1. Maitariya Upanishad Edward Byles Cowell Asiatic Society 1935

7.665

BIBLIOTHECA INDICA A COLLECTION OF ORIENTAL WORKS

मैत्र्युपनिषत्।

THE MAITRI

OR

MAITRĀYANĪYA UPANISHAD

WITH THE COMMENTARY OF RĀMATĪRTHA AUTED WITH AN ENGLISH TRANSLATION BY E. B. COWELL, M.A., of Sanskrit in the University of Cambridge

(RE-ISSUE)

SIR WILLAMJONES!

x Number Issue Number

42 1520

Faso. 3 New Series

MDCCXLVI-MDCCXCIV

(Concluding Fascicle)

CALCUTTA: Printed at the Baptist Mission Press 'ublished by the Asiatic Society of Bengal, 1, Park Street 1935

NOTICE

BIBLIOTHECA INDICA PUBLISHED BY THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL

THE Bibliotheca Indica is a collection of works belonging to or treating of Oriental literatures and contains original text editions as well as translations into English, and also bibliographies, dic- tionaries, grammars, and studies. The publication was started in 1849, and consists of an Olel and a New Series. The New Series was begun in 1860, and is still running. The issues in the series consisted originally of fascicles of 96 or 100 pages print, though occasionally numbers were issued of double, triple or larger bulk, and in a few cases even entire worke were published under a single issue number. single issues are made as much as possible to co volumes. Several- different works are always progress. Each issue bears a consecutive iss Old Series consists of 265 issues; in the New 1st, 1935, inclusive, 1,515 issues have been pu 1,780 issues represent 254 different works; thest represent the following literatures :- Sanskrit, Prakrit. Rājasthāni, Kāshmīrī, Hindī. Tibetan. Arabic, Persian. Several works published are partly or wholly sold out, o, are still incomplete and in progress. A few works, though in plete, have been discontinued. Two price-lists concerning the Bibliotheca Indica are avai and may be had on application. One describes the Indian the other the Islamic works published in the series. These are periodically revised. The standard sizes of the Bibliotheca Indica are three :- Demy (or small) octavo. Royal (or large) octavo. Quarto. The prices of the Bibliotheca Indica as revised in 1923 € based (with some exceptions) on the following scale per unit 96 or 100 pages in a fascicle as the case may be :-

"P. ACADE'TY OF SANS(RIT KESEARCF

NKARNATAX 4 13150 Accn. No

मन्र्युपनिषत्। गमतौर्थविरचित दौपिकासिता।

ॐ ब्रह्मगा नमः प्रणम्य रामं प्रणताभयप्रदं गुरुंस्तथा कष्णमुखांस्तदात्मनः। मैचरायणानां श्रुतिमौलिमर्थतः प्रसाध्य विष्णो: परमे पदेडर्पये ॥ १ ॥ "ब्रह्मयज्ञो वा एष" दृत्याद्या मैत्रायणनामुपनिषत्। तस्याः पूर्वकाण्डेन सम्बन्धः । काण्डचतुष्टयात्मके प्र्वस्मिन् ग्रन्थेऽनेकानि कर्माण्यग्निहेचादौनि विहितानि। तानि चोच्चावचफल्तार्थतया श्रतानि यद्यपि, तथापि न परमपुरुषार्थपर्थवमितानि, यतः साध्यफलानि तानि. माध्यञ्वानित्यं या्तकं तदनित्यमिति नियमात्। श्रतिश्चात्र भवतति- 'तद्थेह कर्मचितो खोकः चौयत ण्वमेवामुत् पुष्यचितो लोक: चौयते' (छ्ान्दो० प्र० ८) दूति 'यदिह वा अरप्यनेवंविन्महत्युष्यं कर्म करोति तङ्कास्यान्ततः चौयत एव' (बहदा० भ्र०१ । ब्रा०४) दति च। तथा-

कायं फ्लोक व्नन्दाश्रमग्रथ्थावलोमुद्धितपुस्तकधिक्ी वर्तते।

२ मैथ्य प्र निषत्। [१मः प्रपाठक ]

'यो वा एनदर्चर गार्ग्यविदित्वास्मिल्लोके जहोति यजते तपस्तप्ते बहनि वर्षमहस्राषन्तवदेवास् तङ्गवति' (दददा० प्र ०३ । ब्रा ० ८) द्वति च। तस्म्रात् खभावतो नित्यनिरतिभय- पुरुषार्थारथिनः पुंसोऽभिलषितसाधनोपायप्रदर्शनाय प्रवर्तमानो वे दोडना दिभवपर म्परानुभूतानेक विषयवासनावा मितान्तःकरणं वास- नापरवभनतया प्रवर्तमानं विषयासक्तमानसं प्रति सहसा विषय प्रवणतापरावर्तने(१) परमपुरुषार्थरूपाविद्यानिवृत्तिपरमानन्दावि- र्भावसाधनप्रत्यगात्मतत्त्वब्रह्मप्रवणतामापाद परं ब्रह्मात्मतत्त्वं बोध- वितुमभ्रक्नुवत्नादौ कर्माएयेव पुरुषार्थसाधनतयोपदिभति, पुनस्तचैव निष्ठां सम्पाद्य तन्निष्ठस्य नित्यनैमिन्निककर्मानुष्ठानप्रभावतः श्रनैः पुद्यमानान्तःकरणख पुनरीश्वरापणबुद्मैव निष्कामकर्मानुष्ठाना दतितरां शुद्धान्त:करणस्य नित्यानित्यवस्तुविवेकवत दहासुचार्थ- भोगरागशून्यस्य प्रमद्मादिसाधनवतो Sधिकारसम्पत्तिमालच्य प्रत्यगात्मतत्त्वं ब्रह्माघ्यारोपापवादन्याये- नावगमय्य स्वयञ्ज तेनैवावगमेन सह तस्तिन्नेवात्मतत्त्वे ब्रह्मषि विलीयमानो ब्रह्मात्ममाचाद्दयं सत्यज्ञानानन्तानन्दैकरसमवतिष्ठत द्ति पूर्वापरभावेन कर्मज्ञानकाण्डयोर्हेतुहेतुमद्भावः सम्बन्धः सिद्धूः। तदनेन व्यास्ेयोत्तरकाएडम्य विषयप्रयोजनाधिकारिणो दर्णिना: । विषयस्य चात्मतत्त्वस्य वेदान्तापरमानासिद्धूतया(२) व्यास्यय न्यप्रतिपाद्यताऽर्थात् सिद्धेति ग्रन्थं पद्शो यथामति व्याख्यास्ामः । पूर्वत्र चयनादिकर्माSSम्नातं, (१) नाउड़ इन पु० पा०। (२) वेदान्तर इति पु० पा०।

[१ मः प्रपाठक:। दौपिकामड्िता 3

ब्रह्मयन्नो वा एष यत्पूर्वेषां चयनं। तस्माद्यज- मानश्चित्वैतानग्रौनात्मानमभिध्यायेत। म पूर्णः खलु

तच्चा अरिष्टोमातिरिक्ानां मर्वेषां यजकतनां माधारणं, तावता सर्वाष्टेव कर्माप्यपल्तक्षणलेन म्होतानि, तथा च सर्वेषां कर्मणां परमात्मज्ञानजन्मोपकारकतवेन परमपुरुषार्थहेतुत्वं दर्भचितुं श्रुति: प्रवट्टते । "ब्रह्मयज्ञो • चयनं" द्ृति। यदिदं पूर्वेषां कर्मप्रकरणेक्कानां कर्मणां चयनं चयनादि सर्वं कर्म एष ब्रह्मणः परमात्मनो यज्ञो यजनं पूजनं वे असिद्धं, 'यजो वे विष्पुरयंज्ञेनेव यजञं सन्तनोति' दृति श्रुत्यन्तरात्। अ्रच चयनग्रइणमखां माखायां प्रथमकाण्ड चयनस्यानानात्। प्रर्वच विद्ितानि मर्वाणि कर्माशि परमे- श्वरारपणबुद्या फलासत्रिं परत्यव्यानुष्ठेयानौति तात्पर्यार्थः । तथा च भगवानाह (गौ० त्र० ५ । झो०१०) "ब्रह्मप्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्का करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपचमवासभसा"। दति। यस्माड्वह्मपूजनार्थमेव सर्व कर्म "तस्मात् • ध्यायेत्" दति। यजमान: कर्मण्यधिरृत एतान् पर्वोककानगौंखित्ा अ्रग्रिचयनान्तं सवें कर्म यथाधिकारं निर्वत्य तत्प्रभावलव्धान्तःकरणर्शङ्गिः सन्नात्मानं प्रत्यस्षं वच्चमाणलचपमभि अ्रभितः सर्वात्मब्रह्म- भावेन ध्यायेत् निरन्तरं चिन्तयेदित्यर्थः। श्रत्र क्क्ाप्रत्ययनिर्दे- गोऽनुष्ठानात्मध्यानयोर्नैरन््यपरो न भर्वात, किन्तु पूर्वकालत्-

मैचप्रनिषत्। [१मः प्रपाठ :] OC

वा अद्ाऽविकल: सम्पद्यते यन्ञः। कः सोऽभिध्येयो- डयं यः प्राणास्थः। तस्योपास्थानं॥ १॥ माचपर: तथा चास्मिन जन्मनि जन्मान्तरे वा वृत्तकर्मानुष्ठान- कृतश्द्यतिप्रयफलं विविढिषां प्राप्य कर्मभ्यो व्युत्थाय प्रत्यक्तत्त्व- ब्रह्मविचारपरो भवेदित्यभिप्रायः । एवं सति किं स्ादित्येतदाह "म पूर्ण: • यज्ञः" दृति। स यज्ञः प्रागनुष्ठितः खलु निख्चितं वे प्रमिद्ध अ्रद्धा माचात् निरुपचरितं पूर्णः पूर्णफलः सम्पद्यते यद्ा स यज्ञो यजमान: 'यज्ञो वे यजमानः' दति श्रुतेः, पूर्णों- डध्यात्मपरिच्चेदाभिमानहान्याऽनवच्च्िन्नः परमात्मा सम्पद्यते, भ्रड्धा खलु वे द्ृत्युक्तार्थम्। आ्रात्मानमभिष्यायेदित्युक्ततं ध्ययमात्मानं प्रश्नप्रतिवचनाभ्यां मङ्गपतो निर्दिपति "कः स • प्राणाख्ः" दृति। स आरत्माभिध्येयः पूर्वोक्त: कः किंखरूपः किम्प्रमाएक- स्चेति प्रश्नभागार्थः । यः प्राणाखय्यः प्राणेन प्राणनेन प्राणनादि- व्यापारेणाखयायते प्रस्ायतेऽसीति निश्चौयते द्वति प्राणख्योडयं स ध्येय आ्रत्मेति प्रतिवचनभागार्थः । तथा च श्रुति :- 'को ह्येवान्यात् कः प्राणाद्यदेष आ्रकाश आरनन्दो न स्यात्' (तेन्ति० उ०) दूति। 'यः प्राणन प्राणिति स त आरत्मा सर्वान्तरः' (बहदा० श्र० ३। ब्रा ० ४ ) दूत्याद्या च। यो देहादिम द्वाता च्यात्मा मोडभिध्येय दूत्यर्थः। उक्रार्थमङ्गहप्रपञ्चनं प्रतिजानौते "तस्यो- पाख्यानं" दृति। तस्य प्राणाख्यस्यात्मन उप समोपे आ्रख्यानं तत्खभावस्य स्पष्टकथनमारभ्यत दति वाक्यभेष: ।। १ ॥

[१मः प्रपाठक्:। टोपिकामाइिता

ृहद्रथो वै नाम राजा विराज्ये पुतरं निधापय- च्वेदमशाश्वतं मन्यमान: शगोरं वैराग्यमुपेनोऽरएयं fर्जगाम। म तच परमं तप आम्थायादित्यमुदौक्ष- मागा ऊर्द्धबाहुस्तिष्ठति। अन्ते महस्स्य* मुनेगन्ति-

रहद्रथो वा दत्याद्याम्यायिका सुखावबोधार्था तपोवैराग्ययो रात्मज्ञानाङ्गत्वस्यापनार्था च "वह्द्रथो • निर्जगाम" दति। विविधं राज्यमम्मित्तिति विराज्यं तम्िन विरान्ध सार्वभौे आधिपत्ये इत्यर्थः। निधापयितवा मन्त्रिभिर्निधानं स्वापनं कारयित्वेत्यर्थः । राज्यस्येवने पुत्रमभिषिचेति यावन। सयं जीवति सति पुत्रस्य राज्यदाने निमित्तमाह, ददममिति। ददं शरोरमश्नाश्वतमनित्यं मन्यमान इति मम्बन्धः । वैराग्यं राग निवृत्तिं उपेतः ऐहिकासुभनिकभोगरगविनिर्मुत्त इत्यर्थः । अररथन ग्राम्यजनवर्जितं विविक्रमभयं देवं प्रति निर्जगाम प्रस्थित दत्यर्थः । "स तन • तिष्ठति" दूति। तवारणे स राजा रह्द्रथनामा परमं दुष्करं कायभोषलचणं तप आ्स्थायोरई्बाड्फर्ड्धोक्कत- बाज्दय शदित्यं सवितारसुटीक्षमाए: सवितर्यारोपितटृष्टिः मन् तिष्ठति प्तिष्ठदित्यर्थः । तपम सिर्गचत्तानामभौष्टमि्धिरव श्यभभाविनौत्यभिप्रेत्याह "शरन्त महम्त्रस्यान्तिकं ० शाकायन्यः" दति। महस््म्य संवत्गणमिति श्रेष: । एवं तपाम स्थितस्य राज्ः

सहसाइस्या इति पु० पा०

मैश्युपनिषत्। [१ मः प्रयाठक:]

द्वगवाञ्छाकायन्यः। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वरं दणोष्तेति राजानमब्रवौत्। स तस्म नमः छत्वोवाच। भग- वन्नाइमात्मवित् त्वं तत्त्ववित् शुश्रुमो वयं स त्वं नो ब्रहौति। एतहत्तं पुरस्ताद्ुःशक्यमेतत्प्रश्नमैक्षाकान्यान्

सवत्सराणं सम्बन्धः । महस्राहस्वेति पाठे महस्त्रदिवसात्मककालस्ान्त दति योज्यम्। शाकायनस्थापत्यं प्ाकायन्यस्तन्नामा कव्विदृषिः, तस्या- भौष्टवरदानमामर्थ्द्योतनाय विभेषणानि, अ्रधूमकोऽग्रिरिवेति, उपभ्ान्तविचेप दूत्यर्थः। तेजमा खप्रभया ब्रह्मवर्चसेनेति यावत्। निर्दहन्निवान्यानभिभवन्निवेत्यनेनाज्ञानसंभया दिप्रतिबन्धर हितं तत्त्व- ज्ञानमस्यास्तौति द्योतितम्। कुत एवम्प्रभावोऽयमित्यतो विशि- नव्यात्मविदिति। आ्रात्मतत्त्ववित्वे लिङ्गमाह, भगवानिति । 'उत्पत्ति प्रलयञ्ञैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्याज्ज स वाच्यो भगवानिति'। (विष्णु पु०अं०६। श्र० ५) दूति स्मृत्युत्को भगवच्छ्दार्थः सर्वज्ञ दत्यर्थः । आरागत्य कि कवतवानिति तदाह "उत्तिष्ठ० अ्रब्रवौत्" दूति। स्पष्टोऽर्थः । ततो राजकृतमाह "स तस्ै ० उवाच" दति। तस्मे शाकायन्याय स राजा नमो नमनं नमस्कारं कला तं दण्डवत्प्रपम्योवाचोक्तवान्। किसुवाचेति तदाह "भगवन् ब्रहौति" दूति। दृत्युवाचेति सम्बन्धः । हे भगवन् पूजावन् ऋ्रहमात्मविन्र आ्रात्मतत्त्ववित्र भवामौत्यर्थः । त्व तत्त्वविदात्मत- लम्य वेत्ता, द्वति शब्दोऽत्राध्याहार्यः। दूति वयं शडुश्रम विसर्गान्त-

[१मः प्रपाठकः] दीपिकासहिता।

कामान् दृणौष्ठेति शाकायन्यः । शिरमाऽस्य चरणा- वभिमृशमानो राजेमां गाथां जगाद ।।२ ।।

पाठः क्वान्दमः । अतः स तमात्मतत्त्व नोऽम्भ्यं ब्रुह्धि प्रतिपाद- येत्यर्थः । एवं पृष्टवते शाकायन्यः किमाहेत्येतदाह "एतत् प्ाकायन्यः" दूति। यत् त्वया पृष्टमात्मतत्त्वमेतद्वस्तु पुरस्ादतौते काले वृत्तं सिद्धूं निर्णोतं पूर्वतनैकषिभिरिति योज्यम्। दूढानौं त्वेतत्प्रश्न्मं दुःशक्यं, लिङ्गव्यत्ययेन एष प्रश्नो दुःभक्यो दुःशक द्वत्यर्थः । यद्वा एतहृत्तमेतस्यात्मतत्त्वस्य वृत्तं याथात्यं एतत्प्रश्ननं प्रश्नवचनञ्ज पुरस्तात् प्रथमं चित्तैकाय्यादिति यो्यं, दुःभक्यं दुःशकं वत्रुं शोतुं च, दुर्लभमेतदित्यर्थः । तथा च श्रुतिस्तौ- 'श्रवणायापि बडभिर्यो न लभ्यः श्टखन्तोऽपि बहवो यन्न विद्युः। आख्चर्यो वक्ता कुशलोस्य लब्धा आश्र्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः' (कठोप०) दूति। 'आञ्चर्यवत्पश्ति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः । आ्रश्तर्यवच्चैनमन्यः शटणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्ित्' (गौ०त्र० २१ झ० २६) दति। हे ऐव्ाक दच्ाकुकुलोङ्गव ! श्रन्यान् कामान् खर्गभोगानपारःप्रमृतीनैहिकान वा धनतरुणौ प्रभ्टतौन् वृणोष्व प्रार्थयेथा दति शाकायन्यः उवाचत्यनुषङ्ग:। ततो राजा वृत्तान्तमाह "भिरसा ० जगाद" दूति। दमां बुद्धिस्यां वच्चरमाणां गायां यथास्थितारथीं कथां जगादोक्रवान राजा, सुगममन्यत् ॥ २ ॥

१ मः प्रपाठक:] U

दूषिकाविएमूचवातपित्तकफसङ्ठाते दुर्गन्धे निःसारे- डस्मिञ्छरीरे किं कामोपभोगैः। कामक्रोधलोभमोह- भयविषा देष्येष्ट वियोगा निष्टसम्प्रयोगक्षुत्पिपासाजरा- मृत्युरोगशोकाघर भिह्यते ्रस्म्ररे किको भोगैः ॥ ३ ॥

यदुक्कमन्यान कामान् वृणणौघ्वति तच भोगायतनस्य खभावालोचनायां न कामः कामाय कल्पत दूति द्योतयन् स्यूल- शरीरं तावत् बौभत्मितं वर्णयति "भगवन् ० भोगैः" द्वति। सेभा शिङ्टाणको नामाद्वारकमलः, दूषिका नेचमलः, कफो हत्कए्ठरोधी पिच्किलो मल दति भेद: । अस्थ्ादिसद्वाते घने दुःसहगन्धे कदलौस्तभ्भवन्निःसारे उन्तःसारवर्जिते डस्तिन् स्यूले परोरे वर्तमानस्ेति शेष:, किं कामोपभोगेः कार्य। आ्रघातं नौयमानस्य वध्यस्येव भोजनाच्कादनालङ्गारादि न तोषसुपैय्यती- त्यभिप्रायः । न केवलमिद शरीरं खतो वौभत्ितत्वात् कामा- नहमपि त्वतिबलवदरिनिवहैरभिभूयमानत्वादपौत्याह "काम० भोगेः" द्ूति। कामोऽप्राप्ताभिलाषः । क्रोधः प्रसिङ्धः । लोभः प्राप्नव्वपि विषयेष्वलम्बुङ्धिराहित्यम्। मोहोऽनर्थ ऽर्यबुद्धिः। भयं परितासः । विषाद: शोकः । दर्य्या परप्रद्वेषः । दष्टवियोग: खानुकूलपुनाद्यनुबन्धवैकत्यम्। अनिष्टसम्प्रयोगः खप्रतिकूलानु- वन्धसङ्गलनम्। एताभ्यां दुःखं लच्चते। एवमेतेऽन्तःकरणधर्माः ।

१म: प्रपाठक पिकामहिता

मर्व चेदं क्षयिण्ण पश्यामी यथेमे दंशमशकादय- स्तुशवनम्पतयोङ्कतप्रध्वंमिनः । अथ किमेतैर्वा परे डन्ये महाधनुर्धराश्चक्रवर्तिनः केचित्। सुद्युमभूरिद्युमनेन्द्र-

चृत्यिपासे प्राणधमा। जगदयो ढहधर्मा श्रगन्तुकाः । भोकः शोकनिमित्तो टेहावमादः कार्षमति यावत्। आरदिभब्दा- हृद्धिविपरिणामी ग्टह्येते अन्यदुक्ार्थम्। ३॥ एवंविधोपि मङ्गातो यदि चिरस्थायौ सिथिर: म्यान् तदा कर्थज्जदाि विषकोटवदभिलव्येत नैवमम्तौत्याह "मवे चेदं प्रध्वंमिनः" दति। मव चेद यथा वर्णित मङ्ातरूप चयभोलं नश्वरं पश्यामो 'नर्धारयाम दति प्रतिज्ञा, तत्र हेतुरुद्धत- प्रध्वंमित्वाढिति योज्यम्। कादाचिन्कतवादित्यर्थः । यथेमे दत्या- दि प्रध्वसिन दत्यन्न निदर्शनमिति विभागः। तथा चायं प्रयोग: विमतः मङ्गातोऽणाश्वतः उत्पन्नप्रध्वंमित्वाद्य एवं म एवं यथेमे दृश्यमाना दंशमशकादयो यथा वा तणवनस्पतय उद्धूतप्रध्वंमिनोऽभाश्वनास्तथा चायं तम्मात् तथति। वनम्पतयो- द्ूतेति सन्धिम्क्ान्दमः । वोकारो वाऽच लुन्नो द्रष्टव्यः। उक्र दृष्टान्तेव्वप्ररष्टकर्मजत्वसुपाधिमाशक्म तम्याप्रयोजकतां दर्भयन प्ररुष्टकर्मजेव्वय्यभा्वनतामाविष्करोति "अथ किमेतैः • केचित्" दति। अ्रन्यच्वेत्यम्मिन्नर्थे Sथशरब्दः. पतेरुढाइतैः चुद्रजन्तुख्थावरः किम्। वाशब्दोडनादने। परे उत्लष्टा अ्रन्ये उक्रम्यो महाधनु- धंरा महाशृराशकवर्तिनः मार्वभोमाश्च केचित् भ्रम्ालोकादमुं

मैच्ुपनिघव्। [१ मः प्रपाठक:]

दयुम्नकुवलयाश्चयौवनाश्चवध्यश्चाश्नपतिः शशबिन्दुर्हरि-

अथ मरुत्तभरतप्रभतयो राजानः। मिषतो बन्धु- वर्गस्य महतौं श्रियं त्यक्काऽस्माल्ोकादमुं लोकं प्र- याता इति। अथ किमेतैर्वा परेऽन्ये गन्धर्वासुरयक्ष-

लोकं प्रयाता द्वत्युत्तरेशान्वयः । तानेव चक्रवर्तिनः काश्विङ्रणयत "सुद्युम्नभूरिद्युस्नन • सेनादयः" दृति। ऋ्रचाश्नपतिः भभ्रबिन्दुरि- त्यादिपद्विक्केदपाठम्क्कान्दसः प्रामादिको वा, एते सूर्यमोमवंभजा राजान उक्रा: । एतेष्वपि विभिष्टतरानन्यानुदाहरति "अ्रथ मरुत्त ० राजानः" दृति। ममिरुत्तो नाम संवर्तकेन योगिना याजितो राजा, यस्य यागे समागता दन्द्राद्य: सायुधा एव सन्भिताः पुनश्च चमसाध्वयवे नियुत्रा: सः भरतो दौष्यन्ति- यंनाश्वमेधानां चिशतो कता सः। प्रभ्तिरित्यादिपदपर्यायेण प्रियव्रतादयो ग्ह्यन्ते। ते किं तदाह "मिषतो बन्धुवर्गस्य प्रयाता दूति" दृति। बन्धुवर्गस्य भोग्यजातस्य मिषतः पश्तो जौवत एव सतोऽचु्स्येति यावत्। महतीमपरिमितां, श्रियं विभूति, त्यक्का शनिच्छन्तोऽपि तां परित्यज्यास्तरात्प्रतिपन्नाल्लोका- दृहादमुं लोकं परोचं प्रयाता: नष्टा बभूवुरिति निश्चितमित्यर्थः।

• नघुष इति इउरोपीयपुस्तके पठितं। i मरंत इति लिखितं किन्तु मरुत्त इति पतपथब्राह्मय महा- भारतीयशान्तिपर्वसि च पथ्ते।

[१मः प्रषाठक:] टौपिकारसाहता ११

राक्षसभूतगएपिशाचोरगग्रशादोनां निगेधं पश्यामः। अथ किमेतैर्वाऽन्यानां शोषसं महार्गावानां शिख- रिखां प्रपतनं भ्रुवस्य प्रचलनं व्रश्चनं वातरज्जूनां निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरसं सुगणामित्येत- द्विघेडास्मन्ता सारे किं कामोपभोगैः। यैरेवाशितस्या-

निकर्षतारतम्येन स््तेव्वनित्यतामावेदयवादौ तेषु निव्टष्टाननुक्र- मते "अ्रथ किं · पश्यामः" दति। अथापि च एतैः पूर्वोक्रकः किं वा, दवतोऽप्यन्ये परे चिरस्थायितयोत्ष्टा: सन्ति, तेषां गन्धर्वादौनां निरोधं नां पश्ाम इति योजना । पिभ्नाचा उन्मादापसमारा- दयः : ग्रहा बालग्रहा मातकादयः । अ्रन्ये प्रसिङ्धाः । "श्रथ किं • कामोपभोगेः" दृति। अ्रथाप्येतैसु्त्रैः किं वा, द्वतोऽि स्थिरलवेन प्रतिपवानामन्यानामन्येषामित्येतन् खिरतां न पश्याम दवति योजना। यतः शोषएं महा्णवानां प्रख्वयकाले, अर्णनामिति पाठे उणौंसईन्तौत्यर्ण नद्यः, तामां भोषणं महाएवानाञ्च शोषण- मिति योजनीयम्। शरिखरिणं महामेरुप्रभतीनां गिरीणां प्रपतनसुच्छेदः ध्रुवस् सर्वज्योतिक्चक्रावज्तम्बनस्य प्रचलनं खमपडला- तच्वनं, वातरव्चूनां वातमयानां रव्चूनां भिशुमारचक्रबन्धनाना व्रश्चनं क्वंदनं, पृथिव्या अपि सन्नदौपवत्या निमव्जनसुद्कान्तर्लयः एवं स्याननाशे तत्सानां सुराणं ब्रद्मादौनां तम्मात् तसत्खा- नादपसरएमपसर्पपां स्ानभ्ष्टतया चौपभोगलं, दतौत्थमेतद्विधे एताटृकप्रकारे सरवथा नश्वरेऽस्मिन् ब्रद्मादिसतम्पर्थन्ते संसारे कि

मैथपनिषव्। [१म प्रपाठक:]

सक्कदिहावतनं दृश्यता इत्युद्र्तुमर्हसि। अ्रन्धोदपा- नस्थो भेक दवाइमस्मिन्त्संसारे भगवंसवं नो गतिरुवं नो गतिः।।४ ।। इति मैचुपनिषदि प्रथमः प्रपाठकः।

कामोपभोगैरिति व्याख्यातम्। भोगखथानानां भोग्यदेहेन्द्रिय- विषयाणं तदिभिष्टभोक्रषं चानित्यतं प्रसाध्य भोगानामपि तत्प्रसाधयति "यैरेवाशितस्यासकृत् • दृश्यते" दूति। यैराशितस्य भोजितस्य ब्रह्मनोकपर्न्तेषु स्ानेषु तर्पितस्य पुंस दह्द मनुष्यलोके इसरन्मुडमुडरावर्तनमावृत्तिटृंश्यते, तैरनित्यैः कामोपभोगैः किं ममेत्यर्थः । तट्नेन प्रबन्धेनानात्मविषयो वरः प्रत्याख्यातोऽनेन चात्मज्ञानयोग्यता दर्शिता। एवं गुरुवैराग्यं विवेकपूर्वकसुपवर्ष स्थितो गुरोरनुग्रहद्ृष्टिमालत्य तत्पादोपसर्पएं विद्योपदेशग्रहणाङ्गं विदधद्गुरुं प्राथयते "द्त्युद्वर्तुमर्ईसि" दति। यतोऽहं निर्विषो- डसि वतो मामुद्ूतुमईसि इृत्युक्वानित्यर्थः । कुत उद्धरप तदाह "अन्धोदपानस्यो ० गतिः" दूति। अ्र्धोदपानं निरुदकः कूपस्तन स्थितो भेको मण्ड़क द्वास्मिन् यथावर्णिते संसारे खिथितो

पङ्िष्ठा दत्याह "भगवंस्तं नो गतिस्ं नो गतिः" दूति । अभ्यास आदरार्थ:, अध्यायममाप्निद्योतनार्थी वा ॥ ४ ॥ द्ूति रामतौर्थविरचितायां मैश्चुपनिषद्दीपिकायां प्रथम: प्रपाठक: ॥

२ य: प्रपाठक: दोपिकासहिता।

अथ भगवाञ्छाकायन्यः सुप्रोतस्वव्रवौद्राजानम्। महाराज वृहद्रथेक्षाकुवंशध्वज शौध्रमात्मन्नः छ्तक्व-

अथ द्वितौयः प्रपाठकः।

एवं वरान्तरेः प्रल्लोभ्यमानोऽप्यप्रचल्निततया सुपरौचितो जिज्ञासुरुपसन्नः प्रिष्यो न गुरुणोपेक्णीय इति गुरो: प्रदत्तिं दर्भर्यां श्रुतिः "अथ भगवान् • राजानं" दृति। स्पष्टोऽर्थः । किमब्रवीदिति तदाह "महाराज रहद्रथ विश्रुतोऽमौति"

तस्य सूचयितुम्। प्रभस्यमानो हि गुरोः प्रमन्नतां बुद्धा तदुकार्थ श्रद्दधानतया तमवधारयति। वंशध्वजत्वं तत्स्या- तिकरत्वम्। ्वं शरौघ्रमात्मज्ञः मंवत्मरवासशश्रषादिविलम्बं विना मत्त आात्मज्ञानं प्राप्नोषि यतोऽतः रतकृत्यस्ववमिति। द्तिभब्दोऽग्रेतन दह ज्ञेयः । दृतिहेतोमेरवाम्ना मरुतो वायो- र्यन्राम पृषद्श्व द्वति तेन नामा विश्रुतोऽसौति योजना। पृषन्तो महान्तोऽश्वा यम्य रथे भवन्ति स पृषदश्नो वायु:, महाश्नयुक्तरथो हि महान भवतौति महारथ उच्चते वायुः, अ्रयमपि तत्पर्यायत्वाङ्गहद्रथ दति स्वातिमापन्न दत्यर्थः । अ्रथवा जगतप्राण द्वति यद्ायोर्नाम तेन नामनेदानौं विश्रुतो द्सोति योजना। मत्परसादात् तवं जगदात्म्ा मंवृत्तोऽमौत्यभि- प्रायः। यदर्थमयमुपसन्नो राजा गुरुं तमा्ानसुप्दि्भति

१४ मैथ्रु पनिषव्। [२य: प्रपाठक: ]

त्यस्वं मरुन्नाम्नेति विश्रुतोऽसौति। अयं वाव खल्वा- त्मा ते। यः कतमो भगवा दूति। तं होवाचेति॥१॥

व्ययमानोव्ययमानस्तमः प्रणदत्येष आरात्मा। इत्याह

"अयं वाव खल्चात्मा ते" दूति। ते तव ब्रहं ममेति मद्वा- तमनुभवतोऽयं वाव अ्रयमेवानुभविताऽडत्मा खलु नात्र संप्रयः कार्य द्ूत्यर्थः। कोऽसावनुभवितेति पृत्कति "यः कतमो भग- वा दूति" इति। यस्वयोक् आत्मा स कतमो भगवा हे भगवः देडेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणनां मध्य किमन्यतमः किं वा तद्वि- लक्षणोऽन्य दति प्रश्नार्थः । तच सङ्गातविलक्षण एवात्मेति गुरुरुत्तरं प्रतिजज्ञे दत्याह श्रुतिः "तं होवाचेति" द्वति। दूतिशब्द ऐतिह्यार्थऽनुवाकसमाप्र्थ वा॥ १॥ पूर्वमयं वावात्म्यति जागरितेऽनुभविता आत्मेति प्रद- श्िंतं, तेन च स्थखभरौरादन्यत्वसुत्तं। ददानौं सूत्मस्य प्राणान्तःकरणसद्वातस् द्रष्टत्वपाङ्गापाकरणन तती विविक्रमा- त्मानसुपदिशति "अथ य ० आत्मा" दृति। अथ जाग्र-

उच्छामस्य उच्छरामनिश्वासव्यापारवतः प्राएस्याविष्ट्भनेनानिरोधे- नोर्ई्धसुपरि, स्थल्नाश्रयं सूत्मर्धमुपरौति चोच्यते, तत्प्रत्युत्क्रान्तः स्यूलभरौराभिमानं परित्यन्य सूत्मभरीरमभिमन्यमान इत्यर्थः व्ययमानो विविधमयमानो नानावासनावासितान्त:करणविकारा-

[२ यः प्रपाठक:] दोपिकासिता १५

भगवान् मैचिः। दत्येवं ह्याह। अथ य एष सम्प्र- सादोऽस्माचरौरात्समुत्याय परं ज्योतिरुपसम्पद्य

ननुभवंस्तत्तदात्मना विप्रसत दृव १) वभाममानोऽपि परमार्थतो- ड्व्ययमानो निश्चल एव संस्तमो मोहलक्षण प्रणद्ति प्रेरयति, पञ्चात् क्रमेण मोहमाविभति जाग्रहष्टं नानुसन्धत्त इत्यर्थः । एष आ्रात्मा यः खप्न करणानामुपरमाद्वाह्यान् विषयानननुभवन् वासनामयांश्चानुभवन् प्राऐेन स्थूलं च देहं परिपालयन्नास्ते एष आ्रात्मेत्यर्यः । तथा च श्रुत्यन्तरं 'प्राणेन रचन्नवरं कुलायं बहिः कुलायादमटतस्चरिता। स दयते उमतो यत्र कामः हिरएमयः पुरुष एकइपस: (बृहदा ० अ ०४ । ब्रा. ३) दूति। एक्े Sस्त्िन्नात्मनि प्रत्ययदार्व्याय वृद्दसन्तिमाह "दत्याह भगवान् मैचिः" दति। मैचिर्मिचाया अरपत्यमृषिमै निर्मैनियः। वृत्तमर्थ श्रुतिः खमुखेनाह "दृत्येवं ह्याह" दूति। भाकायन्य दत्याह भगवान्मैचिरित्येवं हि राजानं प्रत्याहेत्यर्थः । येनाहं ममेत्यनभिमन्यमानानामिद स्थूलं शरौर निर्व्यापारं पतति तदनु च येन प्रकाशितं प्राणान्तःकरणरूपं लिंङ्गं विषयविषय्याकारेण व्याप्रियते स आरात्मा तवेत्युत्तं. दूदा- नौमेतस्यापि सूत्षम्य यत्र तमोमाचेण कारणत्म्नि लयो लौनप्रपच्चक्त यत्खभावोऽवतिष्ठते स मुख्य आरत्मा साचा- देव तमात्मेति गटहाणेत्याह "त्रथ य • ब्रह्मेति" दति। अ्रथ

(१) इत्य इति पु० पा०।

२६ मै्पनिषत् 'शयः प्रपाठक:]

स्वेन रूपेणभिनिष्यद्यता इत्येष आरत्मेति होवाचैत- दमृतमभयमेतद्र ह्मेति ॥ २ ॥

खन्नदर्भनहेतुकर्मचये सति पुनर्जाग्रन्निमित्तकर्मानुदङ्गवे य एष खन्नविषयसाची सम्प्रसाद: सम्यक प्रसीदत्यचति सम्पसाद: सुषुन्नि: तद्वस्थः आ्रत्मेह सम्पसाद उच्यते, स्थूलसत्तोपाधि- द्वयविल्ापनेन तत्मम्पर्कजनितकालुव्यविद्तयात् सम्पसन्नः सुषुन्नौ पुरुषो भवति। स सम्पसादोऽस्मात्पूर्वग्टहौताच्करौराहे हद्- यात् समुत्थाय सम्यगुत्थाय तदिस्मत्य तद्भिमानं परित्य- ज्येति यावत्। परं प्रविलौनप्रपस्नकारणं ज्योतिः प्रकाशमाच- खभावसुपसम्पद्य तदेकात्मभावेन सम्पद्य खेनासाधारणन रूपेणाभिनिष्पद्यते खखरूपसुपगतो भवति, एवं क्रमेण येन सवरूपेणभिनिष्यद्यते, एष आ्रत्मेति होवाच शाकायन्य द्वति श्रुतेर्वचनमिदम्। एवंविधात्मखरूप- ज्ञाने सति जातव्य नावशिय्यते कर्तव्यं वा प्राप्तव्यं वा कि- मपोत्याइ एतदम्टतमभयमेतङ्गह्वोति होवाचेति सम्बन्धः। अ्रमतमविनश्वरमत एवाभयमप्रकम्प्मेतदेव ब्रह्म परिपूर्णम- दयानन्दरूपमित्यर्थः । भ्रतस्तवं श्रस्यानुवाकम्यापरा व्याख्या। पूर्वानुवाके अ्रयं वाव खल्वात्मा त दवति सामान्यतोऽनिर्धारितविशेष आत्मोपदिष्टस्तद्विभेषवुसुत्या यः कतम दति पृष्टे तं विभेषतो वत्रुं प्रतिजज्ञे। तचाऽडत्मनो

[२घः प्रपाठक: ] दोषिकासाइता

विशेषप्रविलापनेन निर्विशेषमात्मानं दर्पयितुमारभते "अ्रथ य एषोच्छासाविष्टस्नेन" दत्यादिना। अरथ यि विभ्रेषमात्मनो- 5वगन्तुमिच्त्रमौत्यर्थः, तहिं पण। यस्तुम्यं मयोक्त एष एव उच्छरामाविष्टम्भनेन, उर्द्धश्वामो यो मरणकाले भर्वात म उच्छाम- म्तम्याSSसमन्तात् विष्टम्भनं निरोधः १, तेन तन्निरोधं कत्वा देहान्तःपञ्चारिएं प्रापमाश्रित्येत्यर्थः। ऊर्द्ध इद्यात् कष्ठं कणठाच

हृदयाद्धोऽय्यपक्रान्त आपादतलमस्तकमयःपिएडमिव मन्तपनग्र- श्चेतनतामापादयन् व्याप्य व्यतस्थित दत्यर्थः । तचैव स्यितस्तत्त - दिन्द्रियद्वारकर्बुद्धिवृत्तिभिर्व्ययमानो विविधं प्रब्दादि विषया - कारेणायमानः प्रवत्तमानस्त्तद्विषयाकारबुद्धिवत्त्यव्यासेन द्रष्टा

तथापि सरूपतस्तव्ययमानोऽप्रचलितखभावः कूटस्य इति यावत्। नमो विषयानभिव्याकिलक्षणं प्रशदति अपसारयति विषयेषु स्चत- न्यकर्मापाद्यंस्ेषामज्ञाततामपनयतीत्यर्थः । एवं यो व्यवह्रन्नेत- दद्दमवष्टभ्यास्ते एष आरत्मेत्यादि व्यास्ातम्। तथाच मन्त्रवर्णः 'सर्वासि रुपाणि विचित्य धौरो नामानि क्ृत्वाडभिवदन् यदास्ते' दति। एवं सोपाधिमात्मानसुपाधिद्वारोपलत्य तमेव पुनरुपाधिवि- लापनेन निरुपाधिकं पडदूमात्मानमुपस्थाप्य तस ब्रह्मरपतवसुपदेष्टुं प्रवर्तते "अथ य एष सम्प्रसादः" दृत्यादिना। व्याख्यानं समानम् ॥२॥।

(१) विरोधः इति पु० पा०।

मैथ्पनिषत्। [शयः प्रपाठक: ] V

अथ खल्चियं ब्रह्मविद्या सर्वेोपनिषद्दिद्या वा राजन्नस्माकं भगवता मैचिसाऽडस्याताऽहं ते कर्थाय- ष्यामौति। अथापहतपाभानस्तिग्मतेजसा अर्द्धरे- तसो वालखिल्या इति श्रयन्ते। अथ क्रतुं प्रजा-

एवं सङ्गपत आ्रात्म्मतत्त्वसुपदिशन श्ाकायन्यः पुनर्विस्त- रेए तम्यात्मनः खभावसुपदेष्टुकामः खाचार्यद्वारा सस्थैत- द्विद्याप्राप्निं दर्भयति। सङ्गपविस्तराभ्यां हि निरुप्यमा- णोऽर्थः सुखावबोधो दृढनिश्यस्चापद्यत दत्यत श्रह "अ्रथ खलु • कथयिष्यामौति" दूति। अ्थशब्द उत्तरारभ्भार्थः । हे राजन् वृहद्रथ? यदिदमात्मतत्त्वज्ञानं मया तुभ्यमुत्तमि- यं खलु ब्रह्मविद्या सवभाखोपनिषत्प्रतिपाद्या वा विद्या, वा- श्ब्दसार्थ, सा चेयमेव नान्याऽस्माक भगवता मैचिण गुरुणा- S5ख्थाता कथिता तामेवाहं कथयिय्यामि, तेन मह्यं येन प्रका- रेशोक्रं तेनैव प्रकारेण महदाख्यानेन निरूपयिय्यामौत्यर्थः । अ्यमाशयः मङ्गातविलचणस्तत्मात्यात्मैव ब्रह्मेति यदिद- मेतच्छूाखाप्रवक्कुरमैनेराचार्यस्य मतं तत्सर्वशाखासभ्मतं सर्व- ब्रह्मवित्सम्मतञ्ज न पुनस्तार्किकसमयवत्परस्परविगौतं, अ्रतो दृढविश्वासः कर्त्तव्य दवति। किं तत् महतां पूर्ववृत्तमाख्यानं प्रत्यास्यायिकामाह "अथापहृत • श्रूयन्ते" द्ति। अ्रथेदानौमिदं प्ए किं अरप-

[२यः प्रषाठकः' दोपिकासहिता।

पतिमब्रुवन्। भगवन् शकटमिवाचेतनमिदं शरौरं कस्यैष खल्वौदृशो महिमाऽतौन्द्रियभृतस्य येनैतद्वि- धमेतच्चेतनवत् प्रतिष्ठापितं प्रचोद्यिता वा अस्य यद् भगवन् वेत्सि तदस्माकं ब्रहौति तान् होवाचेति॥३॥

प्रभावा: तेजमा दृत्येवंविध एतच्छाखासङ्गेतपाठम्क्कान्दस: सर्वत। ऊर्द्धरेतसोऽसवलितब्रह्मचर्या जितेन्द्रिया दूति यावत्। वाल- खिल्या वालखित्यसञज्ञा दूत्यवंविधा ऋषयः श्रूयन्ते श्रुतिस्मृति- पुराणख्वित्यर्थः। किं तत द्वत्यपेचायामाह "अरथ क्रतुं० शरब्रुवन्" दृति। अ्रथ कदाचित् ते करतुनामानं प्रजापतिं गत्वाऽब्रुवब्ुक्वन्त दत्यर्थः । किमब्रुवन्निति तदाह "भगवन० होवाचेति" दूति। हे भगवन प्रजापते! इदं भरौरं सावयवत्वाट्र- पादिमत्त्वाच् पकटमिवाऽन द्वाचेतनं जडं, एवमपि चेतनावदिव प्रकटविलक्षणमनुभुयतेऽतः पृच्कामो येनेतद्विधमेतच्करौरं चेतन- वत्प्रतिष्ठापितं स एष महिमा माहातम्यं कस्य खल्वतीन्द्रिय- भृतस्यादृश्यस्याग्राह्यम्य सत ईदृभ एतादृभः। को वास्य चेतयि- तेति प्रश्नार्थः। किञ्व प्रचोदयिता वास्य शरौरख भ्राकटिक दूव शकटस्य प्रेरयिता वा कोडस्ति। यदच् चेतथितलेन प्रेरयिततेनानुगतं वे्सि हे भगवन्! तदस्माकं ब्रह्ौति त्ब्रुवन्निति

२० मैश्रपनिषत्। [शयः प्रपाठक:]

यो ह खलु वावोपरिस्थः श्रूयते गुरोघिवोद्धरेतसः स वा एष शुद्ः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणे निरात्मा-

परर्वेणन्वयः। "तान होवाच" दति श्रुतिवचनं। तान् प्रति प्रजाप्रतिह उवाचोक्तवानुत्तरमित्यर्थः ॥ ३ ॥ "यो इ० वैषोऽप्यस्येति" इति। ह फुटं। खलुशब्दो वाक्या- लङ्गारार्थः। वावशब्दोऽवधारणे। य एवोपरिस्थः सर्वस् प्रपञ्चस्ोपरि निष्प्रपञ्चे स्वरूपेऽवस्थितः । यद्वा वावभब्दो भिन्नक्रमः, यो ह खलु उपरिस्थित एव प्रपञ्चान्तरनुगम्यमानोऽपि न तस्तिन स्थितः, किन्वसङ्गतया प्रपञ्चातौते खखरूपे सिथित एव सन् खचैतन्याभा- मेन प्रपञ्चमवभासयंस्तच स्थित एव भवतत न वस्तुतस्तचास्ति, तम्य सात्मन्यध्यस्तम्य मिथ्यात्वादित्यभिप्रायः। तथा च श्रूयते- 'वृक्त दूव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सरवें' द्वति, श्रत्यन्तर दृत्यर्थः। प्रपञ्नानुगतस्यापि तद्ूर्मास्पुष्टलेन तत उपरिस्थत्वे दृष्टान्तमाह "गुलेष्विवोर्द्धरेतसः" दूति। यथोर्ध- रेतसो योगिनो गुरेषु विषयेषु वर्त्तमाना अपि तवासङ्गितया तेभ्य ऊर्द्धा एव तथायमपौत्यर्थः । अ्रथवा यो ह खलु उपरिस्थो डध्यक्षतया स्थित एव गुणेषु गुणकार्येषु देह्यारदिख्विव श्रयत दूति योजना। तथा च श्रुति :- 'यः सर्वषु भृतेषु तिष्ठन सर्वेभ्यो भृतेभ्योऽन्तरो यं सर्वाणि भूतानि न विदुर्यस्य सर्वाणि भूतानि भरौरं यः सर्वाणि भृता- न्यन्तरो यमयत्येष च श्रात्मान्तर्याम्यमतः' (बृहदा० भ०३ ब्रा००)

[श्यः प्रपाठक.] दापिकासह्हिता २१

नन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठत्यजेनेदं शरौरं चतनवत् प्रतिष्ठापितं प्रचोद्यिता

दति। ऊर्द्धरेतम दति सम्बोधनं। यत एवममङ्गख्वभावोडन एव म एष वे रउड्डो रागादिकालुय्यरड्ित एव। पावयति पुनातौति वा पूतः कर्त्तरि निष्ठा न कर्मणि, श्रात्मान्यम्य सर्वस्यापि जड- तयाऽशचेरात्मपावयितत्वानुपपत्तेः। शून्यो निष्प्रपञ्नः। ग्रान्तो निर्विकार: कूटम्य दत्यर्थः। अर्रप्राण: प्राणहौन: प्राणनादिधर्मर ह्वित द्रत्यर्थः । निरात्माऽन्ात्मेति मन उच्यते मनोरहितः सङ्कन्पाध्य- वसायादिधर्मरहित दत्यर्थः । अ्र्पन्तो विनाशस्तद्रहितोऽनन्तः । अत्य्यः चेतुमशक्योऽपक्षयरहित इत्यर्थः। स्यिरो वृद्टिरहितः । शाश्वतः शश्चङ्धवः सर्वदेकरूपो विपरिणामशुन्य दृत्यर्थः। श्रजो जनमरहतः। खतन्त्रो जन्मानन्तरभाव्यस्तित्वविकाररहितः । एवंविध आ्रात्मा क तिष्ठतौत्यपेचायामाह "से महित्ति तिष्ठति" इति। ससरूपे स्थितो नाम्याधारोऽम्तौत्यर्थः। तथा च श्रुत्यन्तरं- 'स भगवः कस्मिरिन प्रतिष्ठित दति। से महिम्नि यदि वा न महिमि' (छा० अ०७। खं० २४) दति। अन्यो ह्यन्यस्मिन् प्रतिष्ठितो भवति, नाम्यान्योडस्ति यत्रायं प्रतिष्ठितः स्यात्, तस्मात् खमहिक्येवावस्थितो नान्याधीनतयेत्यर्थः । य एष एवंलचण आत्मा अनेनेदं शरौरं चेतनवच्चेतनमिव प्रतिष्ठा- पितं व्यवहारकालेऽबाधिततया स्थापितं, अस्य भरीरादिसंघातस्य प्रचोद्यिता प्रेरकख्च यो वास्ति सोऽप्येष एव दति होवाचेति सम्बन्धः ।

२२ मैन्युपनिषत्। [शयः प्रपाठक: ]

वैषोऽप्यस्येति। ते होचुभेगवन् कथमनेनेद्ृशेनानिष्ठे- नैतद्विधमिदं चेतनवत् प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता वैषोऽस्य कथममिति तान् होवाच ॥ ४ ॥

श्रचेतने देहादौ चेतयितत्वनियन्तत्वाभ्यां ताटस्थोनास्ीति प्रति- पन्नम्य जिज्ञासितस्य सरूपमेतत् स वा एष दृत्यादितिष्ठतीत्यन्ते- नाभिहितं। एतच्चोपदेभमाच्रेणोत्रं, युक्ितो व्यवस्थापयितुं पुनः प्रश्नमुत्थापयति "ते होचु:० होवाच" दूति। ईदृभेनोक्लच्वणन से महिस्ति स्थितेनेत्यर्थः । अरपत एवानिष्ठेन, निष्ठा तात्पर्य ममा- नेन भाव्यमित्येवमाकारा प्रपतिः सा यस् नास्ति सोऽनिष्ठसेन। देहादावहमममता हेतुशून्येनेत्यर्थः। अनिष्टेनेति पाठेऽयमर्थः, दृष्ट- मिच्छा भावे निष्ठा, नास्तौष्टं यस्य सोडनिष्ट: द्च्कारहितस्तेनेति। अणिष्ठेनेति पाठे तु सूत्त्मतरेण दुर्लच्चेणत्यर्थः। व्याख्यातार्थ- मन्यत्॥४ ॥ सत्यमेवंविधस्यात्मनः परमार्थतश्चेतयिततं प्रेरयिततवं वा न सम्भवति तथापि शउत्यादौ रजतादिवत् खात्मन्यध्यस्तस्यान्यचा- भावादधिष्ठानपारतन्यात् तड्ूर्मकमिवा चेतनमपि चेतनमिवानधि- ह्वितमय्यधिष्ठितमिवावभासते भरौरादि न वस्तुत द्वत्यभिमन्धा- योत्रं सरूपमनूद्य तस्याविद्याकृतकार्योपाधिप्रवेभनिमित्तमिदं धर्मद्दयमित्युत्तरमाह प्रजापतिः "स वा एष० एवं" दूति। म वै पूर्वोक्र एष विद्वत्प्रत्यच आ्रात्मा सूत्मोऽविषयः यतोऽग्ाह्यः

२यः प्रपाठक:' दोपिकासहिता। २३

पूर्वमिहैवावर्ततेऽभेनेति सुप्तस्येवाबुद्विपूर्व विबोध")

कर्मेन्द्रियागोचरोऽटृश्यो ज्ञानेन्द्रियागोचरो नापि मनोगोघरः, 'अप्राप्य मनसा सह' दति श्रुतेः' एतेनानुमानादिगोचरत्वमपि निरम्तं, निरतिशयमम्य सौक्ष्म्यं सिद्धमित्यर्थः। यदि सर्वप्रमाणगोचरः कथमस्य सङ्धावस्तचाह "पुरुषसज्ञः" दति। पूर्षु भेते दति वा पूर्णमनेन सर्वमिति वा पूर्वमेवास्ते दवति वा पुरुषः, अ्रतः पुरुष- मंजया प्रसिङ्ध: खतःसिद्धूसङ्भाव दत्यर्थः। तथा च श्रतय :- 'म वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिषयो नैतेन किञ्चनानावृतं नेतेन किञ्चनासंवृतं' दूति। 'वृक्च दूव स्त्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूसे पुरुषेण मर्व' इति। 'पूर्वभेवाह्मिहासमिति तत् पुरुषस्य पुरुषत्वं' दूति च। स

सङ्भात एव आवर्तते आसमन्तादापादतलमस्तकमहदमित्यभिमन्य- मानो वर्त्ततेंऽ्श्ेन एकदेशेन संघाताविविक्स्तदनुगतः सचैतन्य- भासोंऽप दृत्युच्यते न पुनर्निरवयवस्य विभोरात्मनः खाभाविकों- Sप एकदेपलचणः, सन्भवति अतस्तेनांशेनेवेहावर्त्तते, दतिशब्दः प्रकारवचनः, ईदटृशो वर्तत दत्यर्थः। खमायावेभवभाच्चित् मदा- नन्दानन्तब्रह्मरूपतां खाभाविकौं विस्मृत्याहं मनुष्य इत्याद्यतद्रप- मेवात्मानमकस्मात् मन्यत द्ृत्यस्मिवर्थ दृष्टान्तमाह "सुस्ेप्नव"

(१) विबोधाः इति पु० पा०।

२8 मैन्यु पनिषत्। [श्य प्रपाठक:]

एवमिति। अथ यो ह खल वावैतस्य सेiऽशोऽयं

दूति। दूवशब्दो यथाशब्दार्थः। यथा 'सुप्नस्य' सुप्नस्य सुषुन्नि-

सुपगतस्य 'सता सौम्य तदा सम्पन्नो भवति खमपौतो भवति तस्मादेनं खपितौत्याचक्षते सं ह्यपोतो भवति' इति श्रुत्यन्तरे ब्रह्मसम्पत्तिर्षि सुषुप्नावात्मनोऽधिगता, तथा

पत्तिवेवमिहावर्त्तनमस्ेति। दति स्थितिरित्यर्थः। उक्रं निमित्त- विशरेषमनद्य प्रश्नस्योत्तरमाह "अ्रथ यो ह खलु • वैषोऽप्यस्य" दति। अ्रथ एवं स्थिते सति यो ह खलु वाव य एव एतम्यात्म्नो यथा व्याख्यातांऽप: सोऽयं विश्वास्य दति सम्बन्धः। कोडसौ यश्चेतामाचः चेतनामाचञ्चित्खभाव दवति यावत्। प्रतिपुरुषः प्रतिबिम्ब आदर्भ दूव सुखमप्पाच् दव सूर्यादिरन्तकरणादौ प्रतिफलितः, श्रत एव नेवज्ञः चेत्रं शरौरं तद्हमसीति जानातौति वेतज्ञः । तथाचोक्रं भगवता- 'दूदं भरौरं कौन्तेय चेनमित्यभिधीयते। एतद्यो वेत्ति तं प्राऊः चेत्ज्ञ दति तद्विदः' दवति। (गौता० न्र १३) तम्य चेतज्ञले लिङ्गमाह सङ्कल्पेति। सामान्यत ददमिति विषयखरूपमाचकन्पनं सङ्ल्पः। अ्रध्यवसायस्तच निश्चयरूपा वृत्तिः। अ्रभिमानोऽहं ममेदमिति खखामिभावोललेखः। तथा

[र्यः प्रपाठक:] दौपिकामइिता।

यञ्चेतामE: प्रतिपुरुषः श्षेचनः सङ्ल्याध्यवमायाभि- मार्नलिङ्ग: प्रजापतिर्विश्वास्श्रेतनेनेदं शगेरं चेतन- वत् प्रतिष्ठापितं प्रचोद्यिता वैषोऽप्यस्येति। ते होचु- भगवन् यद्यनेनेदृशनानिष्ठेनैतद्विधमिदं चेतनवत् प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता वैषोऽस्य कथमिति तान् होवाचेति। ५ । प्रजापतिर्वा एकोऽय्रेडतिष्ठत् म नारमतैकः सो

गम्यते इत्यर्थ: । एवभ्भूतो य: समष्टिदेहं विगाडाग्वमभिमन्यते म प्रजापतिर्ब्रह्मा वैश्वानर इति चास्यायते वेदान्तेषु। यः पुनः स एव व्यष्टिभरौरमणडजादिचतुर्विधमभिमन्यने म विश्व दृत्याख्यायते। तेनैवंविधेन चेतनेन खानुप्रवेभमाचेणेदं शरौरं चेतनायुक्तमिव प्रतिष्ठापितं प्रचोढयिता वाप्यन्तर्यामिरुपेणेष एवास्थेति सर्वसुक्तमित्यर्थः। नन्वसङ्ग्यात्मनः कूटम्म्य कथ परोरसम्बन्धनिबन्धनं चेतज्ञलं कथं वास शरोरे चेतयितलेन प्रेरयितलन चावस्थितिरिति विस्मयमापचना दव पुनः पृच्छन्ति "ते होचुर्भगवन् • होवाचेति" दृति। व्यास्यातार्थाऽयं ग्रन्थः॥॥॥ नात्र विस्मयः कार्यो यतः खयमेव खमायाभकरिमधिष्ठाय निर्माय चराचरं तचानुप्रविष्ट दति सर्वेपनिषसृद्द व्यमाणवादि- त्यभिप्रेत्य सर्वभाखाप्रत्ययन्यायेन देहसष्टिप्रकारं तावदाह "प्रजा- पतिर्वातसजत" दूति। प्रजापतिर्दिरण्यगर्भः, वैशब्दस्तम्य

२६ मैथ्र, पनिषत्। [शयः प्रपाठक:]

त्मानमभिध्यात्वा बह्नौः प्रजा असृजत। ता अश्मेवा-

'सदेव सोम्येदमग्र आररसीत्' 'तद्गेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत्' 'आत्मा वा दृदमेक एवाग्र आसौत्' इत्यादिश्रुतिषु जगतः प्रागवस्थां सदात्मादिभब्दनिर्दिष्टपर- मात्माभेदेनासनाय ततो नामरूपाम्यां भूतसूत्तक्रमेए जगझ्याकरणं भ्रूयते- 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः' 'तत्तेजोऽसृजत' 'तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत' दत्यादि। तथा चाकाशादिक्रमेण तन्माचाणि भूतसूत्माणि सक्वा तेभ्यस्व तदवस्थभ्यः प्राणान्तःकरणकर्मज्ञानेन्द्रियप्रकारं लिङ्गसुत्पाद्य तदतु- प्रविभ्य हिरण्यगर्भसञ्ज्ञां प्राप्य जौवरूपतामापन्नोऽनन्तर खोपाधि- भूतभूतसृक्षाएपञ्चौकतानि पञ्चौक्वतानि सम्पाद्य तेभ्यो ब्रह्माएडान्तं समष्टिर्व्याष्टिरूपं जगत् सक्षा तेष्वसुप्रविश्य पश्यञकन् मन्वानो विहरन्नचेतनं चेतयमान: सुकृतदुष्कृतकर्माचरन तत्फले सुखदुःखे भुञ्जान: प्रर्यप्रेरकभावमापद्यमानः वेतज्ञः संसारी विज्ञानात्मा पुरुष दूति च तच तच व्यपदिश्यते। एवं प्राखान्तरोक्तविशेषं वैभब्देन सारयिता शरीरसष्टिं प्राजापत्यां प्राह, प्रजापतिवे सच्छ्दवाच्यादज्ञानभबलात् प्रथमसुत्पन्नः, एको Sसहायः, अ्रग्रे चराचरसृष्टेः पूर्वमतिष्ठत् आमीत्, तथा च श्रुत्यन्तरं- 'आत्मैवेदमग्र आसौत् पुरुषविधः' द्ृति। स एको Sसहायत्वान्नारमत रमएं प्रौतिविभेषं न प्राप।

२यः प्रमाठकः दौपिकासाहिता

प्रबुद्दा तप्राणणाः स्थाुरिव तिष्ठमाना अपश्यत्। म नारमत सोऽमन्यतैतासां प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं विवि-

सोत्मानं म प्रजापतिरात्मानं खमेवाभिध्यात्वाऽहं बङ् म्यां

प्रसटजत सृष्टवान् मङ्गन्यमानेणैवानेकरूपोSभवदित्यर्थः। एवं सष्टिसुक्का सष्टेषु कार्येष्वनुप्रवेशप्रसङ्गमाह "ता अभव ० अपभत्" दति। एवं सष्टाः ताः प्रजा अ्रपश्यत् दृष्टवान्, कौदृभोः प्रभ्मेव पाषाणवदचेतनाः, भ्रप्रबुद्धाः बुद्धिरहिताः श्रन्तःकरणशून्या दति यावत्। अप्राणः प्राणवर्जिताः, प्रत एव स्याएरित काष्ठमिव तिष्ठमाना अ्रवतिष्ठमाना द्वति। एतेन सङ्ातचेतनतावादभ्रङ्गा परिदता। ततः किं कृतवानिति तदाह "स नारमत ० विविभामि" दृति। स प्रजापतिरेवं- विधाः खसटष्ाः प्रजा दृष्टा पुनरपि नारमत नाप्रौयत, तदा सोऽरमणनिवृत्त्यर्थममन्यत विचारितवान्। किं एतासां प्रतिबोधनाय प्रबुद्धतामापाद्यितुं चेतनतामापादयितुमभ्यन्तर- मभितोऽन्तरं सवे देहमापादतलमम्तकं विविभामि विभरेषेण विशामि प्रवेत्यासीत्यमन्यतेत्यथः। अरत्र द्यात्माऽग्रिरिवाय :- पिण्डादिसमारूढो विशेषतः परिस्फुरति नान्यचेति देहेषु प्रवभ उच्चते न पुनस्तचेव गहं ऊत्वा ततोऽन्यः संस्तच प्रविष्टः किन्तु खात्मानमेव प्रसिद्धूमायाविवद्दङ्धा व्यह्य तत्तदेहाद्यभेदेन विभेषतो द्रष्टश्रोतमन्तुविज्ञाचादिभावेन विभाव्यत द्वति भावः।

२८ मैथ्य पनिषत्। [शयः प्रपाठक: ]

शामि। स वायुरिवात्मानं कत्वाभ्यन्तरं प्राविशत्। म एको नाशकत् स पञ्चधात्मानं विभञ्योच्यते। यः प्राणोऽपानः समान उदानो व्यान इति। अथायं य ऊर्द्धमुत्क्रामत्येष वाव स प्राोऽथ योऽयमवाङ् सङ्गा-

प्रवेशप्रकारमाह "स वायुः ० प्राविपात्" दति। स प्रजाप्रति- रौश्वरः आत्मानं सरूपं वायुरिव कृत्वा वायुः प्राणः प्राणवायु- सुषाधिं कुर्वस्तद्वङ्भावमापन्नो वायुरिवेत्युच्यते दत्यमभ्यन्तर प्राविभदित्यर्थः । तथा च श्रुत्यन्तरे 'तं प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषं' दूति प्राणरूपं ब्रह्मोपक्रम्यासनायते। एवमपि भस्तेव वायुना पूर्ण न व्यचष्टत, यदा शरौरं जातं तदा किं कृतवानौश्वरस्तदाह "स एकः उच्यते" दूति। एकरूपः सन नाशकत्, देहं विचालयितुं नाशक्रोत्, स पुनरात्मानं पञ्ञधा विभज्य क्रमाक्रमाम्यां क्रियाभेदं कुर्वन् देहादिकं चालयन्न्नास्ते दति प्राणादिभब्दैः स एवोच्यत दृत्यर्थः। के ते प्राणाद्यो विभागाः किंलक्षणः किंकर्माणक्तेत्यपेच्षायामाह "यः प्राणः ० व्यान द्वति" दूति। दृत्येते पञ्च निर्दिष्टाः। अ्रथेषां लक्षणं क्रियाञ्च दर्भयति "अथायं ० उदानः"। अरथैषां मध्ये योऽयं वायुरुर्द्धसुत्कामति नाभेरुद्ध शिरःपर्यन्तमुच्चेः क्रामति सञ्चरति मुखनासिकयो- रुपलभ्यमान एष वाव सः एष एव प्राणः प्राणसव्तो वायुभेद

[ २य: प्रपाठक: ] दोपिकासहिता। २६

मत्येष वाव सोऽपानोऽथ येन वा एता अनुष्ह्ौता इ्त्येष वावम व्यानोऽय योयं स्थविष्ठो धातुरन्नस्यापाने प्राप- यत्यारिगिष्ठो वाङ्गेङ्गे समानयत्येष वाव म समानमंज्ञा

दत्यर्थः । एवंविधक्रियावत्त्वमेवास्य लच्णमुन्कं वेढितव्यम्। एवमुत्तरचापि योजना। श्रथ योऽयं वायुविभ्रेषोऽवाङ्गाभेरधः पायुपर्यन्नं मङ्कामति सश्चरत्येष वाव सोऽपान दति पूर्ववद्योजना। उद्देशक्रमं परित्यज्य मध्ये व्यानं लचयति तस्य प्राणणपानसन्विलेन तयोरन्तरा नियतलवात्। तथा च श्रुत्यन्तरं- 'अथ यः प्राणापानयो: सन्धि: स व्यानः' दति। चरमतोऽम्योदेशस्तु सर्वभरीरचेष्टादिहेतुलवेन मर्वप्रापव्यापक- त्वादिति द्रष्टव्यम्। त्रथ येन वायुविशेषेण छता एतौ प्राणपानी अनुग्टद्ोता अनुग्टद्ोतौ द्रत्येवं वर्तमान एष वाव स व्यानसञ्जः । 'ऋन्नमग्नितं वेधा विधौयते तम्य यः खविष्ठो धातुसत्युरौषं भवति यो मध्यमस्तन्मांसं योऽणिष्ठस्तननः'

सृन्नमविभागविनियोजनकर्ता समान इति व्युत्पाद्यति। त्रथ योऽयं प्रभिङ्धो वायुविभेषोऽन्रस्य भुक्कस्य स्वविष्ठः स्थलतमो धातु- रसारभाग: पुरौषाख्यो योऽस्ति तमपाने प्रापयति त्रपानवायु- सज्चारखथानं गमयति, तथाऽबस्य यो वास्यणिष्ठोडएतरो मध्यम-

३० मैश्ुपनिषत्। [२यः प्रपाठक:]

उत्तरं व्यानस्य रूपं चैतेषामन्तरा प्रसुतिरेवोदान- स्याथ योऽयं पौताशितमुद्जिरति निगिरतौति वैष

प्रत्यङ्ग शरौरस समानयति सम्यग् आसमन्तान्नयति प्रापयत्येष वाव स समानसव्ज्ञा समानसञ्ज द्रत्यर्थः। समानव्यानयोमयये उदानस्थोदेशे कारणं सूचयब्ुदानस्थाभिव्यत्िस्थानमाह उत्तरमिति। एतेषां प्राणपानसमानानामुत्तरमुपरि एतेषां सम्यग्व्यापारानन्तरं व्यानस्य रूपञ्ज व्यानव्यापारञ्ञान्तरा मध्ये, प्रसूतिः प्रसवोऽभि- व्यत्निरेवोदानस् भ्रन्तरेवेत्येवकारोऽभिन्नक्रमः। उक्र एव चान्वयः । श्रयमर्थः प्राणापानाभ्यासुच्छ्ासनिश्वासाभ्यां धम्यमानी हि जाठरो- डग्निरत्नं भुकं पचति तत् पाकनिर्वत्तञ्व समानो विभज्य समं नयति। एवमशितपौतयोः समं नौतयोः सतोः चुदुत्पद्यते पिपासा च, तदोदान उद्ूतवत्तरास्यगतं यत्किञ्चिन्निगिरति पित्तोट्रेकवशाद्ोद्गिरति हृदयादिगतं कफादिकं ततो देहे बल- पुष्ाद्याधानं व्यानवायोः कवतं भवति। एवमुक्कप्रकारेण पूर्वेषां चतुणीं वायुव्यापाराणं यथावदनिटृत्तौ व्यानस सच्चारसौष्ठवा- भावाइहे बलपुश्यादयो न जायन्ते द्त्येतदनुभवमिद्धूं प्रास्त्रसिदूञ्च, श्रतो युक्कोऽयं क्रमनिर्देभ द्वति। अथ योडयं पौताभितं पौत- स्वाभितञ्च पौताभितं तदुद्विरति ऊद्धै निःसारयति, निगिरति वा नौचैर्गिरति तोरोदधातौति वा एष वाव स उदान दूति

[ २यः प्रपाठक: ! दौपिकासहिता। ३२

वाव स उदानः। अथोपांशुरन्तर्याममभिभवत्यन्तर्याम उपांभुञ्चतयोरन्तरा देवाष्व्यं प्रासुवत् यदौष्यं म पुरुषोऽथ यः पुरुषः सोऽगिर्वेश्वानरः। अ्रन्यचाय्युत्त-

पूर्ववत्। एवमात्मनः प्राणोपाधिकस्य शरौरप्रवेशमुक्का तद्यापानेपा व्याप्रियमाण: शरौरं नियमयतौत्युक्तमिदानीं जाठराम्युपाधिकम्य भरौरे चेतयितत्वं दर्भयितुं तदभिव्यक्रिं तावदाह "अरथोपांशु: c वैश्वानरः" द्वति। अ्थैतदुचते दति, प्रथभब्दोऽर्थान्तरोप- क्रमार्थः। अ्रस्ति कर्मकाण्डे उपांशडग्रहोऽन्तर्यामग्रहस्नेति दौ यहौ परस्परोपकार्योपकारकभावेन मंसष्टावित्यासनातम्। यतः भ्रूयते- 'प्राणपानौ वा उपांश्वन्तर्यामौ व्यान उपांशुमवनो यदेते पात्रे एतं ग्रावापमाततौयसवनान्न जह्ौतः' द्वति। तथान्यनापि- 'अग्निर्देवता गायची छन्द उपांभो: पातममि, सोमो देवता चिष्टुपक्कन्दोऽन्तर्यामस्य पात्रमसि, दवति मन्त्रयोरनयोरग्रौषोमदेवताऽधिगम्यते, तौ च प्राणपाना-

प्राणापानी ग्ह्ेते। तथा चायमर्थः। यथोपांशग्रहोऽन्तर्याम- मभिलच्य भवति अन्तर्यामग्रहश्चोपांशुं तयोश्चान्तरा सोमः सूयते तथाचापि शरौरे प्राणोऽपानमभिभवति तपानस् प्राएतमित्यन्यो- न्याभिकाङ्मया प्रवर्तमानयोर्पांश्वन्तर्यामोपमितयोख्चैतयोः प्राण- पानयोरन्तराऽन्तराले देवो द्योतनस्वभावस्व्वैतन्यात्मा शौष्सं उष्ा-

३२ [२यः प्रपाठक: ]

मयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमन्तःपुरुषे येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यैष घोषो भवति यमेतत्कणावपिधाय शृणोति स यदोत्क्रमिष्यन भवति नैनं घोषं शृणोति। स्वभावमात्मान प्रासुवत् प्रसूतवान उष्पारूपेणाभिव्यक् इत्यर्थः । देवौष्णयमिति सन्धिश्क्वान्दसः। यद्ा एतयोरन्तरं मध्यं मूला- धारदेशस्तस्मात् प्राणापानाभ्यां पार्श्वगताभ्यां धम्यमानादेव न स्थानान्तरादिति यावत्। श्रष्णं प्रासुवदिति पूर्ववत्। यदिदमौष्य स पुरुषो जौवो देहस्याग्निरुपेण धारयिता, ऊभरूपात्मावस्थाने हि जीवतौति प्रसिद्धि, तदपगमे च मरपाप्रसिद्धि:। तथा च श्रुत्यन्तरम्- 'उष्णो जौवि्यन भैतोमरिय्यन' दति। अरथैवं सति यः पुरुष आ्रत्मा सोडगिरयं नयतीत्यग्रणौरगनि- रुच्यते। अयं हि सर्वधातुजातं पचन्नगं नयति अतोडग्निः । वैश्वानर द्वति चायमुच्यते विश्वं सवें नरशब्दोपलचितं देहादिकं नयत्यु- त्तमभय तौति विश्वानरो विश्वानर एव वैश्वानर दूति। एतदेव पुरुषाग्न्योरेकत्वमिहोतं सिद्धूवत्क्वत्य ाखान्तरे जाठरस्ाग्ररुपा- सनमुत्तं तदिह् प्रसङ्गादुपदिभ्नति- "अन्यचाप्युत्तं • श्टफोति" दति। अ्रन्यच वहदारणकेऽपीत्यर्थः। श्र््रयमग्निर्वैश्वानरः पुरुषाख्यो योऽयं प्रषिद्धोऽन्तःपुरुषे पुरुषः शरौर शरोरमध्ये। तत्मङ्धावे कार्यलिङ्गकं प्रमाएमाह, येन पुरुषान्तःस्थेनेदं वत्यमाएमन्नं पच्यते पानस्याप्युपलच्एं मेतत्। किं तदनं तदाह यदिदमद्यतेऽविभेषेण

[रयः प्रपाठक:] दोपिकासहिता। ३३

स वा एष पञ्नचधात्मानं विभज्य निहितो गुह्ा- याम्। मनोमयः प्रासशरोगे भारूप: सत्यसङ्कल्प

सर्वैः प्राणिभिरयदिदमोदनाद्यद्यते यद्ा पौयते तदनं पानश्ेदं येन पच्यते परिपाकं नीयतेऽयमग्निर्वेश्वानर दत्यन्वयः। तत्- सङ्ावेऽनुमानमुक्का प्रत्यकमप्याह तस्येति, तम्याग्ररेष प्रमिट्धो घोष: शब्दो भवति। कोऽसौ वं घोषं, एतदिति क्रियाविभेषणं एवं श्रवणं यथा म्यात् तथेत्येतत्, कर्णावपिधायाच्कराद श्टशोति सवा लोक: एवमेष घोषोपलभ्भो जाठरायौ प्रत्यचमित्यर्थ, 'तस्यैषा श्रुतिर्थन्नेतत् कर्णवपिग्टद्य निनदमिव नदथुरिवाग्रेरिव ज्वलत उपभ्टणोति' (क्वान्दो•अ०३ ख१ ३) द्वति छ्वान्दोग्ये तस्याग्रे- रेवैतच्क्रवणमिति भाष्यकारेव्याग्वातत्वात्। जाठराग्रवैश्वानरा- त्मनो घोषरुपेण शरवणनिर्देभ्प्रसङ्गनेदमपरसुच्यते पुरुषाणं पार- लौकिकहितसाधनप्रवृत्तौ सावधानलाय, स पुरुषो घोषश्रवण- वान् यदा यस्िन् काले उत्क्रमिष्यन मरिय्यन् भवति तदा एनं घोषं न श्टणोति, तदश्रवण आसन्रमरणतां ज्ञाता यत् कर- एैय मन्येत तत् कुर्यादित्यभिप्रायः। एवं प्रासङ्गिकं परि- समाप्य प्रकृतमेवानुवर्तयितुसुक्तार्थमनुवदति "स वा • गुह्ायां" दूति। म वे एष यो वैश्वानरः पुरुष द्वति चोक्ः प्राणा- द्यात्मना पज्चधाऽत्मानं विभज्य गुहायां, गृहति संवृपोति ज्ञानानन्दाद्यतिपयमिति गुहा बुद्धिः, तस्ां निहितः खयमेव खात्मना निषक्र द्ृत्यर्थः । विभेषव्यवहारायान्तःकरणोपाधिं 2

३४ मैन्यु पनिषव्। [२यः प्रपाठक: ]

आकाशात्मेति। स वा एषोऽस्मादृदन्तरादकतार्थो- मन्यतार्थानश्नानोति। अतः खानौमानि भित्ो-

प्राप्त दति तात्पर्यार्थः। तदेवमौष्एेन स्वरूपेण प्राणान्त :- करणभावमापन्नो विज्ञानात्मा यां यामवस्थामनुभवति तां तां क्रमेए वक्रुमारभमाणो बुद्धितत्स्याभासाविवेकात् प्राप्तान् व्यपदेशभेदांस्तावदाह "मनोमयः ० आकाशात्मति" दूति। मनोमयो मनःप्रायो मनोवृत्तिभेदेव्वभनेषेषु विभ्ेषत उप- लम्यमानत्वात्। प्राणः शरौरमस्येति प्रापाशरीरः प्रामाभेदेरेव व्याप्रियमाएत्ात्, श्रन्यथा चिन्माचस्य कूटस्स् खतो विभेष- भान(१) व्यापारयोरतुपपत्तेः । भाः चित्र्रकाशो रूपं खरूपम- स्येति भारूप: । मत्या: सङ्गल्पा अवभ्यभ्भाविनः पूर्वरतज्ञान- कर्मसरकारभाविता: सङ्कल्पा अस्येति सत्यसङन्पः । आ्रकाशव- दसङ्गोडग्राह आ्रात्मा सरूपमस्ेत्याकाशात्मा। एवसुपाधि- धर्मेः खधर्मेश्याविविक् आात्मा जोवभावमुपगत दत्यर्थः । तच्चोत्रं श्वेताश्वतरोपनिषदि 'बुद्धर्गपोनात्मगुणन चैव श्राराग्रमाच्चोप्य- वरोपि दृष्टः दति। य एवमविद्याकृतोपाधिमात्मतवनोपगतो विस्तपरमानन्दनिजखभावः सोऽछतळत्यमात्मानं मेने द्वति तहत्तान्तमाह "स वा अश्नानौति" दूति। स वा एष

(१) विशेषमाव्या० इति सो० पु० पाठः।

[२य: प्रपाठक:] टीपिकासहिता। ३५

दितः पञ्चभौ रश्मिभिर्विषयानत्ति। इति बुद्दौन्द्रि- रयागि यानौमान्येतान्यस्य रश्मयः कर्मेन्द्रियास्यस्य हया रथः शगौरं मनो नियन्ता प्रक्ृतिमयोऽस्य प्रतो दोऽनेन खल्चौरितः परिभ्रमतीदं शरीरं चक्रमिव

विषयानश्नानि भुञ्चे व्याप्नवानौति वाऽ्मन्यत सङ्कन्पितवानित्यर्थः । तनः किं वृत्तं तदाह "अतः • विषयानत्ति" दृति। यत श्वमतः दमानि प्रसिद्धानि शौषष्यानि खानि छ्विद्राणि त्वचच्न भित्त्वा विदार्योदित उद्गतो गवाचम्य दवालोक: प्राणान्तःकरणेपाधि: सन् वत्चमाणे: पञ्चभी रशििभिरविषयान शब्दस्पर्भादौन श्र्ति भुक्के व्याप्नोतोत्यर्थः। ददानीमम्य लोकसिद्ूं विषयानुभव- प्रकारमनुवदन् भरौरादे रथादिकल्पनां विदधानोऽस्य विषय- मोक्षप्राप्तिमागयो: खातन्व्यं दर्भयति "दति बुङ्धीन्द्रियाणि · वैषोऽय्यम्ेति" दति। दृत्येवं विषयान् भुञ्जानस्य यानौ-

तान्यस्य रथिनो हयरशायः प्रग्रहा, करमेन्द्रियाषि वाक- पाणिपाद्पायपस्यास्ान्यम्य हया: रथवाहाः, भरौरमिदं स्थूल- मेव रथ:, मनः सङ्गन्पाद्यात्मकं नियन्ता नितरां यन्ता सारयिरित्यर्थः, प्रक्ृतिः खवभावः कमज्ञानवासना तन्मय- सतद्रूपोऽस्य प्रतोद: कभादिर्वाहननोदनसाधनम्। कथमयं प्रतोद

३६ मैत्र पनिषत्। [२यः प्रपाठक: ]

मृताचे') नेदं शरौरं चेतनवत् प्रतिष्ठापितं प्रचो- दयिता वैषोऽप्यस्येति॥ स वा एष आत्मेहोशन्ति कवयः सितासितैः

दति तदुपपाद्यति अ्रनेनेति, भ्रनेन प्रक्ृतिमयेन खलु निश्चित- मौरितः प्रेरितः परिभ्रमति। किमिदं भरौरं रथः। तन् दृष्टान्तमाह चक्रमिवेति, मृत्पचः कुलालः तेनेरितं चक्रमिवे- त्यर्थः । दृदं भरौरमित्याद्युकार्थम् ॥ ६॥ यदिदं खष्टदे्ाद्यनुप्रवेभेनास्य संसारित्मुत्तं तन्नायं सतः संमारधर्मवान् किन्तपाधिवभात् तथा भाति, तत उपाधेर्विविच्य तत्सरूपमन्वेषणौयमात्मानः संसारितभ्रमनिवृत्तय दूति दर्भयितुमुत्तं हेयखरूपानवगमे तद्धानासभ्भवादित्यभि-

णीय दूत्याह "स वा • द्ृत्यवस्थिता दवति" द्वति। यमित्य- ध्याहारः, यमुभन्ति कमनौयतया जानन्ति कवयो मेधाविनः परमप्रेमास्पदतया प्रत्यग्रपेण जानन्ति स वैस एवैष आ्र्रात्मा न तु संसार्थवेत्यर्थः । ननु संसारिताया अस्योक्तत्वात् कथं न संसारौति तत्राह सितासितैरिति। सितशब्देनोञ््वलत्वचा विना स्पहणीयतोच्यते, अ्रमितशब्देन मलिनवाचिना प्रति- कूखवेदनौयतोच्यते, तथा च मितासितैः सुखदुःखैः कर्मफलै-

(<) म्टत्यवेनेति सो० पु० पा०।

[२यः प्रपाठक:] दोषिकासहिता

कर्मफलैरनभिभूत दव प्रति शरौरेषु चरत्यव्यत्त-

रनभिभूतोऽमंस्पष्टः। दवभ्रब्दोऽवधारणार्थः । प्रतिशब्दो व्यव- हितक्रियया मम्बध्यते। कर्मफलेरनभिभृत एव परौरेषु प्रति- चरतौत्यन्वयः । प्रतिशगौरेषु सर्वेषु भरोवेष्विति वा। यद्वा प्रति प्रातिलोम्येनाविषयतवेन शरोरेषु चरतौत्यर्थः । अ्रतो नायं खरूपतः संसारी किन्वलत्कादिमन्निहितो लोहितात्मनेव स्फटिकः सह्वातोपाधिमन्निहितः संसार्यात्मना भासत दति भावः। उक्रेऽर्थ हेतुमाह, श्रव्यक्रत्वादित्यादिना। व्यत्रं विषयरूपं दृश्यं देहादयज्ञानपर्यन्तं तद्विपरौतत्वमव्यक्त्वं तस्मात्। न हि संसार्य्यव्यको भवति व्यक्तविकारानुबन्धित्वात् तम्य। अ्रतोऽव्यक्र- त्वान्न संसारीत्यर्थः। कुतोऽव्यकत्वं चिदात्मनोऽइमिति व्यक्रत- योपलभ्यमानत्वादित्यत शरह सौक्ष्म्यादिति। अनाधेयातिभ्यत्वं सौक्ष्म्यसुच्यते, न हि चैतन्यखरूपेऽमूर्तनवयवे कश्विदतिभ्रय आधीयते प्ाकाश दूव कारकैः। यत्र पुनः कारकव्यापारा- पन्नोऽतिभयस्तद्कमितिप्रसिद्धं यथा घटादि निष्पाद्यं प्रकाभ्यं चेति, तस्मादस्य तद्वैलचख्थात् सौत्षम्यादव्यकत्वमितिभावः। तदेवोकलच्षणं मौक्ष्म्यं साधयति अदृभ्यत्वादग्राह्यतवाच्चेति। ज्ञान- कर्मेन्द्रियाविषयत्वादित्यर्थः । चतुर्विधक्रियाफलविलक्षपत्वादिति भाव:। हेत्वन्तरमाह निर्ममत्ाच्चेति। चकारान्निरहद्कारत्वमपि समुच्चौयते। यत्राहन्ता भवति तत्ंसष्टे ममता भवति, अ्रस्य

३८ मैत्र पनिषत्। [२यः प्रषाठक:]

Sसति कर्त्ताऽकर्तेवावस्थः स वा एष शुद्धः स्थिगऽचल- श्चालेप्योऽव्यग्रो निस्पृहः प्रेक्षकवदवस्थितः स्वस्थञ्च।

तु सुखादयुपल्यायतने भरोरेडनुगतस्यापि तचाहङ्कारममत्- योरभावान्न्न संसारितेत्यर्थः। मन्ववस्थाच्यसम्बन्धिनः कथ- महङ्कारममकारयोरभावस्तवाह अनवस्य दृति। अ्रवम्याचय- रहितोऽवस्थामाचितवात्, न हि दृश्धर्मो द्रष्ट्युपरज्यत द्त्यथः । अथवा ननु शरीरेषु चरतः कथं तत्राहम्ममताऽभावः दति तच्ाहाऽनवस्य दति। न विद्यतेऽवम्थाऽवस्थान यस् सोऽनवस्थः ।

रुपपद्यत दूति भावः। ननु धर्माधर्मम्यां शरीरादिक्त्तुः कथमित्थमसंसारित्वं वर्षत दृत्यत आरह अरसतौति। श्रव्याक्कत-

न्वयः, वस्तुतोऽकर्तैव मन्न्रज्ञानावेभात् कर्तेवावभासत दत्यर्थः । एवमध्यारोपापवाढाभ्यां विचार्य निर्णीतमात्मनः खरूपं व्यप- दिप्ति म वा दूत्यादिना। सवितरि दिवान्वपरिकल्पितान्व- कारवद्ज्ञानस्यापि वस्तुत्वाभावाद्यमात्मा पड्धो मिथ्याज्ञानाद्य- शुद्धिसंभगरहितः सर्वस्यागमापायसाचित्वात् स्थिरः आ्रगमा- पायशून्य: व्यापकत्वादचलः खतः क्रियाशून्यः चकारादनन्यपरेर्यो- डपोत्यर्थः । अतएवालेप्यो धर्माधमतत्फललेपानईः। न ह्यक्रियो- Sकर्त्ता कर्मतत्फलभाग्भवतौत्यर्थः । श्रव्यग्रोऽसभ्भमो यतो निस्पुहः परिपूर्फपरमानन्दरूपत्वात्. स्पृहणीयाभावात् स्पृहाभावे सत्यव्यग्र

[२यः प्रपाठक:] दोपिकासहिता। ३९

ऋतभुक गुएमयेन पटेनात्मानमन्तर्धायावस्थिता इत्यवस्थिता इति ॥ ७॥ इति मैत्युपनिषदि द्वितौयः प्रपाठकः ॥

दत्यर्थः। अरतएव प्रेचकवद्दामौन दवावस्थितः । कुचावस्थित दति तदाइ खम्यः स्वे स्वरूपेऽवस्थितो नान्याधार दत्यर्थः । 'स एवाधस्तात् म उपरिष्टात् म पश्चात् स पुरस्तात् म दच्वितः स उत्तरतः स एवेदं सवें, (छ्वान्दो०श्र ७) दूनि श्रुत्यन्तरात्। चकार: सवविषएसमुच्चयार्थः। उपमंहरति त- भुगिति। एवंविध एवात्मा गुणमयेन पटेन तरिगुणविद्या- मयेनावरणेनात्मानं नित्यशउद्धत्वादिरूपमन्तर्धाय ऋवतभुगवस्थित दत्यन्वयः । कर्मफलभोक्का संसारौव भाममानो वतत दत्यर्थः। द्ृतिपब्दः प्रतिवचनसमाप्निद्योतनार्थः। अ्रभ्यामो- डध्यायसमाप्यर्थ: ।।७।।

दवति श्ररामतीर्थविर चितायां मैत्रौभाखोपनिषदौपिकायां द्वितौयः प्रपाठक: ॥

मैत्य पनिषव्। [३यः प्रपाठक:] 80

ते होचुभगवन् यद्येवमस्यात्मनो महिमानं सुच- यसौत्यन्यो वा परःकोऽ्यमात्मास्यो योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसद्योनिमापद्यता इत्यवा- (१)जच्योर्द्धा वा गतिर्द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभर्मात॥१॥

अथ तृतौयः प्रपाठकः। नित्यशउद्धू एवात्मा चिगुणोपाधिप्रविष्ट ऋतभुक संसारी- त्युक्रसुपश्रुत्यैतदसंभावयन्तो वालखिल्या: पग्रकुरित्याह। ते होचु · परिश्रमति" दृति। ते वालखिल्या: ह किल ऊचु:, किं, हे भगवन् ! यद्येवमस्यात्मनो महिमानं त्वं सूचयमि नित्यशद्धू दत्यादिकं तह्यैवंविधस्य ऋतमुक्कासन्भवादन्यो वास्मात् परो विलचाः वाभब्दः सभभावनायाम्। तमेव प्रश्नपूर्वकं विभदयति, कोयमात्मास्य दवति। जीवाख्य दत्यर्थः । योऽय प्रमिद्धोऽह- मस्ौति सितादिकर्मफलैरभिभूयमान: लिप्यमानः, सद्योनिर्वाह्म- खादियोनिः असद्योनिः श्वशकरादियोनिः तामापद्यते आ्रात्म- तेनाभिपद्यते द्ृत्येवंप्रकारेणवांच्या त्रवाची ऊर्द्धा वा तत्तज्जन्म- कर्मानुरूपा गतिः फलप्राप्निर्यतोऽतो इन्दैः शौतोष्णमानापमान- सुखदुःखादिभिरभिभूयमान: परिभ्रमतौति प्रसिद्धं शास्त्रानुभव- सारिणामित्यर्थः । अरतरएकस्य (२) विरुद्धूधर्मसंसर्गविरोधादन्यो वा कस्मात् संसार्यात्मा न भवेदिति मन्यामह दृत्यभिप्रायः॥१॥

(१) ्यवाङ्च्चोद्धति मूले लिखितं। (२) छात एव कस्य इति सो० पु० पा०।

[ ३यः प्रपाठक:] दोपिकासहिता। 8१

श्रस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्मास्यो योऽयं सितामितैः कर्मफलैरभिभूयमान: सदसद्योनिमापद्यता इत्यवा- ज्च्योर्द्धा वा गतिर्द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीत्यस्यो-

यद्येकस्य विरुद्धधर्मससर्गविरोधादृतसुगन्यः म्यादिति मन्यध्वे तह्यस्यन्य ऋतभुक संसारी यो द्वन्हैरभिभूयते दति तावद् ग्छीतेत्युत्तरमाह प्रजापतिः "अस्ति • उपव्यास्यानं" दति। योऽयं सितामितैरित्यादि परिभ्रमतौत्यन्तेनोक्र: स नित्यशङ्धू- त्वादिखचणदात्मनोऽपरोऽन्योर्डास्त कोडसौ भृतात्मा भृताभेदे- नोपलभ्यमान दत्यर्थः । कोऽयं भृतात्मेति तचाइ तसयोप- व्यास्यानं, तस्य भूतात्मनः स्पष्टव्यास्थानं प्रपञ्ननं, सटणनेति शेषः । "पञ्चतन्माचा • भृतात्मेतुक्" इति। शब्दस्पर्शरृप- रसगन्धा: सूत्मा: प्चतन्माचाख्या: श्रव्याकताख्ादविद्यानवलि- तादात्मनः सकाभात् क्रमेण जाता भृतशब्देनापञ्चौकृतपञ्- महाभूत पब्देनोचन्ते वेदान्तेषु। त्रथानन्तरमेतान्देव परस्परानु- प्रवेभेन पञ्चोक्यतानि गुणगुणिभावेन परिषम्य स्थितानि पञ्चमहाभृतानि भूतश्देनोच्यन्त इत्यर्थः । अ्रथेवं सति तेषा- सुभयविधभृतानां यत् समुदयं यः समुदायः परिणामविशेष- सच्छरौरमित्युकं वेदान्तेव्विति योष्यम्। प्राणेन्द्रियान्त :-

भूतमसुदायः स्थलं भरौरमित्युक्मिति विभाग: । एवं भृत-

४२ मैन्यु पनिषत्। [३यः प्रपाठक: ]

पव्यास्ानम्। पञ्चतन्माचा भूतशब्दनोच्यन्ते अथ पञ्चमहाभूतानि भूतशब्देनोच्यन्तेथ तेषां यत् ममु- दयं तत् शगौरमित्युत्तमथ यो ह खलु वाव शरौर इत्युत्तं स भूतात्मेत्युत्तं। अथामृतोऽस्यात्मा(1) बिन्दुरिव

शब्दाथें सकार्यमुक्काऽडत्मपब्दार्थमाहाथेति। अथेवं सम्पन्ने शरौर- द्वयात्मना भृतजाते तस्तिञ्करौरे यो ह खलु वाव य एव हस्फुटं खलु निश्चये वावाऽहं ममेति रथितेन व्यवहर्तेत्युकां पूर्व स भूतात्मेत्युतं वेदान्तेष्वित्यर्थः। तथाच वेदान्ता: ['तस्ाद्वा एतस्म्रादात्मन आकाशः सम्मूत:, ] इत्यादिना सष्टिसुक्का ['तत् एष्ा तदेवानुप्राविभत् तदनुप्रविश्य सच्च त्यच्चाभवत्'] (तेत्ति० उ०) दृत्यादिकाः । तथा 'तत्तेजोऽसृजत' दत्यादिना भूत- सूत्मसष्टिं प्रक्रम्य [सेयं देवतैचत हन्ताहमिमास्तिस्त्रो देवता अ्रनेन जौवेनात्मनानुप्रवि्य नामरूपे व्याकरवाणि तासां चिवृतं चिट्ृतमेकैकां करवाणि'] (क्ान्दो० ७० अ० ६) दूति, तथा ['आत्मा वा ददेक एवाय् आषीनान्यत् किञ्वन मिषत्सईचत लोकाबु सजा द्वति स दमांलोकानस्ट्रजत'] दृत्युपक्रम्य श्रेष ['स एतमेव सौमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत'] (ऐत० उ०) दूति। एवं तत्र तच ['स एष दूह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्वः' ] दत्यादि श्रुतयः सन्ति पतशः, द्हापि पुरस्तादेतदुक 'प्रजापतिर्वा एकोऽग्रेडति-

(१) त्माद्विद्दुरिव इति सु० सो० पु० पा०।

[श्यः प्रपाठक.] दौपिकासाइता।

पुष्करा इति म वा एषोऽभिभूतः प्राहृतैगरौरिति। अथोऽभिभूतत्वात् मम्मूढत्वं प्रयातः सम्मूढत्वादात्मस्थं प्रभुं भगवन्तं कारयितारं नापश्यङ्गगौघेरुह्यमानः

ष्ठत्' दृत्यारभ्य 'म वायुरिवात्मानं कवत्वा्यन्तरं प्राविभत्' दति। एतदेव पुनःस्पष्टौकरिय्यते। तथाच चिदात्मैव भूतसङ्गातमनु- प्रविष्टो भृताभेदेन मह्यमाण उपाधिप्रधानतवाद्गूतात्मेति चिदा- त्मनो भेदेन व्यपदिभ्यते चिदात्मा चोपाधिभ्यो विविच्च वेदान्तेख्वात्मा ब्रह्म चिन्मानं प्रज्ञानघन दत्यादिशब्देर्भृतात्मनो भेदेन व्यपदिभ्यते तदेवमस््यस्यैवात्मन शपाधिको भेढ इति संमार्थमंसारिभेदव्यवहारोऽनाद्यविद्यानिबन्धन उपपद्यत दति प्रक- रणार्थः। दूदानौं चिदात्मन एव भृतात्मत्वं चिदात्मखभावानुप- मर्देनेति वृत्पादयति "त्रथामृतोऽस्ात्मा ० गुलेरिति" दति। अ्रथेवमप्यस्य भूतात्मनोऽप्यमृतो Sविकार: कृटस् आ्रात्मा स्वरूपं पुष्करे पद्मपचडब्बिन्दुरिव नौरबिन्दुरिव तत्संश्नेषरहितोऽपि स वे एष आत्मा प्राउृतर्गण: प्रक्ृतिविकारः साभाममाया- विकाररुप दे इदयलचएौर भिमानम्टहीतैर भिभूत स्तिर स्कृतखभावाव- भास दृत्यर्थः । यत एवं "अथोऽभि · परिभ्रमति" दति। अथो अतः कारणत् सन्विः क्वान्दसः, तदेवाहाभिभूतत्वात् प्राशृतर्गुऐेरेकौभूतत्वात् समढत्वमत्यन्ताविवेकित्वं प्रयातः प्राप्त- वान्, तचेदं लिङ्गमुव्यते सम्मूढ़त्वादेव हेतोर्भगवन्तं नापश्दिति

88 मैत्र पनिषत्। [३यः प्रपाठक:]

कलुषौक्ृतश्चास्थिरश्चञ्चलो लुप्यमानः सस्पृद्दो व्यग्र श्चाभिमानित्वं प्रयाता इत्यहं सो ममेदमित्येवं मन्य- मानो निबभ्रात्यात्मनात्मानं जालेनेव खचरः क्ृत-

सम्बन्धः न पश्यतोत्यतत्। खतःसिद्धाल्ुप्नज्ञानेश्नर्यादिभत्रिसम्पन्न- तयोपलचितर्चिदात्मा भगवान् तं न पश्तौति सम्मूढत्वम- स्थावगम्यत दत्यर्थः । तस्य दूरस्थत्वाददर्भनं नास्य सम्ूढत्वा- दिति पङ्गां वारयत्यात्मस्थमिति। खात्मनि सत्तास् त्तिरुपेेष्ष स्थितमित्यर्थः । कथमयं स्ात्मस्य द्ृत्यत आराह्ह प्रभुमिति, प्रक- रषएा भवत्यस्प्रादिति प्रसुर्भूतात्मन उपादानमधिष्ठानक्वेत्यर्थः । अतएव कारयितारं नियन्तारं, कारणधीनं हि कार्यमिति न्यायात्, कारणल्ादेव नियन्तेत्यर्थः । तथाच श्रुत्यन्तरं ['एष ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेम्यो लोकेम्य उन्निनौषत एष ड एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनौषते'] (कौषौ ० अ्र ० ३) दूति। किञ्च गुणौघेः प्राक्ृतिकैद हेन्द्रिय विषय - लक्षणोरह्यमान दतस्ततश्चात्यमानः कलषौक्कतश्व नानावासना- कषायरस्चितश्चेत्यर्थः, अतएव वासनाभिः प्रेरथमाएतयाडस्थिर: कर्थञ्चिदुत्पाद्यमानेऽपि विवेकविज्ञाने स्वर्थहौनः अ्रतश्चच्चलः पुभविषयेकप्रवृन्ति निष्ठारहित दत्यर्थः । किञ्ज लपमानश्वाञ्नव्य-

घ्ेडपि स्पृहावान् अरत एव व्यगो हौन: सुखभोगचएमलभमान-

।३यः प्रपाठक: दीपिकासडिता 8५

स्यानुफलैरभिभूयमानः मद्सद्योनिमापद्यता इत्य- वाञ्च्योर्द्धा वा गतिर्द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमति। कतम एघ इति तान् होवाचेति॥२॥ अथान्यचाष्ठकं यः कर्त्ता सोऽयं वै भूतात्मा कर सैः

स्ेति याक्त्। सर्वस्थापि विशेषणजातस्य मूलमिदसुच्यते। अ्रभिमानित्वं प्रयात दवति। दूति शब्द दृत्थमर्थ। कथमत्ये- तदाहाहमिति। अहं मनुष्यः कर्त्ता भोक्ा, म उ द्ति क्वेदः, उभब्दोऽप्यर्थ, सोऽपि परोऽ्र्यास्त मादृभो मम मितरं शबरुदा- मोनो वा, ददमिति देइबाह्यं परिकल्प तञ्च ममेति शोभना-

च, एवं मन्यमानोडभिमन्यमान आरत्मना खेनेवात्मानं निबध्ाति। बन्धनमाच्े दृष्टान्तमाह जालेनेव खचर दवति। पचौवेत्यर्थः । त्रथवा खचरः कोभकारो वृक्तकोटराकाणे चरणत्। म यथात्मनैव कोशं कत्वा तेनात्मानं निबध्ाति तद्वदित्यर्थः । एवं कुर्वन् कतस्य कर्मणः शुभापडभलचणस्यानु पश्चादवश्म्ा- विफलैः सुखदुःखैरभिभूयमान: परवभौक्रियमाणः पुनः सद्सद्यो- निमापद्यता दत्यादि व्यास्यातम्। पुनरप्यस् विभेषजिज्ञामया पृष्कन्ति "कतम एष दति" दूति। उत्तरमुत्थापयति "तान् होवाचेति" दूति॥ ॥ भूतात्मनसिदात्मनश्न वसतुतो यद्यभेदस्तर्षिं कथं

मैन्य पनिषत्। [३यः प्रपाठक:]

कारयितान्तःपुरुषः। अथ यथाग्निनाऽयस्पिएडो वाभि- भूतः कर्तभिर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्येवं वाव खल्वसौ भूतात्मान्तःपुरुषेशाभिभूतो गुरौर्हन्यमानो नानात्व- मुपैति। चतुर्जालं चतुर्दशविधं चतुरशौतिधा परि-

भूतात्मनि संसरति तदभिन्नश्विदात्मा न संसारी भवेदिति पृष्टो दृष्टान्तेन व्यवस्थासुपपादयिय्यन्नुक्कावात्मानौ परामृ- प्रति "अरथान्यचाप्यक्रं ० पुरुषः" दूति। अ्रथेवमेवान्य- जापि भाखान्तरेऽप्युकं किं यः कर्त्तास्मिञ्करौरे सोडयं वै भृतात्मा यस्तु करणैः मन्निनिधिसत्तामाच्ेण खप्रेरितैः करणैः

भ्रन्तःपुरुषव्याप्नस्य भृतात्मनो नानात्वापत्तिं सदृष्टान्तामाहा- न्तरपुरुषस खतो भेदपङ्गाव्यावृत्तये "अथ यथा ० उपैति" दूति। अ्रथेद्सुच्यते यथाग्निना प्रसिद्धेनाभिभृतो व्याप्रो- डयस्पिण्डो वा काष्ठादिपिएडः मन्तप्नः कर्त्तृभिर्लौहकारादि- भिर्हन्यमानस्ताद्यमानो नानालं विस्फलिङ्गभावेनोपैति नाना- दिच्नेकधा विप्रसतो भवतौत्यर्थः । एवं वाव एवमेवोक्दृष्टा- न्तवत् खलु असौ भूतात्माऽन्तःपुरुषेणाभिभृतो व्याप्तो गाणैदेहे-

त्वसुपेति त्तदूतमद्गातभेदेन भिद्यत दवत्यर्थः। नानाभावमेव वर्णयति "चतुर्जालं ० रूपं" दृति। चत्वारि जालानि परि-

[३यः प्रपाठक: ! दौपिकासिता। 89

सतं भूतगसमेतद्वे नानात्वस्य रूपं। तानि इ वा एतानि गुशानि पुरुषेणोरितानि चक्रमिव मृत्पचे- नेतिए)। अथ यथाऽयस्पिरडे इन्यमाने नागिगंभभू-

ळेदकानि यस्िंस्तत्तथा। जरयुजापइजखेदजोद्विव्वरूपैश्चतुर्भि- र्जालेरवच्च्िन्नमित्यर्थः। चतुर्दप्विधं भूरादि चतुर्दभ्भोगस्थान- प्रकारमित्यर्थः । पुनर्जरायुजादोनामवान्तरजातिभेदेन चतु- रभौतिधा तावलच तावतोऽप्यधिकं वा भेदेन परिणतसुप- चितमित्यर्थः । किं तत् भूतगएं भूतानां गफोऽस्मिंस्तद्ूतगणं पच्चमहाभूतमंहननं यदेवंविधमेतद्वे नानात्वम्य भेदस्य रूपं सरपमित्यर्थः । उऋ्रस्य चराचरलनणम्य स्वतश्तेतनत्वभङ्गां व्यावत्तयंश्चिदात्मनोऽमाङ्गेदं सूचयति "तानि इ वा ० सत्यवे- नेति" दूति। तानि जरायुजादिभेदेन चतुर्विधानि भूगदि- भेदेन चतुर्दप्विधानि च इ वै एतानि चतुरभौत्यादिप्रका- राणि गुख्यन्ते पुनः पुनरावर्तन्त इति गुणानि पुरुषेणन्तःस्थे- नेरितानि मृत्पचेन कुलालेनेरितं चक्रमिव भ्रमन्तौति श्ेषः । दूदानों भृतात्मानुगतस्यापि चिदात्मनो भृतात्मगतावस्ादोष- संस्पर्शाभावं दृष्टान्नेनोपपादयन मंसारित्वासंसारित्वव्यवस्थामाह "अथ यथायस्पिण्डे ० संस्निष्टत्वादिति" द्वति। अ्रभिभूयति

(१) म्टत्यवेनेति इति सु० सो० पु० पा०।

मैथ्ु पनिषव्। [३ य' प्रपाठक: ]

यत्येवं नाभिभूयत्यसौ पुरुषोऽभिभृयत्ययं भूतात्मोप-

अथान्यताप्युत्तं शरौरमिदं मैथुनादेवोद्ूतं संछ- दपेतं निरयेथ मूचद्वारेस निष्कान्तमस्थिभिश्चितं मांसेनानुलिप्तं चर्मणावनद्वं विएमचपित्तकफमज्जा-

अ्रभिभूयते न हन्यत दूत्यर्थः । न ह्यौष्णयप्रकाशखभावस्याग्रैः

परामर्भ्मन्तरेण निरूपणपथमवतरति। एवमेवासौ पुरुष अन्तरखविदात्मा नाभिभूयति नाभिभृयते भूतात्मगतावस्था- भिर्भदविपर्यासलचएौन संस्पश्यते, अचाप्युपाधिपरामर्शमन्तरेण भेदविपर्यामयोर निरूपणात्, अयं तु भूतात्माऽयःपिण्डाभेदेना- कारवत्तया मटह्यमाणाग््याभासवद्ूतसङ्कातोपसंसिष्टत्वात् तदात्मा- भिमानितयानुगतत्वादभिभूयत्यभिभूयते तदवस्याभिरवस्थावान् भवतौत्यथः ॥ ३॥ यस्मादेवं देहाभिमाननिबन्धनमात्मनः संसारितवं तस्ा- ददहखवभावालोचनया देहाभिमानत्यागः कार्यासंसारित्वारयेति विवचन देहस्य बौभत्मागोचरतामाह "अथान्यचाय्युकं · दूव वसुना" दवति। प्रथमं मैथुनादेवोद्ूतं शुक्रभोगितबिन्दुरूपं क्रमेण निरये निरयतुल्ये मातुरुदरे संवृद्युपेतमङ्गप्रत्यङ्गकेप्र- नखलोमप्रकार: परिव्यूढं, अ्रथ नवमे दगमे वा ततोऽप्यधिके

[३ य: प्रपाठक: ] दौपिकासहिता।

मेदोवसाभिरन्यैश्चामयैर्बहुभिः परिपूर्णं कोश दव वसुना ॥ ४। अरथान्यचा्युतं सम्मोह्ो भयं विषादो निद्रा तन्द्री प्रमादो जग शोक: क्षुत् पिपासा कार्पसयं क्रोधो

वा मासे सति मूचद्ारेष योनिरन्र्ेए निष्क्रान्तमेवंविधमिदं शरोरं प्रसिङ्भमित्यर्थः। अरवनद्ध पिहितं अन्यैक्षामयैरुदरशला- पस्मारादिभिर्बडभिरमज्ातैः, कोभो भाए्डागारं, वसु धनं, प्रसिद्धार्थमन्यत्। निरयरूपेऽ्स्िन् गरौरे विवेकिनाभिमानो न कार्य दृत्यभिप्रायः ।४ ।। एवं स्थलश्नगैरे वैराग्याय तत्स्भावमुक्का सूत्षमेऽपि शरौरे वैराग्याय तत्खभावसुपन्यस्थति "श्रथान्यचाय्युक्ं सममोहो ० ताममानि" दूति। सम्मोहो विपर्ययः। तन्द्री आ्रलस्यं। प्रमादो

Sद्दमित्यभिमानात् तदूर्मान्तरनुक्रान्ता। कार्पएं कपएत्वं सत्यां मम्पत्तौ कदर्यंता। "आात्मानं धर्मकत्यस्न पुचदारांश्च पौडयन। देवतातिथिम्टरत्यांख्च स कदर्य दृति स्मतः" द्वति स्मृतौ कदर्यलक्षणमुक्तं, स एवेह कपसः, तस्य भावः कार्प- समित्यर्थः । नास्तिकां आरसुभिके श्रेयभ्ि निरये वा नास्तौति बुद्धिर्वेदाद्यनादरख। अरज्ञानमपेच्ितार्थास्पूर्त्तिः। परद्यमहिष्ुत्वं 4

मैथ्ु पनिषत्! [३ यः प्रपाठक: ]

नास्तिक्यमज्ञानं मात्सर्ये नैष्कारुएं मूढत्ं निरव्रोडत्वं निराऊ्ृतित्वमुद्तत्वमसमत्वमिति तामसानि। अ्रन्त- स्तृष्णा स्नहो रागो लोभो हिंसा रतिर्द्विष्टिर्व्याद्ृतत्व- मौर्ष्या Sकाममस्थिरत्वं चलत्वं व्यग्रत्वं जिगौषार्ऽर्थो-

मात्मर्यम्। नैष्कारुएं नैष्ठर्यम्। मूढत्वमविवेकित्वं विवेकरा- हित्यमिति यावत्। अ्रतो न मोहेन पौनरुत्यम्। निव्रौडलं अकार्यकरणडनपत्रपत्वम्। निराकृतित्वं अनवस्ितखभावत्वम् । उद्भूतत्वं साहसेषु निःशङ्कत्वम्। अ्रसमत्वं विषमबुङ्धित्वम् । एतानि तामसानि तमोगुणेट्रेकक्ृतानौत्यर्थः । अ्रन्यत् प्रसि- ट्ार्थम्। राजसान्याह "शन्तस्तृष्ण ०आाप्तोतौति" दूति। अप्राप्येऽप्यर्थेडभिल्ाषोऽन्तस्तृष्ण। अतस्तुष्णेति पाठे अरतः परं राजसान्युच्यन्त इति योज्यम्। स्नेहः पुचदारादिषु ममत्ाभि- निवेशः । रागः तेव्वासत्िरात्मववाभिमानः। लोभो ल्ेषु विषयेष्वलंबुद्यभावः । हिंसा परपौडा। द्विष्टिर्द्वेषः। व्यावृतत्वं व्यावृताभिप्रायत्वं गूढाभिसन्धितेत्यर्थः । र दर्ष्या निरर्थकस्पर्द्गा। काम्यत दूति कामः फलं तद्रहितं यथा स्ात् तथाऽस्थिरतवं, चाजत्यं, निरर्थकप्रवृत्तिमत्त्वमित्यर्थः । यद्वा आ्रकाममाकामतवं श समन्तात् कामवत्त्वमसम्पूर्णकामत्वमित्यर्थः, अ्रतण्वास्थिरत्वमेक- सिन्विषये स्थैरगरहिततम्। चलतवं चलचित्तत्वमगाभ्भीरयमिति यावत्। व्यग्रत्वं व्यमनिता। धनविद्यादिभि: परान् जेतुमिच्का जिगोषा। अर्थस् पशधनचेत्रादेरुपाजेनं येन केनचनोपायेन

13.50 Y OF SA VFAWT TESEARCH Accn, No. sactones te MELROTE .. , [ ३ यः प्रपाठक:] दोपिकासाहता। (KARNATAK AR

पार्जनं मिचानुग्रहमं परिग्रहावलम्बे पनिष्टेष्टिन्द्रिया- र्थेषु द्िष्टिरिष्टिष्टभिष्ट्ङ्गः शुत्तम्वगेऽन्नतमस्विति गज- सान्येतैः परिपृर्णा एतैर भिभृता इत्ययं भृतात्मा तम्मा- नानारूपाययाप्रोतौत्याप्रोतौति । ५॥ इति मैव्युपनिषदि तृतौयः प्रपाठकः॥

सम्पादनम्। तदर्थ मिचाणसुपकारिणामनुग्रहणं दानमान- मत्कारैरनुसरएम्। पनिग्रहावलम्वो म्हात्रमोताइ:। उत्तरं वाक्यद्यं स्पष्टार्थम्। श्रभिख्वङ्ग: प्रौत्यतिशयः। शुकखरोऽव्य- ऋखरस्तद्वत्त्वमिति यावत्। अ्रव्नतमो बक्ञत्र: स्ात्याद्युददेशना- वदानपरत्वमित्यर्थः । तुशब्दः पर्वोक्रात ताममादवच्केदार्थः । दूय्येवंविधानि राजमानीत्यर्थः। ण्तैरित्यादिः स्पष्टार्थः । यम्मादेवं तामसैराजमैख धर्मेरभिव्यान्नोऽयं मतात्मा तस्ात् नद्ासनावासिततया पुनः पुनर्नानारृपाष्य्राप्नोतौति। त्रभ्याम.

इति श्ररामतौर्थविरचितायां मैचीभाखोपनिषटीपिकायां ततीयः प्रपाठक:।

पूर मैत्य पनिषत्। [ ४ र्थः प्रपाठक:]

ते ह खलु वावोर्द्धरेतसोऽतिविस्मिता अभिसमेत्यो- चुर्भगवन्नमस्त्ेऽरुवनुशाधि त्वमस्माकं गतिरन्या न

अथ चतुर्थः प्रपाठकः। पूर्वस्तिन् प्रपाठके एकस्वैव चिदात्मनो भूतात्मोपाध्यविवे- केन संसारित्वं तद्गतावस्थाभिरवस्यावत्त्वं नानात्वं चेत्येवमा- दिदोषसंसर्गो न खतः खतस्तु निर्धर्मको नित्यशद्ध एवेति प्रतिपादितम्। तदेतद्वधार्य भूतान्म्नभावोपमर्देन पडुद्धात्म- खभावावाध्पायं जिज्ञासवो वालखिल्या: पृच्कन्तौत्याख्यायिका- मेवानुसरन्तौ श्रुतिर्मोचसाधनं तत्त्वज्ञानमन्तरङ्गवहिरद्गसाधनो- पेतमुपदेषटुं प्रवतते। ज्ञातव्ये हि विषये निर्धारिते तज्जानो- पायजिज्ञासावसर द्वति सङ्गतिमभिप्रेत्य तदर्थ गुरुपसत्तिं विद- धाति "ते ह खलु० न विद्यता दति" दूति। हभब्दः ऐतिह्यार्थः खलुभब्दो वाक्यालङ्गारार्थः । वावशब्दोऽवधारणर्थः। ऊद्व- रेतसः पूर्वोक्ता वालखित्या ऋषयः । ते ह विस्िताः, अ्रवधा- रणस्याच्ान्वयः, किमिद्मङ्गुतमिव नित्यशद्धूश्विदात्माSसत्रत्य- गात्मा सन्नपि परोक दूव पूडुड्भोऽप्यशुद्ध दरव, अ्क्रियोऽपि सक्रिय द्वेति विस्मिता एव सन्तः प्रजापतिं, गुरुमित्यध्याहारः, श्रभि- समेत्याभिमुखेन सम्यग्विधिपूर्वकमेत्य ऊचुरुत्रवन्तः । हे भग- वन् ते तुभ्यं नमो नमनमिदमस्तु तमनुभाधि शनेः प्निचय अस्माकमस्मरानित्यर्थः। अ्रथवास्मानिति पद्मध्याहर्तव्यम्। अ्रन्यान्

[8 र्थः प्रपाठक:] दोपिकासहिता।

विद्यता इति। अ्रस्य को विधिर्भूतात्मनो येनेदं हित्वात्मन्नेव सायुज्य सुपैति तान् होवाचेति ॥१॥ अथान्यचाप्युतां महानदौषूमय दवानिवर्तक- मस्य यत्पुराऊतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्यो-

प्रार्थयध्वमिति चेनैवं वाच्यमित्यभिप्रेत्योचुरस्माकं त्वचच्क्रिय्याणां गतिर्गन्तव्यं स्थानं अ्रन्या त्वदन्या न विद्यतेऽतस्तामेत्र पृच्काम दूत्यर्थः । यदर्थमुपमन्ना: तमर्थ पृच्कन्तीत्याइ "अम्य को विधि: ० होवाचेति" दृति। अम्य प्रत्यक्ानुभवसिद्ूस्य भृतात्मनो भूतसद्घातमात्मववेनोपगतस्य को विधिर्विधानं कः प्रकारो यैन विधिना उपायभूतेनेदं भृनात्मववं हित्वा विहाय प्रात्मन्ना- तानि चिदानन्दमत्सरूप एव पूर्णात्मनि सायोज्यं सायुञ्यं मयुग्भावं भृतात्मत्वविल्यापनेनोपैति निरस्तोपाधितया ख- स्रूपेऽवतिष्ठेत म को विधिस्तं विधिं नो ब्रह्ौत्युक्तवन्त इत्यर्थः। तान् होवाचेत्युकार्थ: । १।। एवं पृष्टः प्रजापतिः प्रथमं वैराग्यदार्व्याय भृतात्मनः सरूपमुपन्यस्यति यस्तिन्नासत्र: संशिदात्मा सं रूपं परमं पदं न जानाति तदिदं विचिन्यतां तावदिति। "अथान्यचा परं पदं" दृति। अ्स्य भृतात्मनो यत् पुरा कवतं तद-

(१) सायोज्यमिति मु० सो० पु० पा०।

५४ मैन्र्यु पनिषत्। [४ र्थः प्रपाठक:]

रागमनं सदसत्फलमयैः पाशैः पङ्गरिव बद्ं बन्ध- नस्थस्येवास्वातन्त्यं यर्मववषयस्थस्येव बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इव मोहमदिरोन्मत्तं पाभना गृहौत

निवर्तकमित्यन्वयः नास्ति निवर्तकमस्थेत्यनिवर्तकम्। पुरा- कृतं पुष्यापुएरूपं कर्म महानदौषूर्मय दूव पुनः पुनर- विच्छेदेन जायमानं यतो भोगेन चौयमाणमपि पुनः पुनः पुंसां क्रियमाणतान्नोद्दर्तेत, अरतो ब्रह्मात्मज्ञानादन्यतो निवर्तक- मस्य नास्तौत्यर्थः। तथा च श्रुती ["स हौदमन्नं पुनः पुन- जनयते म हौदमन्नं धिया धिया जनयते कर्मभिर्यद्येतन्न कुर्यात् चौयेत ह"] दूति ["भिद्यते हृदयग्रन्थिः" "नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय"] द्वति च। सत्कर्म वाऽडत्मज्ञानं वा सम्पाद्यो- त्तरे वयसि कर्मक्षयं करिय्यामोत्याणा न कार्येत्याह समुद्रेति। अम्य भूतात्मनो मृत्योरागमनं मरणप्राप्तिः ममुद्रस्थोत्सपंतो वेलेव वेलाधावनमिव, अनिच्छ्तोऽपि दुर्निवार्यमस्य म्ृत्योराग मनमित्यर्थः । यावज्जौवति तावत्यपि काले नेच्छ्रया पुरुषार्थसा- धननममित्याह सदसदिति। तत्तत्कर्मोपदर्णितानेकसुखदुःख- ओगवासनामयैः पाशबद्ूं निगडितं सत् पङ्गरिव गमने सत्मा- धनपटृत्तावच्ममित्यर्थः । तच हेतुमाह्य, यतो बन्धनस्यस्य बध्य- तेडस्मिन्तिति बन्धनं बन्धनागारं तत्स्यस्येवास्वातव्त्र्यमस्य भवत्यतः पंगुरिवाकिख्चित्करं भूतात्मखरूपमित्यर्थः । अ्रतोऽच विश्वासो

[8 र्थः प्रपाठकः] दोपिकासडिता,

इव भ्राम्यमां महोरगदष्ट इव विषयदष्टं महा- न्धकार्गमव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामयं स्वःः दव मिथ्यादर्शनं कदन्नीगर्भ दवासारं नट इव क्षस- वेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोग्ममित्यथोक्तम्।

न कार्य दत्यर्थः । द्वतोऽपि न विश्वाः कार्यः, यतो यमस्य दण्डयितुर्विषये गोचरे्वस्थितस्व यथा बड्विधं भयं तथा बजभयाविष्टा अवस्था यस् तत्तथोक्ं सर्वस्मादृपि भक्कितम- यमित्यर्थः । भूतमद्वातमभिमन्यमानस्य विवेकोद्गमोऽपि दुर्खभ दत्याह मदिरेति। मोहोऽविवेक: स्तब्धता, पाभना पाप- ग्रहेण महौत द्वव सराम्यमाएं मद्वावभ्मित्यर्थः। यद्वा ग्रहग्टह्ौत दूव पाभना पापेन भ्राम्यमाणमिति योजना। विषयद्ष्टं वामनारूपेण विषयराविष्टमित्यर्थः । महानन्वकारो यस्मिंस्तत् महान्वकारं निभीयं तद्द्रागो विषयासक्रिः सोऽन्धकार दव द्िताहितप्राप्निपरिहारोपायावरणं तेनान्व- माृतमित्यर्थः । ददानौमम्मिन मत्त्वबुद्धिरपि न कार्यत्याह दन्द्रजालमिवति। मायाविनिर्मितहम्तादिवद् दृष्टनष्टखरूपत्वा- नास्मिन् सत्त्वम- वधेयमित्याह खन्न द्वेति। मिथ्यादर्शनं बाध्यदर्भनमित्यर्थः । विमतं बाध्यज्ञानप्रतिभासं कादाचित्कलात् खप्नदृष्टवदित्यनु- मानमुक्त भवति। कदलौगर्भसदन्तःलाका तद्ददिदमसारं

मैन्यु पनिषत्। [ 8 र्थंः प्रपाठक:]

शब्दस्पर्शादयो ह्यर्था मत्येडनर्था दवास्थिताः। येषां सत्तस्तु भूतात्मा न स्रेत परं पदम् ।२।।

मित्याह नट द्वेति। यद्वा नानाजात्यभिव्यञ्चकक्रममभाव्य- नेकाकारपरिगहावट दव दुर्खच्यमित्यर्थः । ब्रस्तिन् सौकुमार्य- सौन्दर्यादिबुद्धिरपि न कार्यत्याह चिचरेति। मांमशोगितादिभि- बौभत्सितलान्न मनोरममित्यर्थः । तदुकं मनुना (श्र ० ६ 1 ० ७ सो००६/७७)। "अस्थिस्थएं सायुबडधूं मांसश्रोगितलेपनम्। चर्मावनड्धं दुर्गन्धि पूर्ण मूचपुरोषयो:॥ जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम्। रजखलमसन्निष्ठ भूतावासमिमं त्यजेत्" ॥ दति। दत्यथ एवसुक्रेऽर्थे, उत्रं झोकरूपं वचनमिति श्रेषः । पब्दस्र्भाद्यो हि विषया अनर्था अपि मर्त्ये मरणधर्मिषि भूतात्मन्यर्था द्रव स्पहणीया दवाऽडस्यिता: त्रङ्गोक्वता: न लेते स्पृहणैया इति योजना। कुत द्रत्यत ब्रह, भूतात्मा येषां सक्ो येव्वासनस्तु परमं पदं वैष्णवं धाम न स्रेत नानुस- न्दधीतेत्यर्थ: । एवंविधं भूतात्मनः सरूपं ब्रह्मादिस्तम्बप- र्यन्तं समाखोच्य तत्मिव्वभिमानस्थाव्यः श्रेयोऽर्थिनेत्यभि- प्राय:। २॥

[ 8 र्थः प्रपाठकः] दोपिकासडिता। 10

अयं वाव खल्वस्य प्रतिविधिर्भृतात्मनो यद्वेद्वि- द्याधिगमः स्वधर्मस्यानुचरयं स्वाश्रमेष्टेवानुक्रमणं स्वधर्मस्य वा एतद्दतं स्तम्बशाखेवापराएयनेनोद्धभा-

तदेवं वैराग्याय भूतात्मनः स्वरूपसुपवर्धेदानीमस त्यागो- पायं पृष्टसुपदिभ्ति "अयं ० निवर्तता द्वति" दूति। त्रस्य भूतात्मनोडयं वाव अरयमेव खल प्रतिविधि: प्रतिविधानं प्रति- क्रिया भूतात्मत्वप्रहाणोपायः । कोडयं यद् योऽयं। वेदविद्या- धिगमः, वेदद्वारा विद्याया आ्रत्मतत्त्तवविषयाया श्रधिगमः सम्यकुप्राप्निरित्यर्थः । कथं विद्याधिगमो वेदादित्यपेचायां विविदिषन्ति यज्ञेनेत्यादिश्ुत्यन्तरविनियोगानुरोधेन सवव-

धिगम दृत्यभिप्रायेणदौ बहिरङ्गानि कर्माणि विदधाति सधमस्त्यादिना। खो धर्मः सधर्मः आ्रवभ्यकं कर्म तस्थानु- चरपमनुक्रमेणनुष्ठानं, एतदेव स्पष्टयति खाश्रमेव्वेवेति। यस्य वर्णम्य यावन्त आश्रमा विहितास्तेव्वाश्रमेव्वेव विहितानां कर्मणं तेन तेन वर्णनानुक्रमणमनुष्ठानमिति यदेतद्वै प्रसिद्ध खधर्मस्य व्रतं निष्ठा, अपराणि काम्यादौनि कर्माशि स्म्वभाखेव तपपलाकेव दृढानौत्यर्थः । एतदुकं भवति येन यच्ककां कतुं तन्न तस्य हितसाधनं किन्तु यस्य वर्णस्य यस्तिन्नाश्मे यो धर्मो विहितः स तस्य हितसाधनं तेन सोऽनुष्ठेयः, काम्यादि

मन्युपनिषत्। [४ र्थंः प्रपाठकः ]

ग्मवत्यन्यथाऽवाङित्येष स्वधर्मोडभिहितो यो वेदेषु न

तु सुसुच्तुण हेयसिति। श्रनेनोत्तप्रकारखधर्मानुष्ठानेन ऊर्द्धभाकु, संसारमण्डलादुपरि यदसंसारि ब्रह्म तदूर्द्धसुच्ते। 'ऊर्द्मूलो अवाङ्शाख एषोऽश्वत्थः मनातनः । तदेव शुक्रं तङ्गह्म तदेवामृतसुच्ते। तस्तिल्ोका: श्रिता: सर्वे तदु नात्येति कश्चन'॥ (कठो . ६) दूति शुत्यन्तरात्। तदूद़्ं ब्रह्म भजत इत्यूर्ई्- भाकू ब्रह्मज्ञानवान भवतौत्यर्थः । अ्रन्यथा स्वधर्मातिक्रमण काम्यकर्मनिष्ठायां वाडवाडित्यधो नरकादिस्थानमर्वाचीनाने- कानित्यपुरुषाथे वा भजेतेत्यर्थः, संखारमण्डलान्न व्यावतत दूत्यभिप्रायः। उपसंहरति एष खधमा यो वेदेख्वभिहितो वर्णाश्रमनिबन्धनो न काम्यादि खधर्म द्वत्यर्थः । यद्यपि काम्याद्यपि कर्म कामिनः खाभिलषितसाधनलवात् खो धर्मो भवति तथापि न तत् सरूपाविर्भावहेतुरिति न सुख्यं तस्य खध- मत्म्। खवर्णाश्रममात्राधिकारकस्तु धर्मच्चित्तश्द्यादिपरम्परया खखरूपाविर्भावहेतुरिति मुख्य द्वति भावः । उक्रमेवार्थ व्यति- रेकसुखेन द्रढयति, न खधर्मातिक्रमेणाश्रमौ भवति। केवलं तत्तदाश्रमलिङ्गधारणमाचादाश्रमौ न भवत, तसय खरू- पतोऽपुरुषार्थत्वात् पुरुषार्थहेतुताच्चेति भावः। ननु किमि-

[8 र्थः प्रपाठक: ] दौपिकारसाहता। पूह

वेत्युच्यता इत्येतद्युत्तं नातपस्कस्यात्मन्नानेऽधिगमः कममिद्विर्वेत्येवं ह्याह।

त्येवमात्रमधर्मख्वतियनः क्रियते तपमेव ब्रह्मविद्योदयसभ्भवान् "तपमा विन्दते" महदिति वचनादिति चेत्, मत्यं, तदप्या- श्रमधर्माविरोध्येव साधनं न तद्विरुद्मपोत्याभयेनाह आरश्रमे- व्वेवेति। आश्रमेव्वनवम्थ एवानाश्रमम्य एव तपखौ वा धार्मिको वेत्याद्यु्यते यत् तदेतदयुक्त्तमिति योजना। ननु तर् तत्र तनात्मज्ञानसाधनेषु 'तपसा ब्रह्म विजिज्ञासख' इत्यादि तपोविधानमनर्थकं, खधर्मानुष्ठानादेवात्मज्ञानसिद्धिरित्याप्ङ्ाया- माह नातपस्कम्येति। अतपस्कम्य वैधकायशोषणरहितम्या- त्मज्ञाने नाधिगमो नाधिगमनं आत्मज्ञानं न प्राप्नोतोत्यर्थः। न केवलमेतावत् किन्तु कममिद्टिर्वा कर्मफललाभो वा तम्य न स्यादित्यर्थः । अरम्मिन्नर्थ मम्नतिमिव झोकमुदाहरति, एवं द्याहेति। तपसा सधर्माचरणेन तटविरोधिवैष्णवादिनिष्का- मवतविशेषाचरएलक्षणेन च सत्त्वं मत्गुणप्रधानं चित्तं प्राप्यते, विशुद्धमत्त्वता लभ्यत दृत्यर्थः । तम्मात् सत्त्वान्मनः सम्प्राप्यते, मनुतेऽनेनेति मनो विवेकविज्ञानं, तस्ान्मनसो मनना- दात्मा पूर्ण तत्त्वं परं ब्रह्म हि निञ्चितं प्राप्यते। आ्रात्मतत्त्व- साचात्कार एवात्मप्राप्निर्नान्या तस्थाप्निर्नित्याऽSप्रस्वरूपत्वात्, अत आत्ममाचात्कारो भवतौत्यर्थः। कोऽयमात्मत्यत श्राह

मैन् पनिषत्। [४ र्थः प्रपाठक:]

तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात् सम्प्राप्यते मनः । मनसः प्राप्यते ह्यात्मा यमाख्वा न निवतेता इति ॥३॥ अस्ति ब्रह्मेति ब्रह्मविद्याविद्ब्रवौद् ब्रह्मद्वार-

यमाष्वा प्राप्य साचात्कृत्य न निवर्तते पुनः संसारमएडले भूतात्मभावाय नावरतते सुच्यत द्त्यर्थः ॥ ३ ॥ दूदानौमुक्तं साधनजातं राशनित्रयमिव सम्पाद्योपायोपेय- भावेनात्मसाचात्कारे समुच्चयेन विधत्ते "अस्ति ० ब्रह्म" दूति। यो ब्रह्मविद्याविद्ठह्मविषयां विद्यां अ्रवणमननलक्षणां वेत्ति सोऽस्ति ब्रह्माडखएडमच्चिदानन्दात्मकं ब्रह्मास्तौत्य्रवीत्, प्रमाण- युक्तिजन्यं ब्रह्मज्ञानं ब्रह्मप्राप्निसाधनमित्युक्तवानित्यर्थः । तथाच श्रुत्यन्तरं ['अस्तौति ज्रुवतोऽन्यच कथं तदुपलभ्यते अस्तौत्ये- वोपलब्धव्यः'] (कठोई) दूति। यस्तपसा पूर्वोक्तलक्षणनापहृत- पाभा विश्दुद्धूसतत्त्वः, सत्त्े तदिदं तपो यथाव्यास्यातरूपं ब्रह्मद्वा- रमेव ब्रह्मपाप्निद्वारमारादुपकारकं भवतौत्याहेति मध्यग्रन्थयो- जना। यः पुनः सुयुक्तः सुतरामध्यात्मयोगनिरतः श्ररोमित्यजसरं चिन्तयति स एतच्चिन्तनालम्बनमोङ्गाररूपं ब्रह्मणो महिमा माहात्यं आविभूतं ब्रह्म वै तदित्याहेति योजना। सर्वमर्थजातं वाचकशब्दसम्भिन्नतात् तस्मिन्नवगम्यमानं ततो न पृथगस्ति, वाचकशब्दभेदास्न ['तदथा भङगुना सर्वाणि पर्णानि संतष्ान्येव- मोङ्कारेश सर्वा वाक संतल्ा श्ङ्गार एवेदं सबे'] (कान्दो०अ०२)

[४ र्थः प्रपाठक:] दोपिकासहिता। ६१

मिद्मित्येवैतदाइ यस्तपसापहतपाभा ॐ ब्रह्मो महिमेत्येवैतदाह यः सुयुक्तोऽजसं चिन्तयति तस्मा- द्विद्यया तपसा चिन्तया चोपलभ्यते ब्रह्म। म

दति श्रुतेरोङ्कारान्नातिरिच्यन्ते। स चोङ्कारोऽपि स्फुरणवगा- छिठितत्वान्न ततोऽन्योडस्ति, स्फुरएं च सर्वस् नामरूपात्मकस्य ब्रह्मैव 'आत्मवाम्य ज्योतिः' दति श्रुतेरात्मा च ब्रह्म 'श्रयमात्मा ब्रद्म' इति त्रुतेः। तथाच प्रवेन ब्रह्मात्मानुसन्धानं ब्रह्मपः साचात् साच्षात्कारहेतुरिति प्रणवार्थानुमन्धाननिष्ठोऽब्रबी- दित्युक्ं भवति। एवं चिधा विभक्रं साधनमिदानं समु- च्वित्य विधत्ते तस्पादिति। अरत्र त्रयाणामेषामेकस्िन् पुरुषे

द्रष्टव्यः । तथाच प्रथमं तपस्ततो ब्रह्मविद्या अ्रवणादिलक्षण, ततः प्रपविकनिष्ठतेति क्रमेप साधनत्रयवान ब्रह्मोपलभेते- त्यर्थः । दूढ़ानौमुक्तसाधनच्यातियवतः परमफलकथनपूर्वकं माधनत्रयविधे: आपस्याय ब्रह्मविदं स्तौति "स ब्रह्मणः ० ब्रह्मोपास्ते" द्वति। स एवं ध्यायन् विद्वान् ब्रह्मणो Sपरस् हिरणगर्भास्यस्य शब्दब्रह्मणो वा परः परस्तात्परं ब्रह्म एता गन्ता भवति परं ब्रह्मैव भवतौत्यर्थः। ददं मुख्यफलकथनम्। ['ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति'] दत्यादि च श्रुत्यन्तरम्। तत् किं

६२ मैथ्ु पनिषत्। [४ र्थः प्रपाठक:]

ब्रह्मणः पर एता भवत्यधिदैवत्वं देवेभ्यश्चेत्यक्षय्यम- परिमितमनामयं सुखमश्नुते य एवंविद्दाननेन चि-

सोऽप्ययमेवेत्याहाधिदैवतमिति। देवेभ्यश् देवेभ्योऽप्यधि उपरि यदैवतं सर्वदेवाधिपतित्वं तदप्ययमेता भवतौति योजना। अश्रुत द्वति वत्यमाणन वान्वयः। द्वतिशब्दः प्रदर्शनार्थः । देवाश्चायमेव भवतौत्येवंविधमस्य माहात््यमित्यर्थः । किञ्चा- चय्यमविनापि, अपरिमितमिति विशेषणमविनाशित्साधनं, यत् परिमितं देशतः कालतः सवरूपतो वा परिछ्विन्नं तद्वि- नाभि दृष्टं यथा घटादि, दृदन्तु तद्विपरौतत्वादक्षय्यमित्यर्थः । सांसारिकसुखवदस्य सातिपयत्वपारतन्व्यदुःखमम्मेदशङ्वाव्यावृत्तये विशेषणमनामयमिति, एवम्ूतं यत्सुखं तद्भ्ुते प्रान्नोति भुङ्ग दूति वा। क दूत्यपेनायामाह य एवं विद्वाननेन चिकेण ब्रह्मोपासे स इत्यर्थः । पुनरपि फलान्तरमिव ब्रह्मसाक्षात्कार- नान्तरीयका सुपाधिनिवृत्तिसुपन्यस्यति "अथ यैः ० सायोज्य- सुपैति" दवति। अथास्थामवस्थायामयं परिपूर्ण: पूर्णात्मा सन्ना- त्मननेवात्मभूते ब्रह्मष्येव सायोज्यं सायुज्यसुपैतौति सम्बन्धः । सायज्योपगमनप्रकारमाहावणिष्टः पदैः] यैभूतपरिणमैदहे- न्द्रियादिन्नकणैरयं विद्वान् पू्वें परिभूत आत्मसात्कतो रथि- तक्च र्थ प्रापितो रथित्वं च प्रापित दवति यावत् तैर्वैव

[8 र्थः प्रपाठक: ] दीपिकासहिता। ६३

केसा ब्रह्मोपास्ते। अथ यैः परिपूर्णाडभिभृतोऽयं रथि- तश्च तैर्वैव मुन्नस्वात्मन्नव मायोज्यसुर्पैति॥ ४॥ ते होचुभगवन्नभिवाद्यमौत्यभिवाद्यमौति। निहहि- तमम्माभिरेतद्यथावदुततं मनमौत्यथोत्तं प्रश्नमनु-

र्भृतपरिणामः, वा एवेति केदः, वाणब्दोऽर्थ, तैरि मुक्र एवेत्यन्वयः । तुशब्दः पुनर्वन्धशङ्काव्यावृत्त्यर्थः । श्रात्मन्नेवेत्यादि व्यास्यातम् ॥ ४ । एवमात्मानात्मनोस्तत्त्वमात्मतत्वब्रह्मज्ानं च समाधनसुपश्रुत्य किं कृतवन्तो वालग्विन्या दृत्यपेत्ायां तहत्तमनुवदन्ौ श्रुति- लव्धविद्येः भिष्यर्गगौ कर्तव्यमुपदिपति "ते होचु: ० श्रभि- वाद्यसीति" द्वति। पुनर्वचनमाद्रार्थम्। अ्रभिवादी श्र्भि- वदनभौल: आभिमुस्ेन श्रोतणमनुभवपर्यन्तं तत्त्ववदन- सभावोडमि कपयव सर्वोपदेष्टामि नाम्मदुणपेक्षयेत्यर्थः । एवं गुरुमभिपृज्य किं कतवन्त दृत्यपेचायां गुरुपदिष्टसर्वार्थाव- धारणोत्त्ा त प्रमाद्यन्तः पुनः किञ्चिन्मनोगतं पृच्कन्ति ध्येय- सरूपविप्रतिपत्तिनिरासेन मनःसमाधानाथमित्याह "निहित · ब्रूद्ौति" दति। हे भगवन् यदुकं भवता एतदस्ाभि- मनसि खचित्ते यथावदानुपूर्वेण निहितं ध्टतं. प्रचास्माकं नािति संभ्य दत्यर्थः। अथ दूदानोमुत्तरमितः परम-

६४ मैथ्ु पनिषत्। [४ र्थः प्रपाठक:]

ब्रूह्ौति। अभनिर्वायुरादित्यः काला यः प्राणोऽन्नं ब्रह्मा रुट्रो विष्पुरित्येकेऽन्यमभिध्यायन्त्येकेऽन्यं श्रेयः कतमो यः सोऽस्माकं ब्रूह्ौति तान् होवाचेति॥५ ॥ ब्रह्मणो वावैता अग्यास्तनवः परस्याम्ृतस्या-

स्माभि: करिष्यमाएं प्रश्नमनुब्रूह्ि अ्रनुसत्योत्तरं ब्रूहि कथये- त्यूचरिति पूर्वणान्वयः । कः प्रश्नः स पृच्क्वतामित्युक्त्ता भ्राङ्: "अग्निः ० होवाचेति" द्ति। एके ध्यायिनोऽन्यमभिध्या- यन्ति अन्यमन्यमिति वौा दरष्टव्या, एकेऽग्य्यादोनामेकैकम- भिध्यायन्तौत्यर्थः । एके ऽन्यं परं ब्रह्म परमात्मेत्युच्यमा- नम्थ व्यायन्तौत्यर्थः । अ्रत्र कतमः पक्षः श्रेयः श्रेष्ठः श्रेयस्कर दृति वा। यः पचस्वाभिमतः श्रयस्तेन स एवास्माकं श्रयान्। तमस्माकं तं ब्रद्ीत्यपृच्कन्निति योजना। यद्वा स त्वं विजानन यः श्रेष्ठः पक्षस्तमस्माकं ब्रूहौति योजना। तान् होवाचेति श्रुतिवचनसुक्तार्थम् ॥ ५ू ॥ श्रेयोडर्थिभिरग्यादयो वा प्रत्येकं पृथक ध्येयाः परिपूण ब्रह्म वा ध्ययमिति पृष्टः प्रजापतिः सर्वत्र ब्रह्मत पररूपेण सरूपेण चोपासं श्रेयोऽर्थिभिर्नाग्न्यादिखरूपमेवोपासं तदुपाम-

त्वमस्तौति प्रतिपाद्यन्नुपासनाव्यवस्थासुपदिभतौत्याह "ब्रह्मणः ० ह्याह" दति। एता अ्रग्न्यादिलक्षणा ब्रह्मणो वाव ब्रह्मण एवाय्या:

[8 र्थः प्रपाठक ] दोपिकासहना!

शरौरस्य तस्येव लोके प्रतिमोदतौड़ यो यस्या-

श्रेष्ठास्तनवो मर्तथ, ब्रह्मैवाग्न्यादिरूपेण विभाव्यते, ऋतम्तेषु ब्रह्मा- वुद्योपामनं युक्रमिति भावः। किंलचणम्य ब्रह्माप् दत्युथ्ते परम्य। मर्वकारपास्य सर्वाधिष्ठानभूतम्येति यावरत्। अतपवाम- तम्य नित्यस्य, शभरौरस्याविर्भावतिरोभावधर्मेवर्जितम्य ब्रह्मण एतास्तनव इति पूर्वेण सम्बन्धः । एवं चेद्यम्येतास्तनवस्तदेव ब्रह्मोपास्यतामलं तहथ्याऽन्योपामनयेत्यत शह तम्येवेति। योरऽर्यों देवो वाऽन्यो वा यम्य पुंसाऽनुषकोऽनुरगविषचौक्कतस्तम्यैवेर लोके प्रतिमोढति प्रतिमोदते प्रतिमोदनं कगति मर्वं दत्येवं लोकप्रसिद्धं द्याहेत्यचरयोजना। यो यस्यानुराग- योग्योऽनुरज्यमानो वा तमेव लोका: प्रौपयन्धनुमरन्तौति च प्रसिद्ध लोके। तथा च परस् ब्रह्मणडगोचरता/भजा- तवात् तस्िन् साचान्मननिरोधं कर्तुमभक्कुवता प्रथममग्न्या- दिदेवताखेव यथारूचि ब्रह्मदृध्यांपासनं श्रुतिषृपदिश्यत इत्य- भिप्रायः। यद्वा तत्यैव ब्रह्मण दृह लोके प्रतिमा मृर्तिरुदति

तदेव ब्रह्म प्रतिमारूपसुपासौतेत्येवं द्ाहेति योजना। श्रग्न्या- दोनां देवानां ब्रह्माथ्यतनुत्व-कां साधयति "ब्रह्म ख्विदं• सर्व" दति। दूदं सव ब्रह्म वाव ब्रह्मैव खत्वित्यन्वयः। तथाच श्रुत्यन्तरं ['सवें खल्विदं ब्रह्म तव्जल्ञानिति भान्त उपासौत']

६६ मै्चुपनिषत्। [ ४ र्थः प्रपाठकः ]

नुषक्त इत्येवं ह्याह। ब्रह्म खल्विदं वाव सर्वम्। या वाऽस्या अग्यास्तनवस्ता अभिध्यायेदर्चयेन्नि-

(छान्दो० अ० ३) दृति। अस्यार्थः। सर्वमिदमध्यात्ममधिदैव- मधिभूतं वाऽभेषं जगद्रह्मैव खलु नाच संग्रयः कार्यः । कुत दूत्यपेचायां हेतुमाह तव्जलानितौति। तस्माज्जायत द्वति तं्नं, तिन लौयत दति तलं, तेनानिति चेष्टत दवति तदनम्। अ्म्लोपशक्कान्दसः । दतिशब्दो हेत्वथः । तस्ाङ्गह्वणो जातत्वात् तम्मिन्नेव लौयमानत्वात् तदाश्रयजौवनत्वाच्च तदेवेदं ब्रह्म यथामत्सुवणद्युत्पत्तिस्थितिलया घटकुण्डलादयो मत्सुवर्णाद्या- त्मकास्तथेमे तम्मात् तर्थत। यद्यप्येवं सर्वमेव ब्रह्मणः भरीरं तथापि यत् सस्मादुत्कृष्टतवेनाभिमतं तदुपास्थम्। देवा हि मनुष्याणासुत्कृष्टतवेनाभिमता अन्नादयस्न जौवनहेतुत्ात् तथा- डभिमानयोग्या दृत्यतस्ते ब्रह्मणोऽय्यास्तनव दूति ब्रह्मदृध्यो- पास्या दत्याह "या वास्या ० पुरुषस्य" द्ति। या: काश्िद्वास्या वासयोग्या आश्रयाहाः ब्रह्मणेऽय्यास्तनवोऽ्य्याः श्रेष्ठा अ्रभि- ध्यायेत्। यद्वा अ्स्य ब्रह्मणो या वा या: कश्चिद्य्यास्तनव इति योजना। अ्रस्िन् पच्ते दैर्घ्यविसन्धी छान्दसौ। ता ब्रह्मवुद्या- डभिध्यायेत्, अरचयेत् पुष्पोपहारादिना पूजयेत् प्रितमासु वा इदये वा, निह्याच्च तत्तदुपास्यदेवतात्माभिमानेनाध्यात्मपरि- केदाभिमानं खाभाविकं देवताया आत्मभावापादनेन हित्वा

[ 8 र्घः प्रपाठक:] दौपिकासाहता:

हुयाच्चातस्ताभि: सहैवोपर्युपरि लोकेषु चरत्यथ

पृथगम्यादिदेवतातव च निन्यात् परित्यनेत्। चशब्दो ध्याना- र्चननिव्वानां समुच्चयार्थः। तथाच श्रुत्यन्तरं ['तं यथोयथो पामते तदेव भवति'] इति। 'देवो भृत्वा देवानप्पेति' [इति 'च। यत एवं देवतात्मभावनया ब्रह्मतनुभृता देवता उपास्ते, अतस्ताभिब्रह्मतनुरूपदेवताभि: महैव तदैकात्यं प्राप्येतति यावत्। उपर्युपरि लोकेषु जनतपःमत्यलोकेषु चरत उपासनातार- तम्यान्नोकफलविकनपः । तत्र तत्रोपामनाफलानि त्तदेवता- त्मना भुङ्ग दत्यर्थः । यद्ययं देवतात्ममावदृष्टिस्तदा भोगान्ते पुनरिहावतते, ["अप्रतीकालम्वनान्नयतौति बादरायप" दति न्यायात्। अ्रथ यदि ब्रह्मण्यहङ्गहोपासकम्तदा कृत्वचये कृत्सम्य सवदेवतात्मनः सत्यलोकस्यम्य हिनण्यगर्भस्य चये अवसाने सम्पूर्णाब्रह्मरूपः मन् पुरुषम्य पृर्णस्य परब्रह्मण एकत्वं सायुव्यमेति गच्क्ति क्रममुक्तिमुपैतौत्यर्थः । अ्रभ्यासः प्रपाठक- समाप्यर्थः। अ्रत्रेय व्यवस्था। कार्यकारणेपाधिद्वयविलापनेन प्रत्यगकरसतया ब्रह्म व्यायत द्रहव साचान्मुक्रि: प्रारब्धफल- शेषभोगाय देहस्थितावषि स मुक्न एव। यः पुनः कार्य- कारणब्रह्मोपासक: स ब्रह्मष्यहङ्गह्ाट्गहालोकेऽर्चिरादिमर्गेण गत्वा

त्यस् क्रममुक्तिः। ये पुनः प्रतौकोपासका अबनं ब्रह्म प्राणो

मैन्य पनिषत्। [ ४ र्थः प्रपाठक: ]

कृत्स्क्षय एकत्वमेति पुरुषस्य पुरुषस्य ॥ ६ ॥ दूति मैव्यपनिषदि चतुर्थः प्रपाठकः ।

ब्रह्म आदित्यो ब्रह्म मनो ब्रह्मेत्येवंदृष्टयस्तेषां, 'न प्रतोकेन हि स' दूति न्यायेन, ब्रह्मक्रतोरभावात् ते यथोपासनं ब्रह्मलोका- दवाप्तनेषु लोकेषु फलमनुभूय पुनरावर्तन्ते, ब्रह्मलोकं गता अपि केचित् पञ्चाग्िदर्शनादिनिष्ठा दति ॥ ६।

दृति श्ररामतौर्थविरचितायां मेत्रीभाखोपनिषदीपिकायां चतुर्थः प्रपाठकः।

५ मः प्रपाठक: दापिकासहिता

अथ यथेयं कौत्सायनौ स्तुतिः। त्वं ब्रह्मा त्वञ्च वै विष्णस्वं रुद्रस्त्वं प्रजापतिः । त्वमन्निर्वरुणो वायुस्वमिन्द्रम्त्वं निशाकरः ॥ त्वमन्न्नस्वं यमस्वं पृथिवौ त्वं विश्र( त्वमथाच्युतः। स्वार्थे स्वाभाविकेऽर्थ च बहधा मंस्थितिस््वयि॥

अथ पञ्चमः प्रपाठक: :

पासनाङ्गभृतान्नमस्कारमन्त्रानाह "ऋ्रथ यथेयं • स्तुतिः" द्ूति। कुत्सायनेन दृष्टा कौत्सायनी दयं वच्माण्ता स्तुतिः । सतुतिरूपो मन्त्रगण आरभ्यते। अ्रथशब्द आरभ्भाथः। यथोपतब्धा तथारम्यत दत्यर्थः । "त्वं ब्रह्मा ० निधनाय न" दति। ब्रह्मा हिरएगर्भ: प्रजापतिर्विराट्। ऋ्रद्यते उपजीव्यते सर्वेरिति वा अत्ति सवें खात्मन्यपसंहरतौति वा अ्रन्नं, भ्रव्नवदाचरतौत्यनः । तथाच श्रुत्यन्तरं ['ऋद्यतेत्ति च भृतानि। तस्ादननं तदुच्यते'] द्वति (तेत्ति०उ:)। विश्वं चराचरम्। अ्रथ च सर्वात्मकत्वेऽपि त्मच्युतोऽप्रच्युतनिजस्भावः कृटस्व एवेत्यर्थः। खार्थः पुरुषार्था धर्मादिचतुष्टयरूपः स्वाभातिकः प्राक्ृतिकः स्वखप्रक्ृत्यनुसतार्य- र्थस्तयोरुभयोर्निमित्तं लोकस्य त्वयि ब्रह्मणीश्वरे बडधा संस्थि- ति्नानामार्गेए त्वन्निष्ठता भवतौत्यर्थः । अ्रथवा खार्थ खाभावि- केऽर्थ च लोकम्य या संस्थिति: प्रवृत्त्यादिनिष्ठा मा त्वय्यायते- (') खमिति पाठान्तग्म्

७० मैनप निषव्। [५ मः प्रपाठक:]

विश्वेश्वर नमस्तुभ्यं विश्वात्मा विश्वकमक्कत्। विश्वभुग्विश्चमायुर्वं विश्वक्रौडारतिप्रभुः॥ नमः शान्तात्मने तुभ्यं नमो गुह्यतमाय च। अचिन्त्यायाप्रमेघाय अनादिनिधनाय च ॥ १ ॥

त्यर्थः । विश्वस्वेष्टे दवति विश्वेश्वरस्तस्य संबुद्धिः। ति विश्वमन्य - दिति पङ्मायामाह विश्वात्मेति। तमेव विश्वमित्यर्थः। यतो विश्वकर्मकत् क्रियते तत्कर्म विश्वाख्यं कर्म कारये करोतौतिविश्व- कर्मकृत्। विश्वोपादानत्वाद्विश्वात्मेत्यर्थः। यद्वा विश्वेश्वरत्व हेतुर्विश्वात्मति। विश्वस्यात्मा सवरूप तत्रापि हेतुर्विश्वकम कृदिति। अतः कारणल्ात् खकायें विश्वं व्याप्य तन्नि- यमयन्नवस्थितो विश्वेश्वर द्वत्यर्थः । भोक्कारो जीवा अ्रन्ये भविष्यन्तीति शङ्गां वारयति विश्वभुगिति। यो विश्वस्य भोक्का प्रसिद्धः सोऽपि तवमेवेत्यर्थः । किञ्च त्वमेव विश्वमायुः सर्वस्थ सर्वमायुरजौवन प्राएरूपेए वा सवायुः। तथाच श्रृत्यन्तरं ['चाव- द्स्तिच्छरौरे प्राणो वसति तावढायुः (कौषौ०अ०३)] दूति। कि बडना तवमेव विश्वक्रौडारत्योः प्रभुः बाह्योपकरण प्रौतिः क्रौडा, तननिरपेका आन्तरप्रौतौरतिः। तयोस्मेव स्तन्त्र: समर्थ दूत्यर्थः । श्रान्तात्मने कूटस्खरूपाय गुह्यतमाय वाचामगो- चराय अचिन््यायान्तरिन्द्रियाविषयाय अप्रमेयाय बाह्येन्द्रि- याविषयाय अनादिनिधनाय नित्यसद्रपायेत्यर्थः । चकारात् खयम्प्रकाशाय चेत्यर्थः । द्ूतिभब्दोमन्त्रममाप्टर्थः ॥ २॥

[५ मः प्रपाठक.] दोपिकामिता

तमो वा ददमग्र आसौढेकं तत् परे स्यात् तत्तत्प- रेरोरितं विषमत्वं प्रयात्येतद्रपं वै रजस्तद्रजः खल्वौ- रितं विषमत्वं प्रयात्येतद्दै मत्वस्य रूपं तत्स्वमेवे-

मन्त्राणमारभे तवं ब्रह्मा तं च वें विष्णुरित्यादिना ब्रह्मादिदेवतात्मत्वं प्रत्यम्ब्रह्मण उक्रं तत्र ब्रह्मादौनां तत्त्वा- न्रत्त्वात् कथमित्थ स्तुतिरिति पङ्गनिरामायोत्तरा श्रुति: प्रवदृते। तचेक एव यथोक्कश्विदात्मा खमायागुणम्तदव-

क्वाप्यस्तौति दर्भयन्तों श्रतिर्त्रद्मादिचिमर्तिभावेनास्यातन उपा- मन विधातुं प्रथमं मूर्तित्थव्यपदेभननिमित्तमाह "तमो वा · तनवः" दूति। दूद ब्रह्मविष्णुरुद्रादिकमग्रे सृथ्यपक्रमा- त्प्राक तमो वे तम एव तमोगुणप्रधानमायामाच्मेवासौदेक-

नामत्कारणवादोऽसत्कार्यवादस्च व्युदस्तः दूदं तम इति सामा- नाधिकरणयोकरग् आमीदिति मत्वोक्रेश्। तत् किं साख्वा भिमतं प्रधान नेत्याह तत्परे म्यादिति। तत् तमः परे कार्यकारणत्वातोंते तत्कन्पनाधिष्ठाने चिदात्मनि म्याङ्गव- तोति यावत्, श्रचेतनम्य तम्य सातन्व्यानुपपत्तेरित्यर्थः । एवं जगतः प्रागवस्थां चेतनपराधौनामुक्का तत्प्रवृत्तेरपि तदधी- नतामाह तत्परेशेति। तत् कारण प्रविलोनकार्यावम्यं तमः

मैन्यु पनिषत। [ ५ मः प्रपाठक: ]

रितं रसः सम्प्रास्त्रवत् सेोंऽशोयं यश्चेतामाचः प्रति- पुरुषः श्षेचन्ञः सङ्गल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्ग: प्रजा- पतिर्विश्चेत्यस्य प्रागुक्ता एतास्तनवः । अथ यो ह

परेए चिदात्मनाऽधिष्ठानभूतेनेरितं प्रेरितं तच्चैतन्याभासव्या- ्ोपचितं बौजमिव सलिलादिव्याप्येत्यर्थः। विषमत्वं परवाव- स्थाप्रच्युतिरूपसुच्छनमिव बौजं साम्यावस्थात्यागेन तद्विलक्षणत्वं प्रयाति कार्यान्मुखं भवतौत्यर्थः । यद्यपि मायाव्याक्ृतावि- द्यादिशब्दवाच्यम्य कारणस्य नित्येव चैतन्यव्याप्निर्नित्यमेव तचाध्यस्तल्वात्, तथापि सुषुप्नस्य खप्नादिवृत्त्युद्भववदबुद्धि- . पूर्विकेव कादाचित्को विद्याकर्मपूर्वप्रज्ञानुसारिणी चिदाभास- व्याप्निर्भवतीति न सृध्यादिसान्तत्यपङ्गावकाश दति गमयि- तव्यम्। यदिदं परेरितस्य तमसो विषमल्वगमनमेतट्रपं वे प्रसिद्धं रजो रजोगुणखयं कारणमित्यर्थः । तत्खलु रजः पूर्ववत् परे- ऐोरितं सत्, विषमत्व प्रयाति। यदिदं रजसो विषमत्गमन- मेतद्े सत्त्वस्य सत्त्वगुणप्रधानकारणस्य रूपं प्रकारभेद दत्यर्थः । एवं गुणवषम्यं सनिमित्तं कारणव्यापारमुक्का तम्य कार्याकार- परिणामप्रकारमाह तत्त्त्वमेवेति। तत्परेणत्ा्माना पूर्ववदोरितं सत्त्वमेव न तमोरजमी तयोवेत्यमाणरथी भिव्यञ्जकत्वासामर्थ्यात् रसः सारञ्िदानन्दप्रकाशः ['रसो वे सः रमं ह्येवायं लब्धा- नन्दौ भवति' (तैत्ति०उ०)] इति श्रृत्यन्तरात्। स सम्प्रास्रवत् सम्यक प्राकव्यनास्त्रवत्। मत्वमेव चिदात्मनो विशेषाकाराभि-

(५ मः प्रपाठक:" दोपिकार्माइता।

खलु वावास्य तामसोऽ शोऽसौ म ब्रह्मचारिसो योऽयं रुद्रोऽथ यो ह खतु वावास्य राजसोऽशोऽमौ स ब्रह्म- चारिसो योऽयं ब्रह्माथ यो ह खत्ु वावास्य माश्विका-

व्यक्रियोग्याकारतया प्रतं मच्चिदात्माकारमव विप्रसर्ताम- त्यर्थः । अ्र्र्यमेव हि तच तच बुद्धिरिति च महानिति चाइमव- भास्य दति च द्रष्टेति चासायते, नान्य दृत्यभिप्रेत्याह मोडेभ दति। सोऽ्यमंग्रोऽंश दवांभस्िदात्पनो विशेषावस्था आकाश्- स्येव ढारुसषिरादवस्था। नतु निरवयवस् परमार्थतोऽग्रोडस्ति। कोडमौ यश्चेतामानः चेता चेतना माचिचैतन्यं तया मौयतेऽव- भास्यत दति चेतामान: खप्रकापसातिमाच्रेणनुभाव्य द्वत्यर्थः। यतः प्रतिपुरुषः प्रतिविम्बो नानोदपाचेख्विव सूर्यादिनाना- विधार्थाकारबुद्धिवृत्तिषु विभाव्यमानतवात् प्रतिपुरुष दृत्यर्थः । लौकिकप्रतिबिम्बवटचैतन्यं वारयति चेचज दति। तेनं फरौरं धर्माधमबीजप्ररोहभमितवात् तदापाढतलमस्तकमहमिति जाना- तौति चेतजो जौव दत्यर्थः। तद्कं भगवता श्रीकृषणोन,- "दढ शरीरं कौन्तेय चेचमित्यभिधीयते। पतद्यो वेत्ति तं प्राङ्ठः चेज्ञ दति तद्विदः" दति। तत्मद्धावं साधयति सङ्गन्पेति। सङ्कल्प ददं मया कर्तव्य- मित्येवमाकारो मनसो विकार: अध्यवसायः कर्तव्यविषय- सरूपमाधनफलानां यथावदवधारणरूपा बुद्धिर्वात्तः, अ्रभि- मानोऽहमस्मिन ममर्थ इत्याद्यहङ्वारः। एतेषामचेतने मृत-

मैथ्यपनिषत्। [५ मः प्रपाठक:]

5शाऽसौ स ब्रह्मचारिखो योऽयं विष्णः म वा एष

भरौरेडदर्शनाव्नीवक्करोरे च दर्शनादेतानि लिङ्गानि परी- रातिरिक्रतया सङ्भावप्रमापकाणि यस् म मङ्गल्पाध्यवसाया- भिमानलिङ्ग:। एतैलिङ्गर्दहादिविलचणोडम्तीति सम्भाव्यमान दत्यर्थ,। प्रजापतिः समष्टिवराजपिण्डाभिमानी देवः, विश्वो व्यष्टिपिष्डाभिमानिनी देवता, द्वत्येवमाद्या एताः प्रागुक्का स्थैव न्ेतज्ञम्य मत्त्परिणामप्रतिबिम्बितस्य चिदात्मनम्तनवः, चिदात्मैव तत्तन्मूर्तिभेदेषु तत्तदात्मना विभाव्यमानोऽवतिष्ठते, नाम्मात् तत्त्वान्तरभूतं किञ्चिदित्यर्थः। तथाच श्रुत्यन्तरं ['नान्योऽतोडस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योऽतोऽस्ति मन्ता नान्योऽतोऽस्ति विज्ातेष त आ्रत्मान्तर्याम्यमृत:' ] (बह्- दा० श्र० ५) दति। एतदुकं भवति किं कारएं ब्रह्मति ब्रह्मवादिनां ब्रह्मणः महकारिभूतजगत्कारणविमर् ['ते ध्यान- योगानुगता अपश्यन देवात्मभक्तं खगुणैनिगूढां'] द्वति च्रिगुणत्तिका मायास्या पत्िरवष्टता श्वेताश्वतराणं मन्त्रो- पनिषदि। सा च ब्रह्मणः मर्वकारणत्वनिवेद्रिो शत्रिस्ते- नाधिष्ठौयमाना गुरत्रयविभागेन यदा विक्वता भवति तदा तद्धिष्ठाताऽपि तत्मत्तास्फृर्तिम्रदल्वेन तदनुगतो विक्वत दूव भर्गात। तत्र च यथाविकारव्यपदेश सोऽपि व्यपदिश्यते,

सत्त्वादौनामेकैक प्राधान्येन ब्रह्मादिसज्ञाभाग्भवति। तदा तचा-

[५ मः प्रपाठकः दोषिकामा्िता

एकस्त्रिधा भृतोऽष्टधकादशधा द्वादशधाऽपरिमितधा

विर्भृतगुणविशेषवत्तया म उपास्यो वयर्पादभ्यते गुणकार्यस्थून्न- सून्मभरौरोपाध्यविशेषेण तद्भिमानेन वा व्यर्वाहयमाणो जौवः क्षेतज: संसारो देवो मनुष्यस्तिर्थड स्थावर दति च व्यपदेश- भाग्भवति। अत्र मर्वत्र सत्त्गुपपरिणामे एव चिदात्मनो

तम्यन मर्वज्ञमृढामूढताढितारतम्यावभाम दूति। एतमेवाभिप्रायं विपद्यति "अ्रथ यो ह खल • अन्तर्वहिस्व" दति। भ्रथ एवं प्रकारे व्यवस्यिते सति अस्यात्मनो यो ह खल्वित्थं वाव एव य एतरेति सम्बन्धः । ताममस्तमःप्रधानो Sप्रस्तमउपाधिको विशेषः शसी सः, हे ब्रह्मचारिणः, कोडमौ योडयं रद्र: प्रसिद्धू दूत्यर्थः । एवमुत्तरयोरपि पर्याययोर्व्याख्या। म वा एष एक: स वै पूर्वमुपपाढितः एष ददानौमुपाष्यधिष्ठाततेनोक्रक एक एव रुद्रब्रह्मविष्खात्मना चिधाभूतः कारणोपाधिमधि- षठाय चिधाभूत दत्यथः । अ्रष्टधा पञ्चविधप्राणादित्यौ सनचन्- खन्द्रत्ति चयः पत्ञ भृतानि चेत्यष्टधेत्यर्थः। एकादभेन्द्रियभेद एकादपधा, तचेव मनोबुद्योर्भेदे सति द्वादभधा। तत्तद- न्द्ियवृत्तौनामनन्तत्वात् तङ्गेदेनापरिमितधा, वाशब्दो विक- ल्यार्थः । अ्रध्यात्मं वाधिभृतं वाधिदैवं वा यद्यत् किश्चिदस्त तत्र्वमवभासयंस्तत्तदात्मना नानाविध उद्धतोऽभिवयक्र उद्तत्वा-

७६ मैन्यपनिषत्। [ ५ म प्रपाठक:]

वोडूत उद्कतत्वाड्तं भूतेषु चरति प्रविष्टः स भूतानामधिपतिर्बभूवा(९) इत्यसा आरत्मान्तर्बहिश्चान्त- रबहिश्च॥२॥

इति मैच्ुपनिषदि पञ्चमः प्रपाठकः ।

देव भूत भृतसज्ञ आ्रात्मा भवतौत्यर्थः, ['महदूतमनन्तमपारं' (बृहदा०आ.४)] दृति श्रुतेः, ['एको विष्णुर्महृद्ूतं'] दति स्तेख्। यतो भूतेषु प्रविष्टो भूतावभासकतया भूतनियन्तृतया चानुगतञ्च चरति गच्कति भूतानि व्याप्नोत्यत उद्भूतत्वाङूत- मिति योजना। अतएव भूतवषतया भूतानामधिपतिर्बभूवा- धिष्ठाय पालयिताऽभवद्वहारदृष्येत्यर्थः । उपमंहारार्थ उत्तरो भाग: । दृत्येवमुक्तप्रकारेणसा असौ आ्र्प्रात्मा यथाव्याख्यातोऽन्तः-

नान्य दूत्यर्थः । अ्रभ्यास आ्रदरार्थ: प्रपाठकसमाप्र्थो वा॥ २ ॥

दूति श्ररामतौर्थविरचितायां मैत्रुपनिषद्दीपिकायां पञ्चम: प्रपाठकः॥॥

(१) बभूवेत्यसा इति पु० पा०

[६ क प्रपाठक.। दोपिकासहिता

दिधा वा एष आत्मानं बिभत्ययं यः प्रायो यश्चा- मा आदित्योऽथ दौ वा एता सस्य पन्ाना श्रन्त-

अथ षछः प्रपाठक:।

योऽन्तर्वहि: सर्वजनेषु नित्यं चरत्यभान्तेषु सुभान्तरूप: । प्राणात्मनान्तर्वहिरंशमालिकपेण तसौ सतन नमोऽस्तु। नमो गुरु्यः सर्वभ्यो येषां चरणमंसतिः । मदौपनिषदे रद्धे तत्त्वेऽर्पर्यत मे धियम् ॥ एवमियता ग्रन्थमन्दर्भेर चिदातमेक एव प्रत्यग्म्रह्मरूपेप विज्ञेय: म एव ब्रह्मादिरुपेणानेकविशेषावस्थो व्येयसति मुसुन्त- पेचितोऽर्थ. सर्वो दर्शितो मुक्रिस चिदात्सायुव्यप्ाप्ति- रभिडिता। दूढानीमन्येव चिढात्मनोऽनेकधोपास्यतायानेक- महिमानमाविष्क्वतौ श्रुतिर्मन्दमध्यमाधिकारिविषयास्तदुपामना: सालम्वना भ्रनेकप्रकारा विधातुं प्रववृत उत्तरेष प्रपाठ- बेन तत्त्वज्ञाननिष्ठापेचितानि साधनान्यपि कानिचिद्विधा- तुम्। अ्रम्य च खित्नत्वाचातौवाच मङ्गतयोऽपेव्यन्त तथापि यथामति मङ्गतिमहमाना अचराषि व्यास्यास्थाम:। तच्रा- ड्ध्यात्माधिभृतदेहब्रह्माणडोपाधिम्यां चिदात्मनः क्रियापक्रि- प्रधानलिङ्गानुगतचिदाभासाभेदेन प्राप्त आदित्यसेति दिधा भेदं प्रकल्प् तेनात्मनोपायनं विधातुमाह "द्विधा वा एव · व्यावतते" दति। एष पूर्वप्रकृत भ्रात्मा. वे प्रसिङ्ध:

[६ छः प्रपाठक:]

बहिश्चाऽहोराचेरौता व्यावतेते। असौ वा आदि- त्यो बहिरात्मान्तरात्मा प्रायोतो बहिरात्मक्या

सर्वश्रुतिषु, द्विधा द्विप्रकारेख आ्रत्मान सं रूप विभर्ति घत्ते पालयति वा। प्रकारभेदमेव विप्रद्यति यः प्राणो देहे पञ्चधात्मानं विभज्य स्थितोऽसतौयमेका विधा, यख्चामा असौ ब्रह्माए्डकरण्डमध्ये जगदवभासकतयावस्थितोऽसि्ति पाटित्यः मोडयमपरा विधेत्यर्थः । अ्रध्यात्मं प्राणात्मना अ्रधिदैवमादि- त्यात्मना च ब्रह्मरूपः चिदात्मा ध्ेय द्ृत्युपासनोत्पत्ति- विधिं सूचयन्नाह अथेति। अ्रथेदमुच्यते प्रस्यात्मन एतौ दौ पन्थानौ विशरेषाभिव्यत्रिमागौं। कौ। अन्तर्देहाम्यन्तरं बहिस्व देहादथ्यात्मरूपाद्वाह्यो देभस्ेति दवौ पन्थानावित्यर्थः । एतौ प्राणदित्यौ अ्रहोराचेण अ्रक्रा रात्या च व्यावतेते विपरि- वर्तनं कुर्वाते दूत्यर्थः। अ्रन्तः किंरूपो बहित्च किंरूपो व्यावर्तते कथक्न तद्यावर्तनमित्येतद्विप्द्यति "अरस्तौ वा आदित्यो ० गतिरित्येवं ह्वाह" दूति। अरसौ प्रसिद्धो वै आदित्यः सूर्यो बहिरात्मा प्राणोऽन्तरात्मा यत एवमतो बहिरात्मन दयं बहिरात्मकौ तत्प्रयुक्नेति यावत्, तया बहि- रात्मक्या गत्या परिवर्तनेनान्तरात्मनः प्राणस् गतिरनुमीयत दृत्येवमेवंप्रकारं हि यत आह आगमज्ञोऽतोऽनयोर्न वासतवो भेद दति शेषः । अयमाशयः, सूर्यो हि मेरुं प्रदत्िणी-

[६ छः प्रपाठक:] दौपिकासिता

गत्यान्तरात्मनोऽनुमोयते गसिरित्य वं द्याहाथ यः

कुर्वन्नह्योराचाभ्यां ब्रह्माण्डान्तः परिवर्तते प्राणोडपि श्ामरुपेण देहान्तः परिभ्रमति, तच्नेकाहोराचसूर्यंगत्योः प्रापम्येकविंभति- महस्रमञ्ञा: श्वासा भवन्तौत्यागमशास्त्रभिद्ध प्राणपरिवर्तन- मनुमौयते, यद्वा परतसंत्सरपरिमितं हि पुरुषायुः ['प्रातायुवे पुरुषः प्रतेन्द्रियः'] दति त्रुतिमिट्गः। तावत्कालं च प्राप: भरौरान्तः आदित्यपरिवर्तनप्रचयाधौन दति तह्त्या प्रापगतिरनुमोयत दूति। ददानीमन्तरात्मगत्या बहिगात्मगत्यनुमानप्रकारमाह त्रथ य दूति। अथशब्दः पर्यायान्तरारभार्थः। यः कश्विद्विद्वान् प्राणदित्यात्मदर्भी अतएवापहृतपाभा अरध्यात्मपरिच्ेदाभि- मानामङ्गरूपपाभना रहितोऽत एवाऽचाध्यक दन्द्रियाध्यक्षम्तेषु खतन्त्रो नेन्द्रियपरवश दत्यर्थः । अतएवावदातमना: निर्मल- चित्तः, तन्निष्ठम्तस्िन्नुपाम्ये निष्ठा तात्पर्य यम्य म तब्रिष्ठः

तेनेति विपरियम्। य एवंविधो विद्वान् तेनैवान्तरा- त्मिक्या गत्या प्राएगत्या बहिरात्मन शदित्यस गतिरनुमौयत दृत्येवं ह्याहेति व्यास्यातम्। एतदुकं भवति, अ्रध्यात्माधिभ- तयोः पिण्डब्रह्माण्डयो: खखमानेन प्रतं वर्षाष्यायु:्रमाण-

Co मैन्युपनिषत्। [६ छः प्रपाठक]

आटत्तचक्षु: सो अन्तरात्मक्या गत्या बहिरात्मनोऽ- नुमोयते गतिरित्येवं ह्याह। अथ य एषोऽन्त- रादित्ये हिरएमयः पुरुषो यः पश्यतौमां हिरएव-

मित्यस्य समत्वाद्ध्यात्मगतप्राणत्मगत्या प्रतवर्षान्त पिणडप- रित्यागलक्तणया बहिरात्मनोऽप्यादित्यस्य ब्रह्माएडपिण्डपरि- त्यागरूपा गतिस्तन्मानेन प्तवर्षान्ते भवेदित्यनुमौयते दवति। प्रथवा या प्राणात्मनो गतिर्देहधारणलच्षण प्राणपानव्या- पार: क्रियमाणा तया बाह्यात्मन आ्रादित्यम्य ब्रह्माणड- विधारणरूपोद्यास्तमयनिर्वर्त्याहोराच्व्यापारः क्रियमाणा गति-

प्रेत्य विद्वान्मध्ये निर्दिष्ट दूति द्रष्टव्यम्। एतयोरन्यत-

दूति। इदानौमनयोः स्थानभेद गुएभेदञ्च सिद्धवदनूद्य व्य- तिहारं तच्चिन्तनार्थ विधत्ते "अरथ य एषोऽन्तरादित्ये

य एष प्रसिद्धोऽन्तरादित्य आ्रादित्याख्यस् मण्डल्म्य मध्ये हिरएमयो हिरएमय दरव हिरएमयो ज्योतिमयोऽन्तर्यामो पुरुषः पुरुषाकारादित्यदेवतान्तरतुप्रवेशेन लब्धपुरुषाकार दूति यावत्। कोडसौ हिरएमयः पुरुषो य दमां पृथिवौं पश्यति दमामित्युपलक्षण चेलोक्मवभामयतौत्यर्थः । अ्रस्य

[६ छः प्रपाठक दीपिकासहिता ८१

म्वात् म एघोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोन्नमत्ति॥

अथ य एषोऽन्तरे हत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्तिस

पुरुषस्य हिरएमयत्व निमित्तं खयमेवाह हिरथ्वस्वादिति। हिरखे हिरएमये नात् तदभेदेनावस्थितत्वादित्यर्थः । "वष्टि भागुरिरश्लोपम- वाप्योरूपसर्गयो"रित्यवोपमर्गेडवणाख्ोपः। पश्चत्यमौ हिरष्यव- स्थादितिपाठः प्रामादिक:। यदि सत्यस्तदा द्वितौयार्थे प्रथमा विपरिणया, दमाँललोकान् पश्वतौत्यर्थः। ददानीम- स्ाध्यात्ममत्रस्थानमाह स एष दति। यो हिरएमयाण्डस्- तया हिरएमयः पुरुष उक्रः स एषोऽन्तरे देहाभ्यन्तरे यङ्ट- त्युष्करं हृदयकमलं तम्मिन् इत्पुष्करे एव आश्रितस्तचेव प्राकथ्यमुपगतः प्राणत्मा सन्नन्मदनौयमन्ति भुङ्के विषयान् वा शब्दादौनुपभुङ्क दत्यर्थ: ॥ १ ॥ एवमादित्यमण्डलान्तरभिव्यकं हिरएमयत्वादिगुणकं पुरु- षमनूद्य तम्य दद्यन्तवर्तिप्राणात्मभावं विधायेदानौमुक्तप्राण्ा- त्मानमनूद्य तस्यादित्यात्मभावं विदधाति "श्रथ य एषो- उन्तरे · अन्नमत्तौति" दूति। अब्ममत्तौत्यन्तोऽनुवादभागो व्यास्यातः । स एष एवाडगनिरत्ता दिवि द्युलोके श्रितः आ्राश्रितः स्थित दत्यर्थः । कोयमगनिरित्यत ब्रह सौरः सूर्यतेजोरूपः,

मैन्यपनिषत्। [६ छः प्रयाठक:]

एषोऽग्रिर्दिवि श्रितः सौरः कालास्ोऽदश्यः सर्व- भूतान्यन्नमत्तौति। क: पुष्करः किम्मयो वेति। ददं वाव तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाश्चतस्रो दिशश्चतस्त्र उपदिशो दलसंस्था आसं। अर्वाग्विचरत एतौ

स एव प्राणिनां कलनात् कालाख्यः कालम्जितः श्रदृश्यः प्रत्यचागोचर एव सन् सर्वभूतान्येवान्नं तान्यत्ति सर्वभूतानि संहरति, द्ूतिभब्दो व्यतिहारोपदेशसमाप्र्थः। यत्र पुष्करे स्थितोऽन्रमन्तौत्यव्यात्ममुक्त दिवि श्रितोऽन्रमत्तौति चाधिदैवं, तदुभयसरूपजिज्ञासया वालखिल्या: पृच्कन्ति "कः पुष्कर: ० वेति" दूति। स्पष्टार्थः। उत्तरमाह प्रजापति: "ददं वाव आसं" द्ति। योऽयं प्रभिद्ध आ्रकाश दूदं वावेदमेव तत्पुष्करं, यद्ध्यात्मद्वत्पुष्करसुन्कं तदिदमेवाधिदेवं प्रसिद्धमाकाशं, नानयोः तथा चाकाशमेव हदये ब्रह्माण्डान्तरे च पुष्करमिति खरूप- प्रश्नस्योत्तरभुक्क्कम्। किम्मय द्वति प्रश्नस्योत्तरं वदन् हृदय- पुष्करस्याऽष्टदलमयत्वं प्रसिद्ूमिति मत्वाधिदेवपुष्करदलान्या- हास्येति। प्रसिङ्धा: प्राच्याद्या आग्रेय्याद्याशतस्रस्ततस्त्रो दिभो दलसंस्था दललेन ख्थिता श्रासं आसननित्यर्थः । तथा च हद्याकाशबाह्याकापयोहृद्यकमल- गताष्टद्लानामष्टदिभाज्चाभेदो ध्यय द्ूति तात्पर्यार्थः ।

[६ छः प्रपाठकः दोपिकासहता। C3

प्राखादित्या एता उपासौतोमित्येतदक्षरेख व्याहतिभि: सावित्या चेति।२ ।। द्वे बाव ब्रह्मणो रूपे मूतश्ामूर्तञ्चाथ यन्मत तद- मत्यं यदमूर्तं तत्सत्यं तद्रह्म तञ्ज्योतिर्यज्ज्योतिः म

एवमध्यात्माधिदैवयोः प्राणादित्यपुरुषयोभेंदेन प्रतोयमानखान- गुणक्रियाणामभेददर्शनं विधाय पुनम्तावनूद्य मगार्याचव्याद्दति- प्रणवालम्बनं तयोरुपासनं विदधाति "अर्वा्विचरत • साविञ्चा चेति" दूति। एतौ प्राणादित्यौ यथाव्यास्वातौ अर्वागदूे सन्निहितौ विचरतः परिवर्तते इदये बाद्याकाणे चेत्यर्थः। एतौ उपासौत ध्यायेत्। कथं, श्रोमित्येतदचरेप एतेनाचरेलत्येतत्, व्याहतिभिरभूर्भुवः खरित्येताभिस्ति्तरभिः, सावित्चा सवितदेवत्य- यर्चा गायत्यास्यया चति। द्वतिभब्द श्रोद्काराद्यालम्बनविध्यप- संहारार्थ: ।। २ । दूदानौमुपासनालम्बनत्वेनोकस्योद्वारस् तत्त्वं प्रतिपाद्यिखं- स्त्सुतये तदुत्पत्तिप्रकारमाह "दे वाव • युभ्जौतेति" दूति। ब्रह्मणः पग्मात्मनो दे वाव दे एव रूपे रूपयतेऽ्धिष्ठानतया ब्रह्माऽडभ्यामिति रूपे निरूपके दत्यर्थः । के ते दृत्यत श्रह, मूर्तञ्च मूतें मूर्च्कितावयवं कार्य, अ्रमूतं तद्विपरौतं च कारणम्। अरथानयोमव्ये यन्मतें तदमत्यं 'वाचारभ्एं विकारो नामधेयं' द्वति श्रुतेर्यंदमूतें तत्त्यं 'मृत्तिकेत्येव सत्यं दति (छान्दो०। ६ श्र०)

मैन्यपनिषत्। [६ छः प्रपाठक:]

आदित्यः स वा एष त्रमित्येतदात्माभवत् स नेधात्मानं व्यकुरुत त्रमिति तिस्रो माचा एताभि: सर्वमिदमोतं

्रुते: यत्मत्यं परमार्थसत्यं सर्वाधिष्ठानं तङ्मह्म परिवृढ़ं 'सदेव सोम्येदमग्र आसौत् तत्सत्यं स आत्मा' दति श्रुतेः। ब्रह्मशब्दार्थमाह, यङ्रह्म तत् ज्योतिः प्रकापसभाव यत् तञ्ज्योतिर्ब्रह्माखयं स आदित्यः सूर्यः 'येन सूर्यस्तपति तेजषेङूः' दति श्रुतेः। स आदित्यो वे एष ब्रह्मप्रकाशात्मक श्रोमित्येतदात्मा श्रोद्गार- खरूपोऽभवत् प्रणवात्मनोदित दत्यर्थः । श्रोङ्गारो ह्यनुज्ञाचरं प्रसिद्धू 'तद्वा एतदनुज्ञाचरं यद्ि किज्ञानुजानात्योमित्येव तदाह' दूति (छ्ान्दो०। १ अ्र ० ) श्रुतेः । आ्र्र्रादित्यश्चानुज्ञां कुर्वन्निव जगतासुदेति 'य एवासौ तपति तमुद्गौथमुपासौतोमिति द्येष खरन्नेति' इति श्रुतेः। एवं प्रणवौभूतः स आ्रादित्य आ्रत्मानं प्रपवं वेधा तिप्रकारमकुरुत कवतवान् शमिति श्र उम् दति तिस्रो मात्रा अवयवाः, एताभि: सर्वमिद्मोतं प्रोतञ्ञैव। यथा दोर्घतन्तुषु तिर्यक्रन्तवः प्रोतास्तिर्यक्रन्तुषु दौर्घतन्तव श्रता वैपरीत्येन वा परस्परं संयोगविशेषणीकीभृता: सन्तः पटशब्दवाच्या भवन्येवं प्रणवात्मके मय्येवाभेषस्योतप्रोततयावस्थानादह्मेव प्रण- वात्मोतञ्च प्रोतज्जास्मि न मत्तोऽन्यत् किस्निदिन्येवं ह्याह। स आदित्यो यतस्तस्पादेतद्वे एष वै शरादित्य श्रमित्योद्कार एवेत्येवं ध्यायत चिन्तयत हे वालखिल्याः। ध्यानशब्दार्थमाह आ्रत्मानं

[६ छः प्रघाठकः। दोपिकासाडता, ey

प्रोतं चैवास्मीत्येवं ह्याहैतद्ा आदित्य श्रमित्येवं ध्यायत आत्मानं दुन्न्नौतेति। ३॥ अधान्यचाय्युक्तमय खलु य उज्गौथः स प्रगावो यः प्रणावः स उज्ञौथ इत्यमौ वा आदित्य उद्गौथ

प्राणप्रधानं प्रत्यक्षमादिन्ये श्रठित्यञ्तात्मनि युच्चौत, व्यत्ययो बडखमिति लकारवचनव्यत्ययेन योजयत. एकान्मतां भावय- तेत्यर्थः । दतीत्यनुवाकममाप्र्थ: ॥ ३ । ॐकारेणात्माभिध्यानविधिं महौकुवेस्तचेव विभ्रेषान्तरं विधित्मन्नाह "अ्रथान्यचाय्युत्ं • तम्य तत्" दूनि। त्रथतदन्यत

सतन्त्रं तथापि स्तुत्यर्थमुढाहरण न गुणोपमंहारार्थमिति द्रष्टव्यम्। प्रपवोद्गोथयोरेकत्वकथनारम्ारयीऽयभब्दः। म्वलुभब्दः कमप्रकर-

श्रोद्गारः व बह्चानां प्रस्ाङ्गभृत: प्रशवः, यश् बहचाना प्रपवः म उद्गातृणमुद्गौथः । एवं पस्त्रस्तोचाङ्गतया भिन्नस्याननिवेश्िनो- रोङ्कारव्त्रभेददृष्टिं विधाय तम्योद्गोथात्मकम्य प्रणवम्यादि- त्यात्मना द्रष्टव्यतामाह, दत्यसौ वा शादित्य उद्गौथ उद्गौथावयव शोद्गार दत्यर्थः । एष भ्रादित्य एव प्रणवः शास्त्राङ्गभृत श्रोद्दार दृत्येवं हि आह क्रान्दोग्यश्रुतिरित्यर्थः। एवं स्तुन्या महौकुतमाढित्यं

मन्पनिघत्। Lर ६ छः प्रपाठक']

एष प्रसावा इत्येवं ह्याहोजौथं प्रणवास्ं प्रगेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विम्वृत्युं चिपदं व्यक्षरं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं गुहायामित्येवं ह्याहोद्वमूलं चिपाद्रह्म

पुनर्विपिनष्टि गुणन्तरविभिष्टतया ध्यानार्थं, उद्गौथमित्यादिना। इन्दोगाना मुङ्गोथभ त्यव यवतनोद्गोथं बढ़चानां प्रास्त्रान्तर्गतप्रणवाख्यं प्रणोतार प्रकर्षेण तत्तत्कर्मणं प्रवर्तयितारमत एव प्रणवास्यमित्यर्थः, भा: प्रकाशो रूपं सवरूपं यस्य स भारूपस्तं, विगता नित्य- निवृत्ता निद्राऽविद्या तमोरूपा यस्मात् तं विगतनिद्रं, विजरं जरारहितं सदैकरूपमिति यावत्, विम्ृत्युं विगतम्ृत्युमविनाभिनं, चौणि पदानि यस् जागरत्खप्नसुषुप्नाख्यानि प्राणरूपस्य भूर्मुवः- खरिति चेलोक्याख्यान्यादित्यरूपस्य स चिपदस्तं चिपद, नौष- चराणि यस्या का रोकारमकाराख्या नि प्रएावरूपस्य स त्यवरस्तं च्त्तरं, पुनः पञ्चधा ज्ञेयं विचिन्त्यं यतो *(चिन्तयतो) गुहायां देहकुह्र- रूपायां निहितिमाश्रितं देहान्तश्चरन्तं प्राणापानादिरूपेण पञ्चधा ज्ञेयमित्यर्थः। दत्येवं हि आ्र्प्राह गुणविधायिनी प्रुतिरिति श्रेषः । एवं विशेषितमो मित्यनेनेतदुपासीतेति वत्चमाणोनान्वयः। उक्रविभेषण- स्यादित्यात्मनो भारूपत्वं विभेषतो ध्येयमित्यभिप्रेत्य वाच्यवाचकयोः

चितिं यत इति लिखितं।

६ षः प्रपाठक? टीषिकासाहता।

शाखा आकाशवाय्ग्न्युदकभम्यादय मकोऽश्वत्थनामै- तद्र ह्मतस्यैतत्तेजो यदम।" आदित्य त्र््रमित्येतद्क्षरम्य

मम्बोधयितेत्वेवं ह्वाड।

परब्रह्मप्रएवयोः सारभूतोऽय सवितेति तन्प्रद्विमानमाविष्करोति ऊर्द्धमलमिति। ऊर्द्ध विकारातीतं परं ब्रह्म मूलमुपादानम्। तदेव मूलं सरूपतो निर्दिभति चिपाद्वह्मेति। त्रिपादस्याम्ृतं दिवौति मन्त्रभागप्रकाशितं विकारातीतं ब्रह्मास वाच्यप्रपञ्त- स्याश्नत्थनाम्न्न ऊर्द्ध मूलमित्यर्थः। अ्रम्य शाखा आकाशदयो विकारा:, भूम्यादय दत्यादिपदेन चराचरग्रहः, शिष्टं प्रसिङ्कार्थम्। ण्वंलचण: एको ब्रह्माएडलचण सर्माष्टपिण्डोऽश्त्थनामा श्वःपर्यन्तं स्यास्थनौति विश्वासानईत्वादश्वत्थमव्ज दत्यर्थः । यदेतद्श्वत्थमन्त्ितं जगदेतङ्वह्म ब्रह्मोपादानलान्न ततोऽन्यदित्यर्थः, तथाच काठक- श्रुतिः 'ऊर्ई्धमृल्लो श्रवाङभाख एषोऽश्वत्थः सनातनः । तदेव शक्रं तङ्गह्म तदेवाम्रतमुच्यते' दति। एतस् सर्ववाच्याश्रयतया मर्वात्म- कम्य ब्रह्मण एतत् तेज: प्रकाशः सार दत्यर्थः। किमित्युच्यते यदसा आदित्यो योडमावाढित्य: प्रसिद्ध एतङ्रह्मपस्तेज दति

सारताज्जाम्योपदिपति शमित्येतटक्षरम्य चैतदिति एतत् तेजो यदसा आदित्य दति पूर्वेण योजना। श्रोङ्गारादित्ययोरुकं

(१) यदसावादित्य इति प० पा०

मैथुपनिघत्। [ ष' प्रपाठक]

एतदेवाक्षरं पुसमेतदेवाक्षरं परम्। एनटेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥४। अथान्यताप्युत्तं स्वनवत्टेषास्य तनूया त्र्मिति स्त्रौपुन्नपुंसकेति लिङ्गवत्येषाSथाभ्निवायुगदित्या इति

मचिमानमनूद्योपास्यतव सिद्धसुपमहरति तस्पादिति। एतत् प्राणादित्यात्मकं तत्त्वमजस्त्रमुपासौतेति सम्बन्धः । दतिशब्द उपासनविध्यनुवादसमाप्र्थः। प्रणवेनोपासनविधिस्तुतये प्रणाव- माहातम्यवादिवाक मुदाह्षरति एकोडस्येति। अ्रस्य प्रणवस्य एक: शोकरूपो मन्त्रः *सम्बोधयिता माहात्यप्रकाशको विद्यते द्वत्येवं ह्याह कठश्रुतिरित्यथः। तमेव झ्नोकं किञ्ञिदत्षरभेदेन पठतति एतदिति। एतदेवाचरं प्रणवाख्यं पुएं पुषप्रदं पुएकर्मसु प्रयुव्यमानमित्यर्थ:, एतदेवाचरं परं परब्रह्मप्रकाशक मोचद- मित्यर्थः । किं बडना एतदेवाचरं ज्ञाला ममेष्टदमेतदेव नान्यदिति निश्चित्य तत्परः मन् यो यदिच्कति अ्रभ्युदयं वा मोचं वा फलं तस्य तङ्भवत्येवेत्यर्थः ॥४॥ गुणन्तरविधानायोत्तरोऽनुवाक: "अथान्यत्राप्युक्ं ० अरच्रमिति" दूति। अम्य प्राणदित्यात्मन एषा तनूम्तनुः खनवती शब्दवती। सा केत्यत आ्रह या श्रोमितौति श्रोङ्काररूपा तनुरुदात्तानुदात्तखरि तरुपचैखवर्येणो च्च्ार्यमा णण खनवतौत्यर्थः। प्रशवावयवेष्वकारादिषु एकैकं चिक चिकमवयवशो *सम्बन्धयितेति टौकापाठ।

[ ६ छः प्रपाठक:] दोपिकारसाइताः

भास्वत्येषाथ ब्रह्मा रुद्रो विष्ुरत्यधिपतिवत्येषाथ गार्हपत्यो दक्षिणाग्निगहवनौया इति मुखवत्येषाथ ऋग्यजुः मामेति विज्ञानवत्येषा भूर्भुवः स्व्रिति लोकवत्येषाथ भृतं भव्यं भविष्यदिति कातवत्येषाथ प्राोडग्नि: सूया इति प्रतापवत्येषाथान्नमापञ्चन्द्रमा इत्याप्यायनवत्येषाऽथ बुद्धिर्मनोऽहद्कारा इति चेतन- वत्येषाथ प्राणोडयानो व्याना इति प्रासवत्यषेत्यत ओ्रमित्य तेनैताः प्रस्तुता अर्चिता अर्पिता भवन्तौत्येवं ह्याहैतद्वै सत्यकाम परश्चापरञ्च ब्रह्म यदोमित्य- तदक्षरमिति॥५ ॥

विभव्य प्रणवावयविनः खनवत्याद्यात्मतामापाद्य ताटकप्रणवतनुतवेन प्राणदित्यात्मनम्तत्तङ्ुणवेभ्निष्ठ्ं व्येयमिति प्रकरणार्थः । येषां ये स्भावसिद्का धर्मास्तिस्तद्वत्येषेति सुबोधोऽच्रार्थः, दृति यतः अ्रतः श्रोमित्टतनाच्रेण एताः प्रस्तुताः खनवत्याद्यास्तनवोऽचिताः पूजिता: सुताः अर्पिताः प्राणादित्यात्मनि विशेषणलेन ममर्यिताः समारोपिता भवन्तौत्येवं हि आ्रह्य एतमर्थं प्रश्नश्रुतिरित्यर्थः । तामेव पठति एतद्वा दति। पिप्पलाद आचार्य: सत्यकामं शिकं प्रत्याह हे सत्यकाम शमित्येतदत्तरमिति यदस्ति एतद्वे एतदेव परञ्च ब्रह्म अपरञ्ज ब्रह्मेति विद्धौति। परापरब्रह्मज्ञानोपाम- नयोरलम्वनमेतदेवाक्षर मित्यर्थः ॥५ ॥ (२) व्यान इति पु० पा०

मैन्यप निषत्। [ ६ छः प्रपाठक:] 0

अथाव्याहृतं वा इदमासौत् स सत्यं प्रजापतिस्तप- स्तश्वाऽनुव्याहरड्गर्भुवः स्वरित्येषैवास्य प्रजापतेः स्थविष्ठा तनूया लोकवतौति स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भू: पादा आदित्यश्रक्षः। चक्षुगयत्ता हि पुरुषस्य महती माचा चक्षुषा ह्ययं माचाश्चरति सत्य वै

एतौ प्राणादित्या एता उपासौतोमितेतदचरेण व्याहतिभि: सावित्चा चेति यत् सूतमुपन्यस्तं तन्न प्रणावापेचितो विशेष: सर्वउत्र,

इत्युत्तरोऽनुवाक आरारभ्यते "अ्रथाव्याहतं० चच्षः" द्ूति। अ्रथेति

वै आसौत्, सत्यं स प्रजापतिरिति सम्बन्धः सच्च त्यच्चेति सत्यं पञ्ञभूत परिण्ामात्मकमव्याइतमामौत्। तदा स प्रजापतिस्तरेलोका- शरोरो ब्रह्मा तपस्क्वा प्रागाहितमंस्कारोद्वोधकमालोचनं कत्ा भूर्भुवः खरित्येवमनुक्रमेणोच्चारितवान पादनाभिशनिरःप्रदेशा- नालभ्य भूर्भुवःखरिति क्रमेणोच्चारितवानित्यर्थः । एवं स्पष्टोच्चारणे हेतुमाह एषैव लोकत्रयात्मिकास्य प्रजापतेः सविष्ठा स्थलतमा तनू: परौरं या लोकवतौति पूर्वानुवाकेऽवोचमित्यध्याहारः । तत्र का व्याह्ृतिः किमङ्गवाचिकेत्येतद्विभजते खरित्यादिना।

६ छः प्रपाठक: ! दौपिकासहिता।

चक्षर क्षिस्यवस्थितो हि पुरुषः सर्वार्थेषु चरत्येतस्मात् भूर्भुवः स्वरित्युपामौतानेन हि प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतौत्येवं ह्याहैषा वै प्रजापते-

अ्रस्याम्तन्वाः। एवं व्याहत्युत्पत्तिं तदर्थक्चोपदिभ्य प्रक्ृतस्वादित्यात्मन उपास्यस्य तत्मम्बन्धं वक्रुं व्याइतिरौरप्रजापत्यवयवतां तम्योप- दिभति आदित्यम्तच्तुरिति। सर्वाङ्गषु चक्षुषः प्राधान्यमुपपाद- यन्नादित्यं महौकरोति "चच्षरायत्ता ० उपासौत" इति। पुरुषस्य व्यवहर्तु: महतौ अरपरिमिता मात्रा मौयते ज्ञायत दति मात्रा विषयः मितिरेव वा माचरा विषयमिद्धि, हि निख्चितं चन्ुरायत्ता चचुरधौना। उक्रमथें लोकप्रसिद्योपपादयति हि यम्मादयं पुरुषश्चत्तषा माचा: विषयांश्चरति दूरखानपि निम्नोन्नतसमविषमदेपानपि प्रतिपद्यते, अतस्चुरायत्ता पुरुषस्य महतौ मात्रेत्यर्थः। प्रजापतेर्सुख्याङ्गतवेनादित्यं महोक्वत्येदानों माचादेव प्रजापत्यात्मतां सम्पाद्यति सत्यमिति। वे प्रसिद्ध चन्ुः मत्यं चचुर्दृष्टस्य सत्यत्वप्रसिङ्धः प्रजायतिरपि सत्यं सत्पदात्मक- चैलोक्ाभरीरल्ात्. अतस्नन्तुगदित्यः सत्यमित्युक्र सत्यात्मा प्रजापतिगादित्य देत्युक्ततं भवतोति भावः। चचुषः सत्यत्वसुपपा- द्यति अरिणौति। चरत्यविमंव्राढितया हि प्रमिङ्कमेतदित्यर्थः।

हर मैथ्युपनिषत्। [६ छः प्रपाठक: ]

विश्वमत्तनरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिंश्च सर्वस्मिन्ने- षान्तर्हितेति तस्मादेषोपासौत॥ ६॥ तत्सवितुर्वरेशयमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं प्रवरणीय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ

उपसंहर त्येतस्मादिति। उक्राद्वेतोरित्यर्थः । अ्र्रनेन हि व्याहृत्यात्म- तयादित्याऽडत्मोपासनेन विश्वचन्: सूर्य दूव विश्वात्मा प्रजापति- रुपासितो भवतीत्येवं ह्याह कवचिच््रुत्यन्तरमिति श्ेषः । किमा- हेति तदाह एषेति। एषा वे पूर्वोक्ता सुर्यरूपा प्रजापतेब्रह्मणो विश्वं बिभरतौति विश्वम्धत् तनूः परौरं। कथमस्या विश्वमत्त्वमिति तदाह एतस्यामिति। एतम्यां तनौ दूदं सरव दृश्यमन्तर्हितं गूढं आदित्य प्रकाशाच्क्वादितमेव सर्वमित्यर्थः। तथास्तिंस्च सर्वस्तिन् दृशे विषये एषा तनूरन्तर्हिता तत्तदर्थप्रकाशकलवेन तत्तदात्मतामापन्ना सतौ प्राृतर्जनेः परिपूर्ण न दृश्यत द्त्यर्थः। यद्वा प्राणरूपेण

एषा व्याहत्यात्मिका तनूरुत्ता तस्मादेतां तथेवोपाभीतेति योजना ॥ ६ ॥ दूढानों पूर्व प्रतिज्ञातां साविचौशरौरताञ्चासोपपादयितु- सुत्तरानुवाक आरभ्यते "तत्वितुः ० ब्रह्मवादिनः" दति।

प्रचरयीय इति पाठान्तरं।

ई छः प्रपाठक्: दोपिकासहिता

भर्गो देवस्य धौमदौति सविता वै देवस्ततो योऽस्य भर्गास्थस्तं चिन्तयामौत्या हुब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्यो वै धियस्ता योऽस्माकं

आदौ मन्त्रप्रतौकान्यादाय व्याचषे तत्मवितुर्वरेष्यमिति प्रथमः पादस्तस्यारथाऽसौ वा दृत्यादिनोच्यते। तन्र सवितुस्तत्सरूपं वरेष्यमित्यन्वये सवितुरिति षष्ठौ पुरुषस्य चैतन्यमितिवद विव- चितखार्थति मत्ा सवितपदार्थमाहासौ वा दति। अ्रसौ वै प्रसिड्धो जगद्वभासकलवेन विभाव्यमानः सविता सवितुरिति मन्त्रपदेनोक्त द्रत्यर्थः। वरेष्यप्ब्दार्थमाह स वा दति। म वै स एव सविता, एवं यथोक्ात्मखरूपेष प्रवरणैय: प्रकर्षेण तदैकनिष्ठतया प्रार्थनीयसदात्मभावना कार्यति यावत्, केन आत्मकामेन, काम्यत दति काम आत्मैव काम: प्राप्यो यख् स आात्मकामस्तेन आत्मनः खाभाविकस्वरूपाविर्भावकामेनेति यावत्। दृत्याऊर्ब्रह्मवादिनो ब्रह्मवदनभौला वेदाथविद दत्यर्थः । द्वितीय- पादप्रतौकारभार्थाऽथशब्दः। भर्गो देवस्य धीमहौति प्रतौक- ग्रहणम्। तत्र देवपद्स्यार्थमाह सविता वै देवः। सवितेव देवशब्दार्थ:, स एव द्योतनादेव उच्ते अनापि षश्वर्थो न विवचितः । ततस्तस्मात् द्योतनसवभावत्वाद्योऽस्य सवितुर्भर्गास्थो व्यास्यास्थमानभर्गशब्दवाच्य आत्मा तं चिन्तयामौति धौमहौ- त्यस्थार्थमाडर्ब्रह्मवादिन दति। पूर्ववत् चिन्तयामौत्येकवचनमर्थतः

मैन्युपनिषत्। [६ छः पपाठक:]

प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः । अथ भर्गा इति यो ह वा अमुष्मिन्नादित्ये निहितस्तारकोऽक्षिषि वैष भर्गास्यो भाभिर्गतिरस्य होति भर्गो भर्जयतौति वैष भर्गा इति रुद्रो ब्रह्मवादिनोऽथ भ इति भासयतौमान्

पर्यायनिर्देशननपरं न तु धौमहौत्युक्तबजवचनस्ैकव चनान्ततवेनोह- प्रदर्शनारथे, 'वयं स्ाम पतयो रयौणां' द्रतिवत् कर्चैक्यऽपि मन्त्रेषु बञ्वचनप्रयोगस्य साधुतवात् चच्ुरादिकरणोपाधिभेदेनेकस्िन्नपि बजत्वसन्भवाद्वेति द्रष्टव्यम्। अ्रथ ततौयपादगहो धियो यो नः प्रचोदयादिति। धीभब्दार्थः प्रसिद्धू एवेत्याह बुद्धयो वै धिय दूति। अ्रन्तःकरणवृत्तय द्वत्यर्थः। ताः बुद्धोरस्ाक- मसदौयाः यः प्रचोद्यात् प्रष्ट प्रेरयतित्याभिषि लिङ् इत्याडरित्युकार्थम्। तथा चेत्थं मन्त्रयोजना, यो देवः सविता त्य सवितुर्देवस्य तद्वरेएं भर्गाख्यं वयं धौमहि स नो धियो धौः प्रचोदयादिति। यदुकं मन्त्रव्यास्यानेऽमौ वा श्र्रादित्यः सविता, सविता वे देव:, यस् भर्गाख्य दूति च तचादित्य- सवितभर्गभब्दा न सपष्टार्था दति तान् व्याख्ातुमारभमाणो Sतिगहनार्थत्ाङ्गर्गशब्दाथे तावदाह "अ्रथ भर्गा • भर्गः" दवति। ्थ पद्विभेषार्थ उच्यते भर्ग द्वति, कोर्ऽर्थ।डयमेव यो इ य एव वे य आदित्ये तिष्ठन् यश्चन्तुषि तिष्ठन्निति च

[ ६ ६: प्रपाठक दोपिकासाइता।

लोकान् र इति रञ्जयतौमानि भूतानि ग

त्वाद्धर्गः। शश्चत् सूयमानात् सूर्यः मवनात् मविताSS-

श्रुत्यन्तरप्रसिङ्धोडमुभ्निन्नादित्ये मण्डलात्मननि निहितः मन्निहित- स्थाचिषि चचुर्मएडले वा यस्तारक: कृष्णतारकोपलचितो- इन्तर्यामी देव एष भर्गास्य दति। भर्गत्मस् कथमित्यपेचायां तनाम निर्वक्रि भाभिरित्यादिना। भाभि: किरणैरधिष्ठानधर्मेरम्य गतिर्गमनं विषयव्याप्निरस्वेति व्युत्पत्तरभंर्गं दत्यकं निर्वचनमित्यर्थः। निर्वचनान्तरमाह भजयतौति। वा त्रथवा भर्जयति जगत् संहरतौति रुद्रो भर्ग दति ब्रह्मवादिन आऊ्ररिति योजना। दूदानौं भकाररेफगकाराणं प्रत्येकनिर्वचनं ब्रवन्न्नम्य भगांख्यां महोकरोति अथ भ दत्याढिना। भासयति तेजोमण्डलान्तर्गत- चित्प्रकाग्ेनेमान् सर्वानेव लोकानिति भ दृत्युच्यत इत्यर्थः। दूमानि भूतानि स्वावरजङ्गमात्मकानि प्राणनुगतचिदानन्दात्मना रञ्चयति प्रौणयति सुखासत्रं करोतौति र उच्त द्त्यर्थः। अस्मिन सर्वकारणात्मनि सुषुप्निप्रत्ययोः सर्वाः दमा: प्रजा गच्छन्ति लयं प्राप्तुवन्ति तथा प्रबोधसथ्धोरस्ादेवागच्कन्वा- विर्भवन्तौति ग दृन्युच्यत दत्यर्थः। तम्माङ्मासनाट्रच्चनाङ्गमनाच्च भरगत्वाद्धर्ग द्वति सर्वात्मोच्यत दत्यर्थः । ददानौमादित्यादिनाम - निर्वचनं कुवस्तत्पर्यायभब्दानपि कांख्चिननिवकि "पश्वत् ० दाइ"

ह६ मैन्यपनिषत्। [ ६ छः प्रपाठक:]

दानादादित्यः पवनात् पावनोऽथापो प्यायनादित्येवं ह्याह। खल्चात्मनो त्मा नेतामृतास्श्चेता मन्ता गन्तोत्सष्टानन्दयिता कर्ता वक्ता रमयिता घ्राता द्रष्टा श्रोता स्पृर्शात च विभुर्विग्रहे सन्निविष्टा इत्येवं ह्याह।

दूति। पश्चत् पुनः पुनः सूयमानात् सवनकरणत् सूर्य: सूर्यो हि प्रातरादिसवनकर्ता प्रसिद्ध द्ृत्यर्थः। सवनादन्नादिनिष्पादनेन प्राणिनां प्रसवनात् सविता। आदानाङ्गौमरसानां प्राप्यायुषां वा आदित्यः। पवनात् पवित्रीकरणत् पावनो वाखात्माप्ेष दूत्यर्थः । अर्थ अपि आ्र्पो जलमप्ययमित्यर्थः । कुतः प्यायना- ज्जगदाप्यायनादित्यर्थः । दृत्येवं ह्ि नाम निर्वचनान्यभिप्रेत्या हाचार्य दृत्यर्थः । एवं मन्त्रपाद्द्वयोक्रमाधिदेवकं तत्त्वं निरुच ततीय- पादोक्माध्यात्िकं तत्त्वं निर्वक्रि "खल्वात्मनो ० ह्याह" दूति। भ्रमृताख्यः प्राणरूपः प्राणो वा अ्रम्तमिति श्रृत्यन्तरात् भ्रमृतास्यः खल प्रापरूप आ्रत्मनः कार्यकारणमङ्कातस् नेता प्रापोपाधिक पात्मा मर्यम्द्धातनेत्लेन ततो विलचसत्ादम्टताख्य दूत्यर्थः । चित्तवृत्त्युपाधिकश्चेता, मनोवृत्त्युपाधिना मन्ता, पादोपाधिप्रधानो गन्ता, पायूपाधिनोत्सष्टा, उपस्ोपाधिना- Sनन्दयिता, हस्तोपाधिकः कर्ता, वागिन्द्रियोपाधिको वक्ता, रसोपाधिको रसयिता प्राणोपाधिर्ध्ाता चचुरुपाधिको द्रष्टा श्रचोपाधिः श्रोता त्वगिन्द्रियोपाधि: स्पुर्प्नतति स्पुष्टा भवतौत्यर्थ:

६ कः प्रपाठक: दोपिकामहिता

ऋथ यच द्वैतौभतं विज्ञानं त हि शृणोति पश्यति जिघ्रति रमयति चैव स्पशर्यात सर्वमात्मा जानौतेति

कोऽयमवं व्यर्पदिश्यत दत्यत श्रह विभुव्यापको विग्रह देह मन्तिवित्रः मम्यगभिमानितया निविष्टः स्रष्टवेश्वरो देह्मनुप्रविष्ट प्राणान्तः- करणन्द्रियोपाधिभिर्नानाव्यपदेशभाग्भवति म एकः सर्वबुद्धि प्रेरकः आरत्मोपाम्य दत्यभिप्रायः दृत्येवं द्ाहेति पूर्ववत मंज्ञाभेदः दृरन्वयुक्र प्रतोय- मानप्रातिम्विककारयभेदेनात्मभदम्य प्रामाणिकत्वादिति प्रामङ्गिक चोदं परिहर्तुमात्मानात्मतत्त्वं निरुपर्यत "अ्रथ यत्न तदवाच्य" दूति। अ्रथेवं सति आत्मभेदप्रङ्गा न कार्यात शेषः । यत्र द्वैतौभूत भेदमापनं विज्ञानं चित्प्रकाशस्तन्न हि तम्यामवस्थायां जाग्रदादी श्टणोति पश्यतीत्यादिव्यपदप्- भागात्मा भवति न सभावत दत्यर्थः । कथमेतदवगम्यत दूति तचाह मर्वमात्मा जानौतेतौति सरवे सर्वेन्द्रियद्वारं व्यवहार- जातमात्मा एक एव जानौते खात्मैकनिष्ठलेन प्रत्यभिजानाति, द्तिहेतोन परमार्थो भेढ दत्यर्थः। तथाच श्रुत्यन्तरं 'आत्मेत्येवोपासौताच ह्येते सर्व एकं भवन्ति' द्वत्युपाध्यप- रागपरित्यागेन सर्वोपाध्युपलचितमेकमात्मानं निरुपपटेनाता- प्रब्देन निर्दिभनति। लोके च यश्चच्चुषा रूपमद्रानं सोऽहमिदानौं रसनेन रसमनुभवामोति प्रत्यभिज्ञानुभवः प्रसिद्धोऽतो नात-

मैचपनिषत्। [ ६ छः प्रपाउक:] V

यचाद्वैतौभूतं विज्ञानं कार्यकारणकर्मनिर्मुत्तं निवे- चनमनापम्यं निरूपासं किं तदवाच्यं।। एष हि खल्वात्मेशनः शम्भुर्भवो रुद्र: प्रजापति-

भेदशङ्कति भावः । उपाधान्वये भेढदर्नं वयपदेशभेदस्वोपपाद् तद्तिरेके तद्मतिरेकसुपपाद्यति यचाद्वेतौभूतमिति। यच्र यम्यामवस्थायां सुषुप्यादौ मर्वोपाध्परमाद्द्वेतौभूतं विज्ञानं तवेत्यध्याहारः तदा कार्यकारणकर्मभिर्विषयकर णक्रियाभिर- वच्केदकैरनिमुत्तमसंस्पुष्टं अतण्व निर्वचन विशेषमज्तावचनशृन्यं अनुपममेवानौपम्यमुपमारहित खतो निर्विशेषमित्यर्थः । अ्रतएव निरुपास्यमप्रमेयममदं तदित्यन्खायोग्यमित्यर्थः । किसेव निषेध- मुखेनोच्यते, दृदं तदिति कस्माननोच्यत इति भङ्गते, कि तदिति। अ्रशक्यं तथा वक्तुमित्युत्तरमाह अ्ररवाच्यमिति। मर्ववाग्व्यापारोपरमे यदवश्निय्यते सर्वेपिरमसान्ितवेन तद्द्वैतं विज्ञानं खाभाविकमात्मरूपममिति भावः। तथा च वह दारग्यके क'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर दूतरं पभ्यात' दत्यादिना द्वेतदर्शनस्याभासतामुक्का 'यत्र त्वम्य मर्वमात्मवाभृत् तत् केन क पश्येत्' द्ृत्यादिनाव्वैतमात्म- तत्त्वसुपपाद्यति श्रुतिः। तस्मादनामरूपक्रियम्यात्मनो नाम- रूपक्रिया अविद्याकल्पितप्रप्ञोपाधिनिबन्धना एवेति परमार्थ दति॥७॥

र्६ य. प्रपा्ट क: पिक्रार्मािता

र्विश्वम्टक हिरसयगर्भः मत्यं प्रागगो हंसः शास्ता विष्ा- र्नागयसोडर्कः सविता धाता विधाता सम्राडिन्द्र इन्द- रिति। य एष तपत्यगनिरिवाग्निना पिहितः मइस्रा-

यद्यप्येवं शागैरस्यात्मनो न भेद: पारमार्षिकम्तथायधि- देवाढादित्यात्मन ईशवराढर भिन्न दतति शङ्गां नागयन अरस्यव ब्रह्माटयोऽि विभृतय इत्येनमेव महौकरोति "एष हि खल्न्ा- त्मेभान: • दन्दुरिति" इति : य दशानाटिभिः शन्देर्व्यप- दिश्यते श्रुतिस्मतिपुराणषु म एष ह्ि खत्नु यः पुर्वानवाकान्ते निर्दिए्टं एष एत नान्य दत्यर्थः । तत्र रुद्रान्तम्तमःप्रधानमायो- पाधिकः, हंमान्तो रजःप्रधानमायोपाधिक: । शास्ता विषण- र्नारायण दति उउद्धमत्त्त्वप्रधानमायोपाधिक। जगत्हार- सष्रिस्थितिहेतुतया भिव्यक्रविशेषास्नत्तत्ञ्ज्ञाभाजो ये जायनत ते मर्वेडप्ययमात्मत्यभिप्रायः। अर्ररयमेवाकेऽर्यः प्रज्यः मर्वतत्फल्ना- श्रयत्वात्, तथाच ्रुतिः 'एष वा अ्श्वमेधो य एव तपति तम्य मंवत्मव आत्मायमग्निवकः' (बृहदा० अ। दति। मवित- शब्दो व्याखयातः । अरयमेवरात्मा परृथिव्यादिकपेण धाता मर्वभ्य धारयिता. विधाता पितराटिरपेण पुतराढोनां निर्माता, मम्राट मार्वभौमो राजा. दन्द्रः खराट् म्वगाधिपति, दन्दुशन्द्रमा प्रमिद्ठ:, एते भर्वेडय्येष ण्वात्मति। किञ्न न केवलमेतावत् "य एष८ हिरएमयेनाएडेन" दति। यम्तपति जगदभितपति सविता

मैथ्रपनिषत्। [ ६ छः प्रपाठक:]

क्षेणा हिरएमयेनाएडेन। एष वा जिज्ञासितव्योऽन्वे- ष्टव्यः सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्त्वारएयं गत्वाथ बह्िःक्ृत्वे-

सोडप्येष एवेति योजना। कथं तर्हि स आ्रात्मरूपेण न विभा- व्यत द्ृत्यत आहागनिरिवेति। यथा महता ज्वालाजटिलेना- ग्रिनाडग्रि: दौपो मन्दः पिहित आच्छन्ो भवति एवं सह- स्राचेणानेकच्क्िद्रवता हिरएमयेन तेजोमयेनाणडन मण्डला- त्मकेन ब्रह्माण्डेन वा पिहित आच्छादितः, अरतो नात्मरुपेण दृश्यत द्वत्यर्थः । तथाच मन्त्रवर्णः, 'हिरएमयेन पाचेण सत्य- म्यापिहितं मुखं' द्वति। यस्मादयमात्मको ऽप्येकरूपोऽप्युपाधि- भिरनेकोऽनेकरूप दूव च विभाव्यमान उपाध्यावृतनिजस्वरूप- स्तस्मात् मुमुक्षुभिरावरणनिराकरणन तहर्शंने यत्न आ्रस्थेय द्ृत्युपदिभति "एष वा ० उपलभेतैनमिति" दृति। एष एवा- व्यात्माधिदैवरूपेण विभाव्यमान आ्रात्मा किंसरूप द्वति जिज्ञासितव्यो जातुमेष्टव्यः, तत्तत्वज्ञानं सम्पाद्यितु गुरूप- सत्तिः कार्य्येत्यर्थः। विज्ञानसम्पादनप्रकारमाहाऽन्वेषव्यो गुरू- पदिष्टवाक्य मर्यादामाश्रित्यान्वषणेन मननेनावधारणीय द्वत्यर्थः । तच् 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः सन्नयासयोगाद्यतयः शुद्ू- सत्त्वा:' दूति श्रुतिमाश्रित्य मत्यासमात्मज्ञानाङ्गसुपदिभति सर्वभूतेभ्य द्वति। सवंभूताभयदानं सन्यासः मच कर्मपरि- त्यागलन्णः तं कृत्वेत्यर्थः, सन्यस्य गुरुम्यः सब्रह्मचारिभ्यस्

[६ छः प्रपाठक:7 दीषिकार्माडता। १०१

न्द्रियार्धान् *स्वाञ्शगौरादुपलभैतैनमिति। विश्वरूपं हरिएं जातवेद्सं परायगं ज्योतिरेकं तपन्तं।

अ्रवणमनने मम्पाद्यानन्तरमरण्यं विजनं देशं मनःप्रभाद- करं गत्वाथ तदा दृन्द्रियार्थान वाह्ान दूरतः क्वत्वान्त :- पगीर ण्वात्मानमन्विव्य निदिध्यामनं कुर्वन् स्वाच्छरौगत्

दित्यर्थः । दतिशब्दः प्रासङ्गिकोपदेशसमाधर्थः ददानौं प्रक्ृते प्राणाढित्ययोरेकत्वे प्रश्नरोपनिषद्गतं मन्त्रमुदाहरति " विश्व- कुपं • सूर्य:" दृवति। पूर्वार्धे द्वितौयान्तानि पदानि प्रथ- मान्तलेन विपरिणयानि, उदयतौति क्रियायोगाथे। विश्वानि नोलपोतादौनि रूपाणि यस स विश्वरूपः 'असौ वा श्रादित्यः पिङ्गल एष शक्र एष नौल एष पौत एष लोहित:' द्वति त्रुतेः । हरति सर्वेषां प्राषिनामायूंषि भौमान् वा रसा- निति हरिणः। जातं जातं वेत्ति सर्वप्रवृत्तिसाचितयेति वा जाते जाते विद्यते मवदेद्दगतोभरूपेष मर्वचचुरधिष्ठातलेनेति वा जातवेदाः। परमयनं परायणं मर्वभासामाश्रय दति यावत्। ज्योतिरेकं व्योतिरात्मना एक दत्यर्थः, यद्वा व्योतिः प्रकापखभावः एकोऽद्वितौयः सूर्य एकाकी चरतौति त्रुतेः। तपति सवें सन्तापयति शोषयतौति तपन्। महसरभिरपरि-

• खाच्करोगदिति टौकापाठः।

मैत्युपनिषत्। [६ छः प्रपाठक:]

सहसरशमिः शतधा वर्नमान: प्रासः प्रजानामुद्यत्येष सूर्य: ॥८॥ तस्माद्दा एष उभयात्मैवंविदात्मन्येवाभिध्यायत्या- त्मन्येव यजतौति ध्यानं प्रयोगस्थं मनो विद्वद्धिष्टुतं मनःपूतिमुच्छिष्टोपहतमित्यनेन तत्पावयेत्। मन्त्रं

मितकिरणः प्रतधा अनेकधा प्रति प्राषिनां प्रतिमां प्रतौ- त्यभिमुखतया वर्तमान एष सन्दश्यमानमण्डलस्यः सूर्य: सविता प्रजानां प्राणडन्तरात्मा उदयत्ुद्गच्क्वत्युद्याचलादिति मन्त्र- पदानामर्थः । तथाच मन्त्रवर्णः 'सूर्य आ्र्प्रात्मा जगतस्तस्यु- षञ्च दूति॥८॥ तदेवं प्राणादित्यात्मनोऽन्तर्बहिस् विचरतः प्रजापतेः कार्य- ब्रह्मणोडनेकगुणविशिष्टम्याहं ग्रहेण प्रत्यगात्मतयोपासनं प्रणव-

"तस्ाद्वा तत्पाद्येत्" दूति। एष पूर्वोक्कः प्रत्यगात्मा यस्मादुभयात्मा प्राणादित्यरूपः तस्माद्वे तस्मादेवंवित् पूर्वोत्तप्रकारेण प्राणादित्यात्मविदात्मन्ये- वात्मनि खखरूपाभेदेनैवाभिष्यायत्याभिमुख्येन प्रत्यक्तया प्राणा- दित्यौ व्यायतौत्यर्थः । ततो यद्यजति पूजयति तन्म- हिमानमाविष्करोति तदप्यात्मन्येवेत्यर्थः। द्वति एवंप्रका- रेण ध्यानं विद्वद्धिष्टुतं स्तुतं प्रभस्तमित्यन्वयः । किं तद्यानं

ई छ. प्रपाटक. 1 3

पठतति। उचच्छिष्ठो्छिष्टोपहतं यच्च पापेन दन्तं मृतमृतकादा वप्रः पविचम्रिः सवितुञ्च रषमयः पुनन्वन्नं मम दुष्कृतञ् ददन्यत। ऋ्रद्गिः पुर

प्रयोगम्ट उपामनाप्रयोग स्वित व्याश्त मन तव्नधार घण्टानाढादिवट विच्केदेन निविष्टं मनोरूप ध्यानमित्यगेः । एव ध्यायनः पुमो यो मनःप्रतिर्मनमो दुर्गन्वो दर्वामनेत्ेतत् तन्मन:प्रति्मुचििष्टोप हतमि नेन वच्चमाणन मन्त्रण तन त्म्रिन काले पात्रयेत

च प्रोधयेढित्यर्थः। "मन्तं पठति यदन्यन" दति' पन्योचिष्ट स्वो च्ष् चोक्कियो्किष्टमुच्यते तेनेवहत. यद्षा

पापन पापात्मना पतितेन दत्तं यच्चन्न, मतसूतकाद्रा उपहत मृतसृतकस्पुष्ट नत्स्वामिक वा यदन्न्नमित्यथः वसोवसुनासनो टेवस्थ पवितं पात्रयित, अग्गिर्वेश्वानरः मवितुय्य रशयो मम मद्धोज्य तढन्नं पुनन्त पवित्रयन्त यदन्यच्त मम दुष्कृतं पापाचरणं तच्च पुनन्त्वित्यर्थ:। अ्रनेन मन्त्रेण सभोज्यमन्नमभिमत्य पञ्मा "श्रद्धि: • दधाति" दृति। पुरस्तात् प्राणाडत्यारमभात् पृत्र याः स्तिप्राप्ता प्रापो डपानाङ्गभृता आपस्ताभि: परिदधाति प्राणदित्यकुपस्य खात्मनः परिधानं बस्त्राच्कादनमिदं क्रियत दति ताश्चिन्तये-

२०४ मैन्यप निषत्। [ ६ छः प्रयाठक:]

स्तात्परिद्धाति। प्रामाय स्वाहापानाय स्वाप्ता व्यानायस्वाहा समानाय स्वाहोदानाय स्वाहेति पञ्चभिरभिजुशोति। भ्रथावशिष्टं यतवागश्नात्यतो- रद्िर्भूयएवोपरिष्टात्परिदधात्याचान्तो भूत्वात्मेज्यानः प्रासोडगिर्विश्वोऽसौति च दाभ्यामात्मानमभिध्यायेत्।

दित्यर्थः। अ्नन्तरकर्तव्यं प्राणाग्रिहोतं मन्त्रविनियोगेन विधत्ते "प्राणाथ ० अभिजुह्तोति" दति। प्राणाय खाहेत्यादिभिः पञ्चभिमन्त्रैर्यथापाठक्रमं भोज्यावरूपं सिद्धूं ट्रव्यमादायाभि- मुस्ेनाम्यायौ जुहोति जुडयादित्यर्थः। "अ्रथावशिष्टं अभिध्यायेत्" दूति। अथ पञ्चप्राणाजत्यनन्तरमवशिष्टं तप्नि- पर्यन्तमन्न यतवाक् मौनौ सन्नश्नाति यद्वभिष्टमश्नाति तन्मौनी सत्निति मौनमच विधौयते नाशनं, तस्थ निमित्ता

रमङ्भिरत्तरापोऽ्शनाङ्गभूताभिभूय एव पुनरपि पूर्ववदुपरि- षटादुपरिभागे परिदधाति ताखपूपरि परिधानदृष्टिं कुर्या- दित्यर्थः । तथा च श्रुत्यन्तरं 'तस्मराद्वा एतद्शिय्यन्तः पुरस्ताच्चो- परिष्टाच्चाद्गि: परिदधति' (क्वान्दो०अ० ५) दति पश्चादुत्था- याऽडचान्तो भूता करमुखपादशद्विं विधाय विधिवदाचम्य शुद्धो भूत्ाऽत्मज्यान आत्मानभोजान आ्रत्मयजनं कुर्वन्रुपासक दूति यावत् आणोडग्रिरित्यादिवच्चमाणभ्यां मन्त्राभ्यामात्मा- नमभिध्यायेत्। मन्त्रद्यं पठति "प्राणोऽग्रि: परमात्मा वै

[६ छः प्रपाठक:] टोपिकामाहिना १०५

प्रासोडग्रि: परमात्मा वे पञ्चवायुः समाषधितः। स प्रौतः प्रोणातु विश्वं विश्वभुक। विश्वोसि वैश्वानरोऽसि विञ्वं त्वया धार्यते जायमानं। विशन्तु त्वामाहुतयञ्च सर्वाः

· अ्मृतोऽमौति" दति। पञ्चवायुः प्राणापानादिपश्चवायुरूपः प्राणः प्रणेता भरौरेन्द्रियव्यापारयिता यः स परमात्मा वे परमा- तमेवा अगनिरत्नस्यात्ता जाठरो देहं समाश्रित इति पूर्वार्योजना । यद्ा परमात्मैव देहं ममाश्रितः सन् पश्चवायुः प्राफोडग्रिस नान्य दति योजना। म्रहं वैश्वानरो भृत्वा प्राणिनां देह- माश्रितः । प्राणापानममायुक्तक पचाम्यन्नं चतुर्विधममिति भगवत्- सारणात्। स परमात्माडत्ता प्रोतम्तृप्नः सन् विश्वं सर्वसेव भोकृ- वर्ग प्रौष्णातु प्रोपयतु यतः स विश्वभुक विश्वं सुनक्कि पालर्यात दूति विश्वभगिति प्रथममन्त्रार्थः। हे प्राणम्यात्मन् तं विश्वोऽसि सर्वोदसि वैश्वानरो विश्वनरनयनादौश्वरस्वमयौत्यर्थः । कुतो विश्वात्मत्वं विश्वनियन्तृत्वं चेत्यत आइ. विश्वं जाय- मानं त्वया धार्यते लमेव खात्मनो विश्वसुत्पाद्य पालयसि दूत्यर्थः। सर्वा श्र्तथः श्रा समन्ताड्यन्त दत्याज्तथो हर्वौषि सर्वाणि त्वां विभन्तु त्वय्याहिता भवन्तु। किञ्च तच सर्वाः प्रजाः यत्र व्वं विश्वामतोऽपि विश्वममृतयसि जौव- यमौति विश्वामृतस्वं यच तचैव सर्वाः प्रजाः त्व्जीवना दत्यर्थः। दतिभन्दो मन्त्रम्मान्निद्योतनार्थः। ददानीमेवंविधं विद्व-

१०६ मत्यपनिषत्। [६ छः प्रपाटक:]

प्रजास्तव यच विश्वामृतोऽसीति। एवं न विधिना खल्चनेनात्तान्नत्वं पुनरुपैति ॥ ८ । अ्रथायरं वेदितव्यमुत्तरो विकारोऽस्यात्मयनस्य यथान्नमन्नादश्वेत्यस्योपव्यास्थानं। पुरुषश्चेता प्रधा- नान्तःस्थः स एव भोकता प्राऊृतमन्नं भुङ्गा इति।

द्वोजनं फलवचनेन प्रशंसति "एवं न विधिना ० पुनरु- पैति" द्ति। एवसुक्कप्रकारेणनेन विधिनाऽत्ता विद्वान पुन- रन्नत्वं न खल्पतौत्यन्वयः । स्वयं सर्वस्थात्ता भवति नान्ये- नाद्यत दूत्यर्थ: ॥ ८ ॥ पुनरस्येव विदुषश्चिन्तनौयान्रं विषेषमाख्यातुमारभते "अथापरं . व्याख्यानं" दूति। अ्रथेत्यर्थान्तरोपक्रमार्थः ! अपरं पूर्वोक्तात् कर्ममन्त्ररूपादन्यद्े।दतव्यं चिन्तयितव्यमस्तौत्यर्थः । किं तदित्यच्यते भोजनस्य सम्बन्धौ उत्तरो विकारो विकरणं श्र्ठं विभजनं। कोऽसौ यथान्नमन्नादख्न अदनीयमत्ता चेति विभजनं। कथमित्यत आ्राह, तस्योपव्यास्ानमिति तस्योत्तरविकारस्य साम्रव्या- ख्यानं क्रियत द्वति शेषः। वत्चमाएविभागेनान्नमन्नदं चात्मानं चिन्तयेदिति तात्पर्यार्थः । तत्र किमन्न किमन्नादमि- त्येतत् तावत्सरूपतो निर्दिभ्रतति "पुरुषश्चेता ० भुङ्गा द्वति" दूति। प्रधानं प्रक्ृतिरजगद्दौजमव्याकृतादिभब्दवाच्यं तसा- न्तर्मथ्ये तत्मत्ताप्रदल्वेन सिथितो यश्चेता चेतनः पुरुषः स एव

६ छः प्रपाठक: दोषिकार्मद

तस्यायं भृतात्मा ह्यन्नमस्य कर्ता प्रधानः । तम्मात चिगुसं भोज्यं भोक्ता पुरुषोऽन्तःस्थः। अ्रच्च हष्टं नाम प्रत्ययं। यस्माद्दीजमस्भवा हि पशवस्तम्माद्दीजं भोज्यमनेनैव प्रधानस्य भोज्यत्वं व्यास्ातं। तम्मा-

भोक्ा प्राकृतं प्रकृतिकार्यमन्नं मुक्क द्ृत्यथान प्रक्ृतितद्निका

जते "तम्याय भृतात्मा ० कर्ता प्रधानः" दतति। तम्य प्रवोक्तिम्य भोकुरयं भूतात्मा साभामः भोज्यं हि प्रभिद्ध, अ्रम्य भृतात्मनः कर्ता प्रधानः पर्वांक्र :. मोडपि भोज्य दत्यर्थः । उक्रतार्थसारमुपमंहारव्याजेनाह "तममात् तिगुएं • पुरुषोऽन्तःस्थः" दति। चिगुण प्रधानतत्कार्य- रूपं भोज्यं भोक्ा पुरुषः प्रधानान्तःस्ः सर्वतत्यर्थः। उक्त- व्यवस्थायां प्रमाणमाह "अ्रत्र दृष्टं • प्रत्ययं" दति। दृष्टं दशनं प्रत्यचं नाम प्रमिद्ध प्रत्ययं प्रमाणमत्र विद्यत दति पाषः। उत्रमथमुदाहरणन वुद्धिमारोहर्यात " यम्माद्वीज- मन्भवा ० भोज्यत्वं व्याखयात दति। पशव्रो हि गवाभ- महिषपुरुषाद्यः कुटुम्विकम्य भोज्यलेन प्रमिद्धा यम्माद्दौज- मम्भवाः पादानत्वाङ्भोज्यं प्रमिद्धमित्यर्थः । बौजम्य भोज्यत्वप्रदर्शनफल- माह, अ्नेनेति। कार्येषु भोज्यत्वस्य सिद्धत्वात् कारणम्यापि तत्मिद्धं कार्यकारसयोरभेदादित्यर्थः । प्रमाणनोपपादितमर्थसुप-

२०८ मैथ्ुपनिषत्। [६ छः प्रयाठक:]

ड्ोका पुरुषो भोज्या प्रक्वतिस्तत्स्थो भुङ्गा दूति। प्राऊृतमन्नरं चिगुराभेदपरिणामत्वान्मइदाद्यं विशे- षान्तं लिङ्गं। अनेनैव चतुर्दशविधस्य मार्गस्य

संहरति "तस्माङ्गोक्ा ० प्रकृतिस्तत्स्ो भुङ्गा दूति" दूति। व्याख्यातार्थाऽयं ग्रन्थः । एवं प्रक्ृतेर्भाज्यत प्रसाध्य तत्का- र्यस्य भोज्यलं प्रपञ्जयति "प्राकृतमन्नरं • विशेषान्तं लिङ्गं" दूति। यत् प्राकृतं प्रक्ृतिप्रभवं कार्यरूपमन्नं तत् चिगुणभेद- परिणामलात् प्रकृतेरादो विकारो ज्ञानक्रियाभक्तिसम्मर्च्कितः स श्राद्यो यस् तन्महदादं। विशेषा: विकारशब्दवाच्याः पृथिव्यादिमहाभूत- लचणा अस्तदादिप्रत्यक्षयोग्या अन्तो यस् तद्विशेषान्तं। तत् कौदृशं, लिङ्गं लिङ्ञते ज्ञायते चेतनसङ्धावोऽनेनेति वुत्पत्ते:ः अरचेतनं भोज्यमित्यर्थः । विषयाणं विभेषाविशेषरूपो विभाग: साझरेक्रः 'तन्माचाखविभेषास्तेम्यो भूतानि पञ्च पञ्चम्यः । एते समता विभेषा: भान्ता घोरास्च मूढास' (सां० का०) दूति। विभेषाविभेषरूपाणं विषयाणं भोज्यतं सामान्येनोत्तं प्रत्येक- मिन्द्रियार्थषु योजयति "अनेनैव चतुर्दश • व्याख्ा कता भवति" दूति। बाह्येन्रियप्रवत्तिमार्गो दभविधोऽन्तःकरण- वृत्तेश्वातुर्विध्यात्तस्यासततुविधो मार्ग दति चतुर्दभविधो मार्ग- स्तस्याऽपि भोज्यलेन व्याख्या कता भवतौत्यर्थः। प्रतिपादि-

६ छः प्रपाठक: गेयिकार्माहता

व्यास्ा कता भवति। सुखदुःखमोइसंज्ञं ह्यन्नभूतमिदं जगत् नहि बोजस्य स्वादुपरिग्रह्ोऽस्तीति यावन्न प्रसतिः। तस्याप्येवं तिसष्टवस्थास्वन्नत्वं भ्वत कामारं यवनं जरा परिणामत्वात् तदन्नत्वं। एवं प्रधा- नस्य व्यक्ततां गतम्योपलब्धिभवति तब बुद्यादौनि

ताथं शोकेन मंग्ज्ञाति "सुखदुःखमोहमव्ज्• यावन्र प्रसतूतिः" दृति। सुखदुःखमोह्करलात् तिगुणात्मकमिद जग- ससुखादिसञ्जितमन्नभूतं हि प्रसिद्धमित्यर्थः । बौजम्य वत्साद सादनं तम्य परिग्रहस्तावन्न भवाति यावत्कार्याकारेण न प्रसूति: प्रसवः । तस्मात्काय तिगुषत्मक भोज्य दृष्टा कारण प्रधानमपि तिगुणात्मक भोज्यमनुमेयमित्यभिप्रायः। यदुक्र य्रव प्रक्ृतिकार्यम्य भृतात्मनोऽन्नत्व मित्वमस्तौति चिगुलात्मकत्वमन्नत्वञ्ज सिद्धूमित्याइ "तम्या- प्येव • जरा परिणामतवात्तदन्नत्व" द्वति। अ्रवस्यान्नय- मेव विभजते कौमारमित्यादिना। अ्रवस्थातयम्य कार्यत्वं माधयति, परिामलवादिति। तदब्नत्वं तस्य भृतात्मनोऽवत्वं सिद्धूमित्यर्थः । कार्यद्वारोक्त प्रधानभोज्यत्वं प्रपञ्चरयत " एवं प्रधानस्य ० प्रषिद्धूं तस्य" दति। एव वच्चमाणन प्रका- रेण प्रधानस्य व्यक्नतां गतस्य कार्यतामापन्नस्योपलन्धिर्भवति, कथं तदाह तत् व्यक्रेषु प्रधानकार्येषु यत्साद खादन-

११० [६ छः प्रपाठक:]

स्वादुनि भवन्त्यध्यवसायसङ्कल्याभिमाना इत्यथेन्द्रि- यार्थान् पञ्च स्वादुनि भवन्त्येवं सर्वाणौन्द्रियक- र्माशि प्रासकर्मारयेवं व्यत्तमन्नमव्यक्तमन्नमस्य निर्गुणो

माखादनं ग्रहणमिति यावत् तस्िन् खादुनि तन्निमित्तं बुद्या- दौनि करणनि भवन्ति प्रवर्तन्ते, बुद्ादिभिः प्रधानकारये ग्ह्यत दूत्यर्थः । बुद्यादिस्रूपं मध्ये व्यपदिभति, श्रध्यवसाय दूति। निश्नयात्मिका बुद्धिरध्यवसायः, सङ्कल्पनव्यापारवद- न्तःकरणं मनः मङ्गल्पः, अ्रहङ्गारात्मिकान्तःकरएटत्तिरभि- सान दत्यते बुद्यादिशब्दार्था दृत्यर्थेः । अ्रथ बुद्यादुङ्गवे जाग्रदभायामिति यावत् दृन्द्रियार्थान् शब्दस्पर्शरूपर सगन्धा- स्व्यान् विषयान् प्रति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि श्रोचत्वकचचुर्जिक्ा- प्राणाख्यानि पूर्ववत् खादुनि भवन्ति उक्रान् विषयान खद- यितुं करणानि भवन्तौत्यर्थः। उक्रमथं कर्मेन्द्रियेषु सुख्य- प्राणं वाडतिदि्शति, एवमिति। सर्वाषि वाकृपाणिपाद्पाय- कर्माणि प्राणस्य मुख्यस्य कर्माणि प्रापनापाननारदोनि वचनादानगमनविसर्गानन्दान् प्ररीर- चालनादौन् प्रति खादुनि भवन्तौति योजना। प्रपञ्ञि- तमर्थसुपसंहरति, एवमिति। ए्वसुक्तप्रकारेण व्यक्तमन्नं मिद्धूं, व्यतरूपान्नकारणत्वादव्यक्स्य व्यक्तवदेवाव्यत्तमप्यन्नमनु- मेयमित्यर्थः । अ्र्रस्य व्यत्ताव्यत्रूपस्यान्नस्य निर्गणो भोक्रा

र्द फः प्रपाटक:

भोत्ता भातृत्वाच्वैतन्यं प्रसिद्वं तस्य। यथाऽगिर्व देवा- नामन्नाद: सोमोऽन्नमग्निनैवान्नमित्येवंवित* मोम-

निर्विकार आरात्मा भोकतर्थः अरन्तःकरणगतचदाभामा- विवेकाद्भोक्रेव प्रतोयमानोऽपि न स्वभावतो भोका क्ृटम्थ एत मंदनि भावः। तम्यात्मनो भोकतवादचंतनम्य मर्वस्य काय कारणात्मकम्य व्यक्ाव्यकवाच्यम्य मन्रिरिधिमत्तामाच्ेण स्वचेनन्या- भामेन व्याघृत्वाच्चैनन्यं चेतनत्वं प्रमिद्ध प्रकर्षेण मिद्ध ज्ञातं भवतीत्यर्थः । दृदानीमन्नात्तोरुक्रयोः परकृतिपुरुषयोः मोमत्वमग्नितं च ध्यायेढिति गणन्तर मुपदिभति " यथाऽग्रिते आत्मयाजौ चेति" द्वति। देवानां मध्टेडगनिरव्नादोत्स्थात्तः वे प्रभिद्धो तथा तथा मोमोत्रमदनोय प्रम्द्ध दति योजना। नया च श्रत्यन्तरं 'अरथ यन्किञ्रेदमाद्र तद्रतमकजत नद मोम एतावदा दूदं सर्वमन्न चेवान्नादस मोम ण्वानर्मग्गर- न्नाद (वृहदा अ०) दति। तथा चववित् यदा यद्े- नादते मोग्रिर्यदद्यते म मोम ण्वत्यचानरपमग्नाषोमात्मकं अ्रतो,न- दोषर ग्निवन्र्र लिप्यत दत्यभिप्रायः। अरन्नममतेवममिनिपाट प्रामादिकः । यद्ययं पाठः मत्यम्पदेत्थं योजना मोमोनमिति यथा प्रसिद्ध श्रत्यन्तरे तथवाग्रिनैव मोम-

• अन्नमत्यवंविदिति ठौकायां सम्मनः पाठ: + एवेतचन्यमति ममोचीन: पाठ:

११२ मैत्रुपनिषत्। [६ छः प्रपाठक: ]

संज्ञोऽयं भूतात्माऽग्रिसंज्ञोऽप्यव्यक्तमुखा इति वचना- त्पुरुषो ह्यव्यक्मुखेन चिगुं भुङ्गा इति यो हैवं वेद सन्यासौ योगी चात्मयाजी चेत्यथ यद्दन्न कश्चिच्छन्या-

रुपमन्न्रमद्यते न मयेत्येवंविदन्नदोषेन लिप्यत दूति। आ्रधि- भौतिकानानादयोरुत्र विभरेषमाध्यात्मिकयोरपि तयोदर्शर्यात, सोमेति। अयं भूतात्मा प्राकृतः केवलः सोमसंज्ञोऽन्रमि- त्यर्थः, अ्रव्यत्रं प्रधानं मुखं भोक्तत्वादिप्रवृत्तिद्वारं यम्य म मनग्नि- मंज्ोऽपि भवति। तथा चायमर्थः, चिदाभासव्याप्नतया चिदात्मा- भेदेनाव्यकसुखतया बाह्यविषयभोक्तृत्वनाग्रिमञ्ज्ञोऽप्ययं भृतात्मा चिदात्मापेचया मोमसंज्ञोऽन्नमेवेति प्रक्ृत्यनुगतच्चिदात्माSन्ताग्रिः प्राकृतो चिन्तयेदिति। एनमुक्त विभागे प्रमाणमाह, वचनात्पुरुष दवति। भुङ्ग दति वचनादित्य- च्यः। एवमन्नान्नादविदं प्रशंभन्नस्मिन दर्शने पुंसः ५वृत्ति- मुपनयति, यो हैवमिति। यो ह क्विदेवमुन्त्तप्रकारेणन्ना- न्नाद्विभागं वेद, स दृत्यध्याहार्य, स सन्यासौ अ्रकर्चात्मदर्भो, न केवलं कर्मत्यागौ सत्यासी किन्वयमेवेति विद्या खूयते, योगौ चाष्टाङ्गयोगनिरतोऽप्ययमेव, न केवलं गुद्ासु निविष्टः, आत्मयाजी आ्रत्मसंस्काराथे यो यजते स आ्रत्मयाजी तथा च प्रातपथौ श्रुतिः 'स ह वा आ्रात्माजी यो वेदेदं मेनेनाङ्गं संस्कियत दृदं मेऽनेनाङ्गमुपधौयते' दवति। आ्रात्मयाजी

ह छः प्रपाठकः दौपिकार्माह्ता गारे कामिन्यः प्रविष्टाः स्पृशन्तौन्द्रियार्थांस्तद्दद्यो न स्पृशति प्रविष्टान् सव्यामी योगी चात्मयाजी चेति।

परं वा एतदात्मनो रूपं यदन्नमन्नमया ह्य प्रागो-

चायमेव न यज्ञमाचनिरत दत्यर्थः । के वा मन्यासौ योगौ चात्मयाजी चेति प्रमिद्धा यदात्मनायं विद्वान् सूयत दृत्य- पेचायां तत्खरूपमाह, अथ यद्वदिति। अ्रथेदं निदर्भनमुच्यते। शन्यागाने जनशृन्यान्तर्भवने प्रविष्टाः कामिन्यः कामिनी: कामातुगः स्रौः कच्विदतिधौरो न स्पुग्नति यद्वत् किन्तु ताः परिहरत्येव तद्दद्यो विद्वानिन्द्रियार्थान् प्रविष्टान् दैवादागत्योप- स्थितान्न स्पृप्नति अनुरागेण न खोकरोति स एव सन्यासौ योगी चात्मयाजी चति व्याख्यातं। दति शब्दः प्रदर्भनार्थः। विषयनिस्पृह्ाः सत्यास्यादिभब्दवाच्या दत्यर्थः ॥१०॥

सेतिकर्तव्यताक्रममुक्तिफलमुपदिभ्य तत्परि- ममाप्येदानौं पूर्वप्रकृतस्यैव प्रत्यम्ब्रह्मणसिदात्मनो ऽभ्युदयफलक- मनेकविधसुपासनभेदं वत्रं प्रकरणन्तरं प्रवर्तते। तच्राब्ना- धौनत्वात् सर्वप्राणिस्थिते ब्रहमादृध्यान्नोपासनं विधातुं तन्महिमान- माह "परं वा ० यन्त्यन्ततः" दूति। परसुत्वष्टं वे प्रषिङ्ध-

११४ मैन्यपनिषत्। [६ छः प्रयाठक: L

रसथिता भर्वतत प्रासांश्चोत्सजतौत्येवं ह्याह्चाथ यदि खल्वश्नाति प्राणसमृद्वो भूत्वा सन्ता भवति श्रोता भर्वात स्पष्टा भवति वक्ता भर्वात रसयिता भवति घ्राता भवति द्रष्टा भवतौत्येवं ह्याह अ्रन्न्र्ाद्दै

मेतद्ृत्यमाणमात्मनः परमात्मनो रूपं मूर्तिविशेषः । किं तद्य- दन्नं सर्वप्राणिजीवनं प्रसिद्ूमोदनादिरूपं। कथमस्य परत्वं, हि

दति यावत्। एतदेवान्वयव्यतिरेकाभ्यासुपपाद्यति। अ्रथै- तत्प्रपञ्चते, यद्ययं नाश्नाति नान्नमुपजौवति तदा श्रमन्ता मननासमर्था भवतौत्यन्वयः । एवमश्रोता भवतौत्यादि योज्यं। न केवलं मननादयशत्रिमाचमेवानश्नतः किन्तु जौवनमपि दुर्लभ- मित्याह, प्राणंश्चोत्सजति परित्यजति म्रियत द्ृत्येवं ह्याह श्रुतिः । तथा च क्ान्दोग्य (प्र० ७) 'अन्नं वाव बलाड्डूय- स्तस्माद्यद्यपि दपराचौर्नाश्नियाद्यय्यु ह जौवेदथवाऽ्ट्रष्टा श्र्र्रोता ' दृत्याद्यन्नाभावे शत्निजौवनयोरभाव इति व्यतिरेकसुक्का तनै वान्चयमाह, अ्रथेति। यदि अ्रश्नाति तदा खलु प्राएसम्द्धूः प्राणन बलेन समद्ू उपचितो भूता मन्ता भवतौत्यादि सपष्टं। अचेव श्रुत्यन्तरमुदाहरति, एवं ह्याहेति। अ्रत्नाद्रेतोबौजरूप- परिणताद्वै प्रजा: स्थावरजङ्गमात्मिकाः प्रजायन्ते उत्पदयन्त या: काश्विद्विभेषिताः पृथिवौश्रिताः पृथिवौमाश्रिता अ्रत

६ छः प्रपाठक: दापिकार्माह्ता

प्रजा: प्रजायन्ते या: काश्चित पृथिवौश्रिताः अ्तोऽन्ने- नैव जौवन्त्यथैतदपि यन्त्यन्ततः ॥११॥ प्रथान्यचाय्युत्तं सर्वाणि ह वा इमानि भृतान्यइ- रइ: प्रपतन्त्यन्नमभिजिष्टक्षमाणानि सूर्यो रश्मिभिग-

प्राणान धारयन्ति। अथ जौवितवये अन्ततोऽन्ते भरौराव मानेऽय्येतदन्रमेवापि यन्ति प्रन्नात्मिकायां प्रृथिव्यां लौयन्त द्ृत्यर्थ: ॥१ १ ॥ पुनरष्यन्नसतुतिं करोति तम्य वच्चमाणत्मदृश्वर्ईत्वाय "त्रथा न्यचाप्युक्तं - ब्रह्मण" दति। ह वे दति प्रमिद्धार्थौ निपातौ' सर्वाणौमानि भूतानि पश्ठपच्चादिपिपौलिकान्नानि प्रत्र्मभ जिष्टकमाणानि अहरहर्नित्यं प्रपतन्तौतसतः परिभरमन्तीति प्रसिद्धमेतदित्यर्थः। किञ्च सूर्याऽपि रश्मिभिः किरणैरन्न भौमं रसरूपमाददाति खौकरोति, तेनावादानेनासौ सूर्य- स्तपति समिद्ठो भवतीत्यर्थः। तथा च श्रुत्यन्तरं 'सूर्यो मरोचिमादन्ते सर्वस्माद्ुवनाद्धि दति। मरौचिं मरौचि- ग्रस्तसुद्कमित्यर्थः । दूमे प्राणा मुस्यप्रासहिता वागादय: प्राणाः अव्रेनाभिषिका: संक्किन्ाः सन्तर्पिताः सन्तः पर्चन्ति वर्ण- व्यत्ययेन पतन्ति खखव्यापारं कुर्बन्तौत्यर्थः। यद्वा पर्चान्त भोकुर्विषयानुपनयन्तौत्यर्थः। तथाऽ्ग्रिरवा अ्रव्नेन समिदाज्यादि-

११६ मैन्युपनिषत्। [ ६ छः प्रयाठक:]

ददात्यन्नं तेनासा तपत्यन्नेनाभिषिक्ताः पचन्तौमे प्राखा अ्गनिर्वा अन्न्ेनोज््वलत्यन्नकामेभेदं प्रकल्पितं ब्रह्मखा। अतोऽन्नमात्मेत्युपासीतेत्येवं ह्याह। अ्रन्र्र्रा- द्रूतानि जायन्ते जातान्यन्नेन वर्धन्ते अरद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादनं तदुच्यते ॥ १२ ॥ अथान्यचाप्युत्त विश्वमद्वे नामैषा तनूर्भगवतो

नाऽभिज्वलति दौपते। एवं देवतानामप्युपजौव्यमिदमन्नमन्न- कामेन ब्रह्मणा प्रजापतिना प्रकल्पितमुत्पादितमित्यर्थः । यदर्थ- मेवमन्नं स्तुतं तदिदानौमुपासनं विदधाति "अतोऽन्ं ० ह्ाह" दूति। यत एवम्मह्िमेदमन्नमतोऽन्नमात्मेत्युपासौत व्यायेदि- त्यर्थः । अरत्र ब्रह्मादृष्टिरुत्कर्षादिति न्यायेनान्ने आरत्मदृष्टि विधौयते, न चाचाहंग्रहोऽस्ति 'न प्रतोकेन हि सः' (ब्रह्मसू० प्र०४।पा० १। स्. ४।) दूति सूचे प्रतौकेष्वहग्रहस्या- पोदितल्वादिति द्रष्टवयं। एवं ह्याहेत्युदाहरति श्राखान्तरौयं मन्त्रमन्नस्यात्मसाम्यद्योतनेन तत्प्रतौकतवं द्रढयितुं "अन्नाद्ूतानि०

रार्थ: स्ष्ः ॥ १ २ ॥ दूदानोमन्ने पूर्वोक्ति विश्वम्धत्त्वं गुएं प्रत्िप्य विष्णभरौर- दृध्योपासनान्तरसुपदिभति "अथान्यचाय्युतं • भिषक् सतं" दृति। विश्वभत्त्वमन्नस्य साधयति, प्राणो वा दूत्यादिना।

[६ छः प्रपाठक: ] दीपिकामािता

विष्णोर्यदिदमन्नं प्रासो वा अन्नस्य रसो मनः प्रासस्य विज्ञानं मनम आनन्दं विज्ञानस्येत्यन्नवान् प्राख- वान् मनस्वान् विज्ञानवानानन्दवांश्च भवति यो हैवं वेद यावन्तौह वै भृतान्यन्नमदन्ति तावत्न्तःस्थोऽन्न- मति यो हैवं वेद। अन्नमेव विजरन्नमन्नं संवननं

रसः सारः कार्यमित्यर्थः। प्राणे स्थिरे सति मनस उपच- यानमनः प्राणस्य च रसः । मनमो विवेकसामर्थे मति विज्ञा- नोत्पत्तेविज्ञानं मनमो रमः, विषयाध्यवसाये मत्यानन्दोदया- द्विज्ञानम्यानन्दो रस दूति यो हैवं वेदेति मम्बन्धः । "मो भवान् प्राणवानित्यादिफलवचनं। दृष्टं फलमुक्काऽदृष्टं च फल- माह, यावन्तौहेति। यावन्तोह लोके भृतान्यन्मदन्ति भच्ष- यन्ति तावसु सर्वेषु तेषु भूतात्मा मन्नन्तःस्ो भृतान्तःस्ो3ब- मत्तुपासकः। तावत्खन्तदम्य दवति पाठे तेषु भृतेष्वस्थितस्ते- व्वभिमानशून्यः सन्नन्मत्तोत्यर्थः । कः, यो हैवं विश्वम्ङुएं विष्णु- तनुमनं वेदोपास्ते दत्यर्थः। उत्रमुपास्यमन्रं विष्ुतनुत्वदृध्वर्हल्वाय स्तुत्यर्थे सोकमुदाहरति, अन्नमेवेति। श्रत्नमेव विजरत् विज- रत्वं नयतौति विजरन्नं विजरमेव वा विजरवं। तथा च श्रुत्यन्तरं भ्रन्नं ब्रह्माणोऽजरं वदन्तौति। तथा अब्नं संवननं

• सोऽ्न्रवान् इति समोचौन: पाठः। + तावत्खन्तरस्थ इति भवितुमहति।

११८ मैच्युपनिषत्। [६ छः प्रपाठक:]

स्मृतं। अन्न्रं पशूनां प्राणोऽन्नं ज्येष्ठमन्न्रं भिषक् स्मृतं ॥१३ ॥ अथान्यचाप्युक्तमन्नं वा अस्य सर्वस्य योनि: काल-

सभभजनीय सतं ज्ञातं। अन्नं बड् कुर्वौत तद्रतमिति श्रुत्य- नरात्। अन्नं पशूनां प्राणिनां प्राणः प्रन्नात् प्राणा भवन्तौति प्रुतेः ! अन्नं ज्येष्ठं प्रथमजं रसाद्यपेक्षया पूर्वसिद्धत्वात्। अन्न्नं हि भूतानां ज्येष्ठमिति श्रृत्यन्तरात्। अरन्न्नं भिषक भेषजं चुझ्ाधिनिवर्तकं सतं, तस्मात् सर्वोषधमुच्यत द्रत्यन्नं प्रक्ृत्य श्रवणदिति झलोकार्थः ॥१३ ॥ पुनरस्यैवात्मनः कालात्मकादित्ये दृष्टिं विधातुमुत्तरमनु- वाकचयं प्रवर्तते, तन्नान्नस्य कालाधौनलात् कालस्य चादित्या- धौनत्ादन्नोपासनानन्तरं कालादित्योपासनविधानमिति संगतिं विवचन् कालात्मानं स्ौति "अथान्यत्नाप्युक्तमन्नं • द्ृत्येवं ह्याह" दति। अरथेत्युपासनान्तरोपक्रमार्थः । अर्न्यत्नापि कालविषये दृद- मुकं, अन्यचाष्युक्मिति वा। अन्नं वे प्रसिद्धमस्य प्राणिजातस्थ सर्वस्याशेषस्य योनिः कारणं, कालश्जान्नस् योनिरित्यनुवर्तते, कालेन ह्यननं प्रसूयते, सूर्यः सविता कालस्य योनिः, तस्य हि कालनिर्माततं प्रसिद्ध। तत्र कालसरूपतत्प्रमा- एयोरभावात्कथं कालोऽन्नस्य योनिरित्यत आ्रह तस्यैतदि- त्यादिना। तस्य कालस्ेतद्रपं रूप्यत द्वति रूपं स्वरूपं, किं तत् यन्निमेषादेर्निमेषकलाकाष्ठाद्यवयवप्रचयात् संभतं

र्ह युः प्रपाठक:

श्वान्नस्य सर्यो योनिः कान्स्य तम्यैतद्रपं यन्त्ि- सेषादिकालात मम्भृतं द्वादशात्मकं वत्सर मेतस्याग्रे- यमईमड्डे वारुसं मघादं अविष्ाद्वमाभ्रेयं क्रमेगो

घटित दाढगमामात्मकव्वात् द्वादशात्मक वत्मर मंत्रत्ररूप- मम्ति. पतत् तम्य रूपमति मम्बन्वः । तथा चोकं श्रभागवते 'योडयं कालम्नम्य तेऽव्यक्रवन्वोसेशमाऊयकरते येन विशं। निमेषादिर्वत्मरन्तो महौयांमनं तेशानं हेमधाम प्रपद्ये' दति निमेषादिमंवत्गन्तव्यतहारात्रयः कान दति कान्नस्रूपमुक्त भवति। दढानीमुक्तलक्षण: संत्रत्मरस्वः प्रमेय इति विवर्सस्तावन्कान्नानयवान स्यूलतमादिक्रमेण व्युत्पाद- यति, एतम्येत्यादिना। एतम्य मंत्रत्मरात्मनः कालम्य द्वादप

मामा: सवत्मर श्रद्धें वारुणं वरुणदवत्यं दविणयनषएमामरपं जन्नप्रधानलवाढम्

षएमासम्येत्यर्थः। तथा च तापोढकयोः कार्ययोः पर्यायेण नियतप्रवत्यन्यथानुपपत्या यस्तद्वेतुभृतोऽर्थः कल्प्यते स कान्न अभयायनानुगतः मंवत्सरात्मा सिद्धदत्यर्थः। दढानीमयनाव- यवभूतान् मामान् रत्पारदायय्यंस्तद्पोद्वाततया नात्ततमयनद्दय प्रकल् तद्टारा कालमद्ावकल्पनामाह, मघाद्यमिति। मघा- नक्षत्रमारभ्य अ्रविष्ठास्यनचत्रस्यार्द्गमङ्धविमानं यावत मविता

१२० मैच्ुपनिषत्। [६ छः प्रपाठक:]

त्कमेर सार्पारदयं अविष्ठार्द्वान्तं साम्यं तै कैकमात्मनो नवांशकं सचारकविधं सै।ध््म्यत्वादेतत्प्रमागमने- नैव प्रमीयते हि कालो न विना प्रमागेन प्रमेयस्योप-

क्रमेपा नौचेः क्रमणन सचारगत्या भुङ्के तावदाग्रेयमग्रि- देवत्यं, तन्र हि कालेऽगनिर्देव दूव शौतात्तैर्मनुय्यैरुपास्थते तथा सार्पाद्यं सर्पदेवत्यमश्नेषानक्षत्रं साप, तत्प्रभृतिश्रविष्ठो त्तरार्द्धान्तिं यावत् सविता उत्क्रमेणोर्टमार्गक्रमणन सवचार- गत्या भुङ्के तावत् सौम्यं सोमदेवत्यं तस्मिन् हि काले चन्द्रस्तापात्तैमनुष्येदेव दूवोपास्यत दूति। अ्च्न अ्रविष्ठाद्धध्यं सार्पान्तमिति यद्यपि वक्तसुचितं तथापि यथा विभक्नयोः समययोः सभाववैल्तक्षस्स्पष्टीकरणारथे सार्पाद्यमित्युतं श्रवि- छठायां सवितररि वर्तमाने शौतानुट्ृत्तेसतदाद्यग्रहणो हि न स्पष्टः सभावभेदो निर्दिष्टः स्वादितरत्र तु स्ष्टस्तच तापप्राचुर्ये विवादाभावात्, तथा च खभावभेदप्रकटोकरणायाऽडर्थ एव क्रमो विवचितो न नच्त्रपाठक्रम दवति भावः। अ्रचापि शौतोष्ायोनिधतप्रवृत्तिहेतुकालकल्पना पूर्ववत् द्रष्टय्या। दूदा- नौमुक्रेः तचेति। तन्न तेषु नचत्रषु नव श्रंभा यस्मिंस्तन्नवांभकं, यदेकैकं नवांभकं तदात्मनः संवत्सरात्मन एकैकोऽवयव द्ृति योज्यं। अंशः पादः नवांभा नव पादाः सपाद्-

६ छः प्रपाठकः] टोपिकासिता।

लब्धिः प्रमेयोऽपि प्रमासतां पृथकादुपैत्यात्मसम्बो- धनार्थमित्येवं ह्याह। यावत्यो वै कालस्य कन्ना- स्तावतौषु चरत्यसा यः कालं ब्रह्मेत्युपासौत कास्न- स्तस्यातिदूर मपसरतौत्येवं ह्याह।

दनचनद्वयावच्छिन्न एको राश्निः सूर्यगत्यनुसारेणैको माम: संवत्सरात्मनः कालस्यैकोऽवयव दत्युक्रतं भवति। तथा च तत्तन्मासखभावभेदनियमेनाि कालकन्यनमुन्नेयं। पतत्मत्रे सचारकविधं, चारदङ्गमणं नक्षत्रादिषु परिभ्रमणं, तत्र विधा प्रकार: तया विधया महितं मचारकविधं। उतच्च ज्योति :- भास्त्रात् कलादिकालावयत्रगणनया सूर्यचारमालोच्य सर्वम- वधेयमिति तात्पर्यार्थः। उत्ररेवावयवैः कालोऽनुमेय दृत्यत् हेतुमाह मौक्ष्म्यत्ाढिति सृत्नत्वादित्यर्थः। दृन्द्रियागोचरत्वात् कालस्यैतत् पूर्वोक्कमयनादिरूपं प्रमाएं कालास्तित्वे. तत्रानुभवं संवाद्यति, अ्रनेनैव हि पूर्वोक्रपरकारेश कालः प्रमौयते सम्यगवधार्यते न प्रत्यचादिनेत्यर्थः। किमेवं प्रमाणोपन्या- मेनास्ति चेत् काल: स्वयमेव दृश्वतेति मन्दापङ्गायामाह नेति, अनादिमायावच्छिन्नचिद्विलामरूपस्य कालम्य जडलात् यढि कालस्य प्रमेयत्वं त्हि निमेषादौनामपि कालावयवानां कालता- विशेषादभेदे सति कथं कालेन कालप्रमेत्यत श्राह

२२२ मैथ्चपनिषत्। [ ६ छः प्रपाठक:]

कालात् सर्वन्ति भूतानि कालाद्वद्विं प्रयान्ति च। काले चास्तं नियच्छन्ति कालो मूर्तिरमूर्तिमान्॥१४ ॥ द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे कालश्चाकालश्चाथ यः प्रागा- दित्यात् सोऽकालोऽकलाऽथ य आदित्याद्यः स काल:

प्रमेयोऽपौति। पृथक्कादवयवावयववभावेन भेदात् प्रमेयोऽपि प्रमाणत्वसुपैति प्रान्नोति, किमर्थे, आत्मनः खस्य सम्यगबोध- नार्थमवधारणार्थ दौपप्रकाशेन दौपानुमानवदित्यर्थः । एवं ह्याह, एवंविधः काल: सूर्याधौन दत्यतोदाहरणमाहेत्यर्थः। "यावत्यो वे ० अ्मूर्तिमान्" दति। यावत्यो वै प्रसिद्धाः कालम्य कला अंभास्तावतीव्वमौ सविता चरति तत्प्रवर्तकलवेन विचरति ताः मम्पाद्यतौत्यर्थः। अतो यः कालं कलवितारं कालरूपमादित्यं ब्रह्मेत्युपामौत तस्योपासकस्यातिदूरं कालो- डपसरति मकन्मत्वा पुनर्मरणय न जायते कालव्यापो न भवतौत्यर्थः । तच कालस्य ब्रह्मदृश्र्हत्वाय पुनरुदाहरणमेवं ह्याह कालात् स्रवन्तौत्यादि, पादचयं स्पष्टाथें। कालो मूर्ति- मर्तिमानादित्यरुपेण, अ्र्मूर्तिमांख्च निमेषा दिसंवत्सरान्तेन रूपेशेति चतुर्थपादार्थ:॥१४ ॥ कालनिवर्तकत्वादादित्य: कालात्मको ब्रह्मदृष्ट्योपास्य इत्युक्ं, तच किं ब्रह्म निमेषादिकालेषु किमात्मकश्चादित्यो ब्रह्मदृथ्योपास्य द्वति वौचायामाह "दे वाव ० स वेद्वित्"

६ यः प्रपाठक: टापिकामाल्िता 725

मकलः सकलम्य वा एतद्रपं यत् मंवत्सरः मंवत्सगत खल्वेवेमाः प्रजाः प्रजायन्ते संवत्सरेगोह वै जाता विवर्धन्ते संवत्सरे प्रत्यस्तं यन्ति तस्मात् मंवत्सरो वै प्रजापतिः कालोन्ं ब्रह्मनौडमात्मा चेत्ेवं ह्याइ। काल: पर्चत भृतानि सर्वाएयेव महात्मनि। यम्मिंस्तु पच्यते काले यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १५॥

दति। प्रायः मष्टार्थोयमनुवाकः। प्रागादित्यादिति बदित्यो त्पत्ते: प्राग यङ्मह्मणो रृप सोऽकालः, म न कम्यापि कल- यिता यतोऽकन्नः कनारहित दत्यर्थः। अ्रथ य आदित्याद्य आदित्य आद्यः प्रवर्तको यम्य म तथा. म काल: मकलः कन्नाभि: महित दत्यर्थः। सकन्तस्य व दति मंवत्सर: मकल्स्य कालस्य स्वकपं। तम्योपाम्यताय ब्रह्ममाम्यमाह संवत्मरादिति। यम्मादेवं संवत्मर: मर्वकारणं तस्मात् मंवत्मरो वे प्रिद्धः प्रजापतिर्हिगययगर्भ: सूर्यात्मा म कालः, मोन्रमन्नहेतुतान्. ब्रह्मणो नौडमालम्वनं ब्रह्मदृष्टियोम्यं प्रतौकमित्यर्थः । ब्रात्मा च प्राणिनां 'सूर्य आरत्मा' दति मन्त्रवर्णात्। एवं ह्याह महां- श्वामावात्मोति महात्मा अकालात्मक ईश्वरः, तस्मिन्महात्मनि सर्वाग्येव भृतानि काल: पवति जरयति पुरमात्मन्यधिष्ठाने तदायन्तः कालो भूतानि पचन् परिवर्तत दत्यर्थः । तथा च श्रुत्यन्तरं 'एतम्य वा अचरस्य प्रभासने गार्गि निमेषा मूहर्ता अहोगचाष्यर्धमासा मासा ऋतवः संवत्रा दति विधूतास्तिष्ठन्ति"

१२४ मैन्यपनिषत्। [६ छः प्रपाठक:]

विग्रहवानेष काल: सिन्धुराजः प्रजानां। एष तत्स्थः सवितास्यो यस्मादेवेमे चन्द्रकक्षग्रहसंवत्सरादयः सयन्तेऽथैभ्यः सर्वमिद्मच वा यत्किञ्चित् शुभाशुभं *दृश्यन्तेह लोके तदेतेभ्यस्तस्मादादित्यात्मा ब्रह्माथ

(रृहदा०अ०५।ब्रा०८) दूति। यस्िस्तु कालात्मा सविता पच्यते लौयते तं यो वेद स वेदरहस्यविदित्यर्थः ॥१५ ॥ पुनरपि सकलं कालं स्तौति "विग्रह्वानेष ० भाति मण्डले" दति। विग्रहवान् मूर्तिमानेष कालः पूर्वोक्त: प्रजानां सिन्धुराजः समुद्रः समुद्रवत् दुस्तर दवति यावत्, एष सवि- ताख्यो यस्मात् तत्स्थस्तस्मिन् काले निमित्ततया स्थितः। कोडसौ सविताख्यः, यस्पादेव सवितुरिमे चन्द्रादयः सरयन्ते अरभिषयन्ते आरप्यायन्ते खतेजःप्रवेभमेनेत्यर्थः । अ्रथ प्रसिद्ध- मेभ्यचन्द्रादिभ्यः सर्वमिदं किं, यत्किञ्चित् शभाश्भमिह लोके दृश्यते सुखदुःखादौत्यर्थः। तदेतेभ्यः आ्रदित्यादिग्रहेम्यो निमित्तभूतेभ्य द्वत्यर्थः । यस्मादेवमादित्यनिमित्ता जगत्स्थिति- स्तस्मादादित्यात्मा ब्रह्म। यत एवम्प्रभाव आदित्योऽथ तस्मात् कालसञ्ज्ञमादित्य मुपासौतेत्येतद्विधिवा क्यं, कालसञज्ञमादित्यं ब्रह्मेत्युपासौतेत्यर्थः । एके शाखिनः कालसञज्ञालक्षणं गुए- मणदृत्यादित्यो ब्रह्मेत्यादित्योपासनं ब्रह्मदृश्व्या विद्धति,

• उभयपुस्तक एव मूलपाठः ।

है छः प्रयाठक: । टीपिकार्माहता १२५

ह्याह। होता भोक्ता इविर्मन्त्रो यनञो विष: प्रजापतिः। मर्वः कश्चित् प्रभुःसाक्षी येाऽमुम्मिन् भाति मएडले॥१६॥ ब्रह्म इ वा दद्मग्र आरमौदेकोऽनन्तः प्रागनन्तो दश्षिसातोऽनन्तः प्रतोच्यनन्त उदौच्यनन्त ऊद् ईश्वा-

आदित्यो ब्रह्मेत्यादे दृत्यवेत्यर्थः। सर्वथाप्यादित्यो ब्रह्मत्येव ह्याह मन्त्रः। हाता हविषः प्रचेपा यजमान ऋत्विग् वा भोक्ता हविषः खौकर्ता देवताविभेषः, इविव्वर्वादिद्रव्यं मन्त्र- स्तत्प्रचेपमाधनत्वेन विहितः, ण्तेः मर्वेः माध्यो यो यज्ञः म को विष्णः, यज्ञो वे विप्ुरिति ्रुतेः । प्रजापतिः प्रजानां पाल- यिता ईश्वरः कर्मफलदाता, एवंविधो यो जगद्भेतुकलापः म मर्व एष एवेध्याहार:, कः योडमुग्रिन् दूरस्थ मण्डले भाति प्रकाशते, किंलचणः कस्विदेकः यः कश्चिदिति वा मम्बन्धः प्रभुः खतन्त्र ईश्वरः, साची साचात् सर्वद्रष्टत्यर्थ: ॥१६॥ दृदानौमा दिव्यप्रतौकोपामनप्रमङ्गेनादित्यान्तर्यामिफो ब्रह्मण उपासनाविशेषं विधित्मव्नाह "ब्रह्म ह वा य एवं वेद" दूति। ब्रह्म ह परमात्मा वे एव दूदं कालसूर्याम्न्यादिकं जग- दगे सृष्टेः पूर्वमामौत् ब्रह्मफोऽविभक्रमेव सरव वटबीज दवव महान् वट आसौदित्यर्थः । अत एव स परमात्मैकः मजातीय-

१२६ मैच्रुपनिषत्। Lर६ छः प्रयाठक:

डवाङ् च सर्वतोऽनन्तो न ह्यस्य प्राच्यादिदिशः कल्पन्तेथ तियंग्वाङ् चोद्धं वानूह्य एष परमात्माड- परिमितोऽजोऽतर्क्ोऽचिन्त्य एष आकाशत्मैवैष कृत्स्-

विजातौयवस्वन्तरशून्यः त्हिं किं वटबौजवत्सृत्तो नेत्याहा- नन्तोऽपरिच्छ्रिन्नो देशतः कालतो वस्तुतस्वासङ्कुचित द्त्यर्थः। उक्रमानन्त्यसुपपादयति प्रागनन्त दूत्यादिना, प्राच्यादिषु दभ- खपि दिनु परिच्ेदरहितत्वात् सर्वतोऽनन्त द्वत्यर्थः । तर्हि यासु दिच्चस्यापरिच्क्रेदस्ता दिोऽन्या सन्तौति तत् एव वस्तु- परिच्केदोऽस्य स्यादिति कुतो निरङ्गुश्नमानन्त्यमित्यत श्रह, न ह्यम्येति। अस्याश्रयतया प्राच्यादिदिशो न हि कल्पन्ते न वस्तुतः सन्तौत्यथः । अ्रथ तथा तिर्यड वाऽवाड चोर्द्ध वा दिग्भेदोऽस न कल्पत दत्यर्थः । देशो वा देशसम्बन्धि वा वस्तु किमप्यस् परिच्केदकं नास्तौत्यभिप्रायः। यतोऽनूह्य एष परमात्मा न केनाप्यूद्यते धार्यत दत्यनूद्यो न क्वचिदाश्रित द्वत्यर्थः । तथा च श्रुत्यन्तरं 'स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित दूति खे महिम्ि' (छां० उ०) दूति। 'अन्यो ह्यन्यस्रिन् प्रतिष्ठितः' दति च। अनूह्यल्वे हेत्वयें विशेषणं, अपरिमित दति। यद्दस्त- ह्यते तत्परिमितं दृष्टं, अ्रय परमात्मा न परिमितः, पूएं पुरु- षेप सर्वमिति सर्वातिभायित्वश्रवणात्, अतोऽनूद्य दत्यर्थः । श्रज दृत्यपरिमितलव हेतु:, यव्नन्वत् तत्परिमितं तद्ि क्वचित्

ई छः प्रयाठक. टापिकार्माहता

क्षय एको जागर्तोत्देतम्मादाकाशदेष खल्विदं चेता- मावं बोधयत्यनेनैव चेदं ध्यायतेऽम्मिंञ्च प्रत्यस्तं या-

कदाचित् किञ्चिदित्युनिस्यते. अ्रयं तु 'न जायते स्रियते वा' दति त्रुतेरजोऽतो न पनिमित दृत्यर्थः । परमात्मापि जन्मवान कारणत्वात् मदादिवदित्यत श्राह्अतर्क् दति। न तर्कगम्य दत्यर्थः। न सामान्यतो दृष्टानुमानादिरुपेण तर्केष्षायमौदृग् धर्मक दति व्यवस्थापयितुं भक्यते 'नावेद्विन्मनुते तं दहन्तं' नेषा तर्कष मतिरापनेया' दत्यादिश्रुतिभिस्तकांगोचरत्वप्रति-

भावः। अतर्क्यत्वे हेतुरचिन्तय दति। यत् तर्क्ते तन्मनमो गोचरे वर्तते खयञ्न मनोगोचरो नायं। तथा 'न तम्य कायें करणज् विद्यते न चास्य कश्चिन्निता न चाधिप:' (श्े उ०) यतो वाचो निवर्तन्त अप्राथ्य मनसा सह' दति श्रुतेरित्यर्थः। तचासङ्गत्व हेतुमाह एष आकाशात्मेति आकाशवदमङ्ग: आ्रत्मा स्वरूपं यम्य म तथा। न हि मनसाऽमम्बद्ं मनोवेद्यं भवेदतिप्रसङ्गात्. 'श्रमङ्गो ह्ययं पुरुषः' (दहदा०) द्वति श्रुतेनांस्य मनःमर्ग दृत्यर्थः । तन एवंविधस्यानन्ये न कोऽपि विन्न दति सिद्धूं। द्वतोऽ्प्ययमनन्त एष्टव्य दृत्यभिप्रेत्याह एवैष दति। एष एवेत्यन्वय: कृक्तचये सर्व जगतलये एक एवैष परमात्मा जागर्ति तप्रच्ुतखभावो वर्तते. अ्रन्यत् किमपि तदा नाभूदित्यर्थः। तथा च श्रुव्न्तरं 'भ्रात्म्रा वा दृदमेक एवाग्र आसौन्नान्यत् किञ्जन किषत्' (ऐतरेयोप०)दति।

२२८ मैच्रुपनिषत्। [ ६ छः प्रपाठक']

त्यस्यैतद्धास्वरं रूपं यदमुष्मिन्नादित्ये तपत्यम्नौ चा- धूमके यञ्ज्योतिश्चिचतरमुदरस्थोऽथ वा यः पचत्यन्न- मित्येवं ह्याह।

एतदेव सर्वविकारकारणलेन सर्वाधिष्ठानतया स्पष्टौकरोति दृत्येतस्सादिति। दूतिशब्द उत्रविशेषणसमाप्यर्थलन पूर्वेण वा- ज्च्ेति। एतस्मादित्येव प्रतौकमिदं। एष एव कृत्स्क्षय एको जागर्तौति यतोऽत एतस्सादित्याद्ये प्रतोके योजना। एतस्मा- दाकाशात् प्रमिद्धाद्वताकाणादारभ्य यदिदं जगन्चेतामाच- स्ञेत्यमाच्रमिति यावत्, ज्चेत्यमपि चेतामाचसुच्यत द्वति द्रष्टव्यं। आ्रकाशादिसव जगदेष खलु परमात्मा बोधयति बोधवयाप्नं करोति पालयतौत्यर्थः। किञ्ञानेनैव परमात्मनेदं घ्यायते 'सोडकामयत बड स्यां प्रजायेथ' दूति 'दूदं सर्वमसजत' दति च त्रुतेः। अ्रस्िंश्चास्तिन्नेव प्रत्यस्त प्रलयं याति एकात्मतां गच्छतौत्यर्थः। तस्प्ादेक एवैष कृत्स्चये जागतौत्युपपन्नमस् मर्वदेवानन्तत्वमिति भावः । एवसुपास्यस्य परमात्मनः खाभाविक स्रूपमुपवर्ष् तस्योपासनाधिष्ठानं निर्दिभन्नाद्दास्ेति। अ्रस्य परमात्मन एतदथात्ं भाखरं खप्रकाशं जगद्वभासकं रूपं खरूपं यद्रूपमसुभिन्नादित्ये प्रसिद्धे तपति आरदित्ये स्थितं स जगत् तापयति प्रकाभयति च, एतदस्य रूपमिति। किञ्चाधूमकेऽय्ौ यञ्ज्योतिस्तदप्यस्यैव रूपमिति सम्बन्धः।

: ६ छः प्रपाठक:] दोपिकासहिता। १२६

यश्चैषोऽऔ यञ्चायं हृदये यञ्चासा आदित्ये स एष एका इत्येकस्य हैकत्वमेति य एवं वेद ॥१७॥ तथा तत्प्रयोगकल्य: प्राखायामः प्रत्याहारो ध्यानं धारखा तर्कः समाधि: षडङ्गा इत्युच्यते योगः। भ्रनेन

कौटृशं ज्योतिः चित्रतरमतिविचिवं तत्तदिन्वनभेदवभात्

डय्युदरस्थो जाठरसव्ज्ोडग्रिरन्नं भुकं पचति सोऽप्यस्यैव कूपमिति सम्बन्धः । द्त्येतदेव प्रभंमन्नेवं द्ाहाऽचापेचितं विशेषमिति शेष: । यश्चेषोऽयौ ज्योतौरपो यञ्चायं इदये साचिरूपो यश्चामावादित्ये तपनप्रकाशनखभावः एष परमात्मेव स एको न्याय दति एवम्पकारेणात्मन्यादित्यादौ च परमात्मैव व्योतिरिति य एवं वेद उपास्ते स एकस्य परमात्मन: दि म्फुटमेकत्वमेति प्राप्नोति परमात्मसायुव्यं गच्छति तस्मात् सर्वच प्रकाशसरूपं परमात्मेवाहमित्यपासौत इति वाक्यार्थः॥

= पूर्वानुवाके ध्येयं रूपं ध्यानविधिन्न दर्भयितवेदानों धयेये चित्तस्थिरौकरणशन्पस ध्यानस् सिद्धूये चित्तवशौका- रोपायं योगं साङ्गसुपदिभति "तथा तत्प्रयोगकल्पः ० दृत्युच्यते योग:" दृति। वथा प्रामुक्कोपासनासाधन

१३० मैन्ुपनिषव्। [ ६ छः प्रपाठक:]

यदा पश्यन् पश्यति रुक्वर्स कर्तारमोशं पुरुषं ब्रह्मयोनिं। तदा विद्वान् पुखयपापे विह्ाय परेऽव्यये सर्वमेकोकरोत्येवं ह्याइ।

प्रयोगकल्पोऽनुष्ठानविधिरयमुच्त दति वाक्यशेषः। तमेवाह, प्राणायाम: पूरककुम्भकरेचकभेदेन प्राएवायोरायमनं वभेकरणं प्राणायामः । दृन्द्रियाणां विषयेम्यः प्रत्याहरणं प्रतिनिवर्तनं प्रत्याहारः । पराकुस्त्रोत: परावर्तने ने न्द्रियाणं प्रत्यकुस्त्रोत :- प्रवर्तनं प्रत्याहार द्ूत्यर्थः । ध्येये वस्तुन्यन्त:करणस्य प्रयत्नेन तदाकारतया निवेभनं ध्यानं। तस्तिन्नेव तख् तैलधारादिवद्विच्केदेन खििरौकरणं धारएं धारण। मनो ध्येये वस्तुनि तदाकारतया सम्यक सम्पनं न वेति परीचएं तर्क:, रायत्वोह्नं वा तर्क:, सविकल्पकसमाधिर्वा तर्कः। चित्तस्य ज्ञेयवस्तवाकारतामापन्नस् निर्वातदेशस्थप्रदोपभिखावद- चलतयावस्थानं समाधिः । द्ृत्येवं षद्विधेरङ्गेरुपेतो योग: षडङ्ग उच्यत दत्यर्थः । उक्रस्यास्य योगस्थ सर्वार्थध्यानोप- कारकतां विवतन्राह "अनेन यदा • कदाचन" द्वति। अ्रनेन योगेन सम्यगभ्यस्तेन पश्न् खध्धेयं वस्तु समालोचयन् सन् यदा यस्मिन् समये रुकावएीं पुरुषं पश्तत साच्ादनु- भवति तदा तम्निन्नेव समये विद्वान् परिपूणं तत्त्वं जानानः पुष्पापे अनारब्धफले विह्ाय त्यक्का प्रारव्स्यापि कर्मण

[६ छः प्रयाठक:] दोपिकार्माइता। १३१

यथा पर्वतमादोप्तं नाश्रयन्ति र्गाद्दिज्ञाः। तद्दद्रह्मविदो दोषा नाश्रयन्ति कदाचन ॥ १८। अधान्यचाप्युक्त यदा वै बहिर्विद्वान् मनो नियम्ये- न्द्रियार्थांश्च प्राणो निवेशयित्वा निःसङ्कल्पस्ततस्ति-

उभयविधस्य भोगेन विनाशे सति सवें प्रापेन्द्रियदेह्ादिरुप- सुपाधिं परे परमात्मन्यव्यये कूटस्य प्रत्यगात्मनि ब्रह्मष्यकौक- रोति, तप्नायःपौतोदकविन्दुवत् प्रकाशमाने श्रात्मन्युपमंहरति दत्यर्थः । रुकावर्णमित्यादिपुरुषविभेषणाजातम्यायमर्थः, रुकावर्ण- मिति खतःसिद्धूप्रकाशात्मतायोतनादविषयत्वं पुरुषस्य विवच्यते, कर्तारमिति पुरुषविभेषणं भूतपूर्वगत्योच्यते, ईशं योनिमिति च ब्रह्मविभेषणे निमित्तोपादानपरे ते अपि भूतपूर्वगत्यानूद्येते। पुरुषब्रह्मभब्दौ तन्तत्पटलच्यविषयौ, तथा च कर्तार पुरुष- मौपं योनिं ब्रह्म रुकावएं यदा पश्ति दति योजनौयो ग्रन्थ दृति। एवं द्वाहेत्यादिर्विद्यामाहाव्यस्यापनपरो ग्रन्थ: स्पषटार्थ: ॥ १८॥ ददानौं पूर्वोक्तयोगे परिनिष्ठितस् श्रेष्ठं पदं से इदि धारणाया: प्रवर्तते वत्रुमनन्तरेष खणडेन वेदोऽतिरहस्य्वादी "अथान्यच्ाप्यक्ं ० निराश्रयं" दूति। यदा वे यस्निन्ेव काले विद्वान् योगौ प्राणः प्राणोपाधिं प्रविष्टो मनो नियम्येकच स्थिरं कत्वा दन्द्रियाथींस शब्दादौन् विषयान् बहिर्निवेभ्नयित्वा दूरतस्यक्का ततसतदनन्तर निःसङ्कत्पो निर्विकारमनासिष्ठिति

१३२ मैत्र्यपनिषत्। [ ६ छः प्रपाठक:]

ष्ठेदप्राणादिइ् यस्मात् सम्भूतः प्राससञ्न्को जौव- स्तस्मात् प्राणो वै तुर्यासे धारयेत् प्रासमित्येवं ह्याह। अचित्तं चित्तमध्यस्थमचिन्त्यं गुह्यमुत्तमं। तच चित्तं निधायेत तच्व लिङ्गं निराश्रयं ॥१८॥

पदान्वयानुरूपा व्याख्या। कथं विद्वान् प्राणः कथं वा तिष्ठेदित्याकाङ्गायामाह, अप्राणादिति। अ्रप्राणात् प्राणदि- विभेषरहिताच्चिदात्मन एवेह देहे यस्मात् प्राससञ्जको जीवः सम्भतः प्राणधारणोपाधिना प्राएसञ्जां प्राप् जीवो जात द्वति यावत् तस्मात् प्राणो वे खभावतोप्राणोऽपि प्राण दूति प्रसिद्धः, स तुर्यास्ेवस्थाचयातीतेऽप्राण प्राणमात्मानं धारयेत् प्राणणत्मभावनां हित्वाऽप्राणचिदात्मभावनां कुर्या- दित्यर्थः । एवं ह्याहाच कश्विन्मन्त्रः। अचित्तं चित्तरहितं चित्तमध्यस्थमन्तर्मनस्यभिव्यक्रं चित्तस्थितमपि तेनाचिन्त्यं चिन्त- नानहं, अत एवोत्तमं गुह्यमतिगह्यं, सर्वेन्द्रियाविषय दत्यर्थः । तचाचिन्ये गुद्ये तत्त्वे चित्तं निधायेत तदाकारीकर- ऐन तन्मयं चित्तं कुर्यात्, तच्च प्राणारयं लिङ्गं लिङ्गोपाधिक जौवरूपं निराश्रयमभिमन्तुराश्रयस्याभावात् तदा न पृथ- गवभासत दूत्यर्थः । यद्वा आश्रयशब्दो विषयपरः, तथा च तच् चित्ताखं लिङ्गं निराश्रयं निर्विषयं सम्पद्यते तदेति

[६ छः प्रपाठक:] दीपिकासहिता। १३₹

अ्रधान्यनाय्यक्तमतः परास्य धारसा तालुरस- नाग्रनियोडनाद्ाङ्ान:प्रासनिरोधनाद् ब्रह्म तर्केख पश्यतति यदात्मनात्मानमणोरणौयांसं द्योतमानं मनः- क्षयात् पश्यति तदात्मनात्मानं हष्टा निरात्मा भवति निरात्मकत्वादसह्वोऽयोनिश्चिन्त्यो मोक्षलक्षसमित्येत- त्यरं रइस्यमित्येवं ह्याइ।

एवं ज्ञानमार्गेणात्मनोऽवस्याचयातौतसरपे धारणाप्रकार- मभिधाय योगमार्गेप्यापि धारणाविशेषं कैवस्यं सम्तसुप- दिभति "अथान्यनाप्युक्ं ० सुखमव्ययमश्नुता द्ृति" दति। अतोऽनन्तरमस्य तुर्यात्मनि स्वितस्यात्मनः परा उत्लष्टा धारणा परा अ्रन्येति वा कथ्यत दति वाक्यशेषः, यदाऽयं योगा- भ्यामवशौकतचित्तः सनुन्मनौभावं जिगमिषति तदाऽयमुपायः कार्य:। कथ. तासुकष्ठदेश जिन्ोद्गमनस्थानं, तम्मिरिस्तालुनि रसनाग्म्य निपौडनमन्तःप्रवेभनं, तम्मात् तालुरसनायनिपी- डनात् लम्विकायोगकरणादिति यावत्, तत्र च वाभन- प्राणानां निरोधनात् मङ्गत्पोच्चारणस्पन्दनानां परिवर्जनात् ब्रह्म पारमेश्वरं तत्त्वं तर्केण धारणनन्तरभाविना निख्चित- रुपेण ज्ञानेन पशयति। यद्वंप्रकारेण मनःचयात् मनसो मनरनाभात् अपो: सतादपणौयांसमतिसुत्षमिन्द्रिया गोघरं द्योतमानं खयमेव प्रकाशमानमात्मानं प्रत्यक्षमात्मना पर-

१३8 मैत्रयनिषव्। [६ छः प्रपाठक:]

चित्तस्य हि प्रसादेन इन्ति कम शुभाशुभं। प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुता इति ॥२०॥ अथान्यचाप्युक्तमूईगा नाडौ सुषुम्नारया प्राणस- चारिी ताल्वन्तविच्छिन्ना तथा प्राणोङ्कारमनो-

मात्मना, 'द्ृत्यंभावे ततीया', परमात्मरूपेण पशति साचा- दनुभवति। तदाऽडत्मनात्मानं दृक्षा निरात्मा भ्वत निर्म- नष्को भवति जीवभावान्निवर्तते. एषावस्था योगिभिरुन्मनौ- त्युच्यते। निरात्मकत्वादकरूपेणोन्म्नौभावात् परिच्केदकविरडा- दमख्मोऽपरिच्छ्विन्नोडयोनिराश्रयरहित आ्रत्मा चिन्त्यः, चिन्तनं नामाच तदात्मनावस्थानमाचं, एवंविध प्रात्मा तदा स्फरति दृत्युक्रं भवति। न पुनरच विधिरसन्भवात् तस्ेहेति भावः । दृत्येतन्मोचलचएं मोचखरूपं परं रहस्यमतिपयेन गोप्यमित्य- स्मिरित्नर्थ एवं ह्वाह मन्त्रमुदाइरति, चित्तस होति। प्रसादो निर्वासनतापत्ति:, आरात्मनि स्थितिस्तस्मिन्नेकौभावः, स्पष्ट- मन्यत्॥२० ॥

सुपदिभति "त्रथान्यचाय्युक्रं • पश्चाद्युन्न्रौत मूर्द्धनि" दति। या सुषुमाख्या नाडौ इदयान्मूर्द्ि ब्रह्मरन्प्रपर्यन्तमूद्धगा प्राण- स्चारिणौ प्राणास्य ब्रह्मलोकपर्यन्तं सूर्यरशमिद्वारा सज्चार- यिचौ प्रिद्धा। तथा च श्रुत्यन्तरं 'प्रतस्नैका च इद्यख

[ ६ छः प्रपाठक:] दौपिकासाहिता। १३५

युक्तये।द्धमुत्कमेत् ताल्वध्यग्रं परिवत्य चेन्द्रियास्यसं- येज्य महिमा महिमानं निगेक्षेत ततो निरात्मकत्व- मेति निरात्मकत्वान्न सुखदुःखभाग्भवति केवलत्वं लभता इत्येवं ह्याइ।

नाडस्तासां मूर्द्धानमभिनिःसृतैका। तथोर्ई्धममायन्तमृतत्वमेति' (कठोप०) दूति। सा पुनरुद्ध गच्कन्ती ताल्वन्तरमध्य विच्छिन्ना कुष्ठिता भवति। तथा च तच यवतस्तया प्राणो- क्वारमनोयुक्रया अरभ्यासतशौरतेन प्रापेन ध्ययब्रह्माकारा- कारितेन मनसा ॐकारध्वनिना च युक्रया सज्वोक्यतयोङ्ध तालूपरि सनाकारेण लम्बमानमांसान्तःप्रवेभनेनोत्क्रमेदुपरि गच्क्ेदित्यर्थः । तथा च श्रुत्यन्तरं 'भ्रन्तरेय तालुके य एष स्तन दवावलम्बते सेन्द्रयोनिर्यन्रासौ केशन्तो विवर्तते व्यपोह्य शोर्ष- कपाले' (तैत्तिरौयोप) दवति। ततरोङ्ग नाडीनयनप्रकारमाह ताल्वध्यगं परिवत्यति। तत्धि उपरि रसनाया भ्रम्रं परिवर्त्य सञ्जार्थ, यद्दा तालुनोऽग्रादुपरि ताल्वन्तः रसनागं निवेश्योपरि स्तनाकारमभिभुयेति यावत्। दृन्द्रियाणि संयोव्य प्राणमनो- भ्यामेकौछत्योत्कमे दिति पूर्वेणान्चयः। एवमुत्कुमरे यो महिमा परिच्ेदनिवृत्त्या पूर्णतारूपस्तं मदिमानं निरौच्षेता- नुभवेत्, ततस्तस्मन्निरोचणात् निरात्मकत्वं निरिन्द्रियमनस्कत्वं

१३६ मैन्रपनिषव्। [ ६ छः प्रयाठक:]

परः पूर्व प्रतिष्ठाप्य निगहौतानिलं ततः। तोर्त्वा पारमपारेण पश्चाद्युञ्नौत मूर्द्धनि॥२१॥

निलिङ्गत्वमेति प्राप्नोति, निरात्मकत्वात् न सुखदुःखभाम्भवति वति केवलत्वं कैवत्यं मोचं लभत द्वत्येवमथें ह्वाह मन्त्र दूत्यर्थः । दन्द्रियाएसंयोष्येति पाठे दन्द्रियायतनानां शरौर- वयवानां मनःप्राणभ्यामसम्बन्धनमुपदिश्यत द्ति व्याख्या। एतदुकं भवति, प्रागुक्तप्रकारेण योगधारणया युक्को ब्रह्मोपा- सौनो यदा योगसामर्थ्यात् तत्त्वतः सज्चारितसुषुस्नानाडीकस्तचैव कथञ्चित् परमात्मतत्वमवगच्कति मदोन्मनौभावेन परममुक्तेर- यत्नलभ्यत्वं जानस्तचैव यावज्जौवं ब्रह्ममयोऽवतिष्ठेत। ततः प्रारब्चये देहविगमे परमं महिमानं परममुक्तिलच्षणं गच्कति। यदा पुनः प्रागुक्तं स्ानं योगमहित्ा प्राप्नोति ब्राह्मलौकिकैश्वर्य- विहाराभिलाषस्तदोर्इ्धमुक्तप्रकारेणोत्कम्य महिमानं ब्राह्म- खौकिकं निरोचेत, ततः क्रमेण केवलतं कालेन लभत दूति। परः पूर्वमिति पूर्वमभ्यासदभायां निग्टहौता- निलं वभौकतप्राण परः परस्ात् तालुदेशे प्रतिष्ठाप्य सििरौक्ृत्य ततः पश्चात्पारं परिच्छिन्न जीवभावं तौर्ला उल्लड्म पश्चादपारेणपरिच्त्रिन्नेन ब्रह्मण तद्रपेणत्मानं मूर्द्धनि ब्रह्मरन्ध्रे युन्नौत योजयेत् मूर्द्धद्वारा ब्रह्मभावं नयेदित्यर्थः॥

[६ छः प्रपाठक:] दौपिकार्माइता। १३०

अथान्यचाप्युक्तं दे वाव ब्रह्मखी अ्रभिध्येये शब्दया- शब्दञ्चाध शब्दनैवाशब्दमाविष्कियतेऽय *तथा श्रमितिशब्दोऽनेनोर्द्ध मुत्कान्तोऽशब्दे निधनमेत्यथा- हैषा गतिरेतद्मृतमेतत् सायुज्यत्वं निर्दतत्वं तथा

दूढानों प्रकारान्तरेप "अथान्यचाप्युक्रं द्वे ० अ्रधिगच्क्ति" दृति। दे वाव एव ब्रह्मणी अ्भिध्येये, के ते शब्दसेकं ब्रह्म अभव्दस द्वितौयं, किन्ते द्वे अपि खतन्ने न किन्तयायोपेयरूपे इत्याह, श्रथान- योब्रह्मणोर्यः शब्दस्तेन शब्देन ब्रह्मणSपब्दं ब्रह्माविष्कियते

कथं वा तेनाशब्दं ब्रह्माविष्कयत इति तदाह, प्रथेवं सति तत तयोईयोमष्ये शमितिशब्दः श्द्वार: प्रब्दासं ब्रह्म, ग्रनेन सर्वार्थवाचकसर्वंभब्दव्यापकतया पूषत्व नोद्क त्याभ्यस्तेन साधनेनानेन शब्दब्रह्मणोङ् प्रपस्नादुपरि सत्कान्त उद्गतो वाच्यवाचकरूपं सर्वे वेद्यभातमतिक्रान्तः सत्रभब्दे परे ब्रह्मनि निधनं नद्य दव ममुद्रे लयमेति प्राप्नोति। येवमभब्दे वाचामगोचरे ब्रह्मष्ेकतापत्तिरथ तदा एषा हि गतिः परमं फलं, एतदेवामृतममृतत्वं मोचः, एतत् सायोव्यं सायुव्धं सयुग्भावस्तादात्यमति यावत्, निर्दतत्वं परमानन्दाविर्भावः रृतकृत्यत्वमित्यर्थः । द्ृतिभब्दः शब्दाशब्दब्रह्मोपदेशममाध्यर्थः । * यत्रा इति पुठान्तरं।

१३८ मैथ्रयपनिषव्। [ ६ छः प्रपाठक:]

चेत्यथ यथोर्गनाभिस्तन्तुने।र्द्व मुत्कान्तोऽवकाशं लभ- तौत्येवं वाव खल्वसा अभिध्याता त्रमित्यनेनेार्द्ध- मुत्कान्तः स्वातन्त्यं लभतेऽन्यथा परे शब्दवादिन: अरवखाङ्गष्ठ योगेनान्तर्हृंदया काशशब्दमाकर्सयन्ति सप्त-

एन्रऽर्थ दृष्टान्तमाहथेति। अथास्तिन्नरथ दृष्टान्तो यथोर्णना- िर्लताकौटसन्तुना खमुखाल्लालानिर्मितेनाविच्क्िन्नन सूत्रेणो- द्वसुपरिदेशं प्रत्युत्कान्तोऽवकाशं निरङ्गभ्नविह्ारस्थानं लभति लभते दवति प्रभिद्ध जन्वन्तरसाधारणदेशभाबत्यं परित्यज्या- साधारएं निर्भयमवकाशं प्राप्नोतौत्यथः। एवं वाव एवमेव खलु यथायं दृष्टान्तस्तथा श्रोमित्यनेन प्रब्दब्रह्मण खातन्युं केवत्याखयं लभत दत्यर्थः । एवं प्रणवास्भब्दब्रह्माभ्या- सोऽशब्दपरब्रह्मा विर्भावसाधनमिति खमतमुक्ा मतान्तर- माहान्य्थेति, परे शब्दवादिनः शब्दब्रह्मवादिनः शब्दमा- कर्णायन्तौत्यन्वयः । कथमिति तदाह श्रवर्पति। कर्णयतोरङ्ठुष्ठं योजयित्वा कर्णयोरङ्गष्ठाभ्यां पिधानेनान्त- ईदये य आकाशोऽवकाभ्स्तचत्यं श्रब्दमाकर्णयन्ति तं शब्दं पब्दब्रह्मेति मन्यन्त द्त्यर्थः । तस्य श्रयमाएस्यान्तर्हद्याकाशस्थ- घोषस्ेयं वच्यमाणा सप्नविधोपमोपमानं भवति। तामेवाह यथेति, नद्यो नदौनां घोषः, किङ्गिणी घस्टाघोषः,

[ ६ छः प्रपाठक:] दौपिकार्साहता : १३६

विधेयं तस्योपमा यथा नदः किक्धिसो कांस्यचक्रक- भेकविःकन्धिका दष्टिर्निवाते वदतौति तं पृथग- लक्षसमतोत्य परेऽशब्देव्यके ब्रह्मस्यस्तं गतास्तव ते Sपृथगधर्मिरोऽपृथगविवेष्धा यथा सम्पन्ना मधुत्वं नानारसा इत्येवं ह्याइ। द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परञ्च यत्। शब्दब्रह्मखि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्ति ॥ २२॥

कांखं तत्पान्घोष:, चक्रकं रथचक्रध्वनिः, भेकविःक्न्धिका मण्डकरवः, वृष्टिर्वर्षपाशब्दः, निवाते गुहायां कृपे वा वदति वदनसुपरिस्थितेन श्रथमाणं सोऽप्येकः प्रकारः। एतैर्ध्वनिभि: सदृभो योऽन्तराकाभभब्दस्तं शब्दब्रह्मापरे वदन्तोत्यर्थः। दृतिभब्द उपमेन्यनेन पूर्वेण सम्बध्यते। तमेवमन्तईदये श्रूय- माएं पृथगलचएमनेकोपमानेरनेकधा विभाव्यमानं भब्द- मतौत्य परेऽशब्देडव्यके वाचामगोचरे ब्रह्मपि पडुद्धडस्तं गता दर्शनं प्राप्तास्ते शब्दब्रह्मवादिन दत्यर्थः । तत्र परे ब्रह्मषि ते ऽपृथगधर्मिणो ब्रह्मैकखवभावा अ्रत एवापृथग्विवेक्याः पृथ म्विवेक्रकमभक्याः पूर्ववद्गेदोल्वम्वायोग्या द्ृत्यर्थः। तचायं दुष्टान्तो यथा नानारसा: पृथकृखभावकुसुमरसा यथा मधुत्त्वं मध्वात्मत्वं सम्पन्नाः सन्तो न पृथम्विवेक्यास्तद्वदित्यर्थः । एवं अचोदाहरएमाह श्रुतिः द्वे ब्रह्मणी इति, झोकः स्पष्टार्थः ॥ ॥२२॥

१४० मैत्यपनिषत्। [६ छः प्रयाठक:]

प्रथान्यचाप्युत्तं यः शब्दस्तदोमित्येतदक्षरं यद- स्यायं तच्छान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दं तप्तं स्थिर- मचलममृतमच्ुतं भ्रुवं विष्ुसन्ज्नितं सर्वापरत्वाय तदेता उपासौतेत्येवं ह्याह। योऽसा परापरो देवा श्रङ्गारो नामनामतः। निःशब्द: भून्यभूतस्तु मूर््ि स्थाने ततोऽभ्यसेत्॥२३॥

उक्रमेव शब्दाशब्दब्रह्मरूपं विभज्याभब्दब्रह्मखरूपं विप्रद्- यदि "अथान्यचाप्यतं यः ततोऽभ्यसेत्" दूति। यदो- मित्येतद्चरं तच्छब्दः श्ब्दार ब्रह्मति योजना। यदस्य प्रणवास्याक्तरसाग्र नादावसानस्थानं तच्छान्तं निर्विशेषमशब्द- मशब्दासयं परं ब्रह्म, अ्रभयमित्यादौनि तस सरूपलच्षण- र्थानि विभेषणानि स्पष्टार्थानि। सर्वापरत्ाय सर्वस्मादपरलाय मोचाय तदेता एते उक्लक्षण ब्रह्मणी उपासीतेत्येवमस्ति- सर्थ ह्याह। योऽसौ प्रसिद्ध: परसापरस् परापरब्रह्मदृष्यर्ह- ताहेवः परं ब्रह्म। क, शङ्गारो नामनामतः, योऽयं प्रसिङ्धः म शब्दब्रह्मेत्यर्थः। यस्तु निःशब्दः परं ब्रह्माभब्दाख्यं शून्य- भूतो निराकारत्वान्निविभेषः, तत एवविधमात्मानं ब्रह्म मूर्द्ि सथाने सर्वेत्ल्िष्टे हृदयस्थाने, अथवा भ्रुवोर्घ्राणस्य च यः सन्धि: सोडविमुक्तास्यः श्रुत्यन्तरे प्रसिड्धस्तस्मिन्मूर्द्धि स्थानेऽभ्यमेत् थ्यायो- तेत्यर्थ: । २३।।

[६ छः प्रपाठक:] दोपिकार्माइता।

अ्रधान्यचाप्युत्तं धनुः शरोतमोमित्यतच्छरः शि खास्य मनस्तमोलक्षणं भित्वा तमोऽतमाविष्टमाग- च्त्यथाविष्टं भिश्वाऽलातचक्रमिव स्फुरन्तमादित्य- वर्णमूर्जस्वन्तं ब्रह्म तमसः पर्यमपश्वद्यदमुष्मिन्नादित्ये

पूर्वोक्तप्रकारेण यथानिर्दिष्टं ब्रह्मोपासितवतो गति साधन- विशेषोपदेशपूर्वकमाइ, यद्वा 'द्वे वाव ब्रह्मणी अ्रभिध्येये' दृत्य- स्म्रिन्ननुवाके खमतेन प्रब्दब्रह्म प्रशवास्मुक्कं तव्निष्ठायां प्रकार-

क एव मः" दूति। धनुः कोदण्डः प्रसिद्धू शरौर, श्रोमि- त्येतदचरं परः, अ्् शरस् शिखा अयं मत्स्थानीयं मनः, तमो भरान्तिज्ञानं लचएं सद्भावज्ञापकं यम्य तत् तमोलचं, तमो मूलाज्ञानं मित्वा भरप्रयोगेष लक्यतमोभेटनं छ्लाऽत- माविष्टं सन्विः क्वान्दमः, अतमश्राविष्टं तमश्रावेभनरचितं सक्वा- ताद्विविक्रमात्मानमागक्कति, मनोरूपं भरायं तस्िन्निवेशय- तोत्यर्थः । एतदुकं भवति 'सम आ्रसन श्रामौन: सममृद्धें धृतं शरीरं धनुरिव किञ्जिद्वचसि चिवुकारोपणेनायम्य तस्िन् प्रपावं घोषवन्तं भरमिवाविष्कृत्य तस्य नादलयखाने मनः घर- प्रत्यमिव बद्धा तेन प्रपवभराग्रेण मनसा आवरखं सविचेप- मज्ञानं विदार्य तदाश्रयविषयतयोपलचितमात्मानं प्रवेभयेत् तन्मन:' दूति। अ्रथानन्तरमाविष्टं पूर्वमज्ञानाविष्टमात्मानमह्-

१४२ मैत्रुपनिषव्। [६ छः प्रपाठक:]

Sथ सोमेडमौ विद्युति विभात्यथ खल्चेनं दृद्टाऽमृतत्वं गच्छतीत्य वं ह्याइ। ध्यानमन्तः परे तत्वे लक्ष्येषु च निधौयते। ततोऽविभेषविज्ञानं विभेषमुपगच्छति॥

झ्ारास्पदं भित्ा द्रष्टरूपं दृशयसापेतं विदार्य ब्रह्मापशदिति सम्बन्धः । तख ब्रह्मण आत्माभेदतखयापनाय पुंलिङ्गेविशेषण-

दृष्टान्तः । आरादित्यवर्णमिति सर्वदृश्याभिभावकप्रकाशात्मत्वमा- दित्यरूपसादृश्यमुच्यते। ऊजखवन्तमूर्जेरसस्तद्वन्तं, आ्रनन्दरस- मिति यावत्, तथा च श्रुतिः 'रसो वे सः। रसं ह्येवायं लब्धा- नन्दौ भवति' (तैत्तिरौयो०) दूति। तमसः पर्यमिति पर- चेतं पयें पारं तमसः परस्तादतमस्करमिव्यर्थः। एवं भृत- मात्मानं ब्रह्मापश्यत् पश्यतौत्यर्थः । 'यदादित्यगतं तेजो जग- द्वासयतेऽखिलं । यच्चन्द्रमसि यच्चाग्ौ तत्तेजो विद्धि मामकं' (गौ०) द्वति सटतेर्मूलभूतेन वाक्येन प्रकाशमाचमस्य स्ाभा- विकं सरूपं सर्वचोपलत्तणीयमित्यभिप्रेत्याह, यदसुभिन्निति । अ्रथेवं ब्रह्मातादर्शनसमये खल्चेनमात्मानं दृष्टा ब्रह्माभेदेन साचा- त्वत्याऽमृतत्वं गच्कति मुक्तो भवतौत्येवं ह्याह दति पूर्ववत्। अन्तःप्रतोचि सर्वान्तरे परे तत्त्वे परे ब्रह्मषि ध्यानं धौयते लच्येषु च प्रथमं शरौरप्रशवमनस्तप्यस्थानेषु च ध्यानं धौयते

[ ६ छः प्रपाठक: ] दोपिकार्साइता। १४३

मानसे च विलोने तु यत् सुखं चात्मसाक्षिकं। तद्रह्म चामृतं शुकं सा गतिर्खोक एव सः ।२४॥ अ्रथान्यचाप्युत्त निद्रेवान्तर्हितेन्द्रियः ुद्धितमया धिया स्वम्न दव यः पश्यतौन्द्रियबिलेऽविवशः प्रसवास्थं

क्रियते कुर्यादित्यर्थः । अ्तो व्यानादविभेषविज्ञानमस्फटोऽनुभवो विभेषं स्फुटत्वसुपगच्छति। स्फुटतरमाचात्कारोदये सति यदात्मनावस्थानं सा मुक्तिरित्येतदाह, मानम दति। मानसे मनःपरिषामरूपेऽहङ्कारग्रन्थौ विलौने प्रळयङ्गते, चकारात् तद्वासनायां च विलौनायां, तु श्ब्दः सषुप्नेविभेषणार्थः । यत् सुखं, चकाराद्वेतुमत्त्वभङ्का व्यावत्यते, नित्यं यत् सुखमात्ममाचिकं खयमेव स्फुरत्, न वेद्यमिति यावत्, तदेव ब्रह्म चकारादात्मा च, कौदृभममृतमविनश्वरं, शक्र दोप्रिमत् ज्ञानख्वभावं, यदेवंविधं ब्रह्मात्मतत्त्वं सा गतिः पुरुषार्थः, स एव लोक: फलं सर्वसाधनानामित्यर्थ: ।२४॥। दूदानौमुकां विद्यामनूद्य तद्दन्तं प्रभंसन विद्यामेव महौक- रोति "अ्रथान्यचाप्युक्कं ० दृत्यभिधौधते" दति। निद्रेव निद्रित द्व सुषुप्न दव चान्तहितेन्द्रिय: प्रविलौनेन्ट्रियवन्त्तिरन निद्रावानित्यर्थः । तथा खप्न दव खप्नदृगिव दन्द्रियबिले चन्द्रियाणां निवासस्थाने देहे अविवभ: सखदेशाभिमानशून्य दति यावत् न त्यं खप्दृगेवेत्यर्थः । अ्रनेनैव देहाभिमान-

88 [ ६ छः प्रपाठक:]

प्रगोतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं विशो- कश्व सोऽपि प्रसवास्थः प्ररोता भारूपो विगतनिद्रो विजरो विम्ृत्य विशोको भवतौत्य वं ह्याह।

राहित्येन जाग्रद्प्यय नेत्युकप्रायं द्रष्टव्यं, तथा चैवमवस्थाच- यातौतो लयविच्ेपरहितया शुद्ितमयाऽतिभयेन पडा्िमत्या धिया प्रसन्नबुद्या यः प्रणवाख्यं प्रणविकात्मतामापन्नं प्रपोतारं पश्यति मोऽपि तदात्मा भवतौति योजना, 'तं यथोपासते तदेव भवति' द्वति श्रुतेः । प्रणताऽन्तर्यामौश्वरः तं यथा प्रणे- तारमन्तर्यामितवेनोपलच्ितमित्यर्थः । भारूपं ज्ञानप्रकाशसरूप- मित्यनेन सरूपलक्षणमुत्तं, विगतनिद्र मित्य विद्यातत्कार्य- रूपावरणविच्पाज्ञानरहितनया कूटस्यत्वमुच्यते। विजर विमृत्य- मिति स्थूलसङ्ातधर्मवत्त्वनिरासेन ततो विविक्त्वमुच्यते। विशोकमिति अन्तःकरणधर्मराहित्यं, चकारात् प्राणधमक्तत्पि- पामाराहित्यं ग्ह्यते, एतेन सूत्मसद्वातादपि विविक्रतोक्ता । तथा च कार्यकारमाप्रपञ्ञातीतं यथोक्रविशषण लयविक्षेप- रहिततयाऽवस्थाचयातौतया बुद्या योऽनुभवति सोऽपि प्रणवाख्य इत्याद्युकात्मको भवतौत्येवं ह्याह। किं, एवं यथोक्र- प्रकारेण प्राणप्रणोतारमात्मानं, अ्रथ तथा शरङ्गारमोद्कारा- त्मनैकोकृतं तत्त्वं प्रति यस्मादनेकधाSनेकप्रकारं स्थलसरत्त- कारणत्मकं सवें जगद्युनक्रि योजयति प्रविल्नापयति कश्वित, युञ्जते वार्दप खयमेव वा विलौयमानं युञ्जते योजयन्ति वा

• ६ छः प्रपाठक: दीपिकार्माहता १४५

एवं प्रासमधोद्कारं यस्मात मर्वमनेकधा। युर्नाक्त युञ्ज्रते वापि तम्माद्योग इति स्मृतः ॥ एकत्वं प्रासमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च। सर्वभावपरित्यागी योग इत्यभिधोयते॥२५॥ अधान्यचाप्युक्त यथा वास चारिसः शाकुनिक सुचयन्त्रेणोड्त्योदरेऔम जुहोत्येवं वाव खल्विमान्

केचित् तम्मादियं निष्ठा योग दति सतः कथितो योगज्ञ- रित्यर्थः । मिद्धनिष्ठां फलरूप योगसुपलच्च तत्ाधकनिष्ठां माधनरूपं योगं लक्षयत्येकत्वमिति, प्राणादीनामेकतवं, एक- विषयप्रवणतया प्रत्यक्प्रवाहकरणं। सर्वभावपरित्यागः सर्वेषु क्रियाकारकफले षु भावपरित्यागः सत्त्ववुद्धित्यागः, भ्रथवा सर्वविषयको यो भावो भावनासंस्कारस्तम्य परित्यागः, भविषयात्मतत्त्वज्ञानाभ्यासेन वाह्यविषयवासनाभिभत्र दत्यर्थः ॥

।२ ५ ॥ पुनः प्रकारान्तरेण प्रएवनिष्ठायां भावनाविष्वेषं योगा- न्तरमाह "अ्रथान्यचाप्युक्रं यथाक्रमेण" दृति। यथा वा लोके कश्चिच्छाकुनिक: भकुनोपजौवौ किरातकवर्तादि- रभु चारिएो मत्वादौन् सचयन्त्रेष जालसूचेष्ोद्धत्योदरे उदरस्थेऽय्र जुहोति जाठराग्रिसात्करोति एवं वाव एव मेव खलु दूमान् प्राप्ान् जलचरस्यानौयान् देहान्तर्विच- 10

१४६ मैत्रपनिषत्। [६ छः प्रपाठक:]

त्येवं वाव खल्वसावप्राणास्ः प्राएसंस्पर्शेनेजवलत्यथ यदुज्ज्वलत्य तद्रह्वणो रूपञ्ववतद्विष्णोः परमं पदञ्वैत-

रतः सर्वानेव मुख्यासुख्यरूपानोमित्यनेनाचरेण जालसूत्र- स्थानीयेन सर्वार्थसङ्गहसमर्थनोद्त्य पृथक्क्ृत्यानामये निर्देषि ब्रह्मात्माय्ौ जुहोति तदात्मसात्करोति दत्यर्थः । उद्धत्य होमे दृष्टान्तमुक्का जतस्याडग्नियस्ततयाग्रिमयत्वे दृष्टान्तमाह, प्रतस्त- पोर्वौव स द्वति। अतो होमानन्तर स आत्मरूपोऽनाम- योऽग्रिस्तप्रोर्वौव उवीभब्देनोवौंज भाण्डमुच्यते यथा घर्मे महावौराख्यं भाएडं त्नं तादृभ: स दूत्यर्थः । दृष्टान्तं विटृ- शोति, अथ यर्थेति। तप्ना उरवो बधारो यस्य तत् तप्नोवि तच्च तत् सर्पिश्चेति विग्रहः। तद्यथा तणदिसंस्पशनोज्दल- तूद्ज्वालं जायते एवमित्यादिदार्टान्तिकोकिः, एव वावैव- मेव खल्वसावप्राणाख्यः प्राणादिसद्वाताद्विविक्रतया प्राणाख्या- मलभमान आत्माग्रिः प्राणमंस्पर्भनोञ्ज्वलति प्रकटोभवती- त्यर्थः! एतदुक भवति यथा सन्तप्न भाण्डे विद्यमानोऽप्य- ग्रि्न खरूपेण संदृश्यते द्ृतेनोद्दौपितः संस्तद्कतणादिसम्बन्धे यथावहृश्यते एवमसावात्मा देहसंस्थो न यथावद्वभामते प्रादिप्रपञ्चप्रतिलापने सति विलौयमानप्रपञ्ञानुगतचिदाभास-

[६ छः प्रपाठक:] दौपिकासहता।

द्रुद्रस्य रुद्रत्वमेतत्तदपरिमितधा चात्मानं विभज्य पूर- यतोमान् लोकानित्येवं ह्याइ। वहेश्च यद्दत् खलु विष्फुलिङ्गाः सर्यान्मयुखाञ्च तथेव तस्य। प्राखादयो वै पुनरेव तम्मा- दभ्युच्चरन्तोह यथाक्रमेस । २६ ॥

द्वारा यथावद्वभासत दति। त्रथवा पूर्वोक्कस्वात्मनो यदग्रि- रुपकत्वमुक्कं तहष्टान्तेन प्रपञ्चयति. तप्नोर्वोव म इत्यादिना । तप्नोर्विभव्देन तत्स्यं छृतं लच्ते, तद्यथा खो््या सह तप्- मानं खसंमर्गि सवें तपादिकं सन्तपदभिज्वलति एवमय- मप्राण्ास् श्रात्मा चिदाभामव्यापनं देहदयं मन्तपंसतत्ंसषं सर्वमेव जगद्भित्वलयति प्रकाशयतौत्यग्रिलेन रूपकमुक्रकमिति। अ्स्यैव सर्वेतत्पित्तिम्थितिलयकारपात्वन सर्वरात्मात्वमा विष्क्र्ोति, र यदुज्ज्वलतौति। एतड्रह्वणणे हिरथ्यगर्भम्य सष्टु: रूपं स्रूपं विष्णोः पाष्नकम्य परमं पदं स्वरूपं, एतटेव च रुद्रम्य मंहर्तु: रुद्रत्वं सरूप, एतदेव तदात्मरूपं ब्रह्माऽपनिमितधा प्रात्मानं विभज्य देवतिर्यक्षनुय्यादिभेदेनाविद्ययात्मानमनेकधा विभव्ये- मान् लोकान् पूरयतौत्येवं द्वाह, वञ्रेश् यद्ददिति । प्रवांर्द्धि स्पष्टाथे। प्राणादयो वे प्रसिद्धाः पुनरेवेति सुषुप्निप्रलययोः प्रलौना: पुनः पुनस्तम्मादभ्युच्चरन्तौह प्रबोधस्व्वोरयथाक्रमेण पूर्व- सृष्टिक्रमेषेत्यर्थः । तथा च श्रुत्यन्तरे 'यथाये: चुट्रा विम्फुलििङ्गा

१४८ मैन्युपनिषत्। [६ कः प्रपाठक:]

त्रथान्यवाप्युत्तं ब्रह्मणो वातैतत्तेज: परस्यामृत-

व्युच्चरन्यवमेवास्मादात्मनः मर्वे प्राणः सर्वे लोका: सर्वे देवा सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति' (दृहृदा०अ० ४) इति ॥२६॥ ददानौं प्रकारान्तरेण हद्यन्तन्योंतिषमात्मानसुपलभ्भयन सफलामात््मनिष्ठामुपदिभति "अ्रथान्यचाय्युक्तं • तेजसेवाभनि- सूर्ययो:" द्वति। ब्रह्मणो वाव परमात्मन एवेतदच्यमाएं तेजः, किंलचएस् परस्य सर्वदृश्यखभावातौतसयात एवामृतम्य जन्मादि- मरणान्तविक्रियारहितस्येति यावत्। खतः परममृतमपि ब्रह्म- तेजः शरौरमम्बन्धात् विपरौतं स्ादित्यतो विभिनाष्टि, भ्रभरौर- स्येति। शरोरसम्बन्धरहितस्य, न हि निरवयवस्थासङ्गस्य जतु- काष्ठवत् शरौरमंश्नेषोऽस्तौति भावः । एवंविधस्य ब्रह्मणो वावै- तत्तेज दति सम्बन्धः । किं तदित्याह। यच्करौरसौष्ं परोरसम्बन्ध्याग्रेयं यदौष्यसुपलभ्यते स्पर्शनेन प्रत्यचेण तङ्गह्वण- स्ेज दत्यर्थः । तथा च छ्वान्दोग्ये 'यदतः परो दिवो ज्योति- दोप्यते' दृत्युपक्रम्य 'इदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तःपुरुषे ज्योति- स्स्येषा दृष्टि्यंचेतदस्मिञ्कररे संस्पर्भनोष्पिमानं विजानाति' दूति। अ्रख्य तेजस एतत् प्रसिद्धं भरौरं छतं, अ्रनेन हि तट्टह्यतेजोऽन्यचाप्रकाप्रमानमगनिरिव द्तेन दौयते। एवं

• यज्भूरौरस्येति लिखिवं।

: ६ छ प्रपाठक:] टीपिकासिता १४६

सन्न्भसि निहितं वैतदेकायेगैवमन्तर्हृदयाकाशं वि- नुदन्ति यत्तस्य ज्योतिरिव मम्पद्यतौत्यतस्तद्वावम- चिरेगौति भृमाव्यम्पिरडं निहितं यथाचिरेगीति

सामान्येन देहगतोष्सयात्मना ब्रह्मतेजः मम्भावनापदं नौत- मिदानौं तम्य साक्ात्कारपढत्रीमुपदिभ्नति, अ्र्थानिः मन्िति। पथैवं सभभावितं तत्तेत्रः आविः प्रकट मन्नभमि इदयाकाश निहितं स्थितं वै निश्चितं सर्वश्रुतिव्वेतदित्यर्थः। तथा च मुण्ड़के 'विः सन्निहितं गुहाचारं नाम महत्यदं' दति तत्तेज एवसुक्तप्रकारमुदिभ्यान्तर्हद्ये दृटयपुणडरोके यदाकाश तदेकाग्रेण चित्तसमाधानेन विनुदन्ति विभेषेण नुर्दान्ति दृदय पुण्डरौकविकामनेन तत्म्यमाकाभ्रमाविष्कुर्वन्तौत्यर्थः। ए! क्रियमाण तम्याकापस्य सम्बन्धि यञ्ज्योतिरिव प्रकाश दव

सम्पद्यते अ्भिव्यक्रं जायत दत्यर्थः। दृति यतः खतः सिद्धूं तेजोऽभिव्यज्यतेऽतम्तद्भाव तम्य तेजमो भावं खभाव- मचिरेणान्यकालेन मद्य एव एति प्राप्नोत्युपामकः । नम्य प्रत्यग्रपत्वेन तदावरणतिरोधानमाचमपेच्ष्य प्राप्निरुपचर्यंत द्वति भावः। तत्रोपाध्याकारप्रतिबन्धनिवत्त्या- डचिरेण खसरूपापत्तौ दृष्टान्तमाइ, भूमाविति। भमौ निहितमन्तर्भृमो निचिप्रमयस्पिण्डं पिण्डीभृतमयो यथा-

१५० मैन्यपनिषत्। [६ छः प्रपाठक:]

भूमित्वं मृद्दत्संस्थमयस्पिएडं यथाग्न्ययस्कारादयो नाभिभवन्ति प्रणश्यति चित्तं तथाश्रयेण सहैवमि- त्येवं ह्याह।

डचिरेण भूमितं मद्गावसुपैति गच्कति मदेव भवतौत्यर्थः, तथा सम्यक् सरूपापन्नस्य पुनरनुत्थानमेवेति, दृष्टान्तमाह, म्द्दत्संखमिति। म्द्दत् साच्षात् मृत्तिकेव संस्था स्थितिर्यस्य तन्मृद्दत्संस्यं, अ्रत्र वतिप्रयोग भङ्गोमात्ो मदात्मना स्थितमित्यर्थः। यथा मदात्मतां गत- मयस्पिण्डमग्न्ययस्कारादयो नाभिभवन्ति अग्गिना प्रागयस्पिण्ड दूव तस्ित्नभिव्यक्तप्रकाशेन न द्ह्यते न वाऽ्यस्कारलहि- कारेविकारोक्रियत द्त्यर्थः। दार्ष्टान्तिकमाह, प्रणश्यति दूति। यथमौ दृष्टान्तौ तथा चित्तं चित्तस्वञ्चिदाभासो जीवाख्य आश्रयेणोपाधिना चित्तेन सह प्रणश्ति निराभासज्योतौरू- पमापद्यते इत्यर्थः । यद्वा चित्तं साभासमन्तःकरएं आ्राश्रयेण वासनात्मकलिङ्गेन सह प्रणश्यति प्रकषण नश्यति उच्किन्न- संस्कार भवात पुननेत्पित्त्यहं भवतौत्यर्थः। एवमेवैतन्नान्यथे- त्येवमर्थमाह सोक दत्यर्थः । हृद्याकाशमयं आराशव्संङं यद्दा हृदये यदाकाशं तत्खरूपं हद्याकाप्रमयं, कोभो भाए्डाकारस्- द्वत् सर्ववस्ताश्रयत्वात् कोप्रमिव कोपं, लिङ्गव्यत्ययः क्वान्दसः । तथा च शर्दाकापं प्रक्ृत्य श्रुत्यन्तरं 'उभे अ्रस्मिन् द्यावा- पृथिवो अन्तरेव समाहिते उभावगनिश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसा-

[ ६ छः प्रपाठक:] दोपिकार्माइना। १५१

हृद्याकाशमयं कोशमानन्दं परमालयं। स्वं योगश्च ततोऽस्माकं तेजश्चैवाग्निसर्यय।ः॥२०॥ श्रधान्यचा्युततं भूतेन्द्रियार्धानतिक्रम्य ततः प्रव्र- ज्याञ्यं धतिद्एडं धनुर्ग्टहोत्वाऽनभिमानमयेन चैवे-

वुभौ विद्युन्नवनाषि यच्चासहास्ति यञ्च नास्ति सर्व तद्मिन् समाहितं' (छ्ां० भ्र० ८) दति। अ्नन्दयतीत्यानन्दं 'एष घ्येवानन्दयाति' दति त्रुतेः। परमालयं आसमन्तालौथतेऽसि्म्िन् सर्वमित्यालयं परमं च तदालयं च परमाल्यं मुक्रिरुप- मित्यर्थ:। एम्ूतं यड्मह्मरुपं तेज््ं ंपं योग युज्यत दवति योग:, फलं पुरुषार्थः सोऽप्येतदेवेति योजना। यत एवमतोऽम्य सर्वांत्मकत्वादग्रिसूर्ययोस्ज तेज एतदेवेत्यर्थः। तथा च भगवद्चनं। श्रविभक्नज्व भूतेषु विभक्नमिव च स्थित। भृतभर्त च तज्ज्ेवं य्सिष्ण प्रभविष्णु च॥ ज्योतिषामपि तत् ज्योतिस्तमसः परसुच्यते। इति॥ २॥ ददानौमुक्म्य ब्रह्मतेजम उपलक्े योगविशेषसुपदिभ्नति "अथान्यचाप्युत्तं ० न कदाचन" दृति। भूतपदेन तम्ङ्गातो देहो ग्ह्यते, दृन्द्रियाणि प्रसिद्वानि, धर्थाः शब्दाद्यो विषयाः। देहेन्रियविषयानतिक्रम्य तेव्वहंममाभिमानं त्यक्का ततोऽनन्तं

प्रबव्या सन्यास एव ज्या यम्य तत्प्रव्रच्याजयां, ष्ृतिर्घैय

२५ू२ मैन्यपनिषत्। [ ६ छः प्रयाठक:]

षुखा तं ब्रह्मद्वारपारं निष्त्यादं सम्मोहमौली तृषो- र्ष्याकुएडलो तन्द्रौराघवे व्यभिमानाध्यक्ष: क्रोधज्यं प्र- लेभदएडं धनुर्गहौत्वेच्छामयेन चैवेषुरोमानि खलु

दण्डः काएडं यम्य तद्धतिदण्डं, एवंविधं धनुर्स्टहौत्ा धैर्य- मास्याय तस्मिन्रमङ्गतालक्षणं ज्यामारोप्येत्यर्थः । तस्तिन् धनुषि मंहितेनानभिमानमयेन चकाराद्विवेकशितेन चेषुएव विद्याचार कुलादिनिमित्ताभिमानपरित्यागात्मकेन दृग्दृशयविवे- कोपकतेन च यथोक्ानभिमानमयेन यथोक्तविवेकतौत्तो- नेषुणति यावत्। तमाद्यमिति सम्बन्धः। तं प्रसिद्ध- माद्यं सर्वानर्थकारणमहङ्रारासं ब्रह्मद्वारपारं हार्दस ब्रह्मणः प्राप्निद्वारस् पारं पालं, रलयोरभदात्, द्वारनिरोधकर- मित्यर्थः । एवम्भूतं निहृत्य हत्वा ब्रह्मभालां विशेदित्यत्त- रत् सम्बन्धः । सङ्गहेणोक्रं वििखवत्् ्रु तिर ह् क्क्ारस्य ् हन्त - व्यत्वे हेतुं सूचयति, सम्मोहेत्यादिना। सम्मोह्ो मिथ्याज्ञानं मौलिरुष्णोषमस्यास्तौति सम्मोहमौली। तष्णा विषयचापलं, द्व्या परोत्कर्षासदनञ्न कुएडले यस्य विद्येते म तष्णोरय्याकु- एडली। तन्द्री सत्कर्मस्वालस्यं, दूरा निद्रा, अघं पापं चेत्ये- नानि वेवं यष्टिविशेषो यस्य म तन्द्रौराघवेची। अ्रभिमानः खोत्कर्षाभिनिवेभस्तम्याव्यचोऽधिष्ठाय प्रवर्तयिता प्रागुक्रोऽह- द्वारः साभामः मः। क्रोधज्याकं प्रलोभदएडं धनुग्टहोला

६ छः प्रपाठक:] दौषिकार्माहता। २५३

भृतानि इन्ति तं इत्वोङ्कारन्वेनान्तहृदयाकाशस्य

तुकाम: मंविशत्येवं ब्रह्मशालां विशेत ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं प्रशुदेद्ुर्वागमेनेत्यतः शुद्धः पूतः भून्यः शान्तो- प्राणो निरात्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्तमोऽजः

दच्छामयेन सच्कन्दापरपर्यायवराच्यरूपेण चकारादविवेक- निशितेन चेवेषुणमानि प्रमिद्धानि मवल भतानि स्वावरत्- ङ्गमात्मकानि हन्ति पौडयति, नमेनं मतपॉडाकरत्वाटन्तव्यं

जगढाश्रयतयाउव्याकृतास्वम्य पारं परतौरं तवधिष्ठानं सर्वं- माचिभूतं तौरतवा प्राप्य, शविर्भृतेऽन्तराकाशे ब्रह्माकारडि- व्यक्रे सति शनकः शनेरमंत्रमेण ब्रह्मभालां विगदिति मम्बन्धः । शनेस्तदनुप्रवेशे दृष्टान्तमाह, अवटवेति। सन्विवृद्धौ क्वान्दसे। अवट द्वेत्येतत। यथा कश्विद्धातुकामः सुवर्ण- दिधातूनन्तर्भृमो निहितान तस्िमिंच्छनैः मंविभति प्रकटौभृतं धातुं पश्यन्नवं प्रादुर्भत- ब्रह्मभाल्ां ब्रह्मप्रकाशस्थानं माचित्वेनावभेषितं प्रत्यगेकरम- मात्मानं विशेत् ततस्त्प्रवेभानन्तरं चत्वारि जालान्यपर्युपरि वेष्टनानि यम्मिस्तच्चतुर्जालं ब्रह्मकोश ब्रह्मणः कोशवदाच्काढ- कमन्मयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयास्ैख्तुर्भिः कोशेः परि- वेष्टितमानन्दमयकोशं प्रणदेत् प्रेरयेद्भिन्द्यादिति यावत्। केन

१५४ मैन्यपनिषव्। [ ६ छः प्रपाठक:]

स्वतन्त्र: स्वे महिम्नि तिष्ठत्यतः स्वे महिम्नि तिष्ठमानं दष्टाऽटत्तचक्रमिव सन्चार चक्रमालोकयतीत्येवं ह्याइ। षड्भिर्मासैस्तु युत्तस्य नित्यमुत्तस्य देहिनः। अ्रनन्तः परमो गुह्यः सम्यग्योगः प्रवर्तते॥ रजस्तमोभ्यां विद्स्य सुसमिदस्य देहिनः ॥ पुचदार कुटुम्बेषु सत्तस्य न कदाचन ॥ २८ ॥

साधनेन गुर्वागमेन गुरूपदिष्टेनागमेन वेदान्तवाक्येनानन्द- मयकोभाश्रयं ब्रह्मैव प्रत्यगात्मत्यागमाचार्याम्यां निश्चित्य को- शेख्वात्माभिमानं त्यजेटित्येष क्रम दूत्यर्थः । अ्रतोऽनन्तरमतः कारणत् सर्वप्रतिबन्धनिवृत्तेरिति वा, द्ू: पूत दत्यादि- विशेषणः से महि्ति तिष्ठति, अतोऽनन्तरं से महिम्नि खखरूपे तिष्ठमानमवतिष्ठमानमात्मानं दृष्टा आ्रवृत्तचक्रमित परावृत्त- चक्रमिव संसारचक्रमालोकयति यथा रथादुत्तौर्णो रथ- वक्रं परावृत्तव्यापारं दूरत एवावेक्षते क्चित् तथा विद्वान् ब्रह्ममम्पन्नः समारचक्रं दूरादेवावलोकयति न पूर्ववत् खसम्ब- न्धितयेत्यर्थः । दृत्येवं ह्याह, झ्वोकाभ्यामुक्तमर्थजातमित्यर्थः । नित्यमुक्तस शितेन्रियस अ्रभिमानशून्यस्य षड्गिर्मामेस्तु युक्तस्य योगनिरतस प्रागुक्रव्त्र्मना प्रपवाभ्यासं कुरवतो देहिनोऽनन्तः परमो गुह्यः सम्यग्योगः परमात्मसम्पत्तिलक्षणः प्रवर्तते सिद्धू दूत्यर्थः । सुसमिदस्य विद्याविनयाचारे: सुदोप्नस्याऽपि देहिनो

L६ कः प्रपाठक:] शैपिकार्साइता। १५५

एवमुत्ताऽन्तर्हृदय: शकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वाऽ- नया ब्रह्मविद्यया राजन् ब्रह्मसः पन्धानमारूढाः पुचाः प्रजापतेरिति सन्तोषं द्वन्दतितिक्षा शान्तत्वं योगाभ्यासादवाप्नोतौत्य तन्गुह्यतमं नापुचाय नाशि-

रजस्तमोभ्यां गुफाम्यां विद्ूस्य परवशस्य तावसु्जतः पुत्रा- दिख्वत एव सत्नास्य न कदाचन सम्यग्योग: प्रवतंत दत्यर्थः ॥ = ददानौं वाखग्विन्यास्या यिकामुपमंहरनुक्तयोः मगुणन- गुषविद्ययो: सम्प्रदानविभ्नेषमुपादद्भ्ति भ्नाकायन्य दत्याह्। "एवमुक्कान्तर्ह्द्यः ० सम्पन्नाय दद्यात्" दूति। एवमसुना प्रकारेप ब्रह्मविद्यामनेकप्रकारां वहद्रथायोक्कान्तनेव प्रत्यकत्त्व हृदयं बुड्धिर्यस्य सोऽन्तर्द्य: भ्राकायन्यः कषिस्तसे ब्रह्मणे खगुरवे व्रा नमस्कत्वाऽनया मया तुम्वमुन्कया ब्रह्मविद्यया परापरब्रह्मविषयया हे राजन ब्रह्मको यथोक्तस्व पन्धानं ब्रह्मप्राप्निमार्गमारूढाः प्रजापतेः क्रत्वास्वस्य पुत्तरा वालखिन्य- सव्ज्ञिता मुनय दृत्युवाचेति योव्यं। योगाभ्यासात् सनो- चोवाचेत्यथ्याहारः। एतद्कं ब्रह्मज्ञानं गुह्यतममतिगोप्यं रहम्यतममपुत्राय न कौतयेन्नोपदिभत्, तथा अभिय्याय प्निव्यवृत्तिरहिताय न कौतयेत्। भ्रिव्यत्वे पुत्रते च यद्यभान्तः साभिमानस्तस्म अभान्ताय न कौतयेत्, तस्ा- च्छान्ताय प्िय्याय पुत्राय वा कौतयेन्नान्यस्े कम्मेचनेत्यर्थः।

१५६ मैन्युपनिषत्। [६ छः प्रपाठक:]

ष्याय नाशान्ताय कौतयेदित्यनन्यभक्ताय सर्वगुण- सम्पन्नाय दद्यात् ॥ २६। श्रम् गुचौ देशे शुचिः सत्त्वस्थः सदधौयान सद्वादी सदायो सद्याजी स्यादित्यतः सद्रह्माषि सत्यभिला-

तथा चोकं श्रुत्यन्तरे 'वेदान्तं परमं गुह्यं पुराकल्पप्रचोदितं। नाप्रशान्ताय दातव्यं नापुत्ताशनिष्याय वा पुनः' (श्े०) दति। फलितमाह। अनन्यभक्रायाचार्यैकभजनपराय सर्वगुरसम्पन्नाय दद्याढिदं ज्ञानमित्यर्थः । प्रिष्यगुणञ्च श्रुतिस्मृतिपुराणमिद्धा: मंग्टह्य भगवत्पादेराचार्यरुक्राः 'प्रशान्तचित्ताय जितेन्द्रियाय प्रहौणदोषाय यथोक्ककारिण। गुणन्वितायानुगताय सर्वदा प्रदेयमेतत् सततं सुसुच्वे' इति॥ १८॥ दूदानौमध्यायशषण प्रकौर्णानि कानिचित् साधनानि साधारणानि क्वचिदसाधारणानि चोपदेष्टु प्रवर्तते श्रुतिः "शम् पूडचौ देश शुचि:० परमां गतिं" द्वति। शचौ देशे गिरिनदौपुलिनगुहादिशद्ूस्थाने उपविश्वेति योज्यं, शचिः बाह्याभ्यन्तरपडद्धिसम्पन्न:, सत्त्वस्यः सत्त्वगुणास्यः प्रसन्न्नचित्त दति यावत्। सद्धौयानः सद्ध्यात्मभास्त्राद्यम्यसन, सद्वादौ सङ्गह्व- तद्दनशौलः। सदायौ ब्रह्मध्यानपरायणः, सद्याजी ब्रह्म यजनशैल:, यजनं तसेश्वररूपस्य मानसैरुपचारैरभ्यर्चनं। एवं कुवन् स्ात् भवेत् मुसुच्तरिति शेषः। दृति यतोऽतः सङ्कह्मषि

र्द छः प्रयाठक:] टोषिकामहिता १५०

त्मवद्विगतभयो निष्कामोऽक्षय्यमपरिमितं सुखमाक्रम्य तिष्ठति परमं वै शेवधेरिव परस्योब्वर सं यत् निष्कामत्वं स डि सर्वकाममयः पुरुषोऽध्यवसायमङ्कल्याभिमान-

निर्व्टत्तोऽपरिमितं सुखमाक्रम्य तिष्ठतौति मम्बन्धः। मंदेत मोम्येदमिति ब्रह्यषि सच्छब्दश्रवणात् सदासं ब्रह्म, तामन् मदास्ये ब्रह्मषि किंलचष, सति अभिव्वाषिणि सति मद्धर्मेनिरते पुंस्यभिल्ताषवति सदनुग्रहेच्क्ावतौति यावत्, निर्वृत्तो निष्पन्रो ब्रह्मणि मम्पन्ो ब्रह्मात्मभावमुपगतोऽत एवान्यः मह्गाताभिमा निनो जीवरूपादन्योऽपरिच्छिन्ः, तत्फरलच्क्रन्नपाभम्तम्य ब्रह्मणो यत्फलं म्फूर्तिः प्रतिभामस्तेन क्िन्नमंसारवासनापाभोSत एव निराश: प्राप्नव्यविषयाभाशून्यः सर्वात्मत्रह्मरूपत्वात् परेषु जौवा- न्तरेखात्मवदात्मनौव विगतभयो निरातङ्क न चास्य द्वितीय- दर्भननिमित्तं भयं भवतौत्यर्थः, आ्रात्मा ह्येषां म भवतौति श्रुत्यन्तरात्। यतो निष्कामः, कामवतो हि तदुपघातनिमित्तं भयं भवति, कामस्च देहाद्यभिमानपुर:मरः, तद्रहिनोऽयं निष्का मत्वात् निर्भय दत्यर्थः। अतोऽच्तय्यं चेतुमशक्यमविनाशेति यावत्, अ्रपरिमितमपरिच्क्रिवं वैषर्यिकसुर्खावलकषमित्देतत्, एवंविधं सुखमाक्रम्यात्मसात्क्ृतवा तिष्ठति परमानन्दमश्नुत दूत्यर्थः । निष्कामत्वमुत्तं स्तौति तम्य मर्वमाधनेभ्य: श्रैध्यं द्योत-

१५८ मैन्यपनिषत्। [६ छः प्रपाठक:]

लिङ्गो बद्ोऽतस्तद्विपरौतो मुक्तोऽचैक आरहुर्गुरः

दोषक्षयाद्वि मोक्षो मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणो- ति कामः सङ्कल्ो विचिकित्सा श्रद्ाऽश्रद्वा धतिरधृति-

यितुं परमं वा दूति। यत् निष्कामतवं तत् शेवधेर्निधेरिव परम्य परमात्मनः परमं सर्वोत्तममुदूरणं प्रकटीकरणं वै प्रसिद्धं विद्व्जनेष्वित्यर्थः। एतच्च दुर्घटमिति द्योतयन् पुंसः सभावं सङ्कौतयति, म हौत्यादिना। हि यस्पात् स पुरुषः सभावतः मर्वकाममयः सर्वविषयकामाकुलः यतोऽध्यवसाय- काममयत्वमवगम्यत दूत्यर्थः। त्रत एवायं बट्ढो यतः काममयो बद्ढोऽतस्तद्विपरौतोऽकाममयो मुक्त एवेत्यकामात्म्रता सम्पाद्या सुसुन्तरति भावः। ददानीमत्र मतान्तरं साझ्मदृष्टिविषयसुत्थापयति खमतपरिशद्धये, त्रच्नैक आडरिति। गुणे गुएकाये महदासं बुद्धितत्त्वं प्रक्ृतिभेदवभात्

यादिरूपं बन्धनमुपागतः, न चिदात्मेत्यर्थः। अ्रध्यवसायस्य यो दोषो बहिर्विषयप्रवणता तस्य चयावाशाद्विषयवासना- विच्छेदाद्धि मोन्षः पूर्वोक्रस्य गुणस्येवेत्यर्थः। अ्रच्नेतिशब्दो- डध्याहार्यो मोक्ष दति द्ृत्येक भ्राजरिति सम्बन्धः। उत्थापितं मतं व्युत्थापयति, मनसा हौति। भ्रन्तःकरणभिमतस्य बुद्धि-

[६ छः प्रपाठक:] दोपिकार्माइता। १५६

हौधोर्भोरित्य तत्स्वे मन एव गुखोघैरह्यमान: वालु- षौक्ृतश्चास्थिरश्चख्ा लुप्यमानः सस्पृश्े व्यग्र्ाभि- मानित्वं प्रयाता इत्यहं सो ममेदमित्यवं मन्यमानो निबभ्रात्यात्मनात्मानं जालेनेव खचरोतः पुरुषोऽध्यव-

तत्त्वस्य करणविभत्न्या परामर्भात् सर्वश्रुतिषु न तख् कर्हलम- वगन्तुं भक्यं, यतो मनसैव हि पश्ति लोकस्च्ुषा यट्रूपं पशति तन्मनसैव पश्ति, मनोव्यासङ्क सति चनुः सम्बद्धस्ाप्यप्रतिभा- मात्, 'अन्यचमना अभूवं नादर्भमन्यचमना अ्रभूवं नाश्रौषमिति मनसा ह्येव पश्नति' (हदा•) दत्यन्वयव्यतिरेकाम्यां श्रृत्यन्तरे करणत्वावधारणात् न तम्य कर्हतवमिति तात्पर्यार्थः । विचिकित्सा संभ्यः, प्रसिद्धार्थ- मन्यत्, एतत् सवें मन एव मनोविकारत्वात्, सुवर्ण कुणड़ल- मितिवन्नोऽभेदेन तद्गूर्मत्वं कामादौनामवधार्यते, कर्- धर्मत्वभ्रान्तिव्यावृत्तय इत्यर्थः। ननु यद्येते कामादयो न कर्टधर्माः कथं तर्हि कर्ताश्रयतयाऽहं कामौत्यादिरूपेण प्रति- भाम दति चेवावं दोषोऽन्तःकरणोपाधिनिबन्धनलात्, कर्ट- त्वम्य चात्मना तादात्याध्यासाधौनलादेव प्रतिभामोपपत्ति: म्फटिकमणरिवौपाधिको लौद्ित्यप्रतिभाम दृत्यभिप्रत्याइ, गुणैघैरह्यमान दति। गुणानां सत्त्वादीनां मायागुप्ना- मोघा: प्रवाहा देहद्वयतद्ूर्मरपाः तेरुह्मान: परवशौक्रिय-

१६. मैन्र्पनिषत्। [६ छः प्रपाठक:]

सायसङ्गल्पाभिमानलिङ्गो बद्ोऽतस्तद्विपरौतो मुत्त- स्तस्मात् निरध्यवसायो निःसङ्गल्पो निरभिमानस्ति- ष्ठेदेतन्मोक्षलक्षणामेषाच ब्रह्मपद्व्येषोऽच द्वारविवरोऽ-

माणोडभिमानितं प्रयात दृत्य्चयः। जालेनेव खचर दृत्यन्तं ततौयप्रपाठके द्वितौयानुवाके व्याख्यातं। यस्ादेवमचेतनस्य

बुद्धितत्त्वस्य कतत्वबन्धमोचभाक्क मनुपपनं, कूटस्यस्याऽपि चिदात्मनः परोपाधिवशात् प्राति- भामिकं तत् सर्वसुपपन्नमतोऽस्ाद्टेतो: पुरुषोऽ्यवसायेत्या- दिप्रामङ्गिकार्थोपमंहारः स्पष्टार्थः। प्रकृतमुपसंहरति, तस्मात् निरध्यवसाय द्वति। सुसुनुश्ेदकामः सन विषयाध्यवसायादि- रहितः स्यादित्यर्थः। एतद्यदकामादिलच्षएमवस्थानमेतन्मो- क्षलक्षणं मोक्षसाधनं यत एषाच श्रेयोमार्गेषु मध्ये ब्रह्मपदवौ साचाड्कह्मप्राप्रिमार्ग:, एषोऽच द्वारविवरो मोक्षद्वारम्योद्वाटन- मित्यर्थः । विधेयाविष्टलिङ्गभेदेर्निरव्यवसायाद्यात्मना अरकामा- त्मव्वावस्थानं निर्दिश्ते। किं बनाऽनेनाकामात्मत्वावस्थानेनास् संसाररूपम्य तमसः पारं परतौरं विष्णोः परम पदं गमिय्यति अचिरेणैवात्मतत्त्व ज्ञानेनो पैय्यतौत्यर्थः। एतां पद्वौमधिगतस न पुनः प्राप्नत्यमवशिय्यत दत्याह, भ्रच हौति। तथा च श्रुतिस्ती 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् सोऽ्रुते सर्वान् कामा- न्यह' (तैत्तिरौयो०) दति, 'यावानर्थ उदपाने सर्वतः संघुतोदके तावान् सर्वेषु वे देषु ब्राह्मणस्य विजानतः' (गौ०) द्ृति। श्रत्रोक्रेऽर्ये

[६ छः प्रयाठक:] दौपिकासहिता। १६१ नेनास्य तमसः पारं गमिष्यत्यच हि सर्वे कामा: समा- हिता इत्यनोदाहरन्ति। यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ानानि मनसा सह। बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाह्ुः परमां गतिम् ॥ तदुकान्तहृदयः शाकायन्धस्तस्मे नमस्कृत्वा यथा-

निरभिमानस्य ब्रह्मपदप्राप्निरित्यत उदाहरन्ति कठाः (कठोप० ६) दूति भेष:। यदा यस्िन् काले पञ्च ज्ञानानि आ्ानेन्द्रिरयाित्रि श्रोचादौनि मनसा सह मनःसहितानि सर्वेन्द्रियाकौति यावत् अवतिष्ठन्ते निश्खानि भर्वन्ति बुद्धिय्याव्यवसायलचषा न विचेष्टते नेङ्गते, किन्तु निर्वातदेभखप्रदौपवन्निश्चलीभवति द्रत्यर्थः। येयमिन्ट्रियमनोबुद्गोनां निशल्ावखा तां परमां गर्ति परमं ब्रह्मप्राप्निसाधनमाडर्ब्रह्मविद दत्यर्थ। ददानों शाकायन्यस्य वृत्तान्तं कययन्तौ श्रुतिः सगुषब्रह्मोपासकानां ब्रह्मप्राप्निद्वारमुपदिभति तच्चिन्तनारथे "एतदुक्कान्तईदयः · आदित्य द्वति" दूति। एनद्कं सवें दर्भनं समाधनमुक्का- इन्तर्ईंद्योऽन्तरात्मनि इदयं बुद्धिर्यम्य सोऽन्तर्दयः भाका- यन्य उपररामेत्यध्याहारः। मरुन्मरनरामा बह्द्रथस्तस्मै भाका- यन्याय नमस्कृत्वा यथावदुपचारौ यथाशास्त्रं शुश्रूषापूजा- द्युपचारपरः कतक्वत्योऽवाप्रकाम उत्तरायएं ब्रह्मपयं गतः मगुपानिर्गुणब्रह्मज्ञानसुपगत दत्यर्थः। न द्वन्ोकतत्त्वनिष्ठा- यामुद्द्त्म्मनोन्मार्गेक तिर्यगादिमार्गेस गतिर्गमनमस्तौति भ्रषः । 11

१६२ मैन्युपनिषत्। [ ६ छः प्रपाठक:]

वदुपचारी कृतक्त्यो मरुदुत्तरयएं गतो न ह्यनो- दर्त्मना गतिरेषोऽध ब्रह्मपथः मौरं द्वारं भित्वोर्द्ेन विनिर्गता इत्यनोदाहरन्ति।

यत एष उक्रविद्यारूपोरऽर्थोऽच श्रयोमार्गेषु ब्रह्मपथो ब्रह्मप्राप्नि- मार्ग इत्यर्थ: । भ्रत् 'न तस प्राण उत्क्रामन्ति प्रपरच्नेव ममवनी - यन्ते ब्रह्मेव सन् ब्रह्मप्येति' (पत०ब्रा०का०१४।अ००)

सगुणाब्रह्मविदो ब्रह्मलोकमाग क्रममुत्तर्द्वारं विस्पष्टमाह श्रुतिः, सौरमिति। सौरं द्वारं सूर्यमएडलमध्यगतमविदुषामभेद्यं द्वारं भित्वा विदार्य उर्द्धनोपरितनेन विद्युदादिना विनिर्गता उपासका द्ृत्यतरास्मिन्नर्थ रशि्िविभेषनिरद्धरिणाथमुदाहरन्ति स्ोकानिति शेषः । अरथवा मरुदुत्तरायएं गत दति मरुन्राम्न्रो राज्ञ एव वृत्तान्त: कथ्यते। तथा चायमर्थः, उत्तरायणं देवयानं पन्थानं गतः कालेनारूढो न साचात् कैवल्यमच्रैव गत दूत्यर्थः। यदि साचान्मुत्ति न प्राप तर्हि भोगान्ते संसार: स्यादित्यत आ्रह, न ह्यचति। अचोपासनायां सत्यासुद्द्त्मना संसारमार्गेण पुनर्गतिर्गमनं न ह्यस्ति 'न हि कल्यापकृत् कश्वित् दुर्गतिं तात गच्छति' दति भगवत्स्रणत्। यत एष देवयानोऽतोपासनायां ब्रह्मपथो ब्रह्मणः परस्थाऽपि क्रमेण प्रापकत्वात् ब्रह्मपथ दत्यर्थः। सौरद्वार मित्त्ोर्धन विनिर्गता मरुनामा राजर्षिः, अ्रचोदाहरन्ति दवति प्रर्ववत्। तस्

[६ छः प्रपाठक:] दौपिकार्माइता: १६३

अनन्ता रश्मयस्तस्य दौपवद्यः स्थितो हदि। सितासिता: कट्रनौला: कपिला मृदुलोहिताः॥ ऊर्द्धमेकः स्थितस्तेषां यो भित्वा सर्यमएडलं। ब्रह्म लोकमतिक्रम्य तेन यान्ति परां गतिं।

रश्मयो निर्गमननाद्यश्निाभासव्याप्ता अ्रनन्ताः, कम्य, यो हृदि ध्यानकाले दोपवत् प्रकाशमान आ्रात्मा स्तसस्ेत्यर्थः। भ्रात्मनिर्गमननाद्यन्तर्गतानां रसानां वातपित्तकफाना मम- न्यनाधिकभाववभात् सितादिवर्णास्तास भवन्ति, तद्ट त्पादनं तु वैदके सिट्धू, तदेतहाह वितेति। सितासामितास्र सिता- मिता: कफबाउते सिता: वायुबाद्त्य त्वमिता दत्यर्थः। कट्र- वश्च नौलास कट्रुनौखा: वायुकफ्यो: कुपितयोः सङ्करे कद्रवः कद्रुवर्रा दषच्छयामा दत्यर्थः । पित्तवाख्वो: मङ्ूरे नौलवर्णा:, पित्ताधिक्े कपिला: मृदवस्च ते लोहिताञ्च मदुलोहिताः, उट्रिक्रेन पित्तेनांभतो वायुकफयोर्योगात् मृदुलोहिता रभयो नादन्तर्गता भवन्तौत्यर्थः। तथा च श्रुव्यन्तरं 'नस्त्रिञ्कुक्कसुतं नौलमाडः पिङ्गलं हरितं लोहितं च' (ृहदा०भ० ६) इति। तथा नाडी: प्रकृत्य 'ताः पिङ्गसस्यापिवस्तिष्ठन्ति शक्स् नौलम पौतस् लोहितस्य पूर्णा:' (छ्ान्दो० ऋ ० ८) दति च। तेषां रममौनां मध्ये एको रभिः सुषुसास्य ऊद्ध ब्रह्मरन्धपर्यन्तं स्थितः, कोडसौ यः सुषुसनास्ेन सूर्यरशिविभेषेणेकौभृतत्वात् सूर्यमण्डखं भित्त्वा स्थितः स दत्यर्थः। तेन रभ्मिमार्गेण कार्यब्रह्मखोकं गत्वा तत

१६४ मैन्यपनिषत्। [६ छः प्रपाठक:]

यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्द्ध मेव व्यवस्थिनं। तेन देवनिकायानां स्वधामानि प्रपद्यते। ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयोऽस्य मदुप्रभाः। दूह कर्मोपभोगाय तैः संसरति सेाऽवशः ॥

भोगान्ते तमतिक्रम्य परां गति तद्विष्णोः परमं पदं शाश्वतं परं ब्रह्म यान्त्यपासका द्वत्यर्थः । 'प्रतं चैका च हृदयस् नाद- स्तासां मुद्धनिमभिनि:सृतेका तयोर्ई्मायन्नमतत्वमेति विष्वङ्ुन्या उत्क्रमणे भवन्ति' (कठो ० ६) द्वत्यस्िन् मन्त्रे तासां मूर्द्धा- नमभिनिःसृतैका तयोद्वमायन्नमतत्वमेति दूति पादद्वयस्थार्थः मुक्का प्रथमपादोपात्तपतरश्मपयोगमाह, यदस्वेति। अ्रस्य हृट्यस्य सम्बन्धि यद्रश्मिप्रतमस्ति तदपुर्द्धमेवोर्द्धगतिहेतुभुत- मेव व्यवस्थितं, तेन रश्मितेन निर्गतो देवनिकायानां देव- वृन्दानां खधामानि तत्तदवस्ानानि प्रपद्यते, देवनिका- यमध्े यं देवविशेषं यः कर्मणा विद्यया चोपास्ते स रश्मिशत- स्वेकेन केनचिद्रश्मिना तस्य देवस्य पदं यातौत्यर्थः । विष्व- ङुन्या उत्क्रमण भवन्तौति चतुर्थपादार्थमाह ये नैकरूपा दूति। ये त्वस्य हृदयस्य रशयोऽनेकरूपा अ्रधस्ताद्धोमुखा मदुप्रभा अत्यल्पप्रकाशास्तमोबडला रशायस्तैरनिर्गतः स विहितज्ञानकर्म- साधनरहितः पुमान् दुःखकमोंपभोगाय दूहैव भूमावेवावपः सन् मंसरति दुःखमनुभवतौत्यर्थः । तथा च श्रुत्यन्तरं 'य एतौ पन्थानौ न विदुस्ते कौटा: पतङ्गा यदिदं दन्दशूकं'

[ ६ छः प्रपाठक:] दौपिकासहिता। १६५

तस्मात् सर्गस्वर्गापवर्गहेतुर्भगवानसावादित्य इति ।३०॥ किमात्मकानि वा एतानौन्द्रियासि प्रचरन्त्युद्न्ता

व्याजेन प्रशंसति तस्ादिति। अ्रस्ावादित्यो भगवानादित्यात् नाभिव्यक्र ईश्वरोऽनुपामितः सन् सर्गहेतु: उपासितम्तु खर्गाप- वर्मयोईतुः, देवताबुद्योपासितः सर्गहेतुर्बद्मात्मनोपासितोऽपवर्ग- हेतुरिति विभाग: ॥ ३० । समाप्ता शाकायन्यरद्ददथास्ायिका। दूदानौं श्रुतिरेव प्रश्नप्रतिवचनरूपेण सरूपेण चेन्द्रियादितत्त्वं नामरूपात्मककार्य- तत्त्वमित्याद्यनेकानर्थान् प्रागनुक्कानुपदेष्ुं प्रवर्तते "किमात्म- कानि • रश्िभिर्विषयानत्ति" दति। एतानि ज्ञानकर्मार्था- नौन्द्रियाणि किमात्मकानि वे किसुपादानकानौत्यर्थः, प्रच-

च निमित्तभूतोऽधिष्ठाता च क दत्यर्थः । दूह व्यवहारसमये को वेतेषामिन्द्रियाणं नियन्ता तेर्व्यवहर्ता वा को भवती- त्याह कच्वित्ष्टेत्यव्याहारः। कश्िदन्यः प्रत्याह प्रत्युत्तरमाइ प्रश्नक्रमणत्यर्थः । आ्रात्मात्मकानि प्रात्मा वच्मापलचसदा- त्मकानि तदुपादानकानीत्यर्थः । दतीत्यमात्मा हि एव एषा- मिन्द्रियाणामुद्गन्ता नियन्ता व नान्यक् घटादेरिवेत्यर्थः । अ्रपारस दूति विषया उच्चन्ते, प्रब्दाद्यो हि विषयाः

१६६ मैत्रपनिषत्। [६ छः प्रपाठक: ]

चैतेषामिह को नियन्ता वेत्याइ प्रत्याहात्मात्मकानी- त्यात्मा ह्येषामुद्गन्ता नियन्ता वाप्सरसो भानवौयाश्च मरौचयो नामाथ पञ्चमी रश्मिभिर्विषयानत्ति।

कामिनामप्रस दूव विषयिणमभिलाषगोचरा भवन्ति तेऽपौ- न्द्रियाणं नियन्तारः, तथा च वहदारणके ग्रहातिग्हपब्दा- भ्यामिन्द्रियाणि विषयांय्ोक्क्ा 'श्रोचं वे ग्रहः स शब्देमाति ग्रहेण ग्टह्ौतः' दत्यादिनातिग्रहशब्दवाच्यविषयनियम्यतवं यह- पब्दवाच्यानामिन्द्रियाणं समास्ननायते। तथा च विषया- ख्ेन्द्रियाणां नियन्तार दूत्यर्थः । भानवौयास्च मरौचय: सूर्य- किरणाश्चेन्द्रियाणं नियन्तार द्ति नाम प्रसिद्धमेतदित्यर्थः । भानुशब्द उपलच्णं सर्वेन्द्रियदेवतानां दिगाद्यानां तैप्तैर्देवता- विभेष: केनचिद्वारेणनुग्टद्यीतानौन्द्रियाणि सं सं विषयं ग्राह- यन्तौति देवा अपि नियन्तार दूत्यर्थः। अ्रथ एवं सति पञ्चभिः श्रोचादिभिर्ज्ञाने्द्रियेरशिभौरशिशब्दनिर्दिष्टः विषयान् शब्दादोनत्ति भुङ्गेयमात्मति सिद्धमित्यर्थः। कर्मेन्द्रियेर्हय- शब्दनिर्दिष्टैविषयान प्राप्नोति द्ृत्यपि द्रष्टव्यम्। तथा चोक्रं प्राग् द्वितौये प्रपाठके 'बुद्धौन्द्रियाणि यानौमान्येतान्यस्य रशायः कर्मेन्द्रियाएस्य हयाः' दति एतदुकं भवति। दन्द्रियाणम- चेतनानां भौतिकत्वेऽपि चेतनैकायन्तत्त्वं परमार्थत दत्यात्मा- त्मकानौत्याद्युच्यते व्यवहारतस्तु विषयालोकाद्यधौनलेम तन्निय-

[६ छः प्रपाठक: ] दौपिकार्साहता। १६

कतम आत्मेति। योऽयं शुद्धः पूतः भून्यः शान्तादि- लक्षसोक्त: स्वकैलिंद्रेरुपगह्ः। तस्यताल्नङ्गमलिङ्ग- स्याभ्रे्यदेाष्सयमाविष्टञ्वापां यः शिवतमो रस इत्येंके

म्यता चेति। यद्धौनत्वमित्यमिन्द्रियाणासुक्कं स आ्रात्मा कतम दति रृच्कति "कतम अत्ेति" दति। देहेन्द्रियमनोबुद्धि- प्राणव्वहमहमित्युव्िस्यमानेषु कतमः किं तेष्वन्यतमः किं वान्य एव तेम्य दति प्रश्नारथः। उत्तरमाह "योऽयं शुद्धः खकैलिङ्गपग्टह्यः" दवति। योऽयमात्मा शुद्धः पृतः शन्यः श्ान्त दत्यादिना द्वितौयप्रपाठके शदूल्वादिखचण उत्रः खकरसाधारणेलिङ्गे: सवरूपसङ्भावसाधकरुपम्द्यो देह्ादिपाण्ा न्तेषु सङ्ातात्मकेषु उप समोपे तत्मब्तिहितरूपतया ग्राह्य

भासमान आ्रात्मत्युत्तरमुक्कं भवति। खकेर्तिक्गेरपसह्य दत्यं तत कानि खकानि लिङ्गानोति जिज्वासायां तानि मत- भेदेनानेकधोपदिपति "तम्येतलनिक्गं • प्रज्ञा तित्येके" दृति। तस्यात्मनोडलिङ्गस्य परमार्थतो निर्धर्मकलेन लिङ्गरदितस्े- तद्च्यमाणं लिङ्गं खिज्ते ज्ञाय्यतेऽनेनेति लिङ्गं जञापक मित्यर्थः। किं तदित्यपेचायां दृष्टान्तोत्ष्चेव तदाह, अ्रग्रे- रिति : यत् यद्वदौष्मन्रेसिङ्गं तप्नोदकादिगतेनौष्सयन यथा तत्राग्निर्सिङ्गते, आविष्टं चेन्धनावेभ्यादिभिमित्तं धूमादि च लिङ्गमग्रे:, यथा चावां लिङ्ग यः भरिवतमो निरुपाधिमधुरो

१६८ मन्युपनिषत्। [ ६ छः प्रपाठक:]

5थ वाक श्रोचं चक्षर्मनः प्राण इत्येकेऽथ बुद्धिर्ष्टतिः स्मृतिः प्रज्ञा तदित्येके। अथ ते एतस्यैवं यथैवेह

रभः चौरादिघ्वय्युपलभ्यमानः । रसम्य हि साभाविकं सवरूपं माधुर्यमेव अ्रन्यथात्वं तु तस्य पारथिवेषु परिणामविशेषो- पाधिक्ृतमिति मधुररसो यत क्वाय्युपलभ्यमानोऽपां सङ्भाव- ज्ञापक दूत्यर्थः। तथात्मनोऽचेतनेषु देहादिषपलभ्यमानं चैतन्यं देहद्दयावेभृतं प्राणादिकं च लिङ्गमिति दार्ष्टान्तिकं योज्यम्। दृत्येके प्राखिनो वदन्तौत्यर्थः । तथा च श्वेताश्वतराणं मन्त्रो- पनिषत् 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानां' द्वति, वागा- दिकमात्मनो लिङ्गमित्येके 'श्रोचस्य श्रचं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणस्वन्तुषश्नत्तुरतिमुच्य धौरा:' दूति तलवकारादयः श्रोचादिप्रकाशकतयात्मानं साधयन्तौ- त्यर्थः । अ्रथैके बुद्यादि यत् तल्विङ्गमात्मन दवति वर्णय- न्तोत्यर्थः, 'न विज्ञातेविज्ञातारं विजानौया एष त आ्रत्मा सर्वान्तरः' द्वति वहदारणके (श्र ५)। 'तदेतत् सञ्ज्ञान- माज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिर्ष्टतिः स्मतिः' दत्यादि 'प्रज्ञानस्य नामघेयानि भवन्ति' दृत्यक्तं 'प्रज्ञानेत्रो लोकः' दति चैतरेयकोपनिषत्सु। उक्रानां धर्माणामात्मविशेषणत्वा- भावेऽपि तत्कार्यतया खनिमित्तभूतात्मलिङ्गत्वं सभभवतीत्येतद् दृष्टान्तेनोपपाद्यति "अथ ते एतस्यैवं • एवाग्रेश्वेत्यत्ोदा- हरन्ति" दूति। अथायमपेत्तितार्थविशनेषः कथ्यते ते वै उक्रा

[ ६ छः प्रपाठक:] दौमिकासहिता। १६८

बौजस्याङ्गुरा वाध धूमाचिर्विष्फुलिङ्गा दवामेश्वेत्य- वोदाइरन्ति। वहेश्च यद्दत् खलु विष्फुलिङ्गाः सर्यान्मयूखाश्च तथेव तस्य। प्राखादयो वै पुनरेव तस्मा- दभ्युच्चरन्तौह यथाक्रमेस। ३१ । तस्माद्दा एतस्मादात्मनि सर्वे प्राखाः सर्वे खोकाः मर्वे वेदाः सर्वे देवाः सर्वाखि च भूतान्युच्चरन्ति

सिङ्गविशेषा एतस्यात्मन एवं ज्ञापका दति श्ेष: । कथं यथेवेह व्यवहारभूमौ बौजस्य भूम्यन्तर्गततयाऽदृश्यस् सङ्भावज्ञापका अङ्कुरा वाडथवा अग्रेश्व सङ्भावसाधका धूमादय द्वेति। अ्रत्र चैतन्याभामाश्चेतन्यस्यावस्ाविभरेषा प्ङ्गुरा द्व चिदात्मानं ज्ञाप- यन्ति। वाक्चनुबुंद्धिधृत्याद्यसु धूमादय द्वाग्रे खप्रवृत्त्यादि- नात्मानं तद्टेतुभूतं कन्पयन्तौति विभागः। अ्रचाम्मित्ुक्रोडर्य झोकसुदाहरन्ति। तमेवाह "वश्ेस यद्वत् • यथाक्रमेण" दति। स्पष्टार्थः । a १ ॥ प्राणाद्योSम्मादात्मनः कर्थं क्रमेणान्युच्चरन्तौत्यपेचायां तद- पपाद्यति "तस्मराद्वा ० सत्यमिति" दृति। तस्त्रात् शडङ्ध: पूत

आत्मनि खखरूपे सिथितादविक्वतादिति यावत्। सर्वे प्रापा

१७० मैन्युपनिषत्। [ ६ छः प्रपाठक:]

तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति। अध यथाद्रेधाग्े- रभ्याहितस्य पृथग्धूमा निश्चरन्त्येवं वा एतस्य महतो

वागाद्यः, सर्वे लोकास्तेषां विषयाः। सर्दे वेदा वेदनानि तत्त- द्विषया बुद्धिवृत्तयः, मर्वे देवा दृन्द्रियाधिष्ठातारोऽग्न्यादयः, सर्वाणि व भूतानि भूतमङ्गातोपाधिकानि भोकुरूपापि स्थावरजङ्गमात्मकानि चोच्चरन्ति व्युच्चरन्ति विविधमुन्ति-

व्यच्चरन्ति तस्यात्मन उपनिषदुपनिगमयिततात् साचाद्रहस्यं नाम। किं। सत्यस्य सत्यमिति यदेतत् तयोपनिषदिति योजना। सदिति पृथिव्यप्नेजांसि चौषि भूतानि त्यदिति वाख्वाकाशौ द्वे भूते सच्च त्यच्च सत्यमितिव्युत्पत्या पञ्च भूतानि खविकार: मह सत्यमुच्यन्ते, तस्य सत्यं परमार्थरूपमधिष्ठानं 'वाचारभ्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यं' (क्ान्दो०) दूति श्रुत्यन्तरादनृतस्य पञ्चभूतात्मकप्रपञ्चस्याधिष्ठानमात्मा सत्यस् सत्यमित्युच्यत दृत्यर्थः । तदेवं वाच्यस जगत आ्र्परात्मविवर्तता- मुक्का वाचकम्य तस्योत्पत्तिं वेदोत्पत्तिकथनेनाह "अथ यथा ० विश्वा भूतानि" दूति। त्रथ नाम सृष्टिकथनोपक्रमे दृष्टान्तो यथा लोके आरद्रधागेराद्रमेधो यस्य स आ्रट्रैधाः, स चासावभिख्ेत्याद्रैधागनि:, तस्य आ्र्रैधोऽगेरित्येतत्, अ्रभ्याहि- तस्य संधुचितस्थ पृथगनेकप्रकारा धूमा धूमज्वाला विष्फ लिङ्गा

६६ छः प्रपाठक:] दोपिकार्माइता। १७१.

भूतस्य निश्नसितमेतद्यदग्वेदो यजुर्वेद: सामवेदोऽ- थर्वाङ्गिरसा इतिहास: पुरामं विद्या। उषनिषद्ः

विनिश्चरन्ति अ्रम्न्यात्मान एव सन्तः उपाधिक्वताकारभेदेन प्रभवन्तौत्यर्थः। एवं वे एवमेव एतम्य प्रकृतम्यात्मनो महतो जपनिच्च्रिननसय भूतस सिद्धस यथाभूतम्य परमार्थस निश्व- सवितं निश्वसितमिव निश्वमितमर्बुद्धिपूर्वकमप्रयव्रतमेतत्। किं। य ऋम्वेद ऋम्वेदादिरुपं यदस्ि एतदिति बोजना। अ्रथ- वक्षा चाङ्गिरसा व दृष्टा मन्त्रा अथर्वाङ्गिरसः। अचर्म्वेदादि- प्न्देर्मन्त्रभागश्चतुर्णीं वेदानां म्रह्यते। द्वतिहासादिशब्दैस्ते- षामेवाष्टविधं ब्राह्मषमभिधौयते। तचेतिहासः पुरावृत्त- कथनं 'इरिश्न्द्रो ह वे नाम राजासौत्' दत्यादि। यथाचेव 'वालखिल्या दति श्रूयन्तेऽथ कतुं प्रजापतिमब्रुवन्' दति। तथा 'जानश्रुतिहं पौचायफः श्रद्धादेवो बडदायौ वडपाक्य आस' दूत्यादि। 'ते ह समित्यापयो भगवन्तं पिप्पलादसुपसन्राः इत्यादि। पुराखं सव्ादिवाकयसन्दर्भः 'तस्ाद्वा एतस्मादा- त्मनि' दत्यादि। विद्या उपासनविद्याबाक्यसन्दभः। उपनिषदः 'तम्योपनिषत् सत्यस् सत्यं' दत्याद्या रहस्योपदेभवाकयरूपाः। झनोका: 'अनोदाहरन्य वं व्वाहाचित्तं चित्तमध्यखं' द्वत्येवमा- दयः । सूचाषि वस्तुसङ्गह्वाक्यानि 'त्रयं वाव खल्वात्मा ते' दृत्येवंविधानि। अनुव्यास्थानानि तत् सूचमनु तस्य विस्प-

१७२ मैन्युपनिषत्। [६ छः प्रपाठक:]

श्लोका: सचारयनुव्यास्थानानि व्यास्ानान्यस्यैवैतानि विश्वा भूतानि ॥ ३२ ॥ पश्चेष्टको वा एषोऽगरि: संवत्सरस्तस्येमा इष्टका यो वसन्तो ग्रीष्मो वर्षाः शरद्वेमन्तः स शिरःपक्षसी-

ष्टारथ कथनानि यथानन्तरमेव 'त्रथ य एषोच्छासाविष्टमनेन' दत्येवमादौनि। व्याखानानि तस सूचार्थस्योपपादनपराणि वाक्यानि अ्चैत वालखित्यक्रतुसवादप्रबन्धेन प्रवृत्तानीति। ऋ्रथवा ऋम्वेदादिशन्दैर्मन्त्रब्राह्मणात्मको वेदभब्दवाच्यः सर्वं एव ग्टह्यते, इतिहासादिशब्देश्च महाभारतादि: प्रसिद्धू एव

त्मनाभिव्यञ्य व्यवस्ितस्थेति हासा दिकर्तत्वोपगमात् 'यद्यद्विभृति- मत् स्त् श्रमदूर्जितमेव वा तत्तदेवावगच्क लं मम तेजोऽंप- समवं' दृति भगवद्धचनात्। सर्वज्ञेश्वरतन्त्र एव सर्वो व्यवहार द्वति तात्पर्यार्थः । एनदेवोपसंहारव्याजेनाह्याऽस्ैवतानि विश्वानि भृतानि सवाचकानौत्यर्थ: ॥ ३२ ॥ ब्रह्मविद्यायां वत्रव्यं विभेषसुक्का पुनः संवत्मरात्मकाला- वयवानम्न्यवयवेषु सम्पाद्योपासनविभेषं पूर्वचानुक्रमनुकामति। खिलरूपत्वादस्य नाचातौवसङ्गत्यादर द्वति "पञ्चेष्टको • श्रा- नन्दी मोदो भवति" दति। अग्रिहोत्यधिकारकमिद्सुपासन- सुपदिश्यते, सोडग्रिहोचहोमकाले गार्ईपत्यादिव्वभनिषु क्रमेणैत-

[६ छः प्रपाठक:] दोपिकार्मािता। १०३

पृष्ठपुच्छवानेषोऽि: पुरुषविदः सेयं प्रजापतेः प्रथमा चितिः करर्यजमानमन्तरिक्षमुत्क्षित्वा वायवे प्राय- च्छत् प्राणो वै वायुः प्राणोडगिस्तस्येमा इष्टका यः प्रासो व्यानोऽपान: समान उदान: स शिरःपक्षसी-

च्िन्तयेत् तद्यथा पञ्चेष्टको वच्मानाभिः पक्षभिरिष्टका- भिश्चौयमान एषोडग्रिर्गाईपत्याख्यो वे संवत्सर: मंवत्सरात्- त्वेन ध्येय दत्यर्थ:, तम्य संवत्मरात्मनोऽग्रेरिमा अ्रनन्तरमेव वच्यमाणा दषका: वमन्ताद्यः। तच वसन्तः गिर: ग्रौभो दचिषः पचः वर्षा उत्तरः पकः भरत् पृष्ठ हेमन्तशिभिर- वतू एकोत्य पुच्कमित्येवं विभागमभिप्रत्याइ, गिर: पचमौ दत्यादि। शिरः पूर्वभागः पचसी पचौ दष्विषोत्तरभागौ पुच्कं पश्चाङ्भागः पृष्ठं मध्यभागः, एतद्ङ्गवानेषोऽग्रिः, पुरुष- विदः पुरुषं विराजमात्मानं वेत्ति उपास्ते दति पुरुषवित् तम्य पुरुषविदः प्रजापतेः संवत्सरात्मनो विराजो या प्रथमा चितिः मा दयं पृथिवौति योजना। अ्रयं गार्हपन्योऽग्रि: पृथिवी- संवत्सरात्मा विराड वमन्तादौष्टकाभिख्चितः शिरःपचपुच्छपृष्ठ- वानहमस्ौति ध्यायेदिति तात्पर्यार्थः। पुरुषविध दवति पाठे पुरुषाकार एषोऽग्रिरित्यर्थः। एवं ध्यायतो यजमानम्यतद- ग्रिक्ृतसुपकारमाह, कररिति। यजमानम्य परलोकगमना- वमरे तं यजमानमग्निहोचिणमुपासकं करेहसैरन्तरिचं प्रत्यु-

१७४ मैन्युपनिषत्। [६ छः प्रपाठक:]

पृष्ठपुच्छवानेषोऽग्निः पुरुषविदस्तदिदमन्तरिक्षं प्रजा- पतेर्द्वितौया चितिः करर्यजमानं दिवमुत्कित्वेन्द्राय प्रायच्छदसा वा शदित्य इन्द्रः सैषोऽगनिस्तस्येमा इष्टका यद्टग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरसा इतिहासः पुरागं

समिश्वो्क्षिप्य वायवे हिरणगर्भाय सूचात्मने प्रायच्कत् प्रय- च्छ्ृतौत्येतत्। स्ूलवायुप्रङ्गां वारयति, प्राणो वे वायुरिति। प्राणश्च हिरष्पगर्भ: सर्वश्रुतिषु प्रभिङ्धः। दति गार्हपत्यागनि- विषयं ध्यानं फल्ञोतम्। ददानों हिरएगर्भप्राणदृथ्या दक्ि- एाग्रिध्यानप्रकारमाह, प्राणोडग्रिरिति। तस्य प्राणरूपस्य दत्ि- एाग्रेरिमा दष्टकास्ता: का दति ता श्रह, प्राणाद्यः पञ्च वायवः भरौराभ्यन्तरचारिणो यथाक्रमं शिर आद्यवयवतया चितेष्टकारूपा दत्ययमप्यग्रि: शिर:पतपुच्पृष्ठवानित्यादि सरवं पूर्ववद्योज्यम। तदिद्मन्तरिक्षमन्तरिचात्मको दच्िणाग्निः प्रजा- पतेर्द्वितौया चितिः। कररित्याद्यपि पूर्ववत्। कोऽसाविन्द्र द्वत्येतदाह असौ वे प्रभिद्ध आदित्य दन्द्रः परमेश्वरः सैषो- डग्रि: स एष दन्द्रोऽगिराहवनीयस्तस्येमा दूष्टकाः सेतिहास- पुराणाश्चतवारो वेदा: पूर्ववत्क्मेण भिरःप्रमृत्यवयवात्मना चिते- ष्टकारूपा ध्येया: दहापौतिहासपुराणयोरेकतं द्रष्टव्यम्। सैषा दौर्दिवात्मकोऽयमाहवनौयोऽभनिः प्रजापतेस्तुतीया चितिः। त्रयं पुनरिन्द्र: सविता दिवाह्वनौयाग्निरूपो यजमानस्यात्मविदे,

[ ६ छः प्रपाठक:] दौपिकासडता। १०५

स शिर:पक्षसौपुच्छपृष्ठवानेयोऽगरि: पुरुषविदः सैषा द्यौः प्रजापतेस्तृतोया चितिः करैर्यजमानस्यात्मवि- देऽ्वदानं करोत्यधात्मविदुत्श्िप्य ब्रह्मखे प्रायच्छत् तचानन्दौ मोदौ भवति॥ ३३॥ पृथिवौ गाईपत्योऽन्तरिक्षं दक्षिखामनिदयौगइवनीय- स्तत एव पवमानपावकशुचय श्रविष्कृतमेतेनास्य

चेलोक्यात्मक: प्रजापतिर्यजमानस्यात्मवित् यजमानेन चिष्वग्नि- व्वात्मलेन भावितस्तस्तरे, अ्रवदानमवदानवत् तत्प्रौतिकरं यज- मानं करोति तदात्ममाचात्करोतौत्यर्थः। त्रथ च भ्रात्म विदे, पूर्वोपासकः फलावस आ्रत्म्मवित् तस्मा आ्रात्मविदे यजमानस्थवदानं करोतौति सम्बन्धः, यजमानं तस्मे मम- पयतौत्यर्थः । अ्रथानन्तरमात्मविद्यमानसुत्किप्य ब्रह्मण समष्टि- सूत्रात्मने कार्यावस्थाय प्रायच्कत् प्रत्तवान, तच बह्मकि स्थितो यजमान आनन्दौ मोदौ सामान्यतो विभेषतस् यथासङ्कल्पमानन्दवान् भवतौत्यर्थः । अ्रस्या ब्रह्मपाप्तर्गत्या- थत्ततावाच ब्रह्मभन्दः परब्रह्मविषयः। 'कायें बादरिरस गत्युपपत्ते:' (गा०सू० अ्र०४। पा० ३। सू० ०) दूति न्यायात् ॥३२॥ पुनः प्रकारान्तरेण गाईपत्याद्यग्रिबिषये सम्पाद्यविभेष- मुपदिभन्रुपासनान्तरमाह "पृथिवौ गाईपत्यः • विचिनोति" द्वति। गाईपत्यादिष्वग्निषु यथानिर्देशं पृथिव्यादिद्ृष्टिरवि-

१७६ मैथ्पनिषत्। [६ छः प्रपाठक:]

यज्ञं यतः पवमानपावकशुचिसङ्कातो हि जाठरस्त-

इविर्गहौत्वा देवताभिध्यानमिच्छति।

धौयते, तत एवेति त एवेत्येतत्, पवमानपावकश्डचयोडगनि- विशेषा ये प्रसिद्धास्त एव एव गार्हपत्यः पवमानो दच्षिणागि: पावक आ्रह्वनीयः शचिरिति भेदः । अ्रस्य गार्हपत्यादि- सङ्घातस्य सम्बन्धि यज्ञं यजमानमेतेन पवमानादिदेवता- सङ्गातेनाविष्कृतं प्रवर्तितमित्यर्थः। आ्राधानेनाग्निषु संस्कृतेषु प्रथमं पवमानादयो होष्टा: मन्तोऽगीनामुत्तरक्रतवङ्गतां सम्पा- दयन्ति तस्ात् पवमानादिरूपा एते धयेया द्वत्यभिप्रायः। तथा जाठरोऽपि योडग्रि: सोऽपि पवमानादिसङ्गात एवेति ध्ययत्वमभिप्रेत्याह, पवमानपावकेति। यस्मरादेवमध्यात्ममधि- भूतमधिद्वमधियज्ञज्ञा गनिर व न या दि ुप् स् म ्रर्ष्टव्य आदिभिर्हविर्भिः चेतव्य दृष्टकाभिरधियज्ञमध्यात्मञ्न यथा- शास्त्रं, स्तोतव्य उपस्थानादिमन्त्रैः, अ्र्भिध्यातव्य आ्र्ाभिसुख्यन प्रत्यगात्मतया व्यातव्य दृत्यग्निप्रशंसया तन्निष्ठता कर्तव्योप- दिष्टा। दूदानीं होमकालेऽयौ चिन्तनौयं मन्त्रेणोपदेषुं तत् प्रसञ्नयति यजमानो हविर्ग्टहौतति। दूच्कति द्च्वेत कुर्वौते- त्यर्थः । हिरण्यवर्ण दति मन्त्र: हिरण्वत्प्रकाश्नमानः भकुनः पच्नी पचौव नोडस्यो नौडादन्यो देहमङ्वाताद्विलचणः दृदि

[ई छः प्रपाठक:]

हिरस्यवर्सः शकुनो हृद्यादित्ये प्रतिष्ठितः। महुर्ईेमस्ते जोटषः सोsम्मिन्नमौ यजामहे। इति चापि मन्त्रार्थ विचिनोति। तत् सवितुर्वरेएयं भर्गोऽस्याभिध्येयं यो बुद्यन्तस्थी ध्यायौह मनःशान्ति- पदमनुसरत्यात्मन्येव धत्तेऽनेमे श्चोका भर्वान्त।

अन्तर्हृदये आदित्ये सवितमण्डन्ने च प्रति्ठितो वर्तते। केन वेन रूपेणेत्यपेचायामाह, मद्ग: जल्चरः पचौ, स यथा जले निमग्न दूव गच्कति तथा इद्यात्मा जौवरूपः सम्पूर्णपि

विहारी पचिविभेषः स यथा पहुद्ूस्तथा आ्रदित्ये पुरुषो ब्रह्मरूपो यतः स तेतोवृषप्तेजसा श्रेष्ठस्तेजोबङ्ञल् दत्यर्थः। तमेव पुरुषसुभयन्र वर्तमानमित्यव्याहारः, अ्रस्तित्नग्रौ यथोप- दिष्टखरूपे यजामहे वयं पृजयाम दति मन्त्रस्ार्थः । दूतिशब्दो मन्त्रसमाप्थः । दृति च मन्त्रमुच्चार्य अपि, मन्त्रार्थमपौति योजना, विचिनोति विचारयति चिन्तयतौत्यर्था धातूनाम- नेकार्थत्वात्, यद्वा विचिनोति विभ्रषेण मन्ततात्पर्यसम्बन्वतया चिनोति सदट्टयतौत्यर्थः। तमेव तात्पर्यमुपन्यस्यति "तत् सवितु: ० भर्वन्ति" दूति। सवितुराटित्यस्य सम्बन्धि तत् सरूपं वरेषं वरणीयं मभ्भजनौयं, कौदृयं तत् भर्गः भाभिर्गतिरस्य हि' दत्यादिना (खं. ७) पूर्वत व्याख्यातरूप, अरस्य यजमानसा-

मैत्यपनिषत्। [ ६ छः प्रपाठक:]

यथा निरिन्धनो वहिः स्वयोना उपशाम्यते। तथा वृत्तिक्षयाचित्तं स्वयोना उपशाम्यते॥ स्वयोना उपशान्तस्य मनसः सत्यकामतः । इन्द्रियार्थविमूढस्यान्टताः कर्मवशानुगाः ॥ चित्तमेव हि मंसारं तत्प्रयत्नेन शोधयेत्। यच्चित्तस्तन्मयो भर्वत गुह्यपेतत् सनातनं ॥

भिध्ययं, यो बुद्यन्तस्ो ध्यायौ घ्याता हृदि प्रतिष्ठिती व्यातेति चिन्तयेदित्यर्थः । एवं कुर्वन्निह मनःशान्तिपदं मनसो विच्ेप- परित्यागेन शान्तिपद्मालम्बनमनुसरति प्रान्नोति यत आ्रात्म- न्येव प्रतौति ध्येयं रूपं धत्ते अनुसन्धत्ते द्वत्यर्थः । अ्र्रत्रोक्रे उभ्िन्नर्थ इमे वत्चमाण: झोका भवन्ति। "यथा निरिन्धनो० उपभाम्यते"। ख्योनौ भूतसृत्तमलक्षणे सकारण, तथा चित्तं खयोनौ खाधिष्ठाने साभामाज्ञानोपलचिते उपभाम्यते शाम्य- 7

तीत्यर्थः। "खयोनौ ० कर्मवप्नानुगाः"। दन्द्रियार्थविमृढस्य मनसः कर्मवशानुगा अ्रनृता मिथ्याप्रटृत्तयो यास्ताः मत्यका मनो यथार्थात्मवस्तुन्यपरागात् खयोनावुपभान्तस्य पुनर्न प्रभ- वन्तौत्यध्याहारेण योजना। यस्मादेवं तस्मात् "चित्तमेव सनातनं"। संसरत्यनेन पुमानिति वा रंसरति पुरुषमभिभूय प्रवर्तत दूति वा चित्तमेव संसारं, तत्मंसगे विना पुरुषस्य संसारादर्शनादित्यर्थः। तत्प्रयन्नेन श्रास्त्रोक्तशडभविषयनिवेभ नं कत्वा प्रोधयेन्निवत्ताश्भवासनं सम्पाद्येत्। यतो यच्चित्तो

:६ छः प्रपाठक:] दोषिकार्माहता

चित्तस्य हि प्रसादेन इन्ति कर्म शुभाशुभं। प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्न ते॥ समामक्तं यथा चित्तं जन्तोविषयगोचरे। यद्येवं ब्रह्मषि स्यात् नत् को न सुच्येत बन्धनात्। मनो हि द्विविरधं प्रोतं शुद्धच्च्ाशुङ्गमेव च। अशुद्धं काममम्पर्कात् शुद्धं कार्मववर्जितं॥ लयविक्षेपरहितं मनः छत्वा सुनिश्चलं। यदा यात्यमनौभावं तदा तत् परमं पदं। तावन्मनो निवेोद्व्यं हृदि यावत् क्षयं गतं*। एतज्ज्ञानञ्व मेोश्षञ्ज शेषान्ये ग्रन्थविस्ताराः ।

यस्मिन्निवेर्शितचित्तः पुरुषः स तन्मरयस्तत्खभावो भवतौत्येत- हुच् प्राक्ृतबुद्यगम्य मनातनमव्यभिचारीत्यर्थः "चित्तम्य० श्रव्ययमश्रते"। प्रमन्न्नात्मा प्रमन्नचित्तः, आ्रात्नि प्रत्यक- स्वरपे। सुगममन्यत्। "ममासक्रं ० बन्धनात्"। स्पषटार्थः। "मनो हि ० विवर्जितं"। तम्मात् कामस््याजय दत्यर्थः। "लय- वित्ेपर हितं ० परमं पदं" लयो निद्रा, विनपो बहिर्विषय- स्त्यादिः। अ्रमनौभावः आ्रात्मनो मनउपाधिप्रवेधकतवि- शेघपरित्यागः, तं यदा याति तदा तदव निरुपाधिकखरूपं परम पद याति। न पुनरप्राप्तप्राप्निरम्थेत्यर्थः। "तावन्मनो०

गतक्षर्यमति व्यास्ानुसाग पाठः

१८० मैथ्रुपनिषत्। [ ६ छः प्रपाठक: ]

समाधिनिर्द्वातमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत् सुखं भवेत्। न शक्ते वर्गायितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरगोन ग्रह्यते॥ अ्रपामापोडग्निरमौ वा व्योम्न व्योम न लक्षयेत्। एवमन्तर्गतं यस्य मनः स परिमुच्यते॥ मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमेक्षयो:। बन्धाय विषयासङ्गि साक्षा निर्विषयं समृतं ॥ इति।

ग्रन्थविस्तराः"। हृदि हृदयसाचिणि। गतः प्राप्नः क्षयो विनाभो येन तत् तथा। उत्तराद्वे स्पषाथे। "समाधि ० करणन ग्ह्ते"। आ्रत्मनि निवेभितस्य सत द्वत्यर्थः । अन्त:करणनान्त:करणवस्यासान्िण ग्ह्यते खानुभवमाचसिद्धू तन्नान्यस्मे वत्रुं आक्यमित्यर्थः। "अपामापो • परिसुच्यते" यथेत्यध्याहारः, अपामिति षठ्ठो सप्नमौतवेन विपरिणया, प्रथ- माञ्च द्वितौयालेन। तथा चापु यथा निच्ित्रा अपः पृथङ न लच्येत् कश्विदग्रौ वागिं व्योक्तनि वा प्रविष्टं घटाकाशादि, एवं यस्य मनोऽन्तर्गतमात्मैकतां गतं से परिसुच्यते सर्वसंसार- बन्धनादित्यर्थः । किं बडना मनःकृतः संसारस्तद्विलयनाच्च मोच द्वति निश्चित्य तन्निरोधे यत्र: कार्य दृत्यभिप्रेत्योप- संहरति "मन एव स्तमिति" दृति। स्पष्टार्थः । मनोनिरो-

६ छः प्रपाठक:] दोषिकामाहता

अतोऽनग्निक्ोत्यनगिचिद द्तानभिध्यायिनां ब्रह्मरः पदव्योमानुम्मरणं विरुद्वं तम्मादग्निर्यष्टव्यश्षेतव्यः स्तात- व्योऽभिध्यातव्यः॥३४। नमोऽग्रये पृथिवक्षिते नोकम्मृते लाकमस्मै यज- मानाय धेडि नमो वायवेऽन्तरिशिक्षिते लोकस्मते

धम्य चोपायं व्यतिरेकोक्रिपर्वक विदधतौ प्रकृतमुपमंहरति "अतोऽनग्निहोचि ० अभिष्यातव्यः" दृति। अतो यस्मादन- ग्रिहोचिएां ययोक्तविधाग्रिहोचहौनानां, अ्रनग्निचितां पस्रेष्टक इत्याद्युक्तप्रकाराग्रिचयनमकुर्वतां, प्ज्ञानां चित्तवृत्तान्नं मंसार- मोचहेतुमजानतां, अनभिध्यायिनां प्ररवोक्कमवित्मण्डलम्यात्माभि- ध्यानर्राहितानां पुंसां ब्रह्मणः पदमात्मतत्त्वं तदेव व्योम व्योम- वचचिराकारल्ात्, तम्यानुस्रणमनुसन्धानं विरुद्धू विभेषेश रृद्ध, चित्ताशड द्विचयाभावात् ब्रह्मानुमन्वानमशक्यमित्यर्थः। तम्मादि- त्यादि व्याख्यातम् ॥ ३ ४ ॥ ददानौं पूर्वाकाग्निहोत्रमग्निचयनञ्ञानुतिष्ठतो ध्यायिनः स्तोतव्य दत्युक्त्मम्ादित्योपखथानं कर्मन्े: कार्यमित्यपेवायां तान मन्त्ान् पठति "नमोऽग्रये ० सर्वमस् यजमानाय धेहि"। एतेअन्धपस्थानमन्त्रा गार्हपत्यादिक्रमेण त्यो योज्यास्तुर्थस्तु सर्वाग्रिसाधारणोऽन्ते सकत् प्रयोज्यः। पृथिवौचिते पृथिवौ- लोकनिवासाय, लोकसृते पृथिवौलोकम्य मार्चे यजमानार्थ

मैन्युपनिषत्। [६ छः प्रपाठक:]

लोकमस्मै यजमानाथ धेहि नम आदित्याय दिवि- क्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमानाप धेहि नमो ब्रह्मगो सर्वक्षिते सर्वस्मृते सर्वमस्म यजमानाय धेहि। हिरएमयेन पाचेण सत्यस्याभिहितं मुखम्। तत् त्वं पूषन्नपाटए सत्यधर्माय विष्णवे॥ योऽसा आदित्ये पुरुषः सोडसा भरहं। एष इ वै

चिन्तयतेऽगये गार्हपत्यात्मने नमः प्रक्ौभावोऽस्तु, अस्मै यज- मानाय मह्ं लोकं पृथिवौलोकं धहि मदर्थ धारयाह्मु- त्तरकाले लदात्मा सन्निमं लोकं प्रा्यामौत्यर्थः । एवमेवो- त्तरे मन्त्रा योज्याः। आदित्योपस्यानमन्त्रान पठति "हिर- एमयेन अमा अहं" दूति। हिरएमयेन ज्योतिर्मयेन पात्रेण मण्डलरूपेणामन्रेणा सत्यम्य सत्यात्मनो ब्रह्मणो मुखं प्राप्नि- द्वारमभिहितमपि हितमाच्कादितं वर्तते, हे प्रषन श्रौसूर्य त्वं तद्पावृण तद्दारमुद्वाटय, किमथें सत्यधर्माय, किं लक्षणाय विष्णवे व्यापनशौलाय। व्यास्यास्यमानसत्यध्मविष्णुसरूपप्राप्नय दूत्यर्थः । योऽसौ परोक्ष आ्ररदित्ये मण्डलोपलच्िते देवता- त्मनि पुरुषः पूर्णाडन्तर्यामी सोडसौ स एवाह, नाहं तस्ा- दन्य दत्यर्थः । यद्वेत्थ योजना, य आ्रत्मनि पुरुषोऽसावा- दित्ये पुरुष आ्रात्मा अख्चासौ आदित्ये पुरुषः सोऽहमात्मनि पुरुषः, अतोऽन्त करणोपलचितस्थादित्य देवतोपलच्ितस्य चाव-

६ छः प्रपाठक: ] दोपिकार्माहिता

मत्यधर्मो यदादित्यस्यादित्यत्वं तच्छकं पुरुषमन्निङ्गं नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽशमाचमेतद्यदादित्यस्य मध्य इवेत्यक्षिस्यम्रौ चैतद्वह्मँतदमृतपेतद्गर्ग एतत् मत्य- धर्मो नभमोडन्तर्गतम्य तेजनाऽंशमाचमेतद्यदादत्यम्य

योनं भेदोऽस्तौत्यर्थः, दतिभब्द उपस्थानमन्त्रममाप्यर्थः। सत्य- धर्मपदस्यार्थमाह "एष ह वे ० उदाहरन्ति" दति। एष इ एव वे प्रसिद्ः, मत्यधर्मः, कः आदित्यस्यादित्यत्वमति यत् एव होति योजना, आदाय यातौत्यादित्य: तथा च श्रृत्य- न्तरे निर्वचनं 'यदिदं मर्वमादढाना यन्ति तस्मादादित्याः' (टृहदा ० य० ५) दृति। तथा च भौमानां रसानामुत्त- रायणे शदानं ग्रहणं कुर्वन् दक्तिणायने ्वृष्टिरपेण तान रमान् आ समन्तादृदच्त परिभ्रमन यदादित्यशब्देन निरुच्यते एतदेव मत्यधर्मत्वमेष श्रादित्व एव मत्यधर्म इत्यर्थः । तदा- दित्यात्मव्वं एुकं शद्धू भास्वरमिति वा पुरुषं पुरुषाकार 'य एषोऽन्तरादित्ये हिरष्मयः पुरुषः' (क्रान्दो ०श्र ० १ ) इति श्रुतेः। अलिङ्गं खतोलिङ्गवर्जितं स्त्रौपुत्रपुंसकादिभेद रहितं 'नैव स्त्रौ न पुमानेष न चवायं नपुंसकः। यद्यक्करौर- मादन्ते तेन तेन स यु्यते' (श्वे०श्र.५) द्ृति श्रुतेः। ददानौं विष्णतमस्योपपादयति, नभस दत्यादिना। नभसोऽन्त- गंतसय दिझ्जण्डल्व्यापिनस्तेजसः प्रकाशस्यांभ्रमाचं लेभमाचमेत- ददादित्यस मध्य द्वादित्यमण्डलस्थमिव न तु तत् तबंव

१८४ मैच्ुपनिषत्। [६ छः प्रपाठक:]

मध्ये अमृतं यस्य हि सोमः प्राण वा अ्रप्यय- झुरा एतद्र ह्मैतद्मृतमेतद्वर्ग एतत् सत्यधर्मो नभसो उन्तर्गतस्य तेजसोऽशमाच्मेतद्यदादित्यस्य मध्ये यजु-

वतैते किन्तु सर्वव्यापौत्यर्थः, द्वति एदम्प्रकारेण अ्िषि सर्व- प्राणिचचुर्देशे अरग्रौ च प्रसिद्धेऽस्यैव तेजसोऽशमाचमित्यर्थः। किं तत्तेज:, एतड्रह्म परिप्रूण, अत ण्वैतदमृतमनागमापायि नित्यमिति यावत्। एतदेव भर्गः सर्वकारणत्ादिरूयं प्रूर्व व्यास्ातम्। तेजस्तेजख्विनामहमिति भगवद्दचनात् सर्वन्व्यापि तेजोरूपं ब्रह्मामतं विष्ुरित्युकं भवति। ददानौमुक्तमेव स्वरूपमनूद्य तस सर्वात्मत्वमाविष्कुर्वतौ धयेयविशेषमर्थादुपदि- पनि, एतत् सत्यधर्म दत्यादिना। किं तत्मन्यधर्मपदाभिधेयं तदाह, यदादित्यस मध्ये अतमिति। किं तदमतं तदाह, यस्थति। सोमश्चन्द्रमाः, प्राणः प्राणिनां जौवनाख्या: प्राणादि- वत्तय:, वाशब्दात् प्राणस्यित्यर्थमन्नं ग्रह्यते, एते सर्वेडय्यमृत- रूपा: पदार्था यस्याङ्गुराः कार्याणि श्रम्टताङ्कुरकारणत्वाद- मृतमित्यर्थः । अ्रप्ययङ्गुरा द्वति यकार: प्रमादपतितः। एत- द्वन्नेत्याद्युकाथम्। श्रम्तात्मत्वसुपपाद्यास्य पुनरपि यजुरात्म- त्वमाहैतत् सत्यधर्म दूति। यदादित्यस्य मध्ये यजुर्दीप्यति दोप्यते, किं तद्यजुरिति तदाहोमाप दूति। ॐकारोऽनुज्ञाप- नात्, आ्राप्यायनादापः, प्रकाशनाज्ज्योतिः, रसः सर्वेकर्मपरि-

[६ छः प्रपाठक:] दीपिक मनिता १प्यू

र्दौप्यत्योमापो ज्योतौर मोऽमृतं ब्रह्म भर्भुवः स्वरोम्। भ्रष्टपादं शुचि इंसं चिम्न्नमरमव्ययं। द्विधर्मेऽन्धं तेजमेन्धं सर्वं पश्यन् पश्यति॥

पाकनिर्वृत्तत्वादादित्यम्य रमत्वं सर्वकर्मफल्ाश्रय दत्यर्थः, भ्रम्तं देवानां मोदनहेतुत्वात्, ब्रह्म भूर्मुवःखगोमिति बैलोक्यमो- द्ारार्थभूतमोङ्कारश् मर्वमेतदेवेत्यर्थः। पतत् मर्व क्ान्दोग्ये 'अ्रसौ वा आदित्यो देवमधु' दृत्यन्न मधुविद्यायां स्पष्टमा- सात। अचेष ख्ोक: भष्टपादमिति। भ्रष्टौ दिश: पादा यम्य मोऽष्टपादस्तं। मविता धन्तरिकस्यः पादैरिव दिग्भिः प्रति- तिष्ठतीव विभाव्यते। यदा 'आरोगो भ्राजः पटरः पतङ्ग: सवर्णारो ज्योतिषॉमा विभाम: कभ्यपोऽष्टमः म महामेरुं न जहाति दति तेत्तिरोयारखट्रकोकरा आरोगाढयोऽष्टी पादा जञयाः। शुति शुद्धमलेपकमित्येतत् : हंमं हन्ति गच्छ्तौति हंम:, परिभ्रमन्तरमिति यावत्। अ्रथ वा हम दति सूर्यनाम 'हसः पडचिषत्' द्ृति, 'अ्सौ वा आदित्यो इसः उचिषत्' इति ब्राह्मणदर्शनात्। चिसूत्रं वौणि सूत्राणि सूचकानि बन्धनानि वा यम्य म चिसूचस्तं, ऋग्यजुःसामभिर्हि प्रतिपाद्यते मविता त्रय्यात्मकमण्डलनिबदूस्न। तथा च श्रुतिः 'सेषा त्य्येव विद्या नपति' दति। अरण सूत्ममिन्द्रियागोचरं। अ्रव्ययं भाशृतं। द्विधर्माऽन्वं द्वाभ्यां पु्यपायाभ्यामन्वमनवभाममानं पुषपाप- रहितमित्यर्थः। धर्मोड्वमिति क्वान्दसः। तेजसेन्वं तेज-

१८६ मैन्युपनिषत्। ·[ ६ छः प्रपाठक:]

नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसेT5 शमाचमेतदादित्यस्य मध्ये उदुत्वा मयूखे भवत एतत् सवित् सत्यधर्म एत- दयजुरेतत् तप एतद्गिवेतद्वायुरेतत् प्राय एतदाप एतच्चन्द्रमा एतच्छुक्रमेतदमृतमेतद्रह्मविषयमेतङ्गानु-

सेटूं दोप्तमतितेजखवविनमित्यर्थः। एवंविधमौश्वर सवितारं पश्यन सव पश्ति तदात्मभावनां कुर्वन सर्वज्ञो भवतीत्यर्थः। किं बडनाऽयमेव सर्वात्मको नातःपरमस्तीति तं महौकतु पुनरुपादत्त नभमोऽन्तर्गतस्येति। किं तद्यदादित्यस् मध्ये उदित्वोङ्गम्य मयूखे अंशू भवतः प्रभवतः समर्था भवतः, जगत् प्रकाशयितुमित्यर्थ : द्विवचनं प्राधान्याभिप्रायं। उदुता मयूख दति पाठे उत् उत्वा उद्गम्य मयूख उत्प्रभवत द्वत्यन्वयः। उद्याचलमारूढे सवितरि ततः प्रथमं निर्गते मयखे मण्डलमतिक्रम्य ब्रह्माण्डमणडलमखिलमवभासयती उच्चेः प्रमर्पत इत्यर्थः । यदेतन्म्रयूखद्वय प्राधान्येनोक्रमेतत् सवित् सवित्रूप, सयधर्मः मयखोपलचितं सवितस्वरूपं सत्यधम दृत्यर्थः। एतद्यजुरित्याद्यस्य महिमोपन्यामः स्पष्टार्थः। एतद् ब्रह्मा- विषयमिति ब्रह्म विषयो यम्मिन् तत् तथा ब्रह्मप्राप्निद्वार- मित्यर्थः । एतङ्धानुरर्णव दत्येकं पदं तेजोराशिरित्यर्थः। यद्ा भानु: प्रकाशखभावोऽएवोडण उदक वह्ति प्रापयति वृष्टिद्वारेषेत्यएव दत्यर्थ:। तस्मिन्नर्णव एव यजमानाः कर्मि-

[६ छः प्रपाठक] दौपिकार्माड़ता।

वर्गवस्तस्मिन्नेव यजमाना: सैन्धव दव व्लौयन्त रषा वै ब्रह्मकताच हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यचोदा- हर्गन्ति। अंशुधारय दवासुवातेग्तिः संस्फुरत्यमाव- न्तर्ग: सुगसां। यो हैवंवित् स मवित् म द्वैतवित्

सम्तदविगोधेनोपामकाख, मैन्धव दूव मन्धव्विन्य दवोदके निचिन्नः, वौयन्ते विननौयन्ते तदात्मतां गच्छन्तीव्यर्थः। यंदेव मस्त्िन् यजमानानां विलयनमेषा वे एषैव ब्रह्मेकता कार्यम्रह्वा-

तत्र हेतुरच हि यस्मात् मर्वे कामाः काम्यमाना विषया: ममा- हिता: स्िताः मन्तौत्यर्थः। कार्यब्रह्मल्ोके हि मङ्जन्यमात्र- मिद्धा: पिचादिल्क्षण: कामाः भ्रूयन्ते 'म र्यदि पितलोककामो भवति मङ्कन्पादेवास्य पितरः ममुत्तिषन्ति तेन पिटलोकेन सम्पन्नो महौयते' (क्ान्दो० अ्र. ८) दृत्यादो। इतिशब्दो महिमोपवर्णनममाप्र्थः। श्रचोक्तफले उदाहरन्ति ऋृषय दत्टर्थः । "अंपूडधारय • कृष्णवत्मनः" दति। अ्रमौ मवितारमौशं प्रतिष्टो मुक्को यजमान: सुराणां मर्वेषां देवानामन्तगेिन्तर्गतः मंक्फुरति मर्वदेवतात्मा भवात, क द्वेत्युच्ते, प्रणुवातेरितो उन्पवायुना प्रेरितोऽशुधारय दव श्रंशून धारयतौत्यंशुधार: अंभ्डधार एवांश्धारयः प्रदीप: । धर्ता च विधर्ता च विधारय दृतिवत् प्रयोगः। यो हैवंवित् स मवित्, विदा ज्ानेन मह वर्तत दति सवित् विद्वानित्यर्थः। म द्वैतवित् द्वैतं परापर

१८ मैत्रुपनिषत्। [६् छः प्रपाठक:]

सैकधामेतः स्यात् तदात्मकश्च। ये बिन्दव दवाभ्युच्च- रन्त्यजसर विद्युदिवाभ्रार्चिषः परमे व्योमन्। ते डचिषो वै यशस आशयवशाज्जटाभिरूपा दव कष्ण- वर्त्मनः॥ ३५ ॥

ब्रह्मभेदं वेत्तौति द्वैतवित्। यद्वा जौवानां द्वैतं भेइतत्त्वं वेत्तौति द्वैतवित्। स विद्वानेकधाम एकं मुख्यं धाम दृतः प्राप्तः स्ात् भवेत्। यस्य धाम प्राप्नोति तदात्मकश्व तत्खरुपश्च भवेत् ब्रह्मेव क्रमेण स भवतौत्यर्थः। द्वेतवित्त्वं प्रपञ्चयतति, ये बिन्दव द्वेति। ये महासमुद्राद्विन्दव दव वायुद्ूता: परमात्मन: सकाशादविद्याकार्योद्ूता अ्रजस पुनः पुनर्जागरितादावभ्यु- च्चरन्ति पृथगुत्तिष्ठन्ति, तेऽर्चिषो वे दत्युत्तरेणन्वयः । पृथग्- भावावभासमाचांभ दृष्टान्तमुक्का पृथगभूतस्यैव सतः पृथक- परिच्छेदप्रतिभासे दृष्टान्तमाह, विद्युदिवाभ्रार्चिषः परमे व्योमन् दूति। परमे व्योम्नि महाकाशे यथाऽभ्रार्चिषोऽभ्रान्तर्गतस्या- खण्डस्यार्चिषो विद्युद् विद्युदाकारावभास:, तथा ते जौवा- त्मानो यशमः परमात्मनः, 'तस नाम महदभः' इति श्रुतेर्यप्ः परमात्मा, नस्य यदर्चिश्वैतन्यप्रकाशस्तस्य वे आश्रयवशाच्चैतन्या- भासखचितत्वात् तत्प्रतिबिम्बाधारत्ाद्वा रूपा विविक्रा जौवा दति व्यपदिश्यन्त दवति योज्यं। यथा कृष्णवर्त्मनोऽग्रेरभिरूपा जटा ज्वाला स्ुलिङ्गा: प्रकाशश्रय-

६ छः प्रपाठक:] टोपिकामि:

द्े वाव खल्वेते ब्रह्मज्योतिषा रूपके शान्तमेकं समृद्ञ्वैकमथ यच्छान्तं तस्याधारं खमथ यत् समत्- मिदं तस्यान्नं तम्मान्मन्त्रौषधाज्या मिषपुगेडाशस्था-

॥ ३ ५ ॥

. वाव अतोदाहरन्ति" दवति ब्रह्मज्योतिषो ब्रह्मात्मकम्य चित्प्रकाशस्य दे वाव खल्न रूपके जापके, एक ान्तं ममृदू चेकं। ते एवाश्रयभेदनिर्देशेन विभन्रते। अ्रथ तयोर्मष्य यच्कान्त तम्य खमाकार्शं आधारमाश्रय: कैरं क्वान्दम, स्वे व्याप्य व्यव- स्थितोऽखवणडप्रकाशः । ग्रान्तं रूपकमौश्वरम्याभोक्ः सरूपज्ञापक- मित्यर्थः । त्रथ यत् मम्द्धू तम्यदमन्रमाधार दत्यनुवतते, अ्रन्न भोकलवेन व्यवस्थितं ब्रहाजोतिस्तस्य जौवचज्ञापकं, भोक्रा जौव दूत्यर्थः । तथा च मन्त्रः 'द्वा सुपर्णा मयुजा सख्वाया ममान वृक्तं परिषखजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्व्त्त्यनश्रत्नन्यो अभिचाकशैति' (कगृ० मं० सन , ६४। दति। विभाग- निर्देशप्रयोजनमाह, तस्ादिति। यम्मादेवं ब्रह्मे जौवेश्वररूपेश

विर्भिरन्तर्वैद्यां वेताविदितायां ग्द्योक्ायामपि खण्डिलादि-

यञ् पान्तमिति लिखितपूर्व मक्ति

१६० मैन्युपनिषत्। [६ छः प्रयाठक:]

स्यमाहवनौयमिति मत्वा तेजसः समद् पुशयलोक- विजित्यर्थायामृतत्वाय चानोदाइरन्ति। अ्र्म्निह्वोषं जुहुयात् स्वर्गकामो यमराज्यमग्निष्टोमेनाभिजर्यात*

रूपायां यष्टव्यमौश्वरात्मकब्रह्मयजनं कर्तव्यमित्यर्थः। श्रषध चरुधानादि, भ्रामिष पश्चङ्गावदानं, पुरोडाशो मन्त्रमंस्तुतः पिष्टपाकविशेषः। स्थालौपाकः स्मार्तंश्चरुः। आ्रादिशब्दात् पय:सोमादि ग्ह्यते। तथा जौवरूपब्रह्मयजनमपि कार्य- मित्यभिप्रेत्याह, आस्यवविष्टेरिति। अवशिष्टैरव्पानैश्च महाय- ज्ञाद्यवशिष्टैः खभोजनलेन पश्चाद्विहितैरिति वाऽनपानैरास्ति आम्ये यष्टव्यमिति पूर्वणान्वयः। यस्मिन्नास्येऽन्नपानाभ्यां जौव- रूपब्रह्मयजनं क्रियते तदासयमाहवनौयं मत्ा श्रास्यात्मके डस्म्िनाइवनौयेडगौ प्रत्ययूपाय वैश्वानरात्मने इविरिद हयते मयेति चिन्तयन भुन्जौतेत्यर्थः। किमर्थमेवं कार्यमिति तचाह, तेजम दवति। तेजो ज्ञानबलादिनिमित्तं प्रागलम्यं, तह्द्यर्थ- मास्याहवनौये यजनं, पुश्लोकस्य खर्गादेविजितिर्विजयस्तद- र्थाय तत्प्रयोजनाय श्तस्मरातयजनं कार्यमित्यर्थः। एतदेव श्रौतादिकर्म सकामस्य पुश्लोकजयहेतुरपि निष्कामस्य मोच्ष- हेतुर्भवति, अतो सुसुचुभिरपि यष्टव्यमित्यभिप्रेत्याइ, भ्रम्तताय चेति। कुतः प्रमाणत्। पुखलोकसाधनं कर्मेत्यवगतमित्यत आद्, ऋनोदाहरन्तौति। विधिवाक्यानि श्रयन्त दत्यर्थः।

• अभियजतीति मूले लिखिवं।

ई छः प्रयाठकः] दोपिकामाहता १६१

मेमराज्यमुक्थेम सर्यराज्यं षोडशिना स्वारज्यम-

वर्याधारस्नेश्योगाद्यथा दौपस्य संस्थितिः। अन्तर्याएडोपयोगादिमौ स्थितावात्मशुचौ तथा ॥8६।

नन्यव वाक्यानि पठत "अग्रिहोतं ० कतुनेति" इति। कमनामधेयानि। मर्वद्विर्यज्ञानामुपलक्षमं। अ्रग्रिष्टोमः मर्वमोमयागानां प्रथमो यज्: 'एष वे प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यदग्निष्ेमः इति प्रतेः। यमराज्यं यमाधिष्ठितः खर्गविशेषः। एवमेव मोमराज्य- मित्यादि योज्यं। खाराज्यमिन्द्राधिष्ठितो लोकविभेषः। एत-

मुपन्क्षणं। प्राजापत्य प्रजापतिनाधिष्ठितं म्यानं, तत् द्वादभ- रातप्रभतिमहस्त्रमवत्मरमंजान्तो यः क्रतुमसुदायः मत्रात्मकम्तेन जयतौत्यर्थः । एतेनाहौना प्रध्युक्र्का वेदितव्याः । "वत्याधार ० आरात्मश्डचौ तथा" दति। पर्वार्धः स्पष्टार्थः। अरन्तवे भव- मन्त्यमन्तरीय ब्रह्मापडान्तर्वर्ति व्य्टिभरौरं भ्रष्द ब्रझ्माएडस् अन्तरौयाणडे, तयोरुपयोगात् खोकारादिमी आ्रात्मा च शुचि- शम्मछच पुरुषादित्यौ तथा स्थितौ। वर्त्याधारससेइसमाप्रि पर्यन्त दौपस्थितिवत् पिण्ड़ब्रद्माण्डगतवामनाचयपर्यन्तं पुरुषादित्य- रपेष ब्रह्मव्योतिषो भेदेनावस्यानं भवतोत्यर्थः ॥ ३६॥

१६२ मैचपन्षित्। [६ छः प्रपाठक:]

तस्मादोमित्यमेननैतदु पा सौता परिमितं तेजस्तत् वेधाभिहितमग्रा आदित्ये प्रारेऽथैषा नाद्यनबहुमि- त्येषाय हुतमादित्य गमयत्यतो यो रसोऽसवत् स उद्गौथं वर्षति तेनेमे प्राणः प्रारोभ्यः प्रजा इत्यनोदा- इरन्ति यद्वविरमौ हयते तदादित्यं गमर्यात तत्

ददानौं यथोक्ानि कर्माशि प्रणवोपवृंहितान्यनुष्ठेयानि कर्मसाङुएायेति विधानपूर्वक तादृगनुष्ठितकर्ममाहात्य प्रपञ्चयति "तस्ादोम् • प्रजा:" द्वति। यस्मादुक्ानि कर्माएभौष्ट- फलदानि तस्मात् तेषां वौर्यवत्तरतायोमित्यनेन मन्त्रेण बादा- वुच्चारितेनेतत् कर्मजातमुपासौत तात्पर्येणानुतिष्ठेदित्यर्थः । तथा चाह भगवान्, 'तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपः क्रियाः । प्रवर्तन्ने विधानोक्ा: सततं ब्रह्मवादिनां'। दूति। यतोऽपरिमितं तेजोऽस्येति श्ेषः । अस्योङ्कारख तेजः प्रभावो इनवधौत्यर्थः । ब्रह्मरूपत्वात् तस्येनि भावः। तत् तेजस्व्रेधाडभि- हितं अभितो हितं निहितं कथितमिति वा। श्रग्रौ होमाद्या- धारतया कर्मनिर्वतके, आदित्ये देवतात्मनि, प्राण च कर्मफल- भोकरि यजमाने चेति वेधा विद्वितमित्यर्थः। एतत्कथनोप- योगमाहाडथेषेति। अथैवं सति एषा प्ास्त्रसिद्धा नाडी द्वाररूपा अन्नं बड्लयतौत्यन्बङ्ः, प्रथमार्थ द्वितौया, दृत्येवंविघेषा

BIBLIOTHECA INDICA

WORK No. 42

MAITRI OR MAITRAYANIYA UPANISHAD

TEXT WITH COMMENTARY AND ENGLISH TRANSLATION OF TEXT

मैत्र्युपनिषत्।

THE MAITRI

OR

MAITRĀYANĪYA UPANISHAD

WITH IHL

COMMENTARY OF RĀMATIRTHA

EDITED WITH AN EMGLINH TRANSL ATION BY

E. B. COWELL. M A., Professor of Sanakrit in the T nivermty of ( ambridge

RE-ISSUE

PRINTED AT THE BAPTIST MISSION PRESS PUBLISHED BY THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL

CALCUTTA 1935

मैत्र्युपनिषत्

इ, बि, कौएलनाम्रेयं साहेबेन विशोधिता।

कलिकाता नगयीं

व्याष्टिष्ट मिशनन चन्न्रे सुट्रिता।

पाकाब्दा: १८०

इं. १६३५ ।

NOTE.

The Maitri Upanishad as edite I and transtated by Prof Cowell in the Bibliothera Indma appear- to have been pabhshed m three fascicles in the years 1962. 1s63 and 1970 The edition has been long ont of print, and towards 1913 the ique ot a second edition was undertaken by MM Satr Chandra Vidyā. bhū ana, the then Philological Seeretary to the Asiatie Soriety of Bengal. The first fascicle of this reprint was publwhed in 1913 and the second in 1919. Then the death of MM. Satis Chandra Vidyābhūsana in 1920 intervened and for the time being further progress laped. A few years ago the work was taken up again with a view to a speedy completion. MM. Kamalakrena Smrtitīrtha was entrusted with the reprint of the remaining portion of the Sanskrit text whilst the under-igned began the reprint of the English translation. During the progress of the work MM. Kamalakr-na Smrtitirtha died af-o. The entire remaining work was then placed in the hands of Dr. B. Ch. Chhabra, who has now terminated the work. There is some obscurity as to the dates of issue of the tir-t edition. A few copies of what appears to he the third fa ciele evist in paper covers different'y belonging to fasriele I 1962, and fascicle II. 1863, whereas there are also copies of the w hole work complete with the date 1970. Pre-umably, the first edition was actually published in three fascicle as indieated above in 1862. 1>63 and 1970. of which a certain number of copies may have been put together and is-ued as a complete volume with a separate title page, and perhaps with a separate serial number, but no reliable copies of the separate fascirle- of this old edition urvive in the Society's archives to give certainty. Old surplus covers of the first two fascicles may have been used for the third fasciele. The title pages of the reprints of the first two fascicles by MV. Satis Chandra Vidyabhusana state that the second edition

IT* Note.

has been "revised" by him. This indication rather signifies "reprinted under the supervision or care of", a "revision" of the proofs but not of the text. Independent revision on the basis of new manuscripts was apparently not undertaken. Consequently the title of the new edition describes it as a re-issue which represents the ascertained facts more accurately. For the benefit of such students as are not concerned with the Sanskrit text, a separate edition has been prepared of the English translation alone which has been issued as number 1521 of this series.

CALCUTTA, JOHAN VAN MANEN, 1, PARK STREET, General Secretary, March, 1935. Asiatic Society of Bengal.

PREFACE.

THE Maitri or Maitrayaniya U'panishad belong- to the Maitra- yanīya Šākhā of the Blark Yajur Veda It appear- to have originally formed a part of a lost Brahmana belonging to that Śakhā, just as the Brihad Åranyaka romes at the end of the Satapatha Brāhmaņa. The preceding karma kānda. according to the Commentator, consisted of four parts which described the various ceremonial rites: and the U'panishad was the fit- ting conclusion by which the initiated devotee i- led from cere- monial to spiritual worship. Its main subject is a dialogue said to have been held bet ween King Brihadratha and the -age Sakavanya, who relates the divine science of Brahman as it had been delivered to him by the -age Maitri or Maitreya, the son of Mitra. In the seyuel of the discourse he relates a dialogue held in olden time between the deities called the Valakhilyas and the Prajapati Kratu. This inserted dialogue would seem to have originally ended with the fourth chapter. but in the present recension it is continued to the 29th section of the sixth chapter. Maitri's onn discourse end- in the 30th ection of the -ame chapter; but the Upanishad it elf continue the subject in a very -imilar manner to the end of the seventh chapter. We learn from the Commentator that the sixth and seventh chapters were consi- dered to be Khila or supplementary; and he warns hi- reader not to expect the same strict connection between their various sections, which had been found in the earlier chapter -. Even the earlier portion of the Upanishad must be as igned to a late period; and the latter portion must be comparatively modern, is we may judge from the Vaishnava quntations which are sometimes introduced (as e.g. vi. 13. 23) ( iii )

iv Preface.

The proper title of the Upanishad is doubtful. The two MSS., which I used in Calcutta for this edition, do not give the original text separately from the commentary, but insert it in detached portions which were carefully distinguished by red pigment; and consequently thev have no separate colophon for the text: and in the colophons to the Commentary they vary (with M.) between martryu prnishad-F pila and maitrisakho- panishad-dīpika. The Poonah MS. (C) calls it the Maitrāya- nīya-śākhopanishad, and similarly Baron von Eckstein's trans- cript (E.) gives the name in its closing colophon as Maitrāyanī- yopanishad. Vidyāraņya in his Sarvopanishad-arthānubhūti- prakasa gives the name as the Maiiravanivopanishad. and in śll. 55, 150, he speaks of Maitra as the śākhā-pravartaka. It is quoted as the Maitreyopanishad mn the Sankhyapravachana- bhashya, p 46, with a reference apparently to iii 2 and vi. 10 I have doubtingly written the name as the Maitri Upanishad; Professor Weber (Ind Stud. x 233) prefers Maitri Upanishad .* The great peculiarity of this Upani-had consists in its frequent reference to older works; thus we find in the earlier portion (ch. i .- v.) seven definite quotations introduced by the formulæ anyatrāpyuktam or ityevam hyaha; these occur respectively in pp. 31, 32; 46; 48. 49, 53, 55, 56; 59. The first is taken from the Brihad Aranyaka Upanishad v. 9, but the others I have not been able to identify. The later portion (chh. vi., vii.) bristles everywhere with these quotations, always intro- duced by one or other of the same formulæ; but most of them come from unknown sources. I have noticed that the Chhān- dogya Up. is quoted in vi. 4., the Katha Up. in vi. 4, vı. 30, vii. 9, the Praśna Up. in vi. 5 and vi. 8 (but not as a direct quotation in the latter); the Taittirīva Up. in vi. 11, 12; the Īśā Up. in vi. 9, the Amrita Vindu Up. in vi. 22, 34 (cf. the transl given in Ind. Stud. 11. 60-62, śl. 1. 2. 4. 5. 17), and

• In the extract from the Muktıka Upanishad, given by Mr. W. Elliot in the B. A. S. Journal, 1851, p. 613, ıt is written Maitrāyanī and Maitra- yani, but it is placed among the Upanishads of the Sama Veda.

Prefaer

Manu (iii. 76) in vi. 37. But the great majority of the quota- tions* remain unidentified. The Nanskrit text was all printed mn India hefore I left that country ; but the pubhcat on has been delayed since my return to England in order that the concluding portion might be accompanied by the Enghsh translation The printed text wa- based on a collation of two MSS. containing the orginal and commentary.t These were (1.) A., an old and very correet MA belonging to the library of the Asiatic boriety of Bengal and (2 ) B., a less correet and modern MS procured by Professor Grtfith from Benares. The two MSS. never differ except mn errors of transcription, and must have come from a common -ource. I sub equently procured from Poonah, through Professor Haug, a copy of a MS. containing the five firxt books without the Commentary (('.), the variants of which I subjoin in a list of various readings which follows this prefare.t Since my return to England I have also partially collated the MS. of the text and commentary (M.) which once belonged to Sir W. Jones, and is now in the British Museum. It ronsists of two volumes (Nos. 14767, 14768), copied in the Sāka year 1715. Śankara's commentary on the Taittiriya Upanishad is bound up with it in the second volume; hence, as Ramatirtha's name is nowhere mentioned, Sir W. Jones in & note erroneously attributed the comm. on the present Upanishad to the vame

• The śl. quoted in page 185 may be a corrupted version of Chühkă Up. 1; see Ind. Stud. ix. 11. t Rämatirtha's commentary is full of interest, as he had a thorough acquaintance with the Upanishad hiterature, but he seems to be a modern writer. An author of the golden age of Hmdu commentators would, for instance, hardly have used the formn rajyaathemne (p. 3, 1. 6), as sthura is not included in the pnthwadigana, see Siddh. Kaumudi, i. 703 ; xtheman does however occur in the poetical Sankara-vijaya (1 9), ascribed to Mādhavšchārya. * I may here add that this MS inserts at the commencement the following formula of benedietion (cf. Satap. Brahm. i. 9. 1. 26, 27). Tachchhamyor avrinīmahe, gātum yajnāya gātum yajnapataye, danī swastır astu nah, swastir manushebhyah. Crdhwam jigātu bheshajam, sam no astu dvipade, sam chatushpade. Om santih sinth sāntih.

v1 Preface.

author. Unfortunately it is a very bad MS., full of omissions and errors of transcription, but I have collated all the text and parts of the Commentary, and have found it of some service in several corrupt passages. These variants are also given in the above mentioned list. As I obtained the help of these MSS. too late for my collation,-the former after the printing of the five first chapters, the latter after the printing of the whole work,-I must beg to call particular attention to the subjoined list of errata, where I have corrected several errors into which I had been led in Calcutta by the corrupt text of the only two MSS. then available. Professor Weber in his Indische Studien, vol. ii., p. 395, men- tions a transcript of a MS. of this Upanishad, which he had received from Baron von Eckstein, and gives some extracts from it, which are alluded to in my note to the Sanskrit text, p. 10. He has kindly allowed me the sight of the transcript and I have compared it with my text. It only contains the five first chapters numbered as four, and is unfortunately very inaccurate, having been. as I conjecture, transcribed from a MS. in the Telugu character; and I have therefore only occa- sionally noticed its various readings in the subjoined list It often omits words and lines, and it also closes ch ii. with the pratipurusha of §. 5. and omits all that follows in pp. 25-39. In one respect however this MS. (E.) is of great interest, as it belongs to a different recension from our other MSS. and in some places its order differs widely from theirs. Thus after iv. 3. there follows as iv. 4 .. a passage from vi. 34. (in my edition pp. 177-180) beginning atreme ślokā bhavanti; yathā nirindhano vahnih &c. (in p. 179. 2, E. has akshayam like M., and in p. 179. 10 śeshas tu granthavistarah), down to mokshe (sic) nirvi- shayam smritam iti. Then follows, as iv. 5, what is given in the printed text as v. 1, 2 (pp. 69-76). (In p. 72, 1. 3, and p. 73, ll. 1, 2, 3, it reads prajāpatıs tasya proktā agryās tanavo Brahmā Rudro Vishņur iti; eva yo ha khalu vāvāsya rājaso 'nso 'sau sa yo 'yam Rudro, 'tha yo ha khalu vāvāsya sāttwiko, &c., which is a curious interpolation, as it refers to the passage in

Preface.

iv. 5, 6, which this MS. entirely omits.) It is very remarkahle that Vidyāranya in his Anubhūtiprakāća adopta the same order; thus iv. 3 ends in al. 129, and śl 130, 131, 132 give the substance of vi. 34, while the remaining ślokas, 133-147, give v. 1, 2. Anquetil du Perron gives a translation of this Upanishad in vol. i., pp. 294-374 (Oupnekhat Muri); his vermion generally seems to follow the text as printed in this edition, but it some- times apparently incorporates passages from a commentary or additions by the Persian translator. The text of the tenth adhyaya of Vidyāranya's Anubhūtipra- kāsa, which I have printed after the Upanishad, is edited from the two MSS. in the Sanskrit College Library of Calcutta. Vidyaranya nowhere recognises the sixth or seventh chapters except where he analyses the lines from vi. 34, as mentioned above.

Cambridge, Noo. 25, 1869.

ईछः प्रपाठक:] दोषिकासाडता।

सूर्यो रश्मिभिर्वषति तेनानं भवत्यबानूतानासुर्त्यात्त रित्वेवं घ्राइ। शभौ प्रास्ताइ्ति: सम्यगादित्यसुपतिष्ठते। आदित्य। ज्जायने दष्टिर्टष्टेरवं ततः प्रजाः ॥३७। अगि होवं बुहानो सोभवालं मिनज्यतः सम्मोह दित्वा न क्रोधान् सुन्वान: कामममिष्यायमानस्तत-

श्रगौ छतं इविरादित्यं गमवति, बतो इविष भादित्व प्रविट्ायो रसो रश्िरिंयाकतोऽसवत् य रय उद्गोषं चचा खात् तथा वर्षति, चचे: श्दं कुर्बन वर्षतीत्र्षः। तेन वर्षमेम वर्षचनिष्यचे नाबेनेत्येतत्, दमे प्रसिङ्धा: प्राषाः सिरा मवनौत्दन:। भा- शेभ्यः प्रथा: जौवद्धो हि बलवद्ध प्रथा भ्वन्त इत्नोऋडषें उदाइरन्ति, छदाइरयवाकां निमद्व्याखानं। एवं चि भाइ, मनुरपोति मेष:। 'बढे विश् मनुरबदत् तङ्गेवजं' इति श्रुत्येव मनो: प्रभंसनात् प्रायः शुतिरेव मनुवचनमिति मम्बते। यदाग्रौ प्रासाऊ्ति: सग्यमिति वचनं कचिच्काखान्तरगत- मेवेदं मनुना मिबद्मिति न मनुप्रशोतमनोऽनादिब्ड्रिया ्रुत्या कथमर्वामभाविस्ृतिवचनमुदाभ्िकत इति न पदाखदं। झोक छकार्थ.।३०। ददानों पृथिवो माईपत्य रत्वादिनोऋप्रकारेकाग्रिरोचं नुह्तः फखप्राप्तिं सोपखरामाह "अ्गिरोनं · ब्ेदा- 13

१६४ मैन्यपनिषत्। [ ६छः प्रयाठक:]

श्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं भिन्ददतःपरमाकाशमच हि सरसम्याग्रेयसात्विकानि मएडलानि भित्ा ततः शुद्ः सत्त्वान्तरस्थमचलममतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितं सर्वापरं धाम सत्यकामसर्वज्ञत्वसंयुत्तं स्वतन्त्रं चैतन्यं स्वे महिम्नि तिष्ठमानं पश्यत्यचोदाहरन्ति।

हरन्ति" दति। यथोत्तप्रकारमग्निहोचं जुकानः कालेन शुद्ापेतान्तःकरपः सन् लोभमयं जालं श्रेयोमार्गनिरोधक भिनत्ति विदारयति, अतोऽनन्तरं लोभमूलं मोहमविवेक- लक्षएं क्वित्वा विवेकेनोत्व्त्य क्रोधान क्रोधमयान भावान न सतुन्वानोऽस्तुन्वानो न प्रभंसन तान परित्यजन्निति यावत्। कामं मोचलक्षणमभिध्यायमानो मोच एव मे फलमस्वति मनसोलिखन्नित्यर्थः । ततः एवं सम्यग्विशुद्धऽन्तःकरण सति चतुर्जालं ब्रह्मकोशं चतुर्भिरन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयाखे- र्जालै: परिवेष्टितं ब्रह्मकोपं ब्रह्मएः परस्याच्कवादकं माथा- मयमानन्दमयाख्यं तस्मिन हि ब्रह्म निहितं श्रूयते (ते०उ०) 'यो वेद निहितं गुहायां वरमे व्योमन' 'ब्रह्म पुच्कं प्रतिष्ठा' दूति च। नं कोशं भिन्दत् साचिसात्यविवेकलच्न तत्त्वज्ञानेन भिन्द- दुन्मलयन प्रत्यगर्थमुद्धूरन्नित्यर्थः । अपरतःपरमाकाशं सच्कब्दवाच्य कारणोपाधिकं 'आकाशो वै नाम नामरूपयोनिर्वहिता ते यदन्तरा तङ्कह्म' दृत्युक्रलचएं (क्वान्दो ० अर ० ८) प्रविभेदिति शेषः ।

है षः प्रपाठक:] टोपिकार्माइता। १६५

रविमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हताशनः । तेजोमध्ये स्थितं सत्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतः ॥

अत्र हि आकाशे बह्मणि उपासनार्थ यानि सूर्यमोमायरौनां मण्डलानि सात्विकानि मत्वगुणात्मकानि कन्पितानि तानि भित्त्वा सूर्यादिदेवतादिकमखिविलं प्रपक्ष परे कारणे म्रहषि

उडद्धू: प्रत्यमात्ममाचतवा स्ितो विद्वान् सत्वान्तरनं गतमचल मित्याचयनेक- विशेषणोकपसचितं ब्रह्म पश्ति माचाद्यलभते मुच्यत दत्यर्थः। शत् सत्यकामसर्वरज्ञत्वमंयुक्कमति ब्रह्मविभेषवेन कारये ब्रह्मि प्रथमं प्रविश्व तनः कालेन शुद्ध ब्रह्म प्रविभ्तौति गम्यते, उपासनाप्रकरखात्। अत एव सर्वापरं धामेति विभ्रे- षणं। सर्वमपरं निकषटं यस्मात् तत् सर्वापरं धाम स्वानं करणमित्यर्थः । न चैवं सति चतुर्तालं ब्रह्मकोशं भिन्ददि- त्यनुपपत्नमिति शङ्मं, तस्य क्रमप्राप्यपरमसुत्तपेचलात्। प्राकृ कृतो हि विवेक: प्रारन्धप्रतिबन्धचये खफन करिब्यतौति मर्वमनवद्यं। अचोक्रेर्य उदाहरन्ति ऋषय इत्यर्थः। उदा- हरणं पठति "रविमष्ये • स्थितोऽच्युतः" । तेजोऽग्रिः । स्पष्टार्थमन्यत्। मण्डलभेद्क्रमेप ब्रह्मप्रवेभनमुदाहृत्य कोश- भेदनेन ब्रह्मदर्शनमुक्तमनूद्य तचाछदाइरसमाह "शरौर

१६६ मैन्यपनिषत्। [६ छः प्रपाठक:]

शरौरप्रादेशाङ्गष्ठमाचमणोर प्यख्यं ध्यात्वातः पर- मतां गच्छत्यच हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यचोदा- इरन्ति। अङ्गष्ठप्रादेशशरौरमाचं प्रदौपप्रतापवत्

ब्रह्मण नमः"दूति। शरौरे प्रादेशमाचपरिमितं हृदयं, तचा- द्रुष्ठमाचं कमलं, तदिदं भरौरप्रादेशाङ्रुष्ठमातमित्युच्यते।

प्यएवयं अतिसूत्न्मादपि सूत्मतरं दुर्लच्यं, एवंविधमात्मान ध्यात्वाऽतोऽनन्तरं चतुर्जालं ब्रह्मकोशं भिन्दत् परमतां पर- मात्मभावं गच्कति यथोपासित परमात्मानमनुभवतौत्यर्थः । अच हि परमात्मनि सर्व कामाः खमनोमान्मङ्कल्पसाधनाः समाहिता: स्थिताः 'सवे तद्च गत्वा बिन्दते' दति श्रुत्यन्त- रात्। दत्यचास्तिनक्तऽथे उदाहरन्ति। अ्रङ्रुष्ठपरिमितकमल-

व्यक्तमिति यावत्। प्रदोपप्रतापवत् प्रदोपभिखावत् द्विस्त्रिधा द्विस्त्रिप्रकारं मन्दमध्यमोत्तमप्रकारं तैलवर्त्यादितारतम्यवभात् प्रदौपप्रकाश तारतम्यवत् तङ्मह्मान्तर्यामित्वलक्षएमभिष्टयमानमभितः खूय- मानं प्रपस्ततयोपलभ्यमानं महो देवो महान् देवोऽ- खएडचिदात्मको सुवनान्याविवेष, यदेवंविधमात्मतत्त्वं तदेव ब्रह्म यच्चेद ब्रह्म तदेव महान देवो भुवनानि स्वावरजङ्गमादि-

डिस्व्रिधा हि। तद्रह्माभिष्ट्यमानं मडा देवो भुवना- न्याविवेभ। ओ्रम् नमो ब्रह्मखे नमः ॥३८॥ इति मैव्युपनिषदि षष्ठः प्रपाठकः ॥

जोवरूपेण्विवेत, नस्मरादातमव ब्रह्म ब्रद्मवात्मेत्यभेदेन व्यानं प्रस्तं तन् कर्तव्यमति भावः। नमो ब्रह्मणे नम इति शान्तिपाठो मङ्गलार्थः । ३८ ॥।

इति मेत्रौभाखोपनिषद्दौपिकायां वठ्ठः प्रपाठकः॥

१६८ मैत्रुपनिषत्। [७ मः प्रपाठक:]

अग्निर्गायनं विदद्रथन्तरं वसन्तः प्राणो नक्षनागि वसवः पुरस्तादुद्यन्ति त्पन्ति वर्षन्ति *स्तुवन्ति पुनर्वि- शन्त्यन्त विव रे रोक्षन्त्य चिन्त्योमूर्तो गभौरो गुप्तोनवद्यो घनो गहनो निर्गुगः शुद्धो भासवरो गुभुग भयो

सप्नमोऽप्ययं प्रपाठकः प्रकोर्णानेकोपदेभपरः। तचादितः सन्नभिरनुवाकैः सविताश्रयसुपासनं स्तन्त्नं सविस्तरं सफल- मात्मपर्यवसितसुपदिभति, अग्निर्गायचमित्यादिना। "अग्नि- र्गायतं ० अन्तरान्तरः" द्वति। अभिर्देवता, गायचं क्न्दः, चिवृित् सतोम:, रथन्तरं साम, वसन्त ऋतुः, प्रापाः प्राएनवृत्ति- रस:, नचचाएश्विन्यादौनि, वसवो देवगणविशेषः । एते सर्वे मूर्तिमन्तः सवितु: पुरस्तात् पुरोभागे उद्यन्ति, एतैः पुरो- भाग परिवृतः सविता ध्येय द्वति विवचितं। तापकाले एते तपन्ति, वर्षासु वर्षन्ति, तत्तदवसरे सवितारं स्तुवन्ति पुनरस्ं गध्कन्ति, सवितर्यन्तर्विभन्ति अ्थवा भोगकाले सविचाश्रित- ममतं भोकुमन्तर्विर्भन्ति सवितमण्डलमनुप्रविभन्ति। विवरेए द्वारेए किरणप्रवृत्तिमार्गेशोक्षन्ति भोज्यममृतमौच्षन्ते पश्न्ति। अ्रथवा विवरेण समयविशेषेण भोगप्रतौचां कुर्वन्तौत्यर्थः । एतद्पि अ्रग्न्यादीनां वृत्तान्तं ध्येयं वेदितव्यं। एवंविधैः पुरो- वर्तिभि: तूयमानं सावितं सरूपं ध्येयं निर्दिभति, अ्रचिन्त्य

• सवन्तोत्यत्तमपुस्तके सर्वत्र लिखितं, अधमे तु क्वचित् क्वचित् इउरोपीये च पुस्तके सर्वत्र सतुवन्तौति। सयमायमिति पाठान्तरं।

19 मः प्रपाठकः। दोमिकामाहना

श्रमानजो धोमाननिरदेश्यः सर्वसक सर्वस्यात्मा मर्वभुक सवस्येशानः मर्वस्यान्तरान्तरः॥१॥ इन्द्रस्विष्ठप् पञ्चद्शो दडड्रोष्मो व्यान: सोमो रुद्रा दक्षिसत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्त स्तुवन्ति पुन- विशन्त्यन्तर्विव रे खेक्षन््यनाद्यन्तोपरिमितोSपरि्छिन पर प्रयोज्यः भारकरः॥२॥

दत्यादिना। अमृर्त दति केदः अचिन्वो मनमोऽगोचर:, अमूतेपरिच्छ्रिन्न:, गभौरो दुरवगाङ: कर्मेन्द्रियागोच्तर द्रत्यर्थ:, गुप्नो ज्ञानेन्द्रियाविषयः अ्रनवद्यः घनोऽभेद्यः, गहनो दुर्विवेकः, निरगुणो रूपादिगुणरहितः शद्धो निर्लेप:, भाखरः मर्वावभामकभारूपः, गुखभुक चिमुषष- विकारसाची, विभेत्यस्मात् सर्वमिति भयः कालरूपः, श्रनि- वृत्तिरकार्यरूपः, यद्ा निर्वृत्तिः सर्वेसिङ्धिरुपः। प्रसिङ्धार्थ- मन्यत्। मघो मधवानिन्द्रः पूच्य दत्यर्थः । सर्वस्ान्तरो भोक्ा

दन्द्रस्त्रिष्टुबित्यादि समानं। "इन्द्रस्त्िष्ठुप् · भास्करः" दूति। अनादयन्त इत्यादि विभेषषानि सवितु: पर्ववद्माना- र्थानि यथाशब्दं विज्ञेयानि ॥२ ॥

२०० मैन्युपनिषत्। [७ मः प्रपाठक:]

मरुतो जगगी सप्तदशो वैरूपं वषा अपानः शुक्र आदित्याः पश्चादुद्यन्ति तर्पान्त वर्षन्ति स्तुर्वन्ति पुन- विशन्त्यन्तविवरेरोक्षन्ति तच्छान्तमशब्दमभयमशोक- मानन्दं तृप्तं स्थिरमचलममृतमच्युतं भ्रुवं विष्णु- संज्ञितं सर्वापरं धाम ॥ ३॥ विश्वे देवा अनुष्टवेकविंशो वैराजः शरत् समानो वरुः साध्या उत्तरत उर्द्यान्त तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्त्यन्त विवरेशेक्षन्त्यन्तःशुद्धः पूतः भून्यः शान्तो- Sप्राणे निरात्मानन्तः।। ४।। मित्रावरुणौ पङ्गिस्तिररावच्यस्त्रिंशौ शाक्कररवते हेमन्तशिशिरा उदानोडङ्विरसश्चन्द्रमा उर्द्धा उद्यन्ति तर्पन्ति वर्षन्ति स्तुरवन्ति पुनर्विशन्त्यन्तर्विवरेरो- क्षन्ति प्रशावासयं प्रगोतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं विशोकं ॥ ५ ॥

मरुतो जगतौत्यादि समानं। "मरुतो जगती ० परं धाम" दति ॥३॥ विश्वे देवा दत्यादि समानं। "विश्वे देवा ० आ्रात्मानन्तः" दूति॥ ४ ॥ मिचावरुणौ पङ्गिरित्यादि समानं। " मिनरावरुणौ विभोकं" दृति ॥५् ।

[9 मः प्रपाठक:] दोपिकासहता।

शनिराष्ट्रकेतू रगरक्षायक्षनरवइगश्र मेभादवोऽध- स्तादुर्द्यान्ति तर्पन्ति वर्षान्त सुर्वन्ति पुनर्विशक्यन्त- विवरेसेक्षन्ति यः प्रान्नो विधाणः सर्वान्तगेऽक्षरः शुद्धः पूतो भान्तः श्षान्तः शान्तः॥६।

रूपोऽस्येवान्नमिदं सर्वम्मिनाता इमाः प्रजा रष

एवं पस्चस दिचु क्रमेष ध्येथविभेषानुपिभ्याधोभाने ध्ययविभेधसुपदिभति "भनिराष्टकेत • चानः प्रान्तः" दति । विधरको विधारको वर्णाश्रममर्वादाया दत्यर्थः। भान्तो भासा युक्र: चान्तः चमावान्, तथा भ्ान्त इत्यर्थ: । ६ । एवमधिदैवं व्येयं सविस्तरसुपदिभ् तदनूद्य तस्ाध्यात्ां व्ययं सरूपसुपदिभ्नति "एष दि ० हिताय नमः" दति। योऽधिदेवतमादित्यमणडडले उपास्य उक्रः एष हि एव खल श्रात्माऽन्तषंदये इद्यस्याम् सून्म:, अगिरिव दौपत्िखेवेङ्मो दोप्यमान द्रत्येतत्। विश्व- रूप: सर्वरूपो वैश्वानरो भोक्रेति बावत्। अ्रतोऽम्येवान्तमिदं सरवं अविभेषेक सर्वप्राणिभिरद्यमानमिदमन्नमसैव वैशवानरा- त्मनोऽन्रमिति दृष्टिविधौवते। अ्रस्तिन् वैशानरात्मनि दमाः प्रमिद्धा: प्रजा: खावराद्या ओता वाश्रिता: पट द्रव 'तन्तु- जातमाश्रित्य सिता दत्यर्थः। सर्वात्मको वेश्वानरो भोत्रा *तन्तृतनमाश्रित्ेति भान्तलिखितं।

२०२ मैत्रपनिषत्। ७ मः प्रपाठक:]

आत्मापहतपाभा विजरो विम्ृत्युर्विशोकोऽविचिकित्सो- डविपाशः सत्यसङ्गल्पः सत्यकाम एष परमेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एष हि खल्वात्मेशनः शम्भुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर्विश्वस्तक हिरसयगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शास्ताऽच्युती विष्णुर्नारा-

तस्वैवेदं सर्वैरद्यमानं सर्वप्रकारमन्नमिति ध्यात्वा प्राप्तमन्नं भुञ्जानोऽन्नदोषैन लिप्यत दत्येतमथें सुचयन्ती आ्रत्मानं विभि- नष्टि, एष दूति। अरपहृतपाभा पुएपापलेपरडित दूत्यर्थः, पुष्टमप्यच पाप्देन ग्रह्यते तस्यापि पापवत् संसारबन्ध- हेतुल्वात् 'उभे ह्येवैष एते तरतत न सुक्ृतं न दुष्कृतं सर्वें पाभानोडतो निवर्तन्त' दवति च त्रुतेः । विजरो विम्दत्युरिति जरामृत्युधर्मकात् स्यूलदेहाद्विविच्यते। विशोक द्वति शोकादि- धर्मकादन्त:करणात्। विविधा चिकित्सा विचिकित्सा सह- जस् चुद्ाधेर्निवर्तनं, सा यस्यास्ति स विचिकित्सोऽन्नोपषन्ध जीवन: प्राणः, तस्मादन्योऽयमात्मा अ्रविचिकित्मः, अ्रत एवाच शाखान्तरेऽविजिघत्स दति पद्यते। खादितुमिच्छा जिघत्ा तया रहिनोऽविजिघत्स द्वत्यर्थः । अ्रविपाश दूति वर्णव्यत्यये- नापिपासः पिपासारहित पिपासाधर्मकात् प्राणादन्य द्त्यर्थः । स्यलसृत्तदे होपाधिनिषेध तहदोषानास्कन्दितलात् सत्य- सङ्गल्पः सत्या अ्रवितथा: सङ्गल्पा यस्य मः, अ्रत एव सत्य-

9 मः प्रपाठक:] दोपिकासहिता

यणो यश्चषोऽमौ यञ्चायं हृदये वख्ञासा शादित्य स रष एकस्तसमै ते विश्वरूपाय सत्ये नभस हिताय नमः ॥9

काम: काम्यन्त दति कामा: मत्या यथामङत्पमवभ्वभ्भाविनो यम्य मत्यकामः। यत एवमयसुपाधेरुद्तोऽन एष एव परमेश्वर एव भूताधिपतिर्भूतानां खामो छष भृतपास: पालयिता यत एष सेतुर्जगनर्यादोत्तसको वतो विधरणो विधारको वर्णा्रमादिधर्मान्ां तट्वेदूनास्जेति श्रेषः । ददानो- मुकगुषमात्मानं सतौति, एष हि खल्यात्मेन्नानो व चक्रः म एव प्रम्वादिपब्दवाच्यो नान्य इत्यर्थः । उक्रयोरध्यात्म्ाधि वास्तवं रूप- मुपदिभत्यइङ्गहल्ाय

यखायं इदये प्रत्यङ पुरुषः, यस्ासवादित्ये परोकष: म शदि- न्यस्ः एष हदयखस एक एव नानयोर्वस्तुतत्वे भेदोऽस्तोव्यर्थः ।

त दति। सत्ये नभसि ब्रह्माकारमे हिताय निद्धिताथ सखरूपे स्थितायेत्यर्थः ॥ 5। तदेव श्रेयोऽर्थिनासुपादय साधननातं सोपस्कर सफस- मनेकधोपदिशेदानों श्रेयोमार्गविातकं परिहरणौय सम्यग

२०४ मैन्युपनिषत्। [७ मः प्रपाठक.]

अधेदानों ज्ञानोपसर्गा राजन्मोइ्तजालस्यैष वै योनिर्यदस्वग्यैः सह स्वर्ग्यस्यैष वाव्ये पुरस्तादुक्तऽप्यध :- स्तम्बेनाश्विष्यन्त्यथ ये चान्येह नित्यप्रमुदिता नित्य- प्रवसिता नित्ययाचनका नित्य शिल्पोपजौविनोऽथ

व्युत्पाद्यति “अथेदानीं • विद्यान्तरन्तु यत्" दूति। अ्रथो-

प्राप्ते ज्ञानोपसर्गाः ज्ञानोत्पत्तिविघातका हेतवः प्रस्तूयन्त दूति प्रेषः। राजन्निति सम्बोधन प्रदर्शनार्थमयसुपदेशप्रकार एवाख्ायिकायाः पुरा समापनात्। के ते जानोपसर्गा दत्याकाङ्कयां यन्मोहजालं वस्तुतत्त्वाविवेकनिबन्धनमित्युत्तर पूरणैयं। पुनः कुतो मोहजालप्रसर द्वत्याकाङ्कायामाह, मोहजालसेष वत्यमाफो वे प्रसिद्धो योनिः प्रसरणस्थान। कोडसौ यद्खग्यैः खर्गानरहैर्नास्तिकादिभि: सह खवर्ग्यस्य खर्गा र्ईस्व वैदिकस्य संसर्ग द्ृत्यथ्याहारः । पुनरेष द्वति पूर्वोक्तस्ये- वाकर्षणामन्वयस्पष्टोकरणार्थ। तब निदर्भन लुप्नोपमाव्यच्नक- माह, वाय्य दति। वाटौमहतौति वाय्यो महाणाखाम्रपन सादि:, तस्तिन् पुरम्तात् पुर.स्थितलवेन केनचिदाप्निनोक्रेडपि तमनादृत्याधःस्म्बन चुट्रण तणमलाकया स्तम्वप्रभव क्वायाफलादिक बञ मन्यन्ते दत्यर्थः । एष दृष्टान्तो मोहस्येत्येष पदसेहैव वाच्कय। त्रथ पुनर्व च येऽपन्ये दृह-

9 मः प्रपाठक:] दोपिकासाइता।

ये चान्ये ह पुरयाचका अयाज्ययाजकाः ऋूद्रशिष्या: भूद्राथ् शास्त्रविद्ांसोथ ये चान्ये इ चाटजटनटभट- प्रव्रजितरङ्गावतारिखो राञकर्मसि पतिताद्योऽय से

पुरस्कृत्य शमयाम इत्येवं ब्रुवासा अथ ये चान्येड रखा

लोके नित्यप्रसुदिता षिकेरेव लामे: सदा मन्तुष्टाः वे नित्यप्रवमिता: मदा परग्रेव्या: नित्यवाचनका: मदा दोना. नित्यं त्िन्पोपजौविनः कारुकर्मेकौशलेन जीवनमिरता दत्यर्षः। अथ ये चान्ये ह पुरयाचका नगरभिच्षवः ये चायाव्यान याजनानर्शन् याजवन्ति तेऽयाव्ययाजकाः, ये चान्ये शृद्र- प्िष्या: शद्राटू यां कामपि विद्यां सटहोनवन्तो ब्राह्मणाटयमने शूद्रशिय्या:, ये च शृद्रा: प्ाम्त्रं श्रुतिक्मृतिपुराजल विदृन्ति पर्ठानन्ति पाठयन्ति वा ते भाष्तविद्ांसः । अ्च ये चान्ये ह चाटा: पिशना: जटा नपरिच्छ्रिषामभ्यवटनपरा:, नटा नर्तनोपजौवना, भटा बोधापर्करा वा, प्रब्रजिताः कार्प- टिका भिच्वो भिनुवेषधारकाः रङ्गावतारिणोडनेकवेष- भाषाविशेषेनाटकनाव्यजीविनः, राजकर्मकि राच्चे ये नियुत्रा दत्यध्याहार:, राष्ट्रसंरचये चोरभासनादावधिक्वता इत्यर्थः। ये च पतिता महापातकछ्कनो रादट्राविःसारिता: खिता वा, आदिपदादभिशनस्ा सच्न्ते। श्रथ वे चान्ये इ यचेति,

२०६ मैन्पनिषत्। [9 मः प्रपाठक:]

कषायकुए्डलिन: कापालिनाऽथ ये चान्ये ह टथा- तर्कदष्टान्तकुहकेन्द्रजा लैवेदिकेषु परिस्थातुमिच्छन्ति तैः सह न संवसेत् प्राकाश्यभूता वै ते तस्करा तस्वर्ग्या इत्येवं ह्याह। नैरात्यवादकुह कैर्मिथ्यादष्टान्तहेतुभिः। भाम्यन् लोको न जानाति वेदविद्यान्तरन्तु यत्॥८॥

चहादौनामिति कर्मणि षष्ठी। अथ पुरस्कृत्य धनाढिकं सजोवनमुद्दिम्य ये यचादौन् प्रापिपौडकान प्रमयाम उच्चा- टनादिभिर्निवारयाम द्वत्येवं ब्रुवाणा मन्त्रयन्त्रपरा द्वत्यर्थः । अ्रथ ये चान्ये वृथा मिथ्या कषायवासमः कुण्डलिनः श्रङ्गादि- प्रकलकृतकुण्ड लधारिण: कापालिन: कपालभिच्षवः । अथ ये चान्ये वृथातकेोनुग्राह्यप्रबलप्रमाएशून्यः खबुद्धि- कल्पितः दृष्टान्तः प्रायोदृष्टस्योदाहरणं क्वच्दृष्टस वोदा- हरएं दृष्टान्तः, कुहकं क्वलग्रहः प्रतारणं वा, दन्द्रजालं प्रत्य- चतो मिथ्यार्थप्रदर्शनं। एतैर्द्वारय वैदिकेषु वेदोक्रमार्गेक- निरतेषु परिस्थातुं परिपन्थितया स्थातुमिच्कन्ति तैः सह न संवसेत्, ये च पूर्वोक्रास्तेन्न न सह संवसेदित्यर्थः । तन्र हेतु- माह, ते वे निश्चितं प्राकाश्यभूता अपरोचा एव तस्करा- शोरा: परवित्तापहारिण: प्रमिद्धाः यावन्त उक्रास्ते श्रखर्ग्या यतः, अतो वैदिकानभिभूय ज्ञानमार्गमवरुन्वते दति वेदिकै- र्वदोकपुरुषार्थार्थिभिस्तत्मङ्गस्त्याज्य दत्यर्थः, द्ृत्येवं ह्याह।

'9 मः प्रपाठक:] दोिकासहता।

टइस्पतिर्वे शुक्रो भृत्वेन्द्रस्याभयायासुरेभ्य क्षया- येमामविद्यामसृजत तया शिवमभिवमित्यह्मन्य शिवं शिविति वेदादिशास्त्रहिंसकधर्माभिध्यान- मस्विति वदन्त्यतो नैनामभिधोयेतान्यथेषा वन्ध्येवैषा

नैरातयवाद: शृन्यचषिकविज्ञानाद्यात्मवादः । वेदविद्यान्तरमिति वेदं विद्यान्नरक्षेत्यर्थः ।८ ॥ दूटानों वेदविरोधिनां मार्गस प्रवृत्तिमृखमितिचायमाह "वृइस्पतिर्वे • द्ृत्येवं भ्राइ्" दति। हस्पतिर्वे प्रसिङ्धो देवपुरोहित: कदाचित् शक्रो भूला शुकरूपमाखायेमा मविद्यामसृजिति मम्बन्धः । किमर्थ इन्द्रस्याभयाय देमाया- सुरेभ्योडसुराणां चवाय नागराय, अ्रसुरान्मोद्वितेन्द्र रचितु- मित्यर्थः। याऽविद्या दृस्पतिना सष्ा तवा भ्रिवं परिखामे सुखकरमशिवमकत्वाएं दुःखमित्युद्दिभ्न्ति कथयन्ति नास्तिका दवति शेष:। अभिवमकस्यायं शिवममिति चोदिभन्तौत्यनु- वर्नते। तेषामभिप्रायमाह, वेदेति। बेदमृतिपुराकादि- रृपभास्त्रम्य हिसको यो धर्मः पावषडादिरुपस््याभिव्यानं पुनः पुनरनुसन्धानमस्तु लोकस्येति शेषः। दृति वदन्ति मुर्खा उपदिभन्ति। पतो नेनां विद्यां धर्मकसुकेरवेटिकैर्नास्तिकेख प्रसायमाष्णामभिधौयेत न पठेम भटणयाच्ेत्यर्थः। अतोऽन्यथा विपरीतेषा विद्या महतः श्रेयसो विघातिनी स्वरूप-

२६८ [७ मः प्रपाठकः

रतिमावं फलमस्या दृत्तच्युतस्येव नारभसौयेत्येवं ह्याह। दूरमेते विपरौते विषची अविद्या या च विद्येति जाता। विद्याभौप्सितं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्ते।

तोऽपि वन्ध्येवेषा निष्फला। यतो रतिमाचं तात्कालिकं फलमस्या न भाविशुभफलमस्तीत्यर्थः । वृत्तं पारम्पर्यक्रमा- गत आरचारस्तस्मात् चुतस् भ्रष्टस्य ययेह परत्र वा न सुखं

निरतस्याधि दूह शिष्टेः परित्यागात् परत्र च नरकगति- त्वाच्च नारभ्भणोयैषा बार्हस्पत्या विद्या द्वत्येवमस्िनर्थ ह्याह विद्याविद्ययोर्विरोधं कठश्रुतिरित्यर्थः। "दूरमेते • लोलु- पन्ते" दवति। या चाविद्या या च विद्या दवति ज्ञाता निख्चिता पण्डितैरेते विद्याविद्ये दूरमत्यन्तं विपरीते विरुद्ूखभावे विरुद्धविषयत्वात् स्थितिगतिप्रत्ययाविवेत्यर्थः । न केवलं खरूपतो विषयमेदादेव विरुद्धू अपि तु फलभेदादपोत्याह विषूचौ विषूच्यौ विख्वञ्ञनाद्विषूच्यौ नानागती विरुद्धफले दत्यर्थः । एतं विद्याविद्ययोः खभावमभिधाय यमो नचिके- तमं प्रत्याह, विद्याभौपितमिति। विद्येवाभौिता यस स

[0 म: प्रपाठक:" दौपिकासहिता!

विद्यास्ाविद्याञ्च यस्तदेदोभयं सह। अविद्यया सृत्यं तौर्त्वा विद्ययामृतमस्रुते। अविद्यायामन्तवे वेध्वमानाः स्वयन्धौरा: पसिडतम्मन्घमानाः ।

विद्याभोपितम्तं नविवेतमं मचिवेतोनामान लामइ मृत् मन्दे जानामि यतस्ता तां वहवोऽयि मवा दत्ता: कामा विषया न लोलुपन्ते लां न सोपितवनः परात्मोपभोगवाञ्छापाटनेन श्रेयोमामांटिच्छेदं न हतवन्त दत्यर्थ.। विद्याविद्ययोर्भिन- फलत्वमाचे ईशवास्याध्यावम्ं मन्त्रमुदाहरनि "विद्यास्ा- विद्याज् · विद्ययासृतमश्रते" इति। विद्यां देवेश्वरातविषयां भावनां, अविद्यां तद्विपरीतां कर्मनिष्ठालचमा च, यसदुभवं महं समुच्चित्य वेद व्यवधानाव्यवधानाभ्वामविद्याविद्ये एकम पर्यवसिते अतः क्रमेणेकपुरषेदानुष्टेवे इति वो बेद उपासते तत्यरो भवति सोडधिया कर्मनिश्ठया मृत्युं विद्योत्यत्तिप्रति बन्धकं पापं तौव्वडतिक्रम्य विद्यया श्रोपनिषदवाउमतत मोचषमश्नुते प्राप्तोति इाति मन्नाचरयोजना। तथा पाविद्या- 5पि वेदविद्िता विद्योपयोगिनो चेत् तदोपादेयाऽपौत्यचोदा- हरयायुक्का तद्विपरोता तु हेवैव, तामसुसतोऽनर्थपरम्परावा अ्रविच्छेद ए्व स्वादित्यमतित्रय उदाइरयमाह "अविद्याया- मन्तरे · यथान्धाः" दृति। अ्रविद्या प्ात्मतत्वस्परयप्रति- बन्धात्मिका तद्विपरीतार्थमामोचौन्यावभासिनी प, तखा- 14

२१० मैन्पनिषत्। [७ मः प्रपाठकः]

दन्द्रम्यमाणा: परियन्ति मूढा अन्धेनैव नौयमाना यथान्धाः ॥ ६।।

मन्तरेऽ्यन्तरे तममौव भुजङ्गतत्त्वावरणे रञलावभासनिमित्ते वर्तमाना ये ते मूढा द्वति योजना। मोहव्याप्ताः सद- सद्विवेकशून्याः ते कि परियन्ति मंसारमण्डले परिभ्रमन्ति, नैषां श्रेयःप्राथ्ाभास्तौत्यथः । किंलकणस्त दति तान विभि- नष्टि, वेष्माना: पुत्रपशधनचेत्रादितष्णापाप्प्तैः संवेक- माना:। अ्रनेन तेषां मसारपरिभ्रमणविच्छेदे कारणमुक्तं। तथा च श्रुत्यन्तरं 'कामान् यः कामयते मन्यमान: स कामभि- र्जायते तन्न तच' दूति। ख्यन्धौरा: पणडितमन्यमाना दूति विभेषणन्तरं। वयमेव धौरा धौमन्तो विवेकिन: श्रास्त्र- कुशला दत्यात्मानं पण्डितं मन्यमाना नतु सम्यक पण्डितास्ते । अ्रनेन तेषां सत्सङ्गदौलम् दर्षितं। पुनस्तान् विभिनष्टि, दन्द्रम्य- माण: कुटिलामनेकरूपां गति गच्छन्तः, जरामरण रोगादिदुःखप्नतेरुपद्रयमाण दति वा, अ्रनेन तेषां पुएमार्ग- प्रतृत्त्यभाव: सूचितः। तेषां मार्गप्रदर्शका अपि तादृभा एवेत्यभिप्रेत्य दृष्टान्तमाह, अ्रन्वेनैवेति। एकेनाग्रयायिना- डन्धेन नौथमाना देशाददशान्तरं प्रत्याक्तय्यमाण यथा बहवो- 5न्येडन्धा: पुरोडन्धेन सह कूपकए्टकादिषु पतन्तो महान्तमनथं प्राप्ुवन्त्येवं वेदविरुद्धूविद्वन्मन्यप्रदर्शितमार्गगा अपि तेमेव सह्ह निरयप्राये मंसारे पतन्तोत्यर्थः ॥८॥

9 मः प्रपाठक: दोषिकार्महिता

देवासुर इ वै य आत्मकामा ब्रह्मसोऽन्तिक प्रयाता- स्तम्मै नमस्कृत्वाचुर्भगवन वयमात्मकामाः स त्वं नो ब्रद्दोत्यतश्चिरं ध्यात्वाSमन्यतान्यतात्मानो वै तेऽसुग अमोऽन्यतममेतेषामुत्तं तदिमे मूढा उपजोवक्यभि-

ददानों वेदेकविषये मर्व भिष्टमनोपरोधनारयेतिहासमव तार्यति "टेवासुरा ह वे स्यादिति" दनि। देवास् असुगसू दंवासुरा: ह वं दृत्यतिह्यार्था निपाती, ये बभृवुः पृत्र देवाख्चासुरास्त ते आरत्मकामा प्रात्मज्ञानकामाः मन्तो ब्रह्मगः खपितु: प्रजापतेर्तकं समौप प्रयाताः, नम ब्रह्मण नमस्कृत्वा ऊचुर्ह भगवन् वयं ह्यात्मकामाम्वामुपमत्ताः म लमम् डमनेोउस्मम्यं ब्रृहि आात्मनत्त्वमिति प्रषःदत्युचररिति मम्बन्ध'। प्रतो यत आ्त्मत्वं न महमा वक्रमुचिनमर्ताख्तरं ध्यात्ा विचार्यामन्यत तत्कालोचितं वत्रव्यं विजजी कि अ्रन्यतात्मानो वे तेडसुरा: प्रमिद्धा प्रसुरा अ्न्यतात्मानोऽन्यतायामन्यत भेदवति देहादावात्ममतय दत्यर्थः । अ्रयतात्मान दति क्कचित् पाठ: सुगमः । तथा च देहानमवादं प्रत्त्य ्ान्दोग्ये श्रयते असुराणं ह्यषोपनिषत्' दति। अनःपरं श्रतिवचन। यतो दृढं भेददृष्टयोऽसुरा अतोऽन्यतमं देवेभ्य उक्रादत्यन्तमन्यदेतेषा मसुराणमात्मत्त्वं प्रजापतिनोक्रकमित्यर्थः । यर्द्यपपि प्रजा पतिना देवानामसुराणां च साधारणमेवात्मतत्त्वमुत्तत तर्थाप

२१२ मैथ्युपनिषत्। [७ मः प्रपाठक'

यद्ेदेषूत्तं तद्िद्वांस उपजौर्वन्ति तस्माड्राह्मणो नावैदिकमधौयौतायमर्थः स्यादिति ॥ १०॥

पतिनोक्कमिति मन्यमानेरिति भावः। तत् आ्रसुरमात्म- तत्त्वमिमे प्रत्यचा दूदानौन्तना अपि मूढा अ्रविवेकिन उप जौवन्ति आदरेण गहौता तिर्ष्ठा्ति, अ्रभिष्वद्गिणोऽत्यासक्ता- म्तत्यग: मन्त दुत्यर्थः। ते किंलक्षणस्तर्याभिघातिनः तौर्यते डनयेति तरिः ससारसागरातिक्रमणमाधनमात्मतत्त्वज्ञान, तसां माधनत्वेन भवति दति वेदभरास्त्र तयें, तम्याभिहननशौलाः वद्मार्गविदूषका दत्यर्थः। अनृताभिगमिनो ज्ञानादज्ञाना- द्वापि मृषावदनशौलाः। यतस्तेऽनृतमेव मत्यमिव पश्यन्ति मत्यमेव पश्यन्तौत्यथः । अररनृतस्य सत्यलेन दर्भने दृष्टान्तमाह, दन्द्रजालवदिति। यत एवं वेदविरुद्धः सम्प्रदाय आ्रसुर एवा- मत्यमूलश्चातो यद्वेदेव्वभिहितमुत्तं तत्सत्यं यथाथें तदुपादेय- मित्यर्थः। यद्वदेषूत्तं तदेव विद्वांसः सम्यकूपणिड़ता उप- जौवन्ति आदरेण गहन्ति, न हेतुवादपटुभिरभिहितमित्यर्थः । अनयाऽ5ख्यायिकयोपादेयमर्थमुपदिपति, तस्मादिति। ब्राह्मण- ग्रहणमुपलच्पं, न्ैवर्शिको न कदाप्यवैदिकं वेदविरुद्धूं वेदार्थ-

[०म: प्रपाठकः

उ्तद्वाव तत््वरूपं नभमः खेन्तर्भृतस्य यत परं तेजस्तचेधा भिहितमग्रा आदित्य प्राम एतद्ाव तत- स्वरूपं नभमः खेन्तर्भृनम्य यदोमित्येतदक्षर मनेनैव तदुड़भात्युदयत्युच्छमत्यजस्रं ब्रह्मधोयालम्वं वाचैवैतत

ज्ञानानुपायरूप पाम्तान्तराध्ययने दोंष सूचर्यात. अ्रयम्थंः स्थान। प्रय फन्न म्यादिति भयादिति वाक्यग्रषः।।70H यद्व टषूकर तत्मत्यमिति यदुक्र तत्र वद एव कर्थामन जिज्ञामायां तम्य तत्त्व वक्तसुत्तरोऽनुवाक प्रवर्नत एतढावेति। "एतदाव तन्रूप • परिमितं तेजः" दति। एतदावैतदेव तम्य वेदम्य स्वरप यन्नभमो ब्रह्माकाशम्य स हृटयसुषिर उन्तर्भृतम्य मध्य सिङ्धम्य, यत्परमलुप्यमान तंजः म्वांवभामकं सेतन्य- स्वरप तत्तजम्वधा प्राधान्यमाश्रियाभिष्ितमुक्तं प्र. श्रभर आदित्ये प्राणे च विभाव्यमानमित्यय तथा च यदर्ा- दयाकना बहिरवभामक तेजम्तटेव म्वेन्तर्भ्रतम्य नभम पर तेज स्तटेव च वदम्य स्वरूपमित्यक्र भवति। तटेवैवंल्क्षणं तेजः यदोमित्यत दक्षर प्रभिद्धर्मा्ति नदेतदाव सवेऽन्तर्भृतम्य नभमो रूपमभि- व्यक्त रूपान्तरमित्यथः। कुत एनदित्यन ब्राह अ्रनेनेति। एतत्

२१४ मैच्रपनिषत्। [७ मः प्रपाठक:]

रसे नर्भास प्रशाखयैवोत्कम्य स्कन्धात् स्कन्धमतुसर-

त्युन्नतबुध्रं भवति बौजस्येवोच्छनता वेदस्याद्यावस्ारूपं जायत दत्यर्थः । तत् उद्यति उद्गच्कति परद्गुर द्रवान्तर्नाद्रूपप्रण- वाकारं भवति, ततः क्रमेणोच्छूसत्युच्कास दूव दोरघखरेशो- च्चारणस्यानं प्राप्याक्तररूपमवतिष्ठत दत्यर्थः । एवमभिव्यत्र - वेटोडजमं नेरन्तर्थए ब्रह्मधौयालम्बं, विश्निष्टपाठः क्वान्दमः, ब्रह्मबुद्धरुपासनात्मिकाया श्रालम्वन- मित्यर्थः । वाशब्दात् ब्रह्मत्त्ववुद्यालम्बन चेत्यर्थः । ऋ्रधि- कारिभेदात् बुद्धिद्वयालम्बनत्वविकल्पार्थों वा वाणब्दः । अ्रचेवा- उम्यामेवावस्यायामेतत् तेजः प्रशवमान्राकारं मत् ममौरण कोछठगते प्राणे घोषवति महकारिणि सम्पन्ने सति द्ृतिशेषः । प्रकाशं प्र्षिपति त्यजति दति प्रकाशप्रक्षेपकः, जठरकुह्तर- चार्यग्रिम्तस्यौषयस्थाने भवं प्रकाशप्रन्ेपकौषयस्थानीयं तत्तेजो- डनुप्रसरतौत्युत्तरचान्वयः । अ्रनुप्रमरणप्रकारं दृष्टान्तेन स्पष्ट यति, एतदिति। एतदनुप्रसरणं धमस्येव द्रष्टव्यं, यथा धूमो नभसि समौरण वायौ वाति सति प्रभाखयेव प्रह्ष्टया शाखया शाखाकारया लेखयोत्क्रम्योर्धदेशं गत्वा वृक्नस्व स्कन्धात् स्कन्धमनुसरति तत्तत्स्कन्धैर भिहन्यमानस्तत्तदा कार ता म भ्रुते , तथेतङ्रह्मतेजो मूलाधारोपर्यग्रिमणडले तचस्थेनाग्रिना सन्तप्र- डभिव्यतां घोषवत्प्राणवायुनाऔ धम्यमाने तमेव वायुममिं

• म प्रपाठक. टोपिकार्माहिता २१५

त्यप्सु प्रक्षेप को लवसस्येव ष्टतम्य चौष्सयमिवाभिध्यातु- विस्तृति वैतढित्यचोदाहरन्ति। अरथ कम्मादुच्यते

चं पाधिमत्रष्टम्य प्रथम नादमाचप्रपावात्मना तरिर्भूय क्र.मे प हन्कपठत:ल्वा दिम्यानें: प्रमर फावच्कदैर भिह्न्यमान नाना वण मनोङ्धय भवतो'त दाष्टान्तिक योज्य एवमेकरुपम्य चेतन्यज्योतिषोडनेकरूपवेढात्माना प्रमरण दृष्टान्तमुक्का प्रमरणनावस्यान्तर गतस्यापि न सवभावान्यत्वं सरपनिनाशो वेत्यत दृष्लदयमाह श्रम प्रक्तपक दनि। प्रच्नप एन प्रक्षपक: यथा न्नतगस्त पिण्डोभृतम्याम प्रक्षपो न न्ववपासमा नहानिकरम्तदवम्यम्यापि लवर मानपायान. यथा वा छतम्यौषायमुष्णमंस्पशो न छतमन्यथयति एरव मदमपौतर्थः । आभ्यां दृष्टान्ताभ्यामयमप्यथः सृचितः यथा जलाम्कयाधि इगमे मवणष्टतयोः प्रतातम्थापत्तिः पिण्डाकारेण तथा बर नेजमोडपि कायाप्निप्राणामनशाद्यु सध्यपगमे स्वरूपेण चिद्- घनःवस्यापत्तिरिति न वेदम्यानित्यतवमिति दढानी सुप्न- प्रबोधवत झटिति वदात्मना चिदावविभवि दृष्टान्तमाइ्न, र्ेतन्यप्रमरण्- मभिध्यातुर शानकर्तृः मङ्कन्पमावण प्रामादाटिकार्यनिमात- योंगाश्यरम्य विम्ततिर्विस्तार दव, अरयमोश्तरिद्धिस्तारी वेद दत्ययः । प्रचाम्मिनर्य उदाहरन्ति पृष्कति शिव्य दत्यर्थः । क तदाह, अ्थ कस्ादिति उत्तरमाह. यस्म्मादिति।

२१६ मैन्युपनिषत्। ७ मः प्रयाठक:]

वैद्युतो यस्मादुच्चारितमाच एव सर्वं शरौरं विद्योत- यति तस्मादोमित्यनेनैतदुपासौतापिमितं तेजः। पुरुषश्चाक्षुषो योऽयं दक्षिरोऽद्िसयवस्थितः। इन्द्रोऽयमस्य जायेयं सव्ये चाक्षिसयवस्थिता ।

यस्मादुच्चारितमाच्र एवायं वेदः प्रणवात्मा मंवे शरौर जगदित्येतत् विद्योतयति प्रकाशयति तम्माद्वैद्युत इति वेद उच्यत दूतति योजना। यसपाद्वतपिए्डवद्दनौभृतवेदावस्था प्रथ- वात्मकमिद ब्रह्मामौत् तस्मादोमित्यनेनेतद्परिमित ब्रह्म तेज उपासोत प्रणवमालम्व्य ब्रह्म व्यार्योतेत्यर्थेः। एतदुक्तं भवति सर्ववेदार्थावलम्वननिबन्धना हि सर्वे कामाः पुरुषार्थ- भूता: प्रमिद्धाः ते मर्वे प्रणवालम्बन ब्रह्म ध्यायतो भवन्ति प्रणवस्थ सर्ववेदात्मकलवाड्डह्मणञ्च मर्वार्थात्मकत्वात् सर्वपुरुषार्थ- रूपताच्चेति। वेदोङ्गमस्यानन्तर निरुपणात् तदर्थप्रकाशकाः श्नोका मनःकायाग्रिमाहन्तौत्यादय एवाच यद्यपि निवेश यितुं युक्नास्तथापि ॐमित्यनेनेतदुपामोतेति परस् तेजम उपासनविधानादुपास्यस्य तेजसो विभेषावस्यावस्थान वतुं मध्ये पुरुष द्ृत्याद्यः न्ोका उपात्ताः । तेषाञ्ज चान्ुषः खप्नचारी चेति परच वर्तिय्यमाणः झ्ोकेरेकवाक्यता बोदूव्या। तथा च व्याख्याने ऽप्यथक्रमेणवार्थसङ्गतिद्रष्टव्या। "पुरुषश्चानुषो ० द्विधा सतौ" दति। योऽयं दव्निऐऽनितिषव- स्थितसानषः पुरुषः प्रसिद्धो द्रष्टा त्रयमिन्द्रः परमेश्वरः, या

9 सः प्रपाठक: रोषिकामाडना

समागमस्तयोरेव हृदयान्तर्गत सुषौ। तेजस्तल्ोड़ितस्याच पिरड श्वोभयोस्तयोः॥

देवता मव्ये वामेिष्यवस्यिता दयमस्येन्द्रम् जाया पनोति योजना। उक्व् वृहढावथ्यकेदन्धो हु वे नाम यो;य दवत्तिणे चन् पुरुषस्तं वा उनमिन्वा मन्तमिन्द्र दत्याचचते परोकण प् ६) दति। 'अरथ यद्वामेवि'ण पुरुषरपमेशम् पत्रो निराठ' (प्र. ६) दति च। दयमनयो नांग्रदवस्योक्रा। खप्नमाह. ममागम दति। इटयान्तर्गत सुषो किट्रे नाडौजानममावते तयो रिन्दन्दाखो: ममागम एकम्यानेऽवस्थानं 'मथुनीभाव दत्यथः। तयोरन्तर्इद्याकाण सुप्नरयोम्तजस्तजर जोवनमन्नरमिति यावत. तद्यलनोहितस्य पिण्डः पविषामम्तद्भयोम्तयोरत्त्नमित्वर्थः तथा च वहदारण्यके नयारेष संम्तावो एषांऽन्तईटय आकाशोऽथनयोरेतटसं य एवोऽन्तर्ईदये नोहितपिण्डोडथे- न्योरेतत् प्रावरणं यदेतन्तहदये जान्वकमिव इतति यदन्न पानस्ोपयुच्यते प्राजिभिन्तटौदर्यणणग्गिना पच्यमानं स्थुस मध्यमाणिष्ठभागतामापद्यते. तत्र म्यल्नो भाग: पुग्षिमत्रादि कपो बहिर्गच्कति, मध्यमस्त नाडौद्वारा मत्र अनोर नम- नाहिनमांमाटिरुपेण र्पकणम्यानुप्रविभति अ्रणिष्ठम्त मन- भदौनुपचिनोति। तत यो मध्मो रमभागः म लोहित- पिण्ड दृत्युच्यत तम्य प्रगरस्थितिहतुन्वात. तयोम्तटव्नमिति तात्पर्यार्थः । दृदानौं तयोः मञ्चुरणमार्गमाइ इदयादिति ।

२१८ मैन्ुपनिषत्। [७ मः प्रपाठक:]

हृदयादायतौ तावच्क्षष्यस्मिन् प्रतिष्ठिता। सारो सा तयोर्नाडो इयोरेका द्विधा सती॥ मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतं। मारुतस्तूरमि चरन्मन्द्रं जनयाति स्वरं॥

या नाडौ इृदयानन्रिर्गता तावदायतौ दौर्घा यावचच्ुरतोऽस्मिं सन्तुषि प्रतिष्ठिता, सरतोऽस्या मिन्द्रेन्द्राणाविति वा सारयत्येताविति वा सारणौ नाम नाडी सच्चरणमार्गभृता एकापि सतौ तयोईयो: सव्यद्क्िणात्िप्रापकतवात् द्विधोच्यते द्वत्यर्थः, 'अ्रथेनयोरेषा सतिः मझचरणै यैषा हृदयादूर्द्धा नाडुच्चरति' (छहृदा०) इति श्रुत्यन्तरं। एत्मनचोर्जाग्रत्खप्नावस्यातत्मस्जरषमार्गा उत्रा: । ददानीं सुप्निप्राप्निक्रमेणावस्यान्रयातौतं तुरीयं पदमेकरसं तत्त्वमनयोर्वक्रव्यं तदिहार्थादुक्मेवेति सिद्धूवत्वत्य प्रक्ृतं वेदाविर्भावविषयं झोकजातमुदाह्रति "मनः एवमाङ्ः" बुद्या नियुक्रं मनः कायागिं परौरस्थितमृभरूपमग्निमाहन्ति प्रबोधयति, म कायाग्गिर्मारुतं वायुं प्राणाखयं प्रश्यति व्यापारयति घोषवन्त- मापाढयतीत्यर्थः । मारुतस्तुरमि चरन सञ्चरन मन्द्रं खरं घोषं जनयति, ततः खजाग्नियोगात् निर्मन्थनकाउ्ठ खज दृत्युच्यते, खजस्थानीयेनाग्निना योगाद्कदि उरःप्रदेशे सम्प्रयुत्रं मम्यगालोडितं तन्मारतखरूपं मनोतृत्त्यपरकं प्रथममणोः

० मः प्रपाठक: 2१६

खजाग्नियोगाड्ि सम्प्रयुत्त मखो ह्यंगु ईर गः कएठ दे थे। जिह्वाग्रदेश व्यगाकञ्न विद्वि विनिर्गतं मातृकमेवमाहुः ॥

सरन्मात कंतल्तान्मारुताद्धि यम्मात् अ्रणरेव मन्द्रखरात्मको जातः मः. पुनः कष्टटय प्राप्त द्विगणदिगुित पुनर्तिक्ाग्रदेशे गतं तणकं चिगुणितं विद्धि। एवं विनिर्गतं क्रमेण्भिव्यक्रं वर्ा- जानं, दत्यर्थः इदि मम्पयुकमण हणर्दिरणुरिति यादि पाठम्ता इटि सम्प्रयुक्कमण ततो हणोर्डिररित्याद योज्य ददानों मव भाम्ताथें विद्न्पमंमामिषणोपसहरति "न पश्वन • सवंगः" दनि। एतस्मिन शास्त्र यत तत्व शाब्दब्रह्मपाः परम्य

प्न् खानुभवमापादयन यी भरवत म मृत्यु मंसारं पनर्न पफ्ति न रोगं पश्यति व्याधि न पश्यतीत्यर्थः उत अि दुःगतां दुःसमित्येतत् अधिमपि न पश्यतात्यर्यः टेह्द्वय-

मन्भव्रेदित्यर्थ। ह्वि यम्मात् पशन जानी मरव पश्यति मर्व- माधिव्याध्यास्पद 'वषयलेनानुभवनि न स्धमत्वनेत्यर्थ। यद्वा पश्यन् हि जानों सवें सर्वात्मक ब्रह्म पश्ति. भतः मर्वशः मर्वात्मना मवें ब्रद्मापनोति ब्रह्मेव भवतौत्यर्थः। तम्मा

२२० मैथ्युपनिषत्। [9 मः प्रपाठक:]

न पश्यन् मृत्युं पश्यति न रोगं नोत दुःखतां। मर्वं हि पश्यन् पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशः॥ चाक्षषः स्वप्नधारी च सुप्तः सुप्नात् परञ्च यः।

द्यथोक्कविधिना परापरब्रह्मतत्त्वावधारणमेव परमपुरुषार्थ- साधनं परमानन्दाद्वयं ब्रह्मवात्माभेदेनाविर्भृतं पुरुषाथं दति मिद्धूमित्युपसंहारार्थो योज्यः। यत् पुनरिन्द्रेन्द्राषयोः सषुप्र तुरौयञ्च पदं वत्तवं मिद्धूवत्क्वनमित्यकं तदिदानों प्रपञ्ञयन्तौ वेद्यतत्त्वसुपमहरति "चाक्षषः ० महात्मन दृति" दृति। यः पूवें पुरुषशानुष इत्यादौ दव्िएमव्यानोरिन्देन्द्राणौ रूपमिथुनात्मना जाग्रदवस्याभोक्कात्मा निर्दिष्टः स दह चाचष उच्यते। म एत हृटयनाडौसुषिरेषु मञ्चरन वासनामय विषयद्रष्टा खप्नचारी भवति। उभयविधदर्भनवृत्त्यपरमे च सप्नः सुषुप्निं गतः स भवति। एवमेते यस्तिमणमवखानां भोकारो विश्वतैजमप्राज्ञसंज्ञका उक्राः । यञ्च सुन्नात् पर: पुद्धू आ्रात्मा स उत्तविश्वाद्यात्मचयापेक्षया तुरीय उच्यते, एवमुक्ततप्रकारेशास्य चिदात्मनो भेदाश्चलारः प्रामद्वाः तेभ्य स्ेषु मध्ये ते्यो वा विश्वादिभ्यो विश्वादपेक्षया तुर्य तुरौयं चतुर्थे पदं महत्तरमतिभयेन महदत्यन्तमपरिच्छ्विन्नमित्यर्थः । तुरोयसय महत्तरत्वसुपपाद्यति, चिव्विति। निषु जाग्रदा- दिषु स्थानेव्वेकपात् तुरौयास्यं ब्रह्म चरेत् सर्वकल्पनाधि- ष्ठानतवेनानुगतं वर्तत दत्यर्थः । चिपाद् ब्रह्म विश्वतेजम-

मः प्रपाठक: दोपिकार्माडिता २२7

मेद।श्चैतेऽम्य चत्वारस्तेभ्यस्तुर्य महत्तरं। चिष्टे कपाचवे इ्रह्हा नियाधरति चोत्ते। मत्यान्टतोपभोगार्थाः* द्वैतौभावो महात्मनः। इति द्वैतौभावो महात्मन इति॥

प्राजास् उत्तरे उन्तर्यिस्तुरौये चरत तदाश्रित मद् वर्नत दत्यथः। एतदकं भर्वात, कारयं कारणमिति जगतऽ्वस्याद्वय प्रमिद्ध, तब्र काय म्यूलं सरत्क्चेति ड्विविधं, तयोः म्वखकायों- पाधिर्विश्ः सृन्मकारयोपाधिम्तेजमः, एतयोः खस्वोपाधि पाग्तख्यात् तावन्माचपरिच्क्रिन्नातिति नेतौ महत्तरौ, कार- प्राजः मकारणम्य खोपाधेः कार्य- व्या पत्वादवस्थान्तरमप व्याप्वन प्ररवापकषया व्यापक दति महान् भर्वतत, एनन चितयं मा'त्षण भाम्यते यत्मत्तया च मदिति व्यर्वाह्यते तन् तुर्गयं कार्यकारणोपाधिद्यरहितं परिचेदकाभावाटपरिच्छिसं महन्तरमिति। तदुकं 'कार्यकारणबङ्गौ ताविय्येत विश्व- तेजमो। प्राज्ः कारणबद्धस्तु द्वो तु तुर्ये न मिध्यतः' दृति। नहि किं पर्रिच्किनापरि्क्रिन्नरुपेणत्भेदोड्ग्गोकतो नेत्याइ, मत्येति। मत्यमनिदं चिदात्मरपं, अनृतं परागप मनम्याचयतट भिमानिव्वक्षण, ताम्यां परम्पराध्यस्ताभ्यासुपभोगो व्यवहार: मत्यानुतोपभोगः म ए्वार्थस्तस्मात् तन्निमितं उपभोगाथांत' इति समीचौन: पाठः।

२२२ मैत्रुयनिषत्। [७ मः प्रपाठकः]

दूति मैव्युपनिषदि सप्तमः प्रपाठकः॥ ॥ सम्पूर्गोडयं ग्रन्थः ॥

महात्मन: पूर्णस्य ब्रह्मात्मनो द्वैतौभावो नानातं मायिकं न परमार्थमित्यर्थः । अ्रभ्यास उपननिषत्ममाप्रथः।० ।।

द्वति श्रमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य औ्रामतौर्थविरचितायां मैधुपनिषद्दौपिकायां सप्तमः प्रपाठकः समाप्रः ।

नम्तस्मे भगवते रामायाकुए्ठमेधसे। येनान्तर्हृदयस्थेन नुद्यमानो विचेष्टये। विचारयाम्यहं नित्यं वेढतत्त्वार्थमादरात्। येषामनुग्रद्दात् तेभ्यो गरुभ्योऽस्तु नमःप्रतं। मेतौशाखोपनिषढां दोपिकेय महात्मनां। अन्तर्वस्तवभासाय भूयादार्केन्दुतारकं।

॥। ० ॥ मम्पूणः॥०॥

दशमोऽध्यायः।

मेवायणौयनासौ या भ्ाम्वा मा याबषौ मता। तेषां शाकायन्यमुनिबेधियामाम भृपतिं । ९ ॥ रहद्रथ: खम्य गाव्ये पुतरं मंस्याप्य निर्गतः । वने महत्तपस्तप्वा विद्यार्थ मुनिमाययौ ॥ २ ॥ प्रभातं पगौर मे कढा यायात् ततः पुरा। जास्याम्यात्मानमात्मज्ञो मुनिमी बोधयिर्ष्यात । ३ ॥ दृत्यभिप्रेत्य माष्टाङ्क प्रणिपत्य भुवि स्थितः । वृषणैष्व वरमत्यक्ो वृतवानात्मवेदन ।४ । राज्जां भोगप्रधानानामातज्ञानं सदःपक। वृणौष्द कामानित्युत्तः स सुनेः पादमग्रहौत् ॥५ । पादं समूर्ध्वम्याप्य खवेराग्यं प्रकाशयन : आधारे करणे दोषानवोचद्भोक्रृभोग्ययोः ॥६॥ भोगाधिकर एं देहस्तम्य दोषा दमे म्फटाः ।

बौभत्ा कारणेव्वेषु मव्ता भुज्यते कथ। विट्पूर्णखाते मग्न: मन् सुङ्क कोउप न बु्धिमान ॥८॥

२२४ आनुभूतिप्रकाप: ।

पुरा त्वविद्ययाSSच्कवद्रोषोऽहं भुक्नवांस्ततः । बालो विमुढो यत्किञ्चिदद्याद्विष्ठादिकं यथा ॥८। भोगाधिकरण दोषा आसतां भोगसाधने। चित्तेऽपि बहवो ढोषा वर्तन्ते हि निरन्तरं ॥ १० ॥ कामक्रोधौ लोभमोहौ विषादेर्य्याभयाद्यः । ये सन्येतैर्ग्रस्तचित्ता भोगिनः किं सुखं भवेत् ॥ ११ ॥ श्रूयन्तां भोकदोषास्च भोक्कारों बहवो मताः । ढेहाभिमानिनो जौवा उत्तमाधममध्यमाः॥१२॥ दरिद्रा भ्रधमाः ज्ञेया मध्यमाशुक्रवर्तिनः । गन्धर्वाद्या उत्तमा म्युस्ते भर्वेडपि चयिष्वः ॥१३ ॥। उत्यन्नध्वंमिनो यद्वत् स्युदशमशकादयः । तथैव मर्वे भोक्ारो म्रियन्ते सायुषः चये ॥१४ ॥ भोक्ता न स्रियते किन्तु देह एवेति चेच्छएा। देहस्थस्यैव भोकृत्वं तन्न्श्येद्वपुषा सह । १५् । दरिद्राणं भोगहेतु:श्रमत्याख्त न मन्त्यथ। सुद्युम्न्नप्रसुखानां ते विद्यन्ते चक्रवर्तिनां ॥ १ ६ ॥ द्वति चेत् सन्तु सर्वेषां मिषतामेव मध्यगः । ्रियते चक्रवर्तो तां सन्त्यव्य महतौं श्रियं ॥२०॥ अ्रन्तर्धानादिपकिस् गन्धर्वादिषु विद्यते। विद्यतां ताम मृत्युस तेषां शास्त्रेषु कथ्यते॥।१८॥ भोकणं नश्चराणं को भोग: स्यान्म्रत्युचिन्तया । प्यानो भुवि नो कश्चिन्ुमूर्षुधनमिच्कृति ॥१८॥

तिष्ठत्वमौ भोकृदोषो भोग्येि शरूय्तामथम् । अन्धिगिर्यादिकं मर्व नश्वरं किसुतेतरत्। २0 । दोषान सोद्गा मकद्ुक्तः संमारो मश्यनीति चेत्। न, भोगैराश्रितम्यास्य मंसारावृन्तिदर्भनात् ।२9 । भोगकाले कतं कर्म कुती जन्म ढढाति नो। श्र्धकृपस्थितो भेक दवाहं मसतिष्धितः ।२२ ।। मंभारकृपे पतितमस्माद्द्वर्तुमईमि। त्वमेव गतिरस्ाकमन्या काडपि न विद्यते।२३। राजोऽम्य तौव्रवेराग्यात् दृद्ा मुस्ाधिकारिताम् । तमाइ उतरृत्यस्वमात्मज्ञोऽसि न मंभ्रयः । २४।। यज्ञदानादि कृत्यं ते जातं विविदिषोदयात्। मफमं न पुनः कर्म कर्तवं तेऽत विद्यते। २५ ॥ विषयामत्रकनेवास्य ज्ानस्य प्रतिबन्धिका। एषा तु नास्ति ते जानं हस्तप्राप्तमिव स्वतम्। २६ । मंमारडेयतां बुद्धा त्यक्रक तम्म्रिक्भ्रेषतः । योऽवभ्िष्टो भाति सोऽयमेवात्मेत्यवगच् भो: ॥२०॥ अ्ररवभिष्टो य आत्माऽ्षसावहमित्येव गम्यते।

देरुः कर्ता च माचौति वयो वादिभिरौरिताः । आ्रात्मानस्तेषु कतमो भवतोऽभिमतो वद ।२८॥ माध्यात्माडभिमतो नान्यौ तयोेिाख्वयेरिताः । ममारान्तःपातिनौ तौ न नवोरात्मतोचिता । ३० ।। 15

२२६ अनुभूतिप्रकाप: ।

चाचुषव्यवहारेडस्य भासकलवेन माचिता । विवेक्ुं अक्यते तस्मादत्यपाधौ ससुच्यते ॥ ३१ ॥ देहमध्येडस्ति हत्पयं नाडौयुतमधोसुखम्। नाडसूर्धमधखेतं देहं व्याप्य व्यवस्यिताः ॥ ३२ ॥ भ्रहङ्कारोऽच चिद्युक्तः कर्ता भोक्रा हृदि खिितः । मनोडन्तःकरणं स्थित्वा हृदि वृत्त्या बहिव्रेजेत्। ३३ ॥

अरखतन्त्रा वहिश्नच्ुरिन्द्रियेण सह व्रजेत् ॥ ३४ ॥

वृत्त्या सह वहिर्गता तवाज्ञानं नुदेत् चणात्॥ ३५॥ तहत्त्यागमनात्पूर्वमज्ञानेन समावृतम् । बाह्यं जगत् तदज्ञानं तया वृत्त्याऽपसार्यडते ॥ ३६। वर्तिनिष्ठो यथा दौपस्तमो नाशयते तथा। चैतन्यं वत्तिनिष्ठं यत् तदज्ञानस्य नाणकम् ॥३७॥ एष इन्निष्ठचैतन्यपदार्थाऽतता बहिर्गतः । व्याघ्नुवन् निखिलं तच व्यथा नाप्नोति काखन ॥ ३८॥ प्रतिकूलात् तु विषयाद्या व्यथा सा तु मानसौ। न चैतन्यगतेत्येवमाचार्याः स्पष्टमब्रुवन ॥ ३८॥ दुःखौ यदि भवेदात्मा कः साचौ दुःखिनो भवेत्। दुखिनः साचिता नेवं माचिणो दुःखिता तथा ॥ ४०॥ नर्ते स्यादिक्रियां दुःखौ साचिता का विकारिण: । धौविक्रियामहस्राणां साच्यतोऽहमविक्रिय: ॥ ४१ ।

अनुभृतिप्रकाप्ा: ।

यः माचो चित्ढाथोंडमौ जोवात्मा तम्य जौवता।

बोधयित्वा जीवत्त्वं जौवस्य ब्रह्मरूपताम । बोधयामाम मोडप्यात्मा म्वेन रुपेण निर्ष्ठात। 83 । आ्रात्माउइङ्कारदहाभ्यां युक्र: कल्नुषितः पुरा। वित्रेचितः स्यूस्नदेहादौषटेव प्रमोदति ॥४४ ।। अ्रह्ङ्गारादितरिक्रश्वेत तदा सम्यक् प्रमौदति । आ्रधिव्याध्यास्यकालुकं न चिन्माचे्ति किञ्वन । ४५ ॥ एष साचो मम्प्रमाढो देहृदयससुत्थितः । भास्त्रसिद्ध परं ब्रह्म व्योतिः प्राप्ोति वाक्यतः ॥४६।। मत्तोऽन्यड्रह्म परमं खप्रकाश्नमिति भ्रमः । पुराषौत् तत्त्वमस्यादिवाक्येनासौ निवर्तते । ४० ।। अ्रब्रह्मत्वभ्रमापाये ज्योतिःप्राप्निरितोयते। ततोडयं ब्रह्मण्ण खेन रूपेण व्यवतिष्ठते। ४८ ॥ एवं व्यवस्थिते योऽसावात्माऽनुभवगोघरः । म एव सृतिभौत्यादिरहितं ब्रह्म नेतरत् ।४८।। श्रवणं मननं ध्यानं विद्याया: माधनचयं। प्रज्ञानं संप्रयो स्रन्निरित्येतेषां निवर्तकम् ॥ ५०॥ मुरुपदेपश्रवणदज्ञानं विनिवर्तते। उपपत्तिपराम्भात् मंशयानां निवर्तनम् ॥५१ । नरन्तरध्यानतम्त नभ्यति भ्र्ान्तिवासना । गजम्ते श्रवणं जातं मननं कुरु यन्तः॥५र ॥

२२८ अनुभूतिप्रकाशः।

प्रमाण सम्प्रदाये वा तत्त्वे वा संभयो भवेत् । उदितेऽमुदिते वेति होमः भ्ास्त्राद्विकल्पितः ॥ ५३॥ न तथा ब्रह्म विज्ञेयं सर्वोपनिषदौरणात्। न प्रमाणे संग्योऽतः सम्प्रदायेऽपि नास्तसौ।। ५४ । शाखाप्रवर्तको मैत्रो मह्यमाह न चापरः । सोऽपि किञ्ञिदुपाख्यानसुदाहृत्य ममाब्रवौत् । पूप ॥ तत्त्वस्य संभ्रयोऽपैति तदाखयानमिद पटप । मुनयो वालखिल्या ये ते प्रजापतिमब्रुवन् । ५ू६। अचेतनं शरोरं तत् केन चेतनवत्क्वतम्। प्रेरको वाऽस्य को ब्रूह्ौत्युक्तः प्रत्यब्रवौदसौ ॥ ५७ ॥ वेदानासुत्तरे भागे श्रूयते परमेश्वरः। स करोत्युभयं तस्य तात्विकं रूपमुच्यते। ५८ ॥ प्रज्ञानमिश्रणभावाच्छङ्ू: पापविवर्जनात्। पूतो रूपेए नाम्ना व हौनलाच्कून्यमुच्यते॥। ५ू८।। प्रान्त: क्रोधादिराहित्यादप्राणोSचेष्टकत्वतः । ईशत्वोपाधिराहित्यादनौभात्मा खतो भवेत् ॥ ई० ॥ कार्योपाधिरयं जौवः कारणोपाधिरीश्वरः । कार्यकारणतां हित्वा पूर्णबोधोऽवभ्निय्यते ॥। ६१ । देभात् कालाद्स्तुतक्च परिच्केदविवर्जनात्।

नित्यस्फूर्त्या पाश्वतोऽयमजो जन्मादिवर्जनात् । खतन्त्रो न पराधौनः खमहिक्येव तिष्ठति ॥ ६३॥

वपनुभूतिप्रकापू । २२६

श्रनिष्कम्ेदृपम्यैतहेइ्व निर्वेहणं कथम् । इति चेत् सवांभ्नरूपेण देवेऽवस्थाय निर्वहेत् । ई५॥ म एवोक्रो देहसाचौ विद्वद्धिरनुभृयते।

पर्णत्वात् पुरुषास्थोडमौ टेडे खांशेन वर्तते। रवुद्धिपृवे यथा सुप्नः स्ेच्छया प्रतिबुध्यते । ६०॥ अ्रध्यापकः प्रदोषेषु मध्यराचे च बुध्यते। खेच्छया परमात्मापि तथाचांभेन वर्तताम् । ६८ # प्रतिदेहं तु चिन्माचो घटाकाप दव स्ितः। देहं साचितया जानन चेतज्ञ इति कथ्यते । ६८ ।

मर्वेरचैरुपेतत्वात् सङ्कल्पाद्स्य मन्भवेत् ।० । तेनार्वच्क्रवचेतन्यरूपेषेदं वपुस्तथा । चेतनौकत्य कार्यषु प्रेर्यतेऽम्ेर्यथा रथः ॥ ०१ ॥। भ्रखणडेकरसम्यांभो नेति चेक्क्रयतामिदम्। श्रखणडेकरसात्मैव माययेश्वरतामगात् । ०२ ।। मायाया अनृतलवेन नाखण्डत्वं निरुध्यते। मायायां खच्करूपायामात्मासौ प्रतिबिम्वति ।O३ ।। तदुपाधिक ईशोऽभूतृष्टे: प्रागेक एव सः । अ्रतो नारमतैकाको राजाऽमात्यादिको यथा ॥ ०8 ॥

२३० कानुभूतिप्रकापः ।

दूतक्रौडाभिवेभोऽसौ सटष्टिक्रोडामवैक्चत। द्रव्यान्तरमुपादानमटृष्टा स व्यचारयत् ॥ ०५॥ बञ स्यामहमेवाच प्रजारूपौति चिन्तयन। देहानस्रजत स्थूलान् पाषाएप्रतिमा द्व॥७६॥ ख्यमेव यथा खन्ने गिरिनद्यादिरूपतः । कल्पितो भात्यसावात्मा भात्येवं वडरूपतः ॥७॥ ज्ञानक्रियाभक्िहौना देहा: क्रोडार्थमचमाः । दत्यालो्य क्रियाशक्ि: प्राणो भूताऽन्तराविप्ात् ॥ ७८॥

पज्चधा व्यभजत् प्राएं प्राणोपाधिक ईश्वरः ॥ ७६ ।। उपांश्वन्तर्याममंज्ञौ यरहौ दौ सोमयाजिनः । नियतौ तद्वदुच्क्ासनिःश्चासौ प्रािनामपि॥ ८० ॥ लोहकार: खहस्ताम्या पर्यायेण दृतिद्वयात्। बन्हिं ज्वालयते यद्ज्जाठरो ज्वाल्यतेऽनलः ॥ ८१॥ निश्वासोच्काससंदोप्तो भुकं पाचयतेऽनन्नः । ईशस्य जाठराग्नित्वाकारो भगवतेरितः ॥ द२॥ 'अ्रहं वैश्वानरो भूत्ा प्राषिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्त: पचाम्यन्नं चतुविधम्' ॥ ८३॥ कर्णी पिधाय घोषं यं पूटणोत्यन्तः स जाठरात्। वळ्ेर्जातो सुमूर्षुस्तु नैनं घोषं पटपोति हि॥ ८४ ॥ अत्ोपेतः पञ्चविधः प्राणो लिङ्गाभिधं वपुः । आणोपाधिकचिद्रपो ज्ञानपत्तयापि युज्यते ॥ द५ू ॥

नन्भतिप्रक्रापा: 237

ततो मनोमयो भृत्वा मत्यमङ्कन्पतां व्रजेत् । यत् मङ्कन्पयते जौवस्तत् करोत्टेव मर्वथा ॥ ८ह ॥ इदि स्थितोऽमौ शब्दादोन् भुख्त्रहं विषयानिति। मङ्ल्पारचाणि सृद्वा तमु क्केवर्विषयान मदा ।८॥ दहो रथ: पञ्च हयाम्तम्य कर्मेन्द्रियाणि हि। ज्ञानेन्ट्रियाणि यानि स्यम्तानि बन्धनरञ्वत् ॥दर॥ मनोऽच मारथि: मवेरर्वच्चन्नभतां व्रजेत्। चिदात्मा चेतनं देह कत्वा प्रेरयते मदा ॥८६ ॥ तस्यापाये मतो देहडचेतनो न प्रवर्तते । चिदंभ्म्य प्रेरकत्व ्रतोति भगवान् न्फटम ॥ ८० ॥ 'ममैवाशो जोवन्नोके जौवभृतः मनातनः मनःषष्ठानोन्द्रिर्याि प्रक्ृतिम्यानि कर्षत ।८।।। अर्वच्छ्रवशदात्मासौ खतो नेष्कति किञ्चन। न भुङ्क सुखदःस च तम्म्िन नारोप्यतेऽखिलम् ॥८२॥ सर्वेस्वपि पगौरेषु भाति नद्र्मवानिव। न तिष्ठत सवतस्तेषु नापि तङ्गर्ममंयुतः ।।८३।। ज्ञानेन्द्रियेन दृशयोय ग्राह्य: कर्मेन्द्रियैर्न च।

निर्ममत्वान् मर्वगोऽपि भगोरेषु च तिर्ष्ठात। भ्रकर्ताऽय्यन भिज्ञेस्तु कर्तेवामौ विभाव्यते॥८५। वेदानासुत्तरे भागे दृत्यादिग्यन्थवर्पितम् । आत्मनो वास्तवं रूपं कर्ततं नास्य विद्यते । ८ई।।

२३२ वानुभूतिप्रकाप: ।

म सर्वेोपनिषत्सिद्ध एष हद्युपलभ्यते । शुद्धू: सथिरोडचलो नास्य कर्मलेपोडस्ति कथ्वन ॥८७।। प्रव्यग्रो निस्पहस्तृष्णीमुदामौन दूव स्थितः । सस्थो विचेपराहित्यादित्यात्मानं प्रपथ्यत ॥ ८८ ।

मायापटेन सळत्ररो भुञ्जान दव लच्चते ॥ ८६।। दृत्थं बोधितवानेष वालखिल्यान प्रजापतिः । तत्त्वं बुद्धाऽथ पप्रच्कुः कः संसारौति ते गुरुम् ॥१०० ॥ श्रूयतां परमात्मोक्तस्तस्मादन्योडस्ति कख्चन। भूतात्माख्यो निळष्टोऽयं पुष्पापफलैयुंतः । १०१ ॥ विप्रचन्रादिष्द्योनिं श्ववराहादिकामपि । अप्वद्योनिमवाश्नोति भूलोके जन्म चेत् तदा ॥ १०२॥। अ्न्यच जन्म चेत् तािं पुषेन स्र्गमश्रुते। पापेन नरकं द्वन्दैरभिभूतः परिभ्रमेत् ॥१०३॥ मानावमानौ शौतोष्णौ द्वन्द्वानौत्यादिकानि हि। यो भूतात्मोदितः सोऽथ विस्पष्टमभिधौयते ॥ १०४॥ अपञ्चीकृतभूतैर्यव्जातं सृत्षमपुर्हि तत् । भूतेः पञ्चौक्ृतैर्जातं यत् तत् स्थूलमिदं वपुः ॥१०५॥ ज्ञानाचाणं क्रियाचाणं वायूनां पञ्चकचयम्। मनोऽहद्गार द्ृत्येवं लिङ्ग सप्नद्भात्मकम् ॥१०६॥ भ्रहद्ारे भौतिके यच्चेतन्यं प्रतिविम्बितम् । स भूतात्माऽथ चिद्धिम्बं निर्लेपं ब्रह्म कथ्यते॥ १०७ ॥

२३३

भृनात्मा प्रकतेर्त्रातेगुजेरेषोडभिभृयते। तमोगुणभिभृतववात् खात्मम्ं बक्म नेचते ॥ १०८॥ अधिष्ठानतया ब्रह्म भृतात्मन्वप तिर्शत। पद्मपत नौरविन्दुर्ग्ष्टो वर्तते यथा ॥१०८॥ ईद्धयोऽपौश्वरो मायायुक: मम् प्रेग्यत्वमुं। भृतात्मानं म भृनात्मा विविनत्ीसरं न नम् । 77॥ सुम्वैवैषायकः मत्चगुणोड्गते: प्रतर्थ्यात। उट्रके रजस: सोऽयं कलुषोक्रियते भग्नम् ॥7११ ॥ तदानों मतिचासन्ात् लुप्यत ससििणात् पछात्। रुषिं प्रकम्थ नां त्यक्का तप: कुवेस्जेटद: । ११२ ॥ तत्तत्फले सस्पहत्वाद् व्यग्रो नाप्ोत्यसौ फसम । महद्वारेख् बङ्ढूः स्यात् जालेन विहमो यथा ॥११३। संसारखमपं तख प्रोक्रं भाखान्तरेव्वपि। करणप्रेरकः कर्ता भृतात्मा मंसरत्ययम् ॥ १२४ ।। चैतन्येन हि पूर्णेन सोऽन्तव्यांप्नस्ततख्तिः । आान्धारोपेण संसारस्तचासी न तु वास्तव: ॥ ?१५ ।। दृष्टान्तोऽचाडग्रिना व्याप्ो सोइपिष्डोडभिधीयते। तप्नजोहं सुदगरेण इतं वञविध भवेत् । ११६ ॥ ग्रहङारे चिदाभामो भृतात्मा साचिभामितः । हन्यमानो गुणेः मत्त्वादिभिर्बडविधो भवेन ॥ ११० ॥ यध्जन योनिव्वचाणां भवंत् चतुरशौतिष्। मो5यं बडविधो भावो लोहे दाचकुठारवन्॥॥८॥

२३४ अनुभूतिप्रकाप: ।

कुलालेन यथा चक्रं तथा मायाविना गुणाः । सत्त्वाटयः प्रेरिता: स्यस्तेक्व जन्मान्यनेकधा ॥ ११८॥ लोडे मुदरघातेन नाग्रर्बाधस्तथा गुणै:। भूतात्मोपद्रवेणम्य साचिण नास्युपद्रवः ॥ १२० ॥ एककदहो नरको भवेत् भूतात्मनो महान्। मैथुनोद्ूत्यादिदोषा: प्रसिद्धा एव देहिनां । १२१ ॥ देहे दोषा यथा चित्ते ढोषास्तद्वदनेकभः । सम्मोहाद्यास्ताममा: स्यस्तष्णाद्या राजमा मता: ॥१२२ ॥ भूतात्मा तैः परितः मंस्तैस्तैस्तामसराजसेः । कर्मभिर्बजधा देहानवाप्नोति पुनःपुनः ।। १२३। शुत्वा संसारिएं वालखिल्या विस्त्यमाययुः। ससारख प्रतौकारं पप्रच्कुर्मुनयः पुनः ॥१२४॥ शाम्येद्ूतात्मता येन चिदात्मतं तु शिय्यते। तसुपायं गुरो ब्रूहौत्युक्तः सन् गुरुरुक्रवान्। १२५ नद्यूर्म्यादिकदृष्टान्तः संसारस्ाप्यनिष्ठतां। मिथ्यात्वं च विनिश्चित्य व्रजेत् ज्ञानाधिकारिताम् ॥१२६॥ या वदेनोदिता विद्या सा भूतात्मप्रतिक्रिया। तपो योगः सुतिबेधिश्जोत्ं वेदे चतुष्टयम् ॥ १२७॥ साश्रमोचितधर्मो यः स एवास्य तपो भवेत् । भान्ता: स्युर्मेहितष्णाद्यास्ेन तामसराजसाः ॥ १२८ ॥ तच्कान्तौ सत्त्वरळद्धिः स्यात् सत्त्ेनेकाग्रता धियः । तयाऽऽत्मतत्त्वानुभवस्ततो मुक्को न संसरेत् ॥ १२८॥

अनुभुतिप्रकाप: २३५ निरिन्धनभवत् चित्रं गाम्येद्योगेन कारण। संस्कारमाचभंषत्वात् न धौः समतुमईति ॥॥ तदानौं जौवरचनन्यं ब्रह्मष्यकौभवद्यथा। जन्ने जमनं बज्हिरग्रौ व्योि व्योम म्थितं तथा ॥?३। ॥ ऋद्वैतमनुभूयास्मिन समाधौ वुत्थितः पुनः। स्तुवन मर्वात्मतां तम्य ब्रह्मणोऽनुम्मवेत् मढा ॥१३२ ॥ कुत्मो मुनिर्यथास्तौषौत् वं ब्रह्मेत्याढिना तथा। स्तुवन्पनु ढेह्ैतवामनां चिग्माश्रिताम ॥7३3 । योगादद्वैतविज्ञाने वामनायास मङ्गये मन्त्यव्य जीवताभ्रान्तिं परमात्मव्वमाप्रयात्॥7३४ I मा भ्रान्तिम्तममा जन्या तमस्वाश्रितमातानि। परमात्मत्वमावृत्य कन्पयेत जोवताभ्रमम् ॥२३५ ॥ यदावरकमज्ञानमात्माऽस्मिरिन प्रतिबिम्बति। ईश्वरः प्रतिविम्बोडमौ सथ्ादौनां प्रवर्तक: ॥१३६ ॥ यदज्ञानं विक्रियते मत्रत्यष तमोगुषा: । दृश्यमानं जगदिदं तम एवाभवत् पुरा । १३० ॥ दशेन प्रेरितं तत् म्याद्रजी जवतरङ्गवत रजोऽपि प्रेरितं तद्वत सत्चमेवं गृहावयम् ॥१३८ ॥ ममष्टिरूपोऽहङ्मारः मत्वात् मारः मसुद्भतः चिद्विम्वप्रतिबिम्बाभ्यां युक्कोऽमौ चतनो भवेत् ॥१३८ ॥ प्रतिदेहं व्यष्टिरूपः चेतज्ञलेन तिष्ठति। गुमात्रयर्मिति पाठान्तरं।

२३६ छानुभूतिप्रकाप: ।

मङ्गल्पोऽध्यवसायस् देहे तत्मत्त्वसाधक: ॥ १४० ॥ हिरण्यगर्भो वेदेषु समष्टिव्यष्टिरुपष्टक् । श्रूयते यः स सरचात्मा प्रजापतिरिहोदित: ॥ १४१ ॥ तम्य श्रेष्ठास्त्रयो देहाः सथ्यन्तस्थितिहेतवः । ब्रह्मा रुट्रो विष्ुरिति गुणचयससुद्गताः ॥ १४९। यो यत् सृजति लोकेडस्तिन ब्रह्मा तचाभिमन्यते। नाशाभिमानौ रट्रोडयं विष्णः स्थित्यभिमानवान् ॥ १४३॥ प्रजापतिस्व्रिधा भूता भूयोऽपि बड्धाऽभवत्। वसुरुद्रादित्यभेदेगिरिनद्यादिभेदतः॥१४४ ॥ आत्मन्यध्यारोप एवं प्रोक्नो मायाविनिर्मितः । आ्रात्माउ्धिष्ठानरूपेण प्रविष्टः सर्ववस्तुषु ॥१४५। दृत्थं विवेचितश्चात्मा भात्याधिकेन पालकः । नाधिष्ठानं विना किञ्चिदारोप्यं बाध्यते क्वचित् ॥ १४६ ।। आरोपितम्य सर्वस्याधिष्ठानं तत्त्वमौच्चते । तस्मादन्तर्बहिख्वात्मा स्थितः सर्वेषु वस्तुषु ॥ १४७ ॥ प्रजापतिर्वालखिल्यान सुनौनेवमबूबुधत्। शाकायन्य: कथामेतां राज्े प्रोवाच धौमते ॥१४८॥ वैराग्य परमात्माडच जीवात्मा साधनानि च। तपो योग: सुतिबेधधि दति सवे व्यवस्थितम । १४८।। पाकायन्याय भगवान् मेनरोऽखिलसुवाच है। तत् सर्वमनुग्टज्ञातु विद्यातीर्थमहेश्व्वरः ॥ १५० ॥ दूत्यनुभूतिप्रकाशे मैचरायणीयोपनिषद्विवरण दगमोऽय्यायः ।

TRANSLATION.

THE MAITRI UPANISHAD.

RAMATIRTHA'S INTRODUCTION.

.THIs is verily the Brahman sarrifice." Thus commences the Upini-had of the Maitrayanas. The following is its connection vith the former (or ceremonial) portion of the Veda. Although n that previous portion, convisting of four bonks, a number of 'eremonies, beginning with the Agnihotra. have been enjoined, ind de-cribed as produring their higher or lower fruit, still these lo not result in the highest end of man. for they all have an end vhich is to be produced, and whatever ran be produced is ransient-according to the law, " whatever is capable of being nade i- transient." Thus there is a sacred text (Sruti). " As in his life the enjoyment obtained by works pawos away, so ereafter the enjoyment obtained by merit passes away."(Chhan- ogya Upan. viii. i. 6.); and again, " Whatever great meritorious ork he here performs, who knows not thus, it all at the la-t asses away" (Brihad Aranyaka Upan. i. 4. 15.); and agam, Whosuever, O Gargi, not knowing this indestructible being, ffers oblations in this world, performs acrifires. and practises usterities for many thousands of vears. it all come- to an end." Brihad Āranyaka Upan. iii. 8. 10.) Now the Veda mtends to lew to the man who desires an end which is in its own nature ernal and admits of no augmentation, the means for the acrom- ishment of his object. But, seeing that in the case of one hose internal organ is filled with the impressions of countless jects which have been experienced in the endless suecession of ist births, and who by his subjection to these impre-sion, i- led ( 239 )

240 The Maitri

to continued activity, and whose mind is still set on external objects, it is impossible at once to turn him back from his external pursuits, and, after awaking in him a desire for the knowledge of the real nature of the individual soul as the means to the manifestation of the highest joy and that total cessation of ignorance which is man's highest good,* thus to lead him to the knowledge of the Supreme Soul, it at first teaches him outward ceremonies only as the means to attain the end of man. But after that a devotion to these has been produced, and the mind of the devoted worshipper has been gradually cleared by the performance of incumbent and voluntary ceremonial works, and has been completely purified by their subsequent performance, without any desire for selfish results, under the idea of surrender- ing them to Iśwara,-when he has attained to a clear discrimi- nation between the eternal and the non-eternal, and is void of all desire for the enjoyment of the present or the hereafter,-when he is possessed of all the means, such as passionlessness. self- restraint, &c., and has no desire but final emancipation,-then, seeing that he is a worthy recipient, the Veda makes him know Brahman as the real individual Soul by rejecting all its falsely- ascribed attributes; and when, by thus knowing it, he is himself merged in the Soul, he attains to the recognition of that supreme oneness of the Brahman-soul, the sole essence of which is true knowledge and endless joy. Thus is the connection established between the earlier and latter portions of the Veda, since that portion which treats of ceremonial works is the means, and that which treats of the knowledge of Brahman is the end; and at the same time we have shewnt the

• Both the Calcutta MSS. read vrshayapravanatāparāvartanenāparamapu- rusha- &c., which I endeavoured to make into sense by an adverbial construc- tion, aparamapurushartharūpardyanvrittr, but the British Museum MS. has the true readıng,-paravartanena paramapurushārtharūpāvidyānivrit- trparamananda- &c. + These are the four so-called anubandhas, scil. the sambandha, thenn chaya, the prayojana, and the adhıkārın.

U'panishad. 241

object-matter. the purpo-e, and the proper quhjert of this latter bortion which we are abont to explam. Since, then, the objert of hi- treative, the knowledge of the soul, caumot be attained by the evilence of the other Vedas, and it i- self-evident that it is to be reromplished by the treatis: now about to be explained. we will now proceed, to the best of our alality. to explain its meaning wor I by word. In the former portion the various eeremonial works, as laying the vacred fire. &e. have been de-cubed. and thi- i common to all the Soma sacrifices be-ides the Agnishtoma ;* ther-fore all the ceremonial works aie considered as ineluded in this: and so the Sruti proceed- to shew that all epremonisl works, ina much as they contribute to produce the knowledge of the Supreme Soul, are themselves indirect causes of the highext end of man.

• The agnichayana, or ceremeny of arranging the hreplace for a sacnfice, is an essential prehminary for all ihtts and dareihomas; but as it is aleo, under certain cireumstanres, an itegral part of the yajalratus or soma- offerings, i.e. the agnishtoma, uktha, ahodaśsn, and otrrätra, it may be ralled the representative of all sacnficial rite -.

THE MAITRI UPANISHAD.

FIRST CHAPTER.

THIS is verily the Brahman sacrifice, *- the laying of the fire (and whatever else) of the former workst (has been declared). Wherefore let the sacrificer, having laid these fires, meditate on the Soul. Thus of a truth doth the sacrifice become complete and perfect in all its parts. Who is this that is to be meditated on? He who is called the vital air (Prana).§ Of him follows the story. (1) Verily once a king, by name Brihadratha,|| regarding this body as transitory, and having ceased to feel all desires, estab- lished his son in his empire and went forth into the forest. There practising the greatest penance, he stands, with arms uplifted, gazing at the sun. At the end of a thousand daysT came unto him, like a fire without smoke, burning as it were with

• The Brahman-Sacrifice, or sacrifice to Brahman, is properly one of the five mahayajnas, i.e. reading and teaching the Veda. See Manu, iii. 70. Āswal. Grihya Sūt. iii. 2. Taittirīya Ārany. ii. 10, 11. The meaning here is that all the former ceremonial works are to be considered as modes of worshipping the Supreme Soul. + The Scholiast says that, in the Maitrayani Sakha, the first book of the Karma Kanda treats of the Agnichayana. All the works before enjoined are now to be performed without any thought of recompense, the sacrificer giving them over to the Supreme Being. Cf. Bhag. Gita, v. 10. ț I.e. let him meditate on the individual soul as identical with the Supreme. § "That which breathes by the breath is thy soul, which is within every being." Brihad Āraņyaka Up. iii. 4. || There are several kings of this name in Hindu tradition. See Indische Stud. i. p. 275. T Another reading is, " a thousand years." ( 242 )

The Maitri Ipanishad. 243

splendour, the knower of the soul, the adorable son of Sakāvana. He said to the king, "Rixe. rive, choose a boon." He made his obeisance, and answered, - Oh adorable one, I know not the soul: we have heard that thou knowest its nature, teach it unto us." " Of olden time was this thing which thou a-kest accom- pli-hed, but now it is hard to be attained; oh son of Ikshwáku, choose other de ires" ; thus spake the von of Sakayana. Touch- ing the vage'- feet with his head, the king then recited this -ong .* (2) · Oh adorable one. in this stinking unsubtantial body. a mere ma -- of bones, skin. sinewe, marrow, flesh. semen. blood, mucus, tear -. rheum. ordure, urine, bile. and phlegm, what have I to do with. the enjoyments of desires ? In this body assailed by desire, wrath. greed, delusion, fear, sorrow. jealousy. separation from the loved, union with the unloved. hunger, thirst. old age, death, disease, emaciation, and the rest, what have I to do with the enjovments of desires ? (3) "And all this (body) we see to be perishing, just as the e gad-flies, gnats, &c., or the grass and treex, for they all alike are produced and destroyed.t But why talk of these ? There are others higher, -- mighty archers, emperor in ancient time. Sudyumna. Bhūridyumna. Indradyumna. Kuvalayāśwa, Yauvanaśwa. Vadhryaśwa, Aswapati. Nasabindu, Harischandra, Ambarīsha, Nanaktu, Saryāti, Yayāti, Anaranya. U'kshasena Į

• Gatha is properly a verse used in a religious ceremony, but not taken from the Vedas; it is also employed in Buddhist hterature as the name of those poetical legends in barbarous Sanskrit, which alternate with the prose account in the Vaipulyasutras. Here, however, it seems only used to mean rhetorical prose. t The Commentator draws this out into a regular syllogism. I may add here that the word vimata in p. 9, 1. 11. is a technical name for the minor term in an argument,-unless there be a dispute as to the conneetion of the minor with the major, why have recourse to any middle term to prove it ? In-tead of vimata we have vivadapada in the Sarva Dars. Sangraha, p. 123, 1. 7. Cf. ibid. p. 82, 1. 1. So rivadaspada in the Sankhya Prav. Bh. p. 28, 1. 18. Dr. Weber (Ind. Stud. i. p. 277) quotes Mahābh. xi. 906-1042, to illustrate this list.

244 The Maitri

and the rest, or again, kings like Marutta,* Bharata and such as they. While all their kindred were yet looking on, they left their mighty glory and passed away from this world to the next. But why talk of these ? There are others higher still-gandharvas, asuras, yakshas, rākshasas, bhūtas, gaņas, pisachas, snakes and vampires, + and the rest: these too we see destroyed. But why talk of these ? There are others higher yet- the great oceans are dried up, the mountains fall, the pole star moves from its place,t the wind cords § (of the stars) are cut; the earth is submerged, and the heavenly beings depart from their homes. In such a world as this what have I to do with the enjoy- ments of desires ? yea, even if one were fed therewith to the full, he must still return to earth again and again. Wilt thou therefore deign to deliver me? I am here in this world as a frog in a well without water. Oh adorable one, thou art our refuge, thou art our refuge! " (4)

SECOND CHAPTER.

THEN, well pleased, the adorable son of Sakāyana || spake unto the king, "Oh king Brihadratha, the banner of the race of Ikshwaku, thou hast speedily attained thy desire and knowest the Soul; thou art renowned far and wide by the name of the wind. This soul whom thou seekest is thine own." " Oh adorable one, which soul meanest thou ? " He then thus addressed hım.(1)

• For his legend, see Śatap Br. vill. 5 4. 6 t Grahas are properly imps, which seize children : their chief is Pūtana, the presiding deity of convulsions. t " Dhruvasya prachalanam" probably only refers to a pralaya; then even the "never-ranging pole-star ' is forced to move § See Wilson's Vishnu Purana, p. 230, " All the celestial luminaries are in faot bound to the polar star by aerial cords," (1 e. the winds, Pravaha, &c.) Cf. Aristotle's ενδεδεμένα άστρα. (De Coel. 2.) || The dialogue between Brıhadratha and Sakayanya goes on till vi. 30. The Schol. interprets this as implying that he will be called either

Upanishad. 245

"That which, without ceasing the breathing,* mounts up to the subtil body (in sleep) and wandering in various directions and yet wandering not, + dispels the darkness of illusion,-that is the soul. Thus said the adorable Maitri." Thus the sage spake to the king. "And again that which perfectly calm (in sound sleep), having risen above both these bodies,$ attains to the supreme Light and appears in its own proper nature-that is the soul; " thus spake the sage,-"This is the immortal and the unfearing, this is Brahman." (2) " Of a truth, oh king, this is the knowledge of Brahman, and the knowledge of all the Upanishads, as taught to us by the adorable Maitri; § I will tell it unto thee. There were certain saints, known in the Sruti by the name Valakhilyas,|| pure from all sin, in ::-- in might, and with all their passions under sub- jection. Once on a time they thus spake to the Prajāpati Kratu.

Prishadaśwa, which he interprets as " he that has great horses," a name of the wind nearly equivalent to Brihadratha; or Jagatprana "the soul of the world," (Du Perron has "magnitudo tua celebris est.") Prishadaśwa however properly means, "he who has for his horses deer flecked with white spots" (Sayana, ad Rigv. i. 87. 4.) Brihadratha is called Marut, infra, vi. 30. * In sleep the senses are absorbed in the soul, but the vital airs remain awake, see Praśna Upan. iv. 2, 3. Another interpretation reads ävishtam- bhanena for avisht-, "that which, hindering the vital air from departing out of the body, (i.e. keeping the body alive,) mounts upward (from the heart and pervades the body), and, though itself unchanged, assuming the form of various objects (sound, &c., as the hearer, &c.) makes objects mani- fest-that is the Soul." + Experiencing the changes of the mind as affected by various impressions, and yet being in reality unmoved. # By the absorption of both bodies, the gross and the subtil, the impurity contracted from contact therewith is destroyed. § Maitri, the first proclaimer of this Sakha, etat-sākhā-pravakta. The Anubhūti-prakāśa calls him Maitra. || For the Valakhilyas see Prof. Muller's Rig Veda transl. pref. p. xxxiv. The Vishnu Purana, i. 10, makes them the sons of Kratu by his wife Sannati, and describes them as " the 60,000 pigmy sages, no bigger than a joint of the thumb, chaste, pious, resplendent as the rays of the sun.', The Ramayana (iv. 40.) places them on the Saumanasa peak of the Udaya- parvata.

246 The Maitri

'Oh adorable one, this body is without intelligence like a cart; to what being, then, imperceptible to the senses, belongs that power by which it is yet made to appear intelligent, and who is the mover thereof ? Oh adorable one, tell us what thou knowest.' He thus answered them . (3) " He who is described in the Sruti as abiding above all, like the ascetics untouched amidst sensible objects, *- he is this stain- less one, the purifying, the undeveloped, the tranquil, the un- breathing, the unthinking,+ the undying, the indestructible, the unchangeable, the eternal, the unborn, the self-dependent; he abides in his own greatness ;- by him is this body made to appear intelligent and he is the mover thereof." They said, " Oh adorable, how by such an one, abiding aloof, can this body be made to appear intelligent, and how is he the mover thereof ?" He thus answered them. (4) "Verily this subtil incomprehensible imperceptible one, named the Spirit, dwells in part in the body without volition ;t just as one in sleep awakes without his volition, even so it is here. This part of the Soul is verily He, who is pure thought, reflected in the internal organ, the conscious embodied being,§ whose presence is proved by reflection,|/ assurance, and appropriation, the

• Another interpretation is "He who, oh ascetics, is described in the Śruti as dwelling amidst worldly objects and yet placed above them all." + Niratma is here explamed as mano-rahitah, "mindless," i e. without the attributes of volition, assurance, &c. The Anubhutiprakasa seems to read anīsātmā (śl. 60). ț The Anubhūtiprakāsa reads buddhi-pūrvam. § Kshetrajna. || Sankalpa is usually defined as "discrimination, " see Tattwa Kaumudi, p 34. ll. 11, 12 ; it is the faculty by which the mind pronounces determinately on an object presented confusedly by the senses-"it is thus-it is not thus." Ramatirtha, unless the reading be erroneous, seems to explain it as the vague undetermined cognition, corresponding to the Naiyayik nirvikalpakam jnanam. Some authors (as Vıjnāna Bhikshu, Sankhya Prav. Bhāshya, p. 122, and Ramatirtha himself, p. 73, 1. 18,) explain sankalpa as a moral rather than an intellectual faculty, " resolution" (chikirsha). Both faculties in fact equally belong to manas, as it stands midway between the organs of knowledge and action.

Upamsshad. 247

true Prajapati, the I niversal One. By him, the intelligent, 1s this body made to appear intelligent, he is the mover thereof.' They said, "Oh adorable, how by such an one, abiding aloof, is this body made to appear intelligent, and how is he the mover thereof ? " He answered them. (5) "Prajapati* verily before creation existed, the one; he joyed not; he meditated on himself and creaied many creatures.t He looked on them-they were as stones, mindless, lifeless, stark as stocks. Still he joyed not; he reflected, 'I will enter within to animate them.' He made himself as air, and entered within. But as one he could not : therefore he divided himself fivefold and hence is he named by five names, Prana, Apăna, Samăna. Udana, and Vyana. That air which goes upwards is Prana; that which goes downwards is Apana; that by which these two former are served is Vyana (or the circulating air); that which carries off to the lower bowel the grosser parts of the food, and conveys the finer to each several limb, is named the Samăna (or equalising air). The Vyana comes after the others, and the rise of the Udana is interposed before it.t That which belches forth or keeps downwards§ the food eaten or drunken, this is the Udana. Now the Upansu depends on the Antaryama and the Antaryama on the Upansu; between these two the

• Prajapati is here Hiranyagarbha, produced at the beginning from the Supreme Being (the Sach-chid-änanda), when become multicolor (or "adul- terate," see Dr. Hall, Refut. Hindu Philos. p. 201) by ignorance. R. t I.e. He became multiform by pure will. R. This istoexplain the original order in 1. 12, which differs from that adopted in the subsequent explanation. The Vyana is placed last in the hst above. because its action is all-important for the health of the body and is best carried on when the others rest from their functions. The prana and apăna are said to blow up the digestive fire, and the namana distributes the digested juices through the limbs; the udana is the air whose functions are swallowing and eructation; and the vyana supporta the strength and growth of the body .- The Schol. takes it as uttaram eteshām ryānasya rūpam chāntarā. § Nigirati is explained as tirodadhati, " conceals." | This alludes to the grahas of the Somayaga. The so-called Upanfu and Antaryama grahas (or veesels for holding the Soma juice) are placed on either side of the upaneusavana or stone used for bruising the soma plant.

248 The Maitri

self-resplendent produced heat; now this heat is the soul ;* the soul is the Vaiswanara fire.+ It hath been also said elsewhere,t 'It is the Vaiśwanara fire which dwells within the body, by which is digested the food that is eaten; it is this whose noise a man hears when he thus closes both his ears. When he is about to depart, then he hears not that noise.' Verily having divided itself fivefold, it dwells in the internal cavity,§ seeming to be made up of mind, with the pranas as its body, with light as its form, having determined volitions,|/ and its nature as ether. T Having its purpose yet unattained, it thought from within the heart, ' let me enjoy objects.' Then having burst these apertures ** it enjoys objects by means of its five reins. Thus the organs of sense,- these are its reins ; the organs of action are its steeds; the body is the car; the mind is the charioteer; charactertt is the whip. Driven by this whip this (car of the) body goes round and round as a wheel whirled by a potter. Thus this body is made to appear intelligent; this verily is the mover thereof. (6) "This is the Soul which the wise desire,-unassailed, as it were, by bright or dark fruits of action, it wanders in the several

The three are often used as an illustration of the prana, apana, and vyana. (see Taitt. Sanhitã, I. iv, 2, 3, VI. iv. 5, 6.) but here the upansusavana is used as a metaphor for Prajapati manifesting himself as the vital or digestive heat. * I.e. the jīvatman, the upholder of the body in the form of heat or fire. R. t Called Vaiswanara or Viswanara, as leading or supporting all living bodies. $ This is the first of those frequent quotations from the Aranyakas and older Upanishads, which are a peculiar characteristic of this Upanishad. For the present quotation see Brihad Āranyaka Up. v. 9; a similar passage occurs in Chhandogya Up. iii. 13. § Guha is explained as "intellect " buddhi, because it conceals or en- velopes the excess of knowledge, joy, &c. "The full meaning is that the Vaiśwanara fire is modified as the internal sense in order to be indi- vidualized." R. | See the Anubhūtiprakāsa, sl. 86. T Having its nature unattached and imperceptible, as ether. R. ** I.e. the eyes &c. in the head, and the pores of the skin. tt Prakriti, i.e. the impressions of former cognitions and actions. R.

Upanishad. 249

bodies; (yet is rwoa i ta. indep 4 pa :y fr am it- t:oh-manifesta- tion, its minuteness, its invisibility, its incomprehensibility, and its purity from all egoism; in reality abiding nowhere, and itself not an agent, and appearing to be an agent only as abiding in the non-existent .* This verily is pure. unchanging, unmoving, undefilable, unstirred by passion or desire, abiding in itself as the spectator: and, having veiled itself in the web of the three qualities, + it stands as the enjoyer,-it stands as the enjoyer." (7)

THIRD CHAPTER.

THE Valakhilyas answered, "O adorable one, if thou thus declarest the greatness of this soul, then what can this other be which is also called soul,t which, assailed by bright or dark fruits of action, obtains accordingly honourable or mean births and thus its course is upward or downward and it wanders about assailed by the various pairs ? " § (1) (Prajapati answered.) "There is indeed another, called the elemental soul,|| which, assailed by bright or dark fruits of action, obtains accordingly honourable or mean births, and thus its course is upward or downward and it wanders about assailed by the various pairs. This is the description thereof. The five radiments are called by the name ' element'; next the five gross elements are called by the name ' element'; and the aggregation of these is called 'the body.' That which verily rules in the

• Scil. ignorance. t Having veiled itself in the covering of ignorance composed of the three qualities, as in a cloth composed of threads. R. Į Scıl. the ywātman. § I.e. cold, heat, honour, dishonour, pleasure, pain, &c. || Bhutatman, the elemental soul, as being conceived as undistinguished from the component elements of the body. R. I.e. the lınga sarīra ıs composed of the pranah, the indmyani, the an- tahkaranam and the tanmatrani; the sthula sarira of the five gross elements. R.

250 The Maitri

body is called ' the elemental soul.' Thus its immortal nature, which in itself is as a drop of water on a lotus leaf, becomes assailed by the qualities of nature. From thus being assailed it suffers bewilderment, and from its bewilderment it sees not the adorable lord, the true cause of action,* dwelling within itself. Borne along and soiled by the stream of qualities, uncertain, unstable, bereft (of all true knowledge,) full of desires and forlorn, it becomes subject to self-consciousness. Thinking such thoughts as ' I,' 'he,' 'this is mine,' it binds itself by itself as a bird with a snare.+ Entangled in the fruits of its own actions, it obtains honourable or mean births, and thus its course is upward or downward and it wanders about assailed by the various pairs." "Which is it ?" they asked. Thus did he answer them. (2) "It hath also been said elsewhere, ' that which acts is the ele- mental soul, but that which causes to act by the organs is the internal Soul.' As a ball of iron, informed by fire, and hammered by the workman, becomes manifold,t so too this elemental soul, informed by the internal Soul, and hammered by the qualities, becomes manifold. The aggregation of the elements, as developed into the four tribes,§ the fourteen worlds, and the eighty-four varieties,||-this is its becoming manifold. These multiplications

• The Comm. here quotes a passage from the Kaushitaki Upanishad iii. S, and it is worth noticing that he follows the same recension as Sankara does, see the preface to my edition, p. v. + Another, but less probable, interpretation is " as the silkworm in a hole binds itself with its cocoon." Much of this is repeated in vi. 30. t Flying off in the form of sparks. R. But better, with the Anubhūti- prakāśa, "as assuming various forms " (śl. 118). § "The four tribes " are the four classes of living organisms, as born from a secundine, from an egg, from hot moisture, or from a shoot (Manu, i. 43- 46); "the fourteen worlds " are the seven upper, Bhur &c., and the seven lower, Atala &c .; "the eighty-four varieties " seem to allude to some early speculations in natural history, the Scholiast (with a truer insight) suggest eighty-four laks or even more. || Such is the Commentator's explanation of the neuter gunāni, (etāni chaturasītyādiprakārāni gunyante punah punar āvartanta iti gunani). The Anubhūtiprakāśa takes it as used for guņāh, śl. 119.

T paniahad. 251

are impelled by the Soul as the wheel by the potter. As when the ball of iron is hammered. the fire is not overpowered, so this soul is not overpowered; it is the elemental soul which is over- powered by its connection (with the component elements of the body). (3) "It hath also been said elsewhere, 'This body first sprang from sexual intercourse, next it grew in a place like hell, thence it issued by the urinary passage; it was heaped with bones, bedaubed with flesh, enwrapped in skin, filled up with ordure, urine, bile, phlegm, marrow, fat. oil, and all kinds of diseasen besides, as a treasure-honge with wealth.' (4). "It hath also been said elvewhere, 'Confusion, fear, des- pondeney, drow sinew, sloth, inattention, old age, sorrow, hunger, thirst, niggardliness, wrath, atheism, ignorance, envy, merciless- ness, folly, shamelessness, irresolution, rashness, fiekleness,- these are the effects of (the quality of) darkness .* Internal thirst, fondness, inordinate affection, covetousness. maleficence love, hatred, dissimulation, jealousv, fruitless, restlessness, caprice, excitement, emulation, pursuit of wealth, conciliation of friends, dependence upon one's family, aversion to undesired sensual objects, attachment to those desired, backbiting, larges -- scatter - ing-these are the effects of (the quality of) passion. With these it is filled, by these it is overpowered; therefore this elemental soul assumes various forms-assumes various forms.'" (5).

FOURTH CHAPTER.t

THFY (the Valakhilyas). with all their passion- under subjeetion in utter amazement approached him and said, O adorable one. worship to thee! do thou tearh us further; there i- none other

• In &. 4 the evils inseparably conne ted with the gross t ody were enume rated ; here we have thone connected with the subtil body. + In the previous chapter it has been shewn that the one Soul, identical with pure intelligence, appears to be mundane through the non-diermmna- tion of its disguise, the elemental soul, and it consequently appears to be

252 The Maitri

refuge for us. W hat is the manner by which the elemental soul; having escaped from this (condition) attains to conjunction with the soul ? " Thus he spake to them : (1) "It hath also been said elsewhere, 'As the waves in the great rivers, what has been done by it aforetime cannot be stayed; its advance towards death, like the tide of the sea, cannot be put back,-bound as a cripple by the bonds of good and evil consequences, bereft of liberty as a prisoner in his cell, full of manifold fears as one who stands before his judge, intoxicated with delusion as one intoxicated with wine, driven hither and thither by sin as one possessed, bitten by external objects as one bitten by a great serpent, blinded by passion as the darkness of midnight, full of delusion as enchantment, full of false apparitions as a dream, unsubstantial as the pith of the banana tree, changing its dress every moment as an actor, and falsely fair as a painted wall.' Hence it has been said, 'Sound, touch, &c., though in themselves unreal, seem real to a mortal; and devoted to these the elemental soul remembers not the supreme sphere.' (2) "This is the way to counteract the elemental soul; the under- standing (true) knowledge through the Veda, (and) the per- formance of one's duties,-the adherence to the orders of one's cast, *- this is the canon of one's duty ;+ all else is (worthless) as the branch of a bush. By this way he possesses the Supreme, by all other ways he sinks downward. That alone is one's duty which is declared in the Vedas. By transgressing the duties of

affected by the latter's affections and to be subject to change ; but that this apparent connection with these defects does not really belong to it, for in its own nature it is eternally void of attributes and ever pure. The Valakhilyas now inquire for some means of attaining to the nature of this pure soul, by annihilating that of the elemental soul which hides it. R. * The knowledge of the jnana kanda is the primary means,-the others are only secondary, as purifying the intellect for the attainment of this essential knowledge. + He who desires final liberation will perform obligatory duties, but not those which are voluntary (kāmya).

Upanishad. 253

an order one attains not that order; and when men say 'he is one who adheres not to the orders, or an ascetic.' it is wrong .* (Yet on the other hand) there is no attainment of the trne knowledge of the Soul to him who practises not asceticism, nor even are his ceremonial works complete. For thus is it said, ' by ascetic observance purityt is obtained, from purity is obtained intelligence, from intelligence is obtained the soul,t having obtained which he comes not baek again.' (3) "'Brahman is, thus spake one who knew the knowledge of Brahman; 'this (aseeticism) is the door to Brahman,' -ays he whose vin is purged away by ascetic obwervance; 'Om is the greatness of Brahman,'§ sayx he who continually meditater thereon, thoroughly concentrated in his thought ; therefore by knowledge, by asceticism, and by meditation is Brahman obtained Such an one proreeds beyond the inferior Brahman ; he attains to divinity above the gods; he enjoys & blise inde- structible, infinite, subject to no decay, who, possessed of such knowledge, worships Brahman with this triad. Completely filled, he verily attains to union with the Soul, released for ever from all those things by which he was once overpowerer and reduced to a mere charioteer. " (4)

• It is necessary to fulfil the duties of one's cast and ita Aéramas. although asceticism (tapas) is equally essential. t Literally sattwam, or a state of soul in which the quality of goodnens predominates. t Manas, or ' intelligence,' is explained as vivekarijnānam, " discrimina- tive knowledge; " this leads to atman or 'Soul'-the supreme Brahman. § All things are united with the words which exprens them, and all words are contained in the mystical word Om. See Chhändogya Upan, ii. 23. || " Since it is impossible that these three states xhould be simultancously produced in one man, we must here understand a successive procems, as in the boiling of the Yavagu in the Agnihotra offoring." R. The Yavigu is a kind of rice gruel, said to be composed of four parts of rice to sixty-four of water, which are boiled down to one half of the original quantity. It is enjoined to be offered in the Agnihotra by one who wiahes to obtain the ownership of a village. (Taitt. Brāhm. ii. 1. 5. 6.) Hiranyagarbha, or the Sound or Speech Brahman (Sabda Brahman), see infrá, vi. 22. 17

254 The Martri

Then said (the Valakhilyas,) " Oh adorable one, thou art the explainer, thou art the explainer! All this which thou hast said has been duly laid up in our minds. But now answer a further question. Agni, Vayu, the Sun, Time which is Prana, Food, Brahman,* Rudra, Vishnu,-some meditate on one of these, some on another; tell us which one of these is the best, for he shall be ours." He thus answered them. (5) "These are verily but the principal forms of the supreme, immortal, unembodied Brahman. Each man in the world rejoices in that to which he clings,"f thus he spake. " Brahman verily is this all. These (deities), which are but his principal forms, let a man meditate on, and worship (as Brahman) and reject (their individuality). Thence becoming united with these, he wanders in higher and higher worlds,t and at last at the dissolution of the Universe he becomes absorbed mn the Soul -in the Soul." § (6)

• Scil. the Brahman of the Hindu tuiad. + Another interpretation is, "whatever being is the object of a man's affection, rises to him as an image of Him (the Supreme)," scil pratima udati (for udetr). $ These are the Jana, Tapas, and Satya Lokas, the highest of the seven upper worlds. § "The Sruti says, 'whatever a man worships, that he becomes,' and again, 'becoming a god he goes to the gods'; hence if a man worships under the idea that one of these special deities is the soul, then at the end of his appomnted time of enjoyment, he returns again to this world (see Vedanta Sutras, iv. 3. 15). But if he worships them, under the idea that the self is Brahman, then at the dissolution of Hiranyagarbha, who is the totality of existence and the soul of all the gods, and who dwells in the Satya Loka, he becomes united with the perfect Soul (the Supreme Brahman), and attains to eventual emancipation (krama mukti). The followingis the law : He who meditates on Brahman as identical with the individual soul by dissolving the disguising veil of cause and effect, obtains immediate eman- cipation even in this life, and his body only remains for a while, just to expe- nence the fructescent effects of former actions. He who worships Brahman as cause and effect and thus apprehends the identity of the self and Brahman, proceeds by the path of flame, &c., to the world of Brahman, (see Brihad Aranyaka Upanishad, vi. 2. 15), and there at the end of the enjoyment earned by his worship, through the perfect knowledge produced there,

Upanishad. 255

FIFTH CHAPTER.

' Now follows Kutsayana's hymn of praise: ' Thou art Brahman,* and thou art Vishnu, thou art Rudra, thou art Prajapati; thou art Agni, Varuna, Vayu ; thou art Indra, thou art the Moon ; thou art food,t thou art Yama, thou art Earth, thou art All,§ and thou art the Imperishable; manifold is the dependence on thee for proper and for relative good.|| Glory to thee, lord of the world, thou art the world itself, the maker of all, the enjoyer of all; thou art all life and the lord of all pleasure and joy. Glory to thee, the tranquil-souled. glory to thee, the most hidden, the inconceivable, the indemonstrable, who hast neither beginning nor end.' (1) "Verily this was at the first darkness alone; it abode in the Supreme; then, being set in motion by the Supreme, it passes into inequality. This condition becomes Activity ; this Activity, being set in motion, passes into inequality. This becomes the condition of Goodness. This Goodness alone was set in motion ;

he will obtain eventual emancipation. But whosoever worship the limited (cf. Vedanta Sutras, iv. 1. 4.) under the idea that ' food is Brahman,' life is Brahman,' 'the sun is Brahman,' 'the mind is Brahman,' &c., they, not having performed the true Brahman-sacrifice, will enjoy the proportionate fruits of their worship in the worlds lower than the Brahma-loka, and will again return to this earth. But some have even attained to the world of Brahman, who have intently pondered the five fires, &c. (see the Brihad Āranyaka Up. ibid)." R. * Sc. Hiraņyagarbha. t Sc. Virāj. Anna, masc., is explained as ' he who treats everything as food,' or 'he who acts as food'; i.e., he who devours all, or is devoured by all. Cf. Taittirīya Upan. ii. 2. § Viśwam. || The former (swartha) is explamed as the four common ends, wealth, enjoyment, merit, and emancipation; the latter (swabhavika) as that which belongs to each creature's peculiar nature or temperament. It was pervaded by the semblance of intelligence as a seed by water, &c. R.

256 The Maitri

and Flavour* flowed forth. This is a portiont [of the Soul] which is only measured by the Soul, reflected in each individual. cognizant of the body and possessing as its signs volition. ascer- tainment, and consciousness. Prajapati,Į Viśwā,§-these and the like, before-mentioned, are its forms.|| As for its darkness- characterised portion, that, O ye students, is the same as Rudra; as for its activity-characterised portion, that, O students, is the same as Brahman; and as for its goodness-characterised portion, that. O students, is the same as Vishnu. He truly is one, existing as threefold, as eightfold, as elevenfold, as twelvefold, as infinitefold; 5 he is manifested everywhere, and, from being thus manifested, he is the Being; he enters and pervades all beings, he is the lord of beings. Thus He, the Soul, is within and without, within and without." ** (2)

SIXTH CHAPTER.+f

"THIS (Soul) verily bears a twofold form, Prana and yonder Sun. These are its two paths, within and without; these revolve

• Sc. essence, the manifestation of the joy-thought. Cf. Tait. Up. 2. 7; "He becomes Flavour; a man, having attained flavour, becomes possessed of joy." We might almost imagine the rhetorical speculations of the Hindus to have arisen from such passages. + This is as it were a portion or peculiar condition of the Soul, as the condition of the infinite ether in the hollow of a tree. R. ț I.e. Virāj, as the sum total of created existence. § As the deity presiding over all individual existences. So Schol., but cf.§l. | Sc. forms of the individualised Soul, i.e. the Soul as reflected by the development of goodness. R. The eight forms are the five vital airs, the sun, moon, and asterisms, or, by another reckoning, the three last-mentioned and the five elements, the eleven are the eleven organs of sense and action, which become twelve by separating mind (manas) and intellect (buddhi). Ramatirtha explains the infinity by the endless number of functions (vritti) of these senses, &c., in various individuals. ** Within he exists as the witness, the knower, the doer, &c .; without, as Iswara, time, the gods, &c. R. tt In the preceding part of the work the meaning which regards those

I' panishad. 257

in a day and night. Yonder sun is the external soul. Prana is the internal; hence it is said that from the external soul's motion is inferred the motion of the internal soul .* But whosoever is wise, void of sin. the master of his senses, clear-minded, firmly abiding mn Him. having his eves withdrawn (from all external objerts). he indeed savs that from the internal soul's motion is inferred the motion of the external soul. Now that golden being within the sun who beholds this earth from his golden sphere, is the same who abiding within, in the lotus of the heart, devours food.t (1) "Now that which dwelling within in the lotus of the heart de- vours food, the same, dwelling as the solar fire in the sky, being called Time, and invisible, devours all beings as its food." (The Vālakhilyas asked) "What is its lotus and of what compoeed ?" (Prajapati answered), "Its lotus is the same as the ether;t the

who desire liberation, has been all set forth, viz., that the One Supreme Soul is to be known as the individualized Brahman and also to he contemplated as under many different states as Brahman, de .: and liberation has been de- clared as the attainment of identity with the Supreme Soul. The sacred text, now, revealing the manifold greatness of this Supreme Soul in order to his being worshipped in various ways, proceeds in this latter portion to set forth, for the dull and medioere students, various modes of his worship, rogether with their respective vehiclen, (as Om, &c., see {. 2), and also cer- tain means which relate to the purquit of spiritual knowledge. As this por- tion is, however, supplementary (khila), mutual connection bet ween the parts is not universally kept in view ; still we shall explam it, areking out the connection to the best of our judgment. R. * The sun revolves within the world in a day and night, kerping his right ide to Meru, and Prana also in the form of breath circulates within the body; hence it- revolution as establixhed in the Sastra is inferred, viz , that in the 24 hours or the space of the sun's revolution round Meru there are 21,000 breaths of Prana. (The number is more exactly 21,600 inhalations and exhalations. See Sarva Dardana S. p. 175.) Or the analogy may be inferred from the declaration of Sruti that the full duration of human hfe in ne hundred years, these years beig mea-ured by accumulations nf such laily solar revolutions. R. + Sc. the various objects presented by the sensee. as sound, &c. R. + The lotus of the heart, ronnerted with the individual soul, i no other than the sky or ether, connected with thegods-there is no difference bet ween them. Hence the ether is equally the so-called " lotus," whether it exists in

258 The Martrr

four quarters and the four intermediate points are its petals. These two, Prana and the Sun, revolve near to each other ;- let him worship them both, by the syllable Om, by the mystical words,* and by the Gavatri.+ (2) "There are two forms of the supreme Brahman. the material and the immaterial, the material is unreal, the immaterial is real, 1s Brahman That which is Brahmant is light ; that which is light is the Sun. This Sun was identical with Om; it divided itself into three parts, for Om consists of three matras. ' By these are woven the warp and woof of all things, and this am I,' thus He speaks § Meditate on this, that the Sun is Om,-fix your soul thereon. (3) "It hath been also elsewhere said,-'What the Udgitha is, that is Om; what Om is, that is the Udgitha; thus yonder Sun is the Udgitha, he is Om;' thus saith (the Sruti.|) The Udgitha called pranava, the commencer of rites, whose essence is brightness, void of all sleep, inviolable by age or death possessed of three steps, T possessed of three letters, and again to be known as fivefold, concealed in a cavern ;* thus saith (the Sruti). The Supreme Brahman with its three feettt has its

the heart or mn the world. Each has its own system of petals, which substan- tially indeed are identical,-those of the ether being the eight points of the compass. R .. * The vyahritis. sc. the mystic words, bhur, bhuvah, swar. t Here called the Savitri, or the rich whose deity is Savitri the sun. $ The reading here is not certamn. The British Museum MS. reads "tad brahma, yad brahma taj jyotrh sa adityah," but the true reading would seem to be yat satyam tad brahma taj jyotır yaj ryotıs sa adıtyah. § Sc. The sun. || The Udgitha is properly the principal part of a Sama verse ; it is pre- ceded by Om and chanted by the Udgatri. The Udgitha of the Sama Veda priests thus corresponds to the Om or pranava of the Rig Veda priests This quotation comes from the Chhand. Upan. 1. 5. These three "steps " or "words" (pada) are, in the case of prana, the three states or stages of waking, slumber, and sound sleep; i that of adıtya the three vyahriis, as symbolising the three worlds. The three letters are a +u+m=Om. ** Sc. as placed in the cavity of the heart and circulating mn the body as the five vital airs. tt Tmpad, alluding to Rig V. x. 90.3. (ef White Yajur V 31 3 Chhand.

U'pnishad. 259

root upward ;* the branches are ether, air, fire. water, earth and the rest: thus the world i- one holy fig-tree. it is Brahman. The splendour thereof i- yonder Sun; and it too is the xplendour of Om. Therefore let a man by Om wor-hip ceaselesaly this (Prana-Åditya). There i- one verse which utters its praise; thus saith (the Sruti.)- Thi- is the holy syllable, this the supreme syllable; whosoever knoweth this syllable, whatever he desireth is his.'+ (4) ". It hath been also elsew here said :-- the -ound-endowed form$ of this (Prana-Aditya Soul) is Om; maxculine. femmnme and neuter,-this is its gender-endowed form : fire. wind. the sun,- this is its light-endowed form ; Brahman. Rudra. Vishnu-this is its lord-endowed form; the gārhapatya, the dakshina, the ähavaniya fires .- this is its mouth-endowed form ; the Rich, the Yajus, the Saman,-this is its knowledge-endowed form : bhūx, bhuvas, swar,-this is its world-endowed form ; the past, the present, the future,-this is its time-endowed form ; breath, fire, the sun,-this is its heat-endowed form; food, the waters, the moon,-this is its increase-endowed form; intellect, mind, con- sciousness,-this is its intelligence-endowed form ; prāna, apāna, vyana,-this is its prana-endowed form. Therefore by the afore- said Om are thee forms praised, worshipped. ascribed.§ Thus saith (the Sruti), O Satyakama, this' syllable Om is the Supe- rior and the Inferior Brahman.' (5)

['p. iii. 12). " All ereated bings are his first foot tor 'a quarter ot him '), his three feet (.or three-fourths of him') are what is mumortal in heaven." * Cf. Katha Up. vi. I. t From the Katha Up., n lb, with one or two vaniatiom. į Each member of each tnad i- respeetively apportioned to the letters a, u, m, as parts of Omn, and thus the whole Om beromes identiied with each formn .. Swanacati, ' &e .: and, hence, each of these forins is to be medi. tated on as a distinguishing quahty of the Prana-Aditya Soul. R. § Se. transferred to the Prana-Adity a Soul as its attributex. . Pragna Upan. v. 2. These are the words of Pippalnda ' hi- 1ug Satyakama. Ramatirtha explaiis thi- quotation as meanin2 that ta went

260 The Martri

" This (world) was once unuttered. Then verily Prajapati, having kindled his latent consciousness, uttered in order the words Bhus, bhuvas, swar. These are Prajapati's grossest body,- the world-endowed. Swar is the head thereof, bhuvas the navel, bhus the feet, the sun the eve. The wide range of the soul de- pends on the eve, for by the eye it ranges over objects. The eye verily is truth, for the soul dwelling in the eye ranges over all things; therefore let a man worship (the Sun) as Bhus, bhuras, swar Thereby is Prajapati, the soul of the world, worshipped like the eye of the world.+ Thus saith (the Sruti); The Sun is Prajapati's world-bearing form; in it is all the world absorbed, and in the world is it absorbed ;t therefore let a man worship it. (6) "Tat savitur varenyam ;§ 'in these words (of the Gayatri) yonder Sun is the savitri, he verily is thus to be chosen by him who desires the soul,'-so say they who declare spiritual know- ledge. Again, bhargo devasya dhimahi,-here Savitri is the deity (deva), therefore I meditate on that which is called its bhargah,'-so they say who declare spiritual knowledge. Again, dhiyo yo nah prachodayat,-here dhiyah means thoughts,-

Om is the vehicle of the worship and knowledge of the Superior and Inferio Brahman * The Schol. takes sa satyam Prajapatih as a separate clause,-"he Prajapatı, the substantial truth or essence of the world (was unuttered) " + The eye of the world is the sun The Schol draws out a formula from these lines ;- the eye (sc the sun)=truth, but Prajapati=truth (see note* above), . the sun=Prajapati. The world is absorbed in the sun from its light universally covering it, the sun is absorbed in the world because common men do not distinguish between the light and the objects which it illumines [Cf Bishop Whately's Life, by his daughter, vol n, pp 321, 322], or because, as prana, it pervades all things R § The Gayatri was mentioned in § 2. It is here explained as meaning, " we (sc. I) meditate on that desirable splendour (sc. the soul) of the deity the sun; may he move our thoughts." The genitives savrtuh and devasya are not used here to express the relation of swa and swāmin (Pan. 2, 3, 50), for bhargah mplies its subject's very essence and not its attributes,-bhargah is not its but it.

Upanishad 261

who may move our thoughts,'-so say they who declare spiritual knowledge. As for bhargah. he is called bhargah who is placed in yonder sun or is the pupil in the eye. 'His going forth (gatih) is by rays' (bhabhih),-thence he is bhargah. or 'he parches' (bharjayati), thence is he bhargah or Rudra, O sages. Or the bha implies that he enlightens (bhus) all these worlds: the ra that he gladdens (ranj) all these beings; the ga that all these creatures go (gam) into him and come from him,* thence is he bhargah. From the soma being continually expressed (su) he is called surya;+ from bringing forth (su) savitri ; from taking (ādā) ādıtya; from purifying (pū) pāvana (fire); from giving in- crease (pyai) apah (water); thus saith (the teacher.) The soul. whose name is immortality,t is the impeller of the body, the thinker, the perceiver, the goer, the evacuater, the delighter, the doer, the speaker, the taster, the smeller, the seer, the hearer, and the toucher,§-he pervades, having entered into the body; thus saith (the teacher). Where the pure intelligence seems malti- plied,|| there it is said to hear, to see, to smell, to taste, and to cause touch, for the soul knows all. But where the pure intelli- gence is seen in its unity, there it is divested of effect, cause. and action, ** it is bare of title, likeness, or predicate ;- what is it ? It cannot be told.tt (7)

• They are absorbed into him during sound sleep and in the interval- 'between successive creations,-they are developed from him in waking and at creation. R. + The sun by his rising, culmmation, and setting, determines the three times for the soma libations. There is a sruti, " prana is verily immortality." $These thirteen epithets shew that the soul is conditioned as the vital air, intellect, mind and the ten organs of action and sense. |! As in waking and dreaming. As in sound sleep, &c. ** Sc the determining notions of the object, the organ, and the organ's operation. tt It is a step in philosophical ideas to recognise the action of the soul as underlying the senses; but a still greater to recognise the soul itself as apart from subject or object. "The ascribing actions, forms, or names to the pure soul is only caused by the illusive impositions of ignorance " R.

262 The Maitri

"Yea, this soul* is the Lord, Sambhu, Bhava, Rudra,-he 1 Prajapati, the Creator, Hiranyagarbha, the Truth, Prira, Hansa. -he is the Ordainer, Vishnu, Narayana,-he is the Sun, Savitr the Upholder, the Maker, the King, Indra, the Moon. Yea, he is this sun who warms, concealed by the thousand-eyed golden ball,+ as a lamp is overpowered by a (great) fire. It is he who is to be inquired after and to be sought. Having produced fear- lessness to all living creatures, having gone to the forest and having put at a distance all the objects of the senses, let a man from his own body comprehend the Soul. 'He who bears all forms, the seizer of all, who knows all beings, the supreme sup- port, the one light, he who dries up all things, the thousand- rayed, abiding in an hundred ways, the life of all creatures, this Sun rises.'t (8) "Therefore he who thus knows both these souls§ contemplates them only in the soul, in the soul only he offers them; such a contemplation, the mind thus absorbed in worship, is approved by the wise. Let him then purify the filth of the mind by the hymn-verse uchchhistopahatam || 'Be it food-leavings, or food touched by leavings, be it food given by a sinner, or touched after the birth of a dead child,-may the cleansing power of Vasu, may Agni and the beams of Savitri purify my food and all my other sin.' He first (in thought) wraps up (the soul) with water;f

• This is said to meet the objection that although there is no real multi- plicity in the bodily soul, still it is different from the divine Sun-soul; the Sruti now shews that all these twenty well-known titles of God are only powers of this same soul, as severally characterised by the gunas of dark- ness (1-4), activity (5-10), and (11-13) goodness, or as the sun (14, 15), the earth (16), the Maker (17), Indra (18, 19), or the moon. t Anda may be here the ball of the sun, perforated by innumerable aper- tures, or the universe as the brahmanda. Į Praśna Up. i. 8. § I.e. he who knows that the mdividualised soul is both prana and aditya || The Śruti now describes how taking food at a meal is to the wise man a mystical sacrificial act. T Apo'sana (Comm. p 103. 2 infra), is the formal rinsing the mouth {achamana) at the begmnning and end of meals. Cf. Chhand. Up. v. 2.

E'pameshad 263

· qcāha to the air of respiration urah to the descendig air urha to the cireulating air, nribi to the equahsing air arihs to the ascending air.'-with these five mantras he makes the offering Then in silence he eats the temamder Afterwards agam he wraps it up with water. Having washed his mouth iet him wor-hipping the soul. meditate on the vud with thexe two man tras, . prang 'gnih' and . rioro 'v' The -upreme Soul. having entered (the body). is prana. composed of the vital airs and the digestive) fire; may He. the all-enjoyer beig satisfied satisf all." .. Thou art all, thou art the umver al fire, by thee is upheld all that is born; let all the oblations enter thee, all ereatures (live) where thou art the life-giver of all." He who eats accord- ing to this rule beromes not in turn the food of aught elxe. (9) . Again, another thing must be known. There is yet another modification of this worship of the soul. as discerning the food and the eater of the food,-this is its description. The thinking Spirit, abiding within Nature (pradhana),-he verily is the enjoyer, he enjoys the food supplied by Nature. Verily. also, the animal principle* is also his food, Nature is the maker thereof. Therefore the food is composed of the three gunas; the Spirit abiding within, is the enjover. Here sight is the evidence ; for since animals spring from seed, it is the seed which is ultimately consumed; and by this it is made clear that it is Nature (the ultimate cause) which is the real food. Therefore the Spirit is the enjoyer, and Nature that which is enjoyed; he enjoys. abiding therein. The food supplied by Nature, smnce it is the development of the different three gunax. begins with Intelleet and ends with the separate elements.t and is itselt the sign tof

. Verily hife asked, ' what shall be my raiment ! Thev an-wered. . Watr Hence, those who eat wrap it up betore and after the meal with water. J: hus obtais a garment ; it remains not naked. * Bhutūtman, the amimal principle as embodied m the rompound of organ- nd gross elements,-the elemental soul, cf. m. 2 + The word cisesha, as here spphed to the tive grow eiements, oecurs in he Sānkhya kārikā, 38.

264 The Maitri

the Intelligent Soul). By this has been set forth the nature of the fourteenfold path .* This world becomes food, being called, pleasure, pain, and delusion ; so long as there is no production there is no laying hold of the taste of the cause.f The vital principle also becomes food in its three conditions,-childhood, youth, old age; its very development proves it to be food. So, too, Nature, when it passes into manifestation, becomes appre- hended; intellect and the rest-ascertainment, volition, and consciousness-are the means of seizing its flavour. Thus for the objects of the senses, the five (senses) are the means of seizing their flavour; and so for all the actions of the five organs and the actions of the five vital airs. Thus the manifested (effects of Nature) are food, and equally is the unmanifested cause food.t The unconditioned Soul is the enjoyer thereof. From the fact that he is the enjoyer, his intelligence is established. As fire is the food-devourer of the gods and soma is the food, so he who thus knows eats food by fire.§ This vital principle is called Soma, but (as pervaded by pure intelligence) it also had nature for its mouth and is called fire. (This is proved) from the saying, 'Spirit with the unmanifested as its mouth enjoys the three gunas.' He who knows thus, he is the ascetic, he is the yogin, he performs the sacrifice of the soul.|| As one (of subdued pas- sions) touches not wanton women who intrude into a lonely house, so he who touches not the objects of the senses when they intrude, is the ascetic, the yogin, and it is he that offers the sacri- fice of the soul. (10)

• I.e., the different functions of the ten organs of sense and action and the four vrittis of the internal organ. t I.e., nature, the original cause, is only recognised by an inference from its effects. t " Or thus has been established the manifested food and the unmanifested food." § He eats food as being identified with fire, and so, like fire, is not defiled by the faults of the food. R. I' Atmayajin, he who performs a sacrifice for the purifying of the soul. R.

I'panishad 265

"Supreme* is this form of the Soul, which is (called) fond for thia vital principle (prana) is composed of fond. If it eats not, then it thinks not, it hears not, it touches not, it sees not. it speaks not, it smell- not, it tastes not, and it lets loose the vital airs; thus saith (the Sruti).t But if it eats, then, being full of vigour. it thinks, it hears, it toucher, it peaks, it tastes, it amells, it sees : thus saith (the Sruti). From food are creatures born whatsoever inhabit the earth; thenceforth by food alone they live, and ultimately thereto also they return. (11) .. It hath been also said elsewhere; All these creatures verily wander about day by day, desiring to seize food. The sun by his rays takes food. by this he warms. Refreshed by food these vital airs digest.§ By food verily fire blazes. By Brahman! desiring food was all this world produced. Therefore let a man worship food as the Soul. Thus saith (the Sruti); from food creatures are born; being born, by food they grow ; it is eaten and it eats beinge, therefore it is called food .** (12) " It hath been also said elswhere; This is the world-bearing body of the adorable Vishnu, namely this food ; life is the ensence of food, mind of life, know ledge of mind, joy of knowledge. He who knows thus, possesses food, life, mind, knowledge, and joy. Whatsoever beings here eat food, he who knows thus, eats food dwelling within them all. Food truly is the undecaying ; food,

• "Having in the first ten chapters deeeribed the worhip of the Soul under its character of präna and the Sun, with ita series of ceremonies and its result emancipation,-the Śruti now commences a new section to set forth various modes of worship of the indsviduaheed Brahman as essential intelligence, which have blise as their ultimate end." R. t Cf. Chhändogya Upan. vii. 9. 1. Į Taitt. Up. ii. 2. § Sc. perform their respective functions and bring their objects to the enjoyer, Soul. | Prajāpati. The Scholiast here refers to the Vedanta Sutras, iv. 1. 4, 5, to remind the reader, that although food and the Supreme Soul are thus identrfied, he is not thereby to identify himself with food. ** Se. anna from ad. Cf. Taitt. Up. u. 2.

266 The Maitr?

by tradition, is called that which is to be worshipped ; food is the life of living beings; food is the eldest-born ; food is called the physician.((3) "It hath been also said elsewhere ;* Food is the cause of all this (world of living beings), and time of food. The sun is the cause of time; and the nature of time is made up of the space of mo- ments. &c,-composed of twelve months, identical with the vear. One-half thereof belongs to Agni, one-balf to Varuna + Agamn, the half commencing with the asterism Magha, and (ending with) the half of Sravishtha belongs to Agni, while the sun performs his southern journey ; the half beginning with the constellation (Aśleshā,) sacred to the serpents, and ending with the other half of Sravishtha, t belongs to the Moon (Soma), while the sun performs his northern journey. Among these (asterisms) each set of nine-fourths is a part of the year-soul, characterised by the sun's progress. This is the evidence for the existence of time. since it is imperceptible to sense ;- by this is time proved. Apart from the proof there is no apprehension of the thing to be proved. But from the apparently distinct nature (of time and its parts) even the subject of the proof (time) may become a proof to establish the true cognition of itself § Thus saith (the Sruti);

• The sun as identcal with time is now viewed as the Soul: and, hence as food is dependent on time and time on the sun, the worship of food is suc- ceeded by the worship of this time-sun. + The six months of the sun's northern journey are sacred to Agni, as in- cluding the hot months ; the six months of his southern journey are sacred to Varuna, as including the rainy months R. But cf. Weber, Ind. Stud. Ix. 363. ţ The sun's southern journey takes in 13} asterisms (r e 6 x 2}), sc. from Magha to the first half of Sravishtha; the northern journey takes in 13 asterisms, reckoning backwards from Aslesha to the second half of Śravistha. This reverse order is adopted to make the two halves more distinct. The latter set of asterisms are said to be sacred to Soma or the Moon, because men look for its cooling influence during the heat; the former set to Agni because they seek his warmth during the cold. § It may be objected that we cannot use the parts of time to prove the existence of time as a whole ; but we may view them as distinct, in order to prove the existence of the latter, just as wemfer the lamp from the lamp's tight. R.

I' pamıshad. 267

Yonder (sun) proceeds through all the parts of time; he who worships time as Brahman. from him time retires afar off. Thus saith (the Śruti); from time all beings flow: from time they grow: and into time they vet. time is embodied and unem. bodied .* (14) "There are two forms of Brahman. Time and non-Time, what was before the sun, that is non-Time. destitute of parts ; what is preceded by the sun. that is Time. powewing parts The form of that which possesses parts is the vear. From the year verilv are *hese creatures brn : by the vear, when born they here grow. into the year they set. Therefore the year is Prajipati. Time. tood, the nest of Brahman. the Soul. Thus saith (the Sruti) : Time diwsolves all beingy in the great Soul.t but he who knows that in which time is itself dissolved,-he knows the Veda. (15) " This embodied Time is the ocean of creatures. Yonder (orb), called the sun. abides therein (as its cause). from which are bornt the moon, the stars, the planets, the year, and the rest. From these comes all this; whatever is seen in this world of good or evil comes from these. Therefore the soul of the sun is Brahman; therefore let a man worship the Sun under his name Time. Some say "The Sun is Brahman." Thus saith (the Sruti); the offerer, the enjoyer, the offering, the hymn, the acrifice, Vishnu, Prajapati, all these are he, the lord, the witness, who shines in yonder orb. (16) "Brahman was verily in the beginning (all) this. He was one, infinite; infinite to the east, infinite to the south, infinite to the west, infinite to the north, infinite above and below; infinite every way. Of him. indeed, there are no such limits as eastern, &c .; there is no across, nor above nor below.§ This supreme Soul is

• Sc. embodied as the sun, and unembodied as the parts of time, from the moment to the year R. - Sc. the non-Time. " "Or are nourished by entering into its light." The true reading is here बथ तिर्यम्पावाक बोर्द्ध बा. Avan seems to be here a neuter form, cf. paran, Aitareya Up. m. 3.

268 The Maitri

not to be apprehended; he is unmeasured, unborn, not to be reasoned about, not to be conceived. He is void of all contact like the ether .* In the destruction of all he alone wakes. Be- ginning with ether, he awakens all this world, which is only thought ;+ by him verily is all this contemplated; and in hım it all dissolves. That is his brilliant form which warms in yonder sun, and which is the manifold splendour in smokeless fire, or which as the fire abiding in the belly digests food. Thus saith (the Sruti) ; This is one Soul, which is in fire, in the heart, and in the sun ; he who knows this attains to union with the one. (17) "In the same wayt (is declared) the rule of the exercise of this (means for the concentration of the mind). This concentration (yoga) has sıx parts,§ restraint of the breath (prānayama), re- straint of the senses (pratyāhāra), meditation (dhyâna), atten- tion (dharana), self-examination (tarka),|| absorption (samādhi). When, beholding by this contemplation, he beholds the golden- coloured, the doer, the lord, the spirit, Brahman, the cause ; then the seer, abandoning his merits and sins, reduces everything to unity in the supreme indestructible (Soul). Thus saith (the Srut), As beasts and birds approach not a blazing mountain, so faults never approach those who know Brahman. (18) ' It hath been also said elsewhere : when the sage, conditioned

• Cf. Brıhad Âranyaka Upan. iv. 2. 4; 3. 16. Hence there is no obstacle to his mnfinity. + It is " only thought," as being pervaded by the semblance of intelli- gence. R. t Having thus shewn the form of Brahman to be contemplated and the mode of contemplation, the Sruti, for the accomplishment of this contem- plation, i.e., this fixing of the mntellect on its object, now proceeds to de- clare Yoga with its parts as the means for attaining the complete mastery of the intellect. R. § Compare these six angas with the eight mentioned in the Yoga Sutras, n. 29. Yama "forbearance," niyama" religious observances," asana "pos- tures," prānāyāma, pratyūhāra, dhāraņā, dhyāna, and samādhi. || Tarka is explained by the Commentator as the examination whether the mind has become transfused or not into its object; or as the investigation mto the hindrances of concentration caused by the inferior powers gained by meditation and attention; or as the technical savikalpaka-samādhi.

U'pamiahad. 269

as präpa, has obtained the mastery over his mind and left out- side all the objecta of the senses, then let him remain void of all volition. Since the individual soul called prana springs from the non-prana ;* hence let the (apparent) präna fix itself in the fourth stage.t Thus saith (the Sruti); That which in itself apart from intellect. which vet abides in the midst of intellect, the inconceivable, the supremely vecret .- on this let him fix his intellert : thus this qubtil body, having no subjert. is merged.§ (19) " It hath been also said elsewhere : there is vet a higher exer- cise of attention (dharana) for the sage ; after pressing the end of his tongue against his palate and restraining his voice, mind, and breath,| he beholds Brahman by contemplation. When thus, by the annihilation of the mind, he beholds the self-manifesting soul, the less than the least, as identified with the Supreme Soul, -then, having seen the soul thus identified, he becomes divested of self. Being thus divested, he becomes unlimited, destitute of (material) support, only an object of pure thought. This is the great secret,-final Emancipation. Thus saith (the Sruti) ; By the serenity of the intellect he destroys all action, good or bad; with serene soul, abiding in the Soul, he enjoys undying bliss. (20) "It hath been also said elsewhere: The artery, called Sushumna, which supplies the passage for the vital air, rises upward (from

• Scil. the Supreme Intelligence, void of all distanctons such as prana, &c. + Let the soul, abandoning the notion that it is prans, meditate on itaelf as the non-prana, or pure intelhgence, and so, having pamed the three stages (of waking, existence, sleep, and sound sleep), fit itaelf in the fourth stage of pure intellgence. + Let him fix his intellect (chutta) thereon, i.e., let him bring his intelleet into unity therewith by causing it to become identical in form. $ This last clause, tachcha lingam nırasrayam, is explamned in two ways. This which is called prana, i.e., the mdvidual soul as characterised by the >ubtil body, will thus no longer appear in its separate individuahty from the absence of any conscious subject; or this subtil body bearing the name of intellect will thus become void of all objects. || This process is called lambikāyoga and its resultant state unmanibhors. 18

270 The Maitri

the heart) and is interrupted in the middle of the palate. By means of this artery, conjoined with the prana (brought under subjection), the mind (merged by contemplation into its object, Brahman). and the repetition of (the mystic syllable) Om, let him rise upwards,* turning the end of his tongue on the palate, and unting the senses (with the prana and mind).+ Let the absence of limitations contemplate itself.$ Then he attains the freedom from all organs;§ from this freedom he is no longer capable of pleasure or pain ; he gains absolute unity. Thus saith (the Sruti) ; "First having mastered prana, then having fixed it (on the palate), having crossed the state of limitation, let him, in the crown of the head, merge (the soul) in the unlimited (Brahman). (21) "It hath been also said elsewhere: Two Brahmans are indeed to be contemplated, Sound and non-Sound. By Sound is the non-Sound manifested. Of these two Om is the Brahman called Sound. By means of this (Om), rising above (all things) || a man becomes merged in the (supreme Brahman called) non-Sound. This is the end, this is immortality, this is absorption and beatı- tude. As the spider, rising up by its thread, reaches a free space, so this thinker, rising up by means of Om, reaches abso- lute freedom. But others who maintain the Brahman called Sound, hold otherwise. By fixing their thumbs on their ears, they listen to the sound in the ether within the heart. It hath a

• By entering into the piece of flesh which hangs like a breast above the palate, cf. Aitareya, Upan. 1. 6. 1; Katha Upan. vı. 16; Praśna Upan. ni. 6. The coronal artery (Sushumna) is said to terminate where the roots of the hair are divided or distributed. t The Comm. reads here sanyojya, but notices the reading of the Sansk. text asanyojya, i.e., dissolving the connection of the bodily sites of the senses with the mind and prana. t Scil. "let him, thus entirely freed from limitations, contemplate, or be conscious of, the absence of limitations, i.e., the full unlimited perfection of the world of Brahman." § The ten external organs, and the internal organ, manas. || As Om pervades all sounds expressing all objects, he rises by means of its repetition, beyond all objects of cognition, whether they be words which express or object which are expressed. R.

Upanishad. 271

sevenfold similitude. It is like the sound of rivers, or a bell, or a brazen vessel. or a wheel. or the croaking of frogs, or rain, or a sound heard in a still place. Passing beyond this variously- likened sound, they lose themselves in the Supreme non-Sound, the unmanifested Brahman. Therein they merge all their indi- vidual attributes, they can no longer be severally distinguished, as the various flavours of the flowers are lost in the honey. Thus saith (the Sruti); Two Brahmans are to be known, the Sound- Brahman and the Supreme; he who is versed in the Sound- Brahman. attains to the Supreme .* (22) "It hath been said elsewhere: The syllable Om is Sound; its end is silence,t soundless, void of all fear or sorrow. full of joy and satisfaction, firm, immoveable, indestructible, imperish- able, certain,-its name is Vishnu. To attain this state other than all else, let a man worship these two. Thus saith (the Śruti); He who is the Deity, Superior and Inferior, Om by name,-who is without Sound and absolute-on Him let a man meditate in the topmost place t (23) "It hath been said elsewhere : The body is the bow, Om is the arrow, its point is the mind; having pierced the error-distin- guished darkness § he proceeds to that which is unenveloped by darkness. || Piercing that which was (once) enveloped thereby,

• This śloka occurs in the Mahabh. xii. 8540, and it is quoted mn the Sar- vadarsana Sangraha, p. 174, mn the Panmni-darsana, where Sabda is taken to mean "speech," "words." It also oceurs in the Amrita Vindu Up. (Ind. Stud. ii. 62). t The earlier Upanishads divide Om into four parts (3} matras), but in the Ramatapaniya Upanishad (Weber's ed. pp. 312, 315) we find a division into seven, scil. 1. a, 2. u. 3. m, 4. vindu, 5. nāda (the nasal half-circle ?), 6. the saktr (the namah of Om namah ? cf. Weber's Ramatap. pp. 292, 312), 7. santa or the ensuing silence after the word is uttered. (In p. 333 the ardhamatra of Om is called the fourth, and vindu and nada the fifth and sixth, aksharas). This is explained as either the heart or the conjunction of the brows and nose, called avrmukta. § I.e., the primeval ignorance. || I.e., the soul as separate from the bodily organization. T I.e., the soul as the supposed site of egoism.

272 The Maitri

he beholds Brahman flashing lke the circle of a whirling torch, in colour like the sun, full of vigour, bevond the bounds of dark- ness,* (that Brahman) which shines in vonder sun, and in the moon, fire, and lightning. Then having verily seen him.t he goes into immortality. Thus saith (the Sruti); "The contemplation is fixed (first) on the objects,§ (then) on the internal supreme Brahman ; thus the dim perception attains dis- tinctness All that belongs to the mind being thus absorbed, the bliss which is its own witness (arises)-this is the indestructible, resplendent Brahman, this the end, this is the only world.|| (24) "It hath been also said elsewhere: He who with all his senses absorbed as in sound sleep, with his intellect perfectly clear, dwelling in the cavern of the senses, but not subject to their power, beholds, as in a dream, the mover, f called Om, manfest as light, the sleepless, the ageless, the deathless, the sorrowless,- he too himself becomes the mover, called Om manifest as light. the sleepless, the ageless, the deathless, the sorrowless. Thus saith (the Sruti); Since he thus joms (yu)) or they join to prana and Om all the world in its manifold variety; hence is this called in tradition Yoga. The uniting of the prana, the mind, and the senses,-the abandonment of all individual exist- ence,-this is (also) called Yoga .** (25) "It hath been also said elsewhere : As the fisherman by his nets draws out the denizens of the waters and offers them in the fire in his belly, so too a man by this word Om draws out these

• These epithets of Brahman are in the masculmne, to shew the identity between the neuter Brahman and the masculine soul. t Cf. Bhagavad Gita, xv. 12. "That splendour which abiding in the sun illumines the whole world, which abides in the moon and mn fire,-that splendour know to be mne." ± Sc. the soul as Brahman. § Sc. the body, Om, the mind and the place of the mind's absorption. R. || Loka eva, the fruit of all means R. T I.e., the Supreme considered as the Antaryami Iswarah. ** The first couplet describes the ultimate Yoga which is the end; the second describes the previous or minor Yoga which is the means. R.

Upanishad. 273

pranas and offers them in the perfect* fire (of the Brahman- 'Soul); hence this fire is like the heated Mahavira pot. Just as the ghee in the heated earthen pot blazes up at the contact with grass and sticks, so verily this (fire of the Soul) which bears the name of the non-Prana, blazes upt at the contact with the pranas. That which blazes up is the form of Brahman,§ it is the highest form of Vishnu, it is the essence of Rudra. It is this which, dividing itself in infinite ways, fills these worlds. Thus saith (the Sruti); As the sparks from the fire and as the rays from the sun, so again and again in succession the pranas, &c., proceed therefrom.|| (26) "It hath been also said elsewhere : The warmth of the body is the heat of the supreme, immortal, unembodied Brahman; this (body) is the ghee thereof. This heat thus revealed is placed in the ether. This ether within the heart they intently lay bare, and there is produced as it were its light. Hence he (the wor- shipper) speedily becomes identified with it. As a ball of iron placed in the earth speedily becomes earth, and as the ball, having assumed the appearance of a clod, is no longer subject to the action of fire, smiths, or the like; so the reflected intelligence

• Anamaya is also applied to Brahman in the Śwetaś. Upan. iii. 10, and is there explained by Sankara 'devoid or three kinds of pain as arising from one's own organization or other organized bodies or supernatural agents.' + The Mahavira is a large earthen pot used at the Pravargya ceremony ; it is heated with sticks and burning coals; milk, ghee, &c., are then thrown into it and afterwards poured out upon the Ahavaniya fire. The fire in the heated pot communicates itself as heat to the contents, but does not become visible as flame until they come in contact with the blazing sticks, &c. So the soul, though in the body, is not manifested until the pranas, &c., are -absorbed in it. t I.e., becomes manifest. R. § Sc. Hiranyagarbha, the creator. The pranas, &c., are absorbed in deep sleep and in the intervals between successive creations; they are again called into activity at waking and at creation. Cf. Brihad Arnay. Upan. ii. 1. 20, and infra, §. 31. T By it that splendour or heat (tejas) of Brahman, which is otherwise unmanifested, is manifested, as fire blazes up at the contact with ghee. R.

274 The Maitri

with its substratum (the intellect) vanishes. Thus saith (the Śruti); This (Brahman), which is the ether in the heart. the storehouse (of all existence), the joy-giver, and the ultimate end,-this is our true nature and our goal; this too is the splendour of fire and sun. (27) " It hath been also said elsewhere: Having passed beyond the elements, the senses, and their objeets .- having then seized the bow whose string is a mendicant hfe and whose stiek is fortitude, with the arrow of unselfishness he strikes down the first warder* of the door of Brahman. Having infatuation as its crest, desire and jealousy as its ear-rings, sloth. sleep, and sin as its staff,-this lord of ambition, seizing its bow, with anger as the string and lust as the stick, by the arrow of will slays all beings. Having slain this (warder), and by the raft of the word Om having erossed over the ether within the heart, the (Brahman) within the ether being manifested, let him enter the hall of Brahman, as the digger, seeking (buried) metals, slowly enters within the pit. Then let him by the instruction of the teachers pierce through the veil of Brahmant with its four wrappings. Then pure, clean, unde- veloped, calm, escaped from prna and atman, infinite. indestruc- tible, immoveable, eternal, unborn, absolute, he abides in his own greatness. Then having beheld the Soul abiding in its own greatness, he looks on at the wheel of mundane existence as the revolving wheel of a chariot. Thus saith (the Sruti); The endless, secret, and perfect Yoga is accomplished by the embodied

• Egoısm, ahankāra. t The anandamaya kosa, or " sheath " composed of pure joy. This sheath or envelope is described as consisting of the primeval ignorance with the quality of goodness predominant (sattwapradhānājnana). It is interesting to compare this passage with the words of Hippolytus in the Philosophu- mena, i. p. 29. τούτο δε το φώς 8 φασι λόγον τον θεδν, αυτούς μόνους ειδένα, Βραχμάνας γέγουσι, διά τό Αποτρίψαι μόνους την κενοδοξίαν, & έστι χιτών της ψυχής έσχανος. Į Sc. the four kośas, annamaya, prānamaya, manomaya, ard vijnānamaya. or the successive "sheaths " which encase the soul, viz., the subtil body composed of the last three, and the gross body formed of the gross elements.

U panishad. 275

spirit, released from all sensuous ties, and for six months intent on concentration; but it never takes place to him, however fired (by instruction), who is harassed by passion and darkness and remains attached to child, wife, or family." (28) Thus having spoken, the son of Sakayana, with his heart fixed on his inner self, having made his obeisance to him, said; " by this knowledge of Brahman, O King, did the sons of Prajapati* mount the path to Brahman. By the practice of Yoga a man attains to contentment, to the endurance of contraries, and dispassionate- ness. Let him not reveal this deepest mystery to one who is not a son or a pupil and dispassionate.+ Let him give it to him who is entirely devoted to his teacher and possessed of all virtues. (29) Om! Seated in a pure place, himself pure and abiding in the quality of goodness,t let him continue studying Brahman, speak- ing of Brahman, meditating on Brahman, worshipping Brahman. He becomes absorbed in the perfect Brahman who yearns to- wards the perfect (man). Then himself, now another (from his own incorporated individuality), with all his bonds cut asunder by the earned manifestation of Brahman, void of all hope, void of all fear from others as from himself, void of all desire,-he attains to imperishable, unbounded happiness. This entire ab- sence of desire is, as it were, the highest outcome of the su- preme treasure. For he, as man, is by nature all made up of desires, characterized by (the transitory conditions of) certitude, volition, and self-consciousness, and therefore in bonds; hence he who is the opposite of all this, is emancipated. Now some says § that

• The Valakhilyas. Ť Śwetāśw. Up. vi. 22. t Sc. with his mind perfectly calm. § These are the Sankhyas, who maintam that it is not the Soul which is bound; but that it is the intellect (buddhi or mahat)-the first production of the gunas in prakriti, and therefore here called guna-which becomes bound by the peculiar function of intellect, adhyavasaya, through the influence of the old impresssions from former actions which have hardened, as it were, into a new special nature round it. The fault attaching to adhyavasaya is the devotion to those external objects which it belongs to that function to pronounce upon with transitory certainty. The Upanishad

276 The Martri

" the guna, by the force of a special nature of its own, becomes bound with the bond of certitude; andhence its emancipation arises from the destruction of the fault attaching to this certitude " But by the mmnd only does one see, by the mind only does one hear .* Desire, volition, doubt, belief, disbelief, firmness, want of firmness, shame, understanding, fear,-all these are nothing but the mind Borne along and soiled by the stream of qualities, uncertain, unstable, destitute (of all true knowledge), full of desires and forlorn, (the soul) becomes subject to self-conscious- ness. Thinking such thoughts as " I," "he," " this is mine," &c it binds itself by itself as a bird with a snare. Hence the soul becomes apparently charactersed by certitude, volition, and consciousness, and is bound; and hence when it is the opposite to all this, it 1s emancipated Therefore let a man abide void of certitude, void of volition, void of self-consciousness This 1s the definition of emancipation; this is of all paths the path to Brahman; this is the opening of the door. By this shall he pass to the other side of this darkness. Herein are all desires contained. Thus do the sages declare it, "When the five organs of knowledge remain with the mind and the intellert makes no effort, that state they call the highest aim. "+ Thus having spoken, the son of Sakavana, with his heart fixed on his mner self, ceased The king named after the wind,t having made his obeisance to him and duly offered his homage, went, with his aim attained, to the northern path § There is here no going bv any by-way This is the path to

maintains, on the contrary, that apparent action does not belong to buddhi at all, since it is only an instrument. * The mternal organ (antah-karana), whether called mind, mtellect, or egoism, is the instrument of the apparently acting soul, still the soul is not really an actor. The soul can use such phrases as " I desire," &c., only by becoming erroneously identified with these its organs and thus trans- ferring their characterstics and affections to itself, as the red of the china rose is reflected on the crystal. + Katha Upan vi 10 ± Cf n l § Praśna Upan 1 10

U panishad. 277

Brahman. Bursting open the door of the sun, he departed by the upward path .* On this point the sages declare ; Endless are the rayst of that soul which abides like a lamp in the heart,-white and black, brown and blue, tawny and reddish. One t of these rises upward which pierces the orb of the sun; by this, having passed beyond the world of Brahman, they attain to the supreme abode. The other hundred rays § of the heart also rise upward; by them a man obtains the special mansions of the different classes of the gods. But those rays which are many-hued, downward-pointing and of faint lustre, by these a man passes on helpless to receive here the fruit of his works. Therefore yonder adorable Sun is the cause of creation, of heaven, and of emancipation.|| (30) One asks, "With what are these senses identical, when they go forth to their objects, and who sends them forth or restrains them ?" Another answers, "They are identical with the soul; the soul sends them forth or restrains them; so do the Apsara- sas, ** and the sun's rays. By its five raystt the soul devours its objects." Which of these is the soul ? It is that which is defined by such marks as pure, clean, undeveloped, calm, &c. ; it is to be apprehended by its own signs. This is the sign of that which

• Or this may be taken " they departed," i.e., those who worship the con- ditioned (saguna) Brahman, as opposed to those who, like Brihadratha, wor- shipped the unconditioned (nirguna) Brahman. t These are the various arteries from the heart, Cf. Chhandogya Up. viii. 6; the various hues are caused by the varying proportion of the three humours. t The sushumna artery. § Cf. Katha Up. vi. 16. || If he is not worshipped at all, he gives continual births; if he is worshipped as a god, he gives heaven to the worshipper; if as Brahman, he gives emancipation. R. T The tale of Sakayanya and Brihadratha is now finished ; and the Śruti proceeds to discuss certain questions hitherto left undetermined. ** The Apsarasas are explained to mean here the various enticing objects of the senses; and the sun's rays are said to include metonymically the various other deities of the organs (see Aitareya Up. i. 1. 3.) tT The five senses.

278 The Maitri

in itself has no signs. As heat and the thing pervaded thereby are the sign of fire,-as the pure sweet taste is of water; [so intelligence is the sign of the soul;] thus say some .* Others + say, speech, hearing, sight, the mind, the vital air, [are its signs]. Others say, intellect, firmness, memory, knowledge.± But these things are only signs of it, just as the shoots here are of the seed, or the smoke, the blaze, the sparks are of the fire. Thus they declare; As the sparks from the fire and the beams from the sun, so the vital airs, &c., again and again come forth here in their order from the soul. (31) From this Being abiding in the soul § come forth all the vital airs, all the worlds, all the Vedas, all the gods,|| and all beings. Its mystery is this, viz., the truth of the truth. Just as when a fire is kindled of green wood, jets of smoke burst forth, so, as a sigh of this great Being, come forth the Rig Veda, the Yajur Veda, the Sama Veda, the Atharvangirasas, the Itihāsa, ** the Purana, ++ the scientific treatises,t the Upanishads, the Ślokas,§§ the Sutras,|||| the explanations, f the confirmatory narratives.ļ All these things belong to him. (32)

• Cf. Śwetāś. Up. vi. 13. + Cf. Kena Up. 2. t Cf. Aitareya Up. iii. 2. For yaT a4 read with the British Museum MS. प्रज्ञानम् § Or, as the Schol. takes it, "from this Soul thus abiding in itself." || The Comm. explains "the Vedas " here as "all the means of know- ledge," i.e., all the functions of intellect; and "the gods" as the deities, fire, &c. who preside over the various organs. T The mystic word sat-tyat (satya) is supposed here to represent the five elements, and the soul is the satya or transcendental substratum thereof. Cf. Chhand. Up. vi. 1. ** The Itihasas are the Vaidic legends, as that of Janasruti, in Chhan. dogya Up. iv. 1. tt Accounts of the creation, &c. # == t± Books on the science of worship. §s Verses such as those continually introduced in this chapter. I||| Sentences summing up a subject in a few words as the address to Briha- dratha in ii. 1, " this soul whom thou seekest is thine own." TT As the section which follows in ii. 2. + As that of the colloquy between the Valakhilyas and Prajapati.

Upanishad. 279

This (Garhapatya) fire with its five bricks is the year. These are the bricks thereof :- the spring, the summer, the rains, the autumn, the winter. By these this fire becomes possessed of a front, two sides, a back, and a centre. This (earth) is the first laying of the bricks of Prajapati, the knower of the soul. (This fire), tossing up the sacrificer with its hands to the firmament, presents him to Vāyu. Verily Prāņa is Vāyu .*- Prāņa is (the Dakshina) fire. These are the bricks thereof,-the vital air that goes upward, that circulates, that goes downward, that equalises, that goes forth. By these this fire becomes possessed of a front, two sides, a back, and a centre. Yonder firmament is the second laying of the bricks of Prajapati, the knower of the soul. (This fire), tossing up with its hands the sacrificer to heaven, presents him to Indra. Yonder sun is Indra .- He, Indra, is the (Āhava- niya) fire. These are the bricks thereof,-the Rig, the Yajus, the Sama, the Atharvangirasas, the Itihasa, the Purana.+ By these this fire becomes possessed of a front, two sides, a back, and a centre. Yonder heaven is the third laying of the bricks of Prajapati, the knower of the soul. (This fire) with its hands offers the sacrificer to Prajapati, the knower of the soul. The knower of the soul, tossing him up, presents him to Brahman ;± abiding in him, he becomes possessed of all happiness and joy. (33) The earth is the Garhapatya fire, the firmament is the Dak- shina fire, heaven is the Ahavaniya fire. Hence are they called the Pavamana, the Pavaka, and the Suchi,|| since by these is the

• Vayu is thus identified as Prana and Hıranyagarbha. + These last two are considered as one. t I.e., the inferior Brahman (masc., not neuter); as we learn from the Vedanta Sutras, on the authority of the sage Badari, that there can be no such thing as motion mentioned, when the Supreme Brahman is the end attained. R. § The Schol. would read ta eva for tata eva,-" these are called," &c. || These are sacrificial epithets of Agni as "the pure," "the purifier," "the bright" (see Sayana on Taitt. Brahm. i. 1, 5). After the ceremony of laying the fire (adhana) at the Agnihotra, three oblations are offered to Agni

280 The Maitri

sacrifice of those fires performed. The digestive fire is also an embodiment of Pavamna, Pavaka and Suchi; therefore Fire is to be worshipped with oblations ; he is to be laid with bricks ; he is to be praised with hymns ; he is to be meditated upon. The sacri- ficer, having taken the oblation, is thus to meditate on the deity ; "Bright of hue as gold-like a bird-abiding in the heart and in the sun, as a diver bird, as a swan-of mighty lustre-Him (the Soul) we worship in this fire " Thus saying, he is to search out the meaning of the mantra ; that adorable splendour of the Sun is to be meditated on by him who abiding in his own heart meditates thereon. Here he attains the place of perfect mental calm; he holds within his own soul the object of his meditation. On this point there are these verses -"As the fire without fuel abides tranquil in its source, so the intellect, after the cessation of its functions, abides tranquil in its source. * When the mind through the desire for truth remains tranquil in its source, the false im- pulses, following blindly former actions, cease, which charae- terised it while deluded by the senses and their objects. It is the intellect which causes the round of births, let him cleanse it with every effort; what he thinks upon, that does he become,- this is the eternal mystery. When the intellect is at rest, he destroys all actions, good or bad; abiding in the soul, with his own soul calm, he attains to eternal joy. As the intellect of a living being is attached to the objects of sense,-were it but thus fixed upon Brahman, who would not be released from his chain ? The mind is described as twofold, pure and impure; it is impure from the contact of desire, it is pure when it is delivered from all desire.+ Having made the mind perfectly motionless, free from sleep and agitation,-when he passes into that state where the

under these three characters. These three deities thus form the connecting link between the earlier and later portions of the sacrifice, and consequently the three fires may be identified with them. * Ignorance is the source or yoni of the intellect (chatta), as the subtil element (tejas) is that of the element fire. t This and some of the following vv. are found in the Amrtavindu Up., see Ind. Stud. Ii., p. 60.

U panishad. 28J

mind itself vanishes, then is that the highest place. So long is the mind to be kept under, until it becomes lost in the heart; this is knowledge, this is liberation; all the rest is but book-pro- lixity. The happiness which comes to that mind which has washed away its defilement by intense abstraction and which has merged itself in the Soul,-this cannot be uttered by the voice; it is apprehended by its own perception alone. As one cannot distinguish water in water, nor fire in fire, nor ether in ether, so he whose mind is thus absorbed, is completely emancipated. The mind alone is to mortals the cause of bondage and liberation ; cleaving to objects of sense, it is only for bondage; when it is void of all objects it is called liberation." Hence to those who offer not the Agnihotra, who lay not the bricks for the fires, who are destitute of knowledge and who meditate not on the Soul, the pursuit of the empyrean * of the abode of Brahman is utterly barred. Therefore is Fire to be worshipped with oblations, to be laid with bricks, to be praised with hymns, to be meditated upon. (34) Adoration+ to Agni, abiding in the earth, the rememberer of the world ; do thou give the world to me the worshipper. Adora- tion to Vayu, abiding in the firmament, the rememberer of the world; do thou give the world to me the worshipper. Adoration to the Sun, abiding in the sky, the rememberer of the world; do thou give the world to me the worshipper. Adoration to Brahman, abiding in all, the rememberer of all; do thou give all to me the worshipper. The countenance of the true (Soul) is hidden by a golden disc; O Pushan, open it, that I may obtain the truthful Vishnu. He who is the being in the sun,-I am He. This is the truthful One,-the essential nature of the Sun. It is bright, in the form of a man,t devoid of sex;§ it is but a portion of that splendour that pervades space, which appears in

• Lit. "the ether or sky," vyoman, so named as being destitute of all form. t Here follow mantras for the spiritual worship of the fire, &e ¢ Chhāndogya Upan. i. 6. 6. § Śwetaśw. Upan. v. 10.

282 The Maitri

the midst of the sun and in the eye and in fire. This is Brah- man, this is immortal, this is light. This is the Truthful; it is but a portion of that splendour that pervades space, which appears immortal in the midst of the sun, whose shoots are the moon and the vital airs. This is Brahman, this is immortal, this is light. This is the Truthful; it is but a portion of that splen- dour that pervades space, which shines as the Yajus in the sun, as Om, the waters, light, moisture, ambrosia. Brahman is bhūs, bhuvas, swar, is Om. The eight-footed, the pure, the hañsa, bound with three threads, the minute, the imperishable, blind to the two attri- butes,* kindled with splendour,-seeing Him, a man sees all. Of that splendour that pervades space those two rays are only a portion, which rise in the midst of the sun. These (rays) are the sun, t the truthful, these are the Yajus, these are devotion, these are Agni, these are Vayu, these are Prana, these are the waters, these are the moon, these are strength. these are immor- tality, these are the means for the attainment of Brahman, these are the ocean-like sun.t In that (ocean) the worshippers are drowned, as a lump of salt (in the sea). This is their identity with Brahman;§ there all desires are collected together. Thus do the sages declare: The worshipper, absorbed in the gods, flashes like a lamp fanned by a gentle wind; he who knows thus is the knower, he knows duality, he goes to an unique abode and becomes identified therewith. Those individual existences which continually rise like the spray drops (whirled by the wind), like

• The eight feet are the eight half-quarters; hansa is a name of the sun, as going everywhere; the three threads are the three Vedas with which the sun is identified; the two attributes are merit and demerit .- This Śl. is a curiously corrupted version of the Chulika Up. i. 1; of. Ind. Stud. ix. 11. t The Schol. explains savit as savitri, but it may mean " the knower," as in p. 187, last line. The Schol. explains bhanur-arnavah as either one word, " a mass of brightness," or, if divided, as "the rain-bringing sun ". The words occur in Rig Veda iii. 22. 2, as applied to Agni, and Sayana explais them as "resplendent, great like the ocean." § Scil. the mnferior Brahman.

U panishad. 283

the lightning flashes of the cloud-concealed light in the highest empyrean,-they, from bearing the reflection of the light of the Supreme Glory, (seem multitudinous) as the flickering flame- crests which follow the fire. (35) There are these two manifestations of the Brahman-light, *- the one is calm, the other abundant. The home of the calm is ether, the home of the abundant is this (visible) food. Therefore must offerings be made in the sacrificial area with hymns, corn, ghee, flesh, cakes, food cooked in the sthali, &c., ¡ and with meats and drinks thrownt into the mouth; § (let a man eat these latter) thinking, "my mouth is the Ahavanīya fire." (Let this be done) for the increase of vigour, for the attainment of heaven, and for immortality.|| On this point they declare : Let him who desires heaven offer the Agnihotra, by the Agnishtoma he wins the kingdom of Yama, by the Uktha the kingdom of Soma, by the Shodasin the kingdom of the Sun, by the Atirätra the heaven (of Indra), by the continued sacrifices (from those of twelve suc- cessive nights) up to those which last a thousand years the heaven of Prajapati. As the lamp consists of the union of the wick, the vessel, and the oil, so from the union of the individual body and the world exist the Individual Soul and the pure Sun. T (36) Therefore let him devoutly honour the aforesaid (round of cere- monial rites) by repeating the word Om (at their commencement). Unbounded is its might, and located in three sites,-in the fire,

• Scil. the self-manifestation of thought which is identical with Brahman. + These offerings are to be made to Brahman as Iśwara. ţ The Schol. reads here avasishtaih, i. e., with the meat and drink remain- ing after the offering. § These offerings are to be made to Brahman as the Jivatman. || The two former objects belong to the inferior worshippers; the third object belongs to the worshipper who desires liberation, and who therefore must not neglect these rites. T As the lamp burns until all the oil in the wick and the vessel is con- sumed, so the light of Brahman remains divided as the individual soul and the Sun, until all the latent influences of previous actions in the incorporated being and in the world are exhausted. R.

284 The Maitri

the Sun, and in prāņa .* Thus this channel (of offering) abounds in food, for it carries to the Sun the oblation offered in the fire, and the moisture which flows therefrom rains down as with the sound of a hymn; by this rain all these living beings (prānah) grow, and from these living beings (thus invigorated) progeny are born. On this point thus declare the sages: The oblation which is offered in fire, it bears up to the sun; the sun rains it down by his rays, by it is food produced, and from food living beings arise. Thus too saith (Manut); The oblation duly cast into the flame ascends (in smoke) to the sun; from the sun it is born as rain, from rain comes food, and from food living beings. (37) He who performs the Agnihotra cuts through the net of greed ; then, having cut through infatuation and no longer approving anger, he meditates on his high desire. Then, piercing through the veil of Brahman with its four wrappings,§ he enters next into the pure ether|| (of the Supreme). There, having pierced through all the spheres of the Sun, Moon, and Fire, characterized by the quality of goodness,-being himself perfectly pure, he beholds at last the Supreme self-dependent Intelligence abiding in its own majesty; dwelling within the quality of goodness, immoveable, immortal, imperishable, firm, bearing the name Vishnu, the supreme abode, endowed with true desires and infinite knowledge. On this point thus declare the sages: In the midst of the sun abides Soma, in the midst of Soma Fire, in the midst of Fire (the quality) Goodness, in the midst of Good- ness the Imperishable.

• These three represent respectively the site of the offering, the deity of the rite, and the enjoyer of the fruit attained thereby. t Instrtutes, in. 76. ț Scil. the desire of emancipation. § Cf. supra §. 28. || Cf. Chhand. Upan. viii. 14, "Ether (or space, akasa) is the bearer of name and form,-that is Brahman, in the midst whereof these two abide." T The Scholiast remarks that these last two epithets, being incongruous in the description of the absolute Brahman, are added to shew that this final

Upanishad. 285

Having meditated on the Soul, which is less than the least, which reveals itself (within the lotus) of the size of the thumb, in the span (of the heart) within the body, he becomes identified with the Supreme; there all desires are collected together. On this point thus declare the sages : Revealing itself within (the lotus) of the size of the thumb, in the span (of the heart) within the body, like the flame of a lamp burning dimly or brightly,* that Brahman, the object of universal praise, the great deity, entered all beings. Om! adoration to Brahman! Adoration ! (38)

SEVENTH CHAPTER.

AGNI, the Gayatri metre, the Trivrit Stoma,+ the Rathantara Saman, the Spring, the vital air that goes upward (Prana), the lunar mansions, the Vasus,-these rise to the east (of the sunt), they warm, they rain, they praise, they re-enter within (the sun), they look through the opening.§ He (the Sun) is inconceivable, formless, unsearchable, concealed, faultless, compact, deep, void of qualities, pure, resplendent, the enjoyer of the three qualities, terrible, uncreated, the Lord of yogins, omniscient, mighty, im- measurable, without beginning or end, possessing all excellence, unborn, wise indescribable, all-creating, the soul of all, all- enjoying, the ruler of all, he who is within the inner life of all. (1)

Emancipation is progressive; the worshipper first obtains the causal Brah- man, and then subsequently rises to identity with the absolute To ov. * Literally "manifesting itself in two or three ways," i. e., in an inferior, middle or superior way, in proportion to the degree of purity in the eternal organ, as a lamp burns dimly or brightly according to the nature of the oil and wick. R. + See Haug's Aitareya Brähmana, vol. ii. p. 237. ț The Sun is to be contemplated as thus attended by these embodied powers. § Anquetil du Perron, "hæc, è viâ radii solis, volitionem aquæ vitæ acqui- rendæ faciunt," or, as Schol., "by the door or path of the action of the sun's rays they behold the ambrosia to be enjoyed". 19

286 The Maitri

Indra, the Trishtubh metre, the Panchadasa Stoma,* the Brihat Saman, the summer, the vital air that circulates, Soma,+ the Rudras,-these rise to the south (of the sun), they warm, they rain, they praise, they re-enter within (the sun), they look through the opening. He is without beginning or end, un- measured, unbounded, not to be set in action by another, inde- pendent, without sex, without form, of infinite power, the ereator, the illuminator. (2) The Maruts, the Jagati metre, the Saptadasa Stoma, the Vairūpa Saman, the rainy season, the vital air that goes down- ward, Sukra, Ādityas,-these rise to the west (of the sun), they warm, they rain, they praise, they re-enter within (the sun), they look through the opening. This is the calm, the soundless, the fearless, the sorrowless, itself all joy, satisfied, firm. immove- able, immortal, imperishable, sure, the supreme abode, bearing the name Vishnu. (3) The Viswe devah, the Anushtubh metre, the Ekavinsa Stoma, the Vairaja Saman, the autumn, the vital air that equalises, Varuna, the Sadhyas,-these rise to the north (of the sun), they warm, they rain, they praise, they re-enter within (the sun), they look through the opening. He is pure within. clean, void, ralm, without prana or atman, and without end. (4) Mitra and Varuna, the Pankti metre, the Trinava and Tray- astrinsa Stomas, the Sakwara and Raivata Sāmans, the eold and dewy seasons, the vital air that goes forth, the Angirasas, the moon,-these rise above (the sun), they warm, they rain, they praise, they re-enter within (the sun), they look through the opening. He is the leader, bearing the name Om, in form pure light, the sleepless, the ageless, the deathless, the sorrowless. (5) Saturn (Sani) the ascending node (Rahu), the descending node (Ketu), the serpents, the Rakshasas, the Yakshas, men, birds, sarabhas, elephants, &c.,-these rise below (the sun), they warm,

• See Haug's Ait. Brahm., il. p. 238. + Anquetil du Perron, "luna"; but chandramas is mentioned in §. 5.

U panishad. 287

they rain, they praise, they re-enter within (the sun), they look through the opening. It is he who is wise, the supporter, who abides within all, the imperishable, the pure, the clean, the re- splendent, the patient, the calm. (6) It is this which is the soul within the heart, infinitesimal, kindled like fire, assuming all forms; his is all this (visible) food; on him are all these creatures woven. This is the soul, from which all sin is abolished, the ageless, the deathless, the sorrowless, beyond all hunger or thirst*, whose volitions are abso- lute, whose desires are absolute-this is the Supreme Lord, this is the King of beings, this is the protector of beings, this is the pre- serving dyke of creation. This Soul, the Lord, is Sambhu, Bhava, Rudra, Prajapati, the Creator of all, Hiranyagarbha, the Truth, Prana, Hansa, the Ruler, the eternal, Vishņu, Na- rayana,-he is the one being who dwells in fire, who dwells in the heart, and who dwells in the sun. Adoration to thee, assuming all forms, who abidest in the true ether. (7) Now follow the impedimentsi to the attainment of knowledge, O King! This is verily the source of the net of infatuation,-that he who is fit for heaven has intercourse with those who are not fit for heaven; this is the source. Even though a tree with wide- spreading branches is pointed out before them, they take up with the mean bush. Those too, besides, who are for ever lured by pleasure, for ever sent on another's errands, for ever begging, for ever living by mechanical trades,-and those too who beg in cities, who perform sacrifices for those who should not offer them, the disciples of Sudras, and Sudras who read the sacred books; and those too who are knaves, who wear matted hair, dancers,

• The Schol. explains avichikitsah as vividhā chikitsā yasya nāsti, "he who has no need of various kinds of food as a remedy for hunger," and avipasah as for apipasah. But the true reading is probably vipasah, i.e., "he who is free from all doubts or bonds." t Having described the various means, with their ends, which are to be followed by those who desire the summum bonum, the Sruti now proceeds to declare the hindrances in the path to its attainment which are to be avoided. R. ț The schol. explains jata as " one who uses improper language", but

288 The Maitri

soldiers, religious mendicants, actors, those employed in kings' business, outcasts,* &c .; and also those who worshipping wealth pretend to propitiate the yakshas, rakshasas, goblins, the ganas, pisachas, snakes, imps, &c .; also those who under false pretexte wear red garments and earrings and skulls; and also those whc oppose the followers of the Veda by false agruments and examples, deceptions and magic,-with all these let him not associate They are all open thieves and unfit for heaven. Thus saith (the Sruti); The world, bewildered by juggling denials of the soul,+ and by false examples and reasons, knows not what is the difference between the Veda and (pretended) science.± (8) Verily Brihaspati.§ having assumed the form of Sukra, created this false science || to give security to Indra and destruc- tion to the Asuras. By this false science (the sceptics) declare good to be evil and evil to be good; they say "let men ponder on those rites of the Veda, &c., which produce suffering." Therefore let him not read this (pretended knowledge). This (science) is all false and fruitless; present enjoyment is its only fruit as of him who violates his cast. Let not this science be even attempted. Thus saith (the Sruti ); That which is known as non-Science and as Science,-widely are these opposed to each other and divergent; I think thee, Nachiketas, desirous of knowledge, for even many objects of desire do not draw thee

it seems more natural to connect it with jata which belongs to the arsa adr gana of Pan. v. 2. 127. * I.e., "those who have committed some hemous crime, or have been banished." R. + Alluding to the Madhyamika Buddhists who mamtamn the doctrine ot an absolute void (sarvam sunyam), and the Yogacharas, who allow the existence of momentary consciousness. t Or "what is Veda and what is other knowledge." § This section seems to allude to the Brihaspati-slokas quoted in the section of the Sarvadarsanasangraha on the Charvaka philosophy. Cf. Harır. 28. || Avidyā. T Katha Upan. I1. 4.

Upanishad. 289

away .- He* who knows both together, science and non-science,f crosses death by non-science and enjoys by science immortality. Thoset who dwell enwrapped in the midst of non-science, but fancy themselves wise and learned, go round and round, hurry- ing hither and thither deluded, as the blind led by the blind. (9) The Devas and Asuras who desired the knowledge of the Soul, approached Brahman. Having worshipped him, they said, " Oh adorable one, we desire the knowledge of the Soul, do thou tell it unto us." Then, having long pondered, he re- flected, "these asuras think the soul to be something other than itself." Therefore he told to them something far other than the truth. This (false idea) do these men, infatuated, now follow devotedly, abolishing that which supplies the only means of transport,§ speaking falsely; they look on falsehood as truth, as in a magic shew. Hence what is declared in the Vedas, that is truth; what is declared in the Vedas, that do the wise follow. Therefore let not a Brahman study aught contrary to the Vedas, for this would be the fruit.|| (10) This verily is the essential nature of the Veda,-the supreme splendour of that ether which abides in the cavity of the heart,- this splendour is located in three sites, in the fire, the Sun, and prana. The syllable Om is verily the essential nature of that ether which abides in the cavity of the heart. By this syllable, Om, that (splendour) germinates, it shoots upward, it expands, it becomes continuously the vehicle of the worship of Brahman .** Accompanied by the air within the belly, it rises in the place

• Vajasaneya Upan. 11. t Avidya is explained to mean here the devotion to external ceremonies. t Katha Upan. ii. 5. The printed text of the Katha reads vartamanāh for veshtyamānāh. § Sc. the Veda, by which alone right knowledge is produced. || Scil. he would fall into hell or some lower birth. Cf. Chhand. Up. ad fin. T Cf. supra, vi. 37. ** That splendour germinates in the form of the mystic syllable Om, as a seed germinates, i e. it is manifested as the primeval form of the Veda,- it next shoots upward as the internal sound, Om; and lastly it expands as an audible effort of the breath in the uttered syllable itselt.

290 The Maitri

where the digestive fire conceals itself. (and proceeds on ite course), as the smoke branching up in the air, when the wind blows, climbs upward round the trec, bough by bough .* As salt when thrown into the water (loses not its saltness) or as the heat in the ghee (destroys not the nature of the ghee, so the light of the pure Intelligence changes nott). All this manifesta- tion is but as the illusive work of the magician when he projeets his will.t Thus do the sages declare. " How is this !" (asks the pupil.) The Veda is called Lightning, since in the moment when it is uttered, (as Om,) it enlightens every incorporated being; therefore by the syllable Om let a man adore the intinite splendour (of Brahman). The being in the eye, who abides in the right organ, is Indra: it is his wife (Indrani) who abides in the left.§ Their union takes place (in sleep), in the ravity within the heart; the lump of blood in the heart is the life- food of both. There is a channel which goes forth from the heart and is fixed in the eye; this one artery, divided into two, serves for both. The mind stirs up the fire of the body, the fire sends forth the wind (prana), and the wind, as it passes through the breast, produces a low sound. Set in motion in the heart by the churning-stick of the fire, at first it is less

• As the ascending smoke climbs round the tree, and, coming m contart with the difterent boughs, assumes their several forms, so when the ngni- mandala (or sphere of fire), above the mūladhara (or mystical circle abovo the organs of generation) is heated by the fire within it, and when this firo is fanned by the air of the breath as it bears the syllable Om, the Brahman- light, or pure Intelligence, veiled behind the fire and breath, manifests itself at first as the one undivided sound Om; but as it successively comes in contact with the various organs of utterance it assumes the form of different letters and branches out into the various recensions of the Veda. As the salt re-appears when the water is dried off, or the melted hutter resumes its original nature when cool, so the Brahman-intelligence ro- appears in its primeval nature when its disguises, the body, fire, prana, mind, &c., pass away. Scil. to create palaces, &c., which have no substantial existence. § On this whole passage compare Brihad Arany. Upan. iv. 2. 2, 3, with Śankara's Comm.

Upanishad. 291

than the least; it then becomes doubled in the throat; when it reaches the tip of the tongue, know that it is threefold ; but when it issues forth (as speech), they call it the mother (of words). He who sees all this, no more sees death or disease or misery ; he, the seer, sees the All, everywhere he obtains the All .* He who dwells in the eye, he who wanders in dreams, he who enjoys sound sleep, and he who abides beyond,-these are the four conditionst (of the Soul), and the fourth is the greatest of all. In the three walks the one-footed Brahman, and the three-footed walks in the last; t by reason of the experience of the false and the true, the great Soul appears possessed of duality,-he appears possessed of duality. (11)

• Scil. seeing Brahman as all, he becomes himself Brahman. t These four conditions correspond to the states, respectively called Vaiśwanara, Taijasa, Prajna, and the fourth or absolute, as given in the Māndukya Upanishad. ț There are two states of mundane existence, viz., as cause (sc. Suvapet) and as effect (sc evepyel). The effect is twofold, as gross or subtil. The first or waking condition of the Soul, Vaiswanara or Viswa, is disguised and limited by the gross effects, the second, or dreaming state, Taijasa, by the subtil effects. The third state, that of sound sleep, or Prajna, is only disguised and limited by ignorance as the general cause of all mundane existence-this remains for the present latent in it, but is still capable of being called out into actuality. The fourth condition (Turiya) as undisguised by either cause or effect, and therefore unlimited and absolute. The Scholiast quotes here a śloka from Gaudapāda's kārika (i. 11), "The conditions Viśwa and Taijasa are bound by the cause and its effects (sc. by the original ignorance and the ideas of mundane existence which it produces); the condition Prajna is only bound by the cause (sc. ignorance), but neither the cause nor the effect can exist in the Turiya."

13150

SSEARCE

MELHOT (KARMATAK

VARIOUS READINGS .*

PAGE. LINE. 2 3 -परावर्तनेन परमपुरुषार्थ- M. (cf. Transl. note, p.240). 5 3 सदसस्य(. (cf. Comm.) सदसस्य मुने: E. 8 3 संयोग C. for संप्रयोग. 10 1 चम्बरीषो ननक्र: शर्याति- C. 2 मरुत C.

12 1 दृश्यत दूति C. खईसौति C.M. 15 1 मैचेयः E. '16 1 अभिनिष्पद्यत C. 18 2 मेचेण E.

4 चथ ते क्रसुं M. 22 2 चनिष्टेन C. (of. Comm.) 25 1

28 1 विविशामौति C. 29 3 कनिष्टो.

35 4 ईरितं C, which is a better reading.

38 2 प्रेक्षवत् ढ. 39 1 कतभुक (.

40 4 बवाङ्चोर्च्धा C. (so too in p. 41, 1. 3). C. E. add at the end of S. 1 (after परिभ्रमतौति sic,) कतम एष दति तान् होवाचेति (of.p.45,1.3). 45 1-3 C. E.aid परिभ्रमतौति after चनुफलैर भिभूयमान: and omit सद्सयोनि-होवाचेति.

• This list contains the various readings of C., with a few from E.M. Those of A.B. are givenin the printed text. ( 293 )

294 Varrous Readings.

PAGE. LINE.

46 After उपति E. reads बथ यत् चिगुण चतुरशौतिलच्योनि- परिभतगण.

47 1 नानात्वस्रूप C.

2 चक्रमिव चक्रिपेति E.

49 2 वसुनेति C.

50 3 चतस्तुम्णा C. ((f Comm)

4 व्याष्टत्तत्व C. 53 2 सायुञ्य C. E 55 1 महाधनान्वकार द्व E.

2 खप्नमिव C.

56 1 दूव स्थिता C.

61 2 यस्तु C.for य .

3 चोपालभते ब्रद्य सत् C. "

63 2 सायब्य C.

69 4 त्व मनस्त्व C. त्व ममुख E. (of. Weber, Ind. Stud ix p I08.) स C M .- E omits त बिस And then agrees with printed text.

71 1 शास for चासौत् E.

2 एतद्वै रजसी रुप E. (of. Sankhiva Sara, p 12). 72 9 खप्रादिष्टव्युङ्गववद्यद्िपूर्विकन M-The printed text (from A. B.) should protbably be corrected to

73 1,2 C. for s, and also in p. 74, 1 1 79 13 M corruptly इन्द्रियध्यचं तेव ससन्त A. B. are also corrupt here. The true reading is probably इन्द्रियाध्यचसेषु. 83 4 तद्द्व यद्दद् तव्नोति M. Theh text seems to require a further correction,-यत्मत्य तहक यङ्ुस त्नगोति- र्यव्नोति स चादित्य: .

Various Readings. 295

PAGE. LINE.

86 17 चिन््यं यत: M.

88 9 संबोधयिता M.

100 1 एष वाव M.

111 2 अन्नमत्येवंवित् M. 117 10 M. has the reading of note *; but it is corrupt in t. 119 1 योनिवे M. 124 4 दृश्यन्त् M. 126 2 M. corruptly तिर्यग्व बाजवोजे. The true reading is probably तिर्यग्व षाङ् बोद्. 137 4 सायोज्यत्वं M. but/n Comm. सायोव्यं. 154 2 संसारचक्रं M. whfch is the reading of the Comm. 3 नित्ययुत्तस्य M. 161 4 विचेष्टेत M. (but not in Comm.) 166 2 चाशरस: M. 168 3 प्रज्ञानमित्येके। चथ ते वा एतस्य M. rightly. 172 4 शरद्वेमन्तः शिशिरं स शिर :- M. 179 2 वत्तयमश्नुते, E. M. 9 चयं गत: E. M.

10 शेषास्तु ग्रन्थविस्तरा: E. शेषन्ये ग्रन्थविस्तरः M. 185 2,13 wfi M. (cf. Weber, Ind. Stud. ix. 11). 187 1, लौयन्ते M.

198 2 M. Jas throughout gg. 1-6 सुवन्ति. 209 2 भयं तौलाँ M. (but in Comm. म्त्युं). 210 1 परियानिं M.

214 2, 18 स्कन्धात्संन्धं M. सकन्धास्कन्वं A. B.

221 3 -उपभोगद्धितौभावो M. of. note *.

M. gives no colophon at the end of the Comm., ch. 1; at the end of ch. 2, 6 it has दति मेतौशखोपनिषद्दौपिकायां &c .; and at the end of cl 4, 5, 7 इति मैत्रुपनिषद्दौपिकायां &c.

ERRATA FOR THE SECOND EDITION.

PAGE. LINE. INCORRECT. CORRECT.

24 5 Ad after भवसि. (छन्दो० क० ६। ख० ८) 30 8 चम्तरेवर चन्तरवे०

32 15 उत्तम्भ यरी० उत्तभभयतौ०

36 17-18 · उन्वलत्वकं विना. •उज्वलत्ववाचिना. 48 4 ·द्वपेतं. •द्वापेत. 71 1 नत्तत्प० तत्प

84 3 infr. Omit. 96 2 infr. प्रापो० प्राषो० 102 5 मन्तं. Omit. 103 1 पठतत. Omit. 113 1 स्पृभन्तौ० स्पगनसौ० 126 2 तिर्यम्वाड चोर्. तिर्यग्बावाङ बोर्द्ध. 151 1 infr. सन्यास० संन्यास० 153 16 पश्यन्नव. पश्यभ्रेवं. 157 3 यत् निष्कामलं. यत्निष्कामलं. 167 2 सस्यत• सस्येत० 21 168 2 प्रज्ञा नदित्येके. प्रज्जानमित्ये के. 186 1 • मेतदादित्यस्य . मेतददादित्यम्य. 188 1 infr. न्वाजा. ववाला: .