञ्चिकाकवचविधिना वद्धिं संस्थापयन् सुधीः ।

पुष्पे रक्तावचर्यश्च समिदधिर्योनिमाश्रयेत् । ११७ ।

प्राणिकर्मण्यपि पुष्पे च वरदो हस्तवाहनः ।

प्रतिष्ठायां लोभतश्चः मूतं हृदयं न कुर्यापि । ११८ ।

ग्राम्यौ पुष्पौ मचेध्यानौ ! तथा क्रूरेऽपि कर्मण्यपि !

यहृयागं प्रकुर्वीतो वार्षिकतार्थेमवान्नुयात् । ११९ ।

यथ्रा प्रतिष्ठाकायेंऽसु देवार्चां पिठतत्पेंषाम् ।

वास्तोर्गागे यह्राणाच्च तद्देव विधौयते । १२० ।

यथे कर्मान् दिने दिक्षु: प्रातिष्ठा यागकर्म्म च ।

तन्नैषा तत् देवाच्चा पिठश्राद्धाग्निसंस्कृ या: । १२१ ।

वामिलाग्रटना । ललिति रमिति रमिति श्रमितिस्खलित र्मित

वमिति क्रमित क्कौमिति प्रोमिति स्मरिमिते ते क्रमादिन्द्रादीनाम-

नानां दिक्पानां दशमन्त्राः समोद्धृताः कविता: । १२२ । १२४ ।

वडिशिखाभ्यां स्वाहेति पदम् । १२५ ।

तेषाम् पञ्चाटीनाम् । १२६ ।

मन्त्रज्ञः काष्ठे: । १२७ ।

वरदो वरदनामा जोहिता को जोहितारवाख: याम् कृत

हस्तोऽत्र । १२८-१२० ।

वयोदशमोऽनाशः ।

जलार्घ्यनष्टषारामसेतुसंक्रममध्याखिनः । वाद्धनासनयानानि वासोऽलङ्कृतपाणि च ॥ १२२ ॥

पानाग्ननौयपालाशि देयवस्तूनि यान्यपि । भसंसृताति देयानि देवाय न प्रदद्यु: फलेऽपवः ॥ १२३ ॥

काम्ये कर्मण्यपि सर्वत्र बुधः मङ्गलमाचरेत्। विधिवाक्यानुसारेण सम्पूज्य सक्ततामये ॥ १२४ ॥

संस्कृताभ्यर्चितं तद् द्रव्यं नामोचारणपूर्वकम् । सम्प्रदानाभिधानोक्ता दत्वा सम्यक् फलं लभेत् ॥१२४॥

जलार्घ्यनष्टषारामसेतुसंक्रममध्याखिनाम् । कथमे प्रोच्यते मन्त्राः: प्रयोज्या ब्रह्मविद्विद्यया ॥ १२६ ॥

जीवनाधार ! जीवनानां जीवनप्रद ! वारिधे ! पोचयिषे तव ठष्यन्तु जलभूतसरखेचरा: ॥ १२७ ॥

ऋषिकाठादिसभूतवासेय ब्रह्माण: प्रिय: । त्वां प्रोचयामि त्वयेन प्रोतये भव सर्वदा ॥ १२८ ॥

ऋषिकादिसमुदू त ! वक्त्रव्यतिरिक्तकामये ॥ १२९ ॥

फले: पतैष्य याखाचै श्वायाभिष प्रियद्रुतः । नमोऽस्तु एकदेव ॥ १३०-१३४ ॥

संस्कृताभ्यर्चितं च मोचितं पूर्वजन्मतं बद्धरानाभिष्यामं समराश- नामधेयम् ॥ १३५ ॥

ब्रह्मविद्यया गायत्री च ॥ १३६ ॥

तेषां मध्ये प्रथमतो जलार्घ्यप्रोक्षणमन्वाह जीवमात्र कीर्तनामिति जीवनाधार ! जलाधार ! वारिधे ! वरद- तारक ! ॥ १३७ ॥

वध स्थलप्रोक्षणसन्निमित्तं ऋषिकाठादिवभूतेति । वासो वासो वलिभि: ॥ १३८ ॥

३८६ महानीर्षाणतत्त्वे ।

यच्चन्तु मेऽखिलाननं कामान् प्राणविसृष्टोऽथ वारिभि: । सेतुस्वं भरतसिन्धुनां पारद: पत्नीकांप्रय: ॥ १३१ ॥

संक्रम ! त्वां प्राणयामैर्लोकानां मंक्रमं यथा । ददासोर्हि तथा स्वर्गे संक्रमो मे प्रदोयताम् ॥ १३२ ॥

मारामग्रोचषि मन्त्रो वा पेष कविथत: प्रिये ! । म एव यौखिसंकारे प्रयोगतश्चा मनौषधिभि: ॥ १३३ ॥

प्रष्यवे वार्कमध्यास्तं वोजत्रितयमम्नुके ! । सर्वसाधारणद्रव्यप्रोचषे विनियोजयेत् ॥ १३४ ॥

शपथाच्चं वचतं नेत्रं शोषयेत् व्रणमेव च । मन्यत्रै वाघेतांचेन ज्यायाश्चे मा विग्रांध्येत ॥ १३५ ॥

पानाप्रतिष्ठामात्रे च तत्कडाहनसंस्काया । पजितांङ्कूतो बाह्लो देवो भवति दैवते ॥ १३६ ॥

रटकादौयादिना ! रटकादिमयो म्हरे मोनपपोये र वयकरीर्‌फ. मष्या तेडत रष्कादिमस्जूतेनत यक्यव्यम् ॥ १३७ ॥

मथारामोलेन मत्तमाह फलेनैव भाघातो रजंत् म : १७० । मथ्र सेहुग्रोन्य यामनजमाह सेहुत्वं भरतविम्वरर्‌मिन् ॥ १९? ॥

ध्यान संक्रमप्रोचषमन्त्रमाह बंक्रम ! त्वां मोक्षयामोंत । संक्रच्यने मष्यत पार्डा चलेप: क्रियते जो क्यैन्त्र य मा संक्रम: सेतुंङि मेष: तत्सुख खोऽने दं शे'तेत संक्रममू मक्यगत मनसू ॥ १३२ ॥ १३२ ॥

. मषवमिल्यादिना ! हे श ख्बके ! पषवमोंङारं वाकयं व चमत् फार्ङ:त वोजनित्रंय मक्चसाध रपाद्रव्यप्रोचष्ये व्विनधोयजेतू ॥ १३८ ॥

मष्माविद्याया गायत्रा ॥ ९३८ ॥ प्र ङ्यात्कोऽदना ! पृथ्विक्र नोर्हिनोयालङ्कुरपद्मोलिना रेवत्प्रि.

नयोदयोल्लासः । ३८ ९

जलाग्रये पूजनंयो वध्यो याद्साम्मति: । ऋटुहे प्रजार्पितब्रह्म द्वारामे सेतो च संक्रमे । पूज्यो विष्णुर्जगत्पाता सर्वीआमा सर्वदैवविभुः ॥ १३९ ॥

देव्युवाच ।

विधिभानि विधानानि काथितान्यृकक्मभस्सु । क्रामो न दर्शितो येन मानवः कर्म्म साधयेत् ॥ १३५ ॥ ऋमव्यत्ययकर्म्माणि द्वेहायासक्तान्त्रपि । न यच्छन्ति फलं सत्यंक नृणां कर्म्मानुजोविनामु ॥ १३८ श्रीसदाशिव उवाच ।

यदुक्तं परमेशानि ! मातेव हितकारिषि ! । नि श्रेयसन्तत्नझो कानां फलस्याप्तेचेतसाम् ॥ ९४० ॥ एतेषामुक्तलस्यानामनुष्ठानं पृथक् पृथक् । वासुयर्गक्रमादेवि ! कधग्यास्यवचौगताम् ॥ ९४? ॥ पृथङ्कृत्वा नियतादारः स्वः प्राप्तः स्वान्मानरेत । कला पौरवोद्दिकं कर्म्म गुरुक नारायणां यजेत ॥ ९४२

प्रतिष्ठामने ष वाचनय प्राप्यपनिष्ठासान्नय कलवा तत्डाहनसंज्ञया । पूर्जितोऽसौदकृतनय वाचो वाचनं द्रुतेभ्यों भवन्ति ॥ १३६ ॥ सर्वशक सकलपदार्थष्टा विभुः व्यापकः ॥ १३७ ॥

व्यचोक्कत्यतत्स्वकर्म्म जिज्ञासुर्हरेःयुवाच विविधानोच्य- तद्ना ॥ १३५ । १३८ ॥

एवं श्रितः सनू श्रीसदाशिव उवाच यदक्र मिल्यादिना । कलव्याप्तस्वेतद्वासं फलताय व्याप्तं व्यापारविधिः चेत्तो येधां ते तेषां ॥ ९४० ॥

वह्न्यनमू साधनसू ॥ ९४? ॥

ततः स्वाममूर्तिष्य विविधद्रिङ्मुखतवक्ना । कृतसङ्कल्पो मन्त्री गणेशादौ समर्चयेत् ॥ १८३ ॥

वस्तुकाभं विनेतॄ हिरदवरमुखं नागयक्षोपवीतम् । ग्राहं चक्रं कपालं विमलसरसिजं हस्तपद्मेधधानम् ॥ उदात्तालेन्त्रमौलिं दिनकरकरप्योद्योमवस्त्राढ्यशोभम् । नानालङ्कारयुक्तं भजत गणपतिं रक्तपद्मोपरिष्ठम् ॥ १८४ ॥

एवं ध्यात्वा यथाशक्त्या पूजयित्वा गणेश्वरम् । ब्रह्माग्रस्थतथा वाच्यं विष्णुं रुद्रं समर्चयेत् ॥ १८५ ॥

शिवं दुर्गां गृहाङ्गापि तथा षण्ढग्र्य मातृका: । छत्रधारास्वापि वस्त्रान्तस्था कुय्याद् पिटकक्रियाम् ॥ १८६ ॥

ततः प्रोक्तविधानेन मण्डलं वास्तुदेवतः । निर्माय पूजयेच्च तत्र वास्तुदेवतैः सह ॥ १८७ ॥

ततस्तु स्वाङ्गुलं कृत्वा वक्षिजं संस्कृत्य पूर्वेश्चत् । धाराहोमान्तमाचर्य्ये वास्तुहोमं समारभेत् ॥ १८८ ॥

यथाशक्त्याद्रुतौस्त्रैः परिवारगणाय च । तथा पूजितदेव्यो दत्वा कर्म समापयेत् ॥ १८९ ॥

वास्तुयागक्रमादिकृत्येन मनुष्यैर्नित्यं कममात् पूर्वं क्षिति- द्रुमैः ॥ ९८२ । ९८३ ॥

ध्याय गृहपतिध्यानमाद्र वक्षूकाभमिल्याद्यो नैन । वक्षूकाभं वभ्रु कपु प्रमहदाद्युतिम उदात्तालेन्त्रमौलिम उदय यौ वातु एन्द्र बालादित्यः स मौनौ किरोटे यस्य तथाभृतं दिनकरकरप्यो- द्योद्युत्कटाक्षोभम दिनर्त्तकरप्यदृशोभेन वक्षोऽग्रेऽभूषा यस्य तथाभृतसू ॥ ९८४ । ९८५ ॥

इदं पूजयिस्था ॥ १८६ । १८७ ॥

मासच्य विधाय ॥ ९८५ ॥

वास्तुयागे पृथकृकायैः एप ते कवितः क्रमः । ध्यानेनैव ग्रहाप्याच्च जपोऽपि विधितः प्रिये ! ॥ १४० ॥

ग्रहाणामत्व मुख्यत्वेनाऽऽत्मनेन प्रपूजनम् ।

सङ्कल्पानन्तरं कार्यं वास्तुचक्रनिमित्तक्रमः ॥ १४१

गणेऽग्राद्यैश्चैः सर्वं वास्तुयागविधानवत् । ग्रहाप्यां यन्त्रमन्त्रौ च ध्यानं प्रागेव कोर्तितम् ॥ १४२ ॥

प्रस्तुतात् कथितो भेदः ! ग्रहवासुकृतुक्रमौ ।

पथ प्रस्तुतकत्यानुसुतेन रूपसंक्रिया ॥ १५२ ॥

संकल्पं विधिवत् कृत्वा वास्तुपूजनमाचरेत् । महद्भते काले विप्रग्रालग्रामे यथामति ॥ १५३ ॥

ततः पूज्यो गृहपतिःपुत्रश्च वाचौ हरौ रमा । शिवो दुर्गा ग्रहार्पाप पूज्या दिक्पतयस्तथा ॥१५४॥

मातरो वसवोऽष्टौ च ततः कार्याः पिठक्रिया । प्राथान्यं वतुयास्याच स हि पूज्यो विशेषतः ॥ १५५॥

मानोपचारैर्वकृष्णमर्चयित्वा स्वग्निकितः । विधिवत् संस्कृते वक्रौ वास्तुपां होममाचरेत् ॥ १५६ ॥

पूजितेऽप्यभि देवेभ्यो दत्वा प्रलेकमाज्ञातम् । पूष्णांहुत्यनकत्वे न होमकर्म समापचेत् ॥ १५७ ॥

ततो ध्वजपटाकान्तर्गरुडार्सान्दूरवच्चि तम् । उत्तानप्रोचगामन्त्रेण य प्राच्चयेत कूपमुत्तमम् ॥ १५८ ॥

तक्शै वास्तुदेवाय ॥ १५६ ॥

ध्यानेनैव क्रमेण ॥ १५० ॥

स्तम्भ पद्यशो ॥ १५१-१५२ ॥

कूपश्चोत्तरक्रमस्नातः संकल्पामत्यादिभिः ॥ १५८ । १५९ ॥

ततः स्वकामसुहृद्भ्यो देवसुहृद्भ्यो वा नरः । सर्वभूतप्रियांयोवच्जितेल् कूपजलाश्रयम् ॥ ९६ १ ॥

कृताश्चादिपुटो भूत्या प्रार्थयेत् साधकाग्रणोः । sुप्रयन्नां सर्वभूतान् नभोभूतोऽयवासिनः ॥ ९६ २ ॥

उत्कृष्टं सर्वमूतेभ्यो मयैतज्जलमुत्तमम् । हपयन्तु सर्वभूतानि ज्ञानपानावगाहनैः ॥ ९६ ३ ॥

समान्यं सर्वजीवेभ्यो मया दत्तमिदं जलम् । ये च वैचिद्विपन्ने स्वकर्मविपाकतः ॥ ९६ ४ ॥

तत्पापैनं प्रलिप्येऽहं सफलासु मम क्रिया । तत्सतु दैवेशां कृत्वा सत्कर्मण्यादिदिक्षया ॥ ९६ ५ ॥

ब्राह्मणान् भोजयेत् कौलान् द्विजानपि वश्रुचितान् । जलाग्रयप्रतिष्ठासु सर्वलैश क्रमः शिवे ॥ ९६ ६ ॥

तड़ागादौ च कर्तव्या नागस्थाजलेचरा: । मौनमछूकमकरकूर्मादि जलजन्तवः ॥ ९६ ७ ॥

कार्यौ धातुमयौ श्रयैते कर्तृवित्तानुसारतः ॥ ९६ ७ ॥ मत्स्यौ च सर्षपमधो कुथ्यांत् मछड कावपि हेमजौ । राजतो मकरौ कूर्ममीननं ताम्रदित्यिकम् ॥ ९६ ८ ॥

षष्टं रूपसंकारे च वः सदृक्षः ॥ ९४६-९६० ॥ नहि संघकापषी: किं प्रार्थयेतदित्याकाङ्क्ष्यायामात्र खप्रीयन्त- मिलादिभिः ॥ ९६३-९६४ ॥

तड़ागादौप्रतिष्ठायां यो विशेषस्तमाह तड़ागादौ वेधादिभिः । तड़ागादौ संक्राथो सति नागस्थभो 'जलेश्वराः कत्तव्या: ॥ ९६ ६ ॥

नहि किं इत्यमया: के वा जलजन्तवः कर्त्तव्या रक्ष्यपेच्छयामात्र मौनमछूकादिना ॥ ९६ ९ ॥

त्रयोदशोऽध्यास: ।

एतैर्जलचरै: सार्धं तड़ागमपि दौर्घिंकाम् । सागरं समुत्सृज्य प्रार्थयेच्चागमर्चयेत् ॥ १६५ ॥

अनन्तो वासुकिः पद्मो महापद्मस्तथक्ककः । कुलीरः कर्कटोऽङ्क्षः पाद्मा रचयिता रमे ॥ १९० ॥

इत्यष्टौ नागनामानि लिखित्वा षड्भयोपसंयरे । ऋत्वा प्रणवगायत्रो घटमध्ये विलीन:श्चपेत् ॥ १९१ ॥

चन्द्राकौ साच्चिपौ कत्वा विलिख्यैकं समुष्यरेत् । तलोस्तत्स्थति यो नागस्तं कुर्याद्ग्राघ्यरचकम् ॥ १९२ ॥

स्थभने कं समानीय वंघ्रहस्तामतं शुभम् । सरनं दारुजं तैलैकनितस्य हरिद्रया ॥ १९३ ॥

स्नापयेतोथतो देनं व्याहत्या प्रणवेन च ।

नतु किं भातमयाः कति वा मोनादयोऽब्जनतथो विभातव्या रत्नाका द्वादशाङ्क मत्स्यौ स्वर्णमयाऽऽलिख्यादिना ॥ १६५ ॥

एतैरत्न्यादिना । एतैर्नागर्दिमभ्जनखरै: सार्धं तड़ागं दो- फिंका सःगरच्चाऽपि सक्तुबिन्दुज्य नागं प्राथंयन्तु मच्चंचयेत् ॥ १६६ ॥

नतु कार्तान्तु स्थाने कृत नागमभ्यचयेत किं वा प्रार्थयेदित्य- पि क्राथामात्रं चननं इत्थादिना । इत्थमनेनादियौष्टै। नागमा: प्राथ्यस- ज्जमानां रचयिता भवन्तोत्यन्वयः ॥ ९० ॥

इत्यष्टौ नागनामानि लिखित्वा षड्भयोपसंयरेत् । इत्य तन्न्यंगनार्देवेष्टौ नागनामन्वयस्थ- पद्यये । विलासत्वा । प्रणवगायत्रोद्भवैः कृत्स्ना घट.ध्ये विलि- चेत् ॥ ९७ ॥

चन्द्रौकार्त इत्यादिना । ताचचन्द्रा नैः स्वरच्ळमो कत्वा विलिख- नागनाम न्यस्य्यपक्वारिन् विलिखेत्कौ फणांखनागनामकमध्यगत्का: रचयेतु, नतु यो नाग ऋतिष्ठांत गं नगं नःयर तर्कं कुर्यांत ॥ १९२ ॥

तत्र शौौषमाषान्तसहितं नागमर्चयेत् ॥ १७८ ॥

नाग ! त्वं विष्णोर्व्यासि महादेवविभूषणम् ।

स्थापयेनमधिष्ठाय जलरथां कुरुष्व मे ॥ १७९ ॥

इति प्रार्थ्य वत्से नागस्तभ्भे मध्ये जलार्घ्ययम् ।

समारोप्य तत्रागच्छ कर्त्ता कुर्यात् प्रदक्षिणम् ॥ १८० ॥

यूपस्थे तु स्थापतः पूर्वं तत्र नागं घटेष्टकं यन् ।

तज्जलं तत्र निचिप्य निष्ठं कामं समापयेत् ॥ १८१ ॥

एवं नष्टप्रतिष्ठायां हतसंकल्पको बुधः ।

वास्वादिसुप्रजान्तं पैत्रं कर्म च कूपवत् ॥ १८२ ॥

विधायात् विशेष यजेदेवं प्राजापत्यम् ।

प्राजापत्येन हवनं कुय्यांत् साधकसत्तमः ॥ १८३ ॥

मृदकं दारुजं काष्ठमयं तैवैर्हरिद्रया शोचितमभव्यं पूभमेकं

तत्र समानीय व्याहृत्या प्रणयेन तूष्णीं ततोयेन क्षालयेत्, तत् क्षालिते

तत्रैवोश्रीचमाषान्तसहितं नागमर्चयेत् ॥ १७३ । १७४ ॥

नाग ! त्वमित्यादिना । हे नाग ! त्वं विष्णु रघ्यादि-

देवभूषच्यस्वासि एनं स्तभ्भमधिष्ठाय मे मम जलरथां कुरुष्व ॥ १७५ ॥

इत्यादि नाग प्रार्थ्य ततः नागस्तभ्भ मध्ये -

जलार्घयं जलार्घ्यस्य मध्ये समारोप्य कर्त्ता तड़ागप्रदक्षिणं कुय्यांत्

मध्ये जलार्घ्यार्घ्यमति, परेमध्ये रक्षावेल्थेननाभ्ययोभावः ॥ १७६ ॥

यूप इत्यादिना । वेदवद् यूपो नागस्तभः पूर्वमेव स्थापितो

भवेत् तत्र नागं घटेष्टकं यन् कर्त्ता तज्जलं घटकर्म्मविजं तत्

तड़ागे निःक्षिप्य निष्ठं कर्म समापयेत् ॥ १७७ ॥

एवं जलार्घ्यप्रतिष्ठाविधानकृत्क्काथ नष्टप्रतिष्ठाविधानमाच-

रेऽयं नष्टप्रतिष्ठायामिति ॥ १७५ ॥

राम घटित्ककारे ॥ १८२ ॥

गृहं पूर्वेऽह्नि मन्त्रैः प्राङ्‌व््य गभादिनार्चयन् । ईड्यानाभिमुखा भूत्वा प्रार्थयेदिहितात्मभिः । प्रजापतिपत्नि ! गेहे पुष्पमाल्यादिभूषितः ।

रत्नाकं शभवामाय सर्वथा सुखदं भव ।। १५० ।। तत्स्थ देविं गृहां स्तत्वा गान्त्याभौौौंदमाचरेत् । विप्रान्‌ कुलोनान्‌ दीनांश्च भोजयेदाप्तगणकृतः।१५१। अन्यार्थन्तु प्रतिष्ठा चेत् तदासायात्‌न या जपेत् । देवताक्षतगेहस्य विधानं मृद्भि रैलजे ! ।।१५२।।

इत्य’ संस्कृत्य भवनं प्राक्तोर्ध्वादिनि:स्नने: । देवताम्बुधिं गत्वा पार्थयेदिहितात्मभिः।। १५३ ।। उत्तिष्ठ देवदेवेश ! भक्तानां वाञ्छितप्रद ! । आागत्य जन्मसाफल्यं कुरु मे करुणानिधे ! ।। १५४ ।।

ग्टर्हर्मध्यादिना । ततः पूर्वेऽह्नि मन्त्रैः ग्टर्हं प्रोक्ष्याभिमुखं गभादिना स्तत्नमज्जैन् कर्त्ता देवानाभिमुखो भूत्वा विध्नितात्मभिः वनु ग्टर्हं प्रार्थयेत् ।। १५० ।।

ग्टृहं मति प्रार्थनाभिरेवाह्‌ प्रजापतिपत्ने तत्त्वाद्यो केन । प्रजा-पतिः प्रजापतेश्च पत्नी तत्पत्नी तस्याः ।। १५१ ।। १५२ ।।

चान्यार्थनिन्यादिना । वेधाद्यन्यार्थं ग्टहस्य प्रतिष्ठा विधेयतां तदासादन ग्टहप्रतिष्ठायां कत्तृ॰व्ये सङ्कल्पे तदासायात्‌न यो जपेत् । हे येबजे ! पार्वति ! देवताधीनकतग्टहस्यद्‌ानश्र्च विधानं त्वं श्टृणु ।। १५३ ।।

देवताक्षतगेहद्राविधानमेवाह रत्नमित्यादिभिः । रत्नं पूर्वोक्तविधानेन भवनं ग्टहं सङ्कल्प मह्हृद्यादिनि:स्नने: स्नानेन ।। १५४ ।।

एतस्म्यर्थं गृढाभ्यर्थं देवमानोय साधकः । उपस्थाप्य नृहारादि पुरतो वाहं न्यसेत् ॥ १५६ ॥

त्रिगूलमथवा चक्रं विन्यस्य भवनोपरि । रोपयेकान्तरेणाने सप्तताकं व्रजं सुधोः ॥ १५७ ॥

चन्द्रातपैः किड्डिपोभिः पुष्पैः श्वेतकूूतोपलन्नवैः । मोभयित्बा गृढं सम्यक् छादयेद्हिर्यथाससा ॥ १५८ ॥

उत्तराभिमुखं देवं वच्यमार्याविधानतः । वापयेद्हिर्दितेत्रं यैस्तत्कामं' वच्रूमिते मृप्ट ॥ १५९ ॥

ए' कोऽ श्रोमिति मन्त्रान्ते मूलमन्त्रं समुच्चरन् । दक्षेण न कापयामि लां माहेश परिपालय ॥ १६० ॥

प्रोक्तवोजवयान्ते तथा मूलं नियोजयन् । दक्षा त्वां कापयास्यच भवतापदरो भव ॥ १६१ ॥

यत् प्रार्थयेतह्रृदाछृदिष्ठेल्यादिना ॥ १६२ ॥

ततोत्यादिना । काङ्क्षको जन एतस्म्यर्थे गृढाभ्यर्थे गृढशरीरे देवमानोय गृढार्युपस्थाप्य च तस्य पुरतो वाहं न्यसंत् स्यापयेत् ॥ १६३ ॥

तत्रमूलं न्ययादिना । ऋष्यादीनो भवनोपरि तन्मूलमध वा वकं विन्यस्य सं लाघ्य चान्तरेपाने गृढेपानकोषे सप्तताकं पताकावचिंतं व्रजं रोपयेत् ॥ १६७ । १६८ ॥

तत्रक्रममृ वच्च्यमाणेन विधानेन विशिष्टे: द्व्यैर्दशपनसः कमम ॥ १८५ ॥

तत्रक्रममध्याहृ रे' हिो मोमिल्यादिभिः । रे' हो श्रोमिति मन्त्रान्ते मूलमन्त्रं मचवार्नु, तदन्ते च डङ्केण स्थापयाः स्वां वातेः पतिपालयवेति मचक्ज्जन्तु कर्त्रा पूं डङ्केन देवं कापयेत् ॥ १९० ॥

वयोगयोगास्म: ।

पुनर्वीजतयं मूलं सर्वानन्दकरोति च । मधुना स्थापित: प्रीतो मामानन्दमयं कुरु ॥ १५२ ॥

प्राकट्यं लं समचायेऽपि माविनों प्राणवं धारणं । देवदिग्येग्ना कविता आयु: शक्तिॆ गा तेजसा । स्थानं ते कल्पयामोग्र! मामगेगं सदा कुरु ॥ १५३ ॥

तह्यं नष्ट गायतों योऽर्हतां समूदिरयन् । देवेश ! शकंरातोये: खातो मे यच्च वाङ्कितम् ॥१५४॥

तथा मूलं समचायं गायतों वाक्पां मनम् । विधात्रा निर्मितेदिव्ये प्रयैॆबिग्धै रनौकिके: ॥ नारिकेलोदकै: स्थानं कल्पया॑मि नमोऽस्तु ते ॥ १५४ ॥

सन्तं विरनिग्रोजयन् तदन्ते च, तं्र त्वां स्थापयाम्य T भवतापच्हरो भवेतिं, समच्यत्कर्ता त्वां देवं क्षापयेत ॥ १५१ ॥

पुनरित्यादिना । पुनरे॑ हि श्रो॑मात वीजतयं शक्तिच्चरन, तदन्ते च मत्वं मन्त्रं समच्यत्नु, तदन्ते सर्वानन्दकरोति,सद्यचरन, तदन्ते च मधुना स्थापित: प्रीतोगे म मानन्दमयं कुरु, इतिं सद्यच- रन् कर्ता मधुना देवं क्षापयेत् ॥ १५२ ॥

प्राकट्यादिना । प्राकट्यदेव मूर्छं मन्त्रं समच्यायं अनः माविनों गायतों पचावमोहार च करदं सन्. दे॒नपिवेयं द्वविधा वायु: शुक्रेण तेजसा । ज्ञानन्ते कल्पयामोग ! मामगेगं सट्रा कुरु, दति कर्गन् कर्ता छतेन देवं क्ष्रागयेत । व्वायु: शुक्रेश व्वायु: मुकरद॑केन तेज॑या तेजोऽनने ॥ १५३ ॥

तह्नित्यादिना । तद्देव मनमन्वं गायतों। व्याकुलिन्द्र वसु- दीरयन् मत्ते, देवेश ! शकंरगत्रेये: खान्गो मे यच्च वाङ्कितर्मिति च सद्यदीरग्न कर्ता शकि॑रातो॑येद॑व क्ष्रागयेत् " १५४ ॥

तथेत्या॑ना । नदेव मत्वं मन्त्र गायत्रों म॒रुत्पां मनुं वर्मित मन्त्रं च समच्यायं नतो, विधात्रा निमितेदिव्ये: प्रयै: बिजग्ध- मन्त्रं च समच्यायं नतो,

महानिर्वाणतन्त्रे ।

गायत्री मूलमन्त्रे या न्यापयेरचतुजैरसे: ॥ १८६ ॥

कामबीजं तथा तारं सारवत्नों मूलमौरसन ।

कपं रागुश्काम्बोरकाम्बू रौचनन्दनौदकै: ।

सुध्नातां भव सुप्रोतो भूततिसुक्तो प्रयच्छ मे ॥ १८९ ॥

द्व्यष्टकलसै: शानं कारायित्वा जगत्पतिम् ।

गृहाभ्यन्तरमानोय स्थापयेदासनोपदि ॥ १८५ ॥

स्वापनाह्ना न चेदर्चा तथान्त्रे वापि तन्मनौ ।

यथालग्रामशिलाल्यां वा न्यार्पयित्वा प्रपूजयेत् ॥ १८८ ॥

पघक्तौ मूलमन्त्रे या न्यापयेच्छुद्धपाठसाम् ।

मू र्टाभि: कलसैर्यदा पञ्चाभि: सप्तभिर्यथा ॥ २०० ॥

रहौकिकै: नारिकेलोकै: ज्ञानं कलयामि नमोडस्तु ते ऋतत

वच्छवरग्न कतां नारिकेलजचैदैवं न्यापयेत् ॥ १८५ ॥

ततो गायत्री मूलमन्त्रे च ऋषुजै: रसेन्द्रैवं न्याप-

येत् ॥ १८६ ॥

कामबीजर्मथादिना । कामबीजं खोरिमाति घोजं तथा तार-मोकारं सारवत्नों गायत्रों मूलं मन्त्रं चेरयच्वरन कपूरागुश्का-

म्बोरकाम्बू रौचनन्दनौदकै: सुध्नातां भव सुप्रोता मुक्तिशक्तो प्रयच्छ

मे ऋतत वत्सोतर्यन कत्तां कपूरारादिवासितैर्जचैदैवं न्यापयेत्, काख्खो-रम् ऋषू नम् ॥ १८७ ॥

ऋतोत्पादिना । ऋतयेनैव विधानेन कमेया वाटकलसैऋट-

वलशपरिमैदु ग्वादिभि: ज्ञानं कारायित्वा गृहाभ्यन्तरमानोय च

जगत्प्रांतं दे कामनोपर्तिं स्थापयेत् ॥ १८५ ॥

स्वापनाह्ना आ:मा । चेदघ्रवां देवान्प्रतिमा स्वापनाह्ना

न भवेत् नतां तद्यात्रे देवान्त्रायन्ते तन्मानौ तहू वतामन्त्रे

वा पादिद्रोमिशिलाया वत न्यापयित्वा देव प्रपूजयेत् ॥ १८९ ॥

घटप्रमााणं प्राणेव काथितं चक्रपजने । सर्वत्रागमकृत्येषु स एव विंछतो घटः ॥ २०१ ॥

ततों यजेन्महादेवं स्वशपजार्घविधानतः ।

तत्पोचारान् वच्च्यामि शृणु देवि ! परात्परे ! ॥ २०२ ॥ पासनं स्वागतं पाद्यमर्घ्यमाचमनौयकं । मधुपर्कंस्तथाचर्यं स्नानौयं वस्त्रभूषणे ॥ २०३ ॥

गन्धपुष्पे धूपद्दीपौ नैवेद्यं वन्दनं तथा । देव्याऽचं नाऽसुनिर्दिष्टा उपचाराः घोडश ॥ २०४ ॥

पाद्यमर्घ्यञ्चामनं मध्युपकांचसौ तथा । गन्धादिप्रशकं चित्ते उपचारा दश स्मृताः ॥ २०५ ॥

गन्धपुष्पे धुपद्दीपौ नैवेद्याऽऽपि कालिके ! । पञ्चोपचाराः काथिता देवताया: प्रपूजने ॥ २०६ ॥

प्रस्त्रिगार्यां भसा द्रव्यं प्राञ्च्य घेतुं प्रदर्शयन् । सम्पूज्य गन्धपुष्पाभ्यां द्रव्याख्यानं समुचिखेऽस ॥ २०७ ॥

वच्च्यमाणमनुं स्मृत्या मूलच्च देवताभिधाम् । स्चतुर्थीं समुचाय्र्यं त्यागार्थं वचनं पठेत् ॥ २०५ ॥

स्वशक्ताविल्यासः । द्रव्यादिभिहिं वताया: क्ताऽपने डशक्तौ सत्यां मूलमन्त्रे चा शुद्धपार्श्वां ब्रह्मादानां जलानामरिभः सम्भिभः पञ्चभि- रङ्कसैयेथावहैवं ज्ञापयेतु ॥ २०० । २०९ ॥

महादेवं महान्तं देवम्, तत्तद् देवयजनं ॥ २०२ ॥ उप चानने ऽचह वासनमिल्यार्दिभः ॥ २०३ ॥

निर्दिष्टा: कर्थिता: ॥ २०४=२०६ ॥

स्वाशासनर्दिसमप्रश्नार्चिषमाह वच्चे येऽलादिना । वच्चे ष काऽऽदित्येन चाऽध्यात्मविध्या जञ्चेन द्रव्यमाहिने ऽदिके प्राञ्च्याभिमुख्ये तद्-

निवेदनविधिः प्रोक्तो देवेदेवेयषु वस्तुषु । ग्रनैन विधिना विद्वान् दृश्‍य्‌द्रव्याहिवोकसे ॥ २०८ ॥

ग्राद्यर्चनविधौ पूर्वं पाद्यार्घ्योदकनिवेदनम् । ग्रर्पणं कारयेदौनां सर्वेमेव प्रदर्शितम् ॥ २१० ॥

ग्रतुक्‍तमान्‍न ये तत् तानेवान्न गृह्‌ष प्रिये ! । ग्रासनाद्य्‌पचाराणां प्रदानेऽपि नियोजयेत् ॥ २११ ॥

सर्वंभूतान्तरस्थाय सर्वंभूतान्तरात्मने । कल्पयाम्य्‌पवेशार्थंमासनक्‍ते नमो नमः ॥ २१२ ॥

उत्कृष्टामेष देवेभ्यः ! प्रदायासनमुत्तमम् । कताक्षानिपुटो भूत्वा सांगतं प्रार्थयेत्‌ ॥ २१३ ॥

देवाः स्वाभीष्‌टसिद्धयर्थं यस्य वाच्‍कन्‍ति दर्शनम् । स्वागतं स्वागतम्‍यो तत्‍कै ते परमात्मने ॥ २१४ ॥

परित गृह्‌ष्‌ छत्रां प्रदर्शयन्तु साधको गम्भीरष्‍टपाश्यां दृश्‌य्‌ सम्भूय दृव्य- स्वानं दृव्यनाम सर्वश्रेष्ठेन्द्रारवेत्‌, सर्वश्रेष्ठां महत्‌ सत्‍वा सूच्‌ मन्‍न- सर्वश्रेष्ठां देवताभिधां च सर्वश्रेष्ठार्थ त्वागाच्‍छ वचनं पठेत्‌ ॥२१५॥२१५॥ दिवोऽक्षे देवाय ॥ २१५-२१६ ॥

ग्रादौ नानाधातुभिरुक्‍तिनिर्णयानव कलमखाह सर्वंभूतानामन्‍तरे स्थ- येल्‍वादिना । हे देव ! यस्यां गां भूतानामन्‍तरेऽस्‍ति तिष्ठतोऽति सर्वंभूतान्- रक्षका स्‍फे सर्वंभूतान्तरस्थाय सर्वेषां भूतानामन्‍तरात्मने ते दृश्यसुपत्र- पार्थमासनं कल्पयामि वमपद्यामि ते दृभ्‍य्‌ नमो नमोडस्‍तु ध्यानेन मन्‍ने च देवायासनं दद्याद्‌ ॥ २१७ ॥

उत्कृष्टामेष देवायोत्तममासनं प्रदाय ततः कताक्षबिपुटो भूत्‍वा देवः स्वाभीष्‌टसिद्ध्यर्थमिब्यादिमन्‍नैदय- क्‍तोरयसच्‍छकदेव ! त्वया स्वागतं कच्‍चार्माति तस्‍मात् स्वागतं भक्‍त्‌रैर्‌ माति माधवेत्‌ ॥ २१८ ॥

वयोध्योक्त्रासः ।

श्रधा मे सफलं जय मा जीवनं सफलाः क्रियाः । स्वागतं यथ्थया तम्मे तपसां फलमागतम् ॥ २१४ ॥

देशमामन्त्र संप्राथ्ये स्वागतप्रियमब्रवीत् । विहितं पाद्यमादाय मन्त्रमेतमुदैरयेत् ॥ २१५ ॥

यत्पादाब्जलसंप्राप्तैरचिन्त्यैराप जगद्ग्रयम् । यत्पादाब्जप्रचोदनार्थं पाद्यं न्ते कल्पयाम्यहम् ॥ २१९ ॥

परमानन्दसन्दोहो जायते यत्प्रसादतः । तम्मै सर्वात्मकाय शान्तिदायै समर्पये ॥ २१५ ॥

जातोऽवज्रकवोलैर्ज्जलं केवलमेव वा । प्रोक्षितार्चिंतमादाय मन्त्रे शान्तेन चार्पयेत् ॥ २१८ ॥

देव ! रत्नादिना । हे परमात्मन् ! यथा मततो दर्शनं देवा स्वपि स्वाभोगविध्यं वाक्कथनिन तेन त्वया मे सदृशं स्वागतं सुखागतम् तत्क्षे परमात्मने तं दृश्यं नमः ॥ २१८ ॥

स्वध्ये न्वादि । हे देव ! यथातकथया स्वागतं ततो श्रेतोरद्य मे मघ जम्मार्जनच्यु सफलं जातं क्रिया वापि सफलाः जाता: मे मम तपःमपि फलमागतम् ॥ २१४ ॥

देवामखादि । हे वासुदेव ! देवमामन्त्र सम्योध्य उक्त्वा च तं यथासुरतो यनं स्वागतमश्रा सम्यक्र्यं विहितं पाद्यमादाय गृहीत्वा यत् मन्त्रमुदीरयेदरत ॥ २१६ ॥

यं मन्त्रमुदीरयेतमाच चतुपादितखेचति । हे परमेश्वर ! यत्पाद रमसंरातज्जगच्चं गुह्यमाप जगाम तत्पादाब्जप्रेचनार्थे ते तुभ्यं पाद्यमहं कल्पयामि समर्पयामि रक्ष' मन्त्रमुदीय' देवाय पाद्य' रक्षात् ॥ २१७ ॥

परमानन्दसन्दोह दयादि । परमानन्दसन्दोह: परमानन्दगुरु: शान्तेन वचसा देवायाच्चं दयादि ॥ २१५ ॥

यतुच्छिष्टमपस्मृतं ग्रहिदमेत्याखिलं जगत् । तस्मै सुखार्घविनदाय प्राचमं कल्पयामि ते ॥ २२१ ॥

मधुपर्कं समादाय भक्त्याननेन संपंयेत् । तापत्रयविनाशार्थमखण्डानन्दहेतवे । मधुपर्कं ददाम्यं प्रसाद परमेश्वर ! ॥ २२२ ॥

प्रसादे: शुचितामेति यत्सृष्टसस्पर्शमात्रतः । प्रसिद्धं वदनार्घोजे पुनराचारमनौयकम् ॥ २२३ ॥

ज्ञानार्थं जपमादाय प्राङ्गतं प्रोक्षितमर्हितम् । निधाय देवशरतों मन्त्रमेतसुदौदयेत् ॥ २२४ ॥

यत्तेजमा जगद्यामं यतो ज्ञानमिदं जगत् । तस्मै ते जगदाधार ! ज्ञानार्थं तोयमरंपये ॥ २२५ ॥

स्वाने वस्त्रे च नैवेद्ये दधादाचमनौयकम् । अन्यद्रव्यप्रदान्ते दयात्तोयं सकृत्सकृत् ॥ २२६ ॥

जातोऽस्मादि प्रोक्षितमर्हितं च जातोलङ्कककोदेवांसित जपं केवलेन वा जलमादायानने वच्माथेन मन्त्रेण देवाय पंयेत् ॥ २२७ ॥

तमेव मन्त्रमाहुः यदोक्षतेऽत्र च । यतः प्रसादे चानेन मन्त्राचमनोयं देवतार्घ्ये दयात् ॥ २२८ ॥

ततो भक्त्या मधुपर्कं समादायानने वच्माथेन मन्त्रेण देवाय समर्पंयेत् ॥ २२९ ॥

तमेव मन्त्रमाहुः तापत्रयविनाशार्थमिति ॥ २३० ॥

ततः शुचिः शुचितामेतितोयादिना मन्त्रेण पुनर्देवतार्घ्ये न्नाचमनोयं दयात् ॥ २३१ ॥

ज्ञानार्थमित्यादि । ततः प्राङ्गतं प्रोक्षितमर्हितं च ज्ञानार्थं जपमादाय देवशरतो निधाय वच्माथे च न्त्रेतसुदीरयेत् ॥ २३२ ॥

त्रयोदशोऽध्यायः ।

वस्तुमानौ देवाये मोदितं पूर्ववत्पूना । धृत्वा कराभ्यारुक्तोद्य पठेतेतं मनुं सुधौः ॥ २२९ ॥

सर्वोपरगाहीनात्य मायाप्रच्छन्नतेनसे । वाससौ परिधानाय कल्पयामि नमोडस्तु ते ॥ २२५ ॥

नानाभरणमादाय स्वशरीरौषधादिनिमित्तम् । प्रांङ्याचंयिला देवाय दद्यादेतं समर्चनं ॥ २२६ ॥

विश्वाभरणभूताय विश्वमूर्तैक्योऽनये । मायाविग्रहभूषार्थे भूषारत्नान् समर्पये ॥ २३० ॥

गन्धतन्मात्रया शक्त्या लेङ्गैन गन्धधारां धरा । तस्मै परामृताय तुभ्यं धारयामि गन्धभूपये ॥ २३१ ॥

पुष्पं मनोहरं रस्य सुगन्धं देवनिमित्तम् । मया निवेदितं भक्त्या पूज्यमेतत् पुष्पजाताम् ॥ २३२ ॥

वनस्पतिरसो दिव्यं मधुलक्ष्मः: सुगन्धिः । ग्रामेयः सर्वभूतानां भोग्यं नाशाय तेऽर्प्यते ॥ २३३ ॥

यं मन्त्रमुदीरयेत्स्थासु, तं तदा जगदग्रभित्यादिना । अनने मन्त्रेण देवाय नानारत्नं जलं नत ॥ २२५-२२७ ॥

यं मन्त्रं पठन्नर्चाच्च समर्पयति च नानारत्नादिना । अनने मन्त्रेण देवाय वस्त्रं दद्यात् ॥ २२८ ॥

यं मन्त्रं मसृजग्नु रसैः पुष्पादि च पानिर्दद्याद्व तमेव मन्त्रमाह विश्वाभरणभूतायेत्यादिना ॥ २:० ॥

गन्धतन्मात्रयेत्यादिना । भया पृथ्व्या अनने मन्त्रेण देवाय गन्धं दद्यात् ॥ २३? ॥

पुष्पमित्यादिना मन्त्रेण देवाय पुष्पं दद्यात् ॥ २३२ ॥

वनस्पतिरसो द्रव्यादि । वनस्पतिरसः ह्यादिभोगरतः: अननेन मन्त्रेण हविः द्रव्यं दद्यात् ॥ २३३ ॥

सुप्रकाशो महादौः सर्वंतस्मिरापतत् । सर्वाझाभ्यन्तरच्योतिद्रींपोडयं प्रतिष्ठन्नाम ॥२३८॥ नैवेद्यं स्वादुसंयुक्तं नानाभच्यसमन्वितम् ।

निवेदयामि भक्त्येदं तुष्टाय परमेष्ट्वर ! ॥ २३९ ॥ पानार्थे सलिलं देव ! कर्पूरादिसुवासितम् । सर्वटोमिकं स्वच्छंर्पयामि नमोडस्तु तं ॥ २४० ॥

ततः कर्पूरदरलवृङ्कैः लादिभियुक्तं तम् । ताम्बूलं पुनराचार्यं दत्त्वा वन्दनमाचरेत् ॥ २४० ॥ उपचाराधारदाने साधारद्रव्यमुल्लिखेत् ।

द्रव्याहा पृथग्भावं तत्कथामि समुच्वरन् ॥ २४१ ॥ इत्थंर्चितदेवाय दत्त्वा पुष्पाञ्जलिं तयम् । साच्छादनं ग्टचं प्रोक्ष्य पठेदेतं कताश्र्चलि: ॥ २४२ ॥

ग्टह्न ! त्वं सर्वलोकानां पूज्यः पुङ्खयग्रःप्रदः । देवतार्ह्यतिदानेऽन सु मे ऽसदृशो भव ॥ २४३ ॥

त्वं कैलासस्थं वैकुठस्थं ब्रह्माभवनं ग्टह्न ! । यस्त्वया विष्टितां देवस्कर्माच्चं सुरवन्दितः ॥ २४४ ॥

यस्य कुचिद् जगत् सर्वं वरोवाच्च चराचरम् । मायाविधूतदेहस्य तस्य मूत्तिंविचारपात् ॥ २४५ ॥

सुप्रकाश इत्यादिना मन्त्रैष देवाय दीपं दद्यात् ॥ २४६ ॥ नैवेद्यमित्यादि । देवाय नैवेद्यं दद्यात् ॥ २४७ ॥ पानार्थं शब्वादिमत्यादि । कर्पूरादिसुगन्धितं पानार्थं

जबं देवाय दद्यात् ॥ २४८ २४९ ॥ एतं कः पठेदिव्याकूयायामात् कताश्र्चलि: नेह्तु मिच्यार्ढि

॥ २८० १२८? ॥

वयोदशोऽत्रामः ।

देवमाठममस्त्व' ऋद्ध सर्वतौधर्मयस्स्था । सर्वकामप्रदो भूत्या श्रान्तं मे कुरु ते नमः ॥ २४३ ॥

दृत्यभ्यस्थं विरभ्यस्थं गृढं चक्रादिसंयुतम् ।

आत्मनः काममुद्दिश्य दृश्यादौ वाय साधकः ॥ २४८ ॥

विर्वभावासाय वासाय गृढं ते निर्वर्वदितम् । षडूङ्कुर मछेग्यान ! क्रपया सर्वबधौयताम् ॥ २४४ ॥

दृत्यङ्कार्पितगङ्हाय देवाय तत्तदचिष्णः । षडुतूर्यादिद्घाडिमतं स्था|पयेह दिकोपरि ॥ २४६ ॥

सृष्टा देवपदहन्तं मूलमन्त्रं समुच्चरन् ।

स्थां स्थोंं क्षरा भवेत्युज्ञा वासस्ते कल्पतो मया ; इति देवं क्षरौकृत्य भवनं प्रार्थयेत पुनः ॥ २४९ ॥

गृढ ! देर्वानिवासाय सर्वथा प्रौतिद्दो भव । उत्सृज्य त्वयि लोका: क्षिरा: सन्तु निरामया:॥२८६ ; दिसमातौतपुरषान् दिसमानागतानपि ।

कञ्जौ हदरे ॥ २४२ ॥ २४१ ॥

इत्यादि । इतः परं मछभ्यधं विराङ्कुरारमध्य साधकेन्रक्रादिदेन्युनेन्रृद्धिकामनः: कामस्मृदिश्य देवाय दत्तांन्तु ॥ २४४ ।

विश्व त्यादि । विर्वमवासो गृढं यस्य म fिम्बावामः नक्ये ॥ २४५ ॥

दतेत्यादि । द्रति प्रार्थनांवाक्यं देवं मत्युन्जा।व्यापितं ततं गेंहं यक्षै सोगेर्मिन्द्र: तखो 'स्यपिनोगेदाय देवाय दत्तद्च्छया: सन् साधकः षडूङ्कुरख्यांदिव चैलं देवं दिकोपरि स्थापयंतं ॥ २४६ ॥

सृष्टे त्यादि । ततो देवपरहदं सृष्टा पूयं मूलमन्त्रंयुक्तेन स्थां स्थों क्षिरो भव यासस्ते कल्पतो मयेतिं मन्त्रे या देवं क्षरौकृत्य पुनर्भवनं गृढं प्रार्थयेतं ॥ २४९ ॥

मां च मे परिवारांश्च देवधामनि निवासय ॥ २४८ ॥ यजनात् सर्वज्ञांनां सर्वेतौर्थेनिषेव्यताम् । यत्फलं तत्फलं मे‌ड्य जायतां व्रतप्रसादतः ॥२४९॥

यावत् वसुमती तिष्ठेत् यावद्देवे धराधरा: । यावद्वारानिगानाथौ तावन्मे वर्त्ततां कुलम्॥ २५० ॥ इति प्रार्थ्य ऋषीन् प्राज्ञ: पुनर्देवं समर्चयन् । द्वे पंषाद्यन्यवस्थां नि ध्रजं चापि निवेदयेत्॥ २५२ ॥

तत्स्थु वाहिनं दद्यात् यस्मिन् देवेऽथोदितम् । शिवाय वृषभं दत्वा प्रार्थये‌हि‌हिताच्छलि: ॥ २५३ ॥ वृषभ ! त्वं महाकाय ! ऋषिभि:स्मृतोरुविग्रहक: । पृष्ठे वर्ष्मि देवस्य पूज्यो‌ऽसि त्रिदशैरपि ॥ २५४ ॥

चुरेषु सर्वतौर्थीनां रोम्नि वेदा: सनातनाः । निगमागमतन्त्राणां दर्शनाग्रे वसन्ति ते ॥ २५४ ॥ त्वयि दत्ते महाभाग ! सुप्रौत: पावंतौप्तात: । वासं ददातु कैलासे त्वं मां पालय सर्वदा ॥ २५६ ॥ सिंहं दत्वा महादेव्यै गरुड़ं विष्णावे तथा । यथास्थूयोभयोर्दानि! तवं निगदत: श्रृणु ॥२५७॥

नतु भवनं प्राप्त किं प्रार्थये‌दित्यमेच्छायामाच गृहे ! देविनिवासायेद- न्यादना । उत्कृष्टे दत्ते निरासया: उपद्रव‌खेदून्य: ॥ २५७—२५८ ॥ धराधरा: पर्वताः ॥ २५१—२५३ ॥ नतु द्रवसं प्राप्त किं प्रार्थये‌दित्यमेच्छायासाह वचभ । त्वभ- न्यादि ॥ २५४ ॥

दशनापे‌दत्तापे ॥ २५९ ॥ सुप्रौत: भवति इति घोष: ॥ २५६ ॥

सुरासुरनियुडे षु महाबलपराक्रमः । देवानां जयदो भौमो दनुजानां विनाशकृत् ॥ २४५ ॥

सदा देवौप्रियाड्मि त्वं ब्रह्माविष्णुशिवप्रियः । देवैः समर्पितो भक्त्या जरठि यत्नेनमोत्सु ते ॥ २४६ ॥

गरुत्मन् ! पतगश्रेष्ठ ! स्वोपरितप्रोतिदायक ! । वज्रचञ्चा ! तुष्टानख ! तब पन्ना हिरण्मया: । नमस्ते डस्तु खगेंद्राय पञ्चिराज ! नमोडस्तु ते ॥ २४७ ॥

यथा करपुटेन त्वं संस्थितो विष्णुसन्निधौ । तथा मारुतदर्पेण ! विष्णोःसंगे निवासय ॥ २४८ ॥

त्वथि प्रीतें जगन्नाथः प्रोतिः मोंहिं प्रयच्छति । देवाय दत्तद्रव्यां द्रव्यादेवाय दच्चिगाम् ॥ २४९ ॥

तथा कर्मफलेऽपि भक्त्या तस्मै संपर्पयेत् ॥ २५० ॥

ऋत्वै गीतैश्च वादित्रैः सामाग्यः सहबान्धवः । वैश्वप्रदाचिपां कृत्वा देवं नत्वाग्रययेहिजान् ॥ २५१ ॥

देवागारप्रतिष्ठायां य एष कविचितः क्रमः । मारामसेतुसंक्रामग्रारिखनामौरितोडपि सः ॥ २५२ ॥

विप्रेमिघात कृत्वा पु पूज्या विष्णुः मनावतान् । पूजाहोमो तथा सर्वं गृहदानविधानवत ॥ २५३ ॥

अप्रतिष्ठितदेवाच नैव दद्यात् गृहादिकम् ।

संहस्तुतिमेव विरधाति शुरारेरेल्यादिख्यां द्वाभ्याम् ॥२४९॥२५०॥

व्यघ्र गरुड़स्तुतिं कृतर्ध्यात गरुत्मद्विल्यादिभिस्तस्मिः । गरुड पतगश्रेष्ठ !

तस्मै देवाय ॥ २५२ ॥

प्रतिष्ठितेऽर्चिंते देवेऽ पूजादानं विधीयते ॥ २६७ ॥

प्राथ तत्र स्वोमलाद्याप्रतिष्ठाक्रम उच्चते ।

येन प्रतिष्ठिता देवो तृप्तिं यच्छति वाञ्छितम् ॥ २६८॥

तहिने साधकः प्रातः स्नातः शुचिकदन्नखः ।

संकल्पं विधिवत् कृत्वा यजेहास्त्वौषधं ततः ॥ २६९ ॥

ग्रहादिकूर्पातहेयम्बार्चनं पिठकं च ।

विधाय साधकेन्द्रैः प्रतिमासन्निधिं व्रजेत् ॥ २७० ॥

प्रतिष्ठितम्यहे यथा कुलाचारं प्राभनख्शले ।

अनौयार्चामर्चयित्वा स्थापयेत् साधकोत्तमः ॥ २७१ ॥

भक्त्या प्रथमं ध्यानं ततो वस्त्रौषतत्नया ।

वराहदन्तिदन्तौस्थ्यरक्तिकाभिस्नत: परम् ।

वेश्याहारामृत्तौ चांप प्रयुम्महदजातया ॥ २७२ ॥

ततः पश्चकषायेण पश्चपुष्पेः स्विपत्रकैः ।

कारयित्वा गन्धतैलः स्थापयेत् प्रतिमां सुधीः ॥ २७३ ॥

वाव्यालबदरोमञ्जू, बकुला: माल्यालिस्न्थया ।

एते निर्गादितत: स्थापे कषायाः पश्च भूरुहाः ॥ २७४ ॥

स्थापयेत् भोजयेत् ॥ २७४-२७५ ॥

श्रीमदाद्याक्रमेऽहं तहिने साधक रत्यादिना । तहिने श्रीमदाद्याप्रतिष्ठादिने ॥ २७६ ॥

हेरम्बो गण्योगः ॥ २७० ॥

प्रतिष्ठितेत्यादि । ततः साधकोत्तमः प्रतिष्ठितगृदृढ कृत्वा

विक्क्रोभनस्थाने वा वृक्षे प्रतिमामानोयार्चयित्वा च स्थापयेत् ॥२७७॥

नतु कोऽत्र वक्तव्यः प्रतिमां स्थापयेदित्यपेचायामात्र दिना ॥ २७२ । २७३ ॥

त्रयोदशोऽध्यायः ।

करवीरं तथा जातोशमपकं सरसौरह्हम् । पाटलोक्ष सुगन्धापि पञ्चपुष्पं प्रकौर्त्तन्तम् ॥ वर्ज्जरातुल सौवर्ण्णं पञ्चवयमुदाहृतम् ॥ २७४ ॥

एतेषु प्राक्तनद्रव्येषु जलयोगो विधीयते । पञ्चाङ्गतं गन्धतैलं तोययोगं विवर्ज्जयेत् ॥ २७५ ॥

सव्यःहस्तिं सप्रणवां गायत्नों मूलमुद्र्वन । एतद्रव्यस्य तोयेन स्थापयामि नमो वदेत् ॥ २७६ ॥

ततः प्रागुत्तानविधना दुर्गन्धौ रष्टभिःऐतैः । कवोष्णैर्‌ललेशापि स्थापयेत प्रतिमां बन्धः ॥ २७८ ॥

सितगोधूमचूर्ण्णेन तिलकल्केन वा श्रिवाम । शालौतङ्गलचूर्ण्णेन मार्ज्जीयित्वा विकृच्येत ॥ २८० ॥

तौर्थ्योऽभिषेकष्टटैः स्थापयित्वा सुवाससा । सम्पूज्य जिंतार्क्कैः प्रतिमां पूजास्नानं समानयेत ॥ २८१ ॥

प्रशस्तौ श्राद्धतोयानां पर्थ्वाविर्गतिसङ्ख्यके: । कलसैः स्थापयेत्चैः भक्त्या साधकसत्तमः ॥ २८२ ॥

स्थाने स्थाने महादेव्या: प्राक्त्या पूजनमार्च्चेत ।

नतु कः पञ्चवर्ण्णाढ्यः, कः पञ्चपुष्प स्वपत्क्कचः कै; प्रतिमा स्थापयेदित्याकाङ्क्ष्याद्यामलैः वाध्यालेत्यादिना ॥ २७४ । २७६ ॥

नतु केवलमेकादिभिः प्रतिमां स्थापयेज्जलसंयुक्कैर्व्वा द्विपेचा-यामाद एतेन्विध्यादिना ॥ २८७ ॥

नतु केन मन्त्रे ष भकारादिभः प्रतिमां स्थापयेदित्यपेचा-बव्याहृत्‌तमित्यादिना । पूर्वं सव्यःहस्तिं सप्रणवां गायत्रीष्क्षरन्, तत एतद्रव्यस्य तोयेन स्थापयामि नमः वदेत । ध्यानेनैव मन्त्रे ष जलसंयुक्कैः भकारादिभः प्रतिमां स्थापयेत ॥ २७८ ॥

कवोष्णैर्‌ललेशःलम्बः सङ्कल्पो जलः ॥ २७९=२८? ॥

ततोनिवेश्य प्रतिमामासने सुपरिष्कृते । पादाघ्यौैरर्चयित्वा प्रार्थयेदिति ताञ्जलिः ॥ २५३ ॥

नमस्ते प्रतिमे ! तुभ्यं विश्वकर्माविनिर्मिते ! ।

नमस्ते देवरूपिणे ! भक्ताभीष्टप्रदे ! नमः ॥२५४ ॥

त्वयि सम्प्र जयाम्याद्यां परमेश्वीन् परात्पराम् । ग्रिल्यद्दोषावमिष्टकुं सम्पन्नं कुरु ते नमः ॥ २५५ ॥

ततस्तत्प्रतिमामूर्ध्वं पादिं विन्यस्य वाग्यतः । ऋष्टोत्तरशतं मूलं जप्त्वा गात्रेषु संस्कृपेत् ॥ २५९ ॥

घट्कोणमाठकान्यासं प्रतिमाङ्ळे प्रविन्यसेत् । घट्कोणौर्घभाजा मूलंेन घट्कोण्यासमाचरेत् ॥ २५८ ॥

तारमायारमाख्यैष नमोऽन्तैर्बिन्दुसंयुतैः । ऋष्टवर्गैर्द्वेताङ्गे वर्षन्यासं प्रकल्पयेत् ॥ २५८ ॥

मुखे स्वरान् कवर्गञ्च कफादेशे न्यसेत् बुधः । चवर्गं मुद्ररे दत्वाहो टावच्चराभ्राणि च ॥ २९० ॥

तवर्गञ्च वमस्थाहो दत्वयां मोकुयुस्मयः : पवर्गञ्च यवर्गञ्च श्ववर्गं मस्तके न्यसेत् ॥ २९१ ॥

वर्ग्यां प्रितमासं ॥ २९२=२५४ ॥ नत्व प्रतिमां प्रति किं प्रार्थयेदित्यमेचायाश्चाह नमस्ते प्रतिमे !

तभ्यमित्यादिना ॥ २९३=२५७ ॥ घट्कोणे त्यादि । ततः पूर्वविधिना प्रतिमाङ्घे घट्कोणमाठक- न्यासं प्रविन्यसेत् सादृकः घट्‌दौर्घभाजा मूलेन मन्त्रेघापि प्रतिमाङ्घे घट्कोण्यासमाचरेत् कुय्यांत् ॥ २९५ ॥

तारेत्यादिना । ततः तारमायारमाख्यैषोद्वारह्र्र्रींचीमाद्वै- मोऽन्तैर्बिन्दु संयुतैरष्वश्र्चितैरेवर्गैर्द्वेताङ्गे वर्षन्यासं प्रकल्पयेत् , कुर्यात् ॥ २९७ ॥

वर्षेन्यासं विधायेयं तत्त्वन्यासं समाचरेत् ॥ २५२॥

पादयो: पृथिवीतत्त्वं तोयतत्त्वं च लिङ्कके ।

तेजस्तत्त्वं नाभिदेशे वायुतत्त्वं हृदम्बुजे ॥ २५३ ॥

ग्रास्ये गगनतत्त्वं च चतुष्को रूपतत्त्वकम् ।

ग्रासयोगेऽप्यतत्त्वं च प्राणतत्त्वं मुखेत्सये ॥ २५४ ॥

जिह्वायां रसतत्त्वं च सङ्गीतत्त्वं त्वचि न्यसेत् ।

मनस्तत्त्वं च , वोधध्ये सहस्रदलपङ्कजे ॥ २५५ ॥

शिवतत्त्वं ज्ञानतत्त्वं परतत्त्वं तथोपराम ।

जीवप्रकृतितत्त्वे च विन्यसेत् साधकाग्रणी: ।

महतत्त्वमहद्व्वारतत्त्वं सर्वोत्त्के क्रमात् । २५६॥

तारमायारमादीनि छे: नमोडन्ते न विन्यसेत् ॥ २५७॥

सबिन्दुं माठकावर्णेपटितं मूलसुधरन् ।

नमोडन्तं माहाकाख्याने मन्त्रन्यासं प्रयोजयेत् ॥ २५८ ॥

सर्वौज्ञमयं तेज: सर्वभूतमयं वपु: ।

इयं ते कल्पिता मूत्ति:रत्न त्वां स्थापयाम्यहम् ॥ २५८ ॥

ननु क्क्वित् करिष्यतु देवराज्ञे किं कं वचं न्यसेदित्याकाड्क्षा या

माहि शश्वे खराननत्यादिना ॥ २६०=२६२ ॥

ननु करिष्यन् करिष्यन् देवराज्ञे किं किं तत्त्वं न्यसेदित्यामां ड्क्षा तया

माहि पाद्यो: पृथिवीतत्त्वमत्यादिना ॥ २६३=२६६ ॥

नतु केन मन्त्रेण पृथिवीतत्त्वादिकं पादादौ न्यसेदित्यपेक्षायामाद्

तारेत्यादिना । तारमायारमाद्येन छो'हीमोमारदिना न

पृथिवीतत्त्वादिना मन्त्रेणैव पृथिवीतत्त्वादिकं पादादौ विन्यसेत् ॥ २६७॥

सबिन्दु:माठकावर्णेपटितं सात्त्वारैमीष्ठ-काव्यै:राटावल्नो' च संयुतं नमोडन्तं मूनं मन्त्रचक्रं माठकास्थाने

मन्त्रन्यासं प्रयोजयेत् विधेयात् ॥ २६५ ॥

ततः पूजाविधानेन ध्यानमावाहनादिकम् । प्रतिष्ठापन्ति सम्पाद्य पूजयेत परदेवताम् ॥ ३० ॥ देवगेहप्रदाने तु ये ये मद्धा: समर्पिता: । त एवात्र प्रयोक्रव्या मन्त्रनिबद्धेन पूजने ॥ ३०? ॥

विधिना तु संस्कृते वज्राद्यवशितेभ्योडर्र्व ताहृशि: । मावाह्य देवीं सम्पूज्य जातकर्मादि साधयेत् ॥ ३०२ ॥ जातनाम्नो निष्क्र मषमवप्राधानमेव च । चूड़ोपनयनं चैते घट संस्कारा: त्रिवोदिता: ॥ ३०३ ॥

प्रशस्तं व्याहृतिं चैव गायत्नों मूलमन्त्रकम् । सामन्वयाभिधानं तै जातकर्मादि नाम च ॥ ३०४ ॥ मम्पादयास्यक्निकान्तं समुचायें विधानवित् । पञ्चपश्चादृतोर्देव्यात प्रति संस्कारकर्मणि ॥ ३०५ ॥

दशनाम्नार्चनं तत्र मूलोच्चारणपूर्वकम् । देव्यै दत्तादितेरं प्रतिमामुद्रिं नि:क्षिपेत ॥ ३०६ ॥ प्रायश्चित्तादिर्भ: श्रेष्ठं कर्म सम्पादयन सुधौ: । भोजयेत साधकं विप्रान दौनानाथांश्च तोषयेत ॥ ३०९ ॥

उत्कक्रमस्वथाकृत्वा पायसं सर्वभिग्टते: । स्वापयित्वार्चनं कृत्वा ग्राम देवताम ॥ ३०७ ॥ इति ते यौमदायारा; प्रतिष्ठा काथिता प्रिये ! । एवं दुर्गादिविधानां महेश्वादिदिवोकसाम ॥ ३०८ ॥

ततः शव्यचचमयं तेल रत्यादि । देव्यों पार्थयेत, उवः नुबेत दुव: ॥ ३०९=३०? ॥ नञु लेन मन्त्रे गेयंकाराडन्वयामात्र प्रथयविल्यादि: प्रशस्तमोक्ष?, ततः व्याघ्रीभूवादि वेत्ता गायत्रा ततः मूत मन्त्र ततः साम तन्त्र

जयोदयोल्लासः ।

चलतः श्रिवलिङ्गस्य प्रतिष्ठायामयं विधिः । प्रयोक्तव्यो विधानेऽस्मिन्ने श्यामोहपूर्वकं ॥ २० ॥

इति श्रीमच्छङ्कराचार्यविरचिते सर्वतन्नोत्तमोत्तमे सर्वेधरंनिरूपणीयसारे श्रीमतेराचार्यविप्रहवाते श्राद्याप्रतिष्ठानुष्ठाने वास्तुप्रहयागजलाभिषेकाद्यैःप्रतिष्ठादेवगृहृद्र्देवाना-द्वारेदेवदेवप्रतिष्ठाकथनं नाम जयोदयोल्लासः ।

तत्र विधानमाहलिङ्गसहिते देवीनां ततस्तत्क्रमे हति पदं ततो जातकर्मादि-नाम ततः सम्प्रदायामूलित पदं ततोऽन्नप्राशनानां श्राद्धेति पदस्य- स्वाध्ये विधानवित्तु साधको देव्या जातकर्मादिषु साध्येष्विति पूर्वेऽप्यायोध्यो विधेयः ॥ ३८=३९ ॥

इति श्रीमच्छङ्कराचार्यविरचिते सर्वतन्नोत्तमोत्तमे जयोदयोल्लासः ॥

श्रध्य चतुर्दशोल्लासः ।

शौदेव्य वाच ।

श्राद्याधक्तं रत्नुस्थानात् कल्पया भूमिसाधनम् । कथितं मे कल्पनाथ ! षडाक्षि तव भावतः ॥ १ ॥

सचलस्येऽग्रलिङ्गस्य प्रतिष्ठाविधिरौैरितः । अचलस्य प्रतिष्ठायां किं फलं विधिरेव कः ॥ २ ॥

एवं सकृद्देवानां सचलस्य शिवलिङ्गस्यापि प्रतिष्ठाया विधिं फलञ्च ऋषे ! देवानां च सचलस्य शिवलिङ्गस्य प्रतिष्ठाया: फलं विधिं च चोत्त-मिच्छलनी शौदेव्य वाच श्राद्याधक्ते रत्न्यादिना । भावत: प्रोदितः ॥३२॥

कथ्यतां जगतां नाथ ! सर्वविशेषेण साम्प्रतम् ।

इदं हि परमं तत्वं प्रष्टुं वद हृद्योमि कम् ॥ ३ ॥

तत्तः को वास्ति सर्वज्ञो दयालुः सर्वविहितभृत् ।

आष्टतो षोडशैनाथो ममानन्दविवर्धनः ॥ ४ ॥

श्रीसदाशिव उवाच ।

शिवलिङ्गस्थापनस्य माहात्म्यं किं ब्रवोमि ते ।

यत्स्थापनान्नहिपापैर्भुक्तो याति परं पदम् ॥ ५ ॥

स्वर्गपूरेषु महोदनाद्राजिमेधायुर्तर्ज्जनात् ।

निस्तोवे तोयकस्यात् दौनात्तंपरितोपग्यात् ॥ ६ ॥

तत् फलं लभते सद्यः कामतः कोटिगुणं फलम् ।

शिवलिङ्गप्रतिष्ठायां लभते नात्र संशयः ॥ ७ ॥

लिङ्गरूपो महेशोऽयं वल्ल तिष्ठति कान्तिके ! ।

तत्र ब्रह्मा च विष्णुश्च सेन्द्राक्षिस्थांति देवताः ॥ ८ ॥

सादङ्गिकोऽटितैर्यान्नि दृष्टादृष्टानि यानि च ।

पुष्पद्वेलादिपा सर्वाणि वत्सन्ते शिवसन्निधौ ॥ ९ ॥

लिङ्गरूपधरं प्रभुम्‌ परितो दिग्विदिग्दृशु च ।

मत्स हस्तप्रभापेन शिवदेवैःप्रकीर्तितम्‌ ॥ १० ॥

ईदृशेन महापुखं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् ।

यतामरा विराजन्ते सर्वतीर्थानि सर्वदा ॥ ११ ॥

परमकारुण्यपूर्णामृतौघैः सर्वज्ञमपरं कृष्णिंव प्रच्युतां किं पुनः ।

सुमः श्रृण्वषि तत्वाद इदं हि परमं तत्वमित्यादिना ॥ ३ ॥

सर्वविद्र सर्वविचारकः ॥ ८ ॥

प्रधममतः शिवलिङ्गप्रतिष्ठावाः फलं श्रीसदाशंग्रिव उवाच शिव-

लिङ्गस्थापनसत्योद्भः ॥ ४=३ ॥

चतुर्दशगोक्षासः ।

जगन्मातं शिवचेतो यो‌ऽवसेञ्जावतत्परः । स सर्वं पापनिमेंहो यात्यन्ते शुद्धरालयम् ॥ १३ ॥

स्नान यत् क्रियते कम्मे शल्पं वा बहुलं तथा । प्रभावादूर्ज्जितेस्थस ततत्तत् कोटिगुणं भवेत् ॥ १४ ॥

यत् तत् क्रतात्र पापात्र मुच्यते शिवसन्निधौ । शिवचेतो कृतं पापं वज्रलेपसमं प्रिये ! ॥ १५ ॥

पुरषथ्ये जपं दानं श्राद्धं तपश्चेमेव च । यत् करोति शिवचेतो तदनन्ताय कल्पते ॥ १६ ॥

पुरषध्यो‌अ्रतं कृत्वा ग्राहे श्रश्रिदिनेशयोः । यत् फलं तद्वप्नोति सकृज्जप्या शिवान्तिके ॥ १७ ॥

गयागग्राप्रयागेषु कोटिपिखडप्रदो नरः । यत् प्राप्नोति तदलैव सक्कृत् पिखडप्रदानतः ॥ १८ ॥

अ्रतिपातकिनो ये च महापातकिनश्व ये । शिववतोर्ये कृतश्राद्धेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ १५ ॥

लिङ्गरूपो जगन्नाथो देव्या सो‌दुगंया सह । यत्रास्ति तत्र तिष्ठन्ति सुव्रतानि चतुर्दश �:: १९ ::

स्थापितेमे महाचार्यैः शिवाद्देतलं प्रकाश्यतनं । शिवादिभूतभूतेग्रमहिमा वागगोवरः ॥ २० ॥

महापोठे तवार्स्थायामसृश्यस्समंदूषष्याम् । विध्यते स्वनते ! नैतसिद्धिरूपधरे हरे ॥ २१ ॥

परितः सर्वतः ॥ १०=१२॥

अ्रत्र शिवचेतो भूर्‌जैते शिवस्य ॥ १३—१४ ॥

पक्षे पक्षे ॥ १६ ॥ १७ ॥

व्रतं श्राद्धं यथा तत्र ह्यननाझाटः ॥ १५—१८॥

यथा चकाच्चने देवि! कोऽपि दोषो न विद्यते।

शिवच्चने महतौर्थे तथा जानोचि कालिके!

बहुनात्र किमुक्तं तवाग्रे सत्यमुच्यते।

प्रभावः शिवबिन्दुस्य मया वक्तुं न शक्यते॥ २३॥

श्रयुक्तादेविकं लिङ्गं युक्तं वेदिकयापि वा।

साधकः पूजयेदेवतया स्वाभीष्टफलसिद्धये॥ २४॥

प्रतिष्ठापूर्वंसायज्ञे देवतां योऽधिवासयेत्।

सोडशमेधायुतेन फलं लभते साधकोत्तमः॥ २५॥

महतो गत्वा शिला धान्यं दुर्वा पुष्पं फलं द्रविः।

भृतं शान्तिकमिष्टं च पुष्टं शत्रुजित्तरोचनाः॥ २६॥

सिद्धार्थं काच्चनं रौप्यं ताम्रं दोष्य दरिद्रयाम्।

अधिवासविधौ विंश्रतं द्रव्याख्ये तान्नि योजयेत्॥ २७॥

प्रत्येकं द्रव्यमात्राय माराया ब्रह्मविद्यया।

अनेनैवषपदतः शुभमस्वधिवासनम्॥ २८॥

इति स्मृशेत् साधकः शान्तं महादेवैः सर्ववस्तुभिः।

ततः प्रशस्तिपात्रे षा निधौ वसधिवासयेत्॥ २९॥

अनेन विधानैर्देवमधिवास्य विधिनाविधौ।

व्याथाचलस्य शिवबिन्दुस्य प्रतिष्ठाया विधिमात्रे प्रतिष्ठापूर्वंस्याः॥

अस्यादिमिः॥ ४५=२७॥

नतु केन केन वस्तुना देवतामधिवासयेदित्याकाड्क्ष्यामाहं न-

तु कोऽपि वादि़। प्रत्येकं महादिद्रव्यमात्राय मत्रो-

ह्येजेन विशिष्टया ब्रह्मविद्यया गायत्र्या संयुत्तो नानेन इत्योभय-

देवतस्य शुभमधिवासनमसु इति मन्त्रेष मद्द्यादेश सर्ववस्तुभिः

साध्यदेवस्य मालं स्मरेत्, ततःपरं प्रशस्तिपात्रे षा निधौ विधिवारमंत्र

विधिना देवमधिवासयेदिति॥ ३५॥ २८॥

गृहेन्द्रानविधानेन दुग्धाद्यैः स्थापयेत्सतत्॥ ३० ॥

सम्पाद्यं वाससा लिङ्गं स्थापयित्वासनोपदि । पूजानुष्ठानविधिना गन्धेशादौ समच्‍छयेत् ॥ ३१ ॥

प्रणवेन करन्यासैः प्राणायामं विधाय च । ध्यायेत् सदाशिवं शान्तं चन्द्रकोटिसमप्रभम् ॥ ३२ ॥

ध्यानाच्चमं परौधानं नागयज्ञोपवोतिनम् । विभूतिलिङ्गसर्वाङ्गं नागालङ्कारभूषितम् ॥ ३३ ॥

धूम्रपौतारुणाङ्घ्रेः पञ्चवक्त्राननेनैः । युक्तं चिनयनं विभ्रज्जटाजूटधरं विभुम् ॥ ३४ ॥

गङ्गाधरं द्रुमभञ्जं गग्रिग्रीहि तमस्‍कृतम् । कपालं पावकं पाशं पिनाकं परशुं करैः ॥ ३५ ॥

वामैर्दधानं दच्‍छैश्‍च मूलं वज्रादि ग्रंथरम् । वरच्‍छविभ्रतं सर्वैर्देवैर्मं निवरैः स्तुतम् ॥ ३६ ॥

परमानन्दसन्दोहोल्लसत्कूटिललोचनम् । हिमकुन्देन्दुसदृशाभं वृषासनविराजितम् ॥ ३७ ॥

परितः सिद्धगन्धर्वैरप्सरोभिरहनिश्‍चरम् । गौयमानसुराकान्तैस्तन्मयान्तर्मनोहरप्रियम् ॥ ३८ ॥

इति ध्यात्वा महेशानं मानसैः पचारकैः । सम्पूज्यार्च्य ततः कुर्याद्यजे च्छक्‍तया विधानवित् ॥ ३९ ॥

आासनाय पचारार्पां दाने मन्त्राः पुरोदिता । मूलमन्त्रमनु वच्ये महेशस्य महात्मनः ॥ ४० ॥

विभतृ विभुतमं । तुभ्यां छुनुगिल्यमोलुक् ॥ ३८ । ३५ ॥ विभ्रतं रघतमं ॥ ३५ ॥

परमानन्दसन्दोहोल्लसत्कूटिललोचनं परमानन्दसन्दोहोल्लसत्कूटिललोचनं

माया तारः श्रष्टवोजं सम्यर्यांन्ताधारान्वितम् ।

श्रद्धेन्दुबिन्दु भूषाल्यं श्रिववौजं प्रकौच्लीतं ॥ ४९ ॥

सुगन्धिपुष्पमालेन वाससाच्छाद्य ग्रहृरम् ।

निवेष्ट्य दिव्यग्रयायां वेदैमेवं विशोधयेत् ॥ ४२ ॥

वेधां प्रपूजयेद्देवमेवमेव विधानतः ।

माययातः करन्यासौ प्राणप्रायामं समाचरेत् ॥ ४३ ॥

उदयज्ञानुसहस्त्रान्तिममलां वज्रर्किचन्द्रे वणाम

मुक्तायान्वितहेमकुङडललसत्के राननाभोकरहाम् ।

हस्ताभ्यां रभयं वरद्य दधतीं चक्रं तथाऽञ्जं दधत्

पौनोन्त्रुपयोधारां भवदरां पौताम्बरां चिन्तये ॥ ८८ ॥

सन्ति कुटिलानि च लोचनानि यस्स तथाभूतम् ।

चन्दौषः

समूचः ॥ ३९—८० ॥

महेशस्य मूलमन्त्रेणाह मायेत्यादि ।

पूर्वं माया ह्रीं योज-

यच्चैते तत्स्तारः प्रथयवो वाच्यः ततः सम्यर्यांन्ताच्चरान्वितं सम्य-

चरान्वाचरसंयुक्तमर्देन्द्रुबिन्दू भूषाढप्रज्ञ यन्त्रवौजं हकारकुपाकारं

वाच्यम् । सकलपतयोजनया ह्रीं यों हौं इति शिववौजं प्रको-

च्तितम् ॥ ८१ ॥ ८२ ॥ ८३ ॥

मायया ह्रींवीजेन ।

वध्य महादेव्याध्यात्मज्ञैकोन उदयज्ञान्वित्यादिना ।

महादेवीमहं वन्दये कषक्मूतां महादेवीम्, उदयज्ञानुमहस्कान्तिमं उदयतां भानूनां

द्वर्य्यां सहस्त्रस्यै र्मानन्दैरप्रियेस्था: तथाभूताम् ।

युनः कोटधीम, वज्रग्रीवचन्द्रे वणाम वज्रग्रीवचन्द्रः

इष्टप्यामि शोचनानि यथास्यास्याभूताम् ।

पुनः कोटधीम, छक्त्रार्य्यन्न-

तहेमकुङडललसत्के राननाभोकरहाम्, छक्त्राभ्रियोन्विताभ्यां वचद्वाभ्यां

इष्टकुङडबस्थां लसह्होभमान स्वाधीननास्मार्च्य

इति ध्याल्वा महादेवों पूजयेद्विजग्यत्तितः । ततस्तु द्रष्ट दिक्पालान् वषभच्च समर्चयेत् ॥ ४५ ॥

भगवत्या मनु' वच्चे येनाराध्या जगन्मयो । मायां लक्मीं समुछायों सान्तं षट्करान्वितम् ॥ ४६ ॥

विन्दुयुक्तं तदन्ते च योजयेद्वि्जिवस्वभाम् । पूर्ववत् स्थापयन् देवीन् सर्वदेवबलिं हरेत् ॥ ४७ ॥

दधियुक्तमाषभक्तं शक्तीराधिसमन्वितम् । ऐशान्यां बलिमादाय वाक्षेण विग्रोधयेत् ॥ ४८ ॥

संपूज्य गन्सपुष्पाभ्यां मन्त्रे शान्तेन चार्पयेत् । सर्वदेवः सिड्गाशा गस्वोर्गरागजतमा ॥ ४८ ॥

पिश्राचा मातृो यच्चा भूताश पितरस्थथा । ऋषयो येड्न्यदेवाश्च वलिं ऋतन्नु संयतः ॥ ४९ ॥

परिवार्ये महादेवं तिष्ठन्तु गिरौजार्मपि ॥ ४९ ॥

पद्म' वस्याः तथाभूताम् । पुनः कौटशीम्, ह्स्ताङ्गेःः परापिकमनैरभयं वरं चक्रं तथा शुगस्वादिकं दघदङ्ग' कमलं च दघतीम् । पुनः कौट-शोम्, पौनोच्तु्ङपयोेधराम्, पौनौ महान्तावयुतु्ङावक्षतै पयोेधरौ स्तनौ यखास्याथाभूताम् । पुनः कौटशीम्, भयहराम्, भयदक्षौीम्, पुनः कौटशीम्, पोताम्बराम्, पोतम्वरं वस्त्र' यखास्याथाभूतामू ॥८४=४८॥

भगवत्या मन्त्रमेवाह मायामित्यादि । मायां ह्रोंवीजं लक्म्यां मों वीजं च समुछायों तत्तः षट्करान्वितं विन्दुयुक्तं च सान्तं वर्गं शकलपदवोजाना ज्रों न्यों ह्रं खाद्रेति मन्त्रो जातः ॥ ८९ ॥

पूर्वदिशादि । ततः पूर्वादिच्चलि्कृतत् शुगन्सपुष्पमा न्ये न वाक्षया वाक्क्रादा दिव्यभव्यां देवों स्थापयन् वन् दधियुक्तं यकरेरा-दिस्मान्वितं च माधभक्तं शवद्हवबालिं हरइद्याति ॥ ८५ ॥

ततो जपेक्षहादेश्या मन्त्रमेतं यथेप्सितम् । गौतमादिभिः सद्धिविंदध्यान्मण्डलक्रियाम् ॥ ४२ ॥

संधिवासं विधायेशं परेऽहनि विहितक्रियः । संकल्पं विधिवत् कृत्वा पञ्च देवान् प्रपूजयेत् ॥ ४३ ॥

माठपूजां वसोर्धारां हृदि न्यासं समाचरेत् । महेशाधारपालांश यजेत् भक्त्या समाहितः ॥ ४८ ॥

नन्दी महाबलः कौव्रवदनो गणणानायकः । दारपालाः शिवस्यैते सर्वे शक्त्याश्रपापायः ॥ ४४ ॥

ततो लिखितं सामानोयं वेदोक्तं च तंत्रोक्तं च । मण्डले सर्वतोभद्रे स्थापयेद्वा शभासनं ॥ ४६ ॥

ऋष्टभिः कालसैः श्रेष्ठं मनुना त्रासकैन च । स्थापयित्वाचंयेत भक्त्या मोडघ्रेयेपचारकैः ॥ ४९ ॥

वेदोक्तं च मूलमन्त्रेण यथोक्तं संस्थाप्य पूजयन् । ततोऽर्चनिपुटः साधुः प्रार्थयेत शंकरं शिवम् ॥ ४५ ॥

आगच्छ भगवन् श्रेष्ठो ! सर्वदेवनमस्कृत ! । नतु केन विधिना सर्वदेववशिं द्रव्यादिल्याकाङ्क्षायामासु रेपा- न्योमिल्यादि । वार्त्रचान वाच्यतां मन्त्रेषु ॥ ४८ ॥

सर्वदेवैर्निसंपेक्षामन्त्रसेवां सर्वे देवाः शिवागम्या दूत्या- दि ॥ ५० ॥ ४९ ॥

एतत् छोभि श्रीं ह्रीं स्वाहेतीषम् ॥ ४२ ॥ पञ्च देवातु वक्त्रादिग्र ॥ ५३ ॥ ४८ ॥

वमप् क्याकरेग्वाहारपालानाच नन्दीत्यादिहिमेकैन ॥ ५५ ॥ ४६ ॥

मथना ह्रीम् चौं रति मन्त्रेष्य लघ्वकैन मग्नकैन यजामहे रत्यादि मन्त्रेष्य ॥ ५७ ॥

मूलमन्त्र के दो किं ह्रों खाहिहित मन्त्रेषु ॥ ५८ ॥

चतुर्दशेऽध्याये !

पिनाकपाणे ! सर्वेश ! महादेव ! नमोऽस्तु ते ॥ ४८ ॥

ग्रागच्छ मन्त्रिते देव ! भक्तानुग्रहकारक ! ।

भगवता गच्छ क्रपां कुरु नमो नमः ॥ ६० ॥

मातर्देवि ! महामाये ! सर्वकलापकारिषि ! ।

प्रसौद ग्रभ,ना साधं नमस्कृत्य हरिप्रिये ! ॥ ६१ ॥

ग्रायाहि वरदे ! देिव ! भवनेऽस्मिन् वरप्रदे ! ।

प्रौता भव महेशानि ! सर्वसम्पत्करो भव ॥ ६२ ॥

उत्तिष्ठ देवदेवेशि ! ख्वः ख्वः परिकरेैः सह ।

सुखं निवसतां गेहे प्रोयेतां भक्तवत्सलौ ॥ ६३ ॥

इति प्राथ्यं शिवं देवौँ मृडलक्ष्मीनिपूर्वकम् ।

प्रदक्षिणं विधायेश कारयित्वा प्रवेशयेत् ॥ ६८ ॥

पाषाणखुनिते गर्त्ते दृष्टकारचितेऽपि वा ।

ग्रधस्खलिभागलक्ष्यस्य रोपयेमं लसुचरण् ॥ ६५ ॥

यावच्चन्द्रश् सूर्यं च यावतं पृथ्वौ च सागरा: ।

तावदततल महादेव ! क्षिरो भव नमोऽस्तु ते ॥ ६६ ॥

मन्ने यानैन सुहृदं कारयित्वा सदाशिवम् ।

उत्तरस्यां तवै वेदा मोोलनव प्रवेशयेत् ॥ ६७ ॥

क्षिरा भव जगद्धात्री ! मृष्टिस्थित्यनकारिणि ! ।

यावदिवानिशानाथौ तावदतल क्षिरा भव ॥ ६८ ॥

नत्व यद्द्रं शिवायाश्च प्रति किं ग्रार्थयेदित्यपेच्छायामात्न ग्रागच्छ

भगवन् शम्भो हरस्यादि ॥ ४८=६४ ॥

पाषाणेऽत्यादि । ततो मूलं* मन्त्राद्यरन्तु साधकः पाषाणे खनिते

दृष्टकारिचतेपि वा गर्त्ते जिक्ष्यासाधक्विभागमधो रोपयेत् ॥ ६५ ॥

मन्ने यात्यादि ।

अननेन सद्धृदोक्तच लिङ्गं सृष्टा पठेदिमम् । ६८ । व्याघ्रभूता: पिब्याचाष्ट गत्वर्वी: सिङ्घचारिणा: । yच्चा नागाश्व वितालाश्च लोकपालाश्च महर्षय: ॥ ९० ॥ मातरो गणनाथाश्च विष्णुर्दैत्या रहस्पतिः । यक्ष सिंहासने युक्ता भूचराः खेचरास्तथा॥ ७९ ॥ ग्रावाङ्क्यामि तं देवं वाचमोगानमव्ययम् । ग्रागच्छ भगवन्तञ्च ब्रह्मानिर्मिततनुब्बने । ७२ ॥ ध्रुवाय भव सवैंषां शुभाय च सुखाय च । ततो देवप्रतिष्ठोक्तविधिना संस्थापनं शिवम् ॥ ७३ ॥ प्रागुदक्वाल्वा नानोपचारैः समूजयेत प्रिये । विशेषमध्यं संस्थाप्य समच्यं गम्भीरवता: । पुनध्यान्ना महेगानं पुष्पं लिङ्गापदि न्यसेत् ॥ ७४ ॥ पागाढ़ग्रपुटा शतिर्योदिसान्ता: सबिन्दुका: । हों हंस इति मक्ले ष तच्च प्राणान् निवेभ्रयेत् ।

अननेन यावज्जन्म स्वर्गस्थे ल्यादिमन्त्र लेपा सदाशिवं छद्दृक् कारयित्वा मूलेञ्च मन्त्रे ण तनु सद्योजातवता प्रवेभ्रयेत् ॥ ६७ ॥ ६५ ॥ छद्दृलोकस्य वेदोक्त मेष: ॥ ६५ ॥ हं कं पठेदिवाकाड्कनायामाच व्याघ्रभूता दत्यादिना ॥ ९०=९८ पाघेल्यादिना । पागाढ़चुपुटा पागाढ़च्याभ्यां मङ्क्रो बीजाभ्या पुट क्षादानयो: संयोजे यथास्थयाभूता यति हौं वीज़ं पूर्वोच्च्ये त । तत: सबिन्दुका: शाङ्खुसार याधिशाननयपां वक्तव्य: ततो हौं हं द्रुं द्र्येत योनया शां हों ऋो' यं रं लं वं यं चं हं हुं चं हंस इति मन्त्रो जातः ; अननेन सद्येष्ट प्रागुज्रविधानेन तत् लिङ्गे प्राणान्नि- मयेत् ॥ ९५ ॥ ९६ ॥

चन्दनागुरुकाष्मीरेऽपि विलिप्य गिरिजापतिम् । यजेत्त् प्रागुक्तविधिना षोड़श्यैकोपचारकैः ।

जातनामादिमंस्कारान् कृत्वा पूर्वविधानवत् । समाप्य सर्वं विधिवत् वेध्यां देवीं महेश्वरौम् । अभ्यष्यं तत्र देव्य मूर्त्तोरष्टौ प्रपूजयेत् ।

ग्रावे चित्रातः सुरुष्टिष्ठा भवो जलमुदाहृता । इन्द्राग्निनिक्रग्रो वायु: स्थात भौम आकाग्रप्रसिद्ध: ।

पशो: पतिर्यजमानो महादेव: सुभाकार: । देशान: सूर्ये इलेते मूत्तं योडष्टौ प्रकोच्तिता: ।

प्रणवादिनमोऽन्तेन प्रत्येकाहुतीनयुत्तकम् । पूर्वादिदेशानपच्चै नतमष्ट मूत्ती: क्रमादयजेत् ।

इन्द्रादिदिक्पतीनिद्धा ब्राझग्राद्याष्टाष्ट मातृका: । वधं वितानं गेहादि द्वयाद्योग्राय साधक: ।

तत: सताज्ञलिभक्त्या प्रार्थयेत् पावतौपतिम् । गरहेड़स्मिन् कृत्यासिन्यो ! शापितोडसि मया प्रभो ! ।

प्रसीद भगवन् शम्भो ! सर्वकारणकारण ! । नत वैद्यामहेव ।

महादेवस्य प्रपूज्याथ ह्यष्टौ मूत्तीराह यवं: चितिरित्यादिभ्यां दाभ्याम् ।

नतु केन विधिना महादेवस्याष्टौ मूत्तीं: प्रपूजयेदित्याकाङ्क्षाया- माच प्राग्वादीयार्द्ध ।

पूर्वमारभ्य यथा ग्रंथे चितिमूत्तिं हृहागच्छेद तिष्ठेह वदिषेहि मम ऋजां मृडाणैथाख्याय को ‘ग्रव्याय चितिमूत्तंये नम द्रति मन्त्रेषु वेद्यां

सुवंदेशे गभुप्यादिमिः ग्रयं चितिमूत्तिं यजेत् । एवमेवाम्नियादिषु ऋमतेर्न्या क्रियत्सप्त मूत्तींयजव् । ह्यष्टौ पूजयित्वा ।

यावत् संसागरात् पृथ्वी यावत् शशाङ्कदिवाकरौ।

तावदस्तुं तिष्ठ नमस्ते परमेश्वर ! ॥ ४८ ॥

गृहेs्मिन् यस्य कस्यापि जीवस्य मरणं भवेत् !

न तत्पापै: प्रलिप्येऽहं प्रसादात्तव भूर्‌जटे ! ॥ ५४ ॥

ततः प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्य गृहं ब्रजेत् ।

प्रभाते पुनरागत्य द्वापयेव चन्द्रशेखरम् । ५५ ॥

शुद्धै: पञ्चामृतै: स्नानं प्रयमं प्रतिपादयेत् ।

ततः सुरगणैस्तोयानां कलसै: गात्रसंयकै: ॥ ५९ ॥

संपूर्य तं यथाशक्त्या प्रार्थयेत भक्तिभावतः ।

विविधैर्हेतुं क्रियाहीनं भक्तिहीनं यदर्चनम् ।

सम्पूर्ण गमस्त तत् सर्वं त्वत्प्रसादादुमापते ! ॥ ५८ ॥

यावच्चन्द्रार्ध सूर्यै ख यावत् पृथ्वी च सागरा: ।

तावन्मे कोर्त्तिरतुला लोके तिष्ठतु सर्वदा ॥ ६० ॥

नमस्यच्चाय कद्राय पिनाकवरधन्वार्चिते ।

विष्णुब्रह्मोन्द्रसुर्यैर्द्धै र्चिताय नमो नम: ॥ ६१ ॥

ततस्तु दधिभि: दुग्धा भोजयेत कौलिकान् द्विजान् ।

भक्त्या: पेयेश्च दानैर्द्रिान् परितोषयेत् ॥ ६२ ॥

प्रत्यहं पूजयेद्धेां यथाविभवमात्मन: ।

नतु पार्वतीपतिं किं प्रार्थयेदित्याकाड्‌क्षायामात्रं गृहेs्मिन् करिष्याविधो !

एत्याद्रि ॥ ५२=५६ ॥

नतु केन द्व्येकं शिवं ज्ञानपयेवित्यपेक्षायामात्रं गृहेs्मिन्-

त्यादि ॥ ५७ ॥

तेनं शिवेन ॥ ५८ ॥

चतुर्दशमोऽध्यायः।

क्यावदं निषलिषन्तु न कदापि विषयालयेत् ॥ ८३ ॥

प्रचलस्थे ग्रहलिस्थस्य प्रतिष्ठा कथितेतिने ।

सङ्क्षेपात्परमेशानि ! सर्वागमस्समुष्टता ॥ ८४ ॥

शौदेश्युवाच ।

यथाक्रमाे वतानां पूजावाधो भवेदिभो !!

विधेयं तत्र किं भक्तैरस्त्यपि कायय तत्क्वत: ॥ ८५ ॥

प्रपूजनौया केदृशेभंवेपुदेवंमूर्तंय: ।

न्याल्या वा केन दोषेण तदुपायष भक्ष्यताम् ॥ ८६ ॥

शौदामग्रिव उवाच ।

एकादशर्चंनाबाधि द्विगुणं देवमर्चयेत् ।

दिनद्वये तद्दिगुयं तहैगुणं दिनत्रये ॥ ८७॥

तत: षग्मासपेयन्तं यदिपूजा न सम्भवेत् ।

तदाष्टकालमेदेंवं स्वापंयित्वा यजेत सुधो: ॥ ८८ ॥

पञ्मासात्परतो देवनं प्राक्संस्कारविधानत: ।

पुन: सुसंस्कृतं हत्वा पूजयेत साधकाब्रह्मी: ॥ ८८ ॥

स्वक्चितं स्फुटितं व्याक्षं संस्पृष्टं कुष्टरोगिषा ।

पतितं दुष्टभूष्यादो न देवं पूजयेत बुध: ॥ १०० ॥

छोनाद्रं स्फुटितं भन्नं देवं तोये विसर्जयेत् ।

स्मर्गींदिदोषदुष्टन्तु संस्कृत्य पुनरर्चयेत् ॥ १०१ ॥

नमु शिवं किं प्रार्थयेदिव्याकादलुायामाद विधिोर्नवि-

स्यार्त ॥ ८५-८८ ॥

नीयदेवुबाष यदीयादि । नमु पूजावाधे वति ॥ ८५ ॥ ३९ ॥

पयं मारिंत: वनु मोहदाराजच उवाष एकादशर्चनाबाधे पत्या-

द्र ॥ २० ॥ ३२ ॥

महापौठडनादिलिडे सर्वदोषाववर्जिते ।

सर्वदा पूजयेत्सततं स्वं स्वमिष्टं सुखासये ॥ १०२ ॥

यथातसृष्टं महामाये ! त्रयाणां कर्मानुजो विनाम् ।

नःश्रेय समाय तत् मवे सर्विग्रेशं प्रकार्चित्तितम् ॥ १०३ ॥

जिना कम्प्रे न तिष्ठन्ति वागादर्शमपि देइडिमः ।

प्रानिच्छन्ताइडप ंववगाः ऋष्यन्ते कम्प्रेवायुना ॥ १०८

कम्प्रणा सुखसमृद्धान्ति सुखंसमृद्धान्ति कम्प्रणा ।

जायन्ते च प्रलीयन्ते वचांस्ते कम्प्रागो व्रयात् ॥ १०४॥

मतां बहुविधं कम्प्रं कथितं साधनान्वितम ।

प्रवर्तयेद्न्प्रबन्धनां दृश्वे इष्टितनिरत्तये । १२०६ ॥

मतो डह कम्प्रे हि दिविधं शुभाशुभाशुभमेव च ।

ऋशुभात् कम्प्रणात् यान्ति प्राज्ञिनस्तीव्रयान्तनाम ॥१०९

कम्प्रणार्डाप शुभाद्दे हि ! फलेइवासक्तचेतसः ।

प्रयान्त्याग्र्यान्न्यमते डह कम्प्रेइडधुननयान्तता: ॥ १०५ ॥

यावन्न चीयते कच्चे शुभं वाअशुभमेव वा ।

तावन्न जायते मोच्चो त्रयाणां कल्यप्रदैरपि ॥ १०८ ॥

यथा लोहमयैः पाशैः पाशैः ! स्वर्गमथेरपि ।

तथ्था बद्धो भवेज्जीवः कम्प्रेभिश्शुभैः शुभैः ॥ ११० ॥

अथ्र्क्रम् डगताअकुसुम् ॥ १०९=१०९ ॥

अयं नानाविधानि सुखपदापकर्षाणि प्रचुरसाधनसंयुज्तैन कम्र्राणि

आछुत्यदानिं वध्नाच्चानेनैव लोका सुज्झिममधिगच्छेयुर्न तु कर्मभिर्नित

आदरं अपकर्षते कम्प्रेइडपि शुभादिल्वादि । डहे देवि ! शुभार्डाप

कम्प्रणो हेतोः फलेइवासक्तचेतसो जनाः कम्र्रहदूननयान्तारा: कम्र्रडपेक्ष

पिमड्रे न बद्धाः सन्तो लोकोडकिञ्चित्परेरपि तथैव ॥

कुर्वाणः सततं कर्म कला कष्टमतान्यपि ।

नावाप्नु लभते मोक्षं यावत् ज्ञानं न विन्दति ॥ ४८९ ॥

ज्ञानं तत्त्वविचारेण निष्कामेर्गांर्‌प कम्म्र्यगा ।

जायते चोग्रतपसां विदुषां निर्मैलात्मनाम् ॥ ४९० ॥

ब्रह्मादित्यौपपद्यन्तं न मायया कल्पितं जगत् ।

मत्यमेकं परं ब्रह्म विदित्वैवं सुत्को भवेत् ॥ ४९१ ॥

परिनिष्ठिततत्त्वो यः स मुक्तः कर्मेष्टनान्तः ।

न मुक्तिज्ञोऽप्यहंकारमदुरभावसमप्रतैर्‌याप ।

ब्रह्म वाङ्मात्रं ज्ञात्वा मुक्तो भवति देहभृत् ॥ ४९२ ॥

ग्राम्यः साक्षी त्रिभु: पूर्तः सत्याद्धै तत् परात्परः ।

देहखोर्डप नदेहस्थो ज्ञात्वैव मुच्यभाज् भवेत् ॥ ४९३ ॥

बालक्रीडनवत् सर्वं रूपनामादिकलपनम् ।

विद्याय ब्रह्मानिष्ठा यः स मुक्तो नात्र संशयः ॥ ४९४ ॥

मनसा कल्पिता मूर्त्तिं नृत्यां चेमामाश्रयन्‌नी ।

निष्क्रान्तं पुनरस्थित्वार्त्तान्न मुक्तिभाजनस्तु न भवतीश्वर्यं ।

न विन्दति न लभते ॥ ४९५ ॥

न तु मोक्षैकतृषाधनं ज्ञानं कषयुतृपद्यने तद्राछ धारमिल्याग्रतमः ।

तत्त्वविचारेऽपि ब्रह्माप्नो विचारेण चोग्रतपसां योगातपसां योगपात्र-

कार्यासु निर्मैलात्मनां विमलान्तःकरणानां ॥ ११२ ॥ १३ ॥

विद्यायेत्यादि । नित्ये च्विनाशिभिर्‌म निश्चले पूर्वदृपार्श्वचि-

र्ग्रन्थ, परिनिष्ठितं स्वस्यडनिरपेक्षं तत्त्वं याथाभ्यं येन स परिनिर्वृत्त-

तस्यः ॥ ११४ ॥ ११५ ॥

स्वप्रसिद्धे न राज्येन राजानो मान्यवास्वचा ॥ १२८ ॥

स्वच्छलाभातुदार्वादिमूर्ताविश्वररुषयः ।

किश्चित्स्तपसा मानं बिना मोक्षं न यान्ति ते ॥१२९॥

माङ्गारसंयमलिष्टा यथेष्टाहारहुन्दिला: ।

मद्यामानविधौ येषां विशेषकृतिं ते भजन्ति किम् ॥ १३०॥

वायुपर्णकषातोयन्त्रतिनो मोक्षभागिनः ।

धनति चेत् पदका सुत्काः पद्युपविचलेषराः ॥ १३१॥

छत्तमो नृप्त्रसक्तावो ध्यानभावस्य मध्यमः ।

सुतिर्यपोडधमो भावो बन्धिः पूजार्घमाधमा ॥ १३२॥

योगो जीवैक्यकारक्य पूजनं सर्वकामप्रयः ।

सर्वं नृप्त्रेति विदुषो न योगो न च पूजनम् ॥ १३३॥

मद्यामानं परं ज्ञानं यस्य चित्ते विराजते ।

किन्तस्य जपयज्ञैस्तपोभिनियमत्रतैः ॥ १३४॥

जातो लादि । वाच्यो शुभागुमद्र्ट्टा विभुः व्यापकः पूरंच ऋक्षदपः प्राहेतः जातोऽविजातीयसंगतभेदान्नृप्त्रयः ॥ ११६॥

तपस्व नष्ट न मानाद्वचाहिता ॥ ११८ ॥

निष्कृतितस्मिन्द्विजान्ति प्राप्तुंवन्ति ॥ १२० ॥ १२१ ॥

उत्तम रत्यादि । मद्योऽपि वरु वन्द्यश्च यावन्मचार्दियुतस्तमो

भावः । उत्तमं भजनं भवतीश्वेवचनयः ध्यानभावः ध्यानदूप भजनम् ॥ १२२ ॥

योग रत्यादि । यदं नृप्त्रे ऽद भवतोति विदुषो जानतो जगस्य

जीवात्मनोरैक्यमेव योगो भवाति शिवकोययोः शिवकोऽप्योरैक्य

मेव पूजनं भवति तद्वित्रो योगो नास्ति तद्वित्रो पूजनमपि नास्ति

मेव ॥ १२८ ॥

चतुर्दशगोऽस्र: ।

सत्यं विज्ञानमानन्दमेकं ब्रह्मोति प्रतिपाद्यत: । स्वभावात् ब्रह्मभूतस्य किं पूजा ध्यानधारणा ॥ १२४ ॥

न पापं नैव पुण्यं न स्वर्गो न पुनर्भव: । नापि ध्येयो न वा ध्याता सर्वं ब्रह्मेति जानत: ॥ १२५ ॥

ग्रयमात्मा सद्रा मुक्तो निलिंप: सर्ववस्तुषु । किं तस्य वभनं कस्यात्म त्रिमिच्छन्ति दृढीय: ॥ १२६ ॥

स्वमायाराचितं विश्वं मवितर्क सुरैरपि । स्वयं विराजते तत्र ध्यप्रविष्ट: प्रविश्टवत् ॥ १२७ ॥

व्रह्मरत्नयरथाकाशं सर्वेषामेव वसुनागम् । तथैव भाति सदृशो ह्यात्मा साक्षी सदैव हि ॥ १२८ ॥

न वाङ्मनसकृत वाक्यं नाम्नो योवनं जन: । सदैकरूपधारात्मा विकारपरिवर्जित: ॥ १३० ॥

जन्मयोगनवद्वारैर्देशैरैव न चाक्मन: । पश्यन्तोडपि न पश्यन्ति मायामयान्तवुड्डचयै: ॥ १३१ ॥

सत्यमित्यादि । विच्चानं fि:त … उक्तं यदेतत् मुक्त्वा। वृत्तिहेतोर्निरोध:॥ १३२ ॥

न पुनर्भव: न पुनरुत्पत्ति: । निधिं: चिन्मात्र: ॥ १३३ ॥

नव्वात्मनो देहकृत्पं वभनमशक्ये व कणसुच्यते व्यामात्र मुक्ता छता त्यादि तलाच स्वमायेल्यादि । व्यभितर्क मुनचिनो यसु ॥ १३५ ॥ १३८ ॥

जतु: जन्म चान्नो बाहत्वादेरभावे छेठनाच महैकत्व हेताद्वैतन् ॥ १३० ॥

तर्हि कस्य जन्मादिकं मवति तदोक्तं अक्लेशात् ॥ १३८ ॥

यथा मरावतोऽख्य' रविं पश्यत्यनेकधा । तथैव मायया देखे बहुधात्मानमौचते ॥ १३२ ॥

यथा सलिलचाक्षुष्य' मन्यन्ते तज्ज्ञते विधौ । तथैव बुद्धे शास्त्रज्ञं पश्यक्ल्यामन्यकोविदाः: ॥ १३३ ॥

घटस्थ' याधशं व्योम घटे भन्नेडपि तादग्राम् । नष्टे देखे तथैवात्मा समरुपो विराजते ॥ १३४ ॥

ग्रामज्ञानमिदं देहि ! परं मोक्षैकसाधनम् । जानत्रिहैव मुक्तः स्यात् सत्यं सत्यं न संशयः: ॥१३४॥

न कर्मणा विमुक्तः स्यात् स्थान सततया धनेन वा । आत्मनात्मानमाश्रित्य मुक्तो भवति मानवः ॥ १३५ ॥

प्रियो ध्यानेऽव सर्वेषां नात्मनोड्स्यपरं प्रियम् । लोकेऽस्मिन्नात्मसम्पत्तौ भवन्त्यन्ये प्रिया: शिवे ॥ १३६ ॥

ज्ञानं ज्रेयं तथा ज्ञाता त्रितयं भाति मायया । विचार्यं माये वितये ज्ञाने वैकोटऽस्मि्यते ॥ १३७ ॥

ज्ञानमात्रै व चित्रूपी ज्रेयमात्रैव चिन्मयः । विच्चातया खयमेवात्मा यो जानाति स आत्मवित् ॥१३८

एतत्त् कोथितं ज्ञानं सौख्यादिनिवृत्तिकारणम् । चतुर्विधावधूतानामेतदेव परं धनम् ॥ १४० ॥

श्रीदेव्युवाच ।

दिविधावधमो प्रोक्तो ग्राह्यस्तो भैक्षुकस्स्थया । कीदृशं सूयते चित्रमवधूताश्रतुविंधा: ॥ १४१ ॥

नव तत्रहे हस्सित चात्मा नानारुप: प्रतोयते कथमुच्यते सदैव प हरिति तनाल रुपधेत्यादि ॥ १४२ ॥

चतुदंशोऽध्यासः । ४३५

सुला वेदितुमिच्छामि तत् तत् कथय प्रभो ! । चतुर्विधावधूतानां लक्षणं सविस्तरेषत: ॥ १४२ ॥ श्रीसदाशिव उवाच ।

ब्रह्ममन्नोपासकां ये ब्राह्मणाः श्चाविधाय: । गृहाश्रमे वसन्तोडपि श्रेयास्वे यतय: प्रिये ! ॥ १४३ ॥

पूर्वाभिषेकविधिना संस्कृता ये च मानवाः । श्रैवावधूतास्ते श्रेयाः पूजनोयाः कुलार्चिते ! ॥ १४८ ॥

वाञ्छावधूता: शैवाश्च स्वाश्रमाचारवर्तिनः । विद्यध्रु: सर्वकर्माणि मदुद्देशितवशं न च ॥ १४५ ॥

विना ब्रह्मापरत चरन् तद्वत् चक्रापितं विना । निषिद्धमनं तोषयन् न गृहस्थोयुः कदाचन ॥ १४६ ॥

ब्रह्मावधूतकौलानां कौलानामभिषेकिष्याम् । प्रागेव कथितो धर्म्मः श्राचारस्य वरानने ! ॥ १४९ ॥

ज्ञानं संयाग्रनं पानं दानं च द्वाररक्ष्यपम् । सर्वमागममार्गेण श्रैवब्रह्मावधूतयोः ॥ १४७ ॥

उत्क्रान्तावधू तो द्विविधः पूर्वापूर्वविभेदतः । पूर्णः परमहंसाख्यः परिव्राडपर: प्रिये ! ॥ १४८ ॥

कतावधू तसंस्कारो यदि स्यात् ज्ञानदुर्ब्बलः ।

चतुर्विधानामवधूतानां लक्षणं विस्तरामिच्छलो विदध्यु वाच दिविधाविल्यादि ॥ १४१ १४२ ॥

श्रोदेव्यैवं प्रार्थितः सन् श्रीसदाशिव उवाच ब्रह्ममन्नोपासका ये रत्नादि ॥ १४८ ॥

विद्यध्रु: कृत्यः । ११ १८४-१८५ ॥

तदा लोकालये तिष्ठमानं स तु प्राधयेत् ॥ ९४ ॥

रचनं स्वजातिचिह्नस्य कुर्वन् कर्माणि कौलवत् ।

सदा ब्रह्मपरौ भवौ साधयेत् ज्ञानमत्तमम् ॥ ९५ ॥

श्रोँ तत्संमान्तमुचाय्यँ सोऽहममिति चिन्तयन् ।

कुर्यादाचार्यचितं कर्म्म सदा वैराग्यमाश्रितः ॥ ९६ ॥

कुर्वन् कर्माण्यसक्तो न लिजोऽस्मीति नो गर्वम् ।

गृहीताभानसङ्कतं तथाविधानविचेष्टितः ॥ ९७ ॥

श्रोँ तत्सद्र्दर्श मन्त्रेण गृहीतो नो यत कर्म चरेत् ।

नतनस्थो वापि नैमित्तस्थैरौ तद् भयं न ॥ ९८ ॥

जपाँ होमः प्रतिष्ठा च संचाराय विधीयते ।

श्रोँ तन्मनस्त्वंप्रवाहः स यं रूद्रः स यं शिवः ॥ ९९ ॥

किन्त्ये बेतालभूतेशैः समयैर्भैरिसन्निभैः ।

ब्राझ्मे पानन मन्त्रेण सर्वकृत्यौषि साधयेत् ॥ १०० ॥

सुखसाध्यमवाच्यं च सम्प्राप्तफलदायकम् ।

नास्त्ये तम्मात्रहामन्त्रादुपायान्तरमस्ति के ॥ १०१ ॥

पुरः प्रदेये दृशे वा लिखित्वा धारयेदिमम् ।

गुह्यस्तस्य महातत्त्वं दृशः पुखमयो भवेत् ॥ १०२ ॥

निगमागमसम्मत्यानां मारातमारतरौ मनः ।

श्रोँ तत्सदिति देवेभ्य ! तवाग्रे सत्यमोदितम् ॥ १०३ ॥

व्यपरः श्रमूर्छः ॥ १०५—१०६ ॥

यथा श्रोँतत्सदिति मन्त्रस्य माहात्म्यमाह श्रोँतत्सदिति ।

वज्रे क्षोत्यार्त्तिभिः । समाचरेत कुर्यांतु ॥ १०७—१०८ ॥

पूभमे श्रोँ तत्सदिति मन्त्रस्य ॥ १०९—११० ॥

अत्राविष्णुमहेशानां भक्ता नातुबिर:शिखा: ।

प्रादुर्भूतोडयमो नातस्मत् सर्वंमन्योत्तमोत्तम: ॥ ९८ ॥

चतुर्विधानांवतानामन्ये शामपि वसूनाम ।

मतान्चै: शोधनिनासं स्वाश्रदेतैन योधितम् ॥९९॥

पश्यन्त् सर्वत्र सद्रूपं लपंस्ततृषसममहामनुम् ।

खेच्छाचार: शयधिस: स एव भुवि कौलराट् ॥ ९?०॥

जपादस्म भवेत् सिद्धो मुक्ता: स्यादर्थाच्चिन्तनात् ।

साद्यात् ब्रह्मसमो देहो सार्थमेनं जपनं मनुम् ॥९११॥

त्रिपदोऽयं महान्त: सर्वकार्यकरक्षकम् ।

साधनादस्म मन्त्रस्य भवेत् लयद्धय: स्वयं ॥ ९१२॥

युग्मं युग्मपदं वापि प्रत्येकं कपटमेव वा ।

जप्यै तस्य महेशानि ! साधक: सिद्धिभाग् भवेत् ॥ ९१३॥

शैवावधूतसंस्कारविधूताखिलकक्मण: ।

नापि दैवे न वा पित्रे नार्षं कुचे डधिकारिता ॥९१४॥

चतुर्णामवधूतानां तुयोर्यां हंस उच्यते ।

वयोडन्ये योगभोगाढ्या मुक्ता: सर्वे त्रिशोपमा: ॥ ९१५॥

हंसो न कुय्यांत क्लोशक्रं न वा भातुपरिप्रहम् ।

प्रारब्धमग्रं विहरेविवेधविविधवर्जित: ॥ ९१६॥

॥ इति वतुर्विधानमित्यार । वतुर्विधानम्

भद्रपद्यं नहृ इति । वतु: ॥ ९६?-९१० ॥

वतुनृ भुजान: ॥ ९१६ ॥

त्यजेत् स्वजातिविच्छिन्नान् कर्मोभि गृहमेधिनाम् । तुरोयो विचरेत् योगीं नि:सङ्गो निरुद्यम: ॥ १८८॥

मडात्मभावनतुष्ट: ग्रोकमोहविवर्जित: । नितनि:केतस्थितिह: स्यान्नि:ग्रन्थो नि:पदपद्रव: ॥ १९० ॥

न पपिंशं भक्ष्यपेयानां न तस्य ध्यानधारणा । मुक्ताडविरतो निढौ न्हो हंमाचारपरो यति: ॥ १९३ ॥

इति तें कथितं देवि ! चतुर्गीं कुलयोगिनाम् । नत्तमां मविम्रेहेण साधनां मन्त्रमक्रिप्याम् ॥ १९४ ॥

एततां दृग्रनमप्यादानापात पवितोषगात । मवतेरौ:फलैरिवान्तर्योगे मन्त्रमदनाम् ॥ १९३ ॥

पृथिव्यां यानि तौर्थानि पुखक्चेतवाराणि यानि च । कुलसत्यामिनां देहें सान्त तानि सदा प्रिये ! ॥ १९८ ॥

तं धन्यास्मे कतार्थोऽयं तं पुख्यास्ते कताधर: । येराचेताः कुलद्रव्यै मोंनवै: कुलसाधक: ॥ १९५ ॥

स्मशानचार्योऽति श्मशान्ताममुख्य: सृक्कतामियात । स्म प्रभव्यमपि भद्रं स्यात् येषां संसर्गमाद्रवत: ॥ १९६ ॥

गृहमेधिनाम, गृहमध्यानाम् । निरुद्यम:, श्वानग्रूपरगनिरांछा-न व्यापारमूल्या: ॥ १६९ ॥

मडात्म त्वादि । भारद्र:, चिन्तनम् । निमिंकेभ: नियतबततवाष-नून्य । तिति तुभुः, सच्छनशीलः ॥ १९०—१७२ ॥

व्रतावधूतानां माचाहालमाद्य एतेषामिल्यादिभि: ॥ १७२।१७४ ॥

कुलद्रव्यै: मद्यादिभि: ॥ १९५ । १९६ ॥

चतुर्दशोऽध्यायः।

कराता: पापिनः क्रूरा: पुतिन्दा यवनाः खसाः।

म्लेच्छान्ति येषां संसर्गमास्तानं विना कोऽन्यमच्छयेत्॥ १०९ ॥

कलतत्त्वे कुलटये कौलिकान कलयोजितः।

येडच्र यत्नि शकृत भक्त्या तेडपि पूज्या महौतले॥११०॥

कौलधर्मात् परो धर्मो नास्त्येव कमलानने ! ।

अन्यजोडपि यमाराधित्य पूतः कौलपदं ब्रजेत् ॥ १११ ॥

करिपादे विलीयन्ते सर्वप्राणिपदे यथा।

कुलधर्मे निमज्जनित सर्वे धर्मास्तथा प्रिये ! ॥ ११२ ॥

अहो पुष्टतमा: कौलास्तोऽथरुद्र: स्वयं प्रिये !

ये पनन्त्यात्मसंघान् कुलं चक्रे च पञ्चपञ्चमान् ॥ ११३ ॥

गृह्णायां पतिताभंसी यान्ति गाढे यतां यथा।

कुलाचार विगन्तोडपि सर्वे गच्छन्ति कौलताम्॥११४॥

यथार्णवगतं वारि न पृथग्भावमाप्र यात्।

तथा कुलाम्ब,धौ मन्ना न भवेयुर्जना: पृथक् ॥११५॥

विप्रादन्यत्पर्यन्ता हिपद्रा येडत्र भूतले।

तं 'सर्वेडस्मिन् कुलाचार भवेयुरधिकारिग: ॥ ११६ ॥

ग्राह्यत: कुलधर्मेऽस्मिन् ये भवन्ति पराङ्मुखा:।

सवधर्मैरपरिभ्रष्टास्ते गच्छन्यधमां गतिम् ॥ ११७ ॥

प्रार्थयन्ति कुलाचारं यै केचिदपि मानवाः।

तान् वश्चयन् कुचीनोडपि रौरवं नरकं ब्रजेत् ॥ ११८ ॥

पृथिव्यां चाखिलवेशः:॥ ११९ ॥

पुक्कतस्चै: श्वपचैश्च। कुलद्रव्यै: क्रियते बुधै: ॥ १२० ॥

मण्डलनिर्वाणपतञ्जे ।

वाच्यालं यचनं नौचं मत्त्रा क्षियमा च्चया । कोस्स न कुय्याते यः कोस्सःसोडखमो वाच्यधोगतिगो ॥ ९८०

गताभिषेकात यत पुष्ट्यं परसस्पर्शागतेरपि । तस्मात कोटिसुयं पुष्ट्यमेकस्सिन कोधिने हते ॥ ९८१

ये ये वस्या: पितो सन्ति यच्चयध्वंसुपश्रिताः । कुल्ला भवन्तस्ते पामेस्सुंत्ता यान्ति परं पदम् ॥ ९८२

शैवधर्माश्रिता: कौस्सा: तोर्थङ्कपा: शिवालकाः । दो हेत सधया प्रे मृषा पूज्या मान्या: परस्सरम् ॥ ९८०

वड्ढुनाम किसुत्ते न तवापे सत्यसुस्सते । भवाभ्यतरस्स यत्थः कुलधम्मो हि नोपरः ॥ ९८.१

किच्चन्ते सघयाः सवं कीचन्ते पापस्सया: । देस्सन्ते कम्प्रजाचान्त कुलधम्मान्धिसेवणात् ॥ ९८२

सत्यवत्ता ब्रह्मनिट्ठा: कुपयाइय मानवान् । पावयन्ति कुलाचारेस्तो श्रेय: कौलिकोत्तमाः॥९८३

प्रति ते कथितं देवि ! सर्वकामिविनिर्स्सयम् । मण्डलनिर्वाणतन्लस्स पूर्वार्घं लोकपावनम् ॥ ९८८

य हदं मृषुयादितयं श्रावयेच्चापि मानवान् । सर्वपापविमुत्त्तः सोडन्ते निर्वाणमापुयात॥ ९८४

सर्वङ्गमाना तम्मार्सं सारातिसारं परातपरम् । तन्त्रराजमिदं ज्ञात्वा जायते सर्वगाल्ल्रवित॥ ९८६

किमत्थ तीर्यथस्से: किं यच्चैम्पसाधने: । ज्ञानकेत्त्रहातलं कम्पपाग्रेविसुस्सते ॥ ९८७

मण्डलं तिरिक्खदिट्ठा हि ०८८ ।

स विज्ञः सर्वगास्त्रेषु सर्वधर्मंविनिर्णयं वरः !

स ज्ञानी ब्रह्मविदां श्रेष्ठो यथेऽसौ कालिक्रिये ! ॥ ८२५ ॥

फलं वेदे: पुराश्रीयं स्मृतिभि: संहितार्तिभि: ।

किमन्यैर्वेङुभिर्व्यस्तैर्जालैर्दें सर्वंविद्वद्वेत॥ ९८५ ॥

मासौद्र गुऱ्यातमं यत्रे साधनं ज्ञानमुत्तमम् ।

सव प्रश्नेन तत्वेन दृष्ट्वा सत् सुप्रकाशितम् ॥ २०० ॥

यथा त्वं ब्रह्मगः शिष्यस्त्वं प्राणाधिका परा ।

महानिर्वाणतन्त्रं मे तथा जानोहि सुव्रत ! ॥ २०? ॥

यथा नेष्टं हिमस्थानं तारकासु यथा यगो ।

भाक्तांस्तेऽत्र मुनीन्द्रेण तत्त्वं ताराजिनं तथा ॥ २०? ॥

सर्वधर्मंमयं तत्वं ब्रह्मज्ञानैकसाधनम् ।

पठित्वा पाउत्रिकैरपि ब्रह्मज्ञानो भवेदरः ! २०२ ॥

विद्यातं यस्य भवने सर्वतन्त्राणामृतमोत्तमम् ।

न तस्य वंशे देहेऽपि पशुभर्वाति कांश्चन॥ २०८ ॥

पज्ञानतीमाराध्याॅप मूले: कमपि नाड़ीकप वा !

सृक्वद्वेतस्य हातन्वं कमपि वन्धादृणश्यते ॥ २०५ ॥

एतत्तत्वस्य पठनं श्रवणं पूजनं तथा ।

व्रततनं परमेष्ठिन् ! त्रिगां कैवल्यदायकम् ॥ २०६ ॥

उत्कं वर्णीधं तत्वमेकैकाख्यानमयुरतम् ।

सर्वधर्मोन्ब्वतं तत्वं नातःपरतरं क्वाचित् ॥ २०? ॥

पाताललचकं भूतत्रज्यैरतिक्रतसमन्वितम् ।

अथ महाकिनर्ग्यपान्त्रय माहात्म्यमभिधत्ते य इदं शृणुयाद्वि-

ख्याविष्कारिणाम् ॥ १५४ ५०? ॥

महानिर्वाणतन्त्रे ।

परार्धमध्य वो वक्त्र स सर्वज्ञो न संगयः ॥ २०६ ॥

परार्धसहितं यन्मेनं जानन्वती भवेत् ।

विकसिते तु तत् लोकोहन्ते कायितं चमः॥२૦૭॥

शान्ति तत्त्वाभि बुद्धाभि प्रास्ताभि विविधान्यपि ।

महु.निर्वाणतत्त्वस्य कलां नाहन्ति पोड़ग्रोम्॥२८८॥

महानिर्वाणतत्त्वस्य माहात्म्यं किं ववोऽम ते ।

विदित्तै तम्महातत्त्वं बुद्धा निर्वाणमाप्नुयात् ॥ २८९ ॥

॥ति श्रोमहानिर्वाणतन्त्रे षड्वक्त्रलोकोत्पत्तौ महुर्धसंस्थितिः ।

षटरे श्रोमहाद्वादशांशवमं पादे पूवर्कागड़े fिवशनिर्ग ।

स्यापमचतुर्वंधावधूर्त.वरगाकथनं नाम

षवदंगोऽष्टाशः ।

समात्तोऽयं ग्रन्थः ।

तेजःघ नेजववु ॥ २०२-३३ ॥

॥ति श्रोमहानिर्वाणतन्त्रे षटकायां चतुर्दशोऽलाषः ।