1. Maitrayaniya Upanishad

|| मैत्रायण्युपनिषत् ||

सामवेदीय सामान्ग्य उपनिषत् ||

वैराग्योथभक्तियुक्तब्रह्मात्रप्रबोधतः |

यत्पदं मुनयो यान्ति तत्त्रैपदमहं महः ||

ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्र्चक्षुः श्रोत्रमथो

बलमिन्द्रियाणि च |

सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां

मा मा ब्रह्म

निराकरोधनिराकरणमस्तु निराकरणं मेस्तु तदात्मनि निरते य

उपनिषत्सु

धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ||

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ||

मैत्रायणी कौषीतकी वृहज्जाबालतापनी ।

कालाग्निरुद्रमैत्रेयी सुबालकशुरमत्निका ।

ॐ वृहद्रथो ह वै नाम राजा राज्ये ज्येष्ठं पुत्रं

निधापयित्वेदमशास्वतं मन्यमानः शरीरं

वैराग्यमुपेतोऽरण्यं निर्जगाम स तत्परमं तप

आस्थायादित्यमिक्षमाण ऊर्ध्वंबाहुस्थितित्येन्ते सहस्रस्य

मुनिरन्तिकमाजगामाग्निरिवाधूमकस्तेजसा

निर्धुतह्रिवात्मविगवाज्छाकायनन्य उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वरं

वृणीष्वेति राजानमब्रवीत्स तस्मै नमस्कृत्योवाच

भगवन्नाहमात्मवित्त्वं तत्त्वविच्छूणुमो वयं स त्वं नो

बृहतीत्यददूतं पुरस्तादश्वयं मा पृच्छ

प्रश्नमैक्श्वाकान्यांकामान्वृणीष्वेति शाकायन्यस्य

चरणवभृश्यमोना राजेमां गाथां जगाद ||?||

१

भगवन्नस्म्यचर्मण्स्थायुमज्जामांसशुक्रशोणितश्लेष्माश्रुदूषितं विण्मूत्रवातपित्तकफसङ्घाताद् दुर्गन्धे

२

नि:सारेऽस्मिञ्छरीरेऽस्मिन् कि कामोपभोगेः || २ ||

३

कामक्रोधलोभभयविपादेष्णष्टवियोगानिष्टसंप्रयोगक्षु

तिपासाजरामृत्युरोगशोकादैरभिहते स्मिज्ज्वरीरे किं

कामोपभोगेः: || ३ ||

सर्वं चेदं क्षयिष्णु पश्यामो यथेमे

पश्यामो यथेमे

४

दंशमशकादयस्त्रि॑णव॒ग्र॑श॒यतयो॑डुत॒प्र॑ध्वंसिनः । अथ किमेतैवां पर॒ण॒ये महाध॒नु॒र्ध॒राङ्‌क॑रव॒र्त्ति॑न्: के॒चित॒स्युभु॑म्भ॒रि॑यु॒म्ने॑द्रु॒म्नकु॑वल॒याश्व॑यौवनाश्व॒व॑द्वि॒या श्वा॑श्व॒पति॑ः श॒श॑वि॒दु॒हा॑ञ्च॒स॑न॒ड्रो॑डस्म॒री॑षो न॒नू॑क्त॒स्व॑या॒तिय॑या॒तिन॑ग॒ण्यो॑क्ष॒से॑नो॒त॑थ॒मरु॑त्तभ॒र॑त॒प्र॑भृत॒यो राजा॑नो मि॒ष्टो॒ बन्यू॑व॒ग॑स्य मह॒त्या॑ श्रि॒यं त्यक्‍त्वा॒स्मा॑ल्लो॒काद॑मुं लो॒कं प्रयान्ति ॥

५

अथ किमेतैवां पर॒ण॒ये गन्ध॒र्वा॑सु॒र॑य॒क्ष॑र॒क्षो॑भू॒तग॑ण॒पि॑शा॒चो॑र॒ग॑ग्रहादीनां नि॒रो॑ध॒नं पश्यामः ॥ ६ ॥

६

अथ किमेतैवांन्यानां शो॒षणं महा॒र्ण॑वनां॒ शिख॑रि॒णां प्र॑प॒त॑नं ध्रु॒व॑स्य प्रच॒लनं स्था॒नं वा त॒रु॑णां नि॒म॑ज्जनं॒ पृ॑थि॒व्याः॑ स्॒था॑नाद॒प॑सरणं सु॒राणां सो॒डह॑मि॒त्ये॑त॒दृ॑धे॒डस्मि॑न्न॒सा॑रे किं कामोपभोगैरवे॒र॑व॒शि॑त॒स्या॑स॒कु॑दिहाव॒र्त्त॑नं दृ॒श्य॑त इ॒त्यु॒द॑त॒ु॒महं॑सी॒त्य॑न॒धो॑पा॒न॑स्यो भ॒व॑क इ॒व॑ह॒म॑स्मि॒न्न॑सा॒रे भग॑व॒स्त्वं नो ग॑ति॒स्त्वं नो गति॑ः ॥ ७ ॥

१

अथ भगवाज्छ॑ाकाय॒न्यः॑ सु॒प्री॑तोऽब्र॒वी॑द्रा॒जानं॒ महा॑राज व॒ृह॑द्रथ॒क्ष्वा॑कुवं॒श॑द्व॒श्री॑शो॒त॑मजः कृ॒त॑कृ॒त्य॑स्त्वं मरु॒न्ना॑म्नो वि॒श्रु॑तोऽसी॒त्य॑ व खल्व॒त्मा॑ ते क॒तमो॑ भग॒वान्‌व॑र्ण॒य॑मिति तं होवाच इति ॥

२

य ए॒षो॑ बाह्याव॒ष्ट॑म्भ॒ने॑नो॒र्ध्व॑मु॒क्का॑न्तो व्यथ॒मा॑नो॒डव॑यथ॒मा॑न॒स्तमः॑ प्रणु॒द॑त्ये॒ष आत्मे॑त्याह भग॒वा॑नथ य ए॒ष सं॑प्र॒सा॑दो॒डस्मा॑ज्ज॒र॑रा॒त॑स॒मु॑त्याय प॒रं ज्यो॑ति॒रुप॑संप॒द्या स्वे॑न रू॒पे॑णाभि॒निष॑प॒द्य॑त ए॒ष आत्मे॑ति होवाचै॒तद॑मृ॒तम॑भ॒यं म॑द॒ब्र॑ह्मेति ॥

३

अथ खल्वियं ब्रह्माविद्या सर्वो॑प॒निष॑द्वि॒या वा राज॒न्न॑स्माकं भगवता मै॒त्रे॑य॒ण व्याख्या॑त॒हं ते क॒थयि॒ष्या॑मि॒त्य॑धा॒प॑त॒प्प॑मा॒न॑स॒तिग॑म॒ते॑ज॒स ऊ॒र्ध्व॑रे॒त॑सो वा॒ङ्‌खि॑ल्या इति श्रूय॑न्त॒थेत॑ प्र॒जाप॑ति॒म॑ब्रूव॒न॑भग॒व॑क॒ट॑मि॒वा॑चे॒त॑न॒मि॑दं श॒रीरं कस्यैष खल्वीद॒र‍्मिदं चेतनाव॒प्र॑ति॒ष्ठि॑पि॒तं प्र॑चो॒द॑यि॒त॑स्य को भग॒व॑न्न॒द॑स्माकं बृं॒हि॑ति त॒न्न॑होवाच ॥

४

पूतः शून्यः शान्तो प्राणोऽनीशात्मानन्तोक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वातन्त्र्ये महिम्नि तिष्ठत्येनेंदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्‍कथमनेऽनुशेनानिच्छेनेतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति कथंमिति तान्होवाच ॥ ४ ॥

५

स वा एष सूक्ष्मोऽग्राह्यो दृश्यः पुरुषसंज्ञको बुद्धिपूर्वंमहैवावतते᳚डशेन सुषुप्तस्येव बुद्धिपूर्वं निवोधयत्यथ यो᳚ह खलु वावैतस्यांशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपुरुषं क्षेत्रज्ञः सकृत्प्राध्वसायाभिमानलिङ्गः प्रजापतिरिवशक्षस्तेन चेतनेनेंदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्नीदृशस्य कथंमंशेन वर्तंनमिति तान्होवाच ॥ ५ ॥

६

प्रजापतिवां एषोऽग्रेसितत्स नारमते᳚कः स आत्मनमभ्यायाद्द्रुहीः प्रजा असृजत अस्यैवात्मप्रबुद्धा अप्राणा स्थानुरिव तिष्ठमाना अपश्यत्स नारमत सोऽमन्यतैतासं प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं प्राविशानीत्यथ स वायुमिवात्मानं कृत्वाभ्यन्तरं प्राविशत्स एको नाविशात्स पञ्चधात्मानं प्रविभज्योच्यते यः प्राणोऽपानः समान उदानो व्यान इति ॥ ६ ॥

७

अथ यो᳚डयमूर्ध्वमुक्तकामतीत्येष वाव स प्राणोऽथ यो᳚डयमावृङ्‌ संक्षामत्वेष वाव सोऽपानोऽथ यो᳚डयः स्वविष्ठमन्धातुमपाने स्वापयत्यणि॑ष्ठं चाऽऽड्‌डुरे समं नयत्येष वाव समानोऽथ यो᳚डयं पिताशितमुदीरति येनैताः शिरा अनुयाप्य एष वाव स व्यानः ॥ ७ ॥

८

अथोपांशुरन्त्यां᳚म्यभवत्यनन्तराममुपांशुमेतयोरन्तराले चौष्यं मासदौष्यं स पुरुषोऽथ यः पुरुषः सो᳚डग्निर्वै᳚श्वानरोऽग्नि᳚प्यन्वायुक्तमयमग्निर्वै᳚श्वानरो यो᳚डयमन्नः पुरुषो यन्मनन्नः तस्येष घोषो भवति यदेतत्कर्णयो᳚वपिधाय श्रृणोति स वा एष पञ्चधात्मानं प्रविभज्य निहितो गुहायां मनोमयः प्राणशरीरो बहुरूपः सत्यसं कल्प आत्मेति स वा एषो᳚डस्य हृदन्न्तरे तिष्ठन्नकृतार्थो᳚डमन्यतार्थानसाकि

९

तत्स्वानीमानि भित्वोदितः पञ्चभौ रश्मिभिरविष्णयान्तीति बुद्धीन्द्रियाणि यानिमान्येतान्यस्य रश्मयः कर्मेन्द्रियाण्यस्य हया रथः शरीरं मनो नियन्ता प्रकृतिमयोऽस्य प्रतोदनेन खल्वीरितं परिभ्रमतीदं शरीरं चक्रमिव मृत्ये च नेऽदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोडस्यति ॥ ९ ॥ स वा एष आत्मेत्यदो वशं नीत इव स्थितासितैः कर्मफलैरभिभूयमान इव प्रतिशरीरेषु चरत्यव्यक्ततत्त्वाद्वशूक्ष्मत्वाद्दृश्यतत्त्वादग्राह्यत्वात्तस्मिन्निमेमत्त्वाच्छानवस्थोऽकर्तेति केतेवावस्थितः ॥ १० ॥ स वा एष शुद्धः स्थिरोचलक्ष्यलेपोऽव्यग्रो नि:स्पृहः प्रेक्षकवदवस्थितः स्वस्य चरितभुग्गुणमयेन पट्टेनात्मानमन्तर्धीयायावस्थित इत्यवस्थित इति ॥ ११ ॥ इति द्वितीयः प्रपाठकः ॥

१

ते होचुर्भंगवनन्यदेवमस्यात्मनो महिमानं सूचयसीत्यान्यो वा परः कोऽयमात्मा स्थितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसद्योनिमापद्य इत्यवाचो बोध्वां वा गतं द्वन्दैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति कतम एष इति तान्होवाच ॥ १ ॥ अस्य खल्वन्योऽपरो भूतात्मा योडयं स्थितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसद्योनिमापद्य इत्यवाचो बोध्वां वा गतं द्वन्दैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति भूतशब्देनोच्यते पञ्च महाभूतानि भूतशब्देनोच्यन्तेऽथ यः समुदायः शरीरमित्युक्तमथ यो ह खलु वाव शरीरमित्युक्तं स भूतात्मेत्युक्तमथास्ति तस्यात्मा बिन्दुरिव पुष्कर इति स वा एषोऽभिभूतः प्राकृतैर्गुणैैरित्यतोऽभिभूतत्त्वात्समूढत्वं प्रयात्यसमूढस्त्वादात्मनस्तस्मिं प्रभुं भगवान्तं कार्यितारं नापश्यद्गुणीवेश्त्र्यम्‌ ।

२

कलुषीकृतास्थिरसृचिलो लोलुप्यमानः सम्प्रहो व्यग्रश्वाभिमानित्वं प्रयात इत्यहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निवद्ध्यात्मनात्मानं जालेनैव स्वचरः कृतस्यानुफलैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति ॥ २ ॥

३

कारयितान्तःपुरुषोऽथ यथाग्निनायःपिण्डो वाभिभूतः कर्तृभिःहन्यमानो नानात्मुपैत्येवं वाव खल्वसौ भूतात्मकान्तःपुरुषणाभिभूतो गुणैःहन्यमानो नानात्मुपैत्यथ यत्रगुणं चतुरशीतिलक्षयोनिपरिणतं भूतत्रिगुणमेतद्वै नानात्वस्य रूपं तानि ह वा इमानि गुणानि पुरुषेणोरितानि चक्रमिव चक्रिणेत्यथ यथायःपिण्डे हन्यमाने नाग्निरभिभूयते नाभिभूयतयसौ पुरुषोऽभिभूयतयैव भूतात्मकोपसंशिलष्यत इति

४

अधान्यत्राप्युक्तं शरीरीमदं मैथुनादवोढृतं संविंदपेतं निरय एव मृत्युदारुण निष्कामन्तमस्थिर्भविष्यन्तं मांसेनानुलिप्तं चर्मणावबद्धं विण्मूत्रपित्तकफमज्जामेदोवसाभिरन्वैष्ठ मलैर्बहुभिः परिपूर्णं कोषा इवावसन्नेति

५

अधान्यत्राप्युक्तं संमोहो भयं विषादो निद्रा तन्द्रा ब्रणो जरा शोकः क्षुत्पिपासा कामण्यं क्रोधो नास्तिक्यमज्ञानं मात्सर्यं वैकारुण्यं मूढत्वं निर्दयत्वं निकृतत्वमूढत्वमतमसावितस्तृष्णा स्नेहो रागो लोभो हिंसा रतिदृष्टिव्यापृतत्वमीर्ष्या काममवस्थितत्वं चञ्चलत्वं जिहीर्षार्थोंपार्जनं मित्रानुग्रहणं परिग्रहावलम्बोनिष्ठास्विन्द्रियार्थेषु द्विष्टिरिष्टेष्वभिषङ्ग इति राजसाविंते परिपूर्ण एतैरभिभूत इत्यं भूतात्मा तस्माज्ज्ञानारूपाण्याप्नोत्याप्नोतीत्याप्नोतीति

१

ते ह खल्वथोर्ध्वरेतसोडतिविस्मिता अतिसमेत्योचुर्भंगवन्नमस्ते त्वं नः शाधि त्वमस्माकं गतिरन्या न विद्यात इत्यस्य कोटितिथिभ्रूणतात्मनो येनैदं हित्वामनेय सायुज्यमुपैति तान्होवाच

अधान्यत्राप्युक्तं महानदीप्सरमय इव निवर्तकमस्य यत्पुराकृतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्योरागमनं सदसत्फलमयैहि पाथेः पशुरिव बद्धो वन्थनस्थ्येवावासात्न्रयं यमविषयस्थस्यैव बहूभयावस्थं मदिरोन्मत्त इवामोदममदिरोन्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भाम्यमाणं महोरगदष्ट इव विपृष्टं गृह्हीत इव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामय स्वप्नमिव मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासार नट इव क्षणवेषं

२

चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोकतम् ।। शब्दस्पर्शादयो येड्थां अनर्था इव ते स्थिताः । येष्वासक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम् ॥ २॥ अयं वा व खल्वस्य प्रतिविधिभूतात्मनो यदेव विद्याधिगमस्य धर्मस्यानुचरणं स्वाश्रमेऽनुक्रमं स्वधर्म एव सर्वं धत्‍ते स्तम्भशिखेवेतराण्यननोधर्म्याभगवत्यन्थः पत्त्येष स्वधर्माभिभूतो यो वेदेषु न स्वधर्मातिक्रमेणाश्रमी भवत्याश्रमेष्वेवावस्थितस्तपस्वी चेत्युच्यत एतदद्युक्तं नातपस्कस्यात्मध्यानेsधिगमः कर्मशुद्धौैवेत्येवं ह्याह ॥

३

तपसा प्राप्यते सत्यं सत्वात्मप्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते त्वात्मा ह्यात्माप्त्या निवर्तत इति ॥ ३॥ अत्रैते श्लोका भवन्ति ।

१

यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति । तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति ॥ १॥

२

स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः । इन्द्रियार्थाविमूढस्यात्मा कर्मवशानुगः ॥ २॥

३

चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ॥ ३॥

४

चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुवमवययमश्नुते ॥ ४ ॥

५

समासक्तं यदा चित्तं जन्तोरविषयगोचरे । यदेव ब्रह्म स्यात्त्को न मुच्येत बन्धनात् ॥ ५॥

६

मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च । अशुद्धं कामसङ्कल्पं शुद्धं कामविवर्जितम् ॥ ६॥

७

लयविक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिर्मलम् । यदा यात्यनिभावं तदा तत्परमं पदम् ॥ ७॥

८

तावदेव निरोधव्यं हृदि यावत्क्षयं गतं । एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषास्तु ग्रन्थविस्तरः ॥ ८॥

९

समाधिनिर्धूतमलस्य चेतसो निरविश्रान्तस्यात्मनि यत्सुखं लभेत् । न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयंतदन्तःकरणेन गृह्यते ॥ ९॥

१०

अपामपोत्किनरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्ष्येत । एवमन्तर्गतं चित्तं पुरुषः प्रतिमुच्यते ॥ १०॥ मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः ।

११

बन्ध्याय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतमिति ॥ ११ ॥ अथ यथेयं कौत्सायनिस्रुतिः ॥ त्वं ब्रह्मा त्वं च वै विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वं प्रजापतिः । t्वमग्निर्‌व‌रणो वायुस्‍त्‍वमिन्द्रस्त्वं निशाकरः ॥ १२॥ tvं मनुस्‍त्‍वं यमश् त्वं पूधिवी त्वमध्ययूत । स्वार्थे स्वभावविकऋथे च बहुधा तिष्ठसे दिवि ॥ १३॥ विश्‍वेश्‍वर नमस्‍तुभ्यं विश्‍वात्मा विश्‍वर्कर्मन्‍‌कृत । विश्‍वभुग्‌विश्‍वमायस्‍त्‍वं विश्‍वक्रीडाविदारतिः प्रभुः ॥ १४ ॥

४

नमः शान्तात्मने तुभ्यं नमो गुह्यतमाय च । अचिन्त्यायाप्रमेयाय अनादिनिधनाय चेतिः ॥ १५ ॥ ॥ ४ ॥ तमो वा इदमेकमास तत्प्रज्ञातपरेणेरितं विषयत्वं प्रयात्येतद्रजसो रूपं तद्रजः खल्वीरितं विषमत्वं प्रयात्येतद् तमसो रूपं तत्‍तमः खल्वीरितं तमसः सम्प्राप्तवत्येतद् रजसि रूपं तत्‍तत्त्वमेवेरितं तत्‍तत्त्वात्‍संग्राप्तवत्सोडयं यष्येतनमात्रः प्रतिपुरुषं क्षेत्रज्ञः सदृक्‍ल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्‌गः प्रजापतिस्‍तस्‍य प्रोक्‍ता अग्‍यासतनावो ब्रह्मा रुद्रो विष्णुरित्यथ

५

यो ह खलु वावास्य रजसोडश्रौ स योडयं ब्रह्माथ यो ह खलु वावास्य तामसोडश्रौ स योडयं रुद्रोथ यो ह खलु वावास्य सात्विकोडश्रौ स एष विष्णुः स वा एष एकस्‍त्रिधाभूतोडश्रौष्‍ठेकादशाधा द्वादशाधापरिमितधा चोद्ढृत उज्जतत्‍वाइतेपु चरति प्रतिष्ठा सर्वभूतानामधिपतिर्‌भवत्यसावात्मान्तर्बहिस्‍थान्तर्बहिस्‍ hृदय ॥ ५ ॥ चतुर्थः प्रपाठकः ॥ d्विधा वा एष आत्मानं विभर्त्तर्यं यः प्राणो यष्यसावादित्योडथ वा एतावास्तां पञ्चधा नामान्तर्बहिस्‍थाहोरात्रे तौ व्यावर्तेते असौ वा आदित्यो बहीरात्मान्तरात्मा प्राणो बहिरात्मा गत्यान्तरात्मनानुमीयते । गतिरित्येवं ह्याह यः कष्‍विद्ध्यानपहतपाप्माक्षोद्‌वदातमनास्‍तत्रिष्‍ट आवृत्तचक्षुः सोडन्तरात्मागत्या बहिरात्मनोडनुमीयते गतिरित्येवं ह्याहाथ य एषोडन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरो यः पश्यति मां हिरण्‍यवत्स एषोडन्तरे हतपुष्कर एवाश्रितोडऽनमत्ति ॥ १ ॥ अथ य एषोडन्तरे हतपुष्कर एवाश्रितोडऽनमत्ति स एषोडग्निर्दिवि श्रितः सेनः कालाग्‍न्योड्‌दृश्यः

२

सर्वभूतान्तरमृतं कः पुष्करः किमयं वेद व तत्पुष्करं योडयमाकाशोऽयमाक्षतस्रो दिशक्षतस्र उपदिशः संस्थायमवार्ङ्गनिः परत एती प्राणादित्यावेतादुपासीतोमित्यक्षरेण व्याहृतिभिः सावित्र्या चैति ॥ २ ॥

३

द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चामूर्तं चाथ यन्मूर्तं तदसत् तद्‌ब्रह्म यद्‌ब्रह्म तज्ज्योतिस्तज्ज्योति: स आदित्य: स वा एष ओमित्येतदात्मा त्रेधात्मानं वयकुरुते ओमिति तिस्रो मात्रा एताभि: सर्वमिदमोमितं प्रोतं चैवास्मिन्नित्येवं ह्याहेतद्वा आदित्य ओमित्येवं ध्यायंस्थात्मानं युज्झीतति ॥ ३ ॥

४

अथान्त्राप्युक्तमथ खलु य उद्गीथ: स प्रणवो यः प्रणव: स उद्गीथ इत्यसावादित्य उद्गीथ एव प्रणव इत्येवं ह्याहोद्धीथ: प्रणवाभ्यां प्रणितारं नामरूपं विगतनिद्रं विजरमविमृत्युं पुनः पज्चधा झेयं निहितं गुहायामित्येवं ह्याहोद्ध्यंमूलं वा आदित्यशाखा आकाशवाय्वग्न्युदकभूम्यादय एकनात्ममतेद्‌ब्रह्म तत्स्यैतत्ते यदसावादित्य ओमित्येतदक्षरस्य चैतत्स्मादोमित्यनेतदुपासीताजस्रमित्येकोऽसस्य रस: बोधयीत इत्येवं ह्याहेतदेवाक्षरं पुण्यमेतद्‌देवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ ४ ॥

५

अथ व्यात्तं वा इदमासीत् तत् प्रजापतिस्तपस्तप्त्वा स्वंविष्टा अनुव्याहरभूव:स्वरित्येषा ह्याथ प्रजापते: स्वविष्टा तनूर्वा लोकवतीति स्वरित्यस्या: शिरो नाभिर्भुवो भू: पादा आदित्यस्यक्षुरायत्: पुरुस्य महतो मात्राश्रक्षुषा

६

ह्र्ययं मातृआश्रितं सत्यं वै चक्षुरक्ष्णियुपस्थितो हि पुरुष: सर्वांगेषु वदत्येतस्मादूभुव:स्वारितुपासीतात्रं हि प्रजापतिरिविश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीत्येवं ह्याहेषा वै प्रजापतिरिविश्वभूतनुरेतस्यामिदं सर्वमन्थहितमस्मिंश सर्वस्मिन्नेशान्तर्हितेति तस्मादेशोपासीतेति ॥ ६ ॥ तत्सवितुवरेण्यमित्यसो वा आदित्य: सविता स वा एवं प्रवरणाय आत्मकामेनत्याहुब्रह्मवादिनोऽथ भगो देवस्य धीमहि इति सविता वै तेजस्विता योऽस्य भग: कां सञ्चितायामित्याहुब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो न: प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्ता योग्माकं प्रचोदयादित्याहुब्रह्मवादिनोऽथ भग इति यो ह वा अस्मिन्नादित्ये निहितस्तारकेऽक्षिणि चैष भगाच्छयो भावभिगंतिरस्य हीति भगो भर्जति वैष भग इति ब्रह्मवादिनोऽथ भग इति भासयतीमांल्लोकानिति रजजयतीमानि भूतानि शच्छुत इति गच्छत्यस्माद्गच्छुत्यस्मा इमा: प्रजास्तस्माद्गारकत्वाड्गिर: शत्रूनसूयमानवात्सूर्य: सव्नात्सविता दानादादित्य: पवनात्पावमानोऽथायोडथायनादादित्य इत्येवं ह्याह खल्वातमनात्मामृताव्यषेधता मन्ना गन्ना मृषा नन्दयिता कर्ता वक्ता रसयिता ब्राता स्पर्शयिता च विभुविग्रहे सन्निष्ठा इत्येवं ह्याहाथ यत्न द्रवतीभूतं विज्ञानं तत्र हि शृणोति पश्यति जिघ्रतीति रसयते चैव स्पर्शयति सर्वात्मा जानोतीति यत्रद्रवतीभूतं विज्ञानं कार्यकारणनिरुक्तं निर्वचनमनुपम्यं निरुपाख्यं किं तदृं वाच्यम् ॥ ७ ॥

५

तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ५ ॥ इति पञ्चमः प्रपाठकः ॥ ॐ आप्यायन्त्वति शान्तिः ॥ इति मैत्रायण्युपनिषत्समाप्ता ॥