1. markandeya_purana_3

त्रयसितरंशोऽध्यायः॥ २०१

द्वादश्यां जयलाभञ् प्राप्तोति पितपूजकः । प्रजां मेधां पशुं दद्िं सवातन्त्रां पुष्टिमुत्तमां ।।४।। दीर्घ मायुरथैश्वय्यें कुर्व्वाणस्त नयोदशीं। अवाप्रोति न सन्देहः श्रद्ं श्रद्वापरो नरः ॥ ५ ॥ यथा संभावितान्नेन श्राड्सम्पत्समन्वितः। युवानः पितरो यस्य मृताः शस्त्रेष वा हताः ॥ ६॥ तेन काय्यें चतुरईश्यां तेपां प्रीतिमभीम्मता। श्राद्वं कुर्व्वन्नमावस्यां यत्नेन पुरुषः शुचिः ॥७॥ सर्ववान् कामानवाप्रोति स्वर्गञ्चानन्तमश्रुते। छत्तिकासु पितृनर्च्य स्वर्गमाप्रोति मानवः ॥८। अपत्यकामो रोहिगयां सौम्ये चौजस्वितां लभेत्। शौर्थ्यमार्द्रामु चाप्रोति चेचादि च पुनर्व्वसौ॥८॥ पुष्टिं पुष्ये सदाभ्यर्ज्चा अश्लेषासु वरान् सुतान्। मघासु सजनश्रैछां सौभाग्यं फलाणीषु च ॥ १० ॥ प्रदानशीलो भवति सापत्यय्चोत्तरासु च। प्रयाति श्रेष्ठतां सत्यं हस्ते श्राङ्प्रदो नरः ॥ ११ ॥ रूपय कथ्च चिचासु तथापत्यान्यवापुयात्। वासिज्यलाभंदा स्वातिर्विशाखा पुञ्चकामदा ॥१२ ॥ कुर्व्वन्तश्चानुराधासु लभन्ते चक्रवर्त्तितां। आधिपत्यञ्च ज्येष्ठासु मूले चारोग्यमुत्तमं॥ १३॥ आाषाढासु यशःप्राप्तिरुत्तरासु विशोकता। प्रवगो च शुभान् लोकान धनिष्ठास धनं महत्॥१४ ॥ य

२०२ मार्केगड़ेय पुरागां।

वेद्वित्वमभिजिति भिषकुसिद्धिन्तु वारुखे। अजाविकं प्रौष्ठपदे विन्देद्वावांस्तथोत्तरे॥ १५ ।। रेवतीपु तथा कुप्पमश्चिनीपु तुरङ्गमान्। श्राद्वं कुरव्वैस्तथापोति भरणीष्वायुरुत्तमं ।। तस्मात् काम्यानि कुर्व्वीत कश्षेष्वेतेपु तत्त्ववित् ॥ १६॥ इति श्रीमार्कगड़ेयपुरागे काम्यश्राद्धफलकथमं ।३२॥

चतुसितरंशोऽध्यायः।

मदालसीवाच। एवं पुत्र गहस्थेन देवताः पितरस्तथा। संपूज्या हव्यकव्याभ्यामन्नेनातिथिवान्धवाः ॥१॥ भूतानि मत्या: सकलाः पशुपक्षिपिपीलिकाः। भिक्षवो याचमानाश्च ये चान्ये वसता गृहे॥ २॥ सदाचारवता तात साधुना गृहमेघिना। पापं भुङके समुहद्द नित्यनैमित्तिकी: क्रियाः ॥३॥ अलर्वा उनाच। कथितं मे त्वया मातर्नित्यं नैमित्तिकञ्व यत्। नित्यनेमित्तिकश्जैव तिविधं कर्मा पौरूपं ॥४॥ सदाचारमहं श्रोतुमिच्छामि कुलनन्दिनि। यत् कुव्वन् सुखमाप्रोति परचेह च मानवः । ५ ।

चतुस्त्रंशोषध्यायः। २०३

मदालसोवाच।। गृहस्थेन सदा कार्य्यमाचारपरिपालनं। न ह्याचारविहीनस्य सुखमन परच वा ॥ ई॥ यन्ञदानतपांसीह पुरुषस्य न भूतये। भवन्ति यः सदाचारं समुलद्द प्रवर्त्तते॥७॥ दुराचारो हि पुरुपो नेहायुर्विन्दते महत्। कार्य्यो यत्न: सदाचार आचारो हन्त्यलक्षमं। ८। तस्य स्वरूपं वच्यामि सदाचारस्य पुत्रक। तन्ममैकमनाः श्ुत्वा तथैव परिपालय ॥ ६॥ त्निवर्गसाधने यत्नः कर्त्तव्यो गृहमेधिना। तत्संसिद्गौ गृहस्थस्य सिद्धिरच परच च । १० ॥ पादेनार्थस्य पारत्यं कुर्य्यात् सञ्चयमात्मवान्। ऋद्धन चात्मभरणन्नित्यनैमित्तिकान्वितं ॥ ११ ॥ पादञ्चात्मार्थमायस्य मूलभूतं विवर्द्धयेत्। एवमाचरतः पुत्र अर्थः साफल्यमर्हति॥१२॥ तद्दत् पापनिषेधार्यं धर्माः कार्य्यो विपश्चिता। परचार्थ तथैवान्यः काम्योऽचैव फलप्रदः ॥१३॥ प्रत्यवायभयात् काम्यस्तथान्यश्चाविरोधवान्। द्विधा कामोऽपि गदितस्त्रिवर्गस्याविरोधतः ॥ १४। परम्परानुबन्धांश्च सर्व्वानेतान् विचिन्तयेत्। विपरीतानुबन्धांश्च धर्माादीस्तान् शृषणुष्व मे ॥१५॥ धर्म्मो धर्म्मानुबन्धार्थो धर्मो नात्मार्थवाधक:।

२०४ मार्केराइय पुरागं।। उभाभ्याञ्न द्विधा कामस्तेन तौ च द्विधा पुनः ॥१६॥ ब्राह्मे मुहत्त बुध्धेत धर्मार्थो चापि चिन्तयेत्। समुत्याय तधाचम्य प्राङमुखो नियतः शुचिः ॥१७॥ पूव्वीं सन्ध्यां सनक्षतां पश्चिमां सदिवाकरां। उपासीत यथान्यायं नैनां जह्यादनापदि ।। १८। अ्रसत्प्रलापमन्टतं वाकृपारुष्यञ्व वर्जयेत्।

सायं प्रातस्तथा होमं कुर्व्वीत नियतात्मवान्। नोदयास्तमने विम्बसुदीक्षेत विवस्वतः॥२०॥ केशप्रसाधनादर्शदर्शनं दन्तधावनं। पूर्व्वाक्ष एव कार्य्याखि देवतानाञ्च तर्पयं॥ २१॥ ग्रामावसथतीर्थानां च्षेत्राणाज्जैव वर्त्मनि। विसमू नं नानुतिष्ठेत न ष्टे न च गोव्रजे ॥ २२ ॥ नग्नां परस्त्रियं नेक्षेन्न पश्येदात्मनः शकत्। उदक्या दर्शनं स्पर्शो वज्यें संभापसन्तथा॥ २३॥ नामु मूतं पुरीषं वा मैथुनं वा समाचरेत्।

तुषाङ्गारास्थिशीर्मानि रज्नुवस्त्रादिकानि च। नाधितिष्टेच्तथा प्राज्तः पथि चैवन्तथा भुवि॥ २५॥ पितृदेवमनुष्यासां भूतानाञ्च तथार्च्चनं। कृत्वा विभवतः पश्चाङ्हस्थो भोकमर्हति ॥ २६॥ प्राझुखोदझुखोवापि स्वाचान्तो वाग्यतः शुचिः।

तुखिंशोऽध्यायः॥ २०५

भुञ्जीतान्नञ्च तचवित्तो ह्यान्तर्जानु: सदा नरः ॥ २७॥ उपघातादते दोषं नान्यस्योदीरयेद्दुधः। प्रत्यक्षलवसं वर्त्यमन्नमत्युप्णमेव च ॥ २८॥ न गच्छन्न च तिष्ठन् वै विगमूनोत्सर्गमात्मवान्। कुर्व्वीत नैव चाचामन् यत् किञ्चिदपि भक्षयेत् ॥२८। उच्छिष्टो नालपेत् किश्चित् स्वाध्यायञ्च विवर्जयेत्। गां ब्राह्मरं तथा चामिं सवमूर्द्ानञ्च न स्पृशेत् ॥ ३०॥ न च पश्येद्रविं नेन्दुं न नशनासि कामतः । भिन्नासनं तथा शय्यां भाजनञ्त् विवर्जयेत्॥ ३१ ॥ गुरूणामासनं देयमभ्यत्थानादिसत्कृतं। अनुकूलं तथालापमभिवादनपूर्व्वकं । ३२ ॥ तथानुगमनं कुर्य्यात् प्रतिकूलं न संजपेत्। नैकवस्त्रश्च भुञ्जीत न कुर्य्यादवतार्च्चनं॥ ३३॥ न वाहयेद्दिजान्नामी मेहं कुर्व्वीत बुद्धिमान्। स्नायीत न नरो नग्ो न शयीत कदाचन ॥ ३४ ॥ न पासिभ्यामुभाभ्याञ्च कसाडूयेत शिरस्तथा। न चाभीक्ष्ं शिरःसानं कार्य्यें निष्कारगं नरैः ॥३५॥ शिरःस्ातश्च तैलेन नाङ्गं किञ्चिदपि स्पृशेत्। अनध्यायेषु सव्वष स्वाध्यायञ्च विवर्ज्जयेत्॥ ३६॥ ब्राह्मणानिलगोसूर्य्यान्न मेहेत कदाचन। उदङमुखो दिवा रातावुत्सगें दच्िणामुखः॥३७॥ ऋाबाधापु यथाकामं कुर्य्यान्मूचपुरीषयोः।

२०६ मार्वारडय पुरागं ॥ दुष्कृतं न गुरोरब्रूयात् व्रुद्वं चैनं प्रसादयेत्॥३८॥ परिवादं न शृणुयादन्येषामपि कुर्व्वतां। पन्या देयो ब्राह्मणानां राजो दुःखातुरस्य च ।। ३८॥ विद्याधिकस्य गुर्व्विगया भारार्त्तस्य यवीयसः । मूकान्धवधिराणाञ्त मत्तस्योन्मत्तकस्य च ।। ४० ।। पुंश्चल्याः कृतवैरस्य बालस्य पतितस्य च। देवालयं चैत्यतरुं तथैव च चतुष्पथं ।। ४१ ।। विद्याधिकं गुरुं देवं बुधः कुर्य्यात् प्रदक्षिगं। उपानद्दस्त्रमाल्यादि धृतमन्यैर्न धारयेत्॥ ४२॥ उपवीतमलङ्गारं करकञ्तैव वर्जयेत्। चतुर्ईश्यान्तथाष्टम्यां पञ्चदश्याञ्तर पव्वसु॥ ४३॥ तैलाभ्यङ्गं तथा भोगं योपितश्च विवर्जयेत्। न चिप्तपाद्जङ्गथ प्राज्ञस्तिष्ठेत् कदाचन ॥ ४४।। न चापि वित्िपेत् पादौ पादं पादेन नाक्रमेत्। मर्म्माभिघातमाक्रोशं पैशुन्यञ्त विवर्जयेत्॥४५॥ दम्भाभिमानतोष्ष्णानि न कुर्व्वीत विचक्षसः। मूर्खोन्मत्तव्यसनिनो विरुपान्मायिनस्तथा॥ ४६॥ न्यूनाङ्गंश्नाधिकाङ्गंश्च नोपहासैविदूपयेत्। परस्य दण्डं नोदच्छेच्छिक्षार्यं पुत्रशिष्ययोः ॥४ तद्दन्नोपविशेत् प्राज्तः पादेनाक्रम्य चासनं। संयावं कृषरं मांसं नात्मार्थमुपसाधयेत्॥४८ ॥ सायं प्रातश्च भोत्तव्यं कृत्वा चातिथिपूजनं।

चतुखिंशोषध्यायः। २०७

प्राङमुखोदङमुखोवापि वाग्यतो दन्तधावनं॥ ४८ ।। कुर्व्वीत सततं वत्स वर्ज्जयेद्वर्ज्यवीरुधः । नोदकृशिरा: स्वपेज्जातु न च प्रत्यकशिरा नरः ॥ ५० ॥ शिरस्यगम्तमास्थाय शयीताथ पुरन्दरं। न तु गन्धवतीष्वमु सायीत न तथा निशि॥ ५१॥ उपरागे परं सनानमृते दिनमुदाहृतं। ऋपमज्यान्न चास्ातो गाचारायम्बरपाशिमि: ।५२॥ न चापि धूनयेत्केशन् वाससी न च धूनयेत्। नानुलेपनमादद्यादसातः कहिचिदुधः ॥५३॥ न चापि रक्तवासा: स्याच्चितासितधरीऽपि वा। न च कुर्य्याद्विपर्य्यासं वाससोर्नापि भूषगो॥ ५४ ॥ वर्ज्यञ्त विदशं वस्तमत्यन्तोपहतञ्च यत्। केशकीटावपन्नञ्च चुगां श्वभिरवेदितं ॥ ५५॥ अवलीढावपन्नञ्च सारोद्रणदूपितं। पृष्ठमांसं टथामांसं वर्ज्यमांसञ्च पुच्चक ॥५ू६॥ न भक्षयीत सततं प्रत्यक्षलवणानि च। वज्यें चिरोपितं पुत्र भत्तं पर्य्युपितञ्च यत् ।५७।। पिष्टशाकेत्तुपयसां विकारान्नृपनन्दन। तथा मांसविकारांश्च ते च वर्ज्याश्विरोषिताः ॥५८॥ उदयास्तमने भानो: शयनञ्व विवर्जयेत्। नास्ातो नैव संविष्टो न चैवान्यमना नरः ॥ ५ूट ॥ न चैव शयने नोव्वर्गामुपविष्टो न शब्दवत्।

२०t मार्कगड़ेय पुराणं। न चैकवस्त्रो न वदन् प्रेक्षतामप्रदाय च॥ ६० ॥ भुञ्जीत पुरुषः स्नातः सायं प्रातर्यथाविधि। परदारा न गन्तव्या: पुरुषेश विपश्चिता॥ ६१॥ इष्टापूर्त्तायुषां हन्त्ी परदारगतिर्न्ट्णां। न हीटृशमनायुष्यं लोके किञ्वन विद्यते॥ ६२।। याटृशं पुरुषस्येह परदाराभिमर्षगं। देवार्च्चनाग्निकार्य्याणि तथा गुर्व्वभिवादनं ॥ ६३॥ कुर्व्वीत सम्यगाचम्य तद्ददन्नभजिक्रियां। अफेनाभिर गन्धाभिरद्गिरच्छाभिरादरात्॥ ६४॥ आचामेत् पुञ् पुगयाभि: प्राङमुखोदङमुखोऽपि वा।

कृतशौचावशिष्टाश्च वर्जयेत् पञ्च वे मृदः। प्रशाल्य हस्ती पादौ च समभ्युक्य समाहितः ॥ ६६॥

परिमृज्य द्विरास्यान्तं खानि भूर्द्ानमेव च ॥ ६७ ॥ सम्यगाचम्य तोयेन क्रियां कुर्व्वीत वे शुचि: । देवतानावृषीसाज्त पितृणञ्चैव यत्नतः ॥ ६८॥ समाहितमना भूत्वा कुर्व्वीत सततं नर:। नुखा निष्ठीव्य वासश्च परिधायाचमेद्दधः ॥ हट। त्ुतेऽवलिढे वान्ते च तथा निष्ठीवनादिषु। कुर्य्यादाचमनं स्पर्शं गोष्टष्ठस्यार्कदर्शनं।७०॥ कुर्व्वीतालम्बनं चापि दक्षिणश्चवसस्य वै।

चतुख्वंभोऽध्यायः॥ २०९

यथा विभवतो ह्येतत् पर्व्वाभावे ततः परं॥ ७॥ अविद्यमाने पूर्वोकते उत्तरप्राप्तिरिष्यत। न कुर्य्यादन्तसङ्गषें नात्मनो देहताडनं ॥। ७२॥ स्वम्राध्ययनभोज्यानि सन्धायोश्च विवर्जयेत्। सन्धायां मैथुनञ्चापि तथा प्रस्थानमेव च ॥ ७३ ॥ पूर्व्वाहे तात देवानां मनुष्याणञ्च मध्यमे। भत्तया तथापराहे च कुर्व्वीत पितपूजनं॥ ७४॥ शिरःस्रातश्च कुर्व्वीत दैवं पैत्यमथापि वा। प्राङमुखोदङमुखो वापि शमश्रुकम च कारयेत्॥७५ ॥ व्यङ्गिनीं वर्जयत् कन्यां कुलजामपि रोगिणीं। विकृतां पिङ्गलाञ्चैव वाचाटां सर्व्वदूषितां ॥७६॥ तव्यङ्गीं सोम्यनासाञ्न सर्व्वलक्षसलक्षितां। तादृशीमुद्दहेत् कन्यां श्ेय:कामो नरः सदा ॥ ७७॥ उद्दहेत् पितमातोश्च सप्तमीं पञ्चमीन्तथा। रच्ेहारान् त्यजेदीषीं दिवा च खम्रमैथुने॥७८॥ परोपतापकं कर्मा जन्तुपीडाञ्च वर्जयेत्। उदक्या सर्व्ववर्गानां वर्ज्या रातरिचतुष्टयं ।७ट।। स्त्रीजन्मपरिहारारथं पञ्चमीमपि वर्जयेत्। ततः पध्ां व्रजेद्राच्यां श्रेष्ठा युग्मासु पुत्क ॥ ८० ॥ युग्मासु पुचा जायन्ते स्व्रियोऽयुग्मासु राविषु। तस्माद्युग्मासु पुच्चार्थी संविशेत सदा नरः ॥ ८१॥ विधर्म्मिसोऽह्ि पूर्व्वास्ये सन्ध्याकाले च पराड़काः । र

२१० मार्कगड़ेय पुरागां।

क्षरकर्माि वान्ते च स्त्रीसम्भोगे च पुचक ॥ ८२॥ सायीत चेखवान् प्राज्त: कटभमिमुपेत्य च। देववेदद्विजातीनां साधुसत्यमहात्मनां ॥ ८३। गुरो: पतिव्रतानाञ्च तथा यज्वितपस्विनां। परिवादं न कुर्व्वीत परिहासञ्न पुज्चक ॥ ८४॥ कुरव्वतामविनीतानां न श्रोतव्यं कथञ्चन। नोत्कृष्टशय्यासनयोर्नापकष्टस्य चारुहेत्।। ८५। न चामङ्गल्यवेशः स्यान चामङ्गल्यवाम्भवेत्। धवलाम्वरसंवीतः सितपुप्पविभूपितः ॥८६॥ नोडूतोन्मत्तमूढैश्च नाविनीतैश्च परिडतः। गच्छेन्मैत्रीं न चाशीलैन च चौर्यादिदूपितैः ॥८॥ न चातिव्ययशीलैश्च न लुब्धैर्नापि वैरिभिः। न बन्धकीभिर्न न्यूनैर्बन्धकीपतिभिस्तथा ॥ ८८॥ साद्वं न बलिभि: कुर्य्यान्न च न्यूनैर्न निन्दितैः । न सर्व्वशङ्किभिर्न्नित्यं न च दैवपरैर्नरैः ॥ ८ ॥ कुर्ववीत साधुभिमेवीं सदाचारावलम्बिभिः । प्राज्वैरपिशुनैः शत्रैः कर्म्मरयुद्योगभागिभिः॥। ६० ।

ऋृत्विगादीन पडर्घार्हृनिर्व्वयेञ्च गहागतान्॥॥ यथा विभवतः पुत्र द्विजान् संवतारोषितान्। अच्वयेन्मधपक्कण यथाकालमतन्त्वितः ॥ २ तिष्ठेच शासने तेषां श्रेयस्कामो द्विजोत्तमः ।

२११

न च तान् विवदेद्वीमानाकुष्टख्वापि तैः सदा ॥ ६ ३।। सम्यग्गृहार्ज्चनं छत्व, यथास्थानमनुक्रमात्। सम्पूजयेत्ततो वहिं दद्याच्चवैवाहुतीः क्रमात्॥ ६४।। प्रथमां ब्रह्मगे दद्यात् प्रजानां पतये ततः। वृतीयाञ्वैव गुह्येग्यः कश्यपाय तथापरां।६५। ततोऽनुमतये दत्त्वा दद्याहृहवलिन्ततः । पूर्व्वोख्यातं मया यत्ते नित्यकर्माक्रियाविधौ॥ ८र६। वैश्वदेवन्ततः कुर्य्याद्दलयस्तच मे शृणु। यथास्थानविभागन्तु देवानुदिश्य वै पथक् ॥८७॥ पज्जन्याय धरितीणां दद्याच मासके चयं। वायवे च प्रतिदिशं दिग्भयः प्राच्यादितः क्रमात्॥८८।। ब्रह्मणे चान्तरीक्षाय सूर्य्याय च यथाक्रमं। विश्वेग्यश्चैव देवेभ्यो विश्वभूतेभ्य एव च ॥ ह६ ।। उपसे भूतपतये दद्याच्वोत्तरतस्ततः । सधा नम दूतीत्युक्ता पितृभ्यश्चापि दच्िये ॥ १००॥ कृत्वापसव्यं वायव्यां यक्ष्ैतत्तेति भाजनात्। अन्नावशेषमिच्चन् वै तोयं दद्याद्यथाविधि॥ १०१ ॥ ततोऽन्नाग्रं समुद्ृत्य हन्तकारोपकल्पनं। यथाविधि यथान्यायं ब्राह्मणायोपपादयेत्॥१०२॥ कुर्य्यात् कर्ममाणि तीर्थन स्वेन स्वेन यथाविधि। देवादीनान्तथा कुर्य्याद्वाह्ेशाचमनक्रियां॥१०३॥ अङ्गष्ठोत्तरतो रेखा पागर्या दद्िसार्य तु।

२१२ मार्कगड़ेय पुरामं। एतड्गाह्मामिति ख्ातं तीर्थमाचमनाय वै॥ १०४॥ तज्जन्यङ्गष्ठयोरन्तः पैतं तीर्थमुदाहृतं। पितृखां तेन तोयादि दद्यानान्दीमखादृते ॥१०५ ॥ अङ्गल्यये तथा दैवं तेन दिव्यक्रियाविधि: । तीथें कनिष्ठिकामूले कायं तेन प्रजापतेः ॥१०६ ॥ एवमेभि: सदा तीर्थे देवानां पितृभिः सह। सदा कार्य्याणि कुर्व्वीत नान्यतीथेन कर्हिचित्॥ १०७॥ ब्राह्माणचमनं शस्तं पिच्ं पैत्येए सर्व्वदा। देवतीरथेन देवानां प्राजापत्यं निजेन च॥ १०८ ॥। नान्दीमुखानां कुर्व्वीत प्राज्मः पिएडोदकक्रियां। प्राजापत्येन तीर्थेन यञ्च किञ्चित् प्रजापतेः ॥१६॥ युगपज्जलमगिञ्व बिस्नयान्न विचक्षणः। गुरुदेवान् प्रति तथा न च पादौ प्रसारयेत् ॥ ११०॥ नाचक्षीत धयन्तीं गां जलं नाञ्ज्जलिना पिवेत्। शौचकालेषु सव्वेषु गुरुष्वल्पेषु वा पुनः।।१११।। न विलम्बेत शौचारथे न मुखेनानलं धमेत्। तच पुत्र न वस्तव्यं यत नास्ति चतुष्टयं ॥ ११२ ॥। ऋषप्रदाता वैद्यश्च श्रोतियः सजला नदी। जितामिचो नपो यत्र बलवान् धर्मातत्परः ॥ ११३॥ तत्र नित्यं वसेत् प्रान्तः कुतः कुन्दपतौ सुखं। यचाप्रधुष्यो न्ृपतिर्यत शस्यवती मही ॥११४॥ पौरा: सुसंयता यच सतनं न्यायवर्त्तिनः ।

२१३

यत्रामत्सरिसो लोकास्तच वासः सुखोदय: ॥११५॥ यस्मिन् कषीबला राष्ट्रे प्रायशो नातिभोगिनः। यतीषधान्यशेषाणि वसेत्तत विचक्यः ॥११६ ।। तत पुच् न वस्तव्यं यनैतच्चितयं सदा। जिगीषः पूर्व्ववेरश्च जनश्च सततोत्सवः ॥११७॥ वसेन्नित्यं सुशीलेषु सहवासिषु पिडतः। दूत्येतत् कथितं पुच्र मया ते हितकाम्यया । ११८॥ इति श्रीमार्कगडेयपुरागे अलकीनुशासने सदाचाराध्याया। ३४ ।

मदालसीवाच। अतःपरं शृषुष्व त्वं वर्ज्यावर्ज्यप्रतिक्रियां। भोज्यमन्नं पर्य्युषितं सेहात्तं चिरसभ्भृतं ॥ १ ॥ अस्ेहाश्चापि गोधूमयवगोरसविक्रियाः । शुशकः कच्छपो गोधा शावित् खङ्गोऽथ पुत्रक ॥२। भच्या हेते तथा वर्ज्यौ ग्रामशूकरकुक्कटौ। पितृदेवादिशेषश्च श्राद्वे ब्राह्मसकाम्यया।।३॥ प्रोक्षितञ्चौषधार्थञ्च खादन्मांसं न दुष्यति। शङ्गाश्मस्वमारूप्याणां रज्जूनामथ वाससां ।४॥

२१४ मार्करडेय पुराणं।।

शाकमूलफलानाच्च तथा विदन्नचर्माखं। मणिवज्रप्रवालानान्तथा मुकाफलस्य च॥ ५ू ॥ गाचाणञ्च मनुष्याणामम्बुना शौचमिष्यते। यथायसानां तोयेन ग्राव्ग: संघर्षगोन च ॥ ई॥ सस्ने हानाच्च भाएडानां शुद्धिरुष्णेन वारिया। सूर्पधान्याजिनानाञ्ज मुषलोलूखलस्य च । ७॥ संहतानाञ्च वस्त्रामां प्रोक्षणात् सञ्यस्य च।

आाविकानां समस्तानां केशानाच्चापि मेध्यता ॥ ८ ॥ सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः। साम्बुना तात भवति उपघातवतां सदा ॥ १०॥

पुनः पाकेन भाएडानां पार्थिवानाञ्ज मेध्यता। शुचिर्भेक्षं कारुहस्तः पगयं योषिन्मुखं तथा ॥ १२॥ रथ्यागतमविज्ञातं दासवर्गादिनाहृतं। वाकप्रशस्तं चिरातीतमनेकान्तरितं लघु ॥ १३ ॥

कर्ममान्ताङ्गारशालाश्च स्तनन्धयमुता: स्व्रियः ॥१४ ॥ शुचिन्यश्च तथैवापः स्रवन्त्योऽगन्धबुद्ददाः। भूमिर्विशुद्धते कालादेहमार्जनगोकमैः ॥१५॥

२१५

केशकीटावपन्ने च गोघ्राते मक्िकान्विते ॥ १६। मृदम्वुभस्मना तात प्रोक्षितव्यं विशुद्धये। औदुम्बराणामम्लेन चारेख चपुसीसयोः ॥१७॥ भस्ाम्बुभिश्च कांस्यानां शुद्ि: प्ावा द्रवस्य च। अमध्यात्तस्य मृत्तोयैर्गन्धापहरखेन च ॥ १८॥ ऋन्येषाञ्जैव तह् वैर्व्वसागन्धापहारतः। शुचि गोळप्तिकृत्तोयं प्रकृतिस्थं महीगतं ॥१८ । तथा मांसज्न चएडालक्रव्यादादिनिपातितं। वथ्यागतञ्ज चेलादि तात वाताच्छुचि स्मृतं ॥२०॥ रजोऽगिरश्चो गौञ्छाया रश्मयः पवनो मही। विप्रुषो मच्िकाद्याथ्च दुष्टसंङ्गाददोपियः ॥२१॥ अजाश्ची मुखतो मेध्यी न गोर्वत्सस्य चाननं। मातु: प्रस्नवणे मेध्यं शकुनिः फलपातने। २२॥ आसनं शयनं यानं नाव: पथि तृखानि च। सोमसूय्यींशुपवनेः शुद्यन्ते तानि परयवत्॥ २३॥

आाचामेत यथान्यायं वासो विपरिधाय च ॥। २४॥।

पङ्गेष्टरचितानाञ्च मेध्यता वायुसङ्गमात् ॥ २५॥ प्रभूतोपहतादनादग्रमुडृत्य सन्त्यजेत्। शेपस्य प्रोक्षणं कुर्य्यादाचम्याद्गिस्तया मदा ॥ २६ ॥

२१६ माकगड़य पुरागं।।

उपवासस्त्रिराचन्तु दुष्टभक्ताशिनो भवेत्। अज्ञाते ज्ञानपूर्व्वन्त तह्दोषोपशमेन तु॥२७॥ उदक्ाश्चशृगालादीन् सुतिकान्त्यावसायिनः। स्प्ृष्वा सायीत शौचार्थें तथैव मृतहारिखः ॥२८॥ नारं स्पृद्टास्थि सस्न्नेहं सातः शुद्मति मानवः । आचम्यैव तु निःस्नेहं गामालभ्यार्कमीच्य वा॥२ट॥

नोद्यानादौ विकालेषु प्राज्जरितिष्ठेत् कदाचन ॥ ३०॥ न चालपेज्जनद्विष्टां वीरहीनान्तथा स्त्रियं। गृहादुच्छ्ष्ट विगमू चपादाम्ासि क्षिपद्दह्यिः॥ ॥ पञ्च पिएडाननुद्ृत्य न सायात् परवारिखि। सायीत देवखातेषु गङ्गाहदसरित्ुच॥ ३२॥ देवतापितृसच्छास्त्रयज्ञमन्त्रादिनिन्दकः। कृत्वा तु स्पर्शनालापं शुद्येतार्कावलोकनात्॥ ३३॥ पवलोक् तथोदक्यामन्त्यजं पतितं शवं।

सूतनिर्यातकांश्चैव परदाररताश्च ये। एतदेव हि कर्त्तव्यं प्राज्नैः शेधनमात्मनः ।।३५ ।। अभोज्यं सूतिका षएडमार्जाराखुश्नकुक्कुटान्। पतिताविङ्चएडालमृतहारांश्च धममेवित। ३६॥ संस्पृश्य शुद्मते सानादुदवचाग्रामभूकरौ। तद्च सूतिकाशौचदूषिती पुरुषावपि। ३७॥

पञ्चतरिंशोऽध्यायः॥ २१७

यस्य चानुदिनं हानिर्गहे नित्यस्य कर्म्मः । यश्च ब्राह्मणसन्त्यक्: कित्विषी स नराधमः ॥ ३८॥ नित्यस्य कर्ममाशो हानिं न कुर्व्वीत कदाचन। तस्य त्वकरगे बन्धः केवलं सृतजनस । ३८॥

चचियो द्वादशाहञ्व वैश्यो मासार्ईमेव च॥ ४० ॥ परूद्रस्तु मासमासीत निजकर्माविवर्जितः। ततः परं निजं कर्मा कुर्य्युः सर्व्वे यथोदितं॥ ४१॥ प्रेताय सलिलं देयं वहिर्दग्या त गोचिकैः। प्रथमेऽहि चतुथ च सप्तमे नवमे तथा । ४२॥ भस्मास्थिचयनं कार्य्यं चतुर्थे गोचिकैर्हिने। ऊद्ें सञ्चयनात्तेषामङ्गस्पर्शो विधीयते॥४॥ सोदकैस्त क्रिया: सर्व्वाः कार्य्याः सञ्चयनात्परं। स्पर्शएव सपिएडानां मृताहनि तथोभयोः ॥४8॥ अन्वेकमृक्षमाशस्त्रतोयोद्दन्धनवहिषु। विषप्रपातादिम्ृते प्रायो नाशकयोरपि॥ ४५ ॥ बाले देशान्तरस्थे च तथा प्रव्रजिते मृते। सदयःशौचमथान्यैश्च त्यहमुत्तमशौचकं॥ ४६। सपिएडानां सपिएडस्तु मतेऽन्यस्मिन्मृतो यदि। पूर्व्वाशौचसमार्यातैः कार्य्यास्वच दिने: क्रियाः ॥४७॥ एष एव विधिर्ट्टष्टो जन्मन्यपिहि सूतके। सपिएडानां सपिमडेषु यथावत्सोद्केषु च॥ ४८॥ ल

मार्कगडेय पुरागं।

जाते पुच्े पितुः सनानं सचेलंतु विधीयते। तन्रापि यदि चान्यसिन् जाते जायेत चापरः । ४६ ॥। तनापि शुद्धिहिष्टा पूर्व्व जन्मवतो दिनैः।

स्वा: स्वा: कर्माक्रिया: कुर्य्युः सव्चे वर्साा यथाविधि। प्रेतमुद्दिश्य कर्त्तव्यमेकोहिष्टं ततः परं ॥५१॥ दानानि चैव देयानि ब्राह्मगोभ्यो मनीषिभिः । यद्यदिष्टतमं लोके यच्चापि दयितं गृहे॥ ५२ ॥ तत्तङ्ुसवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता। पूगास्त दिवसैः स्पृष्टा सलिलं वाहनायुधं ॥५३॥ प्रतोददएडी च तथा सम्यग्वर्गाः कतक्रियाः । स्ववर्साधर्म्मनिर्हिष्टमुपादानं तथा क्रियाः॥ ५४॥ कुर्य्युः समस्ताः शुचिनः परचेह च भूतिदाः। अध्येतव्या कयी नित्यं भवितव्यं विपश्चिता ॥५५॥ धर्म्मतो धनमाहायं यष्टव्यञ्जापि यत्नतः । यच्चापि कुर्व्वतो नात्ा जुगप्मामेति पुञ्चक ॥५ू६॥ तत्कर्त्तव्यमशङ्गेन यन्न गोप्यं महाजने। एवमाचरतो वत्स पुरुषस्य गहे सतः। धम्मार्थकामसंप्राश्या परचेह च शोभनं । ५७॥

२१९

जड उवाच। स एवमनुशिष्टः सन् मात्रा संप्राप्य यौवनं। ऋतध्वजसुतश्चकरे सम्यगदारपरिग्रहं॥१ ॥ पुचरांश्वोत्पादयामास यन्नैश्ाप्ययजद्दिभुः । पितुश्च सर्व्वकालेषु चकाराज्ञानुपालनं॥२॥ ततः कालेन महता संप्राप्य चरमं वयः। चक्रेऽभिषेकं पुचस्य तस्य राज्ये ऋतध्वजः ॥ ३ ॥ भार्य्यया सह धर्ममात्मा यियासुस्तपसे वनं। ऋरवतीर्गो महारक्षो महाभागो महीपतिः ॥४॥ मदालसा च तनयं प्राहेदं पश्चिमं वचः। कामोपभोगसंसर्गप्रहाणाय सुतस्य वै॥ ५ ॥ मदालसोवाच। यदा दुःखमसह्यं ते प्रियबन्धुवियोगजं। शत्रुवाधोङ्गवं वापि वित्तनाशात्मसभभावं ॥ ६। भवेत्तत्कुर्व्वतो राज्यं एृहधर्ममावलम्बिनः । दुःखायतनभूतो हि ममत्वालम्बनो गृही । ७॥ तदास्मात् पुत् निष्कृष्य मदत्तादङ्गलीयकात्। वाच्यन्ते शासनं पट्टे सूक्माक्षरनिवेशितं ॥८। जड उवाच। दत्युक्का प्रददो तस्मे सौवगों साङ्गलीयकं।

२२० माकेगड़य पुरागां।

आशिषश्चापि या योग्या: पुरुषस्य गृहे सतः ।। ८. ॥ ततः कुबलयाश्वोऽसौ सा च देवी मदालसा। पुन्नाय दत्वा तद्राज्यं तपसे काननं गतः । १० ॥ इति श्रीमार्कगड़ेयपुराये मदालसोपाख्यामं। २६ ॥

सप्त्रिंशोऽध्यायः।

जड उवाच।

सोऽप्यलर्को यथान्यायं पुञ्चवन्मदिता: प्रजाः। पालयामास धर्म्मात्मा स्वे स्वे कर्म्मारयवस्थिता:।१। दुष्टेपु दरडं शिष्टेषु सम्यक् च परिपालनं। कुर्व्वन् परां मुदं लेभे द्रयाज च महामखैः ॥२ ॥ पजायन्त सुताश्चास्य महाबलपराक्रमाः । धर्ममात्मानो महात्मानो विमार्गपरिपन्थिनः ॥३॥ चकार सोऽ्यें धर्म्मेण धर्म्ममर्थेन वा पुनः। तयोश्चैवाविरोधेन बुभुजे विषयानपि॥ ४ ॥ एवं बहणि वर्षासि तस्य पालयतो महीं। धर्ममार्थकामसक्तस्य जग्मुरेकमहर्यथा॥ ५ ॥ वैराग्यं नास्य सञ्जजे भुञ्जतो विषयान् प्रियान्। न चाप्यलमभृत्तस्य धर्ममार्थोपार्जनं प्रति ॥ ६॥

सप्तत्रिंभोध्यायः ॥ २२१

तं तथा भोगसंसर्गप्रमत्तमजितेन्द्रियं। सुबाहुनीम शुश्राव माता तस्य वनेचर: ॥७॥ तं बुबोधयिषुः सोऽथ चिरं ध्यात्वा महीपतिः। तद्दैरिसंश्रयं तस्य ्रेयोऽमन्यत भूपतेः ॥८॥ ततः स काशिभूपालमुदीसाबलवाहनं। स्राज्यं प्राप्तुमागच्छद्दहुशः शरणं कृती॥ ८।। सोऽपि चक्रे बलोद्योगमलकें प्रति पार्थिवः । दूतञ्च प्रेषयामास राज्यमस्मै प्रदीयतां ॥१०॥ सोऽपि नैच्छत्तदा दातुमान्ापू्व्वे स्वधर्मावित्। प्रत्युवाच चतं दूतमलकेः काशिभूभृतः ॥ ११।। मामेवाभ्येत्य हादन याचतां राज्यमग्रजः। नाक्रान्त्या संप्रदास्यामि भयेनाल्पामपि चितिं ॥१२॥ सुबाहुरपि नो याच्ञाञ्च्कार मतिमांस्तदा। न धर्म्माः चचियस्येति याच्ञा वीर्य्यधनो हि सः॥१३॥ ततः समस्तसैन्येन काशीशः परिवारितः। इपाक्रान्तुमभ्यगाद्राट्टमलर्कस्य महीपतेः ॥१४॥ अनन्तरैश्च संश्लेषमभ्येत्य तदनन्तरं। तेषामन्यतमैमत्यैः समाकम्यानयदशं । १५ ॥ तर्पपीडयंश्र सामन्तांस्तस्य राष्ट्रोपरोधनैः । तथा दुर्गानुपालांश्च चक्रे चाटविकान् वशे॥ १६ ॥ कांश्विच्चोपप्रदानेन कांश्चिद्वेदन पार्थिवान्। साम्नेवान्यान् वर्शं निन्ये निम्तास्तस्य येऽभवन् ॥ १७॥

२२२ मार्कगडेय पुरामं।

ततः सोऽल्पबलो राजा परचक्रावपीडितः। कोषक्षयमवापोच्चैः पुरश्वारुध्यतारिखा ॥१८॥ दूत्थं सम्पीद्यमानस्तु क्षीसकोपो दिने दिने। विषादमागात्परमं व्याकुलत्वञ्व चेतसः ॥। १६ ॥ ऋार्त्ति स परमां प्राप्य तत्संस्माराङ्गरीयकं। यदुद्दिश्य पुरा प्राह माता तस्य मदालसा ॥२०॥ ततः स्नातः शुचिर्भूत्वा वाचयित्वा द्विजोत्तमान्। निष्कृष्य शासनं तस्माह्दृशे प्रस्फुटाच्तरं॥ २१॥ तनैव लिखितं मात्रा वाचयामास पार्थिवः । प्रकाशपुलकाङ्गोऽसी प्रहर्पोत्फुल्ललोचनः ॥ २२॥ सङ्ग: सर्व्वात्मना त्याज्यः स चेत्त्यतुं न शक्यते। स सद्गि: सह कर्त्तव्यः सतां सङ्गो हि भेषजं ॥ २३॥ कामः सर्व्वात्मना हेयो हातुश्ेच्छकते न सः। मुमुक्षां प्रति तत्काय्यें सैव तस्यापि भेषजं ॥२४॥ वाचयित्वा तु बहुशो नृणं श्रेयः कथं त्विति। मुमुक्षयेति निश्चित्य सा च तत्सङ्गतो यतः ॥ २५॥ ततः स साधुसम्पक चिन्तयन् पृथिवीपतिः। दत्ताचेयं महाभागमगच्छत् परमार्ततिमान् ॥ २६॥ तं समेत्य महात्मानमकल्मषमसङ्गिनं। प्रणिपत्याभिसम्पूज्य यथान्यायमभाषत ।२७। ब्रह्मन् कुरु प्रसाद मे शरसं शरणार्थिनां। दुःखापहारं कुरु मे दुःखार्त्तस्यातिकामिनः ॥२८॥

सप्निंशोध्यायः॥ २२३

दत्तात्रेय उवाच। दुःखापहारमद्ैव करोमि तव पार्थिव। सत्यं ब्रूहि किमथें ते दुःखं तत्पृथिवीपते ॥ २८॥ जड उवाच। इत्युक्तश्चिन्तयामास स राजा तेन धीमता। चिविधस्यापि दुःखस्य स्थानमात्मानमेव च॥ ३०॥ स विमृष्य चिरं राजा पुनःपुनरुदारधी: । आात्मानमात्मना धीरः म्रहस्ेदमथाब्रवीत् ॥३१॥ नाहमुर्ब्वी न सलिलं न ज्योतिरनिलो न च। नाकाशं किन्तु शारीरं समेत्य सुखमिष्यते ॥। ३२॥ न्यूनातिरिक्ततां याति पञ्चकोऽस्मिन् सुखासुखं। यदि स्यान्मम किन्न स्यादन्यस्थेऽपि हितं मयि ॥३३॥ नित्यप्रभूतसङ्भावे न्यूनाधिकान्नतोन्नते। तथाच ममतात्यक्तो विशेषेणोपलभ्यते॥ ३४॥ तन्माचावस्थिते सक्ष्ो वृतीयांशे च पश्यतः । तथैव भूतसङ्गावं शारीरं किं सुखासुखं ॥ ३५ ॥ मनस्यवस्थितं दुःखं सुखं वा मानसञ्च यत्। यतस्ततो न मे दुःखं सुखं वा नह्यहं मनः ॥३६॥ नाहङ्गारो न च मनो बुद्धिर्नाहं यतस्त्तः । अन्तःकरसजं दुःखं पारक्ं मम तत्कथं॥ ३७॥ नाहं शरीरं न मनो यतोऽहं पृथक् शरीरान्मनसस्तथाहं।

२२४ मार्कगडेय पुरागं। तत्सन्तु चेतस्यथवापि देहे सुखानि दुःखानि च किं ममान ॥ ३८॥ राज्यस्य वाञ्कां कुरुतेडग्रजोऽस्य देहस्य चेत् पञ्चमयः स राशि:। गुणप्रदटत्त्या मम किन्तु तच तत्स्थः स चाहञ्च शरीरतोऽन्यः॥ ३ट॥ न यस्य हस्तादिकमप्यशेषं मांसं न चास्थीनि शिराविभाग:। कस्तस्य नागाश्वरथादिकोषैः स्वल्पोऽपि सम्बन्ध द्रहास्ति पुंसः ॥४० ॥ तस्मान्न मेऽरिर्न्न च मेडस्ति दुःखं न मे सुखं नापि पुरं न कोषं। न चाश्चनागादि बलं न तस्य नान्यस्य वा कस्य चिद्वा ममास्ति ॥ ४१ ॥ यथा घटीकुम्भकमएड लुस्थ- माकाशमेकं बहुधा हि हष्टं। तथा सबाहु: स च काशिपोऽहं मन्ये च देहेषु शरीरभेदैः ॥४२॥ इति श्रीमार्करेयपुराये पितापुञ्संवादे आत्मविवेको्यय ३

२२५

जड उवाच।

दत्ताचेयं ततो विप्रं प्रणिपत्य स पार्थिवः । प्रत्युवाच महात्मानं प्रश्नयावनतो वचः ॥१ ॥ सम्यक् प्रपश्यतो ब्रह्मन् मम दुःखं न किञ्वन। तरप्सभ्यग्दर्शिनो मगा: स्व्वदैवासुखागावे॥२॥ यस्मिन् यस्मिन्ममासक्ता बुद्धि: पुंसः प्रजायते। ततस्ततः समादाय दुःखान्येव प्रयच्छति॥ ३॥ मार्जारभाचते दुःखं याद्टशं गहकुक्कटे। न ताटृझमताशून्ये कलविङ्केथ मूषिके। ४॥ सोडहं न दुःखी न सुखी यतोऽहं प्रकृते: पर:। यो भूताभिभवो भूतैः सुखदुःखात्मको हि सः ॥५ ॥ दत्तान्ेय उवाच। एवमेतन्नरव्याघ्र यथैतद्याहृतं त्वया। ममेति मूलं दुःखस्य न ममेति च निर्दतेः ॥ ६॥ मतान्नादेव ते ज्ञानमुत्पन्नमिदमुत्तमं। ममेति प्रत्ययो येन क्षिप्तः शाल्मलितूलवत् ।७॥ अहमित्यङ्करोत्पन्नो ममेति स्कन्धवान् महान्।

धनधान्यमहापचो नैककालप्रवर्द्ितः । व

२२६ मार्कगडेय पुरागं।।

पुगयापुगयाग्रपुष्पञ्च सुखदुःखमहाफलः ॥ ८॥ तत्र मुक्तिपथव्यापी मूढसम्पर्कसेचनः।

संसाराध्वपरिश्रान्ता ये तच्छायां समाश्चिताः ।

यैस्तु सत्सङ्गपाषासशितेन ममतातरुः। छिनो विद्याकुठारेख ते गतास्तेन वर्त्मना॥१२॥ प्राप्य व्रह्मवनं शीतं नीरजस्कमकगटकं। प्राम्तुवन्ति परां प्राज्ञा निर्दतिं दत्तिवर्जिताः ॥१३॥ भूतेन्द्रियमयं स्थूलं न त्वं राजन् चाप्यहं। न तन्माचं मया वाच्यं नैवान्तःकरखात्मकौ।। १४॥ कं वा पश्यामि राजेन्द्र प्रधानमिदमावयोः। यतः परो हि च्षेत्रज्ः संघातो हि गुखात्मक: ॥१५। मशकोडुम्बरेषीकामुन्जमत्स्याम्भसां यथा। एकत्वेऽपि पृथम्भावस्तथा क्षेत्रात्मनोर्न्ट्रप ।। १६ । वलरक उवाच। भगवंस्वत्प्रसादेन ममाविर्भूतमुत्तमं। ज्ञानं प्रधानचिच्छक्रिविवेककरमीटशं ॥१७॥ किन्त्वन विषयाक्रान्ते स्थैर्य्यवस्वं न चेतसि। न चापि वेझ्मि मुच्येयं कथं प्रकृतिबन्धनात् ॥१८॥ कथं न भूयां भूयश्च कथं निर्गुखनामियां। कथञ्व ब्रह्मगोकत्वं व्रजेयं शाश्वतेन वै॥ १८॥

ऊनचतवारिंभोऽध्यायः। 2२७

तन्मे योगन्तथा ब्रह्मन् प्रसतायाभियाचते। सम्यग्बरूद्दि महाप्रान्न सत्सङ्गो ह्युपदनृषां ॥२०॥ इति श्रीमार्कराडेयपुराणे पितापुजसंवादे प्रन्नाध्याय। ।३८॥

ऊनचत्वारिंभोऽधयायः॥

दत्तान्रेय उवाच। ज्ञानपूर्व्वो वियोगो योऽन्ञानेन सह योगिनः । सा मुक्तिर्ब्र ह्मण चैक्मनैकां प्राऊतैर्गुगैः ॥ १ ॥ मुक्तिर्योगात्तथा योगः सम्यग् ज्ञानान्महीपते। ज्ञानं दुःखोङ्गवं दुःखं ममत्वासक्तचेतसां।। २॥ तस्मात् सङ्गं प्रयत्नेन मुमुच्तः सन्त्यजेन्नरः। सङ्गगाभावे ममेत्यस्या: स्यातेर्हानिः प्रजायते ॥३॥ निर्म्ममत्वं सुखायैव वैराग्याद्दोषदर्शनं। ज्ानादेव च वैराग्यं ज्ञानं वैराग्यपूर्व्वकं॥ ४ ॥ तङ्गृहं यच वसतिस्तद्गोज्यं येन जीवति। यन्मुक्तये तदेवोत्तं ज्ञानमज्ञानमन्यथा ॥ ५ू ॥ उपभोगेन पुगयानामपुगयानाञ्च पार्थिव। कर्त्तव्यानाञ्च नित्यानामकामकरणत्तथा॥ ६।

२२t मार्कगडेश पुरागां ॥ पपसञ्तयादपूर्व्वस्य सयात् पूर्व्वार्जितस्य च। कमाणो बन्धमाप्रोति शरीरं न पुनः पुनः॥७। एतत्ते कथितं राजन् योगं चेमं निबोध मे। यं प्राप्य ब्रह्मणो योगी शाश्वतान्ननान्यतां व्रजेत् ॥८॥ प्रागेवात्मात्मना जेयो योगिनां स हि दुर्ज्जयः। कुर्व्वीत तज्जये यत्नं तस्योपायं ऋ्ृणुष्व मे ॥ ् ॥ प्रासायामैहहैद्दोषान धारणाभिश्च किल्विषं। प्रत्याहारेस विषयान् ध्यानेनानीशवरान् गुणान्॥१०॥ यथा पर्व्वतधातूनां दोषा दह्यन्ति धाम्यतां। तथेन्द्रियक्वता दोपा दह्यन्ते ग्रागानिग्रहात्॥११॥ प्रथमं साधनं कुर्य्यात् प्रासायामस्य योगवित्। प्राणापाननिरोधस्ु प्रासायाम उदाहृतः ॥१२॥। लघुमध्योत्तरीयाख्यः प्राणयामस्त्रिधोदितः । तस्य प्रमाणं वत्यामि तदलर्क शृणुष्व मे ॥ १३ ॥ लघुर्द्दाद्शमाचस्तु द्विगुरः स तु मध्यमः । चिगुणाभिस्तु मात्राभिरुत्तम: परिकीर्नितः ॥१४ । निमेषोन्मेषसे मात्राकालो लघुक्षरस्तथा। प्रासायामस्य सङ्घाथें स्मृतो द्ादशमाचिक: ॥ १५ ॥ प्रथमेन जयेत् स्वेदं मध्यमेन च वेपथुं। विपादं हि तृतीयेन जयेद्दोषाननुक्रमात् ॥ १६ ॥ मृदुत्वं सेव्यमानास्तु सिंहशार्टूलकुञ्जराः । यथा यान्ति तथा प्रामो वश्यो भर्वत योगिन: ।१७।।

ऊनत्वारिंशोऽध्यायः ॥ २२९

वश्यं मत्तं यथेच्छातो नागं नयति हस्तिपः । तथैव योगी सच्छन्दः प्राणं नयति साधितं ॥१८॥ यथा हि साधितः सिंहो मृगान् हन्ति न मानवान्। तद्वन्निषिद्पवनः कित्िषं न नटमां तनुं । १८। तस्माद्युक्त: सदा योगी प्राखायामपरी भवेत्। श्रूयतां मुक्तिफलदं तस्यावस्थाचतुष्टयं ॥ २०॥ ध्वस्तिः प्राप्तिस्तथा संवित् प्रसादश्च महीपते। सरूपं शृण चैतेषां कथ्यमानमनुक्रमात्।। २१॥ कर्म्मणामिष्टदुष्टानां जायते फलसंक्षयः । चेतसोऽपकषायत्वं यत्र सा ध्वस्तिरुच्यते ॥ २२॥ ऐहिकामुष्िकान् कामान् लोभमोहात्मकान् स्वयं। निरुध्यास्ते सदा योगी प्राप्ति: सा सार्व्वकालिकी ॥ २३॥ अतीतानागतानर्थान् विप्रकृष्टतिरोहितान्। विजानातीन्दुसूर्य्यक्षग्रहाणं ज्ानसम्पदा ॥ २४॥ तुल्यप्रभावस्तु यदा योगी प्राप्पोति सम्पदं। तदा संविदिति ख्ाता प्राणायामस्य संस्थितिः ॥२५ । यान्ति प्रसादं यनास्य मनः पञ्च च वायवः। दून्द्रियाीन्द्रियार्थाश्च स प्रसाद इति स्मृतः ॥ २६॥ शृणुष्व च महीपाल प्राणायामस्य लक्षरं। युञ्जतञ्च सदा योगं यादृग्विहितमासनं । २७॥ पझ्ममर्द्दासनञ्नापि तथा सवस्तिकमासनं। पस्थाय योगं युञ्जीत कृत्वा च पणवं हृदि ॥ २८॥

२३० मार्कगडेय परायं। समः समासनो भूत्वा संहृत्य चरणवुभौ। संतास्यस्तथैवोरू सम्यग्विष्टम्य चाग्रतः । २६।। पार्षिभ्यां लिङ्गटषणावस्पृशन् प्रयतः स्थितः। किञ्चिदुन्नामितशिरा दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत्॥ ३०॥ संपश्यन्नासिकायं स्वं दिशश्चानवलोकयन्। रजसा तमसो छत्तिं सच्चेन रजसस्तथा॥ ३१॥ सञ्क्वाद् निर्माले सत्त्व स्थितो युञ्जीत योगवित्। दून्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्राणादीन्मन एव च ॥ ३२॥ निगृह्य समवायेन प्रत्याह्ारमुपक्रमेत्। यस्तु प्रत्याहरेत्कामान् सर्व्वाङ्गानीव कच्छपः ॥३३॥ सदात्मरतिरेकस्थः पश्यत्यात्मानमात्मनि। स वाह्याभ्यन्तरं शौचं निष्पाद्याकरठनाभितः॥।३४।। पूरयित्वा बुधो देहं प्रत्याहारमुपक्रमेत्। प्राखायामा दश दौ च धारखा साभिधीयते॥ ३५॥ द्वे धारणे स्मृते योगे योगिभिस्तत्वटृष्टिभिः । तथा वै योगयुक्तस्य योगिनो नियतात्मनः ॥ ३६॥ सव्व दोषाः प्रसश्यन्ति स्वस्थश्चैवोपजायते। वीच्ते च परं ब्रह्म प्राकृतांश्च गुणान् पृथक। ३७। व्योमादिपरमासंश्च तथात्मानमकस्मषं। दूतथं योगी यताहार: प्राणायामपरायणः ॥ ३८॥ जितां जिता शनैर्भूमिमारोद्देत यथा गृहं। दोषान् व्यार्धींस्तथा मोहमाक्रान्ता भूरनिर्जिता॥ ३ट॥

ऊनसत्वारिंभोऽध्यायः॥ २३१

विवर्द्धयति नारोहेत्तस्ाङ्गूमिमनिर्जिताम्। प्राखानामुपसंरोधात्प्राखायाम इति स्मृतः ।। ४० ।। धारगात्युच्यते चेयं धार्य्यते यन्मनो यया। शब्दादिभ्यः प्रषत्तानि यदक्षानि यतात्मभिः ॥।४१॥ प्रत्याहियन्ते योगेन प्रत्याह्यारस्ततः स्मृतः। उपायश्चान कथितो योगिभि: परमर्षिभि: ॥४२॥ येन व्याध्यादयो दोपा न जायन्ते हि योगिनः । यथा तोयार्थिनस्तोयं यन्त्रनालादिभि: शनैः॥४३॥ आपिवेयुस्तथा वायुं पिवेद्योगी जितश्रमः । प्राङाभ्यां हृदये चात तृतीये च तथोरसि॥ ४8 ॥ करठे मुखे नासिकाग्रे नेव्ूमध्यमूर्द्सु। किञ्च तस्मात्परसिंश्च धारखा परमा समृता॥ ४५ ॥ दशैता धारखाः प्राप्य प्राप्रोत्यचरसाम्यताम्। नाध्मातः चुधितः श्रान्तो नच व्याकुलचेतनः ॥४६॥ युन्जीत योगं राजेन्द्र योगी सिद्धर्थमादृतः । नातिशीते नचोष्णे वै न द्न्द्ेनानिलात्मके॥ ४७॥ कालेप्वेतेषु युञ्जीत न योगं ध्यानतत्परः। सशब्दाग्निजलाभ्यासे जीरगागोष्ठे चतुष्पथे॥४८॥ शुष्कपसाचये नद्यां शमशाने ससरीहपे। सभये कूपतीरे वा चैत्यवल्मीकसञ्चये ॥ ४॥ देशेप्वेतेषु तत्त्वज्ञो योगाभ्यासं विव्ज्जयेत्। सत्त्वस्यानुपपत्ती च देशकालं विवर्ज्जयेत्॥ ५ू०॥

२३२ मार्करड़ेय पराणं ।. नासतो दर्शनं योगे तस्मात्तत्वरिवर्ज्जयत्। देशानेताननादृत्य मूढत्वाद्यो युनक्ति वै॥ ५१॥ विघ्ाय तश्य वै दोषा जायन्ते तन्निबोध मे। बाधिय्यें जडता लोपः स्ृतर्मूकत्वमन्धता॥ ५२॥ ज्वरश्च जायते सद्यस्तत्तदज्ञानयोगिनः । प्रमादाद्योगिनो दोषा यद्येते स्युश्चिकित्सितं ॥ ५३ । तेषां नाशाय कर्त्तव्यं योगिनां तन्निबोध मे। सिग्धां यवागूमत्युष्णं भुक्ा तचैव धारयेत्॥ ५४ ॥ वातगुल्प्रशान्त्यर्थमुदावत्त तथोदरे। यवागूं वापि पवनं वायुग्रन्थिं प्रतिक्षिपेत्॥ ५ू५ ॥ तद्वत्कल्पे महाशैलं स्थिरं मनसि धारयेत्। विघाते वचसो वाचं वाधिय्य अरवशेन्द्रियं ॥ ५६॥ यथैवाम्त्रफलं ध्यायेत् तृष्णार्त्तो रसनेन्द्रिये। यस्मिन् यम्मिन्रुजा देहे तस्मिंस्तदुपकारिणीं । ५ ७ ॥ धारयेद्वारणामुष्ण शीतां शीते च दाहिनीं। कीलं शिरसि संस्थाष्य काछं काष्ठेन ताडयेत्॥ ५८। लुप्सृतेः समृतिः सद्ो योगिनस्तेन जायते। द्यावाष्टथिव्यी वायुग्ी व्यापिनावपि धारयेत्।। ५ूट । प्रमानुपात् सत्तवजाद्दा बाधासवेताश्चिकित्सिताः । अमानुषं सत्त्वमन्तर्योगिनं प्रविशेद्दि॥ ६० ॥ वायुग्निधारणेनैनं देहसंस्थं विनिर्दहेत्। एवं सर्व्वात्मना रक्षा कार्य्या योगविदा न्प॥ ६१ ॥

चत्पारिंशोष्ध्यायः। २३३

धर्मारथिकाममोक्षाणां शरीरं साधनं यनः। प्रषटत्तिलक्षणाख्ानाद्योगिनो विस्मयात्तथा। विज्ञानं विलयं याति तम्माद्गोप्या: प्रषत्तय: ॥ ६२॥

गन्धः शुभो मूतपुरीषमल्यं। कान्ति: प्रसाद: खरसोय्यता च योगप्रटत्ते: प्रथमं हि चिह्हं ॥ ६३। अनुरागी जनो याति परोचे गुसकीर्चनं। न विभ्यति च सत्वानि सिद्धेलचसमुत्तमं ॥ ई४ । शीतोष्णदिभिरत्युग्रैर्यस्य बाधा न विद्यते। न भीतिसेति चान्येभ्यस्तस्य सिद्धिरुपस्थिता ॥ ६५ ॥ इति श्रीमार्काडेयपुराणे जडोपाख्याने योगाध्याय । ३६ ॥

चत्वारिंशोऽध्यायः।

दत्तान्य उवाच। उपसर्गा: प्रवर्तन्ते दृष्ट ह्यात्मनि योगिनः । ये तांस्ते संग्रवक्यामि समासेन निबोध मे॥१॥ काम्या: क्रियास्तथा कामान् मानुषानभिवाञ्क्ति। ित्रियो दानफलं विद्यां मायां कुप्यं धनं दिवं ।२॥ श

२३४ मार्कगडेय पुरामां ।

देवत्वममरेशत्वं रसायनचयः कियाः । मरुत्प्रपतनं यजं जलाभ्ावेशनन्तथा ॥। ३॥ श्रद्वानां सर्वदानानां फलानि नियमांस्तथा। तथोपवासात् पूर्चाच्च देवताभ्यर्चनादपि। ४॥ तेग्यस्ते्यश्च कर्माभ्य उपष्टोऽभिवाञ्कति। चित्तमित्थं वर्समानं यत्नाद्योगी निवर्त्तयेत्। ५ ।। ब्रह्मसङ्गि मनः कुर्व्वन्नुपसर्गात् प्रमुच्चते। उपसर्गैर्जितैरेभिरुपसर्गास्ततः पुनः ॥ ई॥ यीगिनः संग्रवर्तन्ते सात्वराजसतामसाः। प्रातिभः आ्रवणी दैवो भ्रमावर्ती तथापरौ ।७। पञ्चैते योगिनां योगविव्नाय कटुकोदयाः । वेदार्थाः काव्यशास्त्रार्थाः विद्याशिल्पान्यशेषतः।८॥ प्रतिभान्ति यदस्येति प्रातिभः स तु योगिनः । शब्दार्थानखिलान वेत्ति शब्दं गृहाति चैव यत् ।। ।। योजनानां सहसेम्यः श्रावणः सोऽभिधीयते। समन्ताडीश्ते चाष्टी स यदा देवतोपमः ॥१०॥ The भ्राग्यते यन्निरालम्वं मनो दोषेख योगिन: ।११॥ समस्ताचारविभ्रंशाङ्गमः स परिकीर्त्तितः। आवर्त्त दव तोयस्य ज्ञानावर्त्तो यदाकुल: ॥१२॥ नाशयेचित्तमावर्त उपसर्गः स उच्यते। एतैर्गाशितयोगास्तु सकखा देवयोनयः ॥१३॥

२३५ उपसर्गर्ममहाघोरैरावर्तन्त पुनःपुनः। प्राषृत्य कम्वलं शुक्कं योगी तस्ान्मनोमयं॥ १४ ॥ चिन्तयेत् परमं ब्रह्म कृत्वा तत्प्वगं मनः। योगयुत्त: सदा योगी लघाहारो जितेन्द्रियः ॥ १५ ।। सूक्ष्मास्तु धारणः सप्त भूराद्या मुद्ि धारयेत्। धरित्रीं धारयेद्योगी तत् सौसं प्रतिपद्यते ॥ १६॥ आत्मानं मन्यते चोर्बी तद्दन्धञ्च जहाति सः। तथैवात्सु रसं सूच्तां तद्दद्रूपच्च तेजसि॥ १७॥ स्पर्शं वायौ तथा तद्दद्विम्तस्तस्य धारयां। वयोमः सूच्ां प्रदत्तिञ्व शब्दं तद्दञ्जहाति सः॥१८॥ मनसा सर्व्वभूतानां मनस्याविशते यदा। मानसीं धारखां विभ्रन्मनः सूक्ताञ्च जायते ॥१८॥ तद्द्दुद्विमशेषाणं सत्त्वानामेत्य योगवित्। परित्यजति सम्प्राप्य बुद्धिसौक्षामनुत्तमं॥२०॥ परित्यजत सूक्तासि सप्त त्वेतानि योगवित्। सम्यग्विज्ञाय योऽलर्क तस्यादृत्तिर्न विद्यते॥। २१॥ एतासां धारगानान्तु सप्तानां सौक्षमात्मवान्। दृष्टा दृष्टा ततः सिद्धिं त्यक्का त्यका परां व्रजेत् ॥२२॥ यस्गन् यसिमिंश्च कुरुते भूते रागं महीपते। तम्मिंस्तस्गिन् समासक्तिं संप्राप्य स विनश्यति ॥ २३॥ तस्माद्विदित्वा सूक्ामि संसक्तानि परस्परं। परित्यजति यो देही स परं प्रामुयात् पदं ।। २४।

२३६ मार्नागडेय पुरागां। एतान्येव त सन्धाय सप्त सूत्ष्याषि पार्थित्र। भूतादीनां विरागोऽन सङ्गावज्ञस्य मुक्ये॥ २५ ॥ गन्धादिषु समासहिं सतग्राप्य स विनश्यति। पुनरवर्सते भूप स त्रह्मापरमानुषं ॥ २६॥ सप्तैता धारणा योगी समतीत्य यदिच्छति। तस्मिंस्तस्तिंल्यं सूच्छो भूते याति नरेश्वर ॥ २७॥ देवानामसुराखां वा गन्धर्व्वोरगरक्षसां। दहेषु लयमायाति सङ्गं नाम्नोति च क्वचित्॥ २८।। अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च। प्राकाग्यञ्व तवेशित्वं वशित्व्व तथापरं॥। र ।। यत कामावशायित्वं गुणनेतांस्तथैशरान्। प्रागोत्वष्टी नरव्याघ् परं निर्व्वागासूचकान्॥ ३०॥ मूच्ात्सूच्नातमोऽगीयान् शीघ्रत्व लघिमा गुराः। महिमाशेषपूज्यत्वात प्राप्तिर्नाप्राप्यमस्य यत्।। ३१ ।

वशित्वाद्दशिमा नाम योगिनः सप्तमो गुसः ॥३२॥ यच्ेच्छास्थानमप्युत्तं यच कामावशायिता।

मुक्तिरांसूचकं भूप परं निर्व्वासमात्मनः । ततो न जायते गैव वर्द्वते न विनश्यति ॥३४ ॥ नापि दयमवाप्रोति परिणामं न गच्छति। ऊेदं तोरं तथा दाहं शोषं भूरदितो नच ॥ ६५ ॥

२३७

भूतवर्गादवाम्रोति शब्दादैः हियते नच। नचास्य सन्ति शब्दाद्यास्तङ्गोका तैर्न सुज्यते॥ ६ई॥ यथाहि कनकं खएडमपद्रव्वदसिना। दग्धदोषं द्वितीयेन खएडेनैक्ं व्रजनृप ॥ ३७॥ न विशेषमवामीति तद्दद्योगाग्िना यतिः । निर्दग्धदोषस्तेनैकां प्रयाति ब्रह्ाण सह॥२८॥ यथाग्निरमौ संक्षिप्तः समानत्वमनुव्रजेत्। तदास्यस्तन्मयो भूतो न गृह्येत विशेषतः ॥३६॥ परेश ब्रह्मगा तद्दत्प्राप्यैक्ं दग्धकिख्वपः। योगी याति पथग्भावं न कदाचिन्महीपते॥ ४० ॥ यथा जलं जलेनैक्ं निक्षिप्तमुपगच्छति। तथात्मा साम्यमभ्येति योगिन: परमालमानि। ४१॥ इति श्रीमार्कराडेयपुरागे योगिसिद्धिनीमाध्याय:॥ ४० ।

वासके उवाच। भगवन् योगिनश्चथां श्रोतुमिच्छामि त्त्वतः । ब्रह्मवर्त्मन्यनुसरन् यथा योगी न सीदति ॥१॥ दत्तात्रेय उवाच। सानापमानी यावेती प्रीत्युद्देगकरी नृगां ।

२३t गार्णगडेय चुरागं।। तात्रेव विपरीतार्थी योगिन: सिद्धिकारकौ॥ २ ॥ मानापमानी यावेती तावेवाहुर्विषामृते। अरपमानोक तं तव कानस्तु विपमं विषं ॥ ३। चन्ुःपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिवत्। सत्यपूतां वदेद्वासी बुद्धिपूतञ्त् चिन्तयेत्॥४ । महाजनञ् सिदर्थं न गच्छेद्योगहित् कचित् ॥ ५॥ व्यस्ते विधूमे व्यङ्गारे सर्व्वस्मिन् भुक्तवज्जने। अटेत योगविङ्गैव्ं नत निष्वेव नित्यशः ॥६॥ यथैवमवमन्यन्ते जनाः परिभवन्ति च। तथा युक्तश्चरेद्योगी सतां वर्त्म न दूषयन् । ७॥ मैच्यञ्वरेजुहस्थेपु यायावरगहेषुव। स्रेष्ठा तु प्रथमा चेति दत्तिरस्योपदिश्यते ॥८॥ अथ नित्यं गृहस्थेष शालीनेष चरद्यतिः। श्रद्दधानेपु दान्तेषु श्रोववियेषु महात्मसु ॥ ८ ॥ अत अद्धं पुनशपि तदुष्टापतितेषु च। मैच्यचर्यया विवर्सोष जघन्या दत्तिरिष्यते। १०॥ भैक्यं यवागं तकं वा पयोयावकमेव वा। फलं मूलं प्रियङ्गुं वा करपिगयाकशक्वः ॥११॥ दूत्यते च शुभाहारा योगिन: सिद्धिकारकाः । तत्प्रयुञ्ज्यान्मुनिर्भत्तया परमेश समाधिना ॥१२॥ अपः पूव्वें सकत् प्राश्य नूष्ीं भूत्वा समाहितः।

एकचतवारिंभोऽध्यायः॥ २३९

प्राणयेति ततस्तस्य प्रथमा ह्याहुतिः स्मृता ॥१३॥ अपानाय द्वितीया तु समानायेति चापरा। उदानाय चतुर्थी स्याद्यानायेति च पञ्वमी ॥ १४ ॥ प्राणायामैः पृथक् कृत्वा शेपं भुञ्जीत कामतः। घपः पुनः सकृत्माश्य आचम्य हृदयं स्पृशेत् ॥१५ । अरस्तेयं ब्रह्मचर्य्यञ्व त्यागोऽलोभस्तथैव च। व्रतानि पञ्च मिक्तणामहिंसापरमाणि वे ॥ १६् ॥ अक्रोधो गुरुशुस्नूपा शौचमाहारलाघवं। नित्यस्वाध्याय दूत्येते नियमा: पञ्च कीर्तिताः ॥१७॥ सारभूतमुपासीत ज्ञानं यत्कार्य्यसाधकं। ज्ञानानां बहुता येयं योगविन्नकरा हि सा ॥१८॥ दूदं जेयमिदं जेयमिति यस्तृपितथ्रेत्। अपि कल्पसहस्रेपु नैव जेयमवापुयात् ॥ १८॥ त्यक्तसङ्गो जितक्रोधो लघाहारो जितेन्द्रियः । विधाय बुझ्या द्वारासि मनो ध्याने निवेशयेत्॥२०॥ भून्येष्वेवावकाशेष गुह्ासु च वनेपु च। नित्ययुक्त: सदा योगी ध्यानं सम्यगुपक्रमेत् ॥ २१॥ वाग्दएडः कर्मादएडथ् मनोदएडश्च ते चयः। यस्यैते नियता दएडाः स निदएडी महायतिः ॥२२। सव्वमात्ममयं यस्य सदसज्जगदीद्टशं। गुणागुसमयन्तस्य क: प्रियः को न्टपाप्रियः ॥।२३॥

२४० मार्कगड्ेय पुरागं। ससस्त्भूतेष च तत्समाहितः । स्थानं परं शाश्वतमव्ययञ्न परं दि मत्वा न पुनः प्रजायते॥ २४॥ वेदा: श्रेष्ठाः सर्व्वयनक्रियाक्ष यज्ञाज्जप्यं ज्ञानमार्गश्च जप्यात्। ज्ञानाद्यानं सङ्गरागव्यपेतं तस्मिन् प्राप्ते शाश्वतस्योपलब्धि: ।। २५। समाहितो ब्रह्मपरोऽप्रमादी शुचिस्तथैकान्तरतिर्यतेन्द्रियः। समामुयाद्योगमिमं मह्दात्मा विमुक्तिमाप्ोति ततः स्वयोगतः ॥२६॥ इति शीमार्षएयपुरागे योगिषर्य्याध्याय। । ६।

दत्तानेय खबाच। एवं यो वर्त्तते योगी सम्यग्योगव्यवस्थितः । न स व्यावर्त्तितुं शक्ो जन्मान्तरशतैरपि। १ ॥ दृष्टा च परमात्मानं प्रत्यक्ं विश्वरूपिएं। विश्वपादशिरोग्रीवं विश्वेशं विश्वभावनं॥२ ॥ तत्म्राप्तये मद्दत्युगयमोमित्येकाक्षरं जपेत्।

२४१ तदेवाध्ययनं तस्य स्वरूपं शुखतः परं ॥ ३ ॥ अकारश्च तथोकारो मकारश्चाक्षर चयं। एताएव चयो मातरा: सात्वराजसतामसाः ॥ ४॥ निगुखा योगिगम्यान्या चार्ड्माचोई्संख्थिता। गांन्धारीति च विन्रेया गान्धारखरसंस्या ।। ५ू ।। पिपीलिकागतिस्पर्श प्रयुक्ता मूर्डि लच्छते। यथा प्रयुक्त श्रोङ्गारः प्रतिनिर्याति सूर्धनि ॥ई।। तघोङ्गारमयो योगी त्वक्षर लक्षरो भवेत्। प्रासोधनः परोद्यात्मा ब्रहा वेधयमनुसनं ।। 01 अप्रमसेन वेद्व्यं शरवत्तव्यो भवेत्। ओमित्येतचयो वेदास्त्रयो लोकास्योऽ्यायः ॥८॥ विष्णुव्रह्मा हरश्चैव सकसामानि यजृंषि च। माचा: साद्वीश्च तिसश्च वितेयाः परमार्धतः॥८। तच युक्हस्तु यो योगी स तह यमवासुयात्। अकाारस्वथ भूर्जोक उकारश्चोच्यते भुवः ॥१०॥ सव्यञ्जनो मकारश् खर्लोक: परिकल्ते। व्यक्ता तु प्रथमा माचा द्वितीयाबकसंभिता । ११ ॥ मात्रा वृतीया चिच्छक्किर ईमाचा परं पदं। अनेगैव करमेगैता विज्ञेया योगभूमय: ।१२।। शोमित्युच्चारणात् सव्वें गृद्ीतं सदसङ्जवेत्। हृस्वा तु प्रथमा माचा द्वितीया देर्ध्यसंयुता॥ १३॥ ृतीया च घुतारईासया वन्वसः सान गोवरा। ष

२४२ मार्कारडेय पुरासं।

रूत्येतदकरं ब्रह्म परमोङ्गारसंजितं ॥ १४। यस्तु वेद नरः सम्यक तथा ध्यायति वा पुनः। संसारचक्रमुत्ज्य त्यकतिविधवन्धनः ॥१५ ।। प्राम्नोति ब्रह्मि लयं परमे परमात्मनि। अक्षीणकर्म्मवन्धञ्च जात्वा मृत्युमरिष्टतः ॥१६॥ उत्क्रान्तिकाले संस्मृत्य पुनर्योगित्वमच्छृति। तस्मादसिद्योगेन सिद्धयोगेन वा पुनः॥ ज्ञेयान्यरिष्टानि सदा येनोत्क्रान्ती न सीदति ॥ १७॥ इति श्रीमार्करड़ेयपुराशे योगधर्म्मे श्रोझाराध्याया ।। 8२ ।

दत्ताजेय उवाच। अरिष्टानि महाराज शृशु वच्यामि तानि ते। येषामालोकनान्मृत्युं निजं जानाति योगवित् ॥ १॥ दवमागें ध्रुवं शुकं सोमच्छायामरंन्धतीं। यो न पश्येन्न् जीवेत् स नरः संवत्सरात्परं।। २ ॥ अररश् विम्बं सूर्य्यस्य वहिं चैवांशुमालिनं। दृष्ट्कादशमासात्तु नरो नोद्ं त जीवति॥ ३॥ बान्ते मूतपूरीषे च यः स्वतों रजतं तथा। प्रत्यक्षं कुरुते खप्ने जीवेत् स दशमासिकं ॥। ४ ॥

पिचत्वारिंश्ोषध्यायः। २४३

दृष्दा प्रेतपिशाचादीन् गन्धर्व्वनगराणि च। सुवर्गावर्गान् वच्तांश्च नव मासान् स जीवति। ५ । स्थूल: कृशः छशः स्थूलो योऽकस्मादेव जायते। प्रकृतेश्च निवत्तत तस्यायुश्चाष्टमासिकं ॥ ६॥ खएडं यस्य पदं पार्षपां पादस्याग्रे च वा भवेत्। पांभुकर्दमयोर्मंध्ये सप्त मासान् स जीवति ।७॥ गृध: कपोतः काकोलो वायसो वापि मूर्दनि। क्रव्यादो वा खगो नीलः षरामासायुःप्रदर्शकः ॥८॥ हन्यते काकपङक्ीभि: पांशुवषेण वानरः। स्वां चायामन्यथा दृष्टा चतुः पञ्च स जीवति ॥८ । अनभ्रे विद्युतं हष्टा दचियां दिशमाश्रितां। राताविन्द्रधनुश्चापि जीवितं द्वितनिमासिकं ॥ १० ॥ घृत तैले तथादशे तोये वा नात्मनस्तनुं। यः पश्येदशिरस्कां वा मासादूरद्ं न जीवति ॥ ११॥ यस्य वस्तसमो गन्धो गाचे शवसमोऽपिवा। तस्यार्द्वमासिकं तेयं योगिनो न्टप जीवितं ॥ १२।। यस्य वै स्नातमात्रस्य हत्पादमवशुष्यते। पिवतश् जलं शोषो दशाहं सोऽपि जीवति ॥१३॥ सम्भिन्नो मारुसो यस्य मर्मास्थानानि वृन्तति। हृष्यते नाम्वुसंस्पर्शात् तस्य मृत्युरुपस्थितः ॥ १४ ॥ कक्षवानरयानस्थो गायन् यो दक्षिणां दिशं। खप्ने प्रयाति तस्यापि न मृत्यु: कालमिच्छति॥१५॥

२४४ पाफगदेय पुकासं

रकळ्णाखरधरा गायनो हसती च यं। दक्षिणाशनघेवनारी खप्ने सोर्ऽपि न जीवति । १६ ॥ नयं छपसकं खम्े इसमानं महावरं। f एकं संवीच्च वल्ान्तं विद्याव्मृत्युमुपस्थितं ॥१७॥ झामस्तरकतलादसु निमसं पङ्गसागरे। इमे पश्त्यथात्मानं स रायो म्रियते नरः ॥ १८॥ केशङ्गारांस्था सख भुजानिर्जलां नदीं। इष्टा खप्े दशाहातुमत्ुरेकादशे दिने ॥ १ ॥ कराखैर्विवाटैः हषपैः पुरुषेष्द्तायुघैः। पापागैस्ताडितः खसे सदो मृत्युं लभेनरः । २०। स र्ोदये यस्य शिवा क्रोशन्ती याति समुखं। विपरीतं परीतं वा स सदो मृत्युसृच्छति ॥ २१॥ यश्य वे भुक्माचस्य हृदयं वाधते शुधा। जायते दन्तघर्षन स गतायुर्वत संशवं । २२॥ दीपगन्धं नयो वेति नश्यत्यहि तथा निशि। नात्सानं परनेवसं वीश्षते न स जीर्वत॥ २३। शक्रायुधं चार्डराचे दिवा यहगमन्तधा। दृद्दा सन्येत संचीसमात्मजीवितमात्मवित् । २8 । नासिका वकातामेति कर्मायोर्नमनोन्नती। नेत्च्छ वामं सुनति यश्य तश्यायुरुहतं।। २५ । आरकवतामेति सुखं जिन्वा वा श्यासतां यदा। तदा प्राश्तो विजानीयान्मृत्युमाससमातानः ।। २६ ।।

पिचनारिंभोऽ्याया। २४५

उद्गरासभयाणेन यः सवप्ने दश्षियां दिशं। पयाति तञ्व जानीयात् सद्योसृत्वुं न संशयः ।२७॥ पिधाय कर्बी निर्घोषं न पषोत्यालासमावं। नश्ते चक्षपर्ज्योतिर्यस्व सोडपपि न जीर्पति ॥ २८॥ पततो यस्य वे मर्शे खसे द्वारं पिधीयते। नचोशिषति य: श्वमातदन्तं तस्य जीवितं । २६।। वार्द्दा च टृष्टिर्न च संपतिष्ठा रका पुनः सांपरिवर्चमाना। सुखर्य चोषा शुषिरच्व नागे: शंसन् पुंसासपरं शरीरं॥३०॥ सभ्नेऽसिं प्रविशेद्स्तु न च गिषमाभते पुनः। जलग्रवेशादृपि वा तदच्ं तस्य जीवितं । ३१। यश्चाभिहन्यते दुष्टर्भूतराचावयो दिवा। व मृत्युं सप्तराच्यन्ते नरः मागोत्वसंशयं।। ६२। स्वस्त्रममलं शुहां रकं पश्यत्यथासितं। यः पुमान् मृत्युमासनं तस्यापि हि विनिर्दिशेत्॥३२॥ स्वभाववैपरीत्यन्त प्रकतेश्व विपर्य्यः । कथयन्ति मनुष्याखां सदासनी यमान्तकी।। इ४ ॥ येपां विनीतः सततं येऽस्व पूच्यतमा सताः। तानेव चावजानाति तानेव च विनिन्दति॥ ३५ ॥ दंवानारचयते दद्दान् गुरुन् विग्रांस् निन्दति। मातापिचोर्न सत्कारं जामातृगां करोति च ॥ ३६।

२४६ मार्फम्देय पुरागं। योगिनां ज्ञानविदुषामन्येषाञ्च महात्मनां। प्राप्ते तु काले पुरुषस्तद्विज्षेयं विचक्षीः ॥३७॥ योगिनां सततं यत्नादरिष्टान्यवनीपते। संवत्सरान्ते तज्ज्ञेयं फलदानि दिवानिशं॥ ३८॥ विलोका विशदा चैषां फलपंक्रि: सुभीषणा। विज्ञाय कार्य्यो मनसि स च कालो नरेश्वर॥३८ ॥ जञात्वा कालञ्ज तं सम्यगभयस्थानमाश्रितः। युञ्जीत योगो कालोऽसी यथा नास्याफलो भवेत् ॥४०॥ दृष्टारिष्टं तथा योगी त्यक्का मरणजं भयं। तत्खभावं तदालोवध काले यावत्युपागतं।। ४१॥ तस्य भागे तथैवाहो योगं युञ्जीत योगवित्। पूर्व्वाहे चापराच्े च मध्याहे चापि तहि ने ॥ ४२॥ यच वा रजनीभागे तदरि्टं निरीक्षितं। तत्रैव तावदुञ्नजीत यावत्माप्तं हि तहिनं ॥ ४३। ततस्त्यकका भयं सव्ें जित्वा तं कालमात्मवान्। तनरैवावसथे स्थित्वा यच वा स्थैर्य्यमात्मनः ।४४।। युञ्जीत योगं निर्जित्य चीन् गुणान् परमात्मनि। तनायञ्चात्मना भूत्वा चिद्ृत्तिमपि सन्त्यजेत् ॥ ४५ ॥ ततः परमनिर्व्वारामतीन्द्रियमगोचरं। यद्दुद्वेर्यन्न चाखयातुं शवयते तत्ममश्रुते ॥ ४६॥ एतत्सव्ें समाख्यातं तवालर्क यथार्थवत्। माण्यसे येन तड्गुहा संक्षेपात्तनिबोध मे ॥४७॥

२४७

पशाङ्गरशिग संयोगाचन्द्रकान्तमणि: पयः। समुत्मृजति नायुक्त: सोपमा योगिनः सृता ॥४८॥ यच्चार्कर श्मिसंयोगादर्ककान्तो हुताशनं। आविष्करोति नैकः सन्नुपमा सापि योगिनः ।४६ ।। पिपीलिकाखुनकुलग्हगोधाकपिञ्जलाः । वसन्ति स्वामिवज्ेहे ध्वस्ते यान्ति ततोऽन्यतः ।। ५०॥ दुःखन्तु स्वामिनो ध्वंसे तस्य तेषां न किञ्वन। वेश्मनो यत राजेन्द्र सोपमा योगसिद्ये॥ ५१ ॥ मृद्देहिकाल्पदेहापि मुखाग्रेषाप्यसीयसा। करोति मङ्गारचयमुपदेशः स योगिनः।५२। पशुपक्षिमनुप्याद्यैः पचपुप्पफलान्वितं। दक्षं विलप्यमानन्तु दृष्टा सिद्न्ति योगिन: ।५३।। रुरूशावविषासाग्रमालक्ष्य तिलकाकृतिं। सह तेन विवर्द्न्तं योगी सिद्धिमवाम्ुयात्॥ ५४॥ द्रवपूर्णमुपादाय पाचमारोहती भुवः। तुङ्गमङ्गं विलोक्ोच्चैर्विज्ञातं कि न योगिना॥ ५५ ॥ सर्व्वस्व जीवनायालं निखाते पुरुषस्य या। चेष्टा तां तत्वतो जात्वा योगिन: छतकृत्यता॥ ५ू६्॥ तड्गहं यच वसति तङ्गोञ्यं येन जीवत। येन सम्पद्यते चार्थस्तरत्मुखं ममताच का ॥ ५७॥ अभ्यर्थितोऽपि तैः कार्यं करोति करणौर्यथा। तथा बुद्ादिभिर्योगी पारवेः साधयेत्परं॥ ५ू८।।

२४t मार्यगडेय पुरामं ।

जड उवाच। ततः प्रसम्याचिपुत्चमलर्कः स महीपतिः। प्रश्रयावनतो वाकामुवाचातिमुदान्वितः ॥५ूट। साखक उवाच। दिध्या दैवेरिदं ब्रह्मन् पराभिभवसरवं। उपपादितमत्युयं मासासन्देहदमभयं ॥ ६० ॥ दिध्या काशिपतेर्भूरिबलसम्पत्पराक्रमः । यदुच्छेदादिहायातः स युप्मत्सप्गदो मम ॥ ६१॥ दिध्या मन्दवलश्चाहं दिध्या मत्याख् मे हताः। दिध्या कोष: चयं यातो दिध्याहं भीतिमागतः ॥ ६२॥ दिध्या त्वत्पादयुगलं मम समृतिपयं गतं। दि्ा तवदुततयः सर्व्वा मम चेतसि संस्थिताः ॥ ६३॥ दिधा ज्ञानं ममोत्पनं भवत्च सगागमात्। भवता चैव कारुगयं दिश्या ब्रह्मान् कतं मम ॥ह४॥ अनर्थोऽप्यर्थतां याति पुरुषस्य शुभोदय। यथेदमुपकाराय व्सनं सङ्गमाल्तव ॥ ६५ू ॥ सुबाहुरुपकारी मे स च काशिपतिः मभो। ययोः कृतेऽहं संप्राप्ती योगीश भवतोऽन्तिकं ॥ ६६॥ सोऽहन्तव प्रसादागिनिर्दम्धाज्ञानकिल्िप:। तथा यतिप्ये येनेदड़ भूयां दुःखभाजनं ॥ ६७। परित्यजिप्ये गार्हस्यमार्त्तिपादपकाननं। वत्तोऽनुत्तां समासादय नागदातुममहालनः॥ई८॥

दत्तातेय उवाच। गच्छ राजेन्द्र भद्रं ते यथा ते कथितं मया। निर्मामो निरहङ्गारस्तथा चर विमुत्ताये॥ ईट । जड उवाच। एवमुक्त: प्रसग्यैनमाजगाम त्वरान्व्ितः । यच काशिपतिर्भ्राता सुबाहुखास्य सोडय्रजः।।७०।। समुत्पत्य मह्ाबाहुं सोऽलर्क: काशिभूपतिं। सुबाहोरग्रतो वीरमुवाच ग्रहसन्निव ॥ ७१॥ राज्यकामुक काशीश भुज्यतां राज्यमूर्जितं। तथा च रोचते तद्त् सुवाहो: संगयच्छ वा ॥ ७२॥ काशिराज उवाच। किमलर्क परित्यतां राज्यन्ते संयुगं बिना। शचियस्य न धर्म्ोडयं भवांश्च प्रचध्म्मवित्।७३॥ निर्जितामात्यवर्गस्त त्यक्ना मरखजं भयं। सन्दधीत शरं राजा लच्मुददिश्य वैरिगां॥ ७४॥ तं जित्वा न्ृपतिर्भोगान् यथाभिलपितान् वरान्। भुञ्जीत परभं सिद्ै यजेत च महामखैः ॥७५॥ व्यलर्क उवाच। एवमीद्टशकं वीर ममाप्यासीन्ानः पुरा। साम्प्रतं विपरीतार्थं शृणु चाय्यच कारयं ॥ ७६॥ यथायं भौतिक: सङ्गस्तथान्तःकररं नृणां। गुशास्तु सकलास्तदृदशेषेष्वेव जन्तुषु ॥ ७७। स

२५० मार्शराडेय पुरामं।

चिच्छक्ञिरेकएवायं यदा नान्योडस्ति कश्चन। तदा का नृपते ज्ञानान्मिवारिप्रभुभत्यता ॥ ७८। तन्मया दुःखमासाद्य तङ्गयोद्जवमुत्तमं। दत्ताचेयप्रसादेन ज्ञानं प्राप्त नरेश्वर।७६।। निर्जितेन्द्रियवर्गस्तु त्यक्का सङ्गमशेषतः । मनो ब्रह्माषि सन्धाय तज्जये परमो जयः ॥८० ॥ संसाध्यमन्यत्तक्िडी यतः किश्च्िन्न विद्यत। दून्द्रियाशि च संयम्य ततः सिद्धिं नियच्छति ॥ ८१॥ सोऽहं न तेऽरिर्न ममासि शच्रुः सुबाहुरेपो न ममापकारी। हष्टं मया सर्व्वमिदं यथात्मा अन्विष्यतां भूप रिपुस्वयान्यः॥८र इत्थं स तेनाभिहितो नरेन्द्रो हृष्टः समुत्याय ततः सबाहुः। दिष्पेति तं भ्रातरमाभिनन्द काशीश्वरं वाक्मिदं बभाषे॥ ८३॥

२५१

सुबाऊयवाच। यदर्थे नृपशार्दूल त्वामहं शरसं गतः । तन्मया सकलं म्राप्तं यास्यामि त्वं सुखी भव ॥ १ ॥ काशिराज उवाच। किन्निमित्तं भवान् प्राप्तो निष्पनोऽर्थश्च कस्तव। सुबाद्ो तन्ममाचक परं कौतू हलं हि मे । २॥ समाक्रान्तमलकणा पितृपैतामहं महत्। राज्यं देहीति निर्जित्य त्वयाहमभिचोदितः ।३। ततो मया समाक्रम्य राज्यमस्यानुजस्य ते। एतत्ते बलमानोतं तङ्गङ्गस कुलोचितं ।8 ।।

काशिराज निबोध त्वं यदर्थमयमुद्यमः । कतो मया भवांश्चैव कारितोऽत्यन्तमुद्यमं ॥५॥ आाता ममायं ग्राम्येषु शक्तो भोगेषु तत्ववित्। विमूढौ बोधवन्तौ च आ्रातरावगजौ मम ॥ ई॥ तयोर्म्मम च यन्माचा बाल्ये स्तन्यं यथा मुखे। तथावबोधो विन्यस्तः कर्सायोरवनीपते।७॥ तयोर्म्र्म च विज्ञयाः पदार्था ये मता नहमिः। प्रकाश्यमानसो नीतास्ते माचा नास्य पार्थिव॥ ८ ।

२५२ मार्कयडेय पुरागं।

यथैकमर्थे यातानामेकम्सिन्नवसीदति। दुःखं भवति साधूनां तथारमाकं महीपते॥ ॥ गा्ईस्थ्यमोहमापन्ने सीदत्यिनरेश्वर। सम्बन्धिन्यस्य देहस्य विश्वति आातकल्पनां ।। १० ॥ ततो सया विनिश्चित्य दुःखाद्वैराग्यभावना। भविष्यतीत्वस्य भवानित्युद्योगाय संशितः ॥११ ॥ तदस्य दुःखाद्वैराग्यं संबोधादवनीपते। समुङ्गतं हवतं कार्य्यें भद्रं तेडस्तु व्रजाम्यहं ॥ १२॥ उद्टा मदालसागभे पीत्वा तस्यास्तया स्तनं। नान्यनारीमुतैर्यातं वर्त्स यात्विति पार्थिव॥१३। विच्ार्य्य तन्मया सव्वें युषत्संश्रयपूर्व्वकं। कृृतं तः्चापि निष्पन्नं मयास्ये सिद्धये पुनः ॥१४।। उपेश्षते सीदमानः खजनो बान्धवः सुहृत्। यर्ज्जरेन्द्र न तान् मन्ये सेन्ट्रिया विकला हि ते ॥ १५ ॥ सुहृदि खजने बन्धौ समर्थे योऽवसीदति। धर्म्मार्िकाममोभेय्यो वाच्यास्ते तव न सौ ॥१६॥ एतत् त्वत्सङ्गसाद् भूप मया कार्य्यें महत्कृतं। दरिति तेडस्तु गमिष्यामि ज्ञानभाग्भव सत्तम ॥१७॥ काशिराज उवाघ। उपकार खवया साधोरलर्कस्य हतो महान्। ममोपकाराय कथं न करोषि खवमानसं ॥१८ ॥ फसदायी सतां सद्धि: सङ्गगो नाफलो यतः।

२५३

तस्मात्वत्संश्रयाद्युक्ता मया प्राप्ता समुन्नतिः ।१८।। सबाऊयवाच। धर्माार्थकाममोचां पुरुषार्थचतुष्टयं। तच धर्म्मार्थकामास्ते सकला हीयतेऽपरः ॥२०॥ तत्ते सङ्गपतो वच्े तदिहैकमनाः शृखु। श्रुत्वा च सम्यगालोच्य यतेथा: श्रेयसे न्प ॥ २१ ॥ ममेतिप्रत्ययो भूप न कार्य्योऽह्मिति त्वया। सम्यगालोच्य धर्मो हि धर्ममाभावे निराश्चयः॥२२॥ कश्याइ्दमिति सज्जेयमित्यालोच्य त्वयात्मना।

अव्यक्ता दिविशेषान्तम विकार मचेतनं । व्यक्ताव्यह्ं त्वया नेयं चाता कञ्चाहमित्युत ॥ २४॥ एतस्मिन्नेव विज्ञाते विज्ञातमखिलं त्वया। अनात्मव्यात्मवित्ञानमस्वे सवमिति मूढता॥ २५ । सोऽहं सर्व्वगतो भूप लोकसंव्यवहारतः । मयेदमुच्यते सव्ें त्वया पृष्टो त्रजाम्यहं ॥ २६॥ सवमुक्का ययौ धीमान् सुबाहु: काशिभूमिपं। काशिराजोऽपि संपूज्य सोडलक्ों खपुरं ययौ॥२७॥ अलर्कोऽपि सुतं ज्येष्ठमभिषिच्य नराधिपं। वनं जगाम सन्त्यक्सर्व्वसङ्ग: स्वसिङ्रये॥ २८॥ ततः कालेन महता निईन्दो निष्परिग्रहः। मा्य योगर्ध्िमतुलां परं निर्व्वासमाप्तवानृ॥ २६.॥

२५४ मार्वागइ्य पुरागं।

पश्यन् जगदिद सव्वें सदेवासुरमानुषं। पाशर्गुएमयेर्बद्वं वध्यमानञ्च नित्यशः।३०। पुच्चादिभ्रातृ पुत्रादिस्पार क्ादिभावितैः । पाकृष्यमाणं करगैर्दुःखात्ते भिन्नदर्शनं ॥ ३१॥

आात्मानञ्ज समुत्तीसों गाथामेतामगायत॥ ३२॥ पह्दो कष्टं यदस्माभि: पूव्वें राज्यमनुष्ठितं। दूति पश्चान्मया जातं योगान्नारिति परं सुखं ॥३३। जड उवाच। तातैनं त्वं समातिष्ठ मुक्ये योगमुत्तमं। प्राश्यसे येन तङ्गह्व यत गत्वा न शोचसि॥ ३४॥ ततोऽहमपि यास्यामि किं यन्तेः किं जपेन मे। छृतकृत्यस्य करसं ब्रह्मभावाय कल्पते ॥ ३५॥ त्व त्तोऽनुन्नामवाप्याहं निर्द्न्द्ो निप्परिग्रह्दः। प्रयतिष्ये तथा मुक्ती यथा यास्यामि निर्दतिं ॥३६॥ पच्षिस ऊच:। एवमुक्का स पितरं प्राप्यानुच्तां ततश्च सः। ब्रह्मन् जगाम मेधावी परित्यत्तपरिग्रहः ॥३७॥ सोऽपि तस्य पिता तद्दत् क्रमेण मुमहामतिः। वानप्रस्थं समास्थाय चतुर्थाश्रममभ्यगात्॥ ३८॥ तन्रात्मजं समासाद्य हित्वा बन्धं गुमादिकं। प्राप सिद्धिं परां म्ाच्स्ततकालोपात्तसंमतिः ।३८॥

२4५

एतन्ते कथितं ब्रह्मन् यत्पृष्टा भवता वयं। सुविस्तरं यथावच्च किमन्यच्छरोतुमिच्छसि ॥ ४०॥ इति श्ीमार्कगडेयपरागो पितापुचसंवादे जडोपाख्यनं समापं। 88।।

जैमिनिरवाच

सम्यगतन्ममाख्यातं भवद्धिद्िजसत्तमाः । प्रदत्तिश्त निषत्तिञ्च द्विविधं कर्मा वैदिकं॥१॥ पह्ो पितप्रसादेन भवतां नानमीदृशं। येन तिर्थ्यक्वमप्पेतत्म्राप्य मोहसितिरस्कृतः ॥२॥ धन्या भवन्तः संसिद्यी प्रागवस्थास्थितं यतः। भवतां विषयोद्गूतैर्न मोहैश्वाल्यते मनः ॥३॥ दिध्या भगवता तेन मार्कएडेयेन धीमता। भवन्तो वे समाख्याताः सर्व्वसन्देहहत्तमाः ॥४॥ संसारेडस्मिन्मनुष्याणं भ्र्रमतामतिसङ्कटे। भवद्विधेः समं सङ्गो जायते न तपस्विनां । ५।। यद्यहं सङ्गमासाद्य भवद्भिज्ञानर्ट्ृ्टिभिः । न स्यां कृतार्थस्तन्यूनं न मेऽन्यच कृतार्थता ॥ ६॥ प्रहत्ते च निटत्ते च भवतां जानकर्मागि।

२५६ गार्वराडेय पुरामं। मतिमस्तसलां मन्ये यथा नान्यस्य कस्यचित् ॥७॥ यदि तनुग्रहवती मयि बुद्धिर्द्विजोत्तमाः । भवतां तत्समाखयातुमर्हतेदमशेषतः।८॥ कथमेतत्समुद्रूतं जगत् स्थावरजङ्गमं। कथच्ज प्रलयं काले पुनर्यास्यति सत्तमाः ॥८॥ कथञ्च वंशाहेवर्पिपितभूतादिसमावाः । मन्वन्तरासि च कथं वंशानुचरितञ् यत् ॥ १०॥ यावत्य: ृष्टयश्चैव यावन्तः प्रलवास्तधा। यथा कल्पविभागञ्च या च मन्वन्तरस्घितिः ॥११॥ यथा च क्षितिसंस्थानं यत्प्रमागञ्च वै भुवः । यधास्थिति समुद्राद्रिनिद्गाः काननानि च॥ १२। भूर्लोकादिस्वर्लोकानां गः पातालसंशयः । गतिस्तथार्कसीमादिग्रह र्चज्योतिपामपि ॥ १३॥ शोतमिच्छाम्यहं सर्व्वमेतदाहतसंपुवं। उपसंछृते च यच्छेषं जगत्यस्न् भविष्यति ॥१४॥ पक्िग ऊन:। प्रश्नंभारोऽयमतुलो यस्वया मुनिसत्तम। पृष्टस्तन्ते प्रवच्यामस्तत् शृणुष्वेह जैमिने॥१५॥ मार्कएडेयेन कथितं पुरा क्ौष्टकये यथा। द्विजपुच्चाय शान्ताय व्रतस्त्नाताय धीमते ॥१६॥ मार्कएडेयं महात्मानमुपासीनं द्विजो रमेः। कोष्कि: परिपप्रच्छ यदेतत्पृष्टवान् प्रभो। १२॥

भपत्वारिंभोऽध्याय। २५७

सस्य चाकथयत् प्रीत्या यन्मुनिर्भगुनन्दनः । तत्ते प्रकथयिष्यामः शृषु त्वं द्विजसत्तम ॥१८॥ पणिपत्य जगन्नाथं पद्मयोनिं पितामहं। जगद्योनिं स्थितं कृष्टी स्थिती विष्णुस्वरूपिरां॥ प्रलये चान्तकर्त्तारं गौद्र रुद्रस्वरूपियं।१८॥ मार्काडेय उवाच। उत्पन्नमानस्य पुरा ब्रह्मणोऽव्यत्तजनानः । पुरासमेतद्वेदा्च मुखेभ्योऽनुविनिःहताः।२'॥ पुराणसंहिताश्चकरब्बहुलाः परमर्षयः। वेदानां प्रविभागश्च कृतस्तैस्तु सहस्रशः ।२१॥ धर्माज्ञानञ्व वैराग्यमैश्नर्य्यञ्त महात्मनः। तस्योपदेशेन विना न हि सिद्धच्नतुष्टयं । २२। वेदान् सप्तर्षयस्तस्माज्जगहुस्तस्य मानसाः । पुरागं जगहुश्चाद्या मुनयस्तस्य मानसाः । २३॥ मृगो: सकाशज्जावनस्तेनो क्व हिजन्मनां। ऋषिभिश्चापि दच्षाय प्रोक्तमेतन्महात्मभिः॥२४॥ दक्षेण चापि कथितमिदमासीत्तदा मम। तत्तुभ्यं कथयाम्यद्य कलिकलमषनाशनं। २५॥ सर्व्वमेतन्मह्याभाग श्रयतां मे समाधिना। यधाश्चुतं मया पूव्वें दचस्य गदतो मुने॥ २६॥ प्रणिपत्य जगद्योनिमजमव्ययमाश्रयं। चराचरस्य जगतो धातारं परमं पदं। २७।। ह

मार्यागडव पुरायं।

यत्कारसमनौरस्वं यच सव्वैं प्रतिष्ठितं॥ २८। तस्मै हिरगयगर्व्भाय लोकतन्त्राय धीमते। प्रसस्य सम्यग्वच्यामि भूतवर्गमनुत्तमं । २८ ॥। महदादं विशेषान्तं सवैरुप्यं सलक्षयं। प्रमागी: पश्भिर्गग्यं स्रोतोभिः सङ्गिरन्वितं ॥६०॥ पुरुषाधिष्ठितं नित्यमनित्यमिव च स्थितं। तच्छ्रयतां महाभाग परमेश समाधिना। ६१। प्रधानं कारसं यत्तदव्यक्ताखं महर्षयः । यदाहु: प्रकृतिं सूच्ां नित्यां सदसदात्िकां । ३२। ध्रुवमक्षय्यमजरममेयं नान्यसंश्रयं। गन्धरूपर सैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्ज्जितं॥३३। अनाद्यन्तं जगदयोनिं िगुसप्रभवाप्ययं। असाम्प्रतमवित्ञेयं ब्रह्माये समवर्त्तत॥३४। प्रन्नयस्यानु तेनेदं व्याप्तमासीदशेषतः।

गुरभावात्सृज्यमानात् सर्गकाले ततः पुनः। प्रधानं तत्वमुद्धतं महान्तं तत्समाछणोत्॥ ३६ ॥ यथा वीजं त्वचा तद्दव्यत्ेनादतो महान्। सात्त्विको राजसश्चैव तामसञ्च तरिधोदितः ॥३७॥ ततस्त्रस्मादहङ्कारस्त्रिविधो वे व्यजायत। वैकारिकस्तैजमश्र भुतादिख्च सतामसः।३८॥

२५९

महता चाटतः सोऽपि यथाव्यक्नेन वेमहान्। भूतादिस्तु विकुर्व्वागः शब्दस्तन्माचकन्ततः ॥३६॥ ससर्ज शब्दतन्माचादाकाशं शब्दलक्षगां। आकाशं शब्दमात्न्तु भूतादिश्चाणोत्ततः ।। ४०।। स्पर्शंतन्माचमेवेह जायते नाच संशयः। बलवान् जायते वायुस्तस्य स्पर्शगुो मतः ।। ४१।। वायुश्चापि विकुर्व्वाणी रूपमाचं ससर्ज ह। ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुसमुच्यते।। ४२। स्पर्शमातस्तु वे वायूरूपमाचं समादणोत्। ज्योतिश्चापि विकुर्व्वांगं रसमातं ससर्ज ह॥ ४३।। सम्नवन्ति ततो ह्यापश्चासन् वै ता रसात्मिकाः। रसमाचन्तु ताह्यापो रूपमाचं समादणोत्॥४8। आपश्चापि विकुर्व्वत्यो गन्धमाचं ससज्जिरे। सङ्गातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुखो मतः ॥४५॥ तस्मिंस्तस्मिंस्त तन्माचं तेन तन्माचता समृना।

न शान्ता नापि घोरास्ते न मूढाश्चाविशेषतः। भूततन्माचसर्गोऽयमहङ्कारात्तु तामसात्। ४७। वैकारिकादहङ्गारात् सत्वोद्रिकात्तु सात्विकात्। वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत् सम्प्रवर्त्तते॥४८॥ बुद्धीन्द्रियासि पञ्नैव पञ्च कम्मेन्द्रियाणि च । तैजसानीन्द्रियागयाहुर्ददवा वैकारिका दश ॥ ४८ ॥

२६० मार्वद्ेव पुरामं: एकादशं मनस्तचर देवा वैकारिका: स्मृताः । श्रीचं त्वकचक्षषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।। ५ू० ॥ शब्दादीनाम वास्यथें बुड्धियक्तानि वच्चते। पादौ पायुरुपस्थश्न हस्ती वाक् पञ्जमी भवेत् ॥ ५१॥ गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाववञ्व कर्म तत्। आकाशं शब्दमाचन्तु स्पर्शमाचं समाविशत्॥ ५२॥ द्विगुो जायते वायुस्तस्य स्पर्शो गुो मतः । रूपन्तथैवावितः शब्दस्पर्शगुशावुभी। ५६॥ द्विगुणस्तु ततश्चाभनिः स शब्दस्पर्शरूपवान्। शब्द: स्पर्शश्च रूपञ्च रसमात्ं समाविशत् ॥५४ । तस्माचतुर्गुणा ह्यापो विज्ञेयास्ता रसात्मिकाः । शब्द: स्पर्शश्च रूपश्व रसो गन्धं समाविशत् ॥ ५५ ॥ संहता गन्धमाचेण आट्टगवंस्ते महीमिमां। तस्मात् पञ्चगुखण भूमि: स्थूला भूतेषु दृश्यते ॥५६॥ शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते समृताः । परस्परानुप्रवेशाडारयन्ति परस्परं । ५७॥ भूमेरन्तसविमं सव्वं लोकालोकं घनारतं। विशेषाश्चेन्द्रियग्राह्या नियतत्वाञ्च ते सृताः ॥५८॥ गुएं पूर्व्वस्य पूर्व्वस्य प्रामुवन्त्युत्तरोत्तरं। नानावीर्य्या: पृथम्भूताः सपैते संहतिं विना । ५६ ॥ नाशक्रुवन् प्रजा: स्रष्टमसमागम्य कृत्सशः।

२६१

एकसंघातचिह्हास्त संग्राप्यैकमशेषतः। पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च पव्यक्ानुग्रहेश च ।। ६१ । महदाद्या विशेषान्ता ह्यणडमुत्पादयन्ति ते। जलवुद्ददवत्तच क्रमाद्वै वृद्विमागतं॥ ६२॥ भृतेभ्योऽराडं महाबुद्द रृहत्तदुद्केशयं। प्राकृतेऽएडे विदद्ः सन् चेवज्ो ब्रह्मरंतितः ॥ ६३। स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्चते। आादिकर्त्ता च भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्त्तत॥ ६४॥ तेन सर्व्वमिदं व्याप्तं चैलोकं सचराचरं। मेरुस्तस्यानुसम्भूतो जरायु्चापि पर्व्वताः ॥६५ ॥ समुद्रा गर्व्भसलिलं तस्याएडस्य महात्मनः। तस्मिन्नएडे जगत्सव्वें सदेवासुरमानुपं॥ ६६॥ द्ीपाद्यद्रिसमुद्राश्च सज्योतिर्लोकसंग्रहः। जलानिलानलाकाशैस्ततो भूतादिना वहि: ॥६७।। दतमएडं दशगुसैरेकैकत्वेन तैः पुनः । महता तत्ममागेन सहैवानेन वेष्टितः ॥ ई८॥ महाँस्तैः सहितः सर्व्वैरव्यक्रेन समादृतः। एभिरावरगैरएडं सप्तभि: प्राकृतैर्दतं ॥ ६८॥ अन्योन्यमाटतवता अष्टी प्रकृतयः स्थिताः । एषा सा प्रळ्तिर्नित्या तदन्तः पुरुषश्च सः ॥७०॥ ब्रह्मास्यः कथितो यस्ते समासात् श्र्यतां पुनः। यथा मखो जले कश्चिदुन्मज्जन् जलसमवं। ७१॥

२६२ मार्कमदेय पुरामं। जखन्न क्षिपति ब्रह्मा स तथा प्रकतिर्विभु: । अथतं चेचमुहिष्टं ब्रह्मा चेनन उच्चते॥ ७॥ इतत्समरतं जानीयात् क्ेत्रसेतन्नलघ्षरां। दूत्येष प्राकृतः सर्गः चेवन्ञाधिष्टितस्तु सः। सबुद्धिपूर्व्वः प्रथम: प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा। ७३॥

मट्पलारिंभोऽ्याया।

क्रौष्किरवाय। भगवंस्वरडसभ्भूतिर्यथावत् कथिता मम। म्र ह्मागडे ब्रह्मसो जन्म तथाचोत्ं महात्मनः।१। एतदिच्छाम्यहं श्रोतं त्वत्तो भगुलोङ्गव। यदा न हष्टिर्भूतानामस्ति किन्नु न चास्ति वा॥ काले वै प्रलयस्यान्ते सर्व्वस्मिनुपसंहृते॥ २॥ मार्कगइय उवाच। यदा तु प्रती याति लयं विश्वमिदं जगत्। तदोच्यते प्राकृतोऽयं विद्दद्गि: प्रतिसञ्चरः ॥३॥ सवात्मन्यवस्थितेऽत्र्क्ते विकारे प्रतिसंहते। प्रहतिः पुरुषञ्चैव साधमााणावतिष्ठतः ।४।:

घट्घत्वारिंभो्धायः। २६३

तदा तमश्च सत्वश्व समत्वेन व्यवस्थितौ। अनुद्रिक्तावनूनौ च तत्प्रोती च परसारं ॥ ५॥ तिलेपु वा यथा तैलं छृतं पयसि वा स्थितं। तथा तमसि सत्वे च रजोऽप्यनुरहतं स्थितं ॥ ई।। उत्पत्तिर्बरह्वणो यावदायुषो द्विपरार्द्चिकं। तावहिनं परेशस्य तत्समा संयमे निशा। ७॥ अ्रहर्मुखे प्रबुद्धस्तु जगदादिरनादिमान्। सर्व्व हेतुर चिन्त्यात्मा परः कोऽप्यपरक्रिय:॥८॥ प्रछ्ृतिं परुषञ्चैव प्रविश्याशु जगत्पतिः । श्ोभयामास योगेन परेश परमेश्वरः ॥८। यथा मदो नवस्त्रीयां यथा वा माधवानिलः। हानुप्रविष्टः शोभाय तथासी योगमूर्ततिमान् ॥१०॥ प्रधाने क्ोभ्यमाने तु स देवो ब्रह्मसस्तितः । समुत्पन्नोऽएडकोषस्थो यथा ते कथितं मया ॥११ ॥ स एव चोभकः पूव्वें स कोभ्यः प्रहतेः पतिः। स संकोचविकाशाभ्यां प्रधानत्वेऽपि च स्थितः ॥१२।। उत्पन्नः स जगद्योनिरगुमोऽपि रजोगुसं। भुञ्न् प्रवर्त्तते सर्गे ब्रह्मात्वं समुपाश्रितः । १३ । ब्रह्मत्वे स प्रजा: खृद्दा ततः सच्तातिरकवान। विष्णृत्वमेत्य धम्मण कुरूते परिपालनं ॥ १४ ॥ ततस्तमोगुखोद्रिको रुद्रत्वे चाखिलं जगत्। उपसंहृत्य वे शेते चैलोकं निगुसोऽगुश: ॥ १५॥

मार्कमडेय पुरायं।।

यधा प्राग्वापकः चेतरी पालको लावकस्तथा। तथा स संजामायाति ब्रह्मविष्णीशकारिखीं॥ १६ । ब्रह्मत्वे सृजने लोकान् मुद्रत्वे संहरत्यपि। विष्णुत्वे चाप्यृदासीनस्तिस्रोऽवस्था: खयभादः ॥१७। रजोब्रह्मा तमो रुद्रो विप्ण: सत्त्वं जगत्पतिः । एत एव जयो देवा एत एव चयो गुणाः ॥१८॥ अन्योन्यमिथुना ह्येते अन्योन्याश्रयिसस्तथा। दगां वियोगो न ह्येषां न त्यजन्ति परस्परं॥१८॥ एवं ब्रह्मा जगत्पूर्जो देवदेवश्चतुर्मुखः । रजोगुएं समाश्रित्य सत्रषटृत्वे स व्यवस्थितः । २०॥ हिरगयगर्व्भो देवादिरनादिरुपचारतः । भूपझमकर्सि कासंस्थो ब्रह्माग्रे समजायत ॥ २१॥ नस्य वर्षशतं त्वेकं परमायुर्महात्मनः। ब्राह्मगैव हि मानेन तस्य संख्ां निबोध मे ॥२२॥ निमषैर्दशभि: काष्ठा तथा पञ्नभिरच्यते। कलास्विंशच्च वै काष्ठा मुहत्तं चिंशत्ता: कलाः ॥ २३१ अहोरानं मुहर्त्तानां नृणं विंशत्तु वे स्मृतं। अ्रहोरावैश्च विंशद्गि: पक्षौ दी मास उच्यते॥ २४॥ तैः षद्विरयनं वर्ष देडयने दक्षिणोत्तर। तहेवानामहोरावं दिनं तनोत्तरायरं ।। २५. ॥ दिव्यैर्वर्षसहस्त्स्त छतच्रे तादिसंततितं। चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं शृणुप्व मे ॥ २६ ॥

षट् चतारिंणोऽयायः। २६५

चत्वारि तु सहस्त्रामि वर्पामां कृतमुच्यत। शतानि सन्ध्या चत्वारि सन्धांशत्त तथाविधः॥ २७॥ चेता वीणि सहस्रामि दिव्याब्दानां पतनयं। तत्सनध्या तत्समा चैव सन्ध्यांशश्च तथाविधः॥२८।। द्वापरं द्वे सहस्रे तु वर्षागां दे शते तथा। तस्य सन्ध्या समाखयाता द्वे शताब्दे तदंशक: ॥ २६। कलि: सहसं दिव्यानामब्दानां द्विजसच्तम। सनध्या सन््यांशकश्चैव पतकी सगुदाहृतौ॥ ३०॥ एपा द्वादशसाहस्त्री युगाख्या कविभि: छता। एतत् सहस्रगसितमह्दी ब्राह्ममुदाहृतं।। ३१॥ ब्रह्मणो दिवसे ब्हान् मनवः खुश्नतुर्दश। भवन्ति भागशस्त्रेपां सहस्त्रं तद्दिभज्यते॥ ३२॥ देवा: सपर्षयः सेन्द्रा मनुसतत्मूनवो वपाः । मनुना सह सज्यन्ते संहियन्ते च पूर्त्ववत्॥३३॥ चतुर्युगानां संस्थाता साधिका ह्ेकसप्ततिः। मन्जन्तरं तस्य संस्यां मानुपाव्देनिर्बोध मे । ३४॥ चिंशत् कोध्यसत संपूर्णा: संख्याता: संख्या दविज। सप्तपष्टिस्तथान्यानि नियुतानि च संखया ॥ ३५।। विंशतिश्च सहस्त्रागि कालोऽयं साधिकं विना। एतन्मन्वन्तरं प्रोत्तं दिव्यैरवपर्ननिवोध गे ॥ ३६॥ त्रष्टी वर्षसहस्राणि दिव्यया संखया युतं। द्विप ्वाशत्तथान्यानि सहसरागयधिकानि लु । ३७॥

२६६ मार्कगडय पुरागं। चतुईशगुखो ह्येप कालो ब्राह्ममहः समृतं। तस्यान्ते प्रलयः प्रोत्तो ब्रह्मन् नैमित्तिको बुधेः ॥३८॥ भूर्लोकोऽथ भुवर्ज्ञोंक: स्वर्लोकश्च विनाशिनः । तथा विनाशमायाति महर्लोकश्च तिष्ठति ॥३६॥ तद्वासिनोऽपि तापेन जनलोकं प्रयान्ति वै। एकार्गावे च नैलोको ब्रह्मा स्वपिति वै निशि॥ ४०॥ तत्प्रमागैय सा रातिस्तदन्ते मज्यते पुनः। एवन्तु व्रह्मणो वर्षमेकं वर्षशतन्तु तत् ॥ ४१॥ शतं हि तस्य वर्षाणां परमित्यभिधीयते। पञ्चाशद्गिस्तथा वर्षे परारद्वमिति कीर्च्यते॥।४२॥ एवमस्य परार्द्न्तु व्यतीतं द्विजसत्तम।

द्वितीयस्य परार्ईस्य वर्चतमानस्य वै द्विज। वाराह इति कल्पोऽयं प्रथम: परिकल्पितः ॥४४॥ इति श्रीमार्केगड़ेयपुरासे ब्रम्मायः प्रमाणं। ४६।

क्रौष्ठकिरुवाव। यथा ससर्ज वै ब्रह्मा भगवानादिव्ृात्प्रजाः । प्रजापतिः पतिह्वस्तत्मे विस्तरतो वढ॥ १॥

सप्चत्वारिंभोऽध्यायः ॥ २६७

मार्कराडेय उवाच। कथयाम्येष ते ब्रह्मन् ससर्ज भगवान् यधा। लोकळच्छाश्वतः लततं जगत् स्थावरजङ्गमं॥। २ ॥ पझ्मावसाने प्रलये निशासुप्तोत्थितः प्रभुः । सच्चोद्रिक्स्तदा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैच्षत॥ ३॥ दूमच्चोदाहरन्त्यन शोकं नारायगं प्रति। ब्रह्ास्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाव्ययं॥ ४॥ आपो नारा वै तनव इत्यपां नाम शुश्रुम। तास शेते स यस्माच तेन नारायणः स्मृतः॥५॥ विबुद्धः सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गताम्महीं। अनुमानात् समुद्वारं कर्त्तुकामस्तदा छितेः ॥ ६॥ अकरोत् स तनूरन्या: कल्पादिषु यथा पुरा। मत्य कुर्म्मादिकास्तदद्दाराहं वपुराख्थितः ।७।। वेदयन्तमयं दिव्यं वेदयन्तमयो विभु: । रूपं छत्वा विवेशापु सर्व्वगः सर्व्वसमावः॥८॥ समुद्ृत्य च पातालान्मूमोच सलिले भुवं। जनलोकस्थितैः सिद्वैश्चिन्त्यमानो जगत्पतिः ॥८। तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता। विततत्वात्त देहस्य न मही याति संलवं॥१० ॥ ततः क्षितिं समीछृत्य पृथिव्यां सोऽकजन्विरीन्। प्राक् सगे दह्यमाने तु तदा सम्बर्त्तकागिना॥ ११॥ तेनाखिना विशीर्गास्ते पर्व्वता भुवि सर्व्वशः।

२६ : गार्ेग्डेय पुरागां॥

शैला एकार्गावे मसा वायुनापस्तु संहताः ॥१२। निषक्का यव यत्ासंस्तच तचाचला भवन्। भूविभागन्ततः कृत्वा सप्तद्वीपोपशोभितं॥ १३। भूराद्यांश्नतुरो लोकान् पूर्ववत् समकल्पयत्। सृष्टिश्विन्तयतस्तस्य कल्पादिपु यथा पुरा॥ १४॥ अरबुद्विपूर्व्वकस्तस्मात् प्रादुर्भूतस्तमोमयः । तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंजितः ॥१५। अविद्या पञ्चपूर्ववैषा प्रादुर्भूता महात्मनः। पच्त्रधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् ॥ १६॥ वहिरन्तश्चाप्रकाशः संदतात्मा नगात्मकः । मुख्या नगा यतश्चोक्ता मुख्यसर्गस्तस्वयं ॥१७॥ तं दद्टा साधकां सर्गममन्यद्परं पुनः। तस्याभिध्यायतः सगं तिर्य्यकस्त्रोतो ह्यवर्तत ॥ १८। यस्मात्तिर्य्यक प्ररत्ति: सा तिर्य्यकस्त्रोतर्तत ः स्मृ त ः । पश्चाद्यस्ते विखवयातारतमःप्राया ह्यवेदिनः ॥१६॥ उत्पथ ग्राहिणश्चेव तेऽजाने जानमानिनः। अहंवृता अहंमाना अ्ष्टाविंशद्दिधात्मकाः॥२०॥ अन्तःप्रकाशास्ते सले आावृतास्तु परस्परं। तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतोऽन्यस्ततोऽभवत् ॥ २१॥

ते सुखप्रीतिबहुला वहिरन्तसवनाहताः ॥ २२॥ प्रकाश वहिरन्तश्न ऊर्द्धस्त्रीतःसमुद्गवाः ।

सप्चत्वारिंभोय्ध्ायः।

तुष्ठातनस्तृतीयस्तु देवसर्गो हि स मृतः ॥२३॥ तस्मिन् सगऽ्भवत् प्रीतिर्ननिप्पने ब्रह्मासखतदा। ततोऽन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमत्तमं ॥ २४॥ तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः । प्रादुर्व्वभी तदाव्यक्तादर्व्वाकस्त्रोतस्तु साधकः ॥ २५ ॥

ते च प्रकाशवहुलास्तमोद्रिका रजोऽधिका: ॥ २६॥ तरमात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिखः । प्रकाश वहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते ॥ २७॥ पञ्चमोऽनुग्रहः सर्गः स चतुर्द्वा व्यवस्थितः । विपर्य्ययेण सिद्या च शान््या तुष्या तघैव च॥ २८॥ निर्दत्तं वर्त्तमानञ्च तेऽर्यं जानन वै पुनः। भूतादिकानां भूतानां षछः सर्गः स उच्यते ॥ २८॥ ते परिग्रहिणः सर्व्वे संविभागरतास्तथा। चोदनाथ्चाप्यशीलाश्च जेया भूतादिकाश्च ते ॥३०॥ प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मगास्तु सः। तन्माचाणं द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते ॥ ६१॥ वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्रेन्द्रियकः समृतः। दत्येष प्राकृतः सर्गः संभृतो बुद्धिपूर्व्वकः ॥३२॥ मुख्यः सर्गश्चतुर्थस्तु मृख्या वे स्थावराः खृताः । तिर्य्वासोतस्तु यः प्रोक्नस्तैर्य्यग्योन्यः स पञ्चमः ॥३३॥ ततोऽई्वस्रोतसां पछो देवसर्गस्तु स स्मृतः।

२७० गार्कसड्डेय पुदागां॥

ततोर्ववाकस्त्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ॥३४॥ अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्विकस्त्ामसश्च सः । पञ्चैत वैकताः सर्गाः प्राृतास्तु चयः स्मृताः ॥३५ ॥ प्राऊृतो वैह्तश्चैव कौमारो नवमः स्सृतः। दूत्येते वै समाखयाता नव सर्गाः प्रजापतेः ॥३६ ॥ इति श्रीमार्फाडेयपुरागे प्राकृतवैद्यतसर्गः ॥8७॥

ऋरषटचत्वारिंशोऽ्ाय।

क्रोछ्ठकिरवाच। समासात् कथिता हष्टिः सम्यग्भगवता मम। देवादीनां भवं ब्रह्मन् विस्तरात्तु ब्रवीहि मे । १ ॥ मार्कराडय उताच। कुशला कुशलैर्ब्रह्वान् भाविता पूर्व्वकर्माभिः। स्याता तया ह्यनिर्मुक्त्ता: प्रलये हुपसंहताः ।२॥ देवाद्याः स्थावरान्ताश्च प्रजा ब्रहमांश्नतुर्विविधाः । ब्रह्माणः कुर्वतः सृष्टिं जननिरे मानसास्तदा। ३। ततो देवासुरपितृन् मानुषांश्च चतुष्टयं।

युक्तकात्मनस्तमोमात्रा उद्रिकाभृत् प्रजापतेः ।

२७१

सिसृशोजघनात् पू्व्वमसुरा र जाज्तिर ततः । ५ ॥ उत्ससर्ज ततस्त्रान्तु तमोमाचात्मिकां तनुं। सापविद्वा तनुस्तेन सद्यो रातरिरजायत ॥ ६। अन्यां तनुमुपादाय सिरहकुः प्रीतिमाप सः। सत्चोद्रेकास्ततो देवा मुखतस्तस्य जनिरे॥७।। उत्ससर्ज च भूतेशस्त्नुं तामप्यसी विभु। सा चापविद्वा दिवसं सत्त्वप्रायमजायत ॥ ८॥ सत्त्वमाचात्मिकामेव ततोऽन्यां जगहे तनुं। पितृवनन्यमानस्य पितरस्तस्य जज्ञिरे॥ ॥ सृद्दा पितृनुत्ससर्ज तनुं तामपि स प्रभुः। सा चोत्सुष्टाभवत् सन्ध्या दिननक्रान्तरस्थिता॥ १०॥ रजोमाचात्मिकामन्यां तनुं भजेऽथ स प्रभु: । ततो मनुष्याः सम्ूता रजोमानासमुङ्गवाः॥११॥ सृद्टा मनुष्यान् स विभुरुत्ससर्ज तनुं ततः। ज्योता समभवत् सा च नक्रान्तेऽहमुंखे च या॥ १२॥ दूत्येतास्तनवस्तस्य देवदेवस्य धीमतः। स्याता रात्यहनी चैव सन्ध्या ज्योत्सा च वै द्विज ॥ १३ : ज्योत्षा सन्ध्या तथैवाहः सत्वमाचात्मकं चयं। तमोमाचात्मिका राचिः सा वैतसात् चियामिका॥ १४॥ तसाहेवा दिवा राचावसुरास्तु बलान्विताः । ज्योतस्ागमे च मनुजा: सन्धायां पितररथा॥१५॥ भर्वन्ति बलिनोऽधृप्या विपक्षाखां न संशयः।

२७२ मार्चा गेडेस पुरागं॥ तद्विपर्य्ययमासाद्य प्रयान्ति च विपर्यर्ययं॥ १६। ज्योतत्रा रात्यहनी सन्ध्या चत्वाय्यतानि वै प्रभो: । ब्रह्मगास्तु शरीरासि चिगुणोपश्चितानि तु ॥१७॥ चत्वाय्यतान्यथोत्याद्य तनुमन्यां प्रजापतिः । रजस्तमोमयीं राची जग्टहे सुततडन्वितः॥१८॥ तदन्धकारे छुत्श्रामानसृजङ्गगवानजः। विरूपान् पमश्ुखानत्तुसारव्यास्ते च तां तनुं । १६। रक्षाम दूति तेभ्योऽन्ये य ऊचुस्ते तु राघसाः। खादाम दूति ये चोचुस्ते यच्ता यक्षणात् द्विज॥ २०॥ तान् दृद्दा ह्यप्रियेणास्य केशाः शीर्य्न्त वेधसः। समारोहगहीनाश्च शिरसो ब्रह्मगास्तु ते॥ २१॥ सर्पशात्तेऽभवन् सर्पा हीनत्वाद्हृयः रमृताः । सर्पान दृष्टा ततः क्रोधात् कोधात्मानो विनिर्मामे॥।२२॥ वगान कपिल्वेनोय्रास्ते भूता: पिशिताशनाः । ध्यायतो गां ततस्तस्य गन्धर्व्वा जत्तिरे सुताः ॥२३॥ जन्तिरे पिवतो वाचं गन्धर्व्वार्तेन ते रमृताः। उपषाष्वेतास सृष्टामु देवयोनिपु स प्रभुः ॥ २४॥ ततः स्वदेह्ृतोऽन्यानि वयांसि पशवोऽसृजत्। मुखतोऽजाः ससर्ज्जाथ वक्षसश्नावयोऽसृजत्॥ २५॥ गावश्रैवीदराङ्टर ह्मा पार्श्वाभ्याञ्च विनिर्ममामे। पझ्माच्चाश्चान् समातङ्गावाशभान् पाशकान् सृगान् ।।२६। उद्टानश्वतगंशैव नानारूपाक्च जातयः।

२७३

ओोषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जजनिरे॥२७॥ एवं पखोपधीः सृद्टा ह्ययजच्ाध्वरे विभु:। तस्मादादौ तु कल्पस्य चेतायुगमुखे तदा॥ २८॥ गौरजः पुरुपो मेपो अ्श्वाश्वतरगर्द्भाः। एतान् ग्राम्यान् पशूनाहुरारगयांश्च निवोध मे ॥२६॥ खापदं द्विखुरं हस्ती वानरा: पच्चिपञ्चमाः । औपौदकाः पशवः षछाः सप्तमास्तु सरीसृपाः ॥३०॥ गायचीञ्व च्यृचञ्चैव चिट्टत् साम रथन्तरं। अग्निष्टोमञ् यज्ञानां निर्ग्मामे प्रथमान्मुखात्॥ ३१॥ यजूंपि चैष्टुभं छन्दः सत्ोमं पञ्चदशन्तथा। दृह्त् साम तथोत्तञ्च दक्षिमादहजनुखात्। ३२॥ सामानि जगतीछन्दः स्तोमं पञ्चद्शन्तथा। वैरूपमतिरातञ्त्व निर्गामे पश्चिमान्मुखात्॥३३॥

पपनुष्टभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात्॥ ३४॥ विद्युतोऽशनिमेघाख् रोहितेन्द्रधनूंपि च। वयांसि च ससर्ज्जादौ कल्यस्य भगवान् विभुः॥३५ ॥ उच्चावचानि भूतानि गाचेभ्यस्तस्य जननिरे। सृद्ा चतुष्टयं पूव्वें देवासुरपितृन प्रजाः ॥३६ ॥ ततोऽसृजत् स भूतानि स्थावराणि चराणि च। यत्तान् पिशाचान् गन्धव्वास्तथेवा परसाङ्गमान्।३७। नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमगोरगान्। २ क

२७४ मार्कगडेय पुरायं। अ्रव्ययञ् व्ययञ्चैवयिद ्ाुजङ्मं॥ ३८॥ तेषां ये यानि कम्माि प्राकृ सृष्टे: प्रतिपेदिरे। तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमाना: पुनः पुनः॥३८॥ हिस्राहिंसे मदुकूरे धर्ममाधर्मावृत्तानते। तङ्गाविता: पद्यव्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते॥। ४० ॥ दून्द्रियाथष भूतेषु शरीरेषु च स प्रभः । नानात्वं विनियोगश्व धातैव व्यद्धात् स्वयं ॥। ४१॥ नामरूपञ्न भूतानां वृत्यानान्च प्रपञ्चनं। वेदशब्देभ्य एवादी देवादीनाच्चकार सः ॥४२॥ ऋषीणं नामधेयानि याश्च देवेषु सृष्टयः । सर्व्वर्य्यन्ते प्रसूतानामन्येषाञ्च ददाति सः॥४३॥ यथार्त्ताटतुसिद्गानि नानारूपागि पर्य्यये। दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु॥ ४४।। एवंविधा: सृष्टयसत ब्रह्मणोऽत्यत्जनमानः । सर्व्वर्त्यन्ते प्रबुद्धस्य कल्पे कल्पे भवन्ति वै॥ ४५ ॥ इति श्रीमार्करडेयपुरागे सृष्टिप्रकरगे । ८॥

कौषठकिरुवाच। अर्ध्वाकश्रोतस्तु कथितो भवता यस्तु मानुपः। ब्रह्मन् विस्तरतो व्रृह्धि ब्रह्मा समसृजद्यथा॥ १॥

ऊनपच्ताणोऽध्यायः ॥ २७५

यथा च वर्णानसृजद्नुणांश्च महामते। यच्च येषां स्मृतं कर्मा विभ्रादीनां वदस्व तत् ॥२ ॥ : मार्करडेय उवाच। ब्रह्मयः सजतःपूव्वें सत्याभिध्यायिनसतथा। मिथुनानां सहसन्तु मुखात्सोऽयासृजनुने॥ ३॥ जातास्ते ह्युपपद्यन्ते स्त्वोद्रिक्ाः खतेजसः। सहस्रमन्यद्दक्तस्रो मिथुनानां ससर्ज्ज ह॥ ४॥ ते सव्वे रजसोद्रिक्ता: शुमिषश्चाप्यमर्पियः। ससर्जान्यत् सहस्त्रन्तु दुःस्थानां मरुतः पुनः ॥५ । रजस्तमोभ्यामुद्रिक्ता ईहाशीलास्तु ते साताः । पझ्मां सहस्मन्यच्च मिथुनानां ससर्ज ह॥। ६॥ उद्रिक्तास्तमसा सव्व निश्नीका ह्यल्पचेतसः। ततः संहर्षमानास्ते इन्दोत्पननास्तु म्रासिनः ।७।। अन्योन्यहछ्ययाविष्टा मैथुनायोपचक्रमुः। ततः प्रभृति कल्पेखिन् मिथुनानां हि समभवः ॥८॥ मासि मास्यार्त्तवं यत्तु न तदासीन् योषितां। तस्मात्तदा न सुषवः सेवितैरपि मैथुनैः ॥८॥ आयुषोऽन्ते प्रसूयन्ते मिथुनान्येव ताः सकृत्। ततः प्रमृति कल्पेऽरियिन् मिथुनानां हि समावः॥१०॥ ध्यानेन मनसा तासां पजानां जायते सकृत्। शब्दादिर्विपयः शुद्धः प्रत्येकं पञ्चलच्षरं ॥ ११॥ द्वत्येषा मानुषी सृष्टिर्यां पूव्वें वै प्रजापतेः।

२७६ मार्कराइेय पुरागां।

तस्ष्यान्ववायसम्भृता वैरिदं पूजितं जगत् ॥ १२॥ सरित्सर:समुद्रांश्च सेवन्ते पर्व्वतानपि। तास्तदा हवल्पभीतोष्णा युगे तसिंश्चरन्ति वै॥ १३॥ तृस्तिं स्वाभाविकीं प्राप्ता विषयेषु महामते। न तासां पतिघातोऽरित न द्वेषो नापि मतारः ॥१४॥ पर्व्वतोदधिसेविन्यो हयानिकेतास्तु सर्व्वशः । ता वे निष्कामचारिगयो नित्यं मुदितिमानसाः ॥ १५ ॥ पिशाचोरगरश्ांसि तथा मत्सरिणो जनाः। पशवः पक्िाख्ैव नक्ा मत्या: सरीसृपाः ॥१६॥ अवारका ह्यरडजा वा ते ह्यधर्ग्प्रसूतयः। न मूखफलपुष्यासि नार्तवा वत्सरासि च ॥ १७॥ सव्वकालसुखः कालो नात्वर्थ घर्माशीतता। कालेन गछता तेषां चिचा सिद्धिरजायत॥१८॥ ततश्च तेपां पूर्ववाले मध्याहे च वितृप्तता। पुनस्तघेछतां वृप्तिरनायासेन साभवत् ॥ १८॥ दूछ्ताय्ज तथायासी मनसः समजायत। अपां सौच्झा ततस्तासां सिद्धिर्व्ताम्लावयो न सा॥२०॥ समजायत चैवान्या सर्व्वकामप्रदायिनी। असंस्काय्यः शरीरैश् प्रजास्ता: स्थिरयौवनाः॥२१॥ तासां विना तु संकल्पं जायन्ते मिथुना: प्रजाः । समं जन्म च रूपच्व स्त्रियन्ते चैव ताः समं ॥ २२॥ इनिक्वाद्वेषसंयुत्ता वर्शन्ते तु परस्परं।

२७७

तुल्यरूपायुषः सर्व्वा अधमोत्तमतां विना ॥२३॥ चत्वारि तु सहसासि वर्पाखां मानुपाणि तु। आयुःप्रमागं जीर्वन्ति न च क्लेशाद्दिपत्तयः ॥ २४॥ कचित्क्वचित्पुनः साभूत् चितिर्भाग्येन सर्व्वशः । कालेन गछता नाश्मुपयान्ति यथा प्रजाः॥२५ ॥ तथा ता: क्रमशो नाशं जग्मुः सर्व्वच सिद्धयः । तासु सर्व्वासु नष्टामु नभसः प्रच्युता नराः ॥ २६ ॥ प्रायशः कल्परक्षास्ते समाता गृहसंचिताः । सव्वें प्रत्युपभोगाश्च तासां तभ्यः प्रजायते ॥२७॥ वर्त्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे तदा। ततः कालेन वै रागस्तासामाकसिकोऽभवत् ॥१८॥ मासि मास्यार्त्तवोत्पत्या गर्भोत्पतति: पुनः पुनः। रागोत्यच्या ततस्तासां वक्षास्ते गृहसंचिता: ।२६। ब्रह्मान्नन्वपरेपान्तु पेतुः शाखा महीरुहां। वस्त्रासि च प्रसूयन्ते फलेष्वाभरणानि च । ३० ॥ तेप्वेव जायते तेषां गन्धवर्सरसान्वितं। समाक्िकं महावीययें पुटके पुटके मधु ॥ ३१॥ तेन ता वर्चयन्ति सा मुखे चेतायुगस्य वै। ततः कालान्तरेगैव पुनर्लोभान्वितास्तु ताः ॥ ३२॥ रश्ास्ता: पर्य्यगचन्त ममत्वाविष्टचेतसः। नेशुस्तेनापचारेस तेऽपि तासां महीरुहाः ॥३३॥ ततो द्वन्दान्यजायन्त शीतोष्णचुन्मुखानि वै।

२७t मार्फगइेय पुरामं । तास्तइन्धोपघाताथें चक्रुः पूव्वे पुरासि त॥३४॥ मरुधन्वपु दुर्गषु पर्ववतेषु दरीपु च। संश्रयन्ति च दुर्गाशि वाक्षे पार्व्वतमौदकं॥ ३५॥ वृतरिमञ्च तथा दुर्ग मित्वा मित्वातनोऽङ्गलैः। मानार्थानि प्रमाशानि तास्तु पूव्वें प्रचकिरे॥ ३६॥ परमाणु: परं सूक्षां चपरेणुर्महीरजः । नालाग्रननैव निष्कां च यूकां चाथ यवोदरं॥३७॥ एकादशगुगां तेषां यवमध्यं तथाङ्गलं। षड़ङ्गलं पदन्तच वितस्तिद्दिगुणं खृतं ॥ ३८ ॥ द्वे वितस्ती तथा इस्तो ब्राह्मातीर्थादिवेष्टनं। चतुर्हरतं धनुर्दएडो नाड़िकायुगमेव च॥ ३६ । धनुपां द्े सहस्े तु गव्यूतिस्तचतर्गुगं। प्रोक्ञन्वव योजनं प्राज्जैः संखयानार्थमिदं परं॥४० ॥ चतुर्शामथ दुर्गागां सवसमुत्यानि चीणि तु। चतुथें कृतिमं दुरगै तच्च कुर्य्यात् सतस्तु ते ॥ ४१॥ पुरन्त खेटकजैव तद्दद्ोणीमुखं द्विजः। शाखानगरकच्ज्ापि तथा कर्व्वटकं नयी॥ ४२॥ ग्रामसंघोषविन्यासं तेषु चावसथान् पृथक्। सोत्सेधवप्रकारव् सर्व्वतः परिखाहतं॥ ४३॥

प्रागुदकप्लवनं शस्तं शुद्वंशवहिर्गमं ॥ ४४ ।। तदर्द्वेन तथा खेटं तत्पादेन च कर्वटं।

२७९

न्यूनं द्रोणीमुखं तस्मादन्तभागेन चोच्यते।। ४५॥ प्राकारं परिखाहीनं पुरं वर्ग्मवदुच्यते।

तथा शूद्रजलप्रायाः सवसमृद्विकृपीवलाः। च्ेवोपभोग्यभूमध्ये वसतिर्य्रामसंजिता॥४७॥ ऋन्यस्मान्नगरादेर्या कार्य्यमुहिश्य मानवैः। क्रियते वसतिः सा वै विज्ञेया वसतिर्नवैः ॥ ४८॥ दुष्टप्रायो विना क्षेनेः परभूमिचरो बली। ग्रामएवाक्रिमीसंजो राजवल्भसंश्रयः॥४८ ॥ शकटारू ढभारडेश गोपालैर्व्विपसं विना। गोसमूहस्तथा घोषो यचेछा भूमिकेतनः । ५० ॥ तएवं नगरादींस्तु ऊत्वा वासार्थमात्मनः। निकेतनानि द्दन्दानां चकरावसथाय वै॥ ५१ ॥ गृहाकारा यथा पूव्वें तेपाभासन्महीरुहाः। तथा संखृत्य तत्सव्वें चक्रुव्वश्ानि ताः प्रजाः ॥५२॥ रक्षस्येवङ्गताः शाखास्त्रथैवञ्चापरा गताः । नताश्षेवोन्नताख्चैव तद्दच्छाखाः गचक्रिरे॥ ५३॥ याः शाखा: कल्परक्षायां पूर्व्वमासन् द्विजोर्तम। ताएव शाखा गेहानां शालात्वं तेन तासु तत्।। ५४। ऊत्वा इ्न्द्ोपघातन्ते वार्त्तोपायमचिन्तयत्। नष्टेपु मधुना साड्वें कल्पदक्षेप्वशेषतः ।५५ ॥ विषादव्याकुलास्ता वै प्रजास्तृष्णाचुधार्हिताः ।

2t0 मार्यरादेय पुरागां। ततः प्रादुर्वभी तासां सिद्धिस्त्रेतामुखे तदा ॥ ५६॥ वार्तास्वसाधिता हयन्या दष्िस्तासां निकामतः। तासां दृषुदकानीह यानि निस्गतानि वै॥ ५७॥ वध्यावरुद्वैरभवत् स्रोतःखातानि निमगा:। ये पुरस्तादपां स्तोका आपन्ताः पृथिर्वीतले॥ ५ूर॥ ततो भूमेश्व संयोगादोपध्यस्तास्तदाभवन्। अफालकृष्टाश्चानुप्ता य्राम्यारगयाश्चमरददश।। ूट। ऋृतुपुप्पफलास्पैव रक्षा गुल्माञ्च जनिरे। प्रादुर्भावर्तु नेतायामाद्योऽयमौधपस्य तु ॥ ई॥ तेनौषधेन वर्चन्ते प्रजास्त्रेतायुगे मुने। रागलोभी समासाद्य प्रजाश्चाकसिकौ तदा॥ ६२॥ ततस्ता: पर्यगृसन्त नदीचेवागि पर्व्वतान्। दक्षगुल्मोषधी श्रैषमात्मन्यायाद्यया बलं ॥ ६२॥ तेन दोपेस ता नेशुरौषध्यो मिपतां द्विजः।

पुनस्तासु प्रसष्टास विभ्रान्तारता: पुनः प्रजाः। ब्रह्मासं शरगं जग्मुः चुधार्त्ताः परमेष्ठिनं॥ ६४ ॥ स चापि तत्तो जात्वा तदा गरतां वसुन्धरां। वत्सं छत्वा समेरुना दुदोह भगवान् विभुः ॥ ६५ू ॥ दुग्घेयं गीस्तदा तेन सस्यानि पृथियीतले। जन्निरे तानि वीजानि ग्राग्यारगयास्तुताः पुनः ॥६६॥ तषध्यः फलपाकान्ता गणाः सप्तद्श खृताः।

व्रीहयथ्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः ॥ ६७। प्रियङ्गवो दयुदाराश्च कोरदूषाः सचीनकाः । मापा मुद्रा मसूराश्च निप्पावाः सकुलत्थकाः ॥ ६८॥ आढकाश्चनकाश्चेव गणा: सप्तदश ाताः । इत्येता ओपधीनान्तु ग्राम्यासं जातयः परा ॥ ६ट॥ श्रषध्यो यत्नियाश्चैव ग्राम्यारगयाश्चतईश। व्रीहयश्च यवाश्च्ैव गोधूमा असवस्तिलाः ॥ ७०॥ प्रियङ्गसप्तमा ह्येते अ्ष्टमास्तु कुखत्यकाः । श्यामाकारत्वय नीवारा यत्तिला सगवेधुकाः ॥७१॥ कुरुविन्दा मर्कटकास्तथावेगुग्रधाश्च ये। ग्राम्यारगयाः स्मता होता ओोपधश्च चतुर्दश॥ ७२॥ यदा प्रहष्टा तषध्यो न गरोहन्ति ताः पुनः। ततः स तासां वद्यर्थ वार्त्तोपायञ्कार ह॥ ७३॥ ब्रह्मा स्वयम्भुर्भगवान् हस्तसिद्िन्ज कर्गाजां। ततः प्रमृत्यथौषध्यः हाष्टपच्यास्त जननिर॥७४।। संसिद्वायान्तु वार्त्तायां ततरतासां स्वयं प्रभु:। मर्य्यादां स्थापयामास यधान्यायं यथागुगं॥ ७५॥ वर्णानामाश्रमाणाज्ट् धर्माान धर्मसृतांवर। लोकानां सर्व्ववर्गानां सम्यकधरगार्थपालिनां॥ ७६॥ प्राजापत्यं ब्राह्मखानां सृतं खथानं क्रियावतां। स्थानमैन्द्रं प्टचियाणं संग्रामेप्वपलायिनां ॥७। वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्गामनुवर्सतां। २ ख

मशरद्वेय पुरासं।

गान्धवं शूद्रजातीनां परिचर्य्यानुवर्त्ततां।७८॥

स्मृतं तेपान्तु यत स्थानं तदेव गुरुवासिनां । ७६ ।। सपर्षीगान्तु यत् स्थानं सातं तद्ै वनौकसां। प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां व्रह्ाणः क्यं॥ योगिनाममृतं स्थानमिति वै स्थानकल्पना ॥ ८० ॥ हति मोमारवगडेयपुरागो सृष्िपरकरगो ।

पञ्चाशोऽध्यायः।

मार्कगड्य उवाच। ततोऽभिध्यायतस्तसय जत्तिर मानसीः प्रजाः। तचछरीरसमुत्यन्नैः कार्य्येस्तैः कारगै: सह ॥१॥ द्ेचज्ञाः समवर्चन्त गाचेभ्यस्तस्य धीमतः। ते सत्त् समवर्तन्त ये मया प्रागुदाहताः ।।२॥ दवाद्याः स्वावरान्ताश्र नैगुगयविषयाः सताः । एवसृतानि मृटानि स्थावरासि चरासि च ॥ ३ ॥ यदार्य ता: प्जाः सर्वा न व्यवर्द्धन्त धीमतः। अथान्यान्मानमान पुनान् रादशानात्मनोऽदजत्॥ ४॥ भृगुं पलदवं पुलहं वालगज्विरसन्तथा। मरीविं दममचिश्व वशिष्टञ्तैव मानसं । ५ ॥

पच्षाभोऽध्ायः॥ २८३

नव ब्रहाण इत्येते पुराणे निश्चयङ्गताः । ततोऽमजत् पुनर्व्रह्मा रुद्रं कोधातासम्भवं। ६। सङ्कल्प ्वैव धर्म्मञ्न पूर्व्वेषामपि पूर्व्वजं। सनन्दनादयो ये च पूव्वें हष्टा: खयमावा॥ ७॥ न ते लोकेषु सज्जन्तो निरपेक्षाः समाहिताः । सर्व्वे तेऽनागतज्ञाना वीतरागा विमत्सरा ॥८॥ तेप्वेवं निरपेच्चेषु लोकदष्टी मददात्मनः।

विभजात्मानमित्युक्ता स तदान्तर्दधे ततः ॥१०॥ स चोको वै पृथक् स्त्रीत्वं पुरुपत्वं तथाकरीत्। विभेद पुरुषत्वञ्च दशधा चैकधा तु सः ॥११ ॥ सौम्यासोम्यैस्तथा शान्तैः पुंदवं स्त्रीत्वञ्च स प्रभुः । बिभेद बहुधा देवः पुरुपैरसितैः सितैः ॥१२॥ ततो ब्रह्मात्मसमातं पूव्वें खवायमावं प्रभु: । आत्मनः सटृशं कृत्वा प्रजाफालो मनुं द्विजः ॥१३॥ पतरूपाञ्च तां नारीं तपोनिर्धूतकलापां। स्वायम्भुवो मनुहदवः पत्रीत्वे जगृहे विभुः ॥१४॥ तस्माच पुरुषात्पुती शतरूपा सजायत। प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रस्यातावात्मकर्माभि: ॥१५।। कन्ये हे च तथाऋद्िं प्रसूतिञ्व ततः पिता। ददी प्रसूतिं दक्षाय तथा ऋषिं रुचे: पुरा ॥ १६॥

२८४ मार्यगडेय पुागं। गजापतिः स जग्राह तवोर्यक्षः सदकिर:। पु्ो जजे महाभाग दम्पतीमिथुनं ततः ॥१७॥ यज्तरय दश्विसायान्तु पुक्चा दादश जचिरे। यामाद्ूति समाखयाता देवा: स्वायम्भुवोऽन्तरे॥ १८॥ तस्य पुञ्ञास्तु यज्तस्य दक्वियायां सभाम्वराः । प्रसूत्याञ्चं तथा दचश्रतस्त्री विंशतिस्तथा॥ १६। ससर्ज्ज कव्यास्त्ासान्त्र सम्यङनामानि मे शृणु। श्रद्वा लच्चीर्धृतिरतुष्टिः पुष्टिमेधा करिया तथा॥२०॥ बुद्धिर्ल्ज्जा वपुः शान्तिः सिद्धि: कीर्तिस्तरयोदशी। पत्नाथ प्रतिजगाह धर्मो दाचायणी: प्रभुः ।२१॥ ताभ्य: शिष्टा यवीयस्व एकादश सुलोचनाः । ख्यातिः सत्यध सम्ृतिः समृतिः प्रीतिस्तथा षमा ॥ २२॥ सन्ततिश्चानसया च अर्ज्जा स्वाहा स्वधा तथा। मृगुर्भवो मरीचिश्व तथा चैवाङ्गिरा मुनिः ॥२३॥ पुलम्त्ः पुलहश्रेव ह्तुश्च कटपयस्तथा। वशिष्ठोऽचिस्तथा वहिः पितरश्च यथा क्रमं ॥ २४॥ ख्यात्याद्या जगहु: कन्या मुनयो मुनिसत्तमाः। श्रद्रा कामं श्रीक्ष दप्प नियमं धृतिरात्माजं॥ सन्तोपञ् तथा तुष्टिर्लोभं पुष्टिरजायत। मेधा खुतं किया दणडं नयं विनयमेव च ॥ २६॥ बोधं वुद्धिस्तथा लज्जा विनयं वपुरात्मजं। व्यवसायं प्रजज्े ते क्षेमं शान्तिरसूयत ॥ २७॥

पच्चाशोऽध्याय:॥

सुखं सिद्धिर्यशः कीर्ततिरित्येते धर्मायोनयः। कामादतिमुदं हर्ष धर्ममापौत्मसूयत॥ २८॥ हिंसा भार्य्या त्वधर्मास्य तस्यां जज्ने तथान्टतं। कन्या च निकरृतिस्तस्यां सुतौ दी नरकं भयं ।। २८ ।। माया च वेदना चैव मिथुनं द्वयमेतयोः । तयोर्जन्ेष्य वै माया मृत्युं भूतापहारियं ॥ ३० ॥ वेदनात्मसुतञ्चापि दुःखं जन्नेऽय रौरवात्।

दुःखोद्भवाः सृता हेते सव्वे वाधर्मालशखाः। नैषां भार्य्यास्ति पुत्रो वा सर्व्वें ते ह्यूर्द्धरेतसः ॥ ३२ ॥ निर्क तिश्च तथा चान्या मृत्योर्भार्ययाभवन्मुने। तलक्ष्मीर्नाम तस्याञ्च मृत्यो: पुनाश्वतुदम॥३३॥ अलन्तीपुत्का ह्येते मृत्योरादेशकारियः । विनाशकालेयु नरान् भजन्त्येते पृशुष्व तान् ॥ ३४॥ दून्द्रियेपु दशखते तथा मनसि च खिघिताः । स्वे स्वे नरं स्त्रियं वापि विषये योजयन्ति हि॥ ३५ ॥ अथेन्द्रियासि चाक्रम्य रागक्रोधादिभिर्नरान्। योजयन्ति यथा हानिं यान््यधर्गाादिभिर्दिज ॥ ३६ ॥ अहङ्गारगतथ्चान्यस्तथान्यो बुद्धिसंसथितः । विनाशाय नराः स्त्रोणां यतन्ते मोहसंशिताः ।३७॥ तथैवान्ये गृहे पुंसां दुःसहो नाम विश्रुतः। च्ुन्क्षामोडधोमुखो नग्श्चीरी काकसमखनः ॥३८ ॥

२८६: गार्फगड्य पुरागां । स सर्व्वान खादितुं सृष्टो ब्रह्मणा तपसी निधिः। दंष्टाकरालमत्यथें विद्टतास्यं मुभैरवं॥ ३८.। तमत्तुकाममाहेदं ब्रह्मा लोकपितामद्दः। सर्व्वब्रह्ममयः शुद्धः कारगं जगतोऽव्ययः ॥४० ॥ ब्रझ्मोवाच। नात्तव्यन्ते जगदिदं जहि कोपं शमं व्रज। त्यजैनान्तामसीं वत्तिमपास्य रजसः कलां ॥ ४१॥ दुःसह उवाच। नुत्क्षामोऽस्मि जगनाथ पिपासुक्नापि दुर्ब्बलः । कथं वृप्तिमियानाथ भवेयं बलवान् कथं। कश्चाश्रयो ममाख्याहि वर्त्तेयं यन निर्दतः ॥४२॥ ब्रह्मोवाच। तवाश्रयो गहं पुंसां जनश्वाधार्ग्मिको बलं। पुष्टिं नित्यक्रियाहान्या भवान् वत्स गमिष्यति ॥ ४३॥ दथा स्फोटाश्च ते वस्तमाहरज्व ददामि ते। शवतं कीटावपन्नव्व तथा शभिरवेक्षितं।४४।। भग्नभाएडगतम्तदत् मुखवातोपशासितं।

विदिङ्मुखं सन्धयोश्च नृत्यवाद्यसरोत्तमं ।। ४६।। उद्वयोपहतं भुक्मुदक्ा दृष्टसेव च। यच्चोपघातवत् किज्नत् भच्यं पेयमथापि वा॥ ४७।

पस्ाणाजध्यायः।

एतानि तव पुष्र्थमन्यच्ापि ददामि ते। अथ्रद्धया हुतं दत्तमसातैर्यदवज्ञया॥४८ ॥ यन्नाम्वुपूर्व्वकं चिप्तमनर्थीकृतमेव च। त्यक्तुमाविष्कृतं यत्तु दत्तं चैवातिविस्मयात् ॥४६॥। दुष्टं ब्रुद्वार्त्तदत्तञ्च यक्ष तङ्गागि तत्फलं। यच्च पौनर्भवः किञ्जित् करोत्याभुप्मिकं क्रमं ॥ ५०॥ यच्च पौनर्भवा योषित् तद्यक्ष तव मये। कन्या शुल्कोपधानाय समुपास्त्े धनक्रिया: ॥ ५१॥ तथैव यक्ष पुष्यर्थमसच्छास्त्रक्रियाश्च याः। यक्चार्थं निर्दतं किब्विद्धीतं यन्न सत्यतः ॥ ५२॥ तत्सव्वें तव कालां्च ददामि तव सिद्धये। गुर्व्विगयभिगमे सन्ध्यानित्यकार्य्यव्यतिक्रमे॥ ५३॥ असच्छास्त्रक्रियालापदूपितेपु च दुःसह। तवाभिभवसामथ्यें भविष्यति सदा नमु॥ ५४॥ पङ्क्िमेदे टथापाके पाकभेदे तथा किया। नित्यञ्च गेहकलहे भविता वसतिस्तव ॥ ५ू५ । अपोष्यमागे च तथा बद्चे गोवाहनादिके। असन्ध्याभ्युक्षितागारे काले त्वत्वो भयं न्खां ॥ ५ू६॥ नक्षचग्रहपीड़ासु चिविधोत्पातदर्शने। अशान्तिकपरान् यक्ष नरानभिभविष्यसि ॥ ५७ ॥ दृथोपवासिनो मर्त्या द्यृतस्त्रीष सदा रताः। व्द्गापणोपकर्तारो वैड़ालव्रनिकाश्च ये॥५८॥

2tt मार्यागदेेय युकमं । अहाचारिणाधीतमिज्या चाविदुषा कता। तपोवने ग्राम्यभृजां तथैवानिर्ज्जितालानां।। ५ू६ ॥ साह्यणच्ननियविशां शूद्रासाच् खकर्स्ातः। परिच्ुतानां या चेष्टा परलोकार्थमिस्सतां ॥ ६० ॥ तस्याश्च यत्फलं सर्व्व तत्ते यक्ष भविष्यति। अान्यच ते अयछासि पुष्ार्षं सन्निबोध तत् ॥ ६१ ॥ भवतो वैशवदेवान्ते नामोचारगपूर्व्वकं। एतत्तवेति दारयन्ति भवतो वलिमूर्ज्जितं ॥ ६२ ॥ यः संस्कृताशी विधिवच्छचिरन्तरतथा वहिः। आलोखुपोऽजित रत्नी कस्तज्ेहमपवर्च्र्लय॥ ६३॥ पूज्यनो हृव्यकव्याभ्यां देवता: पितरस्तथा। यामयोऽतिथयश्चापि तज्गेहं यका बर्ज्जय॥ ६४॥ यत्र मैनीगृह वाखवृद्दयोषिन्नरेषु च। तथा स्वजनवर्गेषु गृहं तज्जापि वर्जय॥ ६५ ॥ सोषितोऽभिरता यत न वहिर्गमनोलकाः। वज्जान्विता: सदा गेहं यक ततारिवर्जय ॥ ६६॥ वयः सग्नन्धयोग्यानि शयनान्यशनानि च। यन गेहे त्वया यष् तद्दज्यं वचनानाम ॥ ६७। यत कारुषिका नित्यं साधुकर्रमस वस्थिताः ।

न तिछन्त गृहं तच्च वज्यें यक्ष तया सदा ॥ ६रट ॥

पक्षाशोऽध्यायः। २t९

नरुगल्मादिभिर्द्वारं न विद्वं यस्य वेश्मनः । ममभिदोऽ्यवा पुंसस्तच्छेयो भवनं न ते ॥ ७० ॥ देवतापितमर्त्त्यानामतिथीनाञ् वर्त्तनं। यस्यावशिष्टेनान्नेन पुंसस्तस्य गहं त्यज ॥ ७१॥ सत्यवावयान् चमाशीलानहिंस्राननानतापिनः । पुरुपानीदृशान यच् त्यजेथाञ्चानसूयकान्॥ ७२॥

कुटु ग्वभवशेपान्नपुष्टाञ्च त्यज योषितं ॥७३॥ यजनाध्ययनाभ्यासदानासक्तमतिं सदा। याजनाध्यापनादानकवतत्तिं द्विजं त्यज॥| ७४॥ दानाध्ययनयन्रेष सदोद्युकतश्व दुःसह। म्त्ियं त्यज सच्छुल्कशस्त्राजीवात्तवेतनं। ७५॥ िभिः पूर्व्वगणर्युक्तं पाशुपाल्यवणिज्ययोः। वषेश्चावास्तटत्तिश्च त्यज वैश्यमकल्मपं ॥ ७६॥ दानेज्याद्विजशुश्नूपातत्परं यक्ष सन्त्यज। शूद्रश ब्राह्मशादीनां शुख्नूपाषृत्तिपोषकं ।७७॥ श्रुतिस्मृत्यविरोधेन कृतरत्तिर्गृहे गृही। यत तन्न च तत्पत्नी तस्यैवानुगतात्मिका ॥ ७८॥ यत्र पच्ो गुरो: पूजां देवानाञ्च तथा पितुः। पत्नी च भर्त्तुः कुरुते तवालक्त्मीभयं कुतः ॥७८॥ यदानुलिप्तं सन्ध्यास गहमम्वुसमुच्तितं। कतपुष्पबलिं यक्ष न त्वं शक्रोषि वीक्षितुं॥८० । २ ग

२९० मार्करडय पुरागा॥

भास्करादृष्टशययानि नित्याग्निसलिलानि च। सूर्ययावलोकदीपानि लक्चारा गेहानि भाजनं ।। ८। यत्रोक्षा चन्दनं वीणा आदर्शो मधुसर्पिपी। विषाज्यताम्पाचासि तङ्ृहं न तवाश्रयः।।८२ ॥ यत्र कसटकिनो रक्षा यच निप्पाववल्लरी। भार्यया पनर्भूर्वल्मीकस्तदन् तव मन्दिरं ॥८३॥ यस्मिन गृहे नरा: पञ्च स्त्रीचयं तावतीश्च गाः। अन्धकारेन्धनागििश्च तङ्गहं वसतिस्तव॥ ८४। एकच्छागं द्विवालेयं निगवं पश्चमाहिपं। पडश्वं सप्तमातङ्ग गृहं यक्षाशु शोषय ॥ ८५ू ॥ कुद्दालदाचपिटकं तद्दत् स्थाल्यादिभाजनं। यच तचैव क्षिप्तानि तव दद्य: प्रतिश्रयं ॥८६॥ मुपलोदूखले स्त्रीणामास्या तद्ददुदुम्बरे। अवस्करे मन्त्रणञ्च यच्तैतदुपछत् तव ॥ ८७॥ लङ्घन्ते यच धान्यानि पक्कापक्कानि वेश्मनि। तद्दच्छास्वासि तच त्वं यथेष्टं चर दुःसह॥ ८८॥ स्थालीपिधाने यचागि्निर्दत्तो दर्व्वीफलेन वा। गृहे तच हि रिष्टानामशेषाखां समाश्रयः ॥८६॥ मानुपास्थि गहे यत दिवारावं मृतस्थितिः । तच यक् तवावासस्तथान्येषाञ्च रक्षसां ॥ ८० ॥ अदत्वा भुज्नते ये वै बन्धोः पिएडं तथोदकं। सपिएडान् सोदकांश्रेव तत्काले तान् नरान भज।। ६ १।

पच्चाशोऽध्यायः। २९१

यत पझ्ममहापझौ युवती मोदकाशिनी। वृषभैरवतो यत्र कल्णते तह्गहं त्यज ॥ ६२ ।। अशस्ता देवता यच सशरत्राश्चाहवं बिना। कल्पन्ते मनजैरर्च्यास्तत्परित्यज मन्दिरं॥८३। पोरजानपदा यत ग्राक्ग्रसिद्धमहोत्सवाः । कियन्ते पूर्व्ववज्ेहे न त्वं तन गृहे चर ॥ ८४ ।।

नखाग्रसलिलैश्चैव तान् याहि हतलक्षमान॥ ६ ५ ॥ देशाचारान समयान आतिधकों जयं होमं मङ्गलं देवतेष्टिं। सम्यक शौचं विधिवल्ोकवादान् पुंसरवया कुर्व्वतो माऽसत सङ्ग: ॥ ८ई॥ मार्करडय उवाच।I इत्यक्का दुःसहं ब्रसमा तनेवान्तरघीयत। चकार शासनं सोऽपि तथा पङ्गजजव्ान: ।।८७।। इति श्रीमार्कगडेयपरासे यन्ानुशासनं नाम पचाशोजथ्यायः।५0॥

मार्कगडय उवाच। दुःसहस्याभवङ्गार्या निर्माप्टिर्नाम नामतः। जाता कलेरतु भार्थ्यायामृतौ चागडालदर्शनात् । १ ॥ तयोरपत्यान्यभवन् जगझ्यापीनि पोड़श। अष्टी कुमारा: कन्याश्च तथाष्टावतिभीपयाः ॥२॥ दन्ताकृष्टिस्तथोकिश्व परिवर्त्तस्थापरः। उङ्गधुक शकुनिश्चैव गएडम्रानारतिस्त्रथा ॥३॥ गर्महा सस्यहा चान्य: कुमारास्नयास्तयो: । कन्याश्चान्यास्तथैवाष्टी तासां नामानि मे शृखु ॥४॥ नियोजिका वै प्रथमा तथैवान्या विरोधिनी। यंहारकरी चैव स्रामगी ऋतुहारिका ॥ ५॥ सातिवीजहरे चान्ये तथो: कन्येऽतिदारुगे। विद्वेषगयट्टमी नाम कन्या लोकभयावह्ा ॥ ६॥ एतासां कर्मा वच्यामि दोपप्रशमनच्च यत्। अष्टानाच्ज कुमाराणं शूथतां द्विजसत्तम । ७। दन्ताऊष्टि: प्रसुतानां वालानां दशनस्थितः । करोति संहर्पमती चिकीपुर्दु:सहागमं ॥८॥ तस्योपशमनं कार्य्यें सुप्तस्य सितसर्पपैः। प्रायनस्थोपरि श्िपर्मानुपैदशनोपरि॥। ८ ।।

एकपञ्ञाशीय्ध्यायः। २९३

उष्डकगटकखवड़् गार्थिरिश्षौमवस्त्रविधारखात् ॥१० ॥ तिष्ठत्यन्यकुमारस्तु तथास्वित्यसकृद्सुवन्। गुभाशुभ नृणां युंक्े तथोक्रिस्तच्च नान्यथा॥ ११ ॥ तस्मादटृष्टं मङ्गल्यं वत्तव्यं पणि्डतेः मदा। दुष्टे श्रुते तथैवोत्ो कीर्त्तनीयो जनाईनः ॥१२॥ चराचरगरुर्नह्मा या यस्य कुलदेवता। अन्यगर्वमे परान् गर्व्भान् सदैव परिवर्तयन्॥१३॥ रतिमाप्रोति वाक्ञ्च विवच्ोरन्यदंव यत्। परिवर्त्तकसंजोऽयं तस्यापि सितसर्यपैः ॥१४॥ रक्षोग्रमन्त्रजप्येश्च रक्षां कुर्व्वीत तत्ववित्। अन्यश्चानिलवनृणामङ्गेषु रफुरमोदितं ॥ १५ । शुभाशुभं ममाचष्टे कुशैरतस्याङ्कताड़नं। काकादिपक्षिसंस्थोऽन्यः खादेन खगतोऽपिवा ॥ १६॥ गुभाशुभञ् कुशलैः कुमारोऽन्यो ब्रवीति वै। तनापि दुष्टे व्याचेपः प्रारमात्यागएव च ॥ १७। शुभे द्रततरं कार्य्यमिति म्राह प्रजापतिः। गणडान्तेपु स्थितश्चान्यो गुहर्त्ताह्वैं द्विजोत्तम ।। १८ । सर्व्वारमान् कुमारोऽत्ति पस्तताञ्चानसूयतां। विभ्रोत्या देवतास्तृत्या मूलोत्खातेन च हिज ॥ १८॥

पुनश्च धर्मोपनिषत्वारणेः शस्तदर्शनैः॥२०॥

२९४ गार्कसोडेस पुरागां।

अवजया जन्मनश्च प्रशमं याति गसडवान्। गर्व्भस्त्रीगां तथाऽज्यरत फलनाणी सुदारुगः ॥ २१॥ तस्य रक्षा सदा कार्यया नित्वं शौचनिषेवसात्।

विशुद्धगेहावसधाद्नायासाच्च वै द्विज। तथैव सस्यहा चाव्यः सस्यर्द्विमुपहन्ति यः ॥२३॥ तस्यापि रक्षां कुर्व्वीत जीर्गोपानद्विधारणात्। तथापसव्यगमनाच्चाएडालस्य प्रवेशनात्॥ २४॥

परदारपरद्रब्य्रहरगादिषु मानवान ॥ २५॥ नियोजयति चैवान्यान् कन्या सा च नियोजिका। तस्याः पवितपठनात् क्रोधलोभादिवर्ज्जनात्॥ २६॥ नियोजयति मामेपु विरोधाच विवज्जनं। पाकष्टोऽन्येन मन्येत ताडितो वा नियोजिका॥२॥ नियोजयत्येनमिति न गच्छेत्तद्शं बुधः । परदारदिसंसग चित्तमात्मानगेव च॥ २८ ।। नियोजयत्यच सा सामिति प्राज्नो विचिन्तयेत्। विरोधं कुरुते चान्या दम्पत्योः प्रीयमाएयोः ॥२६॥ वन्धूनां सुहदां पिनो: पुचैः सावर्गिकेश्च या। विरोधिनी सा तदचां कुर्व्वीत बलिकर्मखा॥ ३०॥ तथातिवादसहनाच्छास्त्राचार निषेवसात्। धान्यं खलाङृहाद्रोग्यः पयः सर्पिस्तथापरा॥ ६१ ।

गकमसाभी उघ्यायः ॥

सा खयंहारिकत्यक्ता सदान्तर्धानतत्परा॥ ३२॥ महानमाद ईसिङ्कमन्नागारखितं तथा। परिविश्यमासज्व सदा साईवं भुडतो च भुज्जता॥ ३३॥ उच्छेपगां मनुष्यायां हरत्यनञ्च दुईश। कर्मान्तिागारशालाम्यः सिद्धद्धि हर्गत दिज ॥ ३४॥ गोसत्नीस्तनेग्यश्च पयः चीरहारी सदैव सा। दभो घृतं तिखात्तैलं सुरागारातया सुरं । ३५ू ॥ रागं कुसशाकादीनां कार्पासात् सचमेव च। सा खवयंहारिका नाम हरत्यविरतं हिज ॥ ३६ ॥ कुर्ययाचिछिखणिडनो द्वन्दं रचार्यं कृचिमां स्त्रयं। रक्षाश्चेव गृहे लस्या वर्जजा च सोपाता तथा ॥३७॥ होमाविदेवताधूपभखाना च परिष्किया। कार्य्या चीरादिभागडानामेव तद्रकयं सृतं ॥३८॥ उद्देगं जनयत्यन्या एक रधाननिवासिन: । पुरुपश्य तु या प्रोक्का सामसी सा तु कन्घका । ३६।। तस्याथ रथां कुर्जीत विश्िप्तैः सितसर्थपैः। आसने शयने चोव्ां यचास्ते स लु मानवः । ४०॥ चित्तयेच नरः पापा मामेषा दुषचेतना। सामयत्यसककृव्जप्यं भुवः सूत्तं रामाधिना। १।। सत्रीखां पुप्पं हरत्यन्या प्रटत्तं सा तु कन्यका। अथ प्रटत्तं सा जेया दौ:हा ऋतुड़ारिका । ४२॥

२९६ माहेरडेय युरामं।

नदीसङ्गम्वातेष सपनं तत्पशान्तये॥। ४३॥ मन्न्वित् हवतत्त्वनः पर्व्वमूपमि च द्विज। चिकित्साजश् वै वेद्यः संप्रयुत्तैर्वरीपधेः ॥88॥ स्मृतिञ्चापहरत्यन्या स्त्रीणं सा म्गृतिहारिका । विविक्क देशसेवित्वात्तस्वाश्रीपशमी भवेत् ॥। ४५ ।। वीजापहारिणी चान्या रत्नीपुंसोरतिभीपणा। मेध्ानभोजनेः स्रानैरतस्याश्चोपशमो भवेत्॥ ४६।। सपष्टमी इपसी नाम कन्या लोकभयावह़ा। या करोति गवद्विए्टं नरं नारीमधापिवा ॥ ४७॥ मधुचीग घृताक्कांस्तु मान्त्यथें होमयेतिलान्। कुर्बीत मिन्रविन्दाव्स तथेष्टिन्तत्पशन्तये॥। ४८। एतेपान्तु कुमारायं कन्यानां द्विजसच्तम। ऋष्ट विंशदपत्यानि नेपां नामानि मे शाु॥ ४ट। दन्ताक्कष्टेर्भूत कन्या विजल्पा कलहा तथा।

तामेव चिन्तयेत प्राजः प्रयतश्च गही भवेत्। कलहा कलहं गेहे करोत्यविरनं नृमां ॥ ५१ ॥ कृटुम्वनाशहेतुः सा तत्मशालिं निशामय। टूर्व्वा ङ्ुरान्मधुघृतप्तीराक्कान् बलिकममणि॥ ५२॥ विश्विपेज्ज हुयाच्ैवानलं मित्न्न की र्चयेत्। भूतानां सातृमि: सादं वालकानान्तु शान्तये। ५ू३॥

एकपच्ाशोडध्यायः। २९७

विद्यानां तपसाश्नैव संयमस्य यमस्य च। कृष्यां वासिज्यलाभे च शान्तिं कुर्व्वन्तु मे सदा ॥ ५४॥ पूजिताश्च यथान्यायं तुष्टिं गच्छन्तु सर्वभः। कुम्माघडा यातुधानाश्च ये चान्ये मशसंजिता: । ५५ू।। महादेवप्रसादेन महेश्वरमतेन च। रारव्व एते नृमां नित्यं तुष्टिसाशु व्रजन्तु ते ॥ ५६॥ तुष्टाः सव्वें निरस्यन्तु दुष्कृतं दुरनुछितं। महापातकजं सव्वें यच्चान्यद्विप्नकारगं ॥५७॥ तेषामेव गसादेन विभ्ञा नश्यन्तु सर्व्वशः । उद्दाहेपु च सव्वपु दृद्विकमस चैव हि । ५ूर।

जपयन्ञविधानेषु यातास च चतुईश ॥ ५ूट॥ रीरारोग्यभोग्येपु सुखदानधनेप च। दृद्ववालातुरेष्वेव शान्तिं कुर्व्वन्तु मे सदा ॥ ६० ॥ सोमाखपौ तथासोधि: सविता चानिलानली। तथोक्रेः कालजिह्वोऽभृत पुचस्तालनिकेतनः । ६१ । स येपां जननीसंखस्तानसाधून् विवाधते। परिवर्चसुतौ द्ौ तु विरूपधिकृती द्विज ॥ ६२॥

गुर्व्विगया: परिवर्तन्ती कुरुतः पादपादिपु॥ ६३। क्रीष्टके परिवर्त्तन््या गर्व्भस्यान्योदरात्ततः। न रक्षं चैव नैवाटं न प्राकारं महोद्धिं॥ ६४॥

मार्फमड्ेस पुरामं।

परिखां वा समाकासेदबल्ा गर्व्भधारिणी। ऋद्गधक् तनयं लेसे पिशुनं नाम नामनः ॥ ६५ ॥ सोऽस्थिमज्जागतः पुंमां वलमच्यजितातनां। श्येनकाककपोतांश्च गृभोल्ूकैश्व वैसुतान्॥ ६६॥ अवाप शकुनि: पञ्च जग्हुस्तान् सुरासुराः । पूयेनं जग्राह मृृत्युश्र काकं कालो गृहीतवान् ॥ ६७। उन्नूवां निर्तिश्नैव जग्राहातिभयावहं। गृभ्षं व्याधिस्तदीशोऽथ कपोतं च सवयं यमः ॥६र॥ एतेषामेव चैवोक्ता भृता: पापोपपादने। तस्माच्छोनादयो यस्य निलीयेयु: शिरस्यय ॥ ६्ट ॥ तेनात्मरक्षणायालं शान्तिं कुर्य्याद्दिजोत्तम। गेहे प्रसूतिरेतेपां तद्दन्नीड़निवेशनं ॥ ७०॥ नरस्तं वर्ज्जयेङ्गेहं कपोताकान्तमस्तकं। पूयेन: कपोतो गरपश् काकोलूकौ गृहे द्विज ॥ ७१॥ प्रविष्टः कथयेदन्तं वसतां तच वश्मानि। र्ददक परित्यजन्गेहं शानिं कुर्य्याच्च पणिडतः॥ ७२॥ खप्रेऽपि हि कपोतस्य दर्शनंन प्रशस्यते। पडपत्यानि कथ्यन्ते गएडगान्तरतेरतथा॥ ७३॥ स्त्रीणां रजस्यवस्थानं तेषां कालांख्र मे शृणु। चत्वार्य्हानि पूर्व्वानि तथैवान्यत् नयोदश॥ ७४॥ शकादश तधेवान्यद्पत्यं तश्य वै दिने। अन्यहिनाभिगमने श्ाइदाने तथापरे। ७५॥

एकपस्वा शोउध्याय: ।। २९९

पर्व्वस्वथान्यत् तम्मात्त वर्ज्यान्येतानि पणिडतैः । गर्व्भहन्तुः सुतो निम्नो मोहनी चापि कन्यका ॥ ७६॥ प्रविश्य गर्व्भमत्त्येको भुक्का मोहयतेऽपरा। जायन्ते मोहनात्तरयाः सर्पमशडूकवाच्छपा: ॥७॥ सरीवटटपामि चान्यानि पुरीपमधवा पुनः। पगमासान् गुर्विविसीमांसमशुवानामसंयतां ।७८॥ रथ्टछायाश्नयां रातावथवा चिचतुष्पथे।

रुद्यमानां निशीधेऽ्य आविशेत्तामसौ खियं। सस्य हन्तुसाथेवैकः चुद्रको नाम नामतः ॥ ८० ॥ सस्याद्िं स सदा हन्ति लब्ध्वा रन्भं शृगुप्व तत्। समङ्गर्ल्यादिनारमो सुबप्तो वपते व यः ॥८ ॥ क्ेनेष्वनुप्रवेश वे करोत्यन्तोपसङ्गिपु। तमात् कल्प: सप्रशस्ते दिनेऽथ्यर्च्ा निशाकरं॥ ८२॥ वुर्य्यादारममुप्तिञ्व हष्टसुष्टः सहायवान्। नियोजिकेति या कन्या दुःसहस्य मयोदिता ॥ ८३॥ जातं प्रचोदिकासंजं तसया: कन्याचतुष्टयं। मत्तोन्मत्तप्रमत्तास्तु नवा नार्य्सु ताः सदा ॥ ८४। समाविशन्ति नाशाय चोदयन्तीह दारूगं। प्रथमीं धर्मारूपे कामञ्ाकामरुपिगं ॥। ८५ू ॥ पनर्थ आार्थरूपेए मोक्ष्वाभोशरूपियं। दुर्विनीता बिना शौचं दर्शयन्ति पृथङन्नरान ॥ ८६॥

२०० मार्योगादंय पुरासं।

साम्यन्ते तामिरष्ाभि: पुरुपार्थात् पृथङनराः। तासां प्रवेशश्च गहे सन्थर्क्षतु उदुसरे॥ ८॥ धाताविधावोश्च वलिर्यन काले न हीयते। भज्जतां पिवतां वापि सङ्गिभिर्जलविमुषैः॥८८॥ नवनारीषु संक्रान्तिस्तासामास्तभिजायते। विरोधिन्यास्त्रयः पुज्ञाश्चोदकग्राहकस्तथा ॥ प्र्द ॥ तम:प्रछादकश्चान्य रततवरूपं शुाुप्त मे। प्रदीपतैल संसर्गदूपिते लङ्गिते तथा ॥८० ॥ गुपलोलूखले यन पादुको वासने स्तियः। सूर्मदान्ादिकं यज् पदाछष्य तघासनं ।। ६ १ ।। यनोपलिप व्वानह्य विहार: कियते गहे। दर्व्वीम खेन यचाखिराहृतोऽन्यच नीयते ॥। ८२ ।। विरोषिनीसुतास्तव विजुसन्ते प्रचोदिताः । एको जिहागतः पुंसां स्त्रीणाञात्ीकसत्यवान्॥८३। चोदको नाम स प्रोक्क: पैशुन्यं कुरुते गृहे।

करोति ग्रहगन्तेषां वचसां ग्राहकरतु सः। आाकम्याची मनो नृणं तमसाछाद दुर्मातिः॥८५॥ कोधं जनयते यस्तु तमःप्रछाद्करतु सः । वतयंहार्य्यास्तु चीर्य्येन जनितन्तनयनयं ॥ र६ू ।। सर्व्वहाय्यई्वहारी च वीर्य्यहारी तथैव च। जनाचान्महेपवेते मन्दा चार यहेपु च ।। ६ ७ ।