1. Mahanirvana Tantra Jivananda Vidyasagara 1884

महानिर्वाणतन्त्रम्।

कुलावधूत श्रीमद्वीरानन्दनाथाभ्यांभारतौ-विराचितया टोकया सहितम्।

वि, ए, उपाधिधारिणा

श्रोत्रीवानन्द- fिद्यासागर-भट्टाचार्य्यैः

संस्कृतम्

१.कार्तिकतत्त्व ।

कलिकाता-राजधान्याम्

नतन बाल्मोकियन्त्रे

श्राद्रितम् ।

सं १२५४

প্রণেতা—শ্রীউদয়াচরণ পাল

ওঁ নমঃ শিবানন্দায় নমঃ

मच्छानिर्‌वाणतन्त्रम् ।

प्रथमोऽल्लासः ।

गिरोन्द्रग्रिखरे रम्ये नानारत्नोपशोभिते । नानावृक्षलताकीर्णे नानापक्षिरवैयुते ॥ १ ॥

हृत्स्त्वं पडाननायमुख्यगक्तिः सदाशिवः प्रेरितश्चादिमकक्त्रतः । जगद्‌ गेलुं कुलपरिराज्येर्निर्वाणतन्त्रं महतां समस्तम् ॥ कारं कारं परऋषा नामं नामं गुरोः पदम् । निरपेक्षं वचः शम्भोरविशदेऽपि यथामति ॥

वेदाग्निरोधिततनुत्तपुष्करमुखे'चेनकातिनिर्न्त्तितानल्नपापकृत्प्रवर्त्तक-कलियुगागमने सति परमार्काचलननायुननुरक्जानां नानाविधपापकर्म्म-प्रसक्तानां नराधमां कर्थं निस्तारो भविप्यति तस्मिन्नयनी पावती कैलासग्रिखरे तिष्ठन्नं कारयन्न्नं सदाशिवं प्रति तेषां निस्तारोपाय-मप्रार्थयदेततदेवाह—मिरोन्द्रगिखर इत्यादिभिः । तत् तत्क्षितं गिरोन्द्रग्रिखरे पर्वताधिराजस्य कैलासस्य पद्देशे स्थितं मौनधरं मौनिनं शिवं वीच्य विबोध्य लोकानां हितकाम्यया जानन्नं छिनेऽक्थया पार्वती देवी विनयावनता सतो शिवभक्तियोगिद्येकादश-लोकस्थाने: पद्दैन्वयः । मौनधरमिस्थनेन कथानयमरो दर्षितः तस्मे द्यादौनि शम्भुस्नानामि तयोद्यमपदानि गिरोन्द्रग्रिखरे इत्यलं विशेषेऽपि। चराचररजाहगकमिस्थादौनि हितोयात्नानि परमानि स्यु

सर्वेन्दुकुसुमां मोदमोदिते सुमनोऽहरे । प्रैत्यसौगन्ध्यमान्यालो महर्द्धिपपवौजिते ॥ २ ॥

क्षीरच्छागद्रुमक्लाऽऽचादिते त्रिपथमज्जुले । मत्कोकिलस्निग्धसहडुष्टविपिनान्तरे ॥ सर्वदा स्वगतैः माद्यन्स्तुराजनिपेविते ॥ ८ ॥ सिद्धचारणगन्धर्वैर्गायैःपत्यगतैर्ॠत्वते । तव मौनधरं देवं चराचरजगत्कुरुम् ॥ ५ ॥

शिवामृत्योऽतिनोऽक्षव्यम् । रस्यते क्रोधातेन सिद्धचारणादिभिर्यन्ततद्रूप्यं तत्रिन्तु पारदप्यादितिर्यग्वर्गा यतः । नानारत्नोपशोभितेऽनेके: पद्मरागमरकतार्कप्रभृतिरतैर्गिरिजाते नानारत्नाकरेऽप्यनेके: जैरनैरार्भन्ताभिस्तत्र व्याप्त्रे नानापद्मरैर्युते नानाविधानां पञ्चपां मातृैर्युता ॥ ७ ॥

सर्वेन्दुकुसुमामोदमोदिते मकरवसन्ताद्यृतुसम्भवस्पुप्पसम्भविश्वरतिम-नोहारिभिगैः सुरभीकृतं नगएव तुमनोऽहरे व्यक्तिमनोहारके: प्रैत्येन सौगन्ध्येन मान्यो न चाव्यो युक्तो मरुद्द्विआयुपपवी-ऋजते ॥ २ ॥

अभ्रुरोगयस्सौौद अमरसम गुञ्जे: समूहै: सङ्घोतिभिः यः कल्वोऽनुगम्भीर: शङ्कुस्तेन निनादितं व्यराजतेऽचञ्चुला काया येभिर्दुमाषां तेभां कायाधिम्कारितने चक्षो द्विग्धं चिक्र्णयाश्च तनूभुजं चन्द्ररत्नैरिति द्विग्धमञ्जुलं तत्राननु । मत्स्यानां कोकिलानां सन्तोहेन समूहेन सङ्घेन संशब्दितं विपिनान्तरं वनमध्ये यक्षिणः तक्षिणः । सर्वदा सर्वेषां कान्ते स्वगतैर्मरादिभिः सार्धंस्तवराजेन यस्तेन निपेविते ॥ ८ ॥

सिद्धेयादि । देवयोनिभिः सिद्धै: चारणैर्गन्धर्वै: गायपत्य-सिद्धग्यपतिस्वामिकगणैश्च ध्यातेऽत्र देवं चराचरजगत्-

प्रथमोऽध्यासः १

सदाशिवं सदानन्दं करुणामृतसागरम् । कपर्द्धकुन्दधवलं श्रुदसच्चमयं विभुम् ॥ ६ ॥ दिगम्बरं दिगनागान्ध योगिन्द्रं योगवत्सभम् । गजाशोकरसंयुक्तजटामकडनमक्षतम् ॥ ७ ॥ विभूतिभूषितं ग्रान्तं व्यालमालं कपालिनम् । त्रिलोचनं त्रिलोचेभ्यं त्रिशूलवरधारिणम् ॥ ८ ॥ ग्राशुतोषं ज्ञानमयं कैवल्यफलदायिनम् ।

गुरूञ्चराणां जडनमानञ्चरतां स्वाचररक्षाच जगतां पितरम् । नमाम्यादि । नत्वा स्वेच्छया गिरीं कल्पां यक्षे यक्षाधिपं तं सदाशिवानन्दः सत् सर्वदास्यायो वा आत्मानन्दो यक्ष तं, सतः साधूनू या न्यास्वाद्यात यः तं, करुणामृतसागरं दधआरुपस्य प्रोयुपस्य सद्गुरू कपर्द्धकुन्दधवलं कपूरकुन्दधवतत गुब्भं, श्रुदसच्चमयं विमलसच्चयुक्र-प्रधानं विषुं व्यापकसुं ॥ ६ ॥

दिगम्बरं वस्त्रं यस्य तं वस्त्रराचितमित्यर्थः दिगम्बरं दिगद्वास्यां जनानां भर्त्तारं योगेन्द्रं योगः परमात्माचिन्तनं तततस्सु श्रेष्ठ योगवत्सभं योगिनान्द्रियतं योगिने वनभाः प्रियया यक्षेति वा तं गजाशोकः गजान्वया: शोकेः अशोकैरितसनो शिरोमैरेभ्यः कुचेः सिक्ती न जटामकडगेन मकिडतं ॥ ७ ॥

विभूतिल्यादि । विभूतिभूषितं भस्मभिरजकूटं नं ग्रान्तं संयतान्तः-करयं व्याला: सर्वा एव माला दस्स तं कपालिनं नककपालव्यालिनं लोच्यते दक्खने यैस्तानि वोचनानि नेत्राणि तानि लोच्चा यस्य तं त्रिलोचेभ्यं त्रयायां लोकानामधिष्ठातारं त्रिमूलवरधारिणं त्रिन्द्रलेभ्य वरं त्रिमूजद्र वरद वा धर्त्तं शोलं यस्येभि त्रिमूलवरधारी तम् ॥ ८ ॥

व्याख्यादि । व्याख्या श्रोतॄं तोषयितॄध्येयं तं ज्ञानमयं ज्ञानं तज्ज्ञः सकलपरार्थंकथनवाचस्पतीकैवल्यफलदायिकां निर्वाच्यरूपं

निर्विकल्पं निरातङ्कं निर्विघ्नेषं निरक्षतनम् ॥ ९ ॥ सर्वेषां हितकर्त्तारं देवदेवं निरामयम् । प्रसन्नवदनं वन्द्यं लोकानां हितकाम्यया । विनयावनता देवो पार्वती शिवमब्रवीत् ॥ १० ॥

श्रीपार्वत्युवाच । देवदेव ! जगनाथ ! मननाथ ! करुणानिधे ! । त्वदधोनाऽस्मि देवेश ! तवाज्ञाकारिषो सदाः ॥ ११ ॥ विनाऽऽज्ञया मया किंचिद्राशितं नैव प्रक्कथने । कपावलेयो मांध्य चेत् सेहोदकस्ति यदि मां प्रति ॥ १२ ॥ तथा निवेद्यते किंचित्स्तवैष वारितम् । त्वदन्यः संशयस्याऽस्य कश्चिल्लोके महेश्वर ! । खेत्ता भवितुमर्हेवा सर्वज्ञः सर्वशास्त्रवित् ॥ १३ ॥

फलस्य दातारं निर्विकल्पं निर्गतं विकलसो विविधा कल्पना यथा त्तं निरातङ्कं निर्गते चाऽऽतङ्कं तापशङ्को यशात्तं निर्विघ्नेषं नानाविध- भङ्गेरहितं निरञ्जनं शाङ्करं प्रतिपाद्यते ॥ ९ ॥ सर्वेषामिल्यादि । निरामयं निर्गत व्यामयो व्याधिर्येषाऽऽत्मम् ॥?०॥ पार्वती शिवं प्रति किमब्रवीदित्यपेक्षायाऽऽह, — श्रीपार्वत्युवाच । देवदेवेब्लादि । हे देवेश ! देवानामिन्द्रादीनामपि नियन्त ! यतोडहं त्वदधोना तत् यथीभूता सदाऽऽत्माऽऽकारिषो चाऽऽकाङ्क्षा व्यतत्त्वज्ञाऽऽया विना किंचिदपि भाषितं कार्याच्चं नैव मया प्रक्कथने ॥ १? ॥ १२ ॥

त्वदन्य इति । त्वत्तोऽन्यकस्य तवद्रतौ पतञ्जलितवपुरुषः त्वदिति वक्ष्यन्ते 'लिङ्गे' वा पदेऽत्र ॥ १३ ॥

प्रथमोल्लासः ।

श्रीसदाशिव उवाच ।

किमुच्यते महाप्राज्ञे ! कष्यतां प्राप्यवस्तुभे ! । सद्कथ्यं गपेश्रेष्ठेऽपि स्कन्दे सेनापतावपि ॥ १८ ॥

तवाप्रे कष्यविष्ठासि सुगोपीयर्मपि यत्नवेत् । किमस्ति विष्णु लोकेपु गोपनीयं तवार्पितः ॥ १५ ॥

मम रूपासि देवि ! त्वं न भेदोऽस्ति त्वया मम । सर्वज्ञा किं न जानासि त्वनभिन्ने च पुष्ट्र्यसि ॥ १६ ॥

हृतिं देववचः श्रुत्वा पर्वती हृष्टमानसा । विनयावनता साध्वी परिपप्रच्छ गद्गदरम् ॥ १७ ॥

श्रीदेव्युवाच।

भगवन् ! सर्वभूतेभ्यः ! सर्वेधर्मविदां वर ! । कुपावता भगवता ब्रज्ञान्तर्योमिना पुरा ॥ १५ ॥

पार्वत्या प्रष्टुमर्थमभिजिज्ञासतः श्रीसदाशिव उवाच । किं स्वते दुर्यादि । स्कन्दे कार्तिकेये गपेशेऽपि सेनापतावपिति व्याहरता भगवता महादेवेन तयोर्महागौरवेन मदतिप्रियतया तार्तियुग्भ-स्वाप्यधेय्य बलात्काररेषाप्यभिधावने योग्यतमत्तमति ऋत्वचितम् ॥ १८ ॥

तयोरितरस्लेपि गोपनीय विष्णुपि लोकेपु किं वस्त्रिक्ति कुपिते न कज्चिदित्यर्थः । अपे दयपात्रः क्यादादिश्य उपसंख्यानिर्मिति मम-म्ननातं स्वाथ्ये तसिः ॥ ९५ ॥

मम रूपेप्यादि । हृश्यते रूपक्रिया विशिष्टा विशेषे हृति रूपा कमेष्याव मम रूपा मदृशूपशामिनोयस्थे । मवसदृपेति पाढे ढ मया त्वं समानमेकं रूपं यक्षा सा स्व भिच्चेव भविंदरो हृति ॥९७॥

पार्वती यकृतं किं परिपप्रच्छ याक गद्गदामि अह, —श्रीदेव्योवाच भगवन् ! हे भूतेभ्यः ! हे भव्यांदिगालिनि ! सर्वभूतेभ्यः ! सर्वेपां भूतानां दयालुः ! मगवान् किमिति क्रोधाविष्टचाहेतोः प्रद्योतन तादृशो

मच्छानिवाषतनुभूः

प्रकाशितास्वतुविभा: सर्वधर्मोपेतहृदिता: । वर्षाश्रमादिनियमे यत्न चैव प्रतिष्ठिता: ॥ १९ ॥

तदुक्तयोगज्ञाने: कर्मभिरमेंव मानवाः । देवान् पितॄन् प्रीणयन्तः पुष्टिकर्मीला: कर्त्त सुगे ॥ २० ॥

स्वाध्यायध्यानतपसा दयादानैर्जितेन्द्रियाः । मछाबला मछावीर्या महासत्यपराक्रमाः ॥ २१ ॥

देवायतनगा मच्च्या देवकल्पा हदव्रताः । सत्यधर्मेपराः सर्वे साधवः सत्यवादिनः ॥ २२ ॥

भदन्ता लोका निस्तारिता एवं दुष्टक्रमप्रवर्त्तके पार्वपनि कलावपि केनाप्युपरतेन दयावता भक्तवत्सलया ॥ ९ ॥

प्रकाशिता इत्यादि । सर्वे धर्मा उपपघृता वर्धिता येषु ते ॥ ६ तदुक्तैरथार्दि । कतै सुगे सत्ययुगे सुष्ठु पृथिव्यां पुष्टिकर्मीला: निस्तारोपायभूतैर्नैव न कर्मभिरेवान् पितॄन् स प्रीणयतस्तर्पयन्त स्वधर्मेण पदेनाम्नयः ॥ ७ ॥

स्वाध्यायेत्यादि । स्वाध्यायो वेदाध्ययनं ध्यानं परमार्थाचिन्तनं तपः क्रच्छ्रचान्द्रायणादि दयादानं न्यायार्जितस्य धनादेः पात्रे दर्पणं तैः सर्वे विशिष्टा मानवाश्चामनु ॥

जितेन्द्रिये त्यादि: वशीकारतचतुरादयः महाबला महासामध्या:, स्थौल्य सामर्थ्यसेन्येषु बलमित्यमरः । महावीर्या महापभावा: महातेजसो वा, वीर्यं प्रभावे शुक्रे च तेजःसामर्थ्योरपपि तौ मेदिनो ॥ २३ ॥

कछानौ सत्यपराक्रमौ व्यवहायश्रेयो येषां नो महासत्यपराक्रमाः ॥ २३ देवायतनेत्यादि? । देवायतनगा देवतामूर्तिगाश्चिन मच्च्या मरणशीलाः कीटादयो देवकल्पा इष्यन्ते हि व्रते ॥

प्रथमोऽध्यासः ।

ज्ञानानः सत्यसङ्कल्पा: प्रजापालनतत्परा: ।

माढवत् परयोषित्सु पुत्तवत् परस्वतृषु ॥ २३ ॥

लोष्टवत् परवित्तेषु पश्यन्तो मानवास्तदा ।

ग्रासन् स्वधर्मनिरता: सदा सद्मार्गवर्त्तिनः ।

न मिथ्या भाषिष्य: केचित् न प्रमादरता: क्वचित् ।

न चौरा न परद्रोहकारका न दुराग्रया: ॥ २५ ॥

न मत्सरा नातिरुष्टा नातिलुब्धा न कामुका: ।

सदन्तः करणा: सर्वे सर्वदानन्दमानसा: ॥ २६ ॥

भूमय: सर्वग्रस्याख्या: पर्ज्जन्या: कालवर्षिणः ।

गावोऽप दुध्रवस्मध्या: पादपा: फलसमयिन: ॥ २९ ॥

नाकालमृत्युसन्तौतं न दुर्भिक्षं न वा रजः ।

हृष्टा: पुष्टा: सदाऽऽरोग्यारोगा जारुपगुणान्विता: ॥ २५ ॥

निदमो वेमान्ते साघव: स्वधर्मनिरता न: सत्यवादिन: सत्ये

यथार्थाभिधानं तस्य वक्तार: ॥ २२ ॥

राजा त इत्यादि । सत्ये सङ्कल्पो मानसं कर्म येषां तै: परयो-

र्नित्यं परेष्टु पररक्षिषु परदारेषु प्रवृत्तोनु ॥ २३ ॥ २४ ॥

नेत्यादि । न प्रमादरता: सावधाना इत्ये: न दुराग्रया न

दुष्टाभिप्राया: ॥ २५ ॥

नेत्यादि । न मत्सरा नान्यसुभद्रे पिश्रुना नार्तिरुषा न बहि:क्रोष-

यार्द्रिन: सर्वदा ध्यानन्द्रो यत्न एवम्भूतं मानसं हृदयं येषान्तो ॥ २६ ॥

प्रज्ञन्या मेधा: ॥ २० ॥

तेजोऽनेकर्वभाविता इत्थं वो माठ: ।

स्तिग्नो न व्यभिचारित्व: पतिभक्तिपरायणता: । नित्याशा च विधवा वै ख्रा: मूढा: स्वावारगतिं न ॥२८॥ स्वै: स्वधर्मैर्मंथ्येज्जन्तक्थे निस्तारपटवर्ग गता: । कते व्यतीते वेतायां दृष्टा धर्मव्यतिक्रमम् ॥ २९ ॥ वेदोक्तकर्मभिर्मिथ्यो न यक्ता: स्वेष्टसाधने । बडक्लेशकरं कामं वैदिकं भूरिसाधनम् ॥३०॥ कर्तु न योग्यो मनुजाश्चिन्ताव्याकुलमानसा: । त्यक्कु कत्तु न चाशक्तिं सदा कारतरवे रस: ॥३२॥ वेदार्थयुक्तस्मृतिगणै: भृशले । तदा त्वं प्रकटीकृत्य तप:स्वाध्यायुद्वलान् ॥ ३२ ॥

नेऽयादि । तत्कलयुगे रजो रोगा: सदा च रोऽयं यज्ञात्ने । तेजोकऱपुप्रान्चिता: तेजसा कुपेया ऋचैषु गुथै- युक्ता: ॥ ३३ ॥ ३५ ॥ स्वै र्यादि । यत्न: परमेश्वरम्य ग्रथ त: । कते ह्यादि । कते मलयुगो व्यतीते किगते स्मति त्वेतायां चायातायां सत्यां यत्न वेदोक्त- धर्मभृत्च्या मनुष्या: स्वेष्टसाधने त्याज्यनोभि:सम्पादने शक्ता: समर्था न भवुथ: । यदा च भूरोषि बडक्लेश साधनानि यक्ष तदू भूरि- साधनम् । व्यथया बडक्लेशकरं बहुना कोपानां जनकम् । व्यथया बडभि: कोपै: क्रियते नित्याद्यने यततत् वक्रेगरकम् । बडक्लेशकात् कम्मँरायच । कतएवेदगं वैदिकं कम्म कत्तु निनाव्याकुलमानसा मनुजा मनुष्या योष्या न भवुथ: । यदा च सदा कार्तवे तस: सवंदा ऋधेरखात्ता मनुजा वैदिककम्मँरयागे नानादोषमयस्थात तत्कम्म त्यक्तुं वडक्लेशस्वाध्यास्वात कत्तुच नाहैन्ति का तदा धर्मव्यतिक्रमं धर्मोशहूनं भवति तिहुपाशे वेदार्थयुक्तश्रुति:सु भूरिषु विप्रथ्यते वा हृदि करितहपाशे वेदार्थयुक्तश्रुत्य्

प्र यमोक्षास:।

लोकानतारय: पापात् दु:खभ्योऽकामयप्रदात् । त्वां बिना कोऽस्ति जौवानां घोरसंसारसागरे ॥ ३८ ॥

भक्तां पाता समुबत्तांं पिडयत प्रियक्त प्रभु: । ततोड्पि हापरे प्राप्ते स्मृत्युजस्तुकतो जिन्ते ॥ ३५ ॥

धर्मोऽडिलोपे मनुजे श्राधिव्याधिसमाकुले । संहिताद्युपटेश्रेन त्वयेवोद्वारिता नराः: ॥ ३६ ॥

ज्ञायाते पापिनि कालौ सर्वधर्मींविलोपिनि । दुराचारे दुष्प्रपञ्चे दुष्टकर्मप्रवर्त्तके ॥ ३७ ॥

न वेदा: प्रभवस्त्वत्त * स्मृततीनां स्मरस्य कुतः । नानातिक्रासियुक्तानां नानामार्गप्रदर्शिनाम् ॥ ३८ ॥

प्रकटीकृत्य तप:स्वाध्यायादिलेकान् लोकान् जनान् पापात् लमतारय: तारितवानित्यन्वय: ॥ ३० । ३१ । ३२ । ३३॥

त्वामिति । यतस्त्वंश्रव्भू तोडतस्तां विनेल्येवं योजनीयस् । घोरसंसारसागरे भयानकसंसारराश्रुत्रे प्रभुर्जगत्प्रति: ॥ ३४ ॥

तत इत्यादि । श्रुत्यक्तस्त्वसुक्तोज्िभते क तिभिक्कानि यानि श्चतानी पुङ्खानि तैरज्िभते त्वके धर्मोऽडिलोपे धर्मस्यांधं लुस्स्तीर्यात

धर्मोऽडेजोपस्तकिनं कृल्वज्ञतोज्िभते द्रति धर्मोऽडिलोपे द्रति च हापरे इत्यस्य विशेषणे मबुजे इतयस्य वेति बोध्यस । व्याधिर्मानसो व्याख्या ॥ ३५ । ३६ ॥

व्यायाते रत्न्वादि । दुराचारे दुष्ट. श्राचारो यत् तस्किनु ॥ ३७ ॥

• प्रभवन्त्यत्त वोत पाठ: ।

महानिर्वाणतन्त्रे ।

बहुनानां पुराणानां विनायो भविता विभो ! ।

तदा लोका भविष्यन्ति धर्मेकर्मवहिमुखाः ॥ ७५ ॥

उच्चृङ्खला मदोन्मत्ता: पापकर्मरताः सङ्गा ।

कामुका लोलुपा: क्रूरा निष्ठुरा दुर्मुखा: गठा: ॥ ८० ॥

स्वल्पायुमेन्द्रमतयो रोगयोगसमाकुला: ।

निःश्रीका निर्बला नोचा नोचा नोचाचारपरायणा ॥ ८२ ॥

नीच संसर्गनिरता: परावृत्तापहारका: ।

पराानिन्दापरद्रोहेरपरिवादपराः खलाः ॥ ८२ ॥

परस्त्रीहरणे पापघ्नाभयविवर्जिता: ।

निर्धना म्लेच्छना दोना दारिद्र्योपररागिणः ॥ ८३ ॥

विप्रा: मूढसमाचाराः सद्यावन्दनवर्जिता: ।

पयाज्ययाजकाः लुब्धा दुष्टताः पापकारिषः ॥ ८८ ॥

नेत्यादि । प्रभवः समुद्याः ॥ ३५ ॥

उच्चृङ्खलो इत्यादि । उच्चैः श्रृङ्खलं वेदादिर्धर्मपानिगैः यो विभो तै

उच्चृङ्खला: वेदविरुद्धा इत्यर्थः । लोलुपा: स्वातिलुब्धाः । क्रूरा:

निर्दयाः । निष्ठुरा: परुषवादिनः । दुर्मुखा: च वदनसुखा: । गठा: चब्ज-

जवः ॥ ८० ॥

खल्वेत्यादि । स्वायुष्यं ते मन्त्रमतयोर्योति कर्मधारयः ॥ ८? ॥

खला दुर्जनः ॥ ८२ ॥

परस्त्रीत्यादि । परस्त्रीहरणे पापघ्नाभयविवर्जिताः परस्त्रीहर-

णपराः । म्लेच्छना: म्लेच्छदूषिताः । दीना: खेदवन्नः दारिद्र्योपररागिणः ॥ ८३ ॥

प्रथमोल्लासः ।

प्रसत्यभाषिषो मूर्खो दम्भिका दुष्प्रपञ्चकः । कन्या विक्रयिषो द्रात्यास्तपोत्रतपराङ्मुखः ॥ ४४ ॥ लोकप्रतारणार्थाय जपपूजापरायणः । पाषण्डः: पापितमन्या: श्रद्धाभक्तिविवर्जिता: ॥ ४६ ॥ कदाचारः: कदाचारः: छुतकः: मूत्रसेवकः । शूद्रान्नभोजिनः क्रूरा हष्यौरतिकामुकाः ॥ ४७ ॥ दार्य्यान्त धनलोभेन स्वदारानौचजिघत्सु । ब्राह्मण्याच्युतमेतावत् केवलं सूत्रधारकम् ॥ ४५ ॥ तैव पापगतिं यस्मां नख्यामाख्याति चेतनम् । धर्मेऽधास्ते सदैव निन्दा साधुद्रोहां निरन्तरम् ॥ ४८ ॥ सत्कथालापमालोक्य न तेषां मनसि कचित् । त्वया कर्त्तानि तन्नायि जोवोद्वारयहेतवे ॥ ५० ॥

व्यसत्यादि । दम्भिकाः दम्भो धर्मेऽधिजितं तद्वतः: द्वात्याः घोरग्रवधे पर्य्यन्तमयसंक्कता भ्रष्टगायतलोका विप्रा भविष्यन्नीतितो पूर्व- खान्वयः ॥ ४५ ॥

लोकेत्यादि । पाषण्डा: वेदवात्या क्रपटमौर्ख्यादिवतचर्य्याडम्बर: श्रद्धाभक्तिविवर्जिता: श्रद्धा वेदादौ हृदप्रत्ययः भक्तिः प्रीतिजनक- व्यापारः ताभ्यां हीनाः ॥ ४६ ॥ कदाचारा इत्यादि । छुतकाः भरष्यायतज्जीवनाः ऋत एव मूत्र- श्यारम्भ सेवकाः क्रूराः कठिना: हष्योऽरतिकामुकाः शूद्रान्नतिकाः- मवितारः ॥ ४७ ॥ ४८ ॥ ४८ ॥ सत्कथालापमालम्ब चेत्यन च भवेद्: त्वं रक्षेथाः ॥ ५० ॥

मछानिर्वापत न्त्रम् ।

निगमागमजातानि भुक्तिमुक्तिकराणि च । देवौनां यत्न देवाना मन्त्रयन्तादिसाधनम् ॥ ५१ ॥

कायिता बहवो न्यासा: शक्तिस्थैर्यादिलक्षणाः: । बद्धपद्मासनादीनि गदितान्यपि भूरिशः ॥ ५२ ॥

पशुभावदिव्यभावा देवता मन्त्रसिद्धिदाः: । ग्रवासनं चित्रारोहो मुखडसाधनमेव च ॥ ५३ ॥

लतासाधनकर्माणि त्वयोक्तानि सहस्रशः । पशुभावदिव्यभावौ स्वयमेव निवारितौ ॥ ५४ ॥

कौला नैव पशुभावाद् भ्रष्टा दिव्यभाव: कुतो भवेत । पत्रं पुष्पं फलं तस्यां जयमेवाहरन्तु पशुः ॥ ५५ ॥

न शूद्रद्रव्येण कुय्याद मनसा न स्वीयं स्मरेत ।

निगमेत्यादि । यत् तन्त्रादिषु शक्तिस्थैर्यादिलक्षणा: क्रि-

सत्यादिस्वरूपा: ॥ ५१ ॥

बद्धपद्मे न्यादि । यत्ते यथोक्तप्रज्यते व्यादिना सुक्कपद्मासनाद्रे:

संप्रहः ॥ ५२ ॥

ग्रवासनर्निति । यत्नापि यत्ने यसाधनुपक्रः ग्रवासनं नतशरीर-

वनमु ॥ ५३ ॥ ५८ ॥

कबौ युगे पशुभावदिव्यभावयोरसक्ते दृष्टे दर्शनविधा प्रथमत्त: पशुदिव्योर्विभेद्यानि यानि कर्माणि तानि दर्शयति द्वाभ्यामु । पद्म- मित्यादि । क्रियेतद कामयत्व ॥ ५५ ॥

दिव्यं देवताप्रायं शुचान्तःकरषः सदैव ॥ ४६ ॥

हृद्यतोत्कृष्टवीतरागः सर्वभूतसमः चमो ।

कालिकल्पसयुक्तानां सर्वेन्द्रियरचेतसाम् ॥ ४७ ॥

निद्रालस्यप्रसक्तानां भावशुद्धिः कथं भवेत् ।

वीतरागनकर्माणि पञ्चतत्त्वोदितानि च ॥ ४८ ॥

मयं मांसं तथा मत्स्यं सुरामैथुनमेव च ।

एतानि पञ्चतत्त्वानि त्यजता प्रोक्तानि षड्‌वरः ! ॥ ४९ ॥

कालीजो मानवो लुब्धः मिक्षोऽरपरसायया ।

लोभात्तु पतिषन्ति न करिष्यन्ति साधनम् ॥ ५० ॥

इन्द्रियाणां सुखार्थाय पोष्या च बहुलं मदु ।

नेत्यादि । भवेदित्थ्याहार्य्यम् । देवताप्रायः देवतुल्यः हृद्यतो तः

सुखदुःखयोस्तथा दिव्यगर्तान्न तुन्दि॔न तान्यतोद॔सतिक्रान्तः तृष्णासंयो

वीतरागः वीतो रागः प्रीतिमात्रश्रय

वा यस्य वक्त्राद्‌ा वः रागोऽतिसुरागे मातुःसयें द्रात कोषः । संशयभूतवचः

सर्वेषु भूतेषु समः रागद्वेषादिरहितः स जीवो परेषांपकारे लते तु

प्रत्यपकारानादररपं जमतु तद्वानु ॥ ५६ ॥

एवं पश्वादिव्योर्येषां कुम्म्राणि प्रदक्षैंदानीनां शरैंदरा चञ्चल

चित्तानि निद्रादिसङ्क्तौ तान् नानाविधदुष्ट्रतया बिनां पशुद्विःखैःरिद्वे

कर्मवाधनायोम्यानां कविजनानां महुष्णाणां पशुभारादिव्यभाःो न

विष्णत हृति मतिपारदिवतमाह । कवोऽत्रादि ॥ ५७ ॥

वीरेल्यादि । हे यकृत् ! जोककल्‍‌याद्‌कर्तःः पञ्जनत्यान्दोनि तत्त्वानि

उर्हितान्य्‌कानि येषु एनभूतानि वीरसाधनकर्म्माणि मद्यमांबाद्दोनि

पञ्जुतस्नानि च त्वया मोक्तानोऽख्‍नयः ॥ ५८ । ५९ ॥

तत् मद्यादिपञ्चतत्त्वेषु ॥ ६० ॥

इन्द्रियाणामिति । मधु मद्यम् ॥ ६१ ॥

हृत्पद्मस्थितमिति । मधु मद्यम् ॥ ६२ ॥

महानिर्वाणतन्त्रे ।

अ भविष्यन्ति मदोन्मत्ता हिताहितविवर्जिताः! ॥ ६९ ॥ परक्लोधर्षकाः केचिद्दस्यवो भुवि । न करिष्यन्ति ते मत्ताः पापयोनिविचारणम् ॥ ६२ ॥

मतिपानादिदोषेभ्यो रोगिभो बहवः; चित्तौ । मतिहीनोना बुद्धिहीना भूत्वा च विकलेन्द्रियाः ॥ ६३ ॥ ऋते गत्वा प्रान्तरे च प्रासादात् पर्वतादपि । पतिष्यन्ति मरिष्यन्ति मनुजा मदविह्वलाः ॥ ६४ ॥

केचिद्विवादयिष्यन्ति गुरुर्भिः स्वजनैरपि । केचिद्दीनाः स्त्रिप्रायाः न्नपरे बहुजल्पकाः ॥ ६५ ॥

सकायंकारिषु क्रूरा धर्म्ममार्गविलोपकाः । हिताय यानि कर्म्माणि कथितानि त्वया प्रभो ! ॥ ६६ ॥

मन्ये तानि महादेव ! विपरीतानि मानवे । के वा योगं करिष्यन्ति न्यासजातानि केऽपि वा ॥ ६९ ॥ स्तोत्रपाठं यन्त्रादिकं पुरस्कृत्यां जगत्पते ! । युगप्रभ्रंशप्रभावेण खभावेन कलौ नराः ॥ ६८ ॥

भविष्यन्त्यतिदुष्टन्ताः सर्वथा पापकारिणः । तेषामपि दुरनेतॄन् ! क्रुपया कथय प्रभो ! ॥ ६९ ॥

परक्लोधर्षकाः परक्लाभिभवकर्त्तारः । दस्यु-सौराः ॥ ६२ ॥

यक्षोत्यादि । हृदे च भगाध्नजालाधारे प्रान्तरे यामस्य दूरे हृदयतां ददृक्षये रध्वनि ॥ ६३ ॥

गुरुभिः पितृादिवत् ॥ ६५ ॥

मोनाः न किञ्चिदपि । व्याहृत्नः योगं तन्नादिम्रयुक्ततत्पर-जपहोमपचारोपासकः ॥ ६६ ॥ ६७ ॥ ६५ ॥

प्रथमोल्लासः ।

श्रायुर्वारोग्यवर्चस्यं बलवौर्थ्यविवर्धनम् । विद्याबुद्धिप्रदं दृष्ट्वा शास्त्रमप्रयत्नेऽभड्करम् ॥ ७० ॥

येन लोका भवन्ति महाबलपराक्रमाः । युद्धचित्ता: परिहिता मातापित्रोः प्रियङ्कराः ॥ ७१ ॥

स्वदारनिष्ठाः पुरुषाः परस्त्रीषु पराङ्मुखाः । देवतागुरुभक्ताश्च पुत्रस्नजनपोषकाः ॥ ७२ ॥

ब्रह्मज्ञा ब्रह्मविद्यायाश्च ब्रह्मचिन्तनमानसाः । सिद्धार्थं लोकयानायाः कथयिष्य हिताय यत् ॥ ७३ ॥

कर्त्तव्यं यदकर्त्तव्यं वयांस्रमवविमृशेतः । विना त्वां सर्वलोकानां कुतः शान्तिः भुवनत्रयम् ॥ ७४ ॥

एतत् श्रीमच्छङ्कराचार्यतनये सर्वतन्त्रोत्तमोत्तमे सर्ववेदान्त-निर्णयमार्गे श्रीमद्वादरायणाश्रितशिवसंवादे जीव-निस्तारोपायप्रस्तोः नाम प्रथमोल्लासः ॥ ७ ॥

तेऽग्रामित्यादि । तेऽग्रां नराधाम । श्रायुर्वारोग्यवरचस्यं श्रायुर्धे व्यारोग्याय वर्चसे तेजसे च हितम् ॥ ६५ । ७० ॥

विद्योऽत्यादि । येन उपायेन ॥ ७१ ॥

ब्रह्मविद्या: सर्वं ब्रह्मवेदिति प्रथमावनः लोकयानायाः चोक-निर्वाण्डस्य ॥ ७२ । ७३ । ७४ ।

इति श्रीमच्छङ्करान्वयांशतन्वटोकायां प्रथमोल्लासः ।

इतीयोगसारः ९

व्रति देव्या वचः श्रुत्वा गाढारो लोकगद्धरः । कथयामास तच्हिन्महाकालख्यवाराधिः ॥ १ ॥ ज्योतिर्दाग्निव उवाच ।

माधु पृष्टं महाभागे ! जगतां हितकारिणि ! । पत्नीतयः शुभः प्रश्नो न केनापि कृतः पुरा ॥ २ ॥ धन्यासि सक्कतासि हितासि कलिजन्मनाम् । यत् सदुक्तं त्वया भद्रे ! सलुं सलुं नाश्याश्रितः ॥ ३ ॥ मयंन्ना त्वं त्रिभालज्ञा धर्मज्ञा परमेष्टिनि ! । भूतं भवडविष्यच्च धर्मयुक्त्रं त्वया प्रिये ! ॥ ४ ॥ यथातस्वं यथाज्ञायं यथायोग्यं न संगयः । कलिकल्मषदैनामां हिजादीनां सुरेश्वरि ! ॥ ५ ॥ मेध्यान्नेध्याविचाराणां न शुद्धिः शौतकर्मणा । न संहितादः स्म, तिभिरिष्टसिद्धिदृं पां भवेत् ॥ ६ ॥

नहुर ददानीं कतजोर्नित्तारोरोपांयप्रभां पार्वतीं तत्प्रसन्ना स्तवं मां त्वुत्तयं तातसुपक्रते । इततोऽ्यादि । लोकगद्धरः जानानां कल्याण-स्तोत्पादकः वज्राकारखगर्वादिः महादयावशच्छदः ॥ १ । २ । ३ ॥ सर्वज्ञे तादि । भवतु वच्म मानमु ॥ ८ ॥

कलिकल्मषशोभानां कलियुगघनविमर्दनतहेशहकदुर्गतिनाशिनां मेध्यान्नेध्याविचाराणां पवित्रापवित्रविचारदूषितन्यानाम् सततश्च दिनादिनां श्राद्धप्रसद्यतोत्कमेणा वेदोक्तेन" कन्या चा पुत्रिणे भवतु ॥ ११ । ८ ॥

प्रथमोऽधः ।

सत्यं सस्सं पुमः सत्यं सत्त्रं सत्यं समोक्षरते ।

विना चागमसाने च काव्यो नाक्षि मति: मिये ! ॥ ९ ॥

सुतिक्रा तिपुरारादौ मयैवोक्तं पुरा मिये ! ।

आगमोक्तविधानेन कलो देवान् यजेतू बुधोः ॥ ५ ॥

कलावागममुत्तमकथं योड्न्यमाग्रें प्रवर्त्तते ।

न तस्य गतिरक्तोति सत्यं सत्यं न संशयः ॥ ६ ॥

सर्वे वेदा: पुराणेषु कृतिभिः संहितादिभिः ।

प्रतिपाद्योदकिं नान्योऽस्ति प्रभुर्यगति मां विना ॥ ७ ॥

आगमनिति च ते सर्वे मत्पदं लोकपावनम् ।

मद्वागंविसुखा लोका: पाषण्डा नष्टचालितः ॥ ८ ॥

प्रतो मममतसुत्कृत्ज्य यो यत् कर्म समाचरेत् ।

निष्कलं तदवेदे विफल कर्त्तापि नारको भवेत् ॥ ९९ ॥

मूढो मममतसुत्कृत्ज्य योऽन्यस्यै मतुपाश्रयेत् ।

ब्रह्मादि पिठरान्तः स भवेदान्न संशयः ॥ १० ॥

कलौ तन्त्रोदिता मन्त्रा: सिध्यास्स्त्रीषुं फलप्रदा: ।

शोभनेधार्त्तये ॥ ३ ॥

श्रोतॄरथादि । हे मिये ! शुभींविंवचक्ष: आगमोक्तविधानेन देवान्

यजेतू पूजयेत् इति ऋचा पूर्वं सुतिक्रातिपुरारादौ मयैवोक्र्र-

मित्यादि ॥ ५ । ८ ॥

समतग्रामनाख्याय प्रथममत कलानन यथा वचोऽस्तकमलं मालपूजिताद्र्र ।

यथैक्रियादि । यत् सत्यपाधार्वर्य्यं प्रतिपाद्य: पोषितत्वा ॥ १० ॥

वाचमनौति । यत्र ते वेदार्वो मदुष्परं महींयं कामं दोषपावनं

दोकानं पूततत्वनवनाननि पोषणि । नार्त्तालिनो मयिर्वृतिति

वेद: ॥ ११ ॥

विततंरादि । उदार्च्चस्य पारतन्त्रय । वद वच्मा ॥ १० ॥ १४ ॥

वस्ता वार्फल्स सर्वेषु जपेषु ध्यानेषु चादिषु ॥ ९ ४ ॥

निर्बीजेषा शौचमार्ज्जीया विषयहीनो हि राग इव ।

सत्यादौ शौचमार्ज्जनं कालो न तत्र कर्त्तका रेव ॥ ९ ४ ॥

पाश्चात्तिकं यथा भित्तो सर्वेन्द्रियसंयमस्तथा ।

प्रमूर्छनं कास्येन तथान्ये मन्त्रेररागो यः ॥ ९६ ॥

ध्यानमन्त्रैः शतं कर्म्म न स्यात् क्लेशोऽस्मो यथा ।

न तत् फलसिद्धौ स्वातं श्रम एव हि केवलम् ॥९०॥

कलावन्योदितैरंगैः सिद्धिमिच्छति यो नरः ।

हषितो जाङ्गवीतौरे रूपं स्वनति दुस्स्तमति: ॥ ९५ ॥

मदक्कार्द्रितं धर्म्मं हित्वान्येदधर्म्ममौहते ।

ऋषि वेदोक्तानां मन्त्राणां कलौ निष्प्रभावत्वं तत्फलान्वितानिष्पाद-

कत्वादि प्रतिपादयंत्लोकोक्तानामेव मन्त्राणां विशिष्टत्वात् भर्ज्टाति तत् तत्-

फलप्रदातृत्वाद्वाऽऽनिमित्तप्रशस्यमाार्ह, कलावित्यादिभिः ॥ ९८ ॥

निर्योर्था रथ्यादि । ये श्रौतजातीय वेदोक्ता मन्त्रा: मच्यादौ

युगे सफलाश्चतुफलोत्पादका च्यामनु ते सर्वे मन्त्रा: कलौ युगे विप्र-

हीना उद्गा: सर्वा इव निर्थ्या निष्प्रभा वा मृतका इव तत् तत् फलान-

नष्माटकाश वोधुव्या रत्नस्वय: ॥ ९९ ॥

पाश्चालिका इत्यादौ । भित्सा स्थिति: सर्वरोगद्रुजः सीमावतती

तुना श्रमः पाश्चालिका वशकर्न्नादिभिरिनिर्म्मिता: पुत्त्रिका यथा काये-

भग्ना वस्मर्था भवन्ति तथैवान्ते तन्नोऽभिद्धा मन्त्ररागयो मन्त्र-

मन्त्रा: कलौ तत्स्वरूपानिष्पादकौ भवतः । पाश्चालिका पुत्त्रिका

स्वाहकृतमादौ चोभौ: शते यमर: ॥ ९९ ॥

छद्मे श्यादि । यथा वध्यांकुशलीनक्रमोऽप्यक्रमफलदः शाको न भवति

एवमन्यसम्मितैः क्रतं यत् कर्म्म तत्तथास्थितं कर्म्मप्या कते वति फल-

किद्धि: फलनिष्पत्तिनं स्वातं केवलं श्रम एव च सात्रु । हीति निश्चित-

मिति ॥ २०० ॥

व्रजतं स्वष्ट्रहेतौ चोरैरनाकं स्वभाज्यति ॥ १९ ॥

नान्यः पन्था हतुं द्रहस्रुते सुखासते ॥ यथा तेनो हितो मार्गो मोक्षाय च सुखाय च ॥ २० ॥

तस्मात्प्र बुद्धो कानि नामरेखाग्रान्वितानि च ।

सिद्धानां साधकानां च विधानों च भूभृतां ॥ २१ ॥

व्याधिकारिविभेदेन पशुपादादिकृतः प्रिये ! ।

कुलाचारोदितं शम्भो गुस्यं कवितं काचितं ॥ २२ ॥

जोवप्रह्नतिकारेऽपि कानिचित् कथितान्यपि ।

देवा नानाविधाः प्रोक्ता देवयोनिपि बहुधा: प्रिये ! ॥२३॥

भैरवाश्चैक वेतालौ वटुकौ नागयिका मता: ।

ग्रामदेवा वैष्णवाद्याश्च सौराग्न्यपतादयः ॥ २४ ॥

नानामन्त्राश्र यन्त्राश्च सिद्धोपायाश्च्यनेकक्रमः ।

भूरिप्रयाससाध्यानि यथोत्कफलदातनि च ॥ २५ ॥

यथा यथा कताः प्रश्ना येन येन यद् यद् यदा ।

मदनात् मम सुखात् उदितं कथितं । दृंहते वाच्क्कित । स्वाक्षरं व्र्कर्‌क्रोदेवं ॥ २६ ॥

व्यसुत परेनोकेक । २० ।

व्याधिकार्तिविभेदेनाऽधिकःतिर्यग्विधोऽपि च ।

विध्रेधेषा पशूनां वाड्ल्यतच छेतो: कवितं कुलाचारोदितं कुलाचारोदितं भम्भं गुस्यं कवितम् ॥ २२ ॥

जीवेत्यादि । व्याधिकार्तिविभेदेनेऽन्युपक्ज्यते । कानिचित् तन्रादि ।

चापेतस्य जीवप्रह्नत्कारौष्ठेत्यनम्नयः: कार्तः्यः ॥ २३ । २८ ॥

नानेत्यादि । विधोपायानि विद्या: विशिष्टमते उपाया येषु तानि ॥ २४ ॥

तत्तु तत्त्वोपकाराय तत्त्वे लोकं नवा प्रिये ! ॥ २४ ॥

सर्वलोकोपकाराय सर्वप्राणिविहिताय च । सुगधर्मानुसारेण याथातथ्येन पार्वति ! ॥ २५ ॥

त्वया यथाकृतात: प्रथमा न केनापि पुरा कता: । तव चो हेन वक्ष्यामि सारात्सारं परात्परम् ॥ २६ ॥

वेदानामागमानाञ्च तत्त्वाषाछ विग्रेषतः । सारमुष्ण त्य देवेशि ! तवाग्रे कथयते मया ॥ २८ ॥

यथा नरेषु तन्निष्ठा: सरितां जाङ्ङलौ यथा । यथाहं त्रिदिवेशानामागमानामिदं तथा ॥ २९ ॥

किं वेदै: किं पुराणैर्वा किं शास्त्रैर्दुम्बरै: शिने ! । विच्छातेऽस्मिन् महातत्त्वे सर्वसिद्धौषधरो भवेत् ॥३० ॥

यतो जगन्मृकण्डलाय त्वयाहं विनियोजित: । प्रतस्ते कथयिष्यामि यथार्क्षस्थितकल्पं भवेत् ॥ ३२ ॥

काते विश्वहिते देहि ! विश्वेश: परमेश्वरि ! । यचेत्त्यादि । यथा यथा याह्वया याह्वया: प्रथ्रा: तथेत्थ- मेवेकरम् ॥ ३६ ॥

वव्लोकोपकारायैव त्वया याह्विकत: प्रथमा तत्त्वेनान्वय: करषोय: ॥ ३७ ३८ ॥

वेदानामित्यादि । द्वारं स्वरांगषम् ॥ ३५ ॥

यघ वशंतकलेभ्यो मझानिर्वाचतत्त्व्या सहष्ठानं श्रेष्ठमाच । यघेलादिना । तत्त्वधा उत्कमा द्रति येष: ददं मझानिर्वै- तत्त्वम् ॥ ३० ॥ ३? ॥

यत त्वयादि । विनियोजित: प्रवर्तित: ॥ ३२ ॥

नतु विश्कितोत्रपादकोपायकचनाजुष्मत: को वार्होदय याष । लते पत्तादि । चो होक ! विश्चाहिने जाते बालि विच चो विंच वार्हाद्रा-

प्रोतों भवति विश्वात्मा यतो विश्वं तदाश्रितम्‌ ॥३२॥ स एक एव सद्रूपः सत्योद्‌धेतः परात्परः । स्वप्रकाशः सदापूर्णः सच्चिदानन्दलक्षणः ॥ ३८ ॥ निर्विकारो निराधारो निर्विशेषो निराकुलः । गुणातीतः सर्वसाक्षी सर्वात्मा सर्वदर्शिवः ॥ ३५ ॥

तीनां सर्गे‌षां नियन्ता परमेश्‍वरः प्रोतो भवति नु । विश्वं हते‌ंतपादमात्रं परमेश्‍वरे कृत्स्नं प्रोतमुपपद्यते तत्त्रैक्‍ष्यं विश्वात्मो हि । यनः परमेश्‍रो विश्वात्मक्‍न हि यत्‍स तथाभूतो भर्वात यतो विश्वचित्तोत्पादनेन तत् प्रोति जायते ह्रति मारः । ननु तथ्य विश्वात्मकत्वेन कृत्स्नं ख्यातमात्रं यतो विश्वमित्यादि । यतो हि‌ स्वं तदाश्रितं तं परमेश्‍वरमार्मानं वतं तेदतो विश्वात्मा स भर्वात ॥ ३२ ॥

यत् परमात्मन्‌ एवैक्‍ष्यं सत्यात्मं तदन्यस्मादिखिन्‌परार्थेक्‍ष नित्यानित्यप्रतिपाद्यंर्यात । स एक एवात्मादि । यध्य सत्यात्मक्‍त्वान्नादेर्‌मे‌षां प्रोतिजनकत्वाद्‌विप्रकृष्टेतत्वाच्च परमात्मैवैको ध्येयः पञ्चः सुखाराध्यश्‍चशुभिधातॄन्‌ प्रथममन्‌ सद्रूपः मन्त्रस्‍मभावः स परमेश्‍वर एवैकः सत्यः तदन्यस्तु मिथ्या‌येः पदार्थैःसत्यो हि स्यः । तल्सुसत्यत्वे हेतनु तद्ग्रदाह व्यतिरित्यादि । यतोह्रेत महातोयविजातीयसून्यः अनणुन परात्न मद्वैते‌रप परः श्रेष्ठः स्वेनात्मनेह प्रकाशते ह्रति स्वप्रकाशः चन्द्रत्‍यर्‍यादिप्रकाशानिरपेक्षः सत्स्य्रः । सदापूर्णः सयर्दा व्याप्तः सच्चिदानन्दलक्षणः सन्‍निहितसर्वत्रा स्यातिरनौ यो चिदानन्दै र्ज्ञानानन्दो मत्स्वरूपः ॥ ३४ ॥

निर्विकारः प्रकृतेःर्‌न्यथाभावयो‌द् विकारः नद्रुचि‌तः विरार्जातः आननयसून्यः निजेषः सर्गतमेदेर्‌चिन्तः निराकुलः व्याकुलानामून्यः गुणातीतः गुणाः प्रोतोत्पत्ताः सुखदुःखादयः सत्‌वादयो वा नानतोतोनि‌क्रान्तः सर्वेषां श्चैा सर्वेषां गुहागमकंर्‌चषां साचाद्‌ वृटा मजेत्क्रमा मचेसद्रूपः सवे‌ष्टन् व्यभिलष्य पदर्थैस्यावबोक्‍षिता विधिःः प्राममक्तै र्शब्दः ॥ ३६ ॥

गूढ: सर्वेषां भूतेषु सर्वव्यापी सनातन: । सर्वेन्द्रियगुणाभास: सर्वेन्द्रियविवर्जित: ॥ ३ ६ ॥

लोकांततो लोकहेतुर्वाश्चनसंगोचर: । स वेत्ति विश्वं सर्वेऽप्स्तं न जानाति तु कश्चन ॥ ३ ९ ॥

तद्धौनं जगत् सर्वं नै लोक्यं सेचराचरम् । तदालम्बनतस्तिष्ठेद्वितर्कोंऽपि न जगत् ॥ ३ ५ ॥

तत्सत्यतामुपाश्रित्य सहड्ढाति * पृथक् पृथक् । तेनैव हेतुना यं जाता महेश्वरि ! ॥ ३ ८ ॥

कारणं सर्वमूर्त्तीनां स एक: परमेश्वर: । लोकेऽपि शिल्पकारेभ्य: सृष्टा ब्रह्मा तु गीयते ॥ ४ ० ॥

सर्वं वरावरं भूतेय, गूढ: संरुतत: सर्वव्यापी सकलपदार्थव्य-पनशील: सनातन: व्यादान्तमूर्त्त्य: सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वोपेन्द्रियाग्या-गुण्यं तद्विषयान[भासयति स: तथाभूत: सर्वेन्द्रियविर्जित: चतुर्दशकलेन्द्रियस्थून्य: ॥ ३ ६ ॥

लोकांततो लोकहेतु: भुवनवोजमं व्यक्तूजन्म-गोचर: वाचो मनसयाथ्य: सर्वज्ञ: स परमा[भा] विद्धं मके जग-देत्ति जानाति तं परमा[त्मान्त]ं कश्वन न जानाति त्वात: परमा-त्मैवैक: सत्य: तद्भिसस्लिखा: पदार्थो[ने]म्भूततताद्म्यं तत्संधं ॥३९॥

तदधोनमित्याडि सर्वं जगत्तध्दौनं परमा[त्म]श्वर्र्ति मचराचरं जडंमस्यावरसहितं तैलोक्यं तदालम्बनत: परमा[त्म]वा[ल]म्बनतिस्थे तु । इदमवितर्कों मनूषणीया[म] जगत् तत्स्थलयतां परमा[त्म]स्थ्यत्वपामिल्य रडं पृथ्यो इमा चाप: चयां यायुरिल्या[द]क्रमेगा यथकं पुथकं सहतू सत्यवद्रार्ति प्रकार्शने तत्वन्वय: वयं श्रद्धराटय: ॥ ३८ । ३९ ॥

कारणामित्याडि । एक: केवल: तदिक्क्षया परमेश्र्रेच्छया सृष्टि-*सहड्ढातो[ति] वा पाठ: ।

विष्णुः पालयिता देवि ! संरक्षतां तदिच्छया । इन्द्रादयो लोकपालाः सर्वे तदयवशतिनः ॥ ४८ ॥

खे खे ऽधिकारे निरताक्षे यासक्ति '° तदाज्ञया । त्वां परां प्रकृतिं तस्य पूज्यासी भुवनत्रये ॥ ४२ ॥

तेनान्तर्यामिरूपेण तत्तद्विषययोगिताः । स्वस्वकर्म्मि प्रकुर्वन्ति न स्वतन्त्राः: कदाचन ॥ ४३ ॥

यद्ययाहाति वातो ऽपि सूर्यो ऽस्तंपति यद्यया त् । वर्षन्ति तोयदाः काले पुष्णन्ति तरवो वन्॥ ८ ८ ॥

कालं कालयते काले काले मृत्युम् 'ल्युभियो भयम् । वेदान्तवेद्यो भगवान् यत्कृ तहं पालयति ॥ ४४ ॥

सर्वे देवा श्र देव्यस्त त्मया: सुरवन्दिते । प्राणत्यास्तभ्यपर्यन्तं तन्मयं सकलं जगत् ॥ ४६ ॥

करणान्नोकेषु यद्ब्रह्म स्रष्ट ति गोयते श्रद्यते । तदिच्छयैव स्वष्टजगत्पालने ति विष्णुः पालयितेतिगोयते । तत्संहरषा द्वि°ह संहर ति गोयते । इन्द्रादय इत्यादि । तद्यवश्त नः परमेश्वराधीना ये इन्द्रादयो लोकपालास्ते सर्वे खे खे ऽधिकारे निरताः सन्नतदाज्ञया धीशन्तो ऽथैन्यः ॥ ४०-४२ ॥

तेनेत्यादि । तेन परमात्मना तत्तद्विषययोगिजिताः: तस्मि न् तस्मि न् विषये प्रवर्त्त ता: न स्वतन्त्राः न स्वाधीनाः ॥ ४३ ॥ ४८ ॥

कार्यमत्यादि । काले प्रलयसमये कालमपि कालयते नाशं गमयति । यत्कृ चिद्दोपपब चितः यत्कृ चिद्रपां वोधितः ॥ ४४ ॥

सर्वे इत्यादि । तन्मया: परमात्मसदृपाः स्वामहं स्तनपयॆ न्त् सर्वे इत्यादि ।

तस्मिन्सृष्टे जगसृष्टं प्रौषिते प्रौषितं जगत् । तदाराधनतो देहि ! सर्वेषां प्रोषनं भवेत् ॥ ४९ ॥

तरोमूलाभिषेकैस्तु यथा तं जपकवचवाः । तर्पन्ति तदनुष्ठानात् तथा सर्वेडमरादयः ॥ ४५ ॥

या तवार्षनाद्गानात् पूजनाद्यपनात् प्रिये ! । भवन्ति तुष्टाः सुन्दर्यस्तथा जानो हि सन्तते ! ॥ ४८ ॥

यथा गच्छन्ति सरितोऽप्येनापि सरित्पतिम् । तथार्च्चादौ निनि कर्माणि तदुद्देश्यान् पावन्ति ! ॥ ५० ॥

यं यो यान् यान् यजेहेवान् श्रद्धया यद्यदामये । तततद्व्राति सौख्यवश्ते सदा हृदयवगम्ये: शिवे ! ॥ ४६ ॥

वन्दनात् किसुतेन तवार्च्चने कथ्यते प्रिये ! । ध्येयः पूज्यः सुखाराध्यस्त्विना नास्ति मुक्तये ॥ ५२ ॥

नावामो नोपवासक्च कायक्लेशो नो विदते ।

नद्धाःपमारभ्य वक्ष्यादिगुच्छकप्यर्थान् सकलं सम्पूर्ण जगत्त्रयं परब्रह्म-स्वरूपं भर्यात ॥ ४६ ॥

तत्रावलत्यादि । क्षत इति हति श्रेषः तस्मिन् परमात्मनि ।

परब्रह्माराधनतः सर्वेषां प्रीणने हृतान्नमात्र, तारोक्तवाचि । तं जपकवचाः तरोः याच्छ्रः क्रियतयानी व ! तत्त्वष्टानात् परमेश्ररा-धनात् ॥ ४५ ॥

वचने्यादि । पूजनात् मानसादर्च्चनान् ॥ ४८ ॥

वक्ष्ये्यादि । तदुद्देश्यान् यत् परमात्मा उद्देक्ष्यो वेधावदिक-न्वया तावत् ॥ ५० ॥

यो यत्स्वावि । यद्यदाराधये यत् वत्स कवल लामव वध्यचः सर्वेषां प्राणिनां तत्तत्क्रियावष्ट प्रवर्यकः ॥ ४? ॥

वन्दनेत्यादि । सुखाराधे चपाश्रः सुखाराधः ॥ ५३ ॥

दितीयोयोगः । २४

नैवाचारादिनियमो नोपचाराय भूरिषः ॥ ५३ ॥ न दिङ्नालवचारोऽस्ति न मुहुर्मुहुरसङ्घति: । यत्र साधने कुलेऽपि न ! तं विना कोऽन्यमाश्रयेत् ॥५४ ॥

इति श्रीमत्कुलनिर्वाणतन्त्रे सर्वतन्त्रोत्तमोत्तमे सर्वधर्मे निःष्य्वासारे श्रीमत्सदाशिववसंघदे जीवन्मुक्तारोपाय-प्रयोगे नाम दितीयोयोगाखः ॥ २ ॥

तुखाराध्यानमेव द्वयस्याह । नायास हेत्यादि । व्यासः परम-

ष्मः ॥ ५३ ॥ तं परमात्मानम् ॥ ५४ ॥

इति श्रीमत्कुलानर्वाणतन्त्रटीकायां दितीयोऽध्यायः ।

क—३

हतयोगोद्वाष: ।

श्रीदेव्युवाच ।

देवदेव महादेव ! देवतानां गुरोगुरो ! । वन्द्या त्वं सर्वशास्त्राणां मन्त्राणां साधनस्य च ॥ १ ॥

कार्षतं यत् परं ब्रह्म परमेशं परात्परम् । यस्स्योपासनतो मच्यो भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति ॥ २ ॥

केनोपायेन भावनं ! परमात्मा प्रमोदति । किं तस्य साधनं देव ! मन्त्र: को वा प्रकौतित: ॥३॥

किं ध्यानं किं विधानस्य परेष्टस्य महामन: । * तत्वेन श्रोतुमिच्छामि कृपया कथय प्रभो ! ॥ ४ ॥

श्रीसदाशिव उवाच ।

प्रतिगुह्यं परं तत्वं श्रृणु मत्प्राणावकाश्मे ! ।

कैवल्यार्थ परमात्मनि चै य: पूज्य: सुखारोग्यशाली लोकपह् तद्योग-मार्गिकं जिनाराध: सदाशिवं प्रथमं वन्दे देवदेवेत्यादि । देवतानां गुरोरेकप्त गुरो: ॥ ७ ॥

विन्दति लभते ॥ २ ॥

तस्य परमात्मन: ॥ ३ ॥

तत्वेन याथार्थ्येन ॥ ८ ॥

श्रीसदाशिव उवाच । व्रातिगुह्यादिस्यादि । व्रातिगुह्य-परतिगुह्य परमात्मन्: हृत्कर्ण वा पाठ: ।

हठयोगोल्लासः

रहस्यमेतत् कथयामि ! न कुलातिप्रकाशितम् ।

तव श्रद्धेन वक्ष्यामि मम प्राणाधिकं परम् ।

श्रेयं भवति तद्ब्रह्म सच्चिदानन्दमयं परम् ॥ ६ ॥

यथा तत्त्वस्वरूपेया लड्यतेर्वा महेश्वरि ! ।

सत्तामात्रं निविंशेषमवाङ्नसगोचरम् ॥ ७ ॥

ग्रसचिलोकसंज्ञानं स्वरूपं ब्रह्मणः स्मृतम् ।

समाधियोगे स्तद्‌यं सर्वत्र समहस्थिभिः ।

हृद्यातेर्निर्विकल्पैर्हि लाम्याध्यासर्वजिंते ॥ ५ ॥

मतिरहस्यं परं तत्त्वं परं ब्रह्मा तत्त्वविद्‌भि याथावद्‌भिर्‌ऽऽर्त्ति कोशः ।

रहस्यं गुह्यतमं ॥ ५ ॥

ज्ञेयमित्यादि । हे महेश्वरि ! सच्चिदानन्दभयं सत् सद्‌ऽस्ति स्यादियत्तत्-

चैतन्यं विश्वमोक्ष्यं जगतां यतत् स्वरूपं यद्‌ऽनित्यत्वात् तव परं ब्रह्म तत्त्व-

स्वहुपेण ब्रह्माऽ‌ऽप्त स्वहुपेण तटस्थेयों सच्चिदानन्देयौ श्रावत् ज्ञेयं

भवति । यद्यप्यते स्वायत्ते पदाथों ये: तानि मनस्सानि नैः करणो

त्यादृट् ।

नतु किं तत्त्वस्वकपं येन परं ब्रह्म ज्ञेयं भवेदिति पेल्लायां

ब्रह्माः स्वरूपं नित्यपदति सत्तामात्रमित्यादि । यत् सत्तामात्रं केवल-

परमार्थसच्चिदानन्दं निर्विशेषं स्वगतेतरहि तस्मु च्वाद्वयसगोचरं

वचो मनस्साप्यालम्बनं वस्तिनोकोसद्बानमू चेत्यां मिथ्याभूताया-

स्तिलोके: सद्बूानं महद्बानं यस्मात् तद्‌ब्रह्माः स्वरूपं खू ततमू ।

तच् ब्रह्मस्वकपं परमं सैरेप वेदितव्यमिति श्राद्ध । समाधो-

ल्यादिना । सर्वत्र समरट्‌टिभिः शवंतारिमिति श्टौ समा तत्त्वा दृढ-

येधां तैः हृद्यागीतैः शतिकारानहृदयैः खलु योगोष्यादिभिः निर्विक-

ल्पैर्नानाविधकल्पनानू नयैः दृढीकाघ्याश्र जिंते नैवारनित्यतास्त्र-

फिरहते योऽगिभिः समाधियोगैः समाधियचित्तैकापत्रं योगः पर-

मेश्वर कथितास्वस्यग्रंहचयानिद्यः तः करष्यः तद्‌ब्रह्म वेद्यं भवति ।

यतो विश्वं समुप्रतं येन जातञ्च तिष्ठति । यकिञ्चन सर्वज्ञो लोयं तद्ब्रह्म तल्लक्षणं: शिवे ! ॥ ८ ॥

लक्षणैरामुमिच्छोना विहितं तन्न साधनम् ॥ ९० ॥

तत् साधनं प्रवक्ष्यामि श्रुतिस्मृत्याविहिता प्रिये ! । तवादौ कथयाम्येध ! मन्वोक्तारं महेशितुः ॥ ९१ ॥

प्रपञ्चं पूर्वसूक्तस्य सचिचत्पदमुदाहरैत् ।

कथया समाधीयते वित्तं कथञ्चित समाधिः परमेश्वरः उपास्यो ध्रोः क्रियतेऽधिकरणे किः । तदन योगः सगुर्वेनादयो वेधां तैः समाधि-योगेनैव ॥ ६-८ ॥

तटस्थलक्षणानि द्विविधाच्छ । यतो विश्वमिल्यादि । यतो हे तुभूतान् वित्तमघेवन् जगत् शश्वत्कं जातञ्च जातध्वं सहि्यं येनावनम्भूतैस् तिष्ठति । प्रययकाङ्क्षे शर्वाणि वरारयवराणि व भूतानि यकिञ्चन नो कीनानि भवन्ति तद्ब्रह्म तटस्थैरनेनैच लक्षणैः यों वेदितव्यं ॥८॥

स्वरूपलक्षणेन तटस्थलक्षणेन व वेदितव्यस ब्रह्मापो भेदो नास्तीत प्रतिपादयितुमार्छ स्वरूपपज्ञोयादि । हे शिवे ! स्वरूपपज्ञा यद्ब्रह्म वेद्यं ज्ञेयं भवति तदेव ब्रह्म तटस्थैरपि लक्षणैरेवं भवेत् । स्वरूपलक्षणेन ब्रह्मोधिगतुमिच्छता जनानां साधनमपेक्ष्य-

तदित्यादि । हे प्रिये ! तत्स्वरूपं तटस्थलचणैरैव द्वास ब्रह्मा-म्-अधिगतुमिच्छता जनानां साधनं विदितं ॥९०॥

साधनमहं प्रवक्ष्यामि श्रवण्चिता श्रुतधाना मती त्वं ऋषभुष्य तत्त् साधने वक्ष्ये त्यादौ प्रथमतो महेशितमहंङ्केवरस्य मन्वोक्तारं कथयामि प्रचक्षवमित्यादिना । पूर्वमध्यास प्रपञ्च-

एकं पद्मान्ते ब्रह्मोति मन्त्रोच्चारः प्रकौत्सितः । सविचिक्रमेषा । मिलितः समर्प्योऽयं मनुमंतः । तारहौनेन देवेति ! वडवर्षोऽयं मनुभंवेत् ॥ १३ ॥

सर्वे मन्त्रोच्चमः साच्चाहंकार्यकार्मोच्चदः । नात्र सिध्दायपेक्षास्ति नारिकेलिवादिटूषणम् ॥ १४ ॥

न तिथिरनं च न श्राद्धं न रात्रिगणनलयथा । कुलाजुलादिनियमो न संस्कारोत्कट विद्यते । सर्वेधा सिध्दमन्त्रोऽयं नात्र कायेधा विचारणा ॥ १५ ॥

बहुजन्माजितेः पुङ्खेः सद्गुरुयेधित लभ्यते । तद्रा तद्रक्तो धारवा जन्मसाफल्यमाप्रयात् ॥ १६ ॥

चतुर्वर्गं करे कत्वा परते ह च मोदते । स धन्यः स कृतार्थय स कातो स च धार्मिकः ॥ १७ ॥

मोदारशब्दः क्रिय तनोऽनलरं सज्जिनपदसटाहरेत् वदेत् । वचित्रुपटान्ने च एकं ब्रह्म ल्युदाहरेंत् । ततस् ध्योः सर्वदेवेकं ब्रह्म च्याकारको मन्त्रो निष्पदः मन्त्रोच्चारोऽयमेकमेवा प्रकौत्सितः कापितः ॥ १७ ॥

सर्वोक्त । हे देवेति ! सविचिक्रमेषा । मिलितः सज्जतोऽयं सचुर्मन्तः । समप्रार्थः समप्रर्षिकों मतः तारहौनेन प्रष्ठवल्यामेनायं पूर्वोक्त एव मन्तः घड्गुणो भवेत् ॥ १७ ॥

व्यघेमं मन्त्रं स्तौति सर्वेध्यादिना । क्ययं मन्त्रः सर्वेघु मन्त्रघटसः येधः ! सर्वमन्त्रोतमवमेवाह साच्चादित्यादिना ॥ १८ ॥

न तिरधरित । तिरधर्न गष्यानोयेतित मोघः ॥ १४ ॥

व्यघेतस्य मन्त्रस्य पछोक्तः पुरुषस्य सर्वेघोतमवं प्रतिपादयितुमाछ बहिन्यादि । तदक्तः स गुरुसुखात् मन्त्रमिमं चादधा ॥ १५ ॥

चतुर्वर्गेमिति । धर्मार्थकामनोचैवपञ्चितो वर्गः समूच्यदवर्गकस । त्रिगुणो धर्मकामार्थैस्सद्वर्यंमः समोच्चैकरित्यमरः ॥ परत्र परलोकोः ॥ १७ ॥

स ज्ञातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः ॥ १९ ॥ सर्वेषामेव निष्णातः सर्वलोकप्रतिष्ठितः । यस्य कर्णोपान्तप्राप्तो मन्त्रमह्नामणिः ॥ १९ ॥

कन्या माता पिता तस्य पवित्रं तत्कुलं शिवे ! । पितरस्सस्य सगुष्टा मोदन्ते विदिश्रे सः ॥ गायन्ति गायनिं गाथां पुलकाकुलितविग्रहा: ॥ २० ॥

प्रशस्तकुले कुलश्रेष्ठो जातो ब्रह्मोपदेशिकः । किमस्माकं गयापिण्डैः किं तौर्थैः स्नाततर्पणैः ॥ २१ ॥

किं दाने: किं जपैर्होमैः किमन्यैर्बहुसाधनैः । यममन्त्रमयटत्मा: ऋषि सत्पुरुषस्य साधनात् ॥ २२ ॥

श्रृणु देवि ! जगदम्बे ! सत्यं सत्यं मयोच्यते । परब्रह्मोपासकानां किमन्यैः साधनान्तरैः ॥ २३ ॥ मन्त्रग्रहणमात्रेण ये देहो ब्रह्ममयो भवेत् । ब्रह्मभूतस्य देवेशि ! किम वाप्यं जगदम्बये ॥ २४ ॥

निष्णातो निपुणः कर्मोपास्योपास्न' प्राप्तः कर्मोपास्योपास्नप्राप्तः मनन एव महामणिः ॥ १५ । १८ ॥

गायन्ति ऋषयः गायनां तामु ल्युटं चैति बाण्डिलकाव कमेष्ट ल्यकुट । पुलकैः रोमध्पौररक्षिताः क्राभिगताः विप्रहा देहा येभं तथाभूता: सन्त् । पुनर्जन्मविपक्वा द्रातं पाढेड्यक्षितं विचित्र त- मित्यर्थः ॥ २० ॥

तां गाथामेव ऋषत्कुल इत्यादिभ्यां द्वाभ्याम् । ऋ ब्रह्मोपदे- शिक: परब्रह्मोपदेशवान्: च विनखरटप्रिमन्नः ॥ २१।२२ ॥ ष्ट खिवल्यादि । साधनान्तरेः साधनविगेषैः ॥ २३ ॥ मन्वेध्यादि । किमवाप्यं किं लक्ष्यमाप्ति खपि तु स चं यस्तु ब्रह्मैववाङ्क्ष्यः ॥ २४ ॥

हठयोगप्रासः ।

कि` कुर्वन्ति ग्रहा रष्टा वेतालाशेटकादयः । पिश्याचा गुह्हकाद् भूतान डाकिन्यो मातृकादयः ॥ २४ ॥

रचितो ब्रह्ममन्त्रेण प्रह्ह्ततो ब्रह्मतेजसा । कि` विभेति ग्रहादिभ्यो मार्त्तण्ड इव चापरः ॥ २५ ॥

तं दृष्ट्वा ते भयापन्नाः सिंहं दृष्ट्वा यथा गजा । विद्रवन्ति च नश्यन्ति पतझा इव पावके ॥ २६ ॥

न तस्य दुरितं किचिद्‌ब्रह्मानिः्ठस्य तेऽहिनः । सत्यपूतस्य शुद्धस्य सर्वप्राणिहितस्य च ॥ २७ ॥

को वोपद्रवमिच्छेष्टा ग्रामाभातक` विनाशिनी । ये दुर्द्ध्यान्ति खलाः पापा परब्रह्मोपदेशिनि ॥ २८ ॥

स्वद्रोहं ते प्रकुर्वन्ति नातिरिक्का यतः सतः ॥ २८ ॥

तस्य ब्रह्माभूतस्य दृशेनमात्रेण या पराड्मुखाः सन्तो पछाद्यः पन्नायन्ने ॥ २९ ॥

रचित इत्यादि । ब्रह्मभूतो जनेा गछादिभ्यो विभेति भीतो भवति किम् । किन्तु न विभेतीत्यर्थः मार्त्तण्ड इव सूर्य्य इव ॥३०॥

तमित्यादि । त परब्रह्मोपासकं ते पछादयः विद्रुत्वा न्नि पन्नायन्ने । पतझा इव ग्रालभा इव ॥ ३? ॥

गुद्धस्य निमंलान्नःकरस्य ॥ ३२ ॥

ये पापा: पापभालिनः खलाः दुर्जनाः परब्रह्मोपदेशिने जनाय दुर्द्ध्यान्ति तस्यापकारं विदधति ते पापा: स्वद्रोहिणेव प्रकुर्वन्ति । परब्रह्मोपदेशिने इति कृथडू दृशेर्य्याऽऽदरार्यानां यं प्रति कोप इति सम्र्रदान्तस्याद् वलथोः समदाने इति वलथोः । परब्रह्मोपदेशिजनश्र्रोहकाररक्षात स्वस्थै वापकारस्योवपादने शेत` दुर्जनचाळ मातिरिक्का इत्यादि । यतो इतः सन्तः साधीना ब्रह्मभूताद्‌ब्रह्मोप-

स तु सर्वचितः साधुः सर्वेषां प्रियकारकः । तस्यानिष्ठे कते देिव ! को वा स्वाक्रिपपद्रवः ॥ ३० ॥

मन्त्रार्थं मन्त्रचैतन्यं यो न जानाति साधकः । अतलचप्रजमोदपि तस्य मन्त्रो न सिध्यति ॥ ३१ ॥

अतोऽस्यार्थीच्च चैतन्यं कथयामि श्रृणु प्रिये ! । आकारेण जगत्पाता संहर्ता स्वाद्कारत: । प्रकारेण जगत्स्रष्टा प्राणवार्थ उदाहृत: ॥ ३२ ॥

मच्छक्तेस्तद्ा स्याद् चिच्चैतन्यं प्रकोचिंतम् । एकमदै तमौघानि ! वृंहत्वाद्ब्रह्म गौयते ।

मन्त्रार्थ: कौषितो देिव ! साधकाभीष्टसिद्धिद: । मन्त्रचैतन्यमेतच्च, तद्विष्ठातृदेवता ।

तज्ज्ञानं परमेशानि ! भक्तानां मिद्धिदायकम् । अस्याधिष्ठाढ देवेशि ! सर्वव्यापि मनातनम् । आवितक्ं निरातङ्कं वाचालौतं निरञ्जनम् ॥ ३६ ॥

देविनो जनातु तेडतिरिक्ता भिद्रा न भवन्ति कत: स्वधोऽपमेव प्रकार्नोति भाव: ॥ ३७ ॥

स तु श्रज्ञानिष्ठस्तु ॥ ३८ ॥

तस्य साधकस्य यतेन न सिध्यति ॥ ३? ॥

अत: हृदि प्रयमतः प्रश्नवार्थं मिखुपर्ययात । आकारेण त्यादिना ॥३९॥ अथ सविश्रादिपदार्थमाह सच्चिद्रनेत्यादिना ॥ ३८ ॥

अथ मन्त्रचैतन्यमभिधते मन्त्रोत्यादिना । हे परमेशानि ! या तस्य मन्त्रस्याधिष्ठाती देवता तस्या यत् ज्ञानमेतदेव मन्त्रचैतन्यं जानीहि-

त्वद्यय: त्वाधिष्ठाहदेवताद्वानं भक्तानां विशिद्दायकं भवेत् ॥ ३९ ॥

नमस्य मन्त्रस्य काधिष्ठाती देवतैषैवाबामाद वशेोकादि । हे देवेशि ! सर्वव्यापि सकलपदार्थव्यापिनेश्व-

हतौद्योग्रामः ।

वाडंमायाकमवादेन तारझोनेन पार्वति ।। दूयते विविधा विद्या माया श्रौः सर्वतोसुखी ।। ७ ।। तारेषा तारझोनेन प्रत्येकं सकलं पदम् । युग्मयुग्मक्रमेणापि मन्बोडयं विविधो भवेत् ।। ७८ ।।

ऋषिः सदाशिवो द्रास्य कनदोडनुष्ठुपुदाहृतम् ।

रद्धि तमू ऋषितर्क्यों मनूचनीयं निराकारमाकारतिमुखं वाचातोमुखफिरन्ना । नवाकं निरझानं मनखपुराद्यविषयभूतं यदूश्रृङ्खी तदस्य मन्त्रस्याधि- ळह भवेत् ।। ७६ ।।

वार्गत्यादि । हे पार्वति ! वाद्यपाया कमलाढ्येन येनिमित्त होमिमिति श्रूयते वीजमाद्यं यस्य तथाभूतेन तारझोनेन प्रथयेत्कचित्तेन पञ्चोक्त्रेन मन्त्रेषा कमनो विविधानेकप्रकारा विद्या दूयते विविधा माया दूयते । यस्य हि सच्चिदेकं ब्रह्मोत्यनेन मन्त्रेण विद्या दूयते । हि सच्चिदेकं ब्रह्मोत्यनेन माया दूयते । हि सच्चिदेकं ब्रह्मोत्यनेन हृ न क्को ऋति ।। ७९ ।।

ऋष्येतद्यैव मन्त्रस्य नानाक्रिभतं सम्पाद्यति तारेषोत्यादिना । पञ्चोक्त्रषमनलस्य प्रत्येकं पदं सकलं वा पदं तारेषा प्रथयेन सचित्तं कर्तव्यं तारझोनेन प्रथयवत्यार्गनोपनिधेयं वो रिध्येतम् । तत्क्षाय मन्त्रो विविधो भवेत् युग्मयुग्मक्रमेणापि प्रथयवर्हितस्तत्कृडितो वायं पञ्चोक्त्रो मन्त्रो विविधोनेकप्रकारको भवेत् । तारसचित्तं तदृडितं प्रत्येकं पदं यथा खों तत् खों विल खों एकम् खों ब्रह्म तत् चिन एकम् ऋ च ऋति । प्रथयवससम्बं तदृशब्दं समस्तं पदम् यथा खों सचित्तेकं ब्रह्म सच्चिदेकं ब्रह्मोति । युग्मयुग्नक्रमतो यथा खों सच्चिद्रा खों चिच्छक्त्र खों एककज्ञ खों श्चिन खों विदेकसू ऋदृचक्र एकं ऋक्चित् ।। ८० ।।

देवता परमं ब्रह्म सर्वान्तर्योमि निःयुं यम्॥ ३८ ॥

चतुर्वर्गफलबाव्यै विनियोगः प्रकार्चितः। ग्रङ्कुन्यासकरन्यासौ कथयामि श्रुणु प्रिये ! ॥ ४० ॥

तारं ससिद्धेकमिति ब्रह्मेति सकालं ततः। ग्रङ्कहस्तजन्मध्यानामिकासु महेश्वरि ! ॥ ४१ ॥

कनिष्ठयोः करतलप्रष्ठयोः सुरवन्दिते ! नमः स्वाहा वषट्कारूं वोष्ट फड़न्ते येधाक्रमम् ॥ ४२ ॥

न्यासेऽग्र्यासोक्तविधिना साधकः सुसमाहितः। hृदादिकारपर्येन्तमेवमेव विधीयते ॥ ४३ ॥

मन्त्रस्य सर्वान्तयोर्मि सर्वान्तनियन्त्रृ व्यस्य मन्त्रस्य सदाग्रिय क्रचिद्रुष्ट्‌- पङ्क्तः सर्वान्तयोर्मि निःयुयं परमं ब्रह्म त्वयता धर्म्मार्थकाममोक्षावामृये विनियोगः शिरसि सदाग्रियाय ऋषये नमः शिखेडलुष्ट्‌पङ्क्ते नमः hृदि सङ्कान्तयोर्मिनिःयुं परमब्रह्माण्ये देवतायै नमः धर्म्मार्थकाममोक्षावामृ- यै विनियोग हति ऋचिन्यां विधायाकुन्यासकरन्यासौ विधा- नव्यो वास्तावमिधातुमाह । वचजन्यासेऽग्रादि ॥ ३८ । ४० ॥

तयोर्मध्ये प्रयमतः करन्यासमाह तारमियादिम्यां शार्ङ्गाभ्यां हृाभ्याम् । हे महेश्वरि ! हे शरवन्ति ! नमःस्वाहावषट्कड वोष्टफड़- ने रन्तर्भूंतैनैमःस्वाहावषट्कड'यौष्टफडन्तलुपैः पदैर्विंशिष् तारं प्रश्नावं सकलङ्घ पदमू वचजन्येष्ठजन्मध्यानामिकासु कनिष्ठयोः करतलप्रष्ठयोल्‍ख न्यासोक्तविधिना चषमाहितोऽनुसन्धानः सन् साधको यथाक्रमं न्यसेत् यथा खों वचजू दाभ्यां नमः वसज्ज्ञ नोभ्यां स्वाहा विन्मध्यमाभ्यां वषट् एकमनामिकाभ्यां हुम् वौष्ट खो' वसिद्धिकें ब्रह्म कर- तद्गुष्नाभ्यां फट् रति करन्यासः । यथाकुन्यासमस्माद्बेन हृदि्वादि । hृदादिकारपर्य न्न प्रतिष वचजन् न्यासो विधीयते । यथा खो हृदयीय नमः

वातायोमासः ।

प्राणायामं ततः कुर्य्यान्मूलेन प्रष्वेन वा । मध्यमानामिकाभ्यां वा द्चहस्तस्य पार्व्वेति ! ॥ ४८ ॥ वामनासापुटं षट्त्वा द्चनासापुटेन च । पूरयेत् पवनं मन्बी मूलमन्त्रसितं जपन । ॥ ४५ ॥ ऋषभुंष्टेन द्चनासां षट्त्वा कुंभकयोगतः । जपेहान्ति'यता वच्चा ततः द्चिष्णनासया ॥ ४६ ॥ घनैःघनैस्यजेहयु' जपनं घोडर्यधा मनुम् । वामनासापुटेऽपि वं पूरकुंभकरेचकम् ॥ ४७ ॥ पुनर्हंचिष्णातः कुर्यात् पूर्ववत् श्वसनपूजिते ! । प्राणायामविधिः प्रोक्तो ऋषिभिर्नन्वस्त्य साधने ॥ ४५ ॥

वज्रकरडे स्वाधा विचिक्षायै वघटृ एकं कवचाय डमु मद्धा नेनलयाय वौघटृ खो' मच्चिदेकं मद्धा करततनकरष्ठकाभ्यां फट् ह्रांत ॥ ४९-४७ ॥ एवंमकन्यासकरन्यासौ विधाय प्राणायामो विशेषेय मत्या॑ । प्राणायाममित्यादिना । ततोडननरमु चों मच्चिदेकं मद्धोत्यादिमूलमन्न्रे ष प्रष्वेन घोडर्यधा रेषा वा प्राणायामं कुुर्यात् । नचु प्राणायामः कथं fिधातव्य इतिप्रेच्चायां तहिधानमा॑ मध्यमेत्यादिभिः शाब्दैच्त-क्मि: । हे पाख्व्वति ! द्चिष्णहस्तस्य मध्यमानामिकाभ्यांमु लिभ्या वामनासापुटं षट्त्वा मन्बी साधकोष्टमितं मूलमन्त्रं जपनू मनु द्चि-घनासापुटेन पवनं बायु' पूरयेत् । ततः द्चहस्तसैवाऽऽखेन द्चनासा-पुटं षट्त्वा कुंभकायोगतो बाहतिंप्राता ष्वाहृत्या मूखमन्त्रं जपेत् । ततः घोडर्यधा मत्नं मूलमन्त्रं जपनू मनु द्चिष्णनासयैव यनेैः घनेैस्यार्घ्यु' त्वजेव ततः वामनासापुटेऽपि वसेव पूरकुंभकरेचकं कुुर्यांत क्रमेपौषाकृत्-निद्र्वलं विचिक्षासु' वाचं विदध्यादिल्यर्षः । पूर्ववत् पुनर्द्विचिष्णतोडपि पूरकडहृकरे कमाहु कुज्यान्नस्य साधने एव प्राणायामविधिः प्रोक्तः पूरकडहृकरेपमाहु योगिनोचवलकरे: नाडीशतत्लकरे उच्चाटनध्यानः

ततो ध्यानं प्रकुर्वीत साधकामौष्ठसाधनम्॥ ४८ ॥

हृदयकमलमध्ये निविंेशेषं निरोचम् हरिहरविविधिवेधं योगिभिर्ध्यानगम्यम् ।

जननमरणभयोतिभं सचितं स्वरूपम् सकलभुवनवोजं ब्रह्म चैतन्यमौड़े ॥ ५० ॥

ध्यात्वैवं परमं ब्रह्म मानसैकरपचारकैः ।

पूजयेत परया भक्त्या ब्रह्मसायुज्यहेतवे ॥ ५१ ॥

गन्धं दद्यान्महेशत्वं पुष्पमालाकाङ्घमेश च ।

धूपं दद्याद्युतस्त्वं दीपं तेनः समर्पयेत् ।

नैवेद्यं तु ततस्त्वन्न प्रदद्यात परमात्मने ॥ ५२ ॥

इत्यं प्राणायां कृत्वा परब्रह्मध्यानं कर्त्तव्यमित्याह तत इत्यादि-

दिना ॥ ८५ ॥

व्याधि तद्ग्रानमेवाह हृदयेत्यादि । हृदयकमलस्य मध्ये स्पितं चैत-

न्यं चेतनं ब्रह्मार्हमौड़े ध्यायामोत्यन्वयः । धातृनानमनेकार्थत्वादौड़धा-

तोध्यानेन र्थडपि हेतुः । निविंेशेषं नानाविधमेदेनून्यम निरोचं निराकाङ्क्षं प्राप्रखमस्ते मर्थ-

मितर्थः । ध्यानगस्य ध्यानेचनावगलव्यं जननमरणभयोतिभंसि जन-

कत्युनिमिसकभयापह्न्तृ सज्चितस्वरूपं सदाशिवायिस्वरूपं ज्ञानसड़पक्ने-

त्यर्थः । सकलभुवनवोडं सकलसक भुवनस कारण्यम् ॥ ५० ॥

एवं ब्रह्म ध्यात्वा तस्मै पूजनं विभेयमित्याह ध्यात इत्यादिना ।

मानसेनैवेनः कल्पितैः मद्ब्रह्मायुञ्ज्यहेतवे ब्रह्मास्निनिमित्ताय स्वाहुनक्लाभूय

मध्यालं ब्रह्मासायुज्यस्थित्यपोचमारः ॥ ५? ॥

मानसानुपचारणवाच गम्योत्यन्वादिना ॥ ५२ ॥

ततो जप्या मझामन्त्रं मनसा साधकोत्तमः ।

सम्प्रे ब्रह्मणि पश्याद्धि:पूजां समारभेत् ॥ ५३ ॥

उपस्थितान् दृश्यादौ गन्धपुष्पादिकानि च ।

वस्त्रालङ्करपाद्यादौ न भण्यपेयानि यानि च ॥ ५४ ॥

मन्त्रे यानेन संबोध्य ध्यात्वा ब्रह्म सनातनम् ।

निमोल्य नेत्रे मतिमानपंयेत् परमात्मने ॥ ५५ ॥

ब्रह्मापिगां ब्रह्महविन्रं ज्ञाग्नौ ब्रह्मणया हुतम् ।

ब्रह्मै व तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मैसमाधिना ॥ ५६ ॥

ततो नेत्रे समुन्मील्य जप्या मूलं स्वर्गकृतः ।

तज्जपं ब्रह्मसात् कृत्वा स्तोत्रच कवचं पठेत् ॥ ५९ ॥

स्तोत्रं श्रेष्ठं मझेशानि ! ब्रह्माद्र्य: परमात्मन: ।

यत् श्रुत्वा साधको देवि ! ब्रह्मसायुज्यमश्नुते ॥ ५८ ॥

मझामन्त्रं वचो' वचिद्रेकं ब्रह्मोत्याद्याक्षकम् समरप्य महामन्त्र-

जपहोमेकं फलं तत्त्व यहि:पूजामेवाहु उपस्यतान्ीत्यादिना ॥ उप-

स्थितान् समीहे स्थितान् ॥ ५३ ॥

च्वनेन हतोऽनन्तरमेव वच्यमाणेन मन्त्रेण ॥ ५८ ॥

अथ गन्धपुष्पाद्यर्पणतन्म्रेमेवाह मझापणर्षभति । चर्यन्ते दीयतेऽने-

नेयपेयं श्रु वादित यज्ञपात्रं तदपि ब्रह्मैव देयमानं हविर्द्र तारिकमपि

ब्रह्मै व ब्रह्मै याग्निस्थालीनू ब्रह्मापा ककर्त्रा छतं हवनक्रियापि ब्रह्मा

व्यग्निच कत्तां च हवनक्रिया चारपि ब्रह्मै वेत्यर्थे: । परं ब्रह्मगयौ च

कम्म्रांतो ते समाधिचित्तै कापत्र यस्य तेन पुंसा ब्रह्मै व गन्तव्यं प्राप्यव्यं

न हि फलान्तराभिलाष्यर्थ: ॥ ५६ ॥

तत हत्यादि । रसनमोल्य चर्राद्य मूळं मूलमन्त्रस् ब्रह्मादौ तं

ब्रह्मार्पणम् ॥ ९७ ॥

मझासायुज्यमश्नु ते ब्रह्मत्वं प्रामोति ॥ ५५ ॥

नमस्ते सते सर्वलोकाश्रयाय नमस्ते चिते विश्वरूपात्मकाय । नमोऽस्तु तसै चाय सुरातिप्रदाय नमो ब्रह्मणे व्यापिने निरुप्याय ॥ ५८ ॥

त्वमेकं पररक्षं त्वमेकं वररक्षं त्वमेकं जगत्कारयं विश्चरूपम् । त्वमेकं जगत्कर्तृपाहप्रहर्तृं त्वमेकं परं निसलं निर्विकल्पम् ॥ ६० ॥

भयानां भयं भोषणं भोषणानां गतिः प्राणिनां पावनं पावनानाम् । महोक्षैःपदानां नियतं त्वमेकं परेषां परं रचकं रचकायाम ॥ ६१ ॥

अथ तत्स्तोत्रमेवाऽथ नमस्ते इत्यादि । अत्र हि सकल-सृष्टि-संहार-भूताय लोकाश्रयाय सकल-लोकाधारभूताय चिते चैतन्याय विश्वरूप व्यापकाय यस्मै तस्मै च्यादिततत्वाय सजातीय-विजातीय-आत्मगत-भेदैरिहतत्वाय ब्रह्मणे व्यतिरहने व्याप्तिने सकलवस्तुव्याप्त्यपनयीलाय नमोऽस्तु गुरूगुरवे चिताय ॥ ५८ ॥

त्वमित्यादि । एकं सुखं केवलं वा पररयं रचकं ये साधुरिति यतु । वररक्षं वरप्रदंयम । जन्मादिस्युदृष्ट-वार्द्धभौतिकपासनोयर्थः । परं श्रेष्ठं निर्विकल्पं नामाविध-कल्पनारून्यम् ॥ ६० ॥

भयानामित्यादि । भोषणानां भयानकानामपि भोषणं भयानकं पावनानां पूतस्वजनकानामपि पावनं परविलक्षणजनकम् पदानां स्थानानां मध्ये महोक्षैरतुल्यं पदं यथा वा महोक्षैरतुल्यं पदं येऽपि तेषां महोक्षादीनामपि नियंता नियामकं परेषां सृष्टानां-

हृतौयोग्रामः ।

परेश प्रभो ! सर्वकुपापप्रकागिन् ! ग्रानिन्हें श्य ! सर्वेन्द्रियागम्य ! सत्य ! । ग्राचिन्त्यावर ! व्यापकाव्यक्तस्व ! जगड्रासकाधोग्र ! पायादपायात् ॥ ६२ ॥

तदेकं स्वरामस्तदेकं जपामः तदेकं जगत्साचिह्रुपं नमामः । सतेकं निधानं निरालम्बमौग्रं भवाभोधिपोतं घररक्षं व्रजामः ॥ ६३ ॥

पच्वरत्नमिदं स्तोत्रं ब्रह्माद्या: परमाद्रुतम् । यः पठेत प्रयत्नेन भक्त्या ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ६८ ॥

प्रदोषेऽद्रि: पठेत्स्थैर्यं सोमवारे विशेषतः । स्वावयेद्रोधयेत् प्रातः ब्रह्मनिष्ठान् स्वबान्धवान् ॥ ६५ ॥

मपि ॥ ६? ॥

परेशेतेरादि । परेश ! परेशां ब्रह्मादीनामध्यपिप ! प्रभो ! नियन्तः ! ग्रनिन्हें श्य ! ग्राल्टेन निह्हे ष्ट मपाक्य ! सर्वेन्द्रियागम्य ! सर्वेन्द्वादिभिरिन्द्रियैरग्राप्य ! सत्य ! परमार्धसस्वघानिनु ! ग्राचिन्त्य ! मनसाड्यैर्विश्वभूतै ! न चोराति सलने त्यचरन् तत्सम्बोधिने च्वर ! व्यव्यक्ता । रूपादिरद्वित ! जगड्रासकाधोग्र ! जगड्रासकानं चन्द्र- कऱ्यादोनामपोक्वर ! च्यवा या जगड्रासकोनत स्वाधोग्रेनत च विभ्नसेत् पदम् पायात् रचेत चपायात् भक्तियुबुद्रादिविल्शेषात् ॥ ६? ॥

नदिल्वादि । तत् ब्रह्मा निधीयते जगदू यक्षिणु तचिविधानं जगदा- जयभूतम् निरालम्बसु वानयसुन्यसु ॥ ६३ ॥

पच्वरत्नाख्येतल्स्तोत्रपाठेरेकतं फलमाह पच्वरतमियादिना । प्रयत: पवितः ॥ ६४ ॥

श्रद्ध: स्तोत्रम् ॥ हृतौ ॥

इति ते कार्थतं देहि ! पच्चरत्नं महेशितुः ।

कवचं श्रृणु चान्ब्रुधि ! जगदाझलनामकम् ।

पठनाद्धारणयाद्यस्य ब्रह्मास्रो जायते भृशम् ॥ ६६ ॥

परमात्मा गिरः पातु हृदयं परमेश्वरः ।

करहं पातु जगत्पाता बदनं सर्वेङ्गिभूः ॥ ६७ ॥

करौ मे पातु विश्वात्मा पादौ रक्षतु चिन्मयः ।

सर्वाङ्कं सर्वदा पातु परं ब्रह्म सनातनम् ॥ ६८ ॥

श्रोजगदाझलस्यास्य कवचस्य सदाशिवः ।

ऋषिर्विन्दोनुष्टुर्विता परमब्रह्म देवता ।

चतुर्वर्गफलावाप्तौ विनियोगः प्रकीर्तितः ॥ ६९ ॥

यः पठेद् ब्रह्मकवचं ऋषिभिः सुपुरःसरम् ।

म ब्रह्मज्ञानमात्रेण मच्चाहृदयमयो भवेत् ॥ ७० ॥

भूर्जे विलिख्य गुठिकां स्वर्णेन्यां धारयेत् यदि ।

करहे वा दक्षिणो वाहौ सर्वसिद्धेश्वरः भवेत् ॥ ७१ ॥

इत्येतत् परमब्रह्माकवचं प्रकटितम् ।

स्तोत्रं पठित्वा कवचं पठित्वामृतसदृशं विध्यात्तमुपक्रमते हि नित

॥ इति ॥

तदू ब्रह्मकवचमेवाह परमात्मे त्यादि ॥ ६७ ॥

'चतुर्थ्यै चैत्याद्रुपः' ॥ ६५ ॥

व्याघ्रस्य कायस्य ऋषिप्रादुङ्कमाह श्रो जगदिल्यादिना । व्याघ्र ब्रह्मक

वचपठनजन्यं फलमाह य इत्यादिना । ऋषिभिर्यास ऋषिभिः श्रोजगन्मङ्ङलनामकवचस्य सदाशिव ऋषिरतुष्ट्

-पृ ऋषिः परमब्रह्मादेवता धर्मार्थकाममोक्षावाश्थै श्रोजगन्मङ्गल्यस्य कव

चपाठे विनियोगः । शिरसि सदाशिवाय ऋषये नमः शिखे विन्दोऋषये नमः हृदये नुष्टु

पुञ्छन्दसे नमः हृदयपरमब्रह्मणे देवतायै नमः ध्येयान्नकामो

हृत्पद्मोन्मुखः ।

दध्यात् प्रियाय प्रियाय गुरुभक्त्यै धौमते ॥ ७२ ॥

पठित्वा स्तोत्रकवचं प्रष्णमेत् साधकायष्योः ॥ ७३ ॥

नमस्ते परमं ब्रह्म नमस्ते परमात्मने ।

निर्गुणाय नमस्तुभ्यं सद्रूपाय नमो नमः ॥ ७४ ॥

वार्चिकं कायिकं वापि मानसं वा यथामति ।

स्माराधने परेष्टस्य भावस्युद्भिविधौयते ॥ ७५ ॥

एवं संपूर्य मतिमान् सजनैर्बांधवैः सह ।

महाप्रसादं स्वकुय्याद् ब्रह्मषा: परमात्मनः ॥ ७६ ॥

पूजनैः परमेशस्य नामार्चनविसर्ज्जनैः ।

सर्व्वं तु सर्व्वकालेषु साधयेद् ब्रह्मसाधनम् ॥ ७७ ॥

स्वशक्तो वा कतत्रानो भुक्तो वापि बुभुक्षितः ।

पूजयेत् परमात्मानं सदा निर्मेलमानसः ॥ ७८ ॥

ग्नानेन ब्रह्ममन्नेषा भव्यपेयादिकच्छ यत् ।

निष्कलाख्यकवचपाठे विनियोग ऋति । स्वाषाढा माध्य ब्रह्मासय मत्र-

स्वरूपः ॥ ६३ । ७० । ७१ ॥

हलोति । ते तथ्यं तबापे वा प्रष्नमेत् परमात्मानमिति शेषः ।

साधकौपष्या: साधकोक्त्यः ॥ ७२ । ७३ ॥

तत्प्रष्नमनसेवाच न मन द्यादिना ॥ ७८ ॥

नतु परमात्मानं प्रति कायिकवाचिकमानसाख्ययोदपि प्रषामा

विभातव्यास्तेषां मध्ये कतमो वा तल्लाक्ष वार्चिकमित्यादि । यथामति परमब्राषे कायिकं वाचिकं मानसं वा प्रष्षामन् विदध्यात् । नतु

परमब्राषे कायिकसैव प्रषामसखौविद्यं नतु वार्चिकमानसयोरता स्वारू

धारण हत्यादि । भावयुद्भिरनःकरष्य यबनम् ॥ ७४ ॥

एवमित्यादि । संपूर्य परमात्मानमिति शेषः ॥ ७६ ॥

साधयेद् ब्रह्मसाधनं नित्यादेवकु ॥ ९९ । ७७ ॥

दौयते परमेशाय तद्देव महावनं महत् ॥ ७९ ॥ गड्गातोये शिलाद्रौ च स्पष्टदोःपादपि वच्तवेः । परब्रह्मापिंते दृश्ये स्पष्टास्पष्ट न विद्यते ॥ ८० ॥ पक्षं वापि न पक्षं वा मन्त्रे पानेन मान्नतमं । साधको ब्रह्मसाव कथा मुहुर्जोयातं सृजनेः सह ॥ ८? ॥ नात्र वर्णविचारोऽस्ति नोच्छिष्टादिविवेचनं । न कालनियमोऽध्ययत गौचारामौचं तथैव च ॥ ८२ ॥ यथाकाले यथादेशे यथायोगेन लभ्यते । ब्रह्मसात कतनेवेदमश्रौयादिविचारयत ॥ ८३ ॥ ज्ञानौतं श्वपचेनापि श्वमुखार्द्राप नि:स्ततम । तद्वन् पावनं देहि ! देवानामपि दुर्लभभम ॥ ८४ ॥ किं पुनर्मेनुजादौनां वक्तव्यं देर्वान्त्र्ते ! । परमेशस्य नैवेद्यसेवनादु यत् फलं भवेत ॥ ८५ ॥ महापातकयुक्तो वा युक्तो वाप्यनपातकैः । सक्तः प्रसादपह्यात मुच्यते नात्र संग्रयः ॥ ८६ ॥ साधं चिकोटिटतौर्थेsपु स्वानदानेन यत्फलम । तत्फलं लभते मत्र्यो ब्रह्मापिंतनिषेविगात ॥ ८९ ॥

अथ परब्रह्मयो महाप्रसादस्य महाल्य' वप्येहलचुपक्रमते व्यनेनेत्यादि । ब्रह्ममन्त्रेण योsसौ सद्यिदिव्यायातालकेन ब्रह्मापिंश्वामिन्या-दाक्षकोन वा शिलाद्रौ श्रालप्रायाशिलाद्रौ ॥ ७९ । ८० ॥ पक्वस्मिति । मन्त्रेध यो सद्यिदिव्यायातालकेन ॥ ८? ॥ नात्रेतिं । यत् महापुष्ये महाप्रसादे ॥ ८२ । ८३ ॥ ज्ञानौतस्मिति श्वपचेन शायडावेनाश्यानौंत यदवदं तद् ब्रह्मास्मकतं मत् प्रापवं भवेत ॥ ८४ । ८५ ॥

अथर्वमेधार्द्राभियोगैरिद्धा यत् फलमश्नुते । भवति ब्रह्मैवेधे तस्मात् कोऽधिकुपां लभेत् ॥ ४५ ॥

महाप्रसादमहामृत्युं वर्जयंतु नैव शक्यते ॥ ४६ ॥

यत् कुलं स्थितो वापि प्राप्य ब्रह्मापितामहतम् । गृहेल्वा कोकग्रो वापि ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ४० ॥

यदि स्थानौचजातौयमद्रं ब्रह्माणि भावितम् । तदनं ब्राह्मणपैशाच्यमपि वेदान्तपारगैः ॥ ४१ ॥

जातिभेदा न कुर्व्यः प्रसादे परमात्मनः । योषिद्रप्सरुबुद्धिं कुर्वते स महापातको भवेत् ॥ ४२ ॥

वरं पापघ्नतं कुत्र्यादरं विप्रपदं प्रिये ! । परब्रह्मापितं ह्यत्रे न कुत्र्यादवहेतनम् ॥ ४३ ॥

ये त्यजन्ति नरा मूढा महामनले या संस्कृतम् । अनतोयादिकं भद्रे ! पितृंस्तो पातयन्त्रधः ॥ ४८ ॥

स्वयमप्यभ्रताभिषे पतन्या हतसंशयम् । ब्रह्मसाक्षतनैवेधेह श्रृङ्गां नास्ति निष्कृतिः ॥ ४४ ॥

त्रिशुले लभते ॥ ४७ ॥

यत्र त्यादि । च्यस्ततम् श्रीधरु कीकयो वापि चाबद्धानो त्सर्प ॥ ४९॥

यदिोति । नीचजातीयं चारूड्डानार्द्रिसम्भवत्नि ब्रह्माणि भासितं चिन्तितं ब्रह्मयोर्दपितमित्यर्थः ॥ ९१ ॥ ९२ ॥

वरमिल्यादि । वरभिप्तं प्रियस्म । देवाधीनं वरः श्रेष्ठे विष्णु कोपे मनाक् प्रिये इत्थमत्रः । च्यवहेतनं तिरस्कारम् ॥ ९३ ॥ ९४ ॥

स्वयमिल्यादि । च्यभ्रतातिमध्ये नरको च्याप्ततस्थ्य विश्वस्य संसः सलिले सम्यक् सवनं यत् तत्सुकालपर्यन्तम् । प्रजयकालपर्यन्तमित्यर्थः निष्कृतिनिष्फलः ॥ ९५ ॥

पुष्यायन्ते क्रिया: सर्वाः सुपुष्टि: सुकृतायते । स्वेच्छाचारोऽपि विधितो महामन्त्रस्य साधने ॥ ८४ ॥

किं तस्य वैदिकाचारैस्तान्त्रिकैर्वापि तस्य किम् । ब्रह्मनिष्ठस्य विधुषः स्वेच्छाचारो विधि: कृतः ॥ ८७ ॥

कतेनास्य फलं नास्ति नाक्तेनापि किल्विषम् । न वित्तै: प्रत्यवायोडस्य ब्रह्ममन्र्रस्य साधनात् ॥ ८५ ॥

आत्मनं धर्में महेधि ! स्यात् सत्यवादो जितेन्द्रियः । परोपकारनिरतो निर्विकार: सदाग्रह: ॥ ८८ ॥

मातृसत्येऽह्नोनोद्दभौ च द्वावानं शुद्धमानस: । मातापित्रो: प्रीतिकारो तयो: सेवनतत्पर: ॥ ९० ॥

ब्रह्मयोतां ब्रह्ममन्त्रां ब्रह्मज्ञानं च घष्पमानस: । यतात्मा हृदयुद्ध: स्यात् साक्षाद्ब्रह्मेति भावयन ॥ ९०९ ॥

न मिथ्याभाषणं कुुर्यादन्न परानिष्टचिन्तनम् । परस्त्रीगमनद्रव्यैव ब्रह्ममन्र्रो विवर्जयेत ॥ ९०२ ॥

तत्सदिति वदेद्देवि ! प्रारब्धे सर्वकर्मणाम् । पुष्यते त्यादि । मन्न्रे च पुष्टा चापि क्रिया: पुष्यायन्ते पुष्या महाजननीस्मृता: ॥ ९६ ॥

किमित्यादि । विधुष: सर्वं ब्रह्मैवैति जानत: स्वेच्छाचार एैव विधि: ॥ ८७ ॥

व्यसन ब्रह्मनिष्ठस्य ॥ ८५ ॥

चक्रादित्यादि । सदाग्रहय: साध्वभिप्राय: ॥ ८८ ॥

मातृसत्येऽह्नोनोद्दभौ: चान्द्रयभक्तौ चरचित: । चादश्री कपटमूत्र्य: । तयो: मातापित्रो: ॥ ९० ॥

ब्रह्मयोतादि यतात्मा संयताचित्ता: मज्ञा शाङ्कारोति भावयन् चिन्तयन् कदापि निष्कामनि च वाकाम ॥ ९०९ । ९०२ । ९०३ ॥

हठौयोगप्रास: ।

ब्रह्मापणंमस्तु वाक्यं पानभोजनकर्म्मप्यो: ॥ ९०३ ॥ येनोपायेन मध्येनां लोकयात्रा प्रसिद्धर्ति । तदेव कार्य्यं ब्रह्मज्ञैरिटं धर्म्मं सनातनम् * ॥ ९०४ ॥

अथ सऽ्याविधिं वच्ये ब्रह्ममन्त्रस्य गाभ्भवि ! । यां कृत्वा ब्रह्मसंपत्तिं लभते भुवि मानवः ॥ ९०५ ॥ प्राथर्म्यध्यानसायाज्ञे यथादेशे यथासने । पूर्व्ववत् परम ब्रह्म ध्यात्वा साधकसत्तमः ॥ ९०६ ॥

ऋष्टोत्तरशतं देवी ! गायत्रीजपमाचरेत् । जपं समर्प्य विधिवत् पूर्व्ववत् प्रग्नमेत् सुधीः ॥ ९०९ ॥ एषा सऽ्या मया प्रोक्ता सर्व्वथा ब्रह्म साधने । यदनुष्ठानतो मत्वै शुद्धान्तःकरणा भवेत् ॥ ९०५ ॥

गायत्रों मृडु चाबेढ़ ! सर्वपापप्रणाशिनौम् । परमेश्वरं डेक्न्तसुखाा विध्रहे तदनन्तरम् ॥ ९०८ ॥ परतत्वाय पद्तो धोमहोति वदेत् प्रिये ! । तदनन्तरमौगानि ! तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात् ॥ ॥ ९९० ॥

लोकयात्रा लोकनिर्वाहः ॥ ९०४ ॥ व्येहेति । यां सऽ्याम् ब्रह्मसम्प्राप्तिम् ब्रह्मारुपां सम्पदम् ॥?०४॥ तत्सऽ्यामविधिमेवाच प्रातरत्थ्यादिना ॥ ९०६ ॥ ९० ॥ यदनुष्ठानत: यताचर्यात: ॥ ९०५ ॥

तां ब्रह्मागायतीमेकाग्र परमेश्वरमियादिना साधन । हे प्रिये ! दृशानि ! डेक्न्त* डेकिभक्तान्नं परमेश्वरं पदचखाा विध्राहे ऋति पदं वदेत् । तदनन्तरं विद्वहे ऋति पदाननन्तरं परतत्त्वायेनि पदतं वदेत् । परतत्त्वायेनि पदतः परं धोमहोति पदं वदेतु । तदनन्तरं धीमहोति

• हृत् कार्य्यवाचकस्यैव इति वा पाठः ।

इयं श्रौत्रब्रह्मगायत्री चतुर्वर्गप्रदायिनी । पूजनं यजनं ज्ञानं पानच्च भोजनं ॥ १११ ॥

यथातर्क्यां प्रकुर्वीत ब्रह्मान्नेनैव साधयेत् । ब्रह्मणे मूर्त्तिं चोथ्याय प्रयतस्य ब्रह्मादं गुरुम् ॥ ११२ ॥

ध्यात्वा च परमं ब्रह्म यथाशक्ति मनुर् स्मरेत् । पूर्ववत् प्रणमेट् ब्रह्म प्रातःकृत्यमिदं कृतम् ॥ ११३ ॥

ह्याचिंत्यतत्सहस्त्रेण जपेनास्य पुरस्क्रिया । तथैश्वर्येन हवनं तर्पणं* तथैश्वर्यगतम् ॥ ११४ ॥

सेचनं तथैश्वर्येण तथैश्वर्येण सुस्थितिः । ब्राह्मणान् भोजनैर्मध्ये पुरस्तरणकल्पना ॥ ११४ ॥

भक्ष्याभक्ष्यविचाराढ्यं त्यज्यं ग्राह्यं न विद्यते । न कालश्राद्धिनियमो न वा स्थाननिरूपणम् ॥ ११६ ॥

परान्नरं तन्नो ब्रह्म प्रचोदयादिति वदेत् । तत्स्थ परमेश्वराय विधिहे परं तत्क्षाय धीमहि तन्नो ब्रह्म प्रचोदयादित्यकारिकां ब्रह्मगायात्नों सम्प्रदासौकें । ब्रह्मगायत्नप्रणस्तु परतत्त्वाय परमेश्वराय परतत्त्वं परमेश्वरभाम्र* यद्ब्रह्म वयं विद्महे मन्यामहे धीमहि र्चिन्तया-

मच्य तथैश्वर्यौ बौद्धिकान् प्रचोदयातु प्र रक्षतु चेम्ब्राथ्चिकामनोकामान् सुविद्या-जयेद्वित्यर्थे इति ॥ १०९ । १३० । १३१ ॥

साध्येतत् तत्तत्क्रमेति श्रेष्ठः । व्यय प्रातःकृत्यपाद ब्राह्मणो त्यादिना । मनुस् ऋषिः सान्निकं ब्रह्मोति मन्न्रस् ॥ १३२ ॥

व्यय मध्यान्नत्वस्य पुरष्कृत्यविधिमाच ह्याचिंत्यतेत्यादिना । चस्य ब्रह्मान्नत्वस्य पुरस्क्रिया युष्चरस्यम् । तथैश्वर्येण जपेनास्यांगेन हवनं होमद्र्यांगत: ॥ १३३ ॥

तहैश्वर्येण सेचनं भोजनम् । तथैश्वर्यांगन तपपादशोधनं सेचनं भोजनम् ।

॥ हतौयोगाकाशः ।

प्रभुत्तो वापि भुक्तो वा ज्ञातो वक्त्रात एव वा । साधयेत परमं मन्त्रं स्वेच्छाचारेष साधकः ॥ १९० ॥

विनायासं विनालेभं स्तोत्रेष्ट कवचं विना । विना न्यासं विना मुद्रां विना चेतुं वरानने ! ॥ १९५ ॥

विना चौरंगपीठादिजपञ्च कुसुमकां विना । अकस्मात परमब्रह्मसाक्षात्कारो भवेत भृङ्‌वम् ॥ १९८ ॥

संकल्पोच्चाटनं महाहन्ट्रे मानसं परिकौर्त्तितं । साधने ब्रह्म मन्त्रस्य भावशुद्धिविंधोयते ॥ १२० ॥

सर्वं ब्रह्ममयं देवि ! भावयेत ब्रह्मसाधकः । न चास्ति प्रत्यवायोऽस्ति नाऽऽकारवैगुण्यमेव च ॥ १२१ ॥

महामनोः साधने तु व्याघ्रं साझायते भृङ्‌वम् । कलौ पापयुगे घोरे तपोहोनेऽतिदुस्तरे ॥

निस्तारबोजमेतावत् ब्रह्ममन्त्रस्य साधनम् ॥ १२२ ॥

साधनानि वञ्ज्रकाणि नानातन्बोगमादिषु । कलौ दुर्वलजीवानामसाध्यानि महेश्वरी ! ॥ १२३ ॥

॥ मांनहृंशोभन । भक्तेन सार्धं ब्रह्ममन्त्रस्य पुरश्चरणक्रमोऽत्र । १९४ । १४६ ॥

व्यमुक्त ऋत्यादि न भुक्तमस्यास्तीत च्यमुक्तः । च्यं च्याादिमयोऽ- जियच ॥ १९७ ॥

सेठस जपतिव्रोषम ॥ १९८ ॥

कुसुमकां जपविशेष एव तामपि विना भावयेत चिन्तयेत् ॥ १९९ । १२० ॥

न चेष्टयादि । कस्य मङ्‌ङ्‌मनोरङ्‌कुवैगुप्यादितः पङ्‌क्तावो न भवेत । व्यक्रम खङ्‌खहोनादिप ॥ १२१ । १२२ ॥

प्रणिपत्यः स्वल्पहता श्वाधीनासवः प्रिये ! । तुभ्या धनाञ्ज्जने व्यग्रा: सद्‌वच्चनमानसा: ॥ १२४ ॥

सामाधावशितरथियो योगक्षेमागसचिष्याव । तेषां हिताय मोचाय ब्रह्ममार्गोंडियमौरित: ॥ १२४ ॥

कलौ नास्त्ये व नास्त्ये व सत्यं सत्यं मयोच्यते । ब्रह्माद्दौचां विना देवि ! केवल्याय सुखाय च ॥ १२६ ॥

प्रात:कृत्यं प्रातरेव सन्यान् कुुर्यांत् न विकालत: । मध्याह्ने पूजनं कुुर्यांत् सर्वतन्त्रे श्वयं विधि: ॥

परब्रह्मोपासने तु साधकेच्छाविधि: प्रिये ! ॥ १२७ ॥

विधय: किञ्चिद् यत् निषेधा: प्रभवोऽपि न । स्वे च्छाचारेष्टसिद्धिस्तादृशे कों न्यमास्मयेत्‌ ॥ १२८ ॥

ब्रह्मज्ञानिगुरूं प्राप्तं ग्रांतं निष्फलमानसं । ध्रुला त्वरयाभोजं प्रार्थयेदू भक्तिभावत: ॥ १२८ ॥

मन्वनेकेय तत्त्वागमादिपु निस्तारवोजाॅनि वह्नि स्थघनाज्ञान भवतैवोर्जानि तत् कथमुच्यतं कर्हि ब्रह्मान्नस्य साधनमेव निस्तार-

वीजमित्यात् ग्राऽह साधनानोर्जाति । यत्न यद्यपि तथापोतिहृदयस्यध्य-

ध्यास्यम् ॥ १२८ ॥

व्यसाध्यत्वे हेतुं यन्मनाऽऽछ व्यतिपयुः खत्यादि । यत् दृढित योग: । व्यतिपाधीनासव: श्वच्तवश्रीभूतप्रायाः: ॥ १२८ ॥

समाधिविल्यादि । सद्‌राऽधिस्थितहृऽत्सनििरोध: तत् न योगक्षेमाऽऽदि-

ध्यास्यत्‌: निस्तारोपायभूततत्सुरुकर्मसाऽधनशहेतकल्लोयसच्हनाॅशोला: । ॥ १२८ ॥

कलौ युगे ब्रह्मदीक्षायाः चन्या काचिदपि दীক্ষा मोक्षाय सुखाय व नैवाकीर्तिता प्रतिज्ञां कुर्वद्‌ऋाऽह कलाविचादि ॥ १२७ ॥

साधकेच्छैव विधि: ॥ १२७ ॥

यत्न परब्रह्मोपासने ॥ १२८ ॥

ढतोयोगास: ।

करुणामय ! दौनेत्र्य ! तवाहं शरणागतः । त्वत्पदाभोचहृच्छ्यां देहि मूर्ध्नि यथोधन ! ॥ १३८॥

इति प्रार्थ्य गुरुम् पश्यात् पूजयित्वा स्वयम्न्नित: । ऋताज्ञलिपुटो भूत्वा तूष्णीं तिष्ठे तु गुरो: पुर: ॥१३९॥

गुरुविन्चार्य विधिवत् यथोक्तं शिष्यलचणं च यत् । श्राव्यं शिष्याय महतामनुम् ॥ १४० ॥

उपविश्यासने ज्ञाने प्राप्ते खो वाप्युदक्श, ख: । स्वबान्ने शिष्यमान्नोय कारक्खेनांवलोकयेत् ॥ १४९ ॥

तत: शिष्यस्य शिरसि ऋषिभि: न्यासपुर:सरम् । जपेदष्टगुंतं मन्त्रं साधकस्ये ष्टसिद्धये ॥ १४२ ॥

दशकर्णे नाद्याश्चानामितरेहाछ वामत: । संभाषा स्वावयेत् मन्त्र सद्गुरुः करषानिधि: ॥ १४३ ॥

उपदेशविधि: प्रोक्तो ब्रह्मान्नस्य कालिके ! । नात्र पूजाद्यपेक्षास्ति संकल्पं मानसच्चरेंत् ॥ १४६ ॥

तत: श्रीगुरुपादाब्जे दृढावत् पतितं शिष्युम् ।

व्यथ ब्रह्मान्नोपदेशविधिमभिग्लानहुतिपक्रमते ब्रह्मान्नाम्ना त्वादि । मानसम् रागद्वेषादिदोषनुद्यसम् भक्तिभावतः भक्तियोगेन ॥ १२७ ॥

किं प्रार्थ्येयेदित्यपेक्ष्यमात्र कलषामवेत्यादि । युक्तिरित्यादि । यथोक्तं शिष्यलचणं मान्नो दान्तो विनीतश् त्यादि-

दिकम् । १२८ ।

उपविधो लत्यादि । ज्ञानी ब्रह्मान्नवान् गुरुः कारक्खेन लपाप-

युक्तया दृष्ट्या ॥ १२९ ॥

तत ऋत्यादि । मानसम् कोऽपि एकं ब्रह्मोत्याद्यात्कामय ॥ १३८॥

दचेल्यादि । वामत: वामे कर्णे सम्प्राप्ते पूर्वोक्तमेव ॥ १२४ ॥

उपदेगेति । ज्ञात ब्रह्मान्नोपदेशविधौ बरतेत् ज्वर्यांत् ॥ १३६ ॥

उत्यापयेद् गुरुः शिष्यादिमं मन्त्रमुदीरयन् ॥ १३९ ॥ उतिष्ठ बत्स ! सुकोटोसि ब्रह्मज्ञानपरः भव । जितेन्द्रियः सत्यवादी वलारोग्य' सदास्तु ते ॥ १३५ ॥ तत उत्याय गुरवे यथाशक्त्यनुसारतः । दक्षिणां स्वं फलं वापि दद्यात् साधकसत्तमः । गुरोराज्ञावशोभूत्वा विहरेदेववद् भुवि ॥ १३८ ॥ मन्वग्रहणमात्रे ण तदात्मा तन्मयो भवेत् । ब्रह्मभूतस्य देवेशि ! किमन्यैर्बडुसाधनैः । इति संचेपतो ज्ञातदौचा ते कथिता प्रिये ! ॥ १४० ॥ गुरुकृपाक्षमात्रेण या ब्रह्मादौचां समाचारेत् ॥ १४८ ॥ ग्राता ग्रैवात वैष्णवाग्नि सौरा गायत्री तास्तथा । विप्रा विप्रे तरार्चिष सर्वेषां ज्ञानाधिकारिणः ॥ १४२ ॥ ग्रहं मृत्युञ्जयो देहि ! देवदेवो जगद्गुरुः । स्वेच्छाचारो निर्विकल्पो मन्त्रस्यास्य प्रसादतः ॥ १८३ ॥

तत रत्यादि । ततः मन्त्रम्यर्चनात् परतः शिष्यं शिष्यस्यमुपेत्य तं मन्त्रमेवाच उदितिष्ठ बत्सरैति ॥ १२८ ॥ तत ह्यति । स्वधामन् ग्यातमानं वा ॥ १२८ ॥ मन्त्रोत्यादि । तदात्मा ब्रह्मनिष्ठानःकरणः तन्मयः ब्रह्मस्व-रूपः ॥ ८० ॥ ब्रह्ममन्त्रपठस्य कालादिनियमो नास्तोति प्रतिपादयिष्याच्छुरूव-त्यादि ॥ ८४१ ॥ उपदिष्टानामनुपदिष्टानामपि ब्रह्मपादोनां सर्वेषां शापमयक्षिणां ब्रह्म-मन्त्रेधिकारोऽपिस्थायाफ गात्का रत्यादिना । यत्न ब्रह्मानन्दो एतन्मन्त्रप्रसादादेव मयि चतयुस्स्यादित्यादिकमाश्वासेदियाश्व च्छ-मित्यादिना । स एवं चतुस्सूत्रयादिमूतवाति योऽत्र ॥ १४७ ॥

. हठयोगप्रदीपिका: ।

श्रममेव ब्रह्ममन्त्रं मतः पूर्वमुपासिता: । ब्रह्मा ब्रह्मर्षयस्तेभ्यो देवा देवर्षयस्तथा ॥ १४४ ॥ देवर्षिविप्रांस्तेभ्यो राजर्षय: प्रिये ! ।

उपासिता ब्रह्मभूता: परमात्मप्रसादत: ॥ ९४५ ॥

ब्राह्मणे मनो मज्ञाने विचारो नास्ति कुत्रचित् । स्वोयमन्नं गुरोर्दीयात् प्रिष्येभ्यो द्याविचारणन् ॥ ९४६ ॥

पितापि दौहित्रयेत पुत्रान् भातृन् पतिं स्त्रियं । मातुलो भागिनेयांशं नमनू मातामहोऽपि च ॥ ९४७ ॥

श्रमन्नदानं यो दोषस्थया पित्रादिद्दौषया । सिद्धे ब्रह्ममहामन्त्रे तहोषो नैव विध्यते ॥ ९४८ ॥

ब्रह्मज्ञानिमुखात् सुत्वा येन केन विधानत: । ब्रह्मभूतो नर: पूत: पुष्कपापैर्न लिप्यते ॥ ९४९ ॥

एतन्न्नोपासनादेव विरिञ्चादिह भु ब्रह्मभूतत्वं जातमित्याह श्रममियादिना । मन्त्र' ग्टहोतेति मेध: उपासिता: श्रदयाच्चित-वन्तः गत्यथैकस्मंक्रिष्णोडिस्यादिना कर्त्तॄर तः । ब्रह्मर्षयो भृग्वादय: । देवाः इन्द्रादय: । देवर्षयो नारदादय: ॥ ९४९ ॥

देवर्षीं वक्लातु नारदष्खातु मनयो व्यासादय: राजर्षयो जनक- दय: ॥ ९५० ॥

व्यात्मनायछीतोड्ययं ब्रह्ममन्नो गुरुष्णा शिष्येभ्यो देय: पित्रा- दिभिरपि कुलादिभ्यो देय इत्याह ब्राह्मणे इत्यादिभ्यां । द्वाभ्याम् स्वविचारणं स्वकीयमन्नदाननिमित्तकं दोषमगणयन्त ॥ ९५१ ॥

नहि पितॄम्न' न ग्टहूलीयाच्चथा मातामहस्स चैत्यादिन्च धवा-कथ्चक्चिद्रा पित्रादिभ्यो ब्राह्मं मन्त्रं ग्टह्ह्त्तां पुत्रादीनामालोयमन्न- दाने तच्चिद्ये धवाक्यमतत्वं शिष्येभ्य: स्वयं ब्रह्ममन्न' ददतो गुरोेष प्रतिवादायभागित्वं स्वासनावष्ट श्रमन्नददावे रत्नादि । यो दोष: उक्त' हृती ग्रन्थ: ॥ ९५२ ॥ ३८ ॥

मझानिर्वाणषटन्ने ।

नधामन्नोपासिता ये नरहस्या ब्राझण्यादयः । स्वस्त वर्षोत्तमास्ते तु पूज्या मान्या विशेषतः ॥ १४० ॥

ब्राझागा यतयः साधादितरे ब्राझणे समाः । तस्मात् सर्व पूज्येयुब्राझणाद्वान् ब्रझाद्वोचतान् ॥ १४१ ॥

ये च ताननुमन्यन्ते ते नराः ब्रझघातिनः । पतन्ति घोरनरके यावब्रास्करतारकम् ॥ १५२ ॥

यत् पापं स्त्रीवधे प्रोक्तं यत्पापं भ्रूणघातने । तस्मात् कोटिगुणं पापं ब्रझोपासकनिन्दनात् ॥ १५३ ॥

यथा ब्रझोपदेशेन विमुक्तः सर्वपातकैः । गच्छन्ति ब्रझसायुज्यं तथैव तव साधनात् ॥ १५८ ॥

इति श्रीमहानिर्वाणषटन्ने सर्वतन्नोत्तमोत्तमे सर्वधर्म्मनिरूपण- सारे श्रीमद्वादशदारभिप्रसंवादे जीवन्मुक्तारोपाय-

प्रश्ने परब्रझोपदेशकथनं नाम द्वितीयो- ऽध्यायः ॥ २ ॥

ब्रझामन्ने ऽ्यादि । यत् इति घोषः ब्रझामन्नलेपपासिता ब्रझम्- नोपासिता गस्म्यादीनामुपसंख्यानर्मित द्वितीयातत्प्रसङ्गः ॥ १५०॥

ब्राझण्या साच्चातु यतयः परित्राजिका भवेयुः इतरेऽ चक्त्रिया दयः ॥ १५१ ॥

व्यय ब्रझोपासकानां जनादिन्द्रतां जनानामखिल पातकस्म्ययत्- मित्यादि ये व तानिन्द्रियां हाभ्याम् । तानु ब्रझाद्रोचतानु घ्व- मन्यन्ते ऽप्यनाद्रियानो भाझकरतारकं यावत्स्थिरे ऽचेतवत् भ्रूणघातने गर्भषातने ॥ १५२ । १५३ ॥

ब्रझासायुज्यस्म महान्तस्म ॥ १५८ ॥

इति श्रीमहानिर्वाणषटन्नटोकायां हतोयोगकासः ।

चतुर्थोऽध्यायः ।

शौदेन्द्रवाच ।

शुल्तां सम्यक् परब्रह्मोपासनं परमेश्वरः । परमानन्दसम्पन्नं शङ्करं परिपृच्छति ॥ १ ॥

कथितं यथ्वया नाथ ! ब्रह्मोपासनमुत्तमम् । सर्वलोकप्रियकरं साधकब्रह्मपदप्रदम् ॥ २ ॥

तेजोवृद्धिवलैश्वर्यैदायकं सुखसाधनम् । दृश्यासि जगदीशान ! तववाक्यामृतश्रुता ॥ ३ ॥

यदुक्तं करुणासिन्धो ! यथा ब्रह्मनिष्ठेव्यते । गच्छन्ति ब्रह्मसायुज्यं तथैव मम साधनात् ॥ ४ ॥

एतदेविदितुमिच्छामि मद्योगसाधनं परम् ।

परमेश्र्वर ! शङ्करं किं परिपृच्छति त्वया श्रुतम् । कथितं यथि- त्यादि ॥ १ । २ ॥

तेज इत्यादि । त्वप्राप्ता तहि ब्रह्मोपासनं शुल्तेति शेषः। तथ वाग्च्छततसुता तावकोनागरूपपौत्रोषे निमस्मि ॥ ३ ॥

यदुक्तमित्यादि । हे करुणासिन्धो ! कृपासिन्धो ब्रह्मनिष्ठे व्यात् परब्रह्मण्युपासनाद्यथा जना ब्रह्मसायुज्यं ब्रह्मत्वं गच्छन्ति प्राप्त- वन्ति तथैव मम वाघनादपि ब्रह्मत्वं प्राप्नुवन्तीति यथ्ययोग्यं तत् किं कार्षमसोंयेतदे हितं ज्ञातमहिमिच्छामिति चित्तोयकोगते: पैररम्भयः ॥ ४ ॥

ब्रह्मसायुज्यजननं यत्‍व्यया कथितं प्रभो ! ॥ ५ ॥

विधानं कौत्स्रं तस्य साधनं केन वस्त्रंना ।

मन्त्रः को वान विचित्रो ध्यानपूजार्दिकच्‍छ किम्‍ ॥ ६ ॥

सवि‍शेषं सावग्रे‍षमामूलालाहकुमर्हसि ।

मम प्रोत्कारं देव ! लोकानां हितकारकम्‍ ।

को ध्यानस्वाभ्रते गम्भो ! भवव्याधिभिपगगुरुः ।

इति देव्या वचः श्रुत्वा देवटेवो महेश्वरः ।

उवाच परया प्रीत्या पार्वतिं पार्वतौपतिः ॥ ८ ॥

श्रीसदाशिव उवाच ।

शृणु देवि ! महाभागे तवाराधनकाज्ञासम्‍ ।

तव साधनतो वेन ब्रह्मसायुज्यसम्प्र, त्‍ । ॥ ९ ॥

त्वं परा प्रकृति: साक्षाद् ब्रह्मगा: परमात्मनः ।

एतदिल्यादि । हे प्रभो ! ब्रह्मसायुज्यजननं ब्रज्ञात्वोत्पादक-

मतएव परं श्रेष्‍" यत्नदীয়ं साधनं त्वया कथितं तच्‍ कोटिग्रं

वचस्ते पतदप वैदिकरहस्च्यामि ॥ ४ ॥

तस्य मद्दीपसाधनस्‍ख । व्यत्न मम साधने ॥ ६ ॥

सविग्रहपमिल्यादि । सावग्रेधस्‍व व्याश्रेधपद्यनम्‍ न्यामूलात्‍

मूलमारभ्य स्वाकूतते त्वां बिना भवव्याधिभिपगगुरुः जन्माकुपस्य व्याधे-

द्वैशकतुसकराज: ॥ ९ ॥

इतील्यादि । उवाच उत्तरमिति शेषः ॥ ५ ॥

पार्वतौपति: पार्वतीं किष्चत्तरखवाचेल्यपेचायामात्र घटपू देव्या-

त्यादि । हे देवि ! हे महाभागे ! महाभाग्यग्रालिनि ! येन कारण

तव साधनतो जनो ब्रह्मसायुज्यं ब्रज्ञात्वसमन्‍ ते लभतं तत्कथ्यमानं

तवाराधनकारणं तव' श्रद्विखल्नय: ॥ ९ ॥

इत्य परमशराधनस्‍ख ब्रह्मसायुज्यजनकत्वं तदू प ब्रज्ञा-

चतुर्थोऽध्यासः॥

त्वत्तो जातं जगत् सर्वं त्वं जगज्जननौ शिवे ! । महदाद्यैः सुपद्यैस्तं यदेतत् सचराचरम् ॥ १९० ॥

त्वयैवोत्पादितं भद्रे ! त्वदधीनमिदं जगत् ॥ १९ ॥

त्वमाध्या सर्वविद्यानामक्षरमपि जन्मभूः । त्वं जानासि जगत् सर्वं न त्वां जानाति कश्चन ॥१९२॥

त्वं कालो तारको दुर्गां घोरद्रैरो भुवनेश्वरो । धूमावतो त्वं वरदा भैरवो किन्नरस्तका ॥ १९३ ॥

त्वमन्नपूर्णा वाग्दे वो त्वं देवी ! कमलालया । मवंगत्तिस्वरूपा त्वं सर्वदेवमयो तनुः ॥ १९४ ॥

त्वमेव शक्तिः शक्तो त्वं व्यक्ताव्यक्तस्वरूपो । निराकारापि साकारा कस्वां वेदितुमर्हसि ॥ १९५ ॥

कपयमेव करणमस्तोऽत्रभवत्कटाक्षमात्रेण त्वं परा परार्घतिर्यतः । यत इदं भोगः । परमा माया मातृचं यद्य स परमः ऋत- व्याप्तोऽतोव्याप्ता परमस्वासावात्मा चेति परमात्मा तथ्य परम- मनो ब्रह्माणो यतस्तं मादृशात् परात्पुरुषाद् ऋष्टा प्रकृतिस्थोऽपि रमन्यचः कार्यः॥ १९० ॥

महच्च जन्मादिस्थासु नश्वरत्वाद् ॥ १९ ॥

किं त्वमाद्योऽस्य । चित् । आद्या आदिमूता नतयने प्रभवे जगतां जननो त्वमसि किञ्चिदाकं गडुरादीनामपि जन्मभूतपतिस्थानं त्वम् । जगज्जननीतत्सर्वं जगत् त्वं जानासि तत्तो जातत्वात् तु कस्वपि त्वां नु न जानाति ॥ १९२ ॥

किं त्वं कालोत्यादि ॥ १९३ ॥

वाग्देवी शरस्वती कमलालया लक्ष्मीः । त्वं त्वेति श्रेष्ठः ॥९८॥

स्वज्ञसा परमाश्रुपा स्त्रीरूपतत्त्वात् व्यक्तं पर- मायाऽऽत्मकाऽऽज्ञात्वं त्वं रूपं विद्यते यत्र सा त्वम् । तत्त्वतो व्यक्तस्वरूपं तव ॥

उपासकानां कार्यार्थं श्रेयसे जगतामपि । दानवानां विनाशाय धत्से नानाविधास्त्रनू; ॥ १३५॥

चतुर्भुजा त्वं दिवुजा घड्भुजा षट्भुजा तथा । त्वमेव विश्वरुपार्थं नानारुपास्रधारिणी ॥ १३९ ॥

तत्तद्रूपविभेदेन मन्त्रयन्तादिसाधनम् । कथितं सर्वतन्त्रेषु भावाश्च कथितास्त्रय: ॥ १४ ॥

पशुभाव: कलौ नास्ति दिव्यभावोऽपि दुर्लभ: । वीरसाधनकर्माणि प्रत्यह्नाणि कलौ युगे ॥ १५ ॥

कुलाचारं विना देवी ! बलौ मिद्धिन्जायते । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन साध्यशेत्कुलसाधनम् ॥ २० ॥

कुलाचारेण देवीग्रि ! ब्रह्मज्ञानं प्रजायते । ब्रह्मज्ञानयुतो मेध्यो जावन्मृजो न संघय: ॥ २१ ॥

ज्ञानेन मेध्यस्मिखलममेध्यं ज्ञात्वतो भवेत् । ब्रह्मज्ञाने समुत्पन्ने मेध्यामेध्यं न विद्यते ॥ २२ ॥

यो जानाति परं ब्रह्म सर्वव्यापि सनातनम् ।

निराकारमपि साकारतिमूर्त्यादिपि त्वां साकारा आकारविचित्रा भवसि । शत: त्वां वेधितुं शक्तं कोऽर्हति योग्यो भवति न कोऽप्योथ्य: ॥१४॥

ननु वस्तुतो यदि निराकारदेवां तर्हि क्रिमयं नानाविध-

कारं तद्धामि तत्काच्च उपासकानामित्यादि । ता नानाविधास्त्रनूरेव ददियाच्च बहुभुजोस्त्वादि ॥ १७ ॥ १५ ॥

व्याघ्र पशुभावादिप्रकृत्कलौ युगे वीरभावस्यैव विद्मानत्वे न प्रत्याख्यातिकारानि वीरसाधनकर्माख्यैव साधनीयानीत्थैव च पशुभाव दत्यादिभि: ॥ १८-२१ ॥

मेध्यं पवित्रम् ॥ २३ ॥

चतुर्थोऽध्यासः।

किमस्यमेध्यं तथाग्र्ये सर्वं ब्रह्मेति जानतः ॥ २३ ॥

त्वं सर्वेशपिण्डो देवौ सर्वेषां जननौ परा ।

तुष्टायां त्वयि देवेऽग्रि ! सर्वेषां तोषगां भवेत् ॥ २८ ॥

षष्ठे राढौ त्वमेकासौत् तमोरूपमगोचरम् ।

त्वत्तो जातं जगत् सर्वं परब्रह्मामिषचया ॥ २५ ॥

महत्ख्वादिभूतान्तं त्वया षष्ठमिदं जगत् ।

निमित्तमात्रं तद्ब्रह्म सर्वकारणकारणम् ॥ २६ ॥

मद्रूपं सर्वतोव्यापि सर्वमात्रत्व तिष्ठति ।

सदैकरूपं चिन्मात्रं निलिंपं सः वस्तुषु ॥ २९ ॥

न करोति न चालयति न गच्छति न तिष्ठति ।

सत्यं ज्ञानमनाद्यन्तमबाधज्ञानसगोचरम् ॥ २८ ॥

तस्ये च्छामात्रमात्र स्व त्वं महायोगिनौ परा ।

करोषि पासि हंस्यन्ते जगदेतच्चराचरम् ॥ २९ ॥

तव रूपं महावालो जगत्संहारकारकः ।

महासंहारसमये कालः सर्वः प्रसीदति ॥ ३० ॥

सनातनं सर्वदेकरूपं ॥ इः ॥ २८ ॥

व्यगोचरम् व्यापकतन्मात्रत्वात् वाङ्मनसयोरप्यविषयभूतम् ॥४॥

महदिल्यादि मूलान्तं पृथिवीपर्यन्तम् सर्वकारणकारणम्

सर्वेषां महदादीनां कारणानामपि कारणं निमित्तभूतम् ॥ ३६ ॥

षट्त्रूपमित्यादि । षट्त्रूपं सर्वदा स्वायिस्वरूपम् सर्वमादृत्य निः-

प्रेमं पदर्थमावेष्ट्य सर्ववस्तुषु स्यितमपि निर्निमेषमवलोक्य

नेत्यादि । न चान्नाति न च भुड्क्ते सत्यं यथार्थस्वरूपं स्तानं

वसक्तपदार्थावबोधः तत्स्वरूपं छानाद्यन्तम् न विद्यते स्वादि कास-

र्यम् स्वान्तो नागस्य यक्ष तथाभूतम् ॥ ३७ ॥

तदीच्छामात्रेण परब्रह्मरूपी इच्छामात्र वक्तुं प्रवीणोऽसि ॥३८॥

कालानात् सर्वभूतानां महाकाल: प्रकुर्तितः ।

महाकालस्य कालानात् त्वमाद्या कालिका परा ॥३१॥

कालसंयमनात् कालौ सर्वेषामादिकृपिष्णौ ।

कालत्वादादिभूतत्वाद्‌द्रव्य कालौति गौयते ॥ ३२ ॥

पुनः स्वरूपमासाद्य तमोरूपं निराकृति: ।

वाचातौंतं मनोगम्यं लमेकैवावशिष्यसे ॥ ३३ ॥

साकारापि निराकारा मायया बहुरूपिणी ।

त्वं सर्वो‌दरानादिस्वं कर्त्री हर्त्री च पालिका ॥३८ ॥

ऋतस्त्वं कथितं भद्रे ! ब्रह्ममन्ने या दोचितः ।

यत् फलं समवाप्नोति तत् फलं तव साधनात् ॥ ३४ ॥

नानाचारेऽपि भावेन देहैकालाधिकारिण्याम् ।

विभेदात् कथितं दे‌वि ! शुद्धचिद्‌गुरुसाधनम् ॥ ३६ ॥

कालानात् यत्नानात् ॥ ३? ॥

व्यादिकृपिष्णी कार्यस्वरूपा ॥ ३२ ॥

पुनरित्यादि । निराकारात् स्वाकारमूर्त्यं वाचातो‌त्म वाक्‍ मनोगम्यं मनसोगम्यमात्रं पुनः साकारेत्यादि । सर्वगो‌त्: सर्वेषां कारणभूता स्वेच्छारूपत्वाद्‌देवि न विद्यते व्यादि: कारणं यस्माद्‌भूता त्वमसि ॥ ३४ ॥

तव साधनतो ब्रह्मलाभे हृद‌भेय कारणमतोत्याह यत इत्यादि-

दिता ॥ ३५ ॥

व्यथ साधनं कौन यत्नैरति मदীয়ं साधनं परं कीदृगं वर्त्त ते हृत्ति च यत् परमेश्वय्री पुष्टं तत् मत्कथितेनेैव मार्गेण सुफलं कर्म साधनीयं म‌द्‌क्तवर्त्मना नित्यने‌र्मित्तकारकर्मणां यत् साधनं तदेव तावकीनं साधनमित्युत्तस्त दाढ़ं प्रकटयते नानाचारेऽपि भावन च विभेदात् विशिष्टाद्‌भक्तितत्न्वादिषु ॥ ३६ ॥

चतुर्थोऽध्यासः ।

ये यत्राधिकारास्ते तत्र फलभागिनः । भविष्यन्ति नरैः सार्धं मानुषा गतकिल्बिषाः ॥ ३७ ॥

वडुजन्मार्जितैः पुङ्खैः कुलाचारैः मतिरुच्यते । कुलाचारेषु पूतात्मा साच्चाच्छिवमयो भवेत् ॥ ३८ ॥

यत्नास्वि भोगवादुक्यं तत् योगस्य का कथा । योगेऽपि भोगविरहः कौलस्तोभयमशृणुते ॥ ३९ ॥

एकस्थे तु कुलतत्त्वे पूजितो येन सुव्रते ! । सर्वे देवास् तेनैव पूजिता नात्र संशयः ॥ 80 ॥

पृथिव्यां हेमसंभूयां दत्वा यत् फलमाप्नुयात् । तत्कात् कोटिगुणं पुङ्खं लभते कौलिकाच्च नात् ॥ ८१ ॥

खपचोऽपि कुलज्ञानी ब्रह्मज्ञानीादतिरिच्यते । कुलाचारविहीनस्तु ब्रह्मज्ञानी खपचाधमः ॥ ४२ ॥

कौलधर्म्मात् परो धर्म्मो नास्ति ज्ञाने तु मामके । यस्यानुष्ठानमात्रेण ब्रह्मज्ञानी नरो भवेत् ॥ ४३ ॥

सत्यं ब्रवीमि ते देव ! हृदि कृत्वावधारय । सर्वधर्म्मोऽन्तमाद् कौलात् परो धर्म्मो न विद्यते ॥ ८८ ॥

यत् सुप्रसाधनेन व्यतिसाधने वा ॥ ३७ ॥

व्यघ्र प्रवले काले युगे कुलमार्गेऽपि चैव सर्वं कर्म्म साधनैरमति प्रतिपादनाय तस्मै मार्ग स्वोत्स्मना महादेवः पूर्वं तन्मार्गवित्तं न जनं प्रशंर्यात । वडुजन्मेत्यादिभिः साच्चाच्छिवमयः साच्चाच्छि- स्वरुपः ॥ ३५ ॥

यत्नेनैव । यत्न साधने भोगदरहः भोगराहवः उभयसमन्विते पूजिता नैनेत गोषः ॥ 80 । ८? ॥

वडुजनोर्ज्जातम् । कुलाचारख्यातम् उज्जवलतत्त्वाद्याधिक्छते ॥ ८२ ॥

॥ ॐ महाानिर्वााणतन्त्रे ।

प्रयंन्तु परमो मार्गो गुरुमोक्षेस्तु पशुसङ्झुटे । व्यक्तौभाविष्यतिचिरात् संवर्त्तते प्रवले कलौ ॥ ४५ ॥ कलिकाले प्रधृष्ये तु सत्यं सत्यं मयोच्यते ।

न स्थास्यति विना कौलान् पशवो मानवो भुवि ॥ ८ ९ ॥ यदा तु वैदिको दैष्ठा दौष्ठा पौराणिको तथा । न स्थास्यति वरारोहे ! तदैव प्रवलः कलिः ॥ ४९ ॥

यदा तु पुखपापानां परोच्चा वेदसम्भवा । न स्थास्यति श्रिवे ! श्याने ! तदैव प्रवलः कलिः ॥ ८ ५ ॥

कविच्छिन्ना कविच्छिन्ना यदा सुरतरुक्षयोः । भविष्यति कुलेशानि ! तदैव प्रवलः कलिः ॥ ८८ ॥

यदा तु म्लेच्छजातौया राजानो धनलोलुपाः । भविष्यान्ति महापाप्रे ! तदैव प्रवलः कलिः ॥ ५० ॥

यदा स्कियोर्तिदुःखान्तः कर्कश्राः कलहे रताः । गर्हिष्यान्ति च भर्त्तारं तदैव प्रवलः कलिः ॥ ५३ ॥

यदा तु मानवौ भूमौ स्कौजिताः कामकिडुराः । दुच्य्यन्ति गुरुमित्रादीन् तदैव प्रवलः कलिः ॥ ५२ ॥

कौलधर्मस्य सर्वभमौसमत्व हेतु दर्भोयचाड यस्यातुष्टानमात्रे गौ त्यादि ॥ ६३ । ८४ ॥

पशुसङ्झुटे पशुसमूहे । सम्भृततो सम्यक् प्रधृष्यतां ॥ ५४ । ८६ ॥ व्यथ तत्त्वदृग्वेधेयाचारप्रसक्नेन संचोपतः कलियुगप्रच-

लताच्छुरागा क्रथयाति यदा त्वित्यादिभिः । हे वरारोहे ! उत्तमे ! ॥ ८७ ॥

मान्ने ! हे संयतवित्तो ! ॥ ८८ ॥ शरतररक्ष्यो गदडूा ॥ ८९ ॥ यथा तिथ्यादि ।

ख्यातिडुःखेन ख्यातिडुःखने दुष्यन्तं यथा तथो-

चतुर्यौश्रामः ।

यद्रा चौपो स्वल्पफला तोयदाः स्तोकोवर्षिणः । ऋतुसम्यक्‌फले नो वचास्वदैव प्रवसः कलिः ॥ ५२ ॥

भातरः स्वजनमाल्या यद्रा धनकॢप्त्या । मिथः सम्प्रहरिष्यन्ति तदैव प्रवसः कलिः ॥ ५३ ॥

प्रकटे मध्यमांसादौ निन्दादॢविवर्ज्जिते । गूढपानं चरिष्यन्ति तदैव प्रवसः कलिः ॥ ५४ ॥

सत्यत्रे ताहापरे यथा मध्यादिसेवनम् । कलावपि तथा कुर्वीत कुलधर्म्मानुसारत ॥ ५६ ॥

ये कुर्वन्ति कुलाचारं सत्यपूतां जितेन्द्रियाः । व्यक्ताचारा दयाशोलाः न हि तान् बाधते कलिः॥४०॥

गुक्शुश्रूषॆण युक्ता भक्ता माठपदाम्बुज । अनुरक्ता: स्वदारेषु न हि तान् बाधते कलिः ॥ ४५ ॥

सत्यन्रता: सत्यनिष्ठा: सत्यधर्म्म परायणाः । कुलसाधनसत्या ये न हि तान् बाधते कलिः ॥ ४६ ॥

भूता: चतिदृःखेन इमनीया इत्यर्थः । कर्कशा: कठोराः । मृदून्श्र्य॑fन्ति निन्दॢश्र्यन्ति ॥ ५०-५२ ॥

स्तोकोवर्षिण्या: सत्यव्रॆ्याश्चोक्ता: ॥ ५२ ॥

धनकॢप्त्या विचिन्त्येशाकाङ्क्षया ॥ ५८ ॥

प्रकटे इत्यादि । प्रकटे प्रचक्रॆ मद्यमांसादौ निन्दादॢविवर्ज्जितेऽपि समति यद्रा गूढपानं जनाचॢरष्यन्नि तदैव प्रवसः कॢनिन्द्र्यांतव्यः ॥ ५५ ॥

सत्सत्रे तेयादि । यथा मद्यादिसेवनं प्रकाङ्यत कतवानिति दोषः ॥ ५६ ॥

नहि तान् बाधते ताच्छ पोड़यति ॥ ४७ ॥

युवॆत्यादि । युक्ता: स॑क्ता: । अनुरक्ता: अनुरागशन्तः ॥ ४५ ॥

कुलमार्गेण तथागतैः प्रोक्तितानि च योगिने ।

ये देवाः सत्यव्रते न हि तान् बाधते कलिः ॥ ९ ॥

हिंसामात्रस्थिरचित्ता दुष्टहृदया भविवशिता: ।

कलधर्मे च निष्ठा ये न हि तान् बाधते कलिः ॥ ९० ॥

कौलिकैः सह संसर्गे वसतिं कुलसाधुषु ।

कुर्वन्ति कौलकर्माणि ये न हि तान् बाधते कलिः ॥ ९२ ॥

नानावेशधराः कौला: कुलाचारैषु निष्ठिताः ।

सेवन्ते त्वां कुलाचारैश्च हि तान् बाधते कलिः ॥ ९३ ॥

स्थानं दानं तपस्तोर्थी व्रतं तर्पणमेव च ।

ये कुर्वन्ति कुलाचारैश्च हि तान् बाधते कलिः ॥ ९८ ॥

जपव्रतादिसंस्काराः पिठश्राद्धादिकाः क्रियाः ।

ये कुर्वन्ति कुलाचारैश्च हि तान् बाधते कलिः ॥ ९४ ॥

कुलतत्त्वं कुलद्रव्यं कुलयोगिनमेव च ।

नमस्कुर्वन्ति ये भक्त्या न हि तान् बाधते कलिः ॥ ९५ ॥

कौटिल्यानृतहोनानां स्वच्छानां कुलमार्गिणाम् ।

प्ररोपकारव्रतिनां साधूनां किञ्चित् कलिः ॥ ९६ ॥

कुलसाधनसत्या: कुलसाधने यथार्थम्‍भिधायिनः ॥ ९८ ॥

तत्त्वानि मद्यपानादीनि ॥ ६० ॥

हिंसामात्रस्थिरचित्ता: प्राणवियोगाहकुलव्यापारो हिंसा चान्य-

शुभहृदयो मातृस्थ्यं तावत्‍यान्‍निवासम् ॥ ६२-६५ ॥

ज्ञानतप्तं स्वो‍ऽक्षमार्द्र कुलद्रव्यम् मद्यमांशादि ॥ ६६ ॥

परोपकारव्रतिनां परोपकाररतं व्रतनिष्ठेषु मति परोपकार-

व्रातिनः तेषाम्‌ ॥ ६७ ॥

छतुर्थोऽनुवासः।

कलेऽदौौषसमूर्खस्य महानेको गुणः प्रिये ! । सत्यप्रतिज्ञाकौलानां श्रेयः सद्यःप्रसाधनत॥ ६५॥

अपरे तु युगे देहि ! पुत्रं पापाच्च मानसम्म् । नृपमासौत् कलौ पुत्रं केवलं न तु दुष्कृतम्॥ ६६॥

कुलाचारैर्विना ये च सततासत्यभाषिणः । परद्रोहपराः ये च ते नराः कलिकिङ्कराः॥ ७०॥

कुलवधूः स्वभर्त्रा ये परयोषित्सु कामुकाः । हे स्तारः कुलनिन्दानां ते श्रेयाः कलिकिङ्कराः॥ ७८॥

युगाचारप्रसक्तो न काले: प्रावल्यलक्षणम् । संचिन्त्येष्टं कलिं बहु ! प्रतियोग त्वं पार्वति॥ ७९॥

प्रकटेऽपि कलौ देहि ! सर्वेधर्माश्र दुवैलाः । स्थास्यत्येकं सत्यमानं तस्मात् सत्यमयो भवेत॥ ८३॥

सत्यधर्मे समाश्रित्य यत् कर्म्म क्रियते नरः । तदेव सफलं कर्म्म सत्यं जानौहि सुव्रते ! ॥ ८४॥

न हि सत्यात् परो धर्मो न पापमनृतात् परम् । तस्मात् सर्व्वात्मना मर्च्ये: सत्यमेकं समाश्रयेत॥ ८५॥

कचेरति । दोषसमूढस्य दोषसमूर्छनत: ॥ ६५॥

षष्ठपरे सत्येन तदौ ॥ ६६ ७० । ७१ । ७२ ॥

कचेर्युगस्य प्रभावक्षो मति सत्येनैव प्रभव्यकः झङ्झावातो विधा-

त व्य ऋत्याभिधानकामो महादेव: सत्यं प्रमाणविषयचकाङ्क्ष । प्रकटे s-

ते त्यादि ॥ ७३ । ७४ ॥

नभोत्यादि । वक्तताव् वचस्त्यात् सर्व्वात्मकता शर्वप्रयाह्नेन । व्याप्ता

यतो हेतुंश्च: स्वभावो ऋद्धा ऋद्धया वेत्युपर: । समाश्रयेद् बुध्यक_

सद्बेत ॥ ७५॥

सत्यहोनां वृथा पूजा सत्यहोनो वृथा जपः । सत्यहोनं तपो व्यर्थमूपरे वपनं यथा ॥ ७६ ॥

सत्यरूपं परं ब्रह्म सत्यं हि परमं तपः ।

सत्यमूला हि क्रिया: सर्वाः सत्यात् परतरं न हि ॥ ७९ ॥

व्रतैर्व मया प्रोक्तं दुष्कृते प्रवले कलौ । कुलाचारैरपि सत्येन कर्तव्यो व्यक्तभावतः ॥ ७८ ॥

गोपनाडीयते सत्यं न गुप्तिरंहसिो विनाः ।

तस्मात् प्रकामत: कुयात कौलिक: कुलसाधनम् ॥ ९८ ॥

कुलधर्म्मस्य गुप्त्यर्थं नाद्रवतं स्वाज्ञगुप्तितम् । यदृक्तं कुलतन्त्रेषु न गुप्तं प्रवले कलौ ॥ ५० ॥

कर्त्तं धर्म्मस्यतुष्पात्रः: वे तावां पादहौनकः । द्विपादो हापरे देवि ! पादमात्रं कलौ युगे ॥ ५२ ॥

तदापि सत्यं कलवत् तपः क्षान्तं दयापि च । सत्यपादे कर्त्त लोके धर्म्मलोप: प्रजायते ॥ ५२ ॥

यत्र तत्रस्थितिकायुक्तदेवो ॥ ७६ । ७७ ॥

व्रतैश्च सांगैः कर्म्म यां शत्यमूलत्वादेवेयर्थः । इच्छत: पातिर्णन ॥ ७८ ॥

होयते होनं भर्वति नैकं भवतोत्यथैः: ॥ ७९ ॥

नच कुलधर्म्मेस गुप्त्यर्थं नाद्रवतं स्वाज्ञुपरिस्थितर्म्मात कलन्नेे भवतेवोक्तं तत्कथंमिदानोंमुच्यते तस्मात् प्रकामत: कुयात कौलिक: कुलसाधनमित्यादि ॥ ८० ॥

कले सत्ययुगे चहपादो धर्म्मो व्यासौदिति श्रेष्ठः । समासान्नविग्रहर्नित्यत्वात् पादघनद्रसान्नस्य लोप: । पादमात्रं धर्म्म-स्वाःश्रष्यते ह्रति श्रेष्ठः ॥ ८? ॥

तदापि पादमात्रेडपि दयापि च क्षान्त्रा लुप्ततने ह्रति श्रेष्ठः !

तस्मात् सत्यं समाश्रित्य सर्वकर्माण्यापि साधयेत् । कुलाचारं विना वच नास्त्युपाय: कुलेश्वরি ! ॥ ५३ ॥

तवान्ततप्रवेशस्थै: कृतो निःश्रेयसं भवेत् । सर्वथा सत्यपूतांला मत्यु खेटितवर्म्म ना ॥ ५४ ॥

सर्वं कर्म्म नरः कुर्व्यात् स्ववर्णाश्रमोदितम् । दीक्षां पूजां जपं होमं पुरश्चरणपञ्चकम् ॥ ५५ ॥

व्रतोत्साहो पुंसवनं सौमन्तोन्नयनन्तथा । जातकर्म्म तथा नामचूडाकरणमेव च ॥ ५६ ॥

मृतक्रियाः पितॄयादौ कुर्यादागमसंमतम् । तौर्थ्यश्राद्धं वृषोत्सर्गं नारदोक्तस्सवंसेव च ॥ ५७ ॥

यात्रां ग्टहप्रवेशस्थ नववस्त्रादिधारणम् । वापीकूपतडागानां संस्कारं तिथिक्रमे च ॥ ५८ ॥

ग्टहारम्भप्रतिष्ठास्था देवानां स्थापनन्तथा । दिवाकालं निमित्तञ्च पर्व्वकालं तथैव च ॥ ५९ ॥

ऋतुमासवर्षकालं नित्यं नैमित्तिककृत् यत् । कर्त्तव्यं यदकर्त्तव्यं त्याज्यं याच्यञ्च यदवेत् ॥ ६० ॥

न कुत्रापि न विभाजनं तत्त् सर्वं महेश्वरे: । न कुुर्य्याद् यदि मोहेन दुःखमेल्याग्र्यद्यार्त्तया वा ॥ ६१ ॥

तत्किन्तु सर्वं कर्म्म तल्निष्ठं दीक्षामियादि । पुरश्चरणनिर्णीत समाहारद्वयात्मकः ॥ ५९ ॥

नामचूडाकरणमेव च नामकरणं चूडाकरणस्यैवर्थ: ॥५९॥

नववस्त्राद्यधीनां नवकर्मभूषादि: सङ्क्रहः ॥ ५७ ॥

विनष्ट: सर्वकार्मभ्यो विष्टायां स भवेत् कामी।

यदि मनमतसुतश्च्य महेश्र ! प्रवले कलौ।

यदा यत् क्रियते कर्म विपरीताय तद्बवेत्।

मनमतासम्मता द्रौतौ साधकप्राणघातिनौ।

पूजापि विफला देवि ! हुतं भस्मार्पणं यथा।

देवता कुलपिता तस्य विप्रास्तस्य पदे पदे।

कलिकाले प्रवृद्धे तु ज्ञात्वा मच्छास्त्रमभीक्ष्णम् !

योऽन्यमार्गै: क्रियां कुयात् स महागातकौ भवेत्॥

व्रतोहाह्नो प्रकुर्वाणो योऽन्यमार्गेषु मानव:।

मू गर्ते नरकं घोरं यात्यभ्रद्रदिवाकरौ॥

व्रते ब्रह्मवध: प्रोत्क: ब्रात्यो मानबको भवेत्।

केवलं स्त्रीवशोऽसौ चक्रडालादधमोऽपि स:॥

उद्धाहितापि या नारी जानोयात् सा तु गच्छति।

उद्वाहापि भवेत् पापो संसर्गात् कुलनायिके !

वेश्यागमनजं पापं तस्य पुंसो दिने दिने।

गृहार्थप्रतिष्ठाकाले गृहार्थं प्रतिपालयेत्त्रिथ:।

प्रवले कलौ युगे सदाऽध्वमतत्कुल्यो कम्मार्त्था कुर्वतो जनस्य

महापातकिसं क्रियमार्गानां कर्मण्याचर नैष्कृत्यनित्याश्र न कुर्योद्‌धि-

त्यादिभि: मोहेन च विवेकेन व्यामद्वयया विद्वासाभावेन॥

मकारपंचासु वस्थते यत तत्पंचासु

कर्म्माणि लूटू भवत्यपेंष-

र्मति कम्मोक्तवुपदश: भक्यार्पितमित्यर्थ: भक्यार्पितमिलोव वा पाठ:

॥ ८१ ॥ ८३ ॥ ८५ ॥

व्रतेत्यादि। अन्यमार्गेषु जातसंक्कारोडपि माषवको ब्रात्यो

भवेतु शंखकारडोऽपि भवेदित्यर्थ:॥

उद्वाहितेत्यादि। अन्यमार्गप्राहिता वा नारी को द्व गच्छति।

तत्रस्तदत्ततनोयादि नैव रक्षन्ति देवता: ॥ ८७ ॥

पितरोऽपि न चामन्ति यतस्तन्नामपूयवत् ।

तयोरपल्य' कानौन: सर्वधर्मैर्विधिष्वं तः ॥ ८८ ॥

देवे पैत्तं कुलाचारैर्नाधिकारोऽस्य जायते ।

अग्राम्भवेन मार्गेण देवताराधनं भवेत् ॥ ८९ ॥

न सान्निध्यं भवेत् तत्र देवताया: कथञ्चन ।

इदंमुत्न फलं नाम्ति कायलेग्रो धनच्यय: ॥ ९० ॥

ग्रामोक्तविधिं हित्वा य: स्वाढ' कुरूते नर: ।

स्वाढ' तदफलं सोऽपि पितृद्रोहिनंरसं व्रजेत् ॥ ९१ ॥

तज्ज्ञोऽपि शोषितस्तमं प्रजहो मन्मथो भवेत् ।

तत्सान्निध्ये: प्रयत्नेन ग्राहंर मतमाश्रयेत् ॥ ९२ ॥

बहुनात्र किमुचेन सत्यं सत्यं मयोच्यते ।

अग्राम्भवं क्रतं कर्मे सर्वं देवि ! निरर्थकम् ॥ ९३ ॥

अस्तु तावत् परो धर्मे: पूर्वंधर्म्मोऽपि नश्यति ।

ग्राम्भवाचारहीनस्य नरकाद् नैव निष्कृ ति: ॥ ९४ ॥

मदूद्देशितमार्गेण नित्यनेमित्तकर्म्मणाम् ।

सारभूतं मदनुज्ञेयाति ! तद्वेत तव साधनम् ॥ ९५ ॥

निन्दिता भवेदिति जानोयाद् ! तान्तु गर्हितान्मित या पाठ: । संस-

गात्न वन्यमार्गेऽप्योदाहृताया नार्य्यो: शक्नमातव तस्य क्रतान्वविध्य-

द्वादितमारोचसंरगेस तत्रस्तदत्ताच्चतनोयाद्यपह्ण्ये कारणं माच यत्

इत्यादि । तत्र व स्थनतोवादि तयो: व्रतनमार्गोऽहि तनारोचतद्योऽपुत्र-

षयो: ॥ ९७ ॥

चस्य कानोनस्य ॥ ९५ ॥

तत्र चाग्राभ्यस्संघार्पितहेतप्रोतिमार्गम् ॥ ९०—९५ ॥

महारिनिर्वाणतत्त्वे ।

विग्रेषाराधनं तत्र मन्त्रयन्त्रादिसंयुतम् । मेघजं कलिरोगाणां शूयतांजृम्भतों मम ॥ १०६ ॥

इति श्रीमहारिनिर्वाणतन्त्रे सख्या तन्त्रवित्समाहितं सख्या धर्म्मं निरूप्यसारं श्रीमद्वादावासदाश्रयसंवादे जीवोद्धारोपायप्रदर्शे परा- प्रकृतिस्वरूपनोपरमो नाम वतुर्थोंऽध्यायः ॥ ४ ॥

निष्कृ तर्निक्तारः ॥ १०४ । १०५ ॥

नैव जम्बू कवोषधं गृहीतो मम कथयतो मत्तः समेत्यपादानस्य मेप्रत्येन विराजतत्त्वात् कृते पश्चौौौात पञ्चौौ ॥ १०६ ॥

इति श्रीमहानिर्वाणतत्त्वटीकायां चतुर्थोऽध्यायः ।

प्रश्नमोद्वासः ।

श्रीमद्रामगिव उवाच

त्वमाया परमा शक्तिः सर्वशक्तिस्वरहृपिणो ।

तव शक्त्या वयं शक्त्ता दृश्रादृश्रितलयादियु । ३ ।

तव रूपाणनतानि नानावर्णाकृतौनि च ।

नानाप्रयाससाध्यानि वर्षीतुं केन शक्यते । २ ।

तव कार्याणि लेशेन कुलतेन्दुल्लोलिमोदिषु ।

तेषामर्चासाधनानि कथितानि यथामति । ३ ।

शुभसाधनमेतच न कुतापि प्रकाशितम् ।

अस्य प्रसादात् कल्याणि ! मचि तं करुणेश्वरी । 8 ।

त्वया पृष्टामदान्तं तन्त्राहं गोपयितुं छमः ।

कथयामि तव प्रीतये मम प्रागाधिकारं प्रिये ! । ४ ।

सर्वेऽपि खप्रघ्रगमं सर्वापदिनिवारकम् ।

त्वत्प्राप्तिमूलमचिरात्तव सन्तोषकारणम् । ५ ।

मन्त्रयन्त्रादिसंयुक्तं त्रिगोपुराधनसुबिभाने `प्रभृतः श्रीसद्-

शिव उवाच तस्मादा परमेत्यादि । ९ ।

नानावर्णाकतीनि नाना चनेक वच्यां व्याकृतय व्याकारात् येषां

रूपाणान्तानि । २ ।

कार्याणि लेशेन दयया लभेन । तेषां तव दृपाणान्त । ६ ।

एततु चतुःपरसुखचुम्बनन्तु । चस्य गुप्रसाधनस्य । 8 ।

तत् गुप्रसाधनम् । । १६ ।

कलिकालेऽपंदौ नृपां नृपाः स्वल्पायुर्षां प्रिये !! वंध्रुप्रयासासक्तानामेतदेव परं धनम्‌ ॥ ७ ॥

न चात्र न्यासवाच्योऽयं नोपरवासादिसंयमः । सुखसाध्यंबाहुल्य' भक्तानां फलदं महत्‌ ॥ ८ ॥

तत्रादौ मृदु देवेशि ! मन्त्रोधारकमं प्रिये ! । यंस्य श्रवणमात्रेण गया जीवन्मुक्तः प्रजायते ॥ ९ ॥

प्राप्तेप्रस्ते जैसकार्डो भैररडाख्योमविन्दुमान । वौजमेतत्‌ स मुद्रित्य हितोयमुषडररत प्रिये !! १० !!

सख्या रक्तासमारुढा वामनेत्रे न्दुसंयुता । रतौयं मुद्रा कल्याणी ! द्वौपरस्खः प्रजापतिः ॥ ११ ॥

गोविन्दविन्दुसंयुक्तः साधकानां सुखावहः । वौजलयन्ते परमेश्वরি ! सब्बोधनं पदम्‌ ॥ १२ ॥

यतदेवातः परसुख्चमानं युग्मप्रसाधानमेव ॥ ७ ॥ यत्न व्यातःपरसुख्यमाने साधने । व्याघ्रआलव्यं वाड्लव्यनून्यमे ॥५॥

तत्र षाणने ॥ ८ ॥ तमेव मन्त्रोधारकमाच प्राष्येघ रत्यादिभिः । तेजधाकुलः तै- जशो रेफसमाकुलः प्राणघ्नो हकारो भदरकाख्योमविन्दुमान् भे कुरडा डेकार: व्योमविन्दुरल्क्षार: ताभ्यां विशिष्टो विधातव्यः: एवं चोभित्ये- तहौजं सहजूज्ञ्य द्वितोयं वौजकहररत ॥ १० ॥

तत्र किं वौजमत क्षाछ सब्येोथादि । रक्तष्माकुला रेफं समा- कर्दा सब्या तालव्यः शकारो वामनेत्रे न्दुसंयुता वामनेत्रमीकार: इन्दुरहल्क्षार: ताभ्यां संयुक्ता करचाख्या एवं श्रौीमित द्वितोयं वौजकृ- त्यमाचेत्‌ । रे कध्याखि ! रतनोयं बीजं हृद्य पु तत्र किं बीजमत- क्षाछ । दीपसंस्खः रत्यादि । दीपसंस्ख दीपो रेफ: तत्र स्थितः प्रजा- पतिः ककारो गोविन्द्विन्दुसंयुक्तः गोविन्दे एकारः विन्दुरहल्क्षारः

पञ्चमोक्षास: ।

वज्रिकान्तावधि: प्रोक्तो द्रव्यार्णोडयं मनुः शिवे । सर्वैर्विद्यासुयोगे देवी विद्येयं परमेश्वरी ॥ १३ ॥ आद्यादयस्यां बीजानां प्रत्येकं त्रयमिव वा । प्रजपेत् साधकाधीश: सर्वकामार्थसिद्धये ॥ १४ ॥ वौजमाद्यवयं दिव्या समाप्योष्ठापि द्रव्याचरौ । कामवाग्भवताराद्या समाप्योष्ठाचरौ विधा ॥ १५ ॥

ताभ्यां संयुक्त: करषीय: एतादृशच ककारः: साधकानां सुखावहः: सुखप्रदायक्रो भवति एवञ्च श्रीमिति हतोयं बीजमूर्धिन्यमाश्रयेत् । वीजन्त-यस्यांन्ते वज्रिकान्तां स्वापहा श्राधिरन्तभूता यस्य एतादृशं परमेश्वरी तात वनौधिन पदं बदतु । सकलकपदयोजितया होय श्री: परमेश्वरी खाहेतिं मन्त्रो जाप: । हे शिवे ! जयां महुमन्नो द्रव्यार्थी द्रव्यवत्क: प्रोक्ता: वज्रिकान्तावधृति पाठे तु मन्त्रो विशेषत: तस्मैवेदं विप्रोप्सि-र्मिति ज्ञातव्यं सर्वविद्यामयी सर्वविद्यासहपेयं मन्त्रालिका देवी परमेश्वरी विद्या नाम ॥ १? ॥ १२ ॥ १३ ॥

वायो त्यादि । वाद्यतयायामितेतश्चैव मन्त्रस्यादिमूतानां छों प्रभट-तीनां तयास्यां योजनान मध्ये प्रत्येकं होर्मिति श्रीमिति वा बीजं छोंश्रींकोमिति वीजनपि वा धर्म्मकामार्थसिद्धये साधकाधीश: साधकोशभ: प्रजपेत् । एतस्मै पञ्चमन्नाय आलिङ्गन ॥ १४ ॥

बीजमिल्यादि छों प्रभृत्यादितयं बीजं छिंश्या त्यज्ञा दृश्याच्चरी मन्त्रालिका परमेश्वरी विद्या समाप्यांपि परमेश्वरी स्वाहेत्याकार समाचर्य्यपि भवेत् वाननेन सहित: । पढ.मन्त्रा रभूनन् । कामवाग्भवता-राद्या क्लोमिति ऐमिति योमिति वा वौजमाद्यं यस्यास्तथाभूता चेत् समाप्यां मन्त्रहृपा परमेश्वरी विद्या स्वाहेत्यलौं परमेश्वति स्वाहेत्या-कारा रै' परमेश्वति स्वाहेत्याकार यो' परमेश्वति स्वाहेत्याकार वाष्ट-यथेपी भवति एवञ्चैवाश्रयरी निधा जाता एतैश्चिन्मि; वचितां नव-मन्त्रो भवून्: ॥ १५ ॥

मद्दानिर्वाणतन्त्रे ।

दशार्णां मन्त्रमपदात् कालिके ! पदमुच्चरेत् । पुनरावृत्यं वीजं वदिजायां ततो वदेत् ॥ १८ ॥ षोड़शोयं समार्च्यातां सर्वतत्त्वेषु गोपिता । वद्धाद्या प्राग्वाच्चा चेतेपां समदग्रो विधा ॥ १९ ॥

तत्र मन्त्रां ध्यामस्यातां: कोटिकोट्यर्चितास्थिता । सञ्चेपादत्न काथितां मन्त्राणां द्वादश प्रिये ! ॥ १५ ॥ येषु येषु च तत्त्वेषु ये ये मन्त्रा: प्रकौर्त्तिता: । तं सर्वे तव मन्त्रा: स्यु: स्वमायया प्रकातितयत: ॥ १६ ॥

एतेषां सर्व मन्त्राणां एकमेव हि साधनम् । कार्यथामि तव पीठे तत्र कौलिकिहिताय च ॥ २० ॥ कुलाचारं विना देवि ! प्रकृतिमन्नो न सिद्धिद: ।

दशार्णोत्यादि । दशार्णस्य मनोरोर्मन्त्रपदात् परं कालिके इति परमुच्चरन् वदेत् । ततः परं ह्रीं प्रधृत्याद्यन्तं वीजं पुनरुच्चरेत् सतोसन्नतं वडिजायां स्वाहेतिल पदं वदेतं नकान्तपदयोजनया ह्रीं श्रीं क्रीं परमेश्वति कालिके ह्रीं श्रीं क्रीं स्वाहेति मन्त्रो जपत: । इयं षोड़शो योड़शवीजमालिकां परमेश्वरी विद्यां सर्वतत्त्वेषु गोपिता तेन प्रोतये मया समाख्याता सम्यक् कथिता । एतेन महता दश मन्त्रव्यभवन् । चेद्य चोषा घोड़शो वद्धाद्या स्वोर्मित-बीजाद्या मग्नातालं । कोड़काराद्या वा स्वातं तदा स्तो ह्रीं श्रीं परमेश्वति कालिके ह्रीं श्रीं क्रीं स्वाहेत्याकारं यो ह्रीं श्रीं परमेश्वति कालिके ह्रीं श्रीं क्रीं स्वाहेत्याकारं च समदग्रो समप्रदायाच्चेपि भवेतं एतद्वीजा समप्रदशो दिशा जाता एताभ्यां मिलिता द्वादशमन्त्रा व्याख्यानं ॥ १६-१५ ॥

सकलतत्त्वोक्तानां सर्वेषां मन्त्राणां पार्वतीसमर्चाभवे हेतुसकृद्धात्नलोकानां सर्वेषां मन्त्राणां पार्वतीसमर्चाभवे हेतुमोक्ष: । तेनैवो प्रकातितयते ॥ १६ । २० ॥

तस्मात् कुलाचाररतः साधयेच्छक्तिसाधनम् ॥ २१ ॥ मद्यं मांसं तथा मत्स्यं मुद्रा मैथुनमेव च । शक्तिपूजाविधावध्ये पञ्चतत्त्वं प्रकीर्तितम् ॥ २२ ॥

पञ्चतत्त्वं विना पूजा नाभिचाराय कल्पते । शिलायां प्रस्थवापे च यथा नैवाढुरो भवेत् ॥ २३ ॥ पञ्चतत्त्वविहीनायां पूजायां न फलोद्भवः । प्रातःकृत्यं विना देवि ! नाधिकारी तु कश्चन ॥ २४ ॥

तस्मादादौ प्रवच्यामि प्रातःकृत्यं यथोचितम् । रजनौग्रेष्यामस्थ गृेषाढं मद्यपोदयः ॥ २५ ॥ तदा साधक उच्वाय सुत्सापः क्ष्तासनः । ध्यायेच्छरोरमध्ये शक्तिं दिवानिशं बिभुजं गुरुम् ॥ २६ ॥

श्वेताम्बरपरौधानं श्वेतं तमाल्यानुलेपनम् । वराभयकरं शान्तं कल्पामृतयविग्रहम् ॥ २७ ॥

तदेव साधनमाह कुलाचारमित्यादिभिः ॥ २८ ॥ पञ्चतत्त्वं विना शक्तिपूजाया निष्फलत्वादशुभस्यैव पञ्चतत्त्वेन यत्तः पूजां विधातव्ये त्यागः मद्यादिभिः ॥ २९ ॥

क्वाभिचाराय चिंहाकर्म्म ये । हिंसाकर्म्माभिचारः स्वादिव्य-मरः ॥ २८ । २९ ॥ प्रातःकृत्यमेवाह रजनौग्रेष्यामस्थ त्यादिभिः । रजनौग्रेष्यामस्थ प्रहरख पोषाढंर्मनिनं दवड्ढचहष्ठयमकरोदयः स्वात्त तदा तस्मिन्न वाद्यपोदये काले चक्रसापचर्यक्त्रनिट्रः साधक उच्वाय क्ष्तासनं येन तथाभूतं चासनोपविष्टष सन् शिरसि चुकाजे श्वेतपद्मो सितं गुरुं ध्यावेदित्यन्वयः । द्विगेलमित्यादीनि द्वितीयान्तानि युक्कविध्ये-स्त्रानि ॥ २६ ॥

धेतेत्यादि । ध्ये ताम्बूलपरोधानं परिभीयते यस्तत्रं परौधानं ध्येतेत्यादि ।

वामेनोत्पलभाद्राद्याङ्‍कित्यालिङ्‍कितविग्रहम् । स्वं राननं सुप्रसन्नं साधकाभीष्‍टदायकम् ॥ २९ ॥

एवं ध्यात्वा कुलेशानि ! मानसैःपञ्चचारकैः । पूजयित्वा जपेन्‍मन्त्रो वाग्भवं वौजमुक्तमम् ॥ २९ ॥

यथाशक्ति जपं कृत्वा सम्पुटे दच्‍चिप्रे करे । तत्स्‍तु प्रश्नेम्बोमात्र मन्त्रे शानेन सद्गुरुम् ॥ ३० ॥

भवपाशविनाशाय ज्ञानहस्‍टिप्रदर्शिनेः । नमः सद्गुरवे तुभ्यं शक्तिमुक्तिप्रदायिने ॥ ३१ ॥

नराकृतिपरब्रह्मरुपायाज्ञानहारिणे । कुलधर्मप्रकाशाय तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ३२ ॥

प्रणम्ये वं गुरुं तत्‍व चिन्तयेन्निजदेवताम् ।

कमलं स्‍या ल्‍वुट- परोत्‍वस्‍या दोर्घेस्‍लाध्रे: । यत्‍ते षम्वरे वस्‍थे परीधाने यस्‍तथाभूतं श्‍वेतमाल्‍याद्‌नेपन्‍म् वस्‍त्रालिप्‍निष्‍मते यत्तत्कुलनेपन्‍म चन्‍द्रनादि श्‍वेते माल्‍याद्‌नेपने यस्‍तत्‍म् । वरेल्‍यादि । वराभयकरं वरोडभयं च करयो-यस्‍य तं शान्तं रागद्वेषादिमूलयं करणपामरयादिप्‍मन्‍म करुणा मय: कपा-प्राचुर्यन्‍मन्‍ु विष्‍छो देहो यस्‍य तत्‍म् । वामेनोत्पलभाद्राद्याङ्‌किता वाम-हस्‍ते कमलं र्‍अधय्‍या यक्‍क्त्रा स्क्रिया चादिक्‍चित वप्‍चमालिष्‍टयरो-तम् ॥ २७ । २८ ॥

एवम्‍नित्‍यादि । हे कुलेशानि ! मन्त्रो साधकः एवं गुरू ध्यात्‍या मानसैरेवःप्रकाशते: पादाद्‌ध्यांचमनाद्‌दिभिरुपचारकै: पूजयित्‍वा

धोततं श्‍वेतं वाग्भवस्‍येर्मित तर्जनी बोजं जपेत्‍व । जपस्‍ ऐर्मित बीजख्‍ेर्त मेष: ॥ ३० ॥

ध्याने केच मन्त्रे योतृ(प)च्‍छायां तमेव मन्त्रमाल्‍भ भवपाशविनाश-प्रदर्शिने शं मारडुपक्ष पाग्रस्‍व विनाशकाय च अनर्घ-प्रदर्शिने श्‍वोमहोपहारै है(रि)त प्रदर्शावहे शान्त यस्य स तत्‍म् ॥ ३? ३२ ॥

पश्चीसोपासः ।

पूर्ववत् पूजायितवा तां मूलमन्त्रजपश्चारेत् ॥ ३७ ॥

यथाशक्ति जपं कृत्वा देव्या वामकरेडपंयेत् । मन्त्रे पानें सतिमानं प्रणमेष्टष्टदेवताम् ॥ ३८ ॥

नमः सर्वेश्वरिखै जगदात्रै नमोनमः । श्राव्यायै कालिकायै ते कत्रें हतत्रै नमोनमः ॥३४॥

नमस्कृत्य वह्निंच्छेद्धामपादपुरःसरम् । तज्ञा मूलपुरोष्ठ दन्तधारणमाचरेत् ॥ ३६ ॥

ततो गत्वा जलाभ्यासे ध्यानं कत्वा यथाविधि । श्रादावप उपविश्य प्रविश्रेत् सचिलले ततः ॥ ३७ ॥

नाभिमात्रजले स्थित्वा मलानामपनुत्तये । सकृत् स्नात्वा तथोत्मज्य मान्नमाचमनच्वरेत् ॥ ३८ ॥

स्वार्माविद्यार्कवैस्तस्सैः स्वाछान्तैः साधकाग्रणोः । तिस्नाश्यापो हिरुम्ब्र ज्य स्वाचमेत कुलसाधकः ॥ ३८ ॥

प्रश्रास्य तद्व । एवंसुक्तप्रकारेण शुचं प्रशस्य प्रकर्षेश भक्तीष्यद्रा- तिग्रयेन नत्वा तत् गिरसि शु्काझो च्यांशीनां निजदेवतां साधकाऽऽन- मेधायेत ततः पूर्ववत् गुरुदेवतार्चसेत्पचारकैस्तादृनिजदेवतां पूर्झावित्वा हीं श्रीं श्रीबीजयुतैर्दिक्षु मूलमन्त्रैस जपंश्चरेत कुर्यात ॥ ३३ । ३४ ॥

तं मन्त्रमेवाह । नमः सर्वेति ॥ ३५ । ३६ ॥

तत दृश्यादि । जलाभ्यासे वारिनिकटे ध्यानविधिमेवाच । श्राद- वप दृश्यादिमि चपो जलानि । सचिले जले ॥ ३७ ॥

मन्त्रैः कायं मान्त्रम् ॥ ३५ ॥

चावनमनन्वान देव रशेयचाह । चात्मा त्यादि । स्वात्मा च्यन्नो येशां त यथाभूतैः चात्मविद्याविद्यतत्त्वैः चात्मतत्त्वाय स्वात्मा" विद्यातत्त्वाय

स्वाहा शिवतत्त्वाय स्वाहर्द्धि मन्त्रैरित्यर्थः साधकापणोः साधक कम्बेशः कुलसाधक डपो जलानि त्रिस्नातिरत्नय प्रक्ष प्रपाय द्विस्नार इत्यहुस्रै ज्य

कुलयन्तं मन्त्रगर्भं विलिख्य सलिले सुधौः ।

मूलमन्त्रं हादयस्थं तस्योपरि जपेत् प्रिये ! ॥ ४८ ॥

तेजोरूपं जलं ध्याव्वा सूर्यमुखीदृश्य देक्शकः ।

तत्तोयेश्य जलो लोन् दत्वा तेनैव पाथसा त्रिधा ।

अभिषिच्य स्वमूर्द्धानं सम्राच्छिद्राणि रोध्ययेत् ॥ ८? ॥

ततस्तु देतताप्रेत्यै विनिर्मज्ज्य जलान्तरे ।

उत्याय गात्रं सम्भार्ज्जं पिध्याच्छुद्धवाससौ ॥ ८२ ॥

मृतसंज्ञया भस्मना वापि त्रिपुण्ड्रं विन्दुसंयुतम् ।

ललाटे तिलकं कुुर्याद्द्वायलेन वद्धकुन्तलः ॥ ४७ ॥

वैदिकं तान्त्रिकं चैव यथानुक्रमयोगतः ।

उल्येक्रमावलयां हींं प्रभस्तेतोर्ं मन्त्राणां मध्ये कश्चिदपि मन्त्रो गभें यस्यै-

वभू तं त्रिकोणात्मकं कुण्डं यन्त्रं मणिदृशे जले विलिख्य सुधौर्धीरः

साधकस्तस्य कुलयन्त्रस्थोपरि हों श्रीं क्रोंमल्याद्यात्कं मूनम न्वं

हादरगभता हादरगवारक्जेमेर्त्तति हितोयेनान्वयः ॥ २९ । ८० ॥

तेजोरूपमिति । देक्शिकः बाधकः कुलयन्त्रसम्भवि जलं तेजोरूपं

ध्यात्वा तत्सोयैः कुलयन्त्रस्थबिन्दुर्ज्जले कैवृत्क्षलोनं क्षार्यमुखीदृश्य देच्चा

तेनैव कुलयन्त्रसम्भवैनैव पाथसा जलेन स्वमूर्द्धानं विधा निवारमाभ-

तिच्य सम्राच्छिद्रान् कर्षनेतननाशकुखविवरान्वि एकद्वियार्ज्जनिभो-

रोध्ययेत् ॥ ८? ॥

ततस्त्विति । ततस्तु सम्राच्छिद्ररोधनादनन्तरं तु देवताप्रोत्थं

यत्कुत्प्र जलान्तरे निमज्ज्र तत् उत्याय गात्रं सम्भार्ज्जं

वस्त्रेण प्रोच्य च शुद्धवास्चो धौतवस्त्रे पिधध्यात् क्षाच्क्रादयेत् परिद-

भ्यादित्येणः ॥ ८२ ॥

मृतसंज्ञयेत् । ततो गायत्नग्रा वद्धकुन्तलो निवद्धकोशः सन् मृतस्न-

या प्रशस्तया श्वक्तिकया ताह्रयेनैव भस्मना वापि विन्दुसंयुतं त्रिपुण्ड्रं

तिलकं ललाटे कुुर्याद्व ॥ ८३ ॥

सन्ध्यां समाचरेन्म्लो तान्त्रिकों मुखु कथ्यते ॥ ८८ ॥

ग्राचम्य पूर्ववत्तोयैः सौर्थान्त्यावाह्यये इच्छवे ! ॥ ८९ ॥

गड्ने ! च यमुने ! चैव गोदावरि ! सरस्वति ! । नमस्ते ! सिन्धु ! कावेरी ! जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ४५

म्लेच्छे यानेऽपि मतिमान् सुत्रयाद्रु प्रासञ्जया । ग्रावाच्च्य तोर्थ्य सलिले मूलं द्वादशधा जपेत् ॥ ८९ ॥

ततस्तत्तोयतो विन्दूक्षिधा भूमौ विनिन्दिपेत् । मध्यमानामिकायोगानमूलोद्वारषपूरंकम् ॥ ८५ ॥

समवारं खमूर्धानमभिषिच्य ततो जलम् । वामहस्ते समादाय क्राद्येहच्चपाशिना ॥ ८८ ॥

वैदिकैरिमित । ततः म्लेच्छो साधकतो यथानुक्रमयोगतोदकमेप्यवैदिको तान्त्रिकोऽपि सन्ध्यां समाचरेत् कुय्यांत् । तयोमध्ये तान्त्रिकों म्लेच्छां त्वं श्रृणु मया कथ्यते ॥ ८८ ॥

तान्त्रिकों सन्ध्यामेवाच । ग्राहचम्येत्यादिभः हि शिवे ! पूर्ववाचस्य तोये जले तीर्थान्यावाह्येत ॥ ८५ ॥

नतु केन मन्त्रेण कानि वा तीर्थान्यावाह्येति पेच्छायामाह । गड्नेचेत्यादि । सच्चधिम्नं त्रासन्तिमं ॥ ८६ ॥

मन्त्रं स्पाति । मातस्त्वां साधकाडनेन च्यनंतरस्मैवाक् न मन्त्रं खा-

लु यासञ्जया सुत्रया सलिले जले तीर्थमावाह्य मूलं मन्त्रं सक्लिनि ९५ द्वादशधा जपेत् च्यडू प्राशुयाद्र यथा ज्ञानार्थे । दचशक्तिं विद्यायात्र तज्ज्ञ न्यज्ञ शक्त्याप्रियो । चडू पारख्या महाशक्त्रा वै लोक्याकर्षयच्च-

मेति ॥ ८९ ॥

तत इखार्द । ततः परं मूलमन्त्रस्योद्वारषं पूर्वं यत् कत्स्मिन्ति तत् मूलोद्वारषपूरंकं मध्यमानामिकायोगात्ततोयतो विन्दू त्री-

धारं भूमौ विनिन्दिपेत् ॥ ८= ॥

उन्मवारादिति । मूलोद्वारषपूर्वकं मध्यमानामिकायोगतस्त्रि-

ईध्यानवायुवरुणवह्निवज्रोपचक्रम् । प्रज्ञया वेधधा ततोयं दचछक्त्या समानयेत् ॥ ५० ॥ वीच्य तेजोमयं ध्याल्वा चेङ्याक्ष्य साधकः । देहान्तःकलुषं तेन रेचयेत् पिङ्गलाख्यया ॥ ५१ ॥ nिष्कृ ष्य पुरतो वज्रप्रतिलायामस्खलमुच्वरन् । निवारं ताङयतां मन्त्री हस्तौ प्रक्षालयेत्ततः ॥ ५२ ॥ ग्राचस्योक्रे न मन्त्रेण सूर्यायाध्र्यं निवेदयेत् ॥ ५३ ॥ तारमायाहंस मति षडक्षरूच्ये ! ततःपरम् । इदमघ्यं तुभ्यसुक्रां दयातं स्वाहेल्युदीरयन् ॥ ५८ ॥ ततो ध्यायेनुमहादेवीन् गायत्रीं परदेवताम् ।

जपेन समुपारं स्वमूर्ध्नामात्रीयं मसृणकमभिषिच्च ततः परं कामहस्ते जलं समादाय न्टहोत्ना दचछक्तिप्राणनाच्छादयेत् ॥ ८९ ॥ रेध्यानेत्यादि । दचछपाणिनाच्छाद्य च देहानं वायुवरुणवह्निन्द्र- स्वासिकं हं यं वं रं लं मित्ये तहोजपश्चकं वेधधा चलस्वारं प्रज्ञक तत्सोयं दचछक्ते समानयेत् ॥ ९० ॥ वीच्योति । साधको जनेो दचछक्ते समानोत्तं तज्जलं वीच्य मिचोक्ष तेजोमयं तेजोरूपं ध्यात्वा रेंडया नाड्या च्याक्ष्य च पिङ्गला- ख्यया नाड्या तेन लखेन देहान्तःकलुषं शरीरान्तःपापं रेचये- द्विकोंतैव ॥ ९१ ॥ nिष्कृ ष्येति । मन्त्री साधक एवं देहान्तःकलुषं निष्कृ ष्य पुरतोS- ये मनःकलिनायां वज्रप्रतिलायामस्खलं फर्डितात मन्त्रधुचारन् जपनू मन् ति- वारं ताङयेत् श्वास्याम्यतु ततोडनन्तरं हस्तौ प्रक्षालयेद्धावेत् ॥ ९२ ॥ ग्रावस्येति । तत उत्तरे मन्त्रे ग्राचस्य कुर्योयाध्र्यं निवेदये- हचात ॥ ९३ ॥

प्रातमेध्याक्रसायाड़के विरुपां गुष्यभेदतः ॥ ५५ ॥

प्रातग्रोक्रों रत्तवर्णीं हिभूजाद्ध कुमारिकाम् ।

कमच्ड़लुं तोर्थंपूर्षमच्‍चमालाद्ध विभजतोम् ।

कष्या जिनास्वरधरां हंसारूढां स्रुचिस्थिताम् ॥ ५६ ॥

मध्याकड़े तां श्यामवर्णीं वैष्णवोष्ण चतुर्भुजां जाम् ।

ग्रह्ह चक्रगदापद्मारिषीं गरुड़ासनाम् ॥ ५७ ॥

पोनोत्तुड़कूचदहनां वनमालाविभूषिताम् ।

युवतीं सततं ध्यायेन्मध्ये मातङ्चडमगडले ॥ ५८ ॥

मायाकड़े वरदां देवीं गायतों संस्परेड यतिः ।

मुक्तां मुक्ताम्बरधरां वृषासनस्थिताययाम् ॥ ५९ ॥

पञ्चं तारमायाहंस रत्नुक्का ततःपरं शेषपंस्करयेत्सुक्रा ततस्य परमिदमध्यं

तुभ्यमित्यक्का ततोडननरं स्वाहेयुदीरयनू कोमेयन साधकः स्रयथियार्षं तद्यात् श्रो’ हो’ हंसधिंग्सध्रय रदसमंध्रं तुभ्यं स्वाहेइत मन्त्रे यार्षं

निवेदयेदित्स्रष: ॥ ५८ ।। ४५ ॥

रज व्वादियुष्यभेदतू प्रातमेध्याज्झस्रसायाड़के विहुपसू प्ररध्ययनू

गावत्न्रा ध्यानमेवाझ । प्रातर्न्रोंमित्यादिभिः प्रातर्तिति ।

रक्ताव-

गांमु रक्को लोहितो वेगो यक्षोसीहिंमुजो है। मुजो व्वक्कि यक्षोसी-

ध्याभूतां तोर्थंपूर्षं गक्वादितोर्थजलेः पुष्कितं कमच्ड़लहुमु व्वच्‍चमेलानू

स्व च्चमाल्यस्य पाणिभ्यां विभ्रतीं दधतीं कष्या जिनाम्बरधरां नील-

वर्म्म हृपं वक्लं परिधतीं हंसारूढहां हंषः पञ्चवियेक्कुमाच्हदां

युवचिक्षितां युवि पवित्रं युव्रं व्वा ध्यासमोष्ठदाश्रो वस्सस्साम् ।

कुमारिकां कन्यकां व्वाच्चो वच्च्याषः गक्विमृ एयव्रभूतां गायंतो देवीं

प्रातःकाहे ध्यायेत् । व्यपे डये वमेवान्वयः कर्त्तव्यः ॥ ५६ ॥

तां गायतोंम् ॥ ५७ ॥

पीनोति । पीन हृकनूकूचदहनं कुचोइन् यक्षः तथाभूताम् ॥ ५९ ॥

तिनेतां वरदां पाथं शूलच नकरोटिकाम् । विभ्रतीं करपद्मैश्च हस्तां गलितयौवनाम् ॥ ६० ॥ एवं ध्याल्वा महादेवेयं जलानामच्छलिनयम् । दत्त्वा जपेतु गायत्रीं दमश्रधा श्रतधापि वा ॥ ६१ ॥ गायत्या नृप देवेग्रि ! वरदां तव भावतः । ग्राद्यायै पद्मचायै विद्याे तदनत्तरम् ॥ ६२ ॥ परमेश्वयैँ धीमहि तन्नः कालो प्रचोदयात् । एथा तु तव गायत्रो महापापप्रणाशिनौ ॥ ६३ ॥

सायङ्ङ इत्यादि ' यतः 'निजेन्द्रियैर्यब्धूः ' ये निजेन्द्रियैर्या- मा यतिनो यतयश्र ते कल्यमरः । द्रप्सानक्तानस्यायाम् द्रपकूपमासन् यस्य म द्रपासनः शिरः स एवं कत चास्मयो निजाधारो यया तथाभूताम् । चषया द्रपहूपं यतू मकररदशनं तदात्मकः तत् चास्मये यया तथाभूताम् ॥ ५८ ॥ नकरोटिकाम् नरकपालम् । गलितयौवनां ध्वस्ततारुरायास् ॥५०॥ एवमित्यादि । महादेवेयै गायत्रै दमश्रधा श्रतधापि वा द्रशवारं मतवारं वेत्यर्थः ॥ ५१ ॥ भावतः प्रीतितः

तां गायत्रीमेवाचह खादायै हत्यादिना । पूर्वमाद्याचै हृ्ति पदंश्च्वायै तदनन्तरं विद्याे हृ्ति पदमुच्चरेत् । तदनन्तरं परमेश्वयैँ धीमहि तद्नः कालो प्रबोदयादित्युच्चरेत् । योजनया खाद्यायै विद्याेहे परमेश्वयैँ धीमहि तद्नः कालो प्रचोदयादित्याकारा गायत्राभीत् । एतद्रायतप्रथंस्थू खादायै परमेश्वयैँ खादां परमेश्वरीं प्राप्नु याँ वयं विशुहे मन्यासहहे धीमहि बिन्तयामच ततू जगत्कारयात्वेन व्वातिसिबा कालो नोद्यमानु प्रचोदयातु प्र रयेतु धर्मार्थकाममोचेषु विनियोगेनादित्यर्थे ईहाति ॥ ५२ ॥

त्रिसस्यमेतां प्रजपनं सम्याग्यां फलमाप्नु यात् । ततस्तु तपंयेष्टद्रे ! देवर्षिंपितृदेवताः ॥ ६ ४ ॥

प्रणवं सद्दितौचाख्यां तपैयामि नमः पदम् । ग्रक्तो तु प्रणवे मायां नमःस्थाने षि्ठं वदेत् ॥ ६ ५ ॥

मूलान्ते सर्वभूनान्ते निरासिन्यै पदं वदेत् । मवेस्वरूपां डेभुयुक्रां सायुधापि तथा पठेत् ॥ ६ ६ ॥

सावरयां सचतुर्थों तहदेव परातपराम् । आद्यायै कानिकायै च इदमध्यं ततः षि्ठः ॥ ६ ७ ॥

एताम् केवळां तय गायत्रीम् । तत्स्थु गायत्रीजपाटन-नरं वद ॥ ६ ८ ॥

मनु कें केन सन्येष्ट देवर्षिपितृदेवतास्तर्पयित्वया रत्याकाड्न्नगयां तपेष्यमन्वस्माद् । प्रषयामित्यादिन । पूयं प्रषयमोड्कारं वदेत् । ततः सद्दितोयाख्यां द्वितोयया विभक्त्रा महितामाख्यां मामघेयं वदेत् । ततस्य परं तपंयामीति नम इति च पदं वदेत् । भक्तो तु ध्यात्विचिपये तु प्रणवे प्रषावस्थाने मऽयं द्विःनिति वीजं वदेत् । नमःस्थाने षि्ठष्टेथ्वति पदं वदेत् । एतेच चो' देवर्षिसतर्पयायामि नम द्रति मन्त्रे या देवान् । येष्टधो' स्तर्पयामि नम इत्यनेम क्रधीनु । चो' पितृ स्तर्पयायामि नम रति मन्त्रे या पितॄन् । ह्योमित्यो कानो' तपंयेइति ज्यार्पितम् ॥ ६ ९ ॥

मूलान्न दत्यार्द । मूलस्य हों श्री' श्री' परमेष्टि स्वाश्र्रेति मन्त्रे स्थाने यतु सर्वभूनान्ते पदं तस्याने मियासिन्यै इति पदं वदेत् । ततो डेभुयुक्रा सर्वश्वरूपां वदेत् । ततः सवतुर्थीं सावरयां वदेत । ततः तहदेव सचतुर्थीमेव परातपरां वदेत् । ततः आद्यायै कानि-कायै ते इदमध्यंस्मिन वदेत् । ततो दिठः स्वाश्र्रेति पदं वदेत् । सकलापद्योभया हों श्री' श्री' परमेष्टि स्वाश्र्रेति मूल-

घनेनाऽऽघ्रं महादेवेऽपि द्रष्टा मूर्त्तं जपेत् सुधीः । चध्यार्घात्नि जपं कृत्वा देव्या वामकरेऽपि पूयेत् ॥ ६८ ॥

प्रणम्य देवों पूजार्थे जलमाराधय साधकः । नव्या तीर्थे पठनं स्तोत्रं देवताध्यानतत्परः ॥ ६९ ॥

यागमण्डपमार्गस्थ पार्श्विपादाद्दौ विषोधयेत् । ततो द्वारस्य पुरतः सामान्याघ्रिं प्रकल्पयेत् ॥ ७० ॥

त्रिकोणाऽऽत्तभूविम्बं मण्डलं रचयेत् सुधीः । स्वाधारर्घात्नि सम्पूज्य तत्वाधारं नियोजयेत् ॥ ७१ ॥

अत्रैष पातालं प्रचालय हृन्माले या प्रपूर्य्यं च । वं मूर्त्तनिरूपितनये श्रेष्ठहरंपायैः सार्ध्युद्रैयैः सावरणैयैः परात्पर-

राये चाऽऽदायै काऽऽकाऽऽयै ते हृदयस्थं स्वाहेति मन्त्रैराऽश्रितं ॥ ७२ ॥ घनेनेति । घनेनाऽऽनन्तरमेयोक्तेन मन्त्रेण महादेवेऽपि व्याघ्रे द्रष्टा हृदयोर्ध्वेऽर्‌द्रः साधको मूर्ध्नि मन्त्रं जपेत् । यथाशक्ति जपं कृत्वा वामकरेऽपि पूयेत् इत्यातः ॥ ६८ ॥

प्रणम्येति । ततः साधको देवों प्रणम्य पूजार्थं जन्माद्दाय मड्ढोत्वा तौौयं नव्या च स्तोत्रं पठनं देवताध्यानतत्परः सन् यागमण्डप यजनोत्सङ्गस्थ पार्श्विपादाद्दौ विषोधयेत् धावेत् । ततो द्वारस्य पुरतोऽपे सामान्याघ्रिं प्रकल्पयेत् रचयेत् ॥ ६९ ॥ ७० ॥

नमु सामान्याघ्रिं किं नामेत्यत् व्याह । त्रिकोण्यादि सभोर्च्चचक्रः त्रिकोशादि हृत्कादि मूलिम्बं चैतेषां समाहारः । त्रिकोणहृतभूविम्बं मण्डलं रचयेत् पूर्वं त्रिकोशं तत्स्थहिरभितो हृत्त्वर्‌त्तुलं ततस्तद्घटभूविम्बं सतत्कोशाद्यैः मण्डलं कुुर्य्यादित्यः । तत्र स्वाधारगकाये नमः ऋति मन्त्रेष गस्रुप्यादि-

भारघात्नि सम्पूज्य मामान्याघ्रिं पातलस्थापनाय तत्क्षणं रचिते मण्डले कमध्येऽधार नियोजयेत् स्वापयेत् ॥ ७१ ॥

पश्चिमोक्षासः ॥ ७२ ॥ निचिप्य गभ्सं पुष्पैस्स तौर्थान्यावाहयेततत् । आधारपात्ततोषीषु वज्रर्कमर्घिमकडलम् ॥ ७३ ॥ पूजयित्वा तहग्रथा मायावौजन मन्त्रयेत । प्रदश्रयेहेतुयोगिनं सामान्यान्चयमिंदं कृत्तम् । तत्स्तज्जलपुष्पैस्स पूजयेद द्वारदेवताः ॥ ७४ ॥ गयेश्रं चेलपालस्स वटुकं योगिनीस्स तथा । गड्नाच्च यमुनाच्चैव लक्मीं वाष्पीं ततः यजेत् ॥ ७५ ॥

वस्तेयोति । वक्ष्लेष फडिति मन्त्रेया पातं प्रचाल्याधारे संस्थाप्य च हृन्मन्रेया मोदयन्त्या य जपे: प्रपूथ्यं च तत् गभ्सं चन्दनादिकं पुष्पैस्स निचिप्य ततःपरं तत् तौर्थान्यावाहयेतु । आधारेरति । ततः आधारस्स पातलस्स तोयस्स तान्याधारपाततोयान्तेषु वज्रकर्माधिमकडलं पूजयित्वा आधारे वज्रिमकडलं पातेरेक्मसडलं तोये च यागिमसडलं वज्रयमास्न्नेया गभ्सपुष्पादिमिरस्चैवत्वे लस्रे: दशभ्षा दशवारं मायावौजेन होमितियोजेन तज्नल मन्त्रयेत ॥ ७३ ॥

प्रदश्रयेदिति । ततः तख्योपरि भेतुयोनी मुद्रे प्रदश्रयेतं हृद-मेर्स सामान्यान्चग्रे कृतम् । ततःपरं तज्नलपुष्पे: सामान्यान्चग्रे सम्स-नितोयकस्समैर्हरदेवताः पूजयेतु । भेतुचक्रा यथा । चक्रोन्याभिसुखास्विष्टा कनिष्ठानाचिका पुनः । तथा च तज्नलोस्मध्या भेतुचक्रासुखातप्रदेःति ॥ ७४ ॥

या द्वारदेवताः पूजयेतता एव दशोयद्वादश । गयेश्रादिमिल्यादि । गं गयेश्राय नम द्रति मन्त्रेय गयेश्रम् । चं चेलपालाय नम द्रति मन्त्रेय चेलपलम् । वं वटुकाय नम द्रति मन्त्रेय वटुकम् । यां योगिन्यै नम द्रति मन्त्रेय योगिनीशम् । गं गड्नायै नम द्रति मन्त्रेय गड्नाम् । यां यमुनायै नम द्रति मन्त्रेय यमुनाम् । यो लक्म्यै नम द्रति मन्त्रेय याष्पीं गभ्सपुष्पादिमिर्येजर्व पूजयेत ॥ ७५ ॥

किश्चित्स्मृतं वामपादं वामपादपुरःसरम् । स्मरन्‌ दैव्या: पदाम्भोजं मखडपं प्रविशेत्सुखौः ॥ ९४ ॥

वैष्णव्या दिवि दिग्वास्वोग्रं ब्रह्माग्राच्च समर्चयन्‌ । सामान्या‌ध्यास्य तो‌येन प्रोक्षयेदयागमन्तिरम् ॥ ९५ ॥

अनन्तरं साधकेन्द्रों दिव्यहव्यावलोकने: । दिव्यानुत्सारतोदिव्यान्स्वाधि्यान्तरोचगान् ॥ ९६ ॥

मारिषं धारतानिभिर्मैनिति विग्रान्दिवारयेत् । चन्दना‌गुरुकस्तूरोकपूरैर्योगमखडपम् ॥ ९७ ॥

भूपयेत्तत्स्वोपवेधार्थं चतुरक्षं द्विकोणकम् । विलिख्य पूजयेतत्तत्कामरूपाय हन्मनः ॥ ९८ ॥

किश्चित्प्रदिति । ततो नमश्र्यार्चा हारास्यतचतुष्काष्ठानां मध्ये वज्रं काष्ठं कि‌चित्स्थानंदैव्या: पदामोजश्र्च करनुःसुखौः । वाघ‌र्को वामपादपुःस्थं यथा स्थानुं तथैव मखडपं दैवो‌र्जनमन्त्रं प्रविशेत ॥ ९९ ॥

नै‌ऋत्यामित्यादि । मखडपं प्रविश्य च तत्क्षै नै‌ऋत्यां दिग्नप्रष्ठवादिमो‌दन्तेन मन्त्रेशा ग‌स्पुष्पादिभिर्योंग्रं वद्धार्चा च समञ्चं यत्नु पूजयत्नु सनु सामान्या‌ध्यत्रस्य तो‌येन यागमन्त्रं प्रोक्षयेतु प्रविश्येत ॥ १०० ॥

ध्यानन्तर्भाति । ध्यानन्तरं ततःपरमेश साधकेन्द्रों दिव्यहदवलोकने: निमेष्मयो‌न्या हृद्दिव्यहदिस्थतावावलोकनेनिरोचयेद्दिवि भवा दिव्यास्तानु विग्राहुतुसारयैर्दिवारयेतु चान्तरोचगान्मगनगतान् विग्रान्स्वाधि‌धि: कडिति मन्त्रेषा जलैशचो‌षार-येत । भौमानुभूमिभवानविग्रान्स्थमारिषे धारतानिभि: त्रिभि: पात्तकाषातैनिवारयेत । ततों यागमखडपं चन्दना‌गुरुकस्तूरोकपूरैर्घूपयेत वासयेत ततः स्वोपदेशार्थ द्विकोणकं तथा‌ऽचतुरक्षं चतुर्भूपयत वासयेत ततः स्वोपदेशार्थ द्विकोणकं तथा‌ऽचतुरक्षं चतु-

पञ्चमोऽङ्कः ।

ततासनं समासौ्यं काममाधारयत्नितः ।

कमलासनाय नमो मन्त्रे पैवासनं यजेत् ॥ ५१ ॥

उपविश्यासने विद्यान् प्राप्नु खे वागुद्रसं खः ।

वङ्कवोरासनो मन्त्रो विजयां परिषोधयेत् ॥ ५२ ॥

तारं मायां ससुचार्यं श्रृणुते ! श्रृणुतोऽब्रवीत् ! ।

श्रृणुतवर्णींषि ! ततोधृतमाकार्षीय हिधा ॥ ५३ ॥

सिद्धिं देहि ततो ब्रूयात् कालिकां मे ततः परम् ।

वग्रमानय ठहरहं सम्भिदाशोधने मनुः ॥ ५४ ॥

मूलमन्त्रं सप्तवारं प्रजप्य विजयोपदि ।

कामरूपं कामरूपाय ऋतु कामरूपाय नम इति यो मन्त्रमन्त्रेण

गम्भुपुष्पादिभिः पूजयेत् ॥ ५१-५० ॥

तत्रेति । ततस्ततः महाङणे न्यासनमासौर्याङ्काद्य पुंवं कामं कींर्माति योजनहृदयैः ततः खाधारयत्नोतित वहेत् खाधारशक्तितस्य परं कमलासनाय नम इति वहेत् । योजनया कींमाधारयत्निकमलासनाय नम इति मन्त्रो जातः खनेनैव मन्त्रे न्यासनं तद्विष्ठाद्देवतं यजेत् ॥ ५१ ॥

विजयां भञ्जाम् ॥ ५२ ॥

नतु केन मन्त्रेण विजयां परिषोधयेदित्यपेक्षायां तत्त्वोधनमन्त्रमेवाह । तारमित्यादिव्याघ्याम् । पूवें तारं पुष्पं सायं हृदिति योजयित्वा सहच्वार्यं ततःपरमु खस्तते खम्ततोऽक्खे खम्तवर्णींषि हृदिति ब्रूयात् ततोधृतमिति मृयात् । ततस्त्रिविधिं देहेऽतिमृयात् ततोधृतमाकार्षीय हिधा ब्रूयात् । ततस्त्रिविधिं देइषित मृयात् । ततःपरं कालिकां मे हृदिति ब्रूयात् । सकलपदयो-जनया खो’ ह्रींमकते वम्ततोऽक्खे खम्तवर्णीषा खम्ततमााकर्षियाक घेय सिद्धिं देहि कालिकां मे वग्रमानय खाहेइत मन्त्रो जातः खब्विदा-शोधने भञ्जायाः प्रोफनेऽयमेव महः मोक्षः ॥ ५३ । ५४ ॥

ग्रावाहन्याादिशुद्रास्त्राश्र्चेत्युनिं प्रदर्शयेत् ॥ ५५ ॥

गुरुं पद्मे सङ्क्षारे यथा सङ्क्षे तसुद्रया । तिधैव तपंयेद्बेऽपि हृदि मूलं समुच्चरनू ॥ ५६ ॥

वाग्भवं वदयुमच्च वाग्वादिनि ! पदं ततः । मम जिह्वाग्रे स्थिरौभव सर्वसत्त्ववशङ्करि । स्वाहान्ते नैव मनुना जुढयात् कुण्डलोमुखे ॥ ५७ ॥ स्वोक्त्या सम्भृतां वामकर्योङ्क्षु श्रीगुरू नमेत् ।

मूलमन्त्रार्पित ! विजयोपतिं मूलमन्त्रं समर्पयामि प्रज्ञाय ग्रावाच्चते वया सा ग्रावाहनो शुद्धा सा शुद्धा वादित्र्यधा: सा ग्रावाहन्याादि: सा चासौ शुद्धा वेल्लावाहन्याादिशुद्रा ताम । धेत्ययोगी व शुद्धे विज- योप्पतिं प्रदर्शयेतू ग्रावाहन्याादिशुद्रास्त्र यथा द्रक्ष्यणामूर्त्तिसंस्थितायाम् । पुटाझ्झनिमध: क्रियंन्दियामावाहनो भवेत् । इतनु विपरीतेन तदा वै स्वापनी भवेत् । जङ्घांशुठकऱसाद्भ्यां तदेयं सद्धिधायनी । वक्त्राझ्झुष्क- ऋचछभ्यां तदेयं सद्धिरोधिनींत ॥ ५८ ॥

गुरुर्म्मात । येमु स्वाङ्काननद्नाङ्घ्रि श्रीगुरू तपंयामि नमः हृति मन्त्रैषा सङ्क्षे तसुद्रया गुरुपदिष्टया तत्सदृशे्रिया सङ्क्षारे सच्छदले पद्मं गुरू यथावद्न्रिभा विजनया तपंयेव् मूलं मन्त्रं समुच्चरनू शनैश्चराद्यां कालो" तपंयामि स्वाधीन्ते मन्त्रैषा तत्सदृशैव ऋदये देवों विजययौ तिधैव तपंयेव् ॥ ५९ ॥

वाग्भवव्मित । पूर्वं वाग्भवम् ऐस्मिति योदं वदेतू ततो वदयुम्मं वदतेन् ततो वाग्वादिनि हृति पदं वदेत् । योजनया ऐ- वद् वद् वाग्वादिनि मम जिह्नाग्रे स्थिरोभव सर्वसत्त्ववशङ्करि इति वदेत् । योनिजा ऐ- मन्त्रो जात: स्वाहान्तेैवाच्नना महुना कुण्डलोौमुखे विजयां जुढयात् दद्यावू ॥ ५७ ॥

दक्षिणे च गणेशानमाद्यां मध्ये सनातनौम् ॥ ५५ ॥ अतोऽक्षलिपुुटो भूत्या देवौध्यानपरायणः । पूजार्थं चापि सर्वांश्चि दक्षिणे स्थापयेत् सुधीः ॥ ५६ ॥ वामे सुवासितं तोयं कुलद्रव्याद्यैर्यानी च ॥ ५७ ॥ वस्त्रान्तमूलमन्त्रैया सामान्याद्यौंककेन च । सम्प्रोक्ष्य सर्ववस्तूनि वेष्टयेज्जलधारया ॥ वङ्किवीजेन देवेशि ! वङ्के: प्रकारमाचरेत् ॥ ५८ ॥ पुष्पं चन्दनसंयुक्तमादाय करयोद्घयौः । वस्त्रे गा घर्षयित्वा तत् प्रचिपेत करसुद्धये ॥ ५९ ॥ तर्जनीमध्यमामध्याच्च वामपार्श्वस्थितले शिवे ! । जर्ह्रोंडं तालवृतयं दत्वा दिग्वस्तनं ततः ॥ वस्त्रे गा कोटिकाभिष्य भूतश्रद्धिमथाचरेत् ॥ ५२ ॥

शोण्ढद्रेगे कोऽपि योगस्थयो नम इति मन्त्रेषा योगरुत्स्वनेत् । दक्षिणे दक्षकऱ्यासोण्ढद्रेगे श्री गपेशाय नम इति मन्त्रेषा गपेशानं नमेत् । कोऽपि सनातनै स्वाद्यायै कालकै नम इत्यनेन मध्ये वलाटद्रेगे सनातनी- माद्यां कालिकां नमेत् ॥ ५३ ॥ पूजार्थेऽपि पुष्पादीनि कुलद्रव्याद्यैर्मनोादीन ॥ ५४ ॥ वस्त्रान्तेति । ततः वस्त्रान्तमूलमन्त्रैया 'फडणेन' -मूलमन्त्रैया सामान्याद्यौंककेन च सर्ववस्तूनि सम्प्रोक्ष्याभिषिच्च्य जलधारया वेष्ट- येत् । हे देवेशि ! ततो वङ्किवीजेन रमिति-योजेन वङ्के: प्रकारमाछ- राचरेत् ॥ ५० ॥ पुष्पमिति । ततः करषुदये चन्दनसंयुक्तं पुष्पं हयो: करयो- रादाय मड्ढोवा ष्रक्लेषा फडिति मन्त्रेषा तत् पुष्पं घर्षित्वा प्र- चिपेतुं ॥ ५९ ॥ तर्जनीमिति । हे शिवे ! ततः तर्जनीमध्येमध्यास्यामकुञ्च्यस्थि वोर्मि- तस्सिमाति ।

स्वाधिष्ठे निधाय च करावत्तानौ साधकोत्तमः । मनो निवेश्य मूले च हृदादारे ऽपि कुषडलोम् ॥ ८-३ ॥

उच्छ्वाप्य हंसमन्त्रेण या पृथिव्या सङ्गितान्तु ताम् । स्वाधिष्ठानं समनौय तत्वं तत्त्वे नियोजयेत् ॥ ८४ ॥

गन्धादिग्रास्यसंयुक्तां पृथिवीं वो मपुष्प संहरेत् । रसादिजिह्वया सार्द्धं जलमग्नौ विलापयेत् ॥ ८५ ॥

रूपादिचक्षुषा सार्द्धमग्निं वायौ विलाप्य च । स्पर्शादि त्वग्गुतं वायुमाकाशे प्रविलापयेत् ॥ ८६ ॥

शब्दहारे हरेरधोम् सशब्दं तन्महत्यपि । पञ्चीकृतं जगद्वोधे तालवितयं ततोरक्षेष मड्ढति मन्त्रे या कोटिकाभरकुलिशध्वनि भङ्ग दिग्वस्तुनमाचरेत् । व्याथ दिग्वस्तुनामननं भूतयुद्धमाचरेत् ॥ ८७ ॥

भूतयुद्धाचरणप्रकारमेवाह स्वाधिष्ठ इत्यादिभिः । स्वाधिष्ठे स्वक्रोड़े उत्कानौ करौ निधाय संस्याप्य मूले मूलाधारचक्रे च मनो निवेश्य हृदादारे ऽपि कुण्डलीधृत्याप्य हंसमन्त्रे ऽहंवा इत्यादि को नैकं मन्त्रेधा पृथिव्या सङ्गितां तां कुण्डलीं याक्तिं स्वाधिष्ठान स्वाधिष्ठानचक्रं समनौय तत्त्वं पृथिव्यादिकं तत्त्वे जलादौ नियोजयेत् विलापयेत् ॥ ८८ ॥

पृथिव्यादेष्टतत्त्वस्य जलादितत्त्वे विभापनप्रकारमेव दर्शयन्नाह गन्धादित्यादि । गन्ध स्वादियेष्ट तद्रत्न्वादि एवंभूततत्त्व. तदूर्ध्व रथ्यां नासा चेत् गन्धादिग्रास्यं तेन शंयुक्तां पृथिवीं चापुष्प जलेऽपु च हरेत् विलापयेत् । यथा हि पाञ्चभौतिकं पाढे ठं घ्रायते नासिकया मृद्वाते यः स पाञ्चभौतिको गन्ध एस जलादिसम्यन्वादावेव मृद्वापयेत् ॥ ८९ ॥ ८९ ॥

व्यष्टिसृष्टौ तन्त्रे । कीहकृत् संहृत्य भूतेष्वाहितं व्योम शून्यालोकं

पञ्चमोऽध्यासः ।

महन्तत्त्वेन प्रकटतौ तां ब्रह्माणि विलापयेत् ॥ ८९ ॥ द्रत्यं विलाप्य मतिमान् वामकुचौ विचिन्तयेत् । पुकसं कृष्णवर्णेन रक्ताश्मरुचिविलोचनम् ॥ ९५ ॥ रक्तचाम्बरधरं कृशमङ्घ्रिपरिमाणकम् । सर्वपापस्वरूपिणं सर्वेन्दाधोमुखस्थितम् ॥ ९८ ॥ तत्स्थु वामनासायां यं वीजं भूमिवर्णकम् । सङ्किन्ल्य पूरयेच्चैन वायुं घोडघमातया । तेन पापात्मकं देहं घोषयेत् साधकाधिपोः ॥ १०० ॥ नामौ रं रक्तवर्णेन ध्यात्वा तज्जातवक्किना । वत्स्रध्यां ऋभकैन दहेत् पापरतात्मकं नतु ॥ १०? ॥ ललाटे वाकुयं वीजं शुल्लकवर्णं विचिन्त्य च ।

हरतेत् विलापयेत् । तत्र व्याहृद्वारतत्त्वं महति महत्तत्त्वे हरतेत् । मह- सत्त्वेन प्रकटतौ विलापयेत् । तां प्रकृतिं ब्रह्माणि विलापयेत् ॥ ८९ ॥ द्रत्यमिति । मतिमान् साधक ऋत्यमथना प्रकारेष प्रतिध्यादि- तत्त्वं विलाप्य वामकुचौ वामे उदरे कृष्णवर्णं सर्वपापस्वरूपं पुं- द्रकसं विचिन्तयेत् । रक्ताश्मरुचिविलोचनमित्यादौनि द्वितीयान्तपदानि सर्वपाप- स्वरूपेति पुल्लकरेविग वर्ण्यते । रक्ताश्मरुचिविलोचने रक्त ताम्रहृत- वर्णं घनाश्रुविलोचने वक्तव्यम् ॥ ९५ ॥ ९८ ॥ तत्रोक्त्ति । ततोऽनन्तरन्तु वामनासायां भूमिवर्णकं यं वीजं वच्चिन्त्य तदेव वीजं जपतुं साधकस्तेन । वामनासारस्रेण घोडघमातया वायुं पूरयेदाक्ष्षेत् । साधकाधिपोः साधकतत्त्वमस्तो न पूरितेन वायुना पापात्मकं पापमात्मकन्नि यस्य रन्ध्रभू तदेवं घोषयेत् ॥ १०० ॥ नामाविति । ततो नामौ रक्तवर्णं ररिमति वीजं ध्यात्वा तदेव वीजं जपच्चपि तज्जातवक्किना ततो ररिमतिं वीजारुटपच्चे नाक्षिना वत्स्रध्यां ऋभकैन दहेत् पापरतात्मकं विचित्रं चकं दहेत् ॥ १०? ॥

द्वाचि'घता· रेचकेन श्रावयेदस्मताभ्रसा ॥ ९०२ ॥

ग्रापादशोर्षपर्यन्तमा ग्राव्य तदनन्तरम् । उत्पद्यं भावयेदिहं नवौनं देवतामयं ॥ ९०३ ॥

पृथ्वीवोजं पौतवर्षं मूलाधारे विचिन्तयन् । तेन दिव्यावलोकैन हृदौकुर्याविज्ञान्तनूम् ॥ ९०८ ॥

हृदये हस्तमादाय ग्रां क्रों क्रों हंससुचरण् । सोडहं-मन्ने था तह्हे हे देव्या: प्राणान् निधापयेत् ॥९०४॥

भूतभुद्धि' विधायेशं देवौभावपरायणः । समाहितमनाः कुुर्यांत् माठकान्यासमम्निके : ॥९०६॥

माठकाया नृ्तापत्रं द्वा गायतव्रीचन्द ईरितम् । देवता माठका देवौ वोजं व्यज्जनसंचारकम् ॥ ९०७ ॥

वल्लाटे ह्रति । तत्से वल्लाटे मुखवर्ग्यं वाग्र्ध्यं वर्मिति वोजं स्वविन्त्य तदेव वोजं जपच्चपि वार्त्रि'घ्यता रेचकेनाग्रताभ्रसा वारुणशौजच्च यतेनामत्तरहुपेष जखेन दग्धां तनूं स्वावयेतू ॥ ९०२ ॥

व्यापादेति । एवमापादशोर्षपर्यन्तं देवतामाव्य तदनन्तरं देवतामयं देवतादेइहृद्रूपं नवेइनछतृप्त' दृेहं भावयेत् चिन्तयेत् ॥ ९०१ ॥

टप्पीभवति । ततो मूलाधारे पौतवर्ग्यां जमिलिताकारं टप्पीवीजं यिचिन्तयन् मनु तेन जमिति-वीजेन दिव्यावलोकेन च निजां तनूं हृदौकुर्याव् ॥ ९०८ ॥

हृदये ह्रति । ततो हृदये हस्तमादाय निधाय खां हौं क्रों हृंष्युद्रतनु वाधक: सोडहं-मन्नेया तह्हेड़े तत्किचवसीने देव्या: देव्या: प्राणान् प्रतिष्ठयेत् क्रां हौं क्रों हंस: सोडडह्मिति मन्ने षा तत्र देव्या: प्राणानां प्रतिष्ठां कुुर्याविदर्ष: ॥ ९०४ ॥

देवौभावपरायणः देवेशद्धुपोऽह्मिति चिन्तनं तत्परः ॥ ९०६॥

पश्चमोऽध्यासः ।

स्वराश्च यक्त्रयः सर्गः कौलकं परिकौचिततम् । लिपिन्यासे मछादेवि ! विनियोगप्रयोगिता । करन्यासं विधायैवं कराङ्कन्यासमाचरेत् ॥ १०५ ॥

हूं ह्रां-मध्यें कवर्गकम् ईं ईं-मध्यें चवर्गकम् । उं जं मध्ये टवर्गन्तु एं एं-मध्यें तवर्गकम् ॥ १०६ ॥ ओं औं'-मध्ये पवर्गन्तु यादिच्छान्तं वरानने ! । विन्दुसर्गान्तराले च घड़ङ्घे मन्त्र इीरितः ॥ ११० ॥ विन्यासे न्यासविधिना ध्यायेक्काढसरखतोम् ॥ १११ ॥

माठकाया हत्यादिना । सर्गः विष्णोः विनियोगप्रयोगिता । विनियोग- स्य प्रयोगितवम् विनियोगः प्रयोक्तव्य ऋष्यः । ध्यात्रा माठकाया वद्धा मृदिगंगंयतो चन्द्रौ । माठका मरस्वती देवौ देवता । ह्रों बीजम् । स्वराः शक्त्रयः । सर्गः कौलकम् । धर्मार्थकाममोक्षावाप्यये लिपिन्यासे विनियोगः । शिरसि ऋष्यो नमः । उख्खे गायत्नेत्र चन्द्रे नमः । हृदये माठकायै सरस्वत्यै देवतायै नमः । गुह्ये व्यख्ननाय वीजाय नमः । पादयोः स्वरेभ्यः शक्तिभ्यो नमः । सर्वाङ्गेऽपु विश्व- गौय यवमू करन्यासं विधाय कत्था कराङ्कन्यासमाचरेत् सूर्यांत ॥ १०९ ॥

कराङ्कन्यासक्रममितैल । हृं ह्रां-मध्यें हत्यादिना । हृं च्रा- मध्ये स्थितं कवर्गम् हृं ईं-मध्यें स्थितं चवर्गकम् उं जं-मध्यें स्थितं टवर्गम् एं एं'-मध्ये स्थितं तवर्गम् श्रीं श्रीं'-मध्ये स्थितं पवर्गम् विन्दुसर्गान्तराले च सकुल्लारविसर्गमध्ये स्थितं यादिच्छान्तं वरानने ! यु हृदयादिषु व घट्टय मट्टुप्क्कणे षु न्यासविधिना यथाक्रमं विन्यासं माठ- वरस्ततिं ध्यायेदित्यन्वयः । यया च॑ क॑ ह्रां गं घं हुं गां घुश्राभ्यां नमः । हृं ह्रें जं रें तजोनोथ्यां स्वाहा । उं टं डूं डं मं जं माध्याम्यां वंघंटं । एं तं हं लं क्षं क्षिनासक्लांभ्यां

महानिर्वाणतन्त्रे ।

पञ्चाघ्रिसिपिभ्रुवि भक्तासुखदोःपञ्मध्यवचःखलां भाषणंसौलिनिवदहनन्द्रप्रकलामापोनतुष्टस्तनौम्‌ । सुधामचयुग्मं सुधाकलकलं विद्याध्व हस्ताम्बुजे- विंभ्राश्यां विषदप्रभां त्रिनयनां वाग्देवतामाश्रये॥९२॥ ध्यातैवं माठकां देवीं घटस् चक्रे घु विन्यसेत् ।

डम्‌ । ह्रों पं फं बं भं मं चो' कनिष्ठाभ्यां चोष्ट‌ । ह्रों यं रं लं वं गं घं सं हूं क्षां चः करतलकरपृष्ठाभ्यां फट् । हृति करन्यासः । हृदयादिन्यासो यथा ह्रां कं खं गं घं डं क्षां हृदयाय नमः। हुं चं लं जं भं अं हं' शिरसे स्वाहा। डुं टं ठं डं ढं णं क्षं शिखायै वषट्‌। एं तं थं दं धं नं कां नेत्रत्रयाय वौषट्‌ । चां यं रं लं वं गं घं सं हूं क्षां चः अस्त्राय फट् । हृति षडङ्गे न्यासेऽप्यमेव मन्त्र इरितः कवितः॥१०८-११२॥

माठेश्वरस्वतीध्यानमिवाह पञ्चाघ्रिसिपिभिरिति । वाग्देवतां सर- स्वतीमाश्रये भजे रत्यर्थय । कथम्भूतां वाग्देवताम्‌ पञ्चाघ्रिसिपि- भ्रूभृकुटाक्षखद्योःपञ्मध्यवचःखलां पञ्चाघ्रतया वच्येऽपि भक्ताग्नि पृथक् भूतानि चक्षदोःपञ्मध्यवचःखलानि यस्या तथाभूताम्‌ । तत्र दोष्वाङ्कः पदं पातः । पुनः कथम्भूताम्‌ भाषणंसौलिनिवदहनन्द्रैककलाम्‌ नासिकाकौशो हृदयमात्रे किरीटे निवद्ध चन्द्रखण्ड यया ताम्‌ । चूडाकिरीटं केशाश्र संयता। मौनयस्वाय हृद्यमरः । पुनः कथम्भूताम्‌ व्यापोनतुष्टस्तनौम्‌ व्यापोनौ वतिमहातनौ वक्षावचततौ क्तनौ यस्यास्तथाभूताम्‌ । पुनः कथम्भूताम् हस्ताम्बुजे माधुरिमझ' सौनसुधराम अच्छयुग्ममचलाक्षयम । ऋषाढत्कलङ्कमन्ततयुक्त' घटं विद्याध्र्व विभ्राश्यां दधतीं । पुनः कोधशोभं विशदप्रभाम्‌ विभ्र्रा प्रभा वक्ष्यास्तताम्‌ । पुनः कोधशोभं त्रिषि नयनानि नेत्राषि यस्यास्तथाभूताम्‌॥११२॥

ध्यालवति। एवं माठकां देवों ध्यालो मटुश्चक्रे विन्यसेत् ।

पश्चिमोक्षासः ।

हृदौ भ्रूमध्ये पद्मे करठे च घोडघ स्वरान् ॥ ११३ ॥ हृदम्बुजे कादिठान्तान् विन्यस्य कुलसाधकः । डादिफान्तान् नाभिदेशे वादिलान्तांश लिख्कुके ॥ ११८

मूलाधारे चतुःपदे वादिसान्तान् प्रविन्यस्येत् । इत्यन्तर्मनसा न्यस्य मातृकार्षान् वहिन्यपेत् ॥ ११९ ॥ ललाटमुखहृत्तादिन्युतिग्राशेषु गड्ढयोः । प्रोठदन्तोत्तमाङ्कास्यदोःपत्सभ्यङ्गेषु च ॥ ११६ ॥

घटचक्रे षु मातृकाया न्यासं कुर्याद् ऋमेवाढ हृत्ताविध्यादिना । भ्रूमध्ये विशुधाख्ये दिव्ये पद्मे हृच्चौ वर्णौ विन्यसेत् । करठे कराठस्थिंत आकाशाख्ये घोडघपत्रे पद्मे घोडघ स्वरान् न्यसेत् । हृदम्बुजे चानाक्षे इताख्यो द्वादशदले हृदयपद्मो कादिठान्तान् हृदयपर्यन्तान् विन्यस्य कुलसाधको नाभिदेशस्थिते मणिपूरकाख्ये दशदले पद्मो डादिफान्तान् दशवर्षान् विन्यसेत् । बिज्ङके लिङ्गदेगख्ये स्वाधिष्ठानाख्ये घड्‌दले पद्मे वादिलान्तान् षड्वर्षान् विन्यसेत् । चलषपद्मे मूलाधारे वादिसान्तांश्वरो वर्णान् प्रविन्यसेत् । यथा भ्रूमध्ये पद्मे हं नमः जं नमः । कराठगे पद्मे खं नमः चां नमः हुं नमः हें नमः डं नमः जं नमः गं नमः गं नमः हुं नमः हौं नमः क्षौं नमः त्रां नमः क्रां नमः गं नमः घं नमः डूं नमः ङं नमः लं नमः भं नमः जं नमः टं नमः ठं नमः । नाभिगते पद्मे खं नमः ठं नमः थं नमः तं नमः थं नमः हूं नमः धं नमः नं नमः पं नमः फं नमः । लिङ्गदेगते पद्मे बं नमः भं नमः मं नमः यं नमः रं नमः वं नमः । मूलाधारे वं नमः शं नमः षं नमः सं नमः । इति घटचक्रे षु मातृकान्यासक्रमः । इत्यनेन प्रकारेण मनसा मातृकार्षान्तरन्तरभ्यान्तरे न्यस्य वहिरपि न्यसेत् ॥ ११७-११४ ॥

पार्श्वयोः पृष्ठतो नाभो जठरे हृदयांसयोः । ककुद्रं च व हतुपूर्वं पाशिपादयुगे ततः ॥ १९७ ॥

जठराननयोश्चैव नासिकाग्रे च यथाक्रमम् । इत्यं लिपिं प्रतिन्यस्य प्राणायामं समाचरेत् ॥ १९५ ॥

मायावोजं घोड़घधा जपत्वा वामेन वायुनां । पूरयेदामनो देहं चतुःषष्ठ्या न्न कुब्जयेत् ॥ १९८ ॥

माठकाप्र्योनां वधिन्यांसस्य क्रममाढ्यं नलाटेक्षादिना । नलाटसुखडन्तादिषु माठकाप्र्यां यथाक्रमं न्यसेदिति हतौयेनान्वयः । यथा नलाटे च नमः सुखडन्ते च्यां नमः दच्कोऽच्याि हृ नमः वामिड्ङ्चाि हूँ नमः दच्कयुगो हूँ नमः वामकरे हूँ नमः दच्काघ्र्रां हूँ नमः वामनासाग्रायां हूँ नमः दचाग्र्रयडे हूँ नमः यामकपोले हूँ नमः च्रोठे य नमः व्यधरे ऎं नमः कर्ईदन्तपड्क्तौ च्यो नमः व्यधरदन्तपङ्क्तौ च्यौ नमः उच्तमाङ्ं च्यो नमः व्याघ्रविवरे च्यः नमः वाह्लोः ईङ्गानां कभ्रीनासपे षु क्रं नमः खं नमः गं नमः घं नमः ङं नमः चं नमः छं नमः जं नमः झं नमः ञं नमः पादयोः ईङ्गानां कभ्रीनामपे षु क्रं नमः टं नमः ठं नमः ड नमः ढं नमः णां नमः तं नमः थं नमः दं नमः धं नमः नं नमः दच्कपाद्ये ं नमः वामपाद्ये ं नमः हुष्टे बं नमः वामो मे नमः जठरे मे नमः हृदय य नमः दच्ककक्खे रं नमः वामकक्खे लं नमः ककुद्रूऍ’डग्रे वं नमः हतुपूर्वे पार्श्वयुगे यं नमः घ्रे नमः छतुपूर्वे पादयुगे सं नमः हं नमः जठराननयोः चं नमः द्रति माठकाप्र्योनां वधिन्यांसस्य क्रमः

हृ १९६-१९८ ॥

नत्थ देवोमनस्स साधने कयं प्राणायामं विरिध्यात्तु तल्लाछ । मायावोजमित्यादि । वधोर्ध्वोर्सो मायावोजं ह्नीं-वोजं प्रोड़यधा घोड़यवारं जक्खा वामेन नाशाउटेन वायुनाल्लो देहं पूरयेत् । ततः कानिष्ठानामिकाकूर्छे’ नावोऽयं ठुल्लो चतुःषष्ठ्या षाङ्क्ष्या हृ न्न बोऽजं

पश्चिमोक्तासः ।

कनिष्ठानामिकाभ्यां छैष्य॑तॄा नासाछयं सुद्धोः । हानिं ग्रता जपनं वौजं वायुं द्रवेया रेचयेत् ॥ १२ ०॥

पुनः पुनर्राचम्य प्राणायामं रति कृत्वा । प्राणायामं विधायेत्यॠषिन्यासं समाचरेत् ॥ १२ १ ॥

ॠषस्य मन्त्रस्य ॠषयो ब्रह्मा मत्रॠषयस्तथा । गायत्र्यादौनि छन्दांसि स्वाह्या कालो तु देवता ॥१२२॥

ग्राद्यावौजं वौजमिति ग्र॑त्निर्म॑या प्रकोर्त्त॑ता । कमला कौलकं प्रोक्तं ध्यानेष्वेतेषु विन्यसेत् । शिरो वदनहृद्यपादसर्वाङ्गकेपु च ॥ १२३ ॥

मूलमन्त्रे या हुस्ताभ्यामापादमस्तकावधि । जपनं मन्त्रं वायुं ऋजुव्येतॄ स्प॑रं कुय॑त् । ततो द्धानिंघनताछत्वा ह्रीं-वीजं जपनू तेनैव वा 1नासापुटेनैव वायुं रेचयेत॑ त्वजेव । पुनः पुनर्र-

त्व्या तिवर्गो॑रतयमेवं कुय॑त् । देशेमन्त्रस्य साधने द्रति एव प्राणायामविधिः प्रोक्ता इत्थ्यः ॥ ११८-१२१ ॥

कॄ मन्त्र्याक्रमं द॑गंयान्त्रस्य मन्त्रस्य क॑ष्यादिकं आच॑ । ॠष्य मन्त्रस्य ह्रीं श्रीं क्रीं परमेश्रि स्वाहेल्य॑ व्वाद्या-वीजं क्रीं-बीजम् । मायां ह्रीं-बीजम् । एतेषु स्थानेषु ॠष्यादिकं विन्यसेत् । एतेषु केपु स्थानेषु विन्यसेतु तल्ना॑ । शिर इत्यादिना । यथा ॠष्य मन्त्रस्य ब्रह्मा॑ मत्रॠषय॑ ॠषयो व्वाद्या कालो देवता क्रीं वीजं ह्रीं शक्तिः

गायत्र्यादौनि छन्दांसि व्वाद्या कालो देवता क्रीं वीजं ह्रीं शक्तिः । गायत्र्यादिभ्य॑व्यॠषिभ्यो नमः । स॑खे गायत्रादिभ्य॑व्यॠषिभ्यो नमः । हृद्ये ह्वाद्यायै काक्यै देव्यै नमः । गुह्यो क्रीं-बीजाय नमः । सर्वाङ्के प्व श्रीं-कीलकाय नमः । चतु॑र्धिका॑ममा॑च॑वाप्र॑य॑ केशिन्यासे विनियोगः । द्रति क॑च॑न्यास-

८६ महानिर्वाणतन्त्रे ।

मस्तकात् पादपर्यन्तं समधा वा त्रिधा न्यसेत् । श्यनु व्यापकन्यासो यथोक्तफलसिद्धिद: ॥ १२३ ॥ यहोजाद्या भवेदिंया तदौजेनाङ्ककल्पना ।

अथवा मूलमन्त्रेण षडङ्गेषु विनाप्रिये ! ॥ १२४ ॥ षड्भुश्चाभ्यां तर्जनीभ्यां मध्यमाभ्यां तथैव च । अनामिकाभ्यां कनिष्ठाभ्यां कारयेत्सलङ्गषयो: ॥ नम:श्शिवायपदेनैव वौषट्फट् क्रमश: सुधी: । हृदयाय नम: पूर्वं मस्तके वाङ्मनस्भया ।

ऋष: ॥ १२२ । १२३ ॥

वृक्ष व्यापकन्यासं ब्रूते । मूलेऽङ्कितिना । व्यापादमस्तकावधि- पादमस्तकाभ्य मस्तकपर्यन्तं च प्रतिष्ठाभ्यां मूलमन्त्रेण स्वप्रभा सम्प्रवशं त्रिधा वा न्यसेद्ग्रात्रं कुयात् । मस्तका- दिति क्यवधोऽपे कम्मे यथाधिकारयो चेति कम्मंयि पद्मभो ॥ १२४ ॥ वृक्ष कराकुन्यासविधिद्विरुपर्य्यत । यहोजाद्येस्यादिना । यही- जमाद्यं यस्याः सा यहोजाद्या मन्त्रशक्तिका विद्या भवेत् । पराक्षों घट- तीशेङ्गया विनेन्ति निष्ठेभातु श्याकारादि-पट-दौशङ्खरभाजा तेन वोजे- नाङ्ककल्पना वज्रुषादि-हृदयादि-मस्तकुन्यासकल्पना कर्त्तव्या प्रिये ! घटू दोशेङ्गया विना व्यापाद्यतियमानाकाकारादि-षडङ्ग- स्वरमूलेन मूलमन्त्रे सौयाज्ञकल्पना कर्त्तव्या ॥ १२५ ॥

पूर्वमजू, शादि-घडङ्कुन्यासक्रममाह । व्यजू, शाभ्यामित्यादिना शा- देन । व्यजू, शाभ्यां नम: व्यजू, शादुदिश्य नम हत्सुक्तमित्यर्थ: । एव- मगे षन्वययोविधेय: । शाधी: साधक: क्रमय: कम्मेया हुं व्यजू, शाभ्यां नम: हों तर्जनीभ्यां स्वाहा हुं मध्यमाभ्यां वषट् हु अनामिकाभ्यां नम: हौं कनिष्ठाभ्यां वौषट् हु: करतलकरपृष्ठाभ्यां फट् हीं यो: क्रीं परमेश्वरी स्वाहा व्यजू, शाभ्यां नम: एवम्वा व्यजू, शादिशडू ग न्यासं विधेयाति श्रोधी: ॥ १२६ ॥

शिखायै वृषभियुग्रां कावचाय हृमोरितम्‌ ॥ १२९ ॥

नेत्रत्रयाय वौपट्‌ च रक्ताय फड़िति ऋमात्‌ ।

घड्‌झानि विधायेय्य' पौठन्यरस‌ं समाचरेत‌ ॥ १२५ ॥

स्वाधारस्थतिं कूर्मेशं श्रेष्ठं पृथ्वीं तथैव च ।

सुधाम्बु धिं मणिद्वीपं पारिजाततरह‌ ततः ॥ १२६ ॥

चिन्तामणिग्टह‌स्तैव मणिप्मालिख्यवेदिकाम‌ ।

तत‌ पद्मासनं वीरो विन्यसेत‌ हृदयाम्बुजे ॥ १२७ ॥

दचचामांशयोवृंमकटौ दचकटौ तथैव ।

धम्र्ं' ज्ञानं तथैष्यध्यं वैराग्य' ऋमतो न्यसेत‌ ॥ १३२ ॥

व्याथ हृदयादिदशदिक्न्यासमाह । हृदयाय नमः हृलयादिति । पूर्ं हृदयाय नमः हृदयस्यादिश्य नम इत्युक्कमित्यर्थः । एवंमपे उ्यन्वयः । वडि‌कलाभा स्वाहा । हौं' हृदयाय नमः । हौं' गिरसे स्वाहा । हौं' शिखायै वघट्‌ । हें' कवचाय हृम‌ । हौं' नेत्रत्रयाय वौपट‌ । ह्नः हृक्लाय फट् इति । ह्रीं श्रीं कीं परमेश्वरि स्वाहा हृदयाय नमः एवं वा ऋमात‌ ऋधो‌हृदयादिदशदिक्षु न्यासं कुर्यात‌ । एवंमेवं विधानेन घड्‌झानि प्रति न्यासं विधाय पौठन्यासं समाचरेत‌ ॥ १२७ । १२५ ॥

वीरो पौठन्यासचरममेव दशयेद्रलाछ । स्वाधारस्थतिमित्यादि । वीरो हृदयाम्बुजे हृदुपद्मे स्वाधारगतां कूर्मादिकर्म्माप गक्‍तये नमः कूर्म्माय नमः मेपाय नमः पृथ्वै नमः सुधाम्बु धिं मणिद्वीपं पारिजाततरवे नमः मणिद्वीपाय नमः पारिजाततरवे नमः चिन्तामणिग्टह‌स्तैव मणिप्मालिख्यवेदिकायां पद्मासनाय नमः हृत्त्‌ ॥ १२५ । १२७ ॥

दचचेत्यादि । दचिच्यांदिशु ऋमतो धम्र्मादिकं न्यसेत‌ । यथा रचक्लामे धम्स्र्माय नमः यामक्कामो ज्ञानाय नमः यामकटौ वैराग्याय नमः इति ॥ १३१ ॥

महानिर्वाणतन्वे ।

सुखपार्श्वे नाभिदलचपार्श्वे साधकसत्तमः । नाड्‌पूर्वोक्तनि च तान्ये व धम्र्मोदौनि यथाक्रमम्‌ ॥ १३२ ॥

आानन्दकान्दे कदये सू्र्यं सोमं इताधनम्‌ । सत्त्वं रजस्तमश्चैव विन्दुयुक्तादिमाचरेत्‌ ॥ १३३ ॥

केशरान्‌ कविङ्काद्यैश्‍चैव पत्लेषु पौठनाायिका: । मड्‌ला विजया भद्रा जयन्ती चापराजिता ॥ १३४ ॥

नान्दिनी नारसिंही च वैष्णावोत्यष्टनाायिका: ॥ प्रसितााङ्गी रक्षरुद्र; क्रोधोन्मत्ताख्यकस्तथा । कपालो भोषणश्चैव संहारोत्यष्ट भैरवा: ॥ १३५ ॥

दलाग्रे षु न्यसेदेतान्‌ प्राणायाामं ततः स्मरेत्‌ ॥

मुखे त्यादि । साधकसत्तमो ऽख्वादिशु नड्‌ पूर्वोाङि तान्ये व धम्र्मोदौनि यथाक्रमं कमेऽपि न्यसेत्‌ । यथा मुखे ऽधम्र्मोाय नमः वाम-पार्श्वे सत्त्वान्नााय नमः नाभो ऽनैश्वर्यााय नमः दक्षपार्श्वे चावैराग्या च नमः इति ॥ १३६ ॥

आानन्दकान्दादीनं हृदये न्यसेत्‌ । विन्दुयुक्तादि-माज्ञारेः साधुस्वारैरादिमैरचचारैः स ह सत्त्वं रजस्तमश्‍च तद्वै न्यसेत्‌ । यथा । हृदये आानन्दकान्दाय नमः श्‌श्र्योय नमः सोमाय नमः व्योमयये नमः सं घन्वाय नमः रं रजसे नमः तं तमसे नमः कौशरेो्यो नमः dkविङ्काायै नमः इति । हृदयाम्बुजस्य पत्ते षु पौठनाायिका न्यसेत्‌ ॥ १३७ ॥

पत्लेषु या: पीठनाायिका न्यसेत्ता चाङ्‌ एकोन । मड्‌लेति । यथा हृत्पद्मापले षु क्रमतः माज्ञालाायै नमः विजयाायै नमः भद्राायै नमः ojयन्त्यै नमः चापराजिताायै नमः नान्दिन्यै नमः नारसिंधौ च नमः वैष्णाव्यै नमः इति ॥ १३८ ॥

प्रसितााङ्‌ रति ॥ प्रसितााङ्गादिनेतानष्ट भैरवान्‌ दलाग्रे षु न्यसेत्‌ । यथा हृत्पद्मापले षु क्रमतः प्रसितााङ्गाय . संहाराय नमः न्यसेत्‌ ।

पञ्चमोऽङ्कसः ।

गर्भपुष्पे समादाय करकच्छपमुद्रया । हृदि हस्तौ समाधाय ध्यायेदेवीं सनातनीम् ॥ १३६ ॥

ध्यानन्तु द्विविधं प्रोक्तं सरूपा रूपभेदतः । सरूपं तव यदङ्गानामवाढ्यमनसगोचरम् ॥ १३७ ॥

अव्यक्तं सर्वतो व्याप्तमिदमिदं' विवर्जितम् । अग्रस्यं योगिभिर्यं' लचछ्रैवेष्टसमाधिभिः ॥ १३८ ॥

मनसो धारयाथायं शून्यं' स्वाभावतसिद्धये । सूक्ष्मध्यानप्रबोधाय स्थूलध्यानं वदामि ते ॥ १३९ ॥

श्ररूपाया: कालिकाया: कालमातुर्महाद्युतेः । गुणक्रियानुसारेण क्रियते रूपकल्पना ॥ १४० ॥

करवे मैरवाय नमः वशिन्यै नमः क्रोधोनमत्ताय नमः भयङ्कराय मैरवाय नमः कमालिने नमः भोगपुङाय नमः संहारिके नम हरित णअं पौठन्यासं विधाय ततः प्राणायामञ्जुरेत ॥ १४१ ॥

गण्शेएत । ततो गुरूपदिष्टया करकच्छपहस्त्रया गर्भपुष्पे समादाय मटच्होत्वा हृदित हस्तौ समाधाय सन्स्थाथ सनातनोमादान्तून्यां देविं ध्यायेत ॥ १३६ ॥

ध्यानन्न्य्यात । हे देवि ! सद्रूपादुपभेदत: तव ध्यानन्तु हृदिवधं भोक्तिमं । तयोर्मध्ये रहस्यं रूपकल्पनां तदुं छ्रवादृङ्मनसगोचरम् । वाचो मनस्स्वाविधयभूतसु । ध्यायन्ते यत्तत्‌ ध्यानम् । यागडलकात्‌ कर्भाषा ल्युटत ॥ १३७ ॥

अव्यक्तामिल्यादि । इदमिल्य* विवर्जितम् । इदमिल्यमेेति सिद्बान्तराचितम् । व्यक्गस्यं यक्छ्रेष्ठोयसम् । लचछ्रे: प्राजापत्यादि- वह तेः श्रमोऽनल:करष्यसङ्गम: स व्यादिर्यंशान्ते यमादय: वचकष ते श्रमादय: तैः ॥ ९३५ ॥

मोघ्र्मिति पूर्वोक्तवत्‌ ॥ १३९ ॥

नतु रूपवत् एवं पञ्चाङ्गस्य स्पूनध्यानं सम्भव्याति मन त्वादन्तस्मू-

मेघाढ्यों प्रतिमिश्रेखरां विनयनां रक्ताम्बरं विभृतीं पाणिभ्यामभयं वरदां विलसद्रकारविन्दस्थिताम् । नृत्यन्तं पुरतो निपीय मध्युरं माधुर्यैकमध्यं महा- कालंवौच्य विकसितनवरामाध्या भजे कालिकाम् ॥१८१॥

एवं ध्यालां स्वशिरसि पुष्पं दत्वा तु साधकः । पूजयेत् परया भक्त्या मानसैःपचारकैः ॥ १४२ ॥ हृत्पद्ममासनं दद्यात् सहस्रारचुतामते । पाद्यं चरणयोर्दद्यात् मनःस्वच्छं निवेदयेत ॥ १४३ ॥

नयादौ रूपरत्नितया कयं स्तोत्रध्यानं श्रवणीयत क्वाच । कृतोपाया इत्थीदं ॥ ९४० ॥

स्थूलध्यानमेवाच । मेघाढ्योर्मिति । व्याद्यां कालिकामहं भजे इत्यन्यत्र । कथम्भूतां कालिकाम् । मेघाढ्योर्मेश ढाक्रां यस्यास्तथा- भूताम् । पुनः कथम्भूतां । शम्भो शेखरं शिरोभूष्णे गिरसि यस्याः तां । पुनः कोटिशोम् विनयनाम् । लीलया नयनानि नेत्राणि यस्यास्तथा । पुनः कथम्भूतां । पाणिभ्यां हृदयाभ्यां भयं वरदां विभ्रतीं दघतीम् । पुनः कोटिशोम् विकसद्रकारविन्दस्थितां विकसत् स्मुटद्रका- रबिन्दं लोहितं पद्मं तत् स्थितं सुप्रतिष्ठाम् । पुनः कथम्भूताम् । नृत्यन्तं पुरतोऽस्यां नृत्यन् मह्हुरे माधुर्यैकमध्ये मधूकोपुष्पोऽपि मद्यो निपीय पुरतोऽस्यां नृत्यन्तं कदाकालं वौच्य दद्वा विकसि तमाननवरं सुखश्रेष्ठं । यस्या तथाभूताम् ॥ ९४? ॥

एवमिति । एवमश्रुना प्रकारेणाद्यां कालो ध्यात्वा करकच्प- सुद्रया मेढ़ीतां पुष्पं स्वशिरसि दद्वा साधकः परया भक्त्रा मानसे- कपचारकेद्योः पूजयेत् ॥ ९४२ ॥

मानसैरुपचारकैर्यथा पूजांमेव धर्मर्यति । हृत्पद्ममित्यादिभि: । देहै हृत्पद्ममासनं दद्यात् । वहस्वारच्युता मते: सहस्रदलपद्माद्- विलस्रमृतैद्रव्यैरस्या पाद्यं दद्यांत । एवंमप्युपनयः ॥ ९८३ ॥

तेनामृतेनाचमनं ज्ञानोयमपि कलपयेत् । ग्राकाशतत्त्वं वसनं गन्धतत्त्वकं ॥ १४८ ॥

चित्तं प्रकल्पयेत् पुष्पं धूपं प्राणान् प्रकल्पयेत् । तेजस्तत्त्वन्तु दैवपार्थे नैवेद्यञ्च सुधासुबुद्धिम् ॥ १४९ ॥

ग्रनाहृतत्त्वेनि व्रततां वायुतत्त्वक्चामरम् । त्रत्यामिन्द्रियकर्माणि चाष्टकलयं मनसस्तथा ॥ १५० ॥

पुष्पं नानाविधं द्रव्यादानतो भावसिद्धये । ग्रामायमनहंकारममदन्तथा ॥ १५१ ॥

ग्रमोहकामदर्शभ्रष्ट ग्रहे ग्राचोभके तथा । ग्रमालस्येमलोभञ्च द्रष्टुं पुष्पं प्रकोर्तिततम् ॥ १५२ ॥

ग्राहिंसा परमं पुष्पं पुष्पामिन्द्रियनिग्रह: ।

नेताक्ततेन । सहकारस्यु तेन ॥ १५३ ॥ कुछाम्बु धिसकृतसुद्रसम् ॥ १५३ ॥

पुष्पमिति । व्यात्तनो भावसिद्धये स्वाभिप्रेतपदार्थनिष्पत्तये । काल्ये देयानि नानाविधानि पुष्पाण्यभिधत्ते । ग्रामायमित्यादिना सङ्कल्पयेन । मायाया वभावोऽड्मायं प्रयतं पुष्पम् । स्वान्तहकारम् चडकारं व्यात्तन्यतिपूज्यतां भावान् तदभावोऽनहकारं हितोय पुष्पम् । राग: क्रोध: तदभावोऽरागं तत्तोयं पुष्पम् । मद्देो धनविद्या- दीनिमित्तकं चित्तस्खेत्कृतं तदभावोऽमदं चलतं पुष्पम् ॥ १५४ ॥

मोहेोड विवेक: तदभावो मोहकं पञ्चमं पुष्पम् । दम्भ: कपट: तदभावो दम्भं पठ् पुष्पम् । हेषोडग्रेति: तदभावो हेष ग्र्रमं पुष्पम् । शोभो व्यर्थमितस्तत् सच्चिदानमं तदभावो शोभकमदं पुष्पम् । मत्सख्येन्त्यशुभद्द श: तदभावो मत्सरख्यं नवमं पुष्पं । लोभो धनाद्रा- गमे वड्ढा जायमानेऽपि पुनरड्ढ़ं मानोडभिलाष: तदभावोऽचोभं दशमं पुष्पम् । एवं देश पुष्पं प्रकोर्तितम् ॥ १५५ ॥

दया जपां ज्ञानपुष्पं पञ्च पुष्पं ततःपरम् ।

इति पश्चादग्रे: पुष्पैर्भावरूपैः प्रपूजयेत् ।

सुधाम्बुधिं मां सगैलं भञ्ज्जितं मौनपर्यतं ।

सुद्वारागिं सुभक्त्या छतात्क्रं पायसं तथा ।

कुलामृतस्य तत्पुष्पं पौठचालनवारिधि च ।

कामक्रोधौ विहन्तौ वलीं दत्वा जपं चरेत् ।

माला वर्ष्मयौ प्रोक्ता कुण्डलोसृप्तथान्नता ।

सविन्दुं मन्त्रमुधायो मूलमन्त्रं समुच्चरेत् ।

षकारादिलकारान्तमनुलोभं इति स्मृतः ।

पुनलङ्कारमारभ्य शौकारष्ठान्तं मनुं जपेत् ।

विलोम इति विख्यातः छकारो मेकृतश्च्यतं ।

न्यक्कंशा परपोङ्गानिर्दश्शा । इन्द्रियनिग्रहः विधेयं चञ्चरीटकसं-

चमनं । दया निष्कामतापरङ्खलिनागमोक्ष्या । जपमा परंरपकारे

रते तस्य प्रत्यपकारानाचरणं । ज्ञानं सारासारविवेकनैपुण्यं ।

भावक रूपैः भाव्यन्ते चिन्त्यन्ते हृदति भावाः कम्मेरह्यच् ।

तद्रूपैः भाव्यमानंरित्यं: ॥ १४८ ॥

सुधाम्बुधिं मद्गासचद्रमं । छतात्क्रं छतद्रिरप्स्वतमं ॥

कुलामृतं शनक्रषादितमकृतंरिङ्गस्मं ।

तत्पुष्पंभं कुलपुष्पं कृत्वा पुं-

पुष्पं । पौठञ्चालनवारिधि स्वत्रङ्क्रविग्रेपभञ्जनास्मभः ॥ १४९ ॥

नत्वाभ्यनतरजपाचरषे कोटद्रयी माल जपविधानज्ञ कोटद्रां वच्त्ते

इत्यपेक्ष्यामाह । नालेयादि । कुम्भड्लीकपेष ष्वतेगं यान्तिता

यथिता वच्समयो वर्षकृपा मालाभ्यनतरजपे प्रोक्ता ॥ १५० ॥

सविन्दुं स्मित । सविन्दुं सारसङ्कारमकारादिलकारान्तं वर्चछुच्यार्च्य

मूलमन्त्रं सहकुजरेत जपेत । यथा । चहं हीं श्रीं श्रीं परमेश्वrT

स्वद्रैति एवमेव जपेत । जपेयम महुजोर्म द्रति स्वतः: ॥ १५३ ॥

कुनिझ्कारेस्वान्तरस्स्थित लङ्कारमारभ्य शौकारष्ठान्तं मनुं जपेत् ।

पश्चिमोत्तानास: ।

ऋष्ठवर्गान्ति मेध्येषु: सहमूलसमाष्टकम् । एवमष्टोत्तरशतं जप्त्वानन समर्पयेत् ॥ १५५ ॥

सर्वान्तरारम्भनिलये स्वान्तज्योति:स्वरूपिपि । गरहाप्राप्तजपं मात्राराच्चे कवलि ! नमोडस्तु ते ॥ १५६ ॥

समध्ये जपमेतेन साष्टाङ्गं प्रणमेद्दिय: । इत्यन्तरेजनं कृत्वा वृहद:पूजां समारभेत् ॥ १५७ ॥

विशेषार्थस्य संस्कारस्तवादौ कध्यते यथृक्षु । यस्य स्थापनमात्रे नैव देवता सुप्रसोदति ॥ १५८ ॥

हृद्याधारे पात्रं योगिनां ब्रह्माण्डा देवताग्र्या: । भैरवो ग्रापे त्रिल्यन्त प्रोत्पत्या सिद्दिं ददत्यपि ॥ १५९ ॥

स्वबिम्बे पूरतो भूमौ सामान्याच्च्य स वार्तया । मायागर्भं त्रिकोणस्य हृत्ततश्च चतुरस्तकम् ॥ १६० ॥

नमकारान्नं सबिन्दुं वर्णंषट्चक्रायेथे महुं जमेत् । यथा लं हीं भ्रों क्रीं परमेध्वार ! स्वाहा । हं हीं भ्रों क्रीं परमेध्वार ! स्वाह । ह्रीं ऐं क्लीं सौ: परमेध्वार ! स्वाॅहृति । वययच्च विखोद्म द्रातिं विश्यात: । चक्रारो मानाध्या मेंडू-

कच्यन्ते ॥ १६१ ॥ घ्र्रं त्यादि चध्यान्तरषट्कानाम व्रकुचुटतपुपघानां वर्गांषर्माॅनिसै: ।

सकृन्मि: य: च्यो जप्येनमवलोक्यप्रपञ्च: सुह्यष्टकमस्तपरिमाणकं मुन्तं मन्त्रं जपेत । व्येन इतोडनन्तर्मेव वच्यमाण्येन मन्त्रेया ॥१६२॥

जपमत्रेष्यमन्वंतेनैवाह । सवॅन्तरारातिं । सवॅन्तरारातानिलये । सवॅप्रामन्तराराख्या हृद्यो निजयो घटहं यस्या: तथाॅमूने ॥ १६३ ॥ १६४ ॥

तत् वृक्ष:पूजाॅमारम्भे ॥ १६५ ॥ १६५ ॥ विशेषार्थस्य संस्कारमेवाह । स्वबिम्बे हृद्यादिमि: ।

स्वबिम्बे चात्मनो बामदेेे । पुरतो भूमौ च्यपत: पृथ्वतां सामान्याच्च्य वार्तया करपेन माया हीं यों गम्भी यक्षेधं विक्रोशं मखडवं पूर्वं विमिलस्य

तहर्हिर्अभतो वक्त्रं तहर्हि चतुरश्रं । चतुष्कोणेषु मगजानं fवचक्र वतचक्र

विलिख्य पूजयेततन्न मायावोजपुरःसरम् । डेन्तामाधारशक्तिच्च नमःशब्दावसानिकाम् ॥ ९६९ ॥

ततः प्राणलताधारं विन्यस्य मण्डलोपरि । मं वज्रमण्डलं डेन्तं द्रयकलात्मकमने ततः ॥ ९७० ॥

नमोऽन्ते न च सम्पूज्य चालयेदघ्यंपाचकम् । अस्त्रेण स्थांपयेततन्न ग्राहारोपरि साधकः ॥ ९७१ ॥

अथमक्षं मण्डलायोक्ता द्वादशान्तकलात्मकमने । नमोऽन्तेन यजेत्त पात्रं मूलेनैव प्रपूजयेत् ॥ ९७२ ॥

विभागमलिनापूर्व्यं श्रेप्ठं तोयेन साधकः । गन्यपुष्पे ततः कृत्स्ना पूजयेदमुनाम्बिके ! ॥ ९७३ ॥

तत् मण्डले मायावोजं हींहोंजं सुरःशरं यशा रश्मोतां डेन्तिकात्रन्नं नमःशब्दोऽवसानेडन्ते यक्षाक्ततथाभूतासाधारशक्ति नमः पूजयेत् । हीं व्याधारशक्त्यये नम इति सन्त्रे ष्याधारशक्तिमर्ज्जयेदित्यर्थे ॥ ९७० ॥ ९७४ ॥

तत इति । ततः व्याधारशक्तिपूजनादन्तरं तस्यैवमण्डलोपरि विन्यस्य संस्थायि । पूयं ममित्युक्ता ततः डेन्त- वज्रमण्डलसूक्ता ततो द्वादशकलात्मकमने इति वदेत् । योजनया । मं वज्र- मण्डलाय द्वादशकलात्मकमने इति मन्त्रो जातः । नमोऽन्तेनानन मन्त्रे या व्याधारं वज्रमण्डल समपूज्य त्रासयेत् सास्यैः पात्रैः चाल- देत् । साधकस्त्रिद्वाधारोपरि चालितमध्ये पात्रं स्थापयेत् ॥ ९७१ ॥ ९७५ ॥

अमित्यादि । पूर्वं चास्मु वज्रमण्डलायेत्यज्ञा ततो द्वादशान्त- कलात्मकमने इति वदेत् । योजनया वमु वज्रकमण्डलाय द्वादशान्तकलात्मकने इति मन्त्रो जातः । च्यनेनैव नमोऽन्तेन मन्त्रे ष्या पात्रमध्ये ष्याधा- रदैवतकमेकैकडं यजेव पूजयेत् । मूलेनैव मन्त्रे ष्याधिन्मपात्रं प्रपूजयेत् ॥ ९७४ ॥

मथु कोण वस्वना पात्रं प्रपूजयेत् तत्काच । विभागमिति । विभागमध्ये न पालिंश विभागमपूर्व्यं श्रेप्ठं तोयेन साधकः पूरयेत् ।

वज्रस्वरं विन्दुयुक्तं डेन्तं वै चन्द्रसूर्यलं । घोडशान्ते कलाशब्दादामने नम इत्यपि ॥ १०६ ॥

ततस्तु श्रैफले पात्रे रक्तचन्दनचर्चितं तेन । डूर्वोपष्पं साच्चतद्ग् कलया तत्र निधापयेत् ॥ १०७ ॥

मूलेन तौर्थमावाह्या तत्र देवों विभाव्य च । पूजयेत् गन्धपुष्पाभ्यां मूलं हादशधा जपेत् ॥ १०८ ॥

धेनुयोनिद्वर्शयित्वा धूपदीपौ प्रदर्शयेत् । तदम्बु प्रोचणपीठे किश्चित्किंचनिधिं साधकः ॥ १०९ ॥

ग्रातानं देववस्तूनां प्रोचयेतैव मन्त्रवित् । पूजासमासिपर्यन्तमघ्र्यं पातं न चालयेत् ॥ ११० ॥

विप्रेषाघ्यः स संस्कारः कथितोडयं श्रुचिस्मतैः । यन्त्रराजं प्रवक्ष्यामि समस्तपुरुषार्थंदम् ॥ १७१ ॥

तत्र तोये गन्धपुष्पे द्रवाघृणा इतोडनन्तरमेव वच्यमाणेन मन्त्रेण तत्तेनैव मधिमरडुलं पूजयेत् ॥ १७२ ॥

मधिमरडलपूजनस्तोत्रमाह । पञ्चे यथादिना । पूयं विन्दुयुक्तमतुल्स्वारश्वितं षट्स्वरसं कथयित्वा कलाशब्दातः परमात्मने नम इत्यपि कश्चित्‌ । यो हि वज्रसहस्रहस्तय वज्रेशकोटिभिः नम इति स्तोत्रः शिष्यसंघैर्नमैः जातः ॥ १७३ ॥

ततस्तु परं श्रैफले विल्स्स्वव्मनि पात्रे रक्तचन्दन-वर्च्चितं तं रक्तचन्दनेन लिप्तं साच्चतसचचैविप्रष्टं च डूर्वासाचितं पुष्पं कत्वा तत् विशेषाघ्र्यास्पद्भागे निधापयेत् स्थापयेत् ॥ १७७ ॥

तत्र विशेषाघ्रतये । विभाव्य विचिन्त्य ॥ १७५ ॥

तदम्बु विशेषाघ्रजलस् ॥ १७७ ॥

ततस्तु विशेषाघ्रत्रतोये धेन्योनीं द्वादृशं चित्त्वा भूपदीपार्च्चपि प्रदर्शयेतु । तदम्बु विशेषाघ्रजलस् ॥ १७८ ॥

प्रोचणपीठे निधाय तेन प्रोचयेत्पीठंनिखिलपुरुषार्थंदम् ॥ १९० ॥

मायागर्भे त्रिकोणस्थं तथाह्यष्टदलं वृतयुग्मकम् ।

तयोर्मध्ये युग्मयुग्मक्रमात् घोडश केशरान् ॥ १७२ ॥

तदाङ्केष्टदलं पद्मं तथाष्टभूपुरं लिखेत् ।

चतुर्दारसमायुक्तं सुरेखं सुमनोहरम् ॥ १७३ ॥

स्वर्ण वा राजते तन्मे कुङ्कुमेन विलेपिते ।

स्वयंभूक्रुसुमैर्युक्तं चन्दनागुरु कुड्कुमैः ॥ १७४ ॥

कुङ्कोदेनार्चयेच्च लिप्ते स्वर्णमया भलाकया ।

मालूरकष्ठकोनापि मूलमन्त्रं समुच्चरेत् ॥ १७५ ॥

विलिखेत् यन्त्रराजञ्च देवताभावसिद्धये ।

अत्रास्तु मुद्रा कार्यैषा मातृकोच्चाटनादिकृत् ॥ १७१ ॥

यन्त्रेराजे लिखनस्य विधानं चाह । मायागर्भमित्यादिभिः । मायाहोंबीजं गर्भे यस्यैवमूतं त्रिकोष्यां मण्डलं पूर्वं लिखहेत् । ततस्तद्वाह्यो हृत्कमलं वर्तुलं समष्टिचतुष्टयं लिखहेत् । ततोऽष्ट-मण्डलयोर्मध्ये युग्मयुग्मक्रमात् घोडश केशरानु लिखहेत् । तदाङ्केष्टदलयोश्चिराष्टदलं पद्मं लिखहेत् । तथाष्टिः पद्मादेष्टचतुर्दार-समायुक्तं शुभरेखं शोभनरेखायुतं सुमनोहरमितमनो-रमं भूपुरं लिखेत् ॥ १७२ । १७३ ॥

नन्तु यन्त्रमिद्ध कृत्वाधारं केन वा करणेन लिखितत्वे तत्राह । स्वर्णे रत्नादि । कुङ्कुमेन विलेपिते स्वर्णभूक्रुसुमैः भास्कर्षाटतैरेव पुष्पैः्रोपैर्युक्तं चन्दनागुरु-कुड्कुमैर्वा बिम्बे केवलेन कुङ्कोदेन वा चन्दनैर्वा जिम्रे स्वर्णे स्वर्णनिर्मिते राजते रजतनिर्मिते तार्ज्जनैर्वा पातले स्वर्णमया श्वेतर्फ़ विकारभूतया भलाकया मालूरकष्ठकोन वा मूलमन्त्रं उच्चारणं शनु देवताभावसिद्धये देवतानिर्निर्मित्तये यन्त्रराजं लिखेत् ॥ १७४ । १७५ ॥

स्वधर्मेण शक्तिनिपातना स्वकर्मविषयकान्तनेपुख्या भाविना

पश्चमोऽध्यासः ।

पघवोत्कोलरेखाभिः स्पाटिके विद्धु मेऽपि वा ।। १५३ ॥ वैंदुभ्योँ कारयेत् यन्त्रं कारकेश्य सुप्रतिष्ठिना । शुभप्रतिष्ठितं कत्वा स्थापयेद् भवनान्तरे ।

नश्यन्ति दुष्टभूतानि महारोगभयानि च ॥ पुष्पपोतसुखैश्वर्यै मोदते तस्य मन्दिरम् । दाता भर्त्ता यशस्वी च भवेत् यन्त्रप्रसादतःः ॥ १५५ ॥

एवं यन्त्रं समालिख्य रत्नसिंहासने पुरः । sंस्थाप्य पौठव्यासोक्तविधिना पौठदेवताः । sम्पूज्य कर्षिकामध्ये पूजयेक्मू लदेवताम् ॥ १५६ ॥

कालसङ्क्षापन कृत्ये चक्रानुष्ठानमेव च । येनानुष्ठानमाचरेत् सा देवता सुप्रसादति । मन्त्रसिद्धिंवैकू नमिक्छासिद्धिः प्रजायते ॥ १५७ ॥

कालां कालां घटोत्कवा तु देवानां विश्वकर्म्मणा । निसितोऽयं स वै यत्रात् कालसखो न कव्यते ॥ १५९ ॥

कारकेश्य शिखिना उद्धृतो लरेखाभिस्तुखान्ताभो रेखाभिः; स्पाटिके विद्धुं सै वेध्र्यें वा यन्त्रं कारयेत् शुभेत्यादि । शुभप्रतिष्ठितं शुभा प्रतिष्ठा सङ्झ्याताश्चेमूत यन्त्रवराज कत्वा यो भवनान्तरे स्थापयेत् तस्य दुष्टभूतानि नश्यन्तीोऽथे वमन्त्यः ॥ १७६-१७७ ॥

एवमित्यादि । एवं विधानेँ यन्त्रं समालिख्य पुरोड्यो रत्न- sिंहासने संस्थाप्य च पौठन्याोक्त्रविधिना पौठदेवताः सम्पूज्य कर्षि- कामध्ये पद्मवीजकोशमध्ये मूलदेवतां पूजयेत् ॥ १७८ ॥

स्वघ मद्यादिभिः पच्तत्पचैमे दैशैः: पूजाया विधानं यथो- चकते । कचसेत्यादि ॥ १८० ॥

कचसं निवेश्निं । कलानिम्बादिना ॥ १८१ ॥" स्वघ वटानिम्बादिविघानमाह । घट्टाविधादिकथनं

मटचिंग्रदडुलायारं पोड़ग्राकुलमुचकैः । चतुरङ्गं लकं कयाहं मुखनतस्य षड़ङ्गवम् । पञ्चाङ्गुलिमितं मूलं विधानं घटनिमित्ततौ ॥ १५२ ॥

सौवर्णं राजतं ताम्रं कांस्यजं शक्तिकोड्डवम् । पाषाणयं काचजं वापि घटमच्चतमत्नयाम् । कारयेद्धे वताप्रित्यै वित्तशाठ्यां विवर्जयेत् ॥ १५३ ॥

सौवर्णं भोगदं प्रोक्तं राजतं मोचदायकम् । ताम्रं प्रौतिकरं ज्ञेयं कांस्यजं पुष्टिवर्धनम् । काचं वश्यकरं प्रोक्तं पाषाणयं स्थभकर्मणि ॥ सृस्मयं सर्वकाम्येषु सुदृश्यं सुपरिष्कृतम् ॥ १५८ ॥

स्वामिभागे घटकोणं तन्मध्ये ब्रह्मरन्ध्रकम् । तद्धित्वं तमालिख्य चतुरस्तन्नतो वदिः १८५ ॥

यदृङ्लायासं घटलिं पदृङ्लयः परिमाणं यक्ष यत् घटलिं पदृङ्लज् ला: एवम्भूः चतुरायामो भक्तारो यस्तथाभूतम् पोड़ग्राकुलघटुचकैः पोड़ग्रा- जूजायः परिमाणं यश्वेभतत्स्वच्यं घटं कार्येदिति योषः । तथ्य घटस्य कयाहं चतुरङ्ग लकं चतुरङ्गलिपरिमितं मुखं घटकुलं घटकुं लिप्पार- मितं मूलमभोदेश्यं दृपद्वार्ज्वलिमितं कार्येत् । घटनिमित्तो विधान- मेतदेवोक्तम् ॥ १८६॥

नतु कस्य कस्य यस्तुनः कलशः कार्यितव्या इत्सपेक्षायामोऽह । सौवर्ण्यमित्यादि । श्वेततस्मु स्वभन्नम् । श्वेतश्यमुं क्षितिमूल्यम् ॥ १८७ ॥ सौवर्ण्यं ह्ववर्यजातां कलकस्यमिति योषः ॥ १५८ ॥ स्वामिभागे घटकोषं सदृङ्ख्यसालिख्य तन्मध्ये घटकोषनरड्कमध्यो मूलारन्ध्रं न्यत्येमेस्सालिख्य तद्धितः घटकोष- मयङ्खदस्य वद्धित्सन् मयङ्खसालिख्य ततोडपि वदिः महत्यकोषं मढ़- वमालिख्त्वं ॥ १८ ॥

सिन्दूररञसा वापि रक्तचन्दनकेन वा । निर्माल्य मण्डलं तत्र यजेत्ताधारदेवताम् ॥ १४९ ॥

मायामाधारमध्ये ऽत्र डे नमोड्न्तां समुच्चरेत् । १५० ।

नमसा धालिताधारं स्वापयेन्मण्डलोपरि । मूलक्षे या धालितं कुब्जं तनाधारे निवेशयेत् ॥ १५१ ॥

चकाराद्धै रकारान्तैर्वेधैर्बिन्दुसमायुतैः । मूलं समुच्चरन् मन्त्री कार्ष्णेन प्रपूजयेत् ॥ १५२ ॥

ग्राधारकुब्जतौधे ऽपि वक्रकर्णौौग्रिमण्डलम् । पूर्ववत् पूजयेत् विद्वान् देवौभावपरायणः ॥ १५३ ॥

रक्तचन्दनसिन्दूररक्तमाक्षानुलिप्तने । भूषयित्वा तु कलसं पञ्चौकरणमाचरेत् ॥ १५४ ॥

निमित्तं मण्डलं केन दृश्येया बेखनीयं ततः । सिन्दूरैरादि । तत्र मण्डले ॥ १५५ ॥

नतु केन मन्त्राधारदेवतां यजेत्तत्र च । मायामिति । पूजं- मायां हृदयं बध्वा रेत् ततः डे नमोड्न्तमाधारयकिं समुच्चरेत् । योजनया । हींमाधारगत्नये नम हृति मन्त्र स्वाधारदेवतायजनेजातः ॥ १५७ ॥

नमश्चा नम हृदयादि कवचाय मुखं मृडिात मन्त्रे क्षो । चकार चादौ येभासु चकारचान्यों येभान्तै- र्विन्दुसमायुतैस्तैर्वेधैः सह मूलं मधुकारणं चं बं गं खं गं खं चं ठं टं जं कं चं ठं टं ठं टं जं कं चं खं गं खं गं बं चं हं क्षां यं लां हृों श्रीं कीं परमेश्वरि स्वाहेति मन्त्र प्रजपन्नी

स्वाधकः कार्ष्णेन मध्येन कलसं प्रपूजयेत् ॥ १५८ ॥

तीर्थेन मद्यम् । पूर्ववत् विशेषार्थसङ्कारे हवि ॥ १५९ ॥ १६० ॥

फटा दर्भेषु सनाथाऽहं वौजेनावगृह्य हयेत् । कीं दिव्यहस्त्रा संवौच्र नमसाभ्यु द्र्षं चरेत् । मूलेन गन्धं विद्याद्यात् पञ्चोकरणमोरितम् ॥ ९३॥

प्रपदस्य कलग्रं रत्नपुष्पं दत्वा विघोषयेत्॥ ९२ ॥

एकमेव परं ब्रह्म स्थूलसूक्ष्ममयं भु वम् । कचोद्भवां ब्रह्माहुतिं तेन ते नागयाम्यहम् ॥ ९८ ॥

सूथ्रं मरडलसनाथे ! वह्न्यालयसभवे ! । श्रमावौजमये देवी ! शुक्राग्रपातिमुच्यताम् ॥ ९४ ॥

वेदानां प्रथवो वौजं ब्रह्मानन्दमयं यदि । तेन सत्येन ते हेतु ! ब्रह्महत्यां व्यपोहतु ॥ ९५॥

कीं हंसः शुचिसद् वसुरन्तरौचसभोता । नतु पञ्चोकरयं किं नाम तत्ताऽह । फटे यादि । फटा सन्त्रे या दर्भे या जुगुएन कलसं सनाथाऽहं धर्मिति वौजेनावगृह्यनसुदृशयाग्रहये-हेष्येतु । हौं वौजेन दिव्यहस्त्रा कलसं संवौच्र हद्रा नमसा मन्त्रे या कलसस्थाभ्युद्र्षमभिपेकं चरेत् कु्र्यांत । मूलेन मन्त्रे षा कलग्रे त्रिर्ह-रत्नयं गन्धं दद्यात् । इदमेव पञ्चीकरणमोरितं कथितम् ॥ ९७ ॥

विधोधयेतं मद्यामृतं ध्रपं ॥ ९३ ॥

नतु कत कत मन्त्रे या मद्यं घोधये दिव्यपेक्कायानक्कोधनमन्त्रानेक-क्रमत काऽह एकमेवेति । हे ऋष्ये देवि ! भूवं नित्यं स्पूणतद्र तस मयं स्पूलसद्नस्वरूपं एकमेवाद्वै तमेव यत्परं ब्रह्म यस्ति तेन परब्रह्म या तने तव कचोद्भवां ब्रह्माहुत्यमहं नागयाम्योस्नयः ॥ ९८ । ९८ ॥ हे वह्न्यालयसभवे ! । वह्न्यपास्यो नटत्' पद्यपालयः सछद्रः त्काऽहू ऋक्मभ उत्कपार्तिथ्य स्वः तथाभूते । क्षतेहृ हे ऋष्ये मरडलमध्यस्थे ! ऋष्ये मरुडल बाह्यान्तरस्पाव्यनि शुचे देहि ! मुखाग्रापातिव्यां विहृत्यतां विलक्क्ष्यतां भीयेताम् ॥ ९६ ॥

वेदिसदतिथिदुम्रोप्ससदृ ट्टसहस्रं हतसदृ । गोजा ऋवजा क्कतजा श्रद्दिजा क्ऋतं वृहत् ॥ १५० ॥ बारूणे व वौजेन णहं दोर्घंस्वरभाजिना । ब्रह्मग्रापविशुद्धान्ते मोचितायै पदं वदेत् । सुधादेव्यै नमः पस्सादं सपधा ब्रह्मग्रापनुतं ॥ १५५ ॥ णहुगं दोर्घंषट्केन युतं श्रीमायया युतम् । सुधा पस्साद् ब्रह्मग्रापं मोचयेति पदक्खतं । णमतं णावयेहिं विठाणट्टो मनुरोरितः ॥ १५६ ॥ एवं ग्रापान्मोचियला यजित्तला समाहितः । g्ञानत्थमेरवं देहमनन्तभेरवोक्कत्था ॥ २०० ॥

वेदा णामित्ति । हे देहि सुधे ! णाणत्थमयमणन्तट्ठयक्खरुपं यदूअट्ठ तण्हस्सक्खपं यदं । पस्सवक्खपं वेदाणं वोजण्णे न सद्दे न पस्सवक्खपवेदणिज्जेण त्ते तय व दक्खहल्ता वयपोंहल्ता णक्खत्तं ॥ १५७-१५८ ॥ वारूणेत्ति । ब्रह्मग्रापविशुद्धट्ठाणं मोचितायै इति पदं वदेतुं पस्सादं सुधादेव्यं णम इति वदेतु । योजणया णज्जास्सं परिमोचितायं सुधादेव्यं णम इति मन्नो जातः । क्खयं मन्नो णहं दोर्घं स्वरभाजिना वा रुसणं वीजेण संयोजियं यथा वा तं क्खुं वा वः क्खिज्जोग्रापविमो- fतायं सुधादेव्यं णम इति समुद्धा समप्रवारं पठितोओयं मन्नो क्रिं १- पत्थं ब्रह्मग्रापमोचओ भण्णति ॥ १५८ ॥ क्खलु, सामित्ति । पदं दोर्घंषट्केन युतमण्हुगं क्रिं वदेतु । पस्सातु क्खोस्सइयरा युतं श्रीइँ हीँ वीजयुक्कं सुधादेव्यं इति पदं वदेतु । पस्सादं क्ख णा- मित्ति मोचयेति व पदं वंदित्तु । ततोओस्सतं वदेतु । तत्थ स्वावयण्णद्वाद्दू- वदेतु । योजणया । क्रिं क्रीं कूं क्रूं क्रौं कः श्रीइँ हीँ हं घहड़. ण्या- ग्रापं मोचयामि त्तं स्वावय स्वावयेति मन्नो जातः । क्खयं महुअरिट्ठाणं क्खोहण्णं हरित्तः कविणत्थः ॥ २०० ॥

महानिर्वाणतन्त्रे ।

सहचन्मलग्रदान्ते वरयू मिलितं वटेत् । ध्यानन्दैरयं डेडनंं वषडन्तो मनुर्॑भत: ॥ २०१॥

अस्यास्य विपरीतस्थ स्वकषे वामलोचन । सधार्टे॑ वौषडन्तो मनुर्॑षा: प्रपूजने ॥ २०२ ॥

सामरस्य तयोस्तच ध्यात्वा तदस्ततमुत्तम् । द्रव्यं विभाव्य तस्यो॑द॑ मूलं द्वादशधा जपेत् ॥ २०३ ॥

मूलेन देताबुद्या दचवा पुष्पाच्चलिं तत: । दर्शयेष्ट पद्दीपौ च घटाटावादनपूर्वंकम ॥ २०४॥

इत्यं तौर्थक्य संस्कार: सदेव देवपूजने । व्रते होमे विवाहे च तथैवोक्तसवकर्म्मणि ॥ २०५ ॥

एवंमति । एवंश्रक्रमेणैव पूर्वोक्तै: पदै र्मिस॑तै॑ब॑ द्वादशान्त्रोच- श्चित्ता तत् मध्यो न्यानन्दैरयं देवन्तयानन्द॑ैरवींन्द्रैबों समाहित: सावधान: सन् यजेत् ॥ २०६ ॥

उभयोर्जनस्य मन्त्रमार्ज । हारध्याम । सहेति । सहचानलग्रान्द्र- खाने मिलित वरयूमित पदं वटेत् । ततो डेडनमसानन्द॑ैरयं वटेत् । योजनया । सहचन्मलवरयू खानन्द॑ैरसायेति मनुजान्त: क्यं मनुवे॑पड़- ज्जो वषट् वन्दान्नो मत: ॥ २०७ ॥

चक्ष॑यादि । वस्य हसचमलवरयूमिलितस्यान्तं कुहं विपरीतं पठनीयम् । श्यष्यो॑ एकारस्याने वामलोचनमोकार: पठनीय: । तत: सधार्टे॑ र्ति पठनीयम् । योजनया सहचन्मलवरयो हृतिं मन्तु- जांत: चक्षा खानन्द॑ैरथ्या: प्रपूजने वौषडन्तो वौषट यब्जान्तोऽयमे॑व मनुर्॑मत: धयान्तूभयोरपे वच्चति ॥ २०३ ॥

सामरस्यर्मिति । तत् मध्यो तयोरानन्द॑ैरथ्यानन्द॑ैरथ्यो: सामरस्यमेकरख्॑यात्वा तद्चततहुए तं तवसामर॑ख॑रुपाकृतत॑ तं द्रव्यं मद्यं विभाव्य विचिन्त्य तस्य मद्यस्यो॑द॑ द्वादशधा द्वादशवारं मूलं मन्त्र जपेत् ॥ २०८ ॥

पञ्चमोऽत्रासः ।

मांसमानीय पुरतस्तिष्ठकोषमखडलोपदि । फटाभुच्य वायुवद्धिवीजाभ्यां मन्त्रयेच्चिधा ॥ २०३ ॥ कवचेनावगृहाथ संर्चेच्चास्मन्मन्वत: । धेन्वावमृततोलस्य मन्त्रमेतसुद्वोरयेत् ॥ २०७ ॥

विष्णोर्वचसि या देवो या देवो ग्रह्रारस्य च । मांसे मे पवित्रीकुरु ऋतु तादिष्यो:परमं पदम् ॥२०८॥ इत्यं मौनं समानौय प्रोक्तमन्त्रे यथा संस्कृतम् । मन्त्रेषाननेन मतिमांसं मौनमभिमन्त्रयेत् ॥ २०९ ॥

नाम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव वन्धनान्मृत्योर्मुच्यामामृतात् ॥ २७० ॥

मुखेनेति । ततो हृदयत:कुल्या मुखेन मन्त्रेया मद्यं पुष्पादिकं दत्वा वज्रहस्तेनपूर्येकं तस्मोपदि धूपद्दीपौ च दद्यात्तथा ॥ २०६ ॥

व्यथ मांससंस्कारविधिमाद्र विभिः । मांसेमिति । मांसमानौय पुरतोऽपे निकोष्यमखडलोपदि संस्थाप्य फटा मन्त्रे याभुच्याभिघच्य वायुवद्धिवीजाभ्यां रं वीजाभ्यां विधा त्रिवारं मन्त्रयेत् ॥ २०७ ॥

कवचेनैति । ततः कवचेन हृं वीजेन मांसेमवयुकृतागुरुड-न सुत्रया वेष्टयित्वा वस्त्रमन्त्रतः फडमन्त्रेया संर्च्चेत् । धेन्वा मु-द्रया वं वीजेन मांसममृतोकृत्य पतिमितोऽनन्नारमेव वच्ममाष्यं मन्त्रे-द्दोरयेद्ध्वरोरत् ॥ २०५ ॥

तमेव मन्त्रमाद्र । विष्णोरिति । विष्णोर्वचसि या देवो तिष्ठति चा तिष्ठति वा त्व' मे मम मांसे पवित्रों कुरु । एवं प्रोक्षितमांसंसमर्प्याथ मम तवप्रधानं विष्णो: पद' कुरुत ॥२०५॥

व्यथ मोनसंस्का रविधिमाद्र । अथ्यमित्यादिना । प्रोक्ष्मन्त्रे षा । मांसशोधने काष्ठेन मन्त्र यथा ॥ ५१० ॥

तथैव मुद्रामादाय शोधयेदमुना प्रिये ! ।

तद्विष्णो: परमं पदं सदैव पश्चान्ति सूरय: । दिवौकसचतुराततम् ॥ २११ ॥

श्रों तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांस: समिन्धते । विष्णोयं त् परमं पदम् ॥ २११ ॥

श्रथ वा सर्वंतत्त्वानि मूलेनैव विषोधयेत् । मूले तु श्रहधा यो: किन्तस्य दलग्राखया ॥ २१२ ॥

कवलं मूलमन्त्रेण यदृच्र्यं श्रोधितं भवेत् । तदेव देवताप्रित्यै सुप्रतिष्ठतं मयोच्यते ॥ २१३ ॥

यथा कालस्य पंचेन्दौ साभिषेकावधारित: । सर्वं मूलेन संग्रिध्य महादेव्यै निवेद्यते ॥ २१८ ॥

न चात्र प्रत्ययोदिति नाद्वैवैष्णट्रूषणम् । सत्यं सत्यं पुन: सत्यमिति यत्‍‌करषासनम् ॥ २१५ ॥

द्रति श्रीमद्वानिर्वाणतन्‍‌ते सर्वतन्‍‌त्रोत्तमोत्तमे सकलेधरें निर्पिचारे श्रीमद्वाद्याशिवसंवदे मन्त्रोद्वारकलशस्यापम- तत्त्वसंस्कारो नाम पञ्चमोऽध्याय: ।

तस्मैव मन्त्रमार्त इति । कलशकं यजासादिति ॥ २१९ ॥

मत्र्राग्रोघनमन्त्रमेवाह । तद्विष्णोरिति । क्षारयो विध्वंस: परमत्युत्कटं तत् क्षाविदुष्टमप्रत्यचं विष्णो: पदं सदैव पश्चान्ति । चान् दृष्टान्तमादि- द्वितीयार्दि । व्याततं विकृष्टं सततं सममानागोचरं द्वार्य- मिव ॥ २१९ ॥

सर्वतत्त्वानि मदादौ हि ॥ २१२ ॥ २१३ ॥ श्रथ मूलमन्त्रैव शोधितानां सर्वंतत्त्वानां मङ‍‌लादेवै सम- पञ्चे ॥ २१८ ॥ २१५ ॥

द्रति श्रीमच्चिदानिर्वाणटोकायां पञ्चमोऽध्याय: ।

षष्ठोऽध्यासः ।

श्रीदेव्युवाच ।

यत्नया कथितं पश्चतत्त्वं पूजार्द्धिकर्माणि । विग्रह्य कथ्यतां नाथ ! यदित तेनस्स्थ कल्पा मयी ॥ १ ॥

ग्रोसदार्भिव उवाच । गौड़ो पैश्टो तथो माध्वी त्रिविधा चोत्तमा सुरा । सैव नानाविधा प्रोक्ता तालखर्जूरसमभवा ॥ २ ॥

तथा देशविभेदेन नानाद्रव्यविमेदतः । वहुधेयं समाख्याता प्रप्रस्ता देवतार्च्चने ॥ ३ ॥

येन केन समुत्पन्ना येन केनाहृतापि वा । नात्र जातिविमेदोऽस्ति प्रोक्षित सर्वसिद्धिदा ॥ ४ ॥

मांसन्तु द्विविधं प्रोक्तं जलभूचरखेचरम् । यस्मात्तस्मात्समानोक्तं येन तेन विधीयितम् ॥ ५ ॥ तत्तु सर्व देवताप्रित्ये भवेदेव तसंमयः ॥ ५ ॥

मद्यादि पञ्चतत्त्वं त्रयोग्रेतः श्रोतमिच्छन्ती श्रीदेव्युवाच यत्नयेस्वादि ॥ ६ ॥

देव्यैवं प्रार्थितः सन् श्रीसदार्भिव उवाच गौड़ोऽत्यादि । गुड़ोद्भवा । पैष्टो पिष्टोद्भवा । माध्वी मधूकपुष्पोद्धवा इति त्रिविधा तिःप्रकारा ह्युरमा उत्तमा श्रेष्ठा प्रोक्ता सैव चरंव । चरायां नानाविध- त्समेव दृश्यतांछ । तालखर्जूरेत्यादि रसं चरम ॥ २ ॥

वाधिता स्वामितां याति चराविप्लने ॥ ३ ॥

साधकेच्छा वशतौ देये वस्तुनि देवते । यद् यदात्मप्रियं दृश्यं तत्तदिष्टाय कल्पयेत् ॥ ४ ॥

वलिदानविधौ देवि ! विचितः पुरुषः पशुः । स्वोपशुनं च हन्तव्यंस्याद् ग्राह्यंवग्रासनात् ॥ ६ ॥

उत्तमार्कविधा मत्त्रा: ग्राह्यपाठो नरोरुहिता: । मध्यमा: करटकेह्ना श्रधमा वडुकण्टका: ॥ ७ ॥

तन्मि देवैः प्रतिद्रव्या यदि शुद्धं विभर्जिता: । मुद्रापि विविधा प्रोक्ता उत्तमादि विमेदतः ॥ ८ ॥

चन्द्रविम्बनिभं शुभ्रं ग्रालितं पद्मलसंभवम् । वरवोधमजं वापि छृतपक्कं मनोरमम् ॥ ९ ॥

मुद्रे यमुत्तमा मध्यमा नष्टधान्यादिसंभवा । भर्जितान्यान्यवैजानि श्रधमा परिकोर्तिता ॥ १० ॥

मांसं मौनस्य मुद्रा च फलमूलानि यान्ति च । सुद्धादाने देवतायै संज्ञैषां शुद्धिरोरिता ॥ ११ ॥

मांसस्य त्रिविधत्वेन दर्शयति जलेच्यादिना । जलचरं कर्मादि-मांसमू भोग्यं खाद्यादिमंसमू खेचरंतत्क्रियारोचकादिकं मांसं तत् मधु मांसमू ॥ ८ ॥

कल्पयेत् समर्पयेत् । पुरुषः पुंस्त्ववच्छिच्छ: तत्त् वलिदानविधौ ॥ ६ ॥

ने'dपि वडुकण्टका व्यपि मत्स्या: ॥ ७ ॥ चन्द्रविम्बनिभमं चन्द्रग्रण्डखगडरयमं शुभ्रसं न्वो तेमं ग्रालितराड्न-सम्भवसं शश्कु ल्वादि ॥ ८ ॥

भृष्टधान्यादिसंभवा नाजादि ॥ ९० ॥ मांसमित्यादि । देवतायै सुद्धादाने छागराश्वप्रभृजे यथां मध्वादीनां शुद्धिरोचिता संज्ञा कारिता ॥ ९९ ॥

विना शुद्धा हेतुदानं पूजनतपं यन्तथा । निष्फलं जायते देवि ! देवतां न प्रसोदति ॥ १२ ॥

श्रद्धा विना मद्यपानं केवलं विषभक्षणम् । चिररोगी भवेमालो स्वल्पायुर्मि चिरात् ॥ १३ ॥

श्रेष्ठतत्त्वं महेशानि ! निर्बीजि प्रवले कलौ । स्वकौला केवलो ज्ञेया सर्वदोषविवर्जिता ॥ १४ ॥

अथ वामं स्वयंभ्रादि कुत्रुमं प्राण्यवस्थभे ! । कथितं तत्प्रतिनिधौ कुषौद्रं परिकौचितं तम् ॥ १४ ॥

अग्नौधितानि तत्त्वानि पत्नपुष्पाफलानि च । नैव दद्यान्महादेवि ! दलं वै नारकौ भवेत् ॥ १६ ॥

श्रीपात्रस्थापनं कुर्यात् स्वकीयया गुणभोगया । अभिषिच्चेत् कारशेन सामान्यार्थींवदकैन वा ॥ १७ ॥

आदौ वामां समुच्चार्य त्रिपुरायै ततः वदेत् । नमःशब्दावंसाने च इमां शक्तिमुदीरयेत् ॥ १८ ॥

मांषादीनां श्रुधिसंचारिधाने प्रयोजनं द्रव्ययकाऽऽह विना श्रुध्द्रे न्यस्त-द्-विना श्रुध्द्रा मांषादिकं विना हेतुदानम् हरासमपंयासम् ॥ १९ ॥

गुदिंसु मांषादिकम् । अविरातं अवयल्समेय कालमतोय ॥ ९८ ॥

व्यषवेत्यादि । यतव श्रेष्ठतत्त्वविधौ तत्प्रतिनिधौ स्वयंक्रून्दि कुषु-मम्रतिनिधौ । कुषौद्रम् रक्खवन्धनम् ॥ ९५ ॥

कुषोधितानि सुरामांषादिके महादेव्यै ददत: साधकस्य नरकग-मित्रमाह कुषोधितानोथादिना ॥ ९६ ॥

स्वकीयया शक्त्रा सह अभिषिच्चते स्वीयां शक्तिमिमित येष: । कार-येन सुरया ॥ ९७ ॥

पवि लोकु‌क्खब्बान्ते सम्म शक्तिं कुरू हिठं ।। १९ ।।

श्रद्दोचिता यदा नारो कषेँ मायां समुच्चरेत् । प्रक्कायो‌ड्न्या: पूजनौया: नार्याऽऽस्ताऽ‌डनकर्मेपि ।। २० ।।

प्रथाऽऽलयन्न्यथो‌ऽमध्ये मायागर्भं विकोषकम् । वस्तं घटक्रो‌णमालिख्य चतुरस्तं लिखेहहि: ।। २१ ।।

प्रसको‌णे पूर्वाश्रेलमुहू‌डोयानतथैव च । जालन्धरं कामरूपं सचतुर्थीनमो‌डनतकम् । निजनामादिवीजाब्जं पूजयेत् साधकोत्तमः ।। २२ ।।

नचु को‌अन मन्त्रो‌गा स्वो‌आ शक्तिरभिचेक्के क्ये त्याकाऽऽकूयां तदभिचेक्मन्त्रमाह । श्यादावित्यादिना साधनं । श्यादौ बालाकं यै कों सौरिति समुच्चार्य तत्क्षरुपराये इति वदेतू तत्स्तदन्नो पठिततस्य नमग्रामद्रख्याऽ‌ड्मानेऽनो दरमां शक्तिशुद्दीरियेऽद्वरेत् । तदन्ने च पठितस्य परविलोकेऽशन्द्स्वान्तो सम शक्तिं कुरू दितं वदेत् । ततो हिठं स्वाहेति वदेतू प्रोज्ज्वलाऽ‌ड्घ्रिकों कव: त्रिपुरायै नमः दरमां शक्तिं पविलोकेऽरु‌डं सम शक्तिं कुरू स्वाहेति स्वीयाभिचेके मन्त्रो जातः ।। ५ ।। ३८ ।।

मायामू हि‌ं बीजं चन्या: तत्तो‌पविष्टा: स्वो‌आभिन्ना: ताऽ‌डनकर्मेऽपि ।। २० ।।

कथ्यो मायागर्भे माया हि‌ं बीजं गर्भे यस्मैवभूवं तिको‌षकं तद्वाऽ‌डह‌तेनं तद्विध्घं घटक्रो‌णं महाऽ‌डनमालिख्य ततोधि वच्चिध्थरमं चलवको‌णे मराडनं लिखेत ।। ७ ।।

ततो निजनामादिवीजाब्जमालानामसम्भा‌व्यचलको‌णे द्रुत । त्रिरचारकुपवीजमसंयुक्तं सचतुर्थीनमो‌डनकं सचतार्धिं चलधोंसहितं नमो‌डनकं नमो‌डन्नो यस्मा तथाभूतं पूर्वाश्रैषमं उद‌डो‌डियानज्ञाब्जभं कामकपद्याकोषे चतुष्कोषमड्‌लक्ष्य चलध्रूं को‌षेषु साधकोत्तम: पूजयेत् सुपूर्वाश्रालीयं पोठीय नस्म इत्यन्नेन प्रथमसक्कारेण पूज्येश्र नमं ।

षट्कोशेषु षड्‌घानि मूलेनैव त्रिकोणकम् । मायामाधारमत्यिच्च नमोऽन्ते न प्रपूजयेत् ॥ २३ ॥

नमसा चालिताधारं संखाप्य तन्न पूर्ववत् । वत्तोपदि यजेहकैः कला: स्वाधिमूर्तेः ॥ २४ ॥

धूम्रांविज्ज्वलिनौ सूक्ष्मा ज्वालिनौ विष्णुलि‌झिनतौ । सुध्रे: सुरूपा कपिला हयकर्णवहा तथा ॥ २५ ॥

सचतुर्थीऽनमोऽन्ते न पूज्या वक्त्रे: कला दश ॥ २६ ॥

उमं उड्डीयानाय प्रीताय नम इत्यनेन द्वितीयकोषे उड्डीयानम्‌ नम जां जालन्धराय पीठाय नम इत्यनेन हृदये जालन्धरं कां कामरूपाय पीठाय नम इत्यनेन चतुर्थं कामरूपं पूजयेदित्यर्थ: ॥ २२ ॥

घट्कोषेष्विति । ततः घट्कोषमषड्घकस्य घट्कोषेषु हृन्नमः हौं नमः हौं नमः ह्रें नमः हौं नमः हु: नमः हृांत मन्त्रै: घट्करनि घट्कोषाधिष्ठाहृदेवतांनि प्रपूजयेत मूलेनैव मन्त्रै या त्रिकोणकं त्रिकोणाधिष्ठाहृदैवतं प्रपूजयेत । मायामित्यादि । पूर्वं मायां हौं वीजं ततो नमोऽन्तेन सहाभारात्मकृतिय वदेत योऽनयादि । धीमाधारशक्तये नम इति मन्त्रो जातः खनेन मन्त्रे या षड्घटे चा वातदेवता पूजयेत ॥ २३ ॥

नमसेति । ततो नमस्या नमोमन्त्रेय चा‌लितमाधारं पूर्ववत् कलाग्रस्यापने रव तथा षड्घटले संस्थाप्य घट्टोपदि वत्तुलमादौ बोपत् संस्थापिताधारे कज्ञे: कला: यजेत् । वक्त्र यां: कला: यजेत्ता वाच् ॥

धूम्राद्या दशकला: पूज्या: यथा धूम्रां धूम्रायै नम हृांत धूम्रा । धूम्रांविज्जे नम इत्यनेनाऽऽर्ज्ज: ज्वं ज्वबिन्यै नम हृांत ज्वालिनो विं विष्णुविबिजिन्यै नम हृांत विष्णुविबिजिनो हूं हृoीश्रय नम इत्यनेन शक्त्रै नम इत्यनेन चतुर्थी हूं हृoश्रियै नम हृांत सुध्रुपाय नम इत्यनेन हयकर्णे सुध्रुपा कापिल:

मं वज्रिमच्छलायेतिं दधान्ते च कलाकानने । अवसानेऽ नमो दत्वा पूजयेदवज्रिमच्छलम् ॥ २७ ॥ ततोडस्यपात्रमानौय फट्कारेष विधोधितम् । ग्राधारे स्थापयित्वा तु कालः सूर्यस्य द्वादशम् । कवादिवस्यौवेजेन ठडान्ते न प्रपूजयेत् ॥ २५ ॥ तपिनौ तापिनौ धूम्रा मरीचिज्वालिनौ रचिः । सुधून्माभो गरदाविसा बोधिनौ भारिपौ चमा ॥ २८

द्वायै नम र्तिं कपिला यहं हयकव्यवह्हायै नम रत्ननेन हयथव्यगह्ह! पूज्येऽतिं ॥ २४-२६ ॥ मोमित्यादि । पूष म वज्रिमच्छलाबार्येित द्र्त्वा ततोड द्रान्ति कनक- मने ह्रति द्र्त्वा वयथाने तदन्ते व नमो द्र्त्वा यज्रिमच्छलं पूजयेत मं वज्रिमच्छलाय द्रकख्यात्पने नम ह्रति मन्त्रे(न्त्रे)ग्राधारे वज्रिमच्छलमन्त्र ये- दित्यर्थः ॥ २७ ॥

तत ह्यादिं । ततोडनन्तरं फट क(ङ्का)रेष फटा मन्त्रेग्रा विरोधित- मर्घ्य पात्रमानौयाधारे स्थापयित्वा तत सूर्यस्य द्वादशकः साचुः- मारेष्ट ठडान्तेन ठडौ यस्य कवादिवस्र्य वीजस्य तत ठडान्तं तेन कवादिवस्य वीजेन कादिं भार्द्ध वर्क्कुपेष वौजन मर्छितेन कचछेद्धानिमडन्न नासिमन्त्रेण प्रपूजयेतव ॥ २५ ॥

या: सूर्यंकला: प्रपूजयेत्सा ग्राह तपिनोत्यादौ केन । यथा । कं भं तपिन्यै नम ह्रति तपिनीम् खं व तपिन्यै नम ह्रति तपिनीसं गं फं धूम्रायै नमः ह्रति धूम्रा गं पं मरीोच्च्यै नम ह्रति मरीोचसं डं नं ज्याविन्यै नम ह्रति ज्याविनीसं चं धं रचये नम ह्रति रचिसं ऋं दं खधूनायै नम ह्रति खधूनासं जं थं भोगदायै नम ह्रति भोगदासं भं तं विश्नायै नम ह्रति विश्नासं जं थ' बोधिन्यै नम ह्रति बोधिनीसं टं ठं भारिपखै नम ह्रति भारिपोसम् टं ठं छमायै नम ह्रति छमां प्रपूजयादिति ॥ २८ ॥

षष्ठोऽध्यासः ।

यं स्रुयेमङ्कलसायेति हृादयान्ते कलानने । नमोऽन्ते नाङ्यां पादे तु पूजयेत स्रुयेमङ्कलम् ॥ २० ॥

विलोमताङ्ककां तद्वन्मूलमन्त्रं समुच्चरेत् । त्रिभागं पूरयेत्स्तोत्रं कलग्रस्थेन हेतुना ॥ ३१ ॥

विशेषार्ध्यंजले: श्रेष्ठं पूरयित्वा समाहितः । घोड़घस्वरवोजेन नाममन्त्रेय पूजयेत् । सचतुर्थीं नमोडन्तेन वाचा: सोमस्ख घोड़यम् ॥ ३२ ॥

श्रृय्यता मानदया पूजां तुष्टि: पुष्टिरतिस्थिति: । याग्रिनो चान्द्रिका कान्तिर्ज्योतींष्का श्री: प्रीतिरङ्गदा । पूर्वापूर्वामृतावामदायिन्य: प्राग्रिन: कला: ॥ ३३ ॥

वामितादि । पूवेमु यां स्रुयेमङ्कलायेलुक्का ततो हृदयाने कलानने द्रति वदेव योनया यं स्रुयेमङ्कलाय हृदयकलानने द्रति वाध्योल नमोडन्तेन तेन मन्त्रे नार्थ्यपातो हृदयं सकडयं पूजयेत् ॥ ३० ॥

विलोभेयादि । ततो मन्त्री साधकलतहतु कचयपूरषे द्रभ विलोभमाहकां वाह:खारानु चकारादीनकारान्तानु वर्षान्तु स्खस्खरन् तेया-मन्त्रे स्रुयमन्त्रस्य यथास्वरूपतत्त्वेनु कचयस्थेन हेतुना हृवाध्यप्पातस्य त्रिभागं पूरयेत् ॥ ३? ॥

विध्यपेल्वादि । वमाहिता: सावधान: सनु स्खङ्गप्रपातस्य यथास्वत्तथ्य विभागं विशेषार्धग्रजले: पूरयित्वा शानुकारेष घोड़मस्वरवेजेन सच्छिनेन सचदथ्ये नमोडन्तेन नाममन्त्रेय सोमस्ख घोड़यकला: स्खङ्गप्रपातस्य तेये पूजवेतु ॥ ३२ ॥

वा: सोमकला: पूरवेतां ज्ञाह सच्छतेलादिना शह्‌ न । यवा यं श्रृय्यता नम रत्यकतारु यां मानदाये नम रति मानदारु र पूजाये नम रति पूजामु रैं दृश्येनम रति दृश्तिम् उ च हुष्टये नम रति हुष्टिं म्ह विच्चे

जं सोममण्डलसायेति घोड़याक्ते कलात्मने । नमोऽन्ते न यजेन्मन्त्रो पूर्ववत् सोममण्डलम् ॥ ऋणं च दूरोंचतं रक्तपुष्पं वरवरामपराजिताम् । मायया प्रतिपेत् पाने तौर्थमावाहयेदपि ॥ ३५ ॥

कवचेनावगृह्याक्ष्मामुद्रया रक्तपुष्परेतः । धेन्वा चैवास्ततोऽकृत्य छादयेत्स्तसमुद्रया ॥ ३६ ॥ मूलं सक्षपय दर्शभां देवतावाहनश्वरेः । श्रावाह्य पुष्पाचलिना पूजयेदिष्टदेवताम् । श्रखखडाद्यैः पश्वमन्वयेत्सदनन्तरम् ॥ ३९ ॥

नम इति याविनों बूं शनैः शनैक्वै नम इति चन्द्रिकां लं कान्तये नम इति कान्तिमं यं ज्योत्क्षयै नम इति ज्योत्क्षरां ये’ त्रियै नम इति त्रियों ऋो’ प्रीतये नम इति प्रोतिं चौ’ चक्रदायै नम इत्यृक्रदं खं पूर्वायै नम इति पूर्वां चः पूषांऽक्ततयै नमः इत्यनेन पूर्वाङ्कर्ता पूजयेदिति ॥ ३८ ॥

जमित्यादि । पूवें जं सोममण्डलसायेत्युल्ला त्तः घोड़याक्ते कलात्मने इत्यादि वदेत् यजनया जं सोममण्डलसाय घोड़यकवचातने इत्याक्षी-वीयं नमोऽन्तेनामेन मन्त्रेया मन्त्री साधकः पूर्ववत् कलगतोऽश्ववाघ्र-पाततोये सोममण्डलं यजेत् ॥ ३८ ॥

दूर्वेत्यादि । ततो दूर्वेया स्रहितान्च्चताननु रक्‌ पुष्पं वचंरां वयीरापत्रमपराजिताच्च पुष्पं । मायया छोंवौजेन पाने प्रतिपेत् ततः व तौर्थ-मध्यावाहयेत ॥ ३८ ॥

कवचेनeti ततः कवचेन हं वीजेनावगुहडरावगुहडणं छद्रयाङ्ग्रपात्रस्य श्चधातोयं नेत्रयित्वाक्तछद्रया तसैव रक्तपुष्पारेतं कुत्र्यांतं धेन्वा च तदेवाड्कतोकृत्य मतुस्खचद्रतयाच्छादयेत ॥ ३६

मूलमिति । ततोऽष्ट्रपात्रस्यच्धातोऽवक्ष्योपरित मूलं मन्त्रै- दशभां देवतार्जनभं तैव च हवन्तावोधिन्द्रवत् इष्टदेवतामावाह्य च पूजयेत्‌-

षष्ठोऽङ्कासः ।

श्रखण्डैकरसानन्दाकरे परमसुधार्मनि । स्वच्छन्दसु रसायनं निधेहि कुलकलिप्सि ! ॥ ३५ ॥ श्रनङ्गस्वासिताकारे ! श्रुच्चतज्ञानकलेवे ! । श्रस्ततलं निधेह्वस्मिन् वस्तुनि लिनकलिप्सि ॥ ३६ ॥ तद्रूपेऽइकरस्येऽपि कलाध्वं तत्स्वरूपिप्सि ! । भूत्वा कुलामृताकारमपि विस्फुरणं कुरु ॥ ४० ॥ ब्रह्माखडरससभू तमशेषररससभवम् । आपूरितं महापात्रं पौयषरसभावह ॥ ४१ ॥ श्रहन्तापातभङ्गिमिदन्नापरमानन्दतम् ।

विना पूजयेत् तद्ननत्तरमखण्डादये : पञ्चसद्भिस्तदेव बधातोयं मन्त्रयेत् मन्त्रतं कुर्यांत् ॥३० ॥ तानेवाखडादोन् पञ्चसन्मानन् ऋमतो दर्शयति । हे कुलकलिप्सा ! श्रखण्डैकरसानन्दाकरे पूर्वप्रधानाहुरागानन्दजनके परसुधार्मनि श्रेष्ठरास्रहपेटलं वस्तुनि स्वच्छन्दसु रस्यान् स तनान् विश्रकृतिं निधेहि स्थापय, युष्मे रागे डवे रस रत्यमरः ॥ ३५ ॥ श्रनङ्गे त्यादि । हे श्रनङ्गस्वासिताकारे ! कामस्वामिततस्करे ! हे श्रुच्चतज्ञानकलेवे ! श्रुच्चतज्ञानरूपरोरे ! तं लिनकरिप्सि : पर्यासुं हराकारे वस्तुनि च्यमृततत्त्वं निधेहि स्थापय ॥ ३९ ॥ तद्रूपेऽइत्यादि । हे तत्त्वरूपिप्सा ! तत्त्वरूपपयायिनी ! तं तद्रू-

मेष्य प्रधानमाघुर्यं रसहपेशाग्रतोऽञ्जष्ठं मदयामकरसं प्रधानमाधुर्य- रसर्वियोगे* सत्वा कुञ्जामताकारं हराकारे वस्तु च भूत्या मथि विस्फू- रसं विस्फुरति' कुरु ॥ ४० ॥ ब्रह्माखडे त्यादि । हे देवि ! हरया पूरितं महापात्रं प्रति ब्रह्माखडरससम्भूनां ब्रह्माखडे ये रसाक्तेभ्य : सञ्जातमत पर्यायेष्ट- रससभवं चाशेषस्य रसस्याश्रयभवो यत् तथाभूतं पौयषरसमा- वच्चानय ॥ ४१ ॥

महानिर्वाणतन्त्रे ।

पराह्न्तामये वज्ञो होमस्वोकारलवणषम्‌ ॥ ४२ ॥ इत्यामन्त्र्य ततस्तत्रिन्‌ ग्रिवयोः सामरस्काम्‌ । विभाव्य पूजयेद्‌ पद्मौपावपि च द्र्मयेत्‌ ॥ ४३ ॥

इति श्रौपातसंस्कारः कथितः कुलपूजने । श्रकृता पापभाज्‌ मन्त्रो पूजा च विफला भवेत्‌ ॥ ८८ ॥ घटश्रोपातयोनिस्थे पातालेपि खापयेद्‌ धः । गुरुपात्रम्‌ भोगपात्रं यत्निपात्रमत: परम्‌ ॥ ४४ ॥ योंगिनौपरपात्रे च वलिपात्रं ततः परम्‌ । पाद्याचमनयोः पात्रं श्रौपाते या नव क्रताम्‌ ॥ ८५ ॥ साग्नागारे च या विधिना पात्राणां स्थापनंरेत्‌ ॥ ८६ ॥ कलशस्थापनंतैनैव विभागं परिपूर्यं च । मातृप्रमाणं पात्रेषु श्रद्‌धिखख्ड‌ नियोजयेत्‌ ॥ ८७ ॥

व्याहृनो त्यादि । वज्चनालड‌हम्भाव: तद्रुमे पात्रे भरितं भारितं यद्दिदन्तापरमाक्ततम्‌ रदन्ना मदोयमितं मदोयमितमिल्ने तद्भावा: तड़‌ पं यत्‌ परममक्तं तत्‌ पराह्न्तामये परा याद्भनालड‌हम्भाववस्त्रौ वज्ञो होमस्वोकारलवणषं जुहुयादिद्वयः ॥ ४२ ॥

इत्यौति । इतति यतै: पश्वभिमन्त्रैर्मेन्द्यामामनक्य ततोडनन्तरं तद्‌- वाच्यो विभयो: ग्रिवाया: ग्रिवस्व च सामरस्यमेकरसय‌ विभाव्य विचिन्त्य मन्त्राद्यं पूजयेत‌ तश्रोपर धूपदीपादपि च द्र्मयेत्‌ ॥ ८२ ॥ स्वाहत्या श्रौपातसंस्कारमिति येध: ॥ ८८ ॥ नतु घटश्रोपातयोमध्यो किचि‌न्‌ पात्रम्‌ स्थापयेत्र‌ तदाङ्‌ गुरुपात- मित्यादि ॥ ८५ ॥

श्रोपातलेष चह्‌ नव पात्रार्त्र्या ऋमात्त्‌ स्थापयेत‌ । नतु केन तिधि- ना मालात्र्या श्रौपतत्‌ तदाहि सामान्त्र्याश्र तत्र त्यादि ॥ ८६ ॥

षट्त्रिंशत्सः ।

वामाङ्ऋष्ठानामिकाभ्यामसक्तं पादसंस्खितम् । षट्होता मुद्रिखडेन ददया तत्समुद्रया । सर्वत्र तर्पणं कुर्वीत विधिरेषः प्रकीर्तितः ॥ ४५ ॥

श्रीपादात्परमं विन्दुं षट्होता मुद्रिसंयुतम् । ज्ञानन्दभैरवं देवं भैरवौषध प्रतर्पयेत् ॥ ४६ ॥

गुरुपादामृतानेव तर्पयेद्गुरुस्त्रातिम् । सहस्रारे निजगुरुं सपल्लौकं प्रतर्थ्य च । वाग्भवायां स्वनान्ना तद्द्विगुरुचतुष्टयम् ॥ ४७ ॥

वचोऽस्यत्रिमात्र । कलयास्यामृतानेव तृप्ता पातालाष्या विमलाम् । परिपूर्यां मातृप्रमाष्यां मुद्रिखडं मांवाशिखरुं पातेषु नियोजयेतु स्वापवेद ॥ ४७ ॥

वामेक्षादि । वामाकुलामनिकाभ्यां ददया व तत्समुद्रिया मुद्रि- खडेन मचितंं पातसंस्खितमभतं तर्पणं कुय्यांकुं सर्वत्र तर्पणं येषु विधिः प्रकीर्तितः ॥ ४५ ॥

श्रीपादादिति । श्रीपादाकुलिजसंयुतं परमं विन्दुं षट्- मलावरमूर्ध्वं ज्ञानन्दभैरवाय वघटृ ज्ञानन्दभैरवं तर्पयाभि नम ऋत्नेनमा- नन्दभैरवं देवं षष्टचमबारयोमू ज्ञानन्दभैरवं तर्पयाभि स्वाश्रेत्यनेनान्तभैरववीरुष प्रतर्पयेत् ॥ ४६ ॥

गुरुत्यादि । गुरुपादामृतानेव गुरुरत्नतिं गुरुस्मृतूं तर्प- येत् । मन्त्र कौल मन्त्रेषु ज्ञान वा स्थाने गुरुरत्नतिं तर्पयेतस्माद सहस्रारे द्रव्यादि । सहस्रारे पद्यो उपल्लौकं निजगुरुं प्रतर्थ्य । वाग- भवमू रें योजमाद्यं यथा तयाभूतैन स्व खलु नाम्ना निजगुरुरूपा मद्ध शुक्चतुष्टयं तद्द्विजगुरुक्षुं प्रतर्थयेतु यथा रे सपल्लौककान्तनादं क्रीगुरुं तर्पयाभि नम ऋत्स्थाने निजगुरुस्स रे सपल्लौकं परमगुरुकुलेध- यान्ति नम क्षोति परममू रे सपल्लौकं परापरगुरुन्नप्याभि नम ऋत॥

ततः स्वाहृदयाम्रोजे भोगपातालमतेन च ।

ग्रायां कालोंत्तरपेयामि निजवोजपुरःसरम् ॥ ४९ ॥

स्वाहान्तेन विधा मन्त्रो तपंयेदिष्टदेवताम् ।

शक्तिपातामृतेनैतद्रज्जावारंघातपञ्चम् ॥ ५२ ॥

योगिनोपातसंस्थेन सायुधां सपरौकराम् ।

सन्तर्प्य कालिकामायां वटुकेभ्यो बलिं हरेत् ॥ ५३ ॥

स्वामभोगे सामान्चं मङ्गडलं रचयेत् सुधीः ।

सम्पूज्य स्थापयेत् ततः सामिषान्नं सुधान्नतम् ॥ ५८ ॥

वाढं मायाकमलावच्च वटुकाय नमः पदम् ।

मरापरयुवं खों सपरिकं परमेशिगुरुन्तपयःमि नम इति परमेष्टिगुरू

प्रतपंयेदिति ॥ ५० ॥

तत इत्यादि। तत्कोटनन्तरं निजवोजपुरःसरं यथास्वाततथा स्वाहृ-

नेन स्वाहृदयेम्रान्तेन वह्नाद्यां कालोन्तरपेयामोत्यरन्नन्तो साधको

योगपातामृतेन स्वाहृदयाम्रोजे इष्टदेवतां त्रिधा नियारयेत् तत्र श्रीं

क्रीं परमेश्वरी स्वाहाद्यां कालोन्तरपेयामि स्वाहेति मन्त्रे षा तपंयेदित्यर्थः

ततः शक्तिपातामृतेन स्वाहृदयाद्वारंघातपञ्चं कुध्यातं चक्रदेवतास्तर्पयामि

स्वाहेत्यनाकूतदेवता: ध्यावरंघदेवतास्तर्पयामि स्वाहेत्यनवरघदेवतास

तपंयेदित्यधः ४९ । ५२ ॥

योगिनोल्यादि । योगिनोपातसंस्थेनाकृतैन्हीं श्री क्रीं परमेश्वरी

स्वाहा कायुधां सपरौकरामाद्यां कालिं तपंयामि स्वाहेति मन्त्रे षा

कायुधामायुधैरावेष्टं सपरौकरां परिवारंहितामाद्यां कालिकां सन्न-

र्ये वटुकेभ्यो वजिं हरेतु दद्यात् ॥ ५३ ॥

वटुकादिभ्यो बलिदानस्य विधिमात्रं स्वामभोगे इत्यादि। सुधोः

भीर: स्वामभोगे सामान्चक्रोयं मङ्गडले रचयेत् तनम्राडलं सम्पूज्य

तत् मध्ये च सुधान्नितं हरासयुक्तं सार्षिम्राप्तं

करसादेशहितमन्न स्थापयेत् ॥ ५.८ ॥

सम्पूज्य पूर्वभागे च वटुकस्य वलिं हरेत् ॥ ४३ ॥

ततस्तु यां योगिनीभ्यः स्वाहा याम्यां हरितद्वलिम् ॥ ४४ ॥

घटद्वोघंयुक्तं सम्भृतं चेत्पालाय हन्मनुः ।

घ्रानेच चेत्पालाय वलिं दद्यात्तु पश्चिमे ॥ ४७ ॥

खात्तवौजं समुन्नतिय घटद्वोघं स्वरसंयुतम् ।

डेढन्तं गणपतिं चोक्षां वड्जिजायान्ततो वदेत् ॥ ४५ ॥

उत्तरस्यां गणेशाय वलिमेतैन कल्पयेत् ।

मध्ये तथैव सर्वमूतवरालिं दद्यादू यथाविधि ॥ ४८ ॥

वाड्मायेयादि । वाड्मायाकमलावक्ष ऐं हौं श्रीं सहितं वज्रं ति यौजकुञ्चा वटुकाय नम इति पठन् वडेत् यौजनया ऐं हौं श्रीं व वटुकाय नम इति मन्त्रौ जप्तः योनिमध्ये वटुकं सम्पूज्य नत्वै एषः शुधानिधानिताच्चवलिः ऐं हौं श्रीं व वटुकाय नम इति मन्त्रे या वटुकस्य वलिं चहरेत् दद्यात् ॥ ४९ ॥

ततस्त्वति । ततोडनन्तरम् एषः शुधानिधानिताच्चवलियं योगिनी-भ्यः स्वाहेति मन्त्रे या यास्यां मण्डलस्य दिशिषे भागे योगिनीभ्यो वलिं हरेत् ॥ ४६ ॥

घड्द्वोघंयुक्तं सम्भृतं चक्रारकुक्का ततः चेत्पालायेयुक्का ततो हृते नम इति वदेत् सर्वपदयोजनया चां चौं चुँ चौ' चैः चेत्पालाय नम इति मन्त्रजप्तः एषः शुधानिधानिताच्चवलिर्यो-नानेतै मन्त्रना मखडलस्य पश्चिमे भागे चेत्पालाय वलिं दद्यात् ॥ ४७ ॥

खान्ते त्यादि । घटद्वोघ स्वरसंयुतं खान्तवौजं स्वस्तान्नो मकारस्त-

दृपं वौजं समुन्नृत्य ततो डेढन्तं गणपतिमक्षोक्षा ततो य्ज्ञजायां स्वाहेति वदेत् यौजनया गं गीं गुँं गैं गो' गं मः गणपतये स्वाहेति मन्त्रो जातः

यपः शुधानिधानितादच्वलिरियादि नामेनैव मन्त्रे या उत्तरस्यां मखडल-

स्योत्तरे भागे गणेशाय वर्जिं कल्पयेद्द्यात्तु तथैव मखडलस्य मध्ये यथाविधि विधिवत् सर्वमूतवरालिं दद्यात् ॥ ४८ ॥ १५१ ॥

हीं श्रीं सर्वपद्मोत्तमा विशिष्टक्रमरसततो वदेत् । सर्वभूतेभ्य इत्युक्त्वा हं फट् स्वाहा मनुं जपेत् ॥ ५० ॥ ततः शिवायै विभिन्नहलिमेकं प्रकल्पयेत् ।

गट्न देबि! महाभागे! शिवे! कालाग्निरुपिणि! ॥ ५१ ॥ गुभाष्यभं फलं व्यक्तं बृद्धि गृह वलिं तव । मूलमेष बलि: पश्चात् शिवायै नम इत्यपि । शक्ताविष्ठानमेतत् तु तवाग्रे कथितं शिवे ! ॥ ५२ ॥

चन्दनागुरुकारुरवसितं सुमनोहरम् । पुष्पं गटहोलवा पाशिभ्यां करकच्छपसुद्रया ॥ ५३ ॥ नीला स्वच्छदयाभोजे ध्यायेदाचार्य परात्पराम् ।

सहस्रारे महापद्मे सुपुष्पा ब्रह्मावलिं नवा ।

सर्वभूतेभ्यो वबिदारक्थ मन्त्रमाह एकोन होमिति । होमे श्रीं- सर्वं पद्मोत्तमा ततो विशिष्टक्रम: ह्रति वदेतु ततः सर्वभूतेभ्य हत्नुका हं फट् स्वाहेति वदेत् योजनया होम श्रीं सर्वविश्नकृताम् सर्वभूतेभ्यो हूं फट् स्वाहेति मन्त्रातः एष शुभाविश्नान्तान्ताजपविरतिव्याप्योड्यमेव मनुः सर्वभूतेभ्यो वबिदाने मतः ॥ ६० ॥

तत ओदनतं शिवायै फेत्कारिकाये विभिन्नवेदकं वलिं प्रकल्पयेद् दध्नात्री शिवायै वबिदान्तिक्य मन्त्रमाह सार्चिते । गट्नू ति वट्न देविः! महाभागे ! हत्नायुक्ना मूचमन्त्रं वदेतु ततः एष वबित- व्यक्ता पश्चात् शिवायै नम हत्नपि वदेतु शक्तावपतव्योजनया मधु देविः महाभागे शिवे कलाग्निरुपिणा शुभाष्यभफलं व्यक्तं मूर्छि गट्हु वलिं तवं मव हौं श्रीं कीं परमे स्वाहा एष वलिः शिवायै नम ह्रति मन्त्रो- जातः च्वनेनैव शिवायै वलिं दद्यात् ॥ ६१ । ६२ ॥

चन्दनेन्वादि । ततचन्दनागुरुकतृरिवासितं सुमनोहरं पुष्पं पाशिभ्यां गटहोलवा करकच्छपसुद्रया हृदि नीला च स्वच्छदयाभोजे परात्परामिति ध्यायेत् ॥ ६३ । ६३ ॥

षष्ठोऽनुवासः ।

मौलां सानन्दितां कृत्वा हस्तनिक्षिप्तासवम्ना । द्विपादौपान्तरमिवे तत् पुष्पे नियोध्य चै ॥ ६५ ॥

यन्ने निधापयेमलौ हस्तभक्तिसमन्वितः । कताक्षनिपुटो भूत्वा प्रार्थयेदिष्टदेवताम् ॥ ६६ ॥

देवेभ्यो ! भक्तिसुलभेभ्यः ! परिवारसमन्वितेभ्यः ! यावत् त्वां पूजयिष्यामि तावत् त्वं सुस्थिरा भव ॥ ६७ ॥

क्रोमाद्ये ! कालिके ! देवी ! परिवारादिभिः इह ॥ इहागच्छ विधा प्रेत्य इह तिष्ठ विधा पुनः ॥ ६८ ॥ इह स्थादात् सनिःसेध इह सन्निपदात्तततः । कष्यप प्रदमाभाष्य मम पूजां च रक्षाश च ॥ ६९ ॥

इत्यमावाहनं कृत्वा देव्या: प्राणान् प्रतिष्ठयेत् ॥ ७० ॥

महोत्सारे इति । महोत्सयाम्भोजे ध्यात्वा वाद्यां कालीन्ततः च्युत्ना या नाड़ो तदूर्ध्वपेष्ट ब्रह्मरन्ध्रेणा महोत्सारे महापद्मे नीत्वा प्रापथ्य कुष्यामलया सानन्दितमानन्युता च्छ कत्वा द्विपादौपान्तरमिवान्य- द्विपमिव तद्वाये कृत्वा सकाशादपरामृत्यां काछी' इहहृदयाद्व- क्त्रं ना नाशापुटेन वधिरानीयं तत् पाणिपङ्क्षे पुष्पे नियोध्य वस्याय च हस्तभक्तिसमन्वितो मन्त्री हस्तस्थपुष्पस्थापितां देवों यन्त्रं निधापयेत् स्थापयेत् ततः कताक्षनिपुटो भूतेष्टदेवतां प्रार्थयेत् ॥ ६५ ॥ ६६ ॥ किं प्रार्थयेततस्माद्देवेभ्योऽथादि ॥ ६७ ॥

क्रोमाद्यो इत्यादि । क्रोमाद्यो कालिके देवी परिवारादिभिः महोत्सेति प्रोच्य ततः द्विधा हिररमागच्छेति च प्रोच्य ततः पुनर्द्धा इह तिष्ठेति प्रोच्य ततः पुनरतिरुच मन्दातं सविघ्नेध्नोतिं प्रोच्य तत इह महोत्सिपदातात् ऋष्यक्षेतिमदमाभाष्य ततः मम पूर्जा मृराशपंत्ति वदेत् वकबपदयोजनया क्रोमाद्ये कालिके देवी परिवारादिभिः महोत्स- र्गच्छेऽगच्छ इति तिष्ठ च शाञ्चपात इह सकाशस्थले मम पूजां रक्षां-

१३० महानिर्वाणतन्त्रे ।

ॐ ह्रीं क्रों श्रीं वज्रिजायाप्रतिष्ठामनु द्रेरितः । अमुख्या देवतायाश्च प्राण्ञा दृढ ततः परम् । प्राण्ञा इति ततः पश्चाद्वोजानि तदनन्तरम् ॥ ६९ ॥

अमुख्या जीव दृढ च स्थित इत्युचरेत् पुनः । पञ्चवोजान्यमुख्याश्च सर्वेन्द्रियाथि कौत्स्रयेत् ॥ ७० ॥ वाङ्मनोयनयनप्राण्ज्ञ्योत्वक्प्रपदतो वदेत् ॥ ७१ ॥ प्राण्ञा दृढागत्य सुखं चिरान्तिष्ठन्तु ठद्ययं ॥ ७२ ॥ इति विधा यन्त्रमध्ये लेलिहानाख्यमुद्रया ।

ध्रौत मन्त्रो जातः दृश्यतेन प्रकाशानेन मन्त्रे षा देव्या कामाच्चनं कत्वा तस्यैव प्राण्ञाप्रतिष्ठयेत् प्राणप्रतिष्ठां कुरीताद्रियर्थः ॥ ६९-७० ॥ नतु केन मन्त्रे षा देव्या: प्राण्ञानु प्रतिष्ठयेदित्यमेच्चायां प्राणप्रतिष्ठामन्वाह चतुर्भिः कामित्यादि । यां हीं क्रों श्रीं वाङ्मनो-

जाया स्वाहा यक्न्वया ततोडस्य्या देवताया: प्राण्ञा दृढेत्युल्ल्का ततः परं प्राण्ञा दृढधरेतु ततश्चां होमित्यादीनि पञ्चवोजानि बदेत् ततोस्रुध्याः सर्वेन्द्रियाथोति वदेत् पुनस्तानि पञ्चवोजानि वदेतु तदनन्तर-महद्धाजौव दृढ स्थित इत्युधरेट पुनः तान्येव पञ्चवोजानि बदेवु ततोस्रुध्याः सर्वेन्द्रियाथोति वदेतु पुनस्तानि पञ्चवोजानि बदेतु

ततोस्रुध्यावचनात् कथनात् परं वाड्मनोयनघु प्राण्ञ्योत्वक् परं वदेतु नत्काल्न पदातु प्राण्ञा दृढागत्य सुखं चिरान्तिष्ठति वदेतु ततः ठदयं स्व.द्रेति वदेत् सकलपदयोजनया यां हीं क्रों श्री' स्वाहा श्रादाकालोदेवताया: प्राण्ञा दृढ प्राण्ञा: यां हीं क्रों यो' स्वाहा श्राद्या-कालोदेवताया जीव दृढ स्थितः यां हीं क्रों श्री' स्वाहा श्राद्या-कालोदेवताया: सर्वेन्द्रियाथि यां हीं क्रों श्री' स्वाहा श्राद्या-कालोदेवताया वाड्मनोयनघु प्राण्ञ्योत्वक् प्राण्ञा: दृढागत्य सुखं

चिरान्तिष्ठनु स्वाश्रिति प्राणप्रतिष्ठामन्त्रे हारितः ॥ ७१-७४ ॥

संक्षेप्य विधिवत् प्राणान् कृताञ्जलिपुटो वदेत् ।।७४।।

श्राये ! कालि ! स्वागते ते सुस्वागतमिदन्तव । श्रासनस्थोऽस्मि तत्वास्यतां परमेश्वरी ! ।। ७५ ।।

ततो विशेषाध्यें जलैकस्थिता मूलं समुच्चरेत् । प्रोचयेद्दे वशुद्ध्यर्थं षडङ्ग्रैः सकलौकातः ।। ७७ ।।

ततः सम्पूजयेद्देवों घोडशैः षुपचारकैः । पाद्यार्घ्याचमनोयच्च स्थानं वसनभूषष्चै ! गन्धपुष्पे धूपद्दीपो नैवेद्याचमने तथा ।। ७८ ।।

अर्घ्यतश्चैव ताम्बूलं तर्पणश्च नतिक्रिया । प्रयोजये द्च्चनायामुपचारांश्च घोडश ।। ७९ ।।

रतोनि । रत्यनेनैव प्राणप्रतिष्ठामन्त्रे ष विधा वारत्रय युगुप्रतिष्ठया वेलिझानाख्यचक्रद्रया यन्त्रमध्ये देव्या: प्राणान् विधिवत् संस्थाप्य कताञ्जलिपुट: सन् वदेत वेलिझानाख्यचक्रद्रया यथा रत्निष्यामूर्तिं संहृतायाम् । तर्जनीमध्यमानामार: समं कुयाद्घोष्ठ खम् । वनामायां निवेश्यामृजुं कत्वा कनिष्ठिकाम् । वेलिझानाम मुद्रेयं जोवन्यासे प्रकटोचरेत् ।। ७८ ।।

किं वदेदित्यपेचायामाद्रु व्याद्यो रत्यादि । छुचु स्वागतं स्वागतम् ।। ७६ ।।

तत रत्यादि । ततो मूलं मन्त्रं विधा वसुच्चरेत् देवुपाध्यो विशेषार्घ्यजनलदेवो प्रोचयेत्त् च्रभिषिच्येदेव षडङ्ग्रैः तहां हृदयाय नमः हीं शिरषे स्वाहा हं शिखाये वषट हौं कवचाय हुम् हौं नेत्र त्रयाय वौषट् हः अस्त्राय फट् । इति मन्न्रदेव्या: सकलोकरपं यथा देवताझ्रे षडङ्ग्रानां न्यास: स्वात सकलोकोतिरिक्त ।। ७७ ।।

तानेयं घोडशोपचारान् दर्रयति पाद्ये त्यादिना ।। ७८ ।।

अमृतं मधुरं प्रोक्षेत् निवेशयेत् ।। ७९ ।।

ग्राघावोजिमिं पाद्यं देवतायै नमः पदम् । देवताश्रं षडङ्गनां न्यासः स्वात् सकल्लौककातः । पाद्याच्चरणयोर्हि्वातं गिरस्रध्यं निवेदयेत् ॥ ५० ॥

स्वाहापदेन मतिमान् स्वधेत्याचमनौयकम् । मुखे नियोजयेदप्त्वो मध्युपर्कं मुखाम्बुजे । वंस्त्रधेतिं समुद्राध्यं पुनराचमनौयकम् ॥ ५१ ॥ स्वानौयं सर्वंगाले षु वसनं भूषणानि च । निवेदयामि मद्दूना दद्यादेतानि देशिकः ॥ ५२ ॥

वस्त्र ऋतुः पाद्यादिग्रोडोपचारसम्पूविधिमात् स्वाद्या- वेजोमित्यादिभिः । वाद्यावाज्छेक्लया हिर्ं पाद्यं देवतायै नम इति पदं वदेत् योजनया ह्रों श्रीं क्रों परमेश्वरि स्वाहेति पाद्या- द्वाजिमित्यादिक्लया ह्रों पाद्य देवतायै नम इति मन्त्रो जातः वन्त्रेष देव्या अर्चण्योः पाद्यं दद्यात् स्वाहा पदेन स्वाहापदेष्टितेन ह्रों श्रीं क्रों पर- मेश्वरि स्वाहेति गिरस्रध्यं निवेदयेत् ॥ ५० ॥ स्वाहेति । स्वाङ्गापदेनेति पूर्गान्वयी । मतिमान्नन्त्री स्वधे- त्रिपदेष्टितेन ह्रों श्रीं क्रों परमेश्वरि स्वाहेति स्वाहेदमाचमनौयमाद्वायै काल्ये स्वधेतिं मन्त्रेष देव्या मुखे स्वाचमनौयकं नियोजयेदप्त्वां ह्रों श्रीं क्रों परमेश्वरि स्वाहा एष मध्युपर्कं स्वाद्यायै काल्ये स्वधेतिं म- न्त्रेष देव्या मुखाम्बुजे मध्युपर्क नियोजयेद् ह्रों श्रीं क्रों परमे- श्वरि स्वाहेदमाचमनौयमाद्वायै काल्यै वं स्वधेतिं मधुज्चार्थे पुनद्रेवों ज्ञानौयमित्यादि । ह्रों श्रीं क्रों परमेश्वरि स्वाहेदं ज्ञानौ- गमितं वसनमेतानिं भूषणानि वाद्यायै दारिकायै निवेदयामौति मतुना यतानिं ज्ञानौयादीनिं देव्या: सर्वंगालेयु देशिकः: स्वाधको ऐवाव् ॥ ५२ ॥

षष्ठोऽङ्कसः।३३।

मध्यमानामिकाभ्यां च गन्धन्थ्यादृडृदृब्व, जे। नमोऽन्ते न च मन्त्रे गा वौघडन्ते न पुष्पकम्‌ ॥ ५२ ॥ धूपदीपौ च पूरतः संखाभ्य प्रोक्ष्यादिभिः । निवेद्यामि मन्त्रे गा उत्कृत्य तदनन्तरम्‌ ॥ ५३ ॥ जयध्वनि मन्त्रमातः स्वाहेति मन्त्रपूवर्कम्‌ । सम्पू ज्य घटां वामेन वादयन्‌ दधिपेन तु ॥ ५४ ॥ रूपं गृहोत्वा मतिमान्‌ नामिकाधो नियोजयेत्‌ । दोपन्तु हस्तिपर्येतं दृगधा भ्रामयेत्‌ पुरः ॥ ५५ ॥ ततः पादच्य मुद्रिद्य समादाय करदये । सूत्रं समुद्दरन्‌ मन्त्री यन्त्रमध्ये निवेदयेत्‌ ॥ ५६ ॥ परमं वाक्कल्यक्‍ल्‍ष कोटीकल्पान्तकोरगा!। गृहागा गृदिस्लितं देहि मे मोत्तमव्ययम्‌ ॥ ५७ ॥

मध्यसेत्यादि । नमोऽन्तेन तर्हि मों कों परमेश्वि स्वाहा ए गन्ध- व्यादि।यै काल्यै नम इत मन्त्रे गा देवयै हृदृब्वु जे मध्यमानामिकाभ्या - मदृजिभ्यां गन्धं दद्यात्‌ वौघडन्ते न हों मों क्रों परमेश्वदि स्वाहे तं पुष्पमादायै काल्यै वौषडिति मन्त्रे न देवयै पुष्पं दद्यात्‌ ॥ ५२ ॥ धूपेन्यादि । पूरतो देवयै धूपदीपौ मंस्याभ्यां प्रोक्ष्यादिभिः संखाद्धि च हों मों क्रों परमेश्वदि भ्रांरा मन्त्रौ धूपदीपावादायै काल्यै निरेदयामोति मन्त्रेणोत्तृज्य एते गन्ध- पुष्पे जयध्वनिमन्त्रमातः स्वाहेति मन्त्रपूर्वकं घटां सम्पू ज्य कामेन हस्तेन तां घटां वादयन्‌ सन्‌ दधिपेन हस्तेन ॥ ५३-५४ ॥ साधको देव्या नामिकाया ङ्गो नियोजयेच्चिवेदयेत्‌ दोपन्तु पुरो देवय- पादमादभ्य हस्तिपर्येतन्‌ दृगधा दग्वारं भ्रामयेत्‌ ॥ ५५ ॥

तत एल्यादि । ततोऽनन्तरं पानपात्रं 'युधि' मांशादिकल्कं करदये समादाय न्टदृ-च्यवा मूलं मन्त्रं तदृन्‌ हृदृं मध्यमिंां मुद्रिद्याद्यायै काल्यै 'नवेदयामोति व संख्ज्वरन्‌ मन्त्री यन्त्रमध्ये देवयै निवेदयेत्‌ ॥ ५६ ॥

महानिर्वाणतन्त्रे ।

ततः सामान्यविधिना पुरतो मण्डलं लिखेत् । तस्योपरि न्यसेत् पञ्चं नैवेद्यपरिपूरितम् ॥ ४९ ॥ प्रोञ्चयाच्चावशुष्ठच रतणाच्चामृतोक्कतम् । मूलेन ससधान्विता स्पृङ्ग्याड्डि़वि निवेदयेत् ॥ ५० ॥ मूलमेतत् सिद्धार्थ सर्वोपकरणान्वितम् । निवेदयामोष्टदेव्यै जुषाणोदं हविः शिवे ! ॥ ५१ ॥

तत: प्राणादिसुद्राभिः पञ्चभिः प्रार्थयेद्दिवि: ॥ ५२ ॥ वामे नैवेद्यमुद्राञ्च विकचोत्पलसन्निभाम् । दर्शयेच्च लमल्लेन पानार्थे तौर्थपूर्वितम् ॥ ५३ ॥

तत: प्राङ्मुख आक्रामात् परममिन्यादि । वारगोकल्सम मध्यमु ॥--॥ मत् हति । ततोडनन्तरं सामान्यविधिना साधारण्य विधानेन पूतोऽपि विक्रोणयतुच्छकोऽपं वा मण्डलं लिखेत तस्य मण्डनस्योपरि नैवेद्य- परिपूरितं पात्रम् न्यसेत् स्थापयेत् ॥ ५४ ॥

प्रोञ्चयामति । ततुपातवस्थ नैवेद्यस्य फटां प्रोञ्चयां हृं वौजे- नावगुहनं वेष्टनं फटैव रज्ज्यां बेष्टयेदुद्रया वं योजेनामृतोक्कतमती- करष्यन्न विरध्यात् ततो मूलमन्त्रेषा समृद्धा तद्‍नैवेद्यसामन्वग्र्योङ्कि- र्घङ्गलादेःव्यै निवेदयेत् ॥ ५५ ॥ नैवेद्यनिवेदनमन्त्राहैन । मूलमन्त्रि पूर्वं मुख वदेतु तत्

एतद् सर्वोपकरणान्वितं सिद्धाद्याभिमुखदेवतायै निवेदयामोति वदेतु तत: शिवे ! हविरितं जुषाणोदित वदेत् योजनया हीं श्रीं क्रों परमेश्वरी स्वाहा एतत् सर्वोपकरणान्वितं सिद्धाद्याभिमुखदेवतायै निवेदयामि शिवे हवि- रदं जुषरयोत मन्त्रो नैवेद्यासमर्पणायासीत् सिद्धाद्याभिमुखदेवतायुप- लक्षयाम् ॥ ५६ ॥

मत् इत्यादि । ततोडनन्तरमप्याणाय स्वाहा, व्यपानाय स्वाहा, समनाय स्वाहा, उदानाय स्वाहा, व्यानाय स्वाह्रेति मन्त्रैर्ग्य हृदयादि- हि: पञ्चभिः प्राणादिसुद्राभिमद्वो हवि: प्रार्थयेत् भोजयेत् ॥

षष्ठोऽध्यासः ।

कलग्रं विनिवेद्याथ पुनराचमनीयकम् । ततः श्रोपावसथेनास्तेन तपंयेत् त्रिधा ॥ ८४ ॥ उत्तमाङ्गं हृदाधारपादसर्वाङ्केशु च । पञ्चपुष्पाञ्जलिं दत्वा मूलमन्त्रेण देहिकः ॥ ८५ ॥ ऋताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रार्थयेदिष्टदेवताम् । ततोऽवरगदेवांश्च पूजयामि नमो वदेत् ॥ ८६ ॥ अग्निनिर्कर्तितवायौगपुरतः पृष्ठतः क्रमात् । घडङ्गानि च सम्पूज्य गुरुपादौ च समर्चयेत् ॥ ८९ ॥ गुरुच्च परमादिगुरु परापरगुरुन्तथा । परमेष्ठिगुरुञ्चैव यजेत् कुलगुरुनिमान् ॥ ८५ ॥

वाम ह्रति । वामे हस्ते विकचोत्पलवन्द्वाञ्च मां प्रफुल्लपङ्कजदलान् । नेवेद्यं हुद्राज्ञ दद्यें ततो भूतभद्ने षा तांश्रपूरितं मद्येन पञ्च कलग्रं पानार्थे दद्यै निवेद्य पुनराचमनीयकं ददात् । ततोगनन्तरं श्रोपावसस्थे नाद्दन्तन हुत्रया त्रिधा त्रिवारं पूर्ववदृश्वों तपंयेत् ॥ ८३ ॥

उत्तमाङ्गेत्यादि । ततो देहिकः साधको देव्याः उत्तमाङ्गे मस्तके हृदये चाधारदेवंे पादयोः सर्वाङ्केशु च मूलमन्त्रेण पञ्च पुष्पाञ्जलौ स्तवा ऋताञ्जलिपुटो भूत्वा इष्टदेवतां प्रार्थयेत । यतः प्रार्थयेतहस्ताभ्यां तत्नैव । तथाऽवरगदेवान् यथा पूजयामि नम इति पदं वदेत् योजनया दक्षदेवते तथाऽवरगदेवान् पूजयामि नम इति प्राङ्गेनावाच्चमाश्रितं ॥ ८५ ॥ ८६ ॥

व्यावरगदेवानां पूजया: प्रकारं दर्शयति वामनोत्यादिभिः । अग्निनिर्कर्तितवायौगपुरतः पृष्ठतः यथाक्रमिकोशे नैव तदोषे वायुकोपरदेवानकोषे पुरतोऽपे पृष्ठाञ्जागे व ऋमातः छन्ां नमः hौं नमः ह्रौं नमः हौं नमः हः नमः हः नम इति मन्त्रैः घडङ्गदेवतैः समेतूज्य गुरुपादक्न्तौ दृश्य श्चाः समर्चयेत् ॥ ८९ ॥

महानिर्वाणतन्त्रे ।

गुरुपादामृततनेव त्रिक्लिष्टस्पर्शमाचरेत् । ततोऽष्टदलमध्ये तु पूजयेदष्टनायिकाः ॥ ९८ ॥

मज्ज्ञला विजया भद्रा जयन्ती चापराजिता । नन्दा नन्दिनी नारसिंही च कौमारोत्यष्टमातरः ॥ ९९ ॥

दलाग्रे षु यजेत्तमैरवान् साधकोत्तमः ॥ १०० ॥

श्वसिताञ्जो रुरुक्षेऽः क्रोधोन्मत्तो भयङ्करः । कपालो भोषणश्चैव संहारोष्टौ च भैरवः ॥ १०१ ॥

इन्द्रादिदिग्दिकपालान् भूपुरान्तः प्रपूजयेत् । तेषामस्त्रायि तदाञ्ज्ञे पूजयेत् तपयेत् ततः ॥ १०२ ॥

गुरुपादौ च तद्भियद्याच्छ गुर्व्ये त्यादि । वयो गुरवे नमः छो परमगुरवे नमः छो परापरगुरवे नमः छो परमेष्ठिगुरवे नमः इति मन्त्रैर्गुरुपादौ दिव्येन्त्रभियेत् ततः गुरुः परमादिः परम व्यादियं तथाभूतं गुन्त्रघेव परापरगुरुः परमेष्ठिगुरुत्वापीमन् कुलगुरुत्व ऋमतो यजेत् ॥ ८ ॥

गुरुवित्यादि । गुरुपादामृततनेव त्रिक्लिष्टस्वदारं विशारं ऋमतः गुरुष्यां तर्पयेत् । लख्यांत ततोडनन्तरमष्टदलमध्ये षड्पत्राङ्गपाश मध्य- न्टरे उ मज्ज्ञलायै नम हृद्यैः प्रज्ञावादिनमोऽन्तेन नामसन्ने षा गम्य- सुप्रादिभरण्टनायिका: पूजयेत् ॥ ९९ ॥

पूज्या: श्वास्नायिका चाछ । मज्ज्ञखेत्यादि केन ॥ १०० ॥

दलाग्रे षु पताग्रे षु च्यो व्यासितान्जाय भैरवाय नम हृद्यैः प्रज्ञावादिनमोऽन्तेन नामसन्ने षा गम्यसुप्रादिभरण्टभैरवान् साध- कोत्तमो यजेत् ॥ १०१ ॥

पूज्याष्टभैरवाचह । व्यासितान्ज इत्यादि केन ॥ १०२ ॥

ततः प्रज्ञावादिनमोऽन्तेन नामसन्ने षा गम्यसुप्रा- तद्भिरिन्द्रादिदिग्दिकपालान् भूपुरान्तरे प्रपूजयेत् तेषामन्त्रादीन- मस्स्रादिषु वज्रादीन् प्रज्ञावादिनमोऽन्तेनामसन्ने षा तदाञ्ज्ञा भूपुरादिषु:

षष्टोऽध्यासः ॥ १२७

सर्वोपचारैः सम्मूज्य वलिं दद्यात् समाहितः ॥ १०४॥ मृगशृङ्गाग्र्य मेध्येन कुलापः मृकरस्तथा । प्रणको प्रणको गोधा कूर्मः खड्‌गो दंश्र्र स्मृता: ॥१०४॥

अन्यानपि पशून् दद्यात् साधकेच्छानुसारत: ॥१०६॥ सुलचण्यं पशुं देव्या ऋग्रे संख्याथ मन्त्रवित् । अध्यौदकेन सम्प्रोच्य धेनुसुद्रामतीकृतम् ॥ १०७ ॥

कत्वा कागाय पशवे नम इत्यमुना सृधौः । सम्पूज्य गन्धसिन्दूरपुष्पनैवेद्यपाठसा । गायत्रीन्दुशिखे कर्हि जपेत् पाशविमोचनौम् ॥ १०५ ॥ पशुपाश्र्रय ग्रहादाने विद्वहे पद्ममुच्वरत ।

विश्वकर्मणो च पद्मातात् घोमहोति पदं वदेत । ॥ १०६ ॥

ॐ नमः इत्येन दन्त्रलर्पणाभि नमः इत्येवं प्रणवादिन्त्र तर्प- याभि नमः इत्यन्तेन नाभिमन्त्रेण दन्त्रादिदर्शादिकपालान्तपयेत । ॥१०२॥ सर्वेत्यादि । पाद्यादिभिः सर्वोपचारैर्देव्यैः सम्पूज्य समाहितः सात्रधानो भूत्वा देव्या: कार्य दद्यात् ॥ १०८ ॥

नच वलिदानविधौ कः कः पशुः प्रशस्तः स्यात्तथााह । कुलापो मृच्छ्रपः मृगादयो दंश्र्र वर्जिदानविधौ प्रशस्ता: स्वता: ॥१०४॥ वलन्यानपाति । ने तत् मृगादय एव वलिदानविधौ प्रशस्ता: किन्तु साधकेच्छानुसारतोऽन्यैरपि पशून् देयैः दद्यात् ॥ १०६ ॥

व्यघ्र वलिदानविधमाह चुलचण्यमिति ।दिभि: । मन्त्रवित् मन्त्र च सृधौः धीरः साधकः सुलचण्यं रोगादिदूनन्य पशुं देव्या ऋग्रे संस्थाय वभ्राघ्रौदकेन फट् मन्त्रेपा संप्रोच्याभिषिञ्च धेनुसुद्रामतीकृतया वं वीजन- मृतोस्कतं कत्या कागाय पशवे नम इत्यमुना मन्त्रेया गन्धसिन्दूरपुष्पनै- वेद्यपाठसा सम्पूज्य च कागक्ष दन्त्रिषे कर्हिं 'पशुपाश्र्रविमोचनौ' गायत्री जपेत् कागाद्रीत मृगार्दिनाऽस्म्य पञ्चचयं पाशो जलम् ॥ १०५ ॥

पशुपार्श्वविमोचिनां गायत्रींपाहि पशुपाश्र्रत्यादिना । मन्त्रो साधकः

ततश्वोदोरयेन मन्त्रो तन्नोजीवः प्रचोदयात् । एषा तु पशुगायत्री पशुपाशविमोचनी ॥ ११० ॥

ततः खड्गं समादाय कूर्च्वोेजेन पूजयेत् । तदग्रमध्यमूलेषु ऋमतः पूजयेदिमान् ॥ १११ ॥

वागीश्वरोच्च ब्रह्माणं लच्मीनारायणौ ततः । उमामहेश्वरौ मूले पूजयेत् साधकोत्तमः ॥ ११२ ॥

अथान्तरं ब्रह्मविष्णुशिवयुक्तियुताय च । खड्ग गाय नम इत्यन्नमन्त्रनुना खड्गपूजनम् ॥ ११३ ॥

महावाक्ये न वोत्र्र्ज्य क्तातज्जालिपटो वदेत् । यथोक्ते न विधानेन तुभ्यमस्तु समर्पितम् ॥ ११४ ॥

पशुपाशाय येभिर्मालारत्नं विदार्हे द्रति परश्च्चरेत् ततो विश्ररक्ष्ये द्रति घटात् धीसङ्होतिं पदं वदेत् ततः परं तन्नो जीवः प्रचोदयात् द्रत्युच्चा-रयेद्ब्वरेत् योजयया पशुपाशाय विदार्हे विश्वकर्माणो धीर्महि तन्नोजीवः प्रचोदयात् द्रति गायत्री जपता ॥ १०५ ॥ ९० ॥

तत द्रत्यादि । कूर्च्व्वोेजेन हृन्मात वोजेन तद्यमध्यमूलेपु खड्गमा-ध्यमूलेपु । यान् पूजयेतान्हृदेकैन वागीश्वरोमात । खड्गो वागी-श्वरोब्रह्माण नम द्रत्येव प्रचवार्द्रिनसोद्दन्तनासन्नन्तेपा गशुप्रार्द्रिमि: खडु गाये वागोश्वरं सकलकतों ब्रह्मार्पण्य ततः खडुमध्ये लच्मीनारा-यषौ ततः खड्गमूले उमामहेश्वरौ साधकोत्तमः पूजयेत् ॥९१॥ अथान्तरमिति । ततोडनन्तरं ब्रह्मविष्णुशिवयुक्तियुताय खड्ग गाय

नम इत्यन्नमन्त्रनुना खड्गपूजनं कुुर्यांत् ॥ ९२ ॥

महावाक्यो न वक्ति । ततो महावाक्यो न विश्यो रोस तत्त्वन् क्रोम च-द्यामुक्रमास्यृकपचेऽहकतिथ्यावचुकराभ्रास्यते भास्करे सम्पतामोप्रसिन-

:द्रदे किं द्रदे द्रला!च यत्र्यदि ॥ १८ ॥

पशुं निवेद्य च पशुं भूमिसंस्थन्तु कारयेत्॥ ११४ ॥

देवौभावपरो भूत्वा हन्यात्तीव्रप्रहारत: ।

स्वयं वा भट्टपुत्रैर्वीं भृत्या वा सुहृदैव वा ।

सपिसङ्के नाथ वा छेद्यो नारिपचं नियोजयेत् ॥ ११९ ॥

तत: कवोष्णं कधिरं वटुकैभ्यो वलिं हरेत्।

सप्रद्रैपग्रेाषैर्वलिनं मो देहै निवेदयेत् ॥ १२० ॥

एवं बलिविधि: प्रोक्त: कौलिकानां कुलादृते ।

अन्यथा देवताप्रीतिजं यते न कदाचन ॥ १२५ ॥

ततो होमं प्रकुर्वीत तदिधानं शृणु प्रिये ! ॥ १२६ ॥

स्वदचिर्हि वल्काभिमेंङ्कलं चतुरस्रकम् ।

चतुर्हस्तपरिमितं कृत्वा मूलेन वौचघ्नम् ।

अस्त्रेण ताडयित्वा च तेनैव प्रोक्ष्य चरेत् ॥ १२० ॥

कूष्माण्डवौजेनावशुष्क देवतानामपूर्वकम् ।

स्वचिडलाय नम इति यजेत् साधकसत्तम: ॥ १२४ ॥

पशुं त्यागादिमं ॥ ११२ ॥

स्वयं वा भृत्यनेदैर्वै वा पशुहनने डरिपचं न नियोजयेत् प्रकुर्ज्येत् ॥

११७ ।

तत हति । तत: परं एप्र कवोष्णपुरकधिरवशा: क्रो वटुकेभ्यो

नम ह्यात मन्त्रे षा कवोष्णमोषपुष्या वशाधरशनि निवेदयेत् ॥ १३० ॥

अन्यथा बलिविषेरभावात् ॥ १३८ ॥ १३८ ॥

अन्यथा होमविधानमाच स्वदचिहिे रत्यादिभि: स्वदचिर्हिे देहे वातु-

कारिभिस्तहैस्तपरिमितं चतवरत्नस्योश्र्यो मदृलं कत्सा मूलेन मन्त्रे षु

तस्य वोचघ्नां विलोकनश्र कत्सा वच्त्रे षा फटा मन्त्रे षा कुशेन ताड़यिच्चा

च तेनैव फटैव मन्त्रे षा मदृलस्य प्रोक्ष्यं सेक्च्चररत् ॥ ९० ॥

कूष्माण्डं ।। ८८ ॥ ईशानं तत्रैवंमातृ डाकिन्यै तत्रैडलसंगुप्तं चरेत्-

प्राग्ग्रया उदगग्रया रेखा: प्रादेशसमिता: । तिर्यग्विस्तृतो विधातव्याक्तं सम्पूजयेदिमान् ॥ १२२॥

प्रागग्रामुखु कुन्दे गपु रण्द्रान् । ब्रह्मावैवसतेन्द्रं च उत्तराग्रासु पूजयेत् ॥ १२३ ॥

ततः स्वाङ्गुलमप्स्ये तु हसौ: गर्भं त्रिकोषकाम् । घटकोषां तथाहि हि तंतोऽष्टदलपङ्क्जम् । भूपरन्तरहिविधानं विलिखेद्यान्तसुतम्तमम् ॥ १२८ ॥

मूलेन पुष्पाञ्जलिना संपूज्य प्रथवे तु । होमद्रव्याणि सम्प्रोच्य कर्पिंकायां थजेत् सुधी: ॥

यथवा देवतानामपूवकं स्वाङ्गुलाय नम ऋषयुन्तरुं साधकस्ततो यजेत् षड्कदेवतास्थाङ्गुलाय नम हृदात मन्त्रेऽथ गम्रुप्रादिभि: स्वाङ्गुलं पूजयेदित्यर्थ: ॥ १२९ ॥

प्राग्ग्रया हृति । प्राक् प्राच्यान्त्र्यपार्श्व याशां ता: प्राग्ग्रा: उदक् उदीच्यान्त्र्यपार्श्व याशां ता उदगग्रा: प्रादेशेन परिमिताक्तिस्ततो रेखा: स्वाङ्गुलने विधातव्या: तत् तां रेखां हृमानं संपूजयेत् तर्जनीमध्यतो विस्तृते᳚कृष्णे प्रादेशे: स्वाति । तद्रे- वामरिङ्ख: प्रादेशेतालगोकार्षसर्जन्यादियुते तते । वज्रिणे शङ्कनिष्ठे- स्वाङ्गुलस्थितहादशाङ्कुल हृदात ॥ १३० ॥

तां रेखां यान्तु पूजयेतान् हृन्मयचाञ्च प्रागग्रास्थितिम् । प्राग- ग्रां रेखां प्रथममादिमोऽन्तनाममन्त्रे य गम्रुप्रादिभि: सु कुन्दे धा- पुरन्दरान् विष्णु᳚ शिवेन्द्रान् क्रमत: पूजयेत् । उत्तराग्रासु रेखासु तु ब्रह्मावैवसतेन्द्रं च ब्रह्मायम्चन्द्रान्त्रान् पूजयेत् ॥ १३१ ॥

तत् हृदात । ततोडनन्तरं स्वाङ्गुलमध्ये ऋषौ: मिलिता एव च क- कारस्ककारौकारवर्गं गर्भं यस्थ तथाभूतं त्रिकोणकं तद्वहि: ततोधिष्टितं च सकडखं ततो वहिरष्टदलपङ्क्जं ततोडपि वडिस्थकोष- कलविकारौ भूपरन्तरविधानं विलिखेत् ॥ १३४ ॥

घष्टोऽध्यासः । १४१

मायामाधारप्रत्यादीनं प्रत्येकं वा प्रपूजयेत् ॥ १४४ ॥

षडन्यादिकोषे धर्मं च ज्ञानं वैराग्यमेव च ।

एष्वध्ये* पूजयित्वा तु पूर्वादिषु दिग्रां क्रमात् ॥१२६॥

प्रथमं मज्ञननिमित्तं श्रवैराग्यमनन्तरम् ।

यत्नैष्वयं यजेन्मूलं मध्ये डनन्तं पञ्ञकम् ॥ १२९ ॥

कलासहितसूयस्य तथा सोमस्य मण्डलम् ।

प्रागादिकेष्वरेषु पु मध्ये चेताः प्रपूजयेत् ॥ १२८ ॥

पोता श्वेतारुणा रक्ता धूम्रा तौत्रा तथैव च ।

स्फू लिङ्गिनो च राविरा ज्वलिनोति तथा क्रमात् ॥ १७८॥

प्रणवादिनमोडन्तेन सर्वत्र पूजनं चरेत् ।

तं वड्केरासनायिति नमोडन्ते न प्रपूजयेत् ॥ १३०

मूलेनेति । एवं निखिलतत्त्वं यन्त्रं* मूलेन मन्त्रेण युष्मादृश्लिना

संपूज्य प्रष्णवेन होमद्रव्याशा च संप्रोच्याद्रलपङ्कजस्य कर्णिकायां

वोजकोषे सर्वदितानेवादारप्रकृत्यादीनं मायां ह्रों वोजकुक्षरं हुंफोः

साधको यजेत् ह्नीमाधारप्रकृत्यादिषो नम इति मन्त्रे षा गम्सुपुष्पादिभिः

पूजयेदिल्यर्थः व्यध्यवा व्याधारप्रकृत्यादिकं प्रत्येकमेव प्रपूजयेत् ॥ १२५ ॥

व्यग्नीत्यादि । प्रणवादिनमोडन्तनाममन्त्रे षा गम्सुपुष्पादिभिर्यन्त्र-

स्वाग्न्यादिकोषे क्रमता धर्मं ज्ञानं वैराग्यमेवैष्यञ्च पूजयित्वा तदिशां क्रमात्

पूर्वादिषु दिशु व्यधर्मज्ञानवैराग्यं एतदनन्तरमनेनैवर्थस्य मन्त्री यजेत्

यन्त्रमध्ये डनन्तं पञ्ञकं यजेतु ॥ १२६ ॥ १२७ ॥

कलेत्यादि । पूर्वोक्ताभ्यामेव मन्त्राभ्यां गम्सुपुष्पादिभिः कलास-

हितसूर्यस्य तथा कलासहितसक सोमस्य च मण्डल* यन्त्रमध्ये एव

प्रपूजयेत् । एषु प्रागादिकेष्वरेषु मध्ये च क्रमेणैवता: प्रपूजयेत् ॥१२८॥

या: प्रपूजयेत्ता वाच् पोताद्यो*कैन । पोताश्वेतादीनां मध्ये

ज्वालिनो मध्ये पञ्जयतु ॥ १२८ ॥

वागीश्वरौ स्मृततचातां नौलेन्दीवरलोचनाम् । वागीश्वरीषा संयुक्तां ध्यालवा मन्त्री तदासनने ॥ १३४ ॥

मायया तौ प्रपूज्याथ विधिवदहक्रियामन्वयेत् । मूलेन वोचयां कृत्वा फटावाह्नमाचरेत् ॥ १३५ ॥

प्रणवं च ततो वक्ते योगपोठाय च वस्मतुः । यन्त्रे पौठं पूजयित्वा दिश्चु चैताः प्रपूजयेत् ॥

वामा ज्येष्ठा तथा रौद्री शांभविकेति यथाक्रमात् ॥ १३६ ॥ ततोडमुक्या देवताया: स्वाखिडलाय नमः पदम् । इति स्वाखिडलमापूज्य तन्मध्ये मूलरुपिष्योम् ॥ १३७ ॥

ध्यालवा वागीश्वरीं देवों वाङ्वीजपुरःसरम् । वाक्किमुद्रां ततो मूलान्ते कूष्मान्न्व समुचरेत् ॥ १३८ ॥

प्रणवादौ त्यादि । शवक्तं देशे नमोडन्तेन रं वक्‍ृ रासनायेतिं मन्त्रेयन्त्रमध्ये वक्‍ृ रासनं प्रपूजयेत् ॥ १३९ ॥

वागीश्वरोमिति । ततो वागीश्वरेपा ब्रज्याया संयुक्तां नौलेन्दोवरलोचनां ध्यामपक्‍षजनेलालुं कृतहस्तातां वागीश्वरीं ध्यालवा मन्त्री साधक-

सदासने तदिन्तु वक्‍ृपिठे तौ वागीश्वरोब्रज्यायौ मायया हि वोजाद्वोन नमोडन्तेन शष प्रपूज्यायानन्तरं विधिवत् शरावेष कांश्य-पात्रे षा वा शुजसमनिमानयेत् मूलेन मन्त्रेया वक्‍ृ वौचष्यं हृत्वा फटा

मन्त्रेया तसैवावाह्नड्योरेत् ॥ १४० ॥ १४१ ॥

प्रणवार्मित । पूर्वे प्रणवं बद्धेतु ततो यक्‍ृ योगपोठायेतिं बद्धेतु ततो हुं नम हुति वहेतु योजनया उं वक्‍ृ योगपोठाय नम हुति

महर्जांतः स्वनेनैव महुना यन्त्रे वक्‍ृः पौठं पूजयित्वा पौठातः पूर्वो-

दिश्चु वतदृशु दिश्चु प्रणवादिनो ड्तननाममन्ने ष्या गम्‌पुष्प्यादिरिभरेताष प्रपूजयेतः पूर्वोर्दिश्चु दिश्चु याः प्रपूजयेतः स्वाहा वामेल्यादौ न ॥ १४२ ॥

तत हुति । ततोनन्तरम् स्वछकया हैवताया: स्वाखिडलाय नम पूती स्वख्‍‌ स्व मन्त्रपडंश्वरेतु गम्‌पुष्प्यादिभिः स्वाखिडलं पूज्ये तन्मध्ये

॥ षष्ठोऽसासः ॥१३९८॥

काव्यादेश्यो वकिजायां काव्यादांघं परित्यजेत् । श्रवणेऽपि वक्रो' संवीक्ष्य कूर्चेनेवावगुरहयेत् ॥ १३९८ ॥

धेन्ना चैवास्ततो कृत्य हस्ताभ्यामभिनिमुद्रेत् । प्राग्दचिक्रमेणाऽपि' भ्रामयन् खेचरिलोपरतिं ॥ १३९९ ॥

निधा जानुसृप्ठिभूमि: शिववौजं विचिन्तयन् । ग्रामनोऽभिमुखी कृत्य योनियान्त्रे नियोजयेत् ॥ १४०० ॥

ततो मायां समुच्चार्य वर्किजमूर्तिंच डीयुतां । नमोडन्तेन प्रपूजयाथ रं वक्जि-परतः सुधोः । चैतन्याय नमो वक्रोश्वैतन्यं परिपूजयेत् ॥ १४०१ ॥

मूलेन्ट्रे-ताक्षि- पिंषों वागोभतिं डरेवों ध्यात्वा वक्जोेजं पुरःसरं वल वक्जि-वोजपुरःसरं यथास्थान्तधा वक्जिसृप्ठिरं व वोजेन वक्जिसत्याये त्यर्थः मूलान्ते कूर्च क वोजमन्त्रं फडिति च वीजं वहक्जरन्तं तदन्ते कव्यादेभ्य रत्यं देह्य रत्यं चरन्तं तदन्ते वक्जिजाया स्वाहेऽखिरेतं योजनया हों श्रीं क्रों परमेऽत्रि स्वःहा हूँ फट् कव्यादेश्यः स्वाहेऽति मन्त्रो जातः छाननेव मन्त्रेऽया वक्जतोज्ज्व रहाहकूं कव्यादांघं राजवभागं दच्चि-याखां दिग्मि परित्सजेत ततोड्लेश फटा वक्जि संवीक्ष्य हृदय कूर्चेनैव कू वोजनेवागुरहयेद्वा- के वतेत ॥ १४२-१४६ ॥

घेन्नेति । घेन्या हृद्रया चामृतोकस्य हस्ताभ्यां पुनरिन्दिखरत उच्खापयेत उच्खाप्य च प्राग्दचिक्रमेऽपि स्वाऽड्खजोपरतिं विधा तिरा-रमस्निं भासयन् शिववौजं यम्भुजौर्यद्रपमन्निं विचिन्तयंच वाधको जाठर-सृप्ठि-भूमि: सन्नात्रमोडभिहच्खोलकस्य योनियान्त्रे लिखोपमक्ठे नियोजयेत स्थापयेत् ॥ १४७ । १४८ ॥

ततहृत्ति । ततोडन्तरं मायां हों वोजं वहच्वार्य नमोडन्तेन नस- स्वाइतेन हृं डीयुतां वक्जिपूर्तिं वहच्जरतं योजनया हों वक्जिसृप्ठौंडे वह' करि सुटो नमो जपति; हरण मत्तो चा वोजमूर्छ प्रपूज्यार्घान्तर कुंभः;

नमसा वाङ्मूर्त्तिषड् चैतन्यं परिकल्पा च । प्रज्वालयेततो वाक् चित्तं मन्त्रे यानेन मन्त्रवित् ॥ १८० ॥

प्रणवं पूर्वसूत्रस्थं चित्तपिण्डलपदन्तथा । हनहय' दह दह पच पचेइि ततो वदेत् ॥ १८१ ॥

सर्वज्ञा ज्ञापय स्वाहा वाङ्प्रज्वालने मनुः । ततः कताश्वलिम्बूंवा प्रकृत्यादिमनिवन्दनम् ॥ १८२ ॥

अग्निं प्रज्वालितं वन्दे जातवेदं हुताशनम् । सुवर्गदर्शंममलं समिद्ध' सर्वतोमुखम् ॥ १८३ ॥

इत्युपक्शाप्य दहनं खादयेत् स्थण्डिलं कुर्यात् । स्वेष्टनामा वाङिनाम कुलाभ्यर्च'नमाचरेत् ॥ १८८ ॥

साधको रं वन्हे: परतः चैतन्यं नम हृदित वहेतं योजयां रं वाङ्- चैतन्याय नम हृदित नचुजोत: घनेनैव मत्सुना वक्रो: चैतन्यं परिपज- येत् ॥ १८५ ॥

नमसेत । नमसा मन्त्रे षा वाङ्मूर्त्तिं वक्रो: चैतन्ययुक् परिकल्प मनसा विरच्य ततोनैनानन्तरमेव वच्याभाषेन भन्ते षा मन्त्राचित साधको वाक् चित्त प्रज्वालयेन्द्रहृीपयेत् ॥ १८६ ॥

वाक्प्रज्वालनमन्त्रमाह प्रज्ञापरिजायिता मार्द्रेन । पूव्यं प्रज्ञा-मुखृत्य उद्धा ततः परं चितत्पिण्डलपदं वदेत ततो हनदयं ततों रहद्र- हेतिं ततः पचपचेइ व वदेत ततः सर्वज्ञा ज्ञापय स्वाहेतिं वदेतं योजयां यो' चितत्पिण्डल हन हन दह दह पच पच सर्वज्ञा ज्ञापय स्वाह्रेइत मन्त्रो जातः स्वयां महाव्योङ्प्रज्वाबने क्रत: ॥ १८७ ॥

व्योमवन्दनमन्त्रमाह व्योम्निं प्रज्वलितं वन्दे ह्रति ॥ १८२ ॥

इतोनिति । इत्थेनैनैष मन्त्रे षा रहनं वाङुपक्शायार्माभिन्त्या क्रयै: स्वखिडनं खादयेत् ततः स्वेष्टनान्ना वाङिनाम कलां इतोनित्तरमेव वच्याभाषेन मन्त्रे षा वन्हेरिस्यनाचरेत् ॥ १८९ ॥

षष्टोऽत्रासः । १४५ ।

तारो वैश्वानरपदात् जातवेदस्पदं वदेत् । इहावहावहेल्युकां लोहिताचपदान्तरम् ॥ १४५ ॥ sर्वकर्माङ्गि पदं ततः साधयान्ते डग्निवस्सभा ।

इत्यभ्यचं हिरण्यादिसम्भिज्ञा: प्रपूजयेत् ॥ १४६ ॥ sहस्रार्चि: पदं ङेडितं हृदयाय नमो वदेत् । घड्‌ङ्गं पूजयेदङ्गैः स्ततो मृत्योर्यजेत् सुधीः ॥ १४७ ॥

जातवेदःप्रसृतयेऽ मूतंयोडष्टौ प्रकौर्त्ति' ताः । tतो यजेष्टचतुर्ङ्गा न्यग्राख्यासन्तरम् । पञ्चायाष्टनिधौ लक्ष्मा यजेन्द्रियादिदिक्पतोन् ॥ १४८ ॥

वच ऊर्र्यर्शनम नलमेवाच्छे तार इत्यादिना साध्येन । पुख्ं तारः प्रख्चो वाच्यः ततः वैश्वानरपदात् परं जातवेदपदं यदेतु तत डहावहावहे-

ल्युकां लोहिताचहुपपदान्तरं यदेतु ततः सर्वकर्माङ्घोति पदात्परं साधयेत पदं वदेतु तदने वाग्निवस्सभा स्वाहा वाच्या योजनया चो- वैश्वानरजातवेद डहावहावच्छे लोहिताचसङ्ख्य कर्माङ्घि साधय स्वाहेति मदुराश्चित डत्यनेनैव मथना स्वे षट्‌देवतानामानं वज्जिसभ्येच्चं चो- वज्जे डह्गवादिसम्भिज्ञा यो नमः इति मन्ने ष वज्जेहिरण्यादिसम्भ- जज्ञा गम्‌भुप्पादिभिः पूजयेत् ॥ १४५ । १४६ ॥

षहस्सत्यादि । डङ्गितं सहस्सार्चि: पदनततो हृदयाय नम इति च पदं वदनु सङ्ख्सार्चि ये हृदयाय नमः इति मन्ने षहस्सरुनु साधको वज्जे डह्गयं पूजयेत् तथा वज्जे घड्‌ङ्गेभ्यो नम इति मन्ने ष गम्‌भुष्पा- दिभिर्‌ङ्गैः पूजयेत् तथा वज्जिमूत्तिंभ्यो नमः इति मन्ने ष वज्जे- ग्रूं चौः डभोर्यजेत् ॥ १४७ ॥

नहु वज्जे कति मूत्तंय चनौत्पमेचायामाह जातवेदेऽादि । जातवेदप्रसृतयो वज्जे रच्चो मूत्तंयः प्रकौर्त्ति'ताः पूखंङकताः ॥ १४५ ॥ ततर्‌न्ति ततोडनन्तरं ततो माझारादिभ्योडप्यक्षिस्थयो नम इति मन्ने ष गम्‌भुप्पादिभिञ्जाराद्याः चष्ट यक्‍तोर्यजेद व तरम्तरं पत्साद्यः

वज्ञाद्यास्नाथि सम्पूज्य प्रादेशपरिमाणकम् । सुषुप्तहृदयं नोत्वा छतमध्ये निधापयेत् ॥ १५० ॥

वामे ध्यायेदृङ्गां नाङ्गों दचिष्णे पिङ्गलान्तथा । मध्ये च षट्कुन्तां नाङ्गों सविचित्र दचभागात् समाहितः ॥ १५१ ॥

ग्राज्यं गृहोला मतिमान् दचनेनै हुताश्रितुः । मन्त्रे यानेन जुहुयात् प्रथवाने डङ्नये पदम् ॥ १५२ ॥

खाच्छान्तो मनुराख्याता वामभागादविच्छरेत् । वामनेत्रे हुनेदझे रो'सोमाय हिठो मनुः ॥ १५३ ॥

मध्येन्द्राज्यं समानौय ललाटे हवनं चरेत् । हृन्नौषोमौ सप्रणवौ तुत्र्यं हिवचनान्वितो ॥ १५४ ॥

एनिदिच्यो नम इतति मन्त्रे था गस्रुषुण्यादिभिः पद्माद्यर्शनिधौनि द्वा सम्पूज्य इन्द्रादिदिक्पतोनु यजेत् ॥ १८८ ॥

वज्ञे त्यादि । तत इन्द्रादीनाचु वज्ञाद्यास्नाथि सम्पूज्य प्रादेश- परिमाणकं झुषप्तनतनयं नीत्वा मटछीतला छतमध्ये वामे दचिष्णे निधा- पयेतु स्थापयेत् ॥ ९५० ॥

वामे हत्यादि । छतस्य वामे भागे हृङ्गां नाङ्गों ध्यायेतु दचिष्णे भागे पिङ्गलां नाङ्गों ध्यायेतु मध्ये च षट्कुन्तां नाङ्गों सविचिन्त्य समाहितः वनु दचभागाद्राज्यं छतं मटछीतला डताभिहरग्नेः चनेत डङ्नेनैच- मेव वच्यमाच्चेन मन्त्रे था मतिमानु साधको जुङ्ङयात् । दचनेने च हवनस्य मन्त्रमाह प्रथवसाने डङ्नये इति पदं वाच्यम् योजनया को' वग्नये हृत महर्जातः धयस्य महः खाच्छान्तु व्याख्यातः ततो वामभागाच्चवर्हवननोयां छतं डरेतु मटछोयावच् मटछीतला व चविल्य- को र्व्वामनेत्रे वच्यमाच्चने च्रनेत जुङ्ङवावच् । वामनेने च हवनस्य मन्त्रमाह । को' सोमाय विठः कोनु धोमाय खाश्रेति महः प्रोक- हृत्ति ॥ ९५१-९५३ ॥

मध्येन्द्रात । तततो मध्येन्द्राज्य सममानौय मटछोला वच्यमाच- मध्यादिति ।

षष्टोऽध्यासः ।

स्वाऽऽन्तोडय* मनुः प्रोक्तः पुनर्देविष्यतो हविः । घटहोत्रा नमसा मन्त्रो प्रथयवं पूर्वं सुधरेत् ॥ १५४ ॥

षग्नये च विशिष्टते वाक्किकान्तां ततो वदेत् । अनने वाक्किवदने जुड्यात् साधकोत्तमः ॥ भूसं वः स्वाहि ठान्तेन व्याहृत्या होममाचरेत् ॥ १५५॥

तारो वैश्वानरपदात् जातवेद इहावह । वहलोहि पदान्ते च ताच्चसर्वेपदं वदेत् । कमांङि साधय स्वाहा विधानेनाऽऽततोहरेत् ॥ १५६ ॥

ततोऽग्नौ सेष्टमावाह्य पौठाद्यैः सह पूजनम् । कव्वा स्वाऽऽन्तमवुना मृलेन पञ्चविंश्रतीः ॥ १५७ ॥

मन्त्रे य वक्ॐलेशलाटे ऽचवनं चरेत् । जलाटे ऽग्नस्य मन्त्रमाझू अग्नेदिना । तदर्यद्दिवचनान्ततै चतर्थीद्विरचनयुक्तौ समप्रथयौ चो-च्चारसहिततौ षग्नीयोमौ वाक्कयौ तततथ्य यो' षग्नीयोमाभ्यामिति मन्त्र-जौंतः चयौ मनुः स्वाऽऽन्तः प्रोक्तः मन्त्री साधको नमसा मन्त्रे य पुनदृं छिष्यतो हर्विः घटहोत्रा पूर्वं प्रथयवसुधरन्तु वदेतु ततोडग्नये ऋतिऋष्टिकते ऋतिऋति ततो वाक्किकान्ताच वदेतु योजनया चो' षग्नये विशिष्टते स्वाऽऽरेत मनुजां तन्वनेन मनुना साधकोत्तमो वाक्किवदने-ग्नस्ख जुड्यात् योभनेनऋष्टिः तां करोतोलिति विशिष्टवत तमै किपू ततो हि ठान्तेन स्वाऽऽन्तेन भूरिति भुव्वरिति स्वरिति च व्याहृत्या होममाचरेत् ॥ १५८-१५६ ॥

तार इत्याादि । पूंवं तारः प्रथयवो वाक्कव्यः ततो वैश्वानरेति पदातु प रं जातवेद इहावहवच नोचि ऋत वदेतु तत्पदान्ते च ताचचसर्वे ऽति पदं वदेतु ततः कमांङि साधय स्वाऽऽरेति वदेतु योजनया चों वैश्वानर जातवेद इहावहवच नोचिताच सर्वे कमांङि स्वाऽऽघय स्वाऽऽरेति मन्त्रजां तः अननेन मनुना विधा वातनयमा झतोहरेत्-तकाताम् ॥ १५७ ॥

महानिर्वाणतन्त्रे ।

दुत्था वज्राग्निमोद्गेव्या एकं सम्भावयन् धियारेकादशाहुतौचैव तु मूलेनैवाड़देवतां ॥ १५८ ॥दुत्था स्वकाममुद्रिह्य तिलाज्यमधुमिश्रितैः ।पुष्पैर्विश्वदलैः कार्पि यथार्हार्चितवस्तुभिः ।यथायत्तया हूति तद्यान्त्राष्ठन्यूना प्रकल्पयेत ॥ १५९ ॥ततः पूर्णाहुतिं द्यात् फलोपवाससमन्वितां ।स्वाहान्तमूलमन्न्ले य ततः संहारसूत्रया ।तस्या हृदयं समानौ खापयेत् हृदयाब्जे ॥ १६२ ॥चमस्से ति च मन्त्रे य विसृजेत हुताशनम् ।अन्तश्चिष्यको मूलवोऽधिच्छिद्रमवेधारयेत ॥ १६३ ॥हृत्प्रेष्टं भुवोमध्ये भारयेत साधकोत्तमः ॥ १६४ ॥

तत इत्यादि । ततोडनन्तरमेघनौ क्षेत्रं देवतामात्राच्छा पूर्वोक्त-मन्र्ले य पोठादयैः सच तत्स पूजनञ्च कत्वा मूलहृदयेश्चाहेतुं ज्ञैव हुत्वा प्रज्ञाङ्ग वज्राद्वान्नो वज्रैराञ्जनस्य देव्या श्चकं धियासक्त्वायं चिन्तयन् मूलेनैवैकादशाढ्यतोः हत्वा खोम कज्जदेवताभ्यः स्वाहेति मन्त्रे याज्ञदेवतार्चोदिश्य । डत्वा डिषा रो-न्तत्सत खोम स्वद्याहुक्कमाक्षहुक्कपचैडसुक्रातियावहुक्कराम्मिस्यते भास्करे-डसुकाभोगार्थसिजिकामोऽसृकगोत्रः श्रोमदहृङ्कगर्भा तिलाज्यादिमि-

स्काममुद्रिह्य स्वाहान्तमूलमन्न्ले य तिलाज्यमधुमिश्रितैः पुष्पैरविश्ललपदादिभिरगे साडा वज्राद्र्कितमचं दद्दे हृदित वाक्यो न विततद्बहैयार्वाहृतवस्तुभिर्या मह यथार्ङ्कति वज्रयाड़कितिं तद्यान्त्राष्ठन्या मा कल्पयेस ॥ १५९-१६१ ॥तत इति । ततोडनन्तरं स्वाहान्तमूलमन्न्ले य फलपप्त्वसमन्वितां कतताम्ब लयुतां पूर्वोक्तद्र्तां वज्रौ दद्यातं ततः परं संहारसूत्रया तस्या हृदयकद्रें शों समानौ हृदयाम्बुजे स्थापयेत ॥ १६२ ॥चमस्से ति ततः खड्ग चमस्से ति मन्त्रे य त हुताशनं विसृजेत् ।

एवं होमविधि: प्रोक्तः सर्वतन्त्रागमके मपि । होमकं समाप्यैवं साधको जपमाचरेत् ॥ १६४ ॥

विधानं श्रुत्वा देवेश ! येन विद्या प्रसिद्धति । देवतागुरुं मन्त्रार्थान् सम्भावयेदियाः ॥ १६५ ॥

मन्त्रार्थो देवता प्रोक्ता देवता गुरुरुपिष्यो । अभेदेन यजेत्तस्य तस्य सिद्धिरनुत्तमा ॥ १६७ ॥

गुरुं शिरसि संस्थित्य देवतां हृदयाम्बुजे । रसनाग्रे मूलविद्यां तेजोरूपां विचिन्त्य च ! वयष्यान्ते जपमानमेकौभूतं विचिन्तयेत् ॥ १६८ ॥

तारेशं सम्पुटोकृत्य मूलमन्त्राद्ध सम्भवां । जप्या तु साधकः पश्चान्मात्रकापुटितं स्मरेत् ॥ १६९ ॥

मायावीजं स्वशिरसि दशधा प्रजपितं सुधीः ! बदने प्राप्यं तथ तत् पुनर्मार्ग्याहृदम्बुजे ॥

विसृजतेतस्य विसर्जनं कुर्यात्तत् कृतां दशिगां येन स कनदृशिगां को मन्त्री साधकः कर्तामिदं होमकर्माङ्गच्छद्रुमस्वरयधरायेत् ततः इत्थं धनु वोर्यध्यदेग्ने भारयेत् ॥ १६३ ॥ १६४ ॥

जपाचरणविधानं चाङ्ग देवताद्योद्भवाः । सम्भावयेत् संयुक्तं विचिन्तयेत् ॥ १६६ ॥ १६६ ॥

देवताद्यैः सम्भावनप्रकारनतुङ्ग्फनलस्य दर्शयति मन्त्रोप्तिदिनां । मन्त्रार्थाः मन्त्रवर्णाः अभेदेन ऐक्यभावेन ॥ १६७ ॥

मूलविद्यामं मूलमन्त्रात्मकां विद्यामं तयाष्यामं सुरुदेवता मूलमन्त्राषामं ॥ १६८ ॥

तारेशेत्यादि । तारेशं सम्पुटोकृत्य स्वादावन्ते व वकारादिचक्रारानै रेकपद्याघता वष्पैः संयुक्तं मूबमन्त्रं स्वप्रभा कारेत जपेत तत् नाग्रगमः ॥ १६९ ॥

प्रजप्य समधा मन्त्री प्राणायामं समाचरेत्॥ १७० ॥

नतो मालां समादाय प्रवालादिसमुद्धवाम् । माले माले महाभागे संवेश्रत्निस्वरूपिणि ! ॥ १७१ ॥

चतुर्वर्गस्वयि न्यसस्तस्माच्चैव सिद्विदा भव । इति सम्पूज्य मालान्तां ध्योपविष्ट्यासन्तेन च ॥ १७२ ॥

विधा मूलेन सन्तत्प्यं स्थिराचित्तो जपच्चरेत् । श्रष्टान्तरसदृशं वायव्यवास्तूदक्षतरं ब्रतम् ॥ १७३ ॥

प्राणायामन्नत: कत्वा ध्योपविष्टजलपुष्पकै: । गुह्यातिगुह्यगोपितौ तं गृहाणास्मत्कतंकतं जपम् ॥ १७४ ॥

सिद्ध्यर्भवतु मे देवि ! लताप्रसादान्महेव्वरि ! । इति मन्त्रेष मतिमान् देव्या वामकराम्बुजे ॥ १७५ ॥

मार्चेत् । तत: शुध्दो: साधक: स्वशिरसि मायादेवजं बीजं दशधा प्रजपेत् ततो कदने स्वधुक्षे प्राणयं तद्दूशधा जपेत् हृदम्बुजे युनम्रयां छों बीजं समधा प्रजप्य मन्त्री प्राणायामं पूर्ववत् समाचरेत् कुर्यांत् ॥ १७६ ॥

नत इति । ततोऽनन्तं प्रवालादिसमुद्धवां विद्रुममालां मानां समादाय ग्टझ्झेतवा माले माले हत्यादिना सिद्विदा भवितव्यने न मन्त्रेश्या तो मालां समपूज्य ध्योपविष्ट्यासन्तेन मालां सन्तपयातिं स्वा- हेत्यानो न मूलमन्त्रेश्या विधा सन्तत्प्यं च स्थिरचित्तो मूलार्कोत्तरसन्न- समशेषरम्तं वा मूलमन्त्रस्य जपच्दुरेत् कुर्यांत् ॥ १७७॥ १७३ ॥ १७३ ॥

प्राणेत्यादि । तत: परं प्राणायामं कत्वा ध्योपाविज्जलपुष्पकै: गुह्यातिगुह्यो गादिना महेश्वारि हत्यन्तेन मन्त्रेश्या मतिमान् साधकस्ते- कोकपं जपक्शं देव्या वामकराम्बुजे समप्यं भुवि ददृश्यनिपत्य देवै: प्रणमेत् ॥ १७४ ॥ १७५ ॥ १७६ ॥

चाक्रामपंचशमन्रभाछ तत् हत्यादिभि: शाद्दै: शरभि: । तत: पुष्टिं मोक्षबुद्दिंदृदृशेर्म्माभीकारित: जीवन्मुक्तप्रशुप्रेत्न उमेस्याश्रितोति प्र-

षष्ठोऽध्यासः ।

तेजोराशिं जपाफलं सम्प्राप्य प्रणमेद्वि । ततः ऋताश्विभ्रू लवा स्तोत्रवत् कवचं पठेत् ॥ १४९ ॥

ततः प्रदक्षिणोकृत्य विशेषाध्येया साधकः । विलोमाद्यैः प्रदानेन कुयोन्टाक्रमसमपेक्षाम् ॥ १५० ॥

इतः पूर्वं प्रागुदितेर्देवताम्रोधिकारितः । जागृतस्वप्रसुषुप्तयक्षे ऽवस्थासु प्रकुर्वीत ॥ १५१ ॥

मनसान्ते वदेद् ऽचा कम्पेया तदनन्तरम् । हस्ताभ्यां पदतश्चापि पदग्रामुदरेगा ततः परम् ॥ १५२ ॥

ग्रिन्द्रया यत् ऋतच्शोना यत् स्मृतं पदतो वदेत् । यदुक्तं तत् सर्वमिति ब्रह्मार्पणमहौर्जयेत् ।

भवत्वन्ते मां मदोयं सकलं तदनन्तरम् । आद्याकालोपदाभोजे ऽर्पयामि पदं वदेत् । प्रणवं तत्सदित्य् न्ना कुयोन्टाक्रमसमपेक्षाम् ॥ १५४ ॥

ततः ऋताश्विभ्रू लवा प्रार्थयेदिष्टदेवताम् । कीर्त्येत ततः मनसाने वाचा तदनन्तरं कर्मशा तदनन्तरं हस्ताभ्यां वदेत त्वादृशं पदाद्व पडग्राम ततः परमेशेँति व वदेत ततः परं शिवन्या यत् ऋतच्शोना यत्वे स्मरति वदेत ततश पदात परं यदुक्तं तत्त्वयेँमिति वदेत ततः ब्रह्मार्पणेशुद्द्रीमेत ततो भवत्क्रियान्ते मां मदोयं सकलमित्युदीरयेत तदनन्तरमाद्याकालोपदाभोजेर्पयामि पदं वदेत ततः प्रणवं तत्सदिति व वदेत मकलपद्योजनया इतः पूर्वं प्रागुदितेर्देवताम्रोधिकारतो जागृतस्वप्र-

युप्तप्रवस्थासु मनसा वाचा कर्मशा हस्ताभ्यां पदग्राहुदरेग ग्रिन्द्रया यत् ऋतं यत् स्मृतं यदुक्तं तत् सर्वं ब्रह्मार्पणं भवतु मां मदोयं सकल-माद्याकालोपदाभोजेर्पयामि खों तत्सदिति मन्त्रो जापः इभं मन्त्र-कृत्यो श्लोकौ ॥१५५॥१५६॥१५७॥ १५८ ॥

मायावीजं समुच्याये श्रोत्रियादे कालिके ! वदेत् ॥१५२॥ पूजितासि यथाशक्त्या चामक्षे ति विशिष्टज च । संहारमुद्रया पुष्पमाग्राय स्थापयेत् हृदि ॥ १५३ ॥

ऐशान्यां मण्डलं कृत्वा णिकोणं सुपरिष्कृतं । तत् संपूजयेद् बीजं निर्माल्यपुष्पवासिनौम् । हीं निर्माल्यपदच्छाया वासिन्यै नम इत्यपि ॥१५४॥ ब्रह्मविष्णुशिवादिभ्यः सर्वदेवेभ्य एव च । नैवेद्यं वितरेत् पश्चात् गन्धोयात् प्रकृतिसाधकः॥१५५॥ स्वौयशक्तिं वामभागे संस्थाप्य पृथगासने । एकासनोपविष्टो वा पात्रं कुर्वीत मनोरमम् ॥ १५६ ॥

तत इत्यादि । ततः परं कताझलिभूत्वा पेष्टदेवतां प्रारध्येतं किं प्राङ्मुखोऽथ्यमेधायामास्र मायावीजमित्यादि । मायावीजं हीं बीजं शशुज्जाथै श्रोत्रियादे कालिके इति यदेतत् ततो यथागक्त्रा पूजतारसि चामक्षे ति प्रार्थनावाक्यामेत् ध्यानेनैव वाक्योनेददेवतां विशिष्टज च संहारसुद्रया पुष्पमादाय चाञ्र्माय च स्वहृदि स्थापयेत् ॥१५२॥१५३॥

ऐशान्यादिमित । तत् ऐशान्यां दिग्न सुपरिष्कृतं णिकोणं मण्डलं कृत्वा तत् मण्डलं वच्चयादिभिर्मन्त्रैः निर्माल्यपुष्पवासिनौं निं- मात्क्यवासिनौं देवौं संपूजयेत् निर्माल्यवासिन्याः पूजनस्य मातृ- हींमित्यादर्शेन । हीं निर्माल्यपदच्छाया वासिन्यै नम इति वदेत् यो- जनया हीं निर्माल्यवार्शन्यै नम इति गनुर्जांतः ॥ ९५४ ॥ नैवेद्यं देवपितॄनादि वितरेत् दद्यादं प्रकृतिसाधकः । यज्ञादियज्ञा-

देवोनैवद्यपह्यादिविघानमाह स्वौयशक्तिफित्यादिभिः । वामभागे पृथगासने स्वीयां शक्तिं संस्थाप्य स्वीयशक्तित्राता चहैकासने एवोपविष्टे वा साधकः पानभोजनादि मनोरमं रसयं पात्रं कुर्थात् ॥ १५६ ॥

वष्ठोऽत्रासः । १५३

पानपात्रं प्रकुर्वीत न पश्चातोलकाधकम् । तोलकाद्रितयात्रूनं स्वायं राजतमेव च ॥ १५० ॥

अथवा कांस्यजितं नारिकेलोदकवच्च वा । आधारोपरि संस्थाप्य शुद्धिपात्रमथे दचिषे ॥ १५१ ॥

महाप्रसादमानोच पाने चषे परिवेषयेत् । स्वयं वा भृत्यपुत्रैर्वा ये ऽनुक्रमंतः शुध्दौः ॥ १५२ ॥

पानपात्रे सधा देया प्रोक्ष्य गुदादिकानि च । ततः सामयिकैः सार्धं पानभोजनमाचरेत् ॥ १५० ॥

आदावास्तरणाथायं यताहीयात् शुद्धिसुक्तमाम् । ततोऽतिहृष्टमनसा समस्तः कुलसाधकः ॥ १५? ॥

स्व स्व पात्रं समादाय परमासृतपूर्तितम् । मूलाधारादिजिहाम्तां चित्रपां कुलकुण्डसोम ॥ १५२ ॥

विभाव्य तन्मुखाभिजे मूलमन्त्रं समुच्चरन । परस्परान्नामादाय जुद्यातं कुलडलो मुखे ॥ १५३ ॥

पानेल्यादि । पश्चातोलकार्धिकं तोलकाद्रितयेन्य नद्धं पानपात्रं न प्रकुर्वीत तथ्य स्वायं हव्यकपोढवं राजतं रजतोऽपि मथवा कांस्जानतं नारिकेलोदकव वा पानपात्रे शुद्धिपात्रे दचिषे देये आधारोपरि संस्थाप्य शुध्दौ भृतौ साधको महाप्रसादमानोय स्वं या भृत्यपुते वां जन्रे ऽनुक्रमत यत्रे ऽपि न पाच्यं कृत्यमभ्ये कृतं द्वाति बोधयम ॥ १५७ ॥ १५८ ॥ १५९ ॥

पानेल्यादि । पानपात्रे शुध्दा मधिरा देया शोधय्रे शुध्दिपात्रे पुद्रादिकानि मासमत्यादीनि च देयानि ततः परं सामयिकैर्द्वयै- नसमयाधिगतैरंजैः शोधं पानभोजनमाचरेत् ॥ १५० ॥

आंदार्वित । आंदारे प्रथमतो मच्यास्थापनार्थमायास्तरणार्थयोंंतस्मा-शुध्दि नृहीयातं ततोडतिहृष्टमनसा समस्तः कुलसाधकः परमा-

श्रालिपानं कुलक्षोभां गम्यस्लोकारलचणयम् । साधकानां गृहम्थानां पञ्चपात्रं* प्रकोर्तितं तम् ॥ १५४॥

श्रातिपानात् कुलोनानां सिद्घिर्हानि: प्रजायते ॥ १५५॥

यावन्न चालयेद्दुष्टिं यावन्न चालयेमनः । तावत् पानं प्रकुर्वीत पञ्चुपानमतः परम् ॥ १५६ ॥

पाने भान्तिर्भवेत्तस्य छृष्णो च प्रकिसाधके । स पापिष्ठ: कथं ब्रूयाद्यां कालिं भजास्यहम् ॥१५७॥

यथा ब्रह्मापि तेनादौ सृष्टिदोषो न विद्यते । तथा तव प्रसादेऽपि जातिभेदं विवर्जयेत् ॥ १५८ ॥

एषमेव विधानेन क्रियमाणे पानस्थ भोजनम् । हस्तप्रक्षालनं नास्ति तव नैवेद्यसेवने ॥

लेपावनोदनं कुत्र्योः कस्ये य पाथसापि वा ॥ १५९ ॥

कृतपरितोषतन्मध्येपूरिते स्वहपात्रं समादाय मच्छीलया मूलाधारादि-जठान्तं व्यःप्य स्पितां विचित्रपात्रे तन्यस्रावहःं कुलकुलडुलिनों विभाव्य वर्चिन्य तनुं खादाम्रोजे मूलमन्त्रं* सश्च्चरन्तु मनः परस्मृत्याचारामादाय कुङ्डलीमुखे जुङ्ज्यात् परमात्मतं दद्यात्तृ ॥ १६१ ॥ १६२ ॥ १६३ ॥

कुलश्रोभां गम्यस्लोकारलच्छया मद्यसम्भोगमिश्रण्या-करप्यास्रहपमेवार्जालिपानं मद्यपानं प्रकोर्तितं तम् गृढस्थै: साधके: पञ्च-पात्रपरिमितमेव मद्यं पातव्यमित्यर्थः गृहस्थानामित्यनेन पञ्चपात्र-परिमितार्धकमपि मद्यं पिबतां तद्विच्चानां न दोष इतिस्वरितं कथाछ व्यातिपानादित्यादि ॥ १६४ ॥ १६५ ॥

वाचयेत् घृणां चरेत् ॥ १६६ ॥

छृष्णो जपुप्रसादानृ जपुप्रसाकरषे छृष्णे दत्यमरः ॥ १६७॥१६८॥

छपाविनिन्दनं इलुब्रह्मपाननियन्त्रम् ॥ १६९॥

षष्ठोल्लासः ।

ततो निर्माल्यकरुमं विधृत्य गिरसा सुधोः । यन्तलेपं कूर्चदेशे विहरेहेववद्रुवि ॥ २०० ॥

इति श्रीमहानिर्वाणोऽप्यतन्नोसमोच्चैः सर्ववधर्मनिरूपणावसरे श्रीमदाद्याशक्तिदायवशे तादे श्रीपादुकास्थापनहोमचक्रातुष्ठान-

कथनं नाम षष्ठोल्लासः ।

कूर्चदेशे भुजोरुमध्ये कूर्चमूलो भुजोर्मध्यमित्यमरः ॥ २०० ॥

इति श्रीमहानिर्वाणोऽप्यतन्नोटोकायां षष्ठोल्लासः ।

श्रीमदेव्याद्याकालिकादेव्या मन्त्रोद्धारं महाफलम् । कौभाण्डमोंकारजं ब्रह्मद्वैश्वानराभिधानकम् ॥ १ ॥

प्रातःसत्यं तथाऽऽत्मानं सम्यङ् सम्भाव्यहिरोघनम् । न्यासपूजार्घविधानस्थ वाङ्मयाऽन्तरमेदतः ॥ २ ॥

वलिप्रदानं होमस्थ चक्रानुष्ठानमेव च । महाप्रसादसौकार्यं पार्वती हृद्यमानसा । विनयावनता देवौ प्रोवाच शङ्करं प्रति ॥ ३ ॥

सदाशिव ! जगन्नाथ ! जगतां हितकारक ! । कुपया कथितं देव ! पराप्रकृतिसाधनम् ॥ ८ ॥

सर्वप्राणिहितकरं भोगमोक्षैककथरकम् । विशेषतः कलियुगे जावानामास्मि सिद्धिदम् ॥ प्र ॥

तव वाग्मताभोधौ निमज्जनं मानससम् । नोत्साहतुमौहते क्षैरं भूयः प्रार्थयतेsचिरात् ॥ ५ ॥

पूजाविधौ मृदादेर्ग्रहणं न प्रकाशितम् । स्तोत्रस्थ कवचं देव ! तद्दिदानं प्रकाशय ॥ ७ ॥

स्तव एव । महाफलं महत् फकं यक्ष तथा भूतस ॥?॥?॥ पार्वती शड्करं प्रति किं प्रोबाचेतद्वायामात् सदाशिवे त्यादि ॥४॥

तथैवाऽदि । तव वाग्मताभोधौ तद्रोहवापू,पद्मभाक्कचरे निम- ज्जते स्म मानसं हृदयवतः क्षैरं सच्चन्द्रद्युतात् नेष्टते न वाञ्छति किन्तु भवत् पुनरप्यचिरादिति भीमसेs त्वहं जगृतं प्रार्थयेते ॥ ६ ॥

श्रीसदाशिव उवाच ।

सृष्टा देवि ! जगत्स्थैये ! स्तोत्रमेतद्गनुत्तमम् ।

सठनात् स्वण्णाद्वस्थ सर्वसिद्धीश्वरो भवेत् ॥ ५ ॥

असौभाग्यप्रघममं सुखसम्पद्धिहर्दनम् ।

अकालमृत्युहरं च सर्वोपद्रहिनिवारणम् ॥ ९ ॥

श्रीमद्वाकाकिलिकाया: सुखसाधनिधकारणम् ।

स्तोत्रस्यास्य प्रसादेन त्रिपुरारिरिहं प्रिये ! ॥ १० ॥

स्तोत्रस्यास्य क्टोर्देवि ! सदाशिव उदाहरत: ।

कन्दर्पनुत्तुब्धे वताया कालिका परिकोर्तिता ।

भ्रमंकामार्थमोचषु विनियोग: प्रकौर्तित: ॥ १९ ॥

क्रीं कालो श्रीं करालौ च क्रीं कल्याणो कलावती ।

कमला कलिदर्पण्णौ कपर्दीश्वरकपान्विता ॥ १२ ॥

कालिका कालमाता च कालानलसमयुति: ।

कपर्दीशो करालास्या कल्पणासक्तसागरा ॥ १३ ॥

कपामयौ कपाधारा क्पापारा क्पागमा ।

पावल्यैवं प्रार्थित: सन् श्रीसदाशिव उवाच यत्किल्बदित् । अथुत्त-ममं यक्षातत्सामृतम् ॥ ५ ॥ ८ ॥

निपुराति: शोषा खगंभूमीपातालात्मकानि पुराणि यस्य म:

त्रिपुरोेधरविगेष: तथार्त: मातृ: ॥ ९० ॥

व्याघ्रास्य स्तोमस्य मध्यादिकमाढ्य स्तोमस्य त्यादिना साद्बेन ॥९? ॥

व्याघ्राद्याकालोखपाख्यं गतनामक्तोत्रं कययति'हं कालीव्यादि ।

कपर्दींयकपान्विता कपर्दीं जटाजुटोऽख्यासोति कपर्दीं स्वासावोयोगो

जगत्प्रभुखेति कपर्दींयक्तत या क्पा तयारान्विता मुक्ता ॥ ९२ ॥

करालास्या करालं दन्तहरामास्य ठखं यस्या: सा । करालो दन्तुरे

लक्ष्मे ह्नमर: ॥ १३ ॥

कष्यानु: कपिला कृष्णा कृष्यानन्दविवर्धिनी ।

कालरात्रि: कामरुपा कामपाथविमोचनौ ।

कादक्षिणी कलाधारा कादिक्क्षामानम्रिनौ ॥ १४ ॥

कुमारौपजनप्रौता कुमारौपूजकालया ।

कुमारौभोजनानन्दा कुमारौपपभादिपौ ॥ १६ ॥

कदम्बवनसक्ता का कदम्बवनवासिनौ ।

कदम्बपुष्पसक्तौषा कदम्बपुष्पमालिनौ ॥ १७ ॥

किमोरौ कालकाष्ठा च कलनादनिनादिनौ ।

कादम्बरोपानरता तथा कादम्बरोप्रिया ॥ १५ ॥

कपालपावनिरता कपालमाल्यभूषितौ ।

कमलासनसक्ता कमलासनवासिनौ ॥ १९ ॥

कमलालयमध्येस्था कमलामोदमोदिनौ ।

कलहंसगति: क्षेम्यनाभिनौ कामरूपिषौ ॥ २० ॥

कामरूपपकतावासा कामपौठविलासिनौ ।

कमनौया कल्पलता कमनीयविभूषणा ॥ २१ ॥

कमनौयगुणाराध्या कोमलाङ्गी कमोदरी ।

कारणामृतसन्तुष्टा कारणानन्दसंसिद्धा ॥ २२ ॥

कारणानन्दजापिष्टा कारणाच्चंनहरिषिता ।

कारणार्थवसम्पन्ना कारणव्रतपालिनौ ॥ २३ ॥

कस्तूरीसौरभामोदा कस्तूरीतिलकोज्ज्वला ।

कपागमा कपया ख्याताराध्यैनैव गस्यते द्वायतेऽपि या सा तथा

प्रहृष्टदनिगाम रति: कामेयकम् ॥ ३८ ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ ३७ ॥

कटककण्ठा कचो गभीरोत्कटयुक्क: कटाहो वस्ता: चह ॥ ३५ ॥

काद्रवेयनृसिंहादिव्यालीश्रेष्ठान्तकविष्णुका ।

कस्तूरीपजनरता कस्तूरौपजकप्रिया ॥ २४ ॥

कस्तूरौदार्जननौ कस्तूरौश्चर्गतोरोष्यो ।

कस्तूरौभोजनप्रिता कपूररामोदमोदिता ।

कपूर रमालाभरणा कपूर रचन्दनोचिता ॥ २५ ॥

कपूंरकारषाछादा कपूंरामृतपार्विनो ।

कपूंरसागरत्तमा कपूंरसागरालय ॥ २६ ॥

कूचं वौजजपप्रिता कूचं जापपरायणा ।

कुलोना कौलिकाराध्या कौलिकीप्रियकारिषो ॥ २७ ॥

कुलाचारा कौतुकिनौ कुलमार्गंप्रदर्शिनी ।

कामोष्ठी कष्ठरुचिरो कामोश्वरदायिनी ॥ २५ ॥

कामोश्वररतारामोदा कामोश्वरमनोरमा ।

कलमज्ञोरचररषा ऋषत्कृद्राध्या विभूषणा ।

काञ्चनातृकतागारा काञ्चनाचलकौमुदो ॥ ३० ॥

कामवौजजपोनन्दा कामवौजसकरिप्यो ।

कुमतिन्रो कुलोनाच्चिनाम्रिनौ कुलकामिनो ॥ ३१ ॥

क्रीं क्रीं श्रीं मन्त्रवर्येण कालकष्टकघातिनो ।

इत्याद्या कालिकादेव्यां श्रुतनां प्रकार्शितमं ॥ ३२ ॥

कारकूटषटितं कालीकुपस्वरूपकं ॥ ३३ ॥

राख्य कड्काल इत्यमत्र: ॥ १८ ॥ २० ॥ २३ ॥ २३ ॥ २४ ॥

२५ ॥ २६ ॥

कूचंजापपरायण्या कूंचौजजपतन्वितरा ॥ २७ ॥ २५ ॥ २९ ॥

कलमज्ञोरचररषा कळो गम्भीरषन्दयुक्तो मज्ञोरौ चरणयोर्यक्षा स्वा ॥३०॥

कामवौजजपोनन्दा कामवौजस क्लोमिलषष्ठ जपे स्वानन्द्दो यक्षा:

वा ॥ ३? ॥ ३२ ॥

महानिबन्धतन्ने ।

पूजाकाले पठेद्यस्तु कालिकाकृतमानसः । मन्त्रसिद्धिंवेदाश्च तस्य कालो प्रसौदति ॥ ३४ ॥

बुधिं विद्याश्च लभते गुरोरादेशमात्रत: । धनवान् कौतुकी मानं भूयादानमौलो दयान्वित: ॥३५॥

पुत्रपौत्रसुखैश्वर्यैर्मोदते साधको भुवि ॥ ३६ ॥

भौमावास्यानिषाभागे मपचक्रसमन्वित: । पूजयित्वा महाकालोमदां त्रिसुवनेभरौम् ॥ ३७ ॥

पठित्वा शतनामानि साचात् कालोमयो भवेत् । नासाध्यं विद्यते तस्य त्रिषु लोकेपु किञ्चन ॥ ३८ ॥

विद्यां यां वाञ्छति; साज्ञात् धने धनपतिभंवेइ । समुद्र इव गाम्भीर्यैं वले च पवनोपम: ॥ ३९ ॥

तिम्मांशरिव दुष्प्रे च्छा: शग्रिवत् शुभदर्शने: । कृपे मूर्त्तिंधर: कामो योषितां हृदयंनुम: ॥ ४० ॥

सर्वत्र जयमाप्नोति स्तवस्वास्य प्रसादत: । yं yं कामं पुरस्कृत्य स्तोभमेतदुदीरयेत् ॥ ४२ ॥

तं तं काममवाप्नोति भौमदावाप्रसादत: । यक्षो राजकुले दत्ते विवादे प्राणासऱुुट्टे ॥ ४२ ॥

दृश्यग्रस्ते ग्रामदाहे सिंहव्याघ्राहते तथा ॥ ४३ ॥

ककारकूटचटितमं ककाररराभिषचालितमं ॥ ३३ ॥ व्यथेतरत्तोलपाठस्य फलमाह पूजाकाले इत्यादिभि: ॥ ३४-३६ ॥

भौमेत्यादि । भौमावास्यायानिषाभागे मघञूकवारयुक्तामास्याध- कृष्णपक्षह्नानिधायामिलयधैः ग्रहोदरादिलाङ्ङोमास्याखेत्यत् मालोप:,

मघञूकसमन्वित: मद्यादिपचक्रयुक्त: ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ तिम्मांशुतिव दृश्ये इव दुप्रे च्छयो दु:खेन त्रेष्टव्य: ॥ ४० ॥ ८३ ॥

८५ ॥ ८३ ॥

श्ररख्ये प्राप्तरे दुर्गे ग्रहराजभयेऽपि वा ।

ज्वरदाहे चिरव्याधौ महारोगादिसङ्कटे ।। ४३ ।।

वालग्रहादिरोगे च तथा दुःस्वप्नदर्शने ।

दुस्स्तरे सलिले वापि प्रोते वातविपद्भगते ।। ४४ ।।

विचिन्त्य परमां मायामाध्यान् कालिं परात्पराम् ।

यः पठेच्छतनामानि हृद्भक्तिससमन्वितः ।। ४५ ।।

सर्वपद्भ्यो विमुच्ये तु देवि ! सत्यं न संश्रयः ।

न पापेभ्यो भयन्तस्य न रोगेभ्यो भयं क्वचित् ।। ४६ ।।

सर्वत्र विजयस्तस्य न कुतापि पराभवः ।

तस्य दर्शनमात्रेण पश्वायन्ते विपद्ग्रहाः ।। ४७ ।।

स वक्ता सर्वशास्त्राणां स भोक्ता सर्वसम्पदाम् ।

स कर्त्ता जातिधर्माणां ज्ञातोनां प्रभुरेव सः ।। ४८ ।।

वाणो तस्य वशेन्द्रे कमला निश्चला गृहे ।

तन्नाम्ना मानवाः सर्वे प्रीणन्ति ससभूमिकाः ।। ४९ ।।

ऋष्या तस्य हृदायेन ह्यङ्गिमाविष्टसिद्धयः ।

आद्याकालीस्वरूपाख्यं यतनाम प्रकुर्त्तितम् ।। ५० ।।

भट्टोत्तरगताह्यस्तु पुरस्वस्थस्य गौयते ।

पुरश्चर्यान्वितं स्तोत्रं सर्वाभीष्टफलप्रदम् ।। ५१ ।।

यतनामस्नुतिमिमामाध्यकालोस्वरूपिणीषोम् ।

पठेदा पाठयेदापि श्रृणुयाद्वयेदपि ।। ५२ ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात् । ५३ ।।

मान्तरे तदजपाह्यस्य पाततो दूरेऽपि वा ।। ५२ ।। ८४ ।।

४६ ।। ८७ ।। ८५ ।। ४९ ।।

व्रह्ममूत्रः समग्रा चेदित्सा वा ।। ५० ।। ५१ ।।

श्रीसदाशिव उवाच ।

कथितं परमं ब्रह्म प्रकते: स्ववनं महत् ।

श्रावाया: श्रवणालिकाया: कवचं श्रृणु साम्प्रतम् ॥४६॥

त्रैलोक्यविजयस्यास्य कवचस्य ऋषि: शिव: ।

कन्दोऽनुष्टुप् देवता च आद्या कालौ प्रोक्तौ तु ॥ ४७ ॥

मायावीजं वौज्रिमिति रमा प्रकृतिरुदाहृता ।

कीं कौलिकं कायसिद्धौ विनियोग: प्रकीर्तित: ॥ ४८ ॥

हृदयाद्या मे शिर: पातु श्रीं कालिके बदनं मम ।

हृदयं कीं परा शक्तिः पायात् कछुं परात्परा ॥४९॥

नेत्रे पातु जगद्धात्री कर्णौ रचतु शङ्करी ।

घ्राणं पातु महामाया रसनां सर्वमङ्गला ॥ ५० ॥

दन्तान् रचतु कौमारो कपोलौ कमलालया ।

श्रीष्ठाधरौ च मामा रचेत् चिबुकं चारुहासिनी ॥ ५१ ॥

गोवां पायात् कुलेशानी ककुत् पातु कपामयौ ।

हो वाञ्छ वाञ्छुदा रच्ये तु करौ कैवच्यदायिनौ ॥ ५२ ॥

स्कन्धौ कर्पार्द्रौ पातु पृष्ठं लोल्क्यातिरिप्रौ ।

पार्श्वे पायाद्रपस्या मे कटिं मे कमठासना ॥ ५३ ॥

नाभौ पातु विप्रालाचौ प्रजाप्रानं प्रभावती ।

जघू रचतु कल्याणी पादौ मे पातु पावंती ॥ ५४ ॥

चतुष्षष्टि यत्नाभक्तोत्थ ॥ ४२ ॥ ॥ ४३ ॥ ॥ ४४ ॥

कवचं कङ्कयितं परवलया पूर्वंशेव प्रेरितं: श्रीसदाशिव उवाच

करचरणादि । ॥ ४५ ॥ ॥ ४६ ॥

मायावीजं द्वादशिति वीजसं रमा श्रींबीजसं ॥ ४७ ॥ ॥ ४८ ॥

चिवुकं श्रीष्ठाधराभोगसं ॥ ५९ ॥ ॥ ६० ॥ ॥ ६१ ॥

जयदुर्गावतु प्राणान् सर्वाङ्गं सर्वसिद्धिदा ।

रन्नाझोनन्तु यत्स्थानं वज्रिणी कवचेन च ॥ ६८ ॥

तत्सर्वं मे सदा रक्षे दद्या कालो सनातनी ।

इति ते कधितं दिव्यं वैलोक्यविजयाभिधम् ॥ ६९ ॥

कवचं कालिकादेव्या ग्राह्यायाः परमादरात्तम् ।

पूजाकाले पठेद्यस्तु ग्राह्याधिकारतामनसः ॥ ७० ॥

सर्वान्कामानवाप्नोति तस्याः सुप्रसादतः ।

मन्त्रसिद्धिर्भवेदस्यु किङ्कराः भुद्रासदयः ॥ ७१ ॥

ऋपुत्रो लभते पुत्रं धनार्थी प्राप्नुयाचनम् ।

विद्यार्थी लभते विद्यां कामी कामानवाप्नुयात् ॥ ७२ ॥

सहस्रावृत्तपाठेन वर्म्मणोऽस्य पुराक्रिया ।

पुरश्चरणसम्पन्नो यथोक्तफलदं भवेत् ॥ ७३ ॥

चन्दनागुरुकस्तूरी रौकषुमैरक्तचन्दने: ।

भूर्जे विलिख्य गुञ्जिकां रपयेः धारयेद् यदि ॥ ७४ ॥

शिखायां दृढचिपे वाहौ कण्ठे वा साधकः काठे ।

तस्याः काकिका वश्यात्वा वाज्छितार्थं प्रयच्छति ॥ ७५ ॥

न कुतापि भयं तस्य सर्वत्र विजयी भवेत् ।

अजरोगो चिरजीवी स्यात् वलवान् धारयेत्कवचम् ॥ ७६ ॥

सर्वविद्यासु निपुणः सर्वज्ञार्थतत्त्ववित् ।

व्रते तस्य महौषाला भोगमोक्षौ कराश्रितौ ॥ ७७ ॥

प्रजाप्रस्थानमुपास्ते ॥ ६२ ॥ ६४ ॥ ६५ ॥ ६६ ॥

वषट् नै लोक्यविजयाभिधक्तवचपाठस्य फलमाह । सर्वान् रत्ना-द्रविः ॥ ६७ ॥ ६५ ॥ ९० ॥

वर्म्मणा: कवचस्य ॥ ९० ॥ ९० ॥

कलिकल्पषयुक्तानां मित्रश्रियसकरं परम्‌ ॥ ७४ ॥

श्रीदेव्युवाच ।

कथितं कपया नाथ ! स्तोत्रं* कवचं च मे ।

श्रधुना श्रोतुमिच्छामि पुरष्येया विधिं विभो ! ॥ ७४॥

श्रीसदाशिव उवाच ।

यो विधिनॆत्रं* जपन्त्यां पुरषराणकमेघि॥

स एवाध्या कालिकाया मन्त्रस्यां विधिरिष्यते ! ७६॥

श्रप्रक्ते साधके देिव ! जपपूजार्चुतादिषु ।

पूजां संचे पतः कुुर्यात् पुरषरणमेव च ॥ ७९ ॥

यतो हि निरतुष्टानात् स्वल्पानुष्टानमुत्तमम्‌ ।

संचे पपूजनं भद्रे ! ततोऽदौ श्रषु कथ्यते ॥ ७८ ॥

श्राचम्य मूलमन्त्रे या ऋषिदिन्यासं समाचरेत्‌ ।

करशुद्धिं ततः कुुर्यात् न्यासष्ठ करदेहयो: ॥ ७९ ॥

सर्वाङ्ग्यापकं कतवा प्राणायामं चरेत्‌ सुधी: ।

ध्यानं पूजां जपष्येतिं संचं पपूजने विधि: ॥ ८० ॥

पुरष्कृतं यायां मन्त्राणां यत्‌ यो विधितो जप: ।

प्रवश्यक्कते तद्धित ॥ ८? ॥ ७८ ॥

नियुष्य: प्रवोध्य: ॥ ७३ ॥ ९८ ॥

वथाद्याकाङ्क्षिमन्त्रस्यां पुरषरपविधिं शुमुक्षु॒: श्रीदेवय वाच कृत्सन-

षित्यादि ॥ ७४ ॥

श्रोदेव्यै॑ प्रेरित: सन्‌ श्रीसदाशिव उवाच यो विधिरित्यादि ॥ ७६॥

पुरषराणमेव च सुरषरपमपि च संचेपत: कार्यंम्‌ ॥ ७९ :

संचेपपूजार्दिकारणे हेतुनाह । यतो हीति ॥ ७८ ॥

संचेंपपजनमेवाह । श्राचम्येचार्दिभि: ॥ ७९ ॥

सर्वाङ्ग्यापक्तमं न्यासम्‌ ॥ ८० ॥

तं स्माचतुर्गुणपाजपात्पुरश्चर्या विधीयते ॥ ५१ ॥

श्रथ वान्यप्रकारेण पुरश्चरणमुख्यते ।

कष्यां चतुर्ग्रों प्राप्त्वा कौजे वा ग्रहनिर्वासरे ।

पञ्चतत्त्वं समारोप्य पूजयित्वा जगन्मयोुम् ॥ ५२ ॥

महानिशायामयुक्तं जपेमन्नवमन्यधीः ।

भोजयित्वा व्रतपानिष्ठान्पुरश्चर्यकृद्वेत् ॥ ५३ ॥

कुजवासरमारध्य यावन्मृगलवासरम् ।

प्रत्यहं प्रजपेन्मन्त्रं सहस्रपरिसंख्यया ॥ ५४ ॥

वसुसंख्याजपेनैव भवेऽन्नपुरसङ्कृत्या ॥ ५५ ॥

श्रीग्राद्याकालिकामन्त्राः सिद्धिमन्त्राः सुसिद्धिदाः ।

सदा सर्वयुगे देवी ! कालिकाले विशेषतः ॥ ५६ ॥

कालो'कुपाशि बड्‌ध्वा कालौ जायते पार्वति ! ।

प्रवले कालिकाले तु रूपमेतत्तु जगद्धितम् ॥ ५७ ॥

नात्र सिद्धौ विवादोऽस्ति नार्तोऽमलादिदूषणम् ।

नियमानियमे नाश्चि जपन्नाच्चां प्रसादयेत ॥ ५८ ॥

व्रह्मज्ञानवपाश्रित श्रीमदाचार्यप्रसादतः ।

ब्रह्मज्ञानयतो मर्त्योर्जीवन्मुक्तो न संशयः ॥ ५९ ॥

न च प्रयासनार्हंयं कार्यकृतेऽपि न प्रिये ! ।

व्यथ संक्षेपपुरश्चरणाच्च पुरसङ्कृत्यायामित्यादिभिः मन्त्राणां

यत्न पुरसङ्कृत्यायां यो जपो विहितस्त्राचतर्गुणश्रपजपात् होमादिकं

विनैव पुरश्चर्या विधीयते ॥ ५? ॥ ६२ ॥

व्युतमं रगसहस्रम् ॥ ६३ ॥

व्यथ हतोयं पुरश्चरणाच्च । ऋजेत्यादिना शाङ्केन । यावमकुञ्चवा-

सरमं हितोयमकुलवारपथ्येन्तमिलर्षः: ॥ ६४ ॥ ६५ ॥ ६६ ॥

एतदूपं शाधीयाथ: काष्यादूपम् ॥ ६७ ॥

ग्राद्याकालो साधकानां साधनं सुखसाधनम् ॥ २० ॥

चित्तसंयमिरेवात्र मन्त्रर्षिा फलदायिनो ॥ ९१ ॥

यावन्न चित्तकिल' हार्तुमुस्सहते व्रतौ ।

तावत् कर्म प्रवर्त्तेत कुलभक्तिसमन्वितः ॥ ९२ ॥

यथावदिहितं कर्म चित्तशुद्धे हि कारणम् ।

ग्रादौ मन्त्रं गुरोर्वक्ताद् गृहीतव्याद् ब्रह्ममन्ववत् ॥ ९३ ॥

प्रातःकृत्यादिनायमान् कृत्वा कुुर्याद् पुरस्क्रियाम् ।

चित्ते शुद्धे मचीयानि ! ब्रह्मज्ञानं प्रजायते ।

ब्रह्मज्ञाने समुत्पन्ने कल्याणकल्यं न विद्यते ॥ ९४ ॥

श्रोपायेल्लयसाच ।

कुलं किं परमेशान ! कुलाचारस्य किं विभो ! ।

लचयां पश्चात्तत्वस्य श्रोतुमिच्छामि तत्वतः ॥ ९५ ॥

श्रीसदाशिव उवाच ।

सम्यक् शृणु कुलेशानि ! सांधकानां हितैषिणि ! ।

कथयामि तव प्रीतये यथावद् वधारय ॥ ९६ ॥

जीवः प्रकृतितः स्वच्छ दिक्कालाकाश्रमेव च ।

मिल्यप्रतेजोष्ठादवशात् कलमित्यभिधीयते ॥ ९७ ॥

छतत् श्राद्याकालोषन्ने ॥ ९८ ॥ ९९ ॥ ९० ॥ ९१ ॥

यावर्दिति । याच्च काशपर्यन्तं विचित्रकलिख्यतेसः कालुष्यं ज्ञाने

त्यक्रं मोच्यते न मक्रोति तावदेव कुलभक्तिसमर्म्नतो भूतो ब्रती

नियमवान् साधकः कर्म प्रचर्वीत न हि ततः परमं तत्कारणमाच

यथावर्दित हि यतः ॥ ९२ ॥ ९३ ॥ ९८ ॥

कुब्जादाचारादिकं जिज्ञाचः: श्रोपावक्तुवराच कश्च किंवदिति ॥

९५ ॥

एवं प्र रितः शनु श्रीसदाशिव उवाच सम्यक् शृण्वमिलाविति ॥९६॥

ब्रह्मबुद्धया नित्यं कल्पमेतेष्वाचरणेषु यत् । कुलाचारः स एवायं धर्मैकामार्थमोक्षदः ॥ ९५ ॥

बहुजन्त्वाजिंते: पुष्ट्यै स्तपोदानहढव्रतैः । क्षोणाघानां साधकानां कुलाचारे मतिर् भवेत् ॥ ९६॥

कुलाचारगता बुद्धिर् वेदाग्न सुत्रिमेल्ना । तद्वाद्याचार्याम्रोजे मतिश्रेष्ठ प्रजायते ॥ १०० ॥

सद्गुरोः; सेवया प्राप्य विद्यामेनां परात्पराम् । कुलाचाररता मूत्वा पश्चात्तचैः कुलेश्वरौम ॥ १०९ ॥

यजन्तः कालिकामार्त्यां कुलज्ञा: साधकोत्तमा: । इह भुक्ताखिलान् भोगान् ब्रजन्ति स्वान्ते निरामयम ॥१०३

महौषधं यज्जोवावां दु:खविस्मारकं महत्। श्रानन्दजनकं यच्च तद्वाद्यातत्वललचयाम ॥ १० ३ ॥

प्रासंसक्ततया यत्तच्वं मोहदं भमकारणम । विवादरोगजन्याज्य कौले: सदैव प्रिये ! ॥ १०४॥

प्रहमसतत्त्वं ज्ञानं निर्वक्ति जोष रक्यादोकेन । जोषडयेो नच कुरुमिन्यभधीयते कथ्यते ॥ ८७ ॥

स्वशक्तेन कलाघारे निर्वक्ति मेधाविबुधैः न तु । एतस्य ज्ञा-प्रकाशादित्य ब्रह्मबुद्धया निबर्हकल्प नानाविधकल्पनानून्ऽ यदावर्णं व एव धर्मैकामार्थमोक्षदः कुलाचारोऽभिधीयते ॥ ९५ ॥

स्वथ कुलाचारस ् सुरद्बभत्समाह । बहुजन्त्वाजिंतेरप्यादिनार ॥९८॥

स्वथ कुलाचारस पुष्ट्यफलतत्समाह । मूबाघारगतेत्स्वादिभिः ॥१९०॥

विद्यामेनाम मन्त्रकुपारम् ॥ ९०९ ॥

निरामयस् शरैःपद्नवराङ्ङितं मोक्षपदस ॥ ९०२ ॥

स्वथ ऋमतो मघ्यादिपानत्पानां बचयमाह महौषधमिलाङ्ङिभि; ॥ १ ९ ३ ॥

ग्राम्यवायव्यवन्लानामुद्भूतं पुष्टिरक्षणम् । बुद्धितेजोवलाकरं हितीयतत्त्वलचयाम् ॥ १०५ ॥

जलोऽवं यत् कल्याणि ! कमनीयं सुखप्रदम् । प्रजाहृदिकरस्वरुपि हितौयं तत्त्वलचयाम् ॥ १०६ ॥

सलभं भूमिजातष्ठ जीवमानां जौवनष्ठ यत् । आयुर्भेषलं विजायतां चतुर्येतत्त्वलचयाम् ॥ १०७ ॥

महानन्दकरं देवी ! प्राणिनां हृद्किकारणम् । आनन्दतजगत्कुलं श्रेष्ठतत्त्वस्य लचयाम् ॥ १०८ ॥

श्राद्धातच्वं विधि तेजो हितौयं पवनं प्रिये ! । अपस्त तौयं जानौहि चतुर्थे पृथिवीं शिवे ! ॥ १०९ ॥

पष्यं जगदाधारा विर्याहिढि वरानने ! ॥ ११० ॥

दत्यं ज्ञात्वा कुलेऽग्र्यान् ! कलनतच्वानि पष्य च । आचारं कुलधर्मस्य जौवन्म,त्तो भवेन्तर: ॥ ११२ ॥

इति श्रीमहानिर्वाणतन्ल्रे सर्गंतन्वोऽतमोऽत्तमे सर्गेऽधर्मनिर्णयमारे श्रीमद्वादाशाधिकसमञ्चादे स्तोत्रकवच-कुलतच्व-लचयुष-कथनं नाम समप्तमोऽध्यास: ।

तस्मिंं क्षोभात्परं ॥ १०४ ॥ यास्येयादि । पारया पारेमोक्षप्रासङ्गादयच वायव्य- वास्तुसंरिहारोत्पादयच वनोद्धवा हरिषादयच ते तेऽस्मुं ॥ १०४ ॥

कमनौयमाकडूषोयमू ॥ १०६ ॥ १०७ ॥ १०८ ॥ १०९ ॥११०॥११?॥११८॥

इति श्रीमहानिर्वाणोषतन्बटीकायां समप्तमोऽध्यास: ।

षष्टमोऽध्यायः ।

स्तुता भवमान् बहुविधान् भवानौ भवमोचनो । हिताय जगतां माता भूर् गङ्गामन्रचोदित् ॥ १ ॥ गोदेव्युवाच ।

युतं बहुविधं ध्येयसिद्धिहेतुत्व सुखप्रदम् । धनेर्थकामदं दिव्यहरं निर्वाणकारणम् ॥ २ ॥ मात्यतं श्रोतुमिच्छामि जुष्टिं वर्णाश्रमाद् विशिष्ट ! । तत् ये विहिताचाराः कल्पया वद तान् अपि ॥ ३ ॥ यौमद्दाशिव उद्वाच ।

चत्वारः कथिताः वर्णाः आश्रमाश् चापि सुन्रते ! । आचाराचार्यापि वर्णानामाश्रमाणां पृथक् पृथक् ॥ ८ ॥ कतादौ कालिकाले तु वर्णाः पञ्च प्रकीर्तिताः । ग्राह्यग्राह्यः चतियोड वैश्यः शूद्रः सामान्य एव च ॥ ४ ॥

श्लोकसप्ताह । भक्तिमोक्षौ मे भक्तांश्चारित्रवीराग्निकीला । अग्नितान्नीतः कार्श्यागोत्रकन्यकायेन पूर्वैरपिसतार्भ्यां पद्माभ्यां सन्नध्यते ॥ १ ॥ क्रिमलोपीदित्यपेयाचामाह मुनिमित्यादि ॥ २ ॥ तत् वक्ष्यामि श्मशेषु ॥ ३ ॥ एवं प्रेरितः सन् घोटदाशिव उद्वाच चत्वार इत्यादि । हे श्रुत्ने ! कतादौ सत्यने तादौ ऋष्यौ श्रात्मा चापि चत्वारः कथिता वर्णा-नामाश्रमाश्रापि पृथक् पृथक् कथिता कविभिः कलिकाले तु द्वौ वर्णौ वदुराय ॥ ४ ॥ ५ ॥

एतेषां सर्वेषां नामास्यमौ हो महेश्वरि ! तेषामाचारधर्मींश्च गृह्यस्वाध्यायो ! वदामि ते ॥ ६ ॥

पुरेैव कथितं तावत् कलिसंभवचेष्टितम् । तपःस्वाध्यायहीनानां ऋषीणामल्पायुषामपि । कोऽप्रयासाग्रहानां कुतो देशपरिस्रमः ॥ ७ ॥

ब्रह्मचर्याश्रमो नास्ति वानप्रस्थोऽपि न प्रिये ! गृहस्थ्रो मैथुनकशैव ग्राम्यमौ हो कलौ युगे ॥ ८ ॥

गृहस्थस्य क्रिया: सर्वाः ग्राममात्राश्रिताः कलौ शिवे ! नात्यमार्गै: क्रियासिद्धिः कदापि गृहमें दिनाम् ॥९॥

मैथुने केडप्याश्रमे तदैव ! वेदोक्तं दम्भध्वजारम् । कलौ नास्त्येव तत्त्वज्ञे ! यतस्तत् श्रोतसंस्कृति: ॥१०॥

एतेषामिति । हे श्राद्धे ! महेश्वति ! एतेषां ब्रह्मचारिणां वच्येषां धर्मान् द्वावास्यमौ तेपां वच्याश्रमाचाररुपान् धर्मींश्च ते चापेक्षं वदामि त्वं श्रुत्पुर्वोतेन्वतः ॥ ६ ॥

कलियुगे वर्तमानौ द्वावास्यननवमिधाश्रयामहादेव: पूर्वं माधवमद्वया - भाने हेतुं दर्शयति पुरेैव कथितं दिने न । कलौ सम्भव उत्क्रान्तियेषां ते कलिसंभवा: तेषां चेष्टितं पुरे कथितस्मु तावदित्यनेनैवधीरपि । किं च ऋषीणां तपःस्वाध्यायह्हीनानां तपः कच्चिदितस्मै स्वाध्यायो जेष्टपाठ: ताभ्यां रक्षितानां कोऽप्रयासाग्रहणानां कोऽपि न लभ्यते । प्रयास: परिश्रम: तयोर्निर्वेलतासमर्थानाम् किं तस्माद्युषामपि एवं भूतानां ऋषीणां देशपरिस्रम: कुतो भवेत् न केनापि प्रकारेण भवेदित्यर्थ: ॥ ९ ॥

हे प्रिये ! श्वत: कलौ युगे ब्रह्मचर्याश्रमो नास्ति वानप्रस्थोऽपि नास्ति किन्तु गृहस्थ्यभैमथुनकल्पो द्वावेवात्रौ कलौ । न कोऽपि कलौ युगे द्वैताश्रमथारत्नामपि किमपि वक्ष्ये ॥ ५ ॥

श्रैवसंस्कारविधानावधूताश्रममधारषम्‌ । तदेव कथितं भद्रे ! संय्यासग्रहयां कलौ ॥ ११॥ विप्राणामितरेपां च वर्णानां प्रवले कलौ । उभयलास्मे देहि ! सर्वेषामधिकारित्ता ॥ १२ ॥ सर्वे ग्रामेव संस्कारा: कर्म्माणपि श्रैववर्ंना । विप्राणामितरेपां च कर्म्मेलिङ्गं पृथक् पृथक् ॥ १३ ॥ जातमात्रो गृहस्थ: स्यात् संस्कारादाश्रमौ भवेत् । गाईस्थ्यं प्रथमं कुर्योात् यथाविधि महेश्वरि !! १४॥

यैदृकक्रियाश्चाश्रमपृथ्वाछर गृहस्थस्येत्यादिना । गृहस्थेऽपिनाम गृहस्थानामित्यथ: ॥ ५ ॥ कलौ युगे गाईस्थ्याश्रम एव वैदिक: सर्वाः क्रियांनिषिद्धान- मन्त्यपि लु मैनुकाश्यमेऽपोत्यादि मैशुकेपोत्यादि । तथ वेदोक्तं दण्ड- भारषम् स्यौतसंस्कृत: वैदिक: संस्कार: ॥ ९० ॥ यद्यो व तर्हि कलौ किंनाम संय्यासग्रहयां तत्कालं श्रैवेत्यादि । हे भद्रे ! श्रौवसंस्कारविधिना शिवप्रोकेन संस्कारविधानेनावधूता- श्रम धारषं यत्तदेव कलौ युगे संय्यासग्रहयां कथितम् ॥ ९९ ॥ नतु कलौ युगे ब्राक्षणादीनां सर्वेषामपि वर्णानां संय्यासाश्रम- अधिकारित्वं सन्नादारविधि ब्राक्षण्यादनुष्ठानमेव वा तत्कालं विप्राणादि- मिल्यादि ॥ ९२ ॥

नतु प्रथषे कलौ किं नाम्नादय: सर्वे वर्णा एकाचार भवेत्‍य: प्रथक् पृथग्वारा वा तत्कालं सर्वेषामेवेत्यादि । विप्रादीनां सर्वेषामेव वर्णानां सवै संस्कारा: संय्यादन च सर्वोऽपि कर्म्माणपि एकेन श्रैववर्ं- नैव साधनीयात् स्याद्वैकत्वात् साध्यातेन सर्वेषामेव वर्णानां सर्वोऽपि कर्म्माणपि कलौ समानत्वे वेधर्ष: परन्तु विप्राणामितरेपां विभिप्ना- नाशु कर्म्मलिङ्गं कर्म्मविशेष कलावपि पृथक् पृथगेवास्ति ॥ ९३ ॥

मश्रान्तर्वांशौषतत्त्वे ।

तत्त्वज्ञाने समुत्पन्ने वैराग्यं जायते यदा । तदा सर्वं परित्यज्य सत्यासत्यममाचरेत् ॥ १५ ॥

ईविद्यामुपाज्ञ येतो बाल्ये धनं दारांश यौवने । प्रौढे धर्मार्थकामौषि चतुर्थे प्राज्जलिं सुधीः ॥ १६ ॥

मातरं पितरं वृद्धं भार्यांश्चैव पतिव्रताम् ! प्रश्रयेण तनयं हित्वा नावधूताथमं ब्रजेत् ॥ १७ ॥

मातृः पितृं श्मशानू दारं न स्वजनान् बान्धवान् अपि । यः प्रव्रजित इच्छे तान् स महापातकी भवेत् ॥ १८ ॥

मातृणा पितृणा स स्वात् स्त्रीबन्धो ब्रह्मघातकः । ध्वासनस्थो स्वप्नादीनां यो गच्छेद्दक्षिणुकास्मे ॥ १९ ॥

ब्राह्मणो विप्रप्रसादय स्वस्ववर्णोक्तसंस्रियां याम् । श्रौवेन वर्णन कुर्वीतेष धर्मः कालौ युगेँ ॥ २० ॥

तदाह जातमात्र इत्यादि । नतु गाहस्थ्येऽपि च्छुकद̕स्मध्यो मद्यमायायेतताह गाहस्थ्यमिवादि ॥ ९८ ॥

तत्त्वज्ञाने ब्रह्मज्ञाने ॥ ९९ ॥

नतु कामोपसंहारात् । न चेह स्थास्यामह कामस्यैषः । कलायास्वमवस्थासु यथेहस्थास्यामह क्षेमवस्थायां तद्वत् ॥ ९९ ॥

वसस्थायां यदृश्योयस्त्वाह विद्या मित्यादि । वत्स्थये श्रैष्ठये विद्या-मुपार्जयेत् यौवने धनं वित्तं दारान् मार्यांज्ञोपर्जयेत् प्रोढे तनोये वयसि धर्मार्थकामौषि कुर्यांत दुश्चेष्टितां चतुर्थे वयसि वर्यांसि मजेतव संजयसेत् ॥ ९७ ॥

मालादीनं परित्यजतो महुष्यस्य महापातकं भवेदित्याह मानरित्यादि वाक्याम । बहुवचनस्य बलात्परत्यक्तलात् पितृ-द्वैनितर्थे: स्वजनान् स्त्रियैव भर्तं व्यानत्नोषीवान् जनानू बान्धानू स्व-स्वधातानू ॥ २० ॥

श्रौदेव्युवाच ।

को वा धर्मो गृहस्थस्य भिन्नुकस्य च किं विभेत् !! विप्रस्य विप्रभिन्नानां संस्कारादीनि मे वद् ॥ २१ ॥

शौसदाराशिव उवाच ।

गाहस्थ्यं प्रथमं धर्म्यं सर्वेषां मनुजन्मनाम् । तदेव कथयास्यादौ मृपु कौलिनि ! तत्क्षतः ॥२२॥

ब्रह्मनिष्ठो गृहस्थः स्यात् ब्रह्मज्ञानपरायणः । यद्यत्कर्म प्रकुर्वीत तद्ब्रह्मणि समर्पयेत् ॥ २३ ॥

न मिथ्याभाषणं कुर्यात् न च गर्वं समाचरेत् । देवरातिरतिधिन्ुजस्तु गृहस्थेन निरतो भवेत् ॥ २४ ॥

मातरं पितरं चैव साचात्प्रत्यक्षदेवताम् । मत्वा गृहो निवेर्त सदा सर्वप्रयत्नतः ॥ २५ ॥

तुष्टायां मातरि श्रवे ! तुष्टे पितरि पार्वति ! । तव प्रोितभंवेद्धे वि ! परब्रह्म प्रसोदति ॥२६॥

त्वमाद्यो जगतां माता पिता ब्रह्म परात्परम् । युवयोः प्रोिषनं यस्मात् तस्मात् किं गृहि्यान्तपः ? ॥ २७॥

व्रतचर्यादीनां पङ्क्तौचाणां तथा द्विजोत्तमाः ! सोमान्नं धर्ममेव शुल्क-दानैर्नैवामनेयानु विशेषेण धर्मान्न मोदहामच्छन्नी श्रोदेव्युराच को वा पत्यादि । किं धर्मम् ॥ २८ ॥

श्रोदेव्यैः प्रेरितः सन् शौसदाराग्न उवाच गाहस्थ्यमित्यादि । हे कौलिनि ! यतः सर्वेषां मनुजन्मनां मतुय्राथां गाहस्थ्यं कर्म प्रथमं श्रध्यं भवत्यतस्तमेव धर्ममादौ कथयामि तं तत्क्षतः श्रृणु ततः ॥२९॥

गाहस्थ्यं धर्ममेवाह ब्रह्मनिष्ठ इत्यादिभिः । ब्रह्मैषा निष्ठा यस्स स ब्रह्मनिष्ठः ॥ २९ ॥

श्रीचर्म्मं ध्यानयोगेन ॥ २८ ॥

आासनं स्थानं वस्त्रं पानभोजनमेव च । तततत् समयमान्ज्ञाय मातृे पितृे नियोजयेत् ॥ २५ ॥

श्रावयेन्मातृं दुुहां वाच्योः सर्वेदा प्रियंाचरेत् । पित्रो राज्ञानुसारो स्यात् सत्पुत्रः कुलपावनः ॥ २६ ॥

गौडल्यं परिहासच्च तर्जनं परिभाषणम् । पित्रोः श्रये न कुर्वीत यदोच्छेदामनो हितम् ॥ २७ ॥

मातरं पितरं वृद्धं नत्वो तिष्ठेत तु सम्भ्रमः । उद्विज्ञया नोपरिमितः संस्थितः पितृगासने ॥ २८ ॥

विद्याध्ययनदौक्ष्तया यः कुय्यात् पितृहेलनम् । स याति नरकं घोरं सर्वेभमेव हि श्ष तु ॥ २९ ॥

मातरं पितरं पुर्वं दारांञ्चातिथिसोदरान् । हत्वा गच्हो न मुच्येत प्राणैः कष्टगतैरपि ॥ ३० ॥

वध्यायित्वा गुरून् वन्धून् यो मुहूर्ते खोंदरभरः । दहैव लोके गड्छोऽसौ परतु नारकौ भवेत् ॥ ३१ ॥

गरहक्षेत्र गोपयेदारान् विद्यामभ्यासचेत सुतान् । पोषयेत् स्वजनान् बन्धून् नेष धर्मः सनातनः ॥ ३२ ॥

यस्मात् मातः पितृष्य तोष्यात् ॥ २७ ॥

आासनादित्यादि । श्रव्यते डपिर्ञ्चार्चात गयनमु गच्याम प्रीयते यत्तत् । मानमप मेयं जलादिर्कार्चर्यं: भोजनमु भोज्यं वस्तु । ततततु समयमु आासनादिसमपंेयपसमयमु नियोजयेत समर्पयेतः ॥ २५ ॥ २९ ॥

चोदयमु श्राविनीतवमु तर्जनमु भत्यादीनां मल्कं नमु ॥ २? ॥

वससम्भ मः शादरः ॥ २? ॥

पितह्हेलनमु मातापित्रोस्तिरस्कारमु ॥ २? ॥ २३ ॥

इति पितृाधिकारो नाम पञ्चदशः । जानानन्विः ॥ ३४ ॥ ३८ ॥

जनन्या वृद्धिंतो देहो जननेन प्रयोजितः ।

स्वजने: श्रिताच्चितः प्रीत्या सौहृधमस्तानं परिव्रजेत्।। ३६

यघामर्थे महेगानि ! कत्वा कतश्रतान्यपि ।

प्रौप्यते मततं ग्राह्या धर्मो ह्येष सनातनः ।। ३९ ।।

म धन्यः पुरुषो लोके स ज्ञतो परमार्थवित् ।

वध्यानिष्टः सत्यमस्थ यो भवेद्वध्वि मानवः ।। ४० ।।

न भार्यांन्ताड़'येत् क्ऽपि माठवत् पालयेत् सदा ।

न त्यजेत् घोरकष्टेऽपि यदि साध्वी पतिव्रता ।। ४२ ।।

श्वतेषु स्वोदरेषु स्वक्रियमन्यां न संस्पृशेत् ।

दुष्टे न चेतसा विद्वानन्यथा नारकौ भवेत् ।। ४० ।।

विरले प्राज्ञनं वासं त्वजेत् प्राज्ञः पराक्षिया ।

श्रुतक्तभाषणाद्धेऽव किञ्चयं श्रोव्यं न द्रक्ष्येत् ।। ४९ ।।

धनेन वाचा प्रेम्णा यद्यया्स्तदुभाषणैः ।

सततं तोषयेद्दारान् नारिप्रियं काऽचिदाचरेत् ।। ४२ ।।

उत्सवे लोकयात्रायां तौर्थेष्वन्यनिकेतनैः ।

न पत्नों प्रे प्रषयेत् प्राज्ञः पुत्रामात्यविवर्जिताम् ।। ४३ ।।

यस्मारेऽस्मिन् महेगानि ! तुष्टा भार्या पतिम्रता ।

सर्वो धर्मः कतस्तेन भवतौप्रिय एव सः ।। ४४ ।।

स्वजने: वसुमूभि: ।। ३६ ।।

एषां जनन्या|दोषाम् प्रीणयेत् जनन्या|देनु तोषयेत् ।। ३७ ।।

धन्या: शुकतो कतो विवेच्या: सत्यसन्ध: सत्प्रतिग्रः ।।३८।।

दुष्टेन चेतसा विक्षतेन मनस्वा ।। ४० ।।

fिरषे निरजनस्थाने ।। ४? ।। ४२ ।।

दन्याग्निकतेन परिग्रहीतु ।। ४३ ।। ४४ ।।

चतुर्वर्षांविधि सुतान् लालयेत् पालयेत् पितॄन् ।

ततः प्रोढगपत्यं तं गुरगान् विद्याश्च ग्रिच्छयेत् ॥ ८४ ॥

ततस्तांस्तुल्यभावेन मत्वा सुतान् प्रदर्शयेत् ॥ ८५ ॥

कन्यायैवं पालनौया ग्रिच्छगौयातियन्नत: ।

देया वराय विदुषे धनरत्नसमन्वता ॥ ८७ ॥

एवं क्रमेण भवतां श स्वसृभातृसुतानपि ।

ज्ञातीन् मितांश्च भृत्यांश्च पालयेतोषयेद् गृहान् ॥ ८८ ॥

ततः स्वधर्मनिरतानेकग्रामनिवासिन: ।

ग्राभ्यागतानुदासौनान् गृहस्थः पारिपालयेत् ॥ ८८ ॥

यथोयं नाचरेदेवि ! गृहस्थो विभवे सति ।

पशुरेव स विज्ञेय: स पापी लोकगर्हित: ॥ ५० ॥

निद्रालस्यं टेहयतां केशवान्यासमेव च ।

ग्रासक्तिमग्रने वस्त्रे नातिरिक्तं समाचरेत् ॥ ५? ॥

युक्ताचारो युक्तान्नद्रो मितवाराश्वततैष्युन: ।

स्वच्छो नम्र: शुचिदेश्चो युक्त: स्यात् सर्वकर्मसु ॥५२॥

ततः चतुभ्यां वपुषेयं मुद्रा ॥ ८९ ॥

प्रे रयेत् प्रवक्त्त येत् तान् विंशत्यङ्गाधिकारं पुतान् ॥ ९० ॥ ८५ ॥

ततः भालादीनां पालनाच्चेपाश्योङ्मु उदासीनान् मितामित-

भिद्यान् ॥ ८९ ॥

धने सत्त्ये चमकुर्वतो गृहस्थस्य पातकास्यतवं लोकगर्हितत्वाञ् स्वा-

दिव्याद् यदेत्यादिना ॥ ५० ॥

व्यासक्तिमं व्यासक्तिरत्नं व्यतिरिक्तम् व्यधिकारम् ॥ ५? ॥

युक्ताचारो युक्तान्तभोजन: स्वच्छ: कपटद्विमूत्य: शुचिर्वाच्यो

श्रेष्ठमोक्षासः ।

मूढ: म्लेच्छो विनीत: स्थातुं वान्प्रवे गुरुसन्निधौ । जुगुप्सितान् न मन्येत नावमन्ये त मानिन: ॥ ४३ ॥

सोहादंं व्यवहारांश प्रहात्तिं प्रकटितं ऋष्याम् । सङ्गवासेन तदैवस्य विदित्ला विश्वसेच्चत: ॥ ४४ ॥

तसदृशं शुरूप चुद्ध्रात् समयं वौच्य बुडिमान् । प्रदर्शयेदात्मभावान्नैव धर्मं विलढयेत् ॥ ४५ ॥

स्नीयं यश्र: पौरुषच्च गुप्तये काथितश्च यत् । छतं यटुपकाराय धर्मेच्छो न प्रकाशयेत् ॥ ४६ ॥

जुगुप्सितप्रत्तौ च नि:श्वितेन्द्रियं पराजये । गुरूणां लघुना चापि यमक्षौ न निवारयेत् ॥ ४७ ॥

विद्याधनयगो धर्मान् वतमान उपाज्ज्जयेत । व्यसनद्वासतां सज्जं मिथ्याद्रोंहं परित्यजेत् ॥ ४८ ॥

अवस्थानुगतादृष्टा: समयानुगता: क्रिया: । तमादवश्यां समयं वौच्य कर्म समाचरेत् ॥ ४९ ॥

योगज्ञेमरतो दृढो धार्मिक: प्रियबान्धव: । ऋतवाद्यितचास: स्वात्मान्यागये तु त्रिप्रेषत: ॥ ५० ॥

व्यतिरेकाद्विसम्पद्य दृश्य: निरोचिसयुक्त: । उद्योगवान् ॥ ५१ ॥

मूढ: विक्रान्त: नावमन्येत न चनाद्रियेत ।

तेँप: पर्याप्तनोचनै: ॥ ५२ ॥

तसेच विभीयात दृश्य: शातो: चुद्ध्रात् लघो: श्वात्म तावान् स्व-प्रभा|तन् व्यात्तान कोषदग्ध जानी तेजां सि| सत्प्रताप: प्रभावसृ यत्तेज: कोषदग्धजमित्यमर: ॥ ५३ ॥ ॥ ५४ ॥ ५५ ॥

यनमान: यत्न कुआँश: ॥ ५६ ॥ ५७ ॥

योगज्ञेमरत: योगेप्राप्तप्रलोकार: प्राप्तस्य परिपाचनं क्षेय: तयो-रघुरण्णो: ॥ ६० ॥

महानिर्वाणपतले

जितेन्द्रिय: प्रसन्नात्मा सुचिन्त्य: स्वाद्ट्टद्व्रत: । ञ्रप्रमत्नो दौर्घंदर्शी मत्वास्यगान् विचालयेत् ॥ ९९ ॥

सत्यं मृदु प्रियं धोरो वाक् चितकारं वदेत् । ञ्रालोकोत्कर्षं न तथा निन्दां परेषां परिवर्जयेत् ॥ ६२ ॥

जलाग्न्ययाश्व वच्माश्व विश्रामगृहमध्यानि । सेत: प्रतिष्ठितो येन तेन लोकत्रयं जितम् ॥ ६३ ॥

सन्तुष्टौ पितरौ यस्य ञ्रसन्ताननुरक्तता: सुहृद्रपा: । गायन्ति यदू यशो लोकेsस्थ न लोकत्रयं जितम् ॥ ६४ ॥

सत्यमेव व्रतम् यस्य दया दैनेषु सर्वथा । कामकोधौ वशे यस्य तेन लोकत्रयं जितम् ॥ ६५ ॥

विरक्त: परदारेषु निष्पृह: परवस्तुषु । दंभमात्सर्यहीनो यस्तेन लोकत्रयं जितम् ॥ ६६ ॥

न विभेति रसाद्यो वै संग्रामेऽप्यपराजित: । धर्मयुद्धे मृतो वापि तेन लोकत्रयं जितम् ॥ ६७ ॥

ञ्रसंशयात्मा सुस्थ: श्याऽऽभयवाचारतत्पर: । मच्छासने हितो यस्थ तेन लोकत्रयं जितम् ॥ ६५ ॥

ज्ञानिता लोकवातायै सर्वत्र समदर्शित: । क्रियन्ते येन कर्माणि तेन लोकत्रयं जितम् ॥ ६९ ॥

ग्रोधन्तु द्विविधे वि वाच्याभ्यान्तरमेदत: । ब्रह्मघ्यामारपंयां यत्तत् ग्रौचमान्तरिंकं स्मृतम् ॥ ७० ॥

जितेन्द्रिय रसादिह सुचिन्त्य: शुचि, दिन्य' ञ्ररपणीयं पाक्षादि यस्य य: मात्सर्यगान् मदीयने विषया एताभिरिति मात्सर्य हन्त्रियम्त्तय: । मात्सर्या सम्यगानु विषयेपु सम्भवानु ॥ ६१ ॥ ६२ ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ ६४ ॥ निष्पृहै: निराकीर्णै:

प्रद्रिर्वा भक्षणा वापि मलानामपकर्षणंच । देहस्यदिंर्भवेद्येन वहिःशौचं तदुच्यते ॥ ७१ ॥

गङ्गा नयो ऋदावाप्यस्तथा कूपाश चुस्कका: । सर्वं पवित्रजननं स्पर्शद्भो ऋमतः प्रिये ! ॥ ७२ ॥

भस्माच याज्ञिकं श्रेष्ठं मृत्स्ना तु मलवर्जिता । वासोऽजिनहया दौनि शुद्धजानौहि सुव्रते ! ॥ ७३ ॥

किमतद बहुनोहेन गौचाग्रौचविधौ श्रिवे ! । मनःपूतं भवेद्येन शुचिरस्ततदाचरेः ॥ ७४ ॥

निद्राल्से मैथुनाल्से त्यागान्ते मनमूर्छयोः । भोजनान्ते मले च शुचे बहिःशौचं विधीयते ॥ ७५ ॥

सन्ध्या तु कालनिको कार्यो वैदिको तान्त्रिको क्रमा । उपासनाया भेदेन पूजां कुर्वीत यथाविधि ॥ ७६ ॥

ब्रह्मन्मो पासकानां गायत्रो जपतां प्रिये ! । ज्ञानात् ब्रह्म ति तद्वाच्यं सन्ध्या भवति वैदिकौ ॥ ७७ �

सचेत शिलादौ ॥ ६५ ॥ ७० ॥ वाचद्विरित व्यक्जनैश्वो भक्षणा वां येन देहस्यदिंर्भवेदेन कृतिका-

वस्त्रवं स्नादिकंवस्तुनंवापि मलानामपकर्षणं दूरोकृत्य यतत्वं वाङ्ःशौचमुच्यते इत्यन्यथा: ॥ ७? ॥

शुचकाः स्व शुजालाभायाः स्वले ऽपि शुचकत्विखिल्यसमरः सर्वं गङ्गाजलादि ॥ ७२ ॥

भक्ष्येत्यादि । शुचि वाङ्ःशौचविधौ श्रे सुव्रते ! वासोऽजिनहया-दीन्यापि शुद्धजानौहि ॥७३-७६॥

उपासनाभेदर्श्यनपूवकं सन्ध्याभेदेन्तरर्शयति द्वाभ्यां ब्रह्मेत्यादि । ब्रह्मन्मो पासकानां गायत्रा जपनाद् तहाच्यं गायत्री प्रतिपाद्य- श्रृणू भवताति भानौच वैदिकौ सन्ध्या भवति ॥ ७७ ॥

७५. महानिर्वाणतन्त्रे ।

अन्ये षां वैदिकों संख्या सूर्योपस्थानपूर्वकं । ऋष्यंन्दानन्त्रिदिने गायत्रोजपनन्तथा ॥ ७५ ॥ अष्टोत्तरं सहस्रं वा शतम्‌ वा दशधापि वा । जपानां नियमो भद्रे ! सर्व्ववाङ्निकरर्म्मणाम्‌ ॥ ७६ ॥ मूत्रेसामान्यजातौ वा मधिकारोऽस्ति केवलम्‌ । आगमोक्तिविधौ देवि ! सर्व्वसिद्धिस्ततो भवेत् ॥ ७७ ॥ प्रातः सूर्योदये कालो मध्याह्नस्तदनन्तरम्‌ । सायं सूर्यास्तसमयस्विकालानामयं क्रमः ॥ ७८ ॥

श्रोदेव्युवाच । विप्रादिसर्व्ववर्णानां विहिता तान्त्रिकी क्रिया । तत्रैव कथिता नाथ ! सप्तग्रामे प्रवचले कलौ ॥ ७९ ॥ तद्धिदानां कथं देव ! विप्राणां वैदिककर्म्मणाम्‌ । नियोजयमि तद्ध्वं विप्रेषिहेतुं महं सि ॥ ८० ॥ अन्ये ग्रामित अन्येऽपि वत्प्रमत्तोपासकभिद्वानान्तु सूर्योपस्थान- पूवें दिनेशाय दानन्नथा गायत्रोजपं वैदिकों संख्या मर्य्यात ॥ ७९ ॥ अष्टाङ्गिककर्म्मणि मत्र्जपानां नियमाद ऋषोत्तरमित्य दिना । वतसपि चाष्टोत्तरमेव शतेन वैदिके तान्त्रिके च ॥ ८० ॥ ततः श्रागमोक्तविधान: ॥ ८? ॥ ऋष्य- संख्या विधोपचिततत्कालक्रममाद प्रातरिद्यादिना । ऋष्योदयो यत स ऋष्योदय: कालः ॥ ८? ॥ पूर्व्वं श्रोद्रदयाद्येन सद्वेधां ब्राझणादिवर्णानां प्रवचले कलौ युगे तान्त्रिक एव कम्मेप्यधिकारोऽस्तीत्यकतं सम्प्रति तु श्राझणचतिय-वैद्यानां वैदिकामपि संख्या वामधिकारोऽस्तीतस्य च्यते पतदयुक्तं मन्याना श्रोदेव्युवाच विप्रादीत्यादि ॥ ८२ ॥ नियोजयमि प्रवत्स्यसि ॥ ८२ ॥

श्रीमद्भगव उवाच ।

सत्यं ब्रवीमि तव च्छ्रे ! मव्वेंगां तान्निको क्रिय ! लोकानां भोगमोक्षय सर्वंकर्मसु मिद्धिदा ॥ ५८ ॥

इयन्तु ब्रज्यामवित्तो यथा भवति द्दिको । तज्ञेव तान्निके ज्ञेया या प्रागस्तोभयकर्मगा ॥ ५९ ॥

मतोडन कश्रितं देवि ! दिजानां प्रवने कलौ । गायत्र्यामधिकतरेऽस्ति नान्यन्मनेपु कर्हिंचित ॥ ६० ॥

ताराद्या कमलाद्या च वाग्भवाव्या यथाक्रमात् । ब्राज्ञाग्नतियागां मारावित्तो कश्रिता कलौ ॥ ६१ ॥

दिजातीनां प्रभेदायं मूले श्यः परसेवनि । मध्ये वैदिके प्रोक्ता प्रागेवादिककर्मगाम ॥ ६२ ॥

सन्थाग्रामभवैश्रंगे केवलेन मिडिभागभवेत । मत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यस्मेततन संग्रःः ॥ ६३ ॥

कालात्वयेडपि मध्ये यं कर्त्त या देववन्तिते ! प्रो तत्सतं ब्रज्य चौकार्थी मोनेच्छ भिरनानुरैः ॥ ६४ ॥

श्रीसदारग्रिव उवाच सत्यमित्यदितिभः ॥ ५८-६४ ॥

ताराद्ये त्यादि कलौ युगे यथाक्रमावू कमेधैव ब्राज्ञापारगै - र्विग्नानाराद्या प्रज्ञावाद्या कमलाद्या श्रींवीजाद्या वाग्भवाद्या म्र - वीजाद्या मारावित्तो गायत्री कश्रिता ॥ ६५ ॥

त्रिजादीनामिति । हे परमेश्वति ! हिजादीनां ब्राज्ञादीनां मूले श्यः प्रभेदार्थन्नाकाश्यापाद्जिककर्मग्या प्रागेवयं वैदिकीसत्याकरश्रेया प्रोक्ता ॥ ६६ ॥

कान्त्यादि । हे देववन्तिते ! कालात्वयेडपि सद्याविधानकान - व्यपगमेडपि अनाहरेर्जेरादिनमिच्चोन।डपटुलेन मूल्यैमैचेकुभिरो -

आासनं वसनं पात्रं ग्रथ्यां यानं निके तनम् ।

गृह्णाकं वस्तुजातस्य स्वच्छात् स्वच्छं प्रप्रसते ॥ ८२ ॥

समाप्याक्रिककर्माणि स्वाध्यायं गृहकर्म वा ।

गृहस्थो नियतं कुर्यादनैव तिष्ठेन्निरुच्यमः ॥ ८३ ॥

पुष्खतौर्थे पुष्खतिथौ ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ।

जपं दानं प्रकुर्वीत श्रेयसां निलयो भवेत् ॥ ८३ ॥

कलावन्नगतप्राप्ता नोपवासः प्रप्रसते ।

उपवासप्रतिनिषेवीकं दानं विधीयते ॥ ८४ ॥

कलौ दानं महेशानि ! सर्वसिद्धिकरं भवेत् ।

तत्पात्रं केवलं ज्ञेयो दरिद्रः सत्क्रियान्वितः ॥ ८५ ॥

मासवत्सरपञ्चाङ्गामारभदिनमासिके ! ।

चतुर्दश्यष्टमो श्रेष्ठा तथैवैकादशी कुहः ॥ ८६ ॥

निजजन्मादिनचैव पित्रोमरणवासरः ।

वैधृत्सरवदिनचैव पुष्खकालः प्रकीर्तितः ॥ ८७ ॥

गङ्गा नद्दी महादानयो गुरोः सदृशमेव च ।

प्रसिद्धं देवताचैव तु पुष्खतौर्थे प्रकीर्तितं तम् ॥ ८८ ॥

तस्मात् स्वाध्यायने पित्रोः श्राद्धपौर्वापर्यतः क्रियम् ।

नरकाय भवेतौर्थे तौर्थाय व्रततां व्रणाम् ॥ ८९ ॥

तत्रादौ विधिज्ञाने ऽत्रो तत्रोक्तबन्धतो ऽति सङ्क्षेपायं वैदिको तान्त्रिको

च सम्या कर्त्तव्या ॥ ९० ॥

गृह्णाकं वस्तुजातं गृहीन्सम्भक्ष सर्वं वस्तु ॥ ९१ ॥

स्वाध्यायं वेदाध्ययनम् ॥ ९२-९५ ॥

कृच्छ्र जपद्रानविधावमेचितं सुपख्यकालं सुपखतौर्थ्य क्क्रमात् कृत्वा

ऋतुस्नानविधिं चरेत् । कुर्यात् नश्टचन्द्रकाले डिमावास्या ॥ ९६-९७ ॥

न तीर्थसेवा नारोभ्यां नोपवासादिका: क्रिया:। नैव व्रतानां नियमो भर्त्तुः श्रुश्रूषया विना ॥ १० ॥

भर्त्तैष योषितां तौर्थं तपो दानं व्रतं गुरुः ।

तस्मात् सर्वावसना नार्यौ पतिसेवां समाचरेयुः ॥१०९॥

वल्युः प्रियं सदा कुर्य्यात् वचसा परिचयं च या ।

तदाज्ञानुचरौ भूत्ा तोषयेत् पतिव्रत्सवान् ॥ ११० ॥

नेच्छे तं पतिं कुरटद्यया स्वायेवैव तु दुर्वचः ।

नाप्रियं मनसा वापि चरेद्‌त्तुं: पतिव्रता ॥ १०८ ॥

कायेन मनसा वाचा सर्वदा प्रियकर्म्मभिः ।

या प्रीणयति भर्त्तारं सैव नारी पतिव्रता ॥ ११३ ॥

नान्यवक्त्रं निरोचेत नान्यैः सआधमाच्चरेत् ।

न चाङ्गं दर्शयेद्‌न्यान् भर्त्तुराज्ञानुसारिणी ॥ ११४ ॥

निह्शे तं पित्रोः सम्भ्रम्‌यौवने ।

वार्धक्ये पतिसूनां न स्वतन्त्रा भवेत् क्वचित् ॥ ११थ ॥

अज्ञातपतिमथ्योः स्त्री ज्ञातपतिसेवना म् ।

नोदाहयेत् पिता बालामज्ञातधर्म्मासनम् ॥ १०९ ॥

नरमांसं न भक्षयात् नररक्तं न पिबेत् स्त्रियां ।

बद्धपकारकान् गाश्च मांसादान् रसवर्जितान् ॥१०७॥

फलानि ग्राम्यवन्यानि मूलानि विविधानि च ।

वृक्ष क्लोधर्म्मानाचह न तीर्थेयादिभिः सम्र्रभिः ॥ १०० ॥

मत्वैतत् सर्षे प्रयत्ने न ॥ १०९ ॥

परिचर्य्या या सेवया ॥ १०२-१०४ ॥

स्वतन्त्रा स्वाधीना ॥ १०६ ॥ १०७ ॥

भूमिजातानि सर्वाणि भोज्यानि स्वेच्छया शिवे ! ॥ ३०८ ॥ अध्यापनं याजनं च विप्राणां व्रतमुत्तमम् । अग्निहोत्रं च त्रिविधं वहतैर्निर्वोहमाचरेत् ॥ ११० ॥

राजन्यानाच्च सदृक् तंं संग्रामो भूमिप्रशासनम् । श्रुताग्रको वधिगृतं शूद्रवृत्तमधाश्रयेत् ॥ १११ ॥ वाणिज्याशस्त्रवैश्यानां शूद्रवृत्तमदूषणम् । शूद्राणां परमेशान ! सेवारात्रिं विधीयते ॥ ११२ ॥ मामान्यानान्तु वर्षाणां विप्रश्र्च्यनर्यशात्तिपु । श्राधिकारोऽस्ति देवेशि ! देहयात्राप्रसङ्गये ॥ ११३ ॥ ऋषे ट्ठा निर्ममः शाकः सलवणो जिह्वेन्द्रियः ! निमेषरो निष्कपटः स्वहस्तौ ब्राह्मणो भवेत् ॥ ११८ ॥ अध्यापयेत् पुत्रबुद्धया ग्रिश्यान् सन्मार्गेर्वर्त्तं न । सर्वलोकहितैषी पों स्यात् पञ्चपातविनिस्मृं खः ॥ ११४ ॥ तमध्यालापममृत्युश्च व्यसनाप्रियभाषणम् । नोचैः प्रसक्तिं दुर्भक्तः सर्वथा ब्राह्मणास्यजेत् ॥ ११६ ॥

एतत् मानवधर्मानु प्रस्तारिता नुसंज्ञितान् । व्यथ ब्राह्मणपदं चैवमध्यापनमित्यादि ॥ १२० ॥ व्यथ च्वातियदत्समाचह राजन्यानामित्यादि केन । चतल संग्राममू-तीमग्रासनसृपे सदृडत्ते ॥ १२१ ॥ व्यथ वेध्यानां शूद्राध्याश्र हत्समाचह वाणिज्ये त्यादिने केन । वैद्या-र्नार्मापि वार्त्ताश्र्च्यहस्तसं हतत्सम् ॥ १२२ ॥ व्यय वर्षसकृद्रराश्रां हत्समाचह सामान्यानामित्यादिने केन ॥ १२३ ॥ व्यथ ब्राह्मणपदम्मरांगाह वह्हे ट्ठे त्यादिभिः । निस्में यः देहातिंविप-त्कर्मततिज्ज्यैः शान्तः ॥ ११९ ॥ १२५ ॥

अष्टमोऽध्यासः ।

युयुत्सुना गरिंता सन्धौ सम्मानैः सन्धिकृत्‍तमा । मृत्युंजयो वा युद्धे षु राजन्यानां वरानने ! ॥ १२० ॥

अनोभौ स्यात् प्रजावित्ते गृह्लीयात् सम्भितद्धरम् । न च्चनद्धोकितं धर्में पुन्नवत् पालयेत् प्रजाः ॥ १२५ ॥

न्यायं युद्धन्था समिं कर्माण्यन्यन्यानि यानि च । सन्धिभिः सह कुर्वीत विचार्यं सर्वथा त्रपः ॥ १२८ ॥

धर्मंयुद्धे न योजव्यं न्यायद्धपुरस्क्रिया: । करषौया यथाशक्तिं सन्धिं कुयाद् यथाबलम् ॥ १७० ॥

उपायैः साध्ये कार्यें युद्धं सन्धिष्य श्रतुभिः । उपायानुगता: सर्वे जयश्चैवमविश्रुतः ॥ १२४ ॥

स्थानौचमझाच्चिरतत्; सदा विद्‌जननप्रियः । धीरो विपत्तौ दृढचयो गौलबान् सम्भितव्रयोः ॥ १२२ ॥

निपुषो दुर्गसंकारं ग्रास्तश्रिच्छा विचचप्सा ।

सिष्ये ल्यादि । श्रुत्वायाम् गुएषु मत्स्वपि पराक्रमन् दोषारोपणम् व्यसनम् दूर्तार्तिकम्मिं दक्भम् म्लानिषुचृहमाज्यतैर्‌निमित्तक्रस्न्‍त-

सह च्चैतम् ॥ १२६ ॥

चष्र राजन्यधर्म्मानाह यतसक्‍लार्थदूषिभः । उचै वरानने ! यथा ! अर्थात् ! प्रभांर्सनीया वदने राजन्यानां च्चार्त्तनियायां सम्भौ संमेलने सांत युयुत्सुया युद्धे च्छा गरिंता निर्‌द्वतता भवंतं सम्न्नस्तु तेषां सम्नानैचोत्तमो भवेच् तेषां युद्धे षु ल मत्यु रेव वा जयएव वा उत्तमो भवेत् न तु प लायनादिकमित्यर्थः ॥ १२७-१२८ ॥

पुरस्कृं या सत्कारः यथाबलम् वलमनतिक्रम्य वलपूर्व्वं क-

स तयर्थः ॥ १२० । १२१ ॥

विरतत् विरक्तः धीरो धैर्‌यवान् दच्चोदनवशः । १२२ ॥

निपुष इत्यादि । दुर्गसंस्कार दुंखं गच्छाति विपच्चा वहति कृत्व-

स्वसेन्यभावान्वे षौ स्वातं शिच्चयेद्रपैकौग्रलम् ॥ १२३ ॥

न हन्यान्मूर्छितान् युद्धे त्यक्क्वाग्लान् पराङ्मुखान् ।

बलानौतान् रिपून् देहि ! रिपुदारान् गृहीतनपि ॥१२८॥

जयलक्ष्मीनि वस्तूनि सन्निप्राप्तानि यानि च ।

वितरेत्तानि सैन्येभ्यां यथायोग्यविभागतः ॥ १२४ ॥

शौर्यं वत्तव्य योध्र्यां ज्ञेयं राजा पृथक् तम् ।

बडुसैन्याधिपतिं कुर्थादामहर्ता रतः ॥ १२६ ॥

नैकाराजन् विश्वेद्राजा नैकं न्याये नियोजयेत् ।

साम्यं क्रोधींपहास्यच्च नोचैः सह विवाद्यं येत् ॥ १२९ ॥

महत्युतः स्वल्पभाषो जिन्मासूत्रानुवर्त्तनपि ।

बहुमानार्द्राप नइं भो घोरोदर्कप्रसादयोः ॥ १२७ ॥

स्वयं वा चरदृश्यां वा प्रजाभावान् विलोकयेत् ।

एवं सजनभृत्यानां भावान् पश्ये नराधिपः ॥ १२८ ॥

क्रोधाइ्भात् प्रमादाद्धा सम्मानं यासनन्तथा ।

महसा नैव कर्त्तव्यं स्वामिना तत्त्वदर्शिना ॥ १३० ॥

कैन्यसेनाधिपत्यवर्नितापत्यसेवका: ।

पालनीयाः सदाचार्य तं दृष्ट्वा राज्ञा यथाविधि ॥ १३२ ॥

दुर्गेसं पर्व्वतपरिखाप्राकारादिभिः दुर्ग्गं नगरस् तत् पत्त-कारे ॥ १२३ । १२४ ॥

वतरेच दद्याच ॥ १२५-१२७ ॥

वड्व्यूतद्रव्यादि । वडुमानोडपि भूरिसम्पानोडपि राजा नहं भो-

भूरिसम्पाननिमित्तर्कचिन्तासहद्र्वतिनून्यो भवेत् ॥ १२५ ॥

स्वयंवेत्यादि । चरदृश्या चन्यातच्चाकुद्र्वानप्रवीणो गूढपुरोहितः;

तं दृष्ट्वा हेत्था प्रजानां प्रजानामिमप्रियां व्रतं वा ॥ १३६ ॥

षष्टमोऽध्यासः ।

उप्तान्तानसमर्थेऽपि वालांश्च मृतवान् श्ववान् ।

ज्वराभिभूतान् वृद्धांश्च रक्षयेत् पिटकवत् नृपः ॥ १३२ ॥

वैश्यांश्च कृषिार्ज्ज्यं हतं विधिं सनातनम् ।

येनोपायेन लोकानां देहयात्रां प्रसिध्यति ॥ १३३ ॥

श्रत: सर्वोपमा देहि ! वार्ज्ज्यकृत् कुपिकम्भमुस् ।

प्रसादयसनालस्यं मिथ्यासाक्ष्यं विवर्ज्जयेत् ॥ १३४ ॥

निश्चित्य वस्तुनं ल्यमुभयोः सम्मतौ श्रुवे ! ।

परस्परज्ञानकरणं कार्यासिद्धिस्ततो भवेत् ॥ १३५ ॥

मत्ताविधिपवालानामरित्रस्तत्न्र्यां प्रिये ! ।

रोगविभ्रान्तबुद्धीनामर्मासदृशौ दानविक्रयौ ॥ १३६ ॥

कार्यासिद्धिरदृष्टानां गुष्मश्रवणपातो भवेत् ।

विपथ्य' ये तद्गुणानामन्यथा भवति क्रयः ॥ १३७ ॥

कुज्जरोष्ट्रतुरङ्गाणां गुप्तदोषप्रकाशनात् ।

वर्षांतौ ततोऽपि तत् क्रे यमन्यया कर्त्तु मर्हति ॥ १३८ ॥

धर्मार्थकाममोक्षायैषा भासनं मानवं वपुः ।

श्रत: कुलेभि ! तत्कृते यो न सिद्धे न्नम् श्रासनात्॥१३९॥

दशभात् राज्ञार्द्धदानात्तककार्च्चितस्यौत्कृष्टक्य्याव् ।

कृततन्नामश्वान् मृतता वाज्छया येषान्न्याभूतान् ॥ १३? ॥

श्रथ वैश्याश्चारान् वक्तुं छुपक्रमते वैश्यानाभिल्यादिभिः ।

येन हुपवार्ज्ज्यकर्म ह्यपे श्रोपायेन देहयात्रां मरौर्नि ल्यांचः ॥ १३३ ॥

सर्व्वांत्नना सर्व्वप्रकारेण ।

निर्धनं ये त्यादि । निश्चितनिर्णीय तन्नूल्यम निश्चतवस्तुमूल्य-

हपि निश्चित उभयोः धिके दे याकारकयोः ।

कार्त्राग्नाम् वस्तुनाम विपथय वमेरोत्य ॥ १३५ । १३६ ॥

यत्र गौधूमधान्यानां लामो वर्षे गते प्रिये ! । युक्तस्यतुर्थो धातूनामष्टमः परिकोर्त्तितः ॥ १८० ॥

ऋतुपे ऋषभौ च वाराह्ज्ये तथा सर्वेषु कम्पनसु । यदूदरद्रोकतं मर्त्त्यैः स्ततकार्यं ग्रास्ल्सम्मतम् ॥ १८२ ॥

ततः श्रुतिः सत्यभाषी जितानिद्रो जितेन्द्रियः । अप्रमत्नो निरालस्यः सेवारक्तो भवेद्वरः ॥ १८२ ॥

प्रभुष्ट्वि प्रससमोन्माद्यस्तज्ज्ञाया जननीममाः । मान्याश्चाद्वान्न्यादृश्यतैरिहामुत सुखेऽपि भिः ॥ १८३ ॥

भक्तं स्मरे तांञ्ज श्रभिग्राश्च जानोत्याद्यदशनो न । सखौभिः सर्वद्रां तुष्टे तु प्रभोराज्ञां प्रतोयनयन ॥ १८४ ॥

ग्रपञ्च नं रुढिविच्च्रं सुस्थग्रे कार्यतश्च यत् । भत्तंग्लोनिकारं यच्च गोपयेदितियत्नतः ॥ १८५ ॥

ग्रलौभः स्यात् स्वाभिधने सद्ग्र स्वामिहिते रतः । सत्संगनिधावसद्रापं क्रोढां ह्यासं परित्यजेत् ॥ १८६ ॥

न पापमनसा पश्ये द्राप तद्ग्रहकिद्ररोः । विविक्तग्रव्यां हृष्टश्च ताभिः सह विवर्ज्जयेत् ॥ १८९

प्रभोः श्रग्र्यंशनं यानं वसनभाजनानि च । उपानडूष्यं ग्रस्तं नामार्थे विनियोजयेत् ॥ १८५ ॥

तत्क्रे यः मानतपःक्रियः ॥ १३५ ॥ उत्तमर्थेन मूलधनार्द्धकं प्रयाति बाधः ॥ १९० ॥ श्रय सेवकधर्म्मानाह द्रष्टव्यादिभः सु चतुरः । गुरुभिः स्वक्चः व्यप्रमत्तो निजकार्य्ये षु सावधानः ॥ २४२-१८६ ॥

न पापेत्यादि । पापमनसा तथ्य स्वामिनो न्ट्टिक्कदूरीतरपि न पश्येत् का वाचां तद्विपरीतोपग्रादोनामं विविक्तग्रव्याम रक्षःश्रयनमं द्राभः स्वामिटत्क्रुकारोभः ॥ १८७ ॥ १८५ ॥

श्रेष्ठमीसासः ।

चमां ऋतापराधेऽपि तं प्रार्थयेद्ग्रातः प्रभोः । प्रागलभ्यं प्रोढवादेऽपि साम्यांचारं द्विवर्जयेत् ॥ १४८ ॥

सर्वे वर्णाः स्वस्ववर्णोक्तधर्मो|न्नतथाऽऽश्रयन्म । कुर्वीत भैरवीचक्रान्तस्तत्त्वचक्राद्धते शिवे ! ॥ १५० ॥

उभयत महेशानि ! नैवोदाहः प्रकौत्तितः । तथादने च पाने च वषंभेदो न विद्यते ॥ १५१ ॥

श्रीदेव्युवाच ।

क्रिमिदं भैरवीचक्रान्तस्तत्त्वचक्रं कौलधर्मम् । तत्त्वं योनुमिच्छामि कथया वक्तुमर्हसि ॥ १५२ ॥

श्रीमतदाशिव उवाच ।

कुलपूजार्धयो देहि ! चक्रानुष्ठानमोरितम् । विग्रहपूजासमये तत्कार्यं साधकोत्तमैः ॥ १५३ ॥

भैरवीचक्रविषये न ताडडूःनियमः प्रिये ! । नथाऽसमयमासाद्या कुर्वीतचक्रमिदं शुभम् ॥ १५८ ॥

विधानमस्य वक्ष्यामि साधकानां शुभावहम् । प्राराधिता येन देवौ तूर्णं यच्छति वाञ्छितम् ॥ १५४ ॥

प्रागलभ्यम् भाञ्ज्यम् ॥ १४९ ॥

व्रतनम् भोजनम् कुरते दिनां ॥ १५० ॥

उभयत भैरवीचक्रे तत्त्वचक्रे च ॥ १५१ ॥

स्थथ भैरवीचक्र तथ्तचक्रयोविधानं प्रोढमिच्छन्नी श्रीदेव्युवाच क्रिमिदमित्यादि ॥ १५२ ॥

एतत् प्रार्थितः सन् श्रीमतदाशिव उवाच कुलपूजेत्यादि ततु कुल-पूजार्थयुक्तं चक्रानुष्ठानम् ॥ १५३ । १५४ ॥

चक्रे भैरवीचक्रे च येन भैरवीचक्रानुष्ठानेन यच्छति इति ॥ १५४॥

कुलाचार्यो रस्यभूमावास्तौध्यासनमुक्त्तमम् । कामाद्ये नास्त्वोजेन संग्रोध्योपविष्टतत: ॥ १५८ ॥

सिन्दूरेण कुसूलेन केवलेन जलेन वा । त्रिकोणं चतुरस्त्रच्च मण्डलं रचयेत् सुधी: ॥ १५९ ॥

विचित्रघटमानोनीय द्रव्यचैंतविचिन्तितम् । फलपत्रसंयुक्तं सिन्दूरतिलकान्वितम् ॥ १५? ॥

सुवासितजले: पूर्वं मण्डले तत्‌व साधक: । प्राणप्रेन तु संस्थाप्य धूपदीपौ प्रदर्शयेत् ॥ १५? ॥

सम्पूज्य गन्धपुष्पाभ्यां चिन्तये देवताम् । मन्त्रपपजाविधिना तत्त्‍व पूजां समाचरेत् ॥ १६० ॥

विमृशेदमतवच्याभि: सुपुष्पैमारवन्नते ! । गुरवादिनवपालाभ्यां नात्र स्थापनमिष्यते ॥ १ ६? ॥

मैरवोचक्रारुचानमेवाह कुलाचार्यदृत्यादिभि: । कुलाचार्य: कुल- गुरु: रस्यभूमौ रमणीयां भुवं तन्मासनमास्तींर्यांच्छाद्य कामाद्यो न क्रोञ्जाद्यो नास्त्वोजेन फटा संग्रोध्य च तत्कतत्कासने उपावि- शेत् ॥ १४८ ॥

तत: सुधा: कवचादि: मिन्दूरेण रसै: सिन्दूर रचयेत् । तत: सुधा: कौलादि: मिन्दूर रचयेत् कुसू- लेन केवलेन जलेन वा त्रिकोण्यं मण्डलं तद्वद्रचयतरस्त्रचतुष्कोण्यं मण्डलं रचयेत् ॥ ९४७ ॥

तत्रैवं विधि: । तत: परं विचित्रंविविधानि चित्राख्यानिर्वान यतैवमभयं घटमानोनीय द्रव्यचैंतविचित्नभाजतेव सम्पूज्य फलै: पञ्जवैच संयुक्तै: सिन्दूरतिलकैरैवन्तं संयुक्तं कर्पूररादिभि: श्चाश्वसितैर्ज्वै: पूर्ववच्च कत्‍वा प्राणप्रेन खोङ्कारेण तत्‍व मण्डले संस्थाप्य च साधक्रो धूपदीपौ प्रदर्शयेत् ॥ ९४८ । ९४९ ॥

सम्पूज्येत । ततस्तत्‍वपुष्पाभ्यां घटं संयुक्ते तत्त‍वेष्टदेवतां विन्त्येत्‌}

यथेष्टन्तत्त्वमादाय संस्थाप्य पुरतो व्रतौ । प्रोचयेदेक्तमन्ये या दिव्यहृद्यावलोकयेत् ॥ १६२ ॥

आलियन्ते गण्यपुष्पं तत्त्वं विचिन्तयेत् । ज्ञानन्दभैरवों देवों ज्ञानन्दभैरवन्न्था ॥ १६३ ॥

नवयौवनसम्पन्नतरुणाक्रण्यविग्रहाम् । चारुहासासृताभोगौकसद्ग्रनपद्ज्जाम् ॥ १६४ ॥

नृत्यगीतक्तामोदां नानाभरणभूषिताम् । विचित्रवसनाध्यायेत वराभयकराम्बुजाम् ॥ १६४ ॥

इत्यानन्दमयोध्यात्वा स्मरेदानन्दभैरवम् । कर्पूरार्धवलं कमलायतनाचम् दिव्याक्षराभरणभूषितदेहकान्तिम् ॥

मज्जन्मनि च पूर्वोक्तेन संचेपपूजार्विधिना तत्त्वं कलयेहृष्टदेवताया: पूजां समाचरेत् कुर्वीत ॥ १६० ॥ १६१ ॥

यथेष्टर्मिति । ततो व्रतो साधको यथेष्टन्तत्त्वं मद्यादिकमादाय पुरतोऽपे संस्थाप्य चाश्मने या फटाट प्रौचयेत् जलेऽपि विच्चेत् दिव्यहृद्यावलोकयेज्ज ॥ १६२ ॥

आलियन्ते ततोडलियन्ते मद्यपात्रे गण्यपुष्पादतत्त्वं तत्त्वार्थबिदच्ने एवं ज्ञानन्दभैरवो देवो ज्ञानन्दभैरवन्न्था ॥ १६३ ॥

ज्ञानन्दभैरवाध्यानमेवाह नवयौवनसम्पदामिति । नवयौवनसम्पदां नूतनतारुण्यकं सम्प्राप्राम् तद्रुणाक्रण्यविग्रहाम् देहाम् चारुहासासृतताभोगौकसद्ग्रहणपद्ज्जाम् चारुहासेन मगोऽर-

ऋषनेनाकृतभाऽऽया शरद्लक्ष्यभाषणेन चोच्चस्वरहृ दीप्तमानं वदनं वदनमयूजं छछकामलं यशास्त्र्याभूतां नृत्यगीतक्तजोदाम नृतगीताभ्यां लत चामोद ज्ञानन्दो यया तां नानाभरणभूषितां खनेकविधभूष्णाबकू ताम् विचित्रवसनारू विचित्रवस्त्रुंतं वसनं वस्त्रं यशास्त्र्यै वराभयकराम्बुजां वरारभक्ताराम्बुजां यशोऽसिमन् ॥ १६४-१६५ ॥

वामेन पाणिकमलेन सुद्धाचपात्रम्

दद्यादेश षडिगुटिकान्दधतं षरारामि ॥ १६९ ॥

ध्यात्वैवसुभयत्तत्वं सामरस्यं विचिन्तयन् ।

प्रणवादिनमोऽन्तेन न नाममन्त्रे न देहिकः ।

संपूज्य गम्यपुष्पैर्यां श्रोधयेत् कारयां ततः ॥ १७५ ॥

पाग्यादितिकवोजेन स्वाहान्तेन न कुलाचंकः ।

षट्चोत्तरशताह्व्या जपन् हेतुं विशोधयेत् ॥ १७६ ॥

गृहकाम्यै कवित्तानां गृधिग्नियां प्रवले कलौ ।

आद्यात्वप्रतिनिधौ विधेयं मध्यरतयम् ॥ १७० ॥

दुर्धं मिता मानिक्यैर्विज्ञेयं मध्यरतयम् ।

षडिकरपमिदं मत्वा देवतायै निवेदयेत् ॥ १७१ ॥

करन्थमैरविधानेच्छाहीन कपूंरपूर्भरन्मित । करूरपूर्भरन्

कयलयताह्यमू कमशवरदायते विसृते न्यक्तिग्नों

यस्मिन् तमो दिव्याश्वराबभूषितपितदेहकार्निम्नु दिव्यैरसुराभरप्यैस्तत्-

सभगेैमौं शितो ललकू तो यो देहस्तत् कार्नजरधिका दोपियर्स तथाभृ तमू

१ १७ेन पाग्यामलकेन हृदयादपातं मद्यासर्म्नवां पातय्द्रेपा पात्याक्रम-

लेन षुडियुटिकाग्न्य् दधतमाननद्भैर्यं षरारामि चिन्तयामि ॥ १७९ ॥

ध्यात्वा तु । एकसुभी ध्यात्वा तन्मालियन्त्रे उभयोभंरचेसिचयः:

२ रसभैकरसिं विचिन्तनु देशिकः साधकः प्रप्यवादिनभोडन्टनेन नंम-

रन्ने न गम्यपुष्पाभ्यां तौ संपूज्य तनः कारयां मद्यं शोधयेत् ॥१७५॥

नचु केन मन्त्रे षा मद्यं शोधयेतु तवाढ पाघादीयादिं । नकिइहा-

नेन स्वाहान्तो तस्यैवमू तेन पाघादितिकवोजेन चां हौंकिरिम्नि त

वीजतथेप्या षट्चोत्तरशताह्व्या हृममेव मन्त्रं जपनू कुलाचंको छेद

मद्यं विशोधयेत् ॥ १६६ । ९० ॥

१ १मधुरनयमेवाह द्रघमिस्यादि । षबिलृपं मद्यास्रहपमु रहं

सिमु ॥१९०॥

स्वभावात् कलिजन्मानः कामविभ्रान्तचेतसः । तद्रूपेयं न जानन्ति शक्तिं सामान्यबुद्धयः ॥ १७२ ॥

ऋतस्थे षां प्रतिनिघौ श्रेष्ठतत्त्वस्य पार्वंती ! । ध्यानं देव्या: पदाम्भोजे श्रेष्ठमन्त्रजपस्थया ॥ १७३ ॥

ततस्तु प्राप्ततत्त्वानि पञ्जालादौनि यानि च । प्रत्ये कं शक्तिजानिनं मनुना चाभिमन्त्रयेत् ॥ १७४ ॥

सर्वं वज्रामयं ध्यात्वा निर्जोल्य नयनद्वयम् । निवेध्य पूर्ववत् काङ्क्षै पालभोजनमाचरेत् ॥ १७५ ॥

इदन्तु भैरवौचकं सर्वेतन्ने च पु गोपितम् । लवाख्ये कवितं बद्ध्रे ! सारात् सारं परात्परम् ॥ १७६ ॥

विवाहो भैरवौचकृतत्त्वचक्रे डप पार्वंती ! । सर्वथा साधकेन्द्रेण गम कर्त्तव्यः भैरवव्रत ना ॥ १७७ ॥

शक्तिं स्तियम् ॥ १७८ ॥

च्रत रक्ष्यादि ! हे पार्वंती ! च्रयो छेतो: तेषां कलिजन्मनां श्रेष्ठतत्त्वस्य सैधुनस्य प्रतिनिघौ देव्या: पदाम्भोजे ध्यानं विधेयं तथा स्वे मन्त्रद्वय जपो विधेय: ॥ १७९ ॥

तत्पन्नादौनि मांsसादौनि यानि प्राप्ततत्त्वानि तानि प्रत्ये कं शक्तिजाननेन शक्त्या जपनानेन चां हों क्रो स्वाहेति मन्त्राभिमन्त्रयेत भोध्ये व्रतद्वयस्यः ॥ १८० ॥

सर्वं मिति । तथा नयनद्वयं निर्जोल्य सर्वं मद्यादितत्त्वं वज्रामयं ध्यात्वा पूर्ववत् काङ्क्षै निवेध्य च पूष्णे प्रदेयं पानभोजनमाचरेत् ॥ १८१ ॥

ध्याथ भैरवौचकस्य माहात्म्यं वर्षयित्वापक्रमते हृदन्नस्यादि ॥ १७६ ॥ १८२ ॥

विना परिषयं चौरः प्रकृत्यैवां समाचरन्‌ ।

परक्लोगामिनां पापं प्राप्तुयाद्वात संग्रयः ॥ १७५ ॥

सम्प्राप्ते भैरवौचक्रे सर्वे वर्णा द्विजोत्तमाः ।

नित्रत्ते भैरवौचक्रे सर्वे वर्णाः पृथक् पृथक् ॥ १७६ ॥

नात्न जातिविचारोऽस्ति नोच्छिष्टादिविवेचनम् ।

चक्रमध्येगता वीराः मम रुपा नचान्यथा ॥ १७७ ॥

न देशकालनियमो न वा पात्रविचारणम् ।

येन केनाहतं द्रव्यं चक्रे डक्षिन्‌ विनियोजयेत् ॥ १७८ ॥

टूरदेशात् समागौतं पक्वं वापक्वमेव वा ।

कोरेपा पश्नता वापि चक्रमध्येगतं शुचिः ॥ १७९ ॥

चक्रारभे महेशानि ! विप्रा: सर्वे भयाकुलाः ।

विभूतास्ते पत्नयन्ते वीराणां ब्रह्मतेजसा ॥ १८० ॥

पिग्राचा गुह्यकः यच्चा वेतालः कूष्माण्डयः ।

शुल्वात्त भैरवौचक्रं टूरं गच्छन्ति साधकसन्‌ ॥ १८१ ॥

तत्र तौर्थानि सर्वोऽपि महातौर्थानि कानि च ।

सैन्द्रमरगया: सर्वे तवागच्छन्ति साधकसन्‌ ॥ १८२ ॥

चक्रे स्थितां महातर्थ सर्वतीर्थाधिकं शिव ! ।

तिदर्श यत् वाद्यन्ति तव नैवेद्यमुत्तमम् ॥ १८३ ॥

परिषयम् विवाच्यस ॥ १७५ । १७८ ॥

चतु भैरवौचक्रे ॥ १८० ॥

द्रव्यं सद्यादि ॥ १८१ — १८३ ॥

शाक्तसत्र समापयसू ।। १८८ ।।

यत्‌ वक्तव्यं ॥ १८९ । १८६ ॥

श्रेष्ठमोक्षास: ।

क्लेशे न श्वपचेनापि किरातेनापि ऋष्युना । ग्रामं पक्क' यद्राज्ञां वौरहस्तार्पितं शुभुचि: ॥ १५९ ॥

हष्ठा तु भैरवौचक्रं मम रूपांश साधकान् । मुच्यन्ते पशुपाशेभ्य: कलिकालपटूषिता: ॥ १६० ॥

प्रवले कालिकाले तु न कुुर्याच्चक्रगोपनम् । सर्वत्र सर्वदा वीर: साधयेत् कुलसाधनम् ॥ १६१ ॥

चक्रमध्ये तथालापं चाछल्यं बहुभाषणम् । निष्ठीवनमधोवायुं वर्षभेदं विवर्जयेत् ॥ १६२ ॥

कृरान् खलान् पशून् पापान् नास्तिकान् कुलदूषकान् । निन्दकान् कुलशास्त्राणां चक्राइ रतरं त्यजेत् ॥ १६३ ॥

से हृदयादानुरत्या पशून्‍यक्रं प्रवेश्र्रयान् । कुलधर्मान् परित्यजो वौरोडपि नरकं व्रजेत् ॥ १६२ ॥

ब्राह्मणो या वैश्या: शूद्रा: सामान्यजातय: । कुलधर्मामृता ये वै पूज्यासते देववत् सदा ॥ १६५ ॥

वर्गैरभिमानाच्चक्रे तु वर्षभेदं करोति य: । म याति घोरनिरयमपि वेदान्तपारग: ॥ १६६ ॥

चक्रातर्गतकौलानां साधनां श्रुतचेतसाम् । मातृाच्छुचिवश्रपाश्रां पापाग्रहा भवेत् कुत: ॥ १६७ ॥

यावदर्सान्त चक्रेऽषु विप्राद्या: श्रैवमाग्र्र्रिया: । तावत्ु ग्रामभावचारांशर्रेयु: श्रीवत्सासनात् ॥ १६८ ॥

चक्रार्दिन:ऋतताः सर्वे श्वश्रवर्णाश्रमोदितम् । लोकयात्राप्रसिद्धयै कुुर्युः कर्म ऋथक् ऋथक् ॥ १७० ॥

ऋषुुनr जातिविगेेेषा स्वामस् व्रपकासम् ॥ १७१-१७२ ॥

भयादानुरक्तत्र्रा भयचक्रीाग्र्र्रगेगय ॥ १७३-१७४ ॥

पुरषय्यो गतेऽपि गवसुखडचितासनात् । चक्रमध्ये सक्तं जप्या तत् फलं लभते सुधोः ॥ १९५॥

मै रवौचक्रमाहात्म' को वा वक्तुं क्षमो भवेत् । मकरदेतत् प्रकृत्योषा: सर्वेः: पापैः: प्रमुच्यते ॥ १९६ ॥

घृप्मासं भूमिपाल: स्यात् वर्धं मृत्युञ्जय: स्वयम् । नित्यं समाचरन् मच्च्यो ब्रह्मानिर्वाणमाप्नुयात्॥२००॥

बहुना किंमिहोक्तेन सत्यं जानीहि कालिके ! उद्धामुत्न सुखावास्यै कुलमार्गे हि नापरः ॥ २०? ॥

कले: प्रावक्यसदृशे सर्वधर्म्मो विवर्ज्जिते । गोपनात् कुलधर्म्मस्य कौलोऽपि नारकी भवेत् ॥२०२॥

कथितं भैरवीचक्रं भोगमोक्षैकसाधनम । तत्सञ्चक्र कुलेऽपि न ! साम्प्रतं वर्च्चाम तत् खुरू ॥२०३॥

तत्सञ्चक्र चक्रराजं दिव्यचक्र तदुच्यते । नात्राधिकारः सर्वेषां ब्रह्मज्ञान साधकान् विनाः ॥२०४॥

परब्रह्मोपासका ये ब्रह्मज्ञा ब्रह्मतत्पराः । मुग्धान्तःकरणाः शान्ता: सर्वप्रपञ्चाहिते रताः ॥२०४॥

नित्ये कार्या नित्ये पूजा द्रव्यशौला उदाहृतः । सत्यसङ्लल्पका ब्रह्मास्व एवात्राधिकारिणः ॥ २०६ ॥

धरेयुः कुर्युः ॥ १९६ ॥ १९७ ॥ पुरषय्योत्यादि । गवसुखर्डचितासनात् गवासनात् सुखडास्नात् चितासनादिति पाठः ॥ १९५ ॥ १९६ ॥

चितासनाच्च यत् फलं लभते ॥ १९५ । १९६ ॥ घृप्मासं भैरवीचक्र समाचरन् मच्च्यो भूमिपान्: स्वादित्ये वमन्त्रयः ॥ २००-२०३ ॥

स्यादित्ये वमन्त्रयः ॥ २०८ ॥ स्वात्म चक्रराये तत्सञ्चक्रे ॥ २०८ ॥

मुग्धान्तः -- - - गोपीचन्द्रयोः ॥ २०९ ॥

श्रष्टमोल्लासः ।

ब्रह्माभावेन तत्त्वज्ञे ! ये पश्यन्ति चराचरम् । तेषां तत्त्वविदां पुंसां तत्त्वचक्रेsधिकारिता ॥ २०९ ॥

सर्वं ब्रह्ममयं भावचक्रेsस्मिन् स्त्र्यादिसञ्ज्ञके । येषामृत्पत्तिपर्यन्तं द्वैतं ! तेषां न चक्रेश्वरी: ॥ २०५ ॥

न घटस्थापनार्त्थं न बाहुल्येन पूजनम् । सर्वं वा ब्रह्मभावेन साधयेत् तत्त्वसाधनम् ॥ २०६ ॥

ब्रह्ममन्त्रौ ब्रह्मनिष्ठौ भावेचक्रे खवर: प्रिये ! । ब्रह्मज्ञै: साधकै: सार्द्धं तत्त्वचक्रं समारभेत् ॥ २०७ ॥

यस्ये सुनिर्म्मले देशे साधकानां सुखं वहि । विचित्रासनमालौ च कल्पयेदिमं लासनम् ॥ २११ ॥

तत्त्वोपविषयं वचने श्रुते: सार्हितां ब्रह्मसाधकै: । ग्रासाद्येतु तत्त्वानि स्थापयेद्ग्रत: प्रिये ! ॥ २१२ ॥

तारादिग्राणवोजान्तं ग्रतावल्च्या जपनं मनुम् । सर्वं तत्त्वेषु चक्रे ग्र इदं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ २१३ ॥

छन्न तत्त्वचक्रे ॥ २०६ । २०७ ॥ भावो भावना विचार्यर्थ: ॥ २०५ ॥

तत्त्वसाधनमूलं तत्त्वचक्रसाधनमूलं ॥ २०७ । २१० ॥

ख्यथ तत्त्वचक्रस्य विधनासाहचर्ये हेत्वादिद्भ: ॥ २१३ ॥

तत्त्व कल्पयते विमलात्मने त्यासादयेतु ज्ञानयेतु तत्त्वानि मद्या- दिति ॥ २१२ ॥

तारादित्यादि । ततो मय्यादित्यु सर्वतत्त्वेषु तारादिम्राण- वोजान्तं तार: प्राणवृत्त्यर्थ: स तारादि: प्राणवोजं हृदय रति मन्त्र' यत्नाकृत्या जपन- मन्त्रे इति वक्ष्यमाणो मन्त्रपद्धतिर्येत् ॥ २१३ ॥

ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्नै ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्म समाधिना ॥ २१८ ॥

समाधा वा त्रिधा जक्षा तां तु सर्वांगी शोधयेत् । २१८ ॥

ततो ब्रह्मणि या मतुना समर्प्यं परमात्मने । ब्रह्माग्ने: साधके: सार्धं विदध्यात् पानभोजनम् ॥ २१६ ॥

ब्रह्मचक्रे महेशानि ! वर्षभोगं विवर्जयेत् । न देशकाल नियमो न पार्वणियमस्तथा ॥ २१७ ॥

ये कुर्वन्ति नरा मूढा दिव्यचक्रे प्रमादतः । कुलभ्रष्टं वर्षभोगं ते गच्छन्त्यधमां गतिम् ॥ २१५ ॥

ऋत: सर्वप्रयत्नेन न ब्रह्मज्ञै: साधकोत्तमै: । तत्त्वचक्रेऽनुरूपेण धर्म्मं कामार्थमुक्तये ॥ २१९ ॥

रहस्यस्थानमप्रेष्टं धर्म्माणां कथयत प्रभो ! । संन्यासविहितान धर्म्मान् कपया वद कृपामहोदस ॥ २२१ ॥ श्रीसदाशिव उवाच ।

अवधूताश्रमो देहि ! कालौ संन्यास उच्यते । विधानतो येन कृत्स्नं वस्तुं श्रेष्ठं समर्पितम् ॥ २२१ ॥

मन्त्रमेवाह ब्रह्मार्पणनिति ॥ २१८ ॥

इदं मन्त्रं समाधा त्रिधा वा जक्षा सर्वांगा तां तु मदादीनन शोधयेत् ॥ २१४ ॥

माद्यो देव महुनाजो' वर्षज्योत्कें ब्रह्मोत नन्ने च ॥ २१६ ॥

अन्न्रचक्रे तत्त्वचक्रे ॥ २१७-२१८

रहस्योधानं मदहस्थान धर्म्मानु हित्वा वधूना संन्याविधर्म्मानु शोध- शिल्पिनो क्रोशतेव वाच मकृत्यार्घ्याविधिरादि ॥ २२० ॥

ब्रह्मज्ञानं समुत्पन्ने विरतं सर्वकर्मभिः ।

आध्यात्मविद्यानुप्राप्तः संय्यासाश्रममाश्रयेत् ॥ २२२ ॥

विहाय हृद्यौ पितरौ शिष्यं भार्यां पतिव्रताम् ।

त्यक्वासमर्थोऽनुज्ञां च प्राज्ञनारकौ भवेत् ॥ २२३ ॥

ब्रह्मणा: नित्यो वैश्य: शूद्र: सामान्य एव च ।

कुलावधूतसंस्कारै: पञ्चाननामधिकारितः ॥ २२४ ॥

सम्पाद्य गृहकर्माणि परितोष परामृश ।

निलयं मो निलायाच्चेन्निष्कामो विजितेन्द्रियः ॥ २२५ ॥

ग्राम्यं स्वजननं बन्धूनू ग्रामस्थान् प्रतिवासिनः ।

प्रोत्याज्जन्मतिमान्वित्येते रुद्रार्घ्याग्निमूर्ध्वजः ॥ २२६ ॥

तेषामतुज्ञाामादाय प्रयास्य परदेवताम् ।

ग्रामं प्रदक्षिणीकृत्य निरपेचो गृहादियात् ॥ २२९ ॥

मुक्तः संसारपाशेभ्यः परमानन्दनिदवतः ।

कुलावधूतं ब्रह्मज्ञं गत्वा सम्प्रार्थयेदिदम् ॥ २२५ ॥

गृहाश्रमे परव्रतान् ! ममेताहिगतं वयः ।

एवं प्रेरितः सन् गोसदाश्विव उवास स्वभतेल्वाधि ।

तत् फलेन- मसृणसाम्रतमिदानोम् ॥ २२९ ॥

संन्यासवस्थाविधानमेवाह मक्षज्ञान इत्यादिभिः ।

आध्यात्मविद्याभ्यासः २२२-२२४ ।

सम्पाद्य साधयित्वा परान् पित्रादिभिश्चानु निरीक्षं नटुादृशं-

यससक ल्मून्यः निलयाव् मटङ्गाव् ॥ २५९ ॥

व्यतुर्मातन्विक्क्रते व्रतुज्ञामादद्याव् ॥ २३६ ॥

निरपेक्षः निःस्पृहः स्यात्व गच्छतेव ॥ २३७ ॥

परमानन्दनिष्ठ सः परमानन्दनिष्ठ निर्म्मः ॥ २३८ ॥

प्रसादं कुरु मे नाथ ! संन्यासग्रहणं प्रति ॥ २२८ ॥

निहतग्रहकभोगं विचार्य विधिवद्गुरोः । ज्ञानं विवेकिनं वाच्यं हितौष्यास्त्रममादिश्रेत् ॥२३०॥

ततः शिष्यः कृतज्ञानो यतात्मा विहितार्चिकः । ऋषिभिर्नयविमुक्त्यै देवर्षीन्नर्चयेत्तत्पुनः ॥ २३१ ॥

देवा ऋष्यो च विष्णुश्च रुद्रश्च स्वगणैः सह । ऋषयस्तु सनकाद्याश्च देवद्रार्षयस्तथा ॥ २३२ ॥

भक्त ये पितरः पूज्या वच्यार्हामि श्रुतु तानपि ॥ २३३ ॥ पिता पितामहश्चैव प्रपितामह एव च । माता पितामही देवी ! तथैव प्रपितामही ॥ २३४ ॥

मातामहादयोऽपि च मातामहादयोऽपि च ॥ २३४ ॥

यत् प्रार्थयेत तत्सर्वं यत्नाद्ग्रहणसमे सति । ज्ञानमुपरतचित्तं तत्परं यतात्मना शिष्यः ॥ २३५ ॥ सनत्कुमारो विचित्राग्रं कश्चिद्भूत्वा चर्यातपस्विक्क्रव्यं देवर्षीणां देवान्पितॄन्श्राद्धये पूजयेत् ॥ २३६ ॥

कृष्णविष्णुस्वब्रह्मा ये देवाः कर्मप्रेक्ष्यः पूज्यास्तानर्चैतदिन । ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्च स्वगणैः सद्रुद्रैस्ते देवा: संन्याशकर्मण्य पूज्याः सनत्काद्यो येपां ते सनकाद्या: सनकसनन्दनसनातनाद्यः: सनकसंजातीयाः कम्प्रयः तथा देवर्षयो नारदादयो ब्रह्मर्षयो भृग्वादयः पूज्याः ॥ २३७ ॥

व्यतस्तन्यासकर्मण्य ॥ २३८ ॥

कृष्णविष्णुस्वब्रह्मर्षं पूज्वान्पितॄनेवाच्छपितॄत्यादि साधून् । एकं पितृदिनमहार्दयोऽपि पूज्यतां एवमन्ये: स्वादिनाप्रमातारमहार्दयैःप्रमातामहाद्यैःपितॄणां ॥ २३९ ॥

अष्टमीश्राद्धम् ।

प्राच्यामृशण् यजेहेवान् द्विचत्वारिंशत् पितॄन् वजेत् । मातामहान् प्रतोच्याश्र पूजयेद्वासकर्मीणि ॥ २३४ ॥

पूर्वादिक्रमतो दद्यादासनानां हयं हयम् । देवादीन् क्रमतस्त्वावाच्य पूजां समाचरेत् ॥ २३६ ॥

समर्च्य विधिवत् भ्यः पितॄन् दद्यात् पृथक् पृथक् । तिलैः प्रदद्यान्नविधिना दत्वा पिण्डं यथाक्रमम् ॥

कताश्नलिपुटो भूत्या प्रार्थयेत् पितृदेवताः । ह्यप्यध्व पितरो देवा देवर्षीन् माहका गणा: युष्मातोत्रपदे यूं मनुग्रोकुत्राचिरात् ॥ २३८ ॥

इत्यादि ऋषिमर्यादित्या प्रश्नाभ्य च पनः पनः ।

नतु कस्यां कस्यां दिशि देवाग्रणौ पितॄन् पूजयेदित्यपेक्ष्यादौ प्राच्यां दिशि । मन्त्रयकर्तॄणां देवाग्रेण प्राच्यां पर्वसु दिशि यजेत् द्वाचत्वारिंशत् द्वाभि: पितॄन् पितामहादीन् यजेत् पितॄणां पितामहाद्यामातामहप्रभृतोन् पूजयेत् ॥ २३५ ॥

द्वाभि: । पूर्बैदिक्रमात् पूर्वादिक्रमेण ति॑दृशे द्वादशार्वनानां द्वादश दद्याद् दद्यात् तत्तत्संनपतों देवदीनां पूजाया विधानमाह पूर्वादिक्रम इत्यादि-

चरां क॑ध्यांत् ॥ २३६ ॥

समर्च्यप्रत्यादि । देवर्द्धिपितॄन् विधिवत् समर्च्य । तेभ्यो देवर्षिपितृभ्यः पृथक् पृथक् पितॄन् दद्यान्निधिवत् व दिवसान्ते न ॠषमायोनि पितॄन् देवार्चिदभ्यो यथाक्रमं पिण्डं दद्यात् ॥ २३७ ॥

किं तार्हयेतदह ह्यप्यभ्रमित्यादि । हे पितरो ! देवा ! देवर्षयो ! युष्मातोत्रपदे यूं शतक्रतुन्नयुषे पदे न जन्तु मातामहादीनां चिरादिति प्रभव युष्मत्कृते ॥ २३८ ॥

कृष्णदयाविनिमुक्त ग्राम्याद्रिं प्रकल्पयेत् ॥ २३८ ॥

पितांध्राल्मैव सर्व्वं यां तत्पिता प्रपितामहः ।

ग्रामन्याामार्पणार्थाय कुय्रीदात्मक्रियां सुधीः ॥२८०॥

उत्तरामिमुखो भूत्वा पूर्व्ववत् कल्पितासने ।

ग्रावाल्याल्पपितृन् देवी ! दद्यात् पितॄड' समर्चयन् ॥२८?॥

प्रागप्यान् दद्यादग्रांंश पश्चिमाग्रात् यथाक्रमात् ।

पि कडार्थंमस्तरेइभांनुदगग्यान् स्वकर्म्मंणि ॥ २८२ ॥

ममाध्य ग्रामकर्म्माणि गुरुदाश्रितवत् ना ।

यथातुश्चित्तशुद्धाार्थंमिमं मन्त्रं जपेत् ॥ २८३ ॥

ज्रौं नमशिवकं युग्माग्ने सुगन्धिं पुष्पवद्धन ।

जर्व्वोक्कमिव कम्पनान् कुल्योर्मिंचौयमाग्चतत् ॥२८8॥

उपासमनुसारेगा वेद्यां मण्डलपूर्व्वंक्कम ।

संस्थाप्य कलमं तत्र गुरु: पूजां समारभेत् ॥ २८५ ॥

ग्रा|ग्रादकररणे हेतोर्द्रंघंयद्वाद्र पितां होत्यादि ।

हि रत: सेवेग्रामाल्लैव पिता तत्पिता पितामह: प्रपितामहस्य स्वातु

चत: च्यात्कानि परमाात्मनि व्यातमनोंडर्पणार्थाय हृधीरविद्या|ञ्चााल्म

क्रियां कृत्यांतं ॥ २८ ० ॥

संचोेपत: च्चााल्मन: स्वात्मय विधानमााह उत्तराभिमुख्य इलत्यादिना ।

व्यात्मपितृन् व्यातमस्कृपान् पितृादीन् ॥ २८? ॥

प्रागप्यान्निति । पितॄड़ार्थं देवर्षिपितृगणेभ्यकपि कडदानार्थं य य्रा-

क्रमात् क्रमेश्चैव पाक्र प्राच्यां दिशि पाप्रि येघां तान् प्रागप्यान् दत्ति-

यापानं पश्चिमाग्रांश दद्भांन् ऋग्यानाक्तरेइदाच्चादयेत् स्वकर्म्मंणि

एवात्मााल्मक्रियांयां तु उदकं उदीच्यामपाश्रि येघां तथाभूतान्

दर्भानाक्तरेइत् ॥ २८२ ॥

तंमघ मन्त्रमाच हृदं व्रतश्वकामित्यादिकम् ॥ २८८ ॥

प्रष्टमोक्षातः ।

ततस्तु परपं ब्रह्म ध्यात्वा शाभाववशंना । विधाय पूजां ब्रह्मणो वन्हि- स्थापनमाचरेत् ॥ २४३ ॥ प्रागुक्तसंस्कृते वह्नौ सकल्पोक्तादृतिं गुरु: । दत्वा शिष्यं समाहित्य साकल्पं हावयेतु तम् ॥ २४८ ॥

ग्रादौ व्याहृतिभिर्डलं लवा प्राणहोमं प्रकल्पयेत् । प्राणापानौ समानयोन्यन्यानौ च वायव: ॥ २८५ ॥ तत्होमं ततः कुर्वीत हृदाद्याश्रुसूक्तये । पथिव्यौरस्लिलं वन्हियंयुराकाशमेव च ॥ २४९ ॥

गत्वा रसस्थं रपस्थं स्वर्ग: श्रेष्ठो यथाक्रमात् । ततस्त्वाक्पार्श्वपादास्य पायूपस्थौ ततः परम् ॥ २५०

उपासनेत्यादि । ततः उपासनाया अनुषारेण रचितायां वेद्यां मरडलपूजां कलसं संस्थाप्य तत् कलसे गृह्यश्रेष्ठदेवताया: पूजां गुरु: समारभेत् ॥ २४५ ॥

तत्क्षिति । ततस्तु शिष्ये षट्देवतापूजनादनन्तरं स ब्रह्मचारी गुरु: परमं ब्रह्म ध्यात्वा शाभाववशंना तस्य पूजां च विधाय वेद्यां वन्हि- स्थापनमाचरेत् कुर्वीत ॥ २४६ ॥

'प्रायुक्तोत्यादि । ततः प्रायुक्तं न विधिना संस्कृते वह्नौ सकल्पो- कृत्य स्वकल्‍यो- त्क्रामति उत्क्रामति दर्वा गुरुत्वं शिष्यं समाहित्य तेन सकल्पमन्नौ हावयेत् ॥ २४७ ॥

व्यादाविति । आदौ प्रयमततो भूतादिभिर्यांदृतिभि: साकल्पं डल्वा ततः प्राणहोमं यारोटस्थप्राण्यादिपश्वयायुहोमं प्रकल्पयेत् कुुर्यांत् । होतव्यान् प्राण्यादीन् पश्वाद्रायूनाद् प्राणोत्याद्वौौ ॥ २८५ ॥

तत्प्रेति । ततः परं देहात्मध्यासभक्तये परोचिनिष्ठातत्स्मानवि- च्छ्रतये यथाक्रमं ततहोमं प्रपोजयादिवल्वियंयतितत्सभवनं कुुर्यांत् । ऋणेषैव हवनोयानि वन्हाविंपतितस्मान्याच्छ प्रथित्रोष्यादिनाहरक्‍षार- हव्यन्नं कोशवारिभाजन समर्पादीयेन ॥ २४८ ॥

योऽन्तर्लङ्कनयं जिह्वा द्वायं बुद्धीन्द्रियाणि च ।

मनो बुद्धिषु चित्तस्थाहङ्कारो देहजः क्रिया: ॥ २५२ ॥

सर्वां पोंद्रियकर्माणि प्राणाकर्माणि यानि च ॥ २५२ ॥

एतस्मिन् मे पदान्ते च शुद्ध न्तां पदसुचरेत् ।

कीं ज्योतििरहं विरजा विपाप्मा भूयासमिल्यपि ॥ २५३॥

चतुर्विंशतितत्त्वानि कम्माणि दैहिकानि च ।

हुत्वाग्नौ निक्षिपेदेहं मतवचिन्तयेतत: ॥ २५८ ॥

गम्भ इत्यादि । पुथिव्यादिपञ्जरतत्त्वचतुर्दशानानरं गम्भादिपञ्ज-

तत्त्वार्न यथाक्रमात् छोेतव्यार्न नतो गार्गादिपञ्जकर्मेन्द्रियार्न

हवनीयार्न ततः परं श्रोतव्यान्तीन पञ्जुत्वोन्द्रियार्न च्छोेतव्यार्न

ततो मन चाद्रीत्न चत्वार्त तत्वार्न हवनीयार्न ततो देइजः क्रिया:

होतव्या: ॥ ५४ । ५४ ॥

सर्वाणि च । ततः सर्वां पोंद्रियकर्माणि यानि च प्राणकर्माणि

मान्यपि हवनीयानि ॥ ५५ ॥

प्राणादिपञ्जवायूनां गुम्भव्यादितचहं षड्भूतानतत्त्वानां देइजक्रियाणां

सं द्धां कम्मयां प्राणादितयुकर्मंपायाशु छोतवयसन्वाह एतानोऽ्या-

दन । पूं एतस्मिन् मे द्रव्यरेथेु । तत्परतन्त्रे च गुरुसन्निधिमार्न

पदेकुरेथेु । तन्नो होतव्यार्न ज्योतििरहं विरजा विपाप्मा भूयासमिल्यचरेत्

ततो हिठ: स्वाहेियस्य चरितं योननया एतस्मिन् मे शुद्धग्नत्नां हीं ज्योति-

रहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहेति मन्त्रो जापत: यथाप्राणसमनोिटान-

द्वयान मे शुद्धग्नत्नां हीं ज्योतििरहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहेति

प्राणादीन जुड़यादिति एव सर्वत्र योजनां ॥ २५३ ॥

चलद्विगतोऽयादि । एयं दहद्विंशतितत्त्वान दैहिकानि कम्माणि च

वामनो हुत्वा निक्षिप्र य: क्रियाभ्यो निक्षिप्र त्तश्च भूतान् ततो चरतथ्य चित्त-

येतु ॥ २५४ ॥

षष्टमोल्लासः । २०४

विभाव्य मृतवत् कायं रचितं सर्वकर्मणां । स्मरंस्तत् परमं ब्रह्म यज्ञसूत्रं समुचरेत् ॥ २५५ ॥

ऐं कीं ह्रीं इति मन्त्रे या स्वाहादुष्टायां तत्त्वविद् । यज्ञसूत्रं करे कृत्वा पठित्वा व्याहृतिवर्यम् । वंङिजायां समुच्चार्यं छतान्ताकमनले बिपेत् ॥ २५६ ॥

इत्वै वसुपवौतच्य कामवौजं समुच्चरन । छित्ता म्रिखां करे कृत्वा छतमध्ये नियोजयेत् ॥ २५९ ॥

ब्रह्मपुत्रि ! म्रिखे ! त्वं हि वालरूपा तरस्विनी । दौयते पावके स्थानं गच्छ देवि ! नमोऽस्तु ते ॥ २५८ ॥

कामं मायां कूर्चं मन्त्रं वंङिजायामुदीरयन् । तस्मिन् सुप्रसक्ते वंङो म्रिखाहोमं समाचरेत् ॥ २५९ ॥

म्रिखामाश्रित्य पितरौ देवौ देवर्षयस्तथा । सर्वेषाम् श्रमकर्माणि निवर्सान्ति म्रिखोपदि ॥ २६० ॥

विभाव्येति । सर्वेकम्र्गा रचिता मृतवच्च कायं देहं विभाव्य विविध्य तत् जगत्कार्यस्यै नातिप्रसिद्धं परमं ब्रह्म स्मरन् यज्ञच्छ्रवत् यज्ञोपवीतं सदृशंरेव उदस्त्यलातं स्वकर्म्म नयेत् ॥ २५५ ॥

ऐमित्यादि । ततः तत्त्ववित् ब्रह्माविज्ञानः ऐं कीं ह्रीमिति मन्त्रेया स्वाहादुष्टायां करे हस्ते च कृत्वा व्याहृतितयं पठित्वा व्याहृतिमयाने च वंङिजायां स्वाश्रित्य पदं सधुच्चार्यं छतान्तं छतसंयुक्तं यज्ञस्व-लक्षणेऽन्नौ क्षिपेत् ॥ २५६ ॥

कलतेति । एवं प्रकारेऽप्योपवीतं यज्ञच्छ्रवणभग्नौ कस्या कामवौजं कीमिति योजं सधुच्चरन मनु म्रिखां खित्ता करे च कत्या छतमध्ये नियोजयेत् स्थापयेत् ॥ २५७ ॥

ब्रह्मोति । ततस्ते ब्रह्मपुत्रि इत्थान्तं मन्त्रमुदी-रयन् कोच्चं यनु तच्चिन्त् त्वशङ्खते यज्ञो म्रिखाया होमं समाचरेत् कुय्यांतु ॥ २५८-२६० ॥

व्रतः सन्तप्ये ताः सर्वा देवर्षिपितृदेवताः । शिखासूतपरित्यागाद् हि ब्रह्ममयो भवेत् ॥ २६७ ॥

यज्ञसूत्रशिखात्यागात् सन्न्यासः स्वात् द्विजन्मनाम् ॥ २६८ ॥

मूर्द्ध्नांमितरेषाञ्च शिखां हुल्लैव संस्कृ या । ततो मुण्डशिखासूतः प्रणमेत् दण्डवत् गुरुम् ॥ २६९ ॥

गुरोरुत्थाय तं शिष्यं दण्डकर्षो वदेदिदम् । तत्त्वमसि महाप्राज्ञ ! हंसः सोऽहं विभावय ॥

निरहङ्कारः स्वभावेन सुखं चर ॥ २७० ॥

ततो घटस्य वज्रेश्च विसृज्य ब्रह्मतत्त्ववित् । श्रीमत्स्वरूपं तं मत्वा प्रणमेच्छिरसा गुरोः ॥ २७१ ॥

नमस्तुभ्यं नमो मह्यं तुभ्यं मह्यं नमो नमः । त्वमेव तत् तत्त्वमेव विश्वरूप ! नमोडस्तु ते ॥ २७२ ॥

ब्रह्ममन्त्रोपासकानां तत्त्वज्ञानां जितात्मनाम् ।

ब्रह्ममयो ब्रह्मस्वरूपः ॥ २७३ ॥ द्विजन्मनाम् ब्रह्माच्छ्रवणीयवेद्यानाम् द्रतरेघासु वच्यमाने- त्याम् ॥ २७३ ॥

नवधा गुरोः शिष्यस्य दृढीभूः कर्णयोः कृतं किं यदेतदियं श्राव्यमात्रं तत्त्वमसो- त्यादि । हे महाप्राज्ञ महामनिषिन् ! तत् जगत्काररक्षणाल्वेनानुप्रविष्टं

परं ब्रह्म त्वमेवासि ज्ञानोऽहं मेव स परमात्मा स एयाश्रयश्चेति त्वं विभावय विविधन्नय किं निरमं: पुत्रादिविषयकं मन्त्रानुस्यूतयो निरह- ङ्कारो विद्यादिनिमित्तकचित्तमहद्नुनिमूलनुस्य मनः स्वभावेन तुष्कं यथा

स्वात्तथा चर इतस्ततो गत्वा चाङ्गमित्यस्यादेलोःपल्वार्षः ॥ २७४ ॥

तत् रति । ततः परं घटं वज्रेश्च विसृज्य ब्रह्मातत्त्वविद् गुरुरस्तं

शिष्यमालिङ्गशदूपं मत्वा वच्यमाषमने लेश्या गिरसा प्रणमेत् ॥ २७५ ॥

येन मन्त्रः प्रथमस्ते तमेव मन्त्रमाश्रित्य नमस्तुभ्योमिल्यादिकं

श्रष्टमोक्षासः । २०९

स्वमन्त्रे या शिखाच्छेदात् सन्याससपग्रह्यं भवेत् ॥ २६९ ॥ ब्रह्मज्ञानविशुद्धानां किं यज्ञैः श्राद्धपूजनैः । स्वे च्छाचारपराणां तु प्रत्यवायो न विद्यते ॥ २७० ॥

ततो निःशङ्कपोडसौ निष्कामखिरमानसः । विहरेत् स्वेच्छया शिष्यः साक्षाद् ब्रह्ममयो भवि॥२७१॥ शान्तब्रह्मस्तम्भपथ्यन्तं सड्रूपेषा विभावयन । विस्मरणामकुपाश्च ध्यायन्नामानमात्रनि ॥ २७२ ॥

शानिकेतः चमाहत्तो नि:श्रद्दः: सङ्वर्जितः । निर्ममो निरहङ्कारः सन्न्यासी विहरेत् चितौ ॥ २७३ ॥ मुक्तानां विधिनिषेधौौ नित्योयोगजपादिकृत् ।

सुखदुःखसमो धीरो जितात्मा विगतस्पृहः ॥ २७४ ॥

ब्रह्ममन्नोपासकानन्तु सन्याससपग्रह्यो विशेषेऽप्यधिमात्र ब्रह्मन्न- ते ख्यादिना । तत्त्वज्ञानां ब्रह्माकारिनां जितात्मनां जितमनसां ब्रह्ममन्नोपासकानां स्वमन्त्रे या शिखाच्छेदेव सन्याससपग्रह्यं भवेत् ॥ २७५ ॥

न तु यत्नश्राद्धादिकसक्तैव सन्यासं स्वीकृतां ब्रह्ममन्नोपासकानां प्रत्यविप्रतिपत्ति: स्वेच्छया ब्रह्मज्ञानिनिष्फलौ ॥ २७६ ॥

निर्हंवृपः सुखदुःखादियुगलानि हृद्यानि तद्रुहितो निर्हंसत्- स्वरूप: ॥ २७८ ॥

शान्तब्रह्मस्तम्भपर्यन्तं न ब्रह्मारभ्य लघ्वादिगुक्कपर्यन्तं न सड्रूपेषा सत्यरूपेषा विभावयन् विचिन्तयन् ॥ २७९ ॥ शानिकेत रत्यादित । शानिकेतः नियतमासमूर्त्य' चमाहत्तः जम्भैव हतत' यस्थ स: नि:श्रद्दः उद्धरत्नितः सङ्वर्जितः कविच्छयन- सक्तः ॥ २७९ ॥

क्षिराक्ता प्राप्तदुःखोऽपि सुखे प्राप्ते ऽपि निष्पृहः । सदानन्दः शुचिः शान्तो निरपेक्षो निराकुलः ॥२७३॥ नोदे जकः स्यात्सज्जीवानां सदा प्राप्तुमिच्छते रतः । विगतामर्षभोगेच्छो निःसङ्गश्च निरञ्जनः ॥ २७८ ॥ शोकहेतौ विमुक्तः स्वात्मन्यतौ मिल्ने समो भवेत् । श्वेतवातातपसहः समो मानापमानयोः ॥ २७५ ॥ समः शुभाशुभे तुष्टो यतच्चित्तः प्राप्तवस्तुना । निष्कैङ्कर्यो निर्विकल्पो निर्लोभः स्वादसच्चयी ॥२७६॥ यथा सत्त्वमुपाश्रित्य मृधा विश्वं प्रतिष्ठति । आत्मारामोऽतस्तथा देहो जानन्नेवं सुखी भवेत् ॥ २७९॥

पालयन् चेमां तां रक्षतश्च सुखदुःखसमः सुखदुःखे समे यस्य सः । जिताक्षो जितदेहः विगतस्मृरहः उद्बोधयेच्च पुष्टिमात्रेणु वस्तुपु सक्तततो जडेच्छा सृशा विगता सृशा यस्य सः ॥ २७२ ॥

स्थिरेत्यादि । स्थिरात्मा स्थिरचित्तः स्थिरस्वभावो नत निष्पृहः भोगाकाङ्क्षामूलन्यः पुथ्चा वासनान्तररहितौषसम्पन्नः शान्तः संयतात्मन् क्ररक्षः निरपेक्षः परापेक्षाविरहितः निराकुलः स्वाकुलतारामूलन्यः ॥ २७३ ॥ नेत्यादि । नोदे जकः न भवति जनकः विगतामर्षभोगी व्यपगतक्रोधभसः डरुणः मृदङ्गवाद्यप्रवीणः निःस्पृहः क्रोधादिनिरासङ्गतया निष्प्रतिहतामू- मून्यः ॥ २७८ ॥

शोकेत्यादि । यदौ मिल्ने च समः एकरूपः मानापमानयोरपि समः दृढेविषादमूलन्य इत्थर्थः ॥ २७५ ॥ सम इत्यादि । निष्कैङ्कर्यः तयोः गुणयोः यक्षिणं म निगुणः सक्कामः तस्माद भावक्लैगुपरमं तथारूढशान्तो निष्कैङ्कर्यः निष्कामः तत्त्वर्थः निर्विकल्पः नानाविधकल्पनारामूलन्यः निर्लोभः धनाद्यागमे बडभा जायमानेऽपि पुनर्बन्धहेतुनोऽभिषड्ङो लोभः तद्र्रहितः स्वसुखयुयाभिवान् ॥ २७६॥

अष्टमोऽध्यासः । २०८

इन्द्रियार्थेषु कुर्वीत न स्वं स्वं कर्मे प्रथक् प्रथक् । ग्राह्या साक्षी विनिर्ली मो ज्ञात्वैव मोक्षभाग् भवेत् ॥ २७५ ॥

धातुप्रतियं निन्दामन्त्रं क्रौडनं स्वप्निया । रेतः स्यागमसूयास्य सन्यासो परिव्रजे येत् ॥ २७६ ॥

सर्वत्र समदृष्टिः स्यात् क्रोधे देवं तथा नरे । सर्वं ब्रह्मति जानोयात् परित्राट् सर्वकर्मसु ॥ १५० ॥

विप्रान्नं श्वपचाद्वा न यक्षात्तस्कात् समागतम् । देशं कालं तथा पात्रं माश्रीयादविचारणम् ॥ २८१ ॥

मध्ये आम्रास्वाध्यायने सदा तत्त्वविचारणैः । स्ववेदोक्ता न यर्ते काले स्वच्छचारपरायणः ॥ २८२ ॥

सन्यासिनां मृतं कायं दाहयेत् कुट्टाचन । सम्प ज्य गम्युपायैर्निर्खनेदापसु मज्जयेत् ॥ २८३ ॥

यथेल्यादि । यथा सत्यं परमात्मानमेशो पास्विल्यावलसक्त मृत्तिका मिध्याभूतेऽपि विष्ठा प्रतिष्ठति सत्यवादस्तथा वै आत्मानमा श्रितो मिध्या-मृत एव देहः प्रतिष्ठति एवं जानन् सर्व्यासी शुध्यो भवेत् ॥ २७० ॥

इन्द्रियार्थेषु न प्रथक् प्रथक् स्वं स्वं कर्म कुर्वीत । ग्राह्या न वे साक्षी कवलेः समूहादिसंसर्गां हित्वा । अभ्र्रति कवलादि ति-विप्रः तत्कर्मंभिञ्ज्ञो न भवति एवं ज्ञात्वै सर्व्यासी मोक्षभाग् भवेत् २७५ ॥

स्वह्टतस् स्वयथार्थम्भावणस्य स्वह्टदयासु गुस्थो दोषारोप-शाम् ॥ २७९=२५? ॥

स्वाध्यायास्वाक्ताध्ययने वेदान्तादिशास्त्रपाठे तत्वविचारण्यः । मज्ञ-तत्वविचेशनैः २८२ ॥

निक्षनेतु शुबो भूमौ गर्तं विधाय तत्वे व निध्यायात् । रूपेण जलेपु || २८३ ॥

२९०

मच्छानिर्वाणषतन्ने

व्यप्राप्तयोगमच्युतां सदा कामाभिलाषिण्याम् ।

स्वभावाज्जायते देवि ! प्रकृतिः कर्मसङ्कुले ॥ २५८ ॥

तत्त्वापि ते मातृका ध्यानारूढासुप्रसाधने ।

श्रेयस्तदेव जानन्तु यत्नैर्व हृदनिशयाः ॥ २५५ ॥

ऋत: कामविधानानि प्रोक्तानि चित्तशुद्धये ।

नामरूपं बहुविधं तदर्थं कल्पितं मया ॥ २५६ ॥

नात्र ज्ञानाहते देवि ! कर्मसंन्यासनं विना ।

कुर्वन् कल्पम्रतं कर्म न भवेच्च निरीशाग्र जनः ॥ २५७ ॥

कुलावधूतस्त्वक्खलो जीवन्मुक्तो नराक्रति: ।

साचारारायणं मत्वा नृतहृखस्तं प्रपूरजयेत् ॥ २५८ ॥

यतेदृशंनमात्रेण विमुक्तः सर्वपातकात् ।

तौर्ध्वव्रततत्पोदनसर्वयज्ञफलं लभेत् ॥ २५९ ॥

इति श्रीमच्छानिर्वाणषतन्ने सर्वतन्नोत्तमोत्तमे सर्वेधर्मनिरूपणाखारे श्रीसदाशिवाश्रिसंवादे वच्याम्नायाचारधर्मैक्यनं

नामाष्टमोल्लासः ।

व्यप्राप्तयोगमत्युनां न प्राप्तो योगो ब्रचाज्ञानसङ्करो यस्तथा-

भूतानाम् कर्मसङ्कुले कर्मसङ्कुले

तत्त्वापि तत्तैवार्तिप चव्यप्राप्तयोगमच्युताः: शाशुरक्ता: च्छुरानवन्तः

तदेव शब्जालिकमेव ॥ २५४ ॥

तदर्थं व्यप्राप्तयोगमच्युतैर्यथं ॥ २५६-२५९ ॥

इति श्रीमच्छानिर्वाणषतल्लटीकायां षष्टमोल्लासः ।

वर्षाश्रमाचारधर्माः कथितास्तत्व शृण्वते ! संस्कारान् सर्ववर्णानां मुख्यकृत् गदतो मम ॥ १ ॥

संस्कारेषु विनादेवी ! देशेऽस्मिन् जायते । नासंस्कृतोऽधिकारोऽस्यात् देवेऽपैतेऽपि च कर्मणि ॥ २ ॥

ऋतो विप्रादिभिर्वर्णैः स्वस्ववर्णोक्तसंस्क्रिया । कर्तव्या सदृशैर्युक्तैर्हितैः पुत्रैः ॥ ३ ॥

जीवसेकः पु'सवनं सौमन्तोन्नयनं तथा । जातनाम्ना निष्क्रमणमद्भिर्ग्रहणमतः परम् ॥

चूड़ोपनयनो दाहाः संस्काराः कथिता दश ॥ ८ ॥

मूत्रद्राघां मूत्रभिद्राणामुपवौतं न विद्यते । तेषां नवैष संस्कारो द्विजातीनां दृश्य स्मृतःः ॥ ४ ॥

नित्यैरपि सर्वकर्मार्भि तथा नैमित्तिकैस्तथि । कार्यान्यपि वारयेद्धि ! कुर्व्यांच्छ्राद्धाभववर्णं ना ॥ ५ ॥

एवमग्रेऽपि वर्णाश्रमाचारधर्मान् कथयित्वेदानीं सर्ववर्णानाम-खिलान् संस्कारान् विवचनं श्रीसदाशिव उवाच वर्षाश्रमेल्यादि । गदतो मम कथयतो मुखतः ॥ १-३ ॥

ब्राह्मणाद्याचतुर्थवर्णानां जीवसेकादय उदाहृताः दश संस्काराः सन्ति मूत्रद्राघां वर्णाशकृताश्च चोपनयनाख्यसंस्कारवर्जिता जीवसेका-दयो नवैष संस्काराः स्त्रियोच जीवसेकादिर्यादिना सार्धद्वयेन ॥ ८ ॥

कदर्थनाज्जानामित्युक्तं ॥ ५ ॥

यानि यानि विधानानि येषु येषु च कर्म्मसु ।

पुरैव ब्रह्मरूपेषा तान्यु जानीहि मया प्रिये ! ॥ ७ ॥

संस्कारेपु च सर्वेषु तथैवान्येषु कर्म्मसु ।

विप्रादिवर्णभेदेन क्रमानुष्ठान्त्वाध दुरितता: ॥ ८ ॥

सत्यत्रे तादापरेपु तत्तत्कर्म्मेषु कालिके ! ।

प्रयवायांसु तान् मन्त्रान् प्रयोेगेषु नियोजयेत् ॥ ८ ॥

कालौ तु परमेशानि ! तैरैव मन्त्रैरन् वरा: ।

मायाच्छे: सर्वकर्म्माणि कुर्य्ये: ऋषभासनात् ॥ ९ ० ॥

निगमागमतत्त्वज्ञे !पु वेदेषु संहितासु च ।

सर्वे मन्त्रा मथैवोक्ता: प्रयोोगो युग्मवेदत: ॥ ११ ॥

वालावन्नगतप्राणा: मानवाश्चौनते:जस: ।

तेषां हिताय कल्यापि ! कुलधर्म्मो निरूपित: ॥ १२ ॥

कलिटुब्वं लजीवानां प्रयामाग्यक्तचेतसाम् ।

संस्कारादिक्रियास्वपि गां संचेपेप्यापि वच्मि ते । ॥ १३ ॥

सर्वेषां शुभकाय्र्याणामादिभूता कुषडिका ।

तस्मादादौ प्रवच्याभि मृद्भू तां देववन्दिते ! ॥ १८ ॥

तस्यो परिक्षिटे तत्रो मृदो लक्षणमादिवर्ज्जिते ।

हस्तमात्रप्रमाणेन स्खिद्दिलं रचयेत् सुधी: ॥ १५ ॥

तिखो रेखा विधातव्या प्राग्यास्यस्तथ मण्डले ।

विधानानि व्याख्यातानि तानोति मेघ: ॥ ७-८ ॥

मायाच्छे: माया हीमिति येऽयं खाद्य' येषां मनूनां ते नै: ॥

१०-१२ ॥

ताम् कुषडिकाम् ॥ १४ ॥

कुषडिकायामपि वाच्य रेखा इत्थमोदिता: । स्खिद्दिलं वत्सरेणु ॥ १५ ॥

कूर्चं नाभ्यं च्य ततः सर्वां वक्‌त्रा वक्‌त्रिमाहरेत्‌ ॥४६॥

ज्ञानौ वक्‌त्रे* तत्पाश्र्वं स्थापयेदाग्रभवं करण्‌ ॥१९॥

ततस्त्रयोल्लब्ध्वा ग्ट्टोल्ला हृद्पाश्विना । कीं कुर्यादेभ्यो नमः स्वाहा क्रियादेङ्गम्मरित्यजेल्‌॥७५॥

इत्यं प्रतिष्ठितं वक्‌त्रं पाश्वभ्यामालसम्पुखम्‌ । उदृत्य तासु रेखासु मायाद्यां व्याहरेत्‌ करण्‌ ॥ १८ ॥

संख्या्य ढषदाद्रष्यांं प्रवलोकत्थ पावकम्‌ । अमिधे हं छताक्त्रे च हुला तख्सिन्‌ हुताशने । सकस्मिंं विहितं नाम कलां ध्यायेडनुत्तम्‌ ॥ २० ॥

वालोन्मीलनसंधौयं सुप्तजिह्वं हि मस्तकम्‌ ।

तिस्र इत्यादि । तत्‍त्र मकारले ह्स्तमान्तप्रमाोेन रविते स्वविडले मागम्याक्तिस्थो रेखा विधातव्या: ततः कूर्चे न ह्म्मित मन्त्रेच्या ता रेखा शभ्य क्‍त्र जलेनाभिषिच्य वक्‍त्रिना रम्मित मन्त्रेच्या वक्‍त्रिमाहरेत्‌ ज्ञानयेत्‌ ॥ १६ ॥

ज्ञानोयेल्यादि । वक्‍त्रिमानोय वाग्भवस्‍त्र येइमित मन्त्रं करण्‌ सन्‍ तत्पाश्र्वे स्थिखिलस्य पाश्र्वे स्थापयेत्‌ ॥ १७ ॥

तत इत्यादि । ततः परं तख्‌सैकैकं रक्‍त्र ज्वलद्भि: प्रक्‍तोलक्‍त्रै: दत्तपाश्र्वयना ग्ट्टोल्ला हीं क्रियादेयो नमः स्वाहेति मन्त्रेच्या क्रियादर्शं राक्षस्भागं दचिाप्‍क्षां दृष्‍टिं मरिलयजेत्‌ ॥ १५ ॥

इत्यमित्यादि । इत्यमनेन प्रकारेण प्रतिष्ठितं संख्क्तं वक्‍त्रं पाश्‍व- भ्यासज्‍त्‌सोल्लाप्य मायाद्यां हीं वीजाद्यां व्याहरेतिं करण्‌ सन्‍ चात्सन: सम्मुखं यथा ख्यातथा ताच्‍छ रेखाच्छ संख्याप्य हषदाद्रष्यां पावकमग्नं प्रवलोकत्थ च तख्सिन्‌ छुतामने डग्नौ छताक्त्रे छतसंयुक्‍तो ह समिधौ काढे हुला प्रजिष्‍ठ वक्‍त्र: स्वकस्मिंंविहितं नाम च कलां धनज्जयमथिन्‌ छोयेत्‌ ॥ १९ ॥

श्रजाकुहं शक्तिधरं जटामुकुटमणिडितम्‌ ॥ २१ ॥

ध्यातैवं प्राज्ञलिभूंत्लावाहयेदव्यववाहनम्‌ ।

मायामेचोोहि पदत: सर्वामर वंदेत प्रिये !

हव्यवाहपदाने च सुरानभिः स्वगपै: सह ।

श्रद्धारं रज्न रच्चेति नमः स्वाहा ततों वदेत्‌ ॥ २३ ॥

इत्यावाद्य हव्यवाहमयं ते योनिरुचचरण्‌ ।

यथोपचारै: सम्मूज्य समजिह्वां प्रपूजयेत्‌ ॥ २४ ॥

कालौ करालो च मनोजवा च

सुलोहिता चैव सुघूम्रवर्णा ।

स्फुल्लिंगिनी विश्चांकुकिप्रिया व

लेलायमानेऽति च समजिह्वा: ॥ २५ ॥

वड्नेध्यांनमेवाह वड्नाराकंरुषामवड्नारागमिल्याडि । बालो योड्क्र:

स्वार्थे सद्दरुषो बोहितवर्ण: शड्कायो दोम्रियस्ख तयाभूतम्‌ ॥ २६ ॥

ध्याते त्याडि । एवं हव्यवाहनमग्निं ध्यात्वा ततः प्राज्ञलिभूंत्वा

वड्नयमाचमन्टेऽथ हव्यवाहनमावाहयेत्‌ ॥ २७ ॥

वड्नावाहनमन्त्रमेवाह मायामिल्याडिना साड्नेन । हे प्रिये !

पौर्व मायां होमिते वाडि वदेतू ततः परमेघो होम्यक्तिते पदत: परं

सर्वामरेऽंत पदं वदेतं ततों हव्यवाहेति पद्मान्ले सुरानभिः स्वगपै:

स्वगपै: श्रद्धारं रज्न रच्चेति वदेतं ततों नमः स्वाहेति वदेतं सकड्नपदयोज-

नया होमेचोहि सर्वामरड्नव्यवाह सुरनभिः स्वगपै: सहऽश्वरं रज्न

नमः स्वाहेति मन्त्रो जाप: ॥ २८ ॥

इत्योति । हव्यनेन मन्त्रेऽथ हव्यवाहनमग्निमावाह्या वड्ने ! ते

तथां योनिरिच्चरणं मन्त्रं प्रशयवादिनमोडनलेन नाममन्त्रे योपचारै:

पाध्यादिभिरंडकि' यथावातू सम्मूज्य प्रशयवादिनमोडनतनाममन्त्रेऽथ गन्ध-

पुष्पादिभिरंडकि: वप्राजहूः प्रपूजयेत्‌ ॥ २८ ॥

ततोऽग्ने: पूर्वेमारभ्य सह कौलालपाशिना । उत्तरान्तं महेशान ! त्रिधा प्रोच्यणमाचरेत् ॥ २६ ॥

तथैव यास्यमारभ्य कौवेरान्तं हुताश्नितः। त्रिधा पर्यंचषणं कुर्यांतततां यज्ञौयवस्तुनः ॥ २७ ॥

परिस्फरेत्ततो लब्ध्वा पूर्वस्मादुत्तरावधि। उदकसंस्थैक्तताग्रैः प्रागग्रै रत्नादिकूस्थितैः ॥ २८ ॥

ऋग्निं दर्शयेतः कत्वा गत्वा ब्रह्मासनान्तकम् । वामाङ्घ्रष्टकनिष्ठाभ्यां ब्रह्माग्निः कलिप्तासनात्॥ २८ ॥

गृहीत्वा कुशपत्त्रं च क्रीं निरस्तः परावसुः । इत्यग्राग्ने क्रीं चिर्णस्यां निचिपेटृतकरादिना ॥ ३० ॥

वह्नौ : सम्रजिद्वा एवं कालोऽयादिनैकौन । काल्याद्या विश्वनिक्क-पिचाटन्या खेलाथमान चक्रनेहंविप्र्य छष्याार्था यताः सम्रजिद्वा: ॥ २४ ॥

तत ऋत्वि । हे महेशान ! ततः परं सक्कोलीलंलेपाशिना सजलेभ ह्स्तेन पूर्वेमारभ्योत्तरान्सुत्तरपर्यंत नलमने स्वधा त्रिधारं प्रोच्यणमाचरेत् ॥ २६ ॥

तथैवेल्यादि । ततस्तथैव सक्कोलीलपार्षानैष यास्यं दचि-यामारभ्य कौवेरान्तहुताशपय्यैर्न हुताग्रिहेर्जस्वधा पर्यंचषण-मभिषेचनं कुर्यांतु ततः परं यज्ञीयवस्तुनोडपि त्रिधैव पर्यंचषणं कुर्यांतु ॥ २७ ॥

परिस्फरेंदिति । ततः परं पूर्वस्मात् पूर्वेमारभ्य उत्तरावधि उत्तर-पय्यं नामुद्रकसंस्थैक्ततंगदिकूस्थितै रत्नादिकस्थितैः प्रागग्रैर्दर्भैः स्वशिरोलं परिष्करेदचाददेवेत् ॥ २८ ॥

व्यन्निमित्यादि । ततोडग्निं दर्शयपत: कत्वा ब्रह्माषणा-न्नकं गत्वा वामाङ्घ्रष्टकनिष्ठाभ्यामकुलिभ्यां ब्रह्माग्निः कलिप्तादाष-मात् कुश्यपत्त्रं कुर्मिक कुशपत्त्रं गृहीत्वा चों निरस्तः परावसुः परित-

सौद॑ यज्ञपते ! ब्र॒ज्ञाविद॑ते क॒ल्पितास॑नम्‌ । सौदासो॑ति व॒दन् ब्र॒ज्ञा॑ विश्र॒त्ततो॑त्तरासुखः ॥ २९ ॥

सम्प॑ ज्य ग॒स्पुष्य॑दै॒ऽ ब्र॒ज्ञा॑णं प्रार्थ॑ये॒दिद॑म्‌ ॥ ३० ॥

गोपाय यज्ञं यक्ष्ये ! यज्ञं पाहि त्वहस्पते: । माऽऽघ यज्ञपति॑ पाहि कर्मस॑ाचि॒न्रमोऽस्तु॑ ते ॥ ३१ ॥

गोपया॑मि व॒देत॑ ब्र॒ज्ञा॑ ब्र॒ज्ञाभा॑वे स्व॒यं व॒देत॑ । त॒न्न द॑र्भेम॒यं वि॒प्रं॑ क॒ल्पये॑त्‌ य॒ज्ञासि॑द्यये ॥ ३४ ॥

ततो ब्र॒ज्ञा॑वि॒हा॑गच्॒छाग॑च्छे॒त्यावा॑द्धा॒ साधकः॑ । पाद्यादि॑भि॒ष्य सम्पू॑ज्य याव॒द् य॒ज्ञमा॑पनं‌ । ताव॒द्वदि॑: स्था॒तव्य॑मि॒ति प्राथ्य॑ं नम॒स्ज॑त: ॥ ३४ ॥

मन्त्र॑छ॒न्दा॑ श॒तक्र॑तो॒ऽह॑ त॒देव॑ य॒ज्ञप॑त॒स्मने॒ऽचि॑प॒स्य॒ दि॒र्ष्य॑ निरा॒च॑मे॒त्‌ ॥ ३५ ॥ ३६ ॥

सोद॑ते॒न् । हे यज्ञपते ! ब्र॒ज्ञा॑न् ! इ॒दं ते त॒दघं॑ क॒ल्पितास॑नं व॒र्त्ते॑ त्वं सौदासो॑पविष्टो॒ऽसि॑ ब्र॒ज्ञा॑णां य॒ज्ञक॑र्त्रा॒ ब्र॒ज्ञा॑त्॒‌ तत॑ऽडहं स॒ोऽरा॑मी॒त व॒दन् ब्र॒ज्ञो॑त्तरार॒स्खो॑ भ॒ूत्वा त॒ल्ला॑ष्ट्रने विष्ट॑लुं‌ । सम्पू॑ज्य॒ ते॑ऽर्या॑दि । तत॑ ग॒स्पुष्यादि॑भि॒ऽऽज्ञा॑पं सम्पू॑ज्य तमे॒वदं प्रार्थ॑येत ॥ ३२ ॥

इ॒दं कि प्रा॑र्थ॒यि॑थ॒प॑न्ना॒याम॑हं गोपा॑य य॒ज्ञमि॒ल्वा॑दि । गोपा॑य व॒च ॥ ३३ ॥

गोपया॑मी॒त । य॒ज्ञक॑ल॒ऽ ब्र॒ज्ञा॑ गोपया॑मी॒त व॒देत॑ ब्र॒ज्ञा॑भ॑वे तु गोपया॑मी॒त स॒वमे॑व व॒देत॑ तत॒ल् ब्र॒ज्ञा॑भ॑वे म॒ति य॒ज्ञ-लि॒ख्य॒न् द॑र्भप॒यं वि॒प्रं॑ क॒ल्पये॑त ॥ ३४ ॥

त॒त इ॒त्यादि॑ । त॒त: पर॒न् साध॑को य॒ज्ञक॑र्त्रा॒ ब्र॒ज्ञा॑चि॒छाग॑च्छे॒ति मन्त्रे॑ण ब्र॒ज्ञा॑णाम॑वा॒च्य॑ पा॒द्यादि॑भि: सम्पू॑ज्य च या-व॒द्यु॒ज्ञस॑माप॒नं भ॑वे॒तार॑ज्ञ॒द्वि॑र॒ह स्था॒तव्य॑मि॒ति प्राथ्य॑ञ्च त॒तो ब्र॒ज्ञो॑ष नम॒स्ज॑त: ॥ ३५ ॥

शोद्धेन करियाम्ने रौशनाद् ब्रह्मयोड्निकम् ।

विधा पर्यं च वडिश्व त्रिः प्रोक्ष्य तदनन्तरम् ।। ३६ ।।

ग्रागत्य वत्मं ना तेन रूपविद्य निजासन ।

स्थगिडलस्योत्तरे दर्भोऽन्तदगधाल् परिस्फुरेत् ।। ३७ ।।

तंपु यज्ञौयवस्तूनि सर्वौषधासादयेत् सुभौः ।

मोदकं प्रोक्षणौपमाज्यखालौसमितकुञ्जान् ।। ३८ ।।

ग्रासाद्या सुकसुवादौनि कां क्रों कुर्मिति मन्त्रवित् ।

दिव्यहस्ता प्रोक्षण संस्कृत्य तदनन्तरम् ।। ३९ ।।

पृथिव्यां दचिचां जानु पातयित्वा क्रवे क्र चा ।

हृंतमादाय मतिमांशिन्तयन् हितमानसः ।

क्रों विष्णावे हितान्तेन प्रद्यादार्घ्यमितोयम् ।। ४० ।।

शोद्धेनैति । तथा: शोद्धैन करेष्य सजनचेन हस्तेनाम्ने रौ-

धानाद्रोशनकोषमारभ्य ब्रह्मयोड्निकं ब्रह्मयोमौपपर्यं नं त्रिधा

वारमयं पर्यं क्र्यारभिषिच्य वडिश्व त्रिवार्मतंय प्रोक्ष्य तदनन्तरं येन

वत्मंना ब्रह्मौषणान्निकं गतशानासौते नैव वत्मं नागत्य निजासन

ने क्रपविद्य च यज्ञक्रत्ता स्विड्यडलस्योत्तरे देयो उद्गपान् दर्भान्त् कुच्यान्

परिस्फररेत् ।। १६ । ३७ ।।

तोषिते । कुथीयसीराधिककस्मु दर्भेषु सर्वौषधं यज्ञौयवस्तु-

न्यादायेत् स्वापयेत् दर्भेषु यानि यज्ञौयवस्तूनि स्वापयेत्सार्न्याछ

शोऽकमित्यादिना ।। ४९ ।।

वाषाद्येत । दर्भेषु शोऽकनोच्यपीपार्दौनि वस्तूनि चुक्र-

वादौनि यज्ञौयानि पालाराच वाषाद्य वंस्पाम्य क्रां हीं छं-

मिति मन्त्रकैर्हि'वहचा प्रोक्षणेन च तानि संस्कृत्य तदनन्तर-

पृथिव्यां दचिचं जाह पातवित्ता क्रवा ग्रुनेच यज्ञौये पात्ते

हृतमादाय मडहौषा मतिमानु यज्ञाधक पातलो हितं चिन्तयन् चनू

४-३७

महानिर्वाणतन्त्रे ।

तथैव षटमादाय ध्यानं देवं प्रजापतिम् । वायव्यादनिकोषान्तं जुष्टयादाज्यधारया ॥ ४१ ॥ पुनराज्यं समादाय ध्यानदेवं पुरन्दरम् ।

नैक्रान्तादैक्रकोषान्तं जुष्टयादाज्यधारया ॥ ४२ ॥ ततोंडने हत्तरे यास्ये मध्ये च परमेश्वरि ! । अन्न्न सोमं प्राप्नोसोमौ समुत्क्षिय यथाक्रमात् ॥ ८३ ॥

सचतुर्थीनमोत्तेन मायादेना डर्ातद्वयम् । हुल्वा विधेयकर्मी तं होमं कुय्यादिहेच्छया: ॥ ८४ ॥

आहुति च यदान्तं धाराहोमं प्रचचते ॥ ८५ ॥ विटानो न स्वाहान्तेव चीं विशाखे ह्रांत मन्त्रेण सा विशुडा डक्र ति तयं प्रदच्याव ॥ ८९ ॥ ४० ॥

तथैवेत्यादि । तथैव शुचा स्तु वे एवं षटमादाय हीं वीजाद्यो न सचतुर्थीस्वाहान्तेन नाममन्त्रेया प्रजापतिं देवं ध्यानं संस्कर्त्तहविष्य वायव्यात वायव्य कोषमारभ्यामनिकोषान्तं षटघारया जुष्टयादयं ॥४९॥ पुनरित्यादि । पुनः शुचा स्तु वे व्याप्तं षटं समादाय पुरन्दरं देवं ध्यानं संस्कर्त्तहविष्य हीं वीजाद्यो न सचतुर्थीस्वाहान्तेन नाममन्त्रेया नैक्रान्ताच्चैक्रं कोषमारभ्येकोषान्तभोषानकोषप र्थ नमाजुषारया जुष्टया त जुष्यात ॥ ६२ ॥

तत इत्यादि । देव परमेश्वरि ! ततः परमन्ने हत्तरे भागे यास्ये दशिकेो भागे मध्ये च यथाक्रमात् कमेणैवावाचि होमसम्नो षोमौ च समृद्धि ह्य मायादेोन हीं वीजाद्योन सचतुर्थीनमो डटनेन नाममन्त्रेया- डर्ातद्वयं डत्स्वा विशाखष: कुधोर्यचषाधको विधेयं कम्मोक्तं विधेये कतसंसकाराटो कर्मण्युक" होमं कुय्यादत् ॥ ८३ ॥ ८४ ॥

व्याहृतोत्यादि । विश्या हूंकषकाहुतितयदानमारम्याग्न्याहुती ह्र- काछुतितयदमान्तं धाराहोमं प्रचचते प्रवदन्ति ॥ ८५ ॥

पादिवादि । नहि शुचिही स्वाहुतित इह्यावत् तनुक्कते तदेव तेजोवहे- पादिवादि ।

॥ नवमोऽध्यासः ॥

यदि दृश्यादितिं दृश्यात् देयोदेयोरपि तत्क्षते । समाप्य प्रकृतं कर्मं खिष्टकृतोऽममाचरेत् ॥ ४८ ॥

प्रायश्चित्ताबको होमः कालो नास्ति व्रदानने ! । विष्टकृतां व्याहरतिभिः प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ ४९ ॥

पूर्ववदविरादाय ब्रह्माण्यं मनसा स्मरन् । प्रकृतिन् कर्मणि देवेश ! प्रमादाद्भ्रमतोऽपि वा ॥ ४५ ॥ न्यूनााधिकं सतां यच्च सर्वं विष्टकृतं कुरु ।

मायाद्ये नामुना देवि ! स्वाहान्तेनाऽऽदितिं हुनेतु ॥ ८५ ॥ त्वमसि ! सर्वलोकानां पावनः विष्टकृत् प्रभुः । यज्ञसाक्षी चेमकर्त्ता सर्वांन् कामान् प्रपूरय ।

गोपी देयस्य वस्तुन उहरेत् खोऽपि कर्तव्यः: यथा हों विष्णोये स्वाहा चर्विरितं विष्णोये एवमेवेति विधेयकर्म्माकृतूभूयं प्रकृतं कर्म्म होमकर्म्म वं समाप्य खिष्टकृतोऽमं गोभनाभोष्टकारकं होममाचरेत् ॥ ८६ ॥

क्वचो युगे प्रायश्चित्ताकृत्करोऽभावात् खिष्ट- कता होमेन व्याहृत्यभिहोमेंन च प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ ८९ ॥

वध्य विष्टकृतोभावेनाऽऽऋणधनाच्छ पूर्ववदित्यादिभिः । पूर्ववसु सूत्रेगुणे चाऽऽहविर्ने तनादीयं व्रह्माणां प्रजापतिं मनसा स्मरन् मन्त्र- तद्धित्य मायाद्येन त्वं वीजाद्येन स्वाहान्तेन- व्रह्मान् कर्म्मिणि देवेश ! प्रमादाद्भ्रमतोऽपि वा । न्यूनााधिकं सतां यच्च सर्वं विष्टकृतं कुरु ।

त्वमित्यादि । ततोऽग्निहविष्यादिभूतया मायया हों वीजनान्न- भूतया वक्किजायया स्वाहया च संपूज्ये न- त्वमसि ! सर्वलोकानां पावनः विष्टकृत् प्रभुः । यज्ञसाक्षी चेमकर्त्ता सर्वांन् कामान् प्रपूरय ॥

प्रणवं हवनं कुर्व्यात् मावया वज्रिनावचा ॥ ४० ॥

दत्वा विष्टकृतं होमं समाप्य ज्ञातुसाधकः । कर्मणोऽस्य परमाद्भुतयुक्‍तां विहितस्य यत् ॥ ४१ ॥

तस्यान्त्ये बध्नसम्मुख्ये व्याहृत्या हूयते विभोः । मायादिवज्रिक्रियान्ते भूंमुखः स्वरिति त्रिभिः ॥ ४२ ॥

आहुतीन्वितयं दत्वात् त्रितयेन तथैव च । हुत्वाग्नौ यजमानेन दत्वात् पूर्णाहुतिं बुधः ॥ ४३ ॥

स्वयं चेत् कर्मकर्ता स्यात् स्वयमेवाहुतीं दिपेत् । अभिषेकविधानानामेव विधिः स्मृतः ॥ ४४ ॥

वादौ मायां समुद्रार्य ततः युग्मपदे वदेत् । वदेत् पूर्णां भवतु यज्ञो मे ऋत्विग्देवताः । फलानि सम्यक् यच्छन्तु वज्रिकान्नावधिमन्तुः ॥ ४५ ॥

दत्यनेन मन्त्रेण च हवं कुर्व्यात् ॥ ४० ॥ दत्यमित्यादि । दत्यमनेन प्रकारेण स्विष्टकृतं होमं समाप्य ऋत्विग्धको यजाकन्तरं कर्मणोऽस्य परमाद्भुतयुक्‍तां विहितस्य यत् तस्यान्त्ये यज्ञासम्मुख्ये व्याहृत्या हूयते विभो रति परं बध्न परे बध्न वाऽहुतीन च मायादिवज्रिक्रियान्ते होमः । ततो बोजादिभिः स्वाहा- नैर्भूर्भुवःस्वरिति त्रिभिर्मन्त्रैर्नाडतिनितयं दत्वात् तथैव हवीं वीजादिन स्वाहान्तेन भूरादिमितयेनैकाधातिं दत्वात् बुधो यज्ञ- साधक एव ऋत्विग् यजमानेन सह विष्णुं सुगतिं वच्चयार्थमन्ने पाक्ने पूर्णाहुतिं दत्वात् ॥ ४१-४३ ॥

स्वयचे दित्यादिकस्तु स्वार्थः ॥ ४८ ॥

वेन मन्त्रेण पूर्णाहुतिं दत्वात् तचैव मन्त्रमात् वादावित्यै- दिना सार्धेन । वादौ मायां छों वोजं वच्चयार्थे ततः यज्ञ- पते हीति वहतु ततः पूर्णां भवतु यज्ञो मे ऋत्विग्देवताः

नवमोल्लासः ।

मत्त्र ध्यानं मोतिमानुल्याय सुसमाहितः । फलताम्बूलरसाहिताड़ितिं द्वादश,तामने ॥ ४६ ॥ दत्तपूर्वाड्रुतिवेधानं ध्यान्तिकर्म समाचरेत् । प्रांङ्गणोपावतोसैन कुष्मैः सम्यार्जये च्छिद्रः ॥ ४७ ॥ ग्रापः सुमित्रिया: सन्तु भवन्त्वोषधयो मम । ग्रापो रक्षतु मां नियमाी नारायणः स्वयम् ॥ ४८ ॥ ग्रापो दिष्टामयीभुवस्तान जजें दधातनः । इत्याभ्यां माजेनां कत्नां भूमौ विन्दून विनिदिपेत ॥४९॥ ये दिशाक्ति च मां नित्यं यांषु दिष्टो नरान्त्र वयम । ग्रापो दुमितवास्तेषां सन्तु भवन्तु तानपि ॥ ५० ॥ ग्रनेष्टेयानिदिग्भागो विन्दून प्रतिप्य तान् कुष्मान् ।

फलानि सद्गयचक्नतु द्रति मनुजांतः श्रयं मनुवन्ज्जान्तावंधि स्वाद्यान्तः प्रोक्षः ॥ ४५ ॥ मत्त्रे क्षेयार्त्र । मातिमान्त यदास्राधको यजमानेन मच्छोखाय सुम-

नार्त्रितः स्यतिसांवधानः सवननं मत्त्रे क्ष फलताम्बूलरसादिताड़ितिं द्रुतः- यानेष्टमो द्वादात्त्र ॥ ४६ ॥ दत्तपेरषाहोति: मन्त्र विद्वानू येच्छेधकः: ध्यान्तिकर्म समाचरेत् । ध्यान्तिकर्मावरपाशकैव विधिमात्र प्रोक्ष्यपी- मातेयादिभिः ॥ ५७ ॥ शिरःसम्मार्जनाचैमाप द्रत्यादिकं सन्नद्धयमाह च्याप रक्ष । हे च्यापो ! भवन्त्तो मम सुमित्रिया: सन्तु क्षोषधयच भवन्त्तु द्रव्येभ्यश्च मच्चय: च्याप द्रत्यादेरच्यो: वध्यान्ते । द्रत्याभ्यां मत्त्राभ्यां शिरशो माज्जनं कत्नां भूमौ कुष्मैचिन्द्रू विनिनिपेत ॥ ५९ ॥ भसै विन्द्रू चां विनिद्रिपचिष्य मन्त्रनादौ बे द्विजन्मजात हूँ ॥

छित्वा मताझीलिभूत्वा प्रार्थयेदव्यवधानम् । ६२ ।

वृद्धि विद्या बलं मेधां प्रज्ञां स्मृतिं यंप्रः श्रियं ।

आरोग्यं तेज आयुष्यं देहि मे हव्यवाच्चन ! ॥ ६३ ।

इति प्राथ्ये वोतिर्होत॑विसृजेदमुना यिवे ! ॥ ६४ ।

यज्ञ ! यज्ञपति गच्छ यज्ञ गच्छ हताश्रन ! ।

स्वां योनिं गच्छ यज्ञेभ्र ! पूरयास्मानोरधम ॥ ६५ ।

अग्ने ! जमस्स स्वाहेति मन्त्रेऽग्रे सदर्गिन्दध्रि ।

दत्वा दध्नादिकं वक्ि॑ दध्नियास्त्रां विचालयेत् ॥ ६६ ।

ब्रह्मणे दधियादि दत्वा भक्त्या नत॑ विसर्जयेत् ।

ततस्तिलकं कुर्वीत सवसंस्नानभस्मना ॥ ६७ ॥

व्यनेनेत्यादि । व्यनेन मन्त्रेऽग्रानदिग्भागे कुशेरिविन्द॑न् प्रक्षिप्य

तन कुशानपि तलै॑ पिहित॒ तया कताझीलिभूत्वा हव्यवाच्चनमभिन्

प्रार्थयेत॑ ॥ ६९ ॥

व्यन्न॑ किं प्रार्थयेदित्यपेक्षायाम॑च बुधि॑मित्यादि । बुड्ढिमग्रास्ना-

दितश्वजानम॑ विद्यामु श्रातञ्जावम॑ मेधाम॑ भारषावतीं भियम॑

प्रज्ञाम॑ माराधारविवेकनेपुष्यम॑ ॥ ७० ॥

हरोति । हे पिने ! हतु येनिहोल॑मजिन॑ प्रार्थ्याऽस्मा वच्यमानेन

मन्त्रे॑ य तमेव विशर्जयेत् ॥ ७१ ॥

व्यग्रिविसर्जनस्यैव मन्त्रम॑च यज॑ति । हे य॒ ! तं यज्ञपति

विष्य॑, गच्छ प्राम॑ वि॒ हे हुताग्न ! तं यज्ञ गच्छ हे यत्स॑ ! यज्ञ-

कत्तेस्ल॑ स्वां योनिमाल्लोयस्यां गच्छ हे यज्ञादिक ! त्वस्माकनोरध-

मस्स॑ कामं पूरय यज्ञपतिमित्यादिनाड्ग ! जमस्स स्वाहेतेन

मन्त्रे॑ दागे कुर्‌दन्ति॑ दध्नादिकं दध्नियास्त्रां दिग॑ वक्िनेमै॒

मन्त्रे॑ च विशालयेत् ॥ ७२ ॥ ६५ ॥

मध्याह्ने हव्यादिकं श्रार्ष्यः ॥ ६६ ॥

मायां कामं सुज्यार्थे सर्वग्रान्तिकारो भवम् । नलाटे तिलकं कुय्यात् मन्त्रेणानेन याज्ञिकः ॥ ६९ ॥

ग्रान्तिरस्तु श्रीकं चास्तु वासवार्नप्रसादतः । महतां ब्रह्मपाशेन वसुकद्रप्रजापते ॥ ६५ ॥

ञ्रानेन मनुनायुष्यं भारद्वाजम्रष्टकोपदि । स्वगक्या दचिपां दच्यात् होमप्रकटतकर्मषोः ॥ ६६ ॥

इति ते कथिता देवि ! सर्वंकर्मकुग्चिडका । प्रयोज्या शुमकर्मादौ यत्ततः कुलसाधकैः ॥ ७० ॥

प्रकते कर्मणि श्रिवे ! चक्रयेष्टां कुलागमः । सिद्यार्थं कर्मपान्तेषु चरुकार्य निगद्यते ॥ ७१ ॥

चक्रस्थालौ प्रकर्तव्या ताम्रौ वा मृत्तिकौडवा ॥ ७२ ॥ कुञ्चिडकोत्कारविधिना द्रव्यसंस्काराणाविधि । ल्वा कामं चक्रस्थालोमनयेदात्मसम्पुखे ॥७३ ॥

नतु केन मन्त्रेण नलाटे तिलकं कर्तव्यं तल्लाछ मायामलचादि । मायां हीं बीजं कामं हीं वौजं सद्य्रायें सर्वग्रान्तिकरो भवेत वद्देत योनया हीं क्रीं सर्वग्रान्तिकरो भवेन मन्त्रो जातः: यद्ञिको यज्ञ-कर्तेनं मन्त्रे था ल्लाटे तिलकेन बुध्यात् ॥ ६७ ॥

ग्रान्तिरित्यादि । श्रावम् कल्वाणमु मदतामिल्यादार्वपि प्रसादत रत्यस्य याज्ञा कर्तव्या ॥ ६८ ॥

ञ्रानेनैव । ञ्रानेन ग्रान्तिररक्षत्थादिना प्रजापतेःरित्यक्तेन मच्चुनामस्स्कोपारि शुष्कं भारयेत् ततः होमप्रकटतकर्मषोः स्वगक्या दचिपा यज्ञसाधकाय श्राञ्च्राय दच्यात् ॥ ६६ ॥ ७० ॥

प्रकत द्रन्याादि । प्रकातेते कर्मणि या मदशंस्कारात्ने चकः देवताभं परमाद्य कूखे चागमनं यक्ष्य चरोः म कुलागमः ॥ ७? ॥

भस्मोहमेवाहि चक्रस्थापनोत्यादिभिः ॥ ७२ ॥

ग्रहणतामब्रां हस्त्रां प्रादेशपरिमाणकम् ।

पवित्रकुरुमेकत्र खालौमध्ये नियोजयेत् ॥ ७४ ॥

मानौय तद्रुंस्थलं संस्थाप्य खादिलान्तिके ।

यस्तान् कर्म्माधिके ये देवाः पूजनीयाः सुरार्च्चिते !

तत्तन्नाम चतुर्थ्यन्तमुक्त्वा त्वाज्यस्थमौर्य्यन् ।

गृहीत्वामि निर्वपामौति प्रोक्षामौति क्रमाद्द्वयम् ।

गृहीत्वा निवपेत्तथ्यां प्रोक्षयेत्तज्जलविन्दुना ।

प्रत्येकषष्ठतुरो मष्टौर्देवमधिश्य दत्वा लान् ॥ ७५ ॥

ततो दुग्धं सिताश्चैव दद्यादपाकविधानतः ।

सुपक्तं संस्कृतं वृद्धौ भावभान्तेन कुर्व्वते ॥ ७६ ॥

कुरण्वाडकेऽस्याद । कुर्व्वाडककोऽत्रिविधना द्व्यक्षरसंस्करपावृधि द्व्यक्ष-

संस्कारपर्य्येते सर्व्वं कर्म्म क्रियते बहुस्थलीमात्रवमुखे देहेऽपि ज्ञानयेत् ॥ ७७॥

ततोSन्नामभन्नाSन्नस्यामच्चत्रां वद्स्थालीं तद्वा

प्रादेशपरिमाणकमेकं पवित्रकुरुमं स्थालीमध्ये नियोजयेत् ॥ ७८ ॥

ततस्ततः यथास्वाने तथाडSनानानौय स्थानि-

तन्नके दंस्याप्य दू याsकान् मदतसंस्का राढौ कर्म्माणि ये देवा: पूजनीयाः-

सत्तदौपं वदहश्य नमस्कृतिः ततः परं द्विजोत्तमाः ! ततः परं

ऋषयादेव गृहीत्वामौति निवपामौति च यदन्नं सन् प्रत्येकं

देवर्धिदैक्ष्य वदतरौ घष्टौन् वदर्ह्येष्टपरिसमितांस्तद्रुडलान् गटकृत्वा

स्थाल्यां निवपेत्तु जर्नादृत् ना प्रोचयेत्तु यथुकदेवाय ता जुष्‌ गृही-

मोति मन्त्रेण च तद्रुडलानादायाद्वाकदेवाय त्वाजुष्‌ मियपराश्चिति मन्त्रेण च

स्थाल्यां निZपमेत्तु श्राउदकदेवाय त्वाजुष्‌ प्रोचामौति मन्त्रेण पां जन-

विन्दू ना तानभिषिच्ये चो लचणः ता चाजुषमति छेदः चाःजुषमु प्रोंति-

खाजुषमनि क्रियाविमेषयचम् ॥ ७८-७९ ॥

इत्यन्त ! ततः परं क्रियया दुग्धं पितृभ्यो

नवमोऽध्यायः॥

सुपक्वं कोमलां मालां दद्यात् तत्र हृत्सुवम् ॥ ९८ ॥

अम्ने हस्तरतः पात्रं विनिधाय कुमारोपदि ।

पुनःस्निधा हृतं दत्वा स्वालोमान्चादयेत् कुर्यैः ॥ ५० ॥

ततः श्रुवे पदक्षाल्य हृताधारण्यपूर्वकं ।

किञ्चिच्चरं समादाय जाहुछोमं समाचरेत् ॥ ५९ ॥

धारांछोमं ततः कृत्वा प्रधानौभृतकक्यर्पि ।

यत् ये विधिता देवास्तन्मन्रैराङ्गितिङ्गनेत् ॥ ५२ ॥

समाप्य प्रकृतं होमं खिष्टक्ठोमपूर्वकं ।

प्रायश्चित्तात्मकं इत्था कुव्यांत कष्यंसमापनं ॥ ५३ ॥

संस्कारेपु प्रतिष्ठायां विधिरेषः प्रकौर्तितः ।

विधेयः शुभकर्मादौ कर्मसंसिद्धिहेतवे ॥ ५४ ॥

स्वाल्यां दत्वा सावधानो मनसा संकुते वच्मोः पावकविधानतश्रुं हुपचरेत् ॥ ७८ ॥

तुपकामिति । ततः हुपकं कोमलं वरं चात्वा नख हतसुं हृत-

पूर्वश्लोकं दद्यात् ॥ ७९ ॥

अन्ने रिति । ततश्रुपाकामस्मिन् हस्ताऽथ्यांगे हुत्वातो देवये कुशोपरि विनिधाय संस्कृत्य च पुनःस्निधा त्रिवारं तत्न हृतं दत्वा कुर्यैः स्वालोमाञ्चादयेतु ॥ ५० ॥

तत हति । ततः पर्तं हृताधारण्यपूर्वकं हतसेवनपूर्वकं बहुस्वाल्यः

वकार्यात् किञ्चिच्चरं च ये वतादाय गृहीत्वा जाहुछोमं समाचरेत्

कुर्यांत् पृथिव्यां दचिर्थ्यां जाहुछो विधीयते च एतत्

धारेल्यादि । ततो धारांछोमं कत्वा यत्न यथाश्रुं प्रधानौभूतकं च्या

ये देवाः पूच्वा विधितास्तन्मन्रैरेवाङ्गितिङ्गनेत्

देवानां मन्त्रैराङ्गितोःनेङ्ग्यात्

॥ ५२ ॥

एक प्रकृतं होमं वमोऽषा खिष्टक्ठोमपूर्वकं प्राय-

अथोच्यते महामाये ! गर्भाधानादिका: क्रिया: ।

तत्पादादतुसंस्कार: कथ्यते ऋमश: गृण्व ॥ ४५ ॥

कतनित्यक्रिय: गृण्व: पश्चादेवान् समर्चयेत् ।

ब्रह्मा दुर्गा गणेग्र्य यथा दिक्पतयस्तथा ॥ ४६ ॥

स्वविग्रहस्येन्द्रिग्भागे घटेष्टे तान् प्रपूजयेत् ।

तत्स्तु मातृका: पूज्या गौर्याद्या ऋमात् ॥४७॥

गौरी पद्मा गचौं मेधा सावित्री विजया जया ।

देवसेना स्वधा स्वाहा शान्ति: पुष्टिश्चेति: नम ।

ग्रामदेवता चैव तथैव कुलदेवता ॥ ४८ ॥

आयान्तु मातर: सर्वा:स्विदिग्दिग्नानकारिका: ।

विवाहव्रतयान्नानां सर्वाभीष्टं प्रकल्पप्रतां ॥ ४९ ॥

यानघ्नक्निसमाघृता: सौम्यमूर्तिसंधरा: सदा ।

आयान्तु मातर: सर्वा यज्ञोत्सवसमृद्धये । ५० ।

इत्यावाह्या मातृगणान् स्वगक्न्या परिपूजय च ।

द्विसतार्कं हुता्वा होमं कृत्वा कर्मसमापनं होमकर्मण: समाप्तिं काङ्क्ष्यांतु

॥ ५२-५४ ॥

कतशखारविधानेनाऋ कतनित्यक्रिय तत्पादिभि: । नचु काचन पञ्चदेवान् समर्च्येदित्यपेक्ष्यामाऋ कत्नोत्यादि ॥ ५५ ॥

स्वविग्रहस्य त्यादि । स्वविग्रहस्य घटवरखेन्द्रदिग्भागे पूर्वभागे सं-

स्यापितेषु पञ्चखु वटेषु तान् ब्रह्मादीन् देवान् गर्भाधानयादिभि: पूजयेत्

॥ ५७ ॥

पूज्या गौर्याद्या: षोडशमातृका एव दर्व्यादिति गौरीत्यादिना

॥ ५८ ॥

प्रथ गौर्यादिद्दोपयुक्तमातृकावाहनादयं मन्त्रहयमाऋ प्रायान्तु

मातर: सर्वो इत्यादि ॥ ५९ ॥८० ॥

नवमोऽधयायः॥ २२०

देइद्र्यां नाभिमूलायां प्रादेशपरिमाणतः। सम वा पच्छ वा बिन्दून दद्यात सिन्दूररचने ॥ ८९ ॥

प्रत्येकविन्दु मतिमान कामं मायां रमां स्मरेत्। छृततधारामविच्छिन्नां दत्ता तत वसु यजेत ॥ ९० ॥

वसुधारां प्रकटयेद्गवं मयोक्षो नैव वर्म ना। विरच्य स्थण्डिलं धौरो वड्क्ष्यापनपूर्वकं ॥ ९१ ॥

होमद्रव्याथ संख्यात्य पचेष्टकमतुत्तमम्। प्राजापत्यशकृतां वायुनाम हुताहुतिः ॥ ९२ ॥

समान्य धाराहोमान्तं कुर्यमात्रोवमारभेत्। कीं प्राजापत्ये लाघवं न कुर्यात्कौतूहलविध्नम ॥ ९३ ॥

इतोऽन्यादि। इत्थाभ्यां मन्त्राभ्यां मातृगणानावाह्य स्वगणत्रा गृह्णुयादिदिभिः परिपूज्य व नाभिमूलायां नाभिपरिसमितायां देइद्र्यां प्रादेशपरिमाणकपरिमिते देओ सम्प वा पच्छ वा बिन्दुं सिन्दूररचने दद्यात् ॥ ८९ ॥

प्रत्येकादि। मतिमान कर्मशाधकः कामं कीर्तित मायां छो- मित रमां स्मिति च वीजं करणं सुन प्रत्येकविन्दु मतिविच्छिन्नां छृत- भारां दद्या तत वसु च देओ गृह्णुयादिदिभियजतु ॥ ९० ॥

वसुधारादि। मयोक्षो नैव वतां नैवमनेन प्रकारेण वसुधारां प्रकटयत् समाध्या धौरो विच्चत्या कर्मशाधकः स्वविच्छं च वत्तं विरच्य तत वड्क्ष्यापनपूर्वकं होमद्रव्याथि संख्यात्य वातुत्तमं यज्ञादेवं भूतं बद् पखेतु ॥ ९१ ॥

प्राजापत्य द्रव्यादि। यज्ञात् पच्यातः* व प्राजापत्यः प्राजापतिदेवताको भवति कुताहुतोऽपि च वायुनामा भवति ततः पूर्वोक्तेन विधिना चाराधोमान्तं यज्ञं वसाप्य ततः कीं प्राजापत्ये लाघवं कुर्यात् कौतूहलविध्नं चात्र भवत् ॥ ९२ ॥

प्रदायेकार्हुतिं दध्यादिमं मन्त्रमुदीरयन् ॥ ९३ ॥

विष्णुर्योंनिं कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंश्रतु ।

आस्मिन् गर्भं प्रजापतिरधि गर्भे दधातु ते ॥ ९४ ॥

साज्येन चरुण्यां वापि साज्येन चरुणापि वा ।

सूर्ये प्रजापतिं विष्णुं ध्यायेनार्हुतिमुत्सृजेत् ॥ ९५ ॥

गर्भे धेहि शिनीवाली गर्भे धेहि सरस्वति ।

गर्भे ते अश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजौ ॥ ९६ ॥

ध्याला देवौं शिनीवाली सरस्वत्यश्विनौ तथा ।

स्वाहान्तमनुनानेन दध्यादार्घ्यतिमुत्सृजेत् ॥ ९७ ॥

ततः कामं बन्धू मोच्य रमां कूर्चं समुच्चरेत् ।

ऋषभैः पुत्रकार्मायै गर्भेधेयेधि सङ्गिठम् ।

उक्ता ध्याला रविँ विष्णुं जुष्ट्यात् संस्कृतेऽनले ॥९००॥

सोमित्यादि । हौं प्रजापतये स्वाहेति मन्त्रेषु प्रजापतिर्घृतं

वरुणेनार्हुतितयां प्रदायेऽयं वच्ममार्घ्यं मन्त्रमुदीरयन् बदनं सनु एकार्घुतिं

दद्यात् ॥ ९५ ॥

एकार्हुतिदानाङ्ङं मन्त्रमेवाहु विष्णुर्योनिनिमित्तम् ।

द्विपयते ॥ ९६ ॥

साज्येनैत्यादि । विष्णु योनिनिमित्यादिना मन्त्रे साज्येन पृथेन वा

वरुण्येव वा साज्येन पृथेन वरुणा वा ध्येयं प्रजापतिं विष्णुं

ध्यायन् सन्तानवोधिसंकामाऋतिमुखुजोदध्यायः ॥ ९७ । ९५ ॥

ध्यालत्यादि । करेन गर्भे धेहि शिनीवालीत्यादिना स्वाहान्तेन

मन्त्रेण ध्यालां शिनीवालीं देवीं तथा सरस्वत्याश्विनाविनौ

देवौ व ध्यात्वा उत्तनाज्ज्वलतं दद्यात् ॥ ९८ ॥

तत इत्यादि । ततः परं कामं कीर्तिति बन्धून् स्त्रीगर्भिति मार्या होमिति

रमां वेदिकिति लब्ध्वा कीलिते व वाजि बन्धनं वादिठं स्वाहाविघ्नमह्ये

यथेयं पृथिवी देवो हि त्वं त्वं गर्भमादधे ।

तथा त्वं गर्भमाधेहि दशमे मासि सूतये ।

स्वाहान्ते नामुना विष्णुं ध्यानादृतिमाचरेत् ॥ १०१॥

पुनराज्यं समादाय ध्याता विष्णुं परात्परम् ।

विष्णो ! ज्येष्ठेन रूपेण नार्योमुखां वरोयसम् ।

सुतमाधेहि च हृदयसुन्ना वज्रो हविष्यजेत् ॥ १०२ ॥

कामेन पुंरितां मायां मायया पुंरितां बधूम् ।

पुनः कामध्य मायाध्य पठिलास्याः गिरः स्मृयेत॥१०३॥

पतिुपुवतौभिष नारौभिः परिवेष्टितः ।

गिरद्वालभ्य हस्ताभ्यां वध्वा: क्रोडाश्रये पतिः॥१०४॥

पुत्रकामायै गर्भमाधेयोल्ल्र्र्कां कीं ह्रों ह्रीं महच्यै पुत्रकामायै

गर्भमाधेयेऽधि खाहेति मन्त्रह्र्रायै रविङ विष्णुं ध्याता संस्कृतेऽनले

जुहुयात् ॥ १०५ ॥

यथेयमिति । ऋत्वये प्रषत्काय स्वाहान्तेनामुना यज्ञयं ऋधिवोत्यार-

दिना मन्त्रेया विष्णुं ध्यायंक्समेओड्ढ्याडृतिमाहरेऽत्रै दूध्र्रावू ॥१०?॥

पुनरित्यादि । पुनराज्यं दृप्तं समादाय मद्द्योक्ता परादप परं

यो ऽच विष्णुं ध्याता तमेवोभिष विष्णो ! ज्येष्ठेन रूपेण नार्योंमुखां

वरौयं खुतमाधेयोअत्र स्वाहेति मन्त्रच्य्या वज्रो हविर्य्यतं स्यजेदित्यर्थ:

व्येष्टेन मेष्टेन रुपेण विष्णुमं वरोयसमतिवार्म्मात्नेष्ठमित्यर्थ:

ठदयं स्वाहा ॥ १०२ ॥

कामेनैति । ततः कामेन क्रोमिति योजेन उत्पितामादावन्नो च

संयुक्तां मायां ह्रों वीजं तथैव मायया ह्रों वीजेन पुंरितां वधूं स्त्रीं

वोजं पुनः कामं कीं वीजां च मायां ह्रों वीजं च पठितल्या कीं ह्रों कीं हौं

कीं ह्रींमिति मन्त्रं पठितवाखा भार्य्योंवा गिरः स्मृयेत् ॥ १०३॥

पतिुल्ल्र्रवतौभिषिम्नारौभिः परिवेष्टितः पतिस्क्र्राभ्या वध्वा:

गिरद्वालभ्य सृकृद्रो। तथा एव क्रोडाश्र्रये हस्ताभ्यां विष्णु

२३०

महानिर्वाणतन्त्रे ।

विष्णुं दुर्गां विधिं सूर्यं ध्यात्वा दद्यात् फलदयम् ।

ततः शिवात्मकं हृत्वा प्रायश्चित्या समापयेत् ॥ १०४ ॥

यथा प्रदोषसमये गौरोश्वरपूजनात् ।

भास्करार्घ्यप्रदानाच्च दम्पत्योः स्नोभनं भवेत् ॥ १०६ ॥

ग्रातृवं कथितं कर्म गर्भाधानमथ सृष्टिकम् ।

तद्रात्रावन्वरालौ वा युग्मायां निशि भार्यया ।

सद्नाभ्यन्तर' गत्वा ध्यात्वा देवं प्रजापतिम् ॥ १०७ ॥

स्मृग्रन् पत्नों पठेदर्क्तां मायावीजपुरःसरम् ।

ग्रावयोः सुप्रजायै त्वं ग्रथ्ये ! शुभकरौ भव ॥ १०८ ॥

ग्राकुञ्च भार्ये या श्रियां प्राप्नुहि वाञ्छितंमुखः ।

उपविष्ट्य स्त्रियं पश्यन् हस्तमाधाय मस्तके ।

वामेन पार्वनालिङ्ग्य स्थाने स्थाने मनुं जपेत् ॥ ११० ॥

दुर्गां विधिं प्रजापतिं सूर्यंध्य ध्यात्वा फलदयं दद्यादै समापयेत्

ग्रातृवं कर्मेऽति प्रोक्तः ।

व्रध्यान्तदस्संख्याकृत्स्नं विधानमाच यथेत्यादि केन । प्रदोषसमये

रात्र्यारम्भसमये ॥ १०६ । १०७ ॥

व्रत गर्भाधानक्रियायोधिमवाप्नोति तत्समाधिम् । तत्रोल्लासेनैवोक्तं तन्नात्र पुनरीदृशम् ।

संस्काररात्रावन्वरालौ वा युग्मायामेव निशि भार्यया सद् सद्नाभ्य-

नतं गत्वा प्रजापतिं देवं ध्याता च पत्तों सृष्टिग्रनु भर्त्तां मायावीजपुटः-

सरं मायावीजं हींबीजत पुःसरमप्ये सरं यतै वच्मं तु च्यावयोः सुप्रजायै

त्वं ग्रथ्ये शुभकारी भवेत् मन्त्रं पठेत् ॥ १०५ । १०८ ॥

च्याकलोति । ततः भग्रथ्य या सद् ग्रथ्यामारुद्र प्राप्नुहि दुःखो

वा 'भूस्ता ततोपविध्य च स्त्रियं पश्यन् भर्त्तां तथां मस्तके दचिर्षं

हस्तमाधाय वामेन पार्वनिता तालाबिकृत्य च स्थाने स्थाने मनुं जपेत्

॥ ११० ॥

श्रोष्ठे कामं घ्रतं जज्ञा चिवुके वाग्भवं घ्रतम् । कण्ठे रसां विंशतिधा स्तनदण्डे घ्रतं घ्रतम् ॥ ११९ ॥

हृदये द्रघधा मायां नामो तां पश्चविंशातिम् । जज्ञा योनौ करं डला कामेन सह वाग्भववम् ॥ १२०॥

घ्रतमष्टोत्तरं जज्ञा लिङ्गे ड्यये वं समाचरेत् । विकाष्य मायया योनिं स्कीयं गच्छे त् सुतामध्ये ॥ १२३॥

रेतःसम्पातसमये ध्यात्वा विश्वकतं पतिः । नामेरधस्स्तात् घृतकुण्डे रक्तिमायां प्रापातयेत् ॥ १२८॥

शुक्रशोणान्तरे विद्यान्तनं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ १३५॥

यथाािबन्ना स गर्भाभूयौर्यथा वज्रधारिणी । वायुना दिग्भेवतो तथा गर्भंवती भव ॥ ११६ ॥

ननु ककिनं ककितु स्थाने कं कं मन्त्रं जपेदित्यमेक्लायामाल शोण्ठे काममित्यादि । शोणे मस्सक्खे कामं कीोमिति मन्त्रं घातवारं जज्ञा चिवुके चोष्ठाधराधोमागे च वागभवमु ऐोर्मिति मन्त्रं घातवारं जज्ञा कण्ठे च रसां श्रोर्मिति मन्त्रं विंशतिधा विंशत्यितवारं जज्ञा स्तनदण्डे च श्रोर्मिति मन्त्रं घ्रतं डयेतुं ॥ ११९ ॥

हृदये इत्यादि । ततो भाव्योयां हृदये मायां होर्मिति मन्त्रं द्रघधा जज्ञा नामो च तां मायां होर्मिति मन्त्रं पश्चविंशातिवारं जज्ञा योनौ च करं दत्वा कामेन कीोमिति वोजेन सद्ध वाग्भवं ऐोर्मिति मन्त्र- मष्टोत्तरं घ्रतं जज्ञा लिङ्गे ड्ययेगं कीोमु ऐोर्मिति मन्त्रस्य जपं समाचरेत् पतिमार्गया होर्मित मन्त्रेण योनिं विकाष्य व्यादाय सुतामध्ये पुत्र- प्रापुये स्कीयं गच्छेत् ॥ १२२ ॥ १२३ ॥

रेत:सम्पातेत्यादि । रेत:सम्पातसमये वीजसम्पातनकाळे पतिखि- स्वकतं प्रजापतिं ध्यात्वा नामेरवस्ताज्जितकुण्डे रक्तिकायां नाझां वीजं प्रापातयेत् ॥ १२८ ॥ १३५ ॥

जाते गर्भे नष्टतौ तस्मिन्नन्यक्किनं वा मडेश्वरी ! । हतौ तौ ये गर्भमासे तु चरितं पुंसवनं कृतं ॥ ११७ ॥

कतनित्यक्रियो भर्त्ता पञ्चदेवान् समश्रयेत् । गौर्यादिमातृकाष्ठे च वसुधातां प्रकटय्येत् ॥ ११५ ॥

हविष्याद् ततः कृत्वा पूर्व्वशास्त्रोक्तविधिना सुधीः । भार्या होमात्तमपाध्य कुर्वीत पुंसवनक्रियाः ॥ ११६ ॥

प्राजापत्येष्टिकृत् कृत्वा चन्द्रनामाऽऽहुताग्नि: । गव्ये दध्नि यवशिकां हवीं माषावपि निःक्षिपेत् ॥ १२० ॥

पति: पृच्छेत् स्वियं भद्रे ! किं त्वं पिवसि त्रि: कतं# १२१ पतिः सौमनस्यं बध्नाति मातापदं स्वनं विधा । प्रभवतीक्षौन् पिवेद्वारो यवमाषयुतं दधि ॥ १२२ ॥

जीवत्सुताभिरिं विनितां यागस्थानं समानीयेत् । संस्कार्य वामभागे तां चरु होमं समाचरेत् ॥ १२३ ॥

वैजिकेकान्तरे यं मन्त्रं भर्त्ता पठते मेध मन्त्रमादौ यथाक्रमेति । भूः षष्ठी व्वौ: शर्व्व: वसुमद्भार्ग्या रुद्रेश्यै ॥ १९६ ॥

पुंसवनक्रियाविधिसेवाच्च कतनित्यक्रिय रत्यादिभि: । कतनित्य-क्रियो भर्त्ता पूर्व्वशास्त्रानुब्राह्मणैः पञ्च देवानु समश्रयेत ॥ १९८!१९५ ॥

तत्र पुंसवनक्रियायां ॥ १२० ॥ गव्ये हविष्यादि । गव्ये गोष्ठ्याभ्भि दधि एकं यवं हवीं माषावपि निःक्षिपेत् ततो हे भद्रे ! पति ! त्वं किं पिवक्षोति पतिस्वि:कतं निषारं स्वियं पृच्छेत् ॥ १२१ ॥

ततस्तति । ततः पर्तं मातापदं स्वनं छागी पुंसवनमति क्षीरनिम्नो की निधा निषारं मूया व्व ततो नार्य्यां यागस्थानादेक्वलं गत्वा मोनू प्रभवतीक्षौन् यवमाषयुतं दधि पिवेत् ॥ १२२ ॥

ततो जीविन: श्चुताः पुत्रा यागस्थानो आह्वय्छुता-

यूवैवचहमादाय मायां कूर्चं समुच्वरन् । ये गर्भविनाशकर्तारो ये च गर्भविनाशकाः ॥ १२८ ॥

भूता: प्रेतास्ता: पिशाचाश्च वेतालास्तालघातकाः । तान् सर्वान्नाशयेद्ब्रह्म गर्भरक्षां कुर्वन्ति हि तेः ॥ १२९ ॥

मन्त्रे यानेन रचिता चिन्तयित्वा हुताशनम् । रुद्रं प्रजापतिं ध्यायन् प्रदद्यात् हृदयाहुतीः १२६ ।

ततो मायाचल्न्रमसे स्वाहेल्याहुतिपश्चकम् । दत्वा भार्य्याहृदि सृट्‌ष्टा मायालच्मीं गतं जपेत्॥ १२७ ॥

ततः सृष्टिकृतं डलं प्रायश्चित्या समापयेत् । तत्स्थं पञ्चमे मासि दद्यात् पञ्चामृतं स्त्रियै ॥ १२५ ॥

शङ्करं मधु दुग्धञ्च छत्रं दधि समाङ्ग्रकम् । पञ्चामृतमिदं प्रोक्तं देहशुद्धौ विधीयते ॥ १२९ ॥

स्त्रिभिः स्त्रीभिः सद्ध वधितां स्त्रियं यागस्थानं सममानयेत् तां वधितां वधसभागे संस्थाप्य चरुंछोमं समाचरेत् ॥ १३२ ॥

पर्व्वव्रतं ततः कृत्वा ये चक्रमादाय घटझोलवा मायां हेम्नि कूर्चं हेम्नित च येजं समुच्चरन् ये गर्भेभ्यादि तान् सर्व्वान्निलयनं वाक्यसङ्करेन् ततो नागय हन्र्सङ्करेन् ततो गर्भरक्षां कुर्व्विति वरदेत् ततः

विधिः स्वाङ्गेति वरदन्तं सकलपदवोजिनया होमं हू ये गर्भविनाशकर्तारो ये च गर्भविनाशका मता: प्रेताः पिशाचाश्च वेतालास्तालघातकास्तान् सर्व्वान्नाशय गर्भरक्षां कूर्च स्वाहेति मन्त्रो जाप्यः यानेन मन्त्रेण रचिता रुद्रं प्रजापतिं ध्यात्वा हृदयाहुती दद्यात् ॥ १२४--१२६ ॥

ततद्रव्यादि । ततः परं होमद्रव्यमे स्वाहेति मन्त्रं पादयित्वा दत्ता भार्य्याहृददि सृट्‌ष्टा मायां लच्मीं होम श्रीमित मन्त्रं जपेत् ॥ १२७ ॥

सम्पादयेत् पुर्व्वेन कम्पं ततः ॥ १३५ ॥

वाग्भवं मदनं लक्मीं मायां कूर्चं पुरंदरम् । पश्चाद्रव्योपदि श्रिवे ! प्रजाप्य पश्चपश्चधा । eकोऽकत्यामृतान्नेन प्राशयेदैप तां पतिम् ॥ १२७ ॥

सौमन्तोद्नयनं कुयाद्वामासि षष्ठे डष्टमेऽपि वा । यावन्न जायते डपत्यं तावत् सौमन्तनक्रिया ॥ १२८ ॥

पूर्वोक्त्रिधाराराहोमन्त' कम्मिं कत्वा स्वलिया सह । उपविश्यासने प्राणः प्रद्यादाहुतिवयम् । विष्णावे भाषते धाने वड्निजायां समुच्चरनू ॥ १२९ ॥

ततश्शन्द्रमसं ध्यात्वा श्रिवनान्नि हुताग्रने । समधा हवनं कुयादन्त सोममुहिष्य मानवः ॥ १३० ॥

ग्राशिनौ वासवं विष्णु' ग्रिवं दुर्गां प्रजापतिम् । ध्यात्वा प्रत्ये कतो दयादाहुतौः पञ्चधा ग्रिवे ! ॥ १३१ ॥

नतु किन्चाम पश्चाद्रुतमत ग्राह यर्केत्स्वादि । समांशकर्म तस्स्य-भागमू ॥ १३२ ॥

वाग्भवशिल्यादि । वाग्भवं ऐेमित मदनं क्लोभिति लन्ज्जीं श्रीभिति मायां ह्लोमिति कूर्चं क्लोमिति पुरन्दरं लभितनि च वौजं शकरादिपञ्चद्रव्योपदि पश्च पञ्चधा पञ्च पश्चवारान् प्रजाप्य मकरादिन्यसृजतान्ये कोकल्य पतिर्यितां भाष्योमतत पञ्चुमे मादि प्राशयेतू ॥ १३० । १३१ ॥

सौमन्तोदनयमक्रियाविधिमेवाह पूर्व्योक्तादिभिः । प्राज्ञो विद्वान् दुरुषः स्वलिया सदामने उपविच्य पूर्वोक्त्रिधाराराहोमान्त' कम्मिं कत्वा गत्वें विष्णावे हृति भाषते हृति धाने हति सकुच्चरनू ततो यड्निजायां स्वाचहां सदच्चरनू विष्णावे स्वाचहां स्वर्याय स्वाचहां प्रजापतये स्वाचहेऽत च मन्न' प्रकोतियनू सनू विष्णा,' द्वार्यं प्रजापतिं चोदिश्याहुतितयैः प्रदद्यादू ॥ १३२ । १३३ । १३८ ॥

नवमोल्लासः । २३२

स्वप्नेकर्त्तनिकां भर्त्तां गृहौला दंपतिये करे । सोमन्ताहृदकेगान्तः केशपाशे निवेशयेत् ॥ १३५ ॥

शिवं विष्णुं विधिं ध्यानं मायावीज समुच्चरन् ॥ १३६ ॥

भायेँ ! कल्याणि ! सुभगे ! दशमे मासि सुव्रते ! । सुप्रसूता भव प्रीतां प्रसादाद्‌इखकाममया: ॥ १३७ ॥

आयुष्मतौ कडितिकां वर्चस्विनौ ते शुभं कुरू । ततः समापयेत् कर्म्म स्विष्टकड्‌वनादिभिः ॥ १३८ ॥

जातमात्रं सुतं दृष्ट्वा स्वप्नं गृहान्तरे । पूर्वोक्तविधिना धौरो धाराहोमं समापयेत् ॥ १३९ ॥

ततः पश्चाह्नतिथ्यांत प्रजापतिं विश्नान् देवांश ब्रह्माग्नौ हूति तदनन्तरम् ॥ १४० ॥

मधुसर्पिः कांस्यपात्रे समनौय समंगकम् । वाग्भवं मातृभाज्जातं प्राशयेत्‌तनयं पितेति ॥ १४१ ॥

स्वप्नेष्टनाटि । ततो भर्त्तां दंपतिये करे स्वप्नेष्टकड्‌निकां सुवर्चस्यैः प्रसाधनीः गृद्नीयात् पूर्वं मायावीजं क्रोधिमिति श्रीजं समुच्चरन् । ततो भायेँ ! कल्याणि ! सुभगे ! दृशमे मासि सुव्रते ! सुप्रसूता भव प्रीता प्रसादाद्‌इखकाममया: मधुच्चरनं शिवं विष्णुं विधिं प्रजापतिद्वय ध्यानं सन् सीमन्तात् सक्काश्र्च जातकरन्म्र्रिविधमाच्छ जातमात्रंभृत्या द्रिभिः । दत्वा सुनाये-ति घेषः गृहान्तरे क्रतकागृहादन्यात्‌नाश्र्च ग्टहे ॥ १३५-१३५ ॥

व्यध जातकरन्म्र्रिविधमाच्छ जातमात्रंभृत्या द्रिभिः । दत्वा सुनाये-ति घेषः गृहान्तरे क्रतकागृहादन्यात्‌नाश्र्च ग्टहे ॥ १३५ ॥

तत ऋष्यादिस्ट म्र्रष्टाधेः ॥ ८० ॥

म.भिति तदनन्तरं पश्चाह्नतिथ्यांतं प्रजापतिं कांश्यपात्रे समनौय

द्वचछस्तानामिकया मन्त्रमेवं समुच्चरेत् ।

व्यायुर्वचो वलं मेधा वर्धते तु सदां त्रिषोः ॥ ९८२ ॥

इत्यायुजेननं कृत्वा गुरुः नाम प्रकलयेत् ।

कृतोपनयने पृथिवीं तेन नाम्ना समाच्चयेत् ॥ ९८३ ॥

प्रायश्चित्तादिकं कृत्वा जातकर्म समापयेत् ।

नालच्छेदं ततः कुर्यादकुजादित्याह्नपूर्वकम् ॥ ९८८ ॥

यावन्न क्रियते नालं तावच्छोचं न वाधते ।

प्रागेव नाडिकाच्छेदे दाहेवीं पैत्त्रीं क्रियाचरेत् ॥ ९८४॥

कुमार्याश्चापि कर्त्तव्यमेवमेवममन्वकम् ।

षष्ठे वा चाष्टमे मासि नाम कुय्यात् प्रकाशतः ॥ ९८५॥

स्वापयित्वा शिशुं माता परिधाप्याम्बरं शुभे ।

भत्तुः पाखण्डसमागतं प्राड्मुखं स्थापयेत् सुतम् ॥ ९८९ ॥

अभिमृशेत् त्रिषुं तत्र सिहिरक्षररुचोऽन्वितैः ।

जाह्नवै यमुनां रेवां सुपविणां सरस्वतीं ॥ ९४७ ॥

नर्मदां वरदां कुन्तीं सागरां च सरांसि च ।

एते त्वामभिमृशन्तु धर्मेकामार्थसिद्धये ॥ ९४८ ॥

महाभूतपञ्चं समाननीयं तदुपरि । वाग्भववर्णं बीजमाति मन्त्रं समधा जपेत् ॥

व्यायुर्वचो वलं मेधा वर्धतां ते मत्र- शिरा: इत्येनं मन्त्रं समुच्चरन

वपिता द्वचछस्तानमि कया कुर्या ल्लनुज्य महत् । पञ्चांगं पातयेत् ॥ ९८१ ॥

द्वत्यायुजैर्न्नराश्चित्याद्रव्यं स्थापयाः ॥ ९८३-९८४ ॥

कुमार्यां इत्यादि । कुमार्याश्चाप्यभन्वकं मन्त्रं मन्त्रहोनेव जातकर्म्मैव

मेव कर्त्तव्यम् ॥ ९८५ ॥

अथ नामकरगाथैव विधिना हि स्वापयेत्यादिभिः । माता शिशुं

स्वापयित्वा शुभे वस्बरे वच्हे परिभाष्य भत्तुः पाखण्ड' समागतं सुतं

माड्मुखं स्थापयेत् ॥ ९८९ ॥

नवमीक्लाष: ।

श्रो’ ग्रापोचिछा मयोशुवस्ता न जज्जे । दघातन म्हेरपाय चचुषे ॥ ९५० ॥ श्रो’ यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेऽन- जगतोरिव मातरः । श्रो’ तस्मा ग्ररक्षामवो- यस्य द्रायाय जिनरय ग्रापो जनयथावचन ॥ ९५१ ॥

स्वभिवृक्षोदित्यादि । ततः पिता जाखंशील्यादिभिर् न्तैः स्वच्छ- रप्यकृञोदकैः श्रियोः सूर्या भिविश्वदेव ॥ ९५२ ॥ ९५३ ॥ स्वापत्न्वादि । हे च्यापो ! हि यक्षायव् यूयं मयोभुवः स्वा मयः स्वं तस्य भावशिमन्तः प्राप पवित्रो ग्र भवत ता तक्षातु वोत्क्कानं करे द्र्वाय दघातन स्वापयत किञ्च म्हन्ते रप्षाय रमप्णीयाय चचुषे द्रेणो- याच दघातन, स्वयमर्थः हे च्यापो ! यक्षाद् यूयं स्वं प्रापयथ तक्षाद् वा- दैः ह्वेनामादिनाच्छमिवेन च महामरप्णीयादर् पणोयेन मच्च्यापा संयोज- यतेति, हि षा ह्रति खत्लेरौट मध्यमपुरुपवच हुँ वचनं दघातनेतिप द्र्वा- तेलेरौट मध्यमपुरुपवच हुँ वचनं कन्द्र्वि व हूवमिल्यनेन शिवं मह्ह र्ति म्हन्ते र्ति पदक्ष व्यान्त सलातकारतकारयोलेपि र्ति वपहे र्ति भवति रप्षायेति रमप्णीयगद्र्तस्य कन्द्र्वि रप्षाद्रेयः चचुषे ह्रति उच् च प्रत्ययान्तास् तर्हि ॥ ९५० ॥

यो व हत्यादि । हे च्यापो ! वो युद्धाकं शिवतमोडत्यन्तकल्क्याय- कुपो या रप्सा नियोजयो मधुरस्तस्य रपष्षह् च मोड्क्षानं भाजयत मागिनः जुहुत तेन रप्षेन सम्वद्धानस् कान जुहुतेतर्हः किम् भूता यूयम् जपतीरिद्धावत्यः छ्रे डेन मातर ह्व, स्वयमर्थः यथा छ्रे डेन मातरः उपान् लक्खारपभागिनः कुर्वन्ति तथा यूयमप्य् कान कक् ख्याषकारिरप- वम्वम्वान जुहुतोति, जपतीरिति वष कान्तौ ग्राह् प्रतिप्रायः तद् न्नादीप- प्रत्ययः ततो ऽधि क्राते निपातनााद् पूर्वस् वर् च् दौर्षः । हे च्यापो ! वो युद्धाकं तक्षै तक्षिन् रपे डरमभं पर्यन्‍प’ मपाम मच् छामेल्यर्थः किच्च वसत्न रपे नो ड्क्षाकं मोगं यूयं जनयथ यस्य रपष्ष स्वाय स्पये स्वाने जिन् यु प्रतिप्रथयथ कौमुद्रीसम्बन्धिन्त्ते जगदिते य्रथः, स्वयमर्थः ।

अभिषिच्य त्रिभिर्मन्त्रैः पूर्ववदह्नः संस्कृत याम् । कला सम्पाद्या धारान्त' दद्यात् पञ्चादितोः सुधीः ॥१५२॥

अग्नये प्रथमां दत्वा वासवाय ततः परम् । ततः प्रजानाम्पतये विश्वदेवेश्च एव च ॥ १५३ ॥

ब्रह्मणे चाहुतिं दद्यादशौ पार्थिववत्संस्के । ततोडश्वे पुत्रमादाय स्रावयेत् दधिपयस्तौ ॥ १५४॥

स्वल्पाचरं सुखोदक्यैः शुभं नाम विचक्ष्षणः । श्रावयित्वा विधा नाम ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य च ॥ १५५॥

ततः समापयेत् कर्म कृत्वा शिष्टकृतादिकम् ॥१५५ ॥ कन्याया निष्क मो नास्ति शुद्धिस्नानं न विद्यते ।

नामान्नप्रागनं चूड़ां कुयाद्दौमानमन्वकम् ॥ १५६ ॥ चतुर्थे मासि घष्ठे वा कुर्वीत निष्क्र मणं शिशोः ॥ १५७॥

कतनित्यक्रियः स्नातः सम्प्र ज्य गथानायकम् । त्यापो ! यस्य रसस्य स्थाने जगडूयूं प्रोक्ष्य रथ तस्य विषये वयं ह्रप्मि गच्छाम यज्ञ नस्तत सम्भोगं जनयेदिति तत्कै जपायेत्तुभ-यत्रापि सुप्रसिद्धेऽयं चलथर्थी ग्राम इवाति लोट्टनसमपुजवहुवचनं गच्छादे-ग्राभावस्खान्त्रः जनयथा इति कत्न्नसि दौधे: रजदध द्रति कत्न्नसि

सिषदम् ॥ ९५९ ॥ व्यभिषिच्यो त्यादि । एतैरेव त्रिभिर्मन्त्रैः श्रियौमं श्रते भिपिच्य पूर्ववत् वर्जसंस्क्रूयां कत्वा धारान्तं भाराढोषान्तं कर्म च सम्पाद्य सुधीः पिता पञ्चादितोर्द्यात् ॥ ९५२ ॥

नतु कान्त्रे वासुहिद्य पञ्चादितोर्द्यादित्यमेकायामात् चाग्नये दत्यादि ॥ ९५३ ॥

तत इत्यादि । ततोडश्वे क्रोडे पुत्रमादाय घट्छीत्वा विधाच्छषः पिता पुतस्य दधिपयस्तै दधिप्ये कष्णं स्वल्पाचरं सुखोऽन्वैः शुभं सकूणखवाचक नाम स्रावयेतु ॥ ९५८-९५९ ॥

खापचिला तु तनयं वस्लालङ्कारभूषितम्‌ । संखाय्य पुरतो विद्यानिमं मन्त्रमुदीरयेत्‌ ॥ १४९ ॥

ब्रह्मा विष्णुः शिवो दुर्गा गणेेशो भास्करस्तथा । इन्द्रो वायुः कुबेरस्य वरुणोऽमिनहः पतिः ॥ १५० ॥

श्रिग्रोः शुभं प्रकुर्वन्तु रचन्तु पथि सर्वदा ॥ दत्युक्के समादाय गौतवाचापुरःसरम्‌ । वधिनिष्क्‌लमयेदालं सानन्दैः स्वजनैः सह ॥ १५१ ॥

गत्वाध्वनि कियद्धूरे शिष्यं सूथ्ये निरोचयेत्‌ ॥ कीं तच च दुर्वहिं तं परम्ताच्चक्रमुच्चरेत्‌ । पश्शे म पारद्ः मृतं जौवेम पारद्ः मृतम्‌ ॥ १५२ ॥

इत्यादित्यं दशं गीयत्वा समागत्य निजालयम्‌ । श्रध्यं दत्वा दिनेशाय स्वजनान् भोजयेत् पितॄन्‌ ॥ १५३ ॥

षष्ठे मासि कुमारस्य मासि वाऽप्यष्टमे शिवे ! । पितृभक्ता पितॄन् वाप कुय्यादनाग्निक्रियाम्‌ ॥ १५४ ॥

अथ शिशुनिष्क्‌लमयक्रियाविधिमाह कतनित्यक्रिय द्रु्यातद्भिः ॥ ९५५ ॥

ये मन्त्रमुदीरयेतत्तमेव मन्त्रमाह ब्रह्मा विष्णुरिति ॥ ९५६ ॥

इतोऽपि मन्त्रमाहादौ क्रोड़े बाहं समादाय मडकोत्था सानन्दैः स्वजनैः सह न गौतवादपरःशरं बाहं वधिनिष्क्‌लमयेत्‌ ॥ ९५७ ॥

गत्वे न्यादि । घध्वान मार्गे कियद्धूरे गत्बाऽपिता शिष्युं बालं क्रुरयं निरोचयेदेह गयेत्‌ ॥ १६? ॥

येन मन्त्रेण शिष्युं क्रुरयं देर्गयेतं मन्त्रमाह हि तज्जप्तिति । पुरस्तादपतत् शुक्त्रकच्छाद्रव शुचिकच्छाद्रवन् गच्छे तु तत्स्थखडपं देवेभिलं सब्य-

वर्त्त ते यदयं यतं पारदो वर्षाच्चया पश्शेम यत् पश्यन्तो वचो यतं पारदो जीवेम ॥ १६२-१६३ ॥

पूर्ववद्देवपूजादि वकिसंस्कारयं तथा ।

एवं धारान्तकंध्य सम्प्राप्य विधिवत् पिता ॥ १६४॥

दद्यात् पश्चादितस्तान् श्रुचिनाक्षि हुताग्रये ।

आभिमुखीशिष्य प्रथमां हितौजां वासवं स्वरत् ॥ १६५ ॥

ततः प्रजापतिं देवं विश्वानं देवान् ततः परम् ।

ब्रज्यायष्ठ समुधिश्य पश्चमौमाहुतिं त्यजेत् ॥ १६९ ॥

ततोऽन्नावबदां ध्यात्वा दत्तपश्चाहुति: पिता ।

तताथवा ग्टहेड्यक्षिणं वस्वालङ्कारयोभितम् ।

कोटरे निधाय तनयं प्रार्थयेत् पायसामृतम् ॥ १६५ ॥

पश्चप्राशाहुतेश्चै भोजयित्वा तु पश्चाधा ।

ततोऽन्नव्यञ्जनाद्रौनां दत्वा किञ्चित् ग्रिश्योर्मुखे ॥ १६५॥

ग्रहृतूर्यैर्दिगोषेष प्रार्थयिष्या समापयेत् ।

इत्यनप्राथनं प्रोक्तं चूडाविधिमत: शृणु ॥ १७० ॥

दृतौये पश्चिमे वर्षे कुलाचारानुसारत: ।

चूडाकर्म क्रिय: शिषो: कुयाद्वालसंस्कारसिद्धये ॥ १७१ ॥

चतुर्थेऽप्राथनक्रियाविधिमाद पूर्ववदित्यादिभि: ॥ १७२ ॥

ततश्चानप्राथनक्रियायां । नत्वा कौन्तेयशौचादिख्य पश्चाहुतिहुतादिद्य-

दिक्प्रेमेधायामाद व्यत्निनमित्यादि ॥ १६६ ॥ १६७ ॥

तन रक्षादि । तत: परमेश्वरं ध्यात्वा ताद्हिशग्राम्नो

तत: पश्चाहुतिं स दत्तपश्चाहुति: पिता तताथवान्यकिङ्ग गृहे

वस्वालङ्कारयोभितं तनयं कोटरे निधाय संस्कार्य पायसाश्रितं परमात्म-

पमकरतं प्रार्थयेत् भोजयेत् ॥ १६५ ॥

पश्चादि । प्रार्थय स्वाहा स्वापानाव स्वाहा समानाय स्वाहा

उदानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहेयात्के: पञ्चप्राशाहुतेर्मन्नो: सुमं

मायेष्ट पश्चाधा भोजयित्वा ततोडन्नव्यञ्जनाद्रौनां किञ्चित् ग्रिश्योर्मु

देवपूजार्द्धार्तं कर्म निष्पाद्य साधकः । सत्याम्ने कत्तरे देशे वृपगोमयपूरितम् ॥ १७२ ॥

तिलागोधूमसंयुक्तं गरावं स्थापयेद बुधः । कवोष्णाम्बुप्रपूरिते शरमेकं सुथ्याषितम् ॥ १७३ ॥

ग्रासाद्य तनयं तनु जनकः स्वीयवामतः । संस्थाप्य जननीकोटिं कवोष्णासलिलैष्य तैः ॥ १७४ ॥

वारुणं द्रव्यधा जतां सम्भार्ज्य शिशुमूर्छ'जान । मायया कुषपलाश्यां जुष्टिमेकां प्रकल्पयेत् ॥ १७५ ॥

मायां लच्मीं विधा जतां गृहीत्वा लौहजं सुरम् । छित्त्वा तु जुष्टिकामूलं माठहस्ते निवेशयेत् ॥ १७६ ॥

दत्वा गृहीतद्र्यैरिदशोनेपा मायविलित्या वादनप्राणनक्रियाम् समाप्तयेत । १७५-१७६ ॥

व्यथ बूङाकर्मविधिमाद देवपूजार्द्धार्द्धिभः । बुधो विचक्षणः साधकः कर्मनिष्पादकः पिता पूर्ववद्'यपूजार्द्धारान्तं कर्म निष्पाद्य सत्याम्ने : सत्यनाम्नो वृकेऽत्तरेऽ देशे वृपगोमयपूरितं तिलगोधूमसंयुक्तं गरावं कवोष्णाम्बुप्रपूरिते शरमेकं सुथ्याषितम् शरस्वापि स्थाप येत । १७२ । १७३ ॥

स्वामाद्योऽत्रादि । ततो जनकः पिता तनयं सुतं सत्यन.स्नो वच्रे : समौमे स्वासाद्यान्तौ स्वीयवमतः छात्मनो यामे देशे जननो-कोटिं संस्थाप्य तैर्वकैः कवोष्णासलिबैरांवद्रं वहष्य-सम्भवि यन्मिति योजे द्रव्यधा जतां शिशुमूर्छ'जानु बाल्यककोऽनु सम्भार्ज्यं भावया हवीं योजेन कुषपलाश्यामेकां जुष्टिं प्रकल्पयेत ॥ १७४ ॥ १७५ ॥

मायामिल्यार्द्धि । ततो मायां हवीं योजं लच्मीं श्रीं बीजं विधा जतां बौहजं सुरं गृहीत्वा जुष्टिकासूचं किलात माठहस्ते जुष्टिकां निवेशयेतु स्थापयेत् ॥ १७६ ॥

कुमारमाता ह्स्ताभ्यामादाय गोमयान्निते । घरावे ह्यापयेत् जुष्टिं नार्पिताय पिता वदेत् ॥ १ ९०॥

चौरमुचिन्तं ! मिग्रो: चौरं सुखं साधय ठदयमु । पठित्वा नार्पितं पश्यन् सत्यनामनि पावके । प्रजार्पतिं समुद्विश्य प्रदद्यादार्हातत्नयम ॥ १७५ ॥

नार्पितेन कृतचौरं स्वापयित्वा शिष्यं ततः । वस्त्रानद्धारमाल्येन भूषयित्वामिनसन्निधौ ॥ १७६ ॥

स्वामिभागे संस्थार्प्य सिसृक्षकोऽमाचरेच् । प्रायश्चित्तं ततः कृत्वा दृश्यातं पूर्याहुतिं पित॥ ॥ १७० ॥

माया शिग्रो ! ते जगलं करुतां विश्वकृरिहुः । पठित्वैनं शिग्रो: कर्रं सर्पामच्या ग्रलाकया । राजत्या लौहमच्या वा कर्र्णवेधं प्रकल्र्येत ॥ १७८ ॥

ग्रापोर्हिषे ति मन्त्रे या ग्राभविष्या सुतं ततः । यान्त्यादिदचिर्भ्यां कत्वा चूडाॅकर्म समापयेत ॥ १७२ ॥

कुमारेल्यादि । कुमारमाता ह्स्ताभ्यां जुडिकामादाय गृहीतव्। गोमयान्निते घरावे स्वापयेत् तनो नार्पिताय पिता चिगुजनको वदेवु ॥ ९७० ॥

मिग्रो: पिता नार्पिताय किं वदेदित्यपेक्षायामहं गुरसुगिडोच्च- न्यादि । हे खुरसविच्चारित ! शिग्रो: चौरं सुखं यथा स्वानथार त्वं साधय ठदयं स्वार्चा गुरसर्खिडसितल्याद्या' साधय स्वाहेलनन् मन्त्रु पठित्वा नार्पितं पश्यन् शिगुजनकः प्रजार्पतिं वस्सिदिश्य वस्यनामनि पावकेग्नावार्हुतितयं प्रदद्यात् ॥ १७५ ॥

नार्पितेनेत । ततो नार्पितेन कृतं चौरं यस्य तषाभूतं शिष्यं खापयिस्था ततो वस्सानद्धारमाल्येन भूषयिस्थामिनसन्निधौ स्वाम- भागे संस्थार्प्य व सिसृक्षत ह्ंोममाचरत कुर्यात्व ॥ १७६ ॥

गर्भाधानादिचूड़ान्तं समानं सर्वेजातिषु । मूत्रसामान्यजातोनां सर्वमेतदमनुष्काम् ॥ १५३ ॥

जातकर्मादिचूड़ान्तं कुमार्योऽप्याधयमन्नकाम् । कर्त्तव्यं पश्चाभिव्यङ्गेरेकं निष्कम्पं विना ॥ १५४ ॥

अथोच्चते द्विजातीनामुपवीतान्तक्रियाविधि: । यद्भिन्नं तत्र विज्ञेयं दैवपैतृाधिकारिषु: ॥ १५५ ॥

गर्भाष्टमेष्टमे वाऽऽर्द्धे कुुर्यादुपनयं शिशो: । षोडशाव्दर्द्धिको नोऽपंन्तव्यो निष्क्रियोऽपि स: ॥ १५६ ॥

कृतनित्यक्रियो विद्वान् पञ्चदेवान् समर्चयेत् । गौयौदिमातृकादशैव वसुधरां प्रकटय्येत् ॥ १५७ ॥

हृदि ध्यायात् तत: कुर्य्यात् देवतापितृतर्पणमये । कुमारिकोकविधिना धारारोहणमाचरेत् ॥ १५८ ॥

प्रात: कृताग्नं बालं सुस्नातं समलङ्कृतम् । शिखां विना कृतौजं चोर्ध्वजानुमखरविभूषितम् ॥ १५९ ॥

माङ्गल्यादि । माङ्गल्यं हीरा वोजसम् एनं हीरा शिखो इत्यादि । तद्- काङ्क्षितभूतिस्नानं मन्नो शिशो: कर्म पठित्वा स्रपणमथ्या सुवर्णफिकार- भूतया राजतया रजतोज्ज्वलतया लोहितमथ्या या भलाकया शिखो: कर्म- गेधं प्रकटय्येत् कुुर्यात् ॥ १५९-१५८ ॥

आयेयादि । द्विजातीनाम् व्रातचर्याविधिवैद्यानाम् ॥ १५४ ॥

गर्भेष्ट्यादि । गर्भोष्टमे जननादष्टमेष्टव्दे यथें शिशोरौच्यो- पनयसुपनयनं कुुर्यात् पोड़शाव्दर्द्धिको निष्कृतषोडशव्दो बानो नो- पनेतव्य: स बालो निष्क्रियोऽपि देवपितृतक्रियाविधीगोडपि भवति ॥ १५६ ॥

षाध्योपवीतक्रियाविधिमेवाऽऽह कतनित्यक्रिय दत्यादिभि: । पञ्च- देवान् मज्ञादान्त ॥ १५७ ॥ १५८ ॥

कायामण्डपमानौय समुद्धवडतार्घितः । समौपे चाऽमनो वामे संस्थाऽध्य विमलासने ॥ १०७ ॥

ग्रिष्यं वदेत कऱ्ऱफल्यं कुत्र वस् ! ततः शिष्यः । बह्नाश्रय्यं करोमौति गुरवे विनिवेदयेत् ॥ १०८ ॥

ततो गुरुः प्रसन्नाऽत्मा शिष्यवे श्राक्तचेतसे । काषायवाससौ दद्याद दौर्घाऽयुष्टाय वत्स ! से ॥ १०९ ॥

मौञ्जीं कुशमयीं वापि त्रिदतां यत्नियसंयुताम् । तूष्णीं च मेखलां दद्याद काषायाम्बरधारिणि ॥ ११० ॥

मायामुञ्जाऽय्र्यं सभगा मेखला स्यात शुभप्रदा । इत्युक्त्वा मेखलां बध्ना मौञ्जीं तिष्ठेत गुरोः पुरः ॥ १११ ॥

यज्ञोपगोत्रं परमं पवित्रं ऋहस्पतियंत् सहजं पुरस्तात् ।

प्रातरत्स्यादि । ततः प्रातः हताश्रयं हतमशं भोजनं येन तथा- भूतं शिष्यं विदां कतं चौरं यस्य तथाऽभूतं हस्त्रानं हस्त्रश्तत्न्नं यत् ऋष्यादिभिः समलंकृतं चौऽमस्बराऽविभूषितं दकूलवस्र्राऽभ्यामलकू तं वाऽपं कायामण्डपमानौय समुद्धवडतार्घितः समुद्धवनाम्नो वज्ज्रे: समौपे चाऽमनो वामे देशे विमलासने संस्थाऽध्य च व्रत्नाश्रय्यं कृत्व वत्स ! तु गुरुः शिष्यं वदेत ततः परं शिष्यः बह्नाश्रय्यं करोमौति गुरवे विनिवेदयेत् ॥ १०८-१०९ ॥

ततः परं प्रशस्ताऽत्मा प्रसन्नमना गुरु: शान्तचेतसे शिष्यवे दीर्घाऽयु- याय दीर्घंसाऽयुयेंस व दीर्घाऽयुष्टं भवो दीर्घायुध्द त्क्षै तेजसे च कायायवाससी कषायेश रक्नो वस्रो दद्याद ॥ ११२ ॥

मौञ्जीमिति । मौञ्जीं छद्नमयीं कुशमयीं वा त्रिदतां यत्नियसंयुतां मेखलार्थ्ंपि काषायाम्बरधारिणे शिष्यवे तूष्णींमेव दद्याद ॥ ११३ ॥

मायामिति । पूर्ब मायाऽमुञ्जाऽय्र्यं ततः शुभेति मायामिति ।

आयुष्यमग्रं प्रतिसुस्थ शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः ॥ १८५ ॥

मन्त्रे यानेऽभिषवे दद्यात् काष्याज्जनान्वितम् । यज्ञोपवीतं दर्भडष्टैः पैशवं खादिरं वा ॥ १८६ ॥

पालाग्रमथवा दद्यात् नौरहत्यसमुद्धवम् । आपोऽहिष्ठे ति मन्त्रेषा मायया पुर्टितेन च ॥ १८७ ॥

तिराहवच्या कुशा मोभिष्ठे तदडडापवीतिनम् । प्रभिषिच्य ततस्तोयैः पूरयेद्लकाञ्जलिम् ॥ १८८ ॥

तदडडालं दिनेशाय दातारं ब्रह्मचारिणम् । तच्चाचार्यति मन्त्रेषा दर्भयेह्नाक्षरं गुरुः ॥ १८९ ॥

हषटभास्करमाचार्यों बदतेनापवकं ततः । मेखलां स्वाकुंभप्रदेऽति मन्त्रपाठा कच्यां मेखलां बद्धा मौनोऽस्तु गुरोः पुरःस्थले ॥ १८४ ॥ १८४ ॥

मन्त्रे योत्पादि । च्यनेन यज्ञोपवीतनिष्ठर्यादितना वल्ननस्तु तेज इत्य-नेन मन्त्रेषा काष्या॥डजनान्वितं काष्या॥डन्वितं यज्ञोपवीतं गभवे दद्यातु वैपां वेधुसदृशं खादिरं खदिरसमुद्धवं पालाग्रं पनाशकुञ्जं चौरहत्यसमुद्धवं वा दर्भडर्मपि शभवे दद्यातु ॥ १८६ ॥

व्यापोऽहिष्ठ त्यादि । ततस्तु मायया हेत्नैः योजनादाकाङ्क्षन् च पुर्टितेन संयुक्तो नापो हिष्हे ति मन्त्रेषा कुशाम्रोभिष्ठे तदडडोपवीतिनं भृतदर्भ-शुपवीतवन्नं शभुं विराहवत्याभिषिच्य ततः परं ततोयैःसैर्बौंकाञ्जलिं पूरयेत् ॥ १८७ ॥

तदडनिमित्यादि । दिनेशाय सूर्याय तदडालं दातारं ब्रह्म-चारिणं बालकं तदड्कुरित मन्त्रेषा भास्करं गुरुदेवंयेतु । दातारमित्यतत् ग्रोऽपे तनुप्रत्नयः छत्रणव तदडनिमित्यत्नत् कथं कर्मेषोः हतोत्थनेन कर्मेषि प्राप्तप्राया: कच्चा न लोकान्प्रयन्निष्ठा खादथंडहगण्मिथ्येन प्रति-चष्ठो जातः ॥ १८८ ॥

मम व्रतं मनो धेहि मम चित्तं ददामि ते । जुहुयासैकमना वत्स ! मम वाचौडस्तु ते शिवम् ॥१९८॥

ऋतिद स्पृष्टा पठित्वैनं किनामासौति तं वदेत् । तंप्रथयस्वसुकग्रामं हं भवन्तमभिवादये ॥ २०० ॥

कस्य त्वं ब्रह्मचारौऽसि गुरौ शृण्वति पार्व्वति ! । तंप्रथ्य: सार्वहितो ब्रूयाद्वते ब्रह्मचार्यें हम् ॥ २०१ ॥

इन्द्रस्य ब्रह्मचारौऽसि त्वमाचार्य्यंस्त्वे हुताग्नन: । दत्युब्ना सद्गुरु: पश्चाद्वैध्यस्तं सम्पर्य्येत् ॥ २०२ ॥

स्वां प्रजापतये वत्स ! सर्व्वत्रे वक्रणाय च । ऋथिव्यै विश्वदेव्यै: सर्व्वदेवेभ्य एव च ॥

समर्पयामि ते सर्व्वं रचनस्तु त्वां निरन्तरम् ॥ २०३ ॥

दृष्टभाक्तरभियादि । तत: परमाचार्य्यो गुरु: दृष्टभाक्तरं दृष्टे भाक्तरो येन तथाभूतं मआश्रकं शिवमु वदेतु । आचार्य्यो बाक्कं किं वेदेऽद्यपि मे चायामाहु सम व्रते दद्यादि । जुहुयाद् मम व्रतं सङ्क्षम् प्रयो ल्याश्रसु ॥ ९८ ॥

हृदोतित । गुरुरेनं समेत्यादिकं श्रवणोत्थन् मन्त्रं पठत्वा भिगोर्हंदि स्मृद्रा वत्स ! त्वं किं नामश्रोतित तं प्रथ्य वदेतु गुरुरपैन रुक्मा: शिष्य: श्वमुखग्रामौह भवन्तमभिवादये हृत्ति म्रूयातं ॥ २०० ॥

कस्येत्यर्द । हे वत्स ! त्वं कस्य ब्रह्मचार्य्य श्रोतित गुरौ पृच्छॄन्त माति शिष्य: श्वाद्दित: सार्वधान: सन् भवतो ब्रह्मचार्य्यमह्मति ब्रूयात् ॥ २०? ॥

इन्द्रसेत्यादि । वत्स ! त्वमिन्द्रस्य ब्रह्मचार्य्य सि ते तथ हुताग्नो र्विनराचार्य्यो गुरर्भेवात ददाति शिष्यचक्ना म गुरु: पश्चाद् भिष्यं देगेभ्य: समर्पयेत् ॥ २०२ ॥

नत्व केभ्यो देवेभ्यो गुर: प्रथ्य समर्पये दित्याकूजायामाद त्वां प्रजापतये वत्स त्वाद ॥ २० ॥

ततों माषवको वक्रो दक्षिणावर्त्त योगतः ।

गुरु प्रदक्षिणौहत्य स्वासने पुनराविग्रेत ॥ २०८ ॥

गुरु: शिष्ये ण संसृष्ट: समुन्नवहुताशने ।

पञ्चदेवान् समुदिश्य दद्यात् पञ्चाहुतो: प्रिये ! ॥२०४॥

प्रजापतिस्थथा गक्रो विष्णुत्रे न्ना शिवस्थथा ॥ २०६ ॥

मायादिवक्किजायान्तैर्जुंहुयात् स्वस्तनामभिः ।

घ्रनक्तामने सव्येन त विधिरेष: प्रकोर्त्तितः ॥ २०९ ॥

ततों दुर्गा मछालच्मो: सुन्दरो भुवनेश्वरो ।

इन्द्रादिदिग्दशादिकपाला भास्करादिनयग्रहा: ॥ २०५ ॥

प्रत्ये कनान्ना हवै तान् वामसाच्छाद्या वानुक्रम ।

पृच्छेन्त मायंकं प्राज्ञो ब्रह्माचर्योभिमःनिनम ।

को वाथमस्तो तनय ! ऋं हि किन्ते मनोगतम ॥२०८॥

तत इत्यादि । ततः परं माषवकौ वकौ दक्षिणावर्त्त योगतो वक्रो गुरुध्य प्रदक्षिणौहत्य पुनः स्वासने ऽनाविग्रेत ॥ २०८ ॥

गुरु: शिष्ये ण संसृष्ट: सन् न समुन्नवहुताशने समुन्नत-

शंकरो ऽग्नौ पञ्चदेवान् समुद्धिय पञ्चाहुतोर्द्यात् ॥ २०४ ॥

नतु कोऽपि पञ्चदेवान् समुद्धिय पञ्चाहुतोर्द्यात् ।

पञ्च देवान् दर्शयात् प्रजापतिस्थतिय द्रुहे न ॥ २०६ ॥

नतु कैश्चनैः पञ्चदेवानुदिश्यााहुतोर्द्यात्तत इ मायादौवक्किजायान्तैः

हींगीजादिभि: स्वाहान्तै: स्वस्तनामभि: प्रजापत्यादीन् पञ्चदेवातुदिश्य जुहुयात् ।

नतु प्रजापत्यादिमख्वरेभि-द्देवो-द्देशको वा तत्तान् चानक्तामने हत्यादि ।

ततों हीं यीजाद्यो न स्वाहान्तेन प्रत्ये तनान्न ।

एतान् दर्गालजात्रादिर्दिश्य हुता वा वसुन्धरेश गरु

तत: शिष्य: सावधानितो श्रुत्वा गुरुपादद्रयस् । करोति मामाथ्र्यगयं ब्रह्माविद्यापदेश्रत: ॥ २१० ॥ एवं प्रार्थयमानस्य दृढकर्रे शिष्योऽस्तदा । यावयित्वा तदा तारं सर्वभन्नमयं शिवे ! ॥ २११ ॥ व्याहरति वयमुच्चार्यं सावित्रीं यावदेतशुर: । ऋषि: सदाग्रिव: प्राह्ना ब्रह्मादिस्थावराहतम् । प्रधिष्ठात्री तु सावित्री मोच्चार्थी विनियोगिता ॥ २१२ ॥ प्राणे ततमवितृप: पश्चादरेखं पदमुच्चरन् । भगे: पद्माल्ने देवस्य धोमहौंति पदं वदेत् ॥ २१३ ॥ ततस्तु परमेशान्ति ! ऋषयो न: प्रचोदयात् । पुत्र: प्रजावलुच्याच्च सारावतपर्थ्य गुरुवंदेत् ॥ २१४ ॥ वा किं वर्णते त्वं म्रोंच हृदात माच्चो भोसानु गुरुभ्रद्द्वायाथींfमा-ननं भासावकं बाणाकं पृथुतुं ॥ २०३ ॥ =०५ ॥ २०८ ॥ तत इत्यादि। तत: परं भिय: सार्वहित: सावधान: नन गुरुपद हृदय धृत्वा हे गुरो ! ब्रह्माविद्योपदेशन: मर्तिवत्सा उपदेगेन मामार्भिषां भवान् करोतिर्वात पार्थयेत ॥ २१० ॥ एवं स्त्यादि। तथा तस्मिन् काले एवं प्रार्थयमानस्य शिमोर्दच-कथां सुतस्मिन्नेमय संकलमेन्त्रहपं संकलमन्त्रप्रधान वा तारं प्रश्नं त्रिभा त्रिवारं श्रावक्त्वा ततो भर्गादव्याच्छुनितयमुच्चार्य गुरू: मामार्भिषां गायत्ना श्रावयेत ॥ २१? ॥ व्याध गायन्र्रा क्रियादिकमाद्य वपिरिस्यादिना । ऋषा गायन्रा: सदाग्रिव ऋपि: प्राह्न: प्रजापतिः । मार्तिवत्प्रधिष्ठात्री देवता मोच्यार्थी विनियोग: शिरसि सदाग्रिवाय ऋषये नम: हृखे निंfपृथन्भसे नम: हृदये साविन्र्रै व्याधिष्ठात्रै देवान्न्यै नम: रत्न्यनिन्यासं त्रिधाय क राविनग्रा जपो विधेय: ॥ २१२ ॥

नवमोऽध्यासः ।

नवरामकतारेष परेषः प्रतिपाद्यते ।

पाता हर्ता च संस्तुतो यो देवः प्रकृतेः परः ॥ २१४ ॥

असौ देवविश्लोकात्मा त्रिगुणं व्याप्य तिष्ठति ।

अतों विश्वमयं ब्रह्म वाच्यं व्याचक्षतिभिक्षुभिः ॥ २१५ ॥

तारस्याद्वैतवाच्यो यः सांवित्रग्रा ज्रेय एव सः ।

जगद्रूपस्य सवितुः संसृष्टर्द्वैतयतो विभोः ॥ २१६ ॥

अन्तर्गतं महद्वचों वरपौयं यतात्मकभिः ।

ध्यायेम तत् परं सत्यं सर्वव्यापि सनातनम् ॥ २१७ ॥

पश्यात्तु वरदंयं पदगुह्यं तत्तो भगं हृात पदं वदेतु तत् पदगानं देव-

ख्यात पदं वदेतु तत्स्तु धियो यो नः प्रचोदयादिति पदं वदेतु तत्स्तु धियो यो नः

प्रचोदयात् रत्याकूतिकरा सार्चिकी जाता साॅविततन्ने सुनः प्रथयोमोदकरहस्स्र्य गुरः सांविततर्थ-

मति प्रथयार्थस्य व्याचच्त्रयस्य वाध्यपनचतुरस्याम् ॥ २१८ । २१९ ॥

प्रथममतः प्रथयार्थं व्याचचूयस्यं वाराभद्रार्वात न्वाभ्यां लचकारकै-

व्यादि । पाताल जगत् पातालको ऋततां तस्य संहारकः संस्तर तस्यै श्रोत-

पादकच प्रकृतं परो दूतर उत्तमो वा यः परेषः परमात्मा देवो दोषा-

दिक्रियाज्ज्ञेयोऽस्ति व्यस्तो परेषो देवः नवरामकतारेरषाकातद्विति

वष्टीरपोन प्रथयवेति प्रातिपाद्यते बोध्यते । प्रथयप्रतिपाद्यां यो हेयोऽसो-

देवो वराक्षलोकात्मा त्रिखो कसकदुपो भवति त्रिगुणं सप्तपर्विकं व्याख

तिष्ठति च व्यतो हेतोभिन्नमयं विश्वस्करुपं ब्रह्मलोकमयाभिधायिभृं-

रादिभिक्षुभिरविश्वोऽन्तिभिरावृतो भवति ॥ २२० । २२१ ॥

एवं प्रथयार्थं व्याख्यास्यं' च द्वाभ्यामभिधायेदानों तार हेत्वादिभि-

क्विभिः सांवित्रप्रथयाभिधत्ते तारेत्यादि । तारव्याचचूितवाच्यो वः

परमात्मा च एवं सांविततारा चपि वाच्यो ऽत्रेयः परमात्मान एव यथा

सावितनावाच्यस्व भवेततच व व्याख्यातः जगद्रूपं स्त्रियादि । सबिंदक्रिय-

२५० महानिर्वाणतत्त्वे । यो भग्नः सर्वसाध्वीभि मनोबुद्धीन्द्रियाथि न । धर्मार्थकाममोचेषु प्रेरयेदिनियोजयेत् ॥ २१५ ॥ रत्यमर्थंयुतां ब्रह्माविद्यामादिश्य सद्गुरुः । शिष्यं नियोजयेदेह वि गृहाश्रमकर्मसु ॥ २१६ ॥ ब्रह्मचार्याश्चितं वेधं व्रतस्नेदान्तं परित्यज । ग्रामभवोदितमार्गेण देवां पितृन् समर्चय ॥ २१७ ॥

विवरखं जगत्पक्षं संलक्ष्य ररति । देशख्तव्यक्ष विवरखं दीव्यते विभोररति भगवद्ार्थसाछ व्यतंगतं महर्हि ररति यरेप्यमित्यपार्थमाह यतार्कमभ्यररखीयर्मति धोमहोलखस्य विवरखं ध्यावेमेति तत्पदार्थनाह परं सत्यं सर्वव्यापि सनाथनर्मिति य रत्यस्य विवरखं सर्वसाध्वीग-

दांत धियडत्यस्य विवरगं मनोबुद्धीन्द्रियाथीति प्रचोदयादिल्यस्य विवरगं धर्मार्थकाममोक्षेप प्रेरयेदिनि प्रेरयेदित्यस्य च विवरगं fन-योजयेंदिति तदेवं वाक्यार्थः मनुतरजंगदृपक्ष वसुधः संश्लुङ्खे वसु धियो्यतो विभोररेखां यतार्कमभिः संयतान्नकरपौच रणीयकुपासनोयं तत् परसक्त्तमं सत्य यथार्थमूतं सर्वव्यापि सकलपदार्थव्यापनगीचं स नाथनमाद्यन्तमूूल्यमन्तर्गतं महर्हि स्तेजो यं भीमडि ध्यायेम यः सर्वसाध्वीगः सद्गुरोभकर्मयां दृष्टा नियन्ता च भग्नो नोदकाकं धियो मनोबुद्धीन्द्रियाथि प्रचोदयात धर्मार्थकाममोचो, नोतेरिति वैनियोगादिति केन यद्यपि श्रितोभंगे दांत

मेधः प्रतोयते तथापि परमार्थचिन्तायासभेद एवेति वोधव्यम् ॥ २१७-२१५ ॥ रत्यमित्यादि । हे देवि ! रत्यपनेन प्रकारेरपारध्युतां ब्रह्माविद्यां ग यतोवादिखाभिज्ञार्थमितस्ततो गमयित्वा सद्गुरुः शिष्यं गटडख्या-चम कर्म ह नियोजयेतु प्रवर्त्तवेतु ॥ २२० ॥ वटडख्यामन तत्कर्म च शिष्यस्य प्रवर्त्तनमेवाह ब्रह्मचर्यैः । हे वधूः ! तविसदानें ब्रह्मचार्योंचितं वेधं परिल्वज याम्रभवोदितमागे च

नवमोऽङ्कासः । २४९

ब्रह्मविद्योपदेशेन पवित्रं ते कलेवरम् । प्राप्ता गृहम्यास्मिता तदुक्तं कर्म काष्यय ॥ २२७ ॥

उपवीतहयं दिव्यवस्त्रालङ्करप्याणि च । गृहीत्वा पादुकाच्छतं 'गृहमाल्यातुलेपनम् ॥ २२८ ॥

ततः कायावसनं काष्याजिनसमन्वितम् । यज्ञसूत्रं सेकलाश्च दधद् भिच्चाकरङ्ककम् ॥ २२९ ॥

ग्राचारादिजिंतां भिच्चां समर्प्य गुरवे तस्मै ! शुद्धोपवीतयुगलं परिधायास्खरे शुभे ॥ २३० ॥

गृहमाल्यधरस्तूष्णीं तिष्ठेदाचार्यसंनिधौ । ततः सत्कथाश्रवणं गिष्यतेतद्गुरोग्रहः ॥ २३१ ॥

जितेन्द्रियः सत्यवादी ब्रह्मज्ञाने परो भव । स्वाध्यायास्रमकर्माणि यथाधर्मेण साधय ॥ २३२ ॥

व्रज्ञ त्यादि । हे वत्स ! ब्रह्मविद्योपदेशेन ते तब क लेघरं शरीरं पवित्रमासीदु हृदयं प्राप्ता या गृहम्थ्यार्भमिता तदुक्तं कम्मं काष्यय कुर्व ॥ २३३ ॥

उपवीतहयं दिव्यानि वस्रानलङ्करप्याणि च उपवीतेऽपि गृहीत्वा पादुकाच्छतगुपानहं खतं च गृहमाल्या- तुलेपनमपि गृढ्याण ॥ २३४ ॥

तन दत्यादि । गुरुःपैवमाद्वापितः शिष्यः ततः परं कायावसनं काष्येप रक्खं वस्सं कष्याजिनसमन्वितं यज्ञसूत्रं सेकलाणं दधद् भिच्चा- करङ्कं भिच्चापात्रसाचारादिजिंतां भिच्चां गुरवे समर्प्य दत्ता शुद्धो- पवीतयुगलं शुभे स्वखरे वस्खे च परिधाय गृहमाल्यधरः सनु तूष्णी- सावार्येसन्निधौ गुरुग्रहमिये तिष्ठेय ततो गृहम्थ्यार्भमियं गिष्यं गुहरे- तद्धेतु ॥ २३५-२३६ ॥

द्रव्यानिदेश्य द्विजं पश्चात् समुद्रवद्धतार्पने ।

मार्गादिम्रणावाल्ले न भूमिं वः स्वस्त्ययेष च ॥ २३१ ॥

हवाग्निल्ला विधायार्थे: विशिष्टकृद्भोममाचरेत् ।

दत्वा पूर्वामुदिते भद्रे ! व्रतकर्म समापयेत् ॥ २३२ ॥

जोषश्वेकादिसंस्कारा व्रतान्तः पिठतो नव ।

उदाहः: पिठतो वापि स्वतोडपि सिध्यति प्रिये ! ॥ २३३ ॥

विवाहाक्फ़ि कतद्वान् कर्तानिल्यक्रिय: स्वतौ ।

पश्चादेवान् समभ्यर्च गौर्यादिमाठकास्तथा ।

वसोधारां कल्पयित्वा हृदि्श्राद्ध समाचरेत् ॥ २३८ ॥

रावो प्रतिष्ठातं प्राप्य गौतमवादपुर्ःसरम् ।

छायामख्डपमानौच उपवेष्ट वरासनं ॥ २३२ ॥

वासवाराभिमुखो दाता पश्विमाभिमुखो विश्र्वेत ।

ग्राचम्य स्वस्तिर्विदश्य कथयेद्ब्राह्मणायै: सह ॥ २३३ ॥

नतु गृहस्थाश्रमिथां शिष्य गुरु: किं यदेदित्यपेच्यायामाछ जितेन्द्रिय द्रव्यादि ॥ २३७ ॥

दतोऽथादि । द्विजं द्विजतल्पादिानं शिष्यमिथ्यादिश्याद्याप्य पश्चात्

समश्रुपीडताग्निं च्छद्मा नाश्य वक्रा मायादिम्रणादिप्रसङ्गेन तत्रैवोच्य

चोकारान्नेन भूमिः स्वस्त्ययेष मन्त्रे गा त्रिधा त्रिशारं शिष्ये च हातव्

यित्वा न स्पष्टकृतं छोशमाचरद्वाचार्थं: पूष्णेक्रतिं दत्वा व्रतकर्म

यज्ञोपवीतक्रियान् समापयेत् ॥ २३८—२३९ ॥

वयोदा|क्रियाविधिमाद विद्या|क्रियादिभिः ॥ २३१ ॥

रामाविल्यादि । तथा: प्रतिष्ठुतमश्रोंकर्तं पातलं वरं गीतवाद्यपसः-

सरं यथा स्वातथ्या रातौ वायामख्डपमानौच वरासनेऽग्रेऽपिठे

वासवाराभिमुख्यं पूर्वो|भिसुतहपदेश व कम्याया दातृ पश्विमामुखो

भव्या विशेष प्राज्ञामाभिमुख्य उपविश्टो दाता श्राव्यायासंनं कल्प्या

माघुप्रश्नं वरं पुच्छेदर्च्चना प्रश्नमेव च । वरात् प्रश्नोत्तरं शृणु पाद्याद्यैररमच्चं येत् ॥२३८॥

समर्पयामि वाक्येन देयद्रव्यं समर्पयेत् । पाद्योपरि प्रयेत् पाद्यं शिरस्यं निवेदयेत् ॥ २३९ ॥

ग्राचम्यं बदने दद्यात् गन्धं माझ्यं सुवाससौ । दिव्याभरणरत्नानि यज्ञसूत्रं समर्पयेत् ॥ २३६ ॥

ततस्तु भाजने कांक्षे कृत्वा दधिक्षतं मधु । समर्पयामि वाक्येन मधुपर्कं करेड़पंयेत् ॥ २३७ ॥

वरोडपि पावमादाय वामे पाणौ निधाय च । द्वचाझ्झस्थानमिकाभ्यां प्राझणादुल्यक्तमन्नकैः ॥ २३५ ॥

पञ्चधाम्नाय तत्पात्रमुदीच्यां दिशि धारयेत् ।

कर्त्तं वये ददिनं शुभविधायकर्म्मं श्रिया स्वस्ति भवन्तो भयविन्तत्यु,खा ग्राझा-यौः सह स्वस्तिन इन्द्रे ऊर्ज्जयवा इत्यादि स्वस्ति कध्येत् ततः कर्त्तव्यो दक्षिनं शुभविधायकर्म्म किञ्जिद् भवन्तोदक्षिय वन्ति त्यु,खा तैरेत्न मछ कध्यतां इ इदग्रादियै कध्येतं ॥ २३२ । २३३ ॥

साझ्वित्यादि । ततो दाताः साधु भावनास्त्रामिति साधुप्रश्नं भत्न-नमञ्च यिष्यामे 'तत्यचं' नामप्रश्नञ्च वरं पुच्छेतु ततौ वरातञ्च साध्वइमासे इति घोषयेत् च प्रश्नोत्तरं शृण्वा समाधानाय पाद्याद्योऽर्च्चयेत् पूजयेत् पाद्यादौनि वराय समपंयेदित्यर्थः ॥ २३४ ॥

नतु कोन वाक्येन जप्त्वा जप्त्वा वा चक्रं पाद्यादिकं समपंयेदित्य-काझ्झायामिति समर्पयामोत्यादि । तभ्याविदं समर्पयामोति वाक्येन पाद्यादिदेवद्रव्यं वराय समर्पयेत् ॥ २५९ । २५६ ॥

ततस्तु कांक्षे भाजने दधिक्षतं मधु च कर्त्वा तभ्यं समर्पयामोति वाक्येन मधुपर्कं वरस्य कारे ददिच्छे इसने सम-पंयेत् ॥ २३७ ॥

मधुपर्कं समाप्यैवं पुनराचारमयेह्वरम् ॥ २३८ ॥

द्वाविंशताभ्यां जामातृविंशत्य जाहृ द्विष्णम् । सृक् ला विष्णुं तत्सदिति मासपंचतिथौस्तत: ॥ २४० ॥

समश्लिख्य निमित्तानि षड्‌ध्यायहरसूत्तमम् । गोत्रप्रवरनामानि प्रत्येकं प्रपितामहात् ॥ २४१ ॥

षष्ठान्तानि समुच्चाय्यं वरस्य जनकावधि । द्वितीयान्तं वरं ब्रूयात् गोत्रप्रवरनामभि: ॥ २४२ ॥

तथैव कन्यास्मिख्य ब्राझोदाहृतं परिष्कृत: । दातुं भवन्तमित्युक्ता ऋषीण्‍डहमिति कौत्स्ययेत् ॥ २४३ ॥

वरेऽप्यतिष्ठति । वरेह्यपि मधुपर्कपात्रावृतोभयेन हेतोरपोचो निधाय संस्थाप्य व दृश्यादृ ज्ञातृनिकाभ्यासङु लिम्यां प्राश्नाय स्वाहे- त्यादिकै: प्राश्नात्कृत्यै: पञ्चव्या पञ्चवारं मधुपर्कपात्रासाद्य तव्प- पात्रं मधुपर्कपात्राद्वोच्चाछततरां दिशि भारवेत् एवं वराय मधुपर्कं समर्थं पुनर्वरमाचामन्ते ॥ २३८ । २३९ ॥

दृष्ये त्वादि । ततो जामातृवश्य ऋष्या द्विष्यां जाहृ विश्वस्य प्रधमतो विष्णुं हृत्वा तत्सत्कृत्य ऋषष्कलिख्योचायं तत: प्राश्नतोभि निमित्तानि ऋषष्कष्योचायं तत: वरष्ष प्रपितामहात् प्रपितामहषमारभ्य जनकावधिस्मानकपद्यनसि वियोडुपष्य प्रत्यकं ऋषष्कष्योचायं गोनप्रवरन- मनि सहश्रायं तत: गोत्रप्रवरनामभिव्यंपि' द्वितोवानं वरं ब्रूयात् ततष्तथैव कन्यायै: प्रपितामहादर्जनकपर्यंनलक्ष विडुपनस्स षष्ठान्तानि गोत्रप्रवरनाम्न्युबित्य ततो गोत्रप्रवरनामभिव्यंषि' पिटा द्वितोवान्तां कन्याष्मिख्य तत: ब्राझोदाहृतं दातृ' भवन्तमित्युक्ता पविकृत: सत्यदाता हष्णेडहमिति कौत्स्येत् योजनवा विष्णुरो' तत् सत् को' सत्याचमासतत्पचेऽहकतिथ्यावच्छकाराभिस्थिते भाषारेडष्क- गात्र: जीवरद्रुक देवष्मांक्कगोत्राष्ककप्रवरस झीमतो ऋष्कष्ठदेष्रा- मष्ठ: प्रपितामहष्कगोत्रप्रवरस झीमहकदेवष्यामष्ठ: परितष्मु- मष्ठ:

वतोऽसौति वरो ब्रूयात् ततो दाता वदेद्वरम् । यथाविहितमिल्युक्ता विवाहकर्म कुर्विंति । वरो ब्रूयात् यथााज्ञानं करवाणि तदुत्तरम् ॥ २४३ ॥

ततः कन्यां समानौय वस्रालङ्कारभूषिताम् । वस्त्रान्तरेऽपि सञ्छाद्य स्थापयेद्वरसम्नुखम् ॥ २४४ ॥ पुनर्वरं समाभ्यर्च्य वासोऽलङ्कररपादिभिः । वरस्य दनिपे पागौ कन्यापालिं नियोजयेत्॥ २४५ ॥ तन्राघे पच्चरात्रनि फलताङ्क्षू लसेव वा । दत्वाचीयित्वा तन्रयं वराय विदुषेऽनुप्रयेत् ॥ २४६ ॥

पौलस्मुकगोत्नमुकप्रवरस्य श्रीमदुक्तदेवर्गक्ख्यः: पुलस्मुकगोत्रमुकप्रवरं श्रौवन्तमसुकदेवपाम्मऽऽयं वरसमुकगोत्रयामुकप्रवरस्य श्रीमदसुकदेववास्स्ख्यः: प्रपौत्रोस्मुकगोत्रास्मुकप्रवरस्य श्रीमदसुकदेवघास्स्यः पौत्रोस्मुकगोत्त्सामुकप्रवरस्य श्रीमदसुकदेवपार्श्वणः: द्वामुकप्रवरस्य श्रीमदसुकदेवपार्श्वणः पुल्तोस्मुकगोत्रास्मुकप्रवरास्मुक्कों देवों कन्यां वाच्चोदाञ्चेन दाताहं भवन्तममुं दप्सो ऋतु वाक्यं जातां चनैन वाक्येन दूवांऽज्ञाताभ्यामुततं वरं दप्सु यातं ॥ २४०-२४२ ॥

एतत् इत्यादि । ततो वतोऽस्मोति वरो ब्रूयात् ततः दाता यथा-विधानमिस्लुक्ता विवाहकर्म कुत्र इति वरः वदेत् यथाविहितं विवाह-कर्म कुर्विंति जातातरं ब्रूादित्यर्थः ततः यथाज्ञां विवाहकर्म कर-याष्णोति तदत्तरं वरो ब्रूयात् ॥ २४८ ॥

तत् इत्यादि । ततः परं वस्रालङ्कारभूषितां कन्यां वस्रान्तरेप सञ्छाद्य गृहीत्वा समानौय वरसम्नुखे स्थापयेत् ॥ २४९ ॥ पुनरित्यादि । ततो दाता वासोऽलङ्कररपादिभिर्यंर् पुनः समाभ्यर्च्य वरस्य दनिपे पाशौ कन्यापालिं कन्याया दनिप्यां एकं नियोजयेत् स्थापयेत् ॥ २४५ ॥ तत्स्थाघे इत्यादि । ततस्तन्राघे पाञ्चरात्रनि फलताङ्क्षू लसेव वा । दत्वाचीयित्वा तन्रयं वराय विदुषेऽनुप्रयेत् ॥

प्राकृतिपुरुषाख्यानं निमित्ताख्यानमेव च । आत्मनः कामसुदृश्य चतुर्थी'न्तं वरं बदेत् ॥ २८९ ॥

कन्या'भिधां द्वितीयान्तामचिं तां समलंकृताम् । साच्छादनां प्रजापतिदेवताकामुदीरयनं ॥ २४८ ॥

तुभ्यमहं ति प्रोच्य दद्यात् सम्प्रददे वदनं । वरः स्वतौति सौकुर्य्यांत् सम्प्रदातारा वरं बदेत् ॥२५०॥

धर्मे चाथे च कामे च भवता भार्य्यया सह । वन्तितव्यं वरो वाङ्मुसा कामसुतिं पठेत् ॥ २४९ ॥

तास्व॑लमेव वा दत्वा तनयां पुतोमर्झ यित्वा विधवे धोमतेऽवराग्रा-मंयेतु रद्यातुं ॥ २४७ ॥

नतु केन चाक्र्षन् वराय कन्यां सम्प्रदितस्य तदा कात्यायनाख्यं प्राग्वदित्यादि । प्रारबतु पूर्ववत् त्रिपुरप्राख्यानं निमित्ताख्यानकृत् कत्था-ल्मनः कामसदृश्य ततस्तथ्ये'नं वरं बदेतु ततो दिनोयान्तामचिं तां समलंकृतां साच्छादनां प्रजापतिदेवताकां कन्या'भिरासूदरीयरन्सुभयमहं-मिति प्रो'च्य ततः सम्प्रददे हस्ते वरंस्तनयां दृश्यासु योञ्जनया दिश्या रों तत्सुतं ध्यो' ध्याद्याशुककथासुकमचेऽधु'करतियावसुकारि'स्यिते भास्कारेऽचुकाभोगार्थस'ङ्किकामोऽचकगोलः श्रीमदचुकगयर्म्माश्चकगेलकथासुक प्रव-रस्य श्रीमदचुकदेवगयम्म षा: प्रपौत्रौ'न्य चचुकगोलनिसाशुकप्रवरस्य श्रीमदच्-कदेवशर्म्म षा: पौत्रायाश्चकगोलान्वयाश्चकप्रवराय श्रीमतेडचुकदेवगयम्म्ये वरा-याश्चकगोलस्खाश्चकप्रवरस्य श्रीमदचुकदेवगयम्म्यः: म्रपौत्रोमचुकगोलस्खा-शुकप्रवरस्य श्रीमदचुकदेवगयम्म्याः पौत्रोमचुकगोलस्खाश्चकप्रवराय श्रीमद्-अचुकदेवगम्म्याः पुत्नोमचुकगोलान्वयमचुकप्रवरान्वयिं तां समलंकृतां साच्छा-दनां प्रजापतिदेवताकामुक्तों देवो'मेनां कन्यां तुभ्यमहं सम्प्रददे इति याक्षे'न विधवे वराय तनयां सम्प्रयेदितव्ये'थः वरः स्वतौति'ज्ञा भार्य्यां-स्सोकुर्य्यांत् ततः सम्प्रदातारा वरं बदेतु ॥ २४५-२५० ॥

दाता कामो गृह्होतापि कामायादाच्च कामिनोम्‌ । कामेन त्वां प्रष्टुमि काम: पूर्वोंडस्खु चावयो: ॥ २५१ ॥

ततो वदेत सम्प्रदातां कन्या जामातरं प्रति । प्रजापतिप्रसादेन युवयोरभिवाञ्छितम्‌ । पूर्वोंडस्खु शिवचास्खु धर्म्मं पालयतं युवाम्‌ ॥ २५२ ॥

तत: प्राञ्च्चाद्य वध्वेष सम्प्रदातां स्मुजानले: । परस्परशुभालोकं कार्येहरकन्ययो: ॥ २५३ ॥

ततो हिरखयद्वानिन यथाशक्त्यनुसारत: । जामात्ने दचि॔यां दद्यादच्चिद्रमवधारयेत्‌ ॥ २५४ ॥

जामातृधेनं चोयं च कामे च भायैंया सह भवता वच्तितव्यं ततो वरो वादघ्ना कामसुतिं मठेत वादमणीकरणं भयप्रतिनिधयोर्द्धिमल्सर: ॥ २५५ ॥

कामसुतिमेवाच्च दाता काम हरति । कामो दाता भवति काम एव गृह्होता भरति काम: कामाय कामिनोमदात द्रे भायैं ! कामेन त्वामहं प्रतिगृह्हामि चावयो: काम: पूर्वोंडस्खु ॥ २५२ ॥

तत इत्या॔दि । तनं: कामसुतिपाठननन्तरं सम्प्रदातां कन्यां जामातरं वदेत्‌ कि वेदितव्येनायामाह प्रजापतिप्रसादेन त्यादि ॥ २५३ ॥

तत इत्या॔दि । तत: सम्प्रदात! वध्वेष वरकन्ये च्याच्चाद्य छमूखेङ्गैंतवाद्यादिभिरवधकन्ययो: परस्परशुभालोकं कार्ये॔न्‌ ॥ २५४ ॥

तत इत्या॔दि । चो: वदो॔त्वादि तत्स्थास्या शुभविवाहकर्म्म षा: साङ्कृताथे हिरखयादिदचि॔षानखककनोलायाकदे॔नयम्मे ये वराथ तभ्यमहं सम्प्रददे हरति याक्येन सम्प्रदाता जामात्ने यथायथक्त्रग्रह्मारतो हिरखरत्नानि दाच्चि॔यां दद्यात्‌ तत: कतसिद्धं शुभविवाहकर्म्मोभिच्चिद्रमतु कृत्यभर्तेन ॥ २५५ ॥

वरस्तु भार्येया सार्द्धं तद्नातौ दिवसेऽपि वा । द्रव्यैरधिकोक्तविधिना वृद्धिस्थापनमाचरेत् ॥ २४८ ॥

योजकास्य: पावकोडन प्रजापत्यवशकृत: स्मृतः । आरान्तं कामये सम्भाय दद्यात् पश्चाद्हुतौर्बेरः ॥ २४९ �

शिवं दुर्गां तथा विष्णुं ब्रह्माणां वास्त्वधारिणं । ध्याल्वै कैकं समुद्धिश्य जुहुयात् संस्कृतेऽनले ॥ २५० ॥

भार्यांयां; पापियुगलं गृहीत्वादित्यदौरयन । पाणिं गृहीत्वामि शुभगे ! गुरुर्देवरता भव । गाह्हेस्थ्यं कर्म वक्ष्यामि यथावदनुशीलय ॥ २५१ ॥

छतेन स्वामिदत्ते न लाजैरेभिर्वाहतेः शिवे ! । प्रजापतिं समुद्धिश्य दद्यात् वेदाहुतौर्ब्वधः ॥ २ ६० ॥

प्रजापतिं समुद्धिश्य दद्यात् वेदाहुतौर्ब्बधः । प्रदक्षिणौकत्य वृद्धिमुत्थाय भार्य्यया सह । दुर्गां शिवं रमां विष्णुं ब्रह्माणां ब्रह्माणमेव च । युग्मं युग्मं समुद्धिश्य त्रिसन्ध्या हवनं चरेत् ॥ २६१ ॥

वरकृत्यादि । तदनन्तरमारभे प्रेष: दिवसेऽपि वा तस्मा एव रात्रे: पराकान्तं दिवसे वा ॥ २५६ ॥

व्याप्तं विविधाक्षरभियः ॥ २५७ ॥

नतु कान्ते वानुदिश्य सभार्यो वरः पश्चाऽहुतिद्वयादिलपेक्षाया- माद् शिवमित्यादि । २५८ ॥

भार्यांयां ह्रति । ततो वर् द्रुतिवच्यमाषां मन्त्रसुदोर्यन्तु कोत्न- यत् भार्यांया: पाणियुगलं गृहीत्वात् तमेव मन्त्रान्त्राद् पाणिं गृह्हामि शुभगे द्रति ॥ २५९ ॥

छतेनेत्यादि । हे शिवे ! ततो वधूभार्य्याक्षामिदत्ते न छतेन भ्राता- ह्हैदन्ते बार्जैष प्रजापतिं सक्षहिद्य वेदाहतौषतत् क्षाङततीद्देव्यात् ॥ २६२ ॥

नवमोऽध्यायः । २४६

प्रथमकण्डलिकाममारोहै कुर्यादमन्वकं । निग्रायां चेत् तदा स्तोभिः पश्चाद् द्वेधं वमद्न्यतोम् ॥२६२

प्रत्याहत्यासने सम्यगुपविश्य वरस्तदा । विशिष्टकष्ठोमतः पूर्वांङ्गित्यन्नेन समापयेत् ॥ २६३ ॥

ब्राझो विवाहो विहितो दोषैर्हीनः सर्वशया । कुलधर्मानुसारेण गोत्राभिन्नासपिण्डया ॥ २६४ ॥

ब्रझोदाहेन या ग्राह्या सैव पत्नी ऋटहेभरौ । तदनुज्ञां विना ब्राझविवाहं नाचरेत् पुनः ॥ २६५ ॥

तस्या ग्रापत्ये तादृशे विद्यमाने कुलेभरि ! । श्रैवोद्वान्न्यपाल्यास्ति दायार्हाऽर्हाऽभि भवन्ति न ॥ २६६ ॥

श्रैवा तदन्वयाश्रैव लभेरन् धनभाजिनः । यथाविभवमाच्छादं ग्रासच्च परमेश्वदri ! ॥ २६७ ॥

श्रैवो विवाहो हििविधः कुलचक्रे विधीयते । चक्रस्थ नियमेनैको दितोऽयो जीवनार्वाध ॥ २६८ ॥

प्रद्विष्णोकत्ये त्यादि । ततः करो आख्या या सहोद्याय वध्वे प्र- रच्यपोऽकत्य दुर्गा श्रावद्ध रसां विष्णुज्ञ ब्राझीं वध्वार्घ्यमेव च युग्मं युग्मं वसुदैश्वर्य तिलौर्घ्य तिलार्घ्यं हवने चरतु कुर्यात् ॥२६९॥

व्रतखप्रारखड लिकेत्यादि । ततः सभार्यो वरोडमन्वकं मन्त्रवर्यंतम्भे- वाझसमखडलिकाममारोहै पापाख्यारोहयं सप्तमखडलिकातोऽन्यत्र कुर्यांत् चेत् यंद्ध निग्रायां तदारोहै कुर्यांतदा स्तोभिः परिश्रितः सभार्यो वरौ भृगुमख्रयाेच्छ पश्चात् ॥ २६२ ॥

समापयेत् द्विराहवर्मति यावत् ॥ २६३-२६४ ॥

तख्या ह्यादि । तथाहि नाछोदाशेन गृृद्योताया: पत्या: स्वपत्ये श्रांतमजे श्रातमजायां वा ॥ २६५ ॥

धनमाजिनो जनाः॥ २६७ ॥ २६५.॥

चक्रानुष्ठानसमये स्वगणैः प्रयत्निसाधकैः ।

परस्परे᳚क्योनिषां कुर्थ्यांहोरः समाहितः ॥ २६६ ॥

भैरवीवोरहस्ते चू स्वाभिप्रायं निवेदयेत् ।

ग्रावयोः श्राभवेर्हहे भवकृतानुमन्यताम् ॥ २७० ॥

तेषामनुज्ञामादाय जप्या ससाधरं मनुम् ।

ऋष्योत्तरऋषातश्च प्राणमेत् कालिकां पराम् ॥ २९१ ॥

ततो वदेत् तां रमयां कौलानां सविघ्नौ शिवे !

प्रकैतवेन चित्तेन पतिभावेन मां वश्य ॥ २७२ ॥

गभपुष्पाचतैवंवा सा कौलाद्रपि तं ततः ।

मुखे᳚रहधाना देवेभि ! करौ दयात् करोपदि ॥ २७३ ॥

ततो᳚डभिषिच्चेत् चक्रे यो मन्त्रे श्रानेन दम्पतौ ।

तदा चक्रस्थिताः कौला नूयुः स्वस्तौति साधरम् ॥२७४

स्वाथ यान्म्रोहाचविभि᳚ग्राह चक्रानुष्ठानेस्या᳚दिभिः ।

स्वगणैः प्रयत्निसाधकैः सद्ध चक्रानुष्ठानसमये परस्परेक्यया परस्परस्य भैरव्यां

वीरस्य चाकाडया समाहितः सावधानः सन् वीर उद्दाहं कुर्थ्यांत् ॥ २६५ ॥ २७० ॥

तेषामित्यादि । तेषां भैरवीवीरहस्तान्नामहृच्छाममहुमतिमादाय

गृहीत्वा चम्पाच्चरं परमेश्वरी खाहेति महुमष्ठोत्तरगताद्यताद्या जप्या वीरः

परमात्मसमां कालिकां प्राणमेत् ॥ २७? ॥

तत इत्यादि । हे शिवे ! पार्व्यति !

ततो वीरः कौलानां सविघ्नौ शवे रमयां सविघ्नौ रमयी !

तत्कैतवेन व्याजमनो᳚नेन वित्तेन पतिभावेन मां डपि तां रमयां वदेत् ॥ २७२ ॥

गभो᳚वदि ! हे देवेभि ! ततः सा कौला वचनहृद्राना वती गभपुष्पाचतै᳚हं चितं प्रियं द्रव्या तया करोपदि स्वकीयौ करौ दयात् ॥२७३॥

तत᳚पर चक्र मण्डलेन वध्यस्मास्थिन सम्भू तौ

राजराजेश्वरौ कालौ तारिष्णौ भुवनेश्वरौ । वगला कमला नित्या युवां रचन्तु भैरवौ ॥ २७४ ॥

श्रभिॐपिद्धौ तौ द्वादशधा मध्यना वायवीयाथ सा । ततस्तौ प्रथयतौ विधान् मावयेद्गर्भवं रमाम् ॥२७६ ॥

यदर्द्धीकृतं तथ ताभ्यां पाक्यं प्रयत्नतः । श्राभवोक्तिविधानेन कुलोनाभ्यां कुलेश्वरि ! ॥२७८॥

वयोऽवर्णं विचारोऽड श्रीवोधाहे न विद्यते । श्रसरपिठां भक्तृचौमासुहृदहृच्छुभ श्रासनात् ॥ २७५ ॥

परिपौता श्रैवधमै चक्रनिधारणे च या । श्रपत्नार्थीं कृतुर्द्धा जगाहौतौ तु तां लज्जेत् ॥ २७६ ॥

श्रैवभायोर्ज्ज्वापत्यमनुलोमेन माठवल् । समाचरेदिलोमेन तत्त्व सामान्यजातिवत् ॥ २५० ॥

एषां सद्करजातीनां सर्वैल पिठकर्मसु ।

दम्पती जायापती व्यापिपिद्ध्येत् तदा व्यासनं काछे चक्रस्थिताः कौला: घादरं यथा स्वान्तथा स्वस्तोति न्नैयुयंददेयुः ॥ २७४ ॥

नतु केन मन्त्रे षा चक्रे धो दम्पती व्यापिपिद्धेदित्यपेचायासाद्द राजराजेश्वरोयौौत् ॥ २७५ ॥

व्याभिपिद्धेदित्यार्दात् । चक्रेधोडनेनैव मन्त्रेया मधुना मद्येन वाथंयाथवाथ्य जलेन वा द्वादशधा द्वादशवारं दम्पती व्यापिपिद्ध्यै ततः प्रथयतौ दम्पती प्रति विधांचके धो वागुभं पैरिति रसां श्रीर्मिति च वीजं नावयेत् ॥ २७६ ॥

तत् श्राभवयोद्धाकर्म्म षि ताभ्यां जायापतिभ्यां ॥ २७७॥२५ ॥ परिषौतेत्यादि । चक्रनिधौद्रयेण चक्रनियामेन श्रैवधम्मै या स्त्री परिषौता जड़ां व्यासौतां स्त्रियं चक्रातीते सत्यपत्नार्थी यैर: स्त्रिय. म्रदतु हृदया त्यजत् ॥ २५६ ॥

भोज्यप्रदानं कौलानां भोजनं विहितं भवेत्॥ २८९ ॥

तृप्यां स्वभावज्ञं देवि ! प्रियं भोजनमैघुनम् । सद्भिपाय हितार्थोयं श्रैवधर्मे निकपितम् ॥ २५२ ॥

प्रतएव महेशानि ! श्रैवधर्मे निषेवणात् । धर्मार्थकाममोक्षाणां प्रभुरेवति नान्यथा ॥ २५३ ॥

इति श्रीमहानिर्वाणतन्त्रे मुखं तन्त्रोक्तमोक्षेऽस्मिन् सर्वं धर्म- निरूपयश्वारे श्रीमदाद्यावताराध्वसंवादे कुलश्रिकादाविधयभसंस्कारविधि- नां नवमोल्लासः ।

शैवभाव्येनैवादि । यत्नोलोमेन वचोन श्रैवभाव्योद्द्यापः । अत्र कर्म समाचरेत् क्रियांतु यथा ब्राह्मणात् क्षत्रियायां श्रैवाभाव्योऽपि जातमपत्यं चतियाचतु कर्म समाचरेदित्यो विलोमेन वचोन यत् शैवभाव्योद्द्वारपत्यं तत् कुलश्रिकादाविततं पञुमवश्वावत् कर्म सुना- श्रेत् ॥ २५०-२५२ ॥

इति श्रीमहानिर्वाणतन्त्रटीकायां नवमोल्लासः । दशमोल्लासः ।

०५०० श्रीदेव्युवाच ।

कुलश्रिकाविधिं ब्रूथ ! संस्कारार्थ दय शुता: । हादिश्राद्धविधिं देव ! कथय मां प्रकाशय ॥ १ ॥

कुलश्रिकृतया जीवश्राद्धादिविधानान्तं दशविधसंस्काराख्यं विचिं श्रुत्व्वैतत् कुलश्रिकृतया हादिश्राद्धविधिं

दशमोऽध्यासः ।

कचित्‌ कचित्‌स्थ संस्कारे प्रतिष्ठास्थ च काचपि ।

सुगन्धिद्रव्यविधानस्थ हृदिस्थाप्य च यत्नतः ॥ २ ॥

कार्यं वा न कर्तव्यं तन्मात्राष्यन तत्स्वतः ।

मत्प्रोत्ये मयि ग्लानि ! जौवानां मङ्गलाय च ॥ ३ ॥

श्रीसदाशिव उवाच ।

जौवशेकादिवाह्यन्तर्द्रव्यसंस्कारक्रमेषु ।

यत्न यदिहितं भद्रे ! सर्वत्रेषं प्रकर्त्तितं तम्‌ ॥ 8 ॥

तदेव काघं अनुजेयेस्थस्न्न हिर्निमिचकुभिः ।

अन्यत यद्विधातव्यं तत् सर्वस्व वरानने ! ॥ ५ ॥

वापीकूपतडागानां देवप्रतिष्ठावतेष्वथा ।

गृहादामन्त्रणादीनां प्रतिष्ठाक्रमेषु प्रिये ! ॥ ६ ॥

सर्वत्र पश्चादेवानां मातृष्वामपि पूजनम्‌ ।

वसोर्ध्वारा च कर्तव्या हृदिस्थाद्‌गुणभिडिके ॥ ७ ॥

स्तोत्रां विधेयकत्येषु हृदिस्थाद्‌ न विच्यते ।

देवतापिठलटस्मार्थं भोज्यमेकं समुत्सृजेत् ॥ ५ ॥

कचित्‌ कचित्‌ कचित्‌ किं वा कार्यंस्यसकायस्थ वा वक्त्तते तदपि चौद्‌-

मिश्रणो देवद्रव्युषु क्वचिद्‌द्रव्यविधिरित्यादि ॥ ९ । २ ॥

व्याचक्ष नॄणाम्‌ ॥ २ ॥

श्रीदेव्यैः प्रार्थितः स्त्री श्रीसदाशिव उवाच जौवशेकादिम्नादि ।

जीवशेकाज्जीवशेकमारभं ॥ ८ । ४ ॥

वापीत्यादि । देवप्रतिष्ठते; देवताप्रतिमायाः ॥ ६ ॥

पञ्चदेवानां मज्नादीनां मातृषु गौव्यपदेनासु ॥ ७ ॥

स्तोत्रामित्यादि । स्तोत्रामिति कत्थानां कर्ज्जैर पठितं वसुधाजेत

स्तोत्र यतः॥ ५ ॥

देवमातृचैनं तत्न वसुधारा कुङ्गऋषिड्का ।

भक्त्या स्विया विधातव्या नित्यत्निजा कमलानने ॥ ८ ॥

जामातृत्त्विङ्गदैवपिच्ने श्रस्ता: प्रतिनिधौ भवे !

हडिस्रादं प्रवच्यामि तत्सतः सृष्टु कालिके ॥ ९४ ॥

कत्वा नियोजितं कर्म्मे मानवः सुसमाहितः ।

गड्नां यज्ञे श्वरं विष्णुं वास्तोशं भूपतिं यजेत् ॥ ९२ ॥

ततो दर्भेमयान् विप्रान् कलयेत् प्रज्ञावं स्मारन् ।

पञ्चभिर्नवभिर्वापि समभिक्षिभिरेव वा ॥ १३ ॥

निगभेषु कुञ्रः सायं हौ चिर्णावक्तं योगत: ।

मार्ज्जहयावत्तन्नेन जपहौगेै रचयेद्हिजानं ॥ १८ ॥

हडिस्रादे पावीजादौ षड्भि विप्र: परिकौतित` ता: ।

तत्र स्तोभिरविघ्नेयषु कर्म्मषु ऋत्विजा व्याप्तप्रतिनिधिना पुरो-

हितेन ॥ ६ ॥

ननु पुरोक्त एव प्रतिनिधि: प्रभस्तो भवति तदन्योऽपि वा

कश्चित् तन्नाह पुत्र हत्यादि ॥ ९० । १८ ॥

ऋत्विजां द्वादशविधौौ दद्यात् तत्रादिभि: । नियोजितं कर्म्म

कत्वा पूर्वोभिमुखो मानव: सुसमाहितोऽतिसावधान: सन् प्रज्ञावादि

नमोङ्कनेन नाममन्ने षा गङ्गयुप्रादिभिर्गङ्गां यज्ञेद्धरं विष्णुं वास्तोशं

भूपतिं भूमिस्थामिनं पुर्षश्ष क्रमतो यजेत पूजयेत् ॥ ३२ ॥

तत हत्यादि । तत: परं प्रज्ञावसोल्हारं करणु सन् मानवो दर्भ-

मयान् विप्रान कलयेत रचयेत । दर्भेमयन्नाझ्ञापणनिवोंचाह पञ्चभि-

रित्यादिना। सार्ज्जैन् । मिभिर्गैरेभिर्नवभि: स्वापै रस्मभागश्रदितेद्दार्जैश्चै-

वभि: समप्रभ: पञ्जुभिक्षिभिरेव वा कुङ्गहौचिर्णावक्तं योगत: वाशु हया-

वत्तं नने हिजानु विप्रान रचयेन ॥ १३ । १८ ॥

एकोहिष्टे तु कथित एक एव हिजः शिवे ! ॥ १४ ॥

ततो विप्रान् कुशमयानेकासन्ते व भाजने । कोवेराभिमुखान् कृत्वा स्थापयेद्मुना सुद्धौः ॥ १५ ॥

क्रीं ग्रन्नो देवेभ्योऽपि ग्रन्नो भवन्तु । पौतये यंयो रभिस्रवन्तु नः ॥ १७ ॥

ततस्तु गन्धपुष्पाभ्यां पूजयेत् कुशमूर्त्तरान् ॥ १८ ॥

पश्चिमे दचिणे चैव सुरमयुग्मक्रमात् सुधौः । घट्पात्राथि सदर्भाथि स्थापयेतुलसोतिकैः ॥ १९ ॥

पातहये पश्चिमभायां यास्ये पातचतुष्टयम् । पूर्वांस्यावुत्तरमुखान् शङ्क्‌र विप्रानुपवेशयेत् ॥ २० ॥

देवपचं पश्चिमभायां दचिणे वामयास्ययोः ।

नहु कर्त्त दरंशया नाश्रण्या: कल्पयितव्या रत्याकाङ्ग्याभाह वडिनाश्र दे रत्यादि ॥ १५ ॥

तत रत्यादि । ततः परं शुद्धोङ्‌ङ्‌डिम्रादक्तां एकैकद्विज्ञेय भाजने कुशमयान् विप्रान् कौवेरमुखात्तरमुखान् कत्वामुना वच्र्रमारण मक्ते च ज्ञापयेत् ॥ १६ ॥

कुशमयम्रार्ज्ञ स्थापनार्थं मन्त्रमेवाच । ह्रोंश्र रत्यादसू ॥१७॥

ततक्षिल्वादि । ततस्तु प्रथवादिनम्रोडिन्द्रेन नाममन्न्न्न्ना गन्ध-पुष्पाभ्यां कुशमूर्त्तरान् कुशमयम्रार्ज्ञाथान पूजयेत ॥ १८ ॥

पश्चिमे रत्यादि । ततः शुद्धोः कम्मेस्वाधकः पश्चिमे दचियाये चैव युग्म युग्म क्रमान्त् सदर्भोऽपि कुशवस्तितानि लखरोतिकैश्च युक्तानि घट्पात्राथि स्थापयेत्॥ १९ ॥

पातहये रत्यादि । ततः पश्चिमभायां दिशि स्थापपिते पातहये यास्ये रक्षिणे स्पापिते पातचतुष्टये च क्रमतः पुष्पांश्चो पूर्वांस्योऽचों कुशमयान् शङ्क्‌र विप्राहुपवेशयेत् ॥ २० ॥

पितृमूर्त्तामहस्यापि पश्चो हो विधि पार्वंती ! ॥ २१ ॥ नान्दीमुखाघ पितरो नान्दीमुख्याघ मातरः । मातामहाद्योद्येषुं मातामहाद्योद्योपि च । श्राद्धे नाम्नाभ्यु द्दिश्य समुल्लेख्या वरानने ! ॥ २२ ॥ दक्षावर्त्तेनोत्तरास्यो दैवं कर्म समाचरेत् । वामावर्त्तेन दक्षास्यः पितृकर्मापि साधयेत्॥ २३ ॥ सर्वकर्म्म प्रकुर्वीत दैवादिक्रमतः शिवे ! । लक्षणामाहमत्स्यां श्राद्धं तदिफलं भवेत् ॥ २४ ॥ कौवेराभिमुखोद्यन्नावाक्यं दैवे प्रकटयेत् । वार्षिके कर्मणि द्वे पित्ते मातामहेषु च ॥

दैवपचंभित्यादि । हे पार्वंती ! पञ्चिमायां दिशि दैवं पचं तुं विधि जानोद्धि । दचिष्ये तु वामयाक्र्योदयांशभाजे दचिष्य आगे च क्रमतः पितॄमूर्त्तामहस्यापि हो पचौं विधि ॥ २१ ॥ नान्दीष्क्राखाद्यादि । हे वरानने ! देवि ! स्वाभ्युहद्यिके नान्दी- श्राद्धे पितरः पितृादयो नान्दीष्क्राखा मातरो मातृादयच नान्दीष्क्राः मशखा सख्या: सग्न्नार्य्याः एवं मातामहाद्योद्योऽपि नान्दीष्क्राखा: मातामच्या- द्योऽपि नान्दीमुख्यः सग्न्न ख्या: ॥ २२ ॥ दच्यावर्त्तेनैत्यादि । दचिष्यावर्त्तेनोत्तरास्य उत्तरमुखः मनु दैवं कर्म्म समाचरेत् कुर्वीतु । वामावर्त्तेन दच्यास्यो दचिपामुखः चनु पितृकर्म्माणि श्राधयेत् ॥ २३ ॥ सर्वं मिल्वादि । हे शिवे ! दैवादिक्रमत एवं सर्व्वं कर्म्म प्रकु- कीत । नचु पितृकर्म्माधानाय दचिष्यावत्तैनैव दचिष्यामुखधाने को दोषो नास्ति दित्यादि । माहमातॄचां मातृभ्रातृदीनां कचुना- पचादयं निक्षयं भवेत् । मातृमातॄचार्ज्जित माहः पितृार्ज्जीनाम्य प- च्चयपम् ॥ २५ ॥

दिगमोक्षाश्र्च: । २८९

तवादौ देवपंचने तु वाक्यं श्रुत्वा शुचिक्रिते ! ॥ २४ ॥ कालादीनि निमित्तानि ससूक्ष्माणि ततः परम् । तततद् कायाभ्युदयार्थमुत्रा साधकसत्तमः ॥ २६ ॥ पितृादीनां तयाथ्यां तु मातृादीनां तथैव च । मातामहानां च मातामहादीनामपि प्रिये ! ॥ २७ ॥ षड्वनंतं कौतुंयेच्चाम गोत्रोच्चारणपूर्वकम् । विशेषाद्धैव देवानां श्राद्धं पद्मुदीरयेत ॥ २८ ॥ कुष्मांडनिःसृतयोड: पश्चाद् विप्रयोरहसिल्यापि । करिष्ये परमेशानौत्पनुज्नावाक्यमौरितम् ॥ २९ ॥

कौबेरेलयादि । कौबेराभिमुखो उत्तराभिमुखो भूत्वा दैवे पञ्चे- स्तच्चावाक्यं कल्पयेत् ॥ ३० ॥ दैैपचने प्रकल्पनीयं यदलुच्चावाक्यं तदेवाच्च कालादीनोल्यार्दिभिः । प्रथममतः कालादौनि निमित्तानि समुक्ष्माणि ततः परं तततद्कायाभ्यु- दयार्थमुत्रा साधकसत्तमे गोत्रोच्चारणपूर्वकं पितृादीनां तयाथ्यां मातृादीनामपि तिसृपां तथैव मातामहादीनां तयाथ्यां मातामहादीनामपि तिसृणां षड्वनंतं नाम कीर्त्यते । ततो विशेषां देवानां चैति पद्मुदीरयेद्वार्त्त । ततः श्राद्धपद्मुदीरयेत । पश्चाद् कुष्मांडनिःसृतयो- द्विः प्रयोरहसिल्याषि द्वीरयेत् । ततः करिष्ये रत्युदीरयेत् । शालपद्म- योनया विष्णुं रोन्त्रृश्त् व्यादामुक्राखसुक्रपच्चे डमुकतिथावमुककर्मा- भुदयार्थमसुकागोत्राष्यां नान्दीमुखानां पितृपितामहप्रपितामहाना- महुकामुकासमकदेवशर्मणषामुकगोत्राष्यां नान्दीमुखानां मातृपितामही- प्रपितामहीनासमुककायमुक्रीवां देवींां वाचकागोत्राष्यां नान्दीमुखानां मातामहप्रपितामहप्रपितामहृद प्रमातामहप्रपितामहृनामुक्य- मुखानां देवीनां च विश्वेधां देवानासमुच्यैक शाबं डीयोनामितयो-

विश्वान् देवान् परित्यज्य पिठपच्े तु पार्वति ! । तथा मातामहस्यापि पञ्चेऽनुज्ञा प्रकोर्तिता ॥ ३० ॥

'ततो जपेदब्रह्माविद्या गायत्रीं द्रघभा शिवे ! ॥ ३१ ॥

देवताभ्य: पिठदेवश्र महायोगिभ्य एव च । नमोऽस्तु पुष्टये स्वाहायै नित्यमेव भवन्तिati ॥ ३२ ॥

पठिल्वैनं त्रिधा हस्ते जलमादाय सप्तम: । वं हंफडति मन्त्रे गा श्राद्धद्रव्याणि प्रोक्षयेत् ॥ ३३ ॥

ग्राम्नेयां पातमेकन्तु संस्थाप्य कुलनायिके ! । रचोन्नमृतं प्रोच्य यन्त्रवचां कुरुष्व मे इत्युक्त्वा भोजने तस्मिस्तुलसौन्दर्यासंयुतम् ॥ ३४ ॥

वं प्रयोरहं करिष्ये रति वाकं जातम् । हे परमेशानि ! हेइपत्ने रत्ये तदेवानुज्ञावाक्यंभोतरतं काषितम् ॥ ३६—३९ ॥

पिठपच्े मातामहपच्े च यदततुज्ञावाक्यं प्रकल्पनीयं तदाछ विश्वानित्यादिना । हे पार्वति ! पिठपच्े तथा मातामहस्यापि पच्े विश्वान् देवान् परित्यज्याचत्नुज्ञावाक्यं काषितम् । पिठपच्ेऽनुज्ञावाक्यं यथा श्रोम् चतुराश्रमसुसुखकपच्ेसुखकतियावसुक्र-तिथावसुक्रकर्मोभ्युदयार्थमसुक्रगोत्राणां नान्दीमुखसुखानां पिठपितामच-प्रपितामहानांसुखसुक्रासुखकदेवपितॄणां नान्दीमुख्खोनां मातृपितामहोप्रपितामहोनांसुखकसुखकासुख्खोनां देवीनां चाघ्याभ्य-दयिकं श्राद्धं ऋणनिर्तंत्योभ्रद्योरकं करिष्ये रति । मातामहपच्े-ऽध्येवैनुज्ञावाकं प्रकल्पनीयम् ॥ ३० ॥

ततः श्रानुज्ञावाक्यनादनननरम् ॥ ३९ ॥

पठित्वैनं नित्यादि । एनं देवताभ्य इत्यादै' भवन्तिatiतैवतं मन्त्रं त्रिधा निवारं पठित्वा ततः सप्तम: श्राद्धकर्त्ता हस्ते जलमादाय वं-हंफडति मन्त्रे गा श्राद्धद्रव्याणि प्रोक्षयेत् ॥ ३५ ॥

ग्राम्न न्यामित्यादि । ततः श्राम्नेयां दिश्य क पात्त संस्थाप्य प्रश-

दशमोऽध्यासः ।

निधाय सजिलं देवी ! देवादिक्रमत: सुधी: । विप्रेभ्यो जलगर्हणं दद्यात् दद्याद् कुशासनम् ॥ ३४ ॥ तत: श्राद्धयेऽर्च्चयेद्देवान् विश्वान् देवान् पितृंस्तथा । मातृंश्चातामहांश्चापि तथा मातामहीं स्त्रिवे! ॥३५॥

मतो रक्षोऽनुमत्यं प्रोच्य ततो मे यज्ञार्च्चां कुत्र्येति वदेत् । घोरणया रघोन्नम्वरतमत्थि मम यज्ञार्च्चां कुत्र्येति मन्त्रो जात: । इतोऽम मन्त्रसखा तस्मादग्नेयां द्विषतां सङ्ख्यापिते भाजने त्वन्नोयवदसंयुतं सजिलं जलं निधाय संस्थाप्य तत: सुधी: श्राद्धकर्त्ता देवादिक्रमत: कुशमयेभ्यो विप्रेभ्यो जलगर्हणं दद्या द्विखे देवा ! हरमासनं वो नम इति वाक्येन विक्षोऽये देवेभ्योऽधुकुर्य्यात नान्दीमुख पितामहामुखदेवगर्म्मचमुखगोल नान्दीमुख प्रपितामहासुकदेवगर्म्मचिमुखासवं च: स्वधेत वाक्येन पितॄदिदम्येऽसुकगोले नान्दीमुखि मातरमुखि देवी ! च्छुकगोले नान्दीमुख्खि पितामछि च्छुक्कि देवी ! च्छुक्कगोले नान्दीमुख्खि प्रपितामछि च्छुक्कि देवी ! हरमासनं व: स्वधेत वाक्येन मातामहादिम्योऽसुकगोले नान्दीमुख्खि मातामहासुकदेवगर्म्म च्छुकगोले नान्दीमुख्ख प्रपितामहासुकदेवगर्म्म च्छुकगोले नान्दीमुखि मातामहासुकदेवगर्म्म त्रिदमासनं य: स्वधेत वाबौच मातामहादिम्योऽसुकगोले नान्दीमुख्खि मातामहासुक्कि देवी ! च्छुकगोले नान्दीमुख्खि प्रपितामहासुक्कि देवी ! च्छुक्कगोले नान्दीमुख्खि वृद्प्रमातामहासुक्कि देवी ! हरमासनं व: स्वधेत वाक्येन मातामहादिम्योऽसुक कुशासनं दद्यात् ॥ ३४ ॥

तत इत्यार्द्ध । ततो विधाय श्राद्धकर्त्ता विप्रे देवा दृशाग्रक्चतेह तिष्ठतेह सद्विधत्त नम पूजां नृक्लीतेइति वाक्येन न विश्वानं देवान् च्छशुकगोल्ला नान्दीमुखा: पितॄपितामहप्रपितामहा च्छुक्कासुकाद्देवग्रस्माङ्गा: दृशाग्रक्चतेह तिष्ठतेह सद्विधत्त नम पूजां नॄक्लीतेति वाक्येन म पितॄन पिवादीन् तथा च्छुकगोला नान्दीमुख्खो मातृपितामहप्रपितामहास्माङ्गोऽप

ग्रावाणां पूजयेदादौ विश्वान् देवांस्ततो यजेत्। पितॄन्वयां तथा मातॄन्वयम् मातामहव्रयम् ॥२७॥

मातामहोत्रयं चापि पाद्यार्घ्याचमनादिभिः । धूपैर्दीपैश्च वासोभिः पूजयित्वा वरानने ! । पाद्यार्घ्यां पात्रमप्रणं कुर्याद्देवक्रमात् ग्रिवे ! ॥२५॥

मक्षिकां रचयेदेकां मायया चतुरस्वकाम् । हे हे च मखंडले कुुर्यात्तं तदृत्पचद्योरपि ॥ ३८ ॥

नामध्योऽथक्यकथक्यो देवं दृशाग्रकृतेऽतिष्ठतेह सकृिधत्त मस्म पूजां नख्खीनेति वाक्येन मातर्मोत्राद्वीरपि वचकगोत्रा नान्दीश्रृंखा मातामहप्रपितामहप्रप्रितामहा वचककाशककदेवप्रपौष ऋषाग्रकृतेह तिष्ठतेह सकृिधत्त मस्म पूजां नख्खीनेति वाक्येन मातामचानू मातामहादीनपि वचकगोत्रा नान्दीश्रृंखो मातामच्रोमुक्यमुक्यो देवं दृशाग्रकृतेऽतिष्ठतेह तिष्ठतेह सकृिधत्त मस्म पूजां नख्खीनेति वाक्येन मातामहोर्मातामहादीयापि कुशाग्रने श्वावाझयेत् ॥ ३६ ॥

श्रावाझ्रेत्यादि । एवं विबुदेवादीना याच्य श्रिबु देवा रत्नानि पाद्यार्घ्याचमनादीनी वेऽ नम रति वाक्येन पाद्यार्घ्याचमनादिभिर्धूपैर्दीपैश्च वासोभिः विश्वान् देवांन् पूजयेत् । ततः श्वा च्याध्रुक- गोत्रा नान्दीश्रृंखा: पितॄपितामॄप्रपितामहा वचककाशककदेवप्रप्रितामहादेव- म्रावाझ एतानि गन्भुष्यपूजादौपादौनि वः सर्प्रेति काक्येन पितॄन्वयां त- चैवाझकगोत्रा नान्दीश्रृंखो माहपितामहीप्रपितामह्योऽथक्यकथक्यमुक्यमुको देवं रत्नानि पाद्यार्दीना वः सर्प्रेति वाक्येन मातामचत्रयं तथैव प्रकल्पितेन वाक्येन मातामचत्रयन् तथैव कलिततवाक्येन मातामहोत्रयं चापि ऋषत: पादार्दिभिर्यजेत्तु पूजयेत् । हे वरानने ! पित्रे ! एवं विबुडे- वादेनं पूजयित्वा ततो देहैक्रमात्तु देवपच्यादिक्रमः: प्राप्तापि प्राप्त- यिष्य रति पाद्यार्घ्यां पात्रमप्रणं वाझ्येन प्रति कुश्यात्तु ॥ ३७ ॥

वारुणप्रोचि तेषु पात्राख्यासाद्या साधकः । तेन बालितपात्रेषु सर्वोपकारणैः सह ॥ पानार्थं पायसान्नानि क्रमेण परिवेष्टयेत् ॥ ८० ॥

ततो मध्युवान् दध्रा ज्ञां कृत्वा फडिति मन्त्रकैः । संप्रोच्यान्नानि सर्वाणि विश्वान् देवान्स्थथा पितॄन् ॥८१॥ मातृभ्यो मातामहेभ्यः शिष्य तत्ववित् । निवेद्य देवीं गायत्रीं देवताभ्यः स्विधा पठेत् ॥ ८२ ॥

मधूदकं त्यादि । ततः शो' पातयति ब्राझयाश्चातदुत्सरं प्राप्य देवपक्षे मायया हृत्वीजेन चहरसकं चतुष्कोषमेकं मधूदकं रचयेत् । पञ्चभिरपि तद्वत् हृत्वीजेन चतुष्कोषं हि हि मधूदकने कुर्योत् ॥८३॥

वारुणक्षेत्यादि । ततः साधको जने वारुणप्रोचि तेषु वर्मित वीजेनाभिमन्त्रिते षु मधूदके षु क्रमतः पात्रार्प्यसाद्या संस्पृश्य तेन वर्मित वीजेन खालितेषु पात्रेषु सर्वें द्रपकरणैः पानार्थीं जढेन व वृथा चानि क्रमेष दैवादिक्रमात् परिवेष्टयेत् ॥ ८० ॥

तत इत्यादि । ततः परमद्भ्य षु मध्युवान् दध्रा ह्वां हू फडिति मन्त्रकैः सर्वार्पणानि सहेत्क्ष्वाभिशिष्य तत्ववित् जने विश्वान् देवान् तथा पितॄन् पितामदीन् तथा मातॄन्मातामहादीन्स्थया मातामहान्मातामहा-दीन् तथा सातमिकादितिमीदितस्थ्य शिखिग्रोंच्याथ विश्वेदेवगणिभ्यः सर्वार्पणान्नानि निवेद्य विश्वदेवाः पानार्थींकेक्मधुयसर्वोपकर णैस चितमेतदत् वो नम इतित वाक्येन विश्वेभ्यो देवेभ्योऽच कर्गोत्रा नान्दी-

पितामहमप्रितामहा ऋषिकागोत्रा ऋषिकदेवर्गोत्रांषः पानार्थों-त्कमभुयसर्वोपरक र्णान्वितमेतदत् वः स्वधेति वाक्येन न पितॄदिव्यो-दक्ष्कगोत्रा नान्दीछखा मातापितमहोःप्रपितामह्योऽक्ष कचक्रुष्यो देव्या: पानार्थींके कमधुयसर्वोपकर णैस अन्वितमेतदत् वः स्वधेति वाक्ये न मानादिव्योऽककर्गोत्रा नान्दीछखा मातामच्हप्रनातामहद्यो प्रनातामहा व्यश्रु काङ्का उच्चटत्सममाथ् एतत् पानार्थींके कमधुयसर्वोपक र्णैस अन्वित-मेत-

ग्रेषान्नपिण्डयो: प्रश्नौ कुर्याद्दाच्चे ततः परम् ।४८।

दत्तग्रेषैरलचतायै भ्यान्तूर्फलसनिमान् । दिजातं प्राप्योत्तर: पिण्डान् रचयेदृहादश प्रिये ॥ ४८ ॥

अन्य' तु कल्पयेदेकं पिण्डं तत्सममभिके ! श्वासरेवैकर्ते दर्भान् मण्डले यवसंयुतान् ॥ ४९ ॥

ये मे कुलेऽत्र लुप्तपिण्डा: पुरदारविवर्ज्जिता: । अन्निन्दृग्धाख्व ये केऽपि व्यालव्याघ्रहताश्व ये ॥ ५० ॥

ये बान्धवा बान्धवा वा येडन्यजन्मनि बान्धवा: । महत्तपोऽतुभ्यां ते यान्तु हक्षिम चयाम् ॥ ५१ ॥

एतौ पिण्डौ मुपिण्डेश्यो मन्त्राभ्यां सुरबन्धिते ! । प्रणाल्य हस्तावचान्त: मर्तावितौ प्रजपंसत: ॥ ५२ ॥

देवताभ्यस्विधा जज्ञा मखडलानि प्रकल्पयेत् ॥ ५२ ॥

मन्नं य:स्वर्धेति वाक्ये न मातादिभ्योऽधुकनोत्ता नान्दीहोऽखिलो माता-महोर्माता महोढद्रुपमाता मल्लोढस्यक्चुखकच्यो देव: पानार्थोंऽकमधु-यवसस्रों पकर्ष्यान्वितमेतदं वःस्वर्धेति वाक्र्येन मातामच्यादिभ्योऽधिपि योपकरष्यान्यद्वानि क्रियेषु दत्वा गायत्रों देवों दशशा पठते ततो देवताभ्य इत्यादि भवान्स्तान्नं तिलौौ पठते हि क्षीयते ! तत: परं श्राद्धादर्मास्त क देवर्मित पिण्डदानं करिष्यो इति च ग्रेषाद्वपिण्डयो: प्रश्नौ कुर्याद्विप्र प्रीत कुर्याद् ॥ ५३-५५ ॥

दत्तश्रेषैरलचादि । ततः परं दिजानु रक्षेभ्यो देयतामिति चो' कुरक्षे ति प्राम्रोत्तर: शनु दत्तश्रेषैर्हि तेऽभ्योर्द्वादशै रक्षतातैर्मान्तर फलसाचाभान् विस्तफलबल्ल्यान् द्वादश पिण्डान् रचयेत् ॥ ५६ ॥

अन्यन्निस्यादि । ततश्रोभयोन्यरमाप तत्स्थमं विश्वफलतल्यमेकं पिण्डं कल्पयेऽन । ततो नैर्ऋते कोषे कव्विपते चलत्क्रोष्यमरडले यवसं- yुतान् दर्भान् कुष्णाजिनस्तरदोऽवचीयेत ॥ ५७-५८ ॥

उच्छिष्टपातपुरतः पूर्वोक्तविधिना बुधः। हेरंब च महाकले देवि ! रचयेत् पितृतः ऋमात्॥ ८४ ॥

पूर्वंमन्त्रे षा संप्रोच्य लयांस्तेष्वास्तरेऽवृतौ । प्रभुच्य वायुना दर्भान् पिठादभं क्रमात् शिवे !॥ ८५॥

जड्रंं मूले च मध्ये च त्रींस्तोत्रन् पिठडान्वितेदयेत्। आमन्त्रणं प्रतिेकं नामोच्चार्ये महेश्वरि !! स्वधया वितरेत् पिठंडं यवमाधोकसंयुतम्॥ ८६॥

तथ्ये त्यादि। हे हेरवन्दिते ! ये मे कुलेऽत्र्यादिभ्यां ते यान्तु द्रभिमद्यामित्यन्नैः ह्यादिभ्यां मन्त्राभ्यामपि पिठडं भ्यः पिठडं विहीनेभ्यो नैकं ततोऽपि कलिपते चतथेभ्यो महडले न्यास्क्रादितेऽपि दर्भपं, पूर्वं रचित-द्रर्भपिठडातिरिक्तं पशाद्रेचितं तयोदगं पिठडं दत्वा हस्ते प्रचाल्य तत् न्याचान्नः ऋताचमनः मन्त्र सादित्यो गायत्रीं दशधा प्रजपन् देव-ताभ्य हति मन्त्रं विधा जत्वा मरडलानन प्रकटपयेत्॥ ८७॥

नचु केन विधिना कृतं स्थाने किर्यान्त वा मरडलानि प्रकल्प-चित्रव्यानोत्याकाऽऽडुरायामात् उच्छिष्टे त्यादि। हे देवि ! बुधः प्राज्ञः क्रतुः पूर्वोक्तेन विधिना पिठतं: ऋमादुच्चिष्टपातलाऽऽपां पुरतो हे हे चतुकोषे महाकले रचयेतु ८८

पूर्वं मन्त्रं आचादि। हे शिवे ! ततः वर्मित वीजंरुपेणा पूर्वं मन्त्र मरडलानि सम्प्रोच्याभिषिच्य ह्रतो विनचयः: श्यादकृतां तेनु मरडलेन कुशानास्तरेऽत्। ततः वायुना यमित वीजेन दर्भानभ्युक्काऽभिषिच्य पिठदभेक्रमात् दर्भेऽपां मूले मध्ये चोङ्गं च पित्नादिभ्यो मात्रादिभ्यो दद्यात्॥ ४९॥

नचु केन केन वाच्येन पित्नादिभ्यः पिठडा निवेदयितव्या इत्य-मेल्लाथमालु चाऽऽमन्त्रणेत्यादि। हे महेश्वरि ! चाऽऽमन्त्रणेन समेतो-चविभक्त्रा विशिष्टं पित्नादीनां प्रत्येकं नामोच्चार्य स्वधया यव-

पिण्डान्ते पिण्डग्रेश्च विकौर्य्यं लेपभाजिनः । प्रौषयेत् करलेपौ नैकोहिष्टेष्यं विधिः ॥ ५२ ॥

माझ्झोकसंयुक्तं मध्ययवकर्म्मं संयुक्तं पिण्डं वितरेत् । व्युछकगोलं नान्दीशख्ख पितररक्खकदेवर्म्मं च्चे ष मध्ययवयुतः पिण्डक्खे स्वधेति वाक्को न दर्भेमूले पिले व्युछकगोलं नान्दीशख्ख पितामच्छकदेवगम्मे च्चे ष मध्ययवयुतः पिण्डक्खे स्वधेति वाक्को न दर्भेमध्ये पितामहायाछकागोलं नान्दीशख्ख प्रपितामच्छकदेवगम्मे च्चे ष मध्ययवयुतः पिण्डक्खे स्वधेति वाक्को न दर्भेओले भागे प्रपितामच्छायाछकगोलो नान्दीशख्ख मातरक्खि देविअष मध्ययवयुत एष पिण्डक्खे स्वधेति दर्भेमूले मातृ छाछकगोलो नान्दीशख्ख पितामच्छकि देविअष मध्ययवयुत एष पिण्डक्खे स्वधेति दर्भेमध्ये पितामहत्ते व्युछकगोलो नान्दीशख्ख प्रपितामच्छकि देविअष मध्ययवयुत एष पिण्डक्खे स्वधेत्यनेन दर्भेओले प्रपितामहत्ते व्युछकगोल नान्दीशख्ख मातामच्छकदेवम्मे ष मध्ययवयुतः पिण्डक्खे स्वधेत्यनेन दर्भेमूले मातामच्छायाछुकगो नान्दीशख्ख प्रमातामच्छकदेवगर्म्मे ष मध्ययवयुतः पिण्डक्खे स्वधेत्यनेन दर्भेमध्ये प्रमातामच्छायाछकगोलो नान्दीशख्ख मातामहच्छकि देविअष मध्ययवयुत एष पिण्डे स्वधेत्यनेन दर्भेओले मातामहत्ते व्युछकगोलो नान्दीशख्ख प्रमातामच्छकिदेवगर्म्मे ष मध्ययवयुतः पिण्डक्खे स्वधेत्यनेन दर्भेमध्ये प्रमातामहत्ते व्युछकगोलो नान्दीशख्ख मातामहच्छकि देविअष मध्ययवयुत एष पिण्डे स्वधेति वाक्को दर्भेओले हत्थप्रमातामच्छायाछकगोलो नान्दीशख्ख मातामहृत्ते व्युछकगोलो

नान्दीशख्ख प्रमातामहच्छकि देविअष मध्ययवयुत एष पिण्डे स्वधेति वाक्को दर्भेमध्ये प्रमातामहत्ते व्युछकगोलो नान्दीशख्ख हत्थप्रमातामहच्छकि देविअष मध्ययवयुत एष पिण्डे स्वधेति वाक्को न दर्भेमूले हत्थप्रमातामहायाछकगोलो नान्दीशख्ख मातामहृत्ते व्युछकगोलो नान्दीशख्ख हत्थप्रमातामहृत्ते व्युछकगोलो नान्दीशख्ख मातामहायाछकगोलो नान्दीशख्ख हत्थप्रमातामहायाछकगोलो व पिण्डं हत्यादित्यर्थः ॥ ५३ ॥

पिण्डान्ते इत्यादि । पिण्डान्ते पिण्डप्रदानान्ते पिण्डानभितः पिण्डग्रेशं विकौर्य्यं को लेपभुजः पितरः प्रोन्नत- मिति वाक्को न करलेपे न हसायग्गेनाछेन लेपभाजिन्चत्थानं पितॄन् प्रोषयेत् । एकोहिटेस्सयं विधिहे ंपभाजिपिठप्रोषणविधि- न्ति ॥ ५३ ॥

देवतापितॄटृप्त्यर्थे सावित्रीं द्वादश जपेत् ।

देवताभ्यस्तृधा जप्या पितॄज्ञान् सम्पूजयेच्चत: ॥ ४३ ॥

प्रणवाक्ष्य भूपं द्वीपं च नीलोत्पल नयनद्वयम् ।

दिव्यदेहधरान् पितॄनसृत: कव्यमध्वरे ।

विभाव्य प्रणवेष्टोमालिनं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ ४४ ॥

पितां मे परमो धर्म्म: पिता मे परमं तप: ।

स्वर्ग्ग: पिता मे तत्सौख्यमखिलं जगत् ॥ ४५ ॥

ततो निर्माल्यमादाय प्रार्थयेदिति श्रुतं पितॄन् ॥ ४६ ॥

ग्रामिषो मे प्रदेयन्तां पितर: काम्यमया: ।

वेदा: सक्तवयो नित्यं वर्षिष्ठां वाच्यया समम् ॥ ४७ ॥

यातारो मे विवर्धन्तां बहुन्यन्यानि सन्तु मे ।

याचितार: सदा सन्तु मा च याचामि कदाचन ॥ ४८ ॥

दैवादितो दिवान् पितॄन् पितॄज्ञान् विश्वजिदनुत्तमम् ।

देवतेत्यादि । ततो देवतापितॄटृप्त्यर्थे सावित्रीं द्वादश जपेत् तत: ।

देवताभ्य ऋति मन्त्रं विधा जप्या ततो गङ्गाप्रभृत्या

पितॄज्ञान् सम्पूजयेत् ॥ ४९ ॥

प्रणवाक्ष्यादि । तत: चतूप दीपं च प्रज्ञावाक्ष नयनद्वय मि-

मोक्ष्य दिव्यदेहधरान् पितॄन यजे कव्यं पितृप्रसन्न: सन्नत: ।

पितॄन् विभाव्य विप्रिन्योमं वच्यमश्रयं मन्त्रमुदीरयन् कोऽयं नु

जगताम् प्रणमेत ॥ ५० ॥

तमेव मन्त्रादि पिता मे रत्नाद्यम् ॥ ५१ ॥

तत रत्नादि । तत: परं निर्माल्यं पुञ्जादाह्य स्थण्डिलेवाथ

ग्रामिषो मे प्रसीदतामित्यादे' मा च याचामि कचनेऽन्नं

मन्न्न्नहयशरीरवत् कर्म्म साधक: पितृगामिष: कामान् प्राप्नुयात

चोचिव् ॥ ५२-५३ ॥

तथैव दर्शितां कुुर्यांत् पञ्चेषु निष्णु तत्ववित् ॥ ४६ ॥ गायत्रीं दृश्यभा जप्ता देवताम्योडपि पञ्चधा । हृद्या वाक्कि' रविः विप्रभिदं पूच्छेत् कताख्यात् ॥ ५० ॥

इदं स्याद्' समुचार्यं साड्‌' जातमुदीरयेत । हिजो वदेतं समयगेव साड्‌' जातं विधानतः ॥ ५? ॥ ऋषिवेगुंषमान्त्येषुं प्राप्यवं दृश्यभा जपन । श्राक्चिद्राभिविधानेन कुुर्यांत् सर्वं समापनम् ।

पातौयानानि पिठडांष ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ५२ ॥ विप्राभावे गवारिभ्यः सलिले वा विनिःक्षिपेत । वडिशाखामिदं प्रोतं नित्यसंस्कारकर्मणि ॥ ५३ ॥

देवादित इत्यादि । तत्रनन्तरं देवावितो देहपञ्चादिक्रमतो ब्रह्मन् जमस्वेति पिठड गयां मक्षेति तद् वाक्प्रश्र्चितं तच्चवित साधको रभेमयान् हिजानं पिठडांष विश्जेत तथैव देवाविद- ऋमेप्यैव तिस्रपि पञ्चेच्छ घो' तत्स्वरूपं श्रव्येत्यादि कतैताभ्युद्- यिकमादप्रतिष्ठार्थ यिरायादिकमसूक्ष्मगोत्रायाश्चकदेवशं यो ब्राह्मण्याय दर्शितां दार्घमसुतसृजे हृत्ति वाक्येन यणाशक्तिं हिरायादिकं दर्शितां करयेत् ॥ ५८ ॥ गायतोंमित्यादि ।

ततो गायत्रीं दृश्यभा'जप्ता देवताभ्यः स्तुत मन्त्रमपि पञ्चधा जप्ता वड्कि' रविः च हृद्या कताख्यात् सन् विप्रभिदं पृच्छेत ॥ ५० ॥

विप्रं प्रति किं पृच्छेदित्यपेक्षायामाह द्विदर्शित्यादि । इदं स्याद्- वसुद्वार्यं साड्‌' जातमित्यदीरयेत । योजनया इदं साड्‌' जातमित्येव विप्रः पृच्छेत !

ततो विधानतः सद्गेव साड्‌' जातमिति द्विजो वदेत् ॥ ५? ॥ श्राक्चिद्राभिविधानेन हेतुतस्तक् डिकमाेच्छेदेऽपि द्वैतमिच्छति कश्चन ॥ १३ ॥

दिग्रमोक्षासः ।

श्राद्धे पञ्चेपि कर्त्तव्ये पार्व्वणाल्लेन कौत्सं येत्‌ । ॥६८॥ देवतादिप्रतिष्ठासु तोर्थयात्राप्रवेशयोः । पार्व्वणेन विधानेन श्राद्धमेतदुद्दिश्योयेत्‌ ॥ ६९ ॥

नैतेषु श्राद्धकृत्सु पितॄनान्दोमुखान् वदेत्‌ । नमोड्नपृष्ठायियत्तत् स्वधायै पदमुच्चरेत्‌ ॥ ७० ॥ पित्रादिवस्यमपेक्षे तु यो जौवति वरा नने ! । तस्योद्देशेनमुचिक्रय श्राद्धं कुर्य्यादिहिच्छया: ॥ ७१ ॥ जनकादिषु जीवत्सु तेषु श्राद्धं विवर्ज्जयेत्‌ । तेषु प्रोतेषु देवेश ! श्राद्धयज्ञफलं लभेत्‌ ॥ ७२ ॥ जोवत्पितरि कल्याणि ! नान्यश्राद्धाधिकारित । मातुः श्राद्धं विन पत्न्यास्सथा नान्दीमुखं विनात ॥७३॥

एवमाभूदर्यकश्राद्धनिविधचक्रो दानेभ्यः सर्व्वश्रेष्ठं तेनैव विभिन्ना पार्व्वणादिकमपि श्राद्धं विधतवयमित्यादि श्राद्ध इत्यादिभिः । पार्व्व- गयमावास्यादौ कर्त्तव्ये श्राद्धे कल्पनोयेष्टनुज्ञावाक्येऽपु पार्व्वण पाल्ले न श्राद्धं कुर्व्व येदेकवार्येत ॥ ७४ ॥ देवतादित्यादि । देवतादिप्रतिष्ठासु तोर्थयात्राप्रवेशयोः कर्त्तव्ये श्राद्धे कल्पनोयेष्टनुज्ञाक्येऽपु पार्व्वणेन विधानैनतच्क्रश्राद्धमित्यु दो- रवेत्‌ ॥ ७५ ॥

नैतेप्किल्यादि । एतेषु श्राद्धकृत्सु घु पिनदोन्तोनुखान् वदेत किं च देवताभ्यः पितृभ्यश्च मन्त्रेऽपु नमोड्नन्त पृष्ठे दत्यत्तत् स्वधायै हति पदमुच्चरत्‌ । अन्यत्तु सर्व्वं पूर्व्ववद्देव विप्रेयम्‌ ॥ ७६ ॥ जड्डी तनमू जड्डं भयम्‌ ॥ ७७ । ७८ ॥

जोवदित्यादि । हे कल्याणि ! पितरि जोवति सति पञ्चस मातुः पञ्च्यास श्राद्धं विन तधा नान्दीश्रुखमाध्य दयिकमपि नोक्त- विना कल्याश्राद्धाधिकारिता नास्तीयन्वयः ॥ ७८ ॥

महानिर्वाणतन्त्रे ।

एकोदिष्टं तु कीलेष्ट्र ! विष्णुदेवान् पूजयेत् । एकमेव समुद्धिश्यानुज्ञावाक्यं प्रकट्पयेत् ॥ ७० ॥

दर्शेष्टिाभिमुखो ददात्¹ पिण्डं च मानवः । यथास्थाने तिलादेयाः सर्वं मन्येष्ट पूर्ववत् ॥ ७१ ॥

प्रेते तस्मिन् विशेषोडयं गडादीनां² विशर्ज्जयेत् । मतं समुज्जिखेत् प्रेतं तं वाक्ये दानेष्टान्तपिण्डयोः ॥ ७२ ॥

एकविधिष्य यत् श्राद्धमेकोहिष्टं तदुच्यते । प्रेते तस्यान्त्रे च पिण्डे च मतस्य³ मांसं नियोजयेत् ॥ ७३ ॥

अग्रौचान्तात् हितोयेहि³ श्राद्धं यत् कुर्वते नरः । प्रेते तस्मिन् विजानौहि तदेक कुलनाशिके ॥ ७४ ॥

गर्भेस्थावाज्जातमृतादन्यत्र मृतजातयः । कुलाचारानुसारेण मानवोऽग्रौचमाचरेत् ॥ ७५ ॥

एकोदिष्टे श्राद्धे ॥ ७० । ७६ ॥

प्रेतश्राद्धे हव्यादि प्रेतश्राद्धे गडादीनां⁴ विवर्ज्जयेत् न कुर्या- त् । यथोक्तावाक्ये⁵ द्रपिण्डयोर्दाने च मृतं जपेत् प्रेतं सर्वक्रियास्वे- वेत् । प्रेतश्राद्धे विशेषोडयं न कार्य्यामेकोहिष्टं श्राद्धं तद्वाच

एकविधिष्ये श्राद्धे तद्वाच एकविधिष्ये श्राद्धे । नियोजयेत् समर्पयेत् ॥ ७७ ॥

नहि प्रेतश्राद्धं किच्चिद् व्र्यगोचान्तादित्यादि । यथोच- वात् यथाग्रौचस्यान्तो यत्रास्ति तदग्रौचान्तं तद्वात् ॥ ७८ ॥

यथ प्रसक्ताद्यौचादिव्यवस्यामात्र गर्भेस्थावादित्यादिभिः । गर्भेस्थावाद्भं- पातात् जातमृतादात् जाता मच्चेव मर्तो जातमृतस्तत्राज्ञान्यो- ऽतजातयः सतोष्मा ननु: स्वकुलाचाराद्राहुचारेक्यौचममूल्यक्रिया- मोचरतां शुध्यात् ॥ ७९ ॥

दयमोल्लासः । २०२

शूद्रसामान्ययोर्द्वि ! माशेनागौचकल्पना ॥ ७६ ॥

असपिण्डसृतज्ञातौ विराजतागौचमिष्यते ।

गृखतोऽपि गतागौचे सपिण्डस्य मृतिं शिवे ! ॥७७॥

अग्रपूर्विनांधिकारी स्वाह्येवे पित्रा च कर्मणि ।

कुरते कुलाधिकार्ये ! तथा प्रारब्धकर्मणेषः ॥ ७८ ॥

पञ्चवर्षांधिकान् मर्त्यान् दाह्येत् पिटकानने ।

भर्त्ता सह कुलेभ्यनि ! न दहेत् कुलकामिनोम् ॥७९॥

तव स्ररूपा रमणीओ जगत्याच्छादनविग्रहा ।

मोहादृत्तंस्थितारोहात् भवेद्रकगामिनी ॥ ८० ॥

ब्रह्मन्नुपासकांस्तेषामाज्ञानुसारतः ।

प्रवाऽह्येद्धा निधनेद्घ्येद्घापि कालिके ! ॥ ८१ ॥

पृथक्त्वेते च तौर्हि वा देव्या: पाखण्डे विशेषतः ।

कुलोनानां समौपे वा मर्य्यं यस्तमभिवके ! ॥ ८२ ॥

विभावयन् सत्यमेकं विमृरन् जगतां तयम् ।

हिजातीनामत्यादि । उपनीतसपिण्डमर्य्ये शिशुजनने च

हिजातीनां ब्राह्मणत्वादिवैद्यानां क्रमतो डशौचेन हादगौचेन पचातः

पच्येऽप्यागौचकल्पना विधेया या शूद्रसामान्ययोस्तु माशेनागौचकल्पना

केया शूद्रसामान्ययोर्य्योऽपनयनस्थाने विगाढो भवेत्: ॥ ७६ ॥

असपिण्डोऽनेनैवि असपिण्डकृतज्ञातौ सपिण्डोऽभिमतो गोत्रजै:

कुरते यति विराजतागौचमिष्यते । गते गौचे डगौचे गते सपिण्डस्य मृतिं

मर्य्यं गृखतोऽपि जनकै: विराजतागौचमिष्यते ॥ ७७ ॥

अग्नौविरित्यादि । हे स्वाद्यो ! कुबाऽऽननातथा प्रारब्धकर्मणस्य

कुरते कुबाऽऽन प्रारब्धकर्मसऽभ्यजननंचिनु ददे पित्रे च कर्म्म यथुचि-

कां नोदिकारो न स्वात॥ पिहकानने हसीयाद ॥ ७८-८२ ॥

परित्यजति य: प्राणान् स स्वरूपे प्रतिष्ठति ॥ ५३ ॥

प्रे तभूमौ श्रवं नीलां ज्ञापयित्वा छतोच्चितम् । उत्तराभिमुखं कृत्वा ग्राययेत् चितोपरि ॥ ५४ ॥

सम्बोधनान्तं तद्गोत्रं प्रे ताख्यानं समुदीरयन् । दत्वा पिण्डं प्रेतमुखे देहेऽङ्कस्थितं स्मरण् ॥ ५५ ॥

पिण्डान्तु रचयेत् तत्र सिध्यन्ते स्थाडुललिङ्ग वा । यवगोधूमचूर्णेन धात्रीफलसमं प्रिये ! ॥ ५६ ॥

स्थितेषु प्रे तपुष्पेषु ज्येष्ठे श्राद्धाधिकारितः । तदभावेऽन्यपुल्लादौ ज्येष्ठानुक्रमतो भवेत् ॥ ५७ ॥

अभ्रौचान्तान्त दिवसे कतमोऽपि नर: शुचि: । मृतप्रे तत्वमुक्त्यर्थमुत्सृजेत् तिलकाञ्चनम् ॥ ५८ ॥

गां भूमिं वसनं यानं पात्रं धातु विनिर्मितम् । विभावयन् विविधनयं स्वाहृपे परमात्मनि ॥ ५९ ॥

प्रे तभूमावित्यादि । प्रे तभूमौ श्रवं नीलां छतोच्चितां छायाभ्यक्तं तं ज्ञापयित्वोत्तराभिमुखं कृत्वा चितोपरि तं ग्राययेत् ॥ ५४ ॥

सम्बोधनान्तमित्यादि । सम्बोधनान्तमित्यादि । प्रे ताख्यानं प्रेतसम्बोधनविभक्तप्रत्नं प्रेतनामा तद्गोत्रानुबन्धं सङ्कीर्तयन् कव्याद्‌गोत्रं प्रेत पितरस्कदे शर्म्म च ण्ठ पिण्डे स्वधेतिं वाक्यशुद्धचोरयन् प्रे तद्रवखे पिण्डं दत्वा दद्यात् ॥ ५५-५६ ॥

ज्येष्ठे पुत्रे ॥ ५७ ॥

व्यग्नौचान्न त्यादि । व्यग्नौचान्नान्त दिवसे व्यग्नौचान्ताह्न सरात् परकृतिनु वाघरे कतक्चान: शुचिय सदार: श्रोष्यध्यो त्यादि वश्यकगोत्रस्य प्रे तस्य पितृशकदेवशर्म्मण: प्रेतस्यविकृतप्रत्यभमकुलेनायाश्रदेवशर्म्मणो ब्राच्छिष्याय दातॄ कान्चनसहितां स्तिलान्नहुतश्चरुजे हति वाक्येन कृत-प्र तत्वमुक्त्यर्थं सिक्काज्ञानहुतश्चरुजं ॥ ५८ ॥

दशमोऽध्यासः ।

भोज्यं वहुविधं द्रव्यात् प्रे तस्ग्राय सत्सृतः ॥ ३८ ॥ गन्धं माल्यं फलं तोयं श्राद्ध्यां प्रियकरं तथा । यदु यत् प्रे तप्रियं द्रव्यं तत् स्वग्राय समुत्सृजेत् ॥ ३९ ॥ तत्स्थं षष्ठभक्तिं नैव निशमूलाद्धेन लाञ्छितम् । स्वर्णेनालङ्कृतं त्वेतत् प्रयेत् तत्स्थरसाये ॥ ९० ॥ प्रेतश्राद्धोक्तविधिना श्राद्धं कृत्वातिभक्तितः । व्रह्मज्ञानं ब्राह्मणान् कौलान् शुध्दितानपि भोजयेत्॥९१॥ दानैः श्रयक्ती मर्तुजः कुर्वन् श्राद्धं स्वर्गकृतिः । वृभुज्जितानं भोजयित्वा प्रे तस्य मोचयेत् पितॄन् ॥ ९२ ॥ श्राद्धैः कोहिष्टमेतत् प्रे तवर्गं तिकारयाम । वर्षे वर्षे मृतातिथौ दद्याद्रन् गतासवे ॥ ९३ ॥ वहुविधैरधिभिः किं वा कर्मभिवेंदुभिश्च किम् । सर्वसिध्दिमवाप्नोति मानवः कौलिकाच्छे नात् ॥ ९४ ॥ विना होमाजपात् श्राद्धात् संस्कारेषु च कर्मसु । सम्पूणेकार्थसिध्दिः स्यादेकया कौलिकार्च्चया ॥ ९५ �

र्गार्श्चार्द । श्रीं यंत्रेशकुलेश्वरीं पीठेश्वरीं पिवरशक्तिदेवगर्भस्य यो ब्राह्मणाय गाङ्कि मांसहं समर्पयद्र्वाति वाज्ञेन सत्युतः प्रे तस्ग्राय मां दद्याद्व । द्रव्यमेव कलयन्तेन तत्फलिको न भूस्यादिक्रमपि प्रे तस्ग्राय दद्याद्‌न

॥ ९६ ॥ ९० ॥ तत्स्थरत्नामये प्रे तत्स्ग्रावाप्रये ॥ ९७ ॥ वृभुज्जितानं शुध्दितान् ॥ ९३ ॥ श्राद्धेत्याद्यमेकोहिष्टे तु क्रतस्य प्रे तवर्गस्यः कार्येऽत्र वन्ह वंश मृत्य्वातिथौ कार्यम् !

शक्तां चतुर्थीमारभ्य शुभकामांऽपि कारयेत् ।

प्रासितां पश्चमे यावत् विशेष: श्रिवोदित: ॥ ६९ ॥

अन्यान्नापि विरुद्रे डाक्क्ष गुल्यैकौलिकान्नया ।

कर्म्माखपरिद्वार्य्यापि कर्म्मार्थी कर्त्तुं मर्हति ॥ ७० ॥

गृहदारभ: प्रवेशस्य यातारत्नादिधारयम् ।

सम्पूज्यायां पचवत्चै: कुय्यादेतान् कौलिक: ॥ ७१ ॥

संचेपयालामथवा कुय्यात् साधकसत्तम: ।

ध्यानं देवों जपन्नलं नवा गच्छेद् यथामति ॥ ७२ ॥

सर्व्वां सु देवताच्चां सु गात्रद्वयोतसवादिषु ।

तत्तत्कल्पोक्तविधिना ध्यानपूजां समाचरेत् ॥ ७३ ॥

ग्रास्यापूजोक्तविधिना वलिहोमं प्रयोजयेत् ।

कौलाचार्य्यन ददिक्षाश्च कल्पां कम्म्म समापयेत् ॥ १०२ ॥

गडां विष्णुं शिवं सूर्य्यं ब्रह्माणां परिपूज्य च ।

उद्वेध्यमर्चयेदेवं सामान्यों विधिरोरित: ॥ १०३ ॥

कौलिक: परमो धर्म्मे: कौलिक: परदेवता ।

कौलिक: परमं तत्त्वं तस्मात् कौलं सदाचार्चयेत् ॥ १०४ ॥

सार्व्वकिकोटितोर्थ्यास्तान् ब्रह्माद्या: सर्व्वदेवता: ।

वसन्ति कौलिके देहें किन्तु स्यात् कौलिकाच्च नतत्॥१०५॥

पूर्व्वाभिधित्क: सत्कौलो यक्ष्मान् देहेध विराजत ।

भन्यो मान्य: पुष्कतम: सदैव: प्राथ्यंते सुरे: ॥ १०६ ॥

कतपूर्व्वाभिषेकस्य साधकस्य श्रिवाल्मन: ।

एकोद्दिष्टश्राद्धे कृतं प्रेतं नोर्जारयेत्तिथ्यवगत्नव्यम् गतासुने निगन् ।

इति वाच्यो ॥ ६४-६५ ॥

दयमोल्लासः । २५३

पुष्टपापविश्लौनस्य प्रभावं वेत्ति को बुधः ॥ १०९ ॥ केवलं नररूपेषु तारयन्राखिलं जगत् । ग्रहणं लोकयानाच्च कौलो विहरति चित्तौ ॥ ११० ॥ श्रीदेव्युवाच ।

पूर्वाभिषिक्तकौलस्य माहात्म्यं कथितं प्रभोः । विधानमभिषेकस्य कृपया श्रावयस्व माम् ॥ १११ ॥ श्रीसदाशिव उवाच । विधानमेतत् परमं गुरुमासाद्य युगत्रये । गुरुभावेन कुर्वन्तो नराः मोचं ययुः पुरा ॥ ११२ ॥ प्रवले कलिकाले तु प्रकाइग्रे कुलवर्तिनः । नक्तं वा दिवसे कुर्वीत सप्रकाइग्राभिषेचनम् ॥ ११३ ॥ नाभिषेकं विना कौलः केवलं मध्यसेवनात् । पूर्वाभिषेकात् कौलः स्यात् चक्राधीशः कुलाचारकः ॥ ११४ ॥ तत्नाभिषेकपूर्वींहि सर्वविध्नोपशान्तये । यथाग्रुपचारेण विघ्नेशं पूजयेद्गुरुः ॥ ११५ ॥ गुरौ श्रद्धाधिकारेण स्यात् शुभपुर्गाभिषेचने । तदार्भिषेककौलिन संस्कारं साधयेत् प्रिये ॥ ११६ ॥

शुक्लामित्यादि । च्युतभुताम् कषायाम् यावदिल्यचम्भौ ॥ ८९-१०५ ॥ पूषाभिमेककविचिं भोर्हामिच्छन्तो म्रदेव्युवाच । पूषाभिमविच्छकौलस्येत्यादि ॥ १०८ ॥ एवं प्रार्थितः सन् श्रीमदाम्न, उवाच । विधानमित्यादि ॥१०९॥ नक्तं रात्रौ ॥ ११२ ॥ यथा पूषाभिषेकस्य विधानमाह तत्रेत्यादिभिः । विघ्नेशम् गणा- पतिम् ॥ ११३ ॥

खान्तापिं विन्दुसंयुक्तं वीजमस्य प्रकोर्तितम् । ९४ । गयाकोटिस्य ऋषि:श्रेष्ठो नौदतं विप्रस्य देवता । कत्तं वक्रमेषो विप्रग्रान्यथे' विनियोगिता ॥ ९५ ॥

षड्‌द्वौघंयुक्तमुद्गेन षड्‌ज्ञानी समाचरेत् । प्राणायामं ततः कृत्वा ध्यायेद् गণपतिं शिवे ! ॥ ९६ ॥ सिन्दूराभं त्रिनेतं' पृथुत्तरजठरं हस्तपद्मैर्धानम् ग्रहाणां पाशादिग्रेष्ठान् युतकरविलसद्धस्तयोपेतंकुंभम् । युक्तियादि । चेत् यद्यर्नाभिषिक्तवात् शुभपूर्याभिवेचने युक्‍त- र्‌धिकारी न स्वातदाभिषिक्तरौलोन पूर्व्याभिवेचनं संस्कारं नरः साधयेत् ॥९७॥

अथ गণपतिपूजाया विधानमेवाङ्‌खान्तार्पितित्यादिभि: । विन्दु- संयुक्‍तमहावाराहृदतं खान्तार्पितं खस्यादिनामकृर्‌कारकुपमचरमक्षि विन्द्रेशस्य वीजं प्रकोर्तितम् ॥ ९५ ॥

अथ छविन्यासं विधातं गণपतिविधिजसन्नतस्य ऋष्यादिकमाढ गगैक इत्यादिना । चस्य गণपतिविधोजसन्नतस्य गयाककच्छिन्द्रैत्कुन्दे विविध्रा देवता कत्तंव्यस्य शुभपूर्याभिषेककर्मपो विप्रग्रान्यथे' विनियोग: 'भवति गयाककाय वचषये नम: शिरसे नौटच्कन्दसे नम: हृद्ये विप्राय देवतायै नम: ऋतुघन्यासं विदध्यात् ॥ ९९ ॥

षडित्यादि । ततः षड्‌द्वौघयुक्तं न मूलेन गণपतिविधिज्ञान्ज्ञा- त्व्वा द्वौघ्याटोभि: व पड्‌क्कानि प्रतिन्यासं समाचरेत् गामकुल्लाभ्यां नम: गों तर्ज्जनीभ्यां खाडा गौं मध्यमाभ्यां वषट् गैसनाभिकाभ्यां ह्र्म गौं कनिष्ठाभ्यां यैष्टं गौं करनलकरपृष्ठाभ्यां फट् इत्यझ्‌कुश्चार्घ- षड्‌ज्ञन्यासम् गौं हृदयाय नम: गौं भारसे खाडा गौं शिखायै वषट् गे' कवचाय ह्र्म गौं' नेत्रत्रयाय वौषट् गौं व्याप्तिलाय फट् दति हृदया- दि॒षड्‌ज्ञन्यासं च विदध्यादित्यर्थे: ततो गम्भीमत मन्त्रेषा प्राणायामं कत्वा गণपतिं ध्यायेत् ॥ ९७ ॥

गणपतिध्यानमेवैकैन विन्दूराभमित्यादि । हुं भक्त्या ! गणपतितत्त्वेन स्फूर्त्या चैकैन विन्दूराभमित्यादि ।

दशमोलास: ।

वालेन्दूरूष्ममौलिं कार्पतिवदनं वोजपुराद्रंगण्ठम् । भोगेन्द्रावष्टभूषणं भजत गणपतिं रक्तावस्त्रान्कुरागम् ॥१९५ ध्यात्वैवं मानसैरिष्ठा पीठशक्ती: प्रपूजयेत् ।

तद्ब्रा च ज्वालिद्रौ नन्दा भोगद्रा कामरूपिणी । उग्रा तेजस्वतो सत्या मध्ये विप्रविनाशिनी । पूर्वादितोदक्‌ द्विल्वैत: पूजयेत् कमलासनम् ॥ १२० पुनध्याल्वा गणेग्वरं पञ्चतत्त्वोपचारै: ।

गणेग्वरं यूं भजतेत्थवद: कथम्भूतं गणेग्वपतिं विन्दूराभम् विन्दूरेङ्गाभा दोप्रियेक्ष यक्षिणं वा तथाभूतम् । पुन: क्रोधगम् विनेतृगम् विनोचनं पुन: क्रोधगम् प्रथयनरजडरम् ब्यतिविगानकुचिम् । पुन: क्रोधगम् ह्स्तपद्मै: पार्वक्रमेः गाढं पार्वकुलोेष्टनि परमग्डू प्रं वरं च दधानं दधतम् । पुन: क्रोधगम् उदकारविलसदाक्ष्णोपूर्णांकज्भम उग्रे विग्राले करे मुरड्कायां विलम्बन भास्माने वारुग्वला मदिरया पृष्ठ: कज्जो यक्ष तथाभूतम् । पुन: क्रोधगम् बालेन्दूद्रप्रेमौपिम बाखेन्दु नो-द्दोम्रो मौलि: किरीटं यक्ष तथाभूतम् । पुन: क्रोधगम् कार्पतिवदनं करिपतेग्जराजक्षे न वरदां स्ख्खां यक्ष तथाभूतम् । पुन: क्रोधगम् वोजपुराद्रगडम् वोजपुरेऽण मदत्पवाहेप्टाद्रैण गडदो कपोलौ यक्ष तथाभूतम् । पुन: क्रोधगम् भोगेन्द्रावष्टभूषम् भोगेन्द्र ग सम्परागेन वद्दा भूषा यक्ष येन वा तथाभूतम् । पुन: क्रोधगम् रक्तावस्त्रान्कुरागम् रक्तवस्त्रे षाड्रु रागो रक्ताल्व यक्ष तयाभूतम् ॥ १९५ ॥

ध्यात्वैवमित्यादि । एंव गणेग्वपातिं ध्यात्वा मानसैरेपचारैर- रिद्धा पूजयित्वा च प्रश्नयादिनमोङ्केन नाममन्त्रे ण गस्वपुष्या-दिभि: पीठशक्ती: प्रपूजयेत् । या: घोठशक्ती: प्रपूजयेत्सा ब्राह्म तेब्रा चेत्यादिनैकैन । पूर्वादित: क्रमेप्टेनातोलीनाद्या व्यूचं यित्ला प्रणयादिनमोङ्कोन्ननाममन्त्रेण गम्वपुष्यादिभि: कमलासनं पूज- येत्॥ १९५ । १२० ॥

२५६

महार्निर्वाणतन्त्रे ।

प्राभ्यच्ये तचतुर्दश्यां गणेग्वरं गगननायकम् । गगनार्थं गगनेशाढं यजेद् कौलिकसत्तमः ॥ १२१ ॥

एकदन्तं रक्ततुण्डं लम्बोदरगजाननौ । महोदरं विकटं धूम्राभं विघ्ननाशनम् ॥ १२२ ॥

ततो ब्राह्मीमुखाः शक्तोदधिकपालांश प्रपूजयेत् । तेषामस्त्रायधि सम्पूज्य विघ्नराजं विसर्जयेत् ॥ १२३ ॥

एवं सम्पूज्य विघ्नेशं ग्रामाधिवासनमाचरेत् । भोजयेश्च पञ्चतत्वैर्ब्रह्मान् कुलसाधकान् ॥ १२४ ॥

ततः परदिने रातः क्रतनित्योदितक्रियः । राजसक्तपापानां जयार्थे तिलकाक्षतम् ॥ १२५ ॥

उत्सृजेत् कौलटसार्थं भोज्येभ्यै कमपि प्रिये ! । गग्यं द्रवा दिनेशाय ब्रह्मविष्णुशिवाय च ॥ १२६ ॥

अन्नं यत्स्वा मालग्यां वसुधारां प्रकल्पयेत् ॥ १२७ ॥

कल्पणोऽभ्युदयार्थाय वृद्धिश्राद्धं समाचरेत् । ततः कुलं गुरोः पाश्र्वं प्राप्य प्रार्थयेदिदम् ॥ १२८ ॥

पुनरित्यादि । कौलिकसत्तमः पुनगणेग्वरान् ध्यात्वा पञ्चतत्त्वोपचारेैः । पूर्वोक्तमनुयोगैर्हि तद्वीर्योद्भवमेव च ॥ पञ्चतत्त्वमयं चैव पावध्यौ च विसर्जना-

यदिदमुपचारैैरभ्यर्च्य तञ्ज्जरादि च जु नमोडन्तनामसमन्त्रे या गग्यपुष्पा-द्रिभगेग्वरादीनां कमतो यजेत् ॥ १२९—?३० ॥

तत इत्यादि । ततः परं प्राङ्खवादिनमोङ्करनामसमन्त्रे या गग्यपुष्पा-द्रिभर्गेरग्वादीनां नाङ्ग्रोभर्त्तरोहाकरोति न्द्रादीनं दिक्पालान्च प्रपूज-

बलु । तेषां दिक्पालानामस्त्रायधि वं सम्पूज्य विघ्नराज ! चलद्रे ति वाक्ये न विघ्नराजं विसर्जयेत् ॥ १३१ ॥

एवमित्यादि । एवं विघ्नेशं सम्पूज्य वच्जनायपेन विधिना चाधि-

वासनमाचरेत् ॥ १३२ ॥

दयमोदासः।

नाहि नाद्य ! ऋलाधार ! नभिनौकुसवसभ ! । त्वत्पादाभोकृच्छ्रायां देहि मूर्ध्नः कपानिधे ! ॥ १७८ ॥ आत्मां देहि महाभाग ! शुभपूर्णाभिषेचने । निविंघ्रं कर्म्मणः सिद्धिमुपैमि त्वत्प्रसादतः ॥ १७९ ॥ शिवप्रकत्यात्मया वत्स ! ऋतु पूर्षाभिषेचनम् । मनोरथमयो सिद्धिर्ज्जायतां शिवसासनात् ॥ १८० ॥ इत्थमात्मां गुरोः प्राप्य सर्वोपद्रवघान्तये । आयुःसौववलारोग्यावाञ्छै सद्गुर्यमाचरेत् ॥ १८१ ॥ ततस्तु ऋतसङ्कल्पो वस्त्रालङ्कारभूषितैः । कारणैः शुद्धिसहितैरभ्यर्च्य षणयाद् गुरुम् ॥ १८२ ॥

तत रत्यादि । ततो दिनात् परादिने ज्ञातः ऋतनित्योदितक्रियश्च मनु ख्वो’ ख्यात्कागोत्रः श्रीमदधुकदेवशर्माां ध्याजन्मकरातामोघडुक्क ट तन्वयकामोऽथकगोत्रायाश्चक्रदेर्शमप्ये ब्राह्मणाय ददौ’ काञ्चनसहितां स्त्रिानह्युतसृजे ऋति वाच्ये नाजनकतपापानां त्याग्यां’ तिलकाक्षरनिघृत्जेतु तघैव कथितेन वाक्येन कौतूहलप्रथनमेकं भोक्तुमप्य तूद्जेत् ॥ १८३—१८५ ॥

यत् पार्थ्यवेष्टदाच्छ क्राच्छ नाघेत्यादिश्यां द्वाभ्याम् ॥ १८५—१८९ ॥ ऋत्वामिल्योदित । ऋतुय गुरोराज्ञया प्राप्य सर्वोपद्रवघान्तये त्यायनक्खोवदारोग्यप्राप्तये ख्वो’ ख्यात्कागोत्रः श्रीमदधुकदेवशर्माां नि:शेषोपद्रव्घं सकलाम् व्यायुःसौववलारोग्यकामस शुभपूर्षाभिषेचनमः’ करिष्ये इति वचूल्यमाचरेऽप कुर्व्वांत् ॥ १८२ ॥ तत्किलित्यादि । ततस्तु ऋतसङ्कल्पः: ध्यिष्यो वस्त्रालङ्कारभूष्यैः गुरुद्र्श्राहितैरपिांशादिशितैः कारणैर्द्यैच गुरुमभ्यर्च्य खोम् ख्यात्कागोत्रः श्रीमदधुकदेवशर्माांश्र्कागोत्र’ श्रीसन्नमस्कारानन्दनायं गुरुद्र्शेन भवन्न्’ वस्रादिभिरहृ’ ददृशे ऋति वाक्येन गुरो वच्तादिकर्म्मे’ श्वयाति ॥ १८१ ॥

गुरुम्मनोहरे गीहे गैरिकादिविचित्रिते । चित्रध्वजपताकाभिः फलपञ्चवर्णोभिते ॥ १३४ ॥

किड्डिनोज्ज्वलालाभिश्चन्द्रातपत्रविभूषिते । छत्रप्रदोपावलिभिस्तमोमालेयविवर्ज्जितं ॥ १३५ ॥

कपूररसहृतैधूर्पैयंचनधूपैः सुवासिते । व्यजनैथामरैवह्निहैः पङ्काद्यै रलजृम्भते ॥ १३६ ॥

साष्टहस्तं नितां वेदौमच्चकैश्वरजालाम् । रचयेत् मृमयं यत्न तत चूर्णीरचतसभवैः ॥ १३७ ॥

पोतकरासितभितगग्यामलैः सुमनोहरम् । मण्डलं सर्वतोभद्रं विदध्यात् योगरुत्सतः ॥ १३५ ॥

स्वकल्पोक्तविधिना मानसंचारांविधि क्रियां । कृत्वा पूर्वोक्तमन्र्ण ग पञ्चातत्त्वानि प्रोक्षयेत्॥ १३९ ॥

गुरुकृत्यादि । ततः गुरुगेह्हे षट्‌हहे सास्र्टहस्तमिताच्छककै- बद्धे चतुरकुले चतुरकुलानपरिमितां कृत्स्नधियौ वेदिं रचयेत् कल्पयेत् हृात चतस्रोकतैः पदैरत्नव्ययः । मनोहरैः स्यादौनि मप्रश्नाननि पदाथि गेहस्य विशेषष्यांनि भवन्तोनि क्रोयस । चित्रध्वज- पतकारभिय गोभिते ॥ १३४ ॥

क्रिड्डिनोज्ज्वलमालाभिः चन्द्रातपत्रकासम्भूहमालार्भिस भूषिते॥१३५॥ यच्चधूपैः माअलटच्यारमे: बहिःहे: मयूूरपचैः ॥ ९३६ ॥

तत चूणीरत्यादि । तनः परं श्रीगुरुतत्न रवचतायां वेद्यां पौत- रकार्मितथे तथ्यामलैरतसभ्वैगुणः शुमनोहरं सर्वतोभद्रं मण्डलं विदध्यात् काय्र्यांत । धसितैनोःलोकवर्गैः ध्यामलैहैरिहैः ॥ १३७ ॥१३५ ॥

स्वस्ते त्यादि ततः स्वकल्पोक्तविधिना मानसचारांविधिक्रियां मान- बपूजारपश्यन्तां क्रियां कत्वा पूर्वोक्तभन्ने गप मव्यादौनि पञ्चतत्त्वानि प्रोक्षयत ॥ १३९ ॥

संशोध्य पञ्चतत्त्वानि पुरः कल्पितमण्डले । स्वर्णं वा राजतं तार्क्तं रत्नमयं घटनेव वा ॥ १४० ॥

चालितचाष्टवीजेन दृश्यचातविचर्चितम् । स्थापयेद्रत्नवौजेन सिन्दूरेणाढ्ययेत् श्रियाम् ॥ १४१ ॥

चकाराद्यैःकारारात्तैर्वर्णैर्विन्दुभूषितैः । मूलमन्त्रत्रिजापेन पूरयेत् कारणेन तम् ॥ १४२ ॥

अथवा तौर्ष्यतोयेन शुद्धेन पायसापि वा । नवरत्नं सुवर्णं वा घटमध्ये विनिःक्षिपेत् ॥ १४३ ॥

पनसोडम्बराराध्यवकुलाक्रमसुरूद्धयम् । पक्षवं तन्मुखे दृश्यात् वाग्भवेन रसान्निधिः ॥ १४८ ॥

ग्रंथावेष्टं मृदो वापि फलाच्छेतसमन्वितम् । रमां मायां समुच्चायें स्थापयेत् पन्नवोपरि ॥ १४५ ॥

संशोध्य त्वादौ । मन्त्रेषु पञ्चतत्त्वानि संशोध्य पुरःकल्पिते सर्वतोभद्रमण्डलेऽथवा डिम्बोजेन घटं मन्त्रेषु चालितं भूतं दृश्यादतविचर्चितं तं दृश्यादतैर्वर्णैर्जप्तं स्वर्णं श्वेतभयं राजतं रजतोद्भवं ताक्त्रकोटिकं वा घटं ब्रह्मोजेन प्रक्षिप्तेन स्थापयेत् श्रिया श्रीं योजेन सिन्दूरेणाढ्ययेच्च ॥ १४० । १४१ ॥

चकारादैरकारारात्तैर्वर्णैः सह मुखमन्त्रस्य त्रिजापेन कारणेन स्वद्येन गायत्रा तोयंतोयेन शुद्धेन पञ्चिले वान्येन पाथ्रेण जलेनापि या तं घटं पूरयेत् । ततः घटमध्ये नवरत्नं सुवर्णं वा विनिःक्षिपेत् ॥ १४२ । १४३ ॥

तन्मुखे घटमध्ये वाग्भवेन रसैर्यात मन्त्रेषु ॥ १४८ ॥

गराग्निमित्यादि । ततः फलाच्छेतसमन्वितं सुवर्णोद्भवं मातृसदत्तिकोट्र्यं वारपि गराच्च रसां श्रोमिति मायां क्षोमिनि च समुच्चाये पन्नवोपरि स्थापयेत् ॥ १४५ ॥

वज्ञोयाहयुस्से न ग्रौवां तस्य वदाने !

ग्रत्तौ रत्तं ग्रिवे विष्णौ श्वे तवासः प्रकौत्तिंतम् ॥१८८॥

स्थां स्थों मायां रमां कत्वा स्थिरौक्त्य घटान्तरे ।

निद्रिध्य पञ्चतत्त्वानि नवपातालांषि विन्यसेत् ॥ १८९ ॥

राजतं मक्तिपात्रं स्यात् गुरुपात्रं हिरण्यमयम् ।

श्रीपात्रन्तु महाघटं ताम्राघटन्यानी कल्पयेत् ॥ १९० ॥

पाषाणदारुलौहानां पात्राणि परिवर्जयेत ।

ग्रक्त्या प्रकल्पयेत् पात्रं महादेव्या: प्रपूजने ॥ १९१ ॥

पात्राणां स्थापनं कत्वा गुरुन् देवीन् प्रतपंयेत ।

ततस्तत्स्तरमस्तरं शक्तस्तरमस्थरंयेत् मधौ: ॥ १९२ ॥

दर्शयित्वा घूपदीपौ सर्वं भूतवलिं हरेत् ।

पोठदेवान् पूजयित्वा षड्जन्यासमाचरेत् ॥ १९३ ॥

प्राणषायामं ततः कत्वा ध्यात्वावाद्या महेश्वरौम् ।

स्वग्रत्त्या पूजयेदिष्टां वित्तग्राल्यं विवज्जयेत् ॥ १९४ ॥

नतु किं वष्येन वत्सयुम्मेन घटस्य पीवां वज्ञोयादित्यमेचायामाहु यत्तौ रत्तमित्यादि ॥ १९५ ।

स्थां स्थोमित्यादि । ततः स्थां स्थों मायां रमां कृत्वा स्थां स्थों नोऽ स्थिरोभवेत् मन्त्रं पठित्वा स्थिरौक्तघटान्तरे पञ्चतत्त्वानि नितः-

विध्य पूर्वोक्तविधिना नवपातालाषि विन्यसेत् स्थापयेत् ॥ १९७ ॥

नतु किं दृश्योदक्वानि नवपातालाषि विन्यसेत्क्वाऽऽइ राजतमित्यादि ।

महाघटं नरकपालम् ॥ १९५ । १९८ ॥

गुरुन् देवोभिति क्षानन्दभेरवादीनामयुपलचषम् । प्रतपंयेत्

पूर्वोक्तं न ततःस्न्न्वेया ॥ ९५० ॥

दर्शयित्थे व्वादि । ततो घटं प्रति धूपदीपौ दर्शयित्वा पूर्वोक्त-

मन्त्र यो वेध भूतवली इत्यैव देव्यात् ॥ ९५१ । ९५२ ॥

होमान्तकृत्यं निष्याद्य कुमारो गुरुप्रतिसाधकान् । पुष्पचन्दनवासोऽभिरर्चयेत् सद्गुरुं शिवे ॥ १४३ ॥

गुरुगृहन्तु कौला मे शिष्यं प्रति कुलप्रता: । पूर्वाभिषेकसंस्कारे भवद्धिरनुमन्यताम् ॥ १४४ ॥

एवं प्रकृतिचक्रेऽपि तं बूयागुरुमादरात् । महामायाप्रसादेन प्रभावात् परमात्मनः ॥ १४५ ॥

शिष्यो भवतु पूर्वास्ते परतत्त्वपरायणः । शिष्येऽपि च गुरुद्वैमत्यिल्वाद्धि ते घटे ॥

कामं मायां रमां जया चालयेदिमलं घटम् । रक्तिष्ठ ब्रह्मकलत्र ! देवनालक ! सिद्धिद ॥ १४६ ॥

तत्तोऽपञ्ञवैः सिक्तः शिष्यो ब्रजति ततोऽस्तु ते ॥ १४७ ॥

इत्यं सद्याल्य कलशमुत्तरीमुखं गुरु: । मन्त्रैररतैश्च शिष्याणामभिषिच्चे तं कपालिन्तः ॥ १४८ ॥

शुभपूर्णाभिषेकस्य सद्यःप्रसरकर्तृषि: स्मृतः । कन्या डनुष्ठुप् देवताया: प्रषचं वौजमोरितम् ॥

शुभपूर्णाभिषेकार्थे विनियोगः प्रकीर्तितः ॥ १४९ ॥

होमान्तकृत्यं हीनपद्यन्न कर्तव्यं निष्फलं भवेत् । तया ॥ १४३ । १४९ ॥

परतत्त्वपरायणः परं ब्रह्म तत्परः ॥ १५० ॥

शिष्येऽपेत्यादि । ततः गुरु: शिष्यं देवौवद्यिल्वाद्धि ते पुंस्त्वेने घटे कामं मायां रमां ह्लादिनीं शक्तिं जया जयाख्यां शक्तिं चालयेदिमलं घटम् ॥ १५१ ॥

घटचालनमन्त्रमेवाह उत्तिष्ठे खाद्यम् ॥ १५२ ॥

घट्य कलशोऽयं सद्याल्य कपान्वितो गुरुसदृश-मुखं शिष्यं वच्यादिमां रतिं ननु राभिप्रज्वलव् ॥ १५३ ॥

गुरवस्त्वाभिषिच्यन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । दुर्गालक्ष्मीभवानीस्वामभिषिश्चन्तु मातरः ॥ १६० ॥

घोड़घी तारिणी नित्या स्वाहा महिषमदिनौ । एतास्वामभिषिश्चन्तु मन्त्रपुतेन वारिणा ॥ १६१ ॥

जयदुर्गा विघ्नलक्ष्मीो ब्रह्माणी च सरस्वती । एतास्वामभिषिश्चन्तु वगलां वरदां शिवा ॥ १६२ ॥

नारसिंही च वाराही वैष्णवी च वनमालिनी । इन्द्राणी वारुणी रौद्री ल्वाभिषिश्चन्तु मयि त्वया ॥ १६३ ॥

भैरवी भद्रकाली च तुष्टिः पुष्टिश्च मामा नमा । स्वाहा कान्तिर्दया शान्तिरभिषिश्चन्तु तेन सदा ॥ १६४ ॥

मच्छाकानो महालक्ष्मीः सौम्यंहानौ लमरस्वती । उग्रचण्डा प्रचण्डा च ल्वाभिषिश्चन्तु सर्वदा ॥ १६५ ॥

मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नृसिंहो वामनस्तथा । रामो भार्गवश्चास्वामभिषिश्चन्तु वारिणा ॥ १६६ ॥

ऋषिताझो ऋचचछदः क्रोधोत्त्तो भयङ्करः । कपालौ भूपणश्च ल्वाभिषिश्चन्तु वारिणा ॥ १६७ ॥

यथाऽऽपूर्णामभिषेकं ल्वास्वाद्यादिकमाह शुभं । पूणां त्वाद्या कान्तिदा देवा मष्खो वीजं शुभपूर्र्णामभिषेकार्थे विनियोगः । चिररमि सदाशिवाय कषषये नमः ष्खेभ्येऽस्तु पुष्ट्चन्द्रंसे नमः हृदये चाद्या-

ये कालिकायै देवताये नमः शष्ष्ये प्रष्ठाय वीजाय नमः शुभपूर्र्णामभि- घेकाथ्यो विनियोग रषह्यागिन्यासो विधातव्यः ॥ १६८ ॥

अथ गुरवस्त्वाभिषिच्यादोनेनैव कषनन्त्रानेबाछु गुरव इ- त्यादि । त्वां त्वाम् ॥ १६९-१६२ ॥

स्वा त्वाम् ॥ १६३ ॥

द॒शघमोञ्जास:।

कालो कपालिनौ कुट्टा कुरुकुल्ला विरोधिनी। विप्रचित्ता महोह्रोग्रा त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वदा ॥ १८५ ॥

इन्द्रोज्जिन: श्रमानो रक्तो वरुण: पवनस्थथा । धनदश्च महेशान: सिञ्चन्तु त्वान्दिगीश्वरा: ॥ १८६ ॥

रविः सोमो मङ्गलश्च वृद्धो जीवः सितः ग्रनिः । राहुः केतुः सञ्चरतां अभिषिञ्चन्तु ते ग्रहा: ॥ १९० ॥

नचतं करणं योगो वाराः पञ्चौ दिनानि च । ऋतुस्न्रांसो हायनस्वामभिषिञ्चन्तु सर्वदा ॥ १९१ ॥

नवपीचु सुरासपिञ्जी धितुङ्गभजलान्तका: । समुद्राक्ष्वाभिषिञ्चन्तु मन्त्रपूतेन वारिणा ॥ १९२ ॥

गङ्गा सूर्य सुतां रेवा चन्द्रभागा सरस्वती । मरयुग्मङ्कडको कुन्ती ख्वे तगङ्गा च कौशिकी ॥ १९३ ॥

एतास्वामभिषिञ्चन्तु मन्त्रपूतेन वारिणा । ग्रन्नताया महानागा: सुपयांस्या पतत्विषा: ॥ १९४ ॥

तरस: कालपटचाया: सिञ्चन्तु त्वां महौधरा: । पातालभूतलव्योमचारिण: चेमकारिणा: ॥ १९५ ॥

पूर्याभिषेक रत्नस्त्राभिषिञ्चन्तु पार्थिवम् । दौर्भाग्यं दुयंश्र्च रोगा दौर्मनस्य तथा शुच: ॥ १९६ ॥

विनश्यन्त्वभिषेकेन परमब्रह्मतेजसा ॥ १९६ ॥

ते इति कर्मण्य: श्रेष्ठेन विरचिततस्मात् पछो ॥१६४-१६५ ॥ जोषो वृंहयति: क्षित: शुक्र: ॥ २७०-१७१ ॥ क्षयैषता ऋऋष्य पुत्री यच्युना ॥ १७२ ॥

क्षान्नाद्या: मेघप्रभृतय: । शुभप्रद्या: मरुद्गणय' । सन्तानि्य: पञ्चिष्या: ॥ १७४ । १७५ ॥

ग्रलच्छमी: कालकर्षी च डाकिन्यो योगिनौगण्या: । विनश्यन्लभिषेकेषु कालौवौजन ताडिता: ॥ १७९ ॥

विद्युतास्ते विनश्यन्तु रमाचौजन ताडिता: । ग्राभिचाररता दोषा वैरिमन्दोदरवाश ये ।

मनोवाक्कायजा दोषा: विनश्यन्लभिषेचनात् ॥ १८० ॥ नश्यन्तु विपद: सर्वा: सम्पद: सन्तु सुष्टिरा: । ग्राभिषेकेषु पूर्वेण पूर्वा: सन्तु मनोरथा: ॥१८०॥

इत्येकादिकविंशत्या मन्त्रै: संसिद्धिसाधकम् । पञ्चोभि: खालुबन्नं पन: संस्रावयेद गुरुः ॥ १५१ ॥

पूर्वोक्तनान्ना सम्बोध्य ज्ञापयनं यक्तिसाधकान् । दृश्यादानन्दनाध्यान्तमाख्यानं कौलिको गुरुः ॥ ९५२ ॥

मृतमन्नो गुरोरद्रंस्ते सम्पूज्य निजदेवताम् । पञ्चतत्त्वोपचारेण गुरुमभ्यर्च्चयेत ततः ॥ १५३ ॥

गोमूत्रहिरक्षवांसि पानालङ्करणानि च । गुरवे दद्याद यजेत्त कौलिकं शिवात्मकानं ॥१९८॥

मुख: मोक्ष: ॥ १७६ ॥ ९७७ ॥

वारिष्टकारक: वध्युभोतुपादका: ॥ १७८-१५? ॥ पूर्वोक्त त्यादि । तत: कौलिको युत: गक्तिसाधकान् ज्ञापयनं सन पूर्वोक्तनाम्ना शिष्यं सम्वोध्य तत्त्वानन्दनान्तमाख्यानं नाम दृश्यादात् यथा वसुकादेवयन्मन् ! त्वमेतद्दिनमारमभ्याचकानन्वाख्यो-ऽसौत् ॥ १८२ ॥ ९८२ ॥

गोमूत्रहिरक्षेत्यादि । यों वद्योत्यादि कतैतस्य भपूणामिषेक्क्रमोऽत्र । कामजूतादि गम्भीराद्वैधिष्याभिषेकगर्भाविघ्नान्नेत्यादि

तंत्रमोक्षासः ।

ऋतकोलार्च्चनो धौरः शान्तोडतिविनयान्वितः । श्रीगुरोःशरणं सस्थाभक्त्या नत्वेदमर्थंयेत् ॥ १५४ ॥

श्रीनाथ ! जगतां नाथ ! मन्त्राथ ! करुणानिधे ! । परामृतप्रदानेन पूरयास्मानोरथं मम ॥ १५६ ॥

प्रार्थ्यां मे दौयतां कोना: प्रत्यक्षशिवरूपिणः । सच्छिष्याय विनीताय दद्र्यामि परमामृतम् ॥ १५७ ॥

चक्रेश ! परमेशान ! कौलपद्जभास्कर ! । कतार्थे कुरु सत्प्रिश्यं देयामुष्मै कुलामृतम् ॥१५८ ॥

आज्ञामादाय कौलानां परमामृतपूरितम् । सशुध्दिकं पानपात्रं शिष्यहस्ते समर्पयेत् ॥ १५९ ॥

ध्यायाक्ष गुरुदेवेभ्यं सुवसंलग्नभस्मना । स्वस्य शिष्यस्य कौलानां कूर्चे च तिलकं न्यसेत् ॥१६०॥

ततः प्रसादतत्वानि कौलेभ्यः परिवेश्रयन् । चक्रानुष्ठानविधिना विदध्यात् पानभोजनम् ॥ १६१ ॥

इति तेऽथितं देव ! शुभपूर्याभिषेचनम् । ब्रह्मज्ञानेकजननं शिवतल्पफलसाधनम् ॥ १६२ ॥

नवरात्रं समारावं पञ्चरात्रं विराचकम् । प्राथ वाच्ये करात्रवत् कुय्यांत पूर्याभिषेचनम् ॥ १६३ ॥

संस्कारेःडार्स्मान कुलेशानन ! पञ्चकल््याः प्रकौत्सितT: । नवरात्रे विधानव्यं सर्वंतोभद्रमंडलम् ॥ १६4 ॥

गुरवे दृश्यमहं सम्प्रदे मति वाच्येन यथार्थकि गोभूहिरण्यादीनि दद्यां गुरवे दत्वा शिष्याक्तानु शवसदृपानू कौलानू यजेत् ॥ १६४॥

यथो प्रार्थयते देवो मानार्थत्योदिको न हि ॥ १६६-१६० ॥

नवनाभं समराल्ये पञ्चाननं पञ्चरात्नके ।

तिरात्रे चैकरात्रे च पञ्रमष्टदलं प्रिये ! ॥ १८५ ॥

मण्डले सर्वतोभद्रे नवनाभेडपि साधकैः ।

स्यापनौया नवघटा: पञ्चानने पञ्चसंयुका:॥ १८६ ॥

नविनेडष्टदले देवि ! घटस्वकै: प्रकौर्त्तितः ।

श्रृङ्गारस्यादेवांशै कैङ्कर्यादिषु पूजयेत् ॥ १८७ ॥

पूर्वांभिषेकासङदानां कौलानां निर्माणनामकम् ।

दशेनात्र स्पृशेनात्र ग्राहाद् द्वादशधौयते ॥ १८८ ॥

ग्राहे वां वैष्णावे: श्रैवै: सौरैर्गाणापतैरपि ।

कौलधर्म्मान्वित: साधु: पूजनोयोगडितयात्मक: ॥ १८९ ॥

ग्राहे ग्राहो गुरुः शस्तः श्रैवै श्रैवो गुरुर्म्मत: ।

वैष्णावे वैष्णाव: सौरे सौरो गुरुरुदाहृत: ॥ २०० ॥

ग्रापेरे ग्राहपक्षैव कौल: सङ्केत सद्गुरु: ।

अ्रत: सर्वोत्तमा धीमान् कौलाद् द्वौचां समाचरेत्॥ २०१

पश्चात्तस्वेन यत्नेन भक्त्या कौलान् यर्ज्जान्ति ये ।

उदृत्य पुरुषान् सर्व्वांस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥ २०२ ॥

पशोर्योन्याम्बुसम्भव: पञ्चरात्रे न संशय: ।

वोरात्रस्य मनुर्वीर: कौलाद्भवति ब्रह्मावित् ॥ २०३ ॥

ग्रात्राभिषेको वीर: स्यात् पश्चात्तस्वानि शोधयेत् ।

स्वे षट्पूजाविधानेन न तु चक्रेश्वरो भवेत्॥ २०४ ॥

वौरघातो वथापायै वौरापां स्त्रीगमम्तथा ।

विदध्यात् क्रव्यात् ।। १८७-१८६ ।।

नविने पञ्जो ॥ १८७-२०० ॥

सख्व तिरात्र सख्व प्रयोग न ॥ २०१-२०४ ॥

स्तेयो महापातकिनसदृसंसर्गी च पश्चात् ॥ २०४ ॥

कुलवधू कुलद्रव्यं कुलसाधकमीव च । ये निन्दन्ति दुरात्मानस्ते गच्छन्यधमाङ्गातिम् ॥ २०६ ॥

नृत्यन्ति तद्रडामध्यो नृत्यन्ति रुद्रभैरवाः । मांसा श्वि श्चव गंानन्दा: सुरा: कौलादिषु नृणाम् ॥२०७॥

दयालव: सत्यशील: सदा परहितैषिष: । तान् गर्हयन्तो नरकान्निष्कृतिं यान्ति न क्वचित् ॥२०५॥

उक्ता प्रयोगा बहव: कर्म्माणि विविधानि च । ब्रह्मन् कनिष्ठकौशस्य त्यागात्तुष्टावयो: समम् ॥ २०८ ॥

एकमेव परं ब्रह्म जगदाद्यव्य तिष्ठति । विश्वाच्चेयं तदर्चा स्यात् यतः सर्वं तदन्वितम् ॥२१०॥

फलाग्यता कामपरा: कामंजालरता: प्रिये ! । पृथक्नो न यजन्तोडपि तत् प्रयान्ति विपर्य्यन्ति च ॥ २.११ ॥

सर्वं ब्रह्माणि सर्वत्र ब्रह्म नैव परिपश्यति । त्वे य: सएव सतेकोलो जीवन्मुक्तो न संशय: ॥२१२॥

इति श्रीमच्छङ्कराचार्य्यतन्नो तन्त्रोक्तमे सर्व धर्म्मो निरूप्य-

सारे श्रीमद्वाद्यारसद्भिसंह्रादे दृश्यादाद्यनिष्कृतिक्रिया-

पूष्णा रिघेऽ ककष्यन् नाम दृश्यमोक्षास: ।

स्वथ पञ्चमहापातकिन झाच वीरघातोत्याद्योऽकैन ॥ २०१-२०३॥

गर्हयन्त: निन्दन्त: ॥ २०५ । २०८ ॥

तदर्चा परकज्ञार्चनम् । तदन्वितमसु परकज्ञान्वितम् ॥ २१० ॥

फलाग्यता फलाकाङ्क्षिता । ज्ञात द्वति शेष: कर्म्मजालरता: कम्म्मसुचि-

हरक्ता ! तवूपरं ब्रज्ञा ॥ २११ । २१२ ॥

इति श्रीमच्छङ्करानन्द्यष्टतन्नाटीकायां दृश्यमोक्षास: ।

एकादशोऽध्यायः ।

सुत्वा ग्रामाभवधर्मांश्च वर्णाश्रमविभेदतः । श्रपथां परया प्रीत्या पप्रच्छ गुरुदरं प्रति ॥ १ ॥

वर्णाश्रमाचारधर्मांः संस्कारा लोकसिद्धये । कथिता कपया मह्यां सर्वज्ञेन त्वया प्रभो ! ॥ २ ॥

कलौ तु न तयो लोकारः कामकोधाभ्यां च हेतुतः । नास्तिकाः संगयात्मानः सदेऽन्द्रियसुखेऽप्यपः ॥ ३ ॥

कलौ लोकेनु प्रायशो नास्तिकत्वात सं ।यापद्मामनत्य । तं कामकोधाद्याभिभूतत्वं सर्वदेऽन्द्रियसुखाकाङ्क्षिताऽऽत्माऽऽत्माऽऽत्मप्रोक्त- सन्मार्गानुसृष्टाननुत्तच्चिद्विलङ्कनः सेवनााऽनेकरूपं पापसुत्पद्यो त तत्स्व तेऽथां कथं विरहाक्तिरित्याशयवतो पाह्यतो गुरुदरं पृच्छति स्मे त्यादिना । वयं तु नाऽऽज्ञाऽतदशाम्भो गाहस्थ्यमेवेतुको च तेऽथां विमतेऽनः शास्त्रार्थवचनाऽऽश्रित्य गुरोः प्रतिकूलतां मत्वा स्वपक्षं पत्या पायंती परयोत्समया प्रीत्या गुरुदरं कल्याणकत्तारं महान्तं प्रति पप्रच्छ ॥ ७ ॥

किं, पप्रच्छेल्याकाङ्क्षायां प्रष्टव्यसेवाभिधानहछुपक्रमते वय्यांस् मेप्यादि वचु नइद्वयोऽध्ययन झोकतयस । प्रभो ! हे स्वामिनु ! यद्याऽप लोकार्षिदये लोकनिर्दार्हनिषत्तये वर्णाानासाऽऽचार्यां वादारो धर्माः संस्काराश्च सर्वज्ञेन ! त्वं जिज्ञाता त्वया कपया मह्यां माऽऽत्मविष्य कथिता उक्ताः ॥ २ ॥

एकादशोऽध्यायः ।

भवन्निगदितं वर्क्षं नानुष्टास्यन्ति दुर्ष्टियः । तेऽत्र गतिरोधान ! विग्रेषाद्रकं महंसी ॥ ८ ॥

श्रीसदाशिव उवाच । साधु पृष्टं त्वया देवी ! लोकानां हितकारिणि ! । त्वं जगज्जननी दुर्गा जन्मसंसारमोचनी ॥ ४ ॥ tvमाद्या जगतां धात्री पालयित्री परात्परा । tvयैव धाध्यते देवी ! विश्वमेतच्चराचरम् ॥ ६ ॥

नानुष्टास्यन्तीति हितोयेनाऽऽन्वयः शिवोक्तवर्म्म ननुष्टाने श्रेष्ठं दर्शयन् लोकान्वाशनष्टि कचौ दुर्ष्ट तय रक्ष्यादिना । कथंभूता: लोका: दुष्टैस्तैः दुर्गे करिष्ये हितेच्छया ते वां हितायेभा तेऽत्र । दुर्गे करिष्यो वत्स- मानां हि अर्थे: पुनः कामक्रोधाभ्यां सचेतसः कामक्रोधाभ्यामसच्चेतसो येधां तथाभूता: नास्तका: परलोकादिकं नास्तीत बुद्धिजान: संग्रया- ज्ञान: परलोकादिकर्म्मात नास्ति वेति सन्देहापस्मानसः श्रेष्टेन्द्रिय- सुखेऽप्रिय: सव्वदा रशनादीनद्रियसुखाकाङ्क्ष: ॥ ३ ॥

दुर्ष्टिय: दुर्ष्टिय: रे मान ! हे रेऽसद्वयंगार्चन ! तेऽत्र लोकानां का गतिः को विडक्तो रिपाय: स्वार्दितान् विम्रेषाहत्कं कथयितुमपर्णसि त्वं भवसि । गतित्रांतेपायां च मार्गे यताभुपाययोरिति कोपः ॥ ४ ॥

यस्मादिदानीमपि सदा सदा साधु पूजयतिाहर्ना । हे देवि ! हे युतिर्मात ! त्वया शम्भु मनोरमं प्रष्टुम । साधुपुत्रे हेठ' वत्साद्द लोकानामिति । कौटिल्यदेवि ! लोकानां हितकारिणि जनानामभो- शोभुपादर्व्यात ! लोकानां हितकारिप्टे वीजं दर्शयेदृशं त्वमस्य- दि । तं जगज्जननी जगतां जनन्याो 'जगज्जननोलालोकानां हित- कारिप्टे त्वां पृष्टमिति योज्यम् । जन्म- संशारमोचनो जन्म: उत्पत्ते: संसारात पुनरुन्यांतायातकर्त्तुं: कर्त्तय- पुलादेश द्राक्कालो । क्षता एव दुःखेन गम्यते व्यायते या वा दुर्गा दुर्गे या च सिमुम् ॥ ५ ॥

त्वमेव पृथ्वी त्वं वारि त्वं वायुस्वं हुताशनः । त्वं दियख्वम्हारस्वं महतस्वरूपोपियो ॥ ३ ॥

त्वमेव जोवो लोकेषु त्वं विद्या परदेवता । इन्द्रियाणि मनोबुद्धिविंशेषषां त्वं गतिः स्थितिः ॥४ ॥

त्वमेव वेदा: प्रभवः स्मृततस्वं हि संहिताः । निगमागमतन्त्राग्ना मख्वं शास्त्रमयो गिरा ॥ ५ ॥

महाकालो महाकालो महालच्मौमहानौलसरस्वतो । महोदरो महामाया महारौद्रो महेश्वरो ॥ ९ ॥

त्वमिति । त्वं जगतामाद्या आदिभूतासि । जगतां धात्री पोष्णी च त्वम् । पालयित्री जगतां रचिका च त्वमेव । परात्परेऽरपि परा येठा च त्वम् । हे देहि ! कार्निमति ! वराचरं जकुमस्स्यारमितहिदं तयेयं भार्यते ॥ ६ ॥

त्वमेवेति । त्वं चाङ्कुरः ! महतस्वरूपोपियो च त्वमेव ॥ ७ ॥

त्वमेवेति । व्याक्षा झोके यो जीवस्त्रूपा च त्वमेव । विद्यै चाक्ष- मानकुपा च त्वम् । परदेवता येठदेवता च त्वमेवासि । पृथिन्द्रियाद्या भाखि विशेषषां या गति: स्यितिश्च तत्रूपा च त्वमेव ॥ ८ ॥

त्वमेवेति । वेदा यजुरादयः तद्रूपा च त्वमेवासि । प्रथयव व्योद्दारकूपा च त्वम् । सृष्टयो ममादिकचितजन्म गाक्षाद्य तद्रूपा च त्वम् । संहिता महाभारताद्यस्त्रूपा च त्वमेवासि । निगमः शम्भु- प्रनः पार्वतीसुखजातः पद्यारूपो नम्यविशेषः । श्यागमश्व भावसुख- गतगिरिजाननयातयाश्वेशमतः पद्यारूपोनम्यविशेष एव । तन्त्रे चार्म- कारहिघ्नः शिषोक्को गद्येऽपिलिखितो नम्यविशेष एव तद्रूपा च त्व- मेव । श्यख्वं शास्त्रमयो वेदानादिसकलशास्स्रैक्रूपा च त्वम् । शिवा कल्क्यैकनिखयंभूता च त्वमसि ॥ ८ ॥

सर्वज्ञा त्वं ज्ञानमयो नारायणवेद्य त्वान्तिके । तथापि श्रद्धासि प्राप्ते ! प्रोतये कथयामि ते ॥ ११ ॥

सत्यसुक्तं त्वया देव ! मनुजानां विचेष्टितम् । जानन्नोऽपि हितं मत्तः पापैराशु सुखप्रदः ॥ १२ ॥

नाचरिष्यन्ति सद्दर्म हिताहितवचिष्कृताः । तेभां निश्रेयसार्थोयं कर्तव्यं यत्नदुच्यते ॥ १३ ॥

अनुष्ठानं निषिद्धस्य त्यागो विहितकर्मणः ।

नम्हालज्जीश त्वमेव । विध्यां प्रदातुमीशानमहानोलसरखतो व त्वयेशासि । व्यग्रेपजगतृतां चिलतानामहेदरी त्वम् । जगन्नोऽहयितोऽवान्महाहामाया च त्वम् । महारौद्री क्रतु या च त्वम् । महेश्वरी महैश्वर्यविशिष्टा च त्वम् ॥ १० ॥

सर्वश्रेष्ठेति । सर्वज्ञा व श्रेष्ठपदार्थार्थज्ञातो । ज्ञानमयो मोक्षविषयप्रज्ञास्वरुपा च त्वमसि व्यक्तस्त्वान्तिकेऽप्यमप्रत्ययं किंडपि नास्ति । ननु किश्चिदपि ममानेव नास्ति चेतः कथं श्रद्धामोत्याश्रद्धमानां प्रत्याचक्ष तथापेति । यद्यापे वं तथापि प्राप्ते ! हे प्रकृष्टज्ञानवति ! प्रोतये कथयामि । ते त्वाभिपत् ते त्वभिमित वा । काकादिगोलकन्यानायेन प्रोतये इ॑त व्यूहोन्तराभ्यां क्रियाभ्यां समबध्यते ॥ ९? ॥

व्यधुना पूर्वोक्तमेवाहवदन्तरं दातॄन् प्रक्रमते सत्यसक्तमित्यादि । हे देवि ! महाजनानां मानवतानां विचेष्टितं विच्छृङ्खलं वेष्टितं तया सत्यधुक्कम् । विचेष्टितमेवाह जानन्न इत्यादिना । व्यात्तमुखो हि तं जानन्नोऽरुप मनुजा: सद्दर्म साधुमागें नारविरिष्यन्ति नानुष्ठास्यन्ति । सद्दर्मानाच-रष्ये हेत॑ वचन्महाजानं विविधानष्टि कथम्भूता मनुजा: क्रोधु सुखप्रदैर्‌र्हि ति सुखप्रापकैरपि कर्मभिरपि ता: क्षतो नारविरिष्यन्नेति भावः तेभां मनुजानां निम्रेयसार्थाय छत्क्तये यतू कर्तव्यं विधेयं तदुच्यते ॥१२?१३॥

ॠषीं जनयतः पापं को घोरोकामयप्रदम् ॥ १४ ॥ स्वानिष्टमातवजननात् परानिष्टोपपादनात् । तदेव पापं द्विविधं जानोहि कुलनाशिके ! ॥ १५ ॥

परानिष्टकरात् पापात् मुच्यते राज्ञो रसनात् । अन्यस्यां च्यते मत्येः प्रायश्चित्तात् समाधिना ॥ १६ ॥ प्रायश्चित्याथवा दह्हेर्नं पूतां ये ऋतांहसः । नरकान्न निवर्त्तन्ते इहामूल विगर्हिताः ॥ १७ ॥

ततादौ कथयाम्यायो ! ऋषिप्रासननिष्फलम् ।

प्रथमतो निषिद्धकर्म्मानुष्ठानविरहितकर्म्मान्नुष्टानाभ्यां पापोत्प-त्तिरिति ब्रूते ऋषुश्रुतिस्मादिना । निषिद्धस्य कर्म्मयोः धनुष्ठानमात्र-चर्या विविधकर्म्म शास्त्रयगोचरत्वात्। नृपां केयशोकामयप्रदं दुःखयो-कव्याधिप्रदायकं पापं जनयतः उद्वृप रदयत: ॥ १८ ॥

अथ पूर्व्वोंऽतापपश्यं महेतकं हि'विधं सम्पादयति स्वानिष्टे त्य- दिनां । ऋषनाशिके हे कुलेह्हारि ! स्वानिष्टमातजननादात्तमन एवानो-पसुतख्योत्पादनात् तथा परानिष्टोपपादनादन्यानां किलतख्यापि जननातदेव पूर्व्वोंकं पापं द्विविधं हिमकारकं जानोहि प्रतोदि ॥ १९ ॥

एयं द्विविधपापोतरप्तं प्रदश्ये दान्ती तथाहि शुक्ते रुपायं वत्तेति परानिष्ट त्योदिना । परानिष्टकराद्यस्योनातिचिततपादकात् पा-पात् राज्ञासनात् राजदण्डात् मत्त्यो जो मुच्यते छक्रो भवति । कम्म्म करोति लट् । स्वन्यक्रात् स्वानिष्टमातजनकात् पापात्त, प्रायश्चित्तेन समाधिना विस्तरह्नानिरोधेन च मुच्यते ॥ ९६ ॥

जातद्विधपापानां प्रायश्चित्तदरडाभ्यां पूतत्वलाभे सर्व्वदा नर-कस्याचिलं दुर्ग्गेयडमाच्च प्रायश्चित्योति । ये ऋतांहसः ऋतपापा जनाः: प्रायश्चित्या दह्हेह्हेर्ण पूताः पवित्रा न अभूवः: रहु लोके परलोके च विगर्हिता विनिन्दिताः सन्तस्ते नरकान्न निवर्त्तन्ते तसैव नितषन्ती-ष्नः ॥ ९७ ॥

एकादशोऽध्यासः । २०२

यक्ष्कृनात्राहे श्रानि ! राजा यात्रधमाꣳतिम्‌ ॥ १५ ॥

ध्यान्‌ पुतानुदासोनान्‌ प्रियानपि तथाप्रियान्‌ ।

ग्रासने च तथा न्याये समहृष्टावलोकयेत्‌ ॥ १६ ॥

स्वयं चेत्‌ ऋतपापः स्वात्‌ पौढ़येदेकतान्तसः ।

उपवासैश्च दानैश्च परितोषं विशुद्ध्यति ॥ २० ॥

वधाइँ मन्यमानः स्वं ऋतपापो नराधिपः ।

त्यक्त्वा राज्यं वनं प्राप्य तपसामानुमुद्ररत॑ ॥ २१ ॥

गुरुद्दएँ नैव राजा विदध्यान्नुपुपापपि ।

च्यथ राज्ञोऽर्ननिष्यं वर्षंतस्थाश्रूभूयतो भूपतेर्नरकगामित्वमा ह

तत्त्वादविस्मादिना ! हे च्छादो ! हे महेग्यानि ! तत् प्रायश्चित्तन्टपया-

म्नयोर्मध्ये चादौ प्रथमतो न्टपयासननिर्णयं कथयाभि । यास लाꣳह-

नात्‌ राजाधर्मकृतिं त्याति ॥ १५ ॥

न्टपशास्त्नननिर्णयमेवाह ध्यातनित्यादिना । ध्यातनु भर्ते ध्या न-

त्यादीनं पुतानाक्रजानु उद्दासोनानु यात्‌ मिलातिनिलानुन प्रियानु

ईहतातुन तथा ध्याप्रियानु च्याहृतांस ग्रासने तथा न्याये च राजा

समहृष्टा तस्ख्यड्घ्यावलोकयेत्‌ पद्ययेत्‌ ॥ १६ ॥

नम्व ऋतकिल्विपान्‌ पुक्रषान्‌ दशड्यतीः स्वयं सतकृरुमच्य्य कत्रं

शुभिसतताह स्वयँ चौदित्यादिना । चेद्योन्द राजा स्वयं ऋतपापः स्वात्‌

तदा उपवासैर्दूनेैश्च विशुद्ध्यति । वेदयुदि च्छकतांश्वोऽन्रप्रापानु

च्यन्यानु पीढ़येदेहृद्ययेत तदा दानैस्तानकृतां हृः परिनोष्य चोपवासै-

दँनेैश्च विशुद्ध्यति स्वतन पापतारनस्यादुपवासदानेनोक्षारतमयं वोद्ध

व्यम्‌ ॥ २० ॥

स्वध्यात्मानं वधाइँ मन्यमानस्व ऋतदुःसृतस्ख भूपते: प्राशख्चित्त

माꣳह वधाइँमिल्यादिना । स्वनात्मानं वधाइँ वध्ययोग्यं मन्यमानः

कतपापो नराधिपो राज्यं त्यक्त्वा वनं प्राप्य तपसातमानुमुद्ररत

ग्रोधयेत्‌ ॥ २१ ॥

न लघु' गुरुपापेषु विना हेतुं विपथ्यंये । २२ ।

तस्मिन्न यत्नं ग्रासने ग्राह्या अनेकौपार्गवर्त्तिनः । पापेभ्यो निर्भयेः ग्रस्तो लघुपापे गुरुद्रुमः ॥ २३ ॥

सकृत्कृतापराधिनि सत्पे बहुमानिनि । पापाङ्घोरौ प्रभस्तः स्वादु गुरुपापे लघुद्रुमः ॥ २८ ॥

स्वल्पापराधी कौत्स्वेत् ब्राह्मणो लघुपापकृत् । बहुमान्योडपि दृश्यः स्वादुचाम्भोरवनीसृता ॥ २४ ॥

न्याय्यं दृश्यं प्रसादं च विचार्यं सविच्चवैः सः । यो न कुय्याच्छमीपालः स महापातकी भवेत् ॥ २६ ॥

स्वथ दॄइंवैपरीत्ये हेतावसति लघुपापे गुरुद्रुढं गुरुपापे च वघु दृढं निपर्घ्यात गुरुत्व्यादिना । विपथ्यंये दृश्यं वै परोत्त्ये हेतु विना लघु पापपिंु जनेपु गुरुद्रुढं राजा नैव विदध्याद कुर्यांत । गुरुपापेपु जनेपु लघुद्रुढं न विदध्यात् ॥ २७ ॥

विना हेतुं विपथ्यंये इत्यनेन वैपरीत्ये कारणसक्ते विपरीतदॄइं विदध्यादेवेति श्वानतमतो हेतुदर्शनपूर्वकं विपरीतदृश्यं विदर्भाति तस्मादित्यादिना लोककथयेन । यत्न ग्रासने यथोक्तोमार्गवर्त्तिनो नो जनस्य भाषणेऽनेकौमार्गवर्त्तिनो बहुयोस्सहत्वं वच्तु माता जनाः भवन्ति । तस्मिन्नु पापेभ्यो वड्ढ्योडपि दोषैरैश्वा निर्भय भयहीनोडपि जने लघु पापेऽपि गुरुद्रुमः भवत् ॥ २३ ॥

सकृत्कृतापराधेन सत्पे सलज्जे बहुमानिनि सबड्मसाने पाप- टेक्कार्डप भीरौ भयस्थिने जने गुरुपापे डप लघु द्रुमः प्रभस्तः ॥ २८ ॥

स्वथ कतार्सापराध्योबड्मान्योरपि कौलग्राम्र्रण्ययो डुइ दृड्माच स्वल्पापराधीत्यादिना । बहुमान्योडपि कौलः स्वल्पपराधी चेत् स्वात् नातग ब्राह्मण्योरपि लघु पापकॄत्तदावनीसृता राज्ञा बहोभि दंडः स्वात ॥ २५ ॥

स्वथ महानिर्णयातीवारमक्षय्य दृइंवातिके विद्ध्यता महोपलक्ष्य

एकादशोऽध्यासः ॥ २०४ ॥

न त्यजेत् पितरं पुत्रो न त्यजेयुर् अपि प्रजाः । न त्यजेत् स्वामिनं भार्यो विनतानतिपरापिनः ॥ २०७ ॥

राज्यं धनं च धार्मिकस्य महोपते । संरक्षेयुः प्रजा यत्नै रत्नथा यान्यधोगतिम् ॥ २५ ॥

मातरं भगिनीं वापि तथा दुहितरं शिवे ! । गन्तारो ज्ञानतस्ते च महागुरुनिषातका: ॥ २८ ॥

कुलधर्म समाश्रिल्य पुनः सत्कृतकुलक्रिया । विश्वासघातिनो लोका ऋतिपातकिनः स्मृताः ॥ ३० ॥

मातरं भगिनीं कन्यां गच्छतो निधनं दमः ।

महापातकितामाह न्यायसिद्धादिना । सचिवैर् अन्योन्त्रिभिः सह विचार्य न्यायं दशकुं प्रदर्शं च यो महोपानो न कुर्यांतं स महापातकी भवेत् ॥ २५६ ॥

ऋषि स्वोचितप्रजानां धर्मर्माह न त्यजेदित्यादिना । पुत्रः पित-रौ मातापितरौ न त्यजेत् । प्रजाः नृपं राज्यानं न त्यजेयुः भार्यां स्वामिनं पतिं न त्यजेतुन्नव्वातिपातकिनोऽपि पितृादयो न हातव्या-स्तत्काह विनेतिः । स्वनिपापिनः पतितानां पितृादौन्विनतानु । अतिपात-किनस्तु नाज्ञा अपेक्ष्याः ॥ २० ॥

धार्मिके कमपते राज्ये दशकर्मकरोणां प्रजानां द्वेषमाच राझ्य-मित्यादिना । धार्मिकस्य महोपते राझ्यं धनं जीवनं च प्रजा यत्नैः संरक्षेयुः स्वन्यथा राज्याधिकमत्वेन्यक्ता ऋष्यक्तं ते च को ह्यनार्क्षात्-पितृादयोऽतिपातकिनो निहूषयति मातरमित्यादिना । हे शिवे ! मातरं जननिं भगिनीं स्वसारं तथा दुःहितरं पुत्रीं वापि ज्ञानतो ये गन्तारो भवन्ति तथा स्वान्तो महागुरुष्यां मातृादीनां निषातका: हनारो ये । कुलधर्म समाश्रिल्य पुनश्चत्कृतकुलक्रिया ये च विख्वासघातिनो लोकाः । तैर् अतिपातकिनः स्मृताः ॥ २८ । २८ ॥

महानिर्वाणतन्त्रे

तासामपि सकामानां तदेव विधितं शिवे ! ॥ ३९ ॥

मातापितृसुसत्कृत्यं शुश्रूषां खलु गुरौ च यत् ।

पितामहस्य वनिता तं तथा मातामहस्य च ॥ ३२ ॥

पित्रोर्भक्तः सुतां जायां भर्तुः पत्नीसुतामपि ।

भागिनेयीं प्रभोः पत्नीस् तनयाश्च कुमारिकाम् ॥ ३३ ॥

गच्छतां पापिनां लिङ्गच्छेदौ दर्शयां विधीयते ।

श्वासामपि सकामानां दमो नाशानिकृन्तनम् ।

गृहाद्विच्योपसं चैव पापाद्दिमुक्तये ॥ ३८ ॥

सपिण्डदारतनयाः स्वीयं विश्वासिनामपि ।

मर्वस्वहरणं केषावप्तं गच्छतो दमः ॥ ३५ ॥

च्यथ मातृदिगमिनः पुत्रपत्थ सक्कामानां तासां च ददृडमाह मातरमिति । हे शिवे ! मातरं जनयित्रीं तथा भगीनीं तथा कन्यां पुत्रों च गच्छतः पुंसो निधनं मरख्यमेव दमो ददृक्षः । सकामानां श्वासामपि तदेव मरख्यमेव दमनं विराचितम् । च्यथ मातृसख्खादिगार्सिनं पुंसां तासामपि सक्कामानां ददृडमाह मातापित्रोः स्वहुतस्तस्य पाथ्यां मैथुने क्रिया गच्छतां तथा सुषां पुत्रपर्थ्यं तथा श्वशुरपत्नीस् तथा गुरुक्कयं तथा पितामहस्य मातामहस्य च वनिता स्कीयं तथा पित्रोर्भातः-

कुतां मातृपितृव्योः पुत्रोस्मि । तयोरेद जाया भायिं च तथा भ्रातृ-पत्नीस तथैव सुतामपि तथा भागिनेयीं स्वसृतनयाम् । तथा प्रभोः-पत्नीस तथैव तनयां पुत्रीं च तथा कुमारिकामविाहितां स्कीयं गच्छतां पापिनां लिङ्गच्छेदः श्रिर्नकृतेन् ददृक्षो विधीयते । सकामानामासामप्य कात्व पापातं विशुक्कये नाशानिकृन्तनं नारिकाच्छेदनं गट्हाद्विच्योपसं चैव दमो ददृक्षो विधीयते ॥ ३१—३४ ॥

च्यथ सपिण्डपत्नीतनयागामिनो विध्वस्तकस्त्रीगामिनच ददृडमाह मातृसख्खादिगार्सिनो सपिण्ड त्वगिनो । सकपिण्डानो दारतनयाच्च विध्वासिनामपि स्कीयं सपिण्ड

एकादशोऽध्यासः ।

क्षत्रियैरैताभिरानाढ भवेत् परिषयो यदि । ब्राह्मणो वा अपि श्रैष्ठेन ज्ञात्वा तास्तथ्रचयं त्यजेत् ॥ ३६ ॥ सर्वेषांदारान् यो गच्छेत् ऋतुलोम परस्त्रियम् । दमस्थ्य धनादानं मासैकं कष्यभोजनम् ॥ ३७ ॥

राजन्यवैश्यशूद्राणां सामान्यानां वरानने ! । ब्राह्मण्यां गच्छतां ज्ञानासिद्धचछेदो दमः स्मृतः ॥ ३८ ॥ ब्राह्मण्यां विक्रतां कत्वा देवान्निर्योपयेद्वृपः । वोरस्कोगामिनां तासामेवमेव दमो विधिः ॥ ३९ ॥

गच्छतो जनस्य सदृशहर्यां सर्वधनादानं केग्यप्तनं केगुरुकुलं च दमो भवेत् ॥ ३५ ॥

व्यभिचारानतो वेदोक्तभियोक्तृनिधिभ्यां सपिण्डाद्रद्भिक्योन्तविवाहस्त्र्यह्य विधिपेयं तद्राहु क्लोभिरतिर्यादृशना । एताभिः सपिण्डाद्‌द-तनयाद्दिभः क्लोभिराज्ञा या वेदोक्तार्विधना गृह्नेन प्रियोन्त्रविधिना वा यद्याज्ञानात् परिरपायो विद्याहो भवेत् तदा ज्ञात्वा ताः क्लोस्तत्क्षपमेव त्यजेत् ॥ ३६ ॥

नहु सर्वेषदारान् सदृश्योनन्तरघद्रारांश्व गच्छतां कथं श्रदित्स-तादृश सर्वेऽत्यादृशना । यः पुमान् सदृशेदारान् गच्छेत् तयानुलोम-परस्त्रियम् च यो गच्छेत् यथा ब्राह्मणः क्षत्रियाम् क्षत्रियो वैश्यां चैवम् । तस्य धनादानं मासैकं कष्यभोजनं च दमो चेयः ॥ ३७ ॥

चयथ ज्ञानपूर्वकन्न्रयोगमने वतियार्तिनां सकामायास्त स्वार्थ दण्डमाह राजन्ये त्यादृशा । वरानने ! येष्ठदृशने ! ज्ञानाद्ब्राह्मण्यों गच्छतां राजन्यवैश्यशूद्राणां सामान्यानामन्या जानां च निष्कच्छेदो दमो दण्डः कृतः ॥ ३८ ॥

सकामां ब्राह्मण्योमपि विक्रतां कयथवा ऋत्कुजोनां कत्वा नृपो देश-द्विर्यामपेक्षि:सारवेत् । चयथ वोरस्क्लियो गच्छतां तासां च दण्डमाह वोरात । वोरस्कोगामिनां शक्लोसिनां तासां चवमेव पूर्ववद् व दमो वोरित ।

दुरात्मा यस्तु रमते प्रतिलोम परस्त्रिया । दृष्टेस्तस्य धनादानं त्रिमासं कष्यभोजनम् ॥ ८० ॥ सकामाया: क्रियाशापि दृष्टेस्तहविद्धौयते । वसात्कारगता भार्या त्याज्या पाक्या भवेत् स्त्रियो!॥८१॥

ब्राह्मो भार्यार्थयो: शैवौ कामतो वाच्यकामत: । सवर्णा हि परित्याज्या स्वाङ्गे तु परगता सक्त्त् ॥ ८२ ॥ गच्छतां वारनारोषु गवादिपशुयोनिषु । शुद्धिभेवति देवेभि! तिरात्रात् कष्यभोजनात् ॥ ८३ ॥

विधिविहीनातव्य ऋतस्थ: । विधिहीनि तु वि-पूर्वकाद् व्रताज: उपवासे धो: क्रिरिति कर्मेष्टि कि: ॥ ८४ ॥

व्यथ सर्वयोरनमवश्यं स्वोगरमिनां पुंवां तस्याच सकामाया दृढ-माच्छ दुरात्मा त्यादिना । यो दुरात्मा दृश्यवित्सो दृंवुजिहु:स्वभावो वा प्रतिलोम परस्त्रिया वह रमते यथा शूद्रो वैश्यवेल्यो:वम् । तथ पुंमो धनादानं त्रिमासं कष्यभोजनं च दृश्यो भरति ॥ ८० ॥

सकामाया: क्रियाश्च तहत् पूर्वंवदृश्यो विधीयते । "व्याता देङ्-मनो ब्राह्मस्वभाववष्टतिबु"ति कोष: । व्यथ वसात्कारेप्य परपुंर-मिताया च वनलायाच्चलाग: पालनं च पुंमा विधेयमिल्याह वसादित्वा-दिना । हे भवे! वचनारकारेप्य परपुसं गता या भार्या सा त्याज्या पाक्यादिभि: पाकभौया भवेत् ॥ ८? ॥

व्यथ कामाकाम्यां परगतोब्राह्मोयैवैयोभार्योऽध्योक्ष्वाग एषोचित तस्याच ब्राह्मोऽयादिना । ब्राह्मी वेदोक्तविधिना परित्योता व्यथा शैवी प्रियोक्तविधानेन परित्योता भार्या शकदेकवारमपि परगता चेतदा सर्वथा सर्वैरकारेप्य परित्याज्या स्वातृ ॥ ८२ ॥

व्यथ वेध्वागामिनां पशुयोनिगामिनां च प्रायश्चित्तमाच गच्छताशित्यादिना । हे देवेभि! वारनारोषु वेध्वाष्ठ तथा गवादिपशु-योनिषु गच्छता तिरात्रात् कष्यभोजनाच्छु द्रिभवति ॥ ८३ ॥

एकादशोऽत्रासः ।

गच्छतां कामत पुंसः स्त्रिया: पायुर दुरात्मनां । वध एव विधातव्यो भूष्णुता गभु गासनात् ॥ ४८ ॥ वलात्कारेण यो गच्छेदपि चाङ्गालयोग्थितं । वधस्तस्य विधातव्यो न चन्तव्यः कदापि सः ॥ ४९ ॥ परिषौतास्तु या नाय्री व्राह्मणी वैशवकं भिः । ता एव दाररा विधेया अन्याः सर्वाः परस्त्रियः ॥ ४६ ॥ कामात परक्रियं पश्यन् रहः सभाषयन् स्मृगत । परिष्व ज्योपवासेन विशुद्धे दिगुष्णकामात ॥ ४७ ॥ कुर्वत्येवं सकामता या परपुसां कुलाङ्गना ।

अथ स्त्रोपंसयोः पायुः गच्छतां दण्डमात्र गच्छतामपि गृह्णिना । पुंसः पुरषस्य स्त्रिया च पायुः युदं कामतो गच्छतां दुरात्मनां भूष्टा रात्र्रा गभुगासनाद्वध एव विधातव्यः ॥ ४८ ॥ वलात्कारेण परस्त्रोगामिनासपि वध एव दण्ड इत्याह वलाद्वि-ल्यानि । वलात्कारेण चाङ्गालनबोपितमरपि यो गच्छे तत्क्षापं वधो त्रिधातव्यः । कदापि स न चन्तव्यः चपि यद्देन ब्राह्मण्यादिगामिनां तु सुतरामेव वधो त्रिधातव्य रति भ्वानितं ॥ ४५ ॥ च्यथोक्तनच्यमा गपु तत्सुल्लोऽशेषकार्यततात् स्वज्ञोः परस्त्रोष निर्हपयति परिषौता इत्यादिना । ब्राह्मो वैदोकतवकं भिः गिवोक्त वच्म-भवं यास्तु नायः परिषौता उदाहृतास्ता एव दाराः क्लिश्यो विच्छे या अन्यास्तद्धिना सर्वाः परक्रिययो विच्छेयाः ॥ ४६ ॥

अथ कामतः परस्त्रीगमनादिकं कुर्वतः प्रायश्चित्तमाह कामादि-यदिना । कामात परक्रियं पश्यन् तथा रहः एकान्ते सभाषयन् तथा स्म-हालापं कुर्वन् तथा स्पृशन् परिष्वज्य नामालिङ्ग च हिगुष्णकामादुर-वासेन जानो त्रिगुष्येत । यथा कामतः परस्त्रीदृशने एको पवासेन सभाष्यो उपवासद्वयेन स्मृगने उपवासत्रयेण च्यालिङ्गने वधभिस्तः भवितः ॥ ४७ ॥

उक्तोपवासविधिना स्वात्मानं परिशोधयेत् ॥ ४८ ॥

शुभनिद्रा वचः स्वोषु पश्यन् गुद्ध परक्षियाः । हसन् गुदतरं मत्तः शुभ्ये हृदिकपवासतः ॥ ४९ ॥

दर्शयन्नग्नमाननं कुर्वन्नग्नं तथापरम् । विराटवमग्रनं त्यक्त्वा शुद्धो भवति मानवः ॥ ५० ॥

पत्न्या: पराभिगमनं प्रमाणयति चेत् पतिः । त्रपस्तदा तां तर्ज्जारं ग्यास्यात् ग्रास्याहुसारत: ॥ ५१ ॥

प्रमाणे यद्यप्रकृतः स्वात् दयितोपपत्ते: पतिः । त्यक्त्वा तां पोषयेद् यासै:सिस्ठे घे तु पतिशासनै: ॥ ५२ ॥

व्याधि सह परं च सा सम्भाष्याप्यादिक सर्वस्या: सङ्कामयात् क्षियाख्यपि तद्वेव प्रायश्चित्तमियाच कुर्यातोत्यादिना । या ज्ञाताज्ञाना कलुपा भिका ख्लो सङ्कामा सती परदृशा सह एवम् सम्भाष्यादिकं कुर्वती वभूत या पूर्वोक्तोपवासविधिना स्वात्मानं परिशोधयेत् ॥ ४८ ॥

नखु स्वोषु दरेवो वदत: परक्षीयुधु पद्यतो शुरुदारान् हसनस्य कथम् गुप्तिसत्नाच नु वदत्यादिना । स्वोषु निन्द्रासमव्यक्तं वचो नु वनं तथा परक्षिया गुप्त गोप्रदेयं पद्यनु तथा गुप्ततरं हसन्मत्यो हृदिकपवाषत: शुद्धयेत् ॥ ४९ ॥

नग्नंतमान नग्न दद्यात: परक्षु तदैव कुर्वत: कथम् गुप्तिसत्नाइ दरभेयाचत्यादिना । स्वात्मानं नग्नं दर्शयन् तथापरं नग्नं कुर्वन्वानरो हि रात्रिमग्रनं भोजनं त्यक्त्वा शुद्धो भवति ॥ ५० ॥

वयध स्वपतिप्रमाणमतान्युपहवगमनायाः क्षियाः तज्जातस्य च दयितादृश मुल्या रतत्यादिना । पतिसेधयिद मत्या: पराभिगमनं प्रमाणयति तदा नपस्तां तथा जारं व ग्रास्याहुसारत: पूर्वोक्त विधानात् ग्रास्याद् प्रमाणयादिना । दयितोपपत्ते: पत्या: व्याधोपपतिप्रमाणयाद्यपतिस्कायाः यहितव्यभिचारायाः क्षित या-व्य:गपोच्य्या विधातव्य रुक्षाद् प्रमाणयादिना । दयितोपपत्ते: पत्न्या:

एकादशोऽध्यासः ।

रसमाषामुपपतौ पश्चान्न पत्नों पतिस्थदा । निष्ठान् वनितया जारं बध्नन्ति नैव भूततः ॥ ४३ ॥ भर्तुर्नि वारणं यत्न गमने येन भाषिते ।

प्रयाप्याज्ञापनाततल त्यागाच्छा स्वातं कुलाज्ञना ॥ ४८ ॥ कुते पत्यौ स्वधर्मेण या पतिबन्धुवर्गे स्थिता । शभावे पितृबसूनां तिष्ठन्ती दायमर्हति ॥ ५५ ॥

द्विभर्तृकं पराजितं च मैथुनामिषटूषणाम् । पत्योः द्वे* रक्तवाससय विषया परिवर्जयेत् ॥ ५६ ॥

जारस्य प्रमाद्ये यद् अपतिरष्यकः स्वात्तर्हि तां दशितां त्यक्त्वा चेह यद् अप तिष्ठामने तिष्ठतु भर्तुराशां न लङ्घत तदा पात्कः कवचेद् तो .घयेत् ॥ ४२ ॥

नवु शश्वप्रपतिमा रममाणां पत्नीसवलोक्या भजेतां तां च तस्माद्दूर्वन्धाइत्व* स्वाच्छ येऽत्र सन्दृशानां गिरिजां प्रति ब्रुते रसमाषामित्यादिना । पतिरभर्त्रा यदोपपतौ रसमाषां पत्नो- पश्याद्वाचेष्टदा वनितया सख जारं निष्ठान् पतिभूष्टतो राज्ञो बध्नन्ति नैव भवेत् तदा निष्कृत्यनेनात्यकाले निष्ठतो बधाइत्व* स्वादेवेति घनितम् ॥ ५३ ॥

स्वस्थ भर्तृनिषेधस्थाने गत्वान्यास्तदोषजन्मद्युतेः सख भाष्यां च कुर्याद्या: स्वियाक्यागाइत्व* विदभाति भर्तृरित्यादिना । यदा साने गमने येन दुष्टा सख भाष्ये च भर्तुर्निर्यासार्थं जातं तत् प्रयाप्याज्ञाप- मात्र कुलाज्ञानाभि त्यागाच्छा स्वातं ॥ ४८ ॥

व्यथ प्रसीदाद्वू पतिराम्बादिवस्मे स्वधर्मेण च तिष्ठन्या मदतपति- काया दायभाव्यामाइत्व* हता रक्षादिना । पत्यौ कुते सति * पतिबन्धुवर्गे स्वधर्मेण च स्थिता । प्रतिवसूनामभावे पितृबसूनां यथे तिष्ठन्ती वधो दायमर्हति ॥ ५५ ॥

नाङ्‌मुदं तंयेहासैर्ग्याम्यालापमरपि त्यजेत् । देवत्नता नयेत् कालं वैधव्यं धर्षेमाश्रिता: ॥ ४९ ॥ न विद्यते पिता यस्य गृहोर्माता पितामहः । नियतं पालने तस्य माठवत्सुः प्रशस्यते ॥ ५० ॥ मातुर्माता पिता भाता मातुर्भाता सुतास्तथा । मातुः पितुः सोदरास्त्र विग्न्रे याः माठबान्ववा: ॥ ५१ ॥ पितुर्माता पिता भाता पितुर्भाता सुतास्तथा । पितुः पितुः सोदरास्त्र विग्न्रे याः पिठबान्ववा: ॥ ५२ ॥

मौंजनमित्यादिक्लोकाद्रयेन । विशिष्टा ऋषो दिर्मौंजनं परक्षाद्रं सैष्युनं रतिम् । वासिष्ठं सांवत्सरिकं भोग्यंष्यमलक्ज्जारं पयङ्कं कल्को रत्नायासो रत्नों वस्वं च परियज्ज्जोयेत् ॥ ५३ ॥

नाङ्‌र्मिति । वैधव्यं धर्मर्माश्रिता विधवा वाशेः पिष्टेर्ष्टेर्वां शुगत्निद्रव्यैः क्याकं नोद्वज्येयं नोत्साद्येयं । वाश्यते यस्तो वाशा: करत-ग्येडस । प्रास्यमालापमरपि त्यजेतं नहि प्रास्यालापाभावे कथम् कावं च्चेपेतल्नाह देवेल्यादिना । देवत्नता मती कालं नयेतं स्वोष्टनामादिको-तं नादिना कालं च्चेपेतर्थः ॥ ५७ ॥

नहि क्रतमातापितपितामहस्य गिषोः पालने पिठवत्सु माहवत्सू-मध्यं कतरस्य प्राप्रक्ष्यांदिति श्रुकेनो देवो प्रत्याङ् न विद्यित इत्यादिना । यस्य गिषोः पिता माता पितामहष न विद्यते तस्य पालने नियतं माठवत्सुः प्रशस्यते ॥ ५८ ॥

नहि के ते माठवम्ब्वादय इत्यादृं माठरित्यादिना । मातुर्माता मातुःपिता मातामहः मातुर्भ्राता मातुलः तथा माठ-म्राता: सुताः माठलपुताः: मातुःपितुर्मातामहष सोदराष मातृबान्ववा विद्र्रेया: ॥ ५९ ॥

याथ पितृबान्वचानां पिठरित्यादिना । पितृर्माता पितामही पितुःपिता पितामहः पितुर्भाता पितृव्यः पितृभ्राता पिठव्यः: सोदर्यः सुताः; छताः;

एकादशोऽध्यायः॥३९३

पत्युःसौता पिता जाता पत्युःसौतः स्वसुः स्वता! । पत्युःपितुः सोदरास्त्रि ज्ञेया: पतिबान्धवा: ॥ ६१ ॥

पितुः पितामहे पितुः पितामह्यै तथा स्वीयै! । श्रयोग्यस्नूषने पुवे होनमातामह्याय च ॥ ६२ ॥

मातामह्यै दरिद्रेभ्यः एभ्यो वासस्थाघनंन ।। दापयेद्रृ पति: पुंसा यथाविभवमथाकिक्ने! ॥ ६३ ॥

दुर्वाच्यं कथयतां पल्वौमेकाहमग्रनं त्यजेत् ।। तांहं सन्ताडयतां रक्तं पातयन्तं सम्भवामरान् ॥ ६४ ॥

क्रोधाद्वा मोहतो भाय्यौँ मातरं भगिनीं सुताम् ।

पितुःस्वसृभगिन्यासु सुतायाः पितुःपितुः पितामह्यै मोदरासु पितृ- । स्वसा विद्येया: ॥ ६५ ॥

नृप पतिबान्धवानाञ्च पत्युःपित्यादिना! पत्युःस्रातातृ स्वसुः: पत्युःपिता स्वगुरुः पत्युःभ्रातातृ सोदरः पत्युःभ्रातुः सुताः पुत्राः पत्युः- । स्वसृभगिन्यासु सुतायाः पत्युःपितुः स्वगुरस्य सोदरासु पतिबान्धवा

विद्येया: ॥ ६६ ॥

नृप दरिद्रेभ्यः पितृादिभ्यो भोज्यादिकं पुर्पेक्ष्य नरपतिह्यैप्ये- । दित्यादित् पितृभ्यो दर्यादिना हयेन हि । व्यास्मृते! जगज्जननि! पितुः

तथा मातृे तथा पितृःपितृे पितामह्हाय पितामह्है च तथा श्रयोग्य- । स्नूषने श्रयोग्यपुलायै स्वितये पुत्रहोनमातामह्हाय च ॥ ६७ ॥

तादृश्ये मातामह्ह्यै च दरिद्रेभ्यः यभ्यः: पितृादिभ्यो यथाविभयं । विभवंर्नतिक्षय वसो वच्तं तथा धनं भोज्यं नृपतिः पुंसा दाप- । येत् ॥६८ ॥

नृप पत्यै दुर्वाच्यं कथयतस्यां ताडयतस्यां रक्तं च पातयत: । ऋषत: प्रायश्चित्तमाचरेद्वैर्घ्यमभियादिना! पत्न्यौ परिदृश्यञ्चनत- । कव्यं वचः कथयन् जन एकादशमयं भोज्यं त्यजेत तां सन्ताडयन्स्त्र- । मर्गीं त्यजेत् । तस्मा रक्तं पातयन्तं सम्भवासुरान्तं त्यजेत् ॥ ६९ ॥

वदनं पोष्य समाहं विशुद्धे च्छिवप्रासनात् ॥ ६५ ॥ ग्राह्ये नोदाहितां कन्यां कालातीतेऽपि पार्थिवः । जानन्न द्वाहयेत् भुयो विधिरेषः शिवोदितः ॥ ६६ ॥ परिषौता न रमिता कन्यका विश्ववा भवेत् । माध्यदाह्या पुनः पिता श्रैवधर्मेष्वयं विधिः ॥ ६७ ॥ उदाहाद् द्वादशे पञ्चे पत्नन्तात् गतचायने । प्रशस्ते तनयं योज्य' न सा पत्नै न सः सुतः ॥ ६५ ॥

क्रोधादपघ्नोमोहतोडविवेकाद् भार्य्यां यां महत्त्वाद् वटतः प्रायश्चित्तमाह क्रोधादिव्यादिना । क्रोधादपघ्नोमोहतोऽविवेकाद् वेकादश भार्य्यां मातरं भगिनीं सुतां पुत्रीं न वा वदनं पुमान् श्रायभास- नात् सम्राडपुषोष्ट विशुद्धये ॥ ६४ ॥ नपुंसकपरिषीताया नार्या: पुनरहाऽहो राज्ञा विधापवितव्य इत्याह शरडेनेत्यादिना । कालेऽतीतेऽपि जगन्मनः पार्थिवो भूयः शरडे'न नपुंसकेनोदाहिता कन्यां भूयः पुनरहाऽहयेत् । न तु वेदाद्यस्मत्तत्त्व- नेदं मान्यं तत् स्वाच्छ विधिवदिति उभयः शिवोदितः शिवभाषितो विधिः । भराड रति घ मेह रति ढः ॥ ६६ ॥

स्वथ पारिषोताया सुतभृकायाः कन्याया: पुनरहाः पिता कार्ये इत्याह परिषोतेत्यादिना । या परिषौता विवादिता कन्या भर्त्ता न रमिता सतो विवादिता भवेत् सा परिषौतापि कन्या पिता पुनरहाद्या भवेत् । व्यथा प्रमाप्यं दर्शयेतिं श्रौवैति विधिरयं श्रौवधर्म्मे घु निकृपितः ॥ ६७ ॥

व्यथोदाहात् पञ्चे मासि प्रक्ष्ततपुत्रनयाया भर्तृं भरणालु प्रकृत- तनयाया: स्कीयाकृतृपक्षं' वान्क्ष तत्क्षततत्स्व व्यावृत्तयति उदा- द्वादिव्यादिना । उदाहाद् द्वादये पञ्चे घडे मासि योग्य' पुत्रं यं तनय या प्रकृत्ते उत्पादयति पत्नन्तात् गतच्हायने प्रतिमर्षणात् पात-

एकादशयोगासनः । ३९४

आगर्भात् पञ्चमासान्तर्गर्भे या स्तावयेदिया । तडुपायकृत* ताश यातयेच्चौत्रताडने: ॥ ६८ ॥

पञ्चमात् परतो मासात् या स्त्रीो भ्रूणं प्रपातयेत्त । तत्प्रयोक्तुश्च तस्याश्च पातकं स्वादधोऽध्ववम् ॥ ७० ॥

यो हन्ति ज्ञानतो मर्त्त्यं मानवः ऋतचेष्टितः । बधस्तस्य विधातव्यः सर्वथा धरषौष्यता ॥ ७१ ॥

प्रमादाद् भ्रमता ज्ञानात् ज्ञातवरमरिन्द्मः । द्विष्णादानतशौत्रताडनेत्थं विशोधयेत् ॥ ७२ ॥

वधो यै तनयैः पुत्रैः स पिता न स्तात् स च छुतो न स्तात् । तौ पुत्रलोन* च जारजातं त्रिविध्तया योष्यागं कुय्यादिति भावः ॥ ६९ ॥

अथ गर्भाश्रयमारभ्य पञ्चमासाभ्यन्तर एव गर्भे स्ताव्यनन्या: स्त्रिया.. स्तडुपायकर्तुश्च दशधमाद् आयर्भोदित्यादिना । आयर्भोदिन्धमारभ्य पञ्चमासान्तः पञ्चमासाभ्यन्तरे गर्भे धिया बुद्धया या स्ताव्येताम् । तडुपायकर्तं गर्भस्थापोपायकत्तारं च तौत्रताडने नैभूयो यातयेत् पोड़येत् ॥ ६९ ॥

अथ पञ्चममासादूर्ध्वं गर्भे स्ताव्यनन्या: स्त्रियास्तनयस्तत्प्रयोक्तुश्च न ऋण-धजन्यौ पातकमहिँ पञ्चनोदिन्यादिना । पञ्चमासाभ्यन्तरे परतो या स्त्री भ्रूणं गर्भे प्रपातयेत् तस्यास्तत्प्रयोक्तुर्जनस्य च वधोद्रवं महुष्यभजन्यं पातकं स्वात् ॥ ७० ॥

ततस्य कायं विशोधयेत् स्वादधिति गृच्छन्तीं पाख्यतों प्रभाःइ य इत्यादिना । यः ऋतचेष्टितो मानवो ज्ञानतो मर्त्त्यं हन्ति । महुष्ये हन्त तथ्य सख्यं था सख्य प्रकायेष्ट धरषौष्यता राज्ञा बधो विधातव्यः तत एव तथ्य गुदिनोऽन्यथेति भावः ॥ ७? ॥

अथ प्रमादादिभिरज्ञानान् मारयतो विशुद्धिं दर्शयवात प्रमादादिन्याधिनानं मारयतो विप्रादिन्या-हिना । प्रमादादनवधानत या भ्रमता ज्ञानाद्वा या नेइन्ति ते

स्वतो वा परतो वार्चि बधोपायं प्रकुर्वंतः । ज्ञानबधिनां दृश्यो विहितस्तस्य पापिनः ॥ ७३ ॥

नित्यः सृज्यामयोहारमाततायिनमागतम् । निघ्नत्य परमेशानि ! न पापार्हो भवेत्करः ॥ ७८ ॥

ग्राजुच्छेदे विधातव्यं भूभृतां निष्कनतनम् । प्रहारे च प्रहर्त्रे च नृषु पापं चिकीर्षति ॥ ७५ ॥

विप्रान् गुरुनगुरुतरं प्रहरेद् यो दुरासदः । धनादानादिकस्त्वादात् ऋमतस्तं विग्रोधयेत् ॥ ७६ ॥

मन्न्रैर्जनमरिन्द्रभौ विपच्यदमनकत्त्रा राजा द्विविधादानतो द्रव्यहरणतत्क्षोभितार्जनेऽपि विग्रोधयेत् ॥ ७२ ॥

व्यथ स्वतः परतो वा नरबधोपायं कुर्व्वतो दृश्यमाह स्वत इत्य-दिना । स्वतः परतो वा यो बधोपायं करोति तस्य बधोपायं प्रकुर्व्वतः पापिनः चज्ञानबधिनामत्नानतो नरहन्त्यां यो द्राढः मविच्छितः ॥ ७३ ॥

नच सृज्यामहतयोः कस्य निच्छतागततातोऽथ न यधाईतत् स्थान्न जघ्याग्रहायामात् नित्य हत्यादिना । हे परमेशानि ! मिथः परस्परं सम्प्रामे योद्धारं निघ्नत्य तथागतातमततातोऽथ च नित्य नर-पापार्हः पापभाक् न भवेत् । च्याततातिनो यथा-ऽखिनद्रो गरुडक्षैव पक्षपातिप्रधनापहः । क्षोभितारापहारी च घृतेते व्याततातिन-द्वात ॥ ७४ ॥

चथाऽऽनुच्छेदादिकं कुर्वतो दृश्यमाह चज्ञानत्यादिना । पापे चिं-डुप्र कर्त्तुमिच्छुपु नृषु भूतता । भूषेनाऽऽनुच्छेदे सत्याज्ञनिष्कननमाजुच्छेदनं प्रहारे च प्रहररं विधातव्यम् ॥ ७५ ॥

चथ माज्ञापयुरह्नमध्यं दृढादिकसदृयचकतस्तान् प्राहरतस्य चथ प्रीयाऽऽत्ममाहु विप्रानत्यादिना । यो दुरासदो दृशो जनो विप्राननुच्छादिना । यो दुराशदो दृष्टो जनो

ग्रस्तादिच्छतकायस्य शक्त्याशात् परतो मतो । प्रहर्त्ता दण्डनीयः स्यात् वधानहर्तो न हि भूत्‌ ।। ९९ ।।

राष्ट्रविप्लाविनो राज्यं जिहोर्षूणृपवैरिणाम् । रक्षोऽर्हितैषिषां भृत्यात् भेदकान् पसै नयोऽ ।। ९५ ।।

योद्धुमिच्छुः प्रजा राज्यं प्रक्षीयः पान्यपौडकान् । हत्या नरपतिं स्तान् नैव क्लिश्यिषभाग् भवेत् ।। ९८ ।।

यो हन्याज्जानवं भर्त्तुराज्यापरिहाय्येया । भर्त्तंरेव वधस्तस्य प्रहत्तुर्नैव श्रियायया ।। ५० ।।

विप्रानु युध'य हन्तुमित ग्रेषः । स्वयमुरन्तं दण्डादिकसदृश्विचमेतु तान् । ग्रहीरहन् तं क्रिमतां धनादानात् हेतोर्दाहदाहरो विषोधिबेत् ।। ७६ ।।

व्याथ ग्रस्तादिच्छतग्रोरस शक्त्याशात् परतो मरतो मरषे मतिहर्त्त- र्हि दण्डनीयत्वं वधानहर्तां चाह ग्रस्तादिच्छादिना । यस्तादिना च तत्- कायो यस्य तत् पुंसः शक्त्याशात् परतो मतौ सत्यां प्रहर्त्तां भूष्तो राज्ञो दण्डनीयः स्यात् तं वधानहर्तो नैव स्वात् ।। ७७ ।।

व्याथ देशोपद्रविप्रः राज्यहरषेक्कून् नृपतितिविपन्नाथां रहोऽहिता- कारदी नृपसैन्यभेदकंस्त्यान् राज्यं सद् योधुमिच्छुः प्रजा: पान्यपो- उकार्यस्य नस्य च मतो महोपते: पातकभागित्वं नेत्याह राष्ट्रे त्वदि लोक- द्रयेन । राष्ट्रविप्लाविनो देशोपद्रवकानु राज्यं जिहीर्षूणृपतेः- रक्षोऽर्हितैषिषां राज्यं यत्नूयां रहोऽर्हितैषिप्यो रहस्य हिताकाङ्ङिप्यो नृपसैन्यस्य योभेदकान् नृपास् सैन्यस्य च भेदं कुर्वतो भयतायुन् चमात्यादेन तथा राज्यं सद् योधुमिच्छुः प्रजा: तथा पान्यपौडकान् प्रक्षीयाश्चे- तान् हत्वा नरपतिः क्लिश्यिषभाङ् नैव भवेत् ।। ७८ । ७९ ।।

व्याषापरिहाय्यं प्रभावमाजहुन्नापक्नेन यक्षे ने भध्ये न माहुषं स्वात- यतो भरसुरेव बधो विधातव्यो न भयस्यतेऽह य दस्यादिना । भर्त्तुरपरिहाय्यं याहकदुननीयाद्वया यो मानवं हन्याव् तत् प्रहत्तु- स्तत्वं इमं वधः किन्तु प्रयोचितया भर्त्तुरेव बधोऽहितः स्वपतिष्यै ।

अथ्यतपुंसः पशुना मुखैवों स्मियते नरः । धनदण्डेन वा कायदण्डेनास्य विशेषोधनम् ॥ ५१ ॥

वधिर्य्ये खान्न पान्नासु त्रपायते प्रोढवादिनः । दूषकान् कुलधर्म्माणां श्रास्याद्राजा विगर्हितान् ॥ ५२॥

स्थाप्यापहारिणां कुरूं वध्यकं भेदकारिणाम् । विवादयन्तं लोकांशं देशान्निर्यापयेद्रपः ॥ ५३ ॥

शुल्केन कन्यां दातृं च पुत्रं शठे प्रयच्छताम् । देशान्निर्यापयेन्द्राजा पतितान् दुष्कृतामनः ॥ ५४ ॥

मैथुनेन भर्त्रा चापकृनग्रक्खो भत्यो यदि मानवं हन्याल् तदा तस्यैव वध ईति क्रोशितम् ॥ ५० ॥

नव्नवधनानस्य यस्य पुंसो श्रस्तादिभिर्म्मनुष्यो स्मियते तस्य वधर्मुद्धिः कथं स्तात्त्राच्छ व्ययने त्यादिना । व्ययतपुंसो यतद्वीनस्य यस्य पुरुषस्य पशुना गवाश्वादिना शस्त्रैः खादृदिभिर्वा नरो स्मियते तस्य पुंसो धनदण्डेन कायदण्डे न वा विशेषोधनं भवेत् ॥ ५? ॥

व्यथ राजाचालक्विनसदर्पे प्रोढवादिनः कुलधर्म्मदूषकांश्च राजा दण्डे प्रदित्याच्छ वधिर्य्यादिना । नपान्नाच्छ वधिर्य्यखान् राजाच्चलद्विनो नृपापो प्रोढवादिनः प्रोढं वदतः तथा कुलधर्म्मांशं दूषकांशं वगर्हितांश्चान्दन्ताननतान् राजा शास्योत् ॥ ५२ ॥

व्यथ न्यासापहारिकादिकाव्दिजदेगतो नरो निष्कास्येन्द्याच्छ स्थाध्ये त्यादिना । स्थाप्यापहारिष्यं न्यासखापहार्त्तारं कुरूं कठिनं निध्रेयं वा तथा वध्यकं तथा भेदकारिष्यं तथा लोकानं विवादयन्नस्य जनं नृपो देशान्निर्य्यापयेदिच्छ्राययेत् ॥ ५३ ॥

व्यथ शुल्कपहर्षपूर्वकं कन्यां दातृ च व ददतां जानानु भूपो देग-द्विःारयेदिच्छ्राद्या पर्याप्ता न शुल्केनेत्यादिना । शुल्केन दाननिमित्तकधनेन हेतुना ककैचिज्जा रायंव्रेश्रतः ग्रामे शठे कन्यां दातृ तथा शुल्केनैव कामनु विवादितः प्राहता इष्टे नाशानः ।

मिथ्यापवादव्याजेन परानिष्टं चिकीर्षेव: ।

यथापवादं ते शास्त्राः धर्मज्ञे न महौौभृता ॥ ५५ ॥

यो यत्परिमितानिष्टं कुय्यांतत् सम्मितं धनम् ।

तत्पतिहं पयेततेन जनायानिष्टभागिने ॥ ५६ ॥

मध्वमुक्ताहिरण्यादिद्रव्यातूनां स्तेयकारिषा: ।

करस्थ वाऽऽहोभ्षेदो वा कायो मुख्यं विचारयनं ॥ ५७॥

मध्वषाख्खगवादीनां रत्नादीनां तथा शिल्पो: ।

वलेनापह्नतां नप्यां स्तेयवद्धितो दम: ॥५८ ॥

ऋणानामल्पमूल्यस्य वस्तुनस्तेयिनं तृप: ।

पापहतद्यमानं पापकुलेन वा पतितान् जनान् राजा देशान्तर्यांप-

येत् । श्राहे द्रति सम्प्रदास्वाधिकारपत्तन द्विजचित्तत्वात् सम्रस्यधि-

करष्ये चेतित सप्तमे ॥ ५९ ॥

च्यथ मिथ्यापवादच्के न परानिष्टजननाकाङ्क्ष्यां दण्डमाह मि-

व्ये त्यादिना । मिथ्यापवाद्याजेन श्रपत्यानुपवादच्के न परानिष्ठन्या-

नाकाङ्क्षिनं चिकीर्षेवो ये मानवाक्ते धर्मज्ञे न धर्मे जानतां महो-

भतां राज्ञा यथापवादं शास्त्रा गुर्वे पवादे गुरुग्रासनं लघुपवादे च लघु-

नाथ नहि विनैवापराधं परानिष्टं कुर्व्व तः पुंसः कोऽत्र दोषस्त्व-

स्वाह्ह य इत्यादिना । यो नरो यस्य यतु परिमितमनिष्टं कुय्यांतत् तेन

तत्स्थो जनाय तत्सम्मितं धनं नृपतिहोंपयेत् ॥ ६० ॥

च्यथ मध्वमुक्तादिहस्तेयिनां दण्डमाह मषोत्यादिना ।

मध्वषुक्ताद्रह्यादीनां धातूनां स्तेयकारिषो नरस्य करस्य वा-

होभां छेदं मघ्यादीनां मूल्यं विचारयनु नप: कुय्यांत् । चालये-

मूल्यकमघ्यादिस्ये कार्ये द्रत्यर्थ: ॥ ६१ ॥

व्यथ वधात्नकारण्य मध्वाषादिनासपहारकदण्डमाह मोहर्ष्य-

विशोधयेतं पदचतं समासहं वागयनं कषम् ॥५८॥

विश्वासघातके पुंसि कतत्रे सुरवन्दिते !।

यज्ञेऽत्रं तैस्तपोदाने: प्रायश्चित्तैर्निष्कृतिः ॥५९॥

ये कूटसाक्षिप्रणो मच्च्या मध्यस्था पदपातिनः ।

ग्रास्यास्तांस्त्रिदशैरुद्वेन देशान्तर्यानुपयेकृपः ॥ ६० ॥

घटसाक्ष्या: प्रमाणं स्याद्वारस्खाय एव वा ।

अभावे द्वावपि क्षिप्ते ! प्रासक्तौ यदि धार्मिकौ ॥ ६१॥

दिन। महिषान्व गवादीनां पशूनां तथा रत्नादीनां तथा त्रिगुणो वक्षे-

नापच्युताश्चपहरतां वध्या लो यवाद्दू मो विहितः ॥ ६२ ॥

व्यथाचक्षु मघ्यादिमदालत्यमूल्यवस्तुनच लोभिनो विवादान्वित्यादिना ।

वद्धानाभित्यादिना वद्धानां तथाल्पमूल्य यद्व वस्तुनच लोयो

यो मरक्तं पदचतं स्मरानं वा कषमार्गयन् भोजयन्, पो विषो-

पयेत् ॥ ६३ ॥

व्यधानेकयजन्तादिकं कुत्र तोरपि विश्वासघातकतद्नोरनिष्कृत-

त्वमाद्द विश्वासेत्यादिना । हे सुरवन्दिते! विश्वासघातको तथा कतत्रे

उपकत्विनाग्नेक्रो च पुंसि यज्ञैरखमेधादिभिः तैः लाक्ष चान्त्रारपादि-

भिस्तपोभिरैनैव प्रायश्चित्तैः पापविनाशनैरेतैर्निष्कृतितं काम

हकिनं स्वाद्ये ॥ ६४ ॥

व्यथ वार्चित्ये मिथ्याभिधायिनां पदपातिमध्यस्थ्यनां च देश-

माद्द ये रत्यादिना । कूटसाक्षिप्रः साक्ष्ये कृराभिधायिनो ये मच्च्या-

सथा पदपातिनो मध्यस्थाश्च ये तान् नपस्तीमदच्डेन ग्रास्यास्तथा

देशान्तर्यानुपयेतं ॥ ६५ ॥

नहि कति साक्षिप्रा: प्रमाणां भवेयुरित्यपेचायामाद्द मडित्यादिना ।

घटस्खलारक्षयो वा साक्षिप्रा: प्रमाणां स्युः । हे शिवे ! व्यभावे ति-

वहरादिशार्क्षसचपे यदि प्रविषो धार्मिकौ भवेतां तदा द्वावपि क्षि-

पिता प्रमाणं खोतीमूलं ॥ ६६ ॥

एकादशोऽध्यासः ।

देशतः कालतो वापि तथा विषयतः प्रिये ! । परस्यरमयुक्तस्येष्टं ग्रप्याह्नं साच्चिप्यां वचः ॥ ५२ ॥

ग्रन्य्यानां वाक् प्रमाणं स्वादधिराज्ञां तथा प्रिये ! । मूकानामेष्टमूकानां विरसाक्रीडति लिंपिः ॥ ५८ ॥

लिंपिः प्रमाणं सर्वेषां सर्वत्रैव प्रशस्यते । विप्रे साध्व्यवहारेऽपि न विनश्येद् छिरं यतः ॥ ५९ ॥

स्वोयार्थेमपरार्थे च न कुवंतः काल्पितां लिंपिम् । दण्डस्तस्य विधातव्यो दिपाद्यं कूटसाच्चिप्या ॥ ५६ ॥

स्थानाद्भ्रष्टत: परस्यरमसक्तं साच्चिप्यां वचो न प्रमाणमित्यादि देशतः कालादिना । हे प्रिये ! देशतः स्थानतः कालतो दिनप्रहरभेदतस्तथा विधयतो वस्तुतो वा चेष्टं यदि परस्यरमयुक्तं सम्भवं साच्चिप्यां वचस्तथाऽऽप्याहं स्वात् ॥ ५३ ॥

नहु दर्शनाद्यक्ता ग्रन्थादय: साक्ष्यो भविष्यमर्हन्ति न वैद्या ग्रक्शायामाच्छ व्यानामित्यादिना । हे प्रिये ! व्यानामाच्छत्प्यां तथा वधिराणां श्रोत्रयोरनानि वाक् प्रमाणं स्वातू मूकानामवाचां तथा एड़-मूकानां श्रोत्रयचोरहृितानां विरसाक्रीडिताः स्वोकारो दिर्परच्चरं च प्रमाणं खातू ॥ ५४ ॥

व्यथान्यप्रमाणाऽऽलिप्रमाणाऽऽस्य बड़कालस्यापित्वात् प्राथस्यमाह . लिपिरित्यादिना । सर्वत्रैव कर्मण्य त्रिगेपात् क्रयविक्रयादिकर्मव्यवच-रेपु सर्वेषां लिंपिः प्रमाणं प्रशस्यते । प्राथस्येऽहेष्टे दर्पयच्चाद् न विनश्ये दित्यादिना । यतश्चिरं बड़कालं लिपिने विनश्ये छिरं . तिष्ठे दित्यर्थः ॥ ५५ ॥

स्वाथाच्चरं कल्पयतो दण्डमाह स्वोयार्थमित्यादिना । स्वोयार्थेमपरार्थे कूटसाच्चिप्या यः करोति तस्य तादृशो लिंपिं द्वारतो जनस्य क्रूटसाच्चिप्या दण्ड्योऽनृतां वदतो दिपाद्यं दियुपो दण्डो राजा विधातव्यः ॥ ५६ ॥

९२२ महानिर्वाणतन्त्रे ।

आभ्रमथ्याप्रमत्तस्य यदझौकरपं सकृत् । स्वोयार्थे तत्प्रमाणं स्याद्वचसौ बहुसाधुपाम् ॥ ९३ ॥

यथा तिष्ठन्ति पुण्यानि सत्यमाश्रित्य पार्वति ! । तथाऽऽनृतं समाश्रित्य पातकान्यखिलान्यपि ॥ ९४ ॥

व्रतः सत्यविहीनस्य सर्वपापामयस्य च । ताडनादिमनाद्राजा न पापाहः शिवाज्ञया ॥ ९५ ॥

सत्यं ब्रवीमि सदृश्यं सृष्ट्या कौलं गुरु' दिजम् । गर्हातोयं देवमूर्तिं कुलग्रास्क' कुलाकुतम् ॥ १०० ॥

देविनिर्माल्यमथवा कथनं श्रपथो भवेत् । तद्वाक्यं वदनं मर्ल्यः; कुलान्तं नरकं व्रजेत् ॥ १०१ ॥

वडवाऽनलवचोभ्योऽप्रमत्तोऽभ्याज्जनः स्वयं कतैकवारंलोकार-कुप्रमाणस्यार्थातिप्राणस्यो दर्गेयतुमाह चभ्रमस्थेयादिना । व्यभमस्स भान्तराऽचित्स्थाप्रमत्तस्य भावधानस्य यतं सकृदेकवारर्मापि व्यतिकरपां स्वोकारस्ततु स्वोयार्थे वडवः सान्निप्यामपि वचसो भावप्यार्द्रभिकं प्रमाणां स्वातु ॥ ९७ ॥

व्यथाडसत्यस्याऽखिलपातकाऽभयत्व' व्याहरंस्तदारम्या झानवान् द्रुत- यतो राघ्रः पापान्छतवमाह यथाऽन्यथादिना शिवाज्ञयाऽयतां न स्वोकारयेन । हे पार्वति ! यथा सत्यमाश्रित्य पुण्यानि तिष्ठन्ति तथाऽनृतं तमसत्य- समाश्रित्याऽऽखिलान्यपि पातकाऽस्तिर्धनी ॥ ९८ ॥

व्रतः सत्यविहीनस्य सर्वं पापामयस्य च जनस्य ताडनादिमनाद्राजून दण्डाज्ञो राजा शिवाज्ञया पापाहः पापभाक् न स्वातु ॥ ९९ ॥

व्यथ श्रपथसकल्पं ननहपयंसतताहतं ब्रुवतो मर्त्येस नरकग- मस' विद्रेभाति सत्यमित्यादिना लोकह्येन । सत्यमहं ब्रवोमीर्तित सकल्पे कौलं कुझोनं गुरुं निषेकादिकरं दिजं ब्राह्म्यां मातृतोयं गृह्णाज्जप देवमूर्ति देवताप्रतिमा कुलग्रास्क' तन्नैदिक कुब्जान्तमो-

ग्रपापजनिकार्यां त्वागे वा ग्रहक्षेऽपि वा । तत् कार्य्यं सर्वथा मतं खोक्कतं ग्रपथेन यत् ॥ १०२॥

स्वोकारोक्तधनाच्चध्ये त पञ्चमेकमभोजने: । भ्रमेषापि तमुग्रद्ग्राहाद्ग्राहं कषायानैः ॥ १०३ ॥

कुलधर्मोंडपि सत्येन विधिना चेत्न सेविचः । मोक्षाय श्रेयसे न स्वात् कौले पापाय केवलम् ॥१०४॥

सुरा द्रवमयो तारा जीव निस्सारकारियो । जननो भोगमोक्षाणां नाशिनौ विपदां रजाम् ॥१०५॥

सर्वम् । देहिनिर्म्माल्यस्य का श्रृंङ्गा कथनं शपथो भवेत् तत् शपथे नृचतं मिथ्यां बदनं मन्त्र्य: कल्यान्तं कलुपर्यन्तं नरकं ब्रजेतु नरकादनन्तरं गच्छते ॥ १०१ ॥

व्यथ शपथपूर्व्वं कस्तोकताडपापजनककार्य्यों ऽमवश्यकतयात्मसाद् व्यापमेत्यादिना । न पापकृ जनिहतुरपत्त्रियेभ्यस्ते पां कार्य्यां त्वागे वा ग्रहक्षेऽपि वा शपथेन मतैर्यें तु स्वीकृतं तत् सर्व्वथा कार्य्यं न लङ्घनीयमित्यर्थः । पञ्चमीडपि वेधेनैन पापजनककर्म्म च्या त्यागे ऽपि यत् श्लोकतं तस्यै वाङ्मात्रत्वमिति निश्चिन्तम् ॥ १०२ ॥

ननु श्रद्धिनामेकं पञ्चमभोजन नैज्न: शुभ्येत तु भ्रमेषापि तं श्लोकरक्षार्थद्ग्राहाद्ग्राहं कषायानैः शुध्येतु ॥ १०३ ॥

व्यथादिविधसेवितस्य कुलधर्म्मस्यापि पापजनकत्वमाह क्रत्वादि-ना । सत्येन विधिना चेद् यदि सेविचो न खादु तदा कुलधर्मोऽपि कौलेनैने मोक्षाय व्यापक्रियं तथा श्रेयसे भद्राय च न खादु केवलं पापायैव भवति ॥ १०४ ॥

व्यथ सुरेल्यादिमिर्ल्लभिः पद्यैर्मेद्यैः स्तौति । सुरा द्रवमयो द्रवकुपा तारा भवति या जीव निस्सारकारियो जीवां निस्सारकलो या भोगमोक्षाणां जननो च नाशिनी विपदां दिपत्तीनां रजां च नाशिनी ॥ १०५ ॥

दाहिनो पापसख्खानं पावनो जगतां प्रिये ! । सर्वसिद्धिप्रदो ज्ञानवडिविद्याववाडिं नो ॥ १०६ ॥

मत्ते मं मत्तभिः सिद्धः: साधके: चित्तपालके: । सेव्यते सर्वदा तैरेवाढ्ये ! स्वाभीष्टसिद्धये ॥ १०७ ॥

मत्स्यनिविधिविधानेन सुसमाहितचेतसा । पिवन्नि मदीरां मच्याहिं णव ते चित्तौ ॥१०८॥

प्रत्येकतत्त्वश्लोकारादिहिना स्याच्छिवो नरः । न जाने पच्चतल्लानं सेवनात् किं फलं भवेत् ॥ १०८ ॥

इयध्व ते वाकगो देवी निपोतरा विविधवजिं ता । लघां विनाशयेत् सदयं बडिमार्गयुगशोधनम् ॥ १९० ॥

या पापसख्खूनां पापमच्छानं दाहिनी दगध्री । हे प्रिये ! या जगतां पावनो शुद्धिकत्रीं या सर्वसिद्धिपदा सर्वासां ! न त्वीनं मद्रा-लो या ज्ञानवडिविद्याववाडिं नो । मोल्ले धोर्त्तानमु गाण्क्खादितच्वज्ञा-नं बुड्ढी शातात्ज्ञानं विद्या तेढं तिवरड्ढं यितो ॥ १०६ ॥

हे यातो ! मत्ते मंतिगानभिः मुहुज्जुभिमौंछेप ख्व भिः सिद्धैः साधके: जिनिपालके: त्ताजभिहिं वैच्छ स्वाभीष्टसिद्धिये सर्वदा या सेव्यते मा हरा द्रवथयो तत्रा वेधव्येति पुञ्वं गानव्यः या सेव्यध्याहारण्यो ॥ १०७ ॥

सुरेत्यादिक्लोकतलेप्पा मदिरां सुत्वेहानों विविधिपुव्वं कततुपानकर्णः: माचाह्हे वत्' ननिपातयित सम्यगित्यादिन । ये मच्यो: मस्सगिधिव-धानेन सुसमाहितचेतसा तिसावधानमनसा मदिरां पिवन्ति ते चित्तौ

प्रथियाममच्याहिं देवां एवं भर्वान्ति । स्वाथ विहःसेवितमत्यादिपच्चतल्लानामिव्वं वनीयफलत्वं तह्मियति मत्ते नेऽ्वादिना । विधिना प्रत्येकतत्त्वश्लोकारातु मद्याद्यो कैकतत्त्वाक्री, कारादारः शिवः स्वात्मू पच्चतानप्पि तत्थानं मद्यादीनां सेवनतं किं फलं भवेदित्ते 'न जाने ॥१०८॥

प्रत्यन्तपानासव्यस्थ चतुर्वर्गप्रसाधनी ।

बुद्धिविनाश्यति प्रायो लोकानां मच्चेतसाम् ।

विज्ञानबुद्धे मेधाविज्ञात् कार्याकार्यमजानत: ।

स्थानिष्ठं च परानिष्ठं जायतेऽस्मात् पदे पदे ।

मतो त्रपो वा चक्रे यो मधो माहकवत्सुष्ट ।

मत्याग्रहणज्ञानं कायबन्धनदर्शनेन प्रोध्येत ।

सुरामेदात् व्यक्तिभेदात् न्यूनेनाप्यधिकेन वा ।

देशकालाविभेदेन वृद्धि भंगो भवेत्स्वाम् ।

वश्य विधिवज्ज्ञतेतरापानस्य बुद्धायुरादिसकलपदार्थविनाशक-

त्वमाद् दृश्यमिल्यादिना । हे दृक् यदि विधिवज्ज्ञतेयं वाद्यो मतर दृग्भिर्नि-

पोता सान्तरा नखां बुद्धिमायुर्योधनजितार्दि सबें विना-

येतु ।

धरात्यन्तपानस्य बुद्धिविनाशकलते जितपौतमद्वानां परानिटे व-

पादकत्वस्य हेतुत्वाद् द्वयोराद्यवस्थयो: पुरुषां यो नरेश्चक्रे यांब्यां रक्षका

त्वादृशं पतनो त्यादिना योजयेदित्यन्नेन लोकत्वयेष ।

मध्यान्त्यपानसंचेतस्यां लोकानां वृद्धवर्गप्रसाधनो धर्मार्थंकामसंपच्चायां स्वाङ्ग-

यतो बुद्धि: प्रायो विनश्यति ।

कार्याकार्यमजानतोऽज्ञानाद् विभान्तबुद्धे महाजालु स्वानिष्टं परा-

निष्टं व पदे पदे जायते ।

मतो मधो माहकवसुषु चात्याश्रयान् ननानु रूपचक्रे यो वा

कायबन्धनदर्शनेन प्रोध्येत ।

मद्यादिविभेदतो न्यूनस्याधिकास च तथा बुद्धिस्व'वजनकास्त-

कागादिस्थलपानस्य शास्त्रमगकयत्वात् स्वकचदागदिमिलतश्चौबिलिबाहु

धरेकादिना विशिष्टवेदित्यन्नेन लोकह्रयेन ।

धराभेदाच्च व्यकिभेदेऽनुपलब्धे न न्यूनेऽनपि च्यधिकेन वा मधेन

वच्चा बुद्धिरिति भवतु ।

अथऽनन्तव्रततद्भे ।

स्वतएव सुरामानादतिपानं न लक्ष्यते ।

स्वलनदाकपाशिपादहग्भिरतिपानं विचारयेत् ॥ ११४ ॥

नेन्द्रियार्थे वधे यस्य मर्दाविहलचेतसः ।

देवतागुरुमध्येप्सीदृशो भयद्रुपिणः ॥ ११५ ॥

निखिलानर्थयोग्यस्य पापिनः शिवघातिनः ।

दहेजिकाऽऽ हरेद्रथ्यान् ताड़येत् च पार्थिवः ॥ ११६ ॥

विचलत्पादवाक्पाशिं भान्तमुनमत्तमुत्ततम् ।

तमुग्रं यातयेद्राजा द्विजियं चाहरेत्ततः ॥ ११७ ॥

अपवासादिनं मत्तं लज्जाभयविवर्जितम् ।

धनादानेन तं शास्यात् प्रजाप्रोतिकरो भूपः ॥ ११८ ॥

गताभिषिक्तः कौलक्षेत् प्रतिपानात कुलेश्वरि ! ।

स्वतएव सुरामानादतिपानं न लक्ष्यते किन्तु स्वलनदाक पाशिपादह-

वग्भिरतिरक्ततो विचारयेच्छलद्रव्यंचो हेतुपादनेहं द्रुतिं पानं विचारयेत लक्षये तु ॥ ११४ ॥

व्यथोक्कृष्टनदेवतायुरुमध्येप्सीदृशोन्द्रियमदिरामत्तस्य दृष्यमात्रं नेन्द्रियार्थोपलोक्येन । यस्येन्द्रियार्थो वधे न र्नानि तस्य मदावि-

ह्वखजेतस्यो मदिराविकलवार्त्तस्य देवतायुरुमध्येप्सीदृशो निष्कारितकरमध्येप्सो भयद्रुपिणो भूतिस्कदुपक्षे निखिलानचयोग्य-

स्याङ्गोषानध्यक्षस्य पापिनः पातकान्यस्य शिवघातिनः शिवाश्र्वाकुमा-रटन्र्निजभ्रष्टनतुर्या नरक्य जिह्वां पार्श्व नो द्रक्षेत् वृष्यान्न इहैतु तं च ताड़येत् ॥ ११६ । ११७ ॥

अपण विच्छत्पादतृकस्य मद्यमत्तस्य रक्ष्यमात्रं विवादित्यादिना ।

fिचलत्पादवाक्पाशिं स्वलनदृरुपयवचोभसं भान्तमुनमत्तमुत्ततम् ।

वल्लभ्रुतमविमूढत्नं तथ्यं रोद्धुं राजा यततेत् ततः रविष्यं च स्वधास्वाच्छ्यवदिनं मद्यस्य ह्वखद्मात्रं अपवासगित्यादिना ।

एकादशोऽध्यायः ।

पशुरेव स मन्तव्यः कुलधर्मावहिष्कृतः ॥ १२० ॥

पिबन्त्विति ग्राय मत्वा प्रोक्षितं वाग्यतोषितम् ।

त्यज्यो भवति कौलानां द्रक्ष्यनीयोडपि भूमृतः ॥ १२१॥

नाश्रुबिं भायं सुरां मन्त्राः पाययन्तो हिजातयः ।

शुद्धे युर्भायं या सार्धं पश्वाहं कषभोजनात् ॥ १२२ ॥

भसंसक्तसुरापानात् शुद्धे दुपवसंसक्तरम् ।

मुक्ताप्यग्र्योधितं मांसमुपवासहयं चरेत् ॥ १२३ ॥

प्रसस्कृतेऽपि मौनस्नेह खादन्नुपवसेदहः ।

पवैधं पश्चमं कुर्वन् राष्ट्रो दण्डे न युध्यति ॥ १२८ ॥

वाममार्गे कृताकृत्य वप्तेः कृत्याभियोगविकलिते न मन्त्रा प्रजापति-

त्करो वपो धनाहानेय गास्यात् ॥ १२९ ॥

मताभिनिन्दाकौत्स्याप्यस्खलनमतापानेऽकानधर्मवहिष्कृत मसात् पशु-

स्वगतिस्वमात्रं यातेऽत्यादिना । वेधकृतोऽप्येयं । रे कुलेऽपि । यता-

भिष्णा कौलोऽप्यतिमानात् पशुरेव मन्तव्यः यतः स कुलधर्मा-

वहिष्कृतः ॥ १३० ॥

यथ संस्कृताश्चक्रतातिथ्यमतमध्यपानिनो नरकं राष्षा दण्ड नो-

यत्व कौलहेयत्वं वापि पिबन्त्वित्यादिना । योधिततमयोधितं वातिग्रयं

बन्धकं मन्त्रं पिध्नास्ति कौलानां त्यज्यो भवेत् । तद्क्षनौषधीभिर-

भिषात्॥ १३१ ॥

नतु वाम्रों भायं मद्यं पाययन्तो हिताः कचं शुद्धेऽसुराद

माश्रोपितस्वादिना । माश्रीं वेदोक्तविधिना परिषिञ्चतां भायं

तुर्ं पाययन्तो मत्ताः हिकातयो भाय्येया द्राङं पश्वाहं कषमोजना-

शुद्धेयुः ॥ १३२ ॥

नवम्रोक्षितमध्यपानात् माहृद्मांसभक्षणाच्च कचं शुद्धे चलाच

लसंसक्त तेऽत्यादिना । चसंसक्ततरहापानात् नाश्रु निन्दिनछपशस्तु शुद्धेऽप

कुश्चोधित मांसभुजो भवेत् ॥ १३३ ॥

मुहुज्जानो मानवं मांसं गोमांसं ज्ञात्वा तुिवे ! । उपोष्य पच्‌ गुहः स्यात् प्रायश्चित्तामिदं स्मृतम्‌ ॥ १२४ ॥

नराकृतिप्रयोभिंसि मांसं मांसार्जनस्य च । मत्वा गुह्ये नरः पापादुपवासैश्चिभिः प्रिये ! ॥ १२५ ॥

क्लेशच्छानां खपचानां च पशूनां कुलवैरिणाम् । खादन्नकं विधिः स्यात् पञ्चमेकमुपोषितः ॥ १२६ ॥

उच्छिष्टं यदि भुञ्जीत ज्ञातिदेशां कुलेऽ्वात् ! ।

व्यथायोग्रधतमस्त्रष्टयोर्भोगीरथवेधधरनकृन्जुच प्रायश्चित्तमात्रं चाष्टकृत तद्विादिना । वसंकृते वसुधोधने मीनमुखे खादचरोग्रहदिनेकच्छपवसेतु स्ववेधं विधिवत्कृत्वा तं पश्यं श्वतं कुय्वेदरो रात्रौ दश्येन गुध्यात् ॥ १२७ ॥

नतु जानतो नरकांशं गोमांसस्य खादतः पुंसः कथं पुणश्चमा‌ञ्ज्जान रत्यादिना । हे प्रिये ! जानतो मानवं मानववधस्यांभं मांसं गोमांसवत् भुञ्जानो नरः पञ्चभिरेकपोष्य यातः स्वातं तदं तया भंञ्चे प्रायश्चित्तं स्मृतम् ॥ १२८ ॥

मतु भुक्तमथाक्तिपुरुमांदो मांषार्जनमांसभञ्जकच मुहान् कथं गुध्ये तस्मात् नरेऽत्यादित् ! हे प्रिये ! नराकृतिप्रयोभंनरादेशांद-मत्य मांषभञ्जकस्थ व्यासादेश मातं मत्वा भुञ्जा नरक्विभकपवाद्ः पापात् गुध्येे ॥ १२९ ॥

व्यथ भुक्त्व्वे खादवस्थ पुंसः प्रायश्चितनात् क्लेशानामत्स्वादि ना । नतु एक्कानां यवनानां नपचानां वातडानानां कुलवैरिषां पशूनां वाछं खादनु जनः पञ्चरेकचपोषितः सन् विशुद्धः स्यात् ॥ १३० ॥

मतु मानव्ज्जानात्स्यां न्वे चाद्युः क्षत्तमादिकं भुञ्जानः कथं गुध्ये तस्मात् उच्छिटमिवादिना । हे कुलेव्वार ! ज्ञातादेशां न्वे क्काद्वेमाद्विकं यदि भुञ्जीत तदा मासोपवासेन नरः गुध्येत व ! श्वचाणादि भुञ्जीत तदा पञ्चोपवासिते: शुध्यति ॥ १३१ ॥

एकादशोऽध्यासः ।

शुद्धे मासोपवासेनाचानातं पञ्चोपवासत॥ १३५॥ ऋतुलोभेन वर्जनंनमन्नं भुञ्जा सक्कत प्रिये ! । दिनत्रयोपवासेन विशुद्धः स्वात्ममाज्ञया ॥ १३६ ॥

पशुश्चक्रे च्छानामन्नं चक्रार्पितं यदि । वैरहस्तार्पितं वापि तदन्नत्रैव पापभाक् ॥ १३७ ॥ ऋणनाभावे च दुर्भिक्षे विपदि प्राप्ससड्ढटे । निषिद्धेनादनेनापि रक्षणं प्राप्नुयात्कवी ॥ १३८ ॥ कारिकष्टे तथानेकौहल्यपाषाणाटारुष । मलचित्तेऽपि दुष्याणां भक्ष्यादोषो न विद्यते ॥ १३९ ॥

अथ क्ऋमतः शनिवाद्यादनमश्रतां माछपादीनां प्रायशःत्तमाह अनुजोःमेनेल्यादिना । हे प्रिये ! ऋतुलोभेन क्रमेण वर्षाणां सक्तेन भुञ्जा ब्राह्मणया|श्विदिनतयोपरासेन महाज्ञया विशुद्धः स्वातु । यथा श्राद्धोक्षा ऋतियाचमेवशु ॥ १४० ॥ अथ चक्रार्पितस्य वैरहस्तार्पितस्य च पशुपचक्रे च्छाद्य भोज्य- गपातकत्वमाह पञ्चल्यादिना । पशुपचवस्त्रे च्छानामन्नं यदिचक्रार्पिं चक्रत्तं वैरहस्तार्पितं वा स्वातद्र तदन्नत्रु खादन नरः पापभाक नै भवेत ॥ १४१ ॥

नतु दुर्भिक्षे|दौर्न्निद्वस्तुभोजनेन प्राप्नातां रजतां जनस्य पातकं भवेद् वेत्याशङ्कमानां प्रत्याह चस्मेल्यादिना । दुर्भिक्षे भिक्षा- यत तत दुर्भिक्षे समये विपदि च देशोपद्रवपलायनादौ वृद्वाभावे प्राप्ससड्ढटे सति निषिद्धनाश्रदनेन|भोज्यहस्तप भोजनने प्राप्नातं रजतं पातकौ न भवेत ॥ १४२ ॥ नोकादावस्सादिकषमश्रतां न दोष हत्थाच करीत्या|दना । कार्तिकृष्ठे द्वक्तनः पृथगे तथानेकैकदास्ल्येषु प्राप्यायेषु दारुष च तथा दुष्याणां भक्षणेन|नियमनाच्चितेऽपि यत्नेन|दीनान्निघ्न भवंति यत्नादियोडप्तु बन्ध न

महानिर्वाणतत्वे ।

पशूनभच्यमांसांश व्याधियुक्तानपि प्रिये !। न हन्यादेवतार्थेऽपि हत्वा च पातको भवेत् ॥ १३२ ॥

कच्छव्रतं नरः कुर्वीत गौवधे बुद्धिपूर्वके । श्रज्ञानादाचरेद् व्रतं श्रद्धरम्यासनात् ॥ १३४ ॥

न केशवपनं कुर्वीत न नखच्छेदं तथा । न चारयोगं वसने यावद् व्रतमाचरेत् ॥ १३५ ॥

उपवासैर्नयेत् मासं मासमेकं कषायग्नेः । मासं भैक्षात्रभोयात् कच्छव्रतमिदं शिवे ! ॥ १३६ ॥

व्रतांते वापितग्रीवा: कौलान् ज्ञातींश्च वान्धवान् । भोजयित्वा विप्रान् श्राद्ध ज्ञानगोवधपातकात् ॥ १३७ ॥

गृहमविच्छनेsपि स्थाने यहा दुश्चेष्टां सद्यमुत्पाटयेद् भक्तितः । नतु-स्वपि तेषु तेषामविच्छेदेsपि न विद्यते ॥ १३२ ॥

व्यघ देवतार्यमभच्यनांसाननु व्याधियुतांश्च पशून्निछृणात् पार्थक्य-स्वमाह पशूनित्यादिना । हे प्रिये ! सभच्यमांसाननु व्याधियुतांश्च पशून् देवतार्थे न हन्यात् व्यपोति निश्चितम् । नतु हनने कोडोषस्त-लाच हत्वेति । हत्वा च जनः पातकी भवेत् ॥ १३३ ॥

ज्ञानात् क्रियात्मक सत्कर्मविधि प्राज्ञैस्तमाह लेखू क्रियादिना प्रिये ! इत्यन्तेन । ज्ञानपूर्वके गोवधे सति नरः कच्छं व्रतं कुर्यांत् । व्यज्ञानाहीनेधे सति गच्छरम्यासनादृक्षे व्रतमाचरेत् कुर्यांत् ॥ १३४ ॥

न केशयोत । यावद् व्रतं नाचरेत् तावत् केशवपनं केशानां सुरडनं न कुर्यांत, तथा नखच्छेदनं न कुर्यांत, वसने चारयोगं च न कुर्यांत् ॥ १३५ ॥

नतु किं नाम कच्छव्रतमतद्व्रतचक्रुपर्यायात् उपवासैर्नियादिना ! पू शिवे ! सद्ववासैर्मासभमेकं नयेत् । मासमेकं कषायग्नेः कषायवत् भैक्षात्रभोग्यत मासं भैक्षात्रभोयात् कच्छव्रतमिदं नयेत् ॥

एकादशग्रन्थसः । ३३९.

श्रपालनवधारणोश शुध्ये दृष्टोपवासतः । बाह्जायाद्या विशुद्धे युः पादन्यू नक्रमात् श्रिवे ! ॥१३५॥

गजोष्ट्रमहिषांश हत्वा कौलिनि ! कामतः । उपवासैकविभिः शुध्ये नमानवः कृतकिल्विषः ॥ १३६ ॥

मृगमेधाजमाज्जीरान् निष्णानुपवसेदहः । मयूखकहंसांश्य सज्ज्योतिरघनं त्यजेत् ॥ १४० ॥

नित्यं सात्विजन्तु य श नक्तमयातं निरामिषनं । निराश्रि जौविनो हत्वा मनस्तापेन शुद्धगति ॥ १४१ ॥

सास्मेकं च मैत्राद्यं भिच्यासम्भद्रनमम्रीयात् हृदं वच्म्रवतं ते यमं ॥ १४२ ॥ १३७ ॥

वतान्ने हृदत । वतान्ने व्रतसमा्रो वार्पतधिराः कुष्ठित-

भस्तक: सन् कौनानु त्यातीनु सगोलांश भोजयित्वा ज्ञानगोभपात-काञ्जनो विश्नकृतः स्वातु ॥ १३९ ॥

व्यपानेन गोरपालनवधारच्यपतो बधारष्टोपवासतः शुध्ये तु । हे प्रिये ! बाह्जायादाः जप्तियादयः पादन्यू नक्रमाद्विशुद्धे युः ॥ ज्ञात-

याद्रिभः क्रमतः पादपादन्यूने व्रतं करष्योमिति भावः ॥ १३५ ॥

अथ गजोष्ट्रादिवधारायच्तमाच गजोष्ट्रेत्यादिना । हे कौलिनि !

गजोष्ट्रमहिषादीन् हत्वा इत्यादि कामभिहितान् कृतकिल्विषो मनस्विभरूप-वासैः शुध्ये तु ॥ १३६ ॥

अथ मृंगमेधादिवधप्रायाच्त्तमाच मृगेत्यादिना ! मृगमेधा

जमाज्जारान् हरिपादिच्छागडिलालान् निष्णानरोडहरेकदनहप्र-वसेत्, मयूरशुकहंसांश्य निष्णदारो ज्योतिधा ह्येय्या सह कर्त्त मान

सज्ज्योर्तादिनमघनं त्यजेतु, दिवसेऽहन् त्यज्नस्त याते ह्येयो मुज्जो-तेत्यर्थः । ज्योतिनो भास्करेऽनौ व क्लीवं खद्योतदितिर्वात

सूत्रः ॥ १४० ॥

अथ कलनामादिस्थासमं हृदयादचिराद्य रसज्ञमूचं निष्र्वते नरस्य

पञ्चमोनाऽऽडजानिप्पन्न् मगयायां महोपति: । न पापाऽऽहों भवेदेवि ! राज्ञो धर्म: सनातन: ॥ १८२॥

देवोऽहेगं बिना भद्रे ! हिंसां सर्वत्र वर्जयेत । कृतायां वैधहिंसायां नर: पापैर्नि लिप्यते ॥ १८३ ॥

संकल्पितव्रतापूर्तों देवनिर्माल्यलक्षणे । गृह्यतौ देवतास्पृश्ं गायत्रोजपमाचरेत् ॥ १८४ ॥

माता पिता ब्रह्मादातो महान्तो गुरव: स्मृता: ।

प्रायश्चित्तमघ निर्ह्ये श्रादिना । निरार्श्यपाहवच्यांतं सार्स्यजन्त -नश्यतमत: ककखादीनां चुदानं गरीयस्तपो निघ्रय नक्रां रातो -निरामिषामामिषवर्ज्जं तद्यादातव मुग्नोति मयूरादिहननादेपि शा लू -कादिहनने प्रहत्ते राधिका यत्कादाचननिमित्तकदर्थकत लकनादिहन -न्नमित्तकदर्थकस गुरुत्वमपयन्तव्यम् । निरार्श्यजीविनो दृस्वरक्षितज -न्नू हत्वा मनस्तापेन शुध्यति ॥ १८५ ॥

नहि मगयादां मगमोनाऽऽडजानिप्पन्नतो महोपातस्य ऋगदिवध -हेतुंकं पापं भवेद् वेति पुच्छनलो प्रत्यादृत् पञ्चव्यादिमा । हे देवी ! मगुमोनाऽऽडजानन् ऋगयादिभि: पञ्चभि यो मगयादां निघ्नन् म -होपति: पापाऽहों न भवेत् यतोऽयं राज्ञ: सनातनो नित्ये धमौं भवंति ॥ १८६ ॥

व्यथाडवैधहिंसायाः पापजनकत्वादेकतं व्यत्स्माद देवेत्यादर्ं न । हे भद्रे ! भद्रकार्दिंय देहेऽहृश्यं कमे बिना सवेंह हिंसां वर्ज्जये -वैधहिंसायाः पापाऽजनकत्वात् कर्त्त व्यतामहं कृतायामित्यादर्ं न । वैधहिंसायां कृतायां नर: पापैर्नि लिप्यते ॥ १८७ ॥

नमु सदूर्लितं व्रतमवमापयतो देवनिर्माल्यं लज्जूयतोऽपौचान -पगमे देवता: स्वृमृतस्य पुंस: कथं जुबिलताहं सदूर्लितेत्यादिना । यदूर्लितन्ननापूर्तो सदूर्लितस्य व्रतस्यास्मामौ देवनिर्माल्यलक्षणे ऋत -कुचाऽवश्ं देवतासग च गायत्रोजपमाचरेत् ॥ १८८ ॥

एकादश्योपवासः ।

निद्देन्तेतान् वदनं कुरं शुध्येत्त पञ्चापवासत: ॥ १८४ ॥ एवमन्यान् गुरुं कौलान् विप्रान् गर्हंदपि प्रिये ! । सार्धदयैःपवासेन मुक्तो भवति पातकात् ॥ १८५ ॥

वित्तार्थी मानवी देग्यान खिलानं गन्तुमर्हति । निषिद्धकौलिकार्चारं देगं ग्रास्मरपि त्यजेत् ॥ १८९ ॥

गच्छंसु वेच्छया देग्शे निषिद्धकुलवर्मनि । कुलधर्म्मात् पतेयु: शुध्ये तं पूर्वाभिषेकत: ॥ १८५ ॥

तपनोदयमारभ्य यामाष्टकमभोजनम् । उपवास: स विधेय: प्रायश्चित्ते विधीयते ॥ १५८ ॥

कथं नुत्ता गुरु: प्रोक्त: पाश्चिन्ते: कुरू तवेच्छ य: । जयादि मातेयादिना । माता जननी पिता जक्रो ब्रह्मादिानां मेदा- ध्यापकचैते महान्तो गुरुब: श्रुता: एलान् मछागुरुद्विन्दन्तु कुरूं मद्रं नर: पञ्चोपवासत: शुध्येत्त ॥ ८५ ॥

कथं मानसायान्य सुरुकोलनाज्ञा चनिन्दकानां पापं चतमा पारं चतमा पारं चतमा- मिलार्दिना । रे प्रिये ! एवमन्यान् मानार्दिमिझान् गुरूं कोला- विपांच गर्हंदन्न विपवा कुरूं बदंञ जन:; पाशंदयोश्वासेन पातकात चक्रो भवति ॥ ८९ ॥

कथं विशोहरिप्रकरेरगमनाफिखापि मानवल्के दौषावारोफत- देवाटनान्हेत्वभावे वितार्थींव्रादिना । विशारदीं मानगोत्रञ्चान् शरगं देवान् गन्तुमर्हति । निषिद्ध: कौलिकानामावारो यतं तं देगं तादृशं ग्रास्मरपि मानञ्जयेत् ॥ ८९ ॥

कथं धनखोभेन निषिद्धकोलिकाचारं देगं गच्छतो नरस कथ- धर्मात् पतिततच् पुन: पूर्वाभिषेकत: पुनरपि च्छादिना । निविज्जकखरतां नि देग्शे स्वेच्छया गच्छंसु नर: कथधर्म्मात् पतेय शुव: चुन: पूर्वाभिषेकत: शुध्येत्त ॥ ८५ ॥

पिबन्धतोयाश्रुक्षीणैकं भचक्रपि समौरुषम् । मानवः प्राणरचार्थं न भक्ष्ये दुपवासतः ॥ ९५० ॥

उपवासासमर्थे तु दुजा वा जरसर्पि वा ।

तदा प्रत्युपवासस्थ भोजयेद्धादश हिजान् । परानिन्द्रां निजात्कर्षं व्यसनायुर्भाष्यषम् ॥ ९५१ ॥

प्रयत्कं कर्म कुर्वाणां मनस्तापैर्विधीयते । पर्याप्ति यानि पापानि ज्ञानाज्ञानकतान् न्यपि ॥ नश्यन्ति जपनैर्हेयाः सार्वचर्गाः कौषभोजनात्त्रि॥पु३॥

स्यादिह । तपोनिधीय स्वर्गोपरिष्टाद् यावद्विक प्रकरोति यावज्जन- स उपवासो वित्तो यः प्रयत्नतः स विधीयते क्रियते । कथमेकादशतोयपानेनोपवासोऽस्य विना रागादिभिर्जायते कथमद्यैः पिब- द्धति । प्राणपरक्षाधर्मिकं तोयादिकं पिबन् वयुं चार्चा भञ्चनाद्यः उपवासतो न भक्ष्यत्व मेकादशजितोयपानादुपराशो न धिन- द्दिति तत्त्वम् ॥ ९५० ॥

यथ तोगडिमोपवासं कृत्वा नग्न्वना जनेन प्रत्युपवासं हादय भाछाश्या भोजयित्वव्यया रत्कोऽपवासेत्यादिना । रजा रौतोष्य या सरषां शोभास्तं वा च्छेदैर उपवासादिसमर्थो नरः खलु तदा प्रभु- प यामकुपवासं प्रति हादय द्विजान ब्राछाश्यान् भोजयेत् ॥९५? ॥

यथ परानिन्द्रां निजोक्तकंनालोत्रकतां व्यसनायुर्भाष्यष्यं परो याटाडिसमर्थ्य कचनस व्युक्रमहविनं कर्म न गरीयसो नरौ मनस्तापै- विधुध्याति ॥९५२ ॥

यथ प्रागाज्ञानकतावधिष्टपापानां गायत्नोजपात् कौषानामाच- नादू विनाश हत्यादिक च्छाग्योपालिना । ज्ञानाज्ञानाभ्यां कृतान्यन्या- प्य यानि पापानि तानि नाश्नीत्या गायत्ना दैख्या जपनादू कौषाना भोजना च नश्यन्ति ॥ ९५३ ॥

सामान्यनियमन् पुंसां क्लोष्ठु घट्टेषु योजयेत् । योषितान्तु विशेषोडयं पतिरेको महागुरु: ॥ १५८ ॥

महारोगान्विता ये च ये नराशिररोगिण: । स्पर्शदानेन पूताः स्युःै वे पञ्चेन्द्रियाधिकारिण: ॥ १५९ ॥

ग्रपघातमततेनापि दूषितं विद्यु,दक्मिना । रटं विम्रोध्येदोमैर्यांङ्लत्या ग्रतसंख्यकै: ॥ १५९ ॥

वापौकूपतड़ागेषु साक्ष्यां ग्रवनिरौचन्यात् । उचृृत्य कुष्ठपं तेभ्यस्तत्स्थानं परिमोध्ययेत् ॥ १५० ॥

पूर्णाभिषेकमनुभूयन्नते: शुद्धवारिभि: ।

व्याधे पुरुषाश्रां साधारण्णनियमाः क्लोष्ठु नपुंसकेऽपि योजयि तव्या रत्यांह सामान्येद्यादिना । पुंसांपुरुषाश्रां सामान्यनियमन् क्लोष्ठ घट्टेषु नपुं सक्लोष्ठु योषितां क्लोष्ठान्तु पतिरेको महागुरु: ॥ १५८ ॥

व्याधे कुष्ठादिमहारोगान्वितचिररोगिणोरपि सुर्ष्पदानेन पूतत्व- मत्त्वाद् वेपत्तकर्मीाधिकारित्वमाह महारोगेत्यादिना । ये महा महारोगान्विता ये च विररोगिणस्ते सुर्ष्पदानेन पूताः सन्तो देवे पञ्चे च करणि काधिकारिण: भव: १५९ ॥

नन्वपघातमततेन विद्या,दक्मिना च दूषितवेऽप्यशन: कथम् सुर्षिदतादृशादिना । व्यपघातमततेनापघातप्राप्तमृत्यु ना सपनव्या नोत्तम्यना-दिजातिमरष्णेनैति यावत्, विद्यादक्मिना चापि दूषितं रटं व्याकृत्या भूराद्या गतसङ्खककैर्दोमैर्मैर्विध्योधयेत् ॥ १५९ ॥

व्याधास्यिमज्जानुग्रवादूषितवापीकूपादीनां सामान्यत: शोधनमाह वापीकूपेत्यादिना । वापीकूपतड़ागेषु साक्ष्यामसक्मतां ग्रवनिरौचष्यात् कुष्ठपदग्रेनान्ते भयो वाष्पादिभ्य: कुष्ठपं यवमूलाद्या तत्क्षानु वापादीन- परिमोध्ययेत् ॥ १५७ ॥

महार्णवांषतत्नं ।

पूर्वं क्षितिसमकुभैरस्थानं भावयेदिति प्रोक्षणम् । १४५ । यदि खल्पजलास्ते स्थुः श्रावद्गर्भम्भिदूषिता: । सपुटं सलिलं सर्वमभृत्य भावयेत् तान् ॥ १४६ ॥ सन्ति भूरोषधि तोयानि गजदन्तानि तेषु च । मत्कुभजलोदरैरैैराभिषेकेषु प्रोक्षयेत् ॥ १६० ॥ यद्येवं प्रोधिता न स्युः तसृटजलाभया: । अप्रेयसलिलास्तेषां प्रतिष्ठामपि नाचरेत् ॥ १६१ ।। ज्ञानमेषु जलैरेषां कुर्वन् कमं हथा भवेत् । दिनमेकं विनाचारः शुद्ध्येत् पश्चात्तथाग्ननात् ॥ १६२ ॥

कयं प्रोक्षयेदित्याकाङ्क्षायां प्रोक्षणप्रकारमाह पूर्वैः प्रदिना । पूर्वाभिषेकमतुभिः पूर्वाभिषेकस्य मन्त्रैर्मन्वितैस्तैः शुभवारिभिः पविशालकैः: पूर्वं क्षितिसमकुभैरेकैकं ग्रान्तिकटैकतान् वाघादीनं स्वाचयेत् तत् प्रोक्षणं कयं प्रोक्षणप्रकारः ॥ १४५ ॥ स्वाथाल्पजलस्तगजमितवडहजलतलाभ्यां वाघादीनां भेदवत्क्लोध- mविग्रहमात्रं यदेत्यादिना प्रोक्षणविधेयन । यवद्गर्भम्भिदूषितास्ते वाघादयो यदि खल्पजला: स्थूलास्ते तेम्यः सपुटं सर्वं जलस्थूलोक्कारेष तानाम्रवयेत् ॥ १४६ ॥ सन्तीति । तेषु वाघादिषु चेत् यदि गजदन्तानि हकित्परिमा- स्वानि भूरोषधि वकूणि तोयानि सन्ति तदा मत्कुभजलोदरा- रैरेकैश्च तिलकुभैरैषां व तान् प्रोक्षयेत् ॥ १६० ॥ एवमिति । यदेत्या- दिना । मृतत्स्टजलाभया: मृत्स्टजलावादयो यद्येवं प्रोधिता न स्युस्तदा तेषांप्रतिष्ठामपि नाचरेत्न ज्यात्वात् ॥ १६? ॥

ज्ञानादिकं कुर्वतो मर्तव्यं प्राणैः ।

याषकं धानिनं दृष्टा वैरं युष्मपराज्ञुषम् । दूषकं कुलधर्माणां मयपाच्च कुलाक्षियम् ॥ १५३ ॥

मिवद्रांहकारं मत्तेभं खयं पापरतं बुधम् । पश्यन् सूर्यं' समानं विष्णुं सचेलः स्नानमाचरेत् ॥ १९४ ॥

खररुकू टकोलांश्र विक्रोषन्तो हिजातयः । नौचछ्वासन्तं चरणताडपि श्रूध्ये युस्स्रिदिनवतात् ॥ १९५ ॥

दिनमेकं निराहारो हितोयं कषगभाजनः । अपरत्नु नयेदद्रिस्नातदिनव्रतमभिके ! ॥ १९६ ॥

तत्र क्रियाभागलव्धं कामं भुङ्क्ते निशामुखे । येनेधितरमायादितं ज्ञानं कुर्वन् मुखं मुखे निन्दा मेने ॥ ९६७ ॥

मेकं निराहारः सन् प्राङ्मुखताग्नातपु गुङ्येतु क्रियमाणं कर्म च व्रप्नि भवेत् ॥ ९६८ ॥

अय हनिनिचमजुदपसदृक्ष, खशोरादिकस्य पुंसः पापश्चित्त- मःद यानन्नमपादकुरवेद्येन । याषकं भत्सुकं धानिनं दृष्टा तथा युद्धपरःखस्सं रक्षान्नभस्स्वं श्वेरं स्वप्नं कनकमप्यां ह्यन जनं कुलाक्षयस्य मचुपां शिरःप्रोच्छकृत् मत्येन् स्वयं पापरतं बघं पापकृतां न हि दया सद्भिः शास्ता नैव च गर्हितः ॥ ९६९ ॥

नमु सभादीन विक्रोषन्तां नोचछ्वासतश्च कुर्वतां हिजातीनां कण- रुदिसतलाल खलत्यादिन । खररुकू टकोलान् मदैर्भवत्स्याख्यधनैरक्ष- गान विक्रोषन्तो नोचछ्वासतक्षापि चरणः ऋष्वलो द्विजातयो ग्राङ्ङा- क्विदिनवतात् गुङ्ये बु: ॥ ९७० ॥

नमु किं मित्रदिनव्रतमत व्याघ्र दिनमत्यादिना । निराहारः सन् दिनमेकं नयेतु यापयेल् कषभोजनः सन् हि तियं दिनं नयेत् स्यपरत्नु

नरहेडपान्टितहार्डिनाकृतः प्रविचारः । वारितं चाथ प्रवक्तव्यं च पश्चाद्वहमथनं त्यजेत् ॥ १६५ ॥

व्यागच्छंतो गकुन हस्ता नोचिछेद्यो महास्वितः । तथैव कुलग्रालाक्षि शुद्ध्येदेकोपवासतः ॥ १६६ ॥

एतस्मिन् श्राभवे श्रास्मे व्यतार्थपदह'हिते । कूटेनाथे' कल्पयन्तः पतिता यान्त्यधोगतिम् ॥ १६७ ॥

ददं ते कार्षितं देहि ! सारासारं परातपरम् । मतोयं दिनन्तु ऋक्षेज्जैनेयेत् । हे याझिके ! त्रिदिनात्रनिमितं श्वतस्म ॥ १६८ ॥

आप परिक्षयमारागारेरनाकूनख्यै य प्रविशतो वारितां च कथयतः पार्श्वंसमाश्र गृकृ दृश्यतिना । चनहाटिनदारे सृणदारे गच्छे चना-कर च प्रविशच्चरो वारितार्घंपवक्क्रापि वार्त्तनवार्यंस प्रकथयितार्घप नरः पश्चाङ्गमथनं त्यजेत् ॥ १६९ ॥

व्यागच्छतः पितृदेवं कुलग्रास्वादिषु च समीक्ष्यार्नुविच्छतत पुंसः प्रायश्चित्तमश्र यागच्छत रत्यादिमा । जागच्छतो गुरुं च पितृदेवं रहस्याग्रकुलि शास्त्रार्थ च हृदय ओजस्तेजो महास्वितो नोचिछेद्यो महाके पदवासतः शुद्ध्येते मटान्नित हृदयेन रेगादि'निमित्तकायादिकप्राप्तुत्तिष्ठ-तस्तु न दोषभागित्वर्मित ह्वानिनम् ॥ १७० ॥

श्रुणा शास्भुप्रोक्ते शास्त्रे गाढव्याजेनार्थान्तरं कल्पयतां परमतत्त्वभोयरामितव्याचाह एतस्मादचिर्यादिना । व्यतार्थपदह'हिते निखशेष्टपदविंदिते गाभ्रये शास्भुप्रोक्ते पर्माकानु शास्त्रे कूटेन गद्-वागेनाथं कल्पयन्नो नरः पतिता सनोडधोगतिं यान्ति । मायानि-श्रवयन्ने'पु केनवाक्तरार्शिषु चयोथने मोबशब्दके शोरार्शे कूटमक्ति-वारित्यमितः ॥ १७१ ॥

एकादशोऽध्यासः ।

रहामूलार्थदं ध्यात्रं पावनं हितकारकम् ।१९०॥

रति श्रीमज्ञानिवासतत्पते सर्वज्ञानलोचनेत्रभे सर्वधर्मसंपिण्डीच-

वारे श्रीमद्वादशरत्नाग्रिस्थंचन्द्रे स्वपरानिष्ट-

जनकपापमपारायविसकषणं

नाम एकादशयोगास्राः ।

प्रकारणार्थसुपर्णचन्द्रग्राह इदानीं त्वादिना । हे देहि ! मारावधारं

न्या्यादपि नाऽयं परातुपरत्वमदयत्वतं रहामूलार्थदंमिल्लोको पर-

जोके व फलदं भव्यं धर्मादनपेतं पावनं परितोऽकारकं चित्रकारत्व-

पिंडं ते तद्यं काष्ठितम् । सारो वले स्यि, रंगो च न्या्ये क्रियम वरे ति-

चित्रकमरः । व्र्योऽप्यभिधेयैरैकसु प्रयोजननिहतस्स्विच्चित्रकमरः॥ १९० ॥

रति श्रीमज्ञानिवासैतत्स्थटोकायामकादशीकृतः ।

अथ द्वादशोऽध्यासः ।

श्रीसदाशिव उवाच ।

भूयस्ते कथयाम्यायो ! व्यवहारान् सनातनान् ।

यानृष्ठन् प्रवदिता राजा स्वच्छन्दं पालयेत् प्रजाः ॥ १ ॥

रुद्राग्नौ लोकसुभाषाकुर्या परमकारुणिक्रो महादेवः सनातन-

व्यवहारान् पाख्यां तीं प्रति सुनः कथयित्वमारमते भूय द्रुतादिना ।

हे वायो ! ते लक्ष्य तावापो वा तोयु सनातनान् शाश्वतान् व्यष्हा-

रान् भुवः अन्रष्टं कथयामि यान् व्यवहारान् रचन् पाचवन् । प्रवदिन्

मजानन् राज्ञा स्वकुल्द्र स्वंते प्रजाः पालयेद्दूच्छव ॥ १ ॥

नियमेन विना राज्ञो मानवा धनलोभुपा: ।

मिथस्तो विवाद्यन्ति गुरुस्वजनवन्धुभि: ॥ २ ॥

व्यतिषजति तदा देवि ! स्वार्थी नो वितृष्येतवं ।

पापात्मया भविष्यन्ति हिंसका च निह्हीर्षया ॥ ३ ॥

प्रतक्षेषां हितार्थाय नियमो ध्येयसम्पत: ।

नियंञ्जते यमाश्रित्य न भज्येयु: शुभान्तरा: ॥ ४ ॥

दृश्ययेत् पापिनां राजा यथा पापानुत्तये ।

तथैव विभजेद्यानं ऋष्यां सम्बन्धभेदत: ॥ ५ ॥

सम्भवो विविधो श्रेयो विवादाल्ज्जननस्तथा ।

अश्रूपतेर्नियमस्याभावादुद्रवाभिवादिप्रियो मतुजा: पितृद्रुभि: ।

यादृशो विवादादिकं करिष्यन्ति तादृशार्ज्जयत्पाय जोषिताकुल: ।

धनार्थिवो नियमं विधातुमिच्छेवाह नियमें त्वादृशिना शुभान्तरा: ।

दत्यन्नेन शोकमवेप । हे देवि ! यतो राज्ञो नतस्प नयमेन विना

धनलोभुपा: वित्तविपर्ययाश्चातन्नस्ते मानवा महुष्या गुरुस्वजन-

नन्धुभि: श्वाकं मिथो विवाद्यन्ति तथा तदा नियमाभावे स्वार्थिनो

धनार्थिनस्ते वितृष्येतवं धनाच्च व्यतिषङ्गति परस्परं द्विषन्ति निह्हीर्षया

विवादरपेक्ष्य क्रिया हिंसया च पापात्मया भविष्यन्ति सततेधां मानवान्त

हितार्थाय धर्मो सम्पत: पथ नियमो भया नियोक्खते प्रवर्त्यन्ते यं निझ

भरान्वित: करा: शुभान्तरादृश भाज्य युज्य पतेयु: व्यतिषङ्गतोत्स्वत

वैमात्र बहुलेति भविष्यति लटं ॥ २ १ ८ ॥

नञ्च यदिवशान्मयशान्नुष्य भद्राच्च भक्ष्ये च: कोटशो नियमक्-

तादृशे दिनादिना । यथा राजा नराधिप: पापापनुत्तये क्रिते

भयागाय । पापिभो जवातु दृश्ययेत्चैव नृप्यां महुष्याणां सम्बन्धभेदतो

दायान् विभवान् विभजेतो विभक्त्रकं कुय्यांत् । दावो दाने धने पुष्टे

मध्याचक्रस्थ दातारि ॥ ४ ॥

एवंवादिजनमाभिप्रायविभागोपसंङ्गम्

सम्भवस्य हि संज्ञा ॥

यथा स्वकृतपापेन निरयं यान्ति मानवाः । ऋषेणापि तथा वधः स्वयमेव न चापरः ॥ १३ ॥

साधारण्यं धनं यच्च खावर' खावरेतरम् । ऋंशिनः प्राप्तुमर्हन्ति खं स्वमंशं विभागतः ॥ १४ ॥

ऋंशिनां सम्भ तावैव विभागः परिपसिद्ध्यति । तेषामसम्भवातौ राजा समधृच्यांश्रमाचरेत् ॥ १५ ॥

खावरस्य चरस्यापि विभागानह हेतुनः । मूल्य' वा तदुपस्तवमंशिनां विभजेद्‌रूपः ॥ १६ ॥

नरा यद् ऋच्‌छोत्युत्तदा तेम्यो नरेभ्यस्तत् पैहिकं धनमादृश्य मटछोत्य नप्तो राजा पितॄणां तत्तमपेक्ष्य तद्‌दायादतॄणां ॥ १७ ॥

कष्यामयने कष्यपहीहरेय मतष्टान्न' तह्होषभतिगतमादृश्य यथेदिना । यथा स्वकृतपापेन मानवाः नरकं यान्ति तथा ऋषेणापि स्वयमेव वधो भवति न चापरस्तद्न्यः ॥ १८ ॥

समानन्ये स्थावरे जङ्गमे व दृश्ये सदृशे'यमेव दायादानां तुल्यां-यपाहकस्यमित्याहु वाधारण्यनिकृतादिना । खावरं स्ववरितरं जङ्गं च यत् साधारण्यं समानन्य' तत्तु विभागतः सदृशे'प्यनः खं स्वमंशं प्राप्तुं लब्धुं मर्हन्ति योन्या भेदान्न ॥ १८ ॥

सदृशे'प्यनः खं स्वं शिनामित्यादि । ऋंशानां भागपाहकानां सम्भवन्त-वेष कथ्यां विभागः परिपसिद्ध्यति न त्वन्यथा । ननु पैहिक-द्रव्यविभागे सदृशेभ्यो दायादानां सम्प्रत्ततभाज्ने कथम् विभागो भवितव्य तेभ्यामिन्यासम्भवातो सत्यां राजा समधृच्यांश्रमसम्प्रातो सत्यां राजा समधृच्यां त्वन्य-द्रव्यं चो'यं भागमाचरेत् कृत्यादृत् ॥ १९ ॥

नह विभागयोग्यस्य स्थावरादेरस्तुनः कथम् विभागः स्वादत स्वादि खावरस्य त्यादिना । खावरस्य चरस्य जङ्गमस्याप विभागान -

२४४. मद्धानिर्वाणतत्वे । विभक्ते डपि धने यसु स्वोयां न प्रतिपादयेत् । पुनर्नविंभज्य तद्वचमप्राप्तां गाय दापयेत् ॥ १४ ॥ कते विभागे द्रव्याणां मिनां समाप्तां कियें ! पुनविवादंस्तुल ग्यास्यो भवति भूमृतः ॥ १५ ॥ स्थिते प्रे तस्य पौत्रे च भार्यायास्तु पतयोरपि । पौत्र एव धनाच्छे: स्यादधस्साज्जन्मगौरवात् ॥ १६ ॥

ईहंस्तुनो विभागानयोग्यस्य पदार्थस्य मुख्यभचया तदुपसत्वं तदरतिकं तद् एषोपजातं द्रव्यं 'धनपो राजा ऋऋधियां दायादानां विभागेजु तेभ्यो दापयितं' विभक्तं कुयांत। यंधनार्भित सम्र्रदानस्य शेष्टत्वे न विवादितत्वात् शेष्ठो भेष्ठ इति शेष्ठा: ॥ १६ ॥ व्यथांग्वार्भविंभज्य ग्टद्योतेऽप द्रव्येपु सक्तोंयं भागं सर्वेऽर्भि-व्‌पश्यापे द्यापयते मानवकात् राजा पुनस्तानि द्रव्याणि विभाग्य तैर्हौंंपयेदित्याह विभक्ते डपोत्यादिना। विभक्ते डपि धने यसु मुख्य: स्वोयांशमात्रीं भागं प्रतिपादयेत्‌ पुनश्यापे साक्षिभिरें- यते तदाै व्यप्राप्तां गाय मनुष्याय पुनस्ततं द्रव्यं विभज्य धनपो दायादैर्हौंंपयेत् ॥ १७ ॥ सर्वेषां दायानां समाप्तौ सत्यां द्रव्यविभागे जाते पुनस्ततं विवादं कुवंदरो सद्योपालेन गामनोयो भवेदित्याह । यंधनां समाप्तौ सत्यां द्रव्यापां विभागे कते मृत् पुनस्ततं द्रव्यविभागे विवादयं विवादं कुवंदरो भूततो राज्ञ: प्राशनीयो भवति ॥ १८ ॥

नतु प्रमीतस्य मानवस्य विद्यामानानां तातभार्यांपौत्राणां मध्ये कस्य तदनभागित्वात् श्राद्ध स्थिते ह्यादिना । प्रे तस्य मृतस्य महत्यस्य पौत्रे पितरि चापि स्थिते भार्यांपां व स्थितायांभक्ता-च्छन्ना येधां तेभां गौरवाद्युपरतत्वादेतो: पौत्र एव धनार्हे धनयोग्य: स्वाद् ॥ १८ ॥

हादयोक्षासः।

तत्सौधाहिकसम्बन्धादपरो बलवत्तरः॥ ६॥

द्रव्ये तद्धेतुनाऽऽग्रायान् सम्बन्धोऽधस्तान् प्रविष्टे !

श्रद्ध-ज्येष्ठक्रमाद् व पुमान् मुख्यतरः स्मृतः॥ ७॥

तत्स्वापि सन्निकर्षेण सम्बन्धो द्रायमर्हति

ग्रन्थेन विधिना धोरा विभजेयुः क्रमादिनम्॥ ८॥

नतस्य पुत्ते पौत्रे च कन्यासु पितरि स्थिते।

भार्यांयामपि द्रायाहं पुत्त एव न चापरः॥ ८॥

भाषमाषो महादेवस्तात वैवाहिकसम्बन्धो जननसम्बन्धस्य प्रवल्यं प्रतिपाद्यति सम्भव इत्यादिना। विवाहात्पूर्वा जन्मनः उत्पत्तेः सम्बन्धो द्विविधो द्विप्रकारको ऽत्र यो वेदितव्यः? तत्र तयोः सम्बन्धयो-रौदाहिकसम्बन्धादपरो जननसम्बन्धो बलवत्तरो ऽत्रे यः॥ ६॥

द्रायहर्षे ज्येष्ठतनसम्भवे तदोभवस्तद्वै सम्भवस्य ज्येष्ठत्वमध-कृत्क्रमतो योगिन्द्रः पुरुषे च प्रधानतरतं चाह द्राये तिल्यादिना। हे शिष्ये ! द्राये तु धने तद्‌दृष्टं भवातः सम्बन्धादधस्तानोद्भवः सम्बन्धो ज्यायान् श्येष्ठः कृतः तस्माद्‌ नाभिवादनाद्‌नावधस्तानात् सम्बन्ध-दृष्टं तनयस्यैव सम्बन्धस्य ज्यायस्त्वमिति भ्वानितम्। अत्र टायहर्षेऽपि कृत्क्रमात् क्षोत्रः पुमान् पुरुषो मुख्यतरः प्रधानतरः कृतः॥ ९॥

नत्व प्राप्तप्रश्नलक्ष्यं यद्‌वो विद्यमानानां पत्ती कान्यानां तत्तनय-पौत्रादिषु मध्ये कतमस्य तद्‌वनपाइकत्समत् चाछ मृतस्ये त्यादिना। मृतस्य मानवस्य पुत्ते पौत्रे च पितरि च स्थिते कन्यास्वामजाद्धि च स्थितासु भार्यांयां पत्न्यामपि स्थितायां सन्निकर्षात् पुंसि कुल्लस्य रत्नाद्‌धोभवतेन ज्येष्ठोऽपि उत्तम एव न द्रायः सम्बन्धः॥ ८॥

वडवस्तनया यत् सर्वें तत्वं समांशिनः । ज्येष्ठे राज्याधिकारित्वं तत्वं वंग्यानुसारत: ॥ ९० ॥

कटस्यं यत् पैठकं तच्च शोधयेत् पैठकैर्धने: । तस्मिन्नृष्टे तु विभगााहं न भवेत् पैठकं वसु ॥ ९९ ॥

विभज्य यदि ग्टहौयुविंभवं पैठकं नराः । तंभ्यस्तद्धनमाचृत्य पितृषां दापयेत्प्रुप: ॥ १२ ॥

द्रिच्च: पौत्रााद्दौंयाच्छ: पौत्रकस्य पुत्रतो विप्रकृष्टत्वात् भाख्यांयाः कम्यानां च स्थौल्येनाप्रधानत्वात् पितृशोर्ध्वं भवत्वे नाज्ञा|यस्वादायाहेत्वं नेत्यर्ष: ॥ ५ ॥

तच्चु वडपुत्रस्य प्रभोतस्य प्रंख्वोपते: स्वावर्तं स्वावरोतरद्रव्यं चु सवें धामात्रजानां समांग्रहारित्वं न्या|नधिकांग्रहारित्वं वेष्ट्यं च्चाहं वड्ढव डत्यादिना । राज्ञो यत्न स्वावर्ते जकुर्मे वापि द्रव्ये वड्ढव: तनया: पुक्षा भागाहरैकतल म्रें समांग्रनस्तुल्यभागिन: स्त्र्ं तु न्यायाधिकांग्रन डत्यर्धे: । तन्न महोपंतर्ज्येष्ठ एवाम्र्जे प्रायो राज्या|धिकारित्वं न्यूनते दृष्टते च तत् कयसुच्यते सर्वे तत्न समांग्रन द्रव्यत वाड जये ष्ठे राज्ञा: पुत्त्रो यद्राज्याधिकारित्वं तत् वंयानुसार-

रतो डयंम् । यंते यद्यि जये ष्ठे एव राजपुत्रो राज्ञं नृप:मानो भवेत्स्टत् । तैश्च्च व राज्याधिकारित्वमु । च्यन्यथा तु प्रथ्यर्गादिकं सकलं द्वविष्यं fविभज्य सर्वे ग्टह्हौयुर्स्तात भाव: ॥ १० ॥

पैठककऱ्यं द्रव्सार्वाग्रं पिपठद्रव्यं भारा|रभिविभक्तव्यामित्या डत्याभ्मित्यार्दिना । पैठकं पिपठकव्वामि यद्रष्यं तत् पैठकै: पिपठकव्वाभि-

मृश्रंने: शोधयेत् तद्धिर्ष्ये स्प्ते तु सत पैठकं वड्ढु धनं विभागार्हं सद्दनयोग्यं न भवेत् ॥ ११ ॥

पैठकक्ऱपमशोधयातैव विभागा ग्टढ्योततातद्रव्ये मेंच्च्यैर्नेताराधप-साहच्ऱ द्रपमौद्यौच विभाग्य स्वो|दिना । पैठकं विभागे धनं विभाग्य

हादशोक्षासः ।

ग्रपुत्रस्य क्षितं ताते सोदरे च पितामहे । जन्मतः सकर्षेण पितृवांश्य धनं हरेत ॥ २० ॥

विद्यमानासु कन्याशु सन्निकृष्टास्वपि प्रिये ! । मृतस्य पौत्रो धनभाग् यतो मुख्यतरः पुमान् ॥ २९ ॥

धनं सुतेन पुत्रेण पौत्रं याति पितामहात् । भ्रातोद्भव गौयते लोके: पुत्ररूप: स्वयं पिता ॥ २२ ॥

श्रोत्राहिकेडपि समख्ये ब्राह्मो मार्या वरौयसी । ग्रपुत्रस्य हरेःकथं पत्युर्हीनाहंधार्तिथ्यो ॥ २३ ॥

नन्यपुत्रस्य ऋणस्य पुंश्चो वत्ससमानानां जनकपिनामश्वमानोट-व्यांघ्रां मध्ये कतमस्य तदहसहातिस्वमत याहु: यपन्नस्य लघिमा । शपुत्रस्य मृतस्य जनक्य ताते पितॄ सोहरे भारति पितामहे च शते सति जन्मन: सन्निकर्षेण श्वसिद्धेन श्रेढनाड्यपुच्च ध धनं पितृवै हरेचु मृत्लोयात ॥ २० ॥

सत्यांतरपुत्रस्यापि कन्यासु क्षितनाह पुंश्च: प्रधान-तरत्वात् पौत्र्येऽपि धनभागित्वमिस्खाह विद्यमानास्वकन्यास्वदिता ! मृतस्य पुत्रस्य विद्यमानाछु सन्निकृष्टास्वादचास्वपि कन्यासु यतः पुमान् पुत्रयोः श्रेष्ठतरः प्रधानतरो भवेदत: पौत्री यधनभागू भवेत् ॥ २? ॥

यधुना पितहरेव श्रेष्ठकं पुत्रहुपतं व्याहृतं तस्मोहीनस्य मृतस्य पुंच: पौत्र्यैव धनाधिकृतिसमनुवदति धनसिद्धादिना । यतो यंं पितामहात् सकाशान्मृते पुत्रेष पौत्रं* याति गत्वाति चनोऽलं तबबारे लोकेर्जै: पितैव पुत्ररूप सति गीयते यद्वदते ॥ २२ ॥

तदाग्नौ श्राध्देयेषांभ्यर्योमाधये नाश्रुतेवानिष्ठे तु तस्मरहितस्य पाथ्चिका वेताल चौहाधिकेडपि विद्याचरनिमित्तवेऽपि समख्ये ब्राह्मी येदोक्तिविधिना परकान्ता भार्या न पुत्रसमख्या वा वरीयसीतिवक्ता भवेव पत्युः स्वामिनो

पतिपुत्रविहीना तु सम्प्राप्य स्वामिनो धनम् । नैव दातुं न च विक्रेतुं समर्था स्वधनं विना ॥ २३ ॥ पितृभिः ख्वसृभिः पित्तं यदधन्यसम्प्रत्तम् । स्वकत्योपार्जितं यच्च स्लोेधनं तत् प्रकोर्तितम् ॥ २४ ॥ तस्यां मृतायां क्ककयं तत् पुनः स्वामिगदं ब्रजेत् । तदासन्नरो हि क्कथमप जडू क्रमादहरेत् ॥ २५ ॥ मृते पत्यौ स्वधन्या पनिबन्धवग्रे स्थिता । तदभावे पितृवर्गोऽस्ति ष्ठन्तो दायाद्हेंति ॥ २७ ॥

यतो दृष्टाद् हारिष्ये स्यादनो ब्राह्मणो भार्याfदपतृष्य पुत्रु झीनस्य मृतस्य पत्यू र्व्वे कथमस्तकुयें धनं वकित्स्यनरः ॥ २८ ॥ न्यष स्त्रामिपुत्न्न्न्न्नाभ्यां रजिह्ना स्लो लस्स्स्मान्न्न्न्न fभया सनो तद्दारक्रियौ कर्त्तुं न शशक्रोतीत्यादि पतिपुन्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न नन्ष स्वामिपुन्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न्न नतु किं नाम स्वीधनमत याच पितृभिगिलfदिना । बडु रचनस्य चक्रापलचकत्वातु पितृभिग्ज्जनकारिभिः युगुरैः पतिपितादिभिर्य्यां धर्म्मं सम्पत्तं यदनुं यत्त् यत् स्वकृत्या स्वोयया गिल्पादिक्रियोपार्ज्जितं तत् स्वलोेधनं प्रकार्मितं क्कितमत् ॥ २९ ॥

नतु सम्प्राप्त्वादिमताया योषितो ऋतुनो कस्य तथिवदित- तेयत व्याच तथ्याविदिमा । तथ्यां सम्प्राप्त्स्वामिनोधनायां स्त्रियं मतायां सत्यां तद्ककुयं धनं पुनः स्वामिप्रदं ब्रजेच्छेतु स्वामिप्रर्गतं च तद्कथयमप - जडू क्रमातताय् क्कमाततारष्वतरः स्वामिनोर्न्न्य्यादचट्टो जनेो हरेच एतत्तु, साधान्न्वत उक्न्त्तं विशेषत्तत्पे वच्च्यते ॥ ३६ ॥ भर्त्तुर्गेहे वति भर्तृदिदिवाख्ययत्रे स्वधनेनेष निष्ठन्येव स्लो खा- जिनो दायम्महतोfबडु ऋतने तथ्यादिना । पत्यौ स्वामिनि कृते वजि

हादयोगप्रास: ।

प्रद्दितर्थाभि चारापि न पत्या दृंयभार्गिनो । लभते जीवनं मानं भर्तृक्विभवचारिणा: ॥ २८ ॥

बह्नाश्चे ह नितास्ताय स्वर्यांतुधं मृतनूपरा: । भजेरन् स्वामिनं वित्तं समांग्रेन सविचिक्तते ! ॥ २८ ॥ पत्नीक्लेशर्राय स ऋतौ भर्तृसुतास्थितौ । पुन: स्वामिपदं गत्वा धनं दुहितरं ब्रजेत ॥ ३० ॥

पातिव्रत्य व्रते स्त्रियो य स्थिता तदभावे पतिव्रताभावे पितृवब्रह्मोवंद्ये तिष्ठन्तो स्त्रियो द्रायं न त्युजंतसदैवता नार्यो हि पाशाश्चादनमानभाजिनो न हि स्वामिधननिग्रहो गर्हित एवादिना । गर्हिनव्यभिचारिणी स्वो पतिंहयंभरा गमो न भर्वात किंतु भर्तृक्विभवचारिण: सुरपत्नो- वन मान जीवनमेध लभते प्राप्नोति । यत्प्रति वदता पार्श्वेन पतितव्र्यभिचाराया नार्य्या नितरांभेव भर्तृदायभाजनत्वं नेति निश्चि- त्युक्त । मानं कस्यकेवधारणस्य हेत्यस्र: ॥ ८ ॥

प्रेतस्य भर्तृपरायणां बह्न्न्रो भार्यास्वेव सतां स्वामिनो द्रव्य विभज्य वडकौरित्यादि बहुत्र द्र्यादिना । हे :डचकाने ! गुभे घ्र्रासे प्रविशन् ज्यायांसि वा तत्र सत्यार्थ: संग । भर्तु: पुत्रो हि भर्तृपरार्यणाच्चेदि बह्न्रो वनिता: स्थिताय: स्वस्तT सर्वेस्र: स्वामिनो वित्तं धर्मग्रेन लब्धाभागेन भजेरन् सेवन्ते ॥ २८ ॥

लब्धभक्तेर्विधायैव वनिताया मरखे वनिं , ह नं पुनस्तत्स्वामिनं प्राप्य ततस्तु तनयां मचेदित्यादि पत्नि,रित्या न । पत्या,नेनराया: स्वामिनो विरहाट्टिस्था: स्रिया: मृतौ भर्तृ पुत्र या: निसतौ व सत्यां धनं उनसत्वसामिपतं मता दुर्लिम- र युतां ब्रजेदव्ये भर्तृखतेति व्याहृतनारदेव: श्रीतादिश्रुर्ता न ति न गच्छदिति करवाच्चक्र ॥ ३० ॥

एवं स्थितायां कन्यायामश्रुबन्धूगतम् । तन्मृ तो स्त्रामिनं प्राप्य श्वशुरान्तत्सुतामियात् ॥ ३२ ॥

तस्यां मृतायां पुत्रे या भर्त्रा श्वशुरगर्भवेत् । अतस्योध्वंगतं वित्तं यथा प्राप्त्रेति तत्पिता ॥ ३३ ॥

मतः सत्यां जनन्या तु विमाता न धनं हरेत् । मृते जनन्यास्तु प्राप्तं पितृा गच्छेदिमातरम् ॥ ३४ ॥

कद्योतर्पतितद्रव्याया नार्या हेतौ स्त्रियां तत् द्रव्यं भर्तृगतं न तत् । अशुरगतं व स्त्री श्वशुरकन्या यायादियादृश एतदित्यादिना । पितृमतेन प्रकारेगा कन्यायां स्थितायां सत्यां पुत्रवधूस्वरूपं धनं तन्मृते पुत्रे वधूस्वरूपे सति श्वशुरं प्राप्त ततश्च श्वशुरान्तं श्वगुरतनयामियादृक्षेत् । तनकृते हेत्पन्न नपुंसके भावे ऋते तस्या एव भागे न प्रत्ययः । यतश्च भर्तृद्रष्टादिद्वातीयपथेन तु-

मतु प्राप्तपुत्रवित्ताया मातृमरणयोः सति कस्य तद्वित्तंभाज्यस्तस्याः हे श्वश्रू ! तथा तेनैव प्रकारेण पितामरे हे गच्छे वत्स ! मानो मातृगतं जननिप्राप्तं वित्तं भजेत तस्यां मातरि मृतायां सत्यां पुत्रः श्वशुरान्तर्गतं भर्तृ प्राप्तं श्वगुरं गच्छेदियर्थः । सद्देन स्त्रस्वमिति स्वाधिकृतः सत्पुत्रः कोधराद्रातत्पुत्रस्तथा-

सप्तने योजयम् ॥ ३५ ॥

पुत्रादिप्राप्तपर्यन्तनाश्चितस्य प्राप्तप्रजापत्यस्य पुंशो जनकस्य जानन्या अपि सदितत्कनोत्रौ तन्रतो च तस्या विमातृद्वपीत्यादृक्ष मृतस्य जमस्योध्वंगतभूयें प्राप्तं वित्तं तत्पिता मृतस्य जनको यथाम्रोति बभने तथा तेनैव यदि पितृश्वश्रूा स्वामिरहिता भवेद् न तत्-

त्कञ्चनद्रव्याभ्रिति ॥ ३६ ॥

हृदयोपासः।

प्रणवस्तमां विरहाध्या रिकृष्णं न यात्यभ्रः । बेनेबाधस्तनं प्रतः तैनैचाङ्गैः तदा भजेत् ॥ ३५ ॥

प्रणतः स्थिरतौ पिठव्यस्य धनं स्वर्गतस्य मत् । यत्यां स्थिरडनपत्याया मृतो पिठव्यमाश्रयेत् ॥ ३६ ॥

चर्होऽहितंभः प्राप्य पुमांसमसकलख्वतं । प्रणतः सत्यां सांदरायां वै मालेया धनं हरेत् ॥ ३७ ॥

स्थिताथा सांदरायाच्च विमातुः पत्त्सनन्ततो । येभ चो भगतं वित्तं वै मालेये याव्ययो भजेत् ॥ ३८ ॥

प्रणतः सः । अथो जन्माभु वलतां विमाता तस्य धनं न हरेत् ऋक मात्रेः । यत्नु जन्म्या मते मरक्षे तु तद्भतं भत्तु मातृ पिता- विमातृतं । ॥ ३८ ॥

तद्भातृ । तस्य भ्रातॄकाग्नामभारद्रक्षाद्गकता विक्न योभ्य- -ञ्जलवेम योनि:या लक्खभार्ङ्गिसाया: पतिस्वता: स्वधर्मतो वक्षां तत्र । यथाभ्य पिठव्यामभयस्य स्वारतिस्याच वपत्सनाभारमित्या- -रहयेम । यः स्तमामाश्राभयं जनं धनं प्रापुं तैनैव उनेनेभ्यं भजेध्के तु ॥

क्वान :मु तोः । ऋतोऽपत्तनानां विरचाहकनस्योऽह गः । नित्तादेव पिठव्यस्थ :यन्तःरया: पुने य पुत्रा च रक्खिनाथा: स्वपुत्रं तु व वक्षां पक्त्या मुनाभत्तुं तर स्पितेत्एप स्वधगतं च सत् धनं पक्ख- -मानयेत । T भाः । पिठारिमा च पिठभ्मातरं भजेत्, चानपत्यया तति फिगेध्स्थन। पयवेभालु मतो तकृतस्य धनस्य तद्पत्यगा|मिनेऽस्सु- -क्चतु । ॥ ३८ ॥

उहादपःनत्क्ष भनस्य पुथनार्कनक्बस्तातु मोदरायात रिङ्खस- नायार्मप वैमादेयगामतेव स्वारतिस्याच कर्होऽहित्क्षार्दिना । वनो दित्त' धनमूजांदः: प्राथ सुपुत्रां पुंङ्खपयलन्सनतं चाङ्खययार: मोदरायां म(म्यां वक्षार्कप वैमानेयो विमार्ज्जा धनं हरेतु ॥ ३९ ॥

महानिर्याणशतक्मे ।

मतस्य सोदरो भ्राता वैमात्रेयस्थिरधीरिभि:। धने पित्रुगतत्वेऽपि विभजेतां समांशग्रनौ ॥ ३५ ॥

कन्या जावतायाश्च तदपत्यं न दायभागक् । यतं यदार्घतं वक्तं तन्मृ तावपरं ब्रजेत् ॥ ४० ॥

विभजेयुदं हेतो: पुञ्ञाभावे 'पतुरंशु । उद्धारयन्त्यरोधस्तान्तु पतुः साधारणे धने: ॥ ४? ॥

नहि सोदराया वैमात्रेयसनततौ च विद्यमानाया वैमात्रेयच मरखे मति नद्धतं यत्तु कामुयास्ततलाद्ध स्थिताया:पत्यादिना । सोदराया मझन्या तु याऽय: पुत्रशनतौ च स्थिताया सत्यां वैमात्रेय- यगतं वित्तं न्वरसप्त सातं वैमात्रेयाम्यो वितिहशशनतिभगे द्र- वेते ॥ ४५ ॥

पुता रसंसप यन्तरेऽपतस्य प्रमीतस्य पुत्र: श्रोतृकैमात्रेयोयोर- मयोरपि तदू न समनुर्गतवांपश्य मृतस्थेयाफलना । एवं गृ- मृतस्य जनस्य यो भोगे माता तथा वैमात्रेयसोंभ नगुनस्य पित्रुगत- त्वेन हेतो: । न समाशिनौ हनौ तद्वनं विभजेतां प्रभया नद्रहो यानाश्व यं ६८ ॥

जो नु कन्या तदपत्यस्य दायभागिनो नस्य ह कम्माद्या- मियाफलना मन्या तु यत्स्य पायभागमजेत्, किन्तु कन्येयं दायभागिनी ख्यातिस्पष्ट: । यत् तु न ताहच धनं यथा- धितं भवन् तन्र्न्तौ तथा वाघकचनस्य मरखे मात नभित समपरं जमं ब्रजेत ॥ ४० ॥

स्वपरिश्योतां भमान्नी कामाग्यै कान्तदये नततस्तयो दू चितरो वृपत्न्यपचस्य पित्रार्द्ध च यं सर्वा विभज्या गृहीत यत्किचि विभजेदु- दियार्घन । पितृ: पुत्राभावे मति पितृ: मत्यारघे: साधार्ये ध- नेरूढामपरिष्योतां पितृ: पुत्रोषाहयन्तयो दू चितर: पितृव- चु ऋत्व्यं विभजेदु: । ठगदेन: विशाम्यमानापि पित्रार्घं विभ- जेदु: ॥ ४८ ॥

॥ रुद्रयामलम्: ॥

यामन्त्र॑ या करसायाथ खौंधनं स्वामिनं भजेत् ।

यन्त्रं, त॑विग्र॑ यमान्त्रागं तनुं पटमात्रयेत् ॥ ८२ ॥

प्रे॑ तल॑यधने नैऋ॑ते विदध्यान्तालपोषणाम् ।

पुष्प॑न्तु तदुपव॑तने शक्ता तद नविक्रिये ॥ ८३ ॥

पितामह॑ घाय॑याथ मत्यां तातविमार॑ति ।

पितामहग॑तं रि॑क यं तत् पुष्क॑गा॒ म॑खां भज॑त् ॥ ८४ ॥

पितामह॑े पिह॑व्ये च तथा भात॑रि जोव॑ति ।

प्र॑धोभावा॑ मुख॑य॑लातं भात॑व धुनभाग॑ भवेत् ॥ ८५ ॥

खानपत्यादि: परमो॑ताया नार्यो: स्वो॑ध॑न॑य तत्ख्वामिगणि॑तम्-

परस्य त॑.त॑ख॑य द॑य॑य यत: पा॑प्र॑गा॒सी॒त॑त॑प॑रा॑म॑या॑त्वमि॑स्य॑ह॒ ख्व॑-

न॑ख्या द॑या॑ति॑मा । खान॑ख्या: सन्नि॑ग॑द॑ताया नार्यो: म्लो॑ध॑न॑ त॑॑-

तारं॑ भज॑त देव॑त॒ ख्व॑॑य॑, त॑दि॑च॑नु॒ त॑वि॑यं द॑यं य॑खा॑जा॑नाद॑ा॑

न॑ख्या॒ तत्प॑दमा॑य॑ये॑ज॑ते ॥ ८६ ॥

प्र॑त॑ग॑पा॑नि॒ fि॑॑त॑म॑ य॑ह॑ इ॑कृ॑ त॑ह॑ वाग॑क॑नु॑व॑ती नारी म॑त॑ख-

प॑खं॑न्॑ भू॑जो॑त॒ त॑द॑प॑स्व॑त॑स॒ ध॑म॑पा॑प॒ क॑रि॑॑ने॑त्य॑ा॑ध॒ प्र॑त॑खा॑द॑ना ।

प्र॑ त॑ख॑धनै॑न्॑ ता॒ त॑पा॑प्रै॑fि॑॑कै॑ना॑री॒ योगि॑दा॑ख॑प्रो॑ख॑मा॑त॑नो॒ म॑त॑ख॑ं

विद॑ध्यात॒ क॑थ्या॑न्त॒ पु॑त॑थ॑य॒ स॑म॒॑ तु॒ म॑दु॑प॑ख॑त॒स॒ त॑न॑मि॑कृ॑॑ त॑त॒ ए॑त॑प॑जा-

त॑॑ध॑नै॑डि॑न्ध्या॒त॑, त॒॑॑ त॑द॑न॑ वि॑क्र॑ये॒ च॒ म॑त्ता॒ सम॑ख्या॒ न॒ भ॑व॑त् ॥ ८७ ॥

न॑नु शु॑वा॑टि॑पि॑ल॑व्य॑प॑॑ न॑ग॑ति॑त॑स्य॒ मृ॑ग॑म॑ सु॑॑दो॒ द॑वि॑ख्या॒ त॑त्-

पिह॑व्य॑प॑नो॑गा॑मि॑त॑ न॑त॑पि॑मा॑ह॑ना॑मि॑स॑ व॑त्सा॑द॑गा॑या॑मा॑च॒ पि॑ता॑ब-

द॑या॑दि॑न्वा । पि॑ता॑म॑ह॑गा॑या॑न्॑ पि॑ता॑म॑ह॑पु॑म॑भा॑र्य्या॑प॑ त॑त॑वि॑मा॑र॑त॑

च॒ ख॑स्या॑न्॑ चि॑दा॑ना॑या॑न्॑ पि॑ता॑म॑च्‌छ॑ना॑न्॑ रि॑क॑यं भ॑न॒॑ तत॑शु॑न॑॑ ल॑ष॒ पि॑ता॑म॑-

स्या॑ल॑ज॑न॒ स्रु॑गां॒ प॑क्प॑प॑ती॑न्॒ भ॑ज॑य॑ ॥ ८८ ॥

न॑नु पु॑त्रा॑दि॑मा॑ह॑प॑ये॑न्न॑र॑ा॑चि॑ना॑स्य॒ प्र॑त॑स्य॒ पु॑॑॑यो विद्या॑चा॑ना॑या॑

fप॑न॑:म॑ह॑पि॑ल॒ व्य॑ म॑मा॑म॑या॑न्॒ म॑ध्य॒॑ क॑म॑स॑या॒ त॑दु॑न॑भा॑गि॑त॒॑ त॑ला॑च॒ पि॑त॑र-

भ॑॑च॒ र॑त्यो॑दि॑ना॒ स॑:क॑था॑य॑न॑ । पि॑ता॑म॑ह॑े पि॑ह॑व्य॒॑ तथा॒ ख्वा॑त॑रि॒ च॑

मशाननिर्वापतन्ने ।

पिठस्नात् सबिन्दुएन्दु तुल्यो भातामपितामहो । धनं पिठपदं गत्वा प्रयातुर्भीतरं ब्रजेत् ॥ ४६ ॥ स्थितेऽन्यपल्वे दुष्टितुः प्रे तस्य पितरि स्थिते । दुष्टिपल्व्यं धनभागं धनं यक्षादधोसुखं ॥ ४७ ॥ स्वःप्रयातः स्थिते ताते तथा मातरि काश्चने । पुंसो मुखतरलेन धनद्दारो भवेत् पिता ॥ ४८ ॥ स्थितः स्वपितृमापिक्छो वत्स मानेऽपि मातुलेऽपि मातुलेऽ । प्रे तस्य धनद्दारौ स्वात् पितुः सम्भ्रमगौरवात् ॥ ४८ ॥

कीदृशं सात् स्वधोभवानां जनानां मुख्यस्वलु प्रधनात्स्वाद्धो तृप्यतैव धनभागं भवतां मृतानां पुत्रादि पितृतृप्तिं धमृत्कृतैः भातृवर्गः ॥ ४९ ॥

पितृव्यार्दित । यत्र खोके पितृव्यालु सज्जिकस्य श्वशुरो यद्यपि स्वानृपितामहो तद्यौ वसानौ भवनस्थायधोभवानां मुख्यस्वलु स्वः प्रयाहुज्जनस्य धनं पितृपदं गत्वा भातरं भजेतु ॥ ४६ ॥

नहि पुत्रादपुत्रोपचर्यं नप्तोनस्य मृतस्य पुंसो विद्यमानयोस्स्थान दुचित्पल्व्योऽध्ये कतरस्य नप्तुर्नप्तावसत्स्थिरतया दिना ? प्रे तस्य मृतस्य जनस्य पितरि स्वते दुचितुरपत्ये sfp स्वते सन्ति यक्षादिनमध्योऽध्ये स्वधितया दुष्टिपल्वयेव धनभागं भवतु ॥ ४७ ॥

प्रेतस्य पुंसो योषितोमान्तापितलोस्स्थे पुरुपस्य प्रधानस्य्यत पितरस्तहिस्स्वादरत्निसात्स्वः प्रयाहुरित्यदिनात । ये कार्षिके ! स्वः प्रयाहुरित्यदिनात ताने पितरि स्वते द्रात तथा मातरि स्वितायां सद्यां पुंसो मुखतरतलेन हेतुना पिता धनद्दारो भवेत ॥ ४८ ॥

नहि मृनस्य पुंसो विद्यमानयोस्स्थानर्नपितृसपिवृद्रोस्स्थे कतरस्य नप्तुर्नप्तावसत्स्थिरतया दिना । मातृलोके यत्स जात नेदं पितृः सन्निवस्व भातृवर्गो भवत्येव तातः स्थितः स्वपितृपिक्छः ॥

श्रद्धस्ताहमनाभावे धनमूढं भवं गतं ।

तत्रापि पुंसां सुखालयादितं पितृकुलं दिवे ! ।

प्रतोडवं सविखष्टोडपि मातुलो नाम्ना याहनम् ॥ ४० ॥

अ्रजीवत्पितृकः पौत्रः पितृव्यैः सह पार्वति ! ।

पितामहस्य द्विषन्नातं स्वपितृद्वीयमहंनि ॥ ५१ ॥

नाढ़होना तथा पोतो पितृव्यैः समभागिनौ ।

पितामहधनं सोंप्या हरेच्चे न तमालहका ॥ ५२ ॥

सत्यां पौत्रा: पितामह्यां पौत्रा: पितृषस्र्यं पि ।

वित्ते पितृगते दैव ! पौत्रो त्वाधिकारिगणो ॥ ५३ ॥

धनड्ढारो स्यातं सविखण्ड एव सविखण्ड: प्रच्छादिभ्यश्च न स्वां-

ड्यण ॥ ८६ ॥

नतु पितॄन् सपिण्डातं मद्रिकडस्य मातुलस्यैव प्रे तथनष्टं तं

सम्भवति न तु विप्रकृष्टस्य पितॄन् सपरिकल्पयेतोमामाश्वां परिढ़रतांड

अ्रधस्तादित्यादिधनमिल्यन्तं मार्डसं । हे दिवे ! च्रधस्तादमनाभावे

सति प्रेतस्य धनमूढं भवं जनं गतं प्रामं भवेलु तत्रायूभूभवेदपि पुंसं

सुख्यालयानं पितृकुलमितं प्रामं स्वातं यतो हेतोरतं बोके सविखस्टो-

स्यासचोऽपि मातुल: प्रे तस्य धनं नाहुुयाच्च नभेलु ॥ ४० ॥

भ्रातृभि: क्रोडीयभक्तिसु पुत्रेभ्य: मृतो न सत्या तत्पुल: पितृभि: सार्धं

पैतामहकड्रव्यातं पैतृकसंगं प्राप्नुयादित्याहं अ्रजीर्यादच्वादिना । हे

पार्वति ! च्रजीवर्नपितृको मृतजनक: पौत्र: पितृव्यै: पितह्यैंतृभि:

मच् पितामहस्य द्विषन्नातं न्र यातं स्वापितह्यां प्रामु मर्र्हेल ॥४९॥

अ्रजीवन्नातृका भ्रातृहर्र्घहता पौत्रेऽपि पितामहां द्व्य: वं प्रभो-

तस्य पितह्यं प्रामुर्भक्तीत्या ह्र भातृहीनेन्वादना । चेद्यदिदं मृतमा-

तृका भ्रातॄहोना मोदरवेमान्तेयर्र्हता सोंप्या व्यभिचारार्ल्रोषहोना

च भवेतं तदा तथा तेन प्रकारेष्ट पौतो पुलड्द्रिस्मा पितृभ्य: म्रा-

सागिनो सता ! पितामहधनं हरेच्चे गृहीयातं न इ॥ ८६ ॥

३४८ महानिधिॊपातम्त्रे ।

ग्राधोगामिषु वित्तेषु पु मानं च्यायानधस्तनः । जघ॑गामिधने श्रेष्ठः पुमानूर्ध्वो भवेत् ॥ प्र४८ ॥

प्रतः क्र ष:यां पौत्राग्रे सत्यां दु॑षिततरि प्रिये ! । प्रे तस्य विभवं हर्त्तु॑ नैव शक्नॊति तत् पिता ॥ ४५ ॥

यदा पितृकुले न स्थान॑तस्य धनभाजनम् । पूर्वोक्ता॑विधिना रि॑ ऋ॑गं मातामहकुलं भजेत् ॥ ४६ ॥

मातामहगतं व॑त्त॑ मातुलैः सात॑सुतादिभिः ।

नहि प्रापपच्यच्वह पु॑चो विद्यमानानां जननॊभगीनेॊपुत्रो॒पां मध्ये त॑हत्ते कार्षका॑रप्नो स्वादु तलाग्रे सत्यामिल्यादिना । हे देहि ! पितामह्यां तथा पौत्रा॑ पितृष्व॑भ्य॑पि सत्यां विद्यमानायि । नघस्ति॑डाज॑गौरवा॑त् पौत्रो॑ तत् पितृगते वित्ते॑धिका- तृष्णा॑ दरि॑यः ॥ ४७ ॥

नहु ! न तस्य क्र पाग्रा दु॑षित॑त॑ पौत्राग्रे तज्जनकस्य पु॑त्रे न श्रेष्ठत्वाद् यत॑ न त॑दपहारि॑त॑ सह॑टते न हि तत्कु॑षादीनां- मितां न॑द॑ च॑ दुरोच॑चाह च्यधोगामिष्विल्यादिना त॑पु॑पिते॑यन्न श॑ोक॑य॑पु । च्यधोगामिषु वित्ते॑पु धनेष्वभ॑त॑नॊ॑ध॑म॑वः पुमानू च्या॑रा॑ श्रेष्ठो भवेत॑द॑॑द॑यः जघ॑गामिधने त॑ह॒॑॑पः पुमानू श्रेष्ठो भवेत् ॥ ४८ ॥

घन र वित् ! हे प्रिये ! शताइ॑द॑रा॑मिधने जघ॒॑॑क्व॑श्र॒॑ष्ठ- ख्या॒॑॑त॑ म न॑खा स्थ॑ पाग्रा॑ पुत्रमार्य्या॑ पौत्रा॑ दु॑हित॑रि च सत्यां वर्णा॑न॑या॑ प्रे त॑स॑ विभव॑ ध॑॑ ह॑तु॑ प॑र॑॑त॑ तत॑पिता नैव शक्रो॑ति त॑िन्तु य॑ ऋ॒॑मं त॑॑ ए॑ त॒॑भ॑ म॑॑ सक॑च॑व॑न॑॑ल॑त्ये॑ः ॥ ४५ ॥

ननु ! न पु॑प॑पस॑ प॑द॒॑ग्रे॑ भ॑प॑ह॑का॑स्मे त॑हि॒॑क्व॑स॑ किं कु॑ग॒॑॑त॑॑ स्वादत॑ श्रा॑च य॑दे॑त॑॑द॑ना । यदा मृत॑खे ज॑॑ष पितृकुले धनभा॑ज॑न॑ धन॑ख्य । पालं न स्वास॑रा पूर्वोक्ता॑विधिना । पू॑व॑॑ष्ठा॑वि॑धा- न॑न रि॒॑क॑॑ प्रे त॑स॑ धन॑ मी॑त॑म॑ह॑कु॑ल॑ संजीव॑ सत॑॑ ॥ ४६ ॥

श्रद्ध-जडौ कामेप्येवं पुमांसं श्रियमाश्रयेत् ॥ ५७ ॥ ब्राञ्जन्वये विद्यमाने पित्रोः सापि˚कने स्थिति । मतस्य श्रैवो तनयौ न पितुद्द्याभाग भवेत ॥ ५८ ॥ ग्रैवो पत्तो च तप्तपुषा लभेरन् धनभागिनः । यासमाच्छादनं भद्रे ! स्वप्रयातुर्यया धनम् ॥ ५९ ॥ शैवोदाहं प्रदुष्टे˚सौं श्रैवभस्मैव पालयेत । सोम्याच्छेदाधिकारोडस्याः पितृाद्दौनां धने प्रियः ॥६०॥

मातामहूलयातस्य द्रव्यस्याध-जडौकर्मेप्येवं पुरुषाश्रयतस् तदस्य नाय्यामपि वत्स्वार्त्तल्या हि मातामहर्त्यादिना । मातामहगतं मातृ-मदं मातृ˚ विततं धनम् । नान्वेषतत्कुतो दि˚भिमातृकुपु˚ पुत्रदार्षि˚सु । कड्क्रामेप्य एवं पितृकृखे द्वि मुचांसं पुरुषं तद्भावे क्षयस्थाय्यवेत सेवेत ॥ ५७ ॥

व्यथ नेतदुप्रसन्न ब्राञ्जनाभ्यां चान्यये मातापित्रोः सर्पिषाढे या सर्पिषाढे या सर्पिषाढे या स्थिते मेधावपुत्राख तादृभावमागत्वं नेत्यादि ब्राञ्जनत्वये रत्यादिना । ब्राञ्जनत्वय ब्राञ्जना भाव्याया वंशे विद्यासान्तं पत्लोमांतः पितॄषां वार्पयित्ने वार्पितं वा तिष्ठन्तं तिष्ठतं श्रैषां तनयः यैष्याभाव्यांयाः पुत्रो कतस्य तनु˚चमाग न भवेत्, किन्तु वेदमानयो˚स्तयोरेव क्रमतः ततृभावान्वितसौलि˚द्र्यैः । गतेन ब्राक्षत्रयवचने मातापित्रोः समीक्ष्य तनू- चाभावे मेधो˚तनयस्यैव मृतजनकृतयार्भागत्वर्मिति ध्वनितसू ॥ ५८ ॥

नचु ब्राञ्जनत्वयवस्थ अपत्लोः श्रपि˚डस्य या वंश्याननलत् श्रैवपुलाक्यां मृतापितृद्वयभागत्ता भवे कथमुदीर्यते । इर्दिवांहंस्तला˚च यौवीया- दिना । हे भद्रे ! सः प्रयानुः स्वर्गतस तु पु˚सः यैषी पत्ती तत्पुत्रः तस्यास्तनवाच्च तस्य धनभागिनः पुरुषाश्रया यथा विविधं चाश्रय- स्वादनं च क्षमेरत्नु प्राप्नुयुः ॥ ५९ ॥

नचु पैशस्राहं कुम्भो नार्तो पितादिमिः । पाकनोचया । भवेच्छे येन भक्त्रू वेल्योमृद्रीयमार्ग भवादाहीनसि˚हुना । हे भद्रे ! यतस्ते˚स्ते

श्रुतः सत्कुलजां कन्या गौवैवर्ण्यादृश्यान् पिता। क्रोधाद्वा लोभतो वापि स भवेष्टोकगर्हितः ॥ ३८ ॥ गौवै तद्वर्णयाभावे सोदको ब्रह्मादो वृपः । हरेयुः क्रमतो वित्तं मृतस्य शिवयोगसनात् ॥ ३९ ॥ पिण्डदात् समपिण्डा: कश्रिता: प्रियेयु: । सोदकाः द्रव्यमन्ता: स्यस्तत: केवलगोत्रजा: ॥ ३६७ ॥

गौव्या: स्त्रिया: पितृद्रोनां शने: शधिकारी नास्त्यत: गौवोद्वाहं प्रीतवतां तां वेद्यादि श्वश्रुमव्यभिचारिष्यां जानीयात्तत्र गौवभर्त्त व पालयेत् रक्षेत् । जानीयादीत्थं विध्योद्वारनेहि मुनिभि: स्वार्थ: ॥ ६० ॥

व्यथ गौवें विराधिना शत्रूगणजां कन्यासुदाहृतो जनकक्ष लोक- निन्द्यात् दर्र्गयितुमाच्छ चहत इत्यादिना । श्रतौ द्वादशत्र्यये सात्वपित्रो: मपिण्डे वा स्यते मत्तदृदृये स्वपितॄदृदृये चाधिकारसाभावा- जे तो: क्रोधाद्वा लोभतो वापि गौवैर्विधर्मभि: सत्कुलजां सद्गजातां कन्यासुदाहृतो य: स पिता लोकगर्हितो लोकान्निन्दतो भवेत् ॥६७॥

पुत्रादिगैवोश्वर्य्यन्वराश्चतस्य प्राप्तपद्यतस्य पुष्टस्य स्यवरावडिसकलेभ्य: तु सोदकेभ्य: वेदोध्यापकगुरोनिरपेक्ष: क्रमतोडधिकारीतस्म- लोत्याद गौवैत्यादिना । गौवै तद्वर्णयाभावे सति मोदको वेदाध्यापक: । गुरु: कविो राजा च मृतकस्य वित्तं धनं शिवासन।तत् पिवाच्चात: क्रमतो हरेवु: यथा गौवै तद्वर्णयाडसत्वे प्रथमसत: सोदको नतस्य वित्त' हरेत्। तदभावे वेदाध्यापक: तदस्तवे तु राजा वेति ॥ ६२ ॥

नतु केषां चपिण्डत्वं केषां सोदकत्वं केवलगोत्रजत्वं च केषा- मन वाछ पिण्डदत्वादिना । हे प्रिय! पिण्डदात् पिण्डदातारं नतु कश्चिदपि बान्धव: क्रोधितो: तत्तु इहलोकनिः स्वार्थ: ॥

द्रव्यप्रमाणास: ।

विभक्तं द्रविणां यस्य मंसुर्यं स्वेच्छया तु चेत् । स्वविभक्ताविभागेन भजेरंस्तस्माद्दनं पुन: ॥ ६८ ॥

स्वविभक्ते विभक्ते वा यस्य याहि विभाजिता । ऋते डपि तस्य द्राया तस्यार्थविभवभ गिन: ॥ ६४ ॥

ये यस्य धनहर्तारो भवेयुर्ज्जीविनावधि । दद्यु: पितॄं तथैवास्य श्रैवभार्यासु विना ॥ ६५ ॥

लोके डपि नं जन्मसम्बन्धाद् यथाशोचं विधीयते । धनभागित्वसमव्यात् तिरात्' विहितं तथा ॥ ६ ७॥

द्रव्यपुत्रान्ना: घोदक: स्य: सत: परं केशलमोक्षजा भवेद्: । पिण्डदान्तिति स्वधनोपे कमण्योति कर्मण्य पच्यमो य ६२ ।

विभक्तस्य पंचात् स्वेच्छया संहतस्य द्रव्यस्याविभक्त्रापधाने तै: । पुनर्विभागाच्च विभक्तिन्यादिना । चेद्यादि विभक्तं यतु द्रविणं स्वेच्छया संहतं पित्रोकतं स्वातन्त्र्य तद्वन् पुनर्विभक्त्रिविधानमे द्रव्याद् भजेरन् । ६३ ॥

जीवतो यस्य पुत्रस्य विभक्त्राद्विभक्त्राश्रिलड्येपु येनां याहि विभाजितं तथा परक्षे डपि तन्न लेष्टं तादृग्विभागित्वं स्वादेवेष्टाप् स्वविभक्ते द्रव्यादिना । वस्तु पुत्रस्याविभक्ते विभक्ते वा द्रव्ये येधां दायादानां याहि विभाजिना ख्यातस्य पुत्रस्य ऋते डपि द्रव्याद्दायादास्त्राहि विभवर् भवेद्: ॥ ६४ ॥

प्रमीतस्य यस्य पुत्रो डत्रिव्यं ये जभेरत्सकृत्' याहच्ज्जीमं तपव पितॄं दरेश्राद्याद्रे ये द्रव्यादिना । ये पुत्रांदो वस्तु पुत्रो भमहेर्त्ताडतो भवेज्जीवत्पयद् जीवनपृथक्‌नमस्य पुत्रस्य पितॄं दद्यु: परन्तु श्रैवभार्यासुं विनात तथा नतु पित्रादिताने डधिकारे नाकींर्य्ये: । चैवभार्यासुन्ननिति चैवालयहु, शित्रादीनां चोपकल्प- यम् ॥ ६६ ॥

महार्णवर्बंधतत्वे ।

पूर्वे डयौचेड्यश्रापूर्वे तत्कालाभ्यनंतरं मुने । स्ववंशाच्छेषदिवसैविं घुतेरेगुदिं जाःयः ॥ ४५॥

कालातीतं तु तद्वंश्ये खतडेड्यौचं न विद्यते । पूर्वे त्रिगर्तं विच्छितं न चेतुं संवत्सरात्तमम् ॥ ४६॥

वर्षातीते डपि च ज्ञातः पितृवंशो महायुतौ । तिरातवमधुवि: पञ्चमस्तथा भर्तुः पतिव्रता ॥ ७० ॥

मौषे जायते जरं शनभाजिस्वरस्रम्नुजा।डनुजैरपि पार्श्वप विडातवमधौचं खादिल्याढ नोके र्ल्वादिना । जनेनमक्खदयादयाश्र जनेके जने मरखजनममिफ सकृद्यपौचं विधीयते तथा पुनर्भंग्यमवसादुनच- संय्यो डपि विरालतमगौचं विराडितम् । लोकः स्वाढ्ये बने ननं इति- मरः ॥ ६७ ॥

नम्रगेवकानाभ्यंतर एव पूर्वे खतड वारणौवं महावतामतर देवस्थानां माध्वागाटोनामगोचवमव्यवासरादवफ डते देवागौचवासरे- विंगुधिः स्वातवासरमात्यापरे डर्था दमघारिफभारत्यागमावामात- च पूर्वे डत्यादिमा । पूर्वेडगौचेउयश्राडपुसों खतड डश्रोचे तत्कालाभ्यन- तरेडगौचकालमध्ये मुने वति मवखडगौचवयवर्गदिवसाच्छेदिवहे- रवगिटे डरछोरालं डिंजारदयो माझाखादयो विशुद्धो युः म्रूयते डत्रिचिनि म्रययं नकातु । करणारधकरदयोचेउल्सधकरं ख्यात् ॥ ६८ ॥

नम्रगेवकालव्यपगमे सति म्रवतसराभ्यंतर एव ज्यातिरम म ष्टपत्तनो माध्वाखादयः कियड डरछोरालं डविं शुद्धो युरत चाछु काला- तोते डत्यादिमा । कालातीते त्वगौचकालातिक्रमणे ड श्रोचे डश्रोचे विप्र्याते वत्यग्रौचं न विद्यते येदादि वंवडरालं डंतः परमूर्ध्वं दिनार्दिक- मतींतं न भवेतरा त्यतो डत्यगौचकाले पूर्वे डगौचे विप्र्याते सति विराल- मघौचं विच्छितम् । कालागमोनां कालागमोर्मिात रछोति श्वेतो च पष्ठीतत्पुरपघः । प्यातोनिज्जातातपक्वमितिषो भावे कः । मागौचं प्रश- वाक्ति प्यातोते षु दिनेघपोती देवकवचनात् मरखवियकामितं वचने मृ ॥ ६९ ॥

तत्र मोक्षाख्यः ।

सग्रामौचाभ्यन्तरी यक्ष्मिन्नमौचान्तरमापतेत् । गुरुश्रोचन मध्ये नां यदिस्तलं विधीयर्त ॥ ७१ ॥ अश्रं श्रानां गुरुत्वाच्च कालव्यापित्वगौरवात् । न्याध्या ग्रापक्यामंशो गरौयं व्यापकं स्मृतम ॥ ७२ ॥ यद्यग्रोचान्तर्दिवसे पतेष्टपरसूतकम् । पूर्वां याच्चन सुप्तिः स्यादबहुला दिनहृदयम ॥ ७३ ॥

स तस्माद् यं ततोऽपि मातापित्रोर्मं रयां श्वसुनः पितॄन् क्षामन् मनो मथयां श्वसन !: नातन्वतायाच तिरोभम..तश्च स्वाधिद्वि? न कधांतोते-नोतेत्यादि । तत्रांतरीडपि संशुस्मरत्नक:च sfp वेद्युद्भि मात्तः पतस्वोऽमरख्योतिः स्वाप्तटा मयोभं रपास्तुनो मत्त्यां र.तिः तिरान-मरुचः स्वात् नय! भनुं: स्वामिनो मरख्युज्यो परत्रतत ! तों तिरान-मरुचः स्व त ॥ ७४ ॥

पकांवाच गौव बहिन तर्क्रे प्रपायवराड्मस्माप्रयावेध fधयमक!नव्यापका-ग्रौचान्तरानुपाने स्याधिकारदिनव्यापकोनाजोचेन मथ्यो नां गुरोचः स्यादित्याद् वागौचाभ्यन्तर इत्यादिना । यांचाधयौवे द यद्योच काभ्यन्तरो-ग्रौषमध्यो s तवान्तं किषमकालयापकमपरमगौषमापद्रगकरे न किषद्भो न जांति कांति गुह्यग्रोचनाधिकार्डिनव्यापकीनाधा, देहापगतैन मत्योंनां गुह्याद्यं धीयते ॥ ७५ ॥

व्यग्रामौचानां गुरुत्वं निकटपर्याय् व्यग्रौवानामिन्याडिनमा । काल-व्यापित्वगौरवात् कालव्यापकत्वे गुरुत्वाद् नोतरद्यौचानां गुरुत्वं भवेत्, व्यधिकृतादिग्रौचानां गुरुत्वमसकालयापकव्यापत्स्वाक्त्र लघुस्ख-मश्वनः । यागम्यापकयोरगौद्योफक्षो व्यापकसमगौं गरौयं गुरुतरं चतत्न ॥ ७६ ॥

नत्वा चैवान्तरेडगरजिमध्योऽपे वति ने पूर्वोचोहेमैक शुद्धिः स्तोत् पराशिपिने वच्त्रार्हीहोवाचि बद्धेइंदिता । क्षयाच्चान्निहिते व्रति नेहापगतैन

३ ॥० मझानिर्वाणतन्त्रे ।

तद्वत् प्रत्यक्षगोचरं भावनोद्देशेन क्षियः । जाते परणाये पिण्डास्ते तो ब्रहमुद्राद्वतत । ७४ ॥ विषुधान्तरं नारो प्रतिगांने च य गोपीषी । तथा घटोर्गतगेव य द्रुतपुचस्य गोव्रता ॥ ७५ ॥

सुतमादाय सम्पत्या जनन्या जनकस्य च ।

कनकामोदयारालने मकरालने शिरोराले यत्पररक्षणं तदनुजन्मनिमित्त- सुखसञ्जौसं पतेष्टा 'व्रजावैचने व्रजोत्कनेन मुग्ध: स्वात् । यत् तत् सगौ- रम्मदिवसे पुष्टौश्चैवरोपविष्टते सक्थ्यावृत्तभुजेन तथायहल्या' पूर्वागौचाननद्रवं 'वधिकं डिमडिमस्वनौच स्वात् ध्वान्कार्वान तु स्खलन्- स्वापु:स्खलनष्यम् । तल्लाङ्ङे शेवष्यगनलव्यम् ॥ ७३ ॥

नतु क्षो गातकुल एवतौधे मत्त्यगोचं भवेक्कृतं कल एव वं किः- भयमपिंथागकूषयापुऋु नारदिस्वादिना । यावदुत्क!जनमुहुञ्जो - भवेपातुंकानपर्ख नर्त्त क्षिया: पिहलकारोचं पिहकुलनस्न्नस्योच स्वात्, पन्ते त 'वाछास परतो भक्तं मलयसम्बन्धेन क्षिया क्षपौचं भये- fतत कfचतनसु । नसेहाहदुःखं हतुपादकयोम्मान्तापतो रपि खतौ नथ्यो न तौचं न व्यर्थं जांतु इत्याtिना । परिकष्वे विविधे माते मत्यप 'पक्षो:षुं मो ते मातः पितरच मरगे मति क्षिया: मार 'कारमम शेवसटाकृत्ट॥ ७८ ॥

मनु थे:चकसवन्ध ज्ञानमहसस्वस्य मन अनन्तव मro:चचाय्यत्: तनुतम प 'यौने स्याचौयं बुक्कं न तु पति+नालौचे भर्त्तास्म त्वादृ तिवाह नराlश्वार्तमा । दिवाङ्गनररक्षाचातु मग्नो नiई कौ- तिनकेलेषु गोत्समी स्वात । विराचादृशो' पिहगोलेव त 'ग्लाग- लतौले मro क्षिया चपोचं न सादितनि भावः । = तन तुबनस जनकगं लेषु गोवत्समादादर्गोनेच येत सन्दे कुं तारव चाs मो तार्तिन । तथा तेन प्रकारेच द्रुतपुतस्य य प्छीहगोते गोतिमा गोभवत्ता स्वात् ॥ ७५ ॥

दादशोऽङ्कासः ।

स्वगोत्रनामान्युभिख्य संक्षु यांत् स्वजनेः सह ॥ ९३ ॥ सौरसे ऽपि यथा पित्रोर्धने पित्रे ऽधिकारिता । आदानो ऽपि तद्वतो ऽस्य पितरौ हि तौ ॥ ९४ ॥ आपच्चायाद् गृह्णन् सर्वस्वात् परिपालयेत् । पञ्चवर्षाधिको बालो दत्तको न प्रयच्छते ॥ ९५ ॥ भातृपुत्रो ऽपि दत्तकस्थे दृढ्रहौ तैव भवेत् पिता । उत्पादकः पितृव्यः स्यात् सर्वकर्मसु कालिके ! ॥ ९८ ॥

एतदर्थं मातापित्रोः सम्मत्या पुत्रमादाय गृहीत्वा स्वगोत्रनामान्युब्जायं तवसंक्कारो विधेयो ऽस्याः शक्तमिल्यादिना । जनन्या जनकस्योत्पादकस्य च धर्मस्याः शक्तं तव्रुपुत्रमादाय गृहीत्वा स्वगोत्रनामान्युब्ज्यात् पञ्चोता स्वजनैः सह संक्षु यांत् ॥ ९६ ॥ व्यादानो ऽप्यांतापित्रोर्धने पित्रे ऽधिकारितमधिकारितमाह चौरसे ऽपि यादिना । कृपिमादः पित्रोरधे पितृहेन योजनोयः । पित्रोर्धने पित्रे ऽधिकारीतरा वसन्ते तहदार्नोरपि धने पित्राढे व दत्तको ऽधिकारिता स्वात् । दत्तकस्यार्तोः पित्रादधिकारे ऽस्याः शक्तं यादिना । यतो ऽस्य दत्तकस्य तावत्सरो भवति निश्चितं पितरौ स्वातामतस्मादनपिह्नोयोस्वाधिक्रितेऽस्यः || ९७ ॥

नतु कियदायनो बालो दत्तकः प्रयत्नोदित याच छ्वापच्चाद्विना । यवष्यांतु स्वमानवर्षांधापन्नादं पञ्चान्तपर्यंन् न गृहीं बाबं स्यहन् ग्राह्यादि: परिपाबयेह्रेच्चेत् पञ्चान्त्रा वर्धांध वस्य कपक्वादत्तकाद् ऋतपुत्राद् भवः । काष्ठयांधार्भिविध्योऽरितवव्ययीभावः । पञ्चवर्षांधिको यो बालो ऽक्षौ दत्तको न प्रयच्छते ॥ ९५ ॥

दत्तकः भातृपुत्रऽप्यस्यादाता तवुपिहव्यः एवं पिता स्वात्स्वादत्तकाद् भातृपुत्रोदपोत्यादिना । हे कालिके ! कस्मु तवुपिहव्यः स्वादत्तकाद् भातृपुत्रोदपोत्यादिना । हे कालिके !

यो यस्य धनहर्त्ता स्वात् स तस्यापि पालयेत् ।

मंरचेबियमानु तस्य तथात्मनः परितोषयेत् ॥ ५० ॥

कानूना गोलका: कुङ्गा: प्रतिपातकिनस्य ये ।

नाशौचं मरषे तेषां नैव दायाधिकारित ॥ ५९ ॥

लिङ्ङच्छेदो दमो येषां तेषां नाशानिकृन्तनम् ।

महापातकिनोऽपि कृतौ नाशौचमाचरेत्॥ ५२ ॥

न गृहासुहे गृहोतानां परिवारान् धनान्यपि ।

पालयेद्राजया यादद्धादग्र्यवत्सरम् ॥ ५३ ॥

वैद्यादि श्राद्धपुत्रोऽपि लत्तो भवेद्दता सर्वेषु कमेषु पछोतेव तस्य

पिता भवेत् उत्पादको जनकस्तु तस्य पितव्य: स्वात् ॥ ७९ ॥

धनहारीप्या पुत्रेण्या धनस्वामिनो धर्मो नियमा्च संजयस्यो-

यास्तदुपरामवाच सन्नोष्पीया हत्यादि यतत्यादिना ।

य: पुंसां यस्य पुत्रो धनहर्त्ता स्वात् च तस्य धर्मोंप्या पारयेतु तस्य नियमान्च संजयो

नद्य वन्धूनपि परितोषयेत्॥ ८० ॥

कानौमगोलकादीनां दायाधिकारितवं तेषां मरषेऽपौचं व

नेयार्क कानीनात्यादिना ।

ये कानौना: पितृवेङ्खसन्वप्रकाश्य कन्य-

योत्पादिता: ये व गोलका मते भर्त्तोति नाराक्याताः ये च कुङ्गा

सौवत्य व पञ्चो जारजा: ये चोक्लकलङ्खा व्रातिपातकिनस्तेषां मरषे-

षोचं न स्वात् तेषां दायाधिकारित व नैव स्वात् ।

स्वधर्मे जारज: कुङ्गो मते भर्त्तोति गोलक: ॥ ८? ॥

माझार्त्त नदयङ्कापराधकर्त्रीप्यां क्लोष्पां निकृच्छ्रदेत्त्रखका

पराधकारित्रियां महापातकिनाश्च पुंसापि मृतावपौचं नाचरयौ

वमित्याच fिeृच्छेदत प्रयादिना ।

येषां पुर्षाषां लिङ्ङच्छेद: चिन्न-कत्त्तनं तमो दखो विहितस्तेषां यादां नाशानिकृन्तनं नार्चिकार्त्तनं

दृखदायां क्लोष्पां महापातकिनां महाझातकारोनाश्चापि चनौ

अनेनैव' प्रकारेण ॥

हादग्रोधास:।

हादग्रास्द्धे गते तेषां दर्भंदेशान् विदाड्येत्। विराजान्ते तत्सुताथेः प्रेतत्वं परिमोचयेत्॥ ८४ ॥

ततस्तत् परिकारेभ्यः पुत्रादिकंमतो धनम्। विभज्य नृपतिरहं हादग्र्येषा पातको भवेत्॥ ८५ ॥

न कोऽपि रक्षिता यस्य दौहस्यापकृतस्य च । तस्मैव नृपतिः पाता यतो भूपः प्रजाप्रभुः ॥ ८६ ॥

यद्यागच्छेदनु हृष्टो विभागान्तेडपि कालिके ! ।

चबहु द्रष्टुमां महुष्याणां परिवारान् धरान्न च हादग्र्येनप्यन्त। राज्ञा रक्षितव्यानोऽच हादग्र्यादिनादिना । छदेऽप्यहोनानामहद्यष्ट-नां न ह्यपां महुष्याणां परिवारान् यावदू हादग्र्यतस्रं हादग्र्यव्र-पथ्येन्तं राजा पालयेत, तेषां धनान्यपि च एवं रक्षयेत् ॥ ८७ ॥

हादग्र्योदूद्र्द्रै मनुदृष्टानां पुंसां कुशमयाज्ञि घोरोराशि राज्ञा तत्पुत्रा दिभूयेङ्घ्रयतया च विराजान्ते तेषां प्रेत्तत्वस्य मोक्षयितव्यम्-न्या दृढ हादग्र्यालु द्रुत्यादिना। हादग्र्यालु हादग्र्यव्रधे गते याते सति तेषामहेऽप्यहोनानां न ह्यषां दर्भंदेशान् कुशघोरोराश्रा राजा तद्सुताद्यो-रतु द्रष्टुमां पुत्त्रादिभिवृंदा दृश्येत, विराजान्ते तेषां प्रेतत्वं तेऽपि परिमोचयेत् ॥ ८८ ॥

ततः परषद्धे भर्त्सितजनस्यामिकं द्रव्यं विभज्य पुत्त्रादिक्रमत-स्तरपरिवारेभ्यो द्रपातिर्द्याय । नम्थे समकुर्वतो नरपते: को दोषो-स्त च्याह सन्यथेति । धन्यथा एलद्कुर्य्यँचृपतिः पातको भवेत्॥ ८९ ॥

वि पत्तिं प्राम्रोदनयत्कको नश्यो राज्ञैव पालयनीय द्याह न कोऽपोल्यादिना । च्यापन्नतस्य विपत्तिं प्राप्नुयाद्दौनस्य दरिद्रस्य वधु:ष कोऽपि रक्षित्ता न विद्यते तस्य वृपतिरेव पाता रक्षका स्वात, यतो भूप एव प्रजानां प्रभुः स्वामी भवेत् । निष्कृस्तु द्रविणो दोनो दारिद्रो दैनतां वृत्तिमत: ॥ ९० ॥

तस्मै दाताः पुत्राद्ध धनं तस्यैव नान्यथा । ३५ । न समर्धः पुमान् दातुं पैतृकं स्वावरज्झ यत् । स्वजनायाधवानस्यै दायादानुमतिं विना ॥ ३६ ॥ यत्तु स्वोपार्जितं रिक्थं स्वावरं स्वावरेतरम् । ऋस्थावरं पैतृकं च स्वे च्छया दातुमर्हति ॥ ३७ । स्थिते पुत्रेऽथवा पत्रे कन्यायां तत्सुतेऽपि वा । जनके च जनन्यां वा भ्रातर्यों स्वस्र्योंऽपि ॥ ३८ ।

ऋव्यविभागान्तेऽप्यागतस्वाहुतौ दृष्टसैव पत्यादयो भवेयुरित्यादिन । हे काशकृत्स्न ! विभागान्ते ऽप्यथवहृष्टो जने यद्याग-च्छे तृणं तदां तस्यैव दाराभ्यां पुत्रैश्च तत्स्वं धनमपि तस्यैव पततु सर्वमन्यथा न भवेत् ॥ ३९ ॥

ऋंधिकानामनुमतो पितहस्तार्ज्जिकस्वावरद्रव्यं कस्मै विर्द्धापि दातुं न कोडपि शक्लुयादित्यादिन । नगस्थावरचेत्यादिवधार्थकस्य यत्नः पैतृकस्थावराभ्यां द्रव्यामपि सम्बध्यते तदायदातृमर्थः । दायादानुमतिं विना च धिकानामतुमतेरभावे पैतृकेपि स्वावरमेव गत्वा न भवेत् । स्वन्वाचयसमाहारेतरतरसकृच्चये विनियोगे तद्व्युत्थानवेलायामपि पौत्रे पूर्वस्मृत्यैव वेद्यं चेदं सावित्येऽपि ॥ ४० ॥

पैतृकं स्थावरस्य यदित्थनेन स्वोपार्ज्जितस्थावरादिस्विकृतव्यसन-व्यस्य पैतृकस्य च जकृतेर्वस्य सच्छन्दं दानं क्रियतां निति सद्वितं, तदेव पुनर्विक्रयादित्यमादह यद्यप्यादिन । यत्तु स्वोपार्जितं स्वावरं स्वावरेतरं जङ्गमं च त्रिकृत्सं धनं यत्तु तस्य पैतृकं पितृसम्बन्ध्यस्थावरं जङ्गमं धनं तत् स्वे च्छया दातुमर्हति ॥ ४१ ॥

व्यतिसङ्केततरपुमादानहस्तावस्थालोपार्ज्जितस्थावरादिसकल-ड्रव्यं पैतृकस्वासावरधनं दातुं पुमान् समर्धो भवेदित्यादि निश्चीयते । सुतस्त्वालिङ्गनपि स्थिते ॥

वादग्र्योलासः ।

स्वाज्ञिं तं क्षावारधनमखावरधनस्य यत् । अक्ष्यावरं पैठकस्य दातुं शक्यं न मो भवेत्॥ ५९ ॥

धनमेवं विधानेन दत्तं वा धर्म्मंसात्कृतम् । युंसा तद्न्यथा कर्त्तुं पुत्त्रादैनेवं प्रकृत्यते ॥ ६२ ॥

धर्म्मार्थे स्थापितं रिक्थं दाता रक्षितुमर्हसि । न प्रभुः पुनरादातुं धर्म्मो दास्य यतः प्रभुः ॥ ६३ ॥

मूलं वा तदुपस्तत्वं यथासङ्कल्पमविश्रके ! । स्वयंवा तत्प्रतिनिर्धेषंमार्धं विनियोजयेत् ॥ ६४ ॥

ऋतत पत्यां भार्य्यायामथवा कन्यायां दुर्दितार स्थितायां तवच्छुतं कन्यापुत्त्रं वा जनकौ पितरि वा स्थिते जनन्यां मातरि स्थितायामथ मातरि गोदरे स्थिते ससर्थ्येऽपि भगिन्यामपि स्थितायां स्वाज्ञ-

तमा क्षोपार्जितं यत् स्थावरं धनं यज्ञार्थावारधनं जद्रुष्टु-द्दश्य यत् पैतृकं मथस्यावरं धनं तत् सर्व्वं दातुं पुमान् स्वमः ममार्शे भवेत् ॥ ६१ । ६९ ॥

गद्वरोक्केन विधानेन पुरुशेषा दत्तं धर्म्मार्थे स्थापितं च द्रव्यं तत् पुत्त्रादिभिद्रैवान्यथा कर्त्तुं शक्यमित्यादृ धर्नमित्यादिना । युंसा पुरुशेषैवं विधानोन शिरोक्तैनेतादृशेन विधिना यत् धनं तत्

यहां धर्म्मार्थे कृतं धर्म्मार्थेन कृतं धर्म्मार्थे स्थापितामति यावत् तत् धनं पुत्त्राद्यैरन्यथा कर्त्तुं नैव शक्यते ॥ ६२ ॥

धर्म्मार्थेस्थापितद्रव्यं धर्म्मंस्थापिकताहेतोः पुनरस्यादाय तत्- क्षतवस्थाइ धर्म्मार्थमित्यादिना । धर्म्मार्थे स्थापितं यदृक्रुष्टु धनं तत्- दाताइर्हेत तत् धनं पुनरादातुं पच्छोर्हं दाता न प्रभुर्धिपः

यतोऽक्षु धनस्य हीति निवेशितो धर्म्मः प्रभुः स्वामी ॥ ६३ ॥

मूलधनं तदुपस्तत्वं वातनालप्रतिनिर्धना वा यथाष्ठदृक्ष्य धर्म्मार्थे विनियोजवितव्यमित्यादृ मूलमित्यादिना । हे वसिष्ठ ! यथाष्ठदृक्ष्य सङ्कल्पमनतिक्रस्य मूलं वा धनं तदुपस्तत्वं वा तत्प्रति

स्वोपार्जितधनस्यादं दायाददायापि चेत् धनौ । दद्यात् स्वोहेन तदान्यो नान्यथा कस्मंर्हेति ॥ ३४ ॥

यदि स्वोपार्जितस्यार्धमेकस्मै धनहारिष्याम । ददात्स्वन्येऽपि दायादेः प्रतिरोधं न यक्वते ॥ ३५ ॥

एकैन पितृवित्सेन यत् वित्तमुपार्जितंतम् । पित्रा समांघ्रा दायादा न लाभार्हो विनाज्ञकम्॥३७॥

पैठकस्य च वित्तानि नष्टेऽप्युदारयेत्सु यः । निर्धारात्नः प्रतिनिर्धारौ धर्मार्थी विनियोजयेत् सुख्यशामादं तनूजद्रव्यो य उपार्जोयंत य च पतिनिनिधिः ॥ ३८ ॥

नतूषूद्वृत्तिजननं प्र मत्वा दायद्धारिष्यादपि तत्तु स्वोपार्जित तदृश्यस्वाद् अन्यः सुमानन्यथा कर्तुमर्हैति न वेध्यात् स्वाद् स्वोपार्जित धनस्याद् न्वादिना । धनो सुमांचेदपि स्वोहेन प्रेम्णा स्वोपार्ज्ज तद्मशाद् दायाददायापि धनहारीप्येऽपि दद्याद्दानम्यो जनतत्त्वज्ञो हि स्वोपार्जितधनार्ज्जनम्यधा कतुं नार्हति न योग्गो भवति ; इतोऽनन्तरं वच्यमाणस्स वचनस्य बहु 'पार्विधयकर्मिदं वचनम् ॥ ३९ ॥

नहि वकूणां दायादानामेकस्मै दायमानं स्वोपार्ज्ज तदनस्याद् मन्ये दायादाः प्रतिरोधु' प्रकटुर्हि न वेध्यात् स्वाद् यदीयादिना । दद्यादको धनहारिष्यां दायादानां मध्ये एकस्मै धनहारिष्ये स्वोपगक्यते ॥ ३६ ॥

नहि पैठकृतृविप्रेणोपार्ज्जिते वित्ते सर्वे दायादा भागार्हो भवेयुं नेत्यायझ्झायामाद एकेनैत्यादिना । यत् येषु दायादेषु मध्ये येनैकैन दायादेन येन पितृवित्तेन पैठकेन धनैन वित्तं धनोपार्ज्जितं तेन सुमभाजिता दायादाक्त्वेन पितृगे पैठके वित्ते समभाग तनः स्तु तमजकं विना लाभाहांस्तु न स्तु किन्तुजक एवंको दायाद एक्त्रिधिः ॥ ७० ॥

दायादानां तदनिभ्य उचत्तरा हताग्रमहंती ॥८५॥

पुष्कं वित्तं च विद्या च नामयेदघरौरिषम् ।

अ्ररौरनु पितृयक्षात् किन्तु स्वातं पैठकं वसु ॥८८॥

पृथगन्नै: पृथग्वित्तै मैनुजेयंधुपाजिंतम् ।

सर्वं तत् पितृसंक्रान्तं तदा स्वोपार्जितं कुतः?॥९०॥

भ्रातो महेभ्र ! श्रायासैयैन यत् धनमजिंतम् ।

खोपाजिंतं तदेव स्वातं स तत्स्वामो न चापरः ॥९०॥

विनष्टान् पैठकादिषु दृश्यगयुध्दरतो जनस्य तत् भागहयच्हा-

रत्वमन्येधानु समभारमित्याच्ह पैठकाष्योत्पादिना । दायादानां

मध्ये यस्तु दायादो नष्टेऽपि नार्पयेऽपि स्वातिं पैठकाष्या विसान्त्र, ता-

रयेतु स उचुर्सां तदनेभ्यो हतेभ्यां भागहयमपुर्ंतं यस्य तु ससम्भं

लभन हतार्थ: ॥ ८५ ॥

वपुष: पैठकत्वेन कुष्णादाम्नतानां विद्याविद्यादीनामपि पैठक-

त्वष्वतात् पृथगन्नैदृश्ये तृप्त महुथ्यकेदरेपार्जितानां सर्वेषां धनानां

पितृसम्भविता न यायाद् स्वोपार्जितत्वं न विध्योदेतो निजायासै-

रजिंतानां सकलद्रव्याणां स्वोपार्जितत्वमजंकमातत्स्वामिकत्वं स्वातव्य-

मित्येतेनाछु पुख्यादित्यादिना न चापर: द्रव्यनेन लोकतमेष्य ।

यस्मादत्ता: पुष्कं धनं वित्तं धनं च विद्या प्राप्नोति स्वमात्र

वारोत्रिषमदेऽिनं नामयेद्याववभ्यं ते, किन्तु गरीयर्तपमेयान्त्रयेत

यरोर्नु पित्ह: पितृकस्वभ्य भवति ! स्वात: किं वस्तु धनं पैठकं

पितृकस्वभ्य न भवेदपि ल स्वं वसु पैठकमेव स्वातं ॥ ८८ ॥

स्वत: पृथगन्नैर्विभज्यभक्तै: पृथ्वस्तलेर्विंभज्यधनै-

रपि महर्जेमंष्यैर्द्यैपराजिंतं तवश्वं पितृसंक्रान्तं पितृस्वच्द्र

जातं तदा स्वोपार्जितं धनं कुतो भवेतु, धनस्य स्वोपार्जितत्वं न

विध्योदितर्ष: ॥ ९० ॥

कृतो हंती । हे महेभ्र ! कृतो हंता: स्वापोकृतात्पातमपुर्ंच्यन

मातरं पितरं देवी ! गुरूं चैव पितामहान् । मातामहान् चरेप्यापि प्रहरकैव दायभाक् ॥ १.०२ ॥

निष्पन्न्यानपि प्राप्यैनं तेषां धनमाप्नुयात् । हतानामन्यदायादो भवेयुर्र्धेनभागिनः ॥ १.०३ ॥

नपुंसकः पञ्चवर्षो यासाच्छादनमश्नुते ! । यावज्ज्जीवनमहीक्न न तं सुद्रायभागिनः ॥ १.०४ ॥

सखामिकं प्रासभनं पाथि वा यत्न कृतचिन्त् । तृपस्तत् स्वामिने प्राप्य दापयेत् सुविचारयन् ॥ १.०५ ॥

ऋषभद्वादिनाऽऋषभद्वादिनां वा पुंस्त्वं यत् धनमर्ज्जितं तदेव धनं स्वोपार्जितं स्वातु । शेषजंक यत् तत्र स्वामिस्वोपार्ज्जि तत् स्वं धनं प्रभुं वापरोडव्यकभितः स्वामी ॥ १.०९ ॥

मातृद्रोनु पार्श्वनिप प्रहरतो मानुषस्य दायभागिनस्तं नैव स्वाङ्‌- न्याद् मातरामिन्यादिना । हे देवी ! मातरं जनेनिं पितरं जनकं

गुरू मन्त्रोपदेश्तारं बहूद्रव्यस्य बहृपचयकक्वात् पितामहान् पिता- महादोनु मातामहांशापि मातामहादीनपि करेषु पार्श्वनिपि प्रछ- रघारो दायभाङ्‌चै भवेत् । यघपि शर्र्डेन द्रघडादिना मामादोतु प्रछर- तस्मु ऋतरामेव दायभागितं न भवेदितात् ऋविचितम् ॥ १.०२ ॥

भावादोनपि धनार्थं मारयत: पुरुषस्य हतस्नादिकऽऽद्र्ये दिना । धन्यानपि जघानु प्राप्यैनिनिम्रायचद्रसतों धों हतानां धनं नामुयाद् ऋभेत किन्तु हतानामन्ये हनुर्भिर्हि दायादाः भनभागिनो भवेदु: ॥ १.०३ ॥

काऽऽडामग्रानां पङ्‌कूकोवानां यावज्ज्जीवनं पाक्षाच्चादनभागित्स्व- स्वादित्याद् नयुंकका द्वघादिना । हे चम्विके ! जगज्जननि ! नपुं- वका पक्वस्य यावज्ज्जीवनं जीवनपय्यन्तं तेवतं पाक्षाच्‌चादनमहीन्ति । तै तद्भानितो न तु: ॥ १.०८ ॥

ग्रसामिकानां जौवानामसामिकधनस्य च । प्राप्ता तत् भवेत् स्वामौ द्रव्यमग्रं नृपेडप' येत् ॥ १०३ ॥

ख्यावरं धनमन्यस्ये खिते सानिध्यवर्त्तिनि । योग्ये क्रेतारि विक्रेतुं न ग्रत्ता: ख्यावराधिप: ॥१०४॥

सानिध्यवर्त्तिनां जाति: सर्वस्यो वा विशिष्टते । तयोर्भावे सुचिर्द्धो विक्रे विक्रेच्छा गरौयसी ॥ १०५ ॥

नन्वश्राद्धे कस्य वस्य सामिकद्रव्यस्य प्राप्तं, जनगामितं स्वादान-स्वामिगामितं वेधयत् स्वाह वस्य सामिकस्यादिना । पृथक् ममे यत् कतरचिह्न स्थाने स्सामिकं प्राप्तं धनं सुविचारयच्च, पक्ततं स्वामिने प्राप्तधनस्याप पतये प्राप्ता पुंसा दापयेत् ॥ १०६ ॥

नव्स्सामिका: प्राप्ता गवाद्यो जीवास्वादध्यान प्राप्तान् धनानिन च प्राप्तारं पुंसेचं गच्छे युंवस्वादध्यधं वेधयाध्रूयायामारह द्रव्य-मिकानामित्यादिना । व्यासामिकानां स्वामिरहितानां जीवां गवा-दीनामस्सामिकस्य धनस्य च प्राप्ता जनस्स्व तेषु प्राप्तेषु स्वामौ भवेत् तत् च द्रव्यमग्रं प्राप्ता नृपेडपयेद्वात् । जीवधार्मित धनस्योति च कर्त्तं कर्मण्यो: क्रातोति कर्मणि षष्ठी ॥ १०७ ॥

नतु ख्यावरद्रव्यामिना दूर्स्थं योग्यसमुपास्ययो: क्रायकयोर्मध्ये कतरखै ख्यावरं धनं विक्रेत॑ यक्यते तत्राह ख्यावरमित्यादिना । सानिध्यगोच्त न समाप्योभयान् योग्य क्रियाच्च क्रतार क्रियाकी खिते सल्यन्यस्यै दूरवर्त्तिने प्रचे ख्यावरं धनं विक्रेत॑ ख्यावराधिपो जन: शक्नो न भवेत्, किन्तु सानिध्यवर्त्तिने एव विक्रेत॑ युक्तं यातत्यर्थ: । सानिध्यधरेव सानिध्यस्थस् । बहुव्य्यांदोनां स्वार्थे उपसंख्यानर्मित स्वार्थे ष्यज् ॥ १०८ ॥

नननेकोषां सानिध्यवर्त्तिनां मध्ये कतमस्स ख्यावरद्रव्यक्रयषे वैग्युप्तमत् चाह स्वादिध्ये त्यादिना । सानिध्यवर्त्तिनां मध्ये जाति-गैंतिजो विशिष्टयते, सवर्य्य: समानवर्च्चो वा विशिष्टयते, तयोत्तमितसव-च्यारमिवोहेतौ मिलिग्रिष्या विशिष्टयित॑ । नतु बन्धूनां गोत्रजानां

३७० महानीर्वाणतन्त्रे ।

निर्हेतुमूल्ये रुपन्येन खावरस्य क्रयोदयमे । तन्मूल्यं चेत् समुपस्थोराति क्रीता न चापरः ॥ १९०॥

सन्निधौ स्वद्रव्येऽपि कदर्थो मत्वोदितविक्रये । क्रीतं चेत् खावरं देहि ! परोक्षे प्रतिवासिनः ॥ १९१ ॥

स्वद्रव्याणां बहुधन्राश्र मध्ये कतमक्षे स्थावरं द्रव्यं तत्स्वामी विक्रीणो- तेयत् स्वाहृ विक्रेतविक्के विक्रयद्वनिक्रयकर्तृ रिच्छा गरीयसी युक्ततरा भवेत् । क्रमत एव तेषां मध्ये यकृद् विक्रेतविक्केतृक एव विक्रीण्यो- र्त्ति भावः ॥ १९२ ।

नन्वन्यनिर्येन्मूल्ये स्थावरं वित्तं तन्मूल्यं ददता समुपस्थि- द्रव्या क्रोयेत निर्येन्मूल्यं नान्येन, वेत्स्यागृद्रायामादृ निर्येत्तेत्या- द्रव्या । खावरस्य वित्तक क्रयोदयमे सत्यन्येन समुपस्थिभद्रेन पुंगा निर्हेतुमूल्ये रुप मूल्ये निर्येत्तेतद्रप सति तन्मूल्यमन्र्यनिर्येन्मूल्यक- स्थावरद्रव्यमूल्यं वेत्यादि समुपस्थयो जनो रारात् दद्यात्परः समोपस्थभिद्र्नो जनः क्रेता क्रायको न भवेतु, किन्तु समोपस्पय पच मूल्यं दत्वा क्रोष्टव्यादित्यर्थः ॥ १९३ ॥

स्वावरधनस्य मूल्यं दातुमशक्तो भवेत्, तस्य विक्रीयेडपि वा सम्भतः सम्भातिमानु भवेतु, तदा घट्टो घटकस्यैव सन्निधिस्थभद्राय विक्रये प्रक्रोति भाक्रो भर्वाति ॥ १९४ ॥

नतु समोपस्थादिनः परोक्ष एतान्येन क्रीतं स्थावरं वित्तं क्रीतेव प्राप्तुर्मर्हाति तत्र मूल्येन तन्मूल्यं ददत् समोपस्थायो वेत्या- ग्रृद्रायामादृ क्रीतस्य द्रव्यादिना । हे देहि ! चन्द्रादि प्रतिवासिनः

क्रीता तत्तत्‌गृहाश्रामा न्‌ विनिर्माति भनक्ति वा । मूल्यं दत्वापि नाम्रोति स्थावरं सर्वधिस्थितः ॥ ११२ ॥ करहिनाति प्रतिहिता वन्यारक्खातिदुर्गमा । अनादिट्ठोदपि तां भूमिं सम्पत्तां कत्तुंअर्हति ॥ ११३ ॥ वड्‌डप्रयाससाध्यायास्तस्सा भूमेम्हिंअहोभुते । दत्वा दग्घां ग्ं भुज्जोयात भूभिस्सामौ यतो त्रपः ॥ ११४॥

सर्वधिस्स्थाविनो जेनस्स परोच्चे स्थावरं इवयमनेन कीतं भवेत्‌ तदा । इवयणादेव तनूल्यमञ्चक्रोतस्सा इरद्वयं प्राप्‍मे, नाइंतोअति खचितं ॥ ११५ ॥

कायकजणदविनिम्मित्तंआरारामं तदूग्गहम्मादूरोपगतं वा कीतं स्थावरधनं मूल्यं दत्वापि समोपस्सायो नामुच्हेतोअत्याढ कतेत्यदिन्ता । क्रीता जणस्सअक्रीते स्थावरे यत्ति णट्ठारामानु गट्ठाअयु, पवनालिन च विनिमांति करोत तत्त विनिम्मितानेत्त तानु भण्कारामहं यति वा तदा सर्वधिस्सतो जेनो मूल्यं दत्वापि स्थावरधनं नाप्रोति न लभ्यते ॥ ११६ ॥

भूमिपाहेनानाछापिते नापि पुथ्स्था जलोक्खया काननोक्खया व करहिना अखिलाभूमिस्सम्पदा कच्चियेन्ति अाढ करहिनेयादिना । वन्या जलोक्खवाडरख्खा काननोक्खवा चातिदुग्गेमात्थप्प्रतिहताखिलतणेव करहिना राजपायाभागरहिता या भूमिस्सं भूमिस्सादिट्ठोदपि पुथ्थस्स: सम्पच्चा णट्ठादा णट्ठादां कत्तुंअर्हति ; वने जले वा, वन्यादित्यादिस्सयो वत्ति यति । पय:कोलालमस्सतं जोवनं भुअनं वनमित्तस्सर:। णवरयास्सु इति य: ॥ ११७ ॥

वनेकारायास्साध्यम्मारपडस्सवितिजातवसुनो दग्घमांगं भूमिस्सामिस्साग्रो सम्पयोवगिट्ठं सर्वं सयं भोक्कव्यमिल्याअ यकित्या-दिना । यतो कुप्पा राजा भूमिस्सामत्तो वड्डप्प्रयास्साध्याधा णनक-दिना ।

वापीकूपतड़ागानां खननं वृक्षरोपणं । परानिष्टकरं देवे न ऋतहं कतुंमरहंति ॥ ११५ ॥

देवार्थं दत्तकूपादौ तथा क्षोत्रसतीजले । पानाधिकारिणः सर्वे सेचने डनतिकवासिनः ॥ ११६ ॥

यत्तोयमेचनाल्लोका भवेयुर्ज्जलकातरा: । न सिद्धेयुर्ज्जलं तस्मादपि सर्वविधवर्त्तिनः ॥ ११७ ॥

धनानामविभक्तानाममग्रिणां सम्मतिर्विना । तथा निर्हींतवित्तानामसिद्धौ न्यासविक्रयोः ॥ ११८ ॥

परत्रामनिष्पाद्यायास्तथा वन्याया व्रतखलायाश्च भूमेजांतस्म वस्तुनो दत्तस्यां दत्तमां महोक्षते रात्रौ तद्दानवाच्यं सयं भुज्जीत ॥ ११८ ॥

वन्यानाकाङ्क्षितोत्रपातके स्याने वाघ्यादीनां खननं हव्यायामारोपण्यं गेकस्य निमित्तं च न विधेयमित्याह वापीकूपादिना । वाघादिकननहृचछरोपणहृट्करणसप्ताव् परानिष्टकरेऽन्यानोपम- तोत्रपातके देहे वापीकूपतड़ागानां खननं तथा हृचछं रोपणं तथा दत्तस्य रोपणं तथा गट्क्रमपि कत्तुं जनो नाहंति ॥ ११९ ॥

देवार्थदत्तकूपादिजले नदोज्जले च सर्वेषां पानाधिकारिता तु तत्रिकटस्थायिनामेवेत्याह देवार्थमित्यादिना । देवार्थे दत्तकूपादौ तथा क्षोत्रसतीजले नदीवारिप्रिष सर्वे पानाधि- कारिणः सेचने स्वनिकवासिनो निकटस्थायिन एवाधिकारीयो भवेयुः ॥ ११९ ॥

नतु चतृ पानोयसेचनतस्तृणामोपस्यायिनो लोका जना व्याकुला भवेयुःसज्ज्जलं सेचनोयं न वेत्यत श्वाछ यत्तोयेत्यादिना । यत्तोयसेच- वनाद्यक्ष कूपादेवर्षिः सेचकाज्जोका जना जलकातरा: पानोयव्य- क्ना भवेयुस्तस्ज्जलं सेचनोयं नेतदपि न सिद्धेयुः दूरवर्त्तिनान्तु का वार्ता ॥ १२० ॥

द्वितीयो षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः ।

स्थाप्यानां वृत्तिविषानां ज्ञानावष्टे डप्ययन्तः । तन्मूल्यं दृापयेच्चेन स्वामिने सर्वथा त्रुपः ॥ १९९ ॥

ग्रभिमत्या स्वापकस्य पश्चादिन्यस्त्ववपुनाम् । व्यवहारे तत्र धार्त्ता सम्पोषयेत् पद्मून् ॥ १२० ॥

नामे नियोजयेद्वतत् स्वावरादौ न मानवः । नियमेन विना काललाभयोग्रन्थया भवेत् ॥ १२१ ॥

न्यासमात्रययोगेषु सिद्वस्त् न भवेदित्यादृ धनानामित्यादिना । स्व गृथिनां दायादानां समस्तिं विनाऽस्वविभक्तानां धनानां न्यासविक्रया- त्सिद्धौ सिद्वौ न भवेताम् । तथा निष्पन्नविज्ञानां वित्तानौमान्यसैन्येति दिनानोमात्रयोन्यन्न वेति नियैररिद्वन्द्र व्याघ्रान् स्थापनद्रक्योर्विद्यो न स्वाताम् ॥ १९८ ॥

यस्यावनये न्यस्तद्वव्याघ्राक्ष ज्ञानपूर्वंकादयत्नादाशो भवेत् तेन पुंमा तन्वा ल्य तनस्वामिने द्रपं तनया स्वामिन्याऽस्त- त्यादिना । ज्ञानाद्यलतो ज्ञानपूर्वंकादयत्नात्त् स्थाप्यानां न्यासवित्तानां वृत्तिवित्तानाञ्च नत्व डपि नामे डपि स्वति यदृक्षे स्वामिपित्तानि व वितानि नष्टानि तेन पुंसा तन्मूल्यं स्वापितवद्विनिमूल्यं स्वामिनो तदित्तादिपत्तये नत्पो राजा सर्वथा संरपकारेण दापयेत् ; ज्ञानादृष्ट- रप्यनत्र रसति वृत्तना सदृशिवेन तदृक्षायै यतत्क्षेमे डपि कण्टकृत्स्तन्न गे स्यात् तन्मूल्यं नत्पेषा न दापयितव्यमिति हृचयामास ॥ १९८ ॥

प्रमादः सम्पोषयितव्या दृश्याद् अभिमतोत्यादिना । स्वापक कृत्व द्रेयन्यामकस्याभिमत्या ममत्वात् पश्यादिन्यस्तात्तुनां खात्कारे कते मति तत् तेगु न्यस्तवस्तु मध्ये पमून् भतृं पारकः पुत्रप्रः सन्नो- येत् । संचारपूर्वंकविशेरविनतत्वात् पश्यादिन्यस्तत्सरुनरिमसन नामो नत दौषन्तवम् । व्यामजाप्यनियतत्वात् पातत्रे तत्त्रादौ द्राधकषे डूनादे- र्तित नेष्टागमः ॥ १२० ॥

साधारण्यानि वस्तूनि लाभार्थं नैव योजयेत् । मृतेऽपितॄणि सर्वेऽपामंगिनां सप्तमातिं विन॥ १२२ ॥

क्रमव्यत्ययमूढ्येन द्रव्याणां विक्रये सति । तत्रास्तद्रव्यथा कर्त्तॆ्यमो भवति पार्व्वति ॥ १२३ ॥

जननश्वापि मर्त्यॆणां यथारोरापां यथा सक्तु। दानं तथैव कन्याया ब्राह्मणोऽद्भि: सक्तत्सक्तत् ॥१२४॥

काललाभयोर्नियमं कृत्वैव यथाऽऽज्ञामे स्यावरादिक्रव्याच्च प्रयोग-ज्योत्स तस्य चान्यथा त्वं भवेदितिख़ॆ जामे तस्यादितना । काललाभयो-र्नियमेन विना यत्न लाब्धे फलेऽ स्यावरादीनि वस्तूनि मानवो नियोज-यतॆ स लाभोऽन्यथा भवेत् । न्यायोऽपरिपन्थॆ मूलधनं लोभोऽधिकफलमित्यभ: ॥ १२५ ॥

पितृभरणषादृॆ सर्वभूतानां समततेरभावे सामान्यद्रव्याचॆलाभार्थं नैव प्रयोज्याव्योक्तॆ साधारण्यनीत्यादितना । पितॄणां मृतेऽपि सर्वेषामंगिनां सम्तातिं विना साधारण्यानि सामान्याद्रिन वस्तूनि लाभार्थं फलार्थं नैव योजयेत् ॥ १२६ ॥

विपरोन्नतसकेषु लूक्षॆण स्यावरादिद्रव्याणां जातं विक्रयस्यम-न्या कर्त्तॆ्यमपेच शक्तॆयत हत्यादि क्रमेत्यादिना । हे पार्व्वति ! क्रमभ्रष्टा व्यत्यया विपत्थॆ ये तॆ तथाभूतॆन मूखॆन द्रव्यो-र्थात सति सल्पमूखॆन भूतषमूख्यानां भूतेषमूख्यॆन च सल्मूख्यानां द्रव्याणां विक्रये सति तद्द्रव्ययथमन्या कर्त्तुं नपो नराधिप: जमो भवति ॥ १२७ ॥

नपु वेदोक्तविधिमिरेकेनोदाहिता कन्या जीवत्यॆव तस्मिन्तेवा पुनस्तैरॆव विधिभिरन्तनेऽद्वाह्या भवेच्चेल्यत स्वाङ जपनसिल्या-दिना । यथा शरोरापां जननद्वयपरन्तर्मरपॆण मर्त्यस्यापि सक्त-देकारत्सॆव भवति, तथैव दानं कन्याया ब्राझ्मोऽद्भिः सक्तत्सकदॆव भवति, ब्राझीदाहृतिस्तथा भवति ॥

हठयोगोत्तमः ।

नैकपुत्रः सुतं दद्यान्नैकलोकस्थाथा स्वियम् । नैककन्याः सुतां दद्याद्द्वयोर्हितः पुमान् ॥ १२४ ॥

दैवे पित्रे च वाप्यिज्ये राजदारेऽत्र विशेषतः । यद्द्रव्यात् प्रतिनिधिस्तत्र नियन्तु: क्रतिभंवेत् ॥ १२५ ॥

न द्रव्यार्हः प्रतिनिधिस्थापि दूतोर्डापि स्वव्रते ! । नियुक्त ऋतदोषेण स विधिरेष सनातनः ॥ १२७ ॥

ऋणे ऋषोश्च वाप्यिज्ये तथा सर्वेषु कचैषु ।

स्वपि कन्याया: श्रेयविविधिस्तु पुनर्दाहो भवत्येवेति दर्यायाम्भ- भूवे ॥ १२८ ॥

एकपुत्रे पौकक्लेशैरेकपुत्रोक्लेश च पितॄन्हितेन पुंश्चा पुच्छ- द्रानं स्त्रीदानं श्रेयोद्दाहे कन्यादानस्य नैव कार्यंमिल्याहु नैकपुत्र- द्रव्यादिना । एकपुत्रः पुमान् स्वानं पुत्रं कक्लेशैचिन्न दद्यात्, तथैक- स्त्रीक: स्त्रियां न दद्यात्, एककन्यस्य श्रेयोद्दाहे सुतां कन्यां न दद्यात्, पत्नादीनामस्ताने श्रेष्ठं द्रव्यंनं पुंसां न विधिनष्टि कच्चा तः पुमानं पितॄन्हितः यतः पितॄभ्यो हितोऽतो न द्र्यादि- त्यर्थः ॥ १२४ ॥

प्रतिनिधिना विशिष्टं यदाहुःवार्द्धिकं कर्म सर्वमास्मनेव विधिना भवद्विल्याहुः । दैवं पितॄगे वार्षिज्ये च कर्मणि विप्रेषतो राजहारे च पतिनिध्येहिरद्रव्याप्तौचियन्तुः प्रवक्तॄवितः कतिभवेत् दैवे पित्त्रे वार्षिज्ये ऋति निर्दोषेण सम्पूर्णो क्रियते ऋति कति: । स्त्रियां कृचित् कर्मापि क्तानु ॥ १२६ ॥

नहि नियन्तृकतेनापराधेन पतिनिधिद्दूतौ द्रव्यनीयोभौ भवेतां न वेत्यत शाकृ नेतादिना । श्रे स्वव्रते ! योगभन्वतमाsलिनि ! नियो- मृकृतदोषेण नियन्धितापराधेन पतिनिधि: तथा दूतश्चा- रोड़पि द्रव्याहारौ न भवेत् । यः सनातनो नित्यो विधिविधा- नम् ॥ १२७ ॥

महानिर्वाणतन्त्रे ।

यदद्भुतं लोकेऽतत् कार्यं धर्मैरसम्पततम् ॥ १२५ ॥ प्रधौषेर्नावतं विश्वं नार्गं यान्ति निन्दकाः । तत्पातनं प्रति विश्वे मस्तकानम्रोकितो भवेत् ॥१२६॥

तत्र श्रीमद्भिर्निर्वाणतन्त्रे सर्वतन्म्रोसद्रोकेऽपि सर्वधर्मंर्निर्णीय- हारे श्रीमद्राडामतागिज्ञसङ्केतादि समतानव्यव- हारकथनं नार्प द्वादशोऽध्‍याः ।

कृपण ध्यायादन्येषु च सकृककर्मसु निखिलसज्जनैकतास्थावस्थिक- रूपीत्वमाह कृपा दयार्द्रता । कृपे कष्टौ वराच्छद्ये वचिाकि- मोषी च नथ्याश्र्च ये, सकृङ् कल्स्तु लोकेऽपिसम्मत येधीदृशीकृतं तत् सर्वं कार्यं विधातव्यम् । धर्मसम्प्रतिस्थानेन पापसम्मानं लोकतं सर्वेऽपि लोकानामकरषोऽपि भवाननस् ॥ १२७ ॥

व्यात्तानो भद्रमभिलक्ष्यैश्वर्य्यमण्डितैरलोंकिर्तिरेव भवितव्यं शिचत्याऽह- स्योध्येनेत्यादिना । योजडीधीयेन जगद्वेशरेऽपावितं रक्षितं विश्य- संशयं निन्दकुशो नामाव्यलं मिच्छेद्यो जनाः स्वर्यं नार्गं यान्ति प्राप्तव्य- तत्त्वातनु वेदपारङ्गान्स्तु विद्य यः पारित रक्षति तत्काल्लेतेन्रोक्कितो जनो भवेत्, नगस्यतद्धान्तरावितोऽप्यध्यः ॥ १२८ ॥

इति श्रीमद्भनिर्वाणतन्त्रटीकायां द्वादशोऽध्‍यासः ।

प्रथ नयोदयोद्धाषः ।

इति निगदितवन्सं देवदेवं महेशं निखिलदानगमसारं स्वर्गमोचैकवीजम् । कलिमलकलितानां पावने कान्ताचित्ता त्रिभुवनजनमाता पावन्तो प्राह भक्त्या ॥ १ ॥ देव्युवाच ।

महद्योनिरादिशक्ते श्रहाकाल्या महाल्ये तः । मूर्छातिमूर्छभूताया: काऽयं रूपनिरूपणम् ॥ २ ॥ रूपं प्रकृतिकार्याणां सा तु साक्षात् परात्परा । एतस्मे संश्रयं देव ! विश्रेषाच्चेतुमर्हसि ॥ ३ ॥ श्रीसदाशिव उवाच ;

उपासकानां कार्य्योय पुरैव कथितं प्रिये ! । गुणक्रियानुसारेण रूपं देव्या: प्रकाशितम् ॥ ४ ॥

इतोऽन्यादृशा । निगदितवचस्म क्थितवचस्म कलिकल्मष- तानां पावने कान्ताचित्ता कलिमलैः संयुक्तानां जनानां पावने हृद- मानसा ॥ १ ॥

पार्वतो महेशं प्रति किमपेक्ष्यपेक्ष्यायामासु महद्योनिरित्यादिना । महद्योने: महत्तत्वोत्पत्तिस्थानभूताया: ॥ २ ॥ सा महाकालो यतत्वं एतत् ॥ ३ ॥

श्रीसदाशिव उवाच । उपासकानमित्यादिनिह- सभिः । हे प्रिये ! उपासकानां जनानां कार्य्यं युष्माकं प्रकाशि- गुणैः । इति प्रिये !

श्वेतपोतादिको वर्षो यथा कृष्णे विलीयते ।

प्रविभान्ति तथा काल्यां सर्वभूतानि गेलजे ! ॥ ४ ॥

असत्सास्या: कालभक्ते निर्गुं गाया निराक्ते: ।

हिताया: प्राप्तयोगानां वर्ष: कृष्णो निरुपित: ॥ ५ ॥

नित्याया: कालरूपाया ग्रव्ययाया: शिवामन: ।

अमृतत्वामलाटस्या: यग्रिचिकं निरुपितम् ॥ ९ ॥

यग्रिसूर्योर्निर्भिनिर्लैरखिलं कालिकं जगत् ।

सम्पश्यति यतस्तस्मात् कव्यतां नयनत्वयम् ॥ ७ ॥

यसनात् सर्वभूतानां कालदन्तेन चर्वणात् ।

तद्रक्तस्र्‌षो देवेश: वासो रूपेभा भाषितम् ॥ ८ ॥

समये समये जीवरण्यां विपद: शिवे ! ।

मारेण देव्या महाकाल्या रूपे काल्यतं न तु वास्तविक मतेव मया कथितम् ॥ ८ ॥

हे गेलजे ! पार्वति ! यथा कृष्णे वर्षे श्वेत-

पोतादिको वर्षो विलीयते विधिपेश लीनो भवाति, तथैव काल्यार्मभि-

भूतान्न प्रविशान्ति प्रलयोयान्ते हेतोस्तस्या: काल्या वर्ष: कृष्णा-

निर्द्धारित: कालहित इत्यर्थ: । प्राप्तयोगानां मव्यसनिरूपणान्त्रो-

पायानासु ॥ ५ ॥

नित्यादिना । नित्याया हृदतत्त्वन्या कव्य याया

अपञ्जयरहिताया: प्रथालन: कश्यपास्तद्रुपाया: कालदृपाया

अस्याः काल्या चिन्तत्वात् हेतोर्बैलाटे गर्भाचिकं निरुपितं

कथितम् ॥ ९ ॥

कालिकम् कालसम्भवसू ॥ ५ ॥

सर्वभूतानाम् व्यपेशजन्तूनाम् कालदन्तेन कालद्रुपेया तनौ न

तद्रत्नषष्ठ: सर्वस्वपरिभाषणं ॥ ९ ॥

जयोदधयोगसः ।

प्रे रषं स्वसकाश्येषु वरषाभयमौदितम् । रजोजनितविभ्रान्ति विष्टभ्य परितिष्ठति ॥ १० ॥

ऋतो हि कथितं भद्रे ! रत्नप्रासनसंस्थिताः । क्रोडन्ते कालिकां कालं पौत्वा मोहमयीं सुराम् ॥ १२ ॥

पश्यन्ती चित्रयेध देवो सर्वसाक्षिच्च्वरूपिणी । एवं शक्त्यनुसारेण रूपाणि विविधानि च ॥ १३ ॥

कवितानि हितार्थाय भक्तानामल्पमेधसाम् ।

ध्यानं यत् कथितं काल्या जौवदनिस्वारहेतवे । तस्याऽऽनुप्रतिभिर्मूर्तिं मृक्छिलामयीषु वा ॥ १४ ॥

दारूधातुमयीं वापि निम्र्ज्जय यदि साधकः । विचित्रभवनं कृत्वा वस्त्रालङ्कारभूषिताम् ॥ १४ ॥

स्थापयेतत्र देवस्यो किं फलं तस्य जायते । प्रतिष्ठा केन विधिना तस्याः प्रतिकृतेः प्रभो ! ॥ १५ ॥

कर्त्तव्या तद्रपेश्चा रूपया मे प्रकाश्यताम् । वापीकूपतडागादौ प्रतिमां तत्र कारयेत् ॥ १६ ॥

प्रतिष्ठा सूचिता पूर्व मुनिभिः सा न विधीयते ।

समये ह्यादिना । हे शिवे ! समये समये काले काले च पद्रे : शकाश्रात् जीवनां रष्यां स्वसकाश्येषु प्रे रष्यं च कालिकाया वरषा- भयमौदितम् । विपत्तौ जीवनां रष्याषमभयं कालिनं स्वसकाश्येषु प्रे रष्यं वरः कथित इत्यर्थः ॥ १० ॥

विष्टभ्य स्ववलम्ब्य ।

कालिकं कालसंहारं जगत् । विन्म्रयो ज्ञानसदृपा ॥ १२ ॥ १३॥

स्वाद्यायः कालिकायाःसौदज्ञानै च देवतानां प्रतिमायां मृद्‌-

तद्ध्यानमपि शक्तिमिच्छामि त्वं स्वात्मुजातं । कष्यतां परमेशान ! क्रपया यदि रोचते ॥ १५ ॥ श्रीसदाशिव उवाच ।

गुह्यमेतत् परं तत्त्वं यत् पृष्टं परमेश्वरि ! । कथयामि तव केहात् समाहितमनाः शृणु ॥ १६ ॥ सकामाश्रैव निष्कामा द्विविधा सुवि मानवाः । कामानां पदं मोक्ष: कामानां फलमुच्यते ॥ २० ॥

या यद्दृ वप्रतिकृतिं प्रतिष्ठापर्यन्ति प्रिये ! । स तल्लोकमवाप्नोति भोगान्‌ वापि तदृश्वान्‌ ॥ २१ ॥ मृन्मये प्रतिविम्बे तु वसेत् कल्पायुतं दिवि ।

दारुपाषाण्यधातूनां क्रमाद्‌गुणवृद्धिकम् ॥ २२ ॥ दृश्यकाष्ठादिचितं ध्वजवाहनसंयुतं । मन्दिरं देवमुध्दिश्य काममुध्दिश्य वा नरः ।

द्वादश प्रतिष्ठा विधिना, फलं गुहादिदानाद्‌फलजन्तु मोदते चिरन्‌ । चौदेयुवाच--ध्यानमित्यादिना । हे प्रिये ! जीवन्मिस्तारहेतवे कामस्थ। वद्यां कर्थितं तस्य ध्यानस्यातु रुपतो मृन्मयैर्नित्यकारिकामृतां तुबुामयों दारुयामगे चा मूर्त्तिं निरामय विविझतं भवनं कृत्वा तद्‌ भवने वस्त्रालङ्कारभूषापतां देवेग्दों कान्तों साधको यदि स्थापयेत्‌ तदा तत्‌ साधकस्य किम्‌ फलं जायते इदानीं । प्रतिकृतेः मातृ- माया: ॥ १४-१७ ॥

व्यपिन, फलवम् ॥ १८ ॥ प्रोदेन्चैव प्रार्थ्यते: मन् श्रीसदाशिव उदवाच गुल्ममेतद्वा-दिना ॥ १८-२१ ॥

प्रतिबिम्बे प्रतिष्ठायाम्‌ चान मातुष्टापते कति हत्प्राझ-खाम्‌ ॥ २१ ॥

त्रयोदशोऽध्यायः ॥

संस्कृत्योदुत्सवजेहापि तस्य पुष्टिं निशामय ॥ २३ ॥

दशादिनिर्मितं गेहं यो दद्यात् परमेश्वरि ! ।

वर्षकोटिसहस्राणि स वसेद्दिव्यवेश्मनि ॥ २४ ॥

इष्टकाग्निहदानेऽपि तु तस्याच्छतगुणं फलम् ।

ततोड्युतगुणां पुष्टिं शिलागेहप्रदानतः ॥ २५ ॥

सेतुसड्नमदाताहे ! यमलोकं न पश्यति ।

सुखं सुरालयं प्राप्य मोदते स्वनिवाससद्भिः ॥ २६ ॥

वृक्षारामप्रतिष्ठाता गत्वा त्रिदशमनिद्रम् ।

कल्पपादपहन्देऽपि निवसन् दिव्यवेश्मनि ।

भुक्ते च मनोरमां भोगान् मनुजो यानभौषधम् ॥ २७ ॥

प्रोतये सर्वसत्त्वानां ये प्रदद्युर्जलागयम् ।

विधृततनुपास्ते प्राप्य ब्रह्मलोकमनामयम् ॥

निवसेयुः शतं वर्षाणनुभसां प्रतिशोकरम् ॥ २८ ॥

यो दद्यादाहुतिं देवी ! देवताप्रीतिकारकम् ।

स तेन रचितो नित्यं तल्लोके निवसेचिरम् ॥ २९ ॥

सुखमये वाचने दत्ते यत् फलं जायते शुभि ।

दारुजे तद्गुणैः शिलाग्रे तद्गुणाधिकम् ॥ ३० ॥

रत्निकां काञ्चनताम्रादिनिर्मिते देववाचने ।

दत्ते फलमवाप्नोति क्रमात् श्रातगुणाधिकम् ॥ ३१ ॥

निशामय ऋऋषु ॥ २३-३१ ॥

जपादयम् वागोत्रुपादिकं स्वनामयसं निर्दपदं वमु प्रतिशोकरम्

प्रत्यक्षम्वुकरम् ॥ ३२ ॥

तत्क्षणो तस्य देवेशि ! लोके ॥ ३३ ॥ ३२ ॥

महार्निर्वाणतन्त्रे ।

देव्यागारे महासिंहं वृषभं घृत्तरालये ।

गरुडं केशवे गेहे प्रदद्यात् साधकोत्तमः ॥ ३२ ॥

तौ च्चादण्ड्रः करालास्यः घटायांऽभितकम्बुरः ।

चतुराड्‌ञ्‌ वञ्जनखो महासिंहः प्रकथितः ॥ ३३ ॥

मृग्नायुधः शुद्धकायः चतुष्पादसितद्वुरः ।

वृहत् ककुत् कृष्णपुष्टः श्यामस्कन्धा वृषः स्मृतः ॥ ३८ ॥

गरुडः पञ्चलक्षणु नराख्यो दौर्बलानसिकः ।

पादसडोचसंकिष्टः पञ्चयुक्तः सताश्रयः ॥ ३५ ॥

पताकाध्वजदानेन देवप्रोक्तिः घ्रतं समा: ।

ध्वजदारुष्टु कत्तव्यो ह्याविंशद्रत्नसमन्वितः ॥ ३६ ॥

सटद्र्घश्चन्द्रराश्तः सवलः शुभदग्रेनः ।

वेष्टितो रक्तवस्त्रेण कोटको चक्रसमन्वितः ॥ ३७ ॥

पताका तत् संयोज्या तत्तद्धर्नाचाङ्किता ।

प्रशस्तमूला सूच्याग्रा दृव्यवस्ताविनिर्मिता ।

इर्त्तनिका पिटनसूत्र ॥ ३? ॥ ३९ ॥

मझावेकसहुपमाे तौ च्चादण्ड्र इत्यादिको न । करालास्य टेन्त्रु वटनः घटाग्रोऽभितकम्बुरः घटया परसरड्‌क्‍ष्यो रोमाऽघेषसमूहेन प्रोभितर

कम्वुरा यस्य तथाभूतः चतुराड्‌ञ्‌ चतुप्पात् ॥ ३३ ॥

वृषभस्वरुपमाऽड मृगायुध रत्याद्यो केन । श्यसित चुरः नीच-

सुरः ॥ ३४ ॥

गरुडस्वरुपमाऽड गरुड रत्याद्यो केन । नराख्यः मनुष्यरुपः ॥३५॥

पताकेत्यादिना । पताकाध्वजदानेन पताकाराधितह्यजसर्पणेन

वतं समा: वतवश्नेन देवप्रोक्तितर्भवति, तयोर्मध्ये पूर्वं ध्वजदारुपमाऽड

ध्वजदारुष्टु इत्यादिना वाधु न । कोटो खस्थमोऽपि ॥ ३६ ॥ ३७ ॥

वयोदयोगोल्लासः । ३५

श्रोभमानां ध्वजाये या पताका सा प्रकौष्मिंता॥३५॥ वासोभूषापर्यङ्गासनाध्यानि च । पानप्रार्थनतांबूलभाजनानि पतद्ग्रहम् ॥ ३६ ॥

मङ्गसूक्ताप्रवालादिरत्नान्यामप्रियषष्ठ यत् । यो दद्याद्वमुद्रेश्य स्यादाभक्तिसमन्वितः । स तज्जोको समासाद्य ततस्तं कोटिगुणं लभेत् ॥ ८० ॥ कार्मिनां फलमित्युक्तं धयिष्णुः स्वप्राज्यवत् ।

निष्कामानान्तु निर्विघ्नं पुनराज्ञत्तिर्जितम् ॥ ८? ॥ जलाग्रयग्निहरिहरामशेतुसंक्रमग्राराविनाम् । देवतानां प्रतिष्ठायां वास्तुदैतयं प्रपूजयेत् ॥ ८२ ॥

ग्रन्थं यित्वा यो वस्तुं कुय्यांत् कर्मांषि मानवः । विप्नलत्स्याचरेतस्तुः परिवारगणैः सह ॥ ८३ ॥ कापिलाक्षः पिङ्गकेशो भौषगो रक्तलोचनः । कोटराक्षो लम्बकर्णो द्रौघ्रजङ्घो महोदरः ॥ ८४ ॥ ऋषभतुङ्गः काककष्ठो वज्रबाहुत्र तां त्ककः ।

एते परिकरा वास्तोः पूजनौया: प्रयत्नतः ॥ ८५ ॥ मुखेन मुखं वक्त्राभिमुखं वस्तुं प्रपूजयेत् ॥ ८६ ॥ वेधां वा समदेशे वा वस्ताड्डिरुपलेऽपिते ।

तत्र ध्वजरथपताकामाद्र ततद्धाचनविजितेत्यादिन सुपाठ- नोकेन । ध्वजाप्य ध्वजद्रथपभगे ॥ ३८ ॥ पतदुपग्रहं सख्वातै पततो जङ्घताम्बूलादेवांशकं पातविघ्नकम्॥३ समासाद्य सम्प्राप्य ॥ ८०-८३ ॥ चष्य वस्तुदैत्यस्य परिवारानाच कापिलाक्ष रत्यादिना यादों न । परिकरा: परिवारः ॥ ८३-८६ ॥

वाख्यौषकोषयोर्मध्ये हस्तमात्रप्रमाणतः । सूत्रपातक्रमेणैव रेखामेकां प्रकल्पयेत् ॥ ४७ ॥

देशानादेशिनपद्यं नतमपरां रचयेत्‌ तथा ।

ग्राग्नेयादेकृतं यावत् नैऋताहारयवावधि: ॥ ४८ ॥

दत्वा रेखे चतुष्कोषामेकं मण्डलमालिखेत् ॥ ४८ ॥

कोषसूत्रे पातयित्वा चतुर्दिशं विभजेत् तत् । यथा तत् भवेद्वि! मत्स्यपुच्छचतुष्टयम् ॥ ४९ ॥

ततों भित्त्वा पुच्छमूलं वारकणादिसवावधि । कौवेराद् यास्यपर्थ्यन्तं दत्वाद्रे खाइयं सुधैः ॥ ४? ॥

ततस्तत्कोषपुष्टिं कौष्ठ कांक्षरेखाविनिर्गतंवपि । कर्णांकर्ण प्रयागेषा न्यसेन्द्रेखाचतुष्टयम् ॥ ५२ ॥

वास्तुप्रपूजनार्थं मण्डलमेघाद् वेध्यां वेध्यादिभि: । वेध्यां व मत्तारड्कः प्रशस्तेजैले हि पच्येते समदेगे न तु वाख्यौषकोषयोर्मध्ये हस्तमात्रप्रमाणात एकां रेखां प्रकल्पयेत्, तथा तेनैव प्रकारेण देशानादेशिनकोषमारभ्यामिकोषपर्यन्तमपर- मन्यां रेखां रचयेत, तथैवमने याडग्नि कोषमारभ्य नैऋतं यावत् नैऋतकोषावधि नैऋतंवपि कोषमारभ्य वायवावधि व:युकोषपर्यन्तं नं कमतो हे रेखा इत्यादि एवं तिधानem एकं चतुष्कोषं मण्डलमालिखेत् ॥ ४७ ४८ ॥

कोषमध्ये द्रत्यादिना । हे देवि! नत्न चतुष्कोषे मण्डले यथा मत्स्यपुच्छचतुष्टयं भवेत् तत् नत्कोषपाद् मण्डलचं कोषमध्ये पातयित्वा चतुर्दिशं विभजेत् विर्तंतं कुत्रांत् ॥ ४० ॥

तत इत्यादिना । ततः सुधोर्जैनः वारकणातु पश्चादिमारभ्य यास्यपर्यन्तं दत्विप्रावधि व पुत्रकादिं भित्त्वा रेखा-दृश्य दद्याव् ॥ ५१ ॥

वजोद्योगोक्तासः ॥ एवं सङ्के तविधिना कोष्ठानां पोड़गं लिख्खन् । पञ्चवर्गेण पूरयेत् रक्षयेद्यत्नमुत्तमम् ॥ ५३ ॥

चतुष्षं मध्यकोषेषु पद्मं कुर्यात् मनोहरम् । चतुर्दलं पौतरक्ताक्षिकं रक्तकोशंरम् ॥ ५४ ॥

दलान्तर शुद्धवर्गेण यथा पौतानि कल्पयेत् । यथेष्टं पूरयेत् पद्मसम्भिखानानि वच्यंकेः ॥ ५५ ॥

ग्राभवं कोष्ठमारभ्य कोष्ठानां द्वादशं क्रमात् । मुखे तक्राक्षपोतरक्तैस्तुवर्यैः प्रपूरयेत् ॥ ५६ ॥

दशिग्रावत्तंयोगेन काष्ठानां पूरणं प्रिये ! । वामावत्तेन देवानां पूजनं नेष्टं साधयेत् ॥ ५७ ॥

पद्मे समर्चयेदहुद्रेन्द्रं विप्राग्राग्रातये । दृंगाादिहद्रदये काष्ठे कपिलाश्रादिदानवान् ॥ ५८ ॥

कुर्यादिकां तांविधिना कुर्वेदाननसंस्कृतिम् । यथारक्त्यादितिं दलां वास्तुदेवं समापयेत् ॥ ५९ ॥

मत दृश्यादिना । ततःपरं कोष्ठरेखामिरेयु बहुत्रंरपि कोषे यथाकबिन्द्रयोगेऽपि रेखाबहुत्वं न्यसेत्, स्वापना कोष्ठरेखामिरेतु बहवः कोषेऽपि पञ्चमात् पुष्टान्तर रेखाहवहतरकाऽऽचतुर्यापिध रेखादिय शयेत् ॥ ५२ ॥

एवमिल्यादिना । एवं सद्देशमार्याधिना दृश्यं सद्देशेनविधानेन कोष्ठाभा कोड़यानार्ङ्क्षेत् । नतु केन इदृक्षे पदेऽस्मिन्नजिखे दित्यमेषयानार्द पञ्चवर्गेणेत्यादिना ॥ ५९ ॥

बहिर्यादिना । तन्वलुब्धं मध्यतोऽक्षेष मनोक्षरं पतद्रवं वस्स्थनकं पोतरक्तार्किकं पीततक्रवर्णोजकोषकं रक्तकोशरं मध्यंकुयांतु ॥ ५९'-'६० ॥

यं वास्तुतत्त्वकं कचिद्वेदारामं तन चपाटीरक वास्तोः

द्रुतिं ते काथिता देवि ! वास्तुपूजा शुभप्रदा । यां साधयेत् कापि वास्तुविन्नैव वाघते ॥ ६ ॥ देव्युवाच ।

मण्डलं काथितं वास्तोर्विधानमपि पूजने । ध्यानं न गदितं नाथ ! तद्दिदानां प्रकारशः ॥ ७ ॥ श्रीसदाशिव उवाच ।

ध्यानं वच्मि महेशानि ! सूयतां वास्तुरक्षसः । यस्यानुग्रहणात् सद्यो नश्यन्ति सकलापदः ॥ ८ ॥ वतुबुजं महाकायं जटामण्डितमस्तकम् ।

निलाज्जलं करालास्यं हरशुक्लांशुभोजितम् ॥ ९ ॥ लम्बोदरं दैर्घ्यकरं लोमशं पौतवाससम् । गदातिकूलपरिघट्टाढयं दंष्ट्रतं करेः ॥ ४४ ॥

भस्माचमंधरैरवीरेः कपिलास्यारक्तिभर्ह तम् । अनूपामन्तकं साधादुद्यादित्यसविभम् ॥ ५ ॥ ध्यायेहे वां वास्तुपतिं कूष्माण्डप्रासनस्थितम् ।

पूजाविधानमात्रं वास्तुप्रतिमा नित्यादिना साधि हैवन । मेधु हादि कोष्टे च वानावस्ते न देशानां द्वैष्यतां कपिलाख्यादीनां द्रव्यातत तृणं वाधयेत् ॥ ५०=६० ॥

एवं वास्तुमुख्यं तत् सपरिवारस्य चास्तोः नृजाया विधेयं नित्ये दानिं वास्तौध्यानां प्रोक्तमिचकृंत्तीं ज्योतेयु, वाच मुखद्वयितः । ततः ॥ ६१ ॥

एवं प्रार्थितः सन् नीलदाशिव उवाच ध्यानवित्यादिना । वास्तौध्यानमेवाच चतुर्भुजमित्यादिना मार्तण्डवयेश ॥ ६२ ॥ वैनतेयं वडवावामविवादस्तम् ॥ ६३ ॥

वजोद्गोमासः ।

मातृभये रोगभये डाकिन्यादिभये तथा ॥ ६२ ॥ श्रोत्पातिकरापदोभे व्यालरक्षोभयेऽपि च । व्यालैर्व पूजयेदास्तुं परिवारसमन्वितम् ॥ ६३ ॥ तिलाज्यपायसेनैव तर्पयेत्सर्वदेवताम् । यथा वास्तुः पूजनीयः प्रोक्तकर्मन्सु सूत्रते ! ॥ ६४ ॥ ग्रहाधिप तथां पूज्या दिग्दिक्पतिभिर्युंता । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च वास्तो लच्मीश ग्रहीतरी ॥ ६५ ॥ मातरः सगणेशाथ सम्पूज्या वसवस्तथा । पितरो यच्ळढाश्च स्युः कमंश्वे तेषु कालिके ! ॥ ६६ ॥ सर्वेषां भववेध्राणां विष्णुरूपं प्रदृश्यते । मतो महेश ! यत्नेन प्रोक्तसंस्कारकर्मन्सु ॥ ६७ ॥ पितॄणां हव्यभोज्याम्बु दयिकं श्राद्धमाचरेत्। ग्रहयन्नं प्रवच्यामि सर्वग्रान्तिविधायकम् ॥ ६७ ॥ यथा सम्पूजिता सेन्द्रा ग्रहा यच्छन्ति वाञ्छितम् । त्रिकांर्गैलेख्येन्तं तद्दृष्टेन्तमालिखेत् ॥ ६८ ॥ विद्याध्युड्‌ तनानि तल्लान्यष्टौ च तद्वहिः । चतुर्दशान्वितं कुर्यात्ततोपरि सुवर्णकम् ॥ ६९ ॥ वासवेशानयोमध्ये भूपुरस्य वर्णःखले । हस्तं विरचयेदेकं प्रादेशपरिमाणकम् ॥ ७० ॥ दशोवातनयोमध्ये चापरं कल्पयेत्स्थथा ॥ ७१ ॥

षड्दारदिक्स्वसंज्ञाभम् उद्यतस्रक्यवहगम् ॥ ६७=७२ ॥ चेष्ट्रा रन्न्रादिदिक्पतिनिष्ठिता यच्र्छन्न ददति ।। ७२ ॥ पञ्चभूतेशाखं तत्त्रिकोषैरितवादिमिः । प्रथनतदिक्षिकोणैर्दि-

मझानिर्वाणषटक्खे ।

नवप्रहरणा वचो न नवकोषाणि पूरयेत् । मध्यनिकोणहो पार्श्वों सव्यदक्षिणभेदतः ॥ ७१ ॥ श्वेतपीतो विध्र तस्यो पृष्ठभागः सितेतरः । शस्त्रदिक्प्रतिष्ठेन पर्श्वान्यष्टौ प्रपूरयेत् ॥ ७२ ॥ सितरक्तासितेष्टुभिः पुरः प्रकारमाचरेत् पुरां वधिःस्थे हे सत्ते देव ! प्रादेशसम्प्रिते ॥ ७३ ॥ उपर्येधःक्रमेणैव रक्तक्षेतें विधाय च । समिक्ष्यानानि यन्नस्य स्व एक्क्या रचयेत् सुधीः ॥ ५० ॥ अतुकोषे यो ग्रहः पूज्यो यत्पन्नो यश्व दिक्पतिT: । यद्दारडवक्षतां ये च तत्कोणं शस्त्रं सम्प्रतम् ॥ ७३ ॥ मध्यकोणे यजेत् सूर्यं पार्श्वं योररुणां त्रिखामम् । पश्चात् प्रचण्डयोर्हरिणद्वौ पूजयेदंशुमालिनः ॥ ७२ ॥ आमध्येऽकोणे पूर्वस्यामचंयेद्वजनोकरम् ।

भक्षडलंविलिखेत्, ततो हस्ततन्माग्यदौ द्वानि पदार्घि विध्याद्व कुryांत् तहिचद्वलद्वांतनं वमनोक्षरं भूपुरं कुryांत्, ततो वाम-वर्गनयोर्ध्वो भूपुरस वरिंचक्रेणे प्रादेशपरिमालुकेऽस्मिन् हस्तं भक्षडलं विरचयेत्, ततो दत्तो वडष्योनेदृश्वपचयमयोमध्ये भूपुरस वधिःस्थे तथैव प्रादेशपरिमाग्लुकमपरं हस्तं भक्षडलं कलपयेद्ध येत् ॥ ७४-७६ ॥

नवप्रहाणामिक्षिदना । नतु स्रव्यांदोर्ना नवप्रहारात वच्चैव विधृतैः शस्त्रैनवकोषाणि पूरयेत्, नत: सव्यदचिषभेदतो मध्यतिकोषषद हो पार्श्वों ऋमेतत् । श्वेतपीतो विधातव्यौ, मध्यनिकोणहो श्वेतरक्तः पृष्ठभागः सितेतरः । तत्र रदनोमुखे नात दिक्प तत्रो वचचम् विधृतैः शस्त्रैः पर्श्वाक्षि प्रपूरयेत् ॥ ७५ ॥ ७८

ज्योतिषमणिमासः ।

ग्रहने'ये मडले याम्ये बुध' नैऋतकोणके ॥ ५३ ॥

हस्सति' वारुणो चै दैत्याचार्यं प्रपूजयेत् ।

ग्नैरेधरन्तु वायवेच कौवेरे'ग्नानया: क्रमात् ।

राहुं केतुं यजेत्त चन्द्रं परितस्सारकागणान् ॥ ५८ ॥

सूरो रक्तः शग्रो शक्तो मडलोडरगविय्रहः ।

बुधजौवो पःगडपौतौ खे गतः शक्तोडसितः धनी: ॥ ५९ ॥

राहुकेतू विरिचलामो ग्रहवर्गः: प्रकुर्वित ताः ।

वतुभं,ज' रावं ध्यायेतं पञ्चमहयवराभयैः ॥ ५६ ॥

चिन्ताग्रेच्छा'नं दानमुद्राडष्टकराक्ष, जम ।

कुजमोषत्कुसुमत्नु हस्ताभ्यां द्रुएधधारिणाम् ।

ध्यायेत संमाकजं बालं भाललो'नितकुन्तलम् ।

यग्रसूतान्वितं ध्यायेत पुस्तकाचकरं गुरुम् ।

षष्टेत्यादिना । ततः सिततनुस्थितैः चो तदोधितकश्यपांश्च तैः ।

पुरो भूपृष्ठ प्राकारमाचरन्तु क्रव्यांत् । दे दे!'! पुरो भूपृष्ठ वडि:स्य

प्रादेशष्यम्तते हे हस्ते वपुंञे मगडले उपर्येधः ऋमेपेधै रक्नाये हे वि-

भाय स्रेधः स्रेधको यन्वस्य सान्वश्यानानि स्वेच्छया रक्नयेन

॥ उक्त-रीतिं ॥

परितः सर्व्व ततः ॥ ५८ ॥

वयथ ऋमतः सूर्य्यादोनां नवपञ्हाग्र्यां वयथंसाढ छत्र रल्यान्तिना

वार्ज्जैन । शरः श्यः ॥ ५४ ॥

वयथ सूर्य्यादोनां नवपञ्हाग्र्यां ऋमतो ध्यानमाढ वलभूजांम

न्वादिभिः । पञ्चमहयवराभयैर्वि'जित' वलभूजां रविं ऋश्यं ध्या'येत्,

दानहस्तैरन्तकराम्ब जं तानहस्त्रा वामतस्तु कराम्बुधोयेस्स

तथाभतं यथिनं चन्द्रं विचिन्तयेत् ॥ ५६ ॥

मोहान्धेभं बुधव्रतम् । मोहिन्याधितजगन्नमं भजे को'न'काय्म् ।

महार्निर्वाणतन्त्रे ।

एवं देव्युक्त्वापि कायं खड्ग' गनेश्वरम् ॥ टट ॥

राङ्क्ततू शिर:कायौ विकृतो कुरुतेऽस्ततो ।

स्वेः स्वैःशोन्नैर्य आनिष्ठा यजे दिन्द्रादिदिक्पतौ॥टट ॥

दलेप्ठटस पूर्वादिक्रमः साधकोत्तमः ।

सहस्राक्ष' यजेन्द्रादौ पोनकौष्ठेयवाससम् ॥ ८० ॥

वज्रपाणिं पौर्वाचीं स्थितमैरावतोपति ।

रक्ताभं क्रागवाच्छ्य गतिकरहस्तं दुताग्रजन्म ॥ ८१ ॥

ध्य'येत काल लतापक्षं द्राङ्गडनं कर्थ्याविग्रहम् ।

नित्ये तिं मड्र गरक्तस्य श्यामलं वर्ज्जयाहनमू॥८२॥

वरुणः सकराकुठ' पाशग्रहस्तं सितप्रभम् ।

ध्यायेन्त कर्थ्याकिपं वायं मगस्थक्राइ,पायुधरम् ॥ ८३ ॥

कुवेरं कनकाकार दर्त्तहस्तं ह्रास नस्थनम् ।

मृतं यज्ञगमैः सद्यैः पागङ्कै रत्नार्चय, जमू ॥ ८८ ॥

दैगानं ऋषभाढ़' त्रियून नभभू.दिर्य्या न ।

व्याघ्रचर्म्मा ख्वरधरं पूर्वेन्द्रमहेश्वरप्रभम् ॥ ८५ ॥

ध्य:त्वा चेतान् कमादेश्र ब्रह्मा नम्रो पुरा यथा ।

कुर्या द्वोत्तमयारचग्नें तत्कार्य्यग्ना हारदेवता: ॥ ८६ ॥

वितता: कुन्तला: केग! यथा तथा भूतमू ॥ ८० । ८= ॥

र.तां पजावक्ता ॥ टट ॥

साथ क्र्रमत इन्द्रादीन्ादेशान् त्रिकपोतां ध्य'यं शंयार

सशख्वार्श्यास यार्तिंभ: । पातन्है:च वामसमम् पौतं कोवेयं किरमकि-

मोत्यं वाबो वत्सं यत् नथाभूषम् ॥ ८० । ८? ॥

काङ्क्ष नू यतभू । ब्जापस्थ तू माकफस्‌ तिंक्ष तिं तम् समू

॥ ८?-८५ ॥

शीतत्य त्योनेन । पत्कान्तुनीनेः दिक्पदोनेन

नयोगोद्भासः ।

उपभौमः प्रचण्डेङ्गौ पूर्वदिशास्था: प्रकृतिंतिता: । जयन्तः छेवपालस्य नजूनेगा बृहत्स्पिरा: ।

याम्यद्वारे पञ्चिनश्च वक्त्रारानद्रुच्यो यः ॥ ९४ ॥ विगिरा: पुरींच्चेष्टे भामनाद्या महोदरः ।

उत्तरद्वारपार्श्वे तं सर्वे गस्ताख्पानगयः ॥ ९५ ॥ यूयतां ब्रह्मणो ध्यानमनन्तशयिपि सुव्रते !

रक्तोत्पल्निभो ब्रह्मा चतुरास्यवतभूजः ॥ ९६ ॥ हंसारूढा वरारोहतमान्नपुस्तकपाणिकः ॥ १०० ॥

हिमकुन्देन्द्ध्रधवलः मतङ्गाजः महस्पपात । सहस्रपाणिर्न गता श्चेष्टुं तः सुगमस्तरे: ॥ १०१ ॥

ध्यानं पूजांमसि यि यन्त्रञ्च कयितं प्रिये ! । वास्त्वादिंत्र न तो श्रेष्ठं मन्त्राणां यत्नु प्रिये ! ॥ १०२ ॥

श्वेतारां ह्यग्रहस्त्यः पद्मद्वोर्ध्ववरसंयुतः । भूषितो नादविद्याभिः वतुन्त्रः षड्वदरः ॥ १०३ ॥

करार्विद्रा पूज्यत्वा व ततः भुपराइद्धिद्र्वाः:स्नतयौदं शवोभि- र्हत्कपोभ्र्श्रावज्जे त्रिकायो महेशो नभोन्तले ।

व्यच्याः ॥ ९६ ॥ पूज्या ह रतेन परार्ह उपमा भोम द्यादिन। येन ॥ ९७ ॥ ९५ ॥

मध्यपों ध्याfमतश्च क्तोनेन तनिभ द्यःदिना ॥ ९८ ॥ १०० ॥ व्यपानन ग्न्या निस्च डिम न्देन्दु,धवल द्याद्योकेन

यपाम वास्त्वान न तननायम् ॥ १०२ ॥ वास्त्वद्रोfत क्रमंतं मच्च न्ताड कतार दत्यादिभिः ।

वाचस्थः इच्चत्डी एक्तत्स्यः कतारः षट्द्रोश्ववरस्युता नादि- व

तारं मायां तौमररश्मे डेङ्क्तमारोग्यदं वदेत्। वक्रिजायां ततों दत्वा सूर्य्यमन्त्रं समुच्चरेत् ॥ १०३ ॥

कामो माया च वाणो च ततोडसृतकरोति च । शस्रतं प्रापय हन्ट् स्वाहा साममनुस्मरेत् ॥ १०४ ॥

ऐं क्रां क्रों सर्वपदादृष्टानाग्रय नाशय । स्वाहावसानो मन्त्राडयं मङ्लस्य प्रकोर्त्तितः ॥ १०५ ॥

क्रीं श्रीं सौम्यपदश्रेष्ठा सर्वान् कामान् ततों वदेत् । पूरयाल्ने वक्रिकान्तामेष सोमाम्रजे मनुः ॥ १०६ ॥

तारेय पुष्टिता वाच्यौ ततः सुरगुरो ! पदम् । नॄ, त्यां भूतविधौ कत्तव्यः: एवं क्रों क्षों चं सूं चूं चः इति षडङ्गरो वास्तुमन्त्र उद्धृतन स्वाश्रित ॥ १०७ ॥

तारामतादिना । पूर्वेस्मू तारं प्रथयन् वदेतू, मतो मायां ह्रं बीजं वदेत्, तत्स्वरूपक्खे ह्मति वदेत्, ततों डेङ्क्तमारोग्यं वदेत्, ततों वक्रिजायां दत्वा सूर्य्यमन्त्रं स्मृत्कारेत् । योजनया क्रों'हों तिग्म-रक्षो वारोग्यदाय स्वाहैंत सूर्य्यमन्त्र उद्धृत त चाश्रित ॥ १०८ ॥

काम दत्यादिना । पूर्वं काम: कोरितनि वोजसुच्चोन नतां माया क्रीं वीजसुच्चे त ततोडस्नत-करेतव, च्यं त ततोडस्नतसुच्चोत ततः स्वापियह्न्समुच्च्या ततः स्वाके चेत योजनया क्रीं हों यें वस्सतकरइडह्मां साधय मादिय स्वाहैन मोममनुस्मरेत: ॥ १०९ ॥

येमितवादिमा । पूर्वम् यें ह्मां क्रों वदेत मतः सर्वपदनो द्रष्ट-द्वाराय नारयेनि वदेत् । योजनया यें ह्मां हों संडुष्टाद्वागय न:घ-येनि मन्त्रो जातः स्वाहावसानः स्वाहान्तोयं मकृतस्य मन्त्रः प्रक-र्त्तत: ॥ ११० ॥

छोमितवादिमा । पूर्वम् ह्मों श्रीं सौम्यपदं लोच्रा ततः सर्वान् कामान् वदेत् । ततः पूर्वान्ते क्रीं कान्तां वदेत् । योजनया ह्मों बीजेन ततः कामान् साधयेत ॥

वज्रोद्ग्रासनः ।

सभोष्टं वच्च यच्चेऽत स्वाहामुखो हृदहस्ततः ॥ १०२ ॥

यां यों पूं ग्रै नमः शों यः शुक्रमन्यः समौदितः ॥ १०३ ॥

कां कां क्रों क्रों मर्वगत्नु विह्नावय पदाहयम् ।

मास्तं यं नमो मन्त्रः गनेेश्वरेः ॥ ११० ॥

तां झों भैं झों स'मग्नतां ग्रवूनू विध्वं मय हयम् ।

राजवे नम इत्येष वं हौं मंनुदाहृतः ॥ १११ ॥

कूं कूः मैं कीतवे स्वाहा केतांमन्नः प्रकोतितं ततः ॥ ११२ ॥

लं रं लं वं यं मति चं हौं ब्रोम्निति कमातः ।

इन्द्रादि न्तो दिक्षु पानां दृग्र मन्त्राः समौर्तिताः ॥ ११३ ॥

वं वौषट् सरनौं कामि नमो पूर्वेक स्वाहिलेच सोमात्मजो बुध मन्त्र-

मंतः ॥ १०७ ॥

तारेष्टल्या दं-१ । तारेष्ट प्रषवेन पुष्टिता स्वाङ्क्षनमो वं युक्का

वाष्पो वन्नव्या नत: जुगुरतो हतिपदं वदेत् । ततः स्मिञं वच्च व

खेति वदेत् । नत: स्वाङ्केभ वदंतं । योजनया खोमू है खो

ष्टगुरतो खभोष्टं वच्च स्वाङ्केभत वृकस्नंतेभन्वो मनः ॥ १०५ ॥

तां मिं मूं म' तों यः हं ति शुक्रमन्तः सम्भीरितः क-

चितः ॥ १०६ ॥

तां हूं रूं भिं नमः । परमं हूं हूं क्रौं क्रौं हूं सवंभूतान्नति

वदेत् । तथा fदृं मयं वं नं । ततो म'नेह द्रनवे हृति

वदेत् । पचं नमो वंतु । योजनया हूं हां लों हौं समंयलो

विद्रावय विद्रावय मसं द्रनवे नमः हृति गनेश्वरे मन्त्रो

मतः ॥ ११० ॥

रामित्यार्ङमा । पिं रां हौं भं' हौं खोममलो मकू न्नति

वदेत् । नतो राफ मे नम हृति वदेत् । योजनया रां हो' भं' हौं मोम"लो यत्नू विध्यंबय विध्यंबय

रोइव नम हृख्य व गों मंचुदाशहूनः कोचि: ॥ १११ ॥ ११२ ॥

३२८

महानिर्वाणतन्त्रे ।

अन्ये षां परिवाराणां नाममन्त्राः प्रकौर्त्स्त ताः ।

अनुक्तमन्त्रे सर्वत्र विशेष शिरोऽन्तितः १९४ ॥

नमोडन्तमन्त्रे देवेशि ! न नमो यो जयेत् बुधः ।

स्वाहान्ते डपि तथा मन्त्रे न द्वयाहङ्किवशङ्कामः ॥ १९५ ॥

यथादिश्यः प्रदातव्यं पुष्पं वासश्च भूषणम् ।

तेषां वर्णानुरूपेण नान्यथा प्रोतये भवेत् ॥ १९६ ॥

कुथ्यक्फिकोशाविधिना वड्ऋं संस्थापयन् सुधीः।

पुष्पे रक्तावचर्येऽत्र समिद्विर्योषमाश्रयेत् । १९७ ॥

प्राण्तिकर्मण्यपि पुष्पे च वरदो हव्यवाहनः ।

प्रतिष्ठायां लोहिताच्चः युतो हूा क्र रक्षसर्पिणा ॥ १९८ ॥

प्राक्तौ पुष्पौ मचेऽत्रानि ! तथा क्र रे डपि कर्मण्यपि ।

यहयागं प्रकुर्वीत वाच्चितार्थेऽम्वप्र यात्र ॥ १९९ ॥

यत्रा प्रतिष्ठाकायेऽत्र देवाश्चा पिठतत्पेऽाम् ।

वास्तोर्ग्यागे यहाणाच्च तद्देव विधौयते ॥ १२० ॥

यथे क्क्षन्न् दिवसे दिक्षिः प्रतिष्ठा यागकर्म्म च ।

तन्ने षा तत् देवाश्चा पिठस्मादाग्निसंस्कृ या: ॥ १२१ ॥

वामिल्काटिना । लमिति रमिति म्लमितिस्खल्स्मिति व्मिति ख्मिति च्मिति क्रौमिति प्रोमिति स्मिस्येते क्रमाादिन्द्रादीनाम-

नानां दिक्पानां दशमन्त्राः समोर्तिताः: कषिता: ॥ १२२ ॥ १२४ ॥

वड्ऋष्याभामू स्वाध्रुति पदम् । १२५ ॥

तेषाम् पञ्चाटीनाम् ॥ १२६ ॥

मन्त्रज्ञः: काष्ठे: ॥ १२० ॥

वरदो वरदनामा चोछिताक्षो जोछितालकाः याम॑कृ त

इत्यादिक्: ॥ १२५-१२० ॥

वयोद्र्धमोक्षाशः ।

जलाययष्टहारामसेतुसंक्रममध्याखिनः । वाद्धनासनयानानि वासोऽलंकृतपानि च ॥ १२२ ॥

पानाग्रनौयपालाषि देयवस्तूनि यान्यपि । भसंसृतानि देयानि न प्रदेयः फलेष्वपः ॥ १२३ ॥

काम्ये कर्मण्यपि सर्वत्र बुधः मंडलमाचरेत्। विधिवाक्यानुसारेण सम्पूज्यं पूजयामये ॥ १२४ ॥

संस्कृतार्घ्यादि तद् द्रव्यं नामोचारणपूर्वकम् । समर्पणाभिधानोक्ता द्रष्टा सम्यक् फलं लभेत् ॥१२४॥

जलाययष्टहारामसेतुसंक्रममध्याखिनाम् । कथमे प्रोच्यते मन्त्राः: प्रयोज्या ब्रह्मविद्यया ॥ १२६ ॥

जीवनाधार ! जीवनानां जीवनप्रद ! वारिधे ! । प्रोच्यते तव ऋष्यन्तु जलभूतसरखेचराः: ॥ १२७ ॥

ऋषकाठादिसभूतवासेय ब्राणाः प्रियः । त्वां प्रोच्यरामि तैरेन प्रोतये भव सर्वदा ॥ १२८ ॥

ऋषकाठिसमुदू त ! वक्त्रव्यक्तिकाकामये ॥ १२९ ॥

फलेः पत्नै य याखाचै श्वायाभिष प्रियद्रुतः । नमोऽस्तु एकधै ॥ १३०-१३४ ॥

संस्कृतार्घ्यादितस्म मोक्षतपदपूरिजतम् संपदादिरभिध्यायं समराशि- नामधेयस् ॥ १३५ ॥

ब्रह्मविद्या गायत्री च ॥ १३६ ॥

तेषां मध्ये प्रयमतो जलाययप्रोक्ष्यपमन्यनाह जीवनायार कीवानामिति जीवनाधार ! जलाधार ! । वारिधे ! वरद- तारक ! ॥ १३७ ॥

वध स्टृत्वप्रोच्यसंनिम्नाच् ऋषकाठादिवभूतेति । वाथैव वाथैव यैमः ॥ १३८ ॥

महानिर्णोषतमस्से ।

यच्चन्तु मेड़खिलानं कमानं प्राणविसास्वोध्यवारिभिः । सेतुस्वं भर रसिन्धुनां पारदः पतिप्रकांप्रयः ॥ १३१ ॥

मया संप्रोक्षितः सता ! यथोक्तफला त्वे भवत् ॥ १३१ ॥

संक्रम ! त्वां प्राणयामे लांकातां मंक्रमं यथा । ददासोढ़ तथास्वगे संक्रमो मे प्रदोयताम् ॥ १३२ ॥

मारामग्रोचपि मन्त्रो य पष कथितः प्रिये ! । म एव यौखिसंकारे प्रयोगकाऱ्यां मनोऽभिषः ॥ १३२ ॥

प्रषवे वार्कगन्धास्वं वोजब्रितयमभिषके ! । सर्वसाधारणद्रव्यप्रोचपो विनियोजयेत् ॥ १३४ ॥

शयनाच्चं वादरं नेत्तं शयापतेत् व्रक्झाविधया । मन्यत वै वाघेतांचेन क्रयाापये मा विग्रांध्येत ॥ १३५ ॥

पानप्रतिष्ठामास्येथे तत्कआहनसंस्काया । पुजितांडलकूतो बाहों देवो भवति दैवते ॥ १३६ ॥

रटकादीचारद्वार ! रटकादिमयो म्हरे मोनप्पीये ह वखार्तः । सभ्य तेडत रटकार्दिमसूक्तोन्त यक्यव्यम् ॥ १३६ ॥

मथारामोयनं वामे करणं फलकैः प्रनवैस्स्राघाराच्च रिन्तं मः ८७ ॥

मन्त्र सेतुंगोश्र यामनुजमाह सेतुत्वं भररविध यार्त्रिन । घन संक्रमप्रोच्यमन्त्रमाड़ संक्रम ! त्वां मोक्षयामो तं । संक्रच्यने

सभ्यत पार्टा च क्लेप: क्रियते जो कियैस्सन म संक्रमः सेतुंगीयेवः ततुसुखोऽस्मे दुरेपे ता संक्रममू मक्यगार मनसू ॥ १३२ ॥ १३२ ॥

. मपवमिल्यादिना । हे श्र स्वंकेँ ! पषवमोंडार्तं वाकयं व चमत्कारोःन वोर्जब्रितयं सवंसाध रपाद्रव्यप्रोचप्ये विनियोजयेत् ॥ १३८ ॥

प्रज्ञाविद्याया गायत्रा ॥ ९३८ ॥

प्रणवाख्यादिना ! पृथकृत नो हनोयाळ क्रकुपद्मार्लिना रेवतीप्रि.

नयोदयोल्लासः । ३८ ९

जलाग्रये पूजनौयो वडवयो यादृशाम्तितः । ऋटहे प्रजार्पितक्रं द्वारामे सेतौ च संक्रमे । पूज्यो विष्णुर्जगत्पाता सर्वात्मा सर्वदैवविभुः ॥ १३९ ॥

देव्युवाच ।

विविधाभि विधानाभि कार्यितान्यृककर्मभि: । ऋमो न दर्शितो येन मानवा: कर्म साधयेत् ॥ १३२ ॥ ऋमव्यत्ययकर्मादि द्वेहायासक्ततान्यपि । न यच्छन्ति फलं सत्यं नृणां कर्मानुजोविनाम् ॥ १३८ श्रीसदाशिव उवाच ।

यदुक्तं परमेशानि ! मातेव हितकारिषि ! । निश्रेयसन्नत्नज्ञानां फलव्र्याप्तनचेतसाम् ॥ १४० ॥ एतेषामुक्तलाल्यानामनुष्ठानं पृथक् पृथक् । वासुयर्गक्रमादेवि ! कथम्यास्यवचौगताम् ॥ १४१ ॥ पृथङ्निति नियतादारः स्वः प्राप्तः स्वान्मानरेत । कला पौरवोद्दिकं कर्म गुरो नारायणो यजेत् ॥ १४२ ॥

प्रतिष्ठामने च वाघनस्य प्राप्यपनिष्ठामनन्य कल्वा तत्रादरुचसंन्यया पूर्जितोऽसौ हरिः साच्चाद्वाच्यो वाचनेन दे ।ते देवो भवति ॥ १४६ ॥ सर्वशक सकलपदार्थष्टा विभुः व्यापकः ॥ १३७ ॥

व्यवोक्कत्यततत्र्कमक्रमं जिज्ञासुर्हरेःय वाच विविधानोक्त्या-दतया ॥ १३५ ॥ १३६ ॥

एवं श्रितः सनू श्रीसदाशिव उवाच यदक्र मिल्यादिना । कलव्याप्तसवेतद्वारं फलवाय व्याप्तं व्यापरविधि चेतो येभां ते तेभाम् ॥ १४० ॥

वह्न्यनमू साधनम् ॥ १४? ॥

क-३४

ततः स्वामिमूर्तिषु विविधद्रवृतवक्नंना । कृतसङ्कल्पो मन्त्री गणेशादौ समर्चयेत् ॥ १८३ ॥

वस्तुकाभं विनेतॄ हिरदवरमुख्यं नागयक्षोपवीतम् । ग्राद्धं चक्रं कपाथं विमलसरसिज हस्तपद्मैर्दधानम् ॥ उद्यदालेन्तु मौलिं दिनकरकराकारपीडोभवक्त्राभोगं नानालङ्कारयुक्तं भजत गजापतिं रत्नपद्मोपरिष्ठम् ॥ १८४ ॥

एवं ध्यात्वा यथाशक्त्या पूजयित्वा गणेश्वरम् । ब्रह्माग्नौ च तथा वास्तु विष्णुं रुद्रं समर्चयेत् ॥ १८५ ॥

श्रियम् दुर्गां गृहाङ्गापि तथा षड्ङ्ग्रान् मालकाः । छत्रध्वजारस्वाप वास्तूनदृष्टा कुयाद विधिक्रियाम् ॥ १८६ ॥

ततः प्रोक्तविधानेन मण्डलं वास्तुदेवताः । निर्माय पूजयेच्च तत्र वास्तुदैत्यान् गयैः सह ॥ १८७ ॥

ततस्तु स्वशिलं कृत्वा वक्नि संस्कृत्य पूर्वेच्छत् । धाराहोमन्तमाचर्ये वास्तुहोम समारभेत् ॥ १८८ ॥

यथाशक्त्या हुतौस्तकैः परिवारगणाय च । तथा पूजितदेव्यो दत्वा कन्यां समापयेत् ॥ १८९ ॥

वास्तुयागक्रमादिकृत्येन मनुष्यैर्नित्यं कर्ममात्र पूर्व विधातख़्यम् । इति ॥ १८२ । १८९ ॥

अथ गृहपतिध्यानमाह वास्तुकाभमिल्यादिकेन । वास्तुकाभं वभ्रु कपु प्रमहदाद्युतिम उद्यदालेन्तु मौलिम उदय यौ वातु इन्दुबालादित्यः स्थ मौनौ किरोटे यस्य तथाभृतं दिक्कराकरप्यो- द्भासिताश्रग्मोभम दिनर्ताकरप्यवद्यैर्मेन वस्ते ष्याकृत् मोभा यस्य तथाभृतसू ॥ १८८ । १८९ ॥

इदं पूजयिष्या ॥ १८६ । १८७ ॥

मासच्य विधौ ॥ १८५ ॥

वास्तुयागे पृथकृकायैः एप ते कवितः क्रमः । ध्यानेनैव ग्रहाप्याच्च जपोऽपि विधितः प्रिये ! ॥ १४० ॥

ग्रहाणामत्व मुख्यत्वेनाऽऽत्मनेन प्रपूजनम् ।

सङ्कल्पानन्तरं कार्यं वास्तुचक्रनिमित्ति क्रमः॥ १४१

गणेशाद्यैश्चैव सर्वं वास्तुयागविधानवत् ।

ग्रहाप्यां यन्त्रमन्त्रौ च ध्यानं प्रागेव कोर्तितम्॥ १४२ ॥

प्रसङ्गात् कथितौ भद्रे ! ग्रहवासुकृतुकमौ ।

पथ प्रस्तुतकत्यानुसुच्यते रूपसङ्क्रिया ॥ १५३ ॥

सङ्कल्पं विधिवत् कृत्वा वास्तुपूजनमाचरेत् ।

मुहूर्ते कालसे वापि ग्रालग्रामे यथामति ॥ १५४ ॥

ततः पूज्यो गृहपतिरब्ध्या वाचौ हरौ रमा ।

शिवो दुर्गा ग्रहाध्रापि पूज्या दिक्पतयस्तथा ॥१५५॥

मातरो वसवोऽष्टौ च ततः कार्यौ विधक्रिया ।

प्राधान्यं वचनीयस्य स हि पूज्यो विशेषतः ॥ १५६ ॥

मानोपचारैर्वक्‌षामर्च्चयित्वा स्वाहकितः ।

विधिवत् संस्कृते वक्रौ वास्तुपां होममाचरेत् ॥ १५७ ॥

पूजितेष्वभ्यस् देवेषु दत्वा प्रचेकमार्ज्जनम् ।

पूर्णाहुत्यन्तकृत्ये न होमकर्म समापचेत् ॥ १५८ ॥

ततो ध्वजपटाकाग्रगस्त्यांसन्दूरवच्चि तम् ।

उक्तप्रोक्तग्रमन्त्रै ग्या प्रोषयेत् कूपमुत्तमम् ॥ १५९ ॥

तथैव वास्तुदेवाय ॥ १५८ ॥

ध्यानेनैव क्रमेणैव ॥ १५० ॥

अन्न पञ्चशो ॥ १५१-१५३ ॥

कूपस्योत्तरक्रममवाच्च सङ्कल्पमत्याादिभिः ॥ १५८ । १५५ ॥

ततः स्वकामसुहृद्भ्यो देवसुहृद्भ्यो वा नरः । सर्वभूतप्रणामायोवाचजित् कृपजलालयं ॥ ९६ १ ॥

कृताश्रविघ्नोट भूत्या प्रार्थयेत साधकाग्रणीः । sुप्रसन्नां सर्वभूतान् नभोभूतोयवासिनः ॥ ९६ २ ॥

उत्कृष्टं सर्वमूतेभ्यो मयैतज्जलमुत्तमम् । हपयन्तु सर्वभूतानि ज्ञानपानावगाहनैः ॥ ९६ ३ ॥

सामान्यं सर्वजीवेभ्यो मया दत्तमिदं जलम् । ये न तेऽविरिपन्ने स्वकर्मविपाकतः ॥ ९६ ४ ॥

तत्पापिनं प्रलिप्येऽहं सफलासु मम क्रिया । ततस्तु द्विचिषां कृत्वा सत्कर्मण्यधिक्रियैः ॥ ९६ ५ ॥

ब्राह्मणान् भोजयेत कौलान् द्विजानपि वशुवितान् । जलाग्रयप्रतिष्ठासु सर्वलैश क्रमः शिवे ॥ ९६ ६ ॥

तड़ागादौ च कर्तव्या नागस्थाजलेचरा: । mौनमछूड़कमकरकूर्माष जलजन्तवः ॥ ९६ ७ ॥

कार्यौ धातुमयौ श्रेष्ठौ कर्तृवित्तानुसारतः ॥ ९६ ७ ॥ मत्स्यौ सुवर्णमधुरौ कृत्यात मछड कावपि हेमजौ । राजतो मकरौ कूर्ममूषणं ताम्रदित्यिकम ॥ ९६ ८ ॥

स्वत कूपसंस्कारे च वदिष्यः ॥ ९४६-९६० ॥ नहि साधककप्ठी किं प्रार्थयेऽतियाकाङ्क्ष्यायामात्र खप्रीयन्त- mिल्वादिभिः ॥ ९६९-९६४ ॥

तड़ागादिप्रतिष्ठायां यो विशेषस्तमाह तड़ागादौ वेधादिभिः । तड़ागादौ संस्कार्यो न सति नागस्थाजलेचराः कत्तंव्या: ॥ ९६५ ॥

नहि किं इत्ययया: के वा जलजन्तव: कर्त्तव्या रक्ष्येच्छाया मात्न मौनमछूड़कृतादिना ॥ ९९० ॥

त्रयोदशोऽध्यासः ।

एतैर्जलचरैः सार्धं तड़ागमपि दौर्घिंकाम् । सागरञ्च समुद्रञ्च प्रार्थयेच्चागमर्चयेत् ॥ १६५ ॥

ऋणन्नो वासुकिः पद्मो महापद्मस्तथापरः । कुलीरः कर्कटो गर्दः पाद्मसां रक्षकाः समे ॥ १७० ॥

इत्यष्टौ नागनामानि लिखित्वा चाथ यपस्रयेत् । ऋत्वा प्रणवगायत्रो घटमध्ये विलीनःऽशपेत् ॥ १७१ ॥

चन्द्राकौ सविषौ कत्वा विलीनौऽहौ समुष्यरित् । ततो॑त्तिष्ठति यो नागस्तं कुर्याज्ज्ञातयर्च्चकम् ॥ १७२ ॥

स्थिरमेकं समासाद्य वंशग्रहस्तामत शुभम् । सरनं दारुजं तैलैः संस्कृतं हरिद्रया ॥ १७३ ॥

स्नापयेतोथतो देन व्याहत्या प्रणवेन च ।

नतु किं भातमयाः कति वा मोनादयो ज्वलजन्तयो विभातव्या रत्नाका द्वादशाङ्क मत्स्यौ स्वर्णमयाऽऽलिख्यादिना ॥ १६५ ॥

एतैरतर्यार्च्चिना । एतैर्नागर्दिभिर्जनुभरे: सार्धं तड़ागं दो- फिकां सःगरच्चाऽपि सकतृक्ष्य नागं प्राथयेन्त् मच्चर्चयेत् ॥ १६५ ॥

नतु कार्तान्त स्थाने क त न मःगमध्यचयेत किं वा प्राथयेदित्य- पि क्रियामातृ चननं इत्थ्यादिना । इत्थमनेनाऽऽदियेष्टी नामाः प्राथय- ज्वानां रक्षकां भवन्तौऽथनभ्यः ॥ १७० ॥

रत्नौ त न्न्यमनाॅर्देव्यष्टौ नागनामन्यासभ्य- पद्यये र्वासत्वा प्राणप्रगादवसै क्रमा घट.ध्ये विलि- चेत् ॥ १७, ॥

चन्द्रौ ता॑र्द्र्यादिना । ताचचन्द्रा तैः सर.द्रयापो कत्वा निविशत- नागनाम न्यख्यपक्वश्रान् विलीनौऽहौ र्नाखनागनामकमध्यगताःः- रचजरन्ते, नतु यो नाग ऋतिष्ठन्त नां नःयर नकं कुर्यांत ॥ १७२ ॥

तत्र श्रोष्ठमाषान्तर्नसहितं नागमर्चयेत् ॥ १७८ ॥

नाग ! त्वं विष्णोर्व्यासि महादेवविभूषणम् । स्थापयेनमधिष्ठाय जलरत्नां कुरुष्व मे ॥ १७९ ॥

इति प्रार्थ्य वत्सो नागस्तभ्भ' मध्ये जलार्पयम् । सभाराम्य तड़ागच्च कर्त्ता कुय्याव प्रदक्षिणम् ॥ १८० ॥

यूपस्थे तु स्थापितः पूर्वं तद्र नाग घटेत्क्ष्वेल्यन् । तज्जलं तत्र निचिप्य ग्रिष्टं कामं समापयेत् ॥ १८१ ॥

एवं नटप्रतिष्ठायां हतसंकल्पको बुधः । वास्त्वादिसंपूजान्तं पैत्तृं कर्म च कूपवत् ॥ १८२ ॥

विधायात् विशेषे यजेदेवं प्राजापत्यम् । प्राजापत्येच्छ हवनं कुय्यांत् साधकसत्तमः ॥ १८३ ॥

मकरं दारुजं काष्ठसंघयं तैर्बेष्टयित्विद्रिडया पोच्यतमभ्यक्तं शुभमेकं तलं समानोय व्याहृत्या प्रणवेन तीर्थंतोयेन खादपयेत्, तत् खादपिते तलो होष्ठमाषान्तर्नसहितं नागमर्चयेत् ॥ १७३ । १७४ ॥

नाग ! त्वमित्यादिना । हे नाग ! त्वं विष्णु यध्यासि महा- देवभूषण्यास्वासि एनं स्तंभमधिष्ठाय मे मम जलरत्नां कुरुष्व ॥ १७५ ॥

इति नाग प्रार्थ्य ततः नागस्तंभ मध्ये - जलार्पयं जलार्पयस्य मध्ये समारोप्य कर्त्ता तड़ागप्रदक्षिणं कुय्यांत् मध्ये जलार्पयार्पित, परिमध्ये रक्षावेल्थेननाभ्ययोभावः ॥ १७६ ॥

यूप इत्यादिना । वेदवद् यूपो नागस्तंभः पूर्वमेव स्थापितो भवेत् तद्रा नागं घटेत्क्ष्वेल्यन् कर्त्ता तज्जलं घटकर्म्मविजं तत् तड़ागे निःक्षिप्य निष्टमर्घ्यं कर्म समापयेत् ॥ १७७ ॥

एवं जलार्पयप्रतिष्ठाविधानकृत्क्राथ नटप्रतिष्ठाविधानमाह एवं नटप्रतिष्ठायामित्यादिभिः ॥ १७८ ॥

अथ पूर्वोक्तमन्वन्तरे प्राच्यां गभादिनार्चन । ईशानाभिमुखा भूत्वा प्रार्थयेदिहिताश्चलनि । प्रजापतिपते ! गृहे पुष्पमाल्यादिभूषितः ॥ १५० ॥

अस्माकं शुभवामाय सर्वथा सुखदोऽ भव । तत्स्व दचिगां कतवा गान्त्याभौरांद्माचरेत् ॥ १५१ ॥

विप्रान् कुलोनान् दीनांश भोजयेदाम्र्यक्कितः । अन्यार्थन्तु प्रतिष्ठा चेत् तदासायात् या जपेन्तु । देवताक्षतगेहस्य विधानं सुष्टु गेलजे ॥ १५२ ॥

इत्य’ संस्कृत्य भवनं प्राक्तोर्ध्वादिनःस्मने । देवताम्बृणिधिं कतवा पार्थयेदिहिताश्चलनि ॥ १५३ ॥

उत्तिष्ठ देवदेवेश ! भक्तानां वाञ्छितप्रद ! । आगत्य जन्मसाफल्यं कुरु मे कल्पानिधे ! ॥ १५४ ॥

ततः पूर्वोक्तमन्त्रेण गृहं प्रोक्ष्याभिचिच्य गर्भादिनो ग्टहंमक्षैयन् कत्ता ईशानाभिमुखो भूत्वा विधिताश्चलनि वनु ग्टहं प्रार्थयेत् ॥ १५५ ॥

गृहं मातः प्रार्थनामेवाहुः प्रजापतिपते तत्काद्यो कैन । प्रजापतिः प्रजापतेश्च तव ऋषभोऽ श्विनो ततः ॥ १५६ ॥ १५७ ॥

चान्यार्थान्त्यादिन । चैद्यादन्योऽपि ग्टहस्य प्रतिष्ठा विधेयत । तदाग्नि ग्टहप्रतिष्ठायां कत्तॄ क्ये संकल्प्य तदाश्रयेत यो जपेत् । हे येबजे ! पावंति ! देवताधीनकतग्टहस्यदानझा विधानं तं सद्यु ॥ १५८ ॥

देवताकतगेहद्वारविधानमेवाह तत्स्मृत्यादिभिः । तत्पूर्वोक्तविधानेन भवनं ग्टहं संखलत्य महत्हत्यादिनःस्मने । वचु देवतार्चनं ग्टहा विहितार्चिः । वनु देवतां प्रार्थयते वा ॥ १५९ ॥

एतस्म्यर्थं गृहाभ्यर्थं देवमानोय साधकः । उपास्यापि नृहारादि पुरतो वाहकं न्यसेत् ॥ १५६ ॥

त्रिगुलमथवा चक्रं विन्यास भवनोपदि । रोपयेकान्तरेणाने सप्ताकं वीजं सुधोः ॥ १५७ ॥

चन्द्रातपैः किडिद्रोभिः पुष्पादिकृमूत्रपल्ववैः । मोभयित्वा गृहं सम्यक छादयेद्‌भिषयाशाससा ॥ १५८ ॥

उत्तराभिमुखं देवं वच्यमार्गविधानतः । चापयेदिहितैस्तत्रैवैस्तत्कामं वच्रूमि ते ग्रृण ॥ १५९ ॥

ए' कोऽ श्रोमिति मन्त्रान्ते मूलमन्त्रं समुच्चरन् । दक्षिणे न कापयामि लां माहेश परिपालय ॥ १६० ॥

प्रोत्सवौजवयास्ते तथा मूलं नियोजयन् । दक्षा त्वां कापयास्यच भवतापहरो भव ॥ १६१ ॥

यत् प्रार्थयेत्‌तदाऽऽच डाकिन्यादिना ॥ १६२ ॥

दतोत्यादिना । काङ्क्षको जन एतस्म्यर्थ्य गृहाभ्यर्थ गृहेश्वरीं देवमानोय गृहद्रार्युपास्य च तत् पुरतो वाहकं न्यासं स्थापयेत् ॥ १६३ ॥

तनिम्नून्नाम्यादिना । ऋद्धिजिनो भवनोपदि तन्मूलमध्य वा वक्रं विन्यस्य सं लाघ चान्तरेपाने गृहेपानकोषे सप्ताकं पताक- वस्तितं वीजं रोपयेत् ॥ १६७ । १६८ ॥

तत्क्रममृ वच्यमार्गेन विधानेन विशिष्टे: द्व्यैर्दशपनस- कमम ॥ १६९ ॥

तत्क्रममध्याऽह ए'हि ओं मोमित्यादिभिः । ए'हों श्रोमिति मन्त्रान्ते मूलमन्त्रं उच्चारन्, तदन्ते च डाकिन्यै कापयाऽत्र त्वां वाते- पतिपालयेति कृत्वा पूयं डाकिन्यै देवं कापयेत् ॥ १७० ॥

वयोगयोगास्मः ।

पुनर्वीजतयं मूलं सर्वानन्दकरेऽति च । मध्यनास्थापितः प्रोतः मानान्तःस्थयः कच ॥ १५२ ॥

प्राक्कम्पं लं समजायै माविनो प्राणव श्वसन । देवदिग्येशा कविता आयुः शक्रे ग तेजसा ॥ स्थानं ते कल्पयामोऽत्र ! मामगेगं सदा कच ॥ १५३ ॥

तहन्म्र नष्ट गायत्रीं यथार्थंतं समझीरयन । देवेश ! शकंरातोऽयैः खातो मे यच्च वाचिक्तम ॥ १५४ ॥

तथा मूलं समचाय गायत्री वाक्पां मनम । विधाता निमितद्वैये प्रियेऽधिङ्ग रलौकिके: । नारिकेलोदकैः स्थानं कल्पयामि नमोडस्तु ते ॥ १५५ ॥

सन्तं वर्जयोज्जयत तत्न च, तत्र त्वां स्थापयाम्य तु भरताग्रहो भवेतिं, समजान्तं कचां तत्र देवं स्थापयेत ॥ १५६ ॥

ततन्ते च स मं मन्वं समज्च्चनू, ततन्ते सर्वानन्दकरेऽति,सद्योऽरतत, ततन्ते च. मध्यनास्थापितः प्रोतः ममान्तःस्थयः कच, इतति सषच्-रतु कचां मध्यनादेवं कचपयेत ॥ १५७ ॥

प्राग्वदित्यादिना । प्राग्वदेव मृचां मन्तं समजायं ततः खावित्रो गायत्रो पचावसोऽत्र च करद सं देवीपद्येक शविशा श्वायु: शुकेपण तेजसा । स्थानन्ते कल्पयामोऽत्र ! मामगोगं सटा कच, द्रति कचन् कच्चा छतेन देवं कचागयेत । च्वायु: शुकेप श्वायु: मकरकचंकैन तेजोऽजनकेन ॥ १५८ ॥

तहिन्यार्कटिना । तददेव मनमन्वं गायत्रो। व्याप्तोनित्व स-दो-रयन मत्रे, देवेश ! शकंरात्नये: खान्तो मे यच्च वाचिक्तर्मितत तथेत्या(ग्ना । मदेव मचं मन्त्र गायत्रो मरुत्पां मनु वर्जित मन्त्रं च समज्च्चन्थ नतौ, विधाता निमितद्व्ये: प्रियेऽधिङ्ग-

महानिर्वाणतन्त्रे ।

गायत्री मूलमन्त्रे या न्यापयेऽर्च्चुजैरसे: ॥ १५६ ॥ कामबीजं तथा तारं सारवत्न्रीं मूलमौरसनं । कपूरं रागुंकाश्मौरकास्तू रौचनन्दनोदकै: ॥ सुवर्णातां भव सुप्रोतों भूततिसुक्तो प्रयच्छ मे ॥ १५९ ॥ द्व्यष्टकलसै: क्षानं कारायित्वा जगत्पतिम् । गृहाभ्यन्तरमानोय स्थापयेदासनोपदि ॥ १५५ ॥ स्थापनाह्हीं न चेदच्रों तथान्त्रे वापि तन्मनौ । यागग्रामग्रिलायां वा न्यार्पायित्वा प्रपूजयेत् ॥ १५८ ॥ पञ्चक्रो मूलमन्त्रे या न्यापयेच्चुङ्डपाठसाम् । मु र्टाभि: कलसैर्येहा पञ्चभि: सप्तभिर्यथैषा ॥ २०० ॥

रहौकिकै: नारिकेलोकै: क्षानं कलयासि नमोडस्तु ते ऋतु वच्छवरगु कत्तां नारिकेलैजचैदैयं न्यापयेत् ॥ १५४ ॥ ततो गायत्रीं मूलमन्त्रैया च ऋचुजै: रसैर्दैवं न्यापयेत् ॥ १८६ ॥ कामबीजमथादिना । कामबीजं खरोर्मिति धोजं तथा तार-मो'कारं सारवत्रीं गायत्रीं मूलं मन्त्रं चेरयच्‌झरगु कपूरागुरुण्का- मकरकस्तूरौचनन्दनै: सुवर्णातां भव सुप्रोतां मुक्तिंच्छतो प्रयच्छ मे ऋतु वे ऋतु क्षोदर्यनु कत्तां कपूरारागिवास्ततैर्जचैदैयं न्यापयेत्, कारखो-रम् ऋषू नम् ॥ १८७ ॥

हतोऽत्यादिना । द्रव्यनेनैव विधानेन कमेऽया चाष्टकलसैरष्ट-वलशपरिमितैद्रैर्घादिभि: क्षानं कारयित्वा गृहाभ्यन्तरमानोय च जगत्प्रातं दे कामनोपर्तिं स्थापयेत् ॥ १८५ ॥ स्थापनाह्हीं आ:मा । चेदघ्रवां देवनाप्रतिमा स्थापनाह्हीं यापनयोग्या न भवेद् नतदा तद्यन्त्रे देवनारयन्त्रे तन्मानौ तह्हे वतामन्वे, वा पादिद्रोमिशिलाया वा न्यापयित्वा देवं प्रपूजयेत् ॥ १८९ ॥

घटप्रमााणं प्राणेव कधितं चक्रपजने ।

सर्वत्रागमकृत्येषु स एवं विंछतो घटः ॥ २०१॥

ततों यजेन्महादेवं स्वशपजार्घविधानतः ।

ततोपचारान् वच्यामि शृणु देवि ! परात्परे ! ॥ २०२॥

आासनं स्वागतं पाद्यमार्घ्यमाचमनीयकम् ।

मधुपर्कंस्तथाचम्यं स्नानौयं वस्त्रभूषणे ॥ २०३॥

गन्धपुष्पे धूपद्दीपौ नैवेद्यं वन्दनं तथा ।

देवाच्चं नां सुनिर्दिष्टा उपचारार्घ्य घोडश ॥ २०४॥

पाद्यमार्घ्यञ्चामनं मध्युपकां चमौ तथा ।

गन्धादिप्रशकं चित्ते रुपचाराः दश स्मृताःः ॥२०५॥

गन्धपुष्पे धुपद्दीपौ नैवेद्याच्चापि कालिके ! ।

पञ्चोपचाराः कथिता देवताया: प्रपूजने ॥ २०६॥

प्रस्तर्‌गार्थ्यां भस्मा द्रव्यं प्राञ्च्य घेतुं प्रदर्शयन् ।

सम्पूज्य गन्धपुष्पाभ्यां द्रव्याख्यानं समुचिखेष्ट्‌ ॥ २०७॥

वच्यमाणं मनुं स्मृत्वा मूलच्च देवताभिधाम् ।

सचतुर्थीं समुचार्यं त्यागार्थं वचनं पठेत्‌ ॥ २०५॥

स्वशक्ताविलयादि । द्रव्यादिभिहिं वताया: क्ताऽपने डयक्तौ सत्यां

मूलमन्त्रे चा शुद्धपात्रां भद्रदानां जलानास्मभिः सम्भिभः पञ्चभिः

कलसैर्येथावद्रे: क्षापयेत्‌ ॥ २०० । २०? ॥

महादेवं महान्तं देवम्‌, तत्तद्‌ देवयजनं ।

उप चानने ऽच्‌ वासनमिल्या दिभिः ॥ २०३॥

निर्दिष्टा: कथिता: ॥ २०४=२०६ ॥

वासासनेर्‌डिसंप्रेशा र्वधिसमा हि वच्यते पोलादिना । वच्म्ने ष

फडितिर्मन्त्रे चा व्यतिरिक्ताग्रध्य जप्तेन द्रव्यमाह्नादेक त्राच्छामित्यादि तद्‌-

महानिर्वाणतन्त्रे ।

निवेदनविधिः प्रोक्तो देवे देयेषु वस्सु ।

श्रनेँन विधिना विद्वान् द्रव्यं दद्यादिवोकसे । २०८ ।

श्राद्यर्चनविधौ पूर्वं पाद्यार्घ्यादिनिवेदनम् ।

श्रर्पणं कारयेद्दैनां सर्वमेव प्रदर्शितम् । २१० ।

श्रतुक्कमन्ना ये तत्र तानेवान्नं नृप प्रिये ! ।

श्रासनाद्य पचारार्थां प्रदाने विनियोजयेत् । २११ ।

सर्वभूतान्तरस्थाय सर्वभूतान्तरात्मने ।

कल्पयाम्य पवेशार्थंमासनक्ने नमो नमः । २१२ ।

उक्तक्रमेष देवेप्य ! प्रदायासनमुत्तमम् ।

कताक्षालिपुटो भूत्वा गायनं पार्थिवेज्यत' । २१३ ।

देवाः स्वाभीप्सितद्रार्थं यस्य वाचक्नित द्रग्नरम् ।

स्वागतं स्वागतमपे तवै ते परमात्मने । २१४ ।

परित घेष्ट' चत्रां प्रदर्श्यन्तु साधको गहुडप्यास्यां द्रव्यं समपूच्य द्रव्य-

स्थानां द्रव्यानाम सर्वश्रखेन्द्रैररवेत्त्, सर्वपात्रं मह' सत्का मूत्त मन्त्र-

सचळषों देवताभिधां च सच्छ्नार्य त्वागाघं वचनं पठेतु । २०५।२०५।

दिवौकसे देवाय । २०५-२३? ।

साध्यादि नान्धाविहुक्किनामन्त्रनानव कमलाके सर्वभूतान्तः स्था-

येल्वादिना । हे देव ! यत्रैषां भूतानामनन्नरे तिष्ठतोति सर्वभूतान्त-

रक्षकप्पै सर्वभूतान्तस्थाय सर्वेषां भूतानामन्नरालने ते द्रव्यसुपत्र-

पार्थमाशनं कल्पयामि कमपियामि ते द्रध्य' नमो नमोडस्तु ध्यनेन

मन्ने च देवायाशनं दद्यात् । २१२ ।

उक्तक्रमेष देवायोत्तममाशनं प्रदाय

उत्तके'यादिना । हे देवेश ! उत्तक्रमेष देवायोच्तममाशनं प्रदाय

ततः कताक्षबिपुटो भूतवा देशः स्वाभीप्सितद्रव्यादिमन्नैदय-

खदोरयसच्छकदेव ! त्वया स्वागतं खच्वागतात्प्रति त्वागतं भक्रा

दें मति मोधिबवतु । २१६ ।

वयोध्योऽत्र कासः । ४.३

प्रध्वं मे सफलं यत्‍त्र जीवनं सफलाः क्रियाः । स्वागतं यत्‍त्र तत्रे तपसां फलमागतम् ॥ २९४ ॥

देवमानत्‍त्र संप्राथ्ये स्वागतप्रय्रमश्वि‍तरे ! । विहितं पाद्यमादाय मन्‍ते मेतमुदीरयेत् ॥ २९५ ॥

यत्‍ृपादबलसंप्राप्तौ कृतकृत्‍योऽस्मि जगत्‍ृयम् । यत्‍ृपादाकरोच्‍नार्थं पाद्यं त्‍वं कष्‍यायाम्यहम् ॥ २९७ ॥

परमानन्‍दसन्‍दोहो जायते यत्‍ृप्रसादतः । तन्‍त्रै सर्वाङ्‍गसुताय महान्‍दायै समर्पये ॥ २९५ ॥

जातोऽवज्ञककोलैर्जलं केवलमेव वा । प्रोक्षितार्चितमादाय मन्‍ते शान्‍ते चार्पयेत् ॥ २९८ ॥

देव ! रत्‍नादिना । हे परमात्मन् ! यत्‍ृ मतो दर्गन्‍ने देवा रपि स्वाभोगेऽर्चिष्यं वाक्‍कथन तेन त्‍वया मे सदृशं स्वागतं सुखागतम् तत्‍ृहे परमात्मन् ते त्‍वभ्यं नमः ॥ २९८ ॥

स्वध्ये न्वादि । हे देव ! यथातत्‍ृया स्वागतं ततो डतेरच्‍य मे मधु जन्ञ्जरोनच्‍व सफलं जातं क्रिया कापि सफलाजाता: मे मम तप रपि फलमागतम् ॥ २९४ ॥

देवमानत्‍वादि । हे चासिनो ! देवमानत्‍त्र सम्योध्‍य उक्रमन्‍‍त्‍वयसदृशोरच्‍यनं स्वागतमश्रया सम्यक्‍यं विहितं पाद्यमादाय गुह्योच्‍या यत्‍ृमन्‍ते मदीरवेदररैत् ॥ २९६ ॥

यं मन्‍ते मदीरयेतमाच्‍च वन्‍ृपादाकरोच्‍न चेति । हे परमेश्‍वर ! वन्‍ृपाद रमसंसारान्‍द्‌जागच्‍यं गुह्झिमाप कलाम यत्‍ृपादाकरोच्‍नार्थे ते तुभ्‍यं पाद्यमहं कप्‍वरार्ंि समर्पयामि रस' मन्‍ते मदीरयि देवाय पाद्यं रधातं ॥ २९७ ॥

परमानन्‍दसन्‍दोह रत्‍नादि । परमानन्‍दसन्‍दोह: परमानन्‍दसमूह: शान्‍तेन वन्‍ते षदेवायाच्‍यं रत्‍नादि ॥ २९५ ॥

यतुच्छिष्टमपस्मृत्य गृध्रब्मेत्यविलं जगत्। तस्मै सुखारविन्दाय प्राचमं कल्पयामि ते ॥ २२१ ॥ मधुपकं समादाय भक्त्याननेन संपंयेत् ॥

तापनतयविनाशार्थमखण्डानन्दहेतवे । मधुपकं ददाम्यं प्रसादं परमेष्ट्वर ! ॥ २२२ ॥

श्रृणुचि: श्रुतितामेति यत्सृष्टसस्पर्शेमावृतः । ग्रासिंस्थो वदनाभोजे पुनराराचमनौयकम् ॥ २२३ ॥

ज्ञानार्थं जपमादाय प्राक्तं प्रोचिन्तामर्शितं । निधाय देवशरतो मन्त्रमेतसुदीरयेत् ॥ २२४ ॥

यत्तेजमा जगद्यामं यतो ज्ञानमिदं जगत् । तस्मै ते जगदाधार ! ज्ञानार्थं तोयमर्पंये ॥ २२५ ॥

स्वाने वस्त्रे च नैवेद्ये दध्नादाचमनौयकम् । अन्यद्रव्यप्रदान्ते दयात्तोयं सक्त्त् सक्त्त् ॥ २२६ ॥

जातोऽसौदि प्रोचिन्तमर्जितं च जातोलवृक्कक्रोदेवाँसित जलं केवचमेव वा जलमादायानेन वच्यमाथेन मन्त्रेण देवायार्घ्येत् ॥ २२७ ॥

तमेव मन्त्रमाह यत्किञ्चित्समाति । एवं तु प्राशिते चरनेन मन्त्र- श्चाचमनौयं देवताराध्छे दयात् ॥ २२० ॥

ततो भक्त्या मधुपकं समादायानेन वच्यमाथेन मन्त्रेण देवाय समर्पंयेत् ॥ २२८ ॥

तमेव मन्त्रमाह तापत्रयविनाशार्थमिति ॥ ६२२ ॥ ततः शृणुचि: श्रुतितामेतिोऽथादिना मन्त्रेण पुनरेवतार्क्षे नैवचमनौयं दयात्त ॥ २२३ ॥

ज्ञानार्थमित्यादि । ततः प्राक्तं प्रोचिन्तमर्जितं च ज्ञानार्थं जपमादाय देवशरतो निधाय वच्यस्थै च मन्त्रैःकारयत् ॥ २२४ ॥

त्रयोदशोऽध्यास: ।

वस्त्रमानौ दैवाये मोघितं पूर्ववर्मना । धृत्वा कराभ्यारुक्कोभ्य पठेतेतं मनुं सुधौ: ॥ २२९ ॥

सर्वोवरगाहोनात मायाप्रच्छन्नतेनसे । वाससौ परिधानाय कल्पयामि नमोडस्तु ते ॥ २२५ ॥

नानाभरणमादाय स्वशररोप्यादनिमित्तम् । प्रांध्याचंयिला देवाय दद्यादेतं समचरणं ॥ २२६ ॥

विश्वाभरणभूताय विश्वमोभैकयोनये । मायाविग्रहभूषार्थे भूषारत्नान् समर्पये ॥ २३० ॥

गन्धतन्मात्रया श्चष्ठा लेप्यो गन्धधरा धरा । तस्मै पराम्बने तुभ्यं गन्धं भपुये ॥ २३१ ॥

पुष्पं मनोहरं रस्य सुगन्धं देवनिमित्तम् । मया निवेदितं भक्त्या प्रियमेतत् प्रयच्छतात् ॥ २३२ ॥

वनस्पतिरसो दिव्यं मधुलक्ष: सुमनाग्रहर: । ग्रामण्ये: सर्वभूतानां भुक्ति मुक्त्यै तेडप्यते ॥ २३३ ॥

यं मन्त्रकुटीरयेतस्मा: इति तदा जगत्रामपतित्वटिना । अनन मन्त्रेण था देवाय दातव्यं यत्स्व गृंहात ॥ २३५-२३७ ॥

यं मन्त्रं पठन्नर्च्चै: समर्पयेत्पुष्पनिग्यादिना । अनन मन्त्रेण था देवाय द्रव्यात् ॥ २३८ ॥

यं मन्त्रं मसृजग्नु रसै: पानि दद्यात्तमेव मन्त्रमाह विश्वाभरणभूतायेल्यादिना । भया पृथ्व्या अनन मन्त्रेषा देवाय गन्धं दद्यात् ॥ २३९ ॥

पुष्पामित्यादिना मन्त्रेण देवाय पुष्पं दद्यात् ॥ २३२ ॥

वनस्पातिरस हत्यादि । वनस्पतिरस: हविग्नेयपरस: अनन मन्त्रे था देवाय धूपं दद्यात् ॥ २३३ ॥

सुप्रकाशो महादौः सर्वंतस्मिरापतत् ।

सर्वाझान्तरच्योतिदरींपोडयां प्रतिष्ठन्नाम् ॥२३८॥

नैवेद्यं स्वादुसंयुक्तं नानाभव्यसमन्वितम् ।

निवेदयामि भक्त्येदं तुभ्यां तुष्यतां परमेश्वर ! ॥ २३९ ॥

पानार्थे सलिलं देव ! कपूंरादिसुवासितम् ।

सर्वतोमिकं स्वच्छंर्पंयामि नमोडस्तु तं ॥ २४० ॥

ततः कपूंरदलवकृंहै लादिभियुक्तं तम् ।

तांबूलं पुनराचार्यं दत्वा वन्दनमार्चरेत् ॥ २४० ॥

उपचाराधारदाने साधारद्रव्यमुल्लिखेत् ।

द्रव्याहा पृथग्भां तत्रद्रव्या समुच्चरन् ॥ २४५ ॥

इत्यमार्चितदेवाय दत्वा पुष्पाञ्जलिं तयम् ।

साष्टाङ्गं रटचं प्रोक्ष्य पठेदेतं ऋताश्रुति: ॥ २४६ ॥

गेहं ! त्वं सर्वलोकानां पूज्य: पुङ्खयग्र:प्रद: ।

देवतार्श्र्रितदानैस्सुमेरुसदृशो भव ॥ २४० ॥

त्वं कैलासस्थ वैकुठस्थं ब्रह्माभवनं गृहं ! ।

यस्यया विशिष्टां देवस्कामाच्चं सुरवन्दित: ॥ २४? ॥

यस्य कुचिद् जगत् सर्वं वरीवर्ति चराचरम् ।

मायाविधूतदेवस्य तस्य मूर्तिंविंधार्पणात् ॥ २४२ ॥

सुप्रकाश इत्यादिना स्तोत्रैष देवाय दीपं दद्यात् ॥ २४३ ॥

नैवेद्यमित्यादि । देवाय नैवेद्यं दद्यात् ॥ २३५ ॥

पानार्थं शबिबमित्यादि । कपूंरादिसुवासितं पानार्थं

जलं देवाय दद्यात् ॥ २३६ २३९ ॥

एतं क: पठेदिव्याकूजायामात् कताश्रुति: नेह्त्र भित्र्याटि

॥ २८० ॥२८? ॥

वयोदशोऽत्रामः ।

देवमाठममस्तु' वाह सर्वतौधे मयस्थथा । सर्वकामप्रदो भूत्वा प्राणन्तं मे कुरु ते नमः ॥ २४३ ॥

दृत्यभ्यर्थ्य विरभ्यच्य' गृटहं चक्रादिसंयुतम् । आत्मनः काममुद्दिश्य दद्यादे वाय साधकः ॥ २४८ ॥

वि³खावासाय वासाय गृटहं ते वि²निव²दितम् । पड्लीकुरू महेग्यान ! ऋपया सर्वबधौयताम् ॥ २४४ ॥

दृत्यकार्पंतगंदाय देवाय दत्तदक्षिणः । पड्लूतूर्यादिद्घाडिमतं स्था|पयेह दिकोपरि ॥ २४६ ॥

सृष्टा देवपदहन्तं मूलमन्त्रं समुच्चरन् । स्थां स्थों' स्क्षरा भवेत्युज्ञा वासस्ते कल्पतो मया ;

इति देवं स्क्षरौकत्य भवनं प्रार्थयेत पुनः ॥ २४९ ॥

गृटह ! देवानिवासाय सर्वथा प्रौतिद्दो भव । उत्सृष्टे त्वयि मे लोका: स्क्षिरा: सन्तु निरामया:॥२८६ ; दिसमातातपुनानं दिसमानागतानपि ।

कञौ हदरे ॥ २४२ ॥ २४१ ॥

इत्यादि । इतः म्टहमभ्यर्च्य वि²क्ष²रारम्यच्य साधकेनचक्रादिने युनैरृ|ड्कुशादिकंन काममु²दिश्य देवाय दत्तावत् ॥ २४४ ।

वि³खे त्यादि । वि³खमिवासो गृटहं यस्य म फिग्वावास: नक्यै ॥ २४५ ॥

इत इत्यादि । इतः प्रार्थनमावाक्यं देवं मद्युक्का|य्पितं तत् गेंहं यक्षै सोगे|र्मिन्टह तक्षै 'खपिङ्गोग्नाय देवाय दत्तदक्षिणः

सन् साधकः पड्लूरेख्यादिविंचैलं देवं दिकोपरि स्थापयेत् ॥ २४६ ॥ सृष्टे त्यादि । ततो देवपरहदं सृष्टा पूयं मूलमन्त्रंयुतेन स्थां स्थों स्क्षरो भव यासस्ते कल्पतो मयेतित मन्त्रे ण या देवं स्क्षरौकत्य

पुनर्भवनं गृटहं प्रार्थयेत् ॥ २४९ ॥

मां च मे परिवारांश्च देवधामनि निवासय ॥ २४८ ॥

यजनात् सर्वज्ञानां सर्वेतोर्थेनिषेवणात् ।

यत्फलं तत्फलं मेsडया जायतां वतप्रसादत: ॥ २४९ ॥

यावत् वसुमती तिष्ठेत् यावद्देवौ धराधरौ ।

यावदिवानिशानाथौ तावन्मे वर्ततां कुलम् ॥ २५० ॥

इति प्रार्थ्य गृहम् प्राज्ञ: पुनर्देवं समर्चयन् ।

द पंष्ठाध्यान्यवस्थां नि ध्रजं चापि निवेदयेत् ॥ २५२ ॥

ततस्तु वाह्नं दद्यात् यक्षिणे देवेभ्योथोदितम् ।

शिवाय ऋषभं दत्वा प्रार्थंयेदिहिताच्छलि: ॥ २५३ ॥

ऋषभ ! त्वं महाकाय ! ऋषीनामग्रणी: प्रभो ! ।

पृष्टे वरंसि देवेभ्यां पूज्योऽसि त्रिदशैरपि ॥ २५४ ॥

चुरेषु सर्वतौर्थीनां रोम्नि वेदा: सनातना: ।

निगमागमतन्वांशि दशनाग्रे वसन्ति ते ॥ २५४ ॥

त्वद्यि दत्ते महाभाग ! सुप्रौत: पावंतौप्तात: ।

वासं ददातु कैलासे त्वं मां पालय सर्वदा ॥ २५६ ॥

सिंहं दत्वा महादेवै गरुड़ विष्णावे तथा ।

यथास्वं योनिमोहान्ति ! तेभ्यो निवेदित: शुचि: ॥ २५७ ॥

नतु भवनं प्राप्त किं प्रार्थंयेदित्यमेच्छायामाच गृह ! देविनिवासायंद्यादना । उत्कृष्टे दत्ते निरामया: उपद्रवमूल्यनि: ॥ २५७—२५.८ ॥

धराधरा: पर्वता: ॥ २५१—२५३ ॥

नतु दृश्यं प्राप्त किं प्रार्थंयेदित्यमेच्छायासाह वपभ । त्वभ-न्यादि ॥ २५८ ॥

दशनाग्रे दत्तापे ॥ २५९ ॥

सुप्रौत: भवतु इति व्रत: ॥ २६० ॥ २५७ ॥

वजयोद्योष्टासः

सुरासुरनियुडे पु महाबलपराक्रमः ।

देवानां जयदो भौमो दनुजानां विनाशकृत् ॥ २४५ ॥

सदा देवौप्रियाड्मि त्वं ब्रह्माविष्णुशिवप्रियः ।

देवैः समर्पितो भक्त्या जरठि यत्नेनमास्मु ते ॥ २४६ ॥

गरुत्मन् ! पतगश्रेष्ठ ! स्वोप्रतिप्रोतिकदायक ! ।

वज्रचञ्चा ! तुङ्गनख ! तव पन्ना हिरणमया: ।

नमस्ते डस्तु खगेन्द्राय पञ्चिराज ! नमोडस्तु ते ॥ २४७ ॥

यथा करपुटेन त्वं संस्थितो विष्णुसन्निधौ ।

तथा मामरिदर्पण ! विष्णोःपग्रे निवासय ॥२४८॥

त्वथि प्रीतें जगन्नाथः प्रीतः मिंर्डं प्रयच्छति ।

देवाय दत्तद्रव्यां द्रव्यादेवाय दर्चिग्याम् ॥ २४९ ॥

तथा कर्म्मफलत्यापि भक्त्या तस्मै संपर्पयेत् ॥ २५० ॥

तथै गौतैश वादिलैः सामाल्यः सहबान्धवः ।

वेश्मप्रदक्षिणां कृत्वा देवं नत्वाग्रययेहिजान् ॥ २५१ ॥

देवागारप्रतिष्ठायां य एष कवितः क्रमः ।

स्वारामसेतुसंक्रामग्राखिनामौरितोडपि सः ॥ २५२ ॥

विप्रेमिघात कत्थे पु पूज्या विष्णुः सनातनः ।

पूजा होमौ तथा सर्व गृहदानविधानवत् ॥ २५३ ॥

स्वप्रतिष्ठितदेवाच नैव दद्यात् गृहादिकम् ।

सिंहस्तुतिमेव विरधाति शुरार शुरेत्यादिशयां द्वाभ्याम् ॥२५४|२५५॥

व्यघ्र गरुडस्तुतिं कृतधाति गरुत्मद्विल्यादिभिस्तिभिः । गात्र्त्मन्

गरुड पतगश्रेष्ठ ॥ २५०-२५२ ॥

तथै देवाय ॥ २५३ ॥

प्रतिष्ठितेऽर्चिंते देवेऽ पूजादानं विधीयते ॥ २६७ ॥

प्राथ तत्र स्वोमलाद्याप्रतिष्ठाक्रम उच्चते । येन प्रतिष्ठिता देवो तुर्थं यच्छति वाञ्छितम् ॥ २६८ ॥

तहिने साधकः प्रातः स्नातः शुचिकदन्नखः । संकल्पं विधिवत् कृत्वा यजेत्तत्स्वोष्ट्रवरं ततः ॥ २६९ ॥

ग्रहादिकूर्पातहेशम्बार्चनं पिठकर्म च । विधाय साधकेन्द्रैः प्रतिमासन्निधिं व्रजेत् ॥ २७० ॥

प्रतिष्ठितम्यहं यथा कुलाचारं प्राभनखले । अनौयार्चामर्चयित्वा स्थापयेत् साधकोत्तमः ॥ २०१ ॥

भक्त्या प्रथमं ध्यानं ततो वस्त्रौषतत्कथा । वराहदन्तदन्तौस्थ्यक्तिकाभिष्तत्: परम् । वेश्याहारामुद्रा चार्घप प्रयुम्महदजातया ॥ २७२ ॥

ततः पश्चकषायेण पश्चपुष्पैश्चैव पाद्यकैः । कारयित्वा गन्धतैलैः स्थापयेत् प्रतिमां सुघौः ॥ २७३ ॥

वाच्यालबदरोमझ बकुला: माल्यालिस्थया । एते निर्गादितत् स्वाने कषायाः पश्च भूरुहाः ॥ २७४ ॥

स्वापयेत् भोजयेत् ॥ २७४-२७५ ॥

श्रीमदाद्याक्रमेणैव तहिने साधक रत्यादिना । तहिने श्रीमदाद्याप्रतिष्ठादिने ॥ २७६ ॥

हेरम्बो गध्येगः ॥ २७० ॥

प्रतिष्ठितेत्यादि । ततः साधकोत्तमः प्रतिष्ठितगृढ़े कृत्वा चिछोभनस्थाने वा वृक्षां प्रतिमामानीयार्घ्यचित्वा च स्थापयेत् ॥२७७॥

नतु कोन डवेष प्रतिमां स्थापयेदित्यपेक्षायामपि भक्तानेच्या दिना ॥ २७२ । २७३ ॥

त्रयोदशोऽध्यासः ।

करवीरं तथा जातोशमपकं सरसौरह्हम् । पाटलोक्षुमद्वापि पञ्चपुष्पं प्रकौर्त्तन्तम् ॥ २७४ ॥ वस्वन्तुलसौवित्र्यं पञ्चवयमुदाहतम् । २७४ ॥

एतेषु प्राक्तनद्रव्येषु जलयोगो विधीयते । पञ्चाद्रुतं गन्धतैलं तोययोगं विवर्ज्जयेत् ॥ २७७ ॥

सव्यद्धतिं सपुष्पाणां गायत्रीं मूलमुद्रिरन् । एतद्रव्यस्य तोयेन स्वापयामि नमो वदेत् ॥ २९८ ॥

ततः प्रागुत्तरा(त्)विधना दुर्ग्राद्यै रक्षाभिःर्‌टैः । कवोष्णैर्‌ललेशापि स्वापयेत प्रतिमां बुधः ॥ २९८ ॥

सितगोधूमचूर्णेन तिलकल्केन वा श्रिवाम् । श्रालोत्थैर्दध्नचूर्णैर्वा मार्ज्जीयित्वा विकूर्चयेत ॥ २८० ॥

तौर्थ्योभमामषष्टैः स्वापयित्वा सुवाससा । सम्भार्ज्जितार्ङ्गैः प्रतिमां पूजास्नानं समानयेत ॥ २८१ ॥

अप्रकृतौ श्रहतोयानां पर्थ्वाविंगतिसंख्यकैः । कलसैः स्वापयेतचिं भक्त्या साधकसत्तमः ॥ २८२ ॥

स्वाने स्वाने महादेव्या: प्रकृत्या पूजनमारचेत् । नतु काः पञ्चवक्त्रायाः, कौः पञ्चपुष्प स्वपत्कर्कश् कौः; प्रतिमा स्वापयेदित्याकाङ्क्ष्याद्यामलश वार्त्तालेत्यादिना ॥ २७४ । २७५ ॥

नतु केवलैर्‌द्रिभिः: प्रतिमां स्वापयेज्जलसंयुक्तां द्व्यपेच्छा-यामाह एतेनैवदिनादिना ॥ २७९ ॥

नतु केन मन्त्रेण भवादिभिः प्रतिमां स्वापयेदित्यपेच्छा-बव्याहृत्‌तिमित्यादिना । पूवें सव्यद्धतिं सपुष्पां गायत्रीष्करणं, तत एतद्रव्यस्य तोयेन स्वापयामि नमो वदेत् । ध्यानेनैव मन्त्रेण जलसंयुक्ता: भव्वाद्दिभः प्रतिमां स्वापयेत् ॥ २७८ ॥

कवोष्णैर्‌ललश्‌लैः स्र्रिग्धैर्जलैः ॥ २७९=२८? ॥

ततोनिवेश्य प्रतिमामासने सुपरिष्कृते । पाद्यार्घ्यैरर्चयित्वा प्रार्थयेदिति चित्ताशयैः ॥ २५३ ॥

नमस्ते प्रतिमे ! तुभ्यं विश्वकर्माविनिर्मिते ! ।

नमस्ते देवतावासे ! भक्ताभीष्टप्रदे ! नमः ॥२५४ ॥

त्वयि सम्पू जयार्प्याद्यां परमेशीं परात्पराम् । ग्रिल्यद्दोषाव्मिटाहं सम्पन्नं कुरु ते नमः ॥ २५५ ॥

तत्स्वत्प्रतिमामूर्द्धि पापिं विनस्य वाग्यतः । ऋष्टोक्तरप्तं मूलं जज्ञा गात्राणि संस्कृपेत् ॥ २५९ ॥

घडङ्गमाठकान्यासं प्रतिमाङ्ङे प्रविन्यसेत् । घडङ्गौष्भाजा मूलेण घडङ्गन्यासमाचरेत् ॥ २५८ ॥

तारमायारमाखैष नमोऽन्तैबिन्दुसंयुतैः । ऋष्टवर्गेऽद्भिर्वतार्ने वर्षन्यासं प्रकल्पयेत् ॥ २५९ ॥

मुखे स्वारान् कवर्गञ्च कषहदैर्घे न्यसेत् बुधः । चवर्गमुदरे दत्वाहो टावच्चरार्घयि च ॥ २९० ॥

तवर्गञ्च वामभाहो दत्वयामोङ्कयुमयोः । पवर्गञ्च यवर्गञ्च शवर्गं मस्तके न्यसेत् ॥ २९१ ॥

वर्ग्यां प्रतिमासुं ॥ २९२=२५४ ॥

नत्व प्रतिमां प्रति किं प्रार्थयेदित्यमेवायामात्न नमस्ते प्रतिमे ! तुभ्यमित्यादिना ॥ २९३=२५७ ॥

घडङ्गे त्वादि । ततः पूर्वविदिना प्रतिमाङ्ङे घडङ्गमाठका- न्यासं प्रविन्यसेत् सादृकः घड्दौर्घभाजा मूलेन मन्त्रेघापि प्रतिमाङ्ङे घडङ्गन्यासमाचरेत् कुय्यादिति ॥ २९४ ॥

तारेत्वादिना । ततः तारमायारमाखैष दोहदारहीञ्चीसादैर्नो- ल्नैबिन्दुं संयतेरक्षाश्चितैरेवर्गेऽद्भिर्वतार्ने वर्षन्यासं प्रकल्पयेत् । कुय्यादिति ॥ २९५ ॥

वर्षेन्यासं विधायेयं तत्त्वन्यासं समाचरेत् ॥ २५२॥

पाद्योः पृथिवीतत्त्वं तोयतत्त्वं च लिङ्कके ।

तेजस्तत्त्वं नाभिदेशे वायुतत्त्वं हृदम्बुजे ॥ २५३ ॥

ग्रास्ये गगनतत्त्वं च चक्षुषो रूपतत्त्वकम् ।

ग्रासयोगेऽस्ततत्त्वं च ग्रह्यतत्त्वं मुखातिगये ॥ २५४ ॥

जिह्वायां रसतत्त्वं च सङ्गंतत्त्वं त्वचि न्यसेत् ।

मनस्तत्त्वं च वोध्यं च सहस्रदलपङ्कजे ॥ २५५ ॥

ग्रिवतत्त्वं ज्ञानतत्त्वं परतत्त्वं तथोपराम ।

जीवप्रकृतितत्त्वे च विन्यसेत साधकाग्रणीः ।

महतत्त्वमहद्राह्मरतत्त्वं सर्वोत्तिक्रमात । २५६॥

तारमायारमादिने षड्‌ नमोऽन्तं न विन्यसेत् ॥ २५७॥

सबिन्दुं माठकावर्षेपटितं मूलसुधरन् ।

नमोऽन्तं माहाकाखाने मन्त्रन्यासं प्रयोजयेत् ॥ २५८॥

सर्वंयज्ञमयं तेजः सर्वभूतमयं वपुः ।

इयं ते कल्पिता मूत्तिरन्न त्वां स्थापयाम्यहम् ॥ २५९॥

ननु क्क्वित् क्क्वचित् देवताऽऽहं कं कं व्र्मे न्यमेदित्याकाड्‌क्षया

माहि शश्वे खराननत्यादिना ॥ २६०=२६२ ॥

ननु क्क्वानन् क्क्वानन् देवताऽऽहं किं किं तत्त्वं न्यमेदित्यमां ड्‌क्षया

माहि पाद्योः पृथिवीतत्त्वमत्यादिना ॥ २६३=२६६ ॥

नतु केन मन्त्रेण पृथिवीतत्त्वादिकं पादादौ न्यसेऽदित्याशया

तारेत्यादिना । तारमायारमाद्येन षो‌ऽह्नीसोमादिना न

पृथिवीतत्त्वादिना मन्त्रेण पृथिवीतत्त्वादिकं पादादौ विन्यसेत् ॥ २६७॥

सबिन्दुना‌ऽथवा‌ऽऽटावने च संयुतं नमोऽन्तं मूलं मन्त्रच्वरन् माहाकास्याने

मन्त्रन्यासं प्रयोजयेत्‌ विधेयात ॥ २६५ ॥

ततः पूजाविधानेन ध्यानमावाहनादिकम् । प्रतिष्ठापन्ति सम्पूज्य पूजयेत् परदेवताम् ॥ ३० ॥ देवेभ्यः प्रदाने तु ये ये मद्धा: समर्पिता: । त एवात्र प्रयोक्रव्या मन्त्रालिङ्गेन पूजने ॥ ३०? ॥

ग्रावाद्य देवीं सम्पूज्य जातकर्मादि साधयेत्॥ ३०२॥ जातनाम्नो निष्क् मषमवप्राग्रहनमेव च । चूडोपनयनं चैते घट संस्कारा: त्रिवोदिता: ॥ ३०३ ॥

प्रशस्तं व्याहृतिं चैव व गायत्रीं मूलमन्त्रकम् । सामञ्जस्याभिधानं ते जातकर्मादि नाम च ॥ ३०४ ॥ मम्पाद्याभ्यनिकान्तां समुचाचर्यो विधानवित् । पञ्चपच्चाहुतिद्व्याद्व्यात् प्रति संस्कारकर्मणि ॥ ३०५ ॥

दशनाम्ना धृतिं श्चाति दशतन्त्रार्चनपूर्वकम् । देव्यै दत्तादितेरं प्रतिमामूर्द्धनि निःक्षिपेत् ॥३०६ ॥ प्रायश्चित्तार्द्धिभः श्रेष्ठं कर्म सम्पादयन् सुधीः । भोजयेत् साधकं विप्रान् द्वानानाथांश्च तोषयेत्३०९

उत्कमेष्टशकृच्छ्रेन पाठ्यसां सङ्क्षिप्टे: । स्वापयित्वार्चयन् मक्ष्या श्रावयेद्रां देवताम् ॥३०७॥ इति ते यौमदायारा; प्रतिष्ठा काथिता प्रिये ! एवं दुर्गादिविचानां महेशादिदिवोकसाम् ॥ ३०८ ॥

ततः शव्यच्चसंय तैल रत्यादि । देव्यों पार्घयेत्, यथ: मत्रेत यथ: ॥ ३९८-३०? ॥ नञ्ज लेन मन्त्रैः पेयैराढ्यायामात्र प्रचयविल्यादि: प्रशस्तमोक्षंय, ततः व्याघ्रीं भैरावादि वेत्ता गायत्री ततः मूतन्मन्त्र ततः साम चतुः ।

जयोदयोल्लासः ।

चलतः श्रिवलिङ्गस्य प्रतिष्ठायामयं विधिः । प्रयोक्तव्यो विधानेऽस्मिन्ने श्यामोहपूर्वकं ॥ २० ॥

इति श्रोमहानिर्वाणतन्त्रे शयन्तन्नोत्पन्नोत्तमे सर्वेधरंनिर्णीयसारे श्रीमद्वादशाध्यायेऽपि वादे श्राद्यप्रतिष्ठानुग्रहणे वास्तुप्रहयागजपागयार्दप्रतिष्ठादेवगृहृद्वार- द्वारेऽस्मिन्वेदेप्रतिष्ठाकथनं नाम जयोदयोल्लासः ।

तिधानमामन्त्रयसहि तदेवेनाम ततस्ते हति पदं ततो जातकर्मादि- नाम ततः सम्प्रदायामौनित पदं ततोऽत्रिकालानां स्वाहेति पदस्य सकृद्- विधानेवितु साधको देव्याजातकर्मादि साधयेदिति पूर्वं शान्त्यो विधेयः ॥ ३८=३९ ॥

इति श्रोमहानिर्वाणपातन्ट्रटीकायां जयोदयोल्लासः ॥

श्रय चतुर्देशोल्लासः ।

श्रोदेव्युवाच । श्राद्यग्रकृत्‌ रतुष्टानात्‌ कल्पया भूमिसाधनम्‌ । कथितं मे कल्पनाथ ! ढुङ्गाक्ष्मि तव भावतः ॥ १ ॥

सचलस्येपलिङ्गस्य प्रतिष्ठाविधिरौरितः । अचलस्य प्रतिष्ठायां किं फलं विधिरेव कः ॥ २ ॥

एवं सकृद्धेवानां सचलस्य शिवलिङ्गस्यापि प्रतिष्ठाया विधिं फलञ्च रुष्टे दानौकसचवः शिवलिङ्गस्य प्रतिष्ठाया: फलं विधिं च चोद- शिच्छन्नी श्रोदेव्युवाच श्राद्यग्रकृत्‌ रेतिल्यादिना । भवतः प्रोतितः ॥३४॥

कथ्यतां जगतां नाथ ! सर्वविशेषेण साम्प्रतम् ।

इदं हि परमं तत्वं प्रष्टुं वद् हृद्योमि कम् ॥ ३ ॥

त्वत्तः को वार्ता सर्वज्ञो दयालो: सर्वविच्छुभः ।

श्राव्यतोषौदनायो मम आनन्दविवर्धन: ॥ ४ ॥

श्रीसदाशिव उवाच ।

शिवलिङ्गस्थापनस्य माहात्म्य' किं ब्रवोमि ते ।

यत्स्थापनान्नात्र पापैर्भुक्तो याति परं पदम् ॥ ५ ॥

संपूज्येमहोदनाहाजिमेधायुतार्ज्जनान् ।

निस्तोवे तोयकरषात् दौनात्तंपरितोपगात् ॥ ६ ॥

फलं कामं लभन्ते सद्यः कोटिगुणं फलम् ।

शिवलिङ्गप्रतिष्ठायां लभते नात्र संशय: ॥ ७ ॥

लिङ्गरूपो महेशो यो वल्ल तिष्ठति कान्तिके ! ।

तत्र ब्रह्मा च विष्णुश्च सेन्द्राक्स्थातन्ति देवता: ॥ ८ ॥

साड़विकोटितैर्यानि दृष्टादृष्टानि यानि च ।

पुष्पदेलापि: सर्वाणि वर्षन्ते शिवसन्निधौ ॥ ९ ॥

लिङ्गरूपधरं प्रभुम्' परितो दिग्विदिग्दृशु च ।

मत्स हस्तप्रभापेन शिवदर्शनप्रकाशितम् ॥ १० ॥

ईदृशेन्द्रं महापुखं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् ।

यतामरा विराजन्ते सर्वतीर्थानि सवंदा ॥ ११ ॥

परमकारुण्यपूर्णामृतौघं सर्वज्ञमपरं कृष्णिंव पृच्छ मां किं पुनः ।

सुमः शृणुषि तदाह इदं हि परमं तत्वमित्यादिना ॥ ३ ॥

सर्ववित् सर्वविच्चारकः ॥ ८ ॥

प्रथममतः शिवलिङ्गप्रतिष्ठावा: फलं श्रोषदरंगशिव उवाच शिव-

लिङ्गस्थापनख्यातोभः ॥ ४=३ ॥

चतुर्दशगोक्षासः ।

जगन्मात्रं शिवचैतन्यं यो‌ऽवसीज्यावततर्परः । स सर्वं पापनिमेर्हो यात्यन्ते रुद्रालयं ॥ १३ ॥

श्रद्धा यत्न क्रियते वर्म्मे खल्वं वा बहुलं तथा । प्रभावादूर्ज्जितेस्तस्य तत्तत् कोटिगुणं भवेत् ॥ १४ ॥

यत्न तत् क्रतुता पापात् मुच्यते शिवसन्निधौ । शैवचैतन्ये कृतं पापं वज्रलेपसमं प्रिये ! ॥ १५ ॥

पुरषध्यैः जपं दानं श्राद्धं तपेषामेव च । यत् करोति शिवचैतन्ये तदनन्ताय कल्पते ॥ १६ ॥

पुरषध्यैरगतं कवार् ग्रहे ग्रहिषिदिनेशयोः । यत् फलं तद्वप्नोति सकृज्जप्या शिवान्तिके ॥ १७ ॥

गयागग्राप्रयागेषु कोटिपिखडप्रदो नरः । यत् प्राप्नोति तदलैव सक्तं पिखडप्रदानतः ॥ १८ ॥

अतिपातकिनो ये च महापातकिनश्च ये । शैवतौर्यैः कृतम्याद्धैः एपि यान्ति परां गतिम् ॥ १९ ॥

लिङ्गरूपो जगन्नाथो देव्या सोदुम्गया सह । यत्रास्ति तत्र तिष्ठन्ति सुव्रतानि चतुर्दश �:: ९९ ::

स्थापितेषु मठाश्रयं किं विधेत ततः परं शिवम् । अनादिभूतभूतेग्रमहिमा वागगोचरः ॥ २० ॥

महापोठे तवार्श्रायामसृश्यस्समंदूषष्याम् । विद्यते स्वनते ! नैतदिज्ञैरुपधरे हरे ॥ २१ ॥

परितः सर्वतः ॥ ९०=१२॥

श्रत्न शिवचैतन्ये धूर्ज्जटेः शिवस्य ॥ १३—१४ ॥

पष्ठे पञ्चषे ॥ ९७ ॥

वतं श्राद्धं यथा तं हतनाश्र्चा: ॥ ९५-२८॥

यथा चकाच्चने देवि! कोऽपि दोषो न विद्यते। शिवचैने महतौर्थैस्तथा जानूद्धि कालिके! बडुनात्र किमुच्यते तवाग्रे सत्यमुच्यते॥ २३॥

प्रभावः शिवविज्ञस्य मया वक्तुं न शक्यते॥ २४॥ श्रयुक्तादेविकं लिङ्गं युक्तं वेदिकयापि वा। साधकः पूजयेदेवत्या स्वाभीष्टफलसिद्धये॥ २५॥

प्रतिष्ठापूर्वंसायज्ञे देवतां योऽधिवासयेत्। सोडक्षमेधायुतफलं लभते साधकोत्तमः॥ २६॥ महतो गत्वा शिला धान्यं दुर्वा पुष्पं फलं द्रविः।

भृतं शान्तिकमिष्टं च शत्रुक्षयकरं च धृवताम्। सिद्धार्थं काञ्चनं रौप्यं ताम्रं दोष्य दर्पणम्॥ २७॥ अधिवासविधौ विंश्रतं द्रव्याख्ये तानि योजयेत्।

प्रत्येकं द्रव्यमात्राय मायया ब्रह्मविद्यया। अनेनैवषपदतस्तु शुभमस्यधिवासनम्॥ २८॥

इति स्मृशेत् साधभालं महादेवैः सर्ववस्तुभिः। ततः प्रशस्तिपात्रे ष त्रिधैवमधिवासयेत्॥ २९॥

अनेन विधिना देवमधिवास्य विधौ निधि। व्याथाचलस्य शिवविज्ञस्य प्रतिष्ठाया विधिमाद्र प्रतिष्ठापूर्वंवसाय! श्रयादिभिः॥ ४२=२७ ॥

व्याथाचलस्य शिवविज्ञस्य प्रतिष्ठाया विधिमाद्र प्रतिष्ठापूर्वंवसाय! श्रयादिभिः नतु केन केन वस्तुना देवतामधिवासयेदित्याकाडन्वायामाह न तु केनापि वस्तुना देवतामधिवासयेदित्याकाडन्वायामाह न तु कोऽमित्यादि। प्रत्येकं महादिद्रव्यमात्राय मायया ब्रह्मविद्यया गायत्या संयुत्कोनानेन इष्योऽमुध्य- देवतस्य शुभमधिवासनमस्तु इति मन्नेष महादेवैः सर्ववस्तुभिः साध्यदेवस्य मालं स्मृशेतु, ततःपरं प्रशस्तिपात्रे ष त्रिधा हि्विवारमंत्र विधिना देवमधिवास्यविधौ निधि॥ ३१॥ ३०॥

चतुर्देशोक्तश्लोकासः । ८२४

गृहेद्धानविधानेन दुग्धाद्यैः स्थापयेत्सततं ।। ३० ।।

सम्पाज्यं वाससा लिङ्गं स्थापयित्वासनोपदि ।

पूजानुष्ठानविधिना गन्धेशादौ समच्यंयेत ।। ३१ ।।

प्रणवेन करन्यासैः प्राणायामं विधाय च ।

ध्यायेत् सदाशिवं शान्तं चन्द्रकोटिसमप्रभम् ॥ ३२ ॥

ध्यानाच्च मन्त्रपरोधानं नागयज्ञोपवीतिनम् ।

विभूतिलिङ्गसर्वाङ्गं नागालङ्कारभूषितम् ॥ ३३ ॥

धूम्रपौतारुणाङ्घ्रेता करैः पश्च्वभिराननैः ।

युक्कं चिनयनं विभ्रज्जटाजूटधरं विभुम् ॥ ३४ ॥

गुञ्जाधरं द्रुमभुजं शक्तिशूलभितमस्तकम् ।

कपालं पावकं पाशं पिनाकं परशुं करैः ॥ ३५ ॥

वामैर्दधानं दध्वेक्ष मूलं वज्राङ्कुशग्रं शरम् ।

वरद्र्य विभ्रतं सर्वैर्द्वैर्मै निवारैः स्तुतम् ॥ ३६ ॥

परमानन्दसन्दोहोल्लसत्कूटिललोचनम् ।

हिमकुन्देन्दुसदृशाभं वृषासनविराजितम् ॥ ३७ ॥

परितः सिद्धगन्धर्वैरप्सरोभिरहनिशं गम् ।

गौयमानसुरारातिकानेकानेकशतान्वितम् ॥ ३८ ॥

इति ध्यात्वा महेशानं मानसैः पचारकैः ।

संपूज्याराध्य तज्ज्ञेये यजेच्छक्त्या विधानवित् ॥ ३९ ॥

आासनाय पचारार्पां दाने मन्त्राः पुरोदिता ।

मूलमन्त्रमनु वच्ये महेशस्य महात्मनः ॥ ४० ॥

विभतृ विभवतम । उक्तं छन्दुगिल्यमोक्षुक ॥ ३४ । ३५ ॥

विभ्रतं रघतम ॥ ३९ ॥

परमानन्दसन्दोहोल्लसत्कुटिललोचनं

परमानन्दसन्दोहोल्लसत्कुटिललोचनं

मायातारः श्रेष्ठवोजं सम्यर्यांन्ताधारान्वितम् ।

श्रेष्ठेन्दुबिन्दु भूषाढ्यं श्रिववोजं प्रकौष्ठितम् ॥ ४९ ॥

सुगन्धिपुष्पमालेन वाससाच्छाद्य च ग्रह्दारम् ।

निवेष्ट्य दिव्यप्रद्यायां वेदैमेवं विशोधयेत् ॥४२॥

वेधां प्रपूजयेद्देवि वोमेवमेव विधानतः ।

माययात करन्यासौ प्राणप्रायां समाचरेत् ॥ ४३ ॥

उदयज्ञानेनुसहस्रान्तिममलां वज्रर्कचन्द्रे वणयाम

मुक्तायान्तहेमकुङ्डललसत्के राननाभोःकहम् ।

हस्ताञ्चै रभयं वरद्रय दधतीं चक्रं तथाञ्जं दधत्

पौनोन्त्रुपयोधारां भयहरां पौताम्बरां चिन्तये ॥ ८८ ॥

सन्ति कुटिलानि च लोचनानि यस्य तथाभूतम् ।

वन्देऽस्समूर्हः ॥ ३९—८० ॥

महेशस्य मूलमन्त्रमेवाह मायेत्यादि । पूर्वं माया ह्रीं योज-

युच्चैते ततस्तारः प्रथमवोजं वाच्यः ततः सम्यर्यांन्ताच्चरान्वितं

सम्यचचारञ्चरसंयुक्तमर्देन्द्रुबिन्दूभूषाढप्रथय

यन्द्ववोजं हकाररूपञ्चारं वाच्यम् । सकलपदयोजनया ह्रीं योँ हौं इति शिववोजं प्रको-

न्तितम् ॥ ८१ ॥ ८२ ॥ ८३ ॥

मायया ह्रींवीजेन ॥ ८३ ॥

वश्यं महादेवेयाध्यांमाझ्झैकोन उदयज्ञानेनित्यादिना । महादेवेमहं

वनध्ये कथम्भूतां महादेवेम्, उदयज्ञानेनुसहस्रान्तिमं उदयतां भानूनां

स्वर्य्यां सहस्त्रस्यै र मालिन्यैःप्रियेस्था: तथाभूताम् । पुनः कोधेशीम,

वज्रर्कचन्द्रे वणयाम वज्रर्कचन्द्रैः

द्रेप्रयामि शोचनानि यथास्यास्याभूताम् । पुनः कोधेशीम, छक्त्रार्यन्न-

तहेमकुङ्डललसत्के राननाभोःकहम्, छक्त्राभिर्योन्तताभ्यां वचद्राभ्यां

हस्ताञ्चै रभयं वरद्रय दधतीं चक्रं तथाञ्जं दधत्

इति ध्याल्वा महादेवों पूजयेद्विजग्यक्तितः । ततस्तु द्रष्ट दिक्पालान् वषभच्च समर्चयेत् ॥ ४५ ॥

भगवत्या मन्त्रं वच्चे येनाराध्य जगन्मयो । मायां लक्मीं समुञ्चायं शान्तं षट्करान्वितम् ॥ ४६ ॥

विन्दुयुक्तं तदन्ते च योजयेद्वि्निवस्सभाम् । पूर्वं वतं स्थापयन् देवीन् सर्वदेवबलिं हरेत् ॥ ४७ ॥

दधियुक्तामाषभक्तं शक्तीरादिसमन्वितम् । ऐशान्यां बलिमादाय वाक्षेन विग्रोधयेत् ॥ ४८ ॥

संपूज्य गण्पुपुष्पाभ्यां मन्त्रे शान्तेन चार्पयेत् । सर्वं देवाः सिध्यन्तां गसव्बोऽस्मगराजतमा: ॥ ४८ ॥

पिश्राचां मातृं यच्चा भूतास्त्र पपतरस्थथा ॥ ५० ॥

कृषयो येडन्यदेवाश्च वलिं गृह्नन्तु संयता: । परिवार्ये महादेवं तिष्ठन्तु गिरिराजार्चित ॥ ५१ ॥

पद्मं यक्षाः तथाभूताम् । पुनः कौटशोभं, ह्स्ताङ्गेः: पराङ्मुखनेरभयं वरं चक्रं तथाहृगस्वादिकं द्रद्रदयं कमलं च द्रधतीन् । पुनः कौट-शोमं, पौनोच्तझपयोेधरामं, पौनी महान्तायुतुज्नावृदतौ पयोेधरौ स्तनौ यक्षास्थाथामूताम् । पुनः कौटशोभं, भयङ्करामं, भयद्र्स्तकोभं, पुनः कौटशोभं, पोताम्बरासं, पोतमम्बरं वस्त्रं यक्षास्थाथामूतामू ॥ ८४=४८॥

भगवत्या मन्त्रमेवाह मायामित्यादि । मायां होवंबीजं लक्म्यो बीजं च समुञ्चायं ततो घड्करान्वितं विन्दुयुक्तं च सान्तं वर्गं सकलपडवोजानया ज्रों न्यों ह्रं काश्रेति मन्त्रो जातः ॥ ८९ ॥

पूर्वदिक्स्वादि । ततः पूर्वादिच्चलितं श्वेतं शुग्मिपुष्पमा ख्येन वाक्षा वाक्काद्या दिव्यभव्यां देवीन् स्थापयन् वतं दधियुक्तं यकरेत्। दिशमन्वितं चाषभक्तं सर्वदेवबलिं हरइत्याति ॥ ८५ ॥

ततों जपेक्षहादेश्या मन्त्रमेतं यथेप्सितम् । गौतमादिभिः सद्धिविंदध्यान्महुलक्रियाम् ॥ ४२ ॥

ग्रधिवासं विधायेशं परेऽद्य विहितक्रियः । संकल्पं विधिवत् कृत्वा पञ्च देवान् प्रपूजयेत् ॥ ४३ ॥

माठपूजां वसोर्धारां हृदि स्मृत्वा समाचरेत् । महेशाधारपालांश यजेत भक्त्या समाहितः ॥ ४८ ॥

नन्दी महाबलः कौव्रवदनो गणणानायकः । धारपालाः शिवस्यैते सर्वे शक्त्याश्रयापाशयः ॥ ४४ ॥

ततो लिङ्गं सामानोयं वेदोक्तपां च तारस्थिम् । मण्डले सवंन्तोभद्रे स्थापयेद्वा शभासने ॥ ४६ ॥

ऋष्टिभिः कालसैः श्रभुं मनुना त्राम्बकैन च । स्थापयित्वाचंयेत भक्त्या मोडशैरेहपचारकैः ॥ ४९ ॥

वेदों च मूलमन्त्रेण य तहृत संख्याप्य पूजयन् । ततश्नलिपुः साधुः प्रार्थयेत श्रहरं शिवम ॥ ५० ॥

ग्रागच्छ भगवन् श्राभो ! सर्वदेवनमस्कृत ! । नहु केन विधिना सर्वदेववशिं द्रव्यादिल्याकाङ्क्षायामासु रेशा- न्योमिल्यादि । वार्च्छनान वामित मन्त्र था ॥ ४८ ॥

सर्वदेववशिसमपंक्सामन्त्रसेवाछ सर्वे देवाः शिवागम्यां दूत्या- र्दि ॥ ५० ॥ ४९ ॥

एतस् छों श्रीं हौं स्वाहेतीसस ॥ ५२ ॥ पञ्च देवान् ब्रह्मादीन ॥ ५३ ॥ ५८ ॥

वमप ङ्कान्त्रेशाहारपालानाच नन्दीत्यादिहिमैकैन ॥ ५५ ॥ ५६ ॥ महना ह्रीं चौं रति मत्तेष लङ्कशकैन मगस्रकं यजामहे रत्नादि मन्त्रेष ॥ ५७ ॥

मूलमन्त्र के दो कहीं नं खान्ति मन्त्र था ॥ ५८ ॥

चतुर्दशयोगोक्तासः।

पिनाकपाणे ! सर्वेश ! महादेव ! नमोऽस्तु ते ॥ ४८ ॥

ग्रागच्छ मन्त्रिते देव ! भक्तानुग्रहकारक ! ।

भगवता गच्छ त्वां कुत्र नमो नमः ॥ ६० ॥

मातदेवि ! महामाये ! सर्वकलापकारिषि ! ।

प्रसौद गर्भ,ना साधं नमस्कृत्य हरिप्रिये ! ॥ ६१ ॥

ग्रायाहि वरदे ! देवी ! भवनेऽस्मिन् वरप्रदे ! ।

प्रोताहि भव महेशानि ! सर्वसम्पत्तकरो भव ॥ ६२ ॥

उत्तिष्ठ देवदेवेशि ! स्वैः स्वैः परिकरैः सह ।

सुखं निवसतां गेहे प्रौढेतां भक्तवत्सले ॥ ६३ ॥

इति प्रार्थ्यं शिवं देवीं मुहूर्तलक्षणपूर्वकम् ।

प्रदक्षिणं त्रिधा वैशं कारयित्वा प्रवेशयेत् ॥ ६८ ॥

पाषाणखननिते गर्त्ते दृष्टकारचितेऽपि वा ।

ग्रधस्खलिभागलि खस्य रोपयेमं लसुचरणं ॥ ६५ ॥

यावच्चन्द्रदृश सूर्यै च यावत् पृथ्वी च सागरा: ।

तावदस्तु महादेव ! स्थिरो भव नमोऽस्तु ते ॥ ६६ ॥

मन्ने शान्तेन सुस्थिरं कारयित्वा सदाशिवम् ।

उत्तराधस्त्वां वदामि मूलनेत्रं प्रवेशयेत् ॥ ६७ ॥

स्थिरा भव जगद्धात्री ! मृष्टिस्थित्यन्तकारिणि ! ।

यावदिवानिशानाथौ तावदस्तु स्थिरा भव ॥ ६८ ॥

नत्व यत्नं शिवायाश्च प्रति किं ग्राप्रर्थयेदित्यपेच्यायामासु श्रागच्छ

भगवन् शम्भो रत्नादि ॥ ४८=६४ ॥

पाषाणेऽत्यादि । ततो मूलं* मन्त्राध्वरनु साधक: पाषाणखने

दृष्टकारचितेऽपि वा गर्त्ते जि खसाधक्विभागमध्यो रोपयेत् ॥ ६९ ॥

मन्ने शान्त्यादि ।

अननेन सद्धृदोकेन लिङ्गं सृष्टा पठेदिमम् ॥ ६८ ॥

व्याघ्रभूता: पिब्राचाश्च गत्वर्वी: सिङ्घचारिणी: ।

यच्चा नागाश्च वेतालाः लोकपालाः महर्षेयः ॥ ७० ॥

मातरो गणनाथाश्च विष्णुरूपी च सा रभसति: ।

यस्य सिंहासने युक्ता भूचराः खेचरास्तथा॥ ७१ ॥

ग्रावाढ्याभि तं देवं व्रज्चमोर्गानमव्रययम ।

ग्रागच्छ भगवन्तञ्च ब्रह्मनिर्मितं तनुब्बकेँ । ७२ ॥

ध्रुवाय भव सवैंषां शुभाय च सुखाय च ।

ततो देवप्रतिष्ठोक्तविधिना संस्थापनं शिवम ॥ ७३ ॥

प्रागुदङ्मुखा नान्तमोपचारैः सम्भजयेत प्रिये ! ।

विशेषमध्यं संस्थाप्य समच्यं गम्यतेवता: ।

पुनध्यानं महेशानं पुष्पं लिङ्गापदि न्यसेत ॥ ७४ ॥

पागाढ़ग्रपुटा ग्रतिर्योगादिसान्ता: सबिन्दुका: ।

हों हंस इति मक्ले ष तच्च प्राणान् निवेभ्रयेत ।

अननेन यावज्जन्म स्वर्गस्थै त्यादिमन्त्रै रुपा सदाशिवं हृदङ्कं कारयित्वा

मूलमन्त्रै मन्त्रै रुपा नतल सद्राशिवं वक्त्र प्रवेभ्रयेत ॥ ६७ ॥

हृदङ्कस्य वेदोक्त विधि ष: ॥ ६८ ॥

हूं कं पठेदियाकाड्लनायामाच व्याघ्रभूता दत्यादिना ॥ ७०=७८

पागेल्यादिना । पागाढ़ुयापुटा पागाढ़ुग्राभ्यांमक्रों बीजाभ्या

पुट क्षादानयो: संयोगे यथासथ्याभूता यक्ति हों वीज़ं पूरिष्ये त ।

ततः सबिन्दुका: शक्तुवरा यादिशान्तयपां वक्य्र: ततो हों हूं

द्रुं च्येत योजनया ग्रां हों क्रों यं रं लं वं यं सं हौं । चूंष इति

मन्त्रो जातः; अननेन सद्र्लेघा प्रायुज्कविधानेन तंल्ल लिङ्गे प्राणान्निे-

म्रयेतु ॥ ९५ ॥ ७६ ॥

चन्दनागुरुकाष्मीरैर्विलिप्य गिरिजापतिम् ।७४।

यजेत्त प्रागुक्तविधिना षोडशैकपचारकैः ।

जातनामादिमंस्कारान् कत्वा पूर्वविधानवत् ।७५।

समाप्य सर्वं विधिवत् वेध्यां देवों महेश्वरौम् ।

अभ्यष्येत् तत् देवस्य मूर्त्त्योऽरष्टो प्रपूजयेत् । ७६ ।

ग्राव्णो चित्रातः सुरुष्टिष्ठा भवो जलमुदाहृतः ।

रत्नौड्गनिकग्रो वायु: स्थात भौम आकाशप्रबोधितः।७७।

पशोः पतिं चजमानो महादेवः सुभाकारः ।

देवेभ्यः सूर्य्य इत्येतैः मूत्त्रं योडष्टौ प्रकौर्त्तिताः ॥ ७८ ॥

प्रणवादिनमोऽन्तेन प्रत्येकाहुतीनुपक्रम् ।

पूर्वोक्तदेवानपच्यै नमष्ट मूत्तीः क्रमादयजेत् ॥ ७९ ॥

इन्द्रादिदिक्पतोनिद्रा ब्राझग्रायाधाष्ट मातृका: ।

वधं वितानं गेहादि द्वयाद्द्वग्ग्राय साधकः ॥ ८० ॥

ततः सताज्जलिभक्त्या प्रार्थयेत् पावन्तौपतिम्।

गरहेन्द्रेस्मिन् कन्यासिंयो ! ख्वापितोऽस्मि मया प्रभो ! ।

प्रसीद भगवान् शम्भो ! सर्वेकार्षणकारष ! ॥ ८१ ॥

नत्न वैद्याभव ॥ ७८ ॥ ७९ ॥

महादेवस्य प्रपूज्याथ वटतौ मूत्तींराघ यवंः चित्तरित्यादिभ्यां दाभ्याम् ॥ ७८ ॥ ७९ ॥

नतु केन विधिना महादेवस्याष्टौ मूत्तीः प्रपूजयेदित्याकाङ्क्षाया-

माह प्राग्वादीयार्द्ध । प्राग्वादिनमोऽन्तेन नाममन्नेष पूर्ववत्

पूर्वमारभ्य यथा श्ये चितिमूत्त्ते हृदयग्च्छेद तिष्ठेह वचिप्रेधिहि मम

रुजां न्ट्राण्णेत्याख्खय को 'र्थवोऽचितिमूत्त्तये नम द्रति मन्त्रेषु वेद्यां

सुवंदेशे गन्धपुष्पादिभि: यवं चितिमूत्त्तिं यजेत् । एवमेवाम्नियादिषु

ऋषमतेन्या द्वाप सप्त भूतानिर्जयन् । रुद्रां पूजयित्वा ॥ ८२ ॥

यावत् संसागरौ पृथ्वी यावत् शश्विदिवाकरौ।

तावदस्मिन् गृहे तिष्ठ नमस्ते परमेश्वर ! ॥ ४८ ॥

गृहेऽस्मिन् यष्य कस्यापि जीवस्य मरणं भवेत् !

न तत्पापै: प्रलिप्येऽहं प्रसादात्तव धूर्जटे ! ॥ ४९ ॥

तत: प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्य गृहं व्रजेत् ।

प्रभाते पुनरागत्य द्वारयेच्चन्द्रशेखरम् ॥ ५० ॥

शुद्धे: पञ्चामृतै: स्नानं प्रयमं प्रतिपादयेत् ।

तत: सुरगणैस्तोयानां कलसै: गृातसङ्ख्यके: ॥ ५१ ॥

संपूर्य तं यथाशक्त्या प्रार्थयेत भक्तिभावतः ।

विविधैर्हेतुभि: क्रियाहीनं भक्तिहीनं यदर्चितम् ।

सम्पू गौमस्तु तत् सर्वं त्वत्प्रसादादुमापते ! ॥ ५२ ॥

यावच्चन्द्रार्ध सूर्थ्यं च यावत् पृथ्वी च सागरा: ।

तावन्मे कोर्त्तिरतुला लोके तिष्ठतु सर्वदा ॥ ५३ ॥

नमस्यच्चाय कद्राय पिनाकवरधाअरिणे ।

विष्णुरुद्रो न्ट्रसूर्योऽपि रौचिर्ताय नमो नम: ॥ ५४ ॥

ततस्तु दधिभि: दध्वा भोजयेत कौलिकान् द्विजान् ।

भक्त्यै: पेयैश्च वाऽऽसिभिर्दध्नान् परितोषयेत् ॥ ५५ ॥

प्रत्यहं पूजयेदेहं यथाविभवमात्मन: ।

नहु पार्वतीपर्तिं किं प्रार्थयेदिथ्वाकाडन्वायामाच गृहेऽस्मिन्

करष्याऽस्मो ! तथ्याद्रि ॥ ५२=५६ ॥

नहु केन द्व्ये च शिवं ज्ञानपयेदिथ्येच्छायामाच गृहेऽस्मिन्

गृहेऽस्मिन्-त्यादि ॥ ५७ ॥

तेनु शिवेन ॥ ५८ ॥

शतुर्दंशयोगास: ।

आावरणं त्रिवलिद्धतु न कदापि विषादयेत् ॥ ८३ ॥

अचलस्थे ग्रविश्टस्य प्रतिष्ठा कथितेतिने ।

सङ्क्षेपात परमेशानि ! सर्वागमसुसूत्रता ॥ ८४ ॥

श्रीदेव्युवाच ।

यथाक्रमादिह वतानां पूजावाधो भवेदिभो !!

विधेयं तत्र किं भक्तैस्तत्प्रे कायय तत्त्वत: ॥ ८५ ॥

प्रपूजनौया केदृशेभंवेयुरेकमूर्त्तंय: ।

न्याल्या वा केन दोषेण तदुपायष भक्ष्यताम् ॥ ८६ ॥

श्रीसदाशिव उवाच ।

एकादशर्चंनाराधि द्विगुणं देवमर्चयेत् ।

दिनद्वये तद्दशगुं तहैगुणं दिनत्रये ॥ ८७ ॥

तत: षङ्गुणासप्तेन्तं यदि पूजा न सम्भवेत् ।

तदाष्टकलमेदंव कृत्वापयित्वा यजेत सधौ: ॥ ८८ ॥

षष्ठासात परतो देवन् प्राक्‌संसकारविधानत: ।

पुन: सुसंस्कृतं हत्वा पूजयेत साधकात्रणी: ॥ ८९ ॥

खचितं स्फुटितं व्याक्रं संस्पृष्टं कुष्ठरोगिषा ।

पतितं दुष्टभूष्यादो न देवं पूजयेत बुध: ॥ ९० ॥

छोनाद्रं स्फुटितं भन्नं देवं तोये विसर्जयेत् ।

स्मर्ग्रादिद्दोषदुष्टन्तु संस्कृत्य पुनरर्चयेत् ॥ ९१ ॥

नमु शिवं किं प्रार्थयेदिव्याकादशकनायामाद विधिरोमह-

स्वार्द ॥ ८३-८८ ॥

श्रीदेव्युवाच यथोक्तादि । नमु पूजावधे वति ॥ ८५ ॥ ८९ ॥

एवं माषिंत: सन् मौषदाराधन उवाच एकादशर्चनाराधे पत्या-

द्र ॥ ८९ ॥ ८९ ॥

महापीठे नादिनिलयेऽसर्वेद्रौष्ठाववर्ज्जिते ।

सर्वदा पूजयेत्सततं स्वं स्वमिष्ठं सुखासये ॥ १०२ ॥

यथातसृष्टं महामाये ! ऋणां कर्मानुजोभिनाम् ।

नःश्रेय वमाय तत् मवं सर्वश्रेष्ठं प्रकोच्तितम् ॥ १०३ ॥

जिना कम्प्रे न तिष्ठन्ति वागार्धमपि देशिनः ।

प्रानिच्छन्तोऽपि ववगारा: ऋष्यन्ते कम्प्रेवायुना ॥ १०४ ॥

कम्प्रणा सुखसङ्क्रान्ति सुखंसम्भान्ति कम्प्रणा ।

जायन्ते च प्रलीयन्ते वशंन्ते कम्प्रगो व्रतात् ॥ १०५ ॥

अतां बहुविधं कम्प्रं कयितं साधनान्वितम ।

प्रवर्तयेद् अनपबन्धनां दृश्वे स्थितिनिबन्धये ॥ १०६ ॥

सतो हि कम्प्रे हि विधिं शुभाशुभाशुभमेव च ।

ऋशुभाल कम्प्रगां यान्ति प्राज्ञिनस्तीव्रयान्तनाम ॥ १०७ ॥

कम्प्रगार्डप शुभादेव फलेष्ट्वासक्तचेतसः ।

प्रयान्त्याग्र्यान्न्यमते हि कम्प्रेष्टद्नलयान्तता: ॥ १०८ ॥

यावन्न चीयते कच्चे शुभं वाभम्भवं वां ।

तावन्न जायते मोच्चो ऋणां कल्यप्रदैरपि ॥ १०९ ॥

यथा लोहमयं: पाश्र: पाश्र: स्वर्गमयेरपि ।

तथा बन्धो भवेज्जोव: कम्प्रभिश्राशुभै: शुभै: ॥ ११० ॥

अथ क्केम् वगतार्कम् ॥ ११०=१०९ ॥

अयं नानाविधानि सुखवदापकाराणि प्रचुरसाधनसंयुता'न कम्प्राणि ।

आचर्यन्तानिं वच्चाननेव लोकाः सुज्ञिमधिगच्छेयुर्न तु कर्मभिर्नित ।

आ हनूं स्मपक्वते कम्प्रकोऽपि शुभादिल्यादि । हे देव ! शुभार्डप कम्प्रणो हेतो: फलेष्ट्वासक्तचेतसो जानाः कम्प्रकृत्कुनर्यान्तता: कम्प्रद्पेन्य ।

निगड न बन्धा: सन्ति लोकोऽकादृश्वत परखाके प्रयान्ति तस्मा: ॥

कुयोगे सततं कर्म कला कष्टमतान्यपि ।

नावन्न लभते मोक्षं यावत्त ज्ञानं न विन्दति ॥ ४८ ॥

ज्ञानं तत्त्वविचारेण निष्कामेर्गाढ़प कम्मेःगा ।

जायते चोत्तमस्तथा विदुषां निर्मैललात्मनाम् ॥ ४९ ॥

ब्रह्मादित्यगपद्यन्ते न मायया कल्पितं जगत् ।

मत्यमेकं परं ब्रह्म विदित्वैवं सुत्वो भवेत् ॥ ५० ॥

विद्याय नामरूपांगा नित्ये ब्रह्मणि निस्सुने ।

परिनिर्वृततत्त्वा नः स मुक्तः कर्मबन्धनात् ॥ ५१ ॥

न मुक्तिज्ञोपनिषदु वासमग्रतैरप ।

ब्रह्म वाङ्मात्र जानत्वा मुक्तो भवति देहभृत् ॥ ५२ ॥

ग्रामः साच्चो त्रिभुः पूगः सत्याद्धे तः परात्परः ।

देहखण्डप नदेहस्थो ज्ञात्वैव मोक्षभाग भवेत् ॥ ५३ ॥

बालक्रीडनवत् सर्वं रूपनामादिकल्पनम् ।

विद्याय ब्रह्मणस्तत्त्वा यः म मुक्तो नात्र संशयः ॥ ५४ ॥

मनसा कल्पिता मूर्त्तिं नृप्यां चेमामनाश्नुते ।

नाकातं पुनरावृत्त्या न्न मुक्तिभाजनस्तु न भवन्त्यलक्ष्यः ॥ ५५ ॥

न विन्दति न लभते ॥ ९७ ॥

न तु मोक्षैकतृषधनं ज्ञानं कषायतरपद्यने तद्राछ दारमिल्यातनः ।

तत्त्वविचारेऽपि ब्रह्मापो विचारेण क्षोभत मस्साम क्षोभाषानपस्स-

कार्यासु निर्मैललात्मनासु विमलान्तःकरणानां करषानाम् ॥ ९८ ॥ ९५ ॥

विद्यायेत्यादि । नित्ये चाविनाघ्र्मिन निश्चले पूर्वहूपपात्‌।्या-

र्गिन्, परिनिर्वृतं स्वस्यडनिष्पत्ते तत्त्वं याथाध्यं येन स परिनिर्वृ-

त्स्वः ॥ ९८ ॥ ९५ ॥

स्वप्नेऽपि न राज्येन राजानो मानवादृशा ॥ १९८ ॥

ऋषीणां भाषितुर्दार्घादिमूर्ताविवोच्वरमूढयः ।

किश्चिद्वपसा मानं बिना मोक्षं न यान्ति ते ॥१९९

माङ्गारसंयमल्लिट्टा यथेष्टाहारहुन्दिला: ।

मद्रामानविहीनाष्ठेऽपिविष्कृतिं ते ब्रजन्ति किम् ॥ २००

वायु:पषंकषातोयान्त्रतिनो मोक्षभागिन: ।

धनति चेत् पदका सुत्क्राः पद्युपविचलेष्टरा: ॥ ३२१

छत्तमो ब्रह्मसक्वावो ध्यानभावस्य मध्यमः ।

सुतिर्यपोडधमो भावो बर्हिः पूजार्घमाधमा ॥ ३२०

योगो जीवाश्चकार्थ्य पूजनं सर्वकामप्रदय: ।

सर्वं ब्रह्मेति विदुषो न योगो न च पूजनम् ॥ ३२२

मद्रामानं परं ज्ञानं यस्य चित्ते विराजते ।

किन्तस्य जपयज्ञैस्तपोभिनियमत्रते: ॥ १२४

जाते लादि । वाच्यो शुभागुमद्र्ट्टा विभुः व्यापकः पूंचः

स्वरूप: शाश्वत: शाश्वतोविजातीयसंगतभेदशून्यः ॥ ११६॥८५ ॥

तपस्या नष्टा नामाद्वयाह्मा ॥ ११६ ॥

निष्कृतितस्मिन्द्वैतं ब्रजन्ति प्राप्तुवन्ति ॥ १२० । १२१ ॥

उत्तम ऋष्यादि । मच्चोच वच वच्म्रश्च शवंशचार्द्धयुम्तमो

भाव: । उत्तमं भजयं भवतीस्थवच्म्रय: ध्यानभाव: ध्यानदू प' भजनम् ॥ १२२ ॥

योग ऋष्यादि । हृयं ऋजुंव भवतोति विधुवो जाततो ऋगसु

जीवात्मनोरैक्यमेव योगो भवति शिवकोययोः शिवकोचद्योरैक्य- मेव पूजर्न भवति तद्रिज्ञो योगो नास्ति तद्रिज्ञच' पूजनमपि नास्ति मत्य ॥ १२३ ॥

चतुर्दशगोत्रासः

सत्यं विज्ञानमानन्दमेकं ब्रह्मेति प्रतिपाद्यत । स्वभावात् ब्रह्मभूतस्य किं पूजा ध्यानधारणा ॥ १२४॥

न पापं नैव पुण्यं न स्वर्गो न पुनर्भवः । मापि ध्येयो न वा ध्याता सर्वं ब्रह्मेति जानतः ॥ १२५॥

ग्रयमात्मा सद्रा मुक्तो निलिंपः सर्ववस्तुषु । किं तस्य वभनं कस्यात्म त्रिमिच्छन्ति दृढीयः ॥१२६॥

स्वमायाराचितं विश्वं मवितर्क सुरैरपि । स्वयं विराजते तत्र स्वप्रविष्टः प्रविष्टवत् ॥ १२७॥

वृंहरन्तर्यशाकाशं सर्वेषामेव वसुनाशम् । तथैव भाति सद्रूपो ह्यात्मा साक्षी सदैकरूपः ॥ १२८॥

न वाङ्मनसक्त बुद्धत्वं नाम्नो योवनं जनः । सदेकरूपधीस्थो हि विकारपरिवर्जितः ॥ १३०॥

जन्मयोवनवृद्धो हि येन दृष्टैव न चाक्मनः । पश्यन्तोडपि न पश्यन्ति मायामायामनोदृढय ॥ १३१॥

सत्यमित्यादि । विच्चानं हि तस्माद् वस्तुत एकं तत् श्रुतेतस् मुक्त्वा वृत्तिहेतुत्वं न पुनरुत्पद्यते । निर्विकल्पे चानाश्रितः ॥ १३५॥

नव्वातनो देहकृत्पं वभनमश्नुते न कभुसुच्यते व्यामात्र मुक्ता छुक्त रत्यादि नलाच्छ स्वमायेल्यादि । व्यपितर्क मृं विन्द्रती यसु ॥ १३५॥ १३८॥

जतुः जन्म चातनो वावत्वादेरमावे छेठनाच्छ महैकदूशे हताश्रयेन ॥ १३०॥

तर्हि कस्य जन्मादिकं भवति तदोच्यते ।

यथा मरावतोयस्य' रविं पश्यत्यनेकधा । तथैव मायया दृष्टे बहुधात्मानमौचते ॥ १३२ ॥

यथा सलिलचन्द्रस्य' मन्यन्ते तज्ज्ञते विधौ । तथैव बुद्धे शास्त्रस्यं पण्डित्यामन्यकोविदाः: ॥ १३३ ॥

घटस्थं यादृशं व्योम घटे भन्नेडपि तादृग्रम् । नष्टे दृष्टे तथैवात्मा समरुपो विराजते ॥ १३४ ॥

ग्रात्मज्ञानमिदं देहि ! परं मोक्षैकसाधनम् । जानन्निहैव मुक्तः स्यात् सत्यं सत्यं न संशयः: ॥१३४॥

न कर्मीणा विमुक्तः स्यान् सततया धनेन वा । आत्मनो ज्ञानमात्रेण मुक्तो भवति मानवः ॥ १३५ ॥

प्रियो ह्यात्मैव सर्वेषां नात्मनोडन्यत्परं प्रियम् । लोकेऽस्मिन्नात्मसम्पन्नात् भवन्त्यन्ये प्रियाः प्रिये ! ॥ १३६ ॥

ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञाता त्रितयं भाति मायया । विचार्यं माये वितये ग्राह्यै वैकोटऽस्म्रियते ॥ १३७ ॥

ज्ञानमात्रैव चित्तूपो ज्ञेयमात्रैव चिन्मयः । विचार्य स्वयमेवात्मा यो जानाति स आत्मवित् ॥१३८॥

एतत्त् कोथित मज्ञानं सौचादिविचारिकारिषु । चतुर्विंधावधूतानामेतदेव परं धनम् ॥ १४० ॥

श्रीदेवि, वाच । द्विविधावश्यमो प्रोक्तो ग्राह्यस्तो भैक्षुकस्स्थया । क्रियमिदं शृयते 'चित्रमवधूताशतुविंधा: ॥ १४१ ॥

नहि तस्सहेहस्स्थित चात्मा नानारूप: प्रतोयते कथमुच्यते सदै- वद्‌ प हरि तत्सारू यघतेरादि ॥ १४२ ॥

तस्मात् निधौ शिष्यगते चन्द्रे वक्त्रादि: व्याकृतौ: ॥१९८॥

चतुर्दंशोऽध्यासः ।

श्रुतं वैदितुमिच्छामि तत्वतः कथय प्रभो ! । चतुर्विधावधूतानां लक्षणं सविस्तरतः । श्रीसदाशिव उवाच ॥ १४२ ॥

ब्रह्ममन्वोपासकां ये ब्राह्मणाः सव्रतियादयः । गृहाश्रमे वसन्तोऽपि श्रेयास्वे यतयः प्रिये ! ॥ १४३ ॥

पूर्वामभिषेकविधिना संस्कृता ये च मानवाः । श्रैवावधूतास्ते श्रेयाः पूजनोयाः कुलार्चिन्ते ! ॥ १४८ ॥

वैष्णावधूता: शैवाश्च स्वाश्रमाचारवर्तिनः । विद्यध्रु: सर्वकर्माणि मदुद्देशितवशं न च ॥ १४५ ॥

विना ब्रह्मोपतिं चरन् तेषां चक्रार्पितं विना । निषिद्धमन्नं तोयश्च न गृह्होयुः कदाचन ॥ १४६ ॥

ब्राह्मणावधूतकौतानां कौलानामभिषेकिष्याम् । प्रागेव कथितो धर्मः श्राचारस्य वरानने ! ॥ १४९ ॥

ज्ञानं संयाग्रनं पानं दानं च द्वाररक्ष्यपम् । सर्वमागममार्गेण श्रैवब्राह्मावधूतयोः ॥ १४७ ॥

वैष्णावधू तो द्विविधः पूर्वपूर्वविभेदतः । पूर्णः परमहंसाख्यः परिव्राडपरः प्रिये ! ॥ १४८ ॥

कतावधू तसंस्कारो यदि स्यात् ज्ञानदुर्बलः ।

चतुर्विधानामवधूतानां लक्षणं विशदादिमच्छली श्रीदृश्य वाच दिविधाविल्यादि ॥ १४१ १४२ ॥

श्रोदेव्यैवं प्रार्थितः सन् श्रीसदाशिव उवाच ब्रह्ममन्वोपासका ये सद्यादि ॥ १४८ ॥

विद्यध्रु: कृत्य ॥ १४८-१४५ ॥

तत्र लोकालये तिष्ठमानं स तु प्राधयेत् ॥ ९४ ॥

रचनं स्वजातिचिह्नस्य कुर्वन् कर्माणि कौलवत् ।

सदा व्रतपरो भूत्वा साधयेत् ज्ञानमुत्तमम् ॥ ९५ ॥

श्रों तत्संमन्त्रयेच्छायं सोऽहममिति चिन्तयन् ।

कुर्वीताराधनं चित्तं कम्प्रे मदा वैराग्यमाश्रितः ॥ ९६ ॥

कुर्वन् कर्माण्यसक्तो न लिजोऽन्वेति नो रसन् ।

गृणातामानसोदितं तथव्रतातवधीरितः ॥ ९७ ॥

श्रों तत्संर्द्धिं मन्त्रे वा नो नय न कुत्रचिद् व्रते !

न तद् व्र्यो वाच्य, नामौत्सुक्ययोगे तत्र भयं न च ॥ ९८ ॥

जपां होमः प्रतिष्ठा च संचाराय विधीयते ।

श्रों तन्मन्त्रस्य सम्प्रदाः सम्यङ् निधि: च्य न सं . . . :॥ ९९ ॥

किन्त्वे बन्धुभिरेवैः तन्मध्ये भेददर्शनैः ।

ब्राह्मे पात्रे मन्त्रे या सर्वकृदृशि साधयेत् ॥ १०० ॥

सुखसाध्यमवाच्यं च सम्प्रदायफलदायकम् ।

नास्ये तद्वामहस्तादुपायान्तरमीक्षते ! ॥१०१॥

पुरः प्रदेये देये वा लिखित्वा धारयेत्तमम् ।

गुह्यस्तस्य महातत्त्वं देयः पुङ्खमयो भवेत् ॥ १०२ ॥

निगमागमतत्त्वज्ञां मारातमारतरौ मनः ।

श्रों तत्सदिति देवेय ! तवाग्रे सत्यमोदितम् ॥ १०३ ॥

व्यापरः श्रमूर्छः ॥ १५६—१५७ ॥

यथा श्रोंतत्सदिति मन्त्रस्य माहात्म्यमाह चोत्तमसदिति वाच्ये शेत्यादि: । समाचरेत् क्रियातन्त्र ॥ १५८—१५९ ॥

पूर्वमे श्रों तत्सदिति मन्त्रस्य ॥ १५९—१६० ॥

अत्राविष्टुर्महेशानां भक्ता ताजुगिरःशिखा: ।

प्रादुर्भूतोडयमो लिङ्गस्तत्स्थः सर्वमन्योऽस्तमोऽस्तमः ॥ १६८ ॥

चतुर्विधानांवतानामन्ये शामपि वसूनाम् ।

मत्स्यान्तैः शोधनैस्तत्र स्वाधेतेन योधितम् ॥ १६९ ॥

पश्यन्तु सर्वज्ञ सत्रूपं लपंस्तत्सममहामनुम् ।

खेच्छाचारः शुचिःस एव भुवि कौलराट् ॥ १७० ॥

जपादेः स भवेत् सिद्धो मुक्तः स्वादर्थाचिन्तनात् ।

साध्यात् ब्रह्मस मो देहो सार्थमेनं जपनं मनुम् ॥ १७१ ॥

त्रिपदोदयं महान्तः सर्वकार्यकरं परम् ।

साधनादेश्य मन्त्रस्य भवेऽपि लयङ्गयः स्वयम् ॥ १७२ ॥

युग्मं युग्मपदं वापि प्रत्येकं कपटमेव वा ।

जप्यै तस्य महेशानि ! साधकः सिद्धिभाग् भवेत् ॥ १७३ ॥

शैवावधूतसंस्कारविधूताखिलकल्मषः ।

नापि दैवे न वा पित्रे नार्षं कुचेर्धिकारिता ॥ १७४ ॥

चतुर्णामवधूतानां तुयोग्या हंस उच्यते ।

वयोन्ये योगभोगाढ्या मुक्ताः सर्वे त्रिशोपमा: ॥ १७५ ॥

हंसो न कुय्यांत क्लोशक्रं न वा भातुपरिप्लुतम् ।

प्रारब्धमग्रन विहरेविवेधविविधवर्जितः ॥ १७६ ॥

॥ इति वातुलोत्तरागमः ॥

वतुलोत्तरागमे । वातुलोत्तरागमं भद्रपद्यं नेऽत्र लिखि-

वान् ॥ १७६-१७७ ॥

वतुलोत्तरागमः ॥ १७७ ॥

त्यजेत् स्वजातिविच्छिन्नानि कर्मोभयगृहमेधिनाम् । तुरोयो विचरेत् चौप्यां निःसङ्गो निरुद्यमः ॥ १८८ ॥

मडात्मभावनतुष्टः शोकमोहविवर्जितः । नित्यंकेतोस्त्रितत्त्वः स्यान्निद्रः निष्प्रपञ्चः ॥ १९० ॥

नापेक्षां भवच्यपेक्षाणां न तस्य ध्यानधारणाः । मुक्तौडविरतो निःकेङ्क्षो ह्यमाचारपरो यतिः ॥ १९१ ॥

इति तेऽ कथितं देवि ! चतुर्यां कुलयोगिनाम् । न च तां मविस्रेक्ष्येण साधनां मन्त्रमात्रपिणाम् ॥ १९२ ॥

एतेषां द्रग्रेनमप्यादानापात पवितोष्मगात् । मुक्त्वैषां फललोभेन न मनुज्येनाम् ॥ १९३ ॥

पृथिव्यां यावान् तौर्थ्योऽपि पृथक्त्वेन्वार्ताऽपि याविन च । कुलसत्यामिनां देहेऽ सन्ति तानि सदा प्रिये ! ॥ १९४ ॥

तं धन्यास्मे कतार्थोऽस्मि तं पश्यास्ते कताध्वरः । यं राघीताः कुलद्रव्यैर्मोनवैः कुलसाधकैः ॥ १९५ ॥

सप्रार्थचर्योऽति सौचिता मुख्यः सृक्षतामियात् । स प्रभवेऽपि भवत्य् स्यात् येषां संसर्गमात्रतः ॥ १९६ ॥

गृहमेधिनाम, गृहभ्यानाम् । निरुद्यमः, स्वात्मपूरोर्गनिरांध्र- न व्याघारमूल्यः ॥ १६९ ॥

मडात्म त्यादि । भारः, चिन्तनम् । निमिंकतः, नियतचमत्कृत- नू न्यः । तत्र तु, सङ्केतोऽत्र ॥ १९०—१९२ ॥

व्याखावधूतानां माचाह्यमाद्य एतेषामिलादिभिः ॥ १७२ ॥ १९४ ॥ कुलद्रव्यैः मद्यादिभिः ॥ १९५ ॥ १९६ ॥

चतुर्दशोऽध्यायः।

कराताः पापिनः क्रूराः पाखण्डा यवनाः खसाः।।

गुडान्ति येषां संसर्गमात्रान् विना कोऽन्यमवञ्चयेत्॥ ८९ ॥

कुलत्थैः कुलद्रव्यैः कौलिकान् कुलयोगिनः।

येडच्र यत्सकृत् भक्त्या तेडपि पूज्या महौतले॥९०॥

कौलधर्मान् परो धर्मो नास्त्येव कलयन्नने !।

अन्यजोऽपि यमार्षित्य पूत: कौलपदं ब्रजेत् ॥ ९९ ॥

करिपादे विलीयन्ते सर्वप्राणिपदे यथा।

कुलधर्मे निमज्जनित सर्वे धर्मास्तथा प्रिये ! ॥ ९२ ॥

अहो पुष्टतमा: कौलास्तोऽधरूढा: स्वयं प्रिये !

ये पनन्त्यात्मसंघान् कुलचक्रे चक्रपार्श्वगान् ॥ ९८ ॥

गण्नायां पतिताभंसी यान्ति गाढ़े यतां यथा।

कुलाचारेऽपि सवैं गच्छन्ति कौलताम्॥९४॥

यथार्णवगतं वारि न पुनर्गर्भावनाप्र यात्।

तथा कुलाम्ब,धौ मग्ना न भवेयुर्ज्जना: पृथक् ॥९३॥

विप्रादन्यत्परं नास्ति हिपदं येडच्र भूतले।

तत् सर्वेडस्मिन् कुलाचारेऽपि भवेयुरधिकारिगा: ॥ ९८ ॥

ग्राह्यतां कुलधर्मेऽस्मिन् ये भवन्ति पराङ्मुखाः।

सवधर्मैरपरिभ्रष्टास्ते गच्छन्त्यधमां गतिम् ॥ ९४ ॥

प्रार्थयन्ति कुलाचारं यै केचिदपि मानवाः।

तान् वश्चयन्त कुब्जीशोऽरौ नरकं ब्रजेत् ॥ ९६ ॥

पाखण्डा: चाखडालवेषा:॥ ९७ ॥

कुलतथ्वे: सांप्रदायै:। कुलद्रव्यै: मद्यै: ॥ ९७—९८ ॥

मण्डनिर्‌वाणतत्त्वे ।

वाच्यालं यचनं नौचं मत्त्रा क्रियमवच्रया । कोशं न कुय्यांत य: कोश:सोडषमो वात्यधोगतिगांइड९ गताभिषेकात् यत् पुष्यं परसर्वाङ्गतेरपि । तत्रात् कोटिगुणं पुष्यमेकस्मिन् कोविदे द्वाते ?९९ ये ये वर्षा: पितो सन्ति यथार्हंसमुपाश्रिताः । कुला भवन्तस्ते पाथेयसंप्का यान्ति परं पदम् ॥९८॥ शैवधर्माश्रिता: कोशा: तीर्थरूपा: शिवालकाः । द्वे हि न सदृशा प्रे मृपा पूज्या मान्या: परसपरम् ॥९९॥ वर्जुनालं किसुक्के न तवापे सत्यसुच्हते । भवाभ्यतरेषु यत: कुलधर्मा डति नीपर: ॥ ९०? ॥ क्रिचिते सघयाः सर्वं कीचिते पापसच्यया: । दद्यालते कम्प्रजाचांन् कुलधर्म्मान्नहिेष्यत ॥ १८२ ॥ सत्यव्रता ब्रह्मनिष्ठा: क्रपयाइइय मानवाञ् । पावयन्ति कुलाचारैस्तो श्रेया: कौलिकोत्तमा:॥१८३॥ प्रति ते कथितं देवि ! सर्वकामीनिर्निर्झयम् । मण्डनिर्‌वाणतत्त्वस्य पूर्वार्ङ्ं लोकपावनम् ॥ ९८८ ॥ य हि नं मृषुयादृत्यं श्रावयेच्चापि मानवाञ् । सर्वपापविनिर्मुंक्त: सोऽन्ते निर्वाणमाप्नुयात्॥९८४ सर्वाङ्गमातां तन्वार्पां सारात्सारं परात्परम् । तन्त्रराजमिदं ज्ञात्वा जायते सर्वगालंकृत॥ ९८६ किन्तस्य तीर्थक्रमषे: किं यथैर्जंपसाधने: । ज्ञानकैतष्हातस्य कस्यपाश्रैविनिर्झते ॥ १८७ ॥ मन्क्षया डरिजिज्ञासा डति ०१८ ।

स विज्ञः सर्वगास्त्रेषु सर्वधर्मान्प्रविष्टं वरः !

स ज्ञानी ब्रह्मवित् साक्षात्तदेजति कालिके ! ॥ ८२५ ॥

फलं वेदे: पुरापीय स तं तिन: संहितार्तिभि: ।

किमन्यै बंधुभि: स्थाने द्राल्ते दं सर्वंविद्ववेत। ९८५ ।।

मासौद्र गुप्तातमं यस्मे साधनं ज्ञानमुत्तमम् ।

सव प्रश्ने न तत्वे डंकि:स्ततं सर्वं सुप्रकाशितम् ॥ २०० ॥

यथा त्वं ब्रह्माग: शक्तिमान् प्राणाधिकां परा ।

महानिर्वाणतन्त्रं मे तथा जानोहि सुव्रत ! ॥ २०? ॥

यथा नेह हिमस्थानं तारकासु यया यगो ।

भाक्तांस्तेषु बल्लेषु तन्वन्/र्जिनं तथा ॥ २०? ॥

सर्वधर्ममयं तत्वं ब्रह्मज्ञानैकसाधनम् ।

पठित्वा पाउत्रिवार्तपि ब्रह्मज्ञानो भवेदर: ! २०२ ॥

विद्यातं यस्य भवने सर्वतत्त्वान्तमोत्तमम् ।

न तस्य वंग देवेभंग ! पशुरभवाति कांहंचिन॥ २०८ ॥

पज्ञान्ति:मरान्धोऽपि मूर्ख: कम्में नडौडपि वा !

सृग्वनेतस्य हातन्त्रं कम्मेवन्ध्यादृशृश्यते ॥ २०५ ॥

एतत्तत्वस्य पउनं सृवगं पूंजनं तथा ।

वस्तुनं परमेश्रिन् ! त्रिगां कैवद्यदायकम् ॥ २०६ ॥

उत्कं वर्णीधं तत्वमेकैकाख्यानमयुतम् ।

सर्वधर्मोऽन्वतं तत्वं नातःपरतरं क्वाचित् ॥ २०? ॥

पाताललचकं भूतत्रज्यार्तियक्रतसमन्वितम् ।

॥ इति महानिर्वाणतन्त्रे साधनमालामहोदधौ य इदं पठुपुराणत्व-ख्यातनिदर्शितम् ॥ ९५४ ५०? ॥

महानिर्वाणतन्त्रे ।

परार्थमथ्य वो वार्त्ता स सर्वज्ञो न संगयः ॥ २०५ ॥

परार्थसहितं यत्प्रेनं जानन्वती भवेत् ।

विक्रिलिब्रान्तिं वै लोकैरिहैतु काथितुं चमः ॥२०६॥

शान्ति तन्न्वाभि बहुधा प्रास्त्वाभिर्विविधान्यपि ।

महानिर्वाणतत्त्वस्य कलां नार्हन्ति षोडग्रोम्॥२८०॥

महानिर्वाणतत्त्वस्य माहात्म्यं किं ववक्षीम ते ।

विदित्ले तम्महातन्वं ब्रह्मानिर्वाणमाप्नुयात् ॥ २८१ ॥

इति श्रोमहानिर्वाणतन्त्रे संवलोत्तरेखरे महोभयंकरे ।

षटरे श्रोमराद्वासमदाश्रयस्म पादे पूर्वंकागड़े fिखिलक्‍ष

स्यापमचतुर्बंधवधूर्न,वरकाक्षणं नाम

षवदंशोऽस्स्राष: ।

समात्तोऽयं ग्रन्थ: ।

तेजःषु नैजवन्हु ॥ २०२-२३३ ॥

इति श्रोमहानिर्वाणतन्त्रे टोकायां चतुर्दंशोऽलाष: ।