1. markandeya_purana_1

मार्कण्डेय पुराणं ॥। प्रथमोऽध्यायः॥। श्चोंनमोभगवते वामुदेवाय॥

य द्योगि भिर्भवभयार्त्तिविनाशयोग्य- मासाद वन्दितमतीव विविक्कचित्तैः। सद्दः पुनातु हरिपादसरोजयुग्म- माविर्भवत्कमविलद्गितभूर्भुवःसः॥१॥ पायात् स वः सकलकल्मपभेददक्षः क्षीरोदकुक्षिफसिभोगनिविष्टमूर्तिः। श्वासावधूतसलिलोत्कणिकाकरालः सिन्धुः प्रन्त्यमिव यश्य करोति सङ्गात् ॥२॥

नारायरं नमस्कृत्य नरशैव नरोत्तमं। देवों सरखतों व्यासं ततो जयमुदीरयेत्। तपःस्वाध्यायनिरतं मार्कएडेयं महामनिं। व्यासशिष्यो महातेजा जैमिनि: पर्य्यपृच्छत ॥१॥ भगवन् भारताख्यानं व्यासेनोत्तं महात्मना। पूर्गामस्तमलैः शुमरैर्नानाशास्त्रसमुच्चयैः॥२॥ जातिशुद्िसमायुत्तं साधुशब्दोपशोभितं।

क 2-

२ मार्कगड़ेय परागं।

चिदशानां यथा विष्णुरद्विपदां ब्राह्मणो यथा। भूषणनाञ्व सर्वेपां यथा चूड़ामिर्वरः॥४॥ यथायुधानां कुलिशमिन्द्रियाणां यथा मनः । तथेह सर्व्वशास्त्राणां महाभारतमत्तमं । ५ ॥ अचार्थथ्चैव धर्मश्च कामो मोक्षञ्च वर्षर्यते। परस्परानुबन्धाश्च सानुबन्धाश्च ते पृथक्॥ ६॥ धर्मशास्त्रमिदं श्रेष्ठ मर्थशास्त्रमिदं परं। कामशास्त्रमिदं चाग्रा मोक्षशास्त्रं तथोत्तमं ।७। चतुराश्रमधर्माखामाचारस्थितिसाधनं। प्रोक्रमेतन्महाभाग वेदव्यासेन धीमता॥८॥ तथा तात ऊतं ह्येतद्यासेनोदारकर्मख। यथा व्याप्तं महाशास्त्रं विरोधैर्नाभिभूयते ॥। ८ । व्यासवाक्यजलौघेन कुतर्कतरुहारिखा। वेदशैलावतीसान नीरजस्का मही कता॥१०॥ कलशब्दमहाहंसं मह्दाखयानपराम्बुजं। कथाविस्तीर्गासलिलं काषणों वेदमहाहदं॥ ११ ॥ तदिदं भारताखयानं बहर्य अतिविस्तरं। तख्वतो जञातुकामोऽहं भगवंस्वामुपस्थितः ॥१२। कस्मान्मानुपतां प्राप्तोनिर्गुशोऽषि जनार्दनः। वासुदेवो जगत्मूतिस्थितिसंयमकारगं॥ १३॥ कस्माच् पाएडुपुन्नाणमेका सा द्रुपदात्मजा। पञ्चानां महिषी कृष्ण ह्यन नः संशयोमहान्॥ १४॥

प्रथमोऽध्यायः॥ ३

भेषजं ब्रह्मद्दत्यायाबलदेवो महावलः। तीर्थयाचाप्रसङ्गेन कस्माचकरे हलायुध: ।१५॥ कथञ्व द्रौपदेयास्तेऽकृतदारा महारथाः । पांगडुनाथा महात्मानो बधमापुरनाथवत्॥ १६ । एतत् सरवें विस्तरशो ममाख्यातुमिह्यार्हसि। भवन्तो मूढबुद्दीनामवबोधकरा सदा॥१७॥ दूति तस्य वचः श्ृत्वा मार्कएडेयो महामुनिः। दशाष्टदोपरहितो वक्तं समुपचक्रमे॥१८॥ मार्करडेय उवाच। क्रियाकालोऽयमस्माकं संग्राप्तो मुनिसत्तम। विस्तरे चापि वक्तव्ये नैष कालः प्रशस्यते ॥१८॥ ये तु वच्यन्ति वच्चेऽद्य तानहं जैमिने तव। तथा च नष्टसन्देहं त्वां करिष्यन्ति पक्षियः॥२०॥ पिङ्गाक्षञ्च विबोधश्च सुपचः सुमुखस्तथा। द्रोणपुज्ा: खगश्रेष्ठास्तत्वत्रा: शास्त्रचिन्तकाः ॥। २१। वेदशास्तार्थविज्ञाने येपामव्याहता मतिः। विन्ध्यकन्दरमध्यस्थास्तानुपास्य च पृच्छ च ।। २२।। एवमुक्तस्तदा तेन मार्कएडेयेन धीमता। प्रत्युवाचर्षिशादलो विस्मयोत्फुल्ल लोचनः ॥२३॥ जैमिनिरुवाच। अत्यङ्गतमिदं ब्रह्मन् खगवागिव मानुषी।

४ मार्कराडेस परागं।

तिर्य्यग्योन्यां यदि भवस्तेषां ज्ञानं कुतोऽभवत्। कथञ्न द्रोणतनया: प्रोच्यन्ते ते पतनिः ॥ २५ ॥ युषाक आ्रत्मा कश्च द्रोग: प्रविस्ाती यस्य पुन्चचतुष्टयं। जातं गुगवतान्तेपां धर्मज्ञानं महात्मनां । २६। गुसरू चार्वी मार्कगंडेय उवाच । शृषुष्वावहितो भूत्वा यङ्गत्तं नन्दने पुरां। शक्रस्याप्मरसान्तैव नारदस्य च सङ्गमे ॥२७॥ तद्दा

नारदो नन्दनेऽपश्यत् पुंश्रलीगसमध्यगं। त्ररहं

शक्रं सुराधिराजानं तन्मुखासत्तालोचनं॥ २८॥ ता

स तेनर्षिवरिष्ठेन दृष्टमाचः शचीपतिः । पृ्

समुत्तस्थौ स्वकञ्वास्मै ददावासनमादरात् । २८ । शब्र प्रो तं दृष्टा बलटनप्रसुत्थितं चिदशाङ्गनाः। प्रगेमुस्ताश्च देर्वाषिं विनयावनताः स्थिताः ॥ ३०॥ त

ताभिरभ्यच्चितः सोऽथ उपविष्टे शतकतौ। दु

यथाहं छतसंभाषः कथाश्चके मनोरमाः ॥ ३१ ॥ ततः कथान्तरे शकस्तमुवाच महामुनिं। शूक् उवाच। दे ह्याजां व्ृत्यतामासां तव याभिमतेति वै ॥ ३२ ॥ रभ्भा वा कर्कशा वाथ उर्वश्यथ तिलोत्तमा। घताची सेनका वापि यन् वा भवतो रुचि: ।। ६३।। एतच्कुत्वा द्विजश्र्रेष्ठोवाचं शक्रस्य नारद: । विचिन्त्यापमरसः प्राह विनयावनता: स्थिताः ॥३४॥

प्रथमीऽध्यायः॥ 4

युष्ाकमिह सर्वासां रूपौदार्य्यगुणाधिकं। आत्मानं मन्यते या तु सा न्त्यतु ममाग्रतः ॥३५।। गुसरूपविहीनायाः सिद्धिर्नाव्यस्य नास्ति वै।

मार्काडेय उवाच । तद्दाक्समकालच्च एकेकास्ता नतास्ततः। अहं गखाधिका न त्वं न त्वं चान्याब्रवीदिदं। ३७। तासां सम्भ्ममालोका भगवान् पाकशासनः । पृच्छातां मुनिरित्याहट वक्ता यां वो गुसाधिकां ॥ ३८॥ शक्रचछन्दानुयाताभि: पृष्टस्ताभि: स नारदः। प्रोवाच यत्तदा वाक्ं जैमिने तन्निबोध मे ॥ ३६ ॥ तपस्यन्तन्नगेन्द्रस्थं या वः क्षोभयते बलात्। दुर्व्वाससं मुनिश्रेष्ठ तां वो मन्ये गुणाधिकां॥ ४० ॥ मार्करडय उवाच। तस्य तद्दचनं श्रुत्वा सर्व्वा वेपितकन्धराः । अशक्यमेतदस्माकमिति ताश्चक्रिरे कथोः ॥४१॥ तचापरा वपुर्नाम मुनिश्ोभणगर्विविता। प्रत्युवाचानुयास्यामि यचासौ संस्थितो मुनिः ॥४२॥ अद्य तं देहयन्तारं प्रयुक्तेन्द्रियवाजिनं। सारशस्त्रगलद्रगं करिष्यामि कुसारथिं॥ ४३॥ ब्रह्मा जनार्दनो वापि यदि वा नीललोहितः। तमप्यद्य करिष्यामि कामवासक्षतान्तरं॥ ४४ ।।

मार्कागड़ेय परासं ।

दून्युका प्रजगामाथ प्रालेयाद्रिं व्पुस्तदा। मुने श्रतपःप्रभावेख प्रशान्तश्वापदाश्रमं ॥ ४५ ॥ सा पुंस्कोकिलमाधुययें यत्रास्ते स महामुनिः । क्रोशमातं स्थिता तम्नमाद्गायत वरासरा: ॥ ४६ ॥ तद्गीतध्वनिमाकररर्य मुनिर्विस्मितमानसः। जगाम तब यतास्ते सा बाला रुचिरानना ॥ ४७ ॥ तां दृष्टा चारुसर्जाङ्गीं मुनिः संस्तम्य भानसं। शषोभणायागतां जात्वा कोपामर्षसमन्वितः ॥४८।। उवाचेदन्ततो वाक्ं महर्षिस्तां महातपा: ।।४६।। यस्माद्द:खार्जितस्येह तपसो विम्नकारणात्। आगतासि मदोन्मत्ते मम दुःखाय खेचरि॥ ५०॥ तस्मात् सुपर्गागोचे त्वं मत्कोधकलुषीक्ृता। जन्म प्रास्यसि दुष्पुज्ञे यावद्वर्षासि पोडश॥ ५ १ ॥ निजरूपं परित्यञ्य पच्िमीरूपधारिणी। चत्वारस्ते च तनयाजनिष्यन्तेऽधमापरः॥५२॥ अप्राथ्य तेषु च प्रोतिं शस्त्रपूता पुनर्दिवि। वासमाफ्यसि वत्तव्यन्नोत्तरन्ते कथञ्चन ॥ ५३॥ दूति वचनमसह्यं कोपसंरक्तदष्टि- श्लकलवलयान्तां मानिनीं आवयित्वा। तरलतरतरङ्ां गां परित्यज्य विप्रः प्रथितगणगसीघां संप्रयातः खगङ्गां । ५ू४ ॥ इति मार्करडेयपुरागे वपुशापः प्रथमः ।

७

द्वितीयोऽध्यायः ॥

मार्कराइय उवाच। परिष्ट नेमिपुज्ोऽभूद्गरुडो नाम पक्षिराद्। गरू स्याभवत् पुञ्ः सम्पातिरिति विश्रुतः ॥१॥ तस्याप्यासीत् सुतः शूरः सुपार्श्चोवायुविक्रमः। सुपार्वतनयः कुन्तिः कुन्तिपुज्ःप्रलोलुपः ।२॥ तस्यापि तनयावास्तां कङ्क: कन्धरएव च ॥ ३॥ कङ्कः केलासशिखरे विद्युद्रपेति विश्रुतं। ददर्शाम्बुजपचाचं राक्षसं धनदानुगं॥ ४ ।।

भार्य्यासहायमासीनं शिलापट्टेडमले शुभे ॥।५ू॥ तद्द ष्टमानं कङ्गेन रक्षः क्रोधसमन्वितं। प्रोवाच कस्मादायातस्वमितो ह्यरडजाधम ॥ ६॥ स्तीसन्निकष तिष्ठन्तं कस्मान्मामुपसर्पसि। नैष धर्म: सुबुद्दीनां मिथोनिष्पाद्यवस्तुषु ॥ ७॥ कक उवाच। साधारणोडयं शैलेन्द्रो यथा तव तथा मम। अन्येषाञ्वैव जन्तूनां ममता भवतोऽच का॥ ८॥ मार्करडेय उवाच। ब्रुवासमित्यं खङ्गेन कङ्ट चिच्चेद गक्षसः । क्षरत्क्षतजबीभत्सं विस्फुरन्तमचेतनं ॥। ।।

t मार्करेडेय पुरागा।

कङ्कं विनिहतं सृत्वा कन्धरः क्रोधमूर्च्छितः। विद्युद्र पबधायाशु मनश्नकेऽरडजेश्ववरः ॥ १०॥ स गत्वा शैलशिखरं कङ्गो यत हतः स्थितः। तस्य सङ्गलनञ्वक्रे भरातुरञ्येषस्य खेचर:। कोपामर्षविद्टद्वाक्षो नागेन्द्र दव निःश्वसन् ॥ ११॥ जगामाथ स यन्रास्ते भ्रातद्या तस्य राष्ट्रसः । पक्षवातेन महता चालयन् भूधरान् वरान् ॥ १२॥ वेगात् पयोदजालानि विक्षिपन् प्तजेक्षसः । शणात् श्यितशचुः स पचाभ्यां क्रान्तभूधरः ॥१३॥ पानासक्रमतिं तन्र तं ददर्श निशचरं। आाताम्त्रवक्नयनं हेमपर्यङ्कमाश्रितं॥ १४। सग्दामापूरितशिखं हरिचन्दनभूषितं।

वामोरुमाश्रितां चास्य ददर्शायतल्ोचनां। पत्नीं मदनिकां नाम पुंस्कोकिलकलस्वनां ॥ १६ ॥ तती रोषपरीतात्मा कन्धर: कन्दरस्थितं। तमुवाच सुदुष्टात्मन्नेहि युध्यस्व वै मया ॥ १७॥ यम्माज्येष्ठो मम मराता विश्रध्धी घातितर्वया। तस्मापवां मदसंसक्नं नयिष्ये यमसादनं॥ १८॥ विश्वस्तघातिनां लोका ये च स्त्रीबालघातिनां। यास्यसे निरयान् स्व्वींस्तांस्वमद्य मया हतः॥१८॥

द्वितीयाऽध्यायः॥

मार्कराडय उवाच।

दूत्येवं पतगेन्द्रेष प्रोत्तं स्त्रीसन्निधौ तदा। रक्षः क्रोधसमाविष्टं प्रत्यभापत पक्षियं॥ २०॥ यदि ते निहतो माता पौरुषं तद्ि दर्शितं। त्वामप्यद्य इनिष्येऽहं खङ्गेनानेन खेचर।।२१॥ तिष्ठ क्षणं नाच जीवन् पतगाधम यास्यसि। दूत्यु काञ्जनपुञ्जाभं विमलं खङ्गमाददे । २२॥ ततः पतगराजस्य यक्षाधिपभटस्य च। बभूव युद्दमतुलं यथा गरुडशक्रयोः ॥२३॥ ततः स राजसः क्रोधात् खङ्गमाविध्य वेगवत्। चिक्षेप पतगेन्द्राय निर्वाणाङ्गारवर्वसं॥२४॥ पतगेन्द्रश्च तं खङ्गं किञ्चिदुत्लुत्य भूतलात्। वक्ेग जग्राह तदा गरुड: पन्नगं यथा ॥ २५॥ वक्कपादतलैर्भङका चक्रे क्षोभमथाएडजः । तस्मिन् भग्ने ततः खङ्गे बाहुयुद्दमवर्त्तत ॥ २६॥ ततः पतगराजेन वक्षस्याक्रम्य राक्षसः। हस्तपादकरैराशु शिरसा च वियोजितः ॥२७। तस्मिन्विनिहते सा स्त्री खर्ग शरसमभ्यगात्। किञ्चित् सञ्जातसन्त्रासा म्राह्य भाय्या भवामि ते॥२८॥ तामादाय खगश्रेष्ठः स्वकं गृह्तमगात् पुनः। गत्वा स निष्कृतिं भातुर्विविद्युद्रूपनिपातनात्।.२८.। ख

मार्फरडेय पुरागां ।

कन्धरस्य च सा वेशा प्राय्येच्छारूपधारिणी। मेनकातनया सुभूः सौपरीं रूपमाददे।। ३०॥ तस्यां स जनयामास तार्चीन्नाम सुतान्तदा। मुनिशापाग्निविप्ुष्टा वपुमसरसां वरां। तस्या नाम तदा चक्रे तार्चीमिति विह्ृङ्गमः ॥३१॥

जरितारिप्रम्ृतयो द्रोणान्ता द्विजसत्तमाः ॥३२॥ तेषां जघन्यो धर्म्मात्मा वेदवेदाङ्गपारगः। उपयेमे स तान्तार्ची कन्धरानुमते शुभां ॥३३॥ कस्यचित्वथ कालस्य तार्क्षी गर्भमवाप ह। सप्पचाहिते गभ कुरुक्षेत्रं जगाम सा । ४॥ कुरुपाएडवयोरयुड्े वर्त्तमाने सुदारुखे। भावित्वाच्चैव कार्य्यस्य रसमध्यं विवेश सा ॥ ३५ ॥ तत्ापश्यत् तदा युद्धं भगदत्तकिरीटिनो: । निरन्तरं शरैरासीदाकारशं शलभैरिव ॥ ३६॥

तस्या भह्महिश्यामं त्वचं चिच्छेद जाठरीं।। ३७।। भिन्ने कोष्ठे शशाङ्काभं भूमावराडचतुष्टयं। ायुषः सावशेषत्वा्तूलराशविवापतत्॥ ३८। तत्पातसमकालञ्च् सुप्रतीकाज्जजोत्तमात्। पपात महती घराटा वासासञ्छिन्नबन्धना । ३६॥ समं समन्तात् प्राप्ता तु निर्भिन्नधरसीतला।

द्वितीयोऽध्यायः। ११

छादयन्ती खगाएडानि स्थितानि पिशितोपरि॥ ४०॥ इते च तस्मिनपतौ भगदत्ते नरेश्वरे।

दृत्ते युद्े धर्मपुचे गते शान्तनवान्तिकं। भीष्मस्य गदतोऽशेषान् श्रोतं धर्मान्महात्मनः । ४२। घसटागतानि तिष्ठन्ति यच्ञाएडानि द्विजोत्तम। आाजगाम तमुदेशं शमीको नाम संयमी॥ ४३॥ स तत शब्दमशशोच्चिचीकुचीति वाशतां। बाल्यादस्फटवाक्यानां विज्ञानेऽपि परे सति॥४४॥ अथर्षिः शिष्यसहितो घगटामुत्यान्य विस्मितः। अमातृपितृपक्षासि शिशुकानि ददर्श ह।। ४५ ।। तानि तन तथा भूमौ शमीको भगवान्मुनिः । दृष्टा स विस्मयाविष्टः प्रोवाचानुगतान् द्विजान् ॥ ४६॥ सम्यगुत्तं द्विजाग्रण शुकरेणोशनसा स्वयं। पलायनपरं दृद्दा दैत्यसैन्यं सुरार्हितं॥ ४७॥ न गन्तव्यं निवर्त्तध्वं कस्माद्व्रजत कातराः । उत्हृञ्य शौर्य्ययशसी क गता न मरिष्यय॥४८॥ नश्यतो युद्तो वापि तावङ्गवति जीवितं। यावद्ञाताहृजत् पूवें न यावन्मनसेप्सितं।४८ । एके म्रियन्ते स्वगहे पलायन्तोऽपरे जनाः । भुञ्न्तोऽन्नं तथैवापः पिबन्तो निधनं गताः । ५ू०॥ विलासिनस्तथैवान्ये कामयाना निरामयाः।

१२ मार्कगडेस पुरार।

परपविक्षताङ्गाः पस्तेश्च प्रेतराजवशङ्ताः ॥५१॥ अरपन्ये तपस्यभिरता नीताः प्रेतन्पानुगैः। योगाभ्यासे रताश्चान्ये नैव प्रापुरमृत्युतां। ५२॥ शम्बराय पुरा क्षिप्तं वज्जं कुलिशपाखिना। हृदयेडभिहृतस्ेन तथापि न मतोऽसुर: ॥५३॥ तेनैव खलु वज्जेष तेनैवेन्द्रेण दानवाः । प्राप्त काले हता दैत्यास्तत्क्षणान्निधनं गताः ।५४॥ विदित्वैवं न सन्त्रासः कर्त्तव्यो विनिवर्त्तत। ततो निषटत्तास्ते दैत्यास्त्यका मरणजं भयं ॥। ५ू५ू॥ इति शुक्रवचः सत्यं कृतमेभिः खगोत्तमैः । ये युद्देऽपि न संप्राप्ता: पञ्चत्वमतिमानुपे। ५६॥ क्वाएडानां पतनं विप्राः क घगटापतनं समं। क्व च मांसवसार तर्भूमेरास्तरणक्रिया: । ५ ७ । केऽप्येते स्व्वथा विप्रा नैते सामान्यपक्षिणः । दैवानुकूखता लोके महाभाग्यप्रदर्शिनी॥ ५८॥ एवमुत्रा स तान् वीच् पुनर्व्वचनमब्रवीत्। निवर्तताश्रमं यात गहीत्वा पचिबालकान् ॥ पूट॥ मार्जाराखुभयं यत्र नैषामएडजजन्मना। श्येनतो नकुलाद्वापि स्थाप्यन्तां तन्र पछ्ियाः॥ ई०॥ द्विजाः किं वातियत्नेन मार्य्यन्ते कर्मभि: स्वकैः। रक्ष्यन्ते चाखिला जीवा यथैते पक्षिबालकाः ॥ ६१॥ तथापि यत्नः कर्त्तव्यो नरैः सव्वेषु कर्मसु।

ततीयोऽध्यायः। १३

कुर्व्वन् पुरुषकारन्तु वाच्यतां याति नो सतां । ६२ ॥ इति मुनिवरचोदितास्ततस्ते मुनितनया: परिगृह्य पक्षिसस्तान्। तरुविटपसमाश्रितालिसंघं ययुर्थ तापसरम्यमाश्रमं स्वं ॥ ६३ ॥ स चापि वन्यं मनसाभिकामितं प्रगह्य मूलं कुसमं फलं कुशन्। चकार चक्रायुधरुद्रवेधसां सुरेन्द्रवैवस्वतजातवेदसां ॥। ६४ ॥

समीरसस्यापि तथा द्विजोत्तमः । धातुविधातुस्वथ वैख्वदेविकाः श्रुतिप्रयुत्ता विविधास्तु सत्क्रियाः ॥ ई५् ॥ इति मार्कराडेयपु राये चटकोत्पत्तिद्विंतीयः ॥ २॥

त्टतीयोऽध्यायः ॥

मार्कगडयउवाच। अ्रह्ृन्य हनि विप्रेन्द्र स तेषां मुनिसत्तमः । चकाराहारपयसा तथा गुप्गा च पोषसं॥ १॥ मासमाचेष जग्मुस्ते भानो: स्वन्दनवर्त्मनि। कौतृ हलविलोलाचैर्दृद्दा मुनिकुमारकैः ॥ २॥

१४ मार्कगड़ेय पुरागां। हष्टा महीं सनगगं साम्भोनिधिसरिद्वरां। रथचक्रप्रमाणां ते पुनराश्रममागता: ।।३। श्रमक्कान्तान्तरात्मानो महात्मानो वियोनिजा: । ज्ञानञ्च प्रकटीभूतं तत्र तेषां प्रभावतः ।४। ऋषे: शिष्यानुकम्पारे वदतो धर्मानिश्चयं। छत्वा प्रदच्िसं सव्व चरणावभ्यवादयन्॥ ५ ॥ ऊचुश्च मरणाद्वोरान्मोशिता: सास्वया मुने। आावासभकष्यपयसां त्वं नो दाता पिता गुरुः ॥ ६। गर्भस्थानां मृता माता पित्रा नैवापि पालिताः । त्वया नो जीवितं दत्तं शिशवो येन रचिताः।७। चितावक्तततेजासवं कमीणामिव शुष्यतां। गजघरटा ममुत्याच्त कतवाम् दुःखरेचनं ॥ ८॥ कथं वद्युरबला: खस्थान् द्रश्याम्यहं कदा। कदा भूमेर्द्रमं प्राप्तान् द्रव्ये दृक्षान्तरं गतान् ॥ ८ । कदा मे सहजा कान्ति: पांशुना नाशमेष्यति। एषां पक्षानिलोत्थेन मत्समीपविचारिखां ॥१०॥ दूति चिन्तयता तात भवता प्रतिपालिताः । ते साम्प्रतं प्रषड्डा: स्मः प्रबुद्धाः करवाम किं॥ ११ ॥ द्ृत्यृषिर्बचनं तेषां शुत्वा संस्कारवत् स्फ़टं। शिष्यैः परिषतः सव्वैः सह पुचरेश शृङ्गिया॥ १२॥ कौतू इलपरो भूत्वा रोमाञ्चपटसंदतः। उवाच तत्वतो वृत प्रष्टत्ते: कारएं गिर: ॥१३॥

त्टतीयोऽध्यायः॥

कस्य शापादियं प्राप्ता भवड्िर्विक्रिया परा। रूपस्य वचसश्चैव तन्मे वक्रुमिद्दार्हथ॥१४॥ पच्िम ऊचुः॥

विपुलस्वानिति ख्ातः प्रागासीन्मुनिसत्तमः । तस्य पुचद्दयं जन्ने सुकृषस्तुम्बुरुस्तथा ॥ १५॥ सुकृषस्य वयं पुच्ाश्चत्वारः संयतात्मनः । 4hs तपश्चरणशक्तस्य शास्यमानेन्ट्रियस्य च। यथाभिमतमस्माभिस्त्रदा तस्योपपादितं ॥१७॥ समित्पुष्पादिकं सव्वें यञ्चैवाभ्यवहारिकं। एवं तचराथ वसतां तस्यास्माकञ्च कानने ॥१८॥ परपाजगाम महावर्षमा भग्रपचो जरान्वितः । आताम्रनेवः सत्रस्तात्मा पची भूत्वा सुरेखवरः ॥१८॥

पच्चुवाच। द्विजेन्द्र मां चुधाविष्टं परिचातुमिहा्ईसि। भक्षणार्थी महाभाग गतिर्भव ममातुला ॥ २१ ॥ विन्ध्यस्य शिखरे तिष्ठन् पचिपचेरितेन वै। पतितोऽस्मि महाभाग श्वसनेनातिरंहसा ॥२२॥ सोऽइं मोहसमाविष्टो भूमी सप्ताहमस्मृतिः।

१६ मार्करद्रेय पुरागां।

स्थितस्त्रव्ाष्टमेनाहा चेतनां प्राप्तवानहं। २३॥ प्राप्तचेताः चुधाविष्टो भवन्तं शरणं गतः। भच्यार्थी विगतानन्दो दूयमानेन चेतसा ॥। २४॥ तत् कुरुष्वामलमते मत्चासायाचलां मतिं। प्रयच्छ भक्ष्यं विप्रर्षे प्रासयाचाक्षमं मम ॥ २५॥ स एवमुत्त: प्रोवाच तमिन्द्रं पक्षिरूपिरां। प्रागासन्धारणार्थाय दास्ये भक्ष्यं तवेप्सितं।२६। दृत्युक्का पुनरप्घेनमपृच्छत् स द्विजोत्तमः । आाहार: कस्तवार्थाय उपकल्थो भवेन्मया। स चाह नरमांसेन वप्तिर्भवति मे परा ॥ २७॥ ऋषिषवाच। कौमारं ते व्यतिक्रान्तमतीतं यौवनञ् ते। वयसः परिणामस्ते वर्त्तते नूनमएडज॥२८॥ यस्मिन्नराणां सर्व्वेषामशेषेच्छ्ा निवत्तते। स कस्मादृद्वभावेऽपि सुन्टशंसात्मको भवान्॥२८।। क्व मानुषस्य पिशितं क वयश्चरमं तव। सर्व्वथा दुष्टभावानां प्रथमो नोपपद्यते॥३०॥ अथवा किं मयैतेन प्रोक्नेनास्ति प्रयोजनं। प्रतिश्रुत्य सदा देयमिति नो भावितं मनः ॥३१ ॥ दूत्युक्का तं स विप्रेन्द्रस्तथेति कृतनिश्चयः। शीघ्रमस्मान् समाहय गुसतोऽनुप्रशस्य च।। ६२॥ उवाच कुब्धहृदयो मुनिर्वाक्ं सुनिष्ठरं।

ततीयोऽशायः॥ १७

विनयावनतान् सर्व्वान् भक्तियुक्तान् हताञ्जलीन्॥३३॥ कृतात्मानो द्विजश्रेष्ठा चैरयुक्तामया सह। जातं श्रेष्ठमपत्यं वो यूयं मम यथा िजाः॥३४॥ गुरु: पूज्यो यदि मतो भवतां परमः पिता। ततः कुरुत मे वाकं निर्व्यलीकेन चेतसा ॥ इ५ ।। तद्दाक्य समकालञ्व प्रोक्रमस्माभिराट्टतैः। यद्दच्यति भवांस्तद्वै ऊतमेवावधार्य्यतां॥३६॥ ऋषिरुवाच। मामेष शरयं प्राप्तोविहगः छ्ुत्तपान्वितः। युम्मन्मांसेन येनास्य चगां वप्तिर्भवेत वे।३७॥ तृष्णाक्यश्च रत्ेन तथा शीघ्रं विधीयतां। ततो वयं प्रव्यथिताः प्रकम्पोङ्गतसाध्वसाः । कष्टं कष्टमिति प्रोच्य नैतत् कर्मेति चाब्रुवन्॥ ३८॥ कथं परशरीरस्य हेतोदहं स्वकं बुधः । विनाशयेद्घातयेद्वा यथाह्यात्मा तथा सुतः ॥३८ ॥ पितदेवमनुष्याणं यान्युक्तानि कमानि वै। तान्यपाकुरुते पुत्रो न शरीरप्रदः सुतः ॥४०॥ तस्मान्नैतत् करिष्यामो नो चीमों यत् पुरातनैः। जीवन् भद्राएवाप्रोति जीवन् पुएं करोति च ।४१ ।। मृतस्य देहनाशश्च धर्माद्युपरतिस्तथा। आात्मानं सर्व्वतो रक्ष्यमाहुर्धर्मविदो जनाः ॥४२॥ दवत्यं शुत्वा वचोऽम्माकं मुनिः क्रोधादिव ज्वलन्। ग

१t मार्करदेप परागां॥ प्रोवाच पुनरप्यस्ान् निरईहन्निव लोचनैः॥४३॥ प्रतिज्ञातं वचो मह्यं यस्मान्नैतत् करिष्यथ। तस्मान्मच्छापनिर्दग्धास्तिर्य्यग्योनी प्रयास्यथ।।४४।। एवमुका तदा सोऽस्मांस्तं विहङ्गममब्रवीत्। ऋन्त्येष्टिमात्मनः कृत्वा शास्त्रतश्चौरई्देहिकं॥४५॥ भक्ायस्व सुविश्रब्धो मामत्र द्विजसत्तम। आाहारीकृतमेतत्ते मया देहमिहात्मनः॥ ४६॥ एतावदेव विप्रस्य ब्राह्मसत्वं प्रचच्यते। यावत् पतगजात्यग्रा स्वसत्यपरिपालनं ॥४७॥ न यन्ैईक्षिणावद्िस्तत्पुरयं प्राप्यते महत्। कर्मणान्येन वा विप्रैर्यत् सत्यपरिपालनात्॥४८॥ दत्यृषेर्वचनं श्ुत्वा सोन्तर्विस्मयनिर्भरः। प्रत्युवाच मुनिं शक्रः पक्षिरूपधरस्तदा ॥४८॥ योगमास्थाय विप्रेन्द्र त्यजेदं स्वं कलेवरं। जीवज्जन्तुं हि विप्रेन्द्र न भक्षामि कदाचन।। ५० ।। तस्यैतदचनं सुत्वा योगयुक्तोभवन्मुनिः। तं तस्य निश्चयं जात्वा शक्रोऽप्याह स्वदेदमत्॥५१। भो भो विप्रेन्द्र बुध्यस्व बुद्या बोध्यं बुधात्मक। जिज्ञासारथं मयाऽयं ते अपराधः कृतोऽनघ ॥ ५ू२॥ तत् क्मस्वामलमते का चेच्छा क्रियतां तव। पालनात् सत्यवाक्यस्य प्रीतिमे परमा त्वयि॥५३॥ ऋद्य प्रभृति ते ज्ञानमैन्द्रं प्रादुर्भविष्यति।

ततीयोऽध्यायः ॥ १९

तपस्यथ तथा ध्मे न ते विघ्ो भविष्यति ॥ ५४ ॥ दत्युक्ा त गते शक्रे पिता कोपसमन्वितः । प्रसम्य शिरसास्माभिरिदमुक्तो महामुनि: ।५५ ॥ विभ्यतां मरणात्तात त्वमस्माकं महामते। क्षन्तुमईसि दीनानां जीवितप्रियता हि न: ॥५६॥ त्वगस्थिमांससंघाते पूयशोखितपूरिते। कत्तव्या न रतिर्यत तचास्माकमियं रतिः ॥५७॥ श्रूयताञ्च महाभाग यथा लोको विमह्यति। कामक्रोधादिभिदीषैरवशः प्रवलारिभिः ॥५८॥ प्रज्ञाप्राकार संयुत्तमस्थिस्थूणं पुरं महत्। चर्मभित्तिमहारोधं मांसशोसितलेपनं । पूट । नवद्वारं महायासं सर्व्वतः सायुवेष्टितं। नपश्च पुरुषस्तत चेतनावानवस्थितः ॥ ६० ॥ मन्त्रिणौ तस्य बुद्धिश्च मनञ्चैव विरोधिनी। यतेते वैरनाशय तावुभावितरेतरं॥ ६१॥ नृपस्य तस्य चत्वारो नाशमिच्छन्ति विद्विषः । कामः क्रोधस्तथा लोभो मोहश्चान्यस्तथा रिपु: ॥ ६२॥ यदा तु स न्पस्तानि द्वारायाषत्य तिष्ठति। तदा सुस्थबलश्चैव निरातङ्ग्श्च जायते । ६३॥ जातानुरागो भवति शचुभिर्नाभिभूयते॥ ६४॥ यदा तु सव्वद्दाराि विद्ृतानि स मुञ्चति। रागो नाम तदा शत्रुर्नेचादिद्वारमृच्छति॥ ६५ ॥

२० मार्कगडेस पुरामं।

सर्व्वव्यापी महायामः पञ्चद्वारप्रवेशनः। तस्यानुमार्ग विशति तद्ै घोरं रिपुचयं ॥ ६६।। प्रविश्याथ स वै तत्र द्वारैरिन्द्रियसंज्कैः। रागः संश्चेषमायाति मनसा च सहेतरः । ६७। इन्द्रियासि मनश्चैव वशे छत्वा दुरसदः। द्वाराणि च वशे कृत्वा प्राकारं नाशयत्यथ ॥ ६८॥ मनस्तस्याश्रितं दृष्टा बुद्िनश्यति तत्श्रणात्।

रिपुभिर्लव्धविवरः स न्ृपो नाशमृच्छति। एवं रागस्तथा मोहो लोभ: क्रोधस्तथैव च। ७०। प्रवर्त्तन्ते दुरात्मानो मनुष्यस्मृतिनाशकाः। रागात् क्रोधः प्रभवति क्रोधाल्ोभोऽभिजायते॥७॥ लोभाङ्भवति सम्मोह: सम्मोहात् स्पतिविभ्रमः। स्मृतिभ्रंशाह्गुद्विनाशो बुद्विनाशत् प्रसश्यति ॥ ७२॥ एवं प्रसष्टबुद्धीनां रागलोभानुवर्त्तिनां। जीविते च सलोभानां प्रसादं कुरु सत्तम ॥ ७३॥ योऽयं शापो भगवता दत्तः स न भवेत्तथा। न तामसीं गतिं कष्टां व्रजेम मुनिसत्तम।। ७४॥। ऋषिसवाच। यन्मयोक्तं न तन्मिथ्या भविष्यति कदाचन। न मे वागनृतं ग्राह यावदद्येति पुञ्का:॥ ७५॥ दैवमन्न परं मन्ये धिक पौरुषमनर्थकं।

त्टतोयोध्ध्यायः॥ २१

ऋ्रपकार्य्यं कारितो येन बलादह्मचिन्तितं॥ ७६। यस्माच्च युप्माभिरहं प्रणिपत्य प्रसादितः। तस्मात्तिर्य्यक्मापन्ना: परं जानमवास्यय ॥ ७। ज्ञानदर्शितमार्गाक्च निर्दूतक्केशकल्मषाः। मत्प्रसादादसन्दिग्धाः परां सिद्धिमवास्यथ॥ ७८॥ एवं शप्ता: स्म भगवन् पिता दैववशात् पुरा। ततः कालेन महता योन्यन्तरमुपागता:।७६॥ जाताश्च रसमध्ये वै भवता परिपालिताः । वयमित्थं द्विजश्रेष्ठ खगत्वं समुपागताः । नास्यसाविह संसारे यो न दिष्टेन बाध्यते॥ ८० ॥ मार्कराडेय उवाच। इति तेषां वचः श्रुत्वा शमीको गगवान् मुनिः। प्रत्युवाच महाभाग: सभीपस्थायिनो दिजान् ॥ ८१ ॥ पूव्वमेव मया प्रोक्तं भवतां सन्निधाविदं। सामान्यपक्षिणो नैते केऽप्येते द्विजसत्तमाः । ये युद्वेऽपि न संग्राप्ता: पञ्चत्वभतिमानुषे॥ ८२।। ततः प्रीतिमता तेन तेऽनुचाता महात्मना। जग्मुः शिखरिसां श्रेष्ठं विन्यं द्रमलतायुतं ॥८३॥ यावदद्य स्थितास्तस्मिन्नचले धर्मपशियः । तपःस्वाध्यायनिरताः समाधी ऊतनिश्चयाः ॥ ८४॥ इतिमुनिवरलन्धसत् क्रियास्ते मुनितनया विहगत्वमभ्युपेताः ।

२२ मार्करडय पुरागां।

यतमनसो निवसन्ति विन्ध्यपृष्ठे॥८५ ।

इति मार्कराडेययुरागो विनधयप्राप्ति: । २ ।

चतुर्थोऽध्यायः ॥

मार्करडेय उवाच। एवन्ते द्रोणतनयाः पक्षिसो ज्ञानिनोऽ्भवन्। वसन्ति ह्यचले विन्ध तानुपास्व च पृच्छ च।। १।। दृत्यृषेर्वचनं सुत्वा मार्कगडेयस्य जैमिनिः। जगाम विन्ध्शिखरं यतर ते धर्मपक्षियः॥२॥ तन्नगासन्नभूतश्च शुश्राव पठतां ध्वनिं। श्ुत्वा च विस्मयाविष्टश्चिन्तयामास जैमिनिः ॥ ३। स्थानसीछ्ठवसम्पननं जितश्वासमविश्रमं। विस्पष्टमपदोषञ्च पव्यते द्विजसत्तमैः ॥४॥ वियोनिमपि संग्राप्तानेतान्मुनिकुमारकान्। चित्रमेतद्हं मन्ये न जहाति सरस्वती॥ ५ ॥ बन्धुवर्गस्तथा मिन्नं यञ्चैष्टमपरं गृहे। त्यक्का गच्छति तत् सर्व्वन्न जहाति सरखवती ॥ ६॥ दूति सश्च्िन्तयन्नेव विवेश गिरिकन्दरं। प्रविश्य च ददर्शासी शिलापट्टगतान् हिजान् ।७।

-: चतुर्थोऽध्यायः॥ २३

पठतस्त्ान् समालोक्य मुखदोषविवर्जितान्। सोऽय शोकेन हर्षेए सर्व्वानेवाभ्यभाषत ॥८ । स्वस्तस्त वो द्विजश्रेष्ठा जैमिनिं मां निबोधत। व्यासशिष्यमनुप्राप्तं भवतां दर्शनोत्मुकं । ट ।। मन्युर्न खलु कर्त्तव्यो यत् पित्रातीवमन्युना। शप्ता: खगत्वमापन्नाः सर्व्वथा दिष्टमेव तत् ॥ १०॥ स्फीतद्रव्ये कुले केचिज्जाताः किल मनस्विनः । द्रव्यनाशे द्विजेन्द्रास्ते शबरेश सुसान्त्ताः ।११॥ दत्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा वध्यन्ति चापरे। पातयित्वा च पात्यन्ते त एव तपसः क्षधात् ॥१२ ॥ एतददृ ष्टं मुवहुशो विपरीतं तथा मया। भावाभावसमुच्छेदैरजसं व्याकुलं जगत् ॥ १३ ॥ दूति संचिन्त्य मनसा न शोकं कर्त्तुमहथ। ज्ञानस्य फलमेतावच्छोकहपेरेधृष्यता॥ १४॥ ततस्ते जैमिनिं सव्ब पाद्यार्ध्याभ्यामपूजयन्। अनामयञ्च पम्रच्छुः प्रसिपत्य मह्ामनिं ॥१५॥ अथोचुः खगमा: सव्व व्यासशिष्यं तपोनिधिं। सुखोपविट्टं विश्रान्तं पचानिलहतक्मं ॥ १६॥ पच्िय ऊचु: । अद्य नः सफलं जन्म जीवितञ्च सुजीवितं। यत् पश्याम: सुरैर्वन्दां तव पादाम्बुजद्दयं ॥१७॥ पितृकोपाग्निरुडूतो यो नो देहेषु वर्त्तते।

२४ मार्कगडेय परामं।

सोडय शान्तिं गतो विप्र युष्महर्शनवारिया ॥१८॥ कच्चित्ते कुशलं ब्रह्मनाश्रमे मृगपश्निपु।

थवा नैतदुक्तं हि सम्यगस्माभिराद्टतैः । भवैता सङ्गमो येषां तेषामकुशलं कुतः॥२०॥ प्रसादश्च कुरुष्वाच ब्रूह्यागमनकारगं। देवानामिव संसर्गो भवतोऽम्युदयो महान्। केनासमङ्गाग्यगुरुखा आनीतो दष्टिगोचरं ॥२१॥ जैमिनिरवाच। श्रूयतां द्विजशार्दूलाः कारएं येन कन्दरं। विन्ध्यस्येहागतो रम्यं रेवावारिकणेक्षितं। सन्देहान् भारते शास्त्रे तान् प्रष्टुं गतवानहं।। २२।। मार्कएडेयं महात्मानं पूव्वें भगुकुलोद्दहं। तमहं पृष्टवान् प्राप्य सन्देहान् भारतं प्रति ॥ २३॥ स च पृष्टो मया ग्राह सन्ति विन्ध्ये महाचले। द्रोखपुच्ा महात्मानस्ते वच्यन्त्यर्थविस्तरं॥२४॥ तद्ाक्चोदितश्चेममागतोऽहं महागिरिं। तत् शृणुध्वमशेषेण शुत्वा व्याख्ातुमर्हथ ॥ २५ ॥ पक्षिम ऊच:। विषये सति वच्यामो निर्व्विशङ्ग: शृशुष्व तत्। कथं तन्न वदिष्यामो यदस्मद्गुद्विगोचरं॥ २६्॥ चतुर्ष्वपि हि वेदेषु धर्मशास्त्रेषु चैव हि।

चतुर्थोऽध्यायः॥ २५

समस्तेषु तथाङ्गेपु यच्चान्यद्देदसम्मितं। २७॥ एतेषु गोचरोऽस्माकं बुद्देर्ब्राह्मणसत्तम। प्रतिज्ञान्तु समावोढुं तथापि न हि शक्कृमः॥२८॥ तसाद्ददस्व विश्रन्धं सन्दिग्धं यद्ि भारते। वच्यामस्तव धर्मन्ञ न चेन्मोहो भविष्यति ॥ २८॥ जैमिनिरुवाच। सन्दिग्धानीह वस्तूनि भारतं प्रति यानि मे। पाणुध्वममलास्तानि सुत्वा व्यास्यातुमईथ॥ ३०॥ कस्मान्मानुपतां प्राप्तो निर्गुखोऽपि जनार्हनः। वासुदेवोऽखिलाधारः सर्व्वकारखकारगं॥ ३१॥ कस्माज्च पाएडपुच्ाणमेका सा द्रुपदातजा। पञ्चानां महिषी कप्णा सुमहानत संशयः ॥ ३२॥ भेषजं ब्रह्महत्याया बलदेवो महावलः। तीर्थयाचाप्रसङ्गेन कम्माचके हलायुधः ॥३३॥ कथच्च द्रौपदेयास्तेऽछ्तदारा महारथाः। पाएड़नाथा महात्मानो बधमापुरनाथवत्। ३४॥। एतत् सव्वें कथ्यतां मे सन्दिग्धं भारतं प्रति। कृतार्थोऽहंः सुखं येन गच्चेयं निजमाश्रमं। ३५ ॥ पच्िम ऊचुः॥ नमस्कुत्य सुरेशाय विप्णवे प्रभविष्णवे। पुरुषायाप्रमेयाय शाश्पतायाव्ययाय च॥ ३६ । चतुर्व्यूहात्मने तस्मै तिगुणयागुसय च। घ

२६ मार्कराडेय पुराशं। वरिष्ठाय गरिष्ठाय वरेशायामृताय च ।। ३७। यम्मादाणुतरन्नास्ति यस्मान्नास्ति रहत्तरं। येन विश्वमिदं व्याप्तमजेन जगदादिना॥ ३८ ॥

वदन्ति यत् वृष्टमिदं तथैवान्ते च संहतं ॥३६॥ ब्रह्मे चादिदेवाय नमस्कृत्य समाधिना। ऋ कुमामान्युद्विरन्वत्ैर्यः पुनाति जगनयं ॥ ४०॥ प्रणिपत्य तथेशानमेकबासविनिर्जितैः। यस्यासुरगगौर्यज्ञा विल्ुप्यन्ते न यज्चिनां ।। ४१।। प्रवच्छामो मतं लत्तं व्यासस्याङ्ुतकर्मरः । येन भारतमुहिश्य धर्माद्या: प्रकटीकताः ॥४२॥ आपो नारा इति प्रोक्ता मुनिभिस्तत्वदर्शिभिः। अयनं तस्य ता: पूव्वें तेन नारायण: स्मृतः ॥४३॥ स देवो भगवान् सव्वें व्याप्य नारायणो विभु:। चतुर्द्वा संस्थितो बह्मन् सगुो निर्गुशास्तथा॥ ४8 ।। एका मूर्ततिरनिहेश्या शुक्कां पश्यन्ति तां बुधाः। ज्वालामालोपरुद्वाङ़गी निष्ठा सा योगिनां परा ।। ४५ ।। दूरस्था चान्तिकस्था च विज्ञेया सा गुणातिगा। वासुदेवाभिधानोऽसौ निर्ममत्वेन दृश्यते ॥ ४६॥ रूपवर्गाादयस्तस्या न भावा: कल्पनामयाः । अस्तेव सा सदा शुद्धा सुप्रतिष्टैकरुपिखी ।। ७॥ द्वितीया पृथिवीं मूर्धा शेषाखया धारयत्यधः ।

चतुर्थोऽध्यायः ॥ २७

तामसी सा समाख्याता तिर्य्यकं समुपाश्रिता॥ ४८॥ तृतीया कर्म कुरुते प्रजापालनतत्परा। सत्वोद्रिक्ता तु सा जेया धर्मसंस्थानकारिखी ॥ ४ट । चतुर्थी जलमध्यस्था शेते पन्नगतल्पगा। रजस्तस्या गुखः सगें सा करोति सदैव हि। ५० ॥ या तृतीया हरर्मूर्ति: प्रजापालनतत्परा। सा तु धर्मव्यवस्थानं करोति नियतं भुवि॥ ५ू १॥ प्रोद्वूतानसुरान् इन्ति धर्मविच्छत्तिकारिख: । पाति देवान् सतश्चान्यान् धर्मरच्तापरायणान्। ५ू२॥ यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति जैमिने। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं हजत्यसी। ५३।। भूत्वा पुरा वराहेख तुरडेनापो निरस्य च। एकया दंद्ट्रयोत्खाता नलिनीव वसुन्धरा। ५४॥ कृत्वा वसिंहरूपञ्व हिरएकशिपुरहतः । विप्रचित्तिमुखाश्चान्ये दानवा विनिपातिताः ॥५५ ॥ वामनादींस्तथैवान्यान्न संसातुमिहोत्सहे। अवतारांश्च तस्येद्द माथुरः साम्प्रतं त्वयं । ५ू६। दूति सा सात्विकी मूर्ततिरवतारान् करोति वै। प्रद्युम्नेति च सा ख्ाता रक्षाकर्मरायवस्थिता॥ ५७। देवत्वेऽथ मनुष्यत्वे तिर्य्यग्योनौ च संस्थिता। गृह्नाति तत्स्भावञ्च वासुदेवेच्छया सदा ॥ ५८॥ दूत्येनत्ते समाख्यातं कृतलत्योऽपि यत्मभुः ।

२t मार्तारडेथ पुरागां । मानुषत्वं गतो विष्ण: शरुष्वास्योत्तरं पुनः ।पूट ॥ इति मार्करडेयपुरासे चतुर्थूहावतार। ।8।

पञ्चमोऽध्याय।

पच्िम ऊंच: ॥ त्वष्टपुचे हते पूव्वें ब्रह्मन्निन्द्रस्य तेजसः । ब्रह्महत्याभिभूतस्य परा हानिरजायत ॥ १ ॥ तृड्में प्रविवेशाथ शाकतेजोऽपचारतः । निस्तेजाश्चाभवच्छक्रोधम तेजसि निर्गते ॥२॥ ततः पुचं हतं सुत्वा त्वष्टा क्रुद्दः प्रजापतिः। अवलुञ्ा जटामेकामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३॥ अद् पश्यन्तु मे वीय्यें चयो लोका: सदेवताः । स च पश्यत दुबुंड्िर्ब्रह्महा पाकशासनः। ४। स्वकर्माभिरतो येन मत्मुतो विनिपातितः। दरत्युक्का कोपरक्राक्षो जटामग्रौ जुहाव तां ।५। ततो टनः समुत्तस्थौ ज्वालामाली महासुरः। महाकायो महादंष्टरो भिन्नाञ्ज्रनचयप्रभः ॥ ६॥ दून्द्रशचुरमेयात्मा त्वष्टृतेजोऽपटंहितः । अहन्यद्दनि सोऽवर्द्वदिषुपातं महाबलः ॥७॥ बधाय चात्मनो दृष्टा टवं शक्रो महासुरं। प्रेषयामास सप्तर्षीन् सन्धिमिच्छन् भयातुर: ॥८॥

पञ्चमोऽध्याय॥ २९

सस्ञ्चकुस्ततस्तस्य टनेय समयांस्तथा। ऋपयः प्रीतमनसः सर्व्वभतहिते रताः । । समयस्थितिमुह्लङ्द यदा शक्रेण घातितः। दत्रो हत्याभिभूतस्य तदा बलमशीर्य्यत॥ १०॥ तच्छक्रदेहविभ्रष्टं बलं मारुतमाविशत्। सर्व्वव्यापिनमव्यत्रं बलस्यैवाधिदैवतं॥ ११॥ अहल्याञ्च यदा शक्रो गौतमं रूपमास्थितः । धर्षयामास देवेन्द्रस्तदा रूपमह्दीयत ॥१२॥ अङ्गप्रत्यङ्गलावएं यदतीवमनोरमं। विहाय दुष्टं देवेन्द्रं नासत्यावगमत्ततः ॥१३।। धमणा तेजसा त्यत्तं बलहीनमरूपियं। जात्वा सुरेशं दैतेयास्तज्जये चक्रुरुद्यमं ॥ १४ ।। राज्ञामुद्रित्तवीर्य्याणं देवेन्द्रं विजिगीषवः । कुलेष्वतिबला दैत्या अजायन्त महामुने ॥ १५॥ कस्यचित्वथ कालस्य धरणी भारपीडिता। जगाम मेरुशिखरं सदो यच दिवौकसां । १६॥ तेषां सा कथयामास भूरिभारावपीडिता। दनुजात्मजदैत्योतं खेदकारसमात्मनः ॥१७॥ एते भवद्गिरसुरा निदता: प्ृथुलौजसः । ते सव्वे मानुषे लोके जाता गेहेषु भभ्टतां ॥१८।। अच्ौहिएयोहि वहुलास्तद्वारार्त्ता व्रजाम्यधः । तथा कुरुध्वं निदशा यथा शान्तिर्भविन्मम ॥ १८ ॥

३० मार्कगड़ेय पुराणं।

तेजोभागैस्ततो देवा अवतेरुर्हिवो महीं। प्रजानामुपकाराथें भूभारहरसाय च ॥ २०। यदिन्द्रदेहजं तेजस्तन्मुमोच स्वयं एषः। कुन्त्यां जातो महातेजास्ततो राजा युधिष्ठिरः ॥२१॥ बलं मुमोच पवनस्ततो भीमो व्यजायत। शकवीर्यया द्वतश्चैव जज्ञे पार्थो धनञ्जयः ॥ २२॥ उत्पनौ यमजौ माझरां शकरूपौ महाद्युती। पञ्चधा भगवानित्थमवतीर्सः शतकतुः॥२३॥ तस्योत्पन्ना महाभागा पत्नी हष्णा हताशनात्॥२४॥ शक्रस्यैकस्य सा पत्नी कष्णा नान्यस्य कस्यचित्। योगीश्वराः शरीरासि कुव्वन्ति बहुलान्यपि। २५ ॥ पञ्चानामेकपत्नीत्वमित्येतत् कथितं तव। श्रूयतां बलदेवोऽपि यथा यातः सरस्वतीं ॥ २६॥ इति मार्कगडेयपु रायो इन्द्रवविक्रिया। ५ ।

वषोऽध्यायः ।

पच्षिम ऊचु:॥ राम: पार्थे परां प्रीतिं जात्वा कृष्णस्य लाङ्गली। चिन्तयामास बहुधा किं कृतं सुछतं भवेत् ॥ १ ॥

घछोऽध्यायः॥ ३१

कृष्णेन हि विना नाहं यास्ये दुर्य्योधनान्तिकं। पाएडवान् वा समाश्रित्य कथं दुर्य्योधनं न्पं । २ ॥ जामातरं तथा शिष्यं घातयिष्ये नरेश्वरं। तस्मान्न पार्थे यास्यामि नापि दुर्य्योधनं न्ृपं । ३॥ तीथष्वाप्लावयिष्यामि तावदात्मानमातमना। कुरुणां पाएडवानाञ्च यावदन्ताय कल्पते॥ ४ ॥ दूत्यामन्त्रा हृपीकेशं पार्थदुर्य्योधनावपि। जगाम द्वारकां शौरिः स्वसैन्यपरिवारितः ॥ ५ ॥ गत्वा द्ारवतीं रामो हृष्टपुष्टजनाकुलां। खोगन्तव्येषु तीर्थेषु पपौ पानं इलायुधः ॥ ६। पीतपानो जगामाथ रैवतोद्यानमद्विमत्। हस्ते गृहीत्वा समदां रेवतीमपरोपमां।७॥ स्वरीकदम्बकमध्यस्थो ययौ मत्तः पदा सवलन्। ददर्श च वनं वीरो रमगीयमनुत्तमं ॥ ८ ॥ स्व्वर्तुफल पुष्पाय्यं शाखाम गगणाकुलं। पुरयं पझमवनोपेतं सपत्वलमहावनं ॥ ८ ॥ स शखन् प्रीतिजननान् बहन्मदकलान् शुभान्। श्रोचरम्यान् सुमधुरान् शब्दान् खगमुखेरितान् ॥ १० ॥ सर्व्वर्त्तुफलभाराव्यान् सर्व्वर्त्तुकुमुमोज्ज्वलान्। अपश्यत् पादपांस्तन विहगैरनुनादितान्॥ ११॥ आम्रानाम्नातकान् भव्यान् नारिकेलान् सतिन्दकान्। आबित्वकांस्तथा जीरान् दाडिमान् बीजपूरकान्॥१२॥

३२ मार्कगड़ेय पुरागं। पनसान् लकुचान् मोचान् नीपांश्चातिमनोहरान्। पारावतांश्च कङ्टोलान् नलिनानम्लवेतसान्॥ १३॥

दूङ्गदान् करमदांश्च हरीतकविभीतकान्॥ १४ ॥ एतानन्यांश्च स तरून् ददर्श यदुनन्दनः । तथैवाशोकपुन्नागकेतकीवकुलानथ।। १५॥ चम्पकान् सप्तपसांश्च कर्सिकारान् समालतीन्। पारिजातान् कोविदारान् मन्दारान् बदरांस्तथा॥१६।। पाटलान् पुष्पितान् रम्यान् देवदारुद्रुमांस्तथा। सालांस्तालांस्तमालांश्च किंशुकान् वञ्जुलान् वरान् ।१७॥ चकोरैः शातपचैश्च मृङ्गराजैस्तथा शुकः। कोकिलैः कलविङ्गैश्न हारीतैर्जीवजीवकेः ॥१८॥ प्रियपुच्ेश्चातकैश्च तथान्यैर्विविधैः खगैः। श्रोचरम्यं सुमधुरं कूरजङ्गिश्चाप्यधिष्ठितं ॥ १ ६।। सरांसि च मनोज्ञानि प्रसन्नसलिलानि च। कुमुदैः पुएडरीकैश्र तथा नीलोत्पलैः शुभेः ॥२०॥ कह्लार: कमलैश्चापि आचितानि समन्ततः। कादम्बैश्वकवाकेश्च तथैव जन्नकुक्कुटैः ॥ २१॥ कारएडवैः प्वैहेंसैः कूर्मैर्मङुभिरेव च। एभिश्चान्यैश्च कीशानि समन्ताज्जलचारिमिः ॥२२॥ क्रमेगेतं वनं शौरिर्वीक्षमाणे मनोरमं। जगामानुगतः स्त्रीभिर्लतागहमनुत्तमं॥ २३॥

षछोऽध्यायः॥ ३३

स ददर्श द्विजांस्तव वेदवेदाङ्गपारगान्। कौशिकान् भार्गवांश्चैव भारद्वाजान् सगौतमान्॥। २४ ।। विविधेषु च सम्भूतान् वंशेषु द्विजसत्तमान्।

कप्णाजिनोत्तरीयेषु कुशेषु च वृषीषु च । सूतञ्च तेषां मध्यस्थं कथयानं कथाः शुभाः ॥२६॥ पौरासिकी: सुरर्षीणामाद्यानां चरिताश्रयाः। दृष्ट्ा रामं दिजा: सव्व मधुपानारुगोक्षरं।। २७। मत्तोऽयमिति मन्वाना: समुत्तस्यु्वरान्विताः । पूजयन्तो इलधरमृते तं सूतवंशजं ॥ २८॥ ततः क्रोधसमाविष्टो हली सूतं महाबलः । निजघान विटत्ताक्ष: क्षोभिताशेषदानवः ॥२६।। अध्यास्यति पदं ब्राह्मं तस्न् सूते निपातिते। निष्कान्तास्ते द्िजा: स्व्वे वनात् कष्णाजिनाम्बराः॥ ३०॥ अवधूतं तथात्मानं मन्यमानो हलायुधः । चिन्तयामास सुमहन्मया पापमिदं ऊतं॥ ३१॥ ब्राह्मं स्थानं गतो ह्येष यत् सूतोविनिपातितः । तथा हीमे द्विजाः सव्वे मामवेक्ष्य विनिर्गताः ॥३२॥ शरीरस्य च मे गन्धो लोहस्येवासुखावहः। आत्मानव्वावगच्छामि ब्रह्मप्रमिव कुत्सितं॥ ३३॥ धिगमषें तथा मद्यमतिमानमभीरूतां। यैराविष्टेन सुमहन्मया पापमिदं हतं॥३४ ॥

३४ मार्काएडेय पुरामं।

तत्क्षयारथें चरिष्यामि व्रतं द्वादशवार्षिकं। स्वकर्मस्यापनं कुर्व्वन् प्रायश्चित्तमनुत्तमं । २५ ॥ अथ येयं समारव्या तीर्थयाचा मयाधुना। एतामेव प्रयास्यामि प्रतिलोमां सरस्वतीं ॥ ३६ । अ्नतो जगाम रामोऽसी प्रतिलोमां सरस्वतीं। ततः परं शृशुष्वेमं पाएडवेयकथाश्रयं । ३७॥ इति मार्कगडेय पुरासे बलदेवब्रह्महत्या ॥ ६ ॥

सप्मोऽध्यायः ।

धर्मपचिम ऊच: । हरिश्चन्द्रेति राजर्षिरासीचेतायुगे पुरा। धर्मात्मा पृथिवीपालः प्रोल्लसत्कीर्त्तिरुत्तमः ॥१॥ न दुर्भिक्षं न च वाधिर्नाकालमरं नृणां। नाधर्मरुवयः पौरास्तस्मिन् शासति पार्थिवे ॥ २ ॥ बभूवर्न तथोन्मत्ता धनवीर्य्यतपोमदैः। नाजायन्त स्त्रियश्चैव काश्चिदप्राप्तयौवनाः ॥३॥ स कदाचिन्महाबाहुरररेऽनुसरन् भृगं। शुश्राव शब्दमसकृत् चायस्वेति च योषितां॥४ ।। स विहाय मगं राजा माभैषीरित्यभापत। मयि शासति दुमधाः कोऽयमन्यायदृत्तिमान्॥ ५ ॥

सपमोऽध्यायः॥ ३५

तत्क्रन्दितानुसारी च सर्व्वारम्भविघातकत्। एतस्मिन्नन्तरे रौद्रो विघ्राट समचिन्तयत् ॥ ६॥ विश्वामिच्रोऽयमतुलं तप आ्प्रास्थाय वीर्य्यवान्। प्रागसिद्वाभवादीनां विद्याः साधयति व्रती। ७॥ साध्यमाना: क्षमामीनचित्तसंयमिनाSमुना। तावै भयार्त्ताः क्रन्दन्ति कथं कार्य्यमिदं मया॥८॥ तेजस्वी कौशिकश्रेष्ठो वयमस्य सुदुर्बलाः। क्रोशन्त्येतास्तथा भीता दुष्पारं प्रतिभाति मे ॥॥ अथवायं नृपः प्राप्तो माभेरिति वदन् मुहः। दूममेव प्रविश्याशु साधयिष्ये यथेभितं ॥ १० ॥ दूति संचिन्त्य रौद्रेए विभ्रराजेन वै ततः। तेनाविष्टोन्टपः कोपादिदं वचनमब्रवीत्॥ ११॥ कोऽयं बभ्राति वस्तान्ते पावकं पापलनरः । बलोष्णतेजसा दीप्ते मयि पत्यावुपस्थिते ॥१२ ॥ सोऽद्य मत्कार्मुकाक्षेपविदीपितदिगन्तरैः। परैविभिन्नसर्व्वाङ्गो दीर्घनिद्रां प्रवेच्ति ॥१३॥ विश्यामिनस्त्रतः क्रुद्ः श्रुत्वा तननृपतेर्वचः। क्रुद्वे चर्षिवरे तस्मिन्नेशुर्विद्याः क्षगोन ताः।१४। स चापि राजा तं दृष्टा विश्वामिचन्तपोनिधिं। भीतः प्रावेपतात्यथं सहसाश्त्थपर्रवत्। १५॥ स दुरात्मन्निति यदा मुनिस्तिष्ठेति चाव्रवीत्। ततः स राजा विनयात्मसिपत्याभ्यभाषत । १६॥

३६ मार्यागड़ेय पुरागं॥

भगवन्नेष धर्मो मे नापराधो मम प्रभो। न क्रोडगुमर्हसि मुने निजधर्मरतस्य मे ॥१७॥ दातव्यं रक्षितव्यच्च धर्मजेन महीक्षिता। चापञ्चोद्यम्य योद्वव्यं धर्मशास्त्रानुसारतः॥१८॥ विश्वामित्र उवाच। दातव्यं कस्य के रच्या: कैर्योद्वव्यश्व् ते न्वप। क्षिप्रमेतत्माचच्व यद्यधर्मभयन्तव ॥ १६।

हरिखन्द्र उवाच।

दातव्यं विप्रमुस्येम्यो ये चान्ये कृशटत्तयः । रच्यां भीता: सदा युद्धं कर्त्तव्यं परिपन्थिमिः॥२०॥ विश्वामिन उवाच।। यदि राजा भवान् सम्यग्राजधर्ममवेच्षते। निवट्ठुकामो विप्रोऽहं दीयतामिष्टदचिषा॥ २१॥ पक्षिम ऊचु:। एतद्राजा वचः श्रुत्वा प्रहृष्टेनान्तरात्मना। पुनर्जातमिवात्मानं मेने पाह च कौशिकं।। २२॥ उच्चतां भगवन् यत्ते दातव्यमविशङ्गितं। दत्तमित्येव तद्विद्ि यद्यपि स्यात् सुदुर्लभं ॥ २३॥ हिररयं वा सुवगों वा पुञः पत्नी कलेवरं। प्राणा राज्यं पुरं लक्मीर्यदभिप्रेतमात्मनः।२४॥

सपमोऽध्यायः। ३७

विश्वामित्र उवाच। राजन् प्रतिगद्दीतोऽयं यस्ते दत्तः प्रतिग्रङ्कः। प्रयच्छ प्रथमं तावदूध्षियां राजसूयिकीं ॥२५॥ राजोवाच। ब्र ह्मांस्तामपि दास्यामि दक्षियां भवतो ह्यहं। व्रियतां द्विजशार्हूल यस्तवेष्टः प्रतिग्रद्ः ।२६॥ विश्वामिन्र उवाच। ससागरां धरामेतां सभूम्द्गामपत्तनां। राज्यश्व सकलं वीर रथाश्वगजसंकुलं । २७॥ कोष्टागारम्त कोषञ्च यच्चान्यद्दिद्यते तव। विना भार्य्याश्त पुत्ञ्न शरीरञ्च तवानघ॥ २८॥ धर्मश्व सर्व्वधर्मन्न यो यान्तमनुगच्छति। बहुना वा किमुन्रेन सर्व्वमेतत् प्रदीयतां ॥२६॥ पच्िम ऊचु: ॥ प्रहृष्टेनैव मनसा सोऽविकारमुखो न्पः । तस्यषर्व्वचनं स्ुत्वा तथेत्याइ् ऊताञ्ज्जलि:।३० । विश्वामित्र उवाच। सर्व्वस्व यदि मे दत्तं राज्यमुर्व्वी बलं धनं। प्रभुत्वं कस्य राजर्षे राज्यस्थे तापसे मयि ॥ ३१ ॥ हरिखन्द्र उवाच। यस्मिन्नपि मया काले ब्रह्मन्दत्ता वसुन्धरा। तस्मिन्नपि भवान् स्वामी किमुताद्य महीपतिः ।३२॥

3t मार्गडेय पुरागां।

विश्वामित्र उवाप। यदि राजंस्वया दत्ता मम सर्व्वा वसुन्धरा। यच मे विषये स्वाम्यं तम्मान्निष्कान्तुमहसि ॥ ३३॥ श्रोखीसू ादिसकलं मुक्क्का भूपरासंग्रहं। तरुवल्कलमाबध्य सह पत्ना सुतेन च ॥ ३४।। पच्षिय ऊचुः॥ तथेति चोक्का कृत्वा च राजा गन्तुं प्रचकमे। स्वपत्ना शैव्यया सार्द्वे बालकेनात्मजेन च । व्रजतः स ततो रुद्धा पन्थानं प्राह तं न्टपं। क्व यास्यसीत्यदत्वा मे दक्षिणां राजसूयिकीं॥ ३६॥ हरिख्न्द्र उवाच। भगवन्त्राज्यमेतत्ते दत्तं निहतकरटकं। अवशिष्टमिदं ब्रह्मन्नदय देहनयं मम ॥३७॥ विश्वामित्र उवाघ॥ तथापि खलु दातव्या त्वया मे यन्दक्षिया। विशेषतो ब्राह्मणानां हन्त्यदत्तं प्रतिश्रुतं ॥३८॥ यावत्तोषो राजसूये ब्राह्मगानां भवेनुप। तावदेव तु दातव्या दक्षिणा राजसूयिकी ॥३६ ॥ प्रतिश्ुत्य च दातव्यं योद्दव्यं चाततायिभिः । रक्षितव्यास्तथा चार्त्तारवयैव प्राक् प्रतिश्रुतं ॥४०॥ हरिश्चन्द्र उवाच। भगवन् साम्ातं नास्ति दास्ये कालक्रमेष ते। प्रसादं कुरु विग्रषे सङ्गावमनुचिन्त्य च ॥ ४१ ॥

३९

विश्वामित्र उवाच। किंग्रमाणो मया काल: प्रतीक्ष्यस्ते जनाधिप। शीघ्रमाचच्व शापागनिरन्यथा त्वां प्रधच्यति ॥४२॥ हरिखन्द्र उवाच। मासेन तव विग्रर्षे प्रदास्ये दक्षिणाधनं। साम्प्रतं नास्ति मे वित्तमनुन्नां दातुमर्हसि ॥ ४३॥ विश्वामित्र उवाच । गच्छ गच्छ नटपश्रेष्ठ स्वधर्ममनुपालय। शिवश्च तेऽ्ध्वा भवतु मा सन्तु परिपन्यिनः ॥४४॥ पच्िय ऊचः॥ अनुजातः स गच्छेति जगाम वसुधाधिपः। प्रङ्मामनुचिता गन्तुमन्वगच्छत तं प्रिया॥ ४५ ॥ तं सभायें न्टपश्रेष्ठं निर्यान्तं ससुतं पुरात्। दृष्टा प्रचुकुशुः पौरा राज्श्चैवानुयायिनः ॥४६॥ हा नाथ किं जहास्यस्मान् नित्यार्त्तिपरिपीडितान्। त्वं धर्मातत्परो राजन् पौरानुग्रहळतत्तथा ॥४७॥ नयास्मानपि राजर्षे यदि धर्ममवेक्षसे। मुहत्त तिष्ठ राजेन्द्र भवतो मुखपङ्कजं ॥ ४८॥ पिबामो नेचभ्रमरैः कदा द्रक्ष्यामहे पुनः। यस्य प्रयातस्य पुरो यान्ति पृष्ठे च पार्थिवाः ॥४६। तस्यानुयाति भाय्ययं गद्दीत्वा बालकं सुतं। यस्य भत्या: प्रयातस्य यान्त्यग्रे कुञ्जरस्थिताः ॥ ५०॥

४० मार्याराडेय पुरायं॥ स एष पङ्मां राजेन्द्रो हरिश्चन्द्रोऽ्द्य गच्छति। हा राजन् सुकुमारं ते सुभ्रु सुत्वचमुन्नसं ॥ ५१॥ पथि पांशुपरिक्किष्टं मुखं कीदम्भविष्यति। तिष्ठ तिष्ठ न्पश्रेष्ठ स्वधर्ममनुपालय॥ ५ू२॥ आन्ृशंस्यं परो धर्मः प्षतियाणं विशेषतः। किं दारैः किं सुतैर्नाथ धनैर्धान्यैरथापि वा॥ ५३॥ सर्व्वमेतत् परित्यज्य छायाभूता वयं तव। हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन् किं जहासिन: ॥५४।। यत्र त्वं तच हि वयं तत् मुखं यत् वै भवान्। नगरन्तङ्गवान् यत्र स स्वर्गो यत्र नो नपः ॥ ५ू५ ॥ दूति पौरवचः खुत्वा राजा शोकपरिलुतः । अतिष्ठत् स तदा माग तेषामेवानुकम्पया॥ ५ू६॥ विश्वामिचोऽपि तं दृष्टा पौरवाक्ाकुलीकृतं। रोषामर्षविद्त्ताक्ष: समागम्य वचोऽब्रवीत् ॥५७॥ धिक त्वां दुष्टसमाचारमन्नतं जिह्यभाषिरां। मम राज्यञ् दत्वा यः पुनः प्राकष्टमिच्छसि॥ ५८॥ द्रत्युक्त: परुपन्तेन गच्छामीति सवेपथुः। ब्रुवन्नेवं ययी शीघ्रमाकर्षन्दयितां करे॥ ५६ ॥ कर्षतस्तां ततो भाय्या सुकुमारीं श्रमातुरां। सहसा दएडकाष्ठेन ताडयामास कौशिक: । ६०॥ तां तथा ताडितां दृष्टा हरिश्चन्द्रो महीपतिः। गच्छामीत्याह दुःखार्त्तो नान्यत् किश्िदुदाहरत्॥ ६१॥

सप्तमोऽध्यायः । ४१

अथ विश्वे तदा देवा: पञ्च प्राहुः रपालवः । विश्वामिनःसुपापोडयं लोकान् कान् समवास्यति॥६२॥ येनायं यज्चनां श्रेष्ठः स्वराज्यादवरोपितः। कस्य वा शरद्धया पूतं सुतं सोमं महाध्वरे। पीत्वा वयं प्रयास्यामो मुदं मन्त्रपुरःसरं ॥ ६३॥ पत्िय ऊप:। दूति तेषां वचः ख्ुत्वा कौशिकोऽतिरुषान्वितः। प्रशाप तान् मनुष्यत्वं सव्वें यूयमवास्यथ॥६४॥ प्रसादितश्च तैः प्राह पुनरेव महामुनिः। मानुषत्वेऽपि भवतां भविची नैव सन्ततिः॥ ६५॥ न दारसंग्रहश्चैव भविता नच मत्सरः। कामक्रोधविनिर्मुत्ता भविष्यथ सुराः पुनः ॥६ई। ततोऽवतेरुरंशैः स्वैदवास्ते कुरुवेशमननि। द्रौपदीगर्भसम्भूताः पञ्च वै पाएडनन्दनाः ॥ ६७॥ एतस्मात् कारणात् पञ्च पाएडवेया महारथाः। न दारसंग्रहं प्राप्ता: शापात्तस्य महामुने: । ई८॥ एतत्ते सर्व्वमाख्ातं पाएडवेयकथाश्रयं। प्रश्नं चतुष्टयं गीतं किमन्यचछ्रोतुमिच्छसि॥ र ६्रट॥ इति मार्कगडेय पुराये द्रौपदेयोत्ात्ति। । ७ ।

च 75

४२

आष्टमोऽध्यायः ।।

जैमिनिगवाच। भवद्विरिदमास्यातं यथाप्रश्नमनुक्रमात्। महत् कौतू हलं मेडस्ति हरिश्चन्द्रकथां प्रति ॥ १॥ अहो महात्मना तेन प्राप्तं कृच्छ्रमनुत्तमं। कच्चित् सुखमनुप्राप्तं तादृगेव द्विजोत्तमाः ॥ २॥ र्पाच्म ऊनुः ॥ विश्वामिन्रवचः स्ुत्वा स राजा प्रययी शनैः। शैव्ययानुगतो दुःखी भार्य्यया बालपुञ्चया ॥३॥ स गत्वा वसधापालो दिव्यां वाराससीं परीं। नैषा मनुष्यभोग्येति शूलपाणे: परियहः ॥ ४ ॥ जगाम पङ्गनां दुःखार्त्तः सद पत्रानुकूलया। पुरीप्रवेशे दद्टशे विश्वामित्रमुपस्थितं ॥ ५ ॥ तं दृष्टा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत्। प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिं ॥ ६॥ दूमे प्राखाः सुतश्चायमियं पत्नी मुने मम। येन ते कृत्यमस्ताशु तह्हाणार्घ्यमुत्तमं ।७। यद्वान्यत् कार्य्यमस्माभिस्तदनुभ्नातुमहसि॥८॥ विश्वामित्र उवाच॥ पूर्साः स मासो राजष दीयतां मम दक्षिणा। राजमूयनिमित्तं हि स्मर्य्यते स्ववची यदि। ८ ।

कषमोऽध्यायः॥ ४३

हरिखन्द्र उवाच।। ब्रह्मन्नदैव संपूर्गो मासोऽम्लानतपोधन। तिष्ठत्येतहिनाड्वें यत्तत् प्रतीक्षस्व मा चिरं ॥ १०। विश्वामित्र उवाच। एवमस्तु महाराज आागमिष्याम्यह्ं पुनः। शापं तव प्रदास्यामि नचेदद्य प्रदास्यसि ॥ ११ ॥ पक्षिय ऊच:॥ दूत्युका प्रययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत्तदा। कथमस्मै प्रदास्यामि दक्षिया या प्रतिश्रुता ॥१२॥ कुतः पुष्टानि मिन्राणि कुतोऽर्यः साम्पतं मम। प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे नाहं यायामधः कथं ॥१३॥ किमु प्राणान् विमुश्नामि कान्दिशं याम्यकिश्चनः । यदि नाशं गमिष्यामि अ्रप्रदाय प्रतिश्रुतं ॥१४॥ ब्रह्मस्वहृत् कमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः। अथवा प्रेष्यतां यास्ये वरमेवात्मविक्रयः ॥१५ ॥ पच्िग ऊचु:॥ राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखं। प्रत्युवाच तदा पत्नी वाष्पगज्गदया गिरा॥ १६ ॥ त्यज चिन्तां महाराज स्वसत्यमनुपालय। शमशानवद्दर्जनीयो नरः सत्यबहिष्कृतः ॥१७॥ नातः परतरं धमें वदन्ति पुरुषस्य तु। याट्ृशं परुषव्याघ्र स्वसत्यपरिपालनं ॥१८॥

४४ मार्वारडेय पुरागां॥

अग्िहोत्रमधीतं वा दानाद्याश्चाखिला: करियाः। भजन्ते तस्य वैफल्यं यस्य वाक्यमकारगां॥ १६ ॥ सत्यमत्यन्तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमतां। तारखायान्ृतं तद्वत् पातनायाकृतात्मनां। २०॥ सप्ताश्वमेधानाहृत्य राजसूयञ्न पार्थिवः। कृतिर्नाम च्ुतः स्वर्गादसत्यवचनात् सकृत् ॥ २१॥ राजन् जातमपत्यं मे दृत्युक्क्ता प्ररुरोद ह। बाष्याम्वुन्नुतनेच्यान्तामुवाचेदं महीपतिः ।२२॥ इरिचन्द्र उवाच। विमुश्न भद्रे सन्तापमयं तिष्ठति बालकः। उच्चतां वक्ुकामासि यद्दा त्वं गजगामिनि ॥ २३॥ पत्नु1वाच। राजन् जातमपत्यं मे सतां पुच्फला: स्त्रियः। स मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षियां।। २४।। पचिसा ऊच:॥ एतद्वाकयमुपश्चुत्य ययौ मोहं महीपतिः। प्रतिलभ्य च संझ्ञां स विललापातिदुःखितः २५ ॥ मदद:खमिदं भद्रे यश्वमेवं ब्रवीषि मां। किन्तव स्मितसंलापा मम पापस्य विस्मृता: ॥२६॥ हाहा कथं त्वया शक्ं वक्रुमेतत् शुचिस्मितें। दुर्व्वाच्चमेतद्वचनं कतुँ शक्कोम्यहं कथं । २७॥

काळमोऽध्यायः। ४५

दवत्युक्का स नरश्रेष्ठी धिग्धिगित्यसकद्ब्रुवन्। निपपात महीष्टष्ठे मूर्च्चयाभिपरिशुतः ॥२८॥ शयानं भुवि तं दृष्टा हरिश्चन्द्रं महीपतिं। उवाचेदं सकरुगं राजपत्नी सुदुःखिता। २८॥ पत्नुपवाच । हा महाराज कस्येदमपध्यानमुपस्थितं। यत्त्व निपतितो भूमौ राङ्कवास्तरणोचितः॥३०॥ येन कोध्यगोवित्तं विप्राणामपवर्जितं। स एष पृथिवोनाथो भूमौ स्वपिति मे पतिः ॥३१॥ हा कट्ट किं तवानेन कृतं देव महीक्षिता। यदिन्द्रोपेन्द्रतल्योऽयं नीतः प्रस्वापनीं दशं ॥ ६२।। दत्युक्ता सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह। भ्तृदुःखमहाभारेणासह्येन निपीडिता॥ ३३। तो तथा पतितौ भूमावनाथौ पितरी शिशुः। दृष्टात्यन्तं कुधाविष्टः प्राह वाक्ं सुदुःखितः॥३४॥ तात तात ददस्वान्नमम्बाम्ब भोजनं दद। चुन्मे बलवती जाता जिह्नां शुष्यते तथा॥ ३५॥ रपाक्तिया ऊच:। एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्री महातपाः। दृष्टा त तं हरिश्चन्द्रं पतितं भुवि मूर्चिछितं। ६६। स वारिा समभ्यक्ष्य राजानमिदमब्रवीत्। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र तां ददस्वेट्टदक्षियां ।३७॥

४ ६ मार्करेथ परायं॥ ऋणं धारयतो दुःखमहन्यहनि वर्द्वते। आप्पाय्यमानः स तदा हिमशीतेन वारिखा॥ ३८ ॥ अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेच्य च। पुनर्म्मोह्ं समापेदे स च क्रोधं ययी मुनिः ॥३६॥ स समाश्वास्य राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः । दीयनां दक्षिणा सा मे यदि धर्म्मामवेक्षसे ॥ ४० ॥ सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी। सत्यञ्तोत्तं परो धर्म्मा: स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः ।४१। अश्वमेधसहस्त्रष्च सत्यञ्च तुलया धृतं। अश्वमेधसहस्रादि सत्यमेव विशिष्यते ॥४२॥ अथवा किं ममैतेन साम्ना प्रोक्रेन कारगं। अरपनार्य्थे पापसंकल्पे कूरे चान्टतवादिनि ॥४३॥ त्वयि राज्ि प्रभवति सद्गावः श्रूयतामयं। अद् मे दक्षिणां राजन दास्यति भवान् यदि॥ ४8 ॥ अस्ताचलं प्रयातेऽक शसस्यामि त्वां ततो ध्रुवं। दूत्युक्का स ययौ विप्रो राजा चासीद्गयातुरः ।४५ू । कान्दिम्भूतोऽधमो निःस्वो न्ृशंसधनिनार्हितः। भार्य्यास्य भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम ॥४६॥ मा शापानलनिर्दग्धः पञ्चत्वमुपयास्यसि। स तथा चौद्यमानस्तु राजा पत्नना पुनः पुनः ॥४७॥ प्राह भद्रे करोम्येष विक्रयं तव निर्घृषः। नृशंसैरपि यत् क्त्तु न शक्ं तत् करोम्यहं॥ ४८ ।।

वषमोऽध्यायः। ४७

यदि मे शक्ते वासी वक्कुमीद्टक सुदुव्वचः। एवमुक्का ततो भाय्यां गत्वा नगरमातुरः। बाष्यापिहित कराक्षस्त्रतो वचनमब्रवीत् ॥४८॥

राजोवाच : भो भो नागरिका: सव्वे शृषणुध्वं वचनं मम। किं मां पृच्छथ कस्वं भो नशंसोऽहममानुषः ॥५०॥ राक्षसी वातिकठिनस्ततः पापतरोऽपि वा। विक्रेतुं दयितां प्राप्तो यो न प्राणंस्जाम्यहं। ५ू१ ॥ यदि वः कस्यचित् काय्यं दास्या प्रागेष्टया मम। स ब्रवीत त्वरायुक्तो यावत् सन्धारयाम्यहं॥ ५२॥

पच्िया ऊच:। अथ टड्दो द्विजः कश्चिदागत्याह नराधिपं। समर्पयस्व मे दासीमहं क्रेता धनप्रदः ॥५३॥ ऋरस्ति मे वित्तमस्तोकं सुकुमारी च मे प्रिया। गृहकर्मा न शक्कोति कर्त्तुमस्मात् प्रयच्छ मे॥ ५ू४ ॥ कर्माएयतावयोरूपशीलानां तव योषितः। अनुरूपमिदं वित्तं गहाणार्पय मेऽबलां ॥ ५५ ॥ एवमुत्तस्य विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः। व्यदीर्य्यत मनो दुःखान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत्॥५६॥ ततः स विप्रो नपतेर्वल्कलान्ते दृढं धनें। .बद्दा केशेष्वथादाय न्पपत्नीमकर्षयत् ॥ ५७ ।

मार्वागडेय पुरायं ॥

रुगेद रोहितास्योऽपि दृष्टा कृष्ठान्तु मातरं। हस्तेन वस्त्रमाकर्षन् काकपक्षधरः शिशुः ॥५ू८॥

राजपत्नावाच। मुश्चार्य्य मुञ्च तावन्मां यावत् पश्याम्यहं शिशुं। दुर्भं दर्शनं तात पुनरस्य भविष्यति।५८। पश्यैहि वत्स मामेवं मातरं दास्यतां गतां। मां मा स्पार्क्षीराजपुत् अस्पृश्याहं तवाधुना॥ ६० ॥ ततः स बालः सहसा दृष्टा कृष्टान्तु मातरं। समम्यधावद्म्वेति रुदन् सास्त्राविलेक्षसः॥ ६१॥ तमागतं द्विजः क्रेता बालमभ्याहनत् पदा। वदंस्तथापि सोऽम्वेति नैवामुश्वत मातरं ॥ ६२।।

राजपत्रावाच । प्रसादं कुरु मे नाथ क्रीगीष्वेमञ्च बालकं। क्रीतापि नाहं भवतो विनैनं कार्य्यसाधिका॥ ६३॥ दूत्ं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादसुमुखो भव। मां संयोजय वालेन वत्सेनेव पयस्विनीं। ६४ ॥

ब्राह्मय उवाच। गृह्यतां वित्तमेतत्ते दीयतां बालको मम। स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रजैः कृतमेव हि वेतनं। शतं सहस्त्रं लक्षञ्त कोटिमूल्यं तथा परैः ॥ ६५ ॥

कषमोऽध्यायः॥ ४९

पच्षिय ऊपु। तथैव तस्य तद्वित्तं बद्धोत्तरपटे ततः । प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत्॥ ६६।। नीयमानी त तौ दृष्टा भार्य्यापुची स पार्थिवः। विललाप सुदुःखार्त्तो निःश्वस्योष्णं पुनः पुनः ॥ ६७। यां न वायुन चादित्यो नेन्दर्न च पटथग्जनः । दृष्टवन्तः पुरा पत्नीं सेयं दासीत्वमागता॥ ई८॥ सुर्य्यवंशप्रसूतोऽयं सुकुमारकराङ्गलिः। संप्राप्तो विक्रयं बालो धिद्मामस्तु सुदुर्मातिं॥ ६६॥ हा प्रिये हा शिशो वत्स ममानार्य्यस्य दुर्नयेः। दैवाधीनां दशं प्राप्तो न मृतोऽसिमि तथापि घिक।। ७०॥ पचिय ऊचु: । एवं विलपतो राज्ज: स विग्रोऽन्तरधीयत।

विश्वामिचस्ततः प्राप्तो न्टपं वित्तमयाचत। तस्मै समर्पयामास हरिश्चन्द्रोऽपि तड्नं । ७२॥ तद्वित्तं सनोकमालोक् दारविक्रयसम्भवं। शोकाभिभूतं राजानं कुपितः कौशिकोऽब्रवीत् ॥ ७३॥ क्षचबन्धो ममेमां त्वं सदशी यज्दचियां। मन्यसे यदि तत् क्षिम्रं पश्य त्वं मे बलं परं॥ ७४ ॥ तपसोऽच सुतप्तस्य ब्राह्मरायस्यामलस्य च। मत्मभावस्य चोग्रस्य शुद्स्याध्ययनस्य च।। ७५।।

40 मार्कगडेय पराग॥

हरिखन्द्र उवाच। अरन्यां दास्यामि भगवन् काल: कश्चित् प्रतीच्चतां। साम्पतं नास्ति विक्रीता पत्नी पुचश्च बालकः ॥ ७६॥ विश्वामित्र उवाच॥ चतुर्भागः स्थितो योऽयं दिवसस्य नराधिप। एष एव प्रतीच्यो मे वक्रव्यं नोत्तरं तवया ॥ ७७॥ पच्ििय ऊचु:। तमेवमुक्का राजेन्द्रं निष्ठुरं निर्घृगं वचः । तदादाय धनं तूसां कपितः कौशिको ययौ॥ ७८॥ विश्वामिचे गते राजा भयशोकान्धिमध्यगः । सर्व्वाकारं विनिश्चित्य प्रोवाचोच्चैरघोमुख: ॥। ७८॥ - वित्तकीतेन यो ह्यर्थी मया प्रेष्येख मानवः । स ब्रवीतु त्वरायक्तो यावत्तपति भास्करः॥ ८० ॥ स्रथाजगाम त्वरितो धर्मश्चएडालरूपधृक्। दुर्गन्धो विकृतो रूक्षः शमश्रलो दन्तुरो छृशी ॥ ८१॥ कृष्णो लम्बोदर: पिङ्गरूचान: परुषाक्षरः। गृहीतपत्िपुञ्जश्च शवमाल्यैरलड़गतः। ८२। कपालहस्तो दीर्घास्यो भैरवोतिवदन् मुहः। श्वगणाभिट्टतो घोरो यष्टिहस्तो निराऊतिः ॥८३॥ चण्डाल उवाघ। अहमर्थी त्वया शीघ्रं कथयस्वात्मवेतनं। स्तोकेन बहुना वापि येन वै लभ्यते भवान्॥८8।

घषमोजध्याया।। 49

पच्िस ऊपु:। तं ताद्ृशमथालच्य क्ूरडाए्टं सुनिष्ठुरं। वदन्तमतिदुःशीलं कस्वमित्याह पार्थिवः ॥८५।। चगडाल उवाच। चरडालोऽइमिहास्ातः प्रवीरेति पुरोत्तमे। विख्वातो वध्यबधको मृतकम्बलहारकः ॥ ८६ ॥ हरिखन्द्र उवाच। नाइं चरडालदासत्वमिच्छेयं सुविगर्हितं। वरं शापागिना दग्घो न चएडालवशं गतः ।८७। पच्िमा ऊच:॥ तस्यैवं वदतः प्राप्तो विश्वामित्तस्त्रपोनिधि:। कोपामर्षविद्टत्ताक्षः प्राह् चेदं नराधिपं। ८८॥ विश्वामित्र उवाच। चरडालोऽयमनल्पं ते दातुं वित्तमुपस्थितः । कस्सान दीयते मह्यमशेषा यम्रदक्षिया॥ टट॥ इरिखन्द्र उवाच । भगवन् सूथ्यवंशोत्यमात्मानं वेद्ि कौशिक। कथं चएडालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामुकः ॥ ६० ॥ विश्वामिन् उवाच। यदि चएडालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम। न प्रदास्यसि कालेन शफ्यामि त्वामसंशयं ।। ८१ ।

85

५२ मार्वावडेव पुरायं ।

पक्षिय ऊमु: । इरिश्चन्द्रस्ततो राजा चिन्तावस्थितजीवितः । प्रसीदेति वदन् पादाटषेर्जग्राह विह्वलः । ८२॥ दासोऽसपार्त्तोडस्मि भीतोऽस्मि त्वङ्गक्तश्च विशेषतः । कुरु प्रसादं विप्रष कष्टश्चणडालसङ्गर:। ८३। भवेयं वित्तशेषेण सर्व्वकर्मकरो वशः। तवैव मुनिशार्दूल प्रेष्यश्चित्तानुवर्त्तक:।८४।। विश्वामित्र उवाघ । यदि प्रेष्यो मम भधान् चएडालाय ततो मया। दासभावमनुप्राप्तो दत्तो वित्तार्ववुदेन वै.॥८५॥ पच्षिय ऊचु:। एवमुत्ते तदा तेन खपाको हृष्टमानसः । विश्वामितराथ तद्दव्यं दत्वा बद्ढा नरेश्वरं॥८६॥ दएड प्रद्ारसंभ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियं।

इरिश्चन्द्रस्ततो राजा वसंश्नएडालपत्तने। प्रातर्मध्याहसमये सायश्वैतदगायत॥ ६८ ।। बाला दीनमुखी दृष्टा बालं दीनमुखं पुरः। मां स्मरत्यसुखाविष्ठा मोचयिष्यति नौ नृपः ॥ ८६।। उपात्तवित्तो विप्राय दत्वा वित्तमतोऽधिकं। न सा मां मगशावाक्षी वेत्ति पापतरं कृतं।१००॥

५३

राज्यनाशः सुहत्तागो भार्य्यातनयविक्रयः। प्राप्ता चएडालता चेयमहो दुःखपरम्परा॥ १०१॥ एवं स निवसन्नित्यं सस्मार दवितं सुतं। भार्य्याञ्चात्मसमाविष्ठां हृतसर्व्वस्व आतुरः ॥१०२॥ कस्य चित्वथ कालस्य मृतचेलापह्ारक:। इरिश्चन्द्रोऽभवद्राजा श्मशने तद्दशानुगः॥१०३॥ चएडालेनानुशिष्टश्च मृतचेलापद्दारिया। शवागमनमन्विच्छन्नह्द तिष्ठ दिवानिशं॥ १०४॥ दूदं राज्जेऽपि देयञ्ब षड्भागन्तु शवं प्रति। चयस्तु मम भागा: स्युर्द्दी भागी तव वेतनं । १०५ ।। दूति प्रतिसमादिष्टो जगाम शवमन्दिरं। दिशं तु दक्षिणां यच वाराणस्यां स्थितं तदा ॥१० ६ ॥ शमशानं घोरसंनादं शिवाशतसमाकुलं। शवमौलिसमाकीमीं दुर्गन्धं बहुधमकं ॥१०७॥ पिशा चभू तवेतालडाकिनीयक्षसंकुलं। गृध्रगोमायुसंकीसों श्वटन्दपरिवारितं ॥१०८। अस्थिसंघातसंकीसों मह्ादुर्गन्धसंकुलं।

हा पुच मिचर हा बन्धो म्रातर्वत्स प्रियाद मे। हा पते भगिनि मातर्हा मातुल पितामह॥११०॥ मातामह पितः पौच क गतोऽस्येहि बान्धव। द्रत्येवं वदतां यत्र ध्वनिः संश्रूयते महान्॥१११ ॥

५४ मार्कगडेय पुरागं॥

ज्वलन्मांसव सामेदच्कमच्छ मितसंकुलं ॥ ११२॥ अर्द्धद्ग्धाः शवाः श्यामाविकसहन्तपंक्रयः । हसन्तीवाग्निमध्यस्थाः कायस्येयं दशा त्विति ॥११३। अमेश्चटचटाशब्दी वयसामस्थिपंकिषु। बान्धवाक्रन्दशब्दश्च पुक्कसेषु प्रहर्पजः ॥११४॥ गायतां भूतवेतालपिशाचगसरचषसां। श्रूयते सुमहान् घोर: कल्पान्त दूव निःस्वनः॥११५। महामहिपकारीपगोशलद्राशिसंकुलं।। तदुत्थभरमकूटैश्च टतं सास्थिभिरुन्नतैः ॥११६॥

अनेकशब्दबहुलं शमशानं नरकायते ॥ ११७॥ सवहहिगभेरशिवैः शिवारुतैर्निनादितं भीषसरावगह्वरं।

स राजा तब संप्राप्तो दुःखितः शोचनोद्यतः ।[११८॥] हा मृत्या मन्तिगो विप्राः क तद्राज्यं विधे गतं ॥ ११६ । द्ा शैवये पुत्र हा बाल मां त्यक्का मन्दभाग्यकं। विश्वामितरस्य दोषेण गताः कुतापि ते मम ॥ १२०॥ द्ूत्येवं चिन्तयंस्तच चडालोतंपुनः पुनः। मलिनो रूक्षसर्वाङ्ग: केशवान् गन्धवान् छजी ॥ १२१॥ लकुटी कालकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः। अस्मिन् शव इदं मूल्यं प्राप्तं प्राप्यामि चाखुत ।१२२।। दूदं मम दूदं राजे मुख्यचगडालके त्विदं।

घषमोऽध्यायः। 44

दूति धावन् दिशो राजा जीवन् योन्यन्तरं गतः ॥१२३॥

चिताभस्रजोलिप्तमुखबाहदराड्रिक:॥१२४॥ नानामेदोवसामज्जलिप्तपाखङ्गलि: खसन्।

न रातरौ न दिवा शेते हा हेति प्रवदन् मुहः ॥१२६॥ एवं दादशमासास्तु नीताः शतसमोपमाः। स कदाचिनृपश्रेष्ठः श्रान्तो बन्धुवियोगवान् ॥१२७॥ निद्राभिभूतो रुक्षाङ्गो निश्नेष्टः सुप्त एव च। तवापि शयनीये स दृष्टवानड्ुतं महत् ॥ १२८ । पमशानाभ्यासयोगेन दैवस्य बलवत्तया। अन्यदेहेन दत्वा तु गुरवे गुरुदक्षियां ॥१२८॥ तदा द्वादश वर्षाणि दुःखदानात्तु निप्कृतिः । पपात्मानं स ददर्शाथ पुक्कसीगभंसम्भवं ॥ १३०॥ तचस्थश्चाप्यसौ राजा सोऽचिन्तयदिदं तदा। इूतो निष्क्ान्तमाचो हि दानधमें करोभ्यद्म् ॥ १३१॥। अनन्तरं स जातस्तु तदा पुक्कसबालकः । पमशानमृत संस्कारकरसेष सदोदतः ॥१३२। प्राप्ते त सप्तमे वर्ष पमशानेऽय मृतो द्विजः । आनीतो बन्धुभिर्ट्टष्टस्तेन तचाधनो गुखी ॥ १३३॥ मूल्यार्थिना तु तेनापि परिभूतास्तु ब्राह्मणाः।

मार्वारेय पुरासं। ऊचुस्ते ब्राह्मणास्तत विश्वामित्रस्य चेष्ठितम् ॥१३४॥ पापिष्ठमशुभं कर्म्म कुरु त्वं पापकारक। इरिश्चन्द्र: पुरा राजा विश्वामिचेण पुक्कसः ॥१३५॥ ऊत: पुरय विनाशेन ब्राह्मणखा,पनाशनात्। यदा न क्षमते तेषां तैः स शप्तो रुपा तदा । १३६। गच्छ त्वं नरकं घोरमधुनैव नराधम। दृत्युक्तमाचे वचने स्वप्रस्थः स न्पस्तदा ॥१३७॥ अपश्यद्यमदूतान् वै पाशहस्तान् भयावहान्। तैः सङ्गहीतमात्मानं नीयमानं तदा बलात्॥१३८॥ पश्यति स्म भृशं खिन्नो हा मातः पितरद्य मे। एवं वादी स नरके तैलद्रोरयां निपातितः ॥१३८॥ क्रकचैः पाव्मानस्तु क्षरधाराभिरय्यधः । अन्धे तमसि दुःखार्त्तः पूयशेसितभोजनः ॥१४०॥ सप्तवर्ष मृतात्मानं पुक्कसत्वे ददर्श ह। दिनं दिनं तु नरके दह्यते पच्यतेऽन्यतः ॥ १४१॥ खिद्यते चोभ्यतेऽ्न्यच मार्यते पाव्यतेऽन्यतः । क्षार्यते दीप्यतेऽन्यन शीतवाताहतोऽन्यतः ॥।१४२।। एकं दिनं वर्षशतप्रमां नरकेऽभवत्। तथा वर्षशतं तत आवितं नरके भटैः ॥१४३॥ .- ततो निपातितो भूमौ विष्ठाशी श्वा व्यजायत। वान्ताशी शीतदग्धश्च मासमाचे सतोऽपि सः॥१४४॥। अधापश्यत् खरं देहं इस्तिनं वानरं पशुं।

अटमोऽध्याय:।

छागं विडालं कड्ट च गामविं पक्षियां कृमिम् ॥१४५।। मत्स्यं कूमें वराहश्त श्वाविधं कुक्कटं शुकं। शारिकां स्थावरांश्चैव सर्पमन्यांथ्च देहिनः ॥१४६। दिवसे दिवसे जन्म प्रासिन: प्रागिनस्तदा। अपश्यदःखसन्तप्तो दिनं वर्षशतं तथा॥१४७॥ एवं वर्षशतं पूमें गतं तच कुयोनिषु। अपश्यच्च कदाचित् स राजा तत् स्वकुलोङ्गवम् ॥ १४८ ॥ ततर स्थितस्य तस्यापि राज्यं दयूतेन हारितम्। भार्या हता च पुचथ्च स चैकाकी वनं गतः ॥ १४८ ॥ तन्नापश्यत् स सिंहं वै व्यादितास्यं भयावहम्। बिभषयिषुमायातं शरभेय समन्वितम् ॥ १५० ॥ पुनश् भक्षितः सोऽपि भाय्यां शोचितमुद्यतः। हा शैव्ये क गतास्यदय मामिहापास्य दुःखितं॥ १५१। अपश्यत् पुनरेवापि भाय्या स्वां सहपुतकां। चायस्व त्वं हरिख्न्द्र किं दूतेन तव प्रभो ॥१५२॥ पुचस्त्े शोच्यतां प्राप्तो भार्ययया शैव्यया सद्द। स नापश्यत् पुनरपि धावमानः पुनः पुनः ॥१५३॥ अथापश्यत् पुनरपि स्वर्गस्थः स नराधिपः । i नीयते मुक्तकेशी सा दीना विवसना वलात्॥ १५४। हाड्दावाक्ं प्रमुश्चन्ती चायस्वेत्यसऊत्ना। अथापश्यत् पुनस्तन धर्म्मराजस्य शासनात्॥ १५५॥ आाकरन्दन्त्यन्तरिक्षस्था आ्ागच्छेह नराधिप।

मार्कगडेश पुरागां। विश्वामिच्रेश विभापी यमो राजस्तवार्थतः ॥१५६॥ द्रत्यक्ा सर्पपाशेस्तु नीयते बलवद्दिभु: । आद्वदेवेन कधितं विश्वामिचस्य चेटितं।१५७॥ तत्रापि तस्य विकृतिर्नाधर्ममोत्या व्यवर्ड्डत। एताः सर्व्वा दशास्तस्य या: सवप्ने सम्प्रदर्शिताः ॥१५८॥ सर्व्वास्तास्तेन सम्भुक्ता यावद्वर्षासि द्वादश। अतीते द्वादशे वर्षे नीयमानो भटैर्बलात् ।१५६॥ यमं सोऽपश्यदाकारादुवाच च नराधियम्। विश्वामित्रस्य कोपोऽयं दुर्निवार्य्यो महात्मनः ॥ १६० ॥ पुत्रस्य ते मृत्युमपि प्रदास्यति स कीशिकः। गच्छ त्वं मानुषं लोकं दुःखशेषं च भुंच्व वै। गतस्य तत्र राजेन्द्र श्ेयस्तव भविष्यति ॥ १ ६१ ॥ व्यतीते द्वादशे वष दुःखस्यान्ते नराधिपः । अ्न्तरिक्षाच्च पतितो यमदूतैः प्रणोदितः ॥१६२॥ पतितो यमलोकाच् विवुद्ची भयसम्भ्रमात्। पहो कष्टमिति ध्यात्वा क्षते शारावसेवनं ॥ १ ६३। रप्रे दुःखं मद्दृष्टं यस्यान्तो नोपलभ्यते। स्वप्रे हष्टं मथा यत्तु किन्तु मे द्वादशा: समाः॥१६४॥ गतेत्यपृच्छ सचस्थान् पुक्कसांस्तु स.सम्भ्रमात्। नेत्युचुः केचित्तचस्था एवमेवापरेऽब्रवन्। १६५ । श्रुत्वा दुःखी तदा राजा देवान् शरसमोयिवान्। स्वस्ति कुर्व्वन्तु मे दवाः शैव्ाया बालकस्य च ॥ १६६ ॥

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे। परावराय शुड्ाय पुरासायाव्ययाय च । १६७॥ नमो बृहस्पते तुभ्यं नमस्ते वासवाय च। एवमुक्का स राजा तु युक्त: पुक्कसकमेणि॥ १ ६८॥ शवानां मूल्यकरसे पुनर्नष्टस्मृतिर्यथा। मलिनो जटिल: कृप्णो लकुटी विह्वलो न्पः ॥ १ ६८। नैव पुचो न भार्य्या तु तस्य वै स्मृतिगोचरे। नष्टोत्साहो राज्यनाश च्छतशने निवसंस्तदा॥१७०॥ अथाजगाम स्वसतं मतमादाय लापिनी। भार्य्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकं ॥ १७१॥ हा वत्स हा पुत् शिशो दत्येवं वदती मुहुः। कृश विवर्मा विमना: पांशुध्वस्तशिरोरुहा। १७२॥ राजपत्रपवाच। हा राजनाद बालं त्वं पश्यसोमं महीतले। रममागं पुरा दृष्टं दष्टं पुष्टाहिना मृतं ।१७३। तस्या विलापशब्दन्तमाकसर्य स नराधिपः । जगाम त्वरितोऽचेति भविता मृतकम्बलः ॥१७४॥ स तां रोरुदतीं भाय्ा नाभ्यजानात्तु पार्थिवः। चिरप्रवाससन्तप्तां पुनर्जातामिवाबलां।१७५॥ सापि तं चारुकेशान्तं पुरा द्ृष्टा जटालकं। नाभ्यजानानृपसुता गुप्करक्षोपमं न्पं ॥ १७६। सोऽपि कृष्णपटे बालं दृष्टाशीविषपीडितं।

६० मार्णगदेव पुरामं।

नरेन्द्रलक्षणोपेतं चिन्तामाप नरेश्वर: ।१७७। श्रहो कष्टं नरेन्द्रस्य कस्याप्येष कुले शिशुः। जातो नीतः कृतान्तेन कामप्याशं दुरात्मना॥ १७८॥ एवं दृष्टा हि मे बालं मातुरुत्सङ्गशायिनं। स्मृतिमभ्यागतो बालो रोहितास्योऽजलोचन: ।१७८। सोऽप्येतामेव मे वत्सो वयोऽवस्थामुपागतः । नीतो यदि न घोरेश कृतान्तेनात्मनो वर्शं ॥ १८० ॥ राजपत्रुावाच।' हा वत्स कस्य पापस्य अपध्यानादिदं महत्। दुःखमापतितं घोरं यस्यान्तो नोपलभ्यते ॥ १८१ ॥ हा नाथ राजन् भवता मामनाश्वास्य दुःखितां। क्वापि सन्तिष्ठता स्थाने विश्रध्वं स्थीयते कथं ॥ १८२॥ राज्यनाशः सुहृत्यागो भार्य्यातनयविक्रयः । इरिश्चन्द्रस्य राजषः किं विधे न कृतं त्वया॥ १८३॥ दूति तस्या वचः स्ुत्वा राजा स्वस्थानत्ातः। प्रत्यभिज्ञाय दयितां पुच्चञ्न्न निधनं गतं ॥ १८४ । कष्टं शैव्येयमेषा हि स बालोऽयमितीरयन्। करोद दुःखसन्तप्ो मूर्च्छामभिजगाम च॥। १८५। सा च तं प्रत्यभिस्ञाय तामवस्थामुपागतं। मूर्च्छिता निपपातार्त्ता निश्चेष्टा घरखीतले ॥ १८६॥ चेतः संग्राप्य राजेन्द्रो राजपत्री च तौ समं। विलेपतुः सुसन्तप्ती शोकभारावपीडिती॥ १८७।

चटमोऽध्यायः॥ ६१

राजोवाच:॥ हा वत्स सुकमारं ते स्वक्षिभ्रूनासिकालकं। पश्यतो मे मुखं दीनं हृदयं किं न दीर्य्यते ॥१८८॥ तात तातेति मधुरं ब्रुवायं स्वयमागतं। उपगुह्य वदिष्ये कं वत्स वत्सेति सौहदात्॥१८८ ॥ कस्य जानुप्रणीतेन पिङ्गेन चितिरेणुना। ममोत्तरीयमुत्सङ्गं तथाङ्ग मलमेष्यति । १६०॥ अइप्रत्यङ्गसम्भूतो मनोहृदयनन्दनः। मया कुपिता हा वत्स विक्रीतो येन वस्तुवत् । १८१ । हृत्वा राज्यमशेषं मे ससाधनधनं महत्। दैवाहिना नशंसेन दष्टो मे तनयस्ततः ॥१८२॥ अहं देवाहिदष्टस्य पुज्नस्याननपङ्गजं। निरीक्षन्न्रपि घोरेण विषेशन्धीछृतोऽधुना।१९३। एवमुक्का तमादाय बालकं बाष्पगङ्गद्ः। परिष्वज्य च निश्नेष्टो मूर्चछया निपपात ह। १८४। राजपल्नावाच। अयं स पुरुषव्यात्र: स्वरेैवोपलच्यते। विद्वज्जनमनश्चन्द्रो इरिश्चन्द्रो न संशयः ।१८५। तथास्य नासिका तुङ्गा अग्रतोऽधोमखं गता। दन्ताश्च मुकुलप्रख्या: ख्ातकीत्तर्म्माहात्मन: ॥१८६। शमशानमागतः कस्मादद्यैष स नरेश्वरः । अपहाय पुच्शोकं सापश्यत् पतितं पतिं ।१८७।।

६२ गार्णरदेस परायं। प्रकृष्टा विस्ता दीना भत्तृंपुन्ाधिपीडिता। वीक्षन्ती सा ततोऽपश्यत् भर्तृदएडं जुगुप्ितं ॥१६८॥ श्वपाकाईमतो मोहं जगामायतलोचना। प्राप्य चेतश्च शनकैः सगहदमभाषत ॥१६६। धिक त्वां दैवातिकरूसं निर्म्मर्यादं जुगुप्सितं। येनायममरप्रख्यो नीतो राजा श्वपाकतां।२००॥ राज्यनाशं सहत्त्ागं भार्य्यातनयविक्रयं। प्रापयित्वापि नो मुक्तश्रएडालीडयं ऊतो न्पः । २०१। हा राजन् जातसन्तापामित्थं मां धरणीतलात्। उत्थाप्य नाद्य पर्य्यङ्गमारोद्देति किमुच्यते॥॥२०२॥ नाद पश्यामि ते छतं भृङ्गारमथवा पुनः। चामरं व्यजनञ्वापि कोऽयं विधिविपर्य्ययः ॥२०३॥ यस्याग्रे व्रजतः पूव्वें राजानो मत्यतां गताः। स्वोत्तरीयैरकुर्व्वन्त नीरजसकं महीतलं। २०४॥ सोडयं कपालसंलग्रघटीघटनिरन्तरे। मृतनिर्म्माल्यसूचरान्तर्गूढकेशे मुदारुगे ॥ २०५॥

चिताधूमाततिरुचा नीलीकृतदिगन्तरे। २०७। कुखपास्वादनमुदा संग्रहष्टनिशाचरे। चरत्यमेध्ये राजेन्द्र: श्मशाने दुःखपीडितः । २०८।

चटमोऽध्यायः। ६३

एवमुक्का समास्तिष्य करं राजो नपात्मजा। कष्टशोकशताधारा विललापार्त्तया गिरा॥२०८॥ राजपतुावाच। राजन् स्वप्रोऽय तथ्यं वा यदेतन्मन्यते भवान्। तत् कथ्यतां महाभाग मनो वै मुह्यते मम ॥२१०॥ यद्येतदेवं धर्मान्त नास्ति धम्मे सहायता। तथैव विप्रदेवादिपूजने पालने भुवः ।।२११॥ नास्ति धर्म्म: कुतः सत्यमार्जवं चान्टशंसता। यच त्वं धर्मापरमः स्वराज्यादवरोपितः ॥२१२॥ दूति तस्या वचः स्ुत्वा निःश्चस्योष्णं सगद्दं। कथयामास तन्वङ्गा यथा प्राप्ता ऋ्पाकता ॥ २१३॥ 、 रुदित्वा सापि सुचिरं निःशस्योष्पञ्च दुःखिता। स्वयचमरयं भीरुरयथा दत्तं न्यवेदयत् ।।२१४। राजोवाच। प्रिये न रोचये दीघें कालं क्रेशमुपासितुम्। नात्मायत्तश्च तन्वद्गि पश्य मे मन्दभाग्यतां ॥२१५। चराडालेनाननुज्ञान: प्रवेच्े व्वलनं यदि। चएडालदासतां यास्ये पुनरप्यन्यजन्मनि। २१६॥ नरके च पतिष्यामि कीटक: कमिभोजनः । वैतरखयां मह्ापयव सास्टकसायुर्पिच्छिले ॥ २१७॥ अपप्तिपचवने प्राप्य चेदं प्रास्यामि दारुं। तापं प्रास्प्यामि वा प्राप्य महारौरवरौरवी॥ २१८॥

६४ मार्कगदेव परागं। मग्नस्य दुःखजलधौ पार: प्रासवियोजनं। एकोऽपि बालको योऽयमासीद्ंशकर: मुतः ।२१८.। मम दैवाम्बुवेगेन मग्नः सोऽपि बलीयसा। कथं प्राखान् विमुश्ामि परायत्तोऽस्मि दुर्गतः ।२२०॥ अथवा नार्तिना क्निष्टो नरः पापमवेक्षते। तिर्य्यके नास्ति तहुःखं नासिपचवने तथा ।२२१॥ वैतरसयां कुतस्तादटग् याट्शं पुच्चविष्लवे। सोऽहं सुतशरीरेश दीप्यमाने हुताशने ॥ २२२॥ निपतिष्यामि तन्वद्गि चन्तव्यं कुकृतं मम। अनुजाता च गच्छ त्वं विग्रवेश्म भुचिस्मिते ॥ २२३॥ मम वाक्श्व तन्वद्गि निबोधाद्ृतमानसा। यदि दत्तं यदि हुतं गुरवो यदि तोषिता: ।२२४॥ परच सङ्गमो भूयात् पुचेण सह च त्वया। दूह लोके कुतस्वेतङ्गविष्यति ममेद्रितम् ॥ २२५ ॥ त्वया सह मम श्रेयो गमनं पुच्मार्गरी। यन्मया हसता किश्निद्रहस्ये वा शुचिस्मिते।। २२६। ऋ्श्नीलमुत्तं तत् सवें क्षन्तव्यं मम याचतः । राजपत्नीति गव्वेण नावज्ञेयः स ते द्विजः ॥ सर्व्वयत्नेन ते तोष्यः स्वामिदैवतवच्छुभे ।। २२७॥ राजपत्रुावाघ ।. अद्दमप्यच राजष दीप्यमाने हुताशने। दुःखभारासहाद्यैव सह यास्यामि वै त्वया॥२२८॥

अषमोऽध्यायः । ६५

पच्िय ऊच:॥ ततः छत्वा चितां राजा आरोप्य तनयं स्वकं। भार्य्यया सहितश्चासौ बद्ाञ्ज्रलिपुटस्तदा ।२२८।। चिन्तयन् परमात्मानमीशं नारायणं हरिं। हृत्कोटर गुहासीनं वासुदेवं सुरेखरं।। अनादिनिधनं ब्रह्म कृष्णं पीताम्बरं शुभं ॥ २३०॥ तस्य चिन्तयमानस्य सर्वे देवा: सवासवाः । धमां प्रमुखतः छत्वा समाजम्भुख्वरान्विताः ॥२३१॥ आगत्य सव्व प्रोचुस्तेभी भो राजन् शृणु म्रभो। यं पितामहः साक्षाद्वर्माश्च भगवान् स्वयं ॥ २३२॥ साध्याञ्च विश्वे मरुतो लोकपालाः सवाहनाः । नागा: सिद्धाः सगन्धर्व्वा रुद्राश्चैव तथाखनी॥ २३३॥ एते चान्ये च बहवो विश्वामिचस्त्थैव च। विश्वचयेण यो मिन्रं कर्त्तें न शक्तिः पुरा ॥ २३४॥ विश्वामित्रस्तु ते मैनोमिष्टञ्व्ाहत्तुमिच्छति। आरुरोह ततः प्राप्तो धर्माः शक्रोऽ्थ गाधिजः ॥२३५॥ धर्म्म उवाच। मा राजन् साहसं कार्षीर्ध्म्ोऽहं त्वामुपागतः । तितिक्षादमसत्यादयैः स्वगुगैः परितोषितः ॥२३६॥ इन्द्र उवाच। हरिश्चन्द्र महाभाग प्राप्तः शक्रोऽस्मि तेऽन्तिकं। त्वया सभार्य्यपुचेण जिता लोका: सनातनाः ।२३७। भा

६६ मार्वासहेय पुरासं । आरोह निदिवं राजन् भार्य्यापुच्समन्वितः। सुदुष्पापं नरैरन्यैर्जितमात्मीयकर्माभिः ॥२३८॥ पच्षिस ऊचु: ॥ ततोऽमृतमयं वर्षमपमृत्युविनाशनं। दून्द्रः प्राहजदाकाशच्चितास्थानगतः प्रभुः ॥२३८॥ पुष्पवर्षञ्च सुमहदेवदुन्दभिनिस्वनं। ततस्ततो वर्त्तमाने समाजे देवसंकुले ॥२४०॥ समुत्तस्थी ततः पुत्री राजस्तस्य महात्मनः । सुकुमारतनुः सुस्थः प्रसन्नेन्ट्रियमानसः ॥ २४१॥ ततो राजा हरिश्चन्द्र: परिष्वञ्य सुतं क्षणात्। सभाय्य: स्वश्रिया युक्तो दिव्यमाल्याम्वरान्वितः ।२४२॥ सुस्थः सम्पूर्साहृदयो मुदा परमया युतः। बभूव तत्क्षादिन्द्रो भूयश्चैनमभाषत ॥ २४३।। सभार्य्यसवं सपुचश्च प्राप्यसे सङतिं परां। समारोह़ महाभाग निजानां कर्माणां फलैः॥२४४॥ हरिखन्द्र उवाच। देवराजाननुन्नातः स्वामिना खपचेन वै। अगत्वा निष्कृतिं तस्य नारोच्येऽहं सुरालयं । २४५ ।। धमम उवाच । तवैनं भाविनं क्रेशमवगम्यात्ममायया। आत्मा खपाकतां नीतो दर्शितं तच्च चापलं॥ २४६ ।।

ष्षमोऽध्याय । ६७

इन्द्र उवाच। प्रार्थ्यते यत् परं स्थानं समस्तैर्मनुजैभुवि। तदारोह हरिश्चन्द्र स्थानं पुगयकृतां न्टणां ॥ २४७॥ हरिखन्द्र उवाच। देवराज नमस्तुभ्यं वाक्यश्चैतन्निबोध मे। प्रसादमुमुखं य्त्वां ब्रवीमि प्रश्रयान्वितः ।२४८॥ मच्छोकमग्मनसः कोशलानगरे जनाः। तिष्ठन्ति तानपोह्याद कथं यास्याम्यहं दिवं ॥ २४८॥ ब्रह्महत्या गुरोर्घातो गोबधः स्त्रीबधस्तथा। तुल्यमेभिर्मह्ापापं भक्तत्यागेडप्युदाहतं ।२५०॥ भजन्तं भत्तमत्याज्यमदुष्टं त्यजतः सुखं। नेह नामुच पश्यामि तस्माच्छक दिवं ब्रज ॥ २५१ ॥ यदि ते सहिता: स्वगैं मया यान्ति सुरेश्वर। ततोऽइ्दमपि यास्यामि नरकं वापि तैः सह ॥ २५२॥ इन्द्र उवाच। बहनि पुरयपापानि तेषां भिन्नानि वै पृथक्। कथं संघातभोग्यं त्वं भूय: स्वर्गमवास्यसि॥ २५३॥ इरिखन्द्र उवाच। शक्र भुङके नपो राज्यं प्रभावेष कुटुम्बिनां। यजते च महायनैः कर्मभ पौत्तें करोति च । २५४॥ तच्च तेषां प्रभावेष मया सर्व्वमनुष्ठितं

मार्वागेडेय परासं। उपकर्त्तुन् न सन्त्यक्ष्ये तानहं स्वर्गलिपसया॥२५५। तस्माद्यन्मम देवेश किश्निदस्ति सुचेष्टितं। दत्तमिष्टमथो जप्तं सामान्यं तैस्तदस्तु नः ॥२५६॥ बहुकालोपभोग्यं हि फलं यन्मम कर्माखः। तदस्तु दिनमप्येकं तैः समं त्वत्मसादत: ॥२५७॥ पचिष ऊचु: ॥ एवं भविष्यतीत्युक्का शक्रस्त्रिभुवनेश्वरः। प्रसन्नचेता धर्माश्च विश्वामितश्च गाधिजः ॥२५८॥ विमानकोटिसम्बदं स्वर्गलोकान्महीतलं। गत्वायोध्याजनं ग्राह दिवमरुह्यतामिति ॥ २५६ ॥ तदिन्द्रस्य वचः श्रुत्वा प्रीत्या तस्य च भूपतेः । ञानीय रोहितास्यञ्च विश्वामित्रो महातपाः ॥ २६० ॥ अयोध्याखये पुरे रम्ये सोऽम्यसिञ्न्नृपात्मजं । देवैश्च मुनिभि: सिद्वैरभिषिच्य नराधियं॥ २६१। राज्ञा सह तदा सव्वे हष्टपुष्टसुहज्जनाः । सपुन्मृत्यदारास्ते दिवमारुरुहुर्जनाः ॥ २६२। पदे पदे विमानात्ते विमानमगमन्नराः । तदा सम्भतहर्पोडसौ हरिश्चन्द्रश्च पार्थिवः ॥२६३। सम्पराप्य भूतिमतुलां विमानैः स महीपतिः । पासान्के पुराकारे वग्रप्राकारसंछते ॥२६४॥ ततस्तस्यर्ड्रिमालोक शोकं तचोशना जगी। दैत्याचार्य्यो महाभाग: मर्व्वशास्त्रार्थतववित् ॥ २६५॥

नवर्मोऽथ्यायः।। ६९

शुक्र उवाच। हरिश्चन्द्रसमो राजा न भूतो न भविष्यति। यः शृगोति स्वदुःखार्त्तः स सुखं महदाम्रुयात्॥२६६॥ स्र्गार्थी प्राम्रुयात् सवगें पुचार्थी पुच्चमामुयात्। भार्ययार्थी प्राम्ुयाङ्गाय्यो राज्यार्थी राज्यमाम्ुयात्॥२६७। अहो तितिक्षामाहात्म्यमहो दानफलं महत्। यदागतो हरिश्न्द्र: पुरीश्वेन्द्रत्वमाप्तवान्॥ २६८॥ पचिय ऊचु:॥ एतत्ते सर्व्वमाख्यातं हरिश्चन्द्रविचेष्टितं। अतःपरं कथाशेषः श्रूयतां मुनिसत्तम ॥ २६६। विपाको राजसयस्य प्टथिवीक्षयकारयं। तद्विपाकनिमित्तञ्च युद्दमाडिवकं महत् ॥ २७० ॥ इति मार्करडेयपुराये इरिख्न्द्रोपाख्यानं । र।

नवमोध्ध्याय:॥

पच्िय ऊच:। राज्यच्युते हरिश्चन्द्रे गते च निदशालयं। निश्चक्राम महातेजा जलवासात् पुरोहितः ॥१॥ वशिष्ठो द्वादशाब्दान्ते गङ्गापर्य्युपितो मुनिः। शुश्राव च समस्तन्तु विश्व्नामित्रविचेष्टितं ॥२॥

७० मार्कवडेय परागां॥ हरिश्चन्द्रस्य नाशच्व राज्श्चोदारकर्माराः। चएडालसंग्रयोगञ्व भार्य्यातनयविक्रयं ॥ ३। स श्रुत्वा सुमहाभागः प्रीतिमानवनीपतौ। चकार कोपं तेजसवी विश्वामिन्रसृषिमति ॥४॥ वशिष्ठ उवाच। मम पुच्शतं तेन विश्वामिचेष घातितं। तचापि नाभवत्क्ोधस्तादशो याद्शोऽद्य मे।।५॥ शुत्वा नराधिपमिमं स्वराज्यादवरोपितं। महात्मानं महाभागं देवव्राह्मशपूजकं॥ ६। यस्मात् स सत्यवाक् शान्तः शचावपि विमत्सरः। अनागाश्चैव धर्ममात्मा अप्रमत्तो मदाश्रय: ।७।। सपत्नीमत्यपुत्नस्तु प्रापितोऽन््यां दशां न्पः । स राज्याज्ञावितोऽनेन बहुशश्च खिलीकृतः॥८॥ तस्साददरात्मा ब्रह्मद्विट् प्राज्ञानामवरोपितः। मच्छापोपहतो मूढः स वकत्वमवासस्यति॥ ॥ पक्षिग ऊचु: । सुत्वा शापं महातेजा विश्वामिच्रोऽपि कौशिक:। त्वमप्याडिर्भवस्वेति प्रतिशापमयच्छत॥ १०॥ अन्योन्यशापात्तौ प्राप्ती तिर्य्यकं परमद्युती। वशिष्ठः स महातेजा विश्वामितथ्च कौशिक: । ११।। अन्यजातिसमायोगं गतावप्यमितौजसौ। युयुधातेऽतिसंरब्धौ महाबलपराक्रमौ ॥ १२॥

मवमोऽध्यायः ॥ ७१

योजनानां सहसे दे प्रमागोनाडिरुच्छ्रितः । यन्नरवत्यधिकं ब्रह्मन् सहस्त्रचितयं वक: ॥१३॥ तो तु पक्षप्र हाराम्यामन्योन्यस्योरुविक्रमौ। प्रहरन्ती भयं तीव्रं प्रजानाञ्चकतुस्तदा॥१४॥ विधूय पक्षाणि वको रक्तोद्दृत्ताचिराहनत्। आडिं सोऽप्युन्नतग्रीवो वकं पङ्गामताडयत्॥ १५॥ तयोः पचानिलापास्ताः प्रपेतुर्गिरयो भुवि। गिरिग्रपाताभिहृता चकम्पे च वसुन्धरा॥१६॥ क्षा कम्पमाना जलधीनुद्दत्ताम्वूंश्चकार च। ननाम चैकपाशेन पातालगमनोन्मुखी।१७॥ केचिद्गिरिनिपातेन केचिदम्भोधिवारिया। केचिन्मही सञ्चलनात् प्रयय: प्रासिन: चयं ॥१८॥ दूति सव्वें परिचस्तं हाहाभूतमचेतनं।

हा वत्स हा कान्त शिशो प्रयाह्येपोऽस्मि संस्थितः । हा प्रिये कान्त शैलोऽयं पतत्याशु पलायतां॥२०॥ दवत्याकुलीऊते लोके सन्त्रासविमुखे तदा। सुरैः परिषृतः सव्वेराजगाम पितामहः॥२१॥ प्रत्युवाच च विश्वेशस्तावुभावतिकोपितौ। युद्धं वां विरमत्वेतल्लोका: स्वास्थ्यं ब्रजन्तुच ॥ २२॥ शगन्तावपि तौ वाकं ब्रह्मणोऽव्यतजन्मनः। कोपामर्षसमाविष्टौ युयुधाते न तस्थतुः ॥ २३।

७२ मार्यगड़ेय पुरागां॥ ततः पितामहो देवस्तं दृष्टा लोकसंचयं। तयोश्च हितमन्विच्छन् तिर्य्यम्भावमपानुदत्॥ २४॥ ततस्त्रौ पूर्वदेहस्थौ प्राह देवः प्रजापतिः । व्युदस्ते तापसे भावे वशिष्ठकौशिकर्षभौ॥२५॥ जहि वत्स वशिष्ठ त्वं त्वञ्च कौशिक सत्तम। तामसं भावमाश्रित्य ईटग्युद्ं चिकीर्षितं ॥ २६्॥ राजसूयविपाकीडयं हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः। युवयोर्विग्रहश्चायं पृथिवीक्षयकारकः । २७॥ नचापि कौशिकश्रेष्टस्तस्य राज्ोऽपराध्यते। स्वर्गप्राप्तिकरो ब्रह्मनुपकारपदे स्थितः ॥ २८। तपोविभ्नस्य कत्तारौ कामक्रोधवशं गती। परित्यजत भद्रं वो ब्रह्म हि प्रचुरं बलं । २६॥ एवमुक्तौ ततस्तेन लज्जिती तावुभावपि। क्षमयामासतु: प्रीत्या परिष्वज्य परस्परं॥ ३०॥ ततः सुरर्वन्दमानो ब्रह्मा लोकं निजं ययौ। वशिष्ठोऽप्यात्मनः स्थानं कौशिकोऽपि स्वमाश्रमं॥३१॥ एतदाडिवकं युद्धं हरिश्चन्द्रकथान्तथा। कथयिष्यन्ति ये मर्त्याः सम्यक् श्रोष्यन्ति चैव ये ॥ ३२॥ तेषां पापापनोदन्तु श्रुतं ह्येव करिष्यति। नचैव विध्रकार्य्याि भविष्यन्ति कदाचन॥३३॥ इति मार्काडेयपुरागे व्रडिवकयइं। ट ।

७३

दपमोऽध्यायः।

जैमिनिरुवाच। संशयं द्विजशार्हूलाः प्रब्रूत मम पच्छतः। आविर्भावतिरोभावी भूतानां यच संस्थिती। १ ॥ कथं सञ्जायते जन्तुः कथं वा स विवर्द्ते। कथं वोदरमध्यस्थस्तिष्ठत्यङ्गनिपीडितः ।२। निष्कान्तिमुदरात् प्राप्य कथं वा टद्दिमृच्छति। उत्क्रान्तिकाले च कथं चिङ्गावेन वियुज्यते॥३॥ कृस्स्रो मृतस्तथाश्नाति उभे सुळ्तदुष्कृते। कथन्ते च तथा तस्य फलं सम्पाद्यन्त्युत ॥ ४। कथं न जीर्य्ते तच पिएडीकृत द्वाशये। स्त्रीकोष्ठे यत्र जीर्यन्ते भुक्तानि सुगुरूखपि। भच्याषि तव नो जन्तुर्जीर्य्यते कथमल्यकः ॥ ५॥ एतन्मे ब्रूत सकलं सन्देहोक्िविवर्जितं। तदेतत् परमं गुंह्यं यच मुह्यन्ति जन्तवः ॥ ई। पच्िस ऊचु:॥ प्रश्नभारोऽयमतुलस्वयास्मासु निवेशितः । दुर्भाव्यः सर्व्वभूतानां भावाभावसमाश्रितः ॥७। तं शृणुष्व मह्ाभाग यथा प्राह् पितु: पुरा। पुचः परमधर्म्मात्मा समतिर्नाम नामतः ।८॥ ब्राह्मणो भार्गवः कश्चित् सुतमाद् महामतिः। अ

७४ मार्यागदेय पुरागां॥ कृतोपनयनं शान्तं सुमति जडरूपियां ॥ । वेदानधीस्व सुमते यथानुक्रममादितः। गुरुशुस्नूपसे व्यग्रो मैक्ान्नऊृतभोजनः ॥ १० ॥ ततो गार्हस्थ्यमास्थाय चेष्वा यज्ञाननुत्तमान्। दूष्टमुत्यादयापत्यमाश्रयेथा वनन्ततः । ११।। वनस्थश्च ततो वत्स परिव्राट निष्परिग्रहः। एवमाश्यसि तद्गर्ह्न् यतर गत्वा न शोचसि ॥ १२॥ - पक्िय ऊचः । द्रत्येवमुक्तो बहुशो जडत्वान्नाह किञ्वन। पितापि तं सुबहुशः प्राह प्रीत्या पुनः पुनः ॥१३॥ दूति पित्रा सुतस्ेहात् प्रलोभि मधुराक्षरं। स चोद्मानो बहुशः ग्रहस्येदमथाब्रवीत्॥ १४॥ तातैतत् बहुशोऽभ्यस्तं यत्वयाद्योपदिश्यते। तथैवान्यानि शास्त्रागि शिल्पानि विविधानि च। १५ । जन्मनामयुतं साग्रं मम स्मृतिपथं गतं। निवदा: परितोषाश्च क्षयबुद्ुदये रताः ॥१६॥ शत्रुमित्रकलचानां वियोगा: सङ्गमास्तथा। मातरो विविधा टष्टाः पितरो विविधास्तथा ॥१७॥ अनुभूतानि सौखानि दुःखानि च सहसत्रशः। बान्धवा वहवः प्राप्ताः पितरश्च पृंथग्विधाः ।१८॥ विगमूचपिच्छिले स्त्रीणां तथा कोष्ठे मयोषितं। पीडाश्च सुमशं प्राप्ता रोगाणाञ्व सहसरशः । १६।

रथमोऽध्यायः॥ ७५

गर्भदुःखान्यनेकानि बालत्वे यौवने तथा। दृद्दतायां तथाप्तानि तानि सर्व्वाणि संसारे॥२०॥ ब्राह्मण क्षननियविशां शूद्राखाञ्वापि योनिषु। पुनश्च पशुकीटानां मृगाणामथ पक्षियां। २१। तथैव राजम्त्यानां राज्जाञ्चाद्वशालिनाम्। समुत्पन्नोऽस्मि गेहेष तथेव तव वेश्मनि॥ २२॥ मृत्यतां दासताञ्वैव गतोऽस्मि बहुशो नणां। स्वामित्वमीश्वरत्वञ् दरिद्रत्वं तथा गतः ॥ २३॥ इतं मया हतश्चान्यैर्हतं मे घातितं तथा। दत्तं ममान्यैरन्येभ्यो मया दत्तमनेकशः ॥ २४॥ पितृ मातम हड्रातृकलतादिकृतेन च। तुष्टोऽसळत्तथा दैन्यमश्रुधीताननो गतः । २५। एवं संसारचक्रेडस्मन् स्रमता तात सङ्कटे। ज्ञानमेतन्मया प्राप्तं मोक्षसम्ग्ाप्तिकारकं ॥२६्॥ विज्ञाते यच सर्व्वोऽयमग्यजुःसामसंजितः । क्रियाकलापो विगुखो न सम्यक् प्रतिभाति मे ॥२७॥ तस्मादुत्पन्नबोधस्य वेदैः किं मे प्रयोजनं। गरुविज्ञानतृप्तस्य निरीहस्य सदात्मनः ।२८॥ षट्प्रकारक्रियादुःखसुखद्दर्परसैश्व्व यत्। गुशैश्च वर्ज्जितं ब्रह्म तत्प्राश्यामि परं पदं । २६।। रसहर्षभयोद्वेगक्रोधामर्षजरातुरां। विज्ञातां स्वमगग्राहिसङ्गपाशशताकुलां। ३० ।।

७६ मार्यगहेय पुरागां। तस्मात् यास्याम्यहं तात त्यक्केमां दुःखसन्ततिं। तयीधर्म्ममधर्माव्यं किम्पापफलसन्निभं ॥। ३१॥ पचिस ऊषु: ॥ तस्य तद्दचनं सुत्वा हर्षविस्मयगजदं। पिता प्राह महाभाग: स्वसुतं हष्टमानसः ॥ ३२॥ पितोवाच। किमेतदृवदसे वत्स कुतस्ते जानसम्भवः ।. केन ते जडता पूर्व्वमिदानीघ्व प्रबुद्वता ॥ ३३॥ किन्तु शापविकारोऽयं मुनिदेवकृतस्तव। यत्ते ज्ञानं तिरोभूतमाविर्भावमुपागतं ।। ३४ ।। पुच्र उवाच। शृणु तात यथा टत्तं ममेदं मखदुःखदं। यश्चाहमासमन्यस्मिन् जन्मन्यसत्परन्तु यत् ।। ३५ ॥ अहमासं पुरा विग्रो न्यस्तात्मा परमात्मनि। आत्मविद्याविचारेषु परां निष्ठामुपागतः॥३६। सततं योगयुत्तस्य सतताभ्याससङ्गमात्। सत्संयोगात् स्वस्वभावाद् विचारविधिशोधनात् ।३७। तस्मिन्नेव परा प्रीतिर्ममासीत् युञ्जतः सदा। आाचार्य्यताश्व सम्ग्ाप्तः शिष्यसन्देहहृत्तमः ॥३८॥ ततः कालेन महता ऐकान्तिकमुपागतः । अज्ञानाछृष्टमङ्गावो विपन्नश्च प्रमादतः ॥३९॥

दशमोऽध्याय।॥ ७७

उत्क्रान्तिकालादारभ्य स्मृतिलोपो न मेऽभवत्। यावद्दङ्गतञ्व्वैव जन्मनां स्मृतिमागतं ॥४ ॥ पूर्व्वाभ्यासेन तेनैव सोऽहं तात जितेन्द्रियः । यतिष्यामि तथा कत्तु न भविष्ये यथा पुनः ।४१॥। ज्ञानदानफलं ह्येतद्यज्जातिस्मरं मम। नह्येतत्म्राप्यते तात तयीध्माश्नितैर्नरैः ॥४२॥ सोऽहं पूर्व्वाश्रमादेव निष्ठाधर्मामुपाश्रितः । एकान्तित्वमुपागम्य यतिष्याम्यात्ममोद्दय ॥ ४३ ॥ तद्ब्रूहि त्वं महाभाग यत्ते सांशयिकं हृदि। रतावतापि ते प्रीतिमुत्पाद्यान्टरयमामुयां। ४8 ॥ पच्िय ऊचः॥ पिता प्राह ततः पुत्रं अद्दधत्तस्य तद्दचः । भवता यद्दयं प्ष्टा: संसारग्रहणाख्रयं ॥४५॥ पत्र उवाच। शृणु तात यथा त्त्वमनुभूतं मयाऽसहत्। संसारचक्रमजरं स्थितिर्यस्य न विद्यते॥ ४६ ॥ सोऽहं वदामि ते सव्वें तवैवानुजया पितः। उत्कान्तिकालादारभ्य यथा नान्यो वदिष्यति ॥४७॥ उम्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः । भिनत्ति मर्मास्थानानि दीप्यमानी निरिन्धनः ॥ ४८॥ उदानो नाम पवनस्ततश्चोद्वें प्रवर्त्तते।

मार्कगाहेय पुरागां।

ततो येनाम्बुदानानि कतान्यन्नरसास्तथा। दत्ता: स तस्य आ्रास्हादमापदि प्रतिपद्यते ॥५०॥ पन्नानि येन दत्तानि श्रद्धापूतेन चेतसा। सोऽपि वृप्तिमवाम्रोति विनाप्यन्नेन वै तदा ॥ ५१॥ येनावृतानि नोक्तानि प्रीतिभेद: छतो न च। श्ास्तिकः श्रद्धानश्च स सुखं मृत्युमृच्छति ॥ ५ू२॥ देवब्राह्मपूजायां ये रता नानुसूयवः। शुक्का वदान्या हीमन्तस्ते नराः सुखम्ृत्यवः ॥ ५३॥ यो न कामान्न संरम्भान्न द्वेषाट्मामृत्सृजेत्। यथोक्नकारी सौम्यश्च स सुखं मृत्युमच्छति ॥ ५४॥ अपारिदायिनो दाहं चुधाश्वानन्नदायिनः । प्राप्नुवन्ति नराः काले तस्मिन्मृत्यावुपस्थिते॥ ५५ ॥ शीतं जयन्तीन्धनदास्तापं चन्दनदायिनः। प्राघ्ीं वेदनां कष्टां ये चानुद्देगकारियः ॥ ५ू६॥ मोहाज्ञानप्रदातार: प्राप्तुर्वन्ति महङ्गयं। वेदनाभिरुदग्राभि: प्रपीड्यन्तेऽधमा नरा: ।५७॥ कूटसाक्षी मृपावादी यश्चासदनशास्ति वै। ते मोहमृत्यवः सव्व तथा वेदविनिन्दकाः ॥५८॥ विभीषणाः पूतिगन्धा: कूटमुह्गरपाएयः। आागच्छन्ति दुरत्मानो यमस्य पुरुषास्तदा । ५ूट।। प्राप्तेषु द्वक्पथं तेषु जायते तस्य वेपथुः । कन्दत्यविरतं मोऽय भ्रातृमातृसुतानथ॥ ६ू० ॥

दशमोऽध्यायः॥ ७९

सास्य वागस्फुटा तात एकदर्शा विभाव्यते। दष्टिश्च सराम्यते चासाच्ासाच्छुप्यत्यथाननं।। ६१॥ ऊर्द्श्वासान्वितः सोऽथ दष्टिभङ्गसमन्वितः। ततः स वेदनाविष्टस्तच्छरीरं विमुञ्चति ॥ ६२॥ वायुग्रमारी तद्रपं देहमन्यत् प्रपद्यते। तत्कम्मजं यातनार्थ न मातृपितृसम्भवं।। तत्प्रमाणवयोवस्थासंस्थानैः प्राम्भवं यथा ॥ ६३॥ ततो दूतो यमस्याशु पाशर्वभाति दारूगैः । दएडप्र हारसग्भ्रान्तं कर्षते ददिखां दिशं ॥ ६४ ॥ कुशक सट कवल्मी कशङ्कपाषाएकर्कशे । तथा प्रदीप्तज्वलने कॅचिच्छूम्रशतोलकटे। ६५ ।। प्रदीप्ादित्यतप्ते च दह्यमाने तदंशुभिः । वृष्यते यमदृतैश्चाशिवसन्नादभीषणैः ॥ ६६॥ विकृष्यमाणस्तैघों रैर्भच्यमाण: शिवाशतैः। प्रयाति दारूसे माग पापवर्ममा यमक्षयं ॥ ६७ । छतोपानत्मदातारो ये च वस्त्रप्रदा नराः। ते यान्ति मनुजा मार्ग तं सुखेन तथानदाः ॥ ई८॥ एवं क्रेशाननुभवन्त्रवशः पापपीडितः । नीयते द्वादशाहेन धर्माराजपुरं नरः ॥ ६ट॥ कलेवरे दह्यमाने महान्तं दाहमच्छति। ताड्यमाने तथैवार्चिं छिद्यमाने च दारुखां॥ ७०। किद्यमाने चिरतरं जन्तुर्दुःखमवामुते।

to मार्कगडेय परामं।

स्वेन कर्ममविपाकेन देहान्तरगतोऽपि सन्। ७१॥ तच यद्दान्धवास्तोयं प्रयच्छन्ति तिलै: सह। यच्च पिएडं प्रयच्छन्ति नीयमानस्तदश्ुते॥ ७२॥ तैलाभ्यङ्गो बान्धवानामङ्गसंवाहनञ्व यत्। तेन चाप्याय्यते जन्तर्यज्चाश्नन्ति स बान्धवाः ॥७३॥ भूमौ स्वपद्गिर्व्नात्यन्तं क्रेमाप्रोति बान्धवैः। दानं ददङ्गिश्च तथा जन्तुराप्याय्यते मतः ॥७४॥ नोयमान: स्वकं गेहं द्वादशाहं स पश्यति। उपभुडके तथा दत्तं तोयपिएडादिकं भुवि ॥ ७५ ॥ द्वादशाहात्यरं घोरमायसं भीषणाऊ्ृतिं। याम्यं पश्यत्यथो जन्तुः उष्यभाण: पुरं ततः ॥७६। गतमाचोऽतिर क्ताक्षं भिन्नाञ्ज्नचयप्रभं। मृत्युकालान्तकादीनां मध्ये पश्यति वे यमं ॥७७ ॥ दंष्टराकरालवदनं भ्र्रकुटीदारूणाकृतिं। विरूपर्भीषयौर्व्वकैर्षतं व्याधिशतैः प्रभुं ।।७८।। दएडासनं महावाहुं पाशहस्तं सुभैरवं। तन्निर्दिष्टां ततो याति गतिं जन्तुः शुभाशुभां । ७ट।। रौरवे कूटसाक्षी तु याति यश्चान्टतो नरः। तस्य स्वरूपं गदतो रौरवस्य निशामय ॥। ८० ॥ योजनानां सहस्त्रे दे रौरवो हि प्रमातः । जानुमातप्रमाशञ्च ततः श्वभ्रः सुदुसतरः ॥८१॥ तचाङ्गारचयोपेतं हवतञ्त धरणीसमं।

दभमोउध्याय: । t 9

जाज्चल्यमानस्त्ीव्रेष तापिताङ्गारभूमिना ॥ ८र॥ तन्मध्ये पापकर्म्मायं विमुश्चन्ति यमानगाः । स दह्यमाणस्तोव्रेय वहिना तन धार्वति ॥८३॥ पदे पदे च पादोऽस्य शीर्य्यते जीर्य्यते पुनः। अहोराचेखोद्रसं पादन्यासं च गच्छति ॥ ८४ ॥ एवं सहसमु त्तीर्गों योजनानां विमुच्यते। ततोऽन्यं पापभुद्यथें ताद्ङ्रिरयमच्छति॥ ८५ू ॥ ततः सव्वष नित्तीर्सः पापी तिर्य्यकृत्वमश्रुते। कृमिकीटपतङ्गेषु श्रापदे मशकादिष ॥ ८६ ॥ गत्वा गजद्रमाद्येषु गोष्वश्चेषु तथैव च। अन्यास चैव पापास दुःखदासु च योनिए॥ ८७ ॥ मानुषं प्राप्य कुजो वा कुत्सितो वामनोऽपिवा। चएडालपुक्कषाद्यासु नरो योनिषु जायते ॥ ८८ । परवशिष्टेन पापेन पुरयेन च समन्वितः । ततश्चारोहणीं जातिं शूद्रवैश्यन्टपादिकां॥ दट । विप्रदेवेन्द्रताञ्चापि कदाचिदवरोहणीं। एवन्तु पापकर्म्माखे नरकेषु पतनत्यधः ॥६०॥ यथा पुगयलतो यान्ति तन्मे निगदतः शृणु। ते यमेन विनिर्दिष्टां यान्ति पुगयां गति नराः । ८१॥ प्रगीतगन्धर्व्वगणा: प्रन्टत्ताप्मरसां गणाः। हारनूपुरमाधुर्यशोभितान्युत्तमानि च॥ ६२ ।। प्रयान्त्याशु विमानानि नानादिव्यस्त्रगुजज्वलाः । ट

माषगनेय पर।मं।

तस्माच्च प्रचुता राजामन्येषाञ्च महात्मना।।१३। जायन्ते च कुले तत्र सहत्तपरिपालकाः । भोगान् सम्प्रापुवन्युग्रांस्ततो वान्त्यूद्मन्यथा।८४। अवरोद्दणीश्व सम्ग्राप् पूर्व्ववद्यान्ति मानवाः । एतत्ते सर्व्वमाख्यातं यथा जन्तुर्विपद्यते। अतः शुशुष्व विप्रष यथा गब्भें प्रपद्यते।६५।। इति मार्कगडेयपुराये पितापुत्र संवादे। ९०।

यकादशोऽध्याया।

पुत्न उवाच । निषेकं मानवं स्त्रीणं वीजं प्रोप्तं रजस्यथ। विमुक्तमाचो नरकात् स्वर्गाद्वापि प्रपद्यते ॥१॥ तेनाभिभूतं तत् स्थैय्यें याति वीजद्वयं पितः । कलनत्वं बुद्ुदृत्वं ततः पेषित्वमेव च ॥ २ ॥ पेष्यां यथाुवीजं स्यादङ्गरस्तददुच्यते। अङ्गानाञ्त तथोत्पत्तिः पञ्चानामनुभागश:।३॥

परोहं यान्ति चाङ्गेभ्यस्द्त्तेभ्यो नखादिकं ॥४ । त्वचि रोमाशि जायन्ते केशाश्चैव ततः परं। समं समृद्िमायाति तेनैवोङ्गवकोषकं ॥ ५ू ॥

नारिकेलफलं यद्वत् सकोषं एड्विमृच्छति। तद्दत् प्रयात्यसी द्धिं स कोषोऽधोमुखः स्थितः ॥ ६। तले तु जानुपार्शम्यां करौ न्यस्य स वर्द्गते। अङ्गष्ठौ चोपरि न्यस्तौ जान्वोरग्रे तथाङ्गली । ७ ॥ जानुपृष्ठे तथा नेचे जानुमध्ये च नासिका। स्फिची पार्षि्णद्दयस्थे च बाहुजङ्े वह्िःस्थिते ॥८॥ एवं दद्धिं क्रमाद्याति जन्तुः स्त्रीगर्व्भसंस्थितः। अन्यसत्वोदरे जन्तोर्यथा रूपं तथा स्थितिः॥। काउिन्यममिना याति भुक्तपीतेन जीवति। पुया पुरायाश्रयमयी स्थितिजन्तोस्तथोदरे॥१०॥ नाडी चाप्यायनी नाम नाभ्यां तस्य निबध्यते। स्त्रीणां तथान्त्रशुषिरे सा निबद्ोपजायते ।११॥ क्रामन्ति भुक्तपोतानि स्त्रीणं गन्भोदरे यथा। तैराप्यायितदे होऽसौ जन्तुर्दद्विमुपैति वै ॥ १२ ॥ स्मतीस्तस्य प्रयान्त्यस्य बह्नाः संसारभूमयः । ततो निवदमायाति पीड्यमान इतस्ततः ॥१३। पनर्न्नैवं करिष्यामि मुक्तमाच द्वहोदरात्। तथा तथा यतिष्यामि गब्भें नापस्याम्यहं यथा॥ १४॥ दूति चिन्तयते स्मृत्वा जन्मदुःखशतानि वै। यानि पूर्व्वानुभूतानि दैवभूतानि यानि वै ॥ १५ ॥ ततः कालक्रमाज्जन्तुः परिवर्त्तत्यधोभुखः। नवमे दशमे वापि मासि सञ्ज्रायते यतः ॥ १६ ॥

tg मार्कारडय पुरागं। निष्काम्यमाणो वातेन प्राजापत्येन पीद्ते। निष्काम्यते च विलपन् हृदि दुःखनिपीडितः ॥१७॥ निष्कान्तश्चोदरान्मूर्च्ामसह्यां प्रतिपद्यते। प्राप्रोति चेतनां चासी वायुस्पर्शसमन्वितः ।१८। ततस्तं वैष्णवी माया समास्कन्दति मोहिनी। तथा विमोहितात्मासौ ज्ञानसंशमवामुते॥ १ट ॥ भ्रष्टज्ञानी बालभावं ततो जन्तु: प्रपद्यते। ततः कौमारकावस्थां यौवनं दद्वतामपि॥२०॥ पुनश्च मरयं तद्दज्जन्म चाप्रोति मानवः। ततः संसारचक्रेसिमिन् आ्राम्यते घटियन्त्रवत् ॥२१॥ कदाचित्वर्गमाप्रोति कदाचिनिरयं नरः । नरकञ्वैव स्वर्गश्व कदाचिच्च मतोऽश्रुते ॥ २२॥ कदाचिदनैव पुनर्जातः स्वं कर्मा सोऽश्रुते।. कदाचिङ्गक्तकर्ममा च मृतः स्वल्पेन गच्छति ॥२३॥ कदाचिदल्पैश्च ततो जायतेऽन शुभाशुभै: । स्वर्लोके नरके चैव भुक्प्रायो द्विजोत्तम ॥। २४ । नरकेषु महद्दःखमेतद्यत् स्वर्गवासिनः। दृश्यन्ते तात मोदन्ते पात्यमानाञ्च नारकाः ॥२५॥ स्वगऽपि दुःखमतुलं यदारोहणकालतः। प्रभृत्य हं पतिष्यामीत्येतन्मनसि वर्त्तने ॥ २६॥ नारकांश्चैव संग्रेच्य महद्दुःखमवाप्यते। एतां गतिमइं गन्तेत्यहर्निशमनिर्षतः ॥२७॥

डादभोऽध्याया। t4

गर्ब्भवासे महद्दःखं जायमानस्य योनितः। जातस्य बालभावे च दद्डत्वे दुःखमेव च ॥ २८॥ कामेरष्याक्रोधसम्बन्धं यौवने चातिदुःसहं। दुःखप्राया दृद्दता च मरणे दुःखमुत्तमं ॥ २६॥ कृष्यमासस्य याम्यैश्च नरकेषु च पात्यतः । पुनश्च गर्व्भो जन्माथ मरयं नरकस्तथा ॥ ३०॥ एवं संसारचक्रेऽस्मिन् जन्तवो घटियन्त्रवत्। भ्राम्यन्ते प्राकृतर्बन्धैबद्वा बध्यन्ति चासकृत्। ६१ ॥ नास्ति तात सुखं किश्चिदत् दुःखशताकुले। तस्मान्मोचाय यतता कथं सेव्या मया चयी । ६२॥

इति मार्करडेयपु राये पितापुचसंवादे । ११।

दादशोधध्यायः।

पितोवाच। साधु वत्स त्वयाखातं संसारगहनं परं। ज्ञानप्रदानसम्भृतं समाश्रित्य महाफलं ॥ १ ॥ तन्न ते नरका: सव्वे यथा वै रौरवस्तथा। वर्सिातास्तान् समाचच् विस्तरेय महामते॥२ ॥

मार्फगदेम परागं

पुच्र उवाघ। रौरवस्ते समाख्यातः प्रथमं नरको मया। महारौरवसनजन्तु शृणुष्व नरकं पितः ॥ ३ ॥ योजनानां सहस्त्रानि सप्त पञ्च समन्ततः। तच ताम्रमयी भूमिरधस्तस्य हुताशनः ॥४। तत्तापतप्ता सर्व्ाश प्रोद्यदिन्दुसमप्रभा। विभात्यतिमहारौद्रा दर्शनस्पर्शनादिषु॥ ५॥ तस्यां बङ्द: कराभ्याञ् पङ्माश्वैव यमानुगैः। मुच्यते पापहन्मध्ये लुठमानः स गच्छति ॥६॥ काकैर्व कैर्ट कोलकैर्टश्षिकैमाशकैस्तथा। भन्यमाणस्तथा गृघै्द्रतं मार्ग विकृष्यते॥७॥ दह्यमानः पितर्मातर्ध्रातस्तातेति चाकुलः। वदत्यसकृदुद्विम्रो न शान्तिमधिगच्छति ॥ ८॥ एवं तस्मान्नरर्ममोक्षो ह्यतिक्रान्तैरवाप्ते। वर्षायुतायतैः पापं यैः छतं दुष्टबुद्धिभिः ॥८। तथान्यस्तु तमो नाम सोऽतिशीत: स्वभावतः। महारौरववद्यीर्घस्तथा स तमसा छनः ॥१०॥ शीतार्त्तास्तन्र धावन्तो नरास्तमसि दारूखे। परस्परं समासाद्य परिरभ्याश्रयन्ति च ॥ ११॥ दन्तास्तेषाश्व भज्यन्ते शीतार्त्तिपरिकम्पिताः । क्षुत्तृप्ाप्रबलास्तन तथेवान्येऽप्युपद्रवाः ।१२॥ हिमखएडवहो वायुर्भिनत्यस्थीनि दारूगः।

to

मज्जा वहृग्गलितन्तस्मादश्रुवन्ति चुधान्विताः ॥१३॥ लेलिह्यमाना भ्रराम्यन्ते परस्परसमागमे। एवं तचापि सुमहान् क्ेशस्तमस मानवैः ॥१४॥ प्राप्यते ब्राह्मणश्चेष्ठ यावद्दष्कृतसंयः। निळनन दति ख्यातस्ततोऽन्यो नरकोत्तमः ॥१५। तस्मिन् कुलालचक्राषि भ्राम्यन्त्यविरतं पितः। तेष्वारोप्य निळृत्यन्ते कालसूचेय मानवा: ॥१६॥ यमानुगाङ्गलिस्थेन आपादतलमस्तकम्। नचैषां जीवितमंशो जायते द्विजसत्तम ॥१७॥ छ्िननानि तेषां शतशः खएडान्यैकं व्रजन्ति च। एवं वर्षसहस्रानि छ्विद्यन्ते पापकर्मियः॥१८॥ तावद्यावदशेषं वै तत्यापं हि क्षयं गतं। अप्रतिष्ठञ्न नरकं शृणुष्व गदतो मम ॥ १६॥ यचस्थैर्ननारकै र्दुःखमसह्यमनुभूयते। तान्येव तत्र चक्राषि घटीयन्त्राणि चान्यतः ।२०॥ दुःखस्य हेतुभूतानि पापकमाक्कतां नणां। चक्रेप्वारोपिनाः केचिङ्गाम्यन्ते तच मानवाः ।२१॥ यावद्वर्षसहस्त्राि न तेषां स्थितिरन्तरा। घटीयन्त्रेषु चेवान्यो बद्स्तोये यथा घटी ॥ २२॥ भ्राम्यन्ते मानवा रक्तमुद्धिरन्तः पुनः पुनः। अस्ैमुखविनि कान्तैन्नवैरस विलम्बिभिः ।२३॥ दुःखानि ते प्रामु्वन्ति यान्यसर्ह्यानि जन्तुभिः ।

tt मार्करडेय पुरागां॥

अ्र्सिपचवनं नाम नरकं शृणु चापरं । २४।। योजनानां सहस्त्रं यो ज्वलदभ्ास्तृतावनिः । तप्ता: सूर्य्यकरैश्चएडैर्यनातीव सुदारुगैः ॥२५॥ प्रपतन्ति सदा तन्र प्रासिनो नरकौकसः । तन्मध्ये च वनं रम्यं स्तिग्धपतं विभाव्यते॥२६॥ पतराणि तचर खङ्गानां फलानि द्विजसत्तम। शानश्च तच सबलाः सवनन्ययुतशोभिताः॥२७॥ महावका महादंद्रा व्याघ्रा दूव भयानकाः । ततस्तइनमालोक्य शिशिर च्छायमग्रतः।२८॥ प्रयान्ति प्रागिनस्तत्र तीव्रतट्परिपीडिताः । हा मातही तात दूति कन्दन्तोऽतीव दुःखिताः ॥२६॥ द ह्यमानाङ्गियुगला धरणीस्थेन वहिना। तेषां गतानी तचासिपत्रपाती समीरखः॥३०॥ प्रवाति तेन पात्यन्ते तेषां खङ्गान्यथोपरि। ततः पतन्ति ते भूमी ज्वलत्पावकसञ्चये॥ ३१ ॥ लेलिह्यमाने चान्यच व्याप्ताशेषमहीतले। सारमेयास्ततः शीघ्रं शातयन्ति शरीरतः ॥ ६२।। तेषामङ्गानि रुदतामनेकान्यतिभीषणाः । अपसिपचवनं तात मयैतत् कीर्तितं तव ॥ ६३। अतः परं भीमतरं तप्तकुममं निबोध मे। समन्ततस्त्रप्त कुम्भा वहिन्वालासमारताः ।६४।

नयोदणोऽध्यायः ॥ te

तेषु दुष्कृतकर्ममाणो याम्यः क्षिप्ता ह्यधोमुखाः ॥ ३५ ॥

स्फटत्कपालनेचास्थिछिद्यमाना विभीपरैः ॥ इ६॥ गृध्ैरुत्याच्य मुच्यन्ते पुनस्तेष्वेव वेगितैः । पुनःसिमसिमायन्त्रे तैलेनैकां व्रजन्ति च ॥ ३७॥ द्रवीभूतैः शिरोगाचस्तायुमांसत्वगस्थिभिः। ततो याग्यैर्नरैराशु दर्व्या घट्टनघट्टिताः ॥३८॥ कृतावत्ते महातैले मथ्यन्ते पापकर्मखः । एष ते विस्तरेणोक्तस्तप्तकुम्भो मया पितः ॥ ३८ ॥ इति मार्कराड़ेय पुराये पितापुचसंवादे महारौरवादिमरकाख्यानं । १२।

जयोदशोऽध्यायः ।

पच उवाच। श्रहं वैश्यकुले जातो जन्मन्यस्मात्तु सप्तमे। समतीते गवां रोधं निपाने कृतवान् पुरा ॥ १॥ विपाकात् कर्मा सस्तस्य नरकं मशदारूगं। संप्राप्तोऽमिशिखाघोरमयोमुखखगाकुलं।२॥

पात्यमानस्य मे तच साग्रं वर्षशतं गतं। महातापार्त्तितप्तस्य तृष्णादाद्दान्वितस्य च।। ४ ।। ठ

गाकराइय पुराम। तन्रा ह्वादकरः सद: पवनः सुखशीतखः। क म्भबालकाकुमामध्यस्थो मे समागतः । ५ू । तत्मम्पर्कादशेषाणां नाभवद्यातना नखां। मम चापि यथा स्वर्गे स्वगिशा निर्दतिः परा ॥ ६ ॥ किमेतदिति चाह्नादविस्तारस्तिमितेचषयैः। दृष्टमस्माभिरासन्नं नररत्नमनुत्तमं ।७। याम्यश्च पुरुषो घोरो दएडहस्तोऽशनिप्रभः । पुरतो दर्शयन्मार्गमितएहीति वागथ ॥८॥ पुरुषः स तदा द्ृष्टा यातनाशतसङ्कलं। नरकं प्राह तं याम्यं किङ्गरं कपयान्वितः ॥ ।। पुरष उवाच ॥ भो याम्य पुरुषाचच्व किं मया दुष्कृतं कृतं। येनेदं यातनाभीमं प्राप्तोडस्मि नरकं परं ॥१०॥ विपश्चिदिति विस्यातो जनकानामहं कुले। जातो विदेहविषये सम्य्ानुजपालक: ॥११॥ यज्ञैर्मयेष्टं बहुभिर्धर्मातः पालिता मही। नोत्सृष्टश्चैव संग्रामो नातिथिर्विमुखो गतः ॥ १२। पितृ देवर्षिमत्याञ्च न चापचरिता मया। कता स्पृहा च न मया परस्त्रीविभवादिषु॥ १३॥ पर्व्वकालेषु पितरस्त्िथिकालेषु देवताः । पुरुषं स्वयमायान्ति निपानमिव धेनवः ॥ १४ ।। यतस्त्े विमुखा यान्ति निश्वस्य गृहमेधिनः ।

चतुषभोउध्याय:। ९१

तस्ादिष्टश्च पूर्तश् धर्म्मी दावपि नश्यतः ।। १५ । पितृनिश्वासविध्वस्तं सप्तजन्मार्जितं शुभं। चिजनमाप्रभवं दैवं निश्वासो हन्त्यसंशयं ॥ १६ ॥ तस्माद्देवे च पिच्े च नित्यमेव हितोऽभवं। सोऽहं कथमिमं प्राप्तो नरकं मशदारुयं ।१७। इति मार्काड्ेयपुराये पितापुदसंवादे। १३ ।

पुच् उवाच । इति पटष्टस्तदा तेन शुखतां नो महात्मना। उवाच पुरुषो याम्यो घोरोऽपि प्रहतं वचः ॥ १ ॥ यमकिप्कर उवाघ। महाराज यथात्य त्वं तथैतन्नाच संशयः। किन्तु स्वल्पं ऊतं पापं भवता स्मारयामि तत् ॥ २ ॥ वैदर्भी तव या पत्नी पीवरी नाम नामतः। ऋतुमत्या ऋतुर्बन्ध्यत्वया तस्या: कृतः पुरा ॥३॥ सुशोभनायां कैकेय्यामासक्नेन ततो भवान्। ऋतुव्यतिक्रमात् प्राप्तो नरकं घोरमीटृशं॥ ४ ॥ होमकाले यथा वह्हिराज्यपातमवेक्षते। झतौ प्रजापतिस्तद्द्दीजपातमवेक्षते॥ ५॥

८२ मार्केगइय परागं।

यस्तमुल्द्ड धर्ममात्सा कामेष्वासक्तिमान् भवेत्। स तु पित्या दणात् पापमवाष्य नरकं पतेत् २। एतावदेव ते पापं नान्यत् किञ्वन विद्यते। तदेद्ि गछ् पुगयानामुपभोगाय पार्थिव।७। राजोवाच। यास्यामि देवानुचर यत्र त्वंमां नयिष्यसि। किञ्जित् पृच्छामि तन्मे त्वं यथावद्दकुमईसि॥ ८॥ वज्जतुएडास्वमी काका: पुंसां नयनहारियः । पुनः पुनश्च नेत्राणि तद्ददेषां भवन्ति हि ॥ ८ ॥ किं कर्मा छतवन्तश्च कथयतज्जुगुप्सितं। हरन्त्येषां तथा जिह्वां जायमानां पनर्नवां ॥१०॥ करपचेण पाव्यन्ते कस्मादेतेऽतिदुःखिताः । करम्भवालुकास्वेते पच्चन्ते तैलगोचराः ॥ ११ ॥ अघोमुखैः खगैश्चैते कृष्यन्ते किंविधा वद। विश्विष्टदेहबन्धार्त्तिम हारावविरावियः ॥१२॥ सयश्चञतुनिपातेन सव्वीङ्गक्षतदुःखिताः ।

एताश्चान्याश्च दृश्यन्ते यातना: पापकर्म्मखं। येन कर्माविपाकेन तन्ममाशेषतो वद।। १४॥ यमकिप्वर उवाच । यन्मां पच्छसि भूपाल पापकर्माफलोदयं। तत्तेऽहं संग्रवच्यामि संक्षेपेण यथातथं॥१५ ॥

९.३

पुगयापुरये हि परुपः पर्थ्यायेश समश्ुते। भुञ्जतश्च यं याति पापं पुशयमथापि वा ॥ १६॥ नतु भोगादते पुरं किश्चिदा कर्सम मानवं। पापकं वा पुनात्याशु जयो भोगात् प्रजायते॥१७॥ परित्यजति भोगाज्ज पुसापुएये निबोध मे। दुर्भिचादेव दुर्भिचं होमात् मोशं भयाङ्गयं ॥१८ ॥ मृतम्यः प्रमता यान्ति दरिद्राः पापकर्न्मिखः। गतिं नानाविधां यान्ति जन्तवः कर्म्मवन्धनात्॥ १८॥ उत्सवादुत्सवं यान्ति स्वर्गात् स्वगं सुखात् सुखं। प्रद्दधानाथ प्रान्ताथ धनदा: शुभकारियः ॥ २०॥ व्यालकुञ्ज्रदुर्गाणि सर्पचौरभयानि तु। हता: पापेन गच्छन्ति पापिनः किमतःपरं॥२१॥ सुगन्धिमा्यसद्स्त्रसाधुयानासनाशनाः । स्तूयमाना: सदा यान्ति पुरयेः पुरायाटवीप्वपि । २२।।

पगयापुएं नृणां तद्दत् सुखदुःखाङ्करोङ्गवं ।।२३॥ यथा वीजं हि भूपाल पयांसि समवेचते। पुगयापुगये तथा कालदेशान्यकर्म्मकारकं॥ २४॥ स्वल्पं पापं हतं पुंसा देशकालोपपादितं। पादन्यासऊतं दुःखं कगटकोत्यं प्रयछति ॥२५॥ तत् प्रभूततरं स्थूलं शूलकीलकसम्भवं। दुःखं यच्छति तद्दच् शिरोरोगादि दुःसईं॥ २६॥

९४ गार्कगडेय परागं।

तथान्योन्यमपेश्टन्ते पापानि फलसङ्गमे ।। २ एवं महान्ति पापानि दीर्घरोगादिविक्रियां। तद्च्छस्त्रागिकचछा ततिबन्धनादिफलाय वे ॥ २८॥ खल्पं पुगयं शुभं गन्धं हेलया सम्पयच्छति। स्पशं वाप्यथवा शब्दं रसं रूपमथापि वा ॥ २६॥ चिराङुरुतरं तद्दन्महान्तमपि कालजं। एवञ् सुखदुःखानि पुरयापुगयोद्ववानि वे॥ ३० ॥

जातिदेशावरुद्दानि आानाज्ञानफलानि च । ३१ ॥ तिषन्ति तत युक्कानि लिङ्गभाचेस चात्मनि। वपुपा मनसा वाचा न कदाचित् कचिक्तरः॥३२॥ अकुर्व्वन् पापकं कर्मम पुगयं वाप्यवतिष्ठते। यद्यत्माम्ोति पुरुपो दुःखं सुखमथापि वा ॥ ३३ ॥ प्रभूतमथवा स्वल्पं विक्रियाकारि चेतसः। तावता तस्य परयं वा पापं वाप्यथ चेतरत्॥ ३४॥ उपभोगात् चयं याति भुञ्मानमिवाशनं। एवमेते महापापं यातनाभिरहन्निशं॥ ३५॥ सपयन्ति नरा घोरं नरकान्तर्विवर्त्तिनः । तथैव राजन् पुगयानि स्वर्गलोकेऽमरैः सह ॥ ३६ ॥

देवत्वे मानुपत्वे च तिर्य्यक्े च शुभाशुभं ।। ३७।।

पुगायपापोङ्गवं भुङ्ते मुखदुःखोपलचणं। यष्वं पृच्छसि मां राजन् यातना: पापकर्स्मियां। दोन केनेति पापेन तत्ते वच्चाम्यशेपतः ॥ ३८॥ दुष्टेन चष्टापा हष्टा: परदारा नराघमैः । मानसेन च दुष्टेन परद्रव्यञ् सस्पृहैः॥३६॥ वज्जतुगडा: खगास्तेपां हरन्त्येते विलोचने। पुनःपुनश् समूतिरष्षमोरेपां भवत्यथ ।। ४० । यावतोऽिनिमेपांस्तु पापमेभिर्नृभि: छ्वतं। तावद्वर्पसहस्वरासि नेवार्ति प्राम्तवन्त्युत ।। ४१ ।। असच्छाललोपदेशास्त येर्दत्ता यैश्व मन्त्रिताः। सभ्यग्दृष्टेर्विनाशाय रिपूणामपि मानवैः ॥४२॥ यै: शास्त्रमन्यथा प्रोक्तं यैरसद्दागुदाहृता। वेददेवद्विजातीनां गुरोर्निन्दा च यैः छता॥ ४३॥ हरन्ति तेपां जिह्वाय जायमाना: पुनःपुनः। तावतो वत्सरानेते वज्जतुराडा: सुदारुणाः ॥४४॥ मित्रभेदन्तथा पिचा पुचस्य स्वजनस्य च। यात्योपाध्याययोम्माच्ना सुतस्य सहचारियः ॥ ४५ ॥ भार्य्यापत्योश्च ये केचिज्वेदं चकुर्नराधमाः। त इमे पश्य पाठ्यन्ते करपने पार्थिव ॥४६॥ परोपतापका ये च ये चासादनिषेधकाः । तालटन्तानिलस्थानचन्दनोशीरहारियः ॥४0॥ प्राशन्तिकं ददुस्तापमदुष्टानाञ्च येऽधमाः।

मार्क्रहेय परामं। करम्भवालुकासंस्थास्त्मे पापभागिन: ॥४८ ।। भुङत्े श्राद्वं तु योऽन्यस्य नरोऽन्येन निमन्त्रितः। दैवे वाप्यथवा पिच्ये स द्विधा कप्यते खगेः ॥ ४८ ॥ मममाणि यस्तु साधूनामसद्दाग्भिर्निकृन्तति। तमिमे तुदमानास्तु खगास्तिष्ठन्त्यवारिताः ॥५० ॥ यः करोति च पैशुन्यमन्यवागन्यथामतिः। पाठ्यते हि द्विधा जिहवा तस्येत्यं निणितैः चुरैः ॥५१॥ मातापित्रो गुरुाश्च येड्वज्ञां चकुरुद्वताः । त इमे पूयविरामूतगत्त मज्जन्त्यधोमुखाः ॥५२॥ देवतातिथिभूतेपु भृत्येप्वभ्यागतेप च। पभु त्तावत्सु येऽश्रन्ति तद्दत् पिचग्रिपशिपु॥५३॥ दुष्टास्ते पूयनिर्यासभुजः सूचीमुखास्तु ते। जायन्ते गिरिवर्माणः पश्यैते याद्ृशा नराः ॥५४॥ एकपङत्ना तु ये विग्रमथवेतरवर्षजं। विपमं भोजयन्तीह विड्भुजस्त इमे यथा॥ ५५ ॥ एकसार्थप्रयातं ये निःसमर्थार्थिनं नरं। परपास्य स्वान्नमश्नन्ति त दसे सनेप्मभोजिनः ॥ ५ू६॥ गोव्राह्मणामय: स्पृष्टा यैरुच्छिष्टैर्नरेश्वर। तेपामेतेऽम्रिकुम्भेपु लेलिद्यन्त्याहिता: करा ॥५७॥ सथ्यन्दतारका टष्टा यैरुच्छिष्टैस्तु कामतः। तेपां याम्येनरनचे न्यस्तो वहिः समेध्यते॥५८॥ गावोडगिर्जननी विग्रो ज्येछम्राता पिता खसा।

चतुददशोऽध्यायः॥ ९७

यामयो गुरवो दृद्दा यै: स्पृष्टास्तु पदा न्भि: ॥५ू८ ॥

पायसं कृशरं छागो देवान्नानि च यानि वै। भुकानि यैरसंस्कृत्य तेषां नेचाखि पापिनां।। ६१ ।। निपातितानां भूष्टष्ठे उद्दत्ताक्षि निरीक्षतां। सन्दंशैः पश्य कृष्यन्ते नवैर्याम्यैर्मुखात्ततः । ६२॥ गुरुदेवद्विजातीनां वेदानाञ्व नराधमैः । निन्दा निशामिता यैश्व पापानामभिनन्दतां।। ६३॥ तेपामयोमयान् कीलानमिवर्मान् पुनःपुनः। कर्गोषु प्रेरयन्त्येते याम्या विलपतामपि॥ ६४ ॥ यै: प्रपादेवविप्रीकोदेवालयसभाः शुभाः । भङ्क्ा विध्वंसमानीताः क्रोधलोभानुवर्त्तिभिः॥६५॥ तेपामेतैः शितैः शस्तैर्मुहुर्विलपतां त्वचः। पथक् कुर्व्वन्ति वै याम्याः शरीरादतिदारुखाः ॥ ६र६। गोब्राह्मणार्कमार्गास्तु येऽवमेहन्ति मानवाः। तेषामेतानि कृष्यन्ते गुदेनान्त्राषि वायसैः ॥ ६७॥ दत्वा कन्यां यच कस्मै द्वितीयाय प्रयच्छति। स त्वेवं नैकधा छिन्नः क्षारनद्यां प्रवाह्यते॥ ई८ ॥ स्वपोपसपरो यस्तु परित्यजति मानवः।

दुर्भिन्ते सम्भमे वापि सोऽप्येवं यमकिङ्गरैः। इ

et मार्कगड़ेय पमासं॥ उत्कृत्य दत्तानि मुखे स्वमांसान्यक्षुते चषधा ॥७०॥ शरखागतान् यस्तयजति लोभाहृत्त्युपजीविनः। सोऽप्येवं यन्त्रपीडाभि: पीड्ते यमकिङ्करैः ॥७॥ सुकृतं ये प्रयकन्ति यावज्जन्म ऊतं नराः। ते पिष्यन्ते शिलापेषैर्यथैते पापकर्मिमयः ॥७२॥ न्यासापहारिणो बड्ा: सर्व्वगावेष बन्धनैः।

क्षत्क्षामास्तृट्पतज्नि ह्वातालवो वेदनातुराः। दिवामैथुनिन: पापाः परदारभुजश्च ये॥७४॥ तथैव कगटकैर्दीर्घेरायसैः पश्य शाल्मलिं। आारोपिता विभिन्नाङ्गा: प्रभूताह्हकुसत्रवाविलाः ॥७५॥ मूषायामपि पश्यैतान् नाश्यमानान् यमानुगैः। पुरुषैः पुरुषव्याघ्र परदारावमर्षिर: ॥७६॥ उपाध्यायमधःऊत्वा स्तब्ो योऽ्ध्ययनं नरः। गृह्हाति शिल्पमथवा सोऽप्येवं शिरसा शिलां।७७॥ विम्रत् क्रेशमवाप्रोति जनमार्गेडतिपीडितः।

त इमे स्नेष्मविगमूचदुर्गन्धं नरकं गता: ॥ ७८॥ परस्परञ् मांसानि भक्षयन्ति चुधान्विताः । भुत्तं नातिध्यविधिना पूर्व्वमेभि: परस्परं॥ ८०॥ अपविद्वास्तु यैवदा वह्यश्चाहितागिभिः।

तदूमे शैलशुङ्गाग्रात् पात्यन्तेऽधः पुनःपुनः ।८१। पुनर्भूपतयो जीरणाा यावज्जीवन्ति ये नराः। दूमे कमित्वमापन्ना भच्यन्तेऽन पिपीलिकैः ॥८र॥ पतितप्रतिग्रहादानाद्याजनानित्यसेवनात्। पापाणमध्यकीटत्वं नरः सततमश्रुते॥ ८३॥ पश्यतो मत्यवर्गस्य मिताणामतिथेस्तथा। एको मिष्टानभुग्भुङके ज्वलदङ्गारसन्नयं॥ ८४ ॥ दकैर्भयङ्गरैः पृष्ठन्नित्यमस्योपभुज्यते। पृष्ठमांसं न्ृपैतेन यतो लोकस्य भचितं ॥ ८५ ॥ ऋन्धोऽथ बधिरो मूको भ्राम्यतेऽयं चधातुरः। अछ्रतन्ोऽधमः पुंसामुपकारेषु वर्त्ततां॥ ८६॥ छयं कृतव्नो मित्राणामपकारी सुदुम्मतिः। तप्तकुम्भे निपतति ततो यास्यति पेपसं॥ ८७। करमभवालुकां तस्माच्तो यन्त्रावपीडनं। असिपचवनं तस्मात् करपचेग पाटनं । ८८। कालसूचे तथा छेदमनेकाश्चैव यातनाः। प्राप्य निष्कृतिमेतस्मान्न वेद्मि कथमेष्यति॥ द । श्रद्वसङ्गतिनो विग्राः समुत्पत्य परस्परं। दुष्टा हि निःतं फेनं सर्व्वाङ्गेभ्यः पिवन्ति वै॥ ८० ॥ सुवर्गास्त्ेयी विप्रम्नः सुरापो गुरुतल्यगः । ऋधश्नोर्द्वश्वव दीप्ताऔ दह्यमाना: सगन्ततः ॥८१।। तिष्ठन्त्यब्दस हस्त्राणि सुबहनि ततः पुनः।

900 मार्फमडय पुरागं। जायन्ते मानवाः कुछक्षयरोगादिचिहरिताः॥६२।। मृता: पुनश्च नरकं पुनर्जाताञ्च तादशं। व्याधिमृच्छन्ति कल्पान्तपरिमाएं नराधिप।।६३ । गोघ्नो न्यूनतरं याति नरकेऽथ चिजन्मनि। तथोपपातकानाज्ज सर्व्वेषामिति निश्चयः ॥ ६४। नरकप्रच्युता यानि यैर्येविहितपातकैः । प्रयान्ति योनिजातानि तन्मे निगद्तः शणु॥६५॥ इति श्रीमार्कगडेयपुरासे जडोपाख्याने यर्माकक्रसंवादे।२8॥

=

यमकिङ्कर उवाच। पतितात्मतिगटह्यारथं खरयोनिं व्रजेद्दिजः। नरकात् प्रतिमुक्तस्तु कमिः पतितयाजकः ॥१॥ उपाध्यायव्यलीकन्तु कत्वा श्वा भवति द्िजः । तज्जायां मनसा वाञ्कन तढ़व्यं चाप्यसंशयं॥२॥ गर्द्वभो जायते जन्तुः पित्रो्चाप्यवमानकः। मातापितरावाक्रृश्य शारिका सम्पजायते॥ ३॥ भातु: पत्नावमन्ता च कपोतत्वं प्रपद्यते। तामेव पीडयित्वा तु कच्छपत्वं प्रपद्यते।। ४ ।। भर्तृपिएडमुपाश्नन यस्तदिष्टं न निषेवते।