1. markandeya_purana_2

१०१

सोऽपि मोहसमापन्ो जायते वानरो मृतः ॥ ५। न्यासापहर्त्ता नरकाद्दिमुक्तो जायते लमिः । असूयकश्च नरकान्मुत्तो भवति राक्षसः । ६ । विश्वासहन्ता च नरो मीनयोनी प्रजायते। धान्यं यवांरितलान्मापान् कुलत्यान् सर्षपांश्रगान्॥७। कलायान् कलमान्मुद्ञान् गोधूमानतसीस्तथा। सस्यान्यन्यानि वा हृत्वा मोहाज्जन्तुरचेतनः ॥८॥ सञ्न्ायते महावत्रो मूषिको बभ्रुसनिभः । परदाराभिमर्पात्तु टृको घोरोऽभिजायते॥ ८ ॥ श्वा शृगालो वको गृध्रो व्याड: कङ्कर्तथा क्रमात्। भातृभार्य्याञ्त दुर्बुद्विर्यो धर्षयति पापकृत् ॥१०॥ पुंस्कोकिलत्वमाप्रोति स चापि नरकाज्जुातः। सखिभाय्या गुरोर्भाय्यां राजभार्य्याञ्च पापकृत् ॥११॥ प्रधर्पयित्वा कामात्मा शूकरो जायते नरः। यज्ञदानविवाहानां विघ्रकर्त्ता भवेत् कृमिः ॥१२॥ पुनर्दाता च कन्याया: क्मिरेवोपजायते। देवतापितृविप्राणामदत्वा योऽन्नमश्नुते॥१३॥ गमुक्तो नरकात् सोऽपि वायसः सम्प्रजायते। ज्येष्ठं पितृसमं वापि भ्रातरं योऽवमन्यते॥१४ ॥ गरकात् सोऽपि विभ्रष्टः क्रौञ्चयोनौ प्रजायते। पृद्रश्च व्राह्मणीं गत्वा हमियोनी प्रजायते ॥१५ ॥ तस्यामपत्यमुत्याद्य काष्ठान्त:कीटकी भवेत्।

१०२ माकगड़ेय पुरागां। शूकर: क्मिको महुश्नएडालश्च प्रजायते ॥१६ ॥ तरपकृतज्ञोऽधमः पुंसां विमुक्ती नरकानरः । कृतप्नः हमिकः कीटः पतङ्गो दश्चिकस्तथा॥१७॥ मत््यस्तु वायसः कूग्मः पुक्कशो जायते ततः। अशरत्रं पुरुषं हत्वा नरः संजायते खरः ॥१८॥ कृमिः स्त्रीवधकर्त्ता च बालहन्ता च जायते। भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः ॥१६॥ तत्राप्यस्ति विशेषो वै भोजनस्य शृगुष्व तत्। हृत्वान्नन्तु स मार्जारो जायते नरकाज्जुातः ॥२०॥ तिलपिरयाकसंमिश्रमननं हृत्वा तु मूपिकः । घृतं हत्वा च नकुलः काको महुरजामिषं। २१। मत्स्यमांसापहृत् काक: श्येनो मार्गामिषापहृत्। वीचीकाकर्वपहते लवगे दधनि क्रमिः ॥२२॥ चोरयित्वा पयश्चापि बलाका सग्गरजायते। यस्तु चोरयते तैलं तैलपायी स जायते ॥ २३॥ मधु हत्वा नरी दंशः पूपं हत्वा पिपीलिकः । चोरयित्वा तु निष्पावान जायते गृहगोलकः ॥ २४ ॥ आसवञ्जोरयित्वा तु तित्तिरित्वमवामुयात्। अ्रयो हत्वा तु पापात्मा वायसः सम्प्रजायते॥। २५॥ हते कांस्ये च हारीतः कपोतो रूप्यभाजने। हृत्वा तु काञ्जनं भाएडं कमियोनौ प्रजायते॥२६ ॥ पत्रोरों चोरयित्वा तु क्रकरत्वञ्व गच्छति।

पच्चदशोडध्याया। १०३

कोषकारश्च कौषेये हृते वस्त्रेऽभिजायते॥२७॥ दुकूले शाङ्गिके पापो हते चैवांशुके शुकः। तथैवाजाविकं हृत्वा वस्त्रं क्षीमञ्व जायते॥ २८॥ कापासिके हृते क्रौच्चो वाल्कहर्त्ता वकस्तथा। मयूरो वर्गाकान् हृत्वा शाकपतञ्व जायते ॥२८॥ जीवञ्जीवकतां याति रक्तवस्त्रापहनरः। छुछुन्दरिः शुभान् गन्धान् वासो हृत्वा शशो भवेत्।३०। शएडः फलापहरखात् काष्ठस्य घुसकीटकः।

शाकहर्त्ता च हारीतस्तोयहर्ता च चातकः। भूहर्त्ता नरकान् गत्वा रौरवादीन् सुदारुखन्। ३२॥ तृणगुल्म लताबस्ित्वकसारतरुतां क्रमात्। प्राप्य चीसाल्यपापस्तु नरो भवति वे ततः ॥३३॥ कमि: कीट: पतङ्गोऽ्थ पक्ची तोयचरो मगः। गोत्वं प्राप्य च चएडालपुक्कशादि जुगुप्सितं॥ ३४।। पङ्गन्धो बधिरः कुष्ठी यच्चाणा च प्रपीडितः। मुखरोगाधिरोगैश्च गुदरोगैश्च बाध्यते।। ३५॥ अपस्मारी च भवति शूद्रत्वं चस गच्छति। एप एव क्रमो दृष्टो गोमुवर्गापहारियां॥ ३६॥ विद्यापहारिषश्चोग्रा निष्कयमंसिनो गुरोः । जायामन्यस्य पुरुषः पारक्ां प्रतिपादयन्॥ ३७॥ प्राप्रोति शरढतां मूढो यातनाभ्यः परिच्ुतः।

१०४ गार्करडेय पुरागां॥ यः करोति नरो होममसमिद्े विभावसौ॥। ३८॥ सोऽजीर्गाव्याधिदु:खार्त्तो मन्दागि: संप्रजायते। परनिन्दा हतव्रत्वं परमर्म्मावघट्टनं॥ ३६।। नेष्ठुय्यें निर्धसत्वञ्च परदारोपसेवनं। परस्वहरणाशौचं देवतानाञ्च कुत्सनं॥। ४०। निकृत्या वञ्वनं न्ृणां कार्पगयञ्न नृणां बधः । यानि च प्रतिषिद्वानि तत्मदत्तिश्च सन्तता ॥ ४१ ॥ उपलच्यासि जानीयान्मुक्तानां नरकादनु। दया भूतेषु संवाद: परलोकप्रतिक्रिया ॥ ४२॥

गुरुदेवर्षिसिद्वर्षिपूजनं साधुसङ्गमः ॥४३॥ सत्कियाभ्यसनं मैतीमिति बुद्येत परिडतः । अरपन्यानि चैव सद्वर्ग्मकियाभूतानि यानि च ।। 88।। स्वर्गच्युतानां लिङ्गानि पुरुषाणामपापिनां। एनदुददेशतो राजन् भवतः कथितं मया॥ ४५॥ स्वकर्ममफलभोक्तृणां पुरायानां पापिनान्नथा। तदेह्यन्यन गच्छामो हष्टं सव्वें त्वयाधुना। त्वया दृष्टो हि नरकर्तदेह्यन्यच गम्यतां ॥। ४६॥ पुच् उवाच॥ - ततस्तमग्रतः छत्वा स राजा गन्तुमुद्यतः । ततश्च सर्व्वैरुत्क्रुष्टं यातनास्थायिमिर्न्टरमि: । ४ ।। प्रसादं कुरु भूपेति तिष्ठ तावन्ुहहर्त्तकं।

पच्चदशोऽध्यायः॥ 904

त्वदङ्गसङ्गी पवनो मनो ह्वादयते हि नः ॥४८॥ परितापञ्च गाचेभ्यः पीडाबाधास्च कृत्तशः। अपहन्ति नरव्याघ्र दयां कुरु महीपते॥ ४ट॥ एतच्छुत्वा वचस्तेषां तं याम्यपुरुपं न्पः । पम्रच्छ कथमेतेषामाह्नादो मयि तिष्ठति ॥५०॥ किं मया कर्मा तत् पुयं मर्त्यलोके महत् कृतं। आस्वाददायिनी दष्टिर्येनेयं तदुदीरय॥ ५१ ॥ यमपरष उवाच। पितृ देवातिथि प्रैष्यशिष्टेनान्नेन ते तनुः। पुष्टिमभ्यागता यस्मात्तद्तञ्व मनो यत: ।५२॥ ततस्वद्गाचसंसर्गी पवनो ह्वाददायकः। पापकर्म्मछतो राजन् यातना न प्रबाधते॥। ५३॥ अश्वमेधादयो यज्ञास्वयेष्टा विधिवद्यतः। ततरुवदर्शनाद्याम्या यन्त्रशस्त्रािवायसाः ॥ ५ू४॥ पीडनछेददाहादिमहादुःखस्य हेतवः। मदुत्वमागता राजन् तेजसापहतास्तव॥ ५ू५ ॥ राजोवाच ॥ न स्वर्गे ब्रह्मलोके वा तत्मुखं प्राप्यते नरैः। यदार्त्तजन्तुनिर्व्वाषदानोत्यमिति मे मतिः ॥५६॥ यदि मत्सन्निधावेतान् यातना न प्रबाधते। ततो भद्रमखाचाहं स्थास्ये स्थापुरिवाचल: ॥५७॥ न1

१०६ मार्कम्देय परामं

यमपुरुष उवाच । एहि राजन् प्रगच्छामो निजपुगयसमर्जितान्। भुङ्ग भोगानपास्येह यातना: पापकर्मखं॥ ५८ ॥ राजोवाच। तस्मान्न तावद्यास्यामि यावदेते मुदुःखिताः। मत्सन्निधानात् सुखिनो भवन्ति नरकौकस: । ५ट । धिक तस्य जीवनं पुंमः शरसार्थिनमातरं। यो नार्त्तमनुगटक्वाति वैरिपक्षमपि ध्रुवं ॥ ६०॥ यज्दानतपांसीह परच च न भूतये। भवन्ति तस्य यस्यार्तपरिचासी न मानसं॥ ६१ । नरस्य यस्य कठिनं मनो वालातुरादिषु। रद्वेषु च न तं मन्ये मानुषं राक्षसी हि सः ॥ ६२॥ एतेषां सन्निकर्षान्तु वद्यगिपरितापजं। तथोग्रगन्धजं वापि दुःखं नरकसमभवं ।॥ ६३॥ नुत्पिपासाभवं दुःखं यञ्च मुर््छाप्रदं महत्। एतेषां चागदानन्तु मन्ये स्वर्गसुखात् परं॥ ६४॥ प्राफ्यन्यार्त्ता यदि सुखं बद्दवो दुःखिते मयि। किनु प्राप्तं मया न स्यात्तसापं व्रज मा चिरं। ६५॥ यमपुरष उवाच। एप धर्माश्च शक्रश्च त्वां नेतुं समुपागती। अवश्यसम्माङ्न्तव्यं तस्सात् पार्थित्र गम्यतां।। ६६।

पच्वदभोजध्यायः॥ 9०७

धर्म्म उवाघ। नयामि त्वामहं स्वगं त्वया सम्यगुपासितः । विमानमेतदारूह्य मा विलम्बस्व गम्यतां ॥ ६७। राजोवाघ। नरके मानवा धर्ममा पीद्यन्तेऽन सहसत्रशः । चाहीति चार्त्ता: कन्दन्ति मामतो न व्रजाम्यहं॥ ई८॥ इन्द्र उवाच। करमाणा नरकप्राप्तिरेतेषां पापकर्मिमयं। स्वर्गसवयापि गन्तव्यो नृप पुसयेन कर्माखण॥ र्ईट। राजोवाघ। यदि जानासि धर्मा त्वं त्वं वा शक्र शचीपते। मम यावत्प्रमारन्तु शुभं तद्दक्ुमहथः॥७०॥ धम्मे उवाच। अब्बिन्दवो यथास्भोधौ यथा वा दिवि तारकाः । यथा वा वर्षतो धारा गङ्गायां सिकता यथा॥ ७॥ असंख्ेया महाराज यथा विन्द्वादयो ह्यपां। तथा तवापि पुगयस्य संस्या नैवोपपद्यते॥ ७२॥ अनुकम्ामिमामद्य नारकेप्विह कुर्व्वतः। तदेव शतसाहसत्रं संख्यामुपगतं तव । ७३ । तङ्गच्छ व्वं न्पश्रेष्ठ तङ्गोक्तुममरालयं। गतेऽपि पापन्नरके अ्षपयन्तु ग्वकर्माजं॥ ७8।

90t माकगड़ेय पुरगं।

राजीवाच॥ कथं स्प्रहां करिप्यन्ति मत्सम्पकपु मानवाः । यदि मत्सन्निधावेषामुत्कर्षो नोपजायते।। ७५ । तर्सात् यत् भुकतं किश्चिन्ममारिति तिद्शाधिप। तेन मुच्चन्तु नरकात् पापिनो यातनां गता: । ७६॥ इन्द्र उवाच। एवमूर्दतरं स्थानं त्वयावाप्तं महीपते। एतांश्च नरकात् पश्य विमुत्तान् पापकारिसः ।७७। पुच्र उवाच। ततोऽपतत् पुष्पदृष्टिस्तस्योपरि महीपतेः। विमानञ्जाधिरोप्यैनं स्वर्लोकमनयद्रिः॥७८॥ ऋ्रहञ्चान्ये च ये तच यातनाभ्यः परिच्युताः । स्वकर्म्मफलनिर्दिष्टं ततो जात्यन्तरं गताः ॥ ७८॥ एवमेते समाख्याता नरका द्विजसत्तम। येन येन च पापेन यां यां योनिसुपैति वै॥ ८० ॥ तत्तत् सव्ें समाख्यातं यथा हष्टं मया पुरा। पुरानुभवजं ज्ानगवाप्यावितथं तव।। अतःपरं महाभाग किमन्यत् कथयामि ते ॥ ८१॥ इति श्री मार्कराडेयपुरागो पितापुत्संवादे । १५।

१०९

घोडशोऽध्यायः॥

पितोवाच। कथितं मे त्वया वत्स संसारस्य व्यवस्थितं। स्वरूपमतिहेयस्य घटीयन्त्रवद्व्ययं ।। १ ।। तदेवमेतदखिलं मयावगतमीद्टशं। किम्मया वद कर्त्तव्यमेवमस्मिन् व्यवस्थिते॥ २ ॥ पुत्र उवाच। यदि मद्दचनं तात शद्धास्यविशद्मितः । तत्परित्यज्य गार्हस्थ्यं वानप्रस्थपरी भव ॥ ३ ॥ तमनुष्ठाय विधिवद् विह्यायाभिपरिग्रहं। झात्मन्यात्मानमाधाय निर्द्न्दो निष्परिग्रह्ः॥४।। एकान्तराशी वश्यात्मा भव भिन्तुरतन्द्रितः । तत्र योगपरो भूत्वा वाह्यस्पर्शविवर्जितः ॥ ५ । ततः प्रास्यसि तं योगं दुःखसंयोगभेषजं। मुक्ति हेतुमनीपम्यमनास्ेयम सद्गिनं। यत्संयोगान्न ते योगो भूयो भूतैर्भविष्यति ॥ ६। पितोवाच। वत्स योगं ममाचच्व मुक्तिहेतुमतःपरं। येन भूतैः पुनर्भूतो नेदृग्दुःखमवामुयां ।७। यत्रासक्निपरस्यात्मा मम संसारबन्धनैः । नैति योगमयोगोऽपि तं योगमधुना वद ॥८ ॥

990 मार्यागडेय पुरागां॥

ब्रह्मज्ञानाम्बुशीतेन सिञ्च मां वाक्यवारिया॥ ई । पविद्याऊण्णसर्पेग दष्ट तद्िषपीडितं। स्ववाक्यामृतपानेन मां जीवय पुनर्मतं ॥ १०॥

पुच्च उवाच। शृणु तात यथा योगो दत्तावेयेश धीमता। अनर्काय पुरा प्रोत्त: सम्यक पृष्टेन विस्तरात् ॥१२॥ पितीवाच। दत्ताचेयः सुतः कस्य कथं वा योगमुक्तवान्। कश्चानर्को महाभागो यो योगं परिपृष्टवान् ।१३।। पुच्र उवाच। कौशिको ब्राह्मणः कश्चित् प्रतिष्ठानेऽभवत्पुरे। सोऽन्यजन्मकृतैः पापैः कुष्ठरोगातरोऽभवत्॥१४॥ तं तथा व्याधितं भार्य्या पतिं देवमिवार्च्चयत्।

रहश्चैवोपचारेण प्रियसम्भाषगोन च ॥ १६ ॥ स तया पूज्यमानोऽपि सदातीव विनीतया। अतीवतीब्रकोपत्वान्निर्भत्सयति निषुरः ॥१७

तथापि प्रसता भार्या तममन्यत दवतं। तं तथाप्यतिबीभत्सं सर्व्वश्रेष्ठममन्यत ॥१८॥ अचंक्रमणशीलोऽपि स कदाचिद्दिजोत्तमः। प्राह भाय्यां नयस्वेति त्वं मां तस्या निवेशनं ॥१८॥ या सा वेश्या मया टष्टा राजमार्गे गहोपिता। तां मां प्रापय धर्म्माज्ने सैव मे हृदि वर्त्तते॥२०॥ दृष्टा सूर्य्योदये बाला राचिश्चेयमुपागता। दर्शनानन्तरं सा मे हृदयान्ापसर्पति ॥ २१॥ यदि सा चारुसर्व्वाङ्गी पीनश्रोिपयोधरा। नोपगूहति तन्वङ्गी तन्मां द्रव्यसि वै मृतं । २२॥ वाम: कामो मनुष्याखां बहुभि: प्रार्थ्यते च सा। ममाशक्रिश्च गमने संकुलं प्रतिभाति मे ॥२३॥ तत्तदा वचनं श्रुत्वा भर्त्तुः कामातुरस्य सा। तत्पत्नी सत्कुलोत्पन्ना महाभागा पतिव्रता॥ २४॥। गाढं परिकरं बद्धा शुल्कमादाय चाधिकं। स्कन्धे भर्त्तारमादाय जगाम मदुगामिनी॥ २५॥ निशि मेघास्तृते य्योम्नि चलद्दिद्युत्मदर्शिते। राजमाग प्रियं भर्त्तुश्चिकीर्षन्ती द्िजाङ्गना॥ २६॥ पथि शूले तथा प्रोतमचौरं चौरशङ्गया। माएडव्यमतिदुःखार्त्तमन्धकारेऽय स द्विजः ॥ २७॥ पत्नीस्कन्धे समारूढन्चालयामास कौशिकः । पादावमर्षणात् क्रुड्दो माएडव्यस्तमुवाच ह॥२८॥

११२ मार्क राड़ेय पुरागां ।

येनाहमेवमत्यर्थें दुःखितश्चालितः पदा। दशां कष्टामनुप्राप्तः स पापात्मा नराधमः ॥२६॥ सुर्य्योदयेऽवशः प्राणैर्विमोकष्यति न संशयः। भास्करालोकनादेव स विनाशमवास्यति॥ ३० ॥ तस्य भार्य्या ततः शुत्वा तं शापमतिदारुएं। प्रोवाच व्यथिता सूर्य्यो नैवोदयमुपेष्यति॥ ३१ ॥ ततः सूर्ययोदयाभावाद्भवत् सन्तता निशा। बहून्यहःप्रमाणानि ततो देवा भयं ययुः ॥३२॥ निःस्ाध्यायवषट्कार स्वधास्वा हाविवर्जितं। कथं नु खत्विद सव्वें न गच्छेत् संचयं जगत् ॥ ३३॥ प्र होरात्व्यवस्थाया विना मासर्तुसंक्षयः। तत्संच्षयान्नत्वयने नायेते दक्षिसोत्तरे॥ ३४ ॥ विना चायनविज्ञानात् काल: संवत्सर: कुतः। संवत्सरं विना नान्यत् कालज्ञानं प्रवर्त्तते॥३५॥ पतिव्रताया वचसा नोहच्छति दिवाकर:। सूर्य्योदयं विना नैव सानदानादिका: क्रियाः ॥३६॥ नागेर्विहरणन्जैव क्रत्वभावञ्च लच्चते। नैवाप्यायनमस्माकं विना होमेन जायते ॥३७॥ वयमाप्यायिता मत्यैर्यज्नभागर्यथोचितैः । दध्या ताननुगक्षीमो म्त्त्यान् सस्यादिसिङ्ये ॥ ३८॥ निष्पादितास्वोषधीषु मर्त्या यज्ञैर्यजन्ति नः । तेषां वयं प्रयच्छाम: कामान् यज्ञादिपूजिताः ॥३९ ॥

वोडभोऽ्ध्यायः॥ ११३ अधो हि वर्षाम वयं मर्त्त्याश्चोई्प्रवर्पिखः । तोयवषगा हि वयं हविर्वषण मानवाः ।। ४०॥ ये नास्माकं प्रयच्छन्ति नित्यनैमित्तिकी: क्रियाः। कतुभागं दुरात्मानः स्वयं चाश्रन्ति लोलुपाः ॥ ४१ ॥ विनाशाय वयं तेषां तोयसूर्य्यामिमारुतान्। चितिञ्च सन्दृषयामः पापानामपकारियां॥४२॥ दुष्टतोयादिभोगेन तेषां दुष्कृतकर्म्मिखां। उपसर्गाः प्रवर्त्तन्ते मरणाय मुदारुखाः ॥४३। ये त्वस्मान् प्रीसयित्वा तु भुञ्जते शेषमात्मना। तेषां पुरयान् वयं लोकान विद्धाम महात्मनां ।४8 ।। तन्नास्ति सर्व्वमेवैतद् विनैषां व्युष्टिसंस्थितिं। कथनु दिनसर्गः स्यादन्योन्यमवदन् सुराः ॥४५॥ तेषामेव समेतानां यज्रव्युच्छित्तिशङ्गिनां। देवानां वचनं सत्वा प्राद्म देव: प्रजापतिः ॥४६॥ तेजः परं तेजसैव तपसा च तपस्तथा।

पतिव्रताया माहात्म्यान्नोङ्गच्छति दिवाकरः । तस्य चानुदयाद्वानिर्मत्यानां भवतां तथा ॥४८॥ तस्मात् पतिव्रतामचेरनसूयां तपस्विनीं। प्रसाद्यत वे पत्नीं भानोरुदयकाम्यया ।। ४६। पुत्र उवाच। तैः सा प्रसादिता गत्वा प्राहेष्ठं व्रियतामिति।

११४ मार्फमडेय परागां॥

अयाचन्त दिनं देवा भवत्विति यथा पुरा ॥ ५०॥ अनसूयोवाच। पतिव्रताया माहातम्यं न हीयेत कथन्विति। सम्मान्य तस्मात्तां साध्वीमहः स्रच्याम्यहं सुराः ॥५१॥ यधा पुनरहोरानसंस्थानमुपजायते। यथा च तश्या: स्वपतिर्न्न साध्वा नाशमेप्यति ॥ ५२॥ पुत्र उवाच। एवमुक्का सुरांस्तस्या गत्वा सा मन्दिरं शुभा। उवाच कुगलं प्ष्टा धम्में भर्त्तुर्तथात्मनः ।५३॥ मनसूयोवाच। कच्चिन्न्दसि कल्यागि स्वभर्तुर्मुखदर्शनात्। कच्िच्वाखिलदेवेभ्यो मन्यसेऽभ्यधिकं पतिं ॥ ५४॥ भर्तृ शुश्नूषणादेव मया प्राप्तं महत् फलं। सव्वकामफलावास्या प्रत्यूहा: परिवर्त्तिताः ॥५५ । पञ्चसानि मनुष्येख साध्वि देयानि सर्व्वदा। तथात्मवर्ाध्मोण कर्त्तव्यो धनसञ्चयः ॥५६॥ प्राप्तश्वार्थस्ततः पाचे विनियोज्यो विधानतः। सत्यार्जवतपोदानैर्दयायुक्तो भवेत् सदा ॥ ५७। क्रियाश्च शास्त्रनिर्दिष्टा रागद्वेषविवर्जिताः। कर्त्तव्या अन्वहं श्रद्वापुरस्कारेण शकितः॥५८॥ सजातिविहितानेव लोकानाप्रोति मानवः। त्रेपेन महता साध्ति प्राजापत्यादिकान् कमात् ॥५ूट ।

षोडशोऽध्यायः । ११५

स्त्रियस्वेवं समस्तस्य नरैर्दुःखार्जितरय वै। पुगयस्यार्ापहारिगयः पतिशुभ्ूषयैव हि॥ ६० ॥ नास्ति स्त्रीणां प्टथग्यजो न श्रद्धं नाप्युपोषितं। भर्तृशुश्नूपयैवैतान् लोकानिष्ठान् व्रजन्ति हि॥ ६१ ॥ तस्मात् साध्वि महाभागे पतिशुश्नूपयं प्रति । त्वया मतिः सदा कार्य्या यतो भर्त्ता परा गतिः ॥६२॥ यद्द्वेभ्यो यञ्च पितांगतेम्यः कुर्य्याङ्गर्त्ताभ्यर्चनं सत्क्रियातः। तस्याप्यद्वें केवलानन्यचित्ता नारी भुङके भर्वशुन्धूषयैव ॥ ६३॥

पुच् उवाच॥

तस्यास्तद्दचनं स्रुत्वा प्रतिपूज्य तथादरात्। प्रत्युवाचाचिपत्नीं तामनसूयामिदं वचः ॥६४॥ धन्यासपनुगटहीतास्मि देवैश्चाप्यवलोकिता। यन्े प्रक्ृतिकल्यासि श्रद्धां वई्वयसे पुनः॥६५॥ जानाम्येतन्न नारीणां काचित् पतिसमागतिः। तत्मीतिश्चोपकाराय दह लोके परच च ॥ ६६॥ पतिप्रसादादिह च प्रेत्य चैव यशस्विनि। नारी सुखमवाप्रोति नार्य्या भर्त्ता हि देवता ॥ ६७॥ सा त्वं ब्रूहि महाभागे प्राप्ताया मम मन्दिरं। आर्य्याया यन्मया कार्य्यन्तथाय्येखपि वा शुभे ॥ ह८॥

११६ गार्ता गड़ेय परासं

अनसूयोवाच। एते देवा: सहेन्द्रेश मामुपागम्य दुःखिताः। त्वद्वाक्ापास्त सत्कर्मादिननकंनिरुपणा: । ६ट । याचन्तेऽह्र्निशासंस्थां यथावदविग्वरिडतां। ऋरहं तदर्थमायाता शृणु चैतदचो मम ॥ ७०॥ दिनाभावात् समस्तानामभावो यागकर्माखां। नदभावात् सुराः पुष्टिं नोपयान्ति तपस्विनि ॥ ७१ ॥ अहश्नेव समुच्छेदादुच्छेद: सर्व्वकर्माणां। तदुच्छेदादनाषध्या जगदुच्छेदमेष्यति॥ ७२॥ तत्वमिच्छसि चेदेतत् जगदुद्दर्तुमापदः। प्रसीद साध्ति लोकानां पूर्व्ववद्दर्त्ततां रविः ॥७३॥ ब्राह्मरयवाच। माएडव्येन महाभागे शप्तो भर्त्ता ममेश्वरः। सूर्य्योदये विनाशं त्वं प्रास्यसीत्यतिमन्युना। ७४॥ तनसूयोवाच। यदि वा रोचते भद्रे ततस्वद्दचनाद्हं। करोमि पूर्व्ववह् हं भर्त्तारञ्च नवं तव ॥ ७५ ।। मया हि स्व्वथा स्त्रीणां माहात्यं वरवर्सिनि। पतिव्रतानामाराध्यमिति सम्मानयामि ते ॥ ७६॥। पुत्र उवाच। तथेत्युक्रे तथा सूर्य्यमाजुहाव तपस्व्रिनी। अनम्यार्ध्यमुद्यम्य दणराचे तदा निशि ॥ ७७॥

११७

ततो विवस्वान् भगवान् फुलपझ्माकणाऊतिः। शैलराजानमुदयमारुरोहोरुमएडलः। ७८। समनन्तरमेवास्या भर्त्ता प्राैर्व्ययुज्यत। पपात च महीष्टष्ठे पतन्तं जगहे च सा। ७६। जनसूयोवाच। न विषादखवया भद्रे कर्त्तव्यः पश्य मे बलं। पतिशुश्नूपयावाप्तं तपसः किञ्चिरेस ते॥ ८० ॥ यथा भर्तसमं नान्यमपश्यं पुरुषं क्चित्। रूपतः शीलतो बुद्या वाझ्माधुर्य्ादिभूषगैः ॥८ ॥ तेन सत्येन विप्रोऽयं व्याधिमुत्त: पुनर्युवा। प्राम्रोत जीवितं भार्य्यामहायः शरदां शतं ॥८र॥ यथा भर्तसमं नान्यमहं पश्यामि दैवतं। तेन सत्येन विप्रोऽयं पुनर्जीवत्वनामयः ॥। ८३॥ कर्माणा मनसा वाचा भर्चुराराधनं प्रति। यथा ममोदमो नित्यं तथायं जीवतां द्िजः ॥ ८४॥ पुच्र उवाच। ततो विप्रः समुत्तस्थी व्याधिमुत्त: पुनर्युवा। स्वभाभिर्भासयन् वेश्म दन्दारक द्रवाजर: ॥ ८५ू॥ ततोऽपतत् पुष्पदृष्टिदेववाद्यादिनिखनः। लेभिरे च मुदं देवा अनसूयामथाब्रुवन्॥ ८६॥ देवा ऊचु:। वरं दणीष्व कल्याणि देवकाय्यें मह्दत् कृतं।

गार्करदेश परागं।

त्वया यस्मात्ततो देवा वरदास्ते तपस्वनि ॥ ८७ ॥ स्नसूयोवाच। यदि देवा: प्रसन्ना मे पितामहपुरोगमाः। वरदा वरयोग्या च यद्यहं भवतां मता॥ ८८॥ तद्यान्तु मम पुनत्वं ब्रह्मविष्णमहेश्वराः। योगञ् प्राम्ुयां भर्तृसहिता कोशमुक्तये॥ ८ट। एवमस्विति तां देवा ब्रह्मविषणशिवादयः । प्रोक्ता जग्मुर्यथान्यायमनुमान्य तपख्विनीं ॥ ८० । इति मार्करड्ेयपुराये पितापुत्रसंवादे वनसूयावरप्राप्ति ॥ १६॥

समदभोऽध्यायः ॥

पत्र उवाच। ततःकाले बहुतिथे द्वितीयो ब्रह्मणः सुतः। स्वभाया भगवाननिरनसूयामपश्यत। १॥ ऋतुसातां सुचार्वङ्गीं लोभनीयोत्तमाकृतिं। सकामो मनसा भेजे स मुनिस्तामनिन्दितां ॥२॥ तस्याभिध्यायतस्तान्तु विकारो योऽन्वजायन। तमेवोवाह पवनस्तिरश्ोर्द्वञ्व वेगवान् ॥ ३ ॥ ब्रह्मरूपञ्च शुक्काभं पतमानं समन्ततः । सोमरूपं रजोपेतं दिशस्तं जग्हर्दश ॥ ४ ॥

समदशोऽध्याया॥ ११९

स सोमो मानसो जन्ने तस्यामचेः प्रजापतेः। पुचः समस्तसत्वानामायुराधार एवच। ५् ॥ तुष्टेन विषुना जन्ने दत्ताचेयो महात्मना। खशरीरात् समुत्पाद्य सत्वोद्रिक्तो द्विजोत्तम: ॥ ६ । दत्ताचेय दूति स्वातः सोऽनमयास्तनं पपी। विष्णुरेवावतीरसोऽसौ द्वितीयोऽचे: सुतोऽभवत्॥ ७। सप्ाहात् प्रच्युतो मातुुदरात् कुपितो यतः।

दृद्दाची कुपितः सदो दग्धकामः स हैहयं।

दुव्वासास्तमसोद्रिक्ो रुद्रांभः समजायत। इति पुच्चनयं तस्या जज्े ब्रह्मोशवैष्णवं ॥ १०॥ सोमो ब्रह्माभवद्विष्पुर्दत्तानेयो व्यजायत। दुर्ववासाः शङ्करो जन्ने वरदानाहिवौकसां ॥ ११॥ सोमः स्वरश्मिभि: शीतैर्वीरुधौषधिमानवान्। आप्याययन् सदा स्वग वर्त्तते स प्रजापतिः ॥१२॥ दत्तानेयः प्रजां पाति दुष्टदैत्यनिबर्हनात्। शिष्टानुग्रहछच्चेति जञेयश्चांशः स वैष्णवः ॥१३॥ निर्दहत्यवमन्तारं दुर्व्वासा भगवानजः । रौद्रं समाश्रित्य वपुर्द्टझ्मनोवाग्भिरुद्तः ॥ १४।। सोमत्वं भगवानचिः पुनञ्चके प्रजापतिः। दत्ताचेयोऽपि विषयान् योगस्थो बुभुजे हरिः ॥ १५॥

१२० मार्शगडेग पुरायां। दुर्व्वामाः पितरं हित्वा मातरं चोत्तमं व्रतं। उन्मत्तारं समाश्रित्य परिवभ्राम मेदिनीं ॥ १६ ॥

अभोषयमानः सरसि निममज्ज चिरं प्रभुः॥१७॥ तथापि तं महात्मानमतीव प्रियदर्शनं। तत्यजुर्नन कमारास्ते सरसस्तीरमाश्रिताः ॥१८॥ दिव्ये वर्षशते पूगा यदा ते न त्यजन्ति तं। तत्प्रीत्या सरसस्तीरं सव्वे मुनिकुमारका: ॥१८॥ ततो दिव्याम्बरधरां चारुपीननितम्बिनीं। नारीमादाय कल्याणीमुत्ततार जलान्मुनिः ॥२०॥ स्वीसन्निकर्षाद्यदेते परित्यन्यन्ति मामिति। मुनिपुत्रास्ततोऽसङ्गी स्थास्यामीति विचिन्तयन्॥। २१॥ तथापि तं मुनिसुता न त्यजन्ति यदा मुनिं। ततः सह तया नार्य्या मद्यपानमथापिवत् ॥२२॥ सरापानरतं ते न सभार्य्यं तत्यजुस्ततः । गीतवाद्यादिवनिताभोगसंसर्गदूपितं ॥ २३ ॥ मन्यमाना महात्मानं तया सह वहिष्कियं। नावाप दोषं योगीशे वारुणीं स पिवन्न्पि॥ २४॥ अन्तावसायिबेश्मान्तमीतरिश्वा वसन्तिव। सुरां पिवन् सपत्नीकस्तपस्तेपे स योगवित्।

इति श्रीमार्करडेयपुरासे दत्तात्रेयोत्पत्ति ॥ ७ ॥

१२१

चछादशोऽध्यायः॥

पुच् उवाच। कस्यचित्त्वथ कालस्य कृतवीर्य्यात्मजोऽर्जुनः । कृतवीय्य दिवं याते मन्त्रिभिः सपुरोहितैः ॥ १ ॥ पौरैश्चात्माभिपेकार्थ समाहतोऽब्रवीदिदं। नाहं राज्यं करिष्यामि मन्त्रिमो नरकोत्तरं ॥ २ ॥ यदर्थं गृह्यते शुल्कं तदनिष्पादयन् था। पगयानां द्वादशं भागं भूपालाय वसिग्जनः । ३ ॥ दत्वार्थरक्षिभिम्नागगि रचितो याति दस्युतः। गोपाथ्च घृततक्रादे: पड्भागञ्न कृपीबलाः ॥४॥ दत्वान्यङ्भुजे दद्युर्यदि भागं ततोऽधिकं। पगयादीनामशेपायां बगिजो गृहतस्ततः । ५ू । इष्टापूर्तविनाशाय तद्राजश्चौरधर्मि्मिसः। यद्यन्यैः पाल्यते लोकस्तदृत्त्यन्तरसंश्रिनः ॥६॥ गृक्नतो बलिपड्भागं न्पतेर्नरको ध्रुवं। निरूपितमिदं राज्जः पूर्व्वेरक्षणवेतनं ॥ ७॥ अरचंश्चौरतश्चौर्य्यन्तदेनो न्टपतेर्भवत्। तसाद्यदि तपरत्तवा प्राप्तो योगित्वमीपितं ॥ ८॥ भुवः पालनसामर्थ्ययुत्त एको महीपतिः।

ततो भविष्ये नात्मानं करिष्ये पापभागिनं॥ ८ ।। त

१२२ मार्कगदेश परागं।

पुत्र उवाच। तस्य तन्निश्चयं जात्वा मन्त्रिमध्ये स्थितोऽब्रवीत्। गर्गो नाम महाबुद्धिर्मुनिश्रेष्ठी वयोऽतिगः ॥१०॥ यद्यवं कर्ततुकामसवं राज्यं सम्यक् प्रशासितुं। ततः शृशुष्व मे वाक्यं कुरुप्व च न्टपात्मज ॥११॥ दत्ताचेयं महाभागं सहदोगीह्वताश्रयं। तमाराधय भूपाल पाति यो भुवनन्यं ॥ १२ । योगयुत्तं महाभागं सर्व्वत समदर्शिनं। विष्णोरंशं जगद्वातुरवतीसा महीतल॥ १३ ॥ यमाराध्य सहसाच: प्राप्तवान् पदमात्मनः । हृतं दुरात्मभिदत्येर्जघान च दिते: सुतान्॥ १४॥ अर्ुन उवाच। कधमाराधितो देवैर्ईत्ताचयः प्रतापवान्। कथञ्तापह्ृतं दैत्यैरिन्द्रत्वं प्राप वासवः ॥ १५॥ गर्ग उवाच । देवानां दानवानाञ्च युद्मासीत् सदारुगं। दैव्यानामीश्वरो जम्भो देवानाञ्च शचीपतिः ॥१६। तेषाञ्त युद्यमानानान्दिव्यः संवत्सरो गतः। ततो देवा: पराभूता दैत्या विजयिनोऽभवन् ॥१७॥ विप्रचित्तिमुखैर्ईेवा दानवैस्ते पराजिताः । पलायनहतोत्साहा निकुत्साहा द्िपज्जये ॥ १८॥

१२३

दहस्पतिमुपागम्य दैत्यसैन्यबधेप्ावः । अमन्त्रयन्त सहिता वालिखिल्यैस्तथर्षिि: ॥१६॥ टहस्पतिरवाच।। दत्ताचेयं महात्मानमचेः पुचं तपोधनं। विछ्वताचरगं भत्तया सन्तोषयितुमईथ ॥२०॥ स वो दैत्यविनाशय वरदो दास्यते वरं। ततो हनिष्यथ सुरा सहिता दैत्यदानवान्। २१॥ गर्ग उवाच। दूत्युक्तारते तदा जग्मुर्दत्ताचेयाश्रमं सुराः। दद्ृशुश्च महात्मानं तं ते लक्ष्ा समन्वितं ॥ २२॥ उद्गीयमानं गन्धव्वैः सुरापानरतं मुनिं। ते तस्य गत्वा प्रशतिमवदन् साध्यसाधनं ॥ २३॥ चक्रु: स्त्रवं चोपजहुर्भच्यभोज्यसगादिकं। तिष्ठन्तमनुतिष्ठन्ति यान्तं यान्ति दिवौकसः ॥२४॥ आराधयामासुरधः स्थितारितिष्ठन्तमासने। स प्राह प्रसतान्देवान्दत्ताचेय: किमिष्यते॥ मत्तो भवङ्गियनेयं शुस्नूपा क्रियते मम ॥ २५ ॥ देवा ऊचु:। दानवैरसुनिशार्दूल जम्माद्यर्भूर्भुवादिकं। हतं चेलोकामाक्रम्य क्रतुभागाश्च कृततशः ॥ २६। तद्दध कुरु बुद्धिं त्वं परिचाखाय नोऽनघ। त्वतसादादभीपरामः पुनः मापं निपिष्टपं ॥२७॥

१२४ गार्केगड़ेय पुरागं ।

दत्तानेय उवाच। मद्यासत्तोऽहमुच्छिष्टो नचैवाहं जितेन्द्रियः। कथमिच्छथ मत्तोऽपि देवाः शत्रुपराभवं ॥ २८॥ देवा ऊष:॥ अनघसवं जगननाध न लेपस्तव विद्यते।

दत्तान्रेय उवाच। सत्यमेतत् सुरा विद्या ममास्ति समदर्शिनः । पपस्यास्त योषितः सङ्गादहमुच्छिष्टतां गतः। ३०॥ स्त्रीसम्भोगो हि दोषाय सातत्येनोपसेवितः । एवमुक्तास्ततो देवा: पुनर्व्वचनमन्रुवन्॥ ३१॥ देवा ऊचु: ॥ ऋनघेयं द्विजश्रेष्ठ जगन्माता न दुष्यते। यथांशुमाला सूर्य्यस्य द्विजचएडालसङ्गिनी ॥ ३२॥ गर्ग उवाच।

प्रहस्य तिदशान् सर्व्वान् यद्येतङ्गवतां मतं ॥ ३३॥ तदाह्यासुरान् सर्व्वान् युद्धाय सुरसत्तमाः । दूहानयत मद्दष्टिगोचरं मा विलम्वत ॥ ३४॥

येन नाशमशेषास्ते प्रयान्ति मम दर्शनात् ॥ ३५॥

ऋष्ादशोषध्यायः॥ १२५

गर्ग उवाच। तस्य तद्दचनं श्रुत्वा देवेदेत्या महावलाः। आहवाय समाहता जग्मुदवगणान् रुपा ॥ ३६॥ ते हन्यमाना दैतेयैदेवा: शीघ्रं भयातुराः। दत्ताचेयाश्रमं जग्मुः समेता: शरणार्थिनः ।३७। तमेव विविशुद्त्या: कालयन्तो दिवौकसः। दद्टशुश्च महात्मानं दत्ताचेयं महावलं ॥ ३८।

भार्य्याञ्चास्य सुचार्व्वङ्गीं लक्ीमिन्दुनिभाननां ॥ ३८॥ नीलोत्पलाभनयनां पीनश्रोखिपयोधरां। गदन्तीं मधुरां भाषां सव्वेर्योपिङ्गुगौर्युतां।।४०॥ ते तां हद्टाग्रतो दैत्याः साभिलाषा मनोभवं। न शेकुरुद्तं घैर्य्यान्मनसा वोढुमातुराः॥ ४१॥ त्यक्का देवान् स्व्ियं तान्तु हर्तुकामा हतौजसः । तेन पापेन मुह्यन्त: संसक्तास्ते ततोऽब्रुवन्॥४२॥ स्वीरत्नमेतत् चैलोके सारं नो यदि वै भवेत्। कृतळवत्यास्ततः सर्व्व दूति नो भावितं मनः ॥४३॥ तस्मात् सव्व समुत्च्तिप्य शिविकायां सुराईना:। आरोप्य स्वमधिष्ठानं नयाम दूति निश्चिता: ।। ४४।। गर्ग उवाच। सानुरागास्ततस्ते तु प्रोक्ताश्चेत्यं परस्परं। तस्य तां योपितं साध्वीं समुत्त्तिष्य रमराहिता: ॥४५।

गार्गडेय परासं। शिविकायां समारोप्य सहिता दैत्यदानवाः । शिर:स शिविकां हात्वा स्वस्थानाभिमुखं ययुः ॥४६॥ दत्ताचेयस्ततो देवान् विहस्येदमथाब्रवीत्। दिष्ा वर्द्थ दैत्यानामेषा लक्ष्ी: शिरोगता। सप्त स्थानान्यतिक्रान्ता नवमन्यमुपैप्यति ॥४७॥ देवा ऊचः ॥ कथयस्व जगनाथ केषु स्थानेष्ववस्थिता। पुरुषस्य फलं किं वा प्रयच्छत्यथ नश्यति ॥ ४८॥ दत्तात्रेय उवाच। नृसां पदे स्थिता लच्ष्ोर्निलयं संप्रयच्छति। सकथोश्च संस्थिता वस्त्रं तथा नानाविधं वसु ॥ ४ट ॥ कलचञ्च गुह्यसंस्था को डस्थापत्यदायिनी। मनोरथान् पूरयति पुरुपासां हृदि स्थिता॥ ५० ॥ लक्षीर्लत्ष्मीवतां श्रेष्ठा कराठस्था करठभू पगां। अभीष्टबन्धुदारैश्च तथास्रेषं प्रवासिभिः ।५१॥।

गुखसंस्था कवित्वञ्न यच्छत्युद्धिसम्भवा॥ ५२॥ शिरोगता सव्त्यजति ततोऽन्यं याति चाश्रयं। सेयं शिरोगता चैतान् परित्यन्यति साम्तं ॥५३॥ प्रगह्यास्वासि वध्धन्तां तस्मादेते सुरारयः । न भेतवं भृशं चैते मया निस्तेजसः कृताः॥ परदारावमर्षाच् दग्धपुगया हतौजसः । ५४॥

ऊनविंशोऽध्यायः॥ १२७

गर्ग उवाच। ततस्ते विविधेरस्वैर्बध्यमाना: सुरारयः। मुर्द्ि लच्चाता समाक्रान्ता विनेशुरिति नः खुतं ॥ ५५ ॥ लच्षीश्चोत्पत्य संप्राप्ता दत्ताचेयं महामुनिं। स्तूयमाना सुरैः सव्वदत्यनाशान्मुदान्वितैः ॥५६॥ प्रगिपत्य ततो देवा दत्ताचेयं मनीषिगां। नाकषृ्ठमनुप्राप्ता यथापूव्वे गतज्वरा: ।५७।। तथा त्वमपि राजेन्द्र यदीच्छसि यथेप्मितं। प्राप्तुमैश्नवर्य्यमतुलं तूर्गामाराधयस्व तं॥५८ ॥ इति श्रीमार्कंगडेयपुरागे गर्गवावयं ।।१८॥।

पुत्र उवाच। द्वत्यृषेव्वचनं स्ुत्वा कार्त्तवीर्य्यो नरेश्वरः। दत्ताचेयाश्रमं गत्वा तं भतया समपूजयत् ॥१॥ पादसंवाहनाद्येन मध्वाद्याहरसेन च।

तथान्नसाधनैस्तस्य उच्छिष्टापोहनेन च। परितुष्टो मुनिर्भूपं तमुवाच तथैव सः ॥३॥ यथैवोक्ता: पुरा देवा मद्यभोगादिकुत्सनं।

१२t मार्गगदेश परामं।। स्त्री चेयं मम पार्श्वस्थेत्येतङ्गोगाच्च कुत्सितं॥४॥ सदैवाहं न मामेवमुपरोड्ुं त्वमर्हसि। अशक्तमुपकाराय शत्रमाराधयस्व भो: ॥५ू ॥

जड उवाच। तेनैवमुक्तो मुनिना स्मृत्वा गर्गवचञ्च तत्। प्रत्युवाच प्रशग्यैनं कार्त्तवीर्य्यार्जुनस्तदा ॥ ६॥ अर्जुन उवाच॥ किं मां मोहयसे देव स्वां गाया समुपाश्रितः । अनघसवं तथैवयं देवी सर्व्वभवारगिः॥७। इत्युत्त: प्रीतिमान् देवस्ततस्तं प्रत्युवाच ह। कार्तवीय्यें महाभागं वशीकृतमहीतलं॥ ८॥ वरं दृणीष्व गुह्यं मे यत् त्वया समुदीरितं। तेन तुष्टिः परा जाता त्वय्यद्य मम पार्थिव ॥ ८ । ये च मां पूजयिष्यन्ति गन्धमाल्यादिभिर्न्नराः। मांसमद्योपहारैश्र मिष्ठानैश्चाज्यसंयुतैः॥१०॥ लक्ष्मीसमेतं गीतैश्च ब्राह्मणानान्तथार्च्नैः।

तेषामहं परां तुष्टिं पुत्दारधनादिकं। प्रदास्याम्यवघातञ्त्र हनिष्याम्यव मन्यतां ॥ १२ ॥ स त्वं वरय भद्रं ते वरं यन्मनसेप्सितं। प्रसादसुमुखस्तेऽहं गुह्यनामप्रकीर्तनात् ॥ १३ ।

१२९

कार्तवीर्थ्य उवाच। यदि देव प्रसन्नसवं तत्म्रयच्छर्द्विमुत्तमां। यया प्रजा: पालयेऽहं नचाधर्ग्ममवामुयां॥१४॥ परानुसरगे ज्ानमप्रतिद्दन्द्वतां रगे। सहस्माशुमिच्छ्रामि बाहनां लघतागुगं ॥१५। असङ्गा गतयः सन्तु शेलाकाशम्ुभूमिपु। पातालेपु च सर्व्वेषु बधश्चाप्यधिकान्नरात् ॥ १६ ॥ तथोन्मार्गप्रट्टत्तस्य चास्तु सन्मार्गदेशकः । सन्तु मेडतिथयः साध्या वित्तदाने तथाकये ॥१७॥ अपनष्टद्रव्यता राष्ट्रे ममानुसारसेन च। त्वयि भक्तिगामेवास्तु नित्यमव्यभिचारिखी॥ १८॥ दत्तानेय उवाच। यत ते कीर्तिता: स्व्वें तान् वरान् समवास्यसि। मत्प्रसादाच् भविता चक्रवर्त्ती तमीश्वर:॥१६॥ जड उवाच। प्रसिपत्य ततस्तस्मै दत्ताचेयाय सोऽर्जुनः। आनाय्य प्रवृतीः सम्यगभिपेकमगृक्ृत॥ २०॥ छाघोपयामास तदा स्थितो राज्ये स हैहयः। दत्तावेयात् परामृद्विमवाप्यातिबलान्वितः ।२१। अद्य प्रमृति यः शस्त्रं मामृतेऽन्यो ग्रहीष्यति। हन्तव्य: स मया दस्यु: परहिंसारतोऽपि वा । २२॥ इत्याजप्ते न तद्राष्ट्रे कश्चिदायुधधृङ्नर:। थ

१३० गाफद्ेय परासे। तमृते पुरुषत्याञ्रं बभूवोरुपराक्रमं । २३। रएन ग्रामपालोऽभूत् पशुपालः स एव च । क्षेत्नपालः स एवासीद्विजातीनाञ्व रघषिता॥ २४॥ तपस्विनां पालयिता सार्थपालस्तु सोऽभवत्। दस्यव्यालाग्नशस्त्रादिभयेष्वव्धौ निमज्जतां ।२५॥ अन्यासु चैव ममानामापत्सु परवीरहा। स एव संरमृतः सदः समुद्गर्त्तीभवनृगां ।२६ । अनष्टद्रव्यता वासीत्तस्तिन् शासति पार्थिवे। तेनेष्टं बहुभिर्यनैः समाप्तवरदद्िगै: ॥२७॥ तेनैव च तपस्तमं संग्रामेष्वभिचेष्टितं। तस्यर्द्िमतिमानञ्त दृष्टा प्राहाङ्गिरा मुनिः ॥ २॥ न नूनं कार्त्तवीर्य्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवा:। यजैर्दानैस्तपोभिर्त्वा संग्रामे चातिचेष्टितैः ॥२॥ दत्ताचेयाहिने यम्मिन् स ग्रापद्वि नरेश्वरः । तस्मिंस्तस्िन दिने यागं दत्ताचेयस्य सोऽकरोत् ॥ ३० ॥ तन्ैव च प्रजा: सर्व्वारत्तस्मिन्नहनि भूपतेः । तस्यद्िं परमां दृष्टा यागञ्वकः समाधिना॥ ३१॥ दूत्येतसस्य माहातम्यं दत्ताचेयस्य धीमतः। विष्णोश्वराचरगुरोरनन्तस्य महातानः । ३२॥। प्रादुर्भावाः पुरागेषु कथ्यन्ते शार्ङ्गधन्विनः । अनन्तस्याप्रगेयस्य शंखचकगदाभृतः । ३३॥ एतस्य परमं रूपं यश्चिन्तयति गानवः।

विंशोऽध्यायः॥ १३१

स सुखी स च संसारात् समुत्तीर्गोऽचिराङ्गवेत्।३४। सदैव वैष्णवानाञ्च भत्नवाहं सुलभोऽरि भो:। दूत्येवं यस्य वै वाचस्तं कथं नाश्रयेज्जनः । ३५ ॥ अधर्मास्य विनाशाय धर्मााचारार्थमेव च। अनादिनिधनो देवः करोति स्थितिपालनं ॥ ३६॥ तथैव जन्म चाख्यातमनकें कथयामि ते। तथा च योग: कथितो दत्ताचेयेण तस्य वै। पितृभक्तस्य राजपेरनर्कस्य महातानः ।३७॥ इति थीमार्कगडेयपु राये दत्ताचेयीयं समासं । १६ ॥

विंशोध्ध्यायः॥

जड उवाच। प्राग्वभूव महावीर्य्यः शतुजिन्ाम पार्थिवः । तुतोप यश्य यज्ञेपु सोमावाहया पुरन्दरः ॥ १॥ तस्यात्मजो महावीर्य्यो बभूवारिविदारणः।

नृपपुत्रो नृपसुतैर्नित्यमास्ते समातः ॥ ३ ॥

कदाचित् काव्यसंलापगीतनाटकसग्भवैः॥४॥ तथैवाशविनोदैश्न शखास्त्रविनयेपु च।

१३२ सार्कणदेश पुरामं।

रेमे नरेन्द्रपुज्नोऽसी नरेन्दतनयैः सह। यथैव हि दिवा तद्ददाचावपि मुदा युतः ॥ ६॥ तेषान्त क्ीडतां तन् द्िजभूपविशां सुताः । समानवयसः प्रीत्या रन्तुमायान्यनेकशः ॥ ७ कस्यचित्वथ कालस्य नागलोकान्महीतलं। कुमारावागती नागी पुज्ञावश्वतरस्य तु॥८॥ ब्रह्मरूपप्रतिच्छनी तरुणौ प्रियदर्शनौ। तो तैन्दपसुतैः साद्वें तथैवान्यैर्द्विजन्मभिः ॥ ८ ।। विनोदैविवविधेस्तच तम्यतुः प्रीतिसंयुतौ। सव्ते च ते न्पसतास्ते च ब्रह्मविशां सुताः ॥१०॥ नागराजात्मजी तौ च सनानसंवाहनादिकं।

अहन्यहन्यनुप्राप्ते तौ च नागकुमारकौ। पाजग्मतुर्मुदा युक्तौ प्रीत्या सूनोर्महीपतेः ॥१२॥ स च ताम्यां नृपसुतः परं निर्व्वागमाप्तवान्।

विना ताभ्यां न वुभुजे न ससी न पपी मधु। न ररम न जगाह शास्त्राखातमगुमईये॥ १४॥ रसातले च तौ रातिं विना तेन महातना। निश्चासपरमी नीत्वा जग्मतुस्तं दिने दिने ॥ १५॥ मर्त्यलोके परा प्रीतिर्भवतोः केन पुञ्चकौ।

विंशोऽध्यायः॥ १३३

सहेति पग्रच्छ पिता तावुभौ नागदारकौ॥ १६॥ दृष्टयोरत्र पाताले बहनि दिवसानि मे। दिवा रजन्यामेवोभी पश्यामि मरियदर्शनौ ॥१७॥ जड उवाच। दूति पित्रा स्वयं पृष्टौ प्रणिपत्य हताञ्जरली। परत्यूचतुर्माहाभागावुरगाधिपतेः सुती ॥१८॥ पुच्नावूचतु: ॥ पुचः शनुजितस्तात नामा ख्ात ऋतध्वजः । रूपवानार्जवोपेतः शूरो मानी प्रियम्वद्ः ॥१६॥ अनापृष्टकथो वाग्मी विद्वान् मैत्रो गुखाकरः। मान्यमानयिता धीमान् हीमान विनयभूपरः ॥२०॥ तस्योपचारसंग्रीतिसभोगापहृतं मनः। नागलोके भुवो लोके न रतिं विन्दते पितः ॥ २१॥ तद्ियोगेन नस्तात न पातालञ् शीतलं। परितापाय तत्सङ्गादाह्नादाय रविर्दिवा॥ २२॥ पितोवाच। पुत्ः पुगयवतो धन्यः स यस्यैवं भवद्विधैः । परोक्षस्यापि गुगिभि: क्रियते गुसकीर्त्तनं । २३ ॥ सन्ति शास्त्रविदोऽशीला: सन्ति मूर्खाः सशोलिनः । शास्त्रशीलसमं मन्ये पुती धन्यतरं तु नं ॥। २४।। यस्य मित्रगुणन् मित्रागयमिनाश्च पराक्रमं। कथयन्ति सदा सत्तु पुञ्ञवांस्तेन वै पिता॥ २५ ॥

१३४ गायगडेय पुरागं। तशयोपकारिः कचिङ्गवद्गामभिवाञ्छितं। किञ्निन्निष्पादितं वत्सौ परितोषाय चेतसः ॥२६॥ स धन्यो जीवितं तस्य तस्य जन्म सुजन्मनः । सस्यार्थिनो न विमुख्ा मिनार्थो न च दुर्ब्बलः ॥२७॥ मङ्गहे यतुवर्शादि रत्नं वाहनमासनं। यञ्चान्यतीतये तस्य तद्देयमविशङ्गया २८॥। धिक तस्य जीवितं पुंसो मित्राणामुपकारियां। प्रतिरूपमकुर्व्वन यो जीवामीत्यवगच्छति ॥ २६॥ उपकारं सुहद्दगे योऽपकारञ्व शन्ुषु। न्मेघो वर्षति प्राज्ञस्तस्येच्छन्ति सदोन्नतिं ॥ ३०॥ पुज्नावूचतु: ॥ किन्तस्य कृतवृत्यस्य कततु क्ेत केनचित्। यस्य सर्व्वार्थिनो गेहे सर्व्वकामेः सदार्जचिता: ।३१ ।। यानि रत्नानि तज्गेहे पाताले तानि नः कुतः। वाहनासनयानानि भूपसान्यम्राणि च ॥। ३२। विज्ञानं तत यच्चास्ति तदन्यच न विद्यते। प्राज्ञानामप्यसी तात सर्व्वसन्देहहत्तमः ॥३३॥ एकं तस्यास्ति कर्तव्यमसाध्यं तच्च नौ मतं। हिरगयगर्व्भगोविन्द शर्व्वादीनीख्वराहते॥ ३४ ॥ पितोवाच। तथापि श्रोतुमिच्छामि तरय यत्कार्थ्यमुत्तमं। इसाध्यमथवा साधं किं वासाध्यं विपश्नितां।३५ ॥

विंशोऽध्यायः॥ १३५

देवत्वममरेशत्वं तत्पूज्यत्वञ्च मानवाः । प्रयान्ति वाञ्छ्ितं वान्यद्दढं ये व्यवसायिनः ॥३६॥ नाविज्ञातं नचागम्यं नाप्राप्यं दिवि चेह वा। उद्यतानां मनुष्याणां यतचित्तेन्द्रियात्मनां ।। ३७।। योजनानां सहसत्राषि व्रजन् याति पिपीलिकः। अगच्छन् वैनतेयोऽपि पादमेकं न गच्छति ॥३८॥ क्व भूतलं क्वच धरीवं स्थानं यत्माप्तवान् ध्रुवः। उत्तानपादन्टंपतेः पुच्ः सन् भूमिगोचरः॥३६॥ तत्कथ्यतां महाभाग कार्य्यवान् येन पुछ्चकौ। स भूपालसुतः साधुर्येनान्तगयं भवेत वां ॥४०॥

पुत्रावूचतु: ॥ तेनाखातमिदं तात पूर्व्वरत्तं महातमना। कौमारके यथा तस्य टत्तं सद्ृत्तशालिनः। ४१।। तन्तु शनुजितं तात पूव्वें कश्िद्दिजोत्तमः । गालवोऽभ्यागमद्वीमान् गृहीत्वा तुरगोत्तमं ।।४२ ॥। प्रत्युवाच च राजानं समुत्पेत्याश्रमं मम। कोऽपि दैत्याधमो राजन् विध्वंसयति पापहत् ॥ ४३॥। तत्तद्रपं समास्थाय सिंहेभवनचारियां।

समाधिध्यानयक्तस्य मौनव्रतरतस्य च। तथा करोति विभ्नानि यथा चलति मे मनः ॥४५॥

१३६ मार्कराडय पुरामं। दग्धुं कोपामिना सद्यः समर्थसवं वयं न तु। दुःखार्जितस्य तपसो व्ययमिच्छामि पार्थिव॥ ४६॥ एकदा तु मया राजनतिनिर्व्वियाचेतसा। तत्क्ेशितेन निश्वासो निरीच्यासुरमुज्भितः॥४७॥ ततोऽम्वरतलात् सद्यः पतितोऽयं तुरङ्गमः। वाक् चाशरीरिणी म्राह नरनाथ शृणुष्व तां ॥ ४८।। अश्रान्तः सकलं भूमर्बलयं तुरगोत्तमः। समर्थः क्रान्तुमकरा तवायं प्रतिपादितः ॥४६ । पातालाम्वरतोयेषु न चास्य विहता गतिः। समस्त्दित्ु व्रजतो न भङ्ग: पर्व्वतष्वपि॥ ५० ॥ यतो भूबलयं सर्व्वमत्रान्तोऽयं चरिष्यति। अतः कुबलयो नामा ख्ातिं लोके प्रयास्यति॥ ५१ ॥ क्िश्यत्यहर्निशं पापी यश्च त्वां दानवाधमः । तमप्येनं समारुह्य द्विजश्रेष्ठ हनिष्यति ॥ ५२॥ शतुजिनाम भूपालस्तस्य पुत्र ऋतध्वजः । प्राप्यैतदश्वरत्नञ्व स्ाततिमेतेन यास्यति ॥५३॥ सोऽहं त्वां समनप्राप्मस्तपसो विभ्नकारिरां। तं निवारय भूपाल भागभाङ्न्पतिर्यतः ५४॥ तदेतद्वरत्नं ते मया भूप निवेदितं। पुच्चमाज्ञापय तथा यथा धर्माो न लुप्यते॥ ५ू५ ॥ स तस्य वचनाद्राजा तं वे पुत्मतध्वजं। तमश्वरत्नमारोष्य वृतकौतुकमङ्लं ॥५६॥

एकविंशोऽध्यायः॥ १३७

अप्रेषयत धर्माात्मा गालवेन समं तदा। समाश्मपदं सोडपि तमादाय ययो मुनिः ॥५७॥ इति श्रीमार्के गडेयपुरासे कवलाख्ीये। २० ॥

एवाविंशोऽध्यायः॥

पितोवाच। गालवेन समं गत्वा न्टपपुचेस तेन यत्। कृतं तत्कथ्यतां पुती विचिचा युवयो: कथा॥ १॥ पन्नावूचतु: ॥ स गालवाश्रमे रम्ये तिष्ठन् भूपालनन्दनः। सर्व्वविघ्नोपशमनञ्चकार ब्रह्मवादिनां॥२॥ वीरं कुबलयाश्वरं तं वसन्तं गालवाश्रमे। मदावलेपोपहतो नाजानाहानवाधमः ।।३॥ ततस्त्रं गालवं विप्रं सन्ध्योपासनतत्परं। शौकरं रूपमास्थाय प्रधर्षयितुमागमत्॥४॥ मुनिशिष्यैरथोत्कुष्ट शीघ्रमारुह्य तं हयं। अन्वधावद्दराहं तं न्पपूडः शरासनी॥ ५ ॥ आाजधान च बागेन चन्द्रार्डाकारवर्च्चसा। आाकृष्य बलवच्चापञ्वारुचित्रोपशोभितं । ६॥ नाराचाभिहतः शीघ्रमात्मनासपरो मगः। गिरिपादपसम्वाधां सोऽन्वक्रामनाहाटवीं॥ ७॥ द

१३t मार्यागडेय परायां।

तमन्वधावद्वेगेन तुरगोऽसी मनोजवः । चोदितो राजपुचेण पितुरादेशकारिखा॥८॥ अतिक्रम्याथ वेगेन योजनानि सहस्त्रशः। धरगयां विछ्टते गत्ते निपपात लघुकमः ॥ । तस्यानन्तरमेवाशु सोऽप्यश्री वपतेः सुतः। निपपात महागर्चे तिमिरौघसमाछते॥ १०॥ ततो नाटृश्यत मृगः स तस्मिन्तराजसूनुना। पकाशञ्त स पातालमपश्यत्तच नापि तं॥ ११॥ ततोऽपश्यत् स सौवर्गाप्रासादशतसंकुलं। पुरन्दरपुरप्रस्यं पुरं प्राकारशोभितं॥ १२॥ तत्प्रविश्य स नापश्यत्तन कञ्विन्नरं पुरे। भ्रमता च ततो दष्टा तन योषित्वरान्विता ॥१३ ॥ सा पृष्टा तेन तन्वङ्गी प्रस्थिता केन कस्य वा। नोवाच किञ्वित् प्रासाद्मारुरोह च भाविनी॥ १४ ॥ सोऽप्यश्वमेकतो बद्दा तामेवानुससार वै। विसायोत्फुल्लनयनो निःशङ्को ृपतेः सुतः ॥१५॥ ततोऽपश्यत् सुविस्तरीगा पर्य्ङ्के सर्व्वकाञ्चने। निषणां कन्यकामेकां कामयुक्तां रतीमिव ॥ १६ । विसष्टन्दमुखीं सुभूं पीनश्रोगिपयोधरां। विम्वाधरोष्ठीं तन्वङ्गीं नीलोत्पलविल्तोचनां ॥१७॥ रक्तुङ्गनखीं श्यामां मृद्दीं ताम्नकराङ्किकां। करभोरूं सुदशनां नीलसूक्षस्थिरालकां ॥१८॥

एक विंशोऽध्यायः ॥ १३९

तां दृष्टा चारुसर्व्वाङ्गीमनङ्गाङ्गलतामिव। सोऽमन्यत्पार्थिवसुतस्तां रसातलदेवतां ॥ १८ ॥ सा च दृष्टैव तं बाला नीलकुञ्चितमूईजं। पीनोरुरन्धवाहुं तममंस्त मदनं शुभा ॥२०॥ उत्तस्थौ च महाभागा चित्तचोभमवाप्य सा। लज्जाविस्मयदैन्यानां सद्यस्तन्वी वशं गता ॥२१॥ कोडयं देवो नु यक्षो वा गन्धर्व्वो वोरगोडपिया। विद्याधरो वा संप्राप्तः छतपुरयरतिर्नरः ॥२२॥ एवं विचिन्त्य बहुधा निश्वस्य च महीतले। उपविश्य ततो भेजे सा मूर्च्छी मदिरेचया ॥ २३॥ सोऽपि कामशराघातमवाप्य नपतेः सुतः। तां समाश्वासयामास न भेतव्यमिति तुवन् ॥ २४॥ सा च रत्री या तदा टष्टा पूव्वें तेन महाताना। तालटन्तमुपादाय पर्य्यवीजयदाकुला। २५॥ समाश्वास्य तदा प्टष्टा तेन सम्मोहकारगं। किञ्चिल्लज्जान्विता बाला तस्या: सख्ुर्न्यवेदयत्॥ २६॥ सा चासै कथयामास न्ृपपुचाय विस्तरात्। मोहस्य कारगं सव्वें तद्दर्शनसमुद्गवं॥ यथा तया समाख्यातं तद्दृत्तान्तञ्च भाविनी ॥ २७॥ र्थवाच॥ विश्वावसुरिति ख्ातो दिवि गन्धर्व्वराट् प्रभो। तस्येयमात्मजा सुखूर्न्नाम्ना खयाता मदालसा ॥ २८।।

१४० मार्कगडेश पुरागां। वज्तकेतो: सुतश्चोग्ो दानवोऽरिविदारख:। पातालकेतुव्विस्यातः पातालान्तरसंश्रयः ॥२६॥ तेनेयमुद्यानगता छत्वा माया तमोमयीं। डपहृत्य मया हीना वालानीता दुरात्मना॥ ३०॥ आगामित्यां तयोदश्यामुद्दच्तति किलासुरः। स तु नारहति चार्व्वङ्गीं शूद्रो वेदसुतीमिव। ३१॥ अतीते च दिने बालामात्मव्यापादनोद्यतां। - सुरभिः ग्राह नायं त्वां प्रास्यते दानवाधमः ॥३२॥ मर्त्यलोकमनुप्राप्तं य एनं छेत्पते शरैः। स ते भर्त्ता महाभागे अचिरेण भविष्यति ॥ ६३॥ अहञ्चास्या: सखी नामा कुएडलेति मनस्विनी। सुता बिन्ध्यवतः पत्नी वीर पुष्करमालिनः। ३४॥ हते भर्त्तरि शुभेन तीर्थात्तीर्थमनुव्रता। चरामि दिव्यया गत्या परलोकार्थमुद्यता॥ ३५॥ पातालकेतुर्दुष्टात्मा वाराहं वपुरास्थितः । केनापि विद्ो वागेन मुनीनां नामकारखात् । ३६ ॥ तञ्चाहं ततवतोडन्विष्य त्वरिता समुपागता। सत्यमेव स केनापि ताडितो दानवाधमः ॥३७॥ दयञ्न मूर्च्छामगमत् कारगं यत् शृणुष्व तत्। त्वयि प्रीतिमती वाला दर्शनादेव मानद्॥ ३८॥ देवपुन्नोपमे चारुवाकादिगुसशालतिनि । भार्य्या चान्यस्य विहिता येन विद्ः स दानवः ॥३६॥

एकविंशोऽध्यायः ॥ १४१

एतसात् कारणान्मोहं महान्तमियमागता। यावज्जीवञ्च तन्वक्गी दुःखमेवोपभोच्यते॥४०॥ त्वय्यस्या हृदयं रागि भर्त्ता चान्यो भविप्यति। यावज्जीवमतो दुःखं सुरभ्या नान्यथा वचः । ४१ । त्रहं त्वस्याः प्रभो प्रीत्या दुःखितान समागता। यतो विशेषो नैवास्ति खवसखीनिजदेहयोः ॥४२॥ यद्येपाभिमतं वीरं पतिमामोति शोभना। ततस्तपर्वहं कुय्यीं निर्व्वालीकेन चेतसा॥ ४३ ।। त्वन्तु को वा किमर्थं वा संग्राप्तोऽन् महामते। देवो दैत्यो नु गन्धर्व्वः पन्नगः किन्नरोऽपिवा।४४ ।। नह्यच मानुषगतिर्नचेद्टद्यानुषं वपुः। तत्वमाख्याहि कघितं यथैवावितथं मया॥ ४५ । कुबलयाश्न उवाच॥ यन्मां पृच्छसि धर्माने करवं किं वा समागतः । तच्छणुप्वामलप्रज्ञे कथयाम्यादितस्तव ॥ ४६ ॥ राज्: शतुजितः पुञ्चः पिचा संग्रेपितः शुभे। मुनिरक्षममुददिश्व गालवाथ्रममागतः ।।४७।। कुव्वतो गम रक्षाञ्च मुनीनां धर्माचारियां। विप्ार्थमागतः कोऽपि शौकरं रूपमास्थितः॥।४८। मया स विद्वो बागेन चन्द्रार्डकारवर्चसा। अपक्रान्तोऽतिवेगेन तमसपनुगतो हयी ॥ ४८ ॥ पपात सहसा गत्त सक्ीडोऽशवश्च मामकः।

१४२ मार्करड़ेय पुरागं। सोऽहमश्वं समाकुढस्तमस्येक: परिभ्रमन्॥ ५ू०॥ प्रकाशमासादितवान् दृष्टा च भवती मया। पृष्टया चन मे किश्निङ्गवत्या दत्तमुत्तरं॥ ५१॥ त्वाञ्जैवानुप्रविष्टोऽहमिमं प्रासादमुत्तमं। द्रत्वेतत् कथितं सत्यं न देवोऽहं न दानवः ॥ ५२॥ न पन्नगो न गन्धर्जः किन्नरो वा शुचिस्मिते। समर्ता: पूज्यपश्ा वै देवाद्या मम कुएडले॥ मनुष्योऽसिा विशङ्का ते न कर्त्तव्यान कर्हिचित्॥५३॥ पुत्रावूचतु: ॥ ततः प्रहृष्टा सा कन्या सखीवदनमुत्तमं। लज्जाजडं वीक्षमाण किश्चिनोवाच भाविनी॥ ५४। सा सखी पुनरप्येनं प्रहृष्टा प्रत्युवाच ह। यथावत् कथितं तेन सुरभ्या वचनानुगे॥ ५५ू ॥ कुरइलोवाच। वीर सत्यमसन्दिग्धं भवताभिहितं वचः । नान्यत हृदयं त्वस्या दद्दा स्थैय्यें प्रयास्यति ॥ ५६॥ चन्द्रमेवाधिका कान्तिः समुपैति रविं प्रभा। भूतिर्धन्यं धृतिर्धीरं शान्तिरभ्येति चोत्तमं । ५ ७ ।। त्वयैव विद्वोऽसंदिग्धं स पापो दानवाधमः । सुरभि: सा गवां माता कथं मिथ्या वदिष्यति॥ ५८॥ तङ्मन्येयं सभाग्या च त्वत्सम्बन्धं समेत्य वै। कुरुष्व वीर यत्कार्य्य विधिनैव समाहितं॥ ५६।।

एकविंशोऽध्यायः॥ १४३

पुच्चावूचतु:॥ परवानहमित्याह राजपुच्ः स तां पितः। सा च तं चिन्तयामास तुम्बूरूं तत्कुले गुरुं। ६०॥ स चापि तत्क्षणात्प्राप्तः प्रगहीतसमित्कुशः । मदालसायाः संग्रीत्या कुएडलागौरवेस च॥। ६१ ॥ प्रज्वाल्य पावकं हत्वा मन्त्रवित् कृतमङ्गलां। वैवाहिकविधिं कन्यां प्रतिपाद्य यथागतं ॥ ६२॥ जगाम तपसे धीमान् सवमाश्तमपदं तदा। सा चाह तां सखीं वालां हतार्थारि वरानने॥ ६३॥ संयुक्ताममुना दृष्टा त्वामहं रूपशालिनीं। तपस्तप्स्येऽहमतु लं निव्वालीकेन चेतसा॥ ६४॥ तीर्थाम्बुधूतपापा च भविची नेट्टशी यथा। तं चाह राजपुतरं सा प्रश्रयावनता तदा। गन्तुकामा निजसखीस्रेहविस्ावभाषिखी॥ ६५्॥ करडलोवाच। पुंभिरप्यमितप्रज्न नोपदेशो भवद्दिधे। दातवयः किमुत स्वीभिरतो नोपदिशामि ते ॥ ६६॥ किं त्वस्यास्तनुमध्याया: स्नेहाकृष्टेन चेतसा। त्वया विश्रम्मिता चास्मि स्सारयाम्यरिसृदन॥६७। भर्त्तव्या रक्षितव्या च भार्या हि पतिना सदा। धर्मारथिकामसंसिद्ी भार्या भर्तसहायिनी॥ ६८॥ यदा भार्या च भर्त्ता व परस्परवशानुगी।

१४४ मार्कगरेश सुरासं। तदा धर्गार्यकामानां चयासामपि संगतं । ईट।। कथं भार्य्ासृते धर्यामर्यं वा पुरुपः पभो। प्राम्मोति काममथवा तस्यां नितयमाहितं॥७०॥ तथैव भत्तरिमृते भार्य्या धर्माादिसाधने। न समर्था चिवर्गोडयं दाम्पत्य समुपाश्चितः ।७१॥

न पुंभि: शवते कर्त्तुसृते भायां नपाताज ॥। ७२॥ ........ प्राप्तोऽपि चार्थो मनुजैरानीतोऽपि निजं गृहं। क्षयमेति विना भारय्यीं कुभार्य्यासंश्येऽपि वा ॥७३॥ ..... ' . कामस्तु तस्य नैवास्ति प्रत्यक्षेणोपलच्यते। दम्पत्योः सहधर्गागा जयीधर्मामवामुयात्॥ ७8॥ पितृन् पुन्ैस्तथैवान्साधनैर तिघीनरः। पूजाभिरमरांस्द्त् साध्वीं भार्य्यां नरोऽवति ॥ ७५॥ स्त्रियाञ्चापि विना भर्वा धर्म्माकामार्थसन्तिः। नैव तमाच्तिवर्गोऽयं दाम्पत्यमधिगच्छति ॥ ७६॥ एतन्मयोत्तां युवयोर्गच्छामि च यथेसिसितं। वर्द्ध त्वमनया साद्वं धनपुत्रसुखायुपा ॥ ७७॥ पुत्रावूचतु: ॥ दूत्यक्का सा परिष्वज्य स्वसखीं तं नमस्य च। जगाम दिव्यया गत्या यथाभिप्रेतमातनः।। ७८।। सोऽपि शत्रुजितःपुञ्स्तामारोप्य तुरङ्गमं। निर्गन्तुकामः पातालाद्दिज्ञातो दनुसंभवैः ॥७ट॥

एकविंभोऽध्यायः॥ १४५

ततस्तैःसहसोत्कुष्ट हियते हियतेऽति वै। कन्यारतं यदानीतं दिव: पातालकेतुना ॥ ८० ॥

दानवानां बलं प्राप्तं सह पातालकतुना॥ ८१॥ तिष्ठ तिष्ठेति जल्पन्तस्ते तदा दानवोत्तमाः । शरवर्षस्तथा शूलैव्ववरषुरनृपनन्दनं ॥ ८२। स च शतुजित: पुचस्तद स्रागयतिवीर्य्यवान्। चिच्छेद शरजालेन प्रहसन्निव लीलया ॥ ८३। शगोन पातालतलमसिशनाष्टिशायकैः। छिन्नैः संछन्नमभवटृतध्वजशरोत्करैः॥८४॥ ततोऽखं त्वाष्ट्रमादाय चिज्जेप प्रति दानवान्। तेन ते दानवाः सव्व सह पातालकेतुना॥ ८५ ॥ ज्वालामालातितीव्रेष स्फुटदस्थिचया: कृताः। निर्हग्धा: कापिलं तेजः समासाद्येव सागराः ॥ ८६॥ ततः स राजपुचोऽखी निहत्यासुरसत्तमान्। स्त्रीरत्नेन समं तेन रामागच्छत् पितु: पुरं ।।८७ ॥ प्रणिपत्य च तत्सव्वें स तु पिचे न्यवेदयत्। पातालगमनञ्जैव कुएडलायाश्च दर्शनं॥ ८८॥ तद्दन्मदालसाम्राप्तिं दानवैश्वापि सङ्गरं। वधञ्च तेपामस्त्रेम पुनरागमनं तथा । प्ट ।। दूति सूत्वा पिता तश्य चरितं चारुचेतसाः । प्रीतिमानभवच्चेदं परिष्वञ्याह चातजं॥ ६०। ध

१४६ मार्यगड़ेय पुरागं।

सत्याचेष त्वया पुच् तारितोऽहं महात्मना। भयेभ्यो मनयस्त्राता येन सङ्वर्माचारिख ॥८१ ॥ मत्पूव्वैः स्थातमानीतं मया विस्तारितं पुनः। पराक्रमवता वीर तया तद्दहुलीद्तं ॥ ६२ । यदुपात्तं यशः पित्रा धनं वीर्य्यमथापि वा। तन्न्न हापयते यस्तु स नरी मध्यमः खृतः॥८३॥ नद्दीर्य्यादधिकं यस्तु पुनरन्यत् स्वशक्तितः । निष्पाद्यति तं प्राज्ञाः प्रवदन्ति नरोत्तमं ।६ ४ ।। यः पिना समुपात्तानि धनवीर्ययशांसि वै। न्यूनतां नयति प्राज्ञास्तमाहु: पुरुषाधमं ॥ ८५ ॥ तन्मया ब्राह्मसचागं हतमासीदयथा त्या। पातालगमनं यञ्च यच्चासुरविनाशनं॥ र्६्॥ एतदप्यधिकां वत्स तेन त्वं पुरुषोत्तम: । तङ्न्योऽस्यथ बाल त्वमददमेव गुसाधिक ।७। त्वां पुञ्चमीद्टशं प्राप्य स्लाघ्यः पुगयवतामपि। न स पुत्रकृतां प्रीतिं मन्ये प्राप्तोति मानवः ॥ ६८। पचेष नातिशयितो यः प्रज्नादानविक्रमैः । धिग्जन्म तस्य यः पिचा लोके विज्ञायते नरः ॥६६॥ यः पुचात् स्वातिमभ्येति तस्य जन्म सुजन्मनः। आात्मना जायते धन्यो मध्यः पितपितामहैः॥१००॥ मातृपक्षेण मात्रा च ख्यातिमेति नराधमः । तत् पुत्र धनवीय्येसवं विवर्द्धस्व सुखेन च॥ १०१ ॥

दाविंशोऽध्यायः॥ १४७

गन्धर्व्वतनया चेयं मा त्वया वै वियुज्यतां। दूति पित्रा बहुविधं प्रियमुत्त: पुनः पनः ॥१०२॥ परिष्वज्य स्वमावासं सभार्य्यः स विसर्जितः । स तया भार्य्यया सार्द्वें रेमे तच पितुःपरे॥१०३॥ अन्येषु च तथोद्यानवनपर्व्वतसानुषु। श्नश्नूशशुरयोः पादौ प्रसिपत्य च सा शुभा॥ प्रातः प्रातस्ततस्त्ेन सह रेमे सुमध्यमा ॥१०४॥ इति श्रीमार्कगडेयपुरागे कबलयाश्ीये मदालसापरिययनं । २१।

द्वाविंभोऽध्यायः॥ N4+. पन्नातूचतु: ॥ ततःकाले बहुतिथे गते राजा पुनः सुतं। प्राह गच्छाशु विप्राणं नाखाय चर मेदिनीं॥ १॥ अश्वमेनं समारुह्य प्रातः प्रातर्दिने दिने। अबाधा द्विजमुखयानामन्वेष्टव्या सदैव हि। २॥ दुर्द्टत्ताः सन्ति शतशो दानवाः पापयोनयः। तेभ्यो न स्यादथा बाधा मुनीनां त्वं तथा कुरु॥ ३॥ स यथोक्स्ततः पिचा तथा चक्रे न्ृपात्मजः। परिक्रम्य महीं सव्वो ववन्दे चरणौ पितुः । ४ ॥ अ्हन्य हन्यनुप्राप्ते पूर्ववाहे न्पनन्दनः । ततश्च शेषं दिवसं तया रेमे सुमध्यया ॥ ५ू ॥

१४t मार्कवहेश पुरागं।। एकदा तु चरन् सोऽथ ददर्श यमुनातटे। पातालकेतोरनुजं तालकेतुं हाताश्रमं ॥ ६। मायावी दानवः सोऽथ मुनिरूपं समास्थितः । स ग्राह राजपुत्न तं पूर्व्ववैरमनुरमरन् ॥ ७॥ राजपुत् नवीमि त्वां तत्कुरुष्व यदीच्छ सि। न च ते प्रार्थनाभङ्ग: कार्य्यः सत्यप्रतिश्रव॥८॥ यच्थे यज्ञेन धर्ममाय कर्त्तव्याश्च तथेषटयः। चितयस्तन कर्तव्या नान्तरिकषगता यतः॥ ।। अतः प्रयच्छ मे वीर हिरगयार्थं स्वभूषणं। यदेतत् करठलझं ते रच चेमं ममाश्रमं ॥ १०॥ यावदन्तर्जले देवं वरुसं यादसां पतिं। वैदिकैर्व्वारुगौर्ग्मन्त्रेः प्रजानां पुष्िहेतुकैः ॥ ११॥ अभिष्ट्रय त्वरायुत्त: समभ्येमीति वादिनं। तं प्रग्य ततःप्रादात् स तस्मै करठभूषां ॥ १२॥ प्राह चैनं भवान् यातु निर्त्लीकेन चेतसा। स्थारयामि तावदनैव तवाश्रमसमीपतः ॥ १३॥ तवादेशान्महाभाग यावदागमनं तव। न तेऽन कश्चिदावाधां करिष्यति मयि स्थिते॥ विश्वभ्श्चात्वरन् ब्रहान् कुरुष्व त्वं मनोगतं ॥ १४। पुत्रावूचतु:॥ एवमुक्तस्ततस्तेन स ममज्ज नदीजले। ररक्ष सोऽपि तस्यैव मायाविहितमाश्रमं ॥ १५॥

द्वाविंभोऽध्यायः॥ १४९

गत्वा जलाशयात्तस्मात्तालकेतुश्च तत्परं। मदालसायाः प्रत्यक्षमन्येपाश्वैतदुक्तवान् ॥ १६॥ तालकेतुरुवाच। वीर: कुबलयाश्वोऽसी ममाश्रमसमीपतः। केनापि दुष्टदैत्येन कुर्व्वव्रक्षां तपखिवनां ॥१७। युद्मानो यथाशक्ति निव्न् ब्रह्मद्दिपो युधि। मायामाश्रित्य पापेन भिन्नः शूखेन वश्सि ॥१८॥ स्रिरियमागेन तेनेदं दत्तं मे करठसपसं। प्रापितश्चाग्िसंयोगं स वने शूद्रतापसैः ॥१८ ॥ कृतार्च्तहेपाशब्दो वै चरतः साश्रुविलोचनः। नीतः सोऽश्वश्च तेनैव दानवेन दुरात्ना॥२०॥ एतनया नशंसेन दृष्टं दुप्कृतकारिया। यदनानन्तरं हत्यं क्रियतां तदकालिकं ॥। २१॥

नास्माकं हि सुवर्गोन कृत्यमस्ति तपखिनां ।। २२।। पुच्चावूचतु: ॥ द्त्यु कोत्मृज्य तडूमी स जगाम यथागतं। निपपात जनः सोऽय शोकार्त्तो मूर्च्छयातुरः॥ २३॥ तत्क्षखात् चेतनां प्राप्य सर्व्वास्ता न्टपयोपितः । राजपत्नाथ्च राजा च विलेपुरतिदुःखिताः ॥२४।। मदालसा तु तद्दृद्टा तदीयं करभूपगं। तत्याजाशु प्रियान् प्राणान् श्रुत्वा च निहतं पतिं ।२५।

9५० मार्करडेस पुरागं॥ ततस्तथा महा क्रन्दः पौरामां भवनेष्वभूत्। यथैव तस्य नृपतेः स्वगेहे समवर्त्तत ॥ २६॥ राजा च तां सृतां इष्टा विना भर्चा मदालसां। प्रत्युवाच जनं सव्वें वि्ृृष्य सुस्थमानसः ॥२७॥ न रोदितव्यं पश्यामि भवतामात्मनस्त्रथा। सर्व्वेषामेव संचिन्त्य सम्बन्धानामनित्यतां ।।२८।। किनु शोचामि तनयं किन्ु शोचाम्यहं सुपां।

प्राप्तो मे यः सुतो मृत्युं कथं शोच्यः स धीमतां॥ ३०॥ अवश्यं याति यह्हं तद्द्विजानां हते यदि। मम पुत्रेष संत्यत्ां नन्वभ्युद्यकारि तत् । ३१॥ द्रयञ्म सत्कुलोत्पन्ना भर्त्तर्य्येवमनुव्रता। कथनु शोच्या नारीसां भर्ततुरन्यन देवतं ॥ ३२॥ अस्साकं बान्धवानाञ्त्र तथान्येषां दयावतां। शोच्या हेषा भवेदेवं यदि भर्वा वियोगिनी॥ ३३ ॥ या तु भत्तुंर्ब्बर्धं स्ुत्वा तत्चणादेव भाविनी। भर्त्तारमनुयातेयं न शोच्यातो विपश्चितां॥३४॥ ताः शोच्या या वियोगिन्यो न शोच्या या सताः सह। भर्चा वियोगसवनया नानुभूतः कृतज्रया॥ ३५॥ दातारं सर्व्वसौख्ानामिह चामुच चोभयोः। लोकयोः का हि भर्त्तारं नारी मन्येत मानुपं। ३६।।

१५१

नासौ शोच्यो नचैवेयं नाहं तज्जननी न च। त्यजता ब्राहाषार्थाय प्राणान् सव्वे रम तारिताः ।३७। विप्राणं मम धर्मास्य गतः स हि महामतिः। पपान्टगयमर्द्वभुक्तस्य त्यागाद्हस्य मे सुतः ॥३८॥ मातु: सतीत्वं मद्दंशवैमल्यं शौर्य्यमात्मनः। संग्राम संत्यजन् प्राखान् नात्यजह्दिजरचणे॥ ३ट ॥ पुच्नावूचतु: ॥ ततः कुवलयाश्चस्य माता भर्तुरनन्तरं। सुत्वा पुन्नबधं ताट्टक् ग्राह दृष्दा तु तं पतिं। ४।। मातोवाच। न मे माचा न मे खस्रा प्राप्ता प्रीतिनृपेट्टशी। श्ुत्वा मुनिपरिचारी इतं पुत्रं यधा मया।। ४१।। शोचतां बान्धवानां ये निःखसन्तोऽतिदुःखिताः। मियन्ते व्याधिना क्निष्टास्तेपां माता हथाग्रजा॥ ४२॥ संग्रामे युद्यमाना येडभीता गोद्िजरक्षगे। शुगा: शस्त्रैर्विपद्यन्ते तएव भुवि मानवाः ॥४३॥ अर्थिनां मिन्नवर्गस्य विद्विपाञ्च पराङमुखः। यो न याति पिता तेन पुत्री माता च वीरसूः॥४8॥ गर्व्भक्रेशः स्त्रियो मन्ये साफल्यं भजते तदा। यदारिविजयी वास्यात् संग्रामे वा हतः सुतः ॥४५॥ पत्रावूचतुः॥ ततः स राजा संस्कारं पुचपत्नीमलमायत्।

१५२ मार्कमडेय परामं। निर्गम्य च वहिः सातो ददौ पुन्नाय चोदकं॥ ४६॥ तालकेतुञ्च निर्गम्य तथैव यमुनाजलात्। राजपुत्चमुवाचेदं प्रणायान्मधुरं वचः ॥ ४७। गच्छ भूपालपुत् त्वं कृतार्थोऽहं वृतरवया। काय्यें चिराभिलषितं त्वय्यनाविचले स्थिते ॥। ४८।। वारुगं यज्ञकार्य्यञ्व जलेशस्य महातानः । तनाया साधितं सव्ें यन्ममासीदभीप्मितं। ४८।। प्रणिपत्य स तं प्रायाद्राजपुत्ः परं पितुः। समारुह्य तमेवाशं सुपर्शानिलविक्रामं ॥ ५ू० ॥ इति श्रीमार्कागड़ेयपुरगे कुबलयाघीये मदालसावियोग:।। २२॥

चयोविंशोऽध्यायः ॥

पुत्रावूचतु: ॥ स राजपुच्चः संग्राप्य वेगादात्मपुरं ततः । पित्रोर्विर्वन्दिषुः पादौ दिद्नुश्च मदालसां ॥१॥ ददर्श जनमुद्दिगमग्रहृष्टमुखं पुरः। पुनश्च विस्मिताकारं ग्रहृष्टवदनं ततः ॥ २॥ ऋ्रन्यमुत्फुलनयनं दिध्या दिष्ोति वादिनं।

चिरं जीवोरुकल्यागा हतासते परिपन्थिनः । पित्रो: प्रस्न्ादय मनस्तथास्माकमकगटकं॥ ४॥

१५३

पच्ावूचतुः॥ दूत्येवं वादिभि: पौरैः पुरः पृष्ठ च संतः । तत्चसप्रभवानन्दः प्रविवेश पितुर्गहं॥ ५ ॥ पिता च तं परिष्वज्य माता चान्ये च बान्धवाः । चिरं जीवेति कल्याणीर्ददुस्तस्मै तदाशिप: । ६।। प्रशिपत्य ततः सोऽध किमेतदिनि विसितः । पप्रच्छ पितरं तात सोऽसौ सम्यक् तदुक्तवान्॥ ७॥ स भायीं तां मृतां ख्ुत्वा हृदयेष्टां मदालसां। पितरौ च पुरो दद्दा लज्जाशेकाब्धिमय्यगः ॥८। चिन्तयामास सा बाला मां शुत्वा निधनं गतं। तत्याज जीवितं साध्वी िझ्मां निष्ठुरमानसं ॥ ८ । नृशंसोऽहमनार्य्योऽहं विना तां मगलोचनां। मत्कृते निधनं प्राप्तां यज्जीवाम्यतिनिर्ध्ृषः॥१०॥ पुनः स चिन्तयामास परिसंस्तम्य मानसं। मोहोज्गममपास्याशु निःश्स्योच्छस्य चातुरः ॥११॥ मृतेति सा मन्निमित्तं त्यजामि यदि जीवितं। किं मयोपकृतं तस्या: सा्यमेततु योपितां ॥१२॥ यदि रोदिमि वा दीनो हा प्रियेति वदन्मुहुः। तथाप्यस्ाष्यमेतन्न्रो वयं हि पुरुषा: किल ॥ १३॥ अथ शोकजडो दीनो सजा हीनो मलान्वितः । विपक्षस्य भविष्यामि ततः परिभवास्पदं॥१४॥ मयारिशातनं कार्य्य राजः शुख्नूपगां पितुः। न

१५४ मार्पोस्डेय पुरामां। जीवितं तस्य चायत्तं सन्त्यज्यं तत्कथं मया ॥ १५ ॥ किन्त्वन मन्ये कर्तव्यस्तागो भोगस्य योषितः । स चापि नोपकाराय तन्वङ्ाः किन्तु सर्व्वथा ॥१६॥ मयान्शंस्यं कर्त्तव्यं नोपकार्य्यपकारि च। या मदर्धेडत्यजत् प्राणांस्तदथऽल्पमिदं मम ॥ १७॥ पञ्ञावूचतुः ॥ इति छत्वा मतिं सोऽथ निष्पाद्योदकदानिकं। क्रियाश्चानन्तरं छत्वा प्रत्युवाच ऋतध्वजः ॥१८॥ सतध्वज उवाच। यदि सा मम तन्वङ्गी न स्याङ्गार्यया मदालसा। ऋ्रस्मिन् जन्मनि नान्या मे भवित्री सहचारिखी॥ १८॥ तामृते मृगशावाक्षीं गन्धर्व्वतनयामहं। न भोव्ये योषितं काञ्िदिति सत्यं मयोदितं ॥-२०॥ सद्गर्माचारिीं पत्नीं तां मुका गजगामिनीं। काज्निनाङ्गीकरिप्यामीत्येतत् सत्यं मयोदितं ॥२१॥ पुन्नावूचतु:॥ परित्यज्य च स्त्रीभोगान् तात स्व्वांस्तया विना।

क्राडनास्त सम तुल्यवयरय मार्पीक्यरा ह मं एतत्तस्य परं कारये तात तत् केन शकते। वार्चुभत्यर्थदुष्पाप्यमीश्वरैः किमुतेतरैः ॥२३॥ जड उवाप । दूति वाकयं तयो: श्रुत्वा विमर्षमगमत्पिता।

944

विमृष्य चाह तौ पुत्रौ नागराट् महसननिव ॥ २४॥ नागराडश्तर उवाच। यद्यशवघमिति जात्वा न करिष्यन्ति मानवाः । कर्गा ुद्यममुद्योगहान्या हानिस्ततः परं ॥ २५॥ आरभेत नरः कर्मा खपीरृपमहापयन्। निष्पत्ति: कर्माणो दैवे पौरुषे च सवरियिता॥ २६॥ तस्मादहं तथा यत्नं करिष्ये पुत्रकावितः । तपश्चर्थ्ीं समास्थाय यथैतत् साध्यते चिरात् ॥२७। जड उवाच। एवमुक्का स नागेन्द्रः सक्षावतरयं गिरे:। तीथें हिमवतो गत्वा तपस्तेपे सुदुश्चरं॥२८॥ तुष्टाव गीर्भिश्च ततस्तच देवीं सरखतीं। तनाना नियताहारो भूत्वा निसवनासुतः ।२६। उश्वतर उवाच। जगद्वातीमहं देवीमारिराधिपुः शुभां। स्तोष्ये प्रगम्य शिरसा ब्रह्मयोनिं सरखतीं॥।३० ॥ सदसदेवि यत्किञ्चिन्मोचव च्ार्थवत्पदं। तताव्ें त्वय्यसंयोगं योगवद्देवि संस्थितं ॥ ६१ ।। त्वमक्रं परं देवि यत्र सव्वें प्रतिष्ठितं। अक्षरं परमं देवि संस्थितं परमाणुवत् ॥ ३२॥ पक्षरं परमं ब्रह्मा विश्वञ्वैतत् शरात्मकं। दारुगयवस्थितो वहिर्भीमाश्च परमारवः ॥३३॥

948 मार्कगदेव पुराग ॥

तथा त्वयि स्थितं ब्रह्म जगच्चेदमशेषतः। ओँकाराक्षरसंस्थानं यत्तु देवि स्थिरास्थिरं॥ ३४॥ तन मानाचयं सर्व्वमरिति यद्ेवि नास्ति च। वयो लोकास्तयो वेदास्तैविद्यं पावकनयं ।। ३५ । वोणि ज्योतींपि वर्साथ चयो धर्ममाागमस्तथा। तयो गुणास्त्रयः शब्दास्त्रयो वेदास्तथाश्रमाः॥३६॥ नयः कालास्तथावस्था: पितरोऽहर्निशादयः। एतन्माचावयं देवि तव रूपं सरस्वति ॥ ३७॥ विभिन्नदर्शिनामाद्या ब्रह्मणो हि सनातनाः । सोमसंस्था हवि:संस्था: पाकसंस्थाश्च सप्त याः॥३८॥ नाखवदुच्चारखाद्देवि क्रियन्ते ब्रह्मवादिभिः। अपनिदेश्यं तथा चान्यदर्माचान्वितं परं ॥३८॥ अविकार्य्यक्षयं दिव्यं परिणामविवर्जितं। तवैतत्परमं रूपं यन्न शक्वं मयोदितुं॥ ४०। न चास्येन च तज्जिह्वा ताम्रोछादिभिरुच्यते। दून्द्रोऽपि वसवो ब्रह्मा चन्द्रार्की ज्योतिरेव च । ४१ ॥ विश्वावासं विश्वरूपं विश्वेशं परमेशवरं। सांस्यवेदान्तवादोक्तं बहुशाखास्थिरीकृतं॥४२॥ अनादिमध्यनिधनं सदसन्न सदेव यत्। एकन्तनेकं नाप्येकं भवभेदसमाश्रितं ॥ ४३॥ अनास्यं षड्गुणास्यञ्नन वर्गाखं निगुणाश्रयं। नानाशक्िमतामेकं शक्तिवैभविकं परं ॥४४ ।

94७

सुखासुखं महासीख्रूपं त्वयि विभाव्यते। एवं देवि त्वया व्याप्तं सकलं निष्कलञ्च यत्। अद्वैतावस्थितं व्रह्म यञ्च द्वैते व्यवस्थितं ॥ ४५॥ येजर्या नित्या ये विनश्यन्ति चान्ये ये वा स्थूला ये च सूक्षातिसूच्ा:। ये वा भूमौ येडन्तरीचजन्यतो वा तेषां तेषां त्वत्त एवोपलब्धि:। ४६। यच्चामूनें यञ्च मूत्तें समस्तं यद्दा भूतेष्वेकमेकञ्च किञ्चित्। यहिव्यस्ति च्ाातले खेज्न्यतो वा त्वत्सम्बन्धं त्वत्सवरैर्व्यञ्जनैश्च ॥ ४७॥ जड उवाच॥ एवं स्तुता तदा देवी विष्णोर्जिह्वा सरस्वती। प्रत्युवाच महात्मानं नागमश्तरं ततः ॥ ४८॥ सरखत्यवाच। वरं ते कम्बलभ्रातः प्रयच्छाग्युरगाधिप। तदुच्यतां प्रदास्यामि यत्ते मनसि वर्ततते ॥४८ ॥ श्वतर उवाच। सहायं देहि देवि त्वं पूव्वे कम्बलमेव गे। समस्तस्वरसम्बन्धमुभयो: संप्रयच्छ च ॥ ५० ॥ सरखत्यवाच।। सप्त खरा ग्रामरागा: सप्त पन्नगसत्तम।

मार्कसाइय पुरागं। गीतकानि च सप्तैव तावतीश्चापि मूर्चछना: ॥ ५१॥ तालाश्चैकोनपञ्चाशत्तथा ग्रामनयञ्च यत्। एतत्सव्वें भवान् गाता कम्बलश्च तथानघ ॥ ५२॥ झास्यसे मतसादेन भुजगेन्द्रापरं तथा। चतुर्व्विधं पदं तालं चिःप्रकारं लयचयं ॥ ५३॥ यतितयं तथा तोदं मया दत्तं चतुर््विधं। एतङ्गवान् मत्मसादात् पन्नगेन्द्रापरञ्न यत्।। ५४।। अस्यान्तर्गतमायत्तं स्वरव्यञ्जनसम्मितं। तदशेषं मया दत्तं भवतः कम्बलस्य च । ५ू५ू ॥ तथा नान्यस्य भूर्लोंके पाताले चापि पन्नग। प्रणेतारौ भवन्तौ च सर्व्वस्यास्य भविष्यतः। पाताले देवलोके च भूर्लोके चैव पन्नगी॥ ५ूर६॥ जड उवाच। दत्युक्का सा तदा देवी सर्व्वजिह्वा सरख्वती। जगामादर्शनं सद्यो नागस्य कमलेच्षया॥ ५७॥ तयोश्च तद्यथा दत्तं भ्ररानोः सर्व्वमजायत। विज्ञानमुभयोरय्यं पदतालस्वरादिकं॥५८॥

गीतकैः सप्तभिर्नागी तन्त्रीलयसमन्विती। ५ट। आरिराधयिपू देवमनङ्गाङ्गहरं हरं। प्रचकतुः परं यत्नमुभी संहतवाक्कली॥ ६० ॥ प्रातर्निशायां मध्याहे सन््ययोश्चापि तत्परौ।

नयोविंभोऽध्याया॥ १५९

तयो: कालेन महता स्तूयमानो दषध्वजः ॥ हू१॥ तुतोप गीतकैस्तौ च प्राहेशो ग्रृह्यतां वरः। ततः प्रसम्याश्वतरः कम्बलेन समं तदा ॥ ६२ ॥

यदि नौ भगवान् प्रीतो देवदेवखिवलोचनः ॥ ६३ ॥ ततो यथाभिलषितं वरमेनं प्रयच्छ नौ। मृता कुबलयाश्चस्य पत्नी देव मदालसा॥ ई४॥ तेनैव वयसा सदो दुहितत्वं पयातु मे। जातिक्परा यथा पव्वें तद्दत्कान्तिसमन्चिता॥ योगिनी योगमाता च महेहे जायतां भव ॥ ६५ ॥ महादेव उवाच। यथोक्तं पन्नगश्नेष्ठ सर्व्वमेतङ्गविष्यति। मत्प्रसादादसन्दिग्धं ऋृणु चेदं भुजक्गम ॥ ६६॥ श्राद्वे तु समनुप्राप्ते मध्यमं पिएडमाताना। भषयेथाः फणिश्रेष्ठ शुचिः प्रयतमानसः ॥ ६७॥ भक्षिते तु ततस्त्रस्मिन् भवतो मध्यमात् फणात्। समुत्पस्स्यति कल्याी तथारूपा यथा मता ॥ हर॥ कामच्ेममभिध्याय कुरु त्वं पितृतर्पगां। तत्क्सादेव सा सुभू: खसतो मध्यमात् फसात्॥ ६रट। समुत्यक्यति कल्वासी तथारूपा यथा मृता। एतच्छुत्वा ततस्त्ौ तु ग्रसिपत्य महेश्वरं॥ ७०॥ रसातलं पुनः पात्तौ परितोषसमननितौ।

१६० मार्करडेय पुरागां॥

तथाच वृतवान् श्राद्धं स नागः कम्बलानुज: ।। ७१॥ पिडञ्न मध्यमं तद्ददथावदुपभुक्तवान्। तञ्जापि ध्यायतः कामं ततः सा तनुमध्यमा ॥ ७२॥ यज्ञे निश्चसतः सदयसद्रपा मध्यमात् फणात्। न चापि कथयामास कस्यचित् स भुजङ्गमः ॥७३॥ अन्तगृहे तां मुदतीं स्त्रीभिर्गुप्तामधारयत्। तौ चानुदिनमागग्य पुत्री नागपतेः सुखं॥ ७४॥ ऋतध्वजेन सहितौ चिक्तीडातेऽमराविव। एकदा तु सुतौ म्राह नागराजो मुदान्वितः ॥ ७५ ॥ यन्मया पूर्व्वमुत्तन्तु कियते किं न तत्तथा। स राजपुत्रो युवयोरुपकारी ममान्तिकं ॥७६्। कस्मानानीयते वत्सावुपकाराय मानदः। एवमुक्ती ततस्तेन पित्रा सेहवता तु तौ॥७॥ गत्वा तस्य पुरं सखू रेमाते तेन धीमता। ततः कुबलयाशवं तो छत्वा किज्चित्कथान्तरं॥ ७८॥ अब्रूतां प्रसयोपेतं स्वगेहगमनं प्रति। तावाह टृपपुच्ोऽसी नन्विदं भवतोगृहं । ७८। धनवाहनवस्त्रादि यन्मदीयं तदेव वां। यत्तु वां वाञ्छ्ितं दातुं धनं रत्नमथापि वा ॥ ८०॥ तहीयतां द्विजसती यदि वां प्रगायो मयि। एतावताहं दैवेन वन्चितोऽस्सि दुरात्मना ॥ ८१॥ यद्भवद्भ्यां ममत्वं नो मदीये क्रियते गृहे।

१६१

यदि वां मत्म्रियं कार्य्यमनुग्राह्योडमिा वां यदि॥ दर॥ तद्गने मम गहे च ममत्वमनकल्थतां। युवयोर्यनादीयं तन्मामकं युवयो: ख्कं ॥८३॥ एतत् सत्यं विजानीतं युवां प्राण बहिस्वराः । पुनर्ननवं विभिन्नार्थें वक्तव्यं द्विजसत्तमी॥८४ ॥ मत्मसादपरौ ग्रीत्या शापितौ हृदयेन मे। ततः स्रेहार्द्रवदनौ तावुभी नागनन्दनी॥ ८५॥ ऊचतुर्व्वपतेः पुचं किञ्चित् प्रणयकोपितौ। ऋतध्वज न सन्देही यथैवाह भवानिदं ॥ द६॥ तथैव चासान्मनसि नाच चिन्त्यमतोऽन्यथा। किन्त्वावयोः स्वयं पिता प्रोक्तमेतन्महातमना।८७। द्रष्टुं कुवलयाश्वं तमिच्छामीति पुनः पुनः। ततः कुबलयाश्चोऽसी समुत्याय वरासनात्॥ यधाह तातेति वदन् प्रसाममकरोड़ुवि॥ ८८ ॥ कुबलयाश्प उवाच। धन्योऽहमतिपुगयोऽहं कोऽन्योऽस्ति सट्शो मया। यत्तातो मामभिद्रषटं करोति प्रवसं मनः ॥ ८ट । तदुत्तिष्ठत गच्छामस्तामाज्ञां शसमप्यहं। नातिक्रान्तुमिहेच्छामि पद्भ्यां तस्य शपाम्यहं॥ ८० ॥ जड उवाव। एवसुकाा ययौ सोऽ्थ सह ताभ्यां न्पाताजः। प्राप्तश्च गोमतीं पुगयां निर्गग्य नगराद्दहि:।। ८।।। प

१६२ मार्वागडय पुरागां। तन्मध्येन ययुस्ते वै नागेन्द्रन्पनन्दनाः। मेने च राजपुज्जोऽसी पारे तस्यास्तयोर्गहं॥ ८ २ ॥ ततश्चाऊष्य पातालं ताभ्यां गीतो नृपाताजः । पाताले दद्दशे चोभौ स पन्नगकुमारकौ॥ ८३ ॥

विलोन्य तो सुरुपाङ्गौ विसायोत्फुस्लोचनः ॥ ८४॥ विहृस्य चाव्रवीत् प्रेमा साधु भो ह्विजसत्तमौ। वाघयामासतुस्तौ च पितरं पन्नगेश्वरं।८५ । शान्तमश्वतरं नाम माननीयं दिवीकसां। रमणीयं ततोऽपश्यत् पातालं स न्ृपात्मज: ॥ ६६।। कुमारैस्त कसैटे द्ैसर गैरुपशोभितं। तथैव नागकन्याभि: क्रीडन्तीभिरितस्ततः।९७। चारुकुमडल हारा भिस्ता रा भिर्गगरं यथा।

मृद्ङ्गपसवातोद्यं हारिवेशाशताकुलं। वीक्षमाखः स पातालं ययौ शतुजितः सुतः ॥६६।। सह ताभ्यामभीषा्यां पन्नगाभ्यामरिन्दमः। ततः प्रविश्य ते सव्व नागराजनिवेशनं ॥ १००॥ दद्टशुस्ते महात्मानमुरगाधिपतिं स्थितं।

खच्छमु क्ताफ ल ल ता हारि हारो पशोभितं। केयूरियं महाभागमासने सर्व्वकाघवने॥१०२॥

१६३

मगििविद्रमवैदूर्य्यजालान्तरितरूपके। स ताभ्यां दर्शितस्तस्य तातोऽस्ाकमसाविति॥१०३। वीर: कुबलयाश्वोऽयं पिचे चासौ निवेदितः। ततो ननाम चरणौ नागेन्द्रस्य ऋतध्बजः ॥ १०४॥ तमुत्याप्य बलादगाढं नागेन्द्र: परिषखजे । मूर्ड्ि चैनमुपाघ्राय चिरं जीवेत्युवाच सः ॥१०५॥ निहतामित्वर्गश्च पित्रोः शुख्नूषगं कुरु। वत्स धन्यस्य कथ्यन्ते परोक्षस्यापि ते गुसाः ॥१०६ ॥ भवतो मम पुचाभ्यामसामान्या निवेदिताः । त्वमेवानेन वर्द्वेया मनोवाक्कायचेष्टितैः ॥१०७॥ जीवितं गुसिन: स्ाघ्यं जीवन्नेव मृतोऽगुः । गुवान्निर्दतिं पित्रो: शचूणं हृदयच्वरं ॥ १०८॥ करोत्यात्महितं कुर्व्वन् विश्वासञ्च महाजने। देवताः पितरो विग्रा मिचाथिविकलादयः॥१०६ ॥ बान्धवाश्च तथेच्छन्ति जीवितं गुसिनश्चिरं। परिवादनिषटत्तानां दुर्गतेषु दयावतां। गुसिनां सफलं जना संश्रितानां विपज्गतैः॥११०॥ जड उवाच। एवमुक्का स तं वीरं पुच्चाविदमथाब्रवीत्। पूजां कुबलयाश्वस्य कर्त्तुकामो भुजङ्गमः ॥१११॥ सनानादिकक्रमं छत्वा सर्व्वमेव यथाक्रमं। मधुपानादिसम्भोगमाहारञ्व यथेपितं॥ ११२।।

१६४ आर्केरह्वेय परागं। ततः कुबलयाग्वेन हृदयोत्सवभूतया। कथया स्वल्पकां कालं स्थास्यामो हृष्टचेतसः ॥ ११३॥ अनुमेने च तन्मौनी वचः शनुजितः सुतः। तथा चकार न्पतिः पन्नगानामुदारधीः ॥११४॥ समेत्य नैरात्मजभूपनन्दनै माहोरगाणामधिपः स सत्यवाक्। मुदान्वितोऽन्नानि मधूनि चात्मवान यथोपयोगं बुभुजे स भोगभुक् ॥ ११५॥ इति श्रीमार्कगडेयपु रागे मदालसोपाखवयाने कुबलया श्पपताल - गमनं । २३।

चतुविशोध्ध्यायः॥

जड उवाच। छवताहारं महात्मानमधिपं पवनाशिनां। उपासाञ्चक्रिरे पुत्नी भूपालतनयस्तथा ॥१॥ कथाभिरनुरूपाभि: स महात्मा भुजङ्गमः । मीतिं सञ्जनयामास पुत्सस्युरुवाच च ॥ २। तव भद्र सुखं व्रूहि गेहमभ्यागतस्य यत्। कर्त्तव्यमुत्सृजाशङ्गां पितरीव सुतो मयि ॥ ३॥ रजतं वा सुवसों वा वस्त्रं वाहनमासनं। यद्दाभिमतमत्यर्थं दुर्खभं तहापुप्व मां॥ 8 ॥

१६५

कबलयाम्प उवाच। तव प्रसादाङ्गगवन् सुवर्गाादि गह्े मम। पितुरस्ति ममाद्यापि न किञ्चित् कार्य्यमीटशं॥ ५ ॥ ताते वर्षसहसत्राषि शासतीमां वसुन्धरां। तथैव त्वयि पातालं न मे याच्नोन्मुखं मनः ॥ ६ ॥ ते स्वर्ग्याश्च सुपुराश्च येषां पितरि जीवति। तृसकोटिसमं वित्तं तारुगयाद्वित्तकोटियु। ७। मितरासि तुल्यशिष्टानि तद्दद्देहमनामयं। जनिता धियते वित्तं यौवनं किन्तु नास्ति मे ॥८॥ असत्यथ नृणां याच्जा प्रवसं जायते मनः। सत्यशेषे कथं याच्ञां मम जिह्वा करिष्यति॥॥ यैर्न चिन्त्यं धनं किञ्चिन्मम गेहेडस्ति नास्त वा। पितृबाहुतरुच्छायां संश्रिता: सुखिनो हिते॥१०॥ ये तु बाल्यात् प्रभृत्येव विना पिचा कुटुम्विनः। ते सुखास्वादविभ्रंसान्मन्ये धाचेव वज्चिताः ॥११॥ तद्दयं त्वत्मसादेन धनरतादिसञ्चयान्। पितृमुक्तान् प्रयच्छाम: कामतो नित्यमर्थिनां॥१२॥ तत्सर्व्वमिह संप्राप्तं यदङ्वियुगलं तव। मच्चूडामणिना स्पृष्टं यच्चाङ्गस्पर्शमाप्तवान्॥ १३॥ जड उवाच। दूत्येवं प्रकतं वाक्यमुक्तः पन्नगसत्तमः । ग्राह राजसुतं प्रीत्या पुच्चयोरुपकारियं ॥ १४॥

१६६ मार्योगदेय पुरामं।

नाग उवाच। यदि रत्नमुवर्गाादि मत्तोऽवासुं न ते मनः। यदन्यन्मनसः प्रीत्ये तद्बूहि त्वं ददाम्यहं ॥ १५ ॥ कुवलयाश्न उवाच। भगवंस्वत्पसादेन प्रार्थितस्य गहे मम। सर्व्वमस्ति विशेषेग संप्राप्त तव दर्शनात् ॥ १६ ॥ कृतवृत्योऽस्मि चैतेन सफलं जीवितञ्व मे। यद्ङ्संश्नेषमितरतव देवस्य मानुषः ॥१७॥ ममोत्तमाङ्गे त्वत्पादरजसा यदिहास्पदं। कृतं तेनैव न प्राप्तं किं मया पन्नगेश्वर ॥१८॥ यदि त्ववश्यं दातव्यो वरो मम यथेप्सितः । तत्युरय कर्म्मसंस्कारो हृदयान्मा व्यपैतु मे ॥१६॥ सुवर्गामगिरत्नादि वाहनं गृहमासनं। स्त्रियोऽन्नपानं पुत्राश्च चारुमाल्यानुलेपनं॥ २०॥ एते च विविधा: कामा गीतवाद्यादिकञ्च यत्। सर्व्वमेतन्मम मतं फखं पुगयवनस्पते: ॥२१॥ तम्मान्नरेस तन्मूल: कार्यो यत्न: कताताना। कर्त्तव्यः परायसक्तानां नकिन्तिहुवि दुर्लभं । २२॥ नमनतर उवाच। एवं भविष्यति प्राज्ज तव धर्म्माश्चिता मतिः। सत्यश्तैतत्फलं सव्वें धर्म्मास्योकं यथा त्या॥ २३॥ तथाप्यवश्यं मज्नेहमागतेन त्वयाधुना।

१६७

ग्राह्यं यन्मानुपे लोके दुष्पापं भवतो मतं ॥। २४।। जड़ उवाच। तस्यैतद्दचनं सुत्वा स तदा न्पनन्दन:। मुखावलोकनञ्जने पन्नगेश्वरपुड्चयोः ॥र५॥ ततसती प्रसिपत्योभी राजपुत्चर्य यनतं। तत् पितुः सकलं वीरौ कथयामासतु: स्फुटं ॥ २६॥ पुत्नावूचृतु:॥ ततोऽस्य पत्नी दयिता स्ुत्वेमं विनिपातितं। अपत्यजदयितान् प्राणान् विप्रलव्धा दुरातमना ॥२७॥ केनापि कवतवैरेश दानवेन कुबुद्धिना। गन्धर्व्वरारजस्य सुता नाम्ना खयाता मदालसा ॥ २८। हतजोऽयं ततस्तात प्रतिज्ञां कतवानिमां। नान्या भार्य्या भविनीति वर्जयित्वा मदालसां॥ २ट॥ द्रष्टुं तां चारुसर्व्वाङ्गीमयं वीर ऋतध्वजः । तात वाञ्कति यद्येतत् क्रियते तत्कृतं भवेत्॥ ३० ॥ व्यशनतर उवाच। भूतैर्वियोगिनो योगस्ताद्टशैरेव ताट्ृशः । कथमेतद्विना स्म्नं मायां वा शम्वरोदितां । ३१।। जड उवाच। पणिपत्य भुजङ्गेशं पुच्चः शच्रुजितस्तरतः । प्रत्युवाच महात्मानं प्रेमलज्जासमन्वितः । ३२॥ मायामयीमप्यधुना मम तात मदालसां।

१६t मार्तोगड़ेय पुरागं। यदि दर्शय ते मन्ये परं ऊतमनुग्रहं॥३३॥ काश्वतर उवाच। तस्मात् पश्येह वत्स त्वं मायाश्वेद द्रष्टमिच्छसि। अनुयाह्यो भवान् गेहं बालोऽप्यभ्यागतो गुरुः॥३४॥ जड उवाच। आनयामास नागेन्द्रो गृहगुप्तां मदालसां। तेषां समोहनार्थाय जजल्प च ततः स्फुटं ॥ ३५॥ दर्शयामास च तदा राजपुत्राय तां शुभां। सेयं न वेति ते भार्य्या राजपुत्र मदालसा ॥ ३६ ॥ जड उवाच। स दृष्टा तां तदा तन्वीं तत्शखात् विगतत्रपः। प्रियेति तामभिमुखं ययी वाचमुदीरयन्। निवारयामास च तं नागः सोऽखतरस्वरन्॥३७॥ अश्वतर उवाच। मायेयं पुत्र मास्पाच्ती: प्रागेव कथितं तव। अन्तर्द्वानमुपैत्याशु माया संस्पर्शनादिभिः॥३८॥ ततः पपात मेदिन्यां स तु मूर्च्छापरिप्नुतः। हा प्रियेति वदन् सोऽथ चिन्तयामास भाविनीं॥ ३८ ।। प्रही सेहोऽस्य न्टपतेरममोपर्यचलं मनः। येनायं पातनोऽरीणां विना शस्त्रेष पातितः।४०।। मायेति दर्शिता तेन मिथ्या सायेति यत् स्फुटं। वायुम्बुतेजसां भूमेराकाशस्य च चेषया । ४१॥

पक्विंशोऽध्याय।॥ १६९

जड उवाच। ततः कुबलयाश्न्ं तं समाश्वास्य भुजङ्गमः । कथयामास तत्सव्वें मृतसञ्जीवनादिकं ॥ ४२॥ ततः प्रहृष्टः प्रतिलभ्य कान्तां प्रसम्य नागं निजगाम सोऽथ। सुशोभमानः खपुरं तमश्- मारुह्य संचिन्तितमभ्युपेतं ॥४३। इति श्रीमार्कगडेयपुरागो मदालसा प्राप्ति: । २४।

जड उवाच। आगम्य खपुरं सोऽथ पिनोः सर्व्वमशेषतः । कथयामास तन्वङ्गी यथा प्राप्ता पुर्नमता ॥१। ननाम सा च चरणौ शश्रूश्शुरयोः शुभा। सजनञ्व यथापूव्वें वन्दनास्नेपणदिभि:॥२॥ पूजयामास तव्वङ्गी यधान्यायं यथावयः । ततो महोत्सवो जजे पौराणं तन वे पुरे॥ ३॥ ऋृतध्वजश्च सुचिरं तया रेमे सुमध्यया। निर्भरप च शेखानां निम्नगापुलिनेषु च॥ ४ । काननेपु च रग्येषु तथैवोपवनेपु च। पुगय च्षयं वाञ्क्वमाना सापि कामोपभोगतः ।। ५ ।। फ

१७० गाएंगदेय परागं। सह तेनातिकानेन रेमे रस्वासु भूमिषु। ततः कालेन महता शचजित् स नराधिप: । ६्।। सम्यक् प्रशास्य वसुधां कालधम्ममुपेयिवान्। ततः पौरा महात्मानं पुतरं तस्य ऋतध्वजं ॥७। अभ्यषिच्चन्त राजानमुदाराचारचेष्टितं। सम्यक् पालयतस्तसय प्रजाः पुज्जानिवौरसान् ॥८ ॥ मदालसायाः सञ्जजे पुच्ः प्रथमजरततः। तस्य चक्रे पिता नाम विक्रान्त इति धीमतः ॥ ।। .............. तुतुषुस्तेन वै मत्या जहास च मदालसा। सा वै मदालसा पुतरं वालगुत्तानशायिनं। उस्लापनच्छलेनाह रुदमानमविस्वरं॥ १०॥ शुड्गोऽसि रेतात न तेऽस्ति नाम कृतं हि ते कल्पनयाधुनैव। पञ्चात्मकं देहमिदं तवेत- ननैवास्य त्वं रोदिपि कस्य हेतोः ॥११॥ न वा भवानोदिति वै स्वजन्मा शब्दोऽयमासाद्य महीशसूनुं। विवल्यमाना विविधा गुणारत्ते डगुखाश् भौता: सकलेन्द्रियेषु ॥१२॥ भृतानि भूतैः परिदुब्बेलानि दृद्िं समायान्ति यथेह पुंसः। त्न्नाम्ुदानादिभिरेव कस्य

पच्चविंशोऽध्यायः। १७१

न तेऽस्तिषद्विर्न च तेऽरित हानिः॥॥१३॥ त्वं कञ् के शीर्य्यमाणे निजेऽखिं- स्तरस्मिंश्च देहे मूढतां मा व्रजेथाः । शुभाशुभै: कर्माभिद्ेहमेत- नादादिमूढै: कञ्ुकस्त्ेपि नद्दः। १४।। नातेति किञ्जित्तनयेति किश्वि- दम्वेति किञ्िद्यितेति विश्वित्। ममेति किश्चिन्न ममेति किञ्वित् त्वं भूतसङ्कं बहु मानयेथाः ॥१५॥ दुःखानि दुःखोपशमाय भोगान् सुखाय जानाति विमूढचेताः । नान्येव दुःखानि पुनः सुखानि जानात्यविद्दान् सुविमूढ चेताः ॥ १ ६ ॥ हासोऽस्थिसन्दर्शनमच्ियुग्म- मत्युज्ज्वलं तर्जनमङ्गनायाः। कुचादि पीनं पिशितं घनं तत् स्थानं रतेः किं नरकं न योपित् ॥१७॥ यानं शितौ यानगतञ्व देहं देहेऽपि चान्यः पुरुषो निविष्टः। ममत्वबुद्दिर्न्न तथा यथा स्वे देहेऽतिमाचं वत मूढतैषा ॥ १८॥ इति श्रीमार्कगडेयपुरागो मदालसोपाख्याने॥ २५॥

१७२

जड उनाव। वर्द्वमानं सतं सा तु राजपत्नी दिने दिने। तमुछ्ापादिना बोधमनयननिर्ममात्मकं॥१॥ यथायथं बलं लेभे यथा लेभे मतिं पितुः। तथा तथाताबोधञ्ज सोऽवाप मातृभापितैः ॥२॥ दूत्धं तया स तनयो जन्मप्रभ्ृति बोधितः । चकार न मतिं प्राज्ञो गार्हसथ्यं प्रति निर्गामः॥३॥ द्वितीयोऽस्याः सुतो जजे तस्य नामाकरोत्पिता। सुबाहुरयमित्यको सा जहास मदालसा ॥४॥ तमप्येवं यधापूलें बालमुल्लापनादिना। प्राह वाल्यात् स च प्राप तथा बोधं महामतिः । ५ ॥ वृतीयं तनयं जातं स राजा शत्रुमर्हनं। यदाह तेन सा सुभूर्जहासातिचिरं पुनः ॥६। तधैव सोऽपि तन्वङ्गया बालत्वादवबोधितः । क्रियाश्चकार निष्कामो न किश्निदुपकारकं॥ ७॥ चतुर्थस्य सुतस्याथ चिकीरषुर्नताम भूमिपः । ददर्श तां शुभाचारामीषद्वासां मदालसां।। तामाह राजा हसतीं किञ्चित् कौतूहलान्वितः॥८॥ राजोवाच। क्रियमागो सकृन्नाम्ति कथ्यतां हास्यकारगं।

षड्विंभोऽध्यायः ॥ १७३

विक्रान्त्च सुबाहुश्च तथान्यः शचुमर्दनः॥८॥ शोभनानीति नामानि मया मन्ये ्वतानि वै। योग्यानि चन्बन्धूनां शौर्य्याटोपयुतानि च॥ १० ॥ असन्त्ये तानि चेङ्गद्रे यदि ते मनसि स्थितं। तदस्य क्रियतां नाम चतुर्थस्य सुतस्य मे ॥११॥ मदालसोवाच। मयाज्ञा भवतः कार्य्या महाराज यथात्थ मां। तथा नाम करिष्यामि चतुर्थस्य सुतस्य ते ॥ १२ ॥ अलर्क दूति धर्मान्ञः ख्ातिं लोके प्रयास्यति। कनीयानेष ते पुत्रो मतिमांश्च भविर्ष्यात ॥ १३॥ तच्छुत्वा नाम पुच्स्य ऊतं माचा महीपतिः। अलर्क इत्यसम्बद्ं ग्रहरयेदमथाब्रवीत् ॥ १४ ॥ राजोवाच ॥ भवत्या यदिदं नाम मत्युचस्य कृतं शुभे। किमीटृशमसम्वडमर्थः कोऽस्य मदालसे ॥१५॥ मदालसोवाच। कल्पनेयं महाराज कृता सा व्यवहारिकी। त्वत्कृतानां तथा नामां शृशु भूप निरर्थतां ॥ १६ । वदन्ति पुरुषाः प्राज्ञा व्यापिनं पुरुषं यतः । क्रान्तिश्च गतिरुहि्ष्ठा देशादेशान्तरन्तु या॥१७॥ सर्व्वगो न प्रयानीति व्यापी देहेश्वरो यतः। ततो विक्रान्तसंन्नेयं मता मम निरर्थका ॥१८॥

१७४ मार्कगडेय परागां।। सुबाहुरिति या संजा कवतान्यस्य सुतस्य ते। निरर्था साप्यमूर्त्तत्वात् पुरुषस्य महीपते॥१८॥ पुच्स्य यत्कृतं नाम तृतीयस्यारिमर्हनः। मन्ये तदप्यसग्बद्वं शृणु चाप्घन कारगं॥ २०॥ एक एव शरीरेपु सव्वेषु पुरुषो यदा। तदास्य राजन् कः शतुः को वा मिनमिहेष्यते॥। २१॥ भूतर्भूतानि मृृद्यन्ते अमूर्त्तो मद्यते कथं। क्रोधादीनां प्ृथम्भावात् कल्पनेयं निरर्थका ॥ २२॥ यदि संव्यवहारार्थमसन्नाम प्रकल्थते। नाम्नि कस्मादलर्काखये नैरथ्यें भवतो मतं ॥ २३॥ जड उवा। एवमुक्तस्त्रया साध महिष्या स महीपतिः। तथेत्याह मह्ाबुद्धिर्ईयितां तध्यवादिनीं॥ २४॥ तञ्नापि सा सुतं सुभूर्यथापूर्व्वसुतांस्तथा। प्रोवाच बोधजननं तामुवाच स पार्थिवः॥ २५॥ करोषि किमिदं मूढे मम भावाय सन्ततेः । दुष्ठावबोधदानेन यधापूव्वें सुतेष मे ॥ २६॥ यदि ते मत्प्रियं कार्य्यं यदि ग्राह्यं वचो मम। तदेनं तनयं मार्गे प्रटत्ते: सन्नियोजय ॥ २७॥ कर्म्ममार्ग: समुच्छेदं नैवं देवि गमिष्यति। पितृपिएडनिष्टत्तिश्च नैवं साध्वि भविष्यति॥२८॥ पितरो देवलोकस्थास्तथा तिर्य्यकृत्वमागताः ।

षड्विंशोऽध्याय। ॥ १७५

तद्दन्मनुष्यतां याता भूतवग च संस्थिता: ।२८॥ सपुणयानसपुगयांश्च क्षत्चामान् तट्परिलुतान्। पिएडोदकप्रदानेन नरः कर्मागयवस्थितः॥ ३०। सदाप्याययते सुभ्रु तद्दद्देवातिथीनपि। देवैर्मनुष्यैः पितभिः प्रेतेभूतैः सगुद्यकैः ॥ ३१ ॥ वयोभि: कृमिकीटैश्च नर एवोपजीव्यते। तस्मात्तन्वद्गि पुचं मे यत्काय्यें कचयोनिभिः ॥३२॥ ऐहिकामुम्िकफलं तत्सम्यक् प्रतिपाद्य। तेनैवमुक्ता सा भर्चा वरनारी मदालसा ॥ ३३॥

पुच् बई्ख मङ्गर्त्तुर्मनो नन्दय कर्ममाभि:॥ मित्राणामुयकाराय दुर्हदां नाशनाय च॥ ३४।। धन्योऽसि रे यो वसुधामशचु- रेकश्चिरं पालयितासि पुत्र। तत्पालनादस्तु सुखोपभोगो धर्मात्फलं प्रास्यसि चामरत्वं ॥ ३५ ॥ धरामरान् पर्व्वसु तर्पयेथाः समीहितं बन्धुषु पूरयेथाः । हितं परस्मै हदि चिन्तयेथाः मनः परस्त्रीषु निवर्त्तयेथाः॥३६॥ यज्ञरने कैर्विवुधानजस- मर्थेर्द्विजान् प्रीसय संश्रितांथ्च।

१७६ मार्कगड़ेय पुरागं। स्वियश्च कामरतुलैश्विराय युद्दैश्चारींस्तोषयितासि वीर ॥ ३७॥ बालो मनो नन्दय वान्धवानां गुरोस्तथाज्ञाकरगैः कुमारः। स्त्रीणं युवा सत्कुलभूषखानां दद्डो वने वत्स वनेचराखां।। ३८॥ राज्यं कुर्व्वन सुहदो नन्दयेथाः साधून्चंस्तात यज्ञैर्यजेथाः । दुष्टान्निव्नन् वैरिणञ्चाजिमध्ये गोविप्रार्थे वत्स मत्युं व्रजेथाः ॥३८॥ इति श्रीमार्करडेयपुरागे पुज्ामुशासनं। २६॥

सप्तविंशोउध्यायः।

जड उवाच। - एवमुल्लाप्यमानस्तु स तु मात्रा दिने दिने। वषटधे वयसा बालो बुद्या चालर्कसंजितः ॥ १। स कौमारकमासाद्य ऋतध्वजसुतस्ततः । कृतोपनयनः प्राज्तः प्रणिपत्याह मातरं॥२ ॥ मया यदत् कर्तव्यमैहिकामुम्मिकाय वै। सुखाय वद तत्सव्वें प्रश्नयावनतस्य मे ॥३॥

समविंभोऽध्यायः ॥ १७७

मदालसोवाच। वत्स राज्येऽभिषिक्ेन प्रजारञ्ञजनमादितः। कर्त्तव्यमविरोधेन स्वधर्मस्य महीमृता॥४॥ व्यसनानि परित्यज्य सप्त मूलहराषि वै। आात्मा रिपभ्यः संरक्ष्यो वहिर्म्मन्त्रविनिर्गमात्॥५ ॥ अष्टधा नाश्माप्रोति सुचक्रात् स्यन्दनादयथा। तथा राजाप्यसन्दिग्धं वहिर्म्मान्त्रविनिर्गमात्॥ ६। दुष्टादुष्टांथ्ष जानीयादमात्यानरिदोषतः। चरैश्चरास्तथा शचोरन्वेष्टव्याः प्रयत्नतः।७। विश्वासी न तु कत्तर्व्यो राज्ञा मिचाप्बन्धुषु। कार्य्ययोगादमिचेऽपि विश्वसीत नराधिप: ॥८॥

भवितव्यं नरेन्द्रेस न कामवशवर्त्तिना ॥ ८ । प्रागात्मा मन्त्रिश्चैव ततो मृत्या महीमता। जया्चानन्तरं पौस विरुध्येत ततोऽरिभिः ॥१० । यश्तेतानविजित्यैव वैरिसो विजिगीपते। सोऽजितात्मा जितामात्यः शतुवर्गेण बाध्यते॥११॥ तस्ात् कामादय: पूव्वें जेया: पुत्र महीभुजा। तज्जये हि जयोऽ्वश्यं राजा नश्यति तैर्जितः ॥१२। कामः क्रोधथ लोभश्च मदो मानस्थैव च। हर्षश्च शचवो ह्येते विनाशाय महीमतां॥१३॥ कामप्रसक्तमात्मानं स्पृत्वा पाएडुं निपातितं। ब

9७t मार्कगड्टेय पुरागं। निवर्त्तये त्तथा क्रोधादनुहादं हतात्मजं॥ १४॥ हतमैलं तथा लोभान्मदाद्वेनं द्िजैर्हतं। मानादनायुषा पुत्रं बलिं हर्पात् पुरज्जयं ॥ १५ ।। एिर्जितैर्जितं सत्वें मरुसेन महात्मना। रमृत्वा विवर्जधेदेतान् दोषान् स्त्रीयान्मह्ीपतिः ॥ १६ ॥ काककोकिलमङ्गाणां मृगव्यालशिखगिडनां। हंसकुक्कुटलोहानां शिक्षेत चरितं नपः ॥१७। कीटकस्य क्रियां कुर्य्यात् विपचे मनुजेश्वरः। चेष्टां पिपोलिकानाञ्च काले भूपः प्रदर्शयेत्॥१८॥ न्ेयागिविस्युलिङ्गानां वीजचेष्ठा च शालालेः। चन्द्रसूर्य्यस्वरूपेस नीत्वध प्ृथिवीछषिता॥१८॥

प्रज्ञा वृपेस चादेया तथा गोपालयोषितः ॥२०॥ शक्ार्कयमसोमानां तद्दद्ायोर्महीपतिः। रूपाशि पञ्च कुर्व्वीत महीपालनकर्ममणि ॥ २१॥ यथेन्द्रख्चतुरो मासान् तोयोकगेण भूगतं। पाप्याययेत्तथा लोकं परिहारर्माहीपतिः ॥ २२॥ मासानष्टी यथा सूर्थ्यस्तोयं इरति रशिाभिः । सूच्होगैवाभ्युपायेन तथा शुल्कादिकं नपः ॥ २३॥ यथा यमः मियबेष्ये प्राप्तकाले नियच्छति। तथा प्रियामिये राजा दुषादुष्टे समो भवेत्॥ २४॥ पूगा न्दमालोक यथा प्रीतिमान् जायते नरः ।

9७०

एवं यच प्रजा: सर्व्वा निर्वृत्तास्तच्छशिव्रतं॥ २५॥ मायतः सर्व्वभूतेषु निगूढश्चरते यथा। एवं व्ृपश्चरेच्चारैः पौरामात्यादिबन्धुष ॥ २६॥ न लोभाद्वा न कामाद्दा नार्थाद्दा यशय मानसं। यथान्येः छष्यते वत्स स राजा स्वर्गमृच्छति॥२७॥ उत्पथग्राहिसी मूढान् स्वध्म्माच्चलतो नरान्। यः करोति निजे धम्म स राजा खर्गमृच्छति॥२८॥ वर्साधर्माा न सीदन्ति यस्य राज्ये तथाश्रमाः । वत्स तस्य सुखं प्रेत्य परचेह च शास्वतं ॥ २८॥ एतद्रानः परं हत्यं तथैनत् सिद्धिकारकं। स्वधर्म्मस्थापनं नृखां चाल्यते यत्कुबुद्धिभिः ॥। ३० ॥ पालनेनैव भूतानां कृतवृत्यो महीपतिः। सम्यक् पालयिता भागं धर्मास्याप्रोति यन्नतः ॥३१॥

जड उवाच। तन्मातुर्व्व चनं खुत्वा सोडलर्को मातरं पुनः। पप्रच्छ वर्साधर्मांश्च धर्मा ये चाश्रमेषु च॥ १ ॥

१to मार्कगरेय पराणं।

घलके उनाच। कथितोऽयं महाभागे राज्यतन्त्राश्रितरवया। धमौं तमदमिच्छामि श्रोतुं वर्साश्रमात्मकं॥ २ ॥ मदालसोवाच। दानमध्ययनं यज्षो वाहासरय चिधा मतः । नान्यश्चतुर्थो धर्म्मोडस्ति धर्मास्तस्य पदं विना। ३ । याजनाध्यापने शुद्धे तथा पूतप्रतिग्रह्ः। एषा सम्यक् समाख्याता निविधा चास्य जीविका॥ ४ ॥ दानमध्ययनं यज्च: क्षत्रियस्याप्ययं चिधा। धर्म्मः प्रोक्त: ितेरक्षा शस्त्राजीवञ्ज्र जीविका ॥ ५ । दानमध्ययनं यज्ञो वैश्यस्यापि तिधैव सः । वासिज्यं पाशुया्यञ्त कृषिश्चैवास्य जीविका॥ ६। दानं यजोऽय शुश्जृषा द्विजातीनां चिधा मया। व्यास्यातः शूद्रधर्ममोऽपि जीविका कारुकर्मा च। ७। तद्द्द्विजातिशुस्यूषा पोषसं क्रयविक्रयी। वर्साधर्ममास्विमे प्रोक्का: सूयन्तां चाश्रमाश्रयाः ।८॥ स्ववर्गाधर्म्मात् संसिद्धिं नरः प्राप्रोति न च्युतः । प्रयाति नरकं प्रेत्य प्रतिषिद्वनिषेवनात्॥ ८ ॥ यावत्तु नोपनयनं क्रियते वै द्विजन्मनः । कामचेष्टोक्तिभत्यञ्च तावङ्गवति पुञ्क ॥१०॥ कृतोपनयनः सम्यक् ब्रह्मचारी गुरोर्गहे। वसेत्तच च धर्म्मोऽस्य कथ्यते तं निबोध मे ॥ ११ ॥

अछाविंभोऽध्यायः। १t१

स्वाध्यायोऽथाग्निशुस्तूषा सनानं भिच्ाटनं तथा। गुरोर्निवेद्य तच्चान्नमनुन्नातेन सर्व्वदा ॥ १२ ॥ गुरो: कर्ममि सोद्योगः सम्यक् प्रीत्युपपादनं। तेनाहतः पठेच्चैव तत्परो नान्यमानस: ॥१३॥ एकं दी सकलान् वापि वेदान् प्राप्य गुरोरमुखात्। झनुज्ञातोऽथ वन्दित्वा दक्षिणां गुरवे ततः ॥१४ ॥ गाईस्थ्याश्रमकामस्तु गृहस्थान्नममावसेत्। वानप्रस्थाश्तमं वापि चतुरथें चेच्छयातानः ॥ १५। तच्नैव वा गुरोगें है द्विजो निष्ठामवाप्रुयात्। गुरोरभावे तत्पुचे तच्छिष्ये तत्सतं बिना ॥१६ । शुश्नूषुर्निरभीमानो ब्रह्मचर्ययाश्रमं वसेत्। उपाटटत्तस्त्रतस्तस्मात् गृहस्थाश्रमकाम्यया । १७। ततोऽसमानर्षिकुलां तुल्यां भार्य्यामरोगिखीं। उद्दहेन्यायतोऽय्यङ्गां गृहस्थाश्रमकारणात् ॥१८॥ स्वकमखा धनं लव्धा पितदेवातिथींस्तथा। सम्यक् सम्गीणयन् भत्या पोषयेच्चाम्न्रितांस्तथा। १६॥ मृत्यात्मजान् जामयोऽय दीनान्धपतितानपि। यथाशतयान्नदानेन वयासि पशवस्तथा ॥२०॥ एष धर्म्मो गृहस्थस्य चतावभिगमस्तथा। पञ्चयन्ञविधानन्तु यथाशतया न हापयेत् ॥ २१ । पितृदेवातिथिज्ञातिभुक्तशेपं स्वयं नरः। भुज्जीत च समं मृत्यैर्यथाविभवमादृतः । २२॥

१t२ मार्कगडेय पुरागं। एष तू देशतः प्रोक्तो गृहस्थस्याश्रमो मया। वानप्रस्थस्य धर्मान्ते कथयाग्यवधार्य्तां॥२३॥ अपत्यसन्ततिं इृष्टा प्राज्जो देहस्य चानतिं। वानप्रस्थाश्नमं गच्छेदात्मनः शुद्धिकारणात् ॥२४॥

भूमौ शय्या ब्रह्मचय्यं पितृदेवातिथिक्रिया॥ २५॥ होमस्त्रिपवणसानं जटावल्कलधारएं। योगाग्यासः सदा चैव वन्यस्नेहनिषेवनं॥ २६॥

वानप्रस्थाश्नमस्तस्माद्विशोस्त चरमोऽपर: । २७ । चतुर्थस्य स्वरूपन्तु श्र्यतामाश्रमस्य मे। यः स्वधर्मोऽस्य धर्माजैः प्रोक्तस्तात महात्मभिः॥२८॥ सर्व्वसङ्गपरित्यागो ब्रह्मचर्य्यमकोपिता। ..... यतेन्द्रियत्वमावास नैकस्मिन वसतिश्चिरं॥ २६॥। नारमभस्तथाहारो मैक्षानेनैककालिना। आत्मज्ञानावबोधेच्छा तथा चात्मावलोकनं॥ ३०॥ चतुथ त्वाश्रमे धर्मो मयायं ते निवेदितः ।

सत्यं शौचमहिंसा च अनसूया तथा चमा। आन्शंस्यमकार्ष्यगयं सन्तोपश्चाट्टमो गुरः ॥ ३२॥ एते सङ्गपतः प्रोक्ता धर्म्मा वर्मााश्रमेषु ते। एतेषु व स्वधमाषु स्वेपु तिष्ठेत् समन्ततः ।३३।।

ऊनत्रिंशोषध्यायः॥ १t३

यश्चोल्लद्द स्वकं धमें स्ववर्गात्रमसंजितं। नरोऽन्यथा प्रवर्त्तेत स दरड भूभतो भवेत्॥३४॥ ये च स्वधर्मासन्त्यागात् पापं कुर्व्वन्ति मानवाः । उपेच्षतस्तानृपतेरिष्टापूत्तें प्यश्यति॥ ३५॥ तस्माद्राजा प्रयत्नेन सर्व्वे वर्णगाः स्वधर्गमातः। प्रवर्चन्तोऽन्यथा दएडाः स्थाप्याश्चैव स्वकर्मासु॥३६॥ इति श्रीमार्काडेयपुराये पुञ्ञानशासने मदांलसावाकं।। २८।।

ऊनतिंशोऽध्याय॥

नलक उवाच। यत्कायें परुपाणाञ्च गार्हस्थामनुवर्त्ततां। बन्धश्च स्यादकरगे कियाया यस्य चोच्छ्रितिः ॥१॥ उपकाराय यन्तुखां यञ्च वज्यें गृहे सता। यथा च क्ियते तन्मे यथावत् पच्छतो वद ॥२॥ मदालसोवाच। वत्स गार्हस्थ्यमादाय नरः सर्व्वमिदं जगत्। पुप्पाति तेन लोकांश्च स जयत्यभिवाञ्छितान्॥ ३॥ पितरो मुनयो देवा भूतानि मनुजास्तथा। हमिकीटपतङ्गाश्च वयासि पशवोऽसुराः ॥४॥ गृहस्मुपजीवन्ति ततस्तृप्तिं प्रयान्ति च।

9tg मार्करडेय परागं। मुखं चास्य निरीक्षन्ते अपि नो दास्यतीति वै॥५ ॥ सर्व्वस्याधारभूतेयं वत्स धेनुस्तरयीमयी। यस्यां प्रतिष्ठितं विश्वं विश्वहेतुञ्च या मता ॥ ६॥ ऋक्ष्टष्ठासी यजुर्मध्या सामवकशिरोधरा। दूष्टापूरत्तविपाण च साधुसू कतनूरुहा ।७। शान्तिपुष्टिशहन्ूचा वर्सापादप्रतिष्ठिता। आजीव्यमाना जगतां साक्षया नापचीयते॥ ८॥ स्वाहाकारस्वधाकारौ वषटकारश्च पुञ्क। हन्तकारस्तथा चान्यस्तस्यास्तनचतुष्टयं ।। ।। स्वाहाकारं स्तनं देवाः पितरश्च स्वधामयं। मुनयञ्च वषट्कारं देवभूतसुरेतराः ॥१०॥ इन्तकारं मनुष्याञ्च पिवन्ति सततं स्तनं। एवमाप्याययत्येषा वत्स धेनुस्त्रयीमयी॥ ११ ॥ तेषामुच्छेदकर्त्ता च यो नरोऽत्यन्तपापकृत्। स तमस्यन्धतामिस्त्रे तामिसे च निमज्जति ॥१२॥ यश्चेमां मानवो धेनुं स्वैर्वसैरमरादिभिः । पाययत्युचिते काले स स्वर्गायोपपद्यते ॥१३ ॥ तस्मात् पुत्र मनुष्येष देवर्षिपितमानवाः । भूतानि चानुदिवसं पोष्यासि स्वतनुर्यथा॥१४॥ तस्मात् सातः शुचिर्भूत्वा देवर्षिपिटृतर्पगं। प्रजापतेस्तथैवाद्मि: काले कुर्य्यात् समाहितः ॥१५। सुमनोगन्धपुष्पैश्च देवानभ्यर्च्चा मानवाः ।

ऊनषिंभोऽध्याय।। १t५

ततोऽयेस्तर्पगं कुर्य्यादेयाश्च बलयस्तथा॥१६॥ ब्रह्मगे गृहमध्ये तु विश्वेदेवेभ्य एव च। धन्वन्तरिं समुददश्य प्रागुदीच्यां वलिं चिपेत् ॥ १७॥ प्राच्यां शक्राय याम्यायां यमाय बलिमाहरेत्। प्रतीच्यां वरुणायाथ सोमायोत्तरतो बलिं ॥१८॥ दद्याद्वाचे विधाचे च बलिं द्वार गहस्य तु। अर्र्यम्गोऽथ वहिर्दद्याङ्गृहे्यश्च समन्ततः ॥१८। नत्ञ्चवरेभ्यो भूतेभ्यो बलििमाकाशतो हरेत्। पितृगां निर्व्वपञ्चैव दक्षिणाभिमखस्थितः ॥२०॥ गृहस्थस्तत्परो भूत्वा सुसमाहितमानसः । ततस्त्रोयमुपादाय तेप्वेवाचमनाय वै। २१॥ स्थानेषु निक्िपेत् प्राज्जस्तास्ता उददिश्य देवताः। एवं गृहबलिं कृत्वा गृहे गृहपतिः शुचि: ॥२२॥ आप्यायनाय भूतानां कुर्य्यादुत्सर्गमादरात्। श्वभ्यश्ष श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेङ्गुवि॥२३॥ वैश्वदवं हि नामैतत् सायं प्रातरुदाहृतं। आचम्य च ततः कुर्य्यात् प्राज्जो द्वारावलोकनं।। २४।। मुहर्त्तस्याष्टमं भागमुदीच्योऽप्यतिथिर्भवेत्। ततिथिं तन सम्ाप्तमन्नाद्येनोदकेन च ॥ २५ । सम्पूजयेद्यथा शक्ति गन्धपुष्पादिभिस्तथा। न मितमतिथिं कुर्थ्यान्नैकग्रामनिवासिनं॥ २६॥ अज्ञातकुलनामानं तत्कालसमुयस्थितं। भ

१t६ मार्फगदेय पुरायं॥

बुभुक्षुमागतं श्रान्तं याचमानमकिञ्चनं ॥ २७ ब्राह्मं प्राहुरतिथिं स पूज्यः शक्तितो बुधैः। न एच्छेद्नोचचरसं स्वाध्यायञ्वापि पषडतः ॥ २८ । .शोभनाशोभनाकारं तं मन्येत प्रजापतिं। ञपनित्यं हि स्थितो यस्सात्तरमादतिथिराच्यते॥ २ ॥ तसिगंस्तुप्ते न्यज्ोत्यादृयान्मुच्ेद् गृहाश्रमी। तस्मा अदत्वा यो भुडन्ते स्वयं कित्विषमुङरः ॥३०॥ स पापं केवलं भुङते पुरीपञ्चान्यजन्मनि। अ्तिधिर्यस्य भग्राशो गृहात् प्रतिनिवर्तते ॥३१ ॥ स दच्वा दुष्कृतं तसौ पुग्यमादाय ग्छति। अप्यम्नुशाकदानेन यद्दाप्यश्नाति स स्वयं ॥ ३२ ॥ पूजयेन्तु नरः शत्या तेनैवातिथिमादरात्। कुर्य्याच्चाहरह: श्रङमनाद्येनोदकेन च। ६३। पितुनुदद्श्य विप्रांथ भोजयेद्दिगमेव वा। पन्नस्यायं तदुडृत्य ब्राह्मणायोपपादयेत्॥।३४ ॥ भिक्षाञ्च याचतां दद्यात् परिव्राडब्रह्मचारियां। ग्रासप्रमाणा भिक्षा स्यादग्रं ग्रासचतृष्टयं । इ५ । अग्रं चतुगुरं प्राहुर्हन्तकारं द्विजोत्तमाः। भोजनं हन्तकारं वा अयं भिक्चामथापि वा॥ ३६॥ अदला तु न भोक्तवं यथाविभवमात्मनः। पूजयित्वातिथीनिष्टान् ज़ातीन् बन्धूंस्तथार्थिनः ॥३७॥ विकखान् नालटड्वांख भोजयेच्चातुरांस्तथा।

वाञ्छ्ते चुत्परीतात्मा यञ्चान्योऽन्नमकिश्ववनः ॥ ३८॥ कुटुम्बिना भोजनीयः समर्थो विभवे सति। श्रीमन्तं नातिमासाद्य यो नातिरवसीदति ॥३६ ॥ सीदता यत्कृतं तेन तत्पापं स समश्रुते। सायं चैव विधि: कार्य्यः सूर्य्योढं तन्न चातिथिं॥४०॥ पूजयीत यथाशक्रि शयनासनभोजनैः । एवमुद्दद्दतस्त्ात गाईस्थ्यं भारमाहितं ॥ ४१ । स्कन्धे विधाता देवाश्च पितरश्च महर्षयः। श्रयोभिवर्षिणः सव्वे तथैवातिथिवान्धवाः ॥४२॥ पशुपक्षिगणास्तृप्ता ये चान्ये सून्ताकीटकाः । गाथाश्चाच महाभाग सयमचिरगायत॥४३॥ ताः शृणुष्व महाभाग गृहस्थाश्रमसंस्थिताः । देवान् पितृंश्चातिथींक्च तद्दत् सम्पूज्य बान्धवान् ॥ ४४। जामयञ्च गुरुञ्वैव गृहस्थो विभवे सति। भ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्ावपेङ्डवि॥ ४५ ॥ वैश्वदेवं हि नामैतत् कुर्य्यात् सायं तथा दिने। मांसमन्नं तथा शाक गृहे यच्चोपसाधितं। न च तत् स्वयमश्नीयाद्विधिवद्यन्न निर्व्पेत्॥४६॥ इति श्रीमार्करडेयपुराखे मदालसोपदेश। । २६॥

9tt

तरिंशोध्धयायः ।

मदालसीवाच। नित्यं नैमित्तिकश्वैव नित्यनैमित्तिकं तथा। गृहस्थस्य तु यत् कर्मा तन्निशामय पुञ्क॥ १॥ पञ्चयज्ञाश्रितं नित्यं यदेतत् कथितं तव। नैमित्तिकं तथैवान्यत् पुञ्जन्मक्रियादिकं॥२॥ नित्यनैमित्तिक ज्ेयं पर्व्वश्राद्ादि परिडतैः। तच नैमित्तिकं वच्े श्रा्ममभ्यदयं तव । ३ ॥ पुचजन्मनि यत्काय्ें जातकरमा समं नरैः। विवाहादी च कर्त्तवं सव्वें सम्यक क्रमोदितं ॥४॥ पितरश्चात्र सम्पूज्याः ख्ाता नान्दीमुखास्तु ये। पिएडांश्च दधिसंमिश्रान्दद्याद्यवसमन्वितान्। ५ ॥ उदझुखः प्राझुखो वा यजमानः समाहितः। वैश्वदेवविहीनन्तत् केचिदिच्छन्ति मानवाः ॥ ६। युग्गाञ्चाच द्विजा: कार्य्यास्ते च पूज्या: प्रदक्षिएं। एतन्नैमित्तिकं दद्दी तथान्यचौरई्वदेहिकं ॥ ७ ॥ मृताहनि च कर्ततव्यमेकोहिष्टं शृणुष्व तत्। दैवहीनं तथा कार्य्यं तथैवैकपवित्कं ॥ ८॥ आवाहनं न कर्त्तव्यमखौ करसवर्ज्जितं। प्रेतस्य पिएडमेकञ् दद्यादुच्छ्रिष्ट सन्निधौ॥। ॥ तिलोदकं चापसव्यं तन्नामस्सरयान्वितं।

तरिंशोऽध्यायः। १te अक्षव्यममुकर्येति स्थाने विग्रविसर्जने ॥ १०॥ अभिरम्यतामिति ब्रूयाद्ब्रूयुस्तेऽभिरताः स ह। प्रतिमासं भवेदेतत् कार्य्यमावत्सरं नरैः ॥११॥ पथ संवत्सरे पूर्णों यदा वा क्रियने नरैः। सपिएडीकरएं काय्यें तस्यापि विधिरुच्यते ॥१२॥ तज्चापि दैवरहितमेकार्धेकपविचकां। नैवाग्नौ करसं तच तच्चावाहनवर्ज्जितं ॥ १३।। अपसव्यञ्त तनापि भोजयेदयुजो द्विजान्। विशेषस्तन चान्योऽस्ति प्रतिमासं क्रियाधिकः ॥१४ ॥ तं कथ्यमानमेकाग्रो वदन््या मे निशामय। तिलगन्धोदकर्युततं तन पाचचतृष्टयं ॥ १५ ॥ कुर्य्यात् पित्रृणं चितयमेकं प्रेतस्य पुत्चक। पाचचये प्रेतपातमर्ध्यञ्तैव प्रसेचयेत् ॥ १६ ॥ ये समाना दूति जपन् पूर्व्ववच्छेषमाचरेत्।

सपिएडीकरयं तासां पुचाभावे न विद्यते। प्रतिसंवत्सरं कार्य्यमेकोहिट्टं नरैः रित्रियाः ॥१८॥ मृताहनि यथान्यायं नृणां यद्ददिहोदितं। पुच्ाभावे सपिएडास्तु तद्भावे सहोदकाः ॥१८॥ मातु: सपिएडा ये च स्युय च मातु: सह्ोदकाः। कुर्य्युरेनं विधिं सम्यगपुच्स्य सुतासुतः ॥२०॥

१९० मार्योगाडेय परागां ॥ झ्यामुष्यायणसंज्ञास्तु मातामहपितामहान्। २१। पूजयेयुर्यथान्यायं शरद्वर्नैमित्तिकैरपि। सर्व्वाभावे स्त्रियः कुर्य्युः स्वभर्तृशाममन्त्रकं॥ २ः॥ तदभावे च न्ृपतिः कारयेत् स्वकुटुम्बिना। तज्जातीयैर्नर: सम्यक दाहाद्याः सकलाः क्रियाः॥२३॥ सव्व षामेव वर्गानां बान्धवो न्व्पतिर्यतः। एतास्ते कथिता वत्स नित्यनैमित्तिकास्तथा॥ २४॥ क्रियां श्राङ्काश्रयामन्यां नित्यनैमित्तिकीं शृखु। दर्शस्तच निमितं वै कालश्चन्द्रक्षयात्मकः। नित्यतां नियतः कालस्तस्या: संसूचयत्यथ ॥ २५ ॥

एकत्रिंशोऽध्यायः।

मदालसोवाच। सपिएडीकरणादूद्ें पितुर्यः प्रपितामहः। स तु लेपभुजो याति प्रलुप्तः पितपिएडतः ॥ १॥ तेषामन्यश्चतुर्थो यः पुतलेपभुजान्नभुक। सोऽपि सम्बन्धतो हीनमुपभोगं प्रपद्यते। २ ।। पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः। पिशडसम्बन्धिनो ह्ेते विज्रेयाः पुरुषास्त्रयः ॥३॥

एकत्रिंश्ोध्यायः॥ १९१ लेपसम्वन्धिनञ्चान्ये पितामहपितामहात्। प्रभत्युक्तारत्रयस्तेषां यजमानञ्च सप्तमः ॥४॥ दत्येष कु निभि: प्रोत्त: सम्बन्धः साप्तपौरुषः । यजमानात् प्रमृत्यूई्धमनुलेपभुजस्तथा ॥ ५ू ॥ ततोऽन्ये पूर्व्वजाः सव्व ये चान्ये नरकौकसः। ये च तिर्य्यक्कमापन्ना ये च भूतादिसंस्थिताः ॥ ६॥ तान् सर्व्वान् यजमानो वे श्राद्ं कुर्ष्वन् यथाविधि। समाप्याययते वत्स येन येन शृषुष्व तत् । ७। अन्नप्रकिरसं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि। तेन वप्तिमुपायान्ति ये पिशाचत्वमागताः ।८॥ यदम्बु सनानवस्त्रोत्यं भूमी पतति पुच्चक। तेन ते तरुतां प्राप्तास्तेषां ृप्तिः प्रजायते॥ ॥ यास्तु गाचाम्वुकणिका: पतन्ति धरणीतले। ताभिरप्यायनं तेषां ये देवत्वं कुले गताः ॥१० ॥ उद्धतेष्वथ पिरडेषु याश्यान्नकणिका भुवि। ताभिराप्यायनं प्राप्ता ये तिर्य्यक्ां कुले गताः ।११ ॥ ये वा दग्धाः कुले बालाः क्रियायोग्या ह्यसंस्कृताः। विपन्नास्तेऽन्नविकिर सग्मार्जनजलाशिनः ॥१२। भुका चाचामतां यच्च जलं यचाङ्गिसेचने। ब्राहाानां तथैवान्ये तेन हृप्तिं प्रयान्ति वै। १३॥ एवं यो यजमानस्य यश् तेषां द्विजनानां। कश्विञ्जलानविक्षेप: शुचिरुच्छिष्ट एव वा ॥ १४।

१९२ मार्कगड़ेय पुरागां। तेनान्ये तत्कुले तब तत्तद्योन्यन्तरं गताः। प्रयान्त्याप्यायनं वत्म सम्यक् श्राद्धक्रियावतां॥ १५॥ अन्यायोयार्जितैरथेर्यच्छराव्वं क्रियते नरैः। तृप्यन्ते तेन चाएडालपुक्कशाद्ासु योनिषु॥ १६॥ एवमाप्यायनं वत्स बहनामिह बान्धवैः । श्ाद्वं कुर्व्वद्गिरन्नाम्बुविन्दुच्षेपे जायते॥१७॥ तस्माच्छाड्वं नरो भतया शाकैरपि यथा विधि। कुर्व्वीत कुर्व्वतः श्राद्ं कुले कश्चिन्न सीदति ॥१८॥ तस्य कालानहं वद्ये नित्यनैमित्तिकात्मकान्। विधिना येन च नरैः क्रियते तन्निबोध मे ॥१८॥ काय्यें श्राङ्ममावास्यां मासि मास्युडुपछये। तथाष्टकास्वप्यवश्यमिच्छाकालं निबोध मे॥२०॥ विशिष्टब्राह्मणप्राप्ती सूर्य्यन्दग्रहरोऽयने। विषुवे रविसंक्रान्ती व्यतिपाते च पुत्रक । २१॥ श्राद्धार्हद्रव्यसम्ग्राप्तौ तथा दुःखप्रदर्शने। जन्मर्क्षग्रहपीडासु श्राद्ं कुर्व्वीत चेच्छया ॥ २२ ॥ विशिष्टः श्रोचियो योगी वेदविज््येष्ठसामगः। त्िसाचिकेतस्त्रिमधुस्तिसुपर्माः षडङ्गवित् ॥ २३॥ दीहित्र ऋत्विग्जामातसवसत्रीया: श्रशुरस्तथा। पञ्चागि्िकर्मानिष्ठञ्च तपोनिष्ठोऽय मातुलः ॥ २४॥ मातापितृपरश्चैव शिष्यसम्बन्धिबान्धवाः । एते द्विजोत्तमाः शद्वे समस्ता केतनक्षमाः ॥ २५॥

गाभिंशोऽध्याया। १.९३ छरचकीसी तथा रोगी न्यूने चाङ्के तथाघिके। पौनर्भवस्तथा काख: कुगडो गोलोऽय पुचक ॥२६॥ मितधुक् कुनखी क्वीवः श्यावदन्तो निराक्कृतिः। अभिश स्तु तातेन पिशुनः सोमविक्रयी॥२७॥ कन्यादूपयिता वैद्यो गुरुपितोस्तथोज्मकः। भृतकाध्यापको मित्रः परपूर्ववापतिस्तथा॥ २८॥ वेदोजं घागिसन्त्यागी दषलीपतिदूपितः। तधान्ये च विकर्मास्था वर्त्याः पित्येषु वै हियाः ॥२६॥ निमन्त्रयेत पूव्वद्युः पूर्ववोक्तान् द्विजसत्मान्। दैवे नियोगे पिच्े च तांस्तथवोपकल्पयेत्।। ६०। तैश्च संयतिभिर्भाव्यं यश्च श्राद्वं करिष्यति। श्राद्वं दत्वा च भुक्का च मैथुनं योऽनुगच्छति ॥३१ ॥ पितरस्तु तयोर्मांसं तसिमिनेतसि शेरते। गत्वा च योपितं श्राड्डे यो भुङ्ते यश्च गच्छति ॥ ३२ ॥ रेतोमू नक्कृताहारास्तन्मासं पितरस्तयो: । तरसात्तु प्रथमं काय्यें प्राज्नेनोपनिमन्तरं॥ ३२॥ अप्राप्तौ तहिने चापि वर्ज्या योषित्यसङ्गिनः । भिष्ार्थमागतान् वापि काले संयमिनो यतीन्॥३४।। भोजयेत् प्रणिपाताद्यैः प्रसाद्य यतमानसः। यथैव शुक्धापक्ाद्वै पिटृसामसितः प्रियः ॥ ३५ ॥ तथापराह्ः पूर्वाज्वात् पिटृसामतिरिच्यते। संपूज्य स्वागतेनैतानग्युपेतान् महे दिजान् ॥३६॥ म

१९४ मार्कराइय पुरायां

पितृ सामयुजः कामं युग्मान देवे द्विजोत्तमान् ।३७॥ एकैकं वा पिटृ सान्च देवानाञ्त खशक्ितः । तथा मातामहानाज् तुख्ं वा तैश्वदेविकं॥ ३८। पथक् तयोर्तधा चाव्ये केचिदिच्छन्ति मानवा:। प्राझुखानडेवसंकल्पान् पैच्चान कर्य्ा दुद् ङ्. गुखान्।।३६। तथैव मातामहानां विधिसुक्तो सनीषिभिः । विष्टराध कुभान् दत्वापूज्य चार्ध्यादिना बुधः ॥४०॥ पविचकादि वै दत्वा तेग्योऽनु्ञामवाप्य च। कुर्यादावाहनं माओ्जो देवानां गव्सतो द्िज: ।। ४१ ।। यवाभ्भोभिस्तथा चाछीं दत्वा वै वैश्वदेविनां। गन्धमाल्याखवुधूपश्व दत्वा सस्यक् सदीपकं ॥ ४२। तप्रपसव्यं पितृसाज्त सर्व्वगेवोपवाल्पयेत्।

मन्तपू्वें पितृ साञ् कुर्य्यादावाहनं बुधः । अपसव्यं तथा चाघ्यें यवार्थन्व तथा तिलैः ॥88॥ निष्पाद्येन्म्रहाभाग पितृणं प्रीसने रतः। अभ्ी कार्य्यमनुन्नातः कुरुष्वेति ततो हिजैः॥४५॥

अखये कव्यवाहाय खवाहेति मधमाहृतिः ॥४६॥ सोमाय वै पितृमते स्व्राहेत्यन्या तथा भवेत्। यमाय प्रेतपतये स्वाहेति चितयाहुतिः ॥४७।

एवानिंशोऽध्याय:॥ 9९५

हुतावशिष्टं दद्याच्च भाजनेपु दिजनानां। भाजनालमानं कृत्वा दद्याज्वान्नं यधाविधि॥ ४८॥ यथा सुखं जुपत्तं भोयितिवाच्यमनिष्ुरं। भुन्नीरंश् ततस्तेऽपि तचित्ता मौनिन: रुखं ॥ ४ट॥ यद्यदिष्टतभं तेषां तत्तदन्नमसत्वरं। ऋव्ाध्यंथ्च नरी दद्यात् सम्भवेन पलोभयन्॥ ५०॥ रचोआांख्र जपेन्मन्त्रांरितलैश्च विकिरेन्सहीं। सिद्धार्थकौश्च रचाये श्राद्ं हि मचुरच्छलं ॥ ५१॥ पुष्टैस्तुप्तैश्च उप्ताः स्थ उप्ताः सा दूति वादिभिः। अनुज्ञातो नरस्वन्ं प्रकिरेत् भुवि सर्व्वतः ॥५ू२॥ तद्वदाचमनार्थाय दद्यादापः सछत् सकृत्। पनुज्ञाञ्त ततः प्राप्य यतवाक्कायमानसः ॥ ५३॥ सतिलेन ततोऽन्नेन पिएडान् सव्येन पुछक। पितृनुदि श्य दब्भषु दद्यादुच्छिष्टसन्नििधी॥ ५४॥ पितृतीथन तोयञ्च दद्याचेभ्यः समाहितः। पितृनुदिश्य यङ्गत्वा यजमानो वपाताज ॥ ५ू५ ॥ तद्न्मातामहानाञ्च दत्वा पिएडान् यघाविधि। गन्धमाल्यादिसंयुत्तं दद्यादाचमनं ततः ॥ ५ू६॥ दत्वा च दचियां शप्तया सुखधास्त्रति तान् वदेत्। तैथ्व तुष्टैस्तधेत्युक्ता वाच्यदैशवदेविकान ॥ ५७॥ प्रीयन्ताभिति भद्रं वो विश्वे देवा द्वतीरयेन्। तथेति चोके तैर्विप्रैः मार्थनीयास्तदाशिपः ॥५८।

१९६ मार्कमड्य पुरायां। विसर्जयेत प्रियारयुक्का प्रमिपत्य च भक्तितः ।

ततो नित्यक्ियां कुर्य्याङ्गोजयेच तथातिथीन्। नित्यक्कियां पित्ृखाञ्न केचिदिच्छन्ति सत्तमाः ॥ ई० ॥ न पितृमान्तथैवान्ये शेषं पूर्व्ववदाचरेत्। पृथक् पाकेन नेत्यन्ये केचित् पूर्व्वञ्त पूर्व्ववत्॥ ६१॥ ततस्तदन्नं भुञ्ज्ीत सह मत्यादिभिर्न्नर:। एवं कुर्व्वीत धर्म्मचः शाद्ं पित्ं समाहितः ॥ ई२॥ यथा वा द्विजमुखानां परितोषोऽभिजायते। वीसि श्राद्वे पविचागि दौहितं कुतपस्तिलाः । ६३॥ वरज्यानि चाहुर्विप्रेन्द्र कोपोऽध्वगमनं त्वरा। राजतञ्ज तथा पाचं शस्तं श्रद्वेष पुञ्चक ॥ ६४॥। रजतस्य तथा कार्व्यं दर्शनं दानमेव वा। राजते हि स्वधा दुग्धा पितभिः श्ूयते मही॥ तस्मात् पितृणां रजतमभीषटं प्रोतिवर्द्धनं॥। ६५ ।

द्ात्रिंशोऽध्यायः। Na4- मदानसोवाच। ऋरतः परं शृणुष्वेमं पुच्च भत्ना यदाहृतं। पितृणां प्रीतये यद्ा वञ्यें वा प्रीतिकारकं । १ ॥

बात्रिंभोऽध्यायः ॥ 9९७

मासं पितृखां वप्तिश्च हविष्यान्नेन जायते। मासद्वयं मत्समांसैस्तृप्तिं याव्ति पितामहाः ।२॥ पीम्ासान् हारिगं मांसं विज्नेयं पितृलृसये। चतुर्माासांस्तु पुष्ाति शशस्य पिशितं पितृन्॥ ३। शाकुनं पञ्च वे मासान् परमासान् शूकरामिपं। छागलं सप्त वै मासानैनेयञ्वाट्टमासिकीं। ४॥ करोति तृप्तिं नव वै रुरोम्मींसं न संशयः। गवयस्यामिषं तृप्तिं करोति दश्मासिकीं ॥ ५ ॥ तथैकादशमासांस्त ऊरभं पितवप्तिदं। संवतरं तथा गव्यं पयः पायसमेव वा ॥ ६॥ वाध्रीएसामिषं लीहं कालशाकन्तथा मधु। दौहिचामिषमन्यच् यच्चान्यत् स्वकुलोङ्गवैः ॥७ अनन्तां वै प्रयच्छन्ति तप्तिं गौरी सुतस्तथा। पित्ृणां नात्र सन्देही गयाश्राङ्मश्ब पुज्ञक ॥८। प्यामाकराजश्यामाकौ तद्दच्वैव प्रसातिकाः । नीवारा: पौष्कलाश्चैव धान्यानां पितृतृप्तये।। ।। यवब्रीहिसगोधूमतिला मुदाः ससर्षपाः। प्रियङ्गवः कोविदारा निष्पावाश्चातिशेभनाः॥१०॥ वर्ज्या मर्कटकाः श्राद्वे राजमापास्तधासवः। विप्राषिका मसूराश्च श्राङ्कम्मणि गर्हिताः ॥११। लशुनं गृञ्जनञ्वैव पलारडुं पिएडमूलनां। करमां यानि चान्यानि हीनानि रसवर्गातः ।१२॥

१९t पार्कण्डेय पुरायं॥ गान्धारिकामलाबूनि लवसान्यूषराखि च। आरक्का ये च निर्यासा: प्रत्ययलवसानि च ॥ १३ ॥ वर्ज्यान्येतानि वै आाद्म यञ्च वाचा न शस्यते। यच्चोक्कोचादिना प्राप्तं पतिताददुपार्जितं॥ १४। अन्यायकन्याशुल्कोत्यं द्रव्यन्नान विगर्हितं। दुर्गन्धि फेशिल ्व्राग्तु तथैवाल्पतरोदकं ॥१५ ॥ न सभेद्यन गौस्तृप्तिं नक्ं यच्चाप्युपाहृतं। यन्न सर्व्वापचोत्सृष्टं यच्चाभोज्यं निपानजं ॥ १६ ॥ तद्वञ्यें सलिलं तात सदैव पितृकर्माशि। मार्गमाविकमीद्टन्त सर्व्वमैकशफञ्त यत् ॥१७॥ माहिषञ्चामरञ्जैव धेन्वा गोश्वापयनिर्दशं। पित्रथें मे प्रयच्छस्वेत्युक्ता यच्चाय्युपाहृतं ॥१८॥ वर्जनीयं सदा सङ्गिस्तत्ययः श्राड्कर्म्ाणि। वर्ज्या जन्तुमती रुक्षा भ्विति: पृष्टा तथाभिना॥१६॥ अनिष्ट दुष्टशब्दोग्रदुर्गन्धा चाच कर्मागि। कुलापमानकाः श्राद्े व्यायुज्य कुलहिंसकाः ॥२०॥ नर्ना: पातकिनसैव हन्युर्द्दध्या पितृक्रियां। अपुमानपविद्श्च कुकुटो ग्रामशूकरः ॥२१॥ पवा चैव हन्ति श्राद्वानि यातुधानाथ्च दर्शनात्।

एवं रक्षा भवेच्छ्राद्वे कता तातोभयोरपि। पावसूतकसंस्पृष्टं दीर्घरोगिभिरेव च ॥ २३ ।

दाषिंश्ोऽध्यायः।

पतितैर्म्मलिनैश्चैव न पुष्ाति पितामहान्। वर्जनीयं तथा शद्धे तथोदक्ाश्च दर्शनं॥२४॥ मुएडौएडसमा्यासो यजमानेन चादरात्। केशकीटावपन्नन्व् तथाश्वभिरवेक्षितं ॥२५॥ पूति पर्य्युषितञ्वैव वार्ताकभिषवांस्तथा। वर्जनीयानि वै श्ाद्वे यच्च वस्त्रानिलाहतं॥ २६॥ श्रद्धया परया दन्तं पितृणां नामगोचतः । यदाहाराख ते जातास्त्दाहारत्वमेति तत् । २ ७ । तक्षात् श्रद्धावता पाचे यच्छस्तं पिलकर्माखि। यथावच्चैव दातव्यं पितृखां वृप्तिमिच्छता॥ २८॥ योगिनश्च सदा शरद्वे भोजनीया विपश्चिता। योगाधारा हि पितरस्तमात्तान् पूजयेत् सदा ॥२ह॥ ब्राह्मखानां सहसरम्यो योगी त्वग्राशनो यदि। यजमानच्च भोतृंच नौरिवासासि तारयेत्॥ ३०॥ पितृगाथास्तथैवाच गीयन्ते ब्रह्मवादिभिः। या गीता: पितभि: पूर्व्यमैलस्यासीनाहीपतेः ॥६१ ॥ कदा नः सन्ततावग्रा: कस्यचिङ्गविता सुतः। यो योगिभुक्तशेषान्नो भुवि पिएड़ं प्रदास्यति ॥ ३२ ॥ गयायामथवा पिएडं खङ्गमांसं महाहविः। कालशकं तिलाव्यं वा कृसरं मासतृप्ये।। ३३।। वैश्वदेवञ्च सौम्यञ्न खङ्गमांसं परं हविः ।

२०० मार्फरड़ेय पुरागां। दद्यात् श्राद्वं चयोदश्यां मघासु च यथाविधि। मधुसर्प्पिःसमायुनां पायसं दश्िसायने॥ ३५॥ तरमात् सम्पूजयेत् भत्नया स्वपितृन पुत्र मानवः। कामानभीपन् सकलान् पापाचातविोचनं। ३६॥ प्रोगयन्ति मनुष्याणां पितर: श्राद्गतर्पिताः ॥३७॥ आयुः प्रज्नां धनं विद्यां स्वगं मोक्षं सुखानि च। प्रयच्छनत तथा राज्यं पितरः श्राद्मतर्पिताः ॥३८॥ एत्त्ते पुछ् कथितं श्राद्मकर्म्मा यथोदितं। काम्यानां श्रूयतां वत्स श्राद्वानां तिथिकीर्तनं ।।३६। इति श्रीमार्कारडेयपुरागो श्राड्धकल्प: । ३२ ॥

जयसितरिंभोध्ध्याय:।

मदालसोवाच। प्रतिपद्गनलाभाय द्वितीया द्विपदप्रदा। वरार्थिनी तृतीया तु चतुर्थी शचुनाशिनी॥ १॥ शियं प्राम्ोति पञ्चम्यां षछ्ां पूज्यो भवेनरः। गाणाधिपत्यं सप्तम्यामष्टम्यां दृद्विसुत्तमां॥ २॥ स्त्रियो नवम्यां प्राप्रोति दशग्यां पूर्साकामतां। वेदांस्तथाम्नुयात् सर्व्वानेकादश्यां क्रियापरः ॥ ३ ॥