Books / maitrayani_krishna_yajur_veda

1. maitrayani_krishna_yajur_veda

Page 1

अथ यजुर्वेदीय मैत्रायणी-संहिता।

प्रथमं काण्डम् । अथ प्रथम: प्रपाठक: । दर्श-पूर्णमासौ। [श्रीगणेशाय नमः ॥ ओमू॥ नमो यजुवेदाय ॥] । ॐ ॥ इषे त्वा सुभूताय, वार्यव स्थ, देवों वः सविता प्रपयतु श्रैष्ठतमायु कर्षुणा, आप्यायध्वमन्या देवैभ्या ईन्द्राय भागै, मा व स्तेन ईशत म्घशरसो ध्रुवा असिमिन् गौपतौ स्यात बह्ढीं, यैजमानस्य पर्शून् पाहि॥ १ ॥ १

गोषंदसि, प्रत्युष्ट रंक्षा, प्रत्युष्टारतिः । २

प्रैयमगाद्विर्षणा बहिरंछ मनुना कृर्ता स्वधया वितष्टा। तयावहन्ते कवयः पुरस्तात्॥ ३ देवानां परिषुर्तमुसि विष्णो स्तुपौडतिसष्टो गवां भागों देवस्य त्वा सवितुः ग्रस३्वेऽश्चि- नोर्बाहुंभ्यां पुष्णो हस्ताभ्यां, बहिर्देवसंदनं दामि।। ४ अतस्त्वै बर्हिः शतवलिश५ विरोह, सहस्त्रतलिशा वि वय९ रुहेम॥ ५ अयुपिता यौनि, रदित्या रास्नासीन्द्राण्याः संनहन, पूर्षा ते ग्रन्थि ग्रभातु, से ते मो स्थादि,न्द्रस्य त्वा बाहुभ्यामुद्यछे, बृहस्पतेर्मुधीहराम्यु३, र्वन्तरिक्ष<वीं,ह्ंदित्या- स्त्वा पुष्ठे सादयामि ।२॥ ६

[ १] मै. ४,१,१। तै. १,१,१। काठ. १,१। कपि. १,१। वा. १,१। काण्व. १,१-३। मा. श्रौ. १,१,१। [मा व स्तेन ... शा५। अथर्व. ४, २१,७ ] [ २ ] मै. ४,१,२। तै. १,१,२ । काठ. १,२ । कपि. १,२। मा. श्री. १,१,१। [देवस्य त्वा०। अथर्व. १९, ५१,२ ] मै० १

Page 2

मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० १; अनुचाक: ३-६ शुन्धध्वं दैव्याय कर्मेणे, वसूनां पवित्रमसि शर्तधार सहस्त्रधारमछिद्रतनुः ॥ दौरसि, पृथिव्यसि, मातरिश्वनो घर्मः ॥ विश्वहोतुधीमन् त्सीद॥ पौषाय त्वो,-डदित्या राम्नासि, कोमधुक्षः, सौ विश्वायुरस्त्वसौ, कोमधुक्षः, सौ विश्वभूरस्त्वसौ, कामघुक्षः, सा विश्व- कर्मास्त्वसौं, हुत स्तोकों, हुतो द्रप्सों, डये पाहि विप्रुषः, सुपचा देवैभ्यो ह्व्य पुचा,- डग्रये त्वा बृहते नांकाय स्वाहा द्यवापृथिवीभ्यामि, न्द्राय त्वा भाग९ सौमेनांतन्मि, विष्णो हरव्य९ रक्षस्वा,-डडपो जागृत ।।३।। ७ -- १० वैषाय वां, कर्मणे वाए, सुकृतायु वां, दैवीरापोऽग्रेगुवोऽग्रेणीयोडग्रेडस्य यज्ञस्य प्रेता, -डग्र< यज्ञ नयताग्र९ यज्ञपति९, युष्मानिन्द्रोऽवृणीत वृत्नतूर्ये, यूर्यमिन्द्रमवृणीध्व < वृत्रतूर्ये, प्रौक्षिता स्थ, ससीदन्तां दैवीविशो, वानस्पत्यासि, वर्षवृद्धमस्यु३, र्वन्तरिक्ष बीहि, प्रत्युष्ट रक्षः, प्रत्युष्टाराति, धैरसि, ध्वर ध्वरन्त यो अस्मान् ध्वराद्, य वर्ये ध्वराम तै ध्वर ॥४।। देवानामसि वदितमसस्नितमं पप्रितमं र्जुष्टतमं देवहूतमम,-हुतमसि हविर्धीनं, ह १हस्व, ११ मो ह्वा, विष्णो: क्रमोऽस्यु,रु वाताय, मित्रेस्य वश्चक्षुषा प्रैक्षे, देवस्य वः सवितुः प्रस३्वे- डश्विनोर्बाहुभ्यां पुर्ष्णो हस्ताभ्या५, यछन्तु पञ्च, गोपीथायु वो नारतये, डनये वो जुंष्टा- ननिर्वपाम्य्मुष्मै वो जुष्टानि, दै देवानाभिदमु नः स्ह, दष्हन्तां दुर्या, स्वांहा द्यावापृथिवीं- भ्यां, निर्वरुणस्य पाशादमुक्षि, स्व्रभिर्व्यक्षं ज्यौतिर्वेश्वानरमु३,र्वन्तरिक्ष<३ वीह्य,-दित्या व उपस्थे सादयामि ॥५॥ १२ देवो वः सवितोतपुनात्वछिद्रेण पवित्रेण। वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः । १३ अग्नये वो जुष्टान् प्रोक्षाम्यमुष्मै वो जुष्टान्, यद्वोऽशुद्ध आलेमें तै शुन्धध्व,मेदित्यास्त्व- गस्य,वधूत रक्षों, डवधूतारातिर,दित्यास्त्वगुसि, प्रति त्वादित्यास्त्वग्वेत्तु, पृथुग्रांवासि वानस्पत्यंः, प्रति त्वादित्यास्त्वग्वेच्व, ्रैजिह्वासि वारचो विसर्जनमा, युषे वो, वृहद्धावासि वानस्पत्यौ, देवैभ्यो हर्व्य९ शमीष्व, सुशमि शमीष्व, कुटरुरसि मंधुजिद्व स्त्वया वर्य [ ३ ] मै. ४, १,३। तै. १,१,३। काठ. १,३ । कपि. १,३। वा. १,२-४ । काण्व. १,४-७ । मा. थ्री. १,१,३। [ ४ ] मै. ४, १,४ । तै. १,१,४-५ । काठ. १,४ । कपि. १,४। वा. १,६-८,११,१२। काण्न. १,९-११,१७,१८। मा. श्रौ. १,२,१। [५ ] मै. ४,१,५। ते. १,१,४। काठ. १,४ । कपि. १,४ । वा. १,८-११। काण्व. १,१२-१५। मा. श्री. १,२,१। [ ६ ] मै. ४, १, ६ । त. १,१,६ । काठ. १,५। कपि. १,५ । वा. १,१२-१६। काण्व. १, १६,१८-२४। मा. श्रौ.१,२,२।

Page 3

काण्डं १, प्रपा० १; अनु० ७-९] दर्श-पूर्णमासौ। [३ ]

संघात संघातं जेष्में, षमावरो, र्जमवद, रार्यस्पोषमावद ॥६॥ १४ व्षवृद्धमसि, प्रति त्वा वर्षवृद्धए वेतु, परापूत९ रक्षः, परापूर्तारातिः, प्रविद्धों रक्षसां भागों, Sदित्यास्त्वगस्य, वधूत९ रैक्षों, वधुतारातिर, दित्यास्त्वगुसि, प्रति त्वादित्यास्त्वग्वेत्तु, धिर्षणासि पार्वती, प्रति त्वादित्यास्त्वग्वेत्त, धिर्षणासि पार्वती, प्रति त्वा पार्वती वेच्व, दित्या स्कम्भोऽसि, धान्युमसि, धिनुहिं देवान्, प्राणाय त्वा,डपानाय त्वा, व्यानाय त्वा, दीघीमनु प्रसति९ स१स्पुशेथामा,-Sडयुषे वो, मित्रस्य वर्श्चक्षुषवेक्ष्ये, देवो वः सविता हिर ण्यपाणिरुंपगृद्णातु ।। ७ ।। १५ निर्दग्ध९ रक्षो, निर्दुग्धारातिः, समुद्र मां धां, ध्रुवमसि, पृथिवी दःहो,-Sपागे- डरभ्निमामदं जहि, निः ऋव्यदं नुदस्त्रा,डये देवयंजन वह, धरुणमस्य, न्तरिक्षं द९ह, धत्रैमुसि, दिवं दरह, धर्मासि, विश्वा विश्वानि टृश्ह, चिंदसि, परिचिंदसि, विश्वासु दिक्षु सीद, सजातानुस्मै यंजमानाय परिवेशय, सजाता इम यंजमानं परिविशन्तु, बंसूना रुद्रांणामादित्यानां भृगूणामंङ्गिरसां घर्मस्य तंपसा तप्यध्वम् ॥ १६ यानि धर्म कर्पालान्युपचिन्वन्ति वेर्धसः। पूर्ष्णस्तान्यिपि वत इन्द्रवायूं विमुश्चताम्॥ ८॥ १७ दे्वंस्य वः सवितुः प्रसश्वेऽश्विनोर्बाहुंभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याY संश्वपामि। देवों वः सवितौत्पुनात्वछिद्रेण पवित्रेण। वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः ॥ १८. संमांपा ओषधीभिगैछन्ता९ समोषधयो रैसेन। से १ रेवंतीर्जैंगती: शिवाः शिवाभिः समसृक्षतापः ॥ १९ सीदन्तु विशो, जनयत्यै त्वा, घर्मोऽसि विश्वायु, धैर्म घर्म श्रयस्वो,रु प्रथस्वो, -हे ते यज्ञपतिः प्रथता, से ते तन्वा तन्वः पृच्यन्ताम्॥ २० परि वाजपतिः कविरमिहेव्यान्यक्रमीत्। दंधद्रत्नानि दाशुषे॥ २१ देवस्त्वा सविता श्रपयतु वर्षिष्ठे अधि नके पृथिव्या, अंग्रे ब्रंह्म गृह्लीष्व ।।९।। २२

[७]मै. ४, १,७ । ते. १,१,५-६। काठ. १,५-६ । कपि. १,६। वा. १,१६,१९,२०। काण्व. १,२५,३१-३४। मा. श्री. १,२,२। [८]मै. ४,१,८। तै. १,१,७। काठ. १,७। कपि. १,७। वा. १,१७-१८। कण्त. १,२७-३०। मा. श्रौ. १,२,३। (९] मै. ४, १,९, । तै. १,१,८ । काठ. १,८,१०। कपि. १,८,१०। वा. १,०१-२२;११,२५। काण्व. १,३६-३८:१२, २५। मा.श्री.१,२,३।[ परि वाजपतिः ... दाषुषे। ऋ. ४,१५,३। सा. ३० ]

Page 4

[४ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० १; अनु० १०-११ देवस्य त्वा सवितुः ग्रसश्वेऽश्विनोर्बाहुंभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामाददा, ईन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिण: सहस्रभृष्टिः शततेजा, वार्युस्तिग्मतेजाः, पृंथिवि देवयजनि मा हिरसिषं तामोषधीनां मूल९, व्रजै गुछ गोस्थान९, वर्षतु ते पर्जैन्यो, बधान देव सवितः शर्तेन पाशैः परमस्यां परावति यौ अस्मान् द्वैष्टि ये चु वर्ये द्विष्मस्तमत्र बधान, सोऽतो मा मोचि, मो वः शिवा ओषघयो मूल। हिसिषथ, वजै गछ गोस्थान, वर्षतु ते पर्जैन्यो, बधान देव सवितः श्तैन पशिः परमस्यां परावति यौ अस्मान् द्वैष्टि ये च वर्य द्विष्मस्तमंत्र बधान, सऽतो मा मोचि, द्रप्सस्ते दिवं मा स्कान, वरजै गुछ गोस्थान, वर्षतु ते पर्जैन्यो, बधान देव सवितः शतेन पाशैः परमस्यां परावति यौ अस्मान् द्वैष्टि ये च वर्य द्विष्मस्तमंत्र बधान, सौडतो मा मोचि, वसवस्त्वा परिगृह्नन्तु गायत्रेण छन्दसा, रुद्रास्त्वा परिगृह्नन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसा, Sडदित्यांस्त्वा परिगृह्न्तु जांगतेन छन्दसा, डपाररं प्रथिव्या अंदेवयजन९, सत्यसंदस्यृ,- तसंदसि, धर्मसंदसि।। २३ पुरा कर्रस्यु विसपो विरण्शिन उदादाय पृथिवी जीरेंदानुम्। तामैर्य श्रन्द्रमसि स्वधाभिस्तौ धीरासः कर्वयोऽनुद्दश्यायजन्त ॥ १० ॥ २४ प्रत्युष्ट रक्षः, प्रत्युष्टाराति, रायु: प्राण मां निर्मार्जी, श्वक्षुः श्रोंत्रं मा निर्मार्जी,- वीचं पुशून मा निर्मार्जी, रयज्ञ प्रजों मा निर्माजी, स्तैजोऽसि, शुक्रमुसि, ज्यौतिरस्य,- मृतमसि, वैश्वदेवमसि। २५ हुविरसि वैश्वानरमुन्नीतशु्ष्म९ सत्यौजा:। संहोऽसि सहस्वांराति सहस्व पृतनायतंः ॥ २६ सहंस्त्रवीर्यमसि, तन्वा जिन्वा,-Sऽज्यस्याज्यमसि हर्विषो हर्विः सत्यस्य सत्यंY, सत्याभिहित सत्येन त्वाभिघारयाम्य, दब्धेन त्वा चक्षुषवेक्षे रार्यस्पषाय सुप्रजास्त्वाय॥ २७ धामासि प्रिय देवांनार्मनाधृष्ट देवयंजनम्। देववीत्यै त्वा गृह्णामि॥। २८ दैवीरापः शुद्धा यूर्ये देवान् युयुध्वं, शुद्धा वर्य सुपरिविष्टाः परिवेष्टारो वो भूयास्म, कृष्णोडस्याखरेष्ठा, अपनये घुतै भव, वैदिरसि, बुर्हिषे त्वा जंष्टं प्रौक्षामि, बहिर सि, वैद्ै त्वा जुष्टं प्रोक्षामि, स्ाहा पितृभ्यो घर्मपावभ्यः॥११। २९ [१०] मै. ४, १,१० । तै. १,१,९। काठ. १,९ । कपि. १,९। वा. १,२४ -- २८। काण्व. १,४०-४५। मा. श्री. १,२,४। [११] मे. ४,१,१२-१३। तै. १,१,१०। काठ. १,१०-११। कपि. १,१०-११। वा. १,२९-३१; २,१ ६,१३। काण्व. १,४६,४७,४९; २,१-४; ६,१७। मा. श्रौ. १,२,५।

Page 5

काण्डं १, प्रपा० १; अनु० १२-१३ ] दर्श-पूर्णमासौ। [4]

पूर्षा ते ग्रन्थिए विष्यतु, गन्धर्वोऽसि विश्वावसुविश्वस्मादीषमाणो, विष्णो स्तुपोडस्यु, रु प्रथस्वोर्णम्रद९ स्वासस्थ देवैभ्यो,

देक्षिणो, यंजमानस्य परिधिंरिड ईडित, ईन्द्रस्य बार्हुरसि यजमानस्य परिर्धिंरिड ईडितो, मित्रविरुणौ त्वोत्तरतः परिधत्ता५, यजमानस्य परिधिरसीड ईडित: ॥। ३० नित्यहोतारं त्वा कवे द्युर्मन्तः सैमिधीमहि॥ ३१ वर्षिष्ठे अधि नाके पृथिव्याः सूर्यस्त्वा रश्मिमि: पुरस्तात् पातु कस्थाश्चिदभिशस्त्या, विश्वजर्नस्य विधृती स्थो, वंसूना रुद्रणामादित्याना२ सदोऽसि सुचा५ यौनि, धौरास जन्मना जुहूनार्म प्रिया देवानां प्रियेण नाम्रा, ध्रुवें संदसि सीदा,-Sनतरिक्षमसि जन्मनोप्भृन्नाम प्रिया देवानां प्रियेण नाम्ना, ध्रुवें संदसि सीद, पृथिव्यसि जन्मना ध्रुवा नाम प्रिया देवानां प्रियेण नाम्ना, ध्रुवै संदसि सीद, ऋषभोऽसि शाक्करों वषद्ारस्य त्वा मांत्राया। सादयामि॥ ध्रुवां अंसदभुर्तस्य यौनौ सुकृर्तस्य लोके, ता विष्णो पाहि॥ पाहि यजै, पार्हि यज्ञपति, पाहि मा९ यज्ञन्यम् । विष्णूनि स्थ, वैष्णवानि धामानि स्थ प्राजापत्यानि ॥१२॥ ३२-३५ सयमे मेड्द्य स्त स्वावृतौ सूपावृता, अग्नाविष्णू विजिहाथां, मां मा हिसिष्ट, लोक मे लोककृतौ कृणुतं, मां मौदोषिष्टमात्मानं मे पात९, शि्वौ भवतमुर्द नो, विष्णो स्थामासी,-त इन्द्रस्तिष्ठन् वीर्यमकृणोद्देवंताभि: समारभ्यः॥ ३६ ऊध्वौ अध्वरो द्विविस्पृगहुतो यज्ञौ यज्ञपतेः । इन्द्रवान् त्स्ववान् बुहैद्धाः। ३७ वीहि मंधोर्धुतस्य, स्वांहा, से ज्योतिषा ज्यौति:॥ ३८ वाजस्य मा प्रसर्वेनोद्धाभेणोदजिग्रभत् । अथा सपत्नानिन्द्रो मे निग्राभेणांधरा अकः॥ ३९ उद्धाभंश्र निग्राभंश्र ब्रह्म देवा९ अवीवृधत्। अंथा सपत्नानिन्द्राी मे विषूचीनान् व्यस्यताम् । ४० वसुरस्यु, पावसुरसि, विश्वावसुरस्य, मुंभी रिंहाणा व्यन्तु वयो, वशा पृक्षिर्भूत्वा मरुतो गछ, ततो नो वृष्ट्यावत। ४१ [१२] मै. ४,१,१३। तै. १,१,१०-११। काठ. १,११। कपि. १,११। वा. २,२-६। काण्व. २,२ -- ९। मा. श्रौ.१,२,६। [नित्यहोतारं (वीतिहोत्रं) त्वा ... समिधीमहि । ऋ. ५,२६,३ । सा. १५२३) [१३] मै. ४,१,१४ । तै. १,१,१२-१३ । काठ. १,१२ । कपि. १,१२ । वा. २,७-९;१६,१८,२१;८,२१, १७,६३-६४। काणव. २,१०,१२,१४;१४,३५,३९;९,२१;१८,६३-६४ । मा. थी. १,३; ६-४।

Page 6

[ ६ ] मैत्र।यणी-संहितायाम् [का० १, प्रपा० २; अनु० १-३

स५स्त्रारवभागा स्थेषा बुहन्त: प्रस्तरेष्ठी बर्हिषदश्च देवा:। इमा९ वाचुममि विश्वे गुर्णन्तः स्वाहा देवो अमृता मादयन्ताम्॥ ४२ देंवा गार्तुविदो गातु विच्वा गार्तुमित, मनसस्पते सुर्धात्विमं यज्ञे दिवि देवेषु वाति घाः, स्वाहा ॥१३॥ ४३ [४३] ॥ इति प्रथमकाण्डे प्रथम: प्रपाठक ॥।१। अथ द्वितीय: प्रपाठक: । अध्वरः। आपो देवीः शुन्धत मा मंधुमन्तं मंधुमतीर्देवयज्यायै।। १ औषधे त्रायस्वैन स्वंधिते मैन हिसीः। यो ते शिवतमा तनूस्तयैनमुपस्पृश॥ २ देवश्रुदिमान् प्रवपे, स्वस्त्युत्तरं अशीय । हिर ण्यवर्णाः शुंचयः पावकाः प्रंचकमुरिहित्वावद्यमापः । शतै पवित्रा विततान्यासु तैभिर्मा देवः सविता पुनातु॥ ४ आपो मा मार्तर: सूदयन्तु घृतेन मा घृतप्वः पुनन्तु। विश्व९ हिं रिप्र प्रवहन्तु देवीरुदिदाभ्यः शुंचिरा पूर्व एमि॥ ५ विष्णोः शर्मासि, शर्म मे यछो, जै त्वा, महीनी पयोऽस्यपामोषधीना रसो, वंचोध। असि, बंर्चों मे धेहि। वुत्रस्यासि कनीनिका चक्षुषो मे वयोधा, अन्तरहै त्वैया दवषो अन्तररातीर्दधे महता पर्वतेन, चक्षुष्पा असि, चक्षर्मे पाहि ॥ चित्पृर्तिस्त्वा पुनातु, वाचस्पतिस्त्वा पुनातु ॥ ६ -- ८ देवस्त्वा सवितां पुनार्त्वछिद्रेण पवित्रेण। वसोः सूर्यस्य रश्मिमिः ॥ ९ तस्य ते पवित्रपते पुर्वित्रेण यस्मै के पुनें तै शकेयम् ।१॥ १० आंकृत्यै प्रयुजे अपये सवाहा, मेधायै मनसे अथरये स्वाहा, दीक्षायै तपसे अमरये स्वाहा, सर स्वत्यै पूष्णे अग्रये स्वाहा।। ११ अपो देवीर्वृहतीर्विश्वशंभुवो द्यावापृथिवीं उरो अन्तरिक्षः । बृंहस्पतिनों हर्विषा वृधातु। स्वाहा ॥ १२ [ १]मै. ३.६,२-३। तै. १,२,१। काठ. २,१। कपि. १,१३ । वा. ४, १-४ । काण्व. ४, २-५। मा. श्रौ. २,१,१। [हिरण्यवर्णाः (एकपादः) अथर्व. १.३३.१][आपो (अस्मान् ) मा०। ऋ. १०,१७,१०; अथर्व. ६,५१,२] [ २ ] मै. ३,६,४,५,८। तै. १,२,२। काठ. २,२-३। कपि. १.१४-१६ । वा. ४,७-१०;५-६। काण्व. ४,८-११,६,७। मा. श्री.२,१,२।[ विश्वो देवस्य० ऋ० ५।५०।१]

Page 7

काण्डं १, प्रपा० २; अनु० २-३ ] अध्वरः । [0]

विश्वो देवस्य नेतुमंतों वुरीत सख्यम्। विश्वो राय इषुध्यति द्युम्न९ वृणीत पुष्यसे। स्वाहा ॥ १३ ऋंक्सामयोः शिल्पे स्थ, स्ते वामारभा, ओ मोदंच: पात, विष्णोः शर्मासि, शर्म मे यछ, नमस्ते अस्तु, मा मा हिएसीः॥ १४ इर्मा धिय९ शिक्षमाणस्य देव क्रेतुं दक्ष९ वरुण से १शिशाधि। ययाति विश्वा दुरिता तरेम सुर्तर्माणमंधि नाव रूहेयम्॥ १५ सूर्याग्री द्यावापृथिवीं उंरो अन्तरिक्षापः ॥ औषधया उप मा दीक्षायां दीक्षपतयो ह्वयध्वं, दैव सवितस्त्वै दीक्षायां दीक्षापतिरसी, त्थै मा सन्तं पा, ह्यर्गस्याङ्गिरस्पूर्णम्रदा, ऊंर्ज मयि धेहीं, न्द्रस्य यौनिरसि, गोपायं मा, नमस्ते अस्तु, मा मा हिसीः ॥ १६-१७ कृषि९ सुसस्यांमुत्कृषे सुपिप्पला औषधीस्कृधि। विषाणे विष्यैतै ग्रन्थिए यदस्य गुःपित९ हृदि मनो यदस्य गुःपितम्।। १८ बुहन्नसि वानस्पत्यः, सुद्युम्नौ द्युम्न९ यजमानाय धेहि, नक्षत्राणां मातीकाशात् पाहि॥ १९ ओ वो दैवास ईमहे वामै प्रयत्यध्वरै। यद्वो देवास आगुरि यज्ञियासो हवामहे। २० स्वाहा यज्ै मनुसः स्वाहा दिवः स्वाहा पृथिव्याः स्व्रहोरौरन्तरिक्षात स्वाहा वातात् परिगृद्णामि, स्वाहा ।।२।। २१

नक्षत्राणा१ सकाशान्मा यौष५, व्रतै चरत। २२ दैवीं धियं मनामहे सुमूडीकामरभिष्टये। वर्चोधा यज्ञवाहस सुतीर्थी नो असद्वशे।। २३ यें देवा मनुजाता मनोयुंज: सुदक्षा दक्षपितरस्तें नोऽवन्तु, तैनः पान्तु, तैभ्यः स्वाहा॥ २४ शिर्वा: पीता भवत यूर्यमापो अस्माकए यौना उर्दरे सुशैवाः। इरावतीरनमीवो अनागस: शि्वा नो भवत जीवसे॥ २५ कामो हर्विषां मन्दिष्टौडये त्व९ सु जागृहि वर्य ९ सु मन्धिषीमहि। गोपार्य नः स्वस्तये प्रबुधे नः पुनस्कृि ॥ २६

[ ३ ]मै. ३,६,९,१० । तै. १,२,३। काठ. २,४। कपि. १,१९। बा. ४, ११,१२,१४-१६,६,२७ । काण्व. ४,१५-१७, १९-२१; ६,३९,४०; १०,८। मा. श्री. २,१,३।

Page 8

[ ] मैत्र।यणी-संहितायाम् [का० १, प्रपा० २; अनु० ३-४ पुनर्मनः पुंनरायुर्ना आंगात पुनः प्राणः ्पुनर्राकूतर्मागात्। वैश्वानरौऽदब्धस्तनुपा अपबाधतां दुरितानि विश्वा ॥ २७ त्वमग्रे व्रतषां असि देवा ओ मर्त्येष्वां। त्व ५ यज्ञेष्वींडयो व्र्तमस्मासु धारय । २८ पूर्षा सुनीनां ९ सौमो रांधुसां, मा पुर्णन् पूर्त्यी विराधिष्ट, मा९ वर्यमायुषा वंर्चसा च, रास्त्वेयत सोमां,- SS भूयो भर, देवः सविता वसोर्वसुदावा, वायुगोपा, स्त्वष्टाधिपतिः, पूर्षा प्रतिग्रहीतो, देवीरापो अपां नपाद ऊमिर्द्ुविष्य इन्द्रियावान्मदिन्तमस्त वो मा क्मीषए, या: पशुनामृषभें वाचस्ताः सूर्यो अग्रे शुकों अंग्रे तोः प्रहिणोमि यथाभाग९वो अंत्र, शिवा नः पुनरायन्तु वाचो, वार्यवे त्वा, वरुणाय त्वा, रुद्राय त्वा, निर्कत्यै त्वे,न्द्राय त्वा, मुरुन्स्त्वा ।।३।। २९ J इये ते शुक्र तनूरिद ५ वर्च, स्तया सैभुव, भ्राजं गछ, जरसि धुता मनुसा जुष्टा विष्णुवे, तस्यास्ते सत्यसत्रसः प्रसर्वे तन्वो यन्त्रमशिय, स्वाहा, शुक्रमसि, चन्द्रमस्य,मृतमसि, वैश्वदेवमुसि, चिंदसि, मनासि, धींरसि, दक्षिणासि, यज्ञियासि क्षत्रियास्य,दिति- रस्युभर्यतः शी्ष्णि, सौ नःसुप्राची सुप्रतीची भव, मित्रस्त्वा पदि बुभ्नातु, पूर्षाध्वनः पात्वि, नद्रार्याध्यक्षाया, तुत्वा मार्ता मन्यताम, नुपिता, डनु ता सगर्भ्यों, नु संखा सयूथ्यः, सा देवि देवमछेही,नद्राय सोम५, रुद्रस्त्ववर्तयतु, स्वस्तिं सौमसखा पुनरैहि, वस्व्यसि, रुद्रास्य,-दितिरस्या,-दित्यासि, चन्द्रोसि, रुद्रांसि, बृहस्पतिष्टा सुम्ने रम्णातु, रुद्रो वंसुभिराचके, प्रथिरव्यास्त्वा मर्धन्नजिधर्मि यज्ञिया इंडायास्पदे घृतवृति- स्वाहा, उसे रमस्वा,-से ते राय, स्तंव, राय, स्तंव तव रायो, मा रार्यस्पोषेण वि- यौष्म,स्त्वंष्ट्रीमन्तस्त्वा सपेम ।।४।। ३० सूर्यस्य चक्षुरारुहमप्रेरक्षणः कनीनिकाम्। यदेतशेभिरीयुसे भ्रांजमानो विपर्श्रिता ॥ ३१ अपि पन्थामगन्महि स्वस्तिगामनेहसम्। येन विश्वाः पारि द्विंपो वुर्णक्ति विन्दते वसु ॥३२ [पुनर्मन: पुनरा०। अथर्व. ६. ५३.२।। त्वमसने व्रतपा०। ऋ० ८. ११. १; अथर्व० १९. ५९. १] [४ ] मै. ३,७,५-७। तै. १,२,४-५ । काठ. २,५। कपि. १,१७-१८। वा. ४,१७-२२। काण्व. ४,२६-३१। मा. थ्रौ. २,१,३; १,४,२। [५] मै. ३,७,७। तै. १,२,६-७ । काठ. २, ६ । कपि. १,१९। वा. ४, ३२, २९,२४-२७। कॉण्च. ४,३२,३९,४४,४१। मा. श्रौ. २,१,३-४।

Page 9

काण्डं १, प्रपा० २; अनु० ५-६ ] अध्वर:। [९ ]

आस्माकोऽसि, शुक्रस्ते ग्रह, स्वाहा त्वा विचिंन्द्रयः ॥ ३३ अभिं त्ये देव ९ सुवितारमोण्योः कर्विकृतुर्मर्चामि सत्यंसवस रत्नधाम प्रिय मुर्तिम्। ऊध्वी यस्यामतिभी अदिद्युतत्सवीमनि हिरण्यपाणिरमिमीत सुक्रंतुः कृर्पा स्वः ॥ ३४ प्रजाभ्यस्त्वा, प्रजास्त्वानुप्राणन्तु, प्रजाः पाहि, शुक्र ते शुक्र शुक्रेण चन्द्र चन्द्रेणा- मृंतुममृतेन क्रीणामि देव सोमः शैक्म यत्ते गौर, सें ते चन्द्राणि, तपसस्तनरसि प्रजापतेर्व्णः, सहस्रपोष पुष्यन्ति, परमेणु पशुना क्रिियस्वा,-डस्में ते बन्धुः सुवाङ्गभ्राडंद्वारे बम्भारेऽस्तरहस्तः कृशान एतें वः सोमक्रयुणा, स्तान् रक्षध्वं, मा वो दभन्, दुर्श्चक्षा वो मवक्षत्।५॥ ३५ स्वजा असि, स्वर्भूरस्य, समे कर्मणे जाते, ऋतेन त्वा गृह्नाम्यु, तैन नः पाहिं मित्रों ना एहि सुमित्रघ: सह रायस्पोषेणे,नद्रस्योरुमाविश दक्षिणमुशनुशन्त स्योनः स्योरनंम् ॥ ३६ उदायुषा स्वायुषोदोषधाना रसेन। उत्पर्जन्यस्य धाम्रोदस्थाममृतं अनु।। ३७ उश्वन्तरिक्ष वीह्,-दित्याः संदा आसीद॥ ३८ अस्तभ्नाद् द्यांमषनों अन्तरिक्षमंमिमीत वरिर्माणं पृथिव्याः । आंसीदुद्विंश्वा भुवनानि सम्रांड् विश्वेत्तानि वरुणस्य वर्तानि॥ ३९ वनेषु३ व्यन्तरिक्षं ततान वाजमर्वत्सु पयो अध्यासु। हृरत्सु करतु वरुणं दिश्क्दर्मि दिवि सूर्यमदधात सौममंद्रौ।। ४० धंरसि, ध्वर ध्वरन्त९ यौ अस्मान् ध्वरा, य५ वये ध्वराम तै ध्वर ॥ ४१ वारुणमुसि, वरुणस्त्वौत्तभ्नातु, वंरुणस्य स्कम्भोऽसि ॥ ४२ प्रच्यवस्थ भुवनस्पते विश्वान्या धामानि। मो त्वा परिपरिणो मां परिपर्न्थिनो मा त्वा वृंका अघार्यवो विदन् ॥ ४३ श्येनों भृत्वा परापत यंजमानस्य नो गुहै स९स्कृतम्। देवेभ्यः सुत्यायै॥ ४४ नेमो मित्रस्य वरुणस्य चक्षसे महो देवाय तद्टते ९ सपर्यत। दूरेद्दशे देवंजाताय केतवे दिवस्पुत्राय सूर्याय श५सत ॥ ४५ वारुणमुसि, वरुणस्त्वोत्तभ्नातु, वरुणस्य स्कंभसर्जनमसि॥ ४६

[अभि त्यं देवं० । अथर्व० ७,१४, १-२ ] [६] मै. ३,७,८,९। तै. १,२,८-१० । काठ. २,७। कपि. १,१९; २,१ । वा. ४,२७,२८,३०,३१,३४-३६; ५,१। काण्व. ४,३८,४०,४२,४३,४६-४८; ५,१। मा. श्रौ. २,१,४,५।[ अस्तम्नाद्दयां (द्यामृषभो ) दृषभो०। ऋ० ३,३०,९; ८,४२,१ ] [वनेषु (३) व्यन्तरिक्षं० । ऋ. ५,८५,२][नमो मित्रस्य०।ऋ० १०,३७,१] मै० २

Page 10

[१० ] मैन्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० २; अनु० ६-८ विचृत्तो वरुणस्य पौशः, प्रत्यस्तो वरुणस्य पोशो, नमो वरुणस्य पाशाया,-डग्रैस्तनू- रासे, विष्णुवे त्वा, सोमस्य तनूरास, विष्णुवे त्वां,इतिथेरातिथ्यंमुसि, विष्णवे त्वा, -डग्रये त्वा रायस्पोषुदै, विष्णवे त्वा, श्येनाय त्वा सोमभृते, विष्णवे त्वा, वारुणमुसि, वंरुणोऽसि धृतवतो, वरुणस्य ऋतसंदनमासीदु, वरुणाय त्वा ।।६।। ४७ अभ्नैर्जनित्रमसि, वृंषणौ स्था, उवश्यस्या, युरसि, पुरुखा असि, त्रिष्ट्रवासि, जंगदसि । भैवतं नः संमनसौ समोकसौ सचेतसा अरेपसौ॥ मां यजञै हिसिष्टं मो गायत्रमसि, यज्ञपति जातवेदसौ, शिवौ भवतमुर्द नः ॥ अगरो अभनिश्वरति प्रविष्टा ऋषीणां पुत्रो अधिराज एषंः ॥ तैस्मै विधेम हविंषा वर्य, मौ देवाना ययुपाम भागधैयम्॥ अपतये त्वा गृह्णामि परिपतये त्वा गृह्लामि, तननप्ते शक्मने शाक्कराय शक्मुना औजिष्ठाया,-Sनाघृष्टमस्य, नाधुष्य देवानामोजः॥ अभिशस्तिपां अनभिशस्तेन्यम्॥ अनु म इद ५ व्रत९ व्रतपुतिमैन्यतामनु दीक्षी दीक्षापुतिरञ्जसा, सत्यमुपागा९, सुवितें मा धा, अंग्ने व्रतपते यो मेमु तर्नूरेषो सो त्वंट्य, ये व्रतपते या तव तनूरिय। सौ मयि, सह नौ व्रतपते वर्तिनोर्वतान्य, शुरशुष्टे देव सोमाप्यायतामिन्द्रायैकधनविंदा, ओ त्वर्मिन्द्राय प्यायस्वा, तुभ्युमिन्द्रः प्यायतामा, प्यायय संखीन्त्सन्यां मेधया, स्वस्ति ते देव सोम सुत्यमशीय स्व३स्त्यौरद्टेचमेंष्टा राया, एष्टा वार्मनि, अपे भंगाय, ऋतमृतवारदिभ्यो, नमो दिवे, नमः पृथिन्यैं। यां ते अग्नेडयाशयां तन्वैर्पिष्ठा गहनेष्ठा। ४८ -- ५५ त्वेष५ वंचो अपावधीरुग्रं वंचो अपावधीः ॥ स्वाहा ॥ ५६ गा ते अग्ने रजाशया, या ते अग्ने हराशयां, या ते अगे रुद्रिया तर्नूस्तंया नः पाहि, तंस्यै ते म्वाहा ॥ ७॥ ५७ तप्तायनी मेऽसि, वित्तायनी मेडस्य, वतान्मा नाथित, मवताव्यथित, मगे अङ्गिरो- श्योऽस्या पृथिव्यांमंध्यस्यार्युना नान्निहि, वसवस्त्वा हरन्तु गायत्रेण छन्दसा, वित्स्व यजञपुते, यैत्तेडनाधृष्ट धांमानाधुष्य तैन त्वदधें, अग्रे अङ्गिरो यों द्वितीयस्यां पृथिव्यार्मध्यस्यार्युना नाम्रैि, रुद्रास्त्वा हरन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसा, वित्स्व यज्ञपते, यैत्तेंऽनाधृष्टं धामानाधुष्य तेन [७] न. ३,७,१०; ३,८,२; ३,९,५। तै. १,२,१० -- ११। काठ. २,८ । कपि. २,२-३। वा. ५,२-८। काण्व, ५, २-१२। मा. श्रौ. १,७,१; २,२,१। [अग्नाव (अ) गनिश्चरति० । अथर्व० ४,३९,९] [ ८ ] मै. ३,८,५ । तै. १,२,१२ । काठ. २,९ । कपि. २,३। वा. ५,९ -. १३, ३३,३० । काण्व. ५,१३ -- १८, ३३,३०। मा. श्री. १,७.३। [विभ्राड् बृहत्पिबतु०। ऋ० १०,१७०,१। सा० ६२८,१४५३]

Page 11

काण्डं १, प्रपा० २; अनु० ८-९ ] अध्वरः। [ ११ ] त्वांदघे, छन्दसा, अगने अङ्गिरो यंस्तृतीयस्यां पृथिव्यामध्यस्यायुना नम्निह्यादित्यास्त्वा हरन्तु जागतेन वित्स्व यज्ञपते, पैत्तेऽनाधृष्ट धोमानाघ्ष्य तैन त्वादधें, विदैरये नभो नाम यत्ते, सि हीर सि, महिषीरसि, देवेभ्यः श्रुन्धसव, दवर्वेभ्यः शुम्भखे, न्द्रघोषांस्त्वा पुरस्ताद्वसुभिः पान्तु, पितरस्त्वा मनोजवा दक्षिणतः पान्तु, रुद्रास्त्वा प्रचेतसः पर्श्चात् पान्तु, विश्वकर्मा त्वादित्यैरुत्तरात पातु, सिहीरसि सपत्नसाहीं, स्वाहा, सिश्हीरसि रायस्पोषवनिः, स्वाहा, सिहीरसि सुप्रजावनिः, स्वाह्या, सिश्हीरस्यादित्यवंनिः सजात्वंनिः, स्वाहा, सिरहीर- स्या, वह देवन् देवायते यंजमानाय, स्वाहा, भुतैभ्यस्त्वा, विश्वायुरसि, पृथिवीं हह, घ्रुवक्षितिरस्य, न्तरिक्ष दृशहाच्युत, षिदास, दिवं दृरहा,डैरमैस्मास्य, ै: पुरीषमस्य, -मैः कुलायमसि॥ ५८ विभ्राड् बुहत पिबतु सोम्य म्ध्वायुर्दष्टग्ज्ञपता अविहुतम्। वातयुतो यौ अभिरक्षुति त्मना प्रजाः पिपार्तै बहुर्धा विराजति ।।८।। ५९ देवश्रुतौ देवैष्वाघोषेथाम्।। ६० युञ्जते मन उत युञ्जते धियो विप्रा विप्रस्य बृहतो विपश्रितः । विं होत्रा दधे वयुनाविंदेका इन्महीं देवस्य सवितुंः परिष्ठुतिः॥ अप जन्यं भ्य बुद मो चक्रा अवृत्सत। गुई९ सोमस्य गछतं गछादेन्द्रस्य निःकृतम्॥ ६२ ६१

इद ५ विष्णुविचकरमे त्रेधा निंदधे पदा। संमूढमस्य पाएसुरे।। ६३ इरावती धेनुमती हिं भूर्त९ सूयवर्सिनी मंनवे यशस्ये। व्युष्कभ्ना रौदसी विष्ण एते दाधर्थ पृथिवीममिंतो मयूखैः ॥ ६४ सुर्वागवद देव दुर्य अरिष्यन्नरिष्यतः । ६५ ओ नो वीरों जायतां कर्मण्योऽभिशस्तिपां अनभिशस्तेन्यः। ये बहवोऽनुजीवान्यो बुहुनमसद्वशी। ६६ वैष्णदमुसि, विष्णुस्त्वोत्त्ातु। ६७ दिवो विष्ण उत वा पृथिव्या उरौर्वा विष्णो बृहतो अन्तरिक्षात्। हस्तौ पृणस्व बहुंभिर्वस३व्यैरात प्रयछ दक्षिणादोत सव्यांद्।। ६८ [९] मै. ३,८,७। तै. १,२,१३ । काठ. २,१०। कपि. २,४ । वा. ५,१४-२१। काण्व. ५,१९-२७ । मा. थ्रं. २,२.२। [ युअते मन० ।५,८१, १][ इदं (५) विष्णुर्वि०। ऋ. १,२२,१७; अथर्व. ७,२६,४; सा. २२२; १६१९ ] [इरवती धेनुमती० । ऋ ७,९९,३] [दिवो (वा) विष्ण०। अथर्व. ७,२६,८]

Page 12

[ १२ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० २; अनु० ९-११ विष्णोर्नु क वीर्याणि प्रवोच। यः पार्थिवानि विममें रजा१सि। यों अस्कमायर्दुत्तर सर्धस्थ विचक्रमाणस्त्रेधोरुगार्यः ॥ ६९ विष्णोः पृष्ठमुसि, विष्णो ररांटमसि, विष्णो: शिग्रे स्थो, विष्णोः स्युरसि, विष्णोर्धुवोऽसि, वैष्णवमुसि, विष्णवे त्वा।। ७० प्रे तैद्विष्णुः स्तवते वीर्येण मुर्गो नु भीमः कुचरों गिरिशाः। यंस्योरुषु त्रिषुं विक्रमणेष्वधिक्षियन्ति अुंवनानि विश्वा ।।९।। ७१ देवस्य त्वा सवितुः प्रसश्वेऽ्विनोर्बाह्ुभ्यां पुष्णो हैस्ताभ्यामादिदेऽ्रिरसि, सीदमह५ रक्षसो ग्रीवा अपिकन्तामी, दमह९ यों मे समानो यौऽसमानोऽरातीयति तस्य ग्रीवा नोरिर,- अपिकृन्तामि, बृहन्नसि बुहद्राया, बृहतीमिन्द्राय वांचए वद रक्षोहणए वलगहन वैष्णवीY, सम्रांडसि सपत्नहें,-दमहँ तन्विलगनुद्वपामि यान्मे समानों यानसमानो निचर्खान यें कुल्फदमे, निरस्तो वलगः, स्वराडस्यभिमातिहैं, दमह तन्वलगानुद्वपामि योन्मे सजातो यनसजातो निचखान ये जानुदुन्नें, निरस्तो वलगौ, विराडसि रक्षोहै,दमह तान्वलगनुद्वपामि यान्मे संबन्धुर्यीनसवन्धुर्निचर्खान ये नाभिदुम्नें, निरस्तो वलगः, सत्ररांडस्यशस्तिहैं,-दमहै तो- न्वुलगानुद्वपामि यान्मे, भ्रातृच्यो यनिभ्रातृव्यो निचखांन ये अश्सदन्न, निरस्तो वलग:, सर्वराडस्यरातीयतौ हन्ते, देमहैं तान्वलगानुद्वपामि यान्मे संजन्यो यानसजन्यो निचर्खान ये शीर्षद्में, निरस्तो वलगः॥ ७२ सैमुश इरमानायुषे बर्चसे च देवानां निधिरसि द्वेषोर्यवनः । युयो३ध्यस्मद्द्वेषा इसि यानि कौनि च चकरम ।। देवानामिद निहित : 'स्त्यर्थाभाहि प्रदिशश्रतस्त्रः। कुण्वानो अन्य अंधरान् त्सपत्नान्।१०l७४ ७३ पुथिव्यै त्वा,-उन्तरिक्षाय त्वा, दिवें त्वा, शुन्धन्तां लोको: पितुर्षदना, यवोऽसि, यावय द्वेपो अस्मद्य, वैयाराति, पितुर्षदनं त्वा लोकमवस्तृणामि॥। ७५ उञ्श्रयस्व वनस्पते सजूर्देवेंन बहिषा। नितानस्त्वा मारुतौ निहन्तु मित्रविरुणौ ध्ुवेण धर्मणा। ७६ [विष्णोर्नु कं०। ऋ. १,१५४,१; अथर्व. ७,२६, १ ] [ प्र तद्विष्णु०। क.१,१५४,२; अथर्व. ७,१६,२-३] [१०] मै. ३,८.८। नै. १,३,१-२। काठ. २,११। कि. २,५ । वा. ५,२२ -- २४ । का्व. ५,२८-३०। मा. थ्री.२, २,३; १,८,२। [ देवस्य त्वा०। अथर्व. १९,५१,२] [११ ] मै. ३,८,९। तै. १,३,१-२। काठ. २,१२ । कपि. २,६ । वा. ५,२६ -- ३०,२५। काण्व. ५,३३-३८,३१,१२। मा. श्री. २,२,३; १,८,२।

Page 13

काण्डं १, प्रपा० २; अनु० ११-१३ ] अध्वरः। [ १३ ]

ब्रह्मवनि त्वा क्षत्रवनिं पर्युहामि, ब्रेह्म दृशह, क्षत्र दृश्ह रायस्पोष हृ५ह, भ्रजाँ दृ:ह, सजातानस्मै यंजमानाय दृश्ह॥ धुर्तन द्यावापृंथिवीं आपृण, विश्वजर्नस्य छायौसि॥ ७७ -- ७८ पैरि त्वा गिर्वणो गिर ड्मा भवन्तु विश्वतः। वुद्धायुमनु वृद्गयो जुंष्टा भवन्तु जुष्टय:।।। इन्द्रायु त्वेन्द्रस्य स्यूरसी, न्द्रस्य ध्रुवोऽस्यै, न्द्रेम्सी, न्दाय त्वा, रक्षोमौ वो वलगननः प्रोक्षामि वैप्णवान्, रक्षोहणं त्वा वलगहनमवसिश्चामि वैष्णव९, रक्षोहणं त्वा वलगहनमवस्त- णामि वैष्णव५, रक्षोभी वाश वलगननी उपदधामि वैष्णवीं, रक्षोन्नी वाए वलगनी पर्यूहामि वैष्णवीं, रक्षोहणं त्वा वलगहैनमास्तृणामि वैष्णवम् ॥११॥ ८० विरभू रसि प्रवाह्नणो, वाह्विरसि हव्यवाहनः, श्वात्रोऽसि प्रचेतास्तु, थोऽसि विश्ववेदा, अवस्युरसि दुंवस्वा, नङ्गांरिरसि बम्भारिरुशि, गसि कविंः, शुन्ध्युरसि मार्जालीयः, सम्रा- डसि कुशांनु:, परिषद्योऽस्यास्तशव्यो, नभोऽसि प्रतक्कासं, मृष्टोऽसि हव्यसूंदन:, संगरोऽसि विश्ववेदा, ऋतंधामासि सवुज्योतिः, समुद्रोऽसि विश्वव्यचा, अश्जोऽस्यैकपाद, हिरसि बुध्न्यः, कव्योऽसि कव्यवाहनो, रौद्रेणानीकेन पार्हि माग्े, पिपुहि मा, नमस्ते अस्तु, मा मा हि१सीः॥१२॥ ८१ त्व५ सोम तनूकेद्थो द्वेषोभ्योऽर्न्यकृतेभ्यः । उरु यन्तासि वरूथए स्वाहा ॥ ८२ जषाणों अप्तुराज्यस्य वेतु। स्वाहा ॥ ८३ अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वर्युनानि विद्वान्। युयो३ ध्यस्मजुहुराणमेनो भृयिष्ठां ते नमउक्तिए विधेम । ८४

उरु विष्णो विक्रमस्वोरु क्षयाय नस्कृधि। घृते घृतवने पिब प्रे प्र यज्ञपति तिर। स्वाहा ॥ ८५ एवां वन्दस्व वरुणं बहन्तं नमस्या धीरममृतस्य गोपाम्। से नः शर्म त्रिवरूथ १ विय सत्पातै नो द्यावापृथिवी उपस्थे॥ ८६ उशर्वन्तरिक्ष वीह,-दित्याः संदा आसीद, दैव सवितुरेष ते सौम, स्व५ रक्षस्व,

[ परि त्वा गिर्वणो०। ऋ. १,१०.१२] [ १२ ] मै. ३,८,१०। तै. १,३,३ । काउ. २,१३। कपि. २,७। वा. ५,३१ -- ३४ । काण्व. ५,३९-४३।मा. धरौ. २,२,४। [१३ ] मै. ३,९,१। तै. १,३,४ । काठ. ३, १। कपि. २,८ । वा. ५,३५,३६, ३८-४० । काण्व. ५,४४,४५,४८-५०। मा. श्री. २,२,४। [असे नय०। ऋ, १,१८९ १; अथर्व, ४,३९,१० ] [उरुविष्णो०। अथर्व, ७,२६,३]

Page 14

[ १४ ] मैत्रायणी-संह्ितायाम् [काण्डं १, प्रपा० २; अनु० १३-१४ मा त्वा दभन्, दुर्शक्षास्ते मवक्ष्यदे, तत्वै देव सौम देवानुपावृत, ददमहँ मनुष्यान् त्सहे रायस्पोषेण प्रजया चोपावर्ते, नमो देवेभ्यः, स्वर्धा पितभ्यो, निर्वेरुणस्य पाशादमुक्षि, स्वरभिव्यक्ष्यं ज्यौतिवैश्वानर, मझे व्रतपते या तंव तनमय्यभूदेषो सो त्व, य्यग्रे व्रतपते या मंमु तर्नूस्त्वर्थ्यभूदियं सो मयि, पुन्नौ व्रतपते व्रतिनार्तानि, यथायर्थे नौ व्रतपते व्ति- नोर्व्तानि, वि व्रतानि सृजावहै॥ १३॥ ८७ अत्यन्यानुगां, नोन्योनुपागाम, वौक त्वा परेभ्यः परौडवरेभ्योऽविदं, तैत्वा जुषामद्दे देवयज्यायै जुंष्ट< विष्णुवे, विष्णवे त्वा ।। ८८ उरु विष्णो विक्रमस्वोरु क्षयाय नस्कृधि। घृतै घृतवने पिब प्रे प् यज्ञपति तिर। स्वाहा ॥ ८९ ओषुधे त्रायस्वैन स्वधिते मैन हिसीः। या ते शिवतमा तनूस्तयैनमुपसपृश॥ ९० ये त्वामर्य स्वंधितिस्तिम्मतेजाः प्रणिनाय महते सौभगाय। दिवमंग्रेण मा हिएसी, रन्तरिक्षं मध्येन, पृथिव्या: सैभुव, भ्रजं गछ। वेनस्पते शतवलिशो विरोह सहस्त्रवलिशा वि वयं५ रुहेम।। पृथिव्यै त्वा,उन्तरिक्षाय त्वा, दिवे त्वा, शुंन्धन्तां लोकाः पितुर्षदना, यवोऽसि, ९१ यावय द्वेषो अस्मद्य,वैयाराति, पितृर्षदनं त्वा लोकमवस्तृणामि॥ स्वावेशोस्य्रगो नेतरणा मधि त्वा स्थास्यति, तस्य वित्स्व। घु्तैन द्यवापृथिवीं आपृण, देवस्त्वा सविता मध्वानकु॥ ईन्द्रस्य चर्षालमसि, सुपि:पुला औषधीस्कृषि, दिवमग्रेणोत्तभाना,-Sन्तरिक्षं मध्येनापृण, पृथिवीमुपरेण हरह॥ ९२ -- ९५ तो ते धामान्युश्मसि गमध्यै गावो यंत्र भूरियृङ्गा अयासः । अत्राह तंदुरुगार्यस्य विष्णोः परमै पदमवभाति भूरि॥ ९६ विष्णोः कर्माणि पश्यत यंतो वतानि पस्पशे। ईन्द्रस्य युज्यः सेखा॥ ९७ ब्रह्मवनि त्वा क्षत्रवनि पर्यूहामि, ब्रंह्म दरह, क्षत्र दृथह, रार्यस्पोषं हशह, प्रजो हएह, सजातानुस्मैं यजमानाय हर्ह॥ ९८ [ १४ ] मै. ३,९,२-४ । तै. १,३,५-६। काठ. ३,२-३। कपि. २,९-१०। वा. ५,४२,४१,४३; ६,१-६। काण्व. ५, ५२,५१,५३-५५; ६,१-७। मा. श्रौ. १,८,१-२।[ शुन्धन्ताँ (शुम्भन्तां) लोकाः। अथव. १८,४,६७ ] [ याते धामा० । ऋ. १,१५४,६ ] [विष्णोः कर्माणि० । ऋ .. १,२२,१९; अथर्व. ७,२६,६, सा. १६७१ ]

Page 15

काण्डं १, प्रपा० २, अनु० १४-१५ ] अध्वर:। [१५ ]

परिवीरसि, तद्विष्णो: परमे परद९ शच्या पश्यन्ति सरयः । दिवीव चक्षुरातितम्॥ ९९ परि त्वा दैवीविशो व्ययन्तां, परीम१ यजमानं मनुष्यात्सह रायस्पौषेण प्रजया च व्ययन्तां, दिवः सनपेष, दिवं ते धूमों गछत्व, न्तरिक्ष ज्यौतिः, पृथिवी भस्म, स्वाहा ॥१४॥ १०० डुपें त्वो, पावीरस्यु, पो देवान् दैवीविशः प्रागुर्वैह्वय उशिजो, बृंहस्पते धारंया वसूनि, हव्या ते स्वदं, दैव त्वष्टवसुरणे, रेवती रमध्वं, दे्वस्य त्वा सवितुः प्रसश्वेऽश्विनोर्बाडुभ्यां पूर्ष्णों हस्ताभ्यामदिद, ऋतस्य त्वा देवहवि: पशिन प्रतिमुश्चाम्य, मुष्मै त्वा जुष्टं, धर्षा मो- नुषा, अन्भथस्त्वौषधीभ्यो जुष्टं प्रोक्षाम्य, नु त्वा मारता मन्युतामनु पितानु भ्रांता संगभ्यौडनु संखा संयुथ्यो, डनुमानावह देवान् देवायते यजमानाया,-डपा पेरुरसि, स्वात्त९ संद्विरापो देवीं: स्वदन्त, सै ते वार्युर्वीतेन गछता९ स५ यजत्रैरङ्गानि से९ यज्ञपतिरारशिषा, घतेनाक्तौ पशू५स्त्रायेथाम्॥ १०१ ये बुध्यमानमंतु बध्यमाना अन्वैक्षन्त मनुसा चक्षुषा च। अग्िष्टं अंग्रे प्रमुमोक्तु देवः प्रजापतिः प्रजया सशरराणः ॥ १०२

खवति प्रेधां यज्ञपुतिमाविशो,-रो अन्तरिक्ष सजूर्देवेन वातिन ।। १०३ त्मनास्य हविषो यज समस्य तन्वा भव । वर्षीयो वर्षीयसो यजञ यज्ञपतौ धाः ॥ १०४ स्वरविदसि, स्वर्वित्वा स्वुरिहि३, स्वर्मैद्य९, स्व्रः पशुभ्यो, लोकविंदसि, लोक< विच्वा लोकमिहि, लोके मह्यं, लोके पशुभ्यो, नाथविंदसि, नार्थ। विच्वा नार्थमिहि, नाथै महयां, नार्थ पशुभ्यो, गातुविदसि, गातुं। विच्वा गारतुमिहि, गार्तुँ मंहां, गार्तु पशुभ्यः ॥ १०५ ने वो एर्तन्म्रियसे नौते रिष्यसि देवें ईंदेषि पर्थिभि: शिवेभिः । यत्र यन्ति सुकतो नोपि दुःकतस्तत्र त्वा देवः सुविता दधातु ॥ १०६ शेमितार उपेतन यज्ञ देवैभिरन्वितम्। पाशात् पशुं प्रमुश्चत बन्धाद्यज्ञपुति परि॥ १०७ अद्ितिः पोशान् प्रमुमोकत्वेतान् पशोः पाशान् पशुर्पतेरधि।

[तद्विष्णोः परमं०।ऋ. १,२२,२०; अथर्व. ७,२६,७; सा. १६७२ ] [१५ ] मै. ३,९,६,७। तै. १,३,७-८। काठ. ३,४-६। कपि. २,११ -- १३। वा. ६,७-११; २३,१६। काण्व. ६,८-१५; २५,१८। मा. श्री. १,८,३। [न वा (उ) एतन्म्रि०। ऋ. २,१६२,२१, १०,१७,४; अथर्व. १८,२,५५]

Page 16

( १६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० २; अनु० १५-१७ यौ नो द्वैष्ट्यचुरः से पद्यतां तस्मिन् पाशान् प्रतिमुश्चाम एतान् ॥ १५ । १०८ नमस्त आताना, नवीक् प्रैहि यजमानाय घुर्तस्य कुल्यामनु सहे रारयस्पोषेण, दैवीराप: शुद्धो यूयै देवान् युयुध्व९, शुद्धा वर्य सुपरिविष्टाः परिवेष्टारो वो भूयास्प, वोचमस्य मा हि५सीः, प्राणमस्य मो हिएसी, श्वंक्षुरस्य मा हिसीः, श्रौत्रमस्य मो हिएसी, पैने कूर९ यदास्थितं तदेतेन शुन्धस्व, देवेभ्यः शुम्भस्व, गात्राण्यस्य मा हिएसीश्र, रित्रा्णस्य मो हिएसी, नीभिमस्य मा हिएसी, मैदूमस्य म हिएसीः, पारयुमस्य मा हिसीः, शंमञ्ंः॥ ओषुधे त्रायस्वैन स्वंधिते मैंन हिएसी:। १०९ या ते शिवतमा तनस्तयैनर्मुपस्पृश ॥ ११० पृथिव्यै त्वा, रक्षसां भागोऽसी, दमह९ रक्षोडवबाध, इुर्दमह ५ रंक्षोऽधमै तमो नया, मीषे त्वोजें त्वा, दे्वेभ्यः शुन्धस्व, दववेभ्यः शुम्भस्व॥ घुर्तेन द्यावापृथिवीं प्रोर्णुवाताम, मुष्मै त्वा जुषटं, नमः सूर्यस्य संदशे॥ उशर्वन्तरिक्ष वीहि, प्रत्युष्ट रक्षः, प्रत्युष्टाराति, र्वायों: स्तोर्कानां, प्रंयुता द्वैषाएसि, स्वाहो,-ध्वैनभसं मारुतै देवे गछतम् ॥१६॥। जुष्ट देवैभ्यो हव्ये घुतावुद, मुष्मै त्वा जुष्ट थ, रेंडस्य, भिष्टा श्रीणात्वां, पस्त्वा समरिण्व- १११ -- ११३ न्वा, तस्य त्वा ध्रौज्यै पुष्णोरश्ह्या ऊष्माणोडव्यथिषेडपामोषधीना रैसो, घृतै घृतपावानः पिवत्, वंसा९ वसापावानः पिवता, न्तरिक्षस्य हविरपि, स्वाहा त्वा चाताय, ऐन्द्रः प्राणों अंङ्गे अङ्गे निदिध्य, दैन्द्रोऽपानों अज्ले दिशः प्रदिश आरदिशो विरदिश उददिशो दिश, अङ्गे निवोभुवदै, न्द्रो व्यानों अड्के अङ्के विंबोभुवत् ॥ ११४ दैव त्वष्टभूरि ते सेत्समेतु सलक्ष्म यद्विपुरूषं बर्भूव। देवत्रां यन्तमवसे संखायो अनु त्वा माता पितरो मदन्तु ।१७॥। ११५ समुद्रै गछ स्वाहा,-डन्नरिक्षं गछ स्वाहा, देव सुवितारं गछ स्वाहा,-Sहोरात्रे गछ [१६ ] मै. ३,१०,१। तै. १,३,८-९ । काठ. ३, ६। कपि. २,१३ । वॉ. ६,१२ -- १६ । का्व. ६,१६-२२ मा. थरौ. १,८,४। [१७ ] मै. ३,१०,४ । तै. १,३,१० । काठ. ३, ७ । कपि. २,१४ । वा. ६,१८-२०। काण्व. ६,२३-२७। मा.श्रौ. १,८,५।

Page 17

कां० १, प्रपा०२, अनु० १८; प्रपा- ३, अनु०१ ] ग्रहा:। [१७ ]

स्वाहा, मित्रविरुणौ गछ स्वाहा, द्यांवापृथिवीं गछ स्वाह्या, छन्दाशसि गछ स्वाहा, सौमं गछ स्वाहा, यज्ञै गछ स्वाहा, दिव्ये नभो गछ स्वाहा,-ड वैश्वानर गछ स्वाहा, मंनो हर्दि २ यछौ,-पघीभ्यस्त्वा ।। ११६ धाम्नोधाम्नो राजन्नितौ वरुण नो मुञ्च यंदापो अंध्या वरुणेति शपामहै। ततो वरुण नो मुश्च ॥। ११७ उदुशमं९ वरुण पोशुमस्मदवाधम वि मध्यम श्रथाय। अंथा वर्यमादित्य ब्रतें तवानागसो अदितये स्याम॥ ११८ सुमित्रो ना आपा ओषधयः सन्तु दुर्मित्रस्तिस्मै सन्तु। यौ अस्मान् द्वैष्टि ये चु वर्य द्विष्मः ॥१८ ॥ ११९ [१६२] ॥। इति प्रथमकाण्ड द्वितीयः प्रपाठक ॥ २ ॥ अथ तृतीयः प्रपाठकः । ग्रहा:। हर्विष्मतीरिमा आपो हविष्मान् देवों अध्वरः। हविष्मं औ विवासति हर्विष्मं अस्तु सूर्य: ।। १ अग्नैवौऽपन्नगृहस्य संदसि सादयामि, देवानां भागधेयी स्थे, न्द्राग्न्योर्भागधैयी स्थ, मित्रविरुणयोर्भागधैयी स्थ, विश्वेषां देवानां भागधेयी स्थ, सुन्नायुव सुम्याय सुम्न धत्त २ हृदे त्वा मनसे त्वा दिवे त्वा सर्याय त्वा। ऊर्ध्वमिमंमध्वर दिवि देवेषु होत्रा यछ॥ ३ शृणौत्वभनिः समिंधा हवं मे सुण्वन्त्वापो धिर्षणाश्र देवीः । शुणोतु ग्रावाणो विदुंपो नुं युज्ञ १ शुणौतु देवः सुविता हंवं मे ॥ ४ दैवीरापो अपा नपारद ऊमि्देविष्य इन्द्रियावान् मर्दिन्तमस्त दववैभ्यः श्रुक्पेभ्यो दात येषां भार्ग स्थ स्वाहा, कर्ष्यसि, समुद्रस्य वौडक्षित्या उन्नये, वसूना रुद्राणामादित्यांनां पन्ने- जनी स्थ, वसवो रुद्रा आदित्या एता व पन्नैजनी स्थ, समुद्र गन्धर्वेष्ठामन्वातिष्ठत वातस्य पत्मनेडिता, वार्मी ते संदशि विश्व< रेतो घेषीय तंवु वामीरतु संदेशि॥ ५

[१८] मै. ३,१०,७। तै. १,३,११। काठ. ३,८ । कपि. २,१५। वा. ६,२१-२२; १२, १२ । काण्व. ६,२८-३१; १३,१३। मा. श्रौ. १,८,६। [धास्त्रो धाम्त्रो ... नः ।२॥ उदुत्तमं वरुण ... स्याम ॥ ३॥ ऋ. १,२४,१५; सा. ५८९; अथर्व. ७,८३,२-३] [ १ ] मै. ४,५, १-४ । तै. १,३,१२-१३ । काठ. ३,९ । कपि. २,१६। वा. ६,२३-२९ । काण्व. ६,३३,३४,३६,३८- ४२। मा. श्रौ. २,२,५; २,३,१-२।[ यमग्रे पृत्सु मर्त्य०। ऋ. १,२७,७; सा. १४१५] ३

Page 18

[' ] मैत्रायणीसंहितायाम् [कां०१, प्रपा= ३, अनु० २-४ यंमये पुत्सु मंर्त्यमवा वाजेषु यै जुनाः । से यन्ता शंश्वतीरिषः ॥ ६ जुष्टो वाचों भूयासं, जुष्टो वारचस्पति, यैद्वाचौ मंधुम्त्तस्मै स्वाहा, स्वाहा सरस्वत्यै।।१।। ७ निग्राभ्या स्थ देवश्रुत, स्तपैयुत मा, युर्मे तर्पयत, तर्पयत मा, प्राणं मे तर्पयत, तपैयत मा,-डपाने मे तर्पयत, तर्पयत मा, व्याने मे तर्पयत, तर्पयत मा, चक्षुर्मे तर्पयत, तर्पैयत मा, श्रोंत्रं मे तर्पयत, तपैयत मा, मनो मे तर्पयत, तुर्षयत मा, वाचं मे तर्पयत, तर्पयत मा-SSत्मोनं मे तपर्यत, तर्षयत मा, प्रजी मे तर्पयत, तर्पयत मा, गृहांन् मे तर्पयत, तर्पयत मा, पशून मे तर्पयत, तर्पयत मा, गणैर्मा मां वितीतृषत, तषै- यत मा ॥२॥ ८ देवस्य त्वा सवितुः प्रसश्वेश्रिनोर्बाहुभ्यां पूर्ष्णो हैस्ताभ्यामाददे, गभीरमिमंमुध्वरे कृधि। ९ इन्द्राय त्वा सुर्षुत्तमं मंधुमन्तं पयस्वन्तम् । इन्द्राय त्वाभिमातिन्नं इन्द्राय त्वा वंसुमते रुद्रेवता इन्द्राय त्वादित्यवते।। १० अग्नये त्वा रायस्पोपुदे, विष्णवे त्वा, श्येनाय त्वा सोम्भृते, विष्णवे त्वा । ११ श्वात्रो स्थ वृत्नतुरो रोध्यं गूर्ता अमृतस्य पत्रीः । ता देवीर्देवत्रैम यज्ञ धत्तोपहूताः सौमस्य पिबुत । यत्ते सोम दिवि ज्यौतियेत् पृथिव्या यंदुरा अन्तरिक्षे तैनासैं यज्ञपतय उरु रायें कुध्य, १२ धि धात्रे वोचो, मा मै, मी सेशविक्था, ऊर्ज धत्स्वों, र्जमस्मासु धेहि, धिषृणे ईडितें इडेथा, मूर्ज दधाथा, मूर्ज़मस्मासु धत्तं, मा वाए हिएसिपं, मास्मान् युव९ हिए- सिष्टमू ॥ ३ ।। १३ वार्चस्पतये पवस्व विष्णो अश्शुभ्यां गभस्तिपूतः ॥ देवो देवानां पवित्रमसि येषां भागोऽसि॥ [२ ] काठ. ३, १०। कपि. २,१७ । वा. ६,३०-३१। काण्व. ६,४३-४४ । मा. थ्रो. २,३,२; २,४,१। [ ३ ] मै. ४, ५,४ । तै. १,४,१। काठ. ३,१० । कपि. २,१७ । वा. ६,३०,३२-३५। काण्व. ६,४३.४५-४८। मा. श्रो. २,३,३ । [8 ] मै. ४,५,५,७। त. १,४,२,१। काठ. ४, १। कपि. ३, १,२,१७। वा. ७,१-३,६, ६,३६ । काण्व. ७,१-३,; ६,४९। मा. श्रौ. २,३,३,४।।.प्रागपागुदगधरागू०। अथर्व. २०,१३४,१-६]

Page 19

कां० १, प्रपा० ३, अनु ० ४ -- ९ ] ग्रहाः । [ १९ ]

मंधुमतीर्ना इषस्कृधि, स्वौकृतोऽस्यु,३र्वन्तेरिक्ष वीहि, विश्वेभ्य इन्द्रियेभ्यो दि्व्येभ्यः पौर्थिवेभ्यो, मनस्त्वाष्ट्र, स्वाहा त्वा सुभव सूर्याय, देवभ्यस्त्वा मरीचिपेभ्यः, प्राणाय त्वा, यत्ते सोरमादाभ्यं नाम जांगृवि तस्मै ते सोम सौमाय स्वाहा, प्रगिपागधरागुदगेतास्त्वा दिशा आधाव, न्त्वम्ब निस्मुर, संमरिर्विदाम्॥४॥ १४-१६ उपयामगृहीतोऽसि॥ १७

अन्तर्यछ मघवन् पाहि सोममुरुष्य रायः समिषो यजस्व। अन्तस्ते द्यवापृथिवीं द्धाम्यन्तर्दधाम्युशर्वन्तरिक्षम्। सजौषा देवैरेवरैः परैश्रान्तर्यामें मघवन् मादयस्व । १८ ्वाकत्वाष्ट, स्वांहा त्वा सुभव सूर्याय, दे्वेभ्यस्त्वा मरीचिर्पेभ्योऽपानीय त्वा।५।। १९ औ वायो भूष शुचिपा उप नः सहसं ते निर्युतो विश्ववार। उपो ते अन्धो मद्यमयामि यंस्य देव दधिषें पूर्वपेयम् ॥ २० उपयामगृह्दीतोऽसि, वार्यवे त्वा ।। २१ इन्द्रवायू इमें सुता उप प्रंयोभिरांगतम्। ईन्दवो वामुशन्ति हिं॥ २२ उपयामंगृहीतोऽसि, वारयब इन्द्रवायुभ्यां त्वै,ष ते योनिः, सजोषोभ्यां त्वा॥६॥ २३ अर्य ५ वा मित्रावरुणा सुर्तः सोम ऋतावृधा। ममेंदिहं श्रुत ९ हंवम् ॥ २४

उपयामग्रहीतोऽसि, मित्रारवरुणाभ्यां त्वै,ष ते यौनिर्कतार्युभ्यां त्वा ।।७।। २५ यो वां केशा मंधुम्त्यश्विना सूनृतावती। तया यज्ञ मिमिक्षतम् । २६ उपयामगृहीऽतोडस्य, श्रिभ्यां त्वै,प ते यौनि, मौध्वीभ्यां त्वा ॥ ८॥ २७ उपयामग्ृहीतो,-डसि, देवॅभ्यस्त्वो पयामंगृहीतोऽसि, विश्वदेवेभ्यस्त्वो,-पयार्म- गृहीतोऽसि, विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः ॥ २८

[५] मै. ४,५,६ । तै. १,४,३ । काठ. ४, १ । कपि. ३,१। वा. ७,४-६। काण्च. ७,४,५। मा. श्री. २,३,४। [ ६] मै. ४,५,८ । तै. १,४,४ । काठ. ४,२ । कपि. ३,२ । वा. ७,७,८ । कण्व. ७,६,७ । मा. ग्री. २,३.५। [ आ वायो भूब० ऋ. ७,९२,१। इन्द्रवायू इमे० ऋ. १,२,४ ] [७ ] मैं. ४, ५,८; ४,६,५ । तै. १,४,५। काठ. ४,२। कपि. ३,२। वा. ७,९,१०। काण्त. ७,८,९। मा. थ्री. २,३,५। [अय ५वां मित्रा०। ऋ. १,४७,१ ( हि. पाढः); २,४१,४ । [८ ] मै. ४, ६,१। तै. १,४,६ । काठ. ४,२ । कपि. ३,२ । वा. ७,११। काण्य. ७,१०। मा. श्री. २,३,६। [ या वां कशा० । ऋ. १,२२,३ ] [९] तै. ३,२,१०। काठ, ४,२। कपि, ३,२। मा. श्र. २,३,८।

Page 20

[ २० ] मैत्रायणी-संहितायाम् [कां ०१, प्रपा० ३, अनु ० ९-१२ दितेः पुत्राणामंदितेर कारिषमुरुशर्मणां बृहता९ वरूर्थिनाम्। येंपां नामानि विंहितानि धामशश्चित्तैर्यजन्ति अुंवनाय जीवसे॥ उपयामंगृहीतोऽसि, विष्णोस्त्वोरुक्रमें गृह्राभि, विष्ण उरुक्रमैर्ष ते सौम, स्तY रक्ष- २९

स्व, मा त्वा दभन् दु, श्रक्षास्ते मवक्ष्यद, ये५ वसुः पुरोवसुर्वाक्या वाचं मे पात्व, य५ वसुर्विदेद्वसुश्चक्षुःपश्चिक्षुर्मे पात्व, य९ वसुः सश्यद्सुः श्रोत्रपाः श्रौत्रं मे पातु ॥ ९ ॥ ३० अ्य ९ वेनश्रोदयत् पृश्िगर्भा ज्योतिर्जरायू रैजसो बिमाने। इमम्पा९ संगमे सूर्यस्य शिशुं ने विप्रा मतिभी रिहन्ति ॥ ३१ उपयामगृह्दीतोऽसि, षण्डाय तौ,व ते यौनि, र्वीरेतायै त्वा ॥१०।। ३२ तै प्रतनथा पूर्वथा विश्वथेमंथा ज्येष्ठराजं बर्हिषंद स्वर्ददशम्। प्रतींचीन९ वृजनं दोहसे गिराशु जयन्तमनु यासु वर्धसे॥ ३३ उपयामंगृहीतोऽसि, मंकाय त्वै, पं ते यौनिः, प्रर्जाभ्यस्त्वा ॥११।। ३४ अंपनुत्तौ पण्डामकौ सहे तेन यै द्विष्मो, डद्िन्नस्य ते देव सोम दक्षस्य रायस्पोषस्य सुवी- र्यस्याभिग्रहीतारः स्याम॥ तुथोऽसि जनधाया, देवास्त्वा शुकरपांः प्रणयन्तु, तुथोसि जनधाया देवास्त्वा मन्थिाः प्रंणयन्त्वनाघृष्टासि, सुवीरा: प्रजा: प्रजनयन् परीहि, सुप्रजाः प्रजा: प्रजनयन्नभिपरीहि॥ इन्द्रेण मन्युना युजावबाधे पृतन्यतः। झर्ता वुत्राण्यप्र्ति॥ ३५-३६ ३७ संजग्मानौ दिवा पथिव्या शुक्रौ शुकशोचिषो तौ देवौ शुक्रमन्थिना आयुर्यज्ञे धत्त्मायुर्यज्ञ- पुतौ, पमा९सं गर्भमांधत्तं गविण्योंः प्राणान् पशुषु यछत, शुकस्याधिष्ठानमसि, मन्थिनो- डधिष्ठनिमसि, निरस्तः षण्डो, निरस्तो मर्कः सह तैन् यै द्विष्मः ॥ या प्रथमा सस्कृतिर्यज्ञे अर्सिमन् यः पुरमों बृहस्पतिश्चिकित्वान्। ३८

यौ मध्यमो वरुणो मित्रो अगनिस्तस्मा इन्द्राय सुतमाजुहोत तस्मै सर्याय सुतमाजुहोत ।१२। ३९ (१०] म. ४, ६,३ । तै. १,४,८ । काठ. ४,३ । कपि. ३,३। वा. ७,१६,१२ । काण्व. ७,१५,११। मा. श्री. २,३,५। [अय ५ वेनश्चोदय०। ऋ. १०,१२३,१] [ ११] मै. ४,६,३ । तै, १,४,९। काठ. ४,३ ! कपि. ३,३। वा. ७,१२,१६ । काण्व. ७,११,१५।[ तं प्रत्नथा पूर्वथा०। ऋ. ५,४४.१ ] [१२ ] मं. ४, ६,३ । काठ. ४,४ । कपि. ३,३। वा. ७, १२ -- १५, १७,१८ । वाण्व. ७,६२ -- १४,१७-६९। तै, ब्रा. १, १, १, १-५ । ताण्ड्य-ब्रा. १,४,३। भा. श्री. २,४,१।

Page 21

कां०१, प्रपा० ३, अनु० १३-१६] ग्रहाः। [२१ ]

ये देवा दिव्येकादश स्थ पृथिव्यमिध्येंकादश स्थ। अप्सुक्षितो महिनैकादश स्थ ते देवासो यज्ञमिमै जुषध्वम् ॥ ४०

उपयामंगृहीतोऽस्या, ग्रयणोऽसि स्वाग्रयणो, जिन्बु यज्ञ, जिन्वु यज्ञंपतिम, भिं सवनानि पाह्य, तस्त्वा विष्णुः पातु, विंशं त्व पाहीन्द्रियेणै,पं ते यौनि,र्विश्वेभ्यस्त्वा देवेम्यः । १३ ॥ ४१ उपयामगृहीतोऽसि॥ ४२ इन्द्राय त्वा बृहद्वते वयस्वत उक्थार्युवम्। यत्त इन्द्र बुहुद्वयस्तस्मै त्वा विष्णवे त्वा ।। ४३ एषं ते यौनि,-रिन्द्राय त्वो, पयामगृहीतोऽसि, देवेभ्यस्त्वा देवायुंवं गृह्नामि, पुंनर्दवि- रसि, देर्वेभ्यस्त्वा देवायुंवं पृणच्मि यज्ञस्यायुषे ।।१४।। ४४

मुर्धानं दिवों अरर्ति पृथिव्यां वैश्वानरमुत ओ जातमर्शनिम्। कवि९ सम्राजमतिथि जनानामासन्ना पत्रं जनयन्त देवाः ॥ ४५ उपयार्मगृहीतोऽसि, वैश्वानराय त्वा ॥ ध्ुवोऽसि ध्रुवक्षितिर्धुर्वाणां ध्रुवतमोऽच्युतानामच्युत- क्षित्तम, एषं ते यौनि, ्वैश्वानराय त्वा ।। ४६-४७ ध्रुव ध्रुवैण हविषा वः सौमं नयामसि। यंथा नः सर्वा ईजनः संगमे सुमना अंसत्।। ४८ दिविं दिव्यान् हैहान्तरिक्षे अन्तरिक्ष्यान् पृथिर्व्यान् पार्थिवान्॥१५॥ ४९ उपयामगृहीतोऽसि, मंधवे त्वा, माधवाय त्वा, शुक्राय त्वा, शुचये त्वा, नैभसे त्वा, नभस्याय त्वे, पाय त्वो, जीय त्वा, सहसे त्वा, सहस्याय त्वा, तपसे त्वा, तपुस्याय त्वा ॥१६।। ५०

[ १३ ] मै. ४,६,४ । तै. १,४, १०। काठ. ४, ५। कपि. ३,४। वा. ७,१९ -- २०। काण्व. ७,२० -- २३। मा. श्री.२,३,५। [ये देवासो०।क. १,१३९,११, अथर्व. १९,२७,११ -- १३] [ १४ ] मै. ४,६,५। तै. १,४,१२ । काठ ४, ५,६। कपि. ३,४। वा. ७,२२,२३।. काण्व. ७,२४,२५। मा. श्रो. २,३,५; २,४,३। [१५ ]मै. ४,६,६ । तै. १,४,१३। काठ. ४, ५। कपि. ३,५। वा. ७,२४-२५। काण्व. ७,२६-२८। मा. श्रौ.२,३,५। [मूर्धानं दिवो०।ऋ. ६।७।१; सा. ११४०; ध्रुवं ध्रुवेण ... रत्। ऋ. १०,१७३,६, अथर्व. ७,९४.१] [१६] मे. ४, ६,७। त. १,४,१४ । काउ. ४,७। कपि, ३,५। वा. ७,३० । काण्व, ७,३०। मा. श्रौ. २,४,२।

Page 22

[ २२ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [कां० १, प्रपा० ३, अनु० १७-२२ ईन्द्रायी आगत९ सुतै गीर्मिनैभो वरेण्यम्। अस्य पातं धियेषिता। ५१ उपयामंगहीतोऽसी, न्दामरिभ्यां त्वै, प ते योनि, रिन्द्रािंभ्यां त्वा ।।१७।। ५२ ओमासश्चर्षणीधृतो विश्वे देवासा आंगत। दुाश्वासो दाशुंषः सुतम् ॥ ५३ उपयामंगृहीतोऽसि, विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य, एषं ते योनि, विश्वेभ्यस्त्वा देर्वेभ्यः ५४ इन्द्र मरुत्व इई पाहि सोम९ यथा शार्याते अपिबः सुतस्य। तंव प्रणीती तव शूर श्मत्रोविवासन्ति कवयः सुयुज्ञाः॥ ५५ उपयामंगृहीतोऽसी, न्द्राय त्वा मरुत्वत एषं ते यौनि, रिन्द्राय त्वा मरुत्वते ॥१९॥ ५६ जनिष्ठा उग्र: सहसे तुराय मन्द्र औजिष्ठो बहुलाभिमानः । अंवर्धननिन्द्रं मरुतश्चिदंत् मार्ता यद्वीरें यर्जन्ज्जनिष्ठम्॥ ५७ उपयामगृह्ीतोऽसी, न्द्राय त्वा मरुत्वत, एषं ते यौनि,रिन्द्वाय त्वा मरुत्वते ॥२०। ५८ मुरुत्वन्त ९ वृषभ वावृधानमंकवारिं दिव्यए शासमिन्द्रम्। विश्वासाहमवसे नूतनायोग्रें सहोदामिह त५ हुवे॥ ५९ उपयामगृहीतोऽसी, न्द्राय त्वा मुरुत्वत, एषं ते योनि,-रिन्द्राय त्वा मरुत्वते ।।२ १। मरुत्वा५ इन्द्र वृपभो रंणाय पिंबा सोममनुष्वर्धे मंदाय। ६० आंसिश्चस्व जठरे मध्व ऊर्मि त्वं५ रांजासि प्रदिवः सुर्तानाम् ॥ ६१ [१७ ]मं. ४,६,८ । त. १,४,१५। काठ. ४,७। कपि. ३, ५। वा. ७,३१। काण्व. ७,३६। मा. श्री. २,४,२,३। [इन्द्रासी आगत ५०। ऋ. ३१२१; सा. ६६९ ] [१८] मे. ४,६,८ । त. १.४,१६। काठ, ४,७। कपि. ३,५। वा. ७,३३। काण्व. ७,३३। मा. श्रौ. २,४,१। [ओमासश्चर्षणी०। ऋ. १।३७] [१९]मै. ४,६,८ । त. १,४, १८ । काठ. ४,८ । कपि. ३,६। वां. ७,३५। काव्व. ७,३५। मा. श्रो. १,४,४। [ इन्द्र मरुत्व इह। ऋ. ३।५१।७] [२०] मै. ४,६,८। तै. १,४,१८। तें. बा. २,८,३,४-५। काठ. ४,८। कपि. ३,६। वा. ३३,६४; ७,३५। काण्व. ३२,६४; ७,३५, । मः. थ्रं. २,४,४। [जनिष्टा उग्र:०। क. १०।७३।१] [२१]मै. ४, ६,८ । तै. १,४,१७ । काठ. ४,८। कपि. ३,६। वा. ७,३६। काण्व. ७,३६ । [ मरुत्वन्त ५(न्तं) वृषभ५। ऋ. ३४७।५ ] [२२ ] मै. ४, ६,८ । तै. १,४,१९। काठ. ४,८। कपि ३,६। वा. ७,३८। काण्य, २८,१०।[ मरुन्वा९(तवाँ) इन्द्र वृषभो०। ऋ. ३४७।१]

Page 23

कां०१, पपा० ३, अनु ० २२-२६ ] ग्रहाः। [ २३ ]

उपयामगहीतोऽसी, न्द्राय त्वा मरुत्वत, एषं ते यौनि,-रिन्द्राय त्वा मरुत्वते ॥२२।।६२ सजौषा इन्द्र संगणो मरुद्धि: सौमं पिब वृत्रहां शूर विद्वान्। जहिं शंत्रुरैपा, मृधो नुदस्वार्थाभयं कृणुहि विश्वतो नः ॥ ६३ उपयामगृहीतोऽसी, न्द्राय त्वा मरुंत्वत, एषं ते यौनि,-रिन्द्राय त्वा मरुत्वते ।२३।६४ महै इन्द्रो ये ओजसा पर्जैन्यो वृष्टिम इव। स्तोमैर्वत्सस्य वावृधे।। ६५ उपयामगृहीतोऽसि, महेन्द्रीय त्वै, व ते यौनि, र्महेन्द्राय त्वा ।२४।। ६६ महँ इन्द्रो नुवदा चर्षणिप्रो उत द्विबर्हा अमिनः संहोभिः। अस्मद्रियग्वावृधे वीर्यायोरु: पुर्थुः सुकृतः कतैभिर्भृत्॥ ६७ उपयामग्ृहीतोऽसि, महेन्द्राय त्वै,ष ते यौनि र्महेन्द्राय त्वा।२५॥ ६८ कर्दा चन स्तरीरसि नैन्द्र सश्वसि दाशुपे। उपोपेन्नु मघवन् भूया इन्ु ते दोनं देर्वस्य पृच्यते ॥ ६९

कदा चर्न: प्रेयुछस्युभें निपासि जन्मनी। तुरीयादित्य सवनं त इन्द्रियमातस्था अमृतं दिवि।। ७१ उपयामगृहीतोऽस्या,-SSदित्यैभ्यस्त्वा ।। ७२ यज्ञो देवानां प्रेत्येतु सुन्नमादित्यासो भवता मृडयन्तः । ओ वोडवीची सुमतिर्ववृत्याद्९होश्िदा वरिवोवित्तरासत्।। ७३ अहै पुरस्ताद्हमर्वस्तादुह विश्वस्य भुवनस्य राजा। अह ९ सूर्यमुभरयंतो ददर्श यदुन्तरिक्ष तंदु नः पितांभूद्॥ ७४

[ २३ ] मै. ४,६,८। तै. १,४,४२। कपि. ३,६। वा. ७,३७। काणव. ७,२८। मा. श्री. २,४, ६। [ सजोषा इन्द्र सगणो०। ऋ. ३४७।२ ] [२४ ] मै. ४,६.८ । त. १,४,२० । काठ. ४,८ । कपि. ३,६। ना. ७,४०। काण्च. ७,४०। मां. श्री. ७,२,४। [महं (हाँ) इन्द्रो य०। ऋ. ८।६।१; अथर्व. २०।१३८।१; सा. १३०७ ] [२५ ) मै. ४, ६,८ । तै. १,४,२१। काठ. ४,८। कपि. ३,६। वा. ७,३९। काण्ब. ७,३९। मा. थ्रो. २,४,६।[ महं (हॉ) इन्द्रो नुवदा। ऋ. ६।१९।१] [ २६] मै. ४,६.९। तै. १,४,२: २,४,८,२२। काठ. ४,१०। कपि. ३,८। वा. ८,२-४,१। काण्व. ८,१-३,९। मा. श्रौ. २,५,१।[ कदा चन स्तरीरसि०। ऋ.८।५१।७; कदा चन प्रयुच्छस्युभे। ऋ. ८५२७; यश्ञो देवानां०।ऋ. १।१०७।१]

Page 24

[२४ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [कां०१, प्रपा० ३, अनु० २६-३२

उन्नम्भय पृथिवीं भी ३न्ध्यादो दिव्य नभः । उभौ दिर्व्यस्य नो धातरीशानो विष्या धृतिम् ॥ २६ ॥ ७५ अदब्धेभिः सवितः पार्युभिष्ट९ शिवेभिरदं परिपाहि नो बुधे। हिरण्यजिद्व: सुविताय नव्यसे रक्षा मांकृर्नो अघंशःस ईशत ॥ ७६ उपयामंगृहीतोडसि, सावित्रोऽसि जनधाया, जिन्वु यज्ञै, जिन्व यज्ञपतिम, भि सवनानि पाह्य, तस्त्वा विष्णुः पातु, विशं त्वै पाहीन्द्रियेण ॥ २७ ॥ ७७ उपयामगृहीतोऽसि ॥ सुशर्मासि सुप्रतिष्ठानों, बुहदुक्षे नमः ॥ एषं ते योनि,-विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः ॥ २८ ।। ७८ -- ७९ उपयामगृहीतोऽसि, बृहस्पतिसुतस्य ता इन्द इन्द्रियावतः॥ पत्नीवन्तं ग्रह राध्यासम्॥ अंग्रो३ई पत्नीवा३न् त्सर्जूस्त्वष्टा सौमं पिब ॥ २९ ॥ ८० -- ८२ उपयामंगृहीतोऽसि, हरिरसि हार्योजनों हरिवान् हयों स्थाता, स्तुतस्तोमस्य ते देव सोम शस्तोक्थस्येष्टयजुषः ॥ हरिवतो हार्योजनस्य हरिवन्तं ग्रहए राध्यासम्॥ हर्योर्धाना हैशवतीः सहैसोमा इन्द्राय, रय्यैं त्वा, पौषाय त्वा ॥ ३० ॥ ८३-८५ अग्ना आयृशषि पवसा आसुवौर्जमिषं च नः । आरें बाधस्व दुछुनाम्॥ ८६ उपयामगृहीतोऽस्यु, अये त्वायुष्मत, एषं ते यौति, रसये त्वायुष्मते ॥ ३१ ॥ ८७ औजस्तदस्य तित्विष उभे यंत् सरमावर्तयत्। इन्द्रश्वर्मेव रौदसी।। ८८ उपयारमगुहीतोऽर्सी, न्दाय त्वौंजस्वत, एषं ते योनि,-रिन्द्राय त्वौजस्वरते ॥३२॥ ८९

[२७ ] मै. ४,७,१। तै. १,४,२४ । काठ. ४, १० । कपि. ३,८। वा. ३३, ६९,८४; ८,७। काण्व. ३२, ६९,८४: ८,६। मा. श्रा. २,५,१ । [ अदब्धेभिः सवितः०। ऋ. ६१७१।३; शिवेभिरद्य०। अथन. ७i८४।१। रक्षा माफिनो०। अथर्व. १९।४७।६ ] [२८] मै. ४,७,१। तै. १,४,२६ । काठ, ४,१०। कपि. ३,८ । वा. ८,८ । काण्व. ८,७। मा. श्रौ. २, ५,१। [२९] मै. ४,७,४ । तै. १,४,२७। काठ. ४,११, । कपि. ३,९। वा. ८, ९,१०। काण्व. ८,८,१०-११। मा. श्रो.२,५,२। [३०] मै. ४,७,४। तै. १,४,२८ । काठ. ४,११ । कपि ३,९। वा. ८,११,१२ । काण्व. ८,१२-१३। मा. श्रौ. २,५,४। (३१] मै. ४,७,३ । तै. १,४,२९ । काठ. ४, ११ । कपि. ३,९ । वा. १९,२८; ३५,१६; ८,३८। काण्व. ८,१९,२०-२१, ४०; २९,३७; ३५,४८ । मा. थौ. ७,२,२। [अग्ना (ग्र) आयू षि० ऋ. ९,६६,१९; सा. ६२७; १४६४; १५१८ ] [३२] तै. १,४,३०। काठ. ४, ११। कपि. ३,९। वा. ८,३९ । काण्व. ८,२१।

Page 25

कां. १, प्रपा० ३, अनु० ३३-३६ ] ग्रहा:।

अदृश्रतस्य केतवो वि रश्मयो जैनं अनु। भ्रांजन्तो अभयो यथा ॥ ९० उपयामगहीतोऽसि, सूर्याय त्वा भ्रजस्वत, एषं ते यौनिः, सूर्याय त्वा भ्रजस्वते।। ।।३३। ९१ इन्द्रमिंद्धूरी वहतौऽप्रतिघृष्टशवसम्। ऋषीणां च स्तुतीरुपु यज्ञै च मोनुषाणाम्॥ ९२ उपयामंग्रृद्ीतोऽसी, नद्राय त्वा हरिवत, एषं ते यौनि, रिन्द्राय त्वा हरिवते ॥३४॥९३ उपयार्मगुह्ीतोऽसि, प्रजापतये त्वा ज्यौतिष्मते ज्यौतिष्मन्तं गृह्लामि, रातै देवैभ्यो देक्षाय दक्षवृधम, ग्रिहहरैभ्यस्त्वा ऋतार्युभ्या ईन्द्रज्येष्ठेभ्यो वरुणराजभ्यो वातापिभ्यः पर्जन्यात्मम्यः, पृथिव्यैं त्वा,इन्तरिक्षाय त्वा, दिवे त्वा,उद्धर्यस्त्वौषधीभ्यो वनस्पतिम्यस्त्वा, प्राणाय त्वा,-डपानाय त्वा, व्यानय त्वा, सते त्वो,-इसते त्वा, भूताय त्वा, भव्याय त्वा, मैन प्रजा अछिद्रा अजायन्त तस्मै त्वा प्रजापतये विश्वकर्मणे विश्वव्यचसे विभुदनि विभ्वै भागै जुहदोमि, स्वाहा।। ९४ तिस्रौ जिह्वस्य सर्मिध: परिज्मनोऽमैरकृण्वभुर्शिजो अंमृत्यवे। तासामैकामदघुरमैत्ये भुजं लोकमु द्वे उप जामीं ईयतुः ॥३५॥ ९५ अथरि: प्रातःसेवनात् पात्वस्मान् वैश्वानरो विश्वश्रीविश्वेशंभूः । से नः पावको द्रेविणं दधात्वायुष्मन्तः सहभक्षा स्याम ॥ ९६ अर्थनये त्वा प्रवृद्दामि गायत्रेण छेन्दुसे,न्टाय त्वा प्रवृद्दामि त्रैष्टुमेन छन्दसा,-SSदित्येभ्यस्त्वा प्रैवृद्दामि जांगतेन छेन्दसा, रेंशीनां त्वा पेत्मनधूनोमि, मान्दानां त्वा पेत्मर्भाधूनोमि, भन्दनानां त्वा पेत्मन्रधूनोमि, पुर्तनानां त्वा पत्मभोधूनोमि, पस्त्यानां तवा पंत्मर्न्ाधूनोमि, मोध्वीनां ्वा पत्मन्ाधूनोमि, मर्धूद्यानां त्वा पत्मनधूनोमि, देवयानानां त्वा पत्मनाधूनो- म्यु, पयार्मगुह्ीतोऽसि, शुक त्वा शुक शुकाय गृहाम्यहो रूपे सूर्यस्य रश्मिषु॥ ९७

[३३ ] तै. १,४,३१। काठ. ४, ११ । कपि. ३,१-१० । वा. ८,४० । काण्व. ८,२२ । [अदश्रमस्य केतवो०। ऋ. १, ५०,३ । अथर्व. १३,२,१८; २०,४७,१५ । सा. ६३४ ] [३४ ] मै. ४,७,६ । तै. १,४,३८ । काठ. ४,११। कपि. ३,९। वा. ८,३५ । काण्व. ८,१६। मा. श्रौ. २, ५,१। [इन्द्रमिद्धरी वहतो०। ऋ. १,८४,२ । सा. १०३० ] [३५ ] तै. ३,५,८। काठ. ३०,५,६। मा. श्री. ७,२,४। [ ३६ ] मै. ४,७,७ । तै. ३,१,९,५; ३,३,३। काट. ३०,६। वा. ८,४८-५०। काण्व. ८,३०-३२। मा. श्रौ.७,१,१। मै. ४

Page 26

[ २६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [कों० १, प्रपा० ३, अनु० ३६-३८

ओ सुमुद्रो अचच्यवुर्दिवौ धारा असश्रत । ९८ ककुभ९ रूप पषर्भस्य रोचते, बुह्द्वसूनामधीतौ रुद्रणां कर्मश्रादित्यानां चैतसी, न्द्राय त्वा विभूवसे जुहोम्यु, शिकत्व देव सोम गायत्रैण छन्दसाग्रैधीर्मोपेहि, वशीक्त्वें देव सोम त्रैष्टुभेन छन्दसैन्द्रस्य धोर्मोपेद्य, स्मत्सखा देव सोम जागतेन छन्दुसा विश्वेषां देवानां प्रिय पाथा उपेहि ॥३६॥ ९९

उंदु त्यै जातवेदसं देव९ वहन्ति केतंवः। दशै विश्वाय सूर्यम्॥ १०० चित्रै देवानामुदगादनीकं चंक्षुर्मित्रेस्य वरुणस्याथनेंः । आप्रा द्योवापृथिवीं अन्तरिक्ष सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्र ॥ १०१ दयौ गछ, स्वुर्गछ, रूपए वो रूपेणाभ्येमि वयुसा वय, स्तुथो वो विश्ववेदा विभजतु वर्षिष्ठे अधि नकि पृथिव्या: ॥ १०२ एतत्ते अग्ने राध एति सौमच्युतं, तन्मित्रस्य पथा नय। १०३ अर्ये नो अभनिवैरिवस्कृणोत्वयै मृंध: पुर एतु प्रभिन्दन्। अर्य९ शत्रून् जयतु जर्षाणोऽय९ बाजं जयतु वोजसातौ।। १०४ ऋतस्य पर्था प्रेतुश्चन्द्रदक्षिणा, ब्राह्मणमद्य ऋध्यासं पितुमन्तं पैतृमत्यमृषिमार्षेय सुधातु- दक्षिणम्।। वि सः पश्य ३: व्यन्तरिक्ष, यंत स्वः सदस्यै, रस्मद्राता मधुमतीर्देवत्रा गुछत, प्र- दातारमाविशता,-डनवहायास्मान् देवयानेन पर्था सुकतां लोके सीदत, तंन्नः सस्कतैम्॥३७॥ १०५-१०६ धाता रार्ति: सवितैदे जुषन्तां प्रजोपुतिर्वरुणो मित्रो अभि:। विष्णुस्त्वष्टा प्रजया सभरराणौ यंजमानाय द्रेविणं दधातु॥ १०७

[३७ ] मै. ४,८,२,३। तै. १,४,४३ । काठ. ४, ९ । कपि. ३,७। वा. ७,४१,४२,४४-४६; १३,४६, ८,४१; ३३,३१। काण्व. ८,२३,२४;९,६-७,९-१२; ३२,३१;१४,४८ । मा. श्रौ. ७,२,५।[ उदुत्यं जातवेदसं०। ऋ. १,५०,१। अथर्व.१३,२,१६,२०,४७,१३। सा. ३१। चित्रं देवानां०। ऋ. १,११५,१। अथर्व.१३,२,३५, । सा. ६२९] [३८ ]मै. ४,८,४ । तै. १,४,४४ । काठ. ४, १२ । कपि. ३,१०। वा. २,२१,२४;८,१७,१५,१६,१४,१८-२२। काण्व. २,३९,४४;९,१७,१५,१४,१८-२२। मा. श्रौ. २,५,४। [धाता रातिः सविते०। अथर्व. ७,१७,४। समिन्द्र णो मनसा०। ऋ. ५,४२,४ । सं वर्चसा पयसा। अथर्व. ६,५३,३। यानावह (याँशडआवह)। अथर्व. ७,९७,३। सुगा वो देवा:। अथर्व. ७,९७४। यद् यशं गच्छण। अथर्व. ७,९७,५-६। देवा गातुविदोण। अथर्व. ७,९७,७-८]

Page 27

कां० १, प्रपा०३, अनु०३८-३९ ] ग्रहाः। [₹७ ]

समिन्द्र नो मनसा नेषि गौभि: स५ सुरिभिर्दरिवः सY स्वस्त्या। से ब्रह्मणा देवकृत९ यंदस्ति से देवाना। सुमतौ यज्ञियानाम्। १०८ स९ बंर्चसा पयुसा से तनभिरंगन्महि मनुसा से < शिवैन। त्वष्टा सुदत्रो विद्धातु रायोडनु नो मार्ष्ट तश्न्वो यद्विरिष्टम्॥ १०९ सुगा वो देवाः संदना कृणोमि य आजग्मेंद९ सवनं जुषाणाः। यक्षिवां एस: पपिवासश्च विश्वेऽस्में धत्त वसवो बंसूनि॥ ११० योनावह उशतो देव देवाएस्तान् प्रैरय स्वे अग्रे सर्घस्थे। बहमाना भरमाणा हवीशष्यसुं घ्मै दिवमातिष्ठतानु।। १११ यंदुर्द त्वा प्रयर्ति यज्ञे अस्मिनप्रे हौतारमंवृणीमहीहै। ऋधगयारडंधुगुताशमिष्ठ विद्वान् प्रजानत्रुप्याहि युर्ज्ञम्॥ ११२ यज्च यजञ गछ, यज्ञपति गछ, स्व५ यौनिं गछ, स्वहि, षते यज्ञो यज्ञपते सहसूक्त- वाक: सुवीर, स्वैन सैभुव, भ्रजं गछ, देवा गातुविदो गातु९ विच्वा गार्तुमित, मेनसस्पते सुधात्विम९ यजै दिवि देवेषु वाते धा, स्वाहा ॥ ३८ ॥ ११३ उरु९ हि राजा वरुणश्चकार सूर्याय पन्थारमन्वेतवा ड। अपदे पादा प्रतिधातवेऽकरुतापुव क्तो हृदयाबृंधश्चित्॥ ११४ शर्ते ते राजन् भिषंजः सहसत्रमुर्वी गुभीरां सुमर्तिष्टे अस्तु। आरें वाधस्व निर्कति पराचैः कृतै चिदेनः प्रमुमुग्ध्यस्मत् ॥ ११५ अग्रैरेनीकमप आविवेशापां नपात् प्रतिर्रक्षदसुयीन्। दमेदमे समिंध < यक्ष्यये प्रति ते जिद्वा घुर्तमुच्चरण्यत्।। ११६ ११७ समुद्रे ते हृंदयम३पस्वन्तः सै त्वा विशन्त्वौषधीरुतापः । यज्ञस्य ते यज्ञपते सुक्तोक्तौ नमोवाकें विधेम स्वाहा॥ ११८

[३९]मै. ४,८,५, । तै. १,४,४५। वा०. ४,१३। कपि. ३,११। वा. ८,१२,२३-२५,२७;३,४८;२०,१८,१९,२२, २३; ३८,२५ । काण्व. ८,१२; ९,२३-२६,२२,४,७; ३८,२४;३,५६ । [ उरु५ हि राजा०। ऋ. १,२४,८। उदु न्े (त्ये) मधुमत्तमा ... इव। कण्चा इव भृगव:। स. ८,२,१५-१६ । अथर्व. २०,१०,१-२;२०,५९,१ -- २। सा. २५१,१३६२; १३६३। पधोऽस्येधिषी (य) महि०। अथर्व. ७,८१,४; १९,३१,१२। अपो (आपो) अदान्वचा०। ऋ. १,२३,२३; १०,९,९; अथर्व. ७,८९,१, ९,१, १४, १०,५,४६]

Page 28

[१८ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ कां० १, प्रपा० ३, अनु०३९, प्रपा०४,अनु०१

अवभूथ निचुक्कण निचेरुशसि निचुग्णो, गहै गुहौ,-डव नो देवैर्देवकतमैनो यक्ष्य, व मत्यैमत्यकृतं चिकित्वा,-डनुरोरो नो देव रिषस्पाह्य, प्सु धौतस्य ते देव सोमनृंभिष्टुतस्य यस्ते गोर्सनिर्भक्षों यौ अश्वसनिस्तस्य ता उपहता उपहतस्य भक्षयामि, विचृत्तो वरुणस्य पाश:, प्रत्यस्तो वरुणस्य पोशो, नमो वरुणस्य पांशायौ, शेतर्वैशीयो ना उन्नुयामिः॥ ११९ उदुच्े मंधुमत्तमा गिर स्तौमास ईरते। सत्रारजितो धनसा अक्षितोतयो बाजर्यन्तो रथा इव॥ १२० कण्वा इव भृंगुवः सूर्या इव विश्वमिद्धितमानयु: । उदेतः प्रजामुत बर्चो देघाना युष्मान् रीय उत यज्ञा असश्वतः ॥ १२१ गायत्रै छेन्दो अनु स५भध्वमथा स्यात सुरभयो गहेषु। एंधोऽस्येधिषीमदि सरमिदसि समेधिषीमदि॥ १२२ अ्पो अर्द्यान्वचारिषए रसेन समसृक्ष्महि। पयस्वानया आगुम तै मा से५सृज बर्चसा ॥३९ ॥ १२३ [२८५] ।। इति प्रथमकाण्डे ग्रहो नाम तृतीय: प्रपाठका ॥३॥

अथ चतुर्थ: प्रपाठकः। यजमान-ब्राह्मणम्। ममाये बंर्चों विद्ववैष्वस्तु वर्य त्वैन्धानास्तन्वं पुषेम । मेह्यं नमन्तां प्रदिशश्रतस्त्रस्त्वर्याध्यक्षेण पृतना जयेम ।। अगे व्रतपते वरतमालप्स्ये, तत्ते प्रंबूमस्ते, ओो गोपाय, तैञ्शकेयम॥ २ अभि९ हॉतारमुप त५ हुबे देवान् यज्ञियानिट योन्यजामहै। व्यन्तु देवा हविषो मे अस्या देवो यन्तु सुमनस्यमानाः॥ ३ युनज्मि त्वा ब्रंझ्मणा दैव्येन हर्व्यायास्मैं वोढवें जातवेदः । इन्धानास्त्वा सुप्रजस: सुवींरा ज्योग्जीवेम बलिहंतो वर्य ते॥ ४

[ १ ] मै. १,४,५ । तै. १,५,१०,३; १,६,२-४ । काठ. ४, १४; ५,२-४ । वा. १,५; २,२८,१०; १८,५६। काण्व. १,८; २,५३,१८; २०,२६ । मा. श्रौ. १.४,१।

Page 29

को ० १, प्रपा०४, अनु० १ -- २ ] यजमान-ब्राह्मणम्। [ १९ ]

अस्मास्विन्द्र इन्द्रिय द्धात्वस्मान् रायो मर्घवानः सचन्ताम्। अस्मांक९ सन्त्वाशिष: । ५ आमाशिषो दौहकामा ईन्द्वन्तो हवामहे। धुक्षीमेहि प्रजामिषम् ॥ ६ सो मे सत्योशीर्देवान् गम्याज्ुष्टाजुष्टतरा पण्यात् पण्यतरा। ७ अरेडता मनसा देवान् गछ, यज्ञौ देवान् गछतु, यज्ञौ देवान् गम्याद।। वि ते सुश्चामि रशना वि रश्मीन् वि यौक्ताणि परिचर्तनानि। धर्ततादुस्मभ्यं द्रेविणेहं भद्रै श्रे मा बूताद्दागधौ देवतासु ॥ ९ इष्टो यज्ञौ भृगुभिर्द्रविणोदा यतिभिराशीदी वसुभिः। अंज्ञिरसो मे अस्य यर्ज्ञस्य प्रोतरनुवाकैरहूपु:॥ १० तस्य मा युज्ञस्येष्टेस्यु वी्तस्य द्रविणेहागम्या, दवसुर्यज्ञों, वसुंमान्यज, स्वस्य मा य्ज्ञस्य बसोवैसुमतो वस्विहागछत्व, दौ मागछत्व, दौ मोगम्यात् ॥१॥ ११

सेर्व मे भूया:, से५ यज्ञपतिराशिषा, सेदास, सन्मे भूया:, पुर्णमसि, पूर्ण मे भूयाः, सर्वमसि, अक्षितमुस्य,क्षितं मे भूयाः, प्राच्या दिशा देवी ऋत्विजो मार्जयन्तां, दक्षिणया दिशा मासा: पितरो मार्जयन्तां, प्रतीच्या दिशा गहाः पशवो मार्जयन्ता, मुंदीच्या दिशापा औषधयो वनस्पतयो मार्जयन्ता, मु्ध्वया दिशा यज्ञः सश्वत्सरौ माजयता९, विष्णुः पृथिव्या व्यक्ररस्त गायत्रैण छन्दुसा, निर्भक्तः से यै द्विष्मो, विष्णुरन्तरिक्षे व्यक्रस्त त्रै्टुभेन छन्दसा, निर्भक्तः से यै द्विष्मो, विष्णुर्दिवि व्यकरस्त जगतेन छेन्दसा, निर्भक्त: से यै द्विष्मो, डगन्म३ स्वः, सै ज्यौतिषाभमे, देमहमर्मुष्य प्राणै निवेष्टयामि, तैजोऽसि, संमह प्रजया, सै मैया प्रजा, सेमह पर्शुभिः, से मया पशवौ, डमे गृद्दपते सुगृद्दपतिरहै त्वया गुहपतिना भूयोस५, सुगृह्ृपर्तिस्तव मया गुहपतिना भूया, अस्थूरिणौ गार्हपत्यं दिदा- कशत९ हिमाद्वायूं, राधाएसि संपृचाना असंपृचानौ तन्वो, उसा अनु मा तन्व, रछिलो दिव्यस्तन्तु, मी मानुर्षश्छेदि, दिव्यांद्वाम्नो मा छित्सि मा मानुषा, ज्ज्यौतिषे तन्तवे त्वा।। ॥२ ॥ १२ [ २] मै. १,४,६,७ । तै. १,६,५-६ । काठ. ५,५। वा. ६,१०; २,२५,२७ । काण्व. ६,१२, २,४६-४७,४९-५०। मा. श्रौ. १,४,३; २,३,६ । शत. ब्रा. ३,७,४,१०-११।

Page 30

[३० ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ कां १, प्रपा०४, अनु० ३ ये देवां यज्ञहन: पृथिव्यमध्यासते। अभनिर्नस्तैम्यो रक्षतु गछेम सुकतो वर्यम्॥ १३ ये देवां यज्ञमुषः पृथिव्यमिध्यासते। अभिर्नस्तैभ्यो रक्षतु गंछेम सुकतो वयंम्। १४ यास्ति रात्रियः सवितर्देवर्यानीः सहस्रयज्ञमभि संबभूवुः । गृह्ैश्र सेर्वैः प्रजयान्वग्रे३ स्वो रुहाणास्तरता रैजाएसि।। १५ ये देवां यज्ञहनो अन्तरिक्षे अध्यासते। वायुर्नस्तैभ्यो रक्षतु गछेम सुकंतो वर्यम् ॥ १६ ये देवां यज्ञसुषो अन्तरिक्षे अध्यासते। वायुर्नस्तैभ्यो रक्षत गेछेम सुकतो वर्यम्॥ १७ अगन्म मित्रावरुणा वरेण रात्रीणां भागो युवयोरयो अस्ति । नाकं गृभ्णानां: सुकृर्तस्यु लोकें तुरतीये पुष्ठें अधि रोचनें दिवः॥ १८ यें देवां यज्ञदनो दिव्यध्यासते। सूर्यो नस्तेभ्यो रक्षतु गेछेम सुकृतो वर्यम्॥ १९ ये देवां यज्ञमुंषो दिव्यध्यांसते। सूर्यो नस्तैभ्यो रक्षत गेछेम सुकृतो वर्यम्॥ २० यैनेन्द्राय सर्मभुरन् पयास्युत्तमेंन हर्विषा जातवेदः। तैनाये त्वमुत वर्धया मा९ सुजातोनां मध्ये श्रैष्ठया आं धेहि मा।। २१ वेटोऽसि, बेंदो मा आभर, वृश्मोऽहै, तुर्प्स्त्वम्। २२ घतवन्तं कुलायिन रार्यस्पोप९ सहर्सित्रिणम्। वेदौ वाजं ददातु मे।। २३ निर्द्धिषन्तं निरंगति दह, रुर्द्रास्त्वायछन्नो,-SSदित्यास्त्वास्तणन्॥ २४ गौमं अ्भ्रेऽविम अश्वी यज्ञौ नवत्सुखा सेदमिंदप्रमुष्यः। ईंडावानेषों असुर प्रजावान् दीर्घो रयिं: पृथुबुध्र्यः सर्भावान् ॥ २५ से पैत्नी पत्या सुकृर्तेषु गछता। यज्ञस्य युक्तौ धुर्या अभूथाम्। २६ आपृणानों विजद्ता अरातिं दिवि ज्यौतिरुत्तममारभेथाए स्वाहा ॥ २७ पंत्नि पत्न्येर्ष ते लोकौ, नमस्ते अस्तु, मा मा हिएसी, यौ सरस्वती वेशुयमुनी तस्यै स्वाहा ।। २८ यो सरस्वती वेशभगीना तस्यास्ते भक्तिवानो भूयास्म ॥ २९ अर्याश्रार्मैऽस्यनभिशस्तिंश्र सत्यमित्वमर्या असि । अर्या: सन् मनसा कुश्तोऽयांः सेन् हर्व्यमूहिषेडर्यां नो धेहि भेषजए स्वाहा॥ ३॥३० [३ ] मै. १,०,८ । तै. ३,५,४; १,६,६,४। काठ. ५,६,४। वा. १५,५०; ३, ६३; ४,९ । काण्व. १६,७२; ४, ११। मा. श्रौ. १,४,३,१; १,३,५। [गोमं (माँ) अभेऽविमं (माँ)० । ऋ, ४,२,५ ]

Page 31

कां० १, प्रपा ०४, अनु० ४-५] यजमान-ब्राह्मणम्। [ ३१ ]

देवन्जिनमगन्यजञ, स्तेतो मा यज्ञस्याशीरांगछतु, पितन् जनमगन्यजञ,स्तेतो मा यज्ञंस्या- शीरागछतु, मनु३्यान्जनमगन्यज्ञ, स्वतो मा यज्ञस्याशीरागछत्व,पे ओषुधीर्वनस्पतीन्जनम- गन्यज्ञ, स्ततो मा युजस्याशीरागछतु, पश्चजन जनुमगन्यज्ञ, स्ततो मा यजञंस्याशीरोगछतु, पश्चानौ त्वा वातानां घत्रीय गृह्गामि, पञ्चानी त्वा दिशौ धत्रीय गृहामि, पञ्चानी त्वा सलिलोनां धत्रीय गृह्ामि, पञ्चानी त्वा पुष्ठानां धत्रीय गृह्ामि, पञ्चानी त्वा पञ्चजनानां धत्रीय गृह्गामि, चरोस्त्वा पश्चबिलस्य धत्रीय गृद्भामि। ३१ धामासि प्रिय देवानार्मनाधृष्टं देवयंजनम्। देववीत्यै त्वा गृह्भामि।। ३२ भूरस्माक५, हव्यै देवानामा,-S5शिषो यजमानस्य, देवताभ्यस्त्वा देवताभिर्गृह्वामि४।३३ समुतयुज्ञों वा एष यडर्शपूर्णमासौ, कस्य वांह यक्ष्यमाणस्य देवता यज्ञमागछन्ति कस्यु वा नं, बुह्ना९ सुमानमर्हयेजमानाना९ यः पूर्वेद्युरमि गृह्नाति स श्वौ भूते देवता अर्भियजते, मेमाओे वर्चो विहर्वैष्वस्तिव, ति पूर्वमर्मि गुह्गाति, देवता वा एतंत् पुर्वेधयरग्रद्वाीत, तोः श्री भू३्ते- डर्भियजते, वहिषा वै पूर्णमासे वतमुप्यन्ति वत्सैरमावास्यायां, पुर्रा वत्सानामपाकरतोदिम्पत्य- श्रीयाता९, हस्ता अवनिज्य दक्षिण३तोऽग्निमुपतिष्ठेता,-डमे व्रतपते व्तमालप्स्या, ईत्यर्मिवे देवाना९ व्तपतिर्श्राह्मणों वुतर्भृद, व्रतंपतय एवं प्रौच्य व्रतमालभते, डभि९ हौतारमुप ते दुवा, इति येनु हविनिर्वप्स्यन्त्स्यात्तिदुर्भिमुशेद, देवतानावा एषं ग्रहो, देवता वा एतदग्र- ही, दुनेज्मि त्वा ब्ह्णा दैव्येने, ति परिधिंषु परिधीयमाणेषु वदेद, मरैवी एवं योगो, डरमिमे- तंदुनक्ति, युक्तोऽस्मै हव्य वहत्य, स्मास्विन्द्र इन्द्रिय दधात्वि,तीडायामुपहुयमानाया९ वदेदि, डाया वा एष दौहा, इंडा५ वो एतहुहै, डथो इन्द्रिय५ वो इंडे, न्द्रियमेवात्मे- नधत्ता, ओमाशिषो दौहकामा, इत्याशिषो वैं दौहकामा यंजमानमभिसर्पन्ति, तो दक्षिणतो येजमानलोकमुपतिष्ठन्ते, तो यथा धेनवौडदुग्धा अपकोमन्त्येवमस्मादाशिषोडदुग्धा अपका- मुन्ति ये एवै ने वैदो,-डथ य एव १ वैदाशिष एवं दुहे, सौ मे सत्याशीर्देवोन् गम्यादि, ति प्रस्तर प्रद्ीयमाणे वदेत, सत्या वो एतदाशिषं देवान् गमयित्वाथ वर५ वृणीत, एतद्ध रम वो आहौपावृर्जान: श्रुतैहे, सहस्रेणेष्टा कमु व्वीदतोऽधि वर वरिष्यामहा, इति सहस्त्रेण यक्षीयें, ति ह सम वव ततः पुराह, वि ते सुश्चामि रशना वि रश्मीनि,-ति परिधिंषु प्रह्ीयमाणेषु [ ४ ] मै. १,४,९ । तै. १,६,१ । काठ. ५,६ । वा. ८,६०; १,३१ । काण्व. ९,४६; १,४९। मा. श्रौ. १,४,१। [५] मै. १,४,१ । तै. १,६,७; १,७,४,३। काठ. ३१,१५; ३२,२-३।

Page 32

[३९ ] मैत्रायणी-संदितायाम् [ कां० १, प्रपा०४, अनु० ५-७ वदेद्, देवता वा एतंत स्वरगै लोके गमयित्वा प्रतिष्ठाप्य व्यमौगि, ष्ठो यज्ञ भृगुभिरिति, यब्ञस्य वो एषं दौहो, यज्ञमेतद्दह, एतद्ध स्म वो आह कपिवनों भौवायनः, किंमु से यज्ञैन यजेत यौ गोमिव युञ ने दुहित, सुदौहतरो हिं गौरिति।।५।। ३४ से९ यज्ञपतिराशि, पैति यंजमानो यजमानभाग प्राक्नाति, यंजमानो वै यजपति, र्यक्षौ युजमानभागों, यंद्यजमानो यजमानभाग प्राश्नाति यज्ञंपता एवं यजञ प्रतिष्ठापयति, यदि प्ररवसेत्समिष्टयजुषा सहे जुडुया, दुर्भा एवं यज्ञ प्रतिष्ठापयति, यद्धविनिर्वप्स्यभ्ररम्रं निषट्पत्य- औैरेव यजै निर्मिमीते, डथ यद्धविनिर्वप्स्यन्यंजमानाय प्रोह् यज्ञपतेरवाधि यज्ञ निर्मिमीते, डभिवें भूयासं प्रदहत्ये, त९ वैं लोक यजमानोऽन्वतिमुच्यते यदेता आपोऽतिसुज्यन्ते, Sछिन्र १ स्रावयितव्या, अद्धिवी एतद्यजमानोऽप्रैरात्मानुमन्तर्धत्ते, दवया वै देवो येजमानस्य गृहमागछन्ति सोमपा अन्येऽसोमपा अन्यें हुतादोऽन्येडहुतादोऽन्ये, एतें वैं देवो आहुतादो यड्राह्ण, एतदेवत्य एषं येः पुरानीजान, एतें वो ए्तस्य प्रजायाः पशुनामीशंते३, तेऽ- स्या: प्रीता ईषमूर्जमादार्यपकामन्ति, येदन्वाहटार्यमन्वाहरति तमिव तैन प्रीणाति, दक्षिणतः- सद्रयः परिहर्तवा आह, दक्षिणावतैव यज्ञैन यजता, आहुतिभिरेव देवान् हुर्तादः श्रीणाति, तेऽस्मै प्रीता इषमूर्ज नियछन्ति ॥ ६॥ ३५ संदसि, सन्मे भूया, इत्याशिषो वो एता, स्तो एववरुन्धे, पुर्णमसि, पूर्ण मे भूया, इति पूर्णो ह वो अमुत्राङ्मिः सैभुवति, सर्वमसि, सर्व मे भूया, इति संर्वो ह वा अमुत्राङ: सैभुवत्य, क्षितमस्य, क्षितं मे भूया, इत्यक्षितो ह वो अमुत्राङ्गैः सैभवति, प्रांच्या दिशा देवा ऋत्विजो मार्जयन्तामि, त्येता वै यज्ञस्य मृंष्टय, एताः शान्तियुस्ता, बैंजवापयो विरदामक्थ, स्वेषां मुष्टो यज्ञः शान्तो भूदघातुरकः पशुर्पतिः परशू९, स्तध एवंए बैद मुष्टे एर्वास्यु युर्ज्ञः शान्तौ भवृत्य, धातुरकः पुशुपतिः पशुन्, विष्णुः पृथिग्या५ व्यक्र९स्तं गायत्रैण छन्दुसें,-ति विष्णुमुखा वै देवां असुरानेभ्यों लोकेम्यः प्रणुंद् स्वग लोर्कमायएस्ते,- द्विष्णुमुखो वो एतदजमानो भ्रांतृव्यमेभ्यो लोकेम्यः प्रणुद्य स्वगी लोकमेत्य, गन्म३ स्वरि, ति स्वर्गमेव लोकमेति, से ज्योतिषाभ, मैति ज्यौतिर्हि स्वरगों लोक, इदमहमसुष्य प्राण निवेष- [६] मै. १,४,२ । तै. १,७,३ । वा. ६,१० । काठ. ६,१२। [७] मै. १,४,२ । तै. १,७,५ -- ६ । काठ. ३२,५। वा. २,२५,२७ । काण्व. २,४६,४७,४९,५०।

Page 33

काण्डं १, प्रपा० ४, अनु० ७-८ ] यजमान-ब्राह्मणम्। [ ३३ ]

यामी,-ति प्रार्णमेवांस्य निवेष्ट्यती, त्थे पर्यीवर्तत, एव हि यर्ज्ञः पर्यावर्ततै, डथो अमुष्य वां एतदादित्यस्यार्वृतमंनु पर्यावर्तते, तैजोऽसी, त्याह, तैजोशहमनिः, से वै हित्वी प्रजी चु पशशश्र स्वरेति, यंदाह, समह प्रजया, सै मया प्रजो, सेमह पशुभिः, पशवा, इति प्रजायां चैव परशुषु च प्रतितिष्ठत्यं,-से गृहपते सुगृहपतिरहै त्वया गुहपतिना सै मया

भूर्यासथ, सुगृहपुर्तिस्त्वै मया गुहपतिना भूया, इंत्यंग्रहणौ सैज़ीर्यतः, सर्बमायुरितो, नोति नीतः, पुत्रस्थ नाम गृह्णाति, प्र्जामेवानु समतानीत्, से वै मानुर्षमेवांम्युपांवर्तते, मनुष्युस्य हिं नाम गुह्ाति, यंदांहोछित्रो दि्व्यस्तन्तुमी मानुषश्छे, दीति दिव्य चैव मानुषै च समतानीद्, दिव्याद्धांम्नो मा छित्सि मा मानुषो, दित्युभा इमें लोक जयतः, सह सवरगें लोके भवतः ।७॥ ३६ इति ये एवं देवा यज्ञहंनश्र यज्ञमुषश्र पृथिव्यी तास्तीत्वीन्तरिक्षमारुहद्, ये एवं देवो यज्ञहनश्र यज्ञमुषश्रान्तरिक्षे ताएस्तीत्वी दिवमगन्, ये एवं देवा यज्ञहनश्र यज्ञमुषश्र दिवि तो- स्तीत्वी सुजातानां मध्ये श्रैष्ठया आधादेन९, शिरो वो एतद्य्ज्ञस्य यत्पुरोडाश:, केशा वेदों, यद्वेदैन पुरोडाशए समोर्ष्टि यज्ञस्य सर्वत्वायथो मेध्यत्वाय, यज्ञो वै देवैभ्यस्तिरोऽभवत्, तै देवा वेदैनाविन्दु९, स्तद्वेदस्य वेदत्व५, यद्वेदेन वैद्यामास्ते यज्ञमेवास्मै विन्दति, पत्न्यै वेदे प्रयछति, दुरनुर्वेदो वो अमुंत्र युजञौ, यज्ञमवास्मै विन्दति, त्रिः प्रयछति, त्रिषत्या हि देवां, उपस्था आस्थते, पुमाएसं जानुका भवति, पुशवो वै वेद, औषघयो३ ह्वेर्ष, एषं खुलु वैं पशूनी लोकों यद्न्तराग्री, स्वे वो एतै लोकें यंजमानो भ्रतृव्यस्य पुरशन् वृङ्क्त्ते, डर्धमासेंऽर्धमासे वै यज्ञौ विछ्िद्यते, सैततमाहवनीयात् स्तुरणन्नेति यर्ज्ञस्य सैतत्यै, त सैतुव- मुत्तरेऽर्धमा३सेडभियजते, गौमं अभ्नैडविमं अश्वी यज्ञ, इति गौमन्तमेवाविमन्तमश्विन यज्ञ- मुकरि, डावानेषों असुर प्रजावान् दीर्घों रायेः पृथुबुभनः सभावा, नित्याशिषमेवशास्ते, सै पत्नी पत्या सुकृतेषु गछतामित्येषं वै पत्न्या यज्ञस्यान्वारम्भः, सहै स्वरगे लोके भवतो, यो वो एतस्य पत्नी सैत संभ्रर्ति पश्रदिन्वास्ते, यंत् संप्रति पश्रोदन्वासीत प्रजामस्या निर्दहेद्, दंदाह पत्नि पत्न्थेष ते लोक, इति लोकमेवास्या अकरे, निर्दाहुकोऽस्याः प्रजी भवति, या सरस्वती वेशयम, नींति वेशयमन, वेशनेवास्मै तैन यछत्यु, तास्याजीवन्तः सजांता उपासते, वाचामिन्वस्य ब्राह्मणस्य वा राजन्युस्य वौपास्महा, इति माएस तु ने पचेयु,- [८ ] मै. १,४,३ । तै. ३,५,४ । तै. ब्रा. ३,३,१,११। काठ. ३२,४,६। (गोमाँ अग्रे०) ऋ. ४,१,५। मै० ५

Page 34

[३४ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं १, प्रपा० ४, अनु० ८-१० स्तस्मिन्नमौ यत पचेयुः कव्यादं कुर्यु, नै हिं तस्मिन्न मा से पचन्ति येस्मिन्नाहुतीर्जुह्त्य,या- श्राग्नैऽस्यनभिशस्ति,श्रैत्यरया वै नामैषात्रेः प्रिया तनू, रयों मर्याधैर्येणे,ति खलु वो आहु,- पंच्वैवांत्र यज्ञें क्रिर्यते यच्च ने, याँ चैवांत्न यज्ञस्य प्रायश्चित्तिए विद्व या च नं तस्यैषोभयस्य प्रोयश्वित्तिः ।।८ ।। ३७ दे्वान् जनमगन्यज्ञ, इति स्कञमभिमन्त्रयेत, जन५ वा एतघ्यज्ञस्य गछति येत स्कन्दुति, जनो३ हीर्यमस्मदेधि, यर्ज्ञस्य वो एतज्जन गर्तस्याशिषमवरुन्धे, पञ्चानौ त्वा वाताना धत्रीय गृह्नामीति, पाङ्को यज्ञौ, योवानेव यर्ज्ञस्तमालब्धा,-डय५ वाव यः पवत एषं यर्जञ, स्तमेवाग्र - हीत, पञ्चानी त्वा दिशौ धत्रीय गृहामी,तीमा एवं पञ्च दिशोऽग्रहीत्, पश्चाना त्वा सलि- लोनां धत्रीय गृहामीति, पशवो वैं सुलिल, पर्शूनेवाग्रहीत्, पश्चानी त्वा पृष्ठानां धत्रीय गृहणामी,ति पुरष्ठान्येवाग्रहीत, तैनास्य पुष्ठवन्तौ दर्शपूर्णमासौं सैतता अविछिन्नौ भवतः, पश्चानां त्वा पश्चजनानां धत्रीय गृहामीति, छन्दाइसि वै पश्च पश्चजना, रछन्दारस्येवाग्र- ही, चुरोस्त्वा पंश्चविलस्य धत्राय गृह्लामी, तीमें वै लोकाश्व्रुः पञ्चबिल, इमानेव लोकान- ग्रहीन् ॥ ३८ धामासि प्रिय दे्वानामनाधृष्टं देवयंजनम्। देववीत्यै त्वा गृहामि ।। ३९ इति प्रंज्ञात आज्यग्रहः पर्थागाद्, भूरस्मांकथ, ह्व्ये देवांना, माशिषो यजमानस्ये, ति भृंतिमेवात्मन आशास्ति, हव्ये देवैभ्य, आशिषो यजमानस्य, देवताभ्यस्त्वा देवताभिर्गृक्ा- मी,-ते देवताभ्य एवैंन देवताभिरग्रहीत् ॥९॥ ४० देवताना वा एतंदारयतन यंदाहवनीयो. यदन्तरात्री तत् पशुनी, मनुष्याणां गार्हपत्यः, पितृणामोदनः पंचनः, सर्वा ह वो अस्य यक्ष्यमाणस्य देवता यर्ज्ञमागछन्ति ये एवं वेंद, पूर्व चारर्निमंपरं च परिस्तरीतवा आह, मनुष्याणा वै नवावसानं, प्रियै नवावसानमेवांकर्मेध्य- त्वाया, डैजिह्वासि वाचौ विसर्जन, मिति पुरोडा३श्यानावपति, देवताना९ वां एर्षं ग्रहो, देवंता वो एतंदग्रही, देतद्ध स्म वो आहारुण ओपवेशि,-रहुतासु वो आहमाह्ुतिषु देवता हव्यै गमयामि, स१स्थितेन यज्ञैन ससथी गछानी,ति तद्यं एवं वेंदहुतास्वेवास्याद्ुतिषु देवता हव्यें गंछुति सरस्थितेन यज्ञेन सरस्थौ गछत्यौ, लूखलाभ्याए वै दृषंदा हविष्कुदैहि॥ इति [९] मै. १,४,४ । काठ. ३२, ६ । वा. १,३१। काण्व. १,४९। मा. श्रौ. ३,१। [१०] तै. १,६,८ । काठ. ३२,७। वा. १,१५। काण्व. १,२३।

Page 35

काण्डं १, प्रपा० ४, अनु० १०-११ ] यजमान-ब्राह्मणम्। [३५ ]

देवा यज्ञंद्रक्षा रस्यपा्नत यदौलूखली उद्धाद्यन्ति दषदौ समाननन्ति॥ हविष्कृदैहि॥ इंत्याह रक्षुसामपहत्या, अर्पः प्रणीय वाच यछति, मनुसा वै प्रजापतिर्यज्ञमतनु,-तौलूखलयोरद्वं- दितोरध्वर्युश्च यंजमानश्र वांच यछेतां, प्रजापतिरेव भूत्वा मैनसा यजञँ तन्वाते, न सर्वाणि सह यज्ञायुर्धानि प्रदत्यानि, मानुषैं तंत् क्रिियते, नैकमेकं, पितृदेव३त्यं तंद्, द्वे द्वे सह प्रहृत्ये, याज्यानुवाक्ययो रूपमुंपवसत्यु, भया स्तैन पशुनवरुन्धे ग्राम्यांश्रारण्याश्र, यद्राम्यस्य नाश्रोति तैन ग्राम्यनिवुरुन्धे, जथ यदारण्यस्याश्ांति तैनारण्या, नथो इन्द्रियं५वा आरण्य,-मिन्द्रियमेवात्मन्धत्ते, ने मोषाणामश्नीयाद,यज्ञियां वै माषा, ने तस्य सारयं- मश्रीयार्द्यंस्य प्रातर्यक्ष्यंमाणः स्यदि,प्रतिजग्धेन वै देवा हव्येन वसीयोभूयमंगछन् प्रतिजग्धेनासुरा: पैराभवरस्त, दंप्रतिजग्धेन वा एतद्धव्येन येजमानो वसीयोभूयं गछति, परास्य भ्रांतृव्यो भवति, यो वैं श्रद्धमनालभ्य येजते पापीयान् भवत्यां,-SSपो वै श्रद्धो, ने वार्चा गह्यन्ते नें यंजुर्षा,-डति वो एतो वाचं नैदुन्त्यंति वत्र, मनस्तु नातिनेदन्ति, यंर्हपों गृह्नीयादिमा तर्हि मनसा ध्याये, दिय वा एतासां पात्रम, नयैवैना अंग्रहीञ्, श्रद्धामालभ्य यजते, नं पांपीयान् भवति॥१० ।। ४१-४४ ब्रह्मवादिनो वदन्ति, प्रेध्ममुक्षन्ति प्र हवि, रिध्मः प्रथम आहुतीनां, कस्मादन्येषा५ हुविषा याज्यानुवाशक्याः सन्ति, कस्मादिर्ध्मस्य नैति ॥ अनये समिध्यमानायोनुब्रूहि ॥ इति पुरोनुवाक्या सामिधेनी, याज्योपवाकोवषट्कारो, यंत्र वै य्ज्ञस्यांतिरिक्तं क्र्र्रियते वद्यजमानस्यांति- रिक्तमात्मन जायते, यंदनाप्तथ वै यर्ज्ञश्छिद्यते क्षौधुको येजमानो भवति, परिधानीयया सामि- धेनीनामुत्तममिध्मस्य समर्धय, त्यक्षोधुको यंजमानो भवृति, नास्यातिरिक्तमार्त्मन् जायते, यों वैं प्रजापुति५ सप्तदरश९ य३ज्ञेऽन्वायत्त वेंद नास्य यज्ञो व्यथते, प्रजापतौ यज्ञेन प्रतितिष्ठति। ओं श्रावय। इंति चंतुरक्षरम् । अंस्तु श्रौषट् ।। इंति चंतुरक्षरम्। यंज ॥ इंति द्वयक्षरम्॥ ये यंजा- महे।। इंति पञ्चाक्षरं, वक्षरों वषट्कार, एवंवैं प्रजापतिः सप्द्शो य३ज्ञेऽन्वायत्तो, यद्यनुवा- क्याया एति यदि याज्याया, अतश्चेदेवै नैति नास्य यज्ञों व्यथते, प्रजापतौ यज्ञैन प्रंति- तिष्ठति, ने वै तद्विद यदि ब्राह्मणों वा स्मोडब्राह्मणों वा यदि तस्य वा ऋषे३समोऽन्य्य वा यस्य बुर्महे, यस्य हश्त्वैव ब्रुवाणों यजते तै तदिरष्टमांगछति, नैतरमुपनमति, तेत् परवरें प्रवर्यमाणे ब्रूयात्॥ दैवा: पितरः पितरो देवा, यौऽस्मै से सन्यजे, यौडस्मि से सन्करोमि, [११ ] तै. १,६,११।

Page 36

[३६ j मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० ४, अनु० ११-१२ शुनै म इर्ष्ट१ शुन९ शान्त९ शुन कृतै भृयात् ॥ इंति तद्े एवं कंश्र से सैन्यजते तै तंदिर्ष्टमाग- छति, नैतुरमुंपनमति । यर्ज्ञस्य त्वा प्रर्मयाभिमया परिमयोन्मया परि गृह्ामि॥ इति गायुत्री वै यज्ञस्य प्रमा, त्रिष्टुबुभिमां, जंगती परिमा,-डनुष्टुवुं, न्मैतानि वै छन्दारसि यज्ञंY वहन्ति, तैरेवैनं परिगृद्भाति ॥११।। ४५ -- ५९ केशिन ९ वैदाभ्य गन्धर्वाप्सरसोडपृछन्, कर्था यंजमानो यजमानेन भ्रतृव्येण सदेङ््डसी,- त्यह५ वेदा, इंत्यञ्रवीत्, तेऽब्रुवन्न, द्ा नो यज्ञ९ व्याचक्ष्वा, इति तैभ्यो यज्ञ ५ व्याच्ट, तेडबुवनु, तैनेन यंजमानो यज़मानाद् भ्रातृव्यात पापीयान्त्स्यादिति, तेडबुवथ, सतथा वैते यज्ञं५ विधास्यामो यथा यजमानो यजमानं भातृव्यमभिभविष्यसी,ति तस्मा आहुतीर्यज्ञं९ व्यद्धु, स्तंतः केशी षेण्डिकर्मौंद्धारिमभ्युभव,-दुर्भि भ्रतृव्य यज्ञेंन भवति ये एवंए बैद, प्राणों वा आधार:, पूर्वार्धे होतव्यो, मुखर्त एवास्य प्राण द्धाति, प्राणों वो आधारौ, मध्यतो होतव्यो, मध्यत एवास्य प्राण दधात्या,-SSघारे भूंयिष्ठमाहुतीनां जुहुयात्, प्राणों वो आधारेः, प्रार्णमेर्वास्य भृयिष्ठं करोति, सैतृतमाघारमाघारयेत्,- प्राणो वो आधारः, प्राणस्य सैतत्या, ऊ्ध्वैमाधारमाघारयेत् स्वर्गकामस्य, यज़मानो वा आधारो, यंज- मानमेव स्वर्गै लोके गमयति, यै द्विष्यात्तिस्य न्यञ्चमाघारयेत्, पोपीयान् भवत्य, भिक्रामन्ती वा एकाहुति, रपक्रांमन्त्येंका, प्रतिष्ठितैका, ्यामुभिक्रामं जुहौति साभिकामन्ती, यामपु- क्रामं जुहौति सांपकामन्ती, या समानत्र तिष्ठन् जुहोति सा प्रतिष्ठिता, यै कामयेता,-डभि- तर९ वसीयाञश्रेंयान् तस्या,दिति तस्याभिक्रामं जुहुयात्, तैन सोऽभितर५ वसीयाञश्रेंयान् भवत्य,-थ ये कामयेता,पतरै पपीयान् त्स्यादिति, तस्यापक्रमं जुहुयात, तैन सोऽपतरै पांपीयान् भवत्य,थयै कामयेत, नं वंसीयान् तस्यन्नि पापीयानिति, तस्य समानंत्र तिष्ठन् जुडु- यात्,- तैन से ने वसीयान पोपीयान् भवत्य,-तवो वैप्रयार्जाः, सुमानंत्र होतव्या ऋतुना प्रति- ष्ठित्यै, यग्निराज्यभागस्य सौनुराध होतशव्या, ततो यौत्तरा सा रक्षोदेव३त्या, या सोम- स्याज्यनागस्य सौ दक्षिणाधे होतशव्या, ततो या दक्षिणा सौ पितृदेव३त्यै,तद्वा अन्तराहुती- नां लोकेः, क्लृप्तो अस्याहुतयो यथापूर्वश हूयन्ते ये एवंए वेंद, याँ धुमें जुहौति तौ तंमसि जुहोति, तंतो यंजमानोऽरोचुकों भवति, यमिकारेषु जुहोति सन्धिाहुति, स्तंतो यंजमानस्य [ १२ ] तै. १,६,३,१; १,७,१।

Page 37

काण्डं १, प्रपा० ४, अनु० १२-१३ ] यजमान-ब्राह्मणम्ं। [३७ ] चक्षु: प्रमायुकं भवत्यु,-मैं ज्यौतिष्मति होतशव्ये, डरौचुको यंजमानो भवुति, नास्य चंक्षुः प्रेमीयते, यमब्राह्मणः प्राश्नाति सा स्कन्नाहुति,स्तंस्या वसिष्ठ एवं प्रांयश्चित्ति विदौचकार ।। ऋरंध पार्हि ॥ इंति पुरोडाशुमभिमृशेद, भजतां भागी, मां भागो भुक्त, ब्राह्मणानामिद५ हुवि: सोम्याना९ सोमपानां, नैहांब्राह्मणस्याप्यस्ति, कुर्वतों मे मा क्षेष्ट, दंदतो मे मौपदसत्।। इति दक्षिणीयेष्वेवं यज्ञे प्रतिष्ठापयत्यस्कन्नमविक्षुब्ध, मु्त यमब्राह्णः प्राश्नाति सास्य हुतैवे भवति ॥१२ ॥ ६०-६३ यस्याज्यमनुत्पूत९ स्कन्द्ृति सौ वै चित्रा नामौहुति, -स्ततो यंज़मानस्य चित्रै प्रमायुकं भवति, चित्र देय, सैव तंस्य प्रांयश्चित्ति,-रंथ यस्यौत्पूत९ स्केन्दुरति सा वै स्कत्ना नामाहुति, सततो यंजमान: प्रमायुको भवति, वेरो देयः, सैव तस्य प्रायश्चित्ति,-रंथ यंस्य पूरो- डांशौ दुःशृतौ भंवुतस्तद्धविर्यमदैवत्यु९, यर्दा तद्धविः संतिष्ठेताथ चतुःशरावमोदुने पुक्त्वा ब्राह- णैभ्यो जीवतण्डलमिवोपहरेत्, सैव तस्य प्रांयश्चित्ति, रंथ यंस्य पुरोडाशी क्षायुतस्तयज९ वरुणो गृह्गाति, यदा तद्धविः संतिष्वेताथ तेदेव हविनिर्वपेद, यज्ञों हिं यज्ञस्य प्रांयश्चित्ति, रंथ योऽदक्षि- ैन यज्ञैन येजते ते< यंजमान विद्या, ददक्षिणेन हि वा अर्य९ यज्ञैन यजते, डथ ने वसी- यान् भवती, त्युवेरा समृद्धा दैयात्, सैव तस्य प्रायश्चित्ति,-रंथु यस्य कपालं भिद्ेत तंत सैंदध्याद्, गायत्र्या त्वा शर्ताक्षरया सैद्धामि॥ इति वाग्वैं गायत्री शताक्षरा, वाचैवैनत् सैदधात्य, यम्य कपालं नश्युति त५ वो इय स्वरगील्ोकानन्तर्दधाति, यर्दा तद्धविः संतिष्टेताथाभये वैश्वा- नराय द्वांदुशकपालं निर्वपे,दिय वो अभिवैश्वानर, इरमामेव भगधेयेनोपासरत् स्वर्गैस्य लोक- स्यानन्ताहत्या, अंथ यस्याहुतिर्वहिष्परिधि स्कन्द्ति सा वै जीवनडांहुति, रमीध ब्रुयात्॥ एवा संकुष्य जुहुधि॥ इंत्यभिवे सेर्वा देवताः, संर्वाभिरेवास्यु देवताभिर्हुते भवति, पूर्णपात्रं- मगरीधे दैय९, सैवं तंस्य प्रयश्चित्ति,-ैज़मानो वै जुहूं,श्रीतृव्य उपभ,न प्रक्षिणतैव होत- ३०्य५, येत् प्रक्षिणीयद्यिजमानं प्रक्षिणीयाद्, व्यृषतेंव होतव्यं, देवेषवो वा एतां यंदाङुतयो, यै द्विष्यात्तै तर्हि मनसा ध्यायेद्, देवेपुभिरेवैन विपृषति, स्तृुत एवं, पशवो वा आहुतयो रु३द्रोऽमि: स्विष्टक, न सह होतशव्य, यंत् सह जुहुयाद्रुद्रायास्य पुर्शूनपिदध्या,

[१३ ] मा. श्री. ३,१।

Page 38

[३८ ] मैत्रायणी-संदितायाम् [काण्डं १, प्रपा० ४; अनु० १३-१५ अंथो एवंमस्य रुद्रः परशुननभिमानुको भवति Cu ॥१३। ६४-६७ आध्रावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद्दर्शपूर्णमासा आलप्स्यमानो, डभिवे संर्वा देवता विष्णुर्यज्ञो, देवताश्रैव यज्ञै चारलभ्य दर्शपूर्णमासा आलभते, जयानु त्वो जुह्वति, देवाश्च वा असुराश्रास्प- र्धन्त, से प्रजापतिरेतान् जयानपश्यत्, तानिन्द्राय प्रायछत, तैःसएस्तम्भ९सस्तम्भमंसुरान- जयत्, सश्स्तम्भ९सस्तम्भं भ्रातृव्यं जयति यस्यैतें हु्यन्ते॥ आकूतं चाकूतिश्र॥ इति यज्ञों वो आकूतं, दक्षिणाकूतिः ॥ चित्त च चित्तिश्र ॥ इति मनो वै चित्त, वाक्चित्तिः॥ आंधीवं चाधीतिश्र॥ इति प्रजो वो ओधीतं, पशवा आधीतिः॥ विज्ञातं च विज्ञातिश्र॥ इत्यृग्वै विज्ञात साम विज्ञातिः ॥ भगश्र क्रेतुश्र ॥ इति प्रजोपुतिवैं भगो, यज्ञः क्रंतुः॥ दर्शश्र पूर्णमासश्र ॥ इति दर्शपूर्णमासी एवं तेद् द्वादश, द्वादश मासाः सश्वत्सरः, सश्वत्सरमेवाप्त्वावरुन्द्वे, प्रजापुतिः प्रायछज्जयानिन्द्राय वृष्ण, उग्रेः पृंतनासु जिष्णुः ॥ तैभिवीज वाजयन्तो जयेम तैभिरविश्वाः पृतना अर्भिष्यामः॥ इति त्रयोदशीमाहुति जुहुया,दस्ति मासस्त्रयोदुश, स्तमेवैतया- पत्ववरुन्द्े॥ अग्रे बलदुः सहा औजः क्रममाणाय मे दा अभिशस्तिकृतेऽनभिशस्तेन्याय। अस्या जनताया श्रैष्ठ्याय स्वाहा ॥ इति जुहुयाद्, यंत्रु कामयेत, चित्रमस्या जनताया स्यारमिति, चित्रमंह तस्यां जनतायां भवति, शबलं त्वस्यात्मन् जायते ॥१४॥ ६८-८५ अपनये भर्गिनेऽष्टाकपालं निर्वपेद्यः कार्मयेत, भग्यन्नाद स्यारमिति, प्रजापुतिवैं भंगो, यज्ञः कतुः, स इमाः प्ररजा भगेनाभिरक्षति, तस्मात् सर्वो मन्यते, मौ भंगोऽरिष्यति मौ भंगोऽरिष्यतीति, यदुगनये भर्गिने भगुमेव साक्षादाप्त्वावरुन्धे, भग्यन्नादौ भवत्यु, भौ सह दर्शपूर्णमासा आलभ्या, उद्वा अन्यःशुङ्गे सितो मुच्यते, देर्शों वो एतयोः पूर्वः पूर्णमासा उत्तरों, डथु पूर्णमासं पूर्वमालभन्ते, तंदयथापूर्व क्रियते, तंत् पूर्णमासमालभमान: संरस्वत्यै चरुं निर्वपेत् सरस्वते द्वादशकपाल, ममावा३स्या वै सरस्वती पूर्णमासः सरस्वा, नुर्भा एवैनौ यथापूर्व कल्पयित्वालभता, ऋदया, ऋभ्नोत्येवां,-डथो मिथुनत्वाथ॥१५॥ ८६ ३७१] ॥ इति प्रथमकाण्डे यजमान-ब्राह्मणं नाम चतुर्थः प्रपाठकः ॥४॥

[ १४ ] तै. ३,४,४ । मा. श्रौ. १,५ ६।

Page 39

काण्डं १, प्रपा० ५, अनु० १ ] अग्न्युपस्थानम्। [ ३९ ]

अथ पञ्चमः प्रपाठकः। अग्न्युपस्थानम्। उपप्रयेन्तो अध्वरै मन्त्र वोचेमायये। आरे अस्में च शृण्वते।। अभिरमुधी दिवः कर्कुत्पतिः पृथिव्या अर्थम्। अपा९ रेताएसि जिन्वति॥ उभा वाभिन्द्रानी आहुर्वध्या उभा रधसः सह मादर्यध्यै। उभा दातारा डुर्षा ९ रयीणामुभा वाजिस्य सातये हुवे वाम्। अर्यमिह प्रथमों धायि धातभिहौता यजिष्ठो अध्वरेष्वींडयः। येमम्रवानो भृगवो विरुरुचुर्वनेषु चित्र । विभव। विशै विशे॥ अस्य प्रतामनु द्युतथ शुक दुदुहे अहयः। पंयः सहस्रसामृषिम्॥ अय ते यौनिर्ऋत्वियो यंतो जातौ अरोचथाः । us तै जानन्रगा आरोह तेतो नो वर्धया रयिंम्॥ दुधिकांव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः । सुरमिं नो मुखा करत प्रे ना आयृशषि तारिषत्।। ७

अंग्ना आयूशषि पवसा आसुवोर्जमिष च नः। आरें बाधस्व दुछुनाम्॥ ८

अर्भ्निन्ीषिः पवमान: पोश्चजन्यः पुरौहितः । तमीमहे महागर्यम्॥ ९ अंग्ने पवस्व खंपा असे वर्चः सुवीर्यम्। दंधत् पौषए रयिं मयि॥ १० अग्ने पावक रोचिषा मन्द्रेया देव जिह्वया। ओ देवांन् वक्ष यक्षि च।। ११ से नः पावक दीदिवौडये देवे इहाविह। उप यज्ञथ हविश्च नः ॥ १२

[१] मै. १,५,५,६ । तै. १,५,५। काठ. ६, ९ । कपि. ४, ८। वा. ३,११ -- १३; १५, १६,१४; १३,१४; १५,२०; १५' २६; ३३, ६; १२,५२; १५,५६; २३,३२; १९,३८; ३५,१६, २६,९; ८,३८; १७,८-९। काण्व. ३,१७-१९,२१, २२,२०; १६,४१,४७; ३२,६, २५,३४; ८,१९; २१,४०; २९,३७; ३५,४८; २८,१२; १९,३८-३९; ८,२०; १८,१०। मा. श्रौ. १,६,२। [ उपप्रयन्तो अध्वरं० ऋ. १,७४,१; साम. १३७९। अग्निर्मूर्धा दिव:० ऋ. ८,४४,१६; सा. २७; १५३२। उभा वामिन्द्राग्री० ऋ ६,६०,१३। अयं ते योनिऋत्वियो० ऋ. ३,२९,१०; अथर्व. ३,२०,१। अयमिह प्रथमो० ऋ. ४,७,१। अस्य प्रत्नामनु० ऋ. ९,५४,१। सा. ७५५। दधिक्रावणो० ऋ. ४,३९,६, १०,१८६,१; अथर्व. ४, १०,६;२०,१३७,३; सा. ३५८ । प्र ना (ण) आयूरषि तारिषत्० ऋ. १,२५,१२; अथर्व. १२,२,१३;१४,२,६७;१९,३४,४; सा. १८४;१८४० । अग्न आयूषषि पवस० ऋ. ९,६६,१९; सा. ६२७;१४६४;१५१८। अग्निर्ऋषिः पवमान:० ऋ. ९,६६,२०;सा. १५१९। अग्ने पवस्व स्वपा०ऋ. ९,६६,२१। अग्ने पावक० ऋ. ५,२६,१; सा. १५२१। स नः पावक० ऋ. १,१२,१०। अग्नि: शुचिव्रततम:० ऋ. ८,४४,२१। उदसे शुचयस्तव० ऋ. ८,४४,१७; सा. १५३४ । शुक्रा भ्राजन्त

Page 40

[80] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं १, प्रपा० ५, अनु० १-२ अभि: शुचिव्रततमः शरुचिर्विप्रः शुंचिः कविः । शुची रोचता आहुतः ॥ १३ उंदे शुंचयस्तव शुकां भ्रजन्त ईरते। तव ज्यौती शष्यचैयः ॥ १४ अग्रीषोमा इम सु मे शृणुतं वृषणा हवम्। प्रंति सूक्तौनि हर्यतं भवतं दाशुषे मय:॥१५ अर्ग्निस्तिग्मस्तिग्मतेजाः प्रंति रक्षो देहुतु सहतारमरातिम्। अपाघश१सं सुदताम् ॥ १६ अग्ने सपत्रसाह सर्पन्नान् मे सहस्व। मा मा तितीर्षन्तारीद् ॥ १ ॥ १७ त्वमथे सूर्यवर्चा असि, सै मार्मायुषा वर्चसा सृज, सै त्वमये सूर्यस्य ज्यौतिषागथाः॥१८ समृषीणा स्तुर्तैन से प्रियेण धाम्ा संमहमायुषा से९ वर्चसा से प्रजया से १ रायस्पोषेण ग्मीय

इन्धानास्त्वा शर्त९ हिंमा द्युमन्तः समिधीमहि। ।१९ वयस्वन्तो वयस्कृत सहस्वन्तः सहस्कृंतम् । अग्ने सपत्नदम्भन९ सुवीरासो अदाभ्यम्॥२० अ्मे: समिदस्य, भिशस्त्या मा पाहि, सौमस्य सर्मिदसि, परस्पा म एधि, यमस्य समिदसि, मुत्यौरमां पाह्या,-डडयुधी अग्नेऽस्यायुर्मे धेहि, वर्चोधा अग्रेऽसि, वंर्चो मे धेहि, चक्षुष्पी अग्रेऽसि, चक्षुर्मे पाहि, श्रोत्रपां अग्नेऽसि, श्रोत्रं मे पाहि, तनुर्पा अग्रेसि तन्वै मे पाहि, यन्मे अग्र ऊन तश्न्वस्तन्मा आपृणो,-डय्रे यत्ते तपस्तैन ते प्रति तप यौ असमान् द्वैष्टि यै चु वयै द्विष्मों, डय्ने यत्ते शोचिस्तैन ते प्रतिशोच यो अस्मान् द्वैष्टि ये चु व्य द्विष्मो, डग्े यत्ते अरचिस्तैन तै प्रत्यर्च यो अस्मान् द्वैष्टि यै चु व्यें द्विष्मो, डये यत्ते हरस्तैन तै प्रति हर यौ अस्मान् द्वैष्टि ये च वर्य द्विष्मों, डये यत्ते तैजस्तेन ते प्रतितितिग्धि यों अस्मान् द्वैष्टि ये च वय द्विष्मों, डगरे रुचां पते नमस्ते रुचे, मयि रुचं धा, शित्रावसोः स्वस्ति ते पारमुशीयार्वाग्वसोः स्वस्ति ते पारमुशीया,-डम्भ स्थो,-डम्भो वो भक्षीय, महः स्थ, मेहो वो भक्षीयों,-र्ज- स्थो, ज९ वो भक्षीय, रार्यस्पोष: स्थ, रायस्पोष२ वो भक्षीय ॥ रेवती रमध्वमस्मिन्योना अस्मिन्गो३षठ, डयं९ वो बैन्धु, रिंतो मोपगात, बह्धी्भवत, मा मा हासिष्ट॥ सहि- तोसि विश्वरूपो, मोजी विशा गोपत्येना प्रजया रायस्पौषिण॥ मयि वो राय श्रयन्ताY, सहस्रपोष९ वोऽशीय ॥ २ ॥ २१-२४ उप त्वान्े दिवे दिवे दोषावस्तर्धियां वर्यम्। नंमो भरन्ता एमसि॥ २५ [ २ ]मै. १,५,८,९। तै. १,५,५-६। काठ, ६,१; ७,१। कपि. 8,८; ५,१ वा. ३,१७-२२ । काण्व. ३,२३-२९। [योऽस्मान्द्वेष्टि ... द्विष्मा। अथव. १०,५,१५-२१,२५-३५; १६,७,५ ।]

Page 41

काण्डं १, प्रपा० ५, अनु० ३-४ ] अग्न्युपस्थानम्। [४१ ]

राजन्तमध्वराणां गोर्पामृर्तस्य दौदिविम्। वर्धमान स्वे देमे॥ २६ से नः पितेव सु्नवैडये सूपायनौ भव। सेचस्वा नः स्वस्तये॥ २७ अैग्ने त्वै नो अन्तम उते त्राता शिवो भवा वरुथ्यः । तै त्वा शोचिष्ठ दीदिवः सुम्रायु नुर्नमीमहे सखिभ्य:॥ २८ वसुरग्निवसुश्रवा अछा नक्षि दयुमत्तम रयि दाः। से नो बोधि श्रुर्धीं हवमुरुष्या नो अघायतः समस्माद् ॥ २९ अभ्यस्थाए विश्वाः पृतुना अरातीस्तदुभिराह तंदु सौम आह। बृहस्पतिः सवितेन्द्रस्तदाह पूर्षा ना आधात सुकृतस्य लोके।। ३० ऊजी वः पश्याम्यूजी मा पश्यत। रय्या वः पश्यामि रय्यो मा पश्यत ।। ३१ सैपश्यामि प्रजा अहमिंडप्रजसो मानवीः । सर्वा भवन्तु नो गहे। ३.२ ईडा स्थ मधुकृंतः स्योनों मोविशतेरंमंदः। सहस्रपोर्ष२ वोऽशीय। ३३ भुवनमसि सहस्रपोष्पुषि, तस्य नो रास्वर, तस्य ते भक्तिवानो भूयास्मे, डासि व्रतर्भृत्, त्वयि व्रतं, व्ृतर्भृदसि ॥३।। ३४ मेहि त्रीणंमवोऽस्तु द्युक्षे मित्रस्यार्यम्णः। दुराधर्ष ए वरुणस्य । ३५ नहिं तैषाममा सतौ नाध्वसु वारणेषु च। ईशे रिपुरघंशसः॥ ३६ ते हिं पुत्रांसो अदितेश्छदिरषेछन्त्यजस्रम्। श्र दाशुषे वार्याणि॥ ३७ सोमान स्वरणं कृणुहिं ब्रह्मणस्पते। कक्षीवन्त य औशिजः॥ ३८ यौ रेर्वान्यौ अमीवहा वसुवित पुष्टिवर्धनः । से नः सिषक्तु यः शिवः॥ ३९ मित्रस्य चर्षणीधृतः श्रेवो देवस्य सानसिं। द्युन्न चित्रेश्रवस्तमम् ॥ ४० कदा च ने स्तरीरसि कदा च ने प्रयुछसि ।।

[ ३ ]मै. १,५,१०। तै. १,५,६। काठ. ७,१। कपि. ५,१। वा. ३,२२-२६ । काण्व. ३,३०-३४ । [ उप त्वाग्ने दिवे०। ऋ. १,१,७; सा. १४। राजन्तमध्वराण०।ऋ. १,१,८। स नः पितेव०।ऋ. १,१,९। अग्ने त्वं नो अन्तम० । ऋ. ५,२४,१; सा. ४४८,११०७। तंत्वा शोचिष्ठ०।ऋ.५,२४,8; सा. ११०१। वसुरग्निवसु०। ऋ. ५,२४,२; सा. ११०८ स नो बोधि०। ऋ. ५,२४,३।] [ ४ ] मै. १,५,११। तै. १,५,६ । काठ. ७,२ । कपि. ५,२ । वा. ३,३१-३२,२८,२९,३४,३६; ११,६२; ८,२-३। काण्व. ३,३९-४१,३६,३७, ४२,४४; ८,१-२; १२,६४ । मा. श्रौ. १,६,२।[सोमान ५ स्वरणं०/ऋ. १,१८,१; सा. १३९; १४६३। यो रेवान्यो०।ऋ. १,१८,२। महि त्रीणामवोऽगतु०।ऋ.१०,१८५,१। नहि तेषाममा0। ऋ. १०,१८५,२। ते हि पुत्रासो०। ऋ. १०,१८५,३। कदा चन स्तरीरसि०। ऋ. ८,५१,७; सा. ३००। परि ते दूडभो०। ऋ. ४,१,८ । मित्रस्य चर्षणी० । ऋ. ३,५९,६] मै०६

Page 42

[ ४२ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० ५, अनु० ४-५ परि ते दूडभो रथोऽस्म अश्नोतु विश्वतः । येन रक्षसि दाशुंषः ॥ ४२ निम्रदोऽमि३, न्यह तै मृद्यास९ यौ अस्मान् द्वैष्टि यै च वर्यं द्विष्मो, डभिर्भूरस्य ३,- भ्यहै तै भूयास१ यों अस्मान् द्वेष्टि ये च वर्यं द्विष्मः, प्रभूरसि, प्रोहै तमति भूयास५ यौ अस्मान् द्वैष्टि यै च वय द्विष्मः॥ पूर्षा मा पथिपाः पातु, पूर्षा मा पशापाः पातु, पूर्षा साधिपाः पातु, प्रांची दिंगपनिर्देवता, यो मैतस्या दिशो अभिदांसादुभिसा ऋछतु, दक्षिणा दिगिन्द्रो देवता, यो मैतस्या दिशों अभिदासादिन्द्रए सा ऋछतु, मैतस्या दिशो अभिदासान्मुरुतः स ऋछतू,-दीची दिङ्मित्रावरुणौ देवता, प्रतीची दिङ्मरुतो देवता, यौ अभिदासान्मित्रवरुणो सो ऋछतु, ध्वी दिक् सौमो देवता, यो मैतस्या दिशों यो मैतस्या दिशौ अभिदासात सौम सौ ऋछतु, धरमों मा धर्मण: पातु, विंधर्मो मा विधर्मण: पार्त्वां,-डडयुश्र प्रायुश्च चक्षुश्च विचक्षुश्च प्रोङ् चोपाङ् चो,रुक उरुकस्य ते वारचा वर्य ९ से भक्तेंन गमेमहये गृहपते॥४॥४३-४४ यंस्य वो अग्निहोत्रे स्तौमो युज्यते स्वगैमस्मै भवत्य,यज्ञो व एषं यंत्र स्तोमो ने युज्यत, उपप्रयन्तो अध्वर,मितीर्य ५वा उपोति,-रित एवं स्तौम युनक्त्य,-थो डमामेव स्तौममुपयुन- कत्यं,-थो या एवं प्रजा भूर्तानामन्वतीस्ता एवं स्तोममुपयुनक्त्य, स्ये प्रत्नमनु द्युंत, मि- त्यसौ वै लोक: प्रतन, ममुत एवं स्तौम युनकत्यं,-थो देवां वै प्रतन, तानेव स्तोमसुंपयुन- कत्यु,भर्यत एवं स्ताम। युनक्तीतश्रासुतश्र, देवान् वा एषं प्रयुज्य स्वर्गी लोकमेति, यंदाहौ- पोपेन्नु मघवन् भूया इन्ररु ता, इतीय५वो उपोति, रस्यमिव प्रतितिष्ठत्य,थ य्दुंपवत् पदमाह या एवं प्रजो आभविर्ष्यन्तीस्ता एवं स्तौममुपयुनक्ति, परि ते दूडभो रथा, इत्युभयंत एवैंतया स्तौम युक्त परिगृह्नातीतश्रासुंतक्रा,डभिमुधैं,-ति स्वर्गौं तैन, दिवः कर्कु, दिति स्वर्गी तैन, पंतिः पृथिव्यां अय,मिंति मिथुनां तैना,-sपा५ रेताएसि जिन्वती,-ति रतस्वती पशव्या सर्वेसमृद्धा, गायत्र्यौपास्थित, गायत्रों३ह्यन्निर्गायत्रछन्दाः, स्वैनैवैनं छन्दुसौपास्थितो,-भो वामिन्द्राशी आहुवध्या, इत्युभौंशहेतौ सहा,-डु वो अर्य दिवा भूतें प्रविशति, तंस्मादुसौ दिवा रोचत, इमामसौ नक्तं, तंस्मादुयै नक्तथ, यदुभा वामित्याहोभा एवैना अछम्बट्का- रमुपतिष्ठत, उभयोलोकयो रोचतेऽस्मिश्ामुष्मिशश्व, त्रिष्टुभौपास्थिता,-डयमिह प्रथमों धायि [५] मै. १,५,१। तै. १,५,७ । काठ. ७,४ । कपि. ५,३। वा. ३, ११-१६,३४,३६: ८,२: १५,२६; ३३,६ । काण्व.३, १७-२२,४२,४४; ८,१; १६,४७; ३२,६। [ उपप्रयन्तो अध्वरं० । क. १,७४,१; सा.१३७९। अभनिर्मूर्धा दिव:०। ऋ. ८,४४,१६; सा. २७,१५३२। उभा वामिन्द्रामी०।ऋ. ६,६०,१३। अयं ते योनिर्क० ऋ.३, २९,१०; अथव. ३,२०,१। अयमिह प्रथमो०।ऋ. ४,७,१। अस्य प्रत्ना०। ऋ. ९,५४,१; सा. ७५५ ]

Page 43

काण्डं १, प्रपा० ५, अनु० ५-७ ] अन्युपस्थानम्। [ ४३ ]

धातृभि,-रित्यभ्ि शर्वस्यौ प्रथमौऽधीयत, होता यजिष्ठो अध्वररेष्वींख्या, इत्येष हिं हौता यजिष्ठो अध्वरेष्वींड्यो यमग्रवानो भंगवो विरुरुचु, -रित्यंप्वानोशवेते भृगवो व्यरोचयन, वनेषु चित्र ५ बिम्व विशे विशा, इंत्येष३हीदे< सर्व९ विभू, जैगत्यौपास्थिता,-डस्ये प्रलामेनु द्युत,-मिति स्वर्गों वै लोकः प्रत्नं ९, स्वर्ग एवं लोके प्रतितिष्ठत्य, यै ते यौनिर्भत्विया, इत्येष३ ह्येतस्य यौनिर्कत्वियो, उभिः सूर्यस्या,-डनुष्टुंभोपास्थित ।।५।। ४५

उपप्रयन्तो अध्वर, मिति प्रवापयत्येवैतया,-डगिर्मघे,-ति प्रवापित एवैंतया रैतो दधा- त्यु, भी वाभिन्द्रान्ी आहुवध्या, इति प्राणापानों वो इन्द्राओी, प्राणापानौं वो एतन्मुखतो यज्ञंस्य धीयेते॥ अयमिह प्रथमों धायि धातृभि, रिति गर्यमवाधा, दुस्य प्त्नमनु द्युंत,- मित्युधुरेवांक, रये ते योनिर्ऋत्विया, इत्यंजीजनचैवावीवृधच्च, पड्भिरुपतिष्ठते, षड्वै पुष्ठानि, पृष्ठान्येवाचीक्लपद्, दधिकव्णो अकारिष,मिंति दधिकावत्यौपतिष्ठत, एषां वा अभैदधिकां- वती प्रिया तनू: पशव्या सर्वेसमृद्धा,-डैरवैतया प्रिय धामोपैत्य, थो पशुमान् सवत्य, थो

पशूनेवावरुन्धे, आत्मानुमेवैतया यंजमान: पुनीते, ससभिरुपतिष्ठते, सपपुदा शक्करी, शाक्करा: पशयः, जीर्यति वो एषं आहितः, पश्चुंश्हत्नि,-सतदेतान्येवागन्याधैयस्य हवीपि सश्वत्सरें सश्वत्सरें निर्पेत, तैन वो ए्षं ने जीर्यति, तैनैनं पुनर्णवै करोति, तन सूर्क्ष्य, मेताभिरेवागेयपावमानीभिरग्न्याघेयस्य याज्यानुवाक्याभिरुपस्थैय,स्तैन वा एषं ने जीर्यति, तैनैनं पुनर्णवै करोति, द्वादुशभिरुपतिष्ठते, द्वादश मासा: सश्वत्सरः, सश्वत्सरमेवां- प्त्वावरुन्द्े, डग्रीषोमीयया त्रयोद्श्यौपस्थैयो, ४६-४७ ब्रह्मवादिनो वदन्ति, कस्मात सारयमत्निमुपतिष्ठन्ते कस्मात् प्रार्तनैत्य, सौ वो आदित्यः सायमासुवति, तस्मातसायमुपतिष्ठन्त, एषंप्रातःप्रेसुवति, तस्मात प्रार्तनीपतिष्ठन्ते, तस्मात् सायमंहुतेऽग्निहोन्नेऽग्निहोत्रिणा नाशितशवयं, तस्मादु प्रातरहुते नाशितश्व्यं, तस्मात् सायंमे- तिथये प्रत्येनस:, पुण्यत्वांत्तुप्रातर्ददति, प्रातरवनेगेन आतरुपस्थैयो, डधिश्रित उननीर्य- माने वा हस्ता अवनेनिजीत, तत्र विहव्यस्य चंतस्त्रा ऋचो वदेत् प्रातरवनेगे चतस्रः, प्रातरव- नेगेन वा अनाप्माननौत्य, नवरुद्धमवरुन्द्े, तदनाप्तमेवैतनानत्य, नवरुद्धमवुरुन्द्वे, डावेभेद्वा

[ ६ ] मै. १,५,१। तै. १,५,७ । काठ. ७,४ । कपि. ५,३-४ । [७]न. १,५,९। काठ. ७,५। कपि. ५,४ ।

Page 44

[88] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० ५, अनु० ७-९ एषं उद्धूत,स्तै देवारछन्दोभि: पर्यस्तृणन्, यदुपतिष्ठुते छन्दोभिरेवैनं परिस्तृणात्युं,भयमस्मा अक, रश्ीषोमीयया पूर्वपक्ष उपस्थेयो, डप्रीषोमीयो वै पूर्वपक्षो, डपरपक्षायैवैनं परिदिदा,- त्यैन्द्राग्न्यापुरपक्ष उपस्थैय, ऐन्द्राओं वो अपरपक्ष:, पूर्वपक्षायैवैनं परिददाति, संर्वा ह वा एनं देवताः संप्रदायमनपेक्षं गोपायन्ति ये एवं विद्वानत्निमुपतिष्ठते ॥७॥ ४८ त्वमनने सूर्यवर्चा असी, ति वसीयसे श्रैयस आशिषमाशास्ते, से मामायुषा वर्चसा सुजे,- त्यात्मना आशास्ते, सै त्वमसे सूर्यस्य ज्योतिषागुथा, इति सह शहेते तर्हि ज्यौतिषी भवतः, समृषीणा९ स्तुरतैनेति, छेन्दा१सि वा ऋषीणा। स्तुतै, छन्दोभिरेवैंन समर्धयति, से प्रिर्येण धाम्ने, त्याहुतयो वा अभरः परिय धामाहुतिभिरेवैन समर्धयति, समहमायुषा से९ वर्चसा से प्रजया स ९ रारयस्पोषेण ग्मीये, त्याशिषुमेवांशास्ता, इन्धानास्त्वा शत हिमा, इंति पृतुनाजिद्धयांहूति, स्तया राजश्न्या उपतिष्ठेत, यदा हि राजश्न्यः पृंतुना जयत्यथो भवत्यु,- ताराजन्या उपतिष्ठेत, संर्जो हिं पृंतुना जिगीषति, संर्धो बुंभूपति, मनोवै' दंशु जाया आसन्, देशपुत्रा नवपुत्राऽष्ट्पुत्रा सपपुत्रा षद्पुत्रा पश्चपुत्रा चतुषपुत्रा त्रिपुत्रा द्विपुतरैकपुत्रा, ये नवासरस्तनिक उपसमक्राम३द्, येऽष्टौ तोन् द्ौ, ये सर्प ता एस्त्रयो, यें षट् ताशत्वारो, जथ वैं पञ्चैवं पश्चास९,स्ता हमाः पश्च दुशत इमान् पश्च निरभजन, यंदेव किच मनोः स्वमा- सीत, तस्मात ते वैं मनुमेवोपाधावन्, मना अनाथन्त, तैभ्य एताः समिंधः प्रायछत, ताभिनै तै तोन् निरदह९, स्ताभिरेनान् पराभावयन्, परापा्प्मानं भ्रतृव्यं भावयति ये एवंए विद्धनता: समिध आर्दधात्य, भैः समिदस्य,भिशस्त्या मा पाही,-त्यर्भिशस्त्या एनं पाति, सर्मिद्सि, परस्पो म एधी,ति परस्पां अस्य भवति, सौमस्य यमस्य सर्मिदसि, मुत्योर्मा पाही,-ति मत्योरेनं पात्ये, तद्ध स्म वो आह नारदे, इृद५ वार्चाग्न्युपस्थानुमासे, त्यमिं- शस्त्या एनं पाति, परस्पा अस्य भवति, मृत्यौरेनं पाति ।८।। ४९ आयुर्धी अभनेडस्या, डडयुर्मे धेहीं, त्यायुरेवास्मिन् द्धाति, वर्चोषा अग्रेऽस, वर्चो मे धेहीं, -ति वर्च एवास्मिन् दधाति, चक्षुष्पा अग्नेऽसि, चक्षुर्मे पाही, ति चक्षुरेवांस्य पाति, श्रोत्रपां अग्रेऽसि, श्रोत्रं मे पाही,ति श्रौव्रमेवास्य पाति, तनुपा अग्रेऽसि, तन्वं मे पाही,- [८ ] मै. १,५,२ । तै. १,५,७ । काठ, ७, ६ । कपि. ५,५ । वा. ३,१९, १८ । काण्व. ३,२६,२७,२४,२५। [९] मै. १,५,२ । तै. १,५,७-८। काठ. ७,६-७। कपि. ५,५। वा. ३,१७,१८,२०-२२ । काण्व. ३,२३,२४,२६, ......... २७-२९।

Page 45

काण्डं १, प्रपा० ५, अनु० ९-१० ] अग्न्युपस्थानम्। [४५ ]

ति तन्वमेवास्य पाति, यन्मे अग्न ऊर्न तश्न्वस्तन्मा ओपुणे, ति यदेवांस्यात्मन ऊन यंत् प्रजाया यत् पुशनी तदेवैतेनापूरयति, तदाप्याययत्य, से यत ते तपा, इत्येता वा अग्रैस्त३न्वो ज्यौतिष्मती, रेतद्व स्म वो आहारुण औपवेशि, यीन् वसीयसः श्रैयस आत्मनो भ्रातृव्यानभि- प्रोजानीमा्भिष्टानग्नेस्तनभिज्यौतिष्मतीभि: पराभावयामें,-ति परा पाप्मानं आरंतृव्यं भावयति ये एवं ए विद्वानत्निमुपरतिष्ठते, डगे रुचां पते नमस्ते रुचे, मयि रुचं धा, इति शान्तमेव रुचुमा- तर्मन् धत्ते, तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भवति, चित्रावसो स्वस्ति ते पारमुशीये, ति रात्रिवैं चित्रावसु, रहरवीग्वसु, रतिै राति, साआदित्या रेते ै ङे,ते े,त्रिराह,त्रित्या हि देवां, रौचते हु वा अस्य यज्ञो वा ब्रंह्म वा ये एवं वे्दा,-डम्भः स्था,-डम्भो वो भक्षीयें,- त्यम्भो श्हेता, महः स्थ, महो वो भक्षीयें,ति महो ३हेता, ऊर्जः स्थों,रज५वो भक्षीयें, त्यूजों ३हेता, रायस्पोषः स्थ, रार्यस्पोपर वो भक्षीयें, ति रायस्पोषो ३हेता, रैवती रेमध्वमस्मिन योना अस्मिन् गोष्ठ, इंति स्वरं एवैना यौनौ स्वे गोष्ठे सश्वेशयत्य, यं५वो बन्धु, रितो मांपगात, बह्नीर्भवत, मा मा हासिष्टे, त्याशिषमेवाशास्ते, वत्समालभते, वत्सनिकान्ता हिं पुशव, एषं वैं सहस्रपोर्षस्येशे, पुष्यति सहस्र, न सहस्त्रादवपद्यते ये एवए वेंद, सशहितासि विश्व, रूपेति रूपेण रूपेण ३हेषो से १हिता, रूपै रेवैना ९ समर्ध- यति, नामासामग्रही, न्मित्रमाभिरकतो,-ते हि यदा मित्रस्य नाम गुद्भाति मित्रमेवैंनेन कुरुते ।९॥ ५० सप वै बन्धुमतीरिष्टका अग्रौ चित्या उपधीयन्ते, ता वैं ता अमुष्मा एव लोकीय, सस्षं ग्राम्यां इट्टका,स्ता अंत्रोपधेया, गौशाश्वश्ाश्वतरश्र गर्द३भोऽजा चाविश्र पुरुषो, यंद्रामाल- अते गवैवं चिता सुवन्त्य,-थो आलब्ध एवौपधीयन्ते, पैराङ् वो एषं छन्दोभि: स्वर्ग लोर्क- मेत्यन्यदन्यच्छन्द: समारोह,-मुपत्वाये दिवें दिवा, इति यदेतेन गायत्रेण तचैनोपर्तिष्ठत, इय ५ वै गाय ३,-वर्यस्यमिव प्रतितिष्ठत्य, य्े त्वै नो अन्तुमा, इत्येषो वो अभ्रेरस्तर्याः प्रिया तनूर्वरुश्ध्या, तमिव प्रैति, नैनमभिदासन्त्स्तणुते, चतसृभिद्विंपदाभिरुपतिष्ठते, चंतुष्पादो वै पशंवो, द्विरपाद् यंजमानो, गुहा गार्दपत्यो, गुहेषु चैव पशुंषु च प्रतितिष्ठ,त्यूजी वः पश्या, म्यूजी मा पश्यते, त्यु्जैना: पश्यत्यू, जैन पश्यन्ति, रथ्या वः पश्यामि, रय्या [ १० ] मै. १,५,३। तै. १,५,८ । काठ. ७,७-८ । वा. ३,२२,२५। काण्व. ३,३०,३३ ।[ उप त्वाझे ... एमसि०। ऋ. १,१,७; सा. १४। अग्ने त्वं नो ... वरूथ्यः । ऋ. ५,२४,१; सा. ४४८; ११०७ ]

Page 46

[ ४६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० ५, अनु० १०-११ मा पश्यतें,-ति रय्यैनाः पश्यति, रय्यैनं पश्यन्ति। ५१ सैपश्यामि प्रजा अहमिडप्रजसो मानवीः। सर्वा भवन्तु नो गुहैं॥ ५२ इंत्यैडींश् वो इमा: प्रजो मानवींश्, तो एवावारुदध, ता आद्या अकृतै, डा: स्थ मधुकता, इतींडा शसेता मुधुकत:, स्योनों मोविश्तेरंमंदा, इंतीरंमंदो शहोतो, भवनमसि सहस्रपोष- पुंषी, ति अंवन शहेतंत सहस्रपोषपुषि, तंस्य नो रास्व, तस्य ते भक्तिवानो भूयास्मे,- त्याशिषमेवाशास्ता, इंडासि वतभृदि, तींडा ३सेषो वरतभृंद, त्वयि व्रत, व्रतर्भृद्सी, ति वत्भृ३द्येषा ।१०॥ ५३ मेहि श्रीणांमिवोऽस्त्व, ति प्राजापुर्त्मेन तृचैनोपतिष्ठते, प्राजापत्यो वो इमा: प्रजा, स्ता एवोवारुद्, तो आद्या अकृता,-डयो प्रजपतिमेवोपैति, प्रजापता एवं द्ेवतासु प्रतितिष्ठति, सोमोन५ स्वरण, मिति म्राह्मणस्पत्ययोपतिष्ठते, ब्रह्मणि प्रतितिष्ठत्य,-थो ब्रह्मवर्चसमेवावरुन्द्वे, यौ वै ब्रह्मुणि प्रतिष्ठितेन स्पर्धते पूर्वोडस्मात् पद्यत, उभयीवी अभिद्योत्रिणि देवता आशसन्ते याभ्यश्च जुहोति यभ्यिक्व ने, मित्रस्य चर्षणीधृता, इति मैत्र्योपतिष्ठत, उभयंत एवैतया पशेव, स्तानेवावारुन्द, कदा च ने स्तरीरसी, त्यैन्द्रीभ्यां बृहतीभ्यामपतिष्ठत, तोनाद्यानकृत, परि ते दुर्डभो रेथा, इत्यसौं वो आदित्यो दूर्डभो ऐन्द्रां वै रथ, एष वो हमा उर्भौ लोकौ समीयते, सर्वमेवैतया परिगृद्णाति, निम्रदोऽसि, ३न्य है तै मृदासए मौ अस्मान् द्ैष्टि मे चु वर्य द्विष्म, इति पाष्ण्थीबगृह्ीयाददि पापीयसा स्पंर्धेता,- डभिभूरस्य,-३भ्यहै तै भूयास यौ अस्मान् द्वैषटि यें च वर्य द्विष्म, इति दक्षिणतः पदोऽवगृ- द्वीयाद्यदि सददशेन स्पर्षेत, प्रभूरसि, प्रोहं तमतिभूयास यों अस्मान् द्वैष्टि ये चु वर्यं द्विष्म, इति प्रपुदेनविगृह्ीयार्धदि श्रैयसा स्पर्घेत, सर्वानेवैनानभिभवति, सर्वानतिभवति, संर्वान- तिक्रामति, पूर्षा मा पथिपा: पात्वि, तीर्यमेव, पूर्षो मा पशुपाः पात्वि, त्यन्तरिक्षमेव पूर्षा माधिपा: पात्वि, त्यसो एवैमानेव लोकनुपासर, दे्भ्यो लोकभ्य आत्मानं परिधत्तैऽि सायै, प्रांची दिगग्िर्देवतें, ति तनुपानामेव दिक्षु निघत्ते, डथ यैन स्पर्धते यैन वा व्यभि- चरते से एवां एवं देवता ऋत्वो पूर्वः पशाभवति, सप वैं पुरुषे महिरमान,स्ते वो एनैनैडर्था, स्ते वैं ते सपभषय एवं, प्राणा वै सप्ऋषयः, प्राणान् वो एतदीहा, इडेहु वैं स्वान् [११] मै. १,५,४। तै. १,५,८। काठ. ७,९ । वा. ३,३१,२८, ११,६२; ३,३४,३६; ८,२; ३३,२७; ६,२२; २०, १९; ३५,१२; ३६,२३, ३८,२३। काण्व. ३,३९,३६; १२,६४; ३,४४,४२; ८,१; ३२, २७, ६,३१; २२,४; ३५,४५;३६,२३; ३८,२३ ।[मदि त्रीणामवो०।ऋ.१०,१८५,१। मिन्रस्य चर्षणी ... स्तमम्। *. ३,५९,६]

Page 47

काण्डं १, प्रपा० ५, अनु० ११-१३ ] अग्न्युपस्थानम्। [8७ ]

प्राणान्, वुड्क्े भ्रतृव्यस्य प्राणान्, नैनभभिदांसन्त्स्तृणुते ये एवंY वैद, धर्मो मा धर्मण: पातु, विंधर्मो मा विधर्मण: पात्वा,-डडयुश्र प्रायुश्च चक्षुश्च विचक्षुश्च प्रौङ् चोपाड चौरुक, ईत्यय ५ वो उुरुक, एषं विभजति, तर्द्दे्ष भजुति तदेतस्मिन्नेव पुनराभुजत्य, ये गृहपते- डभ्नि९ संमिन्धे यंजमान, एतद्वै यजमानस्य स्व५ यदुत्नि, रेतद्मरैयैद्यजमान, आरयतनमिव वा एतंत् क्रियते, ज्योतिषे तन्तुवे त्वे, त्यन्तरागी उपविश्य वदे, द्यामेव पुर्र आशिषमाशास्ते यां पुश्रात् तांमात्मन् धत्ते ।११।। ५४

देदन्मा, इंति वै दीयते, सदुर्दि वो एषं ददाति योऽग्निहोत्रे जुहोति, यंद्यत् कामयेत तत् तदगिहो३त्र्यत्निं< यांचे,दुंप हैनं तंन्नमति, तंदाङ्ु, र्ॠछति वा एष देवान् ये एनान् त्सदुदि योचतीति, तस्मात् तर्हि नोपस्थैयो, यमो वा अम्रियत, तै देवा यम्यो यर्ममंपाब्ुवथ,- सताथ यर्दपछन्त्साव्रवाि, द्योमुतैति, तेऽन्रुवन्, न वा डयमिमंमित्थ मृष्यते, रात्री५ सृजा- वहा, इत्यहवीव तह्यौसीन रोत्रि, स्तै देवा रात्रिमसृजन्त, तंतः श्वस्तनमभवत्, ततः सा तम- मृष्यत, तस्मादाहु,-रहोरात्राणि वावाघै मर्षयन्तीति, सौ वै रांत्रिः सृष्टा पर्शनुभिसममिलव्, ते देवश्छन्दोभिरेव पशनन्वपश्य९, इछन्दोभिरेनान् पुनर्रुपाद्वयन्त, यंदुपतिघ्ठुते छन्दोभिवी एतंत् पर्शूननुपश्यति, छन्दोभिरेनान् पुन्रुपद्वयते, डथो आहु, वरुणो वै से तंद् रोत्रिर्भूत्वा पशूनग्रसतैति, ते देव्छन्दोभिरेव वरुणात् पशून् प्रामुख्च९,रछन्दोभिरेनान पुन्रुंपाह्वयन्त यदुप- तिष्वते छन्दोभिवीं एतद् वरुणात परशून प्रमुश्वति छेन्दोभिरेनान् पुनरुपद्वयते, यज्ञौ यजञो वै समृछतै, ड्थाकस्यविदो मन्यन्ते, सौम एव संमृछता, इत्यग्रीषोमीयाया: पुरस्तादविहव्यस्य चतस्त्रा ऋचो वदे, दयेर्यस्य पुरोडाशस्य द्वं यांज्यानुवाक्ये कुर्यी, देतैनैव हवीशष्यासभान्यभिमुशेद्, वु३ङ्न्क्तेऽन्यस्य यजै नांस्यान्यों यज्ञ वुङ्क्े, संयज्ञौ भवत्ययज्ञा ईंतरः ।१२। ५५ अश्नि ९ वो एतें चित्यं चिन्वते ये आहिताप्रयो दर्शपूर्णमारसिन, स्तैषा५ वा अहोरात्राण्येवैष्टुका उपधीयन्ते, यंत्र पंञ्च रात्री: सेरढिता वसेत तंजुहुयात, पंश्च रौत्रयः पंश्चाहानि सो दुर्शत् सैपद्यते, तन्नैवे कर्तवा, अयत तेद्, दुर्शस्वेवं रात्रिष्वन्तम होतशव्यं, तथा यतै क्वियते, ने सर्वेषु युत्तेषु होतश्व्य५, वास्तौ जुहुयान्रा, डयुक्त्ेष्व,यतं क्रियते, सर्वाण्यन्यानि

[ १२ ] तै. १,५,९। काठ. ७,१०। कषि. ५,६। [१३ ] तै. ३,४,१०। मा. श्री. १,६,४। [अमविहा ... एधि न:०। ऋ.७,५५,१। वास्तोष्पते प्रति ... चतुष्पदे०। ऋ. ७,५४,१ ]

Page 48

[86 ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० ५, अनु० १३-१४ युक्तानि स्युं, रमिष्ठस्य दक्षिणो युक्तः स्यात, सर्व्यस्य यौकं परिहृत, मथ जुहुया, न वोस्तौ जुहोति, यतमुत्क्रियते, तैन्र सूरक्ष्य, सर्वेष्वेव युक्तेषु होतव्य९, वास्तोष्पत्य शहेत,- बं हीनमन्वाहर्तवे, रुद्रांय हि तद्धीयते, यद्धीनमन्वाहरेयू रुद्रै भूतमन्वाहरेयु, पैद्यनुवाह: स्यात् पूर्व ते प्रवह्देयुरप वौद्धरेयु, पैद्धीयेत हीयैतैव ते, दंथ जुड्डुयात्। ५६ अमीवहां वास्तोष्पते विश्वा रूरपाण्याविशन। संखा सुशैव एधि नः । ५७ वास्तोष्पते प्रति जानीह्यस्मान्त्स्वावेशो अनमीवो भवा नः । यच्वेर्महे प्रति तबो जुषस्व शै नो भव द्विपदे शै चतुष्पदे।। १३ ।। ५८ पशन्मे शरस्यपाहि, तान्मे गोपायास्मकिं पुनरागमात्॥ अगने सहस्राक्ष शतमूर्धञशते ते प्राणांः सहस्रमपाना, सत्व साहस्त्रंस्यु राय ईशिषे, तस्मै ते विधेम वाजाय। प्रजी मे नर्य पाहि, तौ मे गोपायास्मकं पुनरागमा, दये गृहृपते सुगृद्ृपतिरह त्वया गुर्हपतिना भूयांस९, सुग्रृहप- तिस्त्वै मया गुहपतिना भूया, अनं मे बुध्य पाहि, तन्मे गोपायास्मकं पुनरागमात्॥५९-६१ इर्मान् मे मित्रावरुणौ गृहान् गोपायत युर्वम्। अविनष्टानविहुतान् पूषैनानभिरक्षत्वास्माकिं पुनरागमात्। ६२ पशून्मे शस्य पाहि, तान्मे गोपार्यास्माकं पुंनरागरमा, दित्याहवनीयमुपतिष्ठत, आहव- नींयायैव पशन पुरिदाय प्रैत्य,ये सहस्राक्ष शतमूर्ध, न्निति सहस्राक्षो शहेष शतमूर्धा, शतै ते प्राणो: सहेस्रमपाना, इति शर्त ३हेतस्य प्राणाः सहस्त्रमपाना, स्व५ साहसत्रस्यु राय ईशिषे, तस्मै ते विधेम वाजाये, त्याशिषमेवाशास्ते॥ प्ररजा मे नर्य पाहि, तौ मे गोपाया- स्मकं पुनरागमा, दिति गोर्डपत्यसुपतिष्ठते, गार्हपत्यायैव प्रजी परिदाय प्रैत्य, ये गृहपते सुगृहपतिरहै त्वया गृह्पतिना भूयास, सुगरृहपर्तिस्त्वै मया गहपतिना भूया, ईत्यंग्रहणौ सैंजीर्यत:, सर्वमायुरितो, नार्ति श्नीतो, ऽननं मे बुध्य पाहि, तन्मे गोपार्यास्माकं पुनरागमां, दिति दक्षिणाभ्निमुंपतिष्ठते, दक्षिणान्रंय एवंसं परिदाय प्रैति॥ ६३-६४ इमान् मे मित्रावरुणौ गृहान् गोपायत युवम्। अविनष्टानविहुतान् पूर्षैनान भैरक्षत्वास्मकं पुनरागमात्॥ ६५ इत्यहोरात्रे वैं मित्रवरुणौ, पशवः पुर्षा, डहोरात्रभ्यां चैव मित्रवरुणाभ्यां च गहान्पुरिदाय प्रैति। अग्नि१ समाधिद्दि॥ इंत्याह, भैस्म त्वा उपतिष्ठते॥ पशन्मे शएस्याजुगुप, स्तान्मे [१४ ] काठ. ७,३, ११। कपि. ६,१ । वा. ३,३७; १७,७१; २,२७ । काण्व. ३,४६; १८,७१; २,४९। मा. श्रौ.१,६,३।

Page 49

काण्डं १, प्रपा०५-६, अनु० १४;पपा० ६ अनु०१ ] आध/नम्। [8९]

पुनर्देहि॥ इंत्याहवनीयं पुनरैत्योपतिष्ठत, आहवनीयेनैव पशून्गुप्तानात्मन्धत्ते। अग्ने सहस्राक्ष शतमूर्धञ्शतै ते प्राणोंः सहस्त्रमपाना, स्त्व साहसत्रस्यु राय ईशिषे, तस्मै ते विधेम वांजाय।। प्रजी मे नर्याजुगुप, स्तौ मे पुनर्देहि॥ इति गार्हपत्यं पुनरेत्योपतिष्ठते, गार्रृपत्येनैव प्रजौ गुप्तामात्मन्धत्ते। अग्ने गृहपते सुगृहपतिरहै त्वया गृहपतिना भूयास, सुग्रहपर्तिस्त्वै मया गृहपतिना भूया, अन्नं मे बुध्याजुगुप, स्तन्मे पुनर्देहि॥ इति दक्षिणामि पुनरेत्योपतिष्ठते, दक्षिणारमनिनैवानं गुप्तमारत्मन् धत्ते॥ ६६ -- ७५ डमान् मे मित्रावरुणौ गृहान् जुगुपत९ युवम्। अविनष्टानविहुतान् पूर्षैनानभ्यरक्षीदास्मकं पुनरागमांत्।। ७६ इत्यहोरात्रे वै मित्रवरुणौ, पर्शवः पूरषा, डहोरात्राभ्यां चैवे मित्रवरुणाम्यां च गृहान् गुप्तानात्मन् धत्ते ॥ १४ ॥ ७७ [886 ] । इति प्रथमकाण्डे अग्न्युपस्थानं नाम पञचमः प्रपाठकः ।।५।। अथ षष्ठः प्रपाठक: ।

आधानम्। प्रें वो वाजा अभिद्यवो हर्विष्मन्तो घुताच्या। देवान् जिगाति सुम्नयुः॥ १ उप त्वा जुश्हो ममु घुताचीर्यन्तु हर्यत। अगे हव्या जुषस्व नः ॥ २ उदभे तंब तद् घृतादुर्ची रोचता आहुतम्। निःसानं जुश्हो मुंखे।। ३

प्रजा अगने से श्वासये हाशाश्र पशुंभिः सहे। राष्ट्रण्यस्मिन् घेहि यन्यसन्त्सवि्तु: सवै॥४ अर्य ते यौनिर्ऋत्वियो यतो जातो अरेचथाः । तै जानन्ग्ा ओरोह ततो नो वर्धया र्यिम्।। ५ आय गौ: पृश्षिरकरमीदसदन्मातरं पुरः। पिर्तरं च प्रयन्त्स्वः।। ६ त्रिरशद्धामा विराजति वाक् पुतंगाय हूयते। व्यख्यन्महिषों दिवम् ॥ ७ अन्तश्चरत्यर्णवे अस्य प्राणदपानतैः । प्रति वार्सूरो अहंभिः ॥ ८

[१] तै. १,५,३; ५,७,९ । काठ० ७,१२,१३ । कपि० ६,२,४; ७,२ । तै. ब्रा. १,२,१.१३,१६; १,१,७,१; १,१,४,८ । वा. ३,४,१४,६,८,७, १३,३४,१ ( प्र. पा. ); ३,५; १९,१८; ३५,१६ ( प्र. पा.) । काण्व. ३,४,२०,६,८,७; १४,३६,१ ( प्र. पा. ); ३,५; ८, १९; २१,४०; २९,३७; ३५,४८ ( प्र. पा. )। मा. श्रो. १,५,१-३। [प्र वो वाजा०। ऋ. ३,२७,१] [आयं गौ1०। ऋ. १०,१८९,१। अथर्व. ६,३१,१; २०,४८,४। सा. ६३०। त्रिए शाद्द्ामा०। ऋ. १०,१८९,३। अथर्व. ६,३१,२, २०,४८,६। सा. ६३२। अन्तश्चरत्य०।ऋ. १०,१८९,२। अथर्व. ६,३१,२; २०,४८,५ । सा. ६३१ ।] मै० ७

Page 50

[40] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० ६, अनु० १-२

इती जज्ञे प्रथम९ स्वद्योनेरधि जातवेदाः । से गायत्र्यां त्रिष्टभा जगत्यानुष्टुंभा च दुर्वैभ्यो हष्या वहतु प्रजानेन्।। ९ यौ नो अभिः पितरो हु३त्स्वन्तरमत्यों मर्त्य आविवेश । तैमात्मेनि परिगृद्ीमसीहै नैदेषी अस्मानवहाय परायत।। दोहा च ते दुग्धभृचोबैरी, ते ते भागवैयं प्रयछामि, ताम्यां त्वांदधे, १०

दुर्यमभिः सैप्रियः पशुभिर्भव, पुरीषममि, यत् ते शुक्र शुऋ ज्योतिस्तैन रुचा रुंचमशीथाः।। धर्म: शिंर, स्व

मयि गृह्ाम्यहमंग्रे अभिरसह प्रजया वंचुर्सा धेनेन। ११

मयि क्षत्रै सुयि रायो दधामि मंदेम शर्तहिमा: सुवीरा: ॥ १२ भूंमुंवौ, डद्गिरसां त्वा देवानाए व्रर्तेनदधे, डग्रैष्टरा देवस्य व्रतेनांदृधा, ईन्द्रस्य त्वा मुरुत्वतो व्रतेनोदधे. मनोष्टा ग्रमण्यो व्तैनादघे।। १३ आछेदि त्वा छेन्दो दधे चौर्मद्ोसि भूमिर्मनां। १४ अग्रा आंयूश्षि पवसे, डरभिशीषिर, से पवस्व ।१॥ १५ यो वाजिब्मेः पवमाना प्रिया तर्नुस्तामाबह, या वाजिश्रमेंः पावर्को प्रिर्या नुर्नूस्तोमावड, यां वाजिन्नम्ेः शुचिः प्रिया त्नुस्तांमावह। १६ येदकन्दः प्रथमे जायमान उद्यन्त्सुमुद्रादुत वा पुरीषात्। इ्येनां ते पक्षा हुरिणोत बाहूं उपस्तुत्यं जैनिम तत् ते अर्वन् ॥ १७ ओजसे बैलाय त्वौद्यछे वृष्णे शुष्माय, सपत्नर्तूरसि वृत्रतृः॥ १८ प्राचीमनु प्रदिशं प्रैदि विद्वानभैरभे पुरौ अभिर्भवेह। विश्वा आशा दींद्यद्विभाहयरज नो धेहि द्विपंदे चंतुष्पदे।। १९

[२] मै. १,६,७; २,८,१२। त. ४,२,८,१; ३,५,११,१; १,८,१६,१; ४,६,५,५; ४,४,११। काठ. ७,१३-१४; ४०,७: ३९,१ । कषि. ६,३-४; ७,२ । वा. ११,८३; २९,१२; १७,६६; ३४, १५; १७,७९,८९-९१; १०,२७; २०,२; ३४,५३,५७; १३,२५; १४,६,१५,६६,२७; १५,५७। काण्व. १२, ८४; ३१,२४: १८,६६,७९; ३३,९; १९,३-५; ११,३७; २१,९३; ३३,४१.४५; १४,२६; १५,५,१६,३१; १६,७९ । तै. ब्रा. १,१,७,१-३। मा. श्री. १,५,४-५।[यदकन्दः प्रथमं०।ऋ. १,१६३,१। इडा (ळा) यास्त्वा पडे०। ऋ. ३,२९,४। रामुद्रादूर्मि० ... आततान (आविवेश)। ऋ. ४,५८, १ -३। निषसाद् धृत०| ऋ. १,२५,१० । उत नोऽहिर्बुध्न्य: । ऋ. ६,५०,१४ । प्र नूनं ब्रह्मण० । ऋ. १,४०,५ ]

Page 51

काण्डं १, प्रपा० ६, अनु० २ ] आधानम्। [५६]

अभ्यस्थाश विश्वाः पृतुना अरातीस्तदुभिरह तंदु सौम आह। बृहस्पतिः सवितेन्द्रस्तदाह पूर्षा ना आधात सुकृर्तस्य लोके।। २० सुवः ३स्वर, ज्विरसां त्वां देवानाए वतेनादधे, डरमेष्ट देर्वस्य व्रतैनादधा, ईन्द्रस्य त्वा मरुत्वतो व्तेनादुधे, मनोष्टा ग्रमण्यो व्रतैनादिधे।। २१ आछेदि त्वा छन्दो दधे धौर्मद्वासि भूमिर्भुनां। तस्यास्ते देव्यदित उपस्थेऽआ्रादेमभिमल्नपत्यारयादिधे। २२ यंत ते शुक्र शुक्रै ज्यौतिः शुक धामाजसर तैन त्वादधे।। २३ इंडायास्त्वा पदे वर्षे नोभा पृथिव्या अधि। जोतवेदो निधीमहमे हव्याय वौढवे।। २४. सम्राट् च स्वराट चाये ये ते तश्न्वो तम्यां मा ऊर्जए यछ, विरांटू च प्रभूंश्रमि यें ते तशन्वौ तभ्यां मा ऊर्जर यछ, विभूश्र परिभूश्रांमे ये ते तश्न्वौ तभ्यां मा ऊर्ज यछ ॥२५ समुद्रादूमिमेंधुमं उंदारदुपा रशुंना सममृतत्वमानद्। घृर्तस्य नाम गुंह्य १ यदस्ति जिह्वां दे्वानामभृंतस्य नाभिः। २६ वर्य नाम प्रब्रवामा घुर्तस्यास्मिन् यज्ञे धारयामा नमोभिः। उप बम्मी शृणवञ्शस्यमानं चतुःशृङ्गोऽवमीद्ौर एतंत्।। २७ चत्वारि शृंक्का तरयो अस्य पादा द्वे शीष सर्प हस्तासो अस्य। त्रेधी बद्धो वृषभो रेरवीति महों देवौ मेत्य अततान।। २८ ये अभरैयः संमनसा औषधीषु वनस्पतिषु प्रविष्ठाः। ते विरजमभिसं श्यन्तु सर्वा ऊर्ज नो घेहि द्विपंदे चंतुष्पदे।। २९ सप ते अभे समिंधः सप जिह्वा: सपं ऋषयः सप धाम प्रि्याणि। सपं ऋत्विजः सपरधा त्वा यजन्ति सप होत्रा ऋतुर्था नु विद्वान् तसर्स यौनीरपृणस्व घृर्तेन स्वाहा ॥ ३० ये अभयो दिवों ये पृथिव्या: सेमागछन्तीषमूर्जे ₹ वसाना:। ते अस्मा अर्प्रये द्रविणं दन्वेष्टाः प्रीता आहुतिभाजो भूत्वा यथालोक पुनर्रस्तं परेत स्वाहा। निषसाद धुतवतो वरुण: प३स्त्यास्वो। सांम्राज्याय सुकंतुः॥ ३१- ३२

Page 52

[५२ ] मैत्रायणी-संदितायाम् [काण्डं १, प्रपा० ६, अनु० १-३

उते नो हिर्नुम्यः शृणोत्वज एकपात् पृथिवीं सुमुद्रः । स्तुता मन्त्रा: कविशस्ता अवन्तु न एना राजन् हरविषा मादयस्व ।। ३३ प्रं नूनै ब्रेझ्युणस्पतिमेन्त्र वदत्युक्थ्यम्। यंस्मिभिन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा देवा ओका१सि चकरिरे।। ३४ घर्म: शिर, स्तंदुर्यमत्रिः सैप्रियः पशुभिर्भव, पुरीषमसि, यछा तोकाय तनयाय श५ यौर, को ज्यौति, स्वंदुर्यमत्निः सैप्रियः पशुभिर्भव, पुरीषमसि, यछा तोकीय तनयाय शेए यौ,-वातः प्राण, स्तदुर्यमत्रिः सैप्रियः पशुभिर्भव, पुरीषमसि, यछा तोकाय तनयाय शे योः ॥ अविषे नः पितु पंच । ३५-३६ कल्पेतां द्यावापृथिवीं कल्पन्तामोपा औषधयः । कल्पन्तामग्रयः पृथड् मेम ज्यैष्ठयाय सव्रताः॥ ३७ ये अप्रयः समनसा औषधीषु वनस्पतिषु प्रविष्ठाः । तै विराजमभिस श्यन्तु संर्वा ऊर्ज नो धत्त द्विपदे चतुष्पदे ।। २ ।। ३८ प्रजापुतिवी इदमंग्र आसीत्, त९ वीरुधोऽम्यरोह, तसुर्श्यों वो एतां यदौषधय, स्तो अति- तिष्टिंधिपन्नतिष्टिघं नाशक्रोत्, सोऽशोचत्, सोऽतप्यत, ततोऽगिरसृज्यत, तमगि सरष्ट< वीरुधां तैजोऽगछत्, तो अशुष्यं, न तंतः पुराशुष्यन्, सप्रजपतिरमिमोधत्ते,-मां एवा सुहा, इंति तो असहत, तत् साढये वोवैष आधीयते, तद्यंथादो वसन्ताशिशि३ेऽभनिवीरुंधः सहत एवं सपत्नं भ्रतृव्यमवर्ति९ सहते ये एवंए विद्वानपनिमाधत्त, एतावद्वा अस्या अनभिमृतए यवद्वैदि: परिगृहीता, तामु्द्धत्यापं उपसंज्याभिमांधत्तें, यर्ज्ञियामेवैनां मेंध्यां कृत्वांधत्ते, डप्रैवी इय९ सृष्टोदविभेद, ति मा धक्ष्यतीति, यंदुर्प उपसृंज्याभिमाध३त्तेऽस्या अनतिदा- हायै,पो वै प्रजापतेः सर्वता तर्नूयैदापः, सर्वैत एनं प्रजाः सर्वतः पर्शवोऽभि पुण्येन भवन्ति ये एवं विद्वानप उपसृज्याग्निमाधत्तें, यावद्वै वुराहस्यु चपालं तोवतीयमंग्र आसीद्, यद्वराह- विहतमुपास्याननिमाधत्त इममेव तंन्रोपाराड, स्यो एनं मोत्रायामध्यधित्ते, तस्मादेषो वराहाय विम्रदत, एषं ३ह्यस्या मोत्रां विभर्ति, देवपाणयो वैं नामांसुरा आस९, स्तै देवगवीरेपा- जथ, स्ता अन्वगछर, स्ता अभ्याज, स्तोसा पयोऽहीयत, तेनुवन, यद्वो आसा वर्मभत्तदहास्तैति, तद्वराहों भूत्वासरेभ्योऽधि देवानागछत, तस्माद्वराह गावोऽनुधावन्ति स्वै [ ३ ] काठ. ८,२ । कपि. ६,७।

Page 53

काण्डं १, प्रपा० ६, अनु० ३-४ ] आधानम्। [५ ] पयो जानाना,सवद्यावत प्रियमेव पशूनौ द्विपदां चतुष्पदां पयस्तवत्प्रियः पशनौ द्विपदां चतुष्पदां भवति ये एवं ए विर्द्वान वुराहेविहतमुर्पास्यामिमाधत्त, एतद्वा अस्यो अनभिमृत९ यद्वल्मींको, यद्वल्मीकवपामुपकीर्या ननिमाध३ त्तेऽस्या एवैनमनभिमुरतैऽध्योधन्ते, रंसो वो ए३षोऽस्यो उदैषद- दवल्मीको, यद्वल्मीकवपामुपकीर्यामनिमाध३्तेडस्यो एवैंनए रसैडध्योधत्ता, ऊग्वी ए३षोडस्या प्रजापुतेवी एषं F93 स्तनो थद्वल्मींको, यंद्वल्मीकवपामुपकीर्याभनिमाधते प्रजापतिरेवास्मै स्तेनर्मपिदधात्य, नाद्यमस्मा अवुरुन्धे, डक्षुध्यताए स्वानां पुरःस्थाता भवति ये एवं वेदै, तावद्वां अर्मुष्या इहं यज्ञिय यंदूषा, यंदूषानुपकीर्याभिमाध ३त्तेऽमुष्या एवैन युजियेडध्याधत्ते, रेतो दधते, न वा अनषरिह: पशंवो यदूषानुपकीर्याभिमाधते रेत एवैतद्धाति, पशनी पुष्टयै प्रंजात्या, एष वो अभि्वेश्वानरौ यदुसा आदित्या, से यदिहांसीत्तस्यैतन्ब्रस्म येत्सिकता, यंत्सिकता उपकीर्या-

शैर्कराभिरं २हद्, भ्रिमाधत्तै स्व एवैन९ योनौ स्वें भस्मबाधत्ते, शिथिरां वो डयमंग्र आमीत्, तौ प्रजोपुति: ये शंर्करा उपकीर्यामनिमाधन्त, इर्मामेव तंद् हशदति धृत्यै, तंद्यंथेमौ प्रजापुतिः शर्कराभिरंदहदेवमस्मिन् पशवो दरहन्ते ये एवंए विद्वान्शर्करा उपकीर्यान्निमाधत्ते, ईन्द्रो वै वृत्राय वंज्ं प्रादरत, तस्थ या विप्रुषा औसरस्ताः शर्करा अभवन, ये शर्करा उपकीर्या- भिमाधत्ते वज्जमेव सपत्ाय भ्रतृव्याय प्रहरति, ये द्विष्यात्ते तर्हि मनसा ध्यायेद्, वज्मेवास्मै प्रद्रति, स्तृणुत एवं, पुरीषीं, ति वै गृहमधिनमाहु:, पुरीषस्य खेलु वो एतंनिरुपर यंदाखुकिरि, पैदाखुकिरिंमुपकीर्यानिमाधत्ते पुरीषी गुहमेधीं भवति॥ ३ ॥ ३९ अभ्नि वै देवा विभाजं नशक्नुवन्, यत्प्रांञ्चमहरन्त्सर्वः पुरोऽभवद्, यंत्प्रत्यंश्चमहरन्त्सर्वः पश्चाभवत्, तमश्वेन पूर्ववाहौदवह एस्तदेश्वस्य पूर्ववाहः पूर्ववाट् त्वम, ग्रैवै विभक्त्या अंश्वोऽनयाधेये

दैदाति विभक्तयै, दीयते, डविभक्तो वा एतस्याप्निरनाहितो यौऽश्वमग्न्याधेये ने ददात्यं,थ यौऽश्वमग्न्याधेये विभाज्यैवैनमाधन्ते, स्तमपुरोगवा वै देवा असुरानम्यजयनने, बै खल वै स्तोमो यदश्वो, यदेश्वं पुरस्तान्यन्त्यभिजित्या, अभिजित्यैवैनमांधत्ते, प्रजापुतेवें चक्षुर- श्वयत्, तस्य यः श्वयंथा आसीत् सौऽश्ोऽभवद्, यदश्वं पुरस्तान्यन्ति येजमानायैव चक्षुर्दधाति, ने पराङवसृज्यो, यत् पराश्मवसुजैद्यजमानं चक्षुर्जह्याद, नधः स्याद, प्रत्यवगृंद्याधेयो, [४ ] तै. ब्रा. १,१,५। काठ, ८,५ । कपि ७,१-२।

Page 54

[५४] मैत्रायणी-संदितायाम् [ काण्डं १, प्रपा० ६, अनु० ४-५ येजमानायैव चक्षुः प्रत्थवाग्रही, ने पद आषेयो, वास्तव्युं कुर्याद्रुद्वोऽस्य पर्शुंनुभिमानुक: स्यात्, पार्श्वत इतों वेतों वार्धेयो, न वास्तव्यं करों,-त्यघातुकोऽस्य पशुपतिः पशून्भवति, गायत्रीं १ वै देवा यज्ञमछ प्राहिण्वन्, तसा रिक्तागछत्तस्या अ्भिस्तेज: प्रायछ३त्, सोजजो डभवदू, यंदुजमग्न्याधेंये ददाति तेज एवावरुन्धे, डम्रींधे दैयो, मुर्खेनैव यज्ञमुख ९ संमर्धयति, धेनुं चानद्ृाहं च ददाति, यज्ञमुख९रवा अर्मी, धज्ञ- तत्सर्व९ वंयोडवरुन्द्ू, एतंह्वैं संर्व१ वयो यद्वेनुानद्वा९,श्वेतौं वै यज्ञस्यु माता च पिता च यद्धेनुंश्ानद्दा९, श्रांज्यं च पंयश्च धेन्वाः पुरोडाशश्र चरुश्वानडह, स्तंदाहुः, कामदुधा५ वा एषौऽवरुन्द्वे योऽग्न्याघेये धेनु चानद्वहं च ददातीति, तद्येषां पशूनां भूंयिष्ठ पुष्टिं कामयेत तेषां दित्यौहीं१ वयसो दद्या- सोमक्रंयणी, दित्यवाहं च सुष्करें, तन्मिथुनै पुशूनो पुंष्टयै प्रंजात्यै, वाग्वै सोमक्यणी, दित्यौह्ीं९ वयसः यद्दित्यौहीं१ वयुसो दंदाति वाचमेवावरुन्धे, चारु वदति ये एवंए बैदो,- पबर्हण २ संर्वसूत्रं दैयं, छन्दसा५ वो एतंनिनिरूप यदुपबर्द्ण९ सर्वसूत्र ९, यंदुपबरईण ए सर्वसूत्रं देदाति छेन्दा:स्येवावरुन्द्े, पशवो वैं छन्दाएसि, परशूनेवावरुन्द्े, डमेध्य आहर्नस्याजजायते, पुरुषक्षीरें धयति, हिरण्यं ददात्यात्मांनुमेव तैन पुनीते, शर्तमानं डयज्ञियौ वै पुरुषो-

भवति, शर्तायुवै पुरुषः शतवीर्या, आयुरेव वीर्यमामोति, पूर्वयोर्हविषोद्व त्रिशन्माने देये, उत्तरस्मि श्रत्वारी १शन्मानं, वैं तोवन्पुरुषो यावदुभि नाधत्ते, तंदेनमुंदग्रहीत्, तैन से उत्तर५ वंसीया श्रैयान्भव,-त्यंजातो से वैं तर्ह्येव जायते यरहभिमाधतते, द्धीयातां, ते अध्वर्यवे दैये, क्षौंमे वसाना अर्भिमा- उल्वस्य वो एतंनिनिरुप यंत् क्षौम, मुल्बमेवापलुम्पेते, हिर ण्य ₹ सुर्व्णमुर्पास्याभिराषैयो, हिरण्य५ वो अ्ग्रैस्तेजः, संतेजसमेवैनमाधत्ते, तंब निरस्तवैं, यथानुहितं निरंस्येदे वे तर्द्यतिर्ेदनुध्या्ीं कषुकः स्ा, ैनिरस्त अननुध्यारग्यक्षोधुको भवति ॥४॥ ४० यो वो अस्याय मुनुश्ोऽरभिरेतमुपासीतो, लमत्येतमु, पांसीनः प्रजा विन्दत, एतमुप- सीनं पशवा उपतिष्ठन्ते, यंदेतंमभागधेर्यमुत्साद्येत तस्मा आंवृश्चेता, ऽनुध्यायी क्षोघुकः स्यात, तद्ये वनस्पतय आरण्यां आशदयं ेलं्िं र््यन्ते तस्ु पणीभ्यायवमयश्पप वीहिमयश संगद्योपास्याधेय, स्तंदेनं द्वय भागधैयमभ्युत्सादुर्यामकर्य्राम्य चारण्य च, तैन तस्मै नावृश्रतै, .. - डननुध्या्र्यक्षोधुको भवति, यंवो वैं पूर्व ऋतुमुखें पच्यत, इतः खलु वो एतं प्रोश्चमद्धशन्ति, [५ ]कि. ई, ९। तै. मा. १,१,५, १,१,३।

Page 55

काण्डं १, प्रषा० ६, अनु० ५-६] आधानम्।

तस्माद्यवमयः पश्चौपास्यो त्रीहिमयः पुर, स्वधस्येतर्सेदयवमयमे ् श्चोपायेद्रीहिमय पुरः, प्रजापतेवी एतौ स्तनौ, यज्ञमस्य देवा उपजवन्ति वर्ष मुनुष्या, अन्नाद्मस्मा अवुरुन्द्वे, Sक्षुध्यता९ स्वानां पुरः स्थाता भवति ये एवए वैदै, तंद्ध स्म वो आह केशी सात्यकामिः कोशैनं दा्भ्यम, बद जनताया एवंमिव वर्यमेतस्मा अग्न्यार्धैयेऽन्र्मवारुध्म यथैषोडन्मत्ति, तैदाहुः, सर्व९ वावैतस्येदमन्न९, यंजमानं ३त्वे्वस्यैतदारसन्नपिदधाति, तंदेव५ वैदितोने ३त्वेव कर्तवा इति, त्रिवी इदै प्रजापतिः सत्य १ व्याहरत्॥ भृशैवः स्वः॥ ईतीद५ वोवे भूरिद भुंवोऽद: ३स्व, स्वदयौ ब्राह्मण आङ्गिरसः स्यात् तस्यादध्याद्, भूंयुवोडङ्गिरसां त्वा देवाना५ वरर्तनादषा, इंति पुर्श्चा, भ्ुव्ः ३स्वरि, ति पुरौ, द्विःपुश्रा द्विं: पुर,-सतैद् द्वे्ा यज्ञ: सत्ये प्रत्यष्ठाद् द्वेधा युज्ञपुतिर, थ यौ ब्राह्मणों वैश्वानरः स्यात् तस्यादघ्याद्, भूभुवो, डन्रेष्टा देवस्य वतैनांदुषा, इंति पश्चा, धुव ३स्वरि, ति पुरौ, द्वि: पर्श्चा द्वि: पुर, स्तंद् द्वेधां यज्ञः सत्ये प्रत्यष्ठाद् द्वेषा यज्ञपुतिर, थ राजइन्यस्यादध्याद्, भूरगुवा, ईन्द्रस्य त्वा मुरु- त्वतो वतैनादधा, इति पश्चा, भ्रुंव ३स्वरि, ति पुरो, द्वि: पर्श्चा द्वि: पुरस्तद्, द्वेधा यज्ञ: सत्ये प्रत्यंष्ठाद् द्वेधा यज्ञपतिरै, न्द्रो वै राजन्यो देवतया मारुती विद्वि,शो खंलु वै र- जन्यो भद्रो पवति, विशमस्मा अवरुन्धें, थ वैश्यस्यदध्याद, भूंधरैवो, मनोष्टा ग्राम- ्यो व्रतैनादिधा, इति पश्चा, भैवः ३स्वरि,ति पुरौ, द्विः पश्चो द्वि: पुरस्तद्, द्वेधा यज्ञ: सत्ये प्रत्यष्ठाद् द्वेधा यज्ञपुति, ग्रीमणीथ्येन खलु वैं वैश्यो भद्रो भवति, ग्रामणीथ्यमस्मा अंवरुन्धे, डर्भि वे सरष्टे उल्वमपलुम्पं नाशक्रोत, म्पद्, यदापेयपावमानीभिरांश्त्थी: सर्मिध आदधारत्युल्वमेवास्यापलुम्पति, पुरनात्येन५, यथा शिंशुं मार्तो रैद्धि वत्सख्वा गौरेवमेनरटेथ, मैवै सर्थ्टस्य तेजा उददीप्यत, तंदश्वत्थ प्राविशद्, येदाश्वत्थीः सरमिध आर्दधाति तेज एवावरुन्धे, से प्रजपतिरविभेन्, मा९ वोवाय५ हिशसिष्यतीति, डग्निवैं' सुष्टों विविबार्भवन्नतिष्ठदसमिध्यमानः, त५ शम्या समैन्धव, तमशमयुत्, तै शर्म्याः शुमीत्व५, यै शुमीमंयी: सर्मिध आदधाति समेनमिन्धे, यंजमानाय भवृति शै परशुभ्यो, देवा यत्रौर्जए व्यभजन्त तंत उदुम्वरा उदतिष्ठद्, शमंयत्येवं, यंदौंदुम्बरी९ ४ १ विप्नियो वा एषं पशुभिराधीयत, एषं हि रुद्रौ यंदुर्गिस्तंद्, वाचयेद्, धर्मेः शिरस्त,- दु्यमभि: सैप्रियः पशचुभिर्भव, पुरीषमसीति, तदेन९ सैप्रियं पशुभिः पुरीषिणमक, यैते [ ६ ] तै. ब्रा. १,१,७।

Page 56

[4६] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० ६, अनु० ६-७ शुक्र शुक ज्यौतिस्तैन रुचा रुचमशीथा, इति रंचमेत्रैनमजीगमदे,पवां अभनिवैश्वानरो यंदुसा आदित्यौ, यंदुत्तरतों हैरेदेषोऽतः स्याद,यमितो जीवन्तमेवैनं प्रदहेत्, संदक्षिणत एवं हा- ३यः, से यदा समयाध्व गछेदथ यजमानो वैरं दद्यात्, तैद्विराजं मध्यतो Sधित, विराडेवा- स्याश्रीन्विदधते, पशंवो वै विराट् पशून्वो एतन्मध्यतोऽधित, डसृष्टो वो अर्भ्निरांसीदे, थु प्रजापतिः प्रजा असृजत, तो अन्धें तमुसीमॉल्लोकाननुव्यनश्यन्, त्सोऽशोचत, सोऽतप्यत, ततोऽगनिर सृज्यत, तमश्नि९ सर्ष्टमधौऽन्यदधात, त५ यो अस्मिल्लोक आंसरस्ता अभिसम- वर्तन्त, तै कुल्फदुभमुदगृद्नात्, तश्या उत्तरस्मिलोक आसरस्ता अभिसमवर्तन्त, तै जानु- दुरम तै नाभिदुमै तमसदुर्नें त कर्णदुभमुंदगृह्गात, तं५ या उत्तरस्मिंल्लोक आस:स्ता अभिसमा- वर्तन्त, तै कर्णदमन नात्युद्गंद्यो, यत्कर्णदुर्न्नमत्युद्गहवीर्याद्, यजमानो वर्षिष्ठः पशना, यजु- मानमुर्परिष्टादुभनिरभ्यवदहेद, तंदाङुः, कर्थमद्यैत ब्रेह्मणाहितं प्रच्यावयेयुः, शिथिरं ५ वांवैन- मेतदकः, परैन वपतीति, तमनिधायैवाथ जानुदुममुद्गह्वीयाद,-थ नाभिदु्न्नमथासदुभै तरद्यथैद प्रजापतिः प्रजा एभ्यों लोकभ्योऽभिसर्मावर्तन्तैवमेव यंजमानं पशव एभ्यों लोकॅभ्योऽभि- सर्मावर्तन्ते ये एवं विद्वानभनिमाध३ते, डरभ्निना वै देवतुया विष्णुना यज्ञेन देवा असुरान् प्रब्लीय वज्रेणान्ववासृजन्, यः सपल्नवान् भ्रतृव्यवान्वा स्यार्त्तस्य रथचकक त्रिरतुपरिवर्तयेयुस्त- द्, यंथैव देवा अंसुरानमनिना देवतया विष्णुना यज्ञैन प्रब्लीय वज्रेणान्ववासृजन्नेवमेव यज़मानः सपत्नं भ्रांतुव्यमम्निंना देवतया विष्णुना यज्ञैन प्रब्लीय वज्रेणान्ववसृजति ये एवंए विद्वानि- माधतें ॥६॥ ४२ एषं वै प्रजापती रूपेण यत् पूरणी रखंग्, यंत् पूणी९ सुंचं जुहौति प्रजापतिमेवासोति, सुर्प्षे ते अग्ने समिंधः सप जिह्वां, इत्येतावुतीवी अभ्ैस्तन्वः षोढो सप सप्, यौ वो अस्यैता अग्रि- मादधानो वितर्षयुति वि ह तृष्यति, तो एवास्य तर्पयति, शमीमयीस्तिस्त्रः सर्मिधा आदधाति घृतान्वक्ता घृतस्तोम्यांभिः, समेनमिन्धे, शमयत्येवं, से शश्यजमानाय भवुति शै पशुभ्यो- ये वो एषुं त्रिषु लोकेष्वपयस्तै समागछन्त्य,स्ये द्रेविणमांददामहा, अंति नोऽक्रमीद्, हव्यवाड् सुवतीति, तजुडुयात्।। ४३ ये अग्नयो दिवों ये पृथिव्योः सुमार्गछन्तीषमूर्ज९ वसानाः। तै अस्मा अपरये द्रेविणं दु्र्वेष्टोः प्रीता आहुतिभाजो भूत्वा यथालोक पुनरस्तं परेत ॥४४ [ ७] मै. १,६,२ । तै. ब्रा. १,१,८ । वा. १७,७९, ३४, १५ । काण्व. १८,७९; ३३,९।

Page 57

काण्डं १, प्रपा०६, अनु० ७-८] आधानम्। [५७]

स्वंहिति तेदिममेन द्रेविणवन्तं कृत्वेष्टा: प्रीता आहुतिभाजो भूत्वा यथालोके पुनरस्तं परा- यन्ति, तंद्वाचयेद्, धर्मः शिर, स्तेदुर्येमुत्निः सैप्रियः पर्शुभिर्भव, पुरीषमसीति, तंदेन सैप्रियं पशुभि: पुरीर्षिणमक,-यैत्ते शुक शुक ज्यौतिः शुक धामांजसर तैन त्वादधा, इति संतेज- समेवैनमोधत्ते॥। ४५ इंडायास्त्वा पदे वये नाभा पृथिव्या अधि। जातवेदो निधीमह्यग्ने हव्यीय वौढवे ।! ४६ इति हव्यवाहमेवैनमक,रमैवें सुष्टस्य पशवोऽकष्या अवक्शाय प्रोपतन्, तसे प्रजापतिर्वारवन्ती- यमसृजत, तानवारयतै, तैर्हि खलु वो एष सज्यते यर्ह्याधीयते, तद्थैतस्मात्सष्टात्पशयः प्रपतन्नेवममदहितात्पशवः प्रपतन्त्ये, ैहि रुद्रौ यदुर्मनि, व् एवंविद्वान्वन्तीयं गायते पर्शुनेव वारयते, वारवन्तीय वै सुष्ट्रा प्रजापुतिय कोममंकामयत तमार्धोत, तमेव कोममृन्नोति यंजमानो ये कामं कामयमानोडन्रिमाधतते ये एवंY विद्वान्वारवन्तीयं गायुते, डभनिने कर्व्याद्विश्रदाव्यु इमालोकानदहव, तै प्रजापतिर्वारवन्तीयं गायमानो वरणै विभ्रत् प्रत्यैत, तमशमयद्, यदेवास्य ऋव्याद्यिद्विश्वदाशव्यं तञ्शमयति ये एवं विद्वान वारवन्तीयं गौयते, तस्माद्वरणों यज्ञावचर: स्या, नेल्वेनेन जुहुयाद्, यद्वा इदए संद्द्द्रत यद्भ्वद्यन्द्विष्यद्यदिमें अन्तरा द्यावापृथिवीं तद्वामदेव्यें तंदेववरुन्द्े ये एव विद्वान् वामदेव्य गायुते, ब्रह्मणो वा एष रसो यद्यज्ञायज्ञिय९, यंद्यज्ञायाज्ञैयं गौयुते ब्रह्मण्येव रेसं दधाति ॥ ७॥ ४७ अभि९ वैं सुष्टै प्रजापतिः पवमानेनाग्रा उपाधमद्, यत पवमानाय नि्वपत्युपैवैन तद्धमति, यत् पावकायु पुनत्येन९, यञ् शुचये यंदेवास्यापूतं तदेतेन पुनाति, यत् पंवमानाय निवैपति, पशवो वैं पवमान: पर्शूनेवावरुन्धे, यंत पावकाया,- S वै पावर्क, मनमेवावरुन्धे, यञ् शुंचये, पूर्त एवास्मिन रुचं दधाति, ये कामयेता,-डपतरे पापीयान्त्स्यादिति, तस्यैकमेक। हवी १षि निर्वपेत, तंदेनमपाग्रहीत, तैन सोऽपतरे पोपीयान् भवत्य, थ यै कामयेत, ने वसी- यान्त्स्योनर पोपीयानिति, तस्य सर्वाणि साकहवीषि निर्वपेत्, तदेन९सएरुणद्धि, तैन सं ने वैसीयान पोपीयान् भवत्य,थ यै कामयेतो, त्तरं वसीयाञ्श्रैयान् त्स्यादिति, तस्या- अये पवमानाय निरुप्याथ पावकाय च शुंचये चौत्तरे हविषी समानबर्हिषि निर्वपेत्, तंदेनमुदग्रहीत, तैन से उत्तरए वैसीयाञ् श्रैयान् भवत्य, थ र यस्य त्रिष्ठुभ वानष्टुभो वा जगती वा सश्या३ज्ये स्योतामंति गायत्रे कमि,दुवीक छन्दोभ्यौडवपद्येत, तद्यस्पैत्सेद्ायत्र्या एवं तैस्य सश्याज्ये [इडा (ळा) यासत्वा। ऋ० ३,२९,४] [८ ] तै. ब्रा. १,१,६। मै० ८

Page 58

[] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० ६, अनु० ८-९ कुर्याद्, गायत्रो३ ह्यग्निंर्गायत्रेछन्दाः, स्वं एवैन९ यौनौ स्वे छन्दसि प्रतिष्ठापयत्या,आ्ावै- ष्णवमैकादशकपालं निर्वपे, दुभिवै सर्वा देवता विष्णुर्यज्ञो, देवताश्चैव यजै चालब्ध, वि- ष्णावे शिपिविष्टाय त्र्युद्धौ घुते चरुँ निर्वपेद, यद्विष्णुवे, विष्णुवै यज्ञो, यज्ञमेवालब्ध, यै शि- पिविष्टै, परशवो वैं शिपिविष्टै, पशूनेववरुन्द्े, यंत् त्र्युद्धौ, त्रयो वो इमें लोको, मानेव लोकानामोति, यद् घृतै, तैजो वै घुतै, तैज एवांवरुन्ध, आदित्यै घुते चर्रुं निर्वपेत् पशु- कामो, धेन्वा वै घृतै पयोनडरंहस्तण्डुला,स्तन्मिथुनैं पुशनी पुष्ट्यै प्रजात्या, अग्नीषोमीयं पुरोडाशं द्वितीयमनुनिर्वपेत, तद्धरयो हव्यमुपागां, भो अस्यान्य ईशे, येर्हि वो एत पुरा ब्राह्म- णां निरवप रस्तहेषां ने कश्वनैश, नं हिं वो एतमिदोनी निर्वपन्त्यं, थैषा सर्व ईशे, यदागे- ये, स्तैजो वा अ्निं, स्तेज एवावरुन्द्े, येत्सौम्यः, सौमो वै शुक्रों ब्रह्मवर्चसै, ब्रह्मवर्चसे बरह्मवर्चसमेवावरुन्द्े, त३्दोऽसा आदित्यौ घुते चरुस्ते ब्रह्मणे परिहरेयु, स्तै चत्वारः प्रोश्षीयु, स्तैभ्यः समानों वरो दैय, तुवी इदम्रे मिथुनमौदतै, का च, द्वौ च द्वै च, त्रयश्च तिसत्रक्ष, चत्वारश्व चतस्त्रश्च, तन्मिथुनै पुशुनौ पुंष्यै प्रजात्यै ।।८।। ४८ फल्गुनीपूर्णमासे ब्राह्मणस्यादुध्यात्, फल्गुनीपूर्णमासों वो कतुनी मुख, मतनिर्देवतानां, ब्राह्मणों मुनुष्याणां, ग्रीष्में राज३न्यस्यादध्याद्, ग्रीष्में वो ईन्द्रो वुत्रमहन्, वुत्रै खेलु वै राज३- न्यो बुभूषन् जिघाश्सति, शरदि वैश्यस्यादध्या, दन्र वै शर, दल्ेन वैश्यो भद्रों भवत्य, श्द्यमस्मा अवरुनदे, यैद्यन्यस्मित्नुता आदधीत येदि वो अस्मै से एक ऋतु: शिर्व: स्य- थास्मा इतरेंऽशिवा दुर्योणां भवेयु, स्वधस्यैत्से फल्गुनीपूर्णमारस एवं वस्योदध्यात्, तदस्मै सर्व ऋतवः शिवा भवन्ति, सर्व एनमृतवो जिन्वन्ति, सश्वत्सरस्य वा एतंद्रा३स्ययेत्

इयहै वा पुरैकाहे वाधेय, स्तद् द्वितीयस्य ऋतोरभिगह्ञाति, नैन८ सश्वत्सरस्यासन्नेपिदधाति, तर्द्ंद् द्वितीयस्य ऋतोरभिगुह्वांति द्वितीयमेव सपत्नस्य भ्रतृव्यस्येन्द्रिय पर्शुन क्षेत्र वृञ्जान एति, कृंत्तिकासु ब्राह्मणस्यादध्या, दाय्रेयी: कृत्तिका, आग्ेयो ब्राह्मणः, स्व एवैन यौनौ स्वेऽहन- धत्ते, प्रजापृतवी एतन्शिरो येत् कृत्तिका, अभिरास्य९, शीष्णीन्मद्यते, उनाममा अवरुनधे सप् कृसिका:, स्प शीर्षन् प्राणाः, प्राणानस्मिन् दधाति, रोहिण्या पशुकामस्यांद्ध्याव, सोमस्य वो एतभक्षत्र५ यंद्रोहिणी, सौमो रेतोधा, रॅ्तोऽस्मिन् दघात्यू,- [ ९ ] काठ. ८,१। कपि. ६,६। तै. ब्रा. १,१,२। मा, श्री. १,५,१।

Page 59

काण्डं १, प्रपा० ६, अनु० ९-१० ] आधानम्। [५९ ]

आसीत, तस्यां देवां रोहिण्या वीरुधोऽरोहय,स्वदंथेमो अस्या वीरुंधो रूढा एवंमस्मिन् पर्शवो रोहन्ति ये एवं विद्वान् रोहिण्यामुन्निमाधत्ते, रोहिण्या५ स्वृर्गकामस्यादध्याद्, रोहिण्या १ वै देवा: स्वरायन्, त्स्वरेवैति, कालकाञ्जा वो असुरा इष्टका आचिन्वत, दिवमा- रोक्ष्यामा, इति तोनिन्द्रो ब्राह्मणौ त्रुवाण उपैत्, सं एरतामिंष्टकार्मप्युपाधत्त, प्रथमां इव दिवमांकुमन्तो,-डथ से तामांबृहत्, तैडसुरा: पापीयाएसो भवन्तौऽपाभ्ररशन्त, या उुत्तरमा आस्तां तौ युमश्रा अभवताए, येऽशरे ते ऊर्णावाभयो, यौ तामिष्टकामांबृदृत् सो चित्रांभुवद्, यः सर्पत्नुवान् प्रतृव्यवान् वा स्यात् से चित्रायामभ्निमादधीत, वद्यथैतस्यामांवृढायामंसुराः पांपीया सो भवन्तोऽपभ्ररशन्तैवमस्य सपत्नो भ्रातृव्यः पापीयान्भवन्नपभ्ररशते य एवं १ विद्वा - श्रित्रायामभिमाधत्ते, येः का्मयेत, भग्यन्नाद: स्यामिति, से पूर्वासु फल्गुनीष्वभनिरमादवीत, भगस्य वा एतदहर्यत पूर्वाः फेल्गुनी, भग्युन्नादो सुवत्ये,-थु यः कामयेत, दांनकामा मे प्ररजा: स्युरिति, सं उत्तरासु फल्गुनीष्वभ्निमांदधीता,-डर्यम्णों वो एतदहयदुंत्तराः फलगुनी,- दीनमर्यमो, दोनकामा अस्मैं प्रजो भवन्ति, तासु राजशन्यस्यदध्याद्, दान३हेष प्रजानामु- पुजीवृति, दोनमर्यमा, दानकामा अस्मैं प्रजा भवन्ति, प्रजापुतेवी एतौ स्तनौ यत्पौर्णमासी चामावास्या च, यत्पौर्णमास्या वामावास्याया वात्निमाधत्ते प्रजापतिमेव प्रतं दुहे, देवा- ना वा एते सदोहविर्धाने यत्पौर्णमासी चामावास्या च, यत्पौर्णमास्या वामावास्याया वार्भिमाधत्त उभे पुण्याहैं उभे युज्ञिये ।। ९।। ४९ ने पुरी सूर्यस्योदेतोमन्थितवा, असुश्यों विदेवा आंधीयत, उद्यत्सु रश्मिषु मथ्य, स्वंत्स- देवः सेन्द्र उभयोरहो रूप आधीयते, चतुर्वि शत्यां प्रक्रमैष्वाधेय, अ्रतुर्विरशत्यक्षरा वै गाय- त्री, गायत्रमग्नेशछन्दरः, स्व एवैंन यौनौ स्वेछन्दुस्याधत्ते, तद्यस्येत्सेंदपरिमित एवं तस्याद- ध्यात्, क्षेष्णु वैं परिमित, मेपरिमितमेवास्मै जीवनमवरुन्द्े, डन्निवे सुष्टेः प्रजापुतेरध्युदक्रा- मुत्, से प्रजापतिरबिभे द्द एवांसा अभूदिर्दमहमिंति, तस्मिन्नुनिष्क्रम्याजुहो, देवर्हि खलु वा एष सृज्यते यर्द्याधीयते, तंदाहु, रम्ण एवानुद्रुत्याथाभिहोत्रे९ होतश्व्यमिति, तन्नैवै कंर्तवा, अयुतं तेत् कुण्ड्याग्रीयं तद्यज्ञस्य क्रियते यद्योनेः परमवरं कुर्याद, प्रजनिष्णुः स्या,-

[१० ] काठ. ८,३ । कपि. ६.८ । वा. ३, ९ । काण्व. ३,९-१०।

Page 60

[६० j मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० ६, अनु० १०-११ द्ूवी ष्येवं पूर्वाणि निर्रुष्याथु सायमभिहोत्रे जुहुयात्। अभ्िज्योतिज्योतिरमिः स्वाहा॥ इति तेत्साये ज्यौतिषा रैतो मध्यतौ दधाति॥ सूर्यो ज्यौतिज्योति: सूर्यः स्वाहा॥ इति प्रातस्तत्साये ज्यौतिषाए रतो मध्यतौ हिते। प्रातः प्रजनयामक, र्देवक्च वा असुराश्च संश्यत्ता आस, नथेन्द्रोडग्रिमोधत, तै देवा अविभयु, रदे एवासा अर्मभि गोपार्यमानोऽपिटोत्र गोपार्यमानो भविष्यति, ने ना उपै- व्यत्य, भिनो जेष्यन्तीति, तेऽनुवन, यंदेव त्वै किंच करवो यड्ना यजिना यद्विन्दासै तते- डभ्िहोत्रे कुमी, डथेहीति, से वा ऐत्, तस्माद्राजन्यस्याभिहोत्रमह्ोत३व्य५, ये३द्येवैंव किंच कुरोति यरद्धन्ति यजञिनाति यद्विन्दते यंदेन विश उपतिष्ठन्ते तंद्वाजन्यस्याभिद्दोत्र होतव्य, राजन्युस्याग्निहोत्रा३न् होतशव्या, मिति मीमा एसन्ते, यद्ुत्वो ने जुहुयाद्विं यज्ञ छिन्धा- ज्जीयेत वा प्रं वा मीयेत, पौर्णमासीममावाम्याY वा प्रति होत३व्य, मथो अग्न्युपुस्थान५ वा चयितश्व्य,स्तैनास्य दर्शपूर्णमासौं सैतुता अविछित्ौ भवतः ॥१०॥ ५०-५५ ये कामयेत, पशुरमान्त्स्यादिति, यौ बहुपुरष्टस्तस्यु गुद्ांदुभिमाहरेयु, पैथा वो एतंश सु- ज्यमानं पशवोऽन्वसृज्यन्तैव मेनमाहिर्यमाणं पशवोऽन्वाय, न्त्येर्ष हि रुद्रों यदुमि,रथ ये कामये- तो,-डनाद: स्यादिति, तस्य श्रंष्राद्दक्षिणाभिमाहरेयु, रेव वो अभीनामसादो, भर्करणं ्र- ट्टू, मन्राद्यमस्मा अवरुन्द्े, तदाहु, धैथा वृपलों निजः पुल्ककर्थ्रिकित्सेदेव९ से, इति से मंथ्य एवं, से श९ यजमानाय भवृति शे परशुभ्यो, यः सौमेनायक्ष्यमाणोऽभिमादघीत ने पुरी सश्वत्सराद्वीषि निर्वपेद्, रुट्वोऽस्य पर्शनभिमानुकः स्या, देवे वैं पर्शवो येद्वीहयअ् यवाश्च, तैषां चतुःशरावमोदन पक्त्वा ब्राह्मणैभ्यो जीवतण्डलमिनोपहरेत्, तद्याम्यो देवताम्यो- डन्रिमाधनते यत्ताभ्यो ने जुहुयात्ताम्या आवृश्चेता,-डनुध्यायी क्षौधुकः स्याद, ताभ्या आज्यस्य होतशव्यं, तेन ताभ्यो नावृश्चते, जननुष्यार्य्यक्षोधुको भवति, सश्वत्सरे हवी१षि निर्वपति, तंदस्य सश्वत्स्रांन्तर्हितो रुद्रः पशुन्र हिनस्ति, सश्वत्सरेमग्निहोत्रमदौषीत्, तत्तपोडविदुत्, से संर्वेण साक स्वरग लोक समारुक्षत्, त्रिवी इद९ विराड् व्युक्रमत गार्पत्यमाहवनीय सभ्यं, तद्विराजमाप, दन्५ वै विरा, डेन्न ववैतदापन्, मध्याधिदेवनें राजन्यस्य जुडुयाद्वारुण्य ऋचां, वरुणो वै देवाना९ रोजा, राज्यमस्मा अवरुन्द्े, हिरणयं निधाय जुहोत्य, भिम- त्येवं जुहोत्यायंतनवत्य, न्धोऽघ्वपैः स्याघदनायतने जुडुयाञ्, शतमस्मा अक्षान् प्रयछव,

[११ ] काठ. ८,७,१२ । कपि. ७,३-४ ।

Page 61

काण्डं १, प्रपा० ६, अनु० ११-१२ ] आधानम्। [६ ]

तार्न्विचिनुयाज्, शतायुर्वे पुरुष: शतवीर्या, आयुरेव वीर्यमामोति, गामस्य तदहः सभायां दिव्येयु, स्तंस्या: परूषषि न हिएस्यु, स्ताe सुभासद्द्रया उपहरेत्, तया यद्वद्वीयात तड्रास- जैभ्यो दैयं, तंत् सभ्यमन्नमवरुन्द्वे॥ ११ ॥ ५६ यस्या रात्र्याः प्रातरन्निमाधास्यमानः स्योत्ता रोत्रीं चतुःशरावमोदनै पक्त्वो ब्राह्मणैभ्यो जीव- तण्डुलमिवोपहरे, देदितिवै प्रजाकामौदुनमपचत्, सौजशष्टमाश्नात, तस्या धारता चार्यमो चाजा- येता९, सापरमपचत, सौज्शिष्टमाश्रात, तस्या मित्रेश्च वरुणश्चाजायेता९, सापरमपचत, सौन्शिष्टमाश्रात्, तंस्या अश्र भगश्राजायेताए, सापरमपचत्, सैक्षतों, जिष्टं मेऽश्नत्यो द्वौ द्वौ जाये ते, इतों नुन मे श्रैयः स्यादंत पुरस्तादश्रीयोमिति, सौ पुरस्तादशित्वोपाहरत, ता अन्तरेवं गर्भ: सेन्ता अवदता, मार्वमिद भविष्यावो यदादित्यां इति, तयोरादित्या निर्दन्ता- रमैछ५,स्ता अशशश्र भगश्च निरहतां, तस्मादेतौं यज्ञॅन यजन्ते, S५श प्रासोऽशस्य भागधेयं, जनं भंगोडगछत, तस्मादाहु, जैनो गन्तश्व्य, स्तत्र भगेन सँगछता इति, से वो इन्द्र ऊर्ध्व एवं प्राणमुनुदश्रयत, मुर्तमिंतरमाण्डमवापद्यत, से वव मार्ताण्डो यस्येमें मुनुष्या: प्रजां, सौ वा अदितिरादित्यानुपाधाव, दस्त्वेव म इदै, नो म इदै मोघे परापसदिति, तेऽब्रुव, नथे३पोऽस्मोकुमेव बवातै, ने नौऽतिमन्याता, इति से वाव विवस्वानादित्यौ यस्य मंनुश्च वैवस्वतो य्मश्र, मंनुरेवास्मिलोके यश्मोऽमुष्मि, लेतें वैं देवयानान् पर्थो गोपायन्ति, यंदादित्यास्त इयक्षमाणं प्रतिनुदन्ते, यौ वो एतेभ्योऽप्रोच्यार्भिमाधत्तें तमेते स्वर्गीललोकात्प्रतिनु- दन्ता, उञ्शिष्टभागा वा आदित्या, यदुष्शिष्टे विवर्तयित्वा समिंध आदधाति तदादित्येम्योऽ- ग्न्याधेंयं प्राह, नैन स्वगीललोकोत प्रतिनुदन्ते, सश्वत्सरमुत्सृजेतारभिमाधास्यमानो, नास्यामि गुददारद्धरेयु,-नन्यंता आहरेयुः, सश्वत्सरें वृद्धा गर्भाः प्रजायन्ते, प्रजातमेन९ वृ्द्धमांधने, द्वादुश रात्रीरुत्सृजेत, द्वादुश वै रात्रयः सश्वत्सर्रस्य प्रतिमा, सश्वत्सरे बुद्धा गर्भाः प्रंजा- यन्ते, प्रजातमेन९ वुृर्द्धमाधत्ते, तिस्त्र उत्सृजेत, त्रयो वो इमें लोको, इमानेव लोकांना- प्रोत्ये, कामुत्सृजेतै, को वैं प्रजापतिः प्रजापतिमेवाप्नोति, पुरूरवा वो ऐड उरवेशीमचिन्दत देवी, तंस्या आयुरजायत, से देर्वान्तस्वगी लोकयश्तोऽनदैत, तेऽब्रुवथ, स्तदवय देवा मः, ३क्ाये मुनुष्यो गमिष्यतीति, सोऽब्रवीद्, बहवो वै मे समाना,स्ते मा वक्ष्यन्ति, किमये देव्या: पुत्रो देवेभ्यो मार्तुभ्रत्रिभ्या आहार्षी, दस्त्वेव मे किचिदिति, तस्मा अभनिर्यज्ञियां [१२ } काठ. ७,१५, ८,१० । कपि. ६,५; ७,६ । तै. ब्रा. १,१,९।

Page 62

[६२ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [कांण्ड १, प्रपा० ६, अनु० १२-१३

त३न्वं प्रोयछ्त, तामुत्सङ्गेऽवधार्याहुरत्, तोमुखयामवादधात, सोऽश्वत्थ आरोहोऽभबद्, यौखो सौ शर्मी, तस्मादेतौ यज्ञावचरौं, पुण्यजन्मानौ श्हय, म्रिन वरुणं ब्रह्मचर्यमोगछत् प्रर्वसन्तं, तस्यु जाया समभवद, तै पुरस्तादारयन्तं प्रतिक्षीय प्रत्यङ् निरद्रवत, सोऽवेन, संर्व ५ वो इन्द्रिय नम्ण रेतो निर्लुप्य हरतीति, तंदनुपराहाय निरलुम्पद्, यद्रता आसीत्सोऽश्वत्थ आरोहोऽभवद्, यदुल्ब सा शमी, तस्मादेतौं यज्ञावचरौ, पुण्यजन्मानौ हिं, प्रजापतिः प्रजा: सुष रिरिचानोऽमन्यत, सौडश्वो भूत्वा सश्वत्सरै ३न्यङ् भूम्या शिरः- प्रतिनिधाया- तिष्ठत्, तस्याश्वत्थों मुभ उंदभिनत्, तदश्वत्थस्याश्वत्थत्वै, तस्मादेष यज्ञावचरः, प्राजा- पत्यौ हि ॥१२॥ ५७ मनुवै प्रजाकामोडिमाधास्यमानो देवतायै देवताया अजुहोत्, तंतो मित्रवरुणयोरांहुत्या प्रफ·्युदतिष्ठत्, तस्या घुतै पदोरक्षरत्, सा मित्रावरुणा ऐत्, तो अबूता, महुत्या वै त्वमावयोरजनिष्ठा, मनोस्त्वैं त्वमुसि, तै परेहींति, सा मनुमैत्, सोऽनवी, दसुरौ वो हुमें पुण्यमन्या अभ्निमादघते, तान् परेह्ीति, सौ परै३त्, तेडसुमंग्रा आदुधतथिर्ममेथेमे, सौ पुन- रैत्, तामपृछत्, किमभ्यगन्निति, साब्वी, दसुमेवाग्रा आधिषताथेममथेममिति, सोऽन्रवीद, सकृद्वावासुराः श्रियोऽन्तमगुः, परा तु भविष्यन्तीति, सोऽब्रवीद्, देवा वा डुमें पुण्य- मन्या अभनिमादधते, तान् परेहीति, सौ परैत्, ते हममंग्रा आदघताथामुमथेम९, सौ पुनरैठ्, तोमपृछत्, किमभ्युगन्निति, सांब्रवी, दि्ममेवाग्रा आधिषताथामुमथेममिति, सोऽब्रवीत्, सकृद्वाव देवाः संर्वेण साक५ स्वर्ग लोक समारुक्ष, भितः प्रदानान यज्ञमपजीविष्यन्तीति, ये: सर्ववेद्स दास्यन्त्स्यात्स इममेग्रा आदुधीताथामुमथेमैं, तद्थैव देवाः सर्वेण साक स्वर्ग लोकए समारेहन्नेवमेव यंजमान: सर्वेण सार्क९ स्वग लोक समारोहति ये एवं विद्वानुमि- साधते, सोऽबवी, दृषयो वो इमें पुण्यमन्या अभ्निमादुघते, तन्परेहीति, सौ परेत्, वे इममग्रा आदुध्ताथेममंथामु१, सौ पुनरैत्, तामपुछत, किमभ्यगनिति, सोब्वी,-दि- ममेवांग्रा ओधिषता,-डयेममथामुमिति, सोऽब्वी, दुह९ वावाग्न्याधेय विदाचकार, सर्वेषु वो एर्षुं लोर्केष्वृषुयः प्रत्यष्कुरिति, प्रति प्रजया च पशुभिश्व तिष्ठति ये एवए विद्वानभिमाधते, यंदुमुंमाधयेममादुध्यदप तदादध्याद्, यद्वविममाधयामुमादुव्यदपु तदादच्याद्, तदिममेवांधा- यथिममंथामुँ, तथा समृद्धा आधीयते, प्रोचीनप्रवण आधेय, सतथा समृद्धा आंधीयते, [१३ ] काठ. ८,४ । कपि. ६,९ । तै. ब्रा. १,१,४।

Page 63

काण्डं १, प्रपा० ६, अनु० १३; प्रपा० ७, अनु० १ ] पुनराधानम्। [ ६३ ]

प्राचीनं मध्युमाद्व१शादाघेय,स्तथा सेमुद्धा आधीयते, यां वै सो धुफव्यौसीत सा गौरभवत् सेंडा सो मानवीं घुरतपदी मैत्रावरुणी ।।१३।। ५८ [५०६] ॥ इति प्रथमकाण्डे आधानं नाम षष्ठः प्रपाठकः ॥६॥। अथ सप्तमः प्रपाठक: । पुनराधानम्। यंच्ा कुद्धः पुरोवंपु मन्युना सुमनस्तर। सुर्कल्पमये तत्तव पुनस्त्वोहीपयामासे॥ १ यत्ते मन्युपरोप्तस्य परथिवीमनुदध्वसें। आदित्यां विश्वे तद्देवां वसवः पुनराभरन्॥ २ येत्ते भमेन विचकरानीशानो हुर्दम्परि। पुनस्तदिन्द्रश्वाप्रिंश्च वसुवः समचीक्लपन् ॥ ३ पुनस्त्वादित्या रुद्रा वमुवः सेभिन्धतां पुनर्ब्रहाणो वसुधीते अग्रे। घुर्तेन त्वे तन्व वर्धयस्व रायस्पौषा येजमान सचन्ताम्॥ ४ त्रयास्त्रि १शत्तन्तवो ये वितन्वंत इमें च यज्ञं सुधया देदन्ते। तैभिश्छिद्रमपिदष्मो यंदत्र स्वाहा यज्ञो अंप्येतु देवांन्॥ ५ मनो ज्यौतिर्जुरषतामाज्यस्य विछिन्न यज्ञ९ समिमें दधातु। इम५ यज् सपतन्तुं ततै ना ओ देवा यन्तु सुमनस्यमानाः॥ ६ बृहस्पतिनों हरविषा धृतैन विछिन्न यज्ञ९ समिमे दधातु। या इष्टा उषसो याश्च याश्ज्यास्ताः सैंदधामि मनसा घृतैन॥ ७ अग्ने ऽभ्यावर्तिन्नमि मावर्तस्वायुषा वर्चसा प्रजया धेनेन सन्या मेधया रथ्यो पोषेण॥ ८

अंग्रे अङ्गिरः श्तै ते सन्त्वावृतः सहस्रं त उपावृतः । अथा पौषस्य पोषेण पुनर्नो नर्ष्टमाकुधि पुनर्नो रयिमाकृधि॥ ९ पुनुरूजी निवर्तस्व पुनरत्न दषायुषा। पुन्ने: पाहएहसः॥ १० सह रथ्या निवर्तस्वामे पिन्वस्व धारया। विश्वप्सन्या विश्वेतस्परि ११ सलिल: सलिगः संगुरस्ते न आदित्या हर्विषो जुषाणा व्यन्तु स्वाहा, कैतः सुकेतः सकेतस्ते न आदित्या हुविषो जुषाणा व्यन्तु स्वाहा, दैवजूते विवस्वन्नादित्य ते नो देवाः सत्यौ देवहूति देवैष्वासुवध्व, मादित्यैभ्यः स्वाहा ।।१।। १२ [ १ ] मै. १,७,४,५ । तै. १,५,२; १,५,१०; ४,२,१,२,३; ४,२,३,४ । काठ. ८,१४; ३४,१९ । कपि. ८,२। वा. १२, ४8; ८,६१; २,१३; १२,७-१०,४०,४१ । काण्व. १२,८५; १३,४५; २,२९; १३,८-११,४१,४२ ।[ यश्वा क्रुद्ध:०। अथर्व. १२,२,५। पुनस्त्वादित्या रुद्रा०। ऋ. १०,११६,८; अथर्व. १२,२,६]

Page 64

[६: ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं १, प्रपा० ७, अनु० २-३ अन्नैवैं भाग: पुनराधेय, मेत९ वैं भाग प्रेप्सन् व्यर्धयति, यद्यादधानों मन्येत, वि स्यो ऋध्यता, इत्युत्साद पुनर्रादधीत, यमेव भागी प्रेप्सन् व्यधैयुति ते प्रोप्याधयत्येवं, सर्वमे- वग्निय क्रियते, यर्त्किच सर्वमेवायिये भाग प्रदाय सर्वामृद्धिमृभ्नोति, न संभारां: संभृत्या, ने यंजुः कर्तवा, इत्याहुः, सैभृतसंभारो ३ह्येष कृतयुजु, स्तदाहुः, संभृत्या एवं संभारो:, काशर्य यजुरिंति, पुनरुत्स्यूत वासो दैयं पुनर्णवों रथः पुनरुत्सृष्टोऽनड्टा, नेतानि वै पुनरा- घैयस्य रूपाणि, रूपाण्येवांस्याप्त्ववरुन्द्े, डन्निवी उत्सीदभ्रप औषधीरम्युत्सीदति, दभी वो आपा औषधयो, देवा अंसु- रैर्विजयसुपर्यन्तोऽय प्रिर्यास्तन्वः संन्यदधत, यंन्नो जंयेयुरिमा अम्युपधावेम, यद्यु जयेमेमा अभ्युपावर्तेमहीति, तो देवा जि्त्वान्वैछन, तसर्वेषां नः सहैति, ३सोऽभिरबवीद्, यं एवं मा मद्देवत्य आर्दधातै से एताभिस्तनूंभि: सैभुवादिति, तै देवां आद्धत्, त एरताभिस्तनूंभिः संमभवन्, पशवो वैं देवानां प्रिर्यास्तन्व, परशुंभिरेव संमभवथ, स्तंद एवं १ विद्वान् पुनरा- घैयमाधत्त एतासिरेवत्निस्तनूभि: सभवति, - पशवो वैं देवानां प्रियास्तन्वः, प्शुंभिरेव सैभवति, मनुः पुष्टिकामा आधत्त, स इमान् पोषानपुष्यत्, तैन ऋद्ध, त्वष्टा पशुकामा आधत्त, ते इमें त्वारष्ट्रा: पशवः प्रांजायन्त, तैन ऋद्वे, प्रजापतिः प्रजाकामा औधत्त, तो हमोः प्रजो: प्राजापत्यो: प्रोजायन्त, तैन ऋदद९, यो वैं तमंग्रा आंध्त से तैन वसुना समभवत्, तत् पुनर्वसो: पुनर्वसुत्व, तस्मात पुनर्वसा आर्धेयः, पुनहि से तैन वसुना समसुवद्, यौ वैं तमाधत्ताभोत, से तस्मादनुराधास्वधिया ऋद्या, ऋभ्न्त्येव,-थो मिथुन्त्वाय।।२॥१३ अग्निंवी उत्सीदन्त्सश्वत्सरमभ्युत्सीदति, सप्दश सामिधेनी: काश्याः, पश्चु ऋतबो, द्वादश मांसा, एषं सश्वत्सरः, सश्वत्सरदवैनमध्याप्त्ववरुन्द्े, तंदाहु:, पश्रदश सामिधेनी: कार्श्या न सप्नदुशे,-त्येतदवै सश्वत्सरस्य संक्रमणतम, मेतैनाशिष्टमाप्यते, पश्च- दश सामिधेनी:, पश्चदशार्धमासस्य रांत्रय, स्तोभिरेव ता आप्यन्ते, यावन्ति वै सामिधे- नीनामक्षराणि तवन्ति सश्वत्सरस्याहानि, तैरेव तान्याप्यन्ते, डग्निवी उत्सीदन्त्स शवत्सरेम- भ्युत्सीदति, षंद्दो ऋतंवः सश्वत्सर, स्तस्मात् षद्विभक्तयः, सश्वत्सरों वा अभनिर्वैश्वानरो, यंत् षर्द्विंभक्तयः सशवत्सरदिवैनमंध्याप्त्वांवरुन्द्े, डथ यदुगनिर्वहुधा विहियंत इर्मान् पोषान् [ २ ]तै. १,५,१-२ । काठ. ८,१५ । कपि. ८,३। मा. श्री. १,६,५। [३ ] तै. १,५,२ । काठ. ९,१। कपि. ८,४। मा. श्रौ. १,६,५।

Page 65

काण्डं १, प्रपा० ७, अनु० ३-४ ] पुनराधानम्। [६५ ]

पुपौष, तंस्मादुभिरेतावतीविभक्तीरानशे नान्या देवता, थ यद् शक्षरा: सतीश्रतुरक्षराः क्रिर्यन्त, आचतुर९ हि पशवो द्वन्दवँ मिथुना, ऋतवो वै प्रयाजो, अंक्रमृतवो, यंत् प्रयाजानन्तरियादि- समन्तरियाद्, यज्ञमुख वै ग्रयाजा, यत् प्रयाजानन्तरियाद्यज्ञमुखमन्तरियात्, तंद्यस्यैत्सेत्तस्यो- परिष्टात् प्रयाजाना९ विभक्ती: कुर्याद्, वीश्य वै प्रयाजा, वीश्य विभक्तयो, वीर्युादिवांधि वंषट्करोति, ताजगृद्धिमुभिक्ामनि, नोनान्नेयं क्रिर्यते, ऽथ कस्मात्सह विभक्यः प्रयाजैरिंति, सश्वत्सर२ वै ग्रयाजः परीज्यन्ते, कस्मादाप्रेये क्रिर्यते, तस्माभानान्नेयम्।।३॥ १४ पुनुरूजी निवर्तस्व पुनरम ड्षायुषा। पुनर्नः पाहेएहसः ॥ १५

इति पुरस्तात प्रयाजानां जुड्डयात्। १६ सह रय्या निवर्तस्वानि पिन्वस्व धरया। विश्वप्सन्या विश्वतस्परि॥ १७

इंत्युपरिष्टादनुयाजानां जुदुया, दु्जी वा एषं पशुभिरुत्सीदन्त्सहत्सीदति, पुनुरूजीं निव- तस्वे,ति तदूर्जमेवं पशन पुनरवरुन्द्वे, डथो तनिव भार्गिन: करोत्य,-थो उभयंत एपं यज्ञ- स्याशिष ऋभोति, नानाग्नेयं क्रियते, डथ कस्मादज्यभागा इज्येते इति, चक्षुषी वा एतें यज्ञस्य यदोज्यभागौ, यंदाज्यभागा अन्तरियाचिक्षुषी यज्ञस्यान्तरियाद, या आयृशषि पवसा, इंति सौमस्य लोके कुर्याद्, यदाप्रेयी तैनाभेयी, यंत् पावमानी तेनु सौमी, नानाग्ेयं करिर्यते, न सौमुमन्तर्यन्त्य, भिर्मुधी दिवः ककुदि,ति प्रजांकामो वो पशुकामो वा सौमस्य लोके कुर्याद्, येन्मिथुनां तैन प्रजननवती, यद्रतस्वती तैन सौमी, युज्ञेन वा एषं व्यृध्यतेश्यो Sमिसुत्साद- यते, पाङ्क्तो यज्ञो, यत् पंश्चकपालो युर्ज्मेव पुनरालभते, डष्टाकपालः कार्यो, गायत्री ३ह्यगनिर्गायत्रैछन्दा, आयेय वां एतंत् करियते येठ पुनराधेयं, तस्मादुष्टोकपाल, स्तन्न स्क्ष्य, पेश्चकपाल एवं कार्य:, पञ्चमोद्वा अध्युतोः वष्ठ ऋर्तुश्भवत, समानंमेतदंत् पञ्चमंश्र ऋर्तुः षष्ठेश्र, यंत् पश्रकपालः सश्वत्सर्रादिवैनमेध्याप्त्वावरुन्द्े, प्रजंनुन९ वो ऋतंवो, डभिः प्रजनयिता, यंत् पंश्चकपालः प्रजननादेवैनं प्रजनयिता प्रजनयति ॥४॥ १८ वीरहो वा एषं देवानाe३योऽपिमुत्सादयते, शतदायो वीरो, यंदेताः शतांक्षराः पङ्कयो भवन्ति वीर ववैतहेवानामवदयते, उन्यस्म वै कमाधैयमन्यस्मै पुनराधैयं, ने वैं तंदाधैयेन

[४ ] मै. १,७,१। तै. १,५,२ । काठ. ९, १-३। कपि. ८,४-५। [५]तै. १,५,२; ४,४ । काठ. ९,१-३। कपि. ८,५-६। मै० ९

Page 66

[ ६६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा०७, अनु०५; प्रपा०८, अनु० १ स्पृणौति यस्मे के पुनराधेयं, पुनराधैयेन वाव तैत्स्पुणोति, जररा वै देवहितमायु, रेवावतीहि समा एति यंदेता: शर्ताक्षराः पङ्क्तयो भवन्ति, यावदेवायुवीश्य तंद्ाप्नोति, तंत्स्पृणोति, तदवरुन्द्ा, आयुषा वा एषं वीर्येण व्युध्यते श्यो जर्भनिमुत्सादयता, आयुर्वीश्यष हिरण्यथ, यं- द्विरण्यं देदात्यायुषैवैन९ वीर्येण संमर्धयति, शतमानं भवति, शतायुरवैं पुरुष: शरतवीर्या, आयुरेवं वीर्यमामोत्या,-दित्यो वा इते उत्तमा: स्वरग लोकमाय, स्ते व्यतृष्यन्नि,तः प्रदा- नाद्वि देवा यज्ञसुपजीवन्ति, ते वो एवं पुनरादधत, ते आर्ध्युवत्ना, दित्यो वा अस्मिल्लोके ऋद्वा आदित्या अर्मुष्मिन्, पशंवोऽसिनवोडमुष्मि, सतर्द एवं विद्वान् पुनराधेयमाघत्त उभयोरेद लोकयोरऋ्र्पश्तोत्यस्मिश्रार्मुस्मिशश्र, सलिलः सलिगः संगुरस्ते न आदित्या हर्विषो जुषाणां व्यन्तु स्वाहा, केतः सुकेतः सकेतस्ते न आदित्या हविषो जुषाणा व्यन्तु स्वांहा, देवजूते विवस्व्नादित्य ते नो देवाः सत्या देवहूति देवेष्वासुवध्वमादित्येभ्यः स्वाहि,-त्यतैवे ते तै पुन्राद्धत, ते आर्ध्तुव५, स्तद्दैतैः पुनराधत्तैडय अध्नोत्या, दित्या हि पुनराधेयम् ॥५॥ १९ [५२५] ॥ इति प्रथमकाण्डे पुनराधानं नाम सप्तमः प्रपाठकः ॥७॥ अथाष्टमः प्रपाठक:॥ अग्निहोत्र-ब्राह्मणम्। प्ररजापति: प्रजा असृजत, से वो अर्भिमेवाग्रे मूर्धतोऽसृजत, सं यंतोऽग्निमसुजत तत पर्यु- मार्ट्, ततो लौहितमवाहरत्, तन्युमार्ट्, तत उदुम्बरः संमभवत, तस्मादुदुम्बरः प्राजापत्य,- स्तम्माल्लौहितं फेलं पच्यते, सोऽस्मात् सूष्टेः पराैद्भागधेयुमिछमान:, से तदेव नाविन्दव प्रजापुनिषेदहोष्यत, सं स्वर चक्षुरादायाजुहोत्। अभ्निज्योतिज्योंतिरमिं: स्वाहा॥ इंति तंद्वा अर्द- श्वक्षुमन्यन्ते यंदुसा आदिश्त्यो, sमुं वो एतंदुस्मिन् जुह्वतो मन्यन्ते, सत्य५ वै चक्षुः, सत्येनागिहोत्र जुहोति य एवं विद्वान् जुहोति, भविष्णुंः सत्यँ भवति ये एवंए वैद, कस्मै कैमग्निहोत्र हयता, इंति ब्रह्मवादिनो वदन्त्य, अरये वो एतद्ृत्यै गुप्त्यै हूयते, यत् सायै जुहोति रांत्यै तैनु दाधार, यंत प्तरद्व तैना,औ्र्र सर्वान् यज्ञांन् सं५स्थापयन्त्य, थ कस्मा- [ १ ] काठ. ६,१ -- २ । कपि. ४, १। तै, ना. २,१,२ । वा. ३,९ ( प्र. पा.) । काण्व. ३,९ ( तृ. पा.)।

Page 67

काण्डं १, प्रपा०८, अनु० १-२] अग्निहोत्र-ब्राह्मणम्। [६७ ]

द्ेतंदेवासिहोत्रेमुच्यता, इंति ब्रह्मवारदिनो वदन्ति, होत्रा वें देवेभ्योंऽपाक्रामन्रमिहोत्रे भाग- घैयुमिछमाना, यत्। अभ्िहोत्रम्॥ इंत्याह तैन हौत्रा अभजति, तैनैना भारगिनी: करोत्ये,- षो वो अंग्रेडय्रो आहुतिरहूयत, तदग्निहोत्रस्यागिदोत्रत्व, सोडस्मात् सर्ष्टः पराडैद्भ्ाग- घैयुमिछमानः, स तदेव नाविन्दत प्रजापुतिर्यदहोष्यत्, तं५ स्वा वागभ्यवद, जुहुधीति, से इत एरवोन्मृज्याजुहोत्। स्वाहा। इंति स्वो ह्ैन वागभ्यवुदत्, तत् स्वाहाकारस्य जन्म, वस्मादगिहोत्रें स्वाहाकार,-स्तस्माल्ललाटे च पाणौ च लौम नास्त्य,तो हि से तदादार्याजुहोत्, तस्मा्द्यंस्य दक्षिणतंः केशा उन्मष्टास्तमाहु, ज्येष्ठलक्ष्मीति, प्रजापुतिश्हेतदेग्े ज्येष्ठ उद- मुष्टा, नैन सैमिता सुकाश्या, नैन वो अंग्रेडय आहुतिरहूयत, तस्या आहुत्याः पुरुषो डसूज्यत, द्वितीयामजुहोत्, तंतोऽश्वोऽसज्यत, तस्मादश्व उभयांदुनन, नन्तर्हितो हिं

ततो गौरसृज्यत, पुरुषादसृज्यत, तस्मादेनं प्रत्यक्चं तिष्ठन्तं मन्यन्ते, Sश्वोनू पुरुषा, इति तृर्तीयामजुद्दोत्, चतुर्थीमजुहोद्, ततोऽविरसृज्यत, पञ्चमीमजुहोत्, तंतोऽजांसज्यत, परष्ठीमजुहोत्, तंतो यंवोऽसृज्यत, सप्मीमजुहोत्, ततो व्ीहिरसृज्यतै, तै सपं ग्राम्थों: पशवोऽसृज्यन्त, ्तानेवावरुन्द्े य एवंए विद्वानग्निहोत्रै जुहोति ।।१।। १-६

अष्टमीमुजुहोत्, तंतो वसन्तोऽसृज्यत, नवमीमजुहोत्, ततो ग्रीष्मोऽसृज्यत, दश- मीमजुहोत्, तंतो वृ्षी असृज्यन्तै, कादुशीमजुहोत्, ततः शरदसज्यत, द्वादशीमजुहोत्, तंतो हेमन्तोऽसज्यतों, दता त्रयोदश्याहुतिरासीद,थ् शिंशिरमसृज्यत, तस्मादेतहुतूना- मशान्तं कूर, महुताद्धि समभुव, दहुतादसज्यत, तंदाहु,र्ब्रह्मवादिन, ऋतंवुः पूर्वे डसृज्यन्ता३ पर्शवा३, इत्युत ऋतव उत प्शवा, इति ब्रया,-दुभये ३हेतें सहांसज्यन्त, से वो एनमित एवं पुनः प्राविश, देतद्वा अग्निधान हस्तस्य यंत् पाणि, स्तस्मादेतो हस्त- स्यामिनैतमा९ विंदहति, यद्धन्यमानो हैस्तौ प्रतिप्रसारंय,-त्यग्नौं वो एतव्र्यञ्चनमिछते, sि१ वै पशवः प्रविशन्त्यभ्निः पशून, श्र ह वो एनं पशवो विशन्ति प्र से परशून ये एवं वैंद्ै,-तद्ध स्म वो आह नारदो, यंत्र गाए शयानां निर्जानाति मृर्तामेनामविद्वान् मन्युतै, उत्यत्नि ३हैवैते प्रविशन्त्य भनिरेता५,-स्तंस्मात् सर्वानृतून् पशवोऽभिमभिसर्पन्ति, न ३हेत ऋ३तेऽये, -यैज्जात: पशूनविन्दत तज्जातवेदसो जातवेदस्त्व, तांमप्मु प्रासिञ्चत्, सापो न्यदहत्,

[२ ]का ठ. ६,२-३ । कपि. ४, १ -- २।

Page 68

[६८ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० ८, अनु० २-३ तो अरथये वेज्ोभवए, सतस्मानुवी१वि प्रोक्षताभिमि ने प्रौक्ष्यो, यंदभिप्रोक्षेद्धतेंन यज्ञैन यजेत, ता२ वैं प्रजापतिरन्वैछत, तामप्स्वन्वविन्दत, तामोषधीषु न्यमार्ट, तस्मादोषुध- यौऽनभ्यक्ता रेभन्ता, औषधीभ्य: पशवः, पशुंभ्यो मनुश्या, अनुभ्यक्तो ह रेभते ये एवं वेंद, तद्यौ वसन्ताशिशिरे कक्षः से उुपावैय, एतंद्वै तंदुमेः प्रिय धामै,षो वाव सौहुति: श्रायत्य, भैरवैतया प्रिये धामोपैत्य, थो पशुमान् सुवत्य, थो आत्मानमेवैतया यंजमान: पुनीते, सह वो एतां आस्तामभिंश्व सूर्यश समाने यौना अयुसि लौहिते, से आदित्य ऊध्व उददरवत, तस्य रेतः परापतत, तदुभियोनिनोपागृदात, वदेनव्युदहत्, तस्मा- दयोऽतपुं प्रतिर्धुक् क्षीर९ विंद्हति, तस्मादेतज्जुद्वति, पशूनां५ वो एतत् पयो यंद् व्रीहियवौं, तस्मादेतज्जुद्दति, नातिभृतं काश्य९, रेतः शोषयेद्, यद्विष्यन्देतोनमोदुको डस्य प्रजायामोजायेता, डमुष्य वो एतंदादित्यस्य रेतो हूयतेऽमेध्यमशृत, समुंदन्त९ होत३- व्यं, तद्वि शुर्त मैध्यं मिथुनै प्रजनिष्णुः ॥२।। ७ स्थाल्यां दुहृत्य, नया वा एतर्दुपसीदन्ति, नंहीमामितों नैतेः स्केन्द्रत्यस्कत्रत्वाया, र्य- कृर्ती अवत्यु्ध्वकपाला सदेवत्वाय, सौ हिसंदेवा, डसुश्य९ वो एतंत् पोत्र ९ यत्कुलालकृतं चक्रवृत्तथ, यत्र स्कन्देत्तदु्पो निनुये,-दापो वै शान्ति,-रोपो निष्कृति, रोपो भेजा यंत्र वो एता अस्या उप्यन्ति तेत् प्रशस्ततरा औषधयो जायन्ते बश्हीयसी, पैद्धि दुदमानावभि- न्योदन्यया स्थाल्या निर्णिज्य दोहा, यज्ञौ हि यरज्ञस्य प्रयश्चित्ति, यैद्यधिश्रित स्केन्द्रेध- दुद्वास्थमान यदुंद्वासित यद्युनीयमान९ यद्ुन्नीत यदि पुरैः पराहृत हौमाय पुनरवनीया- न्याभिदुंह्या, यज्ञो हिं यज्ञंस्य प्रायश्चित्ति, र्वारुणीमृचुमनूच्य वारुण्या होतश्व्य९, वरुणो वा एतदज्ञस्य गृह्लाति यंदार्छन्ति, निष्कृतिरवैंषा प्रयश्चित्ति, रप्रतिषेक्य स्यात्तेजस्कामस्य ब्रर्ह्मवर्च- संकामस्या,-डथो तुस्तूर्षमाणस्या,-डथो यः कामयेत, वीरों मा आजायेतें,त्यप्रतिषिक्तो वै घर्मे, स्तैजो ब्रह्मवर्चस, तेजस्वी ज्रह्मवर्चसी भवति, स्तृणुतै ये तुस्तूर्षता, आं हास्य वीरों जायता, आज्येन हांतश्व्य यंस्याप्रतिषेक्थस्या, देतद्वां अप्रतिषिक्तं, नंतु स्कतस्य प्रांय- श्रित्तिरस्त्य,थो ने पुशुमानिव भवति, पशनावा एतंत् पयः प्रवृज्यते, शुंचं परशुंषु दधाति, तैजोऽशान्तं पर्शुनिर्दहति, तस्मात् प्रतिषेक्यमेव स्याद्, यंदद्द्िः प्रतिषिञ्चेदंरे विनयेद्, [३] काट. ६,३ । कपि. ४,२। तै. ब्रा. २,१,३ । मा. श्रौ. १,६,१; १,३,१।

Page 69

काण्डं १, प्रपा० ८, अनु० ३-४ ] [६:]

गांदोहसंनेजनेन प्रतिर्षिच्यं, तद्धि नापो ने पय, स्तदाहु:, स्केन्द्ृति वो एतंद्, येर्हि वो एतदौहनात् पर्याक्ियते तर्हि स्कत्नंम, नतर्हिता ३ह्यस्यों वनस्पतया, इति तंदुद्भ्िरेव प्रतिषि- यथ, स्तो्कैनैकेन न हरो विनयुति, शुंचं पशुना९शमयति, प्शवो वैं तेजो ब्रह्मवर्चस, मिथुन वो आपश्च पयश्च, मिथुनांत् खलु वै प्रजाः पशवः प्रजायन्ते, तंन्मिथुन, तस्मादेव मिशुनद्यजमान: प्रजया च पशुभिश्व प्रंजायत, ओदनैन होतश्व्य यस्य प्रतिषेश्क्यु५ स्यो- दे, षं हिं प्रतिषिक्तः शान्तों मैध्यो मिथुनः प्रजनि्ष्णुः ॥३॥ ८ प्रजापति: प्रजा असृजत, तो वै तपुसैवासृजत, से वैं से वाचमेवायछत्, तपो वा एषं उपैति यौ वांच १ यंछुति, सृंष्टिः प्रजानामग्िहोत्र, मुभ्यत एवं प्रुजा असुजत इतश्रासंतश्र, निम्रुक्ते सूर्ये वाग्यन्तव्याथो दुहयमानायामथो अधिश्रित, उन्नीरयमान एवं यन्तश्या, स्तवदेव क्लपतमम् ॥ उद्धवः स्थ ॥ इत्यवेक्षेत । उदहै प्रजया पशुभिर्भयासम् ॥ इति प्रजायाः पशुनाए सृष्ट्या, अंथो अश्भ्येवैनद्धारयति मेध्यत्वाया, डगिहोत्रें वैं दैपती व्यभिचरेते, पूर्वो यजमा- नस्य लोकोडपुर: पंत्त्या, यंत् प्राचीनमुद्धासयेद्यजमान: प्रमीयेत, यंत् प्रतीचींनं पत्नी, के घर्ममभ्युदवीवसा, इति ब्रह्मवारदिनो वदन्त्यु, दीचीनमेवोद्वास्य, मंग्रहणौ सैजीर्यतः, सं- र्वमायुरितो, नार्ति नीत, श्वतुरुत्रयति, चतुष्पदुस्तेन पशुनवरुन्द्े, द्विर्जुहोति, द्विपदुस्तैन, ये कामयेता, डनुज्येष्ठै प्रजया ऋभ्ुयादिति, तंस्यु पूर्णमग्रा उल्येदथ केनीर्योडय कैनीयो, डतुज्येष्ठ प्रजया ऋश्ोति, तंदाहु:, कनीया :सए वो एषं यज्ञकतसुपैति कनीयसीं प्ररजो कनी- यस: पशून् कनीयोऽन्ादं, पापीयान् भवति, सैमितमिवाग्रा उन्नयेदेथ भूर्यौऽय भूय:, पूर्ण- मुत्तम, यज्ञस्याभिक्रान्त्यै, तंदाहु, ज्यीया स वा एषं यज्ञकतुसपैति भूयसीं प्रजा भूयस: पशून् भूंयोऽन्ंद्य, वसीयान् भवत्य,र्धकोऽस् पुत्र कुनिष्ठो सवतीति, यद्ि कार्म- येत, सर्वे सदंशा: स्युरिति, सर्वान् तसमांवदुंभ्नयेत, सर्वे ह सदशा भवन्ति, न पुश्ादुं- पसादये, दंपकाल्निः सा यर्ज्ञस्य, यत्रैवोनयेत् तत्सादयेत्, प्रतर वा यज्ञस्याभिकान्त्या, अनुध्यायन वो एतंपर करोति यदपरस्मि :स्तपन्ति पूर्वस्मिन् जुद्वति, सर्मयात्ि हरन्ति, तैनवैनं प्रीमस्थ, यो अभिहोत्रम्प वो एतंत पुर्वित्र, मपुपोदेवैन, देवरसमाद्वै पूर्व सष्टै, तमेतावत्यरमयए,स्तस्मात् पुरोऽनुद्रुत्य जुहोति। आयुर्मे यछ॥ इंति सादयत्या, -युरेबा- स्मिन् यछति॥ वर्चो मे यछ ॥ इंति सादयति, वर्च एर्वाम्मिन् यछत्यों,-बुषीवी हमा रुद्रा [४ ] काठ, ६,४-५। कपि ४,३-४। तै. ब्रा. २,१,३-४। मा. श्रौ. १,६,१।

Page 70

[७ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० ८, अनु० ४-५

विरषेणाञ्ज९, सता: पुरशकोनालिशन्त, ते देवाः प्रजपतिमेवोपाधावन्, तस प्रजपतिरब्रवीद्, वार्य वृणै, भागो भेडनितडि, सुदिति, तस्मान् प्राजावृत्या सरमिंद्, त्सोडनवी,-न्मदेव३त्यैव समिंद्- द्वेवेषु ह्यस्येषा वार्यवृता, द्वेसमिंधौ काश्ये, द्वे ह्यांहुती, एफैव कायें, को हि प्रजापतिरे, कधा खलु वै समिद्ध, उत बद्धीराहुतयो हूयन्ते, तो अभि- नान्ववाकरोत्, ता अस्वदयत्, तोः पुनर्णवा अजायन्तै, तर्हि खलु वो अभिहोत्रिणे दर्शपूर्ण- मासिने सर्वा औषधयः स्वदन्ते, यत्समिधुमादधाति संर्वा एवास्मा औषधीः स्वधर्यामकः॥४॥ ९-१७ भूंभुवः स्वः॥। इति पुरस्ताद्धोतोर्वदेदे,तहै ब्रहै, तत्सत्यंमे,-तहते, न वा एतस्मादते यज्ञो- डस्ति, तस्मादेव वदितव्यम्।। अगनिर्ज्योतिज्योतिरमि: स्वाहा॥ इति गर्भिण्या वाचा गभ दधाति, मिथुनंया वाचा मिथुन प्रजनयति, यंद्वाचा च जुहोति यंजुषा च तैन्मिथुन, यतुष्णी च जुहौति मनसा च तन्मिधुन९, स्थाणुर्वै पू्वाहुतिर, तिहाय पूर्वामाहुतिमुत्तरा होतव्या, स्था- णुमेवं छम्बट्करोत्यु, त्तराहुतिभूयो होतव्या यज्ञस्याभिकान्त्यै, पशूनेव पूर्वयाहुत्या स्पुणौति ब्रह्मवर्चसमुत्तरया, Sडग्रेयीं सायमाहुति, स्तया रेतः सिश्चति, तद्रेतः सिक्तरात्र्ये गर्भ दधाति, तेत्सौयी प्रार्तः प्रजनयोमकरि,-य९ होतव्याथ पराथ पुनुरवस्तात् प्रातरवस्ताद्वि प्रजानां प्रजा- तिः, अ्रजंनुन५ हि सौरी, तन्न सूक्ष्, परापरैव होतव्या यज्ञस्याभिकान्त्या, उंदुङ्डुं- द्विशति॥ अनाभो मुर्ड, धूर्ते नमस्ते अस्तु, रुंद्र मुर्ड॥ इत्येता वै रु्द्रस्यु तन्वः कुरा एतानि नामान्ये,-ताभिवी एषं पशूञ्शमायते, तो एवांस्य भागधैयेन शमयत्य, वाचीन सायम- वमारष्टि, तम्मात्सार्यमवाची प्रुष्वै,त्यूध्व दिवोन्मार्ष्टि, तम्मादृर्ध्वी दिवैति, पराचीनामिव वो एतददग्निहोत्रे ९, यत्पुरस्ताद्याजुर्षए वंदृति धृत्या अनिर्मार्गाय, यौ वो अग्निहोत्रस्य वैश्व- देवं५ वैदाधातुक एनं पशुपतिरभवत्यंधातुकोऽस्य पशुपतिः पशून्, प्रांडासीनो जुहोति, देवा- स्तैन प्रीणाति, हुत्वोज्शिश्पति, पशनेव यंजमानायोज्शि्पत्यु, दड्डुद्दिशति, रुद्रॅ तैन निरवदयते, दक्षिमतो निमाष्ट्यों, पधीश्च तैन पितृश्र प्रीणाति, प्राश्नाति, मनु३ष्याए स्तैन श्रीणात्य, झुल्या प्राश्नाति, यंदुत्वाय ने दतो गमयेद्, यदतो गमयेत् सपी एनं घातुकाः स्युः, सर्पानेव शमय्त्यहिसायै ॥ पूर्षासि ॥ इति यंजुर्वदेत्, पशवो वै पूर्षा, पर्शूनेवांव- रुन्द्वे, डशान्तो वो एषोडप्रीतः, पुरुषमेध१ वो एषं प्रतीक्षते यंजमानमेरव हव्य५, यंद- [५] काठ ६,५। कपि. ४,४,६। वा. ३,९ । काण्य, ३,९। तै. वा. २,१,४। मा. शौ. १,६,१।

Page 71

काण्डं १, प्रपा० ८, अनु० ५-६] भ्रिहोत्रहंवृणीं निर्ष्टपत्यशान्तस्तैनाभिहोत्रहवणीं प्रतप्य हस्तोऽवघेयो, हस्तो वा प्र्तप्याभिहो- त्रहवण्यामवर्धेय, स्तनन शमयति, तेंन प्रीणाति, शान्त एनं प्रीतों ने हिनस्ती,त्थे पर्यीवर्तत, एवं हिं यज्ञ: पर्योवतते, डथो अमुष्य वा एतंदादित्यस्यावृतमनु पर्यीवर्तते, होतश्व्यं गाहपत्या३्न होत३्व्यारमि,-ति मीमारसन्ते, नुध्यायी वो एष रूक्षों, होत- व्यमेवे । अग्रे गृहपते परिषद्य जुषस्व स्वाहा ॥ इति जुहुयात्, तैनैवैन शमयति, तैन प्रीणा- त्ये,-थो तैनैवैन मननुध्यायिनमरुक्षं करोत्य,-थ यत्पूर्वामाहुति हुत्वोत्तराए होष्यन्प्रतीक्षुते ते- नैवैन शमयति, तैन प्रीणात्य,थो तैंनैवैनमननुध्यायिनमरूक्षं करोत्य, थ यंत्पूर्बामाहुतिए हुत्वोत्तरा९ होष्यन् प्रतीक्षते तैनैवैन शमयति, तैन प्रीणात्यं, थो तैनैवैनमननुध्यायिनमरूक्षं करोत्य,थ यंदेवास्य गह उपहिर्यते यंदेनमन्निमर्भिता ओसीना याचन्ति तैनैवैंन शमयति, तैन प्रीणात्यं,थो तैनैवैनमननुध्यायिनमरूक्षं करोति।५॥। १८-२७ द्वे दुहृन्त्यग्िहोत्राय, ज्यायान्वा एकस्या दुग्धादभिहोत्रिणो लोक, यद् द्वे दुदन्ति ज्यायाएस वो एत लोक यंजमानोऽभिजयति, मनुश्च वो इद मनायी च मिथुनेन प्रांजनयता५, यत्स्था- ल्या च दौह्नेन च दुहन्ति मिथुनादेव प्रजायते ॥ सर्जूर्जातवेदो दिवा पृथिव्यां जुषाणों अस्य ह- विंषो वीहि स्वाहा॥ इति जुहुयादे,षो वा अस्य जातवेदस्या तनूः कूरै, तया वो एषं पशू शमायते, तमिर्वास्य भागधैयेन शमयति, यदि तदति शमार्येत । अगरे दुःशीतैतनो जुषस्व स्वाहा। इति जुहुया,देषा वो अस्य शृणती तनूः कूरै,-तया वो एषं पशूम् शमायते, तमि- वास्य भागधैयेन शमयति, यदि तंदेति शमायेत।। द्वोढश रात्री: साय सायं जुडुयाद्, इवढश वै रात्रयः सश्वत्सरस्य प्रतिमा, सश्वत्सरों वा अभिवैश्वानर, स्वमाहितापयो दर्शपूर्णमासिन इन्धते, तैषाशवों ऋतव एवं दोरूणि, यें स्थविष्ठा अंङ्गारास्ते मांसा, ये क्षोदिष्ठास्तेऽर्धमासो, अहोरात्राणि मुर्मुरा, यत्सधूमं ज्यौतिस्तद्वैश्वदेव५, यल्लौहितं तद्वारुणथ, यत्सुवर्ण तेद्धार्हस्प- त्यं५, यन्न लौहितं न सुवर्ण तन्मैत्र९ यदेद्गारेषु व्यवशान्तेषु लेलाय वीव भाति तद्देवानामा३ स्यम, थो अमुष्य च वा एतदादित्यस्य तैजो मन्यन्तेडग्रेंश्र, तस्मात्तर्हि होत३्व्य५, य३ द्धयेवसन्षिदधाति तद्धिनौत्या, विवे नामैषाहुति, राविभूयं देवमनुष्येषुगछति ये एवंए बैद, न समिदमिहोतवा, अप्रतिष्ठिता साहुति, नौ यथा वीवावस्रवेद, यता सो, तत्तथैव होत- ३वय यथानि व्यवेयात्, सी हि येता, सो प्रतिष्ठिता, तस्मान्महानभिडोत्रस्येमेः काश्यो, [ ६ ] काठ. ६,७ । कपि. ४, ६।

Page 72

[७२ ] मैत्रायणी-संद्ितायाम् [काण्डं १, प्रपा० ८, अनु० ६-७ यौ वैं बहुं दुदिवोन्बडीजा३नोऽत्रिमुत्सादयते Sक्षित्तहै तस्य, तंदीजाना वै सुकतोडमु लोक नक्षन्ति, तै वो एतें यन्रक्षत्राणि, यदाहुं, ज्यौतिरवापादि तारकांवापादीति, ते वो एतै Sवपद्यन्त, आप्त्वा स्थिते त इद यथालोकसचन्ते यदामुतः प्रच्यवन्ते, डथ यौ बहु दुदिर्वान् बहीजानोऽग्िहोत्रै जुहोति दर्शपूर्णमासौ यजते चातुर्मास्यैयजते बहूनि सत्राण्युपैति तस्य वो एतंद- क्षय्यमेपरिमितं, तिरों वो ईजानद्यज्ञ भवति, तदाभ्यमिवा्निभ्यांदग्धशव्यः, स्वएवाएत- दिषमन्वारोह, त्यपरेण दुग्ध३व्या३: पूर्वेणां३, इतिमीमाशसन्त, उभौ सुमाहत्या,न्तरोद- ग्वश्य, स्वद्वक्कप्ततमं गृद्वीयाभक्तुमभनि, मसुश्या वै रात्रि, ज्यौतिषैव तमस्तरति, दिवाह वो अस्मा अस्मिललोके भवति, प्रास्मा असौ लोको भाति ये एव वैंद॥ भूमुवः स्वः॥ इति पुरे- स्ताद्धोतोर्वदे, देभ्यों वा एतलोकॅभ्या इंष्टका उपदधाति स्वर्गस्य लोरकस्य समष््चै, येत्साये जुददोति सहसर तैन काम्दुधा अवरुन्द्े, यंत्प्रातेः सहेस्रं तैन, यंदस्याभिराधीर्यते सहेसतर तैन, यमराज्यए वा अभ्िष्टोमेनाभिजयति, सोमराज्यमुक्थ्येन, सूर्यराज्य षोडशिना, स्वारा- ज्यमतिरात्रेणै,तानि वै सर्वाणीन्द्रोऽभव, देतानि सर्वाणि भवति य एतैयेजते, तद्भवति ये एवर वैद्, हर्विष्मान् वा एको, देवयाज्येकः, सहस्रयाज्येको, स्वमे- योऽग्रिहोत्री जुहौति से हविष्मान, यौ दुर्शपूर्णमासौं यजते से देवयाजी, यंश्रातुर्मास्पैयजते से सहस्रयाज्य- म्रिहोत्रे वै सर्वे यज्ञऋतवः संवान् यज्ञकर्तूनवरुन्द्े ये एवंए विर्द्वानग्निहोत्रे जुहौति ॥६॥ २८-३५ प्रैयमेधा वै सर्वे सई ब्ह्माविद, स्तेऽभिहोत्रेण समराधय, स्तेषां त्रिरेकौऽजुहोद् द्विरेक: सकृदैक९, स्तैषा९ यखिरजुहोत्तेमपृछन, कस्मै त्वमहौपीरिति, सोऽन्वीत्, त्ेधावां हुद,म- अये प्रजापतये सूंर्यायें, त्यथ यों द्विरजुहोत्तमपृछन्, कस्मै त्वमहौषीरिंति, सो डब्रवीद्, द्वे- धा वो दुर्द, मझये च प्रजापतये च सारय , सूंर्याय च प्रजापतये च प्रातरि, त्यथ यः स्क- देजुहोत्तंमप्रछन्, कस्में त्वमहीषीरिति, सोन्वी, देकधा वा इदै, प्रजापतय एवैति, तै- पाश्योद्विरजुहोत से आर्ध्रोत, तस्येंतरे सांजात्यमुपायन्, ऋभौति यएव विद्वानमिहोत्रे जुहो,- त्युंपास्य समान: सांजात्य २ यन्ति, प्रदोषमतिहोत्र९ होत३व्य९, व्युष्टायां प्रातर्वुद्धान् गर्भान् प्रजनयति, तंदाहु:, पशा वो एतंम्यान्िहोत्रे पतति यस्य प्रदोष ने जुह्लतीति, यदि मन्येत, ऋतुमत्यनैषमिति ॥ भूंयुवः स्वः॥ इति पुरस्ताद्धोतोर्वदेत, तैनैव सवे नान्तरेति ॥ दोषा वैस्तो- [७] काठ. ६,६,८ । कपि. ४,५,७।

Page 73

काण्डं १, प्रपा० ८, अनु० ७-८] [७३]

नैमः स्वाहा॥ इति जुहुयाद्, ऋतुमेव नात्यनै, द्वोतव्याशन होतव्याशें, ि मीमासन्ते, यस्याहुतमगिहोत्र९ सूर्योSभ्युदियाद्वोतव्यमेवा,-डमरये वा एतर्द्धत्ये गुप्त्यै हूयते, प्रजंननं तुं छम्ब- ट्करोति, यदि मन्येत, अतुमत्यनैषमिति॥ भूुवः स्व्रः ॥ इति पुररस्ताद्गौतोर्वदेव, तैनैव सर्व नोन्तरेति।। प्रातर्विस्तोनैमः स्वाहा॥। इति जुडुयाद्, ऋतुमेव नोत्यनैत, तदथा कारुद्वेषिणो जुहत्येवमस्य हुत भवति, यस्याभिमनुद्धतए सूर्योSभिनिम्रौचेदयौ ब्राह्मणों बुदुवित्स उद्धरेद, सं- वेणैवैनं ब्रह्मणौद्धरत्य, प्िषोत्रेणानुद्रवेद्, भागधैयेनैवैनं प्रणुयत्य, थो भागघैयेनैवैन संमर्धयति, वरो दक्षिणा, सर्वत एवैनं दिग्भ्यों वरण च्यावयति, येस्योभा अनुगता अभिनिम्रौचेद्स्य वा- भ्युदियात् पुनराषेयमेव तस्य प्रोयश्चित्ति, यैथा वैं पथो वर्तनी एवं दर्शपूर्णमासौ, यंथान्तरैवमभि- हो्त्रमेव ५ वो अग्निहोत्रिणे दर्शपूर्णमार्सिन स्वर्गों लोकौडनुभात्यु, पान्योति हवीषि वसन्त्य, थ कस्मादग्निहोत्रै नौपवसन्तीति, ब्रह्मवारदिनो वदन्ति, प्रतुत९ वा एतंदपरिमित्मसरस्थितम,- श्राति माश्स, मुंपस्त्रियमेति, तंस्माननोपवसन्ति, पशुव्वतेन भवितव्यं, तृष्णीमिव पशत: सैभवन्ति, ते मध्या, यन्तुष्णी खविियमुपैति मैध्यतरस्तेंन भवति, हिंकेत्योपेयादे, वमिव हि पशव उपर्यन्ति मेध्यत्वाय, सरस्थाप्या३ने सरस्थाप्याशर्मि, ति मीमारसन्ते, डमिहो- त्र९ यत्स ५स्थापयेनतृणुमक्त्वानुप्रह्ुरेत, सौ ह्यगिकोत्रस्य सरस्थितिस्त, दाहु, यदा वे जीर्यते यदा झमीर्यते यदार्तिमाछत्यथाप्निहोत्र९ सैतिष्ठता इति, तन्न सश्स्थाव्य, मैनुसा वो इमा प्र- जापुतिः पर्यगृह्णादि, य९ वो अग्निहोत्रेस्य वैदिरि, यमुपयामं, औषधयो वहिः, श्ुष्वा प्रौक्षुणी, दिशः परिधयो, येत् किचाभ्याधीर्यंते से इुष्मों, यजमानो यूप, उभीयमाने स्थे- युमे, वर्मिव हिं यूंपुः समृद्धयै, मध्यतों वो एषं यज्ञंः प्रततो यदगिहोत्रै, तस्मादभिदोत्री दर्शपूर्णमासी सर्व बर्हिष्यं ददाति, मध्यतौ३ह्ेतद्यज्ञस्य दीयते यदभिहोत्रे, होतव्यंY राजन्य- स्यागिहोत्रा३न् होतव्याश्मि, ति मीमाशसन्त, आमादिव वो एषं यद्राजन्यो, बडुं वो एषोऽयज्ञियमुमेध्ये चुरत्य, त्युननै जिनोति ब्राह्मणे, तस्माद्राजन्यस्याभिहोत्रमहोतव्य,- मृत९ वै सत्यमग्निहोत्र, ब्राक्मर्ण ऋतं९ सत्ये, तस्माद्वाहणस्यैव होत३व्यर्म, थो ब्राम्मणां- यैवास्याग्रतो गह आहरेयुस्त, द्ुर्वमेवास्यागिहोत्रै सुवत्य,-थो ये ऋतिव सत्यमिव चरेत्र तस्य होतव्युमनुसैतत्यै ।।७।। ३६-४४ याभिहोत्रायौपसृष्टा निर्षीदेधस्यान्तं नद्यात तस्मै तौ ददाद,-वतिए वो एषो येजमानस्या- [ ८ ] तै. २,२,४,६-८, ४,२,५,१ । वा १३,३४-३५; ३५,१९ ( च. पा. ), ५,३; १२,६० । काण्व. १४,३६-३७; ३५, ५२ ( च. पा. ); ५,३; १३,६१। मा. श्रौ. ३,३। मै० १०

Page 74

[9: ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० ८, अनु० ८-९

नुत्सह्य निषीदति, तयैबैना सह निरवदयते, गुहै तु तस्य तंतः पुरो नाश्ीयाद्, यंदश्री- योदोर्तिमार्ेद्, यस्यांहुते डगिहोत्रे पूर्वोडभिरनुर्गछेदमिना च सहामिहोत्रैण चौद् द्रवेद्, भागषें- येनैवैनं प्रणायत्य, थो भागधैयेनैवैन समर्धयत्य, थार्भिमन्त्रयेत॥ ४५ इते एवं प्रुथमें जज्ञे अभनिरेभ्यौ यौनिभ्यो अंधि जातवेदाः । से गायत्र्या त्रिष्टुभा जगत्यानुष्टुभा च देवेभ्यो हव्यां वहतु प्रजानन् । ४६ इत्येते वा एतस्य यौनुयः, द्युम्नायोजैऽपत्याय। इत्येतान्येवावुरुन्द्े, स्वैभ्य एवैन यौनिभ्योऽधि प्रजनयति॥ डुषे रायें रमस्व सहसे डथो रमयत्येवैनम् ॥ सम्राडसि स्वरांडसि, सु्षदा सीद। इति सुषदवन सादयति॥ सारस्वतौ त्वौत्सौ प्रवताम्। इत्यृक्सामें वैं सारस्वता उत्सौ, ताभ्यामेवैन प्रावृति, ताभ्याए संमर्धयत्य, अये ज्यौतिष्मतेऽष्टाकपालं निर्वपेद्धारुण युवमयं चरुष यस्याहुतेऽगिहोत्रे पूर्वोऽमिरनुगछेत, तंमो वा एर्तस्य यज्ञ९ युवते यस्याहुतेऽभि- होत्रे पर्वोडभिरनुगछति, यदुभये ज्यौतिष्मते ज्यौतिषैवास्यु यज्ञ संमर्धयति, वारुणी रात्रि,- यैद्वारुणों वरुणादेवांस्योधि यजञ९ स्पृणोति, प्राश्चमुद् धृत्यान्ववसायागिद्टोत्रै जुडुयाद, थाभिमन्त्रयेत। भवतं नः समनसौ समोकसौ सचे- तसा अरेपसा, इति सेमनसा एवैंनौ करोति यजमानस्याहिएसाया, एतौं वै तौ या आदुर्ज- ह्रवारदिनो, नैकः कुब्जिद्वी व्याघौ विच्याचे,-त्यप्रयेऽिमतेऽष्टोकपालं निर्वपोद्यस्याना अभनि- मभ्युद्धरेयु, ्देवताम्यो वो एषं समदं करोति यंस्याओ अभनिमभ्युद्धरन्ति, यंदुर्यनयेऽभिमते देवता एर्वास्मे भूयसीर्जनयति, वैसीयान् भवति ।।८।। ४७-५४ अन्वत्निरुषसामग्नमकशदन्वहानि प्रथमों जातवेदाः। अंनु सूर्यस्य पुरुत्रो चु रश्मीननु द्यावापृथिवीं आंततन्थ॥ ५५ इंत्यभिमन्त्रयेत यंस्याहुतमन्निहोत्र९ सूर्योऽभ्युदियाद, नुक्शायैवैनत पुनरवरुन्द्धे, तंदा- हुर, मुं५ वो एषं लोक समारेहयति सह प्रजया पशुभिश्व यंजमानस्य, तस्मादुत बडुरी- हिताशनिरपशुर्भुवतीति, तंदुपस्थेयः ॥ इहैवे क्षेम्य एघि, मो प्रहासी मौममुमामुष्यायणम्।। इंत्यस्मिन् वावैनमेत लोके दौधार, सह प्रजया परशुभिश्व येजमानो वंसीयान् भवति, मैत्रे [देवेभ्यो ... प्रजानन्-ऋ. १०,१६,९; अथर्व. १२,२,८] [ ९] मा. श्रौ. ३,३-४ । वा. ११,१७; ८,६१; ५,१५ [ अन्वग्नि (प्रत्यन्नि ) रुषसा ... आ (विवेश; ततान) ततन्थ-अथर्व० ७,८२,४-५; १८,१,२७ । प्रत्यग्निरुषसा०- (प्र. पा.) ऋ. ४,१३,१।

Page 75

काण्डं १, प्रपा०८, अनु० ९ ] अभिहोत्र-ब्राह्मणम्। [94]

चरु निर्वपेत्सौयेमेककपालए यस्यपुतमग्निहोत्र सूर्योडमयुदिया, न्मित्रों वो एर्तस्यु यजञं५ युवते यंस्याह्ुतमगिहोत्र४ सूंर्योऽम्युदैति, मित्रमंह, यैन्मैत्रों मित्रादिवास्याधि यज्ञ स्पृ- णोत्यं, थ यंत् सौश्योऽमुनैवास्यादित्येन पुरस्ताद्यज्ञ समर्धयति, सूर्योऽम्युद्ियादुभ्नि सुमाधाय वाच यत्वा दैपती सर्वाहसुपासीयातां, द्वंयोर्गैवो: सायमभ्नि- होत्रें जुडुयादु,भयुमेवास्मै भागधेंयं प्रंयछति सायन्तनं च प्रातस्तनं च, यद्वै पुरुषस्यामयत्य- श्नाती३ नाश्नातीं३, इति वै तंमाहु, नीश्नावीति, चैदार्ड्ुस्तद्वाव सोऽमतेति, यंभ्रांश्रीतो न व्याहरता ऽन वेवैनमम्रातां, तपसैन पुनरवरुन्धाते, अये वतपतयेऽ्कपालं निर्वपेद,- मिर्वै देवाना९ व्रतंपुति, स्तमेव भागधेयेनौपासरत्, स एन९ वरतमालम्भयति यस्याभि- रपक्षायेद्, यत्रैवैनमनुपरागछेत् तंत सुमार्धायान्ववसायाभिदोत्रे जुडुयादे,-ति वो एतदरभियेद- पक्षायुति, यत्रैवैनमनुपरागछृति तंत एनं पुनरवरुन्द्े, यये पथिकतेऽष्टाकपालं निर्वपेद्यस्या- भिरपक्षायेद्, बहिष्पर्थ वो एषं एति यंस्याभनिरपक्षायत्य, भनिवे देवानां पथिकृंत, तमेवभाग- घैयेनौपासरत्, स एनं पन्थामपिनयत्य, नद्गान् दक्षिणा, से हिं पन्थामपिवहत्य, अरये शुंचये डष्टाकपालं निर्वषेर्द्यस्याभ्यादाव्येन ससज्येता,-डशुचिंतर इव वा एषं यदभ्यादाशचयो, यंदुभये शुचये शुचिमेवैन मैध्यं करोत्य, अये क्षामवतेऽषाकपालं निर्वषेद्यस्याहितागेः सश्वोऽनिर्गृहान् दहेदु, भ्निवी एतस्य क्षामों गुहानम्युच्यति, स दहत्येवांपुर५, यदुपये क्षामवते यैवास्य क्षामो प्रियां तनस्तमिर्वास्य भागषैयेन शमयुत्य, दाहुकोऽस्यापरमतिर्गद्दीन् भव्नति, यंस्याभिरनुग- छेत् तैभ्य एववक्षाणेभ्यौऽधि मन्थितशव्य,स्तदेन्Y स्वद्योंनेः प्रजनयति, यदि ने ताद्देशानि वावक्षाणानि स्युभैस्मनारणी सश्स्पृंत्य मन्थितश्व्यः, स्वदिवैन यौनेः प्रजनयत्य, संये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टोकपालं निर्वपे्द्यस्याभनिरनुगछे,-न हि वो ए्तस्मा अपिधीर्यतेडयैषोंड नुगछ, त्यौषधयो वै पावका, औषधीरेवास्मै पावको भागधैयमेपिदधाति प्रजननाय॥५६-५८ त्रयस्त्रि रशत् तन्तुवो य९ वितन्वत इमें च यज्ञ सुधया देदन्ते। तैभिश्छिद्रमपिदध्मो यदेत स्वाहा यज्ञो अप्येतु देवान्। ५९ इति जुहुयाद्यंद्यनो वा रथो वान्त्रा वियायादे, तवन्तो वैयज्ञस्य तन्तवो, देवता वा एतां,- स्तोन्वा एतत्समशृक्षत्, तोः सैद्धात्ये,-तंद्ध स्म वो आहु,-र्दाक्षायणास्तन्तून् तसमवृक्षद्, गोमन्वत्यवर्तयैति, गौहिं यज्ञिया मैध्ये, द९ विष्णुविचकमा, इति पर्द९ योपयति, [इदं विप्णुर्वि०- ऋ. १,२२,१७; अथर्व. ७,२६,४; सा. २२२: १६६९] *

Page 76

[७६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा०८-९, अनु० ९-१०;१-२ विष्णोः स्विदेव पर्ज्नस्य विक्ान्तमकर३पोऽन्वतिषिश्वति शान्त्यै।।९।। ६० रौद्र गवि संद्, वायव्युमुपोवसृष्टमा, -डश्चिन दुह्यमान९, सौम्य दुग्ध९, वारुणमधि- श्रितं, मैत्र९ शशेगृहीतं, मारुतं बिन्दुमत्, पौष्णमुदन्त९, सारस्वत विष्यण५, वै- ष्णवै प्रतिनीर्यमान९, स्वश्ग्यमुंद्वासितं, त्वंष्टुरुत्नीयमानं, धातुरुक्नीत, वैश्वकर्मणमु- द्यत १, सावित्र प्रुणीयमानं, द्यावापृथिवीयं प्रहियमाणमै, न्द्राममुपसननं, प्राजापत्य स- मिंधि, वैश्वदेव९ हुतम्॥१०॥ ६१[५८६] ॥। इति प्रथमकाण्डे अगिहोत्र-ब्राह्मणं नाम अष्टमः प्रपाठकः ॥८।। अथ नवमः प्रपाठकः । चतुर्होतारः। चितिः सुक्, चित्तमाज्य५, वाग्वेंदिरा, धीतं बुहिः, केतो अग्नि, विज्ञातमयींदू, वाचस्पतिहौता, मन उपवक्ता, प्राणों हविः, सांमाध्यपुरि,न्द्रं गछ स्वाहा, पृथिवी हौता, दौरध्वयुस्त्व, धार्मी, न्मित्र उपवक्तो, वांचस्पते वाचौ वीर्येण सैभुततमेनायक्षसे, यज्ञंपतये वार्यमा स्वस्क,र्वार्चस्पतिः सौममपा, ज्जजनदिन्द्रमिन्द्रियाय, सौमः सोमस्य पि- बतु, शुकः शुंकस्य पिबतु, श्रार्तास्त इन्द्र सौमा वातापयो हवनश्रुंतो, ड्रमिहोंता,-डश्चिना- ध्वर्यू, रुद्रौअमरींद्, बृहस्पतिरुपवक्ता, वाचस्पते हिन्विधे नामन् विधेम ते नाम, विधेस्त्वम- स्म/कं नाम, वार्चस्पतिः सौममपादा,-डस्मासु नुम्ण धात्, सौमः सोमस्य पिबतु, शुकंः शुकस्य पिततु, श्रातास्त इन्द्र सौमा वातापयो हवनश्रुंतो, महांद्ुविहोता, सत्यहविरध्वयुर,- चित्तपाजा अमरींद,चित्तमना उपवक्तो,-डनाघृष्यश्राप्रतिघुष्यंश्राभिगरा, अयांस्यु उद्धाता, विधे नामन् विधेम ते नोम, विधेस्त्वमस्माकं नाम, मा देवाना तन्तुश्छेदि मां मनुष्याणां, नमो मात्रें पृथिव्यै।।१।। १ अभ्नियेजुर्मि:, सविता स्तौमै, रिन्द्र उक्थामदै, बैद्दस्पतिश्छन्दोभिर, दितिरपंक्र ब्हि- श्रा, -- Sडदित्या आज्यै, र्मरुतः सदोहविर्धानै, विष्णुर्दीक्षातपौभ्यां, मित्रवरुणौ धिष्णयैर,- खिना आशिंरा, त्वष्टा सरमिधा, पूर्षा स्वाहाकारै, वीग्वायोः पत्नी, पथ्या पूर्ष्णः, [१] मै. १,९,३-६ । काठ. ९,८ । कपि. ८,११। [ २ ] मै. १,९,८ । काठ. ९,१०।

Page 77

काण्डं १, प्रपा० ९, अनु० २-४ ] चतुर्होतार:। [9 ]

पृथिशच्यग्रेंः, सैनैन्द्रस्य, धेना बृहस्पते, र्गायत्री वसूनां, त्रिष्टुव् रुद्राणां, जंग- त्योदित्यानाम, नुष्टुव् मित्रस्य, विरादरुणस्य, पङ्क्तिविष्णो, ्दीक्षी सौमस्य॥२॥ प्रजापुतिवी एक आसीत, सोऽकामयत, यज्ञो भूत्वा प्रजा: सूजेयैति, से दशहोतार युज्ञैमात्मोन९ व्युधत्त, से चित्ति९ सुचमकुरुत, चित्तमाज्य५, वाच५ वैदिमा,-डधी- तं बहि:, से दुशर्धात्मान विधाय मिथुन कृत्वायतनमैछत्, से वैं त्रिवृत एवं प्राणानार्य-

ते देवो ऊध्वी अप्यायन्तो,-ध्वर आप्यायते ये एवए वैदो,-डवार्डवातृणदपरपक्षः पश्चदुश,- तनमचायुत्, तै: प्रजा असृजतो,-ध्वै उदतृणत् पूर्वपक्षः पश्चद्श, स्तैन देवानसृजत,

स्तैनासुरानसृजत, तैडसुरा अवाश्चः प्रध्व:सन्त, प्रास्य भ्रातृत्यो ध्वएसते ये एवंY वेदु, दिवा देवानसृजत नक्तमंसुराथ, स्ते देवांः शुक्का अभवन् कृ्ष्णा अंसुराः, सत्यैन द्ेवनस- जर्तानृतेनासुराथ, स्ते देवाः सत्यमभवन्नंनृतमंसुरा, दक्षिणेन हस्तेन देवानसृजत सव्येनासुरा स्तें देवा वीर्यवन्तोडभवन्मुद्ा असुरा, स्तंतो देवा अंभवन् परांसुरा, स्तध एवं Y वेंद भवत्या- त्मंना, परास्य भ्रीतृव्योऽभवति, सोडमन्यत, कु होष्यामीति, स तदेव नाविन्दत् प्रजा- पुतियत्रोहोष्य,न्ो अस्यान्येद्धौत्वमासीत् प्राणात्, सं वो इन्द्रमेर्वान्तरात्मनायतनमचायत्, से, इन्द्रं गछ स्वहि, त्यंपानद्वी३र्य वै प्राणो, वीशर्यमिन्द्रो, वीर्य एवं वीर्यमजुहोत॥३।। ३ ते वै चतुर्होतारो न्यसीदुन् त्सौमगृहपतया, इन्द्रं जनयिष्यामा इति पृथिवी हौतासीदू, दौरध्वयुस्त्वष्टानी,न्मित्र उपवक्तो ते वो एतौ ग्रहा अगृहृत, वौचस्पते वाचौ वीर्येण सैभृ- ततमेनायक्षसे, यज्ञपतये वार्यमां स्वस्करिति, त एकविरशमारयतनमचाय, स्तैनेन्द्रमज- नय ए,स्त इन्द्रं जनयित्वाव्रुवन्, न्म्वरयामेति, ते वै पश्चहोतारो न्यसीदुन् वरुणगृहपतयो, रुद्रौ अग्रींद्, बृंहस्पतिरुपवक्ता, यदुश्विनैति, तैन पंश्रहो- ता, ते वा एतौ ग्रहा अगृबृत, वाचस्पते हिन्विधे नामन् विधेम ते नाम, विधेस्त्वमस्माकं [ ३ ] मै. १,९,१। क: ठ. ९,११। तै. ब्रा, २,२,३। [४ ] मैं. १,९,१। काठ. ९,११-१० । कपि. ८,१२। वा. १,१०,२१,२४; २,११: ५,२२,२६; ६,१,९,३०; ९,३०, ३८; ११,९,२८: १८,३७; २०,३: ३७, १: ३८,१: ७,४७-४८। काण्च. १,१३, ३६,४०; २,२२; ५,२८,३३; ६, १,१०,४३: १०,३९; ११,४: १२,९,२८: २०,७; २१,९३; ३७,१,३८, १, ९,१२ -- १४ । मा. श्रौ. ११,१.५,२,

Page 78

[% ] मैत्रायणी-संदितायाम् [काण्डं १, प्रपा० ९, अनु० ४-५ नोमैति, तै त्रिणवमायंतनमचाय९,स्त सेंतुं कृत्वा स्वराय९, स्तैन पर्शुनसृजन्त, तान्दे- वंताभ्योऽनयन् यरमायाश्वमनय९, सतंस्यार्धमिन्द्रियंस्यापाक्रामत्, सएतें प्रतिग्रहमपश्यत्॥देव- स्य त्वा सवितु: प्रस शवेऽश्विनोर्बाद्ुभ्यां पृष्णों हैस्ताभ्यां प्रतिगृह्ामि, यमाय त्वा मंह्य ५ वरुणो ददाति, सोऽमृतत्वमशीय, मयो दात्रें भूया, नमयो महां प्रतिग्रहीत्रे।। इति३सोऽधैमिन्द्रिय- स्योपाधत्ता,-डधमिन्द्रियस्योपधत्ते ये एव विद्वानश्वं प्रतिगुद्कात्य,-थ यौSविद्वान् प्रतिगृद्ात्यर्थ- मस्येन्द्रियस्यापक्रामति, रुद्राय गामनय९, स्तस्य तंतीयमिन्द्रियंस्यापाक्रामत, सएतें प्रति- ग्रहमपश्यत्॥ रुद्राय त्वा मंह्य थ वरुणो ददाति, सोऽमृतत्वमशीय, मयो दात्रे भूर्या,न्मयो महां प्रतिग्रहीत्रें ।। इति से ततीयमिन्द्रियंस्योपाधन्त, तेतीयमिन्द्रियस्यपधत्ते ये एवं विद्वान् गौ प्रतिगुद्धात्य,थ यौडविद्वान् प्रतिगुद्नातति ततीयमस्येन्द्रिरयस्यापक्रामत्य, अये हिरण्यमनयय,- स्तस्य चतुर्थमिन्द्रियंस्यांपाक्रामत्, स एतं प्रतिग्रहमपश्यत् ॥ अग्नये त्वा मंह वरुणो ददाति, सोऽमृतत्वमशीय, मयो दात्रें भूरयन्मयो मंह्यं प्रतिग्रहीत्रे। इंति सं चतुर्थमिन्द्रियंस्योपा- धत्त, चतुर्थमिन्द्रियस्योपधत्ते ये एवंए विद्वान् हिरण्यं प्रतिगह्नात्य,-थ यौऽविद्वान् प्रति- गुह्धांति चतुर्थैमस्येन्द्रिरयंस्यापक्रामति, बृहस्पतुये वासोऽनय९, स्तस्य पश्चममिन्द्रियंस्यां- पाक्रामत्, स एतं प्रतिग्रहमपश्यत्॥ ग्रस्त्वाकृन्तन्न, पसोऽतन्वत, धियोऽवयन्, वृहस्प- तये त्वा मह्या९ वरुणो ददाति, सोऽमृतत्वमशीय, मयो दात्रे भूंयां,-न्मयो मेहां प्रतिग्र- हीत्रे।। इति से पश्चमेमिन्द्रियस्योपाधत्त, पञ्चममिन्द्रियंस्योपघत्ते य एवं विद्वान् वांस: प्रतिगद्धत्य,थ यौडविद्वान् प्रतिगद्नाति पश्चममस्येन्द्रियस्यापकामत्यु, त्तनयािसायी- प्राणदनय५, स्वैष्यु षष्ठमिन्द्रियंस्यापाक्र्ामत्, सं एतं प्रतिग्रहंमपश्यत् ॥ उत्तानाय त्वाङ्गि- रसाय मंहा९ वरुणो ददाति, सोऽमृतत्वमशीय, इति से वर्ष्ठमिन्द्रियस्योपाधत्त, मंयो दात्रे भूयां,-न्मंयो महां प्रतिग्रहीन्रे॥ षष्ठमिन्द्रियंस्योपधत्ते य एवंए विद्वानप्राणत् प्रतिगद्धात्य, थ यौऽविद्वान् प्रतिगह्वाति षष्ठमस्येन्द्रिर्यस्यपक्रामति॥ के इ्द कस्मा अंदात्, कोमः कामायादाव, कामो दाता, कामो, दक्षिणा कामो, कांमः प्रतिग्रदीतां, कामाय त्वा प्रंतिगृह्णामि, दक्षिणयैवं दक्षिणां प्रतिगृद्ञाति, कमैतत्ते।। इति समुद्रौ वै यौ वै तौ देवता वेंद यांग्रे देक्षिणामनयद्दक्षिणीयो ह भवति, नैयुति दक्षिणाम्।४।। ४-१६ ते वै स्वर्यन्तोऽब्ुव, अंतो नो यूय प्रयछत, केनायतनेनात्रैव वेत्स्यर्थे,त्यब्रुवथ,- स्ते वैं सपहोतारो न्यसीदभ्र्यमंगृहपतयो, महाहविहोतासीत, सत्यहविरध्वर्युर,चित्तपाजा [देवस्य त्वा सवितुः- अथर्व. १९,५१,२ । कोदात्कस्मा०- अथर्व. ३,२९,७] [५] मै. १,९,१। काठ. ९,१२-१३।

Page 79

काण्डं १, प्रपा० ९, अनु० ५ ] चतुहोंतार:। [७] अशरीद, चित्तमना उपवक्तो,-डनाघृष्यश्वाप्रतिघुष्यश्वाभिगरां, अर्याम्य उद्धाता, ते वो एतै ग्रेहमगृह्भत, विंधे नामन्विधेम ते नाम, विधेस्त्वमस्मकं नमिति, तै त्रयस्त्रि श्शमायतन- मचाय५, स्तैनेद९ समतन्वन, त्सपंहोत्रा च वो डुर्द५ सैततं त्रयस्त्रिरशैन च, येदिदै देव- मनुष्या अश्न्योऽन्यस्मै संप्रयछंते, प्राणों वैं दशहोता, चंक्षुश्रंतुर्होता, श्रौत्रं पंश्चहोता, वोक्चात्मा च सप्होता,-डग्रिहोत्रे९ वैं दशहाता, दर्शपूर्णमासौ चंतुर्होता, चातुर्मास्यांनि पंश्र- होता, सौम्योऽध्वरः सप्होतां,-डडयुषे कमग्निहोत्रे १ हूयते, सर्वमायुरेति यं एवं १ वेंद, चक्षुपे के दर्शपूर्णमारसा इज्येते, ने चक्षुषो गृहे ये एवंए वेद, श्रोत्राय के चातुर्मास्यानीज्यन्ते, नं श्रौत्रस्य गृहे य एवं५ वैद, वाचें चात्मने च क सौम्योऽध्वर इज्यते, ने वाचौ नत्मिनो गृहे ये एवं ५ वेंद, प्रजांपतिवै दशुहोतै, कः संन्भयिष्ठभांग् व्याहतीना,मैकः संन्भूयिष्ठो भवति ये एवं १ वैद, तैजुसे के पूर्णैमा इज्यते, गाय३ त्रोऽभि:, सौम्यों वै ब्राह्मणों देवतया गायत्रछन्दा, स्वे वार्वास्मा एतददेवते संप्रस्थे अक, नौस्यान्यौ योगक्षेमस्येशा, आयुषे केममावास्येज्यते, समीव वा एषं आध्रियते, संर्वमायुरेति य एवंए वैद, स्वृगीय लोकांय क५ सौम्योऽध्वर इज्यता, एति स्वर्ग लोक५य एवं५ वेंद, दशहोत्राग्निहोत्रमुल्नीतमर्मिम शेट्, दशहोत्रा वै देवा अग्निहोत्रमसृजन्त, प्रजातमेनत् सुरष्टमालब्ध, चतुहोत्रा दर्शपूर्णमार्सा आर्भिमु- शे,वतुर्होत्ा वे देवा दर्शपूर्णमासा असृजन्त, प्रजाता एनौ सुष्टा आलब्ध, पश्चहोत्रा चातु- र्मास्यान्युर्मिमृशेत्, पश्चहोत्रा वै देवश्वातुर्मास्यान्यसृजन्त, प्रजातान्येनानि सुर्ष्टान्यालब्ध, ससहोत्रा सौम्यमध्वरमर्भिमुशेत्, सप्ंहोत्रा वै देवाः सौम्यमध्वरमसृजन्त, प्रेजातमेन९ सुष्टे- मालब्ध, देशहोतार वदेत् पुरस्तात् सामिधेनीनां, प्रजापुतिवैं देशहोता, यज्ञमुख५सामि- धेन्यो, मिथुन वावास्यैतद्यज्ञमुखे द्धाति, चंतुर्होतार वदेत् पुरस्तात् प्रयाजानां, चंतु- र्होत्रा वै देवा इन्द्रमजनयाननि, न्द्र९ वावास्यैतद्यज्ञेडजीजन्, सैन्द्रेण यज्ञेन यजते, पश्र होतार९ वदेत् पुरस्ताद्धविषां, पश्चहोत्रा वैं देवाः पर्शूनसृजन्त, परासुरानभावयन्, पर्शूनेव सुर्जते, पंरा आ्रांतृव्यं भावयति, सप्होतार वदेत् पुरस्तादनुयाजाना९, सप्तहोत्रा वै देवाः स्वुरायन्, त्म्वरेवैति, दशहोतार वदेत पुरस्ताद् बहिष्पवमानस्य, प्रजापुतिनै देशहोता, यज्ञमुख बहिष्पवमान, मिथुनश्ववस्यैतदयज्ञमुखें दधाति, चंतुर्होतारवदेद पुरस्तादांज्याना, पेश्चहोतार५ वदेत पुर्रस्तान्माध्यंदिनस्य पवमानस्य, सपहोतार९ वदेत पुरस्तादार्भवस्य पवरमा-

Page 80

[60 ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० ९, अनुं० ७. ६ नस्य, ससहोत्रा वै देवा: स्वरायन्, त्खरेवैति, यौ वै चतुर्होतननुसवने तर्पथितशच्यान् वेंद वृप्यति प्रर्जया च पर्शुभि, शैते वैं चतुर्होतारोऽनुसवन तर्पयितशव्या, यंद् ब्राह्मणां बहुविदुस्ता- नेव तर्पयति, ते एनं वुप्ता: प्रजया च पशुभिश्व तर्पयन्ति।५॥। १७ ्ः प्रजया पशुभिन प्रजयित से द्वांदुशाहानि बरासीं पुरिधायु तपे पिबन्न्धः शयीत, तपो वै तप्तवा प्रजपतिर्विधायातमनं मिथुनै कृत्वां प्रजया च पशुंभिश्च प्रांजायता,-डविहितो हि वो एषों डमिथुनौ, थेषे ने प्रजायते, तत्तेप एवं तुप्त्वां विधायात्मानं मिथुन कृत्वा प्रजया च पशु- मिश्र प्रंजायते, प्रजापुतिवें देशहोता, ज्यायान् वै प्रजांपतिहोंमात, तस्मान्तंत जुह्ृति, प्री- व्यापाने, दपान एवं प्राण जुहोति, संग्रामिणं चंतुहोत्रा याजये, चतुर्गृहीतमाज्यं कृत्वा चतुहों- तार९ व्याचक्षीत, पूर्वेण ग्रहेणाध जुहुयार्दुत्तरेणार्ध, चतुर्द्ोत्रा वै देवा इन्द्रमजनय, न्यतु्र- स्मिन् खल बैं संग्राम इन्द्रो भंवृति से जयती, न्द< वावास्यैतत्संग्रामेडजीजन,जयुति संग्रामै, प्रजोकामं चतुर्होत्रा याजये, चतुर्गुहीतमाज्यं कृत्वा चतुहौतारव्यांचक्षीत, पूर्वेण ग्रहेणधि जु- डुर्यादुत्रेणा्धी, चतुहोत्रा वै देवा इन्द्रमजनय, न्यतर्रस्मिन् खलु वै संग्रामं इन्द्रो भवति से जयती, नद्र वार्वास्यैतत् संग्रामेडजीजन, जयति संग्रामै, प्रजाकामं चतुहोत्रा या- जये, चतुर्गृहीतमाज्यं कृत्वा चतुर्होतार। व्याचक्षीत, पूर्वेण ग्रहेणाध जुहुयदुत्तरेणाधे, चतुहोत्रा वैं देवा इन्द्रमजनयन्, प्रजामस्मै जनयति, नैव त्वपुरोऽनुजायते, तेजस्वीव तुं अवति, संर्वेण द्येनमिन्द्रियेण जनयति, पशुकामं पञ्चहोत्रा याजये,चवतुर्गृहीतमा- ज्यं कृत्वा पंञचहोतारए व्याचक्षीत, पूर्वेण ग्रहेणाध जदुयादुत्तरेणार्ध, पञ्चहोत्रा वे देवाः पशूनसृजन्त, पशूनेव सृजते, आ्रतव्यवन्तं पञ्चहोत्रा याजये, चतुर्गृहीतमाज्यं कृत्वा पश्च- होतार५ व्याचक्षीत, पूर्वेण ग्रंदेणाध जुहुयदुत्तरेणाध, पंश्चहोत्रा वै देवां अंसुरान् पराभावयन्, पैरा पाप्मनिं भ्रतृव्यं भावयति, स्वर्गकामं पश्रह्दोत्रा याजये, चतुर्गृहीतंमोज्यं कृत्वा पंश्चहो- तार९ व्योचक्षीत, पूर्वेण प्रदेणाध जुहुयादुत्तरेणा्ध, पञ्चहोत्रा वैं देवा: स्वरायन, तस्वरवैति, यौ यरज्ञस्यु सएस्थमनु पोपीयान्मन्येत तेए ससहोत्रा याजयेत्, सप्होत्रा वै देवा इदए समतन्वन्, त्समतत ताजक, वादड् पुनर्भवति यादेक् सन्यजते ।६॥। १८ [ ६ ] मै. १,९,१। काठ. ९, १४ ।

Page 81

काण्डं १, प्रपा० ९, अनु० ७-८ ] चतुर्ोतार:। [८१ ]

बह्मवादिनो वदन्ति, यदेको यज्ञश्रतुर्द्ोताथ कस्मात सेर्वे चतुर्हदोतार उच्यन्ता इति, च्त्वा- रो वो एते यज्ञा, स्तैषां चत्वारो हौतारस्त, चतुर्होतृणां चतुर्होतृत्वै, चुतु्णीर्मेंक: सश्वत्सरें नाश्ीयाद, तद् व्रतम, अ९वैचतुर्हदोतारौ, Sन्वान्भवति य एवं २ वैदा,-डथ येमनूचान१ सन्तुं नौपुनमेत्सौडरण्यं परैत्य ब्राह्मणमुपद्रष्टारं कृत्वा चतुर्होतन् व्याचक्षीत, ब्रह्णो वो एतदुदरण५ यंच्चतुहोतारो, ब्राह्मण उपद्रष्टो, पद्रषुरेवान्ति ब्रआ्ाविरक, स्वंदेनमाविर्भूतमाविदं गमयत्य, थ यौ विशपेयाताम,-है भूयो वेदाहै भूंयो वेदे,त्येष वाव भूयो वेदु यंश्रतुर्होतन् बैंद, चतुहोतारो वैं यज्ञस्य यौनि, श्रतुर्होतुम्यौऽधि यज्ञो निर्मितो, नैन विशप्त हिनस्ति, चतुर्होतार व- देदशमेडहननकामों, sन्न९ वैं चतुहोतारौ, उन्तो दशममहर,-न्तुमेव गत्वात्रद्यमवरुन्दू, एतद्वा अस्यैतहींप्रयुक्तमे, तदनवरुद्धं तंदेव प्रयुङ्क्ते, तदवरुन्द्ध, इय वैं सर्पराज्ी, तंस्या वो एतदुक्थ९ यचतुर्होतारो, हौता वदति, स्तुतंवा एतदनुशसति, ने हिं स्तुर्तमनुतु- शस्तमस्ति ।।७।। १९ देवश्च वो असुराश्रास्पर्धन्त, ते वैं समावदेव यज्ञे कुर्वाणां आयुन्, यंदेव देवो अकुर्बत तं- दसुरा अकुर्वत, तेंन व्यावृतमगछ९, स्ते देवां अन्नुवने, तेमे९ यज्ञै तिर उपयसुरेभ्यस्त- स्यामुहा इति, तमेतावञड आदायदकाम, भ्रभि्यजुर्मिः, सविता स्तौमैरि, न्द्र उक्थामदै, वृद्स्पतिश्छन्दोभिरिति, तै तिर उपयसुरेभ्योऽतन्वत, तमेषाए यरज्ञमसुरा नन्विवायथ,- स्तैन वो एनानपानुदन्त, ततो देवा अंभुवन्, पैरासुरा, स्वध एवं ९ बेंद तिर उपरि प्रतृव्या- द्यज्ञै तनुते, भवत्यात्मना, परास्य भ्रतृव्यो भवत्ये,तैरेव जुडुयात् समृतयज्ञें, चर्तुभिश्र- तुर्भिरन्वाक्शायं पुरस्तात् प्रातरनुवाकस्यै, तावान्वै युज्ञौ, यावानेव यज्ञस्त९ वृङ्क्ते, संयुज्ञो भवृत्य, यज्ञा इतर, एतैरव जुडुयात् पुरस्तादीक्षाया, एषा वै प्रत्यक्षं दीक्षा, तमिवालब्धै,- तैरेव जुडुयात् पुरस्ताद्वादशाहस्यै, वैप्रत्यक्षं द्वादशाह, स्तमेवाल्ै, वैरेवातिथयम्भिमुशेद्, युज्ञेनैव यज्ञमालब्ध, दक्षिणतौ वै देवानिसुरा यज्ञमजयथ,स्ते उदश्चः पत्नीभिः सहाीधं प्रो- विश९,स्तान् पत्नीभिः सह प्रक्शाय जिहियतौऽसुरा अपावर्तन्त, तारस्तत एवानत्थायाजयए, [७ ] काठ. ९,१५। [८] मै. १,९,२ । काठ. ९,१५। मै० ११

Page 82

1501 मैत्रायणी-सँहितायाभ् [काण्डं १, प्रपा० ९-१०, अनु० ८; १-२ सवंता दुवा अभुवन्, परासुरा, स्तैधे एवं वेंद भवत्यात्मना, परास्य भ्रातृष्यो भवति, नाम्य प्रातृव्यो गुहान पशूनभ्यरोहत्य, मिं भांतृव्यस्य गहानमि पशुनारोहति ये एवंY बेदै,- तान्यवाभिधिडनुब्रूयाद, मीद्वैं पात्नीवतस्य यजति, तृप्ता पत्नी रेतो धत्ते, प्र प्रजया च परशुभिश्र प्रजायत, एतैरेव जुहुयादन्तरा त्वष्टारं च पत्नीश्र सश्वत्सर प्रजोकामो, मिथुन५ वै त्वेष्टा च पत्नीश्र, त्वंष्टार५ वा एतेन्मिथुर्नैऽप्यस्राट् प्रजननाय, तन्मिथुन, तंस्मादेव मिथुन्द्यंजमान: भ्रजया च पशुभिश्च प्रजायते, विन्दते प्रजांमा, स्यु वीरों जायते, यदि सश्वत्सरै जुहुम २०[६०६] ।। इति प्रथमकाण्डे वातुहोतको नाम नवमः प्रपाठकः ॥९॥ अथ दशम: प्रपाठक:। चातुर्मास्यानि। आयनेश्योऽष्टाकपाल:, सौम्यशरुः, सावित्रों द्वांदशकपालः, सारस्वतश्रुरुः, पौष्णश्रु, मारुत: सप्कपालो, वैश्वदेशव्यामिक्षा, दांवापृथिवीया एककपालो, वार्जिना वाजिनमा, यं३्योऽष्टाकपालः, सौम्यश्रुः, साविश्त्रोऽष्टाकपालः, सारस्वतश्ररुः, पोष्णपुर्रु,- न्दाओों द्वोदशकपालो, मारुश्त्यामिक्षा, वारुश्यार्मिक्षा, कार्य एककपालो, वार्जिना वोजिनम, प्रेयैडनीकवते प्रातरष्टाकपालो, मरुदयः सांतपनैम्यो मुध्यैदिने च्रु, र्मरुद्यो गृह- मेर्धैभ्यः सर्वासां दुग्धें सायमोदन, इृन्द्रस्य निष्काषो, मरुद्रयः क्रीडिभ्य: सारकए रश्मिभि: सप- कपाल, आयेश्यो६ष्टाकपालः, सौम्यश्वरुः, सावि३ञोऽष्ाकपाल:, सारस्वतंश्रररुः, पौष्ण- श्ररुरे,न्द्रारयों द्वोदशकपाला, इन्द्राय वत्रमनें चर्रु, वैश्वकर्मण एककपाल, आभे३्योऽष्टा- कपाल:, सौम्यश्रुः, सावि३्त्रोऽष्टकपालः, सारस्वतश्ररुः, पौष्णशरु, र्वायव्या यवारग: प्रतिधुग्वे,न्द्राय शुनासीराय द्वादशकपालः, सौये एककपालः पंट्कपाल: पुरोडासो धाना मन्थः, प्रतिपुरुष पुरोडाशा एकश्रोध्यादित्यंश्चरुः॥१॥ १ अंग्ने चैहोन्रे५, वैर्दत्यम, ध्वों अध्वरों अंस्थाद, वर्तां नो दावापृथिवीं, म्विष्टकृदिन्द्वाय दुवभ्या भवा,-डस्य घृर्तस्यु हुविषो जुषाणों वीहि स्वाहा ।। २ ( १ ) नैं. १,८,२; ३,४,७ । काठ. ९,४-५। कपि. ८,७-८। मा. श्रौ. १,७,१,५१। [ : ] ने. १,८,३-४ । काठ. ९,४ -- ५। कपि. ८,७-८। वा. २,९: ३,४४-४७,४९,५०२०,१७। काण्व, २,१३-१४; ३.५२-५५: २२,४। मा. श्री.१,७,४।

Page 83

काण्डं १, प्रपा० १०, अनु० २-३ ] चातुर्मास्यानि। [ < ]

प्रघास्यान् हवामहे मरुतो यर्ज्ञवाहसः । करम्मेणु सजौपुसः ॥ ३ मों बू ण इन्द्रांन पुर्त्सु देर्वास्तु स्म ते शुष्मिन्नवर्याः । महीं चिर्द्यस्यु मीदुंषो यव्यो हर्विष्मतो मरुतो बन्दुते गीः ॥ यद्रम यदरण्ये यंत सभायाY यदिन्द्रियें। यदेनश्कृमी वर्य ५ यर्दप्सश्रकृमा वर्यम्। तदेकस्यापि चैंतुसि तदेकस्यापि धर्मणि । तंस्य सेर्वस्या ५हसोऽवर्यजनमसि॥ अंकन कर्म कर्मकेतः सहै वाचा मयोम्ा। देवैभ्यः कर्म कृत्वास्तं प्रेत सुदानवः ।। पूर्णी दुर्वे पंरा पत सुंपूर्णा पुनरापत। वुस्नैव विक्रीणावहा ईषमूर्ज शतक्रतो।। देहिं मे देदामि ते नि मे धेहि निं ते दधौ। अपामित्यमिव सँभुर कौ अम्बोदेदते ददत् ॥२॥ ए अंत्र पितरो मादयध्वम् । सुसंदेशं त्वा वर्यए वुसो मेघवन् मन्दिषीमहि। प्रे नूनै पूर्णबन्धुर स्तुतौ यासि वशं अनु यौजा न्विन्द्र ते हेरी।। ११ यदुन्तरिक्ष पृथिवींमुत द्या यन्मातरं पितेर ५ वा जिहिएसिम। अभिर्नस्तस्मादेनसो गाहपत्या उन्निनेतु दुष्कृताज्जातवेदाः ॥ १२ अंमीमदन्त पितरो, नमो वः पितर डुषे, नमो वः पितर ऊर्जे, नमो वः पितरः शु- नमो वः पितरो रंसाय, नमो वः पितरो यज्जीवै तंस्मै, नमो वः पितरो यद्वोरे तस्मै, स्वर्धां वः पितरो, नमो नमो वः पितरः ॥ एषो युष्मांकं पिनर, इमा अस्मोकं, षमाय,

जीवो वो जीवन्तः इह सन्तः स्याम ॥ १३-१४

[मोषूण इन्द्रात०। ऋ. १,१७३,१२। गदेनश्चकृमा वयमू०। अथर्व. १०,३,८। पूर्णा दरवे (दर्वि ) परा०। अथर्व. ३,१०,७ ] [ ३ ] मै. १,१०,१९-। त. १,८,५; १,७,१२,२ । काठ. ९,६। कपि .- ८,९। वा. २,३१,३२; ३,५१-५५; १५,४४; १७,७७; १९,५८ । काण्य. २,२६,५७: ३,५९-६३, १६,६६; १८,७७; २६,५९। मा. धी. १,७,६: १,१,२। [सुसंडशं त्वा घय १०। ऋ. १,८२,३। यदन्तरिक्षं पृथिवी०। अथर्व, ६,१२०,१। अमीमदन्त ... नमे। ब :... स्थाम-अथर्व. १८,४,८१-८५। *

Page 84

मैत्रायर्णा-संहितायाम् [ काण्डं १, प्रपा० १०, अनु० ३-४ परेतन पितरः सोम्यासो गम्भीरेभि: पर्थिमि: पूर्वेभिः। दैघथ नो द्रेविणश यच्च भद्रए रयि चु नः सर्ववीरं नियछत॥ १५ अया विष्ठा जनयन् कर्वराणि से हिं घृणिरुरुवैराय गा्तुंः । से प्रत्यडैद्धरुणो मध्वो अग्र५ स्वा५ यत् तनू तश्न्वामैरयत।। १६ अक्षभमीमदन्त ह्यव प्रिया अधूषत। अंस्तोषत स्वानवो विग्रा नविष्ठया मर्ती यौजा न्विन्द्र ते हैरी।। १७ मेनो न्वोडुवामहे नाराशएसेन स्तौमेन। पितृणौ च मैन्मभि: । १८ ओ न एतु मेनः पुनः क्रत्वे देक्षाय जीवसे। ज्योंक् च सूर्यं दृशै।। पुनर्न: पितरो मनो ददातु दैव्यो जनः । जीव५ व्रति९ सचेमहि॥ १९ २० -......---- अग्ने तैमुदाश्वं ने स्तौमैः क्रेतुं न भद्र९ हृदिस्प्शम्। ऋध्यामा ता औहैः॥३॥ २१ आखु ते रुद्र पशु करोम्ये,-व ते रुद्र भाग,-स्तै जुषस्व सहे स्वस्त्राम्बिकया स्वाहा ॥ २२ अवाम्ब रुद्रेमदिमह्यव देवे त्र्यम्बकम्। यथा नो वस्यसस्करद्यंथा नः श्रैयुसस्करत्॥ २३ यंथा नो भूयुसस्करदंथा नः प्रतरै तिराधंथा नो व्यवसाययात्। भेषज गवे अंश्वाय पुरुषाय भेषजम्। अथो अस्मभ्यं भेषजएसुभेषजश्यंथांसति सुगै मेषायु मेष्यै॥ २४ त्र्यम्बकए यजामहे सुगन्धि पुष्टिवर्धनम्। उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात्॥। २५ रुद्रैष ते भाग, स्तैनावसेन परों मूंजब तौड़तीहि॥ २६ पिनाकहस्तः कत्तिवासा अवततधन्वा।।४।। २७ देवाश्ववों असुराश्षास्मिल्लोक आसन्, तसप्रजापतिरकामयत, प्रासुशबुदेय, प्रजा: सुजेयेति, आ यात (परेतन) पितर:०। अथर्व. १८,४,६२-६३। अया विश्वा०। अथर्व. ७,३,१। अंक्षन्नमी०। ऋ. १,८२,२; अथर्व, १८,४,६१। मनो न्वाहामहे०। ऋ. १०,५७,३। आ न एतु०। ऋ. १०,५७,४। करत्वे दक्षाय जीवसे। अथर्व. ६,१९,१। जयोक् च सूर्य हशे। अथर्व, १,६,३ । पुनर्न: पितरो०। क. १०,५७,५, अग्ने तमदाश्व० । ऋ. ४,१०,१: सा. ४३४,१७७७ ] [४ ] मै. १,१०,२० । तै. १,८,६ । काठ. ९,७। कपि. ८,१० । वा. ३,५७-६१। काण्य. ३,६५-६८,७०, (६९)। [डयम्बकं यजामहे ... मृतात्। ऋ. ७,५९,१२ । डयम्बकं यजामहे ... मुतः । अथर्व. १४,१,१७]

Page 85

काण्डं १, प्रपा०१०, अनु० ५-६ ] चातुर्मा स्थानि। [cx ] से चातुर्मास्यान्यपश्य,-व्वातर्मास्यवैं सोडसुरान् प्राणुदत, चातुर्मास्यैःप्रजा असृजत, तैद्ेएवं विद्वा श्रातुर्मास्यैयजते श्रं भ्रातृव्यं नुदते श्र प्रजया च पशुभिश्व प्रजायते, डग्िष्टोमद्वैश्वदेवं यज्ञकतुं नि्मीय प्रजापतिः प्रजा असृजतो, कथ्याद्वरुणप्रघासान् यज्ञऋतु निमीयेमोः प्ररजा वरुणे- नाग्राहय,-दतिरात्रात् साकमेधान् यज्ञकतु निर्मीयेन्द्रो वृतरमहन्, तसुष्टा वाींअन्य: प्रजो आसभ- सुष्टा अन्या, अंथ प्रजापतिरकामयत, प्रजाः सूजेयेति, सश्वत्सरोवै यज्ञो, यज्ञःप्रजापुतिः, से एते मिथुनें पेयसी आत्मन्नषत्तोधन्यं च वह्यं चो,-डयैताभ्यो देवताभ्य एताति हवी रषि भार्ग नि- रवपत, तैः प्रजा असृजत, ऋतुभ्यो वैताःप्रर्जा: प्रोजायन्त, ऋतवो वो एतानि पंच्च हवी १षि, पश्च ३ह्यतव, स्ततः प्रंजायते, Sननिरेवे प्रावापयत्, सोमो वैं रेतोऽदधा,-न्मिथुन५वा अभिश्व सौमश्र, सविता प्रासुवत् प्रजननाय, सःवत्सरों वै सुविता, द्वदिश मांसा: सश्वत्सर,- स्तस्माद्द्वादशकपालों, डथोवैश्वदेवत्वायैव द्वादशकपाल, उपाश्श युजत्य, निरुक्तो हि सु१- वत्सरः, संरस्वत्येव सष्टासु वाचर्मंद्धात्, पूर्षणं प्रतिष्ठामभ्यसज्यन्त, वाग्वैं सरस्वती, पशवः पूर्षा, मिथुन वांक्च पशवश्र, मध्युतः प्र्जापुतिनांसृज्यन्ता,-ऽन्ततो मिथुनाद्विंपूचीः प्राजायन्त, तन्मध्यत एवैंतेत् प्रजापतिना सज्यन्ते, डथादो Sन्ततों मिथुनाद्विषचीः प्रंजायन्ते, वारतभानि वा एतानि हवीरष्य, भिना वो अंनीकेनेन्द्रो वृत्रमुहन्, त्सोमेन राजा सवितप्रसत: सरस्वत्या चेत्रा पषैन वीश्येणांन्वतिष्ठत, विजितिौ एताति हवी १षीं,-न्द्रो वैं वुत्रमुहन्, त्स विष्वङ् वीर्येण व्यार्छत, तदिदर सरवं प्राविशदुर्प औषुधीवैनस्पती९,स्तैन देवा अश्राम्य९, स्तत्समनय, स्तत्सालर्थ्यस्य सात्ाय्यत्वै, तद एव विर्द्वान्तसान्ययैन यंज ऋभ ति ।।५।। २८ मिथुन९ वैं दुधि च शुरतै चा,-डथ यंत् संएसूष्टमाण्डमिव मस्तिवव परीव दडशे गर्भ एवं से, तपुसो वै ता: प्रजाः प्रांजायन्त, तपस्त्व५ वो एतद्रछति ये शृत्त्व गछति, तंतः प्रंजायते, डयेषो वैश्वदेशव्यामिक्षा, प्रजापतिः प्रजा असृजत, तो वैश्वदेवैनैवासृजत, तस्मादिमा वैश्व- देवी: प्रजा, विश्वान् देवान् यजति, स्तोको वै विश्वे देवा, स्तान् वो एतय्युजत्य, थो अर्मु- त:प्रदानाद्वि मनुष्या यज्ञसुपजीवन्ति, यौनिवी एषं प्रजानां, तैमरुतोऽभ्युकामयन्त, ततौड५- होगृहीता असृज्पन्त, यत्स्वतवद्धः स्व्त्वायैव निष्कृत्यै, प्रजनुनो वो एष पुशूना९, यन्मा- [५]तै. ब्रा. १,६,१ -- २। [ ६ ] काठ. ३६, १। तै. ब्रा. १,६.२।

Page 86

[ ८६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं१, प्रपा० १०, अनु० ६-७ रुत: सपकपालो भवति, सप हि मुरुतो, विष्मरुतो, डथो निरवच्या एवं मारुतौ, २९ तो वैश्वदेवेन सष्टा विधूचीव्युदाय९, स्ता: प्ररजापतिर्धावापृथिवीयेन पर्यगृहाद्, येद् बाबाष्ट- थिर्वीय: प्रजाना सष्टानां परिगृहीत्यै, यदेककपालस्तैन प्राजापत्यः, प्रजोपता एवं द्ेवतासु प्रे- तितिष्ठति, यंजमानो वा एंककपाल, आहवनीयः स्वगों लोकों, यत् सर्वहुतं करौदि डवि- भूतमेवैन९ स्वग लोक गमयति, यंजमान९ वैं हर्छन्तं प्रजा अनुहूर्छन्ति, यजमानं प्रतिर्तिषृन्तं प्रजा अनुप्रेतितिष्ट, न्त्युजुर्होतशव्यः प्रंतिष्ठित्यै, सर्वहुतं करोति प्रतिष्ठित्यै, यंजमानो वा एककपाल:, पशंवोधुतै, तंदुभिपूर्य:, पश्गभिरेवैन संमर्धयति, यंदभिपूरयेदघरमेनं पशुभ्यः कुर्या, देशरुञ्जन्त एनं पशवा उपतिष्ठेयु, राविः पृष्ठः कार्य:, परशुम्य एवैनसुतरमक, मुजन्त एनं पुशवा उपतिष्ठन्ते, तन्र सूं्क्ष्य, मभिपूर्य एदं, नं हिं पशवो नं भुज्जन्ति, यद् प्राड् पद्येत येजमान: प्रेमीयेत, यदक्षिणा प्रजामस्य निर्दहेद्, यंत प्रत्यङ् पुत्नी प्रमीयेत, मंदंदड् पशुंनस्य निर्दहेद्, यंदुत्तान: पतेत् पर्जैन्योडवर्धुक: स्यात, पुतरादायाभिधार्य होत३व्यो यंज्रमा- नस्य प्रतिष्ठित्यै, वरो दक्षिणा, वरेणैव वर५ स्पृणोत्या,त्मो हि वरे,स्वेधासंनद्ध नुहिर्भवति, त्रेधासंनुर्द्ध इष्म, स्त्रेधाविहितानि चातुर्मास्यानि, सश्वत्सर९ वै चातुर्मास्यानि, सश्वत्सरे- णार्भि मन्थन्त्य, भिर वै प्रजा अनुप्रजायन्ते, प्रजनुनो वो एषं मध्यते, यो शृंताणए वो एतंधेजमानाय जनयन्ति, वर्सन्तां यष्टव्यं प्रजननाय, प्रवर्णे यष्टव्यं प्रजननाय, नौचरवे- दिग्रुंपवपन्ति प्रजननाय, प्रस्वो भवन्ति, प्र मा जनयानीति, पर्शवो मैं पृषदाज्यै, नो- नारूपा वै पशेव, स्वस्मानोनारूपमायेय घुर्तमै, न्द्रै दव्यै, न्द्रारम पुषदाज्य देवतया, प्राणापानौ वा इन्द्रामी, मिथुन प्ाणापानौ, मिथुनंयोनय: प्रजा, मिथुनांद् खलु बै प्ररजा: पर्शवः प्रजायन्ते, तन्मिथुन, तस्मादेव मिथुनदंजमानः प्रजया च पशुभिश्व प्रजायते, यद्धि वसन्ता यजेत द्विरुपस्तृणीयात्, सकदर्भिघारये, दौषघयो वै पशवा, औषृधीष्वेव पशून प्रतिष्ठापयति,यदि प्रावृषि यजेत सक्रदुपस्तणीरयाद्, द्विरर्भिघारयेद, वृष्ट्यैव पशूनभि- जिघर्ति।।७।। • ३० प्राणेभ्यो वैं तोः प्रजा: प्रोजायन्त, प्राणों वो एतानि नव हवीदषि, नव हिं प्राणो, [ ७] काठ. ३६,१-२। तै. ब्रा. १.६,३। [८] काठ, ३६. २-३ । तै. ब्रा, १,६,३।

Page 87

काण्डं १, प्रपा० १०, अनु० ८-९] चातुर्माध्यानि। [60]

आत्मा देवता, तंतः प्रंजायते, नब प्रयाजा, नवानुयाजो, द्वो अज्यभागा, अष्टौ हर्वी१ष्य, मये समवद्यति, वार्जिनो यजति, तेत् त्रिश्श, बिरशदक्षरा विराड, विराजेव प्रतितिष्ठति, विराजो वै यौनेः प्रजापतिः प्रजा असृजत, विराजो वो एतधौनेयैजमान: प्रेजायते, त्रिरशत त्रिरशद्वै रात्रुयो मासो, यौ मासः से सश्वत्सरः, सश्वत्सरः प्ररजापुति, स्तंत् प्रजापतेश्व वो एतेद्विराजश्र योनेर्मिथुनदयजमान: प्रजायता, एकैकया वो अहुत्या द्ादश द्ोदश रोत्रीरयुवत, तो यवती: संख्याने तावतीः सवत्सरंस्य रांत्रयः, सश्वत्सर्रमेव भ्रतृच्याद्युवते, वैश्वदेवेन चतुरो मासौडयुवत, वरुणप्रधासैः पराशश्रर्तुरः, साकमेघैःपराश्श्रतुर, स्वनिव प्रतृ- व्याघ्युवत, ऋतुयाजी वा अन्यक्षातुर्मास्यया३ज्यन्यों, यों, वसन्तोऽभूत प्रावृडभूञ्शरंदभुदि,- तियजते से ऋतुयाज्ये, थ यस्त्रयोदशै मांस संपाद्यति त्रयोदशे मासमभियंजुते से चातुर्मास्य- याश्ज्यू, जूरस्त्रीनिष्टर चतुर्थगुत्सृजेत, ऋजू हौपरा इष्टरी तृतीयमुंत्सृजेत, ये वैत्रेयः सश्वत्स- रास्तैषा पंटूत्रिरशत पूर्णमासा, यौ द्वौ तयोश्रतुर्विरशति, स्त३धेऽमी षद्त्रिशत्यधि तोनस्यी चतुर्विश्शत्यासुपसंपादय, त्येष वाव से त्रयोदुशौ मास, स्तमेवैतंत सैपादयति, तमभियजते, वैश्वदेवेन यजेत पशुकामो, नं वरुणप्रधासने साकमेघेः, सवो वे पुरुष: साहसत्रो जायते, यावत्तरसै३त्वेवैति, प्रजनुन५ वो एतद्धविर्यट्वैश्वदेव९ यद्वैश्वदुवन यजते प्रजननाय वा एतघ्यजते, स्वां मांत्रां गछानींति, से यदा सहसं पशन् गछेदय वरुणप्रघासैर्यजते, यंदेवंद: सहस्त्रमंगस्त- स्यैतंदे२ हॉऽवयजवि।।८।। ३१ येब्रहि: प्रयाजेषु यजत्योषुधीस्तद्यजति, यद्रहिरनुयाजैषु फेलं तंद्, यद्धहिवीरितीना५ यंद्े- वोद: फलात प्रजायुते तंदेतद्यजति, यर्दुर उपस्थं तंद्, यदु्षासानका व्युष्टिं चैव निम्रुक्तिं च, येऔष्टी यंदुव जाते च जनिष्यमाणं च, यदूजीहुती यंदेवातति च, विवति च, यैव्या हौ- तारेमें एवं, यत्तिस्त्रो देवी, वीग्वैं तिस्त्रो देवी, वीच वो एतद्युजत्य, थो छेन्दाएसि वै वा- क्, छेन्दाएसि वो एतद्यजति, तनुर्नपाद्वैं यज्ञौऽप्रसृतो, नराशएसःप्रसृत, स्वस्मात तनूनपातं 1

प्रयाजेषु यज,त्यरप्रेसृतो हि तैर्हि यजं, स्वस्माटु नराश एसमनुयारजेषु यजति, प्रंसृतो हि वोर् यज्ञो, वनुस्पति यजति, सौमो वै वनस्पतिः, सौमीरिमाः प्रर्जा:, प्रजास्व्रेव रसं दधाति, त्वष्टार९ यजति, त्वंष्टा हिं रूपाणि विकरौति, वार्जिनो यजति, पशवो वै वार्जिन, स्तान् वो [ ९] काठ. ३६, ३-४ । तै. ब्रा. १,६,३।

Page 88

[ << ] मैत्रायणी-संदितायाम् [कार्ण्ड १, प्रपा० १०, अनु० ९-११

एतंघयुजत्य,थो छन्दाएसि वै वार्जिन, रछंदा५सि वा एतद्यजति, प्शवो वैं वारजिन,-स्तैभ स५स्थाप्य, येत्सरस्थापयेत् तनेव सएस्थापये, दसरस्थिता३होते सुदुर्दि प्रजायन्ते, ने वा एषं सुयुज्ञ इ, सरस्थिते हिं प्रहृतेषु परिधिंषु जुहौति, यदव्यवानश्यजति तैन यज्ञः कि- यतें, ऽनुयजति समिष्ट्या एवं प्रतिष्ठित्यै, बर्हिरनुषिश्चन गृह्नात्यृ, पर्भैष्वेव रेतो दधात्यू,- ध्वैज्ुरांसीनो यजत्य,-धवैज्ञवो हिं पशवः पशयुंधु रेतो दघत्य, -थो ऊर्ध्वज्ुहिं प्रजापतिः प्रजो अ- सृजत, दिग्भ्यों जुहोती, मां एवं दिशो रसेन व्युनक्ति, प्राचीमुत्तमौ जुहोति, प्रोचीमेवे दिशं पुनुरुपावर्तन्ते, समुपह्वयन्ते, सोमपीर्थ डव३ह्येष, ऋत्विंजः प्राश्नन्ति॥ वार्जिनो मे यज्ञ वहान्। इति समावञ्शौ अक्षयन्ति, समावञ एवं वाजए विभजन्त, आत्मना प्राक्षात्या,- त्मत्नव वाजं धत्ते ।। ९ ।। ३२-३४ ता वैश्वदेवैन सुष्टास्तिम्मिएस्तरुणिरमनि वरुणोSगृह्लात, तदाहुर,-ति वैं्ताः प्रजोपतिमचर५, स्ता अतिचरन्तीर्वरुणेनाग्राहयत्, तस्मात पिता नातिचरितवां इति, वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजी असृजत, तस्यु मुरुंतो हव्यं व्यमश्रत, ततोऽहोगृहीता असृज्यन्त, ताभ्यो भेषर्ज- मैछत्, तद्वा आत्मन्नेवैछत, से एतंत पय आत्मनोऽधि निरमिमीत, तैनाभ्यौS५होऽवायजद, तंदहुसो वो एरषोविष्टियेद्वरुणप्रघासा, यद्वरुणप्रधासैयजत सर्वस्याएहसोडवेष्टयै, जग्धाद्वै तोः प्रजा वरुणोऽगृदात्, तस्माद्वरुणप्रधासा, योवत कुमा३रेऽम्णों जाते एनस्तावदस्मिनैनो भवति यौ वरुणप्रघासैर्यजते, सावि३्त्रोषकपालो भवति, गायत्रो वैं देवाना सविता द्वोदशकपाल ऐन्द्राओं देवतया, यद्वै तद्वरुणगृहीता अंवेब्लीयन्तेव तंदास्विन्द्राम्ी बेलमधत्ता५, शिथिरा वै तोः प्रजा वरुणोगृद्णात्, तास्वििन्द्रानी बलमधत्ता, मौजो वै वीर्युमिन्द्रानी, औजो वा एतं- द्वीर्य मध्यतः प्रजानां धीयते, न वैं तोः प्राण९, स्ता अप्ाणतीवैरुणोSगृह्वात्, प्राणापानौ वो इन्द्रामी, प्राणापानौ वो एतन्मुखतः प्रजानां धीयते, अथैतानि पश्च हवी१षि सैतत्यै, निरवत्यै मारुतीं, निर्वरुणत्वाय वारुणी, कन्त्वाय कार्यो, यद्वैं तद्वरुणगृहीताभ्यः कर्मभुवत् तस्मात् कार्य:, प्रजापुतिवे केः, प्रजापुतिव तोः प्रजा वरुणेनाग्राहयद्, येत् कार्य आत्मेन एवैना वरुणान् मुश्चति॥१०॥ ३५ ऋत९ वै सत्य यज्ञौ, डनृतएस््य, नृतवा एषां करोति या पत्युः कीता सत्यथान्यैश्च- रत्ये,नृतमेवे निरवदीयु ऋत सत्यसुपैति यन्मिथुया प्रतिब्रयात्, प्रियंतमेन याजयेद, थ [ १०] काठ. ३६,५ । तै. ब्रा. १,६,४ । [११] काठ. ३६,६ । मा. श्रौ १,७,४ । तै. ब्रा. १,६,५; १,४,४ ।

Page 89

काण्डं १, प्रपा० १०, अनु० ११-१३] चातुर्माश्यानि।

यंद्राचयुति मध्यामेवैनां करोत्या,-मपर्षा सवन्ति सर्वस्या५हसो डवेष्टयै, स्याद, पांत्रिभ्यो वैं तोः प्रजा वरुणोऽगृह्नाद्, यंत् पात्राणि पत्रिभ्य एवैना वरुणान् मुञ्चति, प्र- तिपुरुष भवन्ति, प्रतिपुरुषमेवाहौऽवयजत्ये, कर्मधि भवति, गर्भभ्यस्तैन निरवदयर्ते, S नादवै तो: प्रजो वरुणोऽगृह्ाज् सरवणानं बिभ्रति, तस्माञ शर्पेण जुहुतः, स्त्रीपुएसौं जुहुतो, मिथुना एवं प्रजा वरुणान् मुश्चतः, पुरस्तात् प्रत्यंक्चौ तिष्ठन्तौ जुहुतः, पुरस्तादेवा १होडवय- जतो, यंत् पत्राणि, ये एवं द्विपाद: पशवो मिथुनास्तिषामेतंत् पुररस्तादहौऽवयजतौ, डथ यन्मेषश्रु मेपी च, यं एवं चंतुष्पाद: पर्शवो मिथुनस्तिपामेतदुर्परिष्टाद९हौऽवयजत, उभरयंत एवां २ हौडवयजतः पुरेस्ताच्ोर्परिष्ठाच ॥ ११ ॥ ३६

येद्व प्रजो वरुणो गुह्नाति शम्यं च्व यवं चोषि ने गृह्नाति, हेमन्तौ हि वरुणो, यो एवां- वरुणगहीतौ तभ्यामेवैना वरुणान् मुश्चति, वरुणो वै यवो वरुणदेव३्त्यः, म्वैनैवैना भागधैयेन वरुणान् मुञ्चत्य, तृताद्वू तोः प्रजा वरुणोऽगृहाद्, यंदेता अनृतपर्श अनुतादेवैंना वरुणान् मुश्च- तो, मिथुनी भवतो, मिथुना एवं प्रजा वरुणान् मुश्चतो, लोमशौ भवतो मेध्यत्वाय, ये हिं पशवो लोम जगहुस्ते मेंधं प्रापुः, शमीपणीनि भवन्ति शंत्वाय, भूर्जी वै नामैष वृक्षः, कार्या एतस्य स्चः, प्रजापुतिवी अन्नाध्यमवरुन्धं नाशक्रोत्, तै शर्तेष्मेनोवरुन्द, परःर्तानि कार्याण्यन्नधयस्यवरुदधयै, स्हस्रध्मो ह३त्वेवाह्सडवेषट विव्याच, परःसहस्त्रोणि कार्याणि सर्वस्या हसौडवेष्टयै, यदा पांत्राणि जुह्वत्यथामि१ सैमार्ष्टि, यम्मित्नेवाहोऽवायाक्षुस्तस्मिन्नु- त्यूते देवंता यजा, इतीन्द्रो वै यतीन्त्सालावृक्तरयैभ्यः प्रायछत, तैषाएवां एतानि शीर्षाणि यंत खर्जैरः, सोमपीर्थो वो ए३षोऽस्यो उदैपद्, येत् करीरणि, सौम्योनि वें करीराणि, सौ- मीं हश्त्वेवाहुतिरमुंतो वृष्टिं च्यावयति, यत् करीराण भवन्ति वृष्टया अनाद्यस्यावरुद्धयै ॥१२। ३७ प्रजापतेवी एतज्ज्येष्ठ तोक येत् पर्वता, स्तैपक्षिण आसर,स्ते परापातमासत यंत्रु यत्रांका- मयन्ता,-डथ वो इये तर्हि शिथिरांसीत, तैपामिन्द्रः पक्षानछिनत्, तैरिमामदरहद्, ये पक्षा आ- सस्ते जीमृता अभव, स्तस्मादेते सददि पर्वतमुपप्रवन्ते, यौनिर्धेषामेष, ततो येः प्रथमो रंसः प्रांक्षुरत् तानि कर्रीराण्यभवथ, स्तंदेतदुत् प्रावृषि जीमूंताः प्रुवरन्ते, यजन्ते वरुणप्रघासैः,

[ १२ ] काठ. ३६, ६-७। तै. ्रा. १,६,४, ५। [१३ ] काठ. ३६,७। वा. २०,२३,२८,२५ । काण्व. २२,७; ३८,२४। मे० १२

Page 90

[९० ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काणडं१, प्रपा० १०, अनु० १३-१४

करीरणि भवन्ति, वृष्टिं तैः सैतनोति, तस्मात् तहिं भूयिष्ठ वर्षति, वृष्टि हिं संतनौति, ने वैं वैश्वदेव उत्तरवेदिमुपवपन्त्यु,-पात्र वपन्ति, प्रेजाताः प्रजाः प्रतिगृभ्णादिति, यैर्यमुंत्तरा वेदियी अत्री: प्ररजास्तोसामेपां यौनि,स्ता एतामनुप्रजायन्ते, यैय दक्षिणा वैदियी आद्याः प्रज- स्तासामेरषां यौनि, स्ता एतामनुप्रजायन्त, उभयीरव प्रजोः प्रेजनयत्यत्रीश्राद्याक्रा,-डयं५वावे हस्ता आसीन्नयि, तद्य्ये दक्षिणा वैदिस्तयेममविन्द, सतम्मादर्ष एतस्य परिवेष्ट, कनीयान् हि, तस्मात् कनीयान् ज्यायाएसं परिवेवेष्टि, समें प्राची भवतः, समौरहीमौ प्रोश्चौ हैस्ता असंभिन्ने भवतः सर्वस्या: हसौऽवेष्टयै, यत्संभिद्युरनवेष्टमहः स्याद, कस्यां पर्श्चांत् सैभिन्य- नुसेतत्या, उपेमा वंपति, नैमांमन्वभ्यरोहयत्, क्षत्र९ वो ईन्द्रो, विण्मरुंतो, नोना यजतः पापवसीयसंस्य व्यावृत्ये, यदेवाध्वयुः करौति तत् प्रतिप्रस्थाता करोति, तंस्माद्यद्राजा करोति तद्विटकरोति, नं वै वैश्वदुव त्रिएशदाहुतयः संन्ति ने साकमेधपु, वरुणप्रधासेषु वांवे त्रि शंदाहुतयो, वैराजी वै पुरुषो, दश हस्त्या अङ्गलयो देश पांद्या देश प्राणा, यंत्तर्ह्यवभृ- थमभ्यवर्यन्ति यंजमानस्य निर्वरुणत्वाय, यद्वै युज्ञस्य स्वगांकृति ने प्रामीति तद्वरुणो गृह्णाति, यन्निष्कापेणावभुर्थमभ्यवर्यन्ति, यंदेवात्र वरुणस्य न्यक्तं तस्यैषा निरवत्तिर, नपेक्षमाणा आयन्ति वरुणस्यानन्ववायाय, परोगोष्ठ माजयन्ते, परोगोष्ठमव वरुणं निरवदयन्ता, एधोऽस्येधिषी- महीति, निर्वरुणा एवं भूत्वैधितुमुपयन्ति, समिदसि समेधिषीमहीं,-ति समिद्र्यां एवं।१३। ३८ प्रजो: सृटा होऽवर्यंज्य सोडकामयत, वुत्र हन्यामिति, सं एताभिर्दुर्वताभिः सयुंग्भूत्वा

तै मरुतौऽध्यैयन्त, तैत्यैपथ, स्तस्यु यदा मर्मागछन्नथाचेष्टत्, सं५ वो एनं तेदतपुर,- स्तस्मात् सांतपना, अभनिना वो अनीकेनेन्द्रो वुत्रमह९, स्तंदनीकत्वायेवपौ, डथो अर्भिव दे- वाना सेनानी, स्वत्सैनोत्थापनीयुमेवैतदि,न्द्रो वै वत्राय वज्मुदमं नाशक्रोत, स एतं मरुद्भ्यो भारग निर्वपत्, त वीर्याय समतपर,स्तै तैन वी शर्येणोंदयछन् रस५ वा एनं तंद- तपए,स्तस्मात् सांतपुना, मुध्येदिने चरुनिरुष्य, स्तर्ुभा अन्तो तपति, च्रुः स्यात्, त हि सर्वैतस्तपति, देवों वे वुत्रस्य मर्म नाविन्दथ, स्ते मरुतः क्षुरपविना व्ययुः, सं५वा एनं तंदतप९, स्तस्मात् सांतपुनाः।।१४।। ३९

[ एधोऽम्येधिषीय (महि) समिदसि समेधिषीय (महि)। अथव. ,९४,४] [ १४ ] काठ. ३६, ८। न. त्रा, १, ६,६,३।

Page 91

काण्टं १, प्रपा ० १०, अनु० १५-१:] चातुर्मास्यानि। [९१ ] ते वै श्रौ भूते वृत्र हुनिष्यन्ता उपावस९,स्तेडन्नुवन्, कंस्य वहिद१ श्रो भुविता कंस्य वा पचतैति, त एतमोदुनमपच९, स्तैन पशनचिकयु, स्तेऽविद्,र्यत्रान् वो इम उपाव- तस्यन्ति ते इरद भविष्यन्तीति, तैभ्यो वो एतेंन प्रातिष्ठथ, स्तानेतिनायछ,स्तत् पशुना वविषा युति, स्ते वै श्रोविजयिनोऽवस, स्तेऽबुवन्, कस्य वाहिद श्री भुविता कंस्य वा पंचतैति, त एतमोदुनमपच, स्तेऽब्रुवन्, माहुतमशिष्मेति, तै मरुद्भ्यो गृहमे्धेभ्योऽजु- हवुः, पशवो वे मरुतो गृहमे्धाः, पर्शुभ्यो वै ते तमजुहबु,स्ते वैं सश्यत्ता आसए, स्तैड सुरा देरवैभ्यः क्षुंधं प्राहिण्व९, स्ता देवाः प्रतिश्रुत्यैतमोदनमपचन्, रसां देवेषु लोकमवित्ता पुंनरसुरान् प्राविशन, ततो देवी अंभुवन्, परासुरा, स्व्द्य एवं विद्वननितमोदने पंचति भव- त्यात्मना, परास्य भ्रातृच्यो भवत्य,पि प्रतिवेशं पचेद्धातृव्यायैव क्षुंधं प्रहिणोति, यद्वें चातु- र्मास्यानां पाकयज्ञस्यैव तंदेपां पशव्यं, पशव्यो गृहमेधो, न प्रयाजान् यंजति नांनुयारजान्, नं सामिधेनीरेन्वाहां,-डडज्यभागौ यजति यज्ञताया, अ्यये स्मवद्यत्य,-मिवे समिष्टिर,-भनिं: प्रतिष्ठितिः, समिष्टया एवं प्रंतिष्ठित्या, इंडामुपह्वयन्ते, पर्शवोवां इंडा, पशव्यो गृहमे्ध, ४० तैषा९ वो उभयेषार्मिन्द्रः प्रावुसत, ने देवो एतमिन्द्राय भारग न्यदधुर, स्मोञ श्रौ निंहि- तभागो वृणता, इंत्यषर्भमाह्नयन्ती,-नद्र९ वो एतैं निद्वयन्ते, रुवथो वषट्कारों, डथो असुराणा९ वो एतटपर्भमत्याह्वयन्त्य,-स्मोन प्रजनयादिति, संवत्सा गांवो वसन्ति साकमेध- त्वाय, यत्स्त्र्युश्नांति साकमेधत्वांय, यत्स्त्री नाश्रीयदिसाकमेधाः स्युर,-थु यंशतस्त्र्युश्जांति सा- कमेधत्वाय, निर्कृतिवी एतद्यज्ञस्य गृह्णाति यं३तस्त्र्यश्राति, निरकतिहि स्त्री, निर्कतिगृहीता वै देर्वि, सतप्रं हुवचरत्ये,- खलु वै स्त्रिरयां हैस्तो यदैवि,-यंद्दर्व्या जुहोति निर्भतिगृहीतयैव निर्कति निरवदयते, से वै श्वों भूते वत्र हन्तुमुपुप्लायुत, तै मुरुतः परिक्रींडन्त आसथ,- स्तेऽस्याप्त्वा व्यनय ५३,स्तेडम्यघर्षय, स्तस्मात कीडय,स्ते वै संश्यत्ताआसए,स्त देवा असुराणां परमन्तं ने परापश्य ५,स्ते मरुंतः क्ीडीन् कीर्डतीऽपापश्य, स्वजजितमनसो वो इम इति, तैभ्यो वो एत भागे निरयप५, स्वंतोवा अजय, स्तज्जित्या एवैं३षो, डसौ वा आदि- त्यं ईन्द्रो, रशमयः क्रीडयः, सारकए रग्मिभिः प्रचरन्ति विजित्यै, देवा वै वृतरहतै ने व्य- [ १५ ] काठ. ३६, ९। नै. ब्रा. १, ३.६.४। [ १६ ] काउ ३६,९-६० । नै. ब्रा, १, ६,७।

Page 92

[3: ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० १०, अनु० १६-१७ जान, स्तै मरुतः कीर्डयोडध्यकीड, स्तस्मात कीडयो, उथैतांनि पंश्च हवीशष सतत्या, अथैष ऐन्द्राय, इन्द्रामी एवास्मै वेज्जमन्वविभृतामि, न्द्रारमी अस्मै वज्मभ्यवहतारम,-थैर्ष ऐन्द्रे, उद्धार वो एतर्मिन्द्रा उदहरत, वुत्र हत्वो तदुद्धार एवास्यैष भाग एवं, तस्माद् रोजा संग्रामें डथैपं वैश्वकर्मणों, विश्वानि मे कर्माणि कुर्तान्यासन्निति, विश्वकर्मा हि, सौडभवह्कत्र हत्वा,-डथैष आधार आहुतीनाए संतत्यै त्रि रशत्वाय ॥१६॥ ४१ प्रजा: सष्टाश्होऽवर्यंज्य वृत्र हत्त्वो ते देवा अमृतृ्त्वभेवाकामयन्त, स्वरगी वै लोकोडमृतत्व, सश्वत्सर: स्वर्गों लोकों, यद् द्वादुशाहुतयोऽमृतत्वमेव तैन स्पुणोत्या,-पद्वो एतंत् सश्वत्सरंम,- ति वा एतंत सश्वत्सरमककमीद्, यंद् द्वांदुशाहुतय: सश्वत्सरमेव पुनरभिपर्यीवर्तता, आपुद्वा एतंत सश्वत्सर, संएवाएतत् सश्वत्सरमकक्षद्, यत् पद् षट् संपादयुति, ंद्वां ऋतव,स्तान् वाएतंत् सपादयति, तनपिपादयति, तानपिपद्यमानाननवपिपद्यता, आयद्वा एवंत सश्वत्सरै, पितरो वा ऋतत्र, स्तान् वो एतत् प्रजनयति, तान् प्रजायमानाननु प्रजायते, तंतः प्रंजायत, एतंद्वा अस्य सश्वत्स३े३भीष्टोडभूद, भीष्टा ऋतवों, डथ वा अस्य पिर्तरोऽनभीषा, य- देष वितृयज्ञस्तैनैवास्यु पितरोडभीष्टा: प्रीता भवन्ति, दक्षिणतो निरुष्यं, दक्षिणा हि पितृर्णा- मे,थो आहु, रुभयंत एवं निरुप्यमि, त्युभयेशहीज्यन्ते, तरभ सूंक्ष्य, दक्षिणत एवं नि- रुप्यं, दक्षिणा हि पितर्णा ९, पंट्कपाल: पुरोडाशो भवति, षंद्वो ऋतैव,स्वं एवास्यितेना- भीष्टाः प्रीता भवन्ति, न वै धानाभिन मुन्थेन यज्ञों, यंदेष पुरोडाशस्तैन यज्ञो, डथैता धाना:, स्वधां वो एता अर्मुष्मिल्लोके, थो अंपरिमिता वै सश्वत्सरंस्य रांत्रुय,स्तो एवों- स्पैतासिरभीश: प्रीता भवन्ति, न वै धानाभिन पुरोडाशन पितृयज्ञो, यंदेष मर्न्थस्तैन पितृ- यज्ञो, डभिवान्याया गोर्दुग्धे स्यात, सा हिं पितणां, नैदिष्ट दक्षिणांसीना उपमन्थति, दक्षिणा हि पितुणामे, कर्योपमन्थत्ये, का हि पितणा, मिक्षुशलाक्योपमन्थति, सा हिंपि- तुर्णौ, न प्राचयुद्धत्या, पितृयज्ञो हिं, न दक्षिणा, यज्ञो३ु, मे दिशा अन्तरोंद्न्त्यु, -भये३हीज्यन्त, उपमूल बहिदाति, तैन पितुणा, यहतेमलं तैन देवाना, मुभये ३ही- ज्यन्ते, परिश्रयन्त्य, नत्हिता वा अर्मुष्मादादित्यात् पितरों, डयो अन्तहिता हं देवैभ्यश्च मनुष्येम्यथ्च पितर, इ्तस्मात् परिश्रयन्ति, समन्तै, बर्हिः परिस्तृणाति, समन्त३हीमे ऋ- तवः परिविष्टा, अथो समन्तानमा पितरोडभिसमांगछानि,त्यर्मुष्मिन् वैं पूर्वस्मिननितरा देवता [१७ ] काठ. ३६, ११-६२। तै. ब्रा. १,६,८ ।

Page 93

काण्डं १, प्रपा० १०, अनु० १७-१९ ] चातुर्मास्यानि। [९३ ]

इज्यन्ते, यत्तत्र जुहुरयादाहुतीः सं2सजेत्, समदं कुर्याद्, गार्हपुत्ये दुत कुर्वन्ति यज्ञताया, ओदनुपचनादुश्निमाहरन्ति, तत् स्विन्न्यिता आहरन्ति ॥१७। ४२ उशन्तस्त्वा हवामह उरशन्तः संमिधीमहि। उशन्ुशत आवह पितृन् हर्विषे अंलवे।। ४३ इत्यन्वाहो, शन्तो हि पितरो, नुष्ठुभमन्वाहा,-डन्तो वा अनुष्टुव,-नतः पितर, स्तस्मादनु- ष्ुंभमन्वाहै, कार्मन्वाहै, कलोका हि पितरस्त्रि, रन्वाह, तृतीये हि लोकें पितरो, यदेकाम- न्वाह तैन पितृणां ९, यन्त्रिस्तेन देवाना, मुभये श्हीज्यन्ते, नं हौतार वृणीते नार्षेये, मुत्योरेवैना उत्सजत्य, पवर्हिषः प्रयाजान् यजति, प्रजा वे वर्हिंः, प्रजा एनं मत्योरेत्सुजति, स व्ययते वै मनुष्येभ्यः करिष्यन्, दक्षिणतों देवेभ्या उपव्ययते, डथात्रप्राचीनाववीतेन भे- व्यए व्यावुर्यै, दक्षिणतोऽवदारयौदङ्ङतिक्रम्य दक्षिणां तिष्ठन् जुहोति, दक्षिणां हिं पितुणां, सौममंग्रे यजति, सौमो वै पितुर्णी देवता, पितृदेवश्त्यः सौमो, यंत् सौमं पितुमन्त९ येज- ति सोमपा एस्तत् पिर्तृन यजति, यद्धहिपदो यंज्वनस्तंद्, यदग्निष्वात्तान् गृहमेधिनस्तद्, यदुर्मि कव्यवाहनं, द्वे वो अग्नेस्तन्वौ, हव्यवाहन्या देवेभ्यो हव्यं। वहति कव्यर्वाहन्या पितृम्यः, समिष्ट्या एवं प्रंतिष्ठित्यै, द्वे वै देवाना याज्यानुवाशक्ये, प्रण्यया यछति, गमयत्यन्यं- यो,-ड्यांत्रु तिस्त्रः काश्याः, परे हि देवभ्यः पितर, स्तदैपा तृतीयात्येवैंतया प्रोदात्, पंश्र केत्वोडवद्यति, पाड़को यज्ञी, योवानेव यर्ज्ञस्तमालब्धः॥ स्वधा नमः॥इति पट्करोति स्वधाकारः पितुणाः, नमस्कारो देवाना, मु्भये३हीज्यन्ते, स्त्र्तिपु निद्धाति, देवांन् वैपि- तन मनुष्या अनुप्रपिवन्ते, देवनिर्व पितनुयाट, त्रिनिद्धाति, त्री३न्हींदे पुरुषानभि र्म,- इ्त्रीन् परानन्वांचष्टे, त्रयो हि परे, पिता पुत्रः पौत्रौऽनुसतत्यै, स्वांसु स्त्र्क्तिंपु निद्धाति, संर्वामु हिं दिक्य पितरः, संरवा एवैंन दिशो गमयति, नामुष्यां निंदधाति, यंदुसमयां नि- दुर्ध्यान्मृत्युनैना: परिविशयेत्, तामेवानिद्यन्त्य,-ध यत्तंस्यां निमार्ष्टि तामेव तैन श्रीणाति॥१८॥ ४४-४६ अत्र पितरो मादयध्वमि, त्युक्त्वा परायन्ति, त आहवनीयमुंपतिष्ठन्ते, सुसंदशं त्वा वृर्यामं,-त्या तमितोस्तिष्ठन्त्य, मिमेवौपद्रष्टारं कृत्वान्त प्राणस्य गछन्त्य, मीमदन्त पितरा, [ १८ ] क.उ. ३६, १२ -- ६३। तै. व्रा. १,६,१ । वा. १९,७०। कण्त्र. २१,७०। [उशन्तसत्वा .... अत्तवे-त. १०,१६,१२; अथर्व० १८,१,५६: १८,२,३४] [१९] मै. १,१०,३। काठ. ३६,१३। तै. ब्रा. १,६,९,८ । बा. १,३१; ३,५२;१९,५८। काण्व.२,५६; ३,६०;२१,५९।

Page 94

[९४] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० १०, अनु० १९-२०

इत्युक्त्वा प्रपद्न्ते, त ऊणां दुर्शा वा न्युस्यन्ति, यदेवात्र नि्गळन्ति तस्यैषो निर्रवत्तिः, परेतन पितरः सोम्यांसा, इत्याहा,-डनुपक्ता वो एतांन् पितरः स्युव्यीवृच्यै, समन्तमर्पः परि- िश्चन् पंर्येति, मार्जनमेवैपां, तदपरिषिश्चन् पुनः पर्थे,त्यमुवाते लोक निगछन्ति ये पितृयज्ञैन चरन्ति, प्रजापुति३स्त्वेवना स्वता उन्नेतुमर्हन्ति, यत् प्राजाप्त्यामृचमन्वाह प्रजी- पतिरेबैना रस्तता उन्नयत्य,-थ यदपरिपिश्चन् पुनः पुर्यैत्यमुंवा एतं लोके पुनरुपावर्तन्ते, पि- तृन् वो एतद्यज्ञोडगन्, पाङ्क्ो यज्ञो, यत् पङ्क्तयो पुनरायन्ति संहव यज्ञॅनायन्ति, मेन- स्वतीभिरायन्ति, मन एवं पुनरुपह्वयन्ते ॥१९॥ ४७ एतंद्वो अस्य सश्वत्स३रे३ऽभीष्टॉऽभूदभीष्टा ऋतवो, डथ वो अस्य रुद्रो अनभीष, यं- देते त्र्यम्बकास्तैनैवास्य रुद्रा अभीष्टाः प्रीता सुवन्त्यें, ककपाला भवन्ति, न वै पुरुषः कपा- लैराप्य, एकधैवैनमाप्ोत्य,थो एका वा इय, मस्यामेव प्रतितिष्ठत्य,-भिधार्यी३ नाभिघायी३, ईति मीमा सन्ते, यंदभिघारंयेद् रुद्रायास्य पर्शनपिदध्यात्, तन् सूक्ष्य, मभिघार्या एवं, न हि हविरेनभिघृतमुस्त्ये, कोल्मुक९ हरन्त्ये, कोल्मुक हि रुद्राणां, धृपार्यद्रन्ति, धूपा- यद्धि रुद्राणामे, तौ दिश हरन्त्ये,षो हि रुद्राणां दिक, पुराचीन हरन्ति, पराश्चमेव रुद्रे हरन्त्या, खु ते रुद्र पशु करोमी,-त्याखुकिरा एंकमुंपवपति, परशुभ्यस्तेनु निरवदयते, तस्मात् तान् पुशुपतिघीतुक, श्वतुष्पर्थे याजये, चतुष्प्थे वै रुद्राणां गुहा, गुहैष्वेव रुद्र निर- वदयत, एषं ते रुद्र भाग,-स्तै जुपस्व सह स्वस्त्रोम्बिकया स्वहिति, शरद्वैं रुद्रेस्य यौनिः, स्वसाम्बिकै,-तो१ वो एषोऽन्वभ्यवचरति, निरवदयते, मध्यमपुर्णेन जुहोति, तस्माच् शररंदि भृंयिष्ठ१ हन्ति, तयैवैन५ सह्ं तद्र्यरक्षो हतमारण्येन जुहो, त्यरणय एवं रुद्र नि्रवद- यते, यंत् पत्रिण जुहुयादुद्रँ प्रजास्वन्ववनयेत्, तस्मादारण्येन जुहोत्य, वाम्ब रुद्रमदिम- हीं,त्यनुर्णा एवाभुवन्, भेषजै गवे अश्वाय पुरुषाय भेपजमि,त्यनृणो एवं भुत्वा भेपजमत् त, त्र्युम्बकए यजामहा, इति परियन्ति, तत्रापि पतिकामा पर्येति, पतिवेदनमेवास्या,- स्तत्तानूध्वीनुर्दस्य प्रतिलभन्ते, भगुमेव प्रतिलभन्ते, तान् यंजमानाय समावपन्ति, भगमे- वास्मै समावपन्ति, यो पतिकामा स्योत् तस्यै समावपेयु, भैगमेवास्यै समावपन्ति, तोन् मूते कृत्वां वृक्ष आसश्चति॥ रुद्रैष ते भाग,स्तैनावसेन परो मूजवतौऽतीहि पिनाकहस्तः कृंति- वासा अवततधन्वा ।। इति गिर्रिवै रुद्रस्य यौनिर,तो वो एषोऽन्वभ्यवचारं प्रजाः शमायते, स्वेनैवैंनं भागधेयेन स्व५ योनिं गमयत्य, नपेक्षमाणा आयन्ति रुद्रस्यानन्ववायाय, परोगोष्ठ [ १०]मै. १,१०,४ । काठ, ३६,१४ । तै. ब्रा. १,६,१०। वा. ३,५७-६१। काण्व. ३,६५-७० ।

Page 95

काण्डं १, प्रपा० १०-११, अनु० २५;१-२ ] वाजपेयः। [९५ ]

मार्जयन्ते, परोगोष्ठमव रुद्रै निरवदयन्ते, डम्बी वैस्त्री भैगनाम्री, तस्मात् त्र्यम्बका, यस्य वै हविरप्रतिष्ठितमप्रतिष्ठितः सौ, प्रतिष्ठिता अस्य त्र्यम्बका, आदित्य घृते चरुं निर्वपेत् पुनरैत्य गहै्वि, य९ वो अदितिरि, ये प्रतिष्ठा, यदादि३त्योऽस्यमिव प्रतितिष्ठति ॥२०॥ ४८-५०[६५६] ॥ इति प्रथमकाण्डे चातुमीस्यानि नाम दशमः प्रपाठक:॥१०।।

अर्थकादशः प्रपाठक:। वाजपेय: । दैव सवितः प्रसुव यज्ञ प्रसुव यज्ञपुति भंगाय। दिव्यो गन्धर्वः केत्पूः केतं पुनातु वाचस्पुतिवीचम्दय स्वदातु नः ॥ १ वाजस्य नु परसवें मार्तरं महीमद्ितिं नोम वंचसा करामहे। विश्व ह्यस्यां अुवनमाविवेश तस्यां देवः सुविता धर्म साविपत्।। २ अ३प्स्वन्तरमृतमप्सु भेपर्जमपामुत प्रशस्तिषु। अंश्वा भवत वाजिनः ॥ ३ वारयु्वा त्वा मंनुर्वा त्वां गन्धवीः सप्रवि शशतिः। ते अग्रे अश्वमयुक्षस्ते अस्मिन् जर्वमादधु:।४ अंपां नपादाशुहेमन् ये ऊर्मि: प्रंतूर्ति: ककुंभ्वान् वाजसोः। तैन वाजए सेपम्॥ ५

देवस्य सवितुंः पसवें सत्यसवसो वर्षिष नाकए रूहेयम्॥ ६ देर्वस्य वर्य९ सवितुः प्रसवे सत्यसवनस्य बृहस्पतेर्वार्जिनो वाजर्जितो वाजं जेप्म ॥१॥ ७ वोज५ वाजिनो जयताध्वान स्कक्षुर्वन्तो यौजना मिमानाः॥ कांष्ठां गछत । ९ शी नो भवन्तु वार्जिनो हवषु देवताता मितंद्रवः स्वकी: । जम्भयन्तीऽहिए वृंक९ रंक्षा एसि संनेभ्यस्मद्ुयवन्मीवाः॥ १०

[१]१११,६-७। तं.१,७,७ । काठ. ६३,१४ । वा ९,१; ११,७; ३०, १; ९,५; १८,३०; ९,६,७,१०, (९),१३। काणव. १०,१; १२,७; ३४,१: २०,७ ;; २०,१; १०,९,१०,८, (१४ ), १८। मा. श्री. १,७,१-२। [वाजस्य नु० ...... साविषत्। अथन. ७,६,४। अप्स्वन्तर० ...... सेन्। ऋ. १,२३,१९; अथर्व. १,४,४] [ १ ] त. १,७,८ । काठ. १३,१४ । वा. ९,१३. १६, २१,१०; ९,१८; २१,११; ९,१७, १४,१५ । काण्व. १०,१९,२२; २३,१०.१२; १०,२४,२३: २३, ११, १०,२०,२१ । मा. थ्रो. ७,१२ । [ शं नो भवन्तु ...... मीवा:। ऋ. ७,३८,७।]

Page 96

[१६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं १, प्रपा० ११, अनु० २-३

वाजे वाजेऽवत वाजिनो नो धनेषु विभ्रा अमृता ऋतज्ञा:। अस्यं मध्वः पिबत मादयध्वं तुप्ा यात पथिभिदेवर्यानैः॥ ११ तै नो अर्वन्तो हवनश्रुंतो हवए विश्वे शृण्वन्तु वार्जिनो मितंद्रवः। सहस्रसा मेधसाता सनिष्यवो महो ये धना समिथेषु ज्रिरे।। १२ एषं स्य बाजीं क्षिपण तुरण्यति ग्रीवांयां बुद्धौ अपिपक्ष आर्सन्। क्रंतुं दधिकरामनु सरसनिष्यदत् पर्थामङ्काश्स्यन्वार्पनीफणत्। १३ उतं स्माऽस्य द्रेवतस्तुरण्यतः पुर्णी ने वैरनु वाति प्रगधिनः । श्येनस्येव द्रेवतो अब्डसे परि दधिक्राव्णः सहोजी तरित्रतः ॥२॥ १४ औ मा वाजस्य प्रसवौ जगम्यादो मा द्यावापृथिवी विश्वशंभूः। ओ मा गन्त पितरो विश्वरूपा ओ मा सौमो अमृतत्वेंन गम्यात्। १५ ईन्द्राय वाच२ बदते,न्द्राय वाच सखवुदते,-न्द्र< वाजं जापयतें,-न्द्र वाजं जये, ये५ वः सा सत्या सश्वागभुद्यार्मिन्द्रेण सर्मदध्व,मेज़ीजपत वनस्पतया, इन्द्राय वौच विमुच्यध्व९, वार्जिनौ वाजजितौ वाजं जित्वा बृंहस्पतेभागमवजिघ्रत, स्पतेरमोरगे निमुज्येथा५, स्वो रोहावेहि, स्वो रोहावेंहि, वार्जिनो वाजरजितो बाजं जित्वा बृंह- स्वोरोहारवा,-डडयु्यज्ञैन कल्पते, प्राणो यज्ञैन कल्पते, चक्षुर्यज्ञेन कल्पते, श्रीत्रयज्ञेन कल्पते, मंनो यज्ञैन कल्पते, वाग्य- ज्ञैन कल्पते, ब्रह्मां यज्ञैन कल्पते, पृष्ठ यज्ञेन कल्पदे, स्वर्यज्ञेन कल्पते, यज्ञौ यज्ञैन कल्पते, वांजाय स्वाहा, प्रसवाय स्वाहा,-डपिजायु स्वाहा, ऋतुवे स्वाहा,-डहर्पतये स्वाहा, वाक्पतये स्वाहा, वसवे स्वाह्ा, स्वर्मर्धी वैयेशनो व्यश्यन्नान्त्यौऽन्यो भवनो, अुंवनस्य पतयेऽधिपतये सदाहा, आय त्वा, वांजाय त्वा, वाजजित्यायै त्वे, पें त्वो, जै त्वा, रथ्यैं त्वा, पौषाय त्वा, स्वर्देवा अगामा,-डमृता अभूम, प्रजापतेः प्रजा अभूम॥३॥। १६ [वाजे-वाजेऽवत ...... रदेवयानैः। ऋ. ७,३८,८। तेनो अर्वन्तो ....... ज्िरे। ऋ. १०,६४,६। एष इय वाजा ...... स्वाहा । ऋ. ४,४०,४। उत स्मास्य० ... तरित्रतः । ऋ.8,४०,३,] [ ३ ] मै. १,११,७-८। तै. १,७, ८-९। काठ. १४, १। वा. ९,१९,११,१२,९,२१; १८,२९; २२,३३; ९,२०; १८,२८; २२,३२; ९,२२; १४,२२ । काण्व. १०,२५-२६, १५-१७,१३,२९,२८; १९,४२-४३, २४,४६; १०,२७; १९, ४०; २४,४५; १०,३१; १५,२४। मा. श्रौ. ७,१,३।

Page 97

काण्डं १, प्रपा० ११, अनु० ४ ] वाज़पेय:। [९७ ] अंग्ने अछा वदेह नः प्रत्यङ् नः सुमना भव। प्रे नो यछ विशस्पते धनुदो अस नस्त्वम्॥ प्रे नो यछत्वर्यमो प्रे भंगः प्रे बृहस्पतिः। प्र देवीः प्रौत सुनृता प्रे वाग्देवी ददातु नः ॥ अर्थमणं बृहस्पतिभिन्द्रं दानाय चोदय। वांचए विष्णुए सरस्वती९ सवितारं च वार्जिनम्॥ सोम रोजान वरुणमग्निमन्वारभामहे। आदित्यान् विष्णुए सूर्य ब्रह्माणं च बृहस्पदिम् ॥ इन्द्रवायू सुसंदशा सुहवेह हवामहे। यथा नः संर्वा इज्जन: संगमे सुर्मना अंसत्॥१७-२१ वाजस्येमें प्रुसरवंः सुपुवेंडगे सौम रोजानमोषधीष्वप्सु। से विराजं पर्येतु प्रजानन् प्ररजो पुष्टि वर्धयमानो अस्मे। २२ वाजस्येमी प्रसवंः शिश्रिये दिव५ से औपुधीः समनक्तु घुतैन। ता अस्मभ्यं मंधुमतीर्भवन्तु वर्य राष्ट्र जागृयामा पुरौहिताः॥ २३ वाजस्येद प्रुसव आधभूवेमा च विश्वा सुवनानि सर्वेतः॥ २४ अदित्सन्तं दापयतु प्रजानन् रि च नः सर्ववीरं नियछतु॥ २५ देवस्य त्वा सवितुः प्रसशवेऽ्विनोवाहुभ्यां पृष्णो हस्ताभ्याY सरस्वत्या वाचा यन्तुर्यन्त्रेण बृ- दर्षदं त्वा नुर्षदमायुरपदमिन्द्राय जुषट गृद्ाम्ये,-पे ते यौनि, रिन्द्राय त्वो,-पयामगुहीतोऽसि, पृथिवीषदं त्वान्तरिक्षरसंदं नाकसंदुमिन्द्रायु जुषट गृह्ाम्ये,षते यौनि,-रिन्द्राय त्वो, पयार्मंगृ- हीतोऽस्य, प्सुपद त्वा वृतसंदं भूतसदुर्मिन्द्रायु जुष्ट गृह्नाम्ये,पे ते यौनि,-रिन्द्राय त्वो, पयामगुहीतोऽमि, ग्रह विश्वजनीन नियन्तर्विप्रायाम ते॥। २६ र्यास्तिस्त्रः प्रथमजा दिव्यः कौशः संमुक्षितः। तांसा विशिश्नानामिषमूर्ज संमग्रभम्॥।२७ ईन्द्राय त्वा जुषट गृह्ान्ये,पैते यौनि,रिन्द्राय त्वो, पयामगृहीतोऽसि ॥ २८ अपा २ रैसमुड्यम- सूर्याञ शुक समाभृतम्। अपाए रंसस्य यो रंसस्त ते गृभ्णाम्युत्तमम्।। २९ [ ४ ] ते. १,७,१०,१२। काठु. १४,२-३ । बा. ९,२८,२९,२७,२६, ३३,८६; ९,२३-२५,३०,२,४,३; १०,३२; १९,६; २३,३८,२,४ । काण्य. १०,३५,३७,३८,३६,३२-३४,३९, २-५; ११,४५, २६,५;२५,४०,२,४ । भा. श्री. ७,१, १, ३; ७,२,५-६ [ असने अचछा०। ऋ. १०.१४१,१; अथर्व० ३,२०,२ । प्र नो यच्छ० । ऋ. १०, १४१,२; अथव.३,००, ३। अर्थमणं बृहस्पति०। ऋ. १०,१४१,५; अथर्व. ३,२०,७। साम५ राजा0। ऋ० १०,१४१,२; अयव. ३,२०,६: सा.९१। इन्द्रचायू सुसंदशा०। ऋ. १०,१४१.४; अथर्व. ३,२०,६ । अदि- (उतादि) त्सन्तं०। अथव, ३,२०,८ । वाजस्य नु प्रसव०। अथर्व ३,२०,८। देवस्य त्वा- अथरव.०१९, ५१,२ मै० १३

Page 98

[%] मैत्रायणी संहितायाभ् [काण्डं 7, पपा- 17, अनु० ४-६

ईन्द्राय त्वा जुएं गुह्नाम्ये,पं ते यौनि,रिन्दाय त्वा॥ ३० कुविदुङ् यवमन्तो यवं चिद्यथा दान्त्यनुपुर्व वियृय। इहेहैपां कृणुत भोजनानि ये बहिंषा नम उक्ति ने जग्मुः। ३१ उपयामंगुहीतोऽसि, प्रजपतये त्वा जुष्ट गृह्नाम्ये,र्पतें यौनिः, प्रजापतय त्वा॥ अया विष्ठी, प्रजापतये त्वा ।।४।। ३२-३३ दुवा वे नाना यज्ञानपश्य,नंथ वो एतेए संर्वऽपश्य, स्तस्मिन् वो अयतन्त, तैस्मिन् वाजिमयु, स्तै बंहस्पतिरुदजयद्, बृंहस्पतिवें देवानां पुरौहितो, यद्वै पुरौहितो ब्राह्मण। सुणौति, तंद्रज्ञि, तैनेन्द्रमयाजयत्, सं स्वाराज्यमगछत्, से एपं स्वाराज्यो यज:, स्वों- राज्यं गछति ये एतेन यजते, यद् बृंहस्पतिरुदजयत् तस्माद् ब्राह्मणी यजेत, यदिन्द्रमयाजय स्तस्माद्राजन्यो, देवा वै नोना यज्ञानाहिरन्नि,मेमहेमिमं त्वमि,-त्यंथ वो एतं प्रजापुतिरा- हरत, तस्मिन वा अपित्वमेछन्त, तैभ्यश्छंन्दाएस्युज्जितीः प्रोयछद,-थर्वा एतेन प्रजपतिरय- जत, स स्वाराज्यमगछत्, से एषं स्वाराज्यो यज्ञः, स्वरज्यं गछति ये एतेन यजते, न्न५ वै वाज, स्तंं एवं विद्वनन्नमत्ति वाजयति ह वो एन्मननम्द्यमान, सोमो वै वाजपें- य, स्वंधं एवं विद्वान् त्सौंमं पिंधुति बाजए ह गछति, यांवन्तो हिं दुवाः सौममपिब१स्ते वाजमंगछए, स्तंस्मात सं्वेः सौमं पिपासति, वाज ह गछति, वोग्घि वाजस्य प्रसवः, सा वै वांक् सुष्टो चतुर्धी व्यभव,देपु लोकेषु त्रीणि तुरीयाणि, पशुपु तुरीय, यो पृथिन्या सांत्नीं सौ स्थन्तरे, यान्तिरिक्षि सो बोते सो वामदेव्ये, या दिर्वि सो बुहति सा स्तनयित्न, अथ पशुपु, तंता यो वागत्यरच्यत तौ ब्राह्मणे न्यद्धु, स्तस्माद् ब्राह्मण उभयी वोचए वदति यंश्र बेंदु यंश्च नें, यो बृहद्रथन्तरयोयज्ञिनं तयागछति, यां पशुषु तय ऋतेयजै, तंद् एवं वैदाह वो एनर्मप्रतिकशातं गछति, यावती वाक्तो हि वेंद, वाचा हिं दीयते, वार्चा प्रदीर्यते, यौ गाथानारश सीभ्या सनीति ने तस्य प्रतिगृद्य, मनतन हि से तंत् सनौति, न मुत्तस्य, यदा हि तस्य मदो त्यैत्यंथ तै तंत् तपति ।।५।। ३४ सपंदय वो एतं द्वरया ग्रहाः प्राजापत्याः, मप्तदुर्शः पुरुपः ग्राजापर्त्य,श्वत्वयिङ्गानि शिरो- ग्रीवमात्मा, वाकू सपमी, दंश प्राणां, अंङ्गेडङ्गे वैं पुरुषस्य पाष्मपल्रिष्टा, यन्मतिषंजन् [ कुविदङग यवमन्तो०। क. १०,१३१,२; अथर्व. २०, १२५,२।] [५ ] काठ. १४,५ [ ६] म. १.११,१। काठ, १४,६ -- ७। वा. ९, १; ११,७; ३०, १; १.५-७। काण्व. १०,१; १२,७; ३४,१: १०,७,९-१०।

Page 99

काण्डं १, प्रपा० ११, अनु० ६-'] वाजपेय:। [९९ ] ्रहान् गुह्नात्यंङ्गादङ्गादुवैनं पा्प्मनो मुश्चति, श्रीवै सोमः, पाप्मा सुरोपयामा, आगते काले प्रोंञ्चः सौमैरुत्क्रमन्ति, प्रत्यश्चः सुरोपयामैः, पार्प्मनवैन विपुनन्ति, तस्मादाहु, र्वा- जपेयया३ज्येव पूर्त इति, पार्प्मना ह्येन < विपुर्नन्ति, देव सवितः प्रसु यज्ञ, प्रसुव यज्ञ- पुति भगायेति, पंरुषि परुषि जुहोत्यु, त्सन्नयज्ञों वो एप, को ह तद्वेद यंदेतस्य क्रियते यंन्नं, सर्वत्वायैव प्रसवाय, वाजस्य नु असवें मार्तरं महीमि,-ति रथमुपावहरती, य५ वो अदितिर, नयैवैनं प्रसूत सवित्रा चोपावहरति वाजस्यौज्जित्या, अश्प्स्वन्तरमृंतमप्मु भेषज- मिं,त्यश्ान् तसपयन्त्य,-पसुरजो वो अश्वा, स्वदिवैनान् यनिर्जनयन्ति, वार्युर्वा त्वा मनुर्वा त्वै,-ति युनक्ति, न वो एतन्मुनु३्या यौक्तुमर्हन्ति, देवताभिरेवैंनान् युनक्तर्य,पां नपा- दाशुहेम, न्निति रसटानि प्रतिमार्ष्टि, पूर्वमेव यंजुरुदितमनु वदति, दुन्दुभीननिहादयन्ति,

सर्वो भवति, वाग्वो एपैकारणयं प्रोिशत, तमेवौज्जयत्य,-थो या वनस्पतिषु वाक्तामेवावरुन्द्े, सप्रद्र्शः प्रजापुतिवें सप्रद्श:, प्रजपतिमेवाप्नोत्यु, त्सन्नयञ्ञो वो एषं, सश्वत्स- ३५ देवस्य सवितुः प्रसवें सत्यसवसो वर्पिष्ठं नाकए रुहेयमि,-ति ब्रह्मा स्थचकर< सर्पति, स- वितृप्रसूत एवं वत्र सर्पति वाजस्यौज्जित्या, अंथो प्रजोपतिवे ब्रह्मा यज्ञस्य, प्रजापतिरेवै- न५ वज्रादधि प्रसुवति वाजस्यौज्जित्यै, साम गायते, सत्यवै साम, मर्त्यनैवोज्जयत्यु ज्जितिर्वाजयत्य, न्न५ व वाजो, डन्नध्यस्यौज्जित्यै, देवस्य वर्य९ सवितुः प्रसवे स्त्यसच- नस्य बृहस्पतेर्वाजिनो वाजजितो वाजं जेष्में,-ति रथमभ्यांतिष्ठति, सवितप्रसूत एवं रंथुमभ्यां- तिष्ठति वाजस्योज्जित्यै, वार्जिनामृंचोऽन्वाह वाजस्योज्जित्या, आर्जि घावन्ति वाजस्यौज्जि- त्या, अनुदिष्टै रथैधीवन्ति, दक्षिणयैवं स्वर्ग लोकमेति, यंदेनुदिष्टै रथैर्धीवन्ति दक्षिणया वो एरतद्येजमान: सह स्वरग लोकमे, त्यथै्प नैवारः सपदशशरावरो, देवा औषधीषु पुक्कास्व्रा- जिमयु, स्ता बृहस्पतिरुदजयत्, से एताननिर्वारान् न्यवृणीत, ततनिर्वाराणां निवारत्वै, बृह- स्पतिवें ता उदजयत्, तमेवं भारगिनं करोत्यहि सायै, तमर्धंश्रात्वाल हरन्ती, है वो असा आदित्य आसीत, तमितोऽध्यमै लोकमहर,स्तदंताऽध्यरमु लोर्कमहरन् यंब्ात्वालेऽव- दधुति यजमानमेव स्वर्ग लोक हरन्त्या, मा वाजस्य प्रम्वी जगम्यादि,-ति रथेषु पुन्रांसृ- तेषु जुहोति, यमेव वाजमुदजैषुस्तमात्मन्धत्ते, डजीजपत वनस्पतया, ईन्द्राय वाचए विमु- [ ७ ]मै. १,११.१,३ । काठ, १४,७-८। चा. ९.९,१०,१३,१९,१२। काण्न. १०,१३,१४,१७,२५,२६। *

Page 100

[१०० ] मैत्रायणी-संहितायाभ् [काण्डं१, प्रपा० ११, अनु० ७-९ च्यध्व्मि, ति रथविमोचनीयुं जुहौति, यंजुषैव युज्यन्ते, यजुषा विमुच्यन्ते, वार्जिनौ वा- जर्जितौ वाजं जित्वा बृहस्पतर्भार्गमवजिघ्रत्मि,-ति भार्गिना एवैना अक, रबार्जिनौ वाजर्जितौ वाजं जित्वा बृहस्पतेर्भागे निमृज्येथामि,-ति सर्वानेवैनान् प्रीणात्य,-धवशी च सुरोपयामा रश्र हरन्ति ये आर्जिधावन्ति, तैभ्यो यमेव वाजमुदजैपुस्तपरिक्रीणीते, मधुष्ठाल ब्रह्मणे, ब्रर्ह्मण एवं तैन परिक्रीणीते, ककुभो राजपुत्रः प्राक्षाति, वी३्य वै क्कुंब्, वीर्यभेरवात्मन् धत्ते ॥७।। ३६ स्वो रोहावैहि, स्व्रो रोहावैहि, स्वो रोहावैति, ३स्वर्वीं एतंद्रोक्ष्न् पतन्था सखुदुते, ऽथो अन्वारम्भों वो एषं यज्ञस्थ, पंत्न्या मह स्वर्ग लोके भवता, आयुर्यज्ञन कल्पते, प्राणो यज्ञैन कल्पता, इत्येतावान् वै पुरुषो, यावानेवं पुरुषस्तमान्नोति, से संर्वो भूत्वा स्वर्ग लोर्क- मेति, दर्भमय वासो भवति पवित्रत्वाय, गोधूमें चपालं, प्राजापत्या वै गोधमा, अर्ध प्रं- त्यासामोषधीना९ सहैवात्रयोनारमु लोकमेति, दाजाय स्वाहा, असवाय स्वहिति, त्रयोदश वो एता आहुतय,स्त्रयोदश मांसा: सश्वत्सरः, सश्वत्सर वौर्वास्मा एतदुपदधाति स्वर्गे लो- के, तस्मिल्नेव प्रतितिष्ठ, त्यनाय त्वा, बाजाय त्वा, बाजजित्यायै त्वें,त्यूषपुटैरर्पय- न्ति, प्राजापुत्या वा ऊपाः, श्वः श्वो भृंयाएसो भवन्त्य, निनैवैनमर्पयन्त्यें,-ति वा ए३षोऽस्मालोकोशघौडमु लोकमेति, यंदूपपुटैरपयन्ति तैनास्मालोकान्ैति, तैनास्मिल्लोके धुतौ हिरण्यमभ्यवरोहति, तैजो वै हिरण्यं, तैजस्येवं प्रंतितिष्ठति, बस्ताजिनमभ्यवरोहृति, पशवो वैं बस्ताजिन, पशुष्वेवं प्रतितिष्ठ,-त्यन्नस्यान्नस्य जुहोति वाजप्रसव्याभि, रन्नर वै वाजो, ड्नधिस्यवरुद्या, उभयं ग्राम्थ चारण्य च जुहोत्युभयस्याननदयस्यावरुदूचा, औद्- म्वरेण सुर्वेण जुहो,-त्यूग्वी उदुम्बर, ऊजाडवरुदूयै, सप्तभिर्जुहोति, सप्त वै छन्दा५सि, छेन्दोभिरेवास्मा अन्नाध्यमचुरुनद्वें, थ वाग्वै छन्दाएसि, वाचर्वास्मा अन्नादं प्रयछति ॥८॥ ३७ अथैतेऽतिग्रा३ह्या, यदेवद: परमन्नद्मनवरुदं तस्यैतरुदये गृथन्तें, थैते पुशवा आ- लभ्यन्ते यज्ञकतूनामवरुदधयै, यंदाय्ेयोऽग्रिष्टोम तैनावरुन्द्े, यदैन्द्राय उश्कथ्यं तैन, यंदै- न्द्रौ वृष्णि: षोडशिनं तैन, यंत् सारस्वती मेपी यदेवदः सप्तदर्श १ रतोत्रे मेनापुर्मेनवरुद्धं तंद्े- ८ ) मै. १,११,३ । क उ. १४,८। व ९,२१: १८,२९: २२,३३: १८,२८; २२,३२ । क.प्च. १०,२८; १९,४२; २४ ४६; १९,४०; २४,४५। [९] मै. १,३,३१। काठ. १४,९ -- १० मा. श्री. ७,२,५,६।

Page 101

काण्डं १, प्रपा० ११, अनु० १-१०] वाजपेयः। [१०१ ]

वैतयामोति, तदवरुन्द्वे, उथैषा वशा, देवांश्र वा असुराश्षास्पर्धन्त, नैमे देवा ओसनैमें- सुरा,स्ते देवा एता वशामपश्य, स्तया लोक द्वितीयमवृञ्जतासुरलोक, यंस्यावद्यति से देवलोको५, यंस्य नवद्यंति सोऽसुरलोक, सवै लोकमेवैतया द्वितीय यंजमानो वृङ्क्ते भ्रातृ- व्यलोकमेव, सारस्व्रव्त्यन्येशमुत्तर्मा भवति, सारस्व३्त्यन्येषां प्रथमा, वाग्वै सरस्वती, वाचा यजञ: सैततो, वाचैव यज९ सैतनोति, यद्वैं यज्ञम्य विद्वान करोति यंचाविद्वानन्तरैति तच्छिद्र, तंद्वाचैव सरस्वत्या कल्पय, त्यनिरुक्तः प्रातःसर्वः, प्रजापतिमेव तैनामोति, वियोनिवे वाजपेयः प्राजापत्यः, से निरुक्तसामा, यदनिरुक्तः प्रातःसर्वस्तैन संयोनि रथन्तर ५ साम भवत्याशीया, उज्जित्या, अंथो डय५ वें रथन्तरम, स्यमिव सूयते, वाजवतीमी ध्यन्दिने पवमाने भवुन्त्य, न्नवै वाजो, डन्रद्यस्यवरुद्धयै, चित्रवतीरारभवे पवमाने भवन्ति स्वगस्य लोकस्य समष्टचै, शिषिविष्टवतीषु स्तुवत, एषां वै प्रजापतेः पशुष्ठास्तनूपैञ्शिपि- विष्टै, तस्मान्शिपिविष्ट्वतीषु स्तुवत, आध्टदृश्ट्रमुत्तममुक्थानां भव, त्युत्तरे एवं स्तोत्रे अ- भिसतनोति, यद्वै यज्ञस्यातिरिच्यंतेऽमुं ते लोकमभ्यतिरिच्यते, बृह३्खे्वामुं लोकमामुमर्हती,- न्द्वियं५ वै वीर्य बुहंद्, यंदू बृद्दता स्तुबते, इन्द्रियें वो एतंद्वीर्ये ततों यज्ञस्य यंजमान: प्रति- तिष्ठति ।।९।। ३८ सौमश्रतुरक्षरा९, सविता पश्चाक्षरां, पूर्षा षंडक्षरां, मरुतः सप्ताक्षुरां, बृहस्पतिरष्टाक्षरां, मित्रौ नवाक्षरा५, वं- रुणो दशाक्षरा, मिन्द्रा एकादशाक्षरा, विश्वे देवा द्वादशाक्षरा५, रुद्रश्चंतुर्दशाक्षरा, मादित्यांः पश्चदशाक्षरा, मंदितिः षॉडशाक्षरां, प्रजापति: सप्तदु३शो, डग्निरेंकाक्षरया वाचसुंदजयद्, शरिनौ द्वयक्षरया प्राणापाना उद्जयता९, विष्णुस्त्र्यक्षरया त्रीं- णिमोल्ोकार्नुदजयत्, सौमश्चतुरक्षरया चंतुष्पदः पशुंदजयत, सविता पंश्चाक्षरया पेश्च दिशा उद्जयत्, पूर्षा षंडक्षरया षडुतूनुंदजय, न्मरुंतः सप्ताक्षरया ससपुदा। शंकुरीमुंदजयन्, बृं- हुस्पतिरष्टाक्षरयाष्टौ दिशा उदजय, चतस्त्रो दिशश्वतस्रोडकुशली, मित्रों नवाक्षरया नव प्राण- नुदजयद्, वरुणो दशाक्षरया विराजमुदजय, दिन्द्रा एकादशाक्षरया त्रिष्टुभमुंदजयद्, विश्वे देवा द्वादशाक्षरया जंगतीसुद्जयन, वसवस्त्रयोदशाक्षरया त्रयोद्श मासमुदजयन्, रुद्रश्रतुदे- शाक्षरया चतुर्दश मासमुद्जय, आदित्यांः पश्चदशाक्षरया पश्चद्र्श मासमुंदजय, भदिति: पौड- [१० ] तै. १,७,११। काठ. १४,४ । वा. ९,३१-३४। काण्व, १०,४०-४३।

Page 102

[१०२] मैत्रायणी-संदितायाम् [काण्डं १, प्रपा० ११, अनु० १०

शाक्षरया ोडशं मासमुद्जयत, प्रजापतिः सप्तदु३शो, डमिरकाक्षरयौदजयन्मामिमौ पृथिवी,- मश्चिनौ दूयक्षरया प्रमांमन्तरिक्ष, विष्णुस्त्र्युक्षरया प्रतिमां९ स्वगैं लोकए, सौमश्रतुर- रक्षरयाश्रीवीनैक्षत्राणि, सविता पंश्चाक्षरयाक्षरपङक्तिमुदजयद्, याश्हारपङ्क्ति: सा पुङ्कि श्रतुर्धी ३ह्येतस्याः पंश्च पश्चाक्षराण, पूर्षा षडुक्षरया गायत्रीमुदजय, चतुर्षी ३ह्येतस्याः षट् पुडक्षराणि, मरुंतः सप्ताक्षरयोष्णिह्मुंदजयथ, श्वतुर्षी ३द्येतस्याः सप्त सप्ताक्षराणि, बृहस्पति- रष्टाक्षरयानुष्टुभमुदजय, चतुर्धी ३हेतस्या अष्टा अष्टा अक्षराणि, मित्रों नवाक्षरया बृद्दतीमुंदज- य, चतुर्धी ३होतस्या नंव नवाक्षराणि, वरुणो दशाक्षरया विराजमुंदजय, बतुर्धी ३हेतस्या देश दशाक्षराणी,-न्द्रा एकादशाक्षरया त्रिष्ट्रभमुंदजय, चतुर्धी ३हेतस्या एकादशैकादशाक्षराणि, विश्वे देवां द्वादशाक्षरया जंगुतीमुंदजयथ, श्वतुर्धी शहेतस्या द्वादश द्वादशाक्षराणि, वसुवस्त्र- योदशाक्षरया त्रयोदुशै मासमुंदजयन्, रुद्रांश्वंतुर्दशाक्षरया चतुर्दशै मासमुंदजय, नदित्याः पंञ्चदशाक्षरया पश्चद्श मांसमुंदजय, न्दितिः षोडशाक्षरया षोडशै मासमुदजयत्, प्रजापतिः सप्तद३शो, डग्रया एकाक्षराय छन्दसे स्वाहा,-डश्विभ्यां द्वयक्षराय छन्दुसे स्वाहा, विष्णुवे त्यक्षराय छन्दसे स्वाहा, सोमाय चंतुरक्षराय छन्दसे स्वाहा, सवित्रे पंश्चाक्षराय छन्दसे स्वाहा, पूष्णे षंडक्षराय छन्दुसे स्वाहा, मरुद्रयः सप्ताक्षराय छन्दसे स्वाहा, बृंहस्पतुयेऽष्टाक्षराय छ- नदसे स्वाहा, मित्राय नवाक्षराय छन्दसे स्वाहा, वरुणाय देशाक्षराय छन्दसे स्वहि, न्द्रायै- कादशाक्षरायु छन्दसे स्वाहा, विश्वैभ्यो देवेभ्यो द्वदशाक्षराय छन्दसे स्वाहा, वसुभ्यस्त्रयो- दशाक्षराय छन्दुसे स्वाहया, रुद्रेभ्यश्चतुर्दशाक्षराय छन्दसे स्वांहा,-डदित्येभ्यः पश्चदशाक्षराय छन्दसे स्वाहां Sदित्यै पौडशाक्षराय छन्दसे स्वाहा, प्रजापतिः सप्रदुर्शः ॥१०॥ ३९[६९५] ॥ इति प्रथमकाण्डे वाजपेयाभिधान एकादशः प्रपाठकः ॥११।। ।। इति प्रथमकाण्डं समाप्तम् ।।

Page 103

काण्डं २, प्रपा० १, अनु० १-२ ] काम्या इषय: । [ १०३ ]

अथ द्वितीयं काण्डम् । अथ प्रथम: प्रपाठक:। काम्या इष्टय: ।१।। ऐन्द्राय्मेकादशकपालं निर्वपद्यस्य सजाता वीयायुं, रोजो वै वीर्यमिन्द्रानी, ओजसैवैनान् वीर्येण पुनर्रुपास्यत, ऐन्द्रामैकादशकपालं निर्वपेद्द्रतृव्यवा, नौजो वै वीर्यमिन्द्रागी, ओ- जसैवैनान् वीर्येणारभिंभवत्यै, न्द्रारयमेंकादशकपालं निर्वपेत प्रजांकामो यौडलं प्रजायै सन् प्रजा ने विन्दैत, प्रजोपतेवी इन्द्रा्री प्रजमिपगूहतां, तो एतैन भागधैयेनौपाधावत, तो अस्मै प्रजो पुनरदुत्ता, मिन्द्रायी खेलु वो एर्तस्य प्रजमेपगूहतो यौडलं प्ररजायै सन् प्रजी ने विन्दते, तो एवं आगधेयेनोपासरत्, तो अस्मै प्रजी पुनर्दत्तो, विन्दद्वती याज्यानुवाक्ये भवतो वित्या एवैं, नद्रारयमेंकादशकपालं निर्वपेत् संग्राममिप्रया, नौजो वै वीयेमिन्द्रानी, ओजसैवैनवी र्येणाभिप्रयात्यै, न्द्रायमेकादशकपालं निर्वपेत संग्राम९ सरश्यत्यो, जो वैं वीर्यमिन्द्रागी, ओं- जसैवैन वीर्येण जयति, से यदा संग्राम जयेदथैन्द्रामेंकादकपालं निर्चुपे, दौजसा वो एषं वीर्येण व्यध्यते यः संग्रामे जयत्यों, जो वीर्यमिन्द्रानी, औजसैवैन वीर्येण समर्धयत, ऐ- न्द्रारअंमेकादशकपालं निर्वपेत् पौष्ण चरुं जनतामभिप्रयां, नौजो वै वीर्यमिन्द्रागी, ओजसैवैना वीर्येणाभिप्रयाति, पूर्षा वीर्यस्यानुप्रदाता, सोऽस्मै वीर्यमनुप्रयछत्यै, न्द्रारनमेंकादशकपालं निर्वपेत् पौष्ण चरुं क्षेत्रस्य पतये चरु क्षेत्रमध्यवस्य, नौजो वै वीर्यमिन्द्राग्ी, औजसैवास्मै वीर्येण लोकविन्दतः, पूर्षा वीर्यस्यानुप्रदाता, सोऽस्मैवीर्यमनुप्रयछती, यैक्षेत्रस्य पत्न्य,- स्यामेवं प्रतितिष्ठति ॥१।। १ अप्नये वैश्वानराय द्वादशकपालं निर्वपेत कामाय, सश्वत्सरों वा अभनिवेश्वानरः, सवत्सरें काम आप्यते, सश्वत्सरमेवापत्, सोऽस्मै कोममानोति यत्कामो भवत्य, यये वैश्वानराय द्वाद- शकपालं निर्वपेत् संमान्तमभिधोक्ष्यन्, त्सश्वत्सरों वा अभिर्वेश्वानुरः, सशवत्सराय समम्य- ते, सश्वत्सरमेवाप्त्ववरुण कोमुमिंद्ुद्यत्य, ये वैश्वानराय द्वादशकपालं निर्धपेत् सनि प्रै- ष्यन्, त्सश्वत्सरों वो अभिवैश्वानुरः, सश्वत्सराय प्रतिगृद्यते, सश्वत्सरमेवापत्वां साता सनि वनुते, स यरदा वन्वीतथानये वैश्वानरीय द्वादशकपालं निर्वपेत्, सश्वत्सरो वो अभनि- [ १]तै. २,२,१। काठ, ९,१७। [ २ ]तै. २,१,६। काठ, १०,३-४।

Page 104

[१०8 ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० १, अनु० २-३

वैश्वानरः, सश्वत्सर्रमेष प्रेयुङ्क्ते, सश्वत्सर एतस्मै वनुते, तमेव भार्गिनमक, स्तैर व्युमौग, ये द्विष्यात्तस्मै दक्षिणां दद्यात्, पाशेन वो एपं चरति, तमेर्वास्मिन प्रतिमुश्चत्ये,- कहायनो गैदिक्षिणा, से हि सश्वत्सरस्य प्रतिमा,-डन्रये वैश्वानराय द्वादशकपालं निर्वपेद- ननमत्स्यन्, नसश्वत्सरौ वा अभिर्वैश्वानरः, सश्वत्सरायवैनदप्यधात्, से यदोनन्नमदाद- थागये वैश्वानराय द्वादशकपालं निर्वपेद्, यंदेवादोऽनन्मत्ति तदस्मै सश्वत्सर: स्वदयति, स्वदितमेवात्ति, सींसं दक्षिणा कृष्ण२ वा वांसो, ननं वै सीसम, नन कुप्णम, ननैं- नैवानभमपहत्यान्रद्यमात्मन् धत्ते, डमये वैश्वानरीय द्वांदशकपालं निर्वपत् संग्राममभिप्रयान्, त्सश्वत्सरों वा अननिर्वेश्वानरः, सशवत्सरेणैवैनमभिप्रयात्य,-डनरये वैश्वानशय द्वादशकपालं निं- र्वपेत् संग्राम सशयत्य, यतरो वैं संगृभाणयोरायतनवत्तरो भवुति से जयती, य५ वा अभनिवैं- श्वानर, इमामेवायतनमकृता,-डस्यी पराकररस्त, जैयति संग्राम, से यदां संग्राम जयेद- थामये वैश्वानराय द्वादशकपालं निर्वपेत्, सश्वत्सरों वा अननिर्वेश्वानरः, सश्वत्सर्रमेर्ष प्रयुङ्क्ते, सश्वत्सर एतस्मै जयति, तमेव भार्गिनमक,स्त५ व्यमौग, ये वैश्वानराय द्वांदशकपालं निर्वृपेद्य: कामयेता,-डनैनु रज्ञिमान्यवान् व्ीहीन् वादधीयेति, सश्वत्सरों वा अर्भिवैश्वानरः, सश्वत्स ३रोऽन्रद्यस्य प्रदाता, तंमेव भागधैयेनोंपासरत, वैश्वानराय द्वांदशकपालं निर्वपेद्, सोऽस्मा अन्नाद्यं प्रंयछत्य, अंये चारुणं५ युवमंयं चरुमामयाविन१ याजयेद्, वा एषं ये आमयावी, वरुणादेवैनं तैन मुश्चत्य, सौ वा आदिश्त्योऽनिर्वेश्वान३े, डमुंना वरुणगृहीतो

वो एनमेते निंगृहीत९ वरुणो गृह्ाति, तंत एनं मुक्त्वा यावानेवांस्यात्मा त१ वरुणान् मुश्चति, वारुण चर्रुं निर्वपेद्यवमयमीयन्त, मग्रये वैश्वानराय द्वादशकपालं भृतिकाम याजयेद्, वरु- णगृहीतो वो एषं यों भृतिकामो, वरुणादुवैनं तेन मुश्चती, याश्श्ररुर्भवत्ये, तावान् वो आ तमा, योवानेवास्यात्मा त वरुणान् मुक्त्वा,-डसौ वा आदि३्त्योऽ्रिवेश्ान३रे, डमुमेन- मन्वारम्भयत्य, र्मुष्यैनमादित्यस्य मात्रां गमयति ॥२॥! २ अप्नये जातवेदसेऽष्टोकपालं निर्वपेद्दधिकांव्णा एकादशकपालमप्नये वैश्रानुराय द्वादशकपालए र्यः सर्ववेदुर्सी प्रथमामिष्टिमालभेता,-डर्मिवी एतस्य तद्वेद यंत्रास्येष्ट यत्र सुकृतम, मिरेवास्मै तद्विन्दत्य, मेध्यों वा एषं यः संर्व ददाति, तद्धिकविवैनं मैध्यं करोति, सश्वत्सरों वा अगनिवैश्वानरः, सश्वत्सरों वो एतस्य तद्वेदु यंत्रास्येष्ट यत्र सुकृत, सश्वत्सर एवास्मै तद्विन्दत्य, अये सुरभिमतेऽष्टाकपालं निवपे, दभिशस्यमान याजयेड्, र्थप्रोत५ वैं दाभ्य- [३ ]तै. २,२,३-५। वा. ३,२ । काण्व. ३,२। [ अझये जातवेदसे। ऋ० ५,५,१]

Page 105

कार्ण्डं २, प्रपा० १, अनु० ३-४ ] काम्या इष्टय: । [१०५ ] मभ्युश५स९, स्तै कोलकावती अब्रूतां, तथा त्वा याजयिष्यावो यथा तैऽन्मत्स्यन्ति, यंत्र ग्राम्यस्य पशोनीपशणवस्तदुछ, यस्त्वा कश्रोपायत् तुष्णीमेवस्विति, तह स्म वैव्याघ्रो उुप- घ्रांयं तष्णीमेवपक्रामन्ति, तौ वै तत्रैव श्रौ भुते यज्ञायुधैरन्वैत्यामि मुथित्वभिये सुरभिमतेsषा- कपालं निरवपतां, तंतो वो एनं न पर्यवृञ्जन्, यंमुभिशश्सेयुस्तमेतया याजयेद्, दुरभिं वो एतमारद्यमुभिशएसन्त्ये,-षा वो अभ्रैर्भेषजो तनूथैत्सुरभि, र्भेष्जमेवस्मा अकः, सुरभिमेन- मकः, शर्मयत्येवां,-डय्रये पेव मानायाष्टाकपालं निर्वपेद्दधिकावणा एंकादशकपालमुप्रये वैश्वानराय द्वादशकपालं पुनरेत्य गुहेंपु, पैवमान एवैंन पुनात्य, मिनिष्ठपत्य, पूतो वो एषं यंमुभिश५- सन्ति, नैनं दधिकावा चन पावयौकियादि,-ति खलु वो आहु, स्तंद् दुधिकावैवैनं पावयति, सश्वत्सरौ वा अभिवेश्वानुरः, सवत्सरे एवैन स्वदयत्या, परेयमष्टाकपालं निर्वपेद ग्रीपोमीयमें कादशकपालं द्यावापृथिवीयं द्विंकपालयेः संग्रामे जिगीषेभृज्याय वा जिज्यासेद्, ऋदया एवो- ग्रेश्यो, Sग्रीषौमाभ्या९ वै वीरश्येणेन्ट्रो वुत्रमहन, वुत्रै खेलु वो एषं हन्ति यः संग्रामै जयति नृज्याय २ वा जिनाति, वंद्वात्रभमेवैत,दिन्द्रो वै वृत्राय वेज्रमुदयछत, तै द्योवापुथिवीं नान्वम- न्येतां, तमेतैन भागधैयेनान्वमन्येता९, यद् द्यावापृथिवीयो वज्जस्यानुमत्या, अथो अनुमतवज्रो डसदिति, से यदा संग्रामे जैयेबृज्याय९वा जिनीयदिथाभेयमष्टाकपालं निर्वपेदैन्द्राप्मेकादशक- पालं द्यावापृथिवीयं द्विकपालं, ऋद्या एवागेश्यो, डग्रीषोमाभ्याए वै वीश्येणेन्द्रो वृत्रमहन्, तसे औजसा वा वीर्येण व्याध्यत, से एतमैन्द्रानेमपश्यत, तैनौजो वीर्यमात्मनुधत्तौ, जसा वो एष वीर्येण व्युध्यते यः संग्रामै जयति नृज्यायं वा जिनात्यों, जो वीर्यमिन्द्रामी, औज़- सैवैन ९ वीर्येण संमर्धयतौ, डथ यद् द्यावापृथिवीयो, वये एवास्मै वज्मन्वमरसातां तोभ्यामेष भार्ग: क्रियते ॥३॥ ३ अग्नीषोमीयमेकादशकपालं निर्वपेद्राह्मण: कामाया,-डग्रीषोमीयो वै ब्राह्मणों देवतुया, स्वां- मेवदेवतां कोमाय भागधैयेनोपासरत्, ता अस्मै काम समर्धयतो यंत्कामो भवृत्य, ग्रीषोमींयुमें- कादशकपालं निर्वपेद्राह्मण भृतिकाम याजयेद्, देवा वै सतमासत कुरुक्षे३्ेिः सौमा इन्द्र,- स्तेऽन्रुवन्, यतमै नः प्रंथम यश ऋछाते नः सहेति, तेषाए वै सोम यश आर्छत, तमु- भिसमगछन्त, तस्मात्सौममभिसैगछन्ते, स हिं युशस्वितम, स्तैद्वै सोमो न्यकामयत, सं गिरिमगछत्, तंमुग्निरैन्वगछत, तौ गिरां अग्रीषोमौं सेमभवतां, तस्मात्सदुर्दि गिरा अभ्निदेहुति गिर्रौं सोमः, से वो इन्द्रः शिथिरे इवामन्यत, ३सोऽग्रीषोमा अन्वगछत्, ता अंब्नवीद, [४ ] तै. २,३,३; २,४,४,३ । काठ. १०,२। मै० १४

Page 106

[१६] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं २, प्रपा० १, अनु० ४-५ याजयुतं मैति, त५वा एतयाश्रीषीमा अयाजयतां, तस्मिरस्तैजोSगनिरदधादिन्द्रिय५सोंम,-स्त- ता ईन्दरोऽभवद्, यौ भूंतिकामः स्यत्तिमेतया याजयेत्, तैज एर्वास्मिन्न्रिदैधातीन्द्रिय५सोमो, भवत्येवा,-डय्रीषोमीयमेकादशकपालं निर्वपेज श्यामाकवसन्ता ब्रह्मवर्चसकामो, Sग्रीषौमौ वै ब्रह्मवर्चसंस्य प्रदातारौ, तो एवं भागधेयेनौपासरत्, ता अस्मै ब्रह्मवर्चसे प्रयछतो, वर्सन्ता यजेत, वसन्तों वैब्राह्मणस्यु ऋतुः, स्व एवास्मा ऋतौ ब्रह्मवर्चसे प्रयछतो, यत्पुरोडाशस्त- नायेयो, यज् श्यामार्कस्तैन सोम्यः, सर्वमेवाश्रीषोमाभ्या हुव्य संप्रादात्, ता अस्मे सेरव ब्रह्मवर्चसे प्रयछतः, सौमान्नी सश्याज्ये स्यातां, तैजो वो अभनिरिन्द्रिय सम,स्तैजसा च वोवस्मा एतेदिन्द्रियेण चोभयंतो ब्रह्मवर्चसे परिगृह्धाति, सौमापौष्ण चरु निर्वपभ्नेमपिषट परशठ- काम:, सौमो वै रेतोर्धा:, पूर्षा पुशुनी प्रजनयिता, सौम एवास्मै रेतो दघाति, पूर्षा पशून् प्रेजनयति, सौमेन्द्रे चरु निर्वपेत् पुरोधाकामः, सौम्यो वै ब्राह्मणो देवतयै, न्द्रौ राजन्यो, Sनपदोष्य खलु वै सौम: ्रयछति, तमेव भागधेयेनोपासरत्, सोऽस्मा अनपदोष्यं५ राष्ट्र प्रंयछत्या, भ्रिवारुण चरुँ निर्वपेत् संमान्तमभि्वुह्यामयावीज्ी,-डनृतY वां एषं करोति येः समान्त- मभिद्रुद्यति, देवता वो एषं आरदोऽनृतं करौत्य, प्रिवै सेवा देवता, अंत्र वै सापि देवता योमारत्तत एनं मुश्चति, यद्वारुणों वरुणादेवैंनं तैन मुश्चति, तत् काजवं वो एतंत क्रियते सैर्वस्यविष्टिः सर्वस्य प्रायश्चित्तिः।।४।। ४ मौमारौद्र घृतें चरु निर्वपेच् शुककाना त्रीहीणौ ब्रक्षवर्चसकामः, स्वर्भानुवी आसुर: सूर्य तमसा- विध्यन्, तए सौमारुद्रा अभिषज्यतां, तस्य व एतैनैव शमलमपाहता, मेतनास्मिरस्तैजोऽध- त्ताथ, यौ ब्रह्मवर्चसकामः स्योत्तिमेतया याजयेच्, शमलमेवास्यपहन्ति, तैजोऽस्मिन दधाती,- याशश्ररुर्भवत्ये,तावान् वो आत्मा, योवानेवास्यात्मा तवदस्मि स्तैजो दधाति, शुका वीहयो भवन्ति, श्रेतोगा अज्याय दुहन्ति, तैजएवैतत्सैन्रियते, घृतै प्रोक्षणं भवति, घुतैन मार्जयन्ते, वृतै भवति, भूंय एवास्मिरस्तेजो दधाति, यंस्या रात्र्याः प्रातर्यक्ष्यमाणः स्यान्रास्य तो९रो- त्रीमपो गहान् प्रहरेयुरां, पो वै शान्तिः, शर्मयेयुरेव, परित्रिते याजयन्ति तैजस: परिगृहीत्यै, साक रश्मिभिः प्रचरन्ति, सार्कमेर्वास्यु रश्मिमिः शमलमपत्न्ति, तिष्यापूर्णमासे याजयेत, सौ- मोवैचन्द्रेमा, रुद्रस्तिष्यः, संप्रइ्त्येवैंना उपासरत, प्राचीन९ वैसौमीरोषधयः, प्रतीचीन गैद्री, नै हि प्राचीन शुष्यन्ति, शुष्यन्ति प्रतीचीनं, मंनोऋचो भवन्ति, मनुचै यत्क- चावुदुत्तदद्वेषर्जमेवावदत्, तद्धेषजत्वायैवै,तो: शक्रीर्भवन्ति शक्त्यै, नाराशएसीर्भवन्ति [५] तै. २, २,१०। काठ, ११,५।

Page 107

काण्डं २, प्रपा० १, अनु० ५-७ ] काम्या इषय:। [१०७ ]

शानत्ये, किलासत्वाद्वो एतस्यु, भर्यमंति ह्युपहन्ति, सौमापौष्णे चरु नि्वपन्नेमपिषं पशुकामः, सौम्यो वै ब्राह्मणों देवतया, पशवः पूर्षा, स्वारवो एतदेवतां पशुभिर्बरहयते, त्वचमे वाकृत।।५।। ५ सौमारौद्र चरुं निर्वपेत् कृष्णाना व्रीहीणामभिचरन्, त्सौमीवी औषधय,स्वंत एनं निर्या- च्यु रुद्रायास्य पशनपिदधाति, कृष्णा व्रीहयो भवन्ति, तमो वै कृष्णै, मर्त्युंस्तमो, मुत्युं- नैवैनं ग्राहयति, शरमयं बहिभैवति, वैभीदक इष्मः, शुर्णादिति शरमयं बहिभैवुति, विभिन्यै वैभीदक इध्मः, सौमारौद्र चरु निर्वपेद्दश्चित्यविचिताना ब्रीहीणां यः कामयेत द्वि- तीयमस्य लोके जनेयमिति, सौमीवी इमा: प्रजो, द्वितीयुमेवास्य लोके जनयति, नैम शरमयुं बर्हिभैंवृति नेममंशरमयं, नैमो वैभीदक डष्मों नैमोऽवैभीदको, द्वितीयुमेवास्यु लोकें जनयति, सौमारौद्रीमामिक्षां निर्वपेदामयाविन याजये, दाय्ेयों वै प्रमीतः, सौम्यो जीव,- स्रुंभयंत एवैन निष्कीणाति, पयो वै पुरुषः, पय एतस्यामयति, पंयुसैवास्य पयो निष्क्री- णात्य, पिनद्धाक्षों होता स्यात्, तमरण्यं पराणीय विक्शापयेत, तम्माअनद्वाहं दद्यात, तै सीत, तस्याश्रीयात, यत्तस्य नाश्रीयात प्रमीयेत ॥६। ६ आय्ावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेदभिचर न्नभिचर्यमाणो वा, संरस्वतीमप्यज्यस्य यजे, द- जिवें सर्वा देवता, देवताभिरेवांस्य देवताः प्रतिचरति, विष्णुर्यज्ञौ, यज्ञॅन यज५, वो- क्सरस्वती, वाचा चाचं, तंदुभिचर्याभिप्रायुक्ता,-डथो प्रतिचर्यात्येवं प्रायुक्ता,-SSप्रावैष्णवै धुते चरु निर्वपेच्चक्षुष्कामो, डम्निवें मुनुष्याणां चक्षुषः प्रदाता विष्णुर्देवाना, मेतौ वै चक्षुपः प्रदातारौ, तो एवं भगधैयेनौपासरत्, तो अस्मै चक्षुः प्रेयछतो, धेन्वां वै घुतै पयोऽनड्रहस्तण्डुला,स्तं- न्मिथुन, मिथुन चंक्षु, मिथुनेनैवास्मै मिथुन चंक्षुर्जनयतः, पयो वैं घृतै, पंयश्चंक्षुः, पंयसैवास्मै पयश्रक्षुर्जनयत, स्तेजो वै घुतै, तेजश्रक्षु,स्तेजसैवास्मै तेंजश्रक्षुर्जनयतो, हिरण्यं ददात्यां,- युर्वै हिरण्य, मायुश्रक्षु, रायुषैवास्मा आयुश्वक्षुर्दधाति, शतमानं भवति, शर्तायुँवै पुरुषः शर्तवीर्या, आयुरेव वीर्यमाप्तोत्या,आवैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेदभिचर्यमाणो, डरभिवे संरधा देवंता, विष्णुर्यज्ञौ, देवताश्चैव यज्ञ चास्तृत्यै मध्यतः प्रविशत्या, प्रावैष्णवरमेकादशकपालं निर्वपेत् संग्रामे, सरस्वतीमप्याज्यस्य यजे, दुश्निवै सर्वा देवता, देवताभिरेवांस्यु देवताः [ ६ ] तै. २,२,१०। काठ. ११,५। [७] नै. २,२,९। काल, १०,१। *

Page 108

[१०८] मैत्रायणी-संदितायाम् [काण्डं २, प्रपा० १, अनु० ७-८ प्रेणुदते, विष्णुर्यज्ञ, यज्ञेन यज्ञ, वोक्सरस्वती, वाचा वाच९, यदि मन्येत, प्रति पुरस्ताचरन्तीति, द्वें पुरोनुवाक्ये कुर्यीदेका९ याज्या, सर्ममेव द्वाभ्यां क्रिर्यते, ऽत्यै- कया प्रयुङ्क्त, आम्रावैष्णवे प्रातरष्टांकपालं निर्वपेत् सारस्वत चरुं बार्हस्पत्य चरुमा, आवैष्णव- मेंकादशकपालं मुध्यैदिने सारस्वत चरु बार्हस्पत्ये चरुमा, प्रविष्णवै द्वादशकपालमपराह्े सार- स्वतै चरुँ बार्हेस्पत्ये चरु यस्य भ्रतृव्यः सौमेन यज्ेता,-डभिवे सर्वा देवता, देवताभिरेवास्य देवता आमौति, विष्णुर्यज्ञौ, यज्ञैन यज्ञंथ, वाक्सरस्वती, वाचा वांचं, ब्रैह् बृहस्प- ति, ब्रह्मणैवास्य ब्रह्मामोति, कर्पालैश्छन्दाशसि, पुरोडाशैः सवनानि, मैत्रावरुणमेक- कपालं निर्वपेत् पयस्या वा,-Sनबन्ध्यमेवैतेनाप्रोति, सैषाध्वरंकल्पेष्टि, र्युज्ञमेवैतयामोति।।७।। ७ आभिमारुत चरुँ निर्वपेद वृष्टिकाम:, समान्या मुदश्चरु च कुर्युः कुम्भं च, यस्मिसेवम चरु पचेयुस्त्मिन् कुम्भं धूपयेयु,-र्धूर्मों वो अस्यामूं गछति नार्चि, स्तस्मादेत धूपयुन्ति, ने पचन्ति, यर्दा हर्वीएष्यासादयेयुरंथ दक्षिणाया श्रण्यां कुम्भमासाद्योद केन पूरयेयु, यैदि पुरा सए्स्थानाद्वीयेता,-डद्य वर्षिष्यती,ति ब्रयाद्, यदि संम्थिते, श्रोंव्रष्टे,तिब्रूयाद्, यद्धि चिरमिव वीर्येत, नांद्धा विद्ये,-ति ब्रूया, दुर्भनिवी इतो वृष्टिमींड्े, मरुतोऽसुंतक्र्यावयन्त्ये,- ते वै वृध्याः प्रदातार, स्तनिव भागधेयेनौपासरव, तडस्मै वृष्टिं प्रयछन्ति, मारुते चरु निर्व- पेत् पयुसि प्रैयङ्गवं ग्रामकामो वा पशुकामो वा, पृक्षीनां गवां दुग्धें वृश्षीनां गंव्ामाज्यरस्थात, तंत्रापि गोमूत्रस्याश्चोतयेयुः, पृ्षिष यददुहृत स भ्रियङ्गुरभवदि, य५ वै पृक्षिवीग्वा, तस्या वो एतंत् पयो यत् प्रियंङ्गनः, स्वैनैवैनां पयसाछैति, त्रियंवती याज्यानुवाक्ये भवतः, प्रियमेन संजातानां करोति, द्विपंदा च चंतुष्पदा च भवतो, द्विपंदश्ैवास्मै चतुष्पदश्च पशूनवरुनदे, यंथा वत्स ऊधरभ्यार्यछति वृत्सं वा गौरेवमेन९ सजाता अ्भ्यायछन्ति, मारुत त्रयोदशकपालं निर्वुपेद्यम्यु यमौं पुत्रौं गावौ वा जायेयातां, निर्वीरता वै पुरुषो यमों जात आशास्तेऽपशनां गौं, येत् तयोदुर्श, प्रजापतिवै त्रयोदुश, प्रजपतिमेवांप्नोति, यंद् द्वादशसश्वत्सरांत तैन, यद्वायत्र्यनुवाक्या सश्वत्सरात तेन, यञ्जगती याज्या पशुभ्यस्तेन, यन्मारुतीष्टिः पशुभ्यस्तेन, मारुत स्पकपालं निर्वुपद्ंत्र विडाजानं जिज्यासे, दुर्गस्त्यस्य कयाशुभीय सामिधेनींश्र म्युंयौ- ज्यानुवाक्याश्रा,-डगस्त्यो वे मरुंदद्रय उक्ष्ण: प्रौक्षत्, तानिन्द्रायालभत, ते वज्जमादायाभ्य- [८ ] तै. २,९,११।

Page 109

काण्डं २, प्रपा० १, अनु० ८-१०] काम्या इष्टयः । [१०९ ]

पतथ, स्तोन् वा एतेनाशमयत्, तेञ् शमयत्येवैतैन, सप्कपालो भवति, सर्स हिं मरुतो, विष्मरुंतः, स्वैनैवैंनान् भागधैयेन शमयति।८।। ८ ऐन्द्रमेंकादशकपालं निर्वपे, न्मारुतं ससकपाल राजश्न्यं भूतिकाम याजये, दैन्द्रो वै राजन्यो देवतया, मारुती वि, डिन्द्रियेणैवास्मै विशसपयुनक्तर्थ, नुकामस्मै विशर्मविवादिनीं करोत्यै,न्द्रमेंकादशकपालं निर्वपेन्मारुतं सपकपाल। यः कामयेत, विश्नेच क्षत्राय च समंदं कुर्यामि,-त्यैन्द्रस्यैन्द्रीमनूंच्य मारुत्या यजे, न्मारुतस्य मारुतीमनच्यैन्ध यजेत, स्व एवैभ्यो भागघेये समदं करोति, यदि कामयेता,-डतुर्मुह९ स्यादिति, पूर्वाश्घेऽन्यी जनताया गौ निदुर्ध्याज्जघना३र्घेऽन्यमपि, ते सैगछेते, तवदतुर्मुह्य भवति, यदि कार्मयेत, कल्पेतें- त्ये,ते एवं हर्विषी निरुष्य यथायथं युजेत, कल्पतेऽहे, न्द्रमेंकादशकपालं निर्वपेन्मारुत सपकपालमभिचर, बुर्परिष्टादैन्द्रस्यावद्येदुर्धस्तान्मारुतस्यो, भ्यंत एवैनानादीपयति ज्येष्ठतंश्र कनिष्ठतश्े, न्द्रमेंकादशकपालं निर्वपे, न्मारुतीमामिक्षा राजश्नयं ग्रामकाम याजये, न्मध्य आर्मिक्षायाः पुरोडाशं निर्धायोभंयस्यवद्येत्, न्मध्यतः प्रविशति, पर्यूहमंवद्यति, विशैवैंनं पर्युदृति, क्षत्रं ५ वो इन्द्रो, विष्मरुंतो, विशष वो एतं- मारुतमेंकवि१शतिकपालं निर्वपेद- भिचरन, देवविशा वै मरुतो, न वैं विशा अरत्तं अन्ति, देवविश एवैंनं निर्याच्य स्तृणुते, त बर्हिषद कृत्वा समया स्फयेन विहन्यात्॥ इदमहममुंष्यासुष्यायण स्यैन्द्रव ज्रैण शिरश्छिनभि॥ इतीन्द्रवज्रैणैवास्य शिरश्छिनुन्य,थ यत्स्फ्यों, वंज्रो वै स्फ्यो, व्रेज्रेणैवैन स्वृणुते॥ ९-११ एना व्या्घ्र पेरिषस्वजाना: सिएहै मृजन्ति महते धनाय। महिष नः सुभ्वं तस्थिवांएसं मर्मृज्यन्ते द्वीपिनम३८स्वन्तः ॥ १२ इति देज्रो वो ओपो, यदुतंदप्मुर्मद्यंजुभैवृति वज्रेणैवैन स्तृणुते ॥।९॥ १३ अग्रये पथिक्रतेऽष्टाकपालं निर्वपद्यस्य प्रज्ञातेष्ट्रतिपद्येत, बहिष्पर्थ५वां एषं एति यस्य प्रज्ञा- तैष्टिरतिपंद्यते, डरत्निवे देवानां पथिकंत्, तमेवं भागधेयेनोपासरत, स एनं पन्थामपिनयत्य,- नुद्कांन् दक्षिणा, से हि पन्थामपिवहत्य, ये वतपतयेऽष्टोकपालं निर्वप्द्य आहितापिः सन् प्रव- सुति व्रत्येद्, बहुं वो एष वतमतिपादयति य आहिताभि: सन् प्रवसुति, व्रत्ये ह्वदुनि स्त्रिय वोपैति माश्सवाश्रात्य, प्निवे देवाना व्रतपुति, स्तमेव भागधैयेनौपासरत्, सं एनशवतमालम्भय- [९] तै. २,२,११।[पना व्याघ्रं ......< स्वन्तः । अथर्व. ४,८,७] [१०] तै. २,२,२। काठ. १०,५=७।

Page 110

[११० ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० १, अनु० १०-११ त्य,मेये व्रतरभृतेऽष्टाकपालं निर्वषेद् आहितामिः संन्नंश्रु कुर्यौ, दोनीतो वो एषं देवाना ये आहितायि, स्तस्मादेतेनाश्रु न कतवै, न हिं देवा अश्रु कुर्वैन्त्य, भि्वे देवोना व्रतरभ, द्र भिमेतस्य व्रतमुग९, स्तस्मादेवाघित्रतमालभते, . Sग्रये यविष्ठायाष्टाकपालं निर्वपेदभिचर्यमाणो, याभिरेवैनमिंतर: प्रयुक्तिभिरभिप्रयुङ्क्तें तो अस्माद्यविष्ठो योयावा,-डनये वाजसृतेऽष्टकपालं नि- र्वपेत् संग्रामें, वाज वो एषं सिसीर्षति यः संग्रामै जिंगीषत्य, भ्निवे देवाना वाजसृत्, तमेव आगधैयेनौपासरत्, सोऽस्मै वाजं धावत्य, प्रयेऽनीकवतेऽष्टाकपालं निर्वपेत् संग्रामे, यश्ध्यग्वा अप्नेरनीकमेति न तत् प्रतिधष, Sन्निरेवास्मा अनीकानि जयति, विष्णुमप्याज्यस्य यजे, दंतो वै विष्णुरिमाल्लोकानुदजयद्, विष्णोरेवौज्जितिमन्विमालोकानुज्जयति, प्रैभ्यो लोकेभ्यो भ्रातृष्यं नुदते, जयये रुद्रवतेऽष्टाकपालं निर्वपेद्य: कामयेत, रुद्रायास्य परशुनपिदध्यामित्य, मिवे रुद्रो, रुद्रयैवास्य पशुनपिदधाति, यदि कामयेत, शाम्येदित्य, अये सुरभिमतेऽष्टाकपालं निर्वपे,- देषां वा अभरेर्भेषजा तनयेत् सुरभिं, र्भेषजमेर्वास्मा अकः, सुरभमेनमक, शमयत्येवा,- डप्रंये Sत्व ते Sनादार्यातपतयेऽष्टाकपालं निर्वुपेद्यः कामयेता,-स्यामित्य

करोति ॥१०।। १४ अग्नये रक्षो ३ पेडष्टकपालं निर्वपेद्यो रक्षोभ्यो बिभीया, दिन्द् वैरक्षास्सचनत, ३सो- भ्रिं प्राविशत्, तानि वो एनमभिसममृशन्, रस एता विधुषोऽजनयत यो इमाः स्कूर्यमानस्य वि- प्रवरन्ते, तांनि वो अर्भिनैवापाहता,-डनिदे' देवाना रक्षोहा, तैनैवं रक्षाएस्यपहते, नक्तष याजये, नक्त वै रंक्षाइसि प्रेरते, यह्येंव प्रेरते तर्ह्ेनान्यपहते, धेनीश्व स्युयीज्यानुवाक्युाश्र, वार्मदेवश्च वैं कुसितायी चाजीमयातामात्मनोः, वार्मदेवस्य पश्चदुर्शं सामि- वामदेवरर्थस्य करंबरमछिनत, सापुरं न्याल्वत, युग५ वा छेत्स्यामीषा वैति, सौ कुसितायी ३सोऽभि- मुंख्यमवैक्षत, से एतें मन्त्रमपश्यत्, तामचिरुदौषत्, साचिषा दुहमाना हद प्रोविशत्, से वाच कौसितो हदौ, रक्षासि वै से तैनपाहत, तंद्रेक्षास्येवैतेनपहत, आग्नेयमष्टाकपालं निर्वषद्यों राष्ट्र स्पर्धेत यो वा कामयेता,-डन: स्यादिति, देवक्च वो असुगश्रास्पर्धन्त, तान् गायत्री संर्वर्मत्रं परिगृद्यान्तरातिष्ठत्, तेऽविदु, र्यंतरान् वो डर्यमुपावत्स्यैति ते इदै भविष्यन्तीति, तंस्या५ वी उभय ऐछन्त, तौ नाम्नपैप्सन्। दाभि। इत्यसुरा औह्वयन्। विश्वकर्मन्॥ इति देवा:, [११ ] नै. २,२,२। काठ, १०, ५,७।

Page 111

काण्डं२, प्रपा० १-२, अनु० १२-१। काम्या इष्य:। [ १११ ] सौ नान्यतरोशश्रनौपवर्तत, तौ देवी एतैन यजुषावृंञ्जत ॥ औजोऽसि, सहोऽसि, बैलमसि, भ्रीजोऽसि, देवानां धाम नामासि, विश्वमसि वि्श्वायुः, सर्वमसि सवीयुरभिभृः ॥ इति सश्वत्सरौ वै गायत्री, सखवत्सरो वै तदतिष्ठत्, सश्वत्सरY वो एषां तेदुभादमवृञ्जत, तत् सश्वत्सरमेवैतेदुनद्य यजमानो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते, सैषा गायत्रीष्टिर,थो आहू, रार्ष्ट्रस्य सशवर्ग इति ॥ ११ ॥ १५-२१ ऐन्द्राबार्हस्पत्य ५ हुविनिर्वषदयौ राष्ट्रीयो नैव प्रस्तिङ्नुया, देदितिवे प्रजोकामौदनमपचत्, सौन्शिष्टमाश्नात्, तं१ वो इन्द्रमन्तरेव गर्भ सेन्तमयस्मयेन दोम्नांपौम्भत्, सौडपोब्धोडजायत, त५ वो एतैन बृहस्पतिरयाजयदैन्द्राबार्हस्पत्यैन, तंस्य तद्दाम स्वर्यमेर्व व्यपद्यत, से इमां दिशो यौ राष्ट्रींयो नैव प्रस्तिङ्नुयात् तमेतैन याजयेदैन्द्राबार्हउत्यैन, पैरिततो हि वो एषं पाप्मनो,-डथैर्ष ने प्रस्तिङ्नोति, बृंहस्पतये निरुष्यता, इन्द्राय क्रियते, सर्वत एवैंनं मुश्चति, वज्रेणेमां दिशोऽभिपर्यावर्तते॥ १२ ॥ २२[७१७] ॥ इति मध्यमकाण्डे प्रथमः प्रपाठकः ।१।

अथ द्वितीय: प्रपाठक: । आदित्या भाग वः करिष्याम्यमुमामुष्यायणमवगमयत । इति श्रेयाद्धविनिर्वप्स्यन्, र्स एतमादित्य घृते चर्रुं निर्वपे,-दादित्यों वो इमोः प्रजा, स्तो एवोपासत्, तो एनमेवगम- यन्ति, सप्ताश्वत्था मर्यखा अन्तर्वेदि शयीर५,स्तान् तसरस्थिते रथवहनस्य मुर्ध्यमेषायोमे- तिहन्यात्॥ इर्दमहमादित्यान् वध्नाम्यार्मुष्यावगमः॥ इत्यादित्यान् वो एतद्धभ्नाति, ते एनं मौक्षमाणा अवगमयन्ति, विशो वीश्यर्मपाक्रामत्, तंदश्वत्थ प्रोविशत, स तैन वीर्येण भर्भ- राभुवत्, तद्विश एवैंतेन वी शर्यमवरुनद्े, यदि सपसु नावगछेदिध्में तोनेपि कृत्वैतदेव हुविनि- वपे, दादित्यों वो इमाः प्रजो,स्ता एवोपासरत, तो एनमवरगमयन्ति, यद्येव ससंगु, त्रिवे सप्त सप्तादित्या, स्तनिवोपासरत्, तो एनर्मयगमयन्ति, यद्येकतयीषु द्वयीषु वावर्गछेद- परौधुका एन५ स्यु, रथ यत्सर्वास्ववगछति तथा हानपरोध्यौवगछति, से यदावर्गछेदथादि- [ १२ ] तै. २,४,१३ । काठ. ११,४। मा. श्र. ५,१,७। [ १] तै. २,३,१। काठ. ११,६। !

Page 112

[ ११२ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं२, प्रपा० २, अनु० १-२ त्यैभ्यो धारयद्ू्धौ घुते चरु निर्वपे,दादित्यां वो अपरोद्धार, आदित्या अवगमयितार,स्त एनं दाधरति।। १-४ अदितेऽनुमन्यस्व सत्याशीरिह मंनः ॥ ५ इति निरुद्धस्यु राज: पदमाददीत, तदः पुरस्ताद् ग्राम्यवादीब स्यात् तस्य सभाया अभिवाते परीत्य विध्वएसयेयु: ॥ ६ प्रेत मरुतः स्वतवस एना विश्पत्यामु रोजानम।। ७ इंति तस्यु गृहाद् वरीहीनाहरेयु,स्तास्त्रेधा विचिनुयाद्, ये कृष्णास्तान् कृष्णाजिन उपनंद्य निदुर्ध्याद्, ये शुक्कास्तर्मादित्य घुते चरु निर्धपे,दादित्यां वो इमा: प्रजो, स्तो एवोपासरत्, तो एनमवगमयन्त्य,-थ यैभ्यौऽधि विचिनुयात् तोरनुदङ् परेत्य वल्मीकवर्पामुद्ुज्य जुहुयात्।। ८ यदुर्द ते घोर आसन् जुहोम्येषौ बन्धानां प्रमोचनाय। यी त्वा जनो भूमिरिति प्रमन्दते निर्कतिं त्वाहै पैरिवेद विश्वतः ॥ ९ इति निरभतिगृहीतो वो एषं यौ निरुद्धों, निर्ॠत्या एवैंन तैन मुश्चत्ये,-तद्वै विशमबाग,- स्रंथ वा अस्य राज्यमनवगतं, तश्देऽमी कृष्णा ब्रीहयस्त वारुण घुते च्रु निर्वपेद्, वंरुणो वै देवाना९ राजा, से राज्यस्यावगमयिता, तमेव भागधेयेनोपासरत, सेएन राज्यमवगमय- त्ये,-तद्व' नानाविश्य,- मुभयीमेवैतेन विशमवगछति दैवीं च मानुषी च ।।१।। १० सौय घुते चरुं निर्वेषेञ शुककाना१ व्रीहीणां ब्रह्मवर्चसकामः, शतमानो रुक्मो रज३्तोऽर्धस्तात् स्योच्, शतमानो रुक्मो हरित उपारष्ा,-दिहं वां असा आदित्य आसीत्, तमाम्याँ पुरिगृंद्यो- परिष्टादासा प्रजानां न्युदधु, रुपरिष्याद्वा असा आदित्य इमोः प्रजा अधिर्षद्यात्ती, ये वै रजरता- सौ हरिण्या, भ्यामेवैनं परिगद्योपरिष्टादासी प्रजानां निदधात्यु, परिष्दिमाः ्रजो अधिष- दात्ति, पंश्च कृ्ष्णलान्यपि प्रयाजेषु जुहुया, देतैवी असा आदित्य डर्मान्, पंश्च ऋतूनंतु तेजस्वी,-मां एवैंन पंश्च दिशोऽनु तेजश्विनं करोति, प्राजापुत्यै घुते चरु निर्वपेच्, शर्व- कृष्णलमायुष्कामो, देवा असुरान् हत्वा मुत्यौरविभयु, स्तै देवाः प्रजापतिमे वोपाधाव,- स्तान् वो एतया प्रजोपतिरयाजयत्, ततो देवा अमृतत्वमगछ, समृत वै हिरण्य,ममृतृ- मायु, रमृतेने वैष्वमृतर्मायुराप्त्वादधाद्, ये आयुष्कामः स्यात् तमेतया याजये, देतहवै मनुष्य- स्यामृतत्व यत् सर्वमायुरे, त्यमृत वै हिरण्य, ममृतमायु, रमृतनैवास्मिन्नमृतमायुराप्तवा [ १]तै. २,३,२। काठ. ११,४ ।

Page 113

कार्ण्डं २, प्रपा० २, अनु० २-४] कास्या इषय:। [११३ ]

द्धाति, तैन से सर्वमायुरैति, ने पुरायुषः प्रेमीयते, शतकृष्णलो भवति, शर्तायुंवै पुरुषः शर्ववीर्या, आयुरेवं वीर्यमान्नोति, चत्वारि चत्वारि कुर्ष्णलान्येवद्यति सेमृद्धयै, संर्व ब्रक्मणे परिहर्तवो आह, संव ब्रह्मणि यजञै प्रतिष्ठापयति, सर्वमस्मिन् ब्रह्मां वीर्य दधात्यं,थो ब्रंक्म वैं ब्रह्मां, त्रंह्मणैवांस्मिन् ब्रह्मांयुर्दधाति ॥ २ ॥ ११ बार्हस्पत्ये चर्रु निर्धपेत्, पुरोधाकाम,-स्तम्य बार्हस्पत्ये ज्यौतिष्मती याज्यानुवाक्ये स्यातां, ब्रह्म वै बृहस्पति, र्बार्हस्पत्यों ब्राह्मणों देवतया, स्वमिव देवतां पुरोधया उपासरत्, स्वैंन देवता पुरोधा गमयति, यद्वै लेलाय वीव भाति तज्ज्यौति, स्तस्माज्जयौतिष्मती, यदि नैव्र पुरोधौ गछेदथैन्द्राबार्हस्पत्य ह्विनिवुषेद्, ब्रह्म चैव क्षत्र च सर्युंजा अक,-म्तारजगेनं पुरोदधते, बार्हस्पत्यै चरु निर्वपेत् पयुसि ग्रमकामो वा परशुकामो वा, तस्य बार्हस्पत्ये गणवती याज्यानु- वाक्ये स्याताथ, यौ बहुपुरष्टस्तस्यु गृहात् क्षीरंमाहरेयुः, स्यात् स्व्रांसां गंवां दुग्ध २, स्यो- दुदक, पुष्टिरेवैषा सैश्रियते, ब्रंह्म वै बृहस्पति, बृहस्पतिशछन्दा१सि, छन्दोभिवृहस्पंतिर्गणी, स्वा५ वा एतहेवतां, भृंयिष्ठेनार्पयति, सेजातैरेनं गणिनं कगेति, ब्राह्मणस्पत्य चरु निर्वपेत संग्रामें, तम्य ब्राह्मणस्पत्ये वीरवती वयस्वती याज्यानुवाक्ये स्यातां, छदिर्दुर्शे याजये, दु- द्वहि: प्रस्तर: स्याद्, बाणवन्तः परिधयो, वयाशसि परं ग्रोममाविशन्ति, तथा विज्ञैयं, जेष्यामा इति, त्रंह्म वै ब्रह्मुणस्पति, मैह्मैवौपासरद्, ब्राह्मणस्पत्यै चरुं निर्वपेद्यंत्र कामयेत, ब्रह्मबल २ स्यादिंति, तम्य त्राह्मणस्पत्ये मुरुत्वती याज्यानुवाक्ये स्यातां, ब्रह्म वै ब्रह्मणस्प- ति, विण्मरुतो, ब्रह्मणि वो एतद्विशमधि विनाशयति द्रढिस्नैऽशिथिरत्वाय ।३॥ १२ बार्हस्पत्यै चरुं निर्वषेद्गार्मुत पर्शुकाम:, प्रजापुतिः परशूनसृजत, तेऽम्मात् सुष्टाः पराश्र आय५, स्तोन् बृदस्पतिश्रान्वैतां, ते यत्रावसरस्तंतः शक्रों गरमुदजायत, त५ वा अंब्रवी,- दुनैन मा याजयैति, तैन वां एनमयाजयत्, तै पशंव उर्पावर्तन्त, ये: पश्युंकाम: स्या- त्, तमेतेन याजये, दुप हैनं पशवा आवतन्ते, यदा हि से तमेतैनायाजयदंथ तै पशंव उपावर्तन्त, सौमापौष्ण चरुं निधेपेद्ार्मुते पर्शुकामः, प्रजापतिः पशंनसृजत, तेऽस्मात् सृष्टाः पराश्च आय५, स्तेपां पूर्षणमधिपामकरोत्, ते यत्रांवसरस्तंतः शक्रो गर्भुदजायत्, ते१ वो आहर, दुनेनु मे प्रतिष्ठेति, से सौमोऽजश्ी, न्मम वो अकृष्टपच्यमिति, त सौमापौष्ण निरवपत, तै पशव उपावर्तन्त, यः पशुकाम: स्यांत्, तमतैन याजये,दुप हैनं पशया आंव- [३ ]तै. २,३,३; २, १,४। [४ ]तै. २,२,४ । काठ, १०,११।

Page 114

[११४ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं२, प्रपा० २, अनु० ४-१

तन्ते, यदा हि से तमेतैनायाजयदेथ ते पशव उपावर्तन्त, सौमो वै रेतो्थाः, पूर्षा पशुनौ प्रजनयिता, सौम एवास्मै रेतो दधाति, पूर्षा पशूंन, प्रजनयति, प्राजापत्ये चरु निर्व- पेद्रार्मुते पर्शुकाम:, पृंक्षीनां गवां दुग्धें पृक्षीनां गंवामाज्य९ स्यात्, तंत्रोपि गोमूत्रस्याशो- तयेयु:, पृश्षिव यददुहत्स गरमुदभव, दिय वै पृश्नियाग्वा, तस्या वो एतच्, शविरो यंद्व- मुत, स्वस्मादेतदाण्डंमिव पीयूष इव, तै प्राजापृत्य चरु निर्वपेत् पशुंकामः, प्राजापुत्या वै पशवः, प्रजापतिः पशुनौ अ्रजनयिता, तमेव भागधेयेनोपासरत, सोडस्मै पशुन् े- जनयति, वास्त्वमय१ रौद्रँ चरु निर्वपेद्यत्र रुद्रेः प्रजाः शुमायेत, वोस्तोंवै वास्त्वै जाते९, वास्त्वमयं खलु वै रुद्रस्य, सैनैवैनं भागधैयेन शमयति, तया निषादस्थपति९ याजयेत्, सौ हिं तस्येष्टिः, कूटं दक्षिणा कुर्णों वा गर्दभैः॥४॥ १३ परमेष्ठिने द्वादशकपालं निर्वपेद्य: कामयेत, परमेष्ठी स्यामिति, परमेष्ठीं वो एषं देवाना' यः परमेष्ठी, परमेष्ठी राजन्यो मनुष्याणां, तमेव भागधैयेनौपासरत्, सेएनं परमेष्ठनं करोति, तस्मै धनुश्च तिसंश् प्रयछेत्। अगनिष्टे तैजः प्रंयछत्विन्द्र इन्द्रियै पित्र्यां बन्धुताम्॥ इत्यमिरेवास्मै तैजः प्रयछती,न्द्र इन्द्रिय पित्र्यां बन्धुता, वैश्वदेवे द्वादशकपालं निर्वपेद्रातृव्यवा९, सतै बर्हिषदं कृत्वा समया स्फ्येन व्यूहेत्। इर्दमहै मौ चामै च व्यहामि । ईंति यै द्विष्यांत्त९, यंद्धोऽवमुद्ेत यच्च स्पर्यं आश्िष्येत् तद्विष्णव उरुकमार्यावुद्येद्, विष्णुरेवैंना अन्तरा विक्रमते, नै र्पुनः समूहेत् ॥ इर्दमहै मा चामुँ च संमूहामि । इति योऽस्य प्रियः स्योत्तर, वैश्वदेवीवी इमा: प्रजो, स्तासिरेवेतर९ व्यहुति, ताभिरात्मान समहती, न्द्राण्यै चरु निर्वपेत् सैनाया- मुर्त्तिष्ठन्त्या९, सैना वो इन्द्राणी, त्रंझ्मणैवैनां पुरस्तानमुखतौ जित्ये संर्श्युति, बल्बजा अपीध्मे स्युः, शक्रो वा एतैऽध्युत्थिता, न्यारयेंनैवैनामभिनयति, यत्तस्या सैनाया९ विन्देव सो देक्षिणा, वार्चस्पतये चरु निर्वपेच् श्रीकामो, यौ वै वाचोऽध्यक्षः से वाचस्पति,स्तेच् श्रीरकरणमेचैतेत् ॥ ५ ॥ १४-२० अथनये वसुमते सतीनानामष्टांकपालं निर्वुपेत्, सौमाय रुद्रवते श्यामार्के चरेु, मिन्द्राय मर्रु- रवते नैवारमैकादशकपालए, वरुणायादित्यवते यवमयं चरुं, देवा अश्न्योऽन्यस्यु श्री,ह्ते [५ ] काठ. १०,१०। [ ६] नं. ब्रा. २,४,४। काठ, १०,१२। वा. ३३,८६: १२,५८। काण्व. १३,५९।

Page 115

काण्डं२, प्रपा० २, अनु० ६-७ । काम्या इष्टय:। [११५ ]

विष्ठेमानाश्चतुर्धी व्युदकाम, अर्भिवैसुभि: सोमो रुद्रैरिन्द्रो मरु्द्िरवरुण आदित्यैस्तान् वो एतया वृहस्पतिरयाजयत् संज्ञान्या,त इन्द्रमेवाभिसमावर्तन्तें, नद्रमभिसमंजानत, तंद् एतया यंजते वभेवासिसमावर्तन्ते, तमुभिसैजानते, तदाहु, रैन्द्र एकादशकपालः काश्या इंती, न्द्र५ हिं २१

संज्ञानं नो दिवा पशोः संज्ञानं नक्तरमर्वतः। संज्ञानं नः स्वैभ्यः संज्ञानमरणेभ्यः संज्ञानमाश्वना युवमिहांस्मभ्युं नियछतम्॥ २२ सेमिन्द्र रायो सेमिषा रभेमहि स९ वाजैः पुरुश्वन्द्रैरभद्युभिः। सै देव्यो श्रमत्या वीरशुष्मया गौअग्रयांश्वत्या रभेमहि॥ २३ इन्द्रवायू सुसंदेशा सुहवेहै हवामहे। यंथा नः सर्वा ईज्जनः संगम सुर्मना असत् ॥ २४ से ५ वो मेनाशसि स९ वर्ता समाकूतीरनसत। अमी ये विव्नता: स्थ तान्वः सैनमयामसि॥ २५ समाना वा आकूतानि समाना हृदयानि वः। समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहांसति॥२६ समानो मन्त्र: समितिः समानी सुमान वत सह चित्तमेषाम्। समानै क्रेतुमभिमन्त्रयध्व। समारनेन वो हविषा जुहोमि।। २७ सैगछध्व९ सैजानीध्व५ स५ वो मनाशसि जानताम्। देवा भाग यथा पूर्वे संजानानों उपासते ॥६ ॥ आध्ेर्यमष्टाकपालं निर्वपेत् सावित्र चरुष वायव्या यवागू प्रतिधुंग्ा भौममेंककपाल यंस्य हिर णयं नश्येदयों वा हिरण्यविन्दे,दुर्भ्निवी अग्रे हिरण्यमविन्दत्, ससवित्रामन्त्रयत, न ग्वेलु सै कि चन वार्युनानभिगतमस्त्य,स्ा५ वैं सतदेविन्दुद्, वित्या एवगियः, ग्रसर्वाय साविश्तो, डर्भिनीत्यै वायव्या,-डथ यद्दौ३मो, जस्या५ हिसे तदविन्द, दुते वै प्रदातार, स्तानेव आगधैयेनोपासरत्, तेऽस्मै प्रयछन्ति, से यदा विन्देदथैतभ्य एवं निर्वपेद, यैरेवाविन्दुत्तान् [संज्ञानं नः स्वेभ्य :...... नि यच्छतम्। ऋ, परि, ३६,२: अथर्व, ७,५२,१। समिन्द्र राया० ...... रभे- महि। ऋ. १,५३,५: अथर्व. २०,२१,५। इन्द्रवायू सुसंदशा ....... असन्। ऋ, १०,१४१,४; अथर्व, ३.२०,६। सवो (वां) मना सि ...... संनमयामसि। अथर्व. ६,९४,१। समाना ( ... नी) वा (व) ...... म- सहासति। ऋ. १०,१९१,४; अथव. ६.६४,३। समानो मन्त्रः. ...... (अभिसंविशध्त्रम्) जुहोमि। ऋ. १०,१९१,२; अथरव. ६,६४,२। संगचछध्व ...... उपासते। ऋ. १०,१९१,२; अथर्व. ६,६४,१] [७] तै. १,३, ५। काठ, ११,२। *

Page 116

[६१६] मत्राय्णा-संहितायाम् [काण्ड २, प्रधा० २, अनु० ७-९,

भार्गिन: करोत्यहिएसाय, प्रजांपुतिवै सौमाय राज्ञि दुहितरददानक्षत्राणि, से रोहिण्यामेवाव- सन्नेतरास, ता अनुपेयमाना: पुनरगछ, स्त राजयक्ष्मेणाग्राहयत्, से निरस्रवत्, तस्माद्राजयक्ष्मगृहीतो निःस्त्रवति, से वैं प्रजोपतिमेवोपाधावत्, तै प्रजोपतिरत्रवीद्, ऋतें ब्रहीति, से ऋतमुत्रवीद्, यथा सर्वास्वेव समावद्वंसानीति, तस्मादेष सर्वास्वेव समावद्वसति, तम्मै वे प्रजापुतिः प्रायश्वित्तिमैछत, तस्मा अमावास्याया वैश्वदेवे चरुं निर्वपत्, तैनास्मै वसीयानभवृद्, यौ राजयक्ष्मगृ- हीतः स्यात तम्मा अमावास्याया वैश्वदेवे चरु निर्धपे,द्वेतैन वैं से तस्मै प्रायश्चित्तिमविन्दत्, तैनैवाम्म प्रांयश्चित्ति विन्दत्य,सुभेवाप्यायमानमर्न्वाप्यायते, वंसीयान् भवति॥७।। २९ प्रजांपुतिये दुर्वेभ्यो भागधैयानि व्यकल्पयत, स इन्द्रोऽन्रवीद्, यंदतिरच्यते तन्ममेति, तद्वा इन्द्रि्यमर्वात्यरिच्यत, तदिर्मल्लोकनध्वमनदश्रयत, तननैकेनामो, नद्वाभ्यां, तंत् तृतीयनाप्त्वावारुन्द्, यंत् त्रंयः पुरोडाशा भवन्त्येभ्यों वा एत लोकेम्य इन्द्रियं५ वीर्यमाप्त्वा- वरुन्द्ा, उत्तर उत्तरः पुरोडोशो ज्यायान् भवत्युं,त्तर उत्तरो हि लोकों ज्याया, निन्द्राय रांजे प्रथम, इन्द्राय स्वरज्ञे मध्यर्म, ईन्द्रायाधिराजायोत्त्म, एतांनि वै सर्वाणीन्द्रोडभव- द्राज्यं स्वाराज्यर्माधिराज्य,मेतांनि सर्वाणि भवति य एतैपजते, संर्वमेत द्रवति य एवं वेंद, प्रथमांमर्नूच्य मध्यमया यजे,न्मध्यमामनूच्योत्तमया यजे,-दुत्तमामर्नूच्य प्रथमया य- जे,-देवमस्य संर्या अनुवाशक्या भवन्ति सर्वा याज्या एषीं लोकोनां प्रतिप्रज्ञात्या अंथो अनुसेत- त्था, इन्द्राय घर्मबते संर्यवता एंकादशकपालं निर्वपत्तेजस्काम, स्तेजो वै घर्म, स्तेज: सर्य,- स्तेज एवांगरुन्द्रा, इन्द्रायेन्द्रियंतता एंकादशकपालं निर्वपत् पशुकाम, इन्द्रिय वैं परशवा, इन्द्र इन्द्रिर्यस्य प्रदाता, तमेव भागधेयनोपासरत, सोडस्मा इन्द्रिय पशुन् प्रयछति ॥८॥ ३० इन्द्रायाकतेऽश्रमेधवता एंकादशकपालं निर्वपे, निरुदध९ याजये,दन्त वा एषं गतों यौ निरुद्वों, डन्तोडकीं, उन्तोऽश्वमेधो, उन्तेनवास्मा अन्ते कल्पयति, वशा दक्षिणा, वंशं मा नयादिती,-नदरायाकेवतेऽश्रमेधवूता एकादशकपालं निर्वपद्यः कार्मयेत, जने म ऋध्येतें- त्यं,न्तोंर्वा एपा ऋद्धीना यज्नों, न्तो, डको, न्तोश्वमेधो, न्तनैवास्मा अन्ते कल्प- यति, वशा दक्षिणा, वंशं मा नयादिती, नद्राया कवतेऽश्वमेधवता एकादशकपालं निर्वपेद्ध- [८] ते. २,३, ६। काठ, १०,१०,८। [९] तै. २,२, ७-८। काठ, १०,८।

Page 117

कॉण्ड २, प्रपा० २, अनु० ९-११] काम्या इष्टय:। [११७ ]

वश्री, र्यदो वै श्रियोऽन्तं गछत्यंथ पांपीयान् भवृत्यं, न्तोडकों, Sन्तोSश्वमेधौ, उन्तुमेवलब्ध न पोपीयान् भवती, न्द्ायाकैवतेSश्रमेधवता एकादशकपालं निर्वपैद्य: कारमयेत, महायज्ञो मों- पनमे, दित्येतें वा ईन्द्रस्य यु्झिये तशन्तौ यंदु्कश्वाश्वमेधश्र, ते एवालब्ध, ताभ्यां महाय- झमालभता, इन्द्राय घर्मबने सूर्यवता ऐकादशकपालं निर्वपे,-दिन्द्राय मन्युमते मनस्वता ऐका- दशकपाल,मिन्द्रायेन्द्रियंतता एकादशकपाल,मिन्द्रायाकेवते ऽश्वमेघवता एकादशकपालं भूति- काम याजये,-दिद५वा इन्द्रस्य घ्मैश्र सूर्यश्चे,दमस्य मुन्युश्च मनश्े,-दमस्येन्द्रश््द्रिय चे, दमस्यार्कश्राश्वमेधश्रै,तानि वै संर्वाणीन्द्रोऽभव, देतांनि सर्वाणि भवति य एतैघजते, सर्वमे- तेद्भवति ये एवं वेंद ।।९।। ३१ इन्द्रायाश्होमुंचा एंकादशकपालं निर्वपे, दामयाविन याजये,-दे्षो वा ईन्द्रस्य भेषजा तनुषेंदरहोमु, क्तेमेव भागधैयेनोपासरत्, से एनमरहसो मुश्चर्ती, न्द्राय वात्र एकादशकपालं निर्वपद्यो ज्यान्यां मरणादपरोधांद्वा बिभीया, दिन्द्रो वै तातें, न्दरोऽपरोद्ा, तमेव भागधेंये- नौपासरत्, से एनं त्रायता, ईन्द्रार्यान्वरजवा एकादशकपालं निर्वपेज्ज्येष्ठबन्धु,रिन्द्रियं५ वै ज्येष्ठेबन्धु, रिन्द्रियणैवैनानन्वरजून् कुरुता, इन्द्राय प्रवुभ्रयैकादशकपालं निवपेत संग्रामे, अवश्रो वा ईन्द्रो वृत्राय वज्रं प्राहुरत, प्रवर्भ्र एवैभ्यो वज्ं प्रहुरती, न्दाय वै मृधायैकादशक- पालं निर्वपेत संग्राम, मृंधो वो एष विहन्ति यः संग्राम जयुति, मृंघ एवं विद्वता, ईन्ट्रा- याभिमातिननं एकादशकपालं निर्वपेत् संग्रा३मे, डभिमातीवी एषं हन्ति यः संग्राम जयत्य,- भिमातीरेवं हुता, ईन्द्रायाभिमातिषांहा एंकादशकपालं निर्वपेद्य: कामयेत, विषुहेया,-डभयं मे स्यार्दिती,न्द्रो वै वुत्राय वज्रमुदयछत्, तै दानवां नान्वमन्यन्त, तमेतेन भागधैयेना- न्वमन्यन्त, तंतो वै३्सोऽभिमातीरहन्, चुत्रमहन्, वुत्रै खेलु वो एषं हन्ति यः संग्रामं जयुति, तद्वारत्रन्नमेवेतेत् ॥१०॥ ३२

क्ये स्यार्ता, ऐन्द्रेमैककपालं निर्वपे, निरुद्ध याजये,-दो प्रेहि परमस्याः परावता, इति याज्यानुवा- परावत वो एष गतों यों निरुद्धंः, त्रयोदशकपालं निर्वपे, निरुदध< याजये, दंतिरिक्त वै त्रयोदर्श, मतिरिक्तो निरुद्धौ, डति- रिक्तादेवैन मतिरिक्तमाप्त्वावगमयती, न्द्राय वर्ज्िणा एकादशकपालं निर्दपे,दिन्द्वाय वृत्रम एकादशकपाल,-मिन्द्राय वृत्रतूरा एंकादशकपाल यंस्य भ्रातृव्यः सोमेन यजेत, वज्र५वा एषं भ्रांतृव्यायोञश्रयति यः सौमेन यंजते, यद्वज्िणे, वज्रणैवास्य वज्रए स्तृणुते, यदृत्नमें, [१० ] तै. २,१,७-८। काठ, १०,९।

Page 118

मत्रायणा-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० २, अनु० ५५-१२

आ्रातृष्यो वै वुत्रो, हन्त्येवैन, यंद्वुन्रतूरे, भ्रांतृव्यो वै वुत्र, स्तरत्येवैन, मिन्द्राय क्षेत्रं- जर्यायैकादशकपालं निर्वपे्द्यः क्षेत्रे पशुषु वा विवदेते,न्द्रो वैं देवानां क्षेत्रंजय,स्तमेवे गषे येनोपासरत्, सोऽस्मै क्षेत्रं परशून् जयती, न्दायाधिराजायेकादशकपालं निर्वपद्त्र राजान: सद्शा इव स्यु, रिन्द्रो वैं देवानामधिराज, स्तमेव भागधेयेनोपासरत, सं एनर्माधिराज्यं गमयति॥११। ३३ ईन्द्राय मन्युमते मनस्वता एकादशकपालं निर्वपेत् संग्रामे, मन्युना वैं वीर्य क्रियत, इन्द्रि- येण जयति, वीर्य चैवैष्विन्द्रिय च जित्यै दधाति, मन्यवे चरु निवेपेत् संग्रामें, मन्युना वै वीर्य क्रिरयते, वीर्यमेवैंषु जित्ये दधाति, ये जीवग्राहं गृह्लीरयुस्त१ विकृन्तेयु, र्मन्योंः दिवि- देवं सत्यमक, रिन्द्राय मनस्वता एकादशकपालं निर्वुपेद्य: कामयेत, पुण्यः स्यामनाधुष्य इति, मेनो वै श्रीस्त्विषिः, श्रियुमेवांस्मिशस्ति्विषिं दधाति, सश्वत्सरे नु पुरा मनुसो ने कीर्तयेत, सश्वत्सरेण वा अनाप्तमाप्यते, सश्वत्सरेंणैवास्मा आप्त्वां तेजः श्रियं त्विषिं दधाति ॥१२॥ ३४ यंस्य साम्ाय्यं चन्द्रेमा अभ्युदियदयिं पुरोडा३श्याः स्युस्ताएस्त्रेधा कुर्याद्, यें मध्यमास्तम- अरये दाशत्रेऽष्टाकपालं नि्वुपेद, यें स्थविष्ठास्तमिन्द्राय प्रदानने दुर्ध१श्ररु, ये क्षौदिष्ठास्तर विष्णवे शिपिविष्ायु शुते चरु, मत्निवे मध्यमस्य दाते, न्द्रो ज्येष्ठवस्य प्रदाता,-डथ यत् क्षौदिष्ट तच् शिपिविष्टै, तंदाप्रोति, पशूनेवं, सोमो वा एतस्यांतिरिच्यते यस्य साभाय्य चन्द्रमा अभ्युदेति, सं वैं पर्शूनेवाभ्यतिरिच्यते, यः पशुकाम: स्यांत् सोऽमावास्यामिट्टा वत्सानपांकुर्याद्, ये पुरोडा३श्याः स्युस्ताएस्त्रेधा कुर्याद्, यें क्षौदिष्ठास्तमयये सनिमंतेऽष्टाक- पालं निर्वुपेद्, ये मध्यमास्ति विष्णवे शिपिविष्टायु शते चरु, ये स्थविष्ठास्तमिन्द्राय प्रदा- त्रे दुर्धश्ररु, मत्निरेवास्मै तद्विन्दति यदीह, विष्णुस्तद्ंदन्तारिक्षा, इन्द्रस्तदद्दिवि, संत्वानो गा इछन्ति, यंदेते तण्डुला विभाज्यन्ते, संत्वानो वो एतं एष्टारोभिरोद्धार एवों,-डडप्रेयम- श्टोकपालं निर्वपेद्धतंश्री, स्तस्य गौर्धेनुरदक्षिणा, से प्राङ् प्रयाय वैष्णवै त्रिकपालं, तस्य वडबा धेनुदक्षिणा, स प्रांङ् प्रयायु गिरिं गत्वादों वा प्राजापत्ये घृते चुरुं, तस्य पुरुषी धेनुदेक्षिणा, यंदाथ्ेय इमी तेनाक्रमते, यद्वष्ण३्वोऽन्तरिक्षं तैन, यंत् प्राजापश्त्योऽमें तैन लोक९, यत् प्रौङ् प्रर्यात्यर्मि स्विदेवांकमीद्, यद्विरिं गछत्यपौ वान्त स्विदेवांगन्, यत् तिस्त्रों धेनवो [१२ ] नै. २,२,८,२। काठ, १०,८। [१३ ] तै. २,३,२,६,७। काठ: ११, १।

Page 119

काण्डं २, प्रपा० २-३, अनु० १३-१] काम्या इष्य: । [११९ ]

देक्षिणा, त्रयो वो इमे लोको, इमानस्मै लोकोन् धेनुरक,-रिमानस्मै लोकोन् प्रदापयति, प्रतान्ह वो अस्मा इमौलोकोन् दुहे ये एवंश वैद, सौमेन्द्र चरुँ निर्वपेच् श्यामार्केए सोमवार्मि ना, इन्द्रो वै त्वष्टः सौममपिबदनुपहूयमान, स्तंस्योर्ध्वः सोमपीथोऽपतत्, तै श्यामाकाअ- भवन्, त्सोमपीर्थेन वो एषं व्यृध्यते यः सौम वपिति, यत् सौम्यः, सोमपीर्थेनैवैनसमर्ध- यती, न्द्रियैण वो एषं वीर्येण व्यृध्यते यः सामें वमिति, यंदैन्द्र, इन्द्रियेणैबैन९ वीर्येण संमर्धयति, शिथिरं हुत हिवा एतस्य सोमपीर्थो, डयैष सौम९ वमिति, यंच श्यामाकस्तण्डुलैः श्रीणाति सोमपीर्थस्य धृत्यै ।।१३।। ३५[७५२]

॥ इति मध्यमकाण्डे द्वितीयः प्रपाठक:॥२॥

अथ तृतीयः प्रपाठक:। आग्रेयमष्टाकपालं निर्वपेन्मैत्रावरुणी पयस्यामामयाविन याजयेद, ऋदूथा एवग्रियो, डथो अस्थन्वन्तमेवैनं कृत्वा प्रतिष्ठापयती, श्वरा वै पयस्या ऋते पशोरशान्ता निमजः, पशुर- प्या्लभ्यः शान्त्या अनिर्मार्गायै,-ते वै पशवो येद् व्रीहंयश्च यवाश्र, यद् ब्ीहिमंयः पुरोडोशो भवति तैनैव पशुरालभ्यते शान्त्या अनिर्मार्गाय, मैत्रावरुणी ब्राह्म्णस्य स्या, न्मैत्रावरुणों हि ब्राह्मणो देवतयै, न्द्रवारुणी राजन्यस्य स्या, दैन्द्रवारुणौ हि राजन्यो देवतया,-Sन्निवारुणी वैश्यस्य स्या, दुर्ग्निवै सर्वा देवता, अंत्र वैश्यस्यापि देवता,-SSमयाविनयाजयेत, स्वमेव देवतां प्रायश्चिच्या उपासरद्, वरुणग्रृहीतो वा एंषे य आमयावी, वरुणादेवैनं तैन मुश्चति, पयो वै पुरुषः, पय एतस्यामयति, पयुसैवांस्य पयो निष्कीणाति, यश्चैहति, विकृंत्य हि शल्ये मध्यतौ निर्हरन्ति, तद्यक्ष्म वावास्यैतन्मध्यतो निहैरन्त्य,-थ यत पुनः समुह्यायये

शिर्या उपासरद्, समवद्यति यथा शल्ये निहैत्योष्णीषिण वेर्ष्टयन्त्येवें तंद्दरतिकाम याजयेत, स्वमव देवतां प्राय- वरुणगृहीतो वा एषं यौ भृंतिकामो, वरुणादेवैनं तैन मुश्चति, पयो वै पुरुष:, पय एषं इछति यो भृंतिमिछति, पंयुसैवास्मै पयौडवरुन्द्े, यद्वयहति यज्ञस्य गोपी- थाया,-डथ यत् पुनः समूदृति भृत्यैवैन समूहृति, ग्रांमकाम याजयेत, स्वमव देवतां प्रोयशचित्या उपासरद्, वरुणगृहीतो वो एषं यौ ग्रोमकामो, वरुणादेवैनं तैन सुश्चति, पयो वै पुरुष:, पैय एषं इछति यौ ग्रांमुमिछति, पैयुसैवास्मे पंयोडवरुन्द्े, यद्वयृहति यज्ञंस्य [ १]तै. २,३,१३। काठ, १२, १; ११,११।

Page 120

[१२० ] मैत्रायणी-संदितायाम् [काण्डं २, प्रपा० ३, अनु० १-२

गोपीथाया,-डथ यंत् पुनः समूदृति ग्रमेणैवैन संमूहत्ये,कपालान् जुहोत्य, नात्र वै वरुणस्य पाशा, स्तंत एनं मुश्चति, यंन्नांत्ना जुहुरयाद्, विकरषः से यर्ज्ञस्या,-डऔौ संर्वे होत३व्याः से- मृद्धयै।। यां वां मित्रावरुणा ओजस्या त्नस्तया वा विधेम, तंयेममसै मुश्चतम रहसो, यो वां मित्रावरुणौ सहस्या तनूस्तया वा विधेम, तयेमममुं मुश्चतर्म रहसो, यो वां मित्रावरुणौ यातव्या तनूस्तया वा विधेम, तयेमममुं मुश्चतमरहसो, यो वां मित्रावरुणौ रक्षस्या तर्नस्तया वाए विधेम, तयेममरमु मुश्चत्म हुसो, यो वां मित्रावरुणा ओजस्या सहस्या यातव्या रक्षस्या तर्नूस्तया वामविधाम, तयेममर्मुममौक्तमरहमो, यस्ते राजन् वरुण देवेपु पाशस्त त एतैनवयजे, तस्मै ते स्वाह्या, यस्ते राजन् वरुणाने पाशस्त त एतैनावयजे, तस्मै ते स्वाहा, यस्ते राजन् वरुण द्विरपात्सु चतुष्पात्सु परशुषु पौशस्तै त एतैनवयजे, तस्मै ते स्वाहा, यस्ते राजन् वरुणौषधीषु वनस्पतिष्वप्सु परथिव्या दिक्षु पाशस्ते त एतेनोवयजे, तेस्मै ते स्वाहा ॥ एतें वै वरुणस्य पाशा, सतेत एनं मुश्चति ॥ १ ॥ १-३ वैश्वदेव चरु निर्वुपेद्धांतृव्यवान्, देवाश्चवा असुराश्रास्पर्धन्त, तै देवाः संग्रहणेनायजन्त, तै यत्किचासुराणा९ स्वमांसीत् तंत् समगृह, नमनाएसि ववैषां तंत् समगृरुथ,स्तैडमनसः प- राभवन्, भ्रतुव्यवान् यजेत, मनोग्रेहण२वा एत,न्मंनाइस वो एतद्द्रातृव्याणा९ सैगृहाति, तैडमनसः पराभवन्ति, ग्रामकामो यजेत, मनोग्रहण९ वा एतं, न्मनाशसि वो एतत् सुजाता- ना सैगृद्वाति, तेऽस्मान्मनोगृहीता नापयन्ति, सर्वेषा सजातानां गुहांदाज्यमहरेयु, यी- वतामेव कियतां च गुहादाज्यमाहरन्ति तैषा९ सर्वेषां मनाएसि सैगुद्ाति, तेऽस्मान्मनोगृहीता नापुयन्त्यां, मर्नन जुहोत्यां, मनस एवैंनान् करोति। आमनस्य देव ये सुजाताः सेमनसस्ता- नहै कामये हृदा, ते मौ कामयन्ताए हदा, तान्मा आमनसस्कृधि स्वाहा,-Sडमनस्य देव ये पुत्रा: सेमनसस्तानहै कामये हदा, तै मौ कामयन्ताश्हृर्दा, ्तान्मा ओमनसस्कृधि स्वाहा,-5 मनस्य देव या: स्त्रियः संमनसस्ता अहै कामये हृदो, तो मौ कामयन्ताए हृदी, तान्मा ओमनसस्कृधि स्वाहा,-SSमनस्य देव यै पशवः समनसस्तानहै कामये हृदो, तै मौ कामयन्ताए हृदो, तान्मा ओमनसस्कृधि स्वांहा॥ एतें वै सुजाता: सुजाता इत पुत्रो इय स्त्रिय इव पशंव इव, तैरात्मानमभिसश्युङक्ते, तैरभवति, पृषती गौधेनुदैक्षिणा, सो हि वैश्वदेव्य, थु

[२ ] तै. १,३, ९। काल. ६२,२।

Page 121

काण्डं २, पपा० ३, अनु० २-३] कास्या इषुय:। [१२१ ]

यद्वेश्वदेव्यथ यद्वेश्वदेवीष्टि, वैश्वदेवीवीं इमाः प्रजा,स्ता एवावारुन्द्, तो आद्या अकृत, बहिरात्म ५ वैं प्रयाजानुयाजा, आत्मा देवता, यत् प्रयाजानुयाजानां पुरस्ताद्वोपरिष्ठाद्वा जुहुया- द्वहिरात्म९ सुजातान् दुधीता,-डथ यन्मध्यतो जुहौति, मध्यत एवं सुजारतानात्मन् धत्ते, यदि कामयेत, तारजगैयुस्तारजक् परेयुरिंति, दारुमयेण जुडुया, चराचरा हिं वनस्पतुयो, यद्धि कार्मयेत, धुर्वा: स्युः कृछदियुरिति, मु्न्मयेन जुहुयात्। ध्रुवा ३हीयँ, ध्रुवोऽसि, घर्वस्त्वै देवेष्वेधि, छुश्बोऽह सुजातेंषु भूयासं प्रियः सुजातानामुग्रश्रेत्ता वसुवि, दुगोडस्यु,- ग्रस्त्वै देवेष्वेध्यु,-३य्रोऽह सुजातेषु भूयासं प्रियः सुजातानामुग्रश्रैत्ता वसुवि, दुभिभरस्य,- भिभूस्त्व देवेष्वेध्य,भिभूरह९ सुजातेषु भूयासं प्रियः सुजार्तानामुग्रश्रैत्ता वसुवित, पुरिभूरसि, परिभूस्त्व देवैष्वेधि, परिभूरह सजातेषु भूयासं प्रियः सुजातानामुग्रशैत्ता वसुवित, सूरिंरसि, सुरिस्त्व देवेष्वेधि, सुरिरह सजातेषु भूयासं प्रियः सुजातानामुग्रशैत्ता वसुवित॥ एते वै सुजा- तास्तनस्मिन् दधाति, तानस्मार्दनपक्रमिणः करोति ॥ २ ।। ४-6 अथैषोऽश्वः प्रतिगृद्यते, से वो उुभयंतोदन् प्रतिगृहीतो निर्धभस्त्यस्येन्द्रिय चु पर्श१श्र, वरुणो वो अश्वो वरुणदेव३त्यो, यौ वा श्रश्वं प्रतिगुद्णांति वरुण९ से प्रसीदति, तदश्वहनिषा यष्टव्युं निर्वरुणत्वाय, चतुष्कपाला भवन्ति, चतुष्पाद्वा अंश्वः, कर्पालैरेवैनमामोति, यो- वन्तीऽश्वास्तावन्तः पुरोडाशा भवन्ति, सर्वत एवैंन मुश्चत्यें,-कौडधिभवति, यंत्नोंपस्मरति तस्मा एव से, येः पुनः प्रतिग्रहीष्यन् तस्यान्नि स यजेत, यद्धिं पुनः प्रतिगृह्धीयोत् पुनर्वरुणं प्रंसीदे,दथ य: पुनः प्रतिग्रहीष्यन् तस्यात् तस्य वारुणां नैमाः स्युः सौर्यवारुणा नैमा, यंद्वा- रुणों, वरुणादेवैनं तैन मुश्चत्य,-थ यत्सौर्येंः, स्वमिव देवतामुपप्रतिगृह्णात्यात्मनौऽहिएसाया, एकवि:शतिः सामिधेनीर्भवन्त्य,सो आदित्य एकवि शः, प्रजापतिरसा आदित्यः, प्राजो- पत्यौऽश्वो, यावानेवाश्वस्तमान्नोति, सेर्वे वा अन्ये पशवो यौनिमन्तः पुरुषयोनयो, डयोनिं- रश्रोऽप्सुजा, यदेषोऽपोनसीयश्चरुभैवृति यौनिमन्तमेवैनमकः, स्व एवैंन योनौ प्रतिष्ठापयति॥ यस्ते राजन् वरुण गायत्रछन्दाः पाशो ब्रेह्मन् प्रतिष्ठितस्त त एतेनावयजे, तस्मै ते स्वाहा, यस्ते राजन् वरुण त्रिष्टुष्छन्दाः पाशः क्षत्रे प्रतिष्ठितस्तें त एतेंनावयजे, तस्मे ते स्वाहा, यस्ते राजन् वरुण जगच्छन्दाः पोशो विशि प्रतिष्ठितस्तं त एतेनवयजे, तस्मै ते खाहा, यस्ते रा- जन् वरुणानुष्टुष्छन्दाः पाशो दिक्षु प्रंतिष्ठितस्तं त एतेनवयजे, तस्मै ते सांहा॥ छन्दारसि वै [३ ]तै. २,३,१२ । काठ. १२,६। मै० १६

Page 122

[ १२२ ] मैत्रायणी- संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० ३, अनु० ३-४

वरुणस्य पोशा, स्तैरेनं गुह्ाति, यैरेनं गुह्नाति तैरेनं मुश्चत्य, पोनपीयाभ्यां द्वभ्यां जुहोति, यं एवाप्स३व्यो वरुणस्तंत एनं मुश्चति ॥ ३ ॥ ९-११ अभ्नैरायुरसि, तैनासा अर्मुष्मा आयुर्देही, न्दृस प्राणोऽसि, प्राणं देह्यमुष्मै यस्य ते प्राणः, स्ाहा, पितुर्णी प्राणोऽसि, प्राणं दत्तामुष्मै येषाए वः प्राणः, स्वाहा, विश्वेषां देवाना प्राणोऽसि, प्राणं दत्तामुष्मै येषाए वः प्राणः, स्वाहा, बृहस्पतेः प्राणोऽसि, प्राण देहमु- षमै र यस्य ते प्राणः, स्वाहा, प्रजापतेः प्राणोऽसि, प्राण देह्यमुष्मै यंस्य ते प्राणः स्वाहा । १२ येन्नव मैत्तेस्नेव्ान नीतर््त त् िंः। यद्रियत ं् ृम्।। १३ घुर्तस्य पन्थाममृंतस्य नाभिमिन्द्रेण दुत्त प्रयतं मरुंद्भिः। तच्वा विष्णुरेन्वपश्यत् तच्वेंडा गव्यैरयत्।। १४ पावमानस्य त्वा स्तीमेन गायत्रस्य वर्तन्यौपाशौस्त्वा वीश्येणौत्सृजे, बृहता त्वा रथंतरेण तरष्ुभ्या वर्तन्यो शुक्रंस्य त्वा वीश्येणोंदूरे, उप्रैष्टर मांत्रुया जागत्या वर्तन्यां देवस्त्वा सवितौ- अयतु जीवात्वै जीवनस्यायै॥ १५ इद५ वरचो अर्मनिना दुर्त्तमोंगान्मंहि रोधः सेह औजो बलए यंत्। दीर्घायुत्वांयु शतशारदाय प्रतिगृभ्णामि महत इन्द्रियाय॥ १६ इममय्ा आयुषे वर्चसे कृधि तिग्ममौजो वरुण सोम राजन्। मर्तिवास्मा अदिते शर्म यछ विश्वे देवा जैरदष्टियैथासत्॥। १७ अर्भनिरायु, स्तस्य मनुष्या आयुष्केत, स्तैनायुरषायुष्मानेथि, ब्रह्मायु,स्तस्य ब्राह्मणा आ- युष्कृंत, स्तैनायुषायुष्मानेधि, यज्ञ आयु,स्वस्य दक्षिणा आयुष्कंत,स्तैनयुषयुष्माने ध्य, मृतमायु, स्वस्यु देवा आयुष्कृत, स्तैनायुषायुष्मानेध्य, शविनोः प्राणोऽसि, तौ ते प्राण दत्तां, तैन जीव, मित्रविरुणयोः प्राणोऽसि, तौ ते प्राण दुत्तां, तैन जीव, बृद्ध- [ ४ ] तै. २,३,१० । काठ. ११,७। वा. ३४,५२ । काण्वः ३३,४० [इद ५ वर्चो० ... सहओजोवयो बलम्। इन्द्रियाय त्वा० ... शतशारदाय। अथर्व० १९,३७,१-२। इममग्र०। अथर्व० २,२८,५। जरदष्टिर्ज- थासत्। ऋ० परि० २७,८, अथर्व० ८,५,२१। दीर्घायुत्वाय शतशारदाय। अथर्व० १,३५,१ ८,५,२१; १२,२,६ ]

Page 123

काण्डं २, प्रपा० ३, अनु० ४-५] काम्या इषय:। [ १२३ ]

स्पते: प्राणोऽसि, से ते प्राण ददातु, तैन जीव, प्रजोपतेः परमेष्ठिनः प्राणोऽसि, संते प्राणै द्दातु, तैन जीव।।४।। १८ आम्रवैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेत्, सारस्वत चरु वार्हस्पत्यै चरु पूर्वेदुरामयाविन याजये, दुर्भिवे संर्वा देवता, विष्णुर्यज्ञों, देवताभिश्चैवास्मिन यज्ञेन चायुदधाति, वाक्सरस्वती, श्रेम्म बृहस्पति, र्वाचो चैवास्मिन ब्रंह्ाणा चायुर्दधात्य, थो प्राणां वै देवताः, प्राणांन् वा एतंत् पूर्वेद्युरगहीत्वोपवसति, से श्रों भूरत आभेयमष्टाकपालं निर्वपेत्, सौम्य पयसति चरुमादित्य घुते चरुष वारुणे चरुए युवमयमियन्तमझये वैश्वानुरीय द्वादशकपालमामयाविनयाजयेद, य वैं प्- मीर्यतेऽमनि तस्य शरीर गछति सौम८ रसो, यदायेर्थः, शरीरमेवास्य तैन निष्कीणाति, यत् सौम्यौ, रसं तैन, यावानेव ते निष्क्रीये, य५वा अदिति, रस्यमिधि प्रजाः प्रंजाय- न्वे, इस्यामिवैनमधिप्रजनयर्ती, याश्श्ररुर्भवत्ये, तावान् वा आत्मा, यावानेवास्यात्मा त१ वरुणान्मुक्त्वा, सश्वत्सरों वा अभि्वैश्वानरः, सश्वत्सर एवैनं प्रतिष्ठापयति, सश्घ- त्सशयुषमेनं करोत्य, मैरायुरसि, तैनास्मी अमुष्मा आयुर्देहीत्य, ्मरिवे मनुष्याणामायुषः प्र- दासा, सोऽस्मा आयुः प्रंयछति, पश्चभिर्जुहोति, पङक्तः पुरुषो, यवानिव पुरुषस्त समीरयति, यावानेव पुरुषस्त समीरयित्वा,-डय५ वव यः पवत एषं प्राण, आभ्यों वो एषं दिग्भ्योऽधिपवत,, एतदेवशत्या वा हरमा दिशो, यथादेवत ववैनमेतंदाभ्यो दिग्भ्योऽधि समीरयित्वा प्राणन्मिनू दधाति॥ १९ यत्रमंवमैंत्तेन्नें व नीतम व ंर्पत् ्ििय ं् ुर्म्॥ २० इति घर्तस्य वो एतन्महिमानमुदाचष्टै, डथो महयत्येवैनन्, पावमानस्य त्वा स्तोमेन गाय- श्रैस्य वर्तन्योपारशोस्त्वा वीश्येणौतसृजा, ते,-द्रेतवुद्धा अस्ति स्तौमा ग्रहाच्छन्दाएसि, यवदे्वास्ति तैनास्मा आयुर्दधाति, यज्ञैनास्मा आयुर्दधाति, संर्व ऋत्विजः पर्याहुः, सर्वे वो एत एतस्मै चिकित्सन्ति, सर्व एवास्मा अ- युर्दधाति, ब्रह्मणो हस्तमालभ्य पंर्याहु, प्रैह्म वैं ब्रह्मां, ब्रं्यणैवास्मिन् ब्रह्मांयुर्दधाति, हिं- रण्यादेधि घुर्तै निष्पाययन्न्य, मृत वै हिरण्य, मायुर्धृत, ममृतादेवैनमध्यायुर्निष्पाययन्ति निरिव वयत्या, युरेवात्मन् ध्ते, तदस्मा आवध्नात्या, युषैन९ समधयत्या, येव्यौवभात्य,

[५] तै. २,३,११। काठ. ११,८। *

Page 124

[ १२४ ] मैत्रायणी-संदितायाम् [ काण्डं१, प्रपा० ३, अनु. ५-७

त्निर्चै सर्वा देवता, संर्वामिरेवस्मिन् देवताभिशयुर्दधात्य, भनिरायु, स्तस्य मनुष्या आयुष्क- त, स्तनायुषायुष्मानेधीति, यो वैं देवानायुष्मतश्रायुष्कतश्र वेंद सर्वमायुरैति, नं पुरायुषः प्रमीयत, एते वैं देवा आयुष्मन्तश्रायुष्कतश्व यदिमें प्राणा,स्तैडस्मिन्रायुर्दधात्य,-श्विनो: प्राणो- डसि, तौ ते प्राण दत्तां, तैन जीवें,तीमें वो एतें प्राणां, स्तानस्मिन् दधाति, ्तान- स्मादनपक्रमिण: करोति, देश दैया, देशश्ह्यात्मन् प्राणाः, प्राणानस्मिन् दधात्य,-श्रो दैयो, वासो देय, हिरण्यं दैयं, गैियो, बरो देयो, बहुं दैयम्॥५॥ २१ आग्रेयमष्टाकपालं निर्वपेद्न्द्र पश्चकपालं दधि मंधु धुतैं धाना उुदके, तत्ससष्ट भवत्य,- र्यम्णे चरुर्युवत्यृ, द्धया एवमेय, ऐन्द्रः पश्चकपालः, पाङ्क्तो यज्ञ:, पुङ्क्तीं यांज्यानु- वाश्क्ये, पाङ्क्ता: पशवः, पाङ्क्त: पुरुषो, योवानेव पुरुषस्तमामोति, से सर्वो भूत्वा पर्शुनाप्नोति, पशव इव श्हेतंत से १सृष्ट, मथो योवन्त एवं पशवस्तानस्मै ससृजति, तंदा- हु, रैन्द्र एकादशकपाल: कारश्या, इत्यैन्द्रा हि पर्शवों, डथो आहुः, प्राजापत्यै काश्य- मिति, प्राजापत्या हि पशवः, प्रजापतिः पशुनी प्रजनयिता, तमेव भागधेयेनौपासरत्, सोऽस्मै पशून प्रेजनयत्थ, थैषोऽर्यम्णे चरु, यों ददाति सोडर्यर्मा, दोनमर्यमा, दोनकामा अस्मैं प्रजा अवन्त्य, रये भ्रजस्वतेऽष्टाकपालं निर्वपेत् सौये चरु, मत्रये भ्रीजस्वतेऽष्टाकपालं चक्षुष्काम याजये, दुगैवे मनुशष्या नक्तं चक्षुषा पश्यन्ति सूर्यस्य दिवै,तौ वै चंक्षुषः प्रदा- तारौ, तो एवं भागधैयेनौपासरत्, तो अस्मै चक्षुः प्रयछतः, समान वै चक्षुर्दधांतु, यंत् सुमानी देवता चरुममितो भवुति नानानमेवास्मै चक्षुषी प्रंतिदधाति, यवदन्यतरेणाक्ष्णा पश्य- ति तावदुभाभ्यां पशयेरदयचरुरन्तरों ने स्या,दथ यच्चरुरन्तरां भवृति, तम्मादिदमन्त्रा चंक्षुषो- विधृत्यै, शुक्का व्रीहयो भवन्ति, श्वेता गा आज्याय दुहन्त्ये, वमिव३हसा आदित्यः समृ- दयै, पयसि भवति, पयो वैं घृत, पयश्रक्षः, पयसैवास्मै पयश्रक्षुर्दधाति, सौरींभिरा- द्धाति, चंक्षुरस्मिन् दधाति ॥६॥। २२ देवा अंसुराणाए वेशत्वमुपाय, भिन्द्रस्तु नाप्युपैत, तैषा वो इन्द्रि्याणि वीश्याण्यपाक्का- म, अझें रथंतर, मिन्द्रस्य बुहद्, विश्वेषां देवाना वैरूपe, सुवितुर्वैराज, त्वष्ट रेवती,

[ ६ ] तै. २,३,८ । काठ. ११, ४-५। [७] तै. २,३,७। काठ, ११,५।

Page 125

काण्डं२, प्रपा० ३, अनु० ७-८ । काम्या इषय:। [ १२५ ]

मरुता शंकरी, तोनि वो इन्द्रोऽन्वपाक्रामत, तैरात्मनमभिसमयुङ्क्त, तैरभवद्, यो भूंतिका- म: स्यात् तमेतया याजये, देतैरेवेन्द्रियेवीयेरत्मानमभिस युङ्क्ते, तैर्भवति, द्वादशकपालो भवति वैश्वदेवत्वायो, त्तानानि कर्पालान्युपदधाति, तत्स्वच्चरुमुकरनिर्दाहाया,-डभिशस्यं- मान५ याजयेद्, यस्य वै देवा अन्मर्दन्त्यदन्ति तंस्य मनु३ष्याअंन्न९, सर्वा वा एता देवताः, संर्वा चवास्यैतदेवता अंन्नमजीघस,-दुर्दन्ति हास्य मनुशष्या अन्नम्॥ इन्द्राय राथंतरायांनुब्रूहि॥। इति रथंतरस्या ऋचमनूच्य बृहत ऋचा यजेत्॥ ईन्द्राय बार्दुतायांनुबूहि॥ इति बृहत ऋचमनच्य सथंतुरस्य ऋचा यजेत्। ईन्द्राय वैरुपायानुब्हि॥ इति वैरूपस्या ऋचुमनच्य वैराजस्य ऋची य- जेत। इन्द्राय वैराजायानुब्रूहि॥ इति वैराजस्या ऋचमर्नूच्य वैरूपस्य ऋरचा यजेत्॥ ईन्द्राय रैव- तार्यानुब्रहि॥ इति रेवतीम्नच्य शंक्कर्या यजेत्॥ ईन्द्राय शोक्करायानुब्रहि॥ इति शकरीमनूच्य पर्यूहमवद्यत्ये, तैरेवैनमिन्द्रियरेतां- भिर्देवंताभि: पयूहृति, पशवो वै बृहश्त्य, भ्री रुद्रों, यंद् बृहत्या वषट्कुर्यीद्रुद्रायास्य पशूं- नपिदध्या,-दथो बृहती९ ह्ययातयाम्रीं पुशवोऽनुप्रजायन्ते, ऽनुवाक्यायाश्चत्वार्यक्षराणि याज्या- मभ्यत्यूहत्य, नुष्टुभं च संपाद्यति पङ्क्िं च, वाग्वा अनुष्टुप्, प्रजापतिः पड्कि,र्वार्चि वो एतंत् प्रजापुतिरमप्यस्त्ाट प्रजननाय, तन्मिथुन, तस्मादेव मिथुनादंजमानः प्रजया च पशु- भिश्र प्रेजायते ।।७।। २३-३५

स्वाद्वी त्वा स्वादुना तीत्री तीत्रेणु शुका शुकेण। देवीं देवेनामृताममृतेन सृजामि से९ सौमेन। ३६ मौमोऽस्यश्विम्यां पच्यस्व, सरस्वत्यै पच्यस्वे,न्द्ाय सुत्राम्णे पच्यस्व । ३७ पुनातु ते परिसुंत सौम सर्यस्य दुहिता। वरिण शंक्षता तेना॥ ३८ वायों: पुर्तः पवित्रेण प्रत्यंङ् सौमो अतिसुतः। ईन्द्रस्य युज्यः सखा॥ ३९

[< ] तै. १,८,२१; ३,२,८,३ । तै. ब्रा. १,४,३; २, ६,१,३ । काठ. १२, ९ । वा. १९, १,४, ३, ६; १०,३१-३२; २३,३८; ७,8,८-१२,१६,२०,२५,३०-४०; ८,१,७-९,११,३३-३५,३८-४१,४४-४७; ९,२-४; १०,३२, १९,६,८; २०,३३; २३,२,४; २६,३-१०;। १९,३५,७,४७। काण्य. २१,१,४,३,५; ११,४४-४५; २५,४०; ७, ४,७,८,१०, ११,१५,२१,२४,२७,३०-४०; ८,६-८,१२,१४-१६,१९-२९; १०,२-५;११,४५; २१,५,७; २२,2; 24,२,४; २८,४-११: २१.३५; २१,६,४९] [पुनातु (ति) ते० ... तना। ऋ० ९,१६। वायोः पूता :... सखा। अथपे ६,५१,१ इन्द्रस्य युद्यः सखा। ऋ० १,१६,१९; मा. १६७१

Page 126

[ १२६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० ३, अनु० ८-९

कुविंदुङ् यवमन्तो यवं चिद्यथा दान्त्यनुपूर्व९ वियूय। हहैहैषां कृणुत भौज़नानि ये बहिषा नम उक्तिं ने जग्मुः॥ ४० उपयामगृहीतोऽस्थ,-छिद्रां त्वोछिद्रेणा,-डश्विभ्यां जुष्ट गृहाम्ये,-ष ते यौति, रशिम्यां त्वो,-पयामगहीतोऽसयं, छिद्रा त्वाछिद्िण, सरस्वत्यै जुष्ट गुह्णाम्थे,षतेयौनिः, सरस्व- त्यै त्वो,पयामंगहीतोऽस्थे, छिद्रा त्वोछिद्रेणे, न्द्राय सु्त्राम्णे जुएं गृद्भाम्ये,षते यौनि,- रिन्द्राय त्वा सुर्त्राम्णे।। ४१ यदेतु शिष्ट१ रसिन: सुर्तस्य यमस्येन्द्रो अपिबच् शेचीभिः। अहैँ तमस्य मनसा धरुतेन सोम रोजानमिह भक्षयामि॥। ४२ नोना हि वां देवद्वित संदस्कृतै मा स१सृक्षाथां परमें व्योमन्। सुंरा त्वमसि शुष्मिणी सोम एषं मा मा हिसिष्ट स्व५ यौनिमाविशन्तौ।। ४३ द्वे खुर्तीं अंशुणवं पितृणामह देवांनामुत मर्त्यानाम्। यभ्यामिद विश्वमेंजत्समेति यदन्तरा पितरं मार्तरं च।। ४४ ये भक्षयन्तो ने वसून्यानशुर्यीनम्रयो अन्वतप्यन्त धिष्ण्याः। यां तैषामवर्या दुरिष्टिः स्विष्टिं नस्त विश्वकर्मा कृणोतु। ४५ अयज्ञिर्यांन्यज्ञियान्मन्यमानः प्रार्णस्यु विद्वान्त्सुमरें न धीरः। ऐनो महंचुकुवान् बर्द्ध एषं तए विश्वकर्मन् प्रमुश्चा स्वस्तये॥ ४६ यंजमानमृंषया एनसाडुर्विहाय प्रजामुनुतप्यमानाः। मधव्यौ स्तोको अप तौ रराध से नस्ताभ्याए सृजतु विश्वकर्मा ।।८॥ ४७ कुबलसक्तुृभिराश्विन१श्रीणाति, बदरसक्तुंसिरैन्द्र, कर्कन्धुसत्तुभिः सारस्तृतY, वाग्वै सरस्वती, वाचैवास्मिन्त्स्वादुमनं दघात्य, थ यैनमसा अभलील वोगुभिवदत्य,त्यपविष्ट व्याधिष्टैति, सैनं पुनः कल्याण वदति, सिर्हा अध्वयुर्ध्यायति, व्याघौं प्रतिप्रस्थाता, चुकौ येज़मान, एषा सुरा भवति, से थैरेवे तदिन्द्रियैवीयैरव्यृध्यते तान्यस्मिन्ाप्ता धत्तो, [कुविद्ङ्न् यवमन्तो० ... जग्मु: ऋ. १०,१३१,२; अथर्व० २०,१२५,२। ये भक्षयन्तो। अथर्व० २,३५,१। अयत्नियान्य० (अदान्यान्त्सो०)-रवस्तये। अथर्व० २,३५,३। यजमानमृ० (यक्षपतिमृ०-) विशवाकर्मा । अथर्व० २,३५,२ ] [९] काठ. १९,१०,११।

Page 127

काण्डं २, प्रपा० ३-४, अनु० ९=१] काम्या इषय:। [8१७ ]

ब्राह्मणस्यु मूर्धन्त्साद्या मेध्यत्वार्या,-न वैं सुरा, मैध्य५ वा अन्नं, तैन मैध्यै,का पुरोरु- ने-का याज्यै, कर्धास्मिन वीर्य दधाति, ब्राह्मण: पार्ययितश्व्य, स्तैन हर्विः क्रिियत, आत्म- नापैया,-डडत्मलेव वीर्य धत्ते, डगौ संर्वा होतु३व्याः समुद्धचै, मध्यतों वो एषं पार्प्मना गृहीतौ यत समया व्यैति, मध्यत एवैनं पा्प्मनो मुञ्चति, यदाहवनीये जुहुयान पाप्मना व्यार्वर्तेत, क्रियेत भेषज,मथ यद्दक्षिणे जुहोति वि पाप्मना वतते, क्रिर्यते भेषर्ज,-मथ यद्विक्षारंयत्ये, वमिव ३ह्येष विक्षरति शतक्षरो भवति, शर्तायुर्दे पुरुषः शर्तवीर्या, आयुरेव वीर्यमामोति, यद्वो एतस्य व्याधि यंत्प्रोमाययि पितृन् वो ए्तस्य तैदगन्, यंत पितृमंतीभिरनुमन्त्रयन्ते पिर्तभ्य एवैनं तैन समीरयन्ति, यत् तिस्त्र, स्तुरौये हि लोके पितंगे, डथ यंच्चत्वारो, दिग्भय एवैंन तैन समीरयन्ति ।।९।। ४८[८००] ॥। इति मध्यमकाण्डे मृतीय: प्रपाउकः॥३॥

अथ चतुर्थः प्रपाठकः। विश्वरूपो वै त्वाष्ट्र आसीत् त्रिशीषीसुराणाY स्वस्त्रीयः, से सौममेंकेन शीष्णीपितत् सुरामें- के्ना,-डन्नमेंकेनावयत् स इन्द्रोमन्यता,-डय वावैद भविष्यती,-ति तैन समलभत, तैन युगशरमपतत्, स तक्षाणं तिष्ठन्तमञ्रवी, दोघावे, मान्यस्य शीषीणि छिन्द्ी, ति तस्य कक्षोपस्कद्य परशुना शीषीण्यछिनत्, तस्मार्त्क्ष्णे शिरे धृतै, तस्मादुस्यान्नमन्नाद, तैस्य येत् सोमप९ शिरा आसीत से केपिञ्जलोऽभवद्, यंत् सुरापं९ से कुलविड्को, यैनान्रिमाक- युत्स तित्तिरि:, स वै त्वंष्टा पुत्रे हतै सौममोहरदत इन्द्रं, तमुधेः शर्तशलेऽसुनो,-दथो आछुः सहस्रशला, इति तस्मिन वा इन्द्र उपह्वमैछत, तभौपाह्वयत, तै प्रासंहादाय नाड्या निर- पिबत, स सोमपीर्थेन व्यार्ध्यत, तस्मात सौमो नानुपहूतेन पैयः, सोमपीर्थेन ह व्यधुको भवति, यदितोऽमुच्यत तौ सि९हा अभवता, यदितस्तौ न्याघौ, यदितस्तौ वृंकौ, येत् प्रथमै निर्रष्टीवत्तत्कुवलमभवद्, यंद् द्वितीयं तडुदुर५, यंत्तृतीयं तत् कर्कन्धु,र्यंद्ुधस्तात् सा सुंरा, त५ वो एतयाश्चिना अयाजयता सौत्रामुण्यो, से यैरेव तदिन्द्रियैवी श्यैव्यौध्युत तान्यस्मिन्नापत्वाधत्ता९,सौमेनातिपुपुवान याजये, दिन्द्रियेण वो एषं वीर्येण व्यध्यते य सोमोऽतिपवते, यावुदेवेन्द्रियं वीश्य तंदस्मिन्नाप्त्वो दधाति, राजसूयेनाभिषिषिचान

[ १] तै. २,५,१। काठ. १२,१०।

Page 128

[१%] [काण्डं २, प्रपा० ४, अनु० १-३ याजये,-दिन्द्रियेण वो एष वीर्यण व्युध्यते यौ राजसूयेनाभिषिश्रते, यावदेवेन्द्रिय९ वीश्य तंद- स्मिन्नाप्त्वा द्धाति, भूंतिकाम याजये, दिन्द्रिर्येण वो एषं वीर्यण व्यध्यते योडलं भृत्यै संभ् भंवुति, यावुदेवैन्द्रिय वीश्य तदस्मिन्नाप्त्वा दधाति, ज्यौगामयाविन याजये,दिन्द्रि- यैण वा एषं वीर्येण व्युध्यते यस्य ज्यौगामंयुति, यावदेवेन्द्रियं९ वीश्यं तदस्मिन्नाप्तवा दुधा- ति, नानार्तेन यष्टश्व्य, मित्याहु, रातयज्ञ इय ३धेष, तदाहु, र्यष्टव्यमेवे, सेर्वो हि परुषा अर्तः, सवो बुभूपति, यदाश्विशन्य, श्रिनौ ह्यभिषज्यताथ, यंत् सारस्वती, वाग्वै सरस्वती, वार्चा हभिषज्यताए, येदैन्द्री,न्द्रे हि तौ तोनीन्द्रि्याणि वीर्याण्याप्त्वधत्ताम्॥१॥१ सींसेन क्ीबांत् कार्यी,डनत वैसीस, मनुत क्रीबों, डनृतथ सुरी,-डनुतेनैवानतादनुवं क्रीणाति, तंदाहु:, काश्या वडुबा दक्षिणैति, सृत्वरी वडुबा३हेषा, सृत्वरी वंडबा,- क्चिन प्रथममालभन्ते, डथ सारस्वती, मथैन्द्र, मेवमेव वर्पाभिश्चरती, न्द्र एवैंषु तदधिभ- वत्यै,न्द्रः पुनः प्रचरतां प्रथमो भुवती, नदर९ वा एतंत् पुन्रालभन्ते सैन्द्रियत्वायै, न्द्री व- पोनामुत्तमो भवत्यै, न्द्रेः पुरोडोशानां प्रथमो, वीश्य वा ईन्द्रो, वीर्य एवैंनमभिसैंधत्तः, प्रसवाय सावित्रौ, निर्वरुणत्वाय वारुणों, मध्यतो३हेष वरुणगृहीतः, पुश्चांद्वी एषों सष्टो प्रतीचीनशीष्णी, यदु्परिष्टात पुरोडाशो भवत्यपिहित्या अछिद्रत्वाय, सह समवत्तभवति, सहै- डामुपह्रयन्ते स१हित्या, अथो इंडाया अविदोहाय, यंद्वैं सौत्रामण्याव्युद्धं तदस्याः समृद्ध५, यंदन्यदेवत्याः पुरोडाशा भवन्त्यन्यदेवत्याः पशवस्तदस्या व्युद्ध संत समृद्ध,मर्ध९ वैप्रजाप- तेरात्मनो धैर्यमांसी, दुर्ध माल््य, यद्वैर्य तंत् पुरस्तादकुरुत, यन्मालव्यं तंत् पश्चात् पयों- हत, यद्रैर्य५, सौमो वै स, ततो ब्राह्मणमसृजत, तस्माद्राह्मणः संर्व एवं ब्रह्माभि धीरो, यन्मालव्य५, सुरा वै सो, ततो राजन्यमसजत, तस्माज्ज्याया श्र कनीयाश्र स्नुर्षा च श्वंशुरश्च सुंशं पीत्वा विलालपत आसते, माल्व्य हिं तत, पाप्मा वै मल्व्यं, तस्माद्राह्मणः सुरां ने पिबेत, पार्ष्मनात्मनं नैत्ससजा इति, तदुतैतद्राष्ट्रीयाय ब्राह्मण ब्रयात्, वद्य एवं विर्द्वान्त्सुरां पिवृति न हैनं द्रूणात्ये, षा वै प्रजापतेवीर्यवती तनू, वीर्य प्रजापति,वीर्यम- स्मिन् दधाति ॥ २ ॥ २ ततो य: सौमोऽत्यसच्यत तमया उुपप्रीवर्तयत्। स्वहिन्द्ृशत्रुर्वर्धस्व्र ॥ ३ [२ ]काठ. १२,११-१२। [३ ] तै. २,४,१२। काठ. १२,३। वा. २,१०। काण्व. २१८।

Page 129

काण्डं २, प्रपा० ४, अनु० ३] काम्या इषुय:। [ ११९ ]

इंतीन्द्रस्यहिन शत्रुमचिकीर्ष, दिन्द्रमस्य शंत्रुमकरोत्, तथार वाक स्वर्यमेव श्व्यैत्, से ये ५ सौमं प्रवर्तयद्यस्मिशयान्ना उपप्रव्तयत् तो अशीषोंमौ देवते प्राणापानो अभिसंमभवताए, से यवदू्ध्वबाहुः परोविध्यत् तोवति व्यरमत, यदि वा प्रवर्ण तोवदासीद्, यदि वार्भेरधि तवदासीत्, से वो इपुमत्रेमेवोह्ना ति्येड्डवर्धते, पुमात्रमन्वड्ड, त्यंथो आहु, रहोरात्रे एवेषुमात्री तिर्यड्डवर्धते,पुमात्रमन्वड्ड,-त्यंथो आहुरर्धमारस, मथो मांस, मथो सश्वत्स- रमिति, से वो इमो: स्वाः स्रोत्योः पयशयत्, तस्माद्वा ईन्द्रोडविभेत्, तस्मादु त्वष्टाविभेत्, तस्येन्द्र: प्रत्तिमैछत्, तमस्मै प्रायछत्, तस्मै त्वष्टा वंज्रमसिश्चत्, तपो वैं से वेज्र आसीत, तमुद्यमं नोशक्रो,-दंथ वैं तर्हि विष्णुरन्यां देवतासीत् , सोऽ बीद्, विष्णा एही,दमाहरि- ष्यावो यैनायमिदमिति, से त्रेर्धात्मानं विन्युधत्ता,-डभिपयीवतीदबिभे,दस्यां तृतीय, म- न्तरिक्षे तृतीयं, दिवि तैतीय९, स यदुस्या तृतीयमासीत, तैन वज्रमुदयछद्, विष्ण्नुष्ठितः से वज्रमुंद्यतं दृष्ट्रविभेत्, सोऽबवी,-दस्ति वो इद त्येस्मिन्नन्तर्वीश्य, तंत् ते प्रदास्यामि, मा मा वधीरिति, तंद्वा अस्मै प्रायछत्, तत् प्रत्यगृबात्। अंधा मा ॥ इति, तद्विष्णवे- तिप्रायछत्, तद्विष्णुः प्रंत्यगृह्णात् ।। ४-६ अस्मास्विन्द्र इन्द्रिय द्धात्वस्मान् रायो मर्घवानः सचन्ताम्। अस्मांक् सन्त्वाशिपः॥७ इति सोडवे,-दस्ति वोर्वास्मिन्नन्त्वी श्यमिति, से यदुन्तरिक्षे तृतीयमासीत, तैन वंज्रसुदय- छद्, विष्ण्नुष्ठितः से वज्रमुंद्यतं दृष्ट्रांविभेत, सोऽब्रवी, देस्ति वा इर्द त्यस्मिन्न्तवींश्य, तत् ते प्रदास्यामि, मौ मा वधीरिति, तंद्वा अस्मै प्रोयछत्, तेत् प्रत्यगृह्णात।। दविर्माधाः॥ इंति तद्विष्णवेऽतिप्रांयछत्, तद्विष्णुः प्रत्यगृह्नात्॥ ८-१० अस्मास्विन्द् इन्द्रिर्य द्धात्वस्मान् रायो मर्घवानः सचन्ताम्। अस्माक् सन्त्वाशिषः॥।११ इति सोडवे,-दस्ति वोर्वाम्मिन्नन्तर्वीश्यमिति, से यदिवि तृंतीयमांसीत तैन वंज्रमुदयछद्, विष्ण्नुष्टितः से वत्रमुद्यतं दष्ट्राविभेत, सोऽन्रवी दस्ति वो इद त्यस्मिन्नन्त्वीश्य, तंद ते प्रंदास्यामि, मा मा बधीः ॥ संधौ नु सैदधावहै यथा त्वमिव प्रुविशानीति, सोऽन्रवीद्, यंन्मा प्रविशेः कि मे तंतः स्यादिति, सोऽन्रवीत्, त्वमिवैन्धीय, तंवर भौगाय त्वाँ प्रविशेयमिति, तंद्वा अस्मे प्रायछत्, तंत् प्रत्यगृह्णात्। त्रिर्माधाः ॥ इति तद्वव वैधातव्या, सहस्रए वो अस्मै तंत् प्रांयुछदंचः सामानि यंजू: पि, यंदा इदे कि च तत् त्रैधातश्व्या, तंदामोति पर्श- नेव ॥३॥ १२-१५ मै०१७

Page 130

[१३० ] [काण्डं २, प्रपा० ४, अनु० ४-५

उदर५ वैं वुतर:, पाष्मो क्षुद्धोतृव्यः पुरुषस्य, यंत तप उपैति पाप्मान५ वो एतत, स्तुणुते प्रनृष्यं क्षुद्धमेत्र, तस्मिन् वां औवदेता९, सैयसस्या अध्युध्वी बोगवदद्॥ १६ उभा जिग्यथुर्न पराजयेथे ने पराजिग्ये कतरंश्वनैनोः। ईन्द्रश्च विष्णो यदपुस्पृधेथां त्रेध सहस्त्रए वि तैदैरयेथाम्। १७ इंति सत्यमाहेत्य, बवीद्, द्वें एवं तृतीये आहर्तुरेकं प्रतिग्रहीतुरिति, तौ वै तत्रैवाति- ्ेतां, तस्मादेन्द्रावैष्णवै, तिरात्रंस्य वो उपेप्सायै त्रैधातर्व्याहियते, यवद्वै िरात्रेणोपामोति तवत् त्रैधातश्व्ययावरुन्द्े, तस्मादाहुः, सहस्त्रदक्षिणेत्यु, िणहाककुभा अन्वाह, गायत्री वो उष्णिहा,-डथ यान्येतानि चत्वार्यक्षराण्युच्यधि, चतुष्पादो वो एतें पशवो, यथा वो इुदै पुरोडांशे पुरोडाशोऽध्येव वो एत्घटर्च्यध्यक्षराण, प्राणों वै गायत्री, प्राणेन पशवो यतो, यंदुष्णिहाककुभा अन्वाह पशुनां९ येत्यै॥ १८ अंग्ने तरी ते वाजिना त्री षुर्धस्था तिर्स्रस्ते जिह्ां ऋतजात पूर्वीः। तिस्रे उ ते तन्वो देववातास्तािर्न: पाहि गिरो अप्रयुछन्। १९ इति परिदिधाति वीरताया, अथो रूपताया एवं, यज्जगत्या परिदुध्यदेन्तं गछे, देथ यत् त्रिष्टुभा परिद्धाति नान्तं गछत्यो, जो वै वीर्य त्रिष्टु, बौजस्येव वीश्ये प्रतितिष्ठति।।४।। २० सैर्वाभ्यो देवताभ्यो यज्ञ आहत्या, इत्याहुः, संवों वो एषं यज:, सर्वाभ्यो हि देवता- भ्यो यज्ञ आहिगते, सर्वाणि छेन्दारस्यन्वाह, सर्वाणि हिं छेन्दा१सि यज्ञे प्रयुज्यन्ते, डभि- चरन्नाहिरेत, संवों वो एषं यजञ:, सेर्वेणेवैन यज्ञैनाभिचरत्य, दक्षिणस्तु स्था, स्वत्सिवन्मे- निमक, मैनिसदक्षिणों, डथ यौ, यक्ष्य, इंत्युक्त्वों ने यजेत तमेतेन याजयेत्, सर्वो वो एपं यज्ञ:, संर्वेणवांस्मे यज्ञैन प्रयश्चित्ति विन्दुत्युं,त्तर उत्तर: पुरोडांशोज्यायान् भवत्यु,त्तर उत्तरो हिं लोको ज्याधान, यथा वा डुर्यमेवमसा, अंथ वो अन्तैरिक्षं, नास्यो रूपै नामुं- ष्या, स्तम्माधवर्भयो मध्यतो, डथो एवमिवशह्यन्तरिक्षस्य रूप, द्वादृशकपालो भवति, यद्वै त्रिस्त्रिस्तंत् व्रैधातव्यायाः समुद्ध 2, संर्वेमतिघातमवद्यत्यछम्बट्काराय, यांवता हि ने प्रामु- [ ४ ] . २,४,१२,६,७; २,१,११, ३,२,११। काठ. १२,३-४। [उभा जिग्यथुर्न० ... येथाम्। ऋ० ६,६९,८; अथर्व० ७,५४,१। अग्ने त्री त वाजिना ... अप्रयुच्छन्। ऋ० ३,२०,२। [५] तै. २,४,११। काठ. १२,३-४।

Page 131

काण्डं २, प्रपा० ४, अनु० ५-७ ] काम्या इष्टयः। [१३१ ]

योत्तवता छम्बट्कु्यी, देतद्वै तदंदार्हुं, रछम्बण्णांसां इति, वास इव वैयज ऊयते, यत्ता- प्योणि विषीव्यन्ति यंजुषां तंद्रूप ९, यद्धेनवो दीर्यन्त उक्थामदानां तंद्, यद्विरण्यं दीयते चन्द्र गीयता, इति वैं सामाहुः, सांभ्ां तंद्रूप, मेतन वैं संख्जया अयजन्त, ते श्रियाऽन्तमगछ९्,- स्तस्मान्नातिबहुं यष्टव्य, मीश्वरों हि परांडेतिपत्तो, यौ वो एतेंन यजते वि स छिनत्ति, पुत्रौ याजयितव्योऽनुसैतत्यै ।।५।। २१ आन्नेयंमष्टांकपालं निर्वप, दैन्द्रमेंकादशकपालं बार्हस्पृत्य चरुं भृंतिकाम याजये, दिन्द्रो वै शिथिर इवामन्यत, ३सोऽनि च बृहस्पति चात्रवीद, याजयुतं मैति, त९वा एतंयामिंश्च बृंह- स्पतिश्रायाजयतां, तस्मिशस्तैजोऽभनिरदधा, दिन्द्रिर्यमिन्द्रो, ब्रंह्म बृंहस्पति, स्तता इन्द्रो- डभवद्, यौ भूतिकामः स्यात् तमेतया याजयेत, तैज् एवाम्मिन्ननिदधाती,-न्द्रियामेंन्द्रो, ब्रह्म बृहस्पति, भैवत्येव, यदस्मिएस्त्रीणि वीरश्याण्यंधत्तां तस्मात त्रिधातु, रेन्द्र इतरा, अभिस श्श्लेषयन्ति सेन्द्रियत्वाय ।६॥ २२ पुरोवात जिन्व रावट् स्वाहा, वातुवान् वर्षन् भींमु रावट् स्वाहा, स्तनयन् वर्षच्ंग्न रावद स्वाहा,-Sतिरात्र ९ वर्वर्ष्वान् पूर्त गवंट् स्वाहा, बडुं ह वा अ्यमवर्षीदिति, श्रुतु रावंट् स्वाहा, तंपुति वर्षन् विरांड रावट् स्वाहा, Sवस्फूर्जन विद्युद्व्षरस्त्वेष रावट् स्वाहा, नशन्यवस्फूर्जन् वर्षन् भूंत रावंट् स्वाहा ।। २३ मान्दा वंशा ज्यौतिष्मतीरमस्वरीः शुन्धो अंज्रा उन्दुतीः सुफेनाः। मित्रभृत: क्षत्रभृतः सुराष्ट्रा डुह नोऽवत ॥ २४ वृष्णो अश्वस्य संदानमसि, वृष्टचै त्वोपनह्यामि।। २५

दैवा वसव्या अंग्ने सौम सूंर्यापौ दुत्तोदुर्षि भिन्त। दिवः पुर्जन्यादृन्तरिक्षात् पृथिव्यांस्ततो नो बृष्टर्थावत॥ २६ देवाः शर्मण्या मित्रवरुणार्यमत्तपों दुत्तोदुरषि भिन्त। दिव: पर्जैन्यादुन्तरिक्षात पृथिव्यास्तितो नो वुष्टर्यावत। २७ देवाः सपीतयौऽपां नपान्नराशरसापो दत्तोदुधि भिन्त। दिव: पुर्जैन्यादुन्तरिक्षात् पृथिव्यास्तितो नो वृष्टयावत॥ २८ दिंवा चि्त्तमः कृण्वन्ति पुर्जन्येनोदवाहेन। यंत् पृथिवींY व्युन्दन्ति॥ २९

[७]तै. २,४,७-८। काठ, ११,९। वा. १८,५५। काण्व. २०,२५।[दिवा चित्तम:० ... व्युन्दन्ति। ऋ० १,१८,९। *

Page 132

[१३२ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० ४, अनु० ७-८

औ यंन्नर: सुदानवो ददाशुंषे दिवः कौशमंचुच्यवुः। प्रं पुर्जैन्यः सृजता रौदसी अंतु धन्वना यन्तु वुष्टयः॥ ३० उंदीश्यता मरुतः समुद्रतौ दिवो वृष्टि वर्षयता पुरीषिणः। ने वो दस्ा उपदस्यन्ति धेनवः शुर्भे कर्मनु रंथा अवृत्सत। ३१ सुजा वृष्टि दिव, आद्गि: समुद्रै पृण, यें देवा दिविभागा: स्थ ये अन्तरिक्षभागा चे पुथिवीभागास्त इदै क्षैत्रमाविशत, त इदे क्षैत्रमनुविविशत ।७॥ ३२ वृष्टिवें देवेभ्योऽन्राध्यर्मपात्रामत्, तंत इरद९सर्वमशुष्यत्, ते देवाः प्रजापतिमेवौपाधाव५,- स्तान् वो एतया प्रजापतिरयाजयत् कारीयी, तैभ्यो वृष्टिमत्रद्यर्मवरुनद्े, यंत्रु पर्जैन्यो ने वर्षेत्तदेतंया ज्येष्ट वा पुरोहित वा याजयेद्, वृष्टिवीं एतेभ्योऽन्रद्यमंपक्रामति यंत्र पर्जैन्यो ने वरषुति, यत् कारीयी याजयन्ति वृंष्ट्या अनाद्यस्यावरुद्धया, अष्टौ वातहोमा अष्टौ दिशा, इति दिग्भ्य एवैतै्वृष्टिमाव्तयन्ति, मान्दा वंशा ज्यौतिष्मतीरमस्वरी, रित्येतानि वो अपा नाम- धैयानि, यथा वा इर्द नामग्राह,मंसा अंसा, इति ह्वयत्ये,-वं५ वो एतंदपों नामघैयैश्च्या- वयति, वृष्णो अश्वस्य संदानमसीति, वृंषा दयुश्चो, वृंषा पर्जैन्यः, समृद्धयै वृष्टचै त्वोप- नद्यामींति, वृंष्चै ह्युपनद्यति, देवा वसव्या अगने सोम सूयैं, ति देवताभिरेवान्व्रह। वृष्टिम- छैति, यदि न वर्षेत्तेत्रैव वसेयु, रहोरात्राभ्यामेव वृष्टिं च्यावयन्ति, करीराणि भवन्ति वृंष्या अन्नाध्यस्यावरुद्धचै, मर्धद्ुतानि भवन्त्य,-पोवा एषं औषधीना रसो, डपिवैना ओषधी- ना५ रसेनालैति, रसेनैनाशच्यावयत्य, अंये धामछंदेऽष्टाकपालं निर्वपे,-न्मारुतं९ सपंकपाल सौर्थेमेंककपाल वृष्टिकाम याजये, दुर्भ्निवी इतो वृष्टिमींट्टे, मरुंतोऽमुतश्च्यावयन्ति, ता५ सूर्यो रश्मिभिवर्पत्ये,-ते वै वृध्याः प्रदातार, स्वानेव भगधेयेनौपासर, तेऽस्मै वृष्टि प्रय- छन्ति, सुजा वुष्टि दिव आद्भिंः समुद्र पूणे, तीमाश्चैवामूश्र समस्त्रा, डामिरमूरळैति, ये देवा दिविभागा: स्थ यें अन्तरिक्षभागा यें पूथिवीभागास्त इद क्षेत्रमाविशत, ते इद क्षेत्रमनुविवि- श्ते,-तीमानेव लोकान् वृंष्टयै सैमृशति।।८।। ३३ [८३३] ।। इति मध्यमकाण्डे चतुर्थः प्रपाठकः ॥४॥

आयं नर:० .. वृष्टयः। ऋ० ५,५३,६। उदीरयता (था) मरुतः० ... त्सत । ऋ० ५,५५,५] [८ ] तै. २,४,९-१० । काठ, ११,१०।

Page 133

काण्डं२, प्रपा० ५, अनु० १ । काम्या: पशवः। [६३३ ]

अथ पञ्चम: प्रपाठक:। काम्या: पशवः। सौम्यें बभ्रुं लोमश पिङ्गलमालभेत पशुकामः, सौमीवी औषधया, औषधयः पर्शवो, यत्, सौम्यः, प्रत्यक्षमेवास्मै पशुमालभते, लोमशौ भवत्ये, तद्वै पुष्या रूप, पुंष्टिमे- वावरुन्द्े, वभ्रुः पिङ्गलो भवति सौमस्य रूपए समृद्धयै, यस्त्रतानामुत्तमो जयेत तं सौमा- पौष्णमलिभेत पशुकामः, सौमो वै रेतोधा:, पूर्षा पशुनी प्रजनयिता, सौम एवास्मै रेतो दघाति, पूर्षा परशून, प्रजनयति, स्तनथ, वो एतेंषां द्वो अभिजायेते, ऊर्ज तुतीया, ऊग्वै पशव, ऊजैवास्मा ऊज पशनाप्त्ववरुन्द्े, त्रिवी एषो सश्वत्सरस्यान्यान् पशून् पुरिविज्ञायत, एतद्वै पुंष्चा रूप, पुंष्टिमेवावरुन्द्े, भार्गिनीवीं अन्यो: प्रजो, अभागा अन्यां, यदौंदुम्बरो यूपो भवत्युभयीरेवैंना भागिनी: करोति, मासि मासि वा एषोऽवान्तरम- न्यैभ्यो वनस्पतिभ्यः पच्यत, एवंद्वै पुध्या रूप, पुष्टिमेवावरुन्द्े, प्राजापुत्य तूपरमालभेत पशुकामः, प्राजापत्या वै पशवः, प्रजापतिः पशुनौ प्रजनयिता, तमेव भागधेयेनौपासरत, सोडस्मै पशून्, प्रजनयति, यौनिवैं प्रजापुति, यौनेरेव प्रंजायते, सर्वेषाए वो एषं पुशुना रूपाणि प्रति, पुरुषस्येव इ्मश्रुण्य, श्वस्येव शिंरो, गर्दभस्येव कणौं, शुन इव लोमानि, गौरिव पूर्वो पांदा, अंवेरिवापरा, अर्जः खलु वै सर्वाण्येव पशूनाए रूपाण्याप्त्वावरुन्द्े, सर्वाण्येनं पशुना९ रूरपाण्युपतिष्ठन्ते, हिरण्यगर्भैवत्याघारौ, या: प्रजापतेः सामिधेनीस्ताः सामिधेनी,- यी: प्रजोपतेराप्रियस्ता आप्रियो, हिरण्यं देय सशुकत्वायु, ताप्य दैय सयोनित्वाया,- डधीवासों देयो, यज्ञंस्य तेन रूपोण्याप्त्वावुरुन्दू, एतैन वो उपकेरू रराध, ऋभौति ये एतें- न यजते, द्वादशर्धा हु त्वै से प्शित्रे परिजहार, तंत्र द्वादश द्वादश वरन् ददौ, यंदू द्वोदश दीर्यन्ते तस्यैषा प्रुतिमा, शवेतं वार्यवा आलभेत, भूतिकाम९ याजयेद्, वायुवे देवाना- मौजिष्ठः क्षैपिष्ठः, सं एनं भूत्यै निनयति, तंदाहु, रंधृता देवतेश्वरा निर्मैज ईश्वरैनमाति निनेतोरिंति, तदति सैवैनं भूत्यै निनयति, श्वेत वार्यवे नियुत्वता आलभेत, ग्रांमकाम याजयेद्, वार्युंवी इमाः प्रजा नस्योतां इत्थै चेत्थे च नेनीयते, यद्वायवे, वार्युरेवास्मै न- स्योता विश निनयति, नियुंत्वती याज्यानुवाक्ये भवतो, ग्राममस्मिन् दाधार, श्वेतौ भवति, ब्रह्मणो रूप९ समृद्धयै, श्वेतष वार्यवे नियुत्वता आलभेता,डमयाविन याजयेत्, [ १] तै. २,१,१। काठ. १२,१३: १३,१।

Page 134

[१३४ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं २, प्रपा० ५, अनु० १-२

प्राणों वै वार्युः, प्राणो दवि वो एतंस्यापकान्तों, डथैतस्यामयति, यद्वायवे, वार्युरेवांस्मै प्राण निनयति, नियुत्वती याज्यानुवाक्ये भवतः, प्राणमस्मिन् दाधार, श्वेतो भवति, ब्रह्मणो रूप९ समुद्धयै, श्वेत९ वार्यवे नियुत्वता आलभेत, पशुंकाम९ याजयेत्, प्राणो वै वायु:, प्राण९ वा एतंत पशवः प्रतिधावान्ति यद्वषैषु वातं प्रतिरजिघ्ति, यद्वायवे, वार्युरेवा- स्पै पशून निनयति, नियुत्वती याज्यानुवाक्ये भवतः, पशूंनस्मिन् दाधार, श्वेतो भवति, ब्रंह्यणो रूप९ संमृद्धयै ॥१। १ स्वुर्भानुवी आसुर्र: सूर्य तमसाविध्यत्, तस्यु देवास्तमोडपानन्, यत् प्रुथमैं तैमोऽ- पोध्न्तसावि: कृष्णोसुवद्, यंद् द्वितीय सो लौहिनी, यंत् तृतीय सा बुलक्षी, यंद- व्यस्त/दुर्पाकन्तत्साविर्वशाभवत्, तेऽनुवन्, देवपशुभिमें कोमारयोलभामहा, इत्यंथ वा इये तर्धृक्षासीदुलौमिका, तेडब्रु, स्तस्मे कामार्यालभामहै यथास्यामौषधयक्ष वनस्पतयक्ष जा- यन्ता इंति, ता९ वे तस्मै कांमायालभन्त, तंतोऽस्योमोषघयश्च वनस्पतयश्राजायन्त, यैः प्रजांकामो वा पशुकामो वा स्यात् से एतामविए वशामालभेत, प्रे प्रजया च पर्शुभिश्च जायते, डथो आहु, यैः प्रथर्मस्तमस्यंपर्हते सर्यस्य रश्मियूपस्य च्षाले वातुनो- तसाविर्वशासवदिति, तंदुभयेनैवं दवेवपशुरालम्यते, यद्यस्यास्तज्जन्म यदि वेतुरं तत् कामाय कामायैवाविर्वेशालम्यते, आयेयमजमालभेत, वारुण पेत्वं भूतिकाम याजये,- दायेयानि वै पुरुषस्यास्थानि, वारुण मार्श्स, माय्ेपैनैवास्यागेये निष्क्ीणाति, वारुणेन वारुण, भवत्येव, सारस्वती मेषीमालभेत यो वाचो गृहीत, वाग्वैं सरस्वती, वाचैवास्य वाचं भिषज्यृत्यन्र पत्रदती भवति सर्वस्वाया, नविस्कभा समुद्धयै, श्वेता मल्हां आलभेत ब्रह्म- वर्चसकाम आग्ेर्यी बाईडपत्यासौरी९, वसन्ता आभ्ेर्यी, प्रावृषि बार्हस्पत्या, शिंशिरे सौरी१, यंद्रागेथी, तैजस्तयावरुन्द्े, यंद्धार्हस्पत्यां, ब्ह्मवर्चसं तया, येत् सौरीं, रुंचं तया, त्रिवृद्वावास्मा एतंत् संमृद्ध ब्रह्मवर्चसे दधाति, सश्वत्सरै पुर्यालभ्यन्ते, सश्व- त्सरेंण वा अनाप्तमाप्यते, सश्वत्सरेणैवास्मा आप्त्वा तैजो ब्रह्मवर्चस दधाति, श्वेता भवति, ब्रह्मणो रूप९ समृद्यै, वायव्यामजामलिभेत, सारस्वती मेषीमदित्या अजामभिशस्यमान याजयेद्, वायुंवी एतस्याश्लील गन्ध जनता अनुविहरति यमुमिशसन्त्ये,-ष३हीद९ सर्वमु- पुर्गछति, यद्वायवे, वायुरेवास्य तै गन्ध।सुरभिमकः, सोऽस्य सुरभिर्गन्धौ जनता अनुवि- तिष्ठते, वाचा वो एतममिश१सन्ति यमभिशंसन्ति, वक्सरस्वती, यंत् सारस्वर्ती, [१]तै. २,१,२। काठ, १२, १३, १३.१।

Page 135

काण्डं २, प्रपा० ५, अनु० २-३ ] काम्या: परावः। [ १३५ ]

वाचैवेषा ५ वोच शमयत्य, प्रतिष्ठितो वो एषं यमुमिशंरसन्ती, यं५वा अदिति, रियं प्रतिष्ठी, यदादित्यां,-डस्यमिव प्रतितिष्ठती, न्द्रियेण वो एषं वीर्येण व्यृध्यते यमुभिशरसन्ती, न्द्रिय५ वीशर्य गर्भों, यद्वर्भिणी भैवन्तीन्द्रियेणैवैन९ वीर्येण संमर्धयन्ति ॥२॥ २ देवांश्च वा असुराश्रास्पर्धन्त, ते वै समावदेव यज्ञे कुर्वाणां आयन्, यंदेव देवा अंकुर्बत तदसुरा अकुर्वत, ते न व्यावृतमगछ९, स्ते देवा एतश्वामन पशुमपश्य९, स्त९ वैष्णवमा- लभन्त, तंतो वै विष्णुरिमौलोकानुदजयन्, तंतो देवा असुरानेभ्यो लोकेंभ्यः प्राणुदन्त, नंतो देवी अभुवन्, परांसुरा, यः सर्पत्नवान् भ्रतुव्यवान् वा स्थात् से एतं वामन वैष्णवमा- लभेता,-डतो वै विष्णुरिमाल्लोकानुदजयद्, विष्णोरेवज्जिनिमन्विमालोकनुज्जयति, प्रैभ्यो लो- कैम्यो भ्रतृव्यं तुदते, विषम डवालभेत, विषमानिवश्हीमौलोकान् देवा उदजय, भिमानेव लोकानुज्जयती, न्द्रो वै वुर्त्महन्, तस प्रोङपद्यत, से पुद्यमाना इन्द्र सप्मिर्भोंगः पर्यगृल्ात, तस्माद्विष्वश्चः पशवो व्युदाय, न्मूर्धतो वैदेहींरुदाय,रतम्मात् तासां पुरौ जन्म पुर ओंक,- सतोसां जघनत ऋष्भो वैदे३हौऽनूदैद, तंमचाय, दुय वाव मास्मदिरहसो सुश्जेदिति, तं- मैन्द्रमालभेता,-S5ेये तु पूर्वमजमालभत, से वो अर्भिनैव वुत्रस्यु भोगानुविदद्याथेन्द्रेणेन्द्रिय वीर्यमात्मन्नधत्त, यः पार्प्मना तेमसा गृहीतो मन्येत से एतमैन्द्रेमषभमालभेता,-SSसेये ते पूर्व- मजमालभेता,-डप्निनैव पार्प्मनो भोगानुपिदह्यथिन्द्रैणेन्द्रिय वीर्यमात्मन् धत्ता, ईन्द्रो वे वर्लमं- पातृणोत्, तंतः सहेस्रमुदैत, तस्य सहसत्रस्याग्रतः कुभ्र उद्त, तस्मादेतं ५, साहस्त्री लक्ष्मी,रि त्याहुर्यश्च वेंदु यश्र नो,-डथो आहु, रिम९ वा एषं लोक पश्यन्भ्युदैत, स समैषत, से एषं समीषितः कुञ्र, इति तमैन्द्रमालभेत पशुकाम, ऐन्द्रो वै पशंवा, इन्द्रः पशुनौ प्रजनयितो, तमेवे भागधैयेनौपासरत्, सोऽस्मै पशुन्प्रंजनयति, से यर्दा सहसं पर्शुनाछेदयैतशवामनं वै- ष्णवमालभेतै, तस्मिन्वैं तत्स्हस्रं प्रंत्यतिष्ठत्, से तिथड् व्यैषत्, तस्मादेष तिर्यड्ङव वीषित, एतेंन वै स तंत् सहस्र पर्यगृह्नात्, तंत् सहस्त्रस्य वो एषं परिगृहीत्या अविक्षोभाय, देवांश्च वै पितरश्ास्मिललोक आस९, स्तंदयत् किंचु देवाना स्वमासीत् तद्यमोऽयुवत, तै देवाः प्रजा- पतिमेवौपाधावन्, तस प्रजापतिरेतौं मिथुनौ पशं अपश्यदृपभे चु वशा च, तो ओलभत, वै- ष्णववारुणी तुं पूर्वा९ वर्शामालभत, तोन् वै वरुणेनैव ग्राहयित्वा विष्णुना यज्ञैन प्राणुदता,- [ ३ ] तै. २,१,३-५। काठ. १३,३-४।

Page 136

[ १३६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं२, प्रपा० ५, अनु. ३-४

डथैन्द्र देवेष्वालभत, तैनैष्विन्द्रियाणि वीर्याण्याप्त्वादयाद्येः सर्पत्नवान् आ्रंतृव्यवान् वा स्योत् से एतौं मिथुनौं पशू आलभेत ऋषमें च वर्शी च, वैष्णववारुणी तु पूर्वा वशामालभेत, वरुणे- नैवैनान् ग्राहयित्वा विष्णुना यज्ञेन प्रणुदतें, डथैन्द्रेणेन्द्रियं वीर्यमात्मन् धत्ते॥३॥ ३

सावित्रै पुनरुत्सष्टमांलभेत ये: पुरा पुण्यः सन् पश्चात् पापत्व गछेत्, सेविता वै श्रियः प्रस- विता, तंमेव भागधेयेनोपासरत्, से एन शरियै प्रसुवति, पापों वो एष पुरा सन् पश्चात् श्रियमश्रुते यः पुरानद्वान्त्सन् पश्ोक्षत्व गंछति, यथैष श्रियमश्रुत एवमेवैन श्रियं गमयत्यों,- पधीभ्यो वेहंतमालभेत प्रजाकामा, ओषधीना१ वा एषां प्रियै, ता वो एता९ सूंतो: परिबा- धन्ता, औषधयः खेलु वो एतस्य प्रजामपगूहन्ति यौऽलं प्रजायै संन् प्रजी ने विन्दते, तो (एवं भागधेयेनोपासरत्, तो अस्मै प्रजी पुनर्ददत्या,-पो वा औषधया, ओपो हश्त्वेवा- सत् खनन्ति, तो अस्मै प्रजी खनन्ति, यं३द्धयसौ वर्षति तैदस्यौ प्रतिर्तिष्ठति, द्यावापृथिवीये धेनू संमातरा आलभेतांत्रकामो, द्यावापृथिवीं वो अंन्स्येशाते, तें) एवं भगधैयेनों- पासरद, तै अस्मा अननादं प्रेयछतः, से वत्स ५ वार्यवा ओलभेत, वार्युवी अनयोर्वत्सो, वायुरिमें प्रेदापयति, प्रत्ते ह वो इुमें दुहे य एवं वेंद्र, न्द्री९ सुतर्वशामालभेत, राजशन्यं भृंतिकाम९ याजये, देतस्या वा अंधीन्द्रोऽजायत, स जायमान एतं९ यौनिं निरवर्तयत, सा सतवशाभव,दथो आहु, रेतदेव सकृदिन्द्रिय। वीश्य तैजो जनयित्वा नापुर सेता अ- श१सत, सौ सुतवशाभव, दितीन्द्रियेण वा एषं वीर्येण व्युध्यते योऽलं भूत्यै संभ भवत्यै,- न्द्रीं भदती,-न्द्रिर्यमस्मिन् दधात्य, थ यस्त९ विन्देद। सत्वा सतवुशा भंवति तमैन्द्रमालभेत तैजस्काम, स्तदुवेन्द्रियं वीश्य तैज आप्नोति, सारस्वती धेनुष्टरीमालभेत यः क्षेत्रे पशुषु वा विवदेत, वाग्वै सरस्वती, वाचैवैषा वाच। वृङ्क्ते९, धेनुवी एषों सतीं ने दुहे, तर्यमेंवें- षाए वाचं करोति, द्यावापृथिवीयां धेनु पर्यारिणीमालभेत यौ राजन्योऽभ्यर्धो विशर्श्ररेद्, दया- वापृथिर्वीभ्या हि वो एषं निर्भक्तों, डथुषोजभ्यधी विशश्चरति, द्यवापृथिवीं एवैन विशि प्रतिष्ठापयतः, पर्यारिंणी भवति, पर्यारीव ३ हयेतद्राष्ट्रथ, यंदभ्यर्धो विशश्ररति द्यावापृथिवी एवैंन९ विशि प्रतिष्ठांप्य, से श्रों भूतें वत्स वायवा आलभेत, वायुवी अनयोर्वत्सौ, वा- युरिमौ क्षयौ विशं च प्रंदापयति, प्रत्ौ ह वो इमौं क्षयौ विशं च दुहे य एवंए वैद ॥४॥ ४

[ ४ ] तै. २,१,५। काठ. १३,४-७। (एष कोष्ठान्तर्गतो भागः केषुचित् लिखितेषु पुस्तकेषु नोपलभ्यते।)

....--..

Page 137

काण्डं २, प्रपा० ५, अनु० ५ ] कास्या: परवः। [१३७ ] आग्नेयमजमालभेत, सौम्यै बभ्रुंमषमैं पिङ्गल भूतिकाम याजयेदं,दया एवं्रिर्य, इन्द्रियेण वा एषं वीर्येण व्यृध्यते यौडलं भृत्यै संन्नं भवृति, यत् सौम्यः, स्वयैवास्मै देव- तुयेन्द्रिय ५ वीर्यमाप्त्ववरुन्द्े, भवत्येवं, वभ्रुः पिङ्गलों भवति, सौमस्य रूप समुद्धयै, गोमृ्ग९ वार्यवा लभेता,-डभिशस्यमान९ याजये, दपूतो वो एषं यमुभिशसन्ति, वार्युर्वै देवानां पर्वित्र९, वायुनैवैंनं पवित्रेण पुनाति, नैव वो एष ग्रामे नोरण्ये यमुभिश १सन्ति, नैव खेलु वो एष ग्राम्थ: पशुनैवारण्य, स्तस्मादस्यैष देवतया पशून संमृद्ध ऐन्द्रायंमनुसुर्ष्टमा- लभेत यस्यु पिता पितामह: सौमं ने पिबे, दिन्द्रिर्येण वो एषं वीर्येण व्यृध्यते यस्य पिता पि- तामहः सौमं न पिंबुति, यदैन्द्र, दन्द्रियेणैवैन वीर्येण संमर्धयति, देवताभिवी एषं व्यृ- व्यते यस्य पिता पितामहैः सौमं न पिवुति, यंदायेश्यो, डगनिवै सर्वा देवता, देवताभिर- बैन समधर्यत्य, नुसष्टो भुवत्य, नुसृष्ट इव ३व्येतस्य सोमपीर्थो यस्यु पिता पितामहः सौंम नं पिबुति, तस्मादस्यैष देवतया पशुना समृद्धस्त्वार्ट्ट्रमवलिपमालभेत पशुकाम, स्त्वाट्टा वै पशव, स्त्वष्टा पशुना प्रजनयिता, तमेव भागधैयेनौपासरत, सोडस्मै पशून् प्रंजनय- ति, सौमापौष्ण नपुरसकमालभेत, पण्डक याजयेद्, यत्र तू भूमेजीयेत तत् प्रजिज्ञासेता,- डत्र वो एतस्य जोयमानस्योन्द्रिय९ वीशर्यर्मपाक्रामत, तदेवास्मा इन्द्रियष वीर्यमाप्त्वो दधाति, सौमृश्च वो एर्तस्यु पूर्षा च जोयमानस्येन्द्रियए वीर्यमयुवेता, मिय९ वै पूर्षौ, षधयः सौमो, येत् सौमापौष्णः, स्वयैवास्मै देवतयेन्द्रिय वीर्यमाप्त्वावरुन्द्े, भवत्येव, यान्यनवदानी- र्यानि तैनैशतैः पूर्वैः प्रचरन्ति, निकतिगृहीता वो एषो स्त्री यो पुश्रूपा, निकतिगृहीत एषं पुमान्यः स्त्रीरूपो, निर्शत्या एवैंन तैन मुश्चति, न वै नैर्भत्याहुतिरभनिमानशे, यदेङ्गारेषु जुहौति तंत् खिविदमौ जुहोति तंदु ने, यंत्र वो अर्द इन्द्रो वृषणश्वस्य मेनासीत तदेनं निर्कतिः पाष्मगृद्लात्, से यै पार्प्मानुमपाहुत से नेपुश्सकोऽभवद्, यः पाप्मना तमसा गृहीतौ मन्येत से एतमैन्द्रे नपुश्सकमालभेत, यैनैवेन्द्रः पाप्मानमपाहत तैन पारप्मान्मपुहते, जयैन्द्रेणेन्द्रिय वीर्यमात्मन् धत्ते, अ्रजापति: पशूनसृजत, से वो एतमेवाग्रे नपुथसकमसृजत, तै पुर्शरवोऽन्व- सज्यन्ता,-डथो आहु, रेतमेवाग्रे सुष्टै त्वष्टेरे च पत्नीभ्यश्च नपुश्सकमालभत, तेन प्रजा असृज- तैति, यः प्रजाकामो वा पशुकामों वा स्यात् से एत त्वेष्ट्रे च पत्तीभ्यश्च नपुश्सकर्मालभेत, [५] तै. २,१,५। काठ. १३,५। मै० १८

Page 138

[१३८] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० ५, अनु० ५-७

मिथुन वै त्वंष्टा च पत्नीश्च, त्वष्टार वां एतेन्मिथुनेप्यसाट् प्रजननाय, तैन्मिथुनै, तस्मादेव मिथुनाद्यजमान: प्रजया च पशुभिश्व प्रंजायते ॥५॥ ५ प्रजापतिः प्रजो असृजत, तो एनरसष्टा अत्यमन्यन्त, तो अतिमन्यमाना वरुणेनाग्राहयव, तो वरुणगृहीता: कृष्णः पैत्वोध्यस्कन्दुत, तस्यानुहाय पादमगृह्ात, तम्यु शर्फ: प्रांवृह्यत, से ऐकशितिपादभवत्, तमचाय, दुय५ वोवासौ प्रजानामवरुणगृहीतो, डर्नैनेमोः प्रजो वरुणान् सुश्चानी,-ति ते९ वारुणमालभत, तत हमो: प्रजा वरुणात् प्रामुच्यन्त, तद्वरुणप्रमोचनीय एवैष, यो ज्योगामयावी स्यात् तमेतेन याजयेद्, वरुणेन हं वो एषं पा्प्मना गृहीतौ, डयै- तस्य ज्योगामयति, यंद्वारुणों, वरुणादेवैनं तैन मुञ्चत्यें, कशितिपाद्द्रवत्ये, वमिव हि तम्य रूपमांसीत समुद्धयै, द्वीपे याजये, देवा वै प्रत्यक्ष वारुणीयदापः, स्वे वा एतदौनौ प्रत्यक्ष वरुणमंयजति, समन्तमापः परिवहन्ति रक्षसामनन्ववायाय, वारुण कृष्ण पैत्वमा- लभेताभिचरन्, यद्वारुणों, वरुणनैवैंनं ग्राहयिन्वां स्तृणुते, कृष्णों भवति, तमो वै कुष्णै, मृत्युस्तमो, मुत्युनबैंनं ग्राहयत्ये, तह्वैं पाप्मनो रूप यत् कृष्ण, कृष्ण डव हि पाप्मा, पा्ष्मनैवैनमभिंपुवति, तै नियुञ्ज्यात्।। ६ पु वभ्नामि वरुणाय रोज्ञा ईन्द्राय भार्गमृषभै केवलो हिं। गांत्राणि देर्वा अभिस : विशन्तु यमो गृह्णातु निर्कतिः सपत्ान्॥ 9 इत्येताभ्य एवैनं देवताभ्यो निर्याच्य, मृत्युरवै यमो, मृर्त्युनैवैनं ग्राहयत्य, अये वैश्वानराय कृष्णै पेत्व्मालभेत समान्तमभिध्रोक्ष्यन्, त्सश्वत्सरो वो अभिर्वैश्वानरः, सश्वत्सराय संम-

जये, दुश्चिनौ वै देवांनामानुजावरां, अश्विना एतंस्य देवते ये आनुजावर,स्ता एवं भगधेये- नौपासरत, तो एनमग्रं परिणयतः, कृष्णों भवति, पाप्मानमेवापहते, ललामोभवति, सुखतो डस्मि स्तैजो दघात्या, शविन कृष्णललाममालभेता,-SSमयाविन याजये, दश्विनौ वै देवांनां भिषजा, अश्विना एतस्य देवते ये आमयावी, तो एवं भगधेयेनौपासरत्, ता एनं भिषज्यत:, *कृष्णों भवति, पाप्मानमेवोपहते, ललामो भवति, मुखतोऽस्मिस्तैजो दधाति ॥६॥ ८ छन्दाशसि वै यज्ञाय नातिष्ठन्त, से वषट्कागेभिहत्य गायत्र्याः शिरोडछिनत, तस्माच् [ ६ ] तै. २,१,२। काठ. १३, २,७ । [ ७] तै. २,१,७-८। काठ. १३,८।

Page 139

काण्डं२, प्रपा० ५, अनु० ७ । काम्याः पशवः। [१३९ ]

शीष्णच्छिन्नद्यों रसौक्ष्र भ, स्वदवशानावा्, थो आहु, वैश वैता अक्षुर५, स्ता वृशा अभव,वद्वशानाशात्व, मित्यथो आहु, बैसा वैसासीत, तदवसा वो एता इति, तंतो येः प्रथमों रैसः प्राक्षरत् ते बृहस्पतिरुपागृह्वात, सौ रौहिणी बार्हस्पत्या, तंतोश्योत्यक्षरत तै मित्रावरुणौ, सो द्विरूपां मैत्रावरुणी, तंतोश्योऽत्यक्षरत तंए विश्वे देवाः, सा बहुरूपा वैश्वदेवी, तंतो३्योऽत्यक्षरत् तंमन्निश्च मरुतश्र, सो पृश्चिराभनिमारुत्यं, थो आहुः, कृष्णशुबलीत्य,थ या विप्रुंषा आसरस्तानीमन्यन्यानि रूपाणि, ततो ्यः प्रुथमो ट्र्प्सः पुरा- पतत ते बृहस्पतिरभिहायाभ्यगृद्नात्, से उक्षाभवत्, तंदुक्ष्ण उक्षत्वं, मथो आहु, मैद्देवता अनुव्यौक्षत सं उक्षाभुवत्, तंदुक्ष्ण उक्षत्वमिति, तै ब्राह्मणंस्पत्यमालभेत, ब्राह्मण भूतिकाम याजयेद्, ब्रह्म वै ब्रह्मणस्पति, र्ब्राह्मणस्पत्यों ब्राह्मणों देवतया स्वयैवास्मै देवतयेन्द्रियं वीर्य- माप्त्वावरुन्द्े, भवत्येवं, रौहिणीं बार्हस्पत्या्मलिभेत ब्रह्मवर्चसकामो, ब्रह्म वै बृहस्पति,- रबार्ईस्पत्यौ ब्राह्मणों देवतया, स्वयैवास्मै देवनयाप्त्वा तैजो ब्रह्मवर्चसै द्धाति, रौहिणी भवति, ब्रह्मणो रूप९ समृद्धयै, मैत्रावरुणी द्विरूपामोलिभेत पशुकामो, डहोरात्रे, वै मित्रावरुणा, अहोरात्रें अंनु पशवः प्रजायन्ते, ता एवं भागधेयेनौपासरत्, तो अस्मैपर्शून् प्रजनयत,रछन्दसाथ्वा एषं रंस, रछन्दसामेवास्म रसेन पर्शुन् धत्तो, द्विरूपा भवति समृद्धयै, वैश्वदेवी बहुरूपामलिभेत यस्मै कोमाय कामयेत, सरवा वो एता देवता, सर्वा वो एतहेवताः कोमाय भागधैयेनोंपासरत्, तो अस्मैं काम समर्धयन्ति यत् कामो भंवुति, छन्दुमा९ वो एषं रंस, रछन्दसामेवास्मै रसेन दघति, बहुरूपा भवति समुद्धया, आग्निमारुती पृक्षिमालभेत वृष्टिकामो, डर्भनिवी हुतो वृष्टिमींड्े, मु्रुतोऽमुतरच्यावयन्त्ये,ते वैं वृष्याः प्रदातार, स्तनेव भागधैयेनौपासरत, तेऽस्मै वृष्टिं प्रय- छन्ति, छन्दसा५ वा एषं रसो, रसो वृष्टि, इछन्दसामेवास्म रसेन रैसए वृष्टिं निनयन्ति, पृश्चिर्भवति, पृश्निमातरो हि मरुतो, भौमी कृष्णशबलीमालभेतान्नकाम, इय ५ वा अंन्नस्य प्रदोनिका, तामेव भागधैयेनोपासरत, साम्मा अनधं प्रयछति, न चर्माप्याहरेयु, रेनननं वै चर्मा,-न नै कृष्ण, मुननैनैवनसमपहत्यान्द्युमात्मन् धत्ते, यद्वै तच् शीष्णश्छिन्नात्तेंज इन्द्रिय ५ वीर्य पुरांपुतत् सा बभ्रुर्वशाभवत, तंदेषां वुशा, अमेवैतरा,स्ती ब्राह्मणस्पत्यामोल- भेताभिचरन्, ब्रंह्म वै ब्रंह्मणस्पंति, र्बराह्मर्णस्पृत्यों ब्राह्मणो देवतया, यावुदेवं ब्रह्म तैनैन' सर्वेणाभिचरति, तेजसैनं प्रछिनत्ति, स्तणुरत एवं, बभ्रुर्भवति, ब्रंह्मणो रूपए संमुद्धयै, सौरी१ श्वेतामालिभेत ब्रह्मवर्चसकामो, डसौ वा आदित्य ब्रह्मवर्चसंस्य प्रदाता, तमेव भागधें- येनोपासरत, सोडस्मै ज्हवचे सै प्रयुछति, श्वेता भवति, ब्रह्मणो रूपए समुद्धयै, मैत्रा- *

Page 140

[१४० ] मैत्रायणी-संहितायाम् [कार्ण्डं २, प्रपा० ५, अनु० ७-९

वरुणी कृष्णकणीमालभेत वृष्टिकामो, डहोरात्रें वै मित्रावरुणा, अहोरात्रे अनुवर्षत्ये, तंद्वो औहो रूप यंच् शुक्क५, यत् कृष्ण तंद्रांते, दविरूपो भवति संमृद्धषै।७॥। ९ ईन्द्राय मन्युमते मनस्वते ललोममालभेत संग्रामे, मन्युना वै वीर्य क्रियत, इन्द्रियेण ज- यति, वीर्यु चैवैष्विन्द्रिय च जित्यै दधाति, ललामो भवति, पुर्रस्ता३द्ययै मन्यु,-रथो ब्रह्मणैवैनान् पुरस्तान्मुखतौ जित्ये सश्श्यती, न्द्रायाभिमातिन्न ऋषर्भमालभेत भ्रतृव्यवा, न भिमातिवै पाप्मा आ्रंतृव्य, इन्द्रियेणेवाभिमाति पाप्मानं भ्रतव्यमंपहते, सं इन्द्राय वृत्रतुरा ओलभेता,-Sभिमातिवै पाप्मा भ्रतृव्य, इन्द्रिर्येणैवाभिमाति पाप्मनं भ्रतृव्यमपद्दत्य वृत्रतरेवा- भुत्, स्वाराज्यमेव गछ्ति, वृत्रतूं, रिति३ हयेतमाहुय: स्वाराज्यं गछत्यै,न्द्रामारुत पृश्षि- संक्थमालभेत, राजश्न्यं ग्रामकाम याजये, दैन्द्रो वै राजन्यो देवतया, मारुती वि, डि न्द्रियेणैवास्मै विशयुपयुनक्ति, पृश्षिसंक्थो भवति, पर्श्चादेवास्मै विशमुपद्धात्य, नुकामस्मै विशमविवादिनीं करोती, न्द्राय वार्ज्जिण ऋषर्भमालभेत, राजश्न्युं भूतिकाम याजयेद्, यर्दा वै राजन्यो वज्ी भुवत्यंथ भूंति गछति, यद्वज्रिणे, वज्रमेवास्मा आधात, तैन विजिति भूति गछति, सं एनं भूत्यै श्रेम्ण इन्ड्े, यद्वज्रजिणा, इति तंदस्याभिचरणीय५, ये द्विष्यांत् तै तंर्हि मनसा ध्यायेद्, वज्जमेवास्मै प्रहरति, स्तृणुत एवं, सौम्य बभ्नुंमृषभैं पिङ्ललमालभेत यौऽल५ राज्याय सन् राज्ये ने प्रामुयात्, सोमो वै राजैतस्यु देवंता, सोमो हिं राजा, स्वो- मेव देवताथ राज्यायोपासरत्, स्वैनं देवता राज्य गमयति, वभ्नुः पिङ्गलों भवति, सौमस्य रूुप१ समुद्धचै ।।८।। १० येः पथम एकाट्ट्कायां जायेत यस्तमालप्स्यमान: स्यात् से आपनेयमष्टोकृपालं निबपे, दर्भिे पुशूना योनिः, स्वदिवैनान् योनेनिष्कीणात्या मैध्याद्दवितो, रपये वैश्वानराय द्वादशकपालं मासि मासि निर्वपेत्, सश्वत्सरों वा अभिवैश्वानरः, सश्वत्सरादेवैनं निष्कीणाति, स यदो मेंधं गछेदथैन्द्रायाभिमातिन्न आलभेता,-डभिमातिवै पाप्मा आरंतृव्य, इन्द्रियेणवाभिमाति पाप्मा- नं आतृव्यमपुहतें, डश्वोऽव्युप्तवडो दक्षिणै,प वै व्यावृत्तः पाप्मना, पार्प्मनैवैन व्याव- तयत्यं,थ यौऽपरस्यामेकाष्टकायां जायेत तमेवमेवोत्सुज्यथिन्द्राय वृत्रतुरा आलभेता,-डभिमा- तिवे पाष्मा भ्रंतृव्य, इन्द्रियेणैवाभिमाति पाप्मानं भ्रांतृव्यमपहत्य वृत्रतूरेवाभूत्, स्वाराज्य- [८ ] तै. २,१,३; २, ५,३। काठ. १३,४;३। [९] तै. २,१,३,५; २,५,३। काठ. १३, ३;४।

Page 141

[ १४ ] मैत्रायणी-संह्ितायाम् [काण्डं १, प्रपा० २; अनु० १३-१४ मा त्वा दभन्, दुर्शक्षास्ते मवक्ष्यदे, तत्वै देव सौम देवानुपावृत, ददमहँ मनुष्यान् त्सहे रायस्पोषेण प्रजया चोपावर्ते, नमो देवेभ्यः, स्वर्धा पितभ्यो, निर्वेरुणस्य पाशादमुक्षि, स्वरभिव्यक्ष्यं ज्यौतिवैश्वानर, मझे व्रतपते या तंव तनमय्यभूदेषो सो त्व, य्यग्रे व्रतपते या मंमु तर्नूस्त्वर्थ्यभूदियं सो मयि, पुन्नौ व्रतपते व्रतिनार्तानि, यथायर्थे नौ व्रतपते व्ति- नोर्व्तानि, वि व्रतानि सृजावहै॥ १३॥ ८७ अत्यन्यानुगां, नोन्योनुपागाम, वौक त्वा परेभ्यः परौडवरेभ्योऽविदं, तैत्वा जुषामद्दे देवयज्यायै जुंष्ट< विष्णुवे, विष्णवे त्वा ।। ८८ उरु विष्णो विक्रमस्वोरु क्षयाय नस्कृधि। घृतै घृतवने पिब प्रे प् यज्ञपति तिर। स्वाहा ॥ ८९ ओषुधे त्रायस्वैन स्वधिते मैन हिसीः। या ते शिवतमा तनूस्तयैनमुपसपृश॥ ९० ये त्वामर्य स्वंधितिस्तिम्मतेजाः प्रणिनाय महते सौभगाय। दिवमंग्रेण मा हिएसी, रन्तरिक्षं मध्येन, पृथिव्या: सैभुव, भ्रजं गछ। वेनस्पते शतवलिशो विरोह सहस्त्रवलिशा वि वयं५ रुहेम।। पृथिव्यै त्वा,उन्तरिक्षाय त्वा, दिवे त्वा, शुंन्धन्तां लोकाः पितुर्षदना, यवोऽसि, ९१ यावय द्वेषो अस्मद्य,वैयाराति, पितृर्षदनं त्वा लोकमवस्तृणामि॥ स्वावेशोस्य्रगो नेतरणा मधि त्वा स्थास्यति, तस्य वित्स्व। घु्तैन द्यवापृथिवीं आपृण, देवस्त्वा सविता मध्वानकु॥ ईन्द्रस्य चर्षालमसि, सुपि:पुला औषधीस्कृषि, दिवमग्रेणोत्तभाना,-Sन्तरिक्षं मध्येनापृण, पृथिवीमुपरेण हरह॥ ९२ -- ९५ तो ते धामान्युश्मसि गमध्यै गावो यंत्र भूरियृङ्गा अयासः । अत्राह तंदुरुगार्यस्य विष्णोः परमै पदमवभाति भूरि॥ ९६ विष्णोः कर्माणि पश्यत यंतो वतानि पस्पशे। ईन्द्रस्य युज्यः सेखा॥ ९७ ब्रह्मवनि त्वा क्षत्रवनि पर्यूहामि, ब्रंह्म दरह, क्षत्र दृथह, रार्यस्पोषं हशह, प्रजो हएह, सजातानुस्मैं यजमानाय हर्ह॥ ९८ [ १४ ] मै. ३,९,२-४ । तै. १,३,५-६। काठ. ३,२-३। कपि. २,९-१०। वा. ५,४२,४१,४३; ६,१-६। काण्व. ५, ५२,५१,५३-५५; ६,१-७। मा. श्रौ. १,८,१-२।[ शुन्धन्ताँ (शुम्भन्तां) लोकाः। अथव. १८,४,६७ ] [ याते धामा० । ऋ. १,१५४,६ ] [विष्णोः कर्माणि० । ऋ .. १,२२,१९; अथर्व. ७,२६,६, सा. १६७१ ]

Page 142

[१४२] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्ड २, प्रपा० ५, अनु० १०-११ नमो महिम्नें चक्षुषे मरुतां पितस्तंदुहै गृणे ते। हुतों याहि पर्थिभिर्देवर्यानैरोषधीषु प्रंतितिष्ठा शेरीरैः॥ १३ देवानामेष उपनाह आसीदु्पा पतिर्वृषभ ओषधीनाम्। सौमस्य द्रु्प्समवृणीत पूर्षा बृहन्नद्विरभवद् यत् तदासीत्॥ १४ द्रप्सश्चस्कन्द पृथिवीमनु द्यामिमें च यौनिमनु यंश्र पूर्वः। समान यौनिमंनु संचरन्तं द्रप्स जुहोम्यजु सर्प होत्राः॥ १५ पिता वत्सानां पतिरध्न्यानामुताय पिता मुहता गर्गराणाम्। वत्सौ जरांयु प्रतिधुक् पीयूंष आर्मिक्षामस्तु घुतमस्य यौनिः॥ १६ त्वी गोवोऽवृणत राज्याय त्वाए वर्धन्ति मरुंतः स्वकीः। वर्ष्मन् क्षत्रस्यु ककुं्भि: शिश्रियाणस्तंतो न उग्रों विभुजा वसूनि ॥१०॥ १७ वायव्युमजमालभेतै, न्द्रे९ वृष्णि९ वृषभ वा वारुण पैत्वं भूतिकाम५ याजयेद्, यंद्वाय- वे, वायुरेवैनं भूत्यै निनथती, न्द्रियेण वो एषं वीर्येण व्यृध्यते यौऽलं भूत्यै संच भवुति, यंदैन्द्र, इन्द्रियेणैवैंन९ वीर्येण संमर्धयति, वरुणगृहीतो वा एषं योडलं भूत्यै संभ् भंवुति, यद्वारुणो, वरुणादेवैनं तैन मुश्चत्ये, तनेवाभिचरत्नालभेत, यद्वायवे, वार्युरेवास्मै वंज्रर संशश्यत्यै,न्द्रो वै वज्र, इन्द्रिरयेण खलु वैं वज्: प्रहियते, यदैन्द्रो, वज्मेवास्मै प्रहरति, यद्वारुणो, वरुणेनैवैंनं ग्राहयित्वा स्तृणुते, सौये वुलक्षं पैत्वमालभेत ब्रह्मवर्चसकामो, 5सौ वो आदित्यों ब्रह्मवर्चसंम्य प्रदाता, तमेव भागधेयेनौपासरत, सोडस्मै ब्रह्मवर्चसे प्रंयछति, यंद्धलक्ष: संमृद्धस्तेंन, यंदलूनः समृद्धस्तेंन, यंत् पींवा समृद्धस्तैन, त्रिवृद्धाविस्मा एतत् स- मृद्ध ब्रह्मवर्चसै दधात्यादित्य बहुरूपमालभेत यस्याश्विने शस्यमाने सूर्यों नौदियांत्, पराचीवी एतस्मै व्युछन्ति यस्याश्विनें शस्यंमाने सूर्यो नोदेति, यंदादिश्त्यो, डमुमेवास्मा उल्यति, बहुरूपों भंवति, बहूनि वै रमीनाए रूरपाणि, रमीनमिवास्मै रूपाण्याप्त्वोल्नयत्य, मि्वे सुष्टो ने व्यरोचत, ३सोऽमये तैजस्विनेडजै कृष्णंग्रीवमालभत, तैन तेजस्व्यभवत्, सोऽकामयत, [हुतो (तृप्ता) याहि (त) पथिभिर्देवयानैः। ऋ० ७,३८,८; अथर्व. ९,४,३। देवानामेष (-नां भाग) ... आसीत् (च्छरीरम्)। अथर्व. ९,४, ५। द्रप्सश्रस्कन्द० ... होत्राः । ऋ० १०,१७,११; अथर्व. १८,४,२८। पिता वत्सानां ... योनि:(रेतः)। अथर्व. ९,४,४। त्वां गावोऽवृणत० ... वसूनि। अथर्व. ३,४,२। [ ११]तै. २,१,४।

Page 143

काण्डं २, प्रपा० ५-६, अनु० ११-१ ] राजसूय:। [१४३ ] सर्वत्र विभवेयमिति, ३सोऽमये विभूतिमतेऽज कृष्णग्रीवमालभत, तैन स्वैत्र व्युभवत्, सो- डकामयत, सर्वत्रापिभागः स्यामिति, ३सोऽमये भार्गिनेज कृष्णग्रीवमालभत, तैनु सर्व- त्रोपिभागोऽभवत्, सोऽकामयत, दोनकामा मे प्ररजा: स्युरिति, ३सोऽग्रंये दा३त्रेऽजै कृष्ण- स्ीवमालभत, तैनास्मै दानकामाः प्रजा अभवन्, य: कामयेत, तेजस्वी स्याए, सवैत्र विभवेय९, सर्वत्रांपिभाग: स्यां, दांनकामा मे प्रजाः स्युरिंति, से एतनजान् कृष्णग्रीवा- नालभेत, तेजस्वी भवति, सर्वत्र विभवति, सर्वैत्रोपिभागो भवति, दानकामा अस्मै प्रर्जा भवन्ति, प्राजापुत्यै बहुरूपमालभेत पशुंकाम:, प्राजापत्या वै पशवः प्रजापतिः पशुनौ प्र- जनयिता, तमेव भागुधैयेनौपासरत्, सोऽस्मै पर्शुन प्रजनयति, बहुरूपो भवति, बहूनि वैं पुशुना ९ रूपाणि, पशुनमिवास्मै रूपाण्याप्त्वावरुन्द्े, याम१ शुकहरिमालभेत शुण्ठ९ वा येः कामयेत, यमलोके ऋभुयामित्ये, तैन वैं य३्मोऽपष्मिलोक आधोद, यश्मोऽमुंष्य लोकस्या- धिपत्यमानशे, तमेव भागधैयेनौपासरत्, सं एनममुष्यु लोकस्यांधिपत्यं गमयत्ये,कर्धा वा एतेंन यमलोक ऋभ्नोति, परे वयस यष्टव्यं, ताजग्धि पमीरयते, शुण्ठों वा भवति शुकहरि- वैं,प३्ह्योतस्यु देवतया पशुनो९ समुद्धः॥११॥ १८ [८१] ॥ इति मध्यमकाण्डे पशुबन्ध नाम पञ्चमः प्रपाठकः ॥'॥

अथ षठ्ठः प्रपाठक:। राजसूय:। अनुमत्या अष्टाकपालं निर्वपन्ति ये प्रत्यक्षः शेम्यामतिशीयन्ते, तबैर्भतमेककपाल, मु्भौ सहे शृरतौ कुर्वन्ति, नैर्भतैन पूर्वेण प्रंचरन्ति, दक्षिणो परेत्य स्वकता इरिण एकोल्मुक निधायु विसत्र : सिकायाः कोण्डाभ्यां जुहोति॥ जुषाणा निर्शतिर्वेतु स्वाहा। वास: कृष्ण भिभ्नान्तं दक्षि- णा, पुनरैत्यानुमत्या अष्टांकपालेन प्रचरन्ति, धेनुर्दक्षिणो,-डथ ये उंदश्चः शम्यामतिशीयुन्ते तानुदड् परैत्य वल्मीकवपामुर्द्गुंज्य जुड्डयात्।। इदमहमसुष्यामुष्यायरणस्य क्षेत्रियमवयजे॥ तेत् पुनरपिदधाति॥ इदमहम मुष्यामुष्यायणस्य क्षेत्रिय मपिदधामि॥ श्री भूत आदित्यैभ्यो अुंवद्धद्थो घुते चरु, वैरो दक्षिणा, श्वों भूरत आग्रावैष्णव एकादशकपालो, नद्वान वामनो देक्षिणा, [ १] तै. १,८,१। काठ. १५,१। वा. २९,६०; ३,१०; (९,३५)। काण्व. ३१,४९; ३,११-१२। शत. ब्रा. १,२,३,१। मा. श्री. ९,१,१।

Page 144

[१४४] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं२, प्रपा० ६, अनु० १-५ श्रौ भुतेऽग्ीषोमीया एकादशकपालो, हिरण्यं दक्षिणा, श्र भूर्त ऐन्द्रारम एकादशकपालो, डनइवनपर्भों दक्षिणा, श्वो भूत आये३्योऽष्टाकपालो, माहेन्द्र दधि, वासः क्षौमं देक्षिणा।।१। १-७ ऐन्द्रारममकादशकपालं निर्वपेदाभेन्द्र९ वा, वैश्वदेवश्ररुः, सौम्यः श्यामार्कश्चरुं, धौवा- पृथिवीया एककपालो, वर्त्सः प्रथमजो दक्षिणा, सीरूं द्वादशायोगें दक्षिणोष्टोरो वानुद्वान्।।२॥।८ आय्नेश्योऽष्टाकपालो, वारुणो यवमयश्चरू, रौद्रो गावीधुर्कश्ररु, रैन्द्र देधि, धेनुरनड्वाही दक्षिणा,-डपी न्ययनादपामागीनाहरन्ति, तोन् त्सक्तून कृत्वा दक्षिणा परेत्य स्वकृता इरिण एको- हमु्कं निर्धाय पर्णमंयेन सुवैण जुहोति॥ देवस्थ त्वा सवितुः पुसश्वेऽश्विनाबाहुभ्यां पुष्णौ है- स्ताभ्यामिन्द्रस्यौजसा, रक्षोहासि, स्वाहा, हत९ रक्षो, Sवधिष्म रैक्षः ॥ वरो दक्षिणा।। ये देवा: पुरःसंदो अर्भिनेत्रा रक्षोहणस्तै नोऽवन्तु, तै नः पान्तु, तैभ्यः स्वाहा, यै देवो दक्षिणात्संदो यर्मनेत्रा रक्षोहणस्तें नोऽवन्तु, ते नः पान्तु, तैभ्यः स्वाहा, ये देवाः पर्श्रा- तसंदो मरुन्ेत्रा रक्षोहणस्तै नोऽवन्तु, तै नः पान्तु, तैभ्यः स्वाहा, ये देवो उत्तरात्संद्ो मित्रावरुणनेत्रा रक्षोहणस्ते नोऽवन्तु, तै नः पान्तु, तैभ्यः स्वाहा, ये देवा उपरिषदौडव- स्वद्धन्त: सौमनेत्रा रक्षोहणस्तै नोऽवन्तु, समूद्दाम्य, ये संदुह रक्षः, संदुग्ध५ रक्षो, तै नः पान्तु, तैभ्यः स्वदि, देमह९ रक्षोऽभि- डभये पुरःसंदे स्वाहा, यमाय दक्षिणात्संदे स्वाहा, मुरुद्यः पश्चात्सद्यः स्वाहा, मित्रवरुणाभ्यामुत्तरात्सद्था। स्वाहा, सौमायोप- रिषदैडवस्वद्वते रक्षोमें स्वाहा, रथः पश्चवाही देक्षिणा॥३॥ ९-१२ अनुमत्यै चर्रू, राकायै चरुंः, सिनीवाल्यै चरुः, कुह्डै चरुं,-्धात्रें द्वादशकपालः, पछ्ठौहीं देक्षिणा,-Sप्रवैष्णव एकादशकपाल, ऐन्द्रावैष्णवश्ररु, ्वैष्णवस्त्रिकपालो, वामनों दे- क्षिणा, सौमापौष्ण एकादशकपाल, ऐन्द्रापौष्णश्ुरु: पौष्णश्रुरुः, श्यामों देक्षिणा,-डयरये वैश्वानराय द्वादशकपालो, वारुणों यवमयुश्चरु, हिरण्यं चाश्षश्व दक्षिणा॥४। १३ बार्हस्पत्यश्रर्रुब्रह्मणो गुहे, शितिपुष्ठो दक्षिणै, न्द्रे एकादशकपालो रज्ञो गुह, ऋुषभौ (२] ै. १,८,१: २,६,१। काठ. १५,१। [३ ] तै. १,८,७। काठ. १५,२। वा. ९,३५,३६,३८। काण्व. ११,१-४। शत. त्रा. ५,२,४,५। मा. थ्रो. ९,१,१। [देवस्य त्वा सवितु:। अथर्व. १९,५१,२] [४] तै. १,८,८। काठ. १५,३। शत. ब्रा. ५,२,५। मा. श्रौ. ९,१,१। [५] तै. १,८,९। काठ. १५,४। शत. ब्रा. ५,३,१ ।मा. श्रौ.९,१,१।

Page 145

काण्डं २, प्रपा० ६, अनु० ५-७ ] [१४५ ]

देक्षिणा,-SSदित्यश्वरुमैहिष्या गहे, धेनुर्देक्षिणा, नैर्शतश्ररुर्नखावपूतानां परिवृक्तर्या गुहै, इ्येनी वण्डापुस्फुरो दक्षिणा,-Sडगरेश्योऽष्टाकपालः सेनान्यो गहें, हिरण्यं दक्षिणा,-डश्षिनों द्विकपाल: संग्रहीतुगहैं, सवशत्यौ दक्षिणा, सावि३्त्रोऽष्टाकपाल: क्षत्तुर्गुह, श्येतो दक्षिणा, वारुणौ युवमयो देशकपालः सुर्तस्य गुहे, बभ्रुर्महानिरष्टो दक्षिणा, मारुतः सपकपालो वैश्य- स्य ग्रामण्यो गुहै, पृश्निः पछ्ठौही दक्षिणा, पौष्णश्ररुर्भागदुघस्यु गुहें, इ्यामो दक्षिणा, वैष्ण वस्त्रिकपालस्तक्षरथ कारयोगुहें, संर्वायसानि दक्षिणा, रौद्रौ गावीधुकश्ररुरक्षावापस्य गुंहै गोविकतैस्यु चा,-डसिर्वालापितस्थों दक्षिणा शबलो वा त्रिवत्सोऽभिधानी वा कैसरपाशा ॥५॥ १४ इन्द्राया होसुचा एंकादशकपालं निर्धपेदि,नद्राय सुत्राम्णा ऐकादशकपाल,-मृषभों दक्षि- णा, स्वयं ९रुग्णाया अश्वत्थशाखायाः पत्रं भवत्य,य्ु श्वेता९ श्वेतवत्सां दुदन्ति, तंत् स्वयैं मूछति, स्वयै मथ्यते, स्वयं चिलीनमाज्यं भवृत्य, थ मैत्राबार्हस्पत्य हविनिर्वपन्ति, ये क्षौदिष्ठास्तण्डुलांस्तै बार्हस्पत्य चरुष शुतै कुर्वन्ति, तत्र तत् पात्रमपिधायाज्यमार्सिच्य ये स्थवि- ष्ठास्तण्डुलास्तानवपन्त्यु,भौ सह शुतौ कुर्वन्ति, मैत्रेण पूर्वेण प्रचरन्त्यं,श्रो मैत्रस्य दक्षि- णा, शितिपृष्ठो वार्हस्पत्यस्या,-डनरये गुहपतय आपतन्तोनामष्टाकपालं निर्वपेत्, सौमाय वं- नुस्पतये श्यामाके चरु, सुवित्रे प्रसवित्रे सुतीनोनाम्टाकपालं, बृहस्पतये वाचस्पतये नैवारै चरु, मिन्द्राय ज्येष्ठाय हायनानामैकादशकपालं, मित्राय सत्यस्य पतये नाम्बानां चरुए, वरुणाय धर्मस्य पंतये यवमयुं चरु, रुद्रोय पशुपतये गावीधुरक चरुम्। सविता त्वा प्रसर्वा- ना१ सुवता, मुग्निगीहपत्याना५, सौमो वनस्पतीनां बृहस्पतिर्वाचा, मिन्द्रो ज्यैष्ठयानां, मित्र: सत्याना९, वरुणो धर्मणाए, रुद्रः पुशुनी, ते देवा असपरत्नमिम९ सुवध्वममुमामु- ष्यायणमर्मुष्या: पुत्रमर्मुष्या विशि महते क्षत्राय महते जानराज्याय, शुक्रज्योतिश्र चित्रज्यो- तिश्व सत्यज्योतिश्च ज्यौतिष्मारश्र सत्यंश्र ऋतपाश्चात्यशहा ऋतजिच्च सत्यजिच्च सेनजिच् सुषेण- श्रान्तिमित्रश्च दूरैडमित्रश्च गर्ण ऋतश्व सत्यक्ष ध्रुवश्च धरुंणश्र धती च विधती च विधारयः ।६॥ १५-१६ दैवीरापो अपां नपाद्राष्ट्रदा: स्थ, राष्ट्र दुत्, स्वांहा, देवीरापो अपां नपाद्राष्ट्रदाः स्थ, राष्ट्रेममुष्मै दत्त, वृषोमिरसि, वृषसेनौऽस्य, पौ पतिरस्य, प्रहावरीः स्थ, परिवाहिणीः [ ६ ] तै. १,८,९-१० । काठ. १५,४-५। वा. ९,३९-४०;१०,१८,१७,८०,८२,८३। काण्व. ११,९-१०,२६;१८,८०, ८२,८३ । शात. ब्रा. ५,३,२, ४; ५,३,३,२। मा. श्रौ. ९,१,१-२। [७] तै. १,८,११। काठ, १५,६। वा. १०,२-४। काप्व. ११,६-७। शत. ब्रा. ५,३,४,४। मा. श्री. ९,१,२। मै० १९

Page 146

मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं२, प्रपा० ६, अनु० ७-९ स्थो, ज्विनी: स्थ, मान्दाः स्थ, व्रजक्षितः स्थ, सूर्यवर्चसः स्थ, सूर्यत्वचसः स्थ, मरुतामाजः स्थ, वर्शाः स्थ, शक्करी: स्थ, विश्वभृतः स्थ जनभृतोऽपामौषधीना। रैसः, श्रविष्ठाः स्थ, राष्ट्रदोः स्थु, राष्ट्रममुष्मै दत्त ।।७।। १७ देवीरापो मंधुमतीः स५सृज्यध्वं महि क्षत्र क्षत्रियाय वन्वानाः। अंनाधृष्टाः सीदतौर्जस्वतीमैहि बर्चः क्षत्रियाय दंधतीः ॥ १८ अर्पो देवीमेंधुमतीरगृभ्णारमूर्जस्वती राजसूयाश्रितानाः! याभिमित्रवरुणा अभ्यषिश्चस्तांभिरिन्द्रमनयन्नंत्यरतीः। अनिभुष्टमसि बाचौ बन्धुस्तपोर्जाः सौमस्य दार्त्रम्। १९ शुक्रा वः शुकरेण पुनामि चन्द्री वश्चन्द्रेण पुनामि।। २० देदी वः सविता पुनात्वछिद्रेण पर्वित्रेण। वैसो: सूर्यस्य रश्मिभिः॥ २१ स्वाहा राजस्या:। २२ सधमांदो द्युश्म्न्या ऊर्जा ऐका अैनाधृष्टा अप३स्यो बंसाना: । पस्त्यासु चक्रे वरुण: सधस्थमपा९ शिशुर्माततमास्वन्तः। २३ रुंद्र यन्ते गिरिपर नाम तस्मिन् हुतमसि, यर्मेष्टमसि, स्वांहा, सौमा इन्द्रो वरुणो मित्रौ अग्निस्ते देवा धर्मधृंतो धर्म धारयन्तु ।।८।। २४ क्षत्रस्य यौनिरसि, क्षत्रंस्योल्वमसि, ईन्ट्रो बुर्द्धश्रवा, आवित्तौ मित्रविरुणो घुतबुता, क्षरत्रस्य नासिरस्यो, वित्तो अभिर्गहैपुति, रोवित्ता आवित्ते द्यावापृथिवीं ऋृतावृंधा, आविस्तः पूर्षां विश्ववेदा, आवित्ता देव्यदिति, रावित्तोऽयमर्सा आमुष्याय३णोऽमुष्या: पुश्त्रोऽमुष्याए विशि महते क्षत्राय महते जानराज्यायै, ्प ते जनते राजा, सौमोऽस्मांकं ब्राह्मणाना९ राज,- न्दुस्य वेज्रोऽसि वात्रन्न, स्त्वयाय वुत्र९ वध्याच्, शत्रुरबोधनाः स्थ, पात प्रोख्नं, पाव प्रत्यंश्चं, पातं तिर्यश्चं, पार्तान्विश्चं, पारतोध्वै, दिग्भ्य एवैंनं पात, मित्रोऽसि, वरुणो- 5सि । २५ हिर ण्यवर्णभुषसा व्युष्टा अयःस्थूणमुद्ितौ सूर्यस्य। [c] से. १,८,१२। काठ. १५,६। वा. १,१२,३१;४,४;१०,४,१,६.७,२०;१,१। काण्व. १,१६,४८;४,५;११,८,५,१३, १४,३०;१,१,। शत. ब्रा. ५,३,४, ३,२७,२८,५,३,५,१६। मा. श्रौ. ९,१,२-३। [ ९) नै. १,८,१२। काठ. १५,७। वा. १०,८,९,२६,२०,१;९,४०;१०,१६,१८। काण्ब. ११,१५-१७,३६;२१,९३; ११,१०,२६,२४ । शत. ब्रा. ५,३, ५,२०।

Page 147

काण्डं २, प्रपा० ६, अनु० ९-१२ ] राजसूयः। [१४७ ]

आरोहथो वरुण मित्र गत ततुश्चकांथे अदितिं दिति च ।।९॥ २६ सर्मिधमातिष्ठ, गायत्रीं त्वा छन्दसामवतु, त्रिवृत्स्तोमो, रथन्तर सामा,-डननिर्दुवंता, ब्रैह्म द्रेविण, मुर्ग्रामातिष्ट, त्रिष्टुप्त्वा छन्दसामवतु, पश्चद्शः स्तौमो, वृहत् सोमे,न्द्रो देवता, क्षत्र द्रविणं, प्राचीमातिष्ठ, जगती त्वा छन्दसामवतु, सप्तद्र्श: स्तोमो, वै रूप९ साम, विश्वे देवा देवता, विड् द्रविण, मुंदीचीमातिष्ठा,-डनुप्ुप्त्वा छन्दसामवत्वे, कविशश: स्तौमो, वैराज१ साम, मित्रवरुणौ देवता, पुष्टै द्रेविण,मृध्वीमातिष्ठ, प ड्रिंक्तस्त्वा छन्दसामवतु, त्रिणवत्रयस्त्रि रशौ स्तौमौ, शाक्कररैवते सामुनी, वृहस्पतिर्देव ता, फलं द्रेविण५, सौमस्य त्विपिरसि, त्विषिमर्त्तवेव मे त्विषिर्भूयात्। २७

प्रत्युस्तं नमुचेः शिरोऽवेष्ा दन्दशूंकाः। मृत्योंः पाहि दिदिवः पाहि ॥१०॥ २८ अग्रये स्वांहा, सोमाय स्वाहा, सवित्रे स्वाहा, सरस्वत्यै स्वाहा, पुष्णे स्वांहा, बृं- हस्पतुये स्वहि,न्दाय स्वाहा, घौषाय स्वाहा, श्रीकायु स्वाही,-डराय स्वाहा, भंगाय स्वाहा, क्षैत्रस्य पतुये स्वाहा, सौमस्य त्वा द्युम्नैनाभैस्तेंजसेन्द्रस्येन्द्रियेण विश्वेषां त्वा देवांनां क्रेतुनाभिषिश्चामी, न्दस्य यौनिरसि, जनयाति दून पाहि॥ २९ समाववृत्रत्नधरागुदक्ता अहिं वुश्धन्यर्मन्वीयमानाः। तो: पर्वतस्य वृषर्भस्यु पुष्ठान्ांवो वियन्ति सुर्सिचो ने वाणीः॥ ३० ईन्द्रस्य वज्जोऽसि वाजसनि, स्त्वयाय वाज से, न्मित्रवरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रीः प्रशिषा युनज्मि, विष्णोः क्रमोऽसि, सपत्नहां मरुतां प्रसचे जया,-S5से मनः, सेमिन्द्रियेण,पे वज्रो वाजसातुम, स्तैन नौ पुत्रौ वाज़९ सेत् ॥११॥ ३१ इयुदस्या, युरस्या, युर्मे धेहि, युंङ्ङुसि, वंचोऽसि, वर्चों मे धेह्या, र्गस्यूं, जं मंथि [१०] तै. १,८,१३-१४। काठ. १५,७। वा १०,५,१०-६५। काण्ब. ११,१८-२३। गुन. ब्रा. ५,४,६,३.१।म !. श्रौ. ९,१,३। [११] तै. १,८,१३-१५। काठ. १५,७-८। वा. १०,५,१९,२१,२३,९,५;२२,६,२०,२७:३९,१। कण्व. ११,१२-१३, २८,३१,३३;२४,६,३७;३९,१ । शत. त्रा. ५,३, ५,८-९,५,४,२,५। मा. श्री. ९,१,३। [अग्रय स्वाहा। अथर्व, १९,४३,१। सोमाय स्वाहा। अश्नर्व. १९,४३, ५। इन्द्राय स्वाहा। अथवे. १९,४,३,६। समाववृत्०।ता अधरादुदीचीराववृ०) न वाणीः (पुराणीः)। अथर्व. १२,२,४१। विष्णोः क्रमोऽसि सपत्नहा। अथर्व. १०,५,२५-३५ ] [१९] तै. १,८,१५-१६;१०,२;१४,२ । काठ. १५,८। वा. १०,५,२५-२७,२३,२६-२८,२४,२०;२३,६५;२२,६,२०, २७;३९,१;१२,१४ । काण्व. ११,१२-१३,३३,३५-४०,३४:१३,१५,११,२९:२५,६७;२४,६,३७;३९१। [ इय- दस्यायुर्मे धेहि (दाः)। अथर्व. २,१७,४ ] *

Page 148

[१४८ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० ६, अनु० १२-१३ धेहि, मित्रोऽसि, वंरुणोऽसि, संदस, संमह९ विश्वैदुवै, नैमो मात्रे पृथिव्यै, मा मौ माता पृथिवीं हिसीत्।। ३२ प्रति त्यत्राम राज्यमधायि स्वां त३न्व५ वरुणोऽसुषोत्। शुंचेर्मित्रस्य व्रत्या अभूमामन्महि महदृतस्य र्नाम॥ ३३ सर्वे बोता वरुणस्याभूम निं मित्रयुररतीनतारीत्। अशूशुभन्त युज्ञिया ऋतेन नि त्रितो जुरिमाणं न आनट्।। ३४ ्योनासि सुषंदा, स्योनोमासीद, सुर्षदामांसीद।। ३५ निषसाद घृतवुतो वरुण: पशस्त्यास्वा। साम्राज्याय सुक्रतुः ॥ ३६ अग्रये स्वांहा, सौमाय स्वहि,नद्रस्यौजसे स्वाहा, मरुतां बलाय स्वाहा॥ ३७ हसेः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसंद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसंत्। नुषंद्वरसद्ृतसंद्वयोमसंदुब्जा गोर्जा कतजा अद्रिजी ऋतम्।। ३८ ब्रंह्मा३९स्त्वै ब्रह्मासि, सवितामि सत्यसवो, ब्रह्मा३ स्त्वे ब्रह्मासि, मित्रोऽसि सुशैवो, ब्रह्मा३५स्त्वै ब्रह्मांसी,-न्द्रोडसि सत्यौजा, ब्रह्ा३५स्त्वै ब्रहमासि, वंरुणोसि विश्वौजाः॥३९ एषं वज्र,स्तेन मे रध्य, दिशो अभ्यभूंदरयम्।। ४० प्रंजापते ने त्वदेनान्यन्यों विश्वा जातानि परि तो बभूव। यस्मै के जुहुमस्तन्नो अस्तु।।४१ असी अमुष्य पुश्त्रो, डरमुंष्यासौ पुत्रः।। ४२ वर्य स्याम पंतयो रयीणाम्॥१२॥ ४३ अपा नमे स्वाहो, जौ नमे स्वाहा, -पये गुहपतये स्वाहा॥ साविशतोपा, ्येतो दक्षिणा, सारस्वतश्ररु, धेनुरदेक्षिणा, पौष्णश्ररुंः, श्यामों दंक्षिणा, बार्हस्पत्यश्चरुः, शितिपुष्ठो दक्षिणै, न्द्रे एंकादशकपाल, ऋपभो दक्षिणा, वारुणों यवमयो देशकपालो, बभ्नुर्महानिरष्टों दक्षिणा, त्वा३ट्रोडट्टकपालो, 5Yसेपाच शुण्ठोऽघिरूढ़ार्कर्णो वा दक्षिणा,- डडग्रे श्योडष्टाकपालो, हिरण्यमष्टापृडं दक्षिणा, सौम्यंश्चरु, र्वभ्ुर्दक्षिणा, वैष्णवस्त्रिकपालो, [निषसाद धृतव्रतो० ... सुक्तु: ऋ. १,२५,१०। अग्नये स्वाहा। अथर्व. १९,४३.१। सोमाय स्वाहा। अथर्व. १९,४३,५। इन्द्राय स्वाहा। अथर्व. १९,४३,६। हसः शुचिषद्वसु० ... ऋतम्। ऋ.४,४०,५। प्रजापते न त्वदेता० .. ... रयाणाम्। ऋ. १०,१२१, १०। अथव. ७,७९,४,८०,३] [१३ ] तै. १८,१६-१७,१९,२०। काठ. १५,८-९। वा. १०,२३,२९,६०। काप्व. ११,३३;३१,४९। शत. ब्रा. ५, ४,५,६। मा. श्रौ. ९,१,५]

Page 149

काण्डं२, प्रपा० ६-७, अनु० १३-१ । अग्निचिति।। [ १४९ ]

वामनौ देक्षिणा,-SSगे३्योऽष्टाकपालो, हिरण्यं देक्षिणा, बार्ईस्पत्यश्चरुः, शितिपुष्ठो देक्षि- पै,न्द्रे एकादशकपाल, ऋपभो देक्षिणा, वैश्वदेवश्ररुः, पिशक्गो दक्षिणा, मैत्रावरु३्या- मिक्षा, वशा दक्षिणा,-Ssमे३योऽष्टाकपालः, सौम्यश्वरुः, सावित्रों द्वादशकपालो, बार्ह- स्पत्यश्ररु, रमये वैश्वानराय द्वादशकपाल, स्त्वाश्ट्रोऽष्टकपालो, देक्षिणो रथवाहनवाहौ देक्षि- णा, सारस्वतश्ररुः, पौष्णश्चरुं, मैत्रेश्वरु, र्वारुणश्रु, रदित्यै चरुः, क्षेत्रुस्य पतये चर्रुः, सव्यौ रथवाहनवाहो दक्षिणा, मारुती पृश्चिः, पछ्ठौहीं गभिण्यादित्यो, जा मल्हो गर्मिणी सवित्रे प्रसवित्रे, सुतीनांनामष्टांकपालोऽश्विम्यां, पूष्ण एकादशकपालः, सरस्वत्यै सत्यवाचे चरुर्दण्ड उुपानहौ शुष्कदृर्तिः सौ दक्षिणा॥१३। ४४-४५ [८९६ । इति मध्यमकाण्डे राजसूयो नाम षष्ठः प्रपाठकः॥६॥

अथ सप्तम: प्रपाठक:। अग्निचिति:। युञ्जानः प्रथमे मनस्तत्वाय सविता धियः। अभि ज्यौतिनिचाय्य पृथिव्या अध्याभरत्॥१ युक्तेन मनसा वये देर्वस्य सवितुः सवें। स्वग्योय शक्तये। २ युक्त्वाय सविता देर्वान्त्स्वर्यतौ धिया दिवम्। बुद्देज्ज्योतिः करिष्यतः सुविता प्रसुवाति तोन्॥ युञजंते मनः ॥ युजे वां श्रक्ष पूव्यै नमोभिवि श्लौक एतु पथ्येवं सरिंः। शुण्वन्तु विश्वे अमृतस्य पुत्रा औ ये धामानि दिव्यानि तस्थुः॥ ५ यस्यु प्रयोणमन्वन्य ईद्ययुर्देवा देवस्य महिमानमर्चतः। येः पर्थिवानि विममें से एतुशो रजाश्सि देवः सुविता महित्वना॥ ६

दैव सवितः ॥ ७ इमें मे देव सवितर्यज्ञै प्रणय देवायुंवम्। वसुविद९ सत्रारजितं धनजितर स्वुविदम्। ऋचा स्तोम संमर्धय गायत्रेण रथन्तरम्। वृर्हद्वायत्रवर्तनि ॥ ८

[१] मै. ३,१,१-२। वै. ४, १,१। काठ. १५,११,१६,१ । वा. ११, १-११;५,१४;२७,२;९,१;३०,१ । काण्व. १२,१ -- ११;५,१९;३७,२;१०,१;३४,१। मा. श्री. ६,१,१। [ युअते मन ........ परिष्ठुतिः। ऋ. ५,८१,१। युजे वां ब्रह्म० ... तस्थु:। ऋ. १०,१३,१। अथर्व. १८,३,३९। यस्य प्रयाण० ... महित्वना। ऋ. ९,८१.३]

Page 150

[१५०] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० ७, अनु० १-२ देवस्य त्वा सवितु: पसश्वेऽश्विनोर्वाहुभ्यां पूष्णों इस्ताभ्यामादुदे, नारिरसि, गायत्रेण छन्द्सा पृथिच्याः सर्धस्थादति पुरीष्यमङ्गिरस्वंदाभरा, त्रैष्ुभेन छेन्दुसा,-डब्रिरसि, नोरिरसि, त्वया वर्यमत्नि शर्कैम खनितु सधस्था औ जागृतेन छेन्दसा। ९ हस्तु आधाय सविता विंभ्रदंभ्रि हिरण्यर्याम्। अभनिं ज्यौतिर्निर्चाय्य पृथिव्या अध्यांभरत्॥ १० आनुष्टुभेन छन्दसा ।।१।। ११ प्रंतूर्त९ वाजिन्रांदव वरिष्ठामंतु सश्वंतम्। दिवि ते जन्म परमंमन्तरिक्षे तव नाभिः प्रथिव्यामंधि योनिरिंत्। १२ युञ्जाथाए रासभ युवमस्मिन् यम वृषण्वस्। अभि भरन्ता अस्मर्युम् । योंगे योगे तर्वस्तुरY वाजे वाजे हवामहे। सखाया इन्द्रमूतये। १३ १४ प्रतूर्वन्नैह्यवकामत्रशस्ती रुद्रस्य गाणपत्यान्मयोरभूरौहि॥ उश्वन्तरिक्ष९ वीहि॥ स्वस्तिगव्यू- तिर्रभयानि कृण्वन् पूर्ष्णा सर्थुजा सह॥ अर्मि पुरीष्यमङ्गिरस्वदाभुरा,-ड पुरीष्यमङ्ञिरस्वद्छेमो, डत्नि पुरीष्युमङ्गिरस्वद्धरिष्यामः ॥ ्अन्वभि:॥ १५-१९ आर्गत्य वाज्यध्वान९ सर्वा मृंधो विंधूनुते। अभिष सस्थे महति चक्षुषा निचिकीषति॥ २० आक्रम्य वाजिन् प्रथिवीमार्भ्िमिछ रुचा त्वम्। भूम्या वृत्वाय नो ब्रूहि यंतः खनेम ते९ वर्यम्॥ २१ घयौस्ते पुष्ठै पृथिवीं सधस्थुमात्मन्तिरिक्ष समुद्रौ यौनि:। विक्शाय चक्षुषा त्वमभितिष्ठ पृतन्यतः ॥ २२ उत्क्राम महतें सौभगायास्मादास्थांनाद् द्रविणोदा वाजिन्। वय९ स्योम सुमतौ पृथिव्या अभि खनन्त उपस्थे अस्या:॥ २३ उदकमीद् द्रविणोदा वाज्यवीकः सु लोक९ सुकृतं पृथिव्याः । ततः खनेम सुप्रंतीकमभ्नि ३स्वो रुहाणा अधि नाक उत्तमें।। २४ [देवस्य त्वा० .. हस्ताभ्याम्। अथव. १९,५१,२।] [ २ ]मै. ३,१,३-४ । तै. 8,१,२-३ । काठ, १६,१-३। वा. ११,१२,-२८। काण्व. १२,१२-२८। मा. श्री. ६,१,१। [योगे-योगे० ... मूतये । ऋ. १,३०,७; अथर्व. १९,२४,७;२०,२६,१, सा. १६३,७४३। (अन्वभ्निः) प्रत्य- झिरुषसा०। ऋ. ४,१३,१, अथर्व, ७,८२,४-५;१८,१,२७-२८]

Page 151

काण्डं २, प्रपा० ७, अनु० २-३ ] अभ्निचितिः। [१५१ ]

ओ त्वा जिघर्मि मनसा घुतैन प्रतिक्षियन्तं भुवनानि विश्वा। पुर्थु तिरश्रा वयसा बुहन्त९ व्यंचिष्ठमन्न रभस द्ंशानम्॥ २५ औ विश्वंतः प्रत्यक्षं जिघर्म्यरक्षसा मंनुसा तज्जुषस्व। मर्यश्री: स्पृहयद्वर्णो अभिनीभिधषे तश्न्वा जर्हषाणः ॥ २६

परि वाजपतिः।। २७ पारि त्वाये पुर ५ वय९ विप्र सहस्य धीमहि। घषद्वर्ण दिवें दिवे हन्तारं भङ्गुरावताम्॥ २८

त्व १ वनेभ्यस्त्वमोषधीभ्यस्त्वै नुणां नृपते जायसे शुचिः ॥ २९ देरवस्य त्वा सवितुः प्रसशवेऽश्विनोर्बाद्गुभ्यां पुष्णों हस्ताभ्यां पृथिव्याः सर्धस्थे अभि पुरी- ष्युमङ्गिरस्वत् खनामि, ज्यौतिष्मन्तं त्वान्ने सुप्रतीकमंजस्रेण भार्नुना दीद्त शिव प्रजाभ्यो Sहिरसन्तं पृथिव्या: सधस्थे अग्नि पुरीष्यमङ्गिरस्वत् खनामः ॥ २ ॥ ३०

अपी पृरष्ठमुसि योनिरमेंः समुद्रमर्मित: पिन्वमानम्। वर्धमानो मह औ च र्पुष्करे दिवो मत्रिया वरिणा प्रथस्व । ३१ शर्म च स्थो वर्म च स्थो अछिद्रे बहुलें उुभै। व्येचस्वती सेश्वसेथां भवैममि पुरीष्यम्।। ३२ सश्वसेथा स्वविदा समींची उरसा त्मना। अभि भुरिष्यन्ती अन्ता रौचमानमजस्रमित्। ३३ पुरीष्योऽसि विश्वभुरा, अथर्वा त्वा प्रथमों निरमन्थदभने।। ३४ त्वोमसे पुष्कुरादध्यथर्वा निरमन्थत। मुभी विश्वस्य वाघतः॥ ३५ तमु त्वा दुष्यङ्डृषिः पुत्र ईवे अथर्वणः। वृत्रहणं पुरंदरम्।। ३६

[आ त्वा जिघार्मि० ... दशानम्। ऋ. २,१०,४। आ विश्वतः० .. जर्ई (०र्भु) भाणः । ऋ. २,१०,५। परि वाजपति:० .. दाशुषे ऋ. ४,१५,३; सा. ३०। परि त्वाग्रे० ... भझगुरावतम्। ऋ.१०,८७,२२; अथर्व. ७,७१,१;८,३,२२। देवस्य त्वा०। अथर्व. १९, ५१,२] [३] मै. ३,१,५। तै. ४, १,३। काठ. १६,३ । वा. ११,२९-३७;१३,२;१५,२२;३८,१७;३,१५;१५,२६;३३,६;३,१४;

[त्वामझने पुष्करा० ... वाघतः। ऋ. ६,१६,१३; सा. ९। तमु त्वा दध्यङ० ... पुरन्दरम्। ऋ. ६,१६,१४।

Page 152

[१५२ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० ", अनु० ३-४

तमु त्वा पाथ्यों वृंषा समीधे दस्युद्देन्तमम्। धनंजय रणे रणे॥ ३७ सींद होतः स्व डु लोके चिकित्वान्त्सादया यज्ञ सुकृतस्य यौनौ। देवावीर्देवान् हुविषा यजास्यये बृह्द्यजमाने कयो थाः। ३८ नि होता होतृषंदने विदानस्त्वेषों दीदिव असदत्सुदक्षः। अंदब्धव्रतप्रमतिर्वसिष्ठः सहसत्रंभरः शुचिजिह्रो अभ:। ३९ स५सीदस्व महै असि शौचस्व देववींतमः । वि धुर्ममझ्े अरुषे मेध्य सुज प्रशस्त दर्शतम्॥ ४० जंनिष्व हिं जैन्यो अंग्रे अंह्वा् हितों हितैष्वरुषौ वनेषु। दमे दमे सपं रेत्ना दधानोऽगिहौता निषसाद यंजीयान्।। ४१ अथमिह। ४२ डम९ स्तौममर्हते जातवेदसे रथमिव सैमहेमा मनीषया। भद्रा हि नः प्रमतिरस्य सरसद्यये सख्ये मा रिषामा वयै तैव।। ४३ अर्य ते ॥ ३ ॥। ४४ अपो देवीरुंपसृजा मंधुमतीरयक्ष्माय प्रजाभ्य:। तासामास्थानार्दुज्जिहतामोषधयः सुपिप्पलाः॥ ४५ सै ते वायुमोतरिश्वा दधातूत्तानाया हृंद्वय यद्विकस्तम्। यौ देवानां चैरसि प्राणथेन कस्मै देव वषडस्तु तुभ्यम्। ४६ सुजातो ज्यौतिषा सह शर्म वरूथमासदुत्स्वुः। वासो अग्रे विश्वरूपर सश्व्ययस्व विभावसो।। ४७ उंदु तिष्ठ स्वध्वर स्तवानो देव्या कृपां। दृशो चु भासी बृह्ता सुशिक्मनाये याहि सुशम्तिभिः । ४८ ऊध्व ऊ पुं णु ऊतये तिष्ठा देवों ने सुविता।

[तमु त्वा पाथ्यो० ... रणे। ऋ. ६,१६,१५। सीद होतः स्व० ... कयो घाः। ऋ. ३,२९,८। नि होता होतृ० ... अगनि:। ऋ. २,९,१। स.सीदस्व० ... दर्शतम्। ऋ. १,३६,९। अयमिह० ... विशेविशे। ऋ.8,७, १। इम ५ स्तोम ....... तव। ऋ. १,९४,१; अथर्व. २०,१३,२; सा. ६६:१०६४। अयं ते० ...... रयिम्। ऋ. ३,२९,१०; अथर्व. ३,२०,१] [ ४ ] मै. ३,१,५-६। तै. ४,१,४। काठ. १६,४। वा. ११,३८-४७। काण्व. १२,३८-४७। मा. श्रौ. ६,१,१। [ उदु तिष्ठ० ... सुशास्तिभिः। ऋ. ८,२३,५ । ऊर्ध्व ऊ घु ण० ... महे। ऋ. १,३६,१३ । सा. ५७]

Page 153

काण्डं २, प्रपा० ७, अनु० ४-५] अ्निचितिः। [१५३ ]

ऊध्वौ वाजस्य सनिता यदुक्षिभिवाषद्धिर्वि द्दिया महदे ।। ४९ संजातों गर्भो असि रौदस्योररमे चारुविभृता औषधीषु। चित्र: शिशुष्परि तमाएस्यक्तः प्रे मार्तृम्यो अधि कनकदद्गाः॥ ५० स्थिरौ भव बीड्ङ्ग आर्धुभुव वाज्युर्वन्। परथुर्भेव सुर्षदस्त्वंममेः पुरीष्यवाहनः॥ ५१

शि्वो भव प्रजाभ्यो मानुषाभ्यस्त्वमङ्गिर: । मो द्यावापृथिवीं हि९ सीमीन्तरिक्षं मा वनस्पतीन् ।। ५२ प्रैतु वाजी केनिऋदुभ्ानुदद्रासुभः पैत्वा। भरसति पुरीश्यं मो पाद्यायुषः पुरा। ५३ वृषाभि वृंषणं भरत्नपी गर्भ९ समुद्रियम्। अगा आयाहि वीतये।। ५४ ऋत९ सत्यमुत९ सत्य, मर्भि पुरीष्यमङ्गिरस्वंद्धरामः।४॥ ५५ औषधयः प्रेतिगृभ्णीतारभिमेत शिवमार्यन्तमभ्यत्न युष्मान्। व्यस्यन् विश्रा अनिरा अमीवा निषीदन्नो अप दुर्मति जहि॥। ५६ औषधयः प्रतिमोदध्वमेनं र्पुष्पवतीः सुपिप्पलाः। अयं९ वो गर्भ ऋत्वियः प्रत्न९ सर्धस्थमासदृत्। ५७ वि पाजसा पुर्थुना शौशुचानो बोधस्व रिपून् रक्षसो अमीवाः। सुशर्मणो बृष्तः शेर्मणि स्यामत्रैरह९ सुहवस्य प्रणीतौ।। ५८ आपो हि ष्ठो मुयोभुवस्तां न ऊर्जे दुषातन। महे रंणाय चक्षसे।। ५९ यौ वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः। उशतीरिव मार्तरः॥ ६० तस्मा अरं गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ। पो जनयथा च नः ॥ ६१ मित्र: ससृज्या पृथिवी भूमि च ज्यौतिषा स्वुः। सुजातं जातवेदसमयक्ष्माय त्वा से५सृजामि प्रजभ्यः॥ ६२ रुद्रा: सथसृज्या पृथिवीं बुह्ज्जयौतिः समीधिरे। तैषां भार्नुरंजस्रा इच् शुकरौ देवेंषु रोचते। ६३

[स जातो गर्भो० ...... ददा: । ऋ. १०,१.२। अग्न आयाहि वीतये। ऋ. ६,१६,१०; सा. १;६६०।] [५] मै. ३,१,६ । तै. ४,१,४-५ । काठ. १६,४-५ । वा. ११,४७-५७; ३६,१४-१६। काण्व. १२,४८-५८,३६,१४- १६। मा. श्री. ६,१,२ । [ वि पाजसा० ... प्रणीतौ। ऋ. ३,१५,१;। आपो हि ष्ठा० ... चक्षसे । ऋ. १०, ९,१; अथर्व. १,५,१; सा. १८३७। यो वः शिवतमो० ... मातरः ऋ. १०,९,२; अथर्व. १,५,२; सा. १८३८। तस्मा अरं गमाम० ... च नः । ऋ. १०,९,३; अथर्व. १,५,२, सा. १८३९ ] मै०२०

Page 154

[१५४ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा०", अनु० ५-६

सं १सृष्टा९ वसुभी रुद्रैधीरै: कर्म३णयां मृंदम्। हस्ताभ्यों मुद्धीं कृत्वा सिनीवाली कृणोतु तीम्।। ६४ सिनीवाली सुकपदी सुकरीरा स्वोपशा। सा तुभ्यमदिते महयोखी ददातु हैस्तयोः ॥ ६५ उखां कृणोतु शक्त्या बाहुभ्यामेदिति र्धियां। माता पुत्र यथोर्पस्थे सोमि बिभर्तु गर्भा आ।५॥। ६६ मखस्य शिरोडसि, वसवस्त्वा कृण्वन्तु गायत्रेण छन्दसाङ्गिरस्वदुखे, ध्रुवासि, पृथिव्य- सि, धारंया मयि प्रजा रायस्पोष गौपत्य९ सुवीर्य सजातानुस्मै यजमानाय, रुद्रांस्त्वा कृण्वन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसाङ्गिरस्वदुखे, घुर्वास्य, न्तरिक्षमसि, धारंया मयि प्रजा९ रायस्पौंष गौपत्य५ सुवीर्य९ सजातानस्मैं यंजमानाया,-SSदित्यास्त्वा कृण्वन्तु जांगतेन छन्दसाङ्गिरस्वदुखे, ध्रुवासि, दौरसि, धारंया मयि प्रजा रारयस्पोषं गौपत्यं सुवीर्य ९ सजातानस्मै यंजमानाय, विश्वे त्वा देवा वैश्वानराः कुण्वन्त्वानुष्टुभेन छन्दसाकिरस्वंदुखे, घुर्वासि, दिशोऽसि, धारया मयि प्रजा९ रायस्पोष गौपत्यसुवीर्य९ सजातांनस्मैं येजमानायां,-Sडद्वित्या रास्नास्य,-दितिष्टे बिलं गृभ्णातु। ६७ कृत्वाय सा महींमुखा मुन्मयी यौनिमनये। तौ पुत्रैभ्यः प्रायुछददितिः श्रपयानिति॥६८ वंसवस्त्वा धूपयन्त्वङ्गिरस्व, दुद्रास्त्वा धूपयन्त्वतगिरस्व,द्वादित्यास्त्वा धूपयन्त्वङ्गिरस्व, दि- न्द्रस्त्वा धूषयत्वङ्गिरस्तद्, वरुणस्त्वा धूपयत्वङ्गिरस्वद्, विष्णुस्त्वा धूपयत्वङ्गिरस्वद्, बृहस्पतिष्टा धृपयत्वङ्गिरस्व,ददितिष्टरा देवीं विश्वदेव्यवती पृथिव्यां: सर्स्े गिस्व्न्त्ववट,् दे्वान ्ां त्वा पत्तीर्देवीविश्वदेव्यवतीः पृथिव्याः सधस्थे अङ्गिरस्वद्दधतूखे, धिर्षणा त्वा देवीं विश्वदेव्यवती पृथिव्या: सर्धस्थे अङ्गिरस्वद्भीन्द्वामुखे, यस्त्वा देवीविश्वदेव्यवतीः पृथिव्याः सधस्थे अङ्ञि- रस्वच् श्रपयन्तूखे, वरुत्री त्वा देवी विश्वदेव्यवती पृथिव्याः सरधस्थे अङ्गिरस्वत् पचतामुखे, जनयस्त्वाछिन्नपत्रा देवीर्विश्वदेव्यवतीः पृथिव्याः सधस्थे अङ्गिरस्वत् पचन्तूखे ॥ ६९ मित्रस्य चर्षणीधृंतः श्रवो देवस्य सानसिं। द्युम्नं चित्रंश्रवस्तमम्॥ ७० देवस्त्वा सवितोद्धपतु सुपाणि: रवङ्गरिः। सुबार्दुरुत शक्त्या। ७१

[६ ] मै. ३,१,७,८ । तै. ४,१,५-६ । काठ. १६,५-६ । वा. ११,५७-६५;३७,८ । काण्व. १२,५९-६६,३७,८। मा. श्री. ६,१,२। [ मित्रस्य चर्षणी० ... स्तमम् /ऋ. ३,५९,६। देवस्त्वा सवितो०। ऋ. २,३२,७; अथर्व. ७,४६,२ ]

Page 155

काण्डं २, प्रपा० ७, अनु० ६-७] अग्निचितिः। [ १५५ ]

उत्तिष्ठ बृहतीं सुबोध्वी तिष्ठ ध्रुवा त्वंम्। अव्यथमाना पृथिव्याशा दिशा आपृण।। ७२ मित्रैती तु उखौ परिददाम्यभिच्या, एषां मा भेदि। ७३ वसुवस्त्वाछृन्दन्तु गायत्रेण छेन्दसाङ्गिरस्वदुखे, रुद्रास्त्वाछन्दन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसाङ्गिरस्वंदु- ख, आदित्यास्त्वाछृन्दन्तु जागतेन छन्दसाङ्गिरस्वंदुखे, विश्वे त्वा देवी वैश्वानरा आछन्दुन्त्वा- नुष्टभेन छन्दसाङ्गिरस्वदुखे ॥६॥ ७४ आकूमर्भनि प्रयुज९ स्वाहा, मनो मेर्धाम्मनि प्रयुज स्वाहा, चित्तर विज्ञातमतनि प्रयुंज स्वाहा, वाचौ विधृतम्भनि प्रयुज९ स्वाहा, प्रजापतये मनवे स्वाहा,-डनये वैश्वानराय स्वाहा॥ ७५ विश्वो देर्वस्य नेतुमैतों वुरीत सख्यम्। विश्वो राय डषुध्यति द्युम्न ९ वृणीत पुष्यसे। स्वाहा ॥ ७६ मा सु भित्था मा सु रिषो हैएहस्व वीरयस्व सु। अम्ब धृष्णु वीरयस्वारभिश्वेद करिष्यथः॥ ७७ टे५हस्व देवि पृथिवि स्वस्तये आसुरी मार्या स्वधया कृर्तासि। जुष्टं देवभ्य इदमस्तु हव्यमरिष्टा त्वमुदिहि यज्ञे अस्मिन्॥ ७८ द्रवन्नः सर्पिरासुतिः प्रत्नों होता वरेण्यः । संहसस्पुत्रौ अद्भुतः । ७९ परस्या अधि स्वतौडवरं अभ्यातर। यंत्राहमस्कि तै अव।। ८० परमस्याः परावंतो रोहिदश्व इहागहि। पुरीष्यः पुरुत्रियो अगे त्वै तुरा मृंधः ॥ ८१ येदये यानि कोनि चो ते दारूणि दु्ष्मसि। सवं तंदस्तु ते घृते तज्जुषस्व यविष्ठय ॥८२ यंदच्युपरजिद्धिका यद्वम्रों अतिसर्पति। सर्वं तंदस्तु ते घुतै तज्जुषस्व यविष्ठय।। ८२

रांत्री रांत्रीमंप्रयावं भरन्तोऽश्वायेव तिष्ठते घासमस्मै। रायस्पोषेण सेमिषा मुदन्तौडये मो ते प्रतिवेशा रिषाम ॥ ८४ नाभा पृथिव्यां: समिधानो अभिष रायस्पोषाय बृहतें हवामहे। [७]मै. ३, १,९ । तै. ४,१,९-१० । काठ. १६,७। वा. ११,६६-८२,४,८;२२,२१,२८,१,३४,१५। कण्व. १२,६७- ८३; ४,९;२४,२९:३०, १;३३,९। मा. श्रौ. ६,१,३। [ विश्वो देवस्य० ... (स्वाहा)। ऋ, ५,५०,१। द्रूवन्नः सर्पिरा० ... अद्भुतः । ऋ. २,७,६। परस्या अधि० ... अव। ऋ.८,७५,१५। यदग्ने या (का) नि कानि० ... यविष्ठय। ऋ. ८,१०२,२०; अथर्व. १९,६४,३। यदत्युप० .. यविष्ठ्य। ऋ. ८,१०२,२१; अथर्व. १९,६४,३ *

Page 156

[१५६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् (काण्डं२, प्रपा० ७, अनु० ४-८

इरंमदे बुद्ददुक्थ ५ यंजतरं जैतारममि पृतनासु सासहिंम्। ८५ या: सैना अभीत्वरीराव्याधिनीरुंगणा उत। ये स्तेनों ये च तस्कुरास्तारस्ते अनने अपिदधाम्यास्ये।। ८६ ये जनेषु मर्लिम्लव: स्तेनासस्तस्कुरा वने। ये कक्षेष्वघार्यवस्ता५स्ते दधामि जम्भयोः ॥ ८७ दे५्ष्राभ्यां मर्लिम्लूनये जम्भाभ्यां तंस्करं उत। हनुभ्याY स्तेनान् भगवस्ताएस्त्वै खाद सुखादितम्॥ ८८ यौ अस्मभ्यमरातीर्याद्यिक्ष नो द्वैषुते जनः। निन्दादों अस्मान् दिप्साच सर्वा एस्तान् मृसमुसा ऊुरु॥ ८९ उंदेषां बाहूनतिरमुंदचों अथो बलम्। क्षिणौमि त्रह्मणामित्रानुंव्यामि स्वै अहम् ॥ ९० संरशितं मे ब्रंम्म से१शित९ वीश्य बेलम्। से१ शितं क्षत्रै मे जिष्णुं यंस्याहमस्मि पुरौहितः ॥। ९१ ब्रह्म क्षत्र ९ सयुंजा ने व्यथेते ब्रह्माह क्षत्रे जिन्वति क्षत्रियस्य। क्षत्र ब्रेह्म जिन्वति ब्राह्म्णस्य यंत् सुमाचीं कृणुतौ वीर्याणि।७।। ९२ दशानों रुकमे उुरुयां विभाति दुर्मैर्षमायुः श्रिये रुचानेः । आभ्रिरजरोऽभवत् सहोभियैदेनं दौरजनयत सुरैंताः। ९३ नंक्तोषासा सेमनसा विरूपे धापयेते शिशुमेक समीची। द्यावाक्षामा रुक्मो अन्तविभाति देवी अग्नि धारयन्द्रविणोदाः ॥ ९४ विश्वा रूपाणि प्रतिमुश्चते कविः प्रासावीद्द्र द्विपदे चंतुष्पदे। वि नाकमक्शत् सविता वरेण्योडतु प्रयाणमुरषसो विराजति ।। ९५ सुपर्णोडसि गरुत्मा९, स्व्रिर्वृत्ते शिरे, गायत्रे चक्षु, र्वृद्ृद्रथन्तरें पक्षौं, स्तौम आत्मा, छेन्दाएस्यज्ञानि, यंजूशषि नाम साम ते तन्, र्वामदेव्य९ यज्ञायज्ञियं पुछं, धिष्ण्याः शर्फा:॥ ९६ [स ५शितं मे० ... पुरोहितः। अथर्व. ३,१९,१] [ ८ ] मै. ३,२,१। तै. ४,१,१०;४,२,१। काठ. १६,८। वा. १२, १-७,११-१७,२५;१७,७०;१२,२१.३२;१०,२४। काण्व. १३,१-८,१२-१८,२६,२२,३४;१८,७०;११,३४ । मा. श्रौ. ६,१,१। [दशानो रुपम० ... रेता:। ऋ. १०,४५, ८। नकोषासा० ... णोदा:। ऋ. १,१६,५। विश्वा रूपाणि० ... विराजति। क. ५,८१,२;अथर्व. ७,७३,६]

Page 157

काण्डं २, प्रपा० ७, अनु० ८-९ ] अग्निेितिः। [१५७ ]

सूपर्णोडसिगरुत्मान, दिवं गछ, स्वुः पत ॥ विष्णोः क्रेमोडसि सपत्हां, गायत्रै छेन्दा आरोह, पृथिवीमुनुविक्रमस्व, विष्णोः क्रमोऽस्यभिमातिहा, त्रैंष्टभं छेन्दा आरोहा,-इन्तरिक्ष- मनुर्विक्रमस्व, विष्णोः क्रमोऽस्यरातीयतौ हन्तो, जोगुतं छेन्दा ओरोह, दिवमनुविक्रमस्व, विष्णो: क्रेमोऽसि शत्रूयतौ हन्तो,-डरनुष्टमं छन्दा आरोह, दिशवोऽनु्विक्कमस्व॥ ९७-९८ अंकन्ददुभि: स्तनयतिव यौः क्षामा रैरिहिद्वीरुधः समअ्न्। सधौ जज्ञानो वि हीमिद्धौ अंक्शदो रौदसी भारनुना भात्यन्त:। ९९ अग्नेऽभ्यावर्ति, नगे अङ्गिरः, पुनुरूजी, सहे र्य्या। १०० औ त्वाहार्षमन्तरभूर्धुवस्तिष्ठाविचाचलत्। विशस्त्वा सर्वा वान्छन्त्वस्में राष्ट्राणि धारय॥ १०१ उदुत्तम ९ वरुण पशुमस्मद्॥ १०२ अग्ने बुह्नुर्षसामुध्वों अस्थानिर्जगन्वान्तमुसो ज्यौतिषांगाद। अग्निर्भानुना रुशता स्वङ्का ओ जाती विश्वा संभ्ान्यप्राः ॥ १०३ हषस: शुचिर्षत् ॥ १०४ सींदु त्वें मातुरस्यों उपस्थे विश्वान्यभे वर्युनानि विद्वान्। मैनामचिषा मो तेपुसामिशोचीरन्तरस्या शुक्रज्योतिरविभाहि॥ १०५ अन्तरग्े रुचा त्वमुखाया संदने स्वे। तस्यै त्व हरसा तैपं जातवेदः शिवो भव॥ १०६ शिवो भूत्वा मह्यमये अथा सीद शिवस्त्वम्। शिवा: कृत्वा दिशः सर्वाः स्व५ ्योनिमिहांसद्ः।।८।। १०७ दिवस्परि प्रथम जज्ञे अभिरस्मंद् द्वितीयं परि जातवेदाः। तृतीयुमप्सु नुर्मणा अजस्रमिन्धान एनं जनते स्वाधी:।। १०८ विद्या ते अभे त्रेधा तर्याणि विद्या ते संघ विभृतं पुरुत्रा। विद्या ते नाम परमे गुहा यद्िया तमुत्स येत आबभृथ।। १०९

[ विष्णा: क्रमोऽसि सपत्नहा। अथर्व. १०,५,२५-३५ । अक्रन्दद्भ्निः० ...... भात्यन्तः क. १०,४५,४। आ त्वाह्ाषमन्त .. भ्रशत्। ऋ. १०,१७३,१; अथरव. ६,८७,१। उदुत्तमं वरुण ... स्यामा ऋ. १,२४,१५: अथर्व. ७,८३,३;१८,४,६९; सा. ५८९। अगने (ग्रे) बृहसुषसा० ... न्यप्राः ऋ. १०, १,१। ६ ५सः शुचिषत्० । ऋ. ,४०,५ ,तै. सं. १.८,१५,२;४,२,१,५; तै. आ.१०,१०,२] [९] मै. ३,२,२, । तै. ४,२,२। काठ. १६,९ । वा. १२ १८-२९ । काण्व. १३,१९-३०। मा. श्री. ६,१,३।[ दिव- स्परि० ... स्वाधी: । ऋ. १०,४५,१। विश्ा ते अझ्ने० । ऋ, १०,४५,२; अथर्व. १,१३,३;१३,३,२१।

Page 158

[१५८ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० ७, अनु० ९-१०

समुद्रे त्वा नुर्मणा अश्प्स्न्तर्नचक्षा ईधे दिवो अंग्रा ऊंधन्। तृतीये त्वा रंजसि तस्थिवाएसमृतस्य यौनौ महिषा अगृभ्णन्। ११० श्रीणांमुदारो धरुणो रयीणौ मुनीषाणां प्रार्पुणः सोमगोपा:। वसुः सूर्नुः संहसो अप्सु राजा विभात्यग्न उषसामिधानः ॥ १११ उशिक् पावकों अरर्ति: सुमेषा मर्त्येष्वभनिरमृतो निधायि। इंयर्ति धूममुरुषों भरिभ्रदुंच शुक्रेण शोचिषा द्योर्मिनक्षन्।। ११२ अंक्न्ददुभि:। विश्वस्य जैज्ञे भुवनस्य राजा रोदसी अपृणाज्जायमानः । बीडै चिरदंद्रिमभिनत् परायन् जना यदुभनिमयजन्त पश्च।। ११३ नेक्तोषसा।। यस्ते अर्द् कर्णवद्धद्रशोचेऽपूर्प देव घृरतवन्तमय्ने। म्रे तै नय प्रतर९ वस्यो अछाभि दयुन्नै देवहितए यविष्ठय ।। ११४ ओं तै भज सौश्रवरसैष्वन उक्थ उक्था आभज शस्यमाने। प्रियः सूर्ये प्रियों अभा भुवात्युञ्जातेन भिनंददुञ्जनित्वैः॥ ११५ त्वामुे येज़माना अनु दून् दूर्त कुण्वाना अयजन्त हव्यैः। त्वया सहे द्रेविणमिछमाना व्जे गौमन्तमुशिजो विवुः। ११६ अस्ताव्यम्निर्नणां९ सुशैवो वैश्वानर ऋषिभिः सोमगोषाः। अद्वेष्ये द्यावापृथिवीं हुवे देवा धर्त्त रयिमस्में सुवीरम् ।।९।। ११७ उदु त्वा विश्वे देवा अभे भरन्तु चिन्तिभिः। से नो भव शिर्वस्त्व९ सुप्रंतीको विभावसुः॥

प्रैदगे ज्यौतिष्मान् याहि शिवेभिरचिभिट्टम्। ११८

बृद्दन्िर्भानुभिभौसन् मा हिएसीस्तन्वा प्रजाः ॥ ११९ [समुद्रे त्वा नृमणाण क. १०,४५,३। श्रीणामुदारो०। ऋ. १०,४५,५। उशिक्पावको०। ऋ. १०,४५,७। अक्रनइदभनि:। ऋ. १०,४५,४। विश्वस्य जझे (केतु) मुवनस्य ऋ. १०,४५,६। नक्तोषासा०। ऋ.१, ९६,५ यस्ते अद्य०। ऋ. १०,४५,९। आ तं भज०। ऋ. १०,४५,१०। त्वामसे यजमाना०। ऋ. १०, ४५,११। अस्ताव्यभनिर्नणा ५(०नरा५०। ऋ. १०,४५,१२] [१० ] मै. ३,२,२। तै. ४,२,३। काठ. १६,१० । कपि. २५, १। वा. १२,३०-४३, ९-१०,६,२१,३,१।

Page 159

काण्डं२, प्रपा० ७; अनु० १०-११ । अग्निचिति:। [१५९ ]

अक्रन्ददुभिः॥ १२० सर्मिधामि दुवस्यत घुतैर्वोधयतांतिथिम्। ओस्मिन् हव्या जुहोतन।। १२१ प्रे प्रार्यमभ्निर्भरतस्य शृण्वे वि येत् सूर्यों नं रौचते बृहद्दाः। अभि यः पूरु पृतनासु तस्थौ दीदाय दैव्यो अतिथिः शि्वो नः॥ १२२ आपो दैवीः प्रतिगृभ्णीत भस्मैतेत् स्योने कृणुध्व सुरभा द्ु लोकें। तस्मै नमन्तां जनयः संनीडा मातैव पुत्रै विभृता स्वेनत्। १२३ अप्सवुझे संधिष्टेव सौषुधीरनुरुध्यसे। गर्भः सैजायसे पुनः॥ १२४ गर्भो अस्योषधीनां गर्भो वनस्पतीनाम्। गर्भो विश्वस्य भूर्तस्याे गर्भो अपामसि ॥ १२५ प्रसद्य भस्मुना यौनिमपश्र पृथिवीमये। संगत्य मार्तृभिष्ट ज्यौतिष्मान् पुन्रासदः ॥१२६ पुनरांसद्य संदनमपश्र पृथिवीमये। शेषे मारतुयेथोपस्थे अन्तरस्या शिर्वतमः॥ १२७ पुनरूजी, सह रय्या। १२८ बौधा मे अस्य वचसो यविष्ठ में ५हिष्ठस्य प्रभृतस्य स्वधावः। निन्दति त्वो अंनु त्वो ववन्द वन्दारुं ते तन्व वन्दे अभे।। १२९ से बोधि सुरिरमधवा वसुदावा वसुपतिः। युयो३ध्यस्मद् द्वैषाएसि यानि कौनि च चंकृम ।१०॥ १३० अपेत वीत वि च सर्पतातो यैऽन्र स्थे पुराणा ये च नूतनाः। अदादिद९ यमोऽवसनं पृथिव्यां अऋन्निम पितरो लोर्कमस्मै।। १३१ अभ्रैमैस्मास्य, मरेः पुरीषमसि, संज्ञानमसि कामर्धरणं, मयि ते काम्धरणं भूयात्॥ १३२ अय ५ सौ अभ्निर्येस्मिन् त्साममिन्द्र: सुतै दुधे ज्ठरे वावशानेः। सहस्त्रिय वोजमत्यं ने सपि९ ससर्वान् तसएस्तूयसे जातवेदः॥ १३३ अंग्ने दिवो अर्णमछाजिगास्यछा देवे ऊचिषें धिष्ण्या यें।

काण्व. १३,३१-४४,१०-११,७,२२,३,१। मा. श्रौ. ६,१,४ ।[अक्रन्ददभ्निः० ।ऋ. १०.४५,४। समिधामिं दुवस्यतण ऋ. ८,४४,१। प्र प्रायमगनिर्भर। ऋ. ७,८,४। अप्सग्ने सधिष्टवण। ऋ. ८,४३,९। गर्भो अस्यो पधीनां। अथर्व. ५,२५,७;६,९५,३। बोधा मे अस्य०। ऋ. १,१४७,२। स बोधि सूरिर्मघवा०। ऋ. २,६,४] [११ ]मै. ३,२,३। तै. ४,२,४-५। काठ. १६,११ ; कपि. २५,२ । वा. १२,४५-५३,५७-६१;३,१४, १५,५६,५,३। काण्व. १३,४६-५४,५८-६२,३,२०;१६,७८;५,३। मा. श्रौ. ६,१,५। अपेत वीत वि०। ऋ. १०,१४,९; अथर्व. १८,१,५५। अय ५ सो० । ऋ. ३, २२,१। अग्ने दिवो०। ऋ. ३,२२,३]

Page 160

[१६०] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं २, प्रपा० ७, अनु० ११-१२

या: परस्ताद्रोचना: सूर्यस्य योश्रावस्तादुपर्तिष्ठन्ता आपः॥ १३४ अंग्ने यते दिवि वर्चः पृथिव्या९ यत् पर्वतेष्वौषधीष्वप्सु। यैनान्तेरिक्षमुवीततन्थ त्वेष: से भानुरर्णवॉ नृचक्षः।। १३५ पुरीष्यासो अरयः प्रवणेन सजौषसः। जुषन्ता हव्यमाहुतमनमीवा ईषो महीः ॥ १३६ इडामग्रे पुरुद५स९ सनि गौः शश्त्तम हवमानाय साध। स्यान: सुर्नुस्तनयो विजावभे सो ते सुमतिर्भूत्वस्मै। १३७ अ्य ते॥ चिंदुसि, तया देवतयाङ्गिरस्वंद् धुवा सीद, परिचिंदसि, तया देवतयाद्गिर- स्वेद् ध्रवा सीदु, चिंतः स्थ, परिचितः स्थो, ध्वेश्रितः श्रयध्वम्॥ १३८-१३९ समित९ सैकल्पेथा २ सैप्रियौ रोचिष्णू सुमनस्यमानौ। ईषमूर्जमर्भि सथवंसानौ॥ १४० से५ वां मंनाएसि स वता सेसु चित्तान्याकरम्। अंगने पुरीष्याधिपां भुव त्वै ना ईषमूर्ज९ येजमानाय धेहि।। १४१ त्वमत्रे पुरीष्यो रयिमान् पुष्टिमै असि। शिवाः कृत्वो दिशः सर्वाः स्व५ यौनिमिहांसदः॥ १४२ भवुतं नः॥ १४३ मातेव पुत्रै पृथिवीं पुरीष्यमगनि स्वे यौना अभारुखा। तां१ विश्वैर्देवैर्भतुभिः सविदानः प्रजापतिर्विश्वकर्मा विमुश्चतु ॥११॥ १४४ असुन्वन्तमयजमानमिछ स्तैनस्यैत्यमन्विदि तस्करस्य। अन्यमस्मेदिछ सो त ईत्या नमो देवि निर्शते तुभ्यमस्तु॥ १४५ नमः सु ते निर्कते तिग्मतेजोऽयस्मय्विचृता बन्धमेतम्। युमेन त्व९ यम्या सविदानोत्तमे नाके अधि रोहयैनम्॥ १४६ येदुदे वे।। १४७ यै ते देवी निर्भतिराबबन्ध पौश ग्रीवास्वविचत्यैम्। तै ते विष्याम्यायुषो नु मध्येऽथा जीर्वः पितुमद्धि प्रमुक्त: ॥ १४८

अझने यत्ते दिविo। ऋ. ३,२२,२। पुरिष्यासो अग्नयः। ऋ. ३,२२,४। इडामगे पुरुदू५स५०/ ऋ. ३,५,११, ६,११,२२,५; सा. ७६ । अयं ते०। ऋ. ३,२९,१०; अथर्व. ३,२०,१। स५वां मना५ ससि० अथर्वे. ६,९४,१] [१२ ]मै. ३,२,४ । तै. ४,२,५। काठ. १६.१२ । कपि. २५,३ । वा. १२,६२-७१,७३ । काण्व. १३, ६३-७२,७४ । मा. श्री६,१५।[नमः सु ते निर्शते०। अथर्व. ६,६३,२-३,६,८४,३-४। यं ते(यत्त)देवी०। अथर्व.६,६३,१]

Page 161

काण्डं २, प्रपा० ७, अनु० १२] अग्निचितिः। [१६१ ] यदुस्य पारें रजसों महश्चित्रै ज्यौतिरजायत। तंन्नः पर्षदति द्विषौडये वैश्वानर॥ १४९ स्वाहा, भृत्यै नमः ।। १५० नि्वेशन: संगमुनो वसूना९ विश्वा रूपाण्यर्भिचष्टे शैचीभिः। देव इव सविता सत्यध्मैन्द्रो ने तस्थौ समरें पथीनाम्।। १५१ यैन देवा ज्यौतिषोध्वी उदायन्येनादित्या वसवो यैन रुद्रा:। यैनङ्गिरसो मंहिरमानमानर्शुस्तैन यन्तु यजमाना: स्वस्ति ॥ १५२ पूर्षा युनक्तु सविता युनक्कतु बृहस्पतिर्वो युनक्तु। अग्नेस्तैजसा सूर्यस्य वर्चसा ॥ १५३ सीरा युञ्जन्ति कवयो युर्गा वि तन्वते पृथक्। धीरा देवेषु सुम्नया।। १५४ युनक्त सींरा वि युगा तनोत कृतें यौनौ वपतेहै बीज़म्। गिरा च श्रुष्टिः संभुरा असन्नो नेंदीया इत्मण्यः पर्क्कमायत्॥ १५५ लौझलं पवीरव ५ सुशैव सोमपित्सरु। उरदिद्वपतु गामवि प्रस्थावद्रथवोहनं प्रफव्य च पीवरीम्।। १५६ शुन १ सुफाला वितुदन्तु भूमिए शुनै कीनाशो अभ्येतु वाहैः। शुनासीरा हविषा तशमाना सुपिप्पुलो औषधीः कर्ननास्मै।। १५७ शुन नरो लोङ्गलेनानर्डुद्धिर्भैग: फालैः सीरपतिर्मरुद्धि। पर्जैन्यो बीजमीरयानो धिनोतु शुनासीरा कृणुतै धान्युं नः॥ १५८ शुनासीरा प्रकृषतं कणुतै धान्यँ बह्ु। भूमिरियमृत्वियवती तां फाला उपजिन्नतु॥१५९ घुतैन सीता मधुना समज्यता९ विश्वैरदेवैरनुमता मरुन्रिः। ऊरजौ भागै मंधुमत् पिन्वमानास्मान्त्सीते पयुसाभ्याववृत्स्व। १६० उद्यौजनमन्तर्यारममीषां खृग३ल्य शेवम्। अष्टरां ताडुं प्रतीनाहां उमे मुण्डूक्यौ युजे॥१६१ उदस्या द्वोजिंदश्वजिद्धिरण्यजिंत सूनृतया परीवृतः। [निवेशनः सङगमनो" ... पर्थानाम्। ऋ. १०,१३९,१;अथर्व. १०,८४२; तै. सं. ४,२,५,४। सीरा युआन्त० ... सुन्नया (यौ)। ऋ. १०,१०१,४; अथर्व. ३.१७,१; तै. सं. ४,२,५.५। युनक सीरा वि० ... पक्कमेयात्। ऋ. १०,१०१,३; अथर्व. ३,१७,२; ते. सं. ४,२,५,५, नि. ५,२८। लाङगलं पवी०। अथर्व. ३,१७,३ । शुन५ सु० ... कर्तनास्म । ऋ. ४,५७,८; अथर्व. ३.१०,५, तै. सं. ४,२,५,६। शुनं नरो(शुनं वाहा: शुन नरो)०। ऋ. ४,५७ ४; अथर्व. ३ १७,६; तै. आ. ६,६,२। शुना सीराण ऋ. ४,५७,५; अथर्व. ३,१७,७; तै. आ. ६,६,२; नि. ९,४१। घृतेन सीता०। अथर्व. ३,१७,९] मै०२१

Page 162

[ १६२ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० ७, अनु० १२-१३ एंकचक्रेण सविता रथेनोजी भाग प्रथिन्या यार्त्योपुर्णन्।। १६२ इरमामिन्द्र हस्तच्युति सच्युति जघनच्युतिम्। संसूतिमिन्द्र सग्धितिमर्ज९ सपीतिमुंत्कृषे।। १६३ उष्टारयो: पील्वयोरंथो आबन्धनीययोः । सर्वेषा विद्य वो नोम वांहाः कीलालपेशसः॥ विमुच्यध्वमध्न्या देवयाना अंतारिष्ट तमसस्पारमस्य। ज्योंतिरापाम ॥१२॥१६४-१६५ यों औषधयः प्रथमुजा देवेभ्यस्त्रियुगै पुरा। मन्वें तु बभ्रूणामह९ शतै धामानि सप च।। १६६ श्त५ वो अम्बु धोमानि सहेसत्रमुत वो रुहः। अथा शतकतो यूयमिमै मे अगद कृत ॥ १६७ र्पुष्पवतीः प्रसूंवरी: फलिंनीरफला उत। अंश्वा इव सर्जित्वरीर्वीरुंधः पारयिष्णवः।। १६८ औषुधीरिति मातरस्तद्वो देवीरुंपत्रुवे। रपाशसि विघ्नतीरित रेपश्चातयमाना:।। १६९ अश्वत्थे वो निवेशनं पुर्णे वो वसतिः कृता। गोभाजा इत्किलासथ यंत्सनवाथ पूरुषम्॥ १७० यंदौषधयः संगछन्ते राजानः समिता इव। विप्रः से उच्यते कवी रक्षोहामीवर्चांतनः॥१७१ निष्कृतिनीम वो माताथा त्वमुसि सैकृतिः। सरां: पतत्रिणीः स्थन यंदामयुति निष्कृत॥ १७२ अश्रावती सोमवतींमुजैयन्तीमुंदोजसम्। आयुक्षि सर्वा ओषधीरस्मा अर्ष्टितातये।। १७३ यंदिमां वाजयब्नहमौषधीर्हैस्त आदुघे। आत्मां यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीवर्गृभो यथा।। १७४ उच् शुंष्मा औषधीनां गावो गोष्ठादिवेरते। धन सनिष्यन्तीनामात्मानं तंव पूरुष।।१७५ अंति विश्वाः परिष्ठाः स्तेन इव व्रर्जमक्मुः। औषधयः प्राचुच्यवुर्यंत् किंच तश्न्ो रैपः ॥ १७६ [१३ ] तै. ४,२,६ । काठ. १६,१३ । कपि. २५,४। वा. १२,७५-८९,९१,३५,४। काण्व. १३,७६-९७,९२,३५,३८। मा. श्री.६,१,६। [ या ओषधयः (ओषधीः) .... सप च । ऋ. १०,९७,१ तै. सं. ४,२,६,१; नि. ९,२८। शत५ वो अम्ब० ... कृत। ऋ. १०,९७,२; ते. सं. ४,२,६,१। (ओषधीः प्रतिमोदध्वं) पुष्पवतीः प्रसू- वरी:०। ऋ. १०,९७,३; अथवे. ८,७,२७; तै. सं ४,२,६,१। ओषधीरिति०। ऋ. १०,९७,४; तै. सं. ४,२, ६,१ नि. ६,३। सनेयमश्वं ...... पृरुष। अथर्व. ४, ९,७। अश्वत्थे वो० ...... पूरुषम्। ऋ. १०,९७,५, नै., सं. ४,२,६,२। यदोषधयः (यत्रीषधीः) .... तनः ऋ. १०,१७,६; ते. सं. ४,२,६,२। निष्कृतिर्नाम .... निष्कृत (निष्कृथ )।ऋ. १०,९७,९, तै. सं. ४,५,६,२। अश्वावतीय् सोमा ....... तये। ऋ. १०,९७,७; अथर्व. ८,७,२७; तै. सं. ४,२,६,४। यदिमा वाज० ... यथा। ऋ. १०,९७,११ तै. सं. ४,१,६,२; नि. ३,१५। नै. सं. ४, २, ६,३। उच्छुष्मा ओष० ... पूरुष । ऋ. १०,९७,८; तै. सं. ४,२,६,३। अति विश्वा० ...... रपः ऋ. १०,९७,१०;

Page 163

काण्डं २, प्रपा० ७, अनु० १३-१४ ] अग्निचितिः। [ १६३ ]

र्यास्त आविविशुंशत्मान यो आतस्थुः परुः परु:। तास्ते यक्ष्म विबाधन्तामुग्रौ मध्यमशीरिव॥ १७७ सार्क यक्ष्म प्रपुत चषिण किकिदीव्या। साक वोतस्य धराज्या सार्क नश्य निहाकया॥ १७८ अन्यों वो अन्यामवत्वन्यान्यस्या उपावत। तोः सर्वाः सशविदानों औषधयः प्रावृत वाचं मे ॥ १७९ या: फर्लिनीयी अफलो अकोशा योक्च कोशिनीः । बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो सुश्चन्त्वं ५हसः।। १८० अव्पतन्तीरवदन्दिव औषधयस्पार। ये जीवमश्नवामहे ने से रिष्याति पूरुषः ॥ १८१ दिवं ब्रूमो नक्षत्राणि भूमि यक्षाणि पर्वतान्। समुद्रान्रद्यो वेशन्तारस्तें नो मुश्चन्त्वरहसः॥ १८२ ब्रूमों रांजान९ वरुणं धातारमुत पूर्षणम्। त्वष्टारमंग्रीयं ब्रूमस्ते नो सुश्चन्त्वरहसः ॥१३॥ १८३ मा नो हिएसीजनिता येः पृथिव्य यौ दिवश सत्यधर्मा व्यानद्। यंश्रापश्रन्द्रा: प्रथमों जजान कस्मै देवायु हविषा विधेम।। १८४ अभ्यावर्तस्व पृथिवि यज्ञेन पयसा सहे। व्पां ते अभनिरिषितौ अरोहत्। १८५ अभे यंच् शुकं यच्चन्द्रे९ यंत् पूत९ यच यज्ञियम्। तद्देवैभ्यो भरामसि॥ १८६ ईषमूर्ज़महमित आदि घुर्तस्य धौगं महिर्पस्य यौनिम्। ओ नो गोषु विशत्वोषधीषु जहामि सेदिमनिराममीवाम् ॥ १८७ कमं कामदुघे धुक्ष्व प्रजाभ्या औषधीम्यः। ईन्द्रायारननये पूष्णे मित्रांय वरुणाय च॥ १८८ [यास्त० (यस्यौषधीः) ...... रिव । ऋ. १०,९७,१२। साकथू यक्ष्म० ... कया। ऋ. १०,९७,१३; तै. सं. ४, २,६,४ । अन्या वो० ... वाचं मे (वचः)। ऋ. १०,९७,१४; तै. सं. ४,२,६,३। याः फलिनीर्या० .. हसः। ऋ. १०,९७,१५; अथर्व. ६,९६,१,७,११२,१८,७,२७;१४,२,४५; तै. सं. ४,२,६, ४। अवपतन्ती० ... पूरुषः ऋ. १०,९७,१७; अथर्व. ६,१०९,२; तै. सं. ४,२,६,५। दिवं ्रूमो० ... हसः। अथर्व. ११,६,१० । ब्रूमो राजान० ... हसः। अथर्व. ११,६,२-३ । ते नो मुळ्तन्त्वशूहसः। ऋ. १०, ९७,१५; अथर्व. ११,६.१-८,१०-२१ ] [१४ ] मै. ३,२,५। तै. ४,२,७। काठ. १६,१४। कपि. २५,५। वा. १२,१०२-११३,७२;१३,४,२३,१,३;२५,१०-१३; २७,२५-२६;३२,६-७। काण्व. १३,१०१-११२,७३;१४४;२५,१,३;२७,१४-१७;२९,३३-३६। मा. श्रौ.६,१,६। [मा नो(मा)हियू सीज्जनिताऋ १०,१२१,९ तै. सं.४.२७,१। करमै देवाय० ... । अथर्व. ४,२,१-८।]

Page 164

[ १६४ ] मैत्रायणा-संहितायाम् [काण्ड२, प्रपी० ७, अनु० १४-१५

अग्ने तव श्रंवो वयो मंहि भ्राजन्त्यचैयो विभावसो। बृहद्द्ानो शंव्रसा वाजमुश्कथ्यं दंधासि दाशुषे कबे।। १८९ पावकवर्चाः शुर्कवर्चा अंनूनवर्चा उदियर्षि भानुना। पुत्रों मार्तरा विचरनुपावस्योंभे पृणासि रौदसी।। १९० इरज्यन्नगे प्रथयख जन्तुभिरस्में रायो अमर्त्य। से दुर्शवस्य वपुषो विराजसि पृर्णक्षि सानसिंY रयिम्॥ १९१ ऊर्जो नपाज्जातवेद: सुशस्तिभिमेन्दस्व धीर्तिभिर्हितः। त्वे एंषः सैदुधुभूरिवर्षसश्चित्रोंतयो वामजाताः । १९२ ऋतावानं महिष९ विश्वंदर्शतम्रि सुम्राय दधिरे पुरौ जना ध्रुत्कर्ण सप्रंथस्तमं त्वा गिरा दैवं मानुषा युजा ।। १९३ इुष्कतीरमध्वरंस्य प्रचेतसं क्षयन्तर राषतो महः । राति वार्मस्यु सुभगां महीमिष दघासि सानरसि ऋर्तुम्।। १९४ आप्यायस्व संमेतु ते विश्वतः सोम वृष्ण्यम्। भवा वाजस्य संगथे। सै ते पयाशसि संमु यन्तु वाजाः स५ वृष्ण्यान्यभिमातिषाहः। १९५

आप्यायमानो अमृताय सोम दिवि श्रैवाश्स्युत्तमानि घिष्व ॥ १४ ॥ १९६ ब्रंह्म जज्ञाने प्रथमै पुरस्ताद्विं सीमतः सुरुंचो वेनं आगः। से बुध्न्या उपमा अस्य विष्ठाः सतश्र यौनिमसतश्च षिवः ॥ १९७ [अग्नेतव श्रो० ... कवे। ऋ. १०,१४०,१; सा. १८१६; तै. सं. ४,२,७,२। पावकवर्चाः ... रोदसी(उभे)। ऋ.१०,१४०,२, सा. १८१७; तै. सं. ४, २,७,३। इरज्यन्न्ग्रे० ... रयम् (क्रतुम्), ऋ. १०,१४०,४;सा. १८१९; तै. सं. ४, २,७, २। ऊर्जो नपाज्जात० ... वामजाता:। ऋ. १०,१४०,३; सा १८१८; तै. सं. ४,२,७,२। ऋतावानं महिषणू ... युगा। ऋ १०,१४०,६; सा. १८२१; तै सं. ४, २,७,३ । इष्कतारमध्व० ... क्रतुम् (रयिम्)। ऋ.१०,१४०,५; सा. १८२०; तै. सं. ४,२,७,३। आप्यायस्व समेतु० ... सङ्गथे। ऋ. १,९१,१६: ९,३१,४; तै. सं. ३,२,५,३;४,२,७,४; ताण्ड्य त्रा. १,५,८। सं ते पयाशसि० .. धिष्व। ऋ. १,९१.१८; सा. ६०२; तै. सं. ४,२,७,४] [१५ ] मै. ३,२,६। तै. ४,२,८-९;१२,१४ । काठ. १६,१५-१६। वा. १३,३-१६,१८-२१,२३,१,२५,१०.३२,३;

२५-२६,१५,५,१५,१६,३१;१६,७९,८४;२९,५०;३५,१७; मा. श्रौ. ६,१,७, [ म्रह्म जशानं" ... विवः। अथर्व. ४, १, १; ५,६,१]

Page 165

काण्डं २, प्रपा. ७, अनु० १५] अ्िचितिः। [ १६५ ]

हिरण्यगभै: संमवर्तताग्रे भूतस्य जातः पुतिरेक आसीत। से दाधार पृथिवीं द्यामुतेंमा कस्मै देवायु हुविषा विधेम।। १९८ अन्बथं: सैभृतः पृथिव्यो रसाच् विश्वकर्मणः समवर्तताधि। तस्य त्वेष्टा विद्धद्रुरपमेति तत् पुरुषस्य देवमाजानमंप्रे॥ १९९ द्रुप्सश्चस्कन्द । २०० नमो अस्तु सपैभ्यो ये के च पृथिवींमनु। ये अन्तरिक्षे ये दिवि तैभ्यः संपैभ्यो नमः॥। २०१ यं ईषवो यातुधानाना ये वनस्पतीनाम्। यैऽवटेषु शेरते तेभ्यः सपै्यो नंमः ॥ २०२ ये अमी रोचने दिवों ये वा सूर्यस्य रश्मिषु। यै अप्सु षंदाशसि चकिरें तैम्यः सपैभ्यो नंमः॥ २०३ कृणुष्व पाजः प्रसितिं ने पृथ्वी याहिं रजिवामवं ईभेन। तृष्वींमनु प्रसिति द्रूणानोऽस्तासि विध्य रक्षसस्तपिष्ठैः ॥ २०४ तैव भ्रमास आशु्या पुतन्त्यनुस्पृश धृष्ता शोशुचानः । तपोभिरये जुड़ा पतुङ्गानसंदितो विसृज विष्वगुल्कांः॥ २०५ प्रति स्पशो विसृजा तूणितमो भवा पायुविशो अस्या अदब्धः। यौ नो दूरें अरधशसो यौ अन्त्यंग्ने मांकिष्टे व्येथिरादधर्षीत॥ २०६ उदभरे तिष्ट प्रंत्यातनुष्वश्न्यमित्रं ओषतात्तिग्महेते। यौ नो अराति समिधान चक्े नीचा तै धक्ष्यतर्स ने शुष्कम्॥ २०७ ऊध्वी भुव प्रतिविर्ध्याध्यस्मदाविः कृणुष्व दैव्यान्यग्ने। अंब स्थिरी तुनुहि यातुजूनां जामिमज़ामिं प्रमृणीहि शंत्रून्॥ २०८

[हिरण्यगर्भः समवर्त० ... । ऋ. १०,१२१,१; अथर्व.४,२,७; तै. सं. ४,१,८,३;२,८,२; ताण्डय. ९,९,१२;नि. १०,२३। कस्मै देवाय०। ... ऋ. १०,१२१,१-९; अथर्व. ४,२,१-८। द्रप्सश्चस्कन्द पृथिवी०। ऋ. १०,१७, ११; अथर्व. १८,४,२८; तै. सं.३,१,८,३,४,२,८,२;९ ५. तै. आ. ६,६,१। नमो अस्तु सपेभ्यो० ... /ऋ. परि. १५,११ । य (या) इषवो यातु० ... नमः।ऋ. परि. १५,१०। ये अमी (येऽदो) रोचने० ... नमः। ऋ. परि. १५,९ : ये वामी०। वा. य. १३,९। क्रृणुष्व पाज:० ... पिष्ठैः । ऋ. 8,8, १; तै. सं. १,२,१४,१; नि. ६,१२। तव भ्रमास० ... गुल्काः। ऋ. ४,8,२; त. सं. १,२,१४,१। प्रात रु.शे० ... धर्षीत। ऋ. ४,४,३; तै. सं. १,२,१४,१। उदग्ने तिष्ठ० ... शुष्कम् । ऋ. 8,8,8, तै. सं. १,२,१४,१। ऊर्ध्वो भव० ... शतून् । ऋ. 8,8,५: अथर्व.१३, १,३; तै. सं. १,२,१४,२।

Page 166

[१६६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० ७, अनु० १५-१६

अर्यमतनिः सुहर्सत्रिणो वाजस्य शर्तिनस्पतिः। मुर्धी कवी स्यीर्णाम्॥। २०९ अग्नैष्वा तैजसा सादयामि, तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद।। २१० भुंवो यज्ञस्य रजसश्र नेता यंत्रा निर्युद्धि: सचसे शि्वाभि:। दिवि मूधीनं दधिषे स्वरषां जिह्नामये चकृषे हव्यवाहम्॥ २११ इन्द्रुस्य त्वौजसा सादयामि, तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद, घ्रुरवासि धर्रुणास्तृता वि- श्वकर्मणा सुंधता, मां त्वा संमुद्र उद्गधीन्मां सुपणों,डव्यथमाना पृथिवी दृश्ह, तैजोऽसि, तैजो मे यछ, पृथिवीं यछ, पृथिवी दृष्ह, पृथिवीं मा हिएसीः, पृथिष्यो मा पाहि, ज्योतिरसि, ज्यौतिमे यछा,-डन्तरिक्ष यछा,-डन्तरिक्षं दृरहा,-उन्तरिक्षं मा हिएसी, - न्तरिक्षान्मा पाहि, स्वुरसि, स्वुमे यछ, दिवश यछ, दिवं दृश्ह, दिव मा हिएसी,- र्दिवो मा पाहि।। २१२ यास्ति अग्न आद्री यौनयो यो: कुलायिनीयें ते अया ईन्दवो या उ नाभयः। ताभिष्टमुभयीभिः सश्विदानः पुजानरस्तन्वेह निषीद ॥ २१३ कोण्डात्काण्डात् प्ररोहन्ती परुष: परुषस्परि। एवां नो दूर्वे प्रतनु सहस्त्रेण शर्तेन च।। २१४ यो शतैन प्रतनौषि सहस्त्रेण विरौहसि। तस्यै ते देवीष्टके विधेम हविषा वर्यम्॥१५॥२१५ यास्ते अग्ने सूर्ये रुचो दिवमातन्वन्ति रश्मिभिः। तामिनों अर्द्य सर्वाभी रुचे जैनाय नस्कृधि । २१६ यो वो देवाः सूर्ये रुचो गौष्वश्वेषु यो रूंचः। इन्द्रागी ताभि: संर्वाभी रुंचं नो धेहि बृंहम्पते॥ २१७ विराड् ज्यौतिरधारयत, वराड् ज्यौतिरधारयत, सम्रोड् ज्यौतिरधारयद्, भूरासि सुंवनस्य रैता इष्टका स्वरगौ लोकों, मनसा त्वान्वरोहाम्य, भ्निज्यौतिज्योतिरतनि, स्वया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद, सूंरसि, सवनस्य रेता इष्टका स्वर्गों लोकों, वाचा त्वान्वारोहामि, सूर्यो ज्यौ- तिज्यौति: सूर्य, स्तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद, बृंहस्पतिष्ा सादयतु पृथिव्याः पुष्ठे ज्यौति- ष्मती विश्वस्मै प्राणायापानीय व्यानायोदानाय प्रतिष्ठाये चरिंत्राय, विश्वं ज्योतिर्यछा,-डभि-

[अयमग्नि: सहस्त्रिण:० ... रयीणाम्। ऋ. ८,७५,४ तै. सं. २,६,११,१;४,४,४,१। भुवो यहम्य० ... हव्य- वाहम् । ऋ. १०.८,६; तै. सं. 8,8,8, १; तै. ब्रा. ३,५,७,१। विधेम हविषा वयम्। अथर्व. १,३१,१] [१६ ] मै. ३,२,७। तै. ४,२,९। काठ. १६,१६;३९,३। वा. १३,२२-३२,५.१५;(१५,६२);१२,२;१७,७०;१०,२६- २७;२०,२;१८,४६-४७;८,३२ । काप्व. १४,२२-३४;५,२०;(१६,८३);१३,२;१८,७०;११,३६-३७,२१,९३। २०,१६-१७,३१। मा. श्रौ. ६,१,७

Page 167

काण्डं२, प्रपा० ७, अनु० १६ । अग्निचिति:। [१६७ ]

हैडधिपति, स्तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्ुवा सीद, विश्वंकर्मा त्वा सादयत्वन्तरिक्षस्य पुष्ठे ज्यौ- तिष्मती९ विश्वस्मै प्राणयापानायु व्यानायोदानाय प्रतिष्ठायै चरित्राय, विश्वं ज्योतिर्येछ, वार्युष्टेऽधिपति, स्तया देवतयाङ्गिरस्वंद् ध्रुवा सीद, परमेष्ठी त्वा सादयतु दिवः पृष्ठे ज्योति- ष्मती १ विश्वस्मै प्राणायापानाय व्यानायोदानाय प्रतिष्ठायै चरिंत्राय, विश्व ज्योतिर्यछ, सूर्य- स्तैऽधिपति, स्तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद।। २१८ अषाढासि संहमाना संहुस्वाराति सहस्व पृतनायतः। सहस्रवीर्यासि सौ मा जिन्व ।। २१९ मंधु वाता ऋतायुतें मंधु क्षरन्ति सिन्धवः । मोध्वीर्नः सन्त्वोषधी:।। २२० मंधु नक्मुतौपुसो मधुमत पार्थिव। रेजः। मंधु दयौरस्तु नः पिता।। २२१ मेधुमाओ वनस्पतिमैंधुमं अस्तु सूंई: । मोध्वीगीवो भवन्तु नः ॥ २२२ अपौ त्वा गह्मन्त्सादयामि समु्द्रस्यौअ्ननवतश्छायायां, नमः समुद्राय, नंमः समुद्रस्य च- क्षसे, डनु त्वा दिव्या वृष्टिः सचतां, मां त्वा सूर्योडभिताप्सीन्मभिर्वैश्वानरौ, Sछिनषत्र: प्रजा अनुवीक्षस्व ।। २२३ त्रीन््समुद्रान्त्संमसृपत् स्वश्गोडपीं पंतिर्वृषभ ईंष्टकानाम्। तंत्र गेछ येत्र पूर्वे परेताः पुरीष वसानः सुकृर्तस्य लोकम्। २२४ मही दयौः पृथिवी च न इम१ यज्ै मिमिक्षताम्। पिपुर्ती नो भैरीमभिः॥ २२५ हद९ विष्णुः ॥ २२६ अंध स्मा ते वनस्पते बोतो वित्यात्यग्रमिन्। उतो न्विन्द्राय पोतवे सुर्तु सौममुलूखल।२२७ नक्तोषासा ।। २२८ स्युरता देवैभिश्मृतेनांगादुखा स्वसारमधि वैदिमस्थात्। सत्यै पुर्वैभषिभिः सविदानौ अभनिः प्रविद्वै डुह तंत कृणोतु॥ २२९ पृथिवि पृथिव्यां सीदे मातुर्मातरि मार्तां। [मधु वाता० ... षधीः । ऋ. १,९०,६; तै. सं. ४,२,९,३; तै. आ. १०, १०,२, श. ब्रा. १४,९ ३,११। मधु नक्तमुतोष्सो० ...... पिता ।ऋ. १,९०,७; तै. सं ४,२,९,३, तै. आ. १०, १०,२; श. ब्रा. १४.९,३,१२। मधुमान्नो वनस्पती० ... नः। १,९०,८; तै. सं. ४,२,९ ३, तै. आ. १०,१०,२, श. ब्रा. १४,९,३,१३। मही घौ:० ... भर्रामसि। ऋ. १.३२,१२, तै. सं. ३,३,१०,२,५,११,३,४,२,९,३। इद५ विष्णुः०। ... ऋ. १,२२,१७; सा. २२२;१६६९; अथर्व. ७,२६,४; तै. सं. १,२.१३,१; नि. १२,१९। अध रमा (स्म) ते। ऋ. ६,२५,७;७,३,२; सा. १२२०। नक्तोषासा०। ऋ. १,९६,५;तै. सं, ४,१,१०,४,६,५,२; ७,१२,३]

Page 168

[१६८ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० ७, अनु० १६-१७

स्योनासि सुषंदा स्योनोमसीद सुर्षदामासीद। २३० निषसाद धुतव्रतो वरुण: प३स्त्यास्वा। सौम्राज्याय सुक्रतुः॥ २३१ क्रेतुं देवानां महिमानमीमहे अग्नि९ सर्धस्थे संदुनेष्वद्भुतम्। वैश्वानरै ब्रंह्मणा विश्वव्यचस। स्तोमस्य धामननंदधे पुरीष्यम् ॥ २३२ न्यधुमीत्रायां कर्वयो वयोधसो अभ्नि १ सर्धस्थे संदुनेष्वच्युतम्। वैश्वानरै ब्रह्मणा विश्वेव्यचस स्तौमस्य धामन्निहितं पुरीष्यम्। २३३ सर्मिध्यमान९ समिधा समिन्धते अभनिश सधस्थे संदनेषु सुक्रतुम्। वैश्वानरै ब्रह्मणा विश्वेव्यचस स्तौमस्य धामन् पवमानमांभृतम् ॥१६ ॥ २३४

अग्ने युक्ष्यां हिं ये तर्वांश्वासो देव साधवः। अर ५ वहन्त्याशवः॥ २३५ युक्ष्वां हि देवहूतुमं अंश्वं अग्ने सथीरिव। निं होता पुर्व्यः संद्ः ॥ २३६ समिंत् स्रवन्ति सेरितो ने धेना अन्तर्ददा मनसा पूर्यमानाः। घृतस्य धारा अर्भिचाकशीमि हिरण्यरथो वेतसों मध्ये अग्ने:॥ २३७ ऋचें त्वा, रुचे त्वा, भासे त्वा, ज्यौतिषे त्वो,-डभूदिद विश्वस्य भुवनस्य वोजिन- मगेवैश्वानरंस्य चा,-डर्ग्रिस्तैजसा तैजस्वान्, रुक्मो वर्चसा वर्चस्वान्, त्सहस्त्रदा असि, सहेस्राय त्वा ।। २३८ आदित्यै गर्भ पयुसा समङ्ग्धि सर्हसत्रस्य प्रति्मा९ विश्वरूपम्। परिवृङ्ग्धि हैरसा मौर्भिशोची: शर्तायुषं कृणुहि चीयंमानः। २३९ वोतस्य जुतिए वरुणस्य नाभिमंश्वं जज्ञानं९ सुलिलस्य मध्ये। शिशुं नदीना९ हैरिमद्रिर्बुभ्नमंथे मा हिएसीः परमें व्योमन्। २४० अजस्त्रमिन्दुमरुष भुरण्युमत्निमीडे पुर्वचित्िं नमोभिः। से पर्वभिर्शतुश: कल्पमानो गा मां हि :सीरदिति९ विराजम् ॥ २४१

[निषसाद धृतव्रतो०। ऋ १,२५.१०; तै. सं. १,८.१६,१; तै. ब्रा. १,७,१०,२;९,६,५,१। [ १७ ] तै. ४,२९ -- १०। काठ. १६,१६-१७। कपि. २५,८। वा. १३,३६-४५,४७-५१;३३,४;१७,९४। काण्व. १४ ३८- ४७,४९-५३;३२,४;१९.७। मा. श्रौ. ६,१,७। [अग्ने युक्ष्वा हि० ... शवः ऋ. ६,१६,४३; सा. २५;१३८१; तै. सं. ४,२.९५। युक्ष्वा हि देवहूतमं (माँ) ... सद:। ऋ. ८,७५ १; तै. सं. २,६.११,१। समित्स्वन्ति (सम्यपस्र०) ... अग्ने:। क. ४,५८,६; तै. सं. ४, २,९,६। अजोरह (१ हा)प्० ... मेध्यासः। अथर्व. ४,१४,१; ९,५,१३ ]

Page 169

कार्ण्ड २, प्रपा० ७, अनु० १७-१९ ] अप्निचितिः। [ १६९]

त्वेष्टुवैरुत्री ५ वरुणस्य नाभिमेवि जज्ञाना रेजुस: परस्मात्। मही९ साहस्रीमेसुरस्य मा्यामये मा हिएसीः परमें व्योमन्।। २४२ यौ अभिरग्नेस्तपसौऽधि जातः शौकात पृथिव्या उत वा दिवस्परि। ये हुमा: प्रजी विश्वकर्मा जजान तेमभे हेंडः परि ते वृणक्तु।। २४३ हुमे मो हिएसीर्द्धिपाद पशु९ सहस्राक्षों मैधाय चीर्यमानो, मयुमारण्यमनु ते दिशामि, तैन चिन्वानस्तशन्वं निषीद, मर्युं ते शुगृछतु, यै द्विष्मस्ते ते शुंगरछत्वि, मैं मा हिएसीरेकशफं पुशु कनिक्द९ वार्जिन९ वाजिनेषु, गौरमारण्यमंतु ते दिशामि, तैन चिन्वानस्त३न्वं निषीद, गौर ते शुंगृछतु, यै द्विष्मस्ते ते युंगृछत्वि, मं९ साहस्१ शर्तधारमुत्स९ व्यच्यमान९ स- लिर्लस्य मध्ये घुतै दुंहानामद्विति जनायाये मा हिएसी: परमे व्योमन्॥ गवर्यमारण्यमतु ते दिशामि, तैन चिन्वानस्त३न्वं निषीद, गवय ते शुंगुछतु, यै द्विष्मस्ते ते ुगृछत्वि, में- मूर्णायुर वरुणस्य नौमिं त्वचं पशुना द्विपदां चंतुष्पदां त्वेष्टुर्देवानां प्रेथमै जनित्रमये मा हिएसी: परमें व्योमन्॥ मेषमारण्यमनु ते दिशामि, तैन चिन्वानस्त३नवं निषीद, मेष ते शुंगृछतु, यै द्विष्मस्त ते शुंगछत्व, जौश्हामैरेजनिष्ट शौकात, सौ अपश्यज्जनितारमये, तैन देवा देव- सार्मग्रमाय ९, स्तैन रौहमायभ्नुप भैध्यास:, शरभमारण्यमनु ते दिशामि, तैन चिन्वानस्त३- न्वूं निषीद, शरभै ते शुगुछतु, यै द्विष्मस्ते ते शुगृछतु ॥१७॥ २४४-२४६ अपी त्वैमन्त्साद्याम्य,-पी त्वौगन्त्सादयाम्य,-पौ त्वायने सादयाम्य,-पौ त्वा ज्यौतिषि सादयाम्य,-पौ त्वा भस्मनि सादयामि, समुद्रे त्वा सेदने सादयाम्य, णवे त्वा संदने साद- यामि, सलिलें त्वा सेदने सादयाम्य,पौ त्वा क्षये सादयाम्य,-पौ त्वा संधिपु सादयाम्य,- पौ त्वा संदने सादयाम्य,पौ त्वा स्धस्थे सादयाम्य,-पौ त्वा यौनौ सादयाम्य,पौ त्वा पु- रीषे सादयाम्य,-पौ त्वा पौथसि सादयामि, गायत्रेण त्वा छन्दसा सादयामि, त्रैष्टुभेन त्वा छन्द्सा सादयामि, जागतेन त्वा छन्दसा सादयाम्या,नुष्टभेन त्वा छन्दुसा सादयामि, पोड्केन त्वा छेन्टसा सादयामि ।१८। २४७ अथ पुरो भू, स्वस्य प्राणों भौवायनों, वसन्तः प्राणायनो, गायत्री वासन्ती, गायभर्या गायत्रै, गायत्रांदुपाए्शु, रुपार्शोस्त्रिवृत, त्रिवृतो रथन्तर५, वसिष्ठा ऋषिः, प्रर्जा- [१८ ] मै. ३,२,८। तै. ४,३, १। काठ, १६,१८ । कपि. २५,९। वा. १३,५३ । काण्व. १४,५५। मा. श्रौ. ६,१,८। मै० २२

Page 170

१७० ] मैत्नायणी-संदितायाम् [काण्डं २, प्रपा० ७, अनु० १९-२० गृहीतया त्वया प्राण गृद्भामि, प्रजाभ्योडयै दृक्षिणा विश्वकर्मा, तस्य मनो वैश्वकर्मण, ग्रीषमो मानस, स्त्रिष्टुव् ग्रैष्मी, त्रिर्ष्टुभः स्वार९ स्वारादन्तर्यामो, ऽन्तर्यामात् पश्चद्र्शः, पश्चद्शाद बुदद्, भरद्वाजा ऋषि:, प्रर्जापतिगृहीतया त्वया मनो गृह्णामि, प्रजाम्योयै पुश्रा विश्वेव्युचा, स्तस्य चक्षुर्वेश्वव्यचस९, वर्षोणि चाक्षुषाणि, जंगती वाषी, जगुत्या शक्सु- मु, मृक्समाच् शुऋः, शुकात सप्दुर्श:, सप्दुर्शाद्वैरूपे, जमदभिऋषिः, तया त्वया चंशषुर्गद्वामि, प्रजाम्य इदसुत्तरा३तस्व, स्तस्य श्रौघ्रए सौवं५, प्रर्जापतिगृद्दी- शरच श्रौत्र्य,- नुष्टेप् शारझ, नुरट्टभ ऐडं, मैडान्मन्थी, मन्थिन एकविएश, एकविशादवैराजं१, विश्वा- मित्रा ऋपिः, प्रजोपतिगृह्दीतया त्वया श्रौत्रं गृह्लामि, प्रर्जाभ्य हुयमुपरि मर्ति, स्तस्या वाड् मात्यो, हेमन्तो वाच्य:, पडि्कर्डैमन्ती, पड्कर्था निधनव, नरिधनवत आग्रायर्ण, आग्रायणात् त्रिणवत्रयस्त्रिरशौ, त्रिणवत्रयस्त्रिरशाभ्या शाक्कररैवते, विश्वकर्मा ऋषि:, प्रजोपतिगृहीतया त्वया वोचं गृह्लामि प्रजाभ्यः।१९॥ २४८ प्रोची दिग्, वुसन्त ऋरतु, रभिर्देवता, ब्रक् द्रेविणं, गायत्री छन्दो, रथन्तर सांम, त्रिवृत स्तोम:, से उपश्चद्र्शवर्तनिः, सोनुगा ऋषि, स्त्र्यविर्वैयः, कृतमयानां, पुरो- वातौ वातः, पितर: पितामहा: परेऽवरे ते नोऽवन्तु, तै नः पान्त्वस्मिन् ऋ्ुण्यस्यौ पुरोधा- यामस्मिन् कर्मण्यस्यामारशिष्यस्या देवहतौ॥ दक्षिणा दिग, क्षत्रें द्रेविणं, त्रिष्टष्छन्दो, बुद्दत्साम, पश्चदुर्श: स्तौमः, ग्रीष्मं ऋर्तुं, रिन्द्रो देवता, तेना ऋषि, र्दित्यवाड् वैय, स्त्रेतायानां, दक्षिणाद्वातौ वातः, से उ सप्द्शवर्तनिः, सना- पितंर्: पितामहा: परडवरे तै नोऽवन्तु, तै नः पान्तुस्मिन् ऋरझण्यस्यीं पुरो्धायामस्मिन कर्षण्यस्यामाशिष्यस्या देवहूतौ।। प्रतीची दिंग्, वर्षी ऋतु, विश्वे देवी देवता, साम, सप्तदुर्श: स्तौम:, से उ एकविश्शवर्तनि, रहभूना ऋषि, स्त्रिवत्सौ वयो, द्वापरोड- विंड् द्रविणं, जंगुती छेन्दो, वैरूप९ यानां, पश्चाद्वातो बातः, पितरः पितामहा: परेजवरे ते नोऽवन्तु, तै नः पान्त्वस्मिन् श्रेक्ष- ण्यस्यीं पुरोधायामस्मिन् कर्मण्यस्यामाशिष्यस्याँ देवहूतौ॥ उंदीची दिक्, वरुणौ देवता, पुष्ट द्रेविण, मनुरष्ुप्छन्दो, वैराज१ सािकवि१शेः स्तोमः, भुरदतु, मित्रा- वर्तनिः, पुरार्णा ऋषि, स्तुर्यवाड् वयो, Sभिभवोडयाना, मुत्तररंद्वातों वातः, पितर: से उ त्रिणर्व- [१९] तै. १,३,२ । काठ. १६,१९ । कपि. २५,९। वा. १३,५४-५८ । काण्व. १४,५६-६५। [ २०] तै. ४,३,३। वा. १५,१०-१९;४, ११;१६,६४-६६। काण्व. १६,१६-१७,१९-२०,२२-२३,२५-२६,२८-२९; ४,१६;१७,६४ । अस्मिन्ब्रह्म .... देवहूतौ (देवहत्यां स्वाहा) । अथर्व. ५,२४,१-१७ ]

Page 171

काण्डं२, प्रपा० ७-८, अनु० २०,१ । अग्निचितिः। [१७१ ]

पितामुहा: पुरेंडवरे ते नोऽवन्तु, ते नः पान्त्वस्मिन् श्रक्ण्यस्या पुरोधायामस्मिन् कर्मण्यस्योमाशि- ष्यस्यां देबहूतौ ।। ऊ्ध्वी दि, ग्घेमन्तशिशिरां ऋतूं, बृहस्पतिर्देवता, फलं द्रेविणं, पङ्क्ति- श्छेन्दः, शाक्कररैवते सामनी, त्रिणर्वः स्तौमः, से उत्रयस्त्रिषशवर्तनिः, सुपणी ऋषिः, पष्ठवाड् वय, आस्कन्दोडयाना, मुर्परिष्टाद्वातो वातः, पितर: पितामहा: परेंऽवरे ते नोऽव- न्तु, तै नः पान्त्वस्मिन् ब्रंझ्ुण्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्मण्यस्यामाशिष्यस्या देवहूतौ ॥ २०॥ २४९-२५३ [११४९] ॥। इति मध्यमकाण्डे सप्तमः प्रपाठकः ॥७॥

अर्थाष्टम: प्रपाठक:। लोकै पृण छिद्रै पृणांथा सीद ध्ुवा त्वम्। इन्द्रामी त्वा बृहस्पतिरस्मिन् यौना असीषदन्।१ तो अस्य संददोहस: सौम श्रीणन्ति पृक्षयः। जन्मन्देवानाविशस्त्रिष्वा रोचने दिव:।।२ ध्रुवंक्षितिर्धु्वयोनिर्धुवासि घ्ुव९ यौनिमासीद साध्या। उख्यस्य केतु प्रथमे जुषाणा अश्विनाध्वर्यू सादयतामिद त्वा।। कुलायिनी घृतवृती पुरन्धिः स्योनें सीद संदने पृथिव्योः। अभ त्वा रुद्रो वसवो गृणन्त्विदै ब्रह्म पिपुहिं सौभगाय। अश्विनाध्वर्यू सादयतामिहद त्वा । ४ स्वैर्दक्षैदेक्षपितेह सीद देवाना सुमे बुद्दतें रणाय। पितैवैधि सूनवे य: सुशैव: स्वावेशया तश्न्वा सं५विशस्व। अर्श्विनाध्वर्यू सादयतामिह त्वा॥ पृथिव्याः ्पुरीषमस्यप्सो नाम तौ त्वा विश्वे अर्भिगृणन्तु देवाः। स्तोमपृष्ठा घुतवतीह सीद प्रजाबदस्में द्रविणायजस्व। अध्विनोध्वर्यू सादयतामिद्द त्वा। ६ अदित्यास्त्वा पृष्ठे सादयाम्यन्तरिक्षस्य धत्री विष्टम्भनीं दिशाम्। भंवनस्याधिपत्नीमूर्मिर्दप्सो अपामसि। अध्विनाध्वयू सादयतामिह त्वा। ७

[१] मै. ३,२,८-९। तै. ४,३,४ । काठ. १७,१ । कपि. २५,१०। वा. १२,५४-५५;१४,१-५,७;१५,५९-६० । काण्व. १३,५५-५६:१६,८०-८१;१५,१-६ । मा. श्रौ. ६,२,१।[ ता अस्य सूददो० ... दिव: ऋ. ८,६९,३: १,८४,११, अथर्व. २०,१०९,२; सा. १००६; तै. सं. ४,१,४,४; तै. ब्रा. ३,११,६,२। ] #

Page 172

मैत्रायणी-संदितायाम् [काण्डं २, प्रपा० ८, अनु० १-३ सजूर्भतुमिः, सजूर्विधामिः, सर्जूर्देवैः, सजूर्देवैवयुनाधै, रभये त्वा वैश्वानराया,- डश्विनाध्वयू सादयतामिह त्वा, सजूर्ऋतुभिः, सजूर्विधाभिः, सजूर्वसुभिः, सर्जूऋतुभिः, सजूर्विधाभि:, सजू रुद्रैः, सजूर्भतुभिः, सजूर्विधाभिः, सुर्जूरादित्यैः, सजूर्भतुभिः, सजूर्विधाभि:, सजूविश्वदेवैवश्वानरः, सजूर्देवैर्वयुनाधै, रमये त्वा वैश्वानराया,-चचिनाध्वर्यू सादयतामिहं त्वा ।१।। प्रार्ण मे पाह्य,पानै मे पाहि, व्याने मे पाहि, चक्षुर्म उरुया विभाहि, श्रौत्रं मे क्षौ- कया,-डर्प: पिन्चौ, पधीर्जिन्व, द्विपादव, चतुष्पात् पाहि, दिवो वा वृष्टिमेरय, क्षत्र९, वयो, मयन्तं छन्दो, विष्टम्भौ वयो, Sधिपतिश्छन्दो, मूर्धी वयः, प्रर्जापुतिश्छन्दो, विश्वकर्मा वयः, परमेष्ठी छेन्द, स्त्र्यविवेय, स्त्रिष्ठुप्छन्दो, दित्यवाड् वयो, विराट् छेन्दुः, पंश्चाविर्वैयो गायत्री छन्द, स्त्रिवृत्सौ वैय, उष्णिहा छन्द,स्तुर्यवाड् वयो, पष्ठवाड़ वयो, बृद्दती छन्द, उक्षा वयः, ककुप्छेन्द, ऋषभौ वैयः, सतोबृहती छन्दो, Sनद्वन्वियः, पङ्क्तिश्छन्दो, धेनुवैयो, जंगुती छन्दो, बस्तौ वयो, युवलं छन्दो, वृष्णिवैयो, विशाल छेन्दुः, पुरुषो वय, स्तन्द्र छन्दः, सि्हो वय, शछदिश्छनदो, व्याघरौ वंयो, नाधुष्यै छेन्दुः ॥२॥ ईन्द्राय्ी अव्यथमानामिष्टकां दृश्हतर युवम्। पुष्ठेन द्यावाषृथिवीं अपृणान्तरिक्षं च विवाधस्व। १० रजियुसि प्राची दिग्, विराडसि दक्षिणा दिक्, सम्राडसि प्रतीची दिक, स्वराट्स्युदीची दि, गधिपत्न्यस्यूध्वी दि, गायुमे पाहि, प्राण मे पाह्य, पाने मे पाहि, व्याने मे पाहि, चंक्षुर्मे पाहि, श्रोत्रं मे पाहि, मनो मे पिन्व, चांचं मे जिन्वा,-Sऽत्मोनं मे पाहि, ज्यौ- तिर्मे यछ, मां छन्दः, प्रमा छन्दः, प्रतिमा छन्दो, डस्रीवीश्छेन्दः, पुड्क्तिश्छेन्द, छन्दो, वृंहती छेन्द:, पृथिवीं छन्दो, ऽन्तरिक्ष छन्दो, दौश्छन्दो, नक्षत्राणि न्दा, उष्णिह्ा छेन्दो, गायुत्री छेन्द, स्तिरिष्ठुंप्छेन्दो, जंगती छन्दो, डनुष्ठुप्छन्दो, विराट् समा छन्द:, कृषिश्छन्दो, वकक्छिन्दो, मनश्छन्दो, गौश्छन्दो, डश्वश्छन्दो, डजा छेन्दो, हिरण्यं छन्दो, डभिर्देवता, बातो देवता, सूर्यो देवता, चन्द्रेमा देवता, [ २]तै. ४,३,४-५ । काठ. १७,१-२ । कपि. २५, १०;२६,१ । वा. १४,८-१० । काव्व. १५,७-१३। [ ३ ] मै. ३,२,९। तै. ४,३,६-७ । काठ. १७,३ । कपि. २६,२। वा. १४, ११,१३,१७-२२ । काण्व. १५,१४,११, १७-२४। मा. श्री. ६,२,१।

Page 173

काण्डं २, प्रपा० ८, अनु० ३-६ ] अभनिचितिः। [१७ ] वैसवो देवता, रुद्रा देवता,-डदित्यां देवता, मरुतो देवते, न्द्ो देवता, वरुणो देवता, बृहस्पतिर्देवता, विश्वे देवा देवता, मुर्धासि राड, घ्रुवासि धर्रुणा, धत्र्यसि धरण्यो,- Sडयुषे त्वा, वर्चसे त्वा, कृष्यैं त्वा, क्षैमाय त्वा, यन्त्री रोड्, यन्त्र्यसि यमनी, षत्र्युसि धरित्री, षे त्वो, जैत्वा, रय्यैं त्वा, पोषाय त्वा ॥ ३ ॥ ११ आशुखिवृ, द्धान्तेः पश्चद्शो, व्योमा सप्तदुर्श:, प्रंतूर्तिरष्टदश, स्वपो नवदुशो, डभीवतैः सुवि५शो, धरुण एकविरशों, वर्चो द्वावि५शः, संभरणस्त्रयोविरशो, यौनि- ध्वतुर्विYशों, गर्भाः पश्चविeश, ओजस्त्रिणवो, विराट् त्रिएशः, क्रेतुरेकत्रिरशौ, वि- ध्रतिर्द्वात्रिरशः, प्रुतिष्ठा त्रयस्त्रिरशों, ब्रभ्म्यु विष्टपं चतुस्तिएशौ, नाकः षट्त्रिएशो, वीवर्तोऽषाचत्वारि१शौ, धत्रै चतुष्टोमः॥४॥ १२ अग्रैर्भागोऽसि, दीक्षाया धिपत्यं, ब्रह्म स्पृतै, त्रिवृत्स्तोमा, ईन्द्रस्य भागोऽसि, विष्णोरोधिपत्यं, क्षत्रे स्पृतै, पश्चदर्शः स्तौमो, नुर्चक्षसां भागोऽसि, धार्तुरोधिपत्यं, जर्नित्रस्पृत९, सप्तदुर्शः स्तोमो, मित्रस्यु भागोऽसि, वरुणस्योधिपत्यं, दिवो वृष्टिवीत: स्पृत, एकविएशः स्तोंमो, डदित्या भागोऽसि, पूर्ष्ण औधिपत्य, मोजः स्पृतै, त्रिणवः स्तौमो, वसूनां भागोऽसि, रुद्राणामोधिपत्यं, चतुष्पात् स्पृतै, चतुर्विश्शः स्तौम, आदित्यानां भागोऽसि, मरुतामाधिपत्यं, गर्भाः स्पृरताः, पंश्चविश्शःस्तौमा, सवितुर्भागो- डसि, बृहस्पतेराधिपत्य९, समीचीर्दिशः स्पुता, श्वतुष्टोम: स्तोमो, यवानां भा ३गोऽस्य,- यवानामाधिपत्यं, प्रजा: स्पृतो, अ्वतुश्चत्वारिएशः स्तौम, ऋभू्णां भागोऽसि, विश्वेषां द्ेवानामाधिपत्यं, भूतै निशान्त स्पृतै, त्रयखिंशः स्तौमः ॥ ५॥ १३ एकयास्तुवत, प्रजा अधीयन्त, प्रजानां पतिरधिपतिरासीत्, तिसृभिरस्तुवत, ब्रंक्मासृ- ज्यत, ब्रह्मणस्पतिरेधिपतिरासीत्, पश्चभिरस्तुवत, भूतान्यसृज्यन्त, भूतानां पतिरधिपति- रासीत्, सप्भिरस्तुवत, सप्तऋषयोऽसृज्यन्त, धाताधिपतिरासी, न्रवभिरस्तुवत, पितरोऽ-

स५, ख्त्रयोदुशंभिरस्तुवत, मासा असृज्यन्त, सश्वत्सरौऽधिपतिरासीत, पञ्चद्शभिरस्तुवत, [ ४ ] तै. ४,३,८, । काठ, १७,४ । कपि. २६,३। वा. १४,२३ । काण्व. १५,२५-२६ । मा. श्री.६,२,१।[बभ्रस्य विष्टपं। अथर्व. ११,३,५० ] [५] मै. ३,२,१० । तै. ४,३,१। काठ. १७,४। कपि. २६,३। वा. १४,२४-२६। काण्व. १५,२७-३१। मा. · श्री. ६,२,१। [६ ] मै, ३, २, १०। तै, ४,३, १०। काठु. १७,५। कपि. २६,४। वा. १४,२८-३१। काण्व. १५,३२-३५। मा. श्रौ.६,२,१

Page 174

[१७४ ] मैत्रायणी-संदितायाम् [काण्डं २, प्रपा० ८, अनु० ६-८ क्षत्रमसज्यते, न्द्रौडधिपतिरासीत, सप्दुशभिरस्तुवत, ग्राम्यांः पशवोऽसज्यन्त, बृहस्पतिर- धिपतिरासी, अवद्शभिरस्तुवत, शूद्धार्यी असृज्येता, महोरात्रे अधिपत्नी आस्ता, मेकवि- शत्यास्तुवतैं, कशफमसृज्यत, वरुणोऽधिपतिरासीत, त्रयोविरशत्यास्तुवत, क्षुद्रा: पशवो Sसृज्यन्त, पूर्षाधिपतिरासीत्, पंञ्चविशशत्यास्तुवता,-sऽरण्या: पशवोऽसृज्यन्त, वार्यु- रधिपतिरासीत्, सप्तविशशत्यास्तुवत, विश्शत्यास्तुवत, द्यावापृथिवी व्यैताY, वनुस्पंतयोऽसज्यन्त, सौमौऽधिपतिरासी, भव- बसवो रुद्रा अनुव्याय९, स्ते ड एवाधिपतय आ- स, नैकत्रिरशतास्तुवत, प्रजा असृज्यन्त, यवाश्चायुवाश्चाधिपतय आस९, स्त्रयस्त्रिरशता- स्तुवत, भूर्तान्यशाम्यन्, प्रर्जापतिः परमेष्ठर्यंधिपतिरासीत् ॥६।। अगे जातान् प्रणुदा नः सपत्नान् प्रत्यंजातान् जातवेदो नुदस्व। .१४

अंधि नो ब्रूहि सुर्मना अंेडम् शर्मरस्ते स्याम त्रिवरूथा उन्भौं।। १५ सहसा जातान् प्रणुदा नः सर्पत्नान् प्रत्यंजातान् जातवेदो नुदस्व। अंधि नो ब्रूहि सुमनस्यमानो वर्य९ स्याम प्रणुदा नः सपत्नान्। १६ चतुश्चत्वारिरशी स्तौमो, वर्चो द्रेविण९, पोडशी स्तौमा, औजो द्रेविणम्। १७ अभने: पुरीषमस्यप्सो नाम तौ त्वा विश्वे अभिगृणन्तु देवाः। स्तोमपृष्ठा घुर्तवतीह सीद प्रजोवदस्मे द्रविणायजस्व ॥ १८ तया देवतयाङ्गिरस्वंद् धुरवा सीदै, वश्छेन्दो, वरिवश्छेन्द, आर्छेच्छन्दो, मनश्छन्द:, शंभूर्छेन्द:, परिभूश्छन्दः, सिन्धुश्छंन्दो, व्यंचशछन्दरः, समुद्रे छन्दः, सलिले छन्दः, ककुप्छन्द, स्त्रिककुप्छन्दः, कार्व्य छन्दो, डङकुपे छेन्दो, पदुर्प- ड्क्तिश्छन्दो, विषारपड्क्तिश्छन्दः, क्षुरो भृजरछन्दः, यच्छन्दो, विरयच्छन्दो, बृहच्छन्दो, पक्षशछन्दः, प्रछच्छेन्द:, रथन्तरैं छन्दो, गिर्छन्दो, भृजश्छन्द:, सरस्तुप्छन्दो, उनुष्टुप्छन्दा, निका्य छन्दो, वीवुधै छन्दो, वयश्छन्दो, वयस्कृच्छन्द्रो, विशाल छन्दो, विष्पर्धाछन्द,दिश्छन्दो, एवश्छन्दो, वरिवश्छेन्दो, छन्द, स्तन्द्रं छैन्दो, डकावङ्के छन्दः।।७।। दूरोहणै १९ रश्मिना क्षयाय क्षयं जिन्व, प्रेत्या धर्मणे धर्म जिन्वा,-डन्वित्या दिवे दिवं जिन्व, संधि- [७ ] मै. ३,२,१०। तै. ४,३,१२ । काठ. १७,६ । कपि. २६,५ । वा. १५, १-५। काण्व. १६, १-८। मा. श्रौ. ६,२,१। [ असे जातान्प्रणुदा०। अथर्व. ७,३४,१। सहसा जातान्प्रणु० । अथर्व. ७,३५,१] [८] मै. ३,३,१। तै. 8,१,१ । काठ. १७,७ । कपि. २६,६ । वा. १५,६,७,९ । काण्व. १६,९-११,१४-१५। मा. श्री ६,२,२।

Page 175

काण्डं २, प्रपा० ८, अनु० ८-९ ] अभ्निचिति:। [१७५ ] नान्तरिक्षायान्तरिक्ष जिन्व, प्रतिधिना पृथिव्यै पृथिवी जिन्व, विष्टम्मैन वृष्टयैं वृष्टि जिन्ब, प्रवायाह्ैडहर्जिन्वा,-डनुवाय रात्र्यै रोत्रीं जिन्वो, शिजा वसुभ्यो वसून् जिन्व, प्रकेतैन रुद्रेभ्यो रुद्रोन् जिन्व, सुदिर्तिनादित्येम्य आदित्यान् जिन्व, तन्तुना प्रजाभ्यः प्रजा जिन्वौ, जसा पि- वंभ्य: पितून जिन्व, पृतनाषाहा पशुभ्यः पर्शन जिन्व, रेवतौषधीभ्या औषधीर्जिन्वा,-डभि- जिंता युक्तग्राव्णेन्द्रायेन्द्रं जिन्वा,-डधिपतिना प्राणाय प्राणं जिन्व, धर्रुणेनोपानायापानै जिन्व, स१सपैण चंक्षुषे चक्षुर्जिन्व, वयोधंसाधीतार्याधीतं जिन्व, त्रिवृता त्रिवृते त्रिवृज्जिन्व, प्रवृता प्ररवृते प्रवृज्जिन्व, सवृता सवृते सवृज्जिन्वा,-डनवृतानर्वृतेऽनवृज्जिन्व, विरोहण विरोहीय विरोहै जिन्व, प्ररोहेण प्ररोहीय प्ररोहै जिन्व, सरोहेण सश्रेहीय सशरोहै जिन्वा,-डनूरोहेणानू- रोहायानूरोह जिन्व, वसुकेन वसुकाय वसुकै जिन्व, वैषश्रिया वैषश्रियै वैषश्रीं जिन्व, व- स्यष्टया वस्यष्टयै वस्यष्टि जिन्वा,-SSकान्त्योकान्त्या उत्क्रान्ति जिन्वो, तकान्त्यौत्कान्त्या आक्कान्ति जिन्व ।।८।। २० राडियुसि, प्रोची दिग, वसवस्ते देवा अधिपतयो, ड्पिर्डेतीना प्रतिघती, त्रिवृच्वा स्तौम: पृथिव्या श्रुयत्वां, ज्यमुक्थमव्यथायै स्तभ्नोतु, रथन्तर५ साम प्रंतिष्ठित्या अन्तरिक्षा, ऋ पयस्त्वा प्रथमजा देवेषु दिवो मांत्रया वरिणा प्रथन्तु, विधती चार्यमेधिपतिश्र, ते त्वा सर्वे सशविदाना नांकस्य पुष्ठे स्वर्गें लोके यजमानं च सादयन्तु, विराडुसि, दक्षिणा दिंग्, रुद्रास्ते देवा अधिपतया, ईन्ट्रो हेतीनी प्रतिधती, पश्चदर्शस्त्वा स्तोमः पृथिव्या श्रयतु, प्रेउगमुक्थमव्यथायै स्तभ्नोतु, बुदृत्साम प्रतिष्ठित्या अन्तरिक्षा, ऋषयस्त्वा प्रथमजा देवेषु दिवौ मत्रिया वरिणा प्रथन्तु, विधुती चारयमधिपतिश्र, ते त्वा सेर्वे सशवेदानों नाकस्य पृष्ठें स्वरगें लोके यजमानं च सादयन्तु, सम्राडसि प्रतीची दि, गादित्यास्ते देवा अधिपतयः, सौमो हेतीनी प्रतिधती, सप्दुर्शस्त्वा स्तौम: पृथिव्यांश्रयतु, मरुत्वतीयुमुक्थर्मव्यथायै स्तभ्नोतु, वैरूप२ साम प्रतिष्ठित्या अन्तरिक्षा, ऋषयस्त्वा प्रथमजा देवेषु दिवों मत्रिया वरिणा प्रथन्तु, विधती चार्यमधिपतिश्र, ते त्वा सर्वे सशविदानां नाकस्य पृष्ठे स्वुरगें लोकें यजमानं च सादय- न्तु, स्वराडस्युदीची दिङ्, मरुतस्ते देवा अधिपतयो, वरुणो हेतीना प्रतिधतै, कविशस्त्वा स्तौम: पृथिव्या९ श्रयतु, निष्केवल्यमुक्थर्मव्यथायै स्तक्नोतु, वैराज साम प्रतिष्ठित्या अ- न्तरिक्षा, ऋषयस्त्वा प्रथमजा देवेषु दिवो मत्रिया वरिणा प्रथन्तु, विधती चार्यमधिपतिश्व, तै त्वा सेर्वे सश्विदानो नाकस्य पृष्ठै स्वर्ग लोके येजमानं च सादयन्त्व, धिपत्न्यस्यृध्वी [ ९] मै. ३,३,१। तै. ४,४,२। काठ. १७,८। कपि. २६,७। वा. १५,१०-१४। काण्व. १६,१६-३०। मा. श्रौ. ६,२,२/

Page 176

[१७६ ] मैत्रायणी-सँहितायाम् - [काण्डं२, प्रपा० ८, अनु० ९-११ दिग्, विश्वे ते देवा अधिपतयो, बृहस्पतिर्हेतीना प्रतिधती, त्रिणवत्रयस्त्रिरशौ त्वा स्तौमौ पृथिव्या श्रयता, वैश्वदेवाग्निमारुते उक्थे अव्यथायै स्तभुता५, शाक्कररैवते सामुनी प्रति- छ्ठित्या अन्तरिक्षा, ऋषयस्त्वा प्रथमजा देवेषु दिवौ मत्रिया वरिणा प्रथन्तु, विधुती चार्यमे- विपतिश्र, ते त्वा सेर्वे सशविदानों नांकस्य पुष्ठे स्वर्गें लोके येजञमानं च सादयन्तु ॥९।। २१ अ्य पुरौ हरिकेश: सूर्यरश्मि, -स्तस्य रथकृत्संश्र रथौजाश्र सेनानीग्रामुण्यौ, पुञ्जिकस्थला च कतस्थलो चाप्सरसौ, यातुधाना हेती, रैक्षाएसि प्रेति,-स्तैभ्यो नमो अस्तु, ते नो मृडन्तु, ते यै द्विष्मों य्व नो द्वैष्टि तमेषां जम्भे दध्मो, डयै दक्षिणो विश्वकर्मा, तस्य रथस्वनंश रैयेचित्रश्च सेनानीग्रामण्यौ, मेनको च सहजन्यो चाप्सरसौ, दुङ्क्ष्णवः पशवो हेतिः, पौ- रुषेयो बधः प्रहेति, स्तैम्यो नमो अस्तु, ते नो मृडन्तु, ते यै द्विष्मों येश्च नो द्वैष्टि तमेषां जम्भे दध्मो, डयें पथ्चा विदद्ठसु, स्तंस्य रप्रोतश्वाससरथश्च सेनानीग्रामण्या, च प्रेम्लोचन्ती चाप्सरसौ, व्याघ्रा हेतिः, सपीः प्रहेति, स्तैभ्यो नमो अस्तु, तै नो मृड- आम्लौचन्ती न्तु, तै ये द्विष्मों यंश्च नो द्वैष्टि तमेषां जम्भे दध्मो, 5यंम्रुत्तर्रोत्सश्यद्वस, स्तस्य सेनजिन सुषेणश्र सेनानीग्रमण्यौ, विश्वाची च घुताची चाप्सरसा आपो हेति, वीतः प्रहेति, स्वैम्यो नैमो अस्तु, ते नो मृडन्तु, तै ये द्विष्मों यक्षु नो द्वैष्टि तमेषां जम्भे दष्मो, डयमुपर्यवीग्व- सु, स्वस्य ताक्ष्यश्रोरिष्टनेमिश्र सेनानीग्रामण्या, उर्वैशी च पूर्वचित्तिश्राप्सरेसा, ति, र्विद्युत्प्रहेति, स्वैभ्यो नमो अस्तु, ते नो मृडन्तु, ते यै द्विष्मों यश्च नो द्वैष्टि तमेषां जम्मे अवुस्फूर्जद्धे- दध्म: ॥१०॥ २२ प्रोच्या त्वा दिशा सादयाम्य, मिना देवैन देवतया गायत्रेण छन्दसानेः शिरा उपदधामि, गायत्रस्य छेन्दसोडमेः शीर्ष्णीमेः शिरा उपदधामि, दक्षिणया त्वा दिशा सादयामी,न्द्रेण देवेनु देवतया त्रैष्टभेन छन्दसायें: पक्षमुपद्धामि, त्रैष्ठुभस्य छन्दसोडये: पक्षेणायेः पक्षमुपुद्धा- मि, प्रतीच्या त्वा दिश सादयामि, विश्वेभिर्देवेभिर्देवतया जगतेन छन्दसायेः पुर्छमुपदधा- मि, जांगतस्य छेन्दसोडमे: पुछेनामेः पुछसुपद्धाम्यु, दीच्या त्वा दिशा सादयामि, मित्रा- वरुणाभ्यां देवाभ्यां देवतयानुष्टुभेन छन्दुसायेः पक्षम्रुपदधाम्यो, नुष्टभस्य छन्दसोडमेः पुक्षैणामैः पक्षमुपदधाम्यू, ध्वैया त्वा दिशा सादयामि, बृहस्पतिना देवेन देवतया पांङ्क्तेन छेन्दसामें: पृर्ष्ठसुपद्धामि, पोङ्क्तस्य छन्दुसोडयेंः पुष्ठेनामेंः पुष्ठमुंपदधामि॥११॥ २३ [१० ] मै. ३,३,१। तै. ४,४,३ । काठ. १७,९। कपि. २६,८ । वा. १५,१५-१९:१६,६४-६६। काण्व. १६, ३१-४०;१७,६४। मा. श्रौ. ६,२,२। [ते नो मृडन्तु (०डतु) ... दृध्मः। अथर्व. ३,२६,१-६,२७,१-६] [ ११1 मै. ३.३.२। मा. श्री. ६,२,१।

Page 177

काण्डं २, प्रपा० ८, अनु० १२-१४ ] अभ्निचितिः। [१७७ ]

मधुश्च मोधवश्च वासन्तिका ऋरते, अभ्नैरन्तःश्रेषोऽसि॥ २४ कल्पेतां द्यावापृथिवीं कल्पन्तामोपा औषधयः। कल्पन्तामन्रय: पृथङ् मम ज्यैष्ठयाय संव्रताः॥ २५ ये अग्रयः समनसोऽन्त्रां द्यावापृथिवी। वासन्तिका ऋतू अभिकल्पमाना इन्द्रमिव देवा अभिस१विशन्तु॥ २६ शुकेश् शुचिश्च श्रैष्मा ऋतूं, नभश्च नभस्यश्च वोर्षिका ऋत, इषश्ोजैश् शारदा भते, सहन् सहस्यश्च हैमन्तिका ऋत, तपुश्र तपस्यश् शैशिरा ऋतू, अभैरन्त:्े २७ कल्पेतां द्यावापृथिवी कल्पन्तामापा औषधयः। कल्पन्तामग्रंयः पृंथङ् मम ज्यैष्ठयाय संव्रताः ॥ २८ ये अग्नयः सेमनसोऽन्तरा द्यावापृथिवीं। शैशिरां ऋतृ अभिकल्पमाना इन्द्रमिव देवा अभिस१विशन्तु ॥१२॥ २९ पुरोवातसेनिरस्य, अ्रसनिरसि, विद्युत्सनिरसि, स्तनयित्नुर्सनिरसि, वृष्टिसनिरस्य,- भैयीन्यस्य, भैरगेयान्यसि, वायौयीन्यसि, वायोर्वायोयान्यसि, देवाना९ यांन्यसि, देवानां देवयान्युसि, विश्वेषां देवाना९ यान्युसि, विश्वेषां देवानां देवयन्यसि, सृश्यान्यम्य,न्त- रिक्षसंदस्यन्तरिक्षे सीदा,-डम्बो चु बुला च नितत्नी च स्तनयन्ती चात्रीयन्ती च मेघयन्ती च चुपुणीका, सलिलाय त्वा, संदीकाय त्वा, सेतीकाय त्वा, कैताय त्वा, सुकेंताय त्वा, संकेताय त्वा, विवस्वते त्वा, दिवे त्वा ज्यौतिष, आदित्यैभ्यस्त्वा ॥ १३ ॥ ३० उद्पुरी नोमास्येलेन विष्टो, तौ त्वा श्रैम्यात्मना पुरुषैर्गोभिर ैरायुषा वर्चसा अजंया धनेन सन्यो मेधया रय्या पौषण, मनुष्यास्ते गोप्तारो, डरभिरधिपति, स्वया देवतयाङ्गिरस्वंद् घवा सीदा,-डपराजिता नामासि, ब्रंह्मणा विष्टा, तौ त्वा प्रैम्यात्मना पुरुषैगीभिरशवैरायुषा वर्चसा प्रजया धनेन सन्या मेधया रय्यो पोषेण, मरुतस्ते गोपतारो, वार्युरेधिपति, स्तया दे- वतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीदा,Sधिद्यौनीमास्य, मृतेन विष्ा, तौ त्वा श्रैम्यात्मना पुरुषैगौभिर- [ १२ ] मै. ३,३,३ । तै. ४,४, ११। काठ. १७,१० । कपि. २६,९। वा. १३,२५;१४,६,१५-१६,२७;१५,५७। काण्व. १४,२६;१५,५,१६,३१;१६,७९। [१३ ] तै. ४,४.६। मा. श्रौ. ६,२,२। [ १४ ] मै. ३,३,४ । तै. 8,8, ५,३,११;४,४,३,३ । काठ. १७,१० । कपि. २६,९। वा. १५,६२-६५;१२,७;२०,२२, १३.१७-१९,२४;१४,१२,१४,१५,५८,६४;१७,२-३। काण्व. १६,८३-८५;१३,८;२२,७,१४,१७-१९,२४-२५; १५,१५-१६,१८,२ -- ४। मा. श्रौ. ६,६,२। मै० २३

Page 178

[१७८] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० ८, अनु० १४ श्रैरायुषा वर्चसा प्रजया धनेन सन्यो मेधया रथ्या पौषेण, विश्वे ते देवा गोप्तार:, सूयोडधि- पति, स्तया द्ेवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद, प्रजांपतिष्टा सादयतु पृथिव्याः पृष्ठे, भूरसि, भूंमिरसि, प्रेथोऽसि, पृथि३व्यस्य,-दितिरसि विश्वधाया विश्वस्य भूवनस्य धत्री, पृथि- वीं९ यछ, पृथिवी दरह, पृथिवीं मा हिएसीः, पृथिव्यां मा पाहि विश्वस्मै प्राणायापानाय व्यानायोदानाय प्रतिष्ठायै चरित्राया, डतनिष्वाभिपातु महा स्वस्त्यो छरदिषा शन्तमेन, चिश्वकर्मा सादयत्वन्तरिक्षस्य पृ३्ष्ठे, ऽन्तरिक्ष यछा,-नतरिक ा,-निक ि सी, उन्तरिक्षान्मा पाहि विश्वस्मै प्रणायापानाय व्यानयोदानायु प्रतिष्ठायै चरित्राय, वायुष्ट्वाभिपातु महा स्वस्त्यां छर्दिषा शन्तमेन, परमेष्ठी त्वा सादयतु दिवः पृष्ठे व्यच- स्वतीं प्रथस्वतीं भास्वती रकमीवंतीमो यां दिवं भास्यां पृथिवीर्मोशर्वन्तरिक्षं, दिवर यछ, दिवं हशह, दिवं मा हिएसी,-रदिवों मा पाहि विश्वस्मै प्राणायापानाय व्यानायो- दानाय प्रतिष्ठायै चरित्राय, सूर्यस्त्वारभिपातु मह्या स्वस्त्यां छदिषा शेन्तमेन।। ३१ प्रौथदंश्वो ने यवसेऽविष्यन् यदा महः सश्वरणाध्यस्थात्। आदस्य वातो अनुवाति शोचिरंध स्मा ते व्रंजनं कुर्ष्णमस्तु॥ ३२ आयोषट्वा संदने सादयामि समु्द्रस्योदनवतशछायायां, नमः समुद्राय, नमः समुद्रस्य चं- क्षसे, सहसत्रस्य मासि, सहेस्रस्य प्रमासि, सर्हस्त्रस्य प्रतिमासि, सहस्त्रस्य संमासि, सहेस्रस्योन्मांसि, साहस्रोडसि, सहस्त्राय त्वे, मा मे अग्ना इष्टका धेनवः सनत्वें,-का च शर्तै च, शतै च सहसंर च, सहेस्र चायुतं चा,-ड्युंतं च प्रयुत च, प्रयुत चायुतं चा, डर्बुदं च न्युर्वुदं च, समुद्रश्च मंध्यं चो,-इन्तश्र परार्धश्चे,-मो मे अग्ना इष्टका धेनवः सन्तु षृष्टिः सहस्- मर्युतर्मक्षीयमाणा, ऋतुष्ठाः स्थ ऋतावृंधो घृतक्षुतो मधुश्रुता ऊर्जम्वतीः पयस्वतीः स्वधायिनीः कुलायिनी, -स्तो मे अग्रा इष्टका धेनवः सन्तु विरांजो नाम कामर्दुघा अमुत्रामुष्मिल्लोके ॥। १४ ॥ ३३ [११८२] ।। इति मध्यमकाण्डेऽष्टमः प्रपाठकः ॥८।।

[वर्चसा प्रजया (च) धनेन । ऋ. १,२३,२३; अथर्व. १४,१,४८;१९.३१,७। प्रेथदश्वो न० ... मस्तु। ऋ. ७,३,२; सा, १२२०; सहस्त्रं च नियुतं चार्बुदं च। ऋ, परि. ३३,७ ( हरि. प्रा.) ।

Page 179

काण्डं२, प्रपा० ९, अनु० १-२ ) अग्निचितिः। [१७९ ]

अथ नवमः प्रपाठक:। ओ त्वा वहन्तु हरयः सुचेतसः श्वेतैरश्वैरिह केतमद्भिः। वातजवैर्बलवन्द्िर्मनोजवरस्मिन यज्ञे मम हर्व्याय शर्व।। १ देवानां च ऋषीणौ चासुराणां च पूर्वजम्। महादेव सहस्राक्षए शि्वमावाहियाम्यहैम्॥२ तंत् पुरुषाय विदहे महादेवाय धीमहि। तब्नो रुद्रः प्रचोदयात्॥ ३ तंद्राऔौच्याय विब्रहे गिरिसुताय धीमहि। तभ्नो गौरी प्रचोदयात्॥ तत् कुमाराय विभहे कार्ततिकेयाय धीमहि। तंन्ः स्कन्दंः प्रचोदयात्॥ तत् कुराटाय विदहे हस्तिमुखाय धीमहि। तंन्नो दुन्ती प्रचोदयात्। तंचतुर्सुखाय विभरहे पद्मासनाय धीमहि। तबो ब्रहमां प्रचोदयात। तंत् केशवाय विदहे नारायणाय धीमहि। तन्ो विष्णुः प्रचोदयाद्। तद्भोस्कराय विदहे प्रभाकराय धीमहि। तन्नो भार्तु: प्रचोदयात्॥ तंत् सौमराजाय विदहे महाराजाय धीमहि। तब्नश्न्द्रेः प्रचोदयात्॥ १० तज्ज्वलनाय विभहे वैश्वानुराय धीमहि। तन्नो वहिंः प्रचोदयात्॥ ११ तच्येजपाय विदहे महाजपाय धीमहि। तन्नो ध्यानः प्रचोदयात्॥ १२ तंत् परमात्माय विद्हे वैनतेयाय धीमहि। तंन्नः सुष्टिंः प्रुचोदयात्॥१॥ १३ नमस्ते रुद्र मन्यंव उतों ता इषुवे नमः। नमस्ते अस्तु धन्वने बार्हुभ्यामुत ते नमः ॥१४ यां ते रुद्र शिवा तनूरंघोरापापकाशिनी। तया नस्तशन्वा शैतमया गिरिशन्ताभिंचाकशीहि॥ १५ यार्मिंषुं गिरिशन्त हस्ते विरभष्यस्तवे। शिवौ गिरिश ती कुरु मा हिएसी: पुरुषं जंगत ॥ १६ शिवेन वचसा त्वा गिरिशाछा वदामसि। यथा नः सर्वा इज्जन: सैगमे सुरमना अंसत्।। १७ अध्यवोचदधितक्तां प्रथमो दैव्यो भिषक्। अंही५श्र संर्वान जम्भयन्त्सर्वाश्च यातुर्धान्योऽधरांचीः पंरासुव॥ १८

[१ ] काठ. १७, ११ 1 ते. आ. १०,१,५। मा. श्री. ११,५।[आ त्वा-वहन्तु हरयो। ऋ. १,१६,१।] [ २]तै. ४,५,१। काठ. १७,११। कपि. २७,१। वा. १६,१-१४। काण्व, १७,१-१४। मा. श्री. ६,२,४। [यथा न:० ...... असत् । ऋ. १०,१४१,४; अथर्व. ३,२०,६। अहीथूश्च सर्वा० ( अदष्टानत्स० )। ऋर. १,१११, ८; अथर्व. ४, ९,९] *

Page 180

[१८० ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्ड२, प्रपा० ९, अनु० २-४

असौ यस्ताम्रौ अरुण उत बुझ: सुमझलः। ये चेमे अभितो रुद्रा दिक्षु श्रिता: सहस्रशोऽवैषार हैड ईमहे॥ १९ असौ योऽवसपुति नीलग्रीवो विलोहितः। उतैनं गोपा अद्श्रभुतैनमुदहार्युः ॥ २० उतैंन९ विश्वा भुतानि से दृष्टों मृडयातु नः ॥ २१ नंमो नीलकपर्दाय सहस्राक्षायु मीदुषे। अथो यें अस्य संत्वान इद तैम्योडकरं नमः॥ २२ नमस्ता आयुधार्यानातताय धुष्णवे। उभाभ्यामुत ते नमो बार्हुभ्यां तव धन्वने ।। २३ प्रंसुश्च धन्वुनस्त्वंमुभयोरात्न्योज्याम्। याश्चु ते हस्ता इषवः परा तो भगवो वप ॥ २४ अवतंत्य धनुथ्ट९ सहस्राक्ष शेतेषुधे। प्रशीर्य शल्यानां मुख९ शिवो नः सुमना भव।। २५ विज्यं धेनुः कपर्दिनो विशल्यो बाणवं उत। अनेशन्स्य यो ईषव आर्भूरस्य निषज्थि:।।२६ परि ते धन्वनो हेतिरस्मान पृणक्त विश्वतः। अंथो य दषुधिस्तवारें अस्मिनिधेषि तम्॥। २७ यो ते हेतिमीदुष्टम शिव बभूव ते धनुः। तयास्मान् विश्वतस्त्वमुयक्ष्मया परिस्ुज॥।२॥२८ नेमो हिरण्यबाहवे सेनान्ये दिशी च पतये नमो, नमो वुक्षैभ्यो हैरिकेशेभ्यः पशुनौ पतुये नमो, नमो हरिकेशायोपवीतिने पुष्टानां पतुये नमो, नमः शष्पिञ्जराय त्विषीमते पथीनी पंतुये नमो, नमो बभ्लुशाय व्याधिनेऽलस्य पंतुये नमो, नमो रुद्रायातताथिने क्षैत्रस्य पेतुये नमो, नमो भर्वस्य हेत्यै जगतस्पतये नमो, नमः सूतायाहन्त्वाय वनानां पतुये नैमो, नमो रौहिताय स्थर्पतये वुर्क्षाणां पतुये नमो, नमो मन्त्रिणे वाणिजाय, कक्षाणां पंतुये नमो, नमो भुवन्तये वारिवस्कृतायौं, पधीनां पतुये नमो, नमः संहमानाय निव्याचिन, आ- व्याधिनानां पंतुये नमो, नम आकन्दयत उच्चैरघोषाय संत्वानां पतुथे नमो, नमः कृत्स्वीता- य धावते पत्तीनां पतुये नमो, नमो निषङ्गिणे ककुभाय स्तेनानां पतये नमो, नमो वश्चते परिवश्चते स्तायूनी पतुये नमो, नेमो निचेरवे परिचराया,डरण्योना पतुये नमो, नमो निषङ्गिण इषुधिमते तंस्कराणां पतुये नमो, नमः सृगाथिभ्यो जिघाएसद्भयो सुष्णती पतये नमो, नमोऽसिमद्रयो नक्तं चरद्द्रयः प्रकृन्तानां पंतुये नमो, नम उष्णीषिंणे गिरिचराय कुलुश्ांनां पेतुये नमो नंमः ॥ ३ ॥ नम इपुकेन्द्रथो धनुष्कृन्रयश्च वो नमो, नमा इषुमद्द्रयो धन्वायिभ्यश्च वो नमो, नम आ- २९

तन्वानैभ्यः प्रतिदधानेभ्यश्च वो नमो, नम आयछद्द्रयो विसुरजद्द्रयश्ष वो नमो, नमोऽस्यद्दथो [ ३ ] तै. ४,५,२-३। काठ. १७,१२ । कपि. २७,२। वा. १६,१७-२२ । काण्व. १७,१७-२२। [ ४ ] तै. ४,५,३-४ । काठ. १७,१३ । कपि. २७,३ । वा. १६,२२-२६ । काण्व. १७,२२-२६। मा. श्री. ६,२,४ ।

Page 181

काण्डं २, प्रपा० ९, अनु० ४-६ ] अभ्निचिति:। [ १८१ ]

विध्यद्धयक्च वो नमो, नमः स्व्पद्धयो जाग्रद्भयश्च वो नमो, नमः शयानेभ्या आसीनेभ्यश्र वो नमो, नमस्तिष्ठद्धयो धविद्भयश्च वो नमो, नमः सभाभ्यः सभपतिभ्यश्च वो नमो, नर्मोऽश्वेभ्योऽश्वपतिभ्यश्च वो नमो, नम आव्याधिनीभ्यो विविध्यन्तीभ्यश्च वो नमो, नैमा उंगणाभ्यस्तृश्हर्तीभ्यश्च वो नमो, नमो गणेभ्यो गणपुतिभ्यक्च वो नमो, नमो व्रतिभ्यो बात- पतिभ्यक्च वो नेमो, नमः कुछेम्यः केछपतिभ्यश्च वो नमो, नमो विरूपेभ्यो विश्वरूपेभ्यक्ष वो नमो, नमः सैनाभ्यः सैनानीभ्यश्र वो नमो, नमो राथभ्यो वरूथिम्यश्च वो नैमो, नमः क्षतृभ्यः संग्रहीतभ्यश्च वो नंमो, नमो बुदद्दयोऽर्भकेभ्यश्च वो नमो, नमो युवभ्य आशीनैभ्यश्च वो नैमो नेमः ॥। ४॥ ३० नमो ब्राह्मणेभ्यो राजन्येभ्यक्च वो नमो, नमः सुतैभ्यो विश्येभ्यश्च वो नमो, नमस्तक्ष- भ्यो रथकारेभ्यश्च वो नमो, नमः कुलालेभ्यः कर्मीरेभ्यश्च वो नमो, नंमो निषादैभ्यः पुज्ि- ष्टेभ्यश्च वो नमो, नमः श्वनीभ्यो मृग्युंभ्यश्च वो नमो, नमः श्वैभ्यः श्वपतिभ्यश्च वो नमो, नमो भर्वाय च शवीय च, नमो रुद्राय च पशुपतये च, नमो व्युप्तकेशाय च कपर्दिने च, नेमो नीलग्रीवाय च शितिकण्ठाय च, नमः सहस्राक्षाय च शतधन्वने च, नमो गिरिशाय च शिपिविष्टाय च, नमो मीर्दुष्टराय चैषुमते च, नमो ह्स्वाय च वामनांयु च, नमो बृहते च वर्षीयसे च, नमो वुद्धाय च सुर्वृध्वने च, नैमौडग्रीयाय च प्रथमाय च, नेम आशेवे चाजिराय च, नमः शौभाय च शीघाय च, नमा ऊम्याय चावस्वन्याय च, नमो द्वीप्या- य च स्रोतस्याय च ।। ५॥ ३१ नम आशुषेणाय चारशुरथाय च, नमो बिल्मिने च कवचिने च, नमो वर्मिणे च वरूरथिने च, नमः शूंराय चावभिन्दुतें च, नमः श्रुताय च श्रुव्रसेनीय च, नमो ज्यायसे च कनी- यसे च, नैमः पूर्वजीय चापरजायु च, नमो मध्यमाय चापगल्भाय च, नमो जघन्याय च बुध्न्याय न, नंमः सौभ्याय च प्रतिसराय च, नमो याम्याय च क्षैम्याय च, नैमो डवसान्याय च श्रौक्याय च, नम उवर्याय त खेल्याय च, नमो वैन्याय च कक्ष्याय च, नमः श्रवाय च प्रतिश्रवायु च, नमः पथ्याय च सत्याय च, नमो नादयाय च वैशन्ताय च, नमो नीप्याय च भिद्याय च, नमोऽवट्याय च कूप्याय च, नमः संद्याय च सरस्याय च ॥ ६ ।। ३२

[५]तै. ४,५,४-५ । काठ. १७,१३-१४। कपि. २७,३-४ । वा. १६,२७-३१। काण्व. १७,२७-३१। [ ६] तै. ४,५,६ -- ७ । काठ, १७,१४-१५ । कपि. २७,४-५ । वा. १६,३२-३५ । काव्व. १७,३२-३५।

Page 182

मैत्रायणी-संदितायाम् [काण्डं २, प्रपा० ९, अनु० ७-९

नमो दुन्दुभये चाहननीयाय च, नमो धृष्णवे च प्रमुशाय च, नमो निषङ्िणे चेषुधिमते च, नमस्तिग्मेषवे चायुधिने च, नमः स्वायुधाय च सुधन्वने च, नमो मैध्याय च वि- दुत्याय च, नमो वर्ष्याय चावुष्यीय च, नमो वीधियाय चातप्याय च, नेमो वात्याय च रेष्मण्याय च, नमो वास्तव्याय च वास्तुपांयु च, नमः सौमाय च रुद्राय च, नम- स्ताग्राय चारुणायु च, नमः शङ्वे च पशुपतये च, नम उग्राय च भीमायु च, नमो डग्रेवधाय च दूरेवधायु च, नमो हन्त्रें च हेनीयसे च, नमो वुक्षेभ्यो हैरिकेशेभ्यो, नमस्ता- राय, नमः शंभवे च मयोभवे च, नमः शंकराय च मयस्करायु च, नमः शिवाय च शिवतराय च ।। ७।। ३३ नेम: शिखण्डने च पुलस्तिने च, नमः किशिलाय च क्षेणाय च, नम इरिण्याय च प्रपुथ्याय च, नमो गरद्याय च गोष्ठयाय च, नमो गैद्याय च तल्प्याय च, नमः कूल्याय च तीर्थ्याय च, नंमः पायीय चावारयायु च, नमः प्रतरणाय चोर्त्तरणाय च, नैमः प्रवा- ह्याय च सिकत्याय च, नमः फैन्याय च शष्प्याय च, नमो नीवेष्याय च हैद्याय च, नमः कट्याय च गहरेष्ठयायु च, नमः शुष्याय च हरित्याय च, नमः पासव्याय च रजस्याय च, नमो लौप्याय चोलपायु च, नमा ऊर्म्याय च संर्म्याय च, नमः पृणीय च पर्णशादायु च, नमोऽपगुरमाणाय चाभिन्नतें च, नम आखिदुतें च प्रखिदुते च, नम आखिदाय च प्रखिदाय च ।। ८ ।। ३४ नमो गिरिकम्यो देवाना९ हृदयेभ्यो, नमो विचिन्वत्कैम्यो, नम आक्षिणकेम्यो, नंम आनृहतेभ्यः ॥ ३५ द्रोपे अन्धसस्पते दरिद्र नीललोहित। एषी पुशनोमासी प्रजोनां मा भैमी रुङ् मौ च नः कि चनाममत् ॥ ३६ हमा रुद्रीयु तवसे कपदिने क्षयंद्वीराय प्रभरामहे मतीः । यथा नः शमसद् द्विपंदे चंतुष्पदे विश्वं पुष्टै ग्रामे अस्मिन्ननातुरम् ॥ ३७ यों ते रुद्र शिवा तनेः शिवा विश्वाह भेषजा। शिवा रुतस्य भेषजा तया नो मृड जीवसे।। ३८

[७]तै. ४,५,७-८। काठ. १७,१५। कपि. २७,४-५। वा. १६,३५-४१। काण्व १७,३५-४१। [८] तै. ४,५,८-९। काठ. १७,१५। कपि. २७,५। वा. १६,४२-४६। काण्व. १७,४२-४६। [९] तै. ४,५,९-१०। काठ. १७,१६। कपि. २७,६। वा. १६,४६-६६ । काण्व. १७,४६-६४। मा. श्रो.६,२,४। [मा भै (भे) मो० ...... मस्ू । अथर्वे, ६,५७,३। इमा रुद्राय० ...... तुरभ। ऋ. १,११४,१।]

Page 183

काण्डं २, प्रपा० ९, अनु० ९ ] अभ्निचितिः। [१८३ ]

परि नो रुद्रस्यु हेतिर्षृणक्कु परि त्वेर्षस्य दुर्मतिरघायोः। अव स्थिरा मर्धबद्धयस्तनुष्व मीद्व स्तोकाय तनयाय मृड॥ ३९ मीदुष्टम शिवतम शिवो न एधि सुमना भव। अवतत्य धनुष्ट्मकुद्ध: सुमना भव। पिनाकं बिभ्रदागृहि कृत्ति वसाना उच्चर॥ ४० व्येकड विलोहित नमस्ते अस्तु भगव: । योस्ते सहस्र९ हेतयोऽन्योएस्ते अस्मन्निवपन्तु तोः ॥ ४१ सहस्त्राणि सहस्रशौ हेतयस्तव बाहों:। तासामीशानो मघवन् पराचीना मुखा कृधि। ४२ असंख्याता सहस्त्राणि ये रुद्रो अधि भूम्याम्। तैषा सहस्रयोजनैडव धन्वानि तन्मसि॥ ४३ ये अस्मिन् मुहत्युणवे अन्तरिक्षे भवा अंधि। तैषा सहस्रयोजनैऽव धन्वानि तन्मसि।४४ ये नीलग्रीवा: शितिर्कण्ठा दिवए रुद्रा उपश्रिताः । तैषा९ सहस्रयोजनैऽव धन्वानि तन्मसि।। ४५ ये नीलग्रीवा: शितिकण्ठाः श्वी अथः क्माचराः। तैषा९ सहस्रयोजनैऽव धन्वानि तन्मसि॥ ४६ ये वृक्षैष् शष्पिञ्जरा नीलग्रीवा विलोहिताः। तैषा सहस्रयोजनैऽव धन्वानि तन्मसि। ४७ ये भूर्तानामधिपतयो विशिखासः कप्दिनः। तैषा सहस्रयोजनैऽव धन्वानि तन्मसि॥४८ ये पर्थी पुथिरक्षय ऐलमुडा वो युंधः । तैषा सहस्रयोजनैडव धन्वानि तन्मसि॥ ४९ ये तीर्थनि प्रचरन्ति सुगवन्तो निषङ्गिणः। तैषा सहस्रयोजनैऽव धन्वानि तन्मसि॥ ५० ये अन्नेषु विविध्यन्ति पत्रेषु पिवरतो जनान्। तैषा सहस्रयोजनैडव धन्वानि तन्मसि॥५१ ये एतावन्तो वा भूंयाएसो वा दिशो रुद्रा वितस्थिरै। तैषा९ सहस्रयोजनेडव धन्वानि तन्मसि। ५२ नमो अस्तु रुद्रैम्यो ये दिवि यैषाए वर्षामंषुव, स्तैभ्यो देश प्रोंचीदेश दक्षिणो देश प्रतीचीदेशौदीची देशोघ्वीं,स्तैभ्यो नमो अस्तु ते नो मृडन्तु, तै यै द्विष्मों यंश्च नो द्वैष्टि तमे- पां जम्भे दष्मो, नमो अस्तु रुद्रैभ्यो ये अन्तरिक्षे यैषाए वाता ईपुव, स्तैभ्यो दश प्रोचीदेश [ परिनो रुद्रस्य० ।ऋ. २,३३,१४; अथर्व. ४,२१,७। ते नोऽवन्तु० .. दध्मः अथर्व. ३,२७,१-६।]

Page 184

[१८ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० ९-१०, अनु० ९-१०,१ दक्षिणां देश प्रतीचीदशोदीचादिशोघवीं, स्तैम्यो नमो अस्तु, तै नो मृडन्तु, तै यै द्विष्मौ यश् नो द्वैष्टि तमेषां जम्भे दध्मो, नमो अस्तु रुद्रैम्यो ये पुथिन्या येषार्मभ्रमिषव, स्वैम्यो देश प्रोचीदिश दक्षिणों देश प्रतीचीदेशौदी चीदेशोघ्वीं, स्तैम्यो नमो अस्तु, तै नो मृडन्तु, ते यै द्विष्मों यंश्ु नो द्वैष्टि तमेषां जम्भे दध्मः । ९॥ ५३ अंधोरेभ्यो अथ घोरैम्यो अंधोरघोरतरैम्यश्। सर्वतः श्वैशवैभ्यो नमस्ते रुद्र रूपैभ्यो नमः ॥ ५४ ये: पर्थः समनुर्याति स्वग लोके गोमिव सुप्रणीतौ। तैन त्वे भैगवान् योहि पर्था॥ ५५ इमे हिरण्यवर्णा: स्व५ यौनिमाविशन्तौ॥ ५६ गंछ त्वै भगुवान् पुनरागमनाय पुंनर्दर्शनाय संहदेव्याय सहव्ृषाय सहगणाय संहपार्षदाय यथाहुताय नमोनमाय नम:शिवाय नमस्ते अस्तु, मो मा हि९सीः ॥ आवाहितमावाहित, नमस्कृतं नमस्कृत, विसर्जित९ विसर्जित, पथं गछ पथं गछ, दिवं गछ दिवं गछ, स्वुगेछ स्वुर्गछ, ज्यौतिर्गछ ज्यौतिर्गछ नमस्ते अस्तु, मा मा हिएसीः ॥१०॥ ५७-५८ #इति मध्यमकाण्डे नवमः प्रपाठकः ॥ ९॥ [१२४०]

अथ दशम: प्रपाठक:। अश्मसूर्ज पर्वते शिश्रियाणांमुद्धर्य औषधीभ्यो वनस्पतिभ्योऽधि सैभृतांम्। तौ ना ईषमूर्ज धत्त मरुतः सथ्रराणा, अश्मरस्ते क्षुं, न्मयि ता ऊ, ग्यै द्विष्मस्ते ते शुगृछतु ॥ १ समुर्द्रस्य त्ववुकयागे परिव्ययामसि। पावको अस्मभ्य शिवो भव ॥ २ हिमस्य त्वा जरायुणाे परिव्ययामसि। पावकौ अस्मभ्य शिवो भव ॥ ३ उप ज्मभुप वेतसैडवतर नदीष्वा। अगने पित्तमपामुसि मंण्डूकि तोभिरांगहिं। सैमें नो यजै पावर्कवर्ण९ शिवै कृधि॥ अपामिदै न्ययन९ समुर्द्रस्य निर्वेशनम्। अन्यारस्ते अस्मन्तपन्तु हेतयः पावको अस्मम्यए शिवो भव॥ ५ [१० ] तै. आ. १०,१९। [ १]मै. ३,३,५-६ । ते. ४,६,१। काठ. १७,१७। कपि. २८,१। वा. १७,१,४-१५,११.८३;३६,२०। काण्व. १८, १,५-१५,१२,८४;३६,२०। मा. श्रौ.६,२,४। [ हिमस्य त्वा० ...... परिव्ययामसि। ऋ. परि. ३०,१; अथर्व. ६,१०६,३। अपामिदं न्ययन५० ... भव । ऋ. १०,१४२,७; अथर्व. ६,१०२,२; तै. सं. 8, ६, १,३।]

Page 185

काण्डं २, प्रपा० १०, अनु० १-२ ] अप्निचितिः। [१८५ ]

अगे पावक रोचिषा, से नः पावक दीदिवः॥ पावकया यश्चितयन्त्यां कृपा क्षमन् रुरुच उषसो ने केतुना। ओ यो घुर्णे ने ततषाणों अजरस्तूर्वभ योमन्नैतशस्य नू रणे॥ नमस्ते हैरसे शोचिषे चाथो ते अचिषे नमः। अन्यारस्ते अस्मत्तपन्तु हेतयः पावकौ अस्मभ्यए शिवो भव ॥ दु्षदे वण्, नुर्षदे वे, डप्सुर्षदे वड्, बर्हिषदे वड्, वनषदे वंट्, स्वविंदे वेट्।। ९ अंभ्रपते अन्नस्य नो देहनमीर्वस्यु शुष्मिणः । प्र ् दातारं तारिषा ऊर्ज नो धेहि द्वि्षदे चंतुष्पदे।। १० ये देवां देवाना। यशिया यजियाना९ सश्वत्सरीयमुप भा्गमोसते। अहुतादो हविषो यज्ञे अस्मिन्त्स्वय पिबन्तु मंधुनो धृर्तस्य।। ११ ये देवा देवैभ्यो अधि देवत्वमायन् ये ब्रह्मणः पुरएतारो अस्यं। यैभ्यो ने ऋते पंवते धाम कि चन न ते दिवों ने पृथिव्या अंधि स्तुषु। १२ प्राणर्दा अपानदा व्यानदा वर्चोधा वरिवोधाः। अन्यारस्ते अम्मत्तपन्तु ह्ेतयः पावको अस्मभ्यए शिवो भव ॥ १॥ १३ अभिस्तिग्मैन शोचिषा यासद्विंश्वं शन्यत्रिणम् । अभनिर्नो वनते र्यिम्॥ १४ ये हमा विश्वा भुवनानि जुह्द्देषिहोता न्यंसीदत् पिता नः । से आशिषा द्रेविणमिर्छमान: प्रथमर्छदवरं आविवेश ॥ १५ कि ९ स्विद्वनं के उ से वृक्ष आसीदतो द्यांवापृथिवीं निष्टतक्षुः। मनीषिणो मनसा पूछतेदुं तदंदुष्यतिष्ठ्धवनानि धारयन्। १६ कि९ स्विदासीदधिष्ठानुमारम्भणं कतमत्स्वित्कथासीद। येतो भूंमि जनयन् विश्वकर्मा वि द्या्मौर्णोन्महिना विश्वचक्षाः ॥ १७

[अम्ने पावक रोचिषा। ऋ. ५,२६,१; सा. १५२१; ते सं. १,३,१४,८,१,५,३,४,६,१,२। स नः पावक दीदिव: । ऋ. १,१२,१०; तै. सं. १,३,१४,८;५,५,३४,६,१,३। पावकया यश्चित ... नू रणे (अजरः)। ऋ. ६,१५,५; तै. सं. ४, ६,१,२ ] [२] मै. ३,३,७ । तै. सं. ४,६, १-२ । काठ. १८,१-२। कपि. २८,२। वा. ८,४५;१७,१६-२३। काण्व. ८,२६- २८:१८.१६-२४ । मा. श्री.६,२,५। [ अग्निस्तिग्मेन० ... रयिम्। ऋ. ६,१६,२८; अथर्व. ८,३,२३, सा, २२; तै. सं. ४,६,१,५, । य इमा विश्वा ... विवेश। ऋ. १०,८१,१, तै. सं. ४,६,२,१। किू स्विद्धनं०। ऋ.१०, ८१,४; तै. सं. ४,६,२,५, तै. ब्रा. २,८,९,६। किशू स्विदासी० ... चक्षा ऋ. १०,८१,२, तै. सं. ४,६,२,४ ] मै० २४

Page 186

[ १८६] मैत्रायणी-सँहितायाम् [ काण्डर, प्रपा० १०, अनु० २-३ यौ विश्वचक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोहस्त उरत विश्वतस्पाद्। सै बार्डुभ्यामंधुमत्से पंतत्रैद्यीवाभूंमी जनयन् देव एंक:॥ १८ यो ते धांमानि परमाणि यांत्रमां यो मध्यमा विश्वकर्मन्नुतैमा। शिक्षा संखिभ्यो हुविषा स्वधावः स्वयं यजस्व तन्वं जुषाणः ।। १९ विश्वकर्मन् हुर्विषा वर्धनेन त्रातारमिन्दरमकृणोरव्ध्यम्। तस्मै विशः समनमन्त दैवीरयमुग्रौ विह्श्व्यो यंरथांसत।। २० विश्वकर्मन् हविषा वावृधानः स्वयंष यजस्व पृथिवीमुत द्याम्। मुह्यन्त्वन्ये अभितो जनास इहांसकं मर्घवा सुरिरस्तु ॥ २१ वार्चस्पति९ विश्वकर्माणमूतये मनोयुजए वाजे अर्द्यांहुवेम। से नो नैदिष्ठा हंवना जुजोष विश्वशंभुरवसे साधुकर्मा ॥ २ ॥ २२ चक्षुषः पिता मनसा हि धीरो घृतमेने अजनन्रम्नमाने। युदेंदेन्ता अंदुदृहन्त पूर्वा आदिद् द्योवापृथिवीं अप्रथेताम्।। २३ विश्वकर्मा विममे यौ विहाया धर्ती विधती परमोत संदंक्। तैषामिष्टानि समिषा मदन्ति यंत्रा सपऋषीन् पर एकमाहुः॥ २४ ते आयजन्त द्रंविणा समम्मिनृषयः पूर्ते जरितारो ने भूना। असूर्ता सूर्ते रेजसि निषत्तो ये भूतांनि सर्मकृण्वन्निमानि॥ २५ यौ नः पिता जुनिता यौ विधती यो नः सतो अभ्यां सज्जजान। यौ देवानां नामधा एक एवं तए संप्रश्न भुंवना यन्त्यन्या। २६ परौ दिवः पर एना पृथिव्याः परौ देवैभ्यो असुर९ यदस्ति। क स्विर्द्धर्भं प्रथम दधा आपो यंत्रु देवः समगछन्त संवें।। २७ [यो विश्वचक्षुरुत (०तश्चक्षु० ) एक: । ऋ. १०,८१,३; अथर्व. १३,२,२६; तै. सं. ४,६,२,४, तै. आ. १०, १,३। या ते धामानि० ... जुषाणः (वृधानः)। ऋ. १०,८१,५; तै. सं. ४,६,२,५। विश्वकर्मन् हवि- षा वाबृधान:० ऋ १०,८१,६; सा. १५८९; तै. सं. ४,६,२,६; नि. १०,२७। वाचस्पति५० ... साधुकर्मा। ऋ. १०,८१,७; तै. सं. ४,६,२,५ ] [३ ] तै. ४.६,२ । काठ. १८,२-१। कपि. २८,२। वा. १७,२५-३२ । काण्व. १८,२५-३२। [ चक्षुषः पिता० ... ताम्। ऋ. १०,८२.१; तै. सं ४,६,२,४ । विश्वकर्मा विममे (०मना) ... एकमाहु:। ऋ. १०,८२,२; तै. सं. ४,६,२,१; नि. १०,२६। त आयजन्त० ... निमानि। ऋ. १०,८२,४; तै, सं. ४,६,२,२; नि. ६,१५ । यो नः पिता० ... यन्त्यन्या।ऋ. ६०,८२,२, अथर्व. २,१,३; तै. सं. ४,६,२,१; तै. आ. १०,१,४। परो दिव: (दिवा)० ... सर्वे (पूर्वे) । ऋ. १०,८२;५; तै. सं. ४,६,२,२]

Page 187

काण्डं २, प्रपा० १०, अनु० ३-४ ] अग्निचिति:। [१८७ ] तमिद्रम प्रथमे दधा औपो यत्र देवाः सर्मपश्यन्त विश्वे। अजस्य नाभा अध्येकमर्पित यस्मिन् विश्वा भुवनाधि तस्थुः॥ २८ विश्वकर्मा चैदजनिष्ट देव आदिब्न्धवों अभवद् द्वितीयः । तृतीयः पिता जुनितौषधीनामपौ गर्भए व्युदधुः पुरुत्रा॥ २९ ने त५ विदाथ ये इर्मा जर्जानान्यद्युष्माकर्मन्तरं बभूव। नीहारेंण प्रावृता जल्प्या चासुतंप उक्थशासश्ररन्ति ॥ ३॥ ३० उंदेनमुत्तरे नर्याये घृतेनाहुत। समेन९ वर्चसा सृज प्रजया च बहुँ कृधि॥ ३१ इन्द्रेमें पतरे नय सजातानामसद्वशी। रायस्पषेण सएसृज देवैभ्यो भागदा अंसत् ॥ ३२ यस्य कु्मी गुह्दै हर्विस्तमे वर्धया त्वम्। तस्मै देवा अधिन्रुवन्नय च ब्रह्मणस्पतिः ॥ ३३ आशुंः शिशानो वृषभौ न युध्मों घनाघनः क्षौभनश्चर्षणीनांम्। संकेन्दनोऽनिमिष एकवीरः शत सैना अजयत्साकमिन्द्रः। संक्रन्दनेनानिमिषेण जिष्णुना युत्कारेण दुश्कयवनेन धृष्णुंना। ३४

तदिन्हेण जयत तंत्सहध्व युधो नरा इषुहस्तेन वृष्णा। ३५ से इषुहस्तैः से निषङ्गिभिर्वशी सएसष्टासु युत्स्विन्द्रो गणेषु। ससष्ठजित्सोमपा बाहुशश्धर्यूर्ध्वधन्वा प्रतिहिताभिरस्ता ।। ३६ बृहस्पंते परिदीया रथेन रक्षोहामित्रं अपबाधमानः । प्रभञ्जन्त्सेना: प्रमुणो युधा जयन्नस्मकमेध्यविता रथानाम् ॥ ३७ अभि गोत्राणि सहसा गाहमान आदायो वीरः शतमन्युरिन्द्रः। दुश्यवनः पृतनाषाडयो३धयोऽस्मांक सैना अवतु प्रे युत्सं ॥ ३८

[तमिद्ग्भे० ... तस्थु:। ऋ. १०,८२,६; तै. सं. ४,६,२,३। न तथू० ... श्चरन्ति। ऋ. १०,८२,७; तै. मं, ४,६,२,१; नि. १४,१० ] [४ ] मै. ३,३,८। तै. ४,६.३-४ । काठ. १८,३, ५। कपि. २८,३,५। वा. १७,५०-५२, ३३-४१,४३। काण्व. १८, ५०-५२,३३-४१,४३। मा. श्री.६,२,५। [उदेनमुत्तरं (रं) ... कृधि। अथर्व. ६,५,१। इन्द्रेमं0 .. असत्। अथर्व. ६,५,२। यस्य कुर्मो० ... । ऋ. १०,१७३,३; अथर्व. ६,५,३;८७,३। तस्मै देवा (सोमो )० ब्रह्मणस्पतिः। ऋ. १०,१७३,३; अथर्व. ६,८७,३,५,३; तै, ब्रा. २,४,२,९। आशु: शिशानो० ... । ऋ. १०,१०३,१; सा. १८४९; अथर्व. १९,१३,२, तै. सं. ४,६,४,१; नि. १,१५। संक्रन्द- नेना० ... वृष्णा। ऋ. १०,१०३,२; सा. १८५०; अथर्व. १९,१३,३ तै. सं. ,६,४,१। स इषुह्स्तै० ... रस्ता। . १०,१०३,३, सा. १८५१; अथर्व. १९,१३,४; तै. सं. ४,६,४,१ । बृहस्पते परि० ... रथानाम्। ऋ. १०,१०३,४; सा. १८५२; अथर्व. १९,१३,८; तै. सं. ४,६,४,१। अभि गोत्राणि० ... युत्सु। ऋ १०, १०३,७; सा, १८५५, अथर्व. १९,१३,७; तै. सं. ४,६,४,२]

Page 188

[१८८] मैत्रायणी-संदितायाम् [काण्डं २, प्रपा० १०, अनु० ४-५

बलविज्ञायः स्थविरः प्रवीर: सहस्वान् वाजी संहमान उग्र:। अभिवीरो अभिसत्वा सहोजिज्जैन्रमिन्द्र रथमातिष्ठ गोविंद।। ३९ गोत्रभिंदं गोविंदु९ वंज्रबाहुं जयन्तमज्म प्रमुर्णन्तमोजसा। इम सजाता अनुवीरयध्वमिन्द्र९ सखायो अनु संशर्भध्वम् ॥ इन्द्र एषां नेता बृदस्पतिर्दक्षिणा यज्ञः पुरे एतु सौम:। देवसेनानामभिभञ्जतीनी जयन्तीनां मरुतो यन्तु मंध्ये।। ४१ इन्द्रस्य वृष्णो वरुणस्य रोज् आदित्यांनां मरुता। शर्ध उग्रम्। महामनसां भुवनच्यवानां घौषो देवानां जयुतामुंदस्थात्।। ४२ अस्माकमिन्द्र: समृतेषु ध्वजेष्वस्माकृ यां इषुवस्ता जयन्तु। अस्मांक९ वीर उत्तरे भवन्त्वस्मांनु देवा अवता भरेष्वा ।। ४ । ४३ उंदु त्वा ।। ४४ पंञ्च दिशो दैवीर्यज्ञमवन्तु देवीरपामति दुर्मति बाधमानाः । रार्यस्पौषे यज्ञपतिमाभजन्ती रायस्पोषे अधि यज्ञो अस्थात्॥ ४५ समिद्धे अ्ग्रां अधि मामहान उक्थपत्रा ईंडथो गृभीतेः। तप्तँ घर्मैं पुरिगंद्यायजन्तोजी यंद्यज्ञमंशमन्त देवोः॥ ४६ दैव्याय धात्रें दे्टेर देवश्रीः श्रीमनाः शतपात्। परिगृद्य यज्ञमायन्॥ ४७ हरिकेश: सूर्यरश्मिः पुरस्तात् सविता ज्यौतिरुंदयं अजस्रम्। तस्यु पूर्षा परसवें याति विर्द्वान्त्संपश्यन् विश्वा भूवनानि गोपो: । देवां देवेष्वध्वर्यन्तो अस्थुर्वीतए शुमित्रा शुमित यंजध्यै।। ४९ तुरीयो यज्ञों यंत्र हव्यमेति तंतो वाका आशिषो नो जुषन्ताम्।। ५०

[बलविश्ञाय:० गोवित् (गोविदन्) । ऋ. १०,१०३,५; सा. १८५३; अथर्व. ८,५,२; १९,१३,५; तै. सं. ४, ६,४,२। गोत्रभिदं० ... रभध्वम्। ऋ. १०,१०३,६; सा. १८५४, अथर्व. ६,९७,३;१९,१३,६; तै. सं. ४,६,४,२। इन्द्र एषां (आसां) नेता० ... मध्ये। ऋ. १०,१०३,८; सा. १८५६, अथर्व. १९,१३,९; तै. सं. ४,६,४,३। इन्द्रश्य वृष्णो० ... मुदस्थात्। क. १०,१०३,९, सा. १८५७; अथर्व. १९,१३,१०, तै. सं. ४,६,४,३ । अस्माकमिन्द्र:० ... भरेष्वा (द्वेषु ) ] [५] मै. ३,३,८। तै. ४,६,३। काठ. १८,३ । कपि. २८,३,५। वा. १७,५३-६३,२,१५;१२,३१,५६,१३,५८;१४, १०;१५,६१;२२,३१ । काण्ब. १८,५३-६३;२,३०;१२,३२,५७;१६,८२; मा. श्रौ. ६,२,५। [हरिकेशः सूर्यरश्मिः (सूर्यरा्मिर्हरि०) ... गोपा:। ऋ १०,१३९,१; तै. सं, ४,६,३,३]

Page 189

काण्डं २, प्रपा० १०, अनु० ५-६ । अग्निचिति:। [१८९ ] !1

ईन्द्र९ विश्वा अवीवृधन्त्समुर्द्रव्यचसं गिरः। सथीतम९ रथीना९ वाजाना सत्पुति पतिम्॥ ५१ विमांन एष दिवो मंध्य आस्त आपपृवान् रोदसी अन्तरिक्षम्। स विश्वाचीरभिंचष्टे घर्ताचीरन्तरा पूर्वमपुरं च केतुंम्। ५२ उक्षां सुमुद्रे अरुण: सुपर्णः पूर्वस्य योनि पि्तुराविवेश। मध्ये दिवो निद्धित: पृश्निरश्मा विचक्रमे रजसस्पात्यन्तौ।। ५३ सुम्नहयज्ञ औ च वक्षदक्षुदुगिर्देवों देवे च वक्षत। देवहूयेज्ञ ओ च वक्षदक्षुद्मिर्देवो देवै ओ च वक्षत्॥ ५४ वाजस्य मा प्रसुवैनेति द्वे ॥५ ॥ ५५ क्रमध्वमर्भिना नाकमुंख्य हस्तेषु विभ्रतः । दिव: पुष्ठ९ स्वर्गत्वां मिश्रा देवेभिराध्वम् ॥ ५६ प्रचीमनु॥ ५७ अभे प्रैहि प्रथमों देवायुती चक्षुर्देवानामुत मर्त्यानाम्। इयक्षमाणा भृगुभि: सह स्वर्यन्तु यंजमाना: स्वस्ति॥ ५८

पृथिव्या अहमुंदुन्तरिक्षमारुहमन्तरिक्षाहदिव मारुहम्। दिवो नाकस्य पृष्ठा३त्स्वज्यौतिरगामहम् । ५९ स्वरयैन्तो नपिक्षन्ता आ द्याए रोहन्ति रौदसी। यजञ५ यै विश्वतोधार सुविद्वारसो वितेनिरें। ६० नंक्तोषांसो, -डय्रे सहस्राक्ष ।I ६१ सुपर्णोडसि गरुत्मान् पुष्ठे पृथिव्याः सीद। भासान्तरिक्षर्मापृण ज्यौतिषा दिवसुत्तभान तैजसा दिशा उद् हुरह॥ ६२

[इन्द्रं विश्वा० ... पतिम्। ऋ. १,११,१; सा. ३४३;८२७; तै. सं. ४,६,३.४, तै. ब्रा. २,७,१५,५ । विमान (नृचक्षा) एष० ... केतुम्। ऋ. १०,१३९,२; तै. सं. ४,६,३,३। उक्षा स मुद्रो)० ... त्यन्ता। ऋ. ५,४७,३; तै. सं. ४,६,३.३] [६ ]मै. ३,३,९ । तै. ४.६,५। काठ. १८,४ i कपि. २८,४। वा. १७,६५-७९;१२,२ । काण्व. १८,६५-७८:१३,२। मा. श्री.६,२,५।[करमध्वमग्निना० ... राध्वमू। अथर्व. ४,१४,२। अगने प्रेहि० ... सस्ति। अथर्व. ४,१४,५। पृथिव्या अहसुदन्त० ... महम्। अथर्व. ४.१४,३। स्वर्यन्तो नापेक्षन्ता०- वितेनिरे। अथर्व. ४, १४,४। अथर्व. ४,१४,५। नक्तोषासा समनसाण *. १,९६,५; तै, सं. ४,१,१०,४;६,५,२;७,१२,३]

Page 190

[१९० ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० १०-११, अनु० ६,१-२ आजुह्वान: सुप्रतीक: पुरस्तादभे स्वं५ यौनिमासीदे साध्यो। अस्मिन्त्स्धस्थे अध्युत्तरस्मिन् विश्वे देवा यंजमानश्र सीदत॥ ६३ तो९ सुवितुर्वरेण्यस्य चित्रामाह९ वृणे सुमति९ विश्वजन्याम्। यामस्य केण्वो अंदुहत् प्रंपीना सहस्रधारां पयसा मही गाम्। ६४ विधेम ते परमें जन्मन्नगे विधेम स्तौमैरवरे सधस्थे। येस्माद्योनेरुदोरिथा यजा ते प्रे त्वे समिद्धे जुहुरे हवीं१षि॥ ६५ प्रेंद्धो अग्ने दीदिहि पुरो नोडजस्रया सर्म्या यविष्ठ। तो९ शश्वन्ता उपयन्ति बाजा:॥६६ अंग्रे तमुद, सप्त ते अभे।। ६७ चिति जुहदोमि मंनुसा यथा देवा इहागमन्। वीतिहोत्रा ऋतावंध: ॥ ६८ समुद्रस्य वो वयुनस्य पत्मन् जहौमि विश्वकर्मणे। विश्वाहादाम्य हुवि: ॥६॥ ६९ [१३०९ ] ॥। इति मध्यमकाण्डे दशमः प्रपाठकः ॥ १० ॥

अथैकादशः प्रपाठक: । शुक्रज्योविश्र चित्रज्योतिश्र, सत्यज्योतिश्च ज्यौतिष्मारक्व, सत्यंश्व ऋतपाश्चात्यरहा, ऋताजच सत्यर्जिन, सेनर्जिच्च सुषेणश्रा,-Sन्तिमित्रश्च दूरैडमित्रश्व, गरण ऋतंश्च सत्यश्र, ध्रुवश्च धरुणश्च, ध्ता च विधती च विधारय, ईदृङ् चैतादृङ् च, सदृङ् च प्रतिसदड् च, मितंश्र सैमितश्च संभरा, ईदृक्षास एतादृश्षास ऊ पु. पाः, सदृक्षासः प्रतिसदृक्षासा एतन, मितासश्च सैमितासो न ऊतये सभरसो मरुतो यज्ञे अस्मि, भिन्दं दैवीविशो मुरुतौऽनुवर्त्मानो, यर्थेन्द्रं दैवीविशो म्रुतौडनुवर्त्मानौऽभवन्नेवमिम यंजमानं दैवीक्व विशो मोनुषीश्चानुवत्मानो भवन्तु ॥ १ ॥ १ वाजश्र मे प्रसर्वश्च मे, प्रयतिश्र मे प्रसृतिश्र मे, धीतिक्र मे क्रंतुश्र मे, स्वरश्व मे [ता५ सवितुर्वरेण्य० ... गाम्। अथर्व. ७,१५,१। विधेम ते परमे० ... हवी५षि। ऋ. २,९,३; तै. सं. ४,६,५,४। प्रेद्धो अग्रे० ... वाजा: ।ऋ. ७.१,३; सा. १३७५, तै. सं. ४,६,५,४। अझे तमद (6दयाशवं) ० .. ओहैः । ऋ. ४,१०,१; सा. ४३४,१७७७; तै. सं. ४,8,8,७ ] [१ ]तै. ४,६,५। काठ. १८,६। कपि. २८,६ । वा. १७,८०-८४,८६ । काण्व. १८,८०-८४,८६। मा. श्रौ. ६,२,५। [२] मै. ३,४,१। तै. ४,७,१-२। काठ. १८,७ । कपि. २८,७। वा. १८,१-४। काण्व. १९,१३-१६। मा. श्रौ. ६,२,५।

Page 191

काण्डं २, प्रपा० ११, अनु० २-५] अग्निचिति:। [१९१ ]

इलौकश् मे, श्रावंश्च मे श्रुतिश्र मे, ज्योतिश्र मे स्वुश्च मे, प्राणश्च मेऽपानंश्र मे, व्यानश्र मेडसुश्र मे, चित्तै चु मा आंधीतं च मे, वाक् च मे मनश् मे, चक्षुश्र में श्रौत्रं च मे, दक्षश्र मे बलुं च मा, औजश्र मे सहश्र मा, आयुश्च मे जरा च म, आत्मो च मे तर्नूश्च मे, शर्म च मे वर्म च मैं, डङ्गानि च मैडस्थानि च मे, परुशषि च मे शंरीराणि च मे, ज्यैष्ठथं च मा आधिपत्यं च मे, मन्युश् मे भोमश्च में, डमश्र मैडम्यश्च मे, जेमो च मे महिमा च मे, वरिमा च मे प्रथिमो च मे, वष्मी च मे द्राध्मो च मे, वु्द्ध चु मे वृद्धिश्र मे ॥ २ ॥ २ सत्यै च मे श्रद्धो चु मे, जगच्च मे धैनं च मे, वशश्र मे त्विविश्र मे, कीडी च मे मोंदश्च मे, सूक्तै च मे सुकृतै च मे, जाते च मे जनिष्यमाणं च मे, वित्तै च मे वैंद्य च मे, भूतै चु मे भव्यं च म, ऋद्वे चु मा ऋद्धिश्र मे, सुगै च मे सु्पथं च मे, कलसै चु मे क्लमिश्च मे, म्तिश्व मे सुमतश्च मे, शै चु मे मयुश्च मे, प्रियै च मेऽनुकामंश्रु मे, कामश्र मे सौमनसंश्च मे, भंगश्च मे द्रेविणं च मे, भद्रँ च मे श्रैयश्च मे, वसीयश्च मे यशश्च म, ऋतै चु मेडमृतं च मे, डयक्ष्म च मेऽनामयच् मे, जीवांतुश्च मे दीर्घायुत्वै च मे, डनमित्रै च मैड्भैयं च मे, सुखै च मे शैयनं च मे, सूषाश्च मे सुदिनं च मे ॥ ३ ॥ ३ यन्ता च मे धती च मे, क्षैमश्च मे धृतिश्र मे, विश्वं च मे महश्र मे, सर्विचु मे ज्ञोत्रं च मे, सूंश्ष मे प्रसंक्ष मे, सीरं च मे लयुश्च मा, ऊर्क च मे सुनृता च मे, पयश्च मे रसश् मे, धरतें चु मे मंधु च मे, संग्धिश्च मे सपीतिश्र मे, कृषिश्र मे वृष्टिश्व मे, जैत्रं च मा औद्देत्रं च मे, रयिंश्च मे रायश्र मे, पुष्टै चु मे पुष्टिश्र मे, पूर्णतरं च मे, कुयवं च मैडक्षितिश्च में, विभ्वु च मे प्रभ्नु च मे, पूर्ण च मे डक्षुच्च मैडनं च मे, व्रीहयुश्च मे यवाश्र मे, माषाश्च मे तिलाश्च में, डणवश्च मे प्रिरयङ्गवश्च मे, श्यामकाश्व मे नीवाराश्र मे, गोधूमाश्च मे मर्सूराश् मे, सुद्धाश्र मे खैर्वाश् मे ॥४ ॥ ४ पर्वताश्च मे गिरयश्च मे, सिकताश्र मे वनस्पतयश्च मे, डश्मा च मे मृत्तिका च मे, हिरणयं च मैड्यश्र मे, सींसं च मे त्रपु च मे, श्यामै च मे लोहितायसै चु मे, ड्न्निश्व मा

[३] तै. ४,७,२-३। काठ. १८,८-९ । कपि. २८,८-९। वा. १८,५-६,८,११। काण्व. १९,१७-१८,२०,२२। [४]तै. ४,७,३-४ । काठ. १८,९। कपि. २८,८-९। वा. ९८,७,९,१०,१२। काण्व. १९,१९,२१,२३-२४। [५]तै. ४,७,५-८। काठ. १८,१०-११। कपि. २८,१०-११। वा. १८,१३-२१। काण्व. १९,२५-३३।

Page 192

[१९९ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० ११, अनु० ५-६ का

आपश्च मा, औषधयश्च मे वीरुंधश्च मे, कृष्टपच्याश्च मेऽकृष्टपच्याश्च मे, ग्राम्योश्च मे पुशव आरण्याश्च युज्ञेन कल्पन्ता५, वित्त चु मे वित्तिश्च मे, भत चु मे भृतिश्च में, डर्थश्र मा एम च म, इत्या चु मे गंतिश्र मे, कर्म च मे शक्तिश्च मे, वैसु च मे वसतिश्व मे, डभिक्ष मा इन्द्रश्च मे, सौमश्र मा इन्द्रश्च मे, सविता चु मा इन्द्रश्च मे, संरस्वती च मा इन्दश्च मे, पूर्षा चु मा इन्द्रश्च में, Sदितिश्र मा इन्द्रश्च मे, धाता च मा ईन्द्रश्च मे, त्वष्टा च मा इन्द्रश्च मे, मित्रश्चु मा इन्द्रश्च मे, वरुणश्च मा इन्द्रश्च मे, विष्णुश्च मा इन्द्रश्च मे, बृहस्पतिश्व मा इन्द्रश्च मे, वसवश्च मा इन्दृश्च मे, रुद्रोक्च मा इन्दृश्च म, आदित्याक् मा इन्द्रश्च मे, मुरुतश्र मा इन्दृश्च में, पृथिवी चु मा इन्द्रश्च मे, उन्तरिक्षं च मा इन्द्रश्च मे, धयौश्च मा इन्द्रश्च मे, नक्षत्राणि च मा इन्द्रश्च मे, समा च मा इन्द्रश्च मे, कृषिक्च मा इन्दरश्च मे, वृष्टिश्र मा इन्द्रश्च मे, दिशश्च मा इन्द्रश्च मे, विश्व च मे देवा इन्द्रश्च मे, S१शुंश्ध मे रश्मि- श्र में, डधिपतिश्च मेडदाभ्यश्च म, उपाश्शुश्च मेडन्तर्यामेश्र म, श्र म, आश्टिनंश्र मे प्रतिप्रस्थानश्र मे, शुक्रश्च मे मन्थी च म, ऐन्द्रवायवंश्च मे मैत्रावरुण-

म, ऐन्द्राग्रश् में क्षुल्लकवैश्वदेवश्र मे, आग्रायणंश्र मे वैश्वदेवश्च घ्रुवश्च मे वैश्वानरश्च मे, मरुत्वतीयाश्च मे निष्केव- ल्यश्च मे, सावित्रशच मे सारस्वतरच मे, चमसाश्च मे, वायव्यानि च मे द्रोणकलशंश्र मे, पात्नीवतश्च मे हारियोजनंश्च मे, सुंचश्च मे डधिषवणे च मे ग्रवाणश्र मे, पूतभृच्च मे, वहिश्च मे वैदिश्च मे, डवभृथंश्च मे स्वगाकारंश्र मे ॥५ ॥ पूतर्भृच् में ५ अर्भिश्ष घर्मश्रा,-डकैश्र सूयेश्र, प्राणश्चाश्वमेधश्री,-डदितिश्र पृथिवी च. दितिश्न दौश्, शेक्करीण्ड्गुलयो दिशश्च मे यज्ञैन कल्पन्ता, मुर्तुश्च वते च, सश्वत्सरेश्र तपश्रा,-डहोरात्रे ऊर्वष्टीवें बृद्दद्रथन्तरें च मे यज्ञेन कल्पेता, मैका च तिस्रशा त्रयसत्रिरशत, श्रतस्रशाष्टौ चोष्टो- चत्वारिरशत, स्र्यविश्व त्र्यवी च, दित्यवाट् च दित्यौही च, पंश्चाविश्व पञ्चावी च, त्रिव- त्सेश्च त्रिवत्सा च, तुर्यवाट् च तुर्योही च, पष्ठवाट् च पष्चौही चो, क्षो चु वशा च, ऋषभश्ष वेहच्, धेनुश्चानड्वाच, स्तौमश्च यजुश्चा, ऋक् च साम च, दीक्षा च तपश्र, बुद्दच् रथन्तरै चौं, पधयो वनस्पतयो दिशश्च मे यज्ञेन कल्पन्ता, मनाय त्वा, वाजाय त्वा, वाजजित्यायै ते, वेत्वो, जैत्वा, रय्यैं त्वा, पोषाय त्वा ॥६॥ ६

॥। इति मध्यमकाण्डे एकादशः प्रपाठक: ॥ ११॥ [१३१५]

[ ६ ] तै. ३,४,२ । तै. ४,ल १ -- ११ । काठ. १८,११-१२ । कपि. २८,११;२९,१। वा. १८,२२-२९:१,१, १४, २२। काण्व. १९,३४-२९,४१,४३,१५,२४;१,१। मा. श्री. ६,२,५ ।[बृह्च रथन्तरं (च)। अथर्व. ८,१०,६]

Page 193

कार्ण्डं २, प्रपा० १२, अनु० १-३ ] अग्निचितिः। [ १९३ ]

अथ द्वादशः प्रपाठक: । विश्वे नो अद्य मरुतो विश्व ऊती विश्वे भवन्त्वग्नंयः समिद्धाः। विश्वे नो देवो अवसागमन्निह विश्वमस्तु द्रविण। वोजो अस्मे।। १ वोजो मे सप्तं प्रदिशश्रतस्त्रो वा परावंतः। वांजो मा विश्वैर्देवैधेनसाता दुहावतु॥ २ वाज: पुरस्तादुत मध्यतौ नो वाजो देर्वानुतुंभि: कल्पयाति। वोजस्य हिं पसवे नंन्नमीति विश्व औशा वौजपतिर्भवेयम्॥ ३ बोजो मे अर्द्य प्रसुवाति दान वोजो देवोन् हुविषा वर्षयाति। वाजो हि मा सर्ववीरं चकार सर्वा आशा वोजपतिर्जयेयम्॥ ४ सै मा सृजामि पैयसा पृथिव्योः सै मा सृजाम्यद्भिरोषधीभि:। सोऽह५ वोज सनेयममे।। ५ पयः पृथिव्यी पया औषधीषु पयो दिश्व्यन्तरिक्षे पैयो थाः। पयस्वतीः प्रदिशः सन्तु मंह्यम् ॥ १ ॥ ६ ऋताषाडतधामाननिर्गन्धवै,स्वस्यौषधयोऽप्सरसो मुंदा नोम, से न इदै ब्रह्म क्षत्र पातु, ता नु इुदै ब्रह्म क्षत्र पान्तु, तस्मै स्वाहा वंट्, तभ्यः स्वाहा वट्, सशहिती विश्वसामा सूर्यो गन्धवै, स्तस्य मरीचयोऽप्सरस आयुवो नाम, सुषुम्णः सूर्यरश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्व,स्तं- स्य नक्षत्राण्यप्सरसो बेकुषयो नामे, षिरो विश्वव्यचा वातो गन्धवे, स्वस्योपोडप्सरसा ऊजो नोम, भुर्जी सुपणीं यज्ञों गन्धव, स्तस्य दक्षिणा अप्सरसा एट्टयो नाम, बृहस्पतिर्विश्वेकमें- न्ट्वो गन्धवै, स्तस्य मरुतोऽप्सरंसा औजो नाम, प्रजापतिः परमेष्ठी मेनो गन्धवै, स्तस्य ऋक्सामाण्यप्सरस: स्तवा नोमा,-डमडयों दूर्रैहेतिर्मत्युर्गन्धवै,स्तस्य प्रजा अप्सरंसो भीरवो नोम, से नो भुवनस्य पते यंस्य त उपरि गहा विराट्पतेऽस्मैं ब्रह्मणेऽस्मैं क्षत्राय महि शैम यछ, यस्यु ते विश्वा आशा अप्सरस: प्लीया नोम से न इदै ब्रह्म क्षत्रै पातु, तो न इदै ब्रह्म क्षत्रै पान्तु, तस्मै स्वाहा वेट्, ताभ्यः स्वांडा वंद् ॥ २ ॥ ७ समुद्रोऽसि नभस्वानार्द्रदानु:, शंभूमयोभरमे मा वाहि स्वाहा,-Sवस्युरसि दुवस्वाञ, श्रभ- र्सुयोभूरमि मा वाहि स्वाहा, मारुतोऽसि मरुंतां भण:, शंभूरमयोभूरमि मा वाहि स्वाहा, [ १] मै. ३,४,३। तै. ४,७,१२। काठ. १८,१३ । कपि. २९,२। वा. १८,३१-३६;३३,५२। काण्व. २०,२-७:३३,५२। मा.श्री. ६,२,५। [विश्वे (नो) अद्य मरुतो० ... अस्मे । ऋ. १०,३५,१२; तै. सं. ४,७,१२,१. [ २ ] तै. ३,४,७। काठ. १८,१४ । कपि. २९,३। वा. १८,२८-४४। काण्व. २०,८-१४। मा. श्रौ. ६,२,५। मै० २५

Page 194

[१९४ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० १२, अनु० ३-४ सजूर्दा आयवभिः, सजूरुषा औरुणीभिः, सजौषा अश्विना दे५सोभिः, सर्जूः सूरा एंतशेन, सर्जूर्वैश्वानर ईंडया घृतैन स्वाहा॥ अगनि९ युर्नज्मि शैवसा घुतेन दिव्य सुपणै वयसै बुहन्तम्। तेनु वर्यं पतेम बर्भ्स्य विष्टपथ ३स्वो रुहाणा अधि नाक उत्तमें।। इमौ ते पक्षां अजरौ पतत्रिणौ यभ्या रक्षाएस्यपह स्यग्े। तांभ्या९ वय पुतेम सुकतामु लोक यत्रा ऋषयो जग्मुः प्रुथमा यें पुराणाः॥ १० इन्दुर्देक्ष: श्येन ऋतांवा हिरण्यपक्षः शकुनौ भुरण्युंः। महान्तिसर्धस्थे ध्रुव औ निषत्तो नमस्ते अस्तु मो मा हिएसीः ॥ ११ दिवो मुर्धीसि नाभि: पृथिव्यां ऊर्गपामोषधीनाम्। विश्वायुः शर्म सप्रंथा नमस्पथे विश्वस्य मूर्धन्नंधितिष्ठसि श्रितः ॥ १२ समुद्रे ते हैद्यमन्तरायुरपों दत्तोदुषि भिन्त। दिव: पर्जैन्यादुन्तरिक्षात पृथिव्यास्ततो नो वृष्टर्यावत॥ १३ विं ते मुश्चामि रशना वि रश्मीन् वि यौक्ताणि परिचर्तनानि। धत्तादुस्मभ्यं द्रेविणेह भद्रै प्रे मा जूताद्दागदी देवतासु॥ १४ इष्टों यज्ञौ भृंगुभिर्द्रविणोदा यतिभिराशीदी वसुभिः। इष्टौ अग्निराहुतः पिपर्तु न इष्ट हविः स्वगेदं देर्वेभ्यो नमः ॥ ३॥ १५ मैना ऋषयस्तपुसा सत्रमासतैन्धाना अभनि९ खराभेरन्तः। यंमार्हुरमेनवः स्तीणैबर्हिषं तैस्मिन्नहै निंदधे नकि अन्निम्॥ १६ तै पत्नीभिरंनुगछेम देवाः पुत्रैश्रीतृभिरुत वा हिरण्यैः। नांकं गृभ्णाना: सुकृर्तस्यु लोके तृर्तीये पृष्ठे अधि शोचने दिवः॥ १७ ओ वाचौ मध्यमरुहद्दुरण्युरयमिः सेत्पुतिश्चैंकितानः। पृष्टै पृथिव्यां निहितो दविद्युतदधस्पदै कृणुता ये पृतन्येवः॥ १८ अर्यमन्निरवीरतमो वयोधाः सुहस्त्रीयो ज्योततामंप्रयुछन्। [ ३ ] मैं. ३,४,४-५ । तै. ४,७.१२-१३। काठ. १८,१४;१५,१८। कपि. २९,३-४। वा. १८,४५,१२,७४;१८,५१- ५७। ऋाण्व. २०,१५,१३,७५,२०,२१-२७। मा. श्रौ. ६,२,५-६। [ वि ते मुश्चामि० ... देवतासु। अथर्व, ७,७८,१-२ ]

Page 195

का्ण्डं २, प्रपा० १२, अनु० ४-५। अग्निचिति:। [१९५]

विभ्रांजमान: सलिलंस्य मंध्या उप प्रंयाहि दिव्यानि धामन्॥ १९ अग्ने च्यवस्व सेमनुप्रंयाह्याविष्पथों देवर्यानान् कृणुष्व। इदमिद९ सुकृतमारभस्व यंत्रा ऋषयो जग्मुः प्रथमा ये पुराणाः॥ २०

संप्रेच्यवध्वसंपु सैप्रेयाताविष्पर्थों देवयानान् कृणुध्वम्। एभिंः सुकृतैरनुगछेम देवा यंत्र नः पूर्वे पितरः परेताः ॥ २१

उद्बुध्यस्वाये प्रंतिजागृह्येनमिष्टापूर्ते से९सृजेथामय च। पुनः कुण्वन्तः पितरो युवानोऽन्वातासुस्तव तन्तुमेतम्॥ २२ यन वंहसि सहस्त्र ५ यैनाये सर्ववेदसम्। तैनेम९ यज नो वह स्वर्देवेषु गन्तवे।। २३ अयै ते ।। ४ ।। २४ समास्त्वात्र ऋतवो वर्धयन्तु सश्वत्सरां ऋषुयो यानि सत्या। से दिव्येन दीदिहि रोचनैन विश्वा आभाहि प्रदिशश्रतस्त्रः ॥ २५ से चेष्यस्वाय्ने प्रे च बोधयैनमुंच्च तिष्ठ महते सौभगाय। मा च रिषदुपसत्तां ते अग्ने ब्रह्माणस्ते यशंसः सन्तु मांन्ये॥। २६ त्वामगे वृणते ब्राह्मणां इमें शिवो अगे सश्वरणे भवा नः । सपत्नहागे अभिमातिजिंद्धव स्वे गये जागह्यंप्रेयुछन्।। २७ हहैवाये अधिधरिया रयि मां त्वा निक्रन पूर्वचित्तौ निकारिण: । क्षत्रमयने सुर्थममस्तु र्तुभ्यसुपसत्ता वर्धतां ते अनिष्टतः ॥। २८ क्षत्रेणाये स्वेन स५र्भस्व मित्रेणाने मित्रधेंये यतस्व। सजातानां मध्यमेष्ठेयाय रोंज्ञामय्े विहव्यो दीदिहीहं॥ २९ अंति निहो अंति सृंधो अत्यचित्तिमति निर्कतिमदयं। विश्वा ह्युग्ने दुरितां तर त्वमंथास्मभ्य९ सहवीर रयि दाः ॥ ३०

[४ ] तै. ४,७,१३। काठ. १८,१८। कपि. २९,६। वा. १५,४९-५६;१८,६१-६२;३,१४,१२,५२। काण्य. १६,७१- ७८; २०,३१-३२,३,२०;१३,५३ । मा. श्री. ६,२,६। [ येन वहससि० ... गन्तवे। अथर्व. ९,५,१७। अयं तेo ऋ.३,२९,१०; अथर्व. ३,२०,१; तै. सं. १,५,५,२;४,२,४,२,७,१३,५, तै. ब्रा. १,२, १,१६;२,५,८,८] [५] मै. ३,४,६ । वै. ४,१,७ । काठ. १८,१६ । कपि. २९,४ । वा. २७,१-१०;२०,२१,३५,१४;३८,२४। काण्व, २९,१-१०;२२,६;३५,४७;३८,२४ । [ समास्त्वाग्र० .. । अथर्व. २,६,१। सं चेध्यस्वान्ने० ... मान्ये। अथर्व. २,६,२। त्वामसे वृणते० ... प्रयुच्छन्। अथर्व. २,६,३। इहवागे अधि० ...... अनिष्टृतः । अथवे, ७,८२, ३ । क्षत्रेणासे स्वायुः० ... दीदिदीह। अथर्व. २.६,४। अति निहो० ... दाः । अथर्व. २,६,५ । *

Page 196

[ १९६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० १२, अनु० ५-६

अनाधुष्यों जातवेदा अनिष्टृतो विराडये क्षत्रभृंद्दीदिहीह। व्यमीवा: प्रमुश्चन्मानुषाणाए शिवेभिरदयं परिपाहि नो बुधे।। ३१ बृहस्पते सवितर्बोधयैन९ स५शितं चित्संतर५ सं१शिशाधि। वंर्धयैनं महते सौभगाय विश्वे चैनमनुमदन्तु देवोः ॥ ३२ अमुत्रभूयादंध यद्यर्मस्य बृद्दस्पते अभिशस्तेरमुश्चः। प्रंत्यूदृदतामश्विना मुर्त्युमस्माद्देवानामये भिषंजा शंचीभिः॥ ३३ उंद्वये तमुसस्परि ज्यौतिः पंश्यन्ता उत्तरम्। देव देवत्रां सूर्यमंगन्म ज्यौतिरुत्तमम् ॥५॥ ३४ ऊध्वी अस्य समिंधो भवन्त्यूध्वी शुक्रां शोचीं ष्यमेः। दयुमत्तमा सुप्रंतीकस्य सूनो: ॥ ३५ वंनुनंपादसुरो विश्ववेदा देवों देवभ्यो देवयानान् पथों अनक्तु मध्वा घुर्तेन। मध्वा यज्ञ नक्षति प्रीणानः ।। ३६ ....... नराशएसो अग्निंः सुकहदेवः सुविता विश्ववारः। अछार्यमेति शवसा घुतेन।। ३७ ईडानो वह्निनैमुसाभि सत्ुंचो अध्वरेषु प्रयत्सु। से यक्षदस्य महिमानुमत्ेः ॥ ३८ से डटँ मन्द्रा सुप्रयंसा स्तरीमन्। बर्हिषो मित्रमहाः । वसुश्रैतिष्ठो वसुर्धातमश्र । ३९ द्वारो देवीरैन्वस्य विश्वा व्ता दृदन्ते अगनें। उरुव्यंचुसो धाम्रा पत्यमानाः। ४० ते अस्य यौषणे दिव्यें नं यौना उषासानक्ता। इम यज्ञमवतामध्वरे नः॥ ४१ दैच्या होतारा ऊ्ध्वीभिममध्वरें नोऽमैर्जिह्वांभिगृणीतम्। कृणुते नः स्विष्टम् ॥ ४२

[अनाधृष्यो जातवेदा० ... वृधे। अथर्व, ७,८४,१। शिवेभिरघ्य० ... वृधे। ऋ. ६,७१.३। बृहस्पते स- वित० ... देवाः अथर्व. ७,१६,१। अमुत्रभूया० ... शचीभिः। अथर्व. ७,५३,१। उद्यन्तमसस्परि० ... । क. १,५०,१०; अथर्व. ७,५३,७; तै. सं. ४,१,७,४; तै. ब्रा. २,४,४,९,६,६,४; तै. आ. ६,३,२ J [ ६] मै. ३,४,६। तै. 8, १,८ । काठ. १८,१७ । कपि. २९,५ । वा. २७, ११-२२ । काव्व. २९,११-२२ ।। ऊर्ध्वा अस्य० ... सूनोः। अथवे. ५,२७,२। तनूनपादसुरो० ... घृतेन। अथर्व. ५,२७,१ २। मध्या यझं .... । अथर्व. ५,२७,३। नराश सो अग्नि:०-घृतेन। अथर्व. ५,२७,३-४ । ईडानो वह्निर्न०-मग्नेः। अथर्व. - ५,२७,४-५ । स ई ( तरी) मन्द्रा०-वसुधातम(र)श्च। अथर्व. ५,२७,६। द्वारो देवी०-पत्यमा- ना: (ने)। अथवे. ५,२७,७-८ । आ सुष्वयन्ती यजते उपाके। ऋ. १०,११,६; अथर्व. ५,२७,८;१२,६; तै. ब्रा. ३,६,३,३; नि. ८,११। ते अस्य०-नः। अथर्व, ५,२७,८। दैव्या (देवा) होतारास्विष्टम्। अथव. ५,२७,९]

Page 197

काण्डं २, प्रपा० १२ :- १३, अनु० ६,१ ] अभ्निचिति:। [१९७ ] तिसत्रो देवीर्बहिरदे स्योनमिंडा सर स्वती महीं। भारती गृणानां।। ४३ वंबस्तुरीपमं्ुतं पुरुक्षु त्वष्टः सुवीर्यम्। रायस्पोप९ विष्य नामिमस्में।। ४४ वनस्पतेऽवसृजा रराणस्त्मना देवेभ्यः। अगनिर्हव्यY शुमिता सूदयाति॥ ४५ अग्ने स्वाहा कृणुहि जातवेदा ईन्द्राय देवभ्यः। विश्वे देवी हविरिद जुषन्ताम् ॥ ६॥४६ [ १३६१ ] ॥ इति मध्यमकाण्डे द्वोदशः प्रपाठकः ॥ १२॥

अथ प्रयोदशः प्रपाठक:। सम्न्यों येन्त्युपयन्त्यन्यां: सुमानमूर्वै नद्यः पृणन्ति। तमु शुंचि शुंचयो दीदिवा सुमपा नैपातं परितस्थुरापः॥ १ हिरण्यवर्णः से हिरण्यसंदगपा नंपात्सेदु हिरण्यवर्णः । हिर ण्ययात्परि योनेरनिषद्य हिरण्यदा दुद्ुत्यंन्नमस्मै।। २ हिरण्यवर्णा: शुंचयः पावको यांसु जातेः कश्यपो यास्विन्द्रः। अगरि९ यो गर्भ दधिरे विरूपास्तों ना आपः श५ स्योनो भवन्तु॥ ३ योसाY रोजा वरुणो याति मध्ये सत्यानतें अवपश्यन् जनानाम्। 20 मधुश्रुतः शुंचयो यः पावकास्ता ना आपः श५ स्योना भवन्तु॥ यासां देवा दिवि कुण्वन्ति भक्ष९ यो अन्तरिक्षे बहुधा भवन्ति। या: पृथिवी पयुसोन्दन्ति शुकांस्ता ना आपः श स्योनां भवन्तु॥ ५ शिवेन मा चक्षुषा पशयतापः शिवया तन्वोपस्पृशत त्वंचं मे। सेर्व अग्री५प्सुरषदो हुवे मयि वंरचों बलमौजो निधंत। ६ येदुर्द: संप्रयतीरेहा अनदता हतें। [ तिस्नो देवी०-गृणाना। अथर्व, ५,२७,९। तन्नस्तुरी०-मस्मे। अथर्व. ५,२७,१०। वनस्पतेऽव .... सूदयाति (स्वद्यतु)। अथर्व. ५,२७,११। अग्ने स्त्राहा०-जुषन्ताम्। अथर्व. ५,२७,१२] [ १]तै. ५,६,१ । काठ. ३९,२। वा. ११,५०-५२,३६१४-१६,४,१३,१७,५,४३। काण्व. १२,५१-५३;३६,१४-१६; ४,१८,२३,५,५४ । मा. श्रौ. ६,१, ६। [ समन्या यन्त्युप० ... तस्थुरापः। ऋ. २,३५,३; सा. ६०७; तै. सं. २,५,१२,१। हिरण्यवर्णः (०रूपः) स० ... मस्मै । ऋ. २,३५,१०; नि. ३,१६ । हिरण्यवर्णाः शुचय:0 .. भवन्तु। अथर्व. १,३३,१। यासाए राजा वरुणो० ... । ऋ. ७,४९,३; अथर्व. १,३३,२,४ । तै. सं. ५,६, १,१। यासां देवा दिवि० ... भवन्तु। अथर्व. १,३३,३। शिवेन मा चक्षुषा० ... । १,३३,४ । मधुश्धुतः (घृतश्चुतः) शुचयोण ऋ ७,४९,३; अथर्व. १,३३,४। बदद: संप्रयती० ... सिन्धवः। अथर्व. ३,१३,१]

Page 198

[१९ ] मैत्रायणी-सहितायाम् [ काण्डं २, प्रपा० १३, अनु० १-३ वंस्मादा नश्दो नोम स्थ तो वो नौमानि सिन्धवः ॥ ७ सं्रच्युता वरुणेन यंच् शीभ समवल्गत। तंदामोदिन्ट्ो वो यतीस्तस्मादापो अनुष्ठन ।। V अपकाम९ स्यन्दमाना अवीवरत वो हिं कम्। ईन्ट्रो वः शेक्तिभिदेवीस्तंस्माद्वानीम वो हितम्।। ९ ऐको वो देवो अप्यतिष्टत स्यन्दमाना यथावर्शम्। उंदानिपुर्महीरिति तस्मादुदर्कंमुच्यते।। १० आदित्पश्याम्युत वा शृणोम्यों मा घोषो गछति वार्न्वासाम्। तीव्रों रसो मधुपृंचामरंगम ओ मा प्राणेन सह वर्चसागन्। ११ आंपो देवीर्घृतमिन्वा ऊ आपो अभ्रीषोमौ बिभ्रत्यापा इत्ताः । मंन्ये भेजानो अमृतस्य तर्हि हिर ण्यवर्णा अंतृपर यदा वः ॥ १२ आपो हिं ष्वैति तिसत्रः ॥ दिवि श्रयस्वा,-इन्तरिक्षे यतस्व, पृथिर्व्याः सैभव, भ्राजं गछ ॥ १ ॥ १३-१४ तपो यौनिरसि, विश्वाभिस्त्वा धीभिरछिद्रामुपदधाम्य,तं९ यौनिः, ब्रैह्म यौनिः, सत्यं५ यौनि,- क्षत्र९ यौनिः, पृथिवीं यौनि, रन्तरिक्ष९ यौनि, धौयोनि, दिशो यौनिः ॥ २॥ १५ प्राणांदुपान९ सैतन्व, पानद्विथान९ सैतनु, व्यानांचिक्षुः सैतनु, चक्षुषः श्रौत्र९ सैतुनु, श्रौव्रात् पृथिवी९ सैतनु, पृथिव्यां अन्तरिक्ष संतन्व, नतरिक्षािव सैतनु, दिवों दिशः सँतनु, दिग्म्यः स्वर्गैं लोकमनुसैतनु ॥ ३॥ १६ [ संप्रच्युता (यत्प्रेषिता) .... अनुष्ठन। अथर्व. ३,१३,२ । अपकामपू स्यन्दमाना .... हितम्। अथर्व. ३,१३,३। एको वो देवो० ... मुच्यते। अथर्व. ३.१३,४। आदित्पश्याम्युत .... साम्। अथर्व. ३,१३,६ (प्र. च.)। तीव्रो रसो० ... सागन् (गमेत्)। अथर्व. ३, १३,५ ( द्वि. च.)। आपो देवी (भद्रा) धृत ० ... इत्ता:। अथर्व. ३,१३,५ (प्र. च.)। मन्ये भेजानो ...... यदा वः । अथर्व. ३,१३,६ (द्वि. च )। आपो हि ष्ठाo ... चक्षसे । ऋ. १०,९,१; सा. १८३७; अथर्व. १,५,१; तै. ४, १,५,१;५,६,१,४,७,४, १९,४; तै. आ. ४,४२,४;१०,१,११; नि. ९,२७। यो व शिव० ... मातरः ऋ. १०,९,२; सा. १८३८; अथर्व. १,५,२; तै. सं ४,१,५,१;७,४,१९,४; तै. आ. ४,४२,४;१०,१,११। तसमा अरंगमाम० ... यथाचनः । ऋ. १०,९,१; सा. १८३९; अथर्व. १,५,३; तै. सं. ४,१,५,१,५,६,१,४;७,४,१९,४; तै. आ. ४,४२,४;१०,१,१२ ] [ २ ] मै. ३,२,६। काठ. ३९,२। [ ३ ] तै. ब्रा. १,५,७। काठ, ३९,८।

Page 199

काण्डं २, प्रपा० १३, अनु० ४-६ ] अग्निचितिः। [ १९९ ]

भचा त्वा छन्दसा सादयामि, वषट्कारेण त्वा छन्दसा सादयामि, हिंकारेण त्वा छेन्दसा सादयामि, प्रस्तावेन त्वा छन्दसा सादयाम्यु, द्वीथेन त्वा छन्दसा सादयामि, प्रतिहारेण त्वा छन्दसा सादयामि, स्तुतैन त्वा छन्दसा सादयामि, निधनेन त्वा छन्दसा साद- यामि॥। ४ ॥ १७ दूर्त९ वो विश्ववेदस हव्यवाहममर्त्यम् । यजिष्ठमृञ्षसे गिरा॥ १८ अंगन्म महा नमुसा यविष्ठ यौ दीदाय समिद्ध: स्वे दुरोणे। चित्रैभानु९ रौदसी अन्तरुवी स्वाहुत विश्वतः प्रत्यश्चम्॥ १९ अर्यमिह।। २० दुधन्वे वा यंदीमंनु वोचद् ब्रंह्माणि वैरु तेत्। परि विश्वानि काव्या नेमिश्रकमिवासुवत्।२१ ओंमै सुश्रन्द्र विश्पते द्वी श्रीणीष आसनि। उतों ना उत्पुपूर्या उक्थेषु शवसस्पता ईष स्तोर्तभ्या आभर॥५॥ २२

इन्ट्रो दधीचौ अस्थभिर्वुत्राण्यप्रतिष्कुतः। जघान नवतीर्नव॥ २३ अत्राह गोरमन्वत नोम त्वष्टुरपीच्यम्। इत्था चन्द्रमसो गुहें॥। २४

इछनश्रस्य यंच् शिरः पर्वतेष्वपश्रितम्। अविन्दच् शर्यणावति ॥ २५ ईन्द्रमिद्राथिनो बुहृदिन्द्रमर्केसिरर्किणः । ईन्द्र५ र वाणीरनूषत ।। २६ ईन्द्रो दीघीय चक्षुसा अ सूर्य९ रोहयदिविं। वि गौभिरद्विमैरयत्।। २७ इन्द्रा इ्द्धरयों: संचा सैमिश्ला औ वुचोयुजा। ईन्ट्रो वज्ी हिरण्ययः॥ २८ इन्द्र वोजेषु नोऽव सहस्रप्रधनेषु च । उग्र उग्राभिरूर्तिभिः॥ २९

[ ५] तै. ब्रा. ३,११,६,३; तै. सं. ३,३,३,२, २,२,१२,७; ४,४,,६; २,१३,७,८। काठ. १२,१५,३९,१२। वा. ३,१५; १५,२६;३३,६। काण्व. ३,२१;१६,४७;३२,६। [दूत५ वो विश्व० ... गिरा। ऋ. ४,८,१; सा. १२। अगन्म महा नमसा० ... प्रत्यञ्चम्। ऋ. ७,१२,१; सा. १३०४; तै. ब्ा. ३,११,६,२। अयभिह० ... । ऋ. ४,७,१; तै. सं. १,५,५,१। दधन्वे वा० ... भुवत्। ऋ. २,५,३; सा. ९४। ओभे ( उभे) सुश्चन्द० ... आभर। ऋ. ५,६,९; सा. १०२४ ] [ ६ ] काठ. ३९, १२ । तै. ब्रा. १,५,८, १-३ । [ इन्द्रो दधीचो० ... नव । ऋ. १,८४,१३; सा. १७९;९१३; अथर्व. २०,४१,१। अत्राहं गोरमन्वत० ... गृहे। ऋ. १,८४,१५; सा. १४७,९१५; अथर्व. २०,४१,३; नि. ४,२५। इच्छन्नश्वस्य० ... वति। ऋ. १,८४,१४; सा. ९१४, अथर्व. २०,२१,२। इन्द्रमिद्राथिनो० ... नूषत।ऋ. १,७,१; सा. १९८,७९६; अथवे. २०,३८,४;४७,४७०,७; तै. सं. १६,१२,२; नि. ७,२। इन्द्रो दीघाय .... रयत्। ऋ. १,७,३; सा. ७९९; अथर्व. २०,३८,६,४७,६,७०,९। इन्द्रा (इन्द्र) इद्धर्यो .... । ऋ. १,७,२; सा. ५९७,७९७; अथर्व. २०,३८,५;४७,५,७०,८। इन्द्र वाजेषु० ... रूतिभिः। ऋ.१,७,४; सा. ५९८,७९८; अथर्व. २०,७०,१० ]

Page 200

[०० ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं२, प्रपा० १३, अनु० ६-७ तमिन्टृर वाजयामसि भहें वुत्राय हन्तवे। से वृषा वृषभौ अुवत्।। ३० इन्द्रः से दांमने कृत औजिष्ठः से बले हितः । दुम्नी क्रोकीं से सोम्यः॥ ३१ गिर्रा वज्रों ने सैभृतः संबुलो अनपच्युतः। ववक्ष उग्रौ अस्तृतः ॥ ६ ॥ ३२ अर्थममि: सुहस्त्रिणो, डगनिर्मुर्धी, त्वामये पुष्कुरादंधि। ३३ अबोध्यु्निः समिंधा जनानां प्रति धेनुंमिवायतीमुषांसम्। यह्धां दव प्रे वर्यामुज्जिहाना: प्रे भानवः सिस्त्रते नकमछ॥ ३४ अवोचाम कवये मेध्याय बंचो वन्दारु वृषभाय वृष्णे। गेविष्ठिरो नंमुसा स्तौमुमयौ दिवीव रुक्मसुरुव्यञ्चमश्रेत् ॥ ३५ अबोधि होता यजथाय देवानुर्ध्वों अभनिः सुर्मनाः प्रातरस्थात्। संमिद्धस्य रुशददार्श पांजो महान् देवस्तमुसो निरमोचि॥ ३६ जनस्य गोपा अजनिष्ट जाग्रृविरमनिः सुदेक्षः सुविताय नव्यसे। घृतेप्रतीको बृहता द्विविस्पशा दयुर्मद्विभाति भरंतैभ्यः शुंचिः ॥ ३७ त्वामये अंद्विरसो गुहा हितमन्वविन्दञ् शिश्रियाणं९ बने वने। सं जायसे मथ्यमान: सहो यहत्वांमाहु: संहसस्पुत्रमङ्गिरः ॥ ३८ तुभ्येदमगे मंधुमत्तम १ वचस्तुभ्यं मनीर्षा डयमस्तु शंY हृदै। त्वी गिरः सिन्धुमिवावनीर्महींरापृणन्ति शेवसा वधैयन्ति च॥ ३९ सं१ समिधुवसे वृषन्नसे विश्वान्ययें आ। डडस्पदे समिध्यसे से नो वसून्यांभर ॥ ४० [तमिन्द्र५ वाजयामसि० ... भुवत्। ऋ. ८,९३,७; सा. ११९,१२२२; अथर्व. २०,४७,१,१३७,१२, तै. ब्रा. २,४,१,३। इन्द्र: स दामने० ... सेम्यः। ऋ. ८,९३,८; सा. १२२३; अथर्व. २०,४७,२;१३७,१३। गिरा वज्रो नं० ... अस्तृतः। ऋ. ८,९३,९; सा. १२२४; अथर्व. २०,४७,२,१३७,१४ ] [ ७] तै. 8,8,४;१,८,२२,३। काठ. ३९,१४; ( २,१५;११,१२); वा. १५,२०-२२;२४-२५,२७-२८,३०-३१, ४१-४२;३,१२;१२,१४;११,३२,३६,७। काण्व. ३,१८,१४,१४;१२,३२;१६,४१-४३,४६,४८-४९,५१,५३,६३- ६४:३६,७। [ अयमग्निः सहस्त्रिणो० ... । ऋ. ८,७५,४; तै. सं. २,६,११,१,४,४,४,१ । अग्निर्मूर्द्धा दिव:०। ऋ. ८,४४,१६; सा. २७,१५३२; तै. सं. १,५,५,१,४,४,१,१; तै. त्रा. ३,५,७,१। त्वामग्ने पुष्करादघि०। ऋ. ६,१६,१३; सा. ९, तै. सं. ३,५,११,३;४, १,३,२,४,४,१। अबेध्यभ्निः समिधा० ... मछ (०चछ )। ऋ. ५, १,१; सा. ७३,१७४६; अथर्व. १३,२,४६, तै. सं. ४,४,४, १। अवोचाम कवये० ... ।ऋ. ५,१,१२; तै. सं. ४, ४,४,२ । अबोधि होता० ... मोचि। ऋ. ५,१,२; सा. १७४७; नि. ६,१३। जनस्य गोपा० ... शुचिः। ऋ. ५,११,१; सा. ९०७; तै. सं ४,४,४,२। त्वामगने अङ्गिरसो० ... म्गिरः। ऋ. ५,११,६; सा. ९०८; तै. सं. ४,४,8,२। तुभ्येदमग्रे० ... । ऋ. ५,११,५। स५समिदयुवसे०भर। ऋ. १०,१९१,१; अथर्व. ६,६३,४, तै. सं २,६,११,४,४,४,४ ]

Page 201

काण्डं २, प्रपा० १३, अनु० ७-८ ] अन्निचितिः। [२०१]

अभि १ व: पुव्यै गिरा देवमीडे वंसूनाम्। सपर्यवः पुरुप्रिये मित्रे ने क्षेत्रसोंघसम्।। ४१ त्वौ चित्रश्रवस्तम हवन्ते विक्षु जन्तवः। शोचिष्केशं पुरु्रियांगे हव्यांय बोंढवे॥ ४२ ओ ते अग्न इधीमहि दुर्मन्नं देवाजरम्। यद्ध स्यो ते पनीयसी सर्मिद्ीदयुति द्यवीषुर स्तोतभ्या आभर॥ ४३ अर्भि तै मन्ये यौ वसुरस्त यष यन्ति धेनवः। अस्तमर्वन्त आर्शवोऽस्तं नित्यासो वार्जिना इंष स्तोवंभ्या आभर॥ .४४ सौ अग्नियों वसुर्गुणे स९ यमायन्ति धेनवः। संमर्वन्तो रघुद्ुंवः से९ सुजातासः सुरंया ईषए स्तोर्तभ्या आंभर॥७॥ ४५ एना वो अरमि नमुसोजी नपातमांडुवे। प्रियं चैतिष्ठमरति९ स्वध्वर२ विश्वस्य दुर्तममृंतम्॥ ४६ त्वमे गृहपुर्तिस्त्व९ हौता नो अध्वरें। त्वं पौता विश्ववार प्रचेता यक्षि वैपि च वार्यम्।४७ देवो वो द्रविणोदा: पूरणी ९ विवष्टयारसिंचम्। उंद्वा सिश्चध्वसुंप वा पृणध्वमादिङ्वो देव ओहते।। ४८ अभे वाजस्य गौमता ईशान: सहसो यहो। अस्में घेहि जातवेदो महि श्रेवः।। ४९ से इधानौ वसु: कविरमिरीडैन्यो गिरा। रेवदस्मभ्यं पुर्वणीक दीदिहि॥ ५० क्षपौ राजन्ुत त्मनाओे वस्तोरुतौषसः। से तिग्मजम्भ रक्षसो देह प्रंति॥ ५१ अगे तमर्द्ाशं ने स्तौंमैः क्रेतुं ने भद्र९ हृदिस्पृशम्। ऋष्यामा ता औहैः॥ ५२ अधा सुभे केतोर्भद्रस्य दक्षस्य साधोः। रथीनतस्य वृद्दतौ बभूथ॥ ५३

[अभि: वः पूर्व्य गिरा० ... । ऋ.८,३१,१४, तै. सं. १,८,२२,३। त्वां चित्रश्रवस्तम० ... चोढने। १,४५,६; तै. सं. 8,8,8,३। आ ते अग्र० ... आभर। ऋ. ५,६,४; सा. ४१९,१०२२; अथर्व. १८,४,८८; तै. सं. 8,8,8,६। अर्भि तं मन्ये० ... आभर। ऋ. ५,६,१; सा. ४२५,१७३७। सो अग्नियो० ... आभर। ऋ. ५,६,१, सा. १७३९। स्तोतृभ्या (·भय) आभर । ऋ. ५,६,१,१,९;८,९३,१९; सा. १५८६ ] [८] तै. ४,४,४। काठ. ३९, १५ । वा. १५,३२-३३,३५-३७,४४-४५,४७;१०,२४,१२,१४;४,२५;३,२५,१५,४८; २५.४७ । काण्व. १६,५४-५५,५७-५९,६६-६७,६९,११,३४;१३,१५,४,३४;३,३३;१६,७०;२७,४५ । [ पना वो अझि० ... मृतम् ।ऋ. ७,१६,१; सा. ४५,७४९; तै. सं. 8,8,8,8; नि. ३,२१। त्वमझे ग्रृहपति० ... वार्यमू। र. ७,१६,५; सा. ६१। अझ्ने वाजस्य गोमता (तः)० । ऋ. १,७९,४; सा. ९९,१५६१; तै. सं. ४,8,8,५1 स इधानो ... दीदिहि ।ऋ.१,७९,५; सा. १५६२; तै. सं. 8,8,8,५। क्षपो राजभुत० ... परति। ऋ. १,७९,६; सा. १५६३, तै. सं. ४,४,8, ५। अझे तमद्याश्वं० ... आहैः। ऋ. ४,१०,१; सा, ४३४,१७७७, तै. सं. ४,8,४,७ । अधा हाझे .... बभूथ। ऋ.४,१०,२; सा, १७७८, तै. सं, 8,४,४,७ ] मै० २६

Page 202

[२०२] मैत्रायणी संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० १३, अनु० ८-९

आर्भिष्टे अर्ध गीर्भिर्गृणन्तोडसे दोशेम। प्रे ते दिवो न स्तनयन्त शुष्पैः॥ 48 अभ्नि१ हौतारं मन्ये दास्वन्त वसुए सूनु सहसो जारतवेदस विग ने जातवेदसम्। ये ऊध्वैया स्वध्वरौ देवों देवाच्या कुपा। घुर्तस्य विभ्राष्ट्रमंनु शुकशोचिष: ॥ ५५ आर्जुद्वानस्य सविंषः ॥ हथसः शुचिष,दुर्भि त्यं देव९ सुवितार, ममे त्वै नो अन्तुमः।। अंधा हुगे, एत्रो हुथे ।l ८ II ५६-५८ आयाहि सुधुमा हि ता इन्द्र सौमं पिंबा डुमम्। एंदं बहि: सुदो मम।। ५९ ओ त्वा ब्रह्मयुंजा हंरी बहतामिन्द्र केशिना। उप ब्रंझ्ाणि नः श्रृणु॥ ६० ब्रह्मांणस्त्वा वर्य९ युजा सोमपोमिन्द्र सोमिनः। सुर्तावन्तो हवामहे।। ६१ अभि त्वा शूर नोनुमौडदुग्धा इव धेर्नव:। ईशानमस्य जंगतः स्वरदशमी शानमिन्द्र तम्थुष: ॥ ६२ ने त्ववं अन्यो दिव्यों ने पौर्थितो ने जातों ने जनिष्यते। अश्वायन्तो मघवतिन्द्र वार्जिनो गव्यन्तुस्त्वा हवामहे।। ६३ त्वार्मिद्धि हवामहे सातो वौजस्य कारवः। त्वा वृत्रेष्विन्द्र संत्पुति नरस्त्वी कोष्ठास्वर्वतः॥ से त्वै नश्ित्र वज्रहस्त घृष्णुग महः स्तैवानों अद्रिवः। ६४

गामश्रर रथ्यमिन्द्र सैकिर सत्रा बौजं ने जिग्युषे।। ६५ कया नश्चित्र आभुवदूती सदावृषः संखा। कया शैचिष्ठया वृता। ६६ [आभिष्टे अद्य० ... शुष्मै:। ऋ. ४,१०,४; तै. सं. ४,४.8,७। अग्नि ह्वोत,रं मन्ये० ... सर्विषः ऋ.१,१२७. १; सा. ४६५ १८१३; अथर्व २०,६७,३; तै. सं. ४,8,8,6; नि. ६,८। हसः शुचिषदृ०। ऋ. ४,४०,५; तै. सं. १,८ १५,२,४,२,१,५; तै, ब्रा. १०,१०,२। अभि त्यं देवू०। अथर्व ७.१४,१। अझ्ने त्वं नो अन्तमःण। ऋ. ५२४,१; सा. ४४८,११०७; तै. सं. १,५.६,२;४,४,४,८ । अधा हाम०। ऋ. ५,१६,४] [९]मै. ४,१२,४ -५;४,९,२७; तै. २,४,१४,२-३,४ २,११,२,४,४, १२, ५। तै. आ ४,४ २, १,। काठ. ३९,१२। वा. २७,३५-४२,४४:३६.४-६। कण्व. २९,४०-४८:३६,४-६। मा. श्रौ.६,२,३। [आयाहि शुधुमा० ... । ऋ. ८,१७,१: सा. १९१६६६; अथर्वे. २०,३,१:३८,१,४७,७। आ त्वा महायुजा० ... गणु। ऋ.८,१७,२। सा. ६६७ अथर्व. २०.३,२;३८,२;४७,८। ब्रह्माणस्त्वा वयू० ... महे ऋ. ८.१७,३; सा. ६६८, अथर्व. २०,३,२,३८,३;४७,९। अभि त्वा शूर० ... तस्थुषः। ऋ, ७,३२,२२; सा. २३३,६८०; अथर्व. २०,१२१,१; तै. सं. २,४,१४.२। न त्वावं (त्वावाँ) अन्यो० ... मह। ऋ. ७,३२ २३; सा. ६८१; अथर्व, २०.१२१,२। त्वामिद्धि हवामहे० ... स्वर्षतः । ऋ. ६,४६,१; सा. २३४.८०२; अथर्व. २०,९८,१; तै. सं. २,४,१४,३। स त्वं नश्चत्र० ... जिग्युषे: ऋ. ६,४६,२; सा. ८१०; अथर्व. २०,९८,२। कया नश्त्र0 ... वृता। ऋ. ४,३१ १; सा. १६९,६८२; अथर्व. २०,१२४,१; तै. सं. ४,२,११,२; तै. आ. ४,४२,२]

Page 203

बण्डं २, प्रपा. १३, अनु० ९-१० ] अग्निचितिः। [ १०२ ]

कस्त्वा सत्यौ मदानां मरहिष्ठो मत्सदन्धसः । इढा चिदाररुजे वसु ॥ ६७ अभी पुणः संखीनामविता जरितणाम्। शतै भवास्युर्तिभि: ॥ ६८ यज्ञा यज्ञा वो अभेये गिरा गिरा च दक्षसे । श्रे घ्रु वर्यममृतं जातवेदसं परिये मित्र ने शएसिषम्।। ६९ ऊरजौ नपातर से हिना्यमस्मयुंदीशेम हव्यदातये। अंवद्धाजेष्वविता भुवद्गध उत त्रारतां तनूनाम् ॥९ ॥ ७० भतुनौ पत्नी प्रथमैयमागादंडां नेत्री जुनिश्त्र्युत प्ररजानाम्। ऐका सतीं बुहुधोषो श्व्युछांजीर्णा त्वे जरय सर्वुमन्यंत्।। ७१ को विराजो मिथुनत्वै प्रवेद ऋतून को अस्याः के उ वेंद रूपम्। दौहान् को वेद कतिधा विंदुग्धाः कति धांमानि केति यें विवासोः ॥ ७२ डुर्यमेव सां यो प्रुथमा व्योछत सो३प्स्वन्तश्चरति प्रविष्टा। वधूमिमाय नवगज्जनित्री त्रय एनां महिमान: सचन्ते॥ ७३ छेन्दस्वती उषसौ पेपिशाने समान यौनिमनुसँचरेते। सूर्यपत्नी विचरतः प्रजानतीं केतुमंती अर्जरे भूरिरेतसौ। ७४ ऋतस्य पन्थामंतु तिसत्र आगुम्त्रयो धर्मीसो अनु रेतर्सागुः। प्रजोमिंका जिन्वत्यूर्जमेंका क्षत्रमेका रक्षति देवयुनोम्॥ ७५ चतुष्टोरममदधाद्या तुरीया यज्ञम्य पक्षा ऋषयो भवन्ती। गायुत्री त्रिष्टुरभं जंगती विराजमकै युञ्जाना: ३सराभरन्निदम्॥ ७६ पश्चंभिर्धाती विद्धा इदे तासा स्वुरजनन् पश्च पुञ्ञ। तासामु यन्ति प्रयुर्वेण पंश्च नोना रूपोणि क्रेनवो वंसाना: । ७७ अरतंस्य धामन् प्रथमा व्यषुष्यपा्मका महिमानं बिभर्ति। सूर्यस्यैका चरंति निष्कृतांनि घमैस्यैंका सवितैकां नियछते॥ ७८

[कस्त्वा सत्यो मदानां० ... वसु। ऋर. ४,३१,२; सा. ६८३; अथर्व. २०,१२४,२; तै. आ. ४,४२३। अभी व णःo ... ब्यूतिमि: (स्यूतये )। ऋ.४.३१,३; स. ६८४; अथर्व. २०,१२४,३; तै. अ'. ,४२,३। यक्ञा यशा वो० ... ऋ.६.४८.१; सा. ३५,७०३। ऊर्जो नपातू० ... ड.६,४८ २:सा. ७०४] [१० ]तै. ४,३,११ । काठ. २९,१० । [ को विगाजो० ... विश्वासा: (व्युष्टीः)। अथर्व. ८,९,१०। इयमेव सा या० ... सचन्ते (जनित्री)। अथर्ब ८,९,११। छन्दस्वती (छन्दः पक्षे) उपसौ (सा) रेतसौ (०सा)। अथर्व. ८,९ १२कुतम्य पन्था० ... यूनाम् अथर्व. ८९,१३। चतुष्टोम०(अभनीषोमा0 ) ... भरत्निद्म् (०ननीमूत अथर्व. ८,९.१४ ] *

Page 204

[२० ] मैत्रायणा-संदितायाम् [काण्डं२, प्रपा० १३, अनु० १०-१९ काण्ड

इद९ श्रैयो मन्यमानो वा आगामह९ वो अस्मि सख्याय शैवः। समानजन्मा क्रतुरस्त्यैक: सर्वः संर्वा विचरतु प्रजानन्॥ ७९ भूर्यास्म ते सुमतौ विश्ववेदा आष्ठाः प्रतिष्ठामविदो हि गार्घम्। सत्य वदन्तीर्महिर्मानमापान्यो वो अन्यमिति मा प्रयुक्त।। ८० रुशद्विधाना समना पुरस्तात् प्रजानती यामुमुर्षा अयासीत्। ब्रह्मद्विषुस्तमसा देवशनूनभिवंहन्ती विश्ववारा व्यवाट्। ८१ पंञ्च व्युष्टीरेनु पश्च दौहा गौ पञ्चनास्त्रीमुततेवौडनु पेक्च। पेश्च दिशः पश्चद्शैन क्लप्तो: सुमानमूर्धीरमि लोकमैकम्॥ ८२ त्रि९शेत्स्वसारा उपयन्ति निष्कृत सुमानै केतु प्रतिमुश्चमानाः। ऋतूरस्तन्वते कवयः प्रजानती्मिध्येछन्दसः पर्यन्ति भास्वतीः ॥ ८३ ज्यौतिष्मतीः प्रतिमुश्चते नभो देवीं रात्री सूर्यस्य वतानि। विपश्यन्ति प्शवो जायमाना नोनारूपा मातुरस्या उपस्थे॥ ८४ प्रथमा ह व्युवास सौ धेनुरभवद्यमें। सो नः पयस्वती दुहा उत्तरामुत्तराए सेमाम्॥ १०॥ ८५ पुष्टौ दिवि पुष्टो अर्भिः पृथिव्यां पुष्ट विश्वा औषुधीरोविवेश। वैश्वानरः संहसा पुष्टो अभनिः से नो दिवा से रिषस्पांतु नक्तम्॥ ८६ त्व९ यविष्ठ दाशुषो नश्षपाहि शृणुषी गिरः। रैक्षा तोकमुत त्मना॥ ८७ वे अभे धामानि तैव जातवेदो दैव स्वधातोऽमृंतस्य नाम। डे याश्चु मार्या मार्यिना विश्वमिन्व त्वे पूर्वी: संद्धु: पृष्टबन्धो ।। ११ ॥ ८८ येवा अयुवा ऊमा एवा अन्दुः सगर: सुमेंको, डमे कह्ा,ये किशशिला,-डसे दुधा,-डये वन्या,-डसे कक्ष्य, या ता इषुयुवा नाम तया विधेम, तस्ये ते नम, स्वस्यास्ता उप पतसुतो जीवा भूयास्म, ते ये द्विष्मों यंक्च नो द्वेष्टि तमस्या जम्भे दध्मः ॥ १२ ॥ ८९ मे

[इद५ (इत्थं) श्रेयो० ... प्रजानन्। अथर्व. ८.९,२२। पञच व्युष्टीरनु .... मेकम्। अथर्व. ८,९,१५। प्रथमा ह व्युवास० ... समाम्। अथर्वे. २,१०,१ ] [ ११]मै. ३,१६,४ । तै. १,५,११,१ । काठ. ४०,३;७,१६। वा. १८,७३,७७;१३,५२ । काण्व. २०,४२,४६,१४,५४। [ पृष्टे दिवि पृष्टो० ... नक्तम्। ऋ. १,९८,२; तै. सं. १,५,११,१; तै. ब्रा. ३,११,६,४। त्वदयविष्ठ दाशुषो० त्मना । ऋ. ८,८४,३;सा. १२४६। अग्ने धामानि(भूरीणि)तव .... बन्धो। ऋ. ३,२०,३, तै. सं.३,१,११,६] [ १२ ] तै. ४,8,७,२,५,५,९ । काठ. ४०,३। वा. १५,१५-१९;१६,६४-६६ । काण्व. १६,३२,३४,३६,३८,४०;१७, ६४ । मा. श्रौ. ६,२,३ । [ यं द्विष्मो० ... दृध्म:। अथर्व. ३,२७,१-६]

Page 205

चण्डं २, प्रपा० १३, अनु० १३-१५ । अग्निचितिः। [२०५ ]

यौ अ३प्स्वन्तरमियों वुत्रें येः पुरुषे यौ अश्मनि। ये आविवेशौषुधीयों वनस्पतीरस्तेभ्यो अभनिभ्यो हुतमसत्वेतद्॥ ९० येः सोमे अन्तर्यौं गोष्वन्तवैयाएसि ये आविवेश यौ मुर्गेषु। ये आविवेश द्विपदो यंश्रतुष्पदुस्तेभ्यो अभिभ्यो हुत्मस्त्वेतत्॥ ९१ यैनेन्द्रस्य रंथए संबभूवुयी वैश्वानर उत विश्वदाव्यः। धीरो येः शरकः पुरिभूरदाभ्यस्तैभ्यो अभनिभ्यो हुतमस्त्वेतंत् ।। ९२ विश्वादमभ्नि यमु कोमुमार्डुयै दातारं प्रतिग्रहीतारमारहुः। यं जौहवीमि पृंतनासु सासहिं तैभ्यो अभिभ्यो हुतमस्त्वेतत् । ९३ उक्षांआाय वशानाय सौमपृष्ठाय वेघसे। स्तोमरविधेमाअये। ९४ वैश्वानरज्येष्ठेभ्यस्तेभ्यो अग्निभ्यो हुतमस्त्वेतंत् ॥ १३ ।। ९५ मा छेन्द, स्तत्पृथिश्व्य,भिर्दुवता, तैन छन्दुसा तेन ब्रंह्मणा तया देवतयाङ्गिरस्वंद् धुवा सीद। प्रमा छन्द, स्तदुन्तरिक्ष५, वायुर्देवता, प्रतिमा छेन्द, स्तंद् घौः सूर्यो देवता,- 5स्तीवीशछन्द, स्तदिशः, सौमो देवता, गायत्री छेन्द, स्तंदुरजा, बृहस्पतिर्देवता, त्रि- धुष्छन्द, स्तद्धिरण्य, मिन्द्रो देवता, जगुती छन्द, स्तद्गौ:, प्रजापुतिर्देवता,-नुष्टुप्छेन्द, सतंदायु, र्मित्रो देवतो, ष्णिक्छन्द, स्वचक्षुः पूर्षा देवता, विर्राट् छन्द,सवेश वरुणो देवता, बृदती छेन्द, स्तत्कृरषिः, पर्जैन्यो देवता, पड्क्तिशछन्द, स्वत्पुरुष:, परमेषठी देवता, तैन छन्दुसा तैन ब्रह्मणा तया देवतयाझिरस्वद् ध्रुवा सीद ॥ १४ ॥ ९६-९७ परथिव्युसि जन्मना वशा, सार्भि गर्भमधत्थाः, सा मया सैभुवा,इन्तरिक्षमसि जैन्मनो वृशा, सौ वायु गर्भमधत्थाः, सौ मया सैसुव, दौरसि जन्मना वुशा, सादित्यै गर्भम- धत्थाः, सा मया सैभुव, नक्षत्राण्यसि जन्मना वरशा, सौ चन्द्रेमुसं गर्भमधत्थाः, सो मेगा सैभुव, शगुसि जन्मना वशा, सौ साम गर्भमधन्थाः, सौ मथा सैभुव, विडुसि [१३ ] तै. १,३,१४,७ । काठ. ४०,३,५।[ यो अश््स्वन्त० (ये अग्नयो०) ... तन्। अथर्व. ३,२१,१। यः सोमे अन्तर्यो० ... । अथर्व. ३.२१,२। येनेन्द्रस्य रथ्(य इन्द्रेण सरथं) ... । अथर्व. ३,२१,३। धीरो यः शकरः (यो धीर:0)। अथर्व, ३,२१,४ ( द्वि. च.)। विश्वादमग्निए् यमु (यो देवो विश्वादमु)।। अथर्व ३,२१४ (प्र. च.)। यं जोहवीमि० ... तत्। अथर्व. ३,२१,३ (द्वि.च.)। उक्षान्नय वशान्नाय0 ... माग्नये। ऋ. ८,४३,११; अथर्व. ३,२१,६;२०,१,३; तै. सं. १,३,१४,७ । वैश्वानरज्येष्ठ० ... तत्। अथर्व. ३,२१,६] [१४ ] मै. १,८,३। तै. ४,३,७,१ । काठ. ३९,४। वा. १४, १८-२०;१२,५३;१३,१९,२४;१४,६,१२,१४,१५,५८, ६४ । काण्व. १५,१८-२२;१३,५४:१४, १९,२५;१५,५,१५,१६,१६,७९,८४] [१५ ] काउ. ३९,८। वा. ११,५८। काण्व. १९,५९। मा. श्री. ६,२,३]

Page 206

[२०६ ] मैत्रायणी-संितायाम् [काण्डं २, प्रपा० १३, अनु० १५-२० जैन्मना वर्शा, सौ राजानं गर्ममधत्थाः, सो मैया सैसुत्, वोगुसि जन्मना वशो, सौ प्राण गर्भमधत्थाः, सौ मया सैभवा,-SSपोऽसि जन्मना वशो, सी यज गर्भमधत्था?, सौ मैया सैभव ॥ १५ । ९८ यो देव्यसीष्टके कुमार्युपशीवुरी सौ मौपशेष्व जायेव संदुर्मित्पुतिथ, यो देव्यसीष्टके प्रफ- ्व्युपशीवरी सो मोपशेष्व जायेव सेदमित्पुतिए, या देव्यसीष्टक युवर्तिरुपशीवुरी सो मौपशेष्व जायेव संदुर्मित्पुति, या द्ेव्यसीष्टक आयु्दी: प्राणदा अपानदा व्यानदाश्क्षुदीः श्रोतदा: पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवः पुर्ष्ठ उपशीवरी सौ मौपशेष्व जायेव संदुमित्पुति९, या देवी: स्थेष्टकाः सुशैवा उपशीवरीस्ता मौपशेध्वं जाया हुव संदुभित्पतिम् ॥१६॥ सवयसे त्वा,-डभिवयसे त्वो, ध्वैवयसे त्वा, बृहैद्वयसे त्वा, सहीयसे त्वा, सेहमा- ९९

नाय त्वा, सासहये त्वा, संहस्वते त्वा,-डभीषाड्डे त्वा,-डभिम्वे त्वा,-डभिमातिषाटि त्वा, -डभिमातिमें त्वा ॥ १७ ॥। १०० भूयस्कृद्सि, वरिवस्कृदसि, प्राच्यस्यु, ध्वौस्य, न्तरिक्षमस्यो, जोदौ त्वौजसि साद- यामि, पयोदौ त्वा पंयासि सादयामि, तेजोदौ त्वा तैजसि सादयामि, यशोदी त्वा यशसि सादयामि, वर्चोदौ त्वा वर्चसि सादयामि, पृथिव्यास्त्वा द्रेविणे सादयाम्य, न्तरिक्षस्य त्वा द्रेविणे सादयामि, दिवस्त्वा द्रेविणे सादयामि, दिशी त्वा द्रविणे सादयामि, द्रवि णोदौ त्वा द्रविणे सादयाम्य, प्सुषदसि, गृधसंदसि, श्येनरसंदसि, सुपर्णसंदसि, नाकसदसि ॥।१८॥। १०१ ज्यौतिष्मतीं त्वा सादयामि, ज्यौतिष्कृतं त्वा सादयामि, ज्योतिविंदं त्वा सादयाम्य, ध्वैज्योतिषं त्वा सादयामि, बृहज्ज्योतिषं त्वा सादयामि, विश्वज्योतिषं त्वा सादयाम्य,- जस्रां त्वा सादयामि, भस्वती त्वा सादयामि, दीप्यमानां त्वा सादयामि, रौचमाना त्वा सादयामि, ज्वलन्तीं त्वा सादयामि, मल्मलाभवन्तीं त्वा सादयामि, जागतीं त्वा सादयामि, बोधयन्तीं त्वा सादयामि। १९ ॥ १ २ कृच्तिका नक्षत्र, मभिर्देवता,-डयरै रुच: स्थ, प्रजापुतेः सौमस्य धातु, ऋंचे त्वा, रुचे त्वा, भासे त्वा, ज्यौतिषे त्वा, तैन छन्दसा तैन ब्रंहणा तया देवतया्गिरस्वद् ध्रुवा सीद, रोहिणीं नक्षत्रं, प्रजापतिर्दुवते, न्वगा नक्षत्रं, मुरुंतो देवता, बार्हुनक्षत्र९, रुद्रो [१६ ] काठ. ३९,९ • मा. श्रै. ६,२,३। [१७ ] मा. श्रौ. ६,२,३। [१८ ] तै. ४,४,७,६ । काठ. ३९.९। वा. १३,५३। काण्व. १४,५५। मा. श्रौ. ६,२,३। [१९ ] तै. १,४,३४ । तै. आ. ३,१९। काठ. ४०,४। वा. १३,५३ । का्व. १४,५५। मा. श्रौ. ६,१,३।

Page 207

काण्डं २, प्रपा० १३, अनु० २०-२१ ] अभनिचिति:। [२०७ ]

देवता, पुनर्वसुर्नक्षत्र,मदितिर्देवता, तिष्यौ नक्षत्रं, बृहस्पतिर्देवता,-55श्ेवा नक्षत्र९, सुपी देवता, मु्घा नक्षत्रं, पितरो देवता, फल्गुनीनक्षत्रं, भंगो देवंता, फल्गुनीनैक्षत्र, -मर्युमा देवता, हस्तो नक्षत्र ५, सविता देवता, चित्रा नक्षत्रं, त्वेष्टा देवता, निष्टयं नक्षत्र ५, वायुर्देवता, विशाखं नक्षत्र, मिन्द्रामी देवता,डनूराधा नक्षत्रं, मित्रौ देवता, ज्येष्ठा नक्षत्र९, वरुणो देवता, मूंलं नक्षत्रं, निर्कतिर्देवता,-Sडपाढो नक्षत्र, मापो देवता, -SSपाढो नक्षत्र, विश्वे देवा देवता,भिजिभक्षत्रं, ब्रमा देवता, श्रोणो नक्षत्र, वि प्णुर्देवता, श्रविष्ठा नक्षत्र९, वसवो देवता, शतमिष नक्षत्र, मिन्द्रो देवता, प्रोष्ठपदा नक्षत्र, महिर्बुध्न्यों देवता, प्रोष्ठपदा नक्षत्र, मरज एकपादेवंता, रेवती नक्षत्रं, पूर्षा देव- ता, डश्वयुंजा नक्षत्र, मशचिनी देवंता, भरणीनैक्षत्र, यमो देवता, ब्राह्मणो नक्षत्र५, सौमो देवता,-डग्रें रुचः स्थ, प्रजापतेः सौमस्य धातु, ऋचे त्वा, रुचें त्वा, भासे त्वा, ज्यौतिषे त्वा, तैन छन्दसा तैन ब्रझुणा तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद ॥ २०॥ १०३ समीची नोमासि, प्रांची दिक, तस्यास्तेऽभिरधिपति, रसिनों रक्षिता, यंश्र तैऽधिपति- ैश्र रक्षिता तोभ्यां नगो अस्तु, तौ नो मृडतां, ते यै द्विष्मौ यक्षु नो द्वैष्टि तमेनयोजैम्मे दष्म, ओज३स्या नोमासि, दक्षिणा दिक्, तस्यास्ता इन्द्रौऽधिपति, स्तिरश्रीनराजी रक्षिता, यश्र तैऽधिपतियैश्च रक्षिता तोभ्यां नमो अस्तु, तौ नो मृडतां, ते यै द्विष्मों यश्ष ना द्ैष्टि तमेनयोर्जैम्मे दध्मः, प्रोची नोमासि, प्रतीची दिक्, तम्यास्ते सौमौऽधिपतिः, स्वजौ रक्षितां, यंश्र तैऽधिपतिर्येश्ष रक्षिता ताम्यां नंमो अस्तु, तौ नो मृडता, ते मै द्विष्मो यंक्रु नो द्ैष्टि तमेनयोरज्भे दष्मः, सुषदा नोमास्यु, डीची दिक्, तस्यास्ते वरुणोऽघिपतिः, सदागू रक्षिता, यश्र तैडधिपतिर्येश्च रक्षितो ताम्या नमो अम्तु, तौ नो मृडता, तै यै द्विष्मौ यक्ष नो द्वैष्टि तमेनयारजम्भे दष्मो, डवस्था नामास्य, वाची दिक, तस्यास्ते विष्णु- रैधिपतिः, कल्मोषुग्रीवो रक्षितो, यश्र तैऽधिपतियेश्र रक्षिता तोम्यां नमो अस्तु, वौं नो भृडतां, ते यै द्विष्मों य्ष नो द्वैष्टि तेमनयोर्जम्भे दुष्मो, डधिपत्नी नमास्यू,ध्वी दिक्, तस्यास्ते बृहस्पतिरंधिपति, श्षित्रों रक्षितो, यंश् तैडधिपतिर्येश्र रक्षिता तम्यां नमो अस्तु, तौ नो मुडतां, ते ये द्विष्मों यश्चु नो द्वेष्टि तमेनयोर्जैम्मे दध्मः ॥२१॥ १०४

[ २० ] तै. ४,४,१०। काठ. ३९ १३ । वा. १३,३९;१२,५३;१३,१९.२४;१४,६,१२,१४;१५,५७-५८,६४ । काण्व. १४,४१,१३,५४;१४,१९,२५;१५,५,१५-१६,१६,७९,८४। मा. श्रौ. १,२,३। [२१] तै. ५,५,१० । [ यं छविष्म० ... जम्भे दष्म: । अथर्व. ३,२७,१-६]

Page 208

[२०८ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं २, प्रपा० १३, अनु० २२-२३ स्वयं कृण्वानः सुर्गमप्रयावं तिग्मशुङ्गो वृषभः शोशुचानः। प्रत्न९ सधस्थमनु्पश्यमाना औ तन्तुमग्निर्दिव्ये ततान ।। १०५ त्वै तेन्तुरुते सेतुरगे त्वै पंन्था भवसि देवयातु:। त्वैयामे पृष्ठ९ वर्यमारुहेम येत्रु देवैः सुधमादुं मंदेम ॥ १०६ अतिसगी देद तो मानवायोघ्वै पेन्थामनुपश्यमानाः। अजुषन्त मरुतो यर्ज्मेत२ वृष्टिद्योवानममृंत९ स्वविदम्।। १०७ आवर्तमानो भुंवनस्य मध्ये ग्रर्जा: कुण्वन् जनयन् विरूपाः। सश्वत्सरः परमेष्ठी धुतव्रतो यज नः पातु रजसः परस्माद॥ १०८ प्रजौ ददातु परिवत्सरों नो धाता दधातु सुमनस्यमान: । बह्धी: साकै बुहुधा विश्वेरूपा एंकव्रता मामुभिसरविशन्तु ॥ २२ ॥ १०९ डिरण्यगर्भ: समवर्ततांग्रे भूतस्यु जातेः पुतिरेंक आसीद। से दाधार पृथिवी द्यामुतेमाँ कस्मै देवाय हविषा विधेम।। ११० थः प्राणरतों निमियतश्र रोजा पतिविश्वस्य जंगतो बर्भूवु। हशे यौ अस्य द्विपंद््श्रतुष्पदुः कस्मै देवांय हुविषा विधेम ।। १११ ये ओजोदो बुलदा यंस्य विश्व उपासते प्रशिष यंस्यु देवाः। यस्य छायोमृत९ ्यस्यु मु्त्युः कंस्मै देवाय हुविषा विधेम।। ११२ यंस्येमें विश्वे गिरयो महित्वा सुमुद्र यंस्य रसया सहांहुः। दिशो यस्य प्रदिंशः पश्चु देवीं: कस्मै देवाय हविषा विधेम। ११३ [११ ] काठ. ४०,१२। तै. ब्रा. २,४,२,५-६। मा. श्रौ. ६,२,६। [ धाता दधातु सुमनस्यमानः। अयर्व. ७,१९,१,१३,१,३५ ] [ २३ ] मै. २.७,१५;३,१२,१६-१७। तै. ४,१,८,३। काठ. ४०,१,। वा. १२;१०२:१३,४;१३,१-३;२५,१०-११, २७,२५-२६;२९,३४,३२,३,६-७ । काण्व. १३,१०१;१४,४;२५,१,३;२७,१४-१७;२९,३३-३५;३१,४६ । मा. श्रौ.६,२,३।[ हिरण्यगर्भ: समवत० ...... विधेम। ऋ. १०,१२१,१; अथरव. ४,२,७;११,५,१ तै. सं ४,१,८,३;१,८,२; ताण्डय. ब्ा. ९,९,१२, नि. १०,२३ ।.यः प्रागतो० ... विधेम। ऋ. १०,१२१,३; अथर्व. ४,२,२; तै. सं. ४, १,८,४,७,५,१६,१। य ओजोदा (आत्सदा ) ... विधेम। ऋ. १०,१२१,२; अथर्व. ४, २,१,१३,३,२४; तै. सं. ४, १,८,४,७,५,१७,१। यस्येमे विश्वे गिरयो (हिमवन्तो) .... । विधेम । ऋ. १०,१२१,४; अथर्व. ४,२,५; तै. सं. ४, १,८,४ ]

Page 209

काण्डं ₹ प्रपा. १३, अनु. २३ ] अग्निचितिः । { २०१ }

यैन दयौरुग्रो पथिवीं च दढा यैन स्वः स्तभित। येन नाक:। यौ अन्तरिक्ष विममै वरीयः कस्मै देवाय हुविषा विधेम।। ११४ ये हुमें द्योवापृथिवी तस्तमाने अधारयद्रौदसी रेजमाने। यस्मिन्नधि विंतुत: सूरा एति कस्मै देवाय हविषा विधेम।। ११५ आपो ह यन्मुहतीर्विश्वमायन् गर्भ देधाना जनयन्लीराग्रिंम्। सतो देवानां निर्वर्ततासुः कस्मै देवाय हविषा विधेम।। ११६ ओ नः प्रजां जनयतु प्रजापतिर्धाता दधातु सुमनस्यमानः। सखवत्सरे ऋतुभिः सशविदानों मुयि पुष्टिं पुष्टिपतिर्दधातु ॥ २३ ॥ ११७ [:४७८ ] ।। इति मध्यमकाण्डे त्रयोदशः प्रपाठकः ॥ १३॥

।। इति मध्यकाण्डं समाप्रम् ।।

[येन चौरुग्रा० ... विधेम। ऋ. १०,१२१,५; अथरव. ४,२,४, तै. सं. ४,१८,५। य इमे दावा पृथिवी०। ऋ. १०,११०,९; अथर्व. ५,१२,९; तै. ब्रा. ३, ६,३,४; नि. ८,,१४। ( य कन्दसी अवसा) तस्तभाने ... विधेम। ऋ. १०,१२१,६; अथर्व, ४,२,३; तै. सं. ४,१,८,५। आपो ह यन्मह० (यत्बृह०) ... विधेम। ऋ. १०,१२१,७; अथर्व. ४,२,६, तै. सं. २,२,१२,१,४,१,८,५, तै. आ. १,२३.८। कस्मै देवाय .... विधेम। %. १०,१९१:१-९; अथरवे. ४,२,१-८। आ नः प्रजां० ... । ऋ. १०,८५,४३; अथर्व. १४,२,४० ] मै० २७

Page 210

['१0] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० १, अनु० १ अथ तृतीयं काण्डम। अथ प्रथम: प्रपाठक:। अगनिचितित्राह्मणम्। जुहमंग्रे सैमार्ष्टि, जुडूवे यज्ञमुखै, मुखतों वो एतद्ज्ञमालब्ध, जुश्हा वैं देवो विराजम- ह्वयन्त, तज्जुद्धा जुहूत्व, मन्र वै विरो, डेन जुहूं, रश्कोडभि, पैज्जुडा जुहौत्यसस्य चार्कस्य चोवरुदया, अष्टौ कृत्वो जुह्वां गुह्ात्य, श्टक्षरा गायत्री, गायत्री यज्ञमुख५, यज्ञमुखमेवलिब्ध, यत्सावित्राणि हुर्यन्ते प्रसूत्या, अथो यजुषामेव नानावीर्यत्वाया,-डपरिवे यंत्रु यत्रागछत त९ सुविरतान्वपश्यर्द्यत्सावित्राणि हूर्यन्तेडमैरेवानुक्शात्या, अमवि ज्यौतिनिर्चाय्य पृथिव्या अध्याभुरदिति, सविता वो एतदेग्रे ज्यौतिः पृथिव्याः संमभरत्, तस्मादेर्वमाह, युक्तिमन्ति च जुहोति मनस्वती च, युक्तेन हिं मनसा यज्ञस्तायंते, पडग्माणि भवन्ति, पड्डों ऋतव, ऋतुष्वेव प्रतितिष्ठत्यें, ति वो एषं यज्ञमुर्खाद्३्योऽन्यांमाभ्ेय्या अग्रे देवतामुपैति, यत्सावित्राणि ने स्युरियात्सावित्रात प्रसवो,दष्टौ वो एतानि यंजूश््य, शंक्षरा गायत्री, गायत्री यज्ञमुख, तैन यज्ञमुर्खान्निैति, यदु सावित्राणि तैन सावित्रात प्सर्वान्नैति, छन्दोभिर्जुहोति, छैन्दोभिवी एतंदुपये बलिए हारयति, बहवो हास्य बलिहितो भवन्त्यृ, ग्वैं यर्ज्ञस्य नैदीयो, रयंजुर्गजमानस्य, यद्धि कामयेत, यजञष यज्ञयशर्सैनार्पयेय, मि्त्यृगुत्तमानि कुर्याद्, युझ वो एतद्यज्ञयशर्सेनार्पयति, येदि कार्मयेत, यजमान यज्ञयशसेनार्पयेयमिति, यजुरुत्तमानि कुर्याद्, यंजमान९ वो एतदज्ञयक्ञसैनार्पयत्यो, हुतीना९ वा अभिकान्त्या येजमान ऋभोति, ये कामयेत, ऋश्ुयादिति, तस्य सक्ृन्सर्वाण्यनु्द्रुत्य जुहुयाद्, ऋभ्ोंत्य,थ यै कार्मयेत, पापीयान्त्स्यादिति, तस्य नोना जुड्ुयात्, पोपियान् भवत्य, चो स्तौम संमर्धये, त्याह, समुद्धया एवं, गायत्रेण रथन्तरमिती, यं९ वै गायत्री, य५ रथन्तर, मसौ बुह, दनयोवी एपो लोकयोर्व्याप्त्या अन्तर्तः क्रियते, ष्टौ वो एतानि यंजूश््य, शोक्षरा गायत्रयु, क्षरशौ वो एतद्रायत्री प्रीणात्य, थ यंदांहुतिर्नवमी तैन त्रिवृतो यज्ञमुखानैं, त्यथ येदेकामाहुतिमष्टा- भिरथजुर्भिर्जुहोति तस्मादैकस्मै सतें बृहवो बलिए हुरन्ति, वृहवो हास्य बलिहंतो भवन्ति, [ १ ] मै. २,७,१ । तै. ५,१,१। कपि. २९,७। श, ब्रा. ६,३, १,१।

Page 211

काण्डं ३, प्रपा० १, अनु० १-३ ] [११६ ]

यजुरुत्तमानि भवन्ति, ्रेक्ष वै येजु, श्रैक्यणि वो एतदन्त्तो यज्ञस्य यजमान: प्रंतितिष्ठति॥१॥१ सावित्रैरभ्रिमांदच्ते प्रसूत्यै, चतुर्भिरांदत्ते, चत्वारि वैं छन्दासि, छन्द्रोभिरेवांदुत्तें, डथो श्रेस् वै छेन्दारसि, ब्रहुणैवादत्त, इय५ वै गायश्त्र्य, न्वरिक्षं त्रिष्टुव, धयौजगुती, दिशोऽनुष्टुप्, सवितंप्रसूतो वा एतंदेम्यों लोकेभ्यश्छन्द्रोभिर्दिग्भ्यश्राप्निंY संभरति, यंत्र वा अश्दोऽभिर्ोत्रोन्द्रीषापोकाम्त्स सर्वेषु भूतैष्ववसद्, या वनस्पतिष्ववसत्तांवेणा अवसत्, सं यंत्र निरंदहत तोनि क्ल्माषाण्यभवन्, येन समचुरत्ततसुषिर ९, यंत्रावसत् तंत् पर्व, यद्ैणव्यं- भ्रिरभबृति स्वैनैवैंन यौनिना सभरति, यों वै वनस्पतीनां फलग्रहितमः स एषाए वीर्यव त्तमो, बैणुवैं वनुस्पतीनां फलग्रहितमः, से एषाए वीर्युवत्तमों, डन्र वै फेल, मंन्ुम३्कों, 5३र्को डभि, इकैण वा एतंदेशमर्कैमपरि९ सैभरति, व्याममात्री काश्यै,तावद्वै पुरुषे वीर्य९, वीर्य- संमिता क्रियतें, डथो एतावान् वै पुरुषे महिमा, महिस्नौडरुद्या, अरत्निमात्री कार्या यज्ञपुरुषासमिता, प्रादेशमात्री कार्श्या विष्णुना यज्ञॅन सैमितो,-भयतःक्षर्णुत्काश्योभयस्यान्नां दस्यावरुद्धया, अन्यत:क्ष्णुत्कार्या, अन्यतःक्ष्णुद्धि फोल,स्तावन्तमर्क करोत्य, ननए्वा अश्को, Sन्धयस्यावरुद्धया, औदुम्बरी कार्यों, ग्वी उदुम्बर, ऊजौडरुदूया, अपरिमिता कार्यापरिमितस्यावरुद्धयै, ये एवं कंश्च वृक्षः फुलग्रहिस्तम्य का श्यान्ध्यस्यवरुखयै ॥२॥ २ अंश्रेन वै देवा अंग्रे विजितिए व्युजयन्त, यदश्वेन यन्ति, विंजित्या, अम्निवें यंत्र यत्रा- गछत् ते प्रजापुतिरन्वपश्यत्, प्राजापत्योऽश्वो, यदश्षेन यन्त्यगरैरेवानुक्शात्यै, प्रजांपुतिवीं अभि १ सैभरिष्यन्त्स एभ्यों लोकम्यौऽश्वं निमीय दिग्भ्यश्राग्नि समभरद्, यंदाह, दिवि ते जेन्म परममन्तरिक्षे तंव नाभि: पृथिन्यमिधि यौनिरिंदिति, यथादेवतं९वा एतदेम्यो लोकेभ्यों ड श्वां निमीय दिग्भ्यश्रात्नि९ सँभरति, युआजथा९ रासभ९ युव, मित्याह, युक्त्या एवं, गर्दुमैन सैभरत्ये, पे हि पुशुनामनुपजीवनीयंतमो, डर्भनिवी एतस्यग्रे सुरष्टस्य यौने रैतो निर- दहत, तस्मादेष समावदन्यैंः पशुभी रेतो धत्ते, डथ केनिष्ठो, डश्वं पूर्व नयन्ति गर्दभमपरं पापवसीयर्सस्य व्यावृत्यै, तस्माच् श्रेयाएसं पूर्व ९ येन्तं पपीयान् पश्चदन्वेति, यदि कार्म- येत, पापवसीयसं स्यादिति, गर्दमैं पूर्व नंयेयुरेपरमक्र,मेतेन वै विपजनः सौराकि: पापवसीयस चकार, तत् पपवसीयसमेवैतेंन करोति, योंगे योगे तर्वस्तुर, मित्यृतिमन्या वाजवत्या यन्न्य, न्शवै वाजो, गातुरूति, रनाय च खल वै गातवे चार्भिश्चीयते, [२ ]मै. २,७,१। काठ. १९,१। कपि. २९,८ । श. ब्रा. ६.३,१,३०। [३ ] मै. २,७,२ । तै. ५,१,२ । काठ. १९,२ । कपि. २९.८। श. ब्रा. ६,३,२३, १-५। वा. ११,१४-१६ , काव्च. ६२, १४-१६। [योगे-योगे तवस्त०। ऋ. १,३०,७; सा. १६३,७४३, अथर्व, २०,२६,१; तै. सं. ४,१,२,१]

Page 212

[२१२ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० १, अनु० ३-४ यंदूतिमत्या वाजवत्या यन्त्यन्नस्य च गातौश्चावरुदूयै, भंवुति वा एषं श्योऽम्रि चिनुर्ते, सर्वो बै भवत इरस्यति, वज्ी वो एषं प्राजापत्यो यदश्वो, यदाह, प्रतूर्षत्रैह्यवक्ाम नशस्तीरिति, वज्रेण वो एतदेशस्तीररातीर्यन्तर्मवक्रामति, रौद्रा वै पुर्शवो, डग्री रुद्रौ, यद्रुद्रांत् पशूननिर्याच्यामिं चिन्वीत रुद्रोऽम्य पर्शनुभिमांनुक: स्याद्, यंदाहु, रुद्रस्य गाणपत्यान्मयोभूरहीति, रुद्रांद्वा एतंत् पशुनिनिरयीच्यात्नि चिनुते, उघांतुकोऽस्य पशापतिः पशून् भवत्यु,-शर्वन्तरिक्ष वीहीत्याहैषा लोकाना विधृत्यै, रक्षाशसि वा एतौ जिघासन्त्यग्रि। संभारष्यन्तौ, यंदाह, स्वस्तिंग- व्यूतिरंभयानि कृण्वन्निति, स्वस्तिमेवाभ्यामकः, पुरीष वा अग्नैरायतन, मङ्गिरस एतंमग्रे समभरद्, यंदाहा, डभि पुरीष्यमङ्गिरस्वदाभरेति, सायतनमेवैनं देवताभि: सभरति, यैन पुरुषेण संगछेत तमभिमन्त्रयेता,-डाये पुरीष्यमङ्गिरस्वदछेमा इति, वाजुमेव तेन तस्माद् घृङ्क्ते, प्रजापतये प्रौच्याननिश्रेतश्या, इत्याहु, पैतः सूंयस्योदयनं ततो वल्मीकवपामपुर्धन बूया,दुर्मि पुरीष्यमङ्गिरस्वद्धरिष्यामा इती, य५ वै प्रजापुति,स्तस्या एवं कर्णो यद्ुल्मींक,स्तस्मा एवं प्रौच्याप्िं चितुते, शुण्वन्ति हैनमुर्मि चिक्यान,मसा अग्निमचेष्टेति, तस्मात पापीयाञ श्रैयुसः कर्ण आह, कर्णः कर्णायाह ॥ ३ ।। ३ अन्वर्ग्निरुषसामग्रमक्शदित्या,-हा,-डनुक्शात्या एवं,-Sडगंत्य वार्ड्यध्वानसर्वा मृंधो विचू- नुता इति, मंधु एवं व्यास्थतैछद्, वो एतैं प्रजापुति: पूर्वयची,Sविदर्दतरयै, षीदेवैनं पूर्वय- ची .- डविन्ददुत्तरया, दौस्ते पृष्ठ पथिवीं सर्धस्थमिंति, दौश्हेतस्यु पुष्ठै, पृथिवी सधस्थ,- मात्मन्तिरिक्ष, समुद्रो योनिरित्या,मे्ातरिक्षसमुद्रो यौनि, विक्शय च- क्षुषा त्वमभितिष्ठ पृतन्यत इति, पृतन्यन्तमेवभितिष्ठति, ये द्विष्यात्त ब्रयात्॥ अमुममितिष्ठ।। इति तमेवाभितिष्ठत्यु, तकामेत्या, हो, रकान्त्या एवं, यंत्र वै यज्ञस्यांनुरूपं क्र्रि्यते तंद्ेज- मान ऋभोत्युं,क्रामोदक्रमी, दित्यनुरूप ो तत् कियते यज्ञस्यावरुदयै, कृष्णो ै भूत्वाभिरश्रं प्राविभत, से एतंदगछद्यत्र मृगसफों,-यंदश्रस्य पदें जुहौत्यभिमत्येव जुहोत्यार्यंतनव- त्य,न्धोडध्वयुः स्यादंदनायतने जुहुयां,देतेहैं तघदारहुं, मुगशफमरेन्वराडिति, मनशवती- भ्यां जुहोति, मनसा ह्याहुतीराप्यन्ते, त्रिष्ुभ्यां जुहोतीन्द्रियस्यावरुदूधा, अंन्रवतीभ्या [४ ]मै. २,७,२। तै. ५,१,२-३ । काठ. १९, ३-४। कपि. ३०,१। श. ब्रा. ६,३,३,६। बा, ११,१७-२२। काप्व. १२ १७-२२। [ अन्वग्निरुषसा०। अथर्व ७,८२,४;१८.१,२७-२८]

Page 213

काण्डं ३, प्रपा० १, अनु० ४-५} अग्निचितिब्राह्मणम्। [ २१३ ] जुहोत्यन्राद्यस्यावरुद्धयै, गायत्र्यो परिलिखत्य, स्या एवैंन तैन परिगृह्नाति, त्रिष्ठुंभा,-न्तं- रिक्षात्तेना,-नुष्टुभा परिलिखत्य, -नुष्टब्वैं संर्वाणि छन्दाएसि परिभ, स्तस्मादनुर्ष्टुभा परिलि- खति, सावित्रैरभ्रिमांदत्ते प्रसूत्यै, द्वाभ्यां खनति, द्विर्पाद्यजमानः प्रतिष्ठित्यै, शुग्वा अंत्र प्रजा ऋछति यत्रामि: खायते चीर्यते वा, यदाहु, शिवै प्रजाभ्योऽहिएसन्तमिति, प्रजाभ्य एवैंन९ शिवमकः ॥४ ॥ ४-६ अपी पुष्ठेमसी, त्याहा,-Sवt ेतत् पुष्ठै, पुष्ठेनैवैनत पुष्ठमुकयीनिरगैरिति, यौनिवी एशपोऽमैथैत पुष्करपर्ण, नाभिवैधुकः, संयोनिरेव संनाभि: सैम्रियते, दिवो मत्रिया वरिणा प्रथस्वे, त्यनयोरेवैनं मत्रया वरिणां प्रथयति, शर्मु च स्थो वर्म च स्था, इंति कृष्णाजिने च पुष्करपुर्ण च सएस्तृणाती, में एवास्मा एतंद् द्यावापृथिवी संर्स्तृणाति, व्यचस्वती सख्व- सेथामिति, ने वो एतन्मुनुश्या यन्तुमहन्त्या,भ्यामेवैनं परिगृह्नाति, कृष्णाजिनेन सैभरत्ये, वै हिं पुशूनामनुपजीवनीयंतमों, Sथो आरण्यनिव परशञयुचार्पयति, लोमतः सैसुरत्य, तो वैं कृष्णाजिर्नस्य संदेव ५, यज्ञेनैव यज्ञ९ सैभरति, पुष्करपर्णैन सैभरति, यौनिवी एश्पोऽ- मैरयेत पुष्करपर्ण१, स्वैनैवैन यौनिना सैभरति, गायत्रीभिर्न्राह्णस्य सैभरति, गायत्रौ हिं ब्राह्मण, स्त्रि्ष्ठभा राजन्यस्य, त्रैष्टुभो हि राजशन्यो, जगतीभिवैश्यस्य, जांगतो हं वैश्यो ये कामयेत, ऋभुर्यादिति, तस्य गायत्रीभिश्र त्रिध्ठुब्भिश्व सैभरेद्, ऋभ्ौति, पुरीष्योऽसि विश्वभुरा अंथर्वा त्वा प्रथमों निरमन्थदया इति, प्रजापुतिवीं अंथर्वा, से एतमंग्रेडमन्थत, सो जजनयत्, स्व एवैनं मन्थुति, सं जनयति, येजुस्तुरीयं, तिसृभि: सैभरति, त्रेयो वो हमें लोको, एभ्य एवैंन लोकभ्यः सैभरति, दिग्भ्यं एवैंन तैन सैभरति, पुरोवातं१ वै वातष वुर्षमनुप्रतितिष्ठति, वर्षमन्वोषधथा, औषुधीरनु परशवः, पशूननु मनुष्या, एता वै प्रुतिष्ठा, स्ता यजुमानोडवरुन्दे, -पो देवीरुपसृजा मंधुमती, रिंत्याहौंषधीनां प्रतिष्ठित्यै, तोसामास्थांनादुज्जिहतामौषधयः सुपिप्पला इति, सुपिप्पुला:, सै ते वायुंर्मातरिंश्वा दधात्विति, तस्मादेतस्या यत्कृर्ष्यते यत् खायंते तंत् सैधी- यते, यंद् घृतैन जुहुयाच शुचेमामर्पये,दंथ यदप उपसुजति शमयत्येव, यो देवानां चरसि [५] मै. २,७,३। तै. ६,१,४-५। काठ, १९.४-५। कपि. ३०,२-३। श. ब्रा. ६,४,१,६। वा. ११,२९-३२,३८- ४३। काण्च. १२,२९-३२,३८-४३।

Page 214

[११४ ] मैत्रायणी-संितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० १, अनु० ५-६ प्रार्णथेन कस्मै देव वषडस्तु तुभ्यमिति, षद्ा ऋतंव, ऋर्तुंपु वा एतंद् वृष्टि प्रतिष्ठापयति, तस्मात्सर्व ऋतवो वृष्टिमन्तः, सुजातो ज्यौतिषेति, स्वग्यर्मेवैनमक, वौसो अभे विश्वरूप संश्व्ययस्व विभावसा इति, छेन्दारसि वा अग्रैवीस, छन्दास्येष वस्ते, छन्दोभिरेबैनं परिददात्यागांमुकमेनमस्मिलोके वासो भवत्य, नग्रोऽमुष्मिल्लोके भवति य एवं वेंद, वरुणमे- निवी एषं एतं, हुदुतिष्ठ स्वध्वरें,त्यू्ध्वीमेव वरुणमेनिमुत्सृजति, द्विपाद्यंजमान: प्रतिष्ठित्यै, से जातों गर्भो असि रौदस्योरित्य, नयोवी एषं गर्भ, आभ्या- मेषोडधिजायत, आभ्यमिवैनमधिजनयत्यं,े चारुविभृता औषधीष्विति, तंस्मात सर्वास्वोपची- ष्वभ्निः, प्रु मारतृभ्यो अधि कनिकददा इत्यों, पधयो वा एवस्यु मार्तर, स्वाभ्या एवैनमधि- प्रच्यावयतै, छद्वा एवं प्रजापुतिः पूर्वेणार्धऋचेना,-Sनूत्तरेणातिष्ठतै, पीदेवैनं पूर्वेणार्धऋचैनो, -डनत्तरेणास्थित ॥ ५ ॥ ७ स्थिरों भव वीड्वङ्गा इति गर्दभे आंदधाति, वीर्यमस्मिन् दधाति, तस्मात् सर्वेषां पशुनौ गुर्दभों वीर्यवत्तमो, वीश्य ह्यस्मिन् दधाती, श्वरो वा ए३षोऽन्तरिक्षसद्धत्वा प्रजा हिएसि- तो, पैदाह, शिवों भव प्रजाभ्या इति, प्रजाभ्य एवैन शिवंमुक,मी पार्द्यायुषः पुरैत्या,- युरेवांस्मिन दधाति संमष्ट्यै, वृंषाभि वृंषुणं भरतनिति, वृंषा३यरष वृंषुणं मर्, भरपी गर्भ९ समुद्रियमित्य, पो९ शहोष गर्भः समुद्रियों, य्रा आयाहि वीतया इत्य, मिना बै मुंखेन देवां इमोल्लोकानभ्युजय, न्र्म्निना वो एतेन्मुखेन यंजमान इमोल्लोकनुभिजयत्य, तं सत्यंमुत सत्य, मुतें चैव सत्यें च प्रतितिष्ठती, यं५ वा ऋत, मसौ सत्य, मनयोरेव प्रतितिष्ठ्त्य, हवी ऋतं९, रांत्रिः सत्यं, महोरात्रयोरेव प्रतितिष्ठत्यौ, षधयः प्रतिगृम्णीता- भिमेतमित्यों, पधीरेवैन९ सम्यश्चं दधाति, पुष्पवतीः सुपिप्पला इत्यो, पधीरेव फेलं ग्राहयति, तस्मादौषधय: शीर्षन् फलं गुहन्ति, वरुणमेनिवी एषं एतहीपनड्ो, वि पांजसा पुर्थुना शोशुचाना ईत्यं, नुरूपेणैव वरुणमेनि९ विष्युति, द्वाभ्या५ विष्यति, द्विपाद्येजमानः प्रतिष्ठित्या, आपो हि ष्ठा मयोभुवा इत्य,-पे उपसृजत्यो,-पो वो अशान्तम्य शमयित्रिका, स्तस्मादुप उप- [उदु तिष्ठ०। ऋ. ८,२३,५; तै. सं. ४,१,४,१। स जातो गभो०। १०,१,२; तै. सं. ४,१,४,२] [६ ] मै. २,७,४-५। तै. ५,१,५-६। काठ. १९,५-६। कपि. २० ४। श. ब्रा. ६,४,४,३। वा. ११,४४-५०,५३-५४; ३६,१४। काण्व. १२,४४-४७,४९-५१,५४-५५,३६,१४। [अग्ना (ग्न) आयादि वीतये। क. ६,१६,१०; सा. १,६६०; ते. सं. २,५,७,३;८,१, तै. ब्रा. ३,१,२,१ । वि पाजसा पृथुना०। ऋ. ३,१५,१; तै. स. ४,१,५ १। आपो हि ष्ठा०। ऋ. १०,९,१; सा. १८३७; अथर्व. १,५,१; तै. सं. ४,१,५,१,५,६,१,8;७,४,१९,४; तै, आ, ४,४२,४;१०,१,११; नि. ९,२७ ]

Page 215

काण्डं ३, प्रपा० १, अनु० ६-८ ] [११५ ]

सृजति शन्ति्यै, तिसृभिरुपसृजति, त्रिवृशदयत्नि, र्वरुणमेनिवी एषं एतैर्हि, मित्रः सथसृ- ज्या प्रथिवीमिति, मित्रैणव वरुणमेनि९ सरसृजति, रुद्रा: स९सृज्या पृथिवीमित्ये,ता वो एतामग्रे देवताः प्रजोपतये समसृज५, स्ताभिरेवैना९ स५सृजति, पश्चभिः से५सुजति, पोड्क्ो यज्ञौ, योवानेव यजस्तमलिब्ध ।। ६।। ८ मुखस्य शिरोऽसी, त्याह, यज्ञो वै मुख, स्वस्य वो एरतच् शिरे यंदुखा, सुखतों वा एतदज्ञमांलब्ध, वसवस्त्वा कृण्वन्तु गायत्रेण छन्दुसैति, छन्दोभिश्व वो एषो देवताभिश्र क्रियते, छन्दोभिश्चैवेंनां देवताभिश्र करोति, घरुवासि परथिश्व्यसीति, छन्दसामेवैषाशी,- दित्या रोस्ना, स्यदितिष्टे बिलं गृभ्णात्विति, यजुषा करोत्य, यजुषा हिं मनुष्याः कुर्वैन्ति व्यावृर्यै, तौ पुत्रैभ्यः प्रायछ, ददिति: श्रपयानित्या,दित्या वो इदए रमो यन्मनुश्या५्, स्तैभ्य एवैना९ संप्रादात, त्र्युद्धि: काश्या, त्रयो वो इमें लोका, एषां५वो एष लोकाना- मुखा प्रतिमा करियते, ष्टस्तनों कार्या, गायत्र्या रूप, चतुस्तनों कार्यादित्या दौहाय, द्विस्तनों का श्या,-इन्तरिक्ष वो उखे,-मौ लोकौं स्तनौ, प्रत्तौ ह वो इमौं लोकौ दुहेदे ये एवं बेंदु, व्याममात्री काश्यैं, तोवदवै पुरुषे वीर्यए, वीर्युसंमिता क्रियतै, डथो एतावान् वै पुरुषे महिमा, मुहिम्रौऽवरुद्या, अरत्निमात्री कार्या यज्ञपुरुषासैमिता, प्रादेशमात्री कार्श्या विष्णुना युज्ञैन सैमितो,-डथो प्रजापतेरेवनितिवादाय सप्तभिर्धृपयति, सप्त वै शषन् प्राणः, शिर एतद्यज्ञंस्य येजुषा, शीषन् वो एवत प्राणान् दुधाति, सपभिर्धृपयति, सप्ं वै छेन्दा- सि, छन्दोभिरेवैनां धूपयत्य, थो ब्रहम वैं छन्दारसि, ब्रझ्ुणैवैंनां धूपयति, वैष्णव४वो एतेत् पत्रिं, तत्सवया देवतुया व्यर्धयति यदुन्यांभिर्देवताभिर्धुपयुति, यदाह, विष्णुस्त्वा घूपयत्वज्गिरस्वदिति, स्वयैवैनं देवंतया समर्धयत्य, श्वशर्केन धपयति, वृंषा हंश्रो वृषाभि: समृद्धया, अथो प्राजापुत्यों वो अश्वः, प्राजापश्त्योऽननि, स्तस्मादश्वशकेन धृपयति सयो- नित्वाय।। ७ ॥ ९ प्रजापुतिवी अमन्यत, यौ वो अस्या अंग्रे विखनिष्यत्यार्ति से औरिष्यतीति, से एतं- धजुरपश्य,-ददितिष्टा देवी विश्वदेव्यवती पृथिव्याः सधस्थे अद्गिरस्वत्खनत्ववटेती, य५ वा अदितिर्देवी विश्वदेव्यवत्य,-नया वैं से तदुस्यमखनदहिरसायै, न हिं स्वः स्व५ हिर्नस्ति, [७] मै. २,७,६। तै. ५,१,६-७। काठ, १९,६ । कपि. ३०,४। श. बा. ६,५,२,२, वा. ११,५७-६०;३७,८ । काण्व, १२,५९-६१:३७,८ ]

Page 216

[ २१६ ] मैत्रायणी-सँहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० १, अनु० ८-९ देवानां त्वा पत्नीर्देवीर्विश्वेदव्यवतीः पृथिव्याः सधस्थे अङ्गिरस्वद्दधतृखा ई,त्यौषधयो वैं देवा- नां पत्नीर्देवीविश्वदेव्यवतीरौषधीष्वेवैनां प्रतिष्ठापयति, धिर्षणा त्वा देवीं विश्वदेव्यतती पृथिव्याः सधस्थे अङ्गिरस्वद्भीन्धातामुखा इति, वाग्वै धिषणा देवीं विश्वदेव्यवती, वाचैवैनामभीन्े, आस्त्वा देवीविश्वदेव्यवतीः पृथिव्याः सधस्थे अद्गिरस्वंच् श्रप्यन्तूखा इति, छन्दाएसि वै ग्रस्त्वा देवीविश्वदेव्यवती, रछन्दोभिरेवैना९ श्रपयति, वरूत्री त्वा देवी विश्वदेव्यवती पृथिव्याः सधस्थे अद्गिरस्वत्पचतामुखा ई, त्यहारात्रे वै वरूत्री देवी विश्वदेव्यवती, अहोरात्रभ्यामेवैनां पचति, जनुयस्त्वाछिन्नपत्रा देवीविश्वदेव्यवतीः पृथिव्याः सर्धस्थे अङ्गिरस्वत्पचन्तूखा इति, नक्षत्राणि वैं जैनयोंSछ्िन्नपत्रा देवीविश्वे्यवती, नैक्षेेैच्े,त ी रेव प्रर्जापतयेऽपच९, स्तस्मादेतांनि पंङ्क्तिमन्ति यंजूपि, तैरेवैनां पचति, द्वभ्यां पचति, द्विपाद्यंजमान: प्रतिष्ठित्यै, वरुणमेनिवी एषं एतहयीभीद्ो, मित्रस्य चर्षणीधृता इति, मित्रैणैव वुरुणमेनिप्रुपैति, देवस्त्वा सवितोद्वपतु सुपाणि: रवङ्करिरिति, सवितृप्रसूत एवैनामुंद्वपत्या- त्मेनौडहिरसाया, उत्तिष्ट बृहती भवे,-त्याह धृत्या एवों,-डव्यथमाना पृथिव्यामाशा दिशा अपुरणेति, तंस्मादर्भनिः सर्वा दिशा आभाति॥ मित्रैता त उखी परिददाम्यभित्या, एषों मो भेदि॥ इति मित्रायेवनां परिददात्यभित्यै, यद्धि मित्रायापरित्ता भिद्येंत पुंनः कार्या स्याद्, वसुवस्त्वाछृन्दन्तु गायत्रैण छन्दुसेति, छन्दोभिश्च वा एषां देवताभिश्र क्रियते, छन्दोभिश्ै- वैनां देवताभिश्राछणत्ति, स्वैनायतनेनाजक्षीरेणांछुणच्या, सेय५ वो एतंत् पयो यंदजक्षीर, मा- अेर्यमेतत् पोत्र९ यंदुर्खा, स्वेन वो एतत पयुसा स्वै पत्रमाछणत्ति, परम९ वो एतेत पयो यद्जक्षीर, पुरममेतंत् पांत्र यंदुर्खा, परमेण वो एतंत् पयसा परमैं पौत्रर्माछृणत्ति ॥८॥ षंडेतान्याधीतयजूषि जुहोति, षंद्ां ऋतव, ऋतुभिवीं एतंत पृथिव्या वी श्यमुंद्छते, १०-१२

नाना जुहोति, नोनावीर्या३हीमें प्राणांः, प्राणानाष विधृत्यै, यै कार्मयेत, बधिरंः स्यादिनि, तंस्यु सकृत्सर्वाण्यनुर्द्रुत्य जुहुयात्, प्रणानस्य सभिनत्ति, बंधिरो भवति, त- रमाद्वधिरो वाचा वदुति, न शृणोति, वांचह्यस्येन्द्रियमुनुपंद्यते, प्राणों वा एतानीतराणि [८ ] तै. ५,१,७। काठ. १९,७। कपि. ३०, ५। श. न्ा. ६,५,४ । वा. ११,६१-६५ । काण्व. १२,६२-६६। [मित्रस्य चर्षणी०। ऋ. ३,५९,६, तै. सं. ३,४,११,५;४,१,६,१; त. आ. ४,३,२, । सुपाणिः (सुबाहुः) स्वङ्गुरि:०। ऋ. २,३२,७; अथर्व. ७,४६, २, तै. सं. ३,१,११,४ ] [९] मै. २,७,७। तै. ५,१,१-१०। काठ, १९,१-१०। कपि. ३०,७-८। शा. ब्रा. ६,६,१,१५। वा. ११,६८-८१ काण्व. १२,६९-८२।

Page 217

झण्डं ३, प्रपा० १, अनु० ९ J [११७ ] छन्दा५सि, वांगुनुष्टुंव्, यंदनुष्टुभा सप्तमें जुहौति वांच९ वो एतत प्राणेषूपसैद्धाति, तैस्मा- दिये९ वक्सिप्मी प्राणानां, भा सुं भित्था मा सुं रिषा, इंति प्रवृणक्त्य,सुरमार्यो वो एषां- सीत, तौ देवां एतैन यंजुषावृख्जता,-डडसुरी मार्या स्वधया कृर्तासीति, तन्मायमिवैतेन यंजमानो श्रींतृव्यस्य वृङ्क्ते, द्वाभ्यां प्रवृणक्ति, द्विपाद्यंजमानः प्रतिष्ठित्यै, प्रंवृञ्ज्याद्द्रतिकामस्य, भविष्यद्वा इदमुपजीवामो, भविष्यदेवोपैति, श्रःश्वः श्रेयान् भवति, जातमंवदध्याद्गतश्री,- जातों वा एष यो गतश्री, जातेनेवैंनं जनयति, अ्रष्ट्रादाहूरेदे कारमयेता,-डनद:स्यादित्ये,- वे वो अश्नीनोमन्नादो, डन्नरकरणं भ्रंष्ट, मतादयमस्मा अवरुन्द्े, प्रदावादाहिरेदे कामयेत, प्रसेनैनास्य राष्ट्ं जायुक९ स्यादिति, प्रसेनेनास्य राष्ट्र जायुकं भवति, यंतः कुंतश्राहृत्यवद- ध्यादे कामयेता,-डस्य पाप्मा भ्रतृव्यो द्वितीयो जायेतैत्ये,-तद्वै यंजमानस्यायंतुन, स्वरै बावास्मा एतदायतने पाप्मनिं आ्रातृव्यं द्वितीयं जनयति, द्रवुन्नः सपिरासुतिरिति, कुमुकै घृतान्वक्तमादधात्ये, षो वो अभैः प्रिया तनूर्यैत्कमुर्क, स्तैजो धुतै, भ्रिययेवैनुं तश्न्वा तेजसा सेमर्धयति, परस्या अधि सश्वता, इंत्यौदुम्बरीं, देवो यतौर्जए व्यभजन्त तेत उदुम्बरा उद्तिष्टद्, यदौंदुम्बर्यू, र्जरमेववरुन्द्े, परमस्याः परावता, इंति वैकङ्कती,-ममवें सर्ष्टस्य भा अपाक्रामत, तद्विकङ्कतं प्रोविशद्, यद्वैकङ्कती, भा एववरुन्द्े, यदये योनि कानि चे,- ति शैमीमयी९ शान्त्या, अग्रये वैन किंचनापरशुवृक्णमस्वदन्त, तस्मै वा एतया सझः प्रयोगि: सर्वमस्वदयद्, यदग्रे योनि कानि चैति, तद्मय एवैतया सर्वY स्वदयति, सर्वमस्मै स्वदितै भुवति, रात्री रात्रीमंप्रयावं भरन्ता इत्या, शिषमेवाशास्ते, नाभा पृथिव्याः समि- धानौ अभिमिति, एतासिरेवापाहत, पृतनाजितमेवैंनमक, रभि९ वै सुर्ष्टY रक्षाएस्यजिषाएस९, स्तोनि वो याः सैना अभीत्वरीरिंति, तंदुगैरेवैताभी रक्षाएस्यपहन्त्ये, तो एव सुनि- धा आद्ध्याद्यंत्र रक्षोभ्यो बिभीयांद्, रक्षुसामपहत्या, अथो ग्रांडडुका ह ताथ समाए स्तेनान् भवन्ति, तैल्वकींमुभिचरभादध्या,-देष वै वनस्पतीना। वज्र, स्तार्जग्घ प्रमीयते, यै द्वि- ष्यात्ते तर्हि मनसा ध्याये, न्मनो वो आशी, यौ वाचे आह्ुतिमेवैंनं भुतमर्भयेऽपिदधाति,

[द्रूषन्न: सर्पिरासुति:०।ऋ. २,७,६; तै.सं. ४,१,९,२। परस्या अधि० । ऋ. ८,७५,१५,तै.सं.२,६,११,३; ४,१,९,२ । यद्से यानि (कानि) कानि०। ऋ. ८,१०२,२०; अथर्व. १९,६४,३; तै. सं. ४,१,१०,१। सर्वे तदस्तु ते। ऋ. ८,१०२,२१; अथर्व. १९,६४,३; तै. सं. ४,१,१०,१; नि. ३,२० ] मै० २८

Page 218

मैत्रायणी संदितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० १, अनु० ९-१०

यौ अस्मभ्यमरातीर्याद्यक्ष नो द्वैषुते जना इति, तम्माद िचितो ी न की्तयित३व्यं, नौ अभ्निविंदुः, संरशितं मे ब्रंह्म सं१शित वी३्य बंलमिति, ब्रहुणा वो एतंत् क्षत्र से श्यंति, क्षत्रेण ब्रह्मा,-डथो ब्रंझ्य चैवं क्षत्र चु सयुजा अक,रेतद्वा एषभ्यनूक्ता। ब्रक्ष क्षत्र सयुजा ने व्यथेते इति, ब्रम्माह क्षत्र जिन्वति क्षत्रियस्य। क्षत्रै ब्रह्म जिन्वति ब्राह्मणस्य यत्सुमीचीं कणुतो वीर्याणि॥ ९ ॥ १३-१४ अग्रिभ्यः ॥ इति कोमायालभ्यन्ते, यंत्कामो भवरुति स५ हास्मै से कोमो नमत्यो,-श्री- णन्ति, युज्ञियानेवैनान्मैध्यान् कुर्वन्ति, पर्यभ्निकृतानुत्सृजन्त्ययातयामत्वायैं, केन सरस्थाप- यन्ति यज्ञस्य सैतत्या अविछेदाय, पुष्करा भवन्ति सेन्द्रियत्वाय, त्रिष्टुभो याज्यानुवाक्या अथै३षोऽअये वैश्वानराय द्वादशकपालः, सश्वत्सरौ वो अभि- वैश्वानर, एषां वो अम्नेः प्रिया तनूयेद्वैश्वानरः, प्रिर्ययैवैंन तश्न्वा संमर्धयत्य, थो अयातया- मत्वायैवा,-डयातयामा हि वैश्वानरः, श्रेत९ वार्यवे नियुत्वता आलभेत तैजस्कामो, वायुव यद्वार्यवेडमेः सतेजस्त्वाय, यद्वायव एकषा स्यादुन्मा- दुको यंजमान: स्याद्, यनियुत्वते द्वितीयत्वायो,-डथो धृत्या अनुन्मादाय, सर्वेषाए वा एष पशना९ रूपोणि प्रेति, यंद्वायव एकधा स्यादुन्मादुको यंजमानः स्याद्, यंदेष प्ाजापुत्यौ द्वादशकपालो द्वितीयत्वार्या,-डथो धृत्या अनुन्मादार्या,-डयैष आग्रावैष्णव एकादशकपालो, डपनिवें सर्वा देवता, विष्णुर्यज्ञों, देवताशव यज्ञे चालन्धा, -डथैष आदित्यों घुते चरु, गदित्यो वो इते उत्तमा: स्वर्गै लोकमायर,स्तैभ्य एवं प्रौच्य स्वरग लोर्कमेत्या,-दित्यों वा असिमिल्लोक ऋद्धा, आदित्या अर्मुष्मिन, पुरोडाशिन वै देवा अर्सिमिल्लोक आर्ध्ुव९, शरुणायुष्मि, अस्मि सेव लोके पुरोडांशेन ऋभौति, चर्रुणामुष्मि, अथै३षोऽप्रये वैश्वानराय द्वादशकपालो, देवायतन९ वां अभनिवैश्वानरौ, देवायतन एवं प्रतिष्ठाप्यात्नि विभत्य,-थो कोमो वैं वैश्वानर, यत्कामो भवुति से९ हास्मै से कामो नमति ॥ १० ॥ १५-१६ [१४९४ ] ॥ इत्युपरिकाण्डे जुह्ूमश्रीय: प्रथम: प्रपाठकः ॥ १ ॥

[सर् शितं मे०। अथर्व. ३,१९,१] [१०]तै. ५,१,८,२ । काठ. १९,८। कपि. ३०, ६।

Page 219

कण्डं ३, प्रपा० २, अनु० १ ] [२१९]

अथ द्वितीयः प्रपाठकः। दशानों रुबमे उरुया विभाती,ति रुक्में प्रतिमुश्चते, डमृंत५ वै हिरणयं, मुत्योरेत- द्र् १ यदुमि, येत् पाशोऽमृतेनैवं मृत्युमन्तर्धते, डथैते निर्बाधा, देवाश्च वो असुराश्रास्पर्धन्त, ते देवा एतानिर्बा्धानपश्य ९, स्तैरसुरानेभ्यों लोकेभ्यो निर्वाधन्त, तनिर्बाधानां निर्बाधत्वै, तदेतैरव निर्वाधैयेजमानो भ्रातृव्यमेभ्यों लो्केभ्यो निर्बाधता, एंकविशशतिनिर्वाधो भवति प्रंति- द्वित्या, उपरिष्टानियार्ष दिभत्य, धस्ताननिर्वाध९ सादयति भ्रातृव्यस्य विनुन्यै, नक्तोषांसा समनसा विरूपा ईत्य, होरात्रभ्यामेवान्निमोधित्ते, धापयेते शिशुमेंक समीचीं, इंत्येत होते धापयेते शिकषुमेक समीचीं, द्यावाक्षामा रुकमो अन्तविभातीत्ये, वे ३हेतयो रुश्कमो इन्तर्विभाति, देवां अभि धांर्यन्द्रविणोदा इति, प्राणा वैं देवां द्रविणोदाः, प्राणैरेवाषि- शघछते, विश्वा रूपाणि प्रतिमुश्चते कविरिति, विश्वा हि रूरपोण्यम्निः, प्रासावीन्धद्रँ द्विपंदे चतुष्पदा, इत्याह प्रंसूत्या एवं, वि नाकमकशत्सविता वरेण्या इंति, सवितृप्रसूत एवांमि विभत्ये, नु प्रयांणुमुषंसो विराजतीति, तस्मादुषसो व्युष्टिमन्वभ्िरांधीयते, सुपणोडसि गुरुं- तमा, स्व्रिवृत्ते शिंरा, गायत्रे चक्षुरित्य, भ्रेवी एषां सैभृति, रभिमेतत्सैभरति, तस्मातू सैयरति, तस्मात्सरवेरङ्गैः पशुर्जायते, पशुं३हभि, दिवं गछ स्वंः पतै, त्याह स्व्गैस्य लोरकस्य समष्टया, अंथैतें क्रंमा, देवाश्च वा असुराश्रास्पर्धेन्त, ते देवां एतांन् क्रमान- पश्य ५, स्तैरसुरानेभ्यो लोकेम्यः प्राणुदन्त, ताननपजय्यमजयथ,स्तदुतैरेव क्रमैपेजमानो भ्रतृव्यमेभ्यों लोकेभ्यः प्रणुदते, Sनपजय्यह जयति, बंडुद्याव५ शिक्युं भवति, षेद्द भतैव, ऋतुमिरेवार्मि परिगृह्नात्यु, परिनामि विभ्त्यु, परिनामि ३ह्यात्मनः संदेव, संदेव एवं देवता आत्मन् विभर्ति, यद्धोनाभि बिभृयाद्यौनिं निर्दहे, दयोऽवधैनं घातुक स्यात, प्रंकामति, तस्ाद् ग्राम्यांः पशवः प्रेरतें, डथ यंत् पुनरभ्यावर्तते तंस्मात पुनः समावर्तन्त, ऊर्जी वा एषं पश्ुभिरुत्कामन्त्सहोत्कामति, पुनुरूजी निवर्तस्वैति, तंदूर्जमेव परशुन् पुनरव- रुन्डे, पुनर्वतीर्भवन्ति समृखध्ै, चतसृभिरभ्यावर्तते, चतुष्पादो वै पशवः, परशूनेवा- [१]नै.५,१,१०;९। काठ. १९,११। कपि. ३२,१। श. ब्रा. ६,६,४;७,२। वा. १२,१-४,१-१५,२५,४०-४१;१७,७०; १०,२४ । काण्व. १२,१-६,१०-१६,२६,४१-४२,१८,७०;११,३४। [दशानो रुक्म. ऋ. १०,४५,८, तै. सं. १,३,१४,५;४,१,१०,४;२,२,४ । नक्तोप्मसा समनमा० (वर्णमा०)। ऋ.१,९६,५; तै. सं. ४,१,१०,४;६, ५,२;७,१२,३। विश्वा रूपाणि० । भ. ५,८१,२; अथर्व. ७,७३,६; तै. सं. ४,१,१०,४; नि. १२,१३] *

Page 220

[२२०] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० २, अनु० १-२

वरुन्दू, इर्त्थ पर्यीवर्तत, एवं हिं य्ज्ञः पर्यावर्तते, डयो अमृष्य वा एतंदादित्यस्यार्ष- तमनुपर्यीवर्तता, ओ त्वाहार्षमन्तरभूरित्यन्त शर्वेष एतंहु, दुत्तमं९ वरुण पाशुमुस्मदिति, वरुणपार्शमेवौन्मुश्चत आत्मनीऽदिएसाया, अगने बुहन्नुषसामुध्वी अस्थादिति, ज्यौतिषैवैन संमर्धयति, हथ्सः शुचिषद्धसुरन्तरिक्षरस, दिति सादयति, सप एवैन होत्रासु प्रतिष्ठाप- यत्य, थो सप वो एतैन साम्तान्यमनेनओत्या,-Sसपमोत्पुरुषादवादो भवति, रेतो वा अर्भि,- उन्तरिक्ष ५वै रेतोऽनुिचयते, यंदुर्धो निद्ष्यादधृताः पशूनौ गर्भा: प्रपादुका: स्यु, रंथ यंदुपरि सादयत्यन्तरिक्षसंदमेवैनमकर्गर्माणां धृत्यै, सुर्यते ा एषोडयीना यश्रीयते, तं- स्मादेष आसन्दीसंत, सीदु त्वै मातुरस्या उपस्था इती, ये५ वा अग्रैर्योनिः, स्वे एवैन यौनौ संश्वेशयति, तिसृभिरुपतिष्ठते, त्रिवृ३द्यभिः॥१॥ १ अथैतद्वात्सप्र, मेतेन वै वत्सप्रीरभोलन्द३्नोडमेः प्रिये धामाराध्ोत्, तदगैरेवैतेन प्रिय धाम राध्नोत्या, गामुकमेनं प्रिय भवति, वत्सप्रिय वै भालन्दुनमृषर्योऽध्यवद, न्तस्तेना इति, से एतत् सुक्तमपश्यत, तैनाधिवादमपाजयत, तैनापचितिमगछत्, तद्धिवादमेवैतेनापुज- यत्यं, पचितिमेव गछति, द्वादुशभिरुपतिष्ठते, द्वादुश मासा: सश्वत्सरः, सश्वत्सरमे वाप्त्वावरुन्द्वे, त्रिष्टुभो भवन्तीन्द्रिर्यस्यवरुद्धया, अन्येदयुः प्रकरामयत्य, न्येद्युरुपतिष्ठते, योगक्षेम९ वो एतंत प्रजानां दाधार, तस्माद्यायावरा अन्यो: प्ररजाः, क्षेम्या अन्या, अथ यंत् प्रक्रम्योपर्तिष्ठते तस्माद्यायावर: क्षेम्यमुभिप्रयाति, तम्माद्यायावरस्य क्षेम्योऽनं बभूव, यदहश्चेष्यमाण: स्यात्तिदह्ुरुभय समस्येत्, प्रं च क्रोमेदुप च तिष्ठेत, योगक्षेम५ वा एतंदु- नद्य१ यंजमानो भ्रांतृव्यस्य घृङ्क्ा, उंदु त्वा विश्वे देवा इंति, विश्वे ३हीदँ देवा: स्मो यन्मुनु३ष्या, अगे भरन्त चित्तिभिरिति, यस्मा एवं चित्तायार्भिराधीर्यते तैनैनं चित्तैन से- मर्धयत्ति, प्रेदसे ज्योतिष्मान् याहीति, ज्यौतिषवैन समर्धयित्वा प्रवापयत्य, कन्ददुभि: स्तनयततििव दयौरित्य, नुब्रूयाद्, यद्ध्यक्षु उत्क्वेदेदीश्वरों वो एषं उत्क्ष्वेंदन् येजमानस्य प्रजौ [आ त्वाहार्षण। ऋ. १०,१७३,१; अथर्व. ६,८७,१, तै. सं. ४,२,१,४, तै. ब्रा. २,४,२,८। उदुत्तमं वरुण0 । ऋ. १,२४,१५; अथर्व. ७,८३,२,१८,४,६९; सा. ५८९; तै. सं. १,५,११,३,४,२,१,३, नि. २,१३। अग्ने(अग्रे) बृहन्नुषसा०। ऋ. १०,१,१; तै.सं. ४,२,१,४। हंएस: शुचिषद्०। ऋ.४,४०,५; तै. सं. १८,१५,१४, २,१,५; तै. आ. १०,१०,२] [ २ ]तै. ५,२,१-२ । काठ. १९,१२। कपि. ३२,२। श. ब्रा. ६,७,४;६,६,४। वा. १२, ६,९,२१,३०-३३,४०-४२; १७,५३ । काण्व. १३,७,१०,२२,३१-३३,४१-४३,१८,५३। [अऋ्रन्ददसिः ० ... । क्र. १०,४५,४;

Page 221

काण्डं ३, प्रपा० २, अनु० २-३ ] अग्निचिति ब्राह्मणम्। [२२१ ] पशुनिकष्विंद, स्वंत्कुदितमेवास्याक, रथो शमयित्वैवशगिषमाशास्ते, सर्मिधामि दुवस्यतै,- ति गायत्र्या ब्राह्मणस्यादध्याद्, गायत्रौ हिं ब्राह्मण,-स्त्रिष्ट्भा राजन्यस्य, त्रैष्टभो हि राज३- न्यो, द्वभ्यां गायत्रीभ्या वैश्यस्य, ये हिं द्वे गायश्त्यौ सो जगत्ये,-थो ब्रक्षुणे वो एतद्विंशमत्नं करोति, यदि भस्म प्रतिपूर्येताप्सु प्रवेशये, दोपो वो अभ्रैयोनिः, स्व्र एवैन- द्यौनौ दधाति, पुरीषं कुर्यात् परशुकामस्य, पशवो वैं पुरीषं, पशुमान् भुवती, षटका वा संश्युयात्, तैनास्य सर्वा आभेयीरिष्टका भवन्त्यू, जी वा एषं पशुभिरुत्सीदन्त्सहौत्सीदति, पुनुरूजी निवर्तस्वैति, तंदूर्जमेव पशून पुनरवरुन्द्े, बोधा मे अस्य वंचसो यविष्ठे,-ति बौधद्व- तीभ्यामुंपतिष्ठते, तम्मात् प्रजाः सुप्त्वा पुनः प्रबुध्यन्ते, द्वाभ्यामुंपतिष्ठते, द्विपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्यै ॥ २ ।। २ अपेत वीत विं च सर्पताता, इत्याह, यमदेव३्त्यो वा अय लोको, यश्मोडर्मुष्य लोकस्याधिपत्यमानश, यंद्यमदेवयंजुनमनिर्याच्याभि चिन्वीतायमदेवत्योऽस्यानि स्यार्दस्वर्ग्यो, यदाहो,-डडदादिद९ यमोऽवसनं पृथिव्या अकन्नििमं पितरो लोकमस्मा इंति, यमाद्वा एतेना- स्या देवयंजनं निग्याचिष्ट, स्मृतें देवयंजनेऽम्नि चिनते, यमदेवत्यौऽस्याननिर्भवति स्वर्ग, उदूभन्ति, यदेवास्या अयज्ञियंमुमेध्य तदुंदूशन्ति, व्याममात्रमुद्भ्नन्त्ये, तावद्वै पुरुषे बीर्य ९, क्षति, वीर्यसम्मिते चीयते, जथो एतावान् वै पुरुषे महिमा मुहिम्नोऽवरुद्या, अवो- यदेवास्या उद्भन्तः कुरमकएस्तदकूरमक, स्वच् शमयत्य, थो आपो वो अग्रैयौ निः, स्वं एवं यौनौ चीयते, डग्रैमैस्मास्यम्रें: पुरीषमुसी, ति सिकृता निवपत्य, भ्ैवी एर्तद्वैश्वानरस्य भस्म यत्सिकृता, स्वं एवं भस्मशश्रीयते, यौनिवै सिकता, रॅता ऊंषा, येत्सिकता न्युप्योषान्निवंपुति योनौ वा एतंद्रेतो दधाति, तस्मादयौनौ रेतो हितै, तस्माधौने रतः प्रंजायते, प्रजापतिः प्ररजा असृजत, तो वो ऊषेभ्य एवं यौनसृजत, प्रजंनुन९वो ऊषा:, प्रजनने वो एतदुभिश्चीयत, हुमें वैं सहास्तां, तै वियती अभ्रूता, मस्तु नौ भ्रिय धामु सहै,-त्यापो वो अस्थों यजञिया मैध्या, स्ता अमू,-रूषा अमुंष्या युज्ञिया मैध्या,स्त तै. सं. १,३,१४,२;४,२,१,२,२,२ । समिधाग्निं० । ऋ. ८,४४,१; तै. सं.४,२,३,१; तै. ब्रा. १,२,१,९। बोधा मे अस्य० ... । ऋ.१, १४७,२; तै. सं. ४,२,३,४; नि. ३,२० ] [३ ] तै. सं. ५,२,३। काठ. २०,१। कपि. ३२,३ । वा. १२,४५,६०-६१,५,३ । काण्व. १३,४६,६१-६२;५,३। [अपेत वीत वि० ... ।फ. १०,१४,९; अथर्व. १८,१,५५; तै. सं. ४,२,४,१; तै. बा. १,२,१,१६; तै.आ.१, १७,५; ६.६,१।

Page 222

मै त्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० २, अनु० ३-४ इमे, येदोपश्रौषाश्च भवन्ति यदेवैनयोर्यज्ञियं मैध्यं तदवरुन्द्वे, डथो अनयोरेवैनं प्रिये धाम- मिधत्ते, संज्ञान९ वा ऊ्षा, उभये वो एतान् पशवोऽभिसैजानते, ये ग्राम्याः पर्शवो थे चारण्यो, उभये हैनं पशवोऽभिसैजानते, चतुस्त्रः प्रोचीः सादयति, चत्वारि वैं छन्दा- सि, छन्दोभिवैं देवांः स्वर्ग लोकमाय, स्ते दिशा ओक्रमन्त, तो अब्लीयन्त, तो एतांभिरट १हन्, यदेता उपधीर्यन्ते दिशौ धृत्यै, पशवो वो इंष्ट्रका, गोर्हपत्य ५ वै पुर्शवो डनपतिष्ठन्ते, द्वें समीची पुरस्तादुपदधाति, द्वे समींची पथ्चा, दुभयत एवास्मै समीचः पशेनुपद्धाति पशनौ परिगृहीत्या, अष्टौपदधात्य, श्टाक्षरा गायत्री, गाय३त्रोऽभनि,- रयावानेवाभ्निस्तै चिनुता, एकविYशतिः काश्या प्रतिष्ठित्यै, प्रतिष्ठा हयोकविरशो, डथो एकविरशतिविधो हि गार्हपत्य, स्त्रिंचितिकः काश्य, स्त्रंयो वो हुमें लोका, हमानेव लोकोनाप्नोति, पञ्चचितिकः काश्यः, पाङ्क्तो यज्ञो, यावानेव यज्ञस्तमालब्ध, चतुर्सि: संनिवपति, चत्वारि वैं छन्दा५सि, छन्दौभिरेव संनिवपत्य,-थो ब्रेक्ष वैं छन्दा५सि, ज्रेक्मणैव संनिवपति, क्षत्रं ५ वो एषोडमीना यंश्रीयंते, क्षत्र९ ये उख्यो, अ्रम् यंजु,- यंद्यजुषा सनिवपुति ब्रझ्ुणा वो एतंत् क्षत्र < सैन्यनि, तस्मार्द्वअवणा क्षत्र से चैति वि च, द्वौ वो एतौं व्याघरौ सॅपद्येते, तो ईश्वरां अशान्तौ यजमान हिएसितो, मैदाड, भवतं नः सेमनसौ संमोकसौ संचेतसा अरेपसा इंति, शमयत्येव, हिरसाया, ऋतुभिव पथिव्यां वी शर्यमुद्यतं, शान्त एवं न्युप्यते यंजमानस्या- तैदतुभिः पुनर्विमुच्यते, यंदाह, प्रजां- पतिर्विश्वकर्मा विमुश्चत्विति, प्ररजापतिरेवैंना विश्वकर्मा विमुश्चति ॥ ३॥ ३ अथैता नैर्ऋती, सि्तिर्सस्तुषपक्का भवन्त्ये, तहवै नैर्भतमअस्य यनुषा:, कृष्णो भवन्त्ये,- -तद्वि निर्षत्या रूप,मेतौ दिश हरन्त्ये,ो हि निर्शत्या दिक्, तोः स्वकता दरिणे परा- चीनिद्धात्ये,-तद्वैं निऋ्नतिगृहीतं पृथिव्या, निर्भतिगृद्दीत एवं निर्भति निरवदयते, प्राण- मेर्वास्य प्रथमया मुश्चत्य,पानै द्वितीयया, व्याने तृतीययो, -डथो त्र्यक्षरो वै पुरुषो, यावानेव पुरुषस्त निर्श्नत्याः पाप्मनो मुञ्चति, निर्भुतिवें कर्मण उपद्रेष्टिका, तो९ वो एते- त्स्वैन भागधैयेन शमयित्वाथ सविवप्रस्नतोऽम्नि चितुते, ये ते देवीं निर्श्तिरावर्बन्धेति, [४ ] तै. ५,२,४,-५। काठ. २०,२-३ । कपि. ३२,४-५। वा. १२,६५-६६ । काण्व. १३,६६-६७। [यं ते देवी०। ... अथर्व. ६,६३,१]

Page 223

काण्डं ३, प्रपा० २, अनु० ४-५] अभिचितिब्राह्मणम्। [ १२३ ]

४ येदुस्य पारें रेजसो महेश्चित्र ज्यौतिरजायत। तन्नः परिषदति द्विषोडये वैश्वानुरः ॥ ५ स्वहित्यपः परिषिश्चन् पर्येति निर्श्त्या अनन्ववायाय, भृत्यै नमा, इत्युक्त्वावर्तते, भृतिरेव भूत्वावर्तत आत्मनोऽहिएसाया, अनपेक्षमाणा अयुन्ति निर्शत्या अनन्ववायाय, परोगोष्ठँ मार्जयन्ते, परोगोष्ठंमेव निर्कति निरंवदयन्त, इन्द्रियेंण वो एषं वीर्येण व्युध्यते यौ नैर्शतीरुपधत्ते, नि्वेशन: संगमुनो वसूना, मिंत्यैन्द्रर्या गोर्हपत्यसंपतिष्ठत, इन्द्रियैंणै- वोत्मान९ संमर्धयति, त्रिरष्टुभोपुतिष्ठता, औजो वै वीर्य त्रिष्टुवो, जस्येव वीश्यें प्रंतिति- ष्ठति, गोर्हपत्यौडगे चीयते प्रतिष्ठित्यै, गार्हपत्ये वै देवाः प्रतिष्ठाय प्रोञ्चः स्वगै लोकमु- भिजयन्त आयन्, यवान् पुरुष ऊर्ध्ववाहुस्तावृता वेणुना विभिमीत, एतावद्वै पुरुषे वीर्य५, वीर्येणैवं विमिमीतें, डथो एतावान् वै पुरुषे सहिमो, मुहिम्नौऽवरुद्धयै, यौ वैं वनस्पतीनां फलग्रहितमः से एषा९ वीर्यवत्तमों, वैणुवे वनस्पतीनां फलग्रहितमः, से एषाए वीर्यवत्तमो, ऽभ्५ वै फंल,- मन्रुम श्को, s३कोडभि, ररकेंण वा एतंदेक्ुमकैमगरि विमिमीते, सर्प पुरुषान् प्रमिमीते, सप्रभ्य एवं पुरुषेभ्यो लोक विन्दुत्या,-SS सप्मात्पुरुषादवादौ भवत्य- रत्निमात्र पक्षयोरत्युपदधाति, पक्षे बृहद्धिं वयः, पड्मिः कृषति, षद्चो ऋतंव, ऋतु- भिरेव कृषती, त्थमभ्यावंर्तन्त, कृषत्ये, षो हिं देवानामावृ,-दंथो अमरुष्य वो एतदादित्य- स्यावृंतमनुपयीवर्तन्ते, तिस्स्तिसत्रः सीताः सैपादयति, त्रिवृं३्द्यर्मि, द्वौदुश सीता भवन्ति, द्वादुश मौसा: सश्वत्सरः, सश्वत्स्रस्य वो एषं विरधामनुविधीयत, इय वो अबिमे, द्ु- भिमातिधक्ष्यतींति, यंत्कुषत्यस्यों वो एतद् द्विगुणै क्रिियतेऽनतिदाहायो,-डथो पृथिव्या वो एतेद् द्विगुणेनाभेवी ३्यमुद्यछन्त, एतौ दिशमुत्सृजन्त्ये, षो हिं देवानां दि, गयो स्वर्गैमे- बैनां लोर्कम्नूंत्सृजन्ति ॥ ४ ॥ ६ कृष्टै वपति, कुष्टे ह्यौषधयः श्वैपिष्ठं प्रतितिष्ठन्त्य, सस्यानस्य वपत्यौषधीनामग्मि, ब्रैमम वो शंग्, ब्रझ्ुणैवास्मा अभोध्यमं जथु ये एतै चतुर्दशै अहोरात्रे एवैं. चतुर्दशमिर्वपति, द्वादश मासा: सश्वत्सरौ, नत् सश्वतसरेणु च वार्वास्मा एतंद्होरात्रम्यां चाभाद्य- मवुरुन्द्धै, डन् वै फल, मे i, s३कोडभि, रकैण वो एतंदेनुमरकैमभि वपति,

[निवेशन: संगमनो० ( 2:न:०) । ऋ. १०,१३९,३; अथर्व. १०,८,४२; तै. सं. ४,२, ५,४ ]

Page 224

[१२४ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० २, अनु० ५-६ यस्यान्नस्य निवपुति यत्तस्याश्नीयाद्यान्यवरुद्धानि तैर्व्यृध्येते,-में तंस्यापिकुर्या,-दथो तन्मनसा व्यायेत्, तैनैव तदेवरुन्द्े, यदि सेर्व नं सश्विन्दैद्यवान्मधूद्युतान् वपेद, यद्यवा ग्राम्थे तैनानध्यमवरुनदे, यन्मध्वारण्ये तैन, तैनव तदुभयमरुन्द्व, डयेते संभारो, दिग्भ्यों वा एतत् प्रथिव्या ऊर्ज सैभरत्य,-३जर्यमिंश्चीयते, यौ जनतां कामयेत, क्षौधुका स्यादि- ती, परमुर्जमहमित आदीति, तस्या अर्धादाददीत, क्षौधुका हु सो जनता भवति, कोमं कामदुधे धुक्ष्वैत्य, भिमृशति, तैनास्य सर्वा इष्टरका: कामदुंया भवन्त्यु, त्तरवेदि निवपत्यु- डथो यज्ञपुरुषोऽनन्तर्हित्या, अग्निवी एषं न्युप्यते यदुत्त- खेदि, यैदुत्रवेदि न्युप्याभिं चिनौत्यमौ वा एतदुरभिश्रीयते, डये तब श्रेवो वया, इति सिकता निवपत्ये,ता वै वैश्वानरीरिष्टका अपरिमिता, डग्नैवी एतद्रैश्वानरस्यु सुक्त्त, मे्षा वो अग्नेः प्रिया तनूरयेद्वैश्वानरः, एतदुग्रेरपुरिमितं चीयते, प्रियाया५ वा एतत्तन्वामभनिश्चीयते, संतनूरकों निंधीयते, लोमश वो एतच्छन्द्रः पशव्यमनातिरिक्त प्रजननायाशीत्यक्षर, मेतेन वै देवा: स्वर्गी लोकमाय, स्तदस्याशीत्यक्षरत्व, सुमुद्र९ वो एतच्छन्दो, यौनिः समुद्रः, सौमो रेतोधा, यत्सौमीभ्याए व्यूंदृति यौनों वो एतद्रैतो दधाति, तस्मादयौनौ रतो हित, माप्यांनवती भवत, स्तस्मादयौनौ रेता आप्यायते, छन्दोभिवी अर्भ्निरुत्तरवेदिमं- भिप्रहियते, या अऔौ प्रहियमाणेन्वाहुस्तौ तहिं मनसा ध्याये, च्छन्दोभिरेवैनमुत्तरवेदिमभि- प्रहरति, मनसान्वाहा,-Sनिरुक्तमिव रह्योतदव्यावृत्तथ, व्यावृतं पार्प्मना भ्रातृव्येण गछत्ये,- श्वं पुरस्तात्नयन्ति रक्षुसामपहत्या, ओक्रमयन्ति, ये एवैनेन भ्रांतृव्यः सदैङ् तंY वज्ेणाव- बाधन्ते, प्रोख्चं प्रंक्रमयन्ति, यं एवैंन भ्रातृव्योऽति तए वचेण प्रणुदते, प्रत्यंश्चमभ्याव- ्तयन्ति, य एवैनं भ्रतृव्यौडनु त९ वज्रेण प्रतिनुदते, तंद् भ्रतृव्यस्य वो एषं विनोर्दः, र्कृष्णो वैं भुत्वार्भिरश्वं प्रोविशत, से एतंदगछद्यंत्र मृगशफो, येदेश्वमाक्कमयन्ति, यंदेवा- त्राभ्ैन्यक्तं तस्यवरुखै ।।५॥ ७ तपो यौनिरसीति, पुष्करपणैमुपदधाति, यौनिवी ए३षोऽमेयेपुष्करपुरण, नाभिवैधुकः, सयोनिरेव सनाभिश्रीयत, इय५ वो अबिभे, दुभ्िमातिधक्ष्यतींति, यंत्पुष्करपुर्णघ्ुपदधात्यस्यो [५ ] मै. २,७,१३ । तै. ५,२,५-६ । काठ. १९,३-४। कपि. ३२,५-७। वा. १२,७२,१०६ । काण्व. १३,७३, १०५। [ अग्ने तत श्रवो० ... । ऋ. १०,१४०,१; सा.१८१६, तै. सं. ४,२,७,२ ]

Page 225

काण्डं ३ प्रपा. २, अनु. ६] अग्निचिति व्राह्मणम्। [२१५ ]

वरुन्दे, अनतिदाहाया,-डवस्तान्नाभि सादयत्योपधीनां प्रतिष्ठित्या, अथो ३येऽ३पसवययस्तानेवा- प्रजापतिः ्रजा अंसुजत्, रयो: पुरा ब्रह्मणोऽसृजत ताभिनीराध्नो, दथ य ब्रह्मसुखा असृजत ताभिरराघ्नोद्, यंद् ब्रंह्म, जज्ञानै प्रथमें पुरस्ता,दिति रुकममुपदधात्यृ, दधया, ऋध्नौत्येवा,-डथो मिथुनत्वाय, नं पृरथिव्यामर्मनिश्नेतश्च्यो नान्तरिक्षे ने दिवीं,- त्याहु, रमृतर वै हिरण्य, ममृते वा एतंदुभिश्रीयते, इमशानुचितो वा एतै चीयन्ते, चित्यां चित्या हिरण्यशकलमुपास्यति, तैन वो एषोऽइमशानचित, तैन स्वगौं, डथै्ष परुषो हिरण्ययो, यजमानलोकमेवैष दाधारै, वह ३त्वेव यंजमानोऽरमनिनामुष्मिल्लोके सम्यङ् यंस्यैष उपधीर्यते, डथो मध्ये ज्योतिरेव चीयते, द्प्संश्रस्कन्द पृथिवीमनु द्यामि,त्यर्भि- मुशति, हौन्रास्वेवैंनं प्रतिष्ठापयत्थ, यैतानि सर्पनामानि, मृत्युवै सर्पनार्मानि, यदुषद्- ध्यात् प्रमायुक: स्यात्, तस्मादनुदिशति, सोमे वा एंका त्विषि,र्व्याध्र एंका, सपै ऐका, ता एवावरुन्द्धे, वामदेवस्य राक्षोन्नैन व्याघारयत्ये, तैन वैं वामदेवः कुसिताय्याः शिंरा ओदीपयद्, रक्षसामपहत्यै, पश्चभिव्याघारयति, पाङ्क्तो यज्ञो, यावानेव यज्ञस्तं- मालब्धा,-डथो यावानेव यज्ञस्तस्मार्द्रक्षाएस्यपुहन्त्य, थैतें सुचौ, कार्ष्मर्यमयीं दक्षिणतः सादयुति रक्षसामंपहत्यै, दक्षिणतों वैं देवाना यज्ञं५ रक्षास्यजिघा५स, स्तानि कार्ष्पर्ये णैवोपान्नत, यंत कार्ष्मर्यमयीं दक्षिणतः सादयुति, रक्षुसामपहत्यै, घुर्तस्यु पूर्णी भवत्ये, षो वो अम्नैः प्रिया तनूयेद् घुते, प्रिययैवैंनं तश्न्वा समर्धयति, गायत्र्या सादयति, तैजो वैं गायत्री ब्रह्मवर्चसै, तैज़ एवं ब्रह्मवर्चसमवरुन्द्वा, औदुम्बरीमुत्तरतंः सादयति दुर्ध्नः पूर्णी,-मूग्वी उुदुम्बरो, डन्रं दध्यू३, जर्येवास्यन्निं दधाति, त्रिर्ष्टुरभा साद्यत्यों,जो वै वीर्यु त्रिष्टुं, बौज्ञ एवं वीश्यरमवरुन्द्वे, पूर्णं सादयत्य, क्षिते यजमानलोकस्रुपतिष्ठेते, मूर्ध- न्वंतीभ्याश सादयति, मूर्धन्योऽसानीति, विराजौ, यत्सुचा उपद्धाति विराजि वा एतदुभिश्रीयते, इत्याहु:, सुंचौ वैं डथैषां स्वयमातृणे,-यं५ वै प्रथमा स्वयमातृणा,-न्तरिक्षं द्वितीया,-डसौ तुतीये, मनिव लोकांनुपुधत्ते, डश्वमुपघ्राय्य सादयति, प्रजापतिचित एवास्य भवत्ये, थो प्राणानामुत्सष्टचै, भूरसी,-ति प्रांचीमुदूदेदेघं-

[६ ] मै. २,७,१५ । तै. ५,२,६-८ । काठ. २०,५-६। कपि. ३२,७-८। वा. १३,३,५,१८,२०। काण्व. १४,३, ५,१८,२०। [ब्रह्म जज्ञानं०। अथर्व. ४,१,१,५,६,१। द्रप्सश्चस्कन्द पृथिवी .... । ऋ.१०,१७,११, अथर्व. १८,४,२८; तै. सं. ३,१,८,३;४,२,८,२;९,५; तै. आ. ६,६,१] मै० २९

Page 226

[१२६] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० २, अनु० ६-७ दयेनं भ्रांतृच्यौऽतीव स्याद्, भूमिरसी,-ति प्रर्तीची १ यद्यन्व, -द्ितिरसि भूंमिरसी,-ति तिर - श्री९यदि सदे,डूडियं १ वो अदिति,रनया वो एतद्यंजमानो श्रंतृव्यं प्रेभतं प्रणुदते, डनया प्रतिनुदते, डनया विनुदते, तद्दातृव्यस्य वा एषं विनोद:, कोण्डात्काण्डातप्ररौहन्ती,- ति दुर्वेष्टकामुपदधात्यों, वधीनां प्रतिष्ठित्यै, काण्डात्काण्डा३द््थेषां प्रतितिघ्ठुतीति, पुर्शवो वां इट्टका, न वै पर्शवा आयवसे रमन्ते, यदूर्वेष्टकामुपद्धात्यारयतनमिव वो एवंत् क्रियते, पशुनां५ यत्या, अथैषां वामभृंद् द्वियेजु, यंजमानलोर्कमन्येन दाधार, भ्रतृ्यलोक- मन्येन वृङ्क्त, एतया वै देवा असुराणा। वारमें पर्शनवृञ्जत, तैद्वामभृतो वामभुख्वै, छन्दाएसि वै देवानाथ वामे परशव, रछेन्दाश्स्येवैतया वामे परशन् यजमानो भ्रतृव्यस्थ वुङ्के, इथैते रैतःसिंचा, इय विरा, डसौ स्वरां, डसो एवं रैतः सिश्चंती, ये प्रजनयत्य, भ्रि- रत्यन्नार्दी भवति यस्पैते उपधीयेते, यद्धि पुत्री चिन्वीत प्रथमायां चित्यामन्यांमुपदर्ष्या,- दुत्तर्मायामन्या,रैतसः सिर्तस्य पैरिगृहीत्यै, यंद्ुपुत्रः प्रथमायां चित्यामुमें उपघैंये, सम्यंक्चौ हिं भत्वां रैतः सिश्चतः ॥६॥ अथिता विश्वज्योतिष, ए्षुं वो एतैलोकेषु जतिष्मन्तममि निधसे, विधृत्या, अथैषा त्र्यालिखितें, में वै लोकस्त्रियालिखिते, मानेव लोकोनुपाधत्त, उभये डथो प्राणानार

वो एतमुपाद्धत देवश्च वो असुराक्षो, परिष्टाल्लक्ष्माणं देवा उपाद्धता,-डस्तालक्ष्माणमसुरा स्ततो देवा अंभुवन्, पैरासुरा, उर्गरिष्टाललक्ष्माणमुपदधीत तृ्यवान्यो वास्य प्रियः स्यात, तंस्य भवत्यात्मना, परास्य श्रतृव्यो भवत्ये,- वा असपत्नैष्टका,-डसपत्नौ भवति ये एतामुपधुत्तै, डथो देवलक्ष्म५ वो एषां, देवलक्ष्ममेवोपधत्ते, या सौषाया अधि मृदुच् शिष्यते तस्या एती कुर्यात्, तैनास्य सर्वा आभ्नेयीरिष्टका भवन्त्यं, यैषं कुर्मः, उमशानचितो वा एतें चीयन्ते, जीव: करम उपधैय, स्तैन वो एषोऽरमशानचित्, तैनोत्पाती, पुशु- ना९ वो एषं मैधु, एतं५ वै मैंध पश्यन्त एनं पर्शवोमुष्मिल्लोक उपतिष्ठन्ते, प्रत्यंक्षर सादयति, प्रत्यश्चो हिं पशवो मेंधमुपर्तिष्ठन्ते, द्यावापृथिवीयया सादयति, हि पशवोऽनूपतिष्ठन्ते, पशुिरवैन सम्यञ्चं दधाति, विष्णोनीभ्यामर्भिश्वेत३व्या, द्यावापृथिवी ! इत्याहु:, प्रादेशमात्रमुलूखलं कार्य,-मेतावान् वै विष्णु,विष्णोवी एतभ्यामर्मिश्रीयत, [ ७]तै. ५,१,८-९। काठ, २०,६-७। कपि. ३२,८-९।

Page 227

काण्ड ३, प्रपा० २, अनु० ७-८] अभिचिति ब्राह्मणम्। [२२७ ] ऊश्ज्यमिक्वेत श्च्या, इत्याहु, रूग्वी उुदुम्बरो, यंदौदुम्बरमु्लूखलं मेवत्युर्जि वो एतंदुर्भिश्री- यते, वैष्णुव्या सादयति, वैष्णव ३हलूखल५, स्वयैव देवतर्या,-डयेषोषो, पृथिव्या वो एतेदोजो वीश्य९ सैश्रियता, औजो वा एतद्वीर्य मध्यश्तोमैर्धीयते, डथो मध्ये ज्योति- रेव चीयते, येद्रिक्ताम्वेक्षेत क्षौधुको यजमान: स्या,दथ येत् पूरणीमवेक्षते तथा होक्षोधुको भवति, सिंकताभि: पूरयित शव्या, डग्रैवी एर्तद्रैशानुर्रस्य भस्म येत् सिकता:, स्वेनैवैना भस्मना श्रीणाति, दर्ध: पूरयितव्यों, ववैं दुर्ध्यू,जमेवावरुन्द्वे, घुर्तैस्य पुरथित३च्यै,- षो वो अमेः प्रिया त्नुषैद् घुतै, प्रिययैवैनं तशन्वा समर्धयति, मंध्रोः पूरयितव्या,-55 हास्य प्रजायां मधव्यो जायते व्यृध्यै, न्द्रिर्याणि वै पशुशीषीण्ययज्ञियान्यमेध्यानि, यच्छि- द्रेषु हिरण्यशकलान्यप्यस्यतीन्द्रियेणेवैनानि वीर्येण संमर्धयति, मैध्यान्येनानि यजञियानि करो- त्य,-धै९ वै पुरुषः सहसत्रस्य, यछन्तय्धमितरे पशव, स्तस्मादेतन्मध्यत उपद्धात्य, मिंता हतराणि, पशो: सवीर्यत्वायां,-डथो सायतनत्वाय, यै कामयेत, पशुमन्त्स्यादिति, तस्यु समीचींनानि पशुशीषिण्युपदध्याद्, समीच एवास्मै पशनुपद्धाति, पशुमान् सुवत्य,- थ ये कामयेता,-डपर्शुः स्यादिति, तस्य विषचीनानि पशुशीषीण्युपदध्याद्, विषूंच एवं- स्मै पशनुपद्धात्य, पशुभवत्ये, ता वै सहिस्रीरिषका: पश्चिष्टका, स्ताः सोभदक्षः कौश्रेयो विदोचकार, तो: श्यपिर्णायोपदधौ, स सर्हस्र पशून प्रप, प्र स्हसर परशूनामोति यस्यै- तो उपधीयन्ते, यविष्ठो वै नामै३्षोऽनि, स्तस्माचिन्वर्तान्तरों ने व्येतवैं, प्राणानस्य युवेतो, रसर्गैरुपतिष्ठत, आरण्यानिव परशूञ् शुंचमनूंतसृजति ॥७॥ यद्वीयांत् ९ पुरुषशीषैमुपद्धात्ये,पे हिं पुशुना ९ वीर्यव त्तमौ, वीर्युमस्मिन् दधात्ये, कमुपदधात्ये,- कर्धाम्मिन् वीर्य दधाति, सौयी पुरुषशीरषमभिजुहोति स्वर्गस्य लोर्कस्य समष्ट्यै, सौरी वो एषों सर्ती मत्रावरुण्य, हवें मित्रो, सांत्रिवरुणो, जुहोती, ये९ व अर्धऋ३चो, डसां अर्धक३्चो, Sनयोरेव प्रतितिष्ठत्य,-थ यदेकय अचा द्विर्जुहोति तस्मादेक: सेन पुरुषो द्विपाद्, यद्वो एवर्तिकचाकर्योनिए वा एतंझक,यैदेता अपस्याः सादयति तस्मिलेव यौनौ रेतो दधाती,य५वो अधिभे,दुर्भिमीतिधक्ष्यतीति, सैता ईष्टका अपश्य,-दयो आहुः, प्रजापतिरपश्यदिति, तो उपाधन्ते, यंदेता उपधीर्यन्ते- [८] मे. २,८,१ । तै. ५,२,९-१० । क.उ. २०,८-९। कपि. ३२,१०-११। वा. १२,५४-५५,१५,५९-६०। क.ए. १३,५५-५६;१६,८०-८१।

Page 228

[१२८] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० २, अनु० ८-९

डस्यो अनुतिदाहाय, यदिदन्न,-मिति होवाचेयं, ये एता उपदधाता इत्य, बादौ भवति यस्यैता उपधीर्यन्ते, तस्माद्रैतसः सिक्तदिरष पञुंः सैभवति, यंदुतांशछन्दुस्याः, परशवो वै छन्दा५सि, यदक्षिणत उपदुध्यादभीपतः प्रजा वरुणो गृह्ीया,-दथ यंदुत्तरत उुपदधा- त्यपवाहत एवां,-डथेताः प्राणभृत,स्तस्मिन् पशौं सैभूते प्राण चक्षुः श्रौत्र९ वांचुं तौनि दधा- त्य,क्षणर्या सादयति, पशुं५ वां एतदाक्मयति, तंस्माव पर्शवोऽक्णयांङ्गानि प्रहरन्तो यन्ति, दुर्शभिर्दशभिवीं अता ईष्टकामिषय आर्धव,स्तो ऋद्धीनभोति यस्यैता उपधीर्यन्ते, उथैताः सश्यंतो, रेतो वा एतंत् सिच्यते यदुभ्निश्वीरयते, यंदेता उपधीर्यन्ते रैतसः सिर्क्तस्य संश्यत्यै, लोकँ पृण छिद्र पुणेत्ये,-षा वो अछिद्रेष्टको, अछिद्रा वो एतया चितयश्चीयन्त, इन्द्राथी त्वा बृंहस्पतिरित्यो, जो वै वीर्यमिन्द्राओी, अस्य सूंददोहसा, इति पंरुषि परुष्येवं रसं दधाति, ओजसा वो एतंद्ीरयेणागिंश्रीयते, त

वै पृशन्ये, नमेवावरुन्द्े, जन्मन्देवाना विशा, सौम९ श्रीणन्ति प्ृक्षया इत्य, ब

रोचने दिव इति, चोग्वो अनुष्ठुप्, संवनानि वैं त्रीणि रोचनांनि इत्याह, प्रंजात्या एवं, त्रिष्वा

प्राणों वै वांग्, सवनचिंतमेवैनमकरनुष्टुंव् वो एषो, यंदेषां सर्वा ईष्टका अनुसैचरति तस्मात प्राणः संर्वाण्य- ङान्यनुसचरत्या, ग्रेयीं वा एषां वर्णेन स्वैन वा एतच्छन्दसाप्निंश्रीयते, नध्वयुः सभ्ार्ति- मार्छति ये एवं ए वैंद ॥ ८॥ १० उत्सन्नयज्ञों वा एषं यदुगनिश्चित्यः, कौ ह तद्वेद यदेतस्य क्रिर्यते ये, नाकिनौ वै देवानां भिषंजा अक्लप्तस्थ कल्पयितारी, यदेता आश्विनीरुपधीर्यन्तैडक्लसस्य क्लप्त्यै, पश्चौपदधाति, पांङ्क्तो यज्ञों, योवानेव यज्ञस्तमालब्धा,-डथो यावानेव यरज्ञस्तमंचीक्लृप,-दय। आश्विनी- ऋतव्या अनपधीयन्ते, ैसे वा एतंत्सिक्ताय ऋतनुपाधाव्, तस्मात सर्वानुतूंन रेतोऽनुप्रजायते, तंस्मात संर्वेष्वृतुंषु रेतो हिते, डथृता ऋ्तव्या वायव्या अनंपधायन्ते, तस्मात् सर्वा- नुतून वार्युरन्वावरीवत्यै, यैता वायव्या अपस्या अनूपधीयन्ते, तस्मात् पर्शवो नानावताः सन्तोऽपं एवामि संवता, श्वतसत्रः पुरस्तार्दुपद्धाति, चंतुर्विध। हिं शिरः, प्रा्णश्रक्षुः श्रौत्रए वाङ्, मूर्धन्वतीभिः सादयति, मूर्धन्योऽसानींति, पंञ्च पश्चामिंता उपदधाति, पशों: सवीर्यत्वारयां,डयो सायतनत्वाय, सेरहाना, तस्मात् पशुंः पश्चांद्वरीयाच् श्रणिमुत्तर, उवस्मादु प्रांङू ईन्द्राग्नी अव्यथमानामिष्टकां दृश्हत५ युवमित्य, न्वरिक्ष५ वां एषां चित्ि, [ता अस्य सूददो० ... । ऋ. ८,६९,३; तै. सं. ४,२,४,४; तै. ब्रा. ३,११,६,२]

Page 229

काण्डं ३, प्रपा० २, अनु० ९ -- १० ] [ २२९ ]

रन्तरिक्षमिमा: प्रजा, इन्द्रामी वै देवानामोजोभृता, ओजो वीर्युभिन्द्राननी, औजो वो एतद्वीर्य मध्यतः प्रजानां धीयते, डयैता दिश्या, देवां वै स्वर्ग लोकमायर, स्ते दिशा आक्रमन्त, तो अव्लीयन्त, तो एताभिरदृश्हन्, यंद्ेता उपधीर्यन्ते दिशी धृत्यै, पंश्रों- पुदधाति, पांङ्क्तो यजञौ, देशाक्षरा विरांड्, यावानेवं यज्ञस्तमालब्ध, दशैताः पुरस्तात् सादयति, विराट् खलु वैं चक्षुज्योतिश्छन्दसां, चक्षुवी एतज्ज्यौति: पुरस्तात् पशों- रद्घाति, तस्मादिद पुरस्ताचक्ष, रथो अंन्न वै बिरा, डंन्र वो एतन्मुखतौ द्धाति, मा छन्दः, प्रमा छेन्दः, प्रतिमा छन्दा इती,-यं५ वै मां, न्तरिक्षं प्रमो, 5सौं प्रुतिमें, मनिव लोकानुपुधन्तै, थो देवछन्दुसानि वा एतानि, द्वादशामिंता उपद्धाति, तंत् षट्त्रिएशत्, पंटूत्रिशशदक्षरा बृहती, बृदतीं खेलु वै छेन्दुसाY स्वाराज्यमानशे, गछति स्वाराज्य९ यस्यैता उपधीर्यन्ते, पशवो वैं बृददती, f .--~~-- f. पर्शवो मध्यमा चिति, स्तम्मादेतस्यां चित्यामेता उपधीयन्त, आदित्यंधामानो वा उत्तरे प्राणो, अंङ्गिरोधामानोडधरे, मूधौसि राडिति, ये उत्तरे प्राणास्तिनिताभिर्दाधार, ...... येन्त्री राड्डिति, यैडधरे प्राणास्तनिताभिर्दाधार, तंदेषा९ वविताः प्राणाना९ विधृत्यै, समावद्धाजः सादयति, समावद्धाजो शहीमें प्राणोंः, आ्राणांना९ विधृत्यै, यै द्विर्ष्यात् तस्याक्ष्णया सादयेत्, प्राणानस्य मोहयति, प्रमायुको भवति, मूर्धन्वतीगः सादयति, मूर्धन्योऽसानीति ॥९॥ १२ त्रिवृद्वतीं पुरस्तात सादयति, त्रिवृद्धै यज्ञमुखै, मुखतौ वो एतद्यज्ञमुखे दधाति, सप्तदुर्शवतीं दक्षिणतों, डन् वैं सप्तदशो, ऽन्न वां एतदक्षिणतो दुधाति, तस्मादक्षि- णेनु हस्तेनाव्मद्ते, तंस्मादक्षिणोऽर्ध आत्मनो वीर्यवत्तर, स्तस्मादक्षिणमंर्ध यास्थनु- परथीवर्तन्ते, पश्चद्शवतीमुत्तरत, ओंजो वैं पुश्चद्शं, औजो वो एतदुत्तरतो दुधात्ये,- कविशवती पश्चांत् प्रतिष्ठित्यै, त्रिवृद्वतीं पुरस्तात् सादयति, त्रिवृद्धै यज्ञमुख, मुखतों वा एवद्यज्ञमुख द्धाति, पञ्चदुशवतीं दक्षिणतः सादयति, सप्तद्र्शववीमुत्तरतः, पक्षयोः सवीर्यत्वाया,-डथो सायतनत्वाय, तस्मादुभाभ्या हस्ताभ्यामन्नमद्यते, यो वज्रो वै पुश्च- [९]मै. २,८,१-३। तै. ५,३,१-२। काठ. २०,१०-११। कपि. ३२,१२-१३। वा. १४,११,१८,२१- २२। काव्व. ६५,१४,१८,२३-२४। [१०] मै. २,८,६- ७। तै. ५,३,३-५। काठ. २०,१२-१३। वगि. ३२,१४-१७।वा. १४,२३-२४:१५,१-३।

Page 230

[२३० ] मैत्रायेणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० २-३, अनु० १०-१ दुशो, वज्रेण वा एतदंजमानो भ्रतृव्यसुभयंतो निर्भजत्ये, कविरशवतीं पर्श्रात् प्रतिष्ठित्यै,

तो उपधीर्येन्ते, प्रतिष्ठा हेकवि५३शो, उर्कस्य वा एषं विरधामनुविंधीयते, डसमर्को, डमादो भवति यस्यै- ऽग्नैर्भागोऽसि, दीक्षाया औधिपत्यं, ब्रंह्म स्पृतै त्रिवृत्स्तौमा इति, स्पृतो वै नामैता इष्टका, एताभिवैं प्रजांपतिरयद्यदकामयत तंचदस्पृणोद, यंदुदेवैवाभियज- मान: कामयुते तत्तत्स्पृणोत्यें, कयास्तुवत, प्रजा अधीयन्तैति, सृंष्टयो वै नामैता रेष्टका, एताभिवै प्ररजापुतिरयैद्यदकामयत तैत्तदसृजत, यंदुदेवैताभिरयजमानः कामयते तत्तत्सृजते, अगे जातान् प्रणुदा नः सपत्नानिति, पुरस्तात सादयति, ये एवं जाता: सपत्ास्तानेत- या प्रणुदते, प्रत्यजातान् जातवेदो नुदस्वें,ति पर्श्राद्, ये एवं जाताः सपत्नास्तनितया प्रतिनुदते, तद्भ्रातृव्यस्य वो एषं विनोद, अ्वतुश्रत्वारि५शी स्तौमो, बर्चो द्रविणमिति दक्षिणतः सादयति, षोडशी स्तौमा, औजो द्रविण, मित्युत्तरत, अ्वतुश्रत्वारि१शदक्षरा वै त्रिष्टंय्, वज्रस्त्रिष्टुव्, वंज्रः पोडशी, सव्यापग्रहणो वै वज्ो दक्षिणाप्हरणः, सर्थ्या- पग्रहण वो एवदजं दक्षिणाप्रहरण यजमानो आतृव्याय प्रहरति, पूंरीषवतीं मध्यतः साद- यति, पुरीषमिव ३हीद मध्यतः पशोः, पूरीषं मध्यमात्मनः, सात्मानमेवाति चिनुते, डयैता विराजो, वाग्वै विराट, पशवो वो एतां ईष्टकाः, पशुषु वो एवदुन्तमाए र्वाचं दधाति, तस्मात् पशुमानुत्तमा९ र्वाचए वदति॥१०॥ १२

॥ इत्युपरिकाण्डे डाशना नाम द्वितीय: प्रपाठक: ॥२ ॥ [ १५०६ ]

अथ तृतीय: प्रपाठक:। अथैता: स्तौमभागा, एवाए वै बृहस्पतिरसुरेभ्यौऽधि युर्ज्ञस्य प्रतिष्ठामाहरद्, यंदेता उप- धीयन्ते युज्ञस्य प्रतिष्ठित्यै, यज्ञों वै देवानामपद्यत, वे देवाः स्तमभागाभि: प्रत्युदस्तभुवन्, येदेता उपधीर्यन्ते यज्ञस्योत्तब्ध्यै, प्रजापुतिवी एवत पृथिध्यां अरभरेस्तेजः समभरत, तंदुमे- रेवैतत्तैज: सश्चियते, डथेता नाकसंदो, नाकह वा अस्मा अभि चिक्यानाय भवति, काण्व. १५,२५-२८;१६,१-३।[ अग्ने जातान्प्रणुदा०। अथर्व ७,३४,१। सहसा जातान्प्रणुदा०। अथर्व. ७,३५,१ ] [१] मे. २,८,८-१० । ते. ५,३,५-७। वाठ, २१,१-३ । कपि. ३१,१७।

Page 231

कार्ण्डं ३, प्रपा० ३, अनु० १-२] [ २३१ ]

ने वैं तत्र कि चन जग्मुषे कं, तस्मान्नाकसेदो, नाकसत्सु पञ्चचूडा अ्ध्युपदधाति स्वर्गैस्य लोर्कस्य समष्टया, एषं हु ३त्वेव यंजमान: पत्नीभिरत्निनामुष्मिल्लोके सम्यङ् यस्यैता उपधी- यन्ते, डथो मध्ये ज्योतिरेव चीयत, एता वा अमुष्मिलोके यंजमानस्य पंत्नी, स्तस्माद- भिचिता स्त्री नौपेत्ये,-्यौ हि सा, पश्रात् प्रांचीमुत्तममुपद्धाति, पश्चां३द्धथेतै प्राची पत्न्युन्वास्ते, डयैताः क्लैपयः, प्रर्जापति: प्रजा असृजत, तो एन सुष्टा अत्यमन्यन्त, से प्रजोपतिरेता ईंष्टका अपश्यत, ता उपाधन्त, तंतो वा अकल्पत, यदेत उपधीर्यन्ते प्रुजाना क्लप्त्या, अथैता वृष्टिसनयो, वृंष्टिवै देवेभ्योऽन्द्यमपाक्रामत, तंत इदए सर्वमशु- ष्यत्, ते देवाः प्रजपतिमेवोपाधावन्, तस प्रजपतिरेता इष्टका अपश्यत्, तो उपाधत्त, तैभ्यो वृष्टिमन्त्ंद्य्मवारुन्द्व, यदेता उपधीर्यन्ते वृष्ट्या अन्नाद्यस्यावरुद्धया, आवपुन वा उत्त- मां चिति, रन्यो अन्या इंष्टका उपदधात्य, न्यानन्यानेवास्मै पशुन् प्रंजनयति, प्राणो वै खयमातृणांयु,र्वायव्या, समीची उपद्धात्या,युश्चैव प्राण चु सर्युजा अक,रथो समीची- नाभ्या९ द्यायुषा च प्राणेन च भुअ्जते, प्राणों वे स्वयमातुणा, तामुत्तमार्मुपदधात्यु, त्म दयायु, पैदुन्यामुत्तरामुपदुध्यात् प्राणमुस्यापिदष्यात, प्रमायुक: स्थात, तंस्मात्तामुच्तमायुपद- धात्यु, त्मं९ ह्यायुः ।।१॥ १ अथैषा छन्दश्षिति, रछेन्दरारसि वै देवाना वामे पशव,रछन्दास्येवैतया वामै पर्शन् येजुमानौडवरुन्दू, एवार वै यर्ज्ञसेनश्रैत्र उपदधे, से आनर्ध, ऋभौति ये एतामुपधसते, गायत्रीभि: पुरस्तात् सादयति, तैजो वै गायत्री ब्रह्मवर्चसै, तैज एवं ब्रह्मवर्चसमवरुन्द्वे, तिसत्र उपद्धाति, त्रिवृशद्यभनि, मूर्धन्वतीभि: सादयति, मूर्धन्योऽसानीति, त्रिथुन्भि- र्दक्षिणत, औजो वैं वीर्य त्रिष्टु, बोज एवं वीश्य्मवरुन्द्े, जगतीभिः पर्श्चा, ज्जागता: पुशवः, प्शूनेववरुन्द्धे, जनुष्टब्ैं सर्वाणि छन्दारसि, सर्वाण्येवास्य छेन्दाश्स्युपहितानि भवन्त्य, थु पङ्क्ती,रथ बृहती, र्थोष्णिहो, डथु ककुभो, डथु िराज, एवमस्य यथापूर्व छन्दराश्स्युपहितानि भवन्ति, द्विपदा उत्तर्माः सादयति, द्विपाद्येजमान: प्रतिष्ठित्यै, छन्दाशसि वै देवाना वामै पशवो, यजमानायतन५वा आहवनीयो, भ्तृव्यायतनै धिष्ण्या, यत्पश्रोपुदुध्याद् भ्रतृव्यायतने वामें पर्शून् दुध्या, दथ यतपुर उपद्धाति यजमानायतनें वो एतद्वाम पशुन् द्धात्य, पुा्य, शक्षरा गायत्री, गायश्त्रोऽमिं, यीवानेवाग्निस्त चिनुते, 5ष्टौ गायत्रीभि: पुरस्ताद्रहिःपवमान- [२ ] मै. २,८,११। तै. ५,३,८। काठ, २१,४ । कपि. ३२, १९।

Page 232

[२३० ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० ३, अनु० २-३ स्योपदध्यार्द्यद्येनं भ्रत्यतीव स्या, दैकादश त्रिथुं्भिः पुरस्तानमाध्यंदिनस्य पवमानस्य, द्वादुश जंगतीभि: पुरस्तादाभर्वस्य पवमानस्यै, तो एवं पश्चात् पवमानानामुपदध्याद्यद्येनं आ्रतृव्यौतीव स्यात, प्राणों वैं पवमानो, डग्रैस्तैजः पवमान, स्तैजसा वा एतद्यजमानो भ्रातृव्यं प्रभूतं प्रणुदते, तेजसा प्रतिनुदते, तेजसा विनुदते, तंद् भ्रतृव्यस्यु वो एषं विनोदों, जानुदुमै प्रथमे चिन्वानश्चिन्वीत गायत्रीचितं, नाभिदुघ्नैं द्वितीयं चिन्वानश्चिन्वीत त्रिष्टुप् चिंतं, चुबुकदुध्न तृतीयं चिन्वानश्चिन्वीत जगच्चितं, येज्जायाएसं चित्वो कनी- याए्सं चिन्वीत कनीयाएस यज्ञकतुमुपेर्यात्, कनीयसीं प्रजां, कंनीयस: पर्शुन, कनी- योSन्रौदयं, पापीयान्त्स्या,-दय यत्कनीया९सं चित्वा ज्यायासं चिनुतें ज्यायारसमेवं यज्ञ- ऋतुर्मुपैति, भूयसीं प्रजा, भृयसः पशून् भूयोऽनंद्थ, वसीयान् भवत्ये,वो वो अभे= रुत्तरवती नाम चिंति, रुंत्तरमुत्तरY श्रः श्वः श्रेयान् भवति ये एवंए वैंद ॥ २ ॥ २ पश्चचितिक: काश्यः, पांङक्तो यज्ञः, पाङ्क्ता: पर्शव,स्तस्मात पश्चचितिकः, पश्च चिंतयः, पश्च पुरीषाणि, तद्विरांज। संपद्यते, तंद्यद्विराज संपद्यते तदुयैः स्तोत्रे काशर्य, यत् पंञ्चचितिकः स्यादियादविराजो, यद्देशचितिक ड्रयाद्यज्ञाच पशुभ्यक्ष, यत्पञचचितिक- स्तेनु यज्ञांत पशुंभ्यश्ष नैत्य, थ यत्पञ्च चिंतुयः पञ्च पुरीषाणि तैन विराजो नैति, तंदुभा- भ्याए वावास्मा एतंद्वणाभ्यां पशूनवरुन्द्े, यंदेषां पाङक्त यच्च वैराज, द्यक्षरं लोम, द्वयक्षरा त्वंग, द्वयक्षरं माश्स, द्यक्षरमस्थि, द्वयक्षरो मज्जी, तंददेश, दंशाक्षरा विराड्, वैराजो: पशवः, पशूनेवावरुन्द्े, पञ्चचितिकः कार्य, श्विंतयो, यंजमानो ह्ै, यंजमान वो एतदेषु लोकेषु प्रतिष्ठापयामुकः, इमें वैं लोकास्तिसर - का प्रथमा चिति:, कि पुरीषर्मि, त्याहु, रिय वाव प्रुथमा चिंति, रौषधयः र्पुरीषं, को द्वितीया चिंतिः, कि पुरीषर्मि, त्याहु, रन्तरिक्ष वाव द्वितीया चिंति, वैयाशसि पुरीषं, को तुर्तीया चिति:, कि पुरीष,मित्याहु,रसौ ववं तुतीया चिति, नैक्षत्राणि र्पुरीषं, को चतुथी चितिः, कि पुरीष, मित्याहु, ्यज्ञौ वव चतुर्थी चिति, दैक्षिणा पुरीषं, को पञ्चर्मी चितिः, कि पुरीष, मित्याहु, यैजमानो वाव पञ्चमी चिंतिः, प्रजा पुरीष,मेतावद्वा अस्ति, योवदे- वास्ति तेत स्पृणोति, तदवुरुन्द्वे, डथैता ऋर्तव्याः, सश्वत्सरों वा अभिवैश्वानर, एषां वो अभेः प्रिया तनूर्यद्वैश्वानर,स्वस्य वो अहोरात्राण्येवैषठका उपधीयन्ते, द्वे द्वे उपदधाति प्रंति- [३ ] मै. २,८,१२ । तै. ५,४,२ । काठ. २१, ५ । कपि. ३२,२० ।

Page 233

काण्डं ३, प्रपा० ३, अनु० ३-४ ] अभनिचितिव्राह्मणम्। [ २३३ ]

प्ठित्या, अकामुपास्य सादयति शन्त्या अनिर्दाहाय, चतस्त्रो मध्यमायां चित्यामुपद्धात्य, प्रतिष्ठितमिव ३हयन्तरिक्ष, प्रतिष्ठित्यै, द्वांदुशोपद्धाति, द्वादश मांसाः सश्वत्सरः, सुश्वत्सरो वा अभिर्वैश्वानर, एषां वो अभेः प्रिया तनरषद्वैश्वानरः, परियाया वा एतंत्तन्वाम- मिश्रीयते, संतनुरकी निधीयते, डमैरन्तःश्ले३षोऽसीत्ये, तस्यु ह ३त्वेवािः सेएलिष्टो यस्यैता उपधीर्यन्ते, सरक्लिष्टो वो एतस्याननिर्यस्यैता उपधीर्यन्ते, कल्पेतां द्यावाृथिवी इति, कल्पते हु वो अस्मा अभि चिक्यानाय, प्रं सुमानानां ज्यैष्ठयमामोति ये एवं बैद, से९वो एतैदुर्भिमिन्डे यचिनौति, तै दीपयत्यव ऋतव्याभिः ॥ ३॥ ३ तमो वैं स्वर्गी लोकमन्त्रां तिष्ठत्ये,ता वै ज्यौतिष्मतीरिष्टका यद्धिरण्यशकलैंः प्रोक्षति, विवासयति वा एतद्ेजमानाय, ज्यौतिरस्मिन् दधाति, सहसत्रं भवन्ति, साहस्त्रो वै प्रजा- पतिः, प्ररजापतिमेवानोति, योवद्वै सहस्र तावुदि३्तोऽसौ लोकः, स्वर्गैस्यु लोर्कस्य समष्टथा, F ------ इमो से अग्रा इष्टका धेनवः सन्त्व्रिति, धेनवो वै नामैतो ईंष्टका, एताभिवै प्रजोपुतिषद्यदका- मयतु ततवुदुह, यङ्गदेवैताभियजमान: कामयुते तत्तुहै, ऋतुष्ठाः स्थ ऋतापृधा इत्य, तुष्ठा एवैना अकृत ऋतावृंधो, घृतक्षयुतो मधुश्च्युता इंति, घृतशयुंत एवैनो अकृत मधुश्र्युता, ऊर्ज- स्वती: पयस्वतीरित्यू, र्जस्वतीरेवैंना अकृत पंयस्वतीः, स्वधायिनी: कुलायिनीरिति, कुला- मिनी३र्धेता विराजो नाम, कामदुंघा इति, यंत्र वो अदौ देवैभ्यः कामदुंघाः कोंममंदुह्ू तंदेता अपि दुदुहे, तंत पुष्टिमवैताभिरवरुन्द्े, डमुत्रामुष्मिल्लोक इत्य,-मुष्मै हिं लोकायाभिश्रीयते, तस्माद्वां अबिर्भयु, स्तै दुवां: प्रजोपतिमेवौपाधाव,न्स प्रजापतिरेतच् शतरुद्रियमपश्यत्, तैनैनमशमयत, तैद्य एवं वैंद वेदाह वो एनं प्रजोपुति,नैनुमेष देवो हिनस्ति, यंत्र रुद्रः प्रजाः शमायेत तदुदृुक परैत्ये,- तंदेव वंदश्श्रक्रम्येत, स्वाया वो एतेहिशि स्वेन भागधेयेन रुद्रथ शमयति, जानुदुमे प्रथमें जुहोत्य, स्या एवैनं तैन शमयति, नाभिदुमनें द्वितीय, मन्तरिक्षा तैन, छुबुकदमें तृतीयं, दिर्वस्तैन, त्रिर्जुहोति, त्रंयो वो इमें लौको, एभ्यों वो एतै लोकैम्यो रुद्र ९ शमयति, त्रिर्मुतः पुनः प्रत्यवहारं जुहोति, यनिवेतो रुद्रान् यंजुति तोनमुतोडवयजति, त्रिरितो जहौति, त्रिरमुत,स्तत् षेट्, पंद्ो ऋतव, ऋरतुभ्यो वा एतद्रुर्द्रमवयजति, समावच श विभाजं जुहदोति, समानद्ाजो हि रुद्रोणां भागा, द्वासाहानि जुहोति, द्वासाहिवे से तमश-

[ ४ ] मै. २,८,१४ । तै. ५,४,१-३। काठ. २१, ६ । कपि, ३२,२१। वा. १७,२-३ । काण्व. १८,२-४। मै०३०

Page 234

[२३४ ] मैन्नायणी-संहिताथाम् [काण्डं ३, प्रपा० ३, अनु० ४-६

मयद्, द्वासहिरेवेन९ शमयत्य, ्कपणन जुहोत्य,कैण वा एतेदर्कैमवयजति, यत् पत्रिण जुहुयादुद्र प्रजास्वन्ववनयेत्, तस्मादारण्येन जुहोति, पर्शुवो अभिः, से वै तैह्ेये जायते येरह चीयते, से भागधेयमिछति, यथा वुत्सौ जातः स्तनुमिछति सोऽध्वयु च यंजमानं च प्रेक्षते, यच् शतरुद्रियं जुहोति स्वेनैवैन भागधैयेन शमयति, यासो उत्तराध जघनाधें श्रणिस्तस्या होतश्यथ, स्वायाएर्वा एतद्दिशि स्वैन भागधैयेन प्रतिहत्यु रुद्र शमयत्य, झविरसो वै स्वर्यन्तो डजायां घर्म प्रासिंश्च, नतसा शौचन्ती पुर्ण परामृश३त्, सोडर्कोडभवद्, शंदर्कवर्णैन जुहोत्यर्कण वा एतदुर्कमवयजति, यै द्विर्ष्यात्तिंस्य पशुना९ संचरे न्यस्येद, यः प्रुथम आक्रमति सं और्तिमाछति ॥४ ॥ ४ अशमन्तरज पर्वते शिश्रिचाणा, मित्यर्पः परिषिर्ञ्चन् पर्येति, प्रुजोपृतेवी एवं रेसः, प्ररजा परतरेवे रसैन परिविश्चत्य, इसरस्ते स्रुदित्य, रमानभेव क्षुधार्पयति, मयि ता ऊंर्गित्या,रमे- न्नेवोर्जं धत्ते, ये द्विष्मस्ते ते शुंगत्विति, यमेव द्वैष्टि तमभें: शुचारपयति, त्रिः परिषिश्वन पर्येति, त्रयो वा हुमे लोको, एम्यों यो एतं लोकैम्योडमैः शुंच९ शमयति, त्रिःपरिषिश्रन् पर्येति, त्रिरपरिपिश्चए, स्तंत् षंट्, षंद्चो ऋतंव, ऋतुभ्यो वो एतदुरमे: शुचर शमयदि, यंद्युभिचरेदेतदेव यजुवेदत्नपरिषिञ्चन् पुनः परीयाद्, यैवांगेः शुक्तयैनमर्पयति यद्यभिचरेत्।। इदमहममुष्यामुष्यायणममुष्मात् पुत्रममुष्याY दिशि प्रक्षिणामि ॥ इति कुम्भं जधन्याया श्रौष्यां प्रक्षिणीयाद्, यंत् प्रक्षिणांति तस्यैवार्तिमन्वार्तिमार्छत्य,थ यत्मु गुद्नात्यायंतनमेवास्य छिन- क्या, येयपावमान्या गायत्र गायते, प्राणों वै पंवमान:, शिरे गायत्री, यदामेयपावमारन्यी गायत्रे गायते शीर्षन्वा एतत् प्राणान् दधाती,यं५ वै रथन्तर, मन्तरिक्ष९ वामदेव्य,मसौ वुहत्, त्रिधातुवी एतंदकी निधीयत, आत्मा वैं वामदेव्य, प्रतिष्ठा यज्ञायज्ञिय, बृहद्रथन्तरें प्क्ष।, यंद्ृहद्रथन्तरें अभितो गायत आत्मल्ेव पक्षौं धत्ते, यज वै देवांना रक्षाश्सजिषा। स५,-सतानि बृहद्रथन्त्रांभ्यामेवपान्नत, यंद्बृद्ृद्रथन्तरें अभिंतो गायुते रक्षसामपहत्यै, प्रजा- पतेहैदयमपपक्षे गायते, तस्मादिदमपिपुक्ष आर्त्मनो हृदयमनच गायते, तस्मादुनस्थुक हृंदय, मश्क्यैंः सांमभिरक परिष्ठुवन्ति, संतनूरकीं निंधीयते ॥५॥ ५-७ वरुणमेनिवी एषं एतर्ह्याभीद्स्तिष्ठति, सं एनं तर्हधीयात्, तस्थ प्राणेन वीयान्, मैण्डू- केनध्येति, तर्यैवं प्राणेन व्येति, न ग्राम्यांन् पशून् हिर्नस्ति नारण्या, नवकया विकर्षत्य, -पो५ वा एषों यौनिर्येदवुका,-sवi वो एतदौनिनाये: शुंच शमयत्य, पोएरवा एतंद्रप [५] मै. २,१०,१। तै. ५,४,४ । काठ. २१,७। वा. १७,१ । काण्व. १८,१।

Page 235

काण्डं ३ प्रपा. ३, अनु. ६-७ ] अग्निचिति व्राह्मणम्ं। [२३५ ]

यदेबूका,-डपो५ वा एतद्रूपेणामेंः शुंच१शमयति, वेतुसेनध्येत्य,-पा९वा एतत् पुष्प५ यद्वेत ३सो, sपte वो एतत् पुष्पेणामेः शुंच शमयति, सप्तभिरविकर्षति, सप्त वै छन्दा५सि, छन्दो- मिवी एतंदमे: शुंच २ शमयत्य,-थो ब्रंह्म वै छेन्दासि, ब्रह्मणा वो एतंदुभे: शुच शमयत्य,- भिवें सष्टौ आगधेयमैछत, से प्रजपतिमेवौपाधावत्, तस्मा अभ्नं प्रायछत् कंत्वाय, तंदस्मै कमभव, दन्र वै के, मलेन वो एतंदुर्भनिसुपचरति कंत्वाय, क हास्मा अरभि चिक्यानाय भवति, पराञ्चमध्येति, पराङ् हि पशुः शान्तरथो, पराङ् हिं पशुः पशौ रेतो दंधात्य,- न्याशस्ते अस्मत्तपन्तु हेतयः, पावकी अस्मभ्य शिवो भ्वेत्यं, न वै पाव्क, मंलेन वा एतदर्मे: शुचमन्तर्धत्ते, हिरण्यशकलैव्यीघारयत्य, मृंतर वै हिरण्यं, तैजोऽन्नि, रमृतेन वा एततैजो व्याघारयति, पश्चेभिव्यौधार्यति, पाङ्क्तो यज्ञो, योवानेव यज्ञस्तमालब्ध, हया वैं देवा यजमानस्य गहमागछन्ति, यंदओ मधुसश्िष्टेन व्यवोक्षुति तानेव श्रीणाति, संवमनु व्यवोक्षति, सर्वानेवैनान् श्रीणाति, तिसृभिव्यवोक्षति, त्रिवृं३द्यमि,सिर्धुन्भिवष वोक्षतीन्द्रियंस्यांवरुद्ध्या, अंन्नवतीभिव्यवोक्षत्यत्रधयस्यावरुखै, दर्भगुरुमु्टिना व्यंवोक्षति, से ५ हि प्राजापृत्यः, प्राणैवी एष व्यृध्यते ३्योऽगिमध्येति, यंदाह, प्राणदा अपानदा इति, प्राणनिर्वात्मन् धुत्ते, प्रजया च वां एषं पर्शुभिश्व व्यृध्यते श्योऽभिमध्येति, प्रजा वै वर्चः, पर्शवो वरिवो, यदाह, वर्चोधां वरिवोधा इति, प्रजो चैव पश रश्ात्मन्धित्वो- वरोहति ॥ ६॥ ईन्द्रो वे वृत्रमुह,न्तस प्रोडपद्यत, से पैद्यमाना इन्द्र पोडशभिभोंगे: पर्यगृदनात, से वां अर्भिनैव वृत्रस्य भोगांनपिदद्य वैश्वकर्मणाभ्यां पार्प्मनस्तमुसो निरसुच्यता,-डर्भिस्तिग्मैन शोचिवे,- -ति यज्जुहोत्य्मिना वो एतंत पाप्मनो भोगानविदंध वैश्वकर्मणम्यां पाप्मनस्तमुसो निर्मुच्य ते, नोना जुहोति सूक्तयोर्नानावीर्यत्वाय, पोडशगृहीतैन जुहोति, पोडशभिहिं से ते भोगैंः पर्य- गृद्धा, दुतेन वैं से वुतरस्य भोगेम्यो निरमुच्यत, तंत् पार्प्मन एवैंतन भोगेभ्यो निर्मुच्य्ते, डरयैतदप्रतिरथ,-मेतेन वै देवो असुशन् प्रत्युजय ,स्तर्दप्रतिरथस्याप्रतिरथत्वै, तेंदप्र ३त्ये-

[६] मै. २,१०,१। तै. ५,४,४-५। काठ. २१,७। वा. १७,४-५,७,११,१५,३६,२० । क.ण्. १८५-६,८, १२,१५,३६,२० । [७] मै. २,१०,२-३। तै. ५,४,५। कठ. ११,८। या. १७,१६ । वाप्व. १८,१६।[अग्निस्तिग्मेन शोचिषाः। ऋ, ६,१६.१८; साम० २२: ने. सं. ४,६,१,५] *

Page 236

[२३६ ] [काण्डं ३, प्रपा० ३, अनु० ७-८

वैतन यंजमानो भ्रातृव्यं जयत्ये, तैनैव याजयेत्, संग्रामें जैयति संग्रामे, मेतैनैवं याजयेद् भ्रतृव्यवन्त९ यौ वास्य प्रियः स्योन्तिं, भंवत्यात्मना, परास्य भ्रतृव्यो भवत्ये,-तैन वै भरद्वाजः प्रतर्दुनं दैवोदासि। समनह्यत, से राष्ट्रेमभवद्, ये कामयेत, राष्ट्रियुमय राष्ट्रय स्यादिति, तमेतेन सैनहेद्, राष्ट्र ह भवत्ये, तैन वे देवी विराजमभ्युजयन, दंशा- न्वाह, दशाक्षरा विराड्, विराजमेवैतेनाभिजयति, दक्षिणतो वै देवाना युजञं रक्षा- स्यजिघाएस९, सतानि वो अप्रतिरथेनवापान्नत, यंद् ब्रुह्माप्रतिरथं दक्षिणतौ वदुभ्ेति रैक्षसामंपहत्यै । ७॥ ९ उंदेनसुत्तरे नये,-ति समिंधा आदधाति, प्रहियमाणायैवास्मै भार्गमक,-स्तिसत्र आदधाति, त्रिवृं३द्धयामें,-रुंदु त्वा विश्वे देवा इति, विश्वे शहीद देवाः रमो यन्मुनुशब्या, अग्रे भरन्त चित्तिभिरिति, यस्मा एवं चित्तायाभनिराधीयते तैनैनं चित्तेन समर्धयति, पश्च दिशो दैवीर्यज्ञ- सवन्तु देवीरिंती, मो एवैन पश्च दिशोऽनु तेजस्विनं करोत्यु,थपत्रा ईंडयो गृभीत इत्यु,- स्थपत्रो ३ह्येष पुरिगरंहु यज्ञमापत्निति, परिगृंह् ३ह्येतं९ यन्ति, हैरिकेश: सूर्यरश्मिः पुर- स्तादित्य,सौ वा आदित्यो हैरिकेश: सूर्यरशमिः पुरस्तात, सविता ज्यौतिरुदय९ अंजस्,- मित्याह प्रसूत्या एवं, तस्यु पूर्षा पसवें याति विद्वानिति, पशवो वै पूर्षा, पर्शनेवावरुन्द्धे, ततो वाको आशिषो नो जुषन्तामित्या, शिषा५ वो एषं दोह, आशिषु एवं दुंहा, ईन्द्र विश्वा अवीधृध,त्निंति वृधद्वत्या यन्ति, वृद्धिमवोपयन्त्य, नुष्टुभा यन्ति, वांग्वां अनुष्ठुव्, वैश्वदेवीं वांग्, वैश्वद्३्वोऽगनिं, स्तस्मादनुर्श्टुंभा यन्ति, पंड्मिरांगीध्राद्यन्ति, षद्दा ऋतंव, ऋतुमिरेव यन्ति, विरमान एषं दिवो मध्य आस्ता, ईत्यरमान९ सादयति, बिमांनो ३धयसा आदित्यः स्वर्गैस्यु लोकस्य, सुम्नहूर्यज्ञ औ च वक्षद्, यक्षुदभिर्देवों देव९ अच वक्षदित्या, शीरवैषा देवहरयज्ञ ओ च वक्षद्, यक्षुदुग्निर्देवो देवं९ औच वक्षदित्या, शिषु एवैष पुरिग्रहो, वांजस्य मा प्रसवेनोद्धाभेणोदजिग्रभुदित्य,सौ वो आदित्य उद्धाभ, एषं निग्राभं, उद्यन्वां एतंधजमानमुद्गह्वांति, निम्रोचत्नस्य भ्रातृव्यं निगृद्धात्यु, द्वाभेश्र निग्राभ- [८ ] मै. २,१०,४-५। तै. ५,४,६ । काठ. २१,८ । वा. १२,३१;१७,५०,५३-५९,६१-६४,१२,५६;१५,६१। क.प्व. १३,३२;१८,५०,५३-५९,६१-६४,१३,५७;१६,८२ ।[ उदेनमुत्तरं (रां) ०। अथर्व. ६,५,१। हरिकेश: सूर्यरश्मि० (सूर्यरडमिर्ह्वरिकेशः)० । ऋ. १०,१३९,१, तै. सं. ४,६,३,३। इन्द्रं विश्वा० ... पतिम्। ऋ. १,११,१; सा. ३४३,८२७, तै. सं. ४,६,३,४; तै. ब्रा. २,७,१५,५। विमान (नृचक्षा) एष० । ऋ. १०,१३९,२; तै. सं. ४,६,३,३ ]

Page 237

काण्डं ३, प्रपा० ३, अनु० ८-९। [२३७ ]

सेति, ब्रंह्म वो उद्धाभौ, ब्रेझम निग्रार्भो, ब्रंक्षणा वो एवंधेजमानमुद्गह्वांति, ब्रक्मणास्यु भ्रातृव्यं निगृह्लात्य, था सपत्नानिन्द्रामी मे विषू्चीनान्व्यस्यतामिंत्यों,जो वै वीर्यमिन्द्राभी, ओजसा वो एतद्वीर्येण येजमानो भ्रव्य९ विष्वश्च वित्ुदते, चतुर्भिराहुवनीयाद्यन्ति, चत्वारि वै छन्दारसि, छेन्दोभिरेव यन्त्यं, थो ब्रह्म वै छेन्दा९सि, ब्रंह्युणैव यन्ति ॥ ८॥ १० क्रमध्वमुर्ग्निना नाकमित्या,-ह स्व्गैस्य लोकस्य समष््यै, दिवः पृष्ठ९ स्वर्गत्वैति, पृष्ठेन हि येन्त्यू,-जे नो धेहि द्विषदे चतुष्पदा इति, द्विपात्सु चैव चतुष्पात्सु च पशुपूर्ज दधाती,- -यक्षमाणा भृगुभि: सहैति, भृगवो हांग्रे यज्ञेनाधवब्ृद्यै, पृथिव्या अहसुंदुन्तरिक्षमारुह, मुन्तरिक्षाद्दिवमारुह्मित्ये, ा९ वा एषं लोकोना समारोहः, पाड्क्तो यज्ञों, यज्ञैन वा एतद्यज्ञमभ्यरोहर्त्यप्रतिनोदाय, कृष्णायाः श्वेतवत्सायाः पंयसा जुहोत्य,हुवैं वत्सों, रात्रिर्मातां, डह्ले वो एतंद्रात्रीं प्रेदापयति, प्रत्ते ह वो अहोरात्रे दुहे ये एवंए वैद्, सेर्वे वैं पशवो नानारूपा: सन्तः पैय एवं प्रत्येकरूपा, यंदेव प्रत्येकरूपास्तदेनान् प्रंत्यवरुन्द्े, नक्तोषासो, डग्रे सहस्राक्ष, सुपणोऽसि गरुत्मान, पुष्ठे पृथिव्याः सीदे, त्येषु वो एतै लोकेपु ज्यौतिष्मन्तममि निधत्तें, डथो प्राणाना विधृत्यै, द्वाभ्या सादयति, द्विपाद्यंजमानः प्रतिष्ठित्या, आर्जुह्वान: सुप्रंतीकः पुर्रस्तादित्या, ह स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै, तो५ सुवितुवैरे ण्यस्थ चित्रामि३त्ये,-तं५ वै कण्वः श्रावय३सोऽग्ैदौह५ विदाचकारा,-डग्रैवी एषं दौहो, sभि९ वा एतेनापिचिदुहे, सर्वान् ह वो अस्मा अभ्निदौहान्त्सर्वान् कोमान् दुहे ये एवंए बेद्, विर्धेम ते परमें जन्मन्नगा, इत्याह, ऋद्रया एवं, प्रेंद्वो अग्ने दीदिहि पुरौ ना ईत्ये,-बो वैं कर्णकवती सम्यजस्र ज्यौति, रंजस्न १ वोवोस्मा एतंज्ज्योतिरप्यधा,-देता९ वै वांसिष्ठः सत्यहव्यः सत्न्रिणा ओसीनान् पप्रछ, विरद कर्णकवती< सूर्मीमिति, विभ्रेति होतुरयी वनेषु ता९ विद्ेति, पशवो वो एतंस्याः कर्णाः, पशुरमान्भवत्ये,तो९ वैं वंज्र १ शतमी९ विभी देवा अंसुरेभ्य उपश्रावर्तय, स्तैषा शतर्तहमह, सवंदेवामेव वज्र शतप्री< विभ्नीए [९) मै. २,१०,६ । तै. ५,४,७ । काठ, २१,९ । वा. १७,६५-६७,७०-७९;१२,२;१५,४४ । काण्व. १८,६५- ६७,७०-७९;१३,२:१६,६६।[कमंध्वमग्निना। अधर्व. ४,१४,२। पृथिव्या अहमुदन्तरिक्ष०। अथर्व. ४,१४, ३। नक्तोषासा समनसा ( वर्णमा०)। ऋ. १,९६,५, तै. सं. ४, १,१०,४,६, ५,२,७,१२,३ । ता५ सवितुर्वरेण्यस्य०।अथर्व. ७,१५,१। विधेम ते परमे०। ऋ. २,९,३ तै. सं. ४,६,५,४। प्रे्ो अम्े: ऋ. ७, १, ३; साम १३७५; ते. सं. ४,६,५,४]

Page 238

[२३८ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ३, प्रपा० ३, अनु० ९-१० यंजमानो भ्रीतृव्यायोपप्रावर्तयति, शततर्ह९ ह दृश्हत्य, यरे तमधें, ति पङ्क्तर्ा जुहोति, यंजमानो वैं पडक्ति, यैजमान९ वो एतद्विराि प्रतिष्ठापयामक,-रंथो पङ्क्तचै वाहुत्या यज्ञमो- लमते, सप ते अप्ने समिधः सप जिह्वा इत्ये, तोवतीवी अभैस्तन्वः ो्ढो सर्प सप, यौ वो अस्पैता अभि चिक्यानों वितवयुति वि ह तृष्यति, तां एर्वास्य तपैयति, चिंतिं जुहोमि मन- सैत्ये, षो वो अभैरदाभ्यांहुतिरवैश्वकर्मणी, नैनं भ्रातृव्यो दभ्ोत्य, मि चिक्यानें प्रे सुमानाना ज्यैंष्ठुथमाम्नोति ये एवं वैदा,-डगनिवी अमन्यत, नं वो अर्हमिदेमभागधेर्य,स्तेजो यशस्यामी- ति, तंदेतैन भागधैयेनायछ, देतव्वा अग्निरमिहोत्र, मत्रि९वा एतैनामिचिद्यछति, सर्वान् ह वो अस्मा अपनिदौहान्त्सर्वान् कोमान् दुहे ये एवए वैद, सं ५ वा एतदर्भिमिन्द्े यंचिनोति, तै दीवेय त्ये वार्भिरभिहोश्रेण ॥ ९ ॥ अंथै३ पोडमये वैश्वानराय द्वादशकपालः, ११ सश्वत्सरौं वां अर्भिर्वेैश्वानरः, श्रीणात्य,थो प्राहृतायवासमे भागमक, राहुतीना९वै प्रतिष्ठित्या यंजमान: प्रतितिष्ठत्या, डु सश्वत्सररमेव तीनामप्रतिष्ठित्या ने प्रतितिष्ठति, यंदेते जहोत्याहुतीनां प्रतिष्ठित्यै, ताः प्रतितिष्ठन्तीर्यज्ञोऽनु- प्रतितिष्ठति, युज १ येजुमानों, थो कोमो वै वैश्वानरो, यंत कामो भवति सY हास्मै से कोमो नमति, यत्प्राङ् पर्यावर्तेत दैवीविशो मुह्यैयु, यदक्षिणा यमदेवत्या स्याद्, यंत्प्रत्यङ् सौ३्यों, यदुदडू रोद्र, ऋरजु होतशव्यः प्रतिष्ठित्यै, सर्वहुतं करोति प्रतिष्ठित्यै, क्षत्रं९ वै वैशवानुरौ, विष्मारुता, यंदेतर हुत्वा मारुतान् जुहौति विशए वा एतंत क्षत्राय नियुनक्त्य,- थो विशुमेव क्षत्रायानुकां करोत्य,ग्रिमुखान् वै प्रजापतिः पशनसृजत, पशंवो मारुता, यंदेतं९ हुत्वा मारुतान् जुहोत्यभिमुखानेवास्मै प्रजापतिः परशून प्रजनयति, सपकपाला भवान्ति, सस सप मारता गणा, स्वस्मात सपकपाला, गुणैन गणेन जुहोति, गणेश एवं मुरुतः प्रीणाति, योऽरणयेऽनुवाक्यो ग्णस्तन्मध्यतों जुहुयात, क्षत्रे९ वो एष, मर्रुताए विडितरे, विशो वो एतत् क्षत्रे मध्यमेष्ठै करोति, यदि कामयेत, विशा क्षत्र हन्यारमिति, योऽरण्ये डनुवाक्यो गुर्णस्तमितरैरगणैमोहयेद्, विशा वो एतंत् क्षत्रे९ हन्ति, यदि कामयेत, क्षत्रैण विशवश हन्यामिति, योऽरण्येऽनुवाक्यो गणस्तेनेतरान् गणान् मोहयेत, क्षत्रेण वा एतद्विश हन्ति, तैस्य त्रिषुभौ याज्यानुवाक्ये स्थाता, मौजो वै वीर्य त्रिट्टु,-बौजो वा एतद्ीर्यY विशे [असे तमदाश्वं०। ऋ. ४,१०,१; साम. ४३४,१७७७; तै. सं. ४,४,४,७।] [१० ] काठ, २१, १०। वा. १७,८६। काण्व. १८,८६।

Page 239

काण्डं ३, पपा० ३-४, अनु० १० =१] [ २३९ ]

तेति, आदाय क्षत्रांयापिदधाति, यदि का्मयेत, क्षत्रैणास्य क्षत्र९ हन्यौ, श्रे स्वादायतनाच्च्यवे- योऽरण्येऽनुवाक्यो गणस्तैनाभिष्ट१ रथवाहून१ व्युङ्गयेद्, क्षत्र५वा एषं मरुतामग्रिष्ठे रथुवाहनं, क्षत्रियस्य क्षत्र विभर्ति, क्षत्रैणैवास्य क्षत्र हन्ति, प्रे स्वादायतनाच्च्यवता, हन्द्रं दैवीविशो मरुंतौडनुवतर्माना इत्ये,ददव देवोनामनुव्त्म, दैवी च ववाहमा एतैदविशं मानुषी चोनुवत्मानौ करोति, स५वा एतंदुर्भ्निमिन्द्े यचिनोति, तै दीपयत्येव मारुतैः॥१०॥१२ [१५१८ ] ॥ इत्युपरिकाण्डे स्तोमभागो नाम तृतीय: प्रपाठक: ॥३।

अथ चतुर्थ: प्रपाठक:। वसोधीरं जुहोत्यक्लपस्य क्लप्त्या अशान्तस्य शान्त्या अनभिजितस्यारभिजित्या अनवरुद्धस्या- वरुद्धयै, सैंततं जुहोति प्राणांना९ सैतत्या एषां लोकाना< सैतत्या अन्ाद्यस्य सैतत्या, अवि- छिन्नं जुहोत्यत्रध्यस्योविछेदाय, यद्विछिन्द्यांत् प्राणान् विछिन्धाद, ये द्विष्यांत्तस्य विछिन्धा,- दुर्भाद्यमस्य विछिन र्यक्षुचान्रं चैत्ये,तानि वा अन्नस्य रुपाणि, रूपैरेवानमेवरुनद्वेSरभिश पश्चैत्ये, षां वो अंन्नस्य यौनिः, संयोन्येवान्तमवरुनद्े, वसोर्मे धारास, दिति वसोधौरं ---- जुहोति, घृतस्य वो एषों धारा यंजमानममुष्मिल्लोक उपतिष्ठेन्ते, द्वादश द्वोदशाति जुहोति, .---. -....... द्वादशु मांसा: सश्वत्सरः, सश्वत्सरमेवावरुन्दे, उर्षेन्द्राणि जुहोत्य, षेन्द्रैवै देवा इन्द्रियं वी ३र्य मैसुराणामवृञ्जते, -न्द्रियमेवैतवी श्य९ येजमानो अ्रतृव्यस्य वृड्क्ते, देवोश्च वो असुराश्रा- स्पर्धन्त, ते देवा इन्द्रमन्नुव९, स्त्वया मुखेनेमान् जयामेति, सोडन्रवीट, भागों मैड- स्त्विति, वृणीष्वे, त्यज्रुव, न््सोऽनवी, दुश्कयों वा अह देवतानामसानीति, ततो वा अज- यु ५, स्त्मादेषोऽर्धभागदेवताना५, यंदुर्धेन्द्रोणि हुर्यन्ते विजित्या, ईन्द्रोत्तमानि भवन्ती,- न्द्रियं वै वीश्यमिन्द्र, इन्द्रियें वो एतंद्वीर्ये ततों यझस्य यंजमान: प्रतितिष्ठत्य९, शुक्ष रश्मिश्रैति, यज्ञमुख वा अश्शुक्ष रश्मिश्र, यज्ञमुर्खमेवांवरुन्द्वेऽधिपतिश्चांदाभ्यश्वैति, नैनं श्रतृव्यो दओ्जोत्यर्मि चिक्यान, प्र सुमानानां ज्यैष्ठयमामोति ये एवंY वैदै, नै ग्रहा भवन्त्ये,- -तानि वै यज्ञस्य रूपाणि, रूपैरव यज्ञमवरुनदे, सुचश्व चमसाशे,ति यज्ञायुर्धानि सैभरति, [ १] मै. २,११,५। तै. ५,४,८। काठ. २१,११। वा. १८,१९,२१। काण्व. १९,२१,३३।

Page 240

[१४० ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्ड ३, प्रपा० ४, अनु० १-३ यज्ञायुर्धान्येव संभृत्य यज प्रेयुङ्क्ते, पात्राणि जुहोति, पतत्रिवी अंन्रमद्यते, इनुरूपणैवांभी- दर्मवरुन्द्े, वहिश्न वैदिये, त्याशीरेवैषां, डवभृथंश्व स्वगाकारचे,ति प्रतिष्ठित्यै ।। १॥ १ अपिश्व घर्मश्रेत्ये, तद्वा अर्भरैव्म्वर्च३स्य रुच चैवैतैन रमर्च चोवरुनदे, तेजस्वी ब्ह्मवर्चसी भवत्य,-तुंक्ष वरते चैत्य,होरात्रे वो ऋतुंश्च वते चा,-डहोरात्रे एवस्थितैनाभाष्टे प्रीतें भवता, ऐका च तिसत्रश्रैति, देवछन्दुस वा एका च तिस्रंश्च, देवछन्दु्समेवावरुन्द्वे, चतस्त्रश्चाष्टी चैति, मनुष्यछन्दुसं५ वै चतस्त्रश्राष्टौ च, मनुष्यछन्दुसमेवावरुन्द्वे, देवलोर्क एवं देवछन्दुर्सेन ऋधौति, मनुष्यलोके मनुष्यछन्दुसैनै,-का च तिस्त्नश् चतत्त्रश्वाष्टौ चेति, रौहो वा एषं एषा लोकांना९, संक्रान्तिः स्वर्गैस्यु लोर्कस्य, द्वयुन्तरेग वै स्तोमेनादित्या: स्वर्ग लोरकमायथ, श्वतुरुत्तरेणाङ्गिरसौ, यंदेतौं स्तौमो जुहौति स्वर्गैस्य लोकस्य सेमष्टयै, युग्मदयुजौं वो एतौ स्तोमा मिथुनौ प्रजननाय, रेंत एवं द्युनरेण दधाति, रेतो हितै चतुरु- चरैण प्रंजनयत्ये, का च तिस्रश्े,-त्यो त्रयस्त्रिश्शतस्त्र स्त्रि रशदेवता,स्ता एवांस्येतैनाभीष्टाः प्रीता भवन्ति, चतस्त्रश्राष्टी चैत्य, श्ंचत्वारिरशतो, sषाचत्वारिरशदक्षरा जगुती, जागताः परशवः, पशनेवांवरुन्द्धे, त्र्यविश्च त्र्यवीं चैत्ये, तानि वै वयाशसि पशनां, पशव एवं पशुनवरुन्द्ा, आयुर्येज्ञेन कल्पते, प्राणो यज्ञेन कल्पता इति, यर्ज्ञस्य वो एषां क्लैमि,- र्यझमेवैतदचीक्लपट्, वाजाय स्वाहा, प्रसवाय स्वहिति, त्रयोदश वो एतां आहुतय,- स्त्रयोदश मांसा: सश्वत्सरः, सश्वत्सर वावास्मा एतर्दुपदधाति स्वरगें लोके, तस्मिशेव प्रतितिष्ठति, स्तोमुश्च यंजुश्े,त्यंन्न वै स्तौमश्च यजुशा,-न वो एतदात्मन्घित्वान्रादो भूत्वां देवक्षेत्रमन्ततः प्रवसत्य, म्निवै वुस, स्तस्य वा एषो धारा, सैर्वान् हु वो अस्मा अमिदौहान्तसर्वान् कोमान् दुड्े ये एवंए वेंद, सं५ वो एतंदमिर श्रद्यमिन्दे यचचिनौति, तै दीपयत्येवं वसोधीरया ॥ २ ॥ २ वाजप्रसव्यं जुहोति, उज्जयत्य, मस्यान्नस्य जुहोति वाजप्रसव्याभि, रन्न वै वाजोतिस्यवरुदूया, उभयं ग्राम्ये चारण्य च जुहोत्युभयस्यान्नद्यस्यवरुद्या, औदुम्बरेण सुवैण जुहोत्यू,ग्वी उदुम्बर, [ २ ] मै. २,११,६ । तै. ५,४,८ । काठ. २१,११ । वा. १८,२२-२९। काण्व. १९,३४-४३। [ ३]मै. २,१२,१-३। तै. ५,४,९। काठ, २१,१२। वा. १८,३०,३७,३८-४३,४५। काण्व. २०,१, ७,८-१३,१५।

Page 241

काण्डं ३, प्रपा० ४, अनु० ३-४ ] अग्निचिति ब्राह्मणम्। [४१]

उजौडवरुदूयै, देवस्य त्वा सवितुः प्रसशवेऽश्विनोर्बाहुंभ्यां पृष्णों हस्ताभ्या सरस्वत्या वारचा यन्तुर्यन्त्रेण बृंहस्पति साम्राज्यायाभिपिश्चामीत्य, भिषिश्चेद्, यदि ब्राह्मणो यजेत, बृहस्पतिसवों ३ह्ेष, इन्द्र साम्राज्यायाभिपिश्चामीत्य, भिपिश्चेद्, यंदि राजश्न्यो यजेते,न्द्रसवो ३हेप, कृष्णाजिने ब्रह्मवर्चसकाममर्िषिञचेद्, ब्रंह्मणो वो एतहक्सामयो रूरप, मुक्सामें ब्रह्मवर्चसै, ब्रह्मवर्चसमेवावरुन्द्े, वस्ताजिने पशुकामं, पशवो वै वस्ताजिन, पर्धुनेववरुन्द्वे, सुर्यते वो एपोडग्ीनाY यंश्रीयते, स्वैनैवैन सर्वेन संमर्धयति, देवां औषधीषु पक्कांस्वाजीमयु, स्ता अभिरुदजय, दुगनेवीं एषोऽभिषेको, डनस्य वा एतंत् सूयते, सर्वाना९ वा एषं एको, बृहस्पतिसवों वा एषं बार्हस्पत्यौ ब्राह्मणों देवतुया, स्वैनव सर्चेन सूयते, तंदाहु,र्होतव्यमेव, न हि सुषुवाणः कं चन प्रत्यवरोहतीति, सुषुवाणों वो एवं देवेतया योऽभ्िचि, हतवो वैं सुषुवारणस्य राष्ट्रमनुबिभ्रति, षंद्टो ऋतव, ऋतवो राष्ट्रभृतो, यत् पड्भिजुहौत्युर्तुष्वेवांस्य राष्ट्र प्रतिष्ठापयति, तेऽस्मै राष्ट्रमनुविभ्रति, द्वादशगृहीतेन जुहोति, द्वादुश मासा: सश्वत्सरः, सश्वत्सरमेर्वापतवावरुनद्वे, मिथुना वा एतां आहुतय, स्तस्मै स्वाहा वेट्, ताभ्यः स्वांहा वंडिति, तस्मिन्नेव मिथुने रेतो दधाति, रथशीरष सप्मं जुहोति दिशोमभिजित्यै, दिश एवाभिजिता रथेन जीयन्तें, डयैते वातहोमा, अभनिचितो वा अरमु- त्राहोरात्रे, अग्निचितेऽरय वार्युः पवते, प्राणों वै वायुः, प्राणमेवावरुन्द्वे, डञ्लिना जुहोति, ने ३ह्ेतस्यावदनमस्त्य, थो परिगृहीत्या एवं, प्राणो वै वार्युं, र्हस्तः प्राणायोपक्लप्ततम,- स्तस्मादञ्जलिना जुहोति, त्रिर्जुहोति, त्रंयो वो डमें लोकों, डुर्म एवास्मै लोको वातं धुन्वन्ति, समुंद्रोऽसि नभस्वानाद्रेदानुरित्ये, तानि वै वायों रूपाणि, रूपैरेव वायुमवरुन्द्वे, मारुतोऽसि, मरुतां गण इति, मारुतौ हिं वार्युंः, सं५ वो एतदुभिमिन्द्े यचिनोति, तै दीपयत्येव वातहोमैः ॥३ ॥ प्राणों वै गायत्री, गायत्र हविधीन, मपानों जमुती, जागुत एसंदो, व्यानसितरिष्टुप्, त्रैष्ठुभमागीघ, मसुः पृश्चि, मैध्ये दिव्यों निरहिंतः पृश्निरश्मे,त्यमु वावास्यैतन्मध्यतः प्राणापानाना९ व्यवदधाति प्राणांनां धृत्या, अंश्मनवमा आन्नीध सादयति, नव वै प्राणांः, प्राणान् वार्वास्यैतद्यजमानलोके दुधात्यकविशतोत्रिये प्रतिष्ठित्य, प्रतिष्ठा हेकवि श, [ देवस्य त्वा सवितुः०। अथर्व. १९,५१,२ ] [ ४ ] मै. २,१२,३ । तै. ५,४,१० ।काठ. २१,१२;२२,१। वा. १७,६० ( तृ. पा.); १८,५१। काण्व. १८,६० (तृ. पा.); २०,२१। [ पृष्रिनिर्मध्ये दिवो० (मध्ये दिवो निहितः पृश्निरश्मा ) । ऋ. ५,४७,३; तै. सं. ४,६,३,३] मै० ३१

Page 242

[२४२] मैन्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० ४, अनु० ४-५

एकादश ब्राह्मणाञ्शरस्या, एकादशाक्षरा त्रिष्टुरंव्, वीर्य त्रिष्टुव्, वीर्य एवं प्रतितिष्ठत्य,- ष्टोंष्टा इंतरेष्व, श्क्षरा गायत्री, ब्रह्म गायत्री, ब्रह्मण्येव प्रंतितिष्ठति, षण्मार्जालीये, पंद्टा ऋतव, ऋतवो वा एत दक्षिणतः पर्यहरन्त, पितरो वो ऋतवो, डथो षड्वे छेन्दाएसि, छेन्दा १सि वार्वास्यैतद्यज्ञमुखे युनक्ति, सर्जूरन्दो आयवोभिरित्ये,तां वो अम्रेदुवताः पुरस्ता- द्ागा,स्ता एवं प्रीणात्य,थो अंत्र वै देवानां प्रिर्यास्तश्न्व,स्ता एववरुनदे, सर्जूरन्दो आयवोभिरिंति, सश्वत्सरों वा अब्द, ऋतवा आयवाना, सश्वत्सर एवास्थितैना ऋतवो- डभीष्टाः प्रीता भवन्ति, सजूरुषा ओरुणीभिरित्यु, पसमेव प्रीणाति, सजौषा अशविना दए- सोभिरिंत्य, होरात्रे वा अश्विना, Sहोरात्रे एवास्यैतेनाभीष्टे प्रीते भवतः, सजू: सरेग एतुशेनेति, सूर्यमेव प्रीणाति, सजूरवैश्वानर इंडया घुरतैन स्वहिति, सश्वत्सरौ वै वैश्वानरः, पर्शवा इंडा, पशंवो घुत, सश्वत्सरां एवास्यैतैन पर्शवोऽभीष्ाः प्रीता भवन्ति, दर्भस्तम्बे जुहो- त्ये,-पो वो अस्यांमृतचित्तन, रमृते वो एतदुमिश्चीयते, हिरण्यं निर्धाय जुहोत्य, भिमत्येव जुहोत्यार्यतनवत्य, न्धोऽध्वयुः स्यादंदनायतने जुहुयात्, स्वगीय वै लोकाय देवरंथो युज्यते, कामाय मनुष्यर्थो, डप्नि। युनज्मि शवसा घुर्तैनेत्य, भिं९ वो एतघ्युनक्ति, तैन युक्तैन स्वर्ग लोके गछति, यंत सर्वाभिर्युञ्ज्यद्युक्तोऽस्य यज्ञः स्यदप्रतिष्ठिता आहुतयो, द्वाभ्यां नांपियुनक्त्यांहुतीनां प्रतिष्ठित्यै, तोः प्रतिरतिष्ठन्तीर्यज्ञौऽनुप्रतितिष्ठति, यज्ञ येज़मानस्तिसृ- भिर्युनक्ति, त्रिवृ३द्धयम्निं, यीवानेर्वात्निस्त युन्ति, तस्मिन युङ्क्ते सवY हन्यंष समाधी- यते, पश्चभिर्युनक्ति, पोङ्क्तो यज्ञौ, यावानेव यर्ज्ञस्तमालब्ध, यश्रीरयते यंश्च वैश्वानरो, यंदप्सुमतीभ्यां पुरस्ताद्यज्ञायज्ञियस्य समुशति शन्त्या, सं५ वो एतमेतौं तपतो एषां वै यज्ञस्य मोत्रा यदग्िष्टोमों, भूर्म ३त्वेवास्यात ऊध्वै क्रियते ॥४ ॥ ४ यौ वो अत्निं १ योगा अगते ने युङ्क्ते न युञ्जानेंषु युङ्क्तें, डपरे युक्ष्वां हिं येतवैत्य, भ्ि९ वो एतद्यौगा आगते युङ्क्ें, युङ्क्ते युञ्जानेषु, यौ वो अभि विमोक आगते ने विमुश्ते ने विमुश्चमानेषु विमुश्चते, विते मुश्चामि रशना वि रश्मीनित्य,-्निं२ वो एतेद्विमोर्क आगुते विस्ु- श्वते, वि मुञ्चमानेपु मुञ्चते, यथा वै पुनराधेयमेवे पुनश्चिति,यो वो अग्धैयेन ऋभोंनि पुनः [५] तै.५,४,१० । काठ. २२,२ । कपि. ३४।

Page 243

काण्डं ३ प्रपा. ४, अनु. ५-६] अग्निचितिव्राह्मणम्। [ २४३ ]

से आधत्ते, श्योऽर्मि चिक्यानों मन्येत, वि स्या ऋध्यता इति, सं एवा पुनश्चितिमुपद्धीता, -डपि प्रथम चिन्वानश्चिन्वीता ऋद्धया, ऋभ्नोत्येवां,-डथो मिथुनत्वाय, या५वा अभ्निचिंद- निष्टकां आहुति जुहोति स्रवुति सो, तांथ सरवन्ती५ यज्ञोऽनुस््वति, यजञ५ यंजमानो, यंदेती पुनाश्चितिमुपदधात्यांहुतीनां प्रतिष्ठित्यै, ताः प्रतिरतिष्वन्तीर्यज्ञोडनु प्रतितिष्ठति, यजं५ येज़मानो, डष्टौपदधात्य, ध्टक्षरा गायत्री, गायश्त्रोऽि, यीवानेवाग्रिस्त चिनुते, डरष्टौ लोकेपुणा उपधाय पुरीषेणाभ्यूहृत्य, श्वक्षरा गायत्री, ब्र्म गायत्री, गायत्यैवैंनं छन्दुसा श्रह्मणा चिनुता, एंकादश लोकंपुर्णा उपधाय पुंरीषेणाम्यूहत्यें, कादशाक्षरा त्रिष्टेव् वीर्य, त्रिर्ष्टुभैवैंनं छन्दसा वीर्येण चिनुते, द्वादश लोकंपृर्णा उपधाय पुरीषेणाभ्यूहृति, द्वांद्शाक्षरा जगुती, जागता: पशवो, जगत्येवैनं छन्दसा पर्शुभिश्चिनुत, एषां वो अभ्नेरुत्तरवेदि,रेनं- :पुरी चितः स्यत्तिमन्ववसाय यजेत, यंथा वों इदँ दीप्यमाने भूंयोऽभ्यादधात्येवं वार्वास्मिन्नेतदभिपूर्व भूयस्तेजो दधाति, तंदाहुः, कं श्रेंया५- स९ विपुप्तं बोधयिष्यतीति, यंद्यजता अहुत्यैवैन व्युर्धयति, गुहान्वां एषं कुरुते ३्योऽमिं चिनुतें, यंद्वा अन्यंतो विन्दते गहा१स्तदाहरति, ये इष्या वा पशुना वा सौमेन वा यजेत योऽस्यान्निः पुर्रा चितः स्यात्तिमन्ववसाय यजेत, यथा वो इदमन्यतो विचा गहानाहरत्येवें तत्त- दाहु:, पुनर्वा सुर्वा एतंघज्ञे कियते, यंत्रैव क च यजेत तदेतां एकविश्शतिमुपर्धाय यजेत प्रंतिष्ठित्यै, प्रतिष्ठा ह्येकविश इति ॥ ५ ॥ ५

रोचनैनैति, संमास्त्वाग्रा ऋतवो वर्धयन्तिवति, समाभिश्चैैनमुतुभिश्च समिन्दे, सै दिच्येंन दीदिहि ज्योतिष्मन्तमेवैन चिनुते, विश्वा आभाहि प्रदिशश्रतस्त्रा इति, तस्मादत्निः संर्वा दिशा आभात्य, मुत्रभयादेध यंद्य्मंस्य बृहर्पते अभिशस्तरमुश्चा, इंत्यामयाविन: कुर्या,- -नमुत्युर्वै यमो, ब्रंह्म बृहस्पति, यौधुदेव ब्रेह्म तैनैन भिषज्यति, ्रत्यूहृतामश्विना मर्त्यु- मस्मादित्य,बविनौ वैं देवानां भिषजौ, ता अस्मान्मृत्युँ प्रत्यूहता, उद्वय तमुसस्परीति, पाष्मानुमेव तमोऽपहैत्य स्वरगं लोकमभ्यरोहत्या, हुतों वैं हैतनामनः सर्वतेरपाष्ठेरपरेश्षित्यस्य [६] मै. २,१२,५-६ । काठ, २२,१। वा. २७,१,९-१०;२०,२१;३५,६४,३८,२४ । काण्य. २९,१,९-१०;२२, ६,२५,४७;३८,२४1 [समास्त्वाग्रा०(०न)। अथर्व. २,६,१। अमुत्रभूयादघ०। अथर्व.७,५३,१। उद्धयन्तमसस्परि स्व:०। ऋ. १,५०,१०; अथर्व. ७,५३,७; नै. सं. ४,१,७,४; नै. ब्रा. २,४,४, ९:६,६,४; ते. आ. ६,३,२] *

Page 244

[२४४ ] मैत्रायणी-संहितायामूं [ काण्डं ३, प्रपा० ४, अनु० ६-७ हौतासीत, तमज्रुवन्, या अप्सुमतीस्ता इछेति, तस्मै वा एता गन्धर्वाप्सरसः प्राब्ुवन्, यंदप्सुमंतीः सामिधेनीर्भवन्ति शान्त्यै, चंतुर्विश्शतिमन्वाह, चतुर्विश्शत्यक्षरा वै गायत्री, गायत्री यज्ञमुखं 2, यज्ञमुखमेवालब्धा,-डथो चंतुर्विशतिवी अर्धमार्सा: सश्वत्सर, एषा वो अस्थिता श्रीयित्सखवत्सरों, ने वा एषं श्रियेलयति, न हास्य श्रीरिलयति, गायत्रीरन्वाह, तेजो वै गायत्री ब्रह्मवर्चसै, तैज एवं ब्रह्मवर्चसमेवरुन्द्वे, त्रिष्टुभोऽन्वाहौ,-जो वैं वीर्य त्रिष्टु,- बौज एवं वीश्यमंवरुन्द्े, यद्ायत्र्यश्च त्रिष्टुभश्च भवन्ति तैनैव तंदु्भयमवरुन्द्वे, या आग्ने- यीरेनिरुक्तास्ता: काश्या, अनिरुक्तमिव ३हेतदव्यावृत्तथ, व्यावृतं पाप्मना भ्रांतृव्येण गछति, तो अशनीपोमीयस्य पशाः कुर्यात, को हिं देवक्षेत्र द्विरभ्यारोक्ष्यतीति, तिस्रों रात्रीरभृत्वाभि- श्वेतरच्या, इत्याहु, स्त्रिपदा विराड़, विराजमेवामोति षंड्रात्रीरभत्वानिश्रेतशव्या, इत्याहु:, पंद्गो ऋतवः सश्वत्सर:, सश्वत्सरमेनु विराडायत्ता, विर्राजमेर्वाप्नोति, दश रात्रीर्भुत्वा- शिश्रेत३्या, इत्याहु, दैशाक्षरा विराड्, विराजमेवाप्नोति, द्वादश रात्रीर्भृत्वािश्वेत३- व्या, इंत्याहु, द्वीदश मासा: सश्वत्सर।, सश्वत्सरमनु विराडायत्ता, विराजमेवाप्नोति, इत्याहु, श्रतुर्वि१शतिवीं अर्धमासाः सश्वत्सरः, स वत्सरमनु विराडायत्ता, विराजमेवाप्नोति, मासं भुत्वाशिश्ेतश्या, इत्याहु, मौसशे एवं सश्वत्सरमाप्नोत्य,-ष्टौ वा एतन्मासो वसवोऽविभ्रु, स्ते इमें लोकमाजयन् गायत्री छन्दा, एंकादश रुद्रा३, स्तेन्तरिक्षं लोकमाजयरसित्रिष्टुमं छन्दो, द्वादशादित्या३,- स्तेऽमुं लोकमाजयन् जगुतीं छेन्द,-स्व आरधुय, भुभौति ये एवं ए विर्द्वान्त्स श्वत्सरमत्नि बिभर्ति, तस्मादाहु:, सश्वत्सरंभृत एर्वाशिरित्य, थैता आप्रियः प्रजापतिः प्रर्जाः सृक्टा रिरिचानोऽम- न्यत, से एता आप्रीरपश्यत्, ताभिरात्मानमाप्रीणीता,-डभ्रिवे प्रजापुति, यैदेवा आप्रियो भवन्त्य्निमेवैताभियेजमाना आप्रीणीते, लोमशं वा एर्वच्छन्दः पशव्यमूनातिरिक्ते प्रजननाय, विराजो भवन्ति, विराड् वै संर्वाणि छन्दा१सि, संर्वाण्येवांस्य छन्दाएस्युप- हितानि भवन्ति, तो विश्वचितः कुर्यात्, प्राणां वा एता ज्यायसीरिव च कैनीयसीरिव च भवन्ति, ज्यायारस इव च श्हीमें केनीयाएस इव च प्राणाः, प्राणनिर्वात्मन् धत्ते ॥ ६॥ ६ यस्यारभिरुख्योऽनुगछृति यथा पुत्रों जातेः पमीयंत एवं तंद्, यंद्यनुर्गछेत् तमिवोषां पुनः [ ७] रे. ५,४, ११। ना. ३,५,३७,७,२९:८,५३,२३,८,३६,३ / काण. ३,५,४५;९,५,३७,२५,९:३६,३ ।

Page 245

काण्डं ३, प्रपा० ४, अनु० ७ ] [ २४५ ]

परीन्धीतै, षो वा अग्नैयौनिः, स्वादेवैना९ यौनेः प्रजनयती,-श्वरों वा एषो प्रंजनितो श्योडमि चिनुते ।। 6 यास्ते अग्न आद्रो यौनयो या: कुलायिनीयें ते अग्ना ईन्दवो या उ नाभयः। ताभिष्टमुभयीभिः सविदानः प्रजानएस्त३न्वेह निषीद॥ ८ इति यंदेषोंद्रौ यौनिमति शान्त्यै, प्रजो वै कुलायं, पुशवः कुलाय९, यंत्कुलायिनीः प्रंजात्यै, हर्विभूतो वा एष श्योऽत्रिं चिनुते, श्योऽति चित्वान्यस्य स्तिरियुमुपैति यंथा हवि: स्कन्नमेव९ स्याद्, यथा हविषे स्कन्नाय प्रायश्चित्तिमिछन्त्येवमस्मै प्रायश्चित्तिमिछेयु, धैद्युपेय।- न्मैत्रावरुण्यामिक्षया यजेत, मैत्रावरुणतामेवोपैत्यात्मनोऽस्कन्त्वाय, पशुर्वी अभनि,यो वै पशु पुरस्तादुपचरति हिर्नस्ति वा एनए से, तस्मात पुरस्तात् प्रत्यक्चं नाक्रामति, तस्मादु पश्चात् प्राश्चमुंपचरत्यात्मनौऽहिसायै, यों वैं यथावृत्तमतनि चिनुतें यथारूप प्रजाक्ष ऋतवश्र कल्पन्ते, या दक्षिणावृंतस्ता दक्षिणत उपदधाति, याः सव्यावृतस्ता उत्तरत, सत्र्यालिखिताः पश्चात् प्रांची- रुंपदधाति, यथावृत्त वो एतदुभि चिनुतें यथारूप प्रजाश् ऋतवश्च कल्पन्ते, संसत्योऽभिश्रेत३- व्या, इत्याहुः॥ भूर्युवः स्वः।। इति पुरस्तात स्वयमातृणां, यावदेतद्वै वाचः सत्यंष संसत्यमेवाघि चिनुते, प्राणों वै स्वयमातुणां, डमृत५ हिरण्य५, यद्धिरण्येष्टकामुपधाय स्वयमातणांस्ुप- दधात्य,-मृंतु एवास्य प्राणान् द्धाति, तैजोऽसि तेजो मे यहे,-ति हिरण्येष्टको उपदधात्ये,- ताभिवीं इमें लोको विधृता, अथो एतासिरेवामि चिनुत, इमें लोकोः प्रर्भान्ति, देवा असु- रान् हत्वा मृत्योरेविभयु, स्ते छन्दाशस्यपश्य९, स्तांनि प्राविश५, स्वैम्यो यद्यदछदय तेंना- त्मनमछादयन्त, तच्छन्दसां छन्दुस्त्वै, चिंतिं चितिमुपधायाभेय्या धाम छन्दोडभिमृशति, स्वामिवं देवतासुपप्रविशत्यात्मनौऽहि५सायै॥ श्येनचिति चिन्वीत स्वर्गैकामः, शयेनों वैं भूत्वा गायश्त्र्यर्मुं लोकमपतत् स्वर्गैस्य लोकस्य समष्टयै, रथचऋ्रचिति चिन्वीत भ्रातृव्यवान्, रथचक्र५ वै वंज्रं कृत्वा देवा असुरेभ्य उपप्रोवर्तय, स्तेषा शततरहमह, स्वदेतमिव वज्ं कुर्त्वा येजमानो भ्रतुव्यायोपप्रवर्तयति, शतत९ ह दृश्दति, प्रौगचिति चिन्वीत भ्रंतृव्यवा, नुभयंतो वैं देवानसुराः पंरीयत्ता आसन्, पुररस्तादुन्ये, पश्रादुन्यें, तोन्वो एतेन व्यनुदन्त, तैद्धातुव्यस्य वो एषं विनोदौ, द्रोणचितिं चिन्वीतांन्नकामो, द्रोणेन वो अनमद्यते, डनुरूपेणैवांन्नाद्यमवरुन्द्े, पश्चाचरुर्मवत्यनुरूपत्वाय, इमशानचित चिन्वीत येः

Page 246

[ २४६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० ४, अंनु० ७-८ कामयेता,-डअसा पितृलोकमुपेयामित्य,-ञजसा पितृलोकमुपैत्यु,-प चान्यं चिन्वीत ग्रोमकामो, यथवैतमुपाचिनोत्येवमस्मै ग्राममुंपचिनोति,समूहयं चिन्वीत पशुकामो, यंथैवैत५ समूदृत्येव मस्मै दिग्भ्यः पर्शुन्त्संमूहति ॥ ७॥ ९-१२ प्रजापुतिवा एत्मग्रेऽग्रिमचिनुत ऋतुमि: सश्वत्सर५्, वुसन्तेन पुरस्तादचिनुत, देक्षिणं प्क्ष, वर्षीभिरुत्तर, शरंदा पुछ, हेमन्तेन मध्यं, ब्रुणैव पुरस्तादचिनुत, ग्रीष्मेण क्षत्रेण दक्षिणं पक्ष९, विशोत्तरं, पर्शुभि: पुंछ, माशया मध्य, मेतावद्दा अस्ति, यावद्े- र्वास्ति तंत् स्पृणोति, तदवरुन्द्े, स्वगीय वैं लोकायाभिश्रीयते, वज्र एकादशिनी, यंदे- कादुशिनीं मिनुयद्वज्ः पुरस्तादवगृहीया, दस्वग्यः स्याद्, यन्न मिनुर्यादपशंः स्यादेकयुप, एकादश पर्शवो निर्युज्या, स्तैन पशशव्या, स्तैन स्वगीं, यत्पक्षसंमितां मिनु्यात कनीया- स५ यज्ञकतुमुपेर्यात् कनीयसीं प्रजा कनीयसः पशंन कनीयोऽन्राधं, पापीयान्त्स्या, दययद्व- दिसंमितां मिनोति ज्यायाएसं चिनुते ज्यायासमेव यज्ञकतुसुपैति भृयसी प्रजी भूयसः पर्शुन् भूंयोऽन्रद्यथ, वसीयान् भवत्ये,-पा वा अभ्नैरुत्तरवुती नाम चिंति, रुत्तरंमुत्तर९ श्रेः श्वः श्रैयान् भवति य एवंए वेंद, द्वेधा वो अभि चिक्यानस्य यंश इन्द्रियँ गछत्य, भिर वा गेछ- त्यात्मनि५वा। १३ रुचं नो घेहि ब्राह्मणेषु रुच राजसु धारय। रुंचए विश्येषु शुद्रेषु मयि धेहि रुचा रुचम्॥ १४ इति यज्जुहोत्यात्मान९ वा एतद्येयेशसार्पयती, श्वरों वो एषं दुश्वर्मा भवितो श्योडभिमध्येति॥। १५ तच्वायामि ब्रंह्मणा वन्दमानस्तदाशास्ते यंजमानो हविभि: । अहेडमानो वरुणेह बोध्युरुश५समा ना आयु: प्र मोषीः॥ १६ इति यंज्जुहौति शान्तिवी एष्निगुपिरात्मनो, वयो वो अभनिं, स्तस्मादभिचिंता पुक्षिणो नोशित ३व्यं नौ अभिविंदा, यदश्ीयान्तिमेवाश्नीयात, से एनमार्ति निनयेत्, प्रजापुतिवौ एतमंग्रेडग्निमचिनुत ज्यैष्ठयकामः, सं ज्यैष्ठ्यं महिमानमगछ, ज्ज्यैष्ठयं महिमानं गछति ये एवं विद्वानप्ि चिनुते, प्रजापतिः प्रजाः सुषो तो अनुप्राविशत्, सोऽनवीद, यौ मेतेः [८ ] तै. ५,५,७। काठ. २२,४ । कपि. ३५, १-२। वा. १८,४८-४९;९१,२। काण्य, २०,१८-६९,२३,२। [तच्वा यामि ब्रह्मणा०। ऋ. १,२४,११; तै. २,१,११,६ ]

Page 247

काण्डं ३, प्रपा० ४, अनु० ८-१० ] अग्निचितिव्राह्मणम्। [२४७ ]

संचिनवद्ध्नुवत्स इति, तै देवाः संमचिन्व९, स्ते आर्धुवथ, स्तंचित्यस्य चित्यत्व, तैद्ये एव१ विद्वानुत्नि चिनौति प्रजोपतिमेव सैचिनोत्य, भौति, तस्मादाहुः, प्रजापतिचित एवां- भिरिति ॥ ८ ।। १७ देवैभ्यो वो अभनि चिक्यानैभ्यो ने व्यौछ३त्, तेडयो आहुतिमजुहवु,स्तुभ्यमग्रे व्युछ, तथास्मभ्य विवत्स्यतीति, तयानये व्यौछश्द्, व्यप्रया औछ, महुत्यै व्यौछत, तंस्या आहुत्यै यजञन व्यौछद्, व्याहुत्या औछ,न यज्ञाय व्यौछत, तस्मै यज्ञाय दक्षिणया व्यौछद्, वि यज्ञायोछन देक्षिणायै व्यौछत, तस्यै दक्षिणायै ब्राह्मणेन व्यौछद्, विं दक्षिणाया औंछन्न ब्राह्मणाय व्यौछद, तस्मै ब्राह्मणाय त्रंझ्ुणा व्यौछद, विं ब्राह्मणांयौछ, ने ब्रंुणे व्यौछत, तस्मै बझुणे तपुसा व्यौछ, देता वैं तंपःपरार्धी व्युष्टयः, श्वोवसीयस्यस्मै व्युछति ये एवंए वि्द्वान् व्युष्टीरुपधत्तै, यौ वै यथापूर्व९ व्युष्टीवेद यथापूर्वमस्मै व्युछत्यौ, पसी वावे प्रुथमां व्युष्टिर्न्यैवा, डिति वो आहु, यैदौषस्युदेति, यद् व्युछेति, यंदुभिराधीयते, यत्सूर्य उरदेति, यद्धस्ता अवनैनिक्ते, यंदुश्नांति, यंत् पिचत्ये,-ता वैं यथापूर्वश व्युष्टयो, यथापूर्वमस्मै व्युछति ये एवं विद्वान् व्युष्टीरुपधत्तें ॥ ९ ॥ १८ यौ वो अश्निमयोनिमनायतने चिनुरतेडयोनिर नायतनो भुवत्यां,पो वा अप्नैयौनि,पैत कुम्भेष्टको उपदधाति यौनिमन्तमेवायतनवन्तमुर्मि चिनुते, यौनिमानायतनवान् भवत्यं,धरसपत्नोऽअिश्रेत- शच्या, इत्याहु, रापो वो अग्नेः सपत्नो, यंत् कुम्भेष्टको उपद्धात्यधरसपत्नमेवामि चिनुते, डघरोऽस्मात पाप्मा भुवत्य, धरः सपत्नः, शुग्वा अभनि, रोपः शान्ति, पैत् कुम्भेष्टका उपदधाति शन्त्यै, यंत्कुम्भांक् कुम्भयश्र तेन्मिथुन, यद् द्वन्द्वँ प्रजात्यै, द्वांदुशौपुदधाति, द्वादश मासा: सश्वत्सरः, सश्वत्सरमेवाप्त्ववरुन्द्धे, नैवारश्ररुस्रयोदुशों भुवत्य, स्ति मासस्त्रयो- दुरशं, स्तमेवैंतैनाप्त्वावरुन्दे, पयससि भवति, यत्पयो, ग्राम् तैनात्रद्यमवरुन्दे, यंन्नीवां- रा, आरण्य तैन, तैंनैवं तंदुभयर्मवरुन्द्धे॥ १० ॥ १९ [१५३७ ] ॥ इत्युपरिकाण्डे वसोर्धारीयः चतुर्थः प्रपाठकः ॥४ ॥

Page 248

[२४८ ] मैत्रायणी संहितायाम् [ काण्डं ३, प्रपा० ५, अनु० १-५,१ अथ पञचम: प्रपाठक:। ओ वो एषं प्रजापतये वृश्चते यः शिर उपदधाति नैतुराण्यङ्गान्य,स्थिचिंदस्य शमशानचिंद्द्व- ति, यंदेतौ पुरुषचिर्तिमुपर्दधाति ने प्रजापतया आवृक्चते, अनस्थिचिदुर्स्याशमशानचिद्द्वति, पट्त्रिरशतमेता उपदधाति, पट्त्रिरशदक्षरा बृहती, बार्हनाः पर्शवो, बार्हतः पुरुषः, पुरुषस्य प्रतिमोपधीयते, स ३देष धीयंत, एषं ह ३त्वेवं यंजमानोडमुँ लोक नाति प्रमीयते यस्यैता उपधीर्यन्ते ॥ १॥ १ अंथैताः पञ्चापञ्चीना:, र्धृत्या अशिथिरत्वाय, शिथिरं इव वो अभिश्चित्यो, पश्चौपदधाति, पाङ्क्तो यज्ञों, यत्पश्चापश्चीना उपदेधात्य, मै रयावानेव यज्ञस्तमालब्ध, भूय- स्करदसि, वरिवस्कंदुसीत्य, ्र्र्रा एवं भूमानं दधाति, भंयान् प्रजया परशुंभिर्भवत्य, प्सुषदसि, गृधसंदुसीति, वयो वा अग्निः, समिक्ष्यमेवैन९ वयः करोति, वयो भूत्वां स्वरगं लोकमेति यंस्यैता उपधीर्यन्ते ॥ २ ॥ २ चितः स्थ परिचिंतः स्थैति, शर्कराः परिश्रयति, यंचू शर्करा अपरिश्रित्य सिकता निर्वपे- द्रैतः सिक्ते परासिच्येता,-डथ यंच् शर्करा अंपरिश्रित्य सिंकता निवपुति रतैसः सिर्क्तस्य परि- गृहीत्यै ॥ ३ ॥ ३ वि वो एषं यज्ञश्छिद्यते यदेसरस्थितं पतुंमुत्सर्जन्ति, स ह स्म वा एतमाशोकेयः स्था- पयत्या,ज्येन सएस्थाप्य यज्ञस्य सैतत्या अविछेदाय ॥४॥ ४ स्वर्ग ५ वो एषं लोकमन्वारोहति श्योऽमनिं चिनुते, यंदन्वारोहान् जुहौति स्वर्गमेबैंनं लोके गमयित्वाथ कोमं चरति ॥५ ॥ ५ [१५४२ ] ॥। इत्युपरिकाण्डे पञ्चमः प्रपाठकः ॥५॥

अथ षष्ठ: प्रपाठक:। अध्वरादीनां त्रयाणां विधि:। आग्रवैष्णवमेकादशकपालं निर्वणे, दुर्भिवे सर्वा देवता, विष्णुर्यज्ञो, देवताश्ैव यजँ चालब्धा,-डम्निवे यज्ञस्या३न्तोऽवस्ताद, विष्णुः पुरस्ता, दुभयंत एवं यज्ञस्यान्ता आलब्ध, तदाहु, नै ऋत इन्द्राद ३ज्ञोऽस्तिवति, यहणांकृपालस्तैनाथेयों, यत् त्रिकपालस्तैन वैष्णवो, [ १ ] का ठ. २२, १३।

Page 249

कण्डं ३, प्रपा० ६, अनु० १-२। अध्वरादीनां त्रयाणां विधि: [ २४९ ]-

यदैकादशकपाल: संपद्युते तैनै३न्द्रो, डभ्निंवें यज्ञंस्यु परवित्र ५, विष्णुर्यज्ञः, पवित्रपूतमेव युज्ञमालिब्ध, मैधस्य वो एतघज्ञस्य रूप ९ यंत्पुरोडांश, स्तस्मात पुरोडाश एवं कार्य, श्रू कुर्वन्ति, धेन्वां वैं घुतें पैयो, Sनइ्ंहस्तण्डुला, स्तन्मिथुन, मिथुनमेरवास्य यज्ञमुखें द्धाति, तैजो वै घृतै, तैजस एवं प्रंजायते, पुरुषो वो एषं मैधायालभ्यते, पुरुषस्येव ३हेषो प्रतिमां, यत दूव हिं रूपै तस्माच्चरुरेव काश्यों, वैदिमति दीक्षते, विन्दा, इति वै वैदिमति दीक्षते, विनदते ह वै यो वैदिमति दीक्षते, डथो यज्ञपर्थ एवदीक्षिष्ट, वैद्या वै देवा इममसुराणामविन्दते, मामेव विन्दते यों वैदिमति दीक्षते, डथो यज्ञपर्थमेवालब्ध, प्राचींनवरशं कुर्वन्ति दिशो, यदिमाव्यकल्पयन्निमामिवं देवैभ्यौऽकल्पय, निमौ पितृंभ्य, दुर्मामसुरेभ्य, इ्मा मुनुष्येभ्यो, देवतामेष उपैति यो दीक्षते, देवानामेव दिशमुपावर्तते, प्रोचीनामेवं दिशमुपावर्तते, डथो देवक्षेत्रमेव प्रावस्यति परिश्रयन्त्य, न्तर्हितो वै दैवातक्षया- न्मानुर्ष: क्षयो, मानुषादिवैनं क्षयादन्तर्दुधत्य, थो रक्षसामनन्ववायायै, तिवा ए३षोडस्मा- लोकौद्यो दीक्षुते, जन ह्येति, देवलोकमभ्यारौहति, परिश्रयन्तोऽतिरोकान्कुर्वन्ति, तैना- स्माछोक/नैति, तैनास्मिल्लोके धृतंः पुरस्तात प्रायणं कुर्यात स्वर्गैकामस्या,-डसौ वो आदित्य: स्वुर्गों लो३को, डमुष्यैन मादित्यस्य समक्षं गमयति, दक्षिणतः प्रांयण कुर्याद कार्मयेत, पितलोक ऋध्नुयादित्ये, षा वै पितृरणों दिक, पितृलोक एवं ऋभोति, पुश्चांत् प्रायणं कुर्यात् रतो दीक्षितो, रॅतोऽस्मिन्दधात्यु, त्तरत: प्रायणं कुर्यादै कामयेत, मनुष्यलोक ऋप्ुयादित्ये,-वो वै सुनुष्याणां दिङ्, मनुष्यलोक एवं ऋभोत्यु,- प्रजांकामस्य, पर्श्चाद्वै रेतो धीयते,

तरतं: पुरस्तात् प्रायणं कुर्यार्द्य कार्मयेतो, भयोलोकयोऋपुयादित्यु, भयोवी एतल्लोकयो,- रुभयोरेव लोकयोर्श्रपप्रोति, सर्वतः प्रायणं कुर्याद कामयेत, संर्वासु दिक्ष्वित्यृध्नुयादिति, सर्वासु दिस्ष्वित्यृध्नोति ॥ १ ॥ १ केशरमश्रु वपते, दुतों धावते, नखान्निकन्तते, स्नाति, मुर्ता वो एषां त्वै, गुमेध्य५ वो अस्यैतंदात्मनि शमुलं तंदेवापहते, मैध्यु एवं मैधसुपैत्य,-प्सु दीक्षी प्रवेशयित्वा देवाः स्वरगी लोर्क- मायन्, यंदप्सु स्नाति तामिव दीक्षामालभते, थ यदुपोवभुर्थमभ्यवैति तो वा एतदीक्षी पुन- रप्सु प्रवेशयत्यौ, पधे त्रायस्वैन, मित्याह त्रात्या एवं, स्वधिते मैंन हिएसीरिंति, वंज्रो वै [ २ ]मै. १,२,१। तै. ६,१,१। काठ. २२,१३; २३,१। कपि. ३५,७ । वा. ४, १-२; ५,४२; ६,१५ । काण्व. ४,२-४; ५,५४, ६,२० । मै० ३२

Page 250

[२५० ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ३, प्रपा. ६, अनु. २-३ स्वंधिति:, सं ईश्वरौऽशान्तो यजमान९ हिएसितो, पैत्तणमन्तर्दधाति येजमानस्याहिएसायै, देवश्रुदिरमान् प्रवपा इति, देवश्रुं३द्येतान् प्रवपते, स्वस्त्युंत्तरं अशीयेति, स्व्शस्त्यस्य यज्ञं- स्योदचमशीये,-ति वो एतदाहा,-sSपो मा मार्तरः सूदयन्त्वित्या,पो हिं यज्ञ, घृर्तेन मा घृतप्वः पुनन्ति्वति, देवताभिरेवात्मानं पावयते, विश्व हि रिप्र प्रवहन्तु देवीरिंति, यंदेर्वाम्य रिप्रममेध्यमात्मनि शमुलं तंदस्मादधि प्रवहन्त्यु,दिदाभ्यः शुंचिरां पूर्त एमीति, शुचिरेवभ्यो यज्ञियो मैध्यः पूर्त उदेति, हविवे दीक्षितों, यर्दा वै हवियजुषा प्रोक्षत्यथु हविर्भवति, यैद्यजुषा सनपयति हविरवैनमक, रश्ंति, प्राणो वा अशनं, प्राणनिर्वात्मन्धित्वा दीक्षते, सुपिरो वै पुरुष:, स वैं तंहेव संरवो यह्यीशितो, येदाशितो भवति मैध्य एवं मेंधर्मुपैति, यथा वो इह दीक्षित एवं ए वो ए३षोऽमुष्मिलोक एव वा अंत्याशितस्य तिष्ठति, तस्मानत्या- शितेन भवितश्व्यं, तत्र सू्क्ष्य, माशितेनैव भवितश्व्य, यथैव कनीयः कनीयोऽश्रीर्या- देवमश्नीयाद्, यद्धिं दीक्षितः सन् कनीयोऽश्नाति तैन दीक्षित आङ्क्ते, डभ्यङक्ते, वांस: पश्धत्त, एतां वै पुरुषस्य तश्न्वः, सतनरेव मैध्यमुपैति, नवनीतेनाम्यड्क्ते, घृर्तै देवाना,- मायुतं मनुष्याणां, निष्पकं गन्धवीणा९, स्व्रयशविलीनें पितृणा९, संर्वदेवश्त्य वा एतंत, तस्मानवनीतेनाभ्यङ्क्ते, दर्भपिञ्जुलभ्या९ समायौति, तत्सिदुभ्यंज्जनमक,-र्थो अश्भ्येवैतद् घारयति मेध्यत्वाय, महीनाँ पयोडसीत्या,ह, महीना९ ३ह्येतत्पयो, Sपोमोषधीना५ रैसा इंत्य,पा९ ३हेष औषधीना९ रसो, चर्चोधां असि, वर्चो मे धेहींत्याशिषुमेवाशास्ते ॥२॥ २ प्रस्वाङक्ते प्रेजात्या, ईषीकयाङके, शल ३ल्या हिं मुनुष्या आ्अ्जते, संतूलयाङ्क्तै, डपतूलया हि मनुष्या आअ्जंते, दक्षिण पूर्वमांङ्क्के, सव्य९ हि पूर्व मनुष्या आञ्जते, त्रिरन्यत्त्रिरन्यंदाडक्तें, डपरिमित हि मुनुष्या आञ्जते, न पुनर्निषेवयति, पुनरावंर्त हि मुनुष्या आञ्जरता, इन्द्रो वे वुत्रमुहथ, स्तस्य कनीनिका परापतत्, सौ त्रिक्कुभमगछत, तंदा- ञ्ञनं त्रैककुर्भमाङ्क्ते, सत्य५ वै चक्षु, नैव वाचें श्रद्दधाति, सत्यमेवालभ्य दीक्षामुपैत्य,- न्तरहै त्वया द्वेषो अन्तर्रागतीर्दधे महता पर्वतेनैति, पर्वतेन वो एतंद् द्वैषोऽातीरन्तर्धत्ते, चक्षु:पा असि, चंक्षुर्मे पाहीत्या, शिषुमेवाशास्त, ऊध् चावाश्चं च पावयत्य,-र्ध्वैश्र ३ह्यर्यमे- वाङ् च प्राणो, ये द्विष्यात्तिमक्ष्णया पावयेत्, प्राणानस्य मोहयति, प्र्मायुको भवति,

[ ३ ] मै. १,२, १। तै. ६,१,१ । काठ. २३,१ । कपि. ३५,७। वा. २,१६;१४,१७;१,१२,३१,४,४;१०,६। कण्त्र. २, ३३;१५,१७;१,१६,४८;४,५;११,१३ ।[ चक्षुःपा असि० (चक्षुर०)।अथर्व. २,१७,६]

Page 251

काण्डं ३, प्रपा. ६, अंनु. ३-४] अध्वरादीनां त्रयाणां विधि:। [२५१ ]

चित्पुर्तिस्त्वा पुनात्विति, यज्ञो वैं चित्पर्ति, र्वाचस्पतिस्त्वा पुनात्विति, वार्चस्पतिरेवैन युज्ञीय पावयति, देवस्त्वा सविता पुनात्विति, सवितप्रसूत एवैताभिर्देवताभिमेंधायात्मानं पावयते, Sछिद्रेण पर्वित्रेणेत्ये,तद्वा अछिद्रं पवित्र यत्सूर्यस्य रश्मयों, Sछिद्रेणैवैन पवित्रेण पुनाति, तस्य ते पवित्रपते पवित्रेणेति, यज्ञों वै पवित्रपति, यज्ञाय खेलु वो एषं कमा- त्मानं पावयते॥ यज्ञ९ शकेयम्। ईतीन्द्रो वै वुत्रमप्सवध्यह, स्तोसा यद्यज्ञियं मैध्यमासीन्त- दृंदक्रामृत, ता इमा औषधयोऽभवए, स्तांसा वो एतत्तैजो यंदभी, एतां वै शुष्का आपो, यंदेवासा५स्तैजस्तदवरुन्द्वे, त्रयीवीं ओपो, दिव्याः पार्थिवाः समुद्रिया, स्ताः सेर्वा दु्भों विवस्थैत, तस्मामैं: पर्वित्रं, द्वभ्यां पावयति, द्वे पवित्रे, द्विपाद्यंजमानो, यावानेवा- स्यात्मा तं पावयति, त्रिः पावयति, त्रिषत्या हि देवो, अथो त्रयो व इमें आ्णोः, प्राणोपानो व्यानो, योवानेवास्यात्मो तं पावयति, सप्तभिः पावयति, सप्त वे छन्दा५- सि, छन्दोभिरेबैंनं पावयत्य, थो ब्रह्म वैं छन्दाएसि, ब्रह्मणैवैनं पावयत्ये, कविशशत्या पावयति, देश हस्त्या अङ्कलयो देश पांद्या, आत्मैंकवि५शों, यावानेवास्यात्मा तं पाव- यति, त्रया वै नैर्श्रता, अक्षाः स्त्रियः स्वंप्नो, यहीक्षते तैनाक्षैश्र स्त्रीभिश्व व्यावर्तते, यी प्रुथमौ दीक्षितों रोत्रीं जागर्ति तया स्वरभेन व्यावर्तते, यौ प्रुथमा दीक्षितों वसति यज्ञ तया- वरुन्डे, या सौमे कीते प्रजी तया, याशश्वःसुत्यया पर्शूरस्तया ॥ ३ ॥ ३-५ आंकूत्यै प्रयुजे अग्रये स्वाह्दित्यां,कूत्या वो आंकृतिर्यक्ष्यंते स्ये इंति, प्रयुजः खेलु वा एनए यज्ञाय प्रयुञ्जते, मेधाये मनसे अग्नये स्वहिति, मेधया हिं मनसा यज्ञमश्रुतें, दीक्षायै तपसे. अमये स्वहिति, दीक्षया हिं तपसा यज्ञमश्नुतै, संरस्वत्यै पूष्णे अपनये स्वहहिति, वाग्वै सर- स्वती, वार्चा व्योहरति, यक्ष्यंते स्ये इति, पूर्पा खलु वो एन यज्ञे प्रापिबर्द् एनमपूपुप,- -दांपो देवीर्बृद्दतीविश्वशंभुवा इत्या, -पो हिं यज्ञो, द्योवापृथिवीं उरो अन्तरिक्षेति, द्यांवा- पृथिवीं वा अन्वन्तरिक्ष यज उपश्रित, स्तंत एवं यज्ञमलब्ध, बृहस्पतिनों हविषा वृधातु सवहिति, ब्रह्म वै बृहस्पति, ब्रह्मणा वो एतंत् पुरस्तात् सर्वान् कोमानात्वा दीक्षामालभते, येत्र वो अस्य यजः श्रितो यंत्र यत्रौपत्रितस्ततस्ततो वो एतंत सवं ब्रह्मणा यज्ञं संभृत्यालब्ध, ने वो एकाहुतिर्दीक्षित करोति, यंदेतानि जुहोति द्वितीयत्वाय, प्रजापुतिवैं येरिकच मंनसा-

[ ४] मै. १,२,२। तै. ६,१,२। काठ, २३,२। कपे. ३५,८। पा. ४,७ । कण्व. ४,८।

Page 252

[२५२ ] मैत्रायणी-संहितायाम [काण्डं ३, प्रपा. ६, अनु. ४-५

जुहोति यदेव किच मनुसा दीध्यज्जुहौति तंदाप्नोत्ये, ते वै यज्ञंस्य संभारो, एषं ह ३त्वेव सभृतसंभारेण यज्ञैन यजते यस्यैतानि ह्यन्तु, एतंद्ध स्म वो आहारुण औपवेशि:, किंमु स यज्ञैन यजेत यौ यज्ञंस्य संभारान् वि्द्यादिति, यज्ञस्तमालब्ध, पड्मिंर्जुहोति, षंद्टां ऋतंव, पश्चभिर्जुहोति, पाङक्तो यज्ञौ, ऋर्तुष्बरैव प्रतितिष्ठति, यज्ञो वै सुरष्टः, योवानेव प्र सोमावलिनात्, प्र येजु,-स्व५ वो ऋगेवायछ,-दैका वा एनमृगयछद्, द्वाद्श यंजूपि, नव सामानि, तस्मान्वभिर्वहिष्पवमानें स्तुवते, नंव हेन सामान्येयछए, स्वस्माद्वात्संब- न्धरविंदो द्वादुशभिरौद्रभण जुद्धति, द्वादश हयेन यजुश्यायछ, सवर्हि खलु वो एंष सृज्यते येहिं दीक्षुते, यद्चौंङ्गभण जुहोति यज्ञं९ वो एतंत् सुर्ष्टमुचायछति, तस्मादारुणिविंद ऋचौ- द्रुभण जुह्वत्ये, का नह्येमुरगयछद् ॥४ ॥ ६ यज्ञौ वै प्रजापतिः, प्राजापत्यमेतच्छन्दो यदनुष्टुव, यदनुष्टुभा जुहौति स्वेनैबैंन छन्दसी- वरुन्द्वा, एकया जुहोत्ये,को हि प्रजापुति, रंनिरुक्त्तयां जुहोत्य, निरुक्तो हि प्रजापतिः, पूणया जुहोति, पूर्णों हि प्रजापति, यैंदूनया जुहुयाद्धांतृव्याय लोकसुंच् शिश्षे, दथ यत्पूर्णया जुहौति न भ्रांतृव्याय लोकसुच शिशषत्यू, जौ वो एतद्रुप९ यंत पूर्ण, यत पूर्णया जुहोति

पितृदेव३त्य५, यज्ञें वा एतंदूर्ज दधाति, विश्वो देवस्यु नेतु, रिति सावित्रै, मेर्तो वुरीत सुख्य, मिति विश्वो राय डषुध्यती,-ति वैश्वदेवं, दुप्न९ वृणीतें,-ति बार्हस्पत्यै, पुष्यसा, इति पौष्ण९, सारस्वतः स्वाहाकारः, संर्वदेव३त्या वा एषां ऋक्, तस्मादेषैका सत्यौंद्धभण परिबभूव, संर्वाभ्यो देवताभ्यो यज्ञं आलभ्या, इत्याहुः, सर्वदेव३त्या वा एषां ऋग्, यदेतया ऋचौंद्धभणं जुहोति संर्वाभ्यो वो एतद्ेवताभ्यो यज्ञमालभते, डनुष्टभो वो

पद उपयन्ति, एतस्या: सत्यास्त्रीण्यष्टाक्षराणि पदान्येक सपाक्षुर५, यत्सपाक्षरं तस्तु चत्वार्यक्षराण्येकस्मिन् त्रीण्येकास्मिन्, यत्रु चत्वार्युपर्यन्ति सौ जगती, यंत्र त्रीणि सा त्रिष्टुव्, यंदुष्टाक्षरं तैन गायत्री, यंदनुष्टु्त्रेनानुष्टेप्, संवैरवास्य छन्दोभिर्हुतै भवति, छैन्द।प्रतिर्ष्ठानो वै यज्ञ,-रर्छन्दःसु वावास्यैतदयज प्रतिष्ठापर्यामकः, स्वाहकरेण खलु वीषो पङ्कि, पोङ्क्तो यज्ञ: पङ्क्तिप्रायण: पङ्क्तयुदयनः, पङ्क्तिप्रायणमेवास्य यज्ञ पङ्क्तुदयनमक,रथो [५] मै. १,२,२। तै. ६,१,२। काठ, २३,२ । कपि. ३५,८ । वा. ४, ८; ११,६७;२२,२१ । काण्व. ४,९;१२,६८,२४, २९॥[ विश्वो देवस्य० ... स्वाहा। ऋ. ५,५०,१; तै. सं. १,२,२,१,४.१,९,१]

Page 253

काण्डं ३, प्रपा. ६, अनु. ५-६] अध्वरादीनां त्रयाणां विधि:। [२५३ ]

वाग्वैं छन्दा५सि, वोच वा एतन्मध्यत आप्त्वावरुन्द्े, तस्मादियं वाङ् मध्यतो वदति, मध्यतौ ३हीय९ वांक्, प्रजपुतिव स्वां दुहितरमध्यैदुषसं, तस्य रेतः परापतत, ते देवा अभिसमगछन्त, तस्माद्दीक्षितों ने दैदाति, ने पचत्ये, थैनमभिसँगछन्ते, तंर्दुदगृभ्ण९,- स्तदौद्रभणस्यौद्रभणत्व, तैनु यज्ञमतन्वन,यज्ञ यदगे व्यभुव से ता व्यभव्, से वा परक्ष्वेव तेतीयेनाश्रयत, सांमसु तृतीयेन, यंजुःषु तंतीयेन, यो वा अस्य प्रिया तनरासीत तया यंजुरश्रयतो, वैर्तचां क्रियत, उचैः साम्रो,-पाशशु यजुषा, यज्ञस्य ह्ांत्र प्रिया तन,- -वैद्येजुषोचैः कुर्यीद्यर्ज्ञस्य प्रिया तन्वमुद्गता कुर्या, दंब्रह्मवर्चसी स्यान्नंर्भु ॥॥ आहिताभिवीं एषं संव्राभ्निहोत्रे जुददौति, न दर्शपूर्णमासौ यजते, तद्या आहुतिभाजो देवतास्ता अनुध्यायिनी: करोति, कशैयत आत्मानं, तैनैवास्य तद्गुतै भवति, देवा असुरान् हत्वैभ्यो = लोकैम्यः प्रोणुदन्त, तैषामसवो मनुशष्यान् प्रोविश,सतदिद १ रिप्रे पुरुषेन्त, रंथो कृर्ष्णमिंव चक्षुष्यन्तं, स्तभाश्नीया, दसुर्यमेवापहते, यदो वै पुरुषे ने किचनान्तर्भवति, यदास्यु कृष्ण चक्षुषोनैश्यत्यं, थ मैध्यो, यदि कुर्यीन्नक्तं कुर्या, दसुश्यों वै रात्रि,रसूर्यमेवांसर्य क्रियते, वाच५वा एतदीक्षयन्ती,-ति ह स्माहारुण औपवेशि, यै उताज्जानोऽम्यञ्जानोडथ दीक्षितवाद वदुति से वाव दीक्षित इति, साये प्रातवैं मुनुष्याणां द्ेवहितमंशनमतिनीय सायमशनमतिनीय प्रातरशन १ वरत व्रतयति, मानुर्षस्य व्याधृर्या, अदन्ती, ति वै गो आर्हु, रश्नन्ती, ति मनुष्यान्, जुहुरधी,-ति दुवैभ्यो, डथवां एतमाहुः। व्रतमुपेहि व्रत्य॥ इति, व्रतश ३ह्येतस्य, वतैन यज्ञ: सैततो, व्रतैनैव यजञ ९ सैतनोत्य,भ्युधी वो ऋक्सामें यज्ञादास्तां, तयोयो सुहिमाना आस्तां तौ अपिनिर्धाय यज्ञमुपवर्तेता, तौ मुहिमाना अहोरात्रे अंभवर्ता, तयोवी एतद्रप५ यत् कृष्णाजिर्नस्य, यंच् शुक्क तरदह्ो रूप, यंत् कुष्ण तंद्रात्रे,स्तौं वो एतंन्मु- हिमाना अन्वारभते संपारणाय, से मा पारयता इत्य, होरात्रें मिथुन समभवतां, तयोस्ते- जौडपाकामत, तत् कृष्ण प्राविशत, तद्वा एतंदुन्वारभते, द्योवापृथिवीं मिथुन समभवतां, तयोवीं शर्यमपाक्रामत्, तत् कृष्ण प्राविशत, तंद्वा एतंदुन्वारभते, यथा वो इद नावं पारै तरिष्यम्तारोहत्येवं वा एतहक्सामें आरुक्षत, ते एनमा यजञस्योदंचः सैपारयतो, येतो वै लौमानि कृष्णाजिनस्य तेतो यज्ञो, यतो यज्ञस्ततो देवता, यंद्धहिलोंमं पर्यूर्णुवीतान्तहितो [६ ] मै. १,२,२ । तै. ६,१,३ । काठ, २३,३ । कपि. ३५,८। वा. ४,९-१०;३,६३;१८,५३;१९,७;२०, १,३६,

Page 254

[२५४ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ३, प्रपा० ६, अनुं० ६-७ दीक्षितौ यज्ञांस्याद्, यंदुन्तर्लोममन्तर्हितो यज्ञों देवताभ्ो,द्वें विषूची प्रतिर्मुच्ये, अनन्त- र्हितो दीक्षितौ यज्ञाद्द्धवत्य, नन्तर्हितो यज्ञो देवताभ्यो, यद्ेक स्यदिन्तं प्रतिभुजेत, तैनैव तंदुभयमाप्नोति, हविवे दीक्षितो, यंदुन्यंत्र कृष्णाजिनादासीत यथा हवि: स्कभमेवं स्याद्, यंथा हविषे स्कत्राय प्रयश्चित्तिमिछत्येवमस्मै प्रयश्चित्तिमिछेयु, छन्दा५सि च वा एषं देवताश्राभ्यारोदृति, तान्येनमीश्वराणि प्रतिनुंदो, यदाह, नमस्ते अस्तु, मो मा हिए- सीरिंति, नमस्कारों वो एषोऽप्रतिनोदाय, देवता वै यज्ञस्य शर्म, यज्ञो यंजमानस्य, यदाह, विष्णो: शर्मासि, शर्म मे यछेति, देवता वो एतंद्यज्ञस्य शमौक, र्यज९ यंजमानस्य, प्रौर्णुते, प्रांवृत इव हिं दीक्षितो, डयो एवदिव हि दीक्षितस्यु रूप९ यत् प्रावृतं, तंस्माव प्रोर्णुते, वामः पर्धते, सर्वदेव३त्य वै वासः, संर्वाभिवी एतदेवताभिरात्मनं परि- श्रयन्ति ॥ ६ ॥ ८-१० यज्ञस्य वैं सुष्टस्योत्वर्मन्वलम्बत वंद्वासः क्षौंममभवत्, तंस्मात क्षौमेण दीक्षयन्ति यज्ञंस्य सयोनित्वाय, प्राचीनमांत्रा पत्नी दीक्षयन्ती, नद्रस्य वै प्राचीनमात्रे, न्द्विय९ स्त्रियाः प्रजी, यत् प्राचीनमात्रा पत्नी दीक्षयन्तीन्द्रियमस्यां दधाति, जर्रायु कृष्णाजिन, मुल्बं दीक्षितवासौ, नाभिमैंखला, यौनियै दीक्षितस्य दीक्षितविमितै, गर्भो दीक्षित:, स्व५ वी एतधौनि दीक्षित आशयेत, तस्माद्दीक्षितेन दीक्षितविमिताञ्नानृतुभिः क्रम्यु, मेर्ष ३ह्येतस्य यौनि,- रंतो ३होषोऽधि प्रजायते गर्भो दीक्षितों, यदतं आविःकुर्वीत दुर्त्वन्तो गर्भा जायेरन, यंद्वनृतुं स्मयेत तैजोऽस्य परापांतुक५ स्यात्, तस्मान्ानुतु स्मेत३व्यं तैजसौऽपरापाताय।-डजातो वै पुरुष:, सं वैं यज्ञेनैव जायने, से वैं तह्ेव जायते यर्हदः सौमे कीते प्रोर्णुतो, इतोडय्रें प्रोर्णुते, डथो होग्रे पुरुषो जायते, से वैं तह्येव सर्वो जायते यरही ३दोऽपोऽवभृर्थमभ्यवैति, तैर्हिं से तस्मात् संर्वो निर्मुच्यते, त्रिवृंता चै स्तमेन प्रजापतिः प्रजा असृजत, यंत् त्रिवृन्में- खला भवति प्रजननाय, त्रिवृद्वै वज्च उदर वुत्रः पाष्मो क्षुद् भ्रांतृव्यः पुरुपस्य, यन्मेरेलां पर्यस्युते वज्जमेव सर्पत्नाय भ्रतृ्याय प्रहरति, ये द्विष्यात्ति तैर्हिं मनसा ध्यायेद्, वज्जमेवास्मे प्रहरति, स्तृणुत एवां,-डद्गिरसो वै स्वर्यन्तो यंत्र मेखला: संन्यास्यस्तंतः शरोऽजायत, तस्माच् शर्मंय्यू,-ग्वी औषधया, ऊर्ज वो एतन्मध्यत आत्मनो धत्ते प्रजानां च, यौक्त्रेण [नमस्ते अस्तु। अथर्व. १,१३,१; ११,४,२] [७] तै. ६,१,३। काठ, २३,२-४। कपि. ३६,१।

Page 255

काण्डं ३, प्रपा० ६, अनु० ७-८ ] अध्वरादीनां त्रयाणां विधि:। [२५५ ] पत्नी सैनह्यते, मेखलया दीक्षितौ, डथो मिथुनत्वायो,-ैवैपुरुषस्य नमर्मैध्य,मवा चीनममेध्य९, यन्मेखलां पर्यस्युते मैध्यस्य चामेर्ध्यस्य च विधृत्यै, देवताभ्यो वा एषं मेंधा- यात्मोनुमालभते यो दीक्षते, बध्नीत डव वो एतदात्मोन यन्मेखलां पर्यस्यते, तस्माद्वो एतस्योलमन्ना्द्ये, मर्त इव ३हेष बद्ध,सतस्मादु बर्द्धस्यास्मन्नादं, यंथा वो डुह गरगीरेव। वा ए३पोऽमुष्मिल्लोके यौ दीक्षितस्यान्नमति, यज्ञेन ३त्वेवास्य तता उन्मुक्ति, दविवे दीक्षितो, यदस्य जुहुयत्तमेव जुदुयात्, प्रमायुक: स्यात, सर्वाभ्यो वो एषं देवताभ्या आप्यायते यौ दीक्षुने, यंदरस्य जुहुयाद्यज्ञमस्य विदुया, दुपधीतोऽस्य यज्ञः स्यात, तं५ वा एतेदागते कालै सर्व९ संएस्फीत यज देवताभ्यो दुहेत, त्रेधा वो एतंस्यु पाप्मान विभजन्ते यौ दीक्षते, श्योऽस्यान्नमत्ति से तृतीय९, योऽस्याश्लील कीतयुति से तृंतीय५, या एनं पिपी- लिका दशन्ति तास्तृतीयं, तस्माद्वा एतस्योन्नमन्नदै, तस्मादस्याश्लील ने कीर्तयित३व्यं, तैस्माद्दीक्षितवासोऽभर्तव्य, मंत्र हि तोः पिपौलिका यो एनं दशन्ति ॥७॥ ११ देक्षिणा वै देवेष्वासीद्, यज्ञौडसुरेषु, ताँ दक्षिणाए य३जञोऽभ्युकामयत, तोमभिपयी- वर्तत, ता समभवत्, से इन्द्रोडवेद्, यौ वा अस्मद्योंनेः सैभविष्यति से इद भविष्यतीति तामिन्द्रः प्रोविशत, तता इन्द्रः संमभवत्, तता ईन्द्रोडजायत, से जायमानोऽवेद्, यौ वा अस्मद्योनेरन्यों मत्संभविष्यति मादक्सभविष्यतीति, तया सहौपवेष्टयन्तजायत, यन्न्यवेष्य- त्तंस्माननिवेष्टिता, यन्निवेष्टयमाना इ्यावाभुवत् तस्मात कृष्णे, न्द्रं च वो एषं प्रेप्सुति दक्षिणां चै न्दृस्य च खलु वो एतदयौनिमालब्ध दक्षिणायाश्चात्मान, मथो सयोनिमेव यज्ञमालभते, कृषि सुसस्यामुत्कषा इति, विर्षाणया भूम्यामुपहन्ति, कृर्षिमेवांस्यु सस्येन संमर्धयति, येजुषा कण्डूयते, युर्जुषा हिं मनुष्याः कण्डूर्यन्ते व्यावृर्यै, यंजुषा कण्डूयते, तस्मात् प्रजा अपामंभविष्णवः, पामंभविष्णवः प्रर्जा: स्युर्यदयर्जुंषा कण्डुयैन, सुपिप्पलां औषधीस्कृषी,- ति, शिर: कण्डूयता, औषधीरेवं फलं ग्राहयति, तस्मादौषधयः शीषन् फलं गहन्ति, वौग्वैं सष्टा चतुर्धी व्यभवत्, तंतो या अत्यरिच्यत सो वुनस्पतीन् प्रोविशत, सैषा याक्षे या दुन्दुभौं या तूणवे यो वीणायां दुण्डें प्रयछति तोमेवास्मै वाचं प्रेयछत्य,- थो वज्मेवास्मै प्रयछति गोपीथाया,डस्यदुन्नै प्रंयछत्ये,तावुती ३हीय। वोग्वदुत्य, थो [८ ] मै. १,२,२ । तै. ६,१,३ -- ४ । काठ. २३,४-५ । कपि. ३६,१-२। वा. २१,२९-४७;२३,६४,२८,१-११, २४-३४;४,६ । काण्व. २३,३०-४६;२५, ६६,३०,१-११,२४,-३४;४,७।

Page 256

[२५६ ] मैन्रायणी संहितायाम् [ काण्डं ३, प्रपा ६, अनु० ८-९ एताचती हि वाचा वीर्य क्रियते, यदवषींयाएसं प्रर्यछेत स्वाe वोचं मैत्रावरुणो विमुजेव, त९ श्वःसुत्यायां मैत्रावरुणाय प्रंयछति, तो५ श्रो भूते मैत्रावरुण ऋत्विग्भ्यो विभजति ॥ हॉतयेज पौतर्यज नैष्टयैज।। इति स सह वषट्करेंणाहवनीयं गछति, तौ पुरोऽध्वधु- विभुजति ॥ होतर्यज पौतर्यज नैष्टयेज। इत्यध्वर्युः पुरो वाच विभजति, मैत्रावरुण: पश्चात्॥ स्वाहा यज मेनसा ॥ इति मनसा यज्ञममिगछन्ति, तैत एवं यज्ञेमालिब्ध, स्वाहा दिवः स्वांहा पृथित्या इंति, द्यावापृथिवी वो अन्वन्तरिक्ष यज्ञ उपश्रित, स्तंत एवं यज्ञमालब्ध, स्वाहोरौरनतरिक्षादित्य,न्तरिक्ष वै यज्ञो, यदि वोतो यदि वा पशवस्तत एवं यज्ञमालब्ध, स्वाहा वोतात्परिगृह्लामि स्वहित्य, ये५वांव येः पवत एपं यज्ञस्तमेवालब्ध, वाच९ यछति, यजञए वो एतदयछति, यद्वांच विसुजैद्यज्ञ९ विसृजेत, तंदाहुः, पुनर्दीक्षयित्वा वाग्यन्तव्येति, यंत् पुनर्दीक्षयेदाहुतीरतिरेंचयेद्, वैष्णवीमरनूच्य वाग्यन्तश्या, विष्णुवैं यज्ञो, यज्ञमेवालब्धा,-SSग्रवैष्णवीमनूच्य वाग्यन्तश्या, डग्निवे सेर्वा देवता, विष्णुर्यज्ञौ, देवताश्चैव यज्ञ चालब्ध, सौरस्वतीमनूच्य वाग्यन्तश्या, वाग्वैं सर स्वती, वाचा यर्जञ: सैततो, वाचैव यज सैतनोति, बार्हस्पत्यामनूंच्य वाग्यन्तशच्या, ब्रंह्म वै बृहस्पति, ब्रैह्मणा यज्ञः संरहितो, ब्रंह्मणैव यज्ञ९ सैदधाति ॥८॥ १२-१८ दीक्षि३तोऽयंमसा आमुष्यायणः॥ इत्युद्वदति वो आह, प्रियो वै देवानां दीक्षितो, देवेभ्य एवैन प्राह, त्रिराह, त्रिषत्या हि देवा, अथो त्रयो वो डुमे लोको, एभ्य एबैंन लोकेभ्या अविदयति, तस्माद्दीक्षित दूर्राच् गण्वन्त्ये, भ्यौ होनं लोकेभ्या आवेदयति, नक्षत्रं दरष्ट्रां वच विसजते, द्वौवो ऋते, अहश्च रोत्रिश्रा,डन्यमेवं ऋतुं संप्राप्य वौच विसृजते, वते चरतें,-ति वाच। विसृजते, वतश श्हेतस्य, व्रतेन यज्ञः सैततो, व्रुते- नैव यजञ९ सैतनोति, दैवीं धियं मनामहा, इति यजुषा हस्ता अवनेनिक्ते, येजुषा हिं मनुष्या अवनैनिजते व्यावृर्यै ब्रह्मणः सदेवत्वाया,-थो आपो मे दीक्षी नैत्प्रमुष्णानित्य,- न्रए वैं मुनुष्येभ्या उदबीभत्संत, तंद्देवा मुनुष्येष्वदिधीर्ष, स्वदापोडबुवन्, -व्य५ व एवा शुन्धामां,डथौपावर्तस्वति, तंतोडनं मनुष्यानुपावर्तन्त, ते इ्दमत्रं मनुष्येषु धृतै, तस्माद् ब्राह्मण आहाश्या, आहिते हस्ता अवनेनिजीता,डनदयस्यवरुद्या, अथो अन्नाय वा एतं- [ ९] मै. १,२,३। तै. ६,१,४ । काण्व. २३,५-६ । वा. ४.११,१६;६,२७ । काण्व. ४,१५-१६,२१-२२,६, ३९-४०।

Page 257

काण्डं ३, प्रपा० ६, अनु० ९-१० ] अध्वराद्रीनां त्रयाणां विधि।। [२५७ ]

दात्मोनं पावयते, ये देवा मनुजाता मनोयुंजा, इति व्रतष वतयत्ये, तै वै देवो मनुजाता मनोर्युजो यदिमे प्राणों, एषा वा अस्मिन्नेतर्हि देवता, तौ श्रीणाति, तस्या९ हुत९ व्रतयति, यदैतोऽन्येथा व्रतयेत प्रार्णैरन व्यर्धयेत्, प्रमायुक: स्यात, त्वमग्े व्रतपा असी, ति वदेत्स्वप्स्यन्त्सुप्त्वो वा प्रर्बुध्य, यदि वो दीक्षितवादु९ वदे, दुर्भिवै देवाना व्रतपति,- स्वस्मादेवाधि व्रतमालभते, नौत्तान: शंयीत, यदुत्तान: शयीतेमें लोको ययेयु, नीभैरैधि पराड् पर्यीवर्तेत, येत् पर्यावर्तेत यज्ञांत् पर्यावर्तेत, नन्यित्रदीक्षितं दीक्षितविमितान्त्सूर्योडभिनि- म्रौचे, आम्युदियाद्, दीक्षितव्रतमेव तंद्,यज ै देवानां न समभवत, तै भृत्या समभाव- यन्, यद्भतिशवनुतै यज्ञस्य सँभूत्यै, रास्वियत्सोमें,ति यहयां,देतावदस्य स्या, न भूयो, येदाहां,-डडभूयो भरैत्य,-परिमितस्यवरुद्धयै, देवेः सुविता वसोर्वसुदवि,-ति सवित- प्रसूत एवं,तांभिर्देवताभिरुप प्रतिगृह्णात्यात्मनौऽहिएसायै, वायुर्गोपस्त्वष्टाधिपतिः, पूर्षा प्रतिग्रहीते, ति वार्युमेवासां गौप्तारमक, स्त्वष्टारमधिपति, पूर्षणं प्रतिग्रहीतार,-मोपो वै यज्ञौ, यदुर्षो दीक्षितोऽवगहित युज्ञमवकृश्नीयाद्, यंदाह, दैवीरापो अपा नपा,दिंति यदे- वासा९ युज्ञियं मैध्यं तंन्ांकामति, यंदुपों दीक्षितोऽवर्गाहेत विहृदिनी: स्यु, स्तस्मान्नांव- गहित, यद्युवंगहित लोष्ट९ विमण एस्तुरेत्, तमेव सेतुमनुसैतरति, न वै दीक्षित तरन्तं देवता अनुतरन्त्य, रजिम्या९ सह तरति, सहैव देवताभिस्तरति, न वैं दीक्षितै तरन्त प्रज्ञोडनु- तरति, रथाङ्ेन सह तंरति, सहैव यज्ैन तरति ॥९॥ १९-२० अमृ १ वो आदित्यं ९ संर्वा वाचो गछन्ति, तो उद्यर्ति सर्वाः सृज्यन्ते, यदाह, यो: पुशु- नोमृषमे वाचा इति, सुज्यमानाथ वा एतद्वाचं पुनरालभते, वार्यवे त्वे,-ति नष्टामनुदिशति, वरुणाय त्वै,त्यप्सु ममा९, रुद्राय त्वे,-ति महादेवाहतां, निर्त्यै त्वे, त्यवसभा,- मिन्द्राय त्वे,-ति व्लेष्कहता यो वा सश्शीर्येत, मरुदद्रयस्त्वै, ति हूार्दुनिहता, मेते वै देवा भृत्या स्कञभागा, स्तनिव प्रीणाति, देवेभ्यो वा अन्यो दक्षिणा दीर्यन्ते, मनुष्येभ्योऽ न्यां, एता वैं देवैभ्यः प्रत्यक्ष दक्षिणा दीयेन्त, एताभिवै भूयोऽवरुनद्े, यंदु चैतराभिं,- र्देरवाश्च वा असुराश्रास्पर्धन्तै, तावान्वैं तर्हि यज्ञ आसी, दग्निहोत्रै दर्शपौर्णमासौं चातुर्मास्यानि, [ त्वमग्ने व्रतपा असि० । ८,११, १; अथर्व. १९,५१,१; तै. सं. १,१,१४,४;२,३,१] [१० ] मै. १,२,३ । काठ. २३,७ । कपि. ३६,४ । मै० ३२

Page 258

[२५८ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० ६-७, अनु० १०-१ तै देवां यज्ञमपश्य, स्तैनादीक्षन्त, तैषा यदन्नहोत्रमासीतंदतमुपाय५, स्तस्माद्विव्तेन भवितव्यं, द्विर्धुगिहोत्र९ हूर्यते, यदुग्रीषोमीयं पूर्णमासे हविरासीत तमन्नीषोमीयं पूर्वेधुः पशु- मालभन्त, यंदैन्द्राप्ममावास्यायां तमाय्ेय९ श्वो भते पशुमालभन्त, साकमेधान् पितृयुज्ञं, वैश्वदेव प्रातःसवनम- कुर्वत, वरुणप्रधार्सान्माध्यंदिन सेवनए, तस्मात् तृतीयसवने विश्व रूप९ शस्यते, विश्व५३हयेतंद्रपै, तमेषा९ यर्ज्ञमसुरा णन्विवायथ, स्तैन वो एनानपानुदन्त, ततो देवा अंभुवन्, परासुरा, स्वध एवं९ वैद भवत्यात्मना, परास्य श्रतृव्यो भवति, ते, 5ध्वृतोडयमभुदित्य, पाक्राम, स्तंद्ध्वरस्याध्वरत्वै, तस्मादेकुव्रतेन भवितव्य९, सर्कृद्धयग्िहोत्र९ हर्यते ॥ १० ॥ २१ ॥ इत्युपरिकाण्डे आआावैष्पवं नाम षष्ठः प्रपाठकः ॥६॥ [ १५६३ ]

अथ सप्तमः प्रपाठक:। अक्लप ९ वा हुदमांसीद्, दिशो वा इमानप्रजान, स्वहेवो अ३न्योऽन्यस्मिश्ैछ९,- स्तन्ाविन्दु५, स्तै देवो अदितिमत्रुव९, स्त्वया सुंखेनेमां दिशः प्रजानामैति, सांब्रवीद्, भागों मेऽस्त्विति, वृणीष्वेत्य, बुव, न्त्सौडबवी, न्मेवत्यमेव प्रायणीयरमंस, न्महेवत्यप्वद- यनीयं, ममवानुप्रायाथ, मामनद्याथेति, से एषं आदित्यश्चरु, रदिति वो एतेद्नुप्रयन्त्ये,- -दितिमनद्यन्ति, तंतो वा इमा दिशः प्रोजानन् पथ्या यंजती,ममिव तैन दिशः प्रोजानन्, यंदुग्निमिमां तेन, यत्सौमुमिमी तेन, यंत्सुवितारमिमों तेन, यददिति, मिय९ वो अदिति,- रुध्वी वो अस्या दि, गुध्वीमेव तैन दिश प्राजान, स्ततो वा अकल्पता,-डक्लसस्य वै क्लूप्त्यै प्रायणीय, स्तध एवं विद्वान् प्रांयणीयेन चरति कल्पते, कल्पन्ते हास्मा ऋतव,- स्तंतो वो इमा दिशौऽन्वपश्यन, यंत् पथ्या येजतीमािव तैन दिशमन्वपश्यन्, यंदुग्री- षौमौ, चक्षुषी वा अभीषोमा, अनु तभ्याथ समपश्यन्, यत्सुवितार९, सविर्तृप्रसूतः एवैमा दिशोऽन्वपश्यन्, यंददिति, मिर्य९ वो अदिति, रस्या वै प्रतिष्ठाय देवो युज्ञ- मतन्वत, यत् पथ्याश यज़ति, यंत् सोम५ यज तैन, वाग्वैं पंथ्या, वोचमेवावरुन्द्े, यदुत्नि देवतास्तैन, यत् सुवितारं प्रसूत्यै, यददिति, मादित्यों वो इमाः अ्रजो,स्वो [१] तै. ६,१,५। काठ, २३,८-९ । कपि. ३६,५-६।

Page 259

काण्डं ३, प्रपा. ७, अनु० १-२] अध्वरादीनां त्रयाणां विधि:। एवावरुद्ध, तो आद्या अकृत, येद्वै युज्ञस्यान्तर्यन्ति तच्छिद्रै, तैनु य्ज्ञ: स्रवति, तैन यजमानोऽमये समवद्यत्य, मिर्वे समिष्टि, रभिः प्रतिष्ठितिः, समिष्टया एवं प्रंतिष्ठित्या अभनिं प्रुथम९ येजत्यभिमुत्तम९, सुमानी वो एषो देवता पाङ्कत्वाय, पाङ्क्तो यज्ञों, यावानेव यज्ञस्तमालब्ध, स्वस्ति यजति यर्ज्ञस्य स्वस्त्यै, पथ्या यजति, वाग्वैं पथ्या, वांच- मेवानुप्रयन्ति, तोमुत्तमासुदयनीये यजति, वाग्वै पथ्या, वाचमेवानुद्यन्ति, मरुत्वतीः पथ्याया ऋचो भवन्ति, देवविरशा वैं मरुतो, देवविर्शामेवांचीक्लपत्, ता९शान्ती क्लसी मुनुष्यविशा अनुकल्पन्ते, स्तेनभविष्णुर्द्विर्भवति ॥ १ ॥ १ जुषाणैनान्यं आज्यभागा इुज्यन्ते, डथात्र ऋचौभयतो यजति द्रढविम्नैडशिथिरत्वाय, सपंदश सामिधेनी: काश्याः, पंञ्च ऋतवो, द्वादश मांसा, एषं सश्वत्सरः, सश्वत्सर्रा- देवाधि यज्ञमुख प्रतनुते, तंदाहुः, पश्चदश सामिधेनी: काश्या, ने सपेदश, सश्वत्सरी- यस्यैवायनस्य, स्प्तदश कार्याः सश्वत्सरस्या ऋद्धया इंति, तनं सूंक्ष्य९, सप्ंदशैव कार्याः, प्रयाजवत् स्यात् प्रायणीयमननुयाज, मनुयाजवत् स्यादुदयनीयमप्रयाज, मुभयतो व एतंत् प्रयाजानुयाजा यर्ज्ञमुभिसैघीयते, समानो शहे्ष यज्ञो, निष्कार्ष च मैक्षणं च निद्धाति, तैनु यज्ञ: सैतत, आत्मा वै ग्रुयाजाः, प्रयाजानुयाजा देवक्षेत्र९, यज्ञौ देवक्षेत्रमाक्रेममाणः भ्रजोमन्तरियाद्, स्यादुदयनीयं प्रयाजवत्, यदनुयाजनन्तरियात् प्रयाजवत् स्यात् प्रायणीयमनुयाजव, दनुयाजवत् पयासि प्रायणीयः स्यात्, पयस्पुदयनीयो, डपो२ वा एतंच् शुंक्क्िय, मपामेव शुक्कियमवरुन्दे, पशवो वै शुंक्कियं, पशूनेवावरुन्द्वे, डथो प्रायणे च वावास्मा एतंदुदयने च पशुंन् दधात्या, दित्यः प्रायणीयः स्या, दादित्य उदयनीय, इय वो अदिति, रस्यावां एतद्यज्ञमुखेन प्रतितिष्ठत्य, स्यामुपरिष्टाद्, यंत्र वै यर्ज्ञस्यिडगे सेमृद्धं क्रिर्यते क्रिकर्यमाणं क्रियमाण ह वो अस्य संमृध्यते, सश्स्थाप्यं प्रायणीय यर्ज्ञस्य सेमृद्धचै, या: प्रायणीयेऽनुवा३क्यास्ता उदयनीये याज्याः स्यु, यी उदयनीयेऽनुवा३क्यास्ताः प्रायणीये याज्या: स्युः, पर्थः प्रतिप्रज्ञात्या, अंथो अनुसेतत्यै, यदतोऽन्यंथा कुर्युश्छम्बंट्कुर्युः ॥२॥ २ इय ५ वै कुट्रू,वीकू सुपणी, छन्दाइसि सौपर्णानि गायत्री त्रिष्टुब्जगुती, सी वै कद्रे: सुपर्णीमात्मानमयजत्, सोन्नवीत, सममोहर, तैनात्मानं निष्क्रीणीष्वेति, सौ छन्दा५सि [ १] तै. ६,१,५। काठ. २३,९ । कपि. ३६,६। [३ ]तै. ६,१,६ । काठ. २३,१० । कपि. ३७,१। *

Page 260

[२६० ] मैत्रायणी-सैहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० ७, अनु० ३-४ प्रैष्य,-दमुंतः सौममाहरत, तैनु मा निष्कीणीतैति, ततो जग्ुप्, सा पशुभि- श्रोगछद्दीक्षया च, तंस्मात् पशवा इति जगतीमाहु, स्तस्माद्यदा पशन विन्दतैडय दीक्षते, ततस्त्रिष्टुवुदपतत्, सौ दक्षिणया चागछत तपसा च, तस्मात त्रिष्टुंभो लोके दक्षिणा दीयन्ते, तैस्मादु मध्यैदिने तपस्तपुनीयमिति, ततो गायत्र्युंदपतत, सो सोममोहुरत, तमाहिरयमाण९ सामिगन्धवीं विश्वावसुर्रंभुष्णात, से तिस्रौ रात्रीरुपहृतोऽवस, तस्मत्तिसत ा्री ीता वसति, तेऽब्रुवन्, पुनर्याचामहा इति, तै देवा अन्रुव, न्तसीकामा वै गन्धवी, बाचमेवं संभृत्य यथा योषिदनपक्षेयतमेव तया निष्क्ीणामेति, त५ वै निर्क्रीण९, स्तस्मादाहु, वीग्वै सोमक्रंयुणी, वाच वो एतद्रवा निष्क्ीणातीति, तेऽन्रुव, अन्धृतीयामहा इति, ताम- न्वार्तीयन्त, तदनृतस्य जन्म, तैद्य एवं विर्द्वानत्सत्यानुता वांच बदति ने हैन द्रुणाति, तेडबुन्, विह्वयामहा इति, ताएर्व्यह्वयन्त, गोथां देवो अंगायन्, ब्रह्म गन्धवी अवदु,- न्तसो देवानुपावर्तत, तस्माद्विवाहे गाथा गीयते, तंस्माद्गयनत्स्नया: प्रिय, स्तंध एवं५ विद्वान् गाथा गायन् हस्तं गुह्नाति, स१ हिं जीयैतः, सर्वमायुरितो, नांति नीत, स्त- दाहु,-रा वै सौ पुनरगछ, भैव कि चन सोमकयणीति ॥ ३॥ ३ या द्विरूपों सा वा्त्रम्री, यत्तया क्रीणीयाज्जायुकमस्य राष्ट्र५ स्या,दय यंस्यु ता देश्यनुस्तरणी भवति तार्जगेपारमपुरः प्रमीयते, या रोहिणी कृष्णाक्षी कृरष्णवाला कृष्णशफा सा पितृदेव ३- त्या, यत्तया कीणीरयात प्रमायुको यंजमान: स्या,-दथ यंस्यु ताददश्यनुस्तरणी भवत्यृतुर्मदेषा- मपुरः श्रमीयते, यारुणों बभ्रुलो्नी श्वेतौपकाशा शुच्यदुर्क्षी तत्सोमक्रयण्या रूपंए, स्वेनैव रूपेण क्रीयते, काणा स्याद्खवी श्रोणां सप्तशफा, तथा सर्वया क्रीयता, एकहायन्याकरय्या, वोग्वै सोमक्रयुणी, तस्मात प्ररजा: सश्वत्सरे वाच वदन्त्य, यु कयया, ओषधयो बै सोमा, आपा औपधीना९ रंस, स्तथा से रैसः क्रियते, कयें वा अह९् सौमस्य तृतीय५ संघुनमंवरुन्द्वे, वेदे,-ति ह स्माहारुण औपवेशिः, पशवो वैं तृतीय। संवनं, पशुनी चर्म, यच्चर्मण निवपुति तैनैवर तुतीय। सवनमवरुनद्े, रौह्िते निवपति, तस्मात् पशुनां९ रौहित- रूप, मानडुहे निवपत्य, नद्दान्वै संर्वाणि वयाएसि पशुना९, सर्वाण्येव वयाशसि पशूनामा- प्त्वावरुन्द्े, डथो बंह्वेव युज्ञस्यावरुन्द्े, सौम विचिन्वन्ति पोपवसीयस्यर व्यावृर्या, अथो [४ ] मै. १,२,५। तै. ६.१,६,९ । काठ, २४, १-२। कपि, ३७,१-३। वा. ४,२५ । काण्व. ४,३४ ।

Page 261

काण्डं ३ प्रपा. ७, अनु. ४-५] अध्वरादीनां त्रयाणां विधि:। [२६१ ]

दुवैम्य एवैन शुन्धन्ति, नाध्व्युः सौम५ विचिनुया, नेयजमानो, ने यंजमानस्य पुरुषा नौपद्रश्टारे विचीरयमानस्य स्युं, यदुपद्रष्टारो विचीयमानस्य स्युः क्षुध प्रजा नीयु, रवर्तिर्येज- मानं गृदीयात्, क्षोधुकोऽध्वधुः स्यात्। शुन्ध सोममापन्न निरस्य । इंति ब्रूयाद्, अ्रसित वो एवत सौमस्य यंदापनं, ग्रसितमेते सौमस्य निष्खिदन्ति ये सौम९ विचिन्वन्ति, तस्मात् सोमविक्रर्यिणो बडु कीणन्तो बहुं विन्दमाना: क्षौधुका, ग्रसित शहेते सौमस्य निष्खिदन्त्या,- स्मा३कोऽसीत्य,भित्सार एवास्यै, े शुकरस्ते ग्रहा, इंति शुक्रमेवस्य गृह्गात्य, मि त्यं देव९ सुवितार,मिति सवितृप्रसूंत एवं गृहात्यं,-तिछन्दसा गृह्गाति, सर्वाणि वै छन्दास्य- विछन्दाः,सवैरेवैनं छन्दोभिर्गह्ाति, वर्ष्म वी एषां छन्दसा५, वष्मैन समानानां गमयति, पञ्चभिर्गृद्ञाति, पाङ्क्तो युज्ञों, योवानेवं यज्ञस्तमाल्धैं, कैकामुत्सर्ज मिमीतें, जयातयाम्न्यायातयाम्न्यैव मिमीत, एतावती वो आसमकैकस्या वीर्यमाप्यते, तस्मादिमांः कामं प्रसारयुति, कामं प्रत्यश्चति, दंश कृत्वो मिमीते, देशाक्षरा विराड्, विराजमेर्वाप्नोत्य,- -थो वैराजा: पशवः, पर्शनेवावरुनदे, द्विर्गृद्वाति, द्वे हं सवने, यावान्वै सोमो गृहीतेः से येजमानस्य, यमभ्यूद्वति से सुदुस्यानां, प्रजाभ्यस्तवैत्य, भ्युदृति, गोत्रांद्गोत्राद्वि प्रसर्प- न्त्यो, पधयो वै सौमों, डपरिमितं जीवन९, यत्परिमितं गृहीयात् परिमितं जीवन स्या,- देथ यदुभ्यृहृत्यपरिमितस्यावरुदथै, यंजमानो वै प्रजापुतिः, प्रजा अरशवो, यंत्सौममु- पुर्नंद्यति प्रजांना९ वां एतंत् प्राणमुपनंद्युति, यंदोह, प्रजास्त्वानुप्राणनत्विति, प्रा्णमांसु दाधार, क्षौममुंपनह्यत्यों, पुध वै क्षौम, मौषधयः सौमस्य यौनिः, स्व्रं एवैन५ यौनौ दधाति, युज्ञौ यंदग्रे देवानामगछत्त रक्षाएस्यजिघाएस, न्तस देवता व्यवासर्पत्, सर्वदेव- ३त्यु५ वै वासो, यत्क्षौममुपनह्यति संर्वाभिवी एतददेवताभियज्ञादृक्षास्यपुहन्त्य, थो संर्वाभिरेव देवताभियज्ञ संमर्धयति ॥४॥ ४-६ चतुर्गृहीतमाज्यं भवति, चतुष्पादो वै पशवः, पर्शुनेववरुनदे, हिरण्यमवुधाय जुहोत्या,- स्नेय घृतै, मग्रिज१ हिरण्य५, संतनरेवं संतेजा हूयत, एषो वा अथनेः प्रियो तर्नूयद् घृतै, तैजो हिरण्य५, यर्द्धिरण्यमवर्धायु जुहोत्यभ्नेवीं एतंत् प्रियां तशन्वं तैजसा समर्धयुत्य, थो रूर्पाण्येव ग्राहयति, पशवो वै घुतe, रेतो हिरण्य९, यद्धिरण्यमवधायु जुहोति पशुंषु वो [अभि त्यं देव ५०। अथर्व. ७,१४,१; श्रौ. पू. अ. ४, खं ६, ] [५]मै. १,२,४। तै. ६,१,७। वाठ, २४,३। कपि. ३७,४। वा. ४,१७-६९,। काण्व, ४,२३-२५।

Page 262

[२६२ ] मैत्रायणी-संदितायाम [काण्डं ३, प्रपा. ७, अनु. ५-६ एतेद्रेतो दधाति, तस्मादुनस्थकाद्रैतसोऽस्थन्वन्तः परशवः प्रजायन्ते, बुद्धैन जुहोति, तस्मात पशुना गर्भा अप्रपादुका:, प्रपादुकाः पशनी गर्भाः स्युर्यैदबद्वेन जुहुया, ज्जूरसीति, येद्वोव जेवत, इत्थमुसा ३दित्थमसा३दिति, तंदस्या जत्वै, धुर्ता मेनुसैति, मनुसा हि वाचं दाधार, प्रसर्व इति, जुष्टा विष्णुवा इंति, बार्चा हिं प्रंसूतं क्रिर्यते, यज्ञायेवैनां जंष्टा१ विष्णवेऽक, स्वस्यास्ते सत्यसवसः तन्वो युन्त्रमशीय स्वहित्या,-SSशिषमेवोशास्ते, ुक्रमसि, चन्द्रेमसीत्यु,द्धरति स्वगैस्य लोकस्य समष्यै, वोग्वै सोमक्रयुणी, शांस्ति वववैनामेतंत्, तस्मात प्रजाः सुष्टां प्रंजायन्ते, वत्सौ जातेः स्तनमिछति, स्तनं कुमारं इछति, चिंदुसीति, यद्ववि चिकित्सत, इत्थमुरसा३दित्थमरसा३दिति, तदस्याश्चिच्व, मंनासीति, यद्धि मनुसा मन्युते यन्मनसाभिगछति तद्वाचा वदति, धीरसीति, यंद्वावध्यायती,त्थमसा- ३ दित्थमसां ३दिति, तंदस्या धीत्वै, दंक्षिणासीति, यत्सिवद्धाचा दीर्यते तंदस्या दक्षि- णात्व९, यर्झियासीति, वोग्घि यज्ञिया, क्षत्रियासीति, य५ हिं वाग्जुर्षते से क्षत्रियो, Sर्दितिरस्युभयंतःशीष्णीति, यत्स्विदादित्यः प्रायणीय आदित्यं उदयनीयुस्तदस्या उभयत :- शीर्षत्व९, सौ नः सुप्राची सप्रतीची भवेति, सुंप्राची ३ह्ेषा प्रायणीये सुंप्रतीच्युदयुनीये॥५॥ ७ यत्कर्णगृहीतंया करीणीरयाद्वार्तभी स्याद्, यंच शंङ्गाभिहितया मनुष्यदेव३त्या, बड्धया पितृदेव३त्या, यंदंबद्धयांयता स्याद्, येदाह, यंत् पुदिं स्पैवैनां पशिन यछति, मित्रस्त्वा पदि बघ्नात्विति, मित्र- पूर्षाध्वनः पात्विंती, यं९ वै पूर्षे, युमेवांस्या अंध्वान सैभुरती,- नद्वार्याध्यक्षायेती,न्द्रो वै देवानामोजिष्ट, स्वमेवास्या अध्यक्षमक, रु त्वा मार्ता मन्यतामनु पितैत्यं, नुमत एवैनं मात्रा पित्रा आता संख्या क्रीणाति, सौ देवि देवमछेहीति, देवी ३घेषा, देवः सौमा, ईन्द्राय सौममिती, न्दाय शहोषो सौमुमछेति, रुर्द्रस्त्वावर्तयत्विति, रुद्रमेवास्या: पुरस्तादधाति, स्वस्ति सोमसखा पुनरेहीति, एवंत पशूनपिदधाति, यदाह, रुद्रस्त्वावर्तयतु, यंदाहू, प्रत्यक्षमेवालब्ध, रुद्रांयु वां स्वस्ति सौमसखा पुनरैहीति, स्वस्तिमेवास्यै पुनरावृत्तायै दधाति, वाग्वैं सोमक्रयणी, सौ देवरूपाणि प्रविशति, यंदाह, वस्व्यसि, रुद्रासींती, दमसीदमसीति, वाग्वैनामेतदाह यंद्यं्रवति, यंद्वा एतंत् किच वद- त्येता९ वा एतदाप्त्वावरुन्द्े, षंट् पदान्यनु निष्कामति, षड्ा अहानि वाग्विभज्यते, ने वै [६ ] मै. १,२,४ । तै. ६,१,७-८ । काठ, २४,३-४ । कपि. ३७,४-५। वा. ४,१९-२२। काण्व, ४, २६-२९।

Page 263

काण्डं ३, प्रपा० ७, अनु० ६-७] अध्वरादीनां त्रयाणं विधिः। [१६३ ] वर्ष्ठमहवीगतिवदति, सर्वा वै पष्ठेऽहन्वांगाप्यते, योवत्येव वाक्तमामोति, दक्षिणेनाधेन दक्षिणमंर्धमनु निष्कामति, तस्माददक्षिणेन हस्तेनान्रमदते, तस्मादक्षिणोडर्ध आत्मनो वीर्यवत्त 1, स्वस्मादक्षिणमंर्ध ९ वयास्थनु पर्यीवर्तन्ते, सप्नमें पदे जुहोति, स्प्तं छेन्दाएसि, छन्दाएसि वाग्, यवत्येव वाक्तोमाहुत्याप्त्वावरुन्द्े, सरपं छन्दाशसि, सर्प्त हौत्राः, सर्प ग्राम्योः पशवः, पशूएस्तनिवावरुन्दे, बृहस्पतिष्टा सुझ्न रम्णात्विति, ब्रेह्ष वै बृहस्पति,- श्रैद्यणैवैना९ यछति, रुद्रो वसुभिराचक इंति, रुद्रमेवस्या वसुभिराकतारमकः, पृथिव्यास्त्वा मूर्धभाजिघमीतये,-वे वै पथिव्यां मूर्धी यदेवयंजुन, मिंडायास्पद इति, गौवी इंडा, तस्या वां एतेत पदै, घृतवृति स्वहिति, स्वांहाकारेंणेवैना९ यछति ॥६॥ ८ हिरण्यं निधाय जुहोत्य, भिमत्येव जुहोत्यायतनवत्य,-न्धोऽध्वर्युः स्यादंदनायतने जुंहुयात, पशंवो ै घुतै, पशवः पद९, वज्र स्फ्यो, येत्स्फयैन पदै परिलिखति वज्रेण वा एतंद- जमानाय पशून् परिगृह्ञाति, विर्षाणयानुपरिलिखति, संयोनीनेवास्मै पशुन् परिगृद्धाति, स्थाल्यौं पद९ सश्वपत्य, स्या वां एषाधिक्रियत, इयए ह पुशुना९ यौनिः, स्वं एवैंनान् यौनौ दधाति, शौचन्ति वो एतत पशवो यौनेश्छिना, यंदु्प उपसुजति शर्मयत्येवं, यजमानाय पदै प्रयछति, तदध्व्पुर पर्शुभवति, यंजमानाय हि पर्शन्त्संप्रादाद्, यदाह, तव राया इति, तद्ध्वयु पशुष्वभजति, तैनाध्वयुः पशु्मान् गुहेषु प्दै निद्धाति, गु्हेब्वे- वास्यु पशन् दुधाति, स्वरगों वै लोक आहवनीयो, यंदाहवनीय उपर्वपेदन्यलोकेस्यु पशून् दुध्याद्, गार्हिपत्या उपवपति, गार्हपत्य हिं पशवोऽनूपतिष्ठन्ते, पशुभिरेवैन५ सम्पश्षं दधाति, पशवो वैं पद, मग्ी रुद्रो, यदुत्निमत्युपर्वपेद्रुद्रयास्य पर्शुन् दध्याद्, येत्र शान्ते तदुषौष्यं पशुनमिप्रदाहाय, यत्सौमक्रयण्या पत्नी९ सैक्सापर्यन्ति मिथुनत्वाय, त्वैष्ट्मन्तस्त्वैवि, त्वष्टा हि रूपोणि विकरौति, सपेमैति, संपाद्धि प्रजा: प्रंजायन्ते, सूर्यस्य चंक्षुरारूद्दमित्ये,- -्ष वो अपरिपरः पन्था अरक्षस्यौ यैनासा आदित्य एत्य, मुष्य वो एतंदादित्यस्यु पर्थ इति, वृणक्ति विन्दते वस्विति, वसो३हेरष विन्दते यः सोमं कीणाति॥ सौमविक्रयित्सौमं ते क्रीणानि महान्तं बहई बहुं शौभमानं, कलया ते करीणानि, कुष्टया ते क्रीणानि, शफेंन ते क्रीणानि, पदा ते कीणानि॥ इति, गौवी एतन्मुहिमानुमुदाचष्टै, डथो महयत्येवैना, मथो अक्षर- शौ वो एतदुज मिमीते, सुंवार्डनभ्राडंङ्गारे बम्भारा इत्ये, तै वैं देवाना सोमर्रक्षय, [७] मै. १,२,४-५। तै. ६,१,८-१०। काठ, २४,५-६। कपि. ३७,५,७। वा. ४,२७,२९,३२। काण्व. ४,३९,४१,४४।

Page 264

[ २६: ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० ७, अनु० ७-८ एतैभ्यो वो अधि छन्दाएसि सौममाहर ९, स्तैभ्य एवैनानंनुदिशत्य, थो यदेवांन्न यज्ञंस्योपश्रिष्ट तंत् परिक्रीणीते, दुर्शभि: क्रीणाति, दंशाक्षरा विराट्, तथा वैरार्जः क्रियत, एकादुशभिः क्रीणाति, देश वै पुशोः प्राणा, आत्मैकादश, स्तथा संर्वः क्रियते, धेन्वों क्रीणात्या,- शिरमेवास्य क्रीणात्य, थो वोचमेव गृह्नाति, हिरण्येन क्रीणाति, शुकमेर्वास्य क्रीणात्य,- थो तेज एवं गृह्नाति, वाससा कीणाति, सर्वदेवत्यमेर्वास्य क्रीणात्य, जया क्रीणाति, तपु एवास्य क्रीणाति, यंत्र वो अदश्छन्दाएसि सौममाहुररस्तानि तंमुसा ने प्रोजान९, स्व- तो गाय शत्र्यरजामादायौदपतत्, सा वा एभ्यः प्ररोचयत्, तनो वै छन्दा५सि सौममोहर९,- स्तंत सौमं ना आजा, मिति वावाजानडुंहा क्रीणाति, वह्नयेवास्य क्रीणात्य, षर्मेण क्रीणाति, सेन्द्रुमेव कीणाति, यंदुषर्भेण करीणीयात् प्रजापतिना विक्रीणीते, वत्सतरैण साण्डेन ऋय्यस्ये- न्द्रमहः क्रीणाति, ने प्रजापतिना विक्रीणीते, मिथुनाभ्यां गौभ्यां क्रीणाति, मिथुनमेवास्य क्रीणाति॥७॥ सौमो वा अमुन्रासीत, ते देवो गायत्री प्राहिण्ब, अमुe सौममाहरैति, सो वितत यज- ९-११ मवापश्यत्, सैक्षत, यद्यज्ञस्यान्तुरेष्याम्यात्मानुमन्तरेष्यामीति, तस्यै वा एतं सौमो जीव- ग्रहै प्रांब्रवीत, स्वजा असि, स्वभूरसीति, सौमस्य वो ए्षं जीवग्रहः, सौमस्य वो एवं- ज्जीवग्रहै गुद्नीतें, नाध्वयुः सन्नार्तिमार्छुति ये एवं ए बेंद, वरुणो वो एषं एतर्डि वरुणदेव३त्यो यहीपनद्धो वरुण एनं भूत्वा प्रविशेद, वैनमकः, शमयत्येवें,नदस्योरुमाविश दक्षिणमित्यै, न्द्रौ वै यजञं, इन्द्रः सौमस्य यौनि:, यंदाहू, मित्रौ ना एहि सुमित्रधा इंति, मित्रमे- स्वं एवैन यौनौ दधाती, न्द्रो वो एतमग्रा आगतमुरू न्यगुन्गीत, ता९ वो एतदनुकृतिमुरा आसा- दयतैडपोर्णुते, यंथा श्रैयस्यायंत्यपोर्णुत एवं ते, दुरश्वन्तरिक्ष ३वीहीत्य, न्तरिक्षदेव३त्यो वा एषं एतर्हिं, प्रंच्युत इुतौऽप्रोसोऽमंन्रादित्याः संदा आसीदित्या, दित्यो वै यज्ञों, डरदिति: सौमस्य योनि:, स्व एवैन यौनौ दधाति, वरुण९ वो एनमेतत्सन्तं मिश्रमुक, स्तदेन स्वया देवतया व्यर्धयति यदाह। १२ अस्तम्नाद् द्योमृषभों अन्तरिक्षममिमीत वरिमाणं पृथिव्याः । ओसीदद्विश्वा भरंवनानि सम्राद्विंश्वेत्तानि वरुणस्य वतानि॥ १३ [८] मै. १,२,६ । काठ. २४,७-८। कपि. ३७,७-८ । वा. ४, २७,२०-३१,३३-३४,३६ । काण्व. ४,३८,४२-४३, ४५-४६,४८।[ अस्तभ्नाद् द्यामृषयो०।ऋ.८,४२,१;३,३०,९, (प्र. पा. ); तै. सं. १,२,८,१]

Page 265

काण्डं ३, प्रपा० ७, अनु० ८ ] अध्वरादीनां त्रयाणं विधि:। [ ゃ F]

इति वरुणमेवैनमकः, स्वयेवैनं देवतया संमर्धयति, वनेषु श्यन्तरिक्षं तताने,ति वासुसा पयीणह्यति, सर्वदेव३्त्य वै वासः, सैर्वाभिवीं एनद्देवताभिर्यज्ञै क्रीती परिश्रयति, धूरसि, ध्वर ध्वरन्त, मित्याह रक्षसां ध्वरायै रक्षसामन्तरित्यै, वारुणमुसि, वरुणस्त्वोत्त- भात्विति, वारुण९ ३धेष एतर्हि वरुणदेव३त्यं, मनसोछ यन्ति, महिमानमेवास्याछ यन्त्य, नुसा वहन्ति, तस्मादनोवा३ह्यमोषधयः फलं पच्यन्ते, शीषौहार्थर्मोषधयः फलं पच्येरन्यत्सोंमं कीत९ शीष्णी हरेयु, सतस्मादविरां औषधयः शीर्षीहार्य फलं पच्यन्ते, शीष्णी हि सोमं क्रीत९ हरन्ति, प्रेच्यवस्व भ्ुवनस्पता इंति, भुर्ताना५ ३ह्येषं पंति, विश्वान्यभि धांमानीति, विश्वानि ३ह्येष धामान्यभि प्रच्यवते, मा त्वा परिपरिणो मा परि- पन्थिनो मा त्वा वृका अधार्यवो विदननिति, यत्र वो एनमद आहियमाण सामिगन्धवो विश्वा- वसुर्रमुष्णात्ताद्दशेभ्यो वावास्मा एतंद्रक्षोभ्यो भीर्षा स्वस्तिमुक, वैरुणो वो एषं कीतौ यजमानस्य गुहमौद्युते, सं ईश्वरौऽशान्तो यजमान हिसितो, धैदाह, नमो मित्रंस्य वंरुणस्य चक्षुसा नि, शमयुत्येव, आान्त एवोद्यते यजमानस्यांहिषसायै, संर्वाभ्यो वो एषं देवताभ्या उह्यते, येदेकोल्मुकेन प्रतिर्तिष्ठेत् पितृदेवत्योऽस्य यर्ज्ञः स्या, दुभिमहत्समाधयो, डर्भ्निंवे सर्वा देवंताः, सर्वाभिवी एतद्देवताभिर्यज्ञमार्यन्तं प्रतितिष्ठत्य, औ्रीषोमौ वो एतौं सैभवतो, यजमान९ वो एतां अभिसैभवेता९ येजमानस्य वो पशंथ, स्तदं एषं पशुर्धार्यते तमेव भागधेय- ममिसैभवतो, देवता वो एत पशु धार्थमाणं नाभिप्राच्यवन्ता,-डस्मिन् यज्ञ आशरसमाना ३द्यो- ज्यमितरस्तमश्रीषोमा उपप्राच्यवेतां, तस्मादेषोडग्रीषोंमीयो, डग्रीपोमाभ्या वो एषं मेंधाया- त्मानमालभते, यो दीक्षुते से वो एतैनैव पर्शनात्मोनं निष्क्रीणीते, स्थुलः पीवा स्यादात्मनो निष्कीत्यै, वस्मादुभीषोमीयस्य पशौनीशितश्व्यं, पुरुषो ३्ेतेनात्मानं निष्क्ीणीते, तस्मा- दग्नीषोमीये संरस्थिते यंजमानस्थ गुहेऽशित३व्यं, तैर्हि निष्कीतोऽनुणों, वार्त्रन्न२ वा एतन्, सौमो वै वुतर:, पूर्वेधुंवी ईन्ट्रो वृत्रमहन्, पर्वेद्युवीवैनमेतत्सुत्वाथापरेद्युरभिषुणोति, वरुण पाशभ्या वो ए३षोऽभिधीयते यौ दीक्षते, डहोरात्रें वरुणपाशौ, यदिवा सएस्थापयेदतुन्मुक्ता वरुणपाशभ्या स्या, नक्त सस्थाप्यो, वरुणपाशाभ्यामेवोन्मुच्यत आत्मनोडहि ए- सायै ॥ ८ ॥ १४

[वनेषु व्यन्तरिक्षं० । ऋ. ५,८५,२; तै. सं. १,२,८,१] मै० ३४

Page 266

[२६६] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ३, प्रपा० ७, अनु० ९ यु३क्तोऽन्यौऽनद्वान् भवृति, विमुक्तोऽन्यों, डथातिथ्य निर्वपति यज्ञस्य सँतत्यै, दत्न्या हस्तानिनिर्वपति, पत्नी वै परिणह्यस्येशे, पत्न्यैव रातमनुमतं क्रियते, यंद्वैं पेत्नी यज्ञे करौति तेन्मिथुनै, मिथुनत्वाय वै पत्न्या हस्तानिनिर्वप्रत्ये,वे वै पेत्न्या यज्ञस्यान्वारम्भौ यद्यज्ञे करौत्य, न्वारम्भाय वै पेत्न्या हस्तानिर्वपत्य, औैस्तनरसि, विष्णुवे त्वैति, गायत्री तेन छन्दसा गृह्नाति, सौमस्य तनरसि, विष्णुवे त्वैति, त्रिष्टुभं तैना,-Sतिथेरातिथ्यंमुसि, विष्णुवे त्वेति, जंगुतीं तैना,-डनये त्वा रायस्पोषदे, विष्णुवे त्वैत्य, नुर्ष्टुमं तैन, श्येनाय त्वा सोम्भृते, विष्णुवे त्वैति, गायत्री वै श्येन: सौमभृत, aा वा एतंत पुनर्रालभतैडयात- याम्नीं पाङ्क्तत्वाय, पांङ्को युज्ञो, यावानेव यज्ञस्तमालब्घैं,तेह्वैं छेन्दा१स्यग्रहीत्, तैश्छन्दोभिर्गहीतैरयज्ञै गृह्नाति, यावन्तो वो अतिथिमन्वायन्त्युपि तेषां भाग,इछन्दा१सि वा एतममुंतोऽन्वायन्ति, तैभ्य एषं भाग: कीयते, वरुणो वै यजंः कीतो, विष्णुः प्रंतुतः, प्रतुतो वो एतर्हि यज्ञ, स्तस्माद्वैष्णवौ नवकपालो भवति, त्रिवृत९ वा एतघयज्ञमुखे व्यायातयन्ति त्रिवृता प्रयन्ति, ते वैं त्रयस्त्रिकपाला, स्त्रिकपालो वैष्णवो देवतया, विष्णुए वैं देवा आनय- न्वामन कृत्वां, यवदय त्रिरविक्रमते तदस्माकमिति, से वो इदमेवग्रे व्यकमता,-डथेदमथाद,- -सतस्मात् त्रिकपालो वैष्णवः, सौमस्य वो एवदातिथ्य गदातिथ्य, ुथवा एतंदुभैरातिथ्य यदुय अर्मि मन्थन्त्य, थो यज्ञाय वो एतत् कीतायु देवतां जनयन्त्ये, थो तैज एवास्मै जन- यन्त्यं, थो उपसत्सु वार्वास्मा एतद्वीरे जनयन्त्यो,-SS हास्य वीरो जायते, ये वैं देवाः साध्यो यज्ञमत्यमन्यन्त तैषाए वा एतघदतिरिक्त यज्ञे क्रियते, डतिरिक्त वो एतघज्षे करियते यदुओ अ्भिं जुह्वति, यंचर्षालादुपयूपस्य तेदेवैना स्पृशति, सश्स्थाप्याश्त स९स्थाप्या३, मिति मीमा५सन्ते, यत्सएस्थापयेद्यज्ञमुखें यज्ञं ९ से ५स्थापये, दातिथ्य९ वो उुपसंदां प्रयाजास्तानू- नप्त्रमाशी, सतस्मारदिडान्तमेव कार्य, मातिथ्यं वा उपसेदां प्रयाजा,स्वस्मात्ता अप्रयाजो, उपसंदो वा आतिथ्यस्यानुयाजा, स्वस्मात्तस्तिस्र, सरयो हयनुयाजा, शिरो वा आतिथ्य, ग्रीवो उपसदो, डथैष इंतरो यज्ञ: स९हितः, प्रजोपुतेवीं एतानि पक्ष्माणि यंदश्ववारां, अंस्य भ्रुवा इक्षुकाण्डे, यज्ञमुखै प्रजापति, र्यज्ञमुखादिवाधि यज्ञमुखै प्रतुनुते, Sश्वो वैं मैध्यो, यज्ञः प्रजापतिः, प्राजाप्त्योऽश्व, स्तस्मादश्षवारः प्रस्तरः, कर्ष्मर्यमयाः परिधयो भवन्ति रक्षुसार्मपहत्यै ।। ९।। १५ [९] मै. १,२,६। तै. ६,२,१ । काठु, २४,८ । कपि, ३८,१। वा. ५,१। काण्व. ५, १।

Page 267

काण्डं ३, प्रपा० ७, अनु० १० j अध्वरादीनां त्रयाणां विधिः [२६७ ]

देवा अश्न्योन्यस्य श्रैष्ठये तिर्ष्ठमानाश्चतुर्धी व्युंद्क्राम, अर्भिवैसुभि:, सौमो रुद्रै, रिन्द्रो मरुद्धि, वैरुण आदित्यै,स्तांन्वां एतैन बृंहस्पतिरयाजयत्, तैषारमिन्द्रोऽभवत, तंद्य एतेंन यजुते भंवुति, ते वो अश्न्योन्यस्याभिद्रोदांदविभयु, स्तैषा९ याः प्रिर्यास्त३न्वा आसस्ताः समवाद्य९,स्ताः समव्रामृशन् ॥ यों नुस्तस्रंपार्दो नोऽनयोनयसम द्रुद्यादित एवं सै निर्भछात्। इति, तें यदा सुमवामृशरस्ततो देवा अभुवन् परासुरा,स्वधं एवंए विद्वाएसंः समवमुशन्ति भवन्त्यात्मना, परेषां भ्रातव्या भवन्ति, यै कामयेत, ऋधुर्यादिति, तै प्रुथर्ममवमर्शयेद्, अभ्नौति, यदि कामयेत, सर्वे सददशा: स्युरिति, सर्वान्त्सहावमर्शयेत्, सर्वे ह सदेशा भवन्ति, ये वैं तें सुमवामृशभपि वा इदानीं ३तेऽन्योन्यस्मै ने द्रुह्यन्ति, तस्मात संतानूनप्त्रिणे ने द्रोग्धवैं, यद् दुहेत् प्रिर्यायै तन्वै द्रुघेत, तै वा अर्मुष्मिन्रादित्ये प्रिर्यास्तन्वः संन्युदधत, तैस्मादेष तैजिष्ठं तपति, तस्मात् सूर्यदेव३त्या हिं संर्वे सौमा गुद्यन्ते, डथो अत्र वैं देवानां प्रियास्त३न्व, स्ता एवावरुन्द्वा, आपतये त्वा गृह्लामीत्य, मये तैन वसुभ्यो गृह्ाति, पैरिपतये त्वेति, सौमाय तैनु रुद्रेम्य, स्तनुनप्त्रा इती, न्दाय तेन मरुद्रयः, शेकमने शाक्करायेति, वरुणाय तैनादित्येभ्य, एतैभ्यो वैं तद्देवैभ्योडग्रे गृह्यते, तैभ्य चतुर्गुद्ाति, चतुर्धी ह ते व्युदकाम, भपतये त्वा गृहामीत्या,- त्मोनमेव तेंन गृद्भाति, शंकमने शाक्करयिति, पशपतये त्वेति, प्रजी तैन, तनुनष्त्रा इति, युज्ञँं तेन, पशू५ स्तैन, यो वै देर्वान्त्साध्यान् वैद सिध्यति ह वो अस्मै, यंत्रु कामयेत, डह मे सिध्येदिती, में वैं लोकों देवाः साध्या, आत्मानुमेव दीक्षिया स्पणौति, प्रजमवान्तरदीक्षया संतुराममेखलामयछते, कनीयो वतसुपैत्य,- -नतरा ३हयात्मानं प्रजो, द्विव्रतेन भवितृश्व्यं, द्वौ वा ऋरतू अहश् रात्रिश्च, यंदेकवरतः स्यत्पित्नीमन्तरियाद्, यो ते अये रुद्रिया तनू, रिंति वरत वतयत्ये,पो वा अस्मित्रेत हि देवंता, तौ प्रीणाति, तस्या। हुत व्रतयति, यदेश्तोऽन्यंथा व्रतयेद्गुद्र एनमभिमानुक: स्याद्, देवताभिवी एषं सायुज्यं गछति, यो दीक्षते यंच् शीताभिमजियेत शमयेयु,रथो यथेदमद्भिरमिरुपसृष्ट एवंए स्या,दथ यत्तपाभिमजियते शान्त्या, अथो तेजो वै मदन्ती,- स्तैज एरवावरुन्द्वे ॥ १० ॥ १६-१८ [१५८१] ॥ इत्युपरिकाण्डे सप्तमः प्रपाठकः॥७॥ [१०] मै. १,२,७। तै. ६,२,२ । काठ, २४,९। कपि, ३८,२ । वा. ५,५-६-। काण्, ५,५-८।

Page 268

[.२६८] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ३, प्रपा० ८, अनु० १-२

अथाष्टमः प्रपाठक: । असुराणा९ वा एर्षु लोकेषु पुर आस, अयस्मय्यस्मिललोके, रजर्तान्तिरिक्षे, हरिणी दिवि, ते देवा: सरस्तमभ९ सश्स्तम्भं पराजयन्ता,-डनायतना ह्यास,स्त एरताः प्रुतिर्पुरेऽमिन्वत, हविधानं दिव्या, श्रीध्रमन्तरिक्षे, संदः पृथिव्यौं, तैऽनुंव, नुपसीदामो, पसंदा है महापुर जयन्तीति, त उपासीदु९, सतदुप्सदासुपसखवै, तानेभ्यों लोकेभ्यः प्राणुदन्त, त एभ्यो लोकभ्यः प्रणुत्ता अहरश्रयन्त, यंत्प्रातरुपसंदमु्पायब्रंद्ध एनाएस्तैन प्राणुदन्त, तैड- हः प्रणुत्ता रात्रीमश्रयन्त, यत्सारयसुपसेदमुपायन् रात्र्या एनारस्तेन प्राणुदन्त, तंतो देवा अभुवन् परांसुरा, स्तंद एवं विद्वानुपसंदमुर्पैत्यहोरात्रभ्यामेव भ्रतृव्यमेर्भ्यो लोकॅभ्यः प्रणुदते, भवत्यात्मना, परास्य भ्रांतृव्यो भवत्यं,-थु वैं तंरहिं नैपुरासीत, ते देवा एतामिपुर समस्कुर्व,- नग्ि शृङ्ग५, सौम ल्यं, विष्णुं कुल्मुलं, तेुन तै देवा अबुव, अर्यमेव रुद्र इति, सोऽन्रवीद्, भागों मेऽस्त्वति, वृणीष्चें,-त्यवद्न् त्सोऽबवी, नैवमेकश्चनेषुमस्ताम्मीमारसाता इति, तस्मादेतस्येपुरस्तो ने मीमाएसितव्या। सत्य५हम्॥ इत्येव ब्रूयात्, ता५ वै रुद्रो व्यसृज,-देर्ष हिं देवानां क्ररंतुम,-स्तयेमां: पुरोडभिन,- -दुर्भनिना वै से तास्तिजसाभिनत्, तस्मादमिः प्रथम इज्यते, यदन्यो देवतां पूर्वा यजेद- वीर्यवतीः स्यु, रष्टौ कृत्वो जुद्वां गुद्नाति, चतुरुपभृति, पूर्वाधीं हीषोः सर्माहिततमः, सकृत् पराङतिक्रामति, सक३द्धयेवेषुः पराच्यपत, दतिक्रम्याश्रावयति, यर्ज्ञस्यार्भिजित्यै, यदे- नतिकरम्याश्रावयेदनभिजितोऽस्य यज्ञः स्यात, सुर्वेणोपुसंदो जुहोति, नामन्वारोहै, पुराए वा एषं जिता- ऐकामेकाह जुहौत्ये, कामेकाह, मैका हिं त एकाहमजय न्ैकामेकाहै, तिस्त्र उुपसदो जुहोति, त्रयों वा इमें लोको, एषा लोकानामुर्भिजित्या, देवों इमोललोकांनन्ववायन्नुपर्सद्िरसुरान् पराणुंद्या,-डरनावो एतनमुखेन यंजमान इमोलोकोनन्व- अर्भिना वे मुखेन

वैत्युपसन्भ्िर्श्रातृव्यं पराणुंद्य, योः सार्यमनुवा३क्यास्ताः प्रातर्याज्याः स्यु, यौः प्रातरनुवा३- क्यास्ता: सायं याज्याः स्वु, स्तथोभयीवीर्यवतीर्भवन्ति ॥ १॥ १ -- ३ अयः प्रथमायामवधाय जुहोति, रजते मध्यमायाए, हरितमुत्तमाया, मेतेद्वै बृहस्पति- [ १] तै. ६,२,३। काठ. २४, १०;२५, १। कपि. ३८,३-४। [२] मै. १,२,७ । काठ, २५,१ ! कपि. ३८,४। वा. ५,७;११,३५ । काण्प. ५,९-११:१२,३५।

Page 269

काण्ड ३, प्रपा० ८, अनु० २-३ ] अध्वरादीनां त्रयाणं विधिः। [ २६९ ]

्दुवम्यः पूर्जैयनमकरोद, यंत्र पुर९ युध्येयुस्तदुताभिर्जुह्ुयात्, सरा वो एषो यज्ञस्य, तस्मा- धत्कच प्राचीनमनीषोमीयान्तदुपा्शु चरन्त्, थ वो एतदभीषोमीयं प्रति वाच विसजन्ते, यरशमेवाप्त्वो वोच९ विसृजन्ते, घृत९ वै देवा वज्ं कृत्वा सौममनन, न्तसुची बाहूं, तस्मात् सुंचौ सौमीमाह्ुति नोशाते, अवधिषु्वी एतत् सौम यदस्य सुचौ चाज्यं चान्तिकर्मभार्षु,- यैदोहा,-5शुंर रशुष्टे देव सोमप्यायतामिति, यदेवास्य नन्तः कुररमंक्तस्तदकूरमक,स्तंदा- प्याययति, सर्व ऋत्विज्ञा आप्याययन्ति, संर्वे हिं तान्तरं सिषज्यन्ति, यन्ति वो एश्ते डस्माल्लकोद सोममाप्याययितुमुदस्थुः, पराक्चो हि यन्ती, श्वराः प्रमेतो, यैदाहि,षा राया एष वामानि प्रेष भगायैति, तैनास्मालोक/नैति, तैनास्मिल्लोके धुर्ता, अनयोवी एषं गर्भ, आम्यमिष आवृश्चते यः सौम हन्ति, यंदाह, नमो दिवे नमः पृथिव्यां ईत्या, म्यासेव नमोडक, रातिथ्य वो उपसदां प्रयाजो, स्तानूनप्त्रमाशी, स्तस्मान हौतार वृणीते नार्षेयम्॥ सींद होतः ॥ इत्येवाह चतुर्व्रेतस्तिसत्र, श्त्वारिह्वीषोः पर्णानि, त्रिव्नतस्तिस्त्र, स्त्रिं- पन्धिहीपुः, शरंङ्गए शल्य: कुल्मुलं, द्विव्रस्तिस्त्रौ, द्विषन्धिहीपुः, शल्यश्च कुल्मुलं चैं,- कुव्रतस्तिस्र, एंका ३हेवषु,-रेा वै परौवरीयसी दीक्षा कनीयो व्रतमुपैति, ज्याया एसं लोकमभिजयत्ये, कवरतस्तिसत्रों, उत्क्रामन्ती स्वर्गकामस्यो, त्तरमुत्तर श्रैः श्वः श्रैयान्भवति ये एवंए वेंद, यंद् द्वदिशाभिष्टोम- क्योपसंदः स्युरैशान्ता निर्दहेयु, पैत्ति३्स्रोऽहिनस्य, यंथा गरीयान् भार उष्णिहां निश्रिणा- त्येवै तेत्, तत्तिस्र एवािष्टोमस्योपसंद: काश्या, द्वादुशाहिनस्य सवीर्युत्वाय॥ २॥४-६ अभ्यर्धो वैं देवैभ्यो यज्ञ आसीत्, तैनाविदु,-रिह वा से डर्ह वैत्य,स्ति युज, इति त्वुविंदु, स्तैन वै सेसृष्टिमैछ, सतै प्रैषमैछ९, सवभाविन्दु,स्तर वयाश्स्युपर्युपरि नात्ययत९, स्तामेन्द्र उपर्युपर्यत्यक्रामत्, सोऽन्रवी३त्, तंमुचायत्, सौडवे, -दचि- केद्वैं मेंति, कोडसां इृत्य, है दु्गे हन्तैत्य, थ कस्त्वमसीत्य, है दुगौदाढ- तैति, सोऽब्रवीद्, दुर्गे वै हन्दरावोचथा, अयश वराहे आमुख एकविरशत्याः पुरौ पारेs- इममयीनां, तम्मिन्नसुराणा९ वैसु वाभमन्त, स्तै जहीति, तंस्येन्द्रो द्ुंभूल्याभ्यार्यत्य पुरस्ता- द्िरां हेदुयं प्रावृश्र,-देवव्वा एशाभ्यनुक्ता।। ७

[सीद होत:०। ऋ३, २९,८; तै. सं. ३, ५,११,२,४,१,३,३] [ ३] तै. ६,१,४ । काठ २५,१। कपि, ३८,५।

Page 270

मैत्रायणी-संदितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० ८, अनु० ३-४

अंतिविद्धा विथुररेणा चिदस्तास्त्रि:सस सांनु स१िता गिरीणाम्। नें तद्ेवों ने मंर्त्यस्तुतुर्याद्यानि प्रवृद्धो वृषर्भंश्रकार। ८ इंति सोऽब्रवीद्, दुगीद्वा आहर्तावोचथा, एतमाहरैति, त९ वै विष्णुराहिरद्, यज्ञौ वें विष्णु, र्यज्ञों वैं तद्यज्ञमंसुरेभ्यौडध्याहरद्, यजञॅन वै तैद्ज देवा असुराणामविन्दन्तै,- -तंद्वो एषभ्यनूक्ता :। ९ विश्वैत्ता विष्णुराभरदुरुऋ्र्मस्त्वैषितः । शर्तै मुहिरषान् क्षीरपार्कमोदन ९ वुराहमिन्द्र एमुर्षम् । १० इति तेद्वै देवा यज्ञमविन्दन, यंहैं तद्यज्ञमविन्दुस्तद्देवयंजनस्य देवयजनत्वं५, यदेवयजन- मिछन्ति यज्ञामिछन्ति, यद्विन्दन्ति यजञ९ विन्दन्ति, यंद्वाव यजमानो जोषयते तद्देवयंजन, युज्ञ५ ववैतद्यंजमानो जोषयतेंडसुराणा९ वा डयमग्र आसीद्, यवभिषद्य पुरापश्यस्तहेवाना, तै देवा: सलावृकीमचुवन्, यावुदिय त्रिः सुमन्ते पर्येंति तंदुस्माकमिति, सो वो हुमा त्रि: सुमन्त पर्यैत्तदवैं देवा इमामविन्दन्त, तद्वैद्ा वेदित्व , विष्णुश वै देवा आनयन्वामनै कृत्वा, योवद्यै त्रिविक्रमते तैदस्माकमिति, से वो इदमेवाग्रे व्युक्रमता,-डयेदमथाद, स्वदैं देवा हुई मोमविन्दन्त, तैद्वैद्या वेदित्व९, सर्वा वो हुय पृथिवीं वैदि, रियं भेखल, मिति ३त्वेवास्या येजमान: परिगृह्णीते, यावद्यावद्वै यंजमानो वैद्या: कुरुतें तावत्तात्तावत्तात्पृथिव्या जयति, तस्मान्महरती काश्या ज्यायर्सी ज्यायसी, देवाश्च वो अंसुराश्चास्पर्धन्त, तदय्तिकचांसुराणा५ स्वमासीत् तद्देवा वैद्याविन्दन्त, तरद्वैद्या वेदित्व, तैषा यत् प्रिय वस्वासीतेनापाधाव, नैन चिन्मुच्यामहा इति, तंद्देव उत्तरवेर्द्याविन्दन्त, तदुंत्तुर९ वै श्रैयो विदामहीति, तदुत्तरवेद्या उत्तरवेदित्वै, तंद्य एवंए विर्द्वान्वेदिं चोत्तरवेदि च कुरुतेऽभिपूर्वमेव सपत्स्य भ्रतृ- व्यस्य वंसु वेंदो वृञ्जान एति ॥। ३ ॥। ११ पट्त्रिरशत् प्रकरमा: प्राची, चतुर्विश्शतिरंग्रेण, त्रिरशञ्जधनेन, तथा विराजा सैमिता, -डथो छन्दारसि वैं विराट्, छन्दा५सि ववस्यैतघज्ञमुखे युनक्त्ये,-तद्वा एषोंभ्यनुक्ता॥१२

अतिविद्धा विथुरेणा० ... चकार। ऋ. ८,१६,२। विश्वेत्ता विष्णुराभरदू०। ऋ. ८,७७,१०; नि. ५,४ ] I &र ] तै. ६,२.४:६। काठ, २५,३। कवि. ३८, १।

Page 271

काण्डं ३, प्रपा० ८, अनु० ४ ] अध्वराद्रीनां त्रयाणं विधि:। [२७१ ]

इन्द्राणी पत्या सुजितं जिगायौदेरशेन पतिविद्ये बिभेद। त्रि एशधस्या जघन९ यौजनान्युपस्था इन्द्र स्थविरं बिभर्ति॥ १३ इति, येद्वांवे प्राचीनप्रवण वद्देवयजनं, प्रोश्च हिं तए शयानरमविद, नथ यत प्राचीन- प्रवणमुदीचीनापनतं तैद्यजेत, येः कामयेतो,भयोलोकयोऋ्पुयामित्यु,भयोवी एतललकयो,- कुभयोरेव लोकयोशर्भ्ोत्य,-थ यंस्य देवयजनस्योत्त्रादुन्यदेवयजनं तैद्यजेत, यः कामयेता, -डर्भि मौतरो यजौ नुमेदित्ये,-तंद्वो उत्तरोवत्राम देवयंजन, मभ्येनमृत्तरो यज्ञौ नुमत्य, थ यस्य देवयजनस्य मध्यतो बुहुला औषधयुस्तत्पशकामो यजेत, पर्शवो वो औषधयः, पशुमान् अवति, येत्समें प्रतिष्ठितं तंद्गतेश्रीर्यजेत, प्रंतिष्ठित९ वा एतत्, प्रतिष्ठित एषं यौ गतश्री, स्वदेवैनं प्रतिष्ठापयति, पापो हि से, तैतः प्रच्यवमानौ, डथ यस्य देवयजन- स्योपः पुरस्तात्तद्यजेत, येः कामयेता,-डमि मौत्तरो यज्ञो नमेदित्ये, तहवै पुरोदविनीम देवय- जन, मम्येनगुंत्रो यज्ञौ नुमत्य,थ यस्य देवयजनस्य पन्थाः पुरस्तादिरिणए वा कतौ वा म्रतृव्यवान् यजेतै,-तद्वा आसे देवयजुन५ संदेव५, व्याय लोर्कमुच्शि १षे,-द यस्य देवयंजनस्याहवनींयादुन्य। प्राचीरोपो धावन्ति गार्पत्यादुन्याः प्रतीचीस्तघजेत ये तल्पे वा पात्रि वा मीमासेर, अनुषक्तो हि वा एषं पाप्मना, डथैतन्मीमा- सन्त, एतद्वै व्यावृत्तं पाप्मना, पार्प्मनैवैन व्यवर्तयन्ति, यद्वैं यज्ञः संतिष्ठते प्राचीनमस्य समृद्धमेति प्रतीचीन९ व्युद्धं, पशवो वैं युज्ञस्य समृद्ध,मापः खलु वैं प्शवो, यत् प्रत्यङ्व- भुर्थमभ्यवेर्याद्यज्ञस्य व्युध्येन व्युध्येतो,-डथ यत् प्रांड्वभथमभ्यवैति यज्ञस्य वा एनंत समुध्येन संमृष्यते, यत् त्युत्नतं तद्धांतृव्यवान् यजेत, यस्याहवनीयं च हविधीनं चान्तरौकत, यंस्य हविधीनं च संदशान्तरोक्षुत, यस्य संदश्व गार्हपत्यं चान्तरौन्नत, मेतो वै विष्णुरिमौ- लोकनुदजयद्, विष्णोरेवौज्जित मन्विमालोकोनुज्जयति, म्रैम्यौ लोकैम्यो भ्रातृव्यं नुदुते, डथ ्यस्य देवयंजनस्य दक्षिणत उन्तं तद्भातव्यवान् यजेतै, तो बै दिश देवी असुरान् प्रणुंद्य स्वगै लोर्कमाय, अथेम्योडमुमाित्ये परिधि पर्यदधुरेपुनराभावायै, तो व एतहिंश येजमानो भ्रातृव्यं प्रणुंद्य स्वरगैं लोकमेत्य, थास्मा अमुमादित्य पुरिधि परिदंधात्यपुनराभावाय, स्थले यजेत ये: कामयेतो,भयेषां देवमनुष्याणां प्रकाश गुछेयमिति, प्रकाशौ वै नामैतद्देवयंजन,- मुभयेषां देवमनुष्याणां प्रकाश गछत्य, भिशस्यमानY याजयेत्, परौक्षं गुहा बने परौक्षं

Page 272

[२७१ ] मैत्रायणी-सँहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० ८, अनु० ४-५

पृष्ठान्यपेयुः, परौक्ष वो एषं यमुभिशसन्ति, परौक्षमेवास्माद्ुहा पापीया वाचं करोत्ये,- थ यस्य हौता प्रातरनुवाकमनुन्जवभ्भ्निमपः सूर्य तौनि पतयेत्, तैद् ब्रह्मवर्चसकामो यजेत, ब्रह्मवर्चस५ वा अभि, र्ब्रह्मवर्चसमापो, ब्रह्मवर्चसमस्मा आदित्यौ ब्रह्मवर्चसमेव सैदधाति, ब्रह्मवर्चरसी सुवत्य, थ यंस्य देवयजनस्यान्यां अन्या मध्यतौ बहुलो औषधयों, डतो वो अद्गिरस: पशूनसृजन्त, तत् पशचुंकामो यजेता,-डथ यस्य देव्यजनस्य मध्यत उन्- त, मेतो वो अङगिरसः स्वरग लोकमाय, स्तत्स्वर्गकामो यजेत, निर्वस्केऽभिचरन् यजेत, यथैवैत निणयत्येवें ते निर्णयति यमुभिचरति, येत् कार्यमित स्यात् तैद्यजेत, येः कार्य इव स्यो, दातमा वै देवयंजनं, करौत्येवैन, ये युवान आर्षेया ऋत्विजो वह्यस्तदेवयंजनं, तस्मादाहु, युवैवात्विजीना इत्य, भ्निवीव देवयंजुनं, तर्द्य एवं विद्वान् यंत्रैव कुचार्भ्निमाधीय येजते देवयंजन एवं यजते ॥ ४ ॥ १४ यंद्वा अस्या यरजञियं मैध्य९ यत्सदेवं तदुत्क्रम्यातिष्ठदन्तरो देवासुरन्तिसे श्यतानत्सि५हीरूपमिव भूत्वा, तेडविदु,र्यंतु्रांन्वां ड्यमुपावत्स्थैति ते इद भविष्यन्तीति, तस्या वा उभय ऐछन्त, सौ नान्यत्रा शश्रनोपावर्तत, तौ देवो अपाशासु, रुपु ना आवर्तस्वे,-ति सांब्रवीद्, भागो मेऽ- स्त्विति, वृणीष्वें,त्यबुव, न्तसाग्जवी, न्मामेव पूर्वामभैव्यौघारयाव, सें यत्कामो मा५ व्याघारयात्तमेवं से काममश्नुवरदिति, तौ देवाः पूर्वामत्रेव्यघ्यारय, स्ततो देवी अभुवन्, परांसुरा, स्वैद्यं एवं विद्वनिता पूर्वामर्भरैर्व्यघारयुति भवत्यात्मना, परास्य भ्रतृव्यो भवति, यद्वै तंदुत्काम्यातिष्ठदन्तरां देवासुरन्तसश्यन्तान्तिसश्हीरूपमिव भुत्वां, सौ वा उत्तरवेदि,स्तं- सायनी मेऽसीति, तप्ता हि तै तमिविन्दन्त, वित्तायनी मेसीति, वित्ता हि ते तमिवि- न्दन्ता,-डवतान्मा नाथितमिति, नाथिता हि सो तोनाविद, वताव्यथितमिति, व्यथिता हि सौ तानाव, देतदेतद्वो एतया देवा असुराणामविन्दन्तै,-तदेतदेवैतया यजमानो भ्रांतृव्यस्थ वुङ्क्तें, डम्रें अङ्गिरो श्योस्यौ पृथिव्यामध्यसीति, ये एवैषु त्रिषु लोकेष्वपयस्तनिवावरुन्द्धे, विदेरये नभो नाम यत्ता इति, नभो हिं नाम ३सोऽप्निरांसीजानुदम खैयु, मेतावती वो अस्या: पृथिव्या जीव९ यज्ञियं, तदेवावरुन्द्े, सिश्हीरसि, महिषीरसीति, सिश्हीरूप-

[५] मै. १,२,८। तै. ६,२,७-८। काठ, २५,६ । कपि. ३९,२ -- ४। वा. ५,९-१३३३,३०। काण्व. ५, १३-१८;३२,३०।

Page 273

काण्डं ३ प्रपा ८, अनु० ५-६ ] अध्वरदीनां त्रयाणां विधि:। [२७३ ]

मित्र हिं तन्मुहिषीरूपमिव भूत्वांतिष्ठद्, देवेभ्यः शुन्धस्व्, देवेभ्यः शुम्भस्वेति, देवैभ्य एवैंना९ शुन्धन्ति, देवैभ्यः शुम्भन्ति, निःसारयति, यंदेवांस्या उद्अन्तः कुरमक्र्स्तदे- कूरमक, स्वन्निःसारयती, न्द्रघोर्षास्त्वा पुरस्ताद्वसुभि: पान्तिवित्ये,तद्देव३त्या वो इमा दिशो, यथादेवतमेवैनां प्रौक्षी,-दतो वै देवा असुरान्मनसा विनुद स्वर्ग लोकमायथ, स्ते एतां देवता अन्ततोऽद्धतासुराणामनन्वग्भावाया,-डतो वो एत्घंजमानो ्रतृव्यं मनसा विनुंद स्वग लोर्क- मेति, से एता देवता अन्ततो धत्ते भ्रतृव्यस्यानन्वग्भावाय, तेऽकामयन्त, सर्पत्नं भ्रातृव्य। सहैमहीति, सिहींरसि सपत्नसाही स्वहिति, तमेव तैन काममाश्रुवत, सर्पत्नं भ्रांतृव्य सादवों तेकामयन्त, पशवो नः स्पुरिति, सिश्हींरस रायस्पोषवनिः स्वहिति, तमेव तेन काममाश्रुवत, सर्पत्नं श्रीतृव्य साढवो पशन् भिच्वां तेऽकामयन्त, प्रजो नः स्यादिति, सिश्हीरसि सुप्रजावनि: स्वहिति, तमेव तैन कोममाश्रुवत, सिएहीरस्यादित्यवनिः सजातवनिः स्वहित्या, दित्यामिहि सा प्रजाभि: सह, तेडकामयन्त, देवा नो युज्९ विंदयुरिति, सिशहीरस्यो, वह देवान् देवायते यजमानाय स्वहिति, तमेव तैन कोममाश्रुवत, भूतैभ्य- स्त्वे,त्युद्दिशति, देवा ३हे भूता, यंत्र वो अश्दोऽपिहोत्रदिर्षापाक्राम्त्स संर्वेषु भूर्तैष्चवसद्, या श ्वनस्पतिषु तौ पुरतुद्रो, यामोषधीपु ता९ सुर्गन्धितेजने, यत्संभाररान्तसंभरति यदेवात्रात्नैन्यक्तं तत्सैभरति, यौनि वो अश्दोडभिर- स्थान्यधूनुत से पूर्तुद्वुरभवद्, यन्माए्स तदुग्गुलु, यंत् पूयितमुपश्िष्ट से सुर्गन्धितेजनो, यंदेते संभारी भवन्ति यदेवात्रापैन्यक्तं तस्यावरुदूचै, विश्वायुरसि, पृथिवीं दु१हेत्ये, पोर ३होतें लोकाना९ विंधृत्यै परिधीयन्ते, ध्रु्वक्षितिरस्य,न्तरिक्षं दृश्हैत्य,न्तरिक्ष५ हि यज्ञों, जच्युतक्षिदुसि, दिवं दृश्हेति, दिवमेवैनमजीगम, दु्मरमैस्मास्य, म्रैः पुरीषमसीत्य, ग्रै३- ह्येतेन्दस्मा,-डगरैः पुरीषं, देवपात्रं९ वो उत्तरवेदि, देवैभ्यो देवपात्रे प्रौच्य, वैभ्राजा देवा, येदाह, विभ्राड् बुद्दत्पिबतु सोम्य मध्विति, देवेभ्यो वा एर्तद्देवपात्रै प्रोह, प्रे वसीयसः पोत्रमामोति, ब्राह्मण तु पत्रे ने मीमा सेत यः पौत्रिय इव स्यात् ॥५॥ १५ एतावती वा इय पूथिवीं यावती वैदि, रपरिमिताद्वा एतद्दातृव्यं निर्भैज्य यंजमानाय परि- गृह्नात्यु,क्ष९ वा अमेध्य,मापो हवि,ैतप्रोक्षति मेध्यमेवैनत्करोत्यु, क्ष५ वा अमेध्य, [विभ्राड् बृहत्पिबतु० ... । ऋ. १०,१७०,१; सा. ६२८,१४५३] [ ६ ] काठ. २५,७। कपि. ३९,२,५ । वा. २,२;९,२०;१८,२८:२२,३२ । काण्व. २,३;१०,२७;१९,४०;२४.४५। मै० ३५

Page 274

[२७% ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० ८, अनु० ६-७ येद्धहि: स्तुणांति मैध्यामेवैनां करोत्ये,तावती वां इय पृथिवीं यावती वैदि:, यैद्रहि: स्तुणात्यस्या वां एतंत प्रजो: प्रेतिष्ठापयति, येज़मानो वैं प्स्तुर1, प्रजा बहि,- वैत्प्रस्तरमुत्तरं बहिषः सादयुति येजमान वो एतंदुर्परिष्टदासी प्रजोनां दघात्य, थ यत्तृणे प्रजा बहिं,- अन्त्दधाति तैन येजमानो यंजमानेन व्यवर्तते, बहुलै बहिः स्तूणात्य,क्षोधुका अस्य पुशवो भवन्ति, प्राचीनं बहिः स्तृणाति, प्रांड् हि यज्ञो, यत्प्रतीचीन स्वृणीयांत् प्रत्यादाज्यास्य राष्ट्रें घातुकए स्याद्, देवेषुवे वैदि,-वैत्र वै देवेष्वो सैनतया कामयते तद्धन्ति, यद्वेदिं कल्पयति देवेपुंर वो एतत्सैनमति, तया सैनतया यत्र यंजमानः कामयते तद्धन्ति, त्रयो वै पूर्वेऽग्रयः प्रोधन्वन् हर्व्ये देवेभ्यो वहन्तो, वषट्कार: प्रावृक्च,-दथ ३्योऽयमिदानीएसे भी्ष- पांद्रवदीदृंगु से औरिष्यतीति, तै देवा अपाशासु, रुप ना आवर्तस्वरति, सोऽन्रवीद्, भागों मेडस्त्वति, वृणीष्वे,त्यबुव, न्तसोडबवीत, त्रयो वै मे पूर्वे भ्रांतरः प्रोधन्वन् हव्यै देवेभ्यो वहन्तो, वषट्कारः प्रावृश्वत्तेषां भा३गोऽस्त्विति, वृणीष्वे, त्यबुव, न्तसोडबबीद, यंदेवं किचाहुतं बहिष्परिधि स्कन्देत्तदेव तेषां भागवैयमसदिति, तेषाए वा एतेद्धागषेय, म- स्थन्वन्तो हि वै ते आंस, नथ ते प्रोधन्व, न्त्सोऽनवी, दस्योनि तु धुविष्ये, डथोपाव- त्स्यामीति, ते वा अन्वाय९,स्त सुमन्त पर्यविशन् यर्ज्ञस्य गोपीथाया,-डय५ वाव यज्ञायो- पधीर्यते, डयं५ यजमानाया,-डयै भ्रातृव्याये, मौ प्रतरे करौती, ममपतर५, युज्ञैन वो एतदयजमानं प्रतरै करौति, यज्ञैनास्य भ्रांतृव्यमपतर करोति, संधि प्रतिजुहोति, ने ३हभि- माहुतिस्तरति, सरुखत एवैनान् प्रीणात्य,थो सुतीर्थैन वो एतैदाहुतीस्तारयत्य, ये५ वोवे भूपर्ति, सये सुवनपुर्ति, रय भूतानां परति,-र्थ ३्योऽयमिदानी९ से भूति, मैदाहुतं बहिष्प- रिध स्कन्देत्तंदुभिमन्त्रयेत।। भूपतये स्वाहा, अुवनपर्तये स्वाहा, भूर्तानां पैतुये स्वाहा॥ इति भागधय ववैषामेतत, प्रीणात्येवैना,-नथो हविषा वो एतत स्कनैन द्वितीयामारशिषमवरुन्द, एतद्ध स्म वा आहारुण औपवेशिः, किमु से यज्ञैन यजेत यो हर्विषा स्कनैन द्वितीयामाशिषम- वरुन्धं ने विद्यादिति, तंद् द्वितीयामेवैतैनाशिषमंवरुनद्वे॥ ६॥ ये पुरी ग्रन्थयो भवन्ति तोन् विस्त्रस्यन्ति मानुषस्य व्यावृन्यै, प्रणेनिजति, यंदेवैनयो- १६-१८

.[७] मै. १,२,९। तै. ६,२,९। काठ, २५,८। कपि. ४०,१। वा. ५,१४१८-२१;११,४;३७,२;५,। काण्व, ५,१९,२४-२७ १२,४;३७,२।

Page 275

काण्डं ३, प्रपा० ८, अनु० ७ ] अध्वरादीना त्रयाणं विधिः। [२७ ] रभिनिंषण९ शंमलममेध्य तेच शुन्धन्ति, युञ्जते मेन उत युञ्जते बिया, इति जुहोति, युक्त्या एवं, सावित्र्या जुहोति, सवितप्रस्ते एवं प्रंवर्तेते, हुविवें हुविधीने, यंदुपानक्ति हविर्भूत एवं प्रंवर्तेते, अथो अभिवृत्ते एवं पतन्युपानक्ति, यंद्वै पत्नी यज्ञे करौति तन्तिथुन, मिथुनत्वाय वैं पत्न्युपानक्त्ये, वे वै पत्न्या यज्ञस्यान्वारम्भो यदयजञे करौत्य, न्वारम्भोय वै पेत्न्युपानक्ति, प्राचीनमुपानक्ति, प्राङ् हिं यज्ञ, स्त्रिरन्यत्त्रिरन्यंदुपानुक्त्य,परिमित हि मनुष्या उपाञ्जन्ति, दक्षिणत उपानुकत्यु, दीची ३हेते मनुष्यलोकंम्ुपार्वर्तेते, निशतिगृहीतो वो एषं उुभयंतः सैदष्टः शुष्को, यदुपानक्ति शमयत्येव, शुष्को वो एषं दुर्वीग्यंजमानस्य गुहमावदति, सं ईश्वरौशान्तो यंजमान हिशसितो, स्तदनुगुद्धन्तो यन्ति, यंद्युत्क्ष्वैदेव, सुवागावद देव दुर्यानिति वदेच्, शर्मयत्येवां,-डथोSशमयित्वैवाशिषर्माशास्ते, हविंवैं हृवि- धौने, स्तीत्वी वैं बर्हिर्द्वविरासादयन्ति, तम्माद प्रस्तरY स्तीत्वी प्रवर्तयन्ति, हविवें हुवि- धौने, अनुच्यमानासु वै सामिधेनीषु हविरासादयन्ति, तस्मात प्रवत्पैमानयोहीतान्वाहे, मै वा एते, इमें वो एतत् प्रवर्तयन्ति यंद्धुविधौने, तस्मात पूर्वस्या जनताया अपरा जनता क्षेत्रम- म्यारोंडुका, ते यर्हि प्रव्तयेयुस्तहि हौतानुत्रुवन्मनसा पदो तां जनतां प्रतिनुदे, दपर्जैन्यं भये नुदैति, विद्का एष, विश वो एतत् प्रतिनुदतें, डनभ्यवचारुकास्य विट् क्षेत्रं भवति, नीर्यान वै रक्षाएसि यज्ञमव्रयन्ति, यद्वत्मनि जुहोति रक्षुसामंपहत्यै, वैष्णव्या जुहोति, विष्णुवै यज्ञौ, विष्णुनैव यज्ञैन यज्ञांद्क्षा१स्यपहन्ति, यद्ायत्र्या जुहोतीमाँ तैनाक्रमते, यत्त्रिर्ष्टुभान्तरिक्षं तैना,-डथ यंदाहवनीयं गछतः सर्ग तैन लोके, त्रीन् प्रक्रमान् प्रतिविक्रमते, त्रैयो वा इरमे लोको, इमोनेव लोकोन् यजमानायोचूशिशषति, वैष्णवमुसि, विष्णुस्त्वोत्त- भ्रात्विति, वैष्णव हि हविधौनं, दिवो विष्ण उत वा पृथिव्यां, इंति दक्षिणस्य हविर्धीनस्थ मेर्थीन्निहन्ति, मुखत एवं यज्ञस्याशिषमवरुन्द्े, यमध्वरयुः प्रथमें ग्रन्थि ग्रथ्ांति तै प्रथम। विस्न्रसयति, यदुन्यै पूर्व९ विस्नएसये्दमेहेन प्रमीयेत, विष्णोर्तु कए वीर्याणि प्रवोचमित्युं- त्रस्य हविधानस्य मेरथीनिहन्ति वैष्णव्या, वैष्णवं हिं हुविधीन९, स्वैयैवे देवतुया, यौ अस्कभायदुत्तर९ सर्स्थमित्य,-दो वो उत्तरY सर्धस्थु, मर्मुष्मिन्नेव हुविधीन२ सैमिनोति॥ १९ [युअ्जते मन उत० .. । ऋ. ५,८१,१; तै. सं. १,१,१३,१:४,१,१,१; तै. आ. ४,२,१। दिवो ( वा) विष्ण उतर ... । अभर्व. ७,२६,८ । विष्णोर्नु कें वीर्याणि० ... । ऋ. १,१५४,१; अथर्व, ७,२६,१; तै, सं. १,२,१३,२।] *

Page 276

[२७६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० ८, अनु० ७-८ ओ वामुर्पस्थमद्रुहा देवाः सीदन्तु यज्ञियाः । इहाद्य सौमपीतये॥ २० इंति ये एवं देवा यर्जञियास्तान् हुविधीना आसादयति, तो९ श्रवों भू३्तेऽभियजते, दुण्डों वो एतंदौपरौ वषट्करेण निरहन्, यच्छदिरभिनिदधात्यपिहित्या अछिद्रत्वाय, विष्णोः पृर्ष्ठमसीत्य, द एवं, विष्णो ररंटमसीत्य, दे एवं, विष्णोः शिंग्रे स्था, इतीमे एवं, मुखतो वो एतत्, स्वया देवतया शिरो यज्ञस्य सैभरति, विष्णोः स्यूरसीति, तम्मादिद५ शिर: पोढोविष्कृतं, प्रे तैद्विष्णुः स्तवते वीश्येणें, -ति प्रांङुत्क्म्य वदुत्य, तो वै विष्णुरिमौ- लोकानुदजयद्, विष्णोरेवौज्जितिमन्विमोलोकनुज्जयति, प्रैभ्यो लोकभ्यो भ्रांतृव्यं नुदते॥ ।७॥1 २१ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवं इति, सवितृप्रसूत एवैनामदित्ते, डश्विनार्बाहुंभ्यामित्य,- श्विनो वे देवानामध्वर्युः, पूष्णो हस्ताभ्यामिति, देवताभिरेवा,-ड्रिरसि, नारिरसीति, ऋ्ररमिव वो एतददत्रिः, शमयत्येवे, दमह९ रक्षसो ग्रीवो अपिकन्तामी,त्याह रक्षसां ध्वरायै रक्षसामन्तरित्या, इरदमहं९ सोमे समानो यौऽसमानोऽरातीयति तस्य ग्रीवा अपिकृन्ता- मीति, समानों वा हसमानो वारातीयति सर्वमेवैतया पंर्यापत, प्राणां वा उपरवाः, शिंगे हतिधीन९, शीर्षन्वा इमें प्राणा, स्तस्माद्धविधीने, उन्तवी इमें शीषन् प्राणां, स्तस्माद- न्त,-श्वत्वारो वा इमें शीर्षन् प्राणा, स्तस्माच्चत्वारः संतृणाः परः, संतृणा हि परः प्राणा, विधृता उपरिष्टाद्, विधुता शहीम उर्परिष्टात प्राणाः, पर्वार्ध वो इमें सुखस्य प्राणां, एतंत् खलु वै हुविधीनस्य पूर्वाध। यद्देक्षिण हविधौनं, तस्मादक्षिणे हविर्धीने, बृहन्नससि बुहद्राया इंति, देवा ३हेवे बुहैद्, बृहतीमिन्द्राय वांचथ वदेत्यै, न्द्रो हि यज्ञो, रक्षोहण वलगह- नर्मित्या, ह रक्षसां ध्वरायै रक्षसामन्तरित्यै, वैष्णवीमिति, विष्णुहिं यज्ञो, डसुरा बा एतान् वुलगान् देवेभ्यः प्राणेषु न्यखन, स्तोन् बाहुमात्रैडन्वविन्द५, स्तस्माद्वाहुमात्रे खेय५, यद्वव कुत्या यंच् शर्फश यंदुर्भिचरितं तंदेतदुद्वपति, प्राणौं वो उपरवो, यंद्व- [आ वामुषस्थमद्रहा० ... पीतये। ऋ. २,४१,२१; नि. ९,३७ । प्र तद्विष्णुः स्तवते० ... विश्वा। ऋ. १,१५४,२; अथर्व. ७,२६,२-३; तै. ब्रा. २,४,३,४; नि. १,२० ] [८ ] मै. १,२,१०। तै. ६,२,१०-११। काठ. २५,९। कपि. ४०,२। वा. ५,२२-२३,२५-२८,१,१,३। काण्व. ५,२८-२९.३१-३६,६, १,४। [ नेघस्य त्वा सवितु:। अथर्व, १९,५१,२]

Page 277

काण्डं ३, प्रपा० ८, अनु० ८-९। अध्वरादीनां त्रयाणां विधिः [२७७ ]

सिश्वति तस्मादिम उदन्वन्तः प्राणाः, प्राणों वो उपरवा, यदवस्तणांति तस्मादिमे लोमशाः प्राणो, अथ यंदवसिश्चत्यंव च स्तुणांति मस्तिष्को वो एषं क्रियते, हैनृ अधिषवणे, शिरे हविधीन९, शीषन्वां इमें हन, तस्मादवविधीने, उन्त्वी इमें शीषन् हेन, तस्मादन्तरिमें वा एतें यत्संतुन्धा,-दिमें एवं सैतून्धा्,त्सं्द्येा एवं,ुुलमन्त्रां कार्य, बङगल ३हीद, मन्तरा वै नार्कैव, शिरो हविधानं, पुष्ठमोगीध्र, मुदर संदः, प्रांङू हिं युजञ: स१हितो, हनू अधिषवणे, जिह्वाधिषवणं, ग्रावाणो देन्ता, सुखतों वो एतंत् प्रजोपतेः सौमं पिबन्ती, न्द्रो वै वुत्रमुह, न्तस इमा प्रोविशत्, तै देवताः प्रैषमैछ५, स्वभाविद, स्तै भूर्तान्युपारवन्त, यो नौऽधिपतिररभूत्तन विन्दामा इति, तंदुपर वाणामुपरवत्व, यत्तं- दुपार वन्त तंचतु्धीवस्तादेवैछ, नेकधा परोऽन्वविन्दुथ, स्तम्माच्चतु्धीवस्ता,देकथा पुरो, यदुपरवांननुमशती, न्द्रिर्यस्यवरुद्यै ॥ ८॥ २२ पुथिन्यै त्वा, उन्तरिक्षाय त्वा, दिवे त्वें,-ति प्रौक्षत्ये,-बो३ हयोषाँ लोकाना विधृत्यै मीर्यते, त्रिः प्रौक्षति, त्रिषत्या हि देवा, अथो त्रयो वो इमें लोको, एम्य एवैनां लोकभ्यः प्रौक्षी, दन्र वै यवा, ऊर्गुदुम्बरो, यद्यंवमतीभि: प्रोक्षत्यूजी वो एतदेन्न सम- रधयत्यु, क्ष५ वो अमेष्य, मापो हवि, यैदवसिश्वंति मैध्यमेवैनत करोत्यु,क्षे५ वा अमे- ध्ये५, यदवस्तृणाति मॅध्यमवैंनत करोति, पितृदेव३त्य९ वै निखातममेध्यर्मन्यदेवत्य, मस्यांः खेलु वो इमा उत्तमार्ध औषधयो, यंदवस्तृणात्यस्या एवैनामुत्तमाधै मिनोत्यं,-निखातैवा- भू, दन्र५ वै यवा, ऊर्गुदुम्बरो, येद्यवमर्वास्यत्यन्ने वा एतंदूर्ज दधाति, न ह्न्नमृत ऊजौ धिनौति, नौ ह्यर्गतैऽन्ाद्विनौति, नितानस्त्वा मारुतो निहन्त्विति, मंनो वै नितानंः, प्राणों मारुता, मित्रवरुणौ घुर्वैण धर्मणैति, मित्रमेवैनां दाधार, वंरुण: कल्पयति, विधृत्यै च खंलु वो एषों प्रजोनां कलप्त्यै च मीयते, मित्रोवेरुणी वें देवानां धर्मधारयौ, दैव५ वो एतेर्द्धममदीधरताए, यंदौदुम्बरी, ब्रह्मवनि त्वा क्षत्रवनि पर्यूहामीत्या, शीरेवैषा, ब्रह्म दृश्ह क्षत्रं दृश्हेत्या, शिंवु एवैष परिग्रहो, घुर्तेन द्यावापृथिवीं आपुणेति, घृर्तैनैव द्यावा- पृथिवीं व्युनश्यु,-दर५ वै संदा, ऊर्गुदुम्बरो, यदौंदुम्बयू,-ज वा एतन्मध्यत आत्मनो धत्ते प्रजानां च, प्रजापतेवी एतंदुर्दर यंत्संदुः, प्राजापत्य उद्धाता, तस्मादुद्वार्तान्वारभते, [९] मै. १,२, ११। तै. ६,२,११। काठ, २५,१०। कपि, ४०,३ वा. ५.२६,२८:६,१,१६। फण्य. ५,३३,३६१,२२।

Page 278

[29८ ] मैत्रायणी-संहितायाम्। [ काण्डं ३, प्रपा० ८, अनु० ९-१०

यंजमानो वा, औंदुम्बरी वर्विष्ठा कार श्या, व्ष्मैन समानाना गमयति, विश्वजर्नस्य छार्या- सी,-ति छदिरभिनिंदधाति, गोत्राद्वोभाद्वि प्रसर्पत्न्यु, दर५ वै संदो, यदन्येनान्येन संमि- नौति तस्पादुर्दरमन्येनान् येनमिन सैतत, उदरथ वै संदो, यंदनूचीनं मिनुर्यात्पुराचीनं जग्धं- मेतीया,-दथ यत्तिरश्रीनं मिनौति तस्माज्जग्ध९, सर्वाण्यङ्गान्यनुवैति, प्रजा वो एतंत सुमी- चीनं मिनोति, समीचीरेनं प्रजा अभिसमावर्तते, स्यात इव से भवदि, समान सांका- शिने कार्य, समानो ३हीमें प्राणा, ये द्विष्यात्तस्याक्ष्णरयां मिनुयात्, प्राणानस्य मोहयति, प्रमायुको भवति, यदि कार्मयेत, वर्षेत पर्जन्या इति, नीचैः संदो मिनुयाद्, वृंष्टिमेव निय- छति, यदि कामयेत, ने वर्षेत प्जन्या इंत्यु, ैः सेदो मिनुयाद्, वृष्टिमेवापाग्रही, सवछ- दिरग्िष्टोमें स्यात्, तैजसा त्रिवृंता सैमितं, पंश्चदशछदिरुक्थ्ये, पञ्चद्शेन वज्रेण सैमित९, सप्तदशछदिरिरात्रे, सप्तदशो वै प्रजापतिः, आाजापत्या रात्रिरांनुष्टुभी, यज्ञकृतूनमिवैषा व्यावृत्तिः, प्राचीनव५श हविधीनं मिनोत्य,-ध्वी हिं द्यौः, प्राचीनवरशमाग्रीध, मुर्ख ३हयन्तरिक्ष, तिरश्रीनव श संद, सतिर्रश्री ३हीय, यजुषा हविधीनं मिनोति, निरुक्ता हिं दयौ,पैजुषा संदो, निरुक्ता ३हीय, मुयजु्षामीध, मंनिरुक्तमिव ३न्तरिक्ष, मर्धमा- ीध्रस्थान्तर्वेदि मिनोत्य,ध बहिर्वेश्द, धै९ ३धन्तरिक्षस्यास्मिल्लो३के, डरधैममुष्मिन् ।।९। २३ सुवाङ्नभ्राउडधारे बम्भारा इत्ये,-तै वै देवाना९ सोम्रक्षय, एतैम्यो वा अधि छन्दा १सि सौममाहर ५,स्ते सोमपीथेन व्यार्ध्यत, त एतानि द्वितीयानि नामान्यधत्तमङ्गलेछायै, सोम- पीर्थों ना उपनमादिति, तस्मादेते द्विनामान, स्ते वो अन्वाय९, स्ते ने प्रोमुख,स्वस्मा- देतेऽतिहाय वंषट् क्र्क्ियन्ते, ने हिं प्रोमुवथ, स्तैषा वो एषं लोको यावुदभि न्युप्यते, तद्ौ Sविद्वानाकमत्योर्तिमार्छत्य,-थ य एवं विद्वानाक्ामुति ने सुद३स्यामोर्त्तिमाछति, तेषा वो एषं आगो यम्याधार्षन्ते, त एवास्मै तैनाभीष्टाः प्रीता भवन्ति, यज्ञमुख९ वै पवमानो, यतपवमाने स्तुश्ते३्ययो विहियन्ते यज्ञमुखदिरवाधिविहि्यन्ते, जम्भो वै नोमासुर आसीत, से यज्ञमगिरत्, से आग्रीधं ने प्रमोत, तमश्ीधातपुनर्व्र्यरुज, देतद्वै जीव, तैस्मादाभीधाद्वि- हियन्ते, दक्षिणतों वैं देवानसुरा यज्ञमजयथ,स्त उदश्वा अग्ीधर समातिष्ठ,स्तमागीधात् पुनुरभ्यजय, सेतद्वा अनभिजितं, तंस्मादायीधाद्विहियन्त, एतंत् प्रति वै देवानसुरा यज्ञ-

[१० ] तै. ६,१,१ । कठ २६, १। कपि, ४०,४। चा. ५,३२। काण्व, ५,४३।

Page 279

काण्डं ३, प्रपा० ८, अनु० १० ] अध्वरादीनां त्रयाणां विधि:। [ १७१ ]

मजय ए,स्ते आग्ीधादधि वहिष्पवमानेन य्ज्ञमभिजित्यामीनाधायु बहरस्तृणत, पराजिज्ञाना वा एतत् सर्पन्ति यंद्धहिष्पवमान९ स्तोष्यन्तः सर्पन्ति, यद्धहिष्पवमाने स्तुत आह।। अग्रीदुग्नीन्विहर, बर्हिंः स्तृणाति॥ इंत्यांग्ीधाद्वा एतदधि चहिष्पवमानेन यज्ञमुभिजित्यामीना- धायु बरहिं: स्तृणते, डत्र वो एतहिं यज्ञौ यंत्रास्तुत स्तोत्र, यत्रैवे युज्ञस्तदभिपर्यावृत्य जुहोति, शुर्क्रवती वैं पूर्वे संवने, अशुक्रां तुरतीय९ संवन, यज्ज्यौतिष्मतीस्तृतीयसवनें व्योधारयन्ति तैन तृतीयसवन । शुकवन्, सखवत्सरों वा अग्निष्टोम,स्तंस्य वा एतास्त३नवो यद्धिष्ण्या, स्ता वा अस्यैतत्समुद्धर्षथित्वां ज्यौतिष्मतीः कृत्वाथात्निष्टोमेंन स्तुवते, सश्वत्सरौ वा अभिष्टोमों, द्वादश मासा: सश्वत्सरौ, यत् प्रांचीराहुतयो हूर्यन्ते, प्रत्यंश्चो धिष्ण्या व्याधा- धैन्ते सश्वत्सरस्य विधृत्या, उभयंतो वैं देवानसुराः परीयत्ता आसन् पुरस्तादुन्ये, प्श्चादुन्ये, येत् प्रोचीराहुतयो हूर्यन्ते, ये पुरस्तादासरस्ताएस्तैनापानुदन्त, यंत् प्रत्यक्चो धिष्ण्वा व्या- घार्यन्ते, ये पश्रादासरस्तारस्तैनोपनुदन्त, तद्धांतृव्यस्य वा एषं विनोदो, उध्वयुणा वैयज्ञौ विंधुत, इदमिव वा एतंदर्ज्ञस्य यंद्धिष्ण्या, यंद्ध्वयुः प्रत्यङ विष्ण्यानतीयात प्राणात्सकर्षेत, प्रमायुक: स्याद्, यद्युतीरयाद्यज्ञपर्रुष्यतीयादैन्द्रीमंनुब्रया, दैन्द्रं९ हिं संद१, स्वयैवेंनडे- वेतर्योपचरत्या, त्मनोऽहिए, प्राचीन९ वै धिष्ण्येभ्योऽध्वुयोलोंको, यंद्ध्वर्पुः प्रत्यङ् विष्ण्यानतीयादन्यजनतास्य क्षेत्रमभ्यारौडुका स्या,- ३न्न्यन्यं उप्यन्ते, नान्ये, तंदेषां मिथुने प्रजायै, निरुक्ता अन्ये, Sनिरुक्ता अन्ये, ये निरुक्ता३स्तेऽस्मैं लोकाय, यैडनिरुक्ता ३स्तेडमुष्मै क्षयाय, यथा वो इद मेखलां पर्यस्यते मैध्यस्य चामेध्यस्य च विधुत्या, एव९ वो एतै न्युप्यन्ते यज्ञस्य विधृत्यै, यत् प्राचीनं धिष्ण्येभ्युस्तहेवाना९, यंत प्रतीचीनं तन्मुनुष्याणां, तस्मात सौमं पिबुते प्रोश्चो धिष्ण्या नातिसृपे, जन ह्यैति, देवलोर्कमभ्या- रौहुति, चात्वालाद्विहि्यन्त, एषं वां अगीना यौनिः, स्वदिव यौनेविहियुन्तें, डस्कन्र- त्वाय, तैषाए वो एतदभ्यवायनं चोदयनं च, यदन्तरां चात्वालं चागीधं चैतेद्वै यर्ज्ञस्य तीथ, तस्मादेतैन सँचरति, तैन यौऽविद्वान्तसंचर त्यार्तिरमाछित्य,थ ये एवं वि्द्वानत्संच- रति नं सुद३स्यामार्तिमछति ॥ १० ॥ २४-२६ [ १६०७ ]

॥। इत्युपरिकाण्डे असुराणां नाम अष्टमः प्रपाउकः॥८॥।

Page 280

['60] [काण्डं ३, प्रपा० ३, अनु० १

अथ् नवमः प्रपाठक: । यज्ञौं वो एषं संक्रामन्नेति प्रायणीयादेध्यातिथ्य, मातिथ्यधयुप्सदः से उपर्सद्ग्रयोि प्राङ् प्रणीयते, यंर्देगृहीत्वाज्यानि प्रणयेयुरंपन्रात यजमान, मंथ यंद्ूहीत्वाज्यानि प्र्णयन्ति यज्ञ९ वो एतद्यजमानोऽन्वारभते, प्राश्चः सौमेन प्रर्यन्ति, प्रोची पत्नी पूर्वमत्निमभ्युदैति, सोमेन वा एतंद्राज्ञाभिजयन्तो यन्ति, यंस्य वै मुनुष्यराजो गुहमागंछति तंस्य वै तैहिं तदैश्वर्ये, यदा वै से तंतः पयतैडथ तैषां तत्पुनर्भवति, तस्मादाहुरपित्रता इत्य, पि हयेषां तस्मिन् व्रत, सौमो वो एतंद्राजा गुहै प्रोप, तस्य वै तहिं तदैश्वरये, यदा वैं से तंतः प्रच्यवतैऽथ सं तन्तैभ्यो विसृजते, तद्वैसर्जनाना वैसर्जनत्वै, त्व५ सोम तनुकद्या इति, यदेव तर्नुकृतं चान्यकृतं चैनस्तदेतैनावयजति, द्वभ्यां गर्पत्ये जुहोति, द्विपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्या, आधनेय्यांग्ीधे, इन्तरिक्षमेव प्रोप्यान्यदेव रूपमक,र्वैष्णव्या हुविधीने, डद एवं प्रोप्य, विष्णुवै यज्ञो, विष्णुमेव यज्ञमुक, रसुरा त देवानामादित्सन्त, त देवा असै कत्वामु लोकमहरन्, यंदमुर्मत्या जुहोत्यपुमेवैनं कृत्वामुं लोक हरन्ति, सर्वेभ्यो वा एषं भूतेम्या आहि- यते, यत्सौम्यां जुहोति मनुष्येभ्यस्तैनाहियते, यद्सुमत्या पितृभ्यस्तैन, यदाय्नेय्या देवैभ्यस्तैन, यद्वैष्णव्या यज्ञांय तैन, सेर्वा वो एतंत् प्रजा वरुणो गृह्नाति, यत् सौम्या जुहौति मनु३ष्यास्तेन वरुणान्मुश्चति, यंदभुमत्या पितृशस्तेन, यदाय्नेय्या देवांरस्तेन, यद्वैष्णव्या यज्ञ तैन, सर्वा वो एतत् प्रजा वरुणान्मुश्चत्यम्निना वै मुखेन देवा इमीलोरकानभ्यजनयन्, गोर्हपत्येनामुं लोकं, माग्रीधरेणान्तरिक्ष, माह्वनीयेनामुँ लोके, तस्मात् त्रेधा अर्भया आधी- यन्त एषां लोकानामर्भजित्या, इन्द्राग्नी वा अपरा अग्री, अर्ग्निरपुरा, इन्द्रः पूर्वः, प्रजपतिराहवनीय,स्तस्मादेरष उपोप्ते सादता, उत्तरो हि पिता पुत्रा,दुन्तुरो श्ररतृ्याङ्गवति ये एवं ए वैदो,-डग्रेण प्रेणये द्रतश्रीः श्रिय एवं परिगृहीत्यै, सौम्यौ वै ब्राह्मणों देवतुया, स्वयैव देवतया, प्रजां वै पशवोऽ५शवो, रुद्र आहवनीयो, येदग्रेण प्रणयेद्ुद्रांयास्य पर्शूनेपि- दध्यात्, पश्चादिव प्रांङ् प्रणीयः पशूना गोपीथायो, श्वन्तरिक्षए ३वीहीत्य,-न्तरिक्षदेव- ३त्यो वो एषं एतर्हि, प्रच्युत इतोडप्रांप्ोऽमुत्रो,-SSदित्या: सदा आंसीदेत्या, दित्यौ वैं यज्ञौ, डदिति: सौमस्य यौनिः, स्वं एवन यौनौ दधाति, दैव सवितरेष ते सौमा इति, ष्येषु वा एष पुराभूद्, देवेभ्य एवैन संप्रादा, देतचव देव सोम देवानुपवृता इति, मनु- देवों

[१] मै. १,२,१३। तै. ६,३,२। काठ. २६,२। कपि. ४०,६। वा. ५,३५,३९-४०;२,७। काण्व. ५,४४,४८-५०;२,१०।

Page 281

काण्ड ३, प्रपा० ९, अनु० १-२ ] अध्वरादानां त्रयाणां विधि:। [₹१ ]

शहोर्ष देवानुपावर्तत, दुर्दमहै मुनुष्यान्त्सह रार्थस्पोषिण प्रजया चोर्पावर्तता, इत्याशिषमेवा- शास्ते, नमो देरवैभ्यः, स्वरधा पितभ्या इति, नमस्कारो देवाना९, स्वधाकारः पितृणौ, निर्वेरुणस्य पाशादमुक्षीति, वरुणपाशादिव निर्मुच्यत आत्मनोऽहिसायै स्वुरभिर्व्यक्शमिति, युजो वै स्त्र, र्यज्ञमेवाभिविपश्यति, ज्यौतिर्वेश्वानरमित्य,सौ वो आदित्यों ज्यौतिवैश्वानर,- -मुर्गिना वा एष तन्व विपरिधत्ते यों दीक्षुते, डम्रीं रुद्रो, यदुमिना पुनर्यथायर्थ तश्न्वं ने विपरिदधीत रुद्रं एनमभिमानुक: स्याद्, यंदोहो,-डये व्रतपते यो तवु तनमर्य्यभूदेषा सौ त्वय्य,-ये व्रतपते या मंम त्नूस्त्वय्यभूदिय९ सौ मयीत्य,मिना वो एतंत् पुनर्यथायर्थ तन्व विपग्धित्त आर्त्मनौऽहिएसायै ॥ १ ॥ १ न सूंपर्मछैष्यता होतश्व्यं, ने हिं दीक्षितस्याऔ जुद्वति, वैष्णवीम्नूच्याछेंत्यो, वैष्णव हि यूप, स्तदाहु,र्होतव्यमेव, परुष्येव जुहोत्यायंतना इति, तन्र सूक्ष्य, यूंपस्यैवान्तेऽमि सुथित्वाथ होतशव्यं, तत्सिविदुभयमक, र्जुहोत्याह, न दीक्षितस्यानौ जुहोत्यं,त्यन्यानगां, नान्यानुपागामित्य,ती ३हन्यनिति, नान्यानुपैत्य,वीक् त्वा परेभ्यः परौडवरेभ्योविदुमि- त्य,वौग्धयेनं परेभ्यः परौजवरेभ्यो विन्दति, तै त्वा जुषामहे देवयज्याया ईत्ये,त५३होषे जुषते, जुष्टथ विष्णुवा इति, यज्ञायैवैनं जुष्ट विष्णवेऽक, विष्णुवे त्वे,-ति पर्यनक्ति, हविर्भूतमेवैन वृश्चत्य,थो अर्भिघृतमेव, य इत्थ वेत्थबाहु,-णों मेधा३त्सोऽपावृत्तो, ये अर्जुरूध्वैशल्कः से वव मैधमुपस्थितो, ये ऋर्जुरुपरिष्टादुपावनतो, योऽधिशाख्यो योनिः स, यों वो अस्यां अधिजायुते से यौनि,मानिरयं। हि वनस्पतीना९ यौनिः, पंरुषि व्३शच्यो, यदपरुषि वश्चैद्यथा परुष्यवकृत्तमेवं९ स्या, दनक्षसंगY स्थारणुरुच्शिष्यों, यदक्षसंग९ स्थाणुमु- चिशिशैद्धज्रो भुत्वा यंजमानस्य पर्शून् प्रतिहन्यात, पश्चारत्निः कार्यः, पङ्क्त्यां समितः, षंडरत्नि: कार्या, ऋतुंभि: सैमितः, डष्टीरत्नि: कार्यो, गायत्र्या सैमितो, सुप्नांरृत्निः कार्य:, सप्रंपदया शंक्कर्या सैमितो, नवारत्निः काशर्य, स्तैजसा त्रिवृता सैमितो, दंशा- रत्नि: कार्यो, विराजा सैमिता, एकादशारत्निः कार्यः, त्रिष्टुभा सैमितो, द्वांदशारत्निः काश्यों, जगत्या सैमित,-स्त्रयोदशारत्निः कार्य,स्त्रयोदुर्शेन प्रजापतिना सैमितः, पश्चदशारात्निः कार्यः, पञ्चदुशैन वज्रेण सैमितः, सप्तदशारत्निः कार्य:, सप्तद्र्शेन प्रजापतिना सैमिता, एकचिए- [२ ] मै. १,२,१४। तै. ६,३,३ । काठ. २६,३-४ । कपि. ४१, १-२। वा. ५,४२ / काण्व. ५,५२-५३। मै० ३६

Page 282

[काण्डं ३, प्रपा० ९, अनु० २-३

शत्यरत्निः कार्य, एकविर्शेन समित, स्त्रयोविएशत्यरत्नि कार्य,स्त्रयोिशैन सैमित:, पश्चविशत्यरत्निः कार्यः, पञ्चविशशैन सैमितः, सप्तविरशत्यरत्निः कार्य, स्त्रिणवैन समिता, एंकत्रिएशदरत्निः कार्य, एकत्रिशशैन सौमित, स्त्रयस्त्रिएशदरत्निः कार्य,स्त्र- यस्निरशैन सैमितो, यावान् पुरुष ऊर्ध्वबाहुस्तावान् का श्यो यदि वा यावान् रथे तिष्ठन्, यावान् वैं पुरुष ऊर्ध्ववाहु: सैतस्यावमा मोत्रा, डथ ततो वर्षीयान्वर्षीयानेव का श्यों, यौ बहुशाखौ बहुपुणैः सु कार्यो भूम्न एवं, भूमान ३हेष एतस्यु जग्राहु, भुमानमस्य गृह्गाति, भूमानमस्य पशवोऽनृपुतिष्ठन्ते ॥ २ ॥ २ औपुधे त्रायस्वैनमित्या,ह त्रांत्या एवं, स्वेधिते मैन हिएसीरिंति, वज्जो वैं स्वंधिति,- वैज्राद्वावास्मा एतदन्तर्धात्यहिरसायै, यौ वो एतस्याभिहत्स्यग्रे शंकलः परापतृति तमस्य तैजोऽन्वपक्रामति, यत्ते पुंनुराहरति सतेजस्त्वाय, प्राञ्चं प्रहापयति, मेंधुमेवैनमनुपयीवर्त- यति, वज्रो वै यूंप, स्तस्माद्वा इमें लोको नीर्यमाणाद्विभ्यती,श्वरौ ३हेषोंडशान्तो नीयमाण इमोलोकोन् हिशसितो, यैदाह, दिवर्मग्रेण मा हिसीरन्तरिक्षं मध्येन पृथिव्याः सैभुव भ्रजं गछैति, शमयत्येव, शान्त एवं नीर्यत, एषीं लोकोनामहिरसायै, सर्वस्य वो एषं मित्रए यों दीक्षितः, से एतमहिएसी,दीश्वरा वनस्पतयोSपिधिष्णयं भविता, यैदावरंश्चने जुहोति पुनुरेवैनं प्रंजनयति, तम्मादावरंश्चनान्ड्रयाए्सः प्रजायन्ते, पशुना सैमितः काश्यो, देश वै पशों: ग्राणो, आत्मैकादु३शो, उष्क्षुयो ब्रंह्मणी दशमें, आत्मैकादुश, स्तथा पुशुना सैमितो, डष्टाश्रि: कार्यो, गायत्र्या रूप, गायत्रौ हि यूंपो, गायत्या वै पतन्त्या यंत्र पर्ण परापुतत्ततः पर्णोडजायत, तंस्मात् पर्णमय, एतंत खलु वैं पर्णस् सार५ यत्खुदिर, स्तस्मात् खादिर, इह वा असा आदित्य आसीत, तमितौऽध्यमु लोकमहर५, स्वद्यंतोऽध्यमुं लोकमहरस्तस्माज्ज्यौतिषो बिल्वोऽजायत, तस्माद्वैल्वो, ब्रह्मवर्चसकामेन कार्यो ब्रह्मवर्चसस्य समष्ट्या, अंथो ज्यौतिषैव तमस्तरती, न्द्रो वै यतीन्त्सालावृ्केयेंभ्यः प्रायछत्, तेषा वा एषं ब्रह्मचारी चमसाध्वर्युरासी३८्, योऽय् हर्णस्तस्य येः सोमपीर्थ आसीत् से स्वजोऽभवत, तस्मादूरिणः स्वजं खादति, सोमपीर्थों ह्यस्यैष से, यत्र चमर्स न्यौब्जत्ततो रोहिंतकोऽजायत, तंस्माद्रौहीतक, स्तस्माद्रोहीतके रोहितके स्व्जः, प्रथिव्यै त्वान्तरिक्षाय त्वा दिवे त्वे,ति श्राक्षत्ये, पा९ हेर्ष लोकाना विधृत्यै मीर्यते, त्रि प्रोक्षुति, त्रिषत्या हि देवा, w अथो

[ ३ ] मै. १,२,१४ । तै. ६,३,३ । काठ. २६, ५ । कपि. ४१,३ । वा. ४, १,१७;५,२६-२७,४२-४१,६,१-४,१५; ३७,११;१,१७-१८ । काण्व. ,२,२३,५,३३,३५-३६,५४;६,१-५;३७,११,१,२८-२९;११,३३ ।

Page 283

काण्डं ३, प्रपा० ९, अनु० ३-४] अध्वरादीनां त्रयाणां विधि:। [२८३]

त्रिपदयैवैनं गायुत्रयां श्रौक्षीद्, वज्रो वै यूंपो, ऽन्न यवो, यंद्यवमीभिः प्रोक्षति वंज्रेण वो एतदें जयति, तेजो वै यूंप, एषं खलु वो औषधीनां तैजो यंद्यव, स्तस्मादेत< शिशिरा औषधयोऽनुप्रणन्ति, यद्यवमवास्युति तैजसि वो एतत्तेजो दघात्य,क्षे५ वो अमेष्य, मापो हवि,यैदवसिश्चति मेध्यमेवैनत्करोत्यृ,-क्षे५ वो अमेध्य९, यंदवस्तुणांति मेध्यमेवैनत्करोति, तक्षितों वो एषं नग यच्शकमवांस्यत्य, नममेवैनमकः, स्व एवैन स्थाने दघात्य, वृक्ण एवाभूद्, वृतैन द्यावापृथिवी आपृणेति, घुर्तेनैवं द्यावापृथिवीं आपूरयति, यंजमानो वा अभिष्ठास्तैजो घृतं, मान्तमविछिन्नमनक्ति, यंजमानमेवं तैजसानक्ति, देवस्त्वा सविता मध्वानक्त्वित्ये,-तद्वै देवानां मंधु यद् घुतं, सुवितप्रसूत एवैंन मंध्यानक्ती,नदृस्य चर्पालम- सीत्यै,नद्र५ हि चषाल सुपिप्पला औषधीस्कृधीत्यों, पधीरेव फेलं ग्राहयति, तस्मादौपृ- धयः शीषन् फलं गृहन्ति, दिवर्मग्रेणोत्तभाना,-इन्तरिक्षं मध्येनापृण, पृथिवींमुवरेण ह१हैत्ये,- -पा५ ३होष लोकाना विधृत्यै मीर्यते, तो ते धामान्युशमसि गमध्या, इत्यवदधाति वैष्णव्या, वैष्णव हिं यूंप:, स्वयेव देवतया, विष्णोः कर्माणि पश्यते,-ति सैकल्पयति संमितृत्वाय, ब्रह्मवनि त्वा क्षत्रवनि पर्यूहामी,त्याशरेवैषा, ब्रह्म दरह क्षत्र द*हैत्या,- शिंषु एवैंष परिग्र३हो, डपोडनुर्दरिषिश्चति धृत्यै ॥ ३ ॥ ३

वज्रो वै यूंपो, यंदन्तर्वेदि मिनुयानि्दुहेद्, यद्धहिर्वेद्यनवरुद्ूः स्या, दुर्धमन्तर्वेदि मिनों- त्य,धै वहिर्वेद्ये, वुरुद्ौ ह भवति, न निर्दहति, नोपुरस्यावि; कतेवै, यदुपरस्थाविः कुर्याद्रथेष्ठाः स्यात्, प्रमायुको यजमानो, नातिस्थूलः काशर्यः, क्षुंधं प्रजा नीयु, नी अत्यणु, रुभयमेवांन्तरा, यज्ञेन वै देवाः स्वर्गी लोकमाय, स्तेडमन्यन्ता,-डनैन वै नोऽन्य लोकमन्वरोक्ष्यन्तीति, तए यूपेनायोपय, स्तद्यपम्य यूपत्वं५, यद्यपः पुरस्तानमीयेत स्वर्गस्यु लोकस्यानुक्शात्यै, तदविष्णोः परमै पर्द, मिंति समुन्मार्ष्टि स्वर्गस्य लो्कस्य

प्रजानां च, सेमष्ट्चै, नाभिदुमें परिव्ययत्यू,-ग्वी औषधया, ऊर्ज५वो एतन्मध्यते आत्मनो धच्ते यदि कामयेत, क्षुंधं प्रजो नीयुरित्य, रशनान्यूपान्मिनुयात्, क्षुधरं भ्रजा [ता (या) ते (वां) धामान्यु (वास्तु०)०। ऋ. १,१५४,६; तै. सं. १,३,६,१; नि. २,७ । विष्णो: कर्माणि पश्यत०। ऋ. १,२२,१९; सा. १६७१; अथर्व. ७,२६,६; तै. सं. १,३,६२] [४ ] मै. १,२,१४ । तै. ६,३,४ । काठ. २६,६ कपि. ४१,४। वा. ६,५ । काव्व. ६,६।[ तद्विप्णो: परमं पदं०। ऋ १,२२,१०; सा. १६७२; अथर्व. ७,२६,७; तै. सं. १,३,६,२,४,१,९,३ ]

Page 284

[२८४ ] मैत्र।यणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० २, अनु० ४ नियन्ति, यदि कामयेत, वर्षेत पर्जैन्य, ऊर्जी यजमान९ संमर्धयेयर्मिति, परिवीयोध्वी मुंदूहेद्, वृंधट्या एवमी न्यूहत्यू, जौ यंजमान९ समर्धयति, यदि कामयेत, नं वर्षेत् पर्जैन्य, ऊर्जी यंजमानY व्यर्धयेयमिति, परिवीर्यावाचीमवोहेद्, वृष्टयेवेंमा न्यूदृत्यू, जौ यंजमान९ व्यर्धयति, सर्वदेव३त्यो वै यूपो, यनिनिखातं तंत पितुरणा ९, यंदूध्व तन्मनुष्याणाए, यत्र रशनां तदोषधीना, यदूध्व रशनायास्तर्द्विश्वेषां देवाना, मिन्द्रस्य चर्षालए, यें वै देवाः साध्यां यज्ञमत्यमन्यन्त तेषाएवा एत्ददुर्परिष्टचचर्पालस्याङ्गलिमात्र कार्य, मङ्गुलिमात्र ५ हि तंदेग्रा आसीद्, यत्ततो वर्षीयः कुर्यादज्रो भूत्वा यंजमानस्य पर्शनवतिष्टे,दिन्द्रो वै वुताय वज्जमुदयछत, सोडव्लीयत, तंस्य वो एतंदनुनदचै यंचपालं पृथुमात्रे कार्य, पृथुमात्र५ हिं तदग्ा आमीद, यंदणिमतोडगृह्ात तस्मादणिमतो, येदिन्द उदयछत् तस्मादिन्द्रं ५, यंद्धि कारमयेता,-डन्येडस्य लोकमन्वरोहयेयुरित्य,-न्यस्य वुर्क्षस्य स्वरुं कुर्या,दन्येऽस्य लोर्कमुन्व- रोहन्ति, यद्ि कार्मयेत, प्रजामनुसैतनुया,-दिति यूंपस्य स्वरुं कुर्यात्, नोति, यंजमानो वो अपिष्ठा, स्तैजोऽग्रि, पैदित्थ वेत्थ वा मिनुर्याद्यजमानं तेजसा व्युर्धये, दुर्गिना स्दशं मेतश्व्या यजमानस्य सतेजस्त्वाया,-S5वृद्य ह स्म वैं पुरी सस्थिते य- ३जेऽय यूंपं प्रास्यति, संभज्य स्त्ुचस्ते देवा अमन्यन्त, यज्ञवेशसमिद कुर्या इति, तेडब्रुवन्, परिधिंभिरेव नः सुचः स्वगांकृताः सन्तु, स्वरुणा यूंपः, प्रस्तरैण संदा इंति, तैषा५ वो एपं स्वगाकारौ, ने ह स्म वैं पुरा पुरुषं महादेवों हन्ति, तंत इदए रु३्द्रोऽन्ववातिष्ठत्, ते देवां एता रुद्रेस्यवेष्टिमपश्य,स्त्रि: परस्तादुनक्ति, त्रिर्वस्तात, तत्षट्, षद्टो ऋतव, ऋर्तुभ्यो वो एतद्रुद्रमवयजत्या, हुतिभाजो वो ऋतवौऽस्तमभाज,स्व एवास्यैतेनाभीषाः प्रीता भवन्ति, यदपाज्जुहौति वनस्पतिभ्यस्तेनावयजति, यद्वशनाया ओषधीभ्यस्तेंन, यंदात्मनो मनुष्येभ्यस्तैन, यदाह, दिवं ते धूमों गछत्विति, पृथिवी भस्म स्वहिति, संदसस्तैन, सर्वैतो वो एतद्रुद्रमवृय- जत्या, हुत्या वो एतश वनस्पतिभ्यः प्रच्यावयन्त्यु,पर्यज्य मनुशष्याः प्रयन्ति, ततस्वाया देवताया अन्तर्धीयते, यूंपो वै यज्ञस्य दुरिष्टमामुश्चते, तस्मादयंपो नौपसपृश्यः, शुंग्वा एषं मीयते, सें ईश्वरोऽशान्त इमालोकाअ शुचारपयितो, पै- धैकः स्यांत्।। एषं ते वायो ॥ इति ब्रयाद्, यद्ि बहवः॥ एतें ते वायो॥ इति ब्रूयाद्, वायूगोपा वै वनस्पतयः, स्वमिवैभ्यो देवतामपिसृजत्येषा लोकोनारमहिसायै, यथा वै प्रौग

Page 285

काण्डं ३, प्रपा० ९, अनु० ४-५ ] अध्वरादीनां त्रयाणां विधि:। [ ?< 4 ]

रैज्जुभिर्व्धुत्तमेवमिमें लोकां यूपैर्व्युन्ता, स्वे एनमार्ति निनयन्ति, यदाह॥ नमः स्वरुभ्यः ॥ इति, तैभ्य एवं नमोडक, स्तेडस्मै विजिहते, याता अस्मिल्लोके सन्नां: स्वरवोभिरोद्धारो, तेऽस्मै लोक१ विन्दन्त्ये,तै वैं देवांनामृड- यत्निं पश्युति ते सनना, अंथ यान्पश्युति तै बुहैन्त ऊर्जी, यंदाह॥ नमः स्वरुभ्यो बृह्द्ध्यो मारुतेभ्यः, स्भान्मबगाम्॥ इति तािव परिवृणक्त्ये,ते वो अमुष्मिल्लोकेडन्स्य प्रदातार, स्तैडस्मा अलं प्रयछन्ति॥ अपश्चाद्दघवालं भूयासम् ॥ इत्यपश्राद्दघ्वाञं भवति ॥ ४ ॥ ४-१४ साध्या वै देवो आस,नथ वै नर्हि नन्याहुतिरासीत, ते देवा अभि सुथित्वामी अजुहवु,- स्ते वैं तयेवांहुत्या पर्शून्त्सष्टरांथ पशुमालभन्त, यदुर्मि मथित्वायौ जुहोति तया वो एतंदाहुत्या पर्शुन्त्सुष्ाथ पशुमालभन्ते, डथो पर्शवो वो एतंदलब्धा यद्देवतां जनयन्त्य, थो तैज एवास्मै जनयन्त्य, अरैर्जनित्रमसीत्या, यतनमिव एतंत्कियते, वृषणौ स्था इति, रेत एवैंतद्धाति, नें हि तस्य रेतो धीर्यते यस्यैतौं ने भवत, उवैश्यसीति, वाग्वा उवेशी, पुरूरवा असीति, प्रार्ण एवं तेन्मिथुन, मायुरसी, ति समनक्ति, तस्मिन्नेव मिथुने रेतो दधाति, गायत्रमसि, त्रिष्टुवुसि, जगुदसीति, छन्दोभिरेवैंनं प्रजनयति, सावित्री प्रथममिन्वाह प्रसूत्यै, सवितं- प्रसूता हिं प्रजा: प्रजायन्ते, डथ द्यावापृथिवीया, मेपि हिं द्यावापृथिव्योंः पशुषु, द्यावा- पृथिवी हिं पशवोऽनुप्रजायन्ते, गायत्रीरन्वाह, गायत्री३ ह्यर्मनि, र्गायत्रे छन्दा, अपरिमिता अन्वाहा,-डपरिमिता ३ह्यग्रेस्त ३न्वो, डमिना वो अनीकेनेन्द्रो वुत्रमुहथ,स्तस्य सुमासृप्तस्य भीतस्य यंत्र व्याध्यत ततो भूम्नोऽसृज्यत, तस्माद्धमवती नानूच्या, व्युद्वा हि सो, रक्ष- सामनन्ववजयाय, परिधयः परिधीयन्ते, यत् स्मर्या परिधीनप्रहरेत्तेदनु रक्षासि यज्ञमवजये- यु,-रंग्रेण परिधयः प्रहैत्या रक्षसामनन्ववजयाय, कूरमिव वा एतद्यज्ञे क्रियते यंदुमा अर्भिं जुहृति, यंदांह, भवतं नः समनसौ समोकसौ सचेतसा अरेपसा इति, शमयत्येव, शान्त एवं प्रहियते येजमानस्याहिएसायै, सुर्वैणाभिंजुहोति, संजग्मानाभ्यामेवाभ्यां भागधैयु- मेपिदधाति, यंः कूटो वाकणों वा काणों वा शुष्को ववर्तत तस्यु यातयामा, से यौऽपभद्र- न्मलं तैत्युशुनो, माय्ेय: पशु, रतिष्टोम आर्लभ्य, आग्नियौ ह्यत्रिष्टोम, ऐन्द्राग्नं: परशुरुकध्य आर्लभ्य, ऐन्द्रामानि शुक्थ्यान्यै,न्द्रौ वृष्णिः षोडशिन्यालभ्यु ऐन्द्रो वैं वुष्णि, रैन्द्रः [५] मै. १,१,७। तै. ६,३,५ । काठ, २६,७-८ । कवि, ४१,५। वा, ५,२-३,१२,६० । काव्व, ५,२-३:१३,६१।

Page 286

[२८६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० ९, अनु० ५-६

षोडशी, सारस्वती मेष्य, तिरात्र आलभ्या, वाग्वै सरस्वती, वोगनुष्टु,बानुषुभी रोत्रि,- यज्ञक्रतनमिवैषा व्यावृत्ति, यैथा वैं मत्स्योऽविचितो जनमवधूनुत एवं वो एते प्रजायमाना जनमवधून्वते, यस्त्वा एर्तानेव वेंद तमेतेनावधून्वते, कृथ९ संवनानि पशुमन्ति वेछे, ति पृछेद्, यंद्वपया प्रातःसबने चरन्ति तैन प्रातःसवन पशुमद्, यंत्पुरोडशिर्मीध्यंदिने संवने तैन मोध्यंदिन सवनं पशुमंद्, यदङ्वैस्तृतीयसवनें तैन तृतीयसवने पुशुमंत्, कियुता तत्पशोकर- न्ति यद्वपया चरन्ति, कियता तर्दत्पुरोडाशैः, कियता तद्यदवदनि, रूपण तत पशौश्रन्ति यद्वपया चरन्त्या, तमेना तद्यत्पुरोडाशैः, शरीरेण तद्यंदवदानैः, कस्मै पशचुंः प्रत्यंङ् नियु- ज्यता, उदङ् प्रेणीयते, दक्षिणत उपसाद्यते, प्रांड् हूयता, इंति पृछेद्, यंत् प्रत्यङ् नियुज्यंत इमौ तेन दिशुमभिंजयति, यदक्षिणत उपसाद्यत इमो तैन, यत्प्रांङ् हुयंत इमी तैन, यदुदङ् प्रणीर्यते मनुष्यलोके तैनाभिजयति, यद्ृक्षिणत उपसादयते पितृलोकं तैन, यंदाहुत्या ऊर्ध्वों धूम उदयते स्वगै तैन लोक९, यंदिडो- यंत् प्रोङ् हूर्यते देवलोकँं तेन, पहूते प्रत्यंड हरन्तीमें तेन लोके५, सर्वा वो इमा दिशः पशुयाज्यभिजयति सेवाल्लोको,- न्तसर्वा एवांस्येमा दिशोऽभिजिता भवन्ति संर्वे लोकोः ॥५॥ १५ अथैता आप्रियः, प्रजापतिः प्रजाः सुक्टा रिरिचानोऽमन्यत, से एता आप्रीरपश्यत, तासिरात्मानमाप्रीणीत, यज्ञो वै प्रजापुति, यैदेता आप्रियो भवन्ति यज्ञमेवैताभियजमाना आप्रीणीते, वर्पया वै पशौर्देवाः प्रातःसबने स्वर्ग लोकमायन, यद्वपया प्रातःसवने चरन्ति वपया वो एतत् पशोर्यजमानः प्रातःसबने स्वर्ग लोकमेति, ते वैं स्वरयैन्तोऽस्थानि शरीराण्य- धून्वत, यदङ्गैस्तृतीयसवने चरन्त्य, स्त्रोर र शीरीणां निष्कीत्यै, पशुंरस्नपयन्ति, यंदेवा- स्योभिनिषण। शंमलममे्ध्य तंच् शुन्धन्ति, पशुमुपाकृत्यामि मन्थन्ति पशनामवरुदूयै, द्वौ वैं वज्ो, घो३रोऽन्यः, शिश्वोऽन्यौ, यः शुष्कः से घोरो, ये आर्द्रः से शिवो, वज्रेण खलु वै वीर्यु क्रियते, वत्र वो एतंदोदत्ते वीर्याये, पे त्वैती, प एवैन, मुपाविर- सीत्युं,-प ३हेषौऽवत्यु,-पो देवन्दैवीविशः प्रागुरित्ये,तो वै दैवीविशो यत् पशवो, वंह्य उशिजा इत्ये,-तै वै वह्नय उशिजो यदृत्विजश् धिष्ण्याश्र, बृहस्पते धार्रया वसनीति, ब्रंह्म वै बृहस्पति, ब्रैह्मणैवैना९ यछति, हव्या ते स्वदुन्निति, स्वदितमेवैनमालभते, दैवत्वष्ट- वैसु रणा इति, त्वंष्टा हिं रूपाणि विकरोति, रवंतीरमेध्यमिति, पशवो वै रेवती, येछत्ये- ré [६] मै. १,२,१५। तै. ६,३,६:७,२-४। काठ, २६,३ । कपि. ४१,६-७ । वा. ६,७-१०;४,२०। क,ण्व. ६,

Page 287

काण्डं ३, प्रपा० ३, अनु० ६-७ ] अध्वरादीना त्रयाणां विधि:। [R८७ ] वैनां, देवस्य त्वा सवितुः परुसवं इति, सवितप्रसूत एवैनामदत्ते, डश्विनोर्बादुभ्यामित्य,- श्विनौ वैं देवानामध्वर्षुः, पृष्णों हैस्ताभ्या, मिति देवताभिरेव, द्वौ वैं पाशौ, घो३रोऽन्यः, शि३्वोऽन्यौ, यो युज्ञियः सं घोरो, योऽयज्ञियः से शिव, ऋतस्य त्वा देवहवि: पोशेनैति, ये एवं युज्ञियः पशस्तेननमालभते, प्रतिमुश्चामीत्य,भिं हि मुनुश्या दधत्य,- मुष्मै त्वा जुष्टमिति, यंस्या एवं देवतायै पर्शुरालभ्यते तस्या एनं जुष्टमक, धैर्षा मानुषा इति, मनुशष्या हिं धारैयन्ति, शुष्को वो एषोडमेध्यो, यंत्पश्ु नियुनक्त्युभा एवैंनौ मेध्यौ करोति, प्रत्यश्चं नियुनक्ति, प्रत्यश्चो हिं पशवो मेधमुपतिष्ठन्ते, प्राणेषु वा एतस्य देवता उपस्थिता यत्पशु नियुनक्ति, प्रतीचीरेवास्मै देवता नियुनक्त्य, द्वर्यस्त्वौषधीभ्या ईत्य,- द्रयौ ३हेर्ष औषधीभ्यो जुष्ट प्रौक्षामीति यस्या एवं देवतायै परशुंरालम्यते तस्या एनं जुंष्टमक,-रंनु त्वा मारता मन्युतामनु पितैत्ये, नुमत एवैंनं मात्रा पित्रा आत्रा संख्यालभते, डनुमानावह देवान् देवायते यंजमानायेति, देवताभ्य एवैनं निर्दिशत्य,-पॉ पेरुरसीत्य, -पा९ ३हेष पेरुः, स्वात्त सद्धविरापो देवी: स्वदुन्त्विति, स्वदितमेवैनमालुभते, जथ यदुप गुह्णात्युप च सिश्चति सर्वत एवैनं मेधेन संमर्धयति, सै ते वायुर्वीतेन गछतामिति, वातुमेर्वास्य प्राणमन्ववार्छति, सं५् यर्जत्रैरङ्गानीति, यज्ञियमेवैनमक:, स५ यज्ञपतिराशिषेति, येजमानमेव यज्ञस्याशिषा समर्धयति, शिरो वो आघारे, आत्मा हवि, यैदाघारमाधार्य पशुना समनक्त्यात्मन्वा एतेचू शिरो यज्ञस्य प्रतिदधाति, वज्रेणैवैन १ स्तृणुते, वंज्जो वै स्वंरु, वैज्र: स्वंधिति, धैत्स्वधितिनानक्तिति यक्ता तया शुतस्यावद्यति, हविर्भृता वो एषां, हुर्विषैव हुविषों- वद्यति ॥ ६॥ १६ अग्निना वै मुखेन देवो इमोलोकानभ्यजयन, यत्पर्यमिं करोत्यम्निना वा एतन्मुखेन यंजमान इमोल्लोकानभिजयति, रक्षासि वा एतं जिघासन्ति, यत्परयमिं करौति रक्षुसामपहत्ये, त्रिः पर्यम्निं करौति, त्रयो वा डुमें लोको, एभ्यों वो एतललोकभ्यो यज्ञादृक्षारस्यपहन्ति, चात्वालमपि पर्येत्ये,-षो वो अग्ीना यौनिः, स्कन्दुति वा एतद्धवियेद्विश्ौतृति येद्विलिप्यते, डरत्निवे सर्वा देवता, अंत्र वै सांपि देवता यस्या आलभ्यते, यत्पर्य्नि करोति तामेवैनद्गम- यति, कियद्वहितत्पशोंः, कियद्वा यत् प्रयाजा, एतर्हि खलु वै सवो येह्यीप्रीत,-सतम्मादा-

[देवस्य त्वा सवितु:। अथर्व. १९,५१,२] [७] मै. १,२,१५। तै. ६,३,८। वा. ६,११। काण्व. ६,१३-१५।

Page 288

[86% ] मैत्रायणी-सँहितायाम् [काण्डँ ३, प्रपा ३, अनु०.9-८ श्रव्योऽपप्रेष्यति, देवताभ्यो वै पूर्वमांशुश्रव,दथ वो अंन्न पशोराश्रवयति, तस्मादाश्रा- व्योऽपरप्रैष्यत्यु,-भये वो एतें बध्यमानमंनुबध्यन्ते यें ग्राम्याः पशवो ये चारण्या, ये बुध्यमा- नर्मनु बध्यमाना अन्वैक्षन्त मनसे,-ति यंज्जुहौति तेषा वा एषोन्मोक्षो, यन जुहुयादतुन्मुक्ताः स्युरुशर्वन्तरिक्ष ३वीहीत्य, न्तरिक्षदेव ३त्यो वा एषं एतर्हि, रक्षासि व एतै जिासन्ति, प्रच्युतमितोडप्रामुममुंत्रा,-डर्मि पुरस्ताद्धरन्ति रक्षसां पराणुन्यै रक्षसामपहत्या, अथो हव्यायु वो एतंत् प्रणीयंमानाय देवताः पुरस्तादूरन्त्य, म्रिपुरस्तान्निद्धात्यस्कन्नत्वाय, पशौवै' मरणा- यानीर्यमानस्याहयनीयं मेध्योऽभ्युपकरामति, यौ वै तर्हि पशुमन्वारभते ते यज्ञस्याशीर्गछति, छति, यंदांह, रवति प्रेधा यज्ञपुतिमाविशेति, येत्र वो एतत् क्वेच येजमान सन्त यज्ञस्याशीर्ग- न्तरिक्ष वै पशंघो, तत्म्विदुभयमक,रुरो अन्तरिक्ष सजूर्देवेन वतिनैत्य,- प्राणानुस्मिन् दधाति, त्मनास्य हुविषो यजेति, देवता एवं प्रीणाति, समस्य तन्वा भवैति, पुनरेवैन सैभावयति, वर्षीयो वषीयसा इति, चातः प्राणंः

तैन यंजमानो वंसीयान् भवति, यदाहू, युज्ञ यज्ञंपतौधा इति, यद्यज्ञै पशुमाह्ुरयत्तमुभिमन्यन्ते ३क्व तर्हिं यज्ञो भवतीति, युज्ञपुतौ वो एतद्ज्ञ प्रतिष्ठाप्योथ पशुमालभन्ते, स्कन्दुति वो एतद्धवियेद्विश्वातुति यद्गिलिप्यते यन्तृपुमुर्पास्यत्यस्कन्नत्वाय, प्रत्यक्च सज्ञपयन्ति, प्रत्यश्चो हि पशवो मेंधमुपतिष्ठन्त उदीचींनपाद एव्यवृर्यै ।। ७॥ १७ ऋत्विजो वृणीते, छन्दाशसस वा ऋत्विज,श्छन्दाएसि वा एतंद्ृणीते, यंद्धौतार वृणीते जगुतीं तंद्ूणीते, यंदध्वर्धु पङ्क्ति तद्, यंदशीधमतिछन्दसं तंद्, यन्मैत्रावरुर्ण गायत्री तद्, यंद् ब्राह्मणाञ्शसिन त्रिष्टुभं तद्, यंत्पौतारमुष्णिहं तैद्, यन्नैष्टारं कर्कुभं तंद्, यदाह। अभि- दैबीना९ विशा पुरएता। इंति, यंजमान वो एतद्रणीते, सं वृतो वषटकरौति, नाछा- वाक९ वृणीते, पश्चाजेव वो एषां, होत्राः स्वश्ग्या, येद्छावाक्या द्विदेवत्याः पश्सति, द्विपाद्यजमान: प्रतिष्ठित्या, अंथ यदुशीधं मध्यतो वृणीतें तस्मादर्यमननिर्म्ध्यत षधीना यदुत्तम: सश्यंजता ९ स शयजति तस्मादुर्परिष्टान्मथ्यमानः प्रजायत, एतंद्वा अस्य छन्दाशसि वृतानि युक्तान्यभूवन्, यदवृता वषट्कुयुभ्रीतृव्य यज्ञस्याशीर्गछे,दंथ यंद्ुता वषट् कुर्बैन्त्ये- कधा वो एतद्यंजमाने यज्ञस्याशी। प्रतितिष्ठति, तस्मादेक: पुशोवेषट्करोत्ये, क हि वुणुते, [८ ] तै. ६,३,७,५। काठ. २६,९ । कपि. ४१,७।

Page 289

काण्डं ३ प्रपा० १-१०, अनु० ८-१] अध्वरादीनां त्रयाणां विधि: । [२८१ ] देश वै पशौर्देवता, देशास्मिन् प्राणो, यद्देश प्रयाजो, यो एरवास्मिन् देवतास्ता एतद्यजत्य,- थ र्य एषं एकादुशौ, यंस्या एवं देवतायै पशुरालभ्यंते तमिवैतद्यजत्य,थ यदेकादशानुयाजा, या एवैतदेवता अयाक्षीत् तो एतैरनुप्रीणाति, हतों वा एषं मुश्तोऽमुंघ्न भूतो, देश वै पशौ- र्देवता, दशास्मिन् प्राणांः, प्राणाः खलु वै पशौर्देवता, यद्देश प्रयाजाः प्राणनिर्वास्य प्रयज- त्या,-मा वै प्राणोनामेकादुश, आत्मो वर्षा पशौ, यैदेर्ष एकादु्शः पुरिशय आत्मा वो एतं- दात्मानं परिशये, डथु यदैकादशानुयारजाः प्राणानस्मिन् दधाति ॥८॥ १८-२० [ १६२७ ] ॥ इत्युपरिकाण्डे संक्रान्ता नाम नवमः प्रपाठक: ॥९॥

अथ दशमः प्रपाठक:। पत्नी वै प्रच्यवमानामुष्यादित्यस्य लोकमुभिप्रच्यवेत, हिर्नस्ति खलु वो एषं तेए यौडस्य लोर्कमभिप्रच्यवते, यंदाह, नमस्त आतानेत्य, मुष्मा एवं नेमोऽक, रनवीक् प्रैहीत्युनेना: प्रेही,-ति वो एतदाह यजमानाय, घृर्तम्य कुल्यामनु सह रायस्पौपेणेत्या, शिषमेवाशास्त, दैवीरापः शुद्धा यूर्य देवान् युयुध्वमित्य,-पौ र्वा एरत्रषन्ति, पूर्ताभिराभिः पूर्ताश्चरन्ति, तस्माद्वी एता बहु रिप्रममेध्यै चरन्तीमोपो ने हिएसन्ति, हतों वो एषं मुश्तोड्मुंत्र भूश्तो,- डद्यौ वै प्रजा: प्रंजायन्ते, पत्नी प्रजनयति, यदुद्भिरभिषिश्चति पुनुरेवैंनं प्रजनयति, संर्वान् प्राणान्त्सिमृशति सर्वाण्यङ्गान्ये,तावान् हि परशुः, पशौवे मार्यमाणस्य आ्ररणांञ्युगृ- छाते, यदाह, वोचमस्य मा हिएसीः, प्राणमस्य मा हिएसीरित्य, द्विववास्यैतेत् प्राणांञशुचौ मुश्चति, यत्ते कूर यदास्थितं तेदेतैन शुन्धस्त्र, देवेभ्यः शुम्भस्वेति, यदेवास्य गुमयन्तः कूरमंकएस्तदकूरमक,स्तंच् शमयति, यें वो एतें स्तोको अव्पद्यन्ते ते इमामे- शान्ता ऋछन्ति, तेत दमाञ्शुगृछति, यंदाह, शमङ्य इति, शमयत्येव, शान्ता एवे- मामृछन्त्यहिरसाया, औषधे त्रायस्वैनमित्या,-ह त्रात्या एवं, स्वंधिते मैन हिएसीरिंति, [ १] मै. १,२,१६। तै. ६,३,८-९। वा. ६,१२-१३,१५-१६;५,१०;१,१,२२;७,३०;१४,२२;१,७,२९,६,११; २२,२८;३९,१३। काण्व. ६,१४-१५,११-२२;५,१४;१,१,३७,७,३०;१५,२४;१,१०,४६,२४,३९;३९,१२। मै० ३७

Page 290

[२९० ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ३, प्रपा० १०, अनु०

वेज्रो वै स्वंधिति, वैत्राद्वावमा एतदन्तदैधात्यहिसयै, सर्वाभ्यो वै देवताभ्यः परशुराल- भ्यते, यदाह, रक्षसां भाशगोऽसीत्ये, तैन वा एरतद्धागधेयेन रक्षाएसि पशौनिर्भजती, द- मह५ रक्षोऽवबाध, इरदमह९ रक्षोऽधमै तमो नयामीत्या, ह रक्षसां घ्वराये रक्षसाम- न्तरित्यै, पशंबो वै वर्पा, यदुपतुन्दांत् पर्शन् हिएस्याद्, यन्नोपतन्द्दियताः स्यु, यैत्र तत्निष्ठं तदुपतन्द्यात् पशुना९ यत्या, इषें त्वोजें त्वेती,-वे ३ह्ेषोंर्जे ३होषो, दवर्वैभ्यः शुन्धस्व, देरवेभ्यः शुम्भस्वेति, देर्वेभ्य एवैना शुन्धति, देवैम्यः शुम्भति, घुर्तेन द्यावापृथिवी प्रोर्णुवातामिति, घृर्तैनैव द्यांवापृथिवीं प्रौणोत्य, मुंष्मै त्वा जुष्टमिति, यंस्या एवं देवतायै पशचुंरालम्यते तस्या एन जुष्टमक, नैमः सूर्यस्य संदेशा इत्य, मुष्मा एवं नमोडक, रित्थ पर्यावर्तत, एवं५ हिं यज्ञः पर्यावतेते, डथो अर्मुष्य वो एतंदादित्यस्यावृतमनु पर्यावर्तत, उश्वन्तरिक्ष ३्वीहीत्य,न्तरिक्षदेव३त्यो वा एषं एतर्हि, रक्षासि वो एतं जिघासन्ति अंच्युतममितोऽप्रापुममुंत्र, कार्ष्मर्यमंी वपार्श्रपृणी भवतो रक्षुसामपहत्यै, यस्मा एवांमुतोडमिं पुरस्ताद्धरन्ति तस्मा इतो देवता वो एतद्धव्यमनुपर्यावर्तमानमेति, चरमत उपप्रतिगृह्ा्त्यछम्ब- ट्काराय, यंदतिहरेदेतमेरवातिहरेद्, विश्वतोमुखो ३ह्य्म्निः, प्रत्युष्ट९ रक्षः, प्रत्युष्टाराति,- -रिंत्याह रक्षसां ध्वरायै रक्षसामन्तरित्यै, वार्यौः स्तोकाना, मिति तृणसुपास्यति स्तोकांना९ विधृत्यै, वायुंशर्हेतानमुतो विसुजति प्रजोनां कलप्त्या, अग्र ५ वा एतेद्ध-

चिनोति, हुर्षिपो वा एतैं स्तोकोः, स्कन्दृति वो एतद्धवियद्विश्रातृति यद्विलिप्यते, यंदाह। १ जुर्षर्त सप्रथस्तम९ बचो देवप्सरस्तमम्। हच्या जुद्वान आसनि। २ इति तैनैवाम्य ते हुता अंस्कन्ना वेषट्कृता भवन्ति, नानादेव३त्या वा एकादु- शिन्यां पशवा आलभ्यन्ते, डरथात्रायेयी प्रथमानच्यते, डत्निवै सर्वा देवता, अत्र वै सापि देवता यस्या आलभ्यते तामेवैनद्गमयति, यर्हि लौहिनीव शृतां तर्हि रौद्री, यत्तेर्हि जुहुयां- द्रुद्रायास्य पर्शुनपिदध्याद्, यर्हि श्यैनीव शुर्ता तर्द्यांग्नेयी, तर्हि होत३व्या, वंथास्य रुद्र: पशूननभिमानुको भवति, ऋव्यं९वा एतर्हि पशुर्षद्यीभृतो, यंद्रुपांमभिघा्य

[जुपस्व सप्रथस्तम५० ... आसनि। ऋ. १,७५,१; तै. ब्रा. ३,६,७,१]

Page 291

काण्डं ३, प्रपा० १०, अनु० १-२ ] अध्वरादीनां त्रयाणां विधिः। [२११ ]

पृषदाज्यमभिधारयेद्रुद्रायास्य पशुनविदध्या,-दंथ यंत् पृषदाज्यमुभिधार्य वर्पामभिधार्यति यथा- पर्व९ वो एतंत् पशुंमुपैत्य,-थो एवंमस्य रुद्रः पशूननभिमानुको भवति, पुरंस्तात् स्वाहाकारा वा अन्ये देवो, उपरिष्टात् स्वाहाकारा अन्यें, त उर्भयेऽये मै्ध्येऽवरुध्यन्ते। स्वाहा देवैभ्यः ॥ इति पुरस्ताद्वपाया जुदुयांत्। विश्वैभ्यो देवेभ्यः स्वाहा॥ इंत्युपरिष्टात, तथास्य ते उर्भयेडवरुद्वा भवन्ति, पशोव मार्यमाणस्य प्राणाञ्युगृछति, प्राणान्त्संगृद्य वर्पा- सरुपविसुजे, दात्मा वर्षा पशो, रात्मवनेवास्य प्राणान् द्धाति, दक्षिणस्य पूर्वपदम्यावदैय,- -मिंति ह समाहुर्दाक्षायणां,स्तथास्य सर्वस्य पशोरवत्तं भवतीति, स्वहोध्वनभसं मारुत देवे गछत,-मिति वदाश्रपणी अनुप्रस्यत्य,धवैनभसो वो एतें मारुतस्य भागधेयं, तमेचैनेन गमयती,-में वा एतें विषूची अनुप्रास्यित्य, नयोविधृत्यै ॥। १॥ ३-७ पुरुष २ वे देवो मेधार्यालभन्त, तस्य मेंधोऽपाक्रामत्, सौडश्वं प्रोविशत् तेऽशमालभन्त, तस्य मेधौऽपाक्रामत, से गा प्रोविशत, ते गारमालभन्त, तंस्य मेंधौऽपाक्रामत, सौविं प्रविशत्, तेडविमालभन्त, तस्य मैधौऽपाक्राम३त, सोडज प्रोविश३त्, तैऽ- जमालभन्त, तस्य मैधोऽपाकामत, से यवं प्रोचिशत, ते यवुमालभन्त, तम्यु मैधौ- डपाक्रामत्, स ब्रीहिं प्रोविशत्, ते ब्रीहिमालभन्त, त५ वरीहा आमुतन्, यद्रीहिमयः पुरोडाशो भवति मध्यतों वो एतंत पशोमंधो धीयते, सुपिरो वे तर्हि पशुभर्हि वपमुत्खिदन्ति, यंद्रीहिमयः पुरोडाशो भवत्यपिहित्या असुषिरत्वाय, द्वांदशकपालो भवति, द्वदश मोसा: स्वत्सरः, सश्वत्सरमेनु पशवः प्रेजायन्ते, प्रजनुनायैकादशकपालः काश्या, ऐकादशाक्षरा त्रिष्ट, बैन्द्रमेतच्छन्दो यत्त्रिरष्ु, बैन्द्रो: पशवः, पशुष्वेवास्थु पर्शून् द्धाति, देवां अशन्योऽन्यस्मै परशुमालभ९ स्वर्ग लोकमाय,-स्तेडमन्यन्ता,-डनैन वै नोऽन्ये लोकमन्वा- रोक्ष्यन्तीति, तस्य मेंधं प्राक्षारय, न्तसे प्रक्षोऽभवत्, तंत् प्रक्षस्य प्रक्षत्वैं, कोम्ी चै ते हंद्यात् प्राक्षारयथ, स्तस्मादेतत् सुपिर यंत् प्लक्षशाखाया अवद्यति, मैधादेवाध्यद्यति, पृषदाज्यंस्योपहत्य परैति॥ शृतं हर्विः शमिता ॥ इति शृतत्वाय, त्रिराह त्रिपत्या हि देवां, अंथो यथेद ब्राह्मणैभ्य ओदुर्न पक्क प्रहिन९ वा एतद्देवैभ्यो हवि। शृतै प्राहो, त्तरतः परीय भि- वारयति पशनमिवरुदयै, प्राणापानौ वै पृषदाज्य, मात्मा हैद्यथ, यतपृषदाज्येंन हदयमनक्ति मध्यतों वो एतंत् पशोः प्राणापानौ द्धाति, सौमस्य वो एतद्वहियेद्धर्हि,रंथ वा एतंत् [ * ] a. ६,३, :- १०। *

Page 292

[२९२ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० १०, अनु० २-३

पशौषेदुत्तरवहहिर्बहिः, श्रंद्धा एतद्रव्यमक,-रस्कन्नमविक्षुब्धं मे हर्व्ये देवता गछदिति, देवाना वैं संर्वेषां मनाशसि गछति पुर्शा आलभ्यमाने, मनो वै मनौता, यन्मनोताया अन्वांह मेना- स्येवैषा सैभावयति, हतों वो एषं मृश्तोऽमंत्र भूत, मंनो वै मनोता, यंन्मुनौताया अन्वाह पुनरेवैन सैभावयति ॥ २ ॥ ८-१० हृंद्यस्यवद्यति, मैनस एवं तैनवद्यत्य,थो योवानेव पर्शुस्तस्यावत्तं भवति, जिह्वाया अवद्यति, वार्च एवं तैनावद्यत्य,थो एतया ह्यग्रा औषधीना रसं प्राश्नांति, श्येनस्याव- द्यति, वक्षस एवं तैनावद्यत्य,थो अंत्र हिं से रसः प्रतिर्तिष्ठति दोष्णऽवदाय पश्वयोरवद्यति यज्ञस्य परिग्रृहीत्यै, यक्रौऽवद्यति, मध्यस्यैव तैनावद्यति, मतस्त्रयोरवद्यति, रूपस्यैवं तैनवद्यति, श्रौण्या अवदाय गुदस्यवद्यति, तंदुत्तमंस्यावद्यत्यु, त्तरम ह्यायु, यैदुन्यस्यौ- त्तरस्यावद्येत प्राणमस्यापिदध्यात्, अर्मायुक: स्यात्, तस्मात्तस्योत्तमस्यवद्यत्यु,-त्तर्म ह्य्यायु, - हैदयस्यावदीयु जिह्वाया अवद्यति, यथापूर्वए वो एतंत पशुमुपैत्य,थो एवमस्य सर्वस्य पशों- खत्तं भ्वत्ये, कादश कृ्त्वौऽद्यति, देश वै पशोः प्राणा, आत्मैकादश, स्तथास्य सर्वस्य पशौरवत्तं भवत्ये, कादश वा एतान्यवदानानि, तानि द्विद्विरवद्यति, तद् द्वाविर्शति,- स्त्रीणि त्र्यङ्गाणि, तंत् पंञ्चविश्शतिः, पश्चविशशेन वै स्तौमेन मनुः प्रजा असृजत, तन्म- नुस्तोमों वो एषं प्रजननायै,-तद्वै सर्वस्य पशौरवत्त, मथ वै प्रार्णस्यापानस्य व्यानस्य तेषाम- नवत्त५, यत् तर्यङ्गाणामवद्यति तैनैव प्राणस्यापार्नस्य व्यार्नस्य तेषामत्तं भवति, विश्वरूपो वैत्वाष्ट्र: पर्शुनभ्यवमत्, तस्मात् पर्शवोविश्वरूपा, अभिवान्तो वै पर्शुः पूयित, स्तस्मात पृष्टीना मुज्जा नार्दः, से वो अर्धस्तान प्रोप्नो,-देते द्वै जीवे, तस्मादतौऽवद्यत्य,-क्षण्याङ्गानामंवद्यति, पशु वा एतदाश्रुमयति, तस्मात् पर्शवोऽक्णयाङ्गानि प्रहरन्तो यन्त्या, प्रेयों वैं संर्वः पशु,- -रंथ वो उतान्यस्यै देवताया आलभ्यने, यंदोष्णः पूर्वार्धीदुर्मरयैडवद्यति गुर्दस्य मध्यतेः श्रौण्या जधानतस्तथास्य संर्वस्य पशोरप्रयेऽवन्तं भवति, त्रेधा गुदैकरोति, त्ेधां ३होतहि पशुं,-३सत्र्य- क्रणि संमवन्तमुवदानानि, यवानेव पशुस्तस्मिन्नायुर्दधाति, त्रेधा मेंद: करोति, मेंदोरूपा है पशः, सर्वाणि वै पशोमैद्यतोंडङ्गानि मद्यन्ति, यवाने्व परशुस्तस्मिन् मैदो रूप द्धाति, बहुर्मर्या यज्ञकुगपी,-ति ह स्माह यज्ञवचा राजस्तम्बायनः प्रे वो इतो मुनुष्या: पशु च्यावयन्ति, [ ३ ] नै. ६,३,१० ।

Page 293

काण्डं ३, प्रपा० १०, अनु० १-४। अध्वरादीनां त्रयाणां विधि: [ २९३ ]

नामुत्र गछन्तीति, यद्धिरण्यमवधायु जुहोति हिरण्यज्योतिपमेवैन स्वर्ग लोके गमयति ॥ ३॥ ११ वसाहोमें प्रयौति, रस५ वो एतंत् प्रयौति, स्वधितिना प्रयौत्ये,-तैन हीतेरषामंङ्गानामवद्यति, तत्स्विदवदानमक,-र्थो वज्रेणैवहुतिमवरुन्द्वे, यूर्ष एतर्यान्वित शमर्यत्यू,ैरसो यूरु,- जी वा एतंद्रेसेन पशु। समर्धयत्य,थो यावानेव परशुस्तस्मिन्त्संदधाति, पार्श्चैनांपिदधात्यूजैः परिगृहीत्यै, हतों वो एषं मु३्तोऽमुंत्र भूतो, यत्पशु९ संमृशंति पुनुरेवैन९ संभावयति, हुव्ये पूर्व देवता गमयित्वाथ शरीरमन्वरोहयितश्च्य, मित्याहुर्यदाहुतीर्हुत्वां पशु। संमुशति हुव्यं ५ वो एतंत् पूर्व देवता गमयित्वाथ शरीरमन्वरोहयत्य,-र्धऋचें जुहोती, यं५ वां अर्ध- ऋ३चो, डसौ अर्धऋचो, उन्तरैंमें अन्तेरिक्ष, मन्तरिक्षमिमाः प्रर्जाः, प्रर्जास्वेव रसं दधाति, वनस्पति यजति, सौमो वै वनस्पतिः, सौमीरिमा: प्रजाः, प्रजास्वेव रसं दधाति, प्राणा- पानौ वै पृषदाज्य, मारत्मा हवि, पैत्पृषदाज्य जुहोत्यात्मन्वां एतंत् पशोंः प्राणापानौ द्धाति, दिग्भ्यों जुहोती,-मां एवं दिशो रसेन व्युनक्ति, प्रोचीमुत्तमां जुहोति, प्रांचीभेव दिशं पुनुरुप- वर्तन्तें, डध्यूश्नी९ होतरे हरन्ति, वैश्वदेवों वैं होता, वैश्वदेवीरिमा: प्रजा, ऊंधः खलुः वैं प्रजा अनपजीवन्ति, सर्वा एवैना: पयस्विनीः करोति, गु्दैनौपयजति, प्राणो वै गुर्दः, प्राणदधि प्रजाः प्रजायन्ते प्रजननाय, स्थविमत उपयजति, स्थविमतौ हिं प्रजाः प्रजायन्ते, यंदणिमत उपयजेत प्रजनुन्मपिहन्यात, तस्मात् स्थविमत उपयजत्य, संभिन्दुनवुपयजति प्राणा- नामसंभेदाय, यंत्संभिन्दयांत् प्रार्णान्तसैभिन्धादू, यै द्विष्यांत्तस्य सैभिन्दयात्, संभिनत्ति, नौप्यंज्य, यंदुप्यंजेत प्राणानुंपयजेत्, प्रमायुक: स्यात्, तंदाहु, रुपर्यंज्यु- प्राणानस्य

भेवं, प्रजनुन९ वो उुपयेजो, डपि ह से प्रजायते ये उुपयजतीत्याभारद्वाजे,ति ह स्माह शुचिवृक्षो गौपालायनः, कि तर्हिं प्रजा आसन्र्ह्ि यज्ञो नानोपर्यद्िरासी, न् प्रजा: प्रोजा- यन्त, नौषधयः फलमगृह्न्, यर्दा बोव यज्ञ उपर्यद्धि: समभवदथ प्रजाः प्रोजायन्तो,-डथौ- पषयः फलमगृह, नैकादश प्रयाजी, एकादशानुयाजा, एकादशोपयंज,सतत्व्रयस्त्रिएशत्, त्रैयस्त्रिरशद्देवता,स्तो एरवास्यैताभिरभीष्टाः प्रीता भवन्त्ये,-तंद्वो अस्य पशौरनर्वागिष्टोडन- भीष्टोऽमुद्, यांस्य मात्रा तामेनं गमयति, स्व्रश्ग्यों वै संर्वः पर्शु,-यैदुन्यत्राहवनीयाजुहु- [ ४ ] *. १,२,१ | A. ६,३,११।

Page 294

[२९४ ] मैत्रायणी-संदितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० १०, अनु० ४-५

यदिस्व्ग्यः स्यात्, पशुश्रपणादुग्निमाहरन्ति तैन स्वश्जर्यः संर्वः पर्शु,यैतु एवं पूर्वम्वादात्ततौड- परमवद्यति, तस्मात् समानद्योनेनीनारूपा: पशवः प्रंजायन्ते, यजञो वै देवानामत्यने, दन देवा उपर्यद्दिरप्यवपत्ननतिनेदाय, यदेता उपयंजो भवन्ति यज्ञमेवैताभिरपिवपन्त्यनतिनेदाय, यंदाथा वै पुरुषः प्रत्यंड् छिद्र एवं ९ यज्ञ: प्रत्यङ् छिद्र,स्तै देवां उपर्यद्द्गिरप्यदधुररछिद्रत्वाय, यंदेता उपयंजो भवन्ति यज्ञमेवैताभिरपिद्धात्यछिद्रत्वाय ॥४॥ १२ ये केंचार्वाचीनमेकादशिन्या: पशवस्तानुत्तरमर्ध यूंपस्य नियुञ्ज्याद्, रौद्रा वै पशवो, डरभिविधृति,दैक्षिणे हविधींने सौममासादयन्ति, तथास्य रुद्रेः पशूननभिमानुको भवति, पोत्रेषु वो अहमध्वयु चानध्वयु च विजानामी,ति ह स्माहारुण औपवेशि:, कंति पांत्राणी,- -ति पृछेद्, पात्रोशमिति, द्वांदुश पात्राण्यु,-पाशुसवनस्त्रयोदर्श, यत्तन्मीमाशसन्ते, पात्रा३ननं मीमा १सन्ते हिं त्रयोदर्श मौसं, मासा३्व्रं मांसा इंति, पश्च प्रात:सवने पुरोडाशा, श्त्वारि माध्यंदिने संवने, चत्वारस्तृतीयसव ने, इतो वा एता निरमिमीत प्रजापति, शत्मन एवं, यंत एवैंता निरमिमीत तदेतैरपिधीयते, देवाश्र वो असुराश्रास्पर्ध- न्ता,-डडयंतनवन्तोडसुरा आस, बनायतनो देवो, इमें लोको असुराणामार्यंतनमास५,सते देवा: सरस्तम्भसस्तम्भं पराजयन्ता,-नायतना ह्यासर,से वै सवनान्येवायतनमचाय, स्तानि प्राविश९,स्तानि नाधियन्त, ते वै पुरोडाशानेव संवनानामार्यतनमचाय,स्तो- न्निख्वपर, स्तान्यध्रियन्त, ततो देवी अभुवन्, परासुरास्त,द्य एवं वैदार्यतनवान् भंघुति, भंवुत्यात्मना, परास्य भ्रातृव्यो भवति, तस्मादनुसवने पुरोडाशा निरूप्या: संवनानां धृत्यै, तस्मादनुसवने पुरोडोशः प्राश्यः सोमपीर्थस्य धृत्यै, घुत५ वै देवो वज्रं कृत्वा सौममन्, अभि खलु वो एत वारयन्ति, यंत् प्राश्नीयात् सोमपीर्थ९ हन्याद्, यत्रे प्राश्नीयात सोमपीर्थन व्यध्येत, यंत्रानभिधृतं तेत प्राश्यः सोमपीर्थस्य धृत्यै, तन्ने सूंक्ष्, प्राश्य एवं,न्द्रो वैं वुत्रमुह ९, सतन कि चनाधिनोत्, तै पुरोडाश एवाधिनोत्, तस्मात पुरोडाशः प्राश्यः सोमपीर्थस्य धृत्यै, पंश्च प्रातःसबनें पुरोडाशा:, पुरोडांश: परिवापों धाना: कुरम्भः पथ३स्या, सौ पुरोडाशपङ्क्ति, छिनाराश१साः प्रातःसवने,

[५ ] काठ. २९, १। वा. १९,२१। काण्व. २१,२१।

Page 295

क.ण्डं ३, प्रपा० १० अनु० ५-७ ] अध्वरादीना त्रयाणं विधि:। [२९५ ]

दिनाराश रसा मोध्यंदिने संवुना, एंकनाराशसास्तृतीयसवनै, सौ नुरशसपङ्क्ति, स्त्रीणे सवनान्यवभृथो, Sनुव३न्ध्या संचनानां पञ्चर्मी, सौ सवनपडक्ति,रेषा वै सौ पङ्क्तियीमा- हुर्म्ह्मवारदिनो, वैत्थ तीं पुङ्क्तिए यया ने स्तुवते ने शश्सन्त्य,-थु यज्ञं वहन्त्य, थ यज्ञ" सरस्थापंयन्ता इति ॥ ५॥ १३ देवाश्च वो अंसुराश्रास्पर्धन्त, तैषाए वो इन्द्रियोणि वी श्याण्यपाक्राम, बृक्सामें वो एभ्य- स्तंद्पाक्रामतां, पर्शवो वोगिन्द्रिय प्राणापानी, तैवी इन्द्रोडकामयत, सौयुज्यं गछेयमिति॥ हरिवं ईन्द्रो धाना अन्तु। इत्युक्सामें वो ईन्द्रस्य हंरी, ऋक्सामभ्यामेव सायुज्यमगछत्। पूषण्वान्करम्भैः ॥ इति, प्शवो वै पूर्षा, पशुभिरेव सायुज्यगछत्। सरस्वतीवान् भौरती- वान् परिवा:।। इति, वोग्वैं सरस्वती, वाचैवे सायुज्यमगछत्। ईन्द्रस्यापूर्पः।। इंतीन्द्रियए वो इन्द्र, इन्द्रिर्यणैव सायुज्यमगछत्। मित्रविरुणयोः पयस्या ॥ इंति प्राणापानौ वै मित्रवरुणौ, प्राणापानाभ्यामेव सायुज्यमगछन्, तैतो देवा अभुवन्, परोसुरा, स्तद एव वैदुतैरेवैन्द्रि- थैंवीर्येर तैर्महिमभि: सांयुज्यं गछति, भवत्यात्मना, परास्य प्रातृव्यो भवति, दीर्घजिह्वी वै देवानां प्रातःसवनमवालेट्, तव्यमाद्यत्, सौं पुयस्याभवत्, तस्मात् पय३स्या विमदित- रूपेव मैत्रावरुणी प्रातःसबनें स्यात्, प्राणापानौ वै मित्रवरुणौ, प्राणापानौं वा एतनमुखतो युर्ज्ञस्य धीयेते, ने गुर्दः पर्याकर्तवै, यदुद पर्याकुर्यीदुदावतैः प्रजा हन्याद्रंक्षसामनन्ववजयाय, यूपः पुरस्तान्मीर्यते, यदग्रेण यूंपं पशु हरेयुस्तदनु रक्षासि यज्ञमवजयेयु, रन्तरामि च यूंप च हृत्यो रक्षुसामनन्ववजयाय ॥ ६ ॥ १४-२४ समुद्र गछ स्वहित्यु, पंस्थ वो एतंद्यजत्य,नतरिक्ष गछ स्वहिति, रैत एवैंतधाति, देवं९ सुवितारं गछ स्वहित्या, ह प्रसूत्या एवां,-डहोरात्रे गुछ स्वाहत्य, होरात्रें हनु प्रजा: प्रुजायन्ते, मित्रवरुणौ गछ स्वहिति, प्राणापानौ वै मित्रविरुणौ, प्राणापाना एवासु दधाति, द्यावापृथिवी गुछ स्वहित्याभ्यांमेवैनाः सृष्टाः परिगृह्णाति, छन्दा१सि गछ स्वहिति, वोग्वैं छन्दाएसि, वोचमेवासु दधाति, सौमं गछ स्वाहित्य, न९वै सौमों, डन्नुमेवासु दधाति, यज्ञै गृछ सहिति, यज्ञिया एवैनो अक,-र्दिव्यं नभो गछ स्हिति, [ ६ ] काठ. २९. १-२। [७]मै. १,२,१८। तै. ६,४,१। वा. ६,२१। काण्व. ६,२८-२९।

Page 296

[ २९६ ] मेत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० १०-११ अनु० ७-१

वृष्टिमेवभ्यो निनयन्त्य,्नि। वैश्वानर गुछ स्ाहिति, सर्वत्सरों वो अभनिर्वैश्वानरः, स१वत्सर एवैंनाः प्रतिष्ठापयति, सश्वत्सरायुषमेनाः करोति, मनो हार्दि यछे,त्याह प्राणानां गोपीथायौं, पधीभ्यस्त्वैत्यों, पधीष्वेव रस दधाति, यो वै विद्वान् वौविद्वान् वोप- येजो मिथुनयोप यजति प्राणांन् वो एतन्मिथुनयाकुरुते, यंदाँह, मेनो होर्दि< यछेति, प्राणोन् वो एतदतुर्शः कल्पयते, पशुंवी आलब्धः शोचति, तंस्य मध्य शुंगुभिसमेति, सो हैद्रयेष्वागछति, यत् पुरुषमुपस्पुशेन्मनुशष्याञयुगछेद्, यद्गामुपस्पुशेत पर्शुञधुंगृछेद, यहारूपस्पुर्शेद्वनस्पती शुगृछेद्, यंतृणमुपस्पुरशेदोषुधी: शुंगृछेद्, यदुदकमुपरपुशेदुपः शुंगछेद्, यंदार्द्रेमनृदर्क तेच् शान्त, तंत्रोपोप्यं, तंद्देवता। सुंचर्मवयजति॥७॥ २५ [ १६५२ ] । इत्युपरिकाण्डे पात्नीवन्ता नाम दशमः प्रपाठकः॥१०॥

अथकादशः प्रपाठक: । सौत्रामणी। संमिद्धा ईन्द्र उपसामेनीके पुरोरुंचा पूर्वक्रंद्वावृधानः । त्रिभिर्देवैसिरशता वज्रबाहुर्ज्घान वुत्र९ वि दुरो बवार। नराश एसः प्रंति शंरे मिमानस्तनुनपात्प्रति यज्ञंस्य धाम। गोभिर्वपावान्मधुना समञ्जन् हिरण्यैश्चन्द्रीं यजति प्रंचेताः ॥ २ ईडितों देवैहैरिवां अभिष्टिंराजुह्वानो हविंषा शर्धमानः । पुरंदरों गोत्रभृंद्वेज्नवाहुरायातु यज्ञभुंप नो जुषाणः॥ ३ जुषाणों बहिहैरिचान्ना इन्द्रः प्राचीन सीदात प्रदिशा पृथिव्याः। उरुप्रथाः प्रंथमान९ स्योनमादित्यैरक्त वसुभिः सर्जोषाः ॥ ४ इन्द्रं दुरः कव३्यो धावमाना वृषाण९ यन्ति जनयः सुपत्नीः । द्वारे देवीरभितो विश्रयन्ता सुवीरा वीरे प्रथमाना महोभिः॥ ५

[१ ] काठ. ३८,६ । तै. बा. २,६,८ । वा. २०,३६-४६ । काण्व. २२,२१-३१।

Page 297

काण्डं ३, प्रपा० ११, अनु० १-२ ] सौत्रामणी। [१९७ ]

उषोसानक्ता बृहती बुद्दन्तं पयस्वती सुदुघे शुंरमिन्द्रम्। पैशस्वती तन्तुना सश्वयन्ती देवानां देव९ यजतः सुरुक्मै।। दैव्या मिमाना मनसा पुरुत्रा हौतारा इन्द्रं प्रथमा सुर्वाचा। मुर्धन्यज्ञस्य मंधुना दंधाना प्राचीनं ज्यौतिर्ददिषा वृधातः ॥ ७

तिस्त्रो देवीर्हुविषा वंर्धमाना ईन्द्रं जुषाणां वृंषुणं नं पत्नीः। अछिन्नं तेन्तुं पयुसा संरस्वतींडा देवीं भारती विश्वतूर्तिः॥ ८

त्वंष्टा दंधदिन्द्राय शुंष्ममंपाकोडचिष्टुयशसे पुर्रुणि। बृंषा यजन्वृषुणं भूरिरेता मुर्धन्यज्ञस्य समनक्तु देवान्॥ ९ वनुस्पतिरवसष्टो ने पाशैस्त्मेन्या समञ्जञ्शुमिता नं देवः। ईन्द्रस्य हन्यैर्जठर पृणानः स्वद्रातु हव्य मधुना घुर्तेन ।। १०

स्तोकानामिन्दुं प्रति शेरा ईन्द्रो वृषार्यमाणो वृष्भस्तुरारषाट्। घृतंप्रुषा मनसा हव्यमुन्दन्त्स्वाहाकृतं जुषता। हर्व्यमिन्द्र: ॥ १॥ ११ हौता यक्षत्सु्मिधार्ग्निमिडम्प३द्ेडश्रिनेन्द्र९ सरस्वतीमजों धुम्रौ नु गोधूमैः कुंलैर्भेषज मधुरश- प्पैनै तैज इन्द्रिये पयः सौमः परिसुंता घुतै मंधु व्यन्त्वाज्यस्य हौतयैज, होता यक्षननुनपात्सर- स्वतीमविर्मेषो ने भेषजं पर्था मेघुमदाभरत्नश्विनन्द्राय वीश्य बेदरैरुपवकाभिर्भेषुजै तौकुिः पंयः सौमः परिसुता घृर्त मंधु वैत्वाज्यस्य हौतयैज, हौता यक्षननराश ५सं न नर्ग्नहुं पतिए सुराया भेषजै मेष: सरस्वती भिरषग्रेथो ने च्नवश्रिनोर्वपो इन्द्रस्य वीश्यं बेद्रैरुपवाकाभिर्भेषजै तौकमुभिः पयः सौमः परिसतरुता घृतै मंधु वेत्वाज्यस्य होतर्येज, होता यक्षदिडेडित आजुद्वान: सरस्वतीमिन्द्रं बलेन वर्धैयन्ृषभेण गवेन्द्रि्यमश्विनेन्द्राय भेषजं र्यवैः ककन्धुभिमंधु लाजैने मासरं पयः सौमः परिस्ुता घृतै मंधु व्यन्त्वाज्यस्य हौतयेज, होता यक्षद्वहिरूर्णम्रदा भिषङ् णासत्या भिषजाश्विनाश्वा शिशुमती भिषग्धेनुः सरस्वती भिषेगिन्द्राय दुह इन्द्रिय पयः सौमः परिसुता घुतै मंधु व्यन्त्वाज्यस्य होतयैज, होता यक्षदुरो दिशः कवशष्यो ने व्यचस्वतीरश्चिभ्यां ने दुरो दिशा इन्द्रो ने रौदसी दुधे दुहैं धेनुः सरस्वती शुऋ ने ज्यौतिरिन्द्रिय पंयः सोमः परिस्तरुता वृतें मंधु व्यन्त्वाज्यस्य हौतयैज, होता यक्षत्सुपेशसोषें नक्तं दिवाश्चिना संजानाने सुपेशुसा सम- [ २] तै. ब्रा. २,६,११। वा. २१,२९-३९ । काण्व, २३,३०-४० । मै०३८

Page 298

मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ३, प्रपा० ११, अनु० २-३

ज्जारते सरस्वत्या त्विषिमिन्द्रेण भेषजंY, इयेनों ने रंजसा हुदा पैयः सौमः परिसुता घुते मंधु वीतामाज्यस्य होतयैज, हौता यक्षद् दैव्या हौतारा भिषजाश्विनेन्द्रं ने जागृवि दिवा नेक्ं ने भषजै: शेष९ सरस्वती भिर्षक सीसेन दुह इन्द्रिय पैयः सोमः परिसुता घुतै मधु बीतामाज्यस्य होतयज, होता यक्षत्तिस्त्रों देवीन भेषजे त्रयस्त्रिरधातुवोऽपसो रूपमिन्द्रो हिरण्ययुमश्विनेडा ने भारती वाचा सरस्वती महा इन्द्राय दुह इन्द्रिय पयः सौमः परिसुता घृतै मधु व्यन्त्वाज्यस्य हॉतयेज, होता यक्षत्वष्टार रूपकत सुपेशस वृषभैं नर्यापसं त्वष्टारमिन्द्रमश्विना भिषज नः सरस्वतीमोजो ने जुरिन्द्रिय वृंको न रभसौ भिषग्येशः सुराया भेषज श्रियों ने मासरं पैयः सौमः परिसुंता घुते मंधु वैत्वाज्यम्य हौतयैज, होता यक्षद्वनुस्पति शमितार शर्तकतुं भीमें ने मन्युं रोजान व्याघरै नमुसाश्विना भाम९ सरस्वती भिर्षगिन्द्राय दुह इन्द्रिय पयः सोंम: परिसुंता घुतै मंधु वेत्वांज्यस्य हौतर्यज, होता यक्षदुर्भनि स्वाहाज्यस्य स्तोकानाए स्वाहा मैदुसां पृंथक् स्वांहा छांगुमश्विभ्या स्वाहा भेष सरस्वत्यै स्वाहा ऋषभमिन्द्राय सिरहाय सेहस इन्द्रियं ५ सवाहानि न भेषजैः स्वाहा सोममिन्द्रियैः स्वहिन्द्र सुत्रामाण सवितार वरुणं भिषंजां पति५ स्वाहा वनस्पति प्रिय पाथो न भेषजैः स्वाहा देवा अज्यपो जुषाणों अभनिर्भेषजं पैयः सोम: परिसुता घुतै मंधु व्यन्त्वाज्यस्य हौतुयैज ॥ २ ॥ १२ समिद्धो अभनिरश्विना तप्तो घर्मी विराट् सुतैः। दुहै धेनुः संरस्वती सौम शुकमिहेन्द्रियम्। तनुपां भिषंजा सुश्तेऽश्विनोभा संरस्वती। मध्वा रंजाए्सीन्द्रिर्यमिन्द्ाय पर्थिभिर्वह॥ १३ ईन्द्रायेन्दु संरस्वती नराश एसेन नमंहुम्। अधातामश्विना मंधु भेषजै भिषंजा सुतै।। १४ आर्जुह्वाना संरस्व तीन्द्वायेन्द्रियाणि वीर्यम्। इंडाभिरश्चिना इंप९ समूर्ज स९ रयि दंधुः॥ १५ अंश्विना नमुचे: सुत सोम शुक परिसुंता। सरस्वती तमापरद्वहिपेन्द्राय पातवे॥ १६ कंव ३ष्यो न व्यचस्वतीरश्चिम्यां ने दुरो दिशः। इन्द्रो ने रौदसी उभें दुह्दै कामान्त्सरस्वती।। १७

[३ ] काठ. ३८,८ । तै. ब्रा. २,६,१२ । वा. २०,५५-६६। २२,४१-५१।[ समिद्धो अग्निराश्वना० ... । अथर्व. ७,७३,२ ]

Page 299

काण्डं ३, प्रपा० ११, अनु० ३-४] सौत्रामणी। [२९९ ]

उषासा नक्तमश्विना दिवेन्द्र सार्यमिन्द्रियैंः। संजानाने सुपेशसा समञ्जाते सरस्वत्या॥।१८ पारते नो अश्विना दिवा पाहि नक्त सरस्वति। दैव्या हौतारा भिषजा पार्तमिन्द्र संचा सुते। १९ तिस्त्रसेधा सरस्वत्यश्विना भारतीडा। तीव्र परिसुता सौममिन्द्रायांसुषुवुरमैदम्। २० अंश्विना भेपुरजें मंधु भेषजै नः सरस्वती। इन्द्रे त्वष्टा यंशः श्रियए रूप९ रूपमंधुः सुतै ॥ २१ ऋतुर्थेन्द्रो वनस्पतिः शशमानः परिसुंता। कीलालमश्विम्यां मंधु दुहे धे्नुः संरस्वती। २२ गौभिन सोममश्विना मासरेण परिस्रुंता। समुधाता९ सरस्वत्या स्वहिन्द्रे सुतै मंधु ॥३॥ २३ अश्विना हुविरिन्द्रिये नमुचेर्धिया सरस्वती। ओ शुर्क्रमासुरोद्वेसु मदमिन्द्राय जभ्रिरे॥ २४ यमुश्विना संरस्वती हविरषेन्द्रर्मंवर्धयन् । से बिभेद बले मर्द नसुचा आसुरे संचा।। २५ तमिन्दूं पशवः संचाश्विनोभा सरस्वती। दधाना अभ्यनूषत हुविषा यज्ञ इन्द्रियंम् ॥ २६ ये इन्द्र इन्द्रिरय दुर्धु: सुविता वरुणो भगः । से सुत्रामा हविष्वुतिर्यजमानाय सश्चत ।। २७ सवितां वरुणो देवदंजमानाय दाशुषे। औदत्त नमुचेवैंसु सुत्रामा बलमिन्द्रियम् ।। २८ वरुण: क्षत्रमिन्द्रिय भगेन सविता श्रियम्। सुत्रोंमा यशुसा बैलं देधाना यज्ञमाशत।। २९ युव ५ सुराममश्विना नंसुचा आसुरें संचा। विपिपाना संरस्वतीन्द्रं कर्मस्वावत ।। हौता यक्षदश्चिनौ संरस्वतीमिन्द्रमिमें सोमा: सुरमाणश्छांगैने मेपैकषमैंः सुताः शप्पैन तौकम भिर्ला जैमैह स्वन्तो मंदा मामरेण परिसुता शुका: पयस्वन्तोऽमृताः प्रस्थिता वो मधुशनयुंत,स्ता नश्चिना संरस्वतीन्द्रो जुर्षन्ता९ सोम्यं मंधु, पिबन्तु, मंदन्ता५, व्यन्तु, होतर्येज ॥३? [ ४ ] काठ. ३८,८-९। वा. २०,६७-७९;१०,३३-३४;२१,४२ । काण्व. २२,५२-६४;११,४६-४७;२३, ४३ । तै. ब्रा. २,६,१२ । [युव सुराम० ... वता ऋ. १०,१३१,४; अथर्व. २०,१२५,४; तै. ब्रा. १,४,२,१। *

Page 300

[३०० ] मैत्रायणी-सहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० ११, अनु० ४-५

पुत्रमिव पितंरा अश्विनोभेन्द्रावंथु: काव्यैर्दएसनाभिः। येत्सुराम व्यपिबः शचीिः सरस्वती त्वा मंघवभ्रभिष्णक्।। ३२ अश्विना गोभिरिन्द्रिय मेश्रेभिर्वीश्य बलम्। हुविषेन्द्र सरस्वती यंजमानमवर्धयन्॥ ३३ तो नोसत्या सुपेंशसा हिरण्यवर्त्तनी नराः। सरस्वती ह्विष्मतीन्द्रं कर्मस्ववतु॥ ३४ तो भिषजा सुर्कर्मणा सौ सुदुंधा सरस्वती। से वृत्रहा शतकतुरिन्द्राय दधुरिन्द्रिर्यम्। ३५ अंहाव्यग्े हविशास्ये ते सुचीव घृर्ते चम्ब्रीव सौमः । बाजसनि रयिमस्मे सुवीरं प्रशस्त घेहि यशसं बुहन्तम् । ३६ यस्मिन्नश्वास ऋपभास उक्षणो वर्शा मेषा अवसुष्टांसा आहुताः। कीलालपे सोमप्ष्ाय वेर्धसे हृदा मर्ति जनये चारुमर्यैये ।। ४॥ ३७ देवे बर्हिंः संरस्वती सुदेवमिन्द्रायाश्रिना तेजो ने चक्षुरक्षारबहिंषा दधुरिन्द्रियंए, वसुवने वसुधेयस्य वेतु, येज़ देवींद्वीरो, अश्विना भिषजेन्द्र९ सरस्वती प्राणांन्ं वीर्य नुर्सि द्वारो दधुरिन्द्रिय, वसुर्वने वसुधैयस्य व्यन्तु, यजु देवी उषासा, अश्विना सुत्रमिन्द्र९ सेर- स्वती बल ने वांचुमास्य उषभ्यां दधुरिन्द्रिय, वसुवने वसुघैयस्य बीताथ, यज़ देवी जोंषटी सरस्वत्यश्विनेन्द्र्मंवर्धयन्, श्रौंव्रं ने कर्णायोर्थेशो जोष्ट्रीम्यां दधुरिन्द्रियं, वुसुबने वसुधैयस्य वीता५, यज देवीं ऊजीहुती दुंघे, सुर्दुधन्द्र ९ सर स्वत्यश्रिना भिषजावत९ शुक ने ज्योति: स्तनुयोराहुती धत्त इन्द्रियंY, वसुवने वसुधेयस्य वीताए, येज़ देवा देवांनां भिषंजा हौतारा इन्द्रमश्चिना वषट्कारै: सरस्वती त्वषिं ने हृदये मति९ होतभ्यां दधुरिन्द्रियेए, वसुवने वसुधेयस्य वीता, यंज देवीस्तिसर, स्तिस्रौ देवीरश्चिनेंडा सरस्वती शूष ने मष्ये नाभ्या इन्द्राय दधुरिन्द्रिय १, वसुबने वसुधैयस्य व्यन्तु, यंज देव ईन्द्रो नराश १सस्त्रिवरूथः सर स्वत्याश्विभ्यामीयते रंथो, रेतो ने रूपममृतं जनित्रमिन्द्राय त्वष्टा दधदिन्द्रिर्याणि, वसु-

[ पुत्रमिव पितराण ऋ. १०,१३१,५; अथर्व. २०,१२५,५; तै. ब्रा. १,४,२,१। अहाव्यसने हविरास्येण। ऋ. १०,९१,६५, तै. ब्रा. १,४,२,१ । यस्मिन्नश्वास०। ऋ. १०,९१,१४; तै. ब्रा. १,४,२,२ ] [५] वा. २१,४८-५८;२८,१५-१६,१८-२२,३८-३९,४१,४४ -- ४५ । काप्व. २३,४७-५७;३०, १५-१६,१८-२२,३८-३९,४१,४४-४५। ते. ब्रा. २,६.१४।

Page 301

काण्ड ३, प्रपा० ११, अनु० ५-६ ] सौत्रामणी। [३०१ ]

बने वसुषेयस्य वेतु, यंज देवो देवैवनस्पतिहिरण्यपर्णो अश्विभ्याए सरस्वत्या सुपिप्पल इन्द्राय पच्यते मध्वोजो ने जुर्तिवृषभों नु भाम ९, वनस्पतिनों दधदिन्द्रि्याणि, वसुवने वसुधैयस्य वेतु, यज् देवे बहिवीरितीनामध्वरे स्तीणमश्चिभ्यामूर्णम्रदाः संरस्वत्या स्योनमिन्द्र ने संद ईशाया मन्यु रोजानं बहिषा दधुरिन्द्रिय५, वसुर्वने वसुधैयस्य वेतु, यज देवों अभनिः स्विष्टकृद्देवान्यक्षद्य- थायुर्थ९ हौतारा इन्द्रमश्चिना वाचा वांच सरस्वतीमंग्ि९ सोम९ स्विष्टकृत्स्विष्टा ईन्द्रः सुत्रामा सविता वरुणो भिष, गिष्टो देवो वनस्पतिः, स्विष्टा देवा आज्यपाः, स्विष्टो अभिरमिना हौता होत्रे स्विष्टकत्सहो ने दधदिन्द्रियमर्जमपचिति९ स्वधांथ, वसुर्बने वसुर्धेयस्य बेतु, येज ॥ ५ ॥ ३८ सोमो राजामृंत सुत औषधीनामपा९ रेसः। ऋतैन सत्यमिन्द्रियं९ विपान शुकरमन्धसः। ईन्द्रस्येन्द्रिरयमिद पयोऽमृतं मंधु॥ ३९ अद्द्र्थः श्षीर९ व्यपिबत् कुंङ्काङ्गिरसौ धिया। ऋतैन सत्येमिन्द्रियं वि्पान शुकमन्धसः। ईन्द्रस्येन्द्रियमिद पयोऽमृत मधु ॥४० अद्भथेः सोम९ व्यपिवच्छन्दोभिर्हएसंः शुचिषंत्। भतैन स्त्यमिन्द्रियं९ विपान शुक्रमन्धसः। ईन्द्रस्येन्द्रियमिदै दयोऽमृतं मंधु ॥ ४१ अभ्रात्परिसुतो रेस ब्रह्मणा क्षत्रं व्यपिबद्। ऋतैनु सत्यमिन्द्रियं९ विर्पान शुकमन्धसः। ईन्द्रस्येन्द्रिर्यमिद पंयोऽमृतं मधु ॥४२ रैतो मूंत्र९ विजहाति यौनि प्रविशदिन्द्रिर्यम् । गर्भो जर्रायुरणावृता उल्बं जहाति जन्मना।। ४३ ऋतैनु सत्यमिन्द्रियं९ विर्पान शुऋमन्धसः। ईन्द्रस्येन्द्रियमिद पयोमृत मधु ॥४४ दृष्टरां रूपे व्याकरोत् सत्यानुते प्रजापतिः । अंश्रद्धामनृतैऽद्धाच् श्रद्धा९ सत्यै प्रजापतिः ॥ ४५ भतैनु सत्यमिन्द्रियं ९ विर्पान१ शुक्रमेन्धसः। इन्द्रस्येन्द्रियमिद पयोऽमृत मंधु ॥४६

[६ ] काठ, ३८,१। वा. १९,७२-७९।- कापव. २१,७२-७६ । तै. ब्रा. २,६,२।

Page 302

[३०२ j मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० ११, अनु० ६-७

वैदेन रूपें व्यपिबत् सुतासुतौं प्रजापति:। ऋतैन सत्यमिन्द्रियं९ विरपान शुकमन्धसः। ईन्द्रस्येन्द्रिरयमिद पयोऽमृतं मंधु ॥४७ दृष्ट्री परिसुतो रस शुक्केण शुके व्यपिबत् पयः सौमं प्रजापतिः । ऋतेन सत्यमिन्द्रिय विपान शुकमन्धसः। ईन्द्रस्येन्द्रियमिद पयोऽमृतं मंधु ॥६॥ ४८ परीतों पिश्रता सुत९ सौमो ये उत्तम हुविः । दुधन्वान्यौ नर्यो अशप्स्वन्तंरा सुषाव सोममंद्रिभिः॥ ४९ सौमोऽस्यश्विभ्यां पच्यस्व संरस्वत्यै पच्यरवेन्द्राय सुत्राम्णे पच्यस्व ॥ ५० पुनातु ते परिसुतथ सोंमथ सूर्यस्य दुहिता। वरिण शेश्रता तंना। ५१ वार्यु: पूर्तः पवित्रेण प्रोक् सौमो अंतिद्रुतः । ईन्द्रस्य युंज्यः सखा॥ ५२ वायों: पूर्तः पवित्रेण प्रत्यक् सोमो अतिसत्ुतः । ईन्द्रस्य युंज्यः सेखा॥ ५३ ब्रह्म क्षत्री पवते तैज इन्द्रिय९ सुरयाः सौमः सुत आसुतो मदाय। शुक्रेण देव देवंताः पिपृग्धि रसेनान्न। यंजमानाय धेहि॥ ५४ कुविंदुङ्ग, नांना हिं वाम्।। ५५ या व्याघ्रं९ विषूचिकोभौं वृकं च रक्षति। श्येनं पुतत्रिण९ सिह९ सेमं पात्व५हसः॥५६ सुरावन्तं वर्हिषंद९ सुवीर९ यज्ञ९ हिन्वन्ति महिषा नमोभिः। दधानाः सौसं दिवि देवतासु मंडेनेन्द्र९ यंजमाना: स्वरकीः ॥ ५७ यस्ते रंस: सैभृता औषधीषु सोमस्य शुष्मः सुराया९ सुतस्य। तैन जिन्बु यजमानं मंदेन सरस्वतीमश्चिना इन्द्रुमग्निम्॥ ५८

हुमैं त५ शुऋँ मंधुमन्तमिन्दुए सौम९ राजानमिह अक्षयामि।। ५९ [७] काठ. ३८,२। वा. १९,२-७,१०,३२-३५;६,४;१०,३१-३२,१३,३३,२३,३८ । काब. २१,१-६,९, ३२-३५;६,५,११,४४-४५;१४,३५;२५,४० । तै. ब्रा. २,६,१,३ । [ परीतो षिञ्चता०। ऋ. ९,१०७,१; सा. ५१२,१३१३; तै. बा. २,६,१,१। पुनातु ( ०नाति) ते परिस्त्ुतं०। ऋ. ९,१,६ तै. सं. १.८,२१,१; तै. ब्रा. २,६,१,२। वायुः (०यो:) पूतः पवित्रेण०। अथर्व. ६,५१,१। इन्द्रस्य रुज्यः सख ।ऋ.१, २२,१९; सा. १६७१; अथर्व. ६,५१,१,७,२६,६; तै. सं. १,३,६,२। कुविदङ्ग यवमन्लोण ऋ. १०,१३१,२; अथर्व. २०,१२५,२; तै. सं. १,८,२१,१,५,२,११,२; तै. ब्रा. २,६,१;३ ]

Page 303

काण्डं ३, प्रपा० ११, अनु० ७-८ ] सौत्रामणी। [३०३ ]

येदेत्रु शिष्ट१ रसिनः सुर्तस्य यमस्येन्द्रो अपिवच् शेचीमिः। अहै तमस्य मनसा शिवेन सौम राजानमिहै क्षयामि ॥७॥ ६० देर्वस्य त्वा सवितु: ग्रुस३वेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पुष्णो हस्ताभ्यामदिदे।। ६१ त्रयो देवो ऐकादश त्रयखिएशाः सुराधसः। बृहस्पतिपुरोहिता देवस्य सवितुः सवे देवा देवैरवन्तु त्वा।। ६२ प्रथमस्त्ंवा द्वितीयैरभिषिश्चन्त, द्वितीयास्त्वा तृतीयै, स्तुतीयास्त्वा सत्यैनु, सत्यै तवां ब्रेझ्षणा, ब्रह्म त्वा यजुर्भि, यैजूशषि त्वा सामुभिः, सामानि त्वा ऋग्भि, अैचस्त्वा पुरोनुवाक्याभिः, पुरोनुवाक्यास्त्वा याज्याभि, र्याज्यास्त्वा वषट्कारै, र्वषट्कार्रास्त्वडुतिभि- रभििश्चनत्वा, हुतयस्ते कोमान्त्समर्धयन्त्व,सा अश्विनोस्त्वा तैजसा ब्रह्मवर्चसायाभिषि- श्वामि, सरस्वत्यास्त्वा वीर्येण यंशुसेऽन्रद्यायाभिषिश्चामी,न्द्रस्य त्वेन्द्रियेणौंजसे बलायाभि- विश्चामि, भू: स्वाहा ॥ ६३ शिरो मे श्रीेशो मुखं त्विषिः कैशाश्र इमश्रूणि। राजा मे प्राणो अमृतर सम्राट् चक्षुर्विराट् श्रौत्रम्॥ ६४

जिद्वा मे भद्र९ वाडाहो मेनो मन्युः स्वरांड् भाम:। मौदाः प्रमोदा अङ्कुलीरङ्गानि मित्रं मे सहः ॥ ६५ बाहूं मे बलमिन्द्रिय हस्तौ मे कर्म वीर्यम्। आत्मा क्षत्रमुरो मेम ॥ ६६ पुष्टीर्मे राष्ट्रमुदरमंएसौ ग्रीवाश्च श्रौण्यौ। ऊरू अरत्नी-जानुनी विशो मेडङ्गानि सर्वैतः ॥ ६७ नाभिमे चित्तं९ विज्ञानं पायुमें डपचितिर्भसंत्। आनन्दनन्दा आण्डौं मे भंगः सौभाग्यं पंसः॥ ६८ लौमानि प्रयुतिमैम त्वंड् मा अनुतिरागृतिः। माए्स मा उपनतिर्वैस्वस्थि मज्जा मा अनुतिः । ६९ जंड्घाभ्यां पद्धयाँ धींरोऽस्मि विशि राजा प्रतिष्ठितः । प्रति ब्रह्मन् प्रैतितिष्ठामि क्षत्रे प्रंत्यश्वेषु प्रतितिष्ठामि गोषु ॥ ७०

[८ ] काठ. ३८,४। वा. २०,३,५-१३ । काण्व. २१,९३-४४,९६-१०६। तै. ब्रा. २,६,५। [देवस्य त्वा सवितु: । अथर्व. १९,५१,२ ]

Page 304

[३०४ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ३, प्रपा० ११, अनु० ८-९ प्रति प्रजायां प्रंतितिष्ठामि पुष्ठे, प्रति प्राणेषु प्रतितिष्ठाम्यात्मन, द्यावापृथिव्योः प्रति- तिष्ठामि यज्ञै ॥८ ॥ ७१ सीसेन तन्त्रं मनसा मनीषिण ऊर्णासत्रैण कर्वयो वयन्ति। अश्विना यज्ञ सुविता सरस्वतीन्दृस्य रूपए वरुणो भिषज्यन्।। ७२ तदस्य रूपममृत शचीभिस्तिस्त्रों दघुर्देवता: स९ररणा: । लौमानि शष्पैरबहुधा नं तौक्मुभिस्त्वंगस्य माश्समभवर्त लाजाः॥ ७३ तदुश्चिना भिषंजा रुद्रेवर्तनी संरस्वती वयति पैशो अन्तरम्। अस्थि मुज्जोने मांसरं कारोतरैण दघुतो गवां त्वुचि। ७४ संरस्वती मनसा पेशल वसु नासत्याभ्या वयति दर्शतए वपुः। रसं परिसुतो नं रौहितं नर्म हुधीरस्तसुरं ने बैम।। ७५ पैयस: शु्करममृतं जनित्र९ सुराया मूत्राज्जनयन्त रेतः। अपामति दुर्मति बोधमाना ऊवध्य९ वातात्स३ववं तंदाराद्।। ७६ इन्द्रः सुत्रामा हैदयेन सत्य पुरोडशिन सविता जजान। यंकृत् कोमान९ वरुणो भिषज्यन्मतस्त्रे वाय३व्यैनैमिनाति पित्तम्। आन्त्राणि स्थालीमंधु पिन्वमाना गुदाः पांत्राणि सुदुंधा न धेनुः। श्येनस्य पंत्रं ने लीहा शंचीभिरासन्दी नासिरुर्दरं नं माता ।। ७८ कुम्भो वुनिष्ठर्जनिता शेचीभिर्यस्मिन्निय्रे यौन्यां गर्भो अन्तेः । प्लाशिर्व्यक्त: शतंधारा उत्सो दुहै ने कुम्भीं स्वधी पितृभ्यः ॥ ७९ मुख ९ संदस्य शिरा इत्सतेन जिह्वा पवित्रुमश्चिनासन्त्सरस्वती। चप्यं न पायुर्भिषगस्य वालो वुस्तिनै शेपो हरसा तरस्वी।। ८० अश्विम्यां चंक्षुरमृंतं ग्रहाभ्यां छागेन तेजो हुरविषा घुतैन। पक्ष्माणि गोर्धूमैः कुवलैरुतांनि पेशो ने शुक्रमसित < वसाते॥ ८१ अबिनै मेषों नर्स वीर्याय प्राणस्य पन्था अमृतं ग्रहाभ्याम्। सर स्वत्युपवाकैर्व्यानै नंस्यानि बर्हिबेदरैर्जजान।। ८२ ईन्द्रस्य रूपमषभों बलाय कर्णाभ्या। श्रत्रममृतं ग्रहाभ्याम्। ्यंवैनै बहिर्ध्रुवि केंसराणि कर्कन्धु जज्ञे मंधु सारघ मुंखे।। ८३ [ ९ ]काठ, ३८,३ । वा. १९,८०-९५ । काव्व. २१,७७-९२ । तै. ब्रा. २,६,४।

Page 305

काण्डं ३, प्रपा० ११, अनु० ९-१० ] सौत्रामणी। [३०५ ]

आत्मेन्रुपस्थे ने वंकस्य लौम सुखे शमंश्रूणि ने व्याघ्रलोमे। केशा ने शीषन् यशसे श्रियैं शिखा सिश्हस्य लौम त्वििरिन्द्रिरयाणि॥ ८४ अज्वैरात्मोनं भिषजा तदुश्चिनात्मानमङकैः समुधात् सरस्वती। इन्द्रस्य रूपए शतमानमायुः शुक्रै ने ज्यौतिरमृतं देधाना। ८५ सरस्वती यौन्यां गर्भुमन्तरश्विभ्यां पत्नी सुकृतं विभर्ति। अपा९ रसेन वरुणो ने सन्नैन्दर श्रियै जनयन्नप्सु राजा ॥ ८६ तेजः पशुना९ हविरिन्द्रियावत् परिसुता पयसा सारघ मधु। अशविम्यां दुग्ध भिषजा सरस्वती सुतासुताभ्याममृतः सौमा इन्दुः ॥९॥ ८७ पुनन्तु मा पितरः सोम्यसः पु्नन्तु मा पितामहाः। परवित्रेण शतायुषा विश्वमायुर्व्यश्रवै।। ८८ पुनन्तु मा पितामहा: पुनन्तु प्रपितामहाः। पुर्वित्रेण शतायुषा सर्वमायुवर्यश्रवै।। ८९

अग्ना आयू१षि पवसे।। ९० पवमान: ३स्वर्जैन: पर्वित्रेण विचर्षणिः। येः पोता से पुनातु मा ॥ ९१ पुर्नन्तु मा देवजनो: पुर्नन्तु मनवो धिया। पुनन्तु विश्वा भूतो मा जीतवेद: पुनाहि मा ॥ ९२ पवमान: पुनातु मा क्रेत्वे दक्षाय जीवसे। ज्यौक च सूर्यं हरौ।। ९३ उरभाभ्यां देव सवितः पुर्वित्रेण सर्वेन च। मौ पुनाहि विश्वेतः ॥ ९४ पर्वित्रेण पुनाहि मा शुक्रैण देव दीद्त्। अगे क्रत्वा क्रेतूशरनु । ९५

[१०] काठ. ३८,२,५। वा. ३,४५,५४;१९,३७-४८,२०,१४-१८,२०,२३;६,२२;१२,९०;३५,१६ । काण्व. ३,५३,६२;२१,३८-५०;२२, १-५,८;६,३०;१३,९१,३५,४८ । तै. ब्रा. २,६,२६ । [ अग्ना (०ग्र) आयू- ५षि०। ऋ. ९,६६, १९;सा. ६२७,१४६४, १५१८; तै. ब्रा. २,६,३,४; तै. आ. २,५,१; तै. सं. १,२,१४,७,, २९,१,५,५, १,६,६,२ । पवमानः ३स्र्जनः (सो अद्य०) ... मा। ऋ. ९,६७,२२ । पुनन्तु मा ( मां ) देवजना:०। ऋ. ९,६७,२७; तै. ब्रा. १,४,८,१;२,६,३,४ । पवमानः पुनातु० ( आत एतु०)। [ आन पतु०। वा. य. ३,५४ ]। ऋ. १०,५७,४; अथर्व. १,६,२ ;. तै. सं. १,८,५,२ । क्रत्वे दक्षाय जीवसे। अथर्व. ६,१९,२। उभाभ्यां देव सवितः। ऋ. ९,६७,२५; अथर्व. ६,१९,३ ।] मै० ३९

Page 306

[१०६] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ३, प्रपा० ११, अनु० १०

यत्ते पवित्रमचिष्यये विततमन्तरां। ब्रह्म तैन पुनीमहे।। ९६ वैश्देवीं पुनर्ती देव्यांगार्द्यस्या बह्यस्तन्वो वीतपृष्ठाः । तया मंदन्तः सधर्माद्येषु वय स्याम पंतयो रयीणांम्।। ९७ वैश्वानरों रश्मिभिर्मा पुनातु वातः प्राणेनेषिरो मुयोभूः। द्यांवापृथिवीं पयुसा पयोभिर्कतावरी यज्ञिये मा पुनीताम्॥ ९८ बुहद्धिः सवितस्त्रिभिवरपिष्ठेदेव मन्मभिः। अगे दक्षेः पुनीमहे॥ ९९ ये सुमाना: समनसः पितरो यमरांज्ये। तैषाए लोकः स्वधा नमो यज्ञौ देवेषु कल्पताम्। १०० ये सुमाना: समनसो जीवा जीवेषु मामकाः । तैषा९ श्रीमयि कल्पतामस्मिल्लोके शर्तए समाः ॥ १०१ द्वे सुती।। १०२ इद५ हर्विः प्रजननं मे अस्तु देशवीर सर्वगण९ स्वस्तये। आत्मसंनि प्रजासंनि क्षेत्रसैनि पशुसंनि लोकर्सन्यभयसंनि॥ १०३ अर्थनिंः प्रजा बुहुलां मे कृणोत्वन्नं पयो रेतो अस्मासु धेहि॥ १०४ यंद्वेवा देवहेंडुनं देवासञ्चकुमा वर्यम्। अग्निर्मा तस्मादेनसो विश्वान्मुश्चत्वरहसः ॥ १०५ यदि स्वर्पन्यदि जागदेनाएसि चकुर्मा वर्यम्। वार्युर्मा तस्मादेनसो विश्वान्मुश्चत्व५हसः ॥ १०६ यदि दिंवा यदि नक्तमेंना शि चकुमा वर्यम्। सूर्यों मा तस्मादैनसो विश्वान्मुश्चत्वरहसः॥ १०७ धाम्नो धाम्नो ॥ यंद्रामे। पवित्रमसि यज्ञस्य पवित्र९ यजमानस्य। १०८-१०९

तन्मा पुनातु सर्वतो विश्वस्मादेवकिल्विरषात्सर्वस्माद्देवकिल्बिषाद् ॥ २१० [ यत्ते पवित्रमर्चि०।ऋ. ९,६७,२३, तै. ब्रा. १,४,८,२ । वैश्वदेवी पुनती०। ऋ. परि. १९,२। यद्देवा देवहेडनं०। अथर्व. ६,११४,१। यदि (जाग्र०) सवपन्यदि०। अथर्व. ६,११५,२। यदि दिवा (०द्विद्वांसो) अथर्व. ६,११५,१। धाम्न्ो धाम्ो०। अथर्व, ७,८३,२;१९,४४,९। श्रौ. पू. अ. ३, खं. ६ ]

Page 307

का्ण्डं ३, प्रपा० ११, अनु० १०-१२ सौत्रामणी। [३०७ ]

द्रुपदादिवेन्मुसुचानः स्वित्नः स्नात्वीं मलादिव। पूतै पर्वित्रेणेवाज्य। विश्वे मुश्चन्तु मैनसः ॥ १११ सर्मावृतत् पृथिवी संमुर्षा: संमु सूर्य: । वैश्वानरज्योतिर्भूयास९ विभवुँ काम व्युशीय भे: स्वोद्या ॥ १०॥ ११२ समिद्धो अभि: सामैंधा सुंसमिद्धो वरेण्यः। गायत्री छन्द इन्द्रियँ त्रिरयविगैवियो दघुः॥११३ तनूनपाच् शुंचिव्रतस्तनुपाश्च संरस्वती। उष्णिक छन्द इन्द्रिय दित्यवांड् गौवियो दघुः ॥ ११४ इंडाभिरमिरींड्य: सौमो देवों अंमर्त्यः। अनुष्ठुंप् छन्द इन्द्रिये पंश्चाविगैवियो दधुः॥ ११५ सुबहिरभिः पुषर्ण्वान्त्स्तीणवर्हिरेमर्त्यः । वृद्ती छेन्द इन्द्रियँ त्रिवत्सों गौवियो दधुः ॥ ११६ दुरो देवीदिशो महीर्ब्रह्मा देवो बृहस्पतिः । पङ्क्तिश्छन्द इन्द्रिय तुर्यवांड् गैौवियो दधुः ॥ ११७ उषे यहीं सुपैशुसा विश्वे देवा अमर्त्याः । त्रि्ष्टेपू छेन्द इन्द्रियँ पृष्ठवांड् गैवियो दधुः ॥ ११८ दैव्या होतारा भिषजेन्द्रेण सयुंजा युजा। जगुती छन्द इन्द्रियमनद्गान् गैवियो दघुः ॥ तिस्त्रौ देवीरिंडा मही भौरती मरुतो विशः। विराट छेन्द् इन्द्रिय धेनुगीने वैयो दधुः॥। त्वंषटा तुरींपो अद्ुत इन्द्रार्यी पुष्टिवंर्धना। द्विंपुदा छन्द इन्द्रिर्यमुक्षा गौने वयो दधुः ॥ शमिता नो वनस्पतिः सविता पसुवन् भंगम्। कर्कुं्प्छन्द इहेन्द्रिर्यमुपभो गवियो दयुः ॥ स्वाहा युज्ञ वरुण: सुक्षत्रौ भेपज करत। अतिछन्दा इन्द्रिय बृहद्वर्शा वेहद्वयो दघुः ॥ ११॥ ११९-१२३ वसन्तेन ऋतुना देवा वसवस्त्रिवृता स्तुर्तम् । रथन्तरेण तैजसा हविरिन्द्रे वयो दधुः ॥ ग्रीष्मेण ऋतुना देवा रुद्रा: पञ्चदुर्शे स्तुतम्। बृहता यशुसा बेल हविरिन्द्रे वयो दधुः॥ तर्षाभिर्ऋतुनादित्या: स्तौमे सप्तद्शे स्तुतम् । वैरूपेण विशौजसा हविरिन्द्रे वयो दधुः ॥ १२४-१२६ [द्रुपदादिवेन्मुमुचानः (०दिव०)। अथर्व. ६, ११५,३ ] [११ ] काठ. ३८,१०। वा. २१,१२-२२ । काण्य. २३,१३-२३ । तै. ब्रा. २,६,१८। [ १२ ] वा. २१,२३-२८। काण्व, २३,२४-२९। तै. ब्रा. २,६,१९। *

Page 308

[३०८ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० ११-१२, अनु० १२,१-३

शारदेन ऋतुना देवा एकविरश ऋभवः स्तुतंम्। वैराजेन श्रियां श्रिय हविरिन्द्रे वयो दधुः ॥ १२७ हेमन्तेनु ऋतुना देवास्त्रिणवे मरुंतः स्तुतम्। बलेन शंककरीः सहो हविरिन्द्रे कयो दघुः॥ शैशिरेण ऋर्तुना देवस्त्रयस्त्रि ए३शेऽमृत५ स्तुतम्। सत्येन रेवतीः क्षत्र९ द्ृविरिन्द्रे वयो दधुः ॥१२॥ १२८-१२९

॥ इत्युपरिकाण्डे सौत्रामणीयो नाम एकादशः प्रपाठकः॥ ११॥ [१७८१]

अथ द्वादशः प्रपाठक: । अश्वमेध: । इर्मामगृभ्णन् रशनामुर्तस्य पूर्वा आयुनि विदधेषु कव्या। सा नो अस्मिन्त्सुत आवभूव ऋर्तस्य सामन्त्सरमारपन्ती।। १ अभिधा असि, अवनमसि, यन्तासि धती, से त्वमर्मनि वेश्वानर संप्रथसं गछ स्वाहा- कृतः, स्वगा त्वा देवभ्यः प्रजापतये ब्रह्मन्श्वं भन्त्स्यामि, देवैभ्यः प्रजापतये, तैन राध्यासं, तै वधान, देवैभ्यः प्रजपतये, तैन राभ्रुहि, प्रजापतये त्वा जुषटं प्रौक्षामि, वार्यवे त्वा जुष्ट प्रोक्षामीन्द्रा,-डगनिभ्यां त्वा जुष्ट प्रौक्षामि, विश्वेभ्यस्त्वा देवैभ्यो जुष्ट प्रौक्षामि, सर्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यो जुष्ट प्रौक्षामि ।। २ यौ अर्वन्तं जिघारसति तमभ्यमीति वरुणः। परो मेर्तः परः श्वा ॥ १ ॥ ३ अग्नये स्वांहा, सौमाय स्वाहा, डपौ मोदाय स्वाहा, वार्यवे स्वांहा, सवित्रे स्वाहा, त्वष्ट्र स्वाहा, बृहस्पतये स्वहि,नदराय स्वाहा, मित्राय स्वाहा, वरुणाय स्वाहा ॥२॥४ हिंकाराय स्वाहा, हिंकृताय स्वांहा, क्रन्दते स्वाहा,-डवकन्दाय स्वाहा, प्रौथुते स्वाहा, प्रप्रोथाय स्वाहा, गन्धाय स्वांहा, घाताय स्वांडा, निविष्टाय स्वाहों, पविषाय स्वाहा,

[ १] तै. ७,१,११। काठ, . ५,१,२; ५,४,४ । वा. २२,२-५। काण्व, २४,२-५। [ २ ]तै. ७,१,१४ । काठ. ५,१,५। वा. १०,५,२२,६,२७;३९,१ । काव्व. ११,१२,२४,६,३७,३९,१ ।[ अम्रये स्वाहा। अथर्व. १९,४३,१। सोमाय स्वाहा। अथर्व, १९,४३,५। वायवे स्वाहा। अथर्व, १९,४३,१ । इन्द्राय स्वाहा। अथरवे. १९,४३,६] [१ ] तै. ७,१,१३:६९। काठ. ५,१,१०,४। वा, २३,७-८ । काण्व, २४,७-६२।

Page 309

काण्डं ३, प्रपा० १२ अनु० ३-६ ] अश्वमेघः। [ ३०९ ]

सैदिताय स्वाहा, वल्गते स्वाहा, डडसीनाय स्वाहा, शयानाय स्वाहा, स्वपुते स्वांहा, जागते स्वाहा, कूजते स्वाहा, प्रंबुद्धाय स्वाहा, विचृत्ताय स्वाहा, विजम्भमाणाय स्वाहा, जवायु स्वोहा, बलीय स्वाद्दी, डयनाय स्वाहा, प्रायणाय स्वाहा, यते स्वाहा, धांवते स्वाहों,-दुद्रावीय स्वहो, द्दुवाय स्वाहा, शुकाराय स्वाहा, शाकृताय स्वाहौ,पस्थिताय स्वाडा, संश्हानायु स्वाहा, निषण्णाय स्वाहो, त्थिताय स्वाहा, विष्ठिताय स्वांहा, विवर्तमानाय स्वाह्ा, विवृत्ताय स्वांहा, विधून्वानाय स्वाहा, विधूताय स्वांहा, शृण्वते स्वाहा, शुंभ्ूषमाणाय स्वहिं, क्षिताय स्वाहा, वीक्षिताय स्वोहा, वीक्षमाणाय स्वाहा, निमेषाय स्वाहा, यदेत्ति तस्मै स्वाहा, यत् पिंबुति तस्मै स्वांहा, येन्मैदृति तस्मै स्वाहा, कुर्वते स्वाहा, कृ्ताय स्वांहा ॥ ३ ॥ ५ विरभूमांत्रा, प्रभू: पित्रा,-Sश्रोऽसि, हयोऽस्ये, त्योऽसि, मयोऽसि, नरोऽस्य, र्वासि, सप्तिरसि, वाज्यसि, वृंषासि, नुर्मणा असि, यंयुनीमास्या,-दित्यानां पत्वान्विुद्दि, दैवा आशापाला एवं देवेभ्यो अश्वं मैधाय प्रौक्षित ९ रक्षते,-है धृति, -रिह स्वंधुति,-रिह रमें, इह रमन्ताम् ॥४॥ ६ काय स्वाडा, कस्मै स्वाहा, कतमस्मै स्वाहा, सवित्रे स्वाहा, सवित्रे प्रसवित्रे स्वाह्ा, सवित्र आसवित्रे स्वाहा, SSदित्यै स्वांहा, SSदित्यै महौ स्वांहा, SSद्वित्यै सुमृडीकाये स्वाह्ा; संरस्वत्यै स्वांहा, संरस्वत्यै वृहत्यैं स्व्राहा, संरस्वत्यै पावकायै स्वाहा, पुष्णे स्वाहा, पूष्णे प्रपथ्याय स्वाहा, पूष्णे नरधिषाय स्वाहा, त्वष्ट्र स्वांहा, त्वष्ट्र तुरींपाय स्वांहा, त्वष्टेरे पुरुरुपाय स्वाहा, विष्वे स्वाहा, विष्णवे शिपिविष्टाय स्वाहा, विष्णवे निभूयपायु स्वाहा ॥ ५ ॥ ७ ओ ब्रह्मन् ब्राह्मणस्तेजसवीं ब्रह्मवर्चसी जायता,मा राष्ट्र राजश्न्यः शूंर इषव्यो महारथों जायतां, दौग्धी धेतुं, वौढानडवां, नाय: संपिः, समैयो युवा, पुरंधियौषा, जिष्णू रथेष्ठा आस्ये येजमानस्य वीरों जायतां, निकामें निकामे नः पुर्जन्यो वर्षतु, फलवतीर्ना औषधयः पच्यन्ताए, योगक्षमों नः कल्पताम् ॥ ६॥ ८

[ ४ ] तै. ७,१,१२। काठ. ५,१,३। वा. २२, १९ । काण्व. २४,२४-२५। [५ ] काठ. ५,३,५। वा. २२,२० । काण्व. २४,२६-२८ । मा. श्रौ. ९,२,२। [ ६ ] तै. ७,५,१८। काठ, ५,५,१४ । वा. २२,२२ । काण्व. २४,३०-३२।

Page 310

[ ३१० ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० १२ अनु० ७-११

अप्नये स्वाहा, सोमाय स्वह्, न्द्राय स्वाहा, प्रथिव्यै स्वाद्ा, उन्तरिक्षाय स्वोड्ा, दिवै स्वाहा, दिग्भ्यः स्वाही, SSशाभ्यः स्वाहो, ्यै दिशे स्वद्या, प्राच्ये दिशे स्वहा, नक्षत्रेभ्यः स्वाहा, नक्षत्रियेभ्यः स्वाहा, Sहोशत्रेभ्य: स्वाहा, उर्धमार्सेभ्यः स्वांडा, मासम्य: स्वांहा, ऋर्तुभ्य: स्वाहा, Sऽतवम्यः स्वाहा, सश्वत्सराय स्वाहा, द्यावापृथिवीभ्या स्वाहा, चन्द्रेमुसे स्वाहा, सूर्याय स्वांहा, रश्मिम्य: स्वाहा, वसुभ्यः स्वाहा, रुद्रेभ्यः स्वाहा, SSदित्यॅभ्य: स्वाहा, मरुद्रथः स्वाहा, विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्ाहा, मूलेम्यः स्वाहा, शांखाम्यः स्वांह्ा, वनस्पतिभ्यः स्वाहा, पुष्पेभ्यः स्वाहा, फलेभ्यः स्वाहौं, षधीभ्यः स्वाहा ॥७॥ प्रौच्यै दिशे स्वाहा, डरवीच्यै दिशे स्वाह्ा, दक्षिणायै दिशे स्वाद्ा, ड्रवीच्यै दिशे स्वाहा, प्रतीच्ये दिशे स्वाहा, डवीच्ये दिशें स्वाहौ,दीच्यै दिशे स्वाहा, डरवीच्यै दिशे स्वाडो,ध्वीयै दिशे स्वांहा, डर्वीच्यै दिशे स्व्राहा ॥ ८ ।। १० आयुषे स्वाहा, प्राणाय स्वाहा, जपानाय स्वाहा, व्यानीय स्वाहा, समानाय स्वाहो,- दानाय स्वाहा, चक्षुषे स्वाहा, श्रत्राय स्वांहा, मेनुसे स्वांहा, वाचै स्वांहा।।९।। ११ पृथिव्यैं स्वाहा, उन्तरिक्षाय स्वाहा, दिवे स्वाहा, स्र्याय स्वांहा, चन्द्रमसे स्वादा, नक्षत्रेम्यः स्वाह्या, ड्व्ञः स्वाहौ,पधीभ्यः स्वाहा, वनस्पतिभ्यः स्वाहा, परिप्लर्वेभ्य: स्वाहा, सरीसुर्पेभ्यः स्वाहा, चराचरैंभ्यः स्वाहा ॥ १० ॥ १२ असुवे स्वाहा, वसुवे स्वाहा, विश्भ्वे स्वाहा, विवस्वते स्वाहा, गणश्रिये स्वाहा, गर्ण- पतये स्वाहा, डभिषाहि स्वांहा, डभि३भ्वे स्वाहा, Sधिपतये स्वाहा, शषाय स्वाहा, सशसपीय स्वाहा, चन्द्राय स्वाहा, ज्योतिषे स्वांहा, मलिम्लुचाय स्वाह्ा ॥ ११ ॥ १३

[ ७] तै. ७,१,१५; ७,३,१९-२० । काठ. ५,१,५-६;५,३,९-१०। वा. २२, ६,२४,२७-२९;१०,५;३९,१-२; काण्. २४, ६,३४,३७-४१,४३;११,१२;३९,१। [अग्नये स्वाहा। अथर्व. १९,४३,१। सोमाय स्वाहा। अथर्व. १९,४३,५। इन्द्राय स्वाहा। अथर्व. १९,४३,६। पृथिव्यै स्वाहा। अथर्व. ५,९,२६। अन्तरिक्षाय स्वाहा। अथर्व. ५,९,३-४। दिवे स्वाहा। अथर्व. ५,९,१,५। चन्द्रमसे (चन्द्राय) स्वाहा। अथर्व. १९,४३,४। सूर्याय स्वाहा। अथर्व. १९,४३,३ ] [८] तै. ७,१,१५ । काठ. ५,१,६। वा. २२,२४ । काण्व. २४,३४ । [ ९] तै. ७,१,१९ । काठ. ५,४,१०। वा. २२,२३;२३,१८;३९,३ । काण्व. २४,३३,२५,२०,३९,२। [१० ]तै. ७,१,१७। वा. २२,२९ । काण्व. २४,४१ ।[ पृथिव्यै स्वाहा। अथर्व. ५,९,२;६ । अन्तरिक्षाय स्वाहा, दिवे स्वाहा। अथर्व. ५,९,३-४। सूर्याय स्वाहा। अथर्व. १९,४३, ३ । चन्द्रमसे (चन्द्राय०) स्वाहा। अथर्व. १९,४३,४ ] [ ११ ] वा. २२, २८-३०;३९,२। काण्व, २४,३९,४१,४३,३९,१।[ चन्द्राय स्वाहा । अथर्व. १९.४३,४ ]

Page 311

काण्डं ३, प्रपा० १२, अनु० १२-१७] अश्वमेधः। [ ३११ ]

धर्णसाय स्वाहा, द्रविणाय स्वाहा, प्रसवाय स्वाहो,-पयामायु स्वाहा, सिन्धुवे स्वाहा, समुद्राय स्वाहा, काटाय स्वांहा, उर्णवीय स्वाहा, सरस्वत्यै स्वाहा, विश्वव्यचसे स्वाहा, सुभुताय स्वाहा, उन्तेरिक्षाय स्वाहा ॥ १२॥ १४ मंधुवे स्वाहा, मधवाय स्वांहा, शुक्राय स्वाहा, शुचये स्वाहा, नभसे स्वाहा, नभस्याय स्वहि,-षायु स्वांहो, जीय स्वाहा, संहुसे स्वाहा, सहस्याय स्वाहा, तैपुसे स्वाहा, तपस्याय स्वांहा, सथ्सर्पोऽस्यहस्पृत्याय स्वांहा ॥ १३॥ १५ सवयसे स्वांहा, डभिवयसे स्वाहो,धवैवयसे स्वांहा, बृहैद्वयसे स्वाहा, सहीयसे स्वाहा, सहमानाय स्वाहा, सासहये स्वाहा, सहस्वते स्वाहा, डभीषाहे स्वाहा, डभि३भ्े स्वाहा, डभिमातिर्षाहे स्वाहा, डभिमातिन्ने स्वाहा ॥ १४ ॥ १६ एकस्मै स्वाहा, इाम्यार सवहि, कानशताय स्वाहा, शताय स्वाहि, कशताय स्वाहा, व्युष्ट्यै स्वांहा, स्वगीय स्वांह्ा। १५ । १७

हिरण्यगर्मै: समवर्तताग्रे भुर्तस्य जातः पुतिरैक आसीत्। से दाधार पृथिवी द्योमुतेंमौ कस्मै देवायु हविषा विधेम।। १८ उपयामग्रहीतोऽसि, प्रजांपतये त्वा जुष्ट गृह्नाम्ये,-व ते यौनिः, सूर्यस्ते महिमा। ॥ १६ ॥ १९ येः प्राणतो निमिषतश्र राजा पतिविश्वस्य जगतो बर्भूव। ईशे यौ अस्य द्विपंदुश्वतुष्पदः केस्मै देवांयु हर्विषा विधेम।। २०

उपयामंगरृहीतोऽसि, अ्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्ाम्ये,-ष ते यौनि,श्रन्द्रमास्ते महिमा।। ॥ १७ ॥ २१

[ १२ ] तै. ७,४,१३। वा. २२,२५ । काण्व. २४,३५ । [१३ ] वा. ३२,३१। काण्व. २४,४४ । [१५] वा. २२,३४। काण्व. २४,४७। [ १६ ] तै. ७,५,१६ । काठ. ५,५,११ । वा. २३, १-२, १३,४;२५,१० । काण्व. २५,१-२;१४,४;२७,१४ । मा. श्रौ. ९,२,३ । [ हिरण्यगर्भः सम० ... विधेम। ऋ. १०,१२१,१; अथर्व. ४,२,७; ( ११, ५,१) ] [१७ ] तै. ७,५,१६ । काठ. ५,५,१३। वा. २३, ३-४;२५, ११। काण्व. २५,३-४;२७,१५। [ यः प्राणतो० ... विधेम । ऋ. १०,१२१,२; अथर्व. ४,२,१-२ ]

Page 312

[३१ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ३, प्रपा० १२, अनु० १८-२१

युञ्जन्ति व्रश्नमुरुष चरन्तं परि तस्थुषः। रौचन्ते रोचना दिवि॥ २२ यद्वातोऽपों अगनीगन् प्रियामिन्द्रस्य तन्व्रम्। एत९ स्तोतरनैनु पथा पुनरश्वमावर्तयासि नः ॥ १८ ॥ २३ वसवस्त्वांञ्जन्तु गायत्रेण छन्दसा, रुद्रास्त्वाञ्जन्तु श्रैष्ठुभेन छन्दसा, SSदित्यास्त्वाञ्जन्तु जागतेन छन्दसा, भूर्सुंवः ३स्, लौजी३ शोची३ यव्ये गव्य, एतदेल्मत्त देवा, एतंदेन्मद्धि प्रजापते ।। २४ क: स्विदेकाकी चरति के उ स्विज्जायते पुंनः। कि स्विद्धिरमस्य भेषज किर्मवार्वपनं महद्। २५ सूय एकाकी चरति चन्द्रमा जायते पुनः। अभ्नर्हिमस्य भेषर्जे भूमिरवपनं महंत् ॥ २६ का स्विदासीत पूर्वचित्तिः किए स्विदासीद् बृहृद्धयः। को स्विदासीत पिलिप्पिलों को स्विदासीत् पिशङ्गिला। २७ द्यौंरासीत पुर्वचित्तिरश्व आसीद् बुद्दद्धयः । अंविरासीत् पिलिप्पिला रात्रिरासीत् पिशङ्गिलां ॥ १९ ॥ २८ प्रार्णाय स्वाह्या, डपानाय स्वांहा, व्यानाय स्वाहा। २९ अम्बम्बिके अम्बालिके ने मा नयति कैश्चनं। ससस्त्यश्वकः सुभद्रिकां काम्पीलवार्सिनीम्॥ ३० गणानां त्वा गणपुति हवामहे, प्रिर्याणां त्वा प्रियपति हवामहे, निधीनी त्वा निधि- पति५ हवामहे वसों ममा,-SSहमजानि गर्भध्मा,त्वंमजासि गर्भधम् । ३१ तौ सह चर्तुर: पर्दः संप्रसारयावः स्वर्गें लोके प्रोर्णुवाता९, वृषा वामश्रो रेतोषा रेतो दधातु ॥ २०॥ ३२ गायत्री त्रिष्टुब् जंगत्यनुष्टुप्पङ्क्त्या सह। बुई ३ त्युष्णिहा ककुंब् देवानां पंत्नयो विशः सूचीभिः शमयन्तु त्वा ।। ३३ [१८ ]तै. ७,४,२० । वा. २३, ५,७ । काण्व. २५,५,७। मा. श्री.९,२,४;३।[ युअ्जन्ति ब्रभ्नमरुषं० ... दिवि। ऋ. १,६,१; साम. १४६८; अथवे. २०,२६,४;४७,१०;६९,९; तै. सं. ७,४,२०,१] [१९]तै. ७,४,२०;१८। काठ. ५,४,९;७। वा. २३,८-१२। काण्व. २५,८-१३।[ कः स्विदेकाकी० ... महत्। आ. सू. १०,९। सूर्य एकाकी० ... महत्। आ. सू. १०,९,] [ २०]तै. ७,४,१९ । काठ. ५,४,८। वा. २३,१८-२०। काण्व. २५,२०-२२ । मा. श्रौ. ९,२,४ ।[ गणानां त्वा गणपतिर हवामहे। ऋ. २,२३,१] [ २१]तै. ५,२,११ । काठ. ५,१०,५। वा. २३,३३-३८;१०,३२;१९,६। काण्व, २५,३५-४०;११,४५,२१,५।

Page 313

काण्ड ३, प्रपा० १२-१३, अनु. २१,१-२] अश्वमेघः। [ ३१३ ]

द्विपुदा यो चतुष्पदा त्रिपुदा यो च षंद्पदा। विछन्दा यो च सेछन्दा: सुचीभि: शमयन्तु त्वा।। ३४ रजर्ता: सींसा हेरिणीयुजो युञ्जन्तु कमभि:। अंश्वस्य वाजिनस्त्वाचै स्यूमा: कृण्वन्तु शाम्यन्तीः ॥ ३५ महानास्ी रेवतुयो दैव्या आशाः प्रसूवरी:। मेध्या विद्युंतो वाच: सूचीभिः शमयन्तु त्वा ।। ३६ यौषास्ते पत्नुयो लोम विचिन्वन्तु यथायर्थम्। सुपत्नीः पंत्नयो वाजिन् प्रजया भुक्षीमहि॥ ३७ कुविंदुर्ङ् ॥। २१ ॥ ३८ [१८१९] ॥ इत्युपरिकाण्डे द्वादशः प्रपाठकः ॥ १२ ॥

अथ त्रयोदशः प्रपाठक:। ऊध्वीमेनामुच् श्रापय गिरौ भार९ हरन्निव। अथास्या मध्यमेधता शीते वाते पुनतनिव।। यासकौं शकुन्तिकाहलागिति वश्चति। आहतं पंसो निचल्चलीति॥ २ माता च ते पिता च तैऽग्रथ वृक्षस्य रोहतः। प्रतिलामीति ते पिता ॥ ३ यंद्धुरिणों यवमत्ति ने पुष्टै पर्शु मन्यते। शुद्रा यंदर्यजारा ने पौषाय धनायति॥ ४ दुधिक्रान्णो अकारिषम् ॥ १ ॥ ५ अश्वस्तूपरो गोमगस्ते प्राजापत्याः, कृर्ष्णग्रीव आेयो ललाटे पुरस्तात, सारस्वती मेष्य- धस्तार्द्धन्वोः, श्यामः पौष्णों नभ्या, माश्चिना अधोरामौ बाह्यो, स्त्वाष्टरौ लोमसक्थौ सकथ्योः, सौर्ययामौ श्वेवंक्व कृष्णक्ष पाश्वयो, र्वायव्यः श्वेतः पुछा, इन्द्राय स्वपस्ाय वेहद्, वैष्णवौ वामनः ॥२॥ ६

[कुविदङ्ग यवमन्तो०। ऋ. १०,१३१,२; अथर्व. २०,१२५,२] [ १] तै. ७,४,१९। वा. २३,२२-२७,३०-३२ । काण्व. २५,२४-२९,३२-३४ । [ दधिकराव्णो अकारिषम। ऋ. ४,३९,६; साम. ३५८; अथर्व. २०.१३७,३ । तै. सं. १,५,११,४,७,४,१९,४; ताण्डय ब्रा. १,६,१७ ] [ २ ] तै. ५,५,२२-२३ । काठ. ५,८,१ । वा. २४,१ । काण्व. २६,१-३। मा. श्रौ. ९,२,४ । मै० ४०

Page 314

[ ३१४ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० १३, अनु० ३-११

वभ्रुरारुणचभ्रुः शुंकबभ्रुस्ते वारुणा, रौहितो धुम्ररोहित: ककैन्धुरोहितस्ते सौम्या:, शितिबाहुरन्यंतः शितिबाहुः समन्तशितिबाहुस्तै बार्हस्पत्योः, श्ितिरैन्ध्रोऽन्यतः शितिरन्ध्र: समन्तशितिरन्ध्रस्तें सावित्रांः, पृंषती क्षुर्द्रपृषती स्थूलपृषती तो मैत्रवरुण्यः ॥ ३ ॥ ७ शुर्द्धवालः सर्वशुद्धवालो मरणवालस्त आश्विनाः, श्येतः श्येताक्षोऽरुणस्ते रुद्राय पशुपतये, कणी यामा, अंवलिप्ता रौंद्रो, नभोरूपा: पार्जैन्याः।।४। ८ पृश्षिस्तिरश्रीनपृश्निरुध्वपृश्निस्ते मारुता:, फल्गूर्लोहितोणी वुलक्षी तोः सारस्वत्य:, प्रीहाकर्ण: शुण्ठार्कर्णोऽधिरूढाकर्णस्ते त्वाष्ट्राः, कृष्णग्रीवः शितिकेक्षोऽञ्जिषक्थस्त ऐन्द्रागा:, कृष्णास्िरेल्पाञिज र्महाजजिस्त उषस्याः ॥५॥ ९ शिल्पा वैश्वदेवी, रौहिणीस्त्रयवयो वाचे, Sविज्ञाता अदित्यै, सरूपा धात्रे, वत्सतर्यो देवानां पत्नीभ्यः ॥६॥ १० कृरष्णग्रीवा आय्नेर्या:, श्ितिभ्रुंधो बंसूना९, रौहिता रुद्राणाए, श्वेता अवरोर्किण आदित्यानां, नभोरुपा: पार्जन्या:।।७॥ ११ उन्नतः शितिबार्हुः शितिपृर्ष्ठस्त ऐन्द्रावार्हस्पत्यां, उन्ते ऋषभ वाम्नस्त ऐन्द्रावैष्णवाः, शुंकरूपा वाजिना: कल्माषा आन्निमारुताः, इ्यामो: पौष्णोः॥८। १२ एंता ऐन्द्राग्रा, द्विरूपां अशीषोमीया, वामना अनद्गाह आमावैष्णवा, अन्यतएनीमैंत्री, व्शा मैत्रावरुण्यः ॥९॥ १३ कृष्णग्रीवा आगेया, वभ्रवः सौम्याः, श्वेता वायश्या, अविज्ञाता अंदित्यै, सरूपा धात्रे, वत्सतर्यो देवानां पत्नीभ्यः ॥ १० ॥ १४ कृष्णा भौमो, धुम्रा आन्तरिक्षा, बृहन्तो दैवाः, शर्बला वैदयुर्ताः, सिर्ध्मास्तारकोः॥ । ११ ॥ १५ [ ३ ]तै. ५,६,११-१३ । काठ. ५,९, १-३। वा. २४,२ । काण्व. २६,३-४ । मा. श्री. ९,२,४ । ( ४ ] तै. ५,६,१३;११;१५ । काठ, ५,९,३। वा. २४,३ । काण्व. २६,५-६। [५]तै. ५,६,१२;१६। काठ. ५,९,२,६। वा. २४,४ । काण्व. २६,६-८। [ ६] तै. ५,६,१३। वा. २४,५ । काण्व. २६,१। [७ ] वा. २४,६ । काण्व. २६,१०। [८ ] तै. ५,६,१४;३,१३,३। वा. २४,७ । काण्व. २६, ११। ( ९] तै. ५,६,११-२३। वा. २४,८ । काण्व. २६,१२। [ १० ] तै. ५,६,११-२३। वा. २४, ९। काण्व. २६,१३। [११ ] तै. ५,६,११-२३। वा. २४,१०। काण्व. २६, १४ ।

Page 315

काण्डं ३, प्रपा० १३, अनु० १२-२० ] अश्वमेधः। [३१५ ]

कृष्णग्रीवा आग्ेयां, बभ्रवः सौम्यो, उपध्वस्ताः सावित्रा, वत्सतर्यः सारस्वत्यः, श्यामा: पौष्णो:, पृंश्यो मारुरताः, पिशंङ्गा वैश्वदेवा, वशा द्यावापृथिवीयाः ॥१२॥ १६ कृष्णग्रीवा आग्रेयो, बभ्रवः सौम्यी, उपध्वस्ताः सावित्रा, वत्सतर्यः सारस्वत्य:, श्यामा: पौष्णो, एंता ऐन्द्राय:, पृश्रयो मारुताः, कृष्णा वारुणांः, कार्यास्तपराः।। । १३ ॥ १७ अ्म्रंयेडनीकवते प्रथमजानालभते, मरुद्रयः सांतपनैभ्यः सवात्यान्, मरुद्रयो गृहमेधैभ्यो वष्किहान्, मरुद्रयः कीर्डिभ्यः सःसृष्टान्, मरुद्रयः स्वतवद्द्योऽनुसुरष्टान् ॥ १४॥ १८ कृष्णग्रीवा आग्नेयो, बभ्रवः सौम्यो, उपध्वस्ताः सावित्रा, वत्सतर्यः सारस्वत्यः, श्यामा: पौष्ण, एता ऐन्द्राग्रा:, प्राशुङ्गो ऐन्द्रो, बहुरूपां वैश्वकर्मणाः ॥ १५॥ १९ कृष्णग्रीवा आग्रेयों, बभ्रवः सौम्यो, उपध्वस्ताः सावित्रा, वत्सतर्यः सारस्वत्यः, श्यार्मा: पौष्णाः, श्वेता वायव्याः, प्राशुङ्गा ऐन्द्रोः, सौयीः श्वेताः ॥ १६ ॥ २० कयवयो गायतयै, पश्चावयस्त्रिष्ुभे, दित्यवाहो जगत्यै, त्रिवत्सा अनुरष्ुभे, तुर्यवाह उष्णिहे॥ १७ ॥ २१ पष्ठवांहो विराज, उक्षाणो बृहत्यां, ऋषर्भाः कर्कुमे, धेनवो जंगत्या, अनुद्वाह: पुङकत्यै ॥ १८ ॥ २२ धूम्रा वसन्ताय, श्वेता ग्रीष्मांयु, कृष्णी वर्षीभ्यः ॥ १९॥ २३ अरुणा: शरदे, पृंषन्तो हेमन्ताय, पिशंङ्गाः शिशिराय ॥ २० ॥ २४ [ १८४३ ] ॥ इत्युपरिकाण्डे त्रयोदशः प्रपाठकः ॥ १३ ॥

[ १२ ] तै. ५,६,११-२३ । वा. २४,१४ । काण्व. २६,१८। [ १३ ] तै. ५,६,११-२३ । वा. २४,१५ । काप्व. २६, १९। [ १४ ] तै. ५,६,११-२३ । वा. २४,१६ काण्व. २६,२०। [१५ ]तै. ५,६,११-२३ । वा. २४,१७ । काप्व. २६,२१। [ १६ ] तै. ५,६,११-२३। वा. २४,१४ । काण्व. २६,१८। [ १७ ] तै. ५,६,११-२३। वा. २४,१२। काण्त. २६, १६ । [१८] वा. २४,१३०। काण्व. २६,१७। [१९ ] वा. २४,११। काण्व. २६,१५। [२०] वा. २४,११। काण्व. २६,१५। *

Page 316

[३१६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ३, प्रपा० १४, अनु० १-९

अथ चतुर्देशः प्रपाठक:। वसन्तायु कर्पिज्जुलानालभते, ग्रीष्माय कलविद्कान्, वर्षाभ्यस्तित्तिराज्, शरेंदे वर्तिका, हेमन्ताय केकरान् ॥ १ ॥ १ समुद्राय शिशुमांरानालभते, पर्जैन्याय मण्डूका, नुद्द्यों मत्स्यान्, मित्राय पुलीकयान, वरुणाय नाकान् ॥ २ । २ सौमाय हरसानालभते, वार्यवे बलाका, इन्द्रार्भिभ्यां कुञ्चान्, मित्राय मुद्ून्, वरुणाय चक्रवाकान्। ३॥ ३ अग्रये कुटरूनालभते, वनस्पतया उलूका, नगीषोमाभ्यां चोषा, न्शविम्यां मर्यूरान, मित्रविरुणाभ्यां कुपोतान्॥४॥ ४ सौमाय लबानालभते, त्वष्टेर कौलीकान् गौषादी, र्दुवानां पत्नीम्यः पुलीका, अर्मये गृहपतये पारुष्णान् ।। ५॥ ५ अह्ले पारावतानालभते, रांत्र्यै सीचाषू, रह्वः संधिभ्यां जतूः, सश्वत्सरांय महतः सुप- णौन्, मासेभ्यो दात्यौहान्॥ ६॥ भूम्या आखूनालभते, उन्तरिक्षाय पाङ्क्त्रान्, दिवे केशान्, दिग्भ्य नुकुलान्, ७ प्रजापतये पुरुषान् हस्तिना आलभते, वाचे प्लुंपी९, श्वक्षुषे मशकाज्, श्रौध्राय भृक्गा: = ८ वसुभ्यो ऋष्यानालभते, रुद्रेम्यौ रुरू,-नादित्येभ्यो न्येङ्कून्, विश्वेभ्यो देवभ्यः पृषता,- न्त्साध्येभ्यः कुलङ्गान् । ९॥ ९

[ १ ]तै. ५,५,११-२४ । काठ. ५,१०,४ । वा. २४,२०। वाग्व. २६,२४ । मा. श्री. ९,२,४। [२]वा. २४,२१। क.णव. २६,२५। [३ ] वा. २४,२२ । काण्व. २६,२६ । [ ४ ] वा. २४,२३ । काण्व. २६,२७ । [५jवा. २४,२४। काण्व. २६,२८। [ ६ ] वा. २४,२५ । काव्व. २६,२९। [ ७ ] वा. २४,१६ । काण्व. २६,३०। [८] वा. २४,२९ । काण्व. २६,३३ । [ ९] वा. २४,२७ । काण्व. २६,३१।

Page 317

काण्डं ३, प्रपा. १४, अनु० १०-१८] अश्वमेधः । [३१७ ]

धैशानाय परस्वता आलभते, मित्रायु गौरान, वरुणाय महिर्षान्, बृहस्पतये गवया, ह्त्वंष्टा उंष्टान् ॥ १०॥ १० प्रजापतये च वार्यवे च गोमृगो, वरुणायारण्यों मेषो, युमाय कृष्णो, मर्कैट:, शार्दूलाय रोहिंदू, वृषभाय गवयी, क्षिप्रश्येनाय वर्तिका, नीलङ्वे कृमिः, मनुराजायु

समुद्राय शिशुरमारो, हिर्मव्रते हस्ती। ११।। ११ मर्युंः प्ाजापत्य, उलों हलिक्ष्णो वृषद्शस्तें धात्रे, दिशी कङ्को, कुलविङ्क: पुष्करसादो लोहिताहिस्ते त्वाष्ट्री, वाचे कौश्चः ॥ १२॥ १२ सौमाय कुल झ, आर३ण्योऽजौ नुकुलः शंका ते पौष्णोः, कोष्टा मार्यौ,-रिन्द्रम्य गौरमृर्गः, पिछ्ौ न्यकु: ककुर्टस्तेऽनुमत्यै, प्रतिश्रुत्कायै चक्रवार्कः ॥१३ ॥ १३ सौरीं बुलाका, शार्गैः सृजर्यः शर्याण्डकस्ते मैत्राः, श्वाविद्धौमी, सरस्वत्यै शौरि: पुरु- वर्वाक्, शार्दलों वृक: पृंदाकुस्तें मन्यवे, सरस्वते ुकः पुरुषवाक ॥ १४ ॥ १४ सुपर्ण: पार्जन्य, आतिर्वाहसो दर्विदा ते वार्यवे, ककवकु: सावित्रो, हएसो वातश्य, प्लवी मुर्द्ुमत्स्यस्ते नदीपतयें, द्यावापृथिदीयः कमैः ॥१५॥ १५ पुरुषमुर्गश्न्द्रमसो, गोधा कोलका दार्वाघाटस्ते वनस्पतीनां, बृंहस्पतये वार्चस्पतये पैक्ग- राजो, डलर्ज आन्तरिक्षौ, नाक्रों मर्कर: पुलीकयस्तेऽकूपारस्य, हियै शंल्यकः॥१६॥ १६ एण्यहो, मण्डको मृषिका तित्तिरस्ते सपीणां, लोपाश आश्विनः, कृष्णो रात्र्या, ऋक्षो जरतू: शुशुलूंका ते इतरजनानां, जहका वैष्णुवी ॥ १७ ॥ १७ अन्यवापोऽर्धमासाना, मृंझ्यो म्यूर : सुपणस्ते गन्धवीणा, मपामुर्द्रः, कश्यपो मासा, रोहित्कुण्डणांची गोलेच्तिका तो अप्सरसां, मुर्त्यवेऽसितः ॥१८॥ १८

[१० ] बा. २४,२८ । काण्व. २६,३२। [११ ] तै. ५,५,११। काठ. ५,७,१। वा. २४,३०। काण्व. २६,३४। [ १२ ] तै. ५,५, १२ । काठ. ५,७,२। वा. २४,३१। काण्व. २६,३५ । [ १३ ] तै. ५,५,११ । काठ, ५,७,७। वा. २४,३२। काण्व. २६,३६ । [१४ ] काठ. ५,७,४-६। वा. २४,३३ । काप्व. २६,३७ । [१५ ] काठ. ५,७,३। वा. २४,३४ । काण्व. २६,३८। [ १६ ] काठ. ५,७,५ । वा. २४,३५ । क.प्व. २६,३९। [ १७ ] काठ. ५,७,५। वा. २४,३६। काण्व. २६,४०। [१८ ] काठ. ५,७,६। वा. २४,३७ । काण्व, २६,४, ।

Page 318

[३१८] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ३, प्रपा० १४-१५, अनु० १९-२१, १-३

वर्षाहूंकतूना, माखु: कशो मान्थालवस्ते पितणा थ, वसुभ्यः कपिज्जलो, बलायाजगरः, कपोता उलूकः शशस्ते निर्भत्यै, रात्यै कृष्णः ॥ १९ ॥ १९ चित्र आदि्त्याना, मुंष्ो घृणावान् वार्ध्ानसस्ते मत्या, आरणाय सूमरो, रुरू रौ्द्र:, कुवयः कुटरुर्दात्याहस्ते वाजिनां, कांमाय पिकः ॥ २० ॥ २० खड्गो वैश्वदेव, स्वरक्षुः श्वा कृष्ण: कर्णों गर्दुभस्तें रैक्षुसा, मिन्द्राय सूकरः, सिश्हौ मारुतः, कृकलारसः पिप्पका शर्कुनिस्ते शर्रव्यायै, विश्वैभ्यो देरवेभ्यः पृषतः ॥ २१॥ २१

॥ इत्युपरिकाण्डे चतुर्दशः प्रपाठकः ॥१४ ॥ [१८६४ ]

अथ पञ्चदशः प्रपाठकः। शदं दुद्धि,व्वकान्दन्तमूलैं, मैंद वस्वै, स्तेगान् देरष्टाभ्या, मवक्रन्दैन तालु, वोजए हनुभ्या९, सरस्वत्या अग्रजिह्न, जिह्वाया उत्साद, मर्प आस्येन, वृंषणा आण्डम्या,- मादित्यांज् इमश्रुभिः, पन्थां भूरभ्यौ, द्यावापृथिवीं वर्तोभ्या विद्युतंकनीनिकाभ्यां, कर्णाभ्या श्रोत्रे, श्रौत्राभ्यां कर्णा, अवार्याणि पक्ष्माणि पार्या इक्षवः, पार्याणि पक्षमाण्यवार्या इक्षवः ॥। १।। १ वोतं प्राणेना,-डपानेन नासिका, सुपयाममधुरेणौष्ठेन, सर्दुत्तरेण, शुक्लाय स्वाहा, कृष्णाय स्वाहा, स्तनयित्तु निर्वाधन, मुधीन निवेष्येणा,-डशनिं मस्तिष्केण, कनीनिकाभ्यां, प्रकार्शेनान्तर,-मनुकाशेन बाह्यं, तेदनीमधरकण्टेनापः शुष्ककण्ठेन, चित्त विद्युतं

मन्याभि, रदिति९ शीष्णी, निर्मति निर्जल्येन शीष्णौ, प्रा्णानत्संक्ोशै, रेष्माणए स्तूपेन।। । २ ॥ २ मुशकान केशै, रिन्द्र सवृपसा, वहेन र बृंहस्पति५, शकुनिसादेन कुमीञ्, शफैराक्रंमण९, स्थूराभ्यां बलं, कष्टाभ्यां जवै, जङ्घाभिरध्वानं, बाहुभ्यां जाम्बिलेनारण्यमभनिमुतीरुग्भ्याए, रुद्र९ रोगभ्यां, पूर्षणं दोभ्यौं, मश्चिना अरसाभ्याम् ॥ ३ ॥ ३ [१९ ]काठ. ५,७-८। चा. २४,३८। काण्व. २६,४२। [२० ] काठ. ५,७,९। वा. २४,३९ । क.ण्व. ३६,४३। [ २१ ]काठ. ५,७। वा. २४,४०। का्व. २६,४४। [ १ ] तै. ५,७,११-१२ । काठ. ५,१३,१-२। वा. २५,१। क.ण्व. २७,१-२ । मा. श्रौ. ९,२,५। [ २ ] तै. ५,७,१२-१४। का 5. ५,१३,२ । वा. २५,२। काण्व. २७,३-४। [३ ] तै. ५,७,११। काठ, ५,१३,३ । वा. २५,३। काण्य. २७,५-६।

Page 319

काण्ड ३, प्रपा० १५, अनु० ४-९] अश्वमेधः। [ ३११ ]

अग्ने: पक्षर्ति, र्वायौनिपक्षतिः, सौमस्य तृतीया, 5पौ चतुर्थ्य,दित्याःपश्च्म्य,्री पौमयोः पष्ठी, मरुता सप्मी, बृहस्पतेरष्टमी, पूष्ण नुवर्मी, त्वंषटुर्दशमी,नद्रस्यैकादुर्शी, वरुणस्य द्वादुशी, यर्मस्य त्रयोद्शी।।४॥ ४ इन्द्रागन्योः पक्षतिः, सरस्वत्या निपक्षति, रिन्द्ृस्य तृतीया, बृहस्पतेश्वतुर्थी, निर्ॠत्याः पञ्चमी, न्द्राण्या: षष्ठी, सपीणा सप्तमी, विष्णोरष्टम्य, र्यम्णों नुवमी, धातुर्दशमी,- न्द्रस्यैकादशी, वरुणस्य द्वादुर्शी, यर्म्यास्त्रयोदर्शी, द्यावापृथिच्योदिक्षिणं पा्श्वर, विश्रेषां देर्वानामुत्तरम् ॥५।। ५ मरुता स्कन्धा, विश्वेषां देवानां प्रथमा कीकसा, रुद्राणां द्वितीया, Sदित्यानां तृतीया, वायो: पुछ, मगीषौमुयोभीसुदौ, क्ुचौ श्रौणिभ्यां, मित्रवरुणा ऊरुभ्या,-मिन्द्रावरुणा अल्गाभ्या, माक्रमणं कुष्ठांभ्या, मरत्सराभि: कपिञ्जलान् ॥ ६ ॥ ६ ईन्द्रस्य करोडों, डदित्या: पार्जस्यं, दिशी जत्रवों, डदित्या भर्स, जीमूतान् हृदयौ- पशाभ्या, मन्तरिक्ष पुलीतता, नभ उदर्येण, वल्मीकान् क्लोम्रा, ग्लौभिगुल्मा५, श्वक्र- वाकौ मतस्ाभ्यां, दिवए वुक्काभ्याए, हिराभि: सत्रवन्ती, गिरीन् पाशिभ्या, मुपलान् फीह्वो, हदान् कुक्षिभ्याथ, समुद्रमुदरेण, वैश्वानरे भस्मना ॥७॥ ७

विधृति नांभ्या, घुत९ रसेना,-डपौ यूष्णो, मरीचीविप्रुषा, नीहारमु्ष्मणा, शीन वैसया, हारदुनीर्दूषीकाभिः, ्परुष्वा अश्रुभि, रस्ो रक्षाएसि, चित्राण्यङ्गै, नैक्षत्राणि रूपैः, पृथिवीं त्वरचा, जुम्बकायु स्वहा ॥८॥ ८ पूर्षण९ वनिर्ध्ठुनान्धाहीन्त्स्थूरगुदया, स्पान् गुंदाभि, विहुत आन्त्रै,रपं आस्येन, वृषणा आण्डभ्या, शेषो वोजिनेन, प्रजा९ रेतसा, चाषान् पित्तैन, प्रदुशन् पार्युना, कूष्माञ शकपिण्डैः । ९॥ ९

[ ४ ] तै. ५,७,२१। वा. २५,४ । काण्व. २७,७। [५ ] तै. ५,७,२२। वा. २५,५ । काण्व. २७,८। [ ६ ] तै ५,७,१५। काठ. ५,१३, ५। वा. २५,६ । काण्व. २७, ९। [७]तै. ५,७,१६ । काठ. ५,१३,६। वा. २५,८। काण्च. २७,११-१२। [८] तै. ५,७,२०। वा. २५,९। काण्व, २७,१३। [ ९] तै. ५,७,१७ । काठ. ५,१३, ७। वा. २५,७। काण्व. २७,१०।

Page 320

[३२० ] [काण्डं ३, प्रपा० १५-१६, अनु० १०-११,१ अ्भये गायत्रोय त्रिवृते राथन्तराय वासन्तिकाय पुरोडा/शुमष्ाकपालं निर्वप्ती, न्द्राय त्रैष्ुभाय पञ्चद्र्शाय बार्हताय ग्रैषमाय पुरोडाशमेकादशकपालथ, विश्वेभ्यो देवेभ्यो जागतेभ्यः सप्तदशैम्यो वैरूपैम्यो वोर्षिकेम्य: पुरोडाशं द्वादशकपालं, मित्रविरुणाभ्यामानुष्टुभाभ्या मेकविएशाभ्या५ वैरा- जोम्या शारदाम्यां पय३स्यां, बृहस्पतथे पाङक्ताय त्रिणवाय शाक्कराय हैमन्तिकाय चुरुए, सुवित्र आतिछन्दुसाय त्रयस्त्रि शाय रैवताय शैशिराय पुरोडाशं द्वादशकपाल, मनुमत्यै चरु वैश्वानरें द्वादशकपाल, मदित्यै विष्णुपत्न्यै चरुं, कार्यमेककपालम् ॥१०॥ १० अमनंये ऽएहोसुचे पुरोडशुमष्टाकपालं निर्वपती, नदाया ५होमुचे पुरोडशमेकादशकपालं, मित्रा- वरुणाभ्यामागोसुग्भ्यां पयस्या५, वायुसवितभ्यामागोमुंग्भ्यां पयो, डश्विभ्यामागोमुग्भ्यां धाना, मुरुद्रय एनौमुग्म्य: पुरोर्डाश सपकपाल५, विश्वेभ्यो देवेभ्य एनोमुग्भ्यः पुरोडाशं द्वादशक- पाल, मनुमत्यै चरुष वैश्वानरें द्वादशकपालं, द्योवापृथिवींभ्यामरहोमुग्भ्यां पुरोडाशं दविंक- पालम् ॥११॥ ११ ॥। इत्युपरिकाण्डे पञ्वदशः प्रपाठकः ॥१५ ॥ [१८७५ ]

अथ षोडशः प्रपाठक:। मा नो मित्रों वरुणो अर्थर्मायुरिन्द्र ऋभुक्षा मरुंतः परिक्शन्। यद्वार्जिनो देवंजातस्य सप्ेः प्रवक्ष्यामो विदथे वीर्याणि॥ १ यन्निर्णिजा रेक्णुसा प्रवृतस्य रार्ति गृभीती मुखरती नयन्ति। सुप्राडजौ मैम्यद्विश्वरूपा इन्द्रापुष्णों: प्रियरमप्येतु पौथः॥ एषं छोगः पुरो अंश्वेन वाजिना पूर्ष्णों भागौ नीयते विश्वदेव्यः । अभिप्रियथ यत पुरोडाशमर्वता त्वट्टेदन सौश्रवसीय जिन्वति ॥ [ १० ] तै. ७,५,१४ । वा. २९,६० । काण्व. ३१,४९। [ ११]तै. ७,५,२२। [ १]तै. ४,६,८-९। काठ. ५,६,४-५। वा. २५,२४-३९ । काण्व. २७,२८-४३। [मानो मित्रो० ... वीर्याणि। ऋ. १,१६२,१; तै. सं. ४,६,८,१; नि. ९,३। यन्निर्णिजा रेक्णसा० ... पाथ: । ऋ. १,१६२,२; तै. सं. ४,६,८,१ । पष छागः ... (च्छा०) ... जिन्वति । ऋ. १,१६२,३; तै सं. ४,६,८,१]

Page 321

काण्डं ३, प्रपा० १६, अनु० १ ] अश्वमेधः। [ ३२१ ]

यंद्ुविष्यमृतुर्शो देवयानं त्रिमीनुषाः पर्यश्वं नयन्ति। अंत्रा पु्ष्णः ग्रुथमों भाग एति यज्ञै देवेभ्यः प्रतिवेदयन्नजः ॥ ४

उप प्रांगात सुमन्मेडधायि मन्मु देवानामाशा उप वीतपृष्ठः। अन्वेन विप्रा ऋषयो मदन्ति देवानां पुष्टै चकरमा सुबन्धुम्। ५

हौताध्वधुरावया अभ्निमिन्धौ ग्ावग्राभ उत शरस्ता सुविप्रः । तैनु यज्ञैन स्वरंकतेन स्विष्टेन वक्षणा आपृणध्वम्।। ६ यूपब्रस्का उते ये यूपवाहाश्वषालए यें अश्वयूपाय तक्षति। ये चर्वते पंचन९ संभरन्त्युतो तैषामभिंगूर्तिर्न इन्वतु॥ ७

यंद्वार्जिनो दोमु संदोनमर्वतो या शीर्षण्या रशना रज्जुरस्य। यद्वा घास्य प्रभृतमा ३स्ये तृणथ सर्वा तो ते अपि देवेष्वस्तु॥ ८

यद्ंवध्यमुर्दरस्यापवाति य आर्मस्य क्रविषो गन्धो अस्ति । सुकृता तच् शुमितारः कृण्वन्तुत मेध शृतपाकं पचन्तु॥ ९ यदश्वस्य ऋविषो मक्षिकांश यद्वा स्वरौ स्वंधितौ रिसमस्ति। यद्स्तयो: शमितुर्न्नखेंषु संर्वा ता ते अपि देवेष्वस्तु॥ १० यत्ते गोत्रादुभिना पच्यमानादुर्मि शुलं निहतस्यावधावति। मा तंज्बम्यामाश्रिपन्मो वणेषु देवेभ्यस्तदुशद्धयो रातमस्तु ॥ ११ ये वाजिनं परिपश्यन्ति पर्क्क ये ईमार्ह्ुः सुरभिनिहै रैति। ये चर्वतो माशसभिक्षामुपासते उतों तेषामर्भिगूर्तिन इन्वतु। १२ यन्नीक्षणं माश्स्पचन्या उखाया यो पौत्राणि युष्ण आसैचनानि। ऊष्मण्यापिधाना चरूणामुङ्गा: सुनाः परिभूषन्त्यश्रम्॥ १३

[यद्धविष्यमृतुशो०। ऋ. १,१६२,४; तै. सं. ४,६,८,२ । उप प्रागात् सुमन्मे०। ऋ. १,१६२,७; तै. सं, ४,६,८,३; नि. ६,२२। होताध्वयुरावया०। ऋ. १,१६२,५; तै. सं. ४,६,८,२। यूपव्रस्का उतये०। ऋ. १,१६२,६; तै. सं. ४,६,८,२। यद्वाजिनो दाम०। ऋ. १,१६२,८; तै. सं. ४,६,८,३। यदूवध्यमुदर- स्या०। ऋ. १,१६२,१०; तै. सं. ४,६,८,४ । यद्श्वस्य ऋ्रविषो०। ऋ. १,१६२,९; तै. सं. ४,६,८,३। यसे गात्राद्शनिना०। ऋ. १,१६२,११; तै. सं. ४,६,८,४। ये वाजिनं परि०। ऋ. १,१६२,१२; तै. सं. ४,६,१,१। यन्नीक्षणं माथस्पचन्या०। ऋ.१,१६२,१३, तै. सं. ४,६,१,१ ] मै० ४१

Page 322

[३२२ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ३, प्रपा० १६, अनु० १-२

यंदेश्वाय वास उपस्तुणन्त्यधिवास या हिरण्यान्यसैं। संदानमर्वन्तं पड्डीशं प्रिया देवैष्वांयामयन्ति। १४ निक्रमणं निर्षदनं विवर्तन यंचु पड्डीशमर्वतः । यंचु पृपौ यच घासि जघांस सर्वा तो ते अपि देर्वेष्वस्तु॥ १५ मां त्वान्निर्धनयीद्गमगन्धिमौखा भ्राजन्त्युर्भिविक्त जंघि:। इर्ष्ट वीतमभिंगूत९ वंषट्कृतं ते देवासः प्रतिगृभ्णन्त्यश्वम् ॥ १॥ १६ संमिद्धो अञ्जन्कृदरं मतीनी घुर्तमे मंधुमत् पिन्वमानः । वाजी वहन्वारजिनं जातवेदो देवानाए वक्षि प्रियमा सर्धस्थम्॥ १७ तनुनपात् से पर्थो देवयानान् प्रजानन्वाज्यप्येतु देवान्। अनु त्वा सप्ते प्रदिशः सचन्ताश स्वर्धा देवैयेजमानाय धेहि॥ १८ ईडयश्रासि र्वन्दश्रासि वार्जिन्नाशुश्रासि मैध्यश्रासि सप्े। अग्निंष्टरा देवैवैसुभि: सजोषाः प्रीत वहिए वहतु जातवेदाः॥ १९ स्तीर्ण बहिंः सुष्टरीमा जुषाणौर पृर्थु प्रथमानं पृर्थिव्याम्। देवेभिरक्तमदितिः सजौषा: स्योन कृण्वाना सुवितै दधातु ॥ २० एता उ वः सुर्भगा विश्ववारा वि पक्षोभिः श्रंयमाणा उदातैः । ऋ्ष्वा: सती: कवषः शुम्भमाना द्वारो देवीः सुप्रायणा भवन्तु ॥ २१ अन्तर्रा मित्रावरुणा चरन्ती मुंख यज्ञानामर्भि सरविदानें। उषासा वाए सुहिरण्यें सुशिल्पें ऋतंस्य योना इह सादयामि। २२ प्रथर्मा वाश सरथिना सुवर्णा देवौं पश्यन्तौ भुवनानि विश्वा। अपिप्रयं चोंदना वां मिमाना होतारा ज्योति: प्रदिशा दिर्शन्ता। २३ आदित्यैनों भारती वष्टु यज्ञ९ सरस्वती सह रुद्रैर्न आवीत्। डडोपहूता वसुभिः सजौषाः सयोन कृण्वाना सुविते दुधातु ॥ २४

[यदश्वाय वास०। ऋ. १,१६२,१६; तै. सं ४,६,९,२। निक्रमणं निषद्नं०। ऋ. १,१६२,१४; तै. सं ४,६, ९,१। मा त्वाग्निर्ध(धर्व०) नयी० । ऋ. १,१६२,१५; तै. सं. ४,६,९,२ ] [ २ ] ५,१,११ । काठ. ५,६,२। वा. २९, १-११ । काण्व. ३१,१-११। मा. श्रौ. ९,२,५।

Page 323

काण्डं ३, प्रपा० १६, अनु० २-३ / अश्वमेधः । [ ३२३ ]

त्वंष्टा वीरे देवकामं जजान त्वषुरवा जायत आशुरेश्वः । त्वष्टेमां विश्वा भुवना जजान बहोः कतौरमिह यक्षि होतः॥ २५ अंश्रो घुरतन तमन्या समक्तो उप देवे ऋतुशः पांथ एतु। वनस्पतिर्देवलोके प्रुजानभमतिना हव्या स्वुदितानि वक्षत्॥ २६ प्रजापुतेस्तपसा वावृधानः सदो जातो दुधिषे यज्ञमग्रे। स्वाहाकृतेन हविंषा पुरोगा याहि साध्या हुविरदन्तु देवाः ॥२॥ २७ युञ्जन्ति ब्रभ्नमुरुष चरन्तं परि तम्थुषः। रोचन्ते रोचना दिवि॥ २८ युञ्जन्त्यस्य काम्या हरी विपक्षसा रथे। शोणो घृष्णू नुवाहसा॥ २९ केतु कृण्वंचनकेतवे पेशो मर्या अपेशसे। समुषद्भिरजायथाः ॥ ३०

जीमूंतस्येव भवति प्रतीक यद्वमी याति समदामुपस्थे। अनाविद्धया तन्वा जय त्व९ से त्वा वर्मणो महिमा पिपर्तु॥ ३१ धन्वुना गा धन्वुनार्जि जयेम धन्वना तीवरः समदो जयेम । धनुः शंत्रोरपकारमे कृणोतु धन्वना सर्वाः पृतना जयेम ।। ३२ व्क्ष्यन्तीवेदांगनीगन्ति कर्ण प्रिय संखायं परिषस्वजानी। यौषैव शिङ्क्ते वितताधि धन्वञ् ज्या इय९ समने पारंयन्ती॥ ३३ ते आचरन्ती संमनेव योषा मातेव पुत्रै बिभृतामुपस्थे। अंपु शंत्रून् विध्यतः सविदाने आत्नी इमें विस्फुरन्ती अमिंत्रान्।। ३४

बहूनां पिता बहुंरस्य पुत्रः चिश्रा कृणोति सैमनाव्गत्य। डषुंधिः संङ्काः पृंतनाश् संर्वाः पुष्ठे निनद्धो जयति प्रसूतः ॥ ३५

[३] तै. ७,४,२०;४,६,६ । काठ. ५.६,१। वा. २३, ५-६,२९,३७-४४, ५२-५४,४६-४७,४९,४८,५१,५०, ५५-५७, काप्व. २५,५-६,३१,१२-१६,१८,२१,२०,१९,१७,२२-२३ । मा. श्रौ. ९,२,३-४ । [ युअन्ति ब्रभ्नमरुषं०। ऋ. १,६,१; सा. १४६८; अथर्व. २०,२६,४,४७,१०;६९,९; तै. सं. ७,४,२०,१। युअन्त्यस्य काम्या। ऋ १,६,२; सा. १४६९; अयर्व. २०,२६,५;४७,११;६९,१०; तै. सं. ७,४,२०,१। केतुं कृण्वन्नकेतवे० । ऋ. १,६,३, सा. १४७०; अथवे. २०,२६,६,४७,१२;६९,११; तै. सं. ७,४,२०,१; तैं. ब्रा. ३, ९,४,३ । जीमूतस्येव भवति०। ऋ. ६,७५, १; तै. सं, ४,६,६,१। धन्वना गा धन्वनाजि०। ऋ. ६,७५,२; तै. सं. ४,६,६,१; नि. ९,१७। वक्ष्यन्तीवेदागनी० ऋ. ६,७५,३, तै. सं. ४, ६,६,१; नि. ९, १८। ते आधरन्तीo ६,७५,४, ते. सं. ४,६,६,२; नि. ९.४०। बहूनां (०ही०) पिता०। क. ६,७५,५; तै. सं. ४, ६,६,२; नि. ९,१४ ] *

Page 324

[३२४ ] मैत्रायणी-संहिंतायाम् [काण्डं ३, प्रपा० १६ अनु० ३ रथे तिष्ठन्नयति वाजिन: पुरो यंत्र यत्र कामयते सुषारथिः। अभीशूनां महिमानं पनायत मंनः पश्चादनुयछन्ति रश्मयः ॥ ३६ तीव्रांन् घौषान् कृण्वते वृंषपाणरयोऽश्वा रथेभि: सहे वाजयन्तः । अवक्रांमन्त: प्रपदैरमिंत्रान् क्षिर्णन्ति शंत्रून् रनपव्ययन्तः ॥ ३७ धनस्पते वीद्वंङ्गो हिं भूर्या अस्मत् सखा प्रतरण: सुवीरः। गौभि: सैनद्धो असि वीडयस्वास्थाता ते जयतु जैत्वानि॥ ३८ दिर्वस्पृथिव्यां: पर्यन्तरिक्षाद्वनस्पतिभ्यः पर्यावृतसहः अपामोज्मांनं परि गौभिरांवृतामन्द्रस्य वंज्रए हविषा रथए यज॥ ३९ ईन्द्रस्य वज्रो मरुतामनीकं मित्रस्य गर्भो वरुणस्य नाभिः। सैमां नो हव्यंदाति जुषाणों दैव रथ प्रति हव्या गृभाय।। ४० स्वादुंषरसंदः पितरो वयोधाः कछेश्रिंतः शक्तीवन्तो गभीरा।। चित्रसेना इषुबला अमृधा: सतोवींरा उरवों व्रातसाहांः।। ४१ ब्राह्मणासः पिंतुरः सोम्यासः शिवे नो द्यावापृथिवीं उभे स्ताम्। पूर्षा नः पातु दुरितादृतावृधो रक्षा मांकिनो अघशरस ईशत ॥ ४२ ऋजीते परिवृङ्ग्धि नोऽरमा भवतु नस्तनेः। सौमो अधित्रवीतु नोऽद्विति: शर्म यछतु । ४३ सुपर्ण९ वस्ते मुगों अंस्या दन्तो गौभि: सैनद्धा पतति प्रसूता। यंत्रा नरः से च विं च द्रवन्ति तैत्रास्मभ्या्मिपुवः शर्म य४सन्॥ ४४ अंहिरिव भोगै: पर्येति बाहुं ज्योपा हे्ति परिबाधमानः । हस्तंघो विश्वा वयुनानि विर्द्वान् पुमान् पुमासं परिपातु विश्वतः॥ ४५ [रथे तिष्ठन्नयति०। ऋ. ६,७५,६, तै. सं. ४,६,६,२; नि. ९,१६ । तीव्रान्घोषान्कृण्वते०। ऋ. ६,७५, ७; तै. सं. ४,६,६,३। वनस्पते वीड्वङ्गो०। ऋ. ६,४७,२६; अथर्व. ६,१२५,१; तै. सं ४,६,६,५; नि. २,५;९,१२। दिवस्पृथिव्या:०। ऋ. ६,४७,२७; अथर्व. ६,१२५,२; तै. सं. ४,६,६,५ । इन्द्रश्य वज्रो०। ६,४७,२८; अथर्व. ६,१२५,३; तै. सं. ४,६,६,६ । स्वादुष सदः पितर:०। ऋ. ६,७५,९; .. U तै. सं. ४,६,६,३। ब्राह्मणासः पितर:०। ऋ. ६,७५,१०; नै. सं. ४,६,६,३।. ऋजीते परि०। ऋ. ६, ७५,१२; तै. सं. ४,६,६,४ । सुपर्णड वस्ते० । ऋ. ६,७५,११; तै. सं. ४, ६,६,४; नि. २,५;९,१९ । अहि- रिव भोगै:० । ऋ ६,७५,१४; तै. सं. ४, ६,६,५; नि. ९, १५ ।

Page 325

कण्डं ३, प्रपा० १६, अनु० ३-४ ] अश्वमेघः। [३१५ ] आजदन्ति सान्वेषां जघनं उपजिन्नतु। अश्वाजनि प्रचेतसौऽश्वान्समत्सु नोदय॥ ४६ उपश्वासय परथिवींमुत द्यां पुरुत्रा ते मनुताए विष्ठितं जगत। सै दुन्दुभे सजूरिन्द्रेण देवैरारादंवीयो अपसेध शंत्रून्।। ४७ ओकन्दय बेलमोजो ना आधा निष्टनिहि दुरिता बधमान:। अंपप्रोथ दुन्दुमें दुछेना इत इन्द्रस्य मुष्टिरसि वीडयस्व ॥ ४८ आर्मूरज प्रत्यावर्तयेमा: केतुमहुन्दुभिवावदीति। समंश्रपर्णाश्ररन्तु नो नरोऽस्माकमिन्द्र रर्थिनो जयन्तु ॥३॥ १९ समिदिशामाशयान: स्वविन्मधु रेतो माधवः पात्वस्मान्। अभिर्देवों दुर्ष्टरीतुरंदब्ध इद क्षत्रं रक्षुतु पात्वस्मान् ।। ५० रथन्तर९ सोमभिः पात्वस्मान् गायत्री छन्दसाए विश्वरूपा। त्रिवृंत्नो विष्ठया स्तौमो अंह्ा समुद्रो वात इदमौज: पिपर्तु॥ ५१ उग्रो दिशामभिंभूतिर्वयोधाः शुचिः शुक्रे अहत्रोजसीने। ईन्द्राधिपत्यैः पिपृतादेतो नो मंहि क्षत्र९ विश्वतो धारयेदम् ॥ ५२ वृद्द्त्साम क्षत्रभं दु्द्धवृष्णं त्रिष्टुभौजः शुभितमु्ग्रवीरम्। इन्द्रः स्तोमेन पंश्चदशेन मध्यमिद वतिन संगरेण रक्षतु ।। ५३ प्रोची दिशा सहयशा यशस्वती विश्वे देवाः प्रावृर्षाह्ा स्वर्वती। वैरूपे सामन्नंधि तंच् शकेयं जगत्यैन विक्ष्वािशयामि॥ ५४ इद क्षत्रे दुर्टरमस्त्वॉजोऽनाधुष्ट सहश्स्यए संहस्वत्। विश्वे देवा: सप्तद्शैन वंर्च इद क्षत्र ९ सुलिलवातमु्ग्रम्॥ ५५ धर्त्री दिर्शो क्षत्रमिद दाधारोपस्थाशाना मित्रवदस्व्वौज़:। मित्रविरुणा शरदाहा चिकित्तमस्में राष्ट्रीय मेहि शर्म यछतम्। ५६

*आजङ्गन्ति सान्वेषा०। ६,७५,१३; तै. सं. ४,६,६,५; नि. ९,२०। उपश्वासय पृथिवी० ।ऋ. ६,४७, २९; अथर्व. ६,१२६,१; तै. सं. ४,६,६,६; नि. ९,१३। आक्रन्दय बलमोजो०। ऋ. ६,४७,३०; अथर्व, ६,१२६,२; तै. सं. ४,६,७,७। आमूरज प्रत्यावर्तये०। ऋ. ६,४७,३१; अथर्व. ६,१२६,३; तै. सं. ४,६,६,0 ] [४ ]नै. ४,४, १२ । काठ. २२, १४ । वा. ३४,८-९:१८,७२-७३;२६,८,२७,३९,३६,४ । काप्व. ३३,३;२०,

Page 326

[३२६ ] मैत्रायणी-संदितायाम् [ काण्डं ३, प्रपा० १६, अनु० ४

वैराजें सामन्नंधि मे मनीर्षानुष्ठुभा सैभृत वीश्यए संहः। इद क्षत्रे मित्रवुदाद्रीनु मित्रावरुणा रक्षुतमाधिपत्यैः ॥ ५७ सम्रांड दिशा सहसाम्री सहस्वत्यृतुर्हेमन्तों विष्ठया नः पिपर्तु। अवस्युवाता बृहतीं ने शंक्करी दिशी तेव्यवतु नो घृताची।। ५८ स्वर्वती सुदुधा नः पयस्वतीम यर्ज्ञमवतु या घुताची। त्वै गोर्पा: पुरएतोंत पश्चांद्धंहस्पते याम्या युङ्ग्धि वाचम् ॥ ५९ ऊर्ध्वी दिशा रन्तीराशौपधीना९ सश्वत्सरेण सविता नो अंह्ा। रेवत्सामातिछन्दा उ छन्दौडजातशत्रुः स्योना नो अस्तु ।। ६० स्तोमस्त्रयस्त्रिरशे भुवनस्य पत्नी विवस्वद्वाते अभि नो गृणीहि। वुर्तवती सवितुर्राधिपत्ये पंयस्वती रातिराशा नो अस्तु ॥ ६१ अन्वर्द् नो अनुमतिर्यज्ञ देवेषु मन्यताम्। अप्निश्च हव्यवाहनो भवतं दाशुषे मय: ॥ ६२ अन्विदनुमते त्वे मन्यासै शै च नस्कृधि। करेत्वे दक्षाय नो हिनु प्रे ना आयूशषि तारिषद् । ६३ वैश्वानरों न ऊत्या प्रयातु परावंतः । अग्निरुक्थैन वोहसा ॥ ६४ पृष्टो दिविं॥ ६५ ध्रुवां दिशा विष्णुपुत्न्यघोरास्येशाना संहुसो यो मनोता। बृंहस्पतिर्मातरिश्वोत वायुंः सैध्वाना वाता अभि नो गृणन्तु । ६६ विष्टम्भों दिवो धरुणा पृथिव्यां अस्येशाना जंगुतो विष्णुपत्नी। व्यचस्वतीषयन्ती सुंभूति: शिवा नो अस्त्वदितेरुपस्थे। ६७ कया नः ।। ६८ को अर्द्य युङ्क्ते धुरिं गा ऋर्तस्य शिमीवतो भार्मिनो दुर्हणायून्। आसन्िपून् हृत्स्वसो मयोभून् ये एषां भृत्यामुणधत् से जीवात् ॥४। ६९

[ अन्वध (अनु) नो अनु० (द्यानु)। ऋ.परि. ३,३; अथर्व. ७,२०,१। अन्विदनुमते तवं। फ. परि. ३,४; अथर्व. ७.२०,२। वैश्वानरो न ऊत्या०। अथर्व. ६,३५,१; आ. श्रौ.सू .२,११ । पृष्टो दिवि पृष्टो० ।ऋ. १,९८,२; तै. सं. १,५,११,१, तै. ब्रा. ३,११,६,४। विष्टम्भो दिवो धरुणा( oणः)।। फ. ९,८९,६ । कया न:०। क. ४,३१,१; सा. १६९,६८२; अथर्व. २०,१२४,१; तै. सं. ४,२,११,२; तै. आ. ४,४२,२ को अह्य यङक०। क. १,८४,१६; भा. ३४१; अथर्व, १८,१,६; तै. सं. ४,२,११,३; नि. १४,२५]

Page 327

काण्डं ३, प्रपा० १६, अनु० ५ ] अश्वमेधः। [३२७ ]

अग्रैर्मन्वे प्रथुमस्यामृताना९ ये पांश्चजन्यं बहवः समिन्धते। विश्वस्याY विशि प्रविविशिवाएसमीमडे से नो मुश्चत्वरहसः ॥ ७० यस्येद प्राणन्निमिषद्यदेजति यंस्यु जाते जनमानं च केवलम्। स्तौम्यत्निं नाथितो जोहवीमि स नो मुश्चत्वरहसः ॥ ७१ ईन्द्रस्य मन्वे प्रथर्मस्य प्रचेतसो वृत्रप्नं स्तोमा उप मामुपागुः । यों दाशुंषः सुकतो हवमरुप गन्ता से नो मुश्चत्वरहसः ॥ ७२ ये: संग्राम नैयति से९ वशी युधे यः पुष्टानि स९सजति त्र्याणि। स्तौमीन्द्रूं नाथितो जोहवीमि से नो मुश्चत्व रहसः ॥ ७३ मन्वें वां मित्रावरुणा तस्यु वित्त सत्यौजसा दुर्हणा ये नुदेथे। या रोजाना सरथ यात उग्रा तो नो मुश्चतमागसः ॥ ७४ यौ वाए रथ ऋर्जुरश्मिः सत्यधर्मा मिथुचरन्तमुपयाति दुर्षयन्। स्तौमि मित्रवरुणौ नाथितो जोहवीमि तो नो मुश्चतमागसः ॥ ७५ वायोंः सवितुरविदथानि मन्महे या आर्त्मन्वद्धिभतौ यौ च रक्षतः। यौ विश्वस्य परिभूं बुभूवथुस्ता नो मुश्चतमांगुसः ॥ ७६ उप श्रेष्ठा न आशिरो देवयोधर्मा अस्थिरन्। स्तौमि वायु सुवितारं नाथितों जोहवीमि तो नो मुश्चतमागसः ॥ ७७ रथीतमौ र्थीनामह्व ऊतये शुभं गमिष्ठौ सुयमेभिरश्षैः । ययोवां देवौ देवैष्वनिषितमोजस्ता नो मुश्चतमागसः ॥ ७८ यदयात९ वहतुए सूयीयास्त्रिचक्रैणु ससंदुमिछमानौ। स्तौमि देवा अश्विनौ नाथितों जोहवीमि तो नो मुश्चतमागसः ॥ ७९ मुरुतां मन्वे अधि नो त्रुवन्तु प्रैमा वोच विश्वामवन्तु विश्वे। आशन हुवे सु्यमानुतये तै नो मुश्चन्त्वेनसः ॥ ८०

[५]तै. ४,७,१५। काठ. २२,१५। वा. १२,२३;३४,८-९,१८,७२;२६,८। काण्व. १३,२४;३३,८;२०,४१;२८,८। [ अझ्नेर्मन्वे प्रथमस्या०।४,२३,१। यस्येदं प्राणन्निमि०। अथर्व. ४,२३, ७। इन्द्रस्य मन्त्रे०। अथर्वे.४, २४,१। यः संग्रामं नयति०। अथर्व. ४,२४,७। मन्वे वां मित्रावरुणा०। अथर्व. ४, २१, १-२। यो वाथू (ययो:) रथ ऋजु० (सत्य०)। अथर्व. ४,२९,७ । वायोः सवितुर्विदथानि०। अथर्व. ४, २५, १ । उप श्रेष्ठा न०। अथर्व. ४,२५,७ । रथतिमी (प्र सुमत ) रथीना०। अथर्व. ४,२५,६ । स्तौमि देवा (भवाशर्वौ) • । अथर्व. ४,२८,७ । मरुतां (देवानां ) मन्वे० अथर्व. ४, २७, १ ]

Page 328

[३१८ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ३, प्रपा० १६, अनु० ५

तिग्ममायुध ९ वीडित९ सहस्वद्दिव्य ९ शंर्धः पृतनासु जिष्णु। स्तौमि देर्वान्मरुतो नाथितो जोहवीमि ते नो मुश्चन्त्वेनसः ॥ ८१ देवानां मन्वे अधि नो ब्रुवन्तु प्रेमा वाच विश्वामवन्तु विश्वे। आरशुन् हुवे सुर्यमानूतये ते नो मुञ्चन्त्वैनसः॥ ८२ यदिद मोभिशोंचति पौरुषेयेण दैव्येन। स्तौमि विश्वान् देवान् नाथितो जोहवीमि ते नो मुश्चन्त्वैनसः । अन्वद नो अनुमति,-रन्विदनुमते त्वं५, वैश्वानरों न ऊत्या। ८३ त्वमये शोचिषा शोशुचाना आ रौदसी अपृणा जायमानः । त्वै देवै अभिशस्तेरमुश्चों वैश्वानर जातवेदो महित्वा ॥ ८४ उवी रौदसी वरिवस्कृणोतें क्षेत्रस्य पत्नी अधि नो ब्रुवाथः । स्तौमि द्ावापृथिवीं नाथितौ जोहवीमि ते नो मुश्चतमर्हसः ॥ ८५ ये अप्रथेताममितेभिरोजोभियें प्रतिष्ठे अभवताश वंसूनाम्। स्तौमि द्यावापृथिवीं नाथितो जोहवीमि ते नो मुश्चतमरहसः ॥ यबिद्धि ते पुरुषत्रा युविष्ठाचित्तिभिश्रकृमा कचिदागः । कुधी३ष्वस्म अद्ितेरनागानेना एसि शिश्रथो विध्वगमे। ८७ यथा ह त्यद्वसवो गौर्य चित्पदि षितामंमुश्चता यजत्राः । एवो३०वस्मन्मुश्चता व्यएहः प्रतार्यगे प्रतरे ना आयुः ॥५॥ ८6 [ १९६३ ] ।। इत्युपरिकाण्डे बोडशः प्रपाठकः ॥१६॥ । इत्युपरिकाण्डं समाप्तम् ॥ ----

[तिग्ममायुधथ (oमनीकं)। अथर्व. ४,२७,७। यदिदं माभिशोचति (०यन्मेदमभि०)। अथर्व. ४,२६,७। अन्वद्य नो (०अनु नो०)। ऋ. परि. ३,३; अथर्व. ७,२०,१। अन्विदनुमते० । ऋ. परि. ३,४। अथर्व. ७,२०,२। वैश्वानरो न ऊतय०। ६,३५,१; आ. श्रौ. सू. २,११। त्वमग्ने शोचिषा०।ऋ.७,१३,२; तै. सं. १,५,११,२। स्तौमि द्यावापृथिवी०। अथर्व. ४,२६,७। ये अप्रथेताममिते० अथर्व. ४,२६, १-२। य्चिद्धि ते पुरुषत्रा०। ऋ. ४,१२,४; तै. सं. ४,७,१५,६। यथा ह त्यद्वसवो०। ऋ. ४,१२,६,१०, १२६,८; तै. सं. ४,७,१५,७]

Page 329

काण्डं ४, प्रपा० १, अनु० १ ] पुरोडाशब्राह्मणम्। [३२९ ]

अथ चतुर्थ काण्डम।

अथ प्रथम: प्रपाठक:।

पुरोडाशब्राह्मणम्। वनस्पतीन्वों उग्रौ देव उंदौषत, तं५ श्म्या अध्यशमय ५,स्वंच् श्म्याः शुमीत्व५, यंच् शमीशाखंया वत्सानपाकरोति शान्त्यै, पणवती कार्या, पशुना वा एतद्रूपै, पुशुमान् भवति, यदपर्णा स्यादण्डस्य तंद्रपथ, वज्रो दुण्डों, वज्रेण पशनभिप्रवर्तयेत्, तृतीयस्या वै दिविं सौम आसीत्, तै गायत्री श्येनो भुत्वाहरत, तस्यु पर्णमछिद्यत, ततः पर्णोडजायत, तंत् पर्णस्य पर्णत्व, तस्मात् सर्वेऽन्ये वनस्पतयः पर्णिनो, डयैष पर्ण उच्यते, यंत् पर्णशाखया वत्सानपाकरोति तमेव सोममवरुन्दे, देवा वै ब्रह्म समवदन्त, तंत् पर्ण उपाभृणोत्, सुश्रवा वै नमैष, न वुधिरों भवति ये एवं वेद, ब्रह्म वै पुणो, यत् पर्णशाखया प्रोपयति ब्रंझ्म- पैवैना: प्रापयती, वैत्वे, तीषमूरज९ यज्ञे च यज्ञपतौ चाधाद्, वार्यवः स्थेति, वार्युवी अन्तरिक्षस्याध्यक्षो, न्तरिक्षदेवत्याः पर्शवो, वायुरेवैनननतरक्षा रिाि, ्र वो एना- नेतदाकरोति, यद्वायवः स्थेत्याहो,-डरण्यस्येव हिं वायुं, र्देवो वः सविता प्रपयत्विति, सवितंप्रसृत एवैना: प्रपयति, श्रेष्ठतमाय कर्मणा इति, यज्ञों वै श्रैष्ठतमो, य्ज्ञायैवैनाः प्रां- र्पयत्या, प्यायध्वमध्न्या देवेभ्या इति, वत्सैभ्यश्च वो एता मनुष्येभ्यक्च पुर्राप्यायन्ते, डथे- तर्हिं देवेभ्य एवैना आप्याययति, मा वः स्तेन ईशत मघिशरसा इत्या, शिपुमेवाशास्ते, ध्रुरवा अस्मिन् गौपतौ स्यात बह्वीरिंति, प्रैंव जनयति॥ १ शुद्धां अपः सुग्रपाणे पिंवन्तीः ॥ २

इंति पुनात्येवैनाः ॥ ३ रुद्रस्यु हेतिः पैरि वो वृणकतु॥ ४ इंति रुद्रदेवैनास्त्रायन्ते॥ पूर्पा वः परस्पा अदितिः प्रेत्वरीयां इन्द्रो वोऽध्यक्षौऽनष्टाः पुनरेत॥ इति त्रयो वा इमें लोको, एभ्य एवैना लोकेम्यः पुनरावर्तयति, यंजमानस्य परशन् पाहीं,- ति यंजमानस्यैव पुशनी गोपीर्थायाहि सायै ॥ प्रतीची शाखामुपगृहति तस्माद्राम्याः पशवः सार्यमेरण्याद्रममायन्ति, प्रत्यंश्च एनं पर्शवो भवन्ति ये एवं५ वेंद ॥ १ ॥ 4-८ [ १ ]मै. १,१,१, । तै. ब्रा. ३,२,१। काठ. ३०;१० । कपि. ४६,८। वा. १,१;१६,५०। का्य. १,१-३;१७,५०। [मा वः स्तेन ईशत० । ४,२१,७ ] मै. ४२

Page 330

[३३० ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १, अनु० २

देवस्य त्वा सवितुः प्रसश्वेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णों हस्ताभ्यामांददा इति, सवितप्रसूत एवैनां देवताभिरांदत्ते, प्रजापुतिवीं औषधीः परुश्शों वेद, प्राजापत्योऽश्वो, यंदश्वपुरश्वा बहिदी- त्यौषधीनारमंहिरसायै, गोषदुसी,-ति राय। यंजमाने दधाति, प्रत्युष्ट रक्षा, इंति रक्ष- सामपहत्यै, प्रेयमगाद्विर्षणा बहिरछेति, विद्या वैं धिषणा विर्द्ययैवैनदछैति, मंनुना कुर्ता स्वधया वितष्टेति, मंनुना श्होषां कृता स्वधया वितष्टा तया वहन्ते कवयः पुररस्तादिति, ब्राह्मणाः कवया, ऋषयः कवयः॥ ९ देवेभ्यो जुंद्टमिह बहिरासदे॥ १० इंति देवेभ्य एवैंनं जुष्ट करोति, देवानां परिषूर्तमसीति, यद्वा इद किंच तद्देवानां परिषूर्त९, यथा श्रैयसे प्रोच्य कर्म करोत्येवं९ वो एतद्देवैम्यः प्रौच्यु बहिदाति, यावत परिदिशति तंव संवें दाति, यंत्तत्सर्व नं दाति यर्ज्ञस्य तदतिरेचयति, यद्वैं यज्ञस्यातिरिच्यते भ्रांतृव्यं तैन वर्धयत्ये, क९ स्तम्बै परिदिशति, त सर्व दाति यज्ञस्यनितिरेचाय, विष्णोः स्तुप इंति, विष्णोष स्तुपोडछिद्यत, सं पृथिवी प्राेशद्, यंत ग्रथमै नौत्सजेदार्तिमार्लेद्, देर्वस्य त्वा सवितु: प्रसश्वेऽश्विनोर्वाहुभ्यां पूष्णों हस्ताम्यां बहिर्देवसंदनं दामीति, नदेवताभिर्दाति॥ मधो मौपरि परुस्त ऋध्यासम्॥ इत्योषधीनामंहिरसायै॥ आछेत्ता ते सवितृंप्नसूत एवै-

मार्पम्। इति यवद्यावदेवमविद्वानध्वर्युर्वहिदीति तावदस्यात्मनो मीयते, नास्यात्मनो मीयते ये एवं वैदा,-उतस्त्वै बर्हिः शर्तवलिश विरोहे,त्योषधीष्वेव भुमानं दधाति, सहस्त्रवलिशा विं वर्य रुहे मे,-त्याशिषुमे वाशास्तें, डदित्या रास्नासीती, यं५ वा अदिति,-रंस्या एवैनद्रा- स्नां करोती, न्द्राण्यां: संनहनमिती, न्द्राणी वो अग्रे देवताना समनह्यता ऋद्विकामा, सारध्नहिदिया, अभौति य एवं वेंद, बर्हिः सैनह्यति, प्रजा वै बर्हिः, प्रजोना सैतत्यै परर्जानामपरावापाय, तस्मात् स्राव्ना प्रजा: सैतताः, पूर्षा ते ग्रन्थि ग्रथ्नात्विति, पुष्टिव पूर्षा, पुष्टि यंजमाने दधाति, स ते मांस्था,-दिति यंजमानुस्याहिरसायै॥ ११-१५ औपरत्वामश्चिनौ त्वामृषयः सप मामृजुः । बर्हिः सूर्यस्य रश्मिसिरुषसा केतुमारभे॥१६ इत्यश्चिनौ वै देवानां भिषजौ, तो एनद्भिषज्यता, ईन्दृस्य त्वा बाहुंभ्यामुंद्यछा इती, न्द्र- [ २ ]मैं. १,१,२ । तै. ब्रा. ३,२,२ । काठ. ३१, १ । कपि. ४७,१। वा. १,१०, २१,२४;२, ११;५,२२,२६;६,१,९,३०; 2. १०,४३,१०,३९;११,४;१२,९,२८;२०,७;२१,९३,३७,१;३८,११,१०,४६ । [देवूस्य त्वा सवितु:। अथर्व. १९,५१,२ ]

Page 331

काण्ड ४, प्रपा० १, अनु० २-३ ] पुरोडाशब्राह्मणम्। [ ३३१ ]

स्यैवैनद्ाहुभ्यामंद्यछते, बृहस्पतर्मुभीदरामीति, ब्रंह्म वै बृंहस्पति, प्रैक्मणैवैनद्धरत्यु,-३र्वन्तं- रिक्ष,-मिति समिष्ट्या एवां,-Sदित्यास्त्वा पृष्ठे सादयामीती, यं५ वा अदितिरस्यमिवैनदसी- षदत्। बहिरसि देवंगमम्॥ इत्यासन्नमभिमन्त्रयते, बहु वा. एर्तस्य पूर्वेद्युराहियमाणस्येह चेह च स्कन्दुत्य, स्कन्नमेनद्देवंताभ्यः संप्रादादयजमानस्याहिसायै ।। २ ॥ १७-१९ पू३र्वेद्युरिध्मा बर्हिः कुर्वन्ति, य्ज्ञमेवरिभ्यौपवसति, प्रजापतिः प्रजा असृजत, तस्योखे अस्रशसेता, से एताभ्यामुखभ्यां प्रत्यधत्त, यंदेते उखें भवतः, प्रजापतेरेवोखें प्रतिदधा- ति, शुन्धध्वं दैव्याय कर्मुणा, इति देवभ्य एवैनानि शुन्धति, वंसूनां पवित्नमसीति, बंसूना९ वा एर्तद्दागधेयं, तैभ्य एवैनत करोति, पर्वित्रमपिद्धात्यों, पृधीनां च पशुनां च पयः से १सृजति, वाच यछति यज्ञस्य धृत्यै, धारयन्ास्ते, धारयन्त इव हि दुहन्ति, दयौरसि पृथि३व्यसीत्या, भ्यमवैना प्रवृणक्ति, मातरिंश्वनो घर्म ईत्य, न्तरिक्ष वैं मातरि- श्वनो धश्मों, उन्तरिक्षस्य धृत्यै, कामधुक्षः, सौ विश्वायुः, सौ विश्वभूः, सा विश्व- क्मै्य,सौ बावे विश्वायु, रन्तरिक्ष विश्वभ, रिय विश्वकर्मे, मन्वा एतल्लोकोन् यथापूर्व प्रंदापयत, इमाल्लोकान् यथापूर्व प्रत्तान दुहे ये एवंए वेद, तिस्त्रौ यंजुषाभिमन्त्रयते, त्रयो वो इमें लोको, ए्षुं वां एत लोकेषु रैसं दधाति, तस्मादिमौल्लोकोन् प्रजा उपजीवन्ति, हुतः स्तोकों हुतों द्रप्स, ईत्यभिमन्त्रयतैऽस्कन्दाय । ईन्द्राय देवैभ्यो हविर्बहध दुग्धि । ईति त्रिरुद्वदति, त्रिषत्या हिं देवो, न दारुपात्रेण दुहा, दभ्िमद्वैं दारुपात्र५, यातयामेन हुरविषा यजेत, तद्ध स्माहुर्दात्रिया पुरोडाशमुख हवि, नै वो हुत इतः पुरोडाश हुविषो यामोडस्ति, दोग्धव्यमेवैति, नं शूद्रों दुह्ा,-दसतो वो एषं सैभूतो, डसन्तस्याद्, यद्वै पवित्रमत्येति तंद्धवि, रगिहोत्रमेव शूद्रों ने दुह्यात्, तैद्धिं नौतपुर्नन्ति। २०-२२ सैपृच्यध्वमृतावरीरूमिणा मंधुमत्तमाः। पुश्चतीः पयुसा पयो मन्द्रा धनस्य सातये॥ २३ इंति प्रंतिनयति शृतत्वाय, शुतकामा हिं देवा, ईन्द्राय त्वा भाग९ सौमेनातनच्मीति, सौममेवैनत करोति, तंस्य ह त्वै सोमपीर्थः सतुतो ये एवं विद्वान्त्सान्नाय्य पिबति॥ अंदस्त- मसि विष्णवे त्वा ॥ इति, युज्ञो वै विष्णु, र्यज्ञायैवैनददस्तं करोति, विष्णो हव्य रृक्षस्वे- ति, यथाहैष ते भागस्त रक्षस्वेत्ये,-वं५ वो एतद्विष्णुमाहै, तन्ते हव्यै, तंद्रक्षस्वेति, [ ३ ] मै. १,१,३ । तै. बा. ३, २,३। क: ठ. ३१,२ । कपि. ४७,२ । वा. १,२,४ । काण्व. १,४,७। *

Page 332

[३३२ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० १, अनु० ३-५

ने मृत्पात्रेणापिदध्यात्, पितृदेवत्य हविःस्याद्, दारुपात्रेणापिदध्या,दयनिमेद्वै दारुपात्र, म-

मंपहत्यै ।।३॥ शनिरेवे हव्य रक्षत्यु, दुन्वतकाशर्य, मापो वै रक्षोभी, रप रक्षा एसि न तुरन्ति, रक्षुसा- २४ -- २६ यौ वैं श्रद्धमिनालभ्य यजुते नास्य देवमनुष्या इष्टीय श्रद्दधत्य,-पः प्रपायत्यां,-पो वैं श्रद्धा, श्रद्धामिवालिभ्य यजता, आपो यज्ञौ, यज्ञ तंत्वा प्रचरत्या,दो देवानां प्रिय धांमु, देवाना प्रिये धांम प्रणीय प्रंचरत्या, पः सत्यं , सत्यमेवालभ्य यजता, आपो रक्षोभी, रक्षसा- मपहत्या, आपो वज्रो, वज्रं भ्रंतृव्याय प्रहरति स्तृत्या, आपः श्रद्धा, श्रद्धास्य देवाः श्रेन्मनुष्या इरष्टय दघते यस्यैवं विदुष एवं वि्द्वानर्प: प्रणयुति, दैवीरापोडग्रेगुवा, इति यज्ञमेवं प्रणयति, देवस्य त्वा सवितु: प्रस३्वेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामांददा, इंति सवितप्रसूत एवैनद्देवताभिरादत्त उरश्वन्तरिक्ष,मिति समिष्ट्या एवं, प्रत्युष्टरक्षा, इति रक्ष- सामपहत्ये, धरसि, ध्वर ध्वरन्तमिति, धुर्यो वै नामै३षोऽप्नियेदनालभ्यातीयांद्, यज- मान शुचापयेद्, द्वौ वाव पुरुषस्य भ्रातृव्यौ, ये द्वैष्टि यश्चैनं द्वैष्टि, तो एवं शुचारपयति ॥ २७ देवानामसि वहितम सस्नितमं पप्रितमं जुष्टतमं देवहूतुम, मिति देवभ्य एवैन्द्वद्वितम स- स्नितमं पंप्रितमं जुष्टतमं देवहतमं करोत्यं, हुतमसि हविधानं, दश्हस्व, मा ह्वा,-रिंति ट५हत्येवैनद्, विष्णोः क्रमोऽस्यु, रुवातायेति, यंद्वै किंच चातो नाभिवाति तद्वरुणस्था,- वरुण्यमवैनत करोति, मित्रस्यु वश्चक्षुषा प्रेक्षा, इंति मित्रमेवैनान् कुरुते॥ ऊंर्ज गृह्हीत। इत्यूर्ज९ यंजमाने दधाति॥ प्रंभूत्यै वः ॥ इंति प्रैवनान् भावयति, देवस्य वा सवितुंः प्रस३्वे श्विम र्बाहुभ्यां पुष्णो हस्ताभ्या९, यछन्तु पंञ्च, गोपीथाय वो नाशतये, डग्रये वो जुष्टा- न्निर्वपामी,-ति सवितप्रसूत एवैनान् देर्वताभिनिर्वपति, ऋर्तून् वो एतंत् श्रीणाति, तेडस्मै प्रीताः कल्पन्ते, यंछन्तु पश्चैति, पश्च वो ऋतव, गोपीर्थायु वो नारतया, इंति रक्षुसा- मपहत्या, अप्रये वो जु्टानित्य, अ्रय एवैंनान् जुष्ान् करोन्यं,थो यस्ये देवताये निर्वपुति तम्या एनान् जुष्टान् करोती, दै देर्वानामिदमु नः सहे,-ति व्यावृच्ये, है हन्तां दुर्या, इंति

[४ ] मै. १,१,४ । तै. बा. ३,२,४,१। काठ. ३१,३ । कपि. ४७,३ । वा. १,७-८,१०,१२,२१,२४,२९,३१। काण्व. १,१०-११,१३,१७,३६,४०,४६,४९। [५] मै. १,१,५। तै. ब्रा. ३,२,४,४ । काठ, ३१,३। कपे. ४७,३। वा. १,७-११। काण्व, १,१०,१२-१५।

Page 333

काण्डं ४, प्रपा० १, अनु० ५-६] पुरोडाशंब्राह्मणम्। [३३३ ]

हर्विषो गृहीतादिमे लोको उदवेपन्त, तान्देवा एतैन यंजुषादश्टन्, यद्ेतद्यंजुर्वेदत्येषां लोकांनां धृत्यै, निर्वरुणस्य पांशादमुक्षी,-ति वरुणपाशादेव निर्मुच्यत आत्मनोडहिसाय, स्वरभि- वर्यक्श,-मिति तम इव वो एषं प्रेपद्यते परीणह, स्वुरेवभिविपश्यति, ज्यौतिवैश्वानरमि- त्य,-सौ वा आदित्यो ज्यौतिर्वेश्वानरम्॥ उशर्वन्तरिक्षमन्वेमि॥ इंति य३द्वीहीति ब्रूयार्व्यायुकोऽ- ध्वर्युः स्यात्॥ उशर्वन्तरिक्षमन्वेमि॥ इत्यव्यायुकोऽध्वपुर्भुवत्य,-दित्या व उपस्थे सादयामी- ती, य५ वा अदिति, रस्यमिवैनानसीषदत्। अंगे ह्व्य रक्षस्व। इति पुर उपसादयत्य,- ग्निरेवं हव्यं ५ रक्षते ॥ ५॥ २८ -- ३८ विष्णोमैनसा पुर्ते स्थः ॥ इति, यज्ञो वै विष्णु, र्यज्ञायैवैने पुनाति, देवो वः सवितों- तुनात्विं, ति सवितृप्रसूत एवैंना उत्पुनात्य, र्अथे वो जुष्टा, नित्यरय एवैंनान् जुष्टान् करोत्य, -थो यस्यै देवतायै पोक्षति तस्या एनान् जुष्टान् करोति, यद्वोडशुद्ध आलेमें तंच् शुन्धध्व, मिदि शुन्धत्येवैनान्, यदित्यास्त्वगसीती,-य५ वो अदिति, रस्यो एवैनरवचं करोत्य,-वधूत रक्षा, इति रक्षसामपहत्यै, प्रतीचीनग्रीवं कृष्णाजिनमुपस्तृणाति, तस्मात् प्रत्यंश्चः पर्शपो मैधमुपतिष्ठन्ते, पृथुग्रावासि वानस्पत्य, इति ग्रवाणमेवैनत् करोत्य, मैर्जिह्वासि वाचो विस- र्जनमित्य, मै३्हेषी जिह्वा वाचो विसर्जन५, यदो हिं पशवा औषधीनामश्नन्त्यंथ वांच वि- सुजन्ता, आयुषे वा, इत्यायुजमाने दधाति, बृदद्धावासि वानस्पृत्य, ईति ग्रावाणमेवै- नत करोति, देवेभ्यो हव्य शुमीष्ये,-ति देवभ्य एवैंनत करोति॥ अंपहतथ रैक्षः ॥ इंति रक्षुसामपहत्यै ।। हविष्कृदैहि॥ इंति य देवाना हविष्कृत्तष द्वयति, हिं देवां, मनोवें श्रद्धिवस्य येजमानस्यासुरनी वाग्यज्ञायुधानि प्रविष्टासीत, त्रिर्द्वयति, त्रिंपत्या तस्या वंदन्त्या योवन्तौऽसुरा उपाशृण्वएस्तावन्तस्तर्देहनीभव, नेव विद्वान् ब्राह्मणों त्रांतृव्याणां मध्येऽवसाय यजेत, यावन्त एवास्य भ्रांतृव्या यज्ञायुर्धानामुपशुण्वन्ति तेषां तैज इन्द्रिय। वीर्य वृङ्क्ते, कुर्टरुरसि मंधुजिह्नस्त्वया वर्य ९ संघात संघातं जेष्मैति, संघातसंघात९ ववितैन यंजमानो भ्रांतृष्यं जयुतीष, मावदौ, र्जमावद, रार्यस्पीष्मावदेत्या, शिषमेवाशास्ते ॥६॥ ३९-४४

[६ ] मै. १.१,६। तै. आ्रा. ३, २, ५,१। काठ, ३१,४, । कपि. ४७,४। पा. १,१२-६६। कान्न. १,१६,१८ -- २१, २३-२४,२६।

Page 334

[३३४ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १, अनु० ७-८

वर्षवृद्धमसि, प्रति त्वा वर्षवृद्ध९ वेत्विं,-ति प्रतिष्ठित्या, अस्रां वै देवाः परशुभ्यो रक्षाशसे निरवादयन्त तुषैरोषधीभ्यो, यंदाह, परापूत रक्षः, परापूताराति,रित्येतावुतैव युर्ज्ञस्य रक्षाशसि निरवदयते॥ देवो वः सविता विविनक्तु॥ इति सवितृप्रसूत एवैनान् विविनक्ति॥ सु- विचा विविच्यध्वम्॥ इत्याशिषमेवाशास्ते, सुफलीकृतान् कुर्यान्, मैध्यानेनान् यु्ज्ञियान् करोति, त्रि: फलीकरोति, त्रिषत्या हि देवा, अदित्यास्त्वंगसीती,यं५ वो अदिति,- रस्यो एवैनच्वचं करोत्य, वधूत रक्षा, इति रंभुसामंपहत्यै, प्रतीचीनग्रीवं कृष्णाजिनमुंप- स्तृणाति, तस्मात् प्रत्यश्चः पर्शवो मेधमुपतिष्ठन्ते, डदित्याः स्क३म्भोऽसी, ति शम्यामुंपद- धाती, में वै सहास्तां, ते शम्यामात्र। शम्यामात्रेए व्यैता९, यंच् शेम्यामुपदधात्यनयोरेव विधृत्यै, धान्युमसि, धिनुहिं देवानित्ये,-तस्त वै यजुषो वीर्येण यवदेका देवता कामयुते, यवदका तोवदस्या आहुतिः प्रथते, प्रंथते प्रजया पर्शुभिय एवं वेद, प्राणांय त्वापानाय त्वा व्यानाय त्वें,-ति नाणमुपान व्याने तोन् यजमाने दधाति, दीर्घामनु प्रसृति। से९रपृशे- था, मायुषे वा, इत्यायुरस्मिन् दधाति, मित्रस्य वर्श्चक्षुषविक्षा, इति मि्त्रमेैनान् कुरुते, देवो वः सविता हिरण्यपाणिरुपगृह्नात्वि,-ति सवितृंप्रसूत एवैनानुपगृह्गाति ॥७ ॥४५-४९ निर्दग्ध९ रक्षा, इति रक्षसामपहत्यै, यंदुर्धस्तादङ्गारमुपवतैयत्यस्मिरस्तैन लोके ज्यौति- ्धत्ते, यंदुर्परिष्टादुन्तरिक्षे तेना,-डसा अस्मा आदिश्त्योऽमुष्मिलोके ज्यौतिर्भवत्य, थो दिवैवा- स्मा अमुष्मिल्लोके भवति सर्वेडस्मा इमें लोका ज्यौतिष्मन्तो भवन्ति य एवं वैद, त्रीणि समी- चीनान्युपदधाति, त्रयो वा इमें लोको, एषीं लोकानां धृत्या, अपाय्ेऽन्निमामदं जहीं, ति ये आमात ऋर्व्यात्तमुपहत्य देवयंजने युज्ञिया उपदधाति, घ्रुवमसि, पृथिवी दृश्हे,-ति पृथिवीमेव दृथ्हृति, धर्रुणमस्य, न्तरिक्षं दृश्हे,-त्यन्तरिक्षमेव दरहति, घत्रैमुसि, दिवं हष्हें,-ति दिवमेव द्ृरहृति, धर्मासि, विश्वा विश्वानि दृश्हे,-ति दिश एवं दृश्हति, प्रजापुतिवै यत् समभुवत् से एतावच शे एवं समभव, दैक वा अंग्रे शीष्णः कपाल ससुवत्य, -थ द्वितीयमथु तुतीयमथ चतुर्थमंथ पश्चममंथ षर्ष्ठमथ सप्त्ममथाष्टम, यंदुष्टी उपदधात्या- त्मांम वो एतद्ेजमानः सं९स्कुरुते, त५ सेएस्कृतमर्मुष्मिलोकेऽनुपरैति, यंदुष्टा उपद्धाति [ ७] मै. १,१,७। तै. ब्रा. ३,२,५,१०। काठ. ३१,४-५। कपि. ४७,४-५। वा. १,१६,१९-२० । काण्व. १, २५,३१-३४। [८] मै. १.१,८। तै. ब्रा. ३,२,६-७। काठ, ३१,६ । कपि. ४७,६। वा. १,१७-६ट। काण्व. १,२७-३०।

Page 335

काण्ड ४, प्रपा० १, अनु० ८-९] पुरोडाशब्राह्मणन्। [३३" ]

गायत्री तैन छेन्द आमोति, यदेकादश त्रिष्टभं तैन, यद् द्वादुश जगतीं तैना,-डथो सर्वाण्येवं छन्दःसंमितान्युपदधाति॥ चिंतः स्थ, परिचिंतः स्थ ॥ इति यजुष्मन्ति करोति, वसूना५ रुद्राणामादित्यानां भृगणामङ्गिरसां वर्मस्य तपसा तप्यध्व, मित्येतासामेनानि देवतानां तपसा तपति।। ५०-५२ यानि घर्में कपालान्युपचिन्वन्ति वर्धसः। पूर्ष्णस्तन्यपि व्त इन्द्रवायूं विमुश्चताम्॥ ५३ इति यजुषैव युज्यन्ते, यंजुषा विंमुच्यन्ते॥८॥ ५४ देवस्य वः सवितुः प्रस३वेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पृष्णों हस्ताभ्या५ संश्वपामी,-ति सवितप्रसूत एवैनां देवताभि: सख्वपति, पवित्रवत्सश्वपति, हर्विः करोति, देवो वः सवितोत्पुनात्वि, -ति सवितप्रसूत एवैना उत्पुनात्य,-पे उपसृजत्य, मृत५ वा आपो, डमृतुमेव हवि: करोति, सैमापा औषधीभिगेछन्ता९, समोषधयो रैसेन, स५ रेवतीजगतीरित्य, न्यो वो एतासामन्या जिन्वन्त्या,पा औषधीरजिन्वन्त्यों, पधीरपः, शिवाः शिर्वाभि: समसृक्षतापा इत्या, पो वैं रेवती, रौषधयो मंधुमतीः, पुरशवो जगती, एपं औषधीः पर्शूस्तानसै ससंज्यैकधा मंधुमतः करोति । मर्खस्य शिरोऽसि॥ इत्याह यज्ञो वैं मरख,सतस्य वी एतंच्- शिर: क्रीयते, सीदन्तु विशो, जनयत्यै त्वे,-ति मिथुनमेव करोति, धर्मोऽसि विश्वायु, धैर्म घर्में श्रयस्वो, रु प्रथस्व्रो,रुते यज्ञपतिः प्रथतामिति, प्रथयत्येवैनं।। प्रति प्रथस्व पृथिवीमुत द्याम्॥ इतीमें एवं प्रथयति, घर्मों वो एषोऽर्धमासेऽर्धमासे प्रवृज्यते, स ईश्वरोड शान्तस्तेजुसा येजमानस्य परशुन्निदैहो यत् पर्यम्निं करौति पर्शुमेव करोति शान्त्या अनिर्दाहाय, त्रिः पर्यम्निं करोति, त्रयो वो इमें लोका, एभ्य एवैंनं लोकैभ्यः शमयति, पुरोडाशए वा अधिश्रित रक्षा स्यजिघाएस, न्तस नाको नामु दिवि रक्षोहामिः, सोऽस्मा्द्रक्षाएस्यपाहरन्, यंदाह, देवस्त्वा सविता श्रपयतु वर्षिष्ठे अधि नाके पृथिन्या, इंति रेक्षसामपहत्यै, शिरो वो एतदर्ज्ञस्य यत् पुरोडाशः, केंशा वेदो, यथा शीष्ण: कपालान्येवं कर्पालानि, यंथा मर्स्तिष्क एवं पुरोडाशः, सुंशृतः कार्यो मेध्यत्वाय, यंत पुरोडाशं नाभिवासयेदाविर्मर्स्तिष्कः स्याद्, यदभि- वासयुति तस्माद्गुहा मस्तिष्कस्त्वंचं ग्राहयति, तस्मान्मस्तिष्कः परिततो भस्मनाभ्यूहति, तस्मान्मारसैनास्थि छिन्ने ज्वालैरमिवासयति, तस्मात् केशैः शिरश्छिन्नं, यत्वचमग्राहयित्वा [ ९]मै. १,१,९। तै. ब्रा. ३,२,३ । काठ. ३१,७ । कपि. ४७,७। वा. १,२१-२२;११,५७;३७,८ । काण्व. १, ३६-३८;१२,५९,३७,८।

Page 336

[ ३३६ ] मैश्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ह,प्रपा० १, अनु० ९-१०

ते वैं देवास्त नाविन्दन् येस्मिन् यर्ज्ञस्य कर्रमाक्ष्यीमुहा इति, ३सोऽननिरबवी, दह५ चस्त जन- यिष्यामि यस्मिन् यज्ञस्य कर्रमाक्षध्वा इति, ३सोऽपोऽङ्गारेणाभ्यपातयत, तंत एकतोडजायत, द्वितीयं, तंतो द्वित, स्तृतीयं, तंतस्त्रितो, येद्ज्जयोऽधिनिरमिमीत तंदापेयांनामापेयत्व, यदात्मनोऽधिनिरमिमीत तदात्मे्यानामात्मेयत्व, मन्तर्वेदि जुहोति, तंदेवोवरुन्द्, उपरिष्ाद- भिघारयति शृतत्वाय, शु्तकामा हिं देवा,स्ते देवां अतिमृजानां आय, न्तयूर्याम्युदिते ते डसृजत, यश सुप्त९ सूंर्योऽभ्युदेति सूर्याभ्युदितः, सूर्याभिनिम्रक्ते सूर्याभिनिय्रुक्तः, श्यावदति श्यावदन्, दानें परिविविदानों, कुनखिनि कुनख्य, ग्रेदधुष्यग्रेद्धुः, परिवित्ते परिवित्तः, परिविवि- वीरहणि वीरहां, भ्रूणहंनि भ्रणर्हनर्मेनो नात्येति ॥ ९ ॥ ५५-५९ द्रेवस्य त्वा सवितुः प्रस३वेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णों हस्ताभ्यामदिदा इति, सवितप्रसूत एवैंनं देवंताभिराढत्ते, सहस्त्रभृष्टि: शततेजा इति, वंज्र वो एतंत् स५श्युति भ्रतृव्याय प्रहरिष्यन, पृंथिवि देवयजनि मा हिशसिषं ता औषधीनां मूल, मित्यौषधीनामंहिएसायै, स्थानमिति, छन्दाशस वै व्रजों गोस्थान,छन्दा स्येवास्मै व्जै गोस्थनिं करोति, वंर्षतु व्रज गृछ गो- ते पर्जन्या इति, पर्जैन्यादेवे वृष्टि वनुते, बधान देव सवितः शतैन पांशैः परमस्यां पराद- तीति, द्वौ वाव पुरुषस्य भ्रांतृव्यौ ये द्वैष्टि यश्चैनं द्वैष्टि, तो एवं बन्नाति परमस्यां परावति, यौ अस्मान् द्वैष्टि ये चु वर्य द्विष्मस्तमंत्र बधान, सोडतो मा मोची,त्याशिषमेवाशास्ते, द्रप्सस्ते दिवं मा स्कानिति, यौ वो अस्यां रसः से द्रप्स, स्तमिमे प्रजा उपजीवन्ति, तम- स्या५ यछत्यस्कन्दाय। अररुस्ते द्यी मा पप्तत्॥ इत्यररुवैं नामासुर आसीत्, से पृथिवीमुप- सुंच्याशयत्, तर्मिन्द्रोडजायत, तं, मेपाररुं पृथिव्यां अदेवयजन, मिर्त्यपाह, न्सदिवंम- पिपतिषत्, तम्। अररुस्ते द्यौ मा पप्तत्। इति दिवः प्रत्यनुदत, ये एवंए विद्वाएस्तम्बय जुहै- रत्ये,-भ्यों वा एतल्लोकभ्यो यंजमानो भ्रतृव्यं निर्भजति, त्रिः कृंत्वो हरति, त्रयो वो डुमें लोकां, एम्य एवं लोकेभ्यो भ्रतृव्यं निर्भजति, तूर्ष्णी चतुर्थ हरति, यौ लोकों निरुक्तौड परिमितस्तस्माद् भ्रतृव्यं निर्भुजत्य, सुराणा। वो इये पृथिव्यांसीत, ते देवा अन्रुवन्, दुर्त्त नोडस्या: पृथिव्या इति, ते वै स्वर्यमेर्व ब्रूध्वामेति, तंतो वै वसुवः प्राचीं दिशसुदजयन्, [ १० ] मै. १,१,१०। तै. ब्रा. ३, २, ९ । काठ. ३१,८ । कपि. ४७,८ । वा. १,२४-२६ । काण्व. १,४०-४३।

Page 337

काण्डं ४, प्रपा० १, अनु० १०-१२ ] पुरोडाशब्राह्मणम्। [ ३३' ]

रुद्रो दक्षिणा,मादित्या: प्रतीचीं, मरुता उंदीचीं, ततो वै देवा इमामसुराणामविन्दन्त, ततो देवा असुरानेभ्यौ लोकैभ्यो निरभज, स्वतो देवा अंभुवन्, परांसुरा, यंदुर्वुमेताभि देरवताभिवैदि परिगह्नातीमा९ वो एतद्येजमानो भ्रतृव्यस्य वृङ्क्ते, डस्या आ्रतृव्यं निर्भजति, भवत्यात्मना, परास्य भ्रातृव्यो भवति, पृथिव्यां वै मेध्यं चामेध्य च व्युंदकामत्, प्रारची- नमुदीचीनं मैध्यमुदकामद्, दक्षिणां प्रतीचीनममेध्यै, प्रांचीमुदीची वैदिं प्रवणा कुर्या,- न्मैध्यानेनान् युजञियान् करो,-त्यथो यदेवांस्या उद्मन्तः क्रुरमक ए्तदकूरमक,स्तच् शमयुर्त्य,- -थो मैध्यस्य चैवामिध्यस्य च व्यावृत्यै, प्रौश्ची बाहू नयत्या, हवनीयं तेन परिगृह्नाति, प्रतींची श्रौणी, गार्हपत्यं परिगृद्णाति, मूंल वै रक्षाएस्यनूत्पिबन्ति, यंन्नखेन छिन्द्ांत् कुनखीं स्यात, स्फ्येन छिनत्ति, वंज्रो वै स्फ्यों, वज्रेणैव रक्षाएसि हन्ति ॥१०॥ ६०-६४ यौ वैं सुचा यौगमेविद्वानध्वर्या इति हूतेः प्रतिशणोत्या देवताभ्यो वृश्चते, डपशुर्भुवत्य,- -थ यः सुचा९ यौग विद्वानध्वर्या इति हुर्तः प्रतिशुणोति ने देवताभ्या आवृश्चते, पशुमान् भवति, धौर्जुहू, रन्तरिक्षमुपभृन्, पृथिवीं ध्रुवी, दिश आज्यरधान्य,-सो आदित्यः सुर्वः, से यत्। ओ श्रावय॥ इत्याहु जुश्हं तैन युनक्ति॥ अस्तु श्रौषट्॥ ईत्युपभृतम्॥ यजैति धु- वाम्॥ ये येजामहे। इंत्याज्यर्धानी९, वषट्कारेण स्तुवै, जुश्हा अधि ध्रुवामभिघारयति, ध्रुवाया अंधि जुह्न, मसौ ३ह्यस्यै अयछती, यममुष्यै, सैततमस्मा अभ्ाध्य्मव्यवछिन्नं श्रंदी- यतेऽस्मिशश्रु लो३केऽमुष्मिएश्र, पूर्वास्य जनतामायतः कीतिरागछति ये एवंए वैद्द ॥ ११ ॥ ६५-७२ घुतै च वै मंधु च प्ररजापतिरासीद्, यतो मध्वांसीत् ततः प्रजा असृजत, तस्मान्मधोः प्र- जननमस्ति, तस्मान्मुना ने प्रचरन्ति, यातयाम हि तंदाज्येन प्रचरन्त्य, यातंयाम५र्वा एतंत् प्राजापत्य घृत,मयातयामा देवानां प्रजापुतिगीर्हुपत्येऽधिश्रयति, पत्न्यवेक्षते, डन्वा- रम्भों वो एर्ष यज्ञस्य यत् पत्न्या, यज्ञमेनामन्वारम्भयत्य, थो यत् पत्नी यज्ञे करौति मिथुनं वो एतत क्रियते प्रंजात्या, अमेध्य५ वा एतद्यज्ञिय९ यत् पत्न्यवेक्षत, आहवनीयेडधि- श्रयति, पुनात्येवैनान्, मैध्यमेनद्यज्ञियं करोति, स्फर्यंस्य वर्त्म सादयति रक्षसामंपहत्यै,

[११]तै. ब्रा. ३,२,१। कपि. ४७,९। [ १२ ] मै. १,१,११ । तै. ब्रा. ३,३,४ । काठ. ३१, ९। कपि. ४७,९। वा. ५,१५;१,२९। काण्व. ५,२०;१,४६। मै०४३

Page 338

[३३८] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० १, अनु० १२ देर्वसत्वा सवितौतपुनात्विति, सवितृप्रसूत एवैंन्दुंत्पुनाति, हविरसि वैश्वानरमिति, द्वादुशैता व्या- हृतयो, द्वादश मांसा: सश्वत्सर, सश्वत्सरेण वो एतनज इन्द्रि्यं ९वीशर्य येजमानो भ्रतृव्यस्य बुङ्क्त, उभरयंतो वैश्वानर अवत्यु, भयंतो वैश्वानर९ ३हेत, न्िष्टेजा अस्य निर्वीर्यो भ्रतृव्यो जायतें, डथो मुध्रतर एवं भवति, देवश्च वा असुराश्च सेश्यत्ता औसं, न्स इन्द्र एतमवका- शंमपश्यत्, तैनांसुरानभ्युभव,दुभि भ्रतृव्य यज्ञैन भवति ये एवंए विद्वान् यजता, अ- ज्येनान्यानि हवींएष्यभिधारयन्ति कैनाज्य, मिति ब्रह्मवादिनो वदन्ति सत्यैन वो आज्यमभि- घृतं, यंदाहू, सत्येन त्वाभिंधारयामीति, चक्षुैं सत्यै, चक्षुर्यैंजमानः प्रंद्धाति, संमी- स्यैतंधजुर्वदति, न चक्षुः प्रदुधात्या, ज्य९ वैं यज्ञो, यंज्ञौ विष्णुः॥ ७३ इद५ विष्णुविचकरमे त्रेधा निंद्धे पदौ। समूढमस्य पाश्सुरै।। ७४ इंति यंदोदनपंचनेऽधिश्रित्याथ गार्ुपत्यैऽथाहवनीयेऽधिश्रयत्येतद्वव तत् त्रिविष्णुविकरमते, प्रत्युष्ट रक्षा, इति रक्षसामंपहत्यै, सुंचः सैमार्ष्टि, पुनात्येवैना, मैध्या एना यज्ञिया: करोति॥ अनिशिता: सपत्नक्षयणीः ॥ इत्यनिशिता शहेताः सपत्नक्षयणी:, सुव९ सैमार्ष्टि, एमारस वो आसां तदग्रे सशश्यत्य,थु जुश्द्, मथोपभृत, मथ ध्रुवा, मसा आदित्यः स्त्ुरवो, धौर्जहू, इन्तरिक्षमुपभृत्, पृथिवीं ध्ुवे, मान्वा एतलोकोन् यथापूर्व सैमाष्टर्ये,- भ्यौ लोकभ्य आत्मनं परिदत्तेऽहिरसायै, पैत्यं,थोपभृंतं, प्रजा वो उपभृंत्, जुश्ह्रमग्रे सैमाष्ट्र्या, त्मा वै जुहूं, रात्मानुमेवो- प्रजामेवौपैति, परेव ३ह्यात्मन: प्रजा, डथ ध्रुवा, पशवो वे ध्रुवा, पशनेवोपैति, पर इव हि प्रजाया: पर्शवो, यदुत्ताना: संमुज्यदप्रतिष्ठायुक५ रस: स्याद्, यंन्नीचीरंप्रतिष्ठायुक रेतः स्यात्, तिरश्रीः सैमार्ष्टि, तिर्यग्वै रतः सिच्यते, प्रतिष्ठायुक २ रेतो भवति, यदग्रेण मुखं दण्ड च संमुज्यार्द्रिक्षोभ्यश्चाभुवेभ्यश्च समदं दध्या, दे- ग्रेण मुंख ए संमार्ष्टि, जर्घनेन दण्ड५, न रक्षोभ्यश्चांयुवेभ्यश्च समंदं दधात्य,न्तरतों जुश्हुं प्रांची१ संमोरष्टि बहिष्टात् प्रतीचीं, बहिष्ादुपभृतं प्रांचीमन्तरतः प्रतीची९, सर्वैतः समाहाय ध्रुवौ प्राणनिर्वास्य यथापूर्व कल्पयति, यजमानदेव३्त्या वै जुईभ्रीतृव्यदेवत्योपभ, बतुर्गुह्- जुरहां भया आज्यं गुह्नात्य, ह्टै गुहनच्तुपभृति कनीय, उपस्ति भ्रौतृव्यमकृत ॥१२ ॥ ७५-७७ [इदं विष्णुर्वि चक्रमे०। ऋ.१,२२,१७; सा. २२२,१६६९; अथर्व. ७,२६,४; तै. सं. १,२,१३, १; नि. १२,१९]

Page 339

काण्डं ४, प्रपा० १, अनु० १३ ] पुरोडाशब्राह्मणम्। [३३९]

बह्वीरासादयेद्, योवतीवे प्रोक्षणीरासादयुति तोवतीरस्यामुष्मिल्लोर्क आप,स्वस्माद्ह्वीरा- सौद्या, अभ्नैमैधोडपाकामत्, सं कष्णो भूत्वा वनस्पतीन् प्रोविशद्, यदाह, कृष्णोडस्या- खरेष्ठा, अग्नंये घृर्ते भवेति, तमेव मैधमवरुन्दे, वैदिरसि, बर्हिषे त्वा जुष्टं प्रौक्षामीति, प्ररजा वैं बुर्हिः, पृथिवीं वैदि, रस्ा वो एतंत प्रजी स्वगांकरोति, यंदुर्परिष्ठात् श्रोक्ष्याध- स्तात् प्रोक्षति तस्मादुर्परिष्टाद्वृष्टादर्धस्तादौषधयो जायन्ते।। ऊर्जी पृथिवी यछत॥ इत्यस्यामू- र्जमदधात्, तस्मादिमाँ प्रजा उपजीवन्ति, विष्णो: स्तुश्पोऽसी,-ति मुखतः प्रस्तरै गृह्ाति मुंख्यमेनं तैन शीर्षण्यं करोति, यव्द्धस्तेन पर्यामुर्यात्तावन्तं गृह्ीया, दक्षोधुको यंजमानो भवति, नौध्वैमुन्मृज्याद्, यदस्य वित्त वैद्यं तेत् प्रमृज्या, भांवाचीनमंवमृज्याद्, यंदेनमागमिष्यंत तंत् प्रतिनुदेत, न विधूनुयात्, प्रजी परशन् विधूनुयाद्, यंदुपतिष्ठेत्तंदुपस- गृह्गीयाद्, यंरथाशितायोपचिनात्येवमेव तद्दक्षिणतः शुल्व९ स्तृणाति, तस्माद्दक्षिणती नीवी, रु्रु प्रथस्वोर्णम्रदुमिति, प्रर्थयत्येवैनत्, स्वासस्थ देवेभ्या इंति, देवैभ्य एवैंनत करोति, प्रस्तर धारयन परिधीन् परिदधाति, स्वयं५ वा एतद्यजमान आत्मनं परिधत्तैऽहि५सायै, ने पुरस्तात् परिदधात्यु, धन्वो असा आदित्यौ रक्षाएस्यपाहतो, दंन्नेवास्मा अरसा आदित्यों रक्षास्यपहन्त्य,ध्वसर्मिधा आदधात्यु, परिषदस्मार्त्तेन रक्षास्पहन्ति, द्व आदधाति मिशुनत्वाय, विधृती स्था इंति, विधृती एवैंने करोति। अंदित्यास्त्वोपस्थे सादयामि ।। इती, य५ वो अंदिति, रस्यमिवैनमसीषदद्, वसूना९ रुद्रोणामादित्यानाथ संदोऽसीत्ये, तो वो एतमिग्रे देवतामभ्युजय, स्ताम्य एवैनत्संदः करोति, धौरसि जन्मना जुहनीम प्रिर्या देवानां प्रियेण नाम्ना धुवे संदसि सीदेत्ये, तद्वा आसां ग्रिय नाम यंद् घतवत्, तंदेवा वरुन्द्े, ता विष्णो पाहि, पार्हि यजं, पाहि यज्ञपति, पाहि मा९ यज्ञश्न्यमिति, यथां हैप ते भागस्त रक्षसैत्ये,-वं५ वा एद्विष्णुमाहै,तत्ता आज्यं, तद्वक्षसेति, तॉ देवा वेदेनाविन्द, स्तद्वेदस्य वेदुत्व, स्त्री वेंद्िः, वेदो, यद्वेदेन वैदि९ संमोर्ष्टि मिथुनत्वाय, संतुतमाहवनीयात स्तुणन्नेति यर्ज्ञस्य संतत्यै, पुमान

त९ संतृतमुत्तरेऽर्धमा३सेऽभियजते, वनस्पतीना९ वो एषं परिवेष्टा यंदुपवे्ष, ऋद्वा अस्य वेशा वन्ति ये एवंए वेंद, पुरस्तात् प्रत्यश्चमुपहृन्ति, तस्मात् प्रतीचीनावसिता वेशाः, [ १३ ] मै. १,१,११-१२ । तै. ब्रा. ३,३,६ । काठ. ३१,१०। कपि. ४७,१० । वा. २,१-३,६ । काप्य. २,१-२, ४,७-९। *

Page 340

[३४० ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १, अनु० १३-१४

स्थिमत उपहन्त्य, नतिवादिन एन९ वेशा भवन्ति, सर्वस्मै वै यज्ञे क्रीयते, सपों वो उपवेपो, वल्मी्क उत्करो, यदुपवेषमुत्कर उपहन्ति तस्मात सपीणा। वुल्मींको गहाः। ॥ १३। ७८-८२ सुंवनमसि॥ इति भृतिमाशास्ते। विप्रथस्व ॥ इति प्रथयत्येवैन,-दित इन्द्रस्तिष्ठन् वीर्यमकृ- णोद्देवताभि: समारम्येत्य,तो हीन्द्रस्तिष्ठन वीश्यमंकृणोद्देवताभिः समारभ्य। जुह्े,ह्यमिश्वा ह्वयति, देवान् यक्ष्यावो देवयज्याया, उपभुदेहि, देवस्त्वा सविता द्वयति, देवान् यक्ष्यावो देवयज्यायै। इति, न वो एतें अविदुषा स्वादाने इव वरुणपाशा३न ह्याकमत्येता- भिरेने देवताभिरांद ते वरुणपाशानामनाक्रमाय, विष्णोः क्रमोऽसीत्य,-तिक्रामति यज्ञस्यान- वक्रामायो, ध्वों अध्वरो दिविस्पृगद्दतो यज्ञो यज्ञपुते, रित्युजुमू्ध्वमाधारमाघारयति यज्ञस्या- हूछा्ये,न्दवान्तस्वया, निति सेन्द्र यज्ञमकृता,-थो इन्द्रिय तैनावरुनदे॥ वसुमतस्ते छार्या- मुंपस्थेषभ्॥ इत्यग्निवे वसुमा, नगैरेव छायमुपतिष्ठत, ऋजुमुर्ध्वैमाघारमधारयेत्, आ्राणो वा आधारः, सर्वमायुर्यजमान एति, ये द्विष्यात्तस्याधार्य कुधु छिन्दात्, प्राणमस्य छिनत्ति, ताजकू प्रमीयते, शिरो वो एतद्ज्ञस्य यदाघार, आत्माज्य, यंदाघारेमाघार्योपभृता सम- याच्शिरो, यज्ञस्य प्रछिन्या,दाज्यधान्या समनक्ति ॥ ८३-९० समक्तमर्प्निना हुर्विः समक्त हविषा घुतम्।। इंत्यात्मन् यर्ज्ञस्य शिरः प्रत्युधा,-दथो मन एवं यज़े प्रतिदधाति, स्तन स्तर्निनीः प्रजा उप्जीवन्ति, किमस्तुन, चदन्त्य,मभी रिहाणा व्यन्तु वया इत्ये,द्वव तो उपजीवन्ति, व्शा पृश्निर्भूत्वा सुरुतो इंति ब्रह्मवार्दिनो

गछेति, मरुंतो वै वृंष्ट्या ईशते, तेऽस्मै वृष्टिं निनयन्ति, ततो नो वृष्टर्यावतेति, मरुद्रय एवं वृष्टि वनुते, चक्षुष्पा अग्रेजसि, चक्षुर्मे पाहीति, चक्षुरेवास्य पाति, श्रोत्रपा अभ्ने- जसि, श्रौत्रं मे पाहीति, श्रोत्रमेर्वास्य पाति, तनुर्पां अग्रेऽसि, तन्वं मे पाहीति, तन्व- मेर्वास्य पाति, यन्मे अग्न ऊने तशन्वस्तन्मा अपुर्णेत्या, शिषमेवाशास्ते॥ ९१-९२ ये परिधिं पर्यंधत्था अगने देव पणिभिवीर्यमानः । तै त एतमनु जौषं भरामि नैदेष युष्मदपचेतैयातै।। ९३

[ १४ ] मै. १,१,१३ । तै. न्रा. ३,३, ७,५-११। काठ, ३१, ११। कपि. ४७,११ । वा. २२,३,५,४२,१२, ५,१,८, १६ -- १८,२१:१४,१७;२,१७ । काण्व. २४,३;५,५३,१३, ६;२,१२,३२-३५,३९,१५,१७;३,२३ -- २४। i विष्णोः क्रमोऽसि । अथर्व, १०,५,२५-३५ ]

Page 341

काण्डं ४, प्रपा० १-२, अनु० १४-१ ] गोनामिक:। [ ३४१ ]

इंति यंजुषैव युज्यन्ते, यजुषा विमुच्यन्ते, ससार्वभागाः स्थेषा बृहन्ता, इति परिधीन् प्रहत्याभिजुहोत्य, अयो वो एतें तान् प्रीणाति, ताञ्शमयति भागधैयेन, ब्रह्मवादिनो वदन्ति, से त्वो अध्वयुः स्याद्, यौ यंतो यज्ञ प्रयुङ्क्ते तत् प्रतिष्ठापयतीति, देवा गातुविदो गातुं विर्वा गार्तुमित, मनसस्पते सुर्धात्विम९ यज् दिवि देवेषु वाति थाः स्वहित्य, तो वा अध्वयु- र्यज्ञै प्रंयुङ्क्ते, तदेवैनं प्रंतिष्ठापयति ॥ १४॥ ९४

॥ इति खिलकाण्ड प्रथम: प्रपाठकः ॥१ ॥

अथ द्वितीय: प्रपाठक: । गोनामिक:। प्रजापुतिवी एक आसीत, सोडकामयत, बहुः स्यां, प्रंजायेयैति, से मनुसात्मानुम- ध्याय३न्, सोऽन्तर्वाणभवत्, से विजायमानो गर्भेणाताम्यत्, से तान्तः कृष्ण: इयाोऽभ- वत्, तस्मात्तान्तः कुष्णः इ्यार्व इव भवति, तस्य वो असुरेवांजीवत्, तैनासुनासुरानसृजत, तंदेसुराणामसुरत्वं५, से यस्तेदेसुराणामसुरत्व९ वेंदासुमान् ह भवुति, नैन मंसुर्जहाति, सौडसुरान्तसुथ्टा पितेवामन्यत, तैनु पितृनसृजत, तंत् पितृरणों पितृत्वं, से यस्तंत् पितृणा पितृत्व५ वेद्ध पितेव ह समानानां भवुति, यन्त्यस्थ पितरो हंवं, तंस्मै पितृन्त्ससृजानाय दिवा- भवत्, तैन देवानसृजत, तद्देवानां देवत्व९, से यस्तंदेवानां देवत्व९ वेद दिवा ह वा असै देवत्रां भवृति, यन्त्यस्य देवा देवहूति, स देर्वान्त्सुश्टामनस्तेव, तैन मनुष्यानसृजत, तन्मुनुष्याणां मनुष्यत्व५, से यस्तन्मुनुष्याणां मनुष्यत्व९ वैंद मनखान् ह भंवुति, नैनं मनो जहात्यु,-ते यदतीव वंदुत्यति वा चरति तिष्ठन्तेऽस्य मनुष्या मनुषे ततो या यौनिरुदशिष्यत सो गौरभवद्, योनिव नामैषै, तद्वा अस्याः प्रत्यक्ष नामां,-डथो आहुः, परोक्षमिति, प्रं सहसर पुशनामोति य एवं वेद, तस्या५ वैं पैयः पर्यपश्य, स्तौ देवा अदुह हरितेन पात्रिणामृंतं, दुश्हेऽमृत५ य एवंए वेदो,-डयु पितरोऽदुह रजतेन पत्रिण स्वधौ, दुहे स्वुधांए ये एवं ए वैदो,-डथ मनुष्या अदुह दारुपात्रेणात। वर्वृ, दुहैऽन्न< वर्वृ ये एवंए वैदो,-डर्था- सुरा अदुहायस्पत्रेण सरवता सुरां, तेऽस्व, नतसवत्यस्य भ्रतव्यो ये एवए वेंद, तस्मात् सत्रवता ने हस्ता अवनेनिजीत, नं पिबे, देते वा अस्यः दौहाः, सवैरवांस्या दौहे: सवैं:

Page 342

[३४२ ] मै त्रायणी-संदितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० २, अनु० १-२

कामिर्भुङ्क्ते ये एवं बेंद चत्वारि वै नभाएसि, देवाः पितरो मनुशष्या असुराः, सर्वेषु हु वो एतैष्वम्भो नभ इव भवति य एवंए वेंद, तोथ वा अकामयन्त, मयि स्यान्मयि स्यार्दिति, तौ देवाः काम्ये। इत्याहुयन्त्सो वो एनानभ्यकामयतो, भये ह वो एनं देवमनुष्या अर्भिकाम- यन्ते वारुका एनमार्त्विज्ये भवन्ति ये एवंए वेंद ॥ श्रव्ये। इति मनु३्याः, सो वो एनान- शुभ्रूषतो, भये हु वो एनं देवमनुष्या: शुश्रूषन्ते पूर्वास्य जनतामायतः कीतिरागछति ये एवं वेंद । ईलान्दे । इति पितर,स्तैभ्यो वो अतिष्ठत, तिष्ठन्त्यस्मिन् पशवो ने एवं वैदा,-डथ यर्थासुरा आह्यस्तैभ्यो वा अत्रसद्, ये द्विष्यात्तिस्य तथा गोष्ठ अह्वयेद्र्सन्त्यस्मात् पुशव, एतैरेव जुहुयात्। गौनामैः सशशुङ्ग्या गोमुर्धन् पशुकामः ॥ काम्यायै स्वाहा श्रव्यायै स्वाह- लान्दायै स्वाहा । इंति गोष्ठो वै नामैषा लक्ष्मी:, स्वे वो एतद्वोष्ठें यजमानो भ्रतृ्यस्य पर्शून् वृङ्क्त, एतैवें तें तो अवञ्जत, तैरवैंना वृङ्क्ते, सशशुङ्गीं भवति पशुनां परिगृहीत्यै, यो वैं चंक्षुषो विभक्ति वेद चक्षुष्मान् हु भवुति, नैनं चक्षुर्जहाति, यद्दिवा पश्यामस्तंहेवानां नक्षुषा पश्यामो, डसौ वो आदित्यों देवानां चंक्षुः, पंश्यन् हु वैं देवत्रा करौति, श्रं देव- योनं पन्थां जानाति ये एवं ५ वेंद, यज्ज्योत्स्नायां पश्यामस्तंत् पितृणो चक्षुषा पश्याम,- श्रन्द्रमा वे पितृणीं चक्षु, नै हु वो एनमर्मुष्मिल्लोके चंक्षुर्जहाति प्रं पितुर्याणं पन्थां जानाति ये एव२ वैद, यत्तेमिस्रायां पश्यामस्तन्मनुष्याणां चक्षुषा पश्याम, एावद्वव नः स्वै चक्षु, नै ह वो एनमर्सिमिल्लोकें चक्षुजहाति, संर्वुमायुरेति य एव १ वेद्, यदग्नेरन्ते पंश्यामस्तदसुराणां चक्षुषा पश्यामा, उच वो एषं दीप्यते निं च रिष्यति, दीप्यमानं भ्रातृव्यस्य गहाद्धरेद्, रयिंमे- वोस्य पुष्टि हर,त्यो तु सूर्यस्योदेतोर्जागृयाद्, यत्सत्यादार्तिमार्छेत्तज्जागरितव्य, रर्यिमेव पुष्टिमनुजागर्ति॥ १॥ १-९ यौ वो इंडा धेनुए वेंद सर्वा ह वो अस्मै दिशो धेनवो भवन्ति, संर्वे प्रतिजना दोन- कामा,स्तोर्मिष्वाशनीरामित्रशोचनिर्विदाचकार, तस्मै सर्वा दिशो धेनवो भवन्ति सर्वे प्रति- जना दनकामा, स्तस्मात से स्वैः प्रतिजनैव्यवहतोपजर्नन्त्सन्त्सर्वा ह्यस्मै दिशो धेनवो भव्ति संर्वे प्रतिजनो दोनकामा, स्वर्दं एवं वैंद सर्वा एवास्मै दिशो धेनवो भवन्ति सर्वे प्रतिजनों दोनकामा, स्तस्या वो इर्यमेर्व पादो, उन्तरिक्षं पादो, दौः पादु:, पांदौ, डथो आहुः, कृर्षिः पांदा इंति, तैन प्रति त्वदानीं तिष्ठति ने त्वदानी, संमा युदो

Page 343

काण्ड ४, प्रपा० २, अनु० २-३ । गोनामिक: । [३४३ ]

सुसस्यै भवत्यथ प्रतितिष्ठति, यंदो ने सस्यै भवत्यथ ने प्रेतितिष्ठति, भवति ह वा अस्य सस्य नास्य सस् व्यृध्यते ये एवं वेंद, तस्या वो अद एवं पुष्ठ मन्तरिक्षमात्मे, यमुरो, दिश: पाश्वै, सुमुद्रौ कुक्षी, असा आदित्यः शिरो, डभनिरा३स्य ५, वातः प्राणों, गायत्र्यभिधानी, सर्वमायुरेति ये एवं वैदौ, धरुत्तरवेर्दि:, पैवमानो व्त्स, एषं वो एजां प्रस्तौति, प्रत्तोन् ह वो इमाललोकोन् दुहे ये एव वेंद, बृहद्रथन्तरें दौ स्तनौ, वाम- देव्य च यज्ञायज्ञियं च द्वो, औषधीरेव देवैभ्यो रथन्तरेणांदुह, परशन बृहता,-S5पौ वामदे- व्यैन, युज९ यज्ञायज्ञियेन, तद् एवं वेदौषधीरेवास्मै रथन्तरेण दुहै, पशून् बृद्दता,-55पौ वामदेव्यैन, यज्ञं यज्ञायज्ञियेने, डावो इर्द९ संव, से सर्हस्र पर्शून् प्रौप, प्र सहेसर पर्शूनामोति य एवंए वेंद ॥ २ ॥ १० यंत्र प्राचीनप्रवण९ संमूलं भूम्या स्यात तर्दुपोदये सूर्यस्य हस्ता अवनिज्य दर्भस्तम्ब उदश- राव निनयेत, कांमंकामं मा आवर्तय ॥ इति कामिनैवास्मै कोममवर्तयति यत्कामो भवति, यौ वै काम सार्क्षाद्विद ताजग्घ वा एन स कामा आगछति यत्कामो भवति, पशूनामौषुधीष्वों, वधीनामप्स्वो, पधीरेव कामन समस्राट्, पशुषु वा अस्माकं कोम:, तो अस्मै कोम समर्धयन्ति यत्कामो भवत्या,प एवों,-डस्यों वो एषं वुत्रिरुत्सृष्टश्वरति लोमशो लोमशा- या, स्तस्मादेषा शश्रसत्यैत्य, भ्रिश्ह्स्या आ३स्य, वातः प्राणो, यंत्र गौभिः संगछेत तब्रयात्। प्रशस्ताः स्थ कल्याण्यु: ॥ इतीय५ वा एषं,मार वां एतंत सभागयत्, यत्रासुका अस्मात् पर्शवो भवन्ति ये एवंए वेंद, देवांश्च वो असुराश्रास्पर्धन्ता,-Sदितिर्देवेष्वांसीत्कुंस्तासु- रेषु, ते देवा अमन्यन्त, यद्यभिज्ेष्यामः कुस्तायाः शिरा ओहनिष्यामा इति, यद्यभिजेष्यामा, इत्यसुरा अमन्यन्ता,-डदित्या: शिरा आहनिष्यामा इति, तो देवा अभिजित्यान्नत, यंस्य वै जित थ यस्य विजितं तस्यैषा गुहे हन्यत, एषा वै क्षुत्, क्षुंध५ वां एतद्रते, तंद्यं एवंY विद्वाने- काष्टकयां गाए हते सश्वत्सरायैव क्षुंध हते, प्रजापुतिवी एक आसीत्, सोडकामयत, बहुं मंतु स्यां प्रजायेयैति, से आत्मानमेंट्ठ, से मनोडसृजत, तन्मन एकधासीत्, तदातमानमैट्ट, तद्वांचमसृजत, सौ वागेकधांसीत, सात्मानमैट्ट, सौ विराजमसृजत, सो विराडेकधांसीत्,

[ ३ ] मा. श्रौ. ९,५,१।

Page 344

[₹8४] [ काण्डं ४, प्रपा० २, अनु० ३-५

सात्मनमेट्ट, सौ गामसृजत, सौ गौरेकथासीत्, सत्मनिमैट्ट, सेडामसृजत, सैंडकथा- सीत, सात्मानमैट्ट, सेमान् भौगानसृजत, यैरस्या इद मुनुष्या भुञ्जंत एतै वा अस्या भौगा:, सवैखवास्या भोगैः सवैः कामैर्भुङ्क्ते य एवं वैद, गौवे वाग्, गौर्विराड्, गौरिडा, गौः खल्वेव गौ,गौरिद९ सर्व५, संर्वा हु वो एनमेरताः श्रयन्ते यएवंए वेद, यद्वैं तैदा- त्मोनमैट्ट सैडाभवत्, तदिडाया इडात्वं, से यस्तदिडाया इडात्व वैदेड्डे ह वैं स्व्रमात्मानं भृत्यै ।। ३ ।। ११-१४ या रौहिणी तामुरुणा, तौ गौरी, तौ बभ्रूः॥ तदिन्द्रा उदाजत वसुनीमु रूपै पशुनाम् । विन्दते वसु, ने वसु रुणद्धि य एवए वेंद, या शितिपृष्ठा तौ मन्दि, स्ता मैनी, ता शैवली, ताए शितिबाहु, स्ता शुद्धवाला ॥ तन्नहस्पतिरुदाजतेंडा नाम रूप पुशुनीम्॥ बह्वीरई वो एनमिंडा: श्रयन्ते ये एवं ५ वेंदु, या पृंषती तौ पिशङ्गी, तो५ सारङ्गी, तौ कल्माषी, ता पृश्रि, स्ता श्ेता॥ तन्मुरुता उदाजन्त ज्यौतिनीम रूप पुशुनाम्॥ ज्यौति- ष्मान् भवति ये एवं ५ वैद, या सुरूपा ताए श्यामा, ताए शयैनी, तौ कृष्णा। तेत् प्रजा- पुतिरुंदाजतायुरनीम रूपै पुशुरनाम् ॥ आयुष्मान् भवति य एवं बेंदु, चतस्त्रः प्रथमा, श्वतस्त्र उत्तमो, द्वि: षण्मध्यत,स्ता द्विदेश, दशाक्षरा विराड्, वैराजा: पशवः, पर्शनेववरुन्द्े॥ वस्व्यै हिकुरु, तस्यै प्रस्तुहि, तस्यै मैऽवरुद्ध्चै ॥ इंति पुरस्ताद्वहिः पवमार्नस्य वदेत् ॥ इंडायै हिंकुरु, तस्पै प्रस्तुहि, तस्यै मेडवरुद्चै।। इति पुरस्तादाज्याना९ वदेत॥ ज्यौतिषे हिंकुरु, तस्यै प्रस्तुहि, तस्यै मैऽवरुद्यै॥। इंति पुरस्तान्मोध्यंदिनस्य पवमानस्य वदेत्॥ आयुषे हिंकुरु, तस्यै प्रस्तुहि, तस्यै मेऽवरुदूचै। इंति पुरस्तादरभिवस्य पवमानस्य वदेत्*॥ यज्ञों वे पुशनामारयंतन, स्वे वो एतदार्यतने येजमानो भ्रतृव्यस्य पुर्शन् बृङ्क्ते, ऽनप- क्रामुकां अस्मात् पुशवो भवन्ति ॥ ४ ॥ १५-३२ वसीयस्यैहि, त्रंयस्येहि, भूयस्यैहि, चित्ता एंहि, दघुष्येंही,-डा एंहि, संनृता एहि, चिंदसि, मनासि, धीरासि वस्वी रन्तिः सु्मनाः ॥ सूर्नरि विश्वा त्वा भूर्तानुर्ग्राणन्तु, विश्वा त्वै भूतानुप्राण, भूयस्यायुरसी, षटिरसि, संरूपवर्षा ऐहि॥। ३३-३४ एमामनु सर्पतेमौं भद्रौ धुर्या अभि। नीव शीषीणि मृढ्वम्॥ ३५

[५ ] वा. ४, १९ । काण्व. ४,२५। मा. श्री. ९,५,१।

Page 345

काण्डं ४, प्रपा० २, अनु० ५-७] गोनामिक:।

सौं नः सुर्प्रतूर्ति: प्रिया नः सुहार्णः प्रियवनिर्मध्वनिरन्ता एंहि, जुष्ा एही,डा एह,- दिता एहुं, पहूत उपहवे तेऽशीय, सुहवा ना एंहि, सह रायस्पोषेण, दैवीर्देवीरर्मि मा निवतध्वम् । ३६ स्योना स्योनेन घुतेन मा सम्ुक्षत । ३७ नमे तर्दुपदम्भिपधृषिर्ब्रह्मा यददौं। समुद्रादुदजनि वः सुची। ३८ वरिग्रे विग्रस्य तिष्ठति शृङ्गेभिर्दशभिर्दिरशम् ॥५॥ ३९ वसीयस्येहीति, ब्रह्म वै वसीयो, ब्रह्म वो एतदत्याह्वयति, श्रयस्येहींति, क्षत्रे५ वै श्रैयः, क्षत्रं५ वो एतदु्त्याह्वयति, भूयस्येहीति, विद्वै भूयसी, विश५ वो एतंदुर्त्याह्वयति, चिन्ा एहीति, मनो वै चित्तै, मनो वो एतदुत्याह्वयति, दघुष्येहीति, वाग्वैं दंधृपि, वोच५ वो एतद्र्त्याह्वयुती,डा एहीति, पर्शवो वा इंडा, परशन् वो एतेदुत्याह्नयति, स्ननता एंहीत्यं,न्रश्वैसनृता, न५ वो एतदुत्याह्नयत्ये,तो वै सप देवग३व्य, स्तोः क्रीतो वैतहोत्रों विदाचकार, ताभिगद: कुरुणां कौन्ते पशनत्याह्यत्, तोः कुरवो ब्राह्मणैष्वन्वैछस्तः कुमारवत्याश्वदक्षिणा अविन्दु, न्त्सोऽबवी, न्मो सूं्क्ष्यतै, तोभिवी अहमेता अत्याह्वयिष्यामी,-

संग्रामें छदिर्द्शी, तराभिरिंतुर, यौनि खलु वो एतासां प्रियाणि धामानि तानि क्ीतो ने वेदेति, से सश्यन्ते एताभिरेवैतां अर्त्याह्यिष्यामी, तराभिरिंतरा, अत्यादूर्यन्ते तेत् पर्शवोऽभिसकामन्ति, यंत्रु पशवस्तहेवो, यतुरंत्र खलु वो एता यंत्रु देवस्तिदिन्द्रो, यतरोन्वां एतेऽभिसंक्ामन्ति ते जयन्ति, जैयति संग्रामम् ॥६॥ ४० सा वै सष्टोभैयान् देवमनुष्यनित्यमन्यत, तौ देवो दुर्शपूर्णमासाभ्यासुपप्रास्तृणत, ता१ वो एतदामुवन् यंदिडां, तावो एतंदाप्त्वां हरन्तो मन्यन्ते येदिडामुपह्वयन्ते, यर्हिं तृष्णी- मुंपह्वयेत तह्येता: सप्त वुदेद्, धाम धामासाए वर्ण वर्णमुपगछ- -त्यो हु वो एनर्मप्रतिक्शातं गछति ये एवंए वेंद, यंत्र से मूला औषधीरुपगछेत पर्शून् वा तंदेता एवं सप्त वुदेद्, धाम धामासाए वर्ण९ वर्णमुपगछ,-त्या ह वो एनर्मप्रतिक्शातं गछति ये एवं वैट, सप स्थुवीर्येण याजयेद्, यंस्य सपे स्थेविराश्चरममन्त्मा स्यु, वैसीयस्यैहि, श्रैयस्येही,त्येतदेतदे्वास्मा अत्याध्यति, यौ वैश्यः शुद्रो वा बहुपुष्टः स्यार्त्तिस्य गवाए साण्डए

[ ६ ] मा. शरौ. ९,५,१। [ ७ ] वा. ३७,१२;२,२६;१०,२५ । का्व. ३७,१२;२,४८;११,३५ । मा. श्रौ. ९,५,१। मै० ४४

Page 346

[३४६ ] [काण्डं ४, प्रपा ० २, अनु० १-८ वन्सतुरमपमयेत।। इलान्दाः स्थ । इतीलान्दा हि पर्शवः पुष्णों नक्षत्रं पोषयिष्णु। इति विश्येषु वो एतचरति पुष्णो नक्षत्रं पोपयिष्णु, तंदेवपधापयते, तमपाकुवींत। आयुर्मे दा, मे दा, रिं मे दाः, पुष्टि मे दाः ॥ इति रविमेवास्य पुष्टिए हरति, तंमितोऽभिसृंज्याथे- बंचो श्तोऽत्याह्वयेद्, वसीयस्यैहि, श्रैयस्येही,-त्येतदेतदेवांस्या अत्याह्मयति, नास्य किचनों- दशिषद्, ग्रामकाम याजयेत् सारस्वत ऋग्भ्या, सश्वत्सरो वै सरस्वा, न्तसश्वत्सरेणवास्मै ग्रोमं च्यावयति, वसीयस्यैहि, श्रैयस्येही,त्येतदेतद्वेवास्या अत्याह्वयति, पर्शुंकाम याज- येत् सांरस्वत ऋ्भ्या९, सश्वत्सरौ वै सरस्वा, न्सश्वत्सरेणैवास्मे पशूeच्यावयति, वंसी- यस्यहि, अयस्यही,-त्येनदेवदेवास्मा अत्याह्वयति, संर्वासां दुग्धें चतुःशरावमोदनं पचेद् ब्राह्मर्णेभ्यः पशुकामो, यंच्चतुःशरावो दिग्भ्य एवास्मै तेन पशूनवरुनद्े, यंद् ब्राह्मणैभ्यो ब्रंद्या णस्तन, ने छिन्नं दॅयं, पशुकाम इव ३ह्येष, वासो हिरण्य९ या दैय,मीजानस्यास्य पर्शवो भया सो भवन्ति ॥ ७ ॥। ४१-४६ प्रजापुतिवें न व्याहरत्, से आत्मन्येव पुण्यमायछ,दात्मनः पुण्यं ने निर्वद,देतेद्वै तद्यं- जर्वैदभन्यंथा ब्रूयात्। पुण्यं प्रशस्तम् । इंति ब्रया, दात्मन्यव पुण्य यछत्या, ्त्मनः पुणयं न निर्वदति, यामदानीयाय देदाति तामस्य पर्शवोऽन्वपक्रामन्ति, यदि मन्येता,-दानीयां- यादामित्येतंदेव यजुर्वदे, मे तंर्दुपदम्भिषधृषित्रहमा यददो इति, तदेवैतनपृरयति, तंदाप्या- ययति, समुद्र इव ह वो अस्य व्यच्यमानो ने क्षीयते ये एवं वैद ॥ वीरंवतीर्भूयास्त यो नो वरवतीऽकर्त। इति पुमासं जातमभिमन्त्रयेत । भूयसीर्भयास्त या नो भूंयसौडकर्त॥ इति स्त्रियं जाताम्॥ अन्नादा भयास्त ये नोऽन्नादनिकर्त ॥ इति बलिहितोऽभिमन्त्रयेत॥ भया५सो भयास्त ये नो भूंयसोंडकर्त । इंति सभासंदुः, पादौ परत्यवहरे,-देतें वें पुशवा, उपोप ह वो एनं पशवो यन्ति नपयन्ति ये एवए वैद॥ पुण्या पुण्यमस, मित्रा चित्रमस, टेडो में भगवोऽजनिष्ठा मैत्रावरुण, ऊर्जी मे भगवः सह जनिष्ठाः, सविंद मे विन्द॥ इति पुंमा १सं जातमुर्भिमन्त्रयेतो, जैवास्मे सह जायते, गंछति पशुना सशविद्म्॥ पुण्या पुण्यामस,- चचित्रों चित्रांमस,हैडी मे भगवत्यजनिष्ठा मैत्रावरुणी, रार्यस्पीपण मे भ्गवती सर्ह जनिष्ठा, ज्ञांत्रं मे विन्द ।॥ इंति खियं जाता, रारयस्पोपणैवास्मे सह जायुते, गछति पशुनो जञात्९, [आयुर्मे दा० । अथर्व. २, १७,४ ] [८] मा. श्री. ९,५,२।

Page 347

काण्डं ४, प्रपा० २, अनु० ८-९ ] गोनामिक:। [३४७ ] में प्राचीनमेकाष्टकाया जायन्ते पूर्वस्य ते सस्यस्योत्तमो, यें प्रतीचीनमपरस्य ते सस्यस्य प्रथ- र्मा,स्तानुभयान्त्सहाभिमन्त्रयेतो, भयानेनान्त्स हावरुन्द्वे ॥ ८ ॥ ४७-६.१ यौ वै शक्ति वैद से तंच् शक्नोति यच् शिक्षती, यं५ वैं शक्ति, यौ वो अस्यां भूयिष्ट- भांग्भवुति से तंच् शक्नोति यंच् शिक्षति, भूयिष्ठभाग् वो अस्यां भवति ये एवं वैद, पशंवो वैं शक्ति, यौ वै पशुनां भयिष्टभांग्भंवुति से तंच् शक्नोति यच् शिक्षति, भूयिष्ठभाग्य वै पशुमान् भवति ये एवं ए वेद, तस्या व्रुते ने हते,-ति ब्रूयात्।। कुरुत, इति ब्रूया, नन्तिर्वत्नी,- -ति ज्रूया,-द्विजन्या, इति ब्रूयाद्, अुंवनमसि सहस्रमिन्द्राय त्वा सृमोऽददात ॥ इंति सृमो वै नामासुर आसीत, तस्येयें पुथिवीं पर्शुभि: पूर्णीसीत, तानिन्द्रोडवृङ्क्त, तस्मा- दाहु, रन्द्रो: परोवा इति, यावतीनामिदे करोमि भूंयसीनामुंत्तराए समां क्रियासम्। इति गवां लक्ष्म कुर्याद्, भूयसीनामेवोत्तरा समां करोति, पशवो वै सुष्टा एकेकं नक्षत्रमुंपाति- धन्त, तैन प्राजायन्त, न भूमानमगछ९,स्ते रेवतीमुंपातिष्ठन्त, रेवत्यां प्राजायन्त, रेवत्यां भूमानमगछ १, स्वस्मार्द्यात्कच पशुनी कुर्वीत तंद्रेवंत्यां कुर्वीतों,प ह्वेनं पशवस्तिष्ठन्ति, प्रास्य पशवो भव्ति ये एवं ए वेंद, यंस्यु दक्षिणतः प्रतिभिननं दक्षिणत उपाश्वर्ततवष्टुलक्ष्म देवलक्ष्म यज्ञियए युज्ञकाम: कुर्वीतो, प होन यज्ञो नमति, यस्योभयंतः प्रतिभिन्नमुभयंतु उपाश्वरत् तङ्कायत्रे लक्ष्म पशव्यं पर्शुकाम: कुर्वीत, पशुरमान् अवति, यंस्योभर्यंतः प्रतिभि- न्रमुभर्यंत उपाश्चरत् तंत त्रैष्डुमं लक्ष्म पूर्तस्य रूप प्रतिष्ठांकामः कुर्वीत, गंछति प्रतिष्ठाए, चसिष्ठस्य स्थूणाक३ण्यों, वसिष्टो वे रयिंमपश्यत्, तामात्मन्नधत्त, यंत्स्थृणाकणी: कुरुतें पशुष्वेव रयि धुत्ते, जमदग्रेः कर्करिकर्ण्यों, जमदभ्िव पुष्टिमपश्यत्, यंत्कर्करिकणा: कुरुतें पशुष्वेव पुंछिं धत्ते, डसुराणा१ सास्नाकृत्यः, तामार्त्मन्नषत, क्षिप्रं वह्वीभैवन्ति क्षिप्रै पराभवन्त्य, मेध्या: कर्णाः, क्षिप्रे बह्वीमैवन्ति, यज्ञस्त्वेनानंनूपनमतीव, निर्शत्याः छिद्रकइण्यों, यच्छिद्रकणौः कुवीत निकतिरस्य पशोनिर्गृहीया,सेंप्रछिन्धा कर्ण्यः काश्या ने दात्राकर्ण्यः, पराचीनमित हिं तेतिवृत्त, मर्गस्त्यस्य विष्ट्यकर्ण्यः, कश्यपस्य कम्बुन्युद्ध- स्तो, ईन्द्रस्योक्लस्ता, अथो आहुः, प्रजोपते,-रित्युभयं ज्येष्ठलक्ष्मे ज्यैष्ठयकामः कुर्वीत, प्र सुमानाना ज्यैष्ठयमापनोति, प्रजापतिः पशनसृजत, से वा असगेव नांसृजता,-डसष्ट२ वा एतंत्, तंदुलोऽसक्त्व, कूर पुशुनां कर्ष्या, इति वैं सौऽसुग्रासृजत, कूरै वा एषं पुशूनाँ कुरुते योऽक्ष्णुते, यंदक्षितास्तैनाक्षिता, अथ यंदनक्षिता इंति श्रूरयन्ते तेनाक्षिता, स्वंदाडु,- -[९] मा. श्रौ. ९,५,३। *

Page 348

[ ३४८ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० २, अनु० ९-१७ नै वा एतमेता अमुत्रागछन्ति या अनक्षिता इति, तस्मादक्षितश््या, न तेजनैनाक्ष्णुयाद्, चंज्रो वै तैजन५, यत्ेजनैनाक्ष्णुयद्विज्नेण पशनर्पये, न श्यमिनायसा कूरै, तदेशान्त,-मि- क्षुकाण्डमप्सु वासयित्वा तैनाक्षितश्व्या, स्तद्धि शिव, तंच् शान्त, मथो आहु, लौहितेना- यसैति, तद्धिं शिव, तंच् शान्तम् ।। ९।। ६२-६५ हहे प्रजा विश्वरूपा रमन्तामसिन गोष्ठे विश्वभृतो जनित्रीः । अर्भनिं कुलायुमभि सथविशन्तीः समासृजन्तु पयसा घृतैन । ६६ इंति गा: सायंमायतीरभिमन्त्रयेता,-डभिवी एतासाY योनि, रभिः कुलाय, स्व एवैंना थोनों स्वे कुलाये संश्वेशयति, नास्यु पशवो नक्तमातिमार्न्ति ये एवंए वेंद॥ ६७ सं५ वः सृजत्वर्यमा से पोरषा से बृहस्पतिः । समिन्द्रो यो धनंजयः ॥ ६८ संजग्माना अविहुता असिन् गोष्ठे पुरीषिणीः। स्वावेशा ना आगित । ६९ इंति गा: संएसुजेद्या अस्य पुर्र स्युर्याश्चान्यतो विन्देतु, पशवो वै घृत, -मुर्ग्री रुद्रो, यंज्जुहुयांद्रुद्रायास्य परशुतपिदध्यात्, तत्स संज्या एवो,मैयीर्ह, यज्ञैनैवैना: स१सृजति, भूंयसीर्भवन्ति, संY व: सृजत्वर्यमेति, यज्ञों वा अर्थमा, सै पूषेति, पुष्टिव पूर्षा, पुंषटयैवैना: सएसृजति, सै बृहस्पतिरिति, ब्रह्म वै बृहस्पति, ब्रैझ्मणैवैनाः सं९सृजति, समिन्द्रो यौ धनंजयं इती,न्द्रिय५ वा इन्द्र, इन्द्रियेंणैवैना: सं१सृजति, रेवंती तन्तिः पुथिवीं मारता, रेवंतीरापा औषधयः ॥ तो नो हिन्वन्तु सातेये धिये जुषे ॥ इंति तन्ति विंत- नुयात्, तमनुमृज्यात्। रय्या त्वा पुष्ट्यांनुमार्जिम। इंति रय्यैवैनां पुंष्यांनुमार्ष्टि, तस्या व्रते ने रिक्तो स्या, त्पर्युपरि सैचरेयु, नौभिवर्षेन्नाभितपे, देतदव बस्तों रामकायनो विदा- चकार तन्त्या वितनुन, स सहस्र पशून प्राप, प्र सहस्र पशुनाप्नोति ये एवं१ वैंद॥ ७०-७४ पिता वत्सानां पतिरध्यानामुतारये पिता मुहती गर्गराणाम्। रेतोधां त्वा यशोधा९ रायस्पोपायोत्सृजेत्।। ७५ इत्पूषर्भंस्य कर्ण उत्सुजमानो वदेद्, रेतोधमिवैन यशोधा रायस्पोषायोतसृजते, यो [१०] मा. श्रौ. ९,५,३। [सभ् वः सृजत्वर्यमाण। अथर्व, ३,१४,२। संजम्माना अविष्टताe। अथर्व, ३,१६,३। पिता वत्सानाश। अथर्व, ९,४,२ (प्र. पा. ) ९,४,४ (पूर्वार्धः)]

Page 349

काण्डं ४, प्रपा० २, अनु० १०-१२ ] गोनामिक:। [ ३४९ ]

वैश्यः शूद्रों वा बहुपुष्टः स्यात्तिस्य गवां गोष्ठदेकवि १शति शकान्याहत्यैंकवि रशतिरमाहुतीर्जुहुया,- दैकविश्शतिवे मुनुष्यलोको, मनुष्यलोकएवसम पशुनवरुनद, एतैव जुुयादोनामैरग्रे त्वर्या गौर्भसदि पशुकामो, मुंख९ वो एषं पुशूनी, मुखत एवास्मै पशुन्निनयति ॥१० ॥ ७६ योसामिन्द्र उदाजत वसु नाम रूपै पुशूनामुषसं धाम पंश्यमानः ॥ तोसामय यौनिरयै गोष्ठे इरह रयि: पुष्टिः। स्वाहा ॥ इति जुहुयात्। योसां बृददस्पतिरुदाजतैडा नाम रूप पशूना संगव धाम पंश्यमानः ॥ तोसामर्य यौनिरय गोष्ठ इह रषिः पुष्टिः। स्वाहा ॥ ईति जुहुयात्॥ यासां मरुंत उदोजन्त ज्यौतिनीम रूप पुशनी मध्यैदिनं धाम पश्यमानाः ॥ तासामर्य९ यौनि- रयै गोष्ठ इद रायेः पुष्टिः। स्वाहा ॥ इति जुहुयात्॥ योसां प्रजापतिरुदाजतायुनीम रूप पशुना- मपराहॅँ धांम पंश्यमान: ॥ तोसामर्य९ यौनिरय गोष्ठ इह रायेंः पुष्टिः। स्वांहा ॥ इति जुहुया,- -दुेतानि वो अहो रूपाण्ये, तैषु वो अह्वो रूपषु देवाः पशूना रूपाण्यबृञ्जत, तंदेतेष्वेवहो रूपेषु यंजमानो भ्रतव्यस्थ पशून् वृङ्क्ते, घृतेन जुहोति, पशवो वै घृतै, पर्शुंभिरेव पर्शून् वृङ्क्ते, तन संक्षय, प्रातरेर्वान्तिर्गोष्ठासु गौषु होत३व्य९, संर्वा एनाः सहावरुन्द्, एतैरेव जुहुया द्वोष्वाकृतासु, योनितों वा एतंत पशूनग्रही,-दपिहीना: परिपरिणस्कृण्वन्त्ये,तैरेव जुहुयात्संग्रामें, डथाश्वानभिमन्त्रयेत । मित्रभृतः क्षेत्रभृता औजोभृतो बलभृतो व्य जयेम वर्य। सहेम, वर्य भवेम, वर्य पुषेम । इति जयति संग्रामम् ॥ रोहिणीर्वो वृक्षे गायत्रेण छेन्दसा, डरुणा वो वृक्जे त्रैष्ठुभेन छन्दसा, गौरीवों वृक्षे जांगतेन छन्दसा, बभ्रुवो वो वृक्जा आतुष्टु- भेनु छन्दसा गर्भान्वो वृक्षे पांड्क्ेन छेन्दसा, रूपाणि वो वृक्षे शाक्करेंण छन्दसा, संर्वान् वो बुञ्जेडनापेन छन्दसा, तत् सप, सप्रपुदा शककरी, शाक्करां: पुशवः, पुशनेवांवरुन्द्े, गायत्री प्रथमा, गायुत्रयुत्तमां, तैजो वै गायत्री ब्रह्मवर्चस, तैजसा च वोवास्मा एतंद् ब्रह्मवर्चसैन चोभयंतः पर्शेन् परिगृह्नाति ॥११ ॥ ७७-९१ प्रजापुतिव त्रीनमुहिम्नोऽसृजताभिए वायुंर सूर्य, ते चत्वारः पितापुत्राः सत्रमासत, तै स्वेद९ समवाक्षथ, स्तदभवत्, तद्वा अस्यैतन्नामभुदिति, सर्वमभुदिति, तंद्वा अस्यैते नोमनी कूरे अंशान्ते, तस्मादेते ने ग्रहीतव्ये, करे श्होतें अशान्ते, प्रजपतिवै स्व्रीं सौ रोहिंदभवत्, तामृश्यो भत्वाध्यैत्, नर्मा अप- 93

Page 350

[३५० ] मैत्रायणी-संहितायाम् [चन्ह ४, प्रपा० २, अनु० १२-१३ व्रतमछदयत, तमायतयाभिपर्यावर्तत, तस्माद्वा अभिभेद, सोऽन्रवीत, पशुनौ लवा पेति करोम्य,थ मे मां स्था इंति, तद्वा अस्यैतन्नाम पशु्पतिरिति, तमम्यायत्यावि- ध्यत्, सोऽरोदीत, तद्वा अस्यैतभाम रुद्र इंति, ते वा अस्यैते नोमनी शिव शान्ते, तस्मादेते कोमं ग्रहीतव्ये, शिवे शहेतें शान्ते, तंतो यत् प्रथम रेतः परापुतत् वदुमिना पर्येन्ड्, तैदासामध्न्यात्वं, ततो यंदत्यस्तुरवत्तद् वृहस्पतिर्रुपागृद्ात, तंदासामुस्तनियात्वं, मंशुकामैति, तंदासा९ शक्करीत्वै, गातुमविदुमेति, तंदासां गोत्व, मेतानि वो आसां नामानि, सवैरवासा नामुभि: सर्वेः कोमेभुङक्ते ये एवंए बेद, पशवो वै सुष्टा एतानि नक्षत्राण्यन्वपाक्रा- मन् पौर्णमार्सीमष्टकाममावास्यी चित्रामश्वत्थ, तस्मात्तेषु गौनीपाकृत्या, यांमपाकुरयीत्तामस्य पशवोऽन्वपकामेयु: । १२॥ ९२ देवा वै सेर्वे सहान्तर्वन्तोऽभवए, स्ते सर्वे सह व्यजायन्त, तंदेकवृदशयत् सशवृत्तं, तंदेवां इुर्त्थ चेरत्थ च व्यत्यचर एसन्मित्रावरुणा अचायता९, स्योह्वै ये एनद्विकुर्यादिति, तैद्गौ द्विपदीमकुरुता९, सो न प्रत्यतिष्ठत, तस्या अन्यंत आहृत्येमों प्रत्यधत्तां, तस्मादेता अंबद्धा अस्थ, न्त्सा चतुष्पदी भूत्वा प्रत्यतिष्टत्, प्रंति प्रजया च पशुभिश्व तिष्ठति ये एवं वैद, तंस्या५ वै पयः पर्यपश्य,स्तौ देवां अदुह हरितेन पत्रिण यज चामतं च, दुहै यज्ञ चामृतं च य एव ए वेंदो,-डथ पितरोडदुह रजतैन पत्रिणोंरज च स्वधौं च, दुह ऊज़ च स्वधी च ये एवंए वैदा, -डथ मनुष्या अदुह दारुपात्रेणासं च प्ररजी च, दुहैडनं च प्रजी च ये एवं५ वैदा,-था ऋषयोऽदुह चमसैन छन्दारसि च पर्शशश्र, दुहे छेन्दाशसि च पशुंरश थे एवं ५ वैदा,-डथ गन्धर्वाप्सरंसोऽदुह पुष्करपर्णन पुण्यं गन्ध, दुहें पुण्यं गन्ध ये एवं वैदो,- -डथु सपी अदुहालांपुना विष, दुहें आ्रतव्यार्य विषये एवंए वैदो,-डथासुरा अदुहायस्पात्रेण सत्रवता भूति च पंराभूति च, दुहैं भ्रातु्यायांभृति च पराभूति च य एवंए वेंद, ईन्द्रोऽनयेवोपासीदुते, दं९ संर्वमदुह्र्द्दिद किंच, तो दुग्ध्वा प्रत्यनुदत, सौ प्रतिनुत्ता कुमना अतिष्ठद् ध्यायन्ती, तौ प्रजापतिरचायद्, ध्यायुति वो इति, सोऽन्रवीत्, किं ध्यायसीति, साब्रवीद्, ये माधुक्षत ते मा प्रत्यनुदुन्तैति, सोऽब्वी, न्मा सू्क्ष,सतथा वे त्वा कर्ष्यामि यथोभयेषां देवमनुर्ष्याणां प्रिया भविष्यसीति, तंस्या घुर्तै पद्द्रयोऽक्षरद्, तस्यु घृतस्यादाय मुख व्यमार्ट्॥ उभयेषां त्वा देवमनुर्ष्याणां पि्या करोमि॥ इंति तस्मादेषोभयेषां देवमनुष्याणां प्रियै, तैनैव श्रोतियस्य मुंख विमुज्या, दुभये श्हेत देवमनुष्या वि्दुं,रेतैन

Page 351

काण्ड ४, प्रपा० २, अनु० १३-१४ ] गोनामिक:। [ ३५१ ]

कुमार्या, एतेन पतिकामाया, एतदै गोवर्चसे ने सर्वस्मा इव कुर्याद्, यस्मै तु कुर्यीत् तेजखी स्यात् ॥ १३ । ९३-९५ यौ ललामः शितिपांज शितिककुञ् शितिभसञ् शितिवाल:, साशारि: सामक्ताष्टयूथा, प्रोष्टी यूर्थान्याम्रोति यस्यु ताट्टड्डषभौ भवृति, यंस्य वालतुषः प्रतिष्ठितः सा प्रतिष्ठिता, प्रेति प्रजया च पुरशुभिश्व तिष्ठति यंस्यु ताद्ंड्डपभौ भैवति, यः सुमन्तः शितिबाहु: सौ समन्ता, सेमन्तः प्रजया च पर्शुभिश्र भवति यस्य ताद्ंड्डषभो भवुति, ये: शितिपुष्ठः सी तन्तिः, पुशुमान् भवति यस्य तार्द्ंें्डषभौ भवत्य, थ यस्थैकरूपस्य सर्तो लैक्ष्म भैवुति सांदारस, अस्यामित्रों गा विधावति यस्यु तार्द्दडडपभो भंवुति, योजलोम्नी सो पोपयिष्णुं, -रजा हुव प्रेजायन्ते यस्यु ताह्देड्डपभो भवुति, यां श्यामो सौ पोषिष्णुंः, क्षिम्रे वृह्दी भैवन्त्यपनिर्षांदुकास्तं, यारुणां सौ पोषायेष्णुः, क्षिप्रं बह्वींभैवन्ति हिमेरवस्तु, यो श्रेतों सो पोषयिष्णुः, क्षिप्रे बह्लीभैवन्ति दुशर्माणस्तु, नोअि: काश्यों ने पृश्षि, रमि- थुनं ते,दयो व्याघ्ररूप९ वै पृश्नि, विभ्यत्यस्मात पशवः, कनीयासोऽस्य पुशवो भवन्ति यस्यु ताहंडडष्मौ भंवति, तदाहु, बीजमेवौत्सृज्यमित्ये, तद्वो आसां बीज यंद्रोहित रूप, पशुमान् भवति यस्यु ताद्ड्डप्भो भवति, यौ धुम्रस्ताम्रंचूम्रः से प्रजापतिः, प्र प्रजया च पशुभिश्र जायते यस्य ताह्देड्डप्भो भवृति, प्रजया च परशुभिश्व भवति यस्य ताट्ंड्डषभौ भवृति, यंस्य लोमशा ककुत्स स्तम्बी, स्तम्बींव येस्योध्वी कुर्कुत्ता ऊध्वी अध्यायन्त ऊध्वी अस्य पर्शवा आप्यायन्ते यस्य ताटेडूडषर्मो भवति, यस्य दक्षिणतः पन्नं सो पापी सौ संवन्त्ये,थ यैस्य सव्यत उन्वत सा पुण्या सौपाहरन्ती, यो उत्पृष्टिस्ता ऊध्वी आंप्या- यन्त, ऊध्वी अस्य पशंवा आप्यायन्ते यस्यु ताद्टेड्डपभो भवृति, यंस्य सव्यतेः पन्रए सो पापी सो स्रवन्त्यं,-थ यस्य दक्षिणत उच्त९ सा पुण्या सौपाहरन्ती, यो सव्यसाचिमी सा पुण्या सौपाहरन्ती, या सशशुङ्गी सौ गोष्ठ,स्तौ ने प्रछिन्यादनुसुष्टस्य गोषु स्याता,मेतौ वैं पुशुनमिस्कन्र हुवि, रस्कन्तमस्य हविर्भवति यंस्यानुसुष्टिगीषु भवत्यु, क्षो चास्य वेहेच गौषु स्याता,मेतौ वै पशुनामूर्ज बिभृतो, कक्षोधुका अस्य परशवो भवन्ति यंस्योक्षा च वेहेश्व गौषु भवतः ।। १४ ।। ९६ [२१५३ ] ॥। इति खिलकाण्डे गोनामिको द्वितीयः प्रपाठकः ॥२॥

Page 352

[३५२ ] मैत्रायणी- संितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० ३, अनु० १ अथ तृतीय: प्रपाठक: । राजसूयब्राह्मणम्। अशतीयन्ति वा अन्ये पुरुषाय नान्ये, यैऽरातीयन्ति सो निर्कृति,ये नारतीयन्ति सानुमति,- स्वैभ्य उभयेभ्यः सहै निर्वपन्त्यु,भौ सहे शुतौ कुर्वन्ति, नैर्ऋतैन पूर्वेण प्रचरन्ति दक्षिण परेत्य स्वकृता इरिण, एतद्वै निर्ॠतिगृहीतं पृथिव्या, निर्ऋतिगृहीत एवं निमतिं निर्वदयत, एकोल्मुक निर्धायु विस्व९सिकायाः काण्डाभ्यां जुहोति, जुपाणां निंर्ऋतिर्वेतु, स्वांहा, वास: कृुष्ण मिन्नान्तं देक्षिणेत्ये,-तद्विं निर्शत्या रूप,मध २ वै पुरुषस्य निर्ऋतिगृहीत, मर्ष- मुनिर्ततिग्रृहीत, यन्निऋतिगृहीतं तंदेवास्मात्तेन निरवदयते, पुनरेत्यानुमत्या अष्टाकपालेन प्रचरन्ति निॠतिमेव निरदाये, य५ वो अनुमतिवीग्ां, डनुमतमेवैन५ सर्वमाकमयत्य, ह्टा कपालो भवति, गायत्री ३हीये, गायत्री वाग, धेनुदक्षिणै,तद्ूयंनुमत्या रूप, मैथु ्ये उदञ्चः शम्यामतिशीयन्ते तानुदङ् परेत्य वल्मीकवर्पामुद्रुज्य जुहुया,-दिदमहमर्मुष्यामुष्यायुर्णस्य क्षेत्रियंमवयजा इति, तंत् पुनरपिदधाती, दमहंममुष्यामुष्यायणस्य क्षेत्रियमपिदधामीति, क्षेत्रिय९ वा एतै गृह्णाति, सर्वमांक्रमयति, ये चैनमन्विय क्षैत्रस्य पत्न्य,स्यममव क्षेत्रियमुवर्यंज्यथैन श्वौ भूत आदित्येभ्यो अुंबद्धद्धयो घुर्ते चरुरित्या,-दित्या वा इुतें उत्त्मां: स्वर्ग लोकमायथ, स्तैम्य एवं प्राच्य स्वर्गं लोकमेत्या, दित्यो वा अर्सिमिल्लोक ऋद्वा, आदित्या अमुष्मि, भुभयोरेव लोकयोर्तरभ्तोति, वरो दक्षिणा, ्वरेणैव स्वर्गी लोकमभ्यरोहति, श्रों भूरत आग्रावैष्णव एकादशकपाला इत्य, मनिवे सर्वा देवता, विष्णुर्यज्ञो, देवताश्रैव युजै चोलब्धा,-डर्मिवे यज्ञस्यान्तोऽवस्ता, द्विष्णुः परस्ता,-दुभयंत एवं यज्ञस्यान्ता उदग्र- ही,-दुभयंत एवं यज्ञस्योन्ता उ्धह्य यंथोत्सङ्ग आवपेतै, व५वो एतंद्यज्ञमवपते, तस्य यथा- कामं निर्वपमाण एत्य, नुद्गान् वामनौ दक्षिणा, यदहीं तैनाथेयों, यद्वामनस्तैन वैष्णवों, रूपैणैवैन समर्धयति, श्रो भूतेऽग्रीषोमीया एकादशकपाला इत्य, प्रीपामाभ्या५ वै वीश्येणेन्द्रो वुत्रमहन्, वुत्र खैलु वो एषं हन्ति यौ राजसूये नाभिषिश्चते, तद्वा्त्रभमेवैतद्विरण्यं दक्षिणा, सत्य९ वै हिरण्यथ, सत्येनैव हन्ति, श्रों भूर्त ऐन्द्राम एकादशकपाला ईत्य, श्रीषोमाभ्याY वैं वीशर्येणेन्द्रो वुत्रमुह, न्तस औजसा वीर्येण व्यार्ध्यत, तैनौजो वीर्यमात्मनुधत्तौ,-जसा वा एषं वीर्येण व्यृध्यते यौ राजसूयेनाभिषिश्चता, से एतमैन्द्राअंमपश्यत, औजो [ १ ] मै. २,६,१। तै. ब्रा. १,६,१,१-९।

Page 353

काण्डं ४, प्रपा० ३, अनु० १-३ ] राज़सूय-ब्राह्मणम्। [३५३ ]

वीर्यमिन्द्राग्नी, औजसैवैन५ वीर्येण समर्धयतो, इनद्वानुषभौ दक्षिणा, य द्वुहीं तैनाग्रेयो, यन्मुष्करसैनैन्द्रो, रूपैणैवैन समर्धयति, श्वो भूते आयेश्योऽष्टाकपालो माहेन्द्र दधी,- त्यृद्धया एवगरेर्य, ईन्द्रो वै वुत्रमुद३,-न्त्सोऽन्यान् देवनित्यमन्यत, स मुहेन्द्रोऽभवत, से एतमुद्धारमुदहरद् वृत्र हत्वा, तडुद्धार एवा,-डस्यैष भाग एवं, तस्माद्रांजा संग्रामे जित्वौदाजमुद्जयत, पयुसा वा एषं वीर्येण व्यृध्यते यो राजसयेनाभिपिश्चते, येत् पय:, पयसैवैन ९ संमर्धयती, न्द्रियेण वो एषं वीर्येण व्यृध्यते यौ राजसूयेनाभिपिश्चते, यदैन्द्र, मि- न्द्रियेणैवैन वीर्येण समर्धयति, देवताभिवी एषं व्यृध्यते यो राजसूयेनाभिषिश्चते, सर्व- देव३त्य५ वै वासो, यद्वासः क्षौंमं दक्षिणा देवताभिरेवैन९ संमर्धयति॥ १॥ १ देवां औषधीषु पक्कांस्वाजिमयुः, से इन्द्रोडवे,दुर्भ्षिवीवेमा: प्रथम उञ्जेष्यतीति, सोSब्रवीद्, यतरों नौ पूर्व उञ्जयेत्तन्रौ सहेति, तो अभनिरुंद्जयत्, तैदिन्द्रोऽनंदुजयत्, तस्मादैन्द्राय, मथो आहु, रायेन्द्र का शर्यमित्य, ग्निं्हिं तो अंग्र उदजुयत्, तंदुजजित्या एवो,-SSग्रायणी द्वादशक- पालो भवति, द्वदुश मांसाः सश्वत्सरः, सशत्सराद्वि तदेध्यभवत, सप्रदश सामिधेनी: काश्याः, पंश्च ऋतवो द्वादश मासा एषं सश्वत्सरः, सश्वत्सरद्वि तदधि भवत्ये,का वै तैरहिं यवस्य मुष्टिरासी, दैका बीहै, रैका मापस्यै, का तिलस्य, तर्द्विश्वे देवा अब्रुवन, वर्यव एतत् प्रथयिष्यामो, भागो नोऽस्तिवति, तर्द्विश्वे देवा अप्रथय, स्वद्म्न एवं वैश्वदेवों, डयो प्रथयत्येवै, तैन पयसि स्याद्वैश्वदेवों, वैश्रदेवं९ हि पयो, ऽथ वो इयमब्रवीन्मयि वो एतं्द- ध्यसौं वृष्ट्या पचति, नैतदितोऽध्युज्जेष्यथ, भागों ना अस्त्विति, तदाभ्या्वातैप भाग: क्ियता उज्जित्या, अथो प्रतिष्ठित्या एवं, यंद् द्यावापृथिवीयः, सौमीवी औपधयः, सोमा औषधीनामधिराज,सतस्य वा एषं भागों यद्कृष्टपच्य, तदुद्धार एवं,-डस्यैष भाग एवं, तस्माद्राजा संग्राम जित्वौदाजमुदजते, ग्राम्यों वो अन्यो औषधय आरण्या अन्यो,स्ता एवं- स्यैतैनोभयीरवेष्टा भवन्ति, या: फोलकष्टास्तासामेतैनाग्रायण करोति, या आरण्यास्तसामु- तरेणा,-डडनीतो वो एषं देवाना य आहिताशि, यैदकृत्वाग्रायण नवस्याश्नीयांद देवोनां भाग प्रतिक्लप्तमश्नीया, दार्तिमर्छत, सर्वेभ्यो वा एपोऽन्येभ्योऽभिषिच्यते यौ राजसूय, आग्रायु- ३णोऽन्द्यस्यावरुडयै, वत्सः प्रथमजों दक्षिणा, रत इव ३हेषौऽप्रजातः, प्रजात्यै ॥२॥ २ अथैतानि चातुर्मास्यांनि, सश्वत्सर५ वै चातुर्मास्यानि परीज्यन्ते, सश्वत्सरदिवैनान्यं- [ २ ]मै. २,६,२ । तै. ब्रा. १,६,१,१० । [ ३ ] तै. ब्रा. १,७,१,१। मै. ४५

Page 354

[३५४ ] [ कान्डं ४, प्रपा० ३, अनु० ३-४ ध्याप्त्वावरुन्दू, उत्सभ्रयज्ञों वो एषं, सश्वत्सरांद्वा अघ्युत्सन्नयज्ञौऽवरुध्यते, सश्वत्सर- देवैनमंध्याप्त्ववरुन्द्े, पुशवो वा एते चातुर्मास्येभ्यौडष्यतिरिच्यन्ते, यच् शुनासीश्य तोने- वामोति, वर्ष्य उदके यजेतै, तद्धि पुशुनी नैदिष्ट, मथैतोनि पश्च हवी१षि सैतत्ये ग्रामकामो यजेत, वार्युवी इमा: प्रजी नस्योती इुरत्थ चेत्थ च नेनीयते, यद्वार्यवे, वार्युरेवस्मै नस्यो- ता९ विशं निनुयत्य, अकामो यजेत, सश्वत्सरौ वा इन्द्रः शुनासीरः, सश्वत्स३रोडभ- दस्य प्रदाता, तमेव भागधैयेनोपासरत, सोऽस्मा अन्नादं प्रयछति, वर्ष्य उदकें यजेवे,- त३द्धयन्नाद्यस्य नैदिष्ट। वृष्टिकामो यजेत, वायुवी इमें समीरयति, सं आप्याययति, तेतरो वर्षति, सश्वत्सरों वा ईन्द्रः शुनासीरः, सश्वत्सरमनुवर्षति ॥३॥ ३ देवश्र वो असुराश्रास्पर्धन्त, से वुत्र ईन्द्रमत्रवीत, त्वै देवानाथ श्रैष्ठो, डस्यहमसुराणा, संए््शक्नवाव, मा ना अश्न्योऽन्य Sवधीदिति, तौ वै सेमामेतमिनभिद्रोहाय, ते देवां वृुत्र- ममन्यन्ता,-डयY ववेद भविष्यतीति, ते ईन्द्र ऐछन, हनामेममिति, सोडन्वीत, सुंधा वै मे सेहितानभिद्रोहायैति, तमभिरजवी, दुर्द्मेव त्वेतः पास्यामीति पृथिव्या, अहमन्तरिक्षा- दिति वरुणो, डहै दिव इति रुद्र,स्वतो वैं देवा वृत्रमनन्, वुत्रै खलु वो एषं हन्ति यौ राज- सूंयेनाभिषिश्चवते, तद्वात्रभमेवैतेद्, देवाश्च वो असुराश्च समयतन्त, तानभिस्त्रेधोत्मोनं कृत्वा प्रंत्ययतता,-डन्निरेवासमिल्लोकें भूत्वां, वरुणोऽनतरिक्षे रुद्रों दिवि, सं इन्द्रोऽमन्यता,-डय वाविद भविष्यतीति, सोऽब्रवी, दह५ विश्वाभ्या आशाभ्या इंति, ततो वो अजयए, स्तजि- त्या एवैंत,-देतैनैव याजयेत् संग्रामे, जयति संग्राम, मेतैनैव याजयेद्, भ्रतृव्यवन्तश, यौ वास्य प्रियः स्यत्ति, भवत्यात्मना, परास्य औ्रतृव्यो भवति, यद्वैं तदिन्द्रस्तुरीय उप- सर्मपद्यत तस्मादिन्द्रतुरीय, धेनुर नड्वाही देक्षिणा, यद्वहिनी तैनाय्नेयी, यंद्धेनुः सती दान्ता तैन वारुणी, यद्ौस्तेनु रौद्री, यत पयस्तैनैन्द्री, रूपैरेवैना९ संमर्धयर्ती, न्द्रो वै नमुचि नांलभत, से रश्मीन् कुलायं कृत्वान्वारोहदसमादित्यै, ते९वी अन्वमन्त्रयत, संखाया असविति, सोऽनवी, नह९ हुनिष्यामीति, सोऽब्रवीत्, संधौ ते सँदधै यथा त्वा ने दिवा हैनानि ने नक्त ने शुष्केण नार्द्रेणेति, तस्य वा उपोदये सूर्यस्य नीहार५, संतत्यापी फैनेन [ ४ ] मै. २,६,३ । तै. ब्रा. १,७,१,२ । वा. ९,३६, १९,७१,४, ११ । काण्व, ११,२;२१,७१४,१६। [ अपां फेनेन नमुचे: । ऋ. ८,१४,१३; सा. २११; अथर्व. २०,२९,३]

Page 355

काण्डं ४, प्रपा० ३, अनु० ४-५। राजस्य-ब्राह्मणम्। [३4५ ]

सिरोडछिनद, तंद्वां एनर्मन्ववर्तत, मित्रद्रुगसीति, पाप्मा वै नेसुचे: शर:, पाप्मावा एनं तदेन्ववर्तत, पाप्मान वै से तैनापाहृत, तेत पाप्मानुमेवैंतैनपहते, 5पी न्ययनादपामा- गौनाहरन्त्यो, पो वैं रक्षोभी, रपौ रेक्षा एसि ने तरन्ति रक्षसामपहत्यै, वरो देक्षिणा, वरे- पैव वर ९ स्पृणोत्या, त्मा हिं वर, आत्मान५ हिं तस्य तदुन्ववर्तत, ये देवाः पुरःसंदो अर्भिनेत्रा रक्षोहणस्ते नोऽवन्तु, तै नः पान्तु, तैभ्यः स्वहित्ये, तद्देव३त्या वो इमा दिशो, यथादेवतं १ वो एतदाभ्यौ दिग्भ्यौऽधि रक्षाएस्यपदन्त्य, नुपरिक्रामं जुहोति, संर्वाभ्य एवं दिग्भ्यौऽधि रक्षा स्यपहन्ती, दमई९ रक्षोभिः संमूहारम्य, य्रे सैदह रंक्षः, सैदग्ध रक्षा, इत्याह रेक्षसां ध्वरायै रक्षसामन्तरित्या, अथ यत् पुनः समूद्य जुहौति याभ्य एवं दिग्भ्यौऽधि रंक्षा १स्यपांवधीत्ता भागिनीः करोत्यहिएसायै, रंथः पश्चवाही दक्षिणा, पञ्च दिशः पश्च देवताः समृखे ।। ४ । ४ सौमेनेजान९ याजयेत्, सश्वत्सर वा एर्तस्य छेन्दाएसि यातयामानि भवन्ति यः सौमेन यंजते, छन्दासि वै दैविका, इछन्दारसि वोवास्मा एतदयातयामानि पुनर्यामाणि करोति, राजसूयेनाभिषिषिचान९ याजयेत, पष्ठौही दक्षिणा, ssशाl वो एषं उपाभिषिश्चत, आशा पष्ठौ३्या, शामेवास्मा अकः, पशुकाम याजयेच, छन्दासि वै दैविकाः, पशव- शर्छन्दा१सि, गायत्र्यनुमति, स्त्रिष्टुत्राको, जगती सिनीवाली, कुहर, नुष्टुंब्, धार्ता वषट्कारौ, यो पूर्वा पौर्णमासी सांनुमति, यौत्ुरा सा राको, या पूर्वामावा३स्या सो सिनीवाली, योतुरा सो कुहू, श्न्द्रेमा एवं धाता, यंद् द्वें अंवरे द्वे परे तन्मिथुन, यंत पूर्यतेऽन्याँ नान्यौ तन्मिथुनं९, यंत् पंश्यन्त्यन्यौ नान्यौ तैन्मिथुन९, यंदमावास्याया अधि चन्द्रेमा: प्रजायुते तन्मिथुन, तस्मादेवास्मै मिथुनात् पशन् प्रंजनयति, प्रजांकाम याजयेद्, धातारमुत्तमं कुर्यात्, खतिरियो वै देविका:, पुमान् धार्ता, पराचीवे प्रजा रेतो दधते, परानीष्वेवांसु रेतो दधाति, तंदाहु, नै वै तैन पंराधत्ते यंदन्तरा प्रवीयता, इति व्यवदध्या- द्धातारं मध्यतः, सर्वा एवैंना वृषमोदिनी: करोति, तंदाहु, जीयत एवं, पश्चाच्चरं डुव तुं भवति, स्त्रीभ्यों ह्येनं पश्चांत् पुरिणयन्तीति, से यदा जयेतथ धात्रे पुरस्तानिर्वपे,-दग्र९ वै धाता, डग्रुमेवैनं परिणयति ॥ ५ ॥ ५

[ ५ ] मै. २,६,४ । तै. ब्रा. १,७,२। *

Page 356

[३५६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० ३, अनु० ६-७ आमयाविन याजयेद्, धातारं मध्यतः कुर्यात्, सश्वत्सरों वैं धाता, सश्वत्सरो हि वा एतस्यु मुग्धो, डयैतस्यामयति, सश्वत्सर५ वोवास्मा एतन्मध्यतोऽचीक्लप, दथैनमेत- स्मान्मिथुनात प्रंजनयती, श्वरोणि वो एतमेतानि छन्दाशस्युते पशोरशान्तानि निर्मैजः, पर्शुरप्यालंभ्यः शान्त्या अनिर्मागायै, तें वैं पशवो यंद्रीहयश्च यवाश्र, यंद्वीहिमयः पुरोडाशो भवुति तैनैव पर्शुरालभ्यते शान्त्या अनिर्मार्गाय, वीरस्थां वां अन्यें पर्शचोऽवीरस्था अन्यें, ये पुरस्तात पुरोडाशास्ते वीरस्था, ये पश्चांत् पुरोडाशास्तेऽवीरस्था, भुञ्जतस्तं उपतिष्ठन्ते, ये पुरस्तात् पुरोडाशा प्रजापुति१ ३हयेतें प्रतिष्ठामभ्यसृज्यन्त, यें पश्चांत् पुरोडाशाः परा ते भुवन्ति, यासु स्थालीपु सोमाः स्युस्तै चरवः स्यु: सौमो वैं रेतोधाः प्रजननाय, सर्व- वेदुसैनेजान याजयेत, पशुभिवी एषं व्यृध्यते येः सं्वं देदात्य,त्र वो एषं जर्घन्यं परशून् पश्यति यत्रैनान् विभजति, यंत्रैवैनान विभजति तंत एनान् पुनरवरुनद्े, ये एवं कंश्र सोमेन यजेत तए याजयेत्, सश्वत्सुर५वा एर्नस्य छन्दाशसि यातयामानि भवन्ति यः सौमेन यंजते, छन्दाशसि वै देविका,इछन्दराएसि वार्वास्मा एतदयातयामानि पुनर्यामाणि करोति ॥ ६॥ ६ अथेतत् त्रिपश्युक्त९, यत् पूर्व त्रिपश्युक्तमित एवास्मै तैनोध्वीनिमालोकान् दाधार, यंदुत्तरं त्रिपश्युक्तंममुंत एवास्मै तैनावीच इमोलोकान् दाधार, तंदेषा वावैते लोकाना विधृत्यै, यंत् पूर्व त्रिपश्युक्त वीरजनुनं तंद्, यदुत्तरं पशुजननं तंद्, यंत् पूर्व त्रिषश्युक्त चीरनिर्वास्म तैन जनयुति, यंदुत्तरं पश स्तेन, यत् पूं्व त्रिषश्युक्त रेत एवं तैन दधाति, संर्दुत्तरं प्रें तेन जनयति, यंत् पूर्व त्रिषशयुक्त तैन यज्ञकामो यजेता,-डनिवे सर्वा देवता, विप्णुर्यज्ञौ, देवताश्चैव यज्ञ चालब्धै, न्द्रों वैं यज्ञौ, विष्णुर्यज्ञ,स्त्ज्ञस्यैवै आरम्भ, थ यदृष्णवों, विष्णुवैं यज्ञों, यज्ञ एवं प्रतितिष्ठति, यंदुत्तरं त्रिषश्युक्त तेनु पशुकामो यजेत, सोमो वै रेतोर्धाः, पूर्षा पुशुनां ्रजनयिता, सॉम एवास्मै रेतो दधाति, पूर्षा पशून् प्रंजन- यती, न्द्रियेण वै पशंवः प्रजायन्ते, पूर्षा प्रजनयती, न्द्रियेणैवास्मै पूर्षा पर्शन् प्रजनयत्यं,- थ यत् पौष्ण:, पशवो वै पूर्षा, पशुष्वेवं प्रतितिष्ठ्त्यं,-यैतद्वैश्वानरवारुण९, सश्वत्सरों वो अभनर्वेश्वानर,स्तम्य वो एतें स्वा यदतंव, स्तषा५ वा एश्बोऽरभिषिक्ो राजा, अरभिषिक्तो वै देवाना९ वरुण, एतौं वै देवानाश सूता, एतौ सवपती, पृतौ सर्वस्येशाते, तो एन

Page 357

क.ण्डं ४, प्रपा० ३, अनु० ७-८ ] राजसूय -ब्राह्मणम्। [३५७ ]

सुवाते, यवन्तो वा एतस्य स्वा अनुका वै त एत, मनुका देवा वरुण९, योवन्त एवास्य स्वास्तनिस्मा अनुकानविवादिन: करोती,याश्रुर्भवत्ये,र्तावान्वो आत्मा, यावानेवा- स्यात्मां तए वरुणा न्मुक्त्वा, सश्वत्सरों वा अभिर्वैश्वानरः, सश्वत्सर एवैनं प्रतिष्ठापयति, सश्वत्सरायुषमेनं करोति, तस्माद्राजसूयाभिषिक्तस्य जरसा दन्ता अवशीयन्ते, सश्वत्सरें होनं प्रतिष्ठापयति, सश्वत्सरायुषमेनं करोति, यौ ज्योगामयावी स्यात्तमेतैन याजयेद्, वंरु- णेन हि वो एषं पार्प्मना गृहीतो, डथैतस्य ज्यौगामयति, यद्वारुणो, वरुगादेवैनं तैन सुश्चती, याश्श्ररुर्भवत्ये, तावान्वो आत्मो, यवानेवस्यात्मा तेए वरुणान्मुक्त्वा, सश्वत्सरो वा अभनिर्वेश्वानरः, सश्वत्सर एवैनं प्रतिष्ठापयति, सथ्वत्सरायुषमेनं करोति ॥।७॥ ७ अथैतें रत्निनः, क्षत्रंस्य वा एतान्यङ्गानि, यंस्य वो एतान्योजस्वीनि भवन्ति तंद्राट्ट्रमोजस्वी भवति, ्तान्येवास्यौजस्वीनि करोति, क्षत्रंस्य वा एतान्यङ्गानि, यस्य वो एतानि तेजस्वीनि भवन्ति तंद्राष्ट्र तेजस्वीं भवति, तान्येवास्य ब्रंह्मणा तेजस्वीनि करोति, गूह इति, ब्रह्म वै बृहस्पति, बैहस्पतिपुरोहित खलु वै राष्ट्रमृन्नोति, ब्रंह्म वो एतंत् पुरस्ताद्रा- ष्ट्रस्यात्यौही,-दथो ब्रह्मण एवं राष्ट्रमनुकं करोत्यै,न्द्रे एकादशकपालो राजो गुह इती, न्द्रिय वो इन्द्र, इन्द्रिर्यं एवं प्रतितिष्ठत्या,-दित्यश्चरुमहिष्या गुई इती, यं५ वा अदिति, रस्यो एवैंन मात्रां गमयती, मामेवैनं प्रजाभ्य उपजीवनीयं करोति, धेनुदक्षिणै,तद्धूर्चदित्या रूप, नैर्भतश्ररुर्नखावपूतानां परिवृक्त्या गृह इति, निर्कतिगृद्दीता हि वो एषो, डथैता परिवृक्षन्ति नि्ऋतिमेव निरवदाये, य५ वो अनुमति, रस्यो एवैनं मातरां गमयती, ममेवैनं प्रजाभ्य उप- जीवनीयं करोति, श्येनी वण्डापस्फुरा दक्षिणै, तद्वि निर्शत्या रूप, माये ३्योऽष्टाकपालः से- नान्यो गह ईंत्य, मिवे सर्वा देवता, देवंताभिरेवास्य सेनामुखं जित्यै स५श्युति, देक्षिणा, सत्य५ वै हिरण्य, सत्येनैव जयत्या, श्विनो द्विंकपालः संग्रहीतुर्गुहै इति, रथरे- हिर ण्यं

षमेवास्मात्तैन निरवदयते, सव३्त्यौ दक्षिणेति, सवत्या इव हि सव्यस्थसारर्थी रथुममि, सावि ३तोऽष्टाकपाल: क्षत्तुगुहे प्रसूत्या, अथो सवितेव शद्येरष प्रजभ्यः प्रसुवति, वारुणों युवमंयो दशकपाल: सूतस्यु गुहें, मारुतः सपतकपालो वैश्यस्य ग्रामण्यो गुह इति, सूतमुखा वैं विंट् क्षत्रमुपतिष्ठते, सूतमुखाए वो्वास्मा एतद्विंशं मुख३्तोऽत्रद्यायोपदधाति, पौष्णश्ररुर्भागदुर्स्यु गुह इंति, पुष्टिवै पूर्षा, पुष्टिमेवास्यु भागे द्धाति, वैष्णवस्त्रिकपालस्तक्षरथकारयोगुह इंति, [८ ] मै. २,६,५ । तै. ब्रा. १,७,३,१-७।

Page 358

[३५८] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० २, अनु० ८-९ विष्णुवै यज्ञो, यज्ञं एवं प्रतितिष्ठति, रैद्रों गावीघुर्कश्ररुरक्षावार्पस्यु गुहे गोविकृतैस्य चैत्य,- न्तत एवास्मात्तेन रुद्र निरवदयते, डयो रुद्र दव ३हेतौं पश अभिमन्येते, एकादश वो एतानि हवीरव्ये, कादशाक्षरा त्रिष्टुव्, वीर्य त्रिष्टेव्, वीर्य एवं प्रतितिष्ठति, नोना वो एतं एतेषा- माशिषोऽवरुन्धते, यत्सह निर्वपेयुररत्निनI स्यु, रैन्द्रे एकादशकपालो राजो गुई हंती,-न्द्रि- यं५ वो ईन्द्र, एकधा वो एतघंजमाने यर्ज्ञस्याशीः प्रतितिष्ठत्यै, न्द्री हि यंजमानः ।।८।। ८ ईन्ट्रायाश्होमुचा एकादशकपालं निर्वपेद, यंदेव किचार्वाचीनं जनितोरेन: करौति तंत एन- मश्होमुड् मुश्चती, न्दराय सुत्राम्णा एकादशकपाल५, य एवौपवादी योऽभिदांसति तंत एन सुत्रांमा त्रायते, डयैतन्मैत्रबार्हस्पत्य, सत्य५ वै मित्रों, ब्रम्म बृहस्पतिः, सत्य चैव ब्रंङ् चालभ्य दीक्षते, क्षत्र९ वै मित्रों, ब्रंह्म बृहस्पतिः, क्षत्र चैवं ब्रह्म चार्लभ्य दीक्षते, यस्यु राष्ट्र शिथिरमिव स्यात्तमेतेन याजयेन्मैत्रावार्हस्पत्येन, क्षत्रं९ वै मित्रो, ब्रंह्म बृंहस्पति, बरै- ह्णि वा एतंत् क्षत्र प्रतिष्ठापयति द्रढिस्नैशिथिरत्वाया,-डयैते देवस्व, एतें वैं देवाना सुता, एतें सवपतय, एते सर्वस्येशते, त एन सुवते, तस्माद्वा एतंमाडु:, पूर्वेद्युवी एषं सूर्यते- डभिंतश्र सिच्यता इत्य, थैषं मारुत एकवि१शतिकपाल, स्त्रिवै सप सप मरुतो, विष्मरुतो, विशो वा एतन्मध्यतः सूयते, तस्माद्वा एषं विशः प्रियो, विशो हि मध्यतः सुर्यते, वरुणस्य वा अभिषिच्यंमानस्येन्द्रियंए वीर श्य्मपाक्रामत, तंत् त्रेधायुवट्, भृगुस्तृतीयमभवच्, श्रायन्तीयं तृतीय ५, संरस्वतीं तृतीयं प्राविशद्, यद्धार्गवों होता भंवति श्रायन्तीय ब्रह्मसाम सारस्वती- रापस्तदेवेन्द्रिय वीश्य तेज आम्रोति, वारचा वो एतंमर्भिषिश्चन्ति यमुभिषिश्चन्ति, वाक् संरस्वती, सारस्वतींरपो, यंत्सारस्वतीभि: सूर्यते यवित्येव वांक् तया सूयते॥९॥ ९ अपा९ वा एताति चित्राण्य, पो९ वा एतचचित्राणि सैभरन्त्य,पामेनं चित्रैरभिषिश्चन्ति, चित्रमस्मिन् दति, तस्माद्वा ए३षोऽभिषिक्तश्षित्र९ रजिति भ्रयते, ऽ५ा५ ह्येनं चित्रैरृरमि- पिश्चन्ति, चित्रमम्मिन् दधुति, यथा वो इदै मधुकतो मंधु संभरन्त्येव वा एतंदर्पामौषधीना९ रस १ सभरन्त्य,पमिन मोषधीना९ रसेना भिषिश्वन्ति, रंसमस्मिन् दधति, तस्माद्वा एतमाडु,- रसी राजा पुण्या इत्य,-पा९ होनमोषधीना९ रसेनाभिषिश्चन्ति, रसमस्मिन् दधति, वरुणसवौ वा एष, वारुणीरापो, यदुद्धिरभिषिश्वति वरुणमेवैनमक,विषु्वान्वैं सरस्वती, सारस्वती- [९] मै. ९,६,६ । तै. ब्रा. १,७,३,७। [ १० ] तै. ब्रा. १,७,५,५,।

Page 359

सण्दं ४, प्रपा० १-४, अनु० १०,१-२] राजसूय-श्राह्मणम्। [३५९ ]

रोपो, यत्सारस्वतीि: सुर्यते विषुवान् भवति, षोंडुश ग्रंहा गुहान्ते, पौडश हौमा ह्यन्ते, उद् होषिरशद्, द्ोत्रिश्शदक्षरानुष्टुंत्, बागनुष्टुंव, यवत्येव वाक तैया सूयते ॥१०॥१० [११६२ ] ।। इति सिलकाण्डे तृतीय: प्रपाठकः ॥३॥

अथ चतुर्थः प्रपाठक:। प्रतीर्षमन्य ऊर्मियुध्यत्यन्वीपमन्यों मिथुनत्वाय, य्त्तस्यु गृहाति येः प्रतीप९ युध्यत्योजसा वो एवं वीर्येण प्रतीप९ युध्यत्यों, जुसा वो एतेद्वीर्येण राष्ट्र औजो वीर्य द्धात्य,-थं येत्तस्यु गुद्गांति योऽन्वीपंमीरयति माहिषे तैन तोक प्रजनयृत्य,-थ यंब्दीपुतैरप९ वा एतेन्मिथुन, म- पो९ वो एतेन्मिथुनैन राष्ट्रे मिथुनें दुषात्य,-थ यदप्रहावरीणां मध्यमेष्ठेयं तैनावरुन्द्े, डथ यत् परिवाहिणीनां पारेवस्यन्त्यास्तैन तोके प्रजनयत्य, थ या आपोडञझ्ेरा, ओजसा वो एतो वी शर्येणापोऽडप्रैरा, औजसा वो एतद्वीर्येण राष्ट्र औजो वीर्यु दधात्य, थ यत् कूप्यानामुभयीस्तें- नापोडवरुन्द्े, याक समुद्रिया योश्रोसमुद्रिया ईश्वरों वो एतमेतो स्रोत३स्या आपोऽशान्ता निर्म- जो, यत्स्थावराणां गृद्धाति, शान्त्या अनिर्मार्गाय, यो आतपुति वर्षुति योश् परिद दुशे ता ओपो अज्नवर्च३स्या, स्तामी राष्ट्रे ब्रह्मवर्चसे दुधात्य, थ येद्धादुनीना विशस्तेन वीश्यमवुरुन्द्वे, डड येत् पुष्पाणामारण्यै तैनाथ यंदुल्ब्याना५, वज्रो वै पशबो, वंज्रा उल्ब्या, बजैण वो एतेद्राड्टै बंज दधात्य, थ येत् पयसः, पयुसा वो एतद्राष्ट्रे पयो द्धात्य, थ् यद् घतस्यै,-तो सो ओपोऽनाधुष्या, स्तोभी राष्ट्रमनाधष्यै कुरोत्य, थ यन्मंधो, उपार वो एषं औषधीनाए रसो, sपाY वो एतदौषधीना९ रसेन राष्ट्र रसं दधाति, षोडश वो एते ग्रेहाः प्राजापुत्याः, सर्मानीत: सप्तदुर्शः, प्रजापतिः सप्तदुर्शः, प्रजीपतिमेर्वाप्नोति ॥ १ ॥ १ दैवीरापो मंधुमतीः स५सुज्यधवं महि क्षतर क्षत्रियाय वन्वानों ईत्ये,-तो हिं क्षत्रस्य वन्त्री,- रेनाधृष्टाः सीदतौर्जस्वतीमैहि वर्चः क्षत्रियाय देघुतीरित्ये,-तो हिं क्षत्रस्य धात्री, रनिभृष्टमसीत्यं,- निभृष्ट ३द्ोव राष्ट्रंमक, स्तपोजो इति, तपोजा हि राष्ट्र, सोमस्य दात्रमिति, सौमस्य [ १ ] मै. २,६,७,। तै. ब्रा. १,७,५। [ २ ] मै. २,६,८। तै. ब्रा. १,७,६,१-४ । वा. १०,४,६-७;१,१२,३१;४,४ । काण्व. ११,८,१३-१४;१,१५, ४८,8,५1

Page 360

मैत्रायणी-सहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० ४, अनु० २-३, ३होतददात्र९, शुका वः शुक्रण पुनामि, चन्द्रा वश्चन्द्रेण पुनामीत्या, युरवै हिरण्य,-मायुष्या एवैना अक,-वैचो वै हिरण्य९, वर्चस्या एवैंना अक, र्द्ेवौ वः सविता पुनात्वछिद्रेण पुवित्रे- णैत्ये,-तद्वा अछिद्रं पर्वित्र यंत्सूर्यस्य र्मयो, Sछिद्रेणैवैना: पवित्रेण पुनाति, स्ांहा राजसूया इति, राजसूया ३ह्येताः सुधमादो द्युश्म्न्या ऊर्जा एका, इति व्यानयति वारुण्या, वारुणी- ह्यौपः, स्वयैव देवतुया, रुंद्र यत्ते गिरिपर नमिति, रुद्रमेवास्मात्तैनु निरवदयते, तस्मिन् हुतमसि, यर्मेष्टमसि, स्वाहसि, मृत्युवें यमों, मृत्युमेर्वास्मात्तेन निरवदयते, सौमा ईन्द्रो वरुणो मित्रो अभ्निस्ते देवा धर्मधृतो धर्म धारयन्तिवित्ये,ते वैं देवां धर्मधृतो यदिमे प्राणा, यंदेनमेतेभ्योऽप्रौच्याभिषिश्चयुरपरौधुका एन स्यु, रंथ यंदेनमेतेभ्यः श्रौच्याभिषिश्चन्ति तथा हैनमनपरोधुका भवन्ति, पर्णस्य वो अग्रेजन्ते ब्रह्म समवदन्त, तंद्वव सुश्रवा यत्तदेशृणोत, पर्णमयेनाभिषिश्चति, त्रह्माभिषिश्चति, ब्रह्मवर्चसेंनैवैनुमभिपिश्चत्यं,थो ब्रंह्म वैं ब्रह्मां, ब्रह्मणैवैनं ब्रह्माभिषिश्चत्यांश्वत्थेन वैश्यो, विश वी श्र्यमंपाक्रामत्, तंदश्वत्थै प्राविशत, से तैन वीर्थेण भर्भरांभुवत्, तद्विश एवैंतेन वीश्यमवरुन्द्वा, औदुम्बरेण भ्रतृव्या, ऊग्बौ उुदुम्बग, ऊर्ज९ वो एतदर्तदथ यजमानो भ्रतृव्यस्य वृङ्क्ते, यौ जन्यो मित्र९ स नैय्यग्रो- धेन, मित्रेण वै क्षत्र व्यवतत, मवरोधैन्यग्रौधो, मित्रैण वो एतंत् क्षत्र व्यवतनोति २ क्षत्रस्य यौनिरसि, क्षत्रस्योल्वमसि, क्षत्रस्य नाभिरसीती, न्द्रो वै यदेजायत तस्य वो एषं यौनिरासीर्दत्ताप्यमुल्वं पाण्डरे, नाभिरुष्णीप:, सूतवशाया अध्यजायत, सूना चंतु :- पद्यूंधरासी, नीवाराः पीयूंष, स्तस्मान्नैवार: पुरोडाश:, पञ्चाशतमन्यस्मिन्नक्षण्यानकत्यकप- श्चाशतमन्यस्मिन, शतायुवै पुरुषः शतवीर्या, आयुरेव वीर्यमाप्नोत्य, पं उपस्पृशत्य,- मृत५ ्वा ओपो, 5मृतेनेवैन सएम्भयत्या,वित्तो अभनिर्गुहपुतिरिंति, गार्हपत्यायै- वैनमावेदयुत्या, वित्ता ईन्द्रो वुर्द्धश्रुवा इंती, न्द्रिय९ वो ईन्द्र, वित्तौ मित्रवरुणो धुर्तव्रता ईत्य, होरात्रें वै मित्रवरुणा, वित्ते द्यावापृथिवीं ऋृतावृंधा इति, इंति, पशवो वै पूर्षा, द्यावापृथिवींभ्यामेवैनमविदयत्या, वित्तः पूर्षा विश्रवेदा पशुभ्य एवैनमविद्यत्या,वित्ता देव्यद्वितिरित्या,-दित्या वो इमः प्रजा, स्ताभ्य एवैनमविदयत्या, वित्तोऽयमरसा आमुष्याय३णोऽर्मुष्याः पुश्त्रो- [ ३ ] मै. २,६,९ । ते. ब्रा. १,७,६,४। वा. १०,८-९ । काण्व. ११,१५,१७।

Page 361

काण्ड ४, प्रपा० ४, अनु० ३-४ ] राजसूय-ब्राह्मणम्। [ ३६१]

डमुष्या५ विशीति, विश एवैनमविदयति, तस्माद्वा एषं विशः प्रियों, विशे ह्येनमां- वेदयत्ये, षं ते जनते रजिति, जनताया एवैनमविदयति, सोमोऽस्माकं ब्राह्मणांता राज,-ति, ब्रह्मोंद्धरति, सर्वेभ्य एवैनमन्येभ्यो भुतैभ्य आवेदयुति, ्रेह्मोद्धूरति, वस्मादाहु, श्रैह्माद्वतमिति, ब्रह्म ३हुद्धरती, न्दस्य वज्रोऽि वार्त्रम, स्त्वंयार्य वुतर वृष्या,-दिति धनुः प्रंयछति, वज्रो वै धनु, वैज्रो राजशन्यो, वज्रेणैव वज्र संमर्धयति, शत्रुरबाधनाः स्थे, ति बाणवतो, ऽन्तो वै र्वाणुवन्ती, उन्तो राजन्यो, उन्तेनैवान्ति५ समर्धयति, त्रीन् प्रेयछति, तिस्न्रौ वै शरंव्या, पात तियेश्चं, दिव्यां पार्थिवा समुद्रिया, तो अस्माद्योयाव, पात प्रोश्चं, पात प्रत्यश्षं, पार्तान्वश्चं, पातौऽध, दिग्म्य एनं पातैति, दिग्भ्य एन पान्ति, मिश्त्रोऽसी, तीमंमुभिमन्त्रयते, मित्रस्य ३ह्येत- दूर् ९, वंरुणोऽसी, तीम१, वरुणस्य ३ह्येतद्रूष९, हिरण्यवर्णमुषसो व्युष्टा, इत्युद्यता अभिमन्त्रये तो, र्ध्ववाहुस्तिष्ठन्तमभिपिश्वति, बुहृत्साम भवति, स्वर्गैमेवैनं लोर्कमभिसैतनोति। । ३ ॥ ३ दिश एन ए व्यास्थापयति, वज्रेण वो एतेदिमा दिशोऽरभिजयति, तस्माद्वा एतस्य सर्वा दिशो- डरभिजिता याश्यामभिपर्यावर्तते, दिशो वै स्वर्गों लोक, एतदेव३त्या वा डुमा दिशो, यथा- देवतं९ वा एतदाभ्यौ दिग्भ्योऽधि स्वर्ग लोकमेति, सौमस्य त्विपिरसि त्विषिमत, तंवेव मे त्विपि- र्भूया, दिति व्याघ्रचर्म विवेष्टयति, सौमे वा एका त्विषि,-र्व्या्ध्र एंका, सप एंका, तो एवावरुन्द्धे, प्रत्यस्तं नमुचेः शिरा, इति सीसं पण्डगाय प्रत्यस्यति, पाप्मा वै नसुचेः शिर, पाप्मान वो्वास्मा एतेत् प्रत्यस्यति स्वर्ग लोकमभ्यारौह, नंवेष्ा दन्दशका, इंति लोहितायसै केशवापाय, दन्दुर्शकानेवास्मात्तैन निरवदयते, तस्माद्वा एर्तस्य नाभिचारोडस्ति, यवन्तो हि मृत्यवस्तानस्मानिरवद्यते, मुत्योंः पाही,-ति रजतरुक्ममर्धस्तार्दुपोहते, मुत्योवी एतंद्ररप यंद् व्याश्घो, डमृत। हिरण्य, मर्मृतेनैव मत्युमन्तर्धत्ते, दिदिवः पाही,-ति हरित रुकमें- मुपरिष्टादध्यूहते, दिव्याया एवैंनुमशन्या योयावे, यं५ वै रजता,-डसौ हैरिण्या,-भ्यामे- वैन परिगृहयो,-55युर्वे हिरण्य, मायुष्या एवैनमभ्यतिक्षरन्ति, बंरचो वैं हिरण्य ९, वर्चस्या एवैनुमभ्यतिक्षरन्ति, वरुणस्य वो अभिपिच्यमानस्याप इन्द्रिय वीश्य निरमन्, यंद्रुक्ममन्त- दैधातीन्द्रिरयस्य वीश्यस्यानिर्घाताय, शर्तमानो भवति शर्तक्षरः, शर्तायुवै पुरुषः शतवीर्या, [४ ] मै. २,६,१० । तै. ब्रा. १,७,७,१-३;१,७,८। वा. १०,१०,१४-१५। काण्व, ११,१८,२२-२३। मै० ४६

Page 362

[ e] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० ४, अनु० ४-६ आयुरेव वीर्युमान्रोति।४॥ ४ अथैतानि पार्थानि, सश्वत्सरों वै पार्थानि, सश्वत्सरवा एतन्मध्यु्तः प्रविशति, तस्माद्वा एपं दुःपराणौदः, सश्वत्सर हिं मध्यतः प्रविशति, गिरी वो एतौ राजसूयस्य, बार्हस्प- त्यन्यैपामुत्तमे सवत्यैन्द्रमन्येषां प्रथम९, वीश्य वै बृहस्पति, वी३्यमिन्द्रो, वीर्य एवैन- मभिसंधत, आदित्यनामानि वो एतान्या,-दित्यो वो इमा: प्रजा,स्वाभ्य एवं सूर्यते, सौ- सम्य त्वा घयुरम्नैनासेस्तेंजसेन्द्रस्येन्द्रियेण विश्वेषां त्वा देवानां क्रतुनाभिपिश्चामीत्ये, तैरवैनमिन्द्रियै- रतांभिर्देवताभिरमिपिश्चती, न्द्रस्य यौनिरसि, जनयेत्यं,तो वो अधीन्द्रोडजायत, स्वदि- वैल५ यनिरजनयत्य,-ति दन् पाहीत्या,ह स्वर्गस्यु लोकस्य समष्टयै, समाववृत्रत्नधरांगुदुक्ता, इति सर्मुन्गार्ष्टी,न्द्रिर्य९ वो एतद्वीर्युमभिपिच्यमानस्य व्यवैति, तदेव समुन्मार्ष्टि, तैनैन संमर्धयत्यै,-न्द्र्यां त्रिष्टुभा ब्रह्मान्वित्यै,न्द्रो वै राजन्यस्त्रिष्ठुप्छन्दाः, स्वेनैैन छन्दसन्वेत्यं- -थो प्रजापतियै ब्रह्मा यज्ञस्य, प्रजापतेरेवाधि सूयता, इन्द्रस्य वन्नोऽसि वाजसंनि, स्त्वंयार्य वाजर से,दिति रथमुपावहरति, स्वयैच देवतया, मित्रा- शरुणयोरत्या प्रशास्त्रो: प्रशिपा युनज्मी,-ति युनक्ति, स्वयैव देवतुया, विष्णोः क्रमोऽसि सपत्नहैं,-ति रंथमभ्यातिष्ठत्य,-तो वै विष्णुरिमाललोकानुदजयद्, विष्णो रेवोज्जितिमन्विरिमालल कानुजयति, प्रैभ्यो लोकेभ्यो श्रतव्यं नुदते, मरुंतां प्रसवे जयैति, मारुत एवं गणो भूत्वौ- अयति, राजन्यं जिनात्य, न्तुमेवांक्कमीत, तदस्य ने कश्चनाज्येयं उन्शिष्यते, तैस्मै तो- भिपुमस्यति, तदस्यामोधायास्तमभू, दापत मनः संमिन्द्रियेणेत्यु, क्त्वा वर्तते, ऽन्तंमेवं गृत्वावर्तत आर्त्मनोऽहि५साया, एषं वज्जो वाजसातुम, स्तैन नौ पुत्रो वाज से, दिति पतन्यै धन्यार्ति प्रंयछत्ये,-प वै पत्न्या यर्ज्ञस्यान्वारम्भः, सह स्वरगे लोके भवतः ॥५॥ ५ ईयदस्या, युरस्या, युर्मे धेहीत्या, युरेवास्मिन् दधाति, युंङ्ङुसि, वंर्चोऽसि, वर्चों मे धेहीं,-ति वंर्च एरवास्मिन् द्धात्यू,-र्ग्स्यू,ज मयि धेहीती,यं५ वै रजता,-डसौ हरिणी,- में एवलिभ्यों,ग्वी दुदुम्बरा, ऊर्ज९ वो एतन्मध्यत आत्मनो धत्ते, प्रजानां च मिश्त्रो [५]मै. २,६,११। तै. ब्रा. १,७,७,४;१,७,८,९ । वा. ९,५;१०,१७,१९-२१;१२,५;(२३,६५)। काण्व. १,७;११,

[ विष्णोः क्रमोऽसि सपत्नहा। अथर्व. १०,५,२५-३५ ] [ ६ ] मै. २,६,१२ । तै. ब्रा. १,७,९,५-६;१,७,१०। वा. ९,२२;१०,५,२३-२८;२२,६,२७;३९,१;२०,२;१२,१४। काण्व. १०,३१;११,१२,३३-४०;१३,१५; २१,९२,२४,६,३७;३९, १। [आयुरस्यायुर्मयि (०र्मे) धेहि (दाः)। अथर्व. २,१७,४।]

Page 363

काण्डं ४, प्रपा० ४, अनु० ६ ] राजसूय-ब्राह्मणम्। [३६३]

5रसी, तीममुपावहरति, मित्रस्य ३ह्येतद्ूप वरुणोऽसी, तीम१, वरुणस्य ३ह्ेतद्रूप५, सदसि, संमह९ विश्वैदेवै,-रिंति हस्ता आमिक्षामभ्यंवहरति, संद्वा आमिक्षा, संदेवाभ्यव- हरति, तंत्र ते हिरण्ये ददाति, सौ दक्षिणा, हिनस्ति खलु वो एषं पर्शन् पृथिवीमभ्यव- रौह, नमो मात्रे पृथिव्यां इति, वाराही उपानहा अभ्यवरोहत्या, रण्यनिव पशनभ्यवरोहति, बराह ३स्त्वेवैत ५ संग्धुमर्हृति, तंद्ुराह एवैन सन्ोति, प्रंति त्यन्नामु राज्यमधायि स्व्रां त३्न्व९ वरुणोऽसुषोदिति, ज़रिमाणं न आनडिति, वरुणसवों वो एषं, वरुणायैवैनं ग्रांह, निं त्रितों जरिमाणुमेवास्मिन् युनक्ति, स्योनांसि सुर्षदेति, स्योना शवेषा सुषदा, स्योनामांसीद, सुषंदामासीदिति, सुपदवैन पदैवैन सादयति॥ ६ निषसाद धृतंवतो वरुण: प३स्त्यास्वा। साम्राज्याय सुक्रंतु:॥ ७ इति, वरुणसवों वो एषं, वरुणमेवैनमक, रसये स्ांहा, सोमाय स्वहि, न्द्रस्यौजसे स्वाहा, मरुंतां वलाय स्वहि,-ति रथविमोचनीयं जुहोति, यंजुपैव युज्यन्ते, यजुपा विमु- च्यन्ते, हुए्स: शुचिषंद्वसुरन्तरिक्षसंदिति, रथ वा एतंत परिवदति, सहे सौरथिना रथ- वाहने रंथमादवति, सर्वत्वायेव अ्रसवाय, ब्रह्मो३५सत्व ब्रह्मसीति, किंमुभूंकिमभ्, मिति वो एतदाह, सवितासि सत्यसवा इती, दमुसीदमसी,ति बवैनमेतदाह यद्य्ेवत्ये,ं वेज्र,-स्तैन मे रध्ये,-ति स्फ्यं प्रेयछति, चंज्रो वै स्फ्यौं, वंज्रेण वो एतद्राष्ट्रे रन्धयते, तमवरस्पर प्रयछति, तैनावरस्पर राष्ट्र रन्धयमाण एति, तंस्माद्वा एतं एतस्मा अवरसपुर रद्दो, बांल हरन्ति, तैन स्क्यैनाधिदेवनं कुर्वन्ति, तंत्र पष्ठौही विंदीव्यन्त, आशाए वो एषं उपार्भिषिञ्चत, आशा पष्ठौ३्य्या, शमिवास्मा अक,स्ततश्वतुःशतमक्षाणवौद्याह।। उद्धिन्न राज्ः ॥ इति, चत्वांरो वै पुरुषा, ब्राह्मणो राजश्न्यो वैश्यः शूद्र, स्तैपामेवैनमु- द्ेदयति, तंतः पञ्चाक्षान् प्रर्यछनाह, दिशो अभ्यभूदयमिती,मां एवास्मे पञ्च दिशो- Sन्रीद्याय प्रयछति, क्षेत्रं ददाति, तैन क्षेत्रे धृतो भवति, वर वृणीते, सौऽस्मे काम: समृध्यते यंत् कामो भवति, मङ्गल्यनाम्नो ह्वयति, यंत् पूर्व व्याहार्ष तन्नैन्मोघमुसदित्य,-

[निषसाद धृतव्रतो०। ऋ. १,२५,१०; तै. सं. १,८,१६,१; तै. ब्रा. १,७,१०,२,२,६,५,१। अग्रये स्वाहा। अथर्व. १९,४३,१। सोमाय स्वाहा। अथर्व. १९,४३,५ । हएसः गुचिषद्धसु० । क्र. ४,१०,१; तै. सं. १,८,१५,२;४,२,१,५; तै. आ. १०,१०,२ ] *

Page 364

[ マ F8 ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा०४, अनु०६-८

सा अर्मुष्य पुश्त्रोऽमुष्यासौं पुत्र, इति नामनी व्यतिषजति स्वर्गस्य लोकस्य सेमष्टयै ।। ॥ ६ ।। ८-१० समानो वो एपं यज्ञऋतुंः सश्वत्सरे भवति, वि वो एतदुशपेयश्छिद्यते यंदवभुर्थमवर्यन्ति, यंदुपॉ नप्वे स्वांहोजों नप्त्रे स्वाहानये गुहपतये स्वहि,-ति जुह्वत आर्यन्ति यर्ज्ञस्य सैतत्या अवि- छेदाय, यज्ञो वै देवेभ्यस्तिरोऽभवत, तै देर्वा: ससृप्स्वन्वैछन्, यंत् सावित्रः, सुवितप्रसूता ए्वान्वैछन्, यंत् सारस्वरतौ, वाग्वै सरखती, वाश्च्येवान्वैछन्, यंत् पौष्णः, पशवो वै पूर्षा, यंद्वार्हस्पत्यौ, ब्ंह्म वै बृहस्पंति, ब्रैह्य- ण्येवोन्वेछन्, यदैन्द्र, इन्द्रियं५ वो इन्ट्र, इन्द्रियं एवोन्वैछन्, यंद्वारुणों, वरुण एवा- न्वैछन्, यच्ाष्ट्र:, सश्वत्सरों वै त्वंष्टा, स१वत्सरे एवान्वैछन्, यदाभे ३्यो, डमिवे संवा देवता, देवतास्वेवान्वैछन्, यंत सौम्यः, सौमीवी औपधया, औषधीष्वेवान्वैछन्, यद्वैष्णतों, विष्णुवैं यज्ञो, यज्ञ एरवोन्वैछ, स्त विष्णा अविन्दन् दशमें, दुशमों, दुशमें ह्यविन्दन्, दश चमसा, देश चमरसाध्वर्यवो, देश दश चमसोनर्भिता आ तेस्मादेष

दुशमात् पुरुषादुन्यांच्टे समुड्धयै, देशसमृद्धो ३ह्येष यज्ञ, एतं५ वै तै तंद्यज्ञमन्वैछ,स्व आर्ध्वथ, स्वधं एतेंन यंजत ऋभौति, सप्तदश: सर्वो भवति, प्रजापुतिव सप्तदु्श:, प्रजापुतिमेवप्ोत्यु, सभयज्ञो वो एषं, सश्वत्सराद्ी अध्युत्सन्नयज्ञोऽवरुध्यते, सश्वत्सर्रादे- वैनमध्याप्त्वावरुन्द्धा, ईन्द्रो वै वुत्रमुह, स्वस्येमे रूपाण्युपैतां, चित्राणीय नक्षत्राण्य सौ, नक्षत्राणा५ वा अवकाशे पुण्डरीकं जायते, क्षत्रंस्य वो एतंद्रूपै, क्षत्रस्यैव रूप प्रतिमुश्चते, द्वादशपुण्डरीका भवन्ति, द्वादश मांसाः सश्वत्सरः, सश्वत्सरमेवाप्त्वांवरुन्द्वे ॥७॥ रुक्मौ हौतु, रायेयों वै होता, न वा एतस्मै व्युछति, ३च्येवास्मै वासयति, सरंगु- द्ातुः, सोयों वो उद्धाता,-डथो अमुमेवास्मा आदित्यमाप्त्वोल्नयति, प्रावेपा अध्वयौडर्यमो इब ह्यु्वयुः ॥ अंश्वः प्रस्तोतु:, प्राजापत्यों वा अंश्ः, प्राजापत्यः प्रस्तोतां,-डथो प्रेंव ३शेष प्रौथुति, प्रेव प्रस्तोता, धेनुः प्रतिहर्तुः, प्रतीव ३धेषों हरति, प्रतीव प्रतिहती, वशो मैत्रावरुर्णस्य, वशं मा नयादित्यृ, पर्भो ब्राह्मणाञ्श १सिंन: सेन्द्रियत्वाय, वास: पौतुः पवि- तत्वाया,-डनद्वानिष, एमीधोऽन्यौ, युक्त्या एवं, स्थूरि यवाचितमछावार्कस्प, स्थूरीरिव

[७] मै. २,६,१३ । तै. ब्रा. १,७,१०,६, १,८,१ । वा. १०, २३,३० । काण्व. ११,३३,४३। [८] नै. भा. १८,२।

Page 365

काण्डं ४, प्रपा० ४, अनु० ८-९] राजसूय-ब्राह्मणम्। [३६५ ] श्हेर्षा होत्रा स्वश्गर्या यंदछावाक्या, डथो निर्वरुणत्वायैव यवा, ने वो अस्यै तर्हि सदस्येभ्यो देक्षिणा दीयन्ते, ते एवास्यै तैनाभीष्टाः प्रीता भवन्ति, द्वादश पष्ठौहींगर्मिणीर्ब्रह्मणो, वागू वै धेनुं, गैर्भों मन्त्रो, वाश्च्येवांस्य मन्त्रं दधात्या, मन्त्रणीयो ह भवति, धैनुंभव्या भ- वन्ति, द्वांदुश वै पया५सि, तान्यस्मिन् दधाति, तंस्माद्वा एतमाडु:, पयस्वी रांजा पुण्या इंति, यविद्धि पयस्तदस्मिन् धीर्यते ॥८॥ १२-१३ श्रायन्तीयं ब्रह्मसामे भवत्य, नुष्टुंप्सु यज्ञायज्ञियं प्रौहन्ति, वारवन्तीयमग्निषोमसाम, र्मिन्द्रो वैं वृत्रमुह, न्तस औजसा वीर्येण व्यार्ध्यत, से एतंत् सामापश्यत, तैनात्मानY समश्रयतौ,- जसा वो एष वीर्येण व्यृध्यते यों राजसयेनाभिपिश्चते, तदेतैनैवांत्मान९सश्रयते, ब्रंह्म वै यंदेग्रे व्यंभुवदक्साम यंजु,स्तंस्य वो एषं रैसो यंद्यज्ञायज्ञिय, यद्यज्ञाय्ञियं गायुते ब्रण्येव रसं दधाति, वाचा वो एष व्यूध्यते यौ राजसूयेनाभिषिश्चते, येद्नुष्टुंप्सु यज्ञायज्ञियं भवति वाशच्येवांस्य रस दधाती, न्द्रियेण वा एषं वीर्येण व्यृध्यते यौ राजसयेनाभिषिश्चत, इन्द्रियं वीर्य९ वारवन्तीय५, यद्वारवन्तीयम्निष्टोमसाम भवतीन्द्रिर्यस्य वीश्यस्यावरुद्धया, अंश्रयन्वावे श्रायन्तीयेनां,-डवारयन्त वारवन्तीयेन, तदिन्द्रिर्यस्यैवैंते वीर्यस्य परिगहीत्यै, यंत्र वी एन- मदौ दिशो व्यास्थापयुति तेत् स्वर्ग लोकमुभ्यरोहृति, यदिमं लोके पुन्नीपावरोहेदतिजन९वा गछेदुद्वा मादेद्, यंदेता दिशामवेष्टय, इमवा एतं लोके पुनुरुपावरोहत्य, नकामो यजे- तै, तद्देव ३त्या वो इ्मा दिशो, यथादेवतवा एतदाभ्यो दिग्भ्योऽध्यन्नध्यमवरुन्द्वे, यदि ब्राह्मणों यंजेत वार्हस्पत्य मध्ये निर्धायांहुतिमाहुति। हुत्वाभिवारयेद्, यदि वैश्यो वैश्वदेव, यदि राजन्य ऐन्द्र, मेकधैवास्मिन्नन्नाद्यं प्रतिष्ठापयति, समानों वा एषं यज्ञऋ्तुः सश्वत्सर्र अ- वति, विं वो एनदजञश्छिद्यते यत्संतिष्ठते, यंदेताः प्रयुज उपैति सायमन्यः प्रातरन्या, द्वौ वो ऋतू अहश्च रात्रिश्च, तो एवं प्रयुङ्क्ते, षंडन्या: षंडन्याः, पद्टा ऋतव, ऋतूनेव प्रयुङक्तते, तो उभयीद्वौदश, द्वादुश मासा: सश्वत्सरः, सश्वत्सरमेव प्रंयुङ्क्ते, इनद्वाहौ दक्षिणा, युक्त्या एवं, मारुती पृश्निः पष्ठोहीं गर्भिणीति, विद्वै मरुंतो, विशो वा एनमेतर्दभे करोति, तस्माद्वा एषं विशः प्रियः, प्रियों हि गर्भ, आदित्यांजा मलिहा गर्मिणीती,यं५ वा अदिति,- उस्यो वो एनमेतेर्द्रैरभ करोति, तंस्माद्वा एषं दुःपराणौदो, डस्या हिं गभीं, डयैतें सत्यदूताः,

[ ९ ] तै. ब्रा. १,८,२.५; १,८.३।

Page 366

[३६६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० ४, अनु० ९-१० प्रसवाय सावित्रो, देवा असुरैर्विजयसुपर्यन्तोऽश्रिनो: पूर्षणि सत्ये न्यदधत, वाग्वै सरस्वती, वाचा सत्ये प्रहिणोति॥ अभ्युविक्षि राजाभूम्॥ इति, श्रद्धास्मै सुषुवाणाय दधति, स- वत्सरमग्निहोत्रें जुहोत्यनुसैतत्यै ।९॥ १४-१६ अभ्िष्टोममंग्रे ज्यौतिष्टोममाहरति, यज्ञमुखवा अभिष्टोमो, यज्ञमुर्खमेवालभ्यु सर्वमाकुम तै, 5थैष त्रिष्टोम, स्तस्य त्रिवृत् प्रातःसबने पश्चद्श माध्यंदिन संवनं, तैजो वै त्रिवृत, क्षत्र पश्चदश,स्तैज एवास्य क्षत्रे द्धाति, न वो अंत्रापि सप्द्शस्तायते, प्रजापुतिव सप्त- दशो, य्ज्ञःप्रजापुति, पैद्यज्ञस्तार्यते तैन सप्तदशौऽनन्तरितः, पश्चद्शमाध्यंदिनसंवन,- मेकविशै तृतीयसवनमिति, विंद्गा एकविएशः, क्षत्र पश्चद्शो, विशिं वोवास्यैतत क्षत्रं श्रें- तिष्ठापरयामुक:, संवे चतुस्त्रि शाः पवमाना अभिषेचनीयस्य, त्रयस्त्रि रशद्देवता,स्ता एवां- स्यैतैनाभीष्टाः प्रीता सुवन्त्यं,-थ यं एषं चतुस्त्रिएशः, प्रजापुतिवै चतुस्त्रिरशः, प्रजापति- मेवांप्नोति, सशशरों वो एषं स्तौमानामयथापूर्व९, यद्विषुमाः स्तोमा यत्सर्मा: पवमानास्तेनै- चास शरस्तेन यथापूर्व, मार्त्मना वा अभिष्टोमेन ऋश्ोत्या, तमना पुण्यो भवति, भ्रजा वो उक्थानि, पशंव उक्थांनि, यंदुक्थ्योऽनुसँतत्ये, यौ वैं स्वदेति नैंन सव उपनमति, य: सामभ्या एति पापीयान्त्सुषुवाणो भवति, यानि देवराजाना सामानि यत्तेभ्यो नैति तैनैव स्वान्नैत्ये, तौनि वैं सामानि यंत्र पुष्ठानि, यंत् पृष्ठान्युपर्यन्ति तैनैव सामभ्यो नैति, यानि देवराजाना९ सामानि तैरसिल्लोक ऋभौति, यानि मनुष्यराजाना५स्तैरमुष्मि९,स्तंदुभयोरेवैतै- लोकयोऋध्रोत्यस्मिश्रामुष्मिश्रों, द्वतीषु सुवता, उद्द्वां अनुष्टुभो रूप,-मानुष्टुभो राजश्न्य,- -स्तस्मादुद्वतीषु स्तुवते, डनुष्टेप् प्रथम भवत्य, नुष्टुबुत्तमां, वाग्वा अनुष्टुव्, वाचा वो एतंत् प्रयन्ति, वाचौद्यन्ति, सौर्यनुष्ुंबुत्तमा भंवति स्वर्गस्यु लोर्कस्य समष्ट्या, एकविYशै केशवपनीयस्य वहिष्पवमारनमेकविएशमभिषेचनीयस्योत्तममिति, विद्वा एकविएशः, क्षत्र५सप्त- दुशो, विशो वो एतन्मध्यतः सूयते, तस्माद्वा एषं विशः प्रियों, विशो हि मुध्यतः सूयते यंत्र वो एनमदो दिशो व्यास्थापयति तत्स्वर्ग लोकमभ्यरोहति, यदिमं लोके पुननीपावरौहेद- बिजन ९ वा गछेदुंद्वा माद्येद्, यंदेष प्रतीचीनस्तोम, इम९ वा एते लोक पुनरुपांवरोहति॥१०॥ १७ [२१८० ] । इति खिलकाण्डे चतुर्थः प्रपाठकः ॥ ४ ॥ [१०] तै. ब्रा. १,८,७-८।

Page 367

काण्डं ४ प्रपा० ५, अनु० १-२ ] अध्वरादीनां त्रयाणां विधि:। [३६७ ]

अध पञ्चम: प्रपाठक: । अध्वरादीनां त्रयाणां विधि:। अपो वैं वुत्र: पर्यशयत्, ततो या अत्यमुच्यन्त तो जीवा यजञिया, गिर्रिवे वुत्रौ या अतिमु- सुचाना धवन्ति तो जीवो युजञिया, यद्वहन्तीनां गृह्नांति यो एवं जीवा यजियास्तासामेवे गुद्ाति, प्रतीरपमुपमारयत्यछम्बट्काराय, सूर्यस्यावकाशे गृह्ाति, सैन्द्रा एवं गुह्णाति, हुविष्मतीरिमा आपा इति, हविष्मतीरेव गृह्नात्या, विःसूर्ये गृद्या, उत्तरमेव यज्ञकतुम- भिगुह्ात्य, नुष्टुभागुह्णात्य, नुष्टुव् वै सर्वाणि छन्दाशसि, संवैरवैनाश्छन्दोभिर्गृह्ाति, वर्ष्म वो एषो छेन्दसाथ, वर्ष्मैन समानानां गमयति, चतुर्भिर्गृह्ाति, त्रिर्भि: सादयति, तंत् सपं, सपपुदा शक्करी, शाक्करोः पशवः, पर्शुनेवावरुन्द्े, डपौ वै रात्रिदिवा भूते प्रविशति, तस्मादापो दिवा कृष्णा, अपोडहनैक्त, तस्मादापो नक्त शुका, यंहिंवा गुह्नांत्युमे एवोहोरात्रे गृह्नाति, दिवा वैं मनुष्या यज्ञेन चरन्ति, नक्तं देवा, स्वस्माद्रानिभि: श्रवस्यते, सरस्थाप्य वै मुनुष्या यज्ञ निःपदयन्ता, आपः खेलु वै विश्वे देवा, यदुपः पुरि- हरन्त्यद्धर्थों वा एतंघज्ञ संप्रादा,दन्यस्तेऽस्य यज्ञे क्रियते, यंद्वै यज्ञस्यान्तर्यन्ति तच्छिद्र, तदनु रक्षाशसि यज्ञमव्रयन्त्योपो वै रक्षोन्नी, रपौ रक्षाएसि ने तरन्ति, यंदुर्प: पुरिहरन्ति रक्षु- सामनन्ववायाय, यो दिवा गह्नाति या अत्री: प्ररजास्तासामेता योनि,-स्ता एता अनु्प्रजायन्ते, यो नक्तं गुह्नाति यो आद्याः प्ररजास्तासामेता यौनि,स्तो एता अनुप्रेजायन्त, उभयीरेव प्रजा: प्रजनयत्यत्रीश्रा३द्याश्रा,-डग्रीध्रे सादयत्ये,-तद्वा अनुभिजित,मथो अत्र हि तोए रात्रि देवता उपवसन्ति, देवा वै युज्ञस्य श्वस्तनं नापश्य,-स्ते वो एतदेव यज्ञस्य श्रस्तनमपश्यन् यद्- सतीवरी, यैद्धसतीवरीरगृहीत्वोपवसन्ति श्रस्तन वो एतद्यज्ञस्यालभ्योपवसन्त्यं,थो आपो वै विश्वे देवाः, सर्वा वो एतंदेवता आलभ्योपवसन्ति यस्यागृहीताः सूर्योडभिनिग्रौचेद्, यं आं- हिताभनि: सोमयाजी तस्यु कुम्भदविय्या, स्तस्य हिं गृहीता अर्भिमुर्परिष्टाद्धारयेयु,रंथ गृह्लीया,- ज्ज्यौतिष्मतीरेवैना गृह्णाति, हिरण्य९ हस्ते भवत्य, थ गृह्ाति, सत्यं९ वै हिरण्य५, सत्येनैवैना गृहाति, वरो दक्षिणा, वरेणैवेना गृह्नाति, यत्तंत्र धनमदास्यन्त्स्यात्तंददेयम्॥१॥१ प्रचर३ण्यामंग्रे गृह्ात्ये,-षो ह्यग्रे प्रचरत्य,-पो वै सौमस्य रंसः प्रविष्टो, डनिः संर्वा देवता, वैश्वदेवीरापो, यज्ञमुखै ग्रावाण:, सवितृप्रसूतो वो एतत् सर्वाभिर्देवताभिरपा९ सौमस्य [ १ ] मै. १,३,१। तै. ब्रा. ६,४,२। श. ब्रा. ३, ९,२ । वा. ६,२३ । काण्व. ६, ३३ । [ २ ]मै. १,३,१। तै. सं. ६,४,३ । शा. ब्रा. ३, ९,३,१४ । वा. ६,२६-२८। काण्व. ६,३८-३९,४१।

Page 368

[२६८ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० ५, अनु० २ रसमछैति, शृणौत्वम्निः सरमिंधा हेवं मा इंति, यस्मित्नेवाऔ जुहौति तमेवदाह, शण्वन्त्वापा इति, यो एवपोऽछैति तो एतदाह, धिषणा च देवीति, वाग्वै धिर्षणा देवी, वोचर वो एतैदाह, गृणौत ग्रावाणो विदुषो नु युज्ञमिति यज्ञमुख९ हिं ग्रांवाणः, गुणोंतु देवः सुविता हंवं मा, इत्याह, प्रंसूत्या एवं ।। अप इष्य होतः ॥ इति यज्ञ प्रेष्यें,-ति वो एतेदाह॥ प्रे श्रेह्मणा इति, ब्रहणैव यज्ञमछैति, मैत्रावरुर्णस्य चमसेनाछैत्ये,पे ह्यंग्रे प्रचरत्य,थो मित्राव- रुणौ ३धपोमीक्षते, यज्ञमुख २ वै मित्रवरुणौ, यज्ञमुखमापो, यज्ञमुखेनैव यज्ञमुखमैति, यंत्र होतुः प्रातरनुवाकमनुत्युव्त उपशृणुरया तेदपोऽध्वर्युर्गुन्ीयाद्, यन्नपशणुर्याद्गधिरः स्याद्, वाचौ हिं छिदयेतें, डथ यज्जुहोति हविर्भूता एवैंना गृद्नात्यं, थो अभिंधृता एवं तृणं प्रोस्य जुहोत्य,- भिमत्येव जुहोत्या,यतनवत्यन्धोऽध्व्धुः स्याद्, यंदनायतनें जुहुयाद्, घुत९ वै देवा वज्ं कृत्वा सौममन्न, अरभि खेलु वो एता वारयन्ति, तस्मादाहुतिमंपप्लावयत्य,थो आहुति नें- द्राणीति, कोर्ष्यसीत्मां, ह्ुतिमपल्नावयति, समु्द्रस्य वौऽक्षित्या उन्नया, इत्युपमारयत्य,- पोमेवकषित्या, अपो वै सौमस्य रैसः प्रविष्ट, सोममपा रसो, डपाच खलु वै नपाच्ा पो९ सौमस्य रसस्येशाते, तौ वो एतदाहुत्या भागधैयेनाप सौमस्य रसं नि्रयाचिष्टो,मै अहोरात्रे वसतीवरीषु ग्रहीत ३व्ये, इंत्याहुः, पूर्वेदयुंरन्यां गह्नांति, पुर्रान्याः सूर्यस्थोदेतो,- स्त्थास्योमें अहोरात्रे वसतीवरीषु गरहीतें भवतः, पूर्वेदयुरन्यां गुह्नाति, पुर्रान्याः सूर्यस्यौदितो,- रुभयीरेवैंनाः सदयोगृहीता अक,-भ्रींतृव्या वो एता ग्रह्यन्ते या मैत्रावरुणस्य चमसे योश्र निग्रा३- भ्या, स्तो उभयीरुपरिष्टाचात्वालस्य समनक्ति, संज्ञानमाभ्यः करोति, मित्रेमाभ्यो ददाति, र्चात्वालाभिर्गध्यन्त, एषं वा अपा९ यौनिः, स्वदिव यौनेनिर्गृह्यन्तैऽस्कृत्त्वाय।। अवेरपोऽध्व र्या३ औम्। ईत्ये,-विदो यज्ञा ३,-मिति वो एतदाह । उतर्मेनम्रमु, रुतैमें पश्य।। अय मे रुद्धे, इति वो एरतदाह, यद्यभिष्टोमों जुहौति, ने वो अत्निमभिष्टोमस्य स्तोत्रेण ने शस्तेगां- तियन्त्य, पिष्टोममेव यश्भर्तुमनुसैतनोति, यंघुक्थ्यः, परिधिंमनक्ति, परे वो अभरेंः पुरि- धैयः, पराणि परिधिभ्य उक्थान्यु, कर्थान्येव यज्ञकतुमनुसैतनोति, यंद्यतिरात्रे, यजुवेदन् हविधीनं प्रपदेत, पर५ वैं पुरिधिंभ्यो हविधीनं, एतंदेव परोक्थेभ्यो रात्री, रोत्रीमेव यज्ञकतुममुसतनोति, स्तेन मनो, 5नृतवादिनी वा, गंथ केन सौमा गुहन्ते केन हूयन्ता, इति पृछे, हत वै सत्य९ हिरण्य, मुतैनैव सत्येन गह्यन्त, ऋतैन हयन्ते ॥२॥ २ -- ९

Page 369

काण्डं ४, प्रपा० ५, अनु० ३ ] अध्वरादीनां त्रयाणं विधि:। [३६९ ]

दुवैभ्यो वैं मुनुष्येभ्यः स्वगीय लोकायु यज्ञ आहियते, यद्धदे त्वेति, तैन देवेभ्यो, य- न्मेनसे त्वैति, तैन मनुष्येभ्यो, यदाह, दिवे त्वा सूर्याय त्वैति, तदनु यज । स्वरगी लोक समारोहयति, वि वा एवद्यज्ञश्छिद्यते यस्मै कमाहियते, तद्धथेनमनु स्वर्ग लोकं समारोहयति, यदाह, दिवि देवेषु होत्रा यछेति, होत्राभिव यज्ञः सँतुतो, होत्राभिरेव यई९ सैंतनोति। दुरवेम्यः प्रातर्यीवभ्यौऽनुब्रूहि॥ इंति, छन्दाएसि वै देवाः प्तर्यीवाण,-न्दोभ्यो वा एतेदनुवाच आह, पुरां वार्चः प्रवदितोः प्रातरनुवाकमन्वाह, यंजमानायैव वांचं गृह्णाति, ने वो एतर्हि यंजमानो हस्ता अवनेनिक्ते, यंद्प्सुमतीं प्रथमांमन्वाह, प्रातरवनेगों वो एपं यं- जमानस्य, यत्र वो अश्दोऽयः पुरिहरन्त्य, औौ वो एतघज संप्रोदा, दंदप्सुर्मतीं प्रथमा- मन्वाहाओओों वो एतदज पुनरालभते, सर्वेषा वै देवानां प्रातरनुवार्क, आपः खलु वै विश्वे दे्वा, यदप्सुमतीं प्रथमामन्वाह सर्वा वा एतदेवता आमोति, सर्वा व्यश्रोति, यथा वै सा- मिधेनीरेवँ प्रतरनुवार्क, आसाद्य वै हवि: सामिधेनीरैन्वाहु, रतेव खेलु वो एतर्हि हविर्यतसो- म,स्वस्मात् सौममुपावहत्यान्वाह, गायत्री च संपादयुति जगतीं च, तंद् द्वे छन्दसी, एंकं छन्दोऽभिसैपादयति वृह्ती, त्रिर्ष्टुरभं च ककुमं च, तंद् द्वे छन्दुसी, एकं छन्दोऽभि- सैपादयति बृध्धती, मनुष्टुभं च पङ्क्त च, तत् षंट् छन्दाएस्ये, कं छन्दोभिसपादयति वृहती, मुनुष्टुषप्रतिपत्कानि छन्दाशसि कुर्याद्यज्ञावकीर्णस्य, वाग्वा अनुष्टुव, वाचवैनं भिषज्यति, समया त्रिष्ट्रभं च जंगतीं चांनुश्रूयात् पशुकामस्य, पर्शवो वैं जगती, पशुमान् भवति, सर्वाणि छेन्दास्यन्वाह, प्रजापुतिवै छन्दा५सि, प्रजापतिमेवान्नोति, प्रजापुतेवीं एतंदुक्थे यत् प्रातरनुवाको, व्युष्टायां पुर्रा सूर्यस्योदेतोरनुब्रूया,-देर्ष हि प्रर्जापतेलोकः, पवित्र५ वै प्रतरनुवाको, यजमानमेवैतेन पुनाति, शतमनुन्रूयादायुःकामस्य, शर्तायुवै पुरुषः शतवीर्या, आयुरेव वीर्यमान्नोति, सप चु शर्तानि विश्शति चानुत्रयात् पशुंकामस्यै, तावन्ति वै स- वत्सरस्याहोरात्रोणि, सश्वत्सरेणैवास्मै पर्शनवरुन्द्े, सहस्त्रमनुत्रूयात् स्वर्गकामस्य, यावद्वै सहस्रं तावुदि३्तोऽसौ लोकः, स्वर्गैस्यु लोकंस्य संमष्ट्या, अपरिमिता अन्वाहा,परिमितस्या- बरुद्धयै, पङ्क्त्या परिदधात्यु, त्तरमेव यज्ञक्तुमरगृद्ाति ।।३। १०-१२

[ ३ ] मै. १,३,१। तै. सं. ६,४,३,१-२। य. ब्रा. ३, ९,३,४ । वा. ६,२५। काण्व. ६,३६ । मै. ४७

Page 370

[३७० ] मैत्रायणी-संहितायाम [ काण्डं ४, प्रपा० ५, अनु० ४ युर्ज्ञस्य वो एताः पन्नैजनी:, पुश्सामशीत्, स्त्रीणां नैष्टा, यंदुर्भीननेष्टरुपस्थमासीदति, मिथुन९ वो एतंत सैभवतो, यंत्तरह्प उपप्रवतैयुति तस्मिन्नेव मिथुने रेतो दधाति, पत्न्युपत्र- वर्तयति, पत्न्या हि प्ररजा: प्रजायन्त, ऊरुणोपप्रवर्तयत्यू,-रु९ ह्यनु प्रजा: प्रजायन्ते, दक्षि- णेनोरुणोपरप्रवर्तयति, दक्षिण ३ह्यरुमनु प्रजाः प्रजायन्ते, उन्तरत उप्प्रवर्तयत्य, न्तरतौ हि प्रर्जा: प्रजायन्ते, यदक्षिणां प्रवर्तयेत् पितलोक एना निधुवे,-दथ यदुंदीचीरुपप्रवतैयति मनुष्य- लोकमेवैना उपप्रेजनयति, प्राजापुत्यों वो उद्धातो, संक्शाप्यमानो वा उद्धाता पंत्न्या रेता आंदत्ते, यदाह, वामी ते संदशि विश्व रतो धेषीयेति, तथा ह नादत्ते, द्वादशें स्तोत्रे उप्प्रवर्तयति, द्वादश मांसाः सश्वत्सरो, द्वादशाभिष्टोमें स्तोत्रण्या, पः शान्ति, पैत्तं- ह्य्प उपप्रवतैयति, शमयत्येव, देवस्य त्वा सवितुः ग्सव इंति, सवितंप्रसूत एवैनमादत्ते, जश्विनोर्वहुभ्यामित्य,शविनौ वै देवानामध्वयू, पुष्णों हस्ताभ्यामिति, देवताभिरेव, ग्रां- वासीति, रातें शहेष देवैभ्यः सौम, मध्वरकद्देवैभ्यो इत्य, ध्वर५ ३ेरष देवैभ्यः करौती,- न्द्राय त्वा सुपुत्तुमं मंधुमन्तं पयस्वन्तरमित्यै, न्द्रो हिं यजञ, इन्द्रं खलु वो एतर्यन्या देवता अन्वि,-नद्राय त्वा वसुमते रुद्रेवता इति, वसवश्च हयेनमेतर्हि रुद्राश्रांन्वि, न्दाय त्वादित्यवता इत्या,-दित्या ह्योनमेतहैन्व, अये त्वा रायस्पोषद इंत्य, मनि्वे सर्वा देवता, एता ह्येनमेतर्हि देवता अनु, विष्णवे त्वेति, विष्णुहि यज्ञों, व्यानों वा उपाश्शासंवनः, प्रजा अश्शवो, व्यान वा एतत् प्रजासु दधाति, श्वात्रोः स्थ वृत्रतुरा ईत्ये,-षे वो अपार वै सोमपीर्थ, एतं वै विश्वामित्रोऽपा५ सोमपीर्थ विदाचकार, तस्मै सिन्धवो धोक्षमनमन्ता,-s4५वा ए्ष सोमपी३्थो, डपों वा एतंत् सोमपीर्थेन समर्धयति, यौ वो अपाए सोमपीर्थ वेंद नं ह वा आस्वार्तिमार्छति, करोत्यासु वी३्य, यत्ते सोम दिवि ज्यौतिरिंति, सोमो वै वाज,- स्तस्यु चन्द्रमास्तृतीय, मर्य५ येः पवते से तृतीय, यैन यंजन्ते से तृतीयं, गर्भानमुंना दाधार, प्राणानिनेन यछत्य, यं५रयः पवतैऽन्नमनैन दाधार, यैन यंजन्ते तस्य वै वोजस्य सत्य ५ वाजिन, मन्न< वाजिनं, दक्षिणा वौजिनं, तो वो अस्यैतंत्तन्वः संभृत्य त५ सर्व। संतनुं शमोप्याययन्ति, वज्रो वैं ग्रावा, हनू अधिषवृणे, क्रूरमिव वो एतंदज्ञे क्रियते, यंदा, धिंपणे ईडितें डेथामिति, श्मयत्येव ।।४ ।। १३ [ ४ ] मै. १,३,१-३। तै. सं. ६,४,४ । श. ब्रा. ३,९,४ । वा. ६,३०,३२-३४ । काण्व. ६,४३,४५-४७ । [ देवस्य त्वा सवितु:०। अथर्व. १९,५१,२ ]

Page 371

कार्ण्डं ४, प्रपा० ५, अनु० ५] अध्वरादीनां त्रयाणां विधि:। [३७१ ]

वसतीवरीभिः सौममाप्याययन्ति, ने हिं सॉमेन सौम आप्पायते, Sज्जिहि सोम आप्यायते, निग्राम्याभिरुपाएश,मंतो हीतरे समा गुहयन्ते, प्राणों वा उपाए्शु,रङ्गानींतरे ग्रहा, यदुन्यंत आप्यायययु: प्राणेन यज्ञ १ विछिन्धु, रष्टौ कृत्वः प्रातरभिपुणोत्य, शेक्षरा गायत्री, गायत्री वो एतैत प्रातःसबने व्यायातयन्ति, देवाश्च वो अंसुराश्रास्पर्धन्त, ते देवा उुपारशौ यज्ञं५ सएस्थाप्यमपश्य,-स्तमुपा Yशौ संमस्थापय, सतदुपा एशा एवं यज्ञः सश्स्थाप्यो, डर्थ्टी कृत्वः प्रातरभिषुणोत्य, शक्षरा गायत्री, यंदेकादश, त्रिष्ठुंभुं तैन, यंद् द्वांदुश, जंगुती तैन, त्रिविगृद्नाति, तीणि वे संवनानि, उपारशौ यज्ञ संमतिष्ठिप९, स्तैन सरस्थितेनारिष्टेन भूरतेन प्रचरन्ति, त्रिविगुह्नाति, त्रयो ३हीमें प्राणांः, प्राणोऽपानो व्यानो, डथो त्रयो वो इमें लोको, इमानेव लोकोनामोत्य,- डयमुपयामों, यदुपयामंगुहीता गुह्यन्तेऽनया वा एतं- द्वह्यन्ते, तदस्कत्ना वो एश्ते, जनया हिं गुह्यन्ते, यत्स्थाल्या गह्यन्ते, डनया वो एतह- ह्यन्ते, डस्यो वो एषाधिक्रियते, तंदेस्कत्ना वो एश्ते, डनया हि गुद्यन्ते, यहारुमयेण गृ- हन्तेडनया वो एतंद्रह्यन्त, इय५ हि वनस्पतीना९ यौनि,स्तदस्कन्ना वा ए३्ते, Sनया हि गु्द्यन्त, एषं ते यौनि, रिंति सादयती, यं५ वैं सौमस्य यौनि, रस्याः सौमौऽधि जायते, स्व एवैन५ यौनौ दधाती,ं५वै देवपात्रै, तद्य एवं वेंद श्रे वसीयसः पांत्रमानोति, ब्राह्मणे तु पतरि ने मीमारसेव यः पात्रिय इव स्या,दनुपयामगृहीतो गृह्यते, अनुषयामग्ृहीतए हिं प्रजा: प्राणमुपजीवन्त्य,पवित्रपूतो गुद्यतें, डपवित्रपूत। हि प्रजा: प्राणमुपजीवन्त्य, सभो हूयते, डसन्न९ हिं प्रजाः प्राणसुपजीवन्ति, पवित्रपूता वो अन्ये सौमा, अंथ वां एरप वो- कपूतो यंदुपाश्शुं, स्तस्माद्वाचस्पतये पवस्वरे,त्याह, वौक्पृतो ३हे३पो, 5शुंमिः पावयति, प्राणों वो अश्शवः, प्राणैरेवैन पावयति, द्वाभ्यां द्वाभ्यां पावयति, द्वी हो रहीमें प्राणा, देवो देवानां पवित्रुमसीति, यंत्स्वित्सौम सौमेन पुनाति, स्वांकृतोऽसीति, प्रा्णमेव स्वरम- कृतु, मनस्त्वाष्टििति, मनुसैव प्राणमाप्नोति, स्वाहा त्वा सुभव सूरयायेति, सूर्यदेव३त्या हि [५] मै. १,३,४ । तै. सं. ६,४,५। श. ब्रा. ४, १,१;४,१,२,२१। कपि. ४१,१:४२,१-२। वा. ७,१,३,६। काय. ७, १-३,५। *

Page 372

[३७: ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० ५, अनु० ५-६ संर्वे सोमा हयन्ते, डथो अंत्र वै देवानां प्रिर्यास्तशन्व,स्तो एववरुन्दे, देवैभ्यस्त्वा मरीचि- पैभ्या इति, रमयो वै देवा मरीचिपाः, पुश्धियो रश्मयो, डसा आदित्य आहवनीय, स्तानेव श्रीणात्यू,-र्व्वैस्तिष्टन् जुहोत्यू,-ध्वों हि तिष्ठन् वीर्यवत्तरो, यै द्विष्यत्तिस्य जिहस्तिष्ठन् जुदु- यात्, प्राणानस्य व्लिनाति, तरिह्वारुको भवति, यंद्यभिचरदा तमितोस्तिष्ठे, दभिराद्ुति- मभित्वर माणस्तारज्गनुगछति, यदि कार्मयेत, वर्षेत पर्जैन्या, इति परिमृज्योर्ध्वमुन्मृज्या, दौपधीभ्यो वा ए३षोमुतो वर्षत्यों, धीरव नैदीयो वृष्या अक, यैदि कामयेत, वर्षेत पर्जैन्या, इंति परिमृज्यावाचीनमवमृज्याद्, वैश्वानरेंणैव वृष्टिमपि हन्ति, नापिधैयो, ये- दपिदु्ध्यात् प्राणमस्यापिदध्यात्, प्रमायुक: स्याद्, यै द्विष्यात्तस्यापिदध्यात्, प्राणमेवा- स्यापिदधाति, यद्युभिरचरेत्। इदमहमर्मुंष्यामुष्यायर्णस्य प्राणमपिदधामि॥ ईत्यपिद्यात्, प्राणमेवास्यापिदधाति। इरदमर्हमर्मुष्यामुष्यायर्णस्य प्राणे सादयामि। इत्युभिचरन्त्सादयेत्, प्राण एवास्य सादयति, प्रमायुको भवति, प्राणाय त्वैत्य, नुभिचरन्त्सादयेत्॥५॥ १४-१८ पवित्र९ वितन्तन्ति प्राणापानयोविधृत्या, उपयामगृहीतो गृह्यते, डपानैन वै प्राणो धुर्तः, आर्णस्य धृत्या, अन्तरिक्ष वो अन्तर्यारमो, र्न्तरिक्षमिमा: प्रजा, यंदेतंत् पात्रि संवदवत्सा- दयति प्रजास्वेव रैसं दधाति, देवांश्च वो असुराश्रास्पर्न्त, तै देवा उपाश्शुमपश्य९,स्वं- मगृहत, ते पुर्र स्तोतरात पुरा शस्त्रद्वौतुमुपोदतिष्ठ,स्वैडसुरा अचिकयु, र्जुद्वति वा इति, ते वज्रमाद्याभ्यपत५,स्तै देवा अन्तर्याममपश्य, स्तमगृहत, तैनासुरानेभ्यो लोकभ्यो जन्तरद्धत, ततो देवा अंभुवन्, परासुरा,सतद एवं विद्वाननतर्यामं गृहीते, ऽन्तर्यामैनैव भ्रांतृव्य, मे्भ्यो लोकभ्योऽन्तर्धत्ते, भवत्यारत्मना, परास्य भ्रतृ्यो भवति, प्राणापानौ वा उपाशश्वन्तर्यामौं, व्यान उपाशुसंवनो, यदेर्ष ग्रोवान्तरैतें पत्रे सारधते, प्राणापानयोवि- धृत्यै, यौ वो एता ईज़ते, यैनैतौ विधृता एषं वव से उपाएशुसवनो ग्रावा, प्राणापानौ वो उपाशशन्तर्यामौं, व्यान उपा शुसवनो, यंदेते पत्रे एत ग्रावाणमा तृतीयात् संवनान ज़- हतिस्तस्मात् सुप्रस्य सर्वाण्यन्यानि श्रौत्राण्यपक्रामन्ति प्राणापानौ त्वेनं ने जहीतौ, डथ यंत् पुनुरदैयुति, तस्मात सुप्त्वां पुनः प्रंबुध्यन्ते, प्राणापानी वो उपाश्श्न्तर्यामौ, व्यान उपाए- शुसंवनो, यंदेते पात्रे एतं ग्रोवाणमां तुर्तीपात् सेवनानं जहीतस्तस्मात पक्षिणो वियत्यु पक्षा- [६] मै. १,३,५ । तै. सं. ६,४,६। श. त्रा. ४, १,२ । कपि ४१,९; ४२,२ ।

Page 373

काण्डं ४, प्रपा० ५, अनु० ६-७ ] अध्वरादीनां त्रयाणां विधि:। [३७३ ]

नीरंयन्तो नावपद्यन्ते, डत् यंत् पुनरदैयुति तस्मात पुनुरभ्यायुवते, प्राणापानौं वो उपाश्श्व- न्वर्यामौं, व्यान उपाश्शुसंवनो, यंदेते पत्रे पुनः प्रयुज्येंते तस्मादिमौं द्वो अर्धस्तात प्राणी, मन्ति वा एतंत् सोम५ यंदभिषुण्वन्त्य,-ध्वयुंः प्रथ३मोऽभिषुणोति, व्यर्धुको भवति, यंत्र मूंलं तंदुभिपुत्य, एतद्वा अस्य विदेवतमं, तथा हव्यर्धुको ह भवति, यौ वै देवक्षेत्र ५ विद्वां५- सुमपयत्यार्तिमार्छति, पांत्राणि वव देवक्षेत्रं९, यत्र वा अग्रेऽध्वर्युः सोमं जुहोति तंदेनं देवताः प्रंत्यासत, इह नौ पुरमा हु रिष्यतीति, यत्ततोऽन्यंत्र जुहुयारद्यदस्य स्वै तंदु्न्येभ्यः प्रयछे,- दुस्वौहु भवत्ये,-तंद्वो अध्वयोंः स्वएयदाश्रावयुति, यंदाश्रव्याहुत्वा प्रच्यवेत यंदस्य स्वै तस्माद प्रच्यवेता,स्वौ ह भवत्ये,-तंद्वा अध्वर्यों स्वं५ यद्ायश्व्य, यंद्ायश्व्यर्मनालभ्याश्रावये ददस्य स्वर तस्माच्छिद्येता, स्वौ ह भवति, तद् एवंए विद्वानाश्रांं्यु हुत्वा बाहुत्वा वा प्रच्य- वते बुर्द्धेस्य स्वै भंवुति, ने स्वोच्छिद्यते, स्ववानेवं अवति ॥ । ६ ॥ १९ ब्रह्मवारदिनो वदन्ति, कि तघ्यज्ञे कियते यस्माद्धस्तादाना अन्ये परशवो मुंखादाना अन्य इति, यदुपा श््ग्रुहिस्तेन गुदते तस्मान्मकेंट: पुरुषो हस्तीं तें हस्तादाना, मुंखए वै वायुश््यथ यंद्ाय शव्ये नेंतुरे ग्रहा गुद्यन्ते तस्मादितरे पशवो मुंखादाना, ब्रह्मवादिनो वदन्ति, कि तद्यज्े कियते यंस्मात् सुदो जाता: पशवः प्रतितिष्ठन्ति सश्वत्सरें पुरुषा इत्यु, पाश्शन्तर्यामौं वो अन्वन्ये पशवः, पुरुषस्त्वै यज्ञेन संमितः, प्राणापानौ वो उपाश्शन्तर्यामौ, यंदेतौ ग्रहा अंसन्नी हूयेंते तस्मात सदौ जाता: पशवः प्रतितिष्ठन्ति, सश्वत्सरों वा अग्िष्टौमों, द्वांदश मासाः सश्वत्सरौ, यदेते इंतरे ग्रंहाः सादन्ते तस्मात पुरुषो जातेः सश्वत्सरे प्रतितिष्ठनि, यच्ते सोमांदाभ्यं नाम जागृबीत्ये,पं वै सौमस्य सोमपीर्थः, सोम वो एतंत् सोमपीर्थेन संमर्धयति, यौ वै सौमस्य सोमपीर्थ९ वैद ने सोमपीर्थाच्छिद्यते, सोमो वो इमा दिश्शोऽभ्यकामयत, प्रोर्गपागधरागुदगित्या, भिरेनं दिग्भिंः संमूहत्या,्मिः संमर्धयति, काममेनं गमयीत्, कम ह गछति, कोमुका एनर सतिरियो भवन्ति, यां कामयेत तौ तेर्हि मनसा ध्यायेत्, सा हैनं कामयते, डम्बु निस्मरैति, स्मरे,-ति वो एतंदराह, संमरिविदामिति, समनैन वित्स्वे,-ति वो एतदाह, चत्वांरो वै पृक्षेः सतना आस९, स्ततस्ति्रिभिर्देवैभ्यों- [७] मै. १,३,४ । तै. सं. ६,४,४-६। कपि. ४२,२-३। वा. ७,२;६,३६ । काण्य. ७,१-२;६,४९। [प्रागपागधरा (गुदगध०) गुदगू०। अथर्व, २०,१३४,१-६]

Page 374

[३७४ ] मैत्रायणी-संहिंतायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० ५, अनु० ७-८ डदुहत्, कुशीभिरेकोडनुनद्ध आसीद, त५ वा ईन्द्र एवापश्यत, तैनेन्द्रायैवांदुहत, तद्वा अम्य कौशिकत्व ५, यंदाह। ब्रांह्मण कौशिकां इव ॥ इति चतुर्निग्राभमुपैति, चत्वारि वै पयाएसि, यावदेवं पयस्तदामोति, त्रिः सैभरति, तम्मादेतस्यां त्रयो भागाः प्रातर्मध्यैदिने साय, चतुर्निग्राभमुपैति, त्रिः सैभरति, तंत् सपं, संपुदा शंकरी, शाक्करा: परशवः, पर्शूनेवावरुन्ड्रे, नव कृत्वो निग्रारभमुपैति, त्रिः सैभरति, तंदू द्वादश, द्वादुश मांसा: सश्वत्सरौ, द्वादशाभ्निष्टोमें स्तोत्राण्ये,-षा यर्ज्ञस्य मात्रा, स्वुर्भानुवी आरुरः सूर्य तमसावि- ध्यत्, तस्यु देवास्तिमौऽपाघन, यंत् प्रथमें तमोऽपननन्त्साविः कृष्णाभुवद्, सो लौहिनी, यंततृतीय सा बुलक्षी, सं स्वैन रूपेण निर मुच्यत, यंद् द्वितीय५ यंद्धलक्षः परवित्रं भवृति ततः शुक्रों गुद्यते, यंजमानस्य वो एतंत् पर्वित्रथ, यंजमानमेवैतेन पुनात्य, मोतर स्या,- दात्मन एवैंनदकृत, यदन्यत्रोतमपवित्रं तद्यजमानस्य ॥७॥ २०-२२ वोग्वा ऐन्द्रवायवः, सौ वै वोगिकर्धावद्र्द्यावदव्यावृत्तांसीत, स ईन्द्रोडन्रवी, न्मह्य्म- त्रौपि सौम गृह्नीता,-डई५ व एता< वांच५ व्योवर्तयिष्यामीति, से वैं वाचैव वाच व्यावर्त- युद्, यदैन्द्रवायवो गद्यते, वाचो व्यावृन्यै, वार्यवे प्रथमे गह्नांति, वायव उत्तमै, मध्यत इन्द्राये, न्द्रियेण वा इय वाङ् मध्यतो विधृते,-न्ट्विर्यंवती। वाच वदति ये एवंY वैद, देवां वै सौममजियाएस,स्तै नाशक्नुवन् हेन्तु५, वार्युर्द्यस्मिन्नन्तरासीत प्राण,सतै देवा अंपाशासु,रुपु ना औवर्तस्वैति, सोऽन्रवीद्, भागों मेऽस्त्वति, वृणीष्वे, त्यन्नु- व, न्त्योऽबरवी, न्महेवर्त्यान्येव पत्राण्यासन्निति, तस्मादपतुरीय वायोः पोत्र, मथ वाय- व्यान्युच्यन्ते, ततो वै देवाः सोममन, न्तस हतोऽपूयत, तस्मादेवा उदबीभत्सन्त, स वा- यश्त्रवी, दह व एतं५ सोम स्वदयिष्यामि, न्तसोऽब्रवी,न्मंदग्रा एवं ग्रहा गृह्यान्ता ईति, भागों मेडसत्वति, त ५ वायुर्मध्यतो व्यवाट्, तमस्वद्यत्, तस्माद्वाय्ुग्रा ग्रहा गृह्यन्ते, तस्मादु शुक्ते प्रुवाते विषजन्ति, देवा वै प्रातःसवनमुद्यमं नाशक्नु- व५,स्तृतीयसवने तर्हिं वार्युरासीत, तै देवाः प्रातासवनमुभिपयौह९,स्तैन प्रातःसवनमुंद- यछन्त, यदैन्द्रवायवः प्ातःसवने गुह्यते, प्राणों वैं वार्युः, प्राणेन व एतन्मुख्तो यज्ञमुद्य- छन्ते, देवां वै वुत्रमजिघाएस९, न्स मित्रोऽब्रवी, न्मि३्त्रोऽहंमस्मि, नाह हुनिष्यामीति, [<] म. $, ३,६-७। न. मं. ६,8,७-८ । श. 41. ४,७,३-४। कपप. ४२,३-४।

Page 375

काण्डं ४, प्रपा० ५, अनु० ८-९] अध्वरादीनां त्रयाणां विधि: [३७५ ]

तेडन्रुवन्, जश्ह्येवैति, सोऽब्रवीद्, भागो मेडस्त्वति, वृणीष्वे, त्यब्रुव, न्तसोऽब्- वीत्, पयुसैव मे सौम श्रीणानिति, पशूनां९ हिं पयो यन्मैत्रावरुण पयसा श्रीणांति, तस्मात् पर्शवॉऽपाक्राम, न्मित्रः संबद्रुहा इंति, पशुभिरेवैन५ सम्यंञ्चं दधाति येन्मैत्रावरुण पयसा श्रीणांति, द्विदेवत्यत्वाय, यच् शीते तैन मैत्र , यत्तसे तैन वारुण, ब्रंह्म वै मित्र:, क्षत्रे ९ वरुणो, ब्रह्मणि च वो एतंत क्षत्रे च पयो दधाति, तस्माङ्रंह्व च क्षत्रं च पयस्वितमे, पंश्च वै ब्राह्मर्णस्यु देवता, अभनिः सोमः सविता बृहस्पतिः सरस्वती, तस्माद्राह्मणमन्ये मुनु३- ष्या उपधावन्त्ये,-तस्य हिं भूयिष्ठा देवता,स्तांसां तिस्त्रोSवान्तर श्रोंत्रियस्या,-डन्निवृहस्पतिः सरस्वती, तस्माच् श्रौत्रियमश्रौत्रिया उपधावन्त्ये, तस्य ह्यवान्तर भूयिष्ठा देवता,स्ता मैत्र वरुण प्रति न्यागछन्ति, यन्मैत्रावरुर्ण पयसा श्रीणांति तास्वेव पयो दधाति, नाना वै पुरा मित्रांवरु- णाभ्या९ सौमा अगृहथ,-स्ताः प्रजा अन्यान्यस्याः परिहायमादृदत, तैतो मित्रांवरुणाभ्याYसह सौममगृहथ, स्तंतो वो अकल्पत, यन्मैत्रावरुण पयसा श्रीणांति, मित्रेण वा एतर्दरुणं कर्ल्प- युति, वरुणेन मित्र, मित्र९ वै वुत्र जन्िवाएस९ वरुणोऽगृहात, सं देवैष्वनाथत, तेऽब्रु- वन्, वरुणे नाथस्वैति, से वरुणेऽनाथत, सोऽब्रवीद्, भागों मेऽस्त्विति, वृणीष्वे,- त्यन्रुव, न्त्सोऽब्रवीत्, सहैव नौ पयुसा सोम श्रीणानिति, यन्मैत्रावरुण पयसा श्रीणाति, येजमानस्य निर्वरुणत्वाय, यंद्येनं भ्रातुव्योडतीव स्याद् ङ्गुंल्याडगुष्ठमंवगृह्नीयाद्, यंद्यन्यद्गुष्ठें- नाङ्ुलिम्।। २३ यौ नो मित्रावरुणा अभिदासात् सपत्नो भ्रंतृव्य उत्पिपीते बृहस्पते। इदमह तमधरं पादयामि यंथाहमुत्तमश्रेतंयानि॥ २४ इंत्युच्तमो ह चेतयति ॥८॥ २५ देवा वै सत्त्रंमासत कुरुक्षेश्त्रे, डत्निमखो वायुरिन्द्र, स्तेऽनुवन, यतमो नः प्रथरम ऋअं- वत् तै नः सहेति, तैपा९ वै मख आध्नोत, तै न्यकामयत, तै ने समसृजत, तदस्य प्रारस- हदित्सन्त, स इत एवं तिस्रोऽजनयते,तो धनु,स्तत्तिसणौ च धन्वनश्च जन्म, सं प्रति- धायापाक्रामत ते नाभ्यधृष्णुवत्, से धन्वारति प्रतिष्कभ्यातिष्ठत, सं ईन्द्रो वम्रीरत्रवी, देवा ज्यमप्यत्यैति, तो अबुव, अर्भिमृताया वा अस्यों ने शक्ष्यामो जीवितुं, भागो नोऽस्त्व- ति, सोऽब्रवीद्, रसमेवांस्या उपजीवार्थेति, तस्मादेताः शुष्कादार्द्रिमुददिहिन्ति, रस५ ३ह्स्या

[९] तै. आ. ५,१।

Page 376

[३७६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० ५-६, अनु० ९-१

उपजीवन्ति, तो वै ज्यामप्याद५, स्तस्य धन्वार्तिरुदय्य शिरोऽछिनत्, स सम्राडभव,- दथेतरं त्रेर्धा व्यगृद्वता, -डनि: पूर्वार्ष,मिन्द्रो मध्य९, वार्युर्जघनाध, तस्मादाथेयँ प्रातः- सवन,मैन्द्र माध्यदिन९ संवन५, वैश्वदेव तैतीयसवन५, वायुंहि विश्वे देवाः, प्राणापानौ वो उपाशश्वन्तर्यामौ, व्यानं उपाशशुसवनो, वागैन्द्रवायवो, दक्षकतूं मैत्रावरुण, आश्विनः श्रोत्रं, चक्षुषी शुकामन्थिना, आत्माग्रायणो, डङ्गान्युश्कथ्या, आयुर्ध्रुवः, स्तंना ऋतु- पात्रें, मुर्धी द्रोणकलशंः, कुक्षी कलशौ, हेनू अधिषंवणे, जिद्वाधिषिवण, ग्रावाणो देन्ता, अक्षा: परिधयो, नासिकोत्तरवेर्दि:, शिखा यूपः, शिरो हविधीनं, पुर्ष्ठमांगीधर, मुदरश संदो, यंदन्तरुदरे तद्विष्ण्या: पाणी, आगीध्रश्च मार्जालीयश्च र पाष्णी, गार्हपत्यः प्रतिष्ठा वैद्ि, रेष वै प्रजापुतिः पांत्रीयः, से ह त्वो एन वेद ये एवंए वैंद ॥९॥ २६ [२२०६ ] ॥ इति खिलकाण्डे पञचम: प्रपाठक: ॥५॥

अथ पछ्ठः प्रपाठक:। नवते प्रातग्रेहा गृह्यन्त, इमें वो एतें गृह्यन्ते नव प्राणो, आश्विनौ दृशमौं गृह्यते, व्यानों वो एषं गृह्यते, नासिरेव दशमों गुह्यते, तुतीयों हूयते, तुतीयो ३हर्य प्रार्णः, आ्राणांना। सैतत्यै, संर्वे वो एतें ग्रहाः स्तोत्रवन्तः शसरवन्तो निदानवन्तो, नि्दानवान् भवति ये एवं वेंद, होता वो अर्द्य प्रातरुपाशुमयजत्, तैनत उक्थवन्तों, डथ यं५ हौता तूष्णी ५य९स९ शरसुति तैनेवैत उक्थवन्तो, नवते आतग्रैहा गुह्यन्ते, नर्वभिर्वहिष्पवमाने स्तुवते, तैरेते सामन्वन्तो, हिंकारेणाश्चिनः सोमन्वा, नैन्द्रवाय्वेणैन्द्रवायवो, मैत्रावरुणैन मैत्रावरुण, ऐन्द्रेण शुकरामन्थिनो, वैश्वदेवैनाग्रायण, उक्थायोक्थ्यो गुद्यत, उक्थाय घ्रुर्वः, सैतत्या ऐन्द्रारअ:, सैतत्ये मरुत्वतीया, अध्वयुर्जुहोति, हौता वंषट्करोति, प्ार्णान्वा एतंत् प्रंधत्तो, यैन मन्त्रेणाध्वर्युः प्रयक्वति तेन हौता प्रतिगृद्नाति, प्राणांनां गोपी- थायु, प्रजोपुतिवै स्वयं होतासीत, सोऽताम्यत, तै देवो द्विदेवत्यैरभ्युधावन, प्राणो वै द्विदेव३्त्या, यदध्यपुर्द्धिदेवत्यान् हुत्वां क्षिप्र१ होतारमभ्याद्रवृति प्राणैवी एतद्धौतारमभिधिनोति, [१] मै. १,३,८ । तै. सं. ६,४,९ । काठ, २७,५ । कपि. ४२,५।

Page 377

काण्डं ४, प्रपा० ६, अनु० १-२ ] अध्वरादीनां त्रयाणां विधिः [३७७ ]

वषट्कारे वषट्कारे वै होता प्राणस्यन्तिं गछति, प्राणां वै द्विदेव३्त्या, यंदध्वयुद्विदेवत्यान् हुत्वा क्षिप्र९ हौतारमभ्याद्रंवति, प्राणैवौ एतद्धौतारमभिधिनोति, प्राणां वै द्विदेवत्याः, पशवा इंडा, यद् द्विदेव३्त्यानभक्षयित्वेडामुपह्वयेत पशुंभि: प्राणानन्तरिया,-दथ यद् द्विदेव- त्यान् भक्षयित्वैडामुपह्वयते प्राणान्वा एतंदुात्मन्धित्वाथु पशु्तुपह्वयत, इन्द्रियं५ वै सोमः, पशव इन्द्रियं ५, यत् सौमं भक्षयतीन्द्रिर्यमेवात्मन् धत्ते, सर्वत आश्विनै पुरिहारं भक्षयति, तस्मात सर्वा दिश: शृणोति ॥१ ॥ १ यद्ैं पोत्र रिक्त्मंनुन्मुक्तं तेदनु रैक्षासि यज्ञमवयन्ति, यदैन्द्रवायवे पुरोडाशमवद्धाति मैत्रावरुणे पयुस्यामाश्विने धाना, मरिक्तत्वाय, वि वा एतद्यजञश्छिद्यते यत् सवनानि संतिष्ठन्ते, यद्ेतोनि पोत्राण्या तृतीयात् संवनात परिशैरे, यज्ञस्य सैतत्या अविछेदाय, वायव्याया शस्प- मानायां पात्राणि विमुश्चति, प्राणों वै वार्युः, प्राणेन यज्ञः सैततः, प्राणेनैवं यज्ञ९ संतनो- ति॥ एकया च दुशभिश्व स्वभूते द्वभ्यामिष्टये विशशत्यो च तिसृमिश्व वहसे त्रिरशता च निर्यु- दविर्वाय इह तो विमुश्च॥ इत्याह, विमुक्त्या एवं,-डवगत९ अध्वर्युपात्रै, निरुद्ध प्रतिप्रस्था- न५, यदि कामयेत, यौ बर्हिस्त ग्रमि कु्यी, यो ग्रामे तै बहिरिति॥ इरदमहममुमामुष्या- य्णमर्मुष्याः पुत्रमर्मुष्या विशौ निरूहामि। ईत्यध्वर्युपात्रे निरुद्॥ इदमहमसुमामुष्यायणमर्मुंष्या: पुत्रममुंष्या९ विशि सादयामि॥ इति प्रतिप्रस्थान सादयेद्, यौ बहिस्त ग्रामे करौति, यौ ग्रमे तै बहि,-उध्वर्युपात्रे वै येजमानस्य पात्रिं, प्रतिप्रस्थानं भ्रांतृव्यस्य, यद्ि कामयेत, समावद्वीर्यमेनं भ्रतृव्येण कुर्यामिति, प्रबांहुग्गृन्ीयातां, प्रबाहुक् सादयेतां, प्रबांहुग्जुहुया- ताए, समावद्वीर्यमेवैनं प्रतृव्येण करोत्य,-ध्वर्युपात्र५ वै पोतरिं, पापीयः प्रतिप्रस्थान, येदि कामयेत, पापवसीयस स्यार्दिति, पूर्वो गृन्नीयात्, पूर्वः सादयेत्, पूर्वो जुहुया, दे- तैन वै विपूजनः सौराकि: पापवसीयसै चकार, तंत् पापवसीयसमेवैतेंन करोति, सरष्टस्य शिरोऽछिद्यत, तस्मै देवाः प्रयश्चित्तिमैछ, नथ वो एतौ तार्ह देवानां भिषजा आस्ता- यज्ञस्य वै

मश्चिना अंसोमपौ, तो उपाधावन, यथा भिर्षजमुपर्धावन्त्येवेमिद९ युर्ज्ञस्य शिरः प्रतिधत्तामें- ति, तो अब्रूतां, भागों ना अस्त्विति, वृरणाथामित्य, बुव५, स्तो अञ्रूतां, ग्रेहं नौ गृह्न्तु, सोमपीर्थमश्नवावहा इति, नरद्वा अश्विनौ प्रत्यधत्तां, तस्मादाश्चिनीसिरभिंष्टुवन्त्य,-

[ २]तै. सं. ६,४,९। काठ. २७,५-६। कपि, ४२,४-५। वा. २७,३३,९,४०;१०, १८। का्व. २९,२८;१०,१०,२६। मै० ४८

Page 378

[३७८ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० ६, अनु० २-३ शिनौ हि प्रत्यधत्तां, तौ वै बुहिष्पवमार्नेनैवं पावयित्वो ताभ्यां पूर्ताभ्या युजञियाम्यां भूताभ्यां ग्रेहमगृह ५,स्तस्माद्वहिष्पवमाने स्तुत आश्विनौं गुह्येते, तस्माद्वाह्मणैन बहिष्पवमा्न- मुभिसप्यं, पुर्वित्र९ हिं तेत्, तस्मादं द्विष्यांत् ते परिवाधेत, तद्वै भेषज त्रेधा विन्युदधु, रौ तंतीयं, ब्राह्मणे तृतीय, मर्प्सु तृतीयं, तद एवं विद्वानैर्ते ब्रणाय प्रौच्याप्तु भेषज करोति सर्मर्धुक ह भवति, यविद्धिं भेषजै तेत् करिर्यते वास्तुहानि वो एतंत पात्राणि भवन्ति, यंद् ग्रहान् गृहीत्वा बहिष्पवमान९ सर्पन्ति वैष्णव्य ऋचा पुनरेत्य समृशति, विष्णुवैयज्ञों, विष्णु- नैवैनानि यज्ञैन स्वर्ग लोके९ समारोहयति ॥ २॥ २-८ प्रजापतेवी एते चक्षुषी यंच शुक्रामन्थिना, असा आदित्यः शुक, श्वन्द्रमा मन्थी, तंस्य वैं प्रजापतेः सव्ये चक्षुरश्वयत्, ततो ये स्तोको अवापदन्त तैरिदं वर्षत्यें,कविरशतिवै ते डयपेदु, स्तान्वायुरमुतो विसृजति, प्रजानां क्लप्त्यै, तंस्य या कनीनिका परापुतत् से यवो- डभवद्, यन्मन्थिन९ संक्तुभिः श्रीणाति चंक्षुरेवास्य सैभावयति, मिथुन वै सौमश्च संक्तवश्च, यन्मन्थिन संक्तुभिः श्रीणाति, मिथुनत्वाया,-ssत वो एतंत् पत्र यन्मन्थिपात्रं५, यै द्विष्यादृत्विजां तस्मै हरे, दौर्तिमाछति, षण्डामको वा असुराणां पुरौहिता आस्तां, तान् देवा नाशक्नुवन् हन्तुं, ब्राह्मणवन्तो ह्यास,स्तौ देवा अंपाशासु,रुपु ना आवर्तेथामिति, तो अब्रूतां, भागों ना अस्त्विति, वृर्णाथामित्य, बुव५, स्वो एतौ शुकामन्थिना अवृणातां, ते देवा अमन्यन्त, येदिमा असुश्यों सौमौ होष्याम, स्तदन्वसुशा औभविष्यन्ति, येन्न होष्या- मस्तर्दन्वभविष्यन्तीति, तो अपनुंदार्थेन्द्रायाजुहवु, सतस्मादेता अन्यदेवत्यौ गुह्येते, अथे- न्द्राय हूयेते, अपनुत्तौ षण्डामकौ सहे तैन ये द्विष्म इंति, बण्डामर्कयोरेवैन सहापुनोदैना- पनुदते॥ आयु: पाहि, प्रजां पाह्य, मुष्यु वीरतां पाहि॥ इंति सादयेद्, योऽस्य प्रिर्यः स्यार्त्तिस्य, शुक्र९ वै प्रति राष्ट्र मन्थिनं निरुद्व मथ्यता, इति ३हेतद्राष्ट्रमाहुपलिरुद्ध भवृति, यंदि कामयेत, यौ बुहिस्त ग्रामे कुर्या९, यो ग्रामे तै बहिंरिति॥ इदमहममुमामुष्यायणममु- ष्याः पुत्रमर्मुष्या विशो निरूहामि॥ इति शुकपात्र निरुंह। इदमहममुमामुष्यायणमर्मुंष्याः पुत्र- मर्मुष्या विशि सादयामि॥ इति मन्थिपात्रे सादयेद्, यौ बहिस्त ग्रमे करोति, यौ ग्रामे [ ३ ] मै. १,३,१०,११-१२ । तै. सं. ६,४,१० । काठ, २७,७-८। कपि, ४३,१। वा. ७,१२-१३,१७-१८। काण्व. ७,१२,१७।

Page 379

काण्डं ४, प्रपा० ६, अनु० ३-४] अध्वरादीनां त्रयाणां विधिः । [३७९ ] तै बुरहिं, रात वो एतंत पत्र येन्मन्थिपात्र, यंच् शुकपात्री पुनः प्रयुज्यते तस्मादिमे समा- बुद्धीर्ये, तस्मादाभ्या समावत् पश्यत्य, सौ वो आदित्यः शुक्र, श्वन्द्रमा मन्थी, यंद- पिधाय प्राश्चा इतस्तस्मादेतौं प्रांच्चौ यन्तौ ने पश्यन्त्य,-थ यंदनपिधाय प्रत्यंश्चौ तिष्ठन्तौ जुहुत- स्तस्मात प्रत्यक्चौ यन्तौ पश्यन्ति, यदुपिधाय प्राश्चा इतस्तस्मात् पराड् प्राणो, डथ यंदन- पिधाय प्रत्यक्चौ तिष्ठन्तौ जुहुतस्तस्मात पुनरपानो, यंदुषिधाय प्राक्चा इतस्तस्मात पराश्चो गर्भा धीयन्ते, डथ यदनपिधाय प्रत्यंक्चौ तिष्ठन्तौ जुहुतस्तस्मात प्रत्यंञ्चः प्रजायन्ते, चंक्षुषी वै शुक्रामन्थिनौ, नासिकोत्तरवेदि, येदङ्गुष्ठभ्यामाक्रमेते, चक्षुषी व्रा एतंत् प्रेधत्तो, डथ यंदु- परिष्टादाकरमेते तस्मादिमे उपरिष्टाचक्षुषी, तुथोऽसि जनधाया, देवास्त्वा शुकपाः प्रपायन्तिव- ति, या अत्री: प्रजास्तसामेरष योनि, स्ता एतमनुप्रजायन्ते, तुथोऽसि जनधाया, देवास्त्वा मन्थिपा: प्रपुयनतिविति, या आद्याः प्रजास्तोसामेष यौनि,स्तो एतमुनुप्रजायन्त, उभयीरेव प्रजा: प्रजनयत्यत्रीश्चाद्याश्च, शुक्रमन्वारभन्ते, तेजो वै शुकौ ब्रह्मवर्चसै, तेज एवं ब्रह्मवर्च- संमन्वारभन्ता, ईन्द्रेण मन्युना युजे, ति शुऋैण परियन्ति, मन्युना वै युजेन्द्रोंडसुरानवांबा- धत, मन्युना वो एतद्युजा यजमानो आतिव्यमवबाधते, संजग्मानौ दिवा पृथिव्ये,-त्यरत्नी सैधत्त, दमांनि वा एतत सैधत्तो यत पत्रे संदुध्याता, नैदमन्तरां स्था,-दथ यंदरत्नी संध- त्तेस्तस्मादिदमन्तरा चक्षषोविधृत्यै, पुमाएसं गर्भमाधत्तं गवीशन्योरिति, तंदतु स्त्री ३ो यंज- मानस्य गावो भवन्ति, वीरे पत्नी जनयति, शुकरस्याधिष्ठानमसि, मन्थिनोऽधिष्ठानुमसी,- ति शकलौ प्रांस्यतः, समिद्वा एषैतयो, रथो आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै, निरस्तः षण्डो, निरस्तो मर्क: सह तैन ये द्विष्म, इति शंकुलौ निरस्यत, एतावांल्लोकों यावदुद्धतथ, यावानेव लोक- स्तस्माद्यंजमानो भ्र्तृव्यं निर्भजति, श्रीणन्त्यन्यन्तिसोमा, बान्यार, स्नत् सोमानां मिथुन१, याञश्रीर्णन्ति तननुवर्षति, यात्न श्रीर्णन्ति तांननुवीधति, दारुमयान्यन्यानि पांत्राणि, मुन्मयान्यन्यानि, तंत् पात्राणां मिथुनं९, यो वै सोमस्य च पोत्राणां च मिथुनंश वेंद मिथुना एनं पुशवा उपतिष्ठन्ते ॥ ३ ॥ ९-१५ प्रजापुतिवीं आग्रायणौ, ये देवा दिव्येकादश स्थेत्ये,तावन्तों वै देवा, यावन्त एवं देवा-

[ ४ ] मै. १,३,१३ । तै. ब्रा. ६,४,११। क. ठ. २७,९ । वा. ७, १९-२०;३३, ५९ । काण्व. ७,२०-२१;३२, ५९। [ ये देवा (०सो) दिव्येकादशस्थ०। ऋ. १,१३९,११; तै. सं. १,४,१०,१ ] *

Page 380

[३८० ] मैत्रायणी-संदितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० ६, अनु० ४

स्तैभ्यो गृह्यत, आग्रायण९ वै शुहीत्वा देवा: स्वग लोरकमाय, नेपासुरा अभ्ररशन्त, तंतो देवा अंभुवन्, परासुरा, स्तंध एवं ए विद्वानाग्रायण गृुन्निते, भवत्यात्मना, परास्य भ्रातृव्यो भवति, ये आनुजावरः स्योत् से आग्रायणाग्रान् ब्रहान् गृहनीता,-डप्र९ ह्याग्रायणो, यंद्युभिचरेत्॥ १६ विदददि सरमारुणमंद्रेमैहि पाथः पुव्ये९ सधरयककः। अंग्रं नयत्सुपद्यक्षराणारमछा खं प्रथमा जानती गात्।। १७ इति पुरोरुंचं कुर्याद्, रुजति हैवा,-डथो वाग्वै सरमा, वाचमेवैषा९ वृङ्क्ते, तसरा वो एषो यरज्ञस्य, तंस्माद्यं्त्किच प्राचीनमाग्रायणांत्तदुपाश्तु चुरन्त्य, वी एतदाग्रायण प्रतिरवोच विसृजन्ते, यर्ज्ञमेवाप्तवा वाच विसृजन्ते, वाग्वै देवेभ्यौऽपाक्रामत्, ते देवास्तुष्णी युज्ञ- मतन्वत, सो वागमन्यता,-न्त्वे मा यज्ञादन्तीति, सांग्रायण प्रति न्याद्रवत्, तस्मादा- ग्राथुण प्रति वाच विसृजन्ते, हिंकृत्य वाच विसृजन्ते, प्राणों वैं हिंकारौ, वाकू प्राण,- स्तद्वार्च एवैरषा युक्ति, स्त्र्हिकरोति, त्रेधा ३हीय वाग्वदति, शनैरुचैरथ सूचै, यौवत्येव वाक् सास्य युज्यते, त्रयो वै प्ाजापत्या ऋत्विंज, उद्धाता प्रस्तोतां प्रतिहती, ते वो अस्यै- तह्यवृत्ता अयुक्ता, यद्धिकरोति तैनैवास्य ते वृत्ता युक्ता भवन्ति, वाक् च मनश्रावदेता, मईं५ श्रैयानस्म्यह श्रयानस्मीति, तौ प्रजापति प्रश्नमैता, सौ वागुनवी,लैव मया कि चु्नान- भ्युदितं क्रियता ईत्य,थ् मनोऽनवी,-नैव मया कि चनानभिगतं क्रियता इति, स मैनसै- जन्वन्रवीत्, सोवोगन्रवी, देहव्यवाडेवाहै तुभ्यमसानीति, तस्मादेषा प्रजापुतयेऽहव्यवाट्, वस्माद्यत्किचोपा शु क्रिर्यते तंदाहुः कृतमेतत् कियता इति, प्रजोपतये हिं क्र्रियंते, द्वभ्यां धाराभ्यां प्रातःसबने गृह्नाति, तिसृभ्यो माध्यंदिने संवने, चतसृभ्यस्तृतीयसवन, तञ्रव, नंव प्राणो, आत्माग्रायण:, प्राणनेर्वत्मन् धत्ते, वि वो एतय्यजञशछिद्यते यत् सवनानि संति- छ्न्ते, ये देवा दिव्येंकादश स्थ पथिव्यामध्येकादश स्थाप्सुक्षितो महिनैकादश स्थैति, देवता- भिवै यज: सैततो, देवताभिरेव यजञसँतनोति, प्रजापुतिवी आग्रायणों, यंत् सर्वेषु संवनेष्व- भिप्रस्कन्दयति प्रजापुतिवी एतत् प्रजा अभिजिघ्रति, प्रजापुतिवी आग्रायणों, यंत् सर्वेषु सव- नेषु गुह्णात्यात्मनैव यज्ञ९ संतनोति, प्रजापुतिवी आग्रायणों, यंदेषोऽतिरच्यते तस्मात् पुरुष: पशूनी दंविष्ठमेत्या, ग्रायणों वैं गायत्र्या वत्स, स्त९ वा एतंदा तृतीयात् संवनादभिप्रतिधा- वति, गायत्र्यों व एतें लोकें सर्वे सोमा गृह्यन्ते, ता वो एतंत् सर्वाणि संवनान्यभिप्रति-

[विदददि सरमा०। ऋ. ३,३१,६; तै. ब्रा, २,५,८,१०]

Page 381

काण्ड ४, प्रपा० ६,अनु० ४-५] अध्वरादीनां त्रयाणां विधि:। [३८१]

धावन्त्य,-थ यत् स्थाल्या गृहीतौ विज्ञातस्थाल्या होष्यन्ती३ दारुमयेणा३ इंति, तस्मादवि- ज्ञातेन गर्भेण भ्रूणहां,-डथ यंत् स्थालीं९ रिश्चन्ति ने दारुमयं तस्मात् पुमान्दायादेः स्त्र्यदाया,- -दंथु यत् स्थाली परास्यन्ति ने दारुमयं तस्मात् स्तिरिय जाती परास्यन्ति ने पुमारस, मथ ख्रिंय एवांतिरच्यन्ते ॥ ४ ॥ १८ ईन्द्रो वैं वुत्रांय वज्जमुदयछत्, से वज्जमुद्यतं द्ृष्ट्रािभेत्, सोऽजवी, दप्ति वो हदै त्यस्पि- नन्तर्वीश्य, तत्ते प्रदास्यामि, मां मा वधीरिति, तंद्वा अस्मै प्रायछद, यज्ञं९ वा अस्मै तत् प्रायछत् पशनुक्थ्यमेव, यंदुक्थ्यो गुद्यते यज्ञस्य च पशनी चावरुदध्या, एतावान्वै यज्ञो यावानुक्थ्यो, उन्तः श्रेषणमेवान्ये ग्रहाः, प्रवो वो एवं यज्ञस्य यदुश्कथ्यो, यथा वो हुदै

कानि वो उक्थ्यो, परव२ संनद्य प्रस्नात्येव९ वो एतदुक्थ्यमार्लभ्य प्रस्नाति, स एनमा यज्ञस्योहंचः सैपारयत्य,- युज्ञस्य सैतत्यै गृह्यते, तस्मै त्वा विष्णुवे त्वैति, विष्णुना यज्ञः सैतुतो, विष्णुनैव यज्ञैन यज्ञ सैतनोत्ये,-तैन वो इर्दमुक्थानि सैततानि, विष्णुवै यज्ञौ,

तैस्मान् पुरुषः स्नवभिरनुसँततः, संद आलभ्यावनयति, यज्ञ वो एतंत् संतत्य संप्राप्या- वनयति, चक्षुवै शुक्र, श्रंक्षुरुश्कथ्य,श्वंक्षुवी एतंत् पुरस्ताद् ध्रियतें, जथो यथेदे पुरस्तात् पश्चात् पश्यत्नन्वेत्यैवै ते,-दथ यदेकः संस्त्रेधां क्रिर्यते तस्मादेकः श्रैष्ठः पूर्वाधैऽवस्यति, यंदेतौ ग्रहौं भूयिष्ठाः सोमा अनु ह्र्यन्ते, पापवसीयसंस्य व्यावृच्यै, यदेतंत् पत्रं भूयिष्ठाः सौमा अन्वार्यन्ति, तस्मादेक श्रेष्ठ यन्तं बहैवः पश्चदनुयन्ति, पोत्राणि वा अध्वधु पुरों विदुड, उक्थामदानि पश्चै,नद्रया संदा उपचरत्या, येव्याग्ीध्र९, वैष्णव्या इुविधीन५, तथा हैनं नं विंदुहे, उन्तर्राहवनीयं च हविधीनं चाध्वयौलोको,- उन्तर्रा हुविधीनं च संदश्च येजमानस्य, संदः सदुस्याना५, यद्ि कामयेता,-डध्यपु यंश ऋछेदित्य, न्तराहवनीयं च हविधानं चावनयेत्, सौमो वैं यश, एषोऽध्वयौलोको, 5ध्ययुमेवे यशसार्पयति, यदि कामयेत, यंजमान यश ऋछेदित्य,न्तरा हुविधीनं च संदु्श्वावनयेत्, सौमो वै यश, एषं यंजमानस्य लोकों, यंजमानमेव यशसार्पयति, यदि कामयेत, सदु- ३स्यान् यश ऋछेदित्य,न्तः सदुस्यावनयेत्, सौमो वै यश, एषं सुदुस्यानां लोकः, सुदस्यानेव यशसापयति, संद आलभ्यावनयत्यै,नद्रर वै संद, ऐन्द्राण्युक्थान्यु, क्याना

[५ ]मै. १,३,१४ । तै. सं. ६,५.१। काठ. २७, १० । वा. ७,९,२२,३५-४०;८,३३-३५,३९,४४-४६। काण्व ७,८,२४,३५-३६,३८-४०; ८,१४-१६,२१,२५-२८।

Page 382

[३८२] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० ६, अनु० ५-६ सैतत्या, उक्थानामनपछेदाय। उपयामंगृहीतोऽसि, मित्रवरुणाभ्यां त्वा ॥ इंति गृद्भाति प्रातःसवने मैत्रावरुणाय । इन्द्राय त्वा । इति ब्राह्मणाञ्शरसिने ॥ इन्द्रान्निभ्यां त्वा॥ इत्यछा- बाकाय ॥ उपयामगृहीतोऽसी,न्द्राय त्वेन्द्राय त्वा ॥ इंति गृह्णाति सर्वेभ्यो माध्यंदिने सवने॥ उपयामंगृहीतोऽसीन्द्रावरुणाभ्यां त्वा। इति गृह्णाति तृतीयसवने मैत्रावरुणय॥ इन्द्राबृहस्पतिभ्यां त्वा । इंति ब्राह्मणाञ्यसिंने ॥ ईन्द्रावविष्णुभ्यां त्वा ईत्यछावाकायै, वमस्य यथोकर्थयथादे- वतै गृहीता भुवन्ति ॥ ५ ॥ १९-३२ आयुवै ध्रुव,स्तमुत्तमे गृह्ात्यु, त्तम १ हायुः, स्थाल्या गृह्नात्या, युषो धृत्यै, पूर्ण गृह्नाति, सर्वमायुरेति, प्राणों वै गायत्या, युर्ध्धुवौ, यंदे्ष ओ तृर्तीयात् संवनात परिशयेत तस्मार्दया- वदायुस्तावान् प्राण, आयुवै ध्रुवौ, येदभिष्टोरममास्ता आयुरेवप्त्वो निः सर्पत्यो, युंवे ध्रुवो, यत् कैवलं जुहुयादायु: प्रजानां प्रंदुध्यात्, परिधानीयाया शस्यमानायामवनयति, से ह्योन्तो, हौतुश्रमसैडवनयति, वैश्वदेवों वैं हौता, वैश्वदेवीरिमा: प्रर्जाः, संर्वासु वो एतत प्रजास्वायुर्दधाति, जनानामित्या, हुः, सर्वासा वो एतत् प्रर्जानामायुः सर्वाभ्य एवं प्रजाभ्यो गृह्यत, उभयतो वैश्वानरों ग्रह्यत, उभयंतो वैश्वानरो ३ह्य्य प्रा३णो, डयं५ वाव वैश्वानरौ श्योऽयमवाड् प्राणो, यंदेर्ष केंवला उत्तरे हविधौने सादते तस्मादेषोडर्धभाक प्राण- ना, मर्धभाजा इतरे, हिरण्येऽधि साद्येदायुःकामस्या,-डमृंत५ वै हिरण्य, मायुर्ध्ुश्ो, डमृत एवस्यायुर्दधात्यु,-पोसेऽन्यें ग्रहाः सादन्ते, ऽनुपोस्े ध्रुव,-स्तस्मादुस्थ्नान्ये पशवः प्रति- तिष्ठन्ति, माश्सेन पुरुषः, प्राणों वो उपरवो, येद्ेत उपोसे ग्रंहाः सादयन्ते स्वे वो एतंदयौनौ साद्यन्ते, पूर्वार्धे वा इमें सुखस्य प्राणां, एतंत् खलु वै हुविरधीनस्य पूर्वाध यद्दक्षिण हवि- धीनं, तस्मादक्षिणे हविधौने, प्राणा वो एत ईतरे ग्रेहा, आयुर्ध्रुवो, नंव वै प्राणों, आयुर्दशमै, तस्मादेष दुशमों गृह्यते, दशम ह्यायू, राजपुत्रो घुर्व गोपायति, सर्वासा५ वा एतंत प्रजानामायुर्गोपायति, तस्माद्राजपुत्रो वीर्यवत्तमो, यद्युभिर्चरेत्।। इदमहमर्मुंष्यामु- ष्यायणस्यायुः प्रवर्तयामि। इंति घुवै प्रवर्तये,-दायुरेवास्य प्रवर्तयति, यंत् प्रवतयेत् सर्वासां प्र- जोनामायु: प्रेवर्तयेच, शुंक् प्रजो ऋछे,दवतिर्येजमानं गृह्नीयात्, क्षोधुकोऽध्वर्युःस्यात्, तव्र्- ड्ग्य एव।। ध्रुवै त्वा घ्रुरवक्षितिमर्मुमास्थानाच्च्यावयामि॥ इंत्यास्थानादेवैनं व्यावयति, प्रमायुको [६ ]मै. १,३,१५ : तै, सं. ६,५,२ । काठ, २८, १ । कपि, ४४, १ । व, २,२६:३,१७;१०,२५ । कण्व, ३,२३;११, ३५;२,४८ ।

Page 383

काण्डं ४ प्रपा० ६, अनु० ६-७] अध्वरादीनां त्रयाणां विधि:। [३८३ ]

भवति, ध्रुव५ वैं प्रच्यवमान विश्वा भुताऽनु प्रच्यवन्ते, प्र यजमान आस्थानाच्च्य- वते, तदुभिमृश्यो, दिवि दिव्यान् हेरहान्तरिक्षे अन्तरिक्ष्यान् पृथिव्या पर्थिवानिति, यथा- स्थाम वो एतत् प्रजा दृरहति, स्व आ्यतने यंजमान, मायुषा वो एष वीर्येण व्यृध्यते.यस्य ध्रुर्वः स्कन्दुत्या,युवीर्यं ध्रुव,स्तंदुभिमृश्यः।। आयुर्धी असि ध्रुवो,-Sडयुर्मे धेहि॥ इत्यायुरेवां- स्मिन् दधाति, वरो देक्षिणा, वरेणैव वर५ स्पृणोत्या, तमां हिं बरः, पुत्रसेनस्य ड बै मैमसेने ध्रुव उपददास, तएशृण्वानः स्थैरब्रह्मण ऋर्तैनैभ्यों लोर्केम्य आप्यायर्याचकार॥ स्वाहा दिवे आप्यायस्व्। इति से तृंतीयं बभूव ॥ स्व्राहान्तरिक्षादाप्यायस्व॥ इति से द्विभागं बभूव। स्वाहा पृथिव्या अप्यायस्व॥। इति स पुपूरे, तदृतेंनैवैभ्यो लोकैम्यो ध्रुव आप्याययितव्यो, द्वादुशै स्तोत्रेडवनयति॥ द्वादश मासाः सशवत्सरः, सश्वत्सरौ यजो, यज्ञंः प्रजापुतिः, प्राजा- पत्यः पुरुषो, यावानेव पुरुषस्तस्मिन्नयुर्दधाति, यंत् स्तूर्यंमानेऽवनयेर्द्र्भाः प्रपादुकाः स्यु,- पैच् शुस्यमाने युवान: प्रमीयेरन्, यंच शस्ते बहिः प्राणान् दध्यात्, सकंच शस्तायां मध्य- तोऽवनीयो, मध्यतौ वो एतंत् प्रर्जानामायुर्दधाति॥ स्वयंभूंरास श्रेष्ठो रश्मिः प्रियो देवानाए स५सदुनीयः। तै त्वा सुभव देवी अभिस १विशन्तु॥ आयुर्धी असि ध्रुवा,-डडयुर्मे धेहि॥ ईत्या- युरेर्वास्मिन् दधाति॥ वर्चोधो असि ध्रुव, वर्चों मे धेहि॥ इंति वर्च एर्वास्मिन् दधाति॥ इुषोडसि, त्वेषोऽसि, नृम्णोऽसि, व्रतोऽसि, दक्षोऽसि, तस्य त दुर्षस्यु त्वेर्षस्य नर्म्णस्य वरतस्य दक्षस्य भक्षीय, स्वस्य चारणस्य च शुर्द्रस्य चार्यस्य च, यथा न्वं९ सर्यासि विश्वंदर्शत एवमहै९ विश्वदर्शतो भूयासम्॥ इति विश्वदर्शतो ह भवत्य,सौ वो आदित्यः स्वयंभूः श्रेष्ठो राश्मि, यैथैष स्वरयंरमभवदेव९ स्वयैं भवति ये एवंए वैद ॥ ६॥ ३३-५४ अथेते ऋतुग्रहा:, सश्वत्सर्रस्य वो एते विधृत्यै गृह्यन्ते, द्वादश मोसाः सश्वत्सर, स्त- स्माद् द्वादश ऋतुग्रहा, मधुश्च मांधवश्च वासन्तिका ऋतू, असभा हूयन्ते, डसना ३हीमे ऋ तैवो, नान्योऽन्यमभिप्रपद्यते, यंदु३न्योऽन्यंमभिप्रपद्यत ऋता ऋतुरभीया,दय यदुन्योऽन्यः पपद्यवे तस्मादिदमुता ऋतरनु्निहिता: परिप्लवन्त, उभयतोमुखमृतुपात्र, मुभयंतोमुखा शहीम

[आयुर्धा असि (आयुरस्या०) ध्रुवायुर्मे धहि (दाः)। अथर्व. २, १७,४] [७]मै. १,३,१६ । तै. सं. ६,५,३ । काठ. २८,२ । कपि. ४४,२। वा. १३,२५ । काण्व. १४,२६ ।

Page 384

[३८४ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० ६, अनु० ७-८

ऋतवो, न वै तद्वित यतु ऋतुनां मुख ५, सह प्रथम गुह्नाते, सदोत्तमे ९, सह युज्येते, सहै विसुच्येते, चतुर्दश वो एतैत कुरुतो, डति वाएतद्रेचयतों, डस्ति मासस्त्रयोदुश,सवमेवैतेना- प्त्वावरुन्द, ऋर्तुभ्यो वैं प्रजाः प्रजायन्ते, यत् षदृतुना चतुऋतुि, र्ऋतुभ्यो वोवास्मा एतचतुष्पदः पशुन् प्रजनयतो, जथ यच्चतुऋतुभिद्दिततुन, ऋतुभ्यो वर्वास्मा एतंद् द्विपद: पशुन् प्रजनयतो, यद् द्विऋतुना, द्वौ शहीमां ऋतूं, अंथ यंद् द्वें ऋतुपात्रे, द्वौ द्वौ ३ हीमे ऋतवो, नानुयजति, वैश्वानरो वषट्कारों, यंदुनुर्यजेद्वैश्वानरमुर्तुष्वन्ववसृजे,दन्धो वा द मासीदेव्यावृत्त, मेहरांसीन रात्रि, स्तदेवों ऋतुग्रहैव्यीवर्तयन, यदतुग्रहा गह्यन्ते, डहोरात्र- योर्व्यीवृन्यै, सश्वत्सरो वै स्वर्गौ लोर्क,स्तस्य वो एते आक्रमा यदतुग्रहो, यदतुग्रही गुह्य- न्ते, स्वर्गैस्य लोर्कस्याक्रानत्यै।।७।। ५५ आदित्यां वो इुते उत्तरमा: स्वर्ग लोकमायु९,स्ते वो इतः प्रतिर्स१हिताः पुरस्तादेवान् यत् संव५, सश्वत्सरों वै स्वगो लोकः, सखवत्सरमेतौ कल्पयितुं प्लायेते यदध्वयू, यदैन्द्रारयनं- मृतुपात्रेण गुह्नाति, सश्वत्सरवा एतंदुन्वारभते स्वगीय लोकाया,-डथो ज्यौतिरुपरिष्टाद्धाति स्वर्गैस्य लोकस्य संमष्ट्या, असौ वो आदित्यः शुकः, पुरुषो वैश्वदेवों, यंच शुक्रपात्रेण वैश्र- देवं गुह्नांति तस्मात् पुरुष एवामुं प्रत्यक्, सर्वेडन्ये न्यश्चः पुर्शवो, देवाश्र वो असुराश्रास्पर्ध- न्त, तै देव: प्रातःसबने वैश्वदेवे युई९ सर्स्थाप्यमपश्य, स्तै प्रातःसबने संमस्थापयन्, येद्वैश्वदेवः प्रातःसवने गुह्यते, प्रातःसवनें वो एरतद्वैश्वदेवे यु्ञ९ से९स्थापयति, तैन स१स्थिते- नारिष्टेन भूतैन प्रंचरन्ति, देवा वै सेर्वे प्रातःसवनमभ्यायछ, औौत्तराभ्या सवनाभ्यामतिष्ठ- न्त, यद्वैश्वदेवः प्रातःसवने हूर्यते, प्रातःसवने वा एतद्वैश्वदेवे देवतास्तर्पयन्ति, तास्तुप्ता उतुरे संबने अभिसुज्यमाना यन्ति, वज्रो वै मुरुत्वतीयां, वज् एवं प्रथमो, डपगूर्तिर्द्वितीयः, स्तृतिरुत्तमो, वंज्रो वै धनु, धैनुरेव प्रुथमः, प्रतिहितिर्द्वितीयो, विसष्टस्तृतींय, श्वक्रियौ वो एतें युज्ञंस्य यन्मरुत्वतीया, अक्षो मध्यमः, पक्षसी अर्भितो, मरुद्भिवै वीश्येणेन्ट्रो वुत्रमुहन्, नं ऋतें मरुंद्रयोऽशकनोद्वीशर्य कर्तु, यन्मरुत्वतीयो ग्रहो गुह्यंते मरुत्वतीय। शस्यते तैन माध्यं- दिन संवन९ वीर्यवत् कर्थ९ संवनान्यूतुमन्ति वेछे, ति पृछेद, ऋतुग्रहैः प्रातःसवनमृतुर्म, न्य- रुत्वतीयैमीध्यंदिन संवन५, सावित्रेण तृतीयसवन, मरुत्वतीययोः सननयोदक्षिणा दीयन्ते, [ < ]मै. १,३,१७-२५। तै. सं. ६,५,४-५ । काठ, २८,२-३। कपि. ४४,२-३।

Page 385

काण्डं ४, प्रपा० ६, अनु० ८-९ । अध्वरादीनां त्रयाणां विघि:। [३८५ ]

स्वे वो एतदौनौ दक्षिणा दीयन्ते, पर्धयो वो एतें यर्ज्ञस्य यन्मरुत्वतीया, स्तस्मान्मरुत्वती- यान् देक्षिणा नातिदीयन्ते, यद्तिदुर्दयाद्, यथा बहिष्परिधि स्कर्नमेव स्याद्, यदि कार्म- येत, विडौजीयसी स्यादबलीयः क्षत्रमिति, यस्या मरुत्वतीयः पूर्वोऽर्धऋचस्ता पुरोरुचं कु- र्याद्, विश५ वो एतंदोजीयसीमकरवलीयः क्षत्र९, यदि कामयेत, क्षत्रमौजीयः स्यादवली- यसी विडिति, यंस्या ऐन्द्रः पूबोडर्धऋचस्ती पुरोरुचं कुर्यात्, क्षत्र वो एतंदौज,योडकरबली- यसी९ विंशं, जामि वो एतघ्यज़ों कियते यन्मरुत्वतीयो ग्रहो गुह्यते मरुत्वतीय। शस्यते, पर्शवो वै मरुतो, जजामि पशव,-स्तैन तदजाम्यृतुपात्रमार्लभ्य प्रतिगृह्णात्यु,तंत्रो वै मरुतः, स्- वत्सरे ऋतवा, आयुः सश्वत्सर, आयुषि वो एतदध्वर्युः श्रयते, वुत्र५ वा एषं हन्ति यौ मुरुत्वतीयान् ग्रहान् गृबीतै, माहेन्द्रे सर्वे कोमाः, संर्वान् वो एतंत् कोमानामोति, सर्वान् व्यश्नोती, न्द्रो वै वुत्रमुद३, न्त्सोडन्योन् देवनत्यमन्यत, से मुहेन्द्रोऽभवत्, से एतमु- द्वारमुदहरत वुत्र हत्वा, तदुद्धार एवों,-डस्यैष भारग एवं, तस्माद्रांजा संग्राम जित्वौदाज- मुदजते, शुकपात्रेण माहेन्द्र गृहनाति, वंदन्ति ग्रावाणो, वंदन्त्यौलूखला, मन्थन्त्याशिर,- -मिन्द्रे वो एतंदेग्रा आगते घौषमकुर्वता,-डथो यजमान एवं तैजो दधति ॥ ८ ॥ ५६ एतेद्वो एषभ्यनुक्ता।। ५७ अष्टौ पुत्रांसो अदितेयें जारतास्तशन्वस्परि। देवे उप प्रैत्ससभिः परा मार्ताण्डमास्यत्।॥५८॥ इत्येष वाचे से उपाशशुसवनो ग्रावा, तैस्य वो एषं सोमपीथौ यंदादित्यै मेक्षयन्ति॥ विन- स्वन्नादित्यैप ते सोमपीर्थः ॥ इति सोमपीर्थनवैन संमर्धयति, व्यानों वो उपाश्शुसंवनः, प्रजा आदित्यो, व्यानवां एतंत् ग्रजासु दधाति, पशवो वो आदित्यो, यंदभा मध्यतः श्रीणाति, मध्यतों वा एतंत् पशनी पयो द्धात्य,-य यत्तप्तात्३डक्यं तस्मादामा सती पक्क दुहे, यदि कार्मयेत, वर्षेत् पुर्जन्या इति॥ यो दिव्या वृष्टिस्तया त्वा श्रीणामि॥ इति दभों- परिष्टादादित्य श्रीणीयात्, पर्शवो वी आदित्यः, पर्शुभ्य ए३पोऽमुंतो वर्पति, पर्शनेव वृष्यारभिंजिघर्ति, यदि कामयेत, गर्भा: श्रीव्येयुरित्यु, द्वह्यादित्यमवेक्षेत, गर्भा ह श्रेंवुका भवन्ति, शुक्रचुतीवै पूर्वे संवने, अशुक्र तु्तीयए् सवुनथ, ह त्यानाश सशस्रवानुवन- यत्याग्रायणमभिप्रस्कन्दयुति, तैन तृतीयसवन शः Tद, : वो असुरान् हत्वा मुत्यौरविभ- [ ९ ] मै. १,३,२६ । तै. सं. ६,५,६। काठ. २८,६। मै. ४९

Page 386

[१८६ ] मैत्रायणी-संहितायाम्। [काण्डं ४, प्रपा० ६-७, अनु० ९-१ यु, स्तैनाथैर्षिणो न्यश्चनैषिण एतां देवता भूयिष्ठाः प्रोविशन, यंद् द्विदेव३त्याएस्तस्माद् द्विदे- वत्येभ्य आदित्यो निर्गुद्यते, वृहृतीभ्यां गृह्नाति, पशवो वैं बृहरती।, प्रजो आदित्य, एता- वांल्लोको यावर्दुंद्धत५, यत् संप्रसारयित्वा गुह्गाति लोक वो एतदुत्नादं यंजमानो भ्रतृव्यस्य वुङ्क्ते, डथो इमा एवं प्रजी अनद्यार्यावरुन्द्वे, यद्यस्य भ्रतृव्यो यंजेत बहिर्ेदि तिष्ठेत्, तथा हैनं नवरुन्द्े, पुशवो वा आदि३त्यो, डम्ैरेतास्तशन्वो यर्द्विष्ण्या, येत् संप्रसारयित्वा गृह्नाति रुद्रांद्वा एतंत पशुनन्तर्दधात्यपिधायोप निष्कामति, पशूनी गोपी डरप्री रु३द्रो, थाया,-SSदित्यों वे द्विदेवत्यानामनुयाज, स्वस्मान्तान्रनुयजति, द्विदेव३्त्या वा आदित्यस्य प्रयाजा, स्वस्मात्तान्रांनुयजति, पशंवो वो आदिरत्यो, ऽर्भ्री रुद्रों, ब्राह्मण उपद्र्ष्टा, यदीक्षमाणो जुहुयात् प्रधीर्यमानानामेषामुपद्रष्टा स्या, दुन्यत्रेक्षमाणेन होतश्व्य, मनूपद्रष्टैषां भवति ॥ ९॥ ५९-६३ [२२६९] ॥ इति खिलकाण्डे षष्ठः प्रपाठकः ॥६ ॥

अथ सप्तम: प्रपाठक:। गायत्रो वै देवानाए सविता, गायत्र्या एषं लोकें सौमो गृह्यते, यंदाग्रायणं,स्तस्मा- दाग्रायणांत् सावित्रो निंर्गृहते, ३सोऽद ओ तुतीयात संवनात् परिशयेत् क्रिर्यमाणस्य क्रियमा- णस्य प्रसवाया,-इन्तरिक्ष५ वा अन्तर्या३मो, उन्तरिक्षमिमा: प्रजा, यदन्तर्यामपात्रेण सावित्रै गुहांति, सवितां वो एतत् प्ररजाः प्रसुवति प्रजंननायां,-डसन्नो हयते, डसना३हीमो: प्रजी नैलयन्ति, नानुयजति, यंदनुर्यजेत सृष्टिं प्रर्जाना विछिन्धा,दथो समानपात्रौ शहेतौ सोमौ ग्रह्ेते तस्मान्नानुयजति, देवा वै तृतीयसवनंमु्द्मं नाशकनुवन्, प्रातःसबने तर्हि सवितासीत, तै दे्वास्तृतीयसवनमुभिपपौहथ, स्तैन तृतीयसवनमुंद्यछन्त, यत् सावित्रस्तृतीयसवने गुहयाते सवितप्रसूता वा एतंत् तृतीयए संवनमुद्यछन्ते, सावित्रस्य ससुवें वैश्वदेवमभिगृह्णाति, वैश्व- देवीरिमा: प्रजाः, सुवितृप्रसृताः खल वै प्रजाः प्रजायन्ते, मनो वै सुविता, वैश्वदेवीरिमां: प्रजा:, संर्वासु वो एतंत् प्रजासु मनो दधात्या, शीर्मतः सवनस्य गृह्णाति, वैश्वदेवत्वाय, [ १] मै. १,३,२७-२८। तै. सं. ६,५,७। काठ, २८,७ । कपि, ४४,७।

Page 387

काण्डं ४, प्रपा० ७, अनु० १-३] अध्वरादीनां त्रयाणां विधि: [३८७]

सुशर्मासि सुप्रतिष्ठानं इति, यत्स्वित्सौमः सौमे प्रतिर्तिष्ठतिं, बुहदुक्षे नमा इति, यद्रुहेदिति तैन देवेभ्यो, यंन्रमा इति तैन पितृभ्य, उक्थभाजो वै पितरोडस्तोमभाज, उक्थायैष गुद्यते ने स्तोत्राय, यंत्र गृद्यते तंच शस्यते स्वं आयंतने ॥ १ ॥ १ घृतस्य यजत्ये,व वै प्रुथमों धिष्ण्याना यंदाहवनीय, स्तं५ वो एतदेग्रे व्याघारयत्या,- ग्रवैष्णव्या व्याघारयति, पराङ् वो एतेर्हि य३ज्ञो, डरभि: संर्धा देवता, विष्णुर्युज्ञों, देवताश्चैव युज्ञ चलब्ध, मन्ति वो एतत् सोम यंदभिषुण्वन्ति, येत् सौम्यः, सौम५ वा एतत् सैभावयन्ति, सौममाप्याययन्त्य,वधिषु्वी एतत् सौम यैदु्भ्यसुषुवु, रनुस्तरणी वो एषां सौमस्य, यंत् सौम्यः पितृरणामनुस्तरणी, तस्मात् पितु्मत्या यजति, दक्षिणा तिष्ठन् जुहोति, दक्षिणा हिं पितृरणा,-मुपसंदा ५ वो एतेडनुयाजी, आग्नावैष्णव्या घुर्तस्य यंजति, सौम्यो सौमस्य, यो एवद उपसंत्सु देवता अयाक्षीतता एते,-दसुत्र वो एषं भूरताय करिियते, यद्वो एतस्य व्योधि यत् प्रोमायि तदस्यामुँ लोके गछत्ये,-थ, पूर्त एवौच्शिष्यते, पर्वित्र५ वै सौम्यौ, यंजमानमेवैतैन पुनाति, सामदेव३त्यो घै सौम:, सोमस्य खलु वै सौम्यः, साम्ने वो एतंद् घ्रियते।। सत्रो ते एतद्यंदु त इह॥ इति परिपश्यति, यौजगतासुः से परिपश्यति, यौ गतांसुनै से परिपिश्यति, यदि ने पुरिपश्येदथ वदेत्। २-४ यन्मे मनो यमे गत९ यंद्ा मे अपरागतम्। रोजा सौमेन तद्वर्यमसमासु धारयामसि॥ ५ हृदिस्पृंक् कतुस्पृग्वचोधा असि, वंर्चों मे धेहि॥ इत्याशिषमेवाशास्ते ॥२॥ ६-७ अथैतेऽतिग्राह्या, देवा वै सममगृहता,-डथ वो एतानिन्द्रोडगृह्ीि, सोडवे, नवो अर्हमि- मानृते ब्रंह्मण: सविष्यामीति, स ब्रह्मोपाधावत्, तोन् ब्रह्मणासमनोद्, ब्रह्म वै गायत्री, तस्मा- यंदेवद: परमत्राद्यमनवरुद्धं तस्यैतेंऽवरुद्ध्यै गृह्यन्ते, ये वा अमी वैरार्जस्य स्तोभा अंतिरिक्तास्तैरेते समन्वन्तः, संवें वो एतं ऐन्द्रो, ये ऐन्द्र ऐन्द्रेः ३सो, Sसो आदित्य इन्द्रः, समानमननिश्ासौ चादित्यो, विराजो वै तैज आग्नेयः, शंक्करीणामैन्द्रौ, रेवतीनाए सौयों, यंत्रु पुष्ठानि युज्येरस्तदेतान् जुहुयात्, साम्नासतेजस्त्वाय, स५वाएतय्यज्ञः पर्श्चात् स्तोत्रेण च शस्त्रेण चाधीयते, यंदतिग्राह्योः, प्रत्युत्तवध्यै, चक्रिंयौ वा एतें यर्ज्ञस्य येत् [ २] तै. सं. ६,६,७ । कपि. ४५,३.। वा. २,२६; ३,१७; ४,३ । काण्व. २,४८; ३,२३; ४,४। [३ ] मै. १,३,३१-३३। तै. सं. ६,६,८ । कपि. ४६,२-३। वा. ८,३८-४०। काण्व. ८,१९-२४।

Page 388

[१८८) मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० ७, अनु० ३-४ पुरष्ठान्धु,पस्तम्भनमतिग्रा श्ह्या, स्तरंमात प्रातःसवने गृंह्याः, प्रत्युत्तबध्यै, यंदाभेयस्तेंज- स्तैनांघरुन्द्े, यंदैन्द्र इन्द्रिय तैन, यंत सौरयों रुच तैन, त्रिवृंद्धावास्मा एतंत संमृद्ध ब्रह्म- वर्चसे द्धाति, तैजो वो अथ्निं, रिन्द्रियमिन्द्रो, ब्रह्मवर्चसमसा आदित्य, स्वैजसा च वावा- रमा एतंड्ह्मवर्चसैन चोभयंत इन्द्रिय परिगृह्नाति॥ अग्रेश्च त्वा ब्रंह्मणश्च तैजसा जुहोमि तेजोदौ, तैजो मा मा हासी, न्महि तेजो हासिषथ, स्वहि,न्दस्य च त्वा क्षत्रस्य चौजसा जुहोम्यो- जोदा, मौजो मा मा हासी, न्महिमोजो हासिपथ, स्वाहा, सूर्यस्य च त्वौषधीनां च वर्चसा जुहोमि वर्चोदां९, बर्चो मा मा हासी,न्माहिएवर्चो हासिषए, स्वाही,-डय आयुःकारायु- षमा५स्त्व तैजस्वान देवेष्वेध्या, युष्मन्तं मौं तेजस्वन्तं मनुष्येषु कुवि,न्द्रौजस्कारौजस्वाएस्त्व सहस्वान् देवेष्वेध्यों, जस्वन्तं मा९ सहस्वन्तं मनुष्येषु कुरु, सूंर्य भ्राजस्कार भ्राजस्वा५स्त्व५ वर्चस्वान् देवैष्वेधि, भ्रांजस्वन्तं मा५ वर्चस्वन्तं मनुष्येषु कुरु॥ एतें हौमा भक्षंकारांश्च भव- न्त्ये,-तैपा५ वै वीर्येण बम्बविश्ववर्यसा इमीलोकानवीचश्र पराचश्च प्रोजानीता५, सं५ह वो अस्मा इमें लोको अरवीश्चश्व पराश्चश्र भान्ति य एवंए वेद, सुप्रज्ञानां वो इत इत्थै लोका, अमुतस्त्वा अवीख्चो दुःप्रज्ञाना, एषं ह ३्त्वेवामुतोऽवीच इमोलोकोन् प्रंजानाति यस्यैते हूयन्ते ।। ३ ॥ ८-१० उपाश्शुपात्रेण पात्नीवतै गृह्नाति, प्राणों वो उपाशशुः, प्राणेन वो एतत् प्रर्यन्ति, प्राणेनौद्यन्त्य,-थो प्राणांनां प्रतिप्रज्ञात्या, अथो यंत् प्रुथमं पात्र। युज्यते तदुत्तम विसु- च्यते, प्राणानां गोपीथाय, होता वो अर्द्य प्रातरुपाशुमयजद्, यंदेत९ होता वषट्कुर्यी- द्यंत् पुरोडकस्तत् पश्चांत् परिहरेत्, प्रमायुक: स्यात्, तम्मादेतमयीद्वेषट्करोति, पुरो ३ह्यर्थीत्, प्राणों वा उुपा एशरुंः, प्राणदधि प्रजा: प्रंजायन्ते, यंदुपाश्शुपात्रैण पात्नीवतै गृह्नाति, प्रजननायां,-डसन्नो हूयते, डसंन्ना हि प्रजाः प्रजायन्ते, नानुयजति, यंदनुर्थजेत् प्रर्जनुनमपिहन्या,-दथो समानपात्रौ ३ह्येतौ सौमौ गुह्येते, तस्मान्नांनुयजति, मिथुनं५ वैं घृतै च सौमश्च, यंत् पात्नीवतै घुतेन श्रीणांति, मिथुनत्वाय, बृंहस्पंतिसुतस्य ता इंति, ब्रेह् वैं बृहस्पति, ब्रैह्मणो वै यौनेः प्रजापतिः प्रजा असृजत, ब्रंह्मुणो वो एवंद्योनेयेजमानः [ ४ ] मै. १,३,१९-३०। तै. सं. ६,५,८-९ । क.ठ. २८,८-९। कपि. ४४,८-९, ४६,४। वा. ८,९-११,९,२२। काण्च. ८,८-१०,१२;१०,३१।

Page 389

काण्डं ४, प्रपा० ७, अनु० ४-५ ] अध्वरादीनां त्रयाणां विधिः। [३८९ ]

प्रंजायता, ईन्द इन्द्रियाता इती, न्द्रिय। हि गौ, डग्रा३ई पत्नीवाश्निति, मिथुनं वा अग्रीच्च पत्नीश्र, सर्जूस्त्वष्ट सोमं पिवेति, त्वंष्टा हिं रूपाणि विकरोति, घतं वै देवा वेज्रं कृत्यां सौममन, अर्मि खलु वो एतैं वारयन्ति, यंत् पात्नीवते घुतैन श्रीणाती, न्द्वियेण वो एतत् पत्नी व्यर्धयति, तस्माननिरिन्द्रिया स्त्री, पुमानिन्द्रियंवा, स्तस्मात् पुमास: सभा९ यन्ति, ने ख्त्रियो, यदितरान्त्सौमाच् श्रीणीयुन पात्नीवत, स्त्रियः सभामीर्यु,- नै पुमा एसा, इन्द्रो वै वुत्रमुह, सतंस्य यन्मूधीनमुदरुजत से द्ोणकलशोऽभवत्, ततो यः सौमः समस्रुवृत् से हारियोजन,सतस्मादेतै द्रोणकलशैन जुहोति, यौनिर्दयस्यैष, इन्द्रो वृत्र हत्वा तैस्य यत् क्रोस्ौ हृद्यात् सोम समसिश्चत से हारियोजनोऽभवत्, सं इन्द्रोऽमन्यत, यद्िमंमुसु३र्य९ सौम होष्यांमि तदन्वसुरा आभविष्यन्ति, यन्न होष्यामि तदन्वभविष्यन्तीति, तं ५ स शस्थिते प्रदृतेषु परिधिष्वजुहोद्यत संरस्थिते प्रतेषु परिधिंषु जुहोति तत्सिवदुभयमक,- र्जुहोत्यह, सं१स्थिते जुहोत्य,-तिरिक्तो वो एषं ऋत्विजाए ये उन्नेता, तस्मादेत नं वृर्णते, न वंषट्करोत्य, त्येष सोमोऽरेचि, 5ध्वषुँवे पूर्वानत्सोमान् जुहोति, से वो उन्नेतारमेवभ्यतिरिच्यन्ते, यंदेतंमध्वयुर्जुहुयांदाहुतीः सं५सुजेत्, समंदं कुर्यात, तस्मादेतमुन्नेता जुहोति, प्रजापुतिवी एतममन्यत सोम५ होष्य९, सतमभनिरत्रवी, न मयि त्वमेतमुसु३र्य५ सोम होष्यस्यशृतमद्वितीये, द्वितीयुमुस्त्विति, यद्धारनाभि: श्रीणांति, शृतत्वाया,-डथो द्वितीयत्वांया,-डथैतो धानो, यंत्र वो अर्दो देवेभ्यः कामदुघाः कोममदुह तंदेता अपिदुदुहे, प्रजापुतिवी आग्रायणौ, यंदेषोऽतिरच्यते तस्मादुर्यमेतिरिक्तऽपरिमित इमाः प्रजा अर्भिपवत, ऋक्सामें वो न्द्रस्य हरी, तयोः परि- धंय आधानं, निराधानाय खलु वो अंश्वाय घासमपिद्धाति, यत् सरस्थिते प्रहतेषु परिधिं- ष्वजुहोद्, यत् से १स्थिते प्रहृतेषु परिधिंषु जुहोति निराधानाभ्यामेवाभ्यां घासमपिदधाति, पशवो वै धाना, यंत् संखदित् पशून हिएस्याद्, यंन्न संखदिदयताः स्यु:, रय्यै त्वा पोषाय त्वैत्युं, प्रवपति, तत्िदुभयमकः, पशूनायत्यै, भुञ्जन्त एनं पशवा संदृश्यु,

उपतिष्ठन्ते ॥ ४ ॥ ११ यज्ञैन वै देवा: स्वर्ग लोकमायथ, स्तेडमन्यन्ता,-डनैन वै नोऽन्ये लोकमन्वरोक्ष्यन्तीति, ते छन्दाश्स्यपश्य९, स्तानि व्यत्यषजन्त्स्वर्गस्यु लोकस्याननुक्शात्यै, यच्छन्दासि व्यतिषंजति, [ ५]तै. सं. ६,६,११,५-६।

Page 390

[ ३९० ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० ७, अनु० ५-६

लोक५ वो एतेच्छेन्दाएसि यंजमानो भ्रतृव्यस्य मोहयति स्वर्गैस्यु लोकस्योननुक्शात्यै, देवेषु वो अन्योनि छन्दास्यास, असुरेष्वन्यांनि, कंनीयाएसि देवैष्वांसन्, ज्योयाश्स्यसुरेषु, यत् कंनीयोभिश्छन्दोभि- ज्यौयाशसि छेन्दा१सि विशशसति लोक वो एतच्छन्दा५सि यंजमानो अ्रतृव्यस्य वृङ्क्ते, लोकमेनमछन्दस्कमकरनुष्टुभ९ सर्वाणि छन्दा स्यभिसरशसति, वोग्वो अनुष्टु,-बांनुष्ुभः पुरुष,स्तस्मात् पुरुषः सेर्वा वाचो वदति, पर्शंवो वै छन्दा५सि, पुरुषो, यत् सर्वाणि छन्दाशसि सशस्यानुष्टुभमुत्तमा शसुति तस्मात ्पुरुष उपरिष्टादवाच: पशुनत्ति, सर्वाणि छन्दासि सं५श५सति, प्रजापुतिवै छन्दाशसि, प्रजापतिमेवाप्नोति, षंडक्षराणि स्तोत्रदतिरिच्यन्ते, षंद्टा ऋतव, ऋतुष्वैव प्रतितिष्ठति, ततश्चत्वारि शस्त्रे पुनुरुपा- वर्तन्ते, चंतुष्पदस्तेन पशनवुरुन्द्वे, डथ द्वे एवातिरिच्येते, द्वें विराजमति सत्य चानृतं १२ प्रजपुतिवै देवेभ्यो यज्ञान् व्यकल्पयत्, इन्द्रियाणि वीर्याणि पुनः संमबृहत्, से षौडश्यभव,-दथ वैं तहींद्रो देवानामासीदवमतमः शिथिरंतुम, स्तस्मै वा एतं पोडशिनं प्रायछत, तैनेन्द्रोऽभवत, ततो देवो अभुवन्, परा- सुश, स्वंध एवं विद्वानेत ९ पोडशिनं गृह्लीत, भवत्यात्मना, परास्य भ्रातृव्यो भवति, प्रजापुतिव देवेभ्यस्तनूर्व्यकल्पयत्, तासा५ या हर्वत्यासीत तोमात्मन्नशिशषत् प्रेण, यद्व- रिवती पुरोरुग्ग्रहस्य भवुति, नैवास्य हरिवती प्रि्या तरनुस्तमिवानोति, न षोडशी नोम य३- ज्ञोडस्तीत्या, हु, रंथ कस्मात् षोडशीति, यंत् स्तत्रेण च शस्त्रेंण च संपद्यते तस्मात् पोडशी,- यज्ञेन वै देवाः स्वर्ग लोकमाय, न्तस एषां ने प्राभुवत्, तस्मिन्वां एं ोडशिन प्रत्यग्रथ्न९, स्तैनारमु लोक व्यापुव९, स्तदर्मुष्य वव लोकस्य व्याप्त्यै षोडशी गृह्यते, ड्मुष्य लोकस्य संमष्ट्या, अग्निष्टोमें राजन्यस्य गृह्नीया,दशान्त एन वज्रो भूत्या इन्द्े, Sतिरात्रे ब्राह्मणस्य, वज्रो वै पोडरशीश्वरौऽशान्तो यजमान हिएसितो, रोत्रिरेव वज्र शमयति, प्रातः- सवने ग्रंह्य, स्तेजो वै प्रातःसवने, तैजस एवं वज्रं निर्मिमीते, औजो वैं माध्यंदिन९ संवन, मौजस एवं वज्रं निमिमीते, माध्यंदिने संवने गंह्या, तृतीयसवने गृंद्य:, पशवो वै [ ६ ] मै, १,३,३४ । तै. सं. ६.६, ११,१।

Page 391

काण्डं ४, प्रपा० ७, अनु० ६-७ ] अध्वरादीनां त्रयाणं विधि: । [३९१] तृतीयसवनं, पशुंभ्य एवं वज्रं निरमिमीते, यत् प्रातःसबनें गृधीयाद्वज्रा उतरे सेवने अ्भ्य- तिरिच्यते, यन्माध्यंदिने सवने, मध्यतों वज्रो निहन्यात्, दृतीयसवने गंद्य, स्तंत् सर्वेषु सवनेषु गुह्नांति, न पूर्वे सवने आति नीतः, पश्चद्श: काश्यो, वज्रो वै पञ्चदशों, वज्जमे- वास्मा आधात्, तैन विजितिं भूतिं गछति, षोडशी का श्यों, यंजमानो वै पुश्चदशौ, वंज्र: षोडशी, वज्जमेवास्मा आधात्, से एनं भूत्यै श्रेम्ण इन्द्े, सप्तदर्शः कार्य:, प्रजापुतिवै सप्तदर्श:, प्राजापत्यः षोडशी, स्व्र एवैन५ यौनौ दधात्ये,-कविरशः का श्या, एकवि५- शतिधाम्नी ो अनुष्ट, बानुष्टुभः पोड३शये,तद्वा अस्यारयतनतमं, तस्मादेकविएशः कार्यो, मध्युमेडह५ खित्रिरात्रंस्य गृद्यो, मध्यम वा अहसत्रिरात्रस्य शिथिर, मह्ो द्रढिस्नैऽशिथिरत्वाय, चतुर्थैऽहश्श्रतूरात्रस्य गृंद्य, श्रतुर्थ वो अहश्वतूरात्रस्य शिथिरं,मह्ो द्रढिस्नैऽशिथिरत्वाय, चतुर्थे चतुर्थैहन्नहीनस्य गैद्य, श्चतुर्थ चतुर्थ९ वो अहरहीनस्य शिथिरं, मंहो द्रढिस्नैडशिथिर- त्वाय, न द्विरात्रेडवकल्पते, द्वे वो एतें छन्दसी गायत्रे च त्रैष्टमं चा,-SSछन्दस्कमनायतनै गुह्नीते, डनायतनौ यंजमानो भवत्युं, त्तरेऽहन् द्विरात्रंस्य गृंह्यो, रात्रिमेवायतनमभ्यंतिरि- च्यते ॥ ६ ॥ १३ अथैषोडंदाभ्यो, देवोश्च वो असुराश्रास्पर्धन्त, ते देवा एतंमपश्य९, स्तमगृहत, तोनं- सुरा नादभुव९, स्वददाभ्यस्यादाभ्यत्व, नैनं भ्रतृव्यो दभ्नोति ये एवं गृह्नीते, वन्ति वो एतंत् सौम५ यदभिषुण्वन्त्ये,-वा वै समस्यातिमोक्षिणी तन, यौनितान१शन् प्रुवुहन्त्ये, वं५ वो एते लोक येजमानोऽन्वतिमुच्यते, वि वो एतद्यज्ञश्छिद्यते यत् संवनानि संतिष्ठन्ते, यंदे- तानशन् पुनुरप्यस्यति, यज्ञस्य संतत्या अविछेदाय, वृष्ट्यै वा एष गुह्यते, मरुन्नामानि हिं, वंर्षति पुर्जन्यो यंत्रैष गह्यते, डर्भि: प्रातः संवनात् पात्वस्मानिति, संवनानि वो एतैन देवा असुराणामवृञ्जत, सवनान्येवैतेन यंजमानो भ्रातृव्यस्व वृङ्क्ते, डन्रये त्वा प्रंवृहामि गायत्रैण छन्दुसैति, छन्दासि च वो एतैन देवताश्र देवा अंसुराणामवृञ्जत, छन्दाशसि चैवै- तेनु देवताश्र यजमानो भ्रतृव्यस्य वृङ्क्ते, चतुंराधूनोति, दिशो वा एतेंन देवा अंसुराणाम- वृञ्जत, दिश एवैंतेंन यंजमानो आ्रातुव्यस्य वृङ्क्ते, जीवग्रहौ वो एष सौमस्या,-हुवस्य ह्यंन- भिषुतस्थ गुद्यते, यंजुषा च वो अहुत्या च यर्ज्ञः सँतुतो, यंद्यजुरवैदब्ांहुति जुहौति यंजुषा [ ७] मै. १,३,३६ । तै. सं. ६,६,९-१०।

Page 392

[३९२] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० ७, अनु० ७-८

चैवाहुत्या च यज्ञ सैतनोति, देवा वै सौममगृह्त, से प्रजापतिरवेद, यौ वो डुह प्रथमः सौमं ग्रहीष्यंते से इर्द भविष्यतीति, से एतमगृह्नीत सोऽभवद्, यौ भूतिकामः स्यात् से एतै गुक्नीते, भवुति, यदि शक्नोति ग्रंहीतुमु्भी भवतो, यदि ने शक्नौति ग्रहीतुमुभौ ने भवतः, पराचीनेन प्राणता ग्रहीतश्व्यः, पराङ् हि से प्राणैः श्रियाऽन्तमगछ, दु्पानता ग्रहीत३व्यो, जर्पान हिं स तमंगृह्णीत,प्राण्यापान्याव्यवानता ग्रहीतव्यो, ऽव्यवान हिं से तमंगुह्नीत, र्यव्यवनेत् प्राणन्विछिन्धाद, प्रारणन्तिसैद्धाति, यदि व्यर्वानेद्धिरण्येनोपिदध्या, दमृत वै हिरण्य, ममृतेनैव सकृंदभिषुणोति, सकृद्वळ्नात्यें,को वैं भ्रजापतिः, चतुःस्रक्तिना ग्रहतिश्व्य, अ्रतुःस्रक्तिना वो एत प्रजपतिरगृह्ीत, से सर्वासु दिक्ष्वार्भोत्, से संवासु दिक्ष्त्रुभ्नोति य एवं विद्वानेते चतुःस्त्रक्तिना गृनी३ते, पौ वै सौमस्य रस: प्रं- विष्टः, सौमुमपा रसो, यथा वो इर्द गावौ संजग्माने अन्योन्या हत एवं २ वा एतौ संज- ग्माना अश्न्योऽन्यस्येन्द्रिय वीर्य विनिर्दुत, स्तयोवी एषं रसो यदैधि, यद्भ्ना जुहोति स्वेनैवैनौ रसेन शमयति ॥ ७ ॥ १४ कृष्णशीर्षाग्नियों, सेषी सारस्वती, बभ्रुः सौम्यः, श्यामः पौष्णः, शितिपृष्ठो बार्ह- स्पत्यं।, पिशङ्गो वैश्वदेवो, वृष्णिरैन्द्रः, कल्माषो मारुतः, सश्हित ऐन्द्रा३यो, डधो- राम: सावित्रः, पेत्वो वारुण:, प्रर्जापतिः प्रजाः सुष्टर रिरिचानोऽमन्यत, से एतमेकादु- शिनीमपश्यत्, तयात्मानमाप्रीणीत, यज्ञों वै प्रजापुति, स्तदं एवं विद्वनेतमेकादाशिनी विबध्नीते यंदेवांस्थात्मन ऊनै तदांप्रीणीते, प्रजापतिः प्रजाः सृष्टा रिरिचानोऽमन्यत, सएता- नीन्द्रियाणि वीर्याण्यपश्यत्, तानि द्वन्द्वमात्मनिमभिसमवननीता,-Sत्माग्रेयौ, वाक्सरस्वती,- -न्द्रिय सौमो वाचं चैवेन्द्रिय चात्मानमभिसमवभनीत, पुष्टिः पौष्णों, ब्रह्म बृहस्पतिः, पुष्टिं चैव ब्रह्म चात्मानमभिसमवभ्नीत, बल विश्वे देवा, वीश्यमिन्द्रो, बलं चैव वीर्यु चात्मा- नमभिसमबभीतौ,जो मरुंतः, संह इन्द्रागीं, औजश्वैव संहश्वात्मानमभिसमबननीत, प्रस- वाय सावित्रों, निर्वरुणत्वाय वारुण, आश्रेयाय सर्वा उपबध्यन्ते, डन्निवै सर्वा देवताः, संर्वाभ्य एवं देवताभ्या उपबध्यन्ते, रेतोधा रैतोऽस्मिन् दधात्य,-थ यंत् पौष्णः, मिथुनर्त्वायैवं सारस्वत्य, थ यत् सौम्यंः, प्रजनुन९ वै पूर्षां, प्रजंननायु, सोमो वै ब्रेह्म बृह- स्पति, वैश्वदेवीरिमाः प्रजा, ब्रह्म वो एतंत् पुरस्तादासी प्रजानामंत्यौही,-दथो ब्रह्मण एवेमो: [८ ]तै. सं. ६,६,५।

Page 393

काण्ड ४, प्रपा० ७,अनु० ८-९] अध्वरादीनां त्रयाणां विघि:। [ ३९३ ]

प्रजा अनुकाः करोति, क्षत्रमिन्द्रो, विण्मरुंतो, विश९ वो एतंत् क्षत्राय नियुनक्त्य,-थो विंश्ु- मेव क्षत्रपोनुकां करोत्यों, ज इन्द्रान्ी, ओजसा वो एतद्विरं क्षत्राय परिगृत्ात्या, लब्ध आग्रेय, आलब्ध ऐन्द्रो, डयैष ऐन्द्रानं आलभ्यते, ब्रंह्म चैव क्षत्रे च सयुंजा अक, यैद- गिश्ेन्द्रश्च भृयिष्ठभाजौ देवतानां तम्माद्वाहणंश्च राजा च भृयिष्ठभाजौ मनुष्याणां, प्रसवाय सावित्रो, निर्वरुणत्वाय वारुण:, समुद्रो वै वरुणो, दक्षिणां सुमुद्रो, यद्वारुणों दक्षिणाध आलभ्यते, यंजमानस्य निर्वरुणत्वायै,तंद्वा एषाभ्यनूक्ता। १५ सुदेवो असि वरुण यस्य ते सप्त सिन्धवः। अनुक्षरन्ति कार्कुंद ९ सर्म्य सुपिरामिव॥ इंति ॥ ८ ॥ १६ ये देवानां बलपतयुस्तैभ्यो दक्षिणार्ध अलम्यन्ते, तस्मात प्रर्जा दक्षिणाभिजयन्तीर्यन्ति, येदाथेय: सौम्यो बार्हस्पत्यस्ते साधमालभ्यन्ता औज एवैतत सधीयते, यंदाय्रेयंश्व बार्हस्पत्यंश्र सौम्यममितस्तैजसा च ववोस्मा एतंडहवर्चसैन चोभयंत इन्द्रिय परिगह्ात्ये, कादश वा एतेपां पशुनी देवता, मेषी सारस्वती देवतानां द्वादुशी, यंदेषातिरच्यते तस्मात स्त्रियः पुएसौऽति- रिच्यन्ते, अथ द्वे एंकस्य रशने, द्वे एकस्य, तस्मात् स्त्रियं जाती परास्यन्ति, ने पुंमाएस,- -मंथ स्ति्रिय एवातिरिच्यन्ते, यं५ वो अर्मुमिन्द्रो वुत्राय वज्रं प्राहुरत् से त्रेधाभुवद्, यंदग्रं तैजा आंसीत् से स्फ्योऽमवद्, यन्मध्य से रथो, यंज्जघन से यूंपः, स्फ्येंन पैरिलिखति, रथाक्षेण विमिमीते, यूंपो भवति, वज्र एवैष सैश्रियत, एतावती वो इर्य पृथिवीं यावती वैदि, वैज्र एकादुशिनी, तिरक्रीं मिनोति, वज्रेण वो एतदिमा जयति, दक्षिणत उन्नता मेतृव्या, देवयंजनस्य रूप,मथो वंज्र वो एतंद्यंजमानो आ्रंतृव्यायोच्श्रयति, त्रयो मध्यतः सर्मा मेतव्या:, समत्वायु, सम हिं पर्शवोऽनूपतिष्ठन्ते, पशुसिरेवैंन सम्यक्षं दधाति, ये कामयेत, पितृलोक ऋभ्नुयादिति, तस्योपरसंमितां मिनुयात्, पितृलोक एवं ऋभ्नोत्य,- -थु यै कामयेत, मनुष्यलोक ऋप्नुयादिति, तस्य मध्यसंमितां मिनुया, न्मनुष्यलोके एवं ऋभ्ोत्य, थु ये कामयेत, लोर्क एवं ऋध्नोति, देवलोक ऋध्नुयादिति, तस्यु चर्षालसंमितां मिनुयाद्, देव- तांसा वो एषो सेमृद्धतमा यो चर्षालसंमिता, तस्माच्चपालसंमिता मेतृव्या, समृद्धत्वाय, यस्य पर्श्चादुर्पस्थः पुरस्तान्निर्णतं ते मिनुयाद्, य कामयेत, भ्रतृ- [ सुदेवो असि वरुण० । ऋ. ८,६९,१२; अथर्व. २०,९२,९; नि. ५,२७ ] [ ९]तै. सं. ६,६,४। मै० ५०

Page 394

[३१४ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० ७-८, अनु० ९-१

व्याय लोके कुर्यीद्, यंजमानं निर्बाधतैति, आ्रतृव्यायैव लोके करोति, यजमानं निर्बाधतै, डथ यस्यु पुरस्तादुपस्थः पश्चान्निर्णुतं तै मिनुयाद्, यै कामयेत, यंजमानायैव लोक करौति, यजमानाय लोकॅ कुर्याद् भ्रांतृव्यं निर्वाधेतैति, आ्रातृव्यं निर्बाधते, सर्वेऽगिष्ठाः काश्या, या अग्िष्ठा अश्रुयस्तो अगिष्ठाः काश्या, सतैन संवेडभिष्ठो, अथ यंदशिष्ठादेधि रशना विदि- यन्ते तैन सर्वेडिष्ठी, नाना वो एतेषां पशवो, नाना देवता, अथ ये एषं द्वादुशौ यंज- मान एवैतस्यु पशु, ैदस्मै पशु ने निर्दिशेत तंत् प्रमायुको यंजमानः स्याद्, यै द्विष्यात् तै ञ्रूयात् ॥ असौ ते पशुः ॥ इंति, तमेर्वास्मै पश्ु निर्दिशति, प्रमायुको भवति, यद्यभिचरेत्।। इर्दमहमर्मुमामुष्यायणमर्मुष्याः पुत्रमिन्द्रवज्रैणाभिनिदधामि ॥ इत्युभिनिंद्ध्या, दिन्द्रव जैणैवैनम- भिनिंद्धाति, प्रमायुको भवत्य,-थो द्वादुरशस्यैवैष मासौऽवरुदूयै। ९॥ १७-२१ [२२९० ] ।। इति खिलकाण्डे सप्तमः प्रपाठकः ॥७॥

अथाष्टमः प्रपाठकः। मेनोवै पात्राण्यास,सतैषाए समाहन्यंमानाना यवन्तौऽसुरा उपाशृण्वएस्तवन्तसतंदेहनी- सुब, नंथ वो एतौ तह्यसुराणां ब्राह्मणां आस्तां तुष्टावरुत्री, तो अबुवथ, बिकित्सतं ना इंति, ता अब्रूतां, मनो यंज्वा वै श्रद्धदिवोऽसी, मानि नौ पत्राणि देहीति, तानि वो आभ्यामददात्, तन्यिम्निना समक्षापयतां, तान् ज्वालनृपर्भः समुलेट्, तसी मेनिरन्व- पद्मत, तस्य रुवतौ यवन्तौडसुरा उरपाभृण्वस्तावन्तस्तदहनीभवथ, स्ता अब्रूतां, मैनो यज्वा वै श्रद्धदिवोऽस्य, नैन त्व ऋष्भेण याजयावेति, तैन वो एनमयाजयतां, तस्य श्रौणि- मनुवत्ता सुपरण उदमथनात्, सा मनाद्या उपस्थमापद्यत, ता सा मेनिरेन्वपद्यत, तस्या वदन्त्या यवन्तौऽसुरा उर्पाभृष्वएस्तावन्तस्तदहनीसुवथ,स्ती अ्रूतां, मनो यंज्वा वै श्रद्धा- देवोऽस्य,-नया त्वा पत्न्या याजयावैति, तो श्रौक्ष्य पर्यमनिं कृत्वैष्माबहिरछैता, से ईन्द्रो- डवे,-दिमे वै ते असुरमायें मनुं पत्न्या व्यर्धयता इंति, तमिन्द्रो ब्राह्मणौ जुवाण उर्पैद, सो डब्रवी, न्मनो यंज्वा वै श्रद्धदिवोऽसि, याजयानि त्वा, कतर्मस्त्वमसि ब्राह्मणः।। १

[१]तै. सं. ६,६,६ । कपि. ४६,४।

Page 395

काण्डं४, प्रपा० ८, अनु० १-२ ] अध्वरादीनां त्रयाणां विधिः। [३९५ ]

कि ब्राह्मर्णस्यु पितरं किसु पृछसि मार्तरम्। श्रुतै चैदस्मिन् वैद्य९ से पिता से पितामहंः।। २ कैनैत्या, भ्या ब्राह्मणाभ्या,मितीशेऽहै ब्राह्मणयो,रितीीशिषे हौत्य, ब्रवी,-दतिथिपति- वौवातिथीनामीष्टा इति, से द्वितीया वैदिसुद्धन्तुमुपापद्यत, तो इष्माबहिबिभ्रता ऐतां, ता अबूतां, किमिद करोषी, तीमै मनु९ याजयिष्यामीति, कैनैति, युवाभ्यामिति, तां अवित्ता, मिन्द्रो वविति, तौ न्यस्येष्मांबहिः फलायेतां, तौ यदेधावतां परस्तादेवेन्द्रः प्रत्यैत्। तौ वृशश्वैवाषश्चाभवतां, तद्ृशस्य चैवाषस्य च जन्म, से मंनुरिन्द्रमत्रवीत, सै मे यजं५ स्थापय, मो मे यज्ञो विकृष्टोऽभुदिति, सोऽब्रवीद्त्काम एतांमालब्धाः से ते कामः समृध्यता,- मथौत्सजैति, ता वी उद्सृज, तददया एवं, पात्नीवर्तस्त्वा्टः स्, त्वट्ट्री हि पशवो, डवाचीनं नाभ्याः कार्यो, डवाचीन हि नम्याः स्त्र्या वीर्यवद्, व्यवब्लिनाति वा एकादुशिनी यज्ञ, यत् पात्नीवतः, प्रत्युत्तध्यै॥ १॥ ३-४ अमुष्मिन्वै लोके यंजमानो बुभूषत्य, - मुष्य खलु वा आदित्यस्यासौ लोको, यंत् सौरीभ्यां जहोत्यमुष्मिन वो एतल्ोके यजमानो भवति, द्वभ्यां जुहोति, द्विपद्यंजमानः, प्रंतिष्ठित्यै, हिरण्यमवर्धाय जुहोति, हिरण्यज्योतिषमेवैन स्वर्ग लोके गमयनि, बद्दैन जुहोति, दक्षि- णाना५ वो एषोऽन्वारम्भो, द्यी गछ स्वर्गछैत्युं,द्धरति, स्वर्गस्य लोकस्य समष्टयै, रूपं वो रूर्पेणा३भ्येमीति, रूप१ हिरण्यथ, रूप पशव, स्तुथों वो विश्ववेदा विभुजत्वित्ये,-ष वै तुर्थो विश्ववेद। यंदुशनि, रेव वै तं५ वेदु यौ दक्षिणीयो, योऽदक्षिणीय, एतल्े अग्रे रांध एति सौमच्युतरत्य, परीधे वा एतद्ीयते, तत् सौमश्यावयति, तन्मित्रस्य पर्था नर्येत्ये, पं वैं मित्रंस्य पन्था यंद्ज्ञ, आपेय्याग्रीधे जुहोत्या, येयए ह्याग्ीघ्र, वारुण्यां द्वितीयुथा, यद्यनो वा रथो वा दीयते वारुण९ हि तंद्, ऋतस्यु पर्था प्रेतेत्ये,-व वो ऋतस्य पन्था यंद्यज्ञ- श्रन्द्रदक्षिणा इति, चन्द्र५ हिं दीयते, ब्राह्मणमुद्य ऋध्यासं पितुर्मन्तं पैतमत्यमित्ये,-प वै ब्राह्मणंः पितुरमान् पैतरमत्यों य आर्षेयः शुश्रुवा, न्तसुर्धातुदक्षिणमिति, सुर्धात्वेवास्यु यज्ञ दधाति, वि स्वः पंश्य, ३्यन्तरिक्षमित्य, देएवं प्राप्य वदति, यंतस्व सदु३स्यैरिंत्य,रातीर्यन्ति वो एत एतसमै देदत, ईश्वरी ब्राह्मणाः सोमपश्रक्षुषापहन्तो,स्तनिव शमयत्य, स्मद्राता मधुमतीर्देवत्रा गछत, प्रदातारमाविशतैति, तथा हैनममुत्रोगछन्ति, बहुंमर्या यज्ञकुणपी,- [२ ] मै. १,३,३७ । तै. सं. ६, ६, १ । कपि. ४४,४ । वा. ७,४५ -- ४६ । काण्व. ९,१०-११। *

Page 396

[३९६] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० ८, अनु० २-३

ति ह स्माह यज्ञवचा राजस्तम्बायनः, प्रे वो इतो मुनुष्या दक्षिणाश्च्यावयन्ति, नोमुंत्र गछन्तीति, यंदाहो,-नवहायास्मान् देवयानेन पर्था सु्कतां लोके सीदत, तंन्नः सएस्कृत- मिति, तथा हैनमिह चामुत्र चागछन्ति ॥ २ ॥ ५ मन्ति वो एतत्सोम यंदभिषुण्वन्ति, यजञं५ वो एतंद् मन्ति, यद्देक्षिणा दीर्यन्ते यज्ञं१ वा एतद्ृक्षयन्ति, तदक्षिणानां दक्षिणात्वए, यंतंदृक्षयन्ति, स्वरगौं वै लोको माध्यंदिन संवुन, यन्माध्यंदिने संवने दक्षिणा दीयन्ते, स्वर्गस्य लोकस्यांक्ान्त्यै, सेतुए वा एतंत कुरुते, बहुं दैयु५, स्वर्गस्यु लोकस्य समष्टचै, हिरण्य हस्ते भवत्य,-थ नयति, सत्यं ५ वै हिरण्य५, सत्येंनैवैंना नयत्य, ग्रेण गार्हपत्यं, जर्घनेन संद,स्ता उंदीचीरुत्सृ- जन्त्यन्त्रा चात्वालं चायीध्रं चै, तैन वा अंङ्िरसः स्वर्ग लोकमाय५, स्तमेवैनाः पन्थामंपिन- यति, द्वाभ्यां गारहपत्ये जुहोती, मौ तैनाक्रमत, आध्नेय्याग्ीधे, ऽन्तरिक्षं तैना,-डथ यह- क्षिणा दीर्यन्ते स्वरग तैन लोक, मर्यीघेडग्रे ददाति, यज्ञमुख वा अग्रीद्, यज्ञमुर्खसेव नापा- रा,डंथो अगनिवे सर्वा देवता, देवता एवास्य तयामीष्टाः प्रीता भवन्ति, ब्रहमणे ददाति, प्राजापत्यीं वै ब्रह्मा, प्रजापतिमेव तया प्रीणात्य,त्विग्भ्यो ददाति, हौत्रा एवं तया श्रीणाति, या५ सुदस्येभ्यो ददाति सोमपीर्थ तया निष्कीणीते, यामार्षेयाय शुभ्भुवुषे ददाति छन्दासि तया प्रीणाति, ने हिं तस्मादर्हन्ति सोमपीर्थ निष्कीय, यामार्षेयाय शुश्रुवषे दैदाति देवलोकें तया ऋभौति, यमिनार्षेयाय शुश्भुवुषे मनुष्यलोके तया, यामप्रसृपाय ददाति वनस्पतयस्तया प्रथन्ते, या याचमानाय ददाति भ्रतृव्यं तया जिन्वति, यी भीषा क्षत्र तया ब्रह्मात्ति, यौ प्रतिनुदते सा व्याघ्री दक्षिणा, यंत्ती पुनः प्रतिगृह्ीयांद् व्याध्येनं भूता प्रंब्लिनीया, दन्यया सहे प्रतिगद्या, तथा हैनं ने प्रब्लिनाति, यंदर्ज दैदात्या, गेयों वा अश्जो, डम्रैरव तैन प्रिय धामोपैति, यंदवि देदात्यश्व्यन्तेनपजयति, यंद्रा देदाति, देवानां तया प्रिय धारमौपैति, यद्वासो दंदाति, सर्वदेव३्त्य५ वैं वांसो, वैश्वदेवीं गौ,-विश्रेषां देवंता एवास्य तैनाभीष्टाः ग्रीता भवन्ति, यत् कुतान्नं दंदाति मा ्स तैन निष्क्रीणीते, यंदनो वा रैथए वा शंरीरं तैन, यद्विरण्यं देदात्यायुस्तैन वर्षीयः कुरुते, यंदेश्वं ददाति, प्राजापत्यों वो अश्वः, प्रजपितेरेव तैन प्रि्ये धामोपैत्य, थो अमुष्यादित्यस्य लोक जयत्य, न्त्तः प्रतिहत्रीं दैयए, ौद्रों वै प्रतिहती, यन्मध्यतः प्रतिहत्रें दुर्द्यांन्मध्यतो रुद्रेमन्ववनयेत्, तम्मादन्ततः, प्रतिहत्री [ ३ ] मै. १,३,३७। तै. सं. ६,६,१ । कपि. ४४,४-५।

Page 397

काण्डं ४, प्रपा० ८, अनु० ३-५] अध्वरादीनां त्रयाणं विधि:। [३९७ ]

दैय५, स्वुर्भानुवी आसुर्र: सूर्य तमसाविध्यत्, तमत्रिरन्वपश्यद्, यदान्नेयाय हिरण्यं दंदाति तम एवापुहते, डथो ज्योतिरुपरिष्टाद्दधाति, स्वर्गस्यु लोरकस्यानुक्शात्यै ।। ३॥ ६ विश्वरूपो वो एतत्वाष्ट्री यज्ञस्य व्यृद्धममन्यत, यदक्सामें व्युह्येते से एतान्यपश्यद्, यज्ञस्य निष्कृत्यै, यंदेवांत्न यज्ञस्य व्यद्धं तस्यैतानि निष्कृत्यै हूयन्ते, षडग्म्याणि भवन्ति, षंष्टा ऋतव, ऋतुष्वेव प्रतितिष्ठति, त्रीणि यजूषि, त्रीणि वै सवनानि, संवनान्येवां- प्नोति, नवैतानि समिष्ट्यजूषि जुहोति, नवभिवहिष्पवमाने स्तुवते, नैब प्राणा:, प्राणनिवात्मन् धत्त, ऊर्ध्व्तिष्ठन् जुहोत्य,-ध्वों हि तिष्ठन् वीर्यवत्तरो, ये द्विष्यांत तस्यु तूष्णी तिष्ठन् जुहुयात्, प्राणानस्यान्तरेति, सैततं जुहोति, प्राणाना९ सैतत्या, अंविछिन्दन् जुहोति, प्राणानामविछेदाय, यद्विछिन्द्यात् प्राणान् विछिन्दाद्, ये द्विष्यात्तंस्यु विछिन्द्यात्, प्राणानस्य विछिनत्ति, समानेनु विग्राहं जुहोति, समाना ३हीमे प्राणा, युर्ज्ञस्य वा एतो आणी, एतौं वैं विश्वामित्रो यज्ञस्याणी अपश्यत्, तंद् यजस्यैवैता आणीं क्रियेते, यंतो यज्ञ आदीर्यते तत् पुनर्निधेया, इंति ह स्माह भरद्वांजो, यंतो वो एतद्यज्ञ आदीर्यते तत् पुननिधीयते ॥ ४ ॥ ७ पंञ्चसवनों वै यज्ञ, स्त्रीणि संवनान्यवभृथो, यज्ञों, योवानेव यज्ञस्तमालब्ध, ऽनूवु३नध्या संवनानां पश्चमी, पांङ्क्ॢो यद्वै यजञस्यातिरच्यते तद्रुणो गृहात्य, तिरिक्त वा एतं- द्यज्ञस्य यदुजीषो, Sधिषणमधिषवणे, तस्मात्तैनावभुर्थम्यवयन्त्,ोयवयन्त्या,पो हि वरुण:, स्थावरां अभ्यवयन्ति, तो हि साक्षद्विरुणो, यद्वंहन्तीरभ्यवेर्यु: पर्शनिर्वहेयु,- रैथ यत् स्थावरां अभ्यवर्यन्ति, पशूनमिनिवाहाया,-डपो वै वरुणो, वातो वरुणो, यर्दु- दुश्चोऽवभूर्थमुभ्यवेर्युरभीपतः प्रजा वरुणो गृह्नीया,-दथ यद्दक्षिणावभृर्थमभ्यवर्यन्ति यंजमानस्य निर्वरुणत्वायो,-रु५ हिं राजा वरुणश्चकारें, -ति चात्वालात् प्रयन्तो वदन्त्ये,षं वो अपरिपुरः पेन्था अरक्षस्यों येनासा आदित्य एत्य, मुष्य वो एतंदादिर्त्यस्यु पर्थ इति, शुव तें राजन् भिषजः सहस्त्रमित्य,-पः पुराद्श्य वदन्त्य,-पो वो एतद्दरषन्ति, पूर्ताभिराभिः पूर्ताक्चरन्त्ये,- ककपाला भवन्ति, न वै पुरुषः कपालैराप्य, एकधैवैनमाप्नोत्य,थो एका वो इय,-

[४ ] मै. १,३,३८ । तै. सं. ६,६,२ । [ ५]मै. १,३,३९ । तै. सं. ६,६,३। कपि. ४५, ५ । वा. ८,२३,२५,२७; २०,१९,२३; ३८,२५। काण्व. ९,२३, २५-२६; २२,४,७; ३८,२४। [ उरु५ू हि राजा० । ऋ. १,२४,८; तै. सं. १,४,४५,१]

Page 398

[३९८ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० ८, अनु० ५-६

मस्यमिव प्रतितिष्ठति, तणं प्रांस्य जुहोत्य, भिमत्येव जुहोत्यायंतनवत्य, न्धोऽध्वयुः स्याद्, यंदनायतने जुहुरया, दपवर्हिषः प्रयाजान् यजति, प्रजा वै व्हिः, प्रजा एवं मुत्योरेत्सजत्या,- -ज्यभागौ यजति, यज्ञतायै, वरुण९ यजति, निर्वरुणताया, अग्रीवरुणौ यजत्यु,- भर्यंत एवैन वरुणान् मुश्चति, नो तुयाजान् यजति, नं संए्स्थापयन्त्यं, तिरिक्तमिव हि तन्मन्यन्ते, समुद्रे ते हृंदयम ३स्वन्त, रिति सह सुचोपमारयति, यंदेवात् करै क्रि्र्यते तंचू शमयत्य, वभृथ निचुङ्कुणैत्य, वभुर्थ एवास्यैष, ततो ये कजीष उत्प्लबते तै भक्षयन्ति, सोमपीर्थमिव हि तन्मन्यन्ते, वरुणो वो कजीषौ, यद्ध्रक्षये द्वरुणमात्मन्यञ्जीत, तदाहु,-भे- क्षितृव्यमेव, पशवो वो ऋजीषः, पर्शनेवत्मिन्यङ्क्ता इति, विचृत्तो वरुणस्य पाशा इति, वरुणपारशमेव विष्युति, प्रत्यस्तो वरुणस्य पाशा इति, वरुणपाशमेव प्रंत्यस्यति, नंमो वरु- णस्यु पोशायैति, वरुणपाशायैव नमोडक,-रंङ्गिरसो वा उत्तिष्वुतो रक्षाएस्यनंदतिष्ठ,स्तान्वा एतेन बृहस्पतिरन्ववैत, तैनैभ्यो रक्षाएस्यपाहन्, यदेतैनान्ववैति, रक्षुसामपहृत्यै, यंदू- धर्वैस्तोभं तैन बार्हस्पत्य, मथ यत् त्रिस्तोभं, त्रयो वो इमें लोको, एभ्यों वो एतलोकैम्यो यज्ञद्रेक्षा स्यपहन्ति, यंदेत्छन्दसा, सर्वाणि वै छन्दास्यतिछन्दाः, सर्वैवी एतच्छन्दो- भिर्यज्ञद्रक्षाएस्यपहन्ति, यदाग्ेय्या, मिंवे सर्वा देवताः, संर्वाभिवी एतद्देवताभिर्यज्ञाद्रक्षा५- स्यपहन्त्य,-३पोऽभयवयन्त्यां, पो वै रक्षोभी,-रप रक्षाशसि ने तरन्ति, रक्षुसामपहत्या, अनुपेक्षमाणा आयन्ति, वरुणस्यनन्ववायाय, परोगोष्ठे मार्जयन्ते, परोगोष्ठमेव वरुणं निर- वदयन्ता, एंधोऽस्येधिषीमहींति, निर्वरुणा एवं भुत्वैधितमुपयन्ति, सरमिंदसि, समेधिषी- महीति, संमिद्ध्या एवं ॥५॥ ८ य: कामयेत, सेर्वो मे यज्ञ: स्यात सरसा इति, से एतास्तिस्त्रौ वशा आलभेत, यज्ञस्य सर्वत्वाया,-डथो सरसत्वाय, वैश्वदेवीं मध्युत आलभेत, रेतो वा एतन्मध्यतो दुधाति, मध्युतो हि रेतोऽनिरुक्तया प्रचुरन्त्य, निरुक्तमिव हि रेतो, यातयाम वा एतस्य देवताश्र ब्र्म च, यद्वैश्वदेवीं च बार्हस्पत्या चु वशे भवतो, देवतानां चे ब्रह्मुणश्चायातयामत्वाय, दु्ग्धांनि वा एतस्य छन्दाशसि यातयामानि भवन्ति, छन्दस्येव रस दधाति, बार्हस्पत्यामन्तत आल- भेत, ब्रह्म वैं बृहस्पति, ब्रैह्मणि वो एतदन्ततों यर्ज्ञस्य यंजमान: प्रंतितिष्ठति यंद्वै युजः संतिष्ठते मित्रोऽस्य स्विष्ट युवते, वरुणो दुरिष्ट, यन्मैत्रावरुण्यनूब३नध्या भवति मित्रेण वो [ ६ ] कवि. ४५, ६।

Page 399

काण्डं ४, प्रपा० ८, अनु० ६-८] अध्वरादीनां त्रयाणां विधिः । [३९९ ] एतेन्मित्रोद्यजस्य स्विष्ट मुश्चति, वरुणेन वरुणादुरिष्ट, मुभयंत एनं मुक्त्वा येज़मानाय प्रेयछति, यंथा वै लौङ्गलेनोवैरं प्रभिन्दन्त्येवुक्थामदानि यज्ञै प्रभिन्दन्ति, यथा मृत्युमन्ववस्यत्येवमेषी यज्ञस्य, यदुष्टुतए यदुःशस्तष यद्िलोमं यंदेतया कल्पयति, विंदेवो वा ईजान:, संदेवोडनी- जाना, ओ हनीजाने देवताः श५सन्ते, यथा वो अनद्वान् विमुक्तोऽपक्रामत्येवमीजानदिवता अपक्रामन्ति, यदाओेय उदवसानीयो भवत्य, मिवे सेवा देवता, देवता एवं पुनरालभते,- डष्टाकपालो भवति, गायत्रो ३ह्यभनिर्गाय त्रछन्दाः, पश्चकपाल: काश्यः, पोङ्क्तो युज्ञो, योवानेवे यज्ञस्तमालब्ध, यंत्र वो अश्दोडयौं पुरुषं प्रमीतमादधुति तंदेनम्मि सत्यं५, सर्वा एनमन्या देवता जहत्य, भनिरेनं देवतानां ने जहाति ॥६॥ ९ प्रे वो ऋचा हु प्रंयछति, येजुषा गमयुति ग्रहेण, स्तोत्रीय वा ऋंकू, शस्त्रीय येजुः, सैबद्धे वै स्तोत्रे चु शसत्रं च, सँबद्धे ऋक् च यंजुश्ो, चैतर्चा क्रियत, उचैः सामो, पाशु यजुषा, ते देवा अमन्यन्ते,-द५ यज्ञस्य शिथिरमिति, तंत पुरोरुचसुंपादधु, रंशिथिरत्वाय, देवता वै सेर्वा आशसन्ते ग्रेहे गुह्यमाणे, मंह्यं गृह्नाति मह्यं गृह्नातीति, यत् पुरोरुग्, देव- तानाथ व्यावृन्यै।। जीवो नांम स्थ, ता इमें ज़ीवयत्, जीविका नाम स्थ, तो हुरम जीवयत, संजीवा नाम स्थ, ता डुर्म सैजीवयत।। इति यवानेकवि रशति दर्भपिञ्जुलानि चावधाय पैरित्रया, दथाभिमन्त्रयेत। प्राणापानौ तु उपाश्श्वन्तर्यामौ पाताए, व्यानं त उपाश्शुसवनः पातु, वोचं त ऐन्द्रवायवः पातु, दक्षकतु ते मैत्रावरुण: पातु, श्रीत्रं त आश्चिन: पातु, चक्षुषी ते शुकामन्थिनौ पाता, मात्मनं त आग्रायर्णः पात्व, द्वानि त उक्थ्यः पात्वो, युस्ते ध्रुवः पातु, स्तनौ त ऋतुपात्रे पातां, मु्धीनं ते द्रोणकलशः पातु, कुक्षी ते कलशौ पातां, पुष्टपते चंक्षुषे चंक्षुः सने सन वाचे वाचं प्राणाय प्राण पुनर्देधस्मै स्वाहा॥ इति जुहुया,-देतेद्ध स्म वो आह वासिष्ठः सात्यहव्यः, पत्रिषु वा अह तद्राझण। वेद, यंथा पुरुषः सकृदाहृतिमाहर्यते सक३्ेव कुर्यान्न ततः पुरो, यत् पुनः कुर्यात प्रमीयेत, ये द्युभिरचरे देतदेवं यंजुरुदित्वाथाभिमन्त्रयेत ॥ पुनरितर्रंथा ॥७॥ १०-१५ पुनरन्यानि पात्राणि प्रयुज्यन्ते, नान्यानि, यानि पुनः प्रयुज्यन्ते तान्यस्मै लोकाय, यानि ने पुनः प्रयुज्यन्ते तान्यमुष्मै क्षयाया, डयैतदुक्ध्यपात्री पुनः प्रयुज्यत, आरण्यान्वा [ < ] तै. सं. ६, ५, ११।

Page 400

[800 ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० ८, अनु० ८-९ एतत् पर्शुन प्रत्या, रण्यानवैतैन पशुन दाधार, यदेतत् र्पुनः प्रयुज्यते तस्मादेतान् पंश्यतः परीत्य मन्त्य, यैतदृतुपात्रे पुनः प्रयुज्यते, Sश्व५ वा एतत प्रत्यं, श्रमेवैतेन दाधार, यंदे- तैत् पुनः प्रथुज्यते तस्मादेतस्याश्वस्येवाधस्ताच् शफो, उथैतदादित्यपात्रं पुनः प्रयुज्यते, गाए वा एतत् प्रति, गामवैतन दाधार, यद्द्रयिष्ठाभिर्भग्मिभयिष्ठः सोमो गुह्यते तस्माद्वाहन्यमा- नादंमाना पशूनी भूयिष्ठा,-डथैतच् शुकपात्रै पुनः प्रंयुज्यते, पुरुष वा एतंत् प्रति, पुरुषमेवैतेन दाधारा,-डसौं वो आदित्यः शुक्रो, र्मय ऋतवो, Sन्तरमृतुपात्रे९, शुक्रपात्रें पुनः प्रयुज्यते, उन्तरे ३ह्यमुष्मादादित्यांद्रश्मयो, डयैतदुपाशुपात्रं पुनः प्रंयुज्यते, डवि५वा एतंत् प्रत्यं,विमेवैतेंन दाधारा,-डयैतदन्तर्यामपात्रे पुनः प्रयुज्यतें, डजा५ वा एनंत् प्रत्य,- जामेवैंतैन दाधार, प्रजापुतिवी आग्रायणों, यंदेष पुनः प्रयुज्यंते तस्मात् प्रजोपतिः प्रजो वेद, प्रजापुतेत्रीं एतत् पोत्र५ यंद् द्रोणकलशौ, यंदेरष पुनः प्रयुज्यते तस्मादयै क्षेयोऽस्ति, सप वैं पात्राणि पुनः प्रयोगमर्हन्ति, तानि हिं बन्धुमन्ति सप् छन्दासि, छन्दाएसि वाग्, यवत्येव वोक्तामाप्ोति, स्प्त छन्दाएसि, सप् हौत्राः, सप्त ग्रा्म्यांः पशव, स्तोनेवाव- रुन्द्े, त्रीणि वै पत्राणि प्रत्यक्षबन्धूनि, परोक्षबनध्वेवन्यित् सेवें, गायत्रयैन्द्रवायव, स्त्रिष्टुप् शुको, जगत्याग्रायणों, ड्र्छिन्न सावयितशव्यः, कामो हास्य सर्मर्धुको भवत्य,थो अजीमूतवर्षी पुर्जैन्यो भवति, न चुमसमभ्युपाकुर्याद्, यंचमर्समभ्युपाकुर्याद्गर्भमृतः प्रजाः स्यु,- यैनैवाग्े संर्पन्ति तेन पुनः सर्पेयु, यैदन्येन सर्पेयुरगर्भा वेष्ठुका: स्यु, पूपेन वो आहुतयः स्वरग लोक९ यन्त्य,-ध्वयुणा दक्षिणा, ऊध्वी यूंपो मीयत, स्वर्गस्य लोकंस्य समथ्यै ॥८॥ ऊर्ध्वैस्तिष्ठन् प्रतिगृणाति, १६ यौ ज्येष्ठबन्धुः स्यांत् से ऐन्द्रवायवांग्रान् ग्रहान् गृह्नीता,-डग्र५ हैन्द्रवायवो, य आमयावी से मैत्रावरुणाग्रान्, प्राणापानौ हि मित्रावरुणौ, यः पश्चात् सोमपीर्थः से आश्विनाग्रान्, पश्चैव- ३ह्येतौं सोमपीर्थमाश्ुवाता९, यो ब्रह्मवर्चसंकामः से शुक्राग्राथ, स्तेजो वै शुकौ ब्रह्मवर्चसं९, यौऽभिचरेत से मन्थ्यग्रा, नत वो एतंत् पात्र यन्मन्थिपात्र, य आनुजावरः से आग्रा- यणांग्रा, नग्र९ ह्याग्रायण, एति वा एषं यज्ञमुखद ऐन्द्रवायवग्रेभ्यो ग्रहेभ्योऽन्याग्रान् ग्रहान् गृह्नीतें, धारयेयुस्त५ यै कामाय गृह्नीयां, दयैन्द्रवायव सादयेदू, यथापुर्व५ वा एतत् [ ९ ] कपि. ४६,६ । वा. २,१३;१३,५;१०,३२;१९,६;२३,३८ । काण्व, २,२९;१४,५;११,४५;२१,५,२५,४०।

Page 401

काण्डं ४, प्रपा० ८, अनु० ९-१० ] अध्वरादीनां त्रयाणां विधि: [80? ]

क्रियते, न यज्ञमुर्खादैति, यंद्याग्रायर्ण: स्कन्देर्दुंप वा दस्येदितरेभ्यो ग्रहेम्यो निर्गुह्वीयाद, यथा पिता पुत्रोन् क्षित उपधीवत्येवै तंद्, यंदीतरे ग्रंहाः स्कन्देयुरुप वा दस्येयुराग्रायणाननिर्गुह्ीयाद्, यथा पुत्रः पितरें क्षित उपधावन्त्येवें तद् द्वोणकलशानन्निगुर्द्यन्त, एषं वा एतेषा। यौनिः, स्वादेव यौनेनिर्गुद्यन्तें, डस्कन्नत्वाय, सौम: स्कन्तस्यति, तमितौ ग्रहीष्यामीति, तैस्य वो एष पैरिशये, यदा वो एतमुवनेयत्यथैष उुभयतःशुक्ो, पशुभिवी ए्ष व्यृध्यते यस्य सौमः स्कन्द्ुति, डथो सर्वेत:शुक्रः, व्युस्य यजञश्छिद्यते, पुशवो वै पृषदाज्यं९, यंत् पृषदाज्य जुहोति, पशुभिरेवैन सम्यश्वं दधाति, मनो ज्यौतिर्जुषतामज्यस्य विछििन्न यज्ञ ९ समिमै दुधात्विति, यर्ज्ञमेव सैदधाति। वर्धतां भुतिर्दभा घुतैन मुश्चतु यज्ञ। यज्ञपति- मे५हसः। स्वाहा॥ इति जुहुया,दिये५ वो एतद्यज्ञस्य गृह्नाति यंदाछैती,ये भूर्ति, रस्यां एवैनदधि मुश्चति, द्रप्संश्चस्कन्द पृथिवीमनु द्यामित्य, मिमृशति, होंत्रास्वेवैनत प्रंति- ष्ठापयति, पशुं ९ विमभ्नैंते, त्रयस्त्रिरशद्३पोऽन्वतिषिश्चत्या,पो हि युज्ञौ, युई९ वो एतस्य विमश्रते यंस्य व्युस्य यज्ञश्छिद्यते, यंदवदोनं न विन्दैत्तदाज्यस्यावद्येत, संर्वा वो अन्या देवता यातयास्त्री:, प्रजापतिरेवायातयामा, प्राजापत्यमाज्यं, प्राजापत्या देवाः, प्रजाप- तिहुतमेर्वास्य भवति, यदि कामयेत, ये पशुं। व्यमाथेषत ते आर्तिमाछेयुरिति, कु्विंदुङ्ग यवमन्तो यवं चिदिति, नमउक्तिमत्य ऋचाय्नीध्रे जुहुया, नमउक्तीरेवेषा वृङ्क्त्ते, ताजं- गार्तिर्मार्छन्त्य, थैषाष्टापदी, यर्द्रर्भस्यावद्यैदवदानान्यतिरेचयेद्, यन्रवद्यैत् प्रौक्षितस्य हविषो नोवद्येद्, रसेन जुहोत्य,-व प्रौक्षितस्य हर्विषो द्यति, नावदानान्यतिरेचयति॥।९॥१७-१९ यथा वै शलैव५ सश्वत्सर,स्तंस्य यथा पक्षसी एवं पक्षुसी, यथा मध्यमों वुर्श एवं दिवाकी३त्य५, यथा वो इद शालायाः पक्षसी मध्यमवए्शमभिसमार्गछन्त्येवं९वा एतंत् सए- वत्सरस्य पक्षसी, दिवाकीशर्त्यमभिसतनोति, यथा मध्यमों वर्श एवं दिवाकी३्त्यए्, यंदेष शिथिरः स्यदिवशीर्येत, यदतस्मिनहन्येते ग्रहा गुह्यन्ते, डछो द्रढिस्नेऽशिथिरत्वाय, शुकाग्रा एतदहग्रेहा भवन्ति, त्रैष्टभो वै शुक्र, स्त्रैष्डभमेतदंहः प्रर्युत्तब्ध्यै सयन्वाय, सौयों ग्रहो गुह्यंते, सौरयः प्शुरालभ्यते, डसा आदित्य एतदह, स्त साक्षद्दिन्नोति, षड् ग्रेहा गुह्यन्ते,

[द्रप्सश्चरकन्द पृथिवी०। ऋ. १०,१७,११; अथर्व. १८,४,२८; तै. सं. ३,१,८,३,४,२,८,२,९५; तै, आ. ६,६,१। कुविदङ्ग यवमन्तो०। ऋ. १०,१३१,२; अथर्व. २०,१२५,२; तै. सं. १,८,२१,१,५,२,११,२; तै. ब्रा. २, ६,१,३ ] मै. ५१

Page 402

[802 ] मैत्रायणी-संदितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० ८-९, अनु० १०-१

पशुः सप्तम आलम्यते, सप वैं शी्षन प्राणां, असा आदित्यः शिरः, शीर्षन् वा एतंत् प्राणान् दधाती,न्द्रो वै वुत्रमुह,न्तस इमे लोकमभ्यजय, दमु तु लोके नभ्यजयत, त विश्वकर्मा भूत्वाभ्यजयद्, यद्वैश्वकर्मणों ग्रहो गह्यते, मुष्य लोकस्याभिजित्यै, यन्ति वा एश्तेस्मा- ल्लोकादे वैश्वकर्मण ग्रेहं गुह्नते, पराश्चो हिं यन्तीश्वरांः प्रमेतोः, श्वों भूत आदित्य गृह्ीर, न्नि- यं५ वी अदितिरियँ प्रतिष्ठा, यंदादिश्त्यो, ऽस्यमिव प्रतितिष्ठन्ति, तयोरन्यमन्य्मा पुरा- धीत् पक्षसो गृहीरन्, विश्वमन्येन कर्म कुर्वाणा यन्ती, य९ वो अंदिति, रस्यमन्यैन प्रति- तिष्ठन्ति, तो उभौ सहार्के गृह्नीरन्न्तं गत्वा, उन्तमेव गत्वोभयोलोकियो: प्रतितिष्ठन्त्या,-दि- त्यैनास्मिल्लोके, वैश्वकर्मणेनामुष्मिन् ॥१०॥ २० [ २३१० ] ॥। इति खिलकाण्डे अष्टमः प्रपाठकः॥८॥

अथ नवम प्रपाठकः प्रवर्ग्यः। युञ्जते मन उत युञ्जते धियो विप्रा विप्रस्य बृहतौ विपश्रितः । विं होत्रा दधे वयुनाविदेका इन्महीं देवस्य सवितुः परिष्ठुतिः। १ देवस्य त्वा सवितु: प्रसशवेऽश्चिनोर्बाह्ुंभ्यां पूर्ष्णों हस्ताभ्यामदिदे॥ अभ्रिरसि नौरिरसि॥ २-३ उल्िष्ठ ब्रह्मणस्पते देवर्यन्तस्त्वेमहे। उप प्रयन्तु मरुंतः सुदनवा ईन्द्र प्राशर्भवा सेचा॥४ प्रैतु ब्रंह्मणस्पतिः ्रे देव्येतु सुनृता। अछा वीरे नर्यं पङ्क्तिरांधसं देवा यज्ै नयन्तु नः॥4 देवीं द्यावापृथिवी अनु मेडम साथा, मुध्यांसमद्य मखस्य शिरः॥ मुखाय त्वा॥ मुर्खस्य त्वा शीष्णे, देवीर्वभ्रीरस्य भुवनस्य प्रथमजा ऋतावरी, र्कध्यासमंद्य मर्खस्य शिरः॥ मखीय त्वा। मखस्य त्वा शीष्णे। इर्यत्यंग्र आसीदतो देव्यू,-व्यासमंद्य मर्खस्य शिरः।। मुखाय त्वा।। [ १ ] ते. आ. ४,२-३ । वा. ५,१४;११,४;३७,२;१,१०,२१,२४,२,११,५,२२,२६,६,१,९,३०,९,२०,३८-४०;११,

२१,९२,२७,१;३८,१;१२,१०;३३,४४;३७,३-१०; ११,५९,६१-६६;३८,१७। [ युञजते मन उत०।ऋ.५, ८१,१; तै. सं. १,२,१३,१; ४,१,१,१; तै. आ. ४,२,१। देवस्य त्वा सवितु:०। अथर्व. १९.५१,२। उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पतेण। ऋ. १,४०,१; तै. आ. ४,२,२ । प्रैतु ब्रह्मणस्पति:० ऋ. १,४०,३; सा. ५६; तै. आ. ४,२,२]

Page 403

काण्डं ४, प्रपा० ९, अनु० १-२ ] प्रवर्ग्य: । [ ४०३ ]

मर्खस्य त्वा शीष्णै। ईन्द्रस्यौजोऽसि प्रजोपुते रेतः॥ ऋध्यासमंद्य मुर्खस्य शिरः॥ मुर्खाय त्वा।। मुखस्य त्वा शीष्णें।। मधु त्वा मंधुला कणोत॥ मर्खस्य शिंरेसि॥ यज्ञस्य पंदे स्थः॥ गायत्रो 5सि॥। त्रैष्टभोऽसि। जागतोऽसि॥ मुखस्य रास्नासि॥ सूर्यस्य रसा आश्रयस्व॥ वृष्णो अंश्वस्य निष्पदसि, वृष्णस्त्वाश्वस्य निष्पदा धूपयामसि॥ वरुणस्त्वा धृतव्वतो धूपयतु मित्रावरुणौ घ्रुवैण धर्मणा॥ अदितिष्ट्रा देवी विश्वदेव्यव ती पृथिव्या। सधस्थे अङ्गिरस्वत्खनत्ववट, देवानां त्वा पत्नीर्देवीविश्वदेव्यवतीः पृथिव्याः सधस्थे अङ्गिरस्वंद्धतु महावीरान्॥ ६-२८

अर्चिषे त्वा शौचिषे त्वा ज्यौतिषे त्वा हरसे त्वा। अर्भीमान्मुहिना दिवो मित्रौ बभूव संप्रथाः ॥ २९ उत श्रवस औ पृथिवींम्।। ३० मित्रस्य चर्षणीधृतः श्रेवो देवस्य सानासं। द्युन्मै चित्रंश्रवस्तमम्॥ ३१ देवस्त्वा सवितोद्वपतु सुपाणिः स्वङ्गुरिः। सुबाहुरुत शक्त्या। ३२ ऋजवे त्वा, साधवे त्वा, सुक्षित्यै त्वा। इदमहममुमामुष्यायर्ण तेजसा ब्रहमवर्चसेंन पर्यू- हामि॥ दुर्दमहेमयुमामुष्यायण९ विशा क्षत्रेण पर्यूहामि॥ द्र्दमहममुमामुष्यायण प्रजया पशुभि: पंर्यूहामि॥ छृणन्तु त्वा वाक्, छृणत्तु त्वोक्, छणन्तु त्वा हुर्वि: ॥ देवपुरश्चरंस, ऋध्यामं त्वा। १ ॥ ३३-३८ नमो वाचे, नमो वार्चस्पतये, यो चौदिता या च नोदिता तस्यै वाचे नमो, नमा ऋपि- भ्यो मन्त्रकृद्यो मन्त्रविद्धयो मन्त्रपतिभ्यो, मा मामृपर्यो मन्त्रकृतो मन्त्रविंद: प्रादु, देवीर वोचमरुद्यास जुष्टां देवैभ्यः स्वधांवरीं पितृभ्योऽनुमतान्मनुष्येभ्य,स्तन्मा देवा अवन्तु शौभायि, पितरोंडनुमदन्तु॥ गायत्री छन्दः प्रपद्ये, त्रिष्टभं छन्दुः प्रपद्े, जगतीं छन्दुः प्रंपद्ये, नुष्टुंभं छेन्दः प्रेपद्ये, पडक्ति छन्दः प्रपद्ये, छन्दासि छन्दः प्रपुदे॥ तोनि नोऽवन्तु, तानि नः पालयन्तु, तोनि सो ऋछतु यौ अस्मान् द्वैष्टि ये चु व्य द्विष्मः॥ ब्रह्मंन् प्रवर्ग्येण प्रंचरिष्यामो, होतर्धर्ममभिष्ट, हयंथीद्रजनरोहिणौ पुरोडाशावधिश्रय, प्रतिप्रस्थातविहर, प्रस्तोतः सामानि गाय।। ३९-४२

[मित्रस्य चर्षणीधृत:०।ऋ. ३,५९,६; तै. सं. ३,४,११,५,४,१,६,३; तै. आ. ४,३,२] [२]तै. आ. ४,१-४ । वा. ६,२२;२०,१९;३५,१२,३६,२३;३८,२३ । काण्व. ६,३१;२२,४;३५,४५;३६,२३:३८,२३। [ यो अस्मान् (5स्मान्) द्वेष्वि०। अथर्व. १०,५,१५-२१,२५-३५:१६,७,५]

Page 404

[४0४ ] मैत्रायणी-संदित, याम्। [काण्डं ४, प्रपा० ९, अनु० २-४

यंजुर्युक्त९ सामभिर्ऋक्तखँता विश्वाभिरधीभिः संभृतं दक्षिणाभिः। प्रंतंतं पारयिष्णु९ स्तुभो वहन्तु सुमनस्यमाना:॥ ४३ भूंमुवः स्व, र्देवस्य सवितुः घसवे, बृहस्पतिप्रसुता।। ४४ औमिन्द्रवन्तः प्रचरत ॥ २॥ ४५ यमायु त्वा। मुखीय त्वा॥ सूर्यस्य हैरसे त्वा॥ देवस्त्वा सविता मध्वानकु॥ पृथिव्या। सैपृचस्पादि॥ अचिषे त्वा, शौचिषे त्वा, ज्योतिषे त्वा, तपसे त्वा।। अचितृसि, शोचि- रसि, ज्योतिरसि, तपोऽसि, सूर्यस्य तपुस्तंपः॥ ४६-५२ सं५सीदस मह असि शोचस्व देववींतमः। वि धूर्ममये अरुष मेध्य सृज प्रशस्त दर्शतम्॥ ५३ अञ्जन्ति ये प्रथयन्तो न विभा वपावन्तो नािना तंपन्तः । पितुनै पुत्र उपसिं प्रेष्ठा आ घर्मों अभ्निरमृतो नं सादि।। ५४ अनाधुष्टासि पुरस्ता, दगरेराधिपत्या, आयुर्मे दाः, पुत्रवती दक्षिणत, इन्द्रस्याधिपत्ये, ..... ...... प्रजा मे दाः।। सुर्षदा पंश्रात्, सवितुराधिपत्ये, चंक्षुर्मे दाः ॥ आंश्रुतिरुतरतो, मित्रविरुणयोरा- धिपत्ये, श्रोत्रं मे दा: ॥ विधृतिरुपरिष्टाद्, बृहस्पतेरांधिपत्ये, वांचं मे दाः ॥ ब्रंह्म मे दाः, क्षत्रं मे दा:, प्यों मे दाः॥ मनोरश्वासि भूरिपुत्रा सूपसंदना, विश्वाभ्यो मा दुश्ट्टाभ्यस्पाहि ।। ३ । ५५-६० चिदसि॥ स्वाहा मरुद्रयः परिश्रयख ॥ मौसि ॥ ग्रमासि ॥ प्रतिमासि ॥ विर्मासि॥ संमा- सि।। उन्मासि ॥ अन्तरिक्षस्यान्तधिरस॥ दिवः सपूचस्पाहि॥ ६१-७० अहैन् विभर्षि सायकानि धन्वा। अहैन्निष्क यजत विश्वरूरपम्। अहैविदं दयसे विश्वमा धन्वा। औजीयो रुंद्रस्तदस्ति॥ ७१ गायत्रौऽसि ॥। त्रैष्टभौऽसि॥ जागतंमसि ॥ मंधु। मंधु। मंधु ॥ रुचितो घमेः ॥४॥७२-७६

[ ३ ] तै. आ. ४,५, १-५। वा. ७,४७;३-१२;३८,९,१७;११,३७ । काण्व. ९,१३;३७,३-१३;२८,९,१७;१२,३७। [ सय् सीदस्व महं (महाँ) असि: । ऋ. १,३६,९, तै. सं. ४,१,३,३, तै. आ. ४,५,२, । अञ्जन्ति यं प्रथयन्तो०। ऋ, ५,४३,७; तै. आ. ४,५,२ । आयुर्मे दाः। अथर्व. २,६७,४। चक्षुर्मे दाः। अथर्व. २,१७, ६। श्रोत्रं मे दाः। अथरव. २,१७,५ ] [ ४ ] तै. आ. ४,५,५-७। वा. ४,१९;१२,५३:३७,१३ । काण्व. ४,२५;१३,५४;३७,१३ ।[अर्हन् बिभर्षि साय- कानि० ऋ. २,३३,१०; तै. आ. ४,५,७ ]

Page 405

काण्डं ४, प्रपा० ९, अनु० ५-६ ] प्रवर्ग्यः । [8०५]

देश प्रोचीदेश भासि दक्षिणा, दश प्रतीचीदेश भास्युदीची, दैशोध्वीं भसि सुमनस्य- मानः ॥ सो नः प्रजौ पर्शन् पाह्यरणीयमानः ॥ अभिष्ट्रा वसुभिः पुरस्ताद्रोनयतु, से मा रुचितो रौचय ॥ पितरस्त्वा यमराजानः पितृभिर्दक्षिणतो रोचयन्तु, सं मा रुचितो रौचय। सविता त्वादित्यैंः पश्चांद्रोचयतु, सं मा रुचितो रौचय । मित्रवरुणौ त्वोत्तरतों मुरुंद्री रोचयेताए, सं मा रुचितो रौचय। बृहस्पतिष्ट विश्वर्देवैरुपारिष्टाद्रोचयतु, से मा रुचितो रचय। देव घरमै रुचितस्त्व देवेष्वां, सुरुचितं मौ देवमनुष्येषु कुरु, रुंचं मयि धेहि, रुचिरसि, रुचोऽसि, से यथा त्वष रुच्या रोचस एवमह९ रुच्या रौचिषीय, तवेव मे रोचमानस्य रौचो भूयासु,- धोजिरसि, ध्राजोऽसि, से युथा त्वै ध्राज्या ध्राजस एवमहै ध्राज्या धाजिषीय, तवेव मे ध्राजमानस्य धरांजो भूयासु, भ्रोजिरास, भ्राजोऽसि, से युथा त्वै भ्राज्या भ्राजस एवंमहै भ्राज्यां भ्रजिषीय, तवेव मे भ्राजमानस्य भ्रांजो भूयासुः ॥५॥ ७७-८४ अपश्यं गोपामेनिपद्यमानमा च परा च पर्थिभिश्वरन्तम्। से सधींची: से विषूचीवैसाना आवरीवर्ति अुवनेष्वन्तः। ८५ गर्भों देवानां जनिता मुतीना मतिः कवीनां पतिः प्रजानां धर्ती क्षत्रस्य॥ से देवों देवेन सवि- त्रो यजत्र स५ सूंर्येण रोचते। दृदें त्वा, मनसे त्वा, दिवे त्वा, सूर्याय त्वा।। ऊध्वैमि- ममध्वरै दिविं देवेषु हौत्रा यछ। धती दिवो रजसों विभाति धर्ती, पृथिव्या धर्तारोरन्तरिक्षस्य ध्ता। देवों देवानाममर्त्यस्तपोजा अप्सु प्रावीः ॥ विश्वासां सुंवां पते विश्वस्य भुवनस्पते विश्वस्य मनसस्पते विश्वस्य वंचसस्पते विश्वस्य ब्रंह्मणस्पते ॥ देवश्रुंख्ं देव धर्म देवांन् पाहि तपोजान्॥ वाजमस्मिनिधेहि देवायुवम्।। मधु मार्ध्वीभ्यां, मधु माधूचीभ्यां, मंधुमान् देववीतये।। संमभिर- मिनागत, से देवों देवेन सवित्रा यजत्र, स५ सूर्येणारोचिष्ट साहा॥ समग्निस्तपसागत, सै देवों देवन सवित्रा यजत्र, स९ सूर्येणायुक्ता,-Sडयुर्दास्त्वमस्मभ्यं धर्म वचोदो अंसि, पितासि पिता नो बोधिषीमहि त्वा, नमस्ते अस्तु, मा मा हिएसीः ॥ त्वेष्टिमन्तस्त्वा सपेम ॥६॥ ८६-९८

[५]तै. आ. ४, ६। वा. १६,६४-६६ । काण्व. १७,६४ । [ ६] तै.आ. ४,७, १-५। वा. ३७,१४-२०;३,६३;१८,५३;२०,१;३८,१६ । काण्व. ३७,१४-६९:२०;२३,२१, ९२;२८,१६।[ अपश्यं गोपामनिषद्यमानमा०।ऋ. १,१६४,३१; १०,१७७,३; अथर्व. ९,१०,११; ऐे, आ. २,६; तै. आ. ४,७,१; नि. १४,३ ]

Page 406

[ ४०६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० ९, अनु० ७-९ देवस्य त्वा सवितु: प्रसश्वेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णों हस्ताभ्यामादिदे॥ अंदित्या रास्नासि॥ इंडा एह, सावैह्य,द्विता एहं, सावैहि, संरस्वत्यैह्य, सावैहि॥ ९९-१०१ यस्ते स्तनः शशयों यो मयोभूर्येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि॥ १०२ अंदित्या उष्णीषमसि। पूर्षा त्वोपावसीदतु॥ वार्युरस्य, श्विवभ्यां प्रधापय ॥ घर्माय शैक्ष्॥ बृहस्पतिष्टोपसीदतु । दानवः स्थ ॥ प्रेरवः स्थ ॥ अश्विम्यां पिन्वस्व ॥ सरस्वत्यै पिन्वुस्वे,- न्द्वाय पिन्वुस्वे,न्द्राय पिन्वस्व । उप मेहि सहोरजो भागेन।। मंधुददविरसि, स्वांहा त्वा वोताय सूर्यस्थ रमये सिरता वृष्टिसनये सजुहोमि स्वाहा । इन्द्राश्विना मधुनः सारघस्य घर्म पात वसवो यजत्रा वैट्। गायत्रमसि ॥ त्रैष्टुरभमसि॥ जागतासि॥ द्यावापुथिवींभ्यां त्वा परिगृहामि॥ अन्तं- रिक्षेणोपयछामि ॥ दिविस्पृंङ् मां मा हिएसीः ॥ अन्तरिक्षस्पृङ् मा मा हिएसीः॥ पृथिवीस्पृङ् मा मा हिएसीः ॥ तेजोऽसि, तैजोऽनुप्रैहि॥७॥ १०३-१२३ सलिलीय त्वा वाताय स्वाहा, डर्णवाय त्वा वाताय स्वाहा, सिन्धवे त्वा वाताय स्वाहा, समुद्राय त्वा वाताय स्वाहा, शिमिद्वते त्वा वाताय स्वाहा, कुमुद्वते त्वा वाताय स्वांहया, डवस्यवे त्वा वाताय स्वाहा, दुंवस्थवे त्वा वाताय स्वाहा, डनाघृष्याय त्वा वाताय स्वांहा, Sप्रतिघुष्याय त्वा वाताय स्वांहा, उनये त्वा वसुमते स्वाहा, सोमाय त्वा रुद्रवते स्वहि, न्द्राय त्वा मरुत्वते स्वाहा, यर्माय त्वा पितृमतेऽङ्गिरस्वते स्वाहा॥ सवित्रे त्वर्भुमते विभूमते वाजवते बृहस्पतिवते विश्वदेव्यावते स्वाहा ॥ अहः केतुना जुषता९, स्वज्यौतिर्जुषताए स्वाहा ॥ रांत्रि: केतुना जुषता १, स्वज्यौतिर्जेषता५ स्वाहा ॥ ८ ॥ १२४-१२७ दिविं धा इम९ यज्ञ,-मिम९ यजञ दिवि धाः, स्वस्ति घर्माय, स्वस्ति धर्मपित्वे।। विश्वा आशा देक्षिणसद्विंश्वान् देवनियाडिह॥ ओ श्रावय॥ अस्तु औ्रषट्।। घर्मस्य यज॥ अश्विना घर्म पिंवत् हार्द्रानु, मनु मा द्यावापृथिवीं अनु मेडम साता, मिहैव रतयः सन्ति स यर्जुमिः, स्वहि- न्द्राय, स्वािन्द्राय वट्। स्वांाकृतस्य घर्मस्य मंधरोः पिबतम्चिना, धर्मर्मपातमुश्चिना, वह- दिव्याभिरूर्तिभि: स्व्र पेद्रेव यथा वेंट्॥ ईषे पिंपीदि॥ ऊर्जे पिपीहि॥ अस्मैं ब्रंझ्णे पिपीहि॥ अस्मैं क्षत्रांय पिपीहि॥ इंष ऊर्जे पिपीहि॥ सुभुताय पिंपीहि॥ ब्रह्मवर्चसाय पिपीहि॥ अस्यै विशे [७] तै. आ. ४,८। वा. ३८,१-६ । काण्व. ३८,१-६। [ देवस्य त्वा सवितुः। अथर्व. १९,५१,२] [८] तै. आ. ४,९। वा. ३७,२१,३८७-९,१६ । काण्व. ३७,२०;३८,७-९,१६। [ ९] तै. आ. ४,९,३; ४, १० । वा. ३,६३;१८,५३,३७,२०;३८,८-१६;९,२०;१८,२८। काण्व, ३८,८-१६;१०; २७;१९,४०;२०,२३;३७,१९ ।.

Page 407

काण्डं ४, प्रपा० १, अनु० ९-११] प्रवर्ग्यः । [80७ ]

महां ज्यैष्ठयाय पिपीहि घर्मौऽसि, घर्मैमैम्य, स्मै ब्रह्मणि धारय।। क्षेत्रं धारय।। विशं धरय।। पूष्णे शरसि स्वाहा ॥ ग्रवभ्यः स्वांहा ॥ प्रतिरवेभ्यः स्वाहा ॥ द्यावापृथिवीभ्याए स्वाह्ा, पितृभ्यो घर्मपेभ्यः स्वाहा। रुद्रायु रुद्रहोत्रे स्वाहा।। हुत ५ हविर्मधुद्दविरसी, नद्रतमे- 5औरौ स्वाहा।। अश्याम ते देव घर्म ऋभूमतो विभूमतो वाजवंतो बृहस्पतिवतो विश्वदेव्यावंतः पितृ- मतोडङ्गिरखत, उशीमहि त्वा, नमस्ते अस्तु, मा मा हिएसीः ॥ ससदमानार्यानुब्ूहि॥ अहे स्वाडा। रांत्र्यै स्वाहा ॥ ९ ॥ १२८-१५५ पशुनौ ज्योतिरसि बिभृतं, देवत्रा ज्योतिभीं असि॥ वनस्पंतीनामपामोषधीना रसो, वा- जिंन त्वा वार्जिन्येवनयाम्यू,वैमनः स्वग्यम् ॥ पयोऽसि, पयस्वीं भूयासम्॥ धर्म या ते दिवि शुग्या दिवि या बृहति या स्तनयित्नौं यो जागुते छन्दसीय ते तोमवयजे, तस्पै ते स्वांहा। धर्म यो तेऽन्तरिक्षे शुर्ग्यान्तिरिक्षे या वाते या वामदेव्ये या त्रैध्ठुभे छन्दसि ते तामवयजे, तस्यै ते स्वाहा। धर्म यो ते पृथिव्यां शुग्या पृथिव्या यायौ या र्थन्तरें यो गायत्रे छेन्दसीयै ने तमवयजे, तस्यै ते स्वाहा॥ प्रस्तोतः साम गाय ॥ अन्वंद् न, इत्येषा, ब्रंह्णस्त्वा पर- स्पारयं क्षत्रस्य तन्वस्पाहि ॥ विशस्त्वा धर्मणा वयमनु परिक्रामाम सुविताय नव्यसे॥ प्रस्तोत: सांम गाय । अन्वद्य न, इत्येषो, प्रोणस्य स्वा परस्पाय चक्षुषस्तन्वस्पाहि॥ श्रोत्रस्य त्वा वर्मणा वंयमनु परिकामाम सुविताय नव्यसे॥ प्रस्तोतः सांम गाय ॥ अन्वद्य न, ईत्येषो, दिवस्त्वा परस्पार्य॥ अन्तरिक्षस्य तन्वस्वाहि॥ पृथि्व्यास्त्वा धर्मुणा वयमनु परिक्रामारम सुविताय नव्यसे, चतुः सक्तिततस्य नाभिः सदो घर्मो विश्वायुः शर्म सप्रथाः॥ अप द्वेषों अप हुरों अन्यव्नतस्य सक्षिम, वल्गुरसि शश्योर्धार्याः ॥ शिघुर्जनधार्याः ॥ शै च वक्षि ॥ पैरि च वक्षि॥ घर्मैतत्तेऽन्मेतंत् पुरषिम्॥ तैन वर्धस्व चाप्यायस्व, वर्धिषीमहि च वर्यमो च प्यायिषीमहि च, व्यसौ यौ अस्मान् द्वैष्टि यै चु वर्ये द्विष्मः ॥१० ॥ १५६-१७७ रन्तिनीमासि दिव्यों गन्धव, स्तस्य ते पद्वद्धविधीन, मुर्ननिरध्यक्षौ, रुद्रो अधिपति,- विश्ववसु सोम गन्धवमापो दद्दशुषीस्तद्तैनान्ववाय, सवदिन्द्रस्य वै रुद्रौ रारहाण आसी पुरि [ १०] तै. आ. ४,११। वा. ३८,१८-२१,२१;६,२२;२०, १९;३५, १२;३६,२३ । काण्व. ३८,१८-२१,२३;६,३१; २२,४;३५,४५;३६,२३। [ ११]तै. आ. ४,११,५। वा. १८,५३;१२,९-१०,४०-४१,७,४१-४२;८,४१,३३,३१; १३,४६;२०,१२,३३। काण्व. २०,२३; १३,१०-११,४१-४२; ८,२३-२४;९,६-७;३२,३१;१४,४८;२१,१०५;२२,८ । [विश्वावसुण सोम गन्धर्घम्• । ऋ. १०,१३९,४; तै. आ. ४,११,७ ]

Page 408

[80%] मैत्रायणी-संदितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० ९, अनु० ११-१२ सूर्यस्य परिधीएरपोर्णु, वीरेभिरंधि तन्नो गृणानों रजसो विमानो यद्वा घा सत्यमुत येन विझ। धिय इन्वानो धिय इन्नो अर्व्यात्। सस्निम विन्दुचरणे नदीनामपावृणोदुरो अस्मद्रथानाम्॥ प्रासी गन्धवों अमृतानि वौचत्। इन्दुं दक्षं परिददादहीनाम्॥ वार्षाहर९ साम गाय॥ चिंदसि समुद्र- यौनि:॥ १७८-१८४ इन्दुर्दैक्ष: श्येने ऋर्तावा हिरण्यपक्षः शकुनों भुरण्युंः। महान्त्सधस्थे ध्रुव ओ निषत्तो नमस्ते अस्तु मो मा हिएसीः॥ १८५ सोमपीर्थानु मेहि॥ इष्टाहोत्रीयए साम गाय॥ पुनरूजी सह रय्ये,-त्येके, श्यैत५ सोम गाय। उदु त्यै चित्र,मित्येक।। वामदेव्यं९ साम गाय। इममु पु त्वमस्मांक सनि गायत्रै नर्व्याएसम् ॥ अभनिर्देवेषु प्रे वोच ॥ भूं: स्वोहा ॥ ११ ॥ १८६-१९३ मा नो धर्म व्यथितो विव्युधीन्मा न आर्युः परमर्वरं मानुदोनैः। मो ष्वत्वमस्मान्त्राधान्मां रुद्रियासो अ्भि गुल्बधान: ॥ १९४ मा नः ऋतुभिहीडिषेिरस्मंद् द्वेषः सुनीथो मां परा दैः। मा नो अभि निर्शतिमी न आर्ष्टान्मां नो द्यावापृथिवीं हौडिषेथाम्॥ १९५ उंता नो मित्रवरुणा दहागतं मन्मा दीध्याना उता नः सखाया। आदित्यानां प्रसृतिर्हेतिरुग्रा श्रा वार्ष्टाद्धविषा वार्ण: । १९६ विधु दद्राणं ९ सेमने बहुनां युवान सन्तं पलितो जगाद। देवंस्य पश्य काव्यं महित्वाद्याममार संह्यः समान:॥ १९७ जरि चैतीदभिशिषः पुरी चक्रभ्या आतृद। संधाता संधिर्मधवा पुरुवसुनिष्कती विहुतं पुंनः॥ १९८ [वीरेभिरधि (विश्वावसुरभि) तन्नोण ऋ १०,१३९,५; तै. आ. ४,११,७। सस्निमविन्दच्चरणे०। ऋ. १०,१३९,६; तै. आ. ४,११,८; नि. ५,१। पुनरूर्जा निवतस्वण सा. १८३२। सह रय्या निवर्तस्वाग्ने०। सा. १८३३। उदु त्यं जातवेइसंण ऋ. १,५०,१; सा. ३१; अथर्व. ६३,२,१६,२०,४७,१३; तै. सं. १,२.८,२; ४,४३,१; नि. १२,१५। चित्रं देवानां०। ऋ. १,११५,१; ऐ. आ. ३,९; अथर्व. १३,२,३५; २०, १०७,१४; तै. सं. १,४,४३,१,२,४,१४,४; तै. ब्रा. २,८,७,२; तै. आ. १,७,६;२,१३, १; नि. १२,१६ ] [ १२] तै. आ. ४,१०। वा. ११,४१-४१;१२,९-१०,४०-४१;२०,१२,३३;२२,३२। काव्व. १२,४१-४२;१३, १०-११,४१-४२;२१,१०५;२२,८,२४,४५। [ विधु दद्राणडू समने०। ऋ. १०,५५,५; सा. ३२५,१७८२; अथर्व. ९,१०,९; तै. आ. ४,२०,१; नि. १४,१८। जरि चेतिभि० (य ऋते चिद०)। ऋ. ८,१,१२; सा. २४४; अथर्व. १४,२,४७; तै. आ. ४,२०,१; कात्या. श्रौ. सू. २५,५,३०; ताड्य, ब्रा. ९,१०,१;]

Page 409

काण्डं ४, प्रपा० ९, अनु० १२-१८ ] प्रव्थ्यः । [४०९]

उंदु तिष्ठ स्वध्वर, ऊध्व ऊषुण, इत्येकें। पुनरूजी सह रथ्ये,-त्येकें॥ उदु त्यं चित्र, मित्येकै॥ भूं: स्वाहा॥ खुंवः स्वाहा ॥ ३स्वः स्वाहा ॥ भूयैंवः ३स्ः स्वाहा ॥१२ ॥ १९९-२०५ भूभुव: ३स््र, मैथि तदिन्द्रिरयए वीश्य, मयि रायो, मयि रक्षो, मयि देक्षो, मयि करेतु, मैथि धेहि सुवीर्यम्॥ २०६ तिसभिर्धमौं विसात्याकूत्यां मंनुसा सहू, तपुसा ब्रंह्मणा संह, तस्य दौहमशीमहि, तस्य भक्षमशीमहि, विराजा ज्यौतिषा सह, तस्यु ता उपहूता उपहूतस्य भक्षयामि ॥ १३ ॥ २०७ उदस्य शुष्माद्दानौर्नाव्या बिभर्ति भारं पृथिवीं न भु्मी:॥ २०८ प्र शुकैंतु देवीं मुनीषा अस्मतसुतष्टो रैथो ने सणींः॥ १४॥ २०९ चिंदुसि। बृहस्पतिष्टा सादयतु पृथिव्याः पुष्ठे, तैन ऋषिणा तैन विधिना तैन छन्दसा तैन ब्रेह्णा तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद ॥१५ ॥ २१० -- २१.१ प्रजापतिष्टा सादयतु पृथिव्याः पुष्ठे तैन ऋषिणा तैन विधिना तैन छेन्दसा तेन ब्रह्मणा तया देवतयाङ्गिरस्वद् धरुवा सीद ॥ १६ ॥ २१२ उग्रश्च भीमश्र ध्वान्तश्र धनवाश्श्र सहसावांरश् संहीयसः॥ विक्षिपः॥ विज्ये विव्ये विक्षिपेत्। ॥१७॥ २१३ -- २१५ सशवत्सरौऽसि, परिवत्सरोडसी, दावत्सरौडस्यु, द्वत्सरौऽसि, वत्सरोऽसि॥ तस्य ते

[उदु तिष्ठ स्वध्वर०। ऋ. ८,२३,५; तै. सं. ४, १,४,१। ऊर्ध्व ऊ षु ण०। ऋ. १,३६,१३; सा. ५७; त. सं. ४, १,४,२; तै. ब्रा. ३,६,१,१। पुनरूर्जा निवर्तस्व०। सा. १८३२। सह रय्या निवर्तस्वाग्ने०। सा. १८३३ ] [ १३ ] तै. आ. ४,२१। वा. ८,१२;३८,२७-२८ । काण्व. ८,१३;३८,२६-२७ । [१४] तै. आ. ४,१७।[ उदस्य शुष्माद्धानो: (०नः )। ऋ ७,३४,७। प्र शुक्रैतु देवी मनीा०।७, ३४,१ ] [ १५ ] वा. ४, १९;१२,५३;१४, ६,१२,१४ - १६,२७;१५,५७ - ५८,६४;२७,४५ । काण्व. ४,२५;१३,५४;१५,५,

[१६ ] वा. १५,६४ । काण्व. १६,८४ । [ १७ ] तै. आ. ४,२४-२५ । वा. ३९,७ । काण्व. ३९,६। [ १८ ]तै. आ.४,१९। मा. श्रौ. १,६,४। वा. २७,४५ । काण्व, २९,४९। [सू वत्सरोऽसि० । अथर्व. ६्, ५५,३। मै० ५२

Page 410

[४१0 ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० ९, अनु० १८-२४

वसन्तः शिरो, ग्रीष्मों दक्षिणं पक्ष९, वर्षी उत्तर, शरत्पुछम्।। हेमन्तो मध्य५, शिंशिरं प्रतिष्ठान, तस्य ते मारसाश्रार्धमासाश्च ऋतवः परिवत्सरः ॥ अहोरात्रे ते कल्पेता, मैहि, प्रेहि, वीहि, संमिहयुरदीची॥ १८॥ २१६ -- २१९ असृङ्मुखो रुधिरेणांभ्यक्तो यर्मस्यु दुर्तश्व वाग्विधावति॥ गुधः सुपरणः कुणुपं निषवति, यर्म- स्यु दूर्तः प्रहित एषं एति, व्यसौ यौ अस्मान् द्वैष्टि यै चु वर्यं द्विष्मः ॥ १९॥ २२० -- २२१ तंचक्षुर्देवहितं पुरस्ताच् शुकमुंचरत्। पंश्येम शरंदः शतै, जीवेम शरंद: शतै, प्रन्नुवाम शरंदः शत५, शुणुयाम शरंदः शर्तम् ॥ २० । २२२-२२३ निर्धायो वा३ निरधायो वा३ निर्धायो वा३ ओं वो३ ओं वा३ओं वा३ए ऐ ओं स्वर्णज्योतिः ॥ २१ ॥ २२४ बुहद्भा३ बुहद्धा३ बृहद्ा वुहद्धा ईम् बुहद्ा ईम् बुहं्वा ईम् ॥ इम् डम् इम् स्वणज्योति: । २२ । २२५ -- २२६ पृथिवीं सर्मित्, तामभि: सभिन्द्े, साघ्नि समिन्दे, तामह समिन्धे, सौ मा समि- द्वा सुंसमिद्धा तैजसा ब्रह्मवर्चसेन समिन्धता९ स्वाहा॥ अन्तरिक्ष सर्मित, तावार्युः समि- न्द्े, सा वायुं समिन्द्े, तामह९ समिन्धे, सौ मा समिद्धा सुसमिद्धा तैजसा ब्रह्मवर्चसैन समिन्धता९ स्वाह्या। धौः सर्मिद, तामादित्यः समिन्द्े, सादित्य समिन्ड्े, तमहं समिन्धे, सा मा समिद्धा सुसमिद्धा तैजसा ब्रह्मवर्चसैन समिन्धता स्वाहा । दिशः सर्मित, तौ प्रजापतिः समिन्द्वे, सा प्रजापुतिए समिन्द्वे, तामई समिन्धे, सा मा समिद्धा सुंस- मिद्धा तेजसा ब्रह्मवर्चसैन समिन्धता स्वाहा ॥२३॥ २२७ -- २३० अगे वतपते वते चरिष्यामि, तत्ते प्रव्वीमि, तन्मे गोपाय, तच् शकेयं, तैन शकेयं, तैन राध्यासम्। वायो व्रतपते वतै चरिष्यामि, तत्ते प्रब्रवीमि, तन्मे गोपाय, तच् शकेयं, [. १९ ] तै. आ. ४,२९। वा. १,२५-२६,२,१५,२५;६,२२,२०, १९,३५,१२,३६,२३;३८,२३ । काव्व. १,४२-४३; २,३०,४६;६,३१,२२,४;३५,४५;३६,२३;३८,२३। [ यो अस्मान् (Sस्मान्) द्वेषि यं च वयं द्विष्मः। [२० ] वा. ३६,२४ । काव्व. ३६,२४।[ तच्चक्षुर्देवदितं०।ऋ. ७,६६,१६;अथव. १९,६७,१-२; तै. आ. ४, ४२,५। पश्येम शरदः ... शतात्। ऋ. ७,६६,१६ ( उत्तरार्धः); अथर्व. १९,६७,१-८] [ २१] तै. आ. ४,४० । [ २३ ते. आ. ४,४१, १-३। [ २४ ] तै. आ. ४,४१, ३-४। वा. १,५;२,२८ । क,ण्व. १,८;२,५३।

Page 411

काण्डं४, प्रपा० ९, अनु० २४-२७ ] प्रवर्ग्यः । [४११ ]

तैन शकेयं, तैन राध्यासम्।। सूर्य त्रतपते वतै चरिष्यामि, तत्ते प्रंब्रवीमि, तन्मे गोपाय, तैच शकेयं, तैन शकेयं, तैन राध्यासम्। वतांनाY त्रतपते वतै चरिष्यामि, तत्ते प्रंब्रवीमि, तन्मे गोपाय, तंच् शकेयं, तैन शकेयं, तैन राध्यासम्॥ २४॥ २३१-२३४ पुथिवीं सरमित्, तामु्निः समिन्घिष्ट, सांभनिश समिन्घिष्ट, तोमह९ समिन्धिष्ट, सी मा सेमिद्धा सुंसमिद्धा तैजसा ब्रह्मवर्चसैन समिन्धिषता। स्वांहा॥ अन्तरिक्ष समित्, ता वार्युः सेमिन्घिष्ट, सा वायुर समिन्धिष्ट, तोमह समिन्घिष्ट, सौं मा संमिद्धा सुंसमिद्धा तैजसा ब्रह्मवर्चसेन संमिन्घिषता स्वाहा॥ दौः समिंद, तामादित्यः समिन्धिष्ट, सांदित्य९ समिन्धिष्ट, तांमहं५ सेमिन्घिष्ट, सां मा संमिद्धा सुसमिद्धा तेजसा ब्रह्मवर्चसेन समिन्धिषता स्वाहा ॥ दिशः सरमित,तौ प्रजापतिः समिन्घिष्ट, सो प्रजापति समिन्धिष्ट, तामह समिन्घिष्ट, सा मा समिद्धा सुसमिद्धा तैजसा ब्रह्मवर्चसैन समिन्धिषताए स्वाहा ॥ २५॥ २३५ -- २३८ अंग्े व्रतपते वतमचार्ष, तत्ते प्रवोचं, तदृशकं, तैनाशकं, तैनारात्स्यम्॥ वायो त्रत- पते वरतमचार्ष, तत्ते प्रावोचं, तदशकं, तैनाशकं, तैनारात्स्यम्॥ सूर्य व्रतपते वतमचार्ष, तत्ते प्रावोचं, तैदशकं, तैनाशकं, तैनारात्स्यम्। वताना व्रतपते वतमचार्ष, तत्ते प्रांधोचं, तदशकं, तैनाशकं, तैनारात्स्यम्॥ २६॥ २३९ -- २४२ शै नो वातौऽभिवातु शे नस्तपतु सूर्य:॥ २४३ अहानि शे भवन्तु नः शे९ रात्री प्रंतिधीयताम्॥ २४४ पुथिवीं शान्तिः, सौषधीभि: शान्ति, रन्तरिक्ष शान्ति, स्वद्वायुना शान्ति,घःशान्तिः, सौ वृष्ट्या शान्ति,रापः शान्ति, रोषधयः शान्ति, वैनस्पतुयः शान्ति,विश्वे देवाः शान्ति, श्रैह्म शोन्ति, ब्रक्मणाः शान्तिः, शान्तिः सर्वशान्ति,सत्वंयाह शान्त्या सर्वशान्त्या महां द्विपदे च चंतुष्पदे च शान्ति करोमि, शान्तिर्वभूव, शान्तिरसि, शान्तिनों अस्त्व, भयं नो अस्तु ॥ २४५ आपो हि ष्ठो मुयोभुंवस्ता नु ऊजे दुधातन। महे रेणाय चक्षसे ।। २४६

[ २५ ] तै. आ. ४,४१,४ । वा. १,५;२,२८ । काण्व. १,८;२,५३। [ २६ ] तै. आ. ४,४१,६। [ २७] तै. आ. ४,४२। वा. ३६,४-६, १०-११,१४-१८;११,५०-५२,२७,१०,३९-४१,२०,२१,५०;२५,६९,३५,

३८,२४। [शं नो वातोऽभिवातु (०वातु)। अथर्व. ७,६९,,१। अहानि शं भवन्तु० । अथर्व. ७, ६९, १। पृथिवी शान्तिः (द्यौः शान्ति:०) अथर्व. १९,९,१,१४। आपो हि ष्ठा०। ऋ. १०,९,१; सा. १८३७; अथर्व, १,५,१, तै. सं. ४,१,५,१५,६,१,४,७,४,१९,४; तै. आ. ४,४२,४;१०,१.१०; नि. ९.२७ ] *

Page 412

[४१२] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० ९, अनु० २७ यौ वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः। उशतीरिव मार्तरः॥ २४७ तस्मा अरं गमाम वो यंस्य क्षयाय जिन्वथ। आपो जनयथा च नः ॥ २४८ ईशाना वार्याणां क्षयन्तीश्वर्षणीनाम्। अपो यातामभेषजे तो नः कृण्वन्तु भेष्जम्॥। २४९ कंया नश्चित्र आधरुवदूती सदावृधः संखा। कैया शैचिष्ठिया वुर्ता।। २५० कस्वा सत्यौ मदानां मे१हिष्ठो मत्सदन्धसः। दढा चिदार्रुजे वंसु॥ २५१ अर्भी पुणः सरखीनामविता जरितुर्णाम्। शर्ते सवास्युर्तिभिः॥ २५२ त्रातारमिन्द्रमवितारमिन्द्र९ हवे हवे सुहव ५ शूरमिन्द्रम्। हुवें तुं शकँ पुरुहूतमिन्द्र१ स्वस्ति नो मर्घवा धात्विन्द्रः॥ २५३ स्वस्ति ना इन्द्रो वुर्द्धश्रवाः स्वस्ति नः पूर्षा विश्वववेदाः । स्वस्ति नुस्ताक्ष्यों अरिष्टनेमि: स्वस्ति नो बृंहस्पतिर्दधातु ॥ २५४ यथादित्यां अश्शुमाप्याययन्ति यर्थाक्षितिमंक्षितयः पिबन्ति। एवांस्मानिन्द्रो वरुणो बृहस्पतिर्राष्ाययन्तु अुवनस्य गोपाः ॥ २५५ उद्वयं तेमुसस्परि ज्योति: पंश्यन्ता उत्तरम्। देव देवत्रां सूर्यमंगन्म ज्यौतिरुत्तर्मम् । २५६ मित्रस्यु वश्चक्षुषा समीक्षामहे ॥ मित्रंस्यु वश्चक्षुषा समीक्षध्वम् ॥ २५७ -- २५८ ब्रंह्मण उपस्तरणमसि, ब्रह्मणे त्वोपस्तृणामि ॥२७॥ २५९ [२५६९ ] ॥ इति खिलकाण्डे नवमः प्रपाठकः ॥ ९॥

[यो वः शिवतमो०। क. १०,९,२; स', १८३८। अथरव. १,५,२, तै. सं. ४, १,५,१७,४,१९,४; तै. आ. ४, ४२,४,५,६,१,४;१०,१६६। तस्मा, अरं, गमाम वो० । ऋ. १०,९,३; सा. १८३९, अथर्व. १, ५,३; तै. सं. ........ ४, १,५, १;५,६,१,४;७,४, १९,8; ते. आ. ४,४२,४;१०,१,१२। इंशाना वार्याणां० । ऋ. १०,९,५; अथर्व. १, ५,8; तै. ब्रा. २,५,८,५, तै. आ. ४,४२,४,। कया नश्वित्र आभुवदूती० । ऋ. ४,३१,१; सा. १६९,६८२; अथर्व. २०,१२४,१; तै. सं. ४,२,११,२; तै. अ. ४,४२,२। कस्त्वा सत्यो मदानां०। ऋ. ४,३१,२; सा. ६८३; अथर्व. २०,१२४,२; तै. आ. ४,४२,३। अभी षुणः सखीनां०। ऋ.४,३१,३ सा. ६८४; अथरव. २०,१२४,३; तै. आ. ४,४२,३। प्रातारमिन्द्रमवितारमिन्द्रपू० क.६,४७,११; सा. ३३३; अथर्व. ७,८६,१; तै. सं. १,६,१२,५। स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः ऋ. १,८९,६; सा. १८७५; तै. आ. १,१,१;२१,३:१०, १,९। उद्धयं तमसस्परि स्व:० । ऋ. १,५०,१०; अथर्व .. ७,५३,७; तै. सं. ४,१,७,४; तै. ब्रा. २,४,४,९; ६,६,४; तै. आ. ६,३,२]

Page 413

काण्डं ४, प्रपा० १०, अनु० १j याज्यानुवाक्या:। [8१३]

अथ दशमः प्रपाठक:।

याज्यानुवाक्या:।

अभिर्वृत्राणि जङ्गनद् द्रविणस्यु्विपन्यया। समिद्ध: शुक्र आहुतः ॥ १ तवं ५ सोमासि संत्पुतिस्त्वं९ राजोत वृत्रहा। त्वै भद्रों असि क्रेंतुः॥ २

अभिर्मुधी, भरुंवो यर्ज्ञस्य।। ३ पिप्रीहिं देवे उशतों यविष्ठ विद्वै ऋतूरऋतुपते यजेहै। ये दैव्या ऋत्विजस्तेभिरये त्व१ हौतृणामस्यायजिष्ठः।। अग्ने यंदुद विशो अध्वरस्य होतः पवकशोचे वेई५ हिं यज्वा। ऋर्ता यजासि महिना वि यंंदरूर्हव्यो वह यतिष्ठ या ते अदय।। 5w पृथुपांजा अमर्त्यो घृतनिर्णिक स्वाहुतः । अभनिर्यज्ञस्थ हष्यवांद्। तं १ सबाधो यतसुच इत्था धिया यज्ञवन्तः । आचक्रुरम्िमुतये॥ अगने रक्षा णो अश्हसः प्रति ष्म देव रीषृतः। तपिष्ठैरजरो दह॥ त्वै नः सोम विश्वतो रक्षा राजन्घायतः। ने रिष्येच्वावतः सैखा ॥ ९ वैश्वानरौ न ऊत्यो, पृष्टों दिविं।। १०

१७,८-९;२२,१५;२१,५-६ । काण्व. ३२,९;३,१८;१४, १४-१५;१६,४१,४४;२०,४१-४२;१८,८;२२, ६९;१८,७६,८,१९,२१,४८;२९, ३७; ३५.४८;२८, १२,२९, ३९, १८,९ -- १०;२४, १९;२३,५-६ । [अभ्निरवृत्राणि जङ्गनदू०। श. ६,१६,३४; सा, ४,१३९६; तै. सं. ४,३,१३,१; तै. ब्रा. ३,५,६,१; काठ. १, १४;२०,१४। त्वयू सोमासि सत्पति० । ऋ. १,९१,५; तै. सं. ४,३,१३,१; तै. ब्रा. ३,५,६,१; काठ. २,१४ । अग्निर्मूर्धा दिव:० । ऋ. ८,४४,१६: सा. २७,१५३२; तै. सं. १,५,५,१४,४,१,१; तै. ब्रा. ३,५,७, १। भुवो यज्ञस्य रजसश्च०। ऋ. १०,८,६, तै. सं. 8,8,8, १; तै. ब्रा. ३,५,७,१। पिप्रीहि देवं (देवाँ) उशतोण ऋ. १०,२,१; तै. सं. ४,३,१३,४; तै. ब्रा. ३, ५,७,५,६,११,४; काठ. २,१५;१८,२१,२०,१५। अग्ने यद्द विशोण। ऋ. ६,१५,१४; तै. सं. ४,३,१३,४; ते. ब्रा. ३,५,७,६;६,१२,२। पृथुपाजा अमर्त्यो० ऋ. ३,२७,५; तै. ब्रा. ३,६,१,३; काठ. ४०,१४। तथू सबाधो यतसुच। ऋ. ३,२७,६; तै ब्रा. ३,६,१, ३; काठ. ४०,१४ । असे रक्षा णो अथूहस:०। ऋ, ७,१५,१३; सा. २४; तै. ब्रा. २,४,१,६; काठ. २,१४ । त्वं नः सोम विश्वतो रक्षा०। ऋ. १,९१,८; तै. सं. २,३,१४,१; काठ, २,१४। वैश्वानरो न ऊत्या0ं (ऊतय) । अथर्व. ६,३५,१; आ. श्री. सू. २, ११ । पृष्टो दिवि पृष्टो० । ऋ. १,९८,१; तै. सं. १,५,११,१; ४,४, १२,५; तै. ब्रा. ३,११,६,४; काठ ११,१३ ]

Page 414

[४१४j मैत्रायणी-संदितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १०, अनु० १ विश्वानि नो दुर्गहा जातवेदः सिन्धुं नं नावा दुरितांति पर्षि। अंगने अत्निवनमसा गृणा३नोऽस्मकिं बोध्यविता तननाम्॥ ११ अंभे त्वै पारया नव्यो अस्मान्त्स्वस्तिभिरति दुर्गाणि विश्वा। पृंश्र पृथ्वीं बहुलो न उवी भवा तोकाय तैनयाय शे य:॥ १२ अंभाविष्णू सजौषसेम वर्धन्तु वां गिरः । दयुम्नैवीजेभिरागतम्॥ १३ अभ्ाविष्णु महि धाम प्रिय ९ वां पार्थो घुतस्य गुंह्यानि नाम। दमे दमे सप रत्ना दधाना प्रति वां जिह्वा घृतमुच्चरण्यत्।। १४ पावको नः सरस्वती वाजेभिर्वारजिनीवती। यज्ञ९ वष्ट धिर्यावसुः॥ १५ ओ नो दिवौ बृहतः पर्वतादा सरस्वती यजता गन्तु यज्ञम्। हवं देवीं जुजुषाणो घुर्ताची शग्मौ नो वांचमुशर्ती गणोतु॥ १६ यें ते सरस्व ऊर्मयो मंधुमन्तो घृवश्चुंतः । तेषां ते सुम्नमीमहे॥ १७ यंस्य व्रतै पशवो यन्ति सरवे यस्य व्रर्तमुपतिष्ठन्ता आप:। यंस्य वतै पुष्टिपतिनिविष्टस्व९ सरस्वन्तमवसे हुवेम।। १८ अर्भिः प्रत्नेन मन्मुना शुम्भानस्त३न्व९ स्वाम्। कविर्विप्रेण वावृधे।। १९ सौम गीर्भिष्टा वर्य १ वर्धयामो बचोविंदः। सुमुडीकों ना आविश॥ २० त्वमत्रे वीरवदयशो देवश्र सविता भंगः। दितिश्र दाति वार्यम्॥ २१ त्वं भंगो ना ओ हि रत्नुमिषें परिज्मेव क्षयास दुस्मवर्चाः । अंगने मित्रों ने बृहृत ऋतस्यासि क्षत्ता वार्मस्य देव भूरेः ॥ २२ [विश्वानि नो दुर्गहा जातवेदः (जातवेदा)०। ऋ. ५,४,१; तै. ब्रा. २,४,१,५; तै. आ. १०,१०,२। अझ्ने त्वं पारया नव्य:० । ऋ. १,१८९,२; तै. सं. १,१,१४,४; तै. ब्रा. २,८,२,५; तै. आ. १०,२,१। अभ्नाविष्णू महि धाम प्रिय (तद्वां महित्वं०)। अथर्व. ७,२९,१-२, तै. सं. १,८,२२,१ काठ ४,१६; श्री.पू. अ. २, खं. ८। पावका नः सरस्वती०। ऋ. १,३,१०; सा. १८९; तै. त्रा. २,४,३,१ नि. ११,२६; काठ. ४,१६। आ नो दिवो बृहत:० । ऋ. ५,४३,११, तै. सं. १,८,२२,१;२,५,१२,१;३,१,११,२; काठ. ४, १६; २०,१५। ये ते सरस्व ऊर्मयो०। ऋ. ७,९६,५; तै. सं. ३,१,११,३; नि. १०,२४; काठ. १९, १४,। यस्य व्रतं पशवो०। अथर्व. ७,४०,१; तै. सं. ३,१,११,३, श्री. पू. अ. ३, सं. ८। अगनि: प्रत्नेन मन्मना0। ऋ. ८,४४,१२; सा. १७११; तै. ब्रा. ३,५,६,१; काठ. २,१४। सोम गीर्भिषट्वा वयशू०। ऋ. १,९१,१; तै. ब्रा. ३,५,६,१; ताण्ड्य ब्रा. १,५,७; काठ, २,१४। त्वमगे वीरवद्यशो०।ऋ, ७,१५,१२। त्वं भगो ना (न) आ हि० । ऋ. ६,१३,२ ]

Page 415

काण्डं ४, प्रपा० १०, अनु० १] याज्यानुवाकया:। [8१५]

प्रैद्धो अभे।। २३ इमों अग्ने वीततमानि हव्याजस्रो वक्षि देवतातिमछ। प्रति न ईए सुरभीणि व्यन्तु ॥२४ अग्रा आयूशषि पवसे, डग्िरश्रीपिः।। २५ त५ हि शश्वन्ता ईंडते सुचा देवें घृतश्रुता। अभिए हर्व्याय वौढवे।। २६

अभ्िमगि९ हवीमभिः सदा हवन्त विश्पतिम्। हव्यवाहं पुरुष्रियम् । २७ अग्ने पावक रोचिषा, से नः पावक दीदिवौ, डमनिः शुचिव्रततमा, उदसे शुचयस्तेव।। २८ से हुष्युवाडेमर्त्य उशिग्दुतश्रनोहितः । अन्निर्धियां समृण्वति॥ २९ अभि९ स्तौमेन बोधय समिधानों अंमर्त्यम्। हव्यां देवेषु नो दधद् ॥ ३०

किर्मित्ते विष्णो परिचक्ष्यं भूत प्रे यद्ववक्षे शिपिविष्टो अस्मि। मो वर्पो अस्मदेपगूह एतदंदुर्न्यरूप: समिथे बभूथ।। ३१ श्रे तत्ते अर्द शिपिविष्ट नीमार्यः शएसामि वर्युनानि वि्द्वान्। तै त्वा गृणामि तवसमंतव्यान् क्षयन्तमस्य रंजसः पराके॥ ३२ सुत्रामाणं पृथिवीं द्यामनेहंस९ सुशर्माणमंदिति९ सुर्प्रणीतिम्। दैवीं नावए स्वरित्रमिनागसमस्त्रवन्तीमारुहेमा स्वस्तये॥ ३३

[प्रेद्धो अग्ने०/ ऋ. ७,१,३; सा. १३७५; तै. सं. ४,६,५,४,५,४,७,३; काठ. २,१५;१८,४;२०,१४; कपि. २८,४; ४८,२। इमो अग्ने वीततमानि० ऋ. ७,१,१८; तै. सं. ४,३,१३,६; काठ० २,१५;१९,१४;३५,२; कपि. ४८,३। अझ् आयृषि पवसे०। ऋ. ९,६६,१९; सा. ६२७,१४६४,१५१८, तै. सं. १,३,१४,७;४,२९,१,५,५,१; ६,६,२; तै. ब्रा. २,६,३,४; तै. आ. २,५,१; काठ. ४,११;११,१२; कपि. ३,९;८,५। अग्निऋषि:०। ऋ. ९,६६,२०; सा. १५१९; तै. आ. २,५,२। त हि शश्वन्ता (०शवन्त) ईडते (०ळते)। ऋ०५,१४,३; तै. सं. ४,३,१३,८; काठ. १९,१४। अग्निमग्निए हवीमभि:०। ऋ. १,१२,२; सा. ७९१; अथर्व. २०,१०१,२; तै. सं. ४,३,११,८। अग्ने पावक रोचिषा०। ऋ० ५,२६,१; सा.१५२१; तै.सं. १,३,१४,८;५,५,३;४,६,१,२; काठ. १७,१७;१९,१४; कपि. २८,१। स नः पावक दीदिवोण ऋ.१,१२,१०; तै. सं. १,२,१४,८;५,५,३;४,६,१,३; काठ. १९,१४। अग्नि: शुचिव्रततमा० (तमः ) । ऋ. ८,४४,२१; तै. सं. १,३,१४, ८,५,५,३; काठ. १९,१४। उदग्ने शुचयस्तव०। ऋ. ८,४४,१७, सा. १५३४; तै. सं. १,३,१४,८, ५,५,३;२,४, १४,४; काठ. २,१४;१९,१४; ४०,१४। स हव्यवाड (०वाळ०) मर्त्य:०। ऋ. ३,११,२; तै. सं. ४,१,११,४; काठ. १९,१४: अग्नि५स्तो- मेन बोधयः । ऋ. ५,१४,१; तै. सं. ४,१,११,४। किमित्ते विष्णो परिचक्ष्यं०। ऋ.७,१००,६; सा.१६२५; तै. सं. २,२,१२,५; नि. ५,८। प्र तत्ते अद्य शिपिविषट०। ऋ. ७,१००,५; सा. १६२६; तै. सं. २,२,१२,५; नि. ५,१। सुन्नामाणं पृथिवीं०। ऋ. १०,६३,१; अथर्व. ७,६,३; तै. सं. १,५,११,५; तै. आ. १,११,२ काठ. २,३ ]

Page 416

[४१६ ] [ काण्डं ४, प्रपा० १०, अनु० १-२ महींमू पुं मातर ९ सुव्रतानामृतस्य, पत्नीमवसे हुवेम। तुविक्षत्रमजरन्तीमुरूची सुशर्माणमदिति सुप्रणीतिम्॥ ३४ अग्ीषोमा संवेदसा सेहूती वनतं मिरः। सै देवत्रा वभूवुः॥ ३५ युर्वमेतानि दिवि रोचनान्यग्निंश्र सोम संक्रतू अधत्तम्। युव९ सिन्धू 2रभिशस्तेरवर्द्यदिगीषोमा अमुश्चतं गृभीतान् । १॥ ३६ अग्रा आयाहि वीतये गृणानौ हव्यदातये। नि होता सत्सि बाहिपि॥ ३७ अर्भिं दुत९ वृणीमहे हौतार९ विश्ववेदसम्। अस्य यर्ज्ञस्यु सुक्रंतुम्॥ ३८ अर्ग्निनामि: समिध्यते कविर्गहपुतियुवा। हव्यवाड् जुहास्यः ।। ३९ अभिवृत्राणि जङ्गन, दुभि९ स्तौमेन बोधया,-डया आयूशषि पवसें, डये तमदा,- Sडर्भिष्टे अदये।। ४० एर्मिनों अकैभैवा नो अवीड् स्वुणज्योतिः । अगे विश्वेभि: सुमना अनीकैः॥ ४१ अंधा हामे।। ४२ अगनैः स्तौमं मनामहे सिध्रमद द्िविस्पृशः। देर्वस्य द्रविणस्यवः॥ ४३ [महीमू पुमातर०। तै. सं. १,५,११,५;७,१,१८,२; तै. ब्रा. ३,१,३,३; तै. आ. १,१३,२; मा. श्रौ. ७,२,६; काठ. ३०,४-५, कपि. ४६,७। अग्नीषोमा सवेदसाo। ऋ.१,९३,९, नै. सं. २,३,१४,१; तै. ब्रा. ३,५,७,२। काठ. ४,१६ । युवमेतानि दिवि०। ऋ. १,९३,५; तै. सं. २,३,१४,१; तै. ब्रा. ३,५,७,२; काठ. ४,१६] १२,२,६,१३,२१,३३;१७,७०,७७ । काण्व. ४,२१,१२,४७;३२,९,३७,२४,१९;८,१९,२१,४०;२९,३७;३५,४८; आयाहि वीतये०। ऋ. ६,१६,१०; सा. १,६६०; तै. सं. २,५,७,३;८,१; तै. ब्रा. ३,५,२,१; काठ. १९,५; १६,४;२०,१४; कपि. ३०,३। अग्निं दूत५ वृणीमहे०। ऋ. १,१२,१; सा. ३,७९०; अथर्व. २०,१०१,१; तै. सं. २,५,८,५; तै. ब्रा. ३,५,२,३; काठ. २०,१४। अग्निनाग्निः समिध्यते० । ऋ. १,१२,६; सा. ८४४; तै. सं. १,४,४६,३;३,५,११,५; तै. ब्रा. २,७,१२,३, काठ. १५,१२;२०,१४;३४,१९। अग्निर्वृत्राणि जङ्गनद्०। ऋ. ६,१६,३४; सा. ४,१३९६; तै. सं. ४,३,१३,१; तै.ब्रा. ३,५,६,१; काठ. २,१४;२०,१४ । अग्नि५स्तोमेन बोधय०। ऋ ५,१४,१; तै. सं. ४, १,११,४। अग्ना (०गन) आयूषि पवसे०। ऋ. ९,६६,१९; सा. ६६७,१४६४,१५१८; तै. सं. १,३,१४,७;४,२९,१;५,५,१६,६,२; तै. ब्रा. २,६,३,४; तै. आ. २, ५,१। अग्ने तमद्याश्वं०। ऋ. ४,१०,१; सा. ४,३४;१७७७; तै. सं. ४,8,४,७ । आभिष्टे अद्यण ऋ. ४,१०,४; तै. सं. ४,४,४,७ । पभिर्नो अर्कैर्भवा० ऋ. ४,१०,३; सा. १७७९; तै. सं. ४,४,४,७. काठ. २०,१४। अधा ह्यग्ने०। ऋ. ४,१०,२; सा, १७७८; तै. सं. ४,8,४,७; काठ. २०,१४। अग्ने: स्तोमं मनामहे०। ५,१३,२; सा,१४०५; तै. सं. ५,५,६,१; काठ. २०,१४ ]

Page 417

का ण्डं ४, प्रपा० १०, अनु० २ ] याज्यानुवाक्याः। [४१७ ]

अगा यौ मत्यों दुवो धियं जुजौष धीतििः। भसन्नुं ष प्रे पूव्य ईषए वुरीतावसे।। ४४ त्वमग्ने सप्रथा असि जुष्टो हौता वरेण्यः। त्वंया यज्ञ वितन्वते॥ ४५ वृंषा सोम दयुमै असि वृषा देव वृंषत्रतः । वृषा धर्माणि दधिषे।। ४६ अग्निर्जातो अरोचत प्न् देस्यून् ज्यौतिषा तमः । अविन्दुद्धो अपः स्ः ॥ ४७

अग्े बृह्न्।। ४८ इमै मे वरुण श्रुधी हवमर्दा च मृडय। त्वामवस्युरीचके।। ४९ तच्वा याम्य, ग्रिना्रि:।। ५० त्वे५ हयग्ने अग्निना विप्रो विश्रेण सन्तसता। संखा संख्या समिध्यसे॥ ५१ श्रे से मित्र मंर्तो अस्तु प्रयस्वान् यस्त आदित्य शिक्षति व्रर्तैन। ने हन्यते ने जीयते त्वोतो नैन्मरहो अश्नोत्यन्तितो न दूरत् ॥ ५२ अनुमीमासा इंडुया मदन्तो मितंज्ञवो वरिमता पृथिव्याः। आदि्त्यस्य वतमुपक्षियन्तो वर्यँ मित्रस्य सुमतौ स्याम॥ ५३ तत सूर्यस्य देवत्वे तन्महित्व मध्या कर्तोवितत सैजभार। यदैदयुक्त हरित: सधस्थादांद्रांत्री वासस्तनुते सिमस्मै।। ५४ भद्री अंश्वा हरितः सूर्यस्य चित्रा एतग्वा अनुमाद्यासः। नमस्यन्तो दिव आ पुष्ठमस्थुः परि द्यावापृथिवीं यन्ति सदः॥ ५५ त्वैमग्रे व्रतुर्षा असि।। ५६

[अझा यो मर्त्यों दुवोण ऋ. ६,१४,१; काठ. २०,१४। त्वमग्रे सप्रथा असि०। ऋ. ५,१३,४; सा. १४०७; तै. ब्रा. २,४, १,६; नि. ६,७; काठ. २,१४;२०,१५। वृषा सोम द्युमं (घुमाँ) असि०। ऋ. ९.६४,१; सा. ५०४, ७८१; तै. सं. ४,२,११,३;४,३,१३,३; काठ. २,१४;२०,१५। अग्निर्जातो अरोचत०। क. ५, १४,४। अग्ने ( अग्रे) बृहनू०। ऋ. १०,१,१; तै सं. ४,२,१,४; काठ. १६,८;१९,११; कपि. ३२, १। इमं मे वरुण श्रुधी।ऋ. १,२५.१९; सा. १५८५; तै. सं. २,१,११, ६;२,५,१२,१;४,२,११,३; तै. ब्रा. ३, ७,११,३;१२,६; तै. आ. २,४,४;४,२०,३; काठ. ४,१६;११,१२-१३,१२,१५;२१,१३। तत्त्वा यामि ब्रह्मणा०।ऋ. १,२४,११; तै. सं. २,१,११,६; काठ. ४,१६। अग्निनाग्नि:०। ऋ. १,१२,६; सा. ८४४; तै, सं. १,४,४६,३;३, ५,११,५; तै. ब्रा. २,७,१२,३। त्वू ह्ग्ने अग्निना०। ऋ. ८,४३,१४; तै. सं. १,४,४६,२; ३,५,११,५; काठ. १५,१२ । प्र स मित्र मर्तो अस्तु० । ऋ. ३,५९,२; तै. सं. ३,४,११,५; नि. २,१३; काठ. २३,१२। अनभीमासा० (•वास) ईडया० (ईळ०) । ऋ. ३,५९,३; तै. सं. २,८,७,५; तै. ब्रा. २,८, ७,४। तत्सूर्यस्य देवत्वं०। ऋ. १,११५,४; अथर्व. २०,१२३,१; तै. ब्रा. २,८,७,१; नि. ४, ११। भद्रा अश्वा हरित:०। ऋ १,११५,३; तै. ब्रा. २,८,७,१। त्वमग्ने वतपा असि०। ऋ. ८,११,१; अथर्व. १९,५९,१; तै. सं. १,१,१४,४;१,२,३,१; काठ. २,४;६,१०; कपि. ४८,१० ] मै. ५३

Page 418

[४१८] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० १०, अनु० २-३ यद्वो वये ग्रमिनाम वतानि विदुषां देवा अविदुष्टरासः। अभिष्टद्विंश्वमांपृणाति विद्वान् येंभिर्देवँ ऋर्तुंभि: कल्पयाति। ५७ अगने नय।। ५८ औ देवानामपि पेन्थामगन्म यंच शर्क्रवाम तंदनु प्रेवोदुम्। अग्निर्विद्वांन्त्स युजात्सेंदु होता सौ अध्व्रान्त्स ऋर्तून् कल्पयाति ॥ ५९ अभनिः शुचित्रततमा, उदये शुचयस्तवां,-डकन्ददुभ्नि, नैक्तोषांसा। ६० आयाहि तपुसा जनिष्वागे पावको अचिषा। उपेमा९ सुष्दर्ति मेम॥ ६१ ओ नो याहि तेपुसा जैनिष्वासि पावक दीघत्। हव्यो देवेषु नो दंघद् ॥ २ ॥ ६२ अभि त्वा देव सवितरीय्ान वार्याणाम्। संदावन् भार्गमीमहे। ६३ महीं दौः पृथिवीं च न, सत्वामये पुष्करादेधि, तमु त्वा दुर्ध्यङ्दृपि, स्वमु त्वा पाथ्यो वृंषा।। ६४ उत ब्ुवन्तु जन्तवा उदुभिवेत्नहोजनि। धनंजयो रणे रणे॥ ६५ [यहो वयं प्रमिनाम०। ऋ. १०,२,४; अथर्व. १९,५१,२; तै. सं. १,१,१४,४; क.ठ. ६,१०; कपि. ४८,१०। अग्रे नय०। ऋ. १,१८९,१; तै. सं. १,१,१४,३;४,४३,१; तै. ब्रा. २,८,२,१; तै. आ. १,८,८; शत. ब्रा.१४,८, ३, १, काठ. ६,१०;३,१; कपि. २,८ । आ दंवानामपि०। ऋ. १०,२,३; अथर्व. १९,५९,३, तै. सं. १,१,१४,३; काठ. १८,२१.२,१५। अग्नि: शुचिव्रततमा०। ऋ. ८,४४,२१; तै. सं. १,३,१४, ८;१,५,५,३; काठ. १९,१४; ४०,१४। उद्गे शुचयस्तव०। ऋ. ८,४४,१७; सा. १५३४; तै. सं. १,३,१४,८; ४,१,१०,४; ५,५,३;२, ४,१४,४ । अक्रन्ददग्नि:0। ऋ. १०,४५,४; तै. सं. १,३,१४,२,४,२,१;२,२,२; काठ. २,१४; १९,१४;४०, १४; १६,८-१०;१९,११-१२; कपि. ३२,१-२। नक्तोषासा०। ऋ. १,९६,५; तै. सं. ४,१,१०,४; ६,५,२; ७,१२,३ ] [ ३] तै. सं. ३,५,११,४,१,११; ते. ब्रा. ३,५,५,९ । वा. ८,३२;१३,१४-१५,३२;११,३२-३४;१५,२०,२२-२१; २४-४५;९,१६,१८,२१,१० -- ११। काण्व. ९,३१;१४,१४-१५,३४:१२,३२-३४;१६,४१,४३-४४;३५,१६;२३, [अभि त्वा देव सवित:। ऋ, १,२४,३; तै. सं, ३, ५,११,३; काठ. १५,१२;२८,७; कपि. ४४,७। मही घयौंः पृथिवी च नःo। ऋ. १,२२,१३; तै. सं. ३,३,१०,२;५,११,३,४,२,९,३; कठ. १३,९-१०;१५,१२;१६,१६; २०,७;३९,३ । त्वामगने पुष्करादधि०। ऋ. ६,१६,१३; सा. ९; तै. सं. ३,५,११,३;४,१,३,२;४,४,१; काठ. १५,१२;१६,३। तमु त्वा दध्यङ् ऋषिण। ऋ. ६,१६,१४; तै.सं. ३,५,११,३;४,१,३,२; काठ. १५,१२;१९,४। तमु त्वा पाथ्यो घृषा०। ऋ. ६,१६,१५; तै. सं. ३,५,११,४;४,१,३,३, काठ. ६५,१२;१६,१; कपि. ३०,२। उत ब्रुवन्तु जन्तवा (०न्तवः)•। ऋ. १,७४,३; सा. १३८२; तै. सं. ३,५,११,४; काठ. १५,१२;८,१६]

Page 419

काण्डं ४, प्रपा० १०, अनु० ३ ] याज्यानुवाक्या:। [४१९]

आ य५ हस्ते ने खादिन शिशुं जाते ने बिभ्रति। विरशामुभिष स्वध्वरम्।। ६६ प्रे देवे देववीतये भरता वसुवित्तमम्। ओ स्वे यौनौ निषीदतु ॥ ६७ ओ जातै जारतवेदसि प्रिय शिशीतातिथिम्। स्योन औ गुहेपतिम्॥ ६८

अर्भिनाभि, स्त्वंY ह्यने अर्भनिना।। ६९ तै मजयन्त सुकंतुं पुरोयावानमाजिषु। स्वेषु क्षयेषु वार्जिनम्। ७० यज्ञैन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्। ते हु नाकं महिमान: सचन्त यंत्र पूर्वे साध्याः संन्ति देवोः ॥ ७१ सर्मिधो अग्रा अज्यस्य व्यन्तु, तैनूनपादया अज्यस्य वेत्वि,-डो अग्ना आज्यस्य व्यन्तु, बहिरया आज्यस्य वेतु, दुरो अग्रा अज्यस्य व्यन्त, पांसानक्ताया आज्यस्य वीतां, दैव्या

स्वांहा, हौताराया आज्यस्य वीतां, तिस्रो देवीरग्ना आज्यस्य व्यन्तु स्वाहा, डत्निए स्वाहा, सौम डभिर स्वाहा, डभि होत्रात् स्वाहा, देवा आज्यपा जुषाणां अया आज्यस्य व्यन्तु । ७२ अंग्रे य ५ यज्ञमध्वर९ विश्वतः परिभूरसि। से ईंद्देवेषु गछति॥ ७३ त्वै नः सोम विश्वतो, डरभिर्मुधी, भुंवो यज्ञस्य।। ७४ सौम यास्ति मयोभुंव ऊतयः सन्ति दाशुषे। तोभिनोऽविता भव ॥ ७५ या ते धामानि दिवि या पृथिव्या या पर्वतेष्वौषधीष्वप्सु। तैभिनों विश्वैः सुमना अंहेडन् राजन्त्सोम प्रंति हुव्या गृभाय। w ७६

[आ यथू हस्ते न०। ऋ. ६,१६,४०; तै.सं. ३,५,११,४। प्र देवं देववीतये०। ऋ. ६.१६,४१; तै. सं. ३,५,११,४; काठ. १५,१२। आ जातं जातवेदसि०। ऋ. ६,१६,४२; तै. सं. ३,५,११,४। अग्निनाननि:० । ऋ. १,१२,६; सा. ८४४; तै. सं. १,४,४६,२,३,५,११,५; तै. ब्रा. २,७,१२,३; काठ. १५,१२; २०, १४। त्वथ ह्याग्न अग्निंना। ऋ. ८,४३,१४; तै. सं. १,४,४६.३,३,५,११,५; काठ. १५,१२। तं मजेयन्त सुक्तुं। ऋ. ८,८8,८; तै, सं. ३,५,११,५; काठ. ६५,१२। यज्षेन यज्षमयजन्त० । ऋ. १,१६४,५०; १०,९०,१६; अथर्व. ७,५,१; तै.सं. ३,५,११,५; तै. आ. ३,२,७; श. ब्रा. १०,२,२,२; काठ. १५,१२। अग्ने य यज्ञमध्वर५०। ऋ. १,१,४; तै. सं. ४,१,११,१; काठ. २,१४। त्वं नः सोम विश्वतो रक्षा०। ऋ. १,९१,८; तै. सं. २,३,१४,१;४,१,११,१; काठ. २,१४। अग्निर्मूर्धा दिव:०। ऋ. ८,४४,१६; सा. २७,१५३२; तै. सं.१,५,५,१; ४,४,१,१; तै. ब्रा. ३,५,७,१; काठ. ६,९;१२,१४; २०,१४। भुवो यक्षस्य०। ऋ. १०,८,६; तै. सं. ४,४,४,१; तै. ब्रा. ३, ५,७.१; काठ. १६,१५;२०,१५। सोम यास्ते मयोभुव०। ऋ. १,९१,९; तै. सं. ४,१,११,१; काठ. २,१४। या ते धामानि दिवि०। ऋ. १,९१,४; तै. सं. २,३,१४,१; ४,१,११,१; तै, ब्रा. २,८,३,२; काठ. १३,१५ ]

Page 420

[४२० ] मैत्रायणी-संदितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १०, अनु० ३ तत्सुवितुरवैरेण्यं भरगो देवस्य धीमहि। धियो यों नः प्रचोदयाद्।। மம अंचित्ती यंचचुकृमा दैव्ये जने दीनैदेक्षः प्रंभृती पुरुषृत्वता। देवेंषु च सवितमीनुषेषु च त्वै नो अंत्र सुवतार्दनागसः ।। ७८ पावकां नः संरस्व, त्यो नो दिवः॥ ७९ पूर्षा गो अन्वेतु नः पूर्षा रक्षत्वर्वैतः । पूर्षा वाजए सनोतु नः ॥ ८० शुक्रै ते अन्यद्यजत ते अन्यद्विंपुरूषे अंहनी दयौरिवासि। विश्वा हि माया अवसि स्वधावो भद्रा ते पूषन्निह शतिरस्तु।। ८१ इह्ैंह वः स्वतवसः कवयः सूर्यत्वचः । यजञै मरुता आंवृणे।। ८२ म्रें चित्रमर्क गृणते तुराय मारुताय स्वतवसे भरध्वस्। ये सहाएसि संहसा सहन्ते रेजते अग्रे पृथिवीं म्खैभ्यः॥ ८३ विश्वे देवा ऋृतावृध ऋतुभिहवनश्रुंतः । जुर्षन्ता९ युज्यं पयः॥ ८४ विश्वे देवांसो अस्त्रंधा एंहिमायासो अद्रुंहः । मैंघं जुषन्त वह्य: ॥ ८५ द्यावा नः पृथिवीं इम सिरधरमद्य द्विविस्पृंशम्। यज्े दुवेषु यछताम्॥ ८६ प्रे पूर्वजें पितरा नव्यसीभिरगीभि: कृणुध्व संदने ऋतस्य। ओ नो द्यावापृथिवी दैव्येन जनेन यातं महि वाए वरूथम्॥ ८७ सं हव्यवा, डभ्ि९ स्तोमेन ।। ८८ देव बुहिर्वसुवने वसुधैयस्य वेतु, देवीद्वौरो वसु्वने वसुधेयस्य व्यन्तु, देवीं उषोसानक्ता [तत्सवितुर्वरेण्यम्०ऋ.३,६२,१०; सा. १४६२; तै. सं. १,५,६,४;४,१,११,१; तै. आ. १,११,२। अचित्ती यञ्चकृमा०। ऋ.४,५8,३; तै. सं. ४,१,११,१। पावका नः सरस्वती०। ऋ. १,३,१०; सा. १८९; तै. ब्रा. २,४,३,१; नि. ११,२६; काठ.४,१६। आ नो दिव:ण। क. ५,४३,११; तै. सं. १,८,२२,१; काठ.४,१६;२०,१५। पूषा गा अन्वेतु नः० । ऋ ६,५४,५; तै. सं. ४,१,११,२; तै. ब्रा. २,४,१,५; काठ. ४,१५;२०,१५। शुकं ते अन्यदृ० । ऋ. ६,५८,१; सा. ७५; तै. सं. ४,१,११,२, तै. आ. १,२,४;१०,१;४,५,६; नि. १२,१७; काठ. ४,१५;२०,१५। इहेह वः स्वतवसः०। ऋ. ७,५९,११; तै. आ. १,४,३; काठ. २०,१५। प्र चित्रमके गृणते०। ६,६६,९; तै. सं. ४, १,११,३; तै. ब्रा. २,८,५,५; नि. ३,२१; काठ. २०,१५। विश्वे देवा ऋतावृध:। ऋ ६,५२,१०; तै. सं. २,४,१४,५; ४,१,११,४; काठ. १३,१५। विश्वे देवासो अस्त्निधा0। क. १,३,९। द्यावा नः पृथिवी०। ऋ. २,४१,२०; तै. सं. ४,१,११,४; नि. ९,३८। प्र पूर्तजे पितरा०। ऋ. ७,५३,२; तै. सं. ४,१,११,8; तै. ब्रा. २,८,४,७। स हव्यवाड्०। ऋ. ३,११,२; तै. सं. ४,१,११,४; कार. १९,४। अग्निए स्तोमेन०। ऋ.५,१४,१, तै. सं. ४,१,११,४]

Page 421

काण्डं ४, प्रपा० १०, अनु० ३-४] याज्यानुवाकया:। [४१]

वसुवने वसुधैयस्य वीतां, देवीं जौष्ट्री वसुवने वसुधेयस्य वीतां, देवीं ऊजीदुती बसुबने वसु- घैयस्य वीतां, . देवा दैव्या हौतारा वसुवने वसुधैयस्य वीतां, देवीस्तिस्त्रस्तिस्त्रौ देवीवसुवने वसुधैयस्य व्यन्तु, देवों नराशएसो वसुवने वसुघेयस्य वेतु, देवो अथ्निः स्विष्टकृत्सुद्रंविणा मन्द्र: क्विः सत्यमन्मायजी हौता हौतुहोतुरायजीया, नयने यान् देवनियाडये अपिग्रेये ते होत्रे अमत्सत ता९ सुसतुंषी९ हौत्रां देवंगमी दिवि देवेषु यज्ञमेंरयेम९, स्विष्टकंचाये हौताभूर्वसुर्वने वसुधैयस्य नमोवाकें वीहि॥ वाजे वाजे शै नो भवन्तु ॥ ३ ॥ ८९-९० म्रं देवे देव्यां धिया भैरता जातवेदसम्। हव्या नो वक्षदानुर्षक्॥ ९१ अर्यमु ष्य प्रे देवयुहोता यज्ञाय नीयते। रथो ने यौरभीवृतो घृणीवाश्चेतति तमेना ॥ ९२ अर्यमन्निरुरुष्यत्यमृतादिव जन्मनः । सहसश्चित् सहीयान् देवो जीर्वातवे कृुतः ॥ ९३ इंडायास्त्वा पदे वर्यम्। ९४ अंग्े विश्वेभिः स्वनीक देवैरूर्णावन्तं प्रथमः सीद यौनिम्। कुलायिनं घृर्तवन्त सवित्रे यजै नुय यंजमानाय साधु॥ ९५ सींद होत, निं हौता।। ९६ त्वै दुर्तस्त्वमु नः परस्पास्त्व वस्या औ वृषभ प्रणेता। अंग्ने तोकस्यु नस्तने तननामंप्रयुछन् दीद्यद्वोधि गोपोः ॥ ९७ अग्निना रायेमश्रवत पौषमेवं दिवें दिवे। यशस९ वीरवत्तमम् ॥ ९८ गयस्फानो अमीवहां वसुवित पुष्टिवर्धनः । सुमित्रः सोम नो भव ।। ९९

[वाजे वाजेऽवत०। ऋ. ७,३८,८; तै. सं. १,७,८,२;४,७,१२,१। शं नो भवन्तु०। ऋ. ७,३८,७; तै. सं. १,७,८,२; नि. १२,४४ ] [ ४ ] तै. सं. ३,५,११; १,५,११, २,५,१२। वा. ३४, १५;११,२५-३६;१२,३६,१२,३,१९,२१,१-४;१८,४९,२७,३९; ३६,४ । काण्व. ३३,९,१२,३५-३६,१२,१३;३,२७;२३,१-४;२०,१९;२९,४४;३६,४;१३,३७;। [प्र देवं देव्या घिया०। ऋ. १०,१७६,२; तै. सं. ३,५,११,१; काठ. १५,१२। अयमु ष्य प्र देवयु:०। ऋ. १०,१७६,३. तै. सं. ३, ५,११,१, कठ, १५,१२। अयमग्निरुरुष्यति०। ऋ. १०,१७६,४; तै. सं. ३, ५,११,१; काठ. १५,१२। इडा (०ळा) याहत्वा पदे वयं०। ऋ. ३,२९,४; तै. सं. ३,५,११,१; काठ. १५,१२। अग्ने विश्वेभिः स्वनीक०। ऋ. ६,१५,१६; तै. ३,५,११,२; काठ. १५,१२। सीद होत:०। ऋ.३,२९,८; तै. सं. ३, ५,११,२; ४,१,३,१; काठ. १५, १२;१९,४;१६.३; कपि. ३०,२। नि होता०/ ऋ. २,९,१; तै. सं. ३,५,११,२;४, १,३,३। त्वं दूतस्त्वमु नःol ऋ. २,९,२; तै. सं. ३,५,११,२। अग्निना रयिमश्नवत्०। ऋ. १,१,१; तै.सं. ३,१,११, १,४,३,१३,५। गयस्फानो (यो रेवान्यो) अमीवह्ा०। ऋ. १,९१,१२;१,१८,२; तै. सं. ,३,१३,५; नि. ३,२१, काठ. २,१४]

Page 422

मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० १०, अनु० ४ इन्द्राशी रोचना दिर्वः पुरि वाजेषु भूषथः। तंद्वां चेति श्रं वीर्यम्।। १०० प्रे चर्षणिंभ्यः पृतनाहवेषु श्रें पृथिव्यां रिरिचाथे दिवश्र। प्रे सिन्धुभ्यः श्रे गिरिंभ्यो महित्वा प्रैन्द्रायी विश्वा अंवनात्यन्य।। १०१ मरुतो यंद्ध वो दिवः सुम्नार्यन्तो हवामहे। ओ तू ना उपगन्तन। १०२ या वः शर्म शशमानाय संन्ति त्रिधांतूननि दार्शुषे यछताधि। अस्मभ्युं तानि मरुतो वियन्त र्यि नो धत्त वृषणः सुवीरम्॥ १०३ इ्मे मे वरुण, तच्वा यामि, कैया नः, को अद्यं, पिप्रीहिं देवो, नय्ने यंदुदा,- ऽप्स्वग्रे संधिष्टव ।। १०४ अप्सु मे सौमो अञ्रवीदन्तर्विश्वानि भेषजा। आपश्र विश्वशंभुवः॥ १०५ उदुत्तमं९ वरुण पाशुमस्मत्॥ १०६ अंव ते हेंडो वरुण नमोभिरव यज्ञैभिरीमहे हविर्भि: । क्षयन्नस्मभ्यमसुर प्रचेता राजनैनाएि शिश्रथः कृतांनि॥ १०७ त्वै नो अथने वरुणस्य विद्वान् देवस्य हैडोऽवयासिसीष्ठाः। यजिष्टो वद्वितमः शौशुचांनो विश्वा द्वैषाएसि प्रंसुमुग्ध्यस्मंत्॥। ०८ से त्वै नो अग्नेऽवमों भुवोती नैदिष्ठो अस्यां उषसो व्युष्टौ। अव यक्ष्व नो वरुण९ रगणो वीहिं मृडीक। सुहंवो न एधि ॥ ४ ॥ १०९ [इन्द्राग्ी रोचना दिव:०। ऋ. ३,१२,९; सा. १६९३; तै. सं. ४,२,११,१; तै. ब्रा. ३,५,७,३; काठ ४,१५ । प्र वर्षणिभ्य: पृतना०। ऋ. १,१०९,६; तै. सं. ४,२,११,१; काठ. ४,१५। मरुतो यद्ध वो०ऋ.८,७,११; तै. सं. १,५,११,४; काठ. ९,१९;८,१७;२१,१३।या वः शर्म शशमानाय०। ऋ. १,८५,१२; तै. सं.१,५,११,५; तै. ब्रा. २,८,५,६; काठ. ८,१७;२१,१३। इमं मे वरुण० । ऋ. १,२५,१९; सा. १५८५; तै. सं. २,१,११,६; काठ. ११,१२;१२,१५। तत्त्वा यामि०। ऋ.१,२४,११; तै. सं. २,१,११,६; काठ. १२,१५। कया नश्चित्र॰। ऋ. ४,३१,१; सा. १६९,६८२; अथर्व. २०,१२४,१, तै. सं. ४,२,११,१; तै. आ. ४,४२,२; काठ. २१,१३। को अद्य युद्दक्के० । ऋ. १,८४,१६; सा. ३४१; अथर्व. १८,१,६; तै. सं. ४,२,११,३; नि. ६४,२५। पिश्रीदि देवान्० (०देवाँ)। ऋ. १०,२,१, तै. सं. ४.३,१३,४; तै. ब्रा. ३,५,७,५;६,११,४। अग्ने यद्घ०। ऋ. ६,१५,१४; तै. सं. ४,३,१३,४; तै. ब्रा. ३,५,७,६:६,१२,२। अप्स्वग्रे सधिष्टव०। ऋ. ८,४३,९, तै. सं. ४,२,३,२;११,३; काठ. २,१४। अप्सु मे सोमो अब्रवीद्०। ऋ. १,२३,२०;१०,९,६; अथर्व. १,६,२; तै.ब्रा. २,५,८,६; काठ. २,१४ । उदुत्तम ५ वरुण०। ऋ. १,२४,१५; सा. ५८९; अथर्व. ७,८३,३;१८,४,६९; तै. सं. १,५,११,३;४,२,१,३; नि. २,१३; काठ. २१,१३। अव ते हेडो ( ०ळो) वरण०। ऋ. १,२४,१४; तै. सं. १,५,११,३; काठ. ४०,११। त्वं नो अग्ने वरुणस्य०। ऋ. ४, १,, तै. सं. २,५,१२,३; काठ. ३४, ११। स त्वं नो अझेऽवमो०। ऋ. ४,१,५; तै. सं. २,५,१२,३; काठ. ३४,१९; कपि. ४८,१]

Page 423

काण्डंड, प्रपा० १०, अनु० ५] याज्यानुवाक्याः। [४२३]

अभिर्वृत्राणि जङ्घनत्, त्वष सोमासि सत्पतिः। ११० अनीकैद्वैषो अर्द्याये विश्वाभिरूरतिभिः। रयि नो घेहि युज्ञियम् ॥ १११ सैनांनीकेन सुविदत्रो अस्मे यष्टा देवै आयजिष्ठः स्वस्ति । अंदब्धो गोपां उत नः परस्पो अग्रे दयुमदुंत रेवहिदीहि॥ ११२

पिग्रीहिं देवो, ना देवानाम्॥ ११३ सौतृपना इर्द९ हविमैरुतस्तजुजुष्टन। युष्मांकोती रिशादसः ॥ ११४

यौ नो मरुतो अभि दुर्हणार्युस्तिर्चित्तानि वसवो जिघाएसति। दुहः पाशान् प्रति से सुचीष्ट तपिष्ठेन हन्मना हन्तना तम्।। ११५

अभनि: प्रत्नैन मन्मुना, सोमु गी्भिष्ट्र वर्यम्॥ ११६

गृहमेधासा आंगुत मरुतो मोपभूतन। इमा हर्व्या जुजुष्टन II. ११७

प्र बुध्या व ईरते महा१सि प्रे नामानि प्रयुज्यवस्तिरध्वम्। सहर्स्त्रियं दम्यं भागमेत गृहमेधीयं मरुतो जुषध्वम्। ११८

प्रैद्धो अग्न, इमों अग्रे।। ११९ अर्भनिमीडे पुरौहित९ यज्ञस्य देवमृत्विज़म्। हौतार रत्नधांतमम् ॥ १२०

वृंषा सोम द्युमै असि।। १२१

[ ५] तै. सं. ४,३,१३। वा. ३३,९;१७,७६,२२-२३;८,४५ । काण्व. ३२,९;१८,७६,२२-२३;८,२६-२७ । [अभिर्वृ- त्राणि जङ्गनत०। ऋ. ६,१६,३४; सा. ४,१३९६; तै. सं. ४,३,१३,१, तै. ब्रा. ३,५,६,१। त्वू सोमासि सत्पति:०।ऋ १,९१,५; तै. सं. ४,३,१३,१; नै. ब्रा. ३,५,६,१; काठ. २,१४। सैनानीकेन सुविदत्रो०। ऋ. २,९,६; तै. सं. ४,३,१३२, काठ. २१,१३। पिग्रीहि देवानू०। ऋ. १०,२,१; तै. सं. ४,३,१३,४; तै. ब्रा. ३,५,७,५;६,११,४; काठ. २,१५;१८,२१,२०,१५। आ देवानामू०। ऋ. १०,२,२; अथर्व. १९,५९,३;तै. सं. १,१,१४,३; काठ. २,१५;१८,२१,३५,९। सांतपना इद५ू०। ऋ. ७,५९,९; अथर्व. ७,७७,१; तै. सं.8,२,१३,३; काठ. २१,१३। यो नो मरुतो अभि०। ऋ. ७,५९,८; अथर्व. ७,७७,२; तै. सं. ४,३,१३,३, काठ. २१,१३। अग्नि: प्रत्नेन मन्मना०। ऋ. ८,४४,१२, सा. १७११; तै. बा. ३,५,६,१; काठ. २,१४। सोम गीर्भिश्वा०। ऋ. १,९१,११; तै. ब्रा. ३,५,६,१; ताण्ड्य, ब्रा. १,५,७; काठ. २,१४। गृहमेधासा (०स) आगत०। ऋ. ७,५९,१०; तै. सं. ४,३,१३, ५। प्र बुध्न्या व ईरते०। ऋ. ७,५६,१४; तै. सं. ४,३,१३,६; काठ. २१,१३। प्रेद्धो अग्न० । ऋ. ७,१,३; सा. १३७५; तै. सं. ४,६,५,४। इमो अग्ने०। ऋ. ७,१,१८; तै. सं. ४,३,१३,६; काठ. २,१५;१९,१४; कपि. ४८,३। अग्निमीडे (०ळे) पुरोहित०। ऋ. १,१,१; तै. सं. ४,३,१३,२; नि. ७,१५; काठ. २,१४। वृषा सोम घुमं० (०माँ)। ऋ. ९,६४,१; सा. ५०४,७८१; तै. सं. ४,२,११,३;३,१३,३; काठ. २,१४,२०,१५]

Page 424

[४२४] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १०, अनु० ५-६ कीड१ वः शेर्धो मोरुतमनवीण९ रथेशुभम्। कण्वा अभि प्रेगायत।। अत्यासो ने ये मरुंतः स्वख्चो यक्षदंशो ने शुभयन्त मर्याः। १२२ ते हुर्म्येष्ठाः शिशुवो ने शुभ्रा वत्सांसो ने प्रकरीडिन: पयोधोः ॥ १२३ त५ हि शंश्वन्तो, डन्निमग्निम्। १२४ इन्द्राश्ी नवति र्पुरो दार्सपत्नीरधूनुतम्। सार्कमैकेन कर्मणा॥ १२५ श्नंथद्वत्रमुत सनोति वाजर्मिन्द्रा यो अभनी संहुरी सपयीत्। इरज्यन्ता वसव्युस्य भूरे: संहस्तमा सहसा वाज्यन्ता। १२६ तमिन्दृ९ वाजयामसि।। १२७ युजै रथं गाएषुण९ हरिभ्यामुप ब्रह्माणि जुजुषार्णमस्थुः । · विबाधिष्ट स्य रोदसी महित्वेन्द्रो वुत्राण्यप्रती जघन्वान्।। १२८ विश्वकर्मन्, वार्चस्पतिम् ॥५॥ १२९ उशन्तस्त्वा हवामहे।। १३० औ नो अगे सुचेतुना रयि। विश्वायुपोषसम्। माश्डीके धेहि जीवसे॥ १३१ त्व९ सोम महे भंगं त्वं९ यून ऋतायतें। दक्षं दधासि जीवसे।। १३२ त्वं९ सोम प्रचिकितो मनीर्षा त्व रजिष्ठमंनु नेषि पन्थाम्। तेव प्रणीती पितरो न इन्दो देवेषु रत्नमभजन्त धीराः। १३३ [क्रांड (०ळं) वः शर्धो०। ऋ. १,३७,१; तै. सं. ४,३,१३,६, नि. ७,२; काठ. २१,१३। अत्यासो न ये मरुत:० ऋ. ७,५६, १६; तै. सं. ४,३, १३,७ । त५ हि शश्वन्तो०। ऋ. ५,१४,३; तै. सं. ४,३,१३,८; काठ. १९,१४। अग्निमश्निं० ।ऋ. १,१२,२; सा. ७९१; अथर्व. २०,१०१,२; तै. सं. ४,३,१३,८। इन्द्राग्नी नवर्ति पुरो०। ऋ. ३,१२,६; सा. १५७६;१७०४; तै. सं. १,१,१४,१; काठ. ४,१५। श्रथह्ुत्रमुत सनोति०। ऋ. ६,६०,१; तै. सं. ४,२,११,१;४,३,१३,८;तै. ब्रा. ३,५,७,३; काठ. २१,१३,४,१५;२३,११। तमिन्द्र५ वाजया- मसि०। ऋ. ८,९३,७; सा. ११९.१२२२; अथर्व. २०,४७,१,१३७,१२; तै. ब्रा. १,५,८,३;२,४,१,३; काठ. ३९,१२। युजे रथ गाएषण (गवेषणं)। ऋ. ७,२३,३; अथर्व. २०,१२,३; तै. ब्रा. २,४,१,३;८,२,५। विश्वकर्मन् हविषा०। ऋ. १०,८१,६; सा. १५८९; तै. सं. ४,६,२,६,४,३,१३,८; नि. १०,२७। वाचस्पर्ति विश्वकर्माणं० । ऋ. १०,८१,७; तै. सं. ४,६,२,५; काठ. २१,१३; कपि. २८,२] [ ६] तै.सं. २,६,१२। वा. १९,७०,५२-५७,५९,६८,४९,६१,३२,३६,५५,२७,२७ । काण्व. २१,७०;५१-५८,६१,६७; २९,२६:३२,३६,५५। [उशन्तस्त्वा हवामहे०। ऋ.१०,१६,१२; अथर्व. १८ १,५६;२,३४; तै. सं. २,६,१२,१; तै. ब्रा. २,६,१६; काठ. २१,१४;३६,१२। आ नो अग्ने सुचेतुना० (०तना)। ऋ. १,७९,९; सा. १५२६; तै. ब्रा. २,४,५,३; काठ. २,१४। त्वए् सोम महे भगं०। ऋ. १,९१,७; तै. ब्रा. २,४, ५,३; काठ. २,१४। २०,१५। त्व५ सोम मचिकितो०। *. १,९१,१; तै. सं. २,६,१२,१; काठ. २१,१४]

Page 425

काण्डं ४, प्रपा० १०, अनु० ६ ] याज्यानुवाक्याः। [४२५ ]

त्वंया हि नः पितरः सोम पूर्वे कर्माणि चक्रुंः पवमान धीराः । वन्वन्नवातः परिधीं रपोर्णु वीरेभिरश्वैर्मघवा भवा नः॥ १३४

त्वं५ सोम पितृभि: सविदानोडनु द्यावापृथिवीं आंततन्थ। तस्मै त इन्दो हुविषा विधेम वर्य५ स्याम पतयो रयीणाम्॥ १३५

बर्हिंषदः पितर ऊश्त्यवीगिमा वो हष्या चकरमा जुषध्वम्। त आगतावसा शैतुमेनाथा नः ३५ यौररपों दधातन ॥ १३६

उपहूता: पिर्तर: सोम्योसो बर्हिष्येषु निधिषु प्रियेषु। ते आगमन्तु त इहे श्रुवन्त्वधित्रुवन्तु तेऽवन्त्वस्मान् ॥ १३७ आहं पिर्तृन्त्सुविदत्रं अवित्सि नपातं च विक्रमणं च विष्णो:। बर्हिषंद: स्वधया ये सुर्तस्य भजन्त पित्वस्त इहागमिष्ठाः॥ १३८ इर्दे पितृभ्यो नमो अस्त्वर्द्यं ये पूर्वासो ये उपरास इयुः । ये पार्थिवे रंजस्या निषत्ता ये वा नुन सुबुर्जनासु विक्षु।। १३९

उंदीरतामंवुरा उत्परासा उन्मध्य्माः पितर: सोम्यासः । असु९ ये ईयुरव को ऋतज्ञास्ति नोऽवन्तु पितरो हवेषु।। १४० अभ्रिष्वात्ता ऋतावृधः पिंतरो मुर्डता सु नः । दीर्घायुत्वायु जीवसे॥ १४१ अर्भनिष्वात्तांनतुमतो हवामहे नराश से सोमपीर्थ य आशुः। तै नो विप्रास: सुहवा मुडन्तु शै नो भवन्तु द्विर्पदे शै चतुष्पदे।। १४२

अभिष्वात्ताः पितरा एहं गछत संदः सदः सदत सुप्रणीतयः। अत्ता हुवीषि प्रंयतानि बर्हिष्यंथा र्यि। सर्ववीरं दधातन ॥ १४३

[त्वया हि नः पितर:०। ऋ. ९,९६,११; तै. सं. २,६,१२,१; काठ, २१,१४। त्व५ू सोम पितृभिः०। ऋ. ८,४८,१३; तै. सं. २,६,१२,२; काठ. २१,१४ । बर्हिषदः पितर ऊति०। ऋ. १०,१५,४; अथर्व. १८,१,५१; तै. सं. २,६,१२,२; नि. ४,२१; काठ. २१.१४। उपहूताः पितर:०। ऋ. १०,१५५; अथर्व. १८,३,४५; तै. सं. २,६,१२,३, काठ. २१,१४। आहं पितन्तसुविदत्रं० (त्राँ०)। ऋ. १०,१५,३; अथर्व. १८,१,४५१; तै. सं. २,६.१२,३; काठ. २१.१४। इदं पितृभ्यो नमो०। ऋ. १०,१५,२; अथर्व. १८,१,४६; तै. सं. २,६, १२,४ । उदीरतामवरा० (०र)। ऋ. १०,१५,१; अथर्व. १८,१,४४; तै. सं. २,६,१२,३; नि. ११,१८। अग्निष्वात्ता ऋतावृध:०। काठ, २१,१४। अगग्निष्वात्तानुतुमतो०। वा. य. १९,६१; काठ. २१,१४। अग्निष्वात्ता पितरा० (०र:)। ऋ. १०,१५,११; अथवे. १८,३,४४; तै. सं. २,६,१२,२; काठ. २१,१४] मै०५४

Page 426

[ ४२६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० १०, अनु० ६

से प्रत्नथा सहसा जायमान: स्दः काव्यानि बंडधत्त विश्वा। आपश्च मित्रे धिषणा च साधन्देवा, अभनिं धारयन् द्रविणोदाम्॥ १४४ से पूर्वया निविंदा कव्यतायौरिमा: प्रजा अजनयन्मनुनाम्। विवस्वता चक्षसा द्योमपक्ष देवो अभिं धारयन् द्रविणोदाम्। १४५ ये तातुषुर्देवत्रो जैहमाना होत्राविंदुः स्तौमतष्टासो अकैंः। आग्ने याहि सुविदत्ेभिर्वीक् सत्यैः पितृभिघर्मसद्ढि॥ १४६ श्रे वायुमछा बृहती मुनीषा बुहद्ृयि। विश्ववार रथप्राम्। द्युतद्यामा निर्युतः पंत्यमान: कविंः कविमियक्षसि प्रयज्यो।। १४७ श्रे याभियासि दार्श्वासर्मछा निरयुद्धिर्वाय इर्ष्टये दुरोणे। निं नो रायै१ सुभोजस९ युवस्व निं वीरे गव्यमश्यं च रोंघः। १४८ ईन्द्ृ९ वयष शुनासीरमस्मिन् यज्ञें हवामहे। स नः पर्षदति हविंषः॥ १४९ सोऽहोरात्रैः सोऽर्धमासैः से मासैः से ऋर्तुभिः परि यज बभूव। सश्वत्स्रस्य महिमानमेत९ शुनासीरेमिन्द्रमर्द्याहुवेम।। १५० सपं त्वा हरितो रथे वहन्ति देव सूर्य। शोिःकेशं पुरुप्रिय।। १५१ तरेणिर्विश्वंदर्शतो ज्योतिष्कदसि सूर्य। विश्वमाभासि रोचनम् ॥६॥ १५२ [ २४६२ ]

।। इति खिलकाण्डे दशमः प्रपाठकः ॥१०॥

[स-प्रत्नथा सहसाणऋ. १,९६,१।स पूर्वया निविदा०। ऋ.१,९६,२; कठ. २१,१४। ये तातृषुर्देवत्रा०। ऋ. १,१०५ ९; अथर्व. १८,३,४७; तै, ब्रा. २,६,१६,२; नि. ६,१४। प्र वायुमछा बृहती० । ऋ. ६,४९.४। तै. ब्रा. २,८,१,१। प्र याभिर्यासि०। ऋ. ७,९२,३; तै. सं. २,२,१२,७; तै. ब्रा. २,८,१,१; काठ. १०,१२। स नः पर्षदति द्विष:० (दुर्गाणि विश्वा) ऋ. परि. ३५, १,२६,१९; (च. पा.) काठ. २१,१४। सप्त त्वा हरितो रथे०। ऋ. १,५०,८; अथर्व. १३,२,२३;२०,४७,२०; सा. ६४०; तै. सं. २,४,१४,४; काठ. ९,१९; ११,१। तरणिर्विश्वदर्शतो०। ऋ. १,५०,४; अथर्व. १३,२,१९;२०,४७,१६; तै. सं. १,४,३१,१; तै. आ. ३,१६,१; काठ. १०,१३ ]

Page 427

काण्डं ४, प्रपा० ११, अनु० १] याज्यानुवाक्याः। [४२७ ]

अथकादशः प्रपाठकः। इन्द्राशी रोचना दिवा, म्रे चर्षणिम्या, ईन्द्राश्ी नवर्ति पुरा, श्रथद्टुत्रेम्॥ १ जुष्टो देमूना अतिथिर्दुरोण इमें नो युज्ञसुपयाहि वि्द्वान्। विश्वा अभरे अभियुंजो विहत्या शत्रूयर्तामाभुर भोजनानि ॥ २ अगे शोर्ध महते सौभगाय तंव दुम्नान्युत्तमानि सन्तु। से जास्पत्यं सुर्यममाकणुष्व शत्रूयतामभितिष्ठा महाशसि॥ ३ प्रे वामर्चन्त्युक्थिनो नीथाविंदो जरितारः। ईन्द्रायी ईषा आवृणे।। उपो ह यद्विदथ वार्जिनो गुंर्धीभिविप्राः प्रमृतिमिछमानाः । अर्वन्तो ने काष्ठां नक्षमाणा इन्द्रार्यी जौहुवतो नरस्तै।। ५ अगिर्ददाति संत्पति९ सासाह यौं युधा नृभिः। अर्भिरत्य९ रघुष्यदं जैतारमपराजितम् ॥ ६ अभिस्तुर्विश्रवस्तमं तुविब्रह्माणमुत्तमम्। अतूर्त ९ श्रावयत्पर्ति पुत्र ददाति दाशुषे।। ७

या वाए सन्ति पुरुस्पृहो निर्युतो दाशुषे नरा। ईन्द्राग्ी ताभिरांगतम्। शुचि तु स्तौमं नवजातम्देन्द्राग्ी वृत्रहणा जुषेथाम्। उभा हि वाए सुदवा जौहवीमि तां बाज सदय उुशतें घेंष्ठा । ९ पूर्षा गा अन्वेतु नः, शुकते अन्यंत् ॥ १०°

१२;१६,५०-५१;२०,४१-४२,२८,६-९;१३,५२;३३,९;२५,३४;९,३१;१४,३४;३३,३३। [इन्द्राग्नी रोचना दिव:०। ऋ. ३,१२,९; सा. १६९३; तै. सं. ४,२,११,१; तै. ब्रा. ३,५,७,३; काठ. ४,१५। प्र चर्षणिभ्या० (०भ्यः)। ऋ १,१०९,६; तै. सं. ४,२,११,१; तै. ब्रा. २,८,५,१; काठ. ४,१५। इन्द्राग्नी नवात पुरः०। ऋ. ३,१२,६; सा. १५७६,१७०४; तै. सं. १,१,१४,१; काठ.४,१५। श्रथद्वृत्रम्०। ऋ.६,६०,१, तै. सं. ४, २,११, १; तै. ब्रा. २,८,५,१;३,५,७,३; क ठ. ४,१५। जुष्टो दमूना अतिथि:०। ऋ. ५,४,५; अंथर्व, ७,७३,९; तै. ब्रा. २,४,१,१; नि. ४,५; कठ. २,१५। अग्ने शर्ध महते०। ऋ. ५,२८,३; अथर्व. ७,७३,१०; तै. ब्रा. २,४,१,१; ५,१,४; कठ, २,१५। प्र वामर्चन्त्युक्थिनो०। क. ३,१२,५; सा. १५७५,१७०३। उपोह यद्विदथ५०। ७,९३,३, तै. ब्रा.३,६,१२,१। अग्निर्ददाति सत्पति ५०। ऋ. ५,२५,६; काठ.२,१५। अग्निस्तुविश्रवस्तमं01 ५,२५,५; काठ, २,६५। या वाशू सन्ति०। ऋ. ६,६०,८; काठ. ४,१५। शुचि बु स्तोमं०। ७,९३,१; तै.सं. १,१,१४,१ तै. ब्रा. २,४,८,३; काठ. १३,१५;२१,१३ । पूषा गा अन्वेतु न:० । ऋ. ६,५४,५; तै. सं. ४,१, ११,२; तै. ब्रा. २,४,१,५; काठ. ४,१५,२०,१५। शाक्रं ते अन्यत्०। ऋ. ६,५८,१; सा. ७५; तै. सं. ४,१, ११,२; तै. बा. २,८,५,३; तै. आ. १,२,४;१०,१४,५,६; नि. १२,१७; काठ. ४, १५;२०,१५ ] *

Page 428

[४२८] मैत्रायणी-संहितायामे [काण्डं ४, प्रपा० ११, अनु०

क्षेत्रस्य पेतिना वर्य५ हिर्तैनेव जयामसि। गार्मश्वं पोषयित््वां से नो मृडातीदेशे॥ ११ मंधुमतीरौपुधीर्दीवा आपो मंधुमन्नो भवत्वन्तरिक्षम्। क्षेत्रस्य पतिरमधुमान्नो अस्त्वरिष्यन्तो अन्वेनं चरेम ।। १२ सं५ समत् ॥ १३ संखायः स९ वः स्म्यञ्चर्मिषुए स्तौमं चार्यये। वर्षिष्ठाय क्षितीनामूश्जो नप्त्रे सहस्वते । १४ वैश्वानरों न ऊत्या, पृष्टों दिवि।। १५ ऋतावान९ वैश्वानरमृतस्य ज्यौतिषस्पतिम्। अंजस्रं घर्मैमीमहे।। १६ वैश्वानर तंव धामान्याचके यैभि: स्वविदेभवो विचक्षण। जाते आपुणो खुंवनानि रौदसी अगे तो विश्वा परिभूरसि त्मना ॥ १७

इंडामग्रे।। १८ त्वै नो अये संनुये धनाना। यर्शसं कारु कृणुहि स्तवानः। शकेम कर्मापसा नंवेन देवैर्द्यावापृथिवीं प्रावतं नः ॥ १९ वैश्वानरंस्य सुमतौ स्याम राजा हि कं सुवनानामभिश्री:। इतो जातो विश्वुमिद९ विचष्टे वैश्वानरो यतते सूर्येण । २० अस्माकमनने मघवत्सु धारयांनामि क्षत्रम्जर सुवीरम्। व्य जयेम शर्तिन सहस्त्रिण वैश्वानर वाजमये तवोर्तिभिः॥ २१ विश्व९ विव्याच पृथिवीं पुष्टमन्यमन्यत् प्रतिगृभ्णात्यार्यंत्। वैश्वानरंम्य महतों मुहिम्रा स्योनमन्नं मंधुमन्मे कृणोमि॥। २२

[क्षेत्रस्य पतिना०। ऋ. ४,५७,१; तै. सं. १,१,१४,२; नि. १०,१५; काठ. ४,१५। मधुमतीरोषधीः०। ऋ. ४,५७,३; अथर्व. २० ६४३,८। स५ समितृ०। ऋ. १०.१९१,१; अथर्व. ६,६३,४; तै. सं. २,६,११,४;४, ४,8,8; काठ. २,१५। सखायः सयू वः। ऋ. ५,७,१; ते. सं. २,६,११,४;४,४,४,३; काठ. २,६५। वैश्वानरो न ऊत्या० (ऊतय०) अथर्व. ६,३५,१; तै. सं. १,५,११,१; काठ. ४, १६,२०,१५; आ. श्रौ. सू. २,११। पृष्टा दिवि०। ऋ. १,९८,२; तै. सं. १,५,११,१; तै. ब्रा. ३,११,६४; कठ. ११,१३। ऋतावान वैश्वानरं०। अथर्व. ६,३६,१; ते. सं. १,५,११,१; काठ. ४,१६,६,१०७,६६। वैश्वानर तव धामानिण ऋ. ३,३,१०। इडामग्ने० (०ळा० )। ऋ. ३,१२३;५,११,६.११७,११;१५,७;२२,५;२३, ५; सा. ७६; तै. सं. ४,२,४,२; कठ. १६,११,१८,२१; कप, २५.२। त्वं नो अग्ने सनयेण श. १,३१,८। वैश्वानरस्य सुमतौ०। क. १,९८,१; तै. सं. १,५,११,३; नि. ७,२२; काठ. ४,१६। अस्माकमग्ने मघवत्सु० । ऋ. ६,८,६; तै. सं. १,५,११,२; काठ. 8, १६]

Page 429

काण्डं ४, प्रपा० ११, अनु० १ ] याज्यानुवाक्याः। [४२९ ]

से जायमान: परमें व्योमनि वर्तान्यनिर्व्वतपा अरक्षत। व्य ३न्तरिक्षममिमीत सुकरंतु्वैश्वानरो मुहिना नाकमस्पृशद्।। २३

यथा ह त्यत् ।। २४ त्रीण्यायृरषि तव जातवेदस्तिसत्र आजानीरुषसस्ते अग्ने। ताभिर्देवानामवो यक्षि विद्वानथा भव यजमानायु शं५ य:॥ २५ न्यु ३त्निं जातवेदस९ होत्रवाहए येविष्ठयम्। दंधाता देवमृत्विंजम्॥ २६

इंडायास्त्वा पदे वर्य, नद्धिकाव्णो अकारिषम्।। २७ दुधिकावाणं बुबुधानों अग्निमुप बुव उषसए सूर्य गामू। बभ्नै मश्श्रतोरवरुणस्य वञ्रु ते विश्वास्मद् दुरिता यात्रयन्तु।। २८

अभिहौता न्यसीदु्द्जीयानुर्पस्थे मार्तुः सुरभा डु लोके। युवा कवि: पुरुनिष्ठ ऋतावा ध्ती कृष्टीनोमुते मध्य डर्द्धः ।। २९ साध्वीमकर्देववीतिं नो अर्द्य यज्ञस्य जिह्वामविदाम गुह्यम्। से आंयुरागात सुरभिवैसानो भद्रामकर्देवहूति नो अद्यं।। ३०

यचचिद्धि ते।। ३१ महश्चिदया ऐनसो अभीक ऊवाद्देवानामुत मंर्त्यानाम्। मा ते संखायः संदुमरिद्विषाम यंछा तोकाय तैनयाय शे९ यौः॥ ३२

महीं द्यौः पृथिवीं च नः॥ ३३

[स जायमान: परमे०। ऋ. ६.८,२। यथा ह त्यत्०। ऋ. ४,१२,६;१०,१२६,८; तै. सं. ४,७,१५,७; काठ. २,१५;९,१९। तीण्यायू५षि तव०। ऋ. ३,१७,३; तै. सं. ३,२,११,२; क.ठ. २,१५;१२,१४। न्य्न जातवेदसं०। ऋ, ५,२६,७; काठ. २,१४। इडा (०ळ0) यासत्वा पदे वयं०। ऋ.३,२९,४; तै. ३,५,११,१; काठ. १५,१२। दधिक्रावणो अंकारिषम्०। ऋ.४,३९,६; सा. ३५८; अथर्व. २०,१३७,३; तै. सं. १,५,११,४, ७,४,१९,४; ताज्य ब्रा. १,६,१७; तै. बा. ३,९,७,५; मै. १,५,१;१,५,६,३,१३,१; काठ.६,९,७,४;५,४,८; कपि. 8,८,५,३। दधिक्रावाणं बुबुधानोण ऋ. ७,४४,३। अग्निर्होता न्यसीददू०। ऋ.५,१६; तै. ब्रा. १,३,१४,१; क.ठ. २,१५,७,१६। साध्वीमकर्देववीति०। ऋ. १०,५३,३; तै. सं. १,३,१४,२; काठ. २,१५। यश्चिद्धि ते०। ऋ. ४, १२,४;१,२५,१; तै. सं. ३,४,११,५,४,७,६५,६। महश्चिदग्ना (०ग्न) एनसो०। ऋ.४,१२,५; काठ. २,१५। मही द्यौः पृथिवी च नः । ऋ. १,२२,१३; तै. सं, ३,३,१०,२;५,११,३,४,२,९,३; काठ, १३,१-१०;१५,१२;१६,१६:२०,७;३९,३; कपि. ३२,९]

Page 430

[४३० ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० ११, अनु० घुर्तवती भंवनानामभिश्रियोवी पृथ्वीं मधुदुंधे सुपैशसा। दयावापृथिवीं वरुणस्य धर्मुणा विष्कमिते अर्जरे भूरिरेतसा ।। १ ॥ पृथुरपाजा, स्व५ सर्वाधः।। हडे अभिं९ विपर्श्रितं गिरा यर्ज्ञस्य सांधनम्। श्रुष्टीवानं धितावानम्॥ अभे शकेम ते वर्य९ यमं देवस्य वाजिनः। अंति द्वैषाएसि तरेम।। उप त्वा रण्वसंदशं प्रयस्वन्तः सहस्कृत । अभे सथसज्महे गिरः ॥ उप छायामिव घृणेरेंगन्म शर्म ते वर्यम्। अग्ने हिरण्यसंदशः। अभिर्वुत्रोणि जड्घनत्, त्व९ सोमासि संत्पृति,रग्ीषोमा युवमेतानि, श्रीणामुदारं: w ४ सौमस्य मा तवस वक्ष्ये वहिं चकर्थ विदथे यजध्यै। देवे अछा दीघदुञें अद्रि९ शमायें अगने तन्वुं जुषस्व ॥ ४ सौमापृषणा जनना रयीणी जनना दिवो जनना पृथिव्यां:। जातौ विश्वस्य भंवनस्य गोपौं देवा अकृण्वत्नमृतस्य नाभिम्॥। ४२ इर्मौ देवौं जयमानी जुषन्तेमौं तमाएसि गूहतामंजुष्टा। आभ्यामिन्द्र: पर्क्कमामस्वुन्तः सोमापूर्षभ्यां जनदुसियासु॥ ४३ उत नो ब्रह्मन् हविष उक्थेषु देवहूतमः । शै नः शोचा मरुद्ुधौडये सहस्रसतिमः ॥।४४ [ घृतवती भुवनानां०। ऋ. ६,७०,१; सा. ३७८ ] [ २ ]तै. सं. १,८,२२,२,१,११। वा. ३२,९;१२,२२२१,३-४,८-९;२०,८४। काव्व. ३२,९;१३,२३;२३,३-४, ८-९:२१,६९। [ पृथुपाजास्तथ् सबाधः०। ऋ. ३,२७,५-६; तै. ब्रा. ३,६,१,३; काठ. ४०,१४। ईडे (०ळे) अग्निए् विपाश्चितं०। ऋ. ३,२७,२; तै. ब्रा. २,४,२,४; काठ. ४०,१४। अग्ने शकेम ते वयं० ।ऋ. ३,२७,३, तै. ब्रा. २,४,२,५; काठ. ४०,१४। उप त्वा रण्वसंडशं०। ऋ. ६,१६,३७; सा. १७०५; काठ. ४०,१४ । उप छायामिव घृणे:०। ६,१६,१८; तै. ब्ा. २,४,४,६; काठ. ४०,१४। अग्निर्वृत्राणि जङ्गनत्०। ऋ. ६,१६,३४; सा. ४, १३९६, तै. सं. ४,३,१३,१,५,५,६,१; तै. ब्रा. ३, ५,६,१; काठ २,१४;२०,१४। त्वचू सोमासि सत्पति:०। ऋ. १,९१,५; तै. सं. ४,३,१३,१; तै. ब्रा. ३,५,६,१; काठ. २,१४ । अग्नीषोमा० । ऋ. १,९३,१-४,७,९-१२:१०,६६,७; तै. सं. २,३,१४,१-२, तै. ब्रा. १,८,७,९-१०;३,५,७.२। युवमेतानि० । ऋ. १,९३,५; तै. सं. २,३,१४,१; तै. ब्रा. ३,५,७,२; काठ. 8,१६ । श्रीणामुदार:०। ऋ. १०,४५,५, तै. सं ४,२,२,३, काठ. २,१५,१६.९। सोमस्य मा तवसं०। ऋ. ३,१,१; काठ. २,१५। सोमापूषणा जनना०। ऋ. २,४०,१; तै. सं. १,८,२२,५, तै. ब्रा. २,८,१,५; काठ. ८,१७। इमौ देवौ जायमानौ० ।ऋ. २,४०,२; तै. सं, १,८,२२,५; तै. ब्रा. २,८,१,५; काठ. ८,१७। उत नो ब्रह्मन् हविष (०प्रविष)०। ऋ. ३,१३,६; काठ, २,१५ ।

Page 431

काण्ड ४, प्रपा० ११, अनु० २ ] अध्वराद्टीनां त्रयाणां विधि:। [ ४३१ ]

नूं नो रास्व सहस्त्रवत्तोर्कंवद पुष्टिमंद्सु। दयु्मदन्ने सुवीर्य १ वर्षिष्ठमनुपक्षितम्।। ४५

त्वा युर्जा तुत तंत्सोम सख्य ईन्द्रो अपो मेनवे ससुतस्का। अंह्न्रहिमरिणात सप सिन्धूनपावृणोदेपिहितेव खानि॥ ४६ ऋदूर्दरेण संख्या सचेय यो मा ने रिष्येद्धर्यश्व पीतः । अ्थ५ येः सौमो न्यंधाय्यस्में तस्मा इन्द्रं प्रतिरमेम्यायुः ॥ ४७

त्वै नो अग्ने, से त्वै नो अभे, डभि वः पूव्य गिरां॥ ४८

मक्षू देववतो रथः शूरो वा पृत्सु कासुचिद्। देवाना९ य ईन्मनो यंजमाना इयक्षत्यरभीदेयज्वनो भुवत्॥ ४९ ने यजमान रिष्यसि नं सुन्वान ने देवयो। देवाना९ ये ईन्मनो यंजमाना इयक्षत्यभीदेयज्वनो भ्रुवत्। ५०

नकिष्टै कर्मणा नशनं प्रयोषन्न योषति। देवाना९ य ईन्मनो यजमाना इयक्षत्यभीदयज्वनो भुवद्।। ५१

असदेत्रु सुवीर्यमुत त्यंदाश्वश्यम् । देवाना ये ईन्मनो यंजमाना ईयक्षत्यभीदयज्वनो भ्रुवत्।। ५२ उपक्षरन्ति सिन्धवो मयोभुंव ईजाने चु यक्ष्यमाणं च धेनव:। पुर्णन्तं च पपुरिं च श्रवस्यवो घुर्तस्य धारा उपयन्ति विश्वतः ॥ ५३

सौमारुद्रा युर्वमेतान्यस्मे विश्वा तनूषु भेषजानि धत्तम्। अवस्यतं मुश्त यबनो अस्ति तनूंषु बद्ध कृर्तमेंनो अस्मत्। ५४

[नू नो रास्०। ऋ३,१३,७; काठ. २,१५। त्वा युजा तव तत्सोम०। ऋ. ४,२८,१। ऋदूदरेण सख्या०। ऋ. ८,४८,१०; तै. सं. २,२,१२,३; नि. ६,४ । त्वं नो अग्ने० । ऋ. ४,१,४;१,३१,८; तै. सं. २,५,१२,१।४, २,११,३; तै. ब्रा ३,७,११,२,१२,६; तै. आ. २,४,४;४,२०,३; काठ. ३४,१९। स त्वं नो अग्नेऽवमो० । ऋ. ४,१,५; तै. सं. २,५,१२,३; काठ. ३४,१९; कपि. ४८,१। अग्निश वः पूर्व्यगिरा०। ऋ. ८,३१,१४; तै. सं. १,८,२२,३; काठ. ११,१२। मक्षू देववतो रथ:0। ऋ. ८,३१,१५; तै. सं. १,८,२२,३: काठ. ११,१२। न यजमान रिष्यसि०। ऋ. ८,३१,१६; तै. सं. १,८,२२,४, काठ. ११,२२ । नकिएं कर्मणा0। ऋ. ८, ३१,१७; तै. सं. १,८,२२,४; काठ. ११.१२। असदत्र सुवीर्यम्०। ऋ. ८,३१,१८; तै. सं. १,८,२२,४। काठ. ११,१२। उपक्षरन्ति सिन्धवो०। ऋ. १,१२५,४; तै. सं. १,८,२२,४; काउ. ११,१२,११,५। सोमारुद्रा युवमेतानि०। ऋ. ६,७४,३; अथर्व. ७,४२,२; तै. सं. १,८,२२,५; काठ. ११,१२]

Page 432

[ ४३२ ] मेत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० ११, अनु० २ सौमारुद्रा धारयेथामसुशर्य प्रे वामिष्टयोऽरमश्रुवन्तु। दमे दमे सप रत्ना दंधाना शै नो भूतं द्विपदे शै चंतुष्पदे।। ५५ सोमारुद्रा विवृहृत विषूचीममीवा यो नो गयमाविवेश। आरें बाधेथां निर्तति पराचैरस्में भुद्रा सौश्रवसानि सन्तु। ५६ तिग्मायुधौ तिग्महेती सुशेवौ सौमारुद्रा डह सुं मृडतं नः। मुमुक्तमस्मान् ग्रुसितानुभीके प्रयछत वृषणा शैतमानि॥ ५७ अग्नाविष्णू सजौषसा, डग्राविष्णु महि धाम प्रियंए वाम्॥ ५८ अभ्राविष्ण मंहि तद्वां महित्व५ वीथों घृर्तस्य गुंह्या जुषाणों। दमे दमे सुष्टुतीं वावृधाना नु वां जिह्वा घृर्तर्मांचरण्यत्।। ५९ पावका नः सरस्वती। ६० संरस्वत्यामै नो नेषि वस्यो मापस्फरीः पयुसा मो ना अधिक्। जुषस्व नः सख्या वेश्या च मा त्वतक्षेत्रार्ण्यरण्यानि गन्म। ६१ ओ नो दिवः ॥ ६२ बृहस्पते जुर्षस्व नो हव्यानि विश्वदेव्य। रांस्व रत्नानि दारयुषे॥ ६३ एवां पित्रे विश्वदेवाय वृष्णे यज्ञैविधेम नमसा हविभिः। बृहस्पते सुप्रजा वीरवन्तो वर्य १ स्याम पंतयो रयीणाम्॥ औ नो मित्रावरुणा घुतैर्गेव्यूतिमुक्षतम्। मध्वा रजाएसि सुक्तू। ६४ ६५ श्रे बाहवा सिसृतं जीवसे ना ओ नो गव्यूतिमुक्षतं घुतैन। ओ नो जने श्रवयत युवाना श्रुतै मे मित्रावरुणा हवैमा।। ६६ [सोमारुद्रा धारयेथामू० । ऋ. ६,७४,१; काठ. ११,१२। सोमारुद्रा विव्रृहत५०। ऋ. ६.७४,२; अथर्व. ७,४२,१; तै. सं. १,८,२२,१; काठ. ११,१२। तिग्मायुधौ तिग्महेती०। ऋ. ६,७४,४। अग्नाविष्णू सजोषसा०। तै.सं. ४,७,१,५,७,३,२; तै. ब्रा. ३,११,३। अग्नाविष्णू महि (तद्वां) धाम०। अथर्व, ७,२९,१-२; तै. सं. १,८,२२,१,२,५,१२,१; काठ. ४,१६। पावका नः सरस्वती०ऋ. १.३,१०; सा. १८९; तै. ब्रा. २,४,३,१, नि. ११,२६; काठ. ४,१६। सरस्वत्यभि नो नेषि०। ऋ. ६,६१,१४; तै. सं. ७,२,७,४; तै. ब्रा. २,४,३, १;८,२,८; काठ. १७,१८;३०,३। आ नो दिव:। ऋ. ५,४३,११, तै. सं. १८,२२,१;२,५,१२, १;३,१,११,२; काठ. ४, १६,२०,१५। बृहस्पते जुषस्व नो०। ऋ. ३,६२,४; तै. सं. १,८,२२,२; काठ. ४,१६;२६ २६,११,। एवा पित्रे विश्वदेवाय०।ऋ. ४,५०,६; अथर्व. २०,८८,६, तै. सं. १,८,२२,२; तै. ब्रा. २,८,२,८; काठ १७,१८। आ नो मित्रावरुणा०। ऋ. ३,६२,१६ सो. २२०,६६३; तै. सं. १,८,२२,३। प्र बाहवा सिसृतं० । ऋ. ७,६२,५; तै. सं. १,८, २२,३; तै. ब्रा. २,७,१५,६;८,६,७; काठ. १२,१४]

Page 433

काण्डं ४, प्रपा० ११, अनु० २-३] याज्यानुवाकया:। [8३३ ]

और्वभुगुर्वच् श्रुंचिमप्रवानवंदाहुवे। अभ्नि : सुमुद्रवाससम् ॥ ६७

ओ सव९ सुवितुर्षथा भगस्येव भुजिए हुवे। अभ्नि १ समुर्द्रवाससम्॥ ६८

हुवे वातिस्वनं कवि पुर्जन्यक्रद्य सहः। अग्नि९ समुर्द्रवाससम्॥ ६९

वृषा सोम द्युमं असि।। ७० ओ ये तर्न्वन्ति रश्मिभिस्तिरः सुमुद्रमर्णवम्। मरुद्विरय्रा आगहि ॥ ७१ ओ वो यन्तूदवाहासो अर्द्य वृष्टि ये विश्वे मरुतो जुनन्ति। अ्थ९ यौ अभिर्मरुतः समिद्ध एतें जुषध्वं कवयो युवानः ॥ ७२

यै त्वो देवापिः शुशुचानों अग्र आर्ष्टिषेणों मुनुष्यः समीधे। विश्वेभिर्देवैरनुमद्यमान: प्रं पर्जन्यमीरिया वृष्टिमन्तम् ॥ ७३ अग्ने बांधस्व वि मृंधो विं दुर्गैहापामीवामेप रक्षाशसि सेध। अस्मात् समुद्राद् बृहतो दिवो नोडपा भूर्मानरमुप नः सृजेहै॥ ७४

प्रिर्या वो नाम हुवे तुर्राणामां युन्तुर्पन्मरुतो वावशानः ।। ७५ श्रियंसे क भानुभिः सैमिमिक्षिरे ते रश्मिभिस्त ऋक्रभिः सुखादयः। तै वाशीमन्त दुष्मिणो अभीरिवो विद्रे प्रिर्यस्य मारुतस्य धाम्नः ॥ ७६ मरुतो यंद्ध वो दिवः। ७७ श्रैषामेज्मेषु विथुरेव रेजते भूमिर्यीमेषु यद्ध युञ्जते शुभें। ते कीडयो धुनयो भ्राजदृष्टयः स्वयै महित्व पनयन्त धृतृयः ॥२॥ ७८ कया शुभा सवयसः संनीडाः समान्या मरुतः समिमिक्षुः। कया मती कुता एतास एतैडर्चन्ति शुंष्म वृषणो वसूयां॥ ७९

[ओर्वभृगुवच् शुचिम्०। ऋ. ८,१०२,४; सा. १८; तै. सं. ३,१,११,८; काठ. ४०,१४। आ सच५ सवितु- र्यथा०।ऋ. ८,१०२,६; तै. सं. ३,१,११,८; काठ. ४०,१४। हुवे वातस्वनं कविं० । ऋ. ८,१०२,५; र. सं. ३,१,११,८; काठ. ४०,१४ । वृषा सोम घुमं० ( ०माँ)। ऋ. ९,६४,१; स'. ५०४,७८१; तै. सं. ४,२,११, ३; ३,१३,३; काठ. २,१४; २०,१५,। आ ये तन्वन्ति रश्मिभि:०। ऋ. १,९१,८। आ वो यन्तू दवा- हासो०। ऋ ५,५८,३; तै. ब्रा. २,५,५,३। यं त्वा देवापि:०। ऋ. १०,९८,८; काठ, २,६५; कपि. २५,३; ३२,४। अग्ने बाधस्व वि मुधोण ऋ. १०,९८,१२; तै. ब्रा. २५,८,११; काठ. २,१५। प्रिया वो नाम हुबे०। ऋ ७,५६,१०; ते. सं. २,१,११,१; काठ. ८,१७। थ्रियसे कं भानुभि:०। ऋ. १,८७,६; तै. सं. २,१,११,२; ४,२,११,२; नि. ४,१६; काठ. ३,१७। मरुतो यद्ध वो दिव:० । ऋ. ८,७,११; तै. सं. १,१,११,४, २,१, ११,१; काठ. ८,१७; ९,१९; २१,१३। प्रैषामज्मेषु विथुरेव०। ऋ. १,८७,३; तै. सं. ४,३,१३,७ । [३ ] वा. ३३,२७,७८-७१; ३४,४८। कण्व. ३२,२७,७८-७९; ३३,३६ । [ कया शुभा सवयसः०। ऋ, १,१६५,१; काठ. ९,१८। मै. ५५

Page 434

[ ४३४ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० ११, अनु०•३

कंस्य ब्रंह्याणि जुजुपुर्षुवानः को अध्वरें मरुता आववर्त। शयेने इव ध्रंजतो अन्तरिक्षे केन महा मैनसा रीिमाम।। ८० कुंतस्त्वंमिन्द्र माहिनः संन्नेंको यासि सत्पते कि तु इत्था । सैपृछसे समराणः शुभानैर्वोचेस्तन्नो हरिवो यत्ते अस्में।। ८१ ब्रंह्माणि मे मतयः श९ सुतासः शुंष्म इयर्ति प्रभृतो मे अद्रिः। आशासते प्रतिहर्यन्त्युक्थेंमा हरी वहतस्ता नो अंछ॥ ८२ अंतो वर्यमन्तमैंभिर्थुजाना: स्वक्षत्रेभिस्तश्न्वः शुम्भमानाः । मंहोभिरेंकसुंपपुज्मद्े न्विन्द्रः स्वर्धामनु हिं नो बभृथ॥ ८३ क्व३स्या वो मरुतः स्वर्धासीदन्ममैक समधत्ताहिहत्ये। अह९ ३हुग्रस्तुविर्षस्तुविष्मान् विश्वस्य शंत्रोरंनम१ वधरैः ॥ ८४ भूरि चकर्थ युंज्येभिरस्में सुमानैभि्वृषभ पौए्स्येभि:। भूरीणि हिं कुर्णवामा शविष्ठेन्द्र: कत्वा मरुतो यद्वंशाम। ८५ ंधीY वृत्रै मरुत इन्द्रिर्येण स्वेन भमिन तविषो वुभुवान्। अहमेतां मनचे विश्वेश्चन्द्राः सुगा अपश्चकर वज्रबाङुः॥ ६ अंनुत्तमा ते मधवत्नकिर्णु ने त्वावं अस्ति देवता विदानः । ने जायमानो नशुते ने जातो यानि करिष्या कृणुहि प्रवृद्ध। ८७ ऐकस्य चिन्मे वि्भ्वस्त्वजो यो तु दघुष्वांन् कृर्णवै मनीषा। अहं४ ३हुग्रौ मरुतो विदानो यानि च्यवर्मिन्द्रा ईंदीश एषाम्। ८८ अमन्दन्मा मरुतः स्तौमो अंत्र यन्मे नरः श्रुंत्यं ब्रंह्म चक्र। ईन्द्राय वृष्णे सुमखाय मंहा संख्ये संखायस्तन्वे तनभिः॥ ८९ एवेंदेतें प्रति मा रोचमाना अनेद्यः श्रवा ऐषो दंधानाः। संचंक्ष्या मरुतश्चन्द्रवर्णा अछान्त मे छदयाथा च नुर्नम्॥ ९० [कस्य ब्रह्माणि जुजुपु:० ऋ. १,१६५,२; काठ. ९,१८। कुतस्त्वामिन्द्र माहिन: ऋ. १,१६५,३; काठ. ९,१८। ब्रह्माणि मे मतय:०। ऋ. १,१६५,४; काठ. ९,१८। अतो वयमन्तमेभिर्युजाना:। ऋ. १,१६५, ५; काठ. ९१८। क्वरेस्या वो मरुतः०। ऋ. १,१६५,६; तै. त्रा. २,८,३,५; काठ. ९,१८ । भूरि चकर्थ राज्यभि:। ऋ १,१६५,७; नि. ६,७; काठ. ९,१८; २३,११। वर्धाए वृत्नं मरुत०। ऋ. १,१६५,८; से. प्रा. २,८,३,६; कठ. ९,१८२३,११। अनुत्तमा ते मघवनू०। ऋ. १,१६५,९; काठ. ९,१८। एकस्य चिन्मे० १,१६५, १०; काठ. ९,१८। अमन्दन्मा मरुत:०। ऋ. १,१६५,११; काठ. ९,१८। एवेदेते प्रति मा०। ऋ. १,१६५,१२; काठ. ९,१८ ]

Page 435

काण्ड ४, प्रपा० ११, अनु० ३-४] याज्यानुवाक्याः। [४३५ ]

को न्वत्र मरुतो मामहे वः प्रयातन संरीरंछा सखायः। मैन्मानि चित्रा अपिवातयन्त एषी भूत नंवेदा म ऋर्तानाम्।। ९१ ओ यदू दुवस्याद् दुर्वसे ने कार्रुरस्मा श्रक्रें मार्न्यस्य मेघा। औ पूं वर्त मरुतो विप्रमछेमां ब्रह्माणि जरिता वो अर्चेत्।। ९२ एषं वः स्तोमो मरुत इये गीर्मान्दार्यस्य मान्यस्य कारों:। एषां यासीष्ट तन्वे वर्या९ विर्द्यामेष वुर्जनं जीरदानुम्॥ ३ ॥ ९३ इन्द्र५ वो विश्वतस्परि हवामहे जनेभ्यः। अस्मांकमस्तु केवलः ॥ ९४ ओ ते शुष्मो वृषभ एतु पश्चादोत्तरांदुधरादा पुरस्तात्। ओ विश्वेतो अभि समेत्ववीडिन्द्र द्युम्न स्वर्वद्धेह्यस्मे।। ९५ मरुतो यंद्ध वो दिवो, यो वः शर्म।। ९६ ओ तूं न इन्द्र वृत्रहन्स्मांकम्धमांगहि। महान्महीिरुर्तिभिः॥ ९७ त्वै मह इन्द्र तुभ्य९ह क्षा अंनु क्षत्र मश्हना मन्यत दयौः। त्वे५ वृतर९ शवसा जघर्न्वान्त्सुर्जः सिन्धू रंहिना जग्रसानान्।। ९८ मसुतो यंड्डु वो बलं जनं अचुच्यवतिन। गिरी रचुच्यवीतन।। ९९ ऋष्टयो वो मरुतो अंसुयोरधि संहा औजो बाह्वोरवो बल हितम्। नुम्णो शीषैस्वांयुधा रथेषु नो विश्वा वः श्रीरधि तनंषु पिपिशे॥ १०० पुरुत्रा हि सदङ्ङंसि विशो विश्वा अंनु प्रभुः। समत्सु त्वा हवामहे।। १०१

स्मत्स्वग्निमवसे वाजर्यन्तो हवामहे। वाजेषु चित्रराधसम्। १०२ [को न्वत्र मरुतोण ऋ. १,१६५,१३; काठ. ९,१८। अ यद् दुवस्याद् दुवसे०। ऋ. १,१६५,१४; कठु. ९,१८। एष वः स्तोमो मरुत०। ऋ. १,१६५,१५; १६६,१५; १६७,११; १६८,१०; काठ. ९,१८] [४ ] वा. ३२, ६५; 8, १६, ५,१५,२०,३६-३७; ७,४३-१४; ४०,१६; १७,९। क.प्च. ३२, ६५; ४,२१; ५, २०,२६,४५-४६, ९,८-९, ४०,१८; १८,१० । [ इन्द्र५ू वो विश्वतस्परि०। ऋ. १,७,१०; स', १६२०; अथर्व. २०,३९,१: ७०,१६; तै. सं. १,६,१२,१; २,३,१४,१, ३,१,११,१; ४,३,१३,८; कठ. ८,१७। अ ते शुष्मो वृषभ०। ऋ. ६,१९,९; तै. बा. २,५,८,१, ८,५,९। मरतो यद्ध वो दिव:। र. ८,७,११, तै. सं. १,५,११,४;२,१,११,१; ३,१४,४; काठ. ८,१७; ९,१९, २१,१३। या वः शम। ऋ. १,८५,१२; तै. सं. १,५,११,५; २,१,११,१; ३,१४,४; तै. ब्रा. २,८,५,६; काठ. ८,१७; २१,१३। आ तू न इन्द्र वृत्रहन्०। फ.४,३२,१; सा. १८१; काठ. ६,१०; २१,१३। त्व महूं (०हाँ) इन्द्र तुभ्यं० ऋ. ४,१७,१, काठ. ६,१०। मरुतो यद्ध वो बलं०। ऋ. १,३७,१२। ऋष्टयो वो मरुतो०। क. ५,५७,६। पुरुत्ा हि सङ्ङासि०। ऋ. ८, ११, .; ४३,२१; स. ११६७; तै. ब्रा. २,४,४,४ । समत्स्वग्िमवसे०। ऋ. ८,,१,९; सा. ११६८; तै. ब्रा. २,४,४,४ ]

Page 436

[ ४३६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० ११, अनु० ४ अंग्ने नयां,-Ss देवानां, त्वगन्ने व्रतपां असि, यंद्वो वर्यम्। १०३ त्वंमग्ने व्रतभृच शुचिरगे देवे इहावह। उप यज्ञ हविश्र नः॥ १०४ व्रता तु बिभ्रद् वरतपा अंदुब्धो यजानो देवों अर्जर: सुवीर:। दंधद्रत्नानि सुमृडीकों अग्रे गोपारय नो जीवसे जातवेदः॥ १०५ शेंष्ठ यविष्ठ भारताये दयुर्मन्तमाभर। वसो पुरुस्पृंह राेंम्।। १०६ तुभ्यं भरन्ति क्षितयो यविष्ठ बलिमगे अन्तिता औत दुर्राद। आं भन्दिष्ठस्य सुमति चिकिद्धि महत्ते अयने महि शर्म भर्द्रम्।। १०७ त्वामये वाजसातुम विप्रा वर्धन्ति सुष्ुतम्। से नो रास्व सुवीर्यम्॥ १०८ अर्य नो अरभनिं, रंनीकैद्ैपो अर्दय, सैनांनीकेने, द४ विष्णुः, प्र तद्विषणुः॥ १०९ ओं वो राजानमध्वरस्यु रुद्र५ हौतार सत्ययंज रोदस्यो।। अगनिं पुररा तनयित्नोरचित्ताद्विरण्यरूपमवसे कृणुध्वम्। ११० कद्विष्ण्यासु वृधसानो अग्ने कद्वाताय प्रतवसे शुभश्यें। परिज्मने नासत्याय क्षे ब्रवः कंदगे रुद्रायु नुझे।। १११ उक्षान्नाय वर्शान्नाय॥ ११२ वांतोपधूत इषितो वशं अनु त्रिषुं यदेव्ना वैविषद्वितिष्ठसे। ते यतन्ते रश्थ्यो यथा पृथक् शंर्धाएस्यये अर्जराणि धंक्षतः ॥ ४ ॥ ११३ [अग्ने नथ सुपथा०। क. १,१८९,१; तै. सं. १,१,१४,३, ४,४३,१; नै. ब्रा. २,८,२,३; तै. आ, १,८,८; शत. ना. १४,८,३,१; काठ. ६,१०; ३,१; कपि. २,८। आ देवानां०। ऋ. १०,२,३; अथर्व. १९,५९,३; तै. सं १, १,१४,३; काठ. २,१५;१८,२१;३५,९। त्वमग्रे व्रतपा असि०। क. ८,११,१; अथर्व. १९,५९,१; तै. सं. १, १,१8,४; २,३, १; काठ. २,४; ६,१०; २३,५ । यद्वो वयमू०। ऋ. १०,२,४; अथर्व. १९,५९,२; तै. सं. १,१, ६४,४; काठ. ६,१०; कपि. 8८,१०। त्वमसे व्रतभृचशुचि० (स नः पावक दीदिवो०)। क. १,१२,१०; तै. सं. १,३, १४,८; ५,५,३;४, ६,१,३; तै. ब्रा. २,४,१,११। व्रता नु बिभ्रद् व्रतया०। तै. ब्रा. २,४,१,११। श्रेष्ठर यविष्ठ भारताग्ने०। ऋ २,७,१; तै. सं. १,३,१४,३। तुभ्यं भरन्ति क्षितयो०। ऋ. ५,१,१०; तं. त्र. २,४७,९; कठ. ७,१६ । त्वामग्रे वाजसातमथू०। ऋ. ५,१३,५; तै. सं. १,४,४६,३; वाठ. ६,१०। अयं नो अशनि:०। तै. सं. १,३,४,१; ४,४६,२; काठ. ४,९, ६,१०; कप. ३,७। अनीकैर्द्वैषो अर्दय०। तै. सं. ४,३.१३,२; क.ठ. २१,१३। इद ५ विष्णुर्वि चक्रमे०। ऋ. १,२२,१७; सा. २२२,१६६९; अथर्व. ७,२६,४; तै. सं. १,२,१३,१; तै. ब्रा. ३,१,३,३; नि. १२,१९; काठ, २,१०; कपि. ३,४ । प्र तद्विष्णु स्तवते० । ऋ. १, १५४.२; अथर्व. ७ .: ६,२-३; तै. ब्रा. २,४,३,४; नि. १,२०; काठ. २,१०;२५,८; कपि. २,४; ४०, १। आ वो राजानमध्वरस्य०। ऋ.४,३,१; सा. ६९; तै. सं. १,३,१४,१, तै. ब्रा. २,८,६,९; काठ. ७,१६। कद्धि- एण्यासु वृधसानो०।ऋ. ४,३,६ काउ. ७,१६। उक्षान्नाय वशान्नाय०। ऋ. ८,४३,११,; अथर्व. ३,२१, ६, २०,१ ३; तै. सं. १,३,१४,७, काठ. ७,१६, ४०,५। वातोपधूत इषितो०। श. १०,९१,७; सा. ९८३]

Page 437

काण्डं ४, प्रपा० ११, अनु० ५ ] याज्यानुवाक्याः । [४३७ ]

कृणुष्व पाजा इति पंश्च।। ११४ से ते जानाति सुमति५ यविष्ठ ये ईवते ब्रह्मणे गातुमैर त्। विश्वान्यस्मै सुर्दिनानि रायों द्युम्नन्ययों विं दुंरो अभिंद्यौत्।। ११५ · सेद्ग्ने अस्तु सुभगः सुदानुर्यस्त्वा नित्येन हविषा ये उक्थैः। पिंप्रीपति स्व आयुषि दुरोणे विश्वेदस्मै सुर्दिना सासुदिषटिः। ११६ अर्चामि ते सुमति घोंष्यवीक से ते वावाता जरतामिय गीं:। स्वश्वास्त्वा सुरैथा मर्जयेमास्मे क्षत्रांणि धारयेरनु द्यूंन्। ११७ डह त्वा भूर्यीचरेदुंप त्मन्दोषावस्तदीदिवा१समनु द्यून्। क्रीडन्तस्त्वा सुमनसः सपेमारभि द्युम्ना तस्थिवांएसो जनानाम्।। ११८ यस्त्वा स्वंश्वः सुहिरण्यीं अग्न उपयाति वसुमता रथेन। तस्य त्राता अवसि तस्य संखा यस्त आतिथ्यमानुर्षग् जुजोषत्। ११९ महो रुजामि बन्धुता वचोभिस्तन्मा पितुगीतुमार्दन्वियाय। त्वै नो अस्यं वचसश्चिकिद्धि होतर्यविष्ठ सुक्रतो दमूनाः ॥ १२० अंस्वप्रजस्तरणयः सुशेवा अंतन्द्रासोडवुकौ अंश्रमिष्ठाः। ते पार्यवः सध्यश्चो निषद्याये तव नः पान्त्वमूर॥ १२१ ये पार्यवो मामतेयें ते अग्ने पश्यन्तो अन्ध दुरितादिरक्षन्। ररक्ष तान्त्सुकरतो विश्रवेदा दिप्सन्ता इद्रिपवो नाह देभुः॥ १२२ त्वैया वर्य९ सुध३न्यस्त्वोतास्तव प्रणीत्यश्याम वांजान्। उभा शश्सा सूदय सत्यतातेऽनुष्ठुया कृणुहहयाण।। १२३ [५] तै. सं. १,२,१४ । वा. १३,९-१३। काण्य. १४,९-१३।[ कृणुष्व पाजा (०जः) प्रसिति०। ऋ. ४,४, १ -- ५; ते. सं. १,२,१४,१-२; नि. ६,१२; काठ. ६,११; १०,५; १६,१५; कपि. २५,५; १३,९। स ते जानाति सुमति०। त. 8,8,६; तै. सं. १,२,१४,२; काठ. ६,११। सेद्ग्ने अस्तु सुभग:० । ऋ. 8,8,७; तै. सं. १,२,१४,३; काठ. ६,११। अर्चामि ते सुमति०। ऋ. ४,४,८; तै. सं. १,२,१४,३; काठ. ६,११। इह त्वा भूर्याचरदुप०। ऋ.४.४,९, तै. सं. १,२ १४,४; काठ. ६,११। यस्त्वा स्वश्ः सुहिरण्यो०। ऋ.8,8,१०; तै. सं. १,२,१४,४; काठ. ६,११। महो रुजामि बन्धुता०। ऋ. ४,8,११; तै. सं. १,२,१४, ४; काठ. ६,११। अस्वप्नजस्तरणयः सुशेवा०। क. ४,४,१२; तै. सं. १,२,१४,५; काठ. ६,११। ये पायवः सघयञ्चो०। ऋ. १,१४७,३; ४,४,१३; तै. सं. १,२,१४,५; काठ ६,११। त्वया वयश सधशन्यस्त्वोता। ऋ. 8,8,१४; तै. सं. १,२,१४,६; नि. ५,१५; काठ. ६,११;१६,१ ]

Page 438

[४३८ ] मैत्रायणी-संदितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० ११, अनु० ५-१ अया ते अग्ने सरमिधा विधेम प्रति स्तौम शस्यमानं गृभाय। दहाशसो रक्षसः पा३हस्मान द्रुहो निदों मित्रमहो अवर्द्यात्।। १२४ अर्भी रक्षाएसि सेधति शुकरशोचिरम्त्यः । शुंचिः पावक ईंडय: ।। १२५ त्वै नः सोम विश्वतः ॥५॥ १२६ युक्ष्वा हिं देवहूतमान् ।। १२७ उत नो देव देवे अंछा वोचो विदुष्टरः। श्रद्विंश्वा वार्या कृधि॥ १२८ त्वहु यद्यविष्ठय संहसः सून आहुत। ऋर्तांवा यज्ञियो अुंवः।। १२९ अर्थमत्नि: सुह्सित्रिणः। १३० तै नेमिंमुभवो युथा नमस्व संहतिभिः। नैदीयो युज्ञमङ्गिरः ॥ १३१ तस्मै नुनमरभिद्यवे वाचा विरूप नित्यया। र्वृष्णे चोदस्व सुष्टर्तिम्।। १३२ कंमु व्विदस्य सैनयागेरंपाकचक्षसः । पृर्णि गौषु स्तरामहे। १३३ मा नो देवाना विंशः प्रस्नातीरिवोसाः। कुशै ने हासुरंहयाः॥ १३४ मा नः समस्य दृश्व्यः परिद्वेषसो अश्हतिः। ऊमिर्न नावमावधीत्॥ १३५ नमस्ते अभ्रा ओजसे गुणन्ति देव कुष्टयः । अमैरमित्रमर्दय॥ १३६ इम युजमिद९ वंचो जुजुषाण उपागृहि। सौम त्वै नो बुर्धे भव ॥। १३७ कुवित्सु नो गडष्टयेडये सश्वैषिषो रयिम्। उरुकृदुरु पास्कृधि। १३८ मा नो अस्मिन् महाधने परा वर्ग्भारभृद्यथा। सथवर्ग९ स९ रयि जय॥ १३९ [अया ते अग्ने समिधा०। ऋ. ४,४,१५; तै. सं. १,२,१४,६; नि. ३,२१; काठ. ६,११। अग्नी रक्षाथसि संधति०। ऋ. ७,१५,१०; अथर्व. ८,३,२६; तै. ब्रा. २,४,१,६; काठ. १५,१२। त्वं नः सोम विश्वतः0। ऋ. १,९१,८; ८,४८,६५, १०,२५,७; तै. सं. २,३,१४, १;४, १,११,१; काठ. २,१४ ] [ ६ ] तै. सं २,६,११ । काठ. ७,१७। वा. १३,३७; ३३,४; १५,२१ । काण्व. १४,३९; ३२,४; १६,४२ । [ युक्ष्वा द्ि देवहुतमानू० (०तमाँ)। ऋ. ८,७५,१ तै. सं. २,६,११,१; काठ. ७,१७, २२,५-६; कपि. ३४ । उत नो देव देवं ( ०वान्) ऋ. ८,७५,२; तै. सं. २,६,११,१, काठ. ७,१७। त्व५ू ह् यद्यविष्ठय। ऋ. ८,७१,३; तै. सं. २,६,११,१; काठ. ७,१७। अयमग्नि: सहास्त्रिण:०। ऋ. ८,७५.४; तै. सं. २,६,११,१; ४,४,४,१; काठ. ७,१७; १६.१५। तं नेमिमृभवो यथा०। ऋ. ८,७५,५, तै. सं. २,६,११,१। तस्मै नूनमभिद्यवे० ।ऋ. ८,७५,६; तै. सं. २,६,११, २ । कमु व्विदस्य सेनयाग्रे:०। ऋ ८,७५,७; तै. २,६, ११,२; काठ. ७,६७। मा नो देवानांथ् विशः। ऋ. ८,७५,८; तै. सं. २,६,११,२; काठ. ७,१७ । मा नः समस्य दूश्ख्य:01 ऋ. ८,७५,९; तै. सं. २,६,११,२, नि. ५,२३। नमस्ते अग्ना( ०अ्) ओजसे० श. ८, ७५,१०; सा. ११, १६४८; तै. सं. २,६,११,२ काठ. ७,१७ । इम५ू यज्ञमिद५ू व्रचो०। ऋ. १,९१,१०, काठ. २,१४ । कुवित्सु नो गदष्टये० (वि०) । ऋ. ८,७५,११; सा. १६४९; तै. सं. २,६,११,३, काठ. ७,१७। मा नो अ्मिन्०। ऋ ८,७५,१२; सा. १६५०; तै. सं. २,६,११,३; काठ, ७,१७]

Page 439

काण्डं४, प्रपा० ११-१२, अनु० ६-१ ] याज्यानुवाकयाः । [ ४३९]

यस्याजुषन्नमस्विनः शमीमंदुर्मखस्य वा। तथ हेंदुभनिरविधावति॥ १४० अन्यमरसद्धिया डुयमगे सिंषक्तु दुछना। वंर्धा नो अमुवच् शंवः ॥ ६॥ १४१

॥ इति खिलकाण्डे एकादशः प्रपाठकः ॥११। [ २६०३ ]

अथ द्वादशा: प्रपाठकः। इदे९ वामास्ये हुविः प्रियमिन्द्राबृहस्पती। उक्थ मंदृश्च शस्यते। असे इन्द्राबृहस्पती रयि धत्त शतग्विनम्। अंश्वावन्त९ सहस्त्रिंणम्॥ एंह्रू पु ब्रवाणि तैडगे इत्थेतरा गिरः। एभिर्वर्धासा ईन्दुभि: ॥ इम९ यज्ञमिदं९ वंचः॥ त्यानु क्षत्रियं अंब आदित्यांन् याचिषामहे। सुमूडीके अर्भिष्टये॥ ५ यैभ्यो माता मंधुमत पिन्वुते पयः पीयूंषं दौरद्वितिरेंद्रिबर्हाः। उक्थशुष्मान् वृषभर्रान्तस्वम्नसस्तै आदित्य अनुमदात् स्वस्तये॥ धारंयन्त आदित्यासो जंगत्स्था देवा विश्वस्य भुवनस्य गोपो:। दीघी घियो रक्षमाणा असुर्यमुतावानश्चंयमाना ऋणांनि॥ त्रीं रोचनो दिव्यां धारयन्त हिरण्यया शुंचयो धारपूताः। अंवृजिना अनवर्दया अंदब्धा उरुशएसा ऋजवे मंर्त्याय। ८

तत्सूर्यस्य, भद्रा अंश्वा, हिरण्यगभों, यः प्राणतैः॥ ९

।यस्याजुषन्नमस्विन:०। ऋ. ८,७५,१४, तै सं. २,६,११,३। अन्यमस्मद्भिया। ऋ. ८,७५,१३; तै. सं. २,६,११,३ ] [ १] वा. २६,१३, ३२,३७,५३; १३,४;२३,१,३, २५,१०-११, ३४,५३,५८,५६; १६,१,४८; ५,१५। काण्व. ३२,३७, ५३; १४,४; २५,१,३; २७,१४-१५; ३३,४१,४४.४६; १७,१,४८; ५,२० ।। इदशू वामास्ये हवि:0। ऋ. ४,९,१; तै. सं. ३,३,११,१। अस्मे इन्द्राबृहस्पतीण। ऋ.४,४९,४; तै. सं. ३,३,११,१। ए झू षु ब्रवाणि०। ऋ. ६,१६,१६; सा, ७,७०५; काठ. २,१४;२०,१४ । इम५ यक्षमिदू०। ऋ. १,९१,१०; १०,१५०,२; काठ. २,१४। त्यान्नु क्षत्रियं अव०। ऋ. ८,६७,१; तै. सं. २,१,११,५ । येभ्यो माता मधुमत्०। ऋ.१०, ६३,३। धारयन्त आदित्यासो०। ऋ. २,२७,४; तै. सं. २,१,११,४; तै. ब्रा. २,८,१,६; काठ. ११,१२। त्री रोचना दिव्या०। ऋ. २,२७,९। तत्सूर्यस्य०। ऋ. १,११५,४; अथर्व. २०,१२३,१; तै. ब्रा. २,८,७,१; नि. ४,११ । भद्रा अश्वा० ऋ.१,११५,३; तै. ब्रा. २,८,७,१। हिरण्यगर्भोण। ऋ. १०,१२१,१; अथर्व. ४,२, ७; तै. सं. ४,१,८,३; २,८,२; ताप्ज्य ब्रा. ९,९,१२; नि. १०,२३; काउ. ५,५,११; १६,१५, २०,५; ४०, १; कपि ३२,७; ४८,१३। य: प्राणतः०। ऋ. १०,१२१,३; अथर्व. ४,२,२; तै. सं. ४, १, ८,४: ७,५,१६,१; क .: उ. ४,१६; ८,१७; १०,१३; २२,१४; ४०,१; ५,५,१३ ]

Page 440

[४४0] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० १२, अनु० १

बृहस्पतिः प्रथमै जायमानो महौ ज्यौतिषः परमे व्यामन्। सप्ास्यस्तुविजातो रवेण वि सपरश्मिरधमत्तमाएसि ।। १० यदा वोजमसनद्विश्वरूपमा द्यामरुक्षदुत्तराणि संद्ा। बृहस्पति९ वृंषण९ वधयन्तो नाना सन्तो बिंभ्नतो ज्यौतिरासाम्॥ ११ बृहस्पति हवामहे विश्वतः संगण वर्यम्। उप नो यज्ञमागमत्॥ १२ से सुर्ष्टुभा से ऋक्कता गणेन वुल रुरोज फलिग रंवेण। बृंहस्पतिरुस्त्रिया हृव्यसंदुः केनिऋदुद्दवशतीरुदाजत् । १३ ब्रंह्मणस्पते त्वमस्य युन्तां सुक्तस्य बोधि तनयं च जिन्व। विश्वं तद्धद्र९ यदवन्ति देवां बुहैद्वदेम विदथे सुवीराः। १४ ब्रह्मणस्पते सूर्यमस्य विश्वहा रायः स्याम रश्थ्यो वयस्वतः । वीरेषु वीरें उपपृङ्धि नस्त्व यदीशानो ब्रंह्णा वैपि मे हैवम्॥ १५ उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते देवर्यन्तस्त्वेमहे। उप प्रयन्तु मरुंतः सुदानुवा इन्द्र प्रार्शंर्भवा संचा ॥ १६ अर्भनिरुक्थे पुरौहितो ग्रावाणो बाहिरे घ्वरें। ऋचा यामि सरुतो ब्रह्मणस्पति देवे अंो वरेण्यम्। १७ नमस्ते रुद्र मन्यंव, इमा रुद्राय।। १८ कौ अद्धो वेदु के इह प्रंवोचत कुंता आजाता कुंत इय९ विसृष्टिः। अवीग्देवा अस्य विसर्जनेनाथा को वेद यत आवर्भूव॥ १९ इय ५ विसृष्टिर्यत आबभंव यदि वा दुधे यदि वा न। यौ अस्याध्यक्षः परमें व्योमन्त्सो अङ्ग वेद यदि वा न वेंदु। २०

[बृहस्पतिः प्रथमं० ऋ. ४,५०,४; अथर्व. २०,८८,४; तै. ब्रा. २,८,२.७; काठ. १७,१८। यदा वाजमस- नदु०। ऋ. १०,६७,१०; अथर्व. २०,९१,१०। स सुष्टभा स ऋक्वता। ऋ. ४,५०,५; अथर्व. २०,८८,५; ते. सं. २,३,१४,४; काठ. १०,१३। ब्रह्मणस्पते त्वमस्य० । ऋ. २,२३, १९, २४,१६; तै, ब्रा. २.८,५,१। ब्रह्मणस्पते सृयमस्य०।ऋ. २,२४ १५; तै. ब्रा. २,८,५,२ उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते०। ऋ १,४०,१; तै. आ ४.२,१; काठ. १०,१३। अग्निरुक्थे पुरोहितो०। ऋ. ८,२७,१; सा. ४८; काठ. १०,१३। नमस्ते रुद्र मन्यव०। त. सं. ४, ५, १,१; काठ. १७,११; कपि. २७,६। इमा रुद्राय० ऋ. १,११४,१; तै. सं. ४,५,१०,१; काठ. १७,१६; कपि. २७,६ । को अद्धा वेद क इह०। ऋ. १०,१२९,६; तै. ब्रा. २,८,९,५। इय५ विसृष्टिर्यत आबभूव० । ऋ. १०,१२९,७; तै. ब्रा. २,८,९,६]

Page 441

काण्डं ४, प्रपा० १२, अनु० १-२ ] याज्यानुवाक्याः। [४४१ ]

इद९ विष्णुविचक्रमे।। २१ वदस्य प्रियमाम पांथो अश्यां नरो यंत्रु देव्यवो मदन्ति। उरुक्रमस्य से हि बैन्धुरित्था विष्णोः पदे परमें मध्वा उंत्सः ॥ २२

विश्वे देवा ऋतार्वृधः॥ २३ विश्वे देवा: शृणुतैम९ हैवं मे यें अन्तरिक्षे ये उप द्यंवि छठं। ये अभिजिद्वा उते वा यंजत्रा आर्सद्यास्मिन् बुर्हिषि मादयध्वम्। २४ इन्द्राणी पत्या सुजितं जिगाय सैना ह नाम पृथिवीं धनंजया विश्वव्यचा अदिति: सूर्यत्वक्। इन्द्राणी प्रासंहा संजयन्ती तस्यै त एना हुरविषा विधेम।। २५ उपप्रैहि वाचस्पते देवन मनसा सह। वंसुपते विरमय मथ्येव त३न्वं मेम ॥ २६ ये त्रिससाः पुरियन्ति विश्वा रूपाणि विभ्रतः। वार्चस्पतिबैला तैषां तश्न्वोऽद्ये दुधातु मे ॥१॥ २७ अभि: प्रथमों वसुभिनों अव्यात् सौमो रुद्रैरभिरक्षतु तमना। ईन्द्रो मर्रुद्िर्त्रतु्था कृणोत्वादित्यैनों वरुणः शर्म यरसत्। २८ संमुरभिवेसुभिनो अव्यात स५ सौमो रुद्रियाभिस्तनूंभि:। समिन्ट्ो रातहव्यो मरुद्भिः समादित्यैवरुणो विश्रववेदाः ॥ २९ अग्रे दो दारशुषे रायि। वीरवन्तं परीणसम्। शिशीहिं नः सूनुमतः॥ ३० दो नो अग्रे शर्तिनो दोः सुहस्त्रिणो दुरो न वाजए श्रुत्या अंपावृधि। प्राची द्योवापृथिवीं ब्रंह्मणा कृधि ३स्वर्ण शुक्रमुषसो विदिद्युतु:॥ ३१ हिरण्यपाणिमूतये सवितारमुपुह्वये। से चैत्ता देवता पर्दम्॥ ३२

[६द५ विष्णुर्वि चक्रमे० । ऋ.१,२२,१७; सा. २२२,१६६९; अथर्व. ७,२६,४; तै. सं. १,२,१३,१; तै. ब्रा. ३,१,३,३; नि. १२,१९; काठ. २,१०; कपि. २,४। तदस्य प्रियमभि पाथो०। ऋ. १.१५४,५; तै. ब्रा. २, ४,६,२, ८,३,२। विश्वे देवा ऋतावृध:० । ऋ. ६,५२,१०; तै. सं. २,४,१४,५,४,१,११,४; काठ. १३,१५। विश्वे देवा शृणुतेम५०। ऋ. ६,५२,१३; तै. सं. २,४,१४,५; ४,१,११,४; तै. ब्रा. २,८,६.५] [ २] वा. २२,१०; ८,६; ३३,५५, २७,२७; ३५,२१; ३६,१३ । काण्व. २२,१४; ८,५: ३२,५५; २९,२६, ३५,५४; ३६,१३ । [ अग्निः प्रथमो वसुभिः। तै. सं. २,१,११,२; काठ. १०,१२ । समग्निर्वसुभिनो०। तै. सं. २,१, ११,२१ काठ. १०,१२। अग्ने दा दाशुषे० । ऋ. ३,२४,५; तै. सं. २,२,१२,६; काठ. ६,१० । हिरण्यपाणि- मूतये० । ऋ. १,२२,,५; तै. सं. १,४,२५,१, २,२,१२,२ ] मै०५६

Page 442

[४४२ ] मैत्रायणी-संदितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १२, अनुं० २

वाममुद सवितर्वाममु श्वौ दिवे दिवे वाममस्मभ्य सावीः । वार्मस्य हिं क्षयस्य देव भूरेरया धिया वामभाज: स्याम। ३३

प्रे वार्युं, प्र याभि:।। ३४

स्योना पृथिवि भवानृक्षरां नि्वेशनी। यंछा नः शैर्म सप्रंथः। ३५ चडित्था पर्वतानां खिद्र विभर्षि पृथिवि। प्रे या भूमिं प्रवत्वति महा हिनौषि महिनि॥३६ पूर्वापरै चरतो मार्ययैतौं शिशू क्रीडन्तौ परियातो अध्वरम्। विश्वान्यन्यों भुंवना विचष्ट ऋतू१शन्यो विदधज्ायते पुनः॥ ३७ नंवो नवो भवति जायमानोऽह्वां केतुरुषसामेत्यग्रम्। भागै देवेभ्यो विदधात्यारयन् प्रे चन्द्रमास्तिरते दीर्घमायुः॥ ३८

यंथादित्या अुमाप्याययन्ति यथाक्षितिमक्षितयः पिबन्ति। एवास्मानिन्द्रो वरुणो बृहस्पतिराप्याययन्तु अवनस्य गोपोः॥ ३९ प्रच्यां दिशि त्वेमिन्द्रासि राजोतौटीच्या वृत्रहन् वृत्नहासि। येत्र यन्ति स्रोत्यस्तिजित ते दक्षिणतों वृषभों हैव्य एधि।। ४०

अस्येदेव प्रेरिरिचे महित्वै दिर्वस्पृथिव्या: पर्यन्तरिक्षात्। स्वराडिन्द्ो दमा औ विश्वगूर्तः स्वरिरमत्रो ववक्षे रणाय। ४१

त्वमिन्द्रास्यधिराजस्त्व भर्वाधिपतिरजैनानाम्। दैवीविशस्त्वमुर्ता विराजौजस्वत्क्षत्रमजरं ते अस्तु ॥ ४२ ओ यस्मिन्त्स्स वासवां रौहन्ति पूर्व्या रुहः। ऋषिर्ह दीर्घश्रुत्तमा इन्द्रस्य घर्मो अतिथि:॥ ४३

[वाममद्य सवितर्वाममू०। ऋ. ६,७१,६; तै. सं. १,४,२३,१; २,२,१२,२ । प्र वायुं०। ऋ. ६,४९,४; तै. ब्रा. २,८,१,१। प्र याभि:। ऋ. ७,९२,३, तै. सं. २,२,१२,७; तै. ब्रा. २,८,१,१; काठ. १०,१२। स्योना पृथिवि० (नो)। ऋ. १,२२,१५; अथर्व. १८,२,१९; तै. आ. १०,१,१०; नि. ९,३२; काठ. ३८,१३। वडि(0ळ)त्था पर्वतानां०। ऋ. ५,८४,१; तै. सं. २,२,१२,२; नि. ११,३७; काठ. १०,१२। पूर्वापरं चरतो०। ऋ. १०,८५,१८; अथरव. ७,८१,१; १३,२,११; १४,१,२२; तै. ब्रा. २,७,१२,२; ८,९,३। नवो नवो भवति जायमानो०: ऋ. १०,८५,१९; अथर्व. ७,८१,२; १४,१,२४; तै. सं. २,३,५,३; ४, १४, १; नि. ११,६। प्राच्यां दिशि त्वमिन्द्रासि० । तै. सं. २,४,१४,१; काठ. ८, १७। अस्येदेव प्ररिरिचे० । ऋ. १,६१,९; अथर्व. २०,३५,९; तै. सं. २,४,१४,२; काठ. ८,१७। आ यस्मिन्त्सप्त वासवा०। तै.सं. १,६,१२,२; तै. आ. १,८,८; काठ. ८,१६]

Page 443

काण्ड ४, प्रपा० १२, अनु० २-३] याज्यानुवाक्याः। [ ४४३ ]

मेदो ने यः सोम्यौ बोधिचक्षा वातश्र तु च्यवन इन्दुविक्षाः। से तझु: शुचसे ने सूरः से स्वेदर्युः शुशुचानों ने घमैः॥ ४४

इन्द्रिरयाणि शतकतो या ते जनेषु पश्चसु। इन्द्र तोति ता आबृणे।। ४५

अंनु ते दायि मह इन्द्रियाय सत्रा ते विश्वमनु वृत्रहत्ये। अनु क्षत्रमेनु सहो यजत्रैन्द्र देवेभिरनु ते नुर्षहे।। ४६

अनवस्ते रथर्मश्वाय तक्षन् त्वष्टा वज्रं पुरुहूत दयुर्मन्तम्। ब्रर्ह्माणा इन्द्रं महयन्तो अर्कैरवर्धय न्रंह्ये हन्तवा उ। *. ४७ वृष्णे यत्ते वृंषणो अर्कमर्चानिन्द्र ग्रावाणो अदिति: सजौषाः। अनश्वांसो ये पर्वयोऽरथा इन्द्रेषिता अभ्यव्तन्त देस्यून् ।। २।। ४८ विरवेष यन्मा धि्षणा जनान स्तवै पुरा पार्यादिन्द्रमंहः । अश्हसो यंत्र पीपरद्यंथा नो नावेव यान्तमु्भये हवन्ते।। ४९ अश्होसुचे प्रभरेमा मनीर्षा भूयिष्ठदाननि सुमरतिमावृणानः। ददमिन्द्ू प्रति हव्य जुषस्व सत्याः सन्तु यंजमानस्य कामाः॥ ५० त्रातारमिन्द्रमवितारमिन्द्र९ हवे हवे सुहव९ शंरमिन्द्रम्। हुवे ने शकै पुरुदूतमिन्द्र९ स्वस्ति नो मघवा धात्विन्द्रः॥ ५१ मां ते अस्या ९ सहसावन् परिष्टा अ्घाय भूम हरिवः परादैः। त्रोयस्व नोऽवुकेभिवैरूथैस्तव प्रियास: सूरिषु स्याम।। ५२ अंनु त्वाहिमे अंध देव देवो मदन् विश्वे कर्वितमं कवीनाम्। करो यंत्र वरिवो बाधितांयु दिवे जनाय तन्वे गृणानंः ।। ५३ [इन्द्रियाणि शतक्रतो०। ऋ. ३,३७,९; अथर्व. २०,२०,२; ५७,२; तै. सं. १,६,१२,१, २,५,१२,५; काठ. ८,१६ । अनु ते दायि मह० । ऋ. ६,२५,८; तै. सं. १,६,१२,१; तै. ब्रा. २,८,५,७; काठ. ८,१६ । अन -. वस्ते रथमश्वाय०। ऋ. ५,३१,४; सा. ४३९,४४०; तै. सं. १,६,१२,६; तै. ब्रा. २,८,४,३; काठ. ८,१६। वृष्णे यत्ते वृषणो०। ऋ. ५,३१,५; तै. सं. १,६,१२,६; तै. बा. २,८,४,३; काठ. ८,१६] [३] वा. १२,४४,५१; २०,५०; ८,४४; १८,७०-७१; ३४,१३; २१,३। काण्व. १२,८५; १३,४५,५२, २२,३५; ८,२५, २०,३९-४०; ३३,७; २३,३ । [ विवेष यन्मा धिषणा0। ऋ: ३,३२,१४; तै. सं. १,६,१२,३; २, ५,१९,५; तै. ब्रा. २,६,९,१; काठ. ८,१६; ३८,७। अहोमुचे प्रभरेमा०। तै. सं. १,६,१२,३, २, ५,१२,५; काठ. ८,१६। त्रातारमिन्द्रमविता०। ऋ. ६,४७,११; सा. ३३३; अथर्व. ७,८६,१; तै. सं. १,६,१६,५; काठ. १७,१८। मा ते अस्याए सहसावनू०। ऋ. ७,१९,७; अथर्व. २०,३७,७; तै. सं. १,६,१२,५। अनु त्वाहिमे अध देव०। ऋ. ६,१८,१४; काठ. ८,१६ ] *

Page 444

[8४४ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १२, अनु० ३

अनु द्यावापृथिवीं तत्ता औजौडमर्त्या जिहत इन्द्र देवाः। कृष्वा कृंत्नो अंकुत यत्ते अस्त्युक्थ नवीयो जनयस्व यझैः॥ ५४ अ्भिं प्रंभर धरषता घृषन्मनः श्रव्चित्ते असब्ूद्देद्। अर्षन्त्वापो जवमा वि मार्तरो हनो वृत्रै जया स्वः। ५५ अस्मा इंदु प्रंभुरा तूंतुजानो वुत्राय वंज्रमीशानः कियेधाः। गौर्न पर्व विरदा तिरश्रैष्यनर्णाएस्यृपी चरध्यै।। ५६ वि न इन्द्र मृंधो जहि नीचा यछ पृतन्यतः। अधस्पृद तमीं कृधि यो अस्मं अभिदसिति।। ५७ मृगों ने भीमंः कुचरों गिरिष्ठांः परावता आजगन्था परस्याः। सुर्क९ सरशाय पविमिन्द्र तिग्मं वि शैत्रृन् ताढि वि मृंधो नुदस्व। ५८

आकरे वसोर्जरिता पनस्यतेऽनेहसः स्तुभा इन्द्रो दुवस्यति। विवंस्वतः संदना ओ हिं पिप्रियें सत्रासाहमभिमातिददन स्तुहि॥ ५९ त्वं १ सपत्नान् पृंतनासु जिष्णुरिन्द्राभिषाडभिमातरिपर्नन्। पिंवा सौम वज्रबाहो विर्षह्यास्मभ्यं पर्णी : रवैस्वोमुखाय।। ६० पुरुष्टुतंस्य नामभिः शर्तेन महयामसि। ईन्द्रस्य चर्षणीसंहः॥ ६१ नांमानि ते शतकतो विश्वाभिर्गीमिरीमहे। ईन्द्राभिमातिर्षाहि॥ ६२ अर्वावतो ना आगहि परावतश्र वृत्रहन्। इमा जुषस्व नो गिरः ॥ ६३ यंदन्तरा पुरावतमर्वावतं च हुर्यसे। ईन्द्रेह तंता आंगहि॥ ६४ एन्द्र सानुसि रायेष सर्जित्वान सदासहम्। वर्षिष्ठमुतये भर। ६५

[अनु द्यावापृथिवी तत्ता०। ऋ. ६.१८,६५; काठ. ८,१६। अभि प्रभर घृषता०। ऋ. ८,८९,४; काठ. ८,१६। अस्मा इदु प्रभरी०।ऋ. १.६१,१२; अथर्व. २० ३५,१२; नि. ६.२०; काठ. ८,१६। वि न इन्द्र मृधो० ऋ. १०,१५२.४; सा. १८६८; अथर्व. १,२१,२; तै. सं. १,६,१२,४; २,५,१२,५; नि. ७,२। मृगो न भीम: कुचरोण ऋ.१०, १८०,२; सा. १८७३; अथर्व. ७,८४ ३, तै. सं. १,६,१२,४; काठ. ८,१६। आकरे वसोर्जरिता०। ऋ ३,५१,३। पुरुष्टतस्य धा(ना०) अभि:०। ऋ. ३,२७,४, अथवे. २०, १९.४। नामानि ते शतक्रतो०। ऋ. ३,३७.३; अथर्व. २०.१९.३। अर्वावतो ना (न) आगहि०। ऋ. ३,४०,८; अथर्व. २०,६,८। यदन्तरा परावतम्०। ऋ. ३.४० ९; अथर्व. २०,६,९। पन्द्र सानसि५ रायश०।ऋ. १,८,१; सा, १२९; अथर्व. २०,७०,१७; तै, सं. ३,४, ११,३; तै. ब्रा. ३, ५,७,३]

Page 445

काण्डं ४, प्रपा० १२, अनु० ३ ] याज्यानुवाक्याः। [४४५ ]

प्रेससाहिषे पुरुहूत शत्रून् ज्यैष्ठस्ते शुंष्म डद्द रातिरस्तु। इन्द्रोभुर दक्षिणेना वसूनि पतिः सिन्धूनामसि रेवंतीनाम्। ६६ इन्द्रं नरो नेमधिता हवन्ते यत्पार्या युनजते वियुस्तोः। शरो नृषाता श्रवसश्वकान औ गौमति बजे भुजा त्वैनः ॥ ६७ हुदै ने हि त्वा न्युर्षन्त्यूर्मयो ब्रंह्माणीन्द्र तंव यानि वर्धना। त्वंष्टा चित्ते युज्य९ वावृधे शवस्ततक्ष वंज्तमर्मिभूत्योजसम्॥ ६८

अभिं स्ववृष्टिं मंदे अस्य युंध्यतो रघ्वीरिव प्रवुणे ससुरूतयः। - इन्द्रो यद्वजी धृर्षमाणो अन्धसा भिनंद्वलस्य परिधी९रिव त्रिनः ॥ ६९ तमिन्द्र९ वाजयामसि, युजे रंथम्। ७० वुत्रर्तरं मघवान शेचीपतिमिन्द्रं गिरो बृहतीरभ्युनूषत। वावुधानै पुरुहूत सुवक्तिभिरंमत्य जरमाणं दिवे दिवे।। ७१ अंहन् वृत्र वृत्नतंर ५ व्यएस मिन्द्रो वज्रेण महता वर्धैन। स्कन्धाएसीव कुलिशेना विव्युक्णाहिः शयत उपर्पृक् पृथिव्यांः।। ७२ अभिंतिष्ठ पृतन्यतोऽधरे सन्तु शंत्रवः। ईन्द्र इव दस्युहां भुवा्पः क्षैत्राणि सैजय॥ ७३ आशीर्ना ऊर्जमुत सुप्रजास्त्वमिषं दधातु द्रेविण९ संवर्चसम्। संजयन् क्षैत्राणि संहसाहमिन्द्र कृण्वानों अन्य अधरान्त्सपत्नान्॥ ७४ त्वमिन्द्रास्यधिराज: । ७५ इन्द्रो जयति ने पराजयते अधिराजों रोजसु राजयते। विश्वा अभिष्टिः पृतना जयत्युपसंद्यो नम स्यो यर्थासत्॥ ७६

[प्रससाहिषे पुरुहृत०। ऋ. १०,१८०,१: तै. से. ३,४,११,४; तै. ब्रा. २,६,९,१; ३,५,७,४; काठ. ३८,७; १०,१२। इन्द्रं नरो नेमधिता०। ऋ. ७,२७,१; सा. ३१८; तै. सं. १,६,१२,१; तै. ब्रा. २,८,२,५। हृदं न हित्वा०। ऋ. १,५२,७। अभि स्वबृष्टिं मदे अस्य०। ऋ. १,५२,५। तमिन्द्रू वाजयामसि०।ऋ. ८,९३,७; सा. ११९,१२२२; अथर्व. २०,४७,१; १३७,१२; तै. ब्रा. १,५,८,३; २,४,१,३; काठ. ३९,१२। युजे रथमू०। ऋ. ७,२३,३; अथवे. २०,१२,३; तै. ना. २,४,१,३; ८,२,५। अहन् वृत्रथ् वृत्रतर५०। ऋ. १, ३२,५; तै. ब्रा. २,५,४,३; नि. ६,४ । अभितिष्ठ पृतन्यतो०। तै. ब्रा. २,४,२,९। आशीर्ना ऊर्जमुत०। तै. सं. ३, २,८,५; काठ, ५,२। त्वमिन्द्रास्यधिराज:०। कठ. ८,१७। इन्द्रो जयति न०। नै. सं. २,४, १४,२ ]

Page 446

[ ४४६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १२, अनु० ३-४ ओ ते मह इन्द्रोत्युग्र समन्यवो यत्स्मरन्त सैनाः। पताति दि्द्युनार्यस्य बाह्वौमी ते मनो विष्व३ध्ग्विचारीत्। ७७ यौ जाते एवं ग्रुथमों मेनस्वान् देवों देवान् ऋ्रतुना पर्यभूषद। यंस्य शुष्माद्रौदसी अभ्यसेतां नुर्म्णस्यु महा से जनासा इन्द्रः ॥ ७८ मन्युरिन्द्रो मन्युरेवीस देवों मन्युहोता वरुणो विश्ववेदाः। मन्युश विश ईडते मानुषीयौ अवा नो मन्यो तपसा सजौषाः॥ ७९ त्व५ हि मन्यो अभिभूत्योजा: स्वयंजो भांमो अभिमातिषाहैः । विश्वेचर्षणिः संडुरि: संहावान्त्स हूर्यमानो अमृताय गछत्। ८० इडामये, त्वै नो अगे, किर्मित्ते विष्णो, प्रं तत्ते अद्यं।। ८१ दीघैस्ते अस्त्वङ्कुशों यैना वंसु प्रयछसि। येज़मानाय सुन्वते ।। ८२ भद्रा ते हस्ता सुकृतोत पाणी प्रयन्तारा स्तुवतें रोध इन्द्र। का ते निषत्रि: किंमु नौ ममत्सि कि नौदुदु हर्षसे दोतवा उ ॥ ३ ॥ ८३ इन्द्रावरुणा युर्वमध्वराय नो विशे जनाय मंहि शर्म यछतम्। दीर्घप्रयज्युमति यौ वनुष्यति वर्य ज़येम पृंतनासु दूढयः ॥ ८४ सुम्रांडन्यः स्वरांडन्य उच्यते वा महान्ता इन्द्रावरुणा सहावसू। विश्वे देवासः परमें व्योमनि स९ वामोजो वृषणा से बलं दघुः॥ ८५ [भा ते मह इन्द्रोत्युग्र०। ऋ. ७,२५,१; तै. सं. १,७,१३,२; तै. ब्रा. ३, ८,३,३; काठ. ८,१६। यो जात एव प्रथमो० ऋ. २,१२,१; अथर्व. २०,३४,१; तै. सं. १,७,१३,२; तै. ब्रा. २,८,३,३; नि. ३,२१; १०,१०; काठ. ८,१६ । मन्युरिन्द्रो मन्युरेवास० । ऋ. १०,८३,२; अथर्व, ४,३२,२; तै. ब्रा. २,४,१,११। त्व५ हि मन्यो अभिभूत्येजाः०। ऋ, १०,८३,४; अथर्व. 8,३२,४ । इडा (०ळा०) मझे० । ऋ. ३,१,२३; ५,११; ६,११; ७,११; १५,७, २२,५; २३,५; सा. ७६; तै. सं. ४,२,४,३; काठ. १६,११; १८,२१; कपि, २५,२। त्वं नो अग्नेण क. ४,१,४; १,३१,८; तै. सं. २,५,१२,३; काठं. ३४,१९। ककिमिस्ते विष्णोण ऋ. ७,१००,६; सा. १६२५; तै. सं. २,१,१२,५; नि. ५,८। प्र तत्ते अद्य०। ऋ. ७,१००,५, सा. १६२६; तै. सं. २,२,१२, ५; नि. ५,९। दीर्घस्ते अस्त्वङ्कुशो०। ऋ. ८,१७,१०; अथर्व. २०,५,४१ काठ. ६,१०। भद्रा ते हस्ताण ऋ. ४,२१,९ ] [ : ] वा. २३,३६-३७,४२; १९,३८,३५,१६; ३,२९,५२, ४,३७; २१, १ -- २,५-६; १८,७२-७३; २६,८; २७, ३५,३७; ३६,८; १५,५२ । काण्व. ३२,३६-३७,४२, ८,१९; २१,४०; २९,३७; ३५,४८; ३,३७,६०; ४,४९; २३,१-२,५-६; २०,४१-४२; २८,८; २९,४०,४२; ३६,८; १६,७४। [इन्द्रावरुणा युवमध्वराय। श्र.७, ८२,१; तै. सं. २,५,१२,२; तै. ब्रा. २,८,४,५; नि. ५,२। सम्राड(०ळ)न्यः स्वराड(०ळ)नयः।ऋ. ७,८२,२

Page 447

काण्डं ४, प्रपा० १२, अनु० ४ ] याज्यानुवाक्याः। [४४७ ]

विश्वाहैन्ट्रो अधिवक्ता नो अस्त्वपुरिहताः सनुयाम वांजम्। तभरो मित्रौ वरुणो मामहन्तामदिति: सिन्धुः पृथिवीं उत दौः-॥ ८६

एनी मुखैन वार्युमिन्द्रवन्तोSचिंष्याम वृर्जने विश्व ऊती। तसो मित्रौ वरुणो मामहन्तामद्वितिः सिन्धुः पृथिवीं उत दयौः॥ ८७ ऊुत्राचिद्यस्य समृतौ रण्वा नरो नुषदने। अर्हन्तश्िद्यमिन्धते संजनयन्ति जन्तंवः ॥ ८८ से५ यदिषो बैनामडे स हव्यो मानुषाणाम्। उत द्युस्नस्य शेवस ऋर्तस्यु रश्मिमादिदे।। ८९ यदुर्ध सूर्य ब्रवोडनागा उद्यन्मित्राय वरुणाय सत्यम्। वर्य देवत्रांदिते स्याम तव प्रियासो अर्यमन् गुर्णन्तः॥ ९० उद्वा प्ुक्षासो मंधुमन्तो अस्थुरां सूर्यो अरुहच् शुर्क्रमर्णः । यस्मा आदित्या अध्मनो रदन्ति मित्रौ अर्थमा वरुण: सजौषा:॥ ९१ उपेमसृक्षि वाजयुर्वचस्यी चनो दधीत नाद्यो गिरो मे। अपां नपादाशुहैमा कुवित्स सुपेशसस्करति जौषिषद्धिं।। ९२ सेमन्या यन्ति॥ ९३ अपौ नपादा हस्थादुपस्थं जिह्ानामु्ध्वों विद्युतथ वसानः। तस्य ज्यैष्ठं महिरमान वहन्तीहिरण्यवर्णाः परियन्ति यहीः॥ ९४ तेमस्मेरा युवतयो युवानं मर्मुज्यमाना: परियन्त्यापुः। से शुक्रैभि: शिक्कभी रेवदुनिंर्दीदायानिध्मा घुर्तनिर्णिगप्सु ।। ९५ अग्ना आयूशषि पवसे। ९६ [विश्वाहेन्द्रो अधिवक्ता नो० ऋ.१,१००,१९, १०२,११; काठ. १३,११। तत्तो मित्रो वरुणो0।ऋ. १,९४,१६; ९५,११; ९६,९, ९८,३, १००,१९; १०१,११; १०२,११; १०३,८; १०५,१९; १०६,७; १०७,३; १०८,१३; १०९,८; ११०,९; १११,५; ११२,२५; ११३,२०; ११४,११; ११५,६; नि. ५,११; तै. ब्रा. १,८, ७,२; तै, आ. ४,४२,३; काठ. १३,११। एनां मुखेन (गूषेण) वायुम्० । ऋ. १,१०५,१९; नि. ५,११। कुत्राचिद्यस्य समृतौ०। ऋ. ५,७,२; तै. सं. २,११,१,३। स५, यदिषो० ऋ. ५,७,३; तै. सं. २,१,११,३। यद्द सूर्य ब्रवोऽनागा:। ऋ ७,६०,१। उद्दां पृक्षासो मधुमन्तो०। ऋ. ७,६०,४ । उपेमसृक्षि वाजयु:०। ऋ २,३५,१; काठ. १२,१५; मा. श्रौ. ६,१,३। समन्या यन्ति० । ऋ. २,३५,३, सा. ६०७; तै. सं. २,५,१२,१; कपि. ४८,४। अपां नपादा०।ऋ. २,३५,९, तै. सं. २,५,१२,१। तमस्मेरा युवतयो०। ऋ. २,३५,४; तै. सं. २,५,१२,२ । अग्ना(०स)आयूषि० ।ऋ. ९,६६,१९, सा. ६२७,१४६४, १५१८; तै. ब्रा. २,६,३,४; तै. आ. २,५,१; तै. सं. १,३,१४,७; ४,२१,१, ५,१,१; ६,६,२; काठ. ४,११; कपि. ३,९;८,५ ]

Page 448

[४8८] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० १२, अनु० ४

आयुर्दी देव जरस९ वृणानो घुर्वप्रतीको घुरतपृष्ठो अगे। घृर्तै विबन्नमृतं चारु गव्यं पितेव पुत्र जरसे म एमम्। ९७ गयस्फानो अमीवहा॥ ९८ यो ते धामानि हर्विषा यजन्ति तो ते विश्वा परिभरस्तु यज्ञम्। गयस्फान: प्रतरण: सुवीरोऽवीरही प्रचरा सोम दुर्यान्। ९९ सुत्रामाणं, महींमू३ष्वि,मै से वरुण, तच्वायामि, वैश्वानरौ न ऊ्त्या, पृष्टौ दि३- व्य,भि लवा शूर नोनुर्म, स्त्वामिद्धि हवामहे।। १००. ओपप्राथ महिना वृष्ण्या वृषन् विश्वा शविष्ठ शवसा। अस्मं१ अव मघवन् गौमति वजे वजिश्चित्रांसिरूर्तिभिः॥ १०१ बौधा सु मे मघवन् वोचमैमां९ यौ ते वसिष्ठो अंर्चुति प्रशस्तिम्। इमा ब्रेह् सघमदे जुषस्व।। १०२ रवतीर्न: सधमादा ईन्ट्रे सन्तु तुविवाजाः। क्षुर्मन्तो याभिरमेंदेम।। १०३ प्रौ ष्वस्मै पुरोरथमिन्द्राय शूर्षमर्चत। अभीके चिदु लोककृत्सङ्गे सर्मत्सु वृत्रहां। अस्माकं बोधि चोदिता नभन्तामन्यकेषां ज्याको अधि धन्वसु॥ १०४ ओ नो अभे सुचेतुना ॥। १०५ ओ नो अभे रयि भर सत्रासाहए वरेण्यम्। विश्वासु पृत्सु दुर्ष्टरम्। १०६ [आयुर्दा देव जरस ५०। काठ. ११,१३। गयस्फानो अमीवहाण ऋ.१,९१,१२; तै. सं. ४,३, १३, ५। या ते धामानि हविषा०। ऋ. १,९१,१९; तै सं. १,२,१०,१; तै. ब्रा. २,८,३,१; काठ. ११,३। सुंन्ामाणं पृथथिवीं०।ऋ. १०,६३,१०; अथर्व. ७,६,३; तै. सं. १,५,११,५; काठ. २,३। महीमू घु मातरं०। तै. सं. १,५,११,५; काठ. ३०,४-५; कपि. ४६,७। इमं मे वरुण० । ऋ. १,२५,१९; सा. १५८५; तै. सं. २,१, ११,६; काठ. ४,१६। तत्त्वायामि ब्रह्मणां०।ऋ. १,२४,११, तै. सं. २,१,११,६; काठ. ४,१६ । वैश्वानरो न ऊत्या० (ऊतय)। तै. सं. १,५,११,१; काठ. ४,१६ । पृभ्टो दिवि० । ऋ. १,९८,२; तै. सं. १,५,११, १; तै. ब्रा. ३,११,६,४ । अभि त्वा शूर नोनुमः०। ऋ. ७,३२,२२; सा. २३३,६८०; अथर्व. २०,१२१,१; तै. सं. २,४,१४,२; काठ. १२, १५/ त्वामिद्धि हवामहे०। ऋ. ६,४६,१; सा. २३४,८०९; अथर्व, २०,९८,१; तै.सं. २,४,१४,२; काठ. १२,१५। आपप्राथ महिना०। ऋ. ८,७०,६; सा. ८६३; अथर्व. २०,८१,२, ९२,२१। बोधा सु मे मघवनू० । ऋ. ७,२२,३; सा. ९२९; अथर्व. २०,११७,२; काठ. १२,१५। रेवतीर्नः सधमादा इन्द्रे०। ऋ. १,३०,१३; सा. १५३, १०८४; अथर्व. २०,१२२,१; तै. सं १,७,१३,५, २,२,१२,८; ४,१४,४; काठ. ८,१७; १०,१२; १२,१५। प्रो ष्वस्मै पुरोरथम्०। ऋ. १०,१३३,१; सा. १८०१। अथर्व. २०,९५,२; तै सं. १,७,१३,५; तै. ब्रा. २,५,८,१। आ नो अझे सुचेतु(०त)ना० ऋ. १,७९,१; सा. १५२६; तै. बा. २,४,५,३; काठ. २,१४ । आ नो अझे रयं भर०। ऋ. १,७९,८; सा. १५२५; काठ. १०,१२]

Page 449

काण्डं ४, प्रपा० १२, अनु० ४ ] याज्यानुवाकया:। [8४९]

ईन्द्रो मेदाय वावृधे शवसे वृत्रहा नृभिः। तमिन्मुहंत्स्वाजिषुतेमर्मे हवामहे से वाजेषु प्रं नोऽविषत्॥ १०७ मेदे मदे हिं नो दुदिर्यूर्था गवामृजुक्रतुः। संगृभाय पुरू शतौभयाहस्त्या वसु शिशीहिं राय आभर॥ १०८

तो अस्य नमुसा सहः संपर्यन्ति प्रचेतसः। वर्तान्यस्य सश्चिरे पुरूणि पूर्वचित्तये वस्वीरंतु स्वुरज्यम्।। १०९

तो अस्य पृशनायुंवः सौम श्रीणन्ति पृक्षय:। प्रिया इन्द्रस्य धेनवो वज् हिन्वन्ति सायुकए वस्वीरनु स्वराज्यम्॥ ११०

घृर्तै ने पूतै तनुरेपोः शुंचि हिरण्यम्। तैन्ते रुक्मों ने रोचत स्त्रधावः ॥ १११

औमैं सुश्रन्द्र विश्पते। ११२

आर्यमा याति वृषर्भस्तुराषाड़ दोता वसूनि विदुधे तनुपाः। सहस्त्राक्षौ गोत्रभिद्वज्जबाहुरस्मांसु देवौ द्रेविणं दधातु॥ ११३

ये तेऽर्यमन् बहवो देवयानाः पन्थानो राजन् दिव आचरन्ति। वैभिनो देव मंहि शर्म यछ शै नो भव द्विपदे शै चंतुष्पदे।। ११४

उदभे शुंचयस्तवा,-डयमभिर्वीरतम, स्तंत् सूर्यस्य, भुद्रा अश्वाः, स्प त्वा हरितो रथे, तरेणिर्विश्वंदर्शतः ॥ ११५

[इन्द्रो मदाय वावृधे०।ऋ. १,८१,१; सा, ४११,१००२; अथर्व. २०,५६,१। मदे मदे हि नो ददि:०। ऋ. १,८१,७; अथर्व. २०,५६,४; तै. ब्रा. २,४,४,७: काठ. १०.१२। ता अस्य नमसा सह्ःण ऋ. १८४, १२; सा. १००७; अथर्व. २०,१०९,३; काठ. १२,१५। ता अस्य पृशनायुवः०। ऋ.१,८४,११; सा. १००६; अथर्व. २०,१०९,२। घृतं न पूतं तनूः०। तै. सं. २,२,१२,७। ओभे (उभे ) सुश्चन्द्र विश््पते० (सर्पिषो ) । ऋ. ५,३,९: सा. १०२४; नै. २,१३,५; तै. सं. २.२,१२,७; ४,४,8,६। आर्यमा याति वृषभ:०। तै. सं. २,३,१४,४ । ये तेऽर्यमन् बहवो०। तै. सं. २,३,१४.४। उदग्ने शुचयस्तवण ऋ. ८, ४४,१७; सा. १५३४; तै. सं. १,३,१४,८,५,५,२, २,४,१४,४ । अयमग्निवर्रितमः०। तै. सं. ४,७,१३, ४1 काठ. १८,१८; कपि. २९,६। तत्सूर्यस्य देवत्वं०। ऋ. १,११५,४; अथर्व. २०.१२३,१; तै. ब्रा. २,८,७, १; नि. ४, ११। भद्दा अश्वाः०। ऋ. १.११५,३; तै. ब्रा. २८,७.१। सप्त त्वा हरितो रथे०। ऋ्र १, ५०,८; सा. ६४०; अथर्व. १३,२,२३; २०,४७,२०; तै. सं. २,४,१४,४; कठ. ९,१९, ११,१। तरणिर्विश्व- दर्शत:0। ऋ. १;५०,४; सा. ६३५; अथर्व. १३,२.१९, २०,४७,१६; तै. सं. १,४,३१,१; तै. आ. ३,१६,१; काठ. १०,१३। मै. ५७

Page 450

[४५०] मैत्रायरणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १२, अनु० ४-५ चंक्षुनो धेहि चक्षुपे चक्षुर्विख्यैं तर्नुभ्यः। से चेद९ वि च पश्येम॥ ११६ सुसंदशं त्वा वये प्रति पश्येम सूर्य। वि पश्येम नृर्चक्षसः ॥४ ॥ ११७ युवं९ सुराममश्विना। ११८ होता यक्षदश्विनौ सरस्वतीमिन्द्र९ सुर्राम्णा सोमानां पिबतु मंदन्ताए व्यन्तु हौतयेज। पुत्रमित्र पितंरौ।। ११९ इन्द्रः सुत्रामा स्ववं अवोभि: सुमृडीको भवतु विश्ववेदाः। बोधुतां द्वेषो अंभयं कृणोतु सुवीर्यस्य पतयः स्याम । १२० तंस्यु वर्य९ सुमतौं युज्ञियस्यापि भद्रे सौमनसे स्याम। से सुत्रांमा स्ववं ईन्द्रो अस्मदाराचिद् द्वेषः सनुतर्युयोतु॥ १२१ अंग्े वाजस्य गौमतः॥ १२२ भद्रो नो अभिराहुतो भद्रा रातिः सुभग भद्रौ अध्वरः। भद्रा उत प्रशस्तयः॥ १२३ सं५ सर्मि, देना वो अभ्नि,-मा ते अग्ना इधीमह्, ये त्री ते वाजिना त्री षुर्धस्था॥१२४ त्रिरन्निर्बलभिंद्धलै भिच्वा सहस्रमैश्यत्। शेरो जैतापराजितः॥ १२५ त्रिरह्धः पवते वृषा सौमः शुकासिरूतिभिः। वाजी सहस्रसातमः ॥ १२६ सं५ वां कर्मुणा सेमिषां हिनोमीन्ट्राविष्णू अपसस्पारे अस्य। जुषेथा९ यजञै द्रविणं च धत्तमरिष्टैर्नः पथिभि: पाररंयन्ता।। १२७ [चक्षुनों धहि चक्षुषे०। ऋ. १०,१५८,४; काठ. ९,१९। सुसंदशं त्वा वयं प्रति०। ऋ. १०,१५८,५; १, ८२,३; तै. सं. १,८,५,१; काठ. ९,६,९,१९, ३६,११; कपि. ८,९] [५] तै. ३,२,११, ३,१,११। वा. १०,३३; २०,५१-५२,७६, २१,४१-४३; १५,३०-३२,३५,३८-३९; १८, ६६; १२,१९ । काण्व. ११,४६; २२,३६-३७,६१, २३,४२-४४; १६,५१,५३-५४,५७,६०-६१, १३,२०। [युव५ सुराममश्विना०। क. १०,१३१,४; अथर्व. २०,१२५,४; तै. ब्रा. १,४,२,१; काठ. १७,१९। होता यक्षदश्विनौ०। तै. ब्रा. २,६,११,१० । इन्द्रः सुनामा स्ववं (०वाँ )। ऋ. ६,४७,१२; १०,१३१,६; अथर्व. ७,९१,१; २०,१२५,६; तै. सं. १,७,१३,४; काठ. ८,१६। तस्य वयश सुमतौ०। ऋ. ६,४७,१३; १०,१३१,७; अथर्व. ७,९२,१; २०,१२५,७; तै. सं. १,७,१३,५; नि. ६,७। अग्ने वाजस्य गोमत:। ऋ. १,७९,४; सा. ९९,१५६१; तै. सं. ४,४.४,५; काठ. ३९,१५। भद्रो नो अग्निराहुतो०। ऋ. ८,१९,१९; सा. १११,१५५९; कठ ३९,१५। सथू समिद०। श. १०,१९१,१; अथर्व. ६,६३,४; तै. सं. २,६,११,४; ४,४, 8,8; काठ. २,१५। एना वो अग्निमू०। ऋ. ७,१६,१; सा. ४५,७४९; तै. सं. 8,8,8,8, नि. ३,२१; काठ. ३९ १५। आ ते अग्रा (०स) इधीमहि०। ऋ. ५,६,४; सा. ४१९,१०२२; अथर्व. १८,४,८८; तै. सं. ४, ४४,६; क ठ. ९,६; ३९,१४। अग्ने त्री ते वाजिना०। क. ३,२०,२; तै. सं. २,४,११,२; ३,२, ११,१। स५ वां कर्मणा समिषा०। ऋ. ६,६९,१; तै. सं. ३,२,११,१; काठ. १२,१४; २३,११ ]

Page 451

काण्डं ४, प्रपा. १२, अनु० ५] याज्यानुवाक्या:। [848]

उभा जिग्यथु: ॥ १२८ इन्द्राविष्णू दृश्हिताः शम्बरस्य नव र्पुरो नवति च श्रथिष्टम्। शत९ वचिन: सहसत्र च सार्क हथौ अप्रत्यसुरस्य वीरान्॥ १२९ उते मार्ता मुहिषमन्ववेनद्मी त्वा जहति पुत्र देवांः। अथाब्रवीदृत्रमिन्द्रो हनिष्यन्त्सखे विष्णो वितुर विक्रमस्व ॥ १३०

श्रीण्यायू१षि तव जातवेदः ॥ १३१

अ्भिशस्म जन्मना जातवेदा घुर्त मे चक्षुरमृतं म आर्सन्। अर्कैस्त्रिधांतू रजसो विमानौडजस्रो घर्मों हविरस्मि नाम। १३२ विद्या ते अभे त्रेधा तर्याणि॥ १३३ वृंषणं त्वा त्रिककुभ त्रिमूर्धानं त्रिसंदशम्। वर्ष्पन् पृथिव्या ईमहे अगे हव्याय वोंटये।।१३४ अंतिविद्धा, डस्येदेवां।। १३५ पुर्जैन्याय प्रंगायत दिवस्पुत्रांय मीढुंषे। से नो यवसामिछतु। १३६ प्रे वोता वान्ति पुतयन्ति विद्युता उदौषुधीजिह्ठते पिन्वुते स्वः। ईंरा विश्वस्मै भुंवनाय जायते यंत् पर्जन्यः पृथिवीं१ रेतसावति॥ १३७ यस्तस्तम्भ संहसा विं ज्मो अन्तान् बृहस्पतिस्त्रिषधस्थो रवेण। तै प्रत्नासा ऋषयो दीध्यानाः पुरौ ्विप्रा दधिरे मन्द्रेजिह्वम्। १३८ विभिंद्या पुर ९ शयथेमंपाची निसनीणि सार्कमुदघेरकृन्तत्। बृंहस्पतिरुषस९ सूर्यं गामर्क विवेद स्तनयत्तिव दयौः॥ १३९

[उभा िग्यथु:। ऋ ६,६९,८; अथर्व. ७,४४,१; तै. सं. ३,२,११,२, ७,१,६,७; काठ, ६२,४। इन्द्रा- विष्णू दहिता:0 ऋ. ७,९९,५; तै. सं, ३,२,११,३। उत माता महिषम०। ऋ. ४,१८.११; तै. सं. ३, २,११,३। त्रीण्यायूथूमि तव जातवेद:०। ऋ. ३,१७,१; तै. सं. ३,२,११,२; काट. २,१५:१२,१४। अग्निरास्मि जन्मना०।ऋ. ३,२६.७; नि. ६४,२.। विद्या ते अग्ने वोधा०। ऋ. १०,५५,२; तै. सं. ४,२, २,१; क.ठ. ९,१९;१६,९। आतविद्धा विथुरेणा०। मै. ३,८,३; ऋ. ८,९६,२; क.ठ. १,१९। अस्येदेवा (oव)। मै. 8, १२,२; ऋ. १,६१,९-१०; अथर्व. २०,३५,९-१०; तै. सं. २,४,१४,२; काठ. ८,१७। पर्जन्याय प्रगायत०। ऋ. ७१०२,१; तै. ब्रा. २.४,५,५; तै. आ. १,२९,१; काठ. २०,१५। प्र वाता वान्ति पतयन्ति०। ऋ. ५,८३,४: तै. आ .. ६,६,२। यस्तस्तम्भ सहसा ऋ. ४,५०,१; अथरव. २०, ८८,१; काठ. ९,१९। विभिद्या पुर शयथा०। ऋ. ११,६७,५; अथर्व. २०.९,१,५; काठ. ९,१९]

Page 452

[४५२ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० १२, अनु० ५-६

कृष्णे नियान हरयः सुपणी अपो वसाना दिवसत्पतन्ति। व आववृत्रन्त्संदनादृतस्यादिद घृतेन पृथिवीं व्युद्यते।। १४० ओ ते सुपणी अमिनन्त एवैंः कृष्णों नोनाव वृषभों यंदीदम्। शिवाभिन स्मयमानासिर गात् पतन्ति मिंहः स्तनयन्त्यभ्राम् । १४१ वाश्रेंवव विद्युन्मिमाति वत्स ने भाता सिषक्ति। यंदेषा९ वृष्टिरसर्जि॥ १४२ पर्वतश्चिन्मंहि बुद्धो विभाय दिवंश्चित्सांनु रेजत रवुनें वः । यंत्क्रींडथ मरुत ऋष्टिमन्ता आप इव सधयुश्चो धवध्वे॥ १४३ सुजेन्ति रश्मिमौजसा पंन्थाए सूर्याय यातवे। ते भानुभिवितस्थिरे॥ १४४ बहिष्ठेभिविहरन् यासि तन्तुमवव्ययन्नसितं देव वस्म। दविध्वतो रश्मयः सूर्यस्व चर्मेवावाधुस्तमो अ३प्स्वन्तेः॥ १४५ सूर्यो अपो विंगाहते रश्मिभिर्वाजसतमः। बोधात् स्तौमैवैयो दघत् ॥ ५ ॥ १४६ अवीख्चो अर्द्या भवता यजत्रा ओ वो हार्दि भयुमानो व्ययेयम्। त्राध्वं नो देवा निजुरे वृकस्य त्रध्वं कतीदवपदो यजत्राः ॥ १४७ प्रं वा एंको मिमय भू्यागो यन्मा पितैव कितव शशास। आरें पाशा आरें अधाति देवा मा माधि पुत्रे विमिव ग्रभीष्ट॥ १४८ ओ घा ये अ भैभिन्घते स्तुणन्ति बहैरानुर्षक्। येषामिन्द्रो युवा सेखा॥ १४९ याभ्या ३परंजत्तंग्र एवं यो आतस्थतुभुवनानि विश्वा। प्रें चर्षणी वृषमा वंज्रबाहुमभिभिन्द्र१ वृत्रहण९ हुवेम। १५० अंग्रा इन्द्रश्च दाशुंयो दुरोणें सुतावतो यज्ञमिहौपयातम्। अंमर्धन्ता सोमपैयाय देवा।।१५१ [कृष्ण नियानशू हरय:। ऋ. १,१६४,४७; अथर्व. ६,२२,१; ९,१०,२२; ६३,३,९; तै. सं. ३,१.११,४; नि. ७,२४; कठ. ११.९; ११,१३। आ ते सुपर्णाण। क. १,७९,२; तै. सं. ३,१,११,५; काठ. ११,१३। वाश्रेव विश्युनसाम वत्सं०: ऋ.१,३८,८; तै. सं. ३,१,११,५; तै. अ. १,१२,५; काठ. ११,१३ । पर्वतश्चिन्महि वुद्धो। ऋ. ५,६०,३; तै. सं. ३,१,११,५ । सृजन्ति रश्मिमोजसा० । ऋ. ८,७,८] [ ६ ] मै. ३१,११: ३,४, १ । वा. ३३,५१; ७,३२; ३३, २४,४३; ३४,८-६०, ३१, १,६३; १६,१६; १७,१७; ६२३; १०,२०; २३,६५ । क ण्य. ३२,२४,४३,५१, ७,३२; १२,३,१७,६५; १८,१७; ३३,३-४,२५; १७, १६; ११,२९, २५,६७। [ अर्वाञ्चो अद्या भवता०। ऋ. २,२९,६। प्रवा (व ) एको मिमय०।ऋ.२, २९,५। आ घा ये अग्निमिन्धते०। ऋ. ८,४५,१; स. १३३,१३३८; तै. ब्रा. २,४,५,७; नि. ६,१४; काठ. १३,१५ । याभ्या५् ३सवरजनन्नग्र०। तै. ब्रा. २,४,५,७। अग्रा (०स) इन्द्रश्च दाशुबो०। ऋ. ३,२५,४; तै. ब्रा. २,४, ५,७ ]

Page 453

काण्डं ४, प्रप:० १२, अनु० ६ ] याज्यानुषाक्याः। [४५३]

अन्व्द्य नो अंनुमति, रन्विंदनुभते त्वम्। १५२ राकामह९ सुहवाY सुष्टुती डुवे शुणोतु नः सुभंगा बौधतु तमना। सीव्यत्वंपः सूरच्याछिद्यमानया ददातु वीर शतंदायमुक्थ्यम्॥ १५३ यास्ति राके सुमतयः सुपेशुसो याभिददासि दार्शुषे वसूनि। ताभिनों अर्दय सुमंना उपागृहि सहस्रपोर्ष९ सुभगे रराण।। १५४ सिनीवालि पृंधुष्टके या देवानामेसि स्वैसा। जुर्षस्व हर्व्यंमांहुतं प्रजो देवि दिदिड्टि नः ॥ १५५

यां सुपाणिः स्वुङ्करिंः सुषमा बहुसूंवरी। तम्यै विश्पत्न्यै हर्विः सिनीवाल्यै जुहोतन।। १५६ कुहूमह ९ सुकतए विघनापसमुस्मिन यज्ञे सुहवां जौहवीमि। सा नो ददातु श्रंवणं पितृणौ तस्यै ते देवि हुविषा विधेम।। १५७ कुहूर्देवानाममृतस्य पत्नी हव्या नो अस्य हुविषुः शृणोतु। से दार्शुंषे किरंतु भूरि वार्म९ रार्यस्पौषं चिकितुषे दधातु॥ १५८ धाता दधातु नो रर्यि प्रोचीं जीवांतुर्मक्षिताम्। वये देवस्य धीमहि सुमति९ सत्यंधर्मणः ॥ १५९ धाता दृदातु दाशुषे वसूनि प्रजाकामाय मीर्टुषे दुरोणें। तस्मै देवा अमृताः सश्व्ययन्ता९ विश्वे देवासो अंदितिः सजौषा:॥ १६०

[अन्वद्य (अनु नोऽद्ा०) नो अनुमति:०। रि, ३, ३ अथर्व. ७,२०,१; कपि, ३६,२ । अन्विदतुम ते त्वमू०।ऋ. परि. ३,४; अथर्व. ७,२०,२; तै. सं. ३,३,११,३; ४, ४, १२,५; ७,१५,५; तै. ब्रा. ३,१,३,१, तै. आ. ४,११,२; काठ. १३,१६; २२,१४-६५। राकामहथू सुहवापू०। ऋ. २,३२,४; अथर्व. ७,४८,१; तै. सं. ३,३,११,५; नि. ११,३१; काठ. १३,१६। यास्ते राके सुमतयः। ऋ. २,३२,५, अथर्व. ७,४८,२; तै. सं. ३,३,११,५; काठ. १३,१६। सिनीवालि पृधुष्टुके०। ऋ. २,३२,६; अथर्वे. ७,४६,१; २०,२; ६८,१; तै. सं. ३,१,११,३; ३,११,५, नि. ११,३२; काठ. १३,१६। या सुपाणिःसुबाहुः) स्वंगुरि:०। ऋ. २,३२,७; अथर्व. ७,४६,२; तै. सं. ३, १,११,४; ३,११,५; काठ. १३,१६। कुहूमह५ ( कुह्कं देवीं० ) सुकृतथू०। अथर्व. ७,४७,११ तै. सं. ३,३,११,५; काठ. १३,१६। कुह्धूरदेवानाममृतस्य पत्नी०। अथर्व. ७,४७,२; तै. सं. ३,३, ११,५; कठ. १३.१६। धाता दधातु नो रयिं० । अथर्व. ७,१७,१ -- २; तै. सं. ३,३,११,२, काठ. १३,१६। घाता (विश्वा वार्या) ददातु (०घा० ) दाशुषे०.। अथर्व. ७,१७,२-३, तै. सं. ३,३,११,१]

Page 454

[ ४५४ ] मैत्रायणी-संदितायाम् [काण्डं ४, प्रपा. १२, अनु० ६ प्रातर्यजध्वमश्चिना हिनोत नं सारयमस्ति देवया अजुष्टम्। उतान्यों अस्मद्यजते वि चावः पूर्वः पूर्वो येजमानो वेनीयान्। १६१ प्रातर्थीवाणा प्रथमा यजध्वं पुरी गंधादर रुषः पिर्वातः। प्रातंहिं यज्ञमश्चिना दुर्धाते प्रशरसन्ति कवयः पूर्वभाजः॥ १६२ इन्द्रा नु पूर्षणा वर्य ९ सख्याय स्वस्तये। हुवेंम वाजसातये।। १६३ यत्निणिजा ।। १६४ त्वमभे बृहद्वयो दधासि देव दाशुषे। कविर्गहंपुतियुवा।। १६५ हुव्यवाडमिरजर: पिता नो विभुर्विभावा सुद्दशीको अस्में। सुगार्हपत्या: समिषो दिदीह्यस्म३्यक् संमिमीहि श्रवाशसि॥ १६६ त्वै च सोम नो वशो जीवातुं ने मरामहे। प्रिर्यस्तोत्रो वनस्पति:॥ १६७ ब्रह्मा देवानां पदुवीः कवीनी कविविपाणां महिषो मृर्गाणाम्। श्येनो गृंधाणा। स्वधितिर्वनाना सौमः पवित्रमत्येति रेभन्॥ १६८ औ विश्वदेव९ संत्पति सूक्तैरया घृणीमहे। सत्यसव सवितारम्॥ १६९ ओ कुष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्मृतं मत्य च। हिरण्ययेन सविता रथेनो देवो याति भुंवना विपश्यन्।। १७० उदभुंतो न वयो रक्षमाणा वावदतो अभ्रियस्येव घौषाः। गिरिभ्रजो नौमैयो मंदन्तो बृहस्पतिम शभयकी अनावन् ॥ १७१ ह५सैखि सखिभिवीवदद्द्िरश्मन्मयानि नहना व्यस्यन्। बृहस्पतिरभिकनिकरदद्गां उत प्रांस्तौर्दुचु विद्वै अगायद्।। १७२ [प्रातर्यजध्वमश्विना हिनोत० । ऋ. ५,७७,२; तै. ब्रा. २,४,३,१३; नि. १२,५। प्रातर्यावाणा प्रथमा०। ऋ. ५,७७,१; तै. ब्रा. २,४,३,१३। इन्द्रा नु पूषणा वय५ू०। ऋ. ६,५७,१; सा. २०२; काठ. २३, ११। यन्निर्णिजा रेकणसा०। ऋ. १,१६२,२; तै. सं. ४,६,८,१; काठ. ५,६,३। त्वमग्ने बृहद्धयो०।ऋ. ८, १०२,१; तै. सं. ३,४,११,१। हव्यवाड (ळ) ग्निरजर: पिता०। ऋ. ५,४,२, तै. सं. ३,४,११,१। त्वं च सोम नो वशोण। ऋ. १,९१,६; तै. सं. ३,४,११,१; काठ. २३,१२। ब्रह्मा देवानां पदवी:० ऋ.९, ९६,६; सा. ९४४; तै. सं. ३,४,११,१; तै. आ. १०,१०,१; नि. १४,१३; काठ. २३,१२। आ विश्वदेव५ सत्पति५०। ऋ. ५,८२,७; तै. सं. ३,४,११,२ । आ कृष्णेन रजसा०। ऋ. १,३५,२; तै. सं. ३,४,११,२। उदभुतो न वयो०। ऋ. १०,६८,१; अथर्व. २०,१६,१, तै. सं. ३,४,११,३, काठ. २३,१२। हयूसैरिव सखिभि:०। ऋ. १०,६७,३; अथर्व. २०,९१,३, तै. सं. ३,४,११,३]

Page 455

काण्डं ४, प्रपा० १२, अनु० ६ ] याज्यानुवाक्याः। [ ४५५ ]

त्वं९ सुतस्य पीतये सदौ वुद्धौ अजायथाः। इन्द्र ज्यैष्ठयाय सुकतो। १७३ सुवस्त्वमिन्द्र ब्रह्मणो महान् भुंधो विश्वेष संवनेषु यज्ञियः। भ्रुवो न एश्यौत्नों विश्वस्मिन् र भरे ज्येष्ठश्व मन्त्रो विश्वचर्षणे। १७४

प्रे सेमित्रानमीवास:।। १७५ यबिद्धिं ते विशो यथा प्र देव वरुण वर्तम्। मिनीमसि द्यवि द्यवि।। १७६ यर्तिकचेद९ वरुण दैव्ये जनेभिद्रोह मनु३ष्याश्ररामसि। अचित्ती यत्तेव धर्मा युयोपिमं मा नस्तस्मादैनसो देव रीरिष:।। १७७ यथा नो अदितिः करत पश्चे नृभ्यो यंथा गवे। यथा तोकाय रुद्रियम्॥ १७८ मा नस्तोकें तनये मा ना आयुषि मां नो गौषु मा नो अश्वेषु रीरिषः।* वीरोन्मा नो रुद्र भामितो वधीर्विष्मन्तो नमसा विधेम ते।। १७९ ये हुमा विश्वा जारतान्याश्रावयुति श्रौकेन। प्र चु सुर्वाति सबिता ॥ १८० विश्वा रूपाि॥ १८१ अश्विना यज्ञमागतं दाशेषः पुरुद५ससा। पूर्षा रक्षतु नो र्यिम्। १८२ इम९ यज्ञमश्चिना वर्धयन्तेमौं वीश्य९ यंजमानाय धत्ताम्। इमौं पुर्शुन रक्षताए विश्वतो नः पूर्षा नः पातु संदुमप्रयुछन्॥ १८३ प्रे ते महे सरस्वति सुंभुगे वाजिनीवति। सत्यवाचे भरे मर्तिम्॥ १८४ इदै ते हव्ये घृर्तवत्सरस्वति सत्यवाचे प्रयुतेमा हवी १षि। इमानि त उदिता शैतमानि तैभिर्वयथ सुर्भगासः स्याम ॥ ६॥ १८५

॥ इति खिलकाण्डे द्वादशः प्रपाठकः॥१२॥

[त्वर् सुतस्य पीतये०। ऋ. १,५,६; अथर्व. २०,६९,४; तै. सं. ३,४,११,४; काठ. २३,१२ । भुवस्त्वमिन्द्र ब्रह्मणो (ब्रह्मणा )० । ऋ. १०,५०,४; तै. सं. ३,४,११,४; काठ. २३,१२। प्र समित्रानमीवासः0। ऋ. ३,५९,२-३; तै. सं. ३,४,११,५; २,८,७,५, नि. २,१३ । यच्चिद्धि ते विशो यथाण ऋ. १,२५,१; तै. सं. ३,४,११,५-६ । यत्किंचेद५ वरुण दैव्ये०। ऋ. ७,८९,५; अथर्व. ६,५१,३, तै. सं. ३,४,११,६; तै. ब्रा. २,८,१,६; काठ. २३,१२। यथा नो अदितिः०। ऋ. १,४३,२; तै. सं. ३,४,११,२, कठ. २३,१२। मा नस्तोके तनये०। ऋ. १,११४,८; तै. सं. ३,४,११,२; ४,५,१०,३; तै. ब्ा. २,८,६,९; तै. आ. १०,५३; काठ. २३,१२। य इमा विश्वा जातानि० । ऋ. ५,८२,९। विर्वा रूपाणि०। ऋ. ५.८१२, तै. सं. ४,१,१०,४; नि. १२,१३; काठ. १६,८, १०,१२; कपि. ३२,१। अश्विना यज्ञमागतं०। तै. ब्रा. २,५,४,५। इम५ यज्ञ- मश्विना०। तै. ब्रा. २,५,४,६ । इदं ते हव्यं घृतवत्०। तै. ब्रा. २,५,४,६]

Page 456

[ ४५६ ] मैन्रायणी-संदितायाम् [ काण्डं ४, प्रणा० १३, अनु० १-२

अथ त्रयोदशः प्रपाठकः। ्रे देवे देव्या धियेत्यष्टौ।। १ अञ्जन्ति त्वामध्वरें देव्यन्तो वनस्पते मंधुना दैव्येन। यंदूर्ध्वस्तिष्ठा द्रेविणे है धत्तादंद्वा क्षयो मार्तुरस्या उ्पस्थे॥ २ उचू श्रयस्व वनस्पते वर्ष्मन् पृथिव्या अधि। सुमिती मीयमानो वंर्चो धा यज्ञवाहसे।। ३ सेमिद्धस्य श्रैयमाण: पुरस्ताद्रह्म वन्वानों अर्जर ५ सुवीर म्। आरें असदमुति बाधमाना उच श्रयस्व महते सौभगाय।। ४ ऊ्ध्व ऊ षुं ण ऊतये॥ ५ ऊर्ध्वो न: पाहय हुसो निं केतुना विश्व समत्रिणं दह। कुधी न ऊध्वीश्चरथाय जीवसे विदा देवेषु नो दुवः। ६ जातो जायते सुदिनत्वे अहाथ समर्थ ओ विदये वंर्धमानः। पुनन्ति धीरा अपसो मनीर्षा देवया विप्रा उदियर्ति र्वाचम्॥ ७ यूंवा सुवासा: परिवीता आंगात से उ श्रैयान् भवति जायमानः । तै धीरासः कवया उन्नयन्ति स्वाश्ध्यो मनसा देवर्यन्त:॥ ८ अर्भिं त्वा देव सवित, रिति त्रयोदश ॥ १ ॥ ९ हौता यक्षदुग्नि समिंधा सुषमिंधा समिद्धं नाभा पृथिव्याः संगथे वार्मस्य वर्ष्मन् दिव डुड- स्पदे, वैत्वाज्यस्य, होतयेज, हौता यक्षत्तनुनपातमदितेरगैर्भं अुवनस्य गोपौ, मेध्वारद देवों [ १] तै. ब्रा. ३,६,१; काठ. १५,१२। वा. ४,१०; ९,३७; ११,४२। काण्व. ४,१३; ११,२, १२,४२। [प्र देवं देव्या धिया०। क १०,१७६,२; तै. सं. ३,५,११,१, कठ. १५,१२। अञ्जन्ति त्वामध्वरे० । ऋ. ३,८,१; तै. ब्रा. ३,६,१,१; नि. ८,१८; काठ. १५,१२। उच् श्रयस्व वनस्पते०। ऋ.३,८,३; तै. ब्रा. ३,६,१,१; कठ. १५,१२। समिद्धस्य श्रयमाण:0। ऋ.३,८,२; तै. ब्रां. ३,६,१,१; काठ. १५,१२। ऊर्ध्व ऊषुण ऊतये०/ऋ.१,३६,१३; सा. ५७; ते. सं. 8, १,४,२; ५,१,५,३; तै. ब्रा ३,६,१,२; तै. आ. ४,२०,१; काठ. १५,१२; १६,४। ऊर्ध्वो नः पाहशूहसो०। ऋ. १,३६,१४; तै. ब्रा. ३,६,१,२; काठ. १५,१२। जातो जायते सुदिनत्वे०। . ३,८, ५; तै. ब्रा. ३, ६,१,३ । युवा सुवासा: परिवीता(त)०। ऋ. ३,८,४; तै. ब्रा. ३,६,१,१, तै. आ. १,२७,२; काठ. १५,१२। अभि त्वा देव सवितः०। ऋ. १,२४,३, तै. सं. ३,५,११,३; काठ. १५,१२; २८,७; कपि. ४४,७ ] [ २ ] तै. ब्रा. ३,६,२ । वा. २८,१-१०,२४-३४; २१,२९-४०। काण्व. ३०,१-१०,२४-३४; २३,३०-४१।

Page 457

काण्डं ४, प्रपा० १३, अनु० २-३ ] याज्यानुवाक्या:। [४५७ ]

देवेभ्यो देवयांनान प्थो अनक्त, वैत्वाज्यस्य, हौतर्येज, हौता यक्षनराशएसं नृशस्त नंशष्प्र- पेत्रं, गौभिर्वपावान्त्स्याद्वीरै: शंक्तीवान् रथैः प्रथमयांवा हिरण्यैश्चन्द्री, वैत्वाज्यस्य, होत्थेज, हौता यक्षदुर्नि,-मिड ईंडितो देवों देवे ओ च वक्षद्, दूरतो हव्यवार्डमूरा उपेमे यर्जञसुपेमा देवो देवहतिमवतु, वैत्वाज्यस्य, हौतर्यज, होंता यक्षह्वहि: सुष्टरीमोर्णम्रदा, असिमन् यज्ञे विं च

वैत्वाज्यस्य, प्र च प्रथता। स्वासस् देवेभ्या, एमेनदुर्द वसवो रुद्रा आदित्याः स्वदन्तु, प्रियमिन्द्रस्यास्तु, हौतयेज, हौता यक्षदुर ऋष्वा: कवष्यो कोशधावनी, रुदाताभिजिहता', विं पक्षोभि: श्रयन्ता९, सुप्रायणां अस्मिन् यज्ञे विश्रयन्तामृतावृंधो, व्यन्त्वाज्यस्य, हौत- यैज, हौता यक्षदु्षासानक्ता बृहती सुपेंशुसा न एष्पतिभ्यो यौनि कृण्वानें, सरस्मयमाने ईन्द्रेण दुवैरेंदं बुहिः सीदता५, वीतामाज्यस्य, हौतयेंज, हता यक्षहैव्या हौतारा मन्द्रा पौतारा कर्वी प्रचेतसा, स्विरिष्ठम्द्यान्यः करदिषा स्वभिगुतमन्यं ऊ्जी, संतवसेप्र९यज्ञ दिवि देवपु धत्ताथ, वीतामाज्यस्य, होतर्पैज, हौता यक्षत्तिस्रों देवीरपसामर्पस्तुमा, अछिद्रमदैदमंप सन्वतां, देवैभ्यो देवीर्देवमपो, व्यन्त्वांज्यस्य, हौतर्येज, होता यक्षत्वष्टारमंचिष्टुर्मपाक रेतोधा१विश्रवस९ यशोधां पुरुरूपमंकामकर्शनथ, सुपोषः पौषैः स्यात सुवीरो वीरे, वैत्वाज्यस्य, होतयेज, होता यक्षद्वनस्पतिमुपावस्त्रक्षद्धियो जोश्ारथ, शशमननरा, स्वदात्स्वंधिति, ऋतु- थाद्य देवो देवैभ्यो हव्यावाड्, वैत्वाज्यस्य, होतर्येज ॥ २ ॥ १०

समिद्धो अर्द्य मनुषो दुरोणें देवो देवान् यजसि जातवेदः। औ च वह मित्रमहश्चिकिर्त्वन्त्वि दूर्तः कविरसि प्रचेताः॥ ११

तनुनपांत् पर्थ ऋर्तस्य यानान् मध्वा समज्जन्त्स्वद्या सुजिद्व। मन्मानि धीभिरुत यज्ञमुन्धन् देवत्री च कृणुह्यध्वर नः । १२

नराश ५सस्य महिमानमेषामुपस्तोषाम यजतस्य यज्ञैः। ये सुक्रतुवः शुंचयो धियंधाः स्वदन्त देवो उभयानि हु्या। १३

[ ३ ] तै. ब्रा. ३,६,३ । काठ. १६,२० । वा. २९,२५-३५ । काण्व. ३१,३७-४७। [समिद्धो अद्य मनुषो०। ऋ. १,११०,१; अथर्व. ५,१२,१; तै. न्रा. ३,६,३,१; नि. ८,५; वाठ. १६,२०। तनूनपात् पथ ऋतस्यण क. १०,११०,२; अथर्व. ५,१२,२; तै. बा. ३,६,३,१; नि. ८,६; काठ. १६,२०। नराश५ सस्य महिमानमू०। ऋ. ७.२,२; तै. ब्रा. ३,६,३,१; नि. ८,७; काठ. ३७,४ ] मै०५८

Page 458

[8'6] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १३, अनु० ३-४

आजुहवाना ईंडथो वन्धश्रा याह्यये वंसुभि: सरजौषा:। त्वै देवानामसि यह होता से एनान् यक्षीषितों यंर्जायान्॥ १४ 旅 포 피 장 可 円 요 प्राचीनं बर्हि: प्रदिशा पृथिव्या वस्तोरस्या बृज्यते अग्रे अंह्ाम्। नौ व्यु प्रथते वितुरY वरीयो देवेभ्यो अदितये स्योनम्॥ १५ व्येचस्व्रतीरुर्वियां विश्रयन्तां पतिभ्यो ने जैनयः शुम्भमाना:। दैवीर्द्वारो बृद्दतीर्विश्वमिन्वा देवैभ्यो भवत सुप्रायणां:।। १६ ओ सुष्वयन्ती यजतें उपाके उषासानक्ता सदतां नि यौनौ। दिव्यें यौषृणे बृद्दती सुरुक्में अधि श्रिय। युकपिंशं दंधाने॥ शं १७ वा दैव्या होंतारा प्रथमा सुवाचा मिमाना यज मेनुषो यज़ध्यै। प्रचोदयन्ता विद्धेषु कारू प्राचीनं ज्यौतिः प्रदिशा दिशेन्ता॥ १८ ग

ओ नो यज भारती तूयमेत्विंडा मनुष्वदिह चेतयन्ती। मु तिस्त्रो देवीर्बहिरद९ स्योन९ सरस्वती रसः सदन्तु॥ १९ ये हमें द्योवापृथिवीं जनित्री रूपैरपिश्शज्रुवनानि विश्वा। तमदं होतरिषित यंजीयान् देवै त्वष्टारमिह यक्षि विद्वान्।। २० उपावसृज तमन्या समुञ्जन् देवानां पाथ ऋतुर्था हवींरवि। वनस्पतिः शमिता देवो अर्भनिः स्वदन्तु हव्य मंधुना घृर्तेन । ३॥ २१

अग्निहीता नो अध्वरे वार्जी सन् परिणीयते। देवों देवेधु यज्ञियः॥ २२

[आजुह्वाना ईडयो वन्घश्षा०(श्र)। ऋ. १०,११०,३; अथर्व. ५,१२,३; तै. ब्रा. ३,६,३,२; नि. ८,८; काठ. १६,२०। प्राचीनं बारहिः प्रदिशा०। ऋ, १०,११०,४; अथर्व. ५,१२,४; तै. ब्रा. ३,६,३,२; नि. ८,९; काठ. १६,२० । व्यचस्वतीरुर्विया विश्रयन्तां०। ऋ. १०,११०,५; अथर्व. ५,१२,५; तै. ब्रा. ३,६,३,१; नि. ८,१०; काठ. १६,२०; आ सुष्वयन्ती यजते०। ऋ. १०,११०,६; अथर्व. ५,१२,६; ते. ब्रा. ३,६,३,१; नि. ८,११; काठ. १६,२०। दैव्या होतारा प्रथमा सुवाचा । ऋ. १०,११०,७; अथर्व. ५,१२,७; नै. ब्रा. ३,६,३,३; नि. ८,१२; काठ. १६,२० । आ नो यझं भारती०। ऋ. १०,११०,८; अथर्व. ५,१२,८; तै. व्रा. ३,६,३,४; नि. ८,१२; काठ. १६,२०। य इमे द्यावापृथिवी जनित्रीण। ऋ. १०,११०,९; अथर्व. ५,१२,९; तै. ब्रा. ३,६,३,४; नि. ८,१४, काठ. १६,२०। उपावसृज त्मन्या समजनू०। ऋ. १०,११०,१०; अथर्व. ५,१२,१०; तै. ब्रा. ३,६,३,४; नि. ८,१७; काठ. १६,२० ] [४] तै. ब्रा. ३,६,४-६ । वा. ११,२५; ४,२०;१,१५ । काण्व. १२,२५, ४,२६, १,२३।[ अनिहोता नो अध्वरे०। ऋ. ४,१५,१; तै. ब्रा. ३,६,४,१; काठ, १६,२१;२८,१२]

Page 459

बंण्डं ४, प्रपा० १३, अनु० ४-५] याज्यानुवाक्याः। [g4e ]

परि त्रिविष्ट्यध्वर यात्यग्री स्थीरिव। ओ देवेषु प्रयो दंघत्॥ २३ परि वाजपति: कविः ॥ अजैदग्निरेसन द्वाजं, नि देवो देवभ्यो ह्व्यावाट्, प्रोओोभिहिन्या- नौ धैनाभि: कल्पमानो यज्ञस्यायुः प्रतिरबुपप्रेष्य होतर्हव्या देवेभ्यो, दैव्याः शमितार उत मुनुष्या औरभध्व, मुपनयत मेध्यादुर आशासाना मेधपतये मेंधं, प्रस्मा अर्भि भरत, स्तृ- ीतं बहि,-रंन्वेनं मारता मन्यतामनु पितांनु भ्रता संगुभ्यौडनु संखा संयूथ्य, उदीचीना५ अस्य पदौ निधत्तात्, सूर्यं चक्षुर्गमयताद्, वातं प्राणमन्ववसृजता, दन्तारिक्षमसुं, पृथिवी शरीर, मेकधांस्य त्वंचमाछयतात्, पुरा नाभ्या अपिशसो व्पामुत्खिदता, दुन्तरेवौष्माण वारयताच्, श्येनमस्य वक्ष: कृणुतात्, प्रशसा बाहूं, शलां दोषणी, कश्यपेवोसा२,छिद्रे श्रौणी, कवषोरूसे, कपर्णाष्ठीवन्ता, षंड्विश्शतिरस्य वङ्कय,-स्ता अनुष्टुयोच्च्यावयताद, गोत्रं गात्रमस्यानुनं कृणुता,दूवध्यगोहै पोर्थिवं खनता,दुस्त्ना रक्षः ससृजताद्, वनिष्ठु- मुस्य मो राविष्टौ,रूकं मन्यमाना नैद्रस्तोकें तनये रविता रव, दंधिगो शमीध्व९, सुशैमि शमीघ्व५, शमी्ध्वमध्िगो।। २४-२५ अधिगुश्च विपापश्र देवानाए शमितारौ। तो एनं प्रविद्वाएसौ श्रपयतश् यंथास्य श्रपुणं तैथा ।।४ ॥ २६ जुषस्व सप्रंथस्तमम् ॥ २७ इमैं नो युज्ञममृतेषु धेहीमा हव्यो जातवेदो जुषस्व। स्तोकोनामये मैदसो घृर्तस्य हौतः प्राशान प्रथमो निषंद्य।। २८ घृतवन्तः पावक ते स्तोकोः श्वोतन्ति मैदसः। स्वधर्मन् देववीतये श्रैष्ठं नो धेहि वार्यम्॥ २९

[परितिविष्ट्यध्वर५०। ऋ. ४,१५,२; तै. ब्रा. ३,६,४,१; १६,२१। परि वाजपतिः कवि:०। ऋ.४,१५, ३; सा. ३०; त. सं. ४,१,२,५; तै. ब्रा. ३,६,४,१; काठ. १६,२,२१; १९,२;३८,१२; कपि. ३०,१। अजैदभि- रसद्वाजं० । तै. त्रा. ३,६,५; काठ. १६,२१। स्तृणीत बर्ह्ि:०। ऋ. १,१३,५। अन्वेनं माता मन्यता- मनु०। काठ. १६,२१। उदीचीना५०। ऐ. ब्रा. २,६ ] [५]तै. ब्रा. ३,६,७-९। काठ. १६,२०-२१। वा. ३,१३; २१,४०-४१,४३-४७; २९,३६, ३३,९, १२,५१। काण्ड. ३,१९; २३,४२-४६, ३१,४८, ३२,९; १३,५२। [ जुषस्व सप्रथस्तममू०। ऋ. १,७५,१; तै. ब्रा. ३,६,७,१; काठ. १६,२१। इमं नो यज्ञममृतेषु०। ऋ.३,२१,१; तै.ब्रा. ३,६,७,१; काठ. १६,२१। घृतवन्तः पावक ने०। ऋ. ३,२१,२: नै. ब्रा. ३,६,७,१-२; काठ. १६,२१ ] *

Page 460

[४६० ] मैत्रायणी-संहितायाम् काण्डं ४, प्रपा०: १३, अनु० ५

तुभ्य९ स्तोको घृतश्चुंतोऽये विप्राय सन्त्य। ऋषिः श्रेष्ठः समिध्यसे यर्ज्ञस्य प्राविता भव ॥ ३०

तुभ्य श्रोतन्त्यध्रिगो शचीवः स्तोकासो अभ्े मेदसो घुर्तस्य। कविशस्तो बृहता भार्नुनागा हृष्या जुषस्व मेधिर ॥ ३१ ओजिष्ठ ते मध्यतौ मेंदा उद्धृतं प्रे ते व्थ ददामहे। श्रौतन्ति ते वसो स्तोक अंधि त्वचि प्रति तान् देवशौ विहि॥ ३२

हाकतीनाए स्वाहा, हौता यक्षदभिष स्वाहा, Sज्यस्य स्वाहा, मैदसः स्वाहा, स्तोकानारस्वाछा, स्वा- हव्यसूक्तीना स्वाहा, देवा आज्यपो जुषाणा अग्रा आज्यस्य व्यन्तु, हौतयेज।। ३३ सुदौ जातौ व्यमिमीत यज्ञंमभिर्देवानामभवत् पुरोगोः । अस्य हौतुः प्रदिश्यवस्यु वाचि स्वाहाकृत हविरदन्तु देवाः॥ ३४

अभिर्वृत्रोणि जङ्गनत्। हौता यक्षदर्भिमाज्यस्य, जुरषता हवि, हौतर्यज ॥ रव५ सो- मासि संत्पतिः ॥ होता यक्षत्सोममाज्यस्य, जुरषताथ हवि, हातयेज॥ शुंचि नुं स्तौमम्।। होता यक्षदिन्द्रायी छांगस्य वर्पाया मैदसो, जुषेताथ हवि, हतयेज।। श्रंथद् वुत्र,मुर्भा वामि- न्द्रागी। हौता यक्षदिन्द्रानी पुरोडाशस्य, जुषेताए हर्वि, होतयेज। प्र चर्षणिभ्या, इंडाममे, होता यक्षदर्मि पुरोडाशस्य, जुर्षताए हवि, हतयेज।। ३५-४३

[तुभ्य५ स्तोका घृतश्चुतो० ऋ. ३,२१,३; तै. ब्रा. ३,६,७,२; काठ. १६,२१। तुभ्य५् इचोतन्त्यध्रिगो०। ऋ. ३,२१,४; तै. ब्रा. ३,६,७,१; काठ. १६,२१। ओजिष्ठं ते मध्यतो०। ऋ. ३,२१,५; तै. ब्रा. ३,६,७,२; काठ. ६६,२१। सदो जातो व्यमिमीत०। ऋ. १०,११०,११; अथर्व. ५,१२,११; तै. ब्रा. ३,६,३,४; नि. ८,२१; काठ. १६,२० । अ्निर्वृत्राणि जङ्गनदृ०। ऋ. ६,१६,३४; सा. ४,१३९६; तै. सं. ४,३, १३,१; तै. ब्रा. ३,५,६,१; काठ. २,१४; २०,१४। त्व५ सोमासि सत्पति:० । ऋ. १.९१,५; तै. सं. ४,३,१३,१; तै. त्रा. ३,५,६,१; काठ. २,१४। शुचिं तु स्तोममू० । ऋ. ७,९३,१; तै. सं. १,१,१४,१; तै. ब्रा. २,४,८,३; काठ. १३,१५: २१,१३। श्रथद् वृत्रम० । ऋ. ६,६०,१; तै. सं. ४,२,११,१; ३,१३,८; तै. ब्रा. २,८,५,१; काठ. ३,५,७,३; काठ. ४,१५; २१,१३; २३,११। उभा वामिन्द्राग्री० । ऋ. ६,६०,१३; तै. सं. १,१,१४,१; ५, ५,१: तै. ब्रा. २.८,५,१; काठ. ६,९;७,४-५; कपि. ४,८; ५,३-४। प्र चर्षणिभ्या० (भ्यः)। ऋ. १,१०९,६; तै. सं. ४,२,११,१; तै. ब्रा. २,८,५,१; कठ. ४,१५ । इडा(ळा) मग्रे०। ऋ. ३,१,२३; ५,११,६,११;७,११; १५,७: २२,५: २३,५: सा. ७६; नै. सं. ४,२,४,३]

Page 461

काण्डं ४, प्रपा० १३, अनु० ५-६ ] याज्यानुवाक्या:। [ ४६१ ]

अभ्नि९ सुदीति१ सुद्देशं गुणन्तो नमस्यांमस्त्वेडयं जातवेद:। त्वौ दु्तमुरति१ हव्यवाहं देवा अकृण्वञ्नमृतस्य नाभिम्। ४४

देवकुतसुंपहूतं, इडोपुहुतो, पहुतेडो, पास इंडा ह्वयता, मिडोपहूता मानवीं घुर्तपदी मैत्रावरुणी।। ब्रेझ्ष दैव्या अध्वर्यवा उपहूता, उपहूता मनुशष्या य इम यज्ञमवान् यै चु यज्ं- पुति९ वर्धा, नुंपहूते द्यावापृथिवीं पूर्वजें ऋतावरी देवीं देवपुत्रे, उपहूतोडय यंजमाना उत्तर- स्यां देवयाज्याया, मुपहूतो भूयसि हविःकरणे, दिव्ये धामन्नुपहूतो, देवा म इद५ हविर्जु- षन्तामिति, तस्मिन्रुंपहूतः।५॥ ४५-४६

त्व५ हयग्ने प्रथमो मनौतास्या धियों अभवो दस्म होता। त्व९ सीए वृषन्नकृणोर्दुर्ष्टरीतु संहो विश्वस्मै सहसे सहध्यै। ४७ अंधा होता न्यसीदो यंजीयानिडस्पद इषयन्नींडयः सेन्। तै त्वा नेरः प्रथमें देवर्यन्तो महो राये चितयन्तो अनुग्मन्॥ ४८

वृर्तैव यन्तं बहुभिवैस३व्यैस्त्वें र्यि जागुवां एसो अनुग्मन्। रुशन्तमर्त्नि दर्शत बुहन्त९ वर्षावन्त९ विश्वहा दीदिवाएसम्॥ ४९ पदै देवस्य नंमुसा व्यन्तः श्रवस्यवः श्रंव आपन्रमृक्त्तम्। नामानि चिद्दधिरे युजञियानि भद्रायां ते रणयन्त सैदृष्टी।। ५० त्वा वर्धन्ति क्षितयः पृथिव्यौ त्वांए रीय उभयासो जनानाम्। त्वै त्राता तरणे चैत्यो भूः पिता मार्ता संद्मिन्मानुषाणाम्।। ५१

सपुयैण्यः से प्रियों वि३क्ष्वम्निहोता मन्द्रौ निषसादा येजीयान्। तै त्वा वर्ये दमा औ दीदिवांश्ससुप जुबाधो नमसा सदेम।। ५२

[अग्नि५ सुर्दाति५०। ऋ. ३,१७,४; तै. ब्रा. ३,६,९,१; काठ. १८,२१] [६ ] तै. ब्रा. ३,६,१० । काठ. १८,२०। [त्वयू ह्यग्ने प्रथमो०। ऋ. ६,१,१; तै. ब्रा. ३, ६,१०,१; काठ. १८,२०। अधा होता न्यसीदोण/ ऋ.६.१,२; तै.ब्रा. ३,६,१०,१; काठ.१८,२०। वृतेव यन्तं बद्दुभिर्वसयैसतने०। ऋ.६,१,३; तै. ब्रा. ३,६,१०,१; काठ. १८,२०। पदं देवस्य नमसा०। ऋ. ६,१,४; तै. ब्रा. ३,६,१०,२; नि. ४,१९। त्वाड वर्धन्ति क्षितयः०। ६,१,५; तै. ब्रा. ३,६,१०,२; काठ. १८,२०। सपर्येण्यः स प्रियो०। फ. ६. १, ६: ने. बा. ३.६,१०,३; काठ १८,*०]

Page 462

[४६२ ] मैत्रायणी-संदितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १३, अनु० ६-७

तै त्वा वर्य९ सुश्ध्यो नव्यमन्ने सुम्नार्यव ईमहे देवयन्तः। त्वं५ विशो अनयो दीद्ानो दिवों अग्ने बृहता रोचनेंन।। ५३ विशौ कविए विश्पति। शंश्रतीनां निर्तोशन९ वृषभैं चर्षणीर्नाम्। प्रेतीषणिमिषयन्तं पावर्क रांजन्तमत्निश युजत९ रयीणांम्। ५४ सौ अम्र ईजे शशमें च मेर्तो यस्ता ओनट् समिंधा हव्यदातिम्। ये औहुति परि वेंदा नमोभिवि्श्वेत से वामा दुघते त्वौतः ॥ ५५ असी उ ते मदि महें विधेम नमोभिरग्े समिधोत हव्यैः। वैदी सूनो सहसो गीभिरुक्थैरी ते भद्राया सुमतौं यतेम।। ५६ ओ यंस्ततन्थ रौदसी वि भासा श्रेवोमिश्र श्रव३स्यस्तरुत्रः । बृहद्धिवाजैः स्थविरेभिरसे रेवद्रिरये वितर विभाहि॥ ५७ नुवद्सो संदमिद्वेह्य सें भूरि तोकाय तनयाय पुश्वः। पूर्वीरिषो बृहतींरारेंघा असें भद्रा सौश्रवसानि सन्तु। ५८ पुरूण्यगे पुरुधा त्वायां वसूनि राजन् वसुता ते अश्याम्। पु्रूणि हिं त्वे पुरुवार सन्त्ये वसु विधतै राजुनि त्वै॥ ६ ॥ ५९ वृत्रहणा वृत्रहभि: शुष्मैरिन्द्र याते नमोभिरमे अवीक्। युव९ रांधोभिरंकवेभिरिन्द्रसि अस्में भवतमुत्तमेंभि: ॥ ६० होता यक्षदिन्द्रामी छागस्य हविषा आत्ताम्य मध्यतो मैदा उद्धृतं पुरी द्वेषोभ्यः पुर्रा पौरुषेय्या गुभौ घुस्ता नूनै घासेअजाणा९ यवसप्रथमानाए सुमंत्क्षराणा शतरुद्रियाणामग्िष्वात्तानां पीवोप- वसनानां पार्श्वतः श्रोणितः शितामत उत्सादुतोडङ्गादङ्गादवत्तानां करत एवेन्द्रायी जुर्षेताए हवि- हौतयेज। ६१

[तंत्वा चय५ू सूशध्यो० ऋ. ६,१,७; तै. ब्रा. ३,६,१०,३; काठ. १८,२०। विशां कविश् विश्पतिथ०। ऋ. ६,१,८; तै. ब्रा. ३,६,१०,३; काठ. १८,२०। सो अग्र ईजे शशमे० ऋ. ६,१,९: तै. ब्रा. ३,६,१०,४; काठ. १८,२० । अस्मा उ ते महि महे० । ऋ. ६,१,१०; तै. ब्रा. ३,६,१०,४। आ यस्ततन्थ रोदसी०।ऋ. ६,१,११; तै. ब्रा. ३,६,१०,५; काठ. १८,२०। नृवद्वसो सदमिद्धेह्यस्मे०। ऋ. ६,१,१२, तै. ब्रा. ३,६,१०,५; काठ. १८,२०। पुरुण्य्ने पुरुधा त्वाया०। ऋ. ६,१,१३; तै. ब्रा, ३,६,१०,५; क ठ. १८,२०] [७]तै. ब्रा. ३,६,११-१२। वा. २१,४३-४७। काण्व. २३,४४-४६।[आ वृत्हणा वृत्रह्भि:०। ऋ. ६,६०,३; ते. पा. ३,६,८,१। पवेन्द्राज्ी जुषेनाथू०। ने. जा. ३, ६,११,१-२]

Page 463

काण्डं ४,प्रपा० १३, अनु० ७-८ ] याज्यानुवाकयाः। [ 8६३ ]

गीभिविप्र: प्रेमतिमिछमाना इडे रये। यशंसं पूर्वभोजम्। ईन्द्राय्री वृत्रहणा सुवज्रा प्रे नो नव्येभिस्तिरतं देषणैः॥ ६२ देवैभ्यो वनस्पते हवी१षि हिरण्यपर्ण प्रदिवस्ते अर्थम्। प्रदक्षिणिंदृशनया नियूय ऋर्तस्य वक्षि पुर्थिभी रजिष्ठैः॥ ६३ हौता यक्षद्वनस्पति,मार्मि हि पिषतमया रमिष्ठया रशनयोधित यंत्रामैराज्यस्य प्रिया धामानि यंत्र सौमस्याज्यस्य हविषः प्रिया धामानि यंत्रेन्द्राग्न्योशछांगस्य हुविषः प्रियां धामानि यंत्र वन- स्पेतेः प्रियां पाथारसि यंत्र देवानामाज्यपानां प्रिया धामानि येत्राम्ेहौंतुः प्रिया धांमानि तत्रैत प्रस्तुत्येवोपस्तुत्येवोपविस्त्रक्षद्रभीयारसमिव कृत्वी करदेवे देवों वनस्पति,र्जुषता९ हवि,- हौतर्यज।। ६४ वनस्पते रशनया नियूय पिषटंतमया वर्युनानि विद्वान्। वहा देवत्रां दधिषो हवीं१षि प्रे चु दार्तारममृतेषु वोच: ॥ ६५ पिप्रीहिं देवान्। हौता यक्षदुन्निष स्विष्टकृंत,मयाङभिरेः प्रिया धामान्य,याट् सौमस्या- ज्यस्य हविषः प्रिया धोमान्य, याडिन्द्रागन्योरछांगस्य हविषः प्रिया धामान्य, याड् वनस्पतेः प्ि्या पार्थारस्य, याड् देवानामाज्यपानां प्रिया धामानि, यंक्षुदभनैहौंतुः प्रिया धामानि, यक्षतस्व मुद्दिमांन, मायुजतामैज्या ईेषः, कृणोतु सौ अध्वरांज्जातंवेदा, हौतयेज। अंग्े यंदुदे, डौपहूता ।।७॥ जुषता हवि,- ६६-६७ देवै बहि: सुदेवे देवैः स्यात, सुवीर९ वीरें, वैस्तोर्वृज्येता,-Sक्तौ: प्रम्नियेता,-डत्यन्यांन् रारयां बहिष्मतो मदेम, वसुर्वने वसुधैयस्य वेतु, यंज, देवे बुर्हिं, र्वसुवने वसुधेयस्य वेतु, देवीद्वीर: संघाते वीद्गीयीमच्शिथिरा धुरवा देवहूतौ, वत्स ईमेनास्तरुणा आमिमीयात् कुमारों वा नवजातो, मैना अर्वा रेणुककाटः प्रणग्, वसुवने वसुर्घेयस्य व्यन्तु, येज़, देवींद्वौरो, वसुवने वसुधैयस्य व्यन्तु, देवीं उपांसानक्तादयास्मिन् यज्ञें प्रयत्युव्हेता,मेपि ननै दैवीर्विश: प्रांयासिष्टा सुप्रीते सुंधिते, वसु्वने वसुधैयस्य वीता५, यज, देवीं उषांसानक्ता, वसुबेने [गीरभर्विप्रः प्रमतिमिछ (चछ)माना (न)० । ऋ. ७,९३,४; तै. ब्रा. ३,६,९,१; काठ, ४,१५। देवेभ्यो वन- स्पते हर्वाश्षि०। तै. ब्रा. ३,६,११,२; काठ. १८,२१। देवो वनस्पतिर्जुषता५०। तै. न्रा. ३,६,११,४। वनस्पते रशनया नियूय० । ऋ. १०,७०,१6; तै. ब्रा. ३,६,१२,१; नि. ६,७। पिप्रीहि देवानू०। ऋ. १०,२,१; तै. सं. ४,३,१३,४; तै. व्रा. ३,५,७,५; ६,११,४; काठ. २,१५; १८,२१, २०,१५। अग्ने यद्घ०। ऋ. ६,१५,१४; तै. सं. ४,३,१३,४; तै. ब्रा. ३, ५,७,६, ६,१२,२ ] [ ८] तै. त्रा. ३,६,१३ । वा. २१,४८-५८; २८,३५-४५। काव्व. २३,४७-५७; ३०,१२-२२।

Page 464

[ ४६४ J मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० १३, अनु० ८-९ वसुधैयस्य वीतां, देवी जौष्टरी वसुधिती ययोरन्यांधा द्वेषाशसि यूर्यवदान्या वक्षद्वसु वार्याणि येजमानाय, वसुवने वसुधेयस्य वीताथ, यंज, देवीं जौष्टरी, वसुवने वसुधैयस्य वीतां, देवीं ऊजाहुती, ईंषमूर्जमन्यां वक्षत्सग्धि। संपीतिमन्या, नवेन पूर्व दयमानाः स्याम पूरा- जैन नंवं, तामूर्जमूजीहुती ऊजैयमाने अधाताथ, वसुवने वसुधेयस्य वीता५, यंज़, देवी ऊजीडुती, वसु्वने वसुधैयस्य वीतां, देवा दैव्या हौतारा पौतारा नैष्टारा हर्ताघशरसा आभ- रद्ुसुवने वसुधेयस्य वीताथ, यंज, देवा दैव्या होतारा, वसुर्वने वसुधैयस्य वीतां, देवीं- स्तिस्रस्तिस्रो देवीरिंडा सरस्वती भारती, द्यीं भारत्यादित्यैरस्पृक्षत् सरस्वतीम९ रुद्रैर्यज्ञमावी,- -दिहैवेंडुया वसुमत्या सधमांदं मदेम, वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु, यंज, देवीस्तिसरस्तिसरौ देवी, र्वसुबने वसुधेयस्य व्यन्तु, देवो नराश एसस्त्रिशीषी पुडक्षः, शतमिदेन९ शितिपृष्ठां आद्धति, सहसतरुमीं प्रवहन्ति, मित्रवरुणेदस्य होत्रमर्हतो, बृहस्पतिः स्तोत्र, मश्रिनाध्व- र्यव९, वसुवने वसुधैयस्य वेतु, यंज, देवो नंरश५सो वसुवने वसुरघेयस्य वेतु, देवो वनस्पतिर्वर्षप्ावा घुर्तनिरणिंग द्य्मग्रेणांस्पृक्ष, दान्तरिक्ष मध्येनाप्राः पृथिवींमुपरेणादहीद्, वसु- वने वसुधैयस्य वेतु, यंज, देवों वनस्पतिर्वसुवने वसुधेयस्य वेतु, देव बहिवीरितीनां निधे- धासि प्रच्युतीनामंप्रच्युतं निकामर्धरणं पुरुषस्पाई५ यंशस्व, देना बहिषान्या वही्यर्भिष्याम, वसुवने वसुधैयस्य वेतु, यंज, देवं बृहिवीरितीना१ वसुर्वने वसुधैयस्य वेतु, देवो अभिः स्विष्टकृद्, यंज, देवो अत्निः स्विष्टकृत् ॥ ८॥ ६८ अर्भनिम्द्य हौतारमवृणीताय यजमानः पंचन् पक्ती: पंचन पुरोडाशं गुनलपया आज्यं गृहन्त्सौमा- याज्यं बभ्नननन्द्वान्निभ्यां छोग, सूपस्था अर्द्य देवो वनस्पतिरभवद्ग्रया आज्येन सौमायाज्येनेन्द्रा- त्निभ्यां छोगेना,-डघस्तां तै, मेदस्तः प्रतिपचता,-डग्रभीष्टा, मवीवृधेतां पुरोडशिन, त्वामदं ऋष आर्षेय ऋषीणां नपादवृणीताय यंजमानो, बहुभ्यां ओ सैगतेम्य एषं मे देवेषु वसु वायी- यक्ष्यता इंति, तो या देवा देवदानान्यंदुस्तान्यस्मा ओ च शास्वा च गुरस्वे,-वितंश्र होतरेसि भद्रवाच्याय प्रेषितो, मानुषः सूक्तावाकाय, सूक्ता बूही, दै द्यावापृटथवी भद्रमुभ, दो्रम सूक्तवाकमुत नमोवार्क, मुध्यांस्म सुक्तोच्य,मगे त्व९ सूक्तवार्गस्युपश्रुति दिवस्पृथिव्यों, रौम- न्वती तेडस्मिन् युज्े यजमान द्यांवापृथिवीं स्ता शंगवी जीरदानू अत्नस्नू अप्रवेदे असैबाधे

[ ९] तै. ब्रा. ३, ६,१५; ३,५,१० । वा. २१,५९-६१; २८,२३,४६ । काण्व. २३,५८-६०; ३०,२३,४६।

Page 465

काण्डं ४, प्रपा० १२, अनु० ९-१०] याज्यानुवाकया:। [8६५] उरुगव्यूती अभयंकृतौ वृष्टिंद्यावा रीत्यापा शंभुवा मयोसुंवा ऊर्जस्वती च पयस्वती च सूपचरणा च स्वधिचरणां च, तयोराविद्याभिरिद हविरजुषता,-डवीवृधत, महो ज्यायोऽकृत, सौम इद९ हविर जुषता,-डवीवृधत, मेहो ज्यायोऽक्राता५, महो उयायोडकृते,न्द्रामी इर्द हविरजुषेता, मवीवृधेतां, वनस्पतिरिद९ हविरजुषता,-डवीवृधत, महो ज्यायोऽकृत, देवा आज्यपां आज्यमजुषन्ता,-डर्ववृधन्त, मंहो ज्यायोऽकता,-प्निर्होत्रिणेद हविर जुषता,- डवीवृधत, महो ज्यायोऽकृता,-डस्यामृषद्धात्रायां देवंगमायामशास्तेऽयं यंजमाना, आयुरा-

ध्यात्, शास्ते, सुप्रजास्त्वमाशास्ते, विश्वं प्रियर्माशास्ते, यंदुर्नेन हुविषाशस्ति तदश्यात्, तंद- तदस्मै देवां रासन्तां, तंदुमनिदेवों देवेभ्यो वनुता५, वर्यमत्रेमीनुषा इष्टे चु बीतै चो,-मैं च नो द्यांवापृथिवी अरहसस्पातामें,-ह गंतिर्वार्मस्ये,-दै नमो देवेभ्यः ॥९॥६९ तंच शश्योंगवृणीमहे गातुं यज्ञाय गातु। यज्ञपतये दैवी स्वस्तिरस्तु नः स्वस्तिमीनुषेभ्यः ऊध्व जिगातु भेषज९ शै नो अस्तु द्विषदे शै चंतुष्पदे।। ७०

आप्यायस्व, सै ते पंयाएसि। ७१ डरह त्वष्टारमग्रिय९ विश्वरूपमुंपह्वये। अस्मांकमस्तु केवलः॥ ७२ तंन्नस्तुरीपरमध पोषयित्तु देव त्वष्टवि ररणः स्यस्व। यतो वीरः कर्मण्यः सुदक्षो युक्तग्रावा जायते देवकामः॥ ७३ देवांनां पत्नीरुशतीरवन्तु न: प्रवन्तु नस्तुजये वाजसातये। यो: पर्थिवासो या अपामपि त्रते तो नो देवीः सुहवाः शर्म यछत॥ ७४ उत त्रर व्यन्तु देवपत्नीरिन्द्रा३ण्यगय्यशिनी राटू। ओ रौदसी वरुणानी शृणोतु व्र्यन्तु देवीये ऋतुजैनीनाम्॥ ७५

[ १०] तै. ब्रा. ३,५,११-१२। वा. ११,६२; १२,११२-११४; २७,२०; ३४,१०। काण्व, १२,६५; १२,१११- ११३; २९,२०; ३३,४। [तचू शशयोरावृणीमहे०। तै. सं. २,६,१०,२; ते. ब्रा. ३,५,११; त. आ. १,९, ७; ३,१। आप्यायस्व० ।ऋ. १,९१,१६-१७; ९,३१,४; ते. सं. १,,३२,१, ३,२,५,३, ४,२,७,१; तै. ब्रा. ३,५,१२; ७,१३,४; ते. आ. २,१७,१; ६,६,३; ताण्ड्य ब्रा. १,५,८; काठ. १६,१४; कपि, २५,५। सं ते पयाशसि०। ऋ. १,९१,१८; ते. सं. ४,२,७,४; काठ. १६,१४; ३५,१३; ३७,५; कपि २५,५। इह त्वष्टार- मग्रियप०। ऋ. १,१३,१०; त. सं. ३,१,११,१; तै. ब्रा. ३,५,१२,१। तन्नस्तुरीपमध०। क. ३,४,९; ७, २,९; तै. सं. ३,१,११,१। देवानां पत्नीरुशती। ५,४६,७; ते. ब्रा. ३,५,१२,१। उत सा व्यन्तु देवपत्नी:० । क. ५,४६,८; अथर्व. ७,४९,२; तै. ब्रा. ३, ५,१२,१; नि. १२,४६ ] मै. ५९

Page 466

[४६] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्ड ४, प्रपा० १३-१४, अनु० १०-१ शक्ांमह५, यास्ति राके, सिनीवालि, या सुपाणिः, कुहूमहै, कुहूर्देवांनाम्॥ ७६ अग्निंहोंता गृहपुतिः से राजा विश्वा वेदु जनिमा जातवेदाः। देवानामुत यौ मर्त्याना९ यजिष्ठः से प्रंयजतामुतावा॥। ७७ हव्यवाडिभि, रिडौपहूता ॥ १० ॥ ७८

।। इति खिलकाण्डे त्रयोदशः प्रपाउक: ॥१३।। [ २८६६ ]

अथ चतुर्दशः प्रपाठकः। सौमो धेनुष सौमो अर्वन्तमाशुं९ सौमो वीरे कर्मण्युं ददाति। सादुन्यु५ विदुथ्य समेयं पितृश्रवण९ यौ दंदाशदसै।। १ अंषाढ९ युत्सुं पृंतनासु पंप्रिए स्वषीमप्सा९ वृजनस्य गोपाम्। भरेषुजा सुक्षितिए सुश्रवसं जयन्तं त्वामनुमदेम सोम।। २ त्वै९ सोम क्रंतुभि: सुक्रतुर्भुसत्वै दक्षैः सुदक्षो विश्ववेदाः। त्वं ९ वृंषा वृषत्वैभिर्महित्वा दयुम्नैभिर्धुम्न्यभवो नुर्चक्षाः।। ३ या ते धामानि दिवि या पृथिव्याम्।। ४ त्वमिमां औषधीः सोम विश्वास्त्वमपो अजनयस्त्वे गाः। त्वमाततन्थो शर्वन्तरिक्ष त्वै ज्यौतिषा वि तमो ववर्थ॥ ५ [राकामद५०। ऋ. २,३२,४; अथर्व. ७,४८,१; तै. सं. ३,३,११,५; नि. ११,३१; काठ. १३,१६। यास्ते राके० । ऋ २,३२,५; अथर्व. ७,४८,२; तै. सं. ३,३,११,५, काठ. १३,१६। सिनीवालि०। ऋ. २,३२,६; अथर्व. ७,४६, १; तै. सं. ३,१,११,३; ३,११,५; नि. ११,३२; कठ. १२,१६ । या सुपाणि:०। ऋ. २,३२, ७; अथर्व. ७,४६,२; तै. सं. ३,१,११,४; ३,११,५; काठ. १३,१६। कुहूमहं(0देवीं)। ऋ. परि. ३,१; अथर्व. ७,४७,१; तै. सं. ३,३,११,५; काठ. १३,१६। कुहूर्देवानाम्०। ऋ. परि. ३,२, अथर्व. ७,४७,२; तै. सं. ३,३,११,५; काठ. १३,१६। अग्निरहोता गृहपतिः०। ऋ, ६,१५,११, तै. ब्रा. ३,५,१२,१। हव्यवाड(ळ)- ग्नि:०। ऋ. ५,४,२; तै. सं. ३,४,११,१] [ १] तै. ब्रा. २,८,३; २,८,१। वा. ३४,२०-२२, ४,३७; १०,२०; २३,६५। काण्व. ३३, १४-१६, ४,४९; ११,२९; २५,६७ । [ सोमो धेनुडू सोमो०। ऋ. १,९१,२०; तै. ब्रा. २,८,३,१। अषाढ५ू युत्सु पृतनासु०। ऋ. १,९१,२१; तै. ब्रा. २,४,३,८; २,८,१, १; ७,४,१। त्व५ू सोम ऋ्रतुभि:०। ऋ. १,९१,२; तै. ब्रा. २,४,३,८; २,८,३,१। या ते धामानि दिवि०। ऋ. १,९१,४; तै. सं. २,३,१४,१; ४, १,११,१; तै. ब्रा. २,८,३,२। काठ. १३,१५। त्वमिमा ओषधीः सोम० । ऋ. १,९१,२२; तै. ब्रा. २,८,३,१]

Page 467

काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० १ ] याज्यानुाक्याः। [४६७ ]

यो ते धांमानि हर्विषा यजन्ति, सौमापुषणे, मौ देवौ।। सेंोमापूषणा रजसो विर्मान सपचक्र९ रथमेविश्वमिन्वम्। विषवृतं मेनसा युज्यमानं तै जिन्वथो वृषणा पंश्चरश्मिम्॥ दिश्व्यन्यः संदनं च्कर उचचा पृथिव्यमन्यो अध्यन्तरिक्षे। तौ अस्मभ्यं पुरुवारं पुरुक्षु रारयस्पौष विष्यतां नामिमस्मै।। ८

धियुं पूषा जिन्वतु विश्वमिन्वों राये९ सौमो रायेपतिर्दधातु। अवतु द्ेव्यदितिरनवी बुहैद्वदेम विदथे सुवीराः । ९ विश्वान्यन्यों भुवना जजान विश्वमन्यौ अभिचक्षाण एति। सौमापषणा अवुतं धियं में युवाभ्या विश्वाः पृतना जयेम।। १० प्रेजापते नहि त्वत्तान्यन्यौ विश्वा जातानि पैरि तो बभूव । यस्मै के जुहुमस्तन्ो अस्तु वर्यं स्याम पंतयो रयीणाम्। ११ रयीणौं पतिश यजते बुरहन्तुम्स्मिन् भरे नृतुम९ वोज़सातौ। प्रजापति प्रथमजामृर्तस्य यंजाम देवमधि नो ब्रवीतु॥ १२ प्रजापते त्वै निधिपांः पुराणों देवांनां पितां जुनिता प्रजानाम्। पतिर्विश्वस्य जगतः परस्पा हर्विनों देव विहवे जुषस्व ।। १३ तवेमें लोका: प्रदिशो दिशश्व परावतो निवत उद्धतश्र । प्रजापते विश्वसंग् जीवधन्य इद नो देव प्रतिहर्य हव्यम् । १४ प्रजोपति प्रथम९ यजञियानां देवानामग्रे यजतष यजध्वम्। से नो ददातु श्रेवरणं पितृणों तस्मै ते देव हविंषा विधेम।। १५

[या ते धामानि हविषा०। ऋ. १,९१,१९; तै. सं. १,२,१०,१; तै. ब्रा. २,८,३,१ काठ. ११,१३। सोमा- पूषणा०। ऋ. २,४०,१,३; तै. सं. १,८,२२,५; २,६,११,४; तै. ब्रा. २,८,१,५; काठ. ८,१७। इमौ देवी०। २,४०,२; तै. सं. १,८,२२,५; २.६,११,४; तै. ब्रा. २.८,१,५; काठ. ८,१७। सोमापूषणा रजसो०। ऋ. २,४०,३; तै. सं. १,८,२२,५; तै. ब्रा. २,८,१,५। दश्व्यन्यः सदनं चक्र०। ऋ. २,४०,४; तै. ब्रा. २,८, १,५। धियं पूषा जिन्वतु०। ऋ. २,४०,६; तै. ब्रा. २.८,१,६। विश्वान्यन्यो भुवना०। क. २,४०,५; तै. ब्रा. २,८,१,६। प्रजापते नहि त्वत्तान्यन्यो०। ऋ. १०,१२१,१०; अथर्व. ७,७९,४; ८०,३; तै. सं. १,८,१४,२; ३,२,५,६; तै. ब्रा. २,८,१,२; ३,५,७,१; तै. आ. १०,५४; नि. १०,४३; काठ. १५,८। रयीणा पतिथू यजतं०। तै. ब्रा. २,८,१,३। प्रजापते त्वं निधिप:० तै. ब्रा. २,८,१,३। नवेमे लोकाः प्रदिशोग। तै. ब्रा. २,८,१,३। प्रजापर्ति प्रथम५०। तै. ब्रा. २,८,१,४]

Page 468

[४६८] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० १-२

यौ राय ईशे शतदाय उश्क्थ्यो येः पुशुना९ रक्षितां दिष्ठितानाम्। प्रजापतिः प्रथमजा ऋर्तस्यु सहस्त्रधामा जुषताए हविनेः ॥ १ ॥ ६ वायो शतए हरीणाए युवस्व पोष्याणाम्। उत वा ते सहर्सित्रिणो रथा आयातु पजसा । १७ ईशानाय प्रहुति९ यस्ता आनट् शुंचिए सोम शुचिपास्तुम्य१ वायो। कणोषि ते मर्त्येषु प्रशस्त जातो जातो जायते वाज्यस्य ।। १८ युक्ष्तां हिं त्वए रथासहा यु्वस्व पौष्या वसो। आंन्नो वायो मंधु पिवास्मांक सेवनागहि॥ १९ कुविदुङ् नमुसा ये वृर्धासः पुरो देवो अनवद्यासा ओसन्। ते वार्यवे मैनवे बाधितार्यावासयन्नुषसए सूर्येण। २० ओ नो वायो महें तैने याहिं मखाय पाजसे। वर्य ५ हिं ते चक्रमा भूरि दावने सदश्चिन्महि दार्वने॥ २१ सै ते वायुः ॥ २२ पीवोअन्न९ रथिवृंध: सुमेधाः श्वेतः सिपक्ति नियुतामभिश्रीः । ते वार्यवे समनसो वितस्थुविश्वेनरः स्वपत्यानि चक्रुः॥ २३ राये नु यं जज्ञत रौदसीमें राये देवी धि्षणा धाति देवम्। अंधु वार्युं नियुंतः सश्चत स्वां उत श्वेत वसुधिति निरेकें।। २४ आ वायो, प्रे वार्युं, प्रे याभि:।। २५

[यो राय ईशे०। तै.ब्रा. २,८,१,४] [ g] . a् २,८,१। वा. ११,३९; २७,२३-२४, २७-२८; ७,७; ३२,५५; २५,१५,२१-२२; ४, ५; ३१, १६। काश. १२,३९: २९,२३-२४, २६,३१; ७,६, ३२,५५; २७, १९, २५-२६, ४,६, ३५,१६।[ वायो शतथ् हर्गाणाशु० : क. ४,४८,५; तै. सं. २,२,१२,७। ईशानाय प्रहुति५ु०। ऋ. ७,९०,२। युक्ष्वा हि त्वय् रथासहा०। क. ८,२६,२०। कुविद्ङ्ग नमसा०। ऋ. ७,९१,१। आ नो वायो महे०। ग. ८,४६,२५। सं ते वायु:०। ते. सं. ४,१,४; ५.१,५,१; क.ठ. १६,४; १९,५; कपि. ३०,३ । पीवोअन्नर् (०वाँ) रयिवृध:। ऋ ७,९१,३; तै. ब्रा. २,८,१,१। राये नु यं जज्ञतू०। ऋर. ७,९०,३; ते. ब्रा. २,८,१,१। आ वायो० । ऋ. ७,९२,१; तै. सं. १,४,४, १; ३,४,२,१; तै. ब्रा. २,८,११; काठ. ४,२; १३,११-१२; कपि. ३,२। प्र वायुं० । ऋ. ६,४९,४; तै. ब्रा. २,८,१,१। प्रयाभि:०। ऋ. ७, ९२.३: ने. सं. ३,२,१२,७; ने. ब्रा. २,८,१.१; काठ. १०,१२]

Page 469

काण्ड ४, प्रपा० १४, अनु० २-३ ] याज्यानुवाक्याः । [ ४६९]

ओ नो निर्युद्धि: शर्तिनीभिरध्वर९ सुहस्त्रिणीभिरुपयाहि यज्ञम्। वायो असिमन्तसवने मादयस्व यू्य पात स्वर्सितिभि: संदा नः ॥ २६ देवानां भद्रा सुमुतिर्भ्रजूय्ता देवानाथ रातिरभि नो निवर्तताम्। देवाना सख्यमुंपसेदिमा वर्य देवो ना आयुः प्रंतिरन्तु जीवसे॥ २७ भद्रै कर्णेभि: शृणुयाम देवा भद्र पश्येमाक्षभियेजत्राः । स्थिरैरङ्रैस्तुष्टुवा सस्तनभिर्व्यशेम देवंढित यंदायुः॥ २८ शतमिन्ुं शरदो अन्ति देवा यंत्रा नश्चकी जरस तननाम्। पुत्रासो यंत्र पितरे भवन्ति मों नो मध्या रीरिषर्तायुर्गैन्तोः॥ २९ ओ वो देवास ईमहे।। ३० उत देवा अंवहितं देवा उन्नयथा पुनः। उतागश्चक्ुष देवा दैवा जीवयुथा पुनः ॥ ३१ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः ॥२॥ ३२ अंग्रे नय।। ३३ प्रे वः शुक्ायु भार्नवे भरध्व९ हव्ये मर्ति चान्नये सुपूतम्। यौ दैव्यानि मानुषा जनशष्यन्तविश्वानि विझना जिंगाति ॥ ३४

अंग्ने त्वै पारय ।। ३५ अंछा गिरो मतयो देवर्यन्तीर्िं९ यन्ति द्रेविणं मिक्षमाणा: । सुसंदेश९ सुप्रतीक स्वश्च हव्यवाहमरति मानुषाणाम्॥ ३६ अगे त्वंमस्मंदयुयोध्यमीवा अनभित्रा अभ्यमन्त कृष्टीः। पुनरस्मभ्य सुविताय देव क्षा विश्वेभिरमृतेभियेजत्र ॥ ३७ [अ नो नियुद्धि:० ।,ऋ. ७,९२,५; तै. ब्रा. २,८,१,२। देवानां भद्रा सुमति:। ऋ.१,८९,२; नि. ६२,३९। भद्रं कर्णेभि: शणुयाम०। ऋ. १,८९,८; सा. १८७४; ते, आ. १,१,१; काठ. ३५,१; काप. २८,२ । शत- मिन्नु शरदो०। ऋ. १,८९,९; तै. आ. १,२७,६; काठ. ३५,१; कपि. ४८,२। आ वो देवास०। तै. सं. १,२,१,२। उत देवा अवहितं०। ऋ. १०,१३७,१; अथर्व. ४,१३,१। यक्षेन यज्ञमयजन्त०। ऋ. १, १६४,५०; १०,९०,१६; अथर्व, ७,५,१; तै. सं. ३, ५,११,५; तै. आ. ३,२,७; शत. ब्रा. १०,२,२,२] [ ३ ] तै. ब्रा. २,८,२। वा. ५,३६; ७,४३; ४०,१६; १२,१२; ४,३०; १८,४९; २१,२; ३८,५ । काण्व. ५,४५; ९.,८, ४०,१८; १३,१३; ४,४२; २०,१९; २३,२; ३८,५। अग्ने नय सुपथा०। क्र. १,१८९,१; तै. सं.१, १,१४,३; ४,४३,१; तै. ब्रा. २,८,२,३, तै. आ. १,८,८; शत. ब्रा. १४,८,३,१; काठ, ३,१, ६,१०; कपि. २,८। प्र वः शुकाय भानवेण। ऋ. ७,४,१; तै. ब्रा. २,८,२,३; काठ. ७,१६। अग्ने त्वं पारय०। क. १,१८९,२; तै. सं. १,१,१४,४; तै. ब्रा. २,८,२,५; तै. आ. १०,२,१। अछा (च्छा) गिरो मतयोण ऋ. ७,१०,३: तै. ब्रा. २,८,२,४। अग्ने त्वमस्मघयुयोध्यमीवा०। १,१८९,३ तै.ज्रा .. २,८,२,४]

Page 470

[8७० ] मैत्रायणी-संदितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० ३ प्र कारवो मनना वच्यमाना देवद्रींचीं नयत देव्यन्तः। दक्षिणावाड् वाजिनी प्रच्येति हविरभेरन्त्यननये घतांची। ३८ उदुत्तम, मस्तम्नाद् द्यो,-मिमा धिंयम्।। ३९ कितवासो यद्रिरिपुन दीवि यद्ा घा सत्यमुत यंत्र विद्यं। सर्वा ता विष्य शिथिरेंव देवाथा ते स्याम वरुण प्रियास:। ४० अंबु ते हेंडो वरुण, तंच्ायामि।। ४१ पावीरवी कन्या चित्रायुः सरस्वती वीरपत्नी धियं धात्। ग्राभिरछिद्र९ शरण१ सजौषा दुराधर्षं गृणते शर्म य रसत्।। ४२ ओ नो दिवः ॥ ४३ इमा जुद्वाना युष्म्दा नमोभि: प्रंति स्तोम सरस्व्ति जुषस्व। तंव शर्मन् प्रियंतमे दधाना उपस्येयाम शरणै ने वुक्षम्।। ४४ यस्ते स्तनः शशयों यौ मयोभूर्येण विश्वा पुष्युसि वार्याणि। यौ रत्नरधा वसुविद्ः सुर्दत्रः सैरस्वति तैमिई धातवे कः ॥ ४५ संरस्वत्यमि नो नेषि वस्य, इदै ते ह्व्यंम्॥ ३॥ ४६

[प्र कारवो मनना० ऋ. ३,६,१; तै. ब्रा. २,८,२, ५। उदुत्तमं वरुण पाश०। ऋ. १,२४,१५; सा. ५८९; अथर्व. ७,८३,२, १८,४,६९; तै. सं. १,५,११,३; ४,२,१,३; तै. ब्रा. २,७,१६,४; ८,१,६, तै. आ. २,४,४; नि. २,१३; काठ. ३,८; १६,८; १९,११; २१,१३; कपि. २,१५; ३२,१। अस्तभ्नादू द्यामू०। ऋ.८,४२,१; तै.सं. १,२,८,१; तै. ब्रा. २,८,१,६; काठ. २,६; ११,१२; कवि. १,१९। इमां धिथमू० । ऋ. ८,४२,३; १०,६७,१; अथर्व. २०,९१,१; तै. सं. १,२,२,२; ६,१,३,२; काठ. २,३; कपि. १,१५। कितवासो यद्रिरिपुः। ऋ. ५, ८५,८; तै. सं. ३,४,११,६, तै. ब्रा. २,८,१,५; काठ. २३,१२। अव ते हेडो(ळो) वरुण०। ऋ. १,२४,१४; तै. सं. १,५,११,३; तै. बा. २,७,१६,४; ८,१,६; तै. आ. २,४,४; काठ, ४०,११। तत्त्वायामि ब्रह्मण०। ऋ. १,२४,११; तै. सं. २,१,११,६; तै. ब्रा. २,८,१,६, काठ. ४,१६, ११,१३, १२, १५; १७,१९; २१,१३। ४०,११। पावीरवी कन्या चित्रायु:। ऋ. ६,४९,७; तै. सं. ४.१,११,२; तै. ब्रा. २,८,२,८ । आ नो दिव:०।ऋ. ५,४३,११; ७,२४,३; तै. सं. १,८,२२,१; २,५,१२,१; ३,१,११,२; काठ. ४,१६;२०,१५। इमा जुहाना युष्मदा०।ऋ. ७,९५,५; तै. ब्रा. २,४,६,१; काठ. ४,१६। यस्ते स्तनः शशयो०। ऋ. १,१६, ४,४९, अथर्व. ७,१०,१; तै. ब्रा. २,८,२,८; तै. आ. ४,८,२; ५,७,३; शत. त्रा. १४,२,१,१५; ९,४,२८। सरस्वत्यभि नो नेषि०। ऋ.६, ६१,१४; तै. सं. ७,२,७,४; नै. ब्रा. २,४,३,१; २,८,२,८; काठ. १७,१८; ३०,३ । रदं ने हृव्यम्। तै. ब्रा. २, ५,४, ६ ]

Page 471

काण्डं ४, प्रप० १४, अनु० ४ ] याज्यानुवाकया:। [8७:]

आं वेधसं नीलपृष्ठं बुद्न्तं बृहस्पति९ संदने सादयध्वम्। साददोनिं दमा औ दीदिवां९स हिर ण्यवर्णमरुष सपेम।। ४७

से हि शुचि: श्तपत्रः से शुन्ध्युहिरण्यवाशीरिषिरः स्वर्षीः। बृहस्पतिः से स्वावेश ऋर्ष्वः पुरू सखिम्य आसुर्ति करिष्ठः ॥ ४८

बृंहस्पतिः, सं सुष्टंभा॥। ४९

बृंहस्पते अति यंदयों अर्हाद् दयुर्मद्विभांति क्रेंतुमर्जनेषु। ्यदीदयच् शंवस ऋतप्रजांत तदुस्मांसु द्रेविणं धेहि चित्रम्।। ५०

एवों पित्रै विश्वदेवाय वृष्णे।। ५१

संर्यों देवीमुषस रौचमानां मयों नं यौषामभ्येति पुर्श्चा। यंत्रा नरो देवर्यन्तो युगानि वितन्वतें प्रति भद्राय भद्रम्।। ५२

भुद्रा अश्वा,-स्वंत्सूर्यस्य।। ५३

तन्मित्रस्य वरुणस्याभिचक्षे सूर्यो रूप कृणुते दयौरुपस्थे। अनन्तमन्यद्ूशदस्य पांजः कृष्णमन्यद्धरितः सभरन्ति॥ ५४

अर्द्या देवा उद्धिता सूर्यस्य निरेश्हसः पिपुता निखर्द्यांत्। तभो मित्रौ वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवीं उत दौः॥ ५५

[४] तै. बा. २,८,२; २,८,७। वा. २६, ३; ३३,३७-३८,४२; ७,४२; १३,४६; २१,५-६, २५,२३; २९,४ । काण्व. २,२१; २८,४; ३२,३७-३८,४२; ८,२४;९,७; १४,४८; २३,५-६; २७,२७; ३१,४। [आ वेधसं नीलपृष्ठ०। क. ५,४३,१२; तै. ब्रा. २,५,५,४; २,८,२,७। स हि शुचि: शतपत्र:०। ऋ. ७,९७,७; तै. ब्रा. २,५,५,४; ८,२,७। बृहस्पतिः०। ऋ. ४, ५०,४; ६,७३,३; १०,४२,११, ४३,११; ४४,११; १८२,१; अथर्व. ७,५१,१; २०,१७,११; ८८,४; ८९,११; ९०,३, ९४,११; तै. सं. ३,३,११,१; तै. ब्रा. २,८,२,७-८; काठ. १७,१८। स सुष्टुभा० : ऋ. ४,५०,५; १,६२,४; अथर्व. २०,८८,५; तै. सं. २,३,१४,४; काठ. १०,१३। बृहस्पते अति यदयो०।ऋ. २,२३,१५; तै. सं. १,८,२२,२; काठ. ४, १६,४०,११। एवा पित्रे विश्वदेवाय०। ऋ. ४,५०,६; अथर्व. २०, ८८,६, तै. सं. १,८,२२,२; तै. ब्रा. २,८,२,८; काठ. १७,१८। सूर्यों देवीमुषसथू0। ऋ. १,११५,२; अथर्व. २०,१०७,१५; तै. त्रा. २,८,७,१। भद्रा अश्वा:०। ऋ. १,११५,२; तै. ब्रा. २,८,७,१। तत्सूर्यस्य०।ऋ. १,११५,४; अथर्व. २०,१२३,१; तै. ब्रा. २,८,७,१; नि. ४,११। तन्मित्रस्य वरुणस्य०। ऋ. १,११५,५; अथर्व. २०,१२३,२; तै. ब्रा. २,८,७,२। अद्या देवा उदिताण ऋ. १,११५,६; तै. ब्रा. २,८, ७,२ ]

Page 472

[89? ] मैत्रायणी-संहिंतायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० ४-५ चित्र देवांनामुदगादनीक९, सुत्रामाणं, महीमू ष्वं,-द्वितिः पोशान्। ५६ अंदितिदैरिदितिरन्तरिक्षमेदितिर्माता से पिता से पुत्रः। विश्वे देवा अंदितिः पंश्च जंना अदितिर्जातमद्ितिजैनित्वम्॥ ५७ विष्टम्भौ दिवः, स्तीर्ण बहः ॥४ ॥ ५८ विष्णोतु कं, तदस्य, श्रं तद्विष्णुः॥ ५९ परों मत्रया तन्वा वृधान ने ते महित्वमन्वश्नुवन्ति। उभे ते विद रजसी पृथिव्या विष्णो देव त्वें पुरर्मस्य वित्से। ६० विचकमे पृथिरवीमेष एता क्षेत्राय विष्णुमनुषे दशस्यन्। ध्रुवासो अस्य कीरयो जनास उरुक्षिति९ सुजनिमा चकार॥ ६१ त्रिर्देवः प्रथिवीमेष एता विचक्रमे शर्तर्चसं महित्वा। प्रे विष्णुरस्तु तर्वसस्तवीयाएस्त्वेष९ ह्यस्य स्थविरस्य नाम।। ६२ ईन्द्रं नरो नेमंधिता, युजै रंथम्॥ ६३ जगहा ते दक्षिणामिन्द्र हस्तष वसूयंवा वसुपते वसूनाम्। विद्या हिं त्वा गोपति९ शूर गोनामस्मभ्यं चित्रं५ वृंषण रयि दाः ॥ ६४ [चित्रं देवानामू०। ऋ. १,११५,१; अथर्व. १३,२,३५; २०,१०७,१४; तै. सं. १,४,४३,१, २,४, १४,४; तै. ब्रा. २,८,७,३; ऐ. आ. ३,९; तै. आ. १,७,६, २,१३,१; नि. १२,१६; काठ, ४, ६; १०,१३; १३,१६, २१, १४, २२,५-६,८; कपि. ३,४,७; ३५,२। सुग्रामाणं पृथिवीं०। ऋ. १०,६३,१०; अथर्व. ७,६,३; तै. सं. १,५,११,५; ७,१,१८,२; तै. आ. १,१३,२; काठ. २,३। महीमू षु०। ते. सं. १,५,११,५; ७,१,१८,२; तै. ब्रा. ३,१,३,३; तै. आ. १,१३,२; काठ. ३०,४-५; कि. ४६,७। अदिति: पाशानू०। तै. रू. ३,१, 8,४; काठ. ३०,८। अदितिर्द्यौरदिति:०। ऋ. १,८९,१०; अथर्व. ७,६,१; तै. आ. १,१३,२; नि. ४,२३। विष्टम्भो दिव:०। ऋ. ९,८९,६; तै. सं. 8,8,१२,५; काठ. २२,१४। स्तीर्ण व्हिः०। ऋ. १,१३५,१; तै. सं. ५,१,११,२; काठ. ५,६,२] [५].तै. ब्रा. २,८,२-३। वा. ५,१८,२०; १९,८१; ८,१५ । काण्व. ५,२४,२६; २१,७८; ९,१५। [विष्णोर्नु कं० ऋ. १,१५४,१; अथर्व. ७,२६,१; तै. सं. १,२,१३,२; तै. ब्रा. २,८,३,२; काठ. २,१०; २५,८; कपि. २,४; ४०,१। तदस्य० ।ऋ. १,१५४,५, १०३,५; २,३५,११; तै. ब्रा. २,४,६,२; ८,३,२। प्र तद्विष्णुः0। ऋ. १,१५४,२; अथर्व. ७,२६,२-३; तै. ब्रा. २,४,३,४; ८,३,२; ३,१,३,३; नि. १,२०; काठ. २,१०; २५,८; कपि २,४; ४०,१। परो मात्रया तन्वा०। ऋ. ७,९९,१; तै. ब्रा. २,८,३,२। विचक्रमे पृथिवीमेष०। ऋ. ७,१००,४; तै. ब्रा. २,४,३,५; ८,३,३। तरिर्देवः पृथिवीमेष०। ऋ. ७,१००,३; तै. ब्रा. २,४,३,५; ८,३,३। इन्द्रं नरो नेमधिता०। ऋ. ७,२७,१; सा. ३१८; तै. सं, १,६,१२,१; तै. ब्रा. २,८,२,५। युजे रथमू०। ऋ. ७,२३,३; अथर्व. २०,१२,३; तै. ब्रा. २,४,१,३; ८,२,५। जगृहा(०भमा०) ते दक्षिणमिन्द्र०। ऋ. १०, ४७,१; सा. ३१७; तै. ब्रा. २,८.२,५]

Page 473

का्ण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० ५-६] याज्यानुवाक्याः। [४७३ ]

तवेद विश्वमर्मितः पशशव्य९ यंत् पश्युसि चक्षसा सूर्यस्य। गंवामसि गौपतिरेंक इन्द्र भक्षीमद्ि ते प्रंयतस्य वंस्वः ॥ ६५

सभिन्द्र नः ॥। ६६ आरांचू शंत्रुरमेपबाधस्व दुर्रमुग्रो यः शम्बः पुरुहूत तैन। अस्में घेहि यवमद्गौमहिन्द्र कुर्धी धियं जरित्रे वाज़रत्नाम्। ६७

ईन्द्रो बलए रक्षितारं दुंधानां करेणेव विचकर्ता खवेण। स्वेदाञ्जिभिराशिरमिछमानोऽरोदयत् पुरणिमा गा अमुष्णात्। ६८ अध्वर्यवो यौ दभीकं जधान यों गा उदाजदपि हिं बल वः। तंस्मा एतमन्तरिक्षे ने वातिमिन्द्र९ सौमैरोर्णुत जून वस्त्रैः॥ ६९

इन्द्रा औषधीरसनोदहानि वनस्पती१रसनोदुन्तरिक्षम्। विभेंदु वुल नुनुदे विवाचौडथाभवद्दर्मिताभिक्रतूनाम्। ७०

यौ हत्वाहिमरिणात् सप सिन्धून् यौ गो उदाजदपर्धा वर्लस्य। यौ अश्मुनोरन्तरमि जर्जान सश्वृक समत्सु से जनासा इन्द्रः॥ ७१

अर्भिं स्ववृष्टिम्।। ७२

भिनंद्वलमङ्गिरोभिर्गृणानौ वि पर्वतस्य दथहिर्तान्यैरत्। रिणग्रौधा५सि कृत्रिमान्येषा९ सोमस्य तो मदा ईन्द्रश्चकार॥५॥ ७३ विष्णुं देवए वरुणमूर्तये भंगं मेंदसा देवी वर्पया यजध्वम्। तो नो युज्ञमागत९ विश्वधेना प्रजावदुस्मै द्रविणेह धत्तम्।। ७४

[तवेद५ विश्वमभितः०। ऋ. ७,९८,६; अथर्व, २०,८७,६; तै. ब्रा. २,८,२,६। समिन्द्र नः०(णो०)। ऋ. ५,४२,४; अथर्व, ७,९७,२; तै. सं. १,४,४४,१; तै. ब्रा. २,८,२,६; काठ. ४,१२; कपि. ३,१०। आराच् शत्रु- मपबाधस०। ऋ. १०,४२,७; अथर्व. २०,८९,७; तै. ब्रा. २,८,२,७; नि. ५,२४। इन्द्रो बलयू ( व०) रक्षितारं०। १०,६७,६; अथर्व. २०,९१,६ । अध्वर्यवो यो हभीकं०। ऋ. २,१४,३। इन्द्रा (०न्द्र) ओ- षधीरसनो०। ऋ. ३,३४,१०; अथर्व. २०,११,१०। यो हत्वाहिमरिणात् सप्त०। ऋ. २,१२,३; अथर्वे. २०,३४,३। अभि स्ववृष्टिमू०। ऋ. १,५२,५। भिनद्वलमङ्गिरोभि:०। ऋ. २,१५,८; तै. सं, २,३, १४,५ ] [ ६] तै. ब्रा. २,८,४, ६। वा. ८,६,५९; ३३,४३; ३४, ३१; १२,७५,७८,८१,८४,८८ । काण्व. ८,५; ९,४५; ३२, ४३; ३३,२५: १३,७६,७९,८२, ८५,८९ । [ विष्णुं देव५ू वरुणमूतये०। तै. ब्रा. २,८,४,४ ] मै०६०

Page 474

[४७४] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० ६

मेदसा देवा वपया यजघ्वए विष्णुं च देव५ वरुणं च रार्तिम्। तो नो अमीवामपुर्बाधमाना इम यजे जुर्षमाणा उरपेतम्। ७५ विष्णूवरुणा युवमुध्वराय नो बिशे जनाय मंहि शर्म यछतम्। दीर्घप्रयज्यू हर्विषा वृधानां ज्योतिर्षारातीर्दहतं तमाएसि॥ ७६ ययोरोंजसा स्कभितां रजाएसि वीरेभिवीरतुमा शेविष्ठा। या पत्यते अंप्रतीता सहोभिविष्णू अगन् वरुणा पुवैहूतिम्।। ७७ विष्णूवरुणा अभिशस्तिपांवा देवी यजन्त हरविषा घुरतेन। अंपांमीवाए सेधत रक्षसश्वाथा धत्तर यंजमानायु शे५योः॥ ७८ अश्होमुंचा वृपभा सुप्रतूर्ती देवानां देवतमा शविष्ठा। विष्णूवरुणा प्रतिहर्यतं न इदे नरा प्रंयतमूतये हुवि:॥ ७९ आं देवौ याति सविता सुरेत्नोऽन्तरिक्षप्रां वहमानो अश्वैः। हस्ते दधानो नर्या पुरुणि निवेशयश्च प्रसुवश्च भूम॥ ८० अर्भीवृतं कंशनैविश्वरूप हिर ण्यशम्य यजतौ बुहन्तम्। आंस्थाद्रथ सविता चिर्त्रभानु: कृष्णा रेजाएसि तविषी दंधानः॥ ८१ से घा नो देवः सुविता सहावासाविषद्वसुपतिवसूनि। विश्रयमाणो अमतिमुरूचीं मेर्तभौजनमंध रासते नः ॥ ८२ आं कुष्णेन रंजसा, वाममद्यं।। ८३ भंगुं धिय वाजयन्तः ्पुरन्धि नैराशरसो अ्स्पितिनों अव्यात्। आये वामस्य संगर्थे रयीणी प्रिया देवस्य सवितु: स्याम । ८४

[मेदसा देवा वपया०। तै. ब्रा. २,८,४,४ । विष्णुवरुणा युवम्०। तै. ब्रा. २,८,४,५। ययोरोजसा स्क- भिता०। अथर्व. ७,२५ (२६), १; तै. बा. २,८,४,५ । विष्णूवरुणा अभि०। तै. ब्रा. २,८,४,६। अश्होमुचा वृषभा ते. ब्रा. २,८,४,६। आ देवो याति (तु०) सविता० । ऋ. ७,४५,१; तै. ब्रा. २,८,६,१; काठ. १७,१९। अभीवृतं कृशनैः०। ऋ. १,३५,४; तै. ब्रा. २,८,६,१ । स घा नो देवः सविता०। ऋ. ७,४५, ३; तं. न्रा. १,८,६,१। आ कृष्णेन रजसा०। क्र. १,३५,२; तै. सं. ३,४,११,३,। वाममद्यण। ऋ. ६,७१,६, तै. सं. १,४,२३,१; २,२,१२,२। भगं घिय ५ वाजयन्त:०। ऋ. २,३८,१०; तै. ब्रा. २,८,६,३ ]

Page 475

काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० ६-७ ] याज्यानुवाक्याः। [8७५ ]

या औषधयो, डश्रावती, मौषधीरिति मातरों, डति विश्वा: परिष्ठा, यदोषधय: संगछन्ते, डन्यो वो अन्याम्॥ ६॥ ८५ मही द्योवापृथिवीं इह ज्येष्ठे रुचा भवता शुचयद्द्िरकैंः। यंत सी९ वरिष्ठे बृहती विभिन्वन् रुवद्धोक्षा पप्रथानैभिरैवैः॥ ८६ श्रे पूर्वजै।। ८७ स इत स्वंपा भुवनेष्वास य इमें द्यावापृथिवीं जजान। उर्वी गुभीरे रंजसी सुमेंके अवशशे धीरः शंच्या समैरत॥ ८८ भूरि द्वे अंचरन्ती चरन्तं पर्द्धन्तं गर्भमपदी दधाते। नित्यं ने सूनुँ पित्रोरुपस्थे द्यावा रक्षतं पृथिवी नो अम्वात्॥ ८९ इदै द्यावापृथिवी सत्यमस्तु पिंतमीतर्यदिहोपत्रुवे वाम्। भूतै देवानामवमें अवोभिविद्यामेष वृर्जनं जीरदानुम्॥ ९० उवी पृथ्वीं बुहुलें दूरेअन्ते उपन्रुवे नमसा यज्ञे अस्मिन्। दुर्धाते ये सुर्भगे सुर्भरतूरती द्यावा रक्षतं पृथिवी नो अभ्वाद्॥ ९१ ईन्द्रो भतस्य अंवनस्य रजिन्द्रो दाधार पृथिवींमुर्तेमाम्। ईन्द्रे ह विश्वा भुंवना श्रिरतानीन्द्रं मन्ये पितरं मारतरं च।। ९२ इन्द्र: पूर्णन्तं पपुरिं चेन्द्रा इन्द्रः स्तुर्वन्तए स्तवितारमिन्द्रः । दधाति शर्कर: सुकृर्तस्यु लोक ईन्द्रं मन्ये पितरं मार्तरं च।। ९३ ईन्द्रो द्यौरुश्व्युरत भूमिरिन्द्रा ईन्द्रः समुद्रों अभवद्गभीरः। उरश्वन्तरिक्ष९ से जनासा इन्द्रा इन्द्रं मन्ये पितरं मार्तरं च।। ९४ [या ओषधयः० (०षधीः) । ऋ. १०,९७,१; तै. सं. ४,२,६,१; नि. ९,२८; काठ. १३,१६; १६,१३; कपि. २५,४ । अश्वातीमू०। ऋ. १०,९७,७; तै. सं. ४,२,६,४; तै. ब्रा. २,८,४,८; काठ. १६,१३; कपे. २५,४। ओषधीरिति मातर:० । ऋ १०,९७,४; तै. सं ४, २,६,१; तै. ब'. २,८,४,८; नि. ६,३; काठ. १३,१६; १६, १३; कपि. २५,४ । अति विश्वाः परिष्ठाण ऋ. १०,९७,१०; तै. सं ४,२,६,१; तै. ब्रा. २,८,४,८; काठ. १६, १३; कपि. २५,४। यदोषध्यः संगछन्ते०। तै. सं. ४,२,६,२; कपि, २५,४। अन्या वो अन्यास०। ऋ. १०,९७,१४, तै. सं. ४,२,६,३; तै. त्रा. २,८,१,८; काठ. १६,१३; कपि. २५,४ ] [७] तै.ब्रा.२,८,४,७-८;२,८,२,८। वा.२०,५४;२७,२८;३४.४०। काण्व.२२,३९; २९,३१।[मही द्यावापृथिवीण। ऋ. ४,५६,१। प्र पूर्वजे०। ऋ. ७,५३,२,तै.सं. ४,१,११,४; तै. ब्रा. २,८,४,७। स इत् स्वपा भुवनेष्वास०। ऋ. ४,५६,१;तै. ब्रा. २,८,४,७। भूरि द्वे अचरन्ती०। ऋ. १,१८५,२;तै.बा. २,८,४,८। इदं द्यावापृथिवी०। ऋ. १,१८५,११; तै. ब्रा. २,८,४,८ । उर्वी पृथ्वी (पृथिवी) बहुले०। ऋ. १,१८५,७; तै. ब्रा. २,८,४,८ ] *

Page 476

[४७६ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० ७-८

ईन्द्रो वुत्र वज्रेणावधीद्ीन्द्रो व्युश्समुत शुष्णमिन्द्र:। इन्द्रः पुरः शम्बरस्याभिनद्ीन्दं मन्ये पितरं मार्तरं च।। ९५ इन्द्रो बभूव ब्रंह्मणा गभीर ईन्द्रा आभूतः परिर्भृष्विन्द्रः। ईन्द्रो भविष्यंदुत भूतर्मिन्द्रा इन्द्रं मन्ये पितरं मार्तेरं च।। ९६ ईन्द्रोडस्म अवतु वज्रबाहुरिन्ट्रे भूर्तानि भुवनानीन्द्रे। अस्मकमिन्द्रो भवतु प्रसाह इन्द्रं मन्ये पिर्तरं मार्तरं च।। ९७ उते स्या नः सेर स्वती जुषाणोपश्रुवत् सुभंगा यज्ञे अस्मिंन्। द्युतद्युभिर्नमस्यैरियारणां राया युर्जा चिदुत्तरा सेखिभ्य: ॥ ९८ प्रं क्षौदसा धायसा सस्र एषां संरस्वती धरुणमायुसी पूः। प्र बाधमाना रथ्येव याति विश्वा अपो मुहिना सिन्धुरन्याः ।। १९ एंकाचेतत् सरस्वती नदीनाए शुचि्यती गिरिंभ्या ओ सुमुद्राद। रायश्रेतन्ती भुवनस्य भूरेधृते पयो दुदुहे नाहुषाय । १०० दर्दमददाद्रभर्समृणच्युतं दिवोदास वध्रीयश्राय दाशुषे। यो शंश्रन्तमाच्खादावसे पर्णि तो ते दात्राणि तविषो सेर स्वति ॥ १०१ अर्यम ते सरस्वति वसिष्ठो द्वारा ऋर्तस्य सुभगे व्यावः । वर्ध शुभ्रे स्तुवतें रासि वाजान् यूर्ये पात स्वस्तिभिः संदा नः । १०२ इय शुष्मेभिर्विसखां इवारुजत् सानु गिरीणीं तुविषेभिरुर्मिभिः। पारावतन्ीमवसे सुवृक्तिभिः संरस्वतीरमाविवासेम धीतिभिः।७।। १०३ शुंचि तुं स्तौमए, श्रैथदूत्र, मुर्भा वामिन्द्रामी, प्रं चर्षणिभ्या, ओ वृत्रहणा,

[उत स्या नः सरस्वती जुषाणोप०। ऋ. ७,९५,४। प्र क्षोदसा घायसा० ऋ. ७,१५,१। एकाचेनत् सरस्वती०। ऋ. ७,९५,२। अयमु ते सरस्वति०। ऋ. ७,९५,६। इयशू शुष्मेभिर्विसखा०। ऋ्र.६, ६१,२; तै. ब्रा. २,८,२,८; नि. २,२४; काठ. ४,१६ ] [८ ] तै. ब्रा. २,८,७,४ । वा. ३,१३; २०,४४; २७,२०; २९,९; ६,२० । काण्व. ३,१९; २२,२९; २९,२०; ३१,९; ६,२७ । [ शुचिं तु स्तोमं०। ऋ. ७,९१,१; तै. सं. १,१,१४,१; ते. ब्रा. २,४,८,३; काठ. १३,१५; २१,१३। श्रथद् वृत्रम्० ऋ. ६,६०,१; ते. सं. ४,२,११,१; ३,११,८; तै. त्रा. २,८,५,१, ३, ५,७,३; काठ.४,१५;२१, १३;२३,११। उभा वामिन्द्राग्री०। क. ६,६०,१३; तै. सं. १,१,१४,१; ५,५,१; तै. ब्रा. २,८,५,१; काठ. ७,४,७,५; ६,९; कपि. 8,८; ५,३-४ । प्र चर्षणिभ्या०(०भ्यः) ।ऋ. १,१०९,६; तै. सं. ४,२,११,१; तै. प्रा. २,८,५,१; काठ, ४,१५। आ वृाहणा०। ऋ. ६.६०,३; ते. ब्. ३,६,८१ ]

Page 477

काण्ड ४, प्रपा० १४, अनु० ८ ] याज्यानुवाक्याः। [8७0 ]

गीर्भिविप्र, स्त्वंष्टा दंधत्, तस्रस्तुरीपं, त्वेष्टा वीरंम्।। १०४

पिशंङ्गरूपः सुर्भरो वयोधाः श्रष्टीं वीरो जायते देवकामः। प्रजो त्वष्टा विष्युतु नाभिमस्में अंधा देवानारमप्येतु पांथः । १०५

दैव त्वष्टः।। १०६ आर्विष्ट्यो वर्धत चारुरासु जिह्मानामुर्ध्व: स्वयशा उपस्थे। उभे त्वंषटुर्विभ्यतुजीयमानात् प्रतीची सिएहै प्रतिचेतयेते।। १०७

जगुहा ते दक्षिणमिन्द्र हस्तम्।। १०८

सुर्ब्रह्माणं देववन्तं महान्तमुरु गभीरं पुथुबुभ्नमिन्द्र। श्रुतऋषिमुग्रमभिमातिषाहमस्मभ्यं चित्र५ शृषण९ रयि दाः॥ १०९ वनीवानो मंमु दुतासा इन्द्र स्तोमाश्वरन्ति सुमतीरियाणांः। हृरदिस्पृशो मनसा वच्यमाना अस्मभ्यं चित्रं वृषण रयि दाः। ११०

स्वायुर्धं १ स्ववस सुनीथ चंतुःसमुद्रं धरुण९ रयीणाम्। चकृत्य। शएस्यं भूरिवारमु्ग्रमस्मभ्यं चित्र९ वृंषण रयिं दाः ॥ १११ अश्वावन्त९ रथिन५ वीरवन्त सहस्त्रिण शतिन वोजमिन्द्र। भद्रव्रात विप्रवीर स्वषीमस्मभ्यं चित्रंए वृंषण रयि दाः॥ ११२ सनद्वाज विप्रवीरं तरुत्रं धनुस्पृतथ शूशुवांस सुर्दक्षम्। दुस्युहनं पूर्मिदमिन्द्र सत्यमस्मभ्यं चिन्रए वृषण९ रर्यिं दाः ॥८॥ ११३

[गीर्भिर्विप्रः०। ऋ. ७.९३,४; तै. ब्रा. २,८,५,१, ३,६,९,१; काठ. ४,६५। त्वष्टा दधत्०। तै. ब्रा. २,६,८, ४; ८,७,४; काठ. ३८,६। तन्नस्तुरीपं०। ऋ. १,१४२, १०; ३,४,९; ७,२,९; तै. सं. ४,१,८,३; ३,१,११,१; नि. ६,११: क.ठ. १८,१७; कपि. २९,५। त्वष्टा वीरमू०। तै. सं. ५,१,११,३; तै. ब्रा. २.८,७,४; काठ. ५, ६,२ । पिशङ्गरूप: सुभरो० क. २,३,९, तै. सं. ३,१,११,२; तै. ब्रा. २,८,७,४। देव त्वष्टः० । ऋ. १०, ७०,९; तै. सं .- १,३,१०,१; ६,३,११,२; काठ. ३,७; कपि. २,१४। आविष्टधो वर्धते०। ऋ. १,९५,५; तै. ब्रा. २,८,७,४; नि. ८,६५। जगृह्मा (०भ्मा ) ते दक्षिणमू० । ऋ. १०,४७,१; सः. ३१७; तै. ब्रा. २,८, २,५। सुब्रह्माणं देववन्तं०। ऋ. १०,४७,३; तै. ब्रा. २,५,६,१। वनीवानो मम दूतासा (स)०।१०, ४७,७। स्वायुध: स्ववसश् सनीवं०। ऋ. १०,४७,२। अश्वावन्तय् रधिन्०। ऋ. १०,४७,५। सनद्वाजय् विप्रवीरं० ।ऋ. १०,४७,४ ]

Page 478

[8७८ ] मैत्रायणी-संहितायाम [ काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० ९

त्वंष्टा पत्नीभिरिहं नः सजोषा देवो देवीभिर्हविषो जुषाणः। उंपो रयि बहुल विष्यता नः शृणोत नः सुमति यज्ञियासः ॥ ११४ रेतोधो यंस्य अुंवनस्य देवः ससांद यौनौ जनिता जैनिष्ठः। रूपांणि कुण्वन् विदधद्वपूरषि त्वष्टा पत्नीभिश्वरति प्रजानन् ॥ ११५ त्वष्टा पत्नीभिरनु मश्हनेवाग्रेयावा धिर्षणे ये दुर्धाते। विश्वा वंसु हैस्तयोरादधानोऽन्तर्महीं रौदसी याति साधन्॥ ११६ ओ नो वीरेंभिर्जनिता मतीना गोभिरश्वेभिवैसुभिवसूर्यन्। समञ्जानौ धांमभिविश्वरूपैस्त्वष्टा पत्नीभिश्वरति प्रजानन्।। त्वंष्टा रतो अुवनस्य पत्नीर्विकृण्वानास्तिनुयं भूरि प्श्वः । ११७

औ वो देवी रोदसी तच् शृणोता नो रयिं जनत विश्ववारम् ॥ ११८ यजै च नस्तन्वरं च प्रजी च रयि च नो जनत विश्वरूपम् । यौनौ रेतो दधुदुस्मे तुं त्वंध् देवीः पत्नीर्जनत जीवसे नः ॥ वि मंच् श्रथाय रशनामिवांग ऋध्याम ते वरुण खामृतस्य। ११९

मा तन्तुश्छेदि वयंतो धिय मे मां मात्रा शार्यपंसः पुर ऋतोंः॥ १२० पर ऋणां सावीरंध मंत्कृतानि माह९ राजन्नन्यकृतेन भोजम्। अव्युष्टा इल भूंयसीरुषांसा औ नो वीरान् वरुण तासु शाधि।। १२१ अपो षु म्यक्ष वरुण भिर्यसं मत्सम्राडुतावौडनु नो गृभाय। दामेव व्त्साद्विसुमुग्ध्य ५हो नहिं त्वंदारें निर्मिषश्चनैशे॥ १२२ यौ मे राजन् युंज्यो वा संखा वा सवसे भर्यं भीरवे मंह्यमाह। स्तेनों वा यौ दिप्सति नो वृंको वा त्वै तस्माद्वरुण पाह्यस्मान्।। १२३ मो नो वधैर्वरुण ये त इर्ष्टा एनः कुण्वन्तमरुण भ्रीणन्ति। मा ज्यौतिषः प्रवसथानि गन्म वि वूं मृंधः शिश्रथो जीवसे नः ॥ १२४

[ ९] वा. ७,२४; ३३,८; १८,७३, २६,७ । काण्व. ७,२६; ३२,८; २०,४२; २८,९। [ यझं च नस्तन्वं च० ।, ऋ. १०,१५७,२; साम. ११११; अथर्व. २०,६३,१; १२४,४; तै. आ. १,२७,१। वि मच् श्रथाय रशनामू। ऋ. १,२८,५। पर ऋणा सावीरध०।ऋ. २,२८,९। अपो घु म्यक्ष० ।.ऋ. २,२८,६; नि. ११,१। यो मे राजन युज्यो०। क. २,२८,१० । मा नो वधैर्वरुण० ।ऋ. २,२८,s]

Page 479

काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० ९-१० ] याज्यानुवाकयाः। [8७९ ]

क३ त्यानि नौ सख्यो बभुवुः संचावहे यंदवृक पुरा चित्। बृहन्तं मान९ वरुण स्वधावः सहेस्त्रद्वारं जगमा गहैं ते॥। १२५

मुधीनं दिवः, पुष्टो दिवि, वैश्वानर्रस्य सुमतौ स्याम, त्वमुग्ने शोचिषा शोशुचानो, डर्भि: प्रातैः संवनाद्, विश्वए विव्याच। ९ ॥ १२६ आं वाश रंथो रोदसी बद्धधानों हिरण्ययो वृंषभिर्यात्वश्ैः। घर्तवर्तनिः पुर्विभी रुचाने इषाए वोढो नुपतिर्वाजिनीवान्॥ १२७ से पप्रथानों अभि पंश्च भूमा त्रिवन्धुरों मंनसायातु युक्तः । विशो यैन गछथो देवयन्तीः कुंत्रा चिर्द्याममश्चिना दधाना। १२८ स्वश्वा यर्शसायातमवौगदसत्रा निधिं मंधुमन्तं पिवाथः । वि वाए रथो वश्ध्वा यांदमानौऽन्तान् दिवो बाधते वर्तनिभ्याम्॥ १२९ यौ हु स्ये वाए रथिरा वस्त उसा रथो युजानः परियांति वतिः। तैन नः ३ं९ यौरुषसो व्युष्टौ न्यश्चिना वहत यज्ञे असिन्। १३० युवो: श्रियं परि यौषावृणीत सूरो दुहिता परितक्म्यायाम्। यद्देवयन्तमवथः शंचीभि: परि घ्रश्समोर्मना वाए वयो गात्। १३१ युवै भुज्युमवविद्ध९ समुर्द्र उदूहथुरर्णसो अस्िधानैः। पतत्रिभिरश्रमैर व्यथिभिर्द१संनाभिरश्विना पारयन्ता। १३२ ब्रेह्मणस्पते त्वमस्ये यन्ता। १३३

[१व३ त्यानि नौ सख्या०। ऋ. ७,८८,५। मूर्धानं दिव:०। ऋ. ६,७,१; सा. ६७,११४०; तै. सं. १,४, १३,१, ६,५,२,१; काठ. ४,५; २८,१; कपि. ३,५। पृष्टो दिविo। ऋ. १,१८,२; ७,५,२; तै. सं. १,५,११,१; तै. ब्रा. ३,११,६,४; काठ. ४,१६: ४०,३। वैश्वानरस्य सुमतौ०। ऋ. १,९८,१; तै. सं. १,५,११,१; नि. ७,२२; काठ. ४,१६। त्वमसे शोचिषा०। ऋ, ७,१३,२; तै सं. १,५,११,२। अगनिः प्रातः सवनाद०। मै. १,३,३६; तै. सं. ३,१,९,१; काठ. ३०,६-७ ] [१० ] तै. ब्रा. २,८,७; २,८,५-६। वा. २१,९, ३४,५८। काव्व. २३,९; ३३,४६। आ वाू रथो रोदसी०। ऋ. ७,६९,१; तै. ब्रा. २,८,७,६। स पप्रथानो अभि पञच०। ७, ६९,२; तै, ब्रा. २,८,७,७। स्वश्वा यश- सायातम०। ऋ. ७,६९,३; तै. ब्रा. २,८,७,७। यो ह स्य वायू राथराण ऋ ७,६९,५; तै. ब्रा. २,८,७,८; काठ. १७,१८। युवो: श्रियं परि योषा०। ऋ ७,६९,४; तै. ब्रा. २,८,७,८; नि. ६, ४। युवं भुज्युमव- विद्५०। ऋ. ७,६९,७; तै. ब्रा. २,८,७,८। ब्रह्मणस्पते त्वमस्य०। ऋ. २,२३,१९, २४,१६; ते, ब्रा. २,८५,१ ]

Page 480

[8८०] मंत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० १० से ई ५ सत्यैभिः सखिभिः शुर्चद्धिगौधायसं९ विं धुनसैरदर्दः। ब्रह्मणस्पंति्वृषभिर्वरहर्घम स्वेदेभिद्रविण व्यानट्॥ १३४ ब्रंह्मणस्पतेरभवद्यथावश सत्यौ मन्युर्महि कर्मा करिष्यतः। यों गो उदाजत से दिवे वि चाभजन्महींव रीति: शंवसासरत् पृर्थक्। १३५ ईन्धानो अभ्निष वनवद्वनुष्यतः कतंब्रह्मा शशुवद्रातहव्या ईतू। जातैन जातमति से प्रसर्सते य९ यए युजं कृणुते ब्रंह्मणस्पतिः ॥ १३६ अ्रंह्मणस्पते सूर्यमस्य विश्वहा॥ १३७ से ईजनेन से विशो स जन्मुना से पुत्रैवीजं भरते धेना नृभि:। देवाना९ ्यः पितरमाविवासति श्रद्धामना हविषा ब्रक्षणस्पतिम्॥ १३८ आयातं मित्रावरुणा सुशस्त्युप प्रियां नमसा हूर्यमाना। सं५ या अम:स्थौ अपसेव जनाच श्रुधीयतेश्चिद्यतथो महित्वा।। १३९ युव वंस्राणि पीवसा वसाथे युवोरछिद्रा मन्तवो ह संर्गाः। अवातिरतमंनृतानि विश्व ऋतैन मित्रावरुणा सचैथे॥ १४० कौ नु वां मित्रावरुणा ऋतार्यन्दिवों वा महः पर्थिवस्य वा दे। ऋर्तस्यु वा संदुसि त्रांसीथां नो यज्ञायतै वा पशुषो तु वांजान्॥ १४१ तत्सु वां मित्रावरुणा महित्वमीमी तस्थुषीरहभिर्दुदुह्े। विश्वाः पिन्वथः स्वसरस्य घेना अंनु वामेकः पर्विराववर्त॥ १४२ यद्धरहिष्ठं नातिविधे सुदान अछिद्र९ शर्म सुवनस्य गोपा। तैन नो मित्रावरुणा अविष्टर सिषासन्तो जिगीवाएस: स्याम। १४३ प्रे बाहेवा ॥ १० ॥ १४४ [सईचू सत्येभि: सखिभि:० ऋ. १०,६७,७; अथर्व. २०,९१,७; तै. ब्रा. २,८,५,१; नि. ५,४। ब्रह्मणस्पते- रभवद्यथा०।ऋ. २,२४,१४; तै. ब्रा. २,८,५,२। इन्धानो अग्निथ् वनवदू०। ऋ. २,२५,१; तै. ब्रा. २, ८,५,२। ब्रह्मणस्पते सूयमस्य०। ऋ. २,२४,१५; ते, ब्रा. २,८,५,२। स इज्जनेन स विशाण ऋ. २,२६, ३; तै. सं. २,३,१४,१; तै. ब्रा. २,८,५.३। आयातं मित्रावरुणा०। ऋ. ६,६७,३। युव५ू वस्त्राणि पीवसा०। ऋ. १,१५२,१; तै. न्रा. २,८,६,६। को नु वां मित्रावरुणा०। ऋ. ५,४१,१। तत्सु वां मित्रा- वरुणा०। ऋ. ५,६२,२; तै. त्रा. २,८,६,६। यद्वशहिष्ठं नातिविधे०। ऋ. ५,६२,९; तै. ब्रा. २,८,६,७। प्र बाहवा०। ऋ. ७,६२,५; तै. सं. १,८,२२,३; २,५,१२,३; तै. ब्रा. २,७,१५,६; ८,६,७; काठ. १२,१४]

Page 481

काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० ११] याज्यानुवाकया:। [8८१]

ओ नो विश्वा आस्क्रिा गमन्तु देवो मित्रौ अर्यमा वरुण: सरजौषाः। भुवन् यथा नो विश्वे वृधासः करन्त्सुषाहा विथुरै ने शेवः॥ १४५

शै नो देवा विश्वदेवा भवन्तु श५ सर स्वती सहे धीभिरस्तु। शमुभिषाचः शमु रातिर्षाचः श नो दिव्याः पार्थिवाः शे नो अंप्याः। १४६

ये सुवितुः सत्यसवस्य विश्वे मित्रस्य व्रतें वरुणस्य देवाः। तै सौभग९ वीरवद्गोमदमो दंधातन द्रविणं चित्रमुस्मे।। १४७

सुगो वो देवा, विश्वे देवाः ॥ १४८ द्यौः पिंतः पृथिवि मातरघुर्गये भ्रातर्वसवो मुडंता नः । विश्व आदित्या अदिते सजोषा अस्मभ्यए शर्म बहुलंए वियन्त॥ १४९ ईडे अभ्नि १ स्ववसं नमोभिरिदद प्रसत्तो विचयत् कृतै नः। रथैखि प्रंभरे वाजयद्दिरिः प्रदक्षिणिन्मरुता स्तोममश्याम्। १५० त्विषीमन्तो अध्वरस्येव दिद्युंत त्रिषुच्यवसो जुश्हो नात्नेंः। अचैत्रयो धुनयो ने वीरी भ्रांजज्जन्मानो मरुंतो अंधृष्टाः।। १५१ अंग्ने याहिं दूशत्यं मा रिषण्यो देवे अछा ब्रह्मकृता गुणेन। सरस्वतीं मरुतो अशविनापो यक्षि देवान् रत्न्षेयाय विश्वान्॥ १५२ प्रं चित्रमक गृणते तुर्राय।। १५३

यें अग्रयों ने शौशुचनिधानां द्वियत् त्रिरमरुतो वावुधन्त। अरेणवो हिरण्ययास एषाए सार्के नुम्णैः पौश्स्येभिंश्र भूवन्।। १५४

[११] ते. ब्रा. २,८,६। वा. ८,१८,५५,५८; ३३,५३। काण्व. ९,१८,४१,४३; ३२,५३। [आ नो विश्वा आस्क्रा०। ऋ.१,१८६,२; तै.ब्रा. २,८,६.२ शं नो देवा विश्वदेवा०। ऋ. ७,३५,११; अथर्व.१९,११,२; तै.ब्रा. २,८,६, ३। ये सवितु: सत्यसवस्यण ऋ.१०,३६,१३; तै.बा. २,८,६,४। सुगा वो देवा०। काठ. ४,१२; कपि.३,१०। विश्वे देवा:। ५,५१,१२;६,९,५; ५२,१०;५२,१३-१४; ९,५,११, १०,२४,५; ५२,१; ६५,१४: तं. सं. २.४.१४,५; ४,१,११,४; तै. ब्रा. २,८,६,५; शत. व्रा. १,५,१,२६ । द्यौः पितः (०ष्पि०) पृथिवि०। ऋ. ६,५१,५; तै. ब्रा. २,८,६,५। ईडे अग्निए् स्ववसं०। क. ५,६०,१; अथर्व, ७,५०,३; तै. ब्रा. २,७,१२,४। त्विषीमन्तो अध्वरस्येव०। ऋ. ६,६६,१०। अग्ने याहि दूरत्यं माण ऋ. ७,९,५; तै. ब्रा. २,८,६,४। प्र चित्रमर्क गृणते०। ऋ. ६,६६,९; तै. सं. ४,१,११,२; तै. ब्र. २,८,५,५; नि. ३,२१: काठ, २०,१५। ये

मै. ६१ अग्नयो न शोशुचषिधाना०। ऋ. ६,६,६,२]

Page 482

[४८२ ] मैत्रायणी-संहितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० ११-१२ औ वो यन्तूदवाहासो अर्द्य।। १५५ सत्ये बुर्हदृतेमुगै दीक्षा तंपो ब्रंह्य यज्ञा: पृथिवी धारयन्ति। सो नो भूर्तस्य अवनस्य पतन्युरु लोक पृथिवीं नः कृणोतु॥ १५६ असंबाधो या मक्यतों मानवैभ्यो यंस्या उद्वतः प्रवृतः समं मदद्। नानारूपा औषधीयी बिभर्ति पृथिवी नः प्रथता राध्यता नः॥ १५७ या ५ रक्षन्त्यस्वप्ना विश्वदानीं देवां भूमिं पृथिवींमेप्रमादम्। सौ नो मधु घुतै दुहामथो उक्षतु वंर्चसा॥ १५८ यम्यां पूर्वे पूर्वजना विचकिरे यस्यां देवा अंसुरानुभ्यंवर्तयन्। या विभति बहुरधा प्रार्णदेजत्सा नो भूमि: पूर्वपेयं दधातु॥ १५९ यास्ते प्रांचीः प्रदिशो यो उदीचीयीश्र भूम्यधराग्याक्ष पर्श्चा। शिर्वास्तो मह्यां चरते भवन्तु मा निपसं भुवने शिश्रियाणंः॥ १६० विश्वंभरीं वसुधानी पुरुक्षुद्धिरण्यवर्णा जंगतः प्रतिष्ठा। वैश्वानरे विभ्नती भूमिरभिमिन्द्र ऋषभा द्रेविणं नो दधातु ॥११ ॥ १६१ ओ वां मित्रावरुणा हुव्यंदाति नमसा देवा अवसा वधृत्याम्। अस्मांकं ब्रह्म पृतनासु सह्या अस्माकए वृष्टिर्दिरव्या सुपारी। १६२ ऋतस्य गोपा अधितिष्ठथो रंथ सत्यधर्माणा परमे व्योमन्। यमत्र मित्रावरुणावथो युव तस्मै वृष्टिमंधुमत् पिन्वते दिवः॥ १६३ वोच सु मित्रावरुणा ऋतावरीं पर्जैन्यशचित्रा वदति त्विषीमतीम्। अभ्रा वसथ मरुतः सु मार्यया द्या९ वर्षयतमरुणांमुरेपसम्। १६४

[आ वो यन्तूदवाहासो०। ऋ.५,५८.३ तै. ब्रा. २,५,५,३। सत्यं बृहदृतमुग्रं०। अथर्व. १२,१,१। असंबाधा(०धं) या मध्यतो०(ब०)। अथर्व. १२,१,२। यापू रक्षन्त्यस्वप्ना। अथर्व. १२.१,७। यस्यां पूवे पूर्वजना०। अथर्व. १२,१,५ (पूर्वाधः); १२,१,४ (उत्तरारधः)। यास्ते प्राचीः प्रदिशो०। अथर्व. १२,१,३१। विश्वंभरा वसुधानी०। अथर्व. १२,१,६,] [ १२ ] ते. ब्रा. २,८,६;२, ८,३-४। वा. १७,३९, २१,८; २०,५२; २९,३४ । काण्व. १८,३९, २३,८; २२,३७१ ३१,४६ । [ आ वां मित्रावरुणा०। ऋ. १,१५२,७; तै. ब्रा. २,८,६,५। ऋतस्य गोपा अधितिष्ठथो०। *. ६,६३,१। वाचयू सु मित्रावरुणा०। ऋ. ५,६३,६; तै. बा. २,४,५,४ ]

Page 483

काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० १२ ] याज्यानुषाक्याः । [४८३ ]

सम्रांजा अस्य अुवनस्य राजथो मित्रावरुणा विदये स्वदैशा। वृष्टि१ वाए राधो अमृत्त्वमीमद्े द्योवापृथिवीं विचरन्ति तन्यव:॥ १६५ औ नो मित्रावरुणा हव्यजुष्टिं घृतैर्गैव्यूतिमुक्षतमिंडाभि:। प्रति वामत्र वरमो जनाय पृणीतमुद्रो दि्व्यस्य चारोः॥ १६६ सम्राजा उग्रा वृषभा दिर्वस्पती पृथिव्या मित्रावरुणा विचर्षणी। चित्रेभिर ्रैरुपतिष्ठतो खवं द्यौ वर्षयतो अंसुरस्य मा्यया॥ १६७

ओ ते महो, यौ जाते एवो,-डभिं गोत्राणि। १६८ आभिः स्पृंधो मिथतीररिषिण्यन्नमित्रस्य व्यथया मन्युमिन्द्र। अभिविश्वा अभभियुंजो विषूचीरार्याय विशोऽवतारीदीसी:॥ १६९ अय शृण्वे अंध जयस्तुत न्रंत्नर्यमुत प्रेकृणुते युधा गाः । यदो सत्ये कृणुते मन्युमिन्द्रो विश्वं दृढै भयता एजदसमात्। १७० अनु स्वधांमक्षरत्नोपो अस्यावर्धत मध्या ओ नाव्यानाम्। संधरीचीनेन मंनुसा तमिन्द्रा औजिष्ठेन हन्मनाहभ्भि द्यन्।। १७१ इन्द्रस्तरस्वानभिमातिहोग्रो हिरण्यवर्ण इषिरः स्व्ृषीं:। तस्यु वर्य ५ सुमतौ यज्ञियस्यापि भद्रें सौमनसें स्याम ।। १७२ हिर ण्यवर्णो अैभयं कृणोत्वभिमातिहेन्द्रः पृतनासु जिष्णुः। से नः शर्म त्रिवरूथ९ विय ५सद्ुये पात स्वस्तििः संदा नः ॥ १७३ ईन्द्र५ स्तुहि वज्जिरिण९ सोमपृष्ठं पुरोडाशस्य जुषता हविर्नः। हत्वामिमाती: पृतुनाः संहस्वानर्थाभयं कृणुहि विश्वतो नः ॥ १७४

सम्नाजा अस्य सुवनस्य०। ऋ. ५,६३,२। आ नो मित्ावहणा०। ऋ. ७,६५,४; तै. ब्रा. २,८,६,७। सम्राजा उग्रा वृषभा०। ऋ.५,६३,३। आ ते महो०। ऋ. ७,२५,१; तै. सं. १,७,१३,२। यो जात एव०। ऋ. २,१२,१, अथर्व. २०,३४,१, तै. सं. १,७,१३,२; तै. ब्रा. २,८,३,३; नि. ३,२१; १०,१०; काठ, ८,१६। अभि गोगाणि० । ऋ. १०,१०३,७; सः. १८५५; अथर्व. १९,१३,७; तै. सं. ४,६,४,२। आभि: स्पृधो मिथती:०ऋ.६,२५,२; तै. ब्रा २,८,३,३। अयशू गृण्वे अध०।.ऋ. ४,१७,१०; तै. ब्रा. २,८,३,३। अनु स्वधामक्षरन्नापो०। ऋ.१,३३.११; तै. ब्रा. २,८,३,४। तस्य वयश सुमतौ०। ऋ. ६,४७,१३; १०, १३१,७; अथर्व. ७,९२,१, २०,१२५,७; ते. सं. १,७,१३,; तै. ब्र. २,८,४.१; नि. ६,७। हिरण्यवर्णो अभयं०। तै. ब्रा. २,८,४,१। इन्द्रफ स्तुदि वज्रिणएू०। तै.ब्रा. २,८,४,१ ]

Page 484

[8८8 ] मेत्रायणी-संदितायाम् [ काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० १२-१३

स्तुहिं शरY वज्त्रिणमंप्रतीकए वृत्रर्हणं पुरुहूतमिन्द्रम्। ये एका ईच् शतपुतिर्जनेषु तस्मा ईन्द्राय हर्विषा जुहोत।। १७५ ईन्द्रो देवानामधिपांः पुरौहितो विशी पतिरभवद् वाजिनीवान्। अभिमातिहां तुविरषस्तुविष्मानस्मभ्यं चित्र १ वृषण९ रयिं दात्।। १७६ ये इमें द्यावापृथिवीं मुहित्वां बलेनाह५हदभिमातिहेन्द्रः । से नो हवि: प्रतिगृभ्णातु रातये देवांनां देवो निधिपा नो अव्यात् ॥ १२ ॥ १७७ ईन्द्रो वृत्रंमतरद् वृत्रतूंर्येSनाधृष्यो मर्घवा शुरा इन्द्रः। अन्वेन५ विशो अमदन्त पूर्वीरय९ रोजा जगतश्रर्षणीनाम्।। सं एवं वीर: से उु वीर्यावान्त्स एकराजौ जगतः परस्पाः। १७८

यदी वृत्रमेतरच शुंरा इन्द्रो अथैकराजो अभव्जनानाम्॥ १७९ इन्द्रो यजञं। वर्धयन् विश्ववेदा: पुरोडाशस्य जुषता हविर्नः। चुत्रं तीत्वों दानव वज्रबाहुर्दिशोऽद५हद् दथहिता ईशहणेन॥। १८० इमं९ यज्ञ९ वर्धयन् विश्ववेदा: पुरोडाशं प्रंतिगृम्णात्विन्द्वः । यदा वुत्रमतरच् शेरा इन्द्रो अथाभवद्दमितार्भिकतूनाम्। १८१ अंहन् वुत्रम्।। १८२ ईन्द्रो देवाञ्शम्बरहत्य आवृदिन्द्रो देवानामभवत् पुरोगाः। इन्द्रो युज्ञें हविषा वाघृधानो वृत्रतूनों अभुय९ शर्म यश्सत्॥ १८३

ईन्द्रस्य वृष्णो, जनिष्ठा उग्र, ईन्द्र एषां नेता, भूरि चकर्थ। १८४

[स्तुहि शूर वज्रिणम्ण। तै. ब्रा. २,८,४,२। इन्द्रो देवानामधिपा:। तै, ब्रा. २,८.४,२। य इमे द्यावा- पृथिवी०। तै. ब्रा. २,८,४,३ ] [ १३ ] तै. ब्रा. २,८,३-४। वा. १७,४० - ४१;३३,६४; २०,३६। काप्व. १८,४०-४१; ३२,६४; २२,२१ [इन्द्रो वृत्रमतरद् वृततूर्ये। तै. ब्रा. २,८,३,६। स एव वीर: स उ०। तै.ब्रा. २,८,३.७। इन्द्रो यज्ञदू वर्धयनूण ते. ब्रा. २,८,३,७। इम५ यज्ञशू वर्धयन्०। तै. ब्रा. २,८.३,८। अहन् वृत्ामू०। ऋ. १,३२,५; तै. ब्रा. २, ५,४,३; नि. ६,४। इन्द्रो देवाञशम्बरहत्य०। तै. ब्रा. २,८,२,८। इन्द्रस्य वृष्णोण क. १०,१०३,९; सा. १८५७; अथर्व. १९,१३ १०, तै. सं. 8,६,४,३; काठ. १८,५; कपि. २८,५। जनिष्ठा उग्र:0 । ऋ. १०,७३, १: तै. ब्रा. २,८,३,४; कठ. ४,८; कपि. ३,६। इन्द्र एषां ( आसां) नेता०। ऋ. १०,१०३,८; सा. १८५६; अथर्व. १९,१३,९; तै. सं. ४,६,४,३; काठ. १८,५; कपि. २८,५। ध्रूरि चकर्थ०। ऋ. १,१६५,७; नि. ६,७; फट. ९,१८: २३, १६]

Page 485

काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० १३-१४ ] याज्यानुवाक्या:। [864]

त्वै मनिभ्य इन्द्रे विश्वजन्या रदा मर्रुद्दिः शुरुंधो गौअग्राः। स्तैवानेभि: स्तवस इन्द्र देवैविद्यमिष वृर्जनं जीरंदानुम्। १८५ ये: सप सिन्धू५रद्धात् पृथिव्या यः सर्प लोकानकणोदिशक्ष। ईन्ट्रो हुर्विष्मान्त्संगणो मर्रुद्िर्वृत्रतूरनों यज्ञमिहोंपयासत।। १८६ समिद्धा ईन्द्रो, Sनवस्ते।। १८७ ईन्दृस्य नु वीर्याणि प्रवोच< योनि चकार प्रथमानि वज्री। अहन्नहिमन्वपंस्ततर्द प्रे वक्षणा अभिनत् पर्वतानाम्॥ १८८ अंहन्नंहिं पर्वते शिश्रियाणं त्वष्टास्मै वज्र५ स्वर्यं ततक्ष। वाश्रां इव धेनवः स्यन्दमाना अज्ः समुद्रमंवजग्मुरीपः। १८९ ईन्ट्रो यातोऽवसितस्य रोजा शमस्य च शुङ्िणो वज्रबाहु:। सेंदु राजा क्षयति चर्षणीनामरांन्र नोमंः पुरि तो बभूव॥ १९० अभि सिध्मों अजिगादस्य शंत्रुन् वि तिग्मेंन वृषभेणा पुरोडभेद्। सं५ वज्रेणाभिनद्वृत्रमिन्द्रः प्रे स्वी मर्तिमतिरच शांशदानः ॥१३ ॥ १९१ त्वमपो विं दुंरो विषूचीरिन्द्र दृढमरुजः पर्वतस्य। रांजाभवो जंगतश्चर्षणीना९ सार्क। सूर्य जनयन् द्यामुषासम्।। १९२ ईन्द्रो रोजा जंगतश्चर्षणीनमिधि क्षमि विषुरूप यंदस्ति। ततो ददाति दाशुंषे वंसूनि चौदुद्रांध उपस्तुतश्चिदुर्वीक्। १९३ स्व्रादौरित्था विषूवंतो मध्वः पिवन्ति गौयेः। यां इन्द्रेण संर्यावरीदिस्ना मदन्ति शोर्भसे वंस्वीरनु स्वराज्यम्।। १९४

[त्वं मानेभ्य इन्द्र विश्वजन्या०। ऋ. १,१६९,८। समिद्धा इन्द्रो०। तै. ब्रा. २,६,८, कठ. ३८,६। अनवस्त० । ऋ. ५,३१,४; सा. ४३९, ४४०; तै. सं. १,६,१२,६; तै. ब्रा. २,८,४,३; काठ. ८,१६। इन्द्रस्य नु वीर्याणिश। ऋ. १,३२,१; सा. ६१२; अथर्व. २,५,५; तै. ब्रा. २,५,४,१; ८,४,३। अहत्रहिं पर्वते०। ऋ. १,३२,२; अथर्व. २,५,६; तै. ब्रा. २,५,४,२; ८,४,३। इन्द्रा यातोऽवसितस्य०। ऋ. १,३२,१५; तै. ब्रा. २,८,४,३ । अभि सिध्मो अजिगादस्य०। ऋ. १.३३,१३; तै. ब्रा. २,८,४,४; नि. ६,१६ ] [ १४ ] तै. ब्रा. २,८,१,६ । वॉ. १७,४३; ८.४; ३३,६८। काप्व. १८,४२;८,३; ३२,६८। [त्वमपो वि दुरो विषूवी:०। ऋ. ६.३०,५। इ-द्रो राजा जगतश्चर्षणीनामू०। ऋ. ७,२७,३; अथर्व. १९,५,१; तै. ब्रा. २, ८,५,८। स्वादोरित्था विषूवतो०। . १,८४,१०; सा. ४०९,१००५, अथर्व. २०,१०९,१]

Page 486

[४८६ ] मैत्रायणी-संितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० १४

युध्मस्य ते वृषर्भस्य स्वरांज्ञ उग्रस्य यूनः स्थविरस्य घृष्वेः। अंजूर्यतो वज्रिणो वीर श्याणीन्द्रः श्रुर्तस्य महतो महानि॥ १९५ इर्द नमो वृष्भाय स्वराज उक्थशुष्माय तवसेऽवाचि। अस्मिन्निन्द्र वुर्जने सर्ववीराः स्मत् सुरिभिस्तव शर्मन्त्स्याम। १९६ अस्मांकृमिन्द्र: संमृतेषु ध्बजेषु।। १९७ आदित्यांनामवसा नृतनेन सक्षीमहि शर्मुणा शैतमेन। अनागास्त्वें अदितित्वे तु्रास इमं यज्ञै दुधतु श्रौषमाणा: ॥ १९८ नं दुक्षिणां विचिकिते ने सव्यों ने प्राचीनमादित्या नौत पुश्चा। पाक्या चिद्धसवो धींयी चिद्युष्मानीतो अंभुयं ज्यौतिरश्याम्। १९९ धारयन्त: ।। २०० तिस्वो भूमीर्धारय स्त्रीन् रुते ्यूएसीणि वर्ता विरद्थे अन्तरेषाम्। ऋरतेंनादित्या मंहि वो महित्व तंदर्यमन् वरुण मित्र चारु।। २०१ यज्ञौ देवानां प्रत्येतु सुम्नंम्॥ २०२ शुचिरपंः सूयवसा अंदब्धा उपक्षयन्ति वु्द्धवयाः सुवीर:। नकिष्टं सन्त्य्तितों ने दूराद आदित्यानां भवुति प्रेणीतौ।। २०३ आदित्यो देव उदगात पुरस्ताद्विश्वा भुर्तानि प्रति मोर्दमान: । तस्यु देवा: पसव९ यन्ति संर्वे येत्रास्य नोम परमें गुंहा विदुः ॥ २०४ यस्थ भान्ति केतवो यस्यु रश्मयो यंस्येमा विश्वा सुवनानि संर्वा। तस्यादित्यंस्य प्रसवे मनामहे यस्तेजसा प्रथमर्जा विभाति॥ २०५

[युध्मस्य ते वृषभस्य। ऋ. ३,४६,१। इंदं नमो वृषभाय०। ऋ. १,५१,१५। अस्माकमिन्द्रः समृते" बु०। ऋ. १०,१०३,११; सा. १८५९; अथर्व. १९,१३,११, तै. सं. ४.६,४,३; काठ. १८,५; कपि. २८.५। आदित्यानामवसा०। ऋ. ७.५१,१; तै. सं. २,१,११,६; तै. ब्रा. २.८,१,६। न दक्षिणा विचिकिते०। ऋ. २,२७,११; तै. सं. २,१,११,५; तै. ब्रा. २,८,१,६। धारयन्त:० ।ऋ. २,२७,४; तै. सं. २,१,११,४; तै. ब्रा. २,८,१,६; काठ ११,१२। तिस्रो भूमीर्धारयस्त्रीनू०। ऋ. २,२७,८; तै. सं. २,१,११,५; तै. ब्रा. २,८,१,६: काठ. ११,१२। यज्ञो देवानां प्रत्येतु (०ति०)। ऋ. १,१०७,१; तै. सं. १,४,२२,१, २,१,११,४; तै. ब्रा. २,८,१,६; काठ. ४, १०; कपि. ३,८। शुचिरपः सूयवसा०। ऋ. २,२७,१३; तै. सं. २,१,११,४; ते. ब्रा. २,८,१,६। यस्य भान्ति केतवो०। तै, ब्रा. ३,१,१,१ ]

Page 487

काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० १४-१५ ] याज्यानुवाक्याः। [ 678]

विभाति केतुररुण: पुररस्तादादित्यों विश्वा अुवनानि सर्वा। सुग तु पन्थारमन्वेति प्रजानन् पिता देवांनामंसुरो विपश्रिंद्। २०६ व्रर्तेंन यY व्रर्तिनो व्धयन्ति देवा मनुष्या: पितरश्र सेवे। तस्यादित्यस्य प्रसवै मनामहे यस्तेजसा प्रथमजा विभाति॥ २०७ आदित्यः शुक्र उदगात् पुरस्ताज्ज्यौतिः कृण्वन् वि तमो बांधमानः। आभासमान: प्रदिशो नु सर्वा भर्द्रस्य क्ती रौचमाना आगत्।। २०८ यदेदेनमंदधुर्यजञियासो दिवि देवाः सूर्यमादितेयम्। यदां चरिष्णूं मिथुनां अंभूतार्मादिंत प्रांपश्यन् ुवनानि विश्वा ॥ १४॥ २०९

वर्यमु त्वा गृहपते जनानामगे अकर्म समिंधा बुहन्तम्। अस्थूरि नो गारहपत्यानि सन्तु तिग्मेन नस्तेंजसा सरशिशाधि॥ २१० अंग्ने से क्षेषदतपां ऋतेजा उरु ज्यौतिर्नशते देवयुंष्टे। यै त्वरं मित्रैण वरुण: सजौपा दैव पासि त्यंजसा मर्तमेरहः॥ २११ तैजिष्ठा यम्यार्तिर्वनेरांट् तोदों अंध्वन्नं वृधसानो अद्यौत्। अद्रोघों ने द्रुवितां चेतति त्मन्नम्त्योडवत्री औषधीषु।। २१२ आं यदिषे नुपति तैजा आनट् शुचि रेतो निषिक्तं धौरभींके। अर्भिः शर्धमनवद्य युवान स्वाध्यं जनयत् सूर्दयच्च।। २१३ से तैज़ीयसा मनुसा त्वोत उत शिक्ष स्वपर्त्यस्य शिक्षोंः। अगे रायो नृंतमस्य प्रभूतौ भूर्याम ते सुष्टुतंयश्च वस्वः ॥ २१४ .

से ईंदस्तेव प्रतिधादसिष्यज्शिशीत तैजोडयुसो ने धाराम्। चित्रंध्रजतिररतियों अक्तोंवेनें द्रुषंद्वा रघुपत्मज५हाः॥ २१५ हव्यवाडन्निरजर: पिता नः ॥ २१६

[यदेदेनमदघुर्यश्ञियासो०। ऋ १०,८८,११; नि. ७,२९] [१५][वयमु त्वा गृहपतेश ऋ. ६,१५,१९, तै. व्रा. ३,५,१२,१। अग्ने स क्षेषदृतपा० ऋ. ६,१,१। तेजिष्ठा यश्यारति:०। ऋ. ६१२,३। आ यदिषे नृपति०। ऋ. १,७१,८; तै. सं. १,३,१४,६। स तेजीयसा मनसा०। ऋ ३,१९,३; ते. सं. १,३,१४,६। स इदस्तेव प्रतिधाद०। ऋ. ६,३,५। हव्यवाड(ळ)- झिरजर:० । ऋ. ५,४,२; तै. सं. ३,४,११,१]

Page 488

[ काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० १५

मथीदंदी९ विष्टो मातरिश्वा हौतार९ विश्वाप्सुए विश्वदेव्यम्। नि यै दुधुर्मनुष्यामु विक्षु ३स्वर्ण चित्र १ वपुषे विर्भावम्। २१७ अर्य९ से यंस्य शर्मन्ंवोभिरननैरधते जरिताभिष्टौ। ज्येष्ठेभियों भारनुभिर्तभूणां पर्येति परिवीतो विर्भावा॥ २१८ अदिद्युतत्स्वपाको विभावाये यजस्व रौदसी उरूचीं। आर्युं नं ये नमसा रातहव्या अञ्जन्ति सुप्रयसं पञ्च जनाः॥ २१९ से नो विभावा चक्षणिन वस्तोरनिर्वेन्दारु वैद्यश्रनो धात्। विर्श्वायुयों अमृतो मर्त्येषु पर्यभुदतिथिर्जातवेदाः॥ २२० यौ भारनुभिर्विभावा विर्भात्यभिर्देवेभिर्ऋतावाजस्ः। ओ यो विवायु सर्यां संखिभ्यौऽपरिह्वतो अंत्यो ने संपि: ॥ २२१ यदग्र एषां समितिभैवाति देवी देवेषु यजता यजत्र। रत्ना च यद्विभंजासि स्वधावो भागै नो अंत्र वंसुमन्तए वीतात्। २२२ एता ते अम्न उचथानि वैंधो जुष्टानि सन्तु मैनसे हदै च। शर्केम राय: सुधुरो यमं तेडधि श्रवो देवभक्तं दधानाः॥ २२३ विं पृक्षो अग्रे मर्घवानो अश्युवि सूरंयो देदतो विश्वरमायुः। सनैम वांज समिथैष्वयों भाग देवषु श्रैवसे दधानाः। २२४ आं.नो गहि सख्यैभि: शिर्वेभिर्महान महीभिरूतिभिः सरण्यन्। अस्मे रयिं बहुल । सैतरुत्र सुवाचं भाग९ यर्शसं कृधी नः॥ २२५ कुर्मस्ता आयुरजरए यंदये यथा युक्तो जातवेदो न रिषयाः। अथा वहासि सुमनस्पमानो भागै देवैभ्यो हविषः सुजांत॥ २२६

[मथीददी५् विषेण ऋ. १,१४८,१। अयथ स यस्य शर्मनूण ऋ. १,६,१। अदिद्युतत्स्वपाको0। ऋ. ६,११.४; अथर्व. ३,३,१। स नो विभावा चक्षणिर्न०। ऋ.६,४,२। यो भानुभिर्विभावा विभाति०। ऋ १०,६,२। यदग्न एषा समितिः०। ऋ. १०,११,८; अथर्व. १८,१,२६। एता ते अय्न उचथानि०। ऋ. १,७३,१० । वि पृक्षो अग्ने मघवानो०। ऋ १,७३,५। आ नो गहि सख्येभि०:। ऋ. ३,१,१९। कुर्मस्ता आयुरजरथ्० । ऋ. १०,५१,१७]

Page 489

काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० १५-१६] याज्यानुवाक्याः। [8८९ ]

हुविषीव भज़मानो ना आंभाग देर्वेभ्यः शिक्षनुत मानुषेभ्यः । त्वै देवानामसि यह्व हौता से एनान्यक्षीषितो यंजीयान् ॥१५ ॥ २२७

अगे दो, दो नो अग्ने, डननिर्दुदात्य, नपते अंन्नस्य नो देह्य, मनिना रयिमश्नवत्, से९ समिद्युवसे वृषन्, यास्ते॥ २२८

यमों नो गारतु प्रुथमौ विवेद नैषा गव्यूतिरपभर्तवां उ। यंत्रा नः पूर्वे पितरः परे्युरेना जज्ञानां: पश्थ्या अनु स्वोः॥ २२९ प्रैहि प्रैहि पर्थिभि: पूर्वेभियेत्रा नः पूर्वे पितरः परेताः। उभा राजाना स्वधया मंदन्ता यमे पश्यासि वरुणं च देवम्॥ २३०, अंङ्गिरोभिरांगृहि यज्ञियेभियम वैरूपैरिह मादयस्त्र। विवस्वन्त९ हुवे यः पिता तेऽस्मिन् यज्ञे बर्हिष्या निषंद्य। २३१ इम९ यम प्रस्तरमा हिं सींदोङ्गिरोभिः पितृंभिः सविदानः । औ त्वा मन्त्राः कविशस्ता वहन्त्वेनां राजन् हविषा मादयस्व ।। २३२ मांतली कव्यैर्यमो अंङ्गिरोभिश्ैहस्पतिभक्कभिर्वावृधानः । योश्श् देवो वावुधुये च देर्वान्त्स्वाहान्ये स्वर्धयान्ये मदन्ति ॥ २३३ परेयिवां एसं प्रवतो महीरनु बर्द्ुभ्यः पन्थामनुपस्पशानम्। वैवस्वत९ संगमुनं जनाना९ यमए राजान९ हविषा दुवस्य॥ २३४

[ १६] तै. सं. २,६,१२; तै. ब्रा. २,८,५। वा. ११,८३; १५,३०; १३,२२; १८,४६। काण्व. १२,८४; १६,५१; १४,२२; २०, १६। [अग्ने दा०] ऋ.३,२४,५; तै. सं. २,२,१२,६; काठ. ६, १० दा नो अग्ने०। मै. ४,१२,२; ऋ. ७,१,५; २,२,७; तै. सं. २,२,१२,६। अग्निर्ददाति०। ऋ. ५,२५,६; काठ. २,१५। अन्नपते अन्नस्यण। तै. सं. ४,२,३,१; तै. ब्रा. ३,११,४; काठ. १९,१२; १६,१०, कपि. २५,१; ३२,२। अग्निना रयमश्रवत्०। ऋ. १,१,३; तै. सं. ३,१,११,१, ४,३,१३,५। स् समिदयुवसे वृषन्०। ऋ.१०,१९१,१; अथर्व.६,६३,४; तै. सं. २,६,११,४, ४,8,8,४; काठ. २,१५। यास्ते०। मै. २,७,१६; ऋ. १,४३,९; २,३२,५; ६,५८,३; ९,६२,७; सा. ९७९; अथर्व. ७,४८,२; तै. सं. ३,३,११,५; ४, २, ९,४; ५,७,७,३; तै. ब्रा. २,५,१,५ । काठ. १६,१६; ४०,१३। यमो नो गातुं प्रथमो ऋ. १०,१४,२; अथर्व. १८,१,५०। प्रेहि प्रेहि पथिभिः०।ऋ. १०,१४,७; अथर्व. १८,१,५४। अङ्गिरोभिरागहि०। ऋ.१०,१४,५; अथर्व. १८,१,५९; तै. सं. २,६,१२,६। इम५ यम प्रस्तरमा०। ऋ. १०,१४,४; अथर्व. १८,१,६०; तै. सं. २,६,१२,६। मातली कव्यैयमो०। ऋ. १०,१४,३; अथर्व. १८,१,४७; तै. सं. २,६,१२,५; तै. ब्रा. २,६,१६,२। परेयिवाएसं प्रवतो०। ऋ. १०, १४,१; अथर्व. १८,१,४९; तै. आ. ६,१,१; नि. १०,२० ] मै०६२

Page 490

[४९० ] मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० १६-१७ यास्ति पुषभांवो अन्तः समुद्रे हिरण्ययीरन्तरिक्षे चरन्ति। तांभिर्यासि दू३्त्य९ सूर्यस्य कोमेन कृतः श्रैव इछमान: ॥ २३५ शुकक ते अन्यदयुजत ते अन्यंत्।। २३६ पूर्षैमा आशा अनुवेद संर्वाः सौ अस्में अभयतमेन मेषत्। स्वस्तिदा आघृणि: सर्ववीरोऽप्रेयुछन् पुर एतु प्रजानन्।। २३७ प्रंपथे पर्थामजनिष्ट पूर्षा प्रंपथे दिवः प्रंपथे पृथिव्योः । उमें अभि प्रियतमे सर्धस्थे ओ च परा च चरति प्रजारनन् । २३८ पूर्षा सुर्बन्धुर्दिव औ पृथिव्यां डुडस्पतिर्मधवा दुस्मवर्चाः । यै देवांसो अंददुः सुर्यीये कामेन कृतै तवस स्वश्चम्॥ अर्जाश्वः पशुपा वाजपस्त्यो धियंजिन्वों अुंवने विश्वे अर्पितः । २३९ अंध्ं पूर्षा शिथिरामु्द्दरीवृजत्संचक्षाणो भुवना देव ईयते ॥ १६ ॥ २४० यंदेवा देवहैडन यंद्वाचानृतमौदिम। आदित्यास्तस्मानमुश्वतर्वम्यु त्वेनमामुंतः॥ २४१ देवां जीवनकाम्या यद्वाचांनृतर्मौदिम। तस्मान्न डह मुश्चत विश्वे देवोंः सजोषसः ॥ २४२ ऋर्तैन द्यावापृथिवी ऋर्तेन त्वं९ संरस्वति। कृतान्नः पाह्यश्डरसो यंत् किंचांनृतमौदिम। २४३ ईन्द्राशी मित्रवरुणौ सोमो धाता बृहस्पतिः। ते नो मुश्चन्त्वेनसो यंत् किंचानृतमौदिम।। २४४ संजातश१सादुत जामिश एसाज्ज्यायस शसदुत दा कनीयसः। अनाधुष्टै देवकृत यदैनस्तस्मान्वमस्मान् जातवेदो सुमुग्धि॥ २४५

[यास्ते पृषन्नावो अन्तः०। क. ६,५८,१; तै. त्रा. २,५,५,५; ८,५,३। शुकं ते अन्यद्यजतं०। ऋ. ६, ५८,१; सा. ७५; तै. सं. ४,१,११,२; तै. बा. २,८,५,३, तै. आ. १,२,४; १०,१; ४,५,६, नि. १९,१७; काठ. ४,१५; २०,१५। पूषेमा आशा अनुवेद०। ऋ. १०,१७,५, अथर्व. ७,९,२; तै. ब्रा. २,८,५,३; ४, १,५, तै. आ. ६,१,१। प्रपथे पथामजनिष्ट०। ऋ. १०,१७,६; अथर्व. ७,९,१; ते. त्रा. २,८,५,३। पूषा सुबन्धुर्दिव आ०। ऋ. ६,५८,४; तै. ब्रा. २,८,५,४ । अजाश्वः पशुपा०। ऋ, ६,५८,२; तै. त्रा. २,८,५,४] [ १७] त. आ. २,३-४। वा. २०,१४-१६; २१,१-४; १२,१२; १८,४९; २,२४; ८,१४,१६ । काण्व. २२,१-३; २३,१-४; १३,१३; २०, १९; २,४४; ९,१६ । [देवा जीवनकाम्या०। तै. ब्रा. ३,७,१२,१; तै. आ. २,३,१। भतेन द्यावापृथिवी०। तै. ब्रा. ३,४,१२,२; तै. आ. २,३,१। सजातशसादुत०। तै. ब्रा. ३,७,१२,२; तै. आ. २,३ ]

Page 491

काण्ड ४, प्रपा० १४, अनु० १७ ] याज्यानुवाकया:।

यदन्तरिक्षं पृथिवींमुत द्या९ यन्मातरं पितरY वा जिहिएसिम। अभिर्नस्तस्मादेनसो गार्ईपत्यः प्रमुश्चतु दुरितिानि यानि कौनि च चकर्म।। २४६ थैन त्रितौ अर्णवानिर्वभूव येन सूयं तमुसो निरमोचि। यैनेन्द्रो विश्वा अजहादरातीस्तैनाहै ज्यौतिषा ज्यौतिरांनशोन अर्ाक्षि। २४७ यहैव्यमृणमहै बभूव धिप्स्य९ वा संचकर जनेर:। अभनिनस्तस्मादिन्द्रश्च सथविदानौ प्रमुश्चताम्॥ २४८

येत् कुसीदुर्मप्रतीतं मयेंह येन यमस्य निधिना चरावः। एतत्तेदु्भे अनृणो भवामि जीवन्नेव प्रति हस्तानृणानि। २४९

यर्द्धस्ताभ्यां चकर किल्िषान्यक्षाणाY वग्मुमवजिघ्नमापः। उग्रे पुश्या्त राष्ट्र्मरृंच् तान्युप्सरसामंनुद्त्तांनृणानि।। २५०

नैम्न ऋर्णानुर्णवानीप्समानो यर्मस्य लोके निधिरजराय।। २५१ इमे मे वरुण श्रुधी हवमदा च मृडय। त्वामव्स्युरोचके॥। २५२ तंचा यामि ब्रंझुणा वन्दमानस्तंदाशास्ते यंजमानो हविर्भि: । अंहेडमानो वरुणेह बोध्युरुशरस मा ना आयु: प्रमोषीः॥ २५३ उंदुत्तमं९ वरुण पौशुमस्मदवाधम वि मध्यमे श्रथाय। अथा वर्यमादित्य वरतें तवानागसो अंदितये स्याम। २५४

[यदन्तरिक्षं पृथिवामुत०। तै. सं. १,८,५.३; तै. ब्रा. ३,७,१२,४; तै. आ. २,६,२, काठ. ९,६; कपि.८,१०। येन शितो अर्णवाननि:। तै. आ. २,३। यत् कुलीदमप्रतीतं०। तै. सं. ३,३,८,१; तैं. आ. २,३। यद्ध- स्ताभ्यां चकर०। तै. ब्रा. ३,७,१२,३; तै. आ. २,४। उग्रं पशयेद्राष्ट्रभृत्०। तै. आ. २,४। इमं मे वरुण श्रुधी०। ऋ. १,२५,१९; सा. ६५८५; तै. सं. ६,१,११,६; तै. ब्रा. ३,७,११,३; १२,३; तै. आ. २,४,४; काठ. ४,१६; ११,१२ । तत्वा यामि ब्रह्मणा० । ऋ. १,२४,११; तै. सं. २,१,११,६; तै. ब्रा. २,८,१,६, ३,७, ११,३; १२,६; तै. आ, २,४; काठ. ,१६; ११,१३। उदुत्तमश वरुण पाशमू०। ऋ. १,२४,१५; सा. ५८९; अथर्व. ७,८३,३, १८,४,६९; तै. सं. १,५,११,३, २,५,१२,१; ४,२,१,३; तै. बा. २,७,१६,४; ८,१,६: नि. २,१३, काठ. ३,८; १६,८; कपि. २,६५; ३२,१] *

Page 492

मैत्रायणी-संहितायाम् [काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० १७-१८ अब ते हैडो वरुण नमोभिरव यज्ञैभिरीमहे हुविर्भि:। क्षयन्नस्मभ्यमसुर प्रचेता रोजननैनाएसि शिश्रथः कृर्तानि॥ २५५ त्वै नो अगे वरुणस्य विद्वान् देवस्य हैडौडवयासिसीक्ठाः। येजिष्ठो वह्नितमः शौशुचानो विश्वा द्वेषाशसि प्रमुमुग्ध्यस्मत्॥ २५६ सें त्वै नो अग्नेऽवमों भुधोती नैदिष्ठो अस्या उषसो व्युष्टौ। अवयक्ष्व नो वरुण९ रगणो वीहिं मूडीक। सुहवो न एधि । २५७ सैकसुको विकसुको निर्भतो यश्च निस्वनः। तैऽस्मदयक्ष्ममनागसो दूर्राहूररमचीचतम्॥ २५८ निर्यक्ष्ममंचीचते कृर्त्यां निर्कति चकार। तैन यौडस्मव् संमुछाते तमस्मै प्रंसुयामसि॥ २५९ दुःश१सांनुश रसभ्यां घनेनानुघनेंन च। तैन यौऽस्मत संमुछातै तमुस्मे प्रेसुवामसि॥ २६० सं५ वर्चसा पेयसा से तनूभिरंगन्महि मनसा से९ शिवैन। त्वंष्टा सुदंतो विंदधातु रायोनु नो मार्ष्ट तश्न्वो यद्विरिष्टम् ॥१७।। २६१ शुंची वो हव्या मरुतः शुंचीना शुंचि< हिनोम्यध्वर९ शुचिभ्यः । ऋर्तेन सत्यमृतसाप आयञशुचिजन्मान: शुंचयः पावकाः ॥ २६२ या वः शर्म शशमानाय सन्ति॥ २६३ अरसेष्वो मुरुतः खादयो वो वक्षःसु रुक्मा उपशिश्रियाणों: । विं विद्युंतो ने बुष्टिभी रुचाना अनु स्वर्धामायुधैर्येछमानाः ॥ २६४ [अच.ते हेडो (०ळो) वरुण०। क. १,२४,१४; तै. सं. १,५,११,३, २,५,१२,१; तै. ब्रा. २,७,१६,४; ८,१,६; ते. आ. २,४,४; काठ. ४०,११। त्वं नो अग्ने वरुणस्यय। ऋ. ४,१,8; तै. सं. २,५,१२,३; तै. ब्र. ३,७,११,३; १२,६; तै. आ. २,४,४; ४,२०,३; काठ. ३४,१९। स त्वं नो अग्नेऽवमो० । ऋ. ४,१,५; तै.सं. २,१,१२,३; काठ. ३४,१९; कपि. ४८,१। संकसुको विक्सुको०। अथर्व. १२,२,१४; तै. आ, २;४। निर्य- क्ष्ममचीचते०। तै. आ.२,४। सयू वर्चसा पयसा०। अथर्व. ६,५३,३, तै. सं. १,४,४४,१, तै. आ. २,४,८; काठ. ४,१२; कपि. ३,१०] [१८]ते. ब्रा. २,८,५;७।[शुची वो हव्या मरुतः०। ऋ. ७,५६,१२, तै. ब्रा. २,८,५,५। या वः शर्म० मो. १,८५,१२; तै. सं. १,५,११,५; २,१,११,१, ३,१४,४; तै. ब्रा. २,८,५,६; काठ. ८,१७; २१,१३। अशस्वा मरुत:०। क. ७,५६,११, ते. ब्रा. २,८,५,५ ]

Page 493

काण्डं ४, प्रपा० १४. अनु० १८ ] याज्यानुवाक्याः । [४९३ ]

ऋष्ट्यो वो मरुतो अएसुयोरंधि॥ २६५ इमें तुरै मरुतो रामयन्तीमें संहः सहसा अनुमन्ति। इमे श९स वनुष्यतो निपान्ति गुरु द्वेषो अररुषे दधन्ति ॥ २६६ अरा डवेदचरमा अहेव प्रे प्रजायन्ते अकवा मेहोभिः। पृश्नेः पुत्रा उपमासो रभिष्ठाः स्वया मत्या मरुतः सैमिमिक्षुः॥ १६७ अग्रीषोमा इम९, युर्वमेतानि॥ २६८ अंग्रीषोमा यो अर्द्य वामिद९ वंचः सपयात। तक्ष्मै धत्त९ सुनीर्य गवां पोष स्वर्यम्॥ २६९ आन्ये दिवों मातरिश्वा जभारामथ्नादुन्ये परि इयेनों अंद्रेः। अंग्रीषोमा ब्रह्मणा वावृधानोरु यज्ञाय चक्रथुरु लोकम्। २७० असीषोमा य आहुतिए यो वां दांशाद्विष्कृतिम्। सं प्रजया सुवीर्यए विश्वमायुर्व्यश्नवत॥ २७१ अंग्रीषोमा हविषः प्रस्थितस्य वीतए हर्यत वृषणा जुषेथाम्। सुरशर्माणा स्वचसा हि भूतमंथा धत्तथ यंजमानाय शंश्यों:॥ २७२ ओ चर्षणिप्रो वृषभो जनाना रोजा कष्टीनो पुरुहूत इन्द्रः। स्तुतः श्रवस्यन्नवसोंप मद्रिग्युकत्वा हरी वृंषणायाह्यवीक्॥ २७३ विवेष यन्मा धिषणा जर्जान ।। २७४ त ५ सधींचीरूतयो वृष्ण्यानि पौ१स्यानि नियुतः सश्चुरिन्द्रम् । समुद्रे ने सिन्धव उक्थशुष्मा उरुव्यंचुसं गिरा आविशन्ति। २७५ सत्यमित् तेन्न त्ववं अश्न्योऽस्तीन्द्र देवों ने मंरत्यो ज्यायान्। अंहन्नहिं परिशयानमणौडवासृजो अपो अछा समुर्द्रेम्॥ १७६

[ऋषयो वो मरुतो०। ऋ ५,५७,६। इमे तुग मरुतो०। ऋ. ७,५६,१९, है. ब्रा. २,८,५,६। अरा इवे दचरमा०। ऋ. ५,५८,५, ते. ब्ा. २,८,५,७। शग्नीषोमा यो अद्य०। भ. १,९३,२; तै. ब्रा. २,८,७,९। आन्यं दिवो मातरिश्वा०। क. १,९३,६; तै. सं. २,३,१४,२; कठ. ४,१६। अग्नीषोमा य आहुतिू०। ऋ. १,९,३,३; तै. ब्रा. २,८,७,१० । अग्नीषोमा हविषः० । ऋ. १,९३,७; तै. सं. २,३,१४,२; ते. ब्रा. २,८, ७,१०। आ चर्षणिप्रा घृषभोग ऋ. १,१७७,१; तै. ब्रा. २,४,३,११; काठ. ३८,७। विवेष यन्मा धिषणाग ऋ. ३,३२,१४; तै. १,६,१२,३; २,५,१२,५; तै. ब्रा. २,६,९,१; काठ. ८,१६; ३८,७। त ५ सधरीचीरूतयोण। ऋ. ६,३६,३: ते. व्रा. २,४,५२; ६,९,१। सत्यमित, तन्न त्वावं० (०बाँ०)। ऋ. ६,३०,४; तै. ब्रा.२,६,९,१]

Page 494

[४९४ ] मै त्रायणी-संहितायामं [ काण्डं ४, प्रपा० १४, अनु० १८

प्रे ससाहिषे पुरुहूत शंत्रून्।। २७७ से शेवृषमंषि धा दुम्नमस्में महि क्षत्रै जनार्षाडिन्द्र तव्यम्। रेक्षा च नो मुर्घोन: पाहि सूरीन् सयें च नः स्वपत्या डुषे घाः॥ २७८

।। इतिर खिलकाण्डे चतुर्दशः प्रपाठकः ॥१४। [ ३१४४]

। इति खिलकाण्डं समाप्रम्॥

इति मैत्रायणी-संहिता समाप्ता।

[पर ससाहिषे पुरुहूत। ऋ. १०,१८०,१; तै सं. ३,४,११,४; तै. ब्रा. २,६,९,१; ३,५,७,४; काठ. ३८,७, १०,१२। स शेवृधमध धा०। ऋ. १,५४,११; तै. ब्रा. २,६,९,१; काठ. ३८,७]