1. Mandukya Upanishad ASS

2-6-999

चतुर्थीॆयमडूनाम्रुति॑

QU4 1 ; 26

आदर्शपुस्तकोष्ठेपत्रिका

अथास्या: "सगौडपादीयकारिकार्थवेद्यमाण्डूक्योपनिषद:" पुस्तकानि येः परहिते-कपरतया संस्करणार्थं प्रदत्तानि. तेषां नामादीनि पुस्तकानां संबन्धे ऽत्रतज्ञतया प्रकाश्यन्ते ।

( क. ) इति संस्कृतमू—मूलं समाश्यं टीकापेतं च, कालिकातानगरस्थमुद्रणालये मुद्रितं, कैलासवासनां "देवं" इत्युपाह्वानां पुण्यपत्तननिवासिनां वें. शा. रा. रा. बालशालिणाम् ।

( ख. ) इति संस्कृतमू—मूलं समाश्यं टीकापेतं च, करवीरपुरनिवासिनां वें. शा. रा. रा. श्रीमतां गुरुमहाराजानाम् । पत्राणां संख्या १३२ । एकपत्नस्थ-पङ्किसंख्या २८*। एकपङ्किस्थामक्षराणां संख्या ४९ । लेखनकालस्तु शांतसंवत्सरमित इत्यनुमीयते ।

( ग. ) इति संस्कृता—हैवष्ठा टीका. करवीरपुरनिवासिनां वें. शा. रा. रा. " नाना-राखी द्विजिड " इत्येतेषाम् । पत्राणि ३९ । पङ्कूय: ४० । अक्षराणि ७६ । लेखनकाल: पश्वाशीतसंवत्सरमित इत्युमीयते ।

( व. ) इति संस्कृतमू—मूलं समाश्यं टीकापेतं च, वटेश्वरनिवासिनां श्री. रा. रा. " कृष्णारावभि.माशंकर " इत्येतेषाम् । पत्राणि १४९ । पङ्कूय: २६ । अक्षराणि ९० । लेखनकाल: पश्वाशत्संवत्सरमित इत्युमीयते ।

( ड. ) इति संस्कृतमू—मूलं समाश्यं टीकापेतं च, श्री. रा. रा. " महादेव शिमण जी वापटे " इत्येतेषाम् । काश्यां मुद्रणालये मुद्रितम् । मुद्रणकाल: संवत् १९४२ ।

( च. ) इति संस्कृतमू—मूलं समाश्यम्, इन्दूरपुरनिवासिनां श्री. रा. रा. " माधव साहेब बाळासाहेब " इत्येतेषाम् । पत्राणि ६९ । पङ्कूय: ३३ । अक्षराणि ४५ । लेखनकाले: १९७७२ ।

( छ. ) इति संस्कृतमू—मूलं समाश्यं टीकापेतं च । मोहमयीराजधानीनिवासिनां श्री. ये. शा. सं. रा. रा. " जयकृष्णमहाराज " इत्येतेषाम् । पत्राणि ४९ । पङ्कूय: ४८ । अक्षराणि ७७ । लेखनकाल: संवत् १९१५ ।

( ज. ) इति संस्कृतमू—मूलं समाश्यं टीकापेतं च, भट्ठेप्रमानिवासिनां " डिमये " इत्युपादानां रा. रा. गोविन्दशर्मणाम् । पत्राणि ७१ । पङ्कूय: ३२ । अक्षराणि ७१ । लेखनकाल: शाके १७८६ ।

२

सगौडपादीयकारिकार्थवेदोदीयमाण्डूक्योपनिषत्--[ आगमाद्‌ये-

पूर्वे यदपि विद्धौसो व्याख्यानमिह चकिरे ।

तथाडपि मन्त्रबुद्धीनामुपकाराय यतते ॥ ४ ॥

श्रीगौडपादाचार्यस्य नारायणप्रसादतः प्रतिपन्नामाण्डूक्योपनिषदर्थोंविशकरणपरानापि

श्लोकानाचार्यप्रणीतान्‍याचिच्छासुरुभेमवाचान्माष्पकैरद्वि नीर्षितत्स्य भाष्यस्याविच्छि पारेसमाध्या -

दिसिद्धये परदेशैतातत्सु नःश्रूयतामुपरि मझलाचरण शीघ्नचारित्रप्रवणैकमुखेनः

समाचरतर्थदपेक्षि तमभिधेयमाचतुकृत्यमपि सूचयति—प्रज्ञानैक्यादिना । तत्र विधितुखेन

वस्तुप्रतिपादनमिति प्रक्रियाँ प्रदर्शयति—ब्रह्म यत्तत् गोडस्मीति । असदर्थस्य तदै-

क्यस्मरणरु नमनं सूचयता ब्रह्मणस्तदर्थस्य प्रथककं सूचितमिति तत्त्वमर्थयोरेतकयं विषये

च्वनितः । यच्छछदस्य प्रसिद्धार्थोव्युत्काच्छेदेदान्तैप्रसिद्धं यदहस तत्तोडस्मीति संबन्धेन

मझलाचरणमपि श्रुया क्रिपते । ब्रह्मगोडद्वितीयस्वादेव जननमरणकारणाभावादमृतमजमि

शुकतम् । जननमरणप्रबन्धस्य संसारत्वात्तनिषेधेन स्वतोऽसंसा.रत्वं दर्शोयता संसारानर्थेनि-

वृत्तिरिह प्रयोजनमिति वोतेतत् । यचद्वितीयं स्वतोऽसंसःरी ब्रह्म 'वेदान्तप्रमााणकं तर्हि

कथमवस्यात्रयोविंशिष्ठा जीवो मोक्षोऽनुभूयते चेदेशः भूतो मोक्ष्य 'च

विषयजातं पृथगुपरुप्यते । तंदेतददैते वियुध्यतेतेयाशाङ्क्य ब्रह्मणे जीव जगदीश्वरक्षोति

सर्व कालपनिकं संभवतील्यभिप्रे(ङ्डह —प्रज्ञानोति । प्रकृष्टं जन्मादिविक्रियैविरहितं

कूटस्थं ज्ञानं झिरिरुपं वस्तु प्रज्ञानम् । तच्च ब्रह्म । प्रज्ञानं ब्रह्मोति हि श्रूयते । तस्यांशचो

रहभयो जीवा.श्विदाभासाः सूर्यप्रतिबिम्बकैलशा निश्रुमैंगा बिम्वकलप्राद्रसगो भेदनासन्त-

स्तेषां प्रताना विस्त.र।स्तैरप्यैर्येमेवशोशारारिरव्यापिभिः । तदेवाड्डह—सिथरेति । सिथरा

वृक्षादयः । चरा मनुष्यादयः । तेषां निकरः समूहस्तं व्यातुं शीलमेषामिति , तथा तैरिति

यावत् । लोकां लोकैयैन्नानां विषयास्तान्‌व्याध्यायैति विषयसंबन्ध्योक्तितत्फलं कथयति । भोगाः:

सुखदुःखादिसाक्तास्वात्मनः स्थविष्ठां स्फूर्तिमतां देवनागादिजन्म.लोकिहश्रुता बद्धेतत्‌

द्रिष्याकारपरिणामजन्यत्वं तान्त्रुकृत्या स्वपितीति संबंधः । एतेन जागरितं ब्रह्माणि “कल्पि-

तमुक्तम् । तत्रैव स्वम ह्यनां दर्शयति—पुनरपीति । जाप्रदृष्टर्मोर्धर्मक्शय.नन्तय पुनः-

१ ज. °वत° । २ गा. झा. °रंगवीकं म° । ३ छ. °रलक्षणं म° । १३ घ. °रूपम° । ४ घ.

ज. ट. °यां द° । ५ ग. ड. छ. ज. झ.ञ.ट. °द्वाव° । ६ ग. ड. ज. झ. °न्तसि° । ७ ग.

°पे श्रूयते । ख. छ. ज. °शब्देन क्रि° । ८ ग. झा. °णविकाराणभा° । ९ ग. झा. °णसंख° । १

ज. °पगतेन° । १० व. तिदै° । ११ ग. °वार° । १२ क. °ति श्रु° । १ त' । ड. °ति श्रु° । १३ व.

°करान्ति° । १४ व ज. ट. °माणे त्रि° । १५ झा. °मानां । ११ झा. °यत्वेनेचा° । १६ झ.

°वेस्थानराब्दो° । १७ ड छ. °मानवि° ।

24-8-92

सगौडपादीएकारिकार्थव्वेदीयमाण्डूकयोपनिपत्-- [ आगमाख्यं-

स्ताम्यां धर्मोधर्माम्यामविद्याकामप्रीसूता॑म्यां विषयाः शब्दादयो जन्यन्ते । तान्भोगयोम्प

तथा भोगशान्दितानादित्यादनुगृहीताबाहोन्द्रियद्वारकनुद्रियारणामगोचरतया स्थूलतमानप्राश्य

साक्षादनुमय स्थितोऽयं प्रत्यगात्मेर्थः । तत्रैवं स्वप्रावस्थोंमध्यस्पति-पश्चाच्चेति ।

जप्रदेतुकमक्षयानन्तरं स्वप्रहतुकमोन्द्रवे च सति स्थूलेभ्यो विषयेभ्योऽन्यास्मादेव हेतोः

सूक्ष्मान्बाहोन्द्रियाणामपरतत्वाद्विद्याकर्मेप्रेरिताभीयमतिप्रसादनदेव प्रमूतान्तःकरण

रामनो वासनामयानादित्यादिज्योतिषामस्तमितत्वादास्मभूतैनैव उदेोतिषा विषयी॑कृतानुभूया-

पश्चीकृतपश्चमहाभूततत्कार्यात्मकं सूक्ष्मप्रपञ्चं हैरण्यगर्भं शारीरं स्वप्रस्थानं चाभिमन्यमानस्ते-

जसो भवतीर्थः । तत्रैव सुषुप्तकस्पनां दर्शयति-सर्वान्निते । स्थूलसूक्ष्मविभागेन

स्थानद्रयावच्छिन्नान्प्रकृतानेतानशेषान्नपि विशेषानुपाधिद्रयैः सूत्रात्मपाच्छद्वारकस्थानद्रयसंचा-

रपयुक्तशमोन्द्रद्वानन्तरं तस्पापि परिजिहीर्षयाश्च नैरन्तुकमेणाक्रमण वा स्वात्मन्यैचैते कार-

णात्यनि स्थापयित्वोपसंहल्यार्ऽकृतप्रधानः सन्प्राज्ञो भवतीर्थः । तस्मैव प्रत्यगात्मनः

स्वस्थानतयाविशेषस्य नान्तःप्रपञ्च न बहिःप्रपञ्चक्रियादि॑प्रतिषेधशा॑मसूतप्रमा॑णज्ञानेसमारुढस्य

सर्वज्ञैर्हिर्धविषयैककाररुपान्म्रिा॑ज्ञाने॑प्रभवादेव हेतुना निरुपाधिकपरिपूर्णपारिज्ञान-

परमा॑त्मस्वरुपेण पारेनिर्ध॑पकं तत्त्वं कथयति—हित्वोति । प्रथमश्लोकेन प्रदर्शितप्रणामस्य

प्रत्यूहप्रवाहप्रशमननासकं प्रयोजनं स्थानत्रयप्रकस्पनातीतपरवस्तुप्रसुकं प्रार्थियते द्वितीयेन-

पात्वति । नोडस्मान्न्याश्यातुल्येन श्रोतॄवेन च व्यवस्थितानुपुरुषार्थेपरिपन्थी॑कृतकारण-

निरासपुरःसरं परात्मा पराकृताशेषकल्पनो निरपे॑विन्नसिसृम्बावे मोक्षप्रदानेन तद्वेतज्ञा-

प्रदाननेन च परिक्षतातिदिशार्थः । केचित्तु प्रकरणाचतुष्टयात्मनो ग्रन्थस्य वेदान्तैकदेशसंबै॑द्वतवज्ञा-

फलार्थे निष्प्रपै॑चं वाक्यप्रातिपच्चयं ब्रह्म प्रथमश्लोकेन सूचि॑तम् । द्वितीयेनै॑ मै॑डू॑क्यश्रुति॑व्या-

ख्यानरुपेणा डिमप्रकरणेन प्रयवमात्राणामात्मपादानां चैकी॑करणेन प्रतिपाद्यं ब्रह्म सूचि॑त-

मीति मन्यन्ते । न च द्वितीयश्लो॑क॑ चतुथपादे वृत्तलक्षणाभावादसंल्यमा॑श्रूयनीयम् । गाधा-

वक्ष्यास्य तत्र सुसंपादर्वादिति द्रष्टव्यम् । अन्ये त्वाद्यश्लोक॑मूलश्लोकान्तर्भूते॑मभ्युपगच्छन्तो

२ जr. °प्रभूता° क. °प्रसूता° २ ख. °न्वोनभोग° ३ ग. झ. °तो यः प्र° ४ छ. °द क र्द° ५ म. झ. °स्थामन्यस्य° ६ ग. क. °त्सना वा° ७ क. ख. ड. सुष्कमे प्र° ८ड. ज. °भर्भेश° ९ छ. °शुति॑क° १० छ °शान्तिशे° ११ क. छ. °यदा° १२ ग. घ. °हींषया श° १,१३ ग. झ. °शाने का° १४ ग. घ. ज. °प्यर्थ° १५ ज. प्रभवा° १६ ग. घ. ड. झ. °व्यक्तव॑ क° १७ क. झ. °ती तं प° १८ ख. ग. °स्थीभूतकार° १९ ज. °त्यचिन्त° २० ग. घ. झ. °धन-धत॑° २१ ज. °वन्ध॑ं ज्ञानार्थे २१ ज. °प॑चमा° २२ ख. ग. झ. झा. °न तु मा° २३ ज. °तमुप° ।

१५ ज. ०रय का०

२१-०९-१९८२

२८-९-७१

4009

१०

सगौडपादीयकारिकार्थवेदोक्तमाण्डूक्योपनिषत्

[ आगमाख्यं ]

तमानमनुसंधत्ते तदा स्थूलमकारमुकारे सूक्ष्मे तं च कारणे मकारे तमपि कार्यकरणातोते प्रत्यगात्मनुपसंहत्य तत्रैष्ठो भवत्येनैन प्रकारे णोंकारस्य तद्रतिपत्त्युपपत्तोति

वेधान्तरेणाऽSडSह—आमित्यातमानमिति । किं च योडयं स्थानु: स पुमानितिवचदेतदोभि-

तुच्यते तद्रक्षोति बाघायां सामानाधिकरण्येन समाहितो ब्रह्म बोध्यते ! तथा च युक्त-

मोंकारस्य ब्रह्माज्ञानहेतुत्वमिथ्याह—ओमिति बध्नाति । किं च न सर्वाभिधानादोंकारस्य

ब्रह्मणाक्ष तथाास्वादेकत्वादेनस्वासिंद्रौकारप्रतिपत्तिरेहेयाह—ओंकार

एवोति । ओभितोर्द शेमिल्यादिवाक्यान्तर संग्रहार्थमादिपदमिल्यादिश्रुतिमभ्यो ब्रह्मप्रतिपत्त्य-

पायत्नमोंकारस्य प्रैमितमिति शेष: । ननु स्वानुमतमतिभासे सनमात्रे चिदात्मनि प्राण-

दिविकल्पस्य कल्पितत्वादास्म: सर्वोऽपद्रवं न पुनरोंकारस्य तदस्यननुगमादिति

तत्राऽSडSह—रज्ज्वादिंचिक्वेति । यथा रज्जु: शुक्तिरिर्यादिरधिष्ठानविशेष: सर्पो रजत-

मिस्यादिविकल्पस्याडडस्पदोभयपगतस्तथाडडरधेयत्नानिध्योऽलौहेऽभावात्परमार्थतस्त्वभा-

वो वच्यमार्गस्तस्य प्राणादिविकल्पस्याडडस्पदो डम्युपगम्यते । यथैष दृष्टान्तस्तथैव प्राणा-

दिरात्मविकल्पो यस्तद्रिष्ठय: सर्वो वाक्प्रपञ्चो यथोक्तोकारमात्रात्मकस्तदास्पदो गम्यते ।

न च जगत्योकरस्याननुगम: । ओंकारेण सर्वा वाक्संतृण्णिगेति श्रुते: । अतो युक्तमोंका-

रस्य सर्वोऽपदस्वरुपमेव । तद्मिधायकत्वात् । ओंकारविकारशब्दाभिधेयस्य

सर्वे माणादिरात्मकपोडमिधानव्यतिरेकेण नास्ति ।

" वाचारम्भणं विकारो नामधेयं " , " तेदस्येदं वाचातन्या नामभि-

दंमभ: सर्वे सतमू " । " सर्वे होदं नोमनि " इत्यादिदर्शुतिमभ्य: ।

नन्वर्धजातस्याSडSमास्पदत्वादोंकारस्पदलायाऽSच वाक्प्रपञ्चस्य प्रासमास्पदद्रय[स्व]मिति

नेयाह—स चेत । आलम्वाचकत्वेडप नेऽस्योंकारस्याSडSस्ममात्रत्वं तद्वाचकस्य तन्मा-

त्रस्मिति व्याप्तिमानात् । माणादिरात्मकपस्याडडमिधानव्यतिरेकेणादित्याश्रुश्रूषाSडSह-

ओंकारोति । तस्य विकार: सर्वो नामविशेष: । आकारो वै सर्वा वागिति

श्रुते: । ओंकारस्य च तम्रधानत्वाच्चेन प्राणादिशब्देन वाच: प्राणादिरात्मक्प:

सर्वे: स्वाभिधेयनव्यतिरेकेण नास्ति । तच्चाऽमिधानं प्राणादिशब्दविशेषात्मकमोंकारविकार-

भूतमोंकारातिरेकेण न संभवतोयोंकारमात्रं सर्वेभिति निश्वीयते । आत्मनोडपि तद्वा-

१ स्व. 'ओति यदे' । २ क. 'ज्ञाने हे' । ३ क. ख. मतिपादित' । ४ ख. 'दत्वात् । न ।

५ क. 'ध्यतवे' । ६ ख. 'मोडर्थ, स' । ७ ग. 'मार्थ: इ स' । ८ ख. 'मार्थ: सन्स्वमा' । ८ घ.

ज. 'णमा' । ९ ख. 'थेद ह' । १० ज. 'वोंवा वा' । ११ क 'तृगोति' । १२ क. ख. व. छ.

'मिषानामिषे' । १३ च. ज. तवशे' १४ छ. नामोंकार' । १५ ख. म. ध. ट. ने बाध्य: प्रा' ।

१६ स. 'धानादिच्य' ।

२५-१२-९८

१ ९ . ० ७ . ८ ९

२१-०७-२०२४

१८

सङ्गौडपादीयकारिकार्थव्वेदोक्तमाण्डूक्योपनिषत्—[ आगमार्थ—

ध्यातिपकॄष्य पिण्डात्मनो शुलोकाग्र्णन्त्वेन विराडात्मनाSSधिदैविकेनकतॄवैमिमेत्य ससाझन्तवचनम् । “ मूर्धा ते व्यपतिष्यत् ” इत्यादिलिङ्गन्दर्शनाच्च ।

ननु भेदवादेडपि नाद्वैतसिद्धिरेवोभयते । ध्यानार्थमनं ब्रह्मोत्वददैतं तत्त्वमित्युपदेशसिद्धोरैयाश्र्चैSSह-ईष्यते चेति । उभक्रमोपसंहारेकॄत्यादिना सर्वोपनिषदां सर्वत्र देहेनैवात्मक्यप्रतिपादनपरत्वमभिप्रेतं न ध्यानार्थमब्रह्मतत्त्वश्रुतिरिति । वस्तुपरत्व-लिङ्गविरोधादिस्यर्थः । अच्यात्माधिदैवैर्योरेकेत्वमुपेत्यैदैतपर्यवसानेऽचिद्धेत्याध्यात्मिकस्य

व्यष्टघात्मनो विश्वस्य त्रैलोक्यात्मकैनाDDधिदैविकेन विराजा सहैकत्वं गृहीत्वा यत्तस्य ससाझत्वमुक्तं तदविरुद्धंमिल्युपसंहरति- अत इति । अच्यात्माधिदैवैयोरेकेत्य हेतवन्तरमाह-मूर्धेति । दिवादित्यादिकं विश्वानरावयवं वैश्वानरखुद्र्शा ध्यायतो जिज्ञासया पुनरखण्डपक्षमुपगतस्य मूर्धा ते व्यपतिष्यन् इत्यन्धोद्भविष्यो यन्मामिल्यादिव्यस्तो-

पासननिन्दा समस्तोपासनविधिसया हृष्यते । न च शुलोकादिकं विपरीतबुद्र्शा गृहीत-वतः स्वकीयमूर्धादिपरिपतनमुचितं यदच्यात्माधिदैवैयोरेकेत्वं न भवेच्च्तस्माच्चयोरेकेत्वमत्र

विराजेकत्वमुपलक्षणार्थं हिरण्यगर्भोच्याकृतात्मनो: । उक्तं चैतन्मधुब्राह्मे-“ यश्र्आयमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोSमृतमय: पुरुषो यश्र्आयमध्यात्मम् ” इत्यादि । शुषुप्रान्न्याकृत्यौस्वेकत्वं सिद्धमेव । निर्विशेषत्वात् । एवं च सत्ये-

ततिस्दं भविष्यति सर्वेद्रैतोपशमे चाद्वैतमिति ॥ ३ ॥

ननु विराजो विश्वेनैकत्वमेव मूलप्रन्थे हृष्यते । तत्कथमविशेषेणाध्यात्माधिदैवैयोरेकेत्वं विवक्षितुंDDदैतपर्यवसानं भाव्यक्ततोच्यते । तत्राऽऽह-विराजेति । यन्मुखतो विराजो विश्वेनैकत्वं दर्शितं तच्तु . हिरण्यगर्भस्य तेजसेनान्त्यैरिमन्ख्वाकृतोपहितस्य प्राज्ञेन

सहैकत्वस्योपलक्षणार्थमतम् मूलप्रन्थे डस्यविशेषेणाध्यात्माधिदैवैयोरेकेत्वं विश्वक्षितमिल्यदैतपर्यैवसनासिद्धिरैैर्यर्थ: । अच्यात्माधिदैवैयोर्येदेकत्वमिहोच्यते तन्मधुब्राझणेDपि दर्शितमि-ल्याह-उक्तं चेति । अधिदैवमध्यात्मं चैकरूपं निर्देशं प्रति पर्योयमयमेव स

इत्यभेदवचनादेक॑नमत्र विवक्षितामिश्र्य: । ननु विश्वविराजो: स्फूलाSSभिमानित्याच्चैजस-

१ षा. 'तत्त्वमित्यभि' । १२ ग. व. ड. ज. ष. ट. 'पदामात्मै' । १३ व. ड. ज. 'वत यो' । ४ ग. षा. 'द्नुर्' । ५ छ. 'वयो' । ६ ज. 'त्यात्मकं' । ७ ल. म. ज. 'स्वण्ं ड प' ।

< व. 'ध्यतीतय'° । ९ घ. ='यो भविष्यति य' । १० व. ड. ज. 'वत्यो' । ११ षा. ट. 'योके' । १२ व. च ज. झ. ट. 'शेषासू' । १३ षा. 'ति यत्स्स' । १४ व. ड. 'वत्यो' ।

१५ ड. ल. 'वमन्' । १६ षा. 'वत्या' । १७ व. ड. 'वत्यो' । १८ ज. 'रूपने' ।

२० सगौडपादीयकारिकार्थववेदरीयमाण्डूक्योपनिषत्—— [ आगमादयं-

प्रातीतिकामिल्यभिप्रेल्योक्तिमिति । न च यथोक्ता प्रज्ञा प्रमाणसिद्धा तस्या अनवस्थानात् ।

तेन साक्षिवेद्या सेति विक्षिप्ताडSडह—अवभासमानोति । द्वैततल्पतिभासयोरवस्तुतोद-

सत्त्वे हेतुं सूचयति—मनःस्पन्दनेति । यथोक्ता प्रज्ञा स्वानुरूपां वासनां स्वसमानीधा-

रामुपादयतीआह — तथाभूतामिति । जाग्रद्वासनावासितं मनो जागरितवदनभासते स्वप्न-

दृष्टुर्येष्टव्यं मनस एव वासनावतः स्वप्ने विषयस्फारितरिक्तविषयामौवादिस्याह—तथा

संस्कृतामिति । जाग्रद्वासनावसितं मनो· ज्जागरितवद्वातीतस्यत्रे दृष्टान्तमाह—विचित्र

इति । यथा पटक्षित्रितक्षित्रवात्ति तथा मनो जागरितसंस्कृतं तदृद्वातीति युक्तमिल्यर्थः ।

स्वप्नस्य जागरिताद्वैषम्यं सूचयति—बाबोति । यथोक्तंस्य मनसो जागरितवदनेकधा

प्रतिभाने कारणान्तरमाह—अविद्योति । यदुक्तं स्वप्नस्य जागरितेजनितैवासानजन्यत्वं

तत्र बृहदारण्यकश्रुति प्रमाणयति—तथा चेति । अस्य श्लोकस्येइति जागीरतोऽकिसतस्य

विशेषणं सङ्रोवादिति । सैर्वी साधनसंपत्तिरस्मिन्नस्तीति सैर्वान्सर्वेवनैव सर्वोर्वास्तस्य

मात्रा लेशो वासना तामपादायोँपेक्ष्यच गृहीत्वा स्वविति वासनाप्रधानं स्वप्रमनुभवती-

त्यर्थः । यचु स्वप्ररुपेण परणतं मनः साक्षिणो विषयो भवतीति तत्र श्रुयन्न्तरं दर्श-

यति—तथेति । परतं मनसस्तदुपाधिस्वाद्दाSडसाधारणकरणत्वाद्दा देवतं योनातमक-

स्वाच्चतन्मनोज्योतिरिति । ज्योति:शब्दात्तस्मिन्नेकी भवति । स्वप्ने द्रष्टा तल्पधानेा भवतीति

स्वप्नं प्रकल्यात्र स्वप्ने स्वप्रकाशो दृश्या महिमानं मनसो विभूति ज्ञानेैयपारेणा॑मै॑लक्षणां

साक्षाल्करोति । तथा च मनसो विषयत्वान्न तत््राडडहस्मग्राहकत्वाशकख़ेयर्थः । ननु विश्वास्य

वादोऽनिद्रैयेजन्यमज्ञान्यासतैजसस्य मनोजन्यपज्ञायाश्वान्तःस्थलाविचोषादन्तःप्रज्ञ॑वविशेषणं न

व्यावर्तकमिति तत््राडडह—इन्द्रियेति । उपपादितं तावद्दर्शय बहिष्पज्ञत्वं तेजसस्व-

न्तःप्रज्ञो विज्ञायते बाहानिन्द्रियाणपेक्ष्य मनसोडन्तःस्थत्वापेरणामत्लावच स्वपप्रज्ञा-

यास्तद्रान्तःप्रज्ञो यज्ञते । किं च मनःस्वभावता या जागरितवासना तथा स्वप्न-

प्रज्ञेति युक्तं तेजस्यात्मिल्यसर्थः । स्वप्राभिमानिनिनस्तेजोविकारत्वाभावाच्चुलत्तेजस-

त्वमिल्याश॑कूड्योऽडह—विषयेइति । स्थूलो विषयो यस्र्तां वासनामध्यां प्रज्ञायां न

ज्ञायते तस्यां विषयसंस्पर्शिमन्तरेण प्रकाशामात्रतया स्थितायामाश्रयल्चैन भवतीति स्वमद्र्ष्टा

तैजसो विवक्षितः । तेजःशब्देन यथोकवासनामध्याः प्रज्ञाया निर्देशादिल्यर्थः । ननु

. १ ज. °नाकार° । २ ड. °सितम` । ३ घ. भानादि° । ४ ड. ज. जाग्रद्वाद्रा° । ४

स्व. °न सद` । ६ क. °ति । तथो° । ७ घ. ड. °क्म° ८ छ. °तवा° । ९ थ. °ततद्वास° ।

१० ग. छ. झा. सर्वसा° । ११ ग. झा. ड. °सर्वा' । १२ घ. ज. क. ट. परि॑च्छ° । १३ स्व.

ग. छ. स्व. _ मल° । १४ छ. °यम° । १५ घ. ड. छ. ज. ट. °शब्दं वि° ।

२१

२२

सगौडपादीयकारिकार्थव्वेदीयमाण्डूक्योपनिषत्—

[ आगमाख्यं

भूतत्वाचेतोमुखः । बोधलक्षणं वा चेτο द्वारं मुखमस्य स्वप्राद्यागमनं प्रतीति

चेतोमुखः । भूतभविष्यज्ज्ञातृत्वं सर्वविषयज्ञातृत्वमस्यैवेदेते प्राज्ञः । सुपुप्रोदपि हि

भूतपूर्वैगत्या प्राज्ञ उच्चते । अथ वा प्रज्ञिमात्रमस्यैवासाधारणं रूपमिति प्राज्ञः ।

इतरयोरंशिष्यमपि विज्ञानमस्ति सोऽयं प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥

पादद्वयमेव व्याख्याय तृतीयं पादं व्याख्यास्यामोव्याह्यायमानश्रुतौ न कंचनेस्यादिविशे-

षणस्य तात्पर्येमाह—दर्शननोति । दर्शनस्य स्थूलविषयस्य वृत्तिरास्तीति जागरितं दर्श-

नश्तिरित्युच्यते । स्थूलविषयदर्शनाद्दर्शनमदर्शनं वासनामात्रं तस्य वृत्तिरास्तीतिदर्श-

नश्तिः स्वप्नस्तयोः सुपुप्तदेव स्वापस्य तत्त्वाभिहानस्य तुल्यत्वात् । यत्र सुत इखुक्ते

तथोरपि प्रसक्तौ तदृश्यवच्छेदेन सुपुप्तस्यैव प्रहणार्थ यत्र सुत इख्यादिवाक्ये न कंचने-

स्यादिविशेषणम् । तदिदि स्थानद्वयं व्यवच्छिद्य सुपुप्तमेव ग्राह्यतेतिपथः। न कंचन स्वप्न-

तीननेनैव विशेषणेन स्थानद्वयवच्छेदसंभवादिविशेषणा॰ंतरमकिचित्करमित्याश्रकूयाद्डह-

अथ वेति । तत्त्वप्रतिबोधः स्वापस्तस्य स्थानत्रयेडपि तुल्यत्वाजग्राप्तस्वमाभ्या विंभज्य

सुपुप्तं ज्ञापयितुं विशेषणमित्यर्थः । एकस्यैव विशेषणस्य व्ययच्छेदकत्वसंभवादलं विशेषणा-

म्यामित्यस्य कः समाधिरित्याश्रकूयविशेषणांविकल्पेन व्यवच्छेदकत्वानड्डनर्थक्यमिति

मत्वाड्डह—न हीति । यत्रिवस्यापेक्षितार्थं कथयति—तदेतदेति । अन्यथाप्रहण-

शून्यत्वं कामंस्पर्शोविरहितत्वं च विशेषणाभ्यां विवक्षितम् । कथंस्य सदृशतीयसैकीभूत-

स्वविशेषगमित्याश्रकूयासड्डह——स्थानद्वयेतिं । जागरितं स्वप्नश्रेति स्थानद्वयम् । तेन

प्रविभक्तं यदैवंतं स्थूलं सूक्ष्मं च तत्स्वं मनःस्पंदितमात्रमिति वक्ष्यते । तच यथा स्वकीय-

रूपमालमनौँ विभक्तं तथैव तस्याल्यागेनोभयाकृतार्हं कारणमप्तनं स्वकीयसर्वविस्तारसाहितं

कारणात्मकं भवति । यथैडडहैतेन तमसा भ्रान्तं तमसकैव व्यवहियते तथैतदपि कार्य-

जातं कारणभावमाप्तं कारणामियेन व्यवहियते । तस्यां चावस्थायां तदुपाधिरालैकीभूत-

विधेषणमाभवतीत्यर्थः । तथाडपि कारणोपहितस्य प्रज्ञानघनविशेषणमयुक्तं निरुपाधिकस्यैव

स्कस्य सुपुप्ते कारणात्मना स्थितत्वादेवेस्यर्थः । सुक्षैषासस्थायामुक्तभज्ञानानोमकूर्तिंचं न

१ ऋ. ढ. °पि भ्रू° । १२ ऋ. °मस्यार्शित । ३ घ. ढ. छ. ज. °तीयपा° । ४ घ. ढ. छ.

चिरुछ्य° । ५ घ. ढ. ज. °ध्यार्श° । म. छ. °ध्यादर्श° । ६ म. °न्यददर्शने बा° । ७ ऋ. °प्रबो° । < छ. 'हेत्येतस्या° । ९ ग. छ. 'हितं च । १० ह. छ. झा °नोदवि° । ११ ग. घ.

ज. °नाशिनं तेमस्या मस्.महस्तमस्त्व° । १२ घ. ढ. छ. ज. °शुत्यव° ।

4

२४

सगौडपादीयकारिकार्थवचेदींमाण्डूक्योपनिषत्—

[ आगमार्थपं—

एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोडनन्तर्याम्येष योनिः

सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ।। ६ ।।

एष हि स्वरूपावस्थः सर्वेश्वरः साधिदैविकस्य भेदजातस्य सर्वस्यैशितॄ

नैष्माज्जात्यन्तरभूतोऽनिषेधामिव । “ प्राणबन्धनं हि सोऽस्य मनः ” इति

ऋतेः । अयमेव हि सर्वस्य सर्वभेदावस्थो ज्ञातेल्येष सर्वेऽप्येषोडनन्तर्याम्यन्त-

रनुप्रविचिय सर्वेषां भूतानां नियन्ताऽऽप्येष एव । अत एव यथोक्तं सभेदं जग-

त्यसूयत इत्येष योनिः सर्वस्थ । यत एवं प्रभवाश्राप्ययौ हि

भूतानामेष एव ।। ६ ।।

प्राज्ञस्याऽऽधिदैविकेनान्तर्यामिणा सहाभेदं गृहीत्वा विशेषणान्तरं दर्शयति-एष हीति ।

स्वरूपावस्थ्यस्मुपाधिप्राधान्यमतद्धूय चैतन्यप्राधान्यम् । अन्यथा स्वातन्त्र्य्यानुपपत्तेः ।

नैयायिकादयस्तु ताटस्थ्यमीक्ष्याऽऽडतिष्ठन्ते तद्युक्तं पत्युरसामञ्जस्यादिति-

नात-नैष्माज्जाति । शुद्धत्वविरोधादप न तस्य ताटस्थ्यमीक्ष्यामिल्याह—प्राणादि-

प्रकृतमज्ञानात् परं ब्रह्म सदाख्यं प्राणशब्दितं तद्वद्धनं वच्यतेऽस्मिंपर्यवस्यतीति व्युत्पत्तेः ।

न हि जीवस्य परमात्मातिरिक्तेऽपि पर्यवसानमस्ति । मनस्तदुपहितं जीवचैतन्यमात्रप्राणश-

ब्दस्पाऽऽड्व्यात्मिकार्थस्य परमिन्प्रयोगान्नःशब्दितस्यैव जीवस्य तस्मिन्न्पर्यवसानाभि-

धानाद्रुतो भेदो नास्तीति शोभितमिस्यर्थः । प्राज्ञस्यैव विशेषणान्तरं साधयति-अयमे-

वेति । नन्वभ्यारकं नोपपद्यते । व्यासपराशरप्रभृतिभिरनन्येषामपि सर्वेऽज्ञतप्रसिद्धेरिस्या-

श्रय विशिनाष्टि—सर्वेऽिति । अन्त्योऽमित्यं विशेषगान्तरं विशदयति-अन्तरिति ।

अन्यस्य कस्यचिदन्तरानुप्रेक्षे नियनने च सामर्थ्याभावाद्वधारणम् । उक्तं विशेषगत्रयं

हेतुं कुला प्रकृतस्य सर्वज्ञत्वकारणत्वं विशेषणान्तरमाह—ऽप्त एवाति । यथोक्तं

स्वमजागरितस्थानद्वयप्रविभक्तभित्यर्थः । सभेदमध्येात्माधिदैवाधिमुतमेदसहितमिलति यावत् ।

निमित्तकारणत्वनियमेऽपि प्राचीनानि विशेषणानि निर्वहन्तीत्याश्रय प्रकृतिश्व प्रतिज्ञा-

दृष्टान्तानुपरोधादिति न्यायादिमिच्छोपादानयोर्॥गति न भिन्नत्वमित्यें निगमतः सिद्धमतो

विशेषणान्तरमिल्याह-यत इति । प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः । अप्येल्यस्मिन्नेत्यपपयः ।

न चैतौ भूतानामेकत्रोंपादानादिते संभावितावित्यर्थः ॥ ६ ॥

१ स्व. व. छ. ज. झ. ञ. ट. ठ. ड. स्थः सा। २ स्व. ध. न हि सौम्प । ३ ऋ स वर्जः । अत

एव ई° । ४ छ. स्याति° । ५ व. ज. स्य जी° । ६ ऋ. ड. ज. शराश्रीना° । ७ छ.

रं साधयति । ८ घ. ड. णत्वि° ।

२६

सगौडपदीयकारिकाथेर्चेवदीयमाण्डूक्योपनिषत्—

[ आगमाध्यं—

दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्पन्तस्तु तेजसः ।

आकाशो च हृदि प्राज्ञस्तिथा देहे व्यवस्थितः ॥ २ ॥

जागरितावस्थायामेव विश्वादीनां त्रयाणामुभयैप्रदर्शनार्थोंडयं श्लोकः—

दक्षिणाक्षिमुखे( क्षौ )येन द्वष्टा स्थानां विश्वो(डन—

भूयत । “इन्धो ह वै नामैष योऽयं दक्षिणेऽक्षिपुरुषः

इति श्रुते । इन्धे( न्धो )

दीसिगुणो वैश्वानर आदित्यान्तर्गतस्तो वैराज आत्मा चक्षुषि च दृश्यैः ।

नन्वन्यो हिरण्यगर्भः क्षेत्रज्ञो दक्षिणेऽक्षि( क्ष )ण्यक्ष्णोर्नियन्ता दृष्टा चान्यो

देहस्वामी । न । स्वो भेदानभ्युपगमात् । “ एको देवः सर्वभूतेषु गूढः ”

इति श्रुतेः ।

“ क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ” इति स्मृते ।

विश्वतेजसप्रज्ञानां स्थानत्रयं क्रमेण संचरतैमैक्यमेव वसततो मत्वैक्यत्र हेत्वन्तरं

विवक्ष्यति——दक्षिणेति । श्लोकस्य तात्पर्यं संगृह्यते——जागरितेति । न चैक्स्या—

मवस्थायामेकस्मिन्नेव देहे भिन्नस्यमात्मनस्तद्रूपादिभेदैर भिष्यते ।

जाग्रदवस्थायामिति तु देहे

व्यवस्थितत्वलोक्या विशेषणम् । तद्विद्धि तत्र रुपवस्थितस्तं यदभिमानी—

स्वमू । देहाभिमानलक्ष जागरिते परं संमवति । तेन तस्यैमेत्रावस्थायामेकस्मिन्नेव देहे

त्रयाणामनुर्भावात्तेषां मिथो भेदो नास्तीति सिध्यतील्यर्थः । मुख्यं द्वारमुपलभ्यस्थानं

शरीरमात्रे ह्यममानस्य । कथमिदमु( ल )खद्वौ विशेषयतनुपदिश्यते स्थानान्तरापेक्षयौडस्य

प्राधान्यादित्याह ——प्राधान्येनेति । अनभूयते ध्याननिष्ठेरिति शेषः । उक्तेऽर्थे श्रुति—

९३

सेवादयति——इन्ध इति । बृहदारण्यकशास्त्रे( त )रुदाहृताया।स्ताह्यैयैर्यमाह——इन्ध इत्या—

दिना । वैरां( ण )स्यादड्मनो यथोकगुर्हैर्वचै( च )डपि दृष्टश्रु( श्र )खुवस्य किमायातमिल्याश( स )ड्कडह—

चक्षुषि चेत । अध्यात्ममाधिदैवयोरेकत्ववादाधिदैविको गुणक्षाक्षु( क्ष )एड्याद्यात्मिके संभवा—

तीर्थर्थः । उक्तमेकत्वमाक्षिपति——नन्विति । हिरण्यगर्भः सूक्ष्मप्रपञ्चाभिमानी सूर्यमण्ड—

लान्तर्गतः सूक्ष्मसमष्टिदृ( ड )न्हो( हि )लि( लि )ख्यतमा चक्षु( क्षु )र्गोलकानुगतौन्द्रियानुग्राहकः संसारेऽपोड्योऽन्तरम् ।

१ छ. “वद्” १ २ छ. “क्षिप्राक्षो” १ ३ क. “तामात्मने” १ ४ म. “विवृण्वचा” १ ५ छ.

“सिन्धे” १ ६ छ. भिरिष्य १ ७ म. म. “तिदे” < व. छ देहस्य' १ ९ म. “मानत” १ ९० छ.

“स्यामर” १ ९१ क. “भवति तेषां” व ज. झा. “भ्रों तेषां” १ १२ व. छ. ज. “या मा” १

१३ छ. संमवयते १ १४ म. छ. ज. म. “त्सरमा” १ १५ म. छ. “राजात्मनो” १ १६ व.

छ. ज. “नन्वडप” १ ९७ व. ह. व. स. “तथो” १—

१—म. “शुरेवकर्त्यांसडु” १

२५-०८-२०२४

२८

सगोडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्त-- [ आगमाह्येन्

तदुपल्मभते । ततो न तयोःैक्लक्षण्यासिद्धिरर्थे: । द्वितीयपादेऽस्य न्यास्वर्थ्योमुपसंहरति—

अत इति । स्थानद्वये ह्र्रङ्ग्रोदाश्रया । निरवकाशेति दर्शयितुमेवकारः । तृतीयेयं पादं

व्याकुर्वड्जाग्रत्येव सुपुप्तिं दर्शयति——आकाशे चेति । यो विश्वस्तेजसत्वमुपगतः स

पुनः स्मरणाद्वस्य व्यावारस्य व्यावृत्तौ हृदयावच्छिन्नकाशे स्थितः सन्प्राज्ञो मृत्यो

तल्लक्षणलक्षितो भवति । न हि तस्मिन् रूनविषयदर्शनस्मरणे परिहृत्य विशिष्टाकाशानोः—

त्वस्य प्राज्ञादर्थोऽन्तरत्वम् । अतद्वंश स एकीभावो विषयचिपप्याकाररहितः । यतो घनप्रज्ञो

विशेषविज्ञानविरेहि रूपान्तररहितास्तिष्ठतत्यर्थः । उत्कमर्थे प्रपञ्चयन्तनोव्यावाराभावादिति

हेतुमुक्त्वा व्याचष्टे— दर्शनेत्यादिना । अविशेषेणाव्याकृततुपेणेऽर्थः । अवस्र्रानं

जागरिते सुपुप्तमिति शेषः । यदुत्कमर्थम्यावृततेन प्राणात्मना हृदयेऽवस्थैनमिति तत्रै प्रमाण—

माह--माणो ह्रेति । यो हि प्राणोदध्यास्मं प्रसिद्धः स वागादीन्प्राणानात्मनि संवृड्ढले

संहरतीति प्राणस्याध्यास्मं वागादिसंहर्तृत्वमुक्तम् । अधिदैवं च यो वाचः सूत्रात्मा सोऽ—

न्याादीनात्मनि संहरतीत्यग्न्यादिसंहर्तृत्वं वायोरुक्तम् । अध्यात्माधिदैवेयोस्तैकत्वम्त्प्राणस्य

बायोश्व वागादिश्वग्न्यादिग्ं संहर्तृत्वेनाध्यास्य कृतत्वस्य संग्रामोविद्यायां सुंचितत्वादव्याकृतच

प्राणारमनं सुपुप्ते प्राज्ञस्यावस्थानमिति युक्तमेतेकेऽभिस्थः ।

तैजसो हिरण्यगर्भों मनःस्थत्वात् । लिड्ङ्ं मनः । “ मनोमयोऽयं पुरुषः ”

इत्यादिर्श्रुतिभ्यः । ननु व्याकृतं माणः सुपुप्ते तदात्मकानि करणानि भवन्ति

कथमच्याकृतता । नैष दोषः । अव्याकृतस्य देशकालविच्छेदाभावात् ।

पूर्वमेव विश्ववीरजोरैक्यस्यानन्तरं च सुपुप्ताव्याकृतयोरेकत्वस्य दर्शितस्यान्तैजसहिरण्य—

गर्भयोरुक्तमेवदं वक्तव्यमिदानीमुपन्यास्यतति—तैजस इति । तत्र हेतुमाह——मनः—

स्थत्वादिति । हिरण्यगर्भस्य समष्टिमनोम्र्रष्ट्र्यादिसर्वस्य व्यष्टिमनस्त्वाद्योश

समष्टिल्यप्यष्टिमनसोरेकत्वात् । सद्र्रतयोरपि तैजसहिरण्यगर्भयोरेकत्वमिच्यर्थः । किं च

हिरण्यगर्भस्य क्रियाशकत्युपाधौ लिड्ङ्ःःस्मतया प्रसिद्धस्वात्मतस्य च सामानाधिकरण्यप्रश्ल्या

मनसा सहामेदावगमान्मनोर्निष्ठस्य तैजसस्य मुक्तं हिरण्यगर्भंमिस्याह——लिड्ङ्मिति ।

१ क. "पलम्भात् । त° । २ ग. झा. "द्वयाः" । ३ घ व्याख्येयमु° । ४ छ. "व्यातमु°" ।

५ व. ड. छ. ज. ऋक्षूभेदा° । ६ ऋ. 'स्य स्वकू°' । ७ घ. ड. "तद्वेकी°" । ग. झा. "तद्वासा

वेकी° । ८ व. ड. 'हन्तो व°' । ८ ऋ. 'रहाद्रुपा°' । १० ऋ. हेतुं कृत्वा त्या° । ११ ग. छ.

ऋ. 'स्थानमिति जा' । १२ ऋ. 'स्थाने त°' । १३ ऋ. लड्‌ASSह । १४ व. ड. 'देवतं च ।

१५ व. ड. 'वत्तयो°' । १६ ऋ. 'श्रुतेः न°' । १७ छ. 'मतग°' ।

२८-१२-९३

१ ९ ७ ३ - १ २ - ६

३४

सगौडपादीयकारिकार्थवबेदीयमाण्डूक्योपनिषत्—

[ आगमाध्यं—

तत्त्वेन मायया वादिप्र जायते " इति । यदि ह्रासतमेव जन्म स्वाहृतम्रणो

व्यवहारस्य ग्रहणद्वाराभावादसच्चवप्रसङ्गः । हृद्यं च रज्जुसर्पोदीनामविच्छिन्ना

मायावीजोत्पत्तानां रज्ज्वाद्यात्मना सच्चवम् । न हि निरासपदा रज्जुसर्पेमृग

तृष्णिकादयः कचिदुपलभ्यन्ते केनचित् । यथा रज्ज्वां माक्षसर्पौत्त्पत्ते रज्ज्वा

स्तना सुप्तेः सप्रेवा ड्स्सीत् । एव सैर्वभावानामत्पत्तेः माक्षमाणवJजात्मनेव

सच्चवम् । इत्यतः श्रुतिरपि वक्ति —" ब्रह्मैवेदम् " " आत्मैवेदमग्र आसीत् "

इति । सर्वे जनयति माणश्रेतोंशूनंशान इव रवे श्विदातमकरशय पुरुपस्य चेतोऽुपा

जलार्कसमाः प्राज्ञतैजस्विश्वमे दैन देतातियैगादिदेह मेदे षु विभाग्यमाना श्रेतोंशावो

ये तान्पुरुषः पृथग्विषयभावविलक्षणानानप्रविष्फुलिङ्गवत्सलक्षणाज्जालार्क वे च

जीवलक्षणांस्वतरा न्सर्वभावान्माणो वीजात्मा जनयति यथोर्णनाभिः ।

" यथाऽड्रोर्विस्फुलिङ्गा: " इत्यादिश्रुते: ॥ ६ ॥

एष यो निरीयत्र प्राज्ञस्य प्रपञ्चकारणत्वं प्रतिज्ञातं तत् सत्कार्यमसक्कार्यं प्रति वा

कारणत्वमिति संदेहे निर्धारयितुमारभते—प्रभव इति । तत् तावत्त्रेमेदाह —सर्व मिति ।

पुरुषो हि सर्वम्चेतनं जगदुपाधि भूतं तमः प्रधानं गृह ल्त्वा जनयति । अत एतत्

पुरुषे कारणवाचि प्राणपदं प्रयुज्यते । एवं स च चैतन्यप्रधानक्षेतस्स्वै तनयस्यां जु दद व थि

तान्प्रति विम्बकल्पा जीवानाभासभूतानुपपादयति । एवं चेतनाचेतनात्मकमश्रेयं जगत्संको र्णी

संपादयती सर्थः । ननु सतां भावानां सच्चादेव प्रभवो न संभवस्याति प्रस तदियाश कू

पूर्वर्धं व्याचष्टे—सतामिति । सते नाऽऽभिषातानात्मना मेत्रा विधा क्लृ नं म यामय

मारोर्पेतस्वरूपं तेन प्रभवः संभवत्यर्थः । असदुजन्म निरसन मन्तरेण कथं सुजनन्म

निर्धारयितुं शक्यमित्यार कू ड्ह—वक्ष्यत इति । जन्मनः पूं र्व स्र स्य सर ये च का र्ण

ण्यपारसाध्यत्वा सिद् दे र्मि द्रि ङ्गल्वे च कृतं सजामेत्र प्रभवे भवान्तरभावात् क्कचि

यदीति । कार्यप्रपञ्चस्यास्त्रे कारणस्य ब्रह्मणः स्वारसैन व्यन हार्यै त्वा भा यात तस्य ग्रहण

द्वारमूतस्य लिङ्गस्य भावादसर्गमेव सिध्येत् । कार्येण हि लिङ्गेन कारणं ब्रह्म

ष्टमपि सदित्यवगम्यते । तभे रसदृ शेल तस्य कारणेन सम्बन्ध धीरिय सदेव कारण

स्याविद्या डन नि वि चन्या

कृताक्ष ते मायावीजादुत्पन्नाश्च तेमवि दे श माये यज्ञी—

१ म. सर्व गा भा° । २ म. विभज्य मा° । ३ म. ° थक्सू जति निट ° । ४ च. ° बज नी° । ५ व.

द. च: ° क्षागान्तरा सनु स त्त ° । ६ म. व. ड. ज. झ. ° याड मेः क्ष द्रा दिस्फु° । ७ म. ड. म. 'ते ।

स° । डें च ड. मा ° तिं नं ° । ९ ज. झ. ° वन्स° । १० च. ° रक्श मा° । ११ क. ख. ° थे क° ।

नान्तःपज्ञमित्यादिना

२५-१२-९५

२ ७ जुलै °कलकत्ता° १२ च. 'वर्ग इप्'। १ च. ढ. ज. °सिद्धिरि°।

2-6-999

२१-७-८३

28-2-86

9-7-94

18-8-94

१५ व. ढे. ज. 'लिपतचने ना'

28-2-86

सुश्रुसक्काले माझे । अतो वा सामाम्यादेकत्वं माझमकारयोः । विद्दृत्फलमाह ।

मिनोति ह वां इदं सर्वं जगद्याथात्म्यं जानातितत्यर्थे: । अपीतिश्व जगत्कारणात्मा

भवतितत्यर्थे: । अत्रोआवांतरफलबचनं प्रधानसाधनस्तुत्यर्थम् ॥ ९९ ॥

तृतीयपादेस्थ तृतीयमाग्राथैश्वक्त्वमुपन्यास्यति—सुश्रुस्सति । पूर्ववदेकत्वप्रयोजकम्

त्रांपे प्रश्रपपूर्वकमुपवर्ण्यति--केनत्यादिना । मानमेव विद्रुर्णोति--मीयते इति । ओमि

त्योकारस्य नैरनरर्येणोद्वारणे सत्यकारोकारौ प्रथमं मकारे प्रविश्य पुनस्तस्मान्निर्गच्छन्ता

-विवोपलभ्यते तेन मकारेडपि मानसामान्यैमित्ति वक्तव्यमिल्यर्थ: । एकीभावमेव स्कोरयति--

ओमकारोति । मकारवत्प्राज्ञेडपि तदस्ति सामान्मिल्याह--तथेलि । उत्कस्स्यापि सामान्सस्य

फलबमाह--अतो वेति । सामान्मद्वयद्वारेण प्राज्ञमकारयोरेकत्वज्ञानं नाविवक्षितं फलव

स्वादिल्याह--विद्द्वदिति । भवदिहुसोडपि जगद्विश्रयैज्ञनमस्तीत्याश्र्कुय विशिनधि

--जगद्याथात्म्यमिंति । तथाध्यात्मं चाङ्याकृतत्वं प्रल्यभवेदनिष्टत्वान्न फलमियाश

-कुयाश्शह--जगदिति । ततः तदैकर्याने फलभेदकथनादुपासनाभेदमाश्र्कश्रकु

फलभेदश्रुतेरर्थवादत्वमुपेल्याह।SSह--अत्रेति । पादानां मात्राणां च क्रमादेकैवाध्जाने

फलंकथनं सर्वोपादानमात्राश्र्व सर्वः: स्वास्यादिपरार्थ्योस्स्या प्रथगर्या: सतिभेदकत्वाभियर्य: ॥ ९९ ॥

अग्रेते श्लोका भवांति—

विश्वस्यात्वांविचक्षायामादिसामान्मुक्तकटम् ।

मात्रासंप्रतिपत्तौ स्यादामिसामान्मेव च ॥ ९९ ॥

विश्वस्यात्वमकारभावत्वं यद्दा विश्रक्ष्यते तदाडगदितवसामान्मुक्तकन्यााये

नोत्कटमुद्भूतं दृश्यत्त इत्यर्थ: । अतविविक्षायामिल्यस्य व्यार्कुयानं मात्रासं

-मातपच्चाविंति । एवंविश्रस्याकारमात्रत्वं यद्दा समातपचंते इत्यर्थ: । आंक्षिसाम

न्यमेव चोत्कटामित्यनुवर्त्तते चशब्दात् ॥ ९९ ॥

पादानां मात्राणां च यदेकत्वं सनिमित्तं श्रुत्योपन्यासत्तं तत्र ऋत्यर्धीचिवरणरूपान्पूर्ववदेव

श्लोकानवतारयति—अग्रेति । प्रथमपादस्य प्रथममात्रायाश्र्वाभेदारोपार्थमुक्तं सामान्मद्र्यै

विशादयति--विश्रस्येति । उत्कन्याॅयेनाड्डदिरस्प्येलादाविति शेष: । पुनरुक्तिपरिहार

द्वारा विवक्षितमर्यमाह--अत्वेति । अनुवृत्तिच्चोतकं दर्शयति--चशब्दादिति ॥ ९९ ॥

१ व. ठ. 'श्रुतिका'० । २ व. ठ. म. 'न्थमति व्यक्तमि'० । ३ व. 'याक्षा'० । ४ म. व. ठ. ज. सा. 'डे फलसु'० ५ व. ठ. ज. 'कतव्शा'० । ६ ग. 'हमेदृक'० ७ व. 'रस्यापि

त०' । ८ क. ख. ज. 'ड्विवक्षते सं०' । ९ व. 'भमाशा भा'०

24-9-78

६०

सगौडपादीयकारिकार्थवेदीयमाण्डूक्योपनिषत्—

[ आगमाख्यं-

कैवल्यविधानाभिधेयरूपयोर्वादनसयोः क्षीणत्वादनवहार्यः। प्रपञ्चोपशमः

शिवोऽद्वैतः संवृतं एवं यथोक्तविज्ञानवता प्रयुक्त ओंकारक्षिमात्रस्विपादः।

आत्मैव संविशत्यात्मना स्वेनैव स्वं पारमार्थिकमात्मानं य एवं वेद।

परमार्थदर्शिनां ब्रह्मविदां तृतीय बीजभावं दृग्ध्वात्मानं प्रविश्ट इति न

पुनर्जीयते तुरीयस्याज्ञानात्। न हि रज्जुसर्पयोर्विवेके रज्जुसर्पः

सैषा बुद्धिसंसकारात्पुनः पूर्ववत् द्वैकेनैवमुल्यास्यति। मनदमध्यमाधियां तु

प्रतिपक्षसाधकभावानां सन्मार्गगामिनां(नां) संन्यासिनां मात्राणां पादानां

च क्लृप्तसामान्यविदां यथावदुपास्यमान ओंकारो ब्रह्मप्रतिपत्तये आलम्बनी

भवति। तथा च वक्ष्यति—“ आश्रमाश्रविधा हीना: ” इत्यादि॥ १२ ॥

( इति माण्डूक्यमूलमन्त्रभाष्यम् )

प्रत्यक्षैतन्यमोंकारसंवेदनं त्रिमात्रेणोकारेणाध्यस्तेन तादात्म्येँकारो निर्गृह्यते। तस्य

परेण ब्रह्मण्यैक्यममात्रादिश्रुत्या विवक्ष्यते तामवतार्य व्याकरोति—अमात्र इत्यादिना।

कैवल्यविधानद्वैततयैवम्। विशेषणान्तरमुपपदयति— अभिधानोक्ते। अभिधानं वाग्मिधेयं

मनश्चित्तातिरक्तार्थाभावस्याभिधास्यमानत्वात्‌योर्मूलज्ञानक्षयेण क्षीणत्वादिति हेत्वर्थः।

अव्यवहार्येऽद्वैतात्मा नास्त्येवेत्याशङ्क्य विकारजातविनाशावधिस्वेनाडडत्मनोऽवशेषानैवमि-

त्याह—प्रपञ्चोति। तस्य च सर्वानर्थाभावोपलक्षितस्य परमानन्दत्वेन पर्यवसानं सूच-

यति—शिव इति। तथैव सद्द्वैतैकत्वनिष्ठानवस्थानमभिप्रेत्याडडह—अद्वैत

इति। ओंकारस्तुतीयः सनातनैवेत यदुक्तं “तदुपसंहरति”—एवमिति। यथोक्तं विज्ञानं

पादानां मात्राणां चैकत्वम्। न च पादा मात्राश्च तुरीयात्म्योकारे सन्ति पूर्वपूर्व-

विभागश्वोत्तरान्तभावेन कमादात्मनि पर्यवस्यतीयेवेँलक्षणतद्धता प्रयुक्तः सद्वोंकारो

मात्रा: पादांश्व स्वस्मिन्न्तर्भाव्यावस्थितस्याडडत्मनो भेदमसहमानस्तद्धूपो भवतीत्यर्थः।

उक्तैक-

क्यज्ञानस्य फलमहं—संवित्तिरिति। सुषुप्ते:ब्रह्मप्राप्तस्य पुनरुथानवन्मुक्तस्यापि पुनर्जन्म

स्यादित्याशड्क्यASSह—परमार्थेति। सुंङ्गुतस्य पुनरुथानं बीजभूताज्ञानस्य सद्वादुपपवते।

ईह तु बीजभूतमज्ञानं तृतीयं सुषुप्ताराद्यङ्गद्चैव तेनाऽऽत्मानं:तुरीयं प्रविश्टे विद्धानिति नासौ

पुनरुथानमर्हति। कारणमनुतेरण तद्योगादित्यर्थः। तुरीयमेव पुनरुथानबीजभूतं भविष्यतीस्या-

१ ज. म. ध्रुव्त। च सम्प्रवृत्त। २ रस. व. सा। °दर्शी ब्रह्मवित्त्ती°। ३ च. सर्वज्ञ°।

४ स. व. च. ज. हीन ह°। ५ ढ. म. सा °दिपूर्ववत्°। ६ च. नित्यप्ते। ७ रु. महोक्य°।

८ व. म. °ये श्री°। ९ क. स्व. व. इ. चे. ज. °नोदवश°। १० ज. ड. सुतस्य।

१ ग. ज. झ. तद्° । २ क. °रादीत्य° । ३ ध.ड. च. ब्रह्मैक्य° । ४ ग. ड. स. °क्षणं फलमुक्तमु । इ° । ५ ग. क्ष. °मनुक° । ६ छ. °कारे पा° । ७ च. न चिन्तयेऽपि किं° । < घ. °का: पू° । ९ क. एवं । ९ क. ख. °कत्वादिदि° ।

२५-८-६२

24. 7. 78

१ म. ३. ६. ०ककिता । वि० । १२ शु. ६. ज. °रा सा । ३ छ. °स्य नि° । ४ घ. °त्काराचिवु° । ५ घ. °शमालेदे° । १६ ज. °मत्वादे° । ७ छ. °कारतु° । ८ ख. ड. °वमा-वमा° । ९ क. °पञ्चो यः । १० शु. °ति—स मुनिरिते । अ° १११ शु. °भाद्र न पु° । १२ छ. °व्या° ।

28-2-90

२१-०२-१९७४

28-2-90

७२

सगौडपादीयकारिकाथर्वेदर्दीयमाण्डूक्योपनिषत्—

[ वैतथ्यार्घं -कस्मात् । दृष्टान्तस्यासिद्धत्वात् । कथम् । न हि जाग्रद्दष्ट्रा एवैते भेदा: स्वप्ने हश्यन्ते । किं तर्हि । अपूर्वे स्वप्ने हश्यते चहृदन्तर्गमारूढमपृथुभुजमा-त्मानं मन्यते । अन्यद्रप्यंवमकारमपूर्वं परयति स्वमे । तस्माञ्जेनासता सम्भिति सदैव । अतो दृष्टान्तोसिद्ध: । तस्मात्स्वप्ननजागरितस्यासत्वमित्ययुक्तम् । तर्हि । स्वप्ने दृष्टमपूर्वं यन्मन्यसे न तत्त्स्वतः । सिद्धम् । किं तर्हि । अपूर्वस्थाने-धर्मों हि स्थानिनो दृश्युरेव हि स्वप्नस्थानवतो धर्मः । यथैव स्वर्गानिवासिन-मिन्द्रादीनां सहस्राक्त्वादि तथा स्वप्नहशोऽपूर्वोंडयं धर्मः । न स्वतःसिद्धो दृश्य: स्वरूपवत् । तानेवंकारानपूर्वान्स्वाचित्तविकल्पानयन् स्थानिं स्वप्नहकस्वप्न-स्थानं गत्वा पश्यते । यथैवेह लोके सुचिशिक्षितो देशान्तरमार्गस्तेन मार्गेण देशान्तरं गत्वा तान्पदैरर्थान्पश्यति तद्वत् । तस्माद्यथा स्थानिधर्माणां रङ्गजुर्षपेमृगतृष्णिकादीनामसच्चं तथैव स्वप्नहश्यमानपूर्वाणां स्थानिधर्माण्वमेक्षेन्य अस्वमतो न स्वप्नदृष्टान्तस्यासिद्धत्वम् ॥ ८ ॥

दृष्टान्तस्स साध्योऽविकलस्व शङ्कितस्वा परिहरति—अनूवापात् । यद्वा स्वप्नानिवासिन-शीलानामिन्द्रादीनां सहस्रोक्त्वादिर्धर्मस्तथा यदिर्दमप्यपूर्वंवस्वपदर्शनं मन्यसे तदाsपि स्थानि-:

स्वप्रस्थानेवतो दृश्युरेव धर्मः । तेन दृश्यत्वातस्य मिथ्यात्वसिद्धिरित्यर्थः । कथम् तेनैव दृश्यत्वे-

तत्रैSSह—तानयमिति । यथैवेह बहुहरभूमौ सुशिक्षितो देश न्तरप्राप्तिमर्गस्तेन मार्गेण देशान्तरं गत्वा तत्रलयपादैःस्थान्यादृशा स्वप्रगतान्पदैरर्थान्पश्यो-ऽतदक्ष स्वप्रप्य स्थानिर्यम्वादृशोऽनुचैम्पादिविमध्यगतस्य्र्वमित्यर्थः ।

स्वमेति । समस्तमायान्तक्वादि । अनुमानसिद्ध-स्यार्थेस्यानुमानदोषो, किं मन्तेरेणास्यमयुक्तमिति पुछछति—कुस्माद्देति । व्यामिभूभि-दूष्प्रक्यार्तिभ्रमं दोषमाह-हष्टान्तस्मेति । असिद्धं पक्षपातवकं विशदयति—

चतुदर्शन्तमिति । अन्यद्रपि त्रिने त्रलादि । दृष्टान्तस्य साध्याविकलस्वे सिद्धे प्रागुक्तंभुमानानुपपत्तेरिति फलितमाह--

तस्मादिति । दृश्यतात्सिद्धौ दृश्यननुमानं साधयति -ततोति । ताल्क-१ ग. थ ड. च. छ. °दन्ते ग° । १२ च. तदान्ये° । ३ क. देवालो दृ° । ४ क. तन्न स्म° । ५ क. तजु स्वतः । २ ख. व. छ. ज. क्ष. °वैनित्यपूर्व स्था° । ७ व. क. च. ज. क्ष. °वस्तु° । ८ क. 'काशन' । ९ ज. °नीयस्व° । १० ज. क. म. °शितन्दे° ११ व. ड. च. म. क्ष. °तथा पद्य° । १२ व. ड. ज. °नां च स्था° । १३ व. क्ष. °नाक्षादि° । १४ म. °पूर्व स्व° । १५ °ति । तथे° । १६ क. °प्त्या° । १७ छ °मर्ष्य° । १८ छ. °कस्य ध्या° । १९ म. ड. छ. स. °दिति । अ° । २० क. °पूर्व दृ° । ३१ व. ज. °नुपप° ।

२१-७-९७

७६

सगौडपादीयकारिकार्थविवेदीयमाण्डूक्योपनिपत्—

[ वैतध्याध्यायं—

विकरोत्यपरान्भावानन्तश्रित्ते व्यवस्थितानू ।

नियतांश्व बहिश्रित्त एवं कल्पयते प्रभुः ॥ १३ ॥

संकल्पयन्नेकन प्रकारेण कल्पयन्नीतियुच्यते । विकरोति नैना करोत्यपर-

लौकिकान्भावान्पदार्थीन्शब्दादींनन्यांश्रान्तश्रित्ते वासनारूपेण व्यवस्थितान-

व्याकृतान्वितयांश्व पृथ्व्यादीननियतांश्व कल्पन(ना)कालेन्वहिश्रित्तः संस्थाङ्-

न्तश्रित्तो मनोरथादिलक्षणानित्येवं कल्पयाति । मधुरीश्वर आत्मेत्यर्थः ॥ १३ ॥

प्रकृतायां कल्पनायां विवक्षितं क्रमसुपन्यासति-विकरोतीति । नियतांश्वेति चका-

रादानियतांश्वेति विवक्ष्यते। प्रतीतिप्रसक्तक्रमप्रतिपचर्थं पृथक्च्छते—संकल्पयन्निति । लौका-

क्षरयोजनथा बुभुक्षितं ; क्रमं प्रयाथ[y]ति- उच्यत इत्यादिना । अन्यांश्वेति ।

शाब्द्रीयानिति यावत् । चित्तमध्ये वासनारूपेण व्यवस्थीतांन । अनभिव्यक्तनामहुपच्वेन

व्यवह्रारयोग्यत्वमाह—अव्याकृतानिति । कल्पनाकीलान्नियुदाीनसिध्यरानिलर्थः । बहि-

श्रित्तो बहिर्यस्तु बाह्याल्यकवहारयोग्यार्थान्प्रकलयति। अन्तःश्रित्तस्तु तेषो नैयँवृत्तबुदिर्ये-

नोरथौदिलक्षणानांहेनन्यवस्थितान्भावान्न्यवह्रारयोग्यांकल्पयित्या

पुर्नेवहिर्यवह्हारयोग्यता ये

कल्पयतीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति ; यथा लोके कुठालो वा तन्तुवाये वा घटं पटे वा कायँ

चिक्रीषुरादौ उद्धवह्रारायोग्यं व्याकर्ति बुद्धावविम्रोडय पध्वात्तमेव बहिर्नामरुपाभ्या संपादयति

तथैवायमदिकर्तॉडनि मायालक्षणे स्वचित्ते नामरू [म्*]यमयक्तरुरूपेण स्थितान्स्वछ्ययपदा-

थोन्पथमं सिसृक्षिताकारेणत्वन्मार्य पध्वाद्धाः सर्वप्रतिपेष्ट्रसाधार.मरुपेण संपादयतीति

कल्पनायां क्रमाधिगतिरिति ॥ १३ ॥

चित्तकाला हि येडन्तस्तु द्वयकालाश्र यि बहिः ।

कल्पिता एव ते सर्वे विशेषो नान्पहेतुकः ॥ १४ ॥

स्वप्नवच्चैच्पारिकल्पतं सर्वमित्येतदांश्वोच्यते । यस्माच्चित्तपारिकल्प-

१ छ स क° १ २ व. °तीत्ययेत्स्यो° १ ३ ज. °ना क° १ ४ च. °लादवहि° १ ५ म. °यां विनो° १ ६ म. क. °तिगित्स° ८ क. °ति कः सं° १ ९ व. ड. ज. °तितक° १ ० क. °तनभि° १ १, क °हरयो° १ २ ख. °कालीनान्नि° १ ३ क. °मूलोन्वाह्य°० १ ४ क. व्यातत्कु° १ ५ व. ड. ज. झ. °थान° १ ६ क. °तमयव° १ ७ क. व. ज. 'हारयो° १ ८ क. °नर्थ्य° १ ९ छ. ड. °टङ् क° १ २० ख. म. व. ज. म. 'हारयो° १ २१ ज. °चित्तना° १ २२ क. °पातेक° १ २३ छ. °तक° १ २४ ड. °तमेव° १ २५ क. म. °श्रुते

30-7-98

28-2-93

२१-७-८३

१५-०२-२०२४

28.9.87

28-2-94

24-7-78

28-8-93

28-2-93

30-06-2024

२४-०८-१९

२५-०७-२०२४

९३

सगौडपादीयकॄकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्—

[

वैतध्याह्यं—

मनोविकल्पनौैया रज्जुसर्पादिलक्षणौया रज्ज्वां प्रलय उत्पत्तिरवा॥

न च मनसि रज्जुसर्पस्योत्पत्तिः भलयो वा न चोभयतो वा॥

तथा मानसत्त्वाविशेषाद्द्वैतस्य न हि नियते मनसि सुप्ते वा द्वैतं

ॠृबते॥

अतो मनोविकल्पनामात्रं द्वैतमिति सिद्धम्॥

तस्मात्सूक्तं द्वैतस्यासत्त्वाशिरोघाद्भावः

परमार्थतोति॥

प्रमाणयुक्तिभ्यां द्वैतसिद्ध्यस्त्वप्रसाधनेन द्वैतमेव

पारमार्थिकमिति स्थिते निर्धारितमर्थं संगृह्णाति—नेत्यादिना॥

श्रुतेस्तात्पर्यार्थमाह—प्रकरणोति॥

कोडसौ प्रकरणार्थस्तस्य वा संग्रहे किं

सिध्यति तदाह—यदेति॥

व्यवहारमात्रस्याविचारितविषयत्वेडपि किं

स्यादिति चेतदाह—तदेति॥

चतुर्थप॰दार्ममाह—उत्पत्तीति॥

उत्कमेवार्थं प्रश्नप्रतिवचनाम्यां प्रपञ्चयति

—कथमित्यादिना॥

द्वैतसास्ने कथमुपपत्तिपूर्वकं न

स्यातामिलाशङ्कय किं द्वैतस्य तौ किं

वादद्वैत—

स्वप्नायं विकल्पं दूषयति—सततो हि॥

द्वितीयं प्रयाह—नार्थेति॥

व्यावहारिकद्वैता_

डीकारात्तस्यैवोक्तितिप्रलयिकाज्जाग्रत्प्राज्ञ—

रासक्ताविति॥

विमतस्तत्त्वतो नोत्पत्तिमद्रव्यत्वात्—

द्वितत्वा॰इ॰रज्जुसर्पवदिस्यात

दृष्टान्तासिद्धिमाराङ्कय

रज्जुसर्पस्य उक्तामुपपत्तिप्रलयौ मनसि

वा द्वयोरेति विकल्प्य प्रथमं प्रयाह—न

हीति॥

रज्जुं पश्यतां सर्वेषामुदलभिधप्रसङ्गादि—

स्वर्थः॥

द्वितीयं दूषयति—न

चेति॥

बहिरुपलब्धिविरोधादिलिव्यर्थः॥

तृतीयं निरस्यति—न

चेति॥

उभयतो मनोरज्जुलक्षणे न

रज्जुसर्पस्योत्पत्तिप्रलयौ युक्तौ

द्वयाधारत्वानुपप—

लविति दार्ष्टान्तिकमाह—तथेति॥

द्वैतस्य न कुतश्चित्त्वचिकौ जन्माविनाशाविति

शेषः॥

मानस॒सि॰सिद्धिमाशाङ्क्य।

अ॰ह—न

हीति॥

अन्यव्यव्यातिरेक॰भ्या॰

हैतं मनोविकल्पनामात्र—

भ्रमसिद्धस्याज्ञातसत्तायां प्रमाणाभावादिसम्भिरेल्स

प्रकृतमुपसंहरति—तस्मादिति॥

यद्येवं द्वैताभावे शास्त्रव्यापारो

नादैते विरोधात्॥

तथा च सत्यद्वैतस्य वस्तुत्वे

प्रमाणाभावाच्चून्यवादमसृजः॥

द्वैतस्य चाभा—

व रज्जुसर्पादिविकल्पनाया

निरास्पदत्वानुपपत्तिरिति

प्रत्युक्तमेत—

१. २°नाग° २. २ झ. निद्रिते॥

३ घ. °मार्येत॥

४ ग. क °पादम°॥

५ ग. °न स्फुटय°॥

६ ग. तौ किंभद्र°॥

७ ज. °ज्यं प्रथमं प°॥

८ ग. क्ष. °नना°॥

९ ह. °वै सङ्कीर्णय°॥

१० च °न स्यादर्°॥

९६

सगौडपादीयकारिकाथर्वेदोयंमाण्डूक्योपनिषत्त--

[ वैतथ्याख्यं--

रसामिति मतेऽनिरोधादेः सुसङ्गतत्वादिल्याशाङ्क्याऽSडह--भावैरिति । भावो व्यावृत्त

विशेषः । तेऽच व्यभिचारित्वादसन्तो रजुरसर्पवत् । अद्वैतमभ्युपेतं सामान्यं विशेषा

रस्तुभूतैः सामान्याकारेण च तादृशेनायमव्यावृत्तानुगतपूर्णस्ताचिदेकतानैः सन्ति मैन

मूदैर्मोहमहात्म्यात्कस्यते । न वस्तुतः सामान्यविशेषभावोऽस्ति परस्परौश्रयत्वादिल्यर्थः ।

विशेषाणामस्तित्वे कथम् सत्त्वेन व्यवहारः स्यादिल्याशाङ्क्य सच्चैतादात्म्येन कल्पितत्वात्तेषां

सच्चेन व्यवहारीपपत्तिरिख्याह--भाव इति । अनुगतसत्ताकारण कल्पिता सत्त्वव्यव

हारो भवन्तीति शेषः । सामान्यविशेषभावोऽस्य कल्पितत्वादेकरसये वस्तुनः सिद्धे

निरोधादेर्‌दुःसाधनत्वसुचितमिति फलितमाह--तस्मादिति । श्लोकतादपयं दर्शयति--

पूर्‌वोक्त । निरोधादिसर्वविशेषभावोपलक्षितं वस्तु वस्तुभूतमित्ये

पूर्वश्लोकार्थस्तस्य सामान्य

न्यविशेषात्मक वस्तुनि विशेषणाश्रित निरोधादेः सुसङ्गाधनत्वादसत्त्वमाशङ्क्यते तेन तस्य

साधनैकक्षयां तत्प्रदर्शनपरोऽयं श्लोक इत्यर्थः। तत्र पूर्वोर्ध्वगतन्यक्षराणि दृष्टान्तवाक्यम्भेन

व्याचष्टे--यथेल्यादिना । संसृष्टरूपेण कल्पितत्वेऽपि स्वरूपेणानारोपितत्वाद्‌जुद्रद्रव्यस्य

व्यावहारिकसत्त्वलयत्वमनेनैव

शेषः । कथम् प्राणादीनां परमार्थतोऽसत्त्वमिल्याशङ्क्याऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां तेषां मनःस्पर्शि

त्वम् प्रतिपादयति--तैरिति । आत्मपरिणामित्वेतेर्मृशात्वं स्वप्रतियाह--न हीति । आत्मपरिणामित्वान्मनस्कलनमनत्तरेणापि

प्राणादिमावानां परमार्थतः सत्त्वमिल्याशाङ्क्याऽडह--न चोन्त । न हि विमोरास्मनो नमों

वचचनं वस्तयमवकल्पते । न च तद्भावे निरवयवस्य परिणामसंभावनेल्‌यर्थः । प्राणादी

नामात्मपरिणामित्वासंमखे फलितमर्ह--प्रचलितस्येति । प्राप्तं चलितं यस्मात्तथा

कूटस्थैयैवाड‌डल्मनो भासमाना भावा न परमार्थतः सन्तो भवितुमत्सहन्ते । दृश्यन्त्वजडत्वा

दिना स्वप्नैर्वन्मध्यात्मसिद्धान्तरीयर्थः । एवं प्राणादिमावानां मिथ्यात्वं प्रसाध्य फलितं दर्शय

ति--नपुंसोधक्षणाणां व्यावृत्तानुपसंहरति--अत्रेति । अदृश्यः परमार्थत्वादात्मा

कथमन्यथा कल्पितः स्यादिल्याशाङ्क्य स्वरूपेणाकल्पितस्य संसृष्टरूपेण कल्पितत्वेऽपि

मिल्याह--परमार्थसतेति । अविद्याश्रादिष्ठा कल्पना मत्वा स्वभावव्यशादिल्याह--

१ ग. व. ज. क. 'साधकत्वा' । २ ख. व. 'वृत्या' । ३ ग. 'वृत्यान' । ४ क. 'नः

सूत्रात्मै' । ५ घ. 'राय' । ६ ग. ड. ज. 'भयादि' । ७ ख. व. ड. छ. 'तादात्मने' । ८ ख.

'साध्यत्व' । ९ व. 'ति श्लो' । १० क. 'शेषेण.श्री' । ११ ख. क. छ. 'साध्या

त्वा' । १२ ख. 'सत्वमु' । १३ व. 'थिस्ते' । १४झ. 'नित्यत्वमा' । १५ ग. 'तत्वना'।

१६ ग. 'त्रप' । १७ क. 'भावनि' । १८ व. ज. 'द—अप' । १९ ध. ड. 'द्रष्ट' । २ ग. ज्

रथस्तो भ' । २०.छ. 'इदंताज्जह' । २१ व. 'प्रमेथ्या' । २२ क. 'मातमक' । २३ ड

व्यचस्वस्तु' । २४ घ. 'ज्ञानक' । २५ ग. झ. 'मिथ्या' ।

29-8-88

28-2-85

१००

सगौडपादीयकारिकार्थवेदोयमाण्डूक्योपनिषट्

[.वैतथ्यास्यं—

तैस्माह—तस्मादिति । शाङ्कादद्वैतमवगम्य स्मृतिसंतार्ति कुर्वतो लोकानुवर्तने विधिनियममाह—अद्वैतामिति । तस्मादित्यस्यार्थमाह—यस्मादिति । एवमिति निर्विकल्पद्वैतादपरामर्शः । विदित्वा शाङ्कतोऽवगम्येयर्थः । अद्वैतावगतिदृढ्यार्थं स्मृतिसंतैतिर् तैर्न्यतायां नियमविधिमभ्यनुजानाति—अद्वैत इति । अद्वैतिमित्याद्युक्तार्घं विभजते—तत्रोक्त । जडैःसदृशास्य कथं लोकोत्तरवचनमुत्तपूर्वकैरित्यादिशङ्कडोदित्—सर्वलोकेति । लौकिकव्यवहारान्तीय विदुषो जडवदाचरणं कीदृशमित्यपेक्षायां चतुर्थं पाद-

मनूष्य तार्त्र्येमाह—जडवदिति । एवंविधोऽहमित्यात्मानं विद्याभिजनादिभिरेइप्रस्य-

.पङडुदेव. विद्वोंखलोकमाचरोदिति योजर्ना ॥ ३६ ॥

निस्तुतिनिर्नमस्कारो निःस्वधाकार एक च ।

चलाचलनिकेतश्व पतिर्याहच्छिको भवेत् ॥ ३७ ॥

कया चर्यया लोकमाचरोदित्याह—स्तुतिनमस्कारादिसर्वे-करंभवर्जितस्त्यक्त-

स्ववाचिषरणं प्रातिपत्र्यपरमहसपारित्राद्यैः इत्याभिप्रायः । "एतै व तैमात्मानं विदित्वा " इत्यादिश्रुते । " तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणा " इत्यादिस्मृतेश्च । चलं शरीरं प्रतिक्षणमन्यथाभावात् । अचलमात्मैतच्चवम् । यदा कचित् चिन्त्रोजनादिव्यवहारानिमित्तमाकावदैचैल स्वरूपमात्मैतच्चवमात्मनो निके-

तैमाश्रेयमात्मसिथितिं विस्मृत्याहमिति मन्यते यदैन तदा चलो देहो निकेतो यस्य सोऽयमेवं चलाचलनिकेतो विद्वार पुनर्बौधाविष्याश्रयः । स च याहच्छेङ्कों भवेत् । यहच्छेङोमासकौपीनाच्छादनग्रासामात्रदेहस्थितिरित्यर्थः ॥ ३७ ॥

नतु परापरदेवयोः स्तुतिप्रेक्ष्यंमाणस्य श्राद्धादिक्रियाश्व कर्तव्यतया प्रतिन-

न्धाकयं विदुषो जडवदाचरणामिति तत्राऽऽह—निस्तुतिरिति । तथाडपि जीवतैः कापि स्थातव्यवादाश्रयमुद्दिश्य प्रवृत्तेरावश्यकत्वात्कुनो जडसदृश्यमियारक्याडSह—चलोति ।

चलं चाचलं च चलाचलं ते निकेतो यस्याऽऽडSश्रयः स तथोति यावत् । तथाडपि

रु घ. ज. झ. °कलम्दि° । २ कं. °तर्तिं क° । ३ क. °डसारयस्य । व. °द्वदु° । ४ ज. °वेक्तवा° । ५ क. °स्थाह । ६ ग. झ. °तप्यार्थमा° । ७ क. °भिन्न प्र° । ८ क. °ना । न° । ९ क. °पारमहंसयप° । १० घ. च. ज. झ. °सपरि° । ११ घ. हूँ. च. पं °चैत° । १२ म. °तमतवम । १३ च. चलस्थ° । १४ व. ज. °तनमो । १५ क. °तनमा° । १६ ज. °अममा° । १९ छ. दा च । १८ च. झ. °को य° । १९ म. °छ्याः भा° । २० म. °प्रमाणगम्य॒य । २१ क. झ. °वतां का° । २२ घ. च. ड. ज. °ले नि° ।

28-2-78

२८ - ०२ - १०३

१०४

सगौडपादवीकारिकार्थवचेदीयमाण्डूक्योपनिषत्

[ अद्वैताश्रयम्—

विवृत्ति: स्मृतिश्रुतिन्तित इत्यर्थ: । प्रकरणान्तरमवातारन्वृतमतुद्रवति—ओंकारेति । तस्य हि निर्णयये प्रथमे प्रैकारणे प्रपञ्चोपशम: शिवोSद्वैत इति विशेषणैरत्ना प्रतिज्ञामात्रेऽणोSद्वितीयो व्याख्यात इत्यर्थ: । द्वितीयप्रकरणार्थं संक्षिप्यानुवदति—ज्ञात इति । तत्रैवाडSदye प्रकरणे ज्ञातै द्वैतं न विद्यते इत्यत्र प्रतिज्ञामात्रेऽण द्वैताभाव उक्त: । स तु द्वितीयेन प्रकरणेन हेतुदूषणान्तासकेन तर्केण न च प्रतिपादितो नात्र प्रतिपादयितव्यमवशिष्यमस्तीत्यर्थ: । तत्तीयं प्रकरणमाकाड्क्षापूर्वकमवतारयति—अद्वैतामिति । नैवा तर्केण मातृरोSपनेयोति श्रुतेरद्वैतं कथम् तर्केण ज्ञातुं शक्यमित्याशङ्किपते—तत्त्वमिति । स्वतन्त्रतर्कोSप्रवेशेडपि तस्मिन्नाग-

मितर्कस्य सहकारितया संभावनाहेतुल्वाच्चर्केणापि ज्ञातुं शक्यमिति व्यवहाारोपपत्तिरेति मत्याSडSह—अद्वैतेति । यदि तर्केणाद्वैतं संभावयितुं प्रकरणमारम्यते तर्हि किमित्युपा-

सकनिन्दा प्रथमं प्रस्तूयते तत्राडSडSह—उपास्येति । उत्तवच्यमाणविरोधित्वादुपासकर्न्ती तन्निन्दा प्रकृतोपयोगिनीत्यर्थ: । कथम् तर्हि तत्र तत्रौञ्जलत्वमात्रानो दर्शयन्नी श्रुतिर्योंडSष्पते तताडSडSह—मागिति । प्रागवस्थायां सर्वेभिदमजमहं च तथेलुपासैको यतो मन्यतेSडSतद्‌भ प्रागवस्थाब्रह्माविषया भविष्यत्कथ्यश्रुतिरिलर्यर्थ: । कार्यस्थित्यास्थायां यदि ब्रह्म तन्मात्र-

मित्यं तर्हि किमुपासनया प्राप्तव्यमित्याशाङ्कूSडSह—यदात्मक इति । इदानीन्तुप्तव्यव-

स्थायां जातो जावते ब्रह्माणि स्यिस्थ्यवस्थायां वर्तमानोSहं प्रागुपपत्त्यर्थदातक: सन्.सं तदैन पुन: प्रलयावस्थायामुपासनया प्रतिपत्त्ये तंक्ततुन्यायादिति संबन्ध: । तत्त्वकाराणां शाखा-

यामुपास्यैस्य ब्रह्मत्वनिषेधदर्शनाच्चोपासकनिन्दा युक्तेल्याह—यद्वाचेऽति । अनन्युदितमन-

भिप्रकाशितमम्युध्यतेSभिप्रकाशयत दूंपासते वाचा विषयी कुत्रीतिल्यर्थ: । आदिशम्देन यन्मनसेल्यादि गृह्यते ॥ १ ॥

अतो वक्ष्याम्यकार्पण्यमजाति समतां गतं ।

यथा न जायते किंचिज्जायमानं समन्ततः ॥ २ ॥

सबाह्याभ्यन्तरमजात्मानं मतिपत्तुमशक्नुवचाविद्यया दीनमात्मानं मन्य-

मानो जातोSहं जाते ब्रह्माणि वर्ते तदुपासनाश्रित: सन्ब्रह्म प्रतिपत्त्य्‌

इत्येवं मतिपन्न: कृपणो भवति यस्मादतो वक्ष्याम्यकार्पण्यमकार्पणभाव-

सज्जं ब्रह्म । तद्‌धि कार्पण्यास्पदं

यत्रान्यदोज्ञातपरयरैचैन्यच्छृणो-

१ छ. ज. प्रप° । २ स. म. °नाद्वैती° । १३ ज. °ते तत्वं न! । ४ घ. °तिरप° । ५ क.

रापनथे° । ६ ड. °तेंकार° । ७ व. °म् स्तो° । ८ छ. °स्य निन्दा । ९ क तथा । १० म.

ज्ञाश्त° । १११ क. °सके य° । १२ क. तुन्योSथ° । १३ क. °स्पत्न° । १४ क. ज. जपा.

स्पत १३५ व. °हि° । १३६ च. पण्यमास्प । १७ च. °नोदन्ये प° । १८ च. °त्यान्यं गुणो° ।

29. 7. 88

१०८

सगौड़पादीयकारिकार्थविवेद्दीमाण्डूकयोपनिषत्—

[ अद्वैतास्पयं—

एक एवाडड्मेति । यग्रेक एवाडड्मा तर्हि सर्वत्र सुखी दुःखी च स्यात् । न चेदं सांख्यचोद्यं संभवति । न हि सांख्ये आत्मनः सुखदुःखादिमत्त्वमिच्छति बुद्धिसमवायाद्वाऽऽत्मसुखदुःखादीनाम् । न चोपलब्धि-स्वरूपस्याऽऽस्तमनो भेदकल्पनायां प्रमाणमास्ति । भेदाभावे प्रधानस्य पारार्थ्य-नुपपत्तिरिति चेत् । न । प्रधानकृतस्यार्थस्याऽऽडत्मन्यसमवायात् । यदि हि प्रधानकृतो बन्धो मोक्षो वाऽर्थः पुरुषेषु भेदेन समचौति ततः प्रधानस्य पारार्थ्यमात्रैकत्वे नोपपद्यत इति युक्ता पुरुषभेदकल्पना। न च सांख्यैरब्न्यो मोक्षो वाऽर्थः पुरुषसमवेतोऽभ्युपगम्यते । निर्विशेषाश्च चेतनमात्रा आत्मा-नोडभ्युपगम्यन्ते । अतः पुरुषसचामात्रयुक्तभेद एव प्रधानस्य पारार्थ्य सिद्धं न तु पुरुषभेदयुक्तामिति ।

आत्मनः सर्वत्रैकत्वात्त्वस्य स्वरूपेण सर्वसुखादिमत्त्वमिति द्वितीयं पक्षं विवक्ष्याऽऽशङ्कते—नन्विति । सर्वत्रैकत्वमुक्तमधी करोति—बाधमिति । तदेकत्वमुपपतिशून्यं कथं नु कृतमित्याशङ्क्य—ननु नेति । यदि सर्वत्रैकत्वं निःसतिमिष्यते तर्हि तत् तत् सुखितं दुःखितं च तैैैवैकस्य प्राप्समिति व्यवस्थासिद्धिरिति चोद्यमति—यद्गेक एवेति । आत्मस्वरूपस्य सर्वत्रैकत्वेऽपि कल्पितभेदाद्वयवस्थासिद्धिरिति समीक्ष्यते—किं वा वैशेषिकादेरिति । विकल्पयोरड्कं प्रत्याह—न चोदमिति । किं चैकत्वं दूषयता संद्येय तेनैवोभ्युपगम्यते । स च नाम्युपगन्तुं शक्यते तन्मानावादित्वात्—न चेति । प्रधानं हि कस्यचिद्रोगमपवर्गं च कस्यचिदादधत्पुरुषभेदमिष्यते । तद्व पुरुषभेदेऽभावे नोप-पद्यते । तेनार्थोपत्या पुरुषभेदः सिध्यतीति शङ्कते—भेदेति । अर्थोऽप्यतरनिरुदयं वदनुत्तर-माह—नेत्यादिना । संक्षिपेमोक्तं विवरणोति—यदि हीति । प्रधानस्य पारार्थ्येसामध्य्या-देव पुरुषेषु कश्चिदतिशयो भविष्यतीत्याशङ्क्य—निर्विशेषा इति ।

अतः पुरुषभेदकल्पनायां न प्रधानस्य पारार्थ्य हेतुः । न चान्यत्पुरुषभेदकल्पनायां प्रमाणमास्ति सांख्यानाम् । परसत्तामात्रमेव चैतन्यभि-

१. ग. क. 'त्सुवा' । १२ स्व. छ. 'पम.कस्यास्स' । १३ ढ. 'बन्धमो' । ४ क. प. छ ज. आत्मनोड' । ५ क. तस्य चैक' । ६ स्व. 'ति न व्य' । ७ स्व. ज. 'भेदृदृश्य' । ८ म. झ. 'स्यचो' । ९ व. झ. ज. तत् माना' । ९० छ. 'अवेशे' । ११ म. 'ते · स च पु०' । १२ म. म 'दादेवोप' । १३ क. व. क. ज. 'धे क. ! १४ क. 'यां प्र' । १५ व. 'व चोदिमि' । १६ स्ल. 'तन्यानि' ।

20-7-95

१९०

सगौडपादीकारिकाथव्वेदीयमाण्डूकयोपनिषत्त्‌

[ अद्वैतादि

त्वोपपत्ति:। अ.त्मनाऽयुतसिद्धत्वेन चेच्छादीनामात्म.गतमहत्त्वान्नित्यत्वमस‌झ्:। स चानिष्ठ:। आत्मनोऽनिर्मोक्षसझ्‌नात्‌।

किं चाऽडड्मन:संयोगैःसमवायिकारणाज्ज्ञानानामुत्पत्तिरिष्टा। तथा च सति ग्रहणसमये स्मृतिन्चें संभवल्येति नियमा नोपपद्यते ग्रहणकारणसंयोगेनैत्र स्मृत्युपभतिसंभवादित्याह—आत्मनि। किं चाऽडड्मनसः। संयोगादिकमप्यनेकस्याः स्मृतेः समुत्पत्तौ हेतुः। असमवायिकारणस्य तुत्रयस्त्वात्‌। न च संयोगबुद्धिसंस्कारायोगपद्यायुग-पदनुत्पत्तेः। तेषां तदुद्ध‌:ष्यें चाऽडड्मनि विप्रतिपत्तिनैकेन स्मृतेश्चामग्नान्तर्भीःव्‌संभावादित्य - भिप्रेत्या‌डड्ह-युगपद्वत्तेः। किं च समानजातीयानां सप्रशो‌दिमतां च परस्परं संबन्धो दृष्‌टः। यथा मल्लानां मेषाणां रज्जुघटादीनां च तदुभयाभावादितमानां मनआदि: संबन्ध-सिद्धेर्नो‌क्‍तादसमवायिकारणात्‌। दृश्य द्वादिगुणोत्पत्तेः सिध्यतित्याह—न चेति। गुणादीनां साज्ञ‌त्यस्य सप्रशो‌दिमत्त्वस्य चाभावेऽपि दृश्येण संबन्धवद‌.त्मनेो मनआदि: संबन्धः सिद्‌धे‌दिति चाऽ‌ञ्चेयाह—न चेति। स्वात्न्यं सन्मात्रं द्रव्यशब्देनात्र विवक्षितं न ततो भेदेन गुणादयो वेत्ति‌न्ते विद्धि‌न्ते। शु‌क्‍क: पटः खण्डो गौरित्यादिसामानाधिकरण्यदर्शनेनात्र। दृव्यमेव तु करणया तत्कारकात्वभ्युपगमात्‌। अतो हेत्वन्तासंप्रतिपत्तिरेऽर्थः। विपक्षे दोषमाह—यदि हेतौ। गुणादयो द्रव्याद्यनुभिन्ना हिम्नदृश्‍‌डप्योरेव्‌ यद्यर्थे‌द्र्धि चाऽडड्मनः सकाशादिच्छादयो‌डन्वितं भिन्ना भवेयुःतदा गुणादीनां द्रव्येण तावदेव संबन्धानुपपत्तेः। इच्छादीनां चाऽडड्मनस्तदयोगात्पारतन्त्र्‌यासिद्धिरेऽर्थः। अस्यन्तमिन्ना-नामपि समवायसंबन्धाभावात्‌। इति शाङ्‌ङ्‌ते—अयुतसिद्धेति। किं‌मिदमयुतसिद्ध‌त्वम- पृथक्‍कालत्वं किं वा पृथ‌ग्देशत्वमुतापृथक्स्वभावत्वै‌ञ्‌माहो‌स्‌ति‌त्‌संयोगमवि‌लें गायो‌ड्यत्वम्‌। नाऽ‌डड्यः। विक‌ल्पासहत्वात्‌। किं‌मिच्छादिपेक्षया‌डपृथक्‍कत्वं किं वा‌डड्मपेक्षयेच्छादीनां-मिति विक‌ल्प्याऽ‌डड्यं दू‌षयति—नेत्यादिना। यद्यात्मना सहापृथक्‍कत्वमिच्छादीनां तदाऽ‌डड्मनो‌दनादित्यादिच्छद्रत‌महेतुत्वा‌न्नित्यत्व- छत्वमाशङ्‌क्य निराचष्टे—स चेति।

समवायस्य च द्रव्यादन्वयत्वे सति द्रव्येण संबन्धान्तरं वाच्यं यथा द्रव्यगुणयोः। समवायो नित्यसंबन्ध एवेति वाच्यामिति चेतथा च समवायसंबन्धवतां नित्यसंबन्धप्रसङ्‌ङ्‌नात्पृथक्त्वाद्यनुपपत्तेः।

१ स्व. °वादृश्‌ । २ स. ग. झ. °दृशुपपत्ति° । ३ ग. ख. °वादक° । ४ क. °मुत्पत्ति-बुद्दि‌र्सं' । ५ म. 'स्य त्वात्म° । ६ ख. °वादि' । ७ क. सिद्ध्यति । ८ ग. छ. झ. °दि बाडड्म° । ९ क. °तन्र्यसि° । १० म. °तदह‌दृश्‌ पथो° । ११ छ. झ. °हो स‌झे° । १३ ई. °भामयो° । १३ ख. ड. झ. न च वा° ।

30-06-2024

११२

सगौडपादीयकारिकार्थवेद्यीयमण्डूक्योपनिषत्त- [ अद्वैतार्यं—

पेण श्लोकिकवैदिककथ्यवहारः सर्ववादिभिरिष्यत इति तत्कुतो न व्यवस्थाडस्थीयते । तस्माद-स्माकमपि तैथैव सर्ववादिविरुद्द मिस्यर्थे । परमार्थं च मोक्षे केनापि वादिना न्यवहारो नाम्युपगम्यते । तथा च मोक्षे परेषां न्यवहारस्यैवाभावात्तन्निर्वाहकपरमार्थिकभेदाभ्युपगमो वृथै-ल्याह--परमार्थेति । कल्पितभेदघशादपि पूर्वोक्तसर्वेऽव्यवस्थासौश्वयाल्पारमार्थिकाभेद-कल्पनां प्रमाणप्रयोजनशून्यतयुपसर्हते--तस्मादिति ॥ ५ ॥

रूपकार्यसमरुयाश्व भिद्यन्ते तत्र तत्र वै ।

आकाशस्य न भेदोडस्ति तद्रज्जीवेषु निर्णयः ॥ ६ ॥

कथं पुनरात्मभेदानिमित्तं इव व्यवहार एकस्मिन्नात्मन्यविद्याकृत उपपद्यत इति । उच्यते । यथैवडकाश एकस्मिन्नघटकरकापरकाघाकाशानामल्पत्व-महत्त्वादिरुपाणि भिद्यन्ते तथा कार्यमुदकाहरेतनाधारणतयानादिसमालुयाश्र घटा-काशकरकाकाश इत्याधासत्कृताश्व भिद्रां हृद्यन्ते । तथा तत्रै वै व्यवहारविषय इत्यर्थः । सर्वोडयमाकारोंडशे रुपादिभेदकृतो व्यवहारो न परमार्थ एव । परमार्थ-तत्त्वाकाशस्य न भेदोडस्ति । न चाडडकांशभेदनिमित्तो व्यवहारोडस्त्यन्तरेण परोपाधिकृतं द्वारम् । यथैतद्वृंहेपाधिकभेदकृतेषु जीवेपु घटाकाशस्थानीयेष्व-त्मसु निरुपणैवैकृतो बुद्धिमद्वैर्निर्णयो निश्चय इत्यर्थः ॥ ६ ॥

अद्वैतस्य श्रुतीरद्विरोधामवेद्यत्वनुमानविरोधमाशङ्कयैनैकान्तिकत्वेनानुमानं दूषयति-रूपेति । श्लोक्यावृत्यामाशङ्कयामिति । यथाडडस्मभेदवदे तद्रेदानिमित्तो रुपा-दिव्यवहारस्थैवैकस्मिन्नेवात्मैकपक्षे रुपादिव्यवहारो नोपपद्यते । तथा च विमता जीवास्तत्त्वतो भिद्यन्ते भिन्ननामकत्वादिनकार्यकरत्वादिन दिव्यरुपादिव्यतिरेकानुमानवि-द्दमद्वैताभिध्यर्थः । घटाकाशादिष्वैनैकान्तिकत्वं विरक्षिस्वाद श्लोकाश्रयाणि व्युष्पादयति--उच्यते इत्यादिना । शयनादिसमाध्यक्षं भिद्यन्त इति सम्बन्धः । तत्कुतोऽक्षस्यत तत्छब्देन त्रिक्

२ व. ढ. ज. °दारः स° । १२ व. ढ. ज. 'ध्यन्ने त° । ३ म. क्ष. तददेव । ४ क. 'तव्य° ८ व. ज. 'रणादि श° । ६ क. °ज्ञाश्व दू° ७ व. क. छ. ज. तदैव व्य° । ८ व. ह्स. °ञ श्य' १९ क. °काशरू° । १० व. °दिकू° ११२ व. °धृत ९° । १२२ छ. °कारो मे° । १३ व. म. °णाऽऽत्मकु° । १४ छ. °त्या वि° । १५ म. छ. ह्स. °दि मे;व्य° । १६ म. ग. छ. ह्स. °त्वाच घट° । १७ क. क्षितत्वात् श्लो° । १८ व. म. ग. व. छ. °दि भिद्यत हू° । ज. °दिभिरिभ° । १९ ग. विकल्पतो ।

१९४

सगौंडपादीयकारिकार्भवेदैर्यमाणहृद्योपनिषत्

[ अद्वैतास्त्यं -

यस्माद्यया घटाकाशादि भेदशुद्धिनिबन्धनो रूपकायोंदिमेदोऽन्यवहारः

देहोपाधिजीवभेदकृतो जन्ममरणादिग्यवहारस्तस्माच्चत्कृतमेव केंसरकमेफलमलं$

स्वमात्रनो न परमार्थंत इत्येतमर्थं दूषान्तेन ।

प्रतिपिपादयिषन्नाह — तथा अत्र

लोके बालानामविवेकिनां गगनमाकाशं घनरजोधूमादिमलेर्मेलिनं मलव

गगनं मलवद्याधारम्भविवेकिनाम्, तथा अवलत्पारमा प्रजोडपि यो विवेक

मत्यक्केकैषकर्मफलभदैरमेलिनोऽप्युद्धानां प्रत्यगात्मविवेकरहितानां नाड्‌डतमविवेक

वत्ताम् । न भूषरदेसत्कृत्याणयद्ध्यारोपितोदकफेनतरङ्गनदिमांस्तथा नाड्‌डत्मा

भूंधारोपितहेशादिमलैर्मेलिनो भवतीत्यर्थः ॥ ८ ॥

जीथो ब्रह्मणो नांशो न विकारोडपि तु ब्रह्मैवोपाध्यनुप्रविष्टं जीवशब्दितमित्युक्तं तद्‌

युक्तं, ब्रह्माणः शुद्धत्वा जीवस्य रागादिमलैर्वृतं।दने कस्वायोगादिस्याशकृष्‌ परमार्थतो ।

जीवस्यापि नास्ति म्लैष्वरमिल्याह—यथेति ।

श्लोकेस्य तात्पर्यमाह—यस्मादिति ।

घटाकाशे

मेठाकाशः सूच्यपाशाकांशेध्युपाधिनिमित्तो भेदस्तद्विषया बुद्धिस्तद्प्रयुक्तो रूपभेदोऽर्थ.

क्रियाभेदो नामभेदश्वेति ।

वयहारो नभति यथो.पलभ्यते तथा देहाभुपाधिभेदप्रयुक्तो

जीवभेदस्तकृतो जननमरणसुखदुःखादिग्यवहारो व्यवस्थितो यस्मादस्थीयते तस्मात्तेनै

व विद्याविधमानेन कृतमेवाड्‌डमनो रागादिमलैर्वृतं न वस्तुतोडस्तील्येतमर्थं दूषान्तद्वारा

प्रतिपिपादयिषनादौ दूषान्तमाहेति योजना ।

दूषान्तभागनिषेधे न्यक्क्षराणि व्याचष्टे

— यथेत्यादिना ।

दार्शान्तिकभागगतानामक्षराणामर्थम ह—तथेति ।

यो हि प्रत्यगात्मा

विज्ञाता सोडप्यबुद्रानां मलिनो भवतीति संबन्धः ।

अबुद्रानामित्येक्वाचष्टे—प्रत्यग

स्मेति ।

अविवेकिमिरध्यारोपितेडपि प्रत्यगात्मनो मलवत्त्वे म्लप्रयुक्तं फलं तत्‌ तत्र वास्तविकं

मलिष्टतिल्याशकुः.SSh-न ह्रीति ॥ ८ ॥

मरणे संभवे चैव गत्या गमनयोरपि ।

स्थिताौ सर्वशरीरेषु आकाशेनाविलक्षण: ॥ ९ ॥

१ क. 'योंमे' । २ च. द्वा. 'रजमेद्र्य' । ३ क्ष. 'हारो यर्मा' । ४ च. 'त्पनेम' ।

५ व. छ. म. 'तिपा' । ६ शा. छ. मा. 'विष्यना' । ७ क. गमने । ८ क. 'वस्तथा' । क. म.

'नत्' । यथातम्वि' । ९ ज. 'मलिनैर्मे' । १० स्क. व ड. च. म. 'हंवर' । ११ व. कुड्यारो' १२ व. 'लत्वाद' । १३ छ. म. 'स्तावेकत्मा' १४ क. लत्स्मै' १५ ग. ज क. मकाका' । १६ ग. 'नाविद्य' १५ क. 'लत्पं न.' १८ ग. व. 'तिरप' । १९ म. मा. 'दाक्ष' १

९ म. 'यांमे' । २० च. द्वा. 'रजमेद्र्य' । ३ क्ष. 'हारो यर्मा' । ४ च. 'त्पनेम' ।

२० म. 'धु झाका' ।

28-2-94

१२८

सगौंडपादी़कारिकार्थव्वेदेीयमाण्डूक्योपनिषत्

[

'अद्वैततादृश्यं

मान्रित्य लोकें भेददृष्ट्यनुवादो गौण एवेत्यभिप्रायः। अथ वा "तदैक्षत"।

"ततेजोमृजत" इत्याद्युत्पत्तेः। मां "एकमेवाद्वितीयमू" इत्येकत्वं प्रकृति-

तिंतमू। तदेव च "तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि" इत्येकत्वं भविष्यतीति

तां भविष्यददृष्टिमपेक्ष्य यज्जीवात्मनोः पृथक्त्वं यत् ऋचिद्वाक्ये गम्यमानं

नहौणाम्। यथोदनं पचतीति तदतत्॥ १४ ॥

न भेदवादानामुपेक्ष्यौमात्रमूलत्वं श्रुतीमूलत्वादिति शाङ्करैक्य

पारिहारतिः-जीवात्मनो-

रिति। उभयचिर्य्युत्पत्तेः सम्यग्ज्ञानं तदर्थ्योपनिरेषां प्रवृत्त्यपेक्षया प्राक्प्रवृत्तत्कर्मफाँडेन

यत्परापरोन्नात्वमुक्तं तदोदनं प वंतीति भविष्यदप्रवृत्त्या तदुलेक्ष्योदनस्ववद्रौणमेव

मूल्यभेदार्थेल्वं श्रुतेर्थ्यज्यते। भेदस्यापूर्व्वत्वपुरुरार्थत्वयोरभावादिल्र्यः।। छोकोकथ्यंवार्ष्यमा-

शाङ्करमाह-नन्विति। न केवलमस्माभिरुपेक्षितमिदं कि तु श्रुत्याडपि दर्शितमिस्यंपे-

रस्थः।। भेदं वदान्ना: श्रुतेस्तार्पर्य्यलिङ्गम्यासं सूचयति-ऐनेक्रा इति। कर्मकाण्डे

तत्त्वज्ञानामभेदन नियोज्यभेदसिद्धावपि कथं जीष्परोयमेवंद: सिध्यति पैरैस्य

तत्रानुक्तत्वा-

दिलिङ्गश्रुतीड्डह—परश्वेति। हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे इति मत्रे प्रहूता हिरण्यगर्भः

सर्वनात्मा-परामृश्यते। स इमां पृथिवीं द्यामपि धृतवान्। अन्यथा गुरुत्वात्योरवस्थान-

योगात्। न च हिरण्यगर्भादिरिक्तमीश्वरं परे बुद्ध्यन्ते मन्त्रत्रैः। परश्वे प्रकृतिंत इति

संबन्धः। कर्मकाण्डैर्ौ ज्ञानकाण्डेनापबैध्य ज्ञानकाण्डार्थस्यैवैकल्ये सामञ्जस्यमतध्रार्य-

तामिसाशाङ्कूय वाध्यबाधकभावानिर्धारणेऽ कारणानधरणान्भैवमिल्र्याह—तथ्रेति। लोक-

क्षरैरंचरमाह—अनेत्यादिना। पृथक्वस्य गौणत्वे प्रागुक्तमेव दूष.न्तमाह—महा-

काशोति।'तत्रैव श्लोकसूचितसुदृढ़ोऽहरणमाह—यथोति। मुहुर्ं हील्स्वादि ठ्याचच्हे—

न हीति। भेदस्यापूर्ख्वाचभावान्त वाक्यानां 'तत्परैवं तत्परात्परयौक्श तैपैरं वाक्यं

बळवदिति न्यायदर्शनडवाक्यार्थस्यैव सामञ्जस्यमिल्र्यर्थः। अद्वैतवाद्वाक्यानामपि कथमद्वैते

तातप्येमियाशाङ्कूयुपवर्ग्गयैस्तदुपपत्तिमरशाचचै्याह—इह चैति। अद्वैतं तावन्मनाना-

न्तरागोंचरत्वादपृथक्मेवावादृत्यीयमिति प्राग्वस्थायां ब्रह्मादितीयं

श्रुतम्।

तदेवेदं

तदेवानुपाविशादिति श्रुतेरनुयेंविंष्टं जीवोऽभिलप्यते।

१ क 'क्षामूलमात्रचं'। २ छ। 'तिसृभूयुकत्ना'। ३ ऋ। 'शाङ्कुयाड्डह—जी'°। ४ क.

व. स. 'षड्रु:' म° १५ च. छ। 'पेक्षाया'। ६ ल. 'वधे क°'। ७ ख. 'पंड य°'। ८ ल. म.

छ. म. 'ष्याद्वृत्तं'। ९ ख. 'कस्य व्या°'। १ ज. 'कद्रयव्य्या°'। १० ख. घ. 'व्यपरौर्थ:'।

११ क. भेदवत्या: शु°'। १९ ज. 'र्त्यात्रानु'। १३ क. स हि इ°' १४ ख. 'षडार्थे ज्ञा°'।

१ज. 'भडार्थज्ञ°'। १५ ज. 'ध्य यज्ज्ञान°'। १६ ख. 'रतात°'। १७ घ. ढ। 'त्परवा°'।

१८क.हा. 'भेषा°'। १९ ख. 'दें हृदू:'। २० ख 'प्रविहिकी°'। २१ क. 'विद्रो जी°'।

20. 7. 78

१३२२

सगौडपादीयकारिकार्थवैदैर्यमाण्डूकोपनिषत्—

[ अद्वैतार्क्य—

न ज्ञानप्रयोजनैवस्तुं संगादोत्पत्तिश्रुतीनां शैवयं कल्पयितुम्‌। तथात्मप्रतिपत्तयेर्ध्यानार्थमिति चेद्‌ । कलहोत्पत्तिमलयानेपां प्रतिपत्तेरनिष्ठत्वात्‌ । तस्माद्दुष्टपत्त्या-दिश्रुतय आत्मैकत्वबुद्ध्यवतारायैव नान्यार्थाः। कल्पयितं युक्त्या। अतो नास्त्य-स्पष्ट्यादिकृतो वेदः

ग्यथंचन ॥ १५ ॥

—सृष्ट्यादिश्रुतिषु शब्दशक्तिवृत्तिदेव सृष्ट्यादिमेस्तदर्थेहेतुत्वपत्तिरेव शाब्द्यSSह —मूल्लोहति । उत्पस्यादिश्रुतीनां स्वार्थनिष्ठत्वमुपेक्ष्य न्यावृतं चोद्यमुपयाति—ननिवति । तासां स्वार्थनिष्ठत्वाभावानिरवकाशं चोद्यमिति परिहरति—मैवमिति । परिहृतत्वाच्च नेदं चोद्यं सावकाशमित्याह—पूर्वमपीति । यदि प्रकृतोत्पत्या-दिश्रुतिभ्यः सकाशादुपक्रमो-पसंहारौकरोति तात्पर्यैकदृश्योदृश्योऽभ्य मृप्ठा सृष्ट्यादिश्रुते: स्वार्थपरत्वं परिहृतं तर्ह पुनरुपन्यासो वृथा स्यादेत्याशङ्कते—इत एवेति । उत्पस्यादिश्रुतीनां मिथ्यासृष्टिपरत्वं पूर्वमुक्तम्‌ । इह तु तासां ब्रह्मात्मैक्ये तात्पर्यप्रतिपादनेच्छयां पुनरुपन्यासः

सिध्यतीत्युक्त-रमाह—इह पुनरिति । पादत्रयगतानि यक्षराणि योजयति—मूर्छित्यादिना । यः शब्दशक्य्या प्रतिपाद्यते न स श्रुत्यर्थो भवति कि तु तात्पर्यगम्यस्यैव श्रुत्यर्थतया त्रेधा तद्धन्त-माह—यथेति वागादीनां प्राणानामहं श्रेयान्नहं श्रेयानिति मेर्धः: संघर्षः संवादस्तत्र यादृश्यायिका श्रूयते नासौ श्रुत्यर्थो भवति वागादीनामचेतनत्वात्‌ । तथा सृष्ट्यादिश्रुति-रुपि न स्वार्थे तात्पर्यवतीत्यर्थः । उदाहरणान्तरं सूचयति—वागादीति । देवासुरसङ्घमे दे-वास्ताश्चदसुरानभिमुखींकरे । वागादीनोश्रोद्यात्रख्चेन वाक्प्रे । तांश्च वागादीनकल्याणीस-कृज्जेन पाप्मनाडसुरा विवृरिल्यैद्याहारयायिका च न यथाश्रुतार्थो। वागादीनां यागभावे-नोद्भ्रानासामर्ध्यात्‌ । किं तुैसुररद्रर्षितल्वात्मानोक्कान्तौ देहपातप्रसिद्धेश्च प्राणः श्रेष्ठो भव-तीति प्राणबैशिष्यचननिश्श्वये बुद्धश्वतारशेषश्चैन सा कल्पिता । तथैव प्रकृतेडपि सृष्ट्यादिश्रुते:

स्वार्थे तात्पर्योभावाच्चत्कार्यस्य तद्वस्तीर्यदेतद्बुद्रश्वतारोपायत्चेन सृष्ट्या-

१ घ. °नत्वं सं° । २ छ. शङ्क्यते क. । ३ सा. °नां तत् म° । ४ झ. दुपपत्त्यादि’ । ५ म. नान्यथा° क. ६ ख. °न्यार्थाविक । ७ ग. झ. °रदयना° । ८ झं. °रूपं त° । ९ ग. °कृच्येद्राख्ये मु° । ९म. °कृचे मु° । १० ख. छ. °ज्ञाय भाध्ये मु° । ड. °ज्ञाय्यं मु° । ११ ग. स. °वितत्यध्यान्त्य श° । ड. °दित ते. श° । १२ झ. उत्पातद्रेतशु° । १३ छ. मेच्छयां पु° । १४ ग. °या रूप° । १५ क. °यानि° । १९६ छ. °थ: संवाद । १७ ग. झ. स्वार्थता° । घ. स्वार्थे त° । १८ क. °वितमु° १९ म. झ. °वाकिरे । २० म. म. °दीनकल्याण° । २१ ज. °वासंमतेन । २३ ग. क. °त्याक्ष्या° । २६ क. ख. °हुऱ° । २४ व. °रैद्रार्ष° । ज. हैराध° ।

९२४

सगौडपादीयकारिकार्थवेदेदीयमाoूkयोpanिषत्—

[ अद्वैतास्व्यं—

यदि पं एकावडत्मां नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभाव एकः परमार्थः सन् " एक-

मेवाद्वितीयम् " इत्यादि श्रुतिभ्योडसदन्यत्विकर्मर्थयमुपासनोपदिष्टा । " आत्मा

वा अंरे ॠषव्यः " । " य आत्माडपहतपाप्मा " " स कतुं कुर्वींत " ।

" आत्मेत्येवोपासीत " इत्यादि श्रुतिषु । कर्माणि चाशेषोत्रादीनि । शृणु तत्

करणम् । आश्रमा आश्रमिषोडधिकारः । वर्णिनश्र मैग्गा: । आश्रमशब्दस्म

प्रदर्शनार्थत्वाद्रिविधा: । कथम् । हीनमध्ये मोत्कृष्टद्वष्ठयः । हीना निकृष्टा मध्य-

मोत्त्कृष्टा च दृष्टदर्शैनसामर्थ्य येषां ते मन्त्रमध्यमोत्तमबुद्धिसामध्योंपेता इत्यर्थः ।

उपासनोपदिष्टेयं तदर्थ मन्त्रमध्यमहष्ठचाश्रमार्थ कर्माणी च । न चाडडमैक

एवावदित्रीय इति निश्चितोत्तमहष्ठचार्थ दयालुना वेदेनानुकम्पया सन्मार्गगा:

सन्तः कथमिमामुत्तमामेवक्वहृष्टि प्राप्नुयुरिति ।

" यन्मनसा न मनुते येनाडडहुर्मनो मतम् ।

तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेढं यदिदमुपासते " ।

" तत्त्वमासि " " आत्मवेद सर्वम् " इत्यादि श्रुतिभिः ॥ १६ ॥

उत्पत्त्यादि श्रुतिविरोधमहेते परिहृत्योपासनविध्यनुपपत्तिविरोधं पारिहरति—आश्रम

इति । आश्रमिणो वर्णिनश्र कार्यब्रह्मोपासका हीनदष्ठयः । कारणब्रह्मोपासका मध्येमह-

ष्ठयः । अद्वितीयब्रह्मदर्शनशीलास्तूत्मदष्ठयः । एवमेतेषु त्रिविधेषु मर्गेे तेषां मन्तदानां

मध्येमानां चोत्तमदृष्टिप्रवेशार्थं दयालुना वेदेनोपासनोपदिष्टा । तथा चोपासनानुष्ठानद्वारे-

णोत्तमामेकत्वदृष्टि ऋमेण प्राप्या उत्तमेमेष्ठचो न्तरंवर्हेयेन्तीत्यर्थः । श्लोककथ्यावर्त्यमाशाङ्क, माह-

यदेति । तस्यैव परमार्थता: सष्ठे प्रमाणमाह—एकेमेवेति । दैतप्रतीतेर्मिध्याद्वैतवि-

षयेनाविरोधमाह—असदिति । अद्वैतस्यैव वस्तुनो ध्यानविधिविरोधमाह—किम्-

र्थेति । उपासनोपदे शमेव विशदयति—आत्मेति । तत् हि निन्दिष्यासितव्य

सनोपदिष्यते । य आत्मेत्यादौ तु स विज्ञासितव्य इति ध्यानविधि: । स

कतुमियत्र सशब्देन शामादिमानधिकारी। परामृश्यते । अद्वैतस्यैव वस्तुनो कर्म-

विधिविरोधोडपि प्रसर्तीयाह—कर्माणी चेति । किमर्थोन्युपदिष्टानोति

संबन्धः । अद्वैताधिकारे णोधिकार्यन्तरं प्रति विधिद्वयं सावकाशमिति परिहरति—

१ ऋ. ह. 'सम प°' । २ ख. छ. 'मार्थंत: स°' । ३ ऋ. 'वेऱ्गा:' । ४ व छ. 'मोत्तम-

द°' । ५ व. ऋ. ज. 'रों स°' । ६ व ड. ज. 'मध्ये मेषां' । ७ व क. 'स्थी च ये' । ८ ऋ. च: 'तीषामिति' । ९ ज. 'ना वेदेना' । १० च. 'मसीत आ°' । ११ ऋ. 'ध्यदृक्' । १२ व ऋ. ज. 'घये मो°' । १३ ज. 'वाडडविर्भ°' । १४ ऋ ऋ. 'स्पतीत्य°' । १५ ग. ऋ. 'कमिति' । १६ ऋ. 'कार्यन्त°' ।

१२६

सगौडपादीयकारिकार्थविवेदोीयमाण्डूक्योपनिषत्‌—

[ अद्वैतार्क्यं—

नत्वे हेतुर्नैरपरत्वमवतारेतस्य श्लोकस्य दर्शयति—इतिश्रेति । इत:शब्दार्थमेव दर्श-

यति-द्वैतिनामिति । आदिशब्देनै मदमानादयो गृहीता: । स्वीयं स्वीयं सिद्धान्तं व्यव-

स्थापयितुं तत्वज्ञानमधिकृत्य प्रवृत्तानां वादिनां कुतो दोषापदचमित्याक्षिपति—कथमिति ।

श्लोकाक्षरयोजनया परिहरति—स्वसिद्धान्तेस्त्यादिनां । निश्शयमेव स्फोरयति—एवमेवोति ।

रागादपसेऽपि तेषां द्वेषापदत्वं कथमित्याशङ्कयाड्डह—प्रतिक्षमिति । उत्तरार्ध विभ-

जते—स्वसिद्धान्तेति । यद्वि वादिनां प्रत्येकं स्वसिद्धान्तवेनोपसंगृहोतं दर्शोनं तन्निर्धा-

रणार्थमुख्योन्यं वादिनो द्विरेधमार्चरन्तो हृश्यन्ते । न च तैरद्वैतदर्शोनं विरुद्ध्यमानमपध्ययन-

सीयते । * यथा स्वकीयकरचारणादिभिराघाते कदाचिदाचरितेडपि द्वेषो न जायते ।

परबुद्धयभावाततथा द्वैत:भिमनिभिरुपद्रवै: शुद्धे कृतेडपि नाद्वैतदर्शिनस्तेषु द्वेषो जायते ।

संवोनन्यात्वातपरबुद्धयभावादित्यर्थ: । अद्वैतदर्शोनस्य सम्प्रदर्शोनत्वं प्रतिज्ञातं कथम प्रदर्श-

तैया प्रक्रियया प्रतिपन्नमित्याशङ्कयाड्डह—एवमिति ॥ १७ ॥

अद्वैतं परमार्थों हि द्वैतं तद्बेद उच्यते ।

तेशामुभयथा द्वैतं तेन:यं न विरुध्यते ॥ १८ ॥

केन हेतुना तैनं विरुध्यत इत्युच्यते । अद्वैतं परमार्थों हि यस्मादद्वैतं

नानात्वं तस्याद्वैतस्य भेदसंतृदेदस्तस्य कार्यमित्यर्थ: । “ एकमेवाद्वितीयम्‌ ” ।

तत्तेजोडसृजत ” इति श्रुते: । उपपत्तेश्च । स्वाचित्तसंताननाभावे समाधौ

मूर्छोयां सुषुप्तौ चावात्‌ । ऋतस्तद्बेद उच्यते द्वैतम्‌ । द्वैतिनां

तु तेषां परमार्थतेश्वापरमार्थंतश्वोभयथाडपि द्वैतमेव । यदि च तेषां

भान्तानां द्वैतहष्टिरस्माकमद्वैतदृष्टिरभान्तानाम्‌ । तेनायं हेतुनाडसदतपक्षो

न विरुध्यतै तै: । “ इन्द्रो मायाभि: पुऱरूप ईयते ” “ न तु तद्द्विती:

गमास्ति ” इति श्रुते: । यथा मायारुढ उन्मत्त मूमिष्ठ मति गजोऱडडह

वाह्य मां प्रतीति ब्रुवानमपि तं प्रति न वाह्यल्यविरोधबुद्धया तद्वत्‌ ।

• अत्र अ. नाम्नि पुस्तके टिप्पणम्‌—“ भ गवनेकादशक-धे--जिह्वां कञ्चित्संश्राति स्वद-

दिसृदेदनायां कतमाय कुत्र्येतर ”.इति ।

१ म. क्ष. :रम्‌ । २ म. क्ष. °न सह मा° । ६ छ. ना । उत्तरार्धनि° । ४ ज. स्को-

दयति । ५ छ. थों दोषा° । ६ छ. 'त्येकस्व° । ७ क. °सिद्धान्तेनो° । ८ म. °न्योन्यवा° ।

९ म. क्ष. °मव° । १० क्ष. °वाननन्य° । ११ ग. क्ष. तक्कि° । १२ क. °नात्वमस्यादे: । १३ क.

वस्तुस । १४ ड. °थे: । १५ नेन हेतुना तर्नं विरुध्यत इत्युच्यते । “ए° । १५ च. क. °तौ

वाद्भा° । १६ क. °तथ्थो° । १७ क. °तथ्वापार्थतश्वोभ° । १८ ज. °ते ।

१९ ज. °ह गजं वाऽडडह

१३९

मामत्रुाताभवदित्यादिनाम्रेंसामखेस्याविरोऽपिसश्कार्या तावन्मात्रं पोरीहर्तु पुनश्वोधर्मपरिहार-

वित्यर्थ: । श्लोकस्य तावन्मात्रशुक्वा पूर्वोऽपिकशराणि व्याकरोति—भूतैत इति᳚ । मायाया मया

वेषा मया सृष्टेसादिवत्तत्तेजोडसृजत इति श्रुति᳚: । सर्चे व्यक्‍खीभवदिति श्रुतिस्थ देवदत्ते᳚

व्याप्रोऽपवदितीवत् । न च सत्वयं विशोषणमत्रोपलङ्‌मते । तेन मायामय्या सृष्टाविष्टा-

यामपि सृष्टिमुत᳚: "शिक्षेतरपि᳚ । "गौणमुख्ययोस्सहभूयै" संप्रसय इति मायामात्रस्य शाक्तत्वे᳚-

नम्याते । आभिमानवक इत्यत्र माणवकेऽपिशब्दप्रयोगे᳚डप्यध्युप्रमानखेस्यादिप्रयोगे᳚ प्रथर्मं

वाडिप्रतीतेर्मुख्समेव प्रथमं प्रतिमातीतिं मुष्ये पदच्युपपत्तेर्मुख्यार्थतया᳚ सत्या᳚ सृष्टिरेष्टळयै-

सर्थ: । मुख्सृष्टयङ्‌कारेडपि सत्या हृदृश्यते सिंध्यति । अस्मल्लक्षे᳚ सत्साया᳚: सुष्टे᳚: सृष्टि-

शब्दार्थत्वेनाप्रसिद्धत्वादितिं परिहरति—नेत्यादिना᳚ । छौकिकानां मुख्सृष्टे᳚: सत्सु᳚-

ष्ट्वेन प्रसिद्रलैङ्‌डपि फाल्गुनवत् तत्र श्रुतितात्पर्यमिथ्या᳚—निष्प्रयो जनत्वाचोति᳚

अन्यथा सृष्टेरप्रसिद्धत्वेमेव᳚ स्पष्ट्यति—अविद्योति᳚ । गैण्णि स्वप्ने रथादिसृष्टि᳚: । मुख्या᳚

जागरे घटादेरेष्ट᳚: सर्वोऽप्यविद्यास्यायामेव तस्यां सत्यामेव भङ्गान्ने तस्वदृष्ट्या काडपिं

सृष्टि᳚: संभवति᳚ । तथाभूतस्यास्याध्यात्मस्य स्वत: परतेऽपि कस्तनोऽन्यथासंभवा-

चदतिरेके᳚ण च सृष्टयोगा|दिलर्थ᳚: । वस्त्वथ्वरुपालेचनया वास्तव्या᳚: सृष्टेरेष्टत्वे᳚

श्रुतिमनुकूल्यति—सबाधेति᳚ । सृष्टेरवाचो᳚न्विद्यामन्वे᳚डपि कि वस्तु विवक्षितमित्याश-

क्रूयोचार᳚ विभजते—तस्मादितिं᳚ । निरवयवकं विंशुल्वमियादियुक्ति᳚: । तेनाऽऽदितमेव᳚

श्रुतितात्पर्यगम्यं न द्वैतमितिं फलितमाह—तदेवेति᳚᳚ ।२३᳚।

नेह नानेति चाड्‌डन्रायादिन्द्रो मायामिरित्यपि᳚᳚ ।२४᳚।

अजायमानो बहुधा मायया जायते तु स:᳚᳚ ।२४᳚।

कथं श्रुतिनिश्रय इत्याह—यदि हि भूतंत एव सृष्टि᳚: स्याच्चत᳚ᳶ सत्यमेव᳚

नाना वस्तु्वातिं तदभावदर्शनैन्यामात्रायो न स्यात्᳚ । असित च "नेह नानाऽस्ति किंचन " इत्यादिराक्रायो द्वैतभावमतिप्रेधार्थ᳚: तस्मादात्मैकत्वम्‌-

लिपरैय्यार्थौं कल्पिता सृष्टिरभूतैव प्राणसंवादवचत्᳚ । " इन्द्र्रो मायाभि᳚: "

२ ग. ज. °मत्र° । १२ म. ल्‍व- सेशग्र° । १३ ज. °त इ° । ८ क. °क सच्चा° । ५ क-

°ति᳚ । तम्‌ । न । ६ ग. च. °नमेवोम° । ७ क. °शे कार्यसं° । ८ क. °यमोडप्य° । ९ ज-

°या सू° । १० ख. 'सिध्येत᳚ । म. च. म. सिध्येत्त्यस्मिन्पक्षे᳚ । डह. सिध्यतीत्यसिन्यपक्षे᳚ । ज. न्ति

घयत्वासिम्नपक्षे᳚ । ११ ग. °क सुष्टफ° । १२व. °विद्हि᳚: १३ व. °सूश्रिते᳚ं यदिं सृशि᳚: °

१४ ख. व. डह. ज. °तस्य स्व° । १५ ख. व. ज. °दायान् किं° । १६ क. °त च°

१७ ख. व. ड. ज. °नार्थ आम्म° । १८ व. °त्यर्थ क° ।

१३२३

सगौडपादीयकारिकार्थविवेच्यमाण्डूकोपनिषत्—

६ व्दैततादृशं—

इत्येभूतार्थमातिपादकेन मायाशब्देन व्यपदेशात् । ननु मायावचनो मायाशब्दः । सत्यम् । इन्द्रियप्रज्ञाया अविद्यौमयत्वेन मायात्वाभ्युपगमाद्दोषः । मायाभिरिन्द्रियमज्ञाभिरविचाररूपाभिरितरथ्यर्थः । “ अजायमानो बहुधा विजायते ” इति श्रुतेः । तस्मान्माययैव जायते तु सः । तुशब्दोऽवधारणार्थः—माययैवेत्यर्थः । न ब्राजायमानत्वं बहुधा जन्म चैकत्र संभवति। अज्ञाविव शैत्यमोष्यं च । फलवत्त्वाच्छास्त्रमैकत्वदर्शनमेव श्रुतिनिश्चितोदर्थः । “ तत्र को मोहः शोक एकत्वमनुपश्यतः ” इत्यादिमन्त्रवर्णात्। “ सृत्योः स मृत्युमा-मोति ” इति निन्दिततत्त्वाच्च सृष्ट्यादिभेददृष्टेः ॥ २४ ॥

सृष्टेरमूर्तत्वस्पष्टीकरणद्वारे'नैतदेव श्रुत्यर्थतया निश्चितरयितुं श्रौत्तनिश्चयमेव वितृणोति-नेहोति । अङ्काक्षरं पदर्शय श्लोकाक्षराणि व्याकरोति—कथमित्यादिना । तत्रोङ्कड्यापादे व्यतिरेकं दर्शयित्वा उपनयन्नव्याचष्टे—यदि हीति । द्वैतभावखेदप्रतिषिष्यते कथमिति सृष्टिरुपदिश्यते तत्रैडह—तस्मादिति । यथा प्राणवैर्शिः श्वसनेऽप्यर्थं प्राणसंवादः श्रुतिः कल्प्यते तथा सृष्टिरेकत्वप्रतिपाद्यर्थत्वेन कल्पिता । वास्त्वेक्या: सृष्टेरयो-गस्योऽपदिष्टत्वादित्यर्थः । कल्पिता सृष्टिरेत्यत्र हेतुंन्तरं दर्शयन्नित्यं पादमवतारयेत् तादृर्थ्य-माह—इन्द्र इति । मायाशब्देन सृष्टेर्थपदेशादसौ कल्पिता युक्तेति शेषः । अभिधानग्रथ्ये प्रज्ञानामसु पठ॑नमायाशब्दो मिथ्यार्थो न भवतीति शाङ्कते—ननिवति । मायारान्दस्य प्रज्ञानामसु काचिल्कं पाठमक्री करोति—सत्यामिति । कथमिति मिथ्यार्थित्वं तत्रैडह—इन्द्रियोति । न हि मायाशब्दिता प्रज्ञा ब्रह्मचैतन्यम् । भूयक्षान्ते विश्वमा-यानीष्वृत्तिरेल्यादौ निवृत्तिश्रवणात् । किं स्वसाविन्द्रियैर्जन्या तस्याक्षाविद्यान्वयव्यति-रेकानुविधायितया वृत्तिं॑वेन मिथ्यात्वेन्त्र्मायाशब्दस्य मिथ्यार्थत्वेनानुपपत्तिरेर्थः । तादृर्थ्य-मर्थकथं तर्हि मिथ्यार्थित्वं तत्रैडह—तत्प-र्येधमुखं तर्हैवाक्षरान्तरङ्गणमाह—मायाभिरिति । पररूप: संन्रीयते इति सम्बन्धः । मायामयी सृष्टिरेत्यत्र हेतुंन्तरं परत्वेन तृतीयपादमवतारयति—ऋजायमान इति । अजा-

• ड. निवृत्तिरेव त्रिधा नश्यति वाडडत्ममायोति श्वेताश्वतरोपनिषद्, इत्यादौ निवृ-तिभं ।

१ ख. छ. ड. ° तय्यभू° । १२ स. °न सृष्ट्येप° । १३ ज. झ. ° ध्याते° । ४ छ. शौत्यौषण्यं । ५ ग. झ. °वोरितु । ६ ज. आकारडक्षं । ७ ग. ढ. °ङ्कड्य पादं व्य° । ८ ज. शिक्ष्यार्थ° । ९ स्व. °स्तथ्याया: सू° । १० झ. पपादितत्वादि° । ११ म. स. °थीमा° । १२५. ड. ज. °तप्या-चैमा° । १३ ग. म. क. °ध्यातं । १४ ख. °रिति नो° । १५ क. जन्यतया त° । १६ स. ध्यामयत्वेन । १७ ग. ज. °त्वार्थ° । १८ क. °रत्वं ।

२४-७-७४

18-8-94

१३६

सगौडपादीयकारिकार्थविवेदीयमण्डूक्योपनिषत्—

[ अद्वैतार्क्यं—

सर्वविशेषभूतिप्रेधेन “ अथांत आदेशो नेति नेति ” इति प्रतिपादित-

स्याद्दत्मनो दुर्बोध्यत्वं मन्यमाना श्रुति: पुन: पुनरुपायान्तरत:वैन तस्यैव

प्रतिपादयिषया यदद्वयार्क्ययातं तत्सर्वं निहूनुते। ग्राबं जनिमहुदि-

विषयमपळपत्यार्थात् “स एष नेति नेति ” इत्यत्मनोडद्वयतां दर्शयैन्ती

श्रुतिरुपायस्योपायान्तरनि:षेधात्सजातीयविजातीयवद्वैध्रुता मा

भूदित्यग्राभभावेन हेतुना कारणेन निहूतन इत्यर्थ:। ततश्वैनुपायस्योपेय-

निष्तातामेव जतन उपेयस्य च नित्यैकरूपत्वामिति तस्य सबाधाभ्यन्तरमजमात्न-

तत्वं प्रकाशते स्वयमेव ॥ २६ ॥

इतोडपि द्रैतं वस्तु न भवतोल्याह—स एष इति । द्वै चावेत्यादिना न्याय्यांतं

सूतोर्मूर्तादि सैर्वमेव त्याज्यमग्राह्यं नेति नेतीति वीक्ष्यया यतेो निषेधति 'श्रुतिरत: स

एष इत्युपक्रम्य प्रतिपादितत्स्वाडडलमतत्स्वसय कूटस्थस्याविषयत्वेन प्रथोपपत्ति:र्थ: ।

नेति नेतीति वीक्ष्यतार्प्यमाह—सर्वोंति । रूपद्वयोपन्यासानन्तरं तन्निषेधमन्तरेप

निर्विंशेषवस्तुप्रतिपच्चेर्योक्तप्रतिपच्चय च पुरुषार्थपरिसमासिसंभावादादेशो निर्विंशेषस्याडS

मतत्स्योपदेशरस्तावत्प्रसूतूयते । एवं प्रस्तुत्य नेति नेतीति वीक्षया सर्वस्य मूर्तोमूर्तादि-

विशेषस्याडडरोपितस्य निषेधो दर्शितस्तेन चाडSमा जिज्ञासितो विशिष्टो निर्दिश्टे

इत्यर्थ:। स चेदेवं मूर्तामूर्ताधिकारो प्रतिपादितस्तर्हि किमिति प्रदेशान्तरे पुन: पुनरेकं

प्रतिपाद्यते पुनरुक्तेरिलाशङ्कय न्याख्यातमित्यादि न्याचष्टे—प्रतिपादितस्यैति ।

यथापि मूर्तामूर्तप्रकरणे प्रतिपादितमामत्तत्वं तथाडपि तस्य परमसूक्ष्मत्वादहुज्जान्तरं

मन्यते श्रुति: । सा पुनरुपायविशेषसन्दर्भाभिप्रायेण तस्यैव पुने: पुन: प्रतिपाद-

नेच्छया यददारोपितं तत्तदर्शेमपहुज्यैनवाशिष्टमात्रैस्वरूपं निवेद्यतील्यर्थ: । सर्वेभि-

त्यादि स्पष्टीकुर्वाण: स एष इति व्याचष्टे—ग्राबामिति । स एष इत्याद्या श्रुतिर-

स्यतामात्रंमनन विशेषं न निषेधमुखेन दर्शयैन्ती यदूयस्य कार्य मनसां वाचां च गौचरौ-

भूतं तदर्शेमर्थ्यादपलपती। सा हि परमार्थवस्तुस्यंद्वयस्यमिति भुवाणा दर्र्शयैनस्प वस्तुत्वे नो-

पपचते तथा चानुपपत्तेर्यवर्गस्यावस्तुत्वं सिद्धमिय्ये:। ननु किमिति श्रुतिर्यो-

१ स्व. घ. ड. च. छ. ज. झ. °थातोडे° १ प. घ. दुर्बोधत्वं । ३ घ. ज. 'याति भू' ।

प. घ. °निष्ठा ता° १ ५ ज. °द्वैतोपा° ६ ड. °ति दे वाव जड्मणो रूपे मूत्ते चामूत्ते चे-

त्यादि° । ७ च. क. ज. सर्व' त्या' ८ ड. प्रथमोपप° १ ग. घ. झ. प्रतिपत्ति° । ९ क. °तत्वो-

त्यादि° । १० स. नेति । ११ म. मूर्तादि° । १२ घ. ड. ज. °तोदवशि । १३ ज. °ड इष्ट इ° ।

१४ क. मवेश° । १५ छ. 'रे तर्हि पु° । १६ म. ज. °न: प्र° । १७ स्व म. ज. °पितमुर्क

त° । ३८ °पितमुर्क तद्रु° । १८ म. ड. झ. °त्या विशि° । १९ ड. °त्मार° । १० झ. °चांगो° ।

३१ क. °धेतस्व° । २२ म. °इयच° । २३ म. °स्थ: २११ । २४ म. °ति स्वास्या ।

28-2-86

लीयते हि सुषुप्ते तन्निगृहीतं न लीयते । तदेव निर्बन्ध्यं ब्रह्म ज्ञानालोकं समन्ततः ॥ ३५ ॥

प्रचारमेते हेतुमाह—लीयते सुषुप्तौ हि यस्मात्सर्वोभिरविद्यादिमत्य-

२१-०७-२०२४

१ ४७

यति-यस्मादिति । अस्मिन्नपरास्मिन्नात्मनि समाधीयते निक्षिप्यते जीवस्तदुपाधिश्रेतिं समाधि: परमात्मा । समाधिनिमित्तैया प्रज्ञया तस्यावगम्यत्वाद्दा समाधिविषयगतत्वयम् । अत एवैक्येन्तत्स्फुटप्रति—विक्रियेतिं ॥ ३७ ॥

ग्राहो न तत्र नो तर्गाश्विन्ता यत्र न विक्रियते ।

आत्मसंस्थं यदा ज्ञानमजाति समतां गतिम् ॥ ३८ ॥

यस्माद्रवैव समाधिरचलोऽभय इत्युक्तमतो न तत् तस्मिन्न्रह्माणि ग्रहणमुपादानं, नो त्सर्गे उत्सर्जनं हानं वा विद्यते । यत्र हि विक्रियास्तद्विषयत्वेन वा तत् हानोपादाने स्यातां न तद्रूपयमिह ब्रह्माणि संभवति । विकारहेतोरन्र्य-स्याभावान्निरवयवत्वाच्च । अतो न तत् हानोपादाने इत्यर्थे: । चिन्ता यत्र न विद्यते । सर्वप्रकारैव विन्त्रा न संभवन्ति यत्रामन्वस्त्वक्तसतत्र हानोपादौने इत्यर्थे: । यदैवास्स्ट्मसत्यानुबोधो जातस्तदैवास्स्ट्मसंस्थं विषयाभावाद्ग्रहण-वदात्मन्येव स्थितं ज्ञानम् । अजाति जातिवर्जितम् । समतां गतं पैरें साम्य-मापन्नं भवति । यदादै प्रतिज्ञातनतो वक्ष्याम्यकार्पण्यमजान्ति समतामिति-तीदं तदुपपत्तित: शोकऱतशोकतृमुपसंपद्यते । अजाति संमेतां गतस्मित्येतस्माद-त्मसत्यानुबोधात्कार्पण्यविपयमन्यत् । " यो वा पतदक्षं मार्यैव्विदित्वाडस्मा-ल्झोकात्नैति स कृपण: " इति श्रुते: । प्राप्तयेतस्मै: कृतकृत्यो ब्राह्मणो भवति-रैैराभिप्राय: ॥ ३८ ॥

प्रकृते ब्रह्मण्यनिक्रिये विधिनिवेशाधीनयोर्देकयोर्यो लौकिक्रोर्वा हानोपादानयोरनव-काशाच्चमियाह-ग्राहो नैति । मनोविश्रमभावाच्च ब्रह्माणि तयोर्विकारौ . नास्त्यैाह-चिन्तैति । यथोक्ते ब्रह्माणि ज्ञाते फल्तिमाह-आत्मेति । प्रकरणादौ प्रतिज्ञातमुप-संहरति-अजातीतिं । विमितिं लौकिकों वेदिकों वा महोत्सर्गौ । ब्रह्माणि न भवत्तस्त-व्रASSह-गस्मादिति । उत्क्तमेर्ग्रथमुपादायति-यत्र हीति । ब्रह्मणे विक्रियाभावे हेतुमाह-विकारैति । तस्य विक्रियाविरेषे स्वात्ममार्गेडपिं हेतुं कथयति—गिरयवत्ल्वा-चैति । विक्रियायास्तद्विषयत्वस्य च भावे फल्तिमाह-अत इति । द्वितीयं पदमव-चैति ।

१ व. "तत्" । २ ख. ग. छ. झ. 'कं देतं स्फु' । ३ ज. हे 'क्रि' । ४ च. झ. 'या विश' । ५ झ. 'त्वं त' । ६ झ. 'ने संभर:' । ८ च. 'ते, इति स' । ८ च. 'न्ता यत्र न' । ९ क. ति । 'या' । १० क. नार्थं कुत्रा' । ११ च. 'दानां' न्तादय इ' । १२ छ. 'ने स्यातामित्य' । १३ ज. परसां' । १४ ज. शाश्वत' । '१५' क्ष. 'मताभि' । १६ च. झ. 'त्वये कु' । १७ त्र. 'त्यर्थ:' ॥ ३८ ॥ ९ झ. पदाभ्रां' । १५ झ. 'षौ ।'

१४९

योगिशाब्दस्य ज्ञानविषयत्वं व्यावर्त्तयति—वेदान्तोति । कैस्तर्हि यथोक्तस्यानुमवस्य लभ्यत्वमित्याशङ्क्याह—आत्मेति । उत्तरार्धे विभजते—योगिन इति । कर्मिणो हि श्रोत्रिया ब्राह्मणाच्चास्माकं नैदृश्यतोति मत्वा लसज्ज्ञानाद्विषयतोऽर्थे । अभयानिमित्तमेव तत्त्वज्ञानं मिथ्याज्ञानाश्रयनिमित्तं पर्यन्तीयााह—सर्वेति । भयदार्शितं विशादयति—अभयोत इति ॥ ३९ ॥

मनसो निग्रहायत्तमभयं सर्दयोगिना(गां) मृ॥

दुःखक्षय: प्रबोधश्वापेक्षया शान्तिरेव चं ॥ ४० ॥

येषां पुनब्रह्मस्वरूपैक्यतिरेकेण रज्युसर्पवत्क्लृप्तिमेर्वे मन इन्द्रियादिं च न परमार्थतो विद्यते तेषां ब्रह्मस्वरूपाणामभयं मोक्षाख्या चाश्रीयया शान्तिः स्वभावत एव सिद्धा नान्यायत्ता नोपचारः कथंचनैतयवाचाम । ये त्वतोऽन्ये पथ्यन्ति तेषामात्मसत्यानुबोधरहितानां मनसो निग्रहायत्तमभयं सर्वेषां योगिनाथ् । किं च दुःखक्षयोडपि । न शास्त्रसंबन्धान् मनसो विचालित दुःखक्षयोडस्त्याविच्छेकिनाम् १ किं चाश्र्ड्यम्भवबोधोऽपि मनोऽनिग्रहायत्त एव । तथाडक्ष याडपि मोक्षाख्या शान्तिस्ततेषां मनोऽनिग्रहायत्तैचैव ॥ ४० ॥

उत्तमदृशीनामद्वैतदर्शनेमदृष्टिफलं च मनोऽनिरोधमुक्त्वा मन्तदृशीनां मनोऽनिरोधार्थ-नमात्मदर्शनमुपन्यास्यति—मनस इति । अभयमिल्यशेषभयनिवृत्तितिसांधेनमात्मदर्शन-मुख्यते । सर्वयोगी(गां) सर्वेषां योगिनां कर्मानुष्ठाननिष्ठानां बुद्धियुज्द्धिमतामिल्यर्थः । मनोऽनिरोधाधीनं प्रागुक्तमथूद तत्कलं कैशल्यं कथयति—दुःखोति । श्लोकस्य विषयं पृथदर्शयति ।—येषामिति । अभयं भयद्रहियसमस्तक्मिल्यर्थः । उत्कल-क्षणा शान्तिरन्तरतिशयानन्दाभिव्यक्तिः स्वभावतो विद्यास्वरूपसाम्यादिस्वर्यः । विदुषां जीवन्मुक्तानां मुक्तः सिद्धत्वान्न साधनापेक्षयाह—नान्यायत्तोति । तत्र वाक्योपकम मनुकूलयति—नेह्यादिन । उत्तमेभ्यो ज्ञानद्रशोऽधिकारीभ्यो व्यक्तिरिक्तानधिकॆऽपार्ङ-णोऽततारयाति—ये त्वाति । योगिनः सुकृतातुष्ठायिनस्तदनुष्ठानादेव सन्मार्गेऽगामिष्यस्ते-ये तिवाते ।

१ ग. न. क्षरती° । २ च. वा । ३ ज. °रूपेण व्या° । ४ झ. व सृं मा° । ५ झा. °क्ष्या च्या° । ६ च. °बन्धं प° । ७ च. °न्ति तेषां मोक्षफुलमाह मनस इति ते° । ८ ख. मनोभि° । ९ च. °त्मवो° । १० च. झा. मनसो नि° । ११ च. °यततेव । १२ °तदृशिफलं म° । १३ झा. °लं म° । १४ क. °धनात्त° । १५ व. °नां क° । १६ ज. °द्विम° । १७ ग. °नोरे° । १८ च. °रिविशि° । १९ ग. व. °निरनाति° । २० क. °कारेणाच° ।

१५२

सगौडपादीयकारिकार्थविवेदीयमाण्डूक्योपनिषत्

— [ऐन्द्रतैल्यं—

विजानीयात् । ततोऽपि यत्नतः साम्यमापादयेत् । यदा तु सममात्रं भवति ।

सममात्र्याभिमुखी भवतीत्यर्थः । तत्सततं विचालयेदृृष्याभिमुखं न कुर्यो—

दित्स्यर्थ: ॥ ४४ ॥

ज्ञानाभ्यासवैराग्याभ्यां दृढादिक्रमपात्र व्यावर्त्तितं मनो रागप्रतिबद्धं श्रवणमनननिदिध्यासनाभ्यासतत्प्रवणसंपादनात्समाधिपर्यन्तेन ततोऽपि प्रतिबन्धद्रुघ्नावर्तननीय—

मित्याह—उय इति । क्षोभाक्षराणि ढौंकरोति—एवमित्यादिना । ज्ञानाभ्यास—

श्रवणाद्यावृत्तिविषयेषु क्षयिष्ठत्वादिदोषदर्शनेन वैतृष्ण्यं वैराग्यं लयो निद्रा । संप्रबोधन—

मेवाभिनयति—आत्मेति । म॰सि प्रेक्षते किमिति चित्तमुच्यते तत्रैSSह—चित्तामिति ।

त्रिक्षीणं विप्रसुतं शामयेदृङ्ग्यार्त्थेSदिति यावत् । पुनरिक्षितमर्थमाह—एत्नमिते।

उभयतो व्यावर्तितं मनस्तर्हि निर्विशेषब्रह्मरूपतां गतमिल्याश्रुयाऽSSह—नापीति ।

अन्तराळावस्थमनेसः स्वरूपं तृतीयं सदावस्थमेन स्पष्टयति—सकृष्णायमिति । रागस्य

बीजत्वं पराचीनविषयप्रवृत्तिं प्रति प्रतिपत्तव्यङ्ग्यम् । यथोक्तं मनो ज्ञात्वा किं कर्त्तव्यमित्यपे—

क्षायामाह—ततोऽपीति । अन्तराळावस्था पद्माभ्या परामृश्यते । लयावस्थादि दृष्टान्त—

यितुमपिशब्दः । यत्नतः संपज्ञातसमाधिरिति यावत् । साम्यमसंपज्ञातसमाधिमित्यर्यः ।

चतुर्थपादस्यर्थमाह—यदेति । समाधिद्वयद्वारेण समं निर्विशेषं परं ब्रह्मरूपं

प्राप्य मनस्तन्म्रतया समातं चेदप्राप्तप्रतिषेधः स्यादित्याश्रुयाऽSSह—सममास्रीति ।

तत्रैSSडह—विषयेऽति ॥ ४४ ॥

नाऽडस्वादेयत्सुखं तत्र निःसङ्गः प्रज्ञया भवेत् ।

निश्श्वलं निश्शरचित्तमेकी कुर्याऽऽत्मयत्नतः ॥ ४५ ॥

समाधितस्त्वया योगिनां यत्सुखं जायतेतस्मिन्निःसङ्गे निःस्पृहः प्रज्ञया चित्तैकबुद्धया पदुपलभ्यते सुखं तद्विद्यापरिकल्पितं मृद्वैति विभावयेत् ।

ततोऽपि सुखरागानिगृहीतादिस्वरथः । यदा पुनः सुभरागाश्रितवत्सं निश्शलस्वभावं सचित्तशरद्दहिनिर्गच्छछद्रवाति

चिचं तत्स्वस्तो नियम्येSपायेनाऽडड्मनयैवैकि कुर्याऽऽत्मयत्नतः । चित्स्वरूपस—

चामात्रमेवाऽSSपादवेSदित्यर्थः ॥ ४५ ॥

२ क. °तितं० । ३ कु. °नाशिप्र० । ३ ज. व्याचष्टे । ४ च. °नैनैव चे० । ५ व. °त्ते

म्र° १ ६ म. क. °आसक्त० । ७ म. क. 'महति' । ८ म. ह्यपि सा० । ९ ल. सा. °वस्तु° ।

१० व. °हि वर्त्ते तत्रैSSडह निःसङ्ग इति नि° ।

२५-९-७१

अध्यालातशान्त्यास्थ्यं

चतुर्थमकरणम् ।

ज्ञानेनाडकाशकल्पेन धर्मान्यो गगनोपमानू ।

झेयाभिन्नेन संबुद्धस्तं वन्दे द्विपदान् वरम् ॥ १ ॥

ओंकारनिर्णयद्वारेणाडगमतः प्रतिज्ञातस्याद्वैतस्य वाऽऽभावविषयंऽपेदवैतस्थ्यादैच सिद्धस्य पुनरद्वैते शास्त्रयुक्तिभ्यां साक्षान्निर्धारयितस्यैतदुक्तं सत्यानृत्युपसंहारः

कृतः । अन्ते तस्यैतस्याडगमार्थस्याद्वैतदर्शनस्य प्रतिपक्षभूता द्वैतिनो वैनाशि-कौश्व तेषां चान्योन्यविरोधाद्रग्रेऽपेदिकेशाश्वदं दर्शनेप्ति मिथ्यादर्शनत्वं

सूचितम् । हैशानास्पदत्वाद्वैलसम्पदर्शनोऽमित्यद्वैतदर्शनं स्तूयते । तदिदं विस्तारेण

न्योन्यविरुद्धतयाڈसम्यगदर्शनस्त्वं पदद्यं तत्पतिपेधेनाद्वैतदर्शनसिद्धिरुपसंहर्त-व्याडडवीनतन्योयेनैतत्पलात्वान्तरारभ्यते । तत्राद्वैतदर्शनं (न) सम्प्रदायकत्वाद्द्वैत-

स्वरूपेणैव नमस्कारार्थोंद्यमादृश्लोकः । अ, चार्यपूजा वाऽभिमेतार्थसिद्धयर्थेष्यते

शास्त्रारम्भे । आकाशेनेष्टदसमासमाकांशं (क) ल्पमाकाशतुल्यमेतत् । तेनाडडकाशकल्पेन ज्ञानेन, किं, धर्मोनात्पनः , किंविशिष्टान्नाग्नेयमानाग्नेयमुपमा येषां

ते गगनोपमास्तानात्पैनो धर्मान्नू । ज्ञानस्यैव पुनर्वैशेषणमू—झेयैर्दमैनातमाभिरभिन्न-

मन्पन्युणवनसवितृपकाशावच्च ज्ञानं तेन झेयाभिचेन ज्ञाननाडSकाशकल्पेन झेया-

त्मस्वरूपाव्यतिरिक्केन गगनोपमान्धर्मोऽन्यः संबुद्धः संबुद्धवानित्यमेवेश्वरो यो

नारायणाख्यस्तं वन्देऽभिवादये द्विपदान् वरं द्विपदोपलक्षितानां पुरुषाणां वरं प्रधानं

१ स्त. ग. व. ड. छ. ज. झ. 'पादायभाः' । १२ झा. 'यविशेषके' । १३ क. 'च प्रसति' ।

४ च. व. 'दैनज्ञा' १५ व. ज. 'कार्तस्तेषां' । ६ व. 'कस्तेषां' । १७ झ. 'काङ्क्षिते' । ६ 'ध्यातवद्र' ।

७ छ. 'त्वाश्र्वात्मैकत्वयुज्दिरेव सदृश्य' । ८ छ. 'द्वचर्थमिष्य' ९ त. 'द्वैमान्या' । १० ठ. 'शकुल्य' । ११ ज. 'तसघ' ।

चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । १५७

पुरुषोत्तममित्यभिलायः । उपदेशैरमस्कारमुखेन(ण) ज्ञानज्ञेयज्ञातृभेदरहितं पर-

मार्थतरवदर्शनामिह प्रकरणे प्रतिपिपादयिषितं प्रतिपक्षम् तिप्रेधद्वारेण प्रतिज्ञातं

भवति ॥ ९ ॥

आध्यात्मध्यमङ्कुला ग्रन्थाः प्रचारिणो भवन्तीत्यभिप्रेल्यैवड्‌डशावेंकारोचारणवदन्ते परदेव-

ताण्णासवच्‍सद्ध्येडपि परदेवताप्रतिपादकांश प्राणमतिं--ज्ञानेभ्यः । पूर्वोक्तसप्रकरणसंबन्ध-

सिद्धयर्थं पूर्वप्रकरणत्रये वृत्तमर्थ क्रमादनूद्रवति--ओंकारोति । अद्वैत इत्यद्वैतोपलक्षितं

तृतीयं प्रकरणमुख्यते । चतुर्थं प्रकरणमवतारयितुमुपयुक्तमर्थोऽन्तरमनूद्रदति--तस्यैति ।

द्वैतिनो भेदवादिनो वैनाशिकरपतिरिक्का ग्रह्यन्ते । वैनाशिका नैरात्म्यवादिनः । रागद्वेषा-

द्वैषादिशब्देनातिरिक्तैलेशोऽपादानम् । पक्षान्तराणां भिध्यादर्शनस्वसूचनं कुत्रोपयुज्यते

तत्राड्‌डश—ऐशेति । पातनिकामेवं कृत्‍वा समनन्तरप्रकरणप्रवृत्तिं प्रतिजानीते—

तादिहेति । तदसम्यग्दर्शनलवमिति संबन्धः । आभीतान्त्यायो व्यक्तिरेकन्यायः । यथा यल्कृतकं

तदनियमित्यान्वयादनिलच्वेड्‌वर्गतेडपि यन्नानिलं न तत्कृतकमिति व्यक्तिरेकोडपि व्योमभिचार-

शङ्कोनेरोगित्यव्‍‌यभिचारिसाधनव्यासङ्‌ध्यार्थमभिप्रयेत् । तथा तर्हि—समोत्कृष्टस्याड्‌डगरमणावगतस्यापि

प्रतिपक्षभूतवादान्तरपाकरणप्रपञ्चमन्तरेग पाक्षिकासम्यक्स्वरूपा स्यादद्वैतदर्शनस्यैति तद्प्रति-

पेधेन तत्त्वदिरुपसङ्‌हृत्यैव्यालातशान्तिदृष्टान्तोपलक्षितमतरम्प्रते प्रकरणमिश्र्यर्थः । विशेषण

स्पष्‍टमितो वीतः स नं भवतीव्यर्गीति: । अथीत एवंड्‌डवीतिः । तेन न्यायेन व्यक्तिरेकेणोति

यावत् । प्रकरणस्य तात्पर्यमेवं दर्शयित्वा प्रथमश्लॊकस्य तात्पर्यमाह—तत्रेति । तत्र

चतुर्थप्रकरणं सहस्म्या परामृशते । किमिद्‌डदैतरूपेणाड्‌डचायों नमस्क्रियते तत्राड्‌डश—

आचार्योति । अभिप्रेतार्थः शास्त्रस्याप्रविभजेन परिसमाप्तिस्‍तदर्थे विप्रतिपच्‍या दिव्यावृत्तिसिद्ध ।

आकारैस्‍स्य जडस्याधिगम्याज्ञानं स्वप्रकाशमाकारोनेषदसमन्तं वक्तव्यम् । विभुत्वादाभुपमा

दृश्‍यत । व॰ वचनमुपादिश्‍कल्पतिभेदाभिप्रायम् । तेऽपामार्पि चिन्मात्रस्व विवक्षिलोकत्त्रम् ।

ज्ञानस्यैवोति । तेनैतद्यादि पुनरनुवादेनान्वयमन्वाचष्टे । आचार्यों हि पुरा बदरिकाश्रमे

नरनारायणाच्छिते नारायणं भगवतमभिप्रेत्य तपो महदतपत । ततो भगग्रनतिप्रसन्न-

स्तस्मै वचियां प्रादादिति प्रसिद्धं परमगुरुवं परमैश्‍वर्येति भावः । ननु प्रकरणो प्रारम्यमाणे

प्रतिपचे प्रमेये वक्तव्ये किमित्युपदेशा नमस्क्रियते तत्राड्‌डश--उपदेशश्रुति ॥ ९ ॥

९ म. 'त्याड्‌डश—ओंका'° । २ म. झ. °ने च प° । १३ ह्ल. °नुद्वते । ४ ज. °न्ध: ।

अवी° । ५ 'न्यः । अभीनीत° । ५ ज. °गतिरेकश° । ६ क. °रासितल्वे° । ७ ग. झ. °न

संभ° । ८ ज. °तः । १ ते° । १३ म. झ. °ति च । त° । १० झ. °शास्यजत्ता° । ११ व. तेन

ना° । १२ स. तत्‍वतो । १३ ख. 'ति सि° । १४ क. °श्वर इति ।

१५८

सगौडपादीयकारिकार्थविवेद्यीमाण्डूक्योपनिषत्

[अलातशान्त्यार्ध्यम्

अस्पर्शयोगो वै नाम सर्वसन्वसुखो हितः ।

अविवादोडविरुद्धश्च देशितस्तं नमाम्यहम् ॥ २ ॥

अधुनाडद्वैतदर्शनयोगस्य नमस्कारस्ततस्तुतये ।

स्पर्शनं स्पर्शः सम्बन्धो न विद्यते यस्स योगस्य केनचित्कदा चिदपि

सोऽस्पर्शयोगो ब्रह्मस्वभाव एव, वै नामेति ब्रह्मविदामस्पर्शयोग इत्येवं प्रसिद्ध इत्यर्थः ।

स च सर्वसन्वसुखो भवति ।

कश्चिदतद्वयन्तसुरवसाधनविरिशेष्टोडपि दुःखरूपः,

यथा तपः ।

अयं तु न तथा ।

किं तर्हि सर्वसत्त्वानां सुखः ।

ततएव भवति कश्चिद्विषयोपभोगः सुखो न हितः ।

अयं तु सुखो हितश्च ।

नित्यमप्रचालितस्वभावत्वात् ।

किं चाविवादो विरुद्धवदनं विवादेः

पक्षमतिपक्षपरिग्रहेण यस्मिन् विद्यते सोऽविवादः ।

कस्मात् ।

यतोऽविरुद्धश्च य ईदृशो योगो देशित उपदिष्टः

श्राव्रेण तं नमाम्यहं प्रणामामित्यर्थे ॥ २ ॥

ईदृशीमिवृत्तदर्शनयोगस्तुतये तनमस्कारं प्रस्तौति—

अस्पर्शयति ।

श्लोकस्य तात्पर्यमाह—

येमाह—अधुनेतितस्मै ।

तस्य च स्तुतिस्तत्साधनेष्टु प्रवृत्तःलुपुयुज्यते ।

संप्रत्यक्षराणि व्याकुर्- वर्णास्पर्शयोगशब्दं व्याकरोति—

स्पर्शनमिति ।

योगस्यान्यसंवन्धप्रसङ्गेऽभावैक्थमस्-

शीतवमित्याश्रयआSSह—ब्रह्मेति ।

निपातयोरर्थं कथयति—वै नामेति ।

सर्वेषां सत्त्वानां देहभृतां सुखयतीति व्युत्पत्या सुखहेतुत्वं ब्रह्मस्वभावत्वं सुखविशेषणेन दर्शयति

स चैति ।

सुखहेतावपि ब्रह्मस्वभावे विवक्षितं विशेषं दर्शयति —

भवतीति ।

हितविशेषणस्य तात्पर्यमाह—तँथेह भवतीत्यादिना ।

तस्य हितत्वे हेतुमाह—नित्यामिति ।

तत्र हेतुं प्रशंसार्थमाह—कस्मादिति ।

आत्म- प्रकाशत्वाद्ब्रह्मस्वभावस्याविकृतत्वम् ।

न हि कस्माचिदात्मप्रकाशो विकारो भवतीर्थः ।

तथो- योगज्ञानमार्गेस्य सम्प्रदायागतत्वमाह—य ईदृश इति ।

तनमस्कार्याजेन तस्य स्तुतिस्- तदुपायेषु श्रोतृप्रवृत्त्यर्थमन्तर्

विवक्षितेत्याह—तं नमामिति ॥ २ ॥

भूतस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः केचिदेव हि ।

अभूतस्यांपरे धीरा विवादम्तः परस्परम् ॥ ३ ॥

२ व. °द्रो दु° ।

३ ख. घ. ज. यथेह ।

४ च. °दः प्रतिप° ।

५ च. ठ. °ग्रहो य° ।

६ झ. °योगः स्तूयते त° ।

७ ट. व. व यथेद ।

८ झ. °ध्र्म ।

९ ग. °कस्म या° ।

१० ज. न. तितिड° ।

११ च. °पर थी° ।

१६०

सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्—[ भल्लातशालन्यायङ्ग—

विवादामे: पक्षमतिपक्षेग्रैहणेन। यथा तेङ्न्योन्यमित्यभिमाय:। अत-

स्तमविचादं त्रिचादरहितं परमार्थदर्शनमनुज्ञातमस्माभिनिबोधत हे शिष्या:॥ ५॥

तर्हि प्रतिवादिभिरुक्तत्वादजातिरपि भवता प्रत्याख्येयेयेत्याशङ्क्याहSSह—रहयाड्यमा-

नामिति। प्रतिवादिभि: सह विवादाभावे फलितमाह—आविवादमिति। अक्षराणि

व्याचष्टे—तैरित्यादिना॥ अद्वैतवादिनो द्वैतवादिभिरविंशाद्वादाभावे वैदर्मृदृष्टान्तमाह—

यथा त इति॥ चतुर्थपादार्थमाह—अत इति॥ ५॥

अजातास्वैव धर्मस्य जातिमिच्छन्ति वादिन:॥ ६॥

अजातो हामृते धर्मो मर्त्यतां कथमेष्यति॥ ६॥

सदसद्वादिन: सदैवेतिआ। पुरस्तान्कृतभाष्ये( श्य: श्लो ) क:॥६॥

जातस्वैव जन्मनाSSनर्थक्यादनवस्थान'वाजातस्वैव पदार्थस्य जन्म सद्वादिनोSसद्वादि-

नखु सर्वेऽपि स्वीकुर्वन्तीतिपरपक्षम अनुबदति—अजातास्वेति॥ तत्र शिष्येऽमीच्छदोषं

प्रदर्शयोम्यानुजानाति—अजातो हीति॥ के ते वादिनो यैरेषमिष्यते तत्राडSह—सदस-

दिति॥ अशिष्यत्यानि श्लोकाक्षराणि व्याख्यातस्वान्न पुनग्र्योध्यानसापेक्षाणीयाह—

पुरस्तादिति॥ ६॥

न भवत्यमृतं मर्त्यं न मर्त्यममृतं तथा॥ ७॥

प्रकृतेरन्यथाभावो न कथंचिद्भविष्यति॥ ७॥

स्वभावेनामृतो यस्माद् धर्मो गच्छति मर्त्यताम्‌॥

ऋतकेनामृतस्तस्य कथं स्थास्यति निश्चल:॥ ८॥

शङ्कार्थोनां श्लोकानामेहोपन्यास: परवादिपक्षाणामन्योंनयविरोधरुयापितानां-

मादनमेदर्शनार्थ:॥ ७॥८॥

पारिणामिमब्रह्मवादे यद्ब्रह्मवादिभिद्दूषणमुख्यते तद्भ्यानुज्ञातमभिवेभति मत्वाSSह—न

भवतीति॥ अमृतं हि न्रह्म न तद्रुपे स्यिते मर्त्यं भवितुमर्हेति॥ सिथतरुपाविरोधात्‌॥

न च मर्त्यं कौतयं स्वरुपे सिथते प्रल्यपवस्थायाममृतं ब्रह्म संपदते॥ नष्टेऽपि स्वरूपे

तस्यैषाभावाल्लान्यधालमित्यभिप्रेयाSSह—प्रकृतेरिति॥ किं च यस्य पारिणामव्रादिन:

१ स्. 'म: प्रतिपक्षपरिम°' । २ ख्. व क. 'क्षपारिम°' । १३ व. ड. व. ज. 'ग्रहेप ष'

ष° । १४ त. वा. श्लोका: । ५ छ. 'भीड दो°' । ६ ष यथा । ७ ख. च. ड. 'नपपत्स्यनुमो°' ।

६ 'उपपत्त्यादनुमो°' । ८ व. ड. छ. यद्यप्रम्ह°' । ९ ज. कार्येस्व°' । १० ख. 'थैं कार्येस्व°' ।

११ क. 'रूपसिथ°' । १२ क. सिथते ।

२१-०७-८३

चतुर्थप्रकरणम् ४ ]· आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । १६३

दित्यर्थे । न हि सावयवं घटादि एकदेशास्फुटनधर्मि नित्यं हि ह्रष्टं लोक इत्यर्थे । विर्दीर्ण च स्पादेकदेशेनाजं नित्यं चेति । एतद्विघातिष्यं तैरभिधीयत इत्य-

भिप्रायः ॥ ११ ॥

प्रासङ्क परिज्ञात सांख्यपक्षे वैशेषिकादिभिरुच्यमानं दूषणमभ्यनुज्ञातमनुभाविते—

कारणाभिति । कारणस्य न्यायमतेन को हेतुनाऽऽशङ्क्यदूषण—नायमनुमिति: । साधक-

यवयञ्च प्रधानस्य नियत्स्वानुपपत्तिरेवाह—भिन्नामिति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह—

कथमिति । तत्र प्रथमपादाक्षराणि योजयति—कारणमित्यादिना । तदेव स्पष्ट-

यति—कारणमेवेति । द्वितीयपादं विभजते—तस्येति । प्रधानादीन्यादिशब्देन

तदृकथवा: सत्त्वादशो गृह्यन्ते । महदादीन्यादिशब्देनाहङ्कारादिप्रहगम् । तृतीयपादं क्याक-

रोति- महदादीन्ति । विभान्तिषु विशदयति—जायत इति । चतुर्थपादार्थमाह—नित्यं चेति ।

विमतनित्यं सत्त्वाद्यवत्त्वाद्द्वतिदिव्यभिप्रेय दृष्टान्तं साधयति—न हीनति । सांख्यस्मृति-

विरुद्धमनुमित्याचाकूष्यादड्‌ड—विरदीर्ण चेति ॥ ११ ॥

कारणाभिधाननिरासम्‍त: कार्यमजं रुचि

जायमानाद्धि वै कार्यात्कारणं ते कथं भुवम् ॥ १२ ॥

उक्तस्यैवार्थस्य स्पष्टीकरणार्थमाह—कारणादजातकाव्यस्य यद्ग्रननप्तवमित्यं

त्वया ततः कार्यमजिते प्रासम्‍ । इदं चान्वयद्वैमत्यर्थं कार्यमजं चेति तत् । किं

चानन्यकार्यकारणयोरन्वले जायमानाद्ध वै कार्यात्कारणं

च ते कथं भवेत् । न हि कुर्ककुल्या एकदेश: पच्यत एकदेश: प्रसवाय

कल्प्यते ॥ १२ ॥

किं च कार्यकारणयोभेदे किं कारणामिन्नं कार्यं किं वा कार्योभिन्नं कारणमिति विक-

ल्प्याड्‌ड्य: नुशदति—कारणादिति । अतादृशंनपक्षे कार्यमजं स्तोत् । तथाऽविचकारण-

भिन्नत्वादिति दूषयति—अत इति । द्वितीयमन्त्रद्वति—यदीति । जायमानालंक यौत्कार-

णमभिन्नं यदोति योजना । न तर्हि कारणं भूतं भवितुमर्हति कार्योभिन्नत्वात्तस्य चाऽऽभ्रवत्‍वा-

दिति दूषयति—कारणमिति । श्लोकस्य तात्प्रेमाह—युक्तस्येति । कार्यकारण-

योर्मेदवाते विप्रतिषेधो दर्शीत: । तस्येव हेतुकारणार्थमयं श्लोक इत्यर्थे । पूर्वोक्तश्रकारोत्थ-

मर्थमाह—कारणादिति । प्रासेरनिष्टपर्येवार्थयितमाह — इदं चेति । प्रधानस्याजत्वं

१ छ. 'दिरेक' । २ छ. 'देशे स्फु' । ३ ख. ड. च. ज. त्यं च. ह । ४ ख. वि-

र्दीं च व । ५ क. स. ध्यथा' । ३ ख. च. ड 'कुरकुमेक' । ड. च. ड. कल्पते । छ. जुु-

द्रति । ९ व. तकार्थकौ ।

25. 7. 78

१६६

सगौडपादीयकारिकाथर्ववेेददीयमाण्डूक्योपनिषत्‌

[

क्यातशान्काल्यं—

तपच्चौ क्रम एषितण्यस्त्वयाड्न्वेष्टव्ययो हेतुः पूर्वं पश्चात्फलं चेति । इतथ्व युग‑

पपपपने

सच्चयेतरगोविषाणयोः ।

१६ ।

प्रतीतितो हेतुफलये,कवप्तेरुपगन्तव्यतयाSSह‑

संभव इति । तयोरेतयोः प्रातितैक नित्यत्वाभावो हेतुनित्यतासंभवेति फलमित्यमुपगतं

हेतुम,ह—युगपदिति । यथोक्तो त्रिरोधो हेतुफलभावस्यासंभवः सै न युक्तोऽम्युपगन्तुं

प्रतीतिधिरोधादिति व्यात्त्यस्य शाखू,मनुवदति—यथेति । तत्रोत्तरवेन श्लोकेक.क्षराणि

योजयति—संभव इति । प्रतीत्या क्रमश्रीकारवदुपपत्तेश्चैवाहितथ्वेति । तामे—

वोपपत्ति स्फे रभति—युगपदिति । यमोऽयङ्गपत्संभवस्तस्योर्न कार्यकारणत्वं यथो विषाण‑

योरिति वपातेर्हकत्वाक्रमस्याड्डन रकतेल्यर्थः ।

१६ ।

फलादुत्पद्यमानः सन्न ते हेतुः प्रसिद्ध्यति ।

अप्रसिद्धः कथं हेतुः फलमुत्पादयिष्यति ।

१७ ।

कथमसंबन्ध इत्याह—जन्यादिस्वतोऽलब्ध्यात्मकात्फलादुत्पघमानः सडूशाश‑

विषाणादेरिवासतो न हेतुः प्रसिद्ध्यति जन्म न लभते ।

अलब्ध्यात्मकोऽप्यसिद्धः

सच्चाशाविषाणादेःकल्पस्तव कथं फलमुत्पादयिष्यति। न हीतरेतरापेक्षसिद्धयोः

शशविषाणकरपयोः क.कार्यकारणभावेन संबंधः किचिदृष्टः; अन्यथाSS वेत्य‑

भायः ।

१७ ।

उक्तङ्गपातेरनुयःहदं तथैकमन्यस्यति—फलादिति । हेतुफलयोर्भयो हेतुफलत्वं

बुवतो मते हेत्वधीनतयाड्लक्याङ्गकात्फलादुत्पघमानो हेतुर्न ततो लब्यामको भवस्यक्न्चा‑

त्कक्षाशस्वान फलमुत्पादयितुं शक्नोति ।

अतो हेतुफलभावस्यासिद्धिरित्यर्थः । हेतुफल‑

. योरक्रमवतोर्न कार्यकारणभावेन संबन्धः सिध्यतीत्येतदाक्षेपपूर्वकं साधयति—कथ‑

मित्यादिना । स्वतः हेतुस्वरूप,ज—यं फलं तदधीनवेन लब्य्न,समं स्वतश्वालन्भ्यात्मकं ।

तत् उत्पाद्यमानः सच्चैष हेतुर्न प्रसिद्ध्यति । न खलु शशविषाणादेरसतः सक‑

शाङ्किचिल्लब्यात्मकमुपलभ्यते । हेतुश्शेप्रसिद्धोऽलब्ध्यात्मकोऽमुपगतिः स तहिं यथा‑

विधोऽसदूपः सन् फलमुत्पादयितुमसहते । न हि सद्वादिमते फलमसतः

सकाशादुपलभ्यचरमित्यर्थः ।

तथाडपि कथं हेतुफलयोःसंब‌न्धः सिध्यतीत्या‑

१ क. °सनुकोड° । १२ म. छ. म्र. 'वर्त्यमाश° । ३ व. तो हे? । ४ क. हः सि° ।

५ क. °तु । फलं म्र० ५ क. 'कोडिमि° ६ च. °द्वितिक° ७ च. °था रे॒य° । ८ क व. ज‑

'ना ।

हे° ।

१६८

सगोंडपादीयककारिकार्थवेदीयमाṇ्डूक्योपनिषत्

—

[

अलातशान्त्याख्यं

—

जनमती

प्रत्यास्याते

।

क्रमाक्रमाभ्यामप्युखेतेर्हूपपत्तेरंजातिरेवास्मद्भिरेता

वादिभिरादर्शिता

भवतीत्युपसंहरति

—

एवं

हि

इति

।

तत्राडडयं

पादं

व्याकरोति

—

अथेत्यादिना

।

क्रम

रक्षे

पूर्वनिष्पन्नोभेतवृच्छब्देन

परामृश्यते

।

द्वितीयपादं

योजयति

—

अथ

वेत्यादिना

।

द्वितीयार्थं

विवृणोति

—

एवमिति

॥

१९

॥

बीजाङ्कुरादयो

दृष्टान्तः

सदा

साध्यसाधनो

हि

तौ

।

न

हि

साध्यसमो

हेतुः

सिद्धौ

साध्यस्य

युज्यते

॥

२०

॥

नतु

हेतुफलयोः

कार्यकरणभाव

इत्यस्माभिरुक्तं

शब्दमात्रमाश्रित्य

च्छल

मिदं

तयोक्तं

पुत्राज्जन्म

पितुर्यथा

।

विषाणवच्छासंबन्ध

इत्यादि

।

न

वास्म

भिरसिद्धाद्वेतोः

फलासिद्धिरसिद्धाद्वा

फलादहेतुसिद्धिरभ्युपगता

।

किं

तर्हि

।

बीजाङ्कुरवत्कार्यकरणभावोद्भयुपगम्यत

इति

।

अत्रोच्यते

—

बीजाङ्कुरादयो

दृष्टान्तो

यः

सः

साध्येन

तुल्यो

ममेत्यभिप्रायः

।

नतु

प्रत्यक्षः

कार्यकरणभावो

बीजाङ्कुरयोरनादित्वे

पूर्वस्य

पूर्वस्यांपैरंपरवादिमच्च्वाभ्युपगमात्

।

यथेदानीमु

त्पन्नोडपरोंड्कुरो

बीजादिमान्बीजं

चापरमन्यस्मादङ्कुरादिति

क्रमेणोत्पन्न

त्वादादिमत्

।

एवं

पूर्वेः

पूर्वेऽङ्कुरो

बीजं

च

पूर्वे

पूर्वमादिमदेवेति

मतयेकं

सर्व

—

नाम

।

अथ

बीजाङ्कुरसंततेर्नादिमत्त्वमिति

चेत्

।

न

।

एकत्वानुपपत्तेः

।

न

हि

बीजाङ्कुरवयतिरेकेण

बीजाङ्कुरसंततिरेकैक

अभ्युपगम्यते

हेतुफलसंतातिरवा

तदनादित्ववादिभिः

।

तस्मादूत्कं

हेतोः

फलस्य

चानादि

कथं

तैरुपवर्ण्येत

इति

।

तथा

चान्यदप्यनुपपत्तेर्न

च्छलमित्यभिप्रायः

।

न

हि

लोके

साध्यसमो

हेतुः

साध्यासिद्धौ

सिद्धान्तेऽपि

प्रयुज्यते

प्रमाणकुरलरहितः

।

हेतुरिति

दृष्टान्तोऽत्राभिमतो

गमकत्वात्

।

मकृतो

हि

दृष्टान्तो

न

हेतुरिति

॥

२०

॥

बीजाङ्कुरयोरैक

हेतुफलधोरन्योन्यी

कार्यकरणभावाभ्युपगमात्

नान्योन्य

—

श्रयत्वमित्या

—

न्योन्य

श्रयत्वं

मित्या

—

न्योन्यश्रयत्वमित्य

—

तदर्थं

च

पर्यायः

।

१

छ

'नुत्पत्तिरतोऽजा'

।

२

ग

।

ख

'रतोङजा'

।

३

ग

।

ख

'वं

तर्हीति

।

४

च

।

नः

।

५

क

।

'रणाभा'

।

६

च

।

स

।

साध्यसमः

सा'

।

७

ह

।

'न

समतुल्यो

।

८

च

।

'स्वयं

का'

।

९

ष

।

च

।

'दिनोपू'

।

१०

च

।

'स्याडडदिव'

।

११

क

।

'स्वार्षे'

।

१२

क

।

ख

।

पूर्व

पू'

।

१३

च

।

पूर्व

ङ्कु'

।

१४

च

।

न्

।

सा

'तस्य

चाडडदिव'

।

१५

छ

।

'विमत्वानु'

।

१६

ग

—

च

—

'च

सा'

।

१७

च

।

ह

।

'रमः

तस्मात्

हेतो'

'

।

१८

च

।

च

सा'

।

१९

च

।

हेतो'

'

।

२०

घ

।

'ति

च

ईं'

।

28-2-55

२५-१२-९८

२८-७-६१

28-2-94

१७६

सगौडपादीयकारिकाथर्वेदरीयमाण्डूक्योपनिषत्—

[

अळातशान्त्यारुहयं—

एतेनैति

।

तत्त्वदर्शिनां

रफुरणातिरिक्तंरसवत्नुपलभ्यपदार्थेन

वैचित्र्यदर्शनं

दु:खे

।

पृथक्

दृश्

प्रत्युक्ता

।

तेनानुपपचममानार्थोपात्तिहयस्यानुस्थानम्

।

व्यवहारदश्श्या

तु

पूर्वं

अ्रमसमारेऽपि

चित्

—

संप्रवदेऽं

संवेदनेऽ

वैचित्र्यं

दु:खं

च

व्यवहाररू

मिल्यन्थ्यथ्

।

डयुगपत्प्रतिल

र्थ:

॥

२५

॥

चिंचं

न

संप्रुशात्पर्थं

नार्थाभासं

तथैव

च

।

अभूतां

हि

यत्

स्व्

।

यां

नार्थाभाससस्तंत:

पृथक्

॥

२६

॥

यस्मा

त्रासित

बाबं

निमित्तम्

तत्

शिं

चैव

नैव

संप्रुशात्पर्थं

बाब्याल

म्वनवि

षयम्

।

नाप्य्

र्थाभासं

चित्त्वात्म

पिच्चवत्

।

अभूतो

हि

जागरिते

डं

पि

स्वमार्थ

वदेव

बाब्य:

शब्दाद्यर्थो

यं

त

उक्कहेतु

त

वच्

।

नाप्यर्थो

भासश्रिच्चात्पृथक्चित्तमेव

हि

घटाद्य्

र्थे

वदवभासते

यथा

स्वप्ने

॥

२६

॥

ज्ञानस्य

सालम्बनत्वप्रसिद्ध

तस्त्वदृ

क्श्या

ज्ञेयाभावे

ज्ञानमपि

न

स्यादिव्याश्र

कूष

SSह

—

चिच्च

पिति

।

न

हि

रफुरणं

सकर्मकं

तस्य

सकर्मेक

तप्रसिद्ध

यभाव

त्

।

जानातेस्थु

सैं

कर्म्

कलं

क्रियाफलै

कल्पनया

स्वीकृत

मति

भाव:

।

चित्तस्

यार्थस्प

र्श्व

आभासे

डपि

तदा

भास्

।

स्पर्शो

त्

वं

स्यादिव्याश्र

कूष

DDह

—

नार्थे

ति

।

तत्र

हेतुमाह

—

अभू

तं

इति

।

प्रथमपादं

व्याचष्टे

—

यस्मादिति

।

विमतं

चित्त

मर्थो

भासमपि

न

स्पृशति

चित्त

त्वा

त्

संप्रति

पन्न

च

दिति

द्वितीयं

पादं

विमजते

—

नापीति

।

न

हि

दृश्य

न्ते

तस्य

अर्थो

भासस

स्पर्श

ईलं

त

त्

तद

मनां

द्वितीयं

पादं

व्याकरोति

—

अभूतो

हीति

।

विमते

र्ड:

सन्

भवत्यर्थ

स्वा

त्

संप्रति

पच्

दिव्य

सुमानान्न

ज्ञानस्य

डल्

भन

मिल्य

र्थ:

।

विमतो

र्ड:

स्व

विषय

यें

ज्ञान

जनको

न

भवति

भा

न्ति

विषय

त्व

ात्

सं

प्रति

पन्न

वदित

युक्त

मनु

मानं

स्मारयति

—

उक्

को

ति

।

अर्थ

जन्

यल्

वा

।

भावे

वि

ज्ञानस्

यार्थो

भास

जन्म्

य

हं

स्यादिव्याश्र

कूष

चतुर्थ

पाद

अर्थ

माह

—

नापीति

॥

२६

॥

निमित्तं

न

सदा

यिं

सं

स्पृश्

यादृश्

म्

नु

।

अनिमिच्चो

विप्र

योस्:

कथं

तस्य

भविष्य

ति

॥

२७

॥

ननु

विप्र

योस्

तस्स्थै

सति

धे

न्ता

दौ

घट

घा

भा

सा

त

चित्त

स्य

।

तथ

च

न

तु

विप्र

योस्

सस्

ति

धे

न्ता

दौ

घट

घा

भा

सा

त

चित्त

स्य

कचिद्

दृक्

क्

रु

इति

।

अत्रोच्यते

।

निमित्तं

वि

षय

म

त्ती

ता

—

१

म

।

ल

।

ह

।

वं

म

ति

स्

°

२

ख

।

म

।

ड

।

ह

।

°

प

त्

त

स्व्

°

३

ख

।

ड

।

ज

।

°

व

च

°

४

ख

।

व

।

ज

।

न

°

सं

पु

°

५

च

।

°

चि

य

ये

दु

°

६

च

।

°

स्

त

थ

°

पृ

°

७

ज

°

'

ते

हि

स्

°

८

क

।

°

स्

मा

र्ण

।

९

ख

।

ज

।

°

'

न

क्

°

१०

ख

।

म

।

°

से

यं

कर्

म

क

त्

,

कि

°

११

म

।

°

च

क्

°

१२

ड

।

न

।

°

'

क्

ष

ण

त्

च

°

१३

व

।

ज

।

°

'

वेत

°

१४

घ

।

ड

।

ज

।

°

'

हृ

..

त्

व्

°

१५

स्व

।

ड

।

ह

।

°

'

भू

तो

ही

ति

।

१६

व

।

ड

।

ज

।

°

'

न

ते

ड

स्य

°

१७

ड

।

'

ती

यं

न्या

'

१८

व

।

°

'

यः

वि

'

१९

म

।

°

'

य्

थे

ज्ञ

°

२०

व

।

ड

।

ज

।

°

'

च्

टे

च्

°

२३

२६-०२-२०२४

28-2-86

१८४

सगौडपौंदीयकारिकार्थविवेदीयमाण्डूक्योपनिषत्-

[ अलातशान्त्यार्वयं-

विवेकिनां तु न कस्यचिदस्तुन उत्पादः मसिद्धोऽटोमसिद्धत्वादुत्पादस्यास्ति ।

तदैव संविद्यजं सर्वसुदृढंतं वेदान्तेषु सबाध्याभ्यान्तरो व्राज इति ।

तदपी मन्यसे जागरितात्स्वप्तोऽसत्स्वप्रो जायते इति तदसत् ।

न भूताद्रिग्यमानादभूत- स्यास्तः संभवोऽस्ति लोके ।

न ह्यसतः शशविषाणादेः संभवो दृष्टः कथंचिदपि ॥ ३८ ॥

. कार्यकारणभावेडपि स्वप्नजागरितयोरने मिथ्यात्वमविशिष्टमतयैवैषम्याद्दश्याश्रयः ।

सदसत्पाद्यस्योति । यतु कार्यकारणत्वं सत्यासत्ययोरैरेव स्वप्नजागरितयोरित्युक्तं तददुरुक्त-

मियाह-नं चेति । श्लोकग्यावर्स्यामाश्रयाह-ननिवर्तते ।

किमिदं वैलक्षण्यमविभेकिनां प्रतिभाति किं वा विवेकिनामिति विकल्प्यैड्यमज्ञी करोति--सत्पाभिति ।

द्वितीयं प्रत्याह-विवेकिनां त्वाति । द्वितीयभागमकाङ्क्षाद्वारा विभजते-यदपीतादिना ।

संभवो नास्तोडस्तील्येतदृष्टान्तेन साधयति--न होति ।

कथंचिदपि सतोडसततो वेऽर्थः ॥ ३८ ॥

असज्जागरिते हृश्यं स्वप्ने पश्यति तन्मयम् ।

असत्स्वप्नेऽपि हृश्यं च न प्रतिपुद्धो न पश्यति ॥ ३९ ॥

. ननूक्तं त्वयैव स्वप्रो जागरितकार्यमिति ।

तत्तथामुत्पादोऽसिद्ध इत्युच्यते ।

श्रृणु तत्र यथा कार्यकारणभावोऽस्माभिरभिप्रेत इति ।

असदविध्यमानं रज्जुसर्पवद्वृक्षादिकल्पितं वस्तु जागरिते दृष्ट्वा तदभावभावितस्तन्मयः

स्वप्नेऽपि जागरित- वचन्द्राभ्रग्राहकडपेण विकलप्यनपश्यति तथाडसत्स्वप्नेऽपि हृश्यां च प्रतिपुद्धो न पश्य-

त्यविकल्पयत् ।

चशब्दाच्च जागरितेऽपि हृश्यां स्वप्ने न परयति कदाचिद्द्रि-

त्यर्थः । तस्माज्जागरितं स्वमहेतुरूच्यते न तु परार्थसदिति कुतवा ॥ ३९ ॥

यदुक्तमुपदस्याऽप्रतिसंदलवं तदयुक्तम् ।

स्वप्नजागरितयोस्संविद्या कार्यकारणत्वाझी-

करणाद्दियाश्रयः ।

सSह—असदिति ।

जागरिते दृश्यस्य सैंप्रे दर्शनाज़्जागरि-

तस्य स्वप्रं प्रति कारणत्वं चेत्थंहि स्वप्नेऽस्य जागरितेऽपि दर्शना्तस्य जागरितं

प्रति कारणत्वं । किं न स्वप्नदियाश्रयः ।

सSह—असत्स्वमेऽपिति ।

श्लोकग्यावर्स्यामुष्थापयति--नाविवर्तते ।

पूर्वोपरिविरोधे त्योदिते परिहारे कथ्यमाने मनःसमा-

धानं प्रार्थयते--ऋणिवति ।

तमेव प्रक.रं प्रकटयन्नक्शराणि योजयति--असदिति ।

१ ग. यचापि । २ ग. 'रणाभा' । ३ झा. 'रणं स्व' । ४ ग. °त्यके: स्व ।

५ क. स्व. °योरेब । ६ स्व. तद्युक्तं° । ७ च. स्वमे हेऽ° । ८ क. °स्त्वका° । ९ च. °चित्तद° ।

१० ग. °स्वप्नेऽ° । ११ ग. प्रार्थ्यते ।

१८६ सगौडपादीयकारिकौथर्वेदेश्रमाणहूक्योपनिषत्

[ अलातशान्त्याःरहस्यं—

श्लोकस्य तात्पर्यमाह—परमार्थतस्त्वति । प्रसिद्धं कार्यकारणत्वं यया कया च प्रक्रियया प्रतिपाद्यितुमुचितमन्यथा प्रसिद्धमकोपादिस्याक्षिपति—कथमिति । अनिर्वच्यं

मायामयं कार्यकारणत्वं प्रतीतिमात्रसिद्धमयौक्तिकमाधृत्य प्रसिद्धविरुद्धेऽभिसंधाया S सद्ध

पादं विभजते—नास्तीत्यादिना । द्वितीयं पादं व्याचष्टे—तथेत्यादिना । तृतीयं

पादं व्याचरति—तथा सुषुप्तेति । चतर्थपादार्थमाह— असदिंति । अस्तु तर्हि

प्रकारान्तरेण कार्यकारणभाव इत्याशङ्क्य योग्यानुपलब्धिविरतत्वान्भैवमिस्याह——न

चेति ॥ ४० ॥

विपर्यासाद्वथा जाग्रदाचिन्त्यान्भूतवत्स्पुरोत्त ।

तथा स्वप्ने विपर्यासाद्धर्मॉस्तत्रैव पश्यति ॥ ४१ ॥

पुनरपि जाग्रत्स्वप्नयोरसतोरपि कार्यकारणभावाशङ्क्यमप्यन्र्रयन्र्राह । विपर्यो—

सादविवेकतो यथा जाग्रजागरितेऽचिन्त्यान्भावानशक्यचिन्तनीयानरज्जुसर्प—

दीन्भूतवत्परमार्थवत्स्पुराश्चव विकलपयेदित्यर्थः । कश्चिद्यथा तथा स्वप्ने विपर्यो—

सादस्त्यादिन्चिन्मात्रपर्यायशब्दैव विकलपयाति तथैव पर्य्याति न तु जागरितादुपलभ्य—

मानादित्यर्थः ॥ ४१ ॥

स्वमजागरितयोरवस्तुतो नास्ति कार्यकारणत्वमिस्यत्रैव हेतवन्तरमाह—विपर्यासादिति ।

श्लोकस्य तात्पर्यमाह—पुनरपीति । अक्षरार्थं कथयति—विपर्यासादित्यादिना ।

कश्चिदित्यस्य पूर्वेण क्रियापदेन संब्ंधः । दृश्यान्तमनूद्य दार्श्टान्तिकमाह—यथेत्या—

दिना ॥ ४१ ॥

उपलम्भात्समाचारादस्तित्ववादिनाम् ।

जातिस्तु दोशिता बुद्धैरजातेरख्सतां सदा ॥ ४२ ॥

योगिप बुद्धैरद्वैतवादिभाज्जातिदोषैस्तोपादिष्टे । उपलम्भनुपलम्भस्तसमादुप—

रोत्यर्थः । समाचाराद्दर्शनशमादिधर्मसमाचरणात् । ताभ्यां हेतुभ्यामस्तिवस्तु—

त्ववादिनामस्ति वस्तुभाव इत्येवंवदनशीलानां दृढाग्रहवतां श्रुत्ध्यानानां मन्द—

दिवेकिनामर्थोपायत्वेन सा दोषिता जातिः । तां गृह्णन्तु तावत् । वेदान्ताभ्यां—

सिनां तु स्वयमेवाजाद्वयात्मविषयो विवेको भविष्यतीति न तु परमार्थबुद्ध्या ।

ते हि श्रौत्रियाः स्थूलबुद्धित्ववादजातेरजातिवस्तुनः सदा रस्यान्त्यातमनाश्रं

मन्यमाना अविवेकिन इत्यर्थः । उपायः सोऽवतारायेत्युक्तम् ॥ ४२ ॥

१ ग. या च । २ ग. च श्वे. 'द्रिका'। ३ व. यथा । ४ व. 'नयस्तमाह । ५ क.

'सादिवि' ६ ख. 'सादित्यादन्त्या' ७ क. 'दीन्त्व' ८ झ. 'येतद्वि । ९ ग. ज. सतु—

नोऽस्ति । १० क. 'मू । ये' ।

२८-०३-२०२४

१८९

क्रियते

पूर्वार्थानुवादेनापराधं

योजयति-जायते

इत्यादिना

विशेषं

प्रश्नपूर्वकं

विशदयति-किं

तदितरत्पक्षेना

॥

४९

॥

एवं

न

जायते

चित्तमेव

धर्मा

अजा:

स्मृता:

एवमेव

च

विज्ञानन्तो

न

पतन्ति

विपर्यये

॥

४६

॥

एवं

यथोक्तेऽभ्यो

हेतुभ्यो

न

जायते

चित्तमेव

धर्मा

आत्मानोड्जा:

स्मृता

ब्रह्मविद्भि:

धर्मा

इति

बहुवचनं

देहभेदानुविधायिताद्द्वयस्यैवोपपंचारत:

एवमेव

यथोक्तं

विज्ञानं

जात्यादिरहितमद्वयमात्मतत्त्वं

विज्ञानन्तस्यक्त्वादौषणा:

पैषुर्न

पतनस्यविद्याध्वान्तसागरे

विपर्यये

॥

तत्र

को

मोह:

क:

शोक

पक्त्व-मनुपश्यत:

इत्यादिमन्नत्रवर्णात्

॥

४६

॥

ब्रह्मणश्चिद्रूपस्प्याजतद्वमुपपादितमु: संहरति-एवं

नेति

चिन्त्रातीबिम्बानां

जीवानां

विम्बभूतब्रह्मामात्रत्वादजातत्व

मैत्रविशिष्टमिल्याह-एवमिति

उक्तमर्थमेक्यज्ञानस्य

फलत्वमाह-एवमिति

श्लोकाक्षराणि

व्याकरोति-एवनित्यादिना

कार्यकारणभावस्य

दुर्भेण-त्वादयो

यथोक्ता

हेतव:

चित्तं

चैतन्यं

ब्रह्मेति

यावत्

एतन्मिति

प्रतिबिम्बानां

विम्ब-मान्रत्वं

जीवानामपि

प्रतिबिम्बकल्पनानां

विम्बभूतब्रह्मै

मात्रत्वादिव्यध्व:

सद्वयस्य

बहुवचन-भाक्त्वमयुक्तमिल्याशङ्कूय

SDH-धर्मा

इति

उत्तरार्धं

योजयति

एवमेवेति

विज्ञानं

विज्ञातिरूपं

ब्रह्मैवोपर्यर्थ:

यथोक्तज्ञाने

मुर्हूदानधिकारीणो

व्यपदिशति-त्यक्केति

उत्कृष्ट-नवतां

संसारसंत्रासाभ्

वे

प्रमाणमाह-तनेति

॥

४६

॥

ऋजुकादिकाभासमलातस्पन्दितं

यथा

ग्रहण|ग्राहकाभासं

विज्ञानस्पन्दितं

तथा

॥

४७

॥

यथोक्तं

परमार्थदर्शनं

प्रपञ्चैरप्यशून्यतै

यथा

हि

लौकिक

ऋजुकादिमककारि-भासमलातस्पन्दितमुल्काचलनं

तथा

ग्राहकाभासं

विज्ञानस्पन्दनमस्ति

स्पन्दितमपि

स्पन्दितमात्रवद्यया

न

जाचलस्य

विज्ञानस्य

स्पन्दनमस्ति

अजाचलमिति

युक्तं

॥

४७

॥

१

ग

क्ष

'ध्रोनु'

२

ग

क्ष

'देन

प'

३

च

'व

च

शिलांतौ

न

४

क

देह

मे

५

च

'वारात्

ए°

६

च

पुनः

पुनर्निप°

७

ख

व

ड

न

एथिमिति

८

छ

पित्त-मति

९

क

'नां

ख'

१०

घ

'मवाशो'

११

छ

'तमेक्रज्ञा'

१२

ग

छ

ज्ञ

'लवरवमा'

१३

व

'योग

य'

१४

छ

'थोक्कहे'

१

९

रल

व

ड

ज

'हात्वा'

१

६

व

ढ

ज

'नं

हो'

१

७

ग

छ

ज्ञ

ब्रह्मवेत्य°

१

८

ख

ज्ञ

'स्प्याथे'

१

९

व

'विद्याया

न

१९०

सगौडपादीयकारिकार्थविवेच्यमाण्डूक्योपनिषत्—

[

अलातशान्त्यारम्भ—

विज्ञानमजमच्चलमेव जास्याभासं चलाभासं चेत्युक्तं तदिदानीं

दृष्ट॑नेन प्रपञ्च्यति—

ऋजुवक्रादिकेति ।

अपच्युतपूर्वस्वरूपस्पासव्यनानाकारावभासो

विवर्तेस्तदत्र

विज्ञानेऽस्प

स्पन्दितत्वम् ।

श्लोकैरय

तार्प्यमाह—यथोक्तमिति ।

तत्र

दक्षान्तभागं

व्याचष्टे—यथा

हीति ।

दार्शन्तिकं योजयति—तथेति ।

किम्विद्यामन्तरेण

मुद्यमेव

स्पन्दनं

विज्ञानस्य

नेष्यते

तत्रैषह—न

हीति ।

निरवयवस्य

विमुनो

विज्ञानस्य

वस्तुतस्त्वेनाविकल्पस्यावि—

लस्याव—

स्पमानमेव

स्पन्दनमित्यत्र

वैक्योपक्रमानुकूल्यं

कथयति

—ऐजति

॥

४७

॥

अस्पन्दमानंलातमनाभासमजं यथा ।

अस्पन्दमानं

विज्ञानमनाभासमजं तथा

॥

४८

॥

अस्पन्दमानं

स्पन्दनवर्जितं

तदेवालातमृज्वाग्राकारेगाज

ायमनमनाभास—

मजं

यथा

तथाडSविद्यया

स्पन्दमानमविद्योपमेऽस्पन्दमानं

जात्याद्याकारेणाना—

भासमजमच्चलं

भविष्यतित्वार्थः

॥

४८

॥

विज्ञानं

शान्तमित्युक्तं

दृष्टान्ते

स्पष्यतिं—अस्पन्दमानमिति ।

श्लोकाक्षराणि

व्याकरोति—अस्पन्दमानमित्यादिना ।

तथाडSविद्येयलत्राविध्यति

च्छेदः

॥

४८

॥

अलाते

स्पन्दमाने

वै

नाडडभासां

अन्यतोभुवः ।

न

ततोऽन्यच्च

निस्पन्दाच्चालातं

प्रविशन्ति

तें

॥

४९

॥

किं

च

तस्मिन्नेवालाते

स्पन्दमानं

ऋजुवक्राद्याभासा

अलातादनयत:

कुत—

श्रिदागत्यादिलातेनैव

भवन्तीति

नान्यतोभुवः ।

न

च

तस्मादिस्पन्दादलातादनयत्र

न्निगता: ।

न

च

निस्पन्दमलातमेव

प्रविशान्ति

तें

॥

४९

॥

अलातदृष्टान्ते

कथम्रुजुक्रादीनामसदृशमिल्याशङ्कयां

निरूपणांसैर्हत्वादित्याह—

अलात

इति ।

यदा·

खव्यख्यांतं

स्पन्दमानमग्रतिष्ठते

तदा

तसिमिन्न्यतो

देशान्तरा—

दाग्याडडुभासा

भवन्तीति

न

शक्यं

वक्तुमृजुक्राद्याभासानां

देशान्तरांदागमनस्याव—

ल्यानव—

१

क.

घ.

ज.

°सं

चे°

।

२

ख.

ज.

°नस्य°

।

३

क

°कल्पस्व°

।

४

स्व.

व.

छ.

°विद्या

विमया°

।

५

घ.

वाक्यक°

।

६

ज.

अजस्र्येति

।

७

ड.

व.

ज.

°नाला°

।

८

च.

'रेण

।

९

म.

°विद्यास्प°

।

१०

ड.

ज.

°त्याक°

।

११

च.

'रेण

ना°

।

१२

स्व.

घ.

ड.

ज.

'साभ्रान्य'

।

१३

घ.

'स्पन्द्या'

।

१४

क्ष.

'सत्त्वादि'

।

१५

ख.

'राम'

°

:

28-2-90

24. 7. 78

28-2-94

३९६

सर्गोSप्रतिपाद्येSकारिकार्थव्वेदीयमाण्डूक्योपनिषत्--[अलातशान्त्यारम्भ--

यथा मायया जन्म तथा तन्मायोपमं प्रत्येतव्यम् । माया नाम वस्तु तर्हि । नैवम् । सा च माया न विद्यते, मायेत्यविद्यमानस्याडडड्ल्येत्याभिमायः ॥५८॥

संवृणोति जायते सर्वमित्युक्तं तदिदानीं प्रपञ्चयति-धर्मा इति । तत्राडडड्यं पादं विभजते-येडप्रीति । प्रसिद्धाव्योत्कटत्वमितिशब्दस्य द्रश्याति-न्त इत्येवंकारा इति । एवम्प्रकारस्त्वेव स्फोरयति-यथोक्तेति । अनन्तरप्रकृतता सं ग्रहीतुमशब्देनोक्ता । तथा च संवृणोयैव ते धर्मो जायन्ते न तु तेषां तत्त्वतो जन्मास्तीत्यर्थः । नं तं तत्त्वत इयुकं प्रपञ्चयति-परमार्थत इति । संवृत्याSपि जन्म परमार्थिकमनेवेत्याशङ्क्य तृतीयपादं योजयति — यत्पुनरिति । प्रत्येतव्यं जन्मेति शेषः । चतुर्थपादार्थमाक्षाद्वारा स्फोरयति-मायेत्यादिना ॥ ५८ ॥

यथा माययाSSजायते तन्मयोDDकुरः ।

नासौ नित्यो न चोच्छेदी तद्धर्मेषु योजना ॥ ५९ ॥

कयं मायोपमं तेषां धर्माणां जन्मोत्स्वाह । यते तन्मयो मायामयोDDकुरो नासावकुरो नित्यो न चोच्छेदी विनाशि-वाडभूत्याSच्चददेव धर्मेषु जन्मनाशादियोजना युक्तिः । न तु परमार्थतो धर्मोर्णां जन्म नाशो वा गृह्यत इत्यर्थः ॥ ५९ ॥

जन्म मायोपमं तेषामित्युक्तं तदेव दृष्टान्तावष्टम्भेन साधयति-यथेत्यादिना । श्लोकाक्षराण्याकाड्क्ष दर्शनायोजयति-कथमित्यादिना ॥ ५९ ॥

नाजेषु सर्वधर्मेषु शाश्वताशाश्वताभिधा ।

यत्र वर्णा न वर्तन्ते विवेकस्तत्र नोच्यते ॥ ६० ॥

परमार्थतस्त्वात्मस्वलेज्जु नित्यैकरसविज्ञानमात्रसत्कार्येषु शाश्वतोSशाश्वत इति वा नाभिधो नाभिधानं प्रवर्तते इत्यर्थः । यत्र येषु वर्ण्यन्ते यैरर्थोSस्ते वर्णाः-शब्दा न प्रवर्तन्तेऽभिधातुं शकाश्यन्तु न प्रवर्तन्त इत्यर्थः । इदमेवमिति विविक्तता तत्र नित्योSनित्य इति नोच्यते । “ यतो वाचो निवर्तन्ते ”

इति श्रुते: ॥ ६० ॥

१ च. माया । २ ख. ग. घ. ज. झ. °ति इत्ये° । ३ ग. °मेव स्के° । ४ म. तु°। ५ ज. स्कोटयति । ६ क. ख. ग. घ. ड. छ. °तस्मादे° । ७ ख. म. ड. ज. 'वेढं घ' । < क-लक्‍यो । ८ स. प. च. धान । ९ म. °धाभि° । १० घ. झ. 'पितुमि' । ११ क. विवेकृता ।

१९५

यथा स्वप्ने द्वैताभासं चित्तं चलति मायया ।

तथा जाग्रद्द्वैताभासं चित्तं चलति मायया ॥ ६१ ॥

अद्वयं च द्वैताभासं चित्तं स्वप्ने न संशयः ।

अद्वयं च द्वैताभासं तथा जाग्रन्न संशयः ॥ ६२ ॥

यत्पुनर्बाह्यगोचरतं परमार्थतोऽद्वयस्य विज्ञानमात्रस्यै तन्मनसः स्पन्दनमात्रं न परमार्थत इति ।

उक्तार्थौ श्लोकौ ॥ ६१ ॥ ६२ ॥

आत्मनः शब्दागोचरवे कथमसौ व्याहृत्यात्मभिः शब्दैरेव प्रतिपार्थतामाचरतীত्थंश्रूयते ।

चित्तस्पन्दनमात्रमात्रंवाचां रसुंदर प्रतिपाद्यप्रतिपादकरूप द्वैतभित्ते दृष्टान्तमाह—यथेति ।

स्वप्ने प्रतिपाद्यप्रतिपादकद्वैतस्य चित्तस्पन्दितमात्रत्वेऽपि जागरिते कर्तृ तथा स्पादित्साश-

कूषाड्दश—अद्वयं चेति ।

पौनरुक्त्यं श्लोक्योरार्करीड श्वान्तरनिरासार्थत्वान्नैषमिति

मन्वानः सन्नाह—यत्पुनरिति ॥ ६१ ॥ ६२ ॥

स्वप्नहेक्रचरणस्वप्ने दिक्षु वै दशसु स्थितान् ।

अणड्वान्स्वेदजान्वाडपि जीवांन्पश्यति यान्सदा ॥ ६३ ॥

इतश्व वाग्गोचरैःस्प्याभावो द्वैतस्य ।

स्वप्नानुपइयतीतिति स्वप्नहक्चरणपर्यैत-

नस्वप्न स्वप्नस्थानो विधिहै तद्वन्मानसैर्द्वैताभावानुपपत्तिः ।

दिक्षु वै दशसु स्थितान्विति दिशु व दशसु स्थितान्वन्मात्राद्वैतनो

द्वैतत्वापरतीति ।

यद्येवं ततः किम् ।

उच्यते ॥ ६३ ॥

वाचो गोंचारोभूतस्य द्वैतस्यसक्ते हेतुर्न्तरमाचक्षाणो दृष्टान्तमाचष्टे—स्वप्नहगिति ।

यान्पश्यति ते न विधन्ते पृथग्भिस्युतरत्र संबन्धः ।

श्लोकस्य तात्पर्यमाह—इतथेति ।

इतःशब्दार्थमेव रफुटयन्नक्षरार्थं व्याचष्टे—स्वप्रमानिति ।

न ते विधन्ते इति ‘पूर्ववदन्वयः ।

स्वप्रमदर्शो विषयभूतानां भेदानां तत्र हस्यमानलेऽपि द्वैतमेदमिध्यास्ते किंमायातमिति

२ छ. °त्मसु निः ।

१ २ क. शब्द्रयोः ।

१ ३ छ. °वाचागोचः ।

१ ४ च. °स्य तैं न रुप° ।

५ व. इत्थाह ।

६ ३ छ. °वशब्दता° ।

७ छ. °स्पन्दिता° ।

८ ग. सः °शङ्का° ।

९ च. °द्वकाड्दच° ।

१ ९ ग. °रत्नाभा ।

१ १ ग. च. वाचा ।

२६-०२-२०२४

२६

30-06-2024

२०४

सगोडपादीयकारिकार्थविवेचीया

माण्डूक्योपनिषत्--[अलातशान्त्याह्वयं--

उत्तमा: केवलांश धर्मा:। अधर्मध्यामिश्रा मनुष्यत्ववादिमाप्त्यर्था मध्यमा:।

तिर्यगादिमाश्रिनिमिच्चा अधर्मलक्षणा प्रज्ञाविशेषाश्राभमा:। ताजघन्यमध्यमाध-

मानविद्यापरिकल्पितान्यदैकमेवाद्वितीयमातमतत्स्वं सर्वकल्पनावर्जितं जाननं लभते

न पश्यति यथा बालैररयमानं गगने मलं विवेकी न पश्यति तद्वतदा न जायते

नोत्पद्यते चित्तं देवाद्याकारैरहत्तमाधममध्यमफलरूपेण। न द्वास्ति हेतौ फलमु-

त्पद्यते बीजाद्भाव इव संसर्गादि।। ७६ ।।

निनिमित्तो न जायते यस्मात्तदेतद्रूपपन्नति——यदोति। उत्तमाहेतून्निभजते——

जातीयति। वाशीर्यर्जिते: फलतृष्णारहितरविचारिमिरिति यावत्। देवल्वादिल्यादिशब्देनो-

त्कृष्टं जन्म गृह्यते। केवर्लतवं धर्माणां प्राधान्यम्‌। मनुष्यत्ववादील्यादिशब्देन मध्यमयोनयो

गृह्यन्ते। तिर्यगादील्यादिशब्देन्ताधमं जन्म संगृह्यते। द्वैतपीयज्ञानादज्ञाननिवृत्तौ तन्निवृत्त्यर्थं

विशिनष्टि——अविद्योति। अविदुषां प्रतियमाना हेतवो विदुषां न प्रतिबन्तीत्येतहृष्टान्तेन

स्फुटयति——यथोति। उत्तेडध्ये हेतुख्वेन चतुर्थपादं व्याचष्टे——न हीति।। ७६ ।।

आनिमित्तस्य यत्नस्य यादृत्तपत्ति: समापदया।

अजातस्यैव सर्गस्य चित्तदृश्यं हि तद्यत:॥ ७७ ॥

हेतुभावे चित्तं नोत्पद्यत इति बुक्तम्‌। सा पुनरनुत्पत्तिश्र्चित्तस्य कीदृशी-

रूच्यते। परमार्थदर्शिनि निरस्तधर्मो धर्मो ह्योत्पच्चिनिमित्तस्यानिमित्तस्य

चित्तस्योति या मोक्षारुत्पत्ति: सा सर्वदा सर्वावस्थासु समा निर्विशेषा-

द्या च। पूर्वमप्यजातस्यैवानुत्पत्तस्य चित्तस्य सर्वस्याद्यस्यैत्यर्थ:। यस्मा-

त्सागपि विज्ञानाच्चित्तदृश्यं तदृश्यं जन्म च तस्मादजातस्य सर्वस्य सर्वदा

चित्तस्य समापद्यैवानुत्पत्तिं पुन: कदाचन्रवति कदाचिद्धा न भवेच्चति। सर्व-

दृकरूपवैत्यर्थ:॥ ७७ ॥

तदा न जायते चित्तामिति कालपरिच्छेदप्रतीतेरागन्तुकत्वमाश्रयति——आनि-

मित्तस्योति। चित्तस्य हि निमित्तवार्जितस्य नित्यासिद्धस्य या सर्वदाsनुत्पत्ति: सा

निर्विशेषाडद्वितीया चेत्यत्र हेतुमाह——अजातस्योति। सर्गस्य द्वैतस्य चित्तदृ-

श्यं हि तद्यत:।

१ छ. 'तमाः इत्यर्थ:। के०। २ ज्म. 'लाष० । ३ क. छ. 'धर्मा घ० । ४ च सर्व

क० । ५ स्व. 'गनतलं० । च.क. च. स्व. 'स्पादि:॥ ६॥ ७ क. ८ क. स. 'त्कृष्ट न० ।८ क.

ळ. 'ळटेेन घ. ९ स्व. ज. 'जाक्र्यज्ञा० । १० च. ज. 'इयं न द्रव्यं । ११ छ. 'द्रया चानु० ।

१२ ज. 'नुपपत्ति:' । १३ स्व. व. ढ. ज. 'वति!नि । १४ छ. 'रूपेश्य० ।

२७

2 4 JAN 98

२१२

सगौडपादीयकारिकार्थविवेचीयमाणडूक्योपनिषत्—

[ अलातशान्त्यादयम्—

हारेकं च स्फूर्तिमर्थजातमादिल्यादिदेवतामनुग्रहीतैरौन्द्रै रुपलभ्यते तजागरितमिस्यर्थः । द्वयमिल्यस्यार्थमाह—शाब्दादीति । तत्र श्लोके लोकप्रसिद्धमिल्येतद्यते—लौकिकमिति । तद्वाशब्दे—लोकादिति । न केवलमिदं जागरितं लोकप्रसिद्धम् । किं तु वेदान्तेष्वपि परमपरया ज्ञानोपायत्वेन प्रसिद्धमिल्यह—एतल्लक्षणाभिलिय योजयति—अस्तित्वति । बाह्येन्द्रियप्रयुक्तो ऽपवहारः संत्र्त्तिशब्दार्थः सोऽपि स्थूलार्थवाच् स्वप्ने संवृत्ति । तथाच च बाढे ऽपि करणेषूपसंहते ऽपि जागरितवासनानुसारेण मनस्तदर्थोभासाकारावभासनं स्वप्नशब्दितमिल्यर्थः । शुद्धमिल्यस्य केव लमिति पर्यो ं गृहीत्वा निर्विकल्पितमर्थमाह—प्रातिभक्तिमिति । तस्यापि लोकप्रसिद्धत्वं लौकिकमित्यनेनोक्तं तद्वृणोति—सर्वेभ्राणोति ॥ ८७ ॥

अवस्त्वनुपलम्भं च लोकोत्तरामिति स्मृतम् । ज्ञानं ज़ेयं च विज्ञेयं सदा बुद्धैः प्रकीर्तितम् ॥ ८८ ॥

अवस्त्वनुपलम्भं च ग्राह्यंग्रहणवर्जितप्रत्ययेतल्लोकोत्तरम् । अत एव लोकातीतम् । ग्राह्यग्रहणनिषेधो हि लौकस्तदभावान्निर्वृत्तौ संप्रवृत्तौ च तद्वीजं सुउत्पत्तिप्रतिषेधं स्मृतं सोपायं परमार्थतश्चं लौकिकम् । बुद्धललौकिकं लोकोत्तरं क्षेमेण येन ज्ञानने ज्ञायते तज्ज्ञानं ज़ेयमेतान्येव त्री णि । एतद्वत्यिरेकेण ज़ेयानुपपत्तेः । सर्वेभ्रावादुक्कारितवस्तुनो डनैवज्ञानान्तर्भावाद्विझेयं परमार्थतस्तं तुयोस्स्यमद्वयमज्ज्ञानमात्रमित्यर्थः । सदा सर्वदैतल्लौकिकीदविवक्षितान्तं बुद्धैः परमार्थदर्शिभिर्ब्रेभ्रविद्यि: मर्कीर्तितम् ॥ ८८ ॥

संप्रति सुएष्टं दर्शयति—अस्तित्वति । स्थूलं सूक्ष्मं च वस्तु विपयभूतं यथै नन विश्यते तत्तथा । इन्द्रियार्थसंप्रयोगजन्यो वा स्थूलै र्थी वगाही वासनात्मको वैं यत्रोपलम्भो न संशयति तदर्थविशिष्टं—अनुपलम्भं वेति । नन्विदं कारणाख्यं बुद्धेरवस्थै नाम् । न च कारणं लोके प्रसिद्धम् । कार्य—स्प्यैवास्थाद्रथ्यात्मकरप तथाह्रादित्यभिप्रेये SSSह—लोकोत्तरामिति । तस्य साक्षिप्रतिष्ठत्वं विवक्षीयोर्त्तम्—इति स्मृतमिति । ज्ञानज्ञेयात्मकावस्थात्रयं तुरीयं च परमार्थ—

१ झा "कारत्सभा" । २ कफ. ड छ. ज. मतविकल्पमिति । ३ छ. द्वयग्राहकं° । ८ ख. लोको लोकाभा° । ५ क. छ खुद्दं लो° । ६ च. 'रुं च जायदा दिक° । ७ ख. शाय° । < छ. ज़ीयेब त° । ९ व. 'सत्त्वं तु° । १० ज. 'सत्यतु° । ११ च °कान्ति° । ११ व °शेय तवबुद्दैः । १२ छ. सुधुमिं । १३ झ. यथ वि° । १४ म. 'लार्थवि° । १५ क. वाड्न सोप° । १६ ख. छ. तथे हूँ । मग. नतेदं । १७ म. 'स्थाद्र° । १८ क. 'कमियाद—स्तु° । १९ म. शा न से° ।

२३

तस्वं

विद्ददनुभवसमाधिगम्यमित्याह

ज्ञानमिति।

श्लोकगतं

पदद्वयमनूद्य

विवक्षितमर्थं

कथयति

अवस्थिति।

प्रत्यम्रग्रहणविभागगैर्वजिततत्वादेव

कुतो

लोकातीतस्वमित्याशङ्काडSह

ग्राह्योति।

सुषुतं

चेदं

लौकिकं

कथं

तदवगम्यतामित्याशङ्क्याडSह

सर्वमृच्‍चीति।

अवस्थाद्वयीजं

सुषुतमित्येतत्सिद्धं

शास्त्रविदामित्याह

एवमिति।

अवस्थात्रयमेवमुक्त्वा

ज्ञानपदार्थं

कथयति

सोपायमिति।

ज्ञानेमात्र

मनोद्वितिरूपं

विवक्षितमवस्थात्रयाति।

रक्तमपि

परीक्षापरिष्कलिप्तं

झेयं

संभवतीत्याशङ्क्याडSह

सर्वैरपि

प्रावदुके:

शुष्कतर्कजर्जरनशैले:

पारिकल्पितस्य

कार्यकारणादिरूपेर्णवस्तुनोऽवस्थात्रये

नियमेनान्तर्भावाज्ज्ञेयान्तरं

नास्तीत्यर्थ:।

झेयमेव

विशेषणं

झेयं

विज्ञेयमुख्यते

तेन

तदपि

नावस्थात्रयाति।

तिरक्तमस्तीत्याशङ्क्याडSह

विज्ञेयमिति।

उपायोपेयभूते

यथोक्तेऽयं

विदुषाम्भिमतिमादर्शयति

सदेति॥

८८॥

ज्ञाने च त्रिविधे झेये क्रमेण विदिते स्वयम्।

सर्वज्ञता हि सर्वत्र भवतीह महाधिय:॥

८९॥

ज्ञाने च लौकिकादिविषये।

झेये च लौकिकादौ त्रिविधे।

पूर्वं लौकिकं

स्थूलम्।

तदभावेन

पश्चाच्छुद्धं

लौकिकम्।

तदभावेन

लोकोत्तराभिलष्येयं

क्रमेण

स्थानत्रयाभावेन

परमार्थसत्थे

तुर्येऽद्वयेजेडमये

विदिते

स्वयमेवाडSत्तमस्वरूपमेव

सर्वज्ञता।

इहास्मिँल्लोके

भवति

महाधियो

महाबुद्धे:।

सर्वलोकातीतस्यवस्तुविपयबुद्धितवादेवंबिद:

सर्वत्र

सर्वदा

भवति।

सकृदिद्रिदिते

स्वरूपे

न्यभिचाराभावादित्यर्थ:।

न हि

पारमार्थविदो

ज्ञानोत्तरवाभिमवौ

स्तो

यथाडन्येषां

प्रवादुष्कानाम्॥

८९॥

आत्मनि

विज्ञाते

सर्वमिदं

विज्ञातं

भवतीति

श्रुण्या

यत्प्रतिज्ञातं

तदुक्त्वसूज्ञाने

फल-तीति

कथयति

ज्ञाने

चेति।

ज्ञानेऽर्ज्जयवेदने

विवक्षितं

क्रममनुकामति

पूर्वमित्या-दिना।

यथुुनरवस्थात्रयातितं

तुरीयं

तत्परिज्ञाने

विवक्षितं

क्रमं

दर्शयति

स्थानेऽति।

तस्य

स्थानत्रयामदेऽताभावोपलक्षितत्वमाह

अद्वय

इति।

जन्मादिसर्वविक्रियारहितलेन

कोटस्थं

कथयति

अज

इति।

कारणभूता-

विद्यासंबन्धभावामभिदधाति

अभय

इति।

यथोक्ततस्वज्ञानस्य

पारि-

वकुं

कारणभूता-

विद्यासंबन्धभावाममिदधाति

अभय

इति॥

१ ग. 'गविँ'।

२ ग. घ. ज. 'नमात्र'°।

३ व 'जनन'°।

४ ग. झ. लेः क°।

५ ख. ग. छ व. 'पस्य व'°।

६ छ. तेनेऽ्रमभि°।

७ व. 'ने लौ'°।

८ क. म. 'धे च पू'°।

९ व. 'छुद्रल'°।

१० छ. 'तं वसुं त'°।

११ ग. ह. 'यज्ञाने°।

१२ व. ढ. 'ति शर्°'।

१३ क. कोटस्थ°।

२४

सगौड़पादीयकारिकाथर्वेदरीयमाण्डूक्योपनिषत्

[

अत्यातशान्याद्यं

पूणेर्ब्रह्मेरुपेणावस्थानं

फलमाह--स्वयमेवोति

।

ज्ञानवतो

यथोक्तं

फलमार्चिरादिमार्गोयच-

मिति

श्रूयते

वारयति--इहोति

।

उक्तज्ञानवतो

महाहुविद्यने

हितुंमाह--सर्वलोकेति

।

ज्ञानवतो

यथोक्तं

ज्ञानं

कदःचिद्वये

(

वदपि

)

काळान्तरेरडभिमृतमसकलपं

भविष्यतील्याशाSSह--एवंबिद

इति

।

श्रुयाचार्यप्रसादाद्विदिते

स्वरूपं

स्वनुपसकुरणंस्य

व्यभिचारिभि-

चारोभिर्वातपित्तपुंणजैःसिरूपप्ता

विदुपा

भवतील्युक्त

स्कुटयोनि--न

होति

॥

८०

॥

हेयज्ञेयाप्पाक्यानि

विज्ञेयान्यग्रयान्तः

।

तेषामनुच

दिन्जेयादुपलम्भाक्षिषु

स्मृतः

९०

॥

लौकिकादीनां

क्रमेण

श्रेयत्वेन

निर्देशादसिन्ल्वाचाङ्कू

परमार्थतो

मा

भूर्द्र-

त्याह--हेयानि

च

लौकिक.दीनि

ऋणि

जारशिन्सम्पुष्पुंसान्यात्मन्यसच्वेन

रज्ज्वां

सर्पवद्धातव्यानीत्यर्थे

ः

।

श्रेयस्मिह

चतुष्क्रोष्टिवर्जितं

परमार्थतस्त्वमू

।

आप्यान्याप्तव्यानी

तत्र्वादहेतुप्रणात्रयेण

मिक्षुणा

पाण्डित्यव्वाल्यमौनारण्यानि

साधनानि

।

पाक्यानि

निगदेक्षोमादयो

होःपाः

कपायमुपाने

(

पि

)

पक्त

व्यानि

।

सर्वाणियेताने

हेयज्ञेयाप्पाक्यानि

विद्येयानि

मिक्षुणोपायत्वेनैतर्थ्ये

ः

।

अग्रयाणतः

पथमत्तेपा

हेयादीनाधन्यान्त्र

विज्ञेयात्परमार्थस्त्यं

विज्ञेयं

ग्रासैक-

वर्जयित्वा

।

उपलम्भनूइपलम्भोविद्यार्करुपनामाछमू

।

हेयाज्ज्ञेपाकयेपु

त्रिष्वपि

स्मृतो

ब्रह्माविद्विद्रिन्तं

परमार्थसत्यतता

त्रयाळाभित्यर्थे

ः

॥

९०

॥

अवस्थात्रयस्य

ज्ञेयत्वासिद्धेशःपरमार्थतोSडसित्वमादाङ्कूय

परिदृश्यते--हेयेति

।

श्रूयोतस-

तेन

श्लोकवतार्थ

हेयशब्दार्थं

व्य,चक्षे--लौकिकादीनाभिनि

।

तान्येव

ऋणी

त्रिभ-

जते--जागरितेति

।

पणिडयं

वेदान्ततत्पपोऽभिहितोSपि

वस्तुतत्त्विचारचातुर्थपदनिष्पन्नं

श्रूयणम्

।

नाहुः

द्वैतंपष्टोSहकारादि

हिस्वम्

,

मुनेः

कर्म

ज्ञानाभ्यासलक्षणं

निदिद्यासनशाङ्क्दितमू

।

तान्येतान्य,तल्पानि

।

यद्यपि

त्रेयस्थ

विज्ञेयं

युक्तं

तथाडपि

कथं

हेयादीनां

दिन्जेयैर्निलायद्धियाSSह--उपायत्वेनोति

तदेय

प्रकटभितं

प्रथमं

इत्युक्तम्स्

।

उत्तरार्थं

व्याचष्टे--तेऽपामिति

।

हेयादीनां

रजुसर्प-

वदधियाकालितस्वान्नास्ति

परमार्थेल्वशाङ्केस्थ

ः

।

॥

९०

॥

१

क

म

।

भ

ट°

।

२

छ

।

°ह

स्व

रू°

।

३

ग

।

म

।

°

उ

फ

ल

मा°

।

४

क

।

छ

।

°

व

े

ड

पे

क

र°

।

५

छ

।

'ण

व°

।

६

स्व

।

उ

प

ल

।

७

छ

।

'मु

ग

ल'

।

८

स्व

।

म

।

व

।

ड

।

ज

।

'ल्

प

न

मा'

।

९

म

।

श्

लो

क

र्

थ

म्

°

।

१०

म

।

'त्

रि

च

ा

तु°

।

११

छ

।

द

।

ज

।

'त

ा

नु°

।

१२

ध

।

।

ज

।

'य

च्

मु

क्त

ं

।

१३

म

।

स

।

'प

ा

र

।

'थ

श्

'

।

१४

छ

।

'व

च्

मु

क्तं

।

१५

ग

।

स

।

'थ

र्

श्

'

२९०

तस्मादित्युत्तरेणास्य संबंधः। प्रथमार्थमुक्तेऽर्थे हेतुत्वेन न्याचोद्ये—यस्मादित्यादिना। समनन्तरोक्तस्य यस्मादित्यापेक्षितं पूरयति—अत इति॥ ३८॥

अजे साम्प्रये तु ये केचिद्रविष्यन्ति सुनिश्चिताः। ते हि लोके महाज्ञानास्तच लोको न गाहते॥ ९४॥

यदिदं परमार्थतस्तत्त्वमहातमभिरपणिटतैर्वेदान्तवाक्यैष्ठे: शुद्धेरदरपें मधैररनवगास्रपि- तयाह—अजे साम्प्रये परमार्थतस्तत्त्व एवमेवेति ये केचित्तत्त्वादयोडपि सुनिश्चिताः भविष्यन्ति चेत्थं हि लोके महाज्ञाना निरतिशयतच्चाविषयज्ञानात्व इत्यर्थः। तैश्च तेषां वर्त्म तेषां विदितं परमार्थतत्त्वं सामान्यबुद्धिरन्यो लोको न गाहते नावतरति न हिंसैयी करोतीत्यर्थः॥

"सर्वभूतात्मभूतस्तु" सर्वभूतहितस्तस्य च। देवाश्चापि मार्गे मुहुन्मन्यपदस्तु: पदैषिणः॥ कूटस्थनियमिवाश्रित्य गतिं नैवोपैष्णु लभ्यते" इत्यादिस्मरणात्॥ ९५॥

एषमविद्याविन्द्रां प्रदर्श्ये विद्धत्प्रशंसां प्रसारयति—अज इति। कूटस्थे वस्तुनि निर्विशेषे येषांसंभावनाविपरीतभावनाबिरहि निर्बाधैरैकरूपं विज्ञानेनं संभावनोपनोतमास्ति ते हि व्यवहाभूमौ"महति निरतिशये तत्त्वे परिज्ञानवस्तान्महाज्ञानत्वात् भवन्तीत्यर्थः। न तु तत्त्वविषयज्ञानस्य सर्वेषांके साधारणत्वात्तत्स्वज्ञानवतां किंमिति प्रशंसा प्रस्तूयते तत्राडडह- तत्त्वेति। श्लोकस्य तात्प्र्येमाह—यदिदमिति। यदिद्युपक्रमाेत्तद्महातमाभिरनवगा- स्वामिति योजनीयम्। अमहात्मतंव शुद्रहृदयत्सम्। तत् तु हेतु:——अपाण्डितैरिति। अपाण्डितस्यं विवेकराहित्यत्वम्। तत् तु हेतुदर्शान्तेऽदिना सूच्यते। तेषां पौरोप्येण पयोल्य- चैनापरिचयपरत्।डुकुडे।इत्यर्थः। विचारैैतत्पुरोभावादेव पदार्थवाक्यार्थविभागावगमशून्यत्व- माह——अल्पमज्ञैरिति। तर्हि पारमार्थिके तत्त्वे केषामेव मनीषा समुनिमेषेद्रियाशकूय

१ च. "हिष्कृते: , क्षो° २ कं. 'हगेशे'१ : च. "तर्हि त यद , ४ क्त. °व लो°। ५ व. "ज्ञाननि°। ६ च. तथैैशां। ७ च. यथ्य क° । ८ क. 'शा मार्गेडपि मु इष. 'वारि° । ९ क. सा. "ज्ञानित शाप° १० व. डक. जा. सा. °कुनाना । १२ ऋष °पपद्यते १३ ऋष. च. क. °टस्यव°। ३३ स्स. °रणं रु°। १४ क.चक. °ज्ञानसं°। ज. "जानि सं°। स्स. "संगततर्सं°। १५च.क. 'जमतव°। ९५ ग. स्स. "लोक्षा° । १७ ग. ऋ. °व्मप° । १८ ग. ऋ. मं° 'चर्योभा° । ९९'ग. मं गं व°।

र५.

२२३

सगौड़पादीयकारिकाभाष्यवेदान्तीया-माण्डूक्योपनिषत्- [ अथातज्ञानप्रासङ्ग--

क्रमते न हि बुद्धस्य ज्ञानं धर्मेषु तापि(यि) नः ।

सर्वे धर्मास्तथा ज्ञानं नैतद्बुद्धेन भाषितम् ॥ ९९ ॥

यस्माद् हि क्रमते बुद्धस्य परमार्थदर्शिनो ज्ञानं विषयान्तरेषु धर्मेषु धर्म-

संस्थं सवितरीव प्रभा । तापि(थि)नः, तापौ(योD)स्यास्तीति तापी (यी),

सन्तानवतो निरन्तरस्याडकाशकरत्पस्येत्यर्थः । पूजावतो वा प्रज्ञावतो वा सर्वे

धर्मा आत्मानोडपि तथा ज्ञानघदेवाडकाशकरत्पत्वात्र क्रमते कचिदर्थीऽन्तर

इत्यर्थः । यदादावुपन्यस्तं ज्ञानेनाडकाशकल्पनेत्यादि तदिदमाकाशकल्पस्य

तापि(यि)नो बुद्धस्य तदनन्वयवादाकाशकल्पं ज्ञानं न क्रमते कचिदर्थीऽन्तरे ।

तथा धर्मा इति । आकाशाभिवाचलमविक्रियं निरवयवत्वं नित्यमाद्रीयमसङ्ग-

मेऽक्रियमप्राप्तमशानायाचलीतं ब्रह्मात्मतचस्वम् । " न हि दृष्टेऽर्थेऽपरिलोपो विद्यते "

इति श्रुते: । ज्ञानक्रियात्मकदरहितं परमार्थतच्चवमद्वयमेतर्हि बुद्धेन भा-

षितम् । यद्यापि वाक्यार्थनिराकरणं ज्ञानमात्रकल्पना चाद्रयवस्तुसाम्येऽप्यमुक्तकम् । इदं तु

परमार्थतच्च्वहैतुं वेदान्तनिष्ठेव विशेषोऽमित्यर्थः ॥ ९९ ॥

किमिति मुख्ये बोधिचे संभाविते तदेव नेष्टमित्याशङ्क्य ज्ञानस्य निद्धृष्ट्या विषयसं-

बन्धौःसंवादित्याह—क्रमते इति । किं च जीवाना-

मब्रह्मत्मना विभिन्नवादाकाशवक्त्र-

यासमवायायोगाच् मुख्ययं बोधिच्चं सेढुमलमित्याह—सर्वे इति । ज्ञानमात्रं पारमार्थिकं

तत्रैव ज्ञातृभेयादि कल्पितमिति सोंऽदेमतभेद भवताडपि संगृहीतामित्याशाङ्क्याऽऽडह —

ज्ञानभिति । तत्र पूर्वोक्तोक्षराणि न्याकरोति—यस्मादिति । यद्यि परमार्थदर्शिनो

ज्ञानं तत्र विषयान्तरेषु क्रमते । किं तु सवितरि प्रकाशवदाल्मनेयेव प्रतिष्ठितं यस्मादिष्यते

तस्मादित्यसिन्नुएहयं बोधिच्चं सदुर्महतीसर्थः । परमार्थदर्शिनो विशेषणम् —तापि(यि)-

न इति । तद्स्याच्चे—तापौ(योD) स्येत्यादिना । आत्मनो मुख्येऽस्य बोधित्व-

स्वभावे हेतुमतरम्—सैर्वे धर्मास्तथेति । तद्विहभजेः—सर्वे इत्यादिना । भकरणाद्बुक-

मेऽ किमर्थं पुनरिहोष्यते तन्न्राडडह—यदादाबिति । तदिदमिहोपसंहर्तामिति शेषः ।

क्रमते न हीत्यादेरक्षरार्थे(र्)मुपसंहरति—आकाशकल्पस्येति । सर्वे धर्मास्तथेत्यस्यार्थं

निगमयति—तथेति । धर्मा न क्रमनते केचिदपि शेषः । तथा च नाडडमनि मुख्यं

१ ज. "तरि.फ" । २ छ. "पां यस्या' । १ क. छ. "पी तस्सं०" । ८ क. च.

"तापम"० । ५ क. म. च. ज. "आत्मनोड"० । ६ म. "ऽन्त ह"० । ७ छ. "मसदृ"० । ८ छ.

"न भाषितं .बुद्देन य"० । ९ छ. भावितम् । १० व. "रणज्ञा"० ११ च. मार्त्त क"० । १२ म.

"नझभावा"० १३ म. त. तदेव । १४ ज. "तमेव" । १५ क. "नुपयस्व" । १६ ज.

"मामव" । १७ छ. "पो युच्चै" । १८ म. म. "स्पपो" । १९ रु. त. "स्वं" ।

28-2-89

चतुर्थप्रकरणम् ८ ] आनन्दगेहिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्येसमेता । २२३

अ गतिवर्जितमवतिष्ठते तथाडपि यथोक्तज्ञानमहात्म्यां स्कायंब्रह्मतां प्राप्य गतिमेंस्तां मन्त्रलयतां वादरयधिकरणन्यायेन प्रतिपघते तदाह--अगति चेति । यचापि चेद ब्रह्म वस्तुतो निरस्तसमस्तानानस्वेकरसदितिंयामुपनिषद्विरभ्युपगम्यते तथाडपि जीवो जगदी-

भरक्षयेतथदनाधीनवोधियावशादनेकमिव प्रतिभातीयाह--पृकामिते । केषां दृष्या पुनरनेकत्वं मक्षणीउवगम्यते तदाह--विविधोति । विविधाश्र ते विषयधर्मैक्ष तदुमाहि-

तया मुग्धं विपर्यस्तं विवेकाविकलमीक्षणं येषां तेषां दृष्या नक्षणोनेकत्वधीर्ने तु तस्मात्

ईान्तदृष्या तु तस्मिन्नेकत्वमेव प्रामाणिकमित्यर्थ: ॥ १ ॥

मज्ञावैकाख्यवेदख्शुभितजगननिधेर्वेदनान्तरस्य

भूताद्यालोक्य मभ्रान्त्यविरतजनननग्राह्योरे समुद्रे ।

कारुण्यादुदधधारामृतमिदममरैर्दुर्लेभं भूतहेतो-

र्यस्तं पूड्याभिपूड्यं परमगुरुमत् पादपातैरन्तोडस्मि ॥ २ ॥

संप्रति प्रत्यप्रणयनप्रथेजनपदर्शनपूर्वकं परमगुरूनागमशाखस्य व्याख्यायातस्य प्रणेतुर्वेन

व्यवस्थितान् प्रणमति--प्रणमति । यो हि कारुण्यादिदं ज्ञानाद्यममृतं भूतहेतोसतदुपकारार्थे-

मुबधार तं परमगुरु नतोऽस्मीति सम्बन्ध: । अमुमिति तस्य पुरोदेशै संनिहितख्वेनापरोक्षवत्

सूचितम् । परमगुरुत्वं पूज्यानामपि गुरुणामतिशयेन पैङ्यत्वादाचार्यस्य समधिगतभिव्याह-

पूज्यते । नस्कारप्रक्रियां प्रैकटयति--पादपातैरति । पादौ तदीयौ पादौ तयो:

स्वकीयस्योत्तमाङ्गस्य पातौ भुयो भुयो नम्रीभावास्तैरति यावत् । आचार्यो ज्ञानाद्यममृतं

कथंभूतमुदधृतवा निस्यपेक्षयामुक्तम्--अन्तरस्थमिति । कस्यन्तरस्थमिति निवक्षाया-

माह--वेदेति । कथमियत्स्सह--मज्ञोति । मेधासहिता प्रहैत्र वैशाखो मेधास्थस्य

वेधो वेधनं क्षेपणं तेन क्ष्विभेतो विड्लोडितो जलनिधीवेेदनामा तस्यान्तरेऽन्तरे स्थितमिद-

ममतमिति यावत् । उत्कर्ष ज्ञानमतस्य प्रसिद्धादमतद्वान्तरेऽप्यमदर्शयति--अमर-

रिति । यद्यत्रि भगवता नारायणेन क्षीरसागरान्तरावस्थितममृतं समुदूभृतं तदेव कथंचिद्-

मरा लेभिरे । इदं तु तैरनायासलभं न भवति । ज्ञानसामप्रीसंपन्नैरेक लम्पत्न्वादिस्यर्थे:

यदि कारुण्यादिममृतमाचर्येण वेदोदघ्रेमूतोपकारार्थमुदूभृतं कथं तर्हि कारुण्यं तस्य प्रादु-

रमुदिल्याश्र्क्य|SSह-भूतानीति । योडयं समुद्रेऽप्युरुतार: संसारस्तोस्मिन्नविरतमनवरतं

१ क. 'छति त°' । २ च. छ. 'मतां म°' । ३ म. 'था जी°' । ४ ठ. व. 'णोराग°' । ५ म. ख.

विकला°' । ६ ख. क. छ. व. शाखङ्क° । घ. शाख्तसो द° । ७ घ. 'गुरगम्याशा°' । ८ घ. ड.

ज. 'शे च सं' । ९ ज. सूचयति । १० ढ. 'श्यातचेन । ११ ढ. पूज्यश्चा°' । १२ ढ. मक

थयति । १३ ख. 'औौ त°' । १४ स. 'कीयांच°' । १५ म. ख. स. 'ता भुयो न°' । १६ ख. स.

मन्थस्त° ।

२५-१२-९३

24. 7. 95

24. 7. 88

२१-८-६१

9 141:26 N21 4009