1. markandeya_purana_4

एक पथाशोउध्यायः । ३०१

सग्क्षासितपादेपु प्रविशत्वा महानसं। खलपु गोछेपु च वै द्रोहो येपु गृहेपु वै॥ ६८॥ तेपु सव्व यथान्यायं विहरन्ति रगन्ति च। भ्रामगयास्तनयस्वेक: काकजङ्क दति खृतः ॥ ह्६ ।। तेनाविष्टो रतिं सर्व्वो नैव प्राप्तोति वे पुरे। भुञ्जन् यो गायते मैचे गायते हसते च यः ॥ १००॥ सन्ध्यामैधुनिनञ्ैव नरमाविशति हविज। कन्याचयं प्रसूता सा या कन्या ऋतुहारिखी॥ १०१॥ एका कुचहरा कन्या अन्या व्यज्जनहारिका। तृतीया तु समाख्याता कन्यका जातहारिखी॥ १०२॥ यस्या न क्रियते सर्व्वः सम्यक वैवाहिको विधिः। कालातीतोऽ्थवा तस्या हरत्येका कुचद्यं ॥१०३॥ सम्यक श्राद्वमदत्त्वा च तथानर्जन च मातरं। विवाहितायाः कन्याया हरति व्यञ्जनं तथा ॥१०४।। अग्यस्तुशून्ये च तथा विधूपे सृतिकागृहे। झदीपशरत्रमुपले भूतिसर्पपवर्जिते॥ १०५ ॥ अ्नुपविश्य सा जातमपहृत्यात्मसभ्वं। शसपसविनी वालं तचेवोत्सृजते दविज ॥ १०६ ॥ सा जातहारिसी नाम सुघोरा पिणिताशना। तम्मात् संरक्षमां काव्े यत्नतः सृतिकागृहे॥ १०७॥ सुतिच्चा पथतानाञ्च शून्यागारनिषेवसात्। सगहन्ति सुतसर्या: मचसडो नाम नामतः।१०८।।

गार्यारंडेव परायां।

पौचेभ्यस्तस्य सम्भूता वीका: शतराह्सुशः। चरडालयोनयश्राष्टी दएडपाशातिभीपखाः ॥१०८ ॥ चुधाविष्टास्ततो लीकास्तान्न चरडालयोनयः। पभ्यधावन्त चान्योन्यमचुकामा: परस्परं॥ ११०॥ प्रचएडो वारयित्वा तु तास्ताश्चएडालयोनयः। समये स्थापयामास यादशे ताटशं शशु ॥ १११॥ अद प्रमृति लीकानामावासं यो हि दास्यति। टूएडं तस्याहमतुलं पातयिष्ये न संशयः ॥ ११२।। चरडालयोन्योऽवसथे लीका या प्रसविष्यति। तस्याश्च सन्ततिः पुर्व्वा साच सद्ो न शिष्यति ॥ ११३॥ प्रमूते कन्यके द्े तु स्त्रीपुंसोर्बीजहारिमी। वातरूपामरूपाच्च तरयाः प्रहरखन्त ते॥ ११४॥ नातरूपा निषेकान्ते सा यस्मै चिपते सुनं। म पमान् वातशुकत्वं प्रयाति वनितापि वा ॥११५ ॥ तथैव गच्छतः सदो निर्वीजत्वमरुपया। उक्षाताशी नरे योऽसी तथा चापि वियोगिन:॥११६। विद्वेषिसी तु या कन्या मकुटीकुटिलानना। तस्या दी तनयी मुंसामपकारप्रकाशकौ ॥ ११७॥ निर्वीजतं नरे याति नारी वा शौचवर्ज्जिता। पेशुन्याभिरतं लोलमसज्जवनिषेयरं ॥ ११८॥ पुरुपद्वेपिसञ्जैतौ नरमाकम्य तिष्ठतः। माना साना तथा मिनैर्सीषटैः खवजनै: परैः ॥ ११६॥

दिपक्ाशोऽध्यायः॥ ३०३ विद्विष्टो नाशमायाति पुरुषो धर्मातोऽर्यतः । एकस्तु स्वगुणाँक्ोके प्रकाशयति पापछृत् ॥१२०॥ द्वितीयस्तु गुणान् मैत्रीं लोकस्थामपकर्पति। इत्येते दौःसहा: सव्वे यक्षणः सन्ततावथ। पापाचारा: समाख्याता येर्व्ाप्तमखिलं जगत् ॥१२१॥

इति ओोमाकेगडेयपुरमे दौःसहोत्यततिसगापनं नाम ॥ ५.१.॥

मार्कण्डेय उवाच। द्त्येप तामसः सर्गो व्रहायोऽव्यक्तजनानः । रद्रसगैं अवच्यामि तन्े निगदतः शृाु॥ १॥ तनयाश्च तथैवाष्टी पत्नाः पचाथ ते तथा। काल्पादावात्मनस्तुत्यं सुतं प्रध्यायतः ग्रभो: ॥२॥ प्रादुरसीदथाङ्गडस्य कुमारो नीललोहितः। रुरोद सुस्वरं सोऽथ द्रवंश्च द्विजसत्तमा ॥ ३ ॥ किं रोदिपीति तं ब्रस्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह। नाम देहीति तं सो्य प्रत्युवाच जगत्यतिं ॥ 8 ।। रुद्ररवं देव नामासि मा रोदीधर्य्यमावह़। एवमुक्तरततः सोडथ सपहत्वो रुरोद् ह।। ५ ।

३०४ मार्कगड्रेग पुरामां॥ ततोऽन्यानि ददो तमौ सम नामानि वे प्रभुः। स्थानानि चैपामष्टानां पत्नीः पचांक्व वै ह्विज ॥ ई॥ भवं सव्वें तथेशानं तथा पशुपतिं प्रभुः । भीममुग्रं महादेवसुवाच स पितामहः ॥ ७। चक्रे नामाव्यथैतानि स्थानान्येषाज्चकार ह। सूर्ध्यो जलं मही वहिर्वायुशकाशसेव च।८॥ दीघ्षितो ब्राह्मशः सोम इत्येतासतनतः कमात। सुवर्च्चना तथैवोमा विकेशी चापरा तधा ॥ै ॥ खाहा दिशस्तथा दीक्षा रोहिसी च यथाकगं। सूर्य्यादीनां द्विजश्रेष्ठ रुद्राच्यैर्गाममिः सह ॥१०॥ शनश्वरस्तथा शुको चोहिताङ्गो मनोजवः। स्कन्दः सर्गोऽय सव्तानो वुधश्नानुकमात् सुतः ॥११॥ एवमाकारो रुद्रोडसी सतीं भार्य्यामविन्दृत। दूश्कोपाच्च तत्याज सा सती सवं कलेवरं ॥१२।। हिमवहदहिता साभूनोनायां द्विजसत्तम। तस्या आाता तु मैनाक: सख्ास्भोधेरनुत्तमः ॥१३॥ उपयेमे पुवश्चैनामनन्यां भगवान् भवः । देवो धाताविधातारी मगोः ख्ातिरसूयत॥ १४॥ श्रियञ्ज देवदेवस्य पत्री नारायगस्य या। आयतिर्नियतिश्चैव मेगेः कन्ये महातानः ॥१५॥ धाताविधावोस्ते भार्ये तयोर्ज्जातौ सुतावुभौ। प्राणश्षैत मृकगड़ख्व पिता मम महायशा: ॥ १६्॥

३०५

मनखिन्यागहं तखात् पुत्रो वेदशिरा मम। धूसवत्यां समभवत् प्रामस्यापि निवोध से ॥ १७ ॥ मामस्य द्युतिमान् पुच्र उत्पन्नर्तरय चालाजः । अजराश्च तयो: पुच्ा: पौचाश्न बहवोऽभवन्॥१८॥ पत्नी मरीचे: सम्भूतिः पौर्सामासमसूयत। विरजाः पर्व्तश्लैव तस्य पुत्री महातानः ॥१६॥ तथो: पुज्जाखु रशिष्ये वंशसंकीतन द्विज। सातिश्चाङ्गिरसः पत्नी प्रसृता कन्यकारतशा॥ २०॥ शिनीवाबी कुहुश्चैव राका मानुसती तश्ना। पनुसूया तथेवाचेर्जज्ञे पञ्ञानकल्हपान्॥ २१॥ मोमं दुर्व्वाससश्जैव दत्तानेयञ्ज योगिनं। प्रीत्यां पुलम्तभार्य्यायां दत्तोखिखातातोऽभवत् ।। २२।। पूर्ववजन्मनि सोऽगस्य: स्मृतः सायशुवेऽन्तर। कईमश्ार्ववोरश्च सहिषुख्य सुतनयं ॥। २३॥ समा तु सुपुवे भार्य्या पुलहस्य प्रजापतेः। क्तोरतु सन्न्तिर्भार्यया बालिखिल्यानसृयत ॥ २४॥ षष्टिर्यानि सहसत्रानि कपीखामूई्रतरां। उर्ज्जायान्तु वशिष्ठस्य सप्ाजायन्त वै सुताः ॥२५॥

गतपाः शुत्तादृत्यते सव्व सहार्षयः खगृताः ॥२६॥

तरगात खाहा सुतान् लेभे तरीनदारो जसी हिज । २७॥ २ ङ'

३०६ मार्फगड़ेस पुरागं। पावकं पवमानञ्त शुचिञ्तापि जलाशिनं। तेषान्तु सन्ततावन्ये चत्वारिंशच् पञ्त च । २८ ॥। कथ्यन्ते बहुशख्चैते पिता पुञवयञ्त यत्।

पितरो ब्रह्मणा सष्टा ये व्यास्याता मया तव। सग्तिस्वाचा वर्हपदोऽनमयः सारयश्न ये॥ ३०॥ तेभ्यः खधा सुते जजे मेनां वे धारिगीं तथा। ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चाष्युभे द्विज ॥ ३१ ॥ इति श्रीमार्कगडेयपुरागे रुद्रसर्गाभिधानो नाम। ५२ ॥

कोटफिरुवाच॥ स्वायगावं त्वयास््ातमेतनान्वन्तरच्च यत्। तदहं भगवन् सम्यक् श्रोतुमिच्कामि कथ्यतां ॥१॥ गन्वन्तरप्रमागज्त देवा देवर्षयस्तथा। ये च क्वितीशा भगवन् देवेन्द्रश्वैव सस्तथा॥२॥ मार्कगडेय उवाच। मन्वन्तराणां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः। मानुषेस प्रमागोन शुणु सव्वन्तरत्व से ॥ ३ ॥

निपस्ाशोऽथ्यायः। ३०७

विंशत्कोद्यस्तु संख्याता: सहस्त्राषि व विंशतिः। महपष्टिस्तथान्यानि नियुतानि च संस्थया॥ ४ ।। मन्वन्तरप्रमासच्च द्त्येतत् साधिकं विना। पर्ष्टौ पतसहसत्राशि दिव्यया संखया सातं ॥५॥ द्विपञ्वाशत्तथान्यानि सहस्रागयधिकानि च। स्वायमावो मनः पूव्वें मनुः ख्ारोचिषरत्था ॥ ६॥

पडेते मनवोऽतीतास्त्रथा वैवखतोऽधुना।७॥ सावर्सिः पञ्च रौच्याश्त भौत्याश्चागमिनखवमी। एतपां विस्तरं भूयो मन्वन्तरपरिग्रहे॥ ८॥ वन्थे देवान्टषींश्चैव यक्ेन्द्राः पितरख ये। उत्पत्तिं संयहं ब्रह्ान् शूयतामस्य सन्ततिः । ६ ।। यच् तेषामभृत् क्षेत्रं तत्पुचाणं महात्मनां। मनो:आवायमावस्यासन् दश पुज्नास्तु ततमाः॥१०॥ यैरियं पृथिवी सर्व्वा सप्द्वीपा सपर्व्वता। मममद्रा करवती प्रतिवर्ष निवेशिता ॥११ ॥ स्वायमावेऽन्तरे पूर्व्वमाद्ये चेतायुगे तथा। पियव्रतस्य पुज्नैसतैः पौचैः स्वायमावस्य च॥१२॥ प्रियव्रतात् प्रजावत्यां वीरात् कन्वा व्यजायत। कन्या सा तु महाभागा कर्ईमर्य प्रजापतेः ॥१३॥ कन्ये दे दश पुन्नांश् सम्रनाट्कुशी च ते उभे। तयोवे सातरः शूराः प्रजापतिसमा दश ॥ १४ ॥

३०t.

अग्नीओ मेधातिशिश्च वपुष्यांश्र तघापर:। ज्वोतिप्रान्द्ुतिमान् भव्यः सवनः सप्त एव ते ॥ १५ । प्रियव्रतोऽ्यषिञ्चत्तान् सप् सप्मु पार्थिवान्। द्वीपेषु तेन धमागा द्वीपांश्रैव निबोध मे ॥१६ ॥ जम्बुद्दीपे तथासनीमें राजानं छतवान् पिता। प्चद्वीपेश्वरस्नापि तेन मेधातिथि: छतः॥१७॥ शाल्मलेस्तु वपपान्तं ज्योतिमन्तं कुशा हये। तौञ्द्वीपे दुतिमन्तं भव्नं शाकाह्वयेश्वरं॥ १८॥ पुष्कराधिपतिञ्नापि सवनं कृतवान् सुतं। महावीतो धातकिश्च पुष्कराधिपतेः सुतौ ॥१६ ॥ द्विधा छत्वा तथोर्वगं पुष्करः सन्यवेशयत्। भव्यस्य पु्रा: सप्ासन्नामतस्त्रान्निवोध मे॥२०॥ जलदस् कुमारश्च सुकुमारो मनीवकः । कुशोत्तरोज्थ मेधावी गप्मर्तु महाद्रम: ।।२१॥ तन्नामकानि वर्षाणि शाकदीपे चकार सः। तथा द्युतिमतः सप पुत्रास्तांख् निबोध मे ॥२२॥ कुशली मनुगश्नोणा: पाकरथ्चार्थकारकः। मुनिश्च दुन्दुभिश्लैव सप्मः परिकीर्तितः ॥२३॥ तेपां खनामधेयानि क्ौञ्चद्वीपे तथाभवन्। ज्योतिषातः कुशद्वीपे पुजनामाङ्डितानि वे ॥ २४॥ तत्रापि सप्त वर्षाणि तेपां नामानि मे शाु। उद्धिदं वैगवचैव सुरचं लग्ननं तथा ॥ २५ ॥

३०९

धृतिमत् प्राकरज्जैव कापिलं चापि सप्तमं। वपुपातः मुताः सप्त गातवालेशस्य चाभवन्॥ २६। ववेतम हरितक्षैव जीमृतो रोहितस्तथा। वैद्युतो सानसक्षेव केतुमान् सप्तमस्तथा॥२७॥ तथैत शाव्ालेस्रेपां समनामानि सप्त वै। स मेधातिथेः पुत्राः वथद्वीपेश्वरस्य वै॥ २८॥ पां नामाद्वितैर्वपेः सवचद्ीपरतु सप्तधा। पूव्व शाकभवं वषें शिशिरन्तु सुखोदयं । २।। आागन्द् शिवञ्चैव क्षेमकञ्च सुवन्तथा। पृक्षद्वीपादिभृ तेषु शाकद्दीपान्तिमेप वै ॥ ३०॥ नयः पञ्चसु धर्ममश्च वर्मााश्रमविभागजः । नित्यः स्वाभाविकश्चैव त्रहिंसाविधिवर्ज्जितः ॥ ३१। पञ्तख्वेतेषु वषेष सर्व्वमाधारणः खृतः। अग्नीधाय पिता पूव्वें जम्बुद्दीपं ददौ द्विज ॥ ३२ ॥ तस्य पुत्रा बभूबुर्हि प्रजापतिसमा नव। ज्येष्ो नाभिरिति स्थातसत्तस्य किंपकुपोऽनुजः ॥ ३३॥ हंविर्वर्षस्तृतीयस्त चतुर्थोऽभूदिलाद्टतः। वश्यस् पञ्चगः पुत्रो हिरगयःपछ्ठ उच्यते॥ ३४। कुरुस्तु सप्तमस्तरेपां भद्राश्चश्नाष्टमः रृतः। नवमः केतुमालश्च तन्नास्ना वर्गसंस्थिति: ॥ ३५ ॥ यानि किंपुरुपास्यानि वर्ज्जयित्वा हिमाहयं। तेषां स्वभावतः सिद्धि: मुखग्राया ह्ायनतः॥३६॥

970 मार्के मटय पुरामं। विपरय्ययो न तेप्वरित जगमृत्युभयं न च। ध्माधिर्ममी न तेष्वास्तां नोत्तमाधममध्यमा: ॥३७॥ न वै चतुर्युगावस्था नार्त्तवा कतवोन च। अग्ीध्रसूनोर्नाभेरतु ऋषभोऽ्भूतुती द्विज॥ ३८ ॥ पभाङ्गरतो जने वीरः पुचशताद्दरः। सोऽभिपिच्र्पभः पुत्रं महाप्राव्राज्यमास्थितः ।। ६ूट। तपसतेपे महाभाग: पुलहाश्रमसंश्रयः। हिमाहनं दक्षियां वर्ष भरताय पिता ददौ॥ ४०॥ तस्मानु भारतं वर्षं तस्य नाख्ना महात्मनः। भरतस्याप्यभृत्पच्नः सुमतिर्नाम धार्ग्मिक: ॥ ४१ ॥। तरिसनत्राज्यं समावेश्य भरतोऽपि वन ययी। एतेपां पुच्चपीचैस्तु सप्तद्वीपा वसन्धरा । ४२ ।। प्रियव्रतस्य पुचैस्तु भुक्का स्वायभूवेऽन्तरे। यप रवायमभवः सर्गः कथितस्त्े द्विजोत्तम॥४३॥ पूर्व्वमन्वन्रे सम्यक किमन्यत् कथयामि ते ॥88 ॥ इति श्रीमार्कारडेय पुराणे मन्वन्तरक्रथन नाम ॥ ५३॥

कोष्टुकिगवाच। कति हीपा: समुद्ा वा पर्व्वता वा कति हविज। किसन्ति चैव नर्गासि तेपां नव्यश् का रने॥ १॥

३११

महाभृतप्रभासच्च लोकालोकन्तथैव च। पर्य्यामं परिमागच्व गतिञ्जन्द्रार्कयोगपि।२। सतत् गब्नहि मे सव्तें विस्तरेख महासुने ।३॥ मार्कगड़य उवाच। शताई्धकोटिविस्तारा पृथिवी हास्शो द्विज। तरया हि खानमखिलं कथयामि शृषुप्व तत् ॥ ४ ॥ ये त दीपा मया प्रोक्ता जम्बुद्दीपादयो द्विज। पुष्करान्ता महाभाग शुखेपां विस्तरं पुनः । ५ू।। द्वीपासु द्विगुसो द्वीपो जसनः सघोय माललः। कुश: कौचचस्तथा शाकः पुष्करद्दीप एव च॥ ई॥ लवगेचसुरासरपिर्द धिदुग्ध जलानिमिः । द्विग सो्द्िगगैर्वृद्या सर्त्वतः परिवेषिताः ।७। जाबुद्दीपशप संस्थानं प्रवक्ष्येहं निबोध मे। लक्षमेकं योजनानां इत्ती विस्तारदैधतः ॥८॥ हिमवान् हेसकटश्च ऋपभो मेरुरेव च। नील: गेतस्तथा शुङ्गी सप्तास्गिन वर्षपर्वताः । ८। द्वो लक्षयोजनायामी मध्ये तव महाचखौ। तयोर्दचिगतो यौ तु यी तथोत्तरतो गिरी॥ १०॥ दशभिर्दशभिर्न्यनः सहसैस्तैः परररं। द्विसाहम्रोछुया: सव्व तावद्विस्तारिखय ते॥ ११॥ समुद्रान्तःप्रविष्टाश्च पड़सिन् वर्षपर्वताः। दक्षियोसवतो निम्ना मध्ये तुङ्गायता चितिः ॥१२।

गार्फमडम पुरमं। वदई् दृक्षिमा नीषि नीसि वर्माणि चोतरे। दृस्नाटतं तयोरगाध्ये चन्द्रार्ड्वाकारवत् स्थितं ॥१३। ततः पचष भद्राखं केतुमालच्च पश्चिमे। इल्ावृतर्य सध्छे लु मेकः कनकपर्व्वतः ॥ १४।। वतुरसीतिसाहस्रस्तस्योचछायो महागिरे:। प्रविष्टः पोड़शाधस्तादिस्तीर्गाः भोड़शेव तु॥ १५ ॥ शरावसंस्धितत्वाच् द्ानिंशगाड्ि विस्तृतः । शुक्तः पीतोऽसितो नकः प्राच्यादिषु यथाक्रगं॥ १६ ॥ विप्रो वैश्वास्तथा शूद्धः श्नियश्च सवर्गातः । तस्योपरि तथेवाषौ पुर्व्वादिष यथाकमं ॥ १७॥ दून्द्रादिलोकपाखानां तन्मध्ये ब्रह्हाणः सभा। योजनानां सहस्रागि ततुर्ईश समुच्छिता॥ १८॥ अयुतो च्छायरतस्याध स्तथा चिप्कसापर्व्वतः। प्राच्यादिप कमेगौव मन्दरो गन्धमादनः: । १६॥ विपुलक्ष सुपार्श्वश्च केतुपादपशोमिताः। कदम्बो मन्दरे केतुर्जम्तुर्व्वे गन्धमादने ॥२०॥ विपुले च तथाश्रत्धः सुपार्श्वे च वटो सहान्। एकादशशतायामा योजनानामिमे नगाः । २१॥ जठरो देवकृटश्च पूर्तवम्यां दिशि पर्ववतौ। उपानीवनिषधौ माप्ती परररनिरन्तरौ ।। २२ ।। निषधः पारिपानश्र मेरो: पाश्वे तु पश्चिमे। यध्ा पर्ली तथावेवावानीलनिषधायती॥ २३॥

३१३

कैखासो हिमवांश्चैव दक्षिषेन सहाचयी।

शुद्गवान जारुधिश्चैव तथैवोत्तरपर्व्वतौ। यथैव दश्षिगो तद्दन्र्वान्तर्व्यव निषती॥ २५॥ सर्ययादपर्लवता होते कथ्यनोऽषी द्विलोतम।

नव योजनसाहसं गागुद्स्दचिगोग्तरं। मेरोरिलाटते तद्ददन्तरे वै चहुर्दिशं॥२॥ फलानि यानि वे जम्वा गन्वसादनपर्लत। गजदेहप्रमाखानि पतन्ति गिरिगूई्नि॥ २८ ॥ तेपां सावात् प्रभवति खाता जवनदीतिवै। घन जाम्बूनदं नाम कनकं समजायते ॥ २ट। ता परिक्रम्य वै मेरूं जम्बूसूलं पुनर्वही। विशति द्विजशार्दूल पीयमाना जनैस्व तैः ॥ ह०॥ भद्राश्वऽश्वशिरा विप्ुर्शारिते कूर्मासंरिपतिः। वराहः केतुमाले च मतारुपरथोतरे। ३१ ॥ नेपु नक्षनविन्यासाहनिपयाः ससवल्णिताः । नतुर्प्वपि द्विजश्रेष्ठ ग्रहाभिभवपाठकाः ॥ हय॥

इति श्रीमार्कगड़ेय परागो भुवनवोसे जम्बूद्ीपवर्गानं नाम॥ ५४॥

२ च

;12

मार्यगडय उवाच॥ शैलषु गन्दराद्यपु तुष्वेव द्विजोत्तम । वनानि यानि त्वारि सरांसि च निबोध मे ॥ १ ॥ पूववें वैतरथं नाम दक्षिगो नन्दनं वन। वैखषानं पश्चिमे शैले साविवं चोततराचले । २ । प रणेदं सर: पूवें मानसं दष्षिगो तथा। शीतोदं पशचिमे मेरोर्महाभद्रं तथोतरे। ३॥ शीतार्तश्रकमञ्जक्ष कुलीरोऽय सुकङ्गयान्। मिश्ैलोडय टपवान् महानीली भवाचलः ॥ ४॥ सविद्दुर्मन्दरो वेखुस्तामसो निषधरतथा। देवशैलय पूर्व्वस मन्दरस महाचनः ॥ ५ू ॥ चिकूटशिखराटरिय कलिङ्गोऽथ पतङ्गकः। रुचकः सानुमांश्ाद्रिस्तासत्रकोऽय विशाखवान॥ ६॥ श्रेतोद्र: समूवश्च वसुधारश्र रत्नवान्। शकशृजो महाशैलो राजशैलः पिपाठकः।७।

दत्येते दक्षिणे पार्श्वे मेरो: प्रोक्ा महाचलाः ॥८ू॥ सुरभः शिशिराष्श्र तैतुर्यय: कपिखसतथा। पिज्जरोडथ महासह: सुक्सः कपिख्ी मधुः ॥॥

३१५

ऋज्जनः कुक्कट: कण्: पाएडरथाचलीरमः। सहसरशिखरश्नाद्रि: पारिपात्रः सणुङ्गचान् ॥१०॥ पश्चिमेन तथा मेरोदिर्कमात् पश्चिसाद्वहिः। एतेऽचला: समाख्याता: भाुष्वान्यांसतथोत्तरान्।। ११। प्ङ्गकूटोऽथ टृपभो हंसनाभरतय्याचलः। कपिलेन्द्रस्तथा शैलः सानुमान् नील एव च ॥ १२। स्वर्णशङ्गी पातशृङ्गी पुप्पको मेघपर्व्वतः । विरजाक्षी वराहादिमयूरो जायधिरतथा॥१३॥ द्ूत्येते कथिता ब्रह्मन् मरोरुत्तरतो नगाः। गृतेपां पर्व्वतानान्तु द्रोन्योऽतीवमनोहराः ॥१४।। वनैरमखपागीयैः सरोभिरुपशोभिताः। ताम परयकृतां जन्म मनप्यासां ह्िजोत्तम । १५ ।। एते भीमा द्विजश्रेष्ठ खर्गाः खर्गगुमाधिकाः।

पुगयोपभोगा एवोक्ता देवानामपि तारपि। शीतान्ताद्येषु चैतेषु शैलेषु दिजराल्षम । १ ७ ॥ विद्याधराणां यक्षासां किननरोरगरघ्षसां। देवानाञ्त महावासा गन्धर्व्ागां च शोभनाः ।१८। महापुगया मनोजेश्र सदेवोपवनर्युताः । सरांसि च मनोज्ञानि सर्वर्तुसुखदोऽनिल: ॥ १६ । न नैतेपु मनष्यागां वैसनरयानि कुनचित्। तदेवं पार्थिवं पअमं चतुष्पवं सयोदितं ॥ २०॥

मद्ापवभारतायानि पतान्वस्य चतुर्हिशं। भारतं नाम सहर्षं दल्िशेन मयोदितं ॥२१। नत् कर्माभूमिर्नान्यत्र संग्राप्ति: परयपापयोः। एतत् मधानं विज्ञेयं यत्ञ सव्वें प्रतिछितं ॥ २२॥ तममात् खर्गापवर्गो न मानष्यनारकार्वपि । तिर्य्येक्कसयवाप्पवत् नवः प्रामीति ते हिज ॥ २३॥ इति श्ीमार्फमडेय पुसगे भुवनकोये ॥५५॥

घट् मनाशाडथ्ाय: ।

गारकेगडेय उवाच । भगवारं जदोतिं पद नारायमस प। नतः पवता या देवी गङ्गा विपशगामिनी॥ १ ॥ सा प्विश्व सुधायोनिं सोममाधारमसासां।

पपात मेरुपृष्ठे च सा चतुर्द्दा ततो गयौ। मेगकूट वटान्तेस्यो निपतन्ती विवर्चिता। ३। विकीर्समायसखिला निरालाा पपात सा। मन्दरादेपु पादेए मविभक्कोद का सग । ४ ।।

39७

तत्सावयित्वा च ययी वरुगोदं सरोवरं। शीतान्तञ्ज गिरिंतसात्ततश्वाव्यान् मिनीन् कमात। ६्। गत्वा भुवं समासाद् भद्राश्वाकालषिं गता। तथेवालकनन्दां दचिसे गन्नसादते॥७। मेरुपाद्वगं गत्वा नन्दनं देवनन्दनं। मानसच्ज महावेगात् प्वावयित्व्ा सरोवरं ॥८॥ सासाद् शैलराजानं रथ्यं हि शिखरवावा। तकमाज पर्व्वतान् सर्व्वाव् दक्षिणोपकयोहितान्॥ ई। नान पावमिता संगाप्ता हिमनन्तं सहागितिं। द्पार तत्र तां शगुर्न मुमोच टपस्जः । १०॥ भगीरयेनोपवासैः स्तुत्या वाराधिती विसुः। तत्र मुक्ता च शव्न सप्तधा दन्िशोद्षिं॥ ११॥ प्रविवेश जिधा म्राच्यां बातयन्ती महानद़ी। भगीरथरथस्यानु सोतसैवोन दश्निगां। १२॥ तथैव पश्चिसे पादे विपन्े सा सहानदी। स्वरक्षरिति विस्याता वैभाजं साचलं ययी॥१३॥ शीतोदच् सरस्तसाात् सावयन्ती गहानदी। खरकुः पर्व्वतं प्राप्ता ततक्च चिशिषं गता॥ १४॥ तसमात् कमेस चाद्रीयां शिखरेपु विपत्व सा। केतुमावं समासाझ प्रविष्टा लवसोदधिं॥ १५॥ सुपार्श्वन्तु तथैवादिं सेवपाद हि सा गता। तत सोसेति विख्वाता या कयी सवितुर्वनं॥ १६॥

३१t गार्फेगडय पुरमं ॥ तत्पावयन्ती संगाप्ता महाभद्र सरोवरं। ततश्न शङ्गकूटं सा म्रयाता वै महानदी ॥ १७॥ तस्माच इपभादीन् सा क्रमात् ग्राप्य शिलोच्चयान्। महार्गवमनुप्ाप्ता वावयित्वोत्तरान कुरुन् । १८। एवमेषा मया गङ्गा कघिता ते द्विजर्पभ। जम्बुद्दीपनिवेशाज्च वर्पासि च यथातथं । १६॥ वसन्ति तेषु सर्व्वेषु प्रजा: किंपुरुपादिषु। सुखप्राया निरातङ्का न्यूनतोत्कर्पर्त्जिताः॥२॥ नवस्वपि च वर्पपु सप्त सप् कुलाचलाः । एकेकरिगंस्तदा देशे नद्यश्वाद्रिविनिहृताः ॥ २१ । यानि किंपरुषाद्यानि वर्पागयष्टी द्विजोत्तम। तेषूङ्गिदानि तोयानि मेघवार्य्यच भारते ॥ २२ ॥ वार्शी खाभाविकी देशा तोयोत्या मानसी तथा। कर्गाजा च नखां सिद्धिर्व्वर्षेर्प्वेतेपु चाह्सु ॥ २३॥ कामप्रदेग्यो एघोग्यो वार्धी सिद्धि: खवभावजा। स्वाभाविकी समाखयाता तृप्तिदेश्या च देशिकी॥ २४।। अपां सीच्शाच् तोयात्था ध्यानोपेता च मानसी। उपासनादिकार्य्यात्तु धर्गाजा साध्युदाहृता। २५ ॥ न चैतेषु युगावस्या नाधयो व्याघयो न च। पुयापुनयसमारसो नैव तेषु द्विजोत्तम । २र६॥ इति श्रीमार्कगदेगपुराये मङ्गाववारी नाम ॥ ५ू६्र ॥

सगपव्ाशोऽथाय।

कीछकिगवाच। भगवन् कथितन्वेतज्जम्बुद्दीपं समासतः । यदेतङ्गवता प्रोत्नं कर्मा नान्यच पुगयदं ॥१॥ पापाय वा महाभाग वज्जयित्वा त भारतं। दतः स्वर्गश्च गोष्श्च मध्यच्वान्तष्व गग्यते ॥२ ॥ न खखव्यव म्च्यानां भूमौ कर्गा विधीयते। तम्माद्दिस्तरशो ब्रह्मन् ममैतद्गारतं वद ॥३॥ ये चास्य भेदा यावन्तो यथावत् स्थितिरेव च। वर्षोडयं द्िजशार्हल ये चासिन् देशंपर्वताः ॥४॥ मार्कगडय उवाच। भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निवोध मे। समद्रानारिता जेयास्ते त्वगम्या: परस्परं॥५। दून्द्र द्वीपः कशेरुमांस्ताम्न्वर्गो गभस्तिमान्। नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वो वारुगरतथा ॥ ६॥ अयन्तु नवमस्त्ेषां द्वीपः सागरसंदृतः । योजनानां सहसत्रं वै द्वीपोऽयं दश्षिणोत्तरात् ॥ ७। पूव्व किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनास्तथा। व्राहमगाः श्चिया वैश्याः शूद्राश्यान्तःस्थिता हिज॥र॥ दूज्याध्यायवगिज्यादैः कर्माभि: वृतपावनाः। तेषां संव्यवहारश्ष एभिः कर्मभिरिष्यते॥॥

1

सर्गापवर्गप्राशिश्त पुगयं पाप्च वे तदा। महेन्द्रो मलयः सहः शुक्किमानटस्तपर्वतः ॥१०॥ विन्वश्न पारिपानश्च सपैवान कुलाचलाः। तेपां सहस्रशश्नान्ये भूधरा ये समीपगा: ॥ ११॥ विस्तारोच्छयिमो रग्या विपुलाश्चान सानवः । कोलाहल: रवैभ्राजो मन्दरो दर्दुगचलः ॥१२॥ वातखनो वैद्युतथ गैनाकः खररसथा। तुङप्रसथो नागगिरी रोचनः पाएडराचलः।१३। पुप्पो गिरिटुर्कायन्ती रैवतोऽर्ुद गव च। सृप्यमूक: सगोभवतः कृटशैल: कृतसारः॥ १४॥ श्रीपर्वतश्त कोरय् शतगोगन्ये च पर्वताः। तैर्विमिश्ा जनपदा ग्हेछाश्चार्थयाथ्य भागभः ॥१५ ।। तैः पीयने सवित्श्चेषा यारता: सग्यडिवोध मे। गङ्गा सरखती सिन्युश्चन्दभागा तथापरा। १६। यमुना च शतद्ुश्न वितस्तेरवती कुहुः। गोमती घूतपापा च बाहुदा सशहती॥ १७॥ विपासा देविका रंशुर्निश्चीरा गगडकी तथा। कौशिकी वापगा विग्र हिमवत्पादनि:रताः॥१८॥ वेदसगृतिव्वदवती टवकी सिन्धुरेव च। घेरा सातन्दनी वैव सदानीर मही तथा ॥ १८ ॥ पारा चर्श्मच्वती गूपी विदिशा वेलवत्यपि। शिमा झ्यवर्सी च तथा पारिमालायया: साताः । २०॥

सप्पक्ाशोषभ्यायः। ३२१

शोमो सहानदश्नैव नर्मादा सुरथा इढिजा। सन्दाकिती दशार्सा च चिचकूठा तथापरा ॥ २१। चितोत्यचा सतमसा करमोदा पिशाचिका। तथान्या पिप्पलिश्चोगिर्विपाणा वज्जुखा तदी ॥ २२॥ ससेरुजा शुक्किगती शकुली निदिवाकमुः। खन्यपादगसृता वै तथान्या बेगवाहिनी॥ २३॥ शिपा पयोष्णी निर्विन्ध्या तापी सनिषधावती। वेगया वैतरसी चैव सिनीवाली कुसुद्दती॥ २४॥ करतोया सहागौरी दुर्गा चाना:पिरा तका। विन्धपादप्रसूतास्ता नयः पुसजला: शुाः ॥२५॥ मोदानरी भोमरथा कृप्णा वेससा तघापरा। तुङ्गशद्रा सुमयोगा वाह्या कावेयशापना। र६। विन्धपादविनिष्कान्ा* इत्ेता: सरिदुर्तआाः । छतसाला तालपर्सी पुप्पजा सृत्यलावती॥ २७। गखयाद्रिसमुङ़ता नय्यः शीतजलारिवमाः। पितृगोसर्णिकृल्या च इूसुका चिहिता न या ॥ २८। लाङ्गलिनी वंशकग गहेन्द्रपभवाः सपुताः । ऋृषिकुस्पा कुमारी च सन्दगा सन्दवाहिती ॥ रट। हापा पखाशिनी चैव शुक्िमलाक्षवाः खृताः। सर्त्वाः पनायाः सरखत्यः सर्वा गङ्गाःससुदगाः।६०॥

• सह्पादविनिप्लान्ता इति पाठावार:।

३२२ मार्यागहेय पराभां॥ विश्वस्य मातरः सर्व्वाः सर्व्वपापहराः रृताः । अन्याः सहसमश्ोका: चुद्रनद्यो हिजत्तम॥ ३१ ॥ प्राषट्कालवहा: सन्ति मदाकालवहाश्च या:। मत्याश्कूटा: कुल्याश्च कुन्तला: काशिकोशलाः ॥३२॥

मध्यदेखा जनपदा: प्रायशोऽमी प्रकीर्तिता: ।३६। सह्यस चोतरे यास्तु यच गोदावरी नदी। पथिव्यामपि हळ्ायां स प्रदेशो मनोरमः ॥३४।। गोवर्दनं पुरं रखं भार्गवस्व महातमग:। वाछीका ताटधानाच साभीरा: कालतोयका: । ६५ अपरन्ताथ मूदाख पहमाथमा खसिडकाः। गाव्धारा गवलाखैय मिन्धुसौवीरमद्रकाः ॥३६॥ प्ातद्रजाः कबिद्गाप पारदा हारभूषिकाः । माठरा बहुगद्वाख् ककया दशमालिका: ।६७। चियोपनिवमाय वैश्वभूद्रकुलानि च। काम्नोजा दरदामैव बर्जरा हर्षवर्द्धनाः॥३८॥ चीनाख्नैव तु खाराश्च बह़ला बाह्यतोनराः। अवेयाथ भरछाजा: पा्कलाश कुशरुका: ॥३ट॥ वस्गाकाः शूलकाराथ्टर चुलिका जागुडेः सह। औैपधाचानिसद्राश् किरातानाव् जातयः ।।४०॥

पूखिजिका: क्ुहकाखैव ऊर्सा दर्व्वास्तयैव च।। ४१।।

323

एते देशा दुदीच्यारत म्राच्यान्देशन्निबोध मे। सधारका सदकरा अब्तर्गिर्तया वहिर्गिगः ॥१२॥ तथा पवक्ञा रङ्ेया मानदा मानवर्तिका: । त्रग्गोत्तग: प्रविजया भार्गवा सेयमलकाः । ४३। प्राज्योतिषाश्च सद्राश्च विदेहास्तास्रलिप्तकाः। अज्ा मगधगोमन्ताः प्राच्या जनपदा:सुताः।। ४४।। पथापरे जनपदा दश्षिणापयनासिन:। गु.ड्राश्च केवलास्चैव गोलाङ्गूलारतथैव च॥ ४५ ॥ गैलृषा मृषिकास्चेव कुशुसा नाम वाराकाः । महाराष्ट्रा माहिषका कलिङ्गारवैव सर्व्वशः ॥४६॥ प्राभीग: सह वैशिका साठका: शवराश्ष ये। पुलिन्दा बिन्ध्मीलेया वैदर्भा दशकेःसह ॥ ४॥ पौरिका मौलिकाश्ैन अश्मका भोगवर्ई्गनाः । नैपिका: कुन्तला अन्धा उद्ङिदा वनदारका: ॥४८॥ दाश्निणात्यास्वमी देशा अपरान्तान् निवोध मे। दूर्थ्यारकाः कालिबल्ा दुर्गाश्चानीकटैःह॥४८ ॥ पुलिन्दाश्च मुमीनाथ रूपपा: सतापदेः सह। तथा कुरुमिनसैव रज्च चैव कठाछारा: ॥ ५ू०॥ नासिक्ावाश्च ये चान्धे बेचेवी सर नर्र्दाः । भीरकच्छा: समाहेया: सम् साक्सतीररि॥ ५१॥ कानीराज्र सुराद्रराश्च अवनयाय्षार्लुदः सह। रत्येते हपरााश्र शायु निन्धनिवासित: । ५२॥

मार्क हेय पुरं। सरजास करुपाच केरवाशीावै:ह। उत्तमर्गा दशार्शाञ्त सोज्या: किछ्िन्धकै:सह।५३॥ तोश्वाः कोशलाश्षैव चैपरा वैदिशसथ्ा। तुखुरासुखुलाश्मैव पटवो नैषघैः सह ॥५४॥ परव्जारतृष्टिकारास्स वीर होवा हवन्तयः। एते जनपदा: सव्वे विळ्वए स्निवासिन: । ५५ ॥ अतो देशाव् मनच्छामि पर्वताशयिषञ्च ये। नीहारा हंससार्गाश्च कुरवो गर्गशा: खसा: । ५ू६॥ कुन्तप्रावरसास्षैव ऊर्णा दार्याः सकृचकाः। निगर्ता गालवाश्ैव किरातारामसैः सह । ५७॥ कृतचेतादिवख्ान चतुर्युगहतो विधि:। एतचु आरतं वर्ष चतु:ंसासांख्यितं । ५ूर ।। दचिगापरतो हार्य पूर्व्वेस च गहोदधि:। हिगवानुरेखास दार्रुकरय यथा गुमा: । पूर्ट ॥ नदेतद्वारतं वर्ष सर्वबीजं द्विजोचतम। व्रहात्वमगरेशलं देवत्वं सरुतरतथा ॥ ई०॥ मृगपखप्परेवोविशह्ले गरीसृपाः। स्थावराषाय् सव्वामितो वहात् मुभाशुगेः ॥ ६॥ पयाति कर्माभृव्वक्वान् वान्या लोकेपु विद्यते। देवानागपि विषम सदा एप सनोरछः। ६२ । अपि मातुषमाए्यागो देवलाताच्यता: घितौ। गनाः कपते तथ यन प्रहम सुगसुकः। है३॥

पउपच्ाणजमाय:। ३२५

तलमनिगड़ ग्रसतैः सकरमास्वापनोत्सक:। न विज्वित् कियते कर्या सुखलेशोपरंहितैः ।६8। इति श्रीमार्कोडेयगुरागे नयादिवर्गतो नाम॥ ५9॥

गयपचाशऽधायः।

कोषकिरुवाच। भगवन् कघितं सश्यक् भवता भारतं मम। सरितः पर्व्वता देशा से च तच वसन्ति वे ॥ १॥ किन्तु कूर्म्मरवया पुलें भारते भगवान् हरिः । कघित स्स्य संस्थानं श्रीतुमिछ्धाम्यशेपतः ।२॥ कथं स संस्थितो देवः कूर्मारूपी जगार्हनः। शुभाशुभं सनुप्यायां वज्यते च तनः कथं॥ यधामुखं यद्ापादनाश्य तद्ब्रूह्मशेपतः ॥३॥ मार्कगडेय उवाच । प्राझुसनो भगवान् देवः कूमारूपी न्यवस्थितः । आकस्य भारतं वर्ष नवभेदमिमं हिज ॥ ४॥ नवधा संस्थिताव्यस्य नचनामि समनातः। विपयाश्च द्विज्श्रेष्ठ ये राग्यक तानिवोध गे ॥५ू । वेदमन्वा विमाणडव्या: भाख्नीपारघा शकाः। उज्जिहावारतया नता घोपसंस्पासतया खणाः ॥ई॥

मार्कराइेश पुरायां। मध्ये सारखता मतयाः शूरसेना: समाथराः। घमािगया ज्योतिषिका गौग्यग्रीवा गुडाश्मकाः ॥७। वैदेहकाः सपाञ्चाखाः संकेता: कङ्गमारुताः । कालकोटिसपाषणडाः पारियाचनिवासिनः ॥८।। कापिङ्गला: कुदरवाह्मस्तथेवोडग्वरा जनाः। गजा हयाश्न कुर्मारय जलमध्यनिवासिनः ॥८। कृचिका रोहिसी सोम्या मतेपां मध्यवासिनां। नश्त्रचितयं विग्र शुभाशुभविपाटवं॥१०॥ दषध्वजोऽज्जनक्षेव जग्वास्यो सानवाचलः । सूर्पकर्गो व्याञ्रमुखः खर्याकः कर्व्वटाशनः । ११ ।। तथा चन्द्रेशवराख्ष्ीव वशस्त मगधास्तथा। गिरयो मैथिना: शुक्षास्तरया वदनदन्तुराः ॥१२॥ माग्ज्यीतिणाः सलीहित्याः सामुद्राः पुरुषादकाः । पूर्सोक्कटो भद्रगौरसवोदयगिविर्दिज॥ १३॥ कशया सेखलामुहास्तायखितैकपाढपाः । वर्द्वमाना: कोशलाच्च भुखे कूर्ग्ास्य संस्थिताः ॥१४। रोद्र: पुनर्व्सुः पुष्यो नचचचितयं मुखे। पादे तु दधिगे देणा: कोष्टके वदतः खृणु ॥१५॥ कलिङ्गवङ्गजठराः कोशला एृमिकासतथा। चेदयख्तोर्द्कर्णाथ मतपाद्या विन्वासिनः ॥१६। विदर्गा नारिकेवाश्ष धर्माद्दीपासथेलिका: । न्यासग्रीवा महाग्रीवायीपुराः प्मशुधारियाः ॥१७॥

सषपखाणोध्यायः। ३२७

कैस्किन्ध्या हैगकूटाश्च निषधाः कटकस्थलाः । दशारमा्हारिका नस्ा निपाढा: काकुलालकाः॥१८॥ तथैव पाशवराः पादे वै पूर्ववदधिगे। अ्रस्नेपठें तथा पेत्यं फालामयः प्रथमारतथा॥ १६॥ नचननितयं पादमाश्ितं पूर्ववददिएं। सङ्टा कालाजिनासैव शैलिका निकटारथा॥२०॥ गहेन्द्रगखयाट्री च दर्दुरे च वसन्ति ये। कर्कोटकवने से च भगुकच्छा: सकीइुना। २१॥: सर्ववाक्षैतर तथाभीर वेगयास्तीर निवासिन: । त्वनाय। दासपुरादतयैयाकसिनो जनाः । २२॥ महाराष्ट्रा: सकर्साठा गोगहाशचिचकूटकाः। चोलाः कोलगिराश्षैव कौचदीपजटाघरा: ॥२३॥ वावेरी सष्यमकस्था नामिकासरव से जनाः ।

तथा वागिचिरा: कोला: चर्मापट्टनिनासिनः । ससयाझाःपरा: कृष्णादीपवासनिवासित: ॥२५॥ सूर्य्याद्रौ कुगुदादौ च ते वसन्ति तथा जनाः। पीखावनाः सपिषिकासथा ये कर्मानायका: ॥ २६॥ दचिगा: कौरृषा ये व सषिकारापगाप्रमाः। द पसाः मिंहलाख्ैव तथा काञ्जोनिवामिन: ॥२१॥ तिलज्ा कुज्जरदरीकव्छवासाथष से बनाः। तामपर्शी तथा कृधिरिति कूर्यारण दष्िमाः ॥२८।

गाफेगटेप पुराम। फालागयश्चोतरा हस्ता चिता वर्बनयं दिज। कूरममस्य दक्िये कुक्षी वाह्यपादस्तथापरं॥२६। काम्वोजा: पह्नवाश्चैव तधैव वरवारुखा:। तथा च सिन्धुसौवीराः सानर्त्ता वनितासुगाः॥०॥ द्रावणः गार्गिगा: शृद्राः कर्सणाधेयवर्व्वराः। किराता: पारदा: पागझास्तरया पारणवाः कबा: ॥६१। घृर्तका हैमगिरिका: सिन्धुकालकवैरताः । सौराद्रा दरदाघैव द्राविराश्च महार्गावा: ॥ ६२॥ एते जनपदा: पादे सिथिता वै दशिगेऽपरे। सात्यो विाखा मैवच्च नमषनवयगेवच। ३३॥ मसिमेघः कुगदरिश् खच्जनोऽसगिरिस्तया। अपरान्तिका हैहयाया शन्तिका विगशस्तकाः ॥ ३8।। कोकङणणः पञ्चदका वमना ढ़ावरा रथा। तारमुर वुक्तकाः शर्कराः शाख्हाबेशकाः॥३५॥ गुरुखरा: पल्ागका वेसुमत्याञ्च ये जनाः । तथा पलासुका घोरा गुरुहाथ्च दलासया॥ ६॥ एकेश्षणा वाजिकेशा दीर्घग्रीवा: सचूलिकाः । अशवकेशारतका पच्छे जनाः दूर्गास संख्िताः ।३७।। शेन्द्र मूखनाथापाठा नवनचयगेव च। साण्ड व्पाश्एडसारथ्च सखकालनतारतथा। ३८॥ कुन्यतालडहाश्चैव रतीवाल्ा बालिकास्तथा। वशिंहा वेखुयवान्त्र उनावस्थारतथापरे।। रट।।

पषटपञ्ञाशोऽध्यायः।। ३२९

धर्माव द्वास्तथालका उरुकर्म्मरिघता जनाः । वामपादे जनाः पाश्त स्थिताः कूर्मार्य भागुर॥४०॥ आपाढायवगे चैव धनिष्ठा यच संस्धिता। कैलासो हिमवांश्चैव धनपान् वसुमांस्था॥ ४१॥ क्रौजा: कुरुवकाश्चैव कुद्रवीमाय ये जनाः। रसाखयाः सकेकेया भोगप्रस्था: सयागुनाः ॥४२॥ अन्तर्द्वीपास्त्रिगर्त्ताय् पदीज्या: सार्दना जनाः। तथैवाश्वसुखाः प्राप्ताश्चिविडाः केशधारियः ॥४३॥ दारोऱका वाटधाना: शवधानास्तयैव च। पुष्कलाधम कैरातारतथा तक्षशिवाश्याः ॥88॥ पम्वाला मालवा सद्रा वेशुका: सवदन्तिकाः । पिङ्गला मानकलहा हगाः कोहलकारतथा॥ ४५ ॥ मागडव्या भूतियुवकाः शातका हेमतारकाः । यशोमत्याः सगान्धाराः खरसागरराशयः ॥ ४र६्। यौधेया दासमेयाश्च राजन्या: शामकारतया। क्षेमधूर्ताश्च कूर्मास्य वामकुश्षिमुपाश्रिताः ।। वारुसच्ाच नक्षतं तत प्रौछपदाहयं। येन किन्नरराज्यञ्त प्रशुपालं सकीचनां ॥। ४८॥ काश्सीरकं तथा राष्रमभिसारजनरतथ्या। दवदारुवङ्नाश्चैव कुलटा वनराष्ट्रका: । ४ट।। सैरिष्ठा ब्रह्मपुरकास्तथैव वनवाखकाः। किरातकौशिकानन्दा जनाः प्तलोखना: ॥५ू०॥ २ ज

मार्नगडेव युरामं। दार्बादा मरकाख्चैव कुरटाश्चान्नदारकाः । एकपादा: खशा घोपाः स्वर्गभौमानवद्यकाः ॥ ५१ ॥ तथा सयवना हिद्धाश्ीरमावरगाश्च ये। तिनेचाः पौरवाश्चैव गन्धर्वाञ्च द्विजोत्तम॥ ५२॥ पूर्ववोत्तरन्त कुर्मास्य पादमेते समाश्रिताः। रेवत्याश्ान्विदैवत्यं याग्यञ्वर्श्षमिति नयं ॥ ५३॥ तच पादे समाखयातं पाकाय मनिसत्तम। दशेखेतेषु चैतानि नचत्रागयप वै द्विज॥ ५४ ॥ एतत्योड़ा अमी देशाः पीअन्ते ये क्रमोदिताः । यान्ति ाभ्युदयं विग्र ग्रहै: सम्यगवर्थितैः ॥५५ ॥ यस्यरस्य पतिर्यो वे ग्रहस्तङ्गावितो भयं। तह शस्य मुनिश्रेष्ठ तदुत्कप शुभागमः ॥ ५ूई॥ प्रत्येकं देशमामान्यं नघ्षतग्रहसगावं। भयं लोकस्य भवति शोभलं वा द्विजोत्तम ।। ५७॥ सर्ध्ेर शोभनर्जन्तोः सामान्यसिति भीतिदं। ग्रहेर्भवति पीडोत्थमल्यायासमशोभनं ।। ५८ ॥ तक्षैव शोभनः पाको दुःस्तैश्च तथा गहै:। अत्योपकाराय नमां देशजैश्रात्ानो तुधे:। ५ूट॥ द्रव्ये गोष्ेडय सत्येषु सहता तनयेपु वा। भार्य्यायान्त ग्रहे दुस्थ भयं पुरायवतां नृगां ॥ ई०॥ नैकनापि ह्यपापानां भयगरित कढ़ाचन ।। ६१।

३३१ दिग्देशजनसामान्यं नृपसामान्यमात्सजं। नक्षचग्रहसामान्यं नरी भुङके शुभाशुभं ॥ ६२॥ परसराभिरक्षा च ग्रहादौखथेन जायते। एतेभ्य एव विप्रेन्द्र शुभहानिस्तथाशुभैः ॥६३॥ यदेतत्कर्मासंस्थानं नश्षचेष मयोदितं। सतत्त देशसामान्यमशुभं शुभसेव च॥ ६४॥ तस्माद्निजाय देशचें ग्रहपीडान्ताथात्मनः । कर्व्वीत शान्तिं मेधावी लोकवादांक्च सत्तम ॥ ६५ ॥ आकाशाह्वतानाञ्ज दैत्यादीनाञ् दौईदाः। पृथ्वां पतन्ति ने लोके लोकवादा इति शुताः ॥६६॥ तां तथेव तुधः कुर्य्यात् लोकवादान्न हापयेत्। तेपान्तकरणानृणां युक्तो दुषागमशयः । ६७। शुभोदयं प्रहानिञ्च पापानां द्विजसत्तम। प्रज्ाहानिं प्रकुर्य्युस्ते द्रव्पादीनाञ्जर कुर्लते॥ ई८॥ तसाच्छान्तिपरः प्राज्जो लोकवादरतस्तथा। लोकवादांश्च शान्तीश्च ग्रहपीडामु कारयेत्॥ ६८ ॥ अद्रोहानुपवासांख्च शस्तं चैत्यादिवन्दनं। जपं होमं तथा दानं खानं क्ोधादिवर्ज्जनं ॥ ७०॥ पद्रोहः सर्व्वभूतेषु मैव्रीं कुर्य्याच्च परिडनः । वर्जायेदमतीं वाचमतिवादांस्तथैव च । ७१॥ ग्रहपूजाच्च कुर्व्वीत सर्व्वपीड़ासा मानवः। गवं शाम्यत्त्यशेषामि घोराणि हिजसत्तम ॥७२॥

३३२ गार्क मंडेय पुरायां। प्रयतानां मनुष्यासां ग्रहर्शोत्थान्यशेपतः । एष कूर्यो मया स्यातो भारते भगवान् विभु: ॥७३। नारायसो ह्यचिन्तात्मा यत् सव्ैं प्रतिषठिर्त। तत्र देवा:स्थिता: सव्वे प्रतिनक्षनसंघ्याः॥७४॥ तथा मध्ये हुतवहः पथ्वी सोमश् वै द्विज। मेषादयस्त्रयो मध्ये मुखे दौ मिथुनादिकी॥ ७५॥ प्रागदक्षिगे तथा पाढे कर्किसिंही व्यवस्थितौ। सिंहकन्यातुल्ताथ्षैव कुक्षी राशित्यं स्थितं ॥ ७६।। तुलाथ रश्चिकश्चोमी पादे दच्िसपश्चिमे। पृछ्धे च दश्चिकेनैव सह धन्वी व्यवस्थितः ॥। ७७॥ वायव्ये चारय वै पादे धनुर्गाहादिकं नयं। कृमामीनी तघैवासय उत्तरां कृष्िमाशितौ॥ ७८॥ मीनमेषौ द्विजश्रेष्ठ पादे पर्लोतरे खिथती। वूर्गों देशासधर्च्तासि देशेप्वतेषु वै द्विज॥ ७८॥ राशयश् तथश्षपु ग्रहराशिप्तवस्पिताः । तर्माङ्गहर्षापीडाम देशपीडां विनिर्दिशेत्॥८० ॥ तन सात्वा प्रकुर्बीत दानहोगादिकं विधिं। स एप वैप्पवः पादो बका मध्ये ग्रहस्य यः ॥८॥ हति श्रीमार्कसेयपरागे कूर्मानिवेशो नाम॥ ५र॥

३३३

ऊनषषितमोऽध्यायः॥

मार्केगडय उवाच।

एवन्तु भारतं वर्ष यथावत् कथितं मुने। वृतं वेता द्वापरच्च तथातिष्य चतुछ्यं॥ १॥ अनेवैतद्युगानान्त चातुव्वगानोSन वै द्विज। चत्वारि नीणि द्वे चैव तथैकञ्त शरच्छतं ॥ २ ॥ जीवन्यन नव ब्रह्मान् कृतनेतादिके क्मात्। दवकूटस्य पूर्व्वस्य शैलेन्द्रस्य महातानः । ३॥ पव्वग यत् स्थितं वर्ष भद्राश्वं तन्निबोध मे। पवेतपर्राश्च नीलश्च शैवालश्चाचलीत्तम: ।्। ४। कौरञ्जः पर्माशालाग्ः पञ्चैते तु कुलाचला:। तेषां प्रसूतिरन्ये ये बहवः चुद्रपर्व्वताः ॥ ५ ॥ तैर्विशिष्टा जनपदा नानारूपा: सहसरशः । ततः कुमुदसंकाशाः शुद्धसानुममंगलाः ॥६॥ द्त्यवमादयोऽन्येऽपि शतशोऽय सहस्रशः । शीता शंखावती भद्रा चक्रावर्त्तादिकारतथा॥७। नद्योऽय वह्मो विस्तीर्णाः शोततोयौघवाहिकाः । अच वर्षे नराः शङ्गशुद्धहेमसमप्रभाः ॥८॥ दिव्यसङ्गमिनः पुगया दशवर्षशतायुपः। सधसोसमौ न तेपु सः सव्व ते समदर्शनाः ॥८ ॥

३३४ मार्चागदेस पुरागं॥ तितिच्ादिभिर्छाभि: प्रहत्या ते गगैर्युताः ।

शिरोहृदयमेढ़ाङब्रि हस्तैक्षाक्षितयान्वितः। तस्याप्यथैवं विषया विज्ञेया जगतः ग्रभोः । ११॥ केतुमालमतो वर्ष निबोध सम पथिमं। विभाल: कम्नलः छष्णो जयन्तो हरिपर्व्वतः ॥१२॥ विशोको वर्द्वमानश्च सप्तैते कुखपर्व्वताः । अन्ये सहसत्रशः शेला येप लोकगमः स्थितः ॥ १३। मौलयरत्े महाकायाः शाकपोतकरमाकाः । अङ्गलप्रमुन्ाञ्च्ापि वरान्ति शतशी जनाः ॥ १४॥ ये पिवन्ति महानद्यो वंचुं श्यामां स्वकम्वलां। परमोघां कामिनीं श्यामां तथैवान्या: सहसरश: ॥१५। ञनाप्यायः समं पूर्व्वरनापि भगवान् हरिः। वराहरूपी पादास्यहत्पृछ्ठ पार्श्वतरत्था ॥ १६॥ चिवचनयुते देशे नष्टवाणि शुभानि च। द्त्येतत् केतुमालन्ते कथितं मुनिसत्तम । १७। ऋतःपरं कुरुन वब्ले निवोधेह समोत्तरान्। तन दक्षा मधुफला नित्यपुप्पफखोपगा: ॥१८॥ वस्त्रामि च प्रसूयन्ते फलेप्वाभरणानि च। सर्व्वकामगदासता हि सर्व्वकामफलम्रदाः: ॥१८। भूमिर्मगिमयी वायः सगन्धः सर्व्वदा सुखः। जायनो मानवास्तव देवलोकपरिसुताः॥२०॥

ऊनर्मषितगोऽ्ध्यायः। ३३५

मिथुनानि प्रसूयन्ते समकालस्थितानि वै। अन्योन्यमनुरकानि चक्रवाकोपसानि च । २१॥ चतुर्दशमहसराणि तेषां साद्वानि वै स्थितिः। चन्द्रकान्तश्च शैलेन्द्र: सूर्थ्यकान्तसत्थापरः ॥ २२॥ तर्सिन् कुलाचलौ वर्षे तन्नध्ये च महानदी। सद्रसोमा प्रयात्युव्यां पुगयामलजलौघिनी ॥२३॥ महस्त्रशस्तथैवान्या नद्यो वर्पडपि चोरारे। तथान्याः धीरवाहिन्यो घृतवाहिन्य एव चं॥ २४॥ दभो हदासतथा तत तथान्ये चानुपर्जताः । अृतावादकल्पानि फलानि विविधानि च ॥ २५ ॥ वनेषु तेपु वपषु शतशोज्य सहस्रभः । तजापि भगवान् विष्णणु: प्राकशिश सत्यरूपवान् ॥२ह॥ विभक्को नवधा विप्र नश्टचाणां नयं चयं। दिशस्तथापि नवधा विभक्का मुनिसत्तम ॥२७॥ चन्द्रद्वीपः समुद्र च भद्रद्वीपस्तथापरः। तन्नापि पगयो विख्यातः समुद्रान्तर्महासुने॥ २८॥ द्त्येतत् कथितं ब्रह्मन् कुरुवर्षं मयोत्तरं। शृगु किंरुपुपादीनि वर्पासि गदतो मस ॥ रह । इति श्रीमार्कगडेयप रामो उत्तरकमकथनं।।पूटम

मार्यशतेय पुराणं।

घषितमोडध्यायः।

मार्केगड़य उवाच। यत्तु किम्पुरुपं वर्ष तत्वद्याम्यहं द्विज। यचायुदशसाहसतरं पुरुषासां वपुमतां । १। त्रनामया ह्यशोकाश्च नरा यन तथा स्त्रिय: । पृथ्षः षएडश्च तनोक्तः सुमहान्नन्दनोपमः ॥२॥ तस्य ते वै फलरसं पिवन्तः पुरुपा: सदा। स्थिरयौवननिप्पन्ता रिवयश्चोत्पलगंधिकाः । ३। + अतः परं किंपुरुपाद्वरिवर्ष प्रवच्छते। महारजतमङ्गाशा जायन्ते तन मानवाः ॥४॥ देवलोकच्चुता: सव्व देवरूपास् सर्व्वशः। हरिवर्षे नराः सव्चे पियन्तीचरसं शुभं ॥ ५॥ न जरा वाघते तच न जीर्यन्ते च कर्हिचित्। तावन्तगेव ते कालं जीवन्यथ निरामयाः। ६। मेरुवषे मया प्रोक्तं मध्यमं यदिलाटतं। न तच मूर्य्यस्तपति न ते जीर्यन् मानवाः ॥ ७। लभन्ते नात्मलाभय्व रशायश्न्द मूर्ययोः। नश्चासां ग्रहामाञ्च मेरोस्तच परा हुतिः ।८.। पद्मप्रभा: प्गन्धा जम्वूफलरसाशिनः । पझापचायताश्षारत जायन्ते तच मानवा: ।। ट् ।।

एषषष्ितमोडधयायः। 339

वर्षायान्तु सहसासि तत्ता्ायुसयोद्श। गरवाकानसंस्तारो मेरुमध्ये इलादते॥ १०॥

वम्यकं वर्षगर्माच् कघयिष्ये निबोध तं ॥ ११। दद्ारतनापि चोत्तुद्वो न्यग्रोधो हरितिच्छदः । तस्यापि ते फलरसं पिवन्तो वर्त्तयन्ति वै ॥१२॥

इतिप्रधाननिसला जगदौर्गन्ध्वर्ज्जाताः ॥१३॥ तम्माद्धो त्तरं वर्ष नामा खातं हिरगमयं। हिरगती नदी यत प्रभूतकमलोज्वला ॥ १४॥ महावलाः सतेजसका जायन्ते तन्न मानवाः। अह़ाकाया महासखा धनिनः पियदर्णना: ॥१५। दति श्रीमार्करडेयपुरगे भुवनवोषः समाप्तः ।। ६० ।

गक षषितमोडछायः ॥

कौषकिरुवाच॥ कथितं भवता सम्यक यत् पृषोऽसि महामुने। भगमद्रादिसंस्थानं प्रमाखानि तथा ग्रह़ा: ॥१॥ नेपाचैत प्रमाशष्च नचनासाज्य संस्थिति: । भूगद्याया लोका: पातालान्यखिख्वान्यपि।। २ ।। २ भ .......

m मार्कसडेम पुरामं। खायमुवं तथा ख्ातं गने मन्यन्तरं मम। तदन्तरामयहं शोतुमिछे मव्वन्तरागि वै। गन्वन्तराधिपान् देवान्वपींस्ततनयानृपात्॥ ३।

म।केगडय उवाच॥ मन्वन्तरं मयाख्यातं तव स्वायमावं च यत्। क्वरोचिपास्वमन्यतु पृण्ु तम्पादनन्तरं । ४ ।

वकृशायारतटे विग्रो रूपेवात्यश्विनावपि ॥ ५ ॥ मृदुखभावः सङ्तो वेदवेदाङ्गपारगः। सदातिथिप्रियो राचावागतानां समाधयः ॥ ६ ॥ तस्य बुद्धिरयं त्वासीदहं पश्चे वगन्धरां। अतिरग्यवनोद्यानां वानानगर शीमितां।।७।। अथागतोऽथितिः कश्रित कदाचित्तस्य वेशानि। नानोषधिप्रभावजो सव्तविद्याविशारदः ।८। पम्यर्थितसतु तेनासौ श्रद्वापृतेन चेतसा। तस्याचख्यौ स देशांघ रस्यासि नगरासिच ।। ।। वनानि नद्यः शैलांक्च पुगयान्यायतनानि च। स ततो विसायाविष्टः ग्राह तं हिजसत्तमं ॥ १०॥ त्वं गातिषद्डो वयशा नानिषसश्च यौवनात्। कथमन्पेन कालेन प्रृथिवीमटमि द्िज ॥ ११ ॥

ब्ाहाख उवाच॥ मन्त्रौपधिप्रभावेन विपापतिहता गतिः। योजनानां सहसत्रं हि दिनारड्वेग व्रजाम्यहं॥ १२॥ मार्कगडेय उवाज। ततः स विप्रस्तं भूयः प्रत्युवाचदमादरात्। श्रद्गधानो वचस्तस्य व्ाह्मागास्य विपश्चित: ॥ १३ ।। गम प्रसादं भगवन् कुरु मंतप्रभावजं। द्रष्टुमेतां मम महीमतीवेच्छा प्रवर्तत॥१४॥ प्रादात ब्राह्मषश्चास्य पादलेपसुदारधीः । अभिमन्त्रयामास दिशं तेनाखातान् टततः॥१५। तेनानुलिप्तपादोऽय स दिजो हिजसर्तम। हिमवन्तमगाहुष्टुं नानाप्रसवगन्वितं॥ १६ । सहसत्रं योजनानां हि दिनाड्वन वजासि यत्। आयास्यामीति सञ्विततत्व तदहनायरेश हि॥ १७॥ संप्राप्तो हिमवत्पृष्ठ नातिश्रान्ततबुद्धिज। विचचार ततरत्च तुहिनाचलभृतखे ॥ १८॥ पादाकान्तेन तस्याथ तुहिनेन विलीयता। प्रश्ालितः पादलेप: परमीपधिसमभावः ॥१८ ॥ ततो जडगतिः सोऽध उतस्ेतञ्व पर्यटग। ददर्शातिमनोज्ञानि सार्नृन हिमभृसृतः॥२०॥ सिद्धगन्धर्व्वजुष्टानि किनराभिग्तालि । की ड़ाविहार रम्यामि देवादीनाशिकरततः । २१।

२४० गार्योनदेव पुरामं। दिव्या पारोगसणतेश कीर्य्ाव्यवल। कयन् । नातृप्यत द्विजश्रेष्ठः ग्रोहृतपुलको मुने। २२॥

प्रन्नत्यच्छ्ृसिकेकाभिरन्यतश्च निनादितं ॥ २३। दात्यूहकोयष्टिकादैः कचिज्ञातिमनोहरैः।

प्रफद्तरुगन्धेन वासितानिलवीजितं। मुदा युक्तः स दद्दशे हिमवन्तं महागिरिं। २५ । दृष्टा चैतं द्विजसुतो हिमवन्तं महाचलं। भो द्रव्यामीति संचिन्त्य गतिञ्जक गृहं प्रति ॥ २६ ॥ विभ्रष्टपाद्लेपोऽ्य चिरेश जडितक्रमः । चिन्तयामास किमिद मवाचामादनुछठितं॥२७। यदि प्रलंपो नहीं मे विलीनो हिमवारिखा।

कथमन करिष्यामि सङ्कटं महदागतं २९ ! ददं रग्यगिदं रश्यनित्यसिान् वरपर्वते। सत्ाृष्ट्रहं वृसिं न सार्तेऽब्दभतैरपि॥ हृ०। किननरायां कलालापा: समन्ताचोपहारिस:। गफुद् तरगन्यांय व्रासासत्यन्तसछूति। र१॥ सुखष्परपरतथा वायुः फलानि रसर्वन्ति च। हरन्ति पगभं सेतो मनोजानि सांमि च। ३२ ।

एवं गते तु पश्येयं यदि कंचित् तगोनिधिं। स गमोपद्िशेन्मागें गमनाय गृहं प्रति ॥ ३३॥ मार्कागडेय उवाज। स एवं चिन्तयन् विप्रो बध्राम च हिसाचले। भष्टपादौपधिवली वैकवं परमं गतः । ३४।। तं द्दर्श भ्रगन्तव्व मुनिश्रेष्ठ वरुथिनी। वरपार महाभागा मौलेया रूपशालिनी।। इ५ ॥ तस्िन्टष्टे ततः साभूह्दिजवद्य वरुषिनी। मदनाऊष्टहृदया सानुरागा हि तत्झसात् ॥ ३६ ॥ चिन्तयामास को न्वेष रमगीयतमाकृतिः । सफवं मे भवेज्जन्म यदि मां नावमन्यते ॥ ३७॥ पहोऽस्य रूपमाधुर्य्यमहोऽस्य खलिता गतिः । अ हो गगीरता हष्टे: कुतोऽस्य सहशो सुवि । ३८॥ दृष्टा देवास्तथा दैत्याः सिद्गन्धर्व्वपन्नगाः। कथमेकोऽपि नासत्स्य तुल्यरूपो महातानः ॥३६॥ यथाहमसतिन्मय्येष सानुरागस्था यदि। भवेदत सया कार्य्यस्तत्वतः पुगसच्चयः ॥ ४० ॥ यद्येष मयि सुक्षिग्धां दष्टिमद्य निपातयेत्। हतपगया न मत्तोऽन्या चेखोको वनिता ततः ॥४१॥ मार्कगडेय उवाच। ए्वं सच्विन्तयव्ती सा दिव्ययोित सागतुग । आ्रामानं दशयामास कमनीवतराकृतिं ॥४२ ।

३४२ मार्कराडेम परागं॥ तान्त दद्दा ह्िजसुतख्ाकरूपां वरुघिनीं। सोपचारं समागम्य वात्मेतदुवाच ह ।। ४३ ।। का त्वं कमलगर्भाभे कशय किंवानुतिष्ठसि। ब्राह्मणोऽहमिहायातो नगराद रुमारपदात्। ४४। पादलेपोऽच मे छस्तो विलीनी हिमवारिया। यस्यानभावादवाहमागतो मदिरे च्षरी॥ ४५ ॥ वरहुथिन्यवाच।। मौलेयाहं महाभागा नामना खाता वरुथिनी। विचरामि सदैवाच रमसीये महाचले॥४६॥ साहं त्वदर्शनादिप्र कामवत्तव्रताङ्गता। प्रशाधि यन्नया कार्य्ं त्वदधीनासि सामातं ।। ४७।। त्राहाण उवाच। येनोपायेन गच्छेयं निजगेहं शुचिम्ते। तन्ममाचच्व कल्यासि हानिर्नोऽिलकर्गायां ॥ ४८। नित्यनैमित्तिकानान्ु महाहानिदिंजनानः । भवत्यतसवं हे भद्रे गामुद्वर हिमालयात् ॥ ४८ ॥ प्रशस्यते न प्रवासी व्राह्मखानां कदाचन। अपरादं न मे भीरू देशदर्शनकौतुकं। ५०॥ सतो गृहे द्विजागश्य निप्पत्ति: मर्व्वकर्ममगां। नित्वनेमित्तिकानाञ्त्र हानिरेवं प्रवासिन: ॥।५१॥ सा तवं किं बहुनोक्ेग तथा कुरू यशखिनि। यथा नासतं गते सृर्त्ये पश्याभि निजमालयं ॥ ५२॥

३४३

गैवं वहि महाभाग माभृत्स दिवसो मम। मां परित्यज्य यत्र त्वं निजगेहमुपैप्यमि॥ ५३॥ अहो रग्यतर: स्वर्गा न यतो द्विजनन्दन। इतो वयं परित्यज्य तिष्ठासोडन मुरालयं ॥ ५४॥ म त्वं सह मया कान्त कान्तेडन तुहिनाचले। गममाणो न मर्त्यानां बान्धवानां कारिघ्यसि। ५ू५ू ॥ सरजो वस्त्रान्यलङ्गारान् भोजभोज्यानलेपनं। दास्याम्यन तथाहन्ते स्परेग वशगा हता॥ ५ूर्६ ॥ वीमावेणुस्वनं गीतं किन्नरायां मनोरमं। पङ्गह्वाटकरो वायुरूप्णनमुदकं शुचि। ५७ । मनोभिलपिता पय्या सुगन्धमनुल्लेयनं। इहासतो महाभाग गृह किन्ते निजेऽधिकं॥ ५८॥ दूहासतो नैव जरा कदाचित्ते भविष्यति। चिद्शानामियं भूमियीवनोपचयप्रदा। पूट ॥ इत्युक्ता सानुरागा सा सहसा कमखेशखा। सालििलिङ्ग प्रसीदेति वदन्ती कलसुननानाः ॥ ६० ॥ ब्राहाण उवाच। मा मां स्प्राक्षीरव्रजान्यन दुष्टे यः सट्टभस्तव। मयान्यथा याचिता तमन्यर्थेवाप्युपैषि मां ॥६१ ॥ सायं प्रातर्हतं हव्यं लोकान् यच्छति शाशतान्। वैलोवसेतदखिलं मूढे हत्ये प्रतिष्ठितं ॥ ६२ ॥

३४४ गार्कगडेय पुरागं।

वरतुथिन्यवाच। किन्ते नाहं पिया विग्र रमगीयो न किं गिरिः। गन्धववीन किन्नगदीं त्यक्काभीष्टो हि कस्तव ॥ ३। निजमालयमप्यमाङ्गवान यास्यत्यसंशयं। सल्पकालं मया सार्डे भुङश्व भोगान सुदुर्खभान्। ६४। ब्राह्ग उवाच। सभीहा गार्हपत्याद्याः सततं मे नयोडग्रयः। रम्यं ममाग्निशरसं देवी विस्तरणी प्रिया॥ ६५ ॥ वषदथिन्युवाच। अष्टावात्मगुखा ये हि तेपामादौ दया द्विज। तां करोपि कथं न त्वं भयि सद्वर्गापालक ॥ ६ई ॥ व्वद्विमुक्ता न जीवामि तथा प्रीतिमती त्वयि। नैतद्वदाम्यहं मिथ्या असीद कुलनन्दन ॥ ६७। ब्राहम उवाच। यदि प्रीतिमतो सत्यं नोपचाराद्गवीषि मां। तदुपारं समाचच्व येन यामि सवमालयं ॥ ई८॥ वरुिन्युवाच। निजमालयमप्पशाद्वान् यास्तत्यसंशयं। खल््यकालं मया सादें भुङचव भोगान् सुदुर्शमान्।।ईट॥ व्राह्मम उवाच ॥ न भोगार्धाय विग्रासां पस्यते हि वरुथिनी। इह क्ोशाय विप्रामं वेषा प्रेत्याफलप्रदा ॥ ७०॥

३४५

वरुथिन्यवाव। सन्त्राणं स्नयमासाया मम छत्वा परत ते। पगयस्यैव फलं भावि भोगाश्चान्यच जननि। ७१॥ एवं च द्वयमप्यच तवोपचयकारगं। प्रत्यास्ानादहं मृत्युं त्वच्च पापमवास्पसि ॥ ७२॥ ब्राहमाग उवाच। परस्त्रियं नाभिलषेदित्यूचुर्गुरवी मम। तेन त्वां नाभिवाञक्ामि कामं विलप शुव्य वा॥ ७३॥ मार्कराइय उवाच। इत्युक्का स महाभाग: सपृष्टापः ग्रयतः शुचिः । प्राहेदं प्रणिपत्यामिं गार्हपत्यमुपाशुना॥ ७४॥ भगवन् गार्हपत्यामे योनिसवं सर्व्व कर्माणां। त्वत्त पराह्वनीयोऽगिनर्दक्षिमाख्िश्र नान्यतः । ७५॥ युमदाप्यायनाह्दवा दष्टिसस्यादिहेतवः। भवन्ति सस्यादखिलं जगङ्गवति नान्यतः ॥ ७६॥ एवं तत्वो भवत्येतद्येन सत्येन वै जगत्। तथाहमद्य स्वं गेहं पश्येयं सति भाररे ॥७७। यथा वै वैदिकं कर्मा स्वकाले नोजितं गया। तेन सत्येन पश्येयं गृहस्थोऽद्य दिवाकरं॥ ७८॥ यथा च न परद्रव्ये परदारे च से मतिः। कदाचित् साभिलाषाभूच्थेतत् सिद्धिगेतु से॥ ७ट । इति श्रीमार्केगडेय पुरागे खवारोविषे गन्नन्तरे व्राह्मगवानयं।। ६१॥ २ त्र

३४६

्िपषितमोऽ्ध्यायः। .0644 -- मार्कगडेय उवाच। एवन्तु वद्तरतस्य द्विजपुच्तस्य पावकः । गार्हपत्यः शरीरे तु सन्निधानमधाकरोत्॥१॥ तन चाधिछ्ठितः सोथ प्रभामएडलमध्यगः । व्यदीपयत तं देशं मूर्चिमानिव हगवाट् ॥२ ॥ तस्यास्तु सुतरां तत्र ताद्टयूपे द्विजन्मनि। अनुरागोऽभवद्चिमं पशन्या देवयोषितः ॥३। ततः सोऽधिष्ठितस्रेन हव्यवाहेन तत्शखत्। यधा पूववें तथा गन्तुं प्रष्टत्तो दिजनन्दनः । 8 ।। जगाम च त्वरायुकरत्तया देव्या निरीचितः।

ततः छगेनैव तदा निजगेहमवाप्य सः। यथा प्रोत्तं द्विनश्रेषठश्चकार सकलाः क्रियाः ॥ ई॥ अथ सा चारुसर्वाङ्गी तनासक्तातममानसा। निश्वासपरमा निव्ये दिवशेष तथा निशां। ७। निश्वसन्त्यनवद्याङ्गी हाहेति रदती मुहुः। मन्दभाग्येति चातमानं निनिन्द मदिरेक्षणा॥८॥ न विहारे न चाहारे रमसीये न वा वने। न कन्दरे पुर्म्ेषु सा वबन्ध तदा रतिं । ८ ।।

हिमष्ितमोऽध्यायः । ३४

चकार रममाणे च चक्रवाकयुगे रपहां। मुक्ता तेन वरारोहा निनिन्द निजयौवनं॥ १०॥ क्वागताहंमिमं शैलं दुष्टदैवबलात्कृना। क्व च प्राम्तः स मे दष्टर्गोचरं तादृशो नरः ॥ ११॥ यद्यद स महाभागो न मे सङ्गमपैष्यति। तत्कामागििरवश्यं मां दाययिष्यति दुःसहः॥१२॥

तेन हीनन्तदेवैतद हतीवाद्य मामलं ॥१३॥ मार्कण्डेय उवाच।। दूतथं सा मदनाविष्ठा जगाम मुनिसत्तमं। वषधे च तदा रागस्तस्यास्तसिन प्रतिह्वासं ॥ १४।। कलिर्नामा तु गन्धर्व्वः सानुरागो निराकृतः। तया पूर्व्वमभू त्सोऽथ तदवस्थां ददर्श तां ॥ १५ ॥ म चिन्तयामास तदा किं न्वेषा गजगामिनी। निश्चासपवनसज्ाना गिरावच वरुथिनी॥ १६॥ मुनिशापश्ता किंनु केनचित् किं विमानिता। वास्पवारिपरिक्किनमियन्धत्ते यतो सुखं ।१७॥ ततः स दध्यौ सुचिरं तमर्थं कीतुकात् कलिः। प्ञातवांश्च प्रभावेन समाधे: स यथातथं ॥१८॥ पुनः स चिन्तयामास तद्विजाय मने: कलिः। ममोपपादितं साधु भाग्यैरैतत्पुगकृतैः ॥१८॥ मयैषा सानुरागेन बहुशः प्रार्थिता सती।

३४ ९; माचांगडेय पुरामं॥ निराकृतवती सेयमद्य माप्या भविष्यति ॥ २०॥ मानषे सानुरागेयं तन तद्रपधारिगि। रंस्यते मय्यसन्दिग्यं किं कालेन करोमि तत् ॥ २१॥ मार्कगडय उवाच। आत्मप्रभावेन ततस्स्य रूपं द्विजनानः । कृत्वा चचार यचास्ते निपणा सा वरुथिनी॥ २२॥ सा तं दद्दा वरारीहा किच्चिदुत्फुल्ललोचना। समेत्य ग्राह तन्वङ्गी पसीदेति पुनः पुनः ॥२३॥ त्वया त्यक्ता न सन्देहः परित्यत्यामि जीवितं। तचाधर्माः कष्टतरः क्रियालोपो भविष्यति ॥२४॥ मथा समेत्य रग्येऽरिमिन् महाकन्दर कन्दरे। मत्यरिचारजं धर्मागवश्यं प्रतिपत्यसे ॥ २५ ॥ ऋायषः सावशेपं मे नूनमरिति महामते। निरत्तरेन नूनं वं हृदया सादकारकः ॥ २६।। कलिगवाच॥ किं करोगि कियाहानिर्भवत्यन सतो मम। न्वमप्घेवंविधं वावयं व्रतीपि तनुमध्यमे ॥ २७॥ तदहं सङ्गटं प्रासो यद्दबीमि करोपि तत्। यदि स्वात् सङ्गभो मेज्य भवत्या सह नान्यथा॥ २८॥ वग्लयनी उवाच। ममीद यद्चुवीपि त्वं तत्करोमि न ते ृषा। ज्रवीम्येतदनाशङ्कं यत्ते कार्य्यं मयाधुना ॥ २॥

पिषाछतसोऽध्यायः॥ ३४९

कलिगवाच। नाद संभोगसमये द्रष्टव्योऽहं त्वया बने। निमीचिताच्थाः संसर्गस्व सुकषु गया सह॥ ३०॥ वरहथिन्युवाच। एवं भवतु भद्रन्ते यथेच्छसि तथास्तु तत्। मया सर्व्वप्रकारं हि वशे स्थेयन्तवाधुना ॥३१॥ इति श्रीमार्कराडेयपुरगे खारोचिसे मन्वन्तरे॥ ईर॥

तिर्षाितगोडशायः।

गार्करडय उवाच।

ततः सह तया सोऽ्थ ररम गिरिसानुपु। फुज्काननहद्येष मनोनेपु सरःसु च ॥ १॥ कन्दरेप च रम्येषु निम्नगापलिनेष च। मनोन्नेष तथान्येपु देशेपु मुदितो द्विज ॥ २ ॥

अचिन्तयद्गोगकाले निमीलितविखोचना॥ ३॥ ततः कालेन सा गर्व्भसवाप मुनिसत्तम। गन्धर्वर्ववीर्य्यतो रूपं चिन्तनाच् द्िजनानः ॥४ ।। तां गर्न्भधारिीं सोऽध मान्त्वयित्वा वरुधिनीं। विप्ररूपधरो यातस्त्रया प्रीत्या निसज्लित:। ५ ।

३५० मार्फासडेय पुरां। जज्े स बालो द्युतिमान् ज्वनन्निव विभावसुः। स्वरोचिभिर्यथा सर्य्यो भासयन सकला दिश: ॥ ६॥ स्वरोचिभिर्यतो भाति भाखानिव स बालकः । ततः खरोचिरित्येवं नासा ख्ातो वभूव सः ॥७। वद्धे च महाभागो वयसानुदिनन्तथा। गणोघैश्च यथा बाल: कलाभिः शशलाञ्छनः ॥ ८॥ स जग्राह धनुव्वदं वेदांश्चैव यथाक्रमं। विद्यासैव महाभागस्तदा यौवनगोचरः ॥८। मन्दराद्रौ कदाचित् स विचरंश्चारुचेष्टितः। ददर्शैंकां तदा कन्यां गिरिप्रस्थे भयातुरां॥ १० ॥ वायस्वेति निरीच्यैनं सा तदा वाक्यमब्रवीत्। मामैषीरिति स प्राह भयविघुतलोचनां । ११ ॥ किमेतदिति तेनोके वीरवावे महातना। ततः सा कधयामास श्वासान्ेपघुताक्षरं॥१२। कन्योवाच॥ अहमिन्दीवरास्यस्य सुता विद्याधरस्य वै। नाम्ना मनोरमा जाता सुतायां सरुधन्वनः ॥ १३।। मन्दारविद्याधरजा सखी मम विभावरी। कलावती चाप्यपरा सुता पारस वै मुनेः ॥१४॥ ताभ्यां सह मया यातं कैलासतटमत्तमं। तच् दष्टो मनिः कश्चित्तपसातिल्शाकृतिः॥१५॥ चुत्शामकरो निस्तेजा दूरपातानितारक:।

३५१

मयावहसित: कङः स तदा सां शशाप ह॥ १६ । धामश्ामस्वरः किञ्ज्ित्कल्पिताघरपल्वः। त्वयावहसितो यसादनाय्य दुद्टतापमि ॥१७॥ तस्मात् त्वामचिरेगीव राष्ट्रसोऽभिभविष्यति। दत्ते शापे मत्सखीभ्यां स तु निर्भर्त्सितो मुनिः ॥१८॥ धिक ते वाहागयमश्ान्त्या कृतन्ते निखिलन्तपः। त्मर्षगैधर्षितोऽसि तपसा नातिकर्षित: ॥१६ । मान्त्यास्पदं वै ब्राह्मागयं क्रोधसंयमनन्तपः । एतचछुत्वा ददी शापं तयोरप्यमितद्युतिः । २०॥ एकश्याः कुषमङ्गेपु भाव्यन्यस्यास्तया चयः । तयोस्तथैव तज्जातं यथोकं तेन तत्चखात्॥ २१ ॥ ममाप्येवं महद्रश्ः समुपैति पदानुगं। न पृगोषि महानादं तस्यादूरेपि ग्ज्जतः ।। २२। तृतीयमद्य दिवसं यन्मे प्टष्ठन्न सुच्ति। तस्त्रग्रामस्य स्व्वस्य हृदयग्राहमद ते ॥ २३॥ नं प्रयछामि मां रक्ष रघनसोऽसमान्महामते। प्रादात सवायम्भुवस्यादी स्वयं रुद्रः पिनाकधुक॥ २४॥ स्ायरभुवो वशिषठाय सिद्धपर्य्याय दत्तवान्। तेनापि दत्तं मन्मातु: पिचे चित्रायधाय वै॥ २५ ॥ प्रादादौद्वाहिकं सोऽपि मत्पिचे श्वशुरः स्वयं। मयापि शिक्षितं वीर सकाशाद्ालया पितुः ॥ २६ ॥

२५- मार्रेमटेंय पुरामं॥ तदिदं गृह्यतां शीघ्रमशेपास्त्रपरायमं॥२७॥ ततो जहि दुरात्ानमेनं ब्रह्मासमागतं॥ २८।। मार्कगडय उवाच। तथेत्युत्तो ततस्तेन वार्य्युपरपृश्य तस्य तत्। अस्त्राणं हृदयं ग्ादात् सरहस्यनिवर्त्तनं।२८। एतस्मिन्नव्तरे रश्स्तत्तदा भीपणाकृतिः । नईमानो महानादमाजगाम त्वरान्वितः । ३० । मयाभिभूता किं वाणमुपैपि द्रुतमेहि मे। भक्षाय किज्निरेगति ब्रुवामं तं ददर्श सः। ३१॥ सवरोचिश्चिन्तयाभारा दद्टा तं समुपागतं। गृह्नात्वेप वचः सत्यं तस्यास्विति महामुने: ॥ ३२॥ जग्राह समुपेत्यैनां त्वरया सोऽपि राक्षसः । वाहि चाहीति करुसं विलपन्तों सुमध्यमां ॥३३॥ ततः खरोचि: संकष्श्गडास्त्रमतिभैरवं। दष्टा निवेश्य तद्रची ददर्शानिमिपेचयः॥३४ । तदाभिभूतः स तदा तामुत्सृज्य निशाचरः। प्रसीद शाम्यतामखं घूयताञ्वरत्वभाषत॥ ३५।। मोक्षितोऽहं तया शापादतिघोगन्महादयुत। प्रदत्तादतितीव्रेण ब्रह्मामिचेस धीमता ॥ ३६ ॥ उपकारो न से लत्तो गहाभागाधिकोऽपरः। यनाहं समहाकष्टाव हामापाहिमोचित: ।६७।

३५३

खरोचिरुवाच। व्र हमामिचेम मुनिना किन्निमितं महाताना। शप्तसवं कोटशश्चैव शापो दत्तोऽभवतपुरा॥ ३८॥ राक्षस उवाच।

तयोदशाधिकारञ्च प्रय्ह्याधर्व्वो द्िजः ॥ ३ट ॥ अहञ्जेन्दीवरास्ेति स्यातोऽस्या जनकोऽभवं। विद्याधरपतेः पुतो नव्नाभस्य खडिगनः ॥ ४० ॥ मया च याचितः पुव्वें ब्रह्ममिन्ोऽभवनानि:। आयुर्व्वेदमश्ेषं मे भगवान् दातुमर्हसि॥ ४१॥ यदा तु बहुशो वीर प्रश्रयावनतस्य मे। न प्रादाद्याचितो विद्यामायुर्व्वेदालिकां मम॥ ४२॥ शिष्येभ्यो ददतस्तस्य मयान्तर्धायगेन हि। आयव्वदात्मिका विद्या गहीताभूत्तदानध॥ ४३ ॥ गृहीतायान्तु विद्यायां मासैरष्टाभिरन्तगत्। ममातिहर्षादभवद्वासोऽतीव पुनः पुनः॥४४॥ प्रत्यभिज्ञाय मां हासान्मुनिः कोपसमन्वितः । विकम्पिकन्धरः प्राह मामिदं परुषाक्रं॥ ४५।। राचसेनैव यस्मान्मे लयाऽद्दश्येन दुर्गाते। हृता विद्यावहासश्च मामवजाय वे कृतः । ४६॥ तमावं राश्टसः पाप मच्छापेन निराछतः । भविष्यसि न सन्देहः सप्रात्रेण दारगाः ॥४७। २ ट

आार्कमडेग पुरमं॥ दृत्यक्ते गरणिपाताद्यैरूपचारैः प्रसादितः। स मामाह पुनर्विप्रस्तत्क्षशान्मृदुमानसः ।४८॥ यन्मयोत्तमवश्यन्तङ्गावि गन्धर्व नान्यथा। किन्तु त्वं राक्षसो भूला पुनः खं प्राश्यसे वपुः ॥४८ ॥ नष्टसातिर्यदा कुङ्ः खमपत्यन्चिखादिषः। निशाचरत्वं गन्तासि तदखत्रानलतापितः ।५०॥ पुनः संजामवाप्य खामवाश्यसि निजं वपुः । तथैव खगधिषठानं लोके गन्धर्व्वसंजिते॥ ५१। सोऽहं त्वया महाभाग सोक्षितोऽमाव्महाभयात्। निशाचरत्वाद्यद्वीर तेन मे प्रार्थनां कुरु॥ ५२॥ दूमान्ते तनयां भार्यीं मयच्छामि म्रतीच्छ तां। आयुव्वदश्च सकलर्वष्टाङ्गो यो मया ततः॥ मुनेः सकाभात् संग्राहसतं एृहीथ्व महागते॥ ५ू३। गार्केण्डय उवाच। दूत्युक्का प्रददी विद्यां स च दिव्याम्बरोज्ज्लः। सगभृपसाधरो दिव्यं पुरामं वपरास्थित:। ५४ ॥ दत्वा विद्यां ततः कन्यां स दालुसुपचक्रमे। तमाह सा तदा कन्या जनितारं स्वरूपिगां ।। ५५।। अनरगो गयाऽयन तातातीव महातानि। दर्शनादेव संजातो विशेषशोपकारिमि॥ ५ू६॥ किन्त्वेषा मे सखी सा च मत्कृते दुःखपीडिते। अतो नाभिलपे भोगान् भोकुमेतेन वे रामं ॥ ५७ ॥

३५५ पुरुषैरपि नो शक्घा कर्च्तुमित्यं न्ृशंसता। स्भावरुचिरैर्मा्टिक् कथं योषित् करिष्यति॥५८॥ साहं यथा ते दुःखात्त मत्कृते कन्यके पितः। तथा स्थास्यामि तह्दःखे तच्छोकानलतापिता॥ ५ूट । खरोचिरवाच। आायुव्वदप्रसादेन ते करिष्ये पनर्नवे। सख्यौ तव महाशोकं समृत्सृज्य सुमध्यमे ॥ ६० ॥ मार्करडय उवाच। ततः पिना सवयं दत्तां तां कन्यां स विधानतः। उपयेमे गिरौ तस्मिन् स्वरोचिश्चारुलोचनां ॥ ६१ ॥ दत्तान्तु तां तदा कन्यामभिशान्य च भाविनीं। जगाम दिव्यया गत्या गन्धर्व्वः खपुरव्ततः ॥ ६२ ॥ स चापि सहितस्तं्वा तदुदानन्तदा ययी। कन्यकायुगलं यच तच्छापात्वगदातुरं॥ ६३ ॥ ततस्तयोः स तत्त्वजो रोगप्ैरौषघैरसैः। चकार नीरूजे देहे स्वरोचिरपराजितः ॥ ६४ ॥ ततोऽतिशोभने, कन्ये विमुक्ते व्याघितः शुभे। स्वकान्त्योज्ज्योतिदिम्भागं चक्राते तन्महीधरं॥ ६५ ॥ इति श्रीमार्करडेयपुरामे खारोचिषे मन्वन्तरे । ६३।

३५६

चतुःषषितमोऽ्ध्यायः॥

मार्कगडेय उवाच। एवं विमुक्तरोगा तु कन्यका तं मुदान्विता। खरोचिपमुवाचेद शृशुष्व वचनं ग्रभो॥ १ ॥ मन्दारविद्याधरजा नाम्ना खाता विभावरी। उपकारिन् स्वमात्मानं प्रयच्छामि प्रतीच्छ मां॥ २ ॥ विद्याच्च तुभ्यं दास्यामि सर्व्वभूतरुतानि ते। ययाभिव्य ्िमप्यन्ति प्रसादपरगो भव ॥ ३ ॥ मार्कगडेय उवाच। एव मस्विति तेनोके धर्माज्ञन खवरीचिषा। द्वितीया तु तदा कन्या दूदं वचनमबवीत् ॥ 8॥ कुमारब्रह्म चार्य्यासीत् पारो नाम पिता मम। ब्रह्मर्षिः सुमहाभागो वेदवेदाङ्गपारगः ।। ५ ॥ तस्य पुंस्कोकिलाखापरमणीये मधौ पुरा। पाजगामामराभ्यासं प्रस्याता पुञ्ज्निकासतना ॥ ६। कामवक्रव्यतां नीतः स तदा मुनिपुङ्गवः । तत्संयोगेऽहमुत्यन्ना तरयामन महाचले। ७॥ विहाय मां गता सा च मातास्सिनिर्जने वने। बालामेकां महीपृष्ठ व्यालश्वापदसंकुले ॥८॥ ततः कलाभि: सोमस्य वर्द्वन्तीभिरवश्षयं। आप्याय्यमानाहरहो दृद्िं यातासि सत्तम ।। ई ।।

तुःषष्ितमोऽध्यायः । ३५७ .. ततः कलावतीत्येतन्म नाम महाताना। गृहीताया: कृतं पिचा गन्धव्वेण सुभानना ॥ १०॥ न दत्ताहं तदा तेन याचितेन महात्मना। देवारिसालिना सप्स्ततो मे घातितः पिता॥ ११॥ ततोऽहमतिनिर्व्वेदादात्मव्यापादनोद्यता। निवारिता शभभुपत्ना सत्या सत्यप्रतिश्नवा ॥ १२॥ माशुचः सुस्ु भर्त्ता ते महाभागो भविष्यति। सरोचिर्नाम पुचश्च मनुस्तरय भविष्यति ॥१३ ॥ आाज्ञाञ्च निधयः सव्व करिष्यन्ति तवाह्टताः । यथाभिलपितं वित्तं प्रदास्यन्ति च ते शुसे ॥ १४ ॥ यस्या वतो प्रभावेन विद्यायास्तां गृहाग मे। पझ्मिनी नाम विद्येयं महापझ्माभिपूजिता॥ १५॥ दरत्याह मां दक्सुता सती सत्वपरायगा। स्वरोचिस्वं ध्रुवं देवी नान्यथा सा वदिष्यति ॥ १६॥ साहं प्रासप्रदायाद्य तां विद्यां रवं तथा वपुः । प्रयच्छामि प्रतीच्छ त्वं प्रसादसुमुखो मम ॥ १७॥ मार्कगडेय उवाच॥ एवमसविति तामाह स तु कन्यां कलावतीं। विभावर्य्याः कलावत्या: स्िग्धदृध्यानुमोदितः ॥१८॥ जग्राह च ततः पासी स तयोरमरद्युतिः। नदत्मु देवतूर्य्येपु न्ृत्यन्तीप्वपर: सुच। १ट ॥ इति श्रीमार्करडेयपुरागे खारोचिमे मन्यन्तर। ६४॥

पच्चर्षष्ितमोऽध्यायः॥

मार्कगाडय उवाच। ततः स ताभिः सहितः पत्नीभिरमरद्युतिः । ररम तस्मिन् शैलेन्द्र रम्यकानननिर्भारि ॥ १ ॥ सर्व्वोपभोगरत्नानि मधूनि मधुराभि च। निधयः समुपाजहः पझ्मिन्या वशवर्ततिनः ॥२॥ स्त्रजो वस्त्रागयलङ्गारान् गन्धाव्यमनुलेपनं। झासनान्यतिशुभ्ासि काच्चनानि यथेच्छया ॥ ३ ॥ सीवर्ानि महाभाग करकान् भाजनानि च। तथा शय्याञ्च विविधा दिव्यैरास्तरणैर्युताः ॥४॥ एवं स ताभि: सहितो दिव्यगन्धादिवासिते। ररम स्वरूचिर्भाभिर्भासिते वरपर्ववते ॥ ५ ॥ ताथ्चापि सह तेनेति लभिरे मुदमुत्तमां। रममाणा यथा स्वग तथा तब शिलोचये ॥ ६॥ कलहंसी जगादैकां चक्रवाकीं जले सतीं। तस्य तासाञ्च् ललिते सम्वन्धे च स्पृहावती ॥७॥ धन्योऽयमतिपुगयोऽयं योऽयं यौवनगोचर:। दयिताभि: सहैताभिभैंक्े भोगानभीशितान्॥८॥ सन्ति यौवनिन: स्ाष्यास्तत्पनो नातिशोभनाः । जगत्यामल्यका: पत्नाः पतयश्चातिशोभनाः ॥ ८ ।

३५९

अ्भीष्टाः कस्यचित् कान्ता कान्तः कस्याश्चिदीप्मितः । परस्परानुरागाद्ं दाम्यत्यमतिदुर्लभं ॥ १० ॥ धन्योऽयं दयिताभीष्टो ह्येताश्चास्यातिवल्माः। परस्परानरागो हि धन्यानामेव जायते ॥ ११ ॥ एतन्निशम्य वचनं कलहंसीसमीरितं। उवाच चक्रवाकी तां नातिविस्ितमानसा ॥१२॥ नायं धन्यो यतो लच्जा नान्यस्त्रीसन्निकर्षतः । इपन्यां र्त्रियमयं भुंक्े न सर्व्वाख्स्य मानसं ॥ १३॥ चित्तानुराग एकस्मिन्नधिष्ठाने यतः सखि। ततो हि प्रीतिमानेष भार्य्यासु भविता कथं॥ १४ ॥ एता न दयिता: पत्यनेतासां दयितः पतिः। विनोदमाचमेवैता यथा परिजनोऽपरः ॥ १५॥ एतासाच्च यदीष्टोऽयं तत् किं प्राणान्न मुच्जति। आलिङ्गत्यपरां कान्तां ध्यातो वै कान्तयान्यया॥ १६ ॥ विद्याप्रदानसूल्येन विजीतो ह्वेष मृत्यवत्। प्रवर्त्ततो न हि प्रेम समं बह्नीपु तिष्ठति ॥१७॥ कलहंसि पतिर्धन्यो मम धन्याहमेव च। यश्यैकस्याञ्चिवरं चित्तं यस्या ्ैक संख्तं ॥ मार्केगडय उवाच । सर्व्वसच्वरुतजोऽसी सरोचिरि पराजितः। निशम्य लज्जितो दृध्यी सत्यमेव हि नान्टतं ॥१६॥ ततो वर्षशते याते रममाणो महागिरौ।

मार्कमडव पुरागां। रममागः समन्ताभिर्ददर्श पुरतो मृगं ॥२०॥ सु्षिग्धपीनावयवं मृगीयूथविहारिएं। वासिताभि: स्वरूपाभिर्म्रगीभि: परिवारितं ॥२१॥ पाऊष्टघामपुटका जिघ्रन्तीस्तास्ततो मृगीः। उवाच स मृगो रामा लज्जात्यागेन गम्यतां ।। २२॥ नाहं खरोचिस्तच्ीलो न चैवाहं सुलोचना: । निर्लज्जा वहवः सन्ति ताटृभास्तत गच्छत ॥ २३॥ एकात्वनेकानुगता यथा हासास्पदं जने। त्रनेकाभिस्तथैवैको भोगदृटष्षा निरीक्षितः॥२४॥ तस्य धर्म्मक्रियाहानिर हन्यहनि जायते। सक्तोऽन्यभार्थ्यया चान्यकामासक्रः सदैव सः ॥२५ ॥ यस्तादृशोऽन्यस्तच्छील: परलोकपराझुखः। तं कामयत भद्रं वो नाहं तुल्यः खरोचिषा। २६॥ इति शीमार्केगड़ेयपुरागे खारोचिषे मन्वन्तर। ६५ ॥

घट्षछितमोडध्यायः॥

मार्कगड़ेय उवाज। एवं निरसमानास्ता हरिगेन मृगाङ्गनाः । शुत्वा खरोचिरात्मानं मेने स पतितं यथा ॥१॥ त्यागे चकार च मनः स तासां मुनिसत्तम। चक्रवाकीमृगमोत्रो मृगचर्ययाजुगुपितः। २॥

घट्मछितमोऽध्यायः ॥ ३६१ समेत्य ताभिर्भूयञ्त वर्वमानमनोभवः। आाश्षिनिर्व्वेदकथो रभे वर्षशतानि पट।। ३। किन्तु धर्मााविरोधेन कुर्व्वन् धर्माश्रिता: कियाः। भुंनो स्वरोतिर्विषयान् सह ताभिरुदारधीः ॥४॥ ततश्च जनिरे तस्य नयः पुत्राः खवरोचिषः । विजयो मेरुनन्दञ्च प्रभावश्च महावलः ॥५ू ॥ मनोरसा च विजयं प्रासूतेन्दीवरात्मजा। विभावरी मेरुनन्दं प्रभावच्च कलावती॥ ई॥ पझ्मिनी नाम या विद्या सर्व्वभोगोपपादिका। स तेषां तत्प्रभावेन पिता चक्रे पुरचयं ।७।। पाच्यान्त विजयं नाम कामरूपे नगोपरि। विजयाय सुतायादौ स ददौ परमुत्तमं ॥ ८॥ उदीच्यां मेरुनन्दस्य पुरीं नन्दवतीगिति।

कलावतीस तस्यापि प्रभावरय निर्वेशितं। पुरन्तालमिति स्यातं दक्षिसापघमाश्रितं॥१०॥ एवं निवेश् पुचान स पुरेषु पुरुपर्षभः । रेमे ताभिः समं विप्र मनोज्नेष्वतिभूमिषु ॥ ११ ॥ एकदा तु गतोऽर राये विहरन् स धनुरडरः। चकर्ष धनुशालोक् वराहमतिदूरगं॥ १२॥ अथाह काचिदभ्येत्य तं तदा हरिगाऊना। मय्येव पात्यतां वाणः प्रसीदेति पुनः पुनः ॥१३॥ २ ठ

३६२ मार्कसाडेय पुरागां। किमनेन हतेना मामाशु विनिपातय। त्वया निपातिती बाणो दुःखान्मां मोक्षयिष्यति॥१४ खरोचिषत्राच। न ते शरीरं सरुजमस्ाभिरुपलच्चते। किनु तक्कारगं येन त्वं प्रामान् हातुमिळमि॥ १५॥ स्टग्यवाच। पप्रन्यास्वासक्तहृद्ये यस्िंश्चेतः छतास्पदं। मम तेन विना मृत्युरीषधं किमिहापरं ॥१६ ॥ खरोचिरुवाच। करवान्नाभिलषंङ्गीक सानुरागासि कुत वा। यदप्राप्ती निजान् प्रामान् परित्यक्ुं व्यवस्यसि ।। १७॥ सग्युवाच। त्वामेवेच्छामि भद्रन्ते त्वया मेऽवछृतं मनः। दणोम्यहमती मृत्युं मयि बामो निपात्यतां॥१८॥ खरोचिगवाच।। त्वं मृगी चञ्चलापाङ्गी नररूपधरा वयं। कथं त्या समं योगो मद्विधस्य भविष्यति ॥ १६ ॥ ग्ग्यवाच ॥ यदि सापेकषितञ्वितं मवि ते मां परिष्वञ। यदि वा साधु वितन्त करिष्यामि यथेपितं। एतावताहं भवता भविष्याम्यतिमानिता॥ २०॥

पद्षष्ितमोऽधयायः । ३६३

गार्केगडय उवान। आालिलिङ्ग ततसतां स खरोचिर्हरिणाङ्गनां। तेन चालिङ्गिता सद्यः साभूहदिव्यवपर्धरा॥ २१॥ ततः स विस्मयाविष्टः का त्वमित्यम्यभापत। सा चासे कथयामास प्रेमलज्लाजडाथ्टरं। २२॥ अहमभ्यर्थिता देवैः काननस्यास्य देवता। उत्पादनीयो हि मनुख्वया मयि महामते ॥ २३॥ प्रीतिमत्यां मयि सुतं भर्न्तोकपरिपालकां। तमुत्पादय दवानां त्ामहं वचनाद्ृद ॥ २४। मार्करडेय·उवाच । ततः स तस्यान्तनयं सर्व्वलक्षमालप्षितं। तेजस्विनमिवात्मानं जनयामास ततक्षणात् ॥ २५। जातमाचरस्य तस्याथ देववाद्या निसखनुः । जगुर्गन्धव्वपतयो नन्वतुश्चाम्मरोगखा: । २६॥ सिपिचुः शीकरैर्नागा सपयश्च तपोधनाः । देवाश्च पुप्पवर्पञ्च मुसुचुश्च समन्ततः ।२७॥ तस्य तेजः समालोकय नाम चक्रे पिता स्वयं। द्युतिमानिति येनास्य तेजसा भासिता दिशः ॥ २८ ॥ स बालो द्युतिमाननाम महावलपराकमः । खरोचिषः सुतो यस्सात्तमात् खारोनिषोऽभवत्॥।२ ६ ॥ स चापि विचरन्त्रम्ये कदाचिद्गिरिनिर्मारि। नरोबिर्दटृशे हंसं निजपत्रीसमन्वितं॥ ३०॥

३६४ मार्येरडेय पुरागां।। उवाच स तदा हंसीं साभिलाषां पुनः पनः । उपसंहयतामात्मा चिरन्ते क्िडितं मया । न१ ॥ किं सर्व्वकालं भोगैसते आ्र्रासन्नञ्वरमं वयः । परित्यागसय कालो मे तव चापि जलेचरि ॥ ३२ ॥ हृंग्यवाच। प्रकाल: को हि भोगानां सवें भोगाताकं जगत्। यत्ञा: क्रियन्े भोगार्थ व्राहमगैः संयतात्मभिः ॥३३॥ हष्टाटृष्टांस्तधा भोगान् वाञ्कमाना विवेकिन: । दानानि च प्रयच्छन्ति पूर्गाधर्म्ांक्च कुर्बवते॥३४॥ स व्वं नेच्कमि किं भोगान् भोगश्चेष्टाफलं नसां। विवेकिनां तिरक्नाञ्ज किं पुनः संयतातमनां। ६५। हंस उवाच। भोगेष्वसक्तचित्ानां परमात्मान्विता मतिः। भविष्यति कदा सङ्गगुपेतानाञ्ज वन्धुपु॥ ३६॥ पुच्चमिचकलचेपु सक्राः सीदन्ति जन्तवः । सर:पङ्गागवि मय्या जीर्गा वनगजा दूव ॥ ३७॥ किं न पश्सि वा मद्र जातसजं खरोचिषं। आवाल्यालाममंसतां मयं सेहाख्ुकर्दमे॥ ३८ ॥ योवनेऽतीव भारयास सामातं पुचनप्रृप। सवरोचिषो मनो मजमुद्धारं प्राणते कुतः ॥३ट ॥ नाहं खरोचिपरतुव्धयः स्त्रीवाय्यो वा जलेचरि। विवेकवांस् भोगानां निटत्तोडस्मि च सास्प्रतं॥। ४०।

३६५

मार्कगडय उवाच। स्तरोचिरेतदाकर्गर्य जातोद्वेगः खगेरितं। पादाय भार्यारतपसे ययावत्यरपोवनं ।। ४१।। तन्न तत्ा तपो घोरं सह ताभिरुदारधी: ।

इति श्रीमार्करडेयपुरागे खारोजिसे मन्वन्तरे॥ ६द्॥

सपर्या्छतगोऽभायः ।

मार्कगडेय उवाच। ततः खारोचिपं नास्ना द्युतिसन्तं प्रजापतिं। सनुच्तकार भगवांरतस्य सन्ववारं शृजु॥ १॥ तन्नान्तर तु ये देवा मुनयस्तत्सुताख ये। भौपाला: कौष्टके ये तान् गद्तखवं निशामय ॥ २॥ देवाः पारावतास्तत तथैव तिता ह्विज। स्वारोचिषे ऽन्तरे चेन्द्रो विपसिदिति विश्रुतः॥३॥

चैतकिंपुरुषाद्यास्च सुतास्तरय महायागः । सप्ामन सुमहावीर्य्याः पृथ्िवीपरिपालकाः ॥५॥ तस्य सन्वन्तरं यावचावतडंशविसर। भुन्तेयमवनि: सर्व्वा द्वितीयं वै तदन्ारं॥ ६।

३६६ मार्कमइय पुरागं।

स्वरोचिपसतु चरितं जन्म खारोचिपस्य च। निशम्य मुच्यते पापेः प्रहधानी हि मागवः । ७।। इति श्रीमार्केषडेयपुरागे खारेियं समापं ॥६७।

ग्यषर्षष्ितगोडशायः।

कौषकिगवाच। भगवन् ककितं सर्व्व विस्तरेण त्या गम। द्वरोचिपरत चरितं जन्म खारोचिपश्य तु॥ १॥ या तु सा पझिनी नास विद्या भोगोपपादिका। तत्संश्रया ये निधयस्तान् मे विस्तरतो वद ॥२॥ अ्ष्टी ये निधयस्तेपां स्वरूपं द्रव्यसंस्थितिः । भवताभिहितं सग्यक् श्रोतुमिच्छाग्यहं गरो॥ ३। मार्कगइय उवाच। पदिनी नाम या विद्या लच्छीस्तराथ देवता। तदाधाराश् निधयरतन्मे निगद्तः शृभु॥ ४ ॥ यत्र पद्ममहापझौ तथा मकरकच्छपी। मकन्दो नन्दकसैव नीखः गङ्गोऽष्टमो निधिः॥५॥ सत्याम्ृद्वौ भवन्त्येते मिद्धिस्तरेपां हि जायते। रते द्यष्टौ समाख्याता निधयस्तव कोट्टके ॥ ६॥ देवतानां प्रसादेन साधसंसेवनेन च। एमिरालोकितं वित्तं सानुपस्य सदा मुने॥।७।।

३६७

याट्टक स्वरूपं भवति तन्मे निगदृतः शृणु। पझ्मो नाम निधि: पूव्वें मयस्य भवति हविज ॥ ८ ॥ सुतस्य तत्सुतानाञ्च तत्पौच्ाणाञ्ज नित्यशः । दाश्िगयसारं पुरुपस्तेन चाधिष्ठितो भवेत् ॥ ८ । सत्वाधारो महाभोगो यतोऽसी सात्विको निधिः। सुयगर्ारूप्यतास्रादिधातूनाञ्च परिग्रहं॥ १०। करोत्यतितरां सोऽय तेषाच्च क्रयविक्रयं। करोति च तथा यन्नान् दक्षियाज् प्रयच्छति ॥ ११॥ सभां देवनिकेतांश्च स कारयति तन्मनाः । सत्त्वाधारो निधिश्चान्यो महापद्म इति श्रुतः ॥१२॥ सत्तप्रधानो भवति तेन चाघिष्ठितो नरः। करोति पझ्मरागादिरत्नानाञ्च परिग्रहं ॥ १३॥ मौक्रिकानां प्रबालानां तेषां च क्रयविक्रयान्। ददाति योगशीलेभ्यस्रेषामावसथांस्तथा॥१४॥ स कारयति तच्छील: स्वयमेव च जायते। तत्प्रसूतास्तथाशीला: पुत्रपौत्कमेशा च ॥ १५॥ पर्व्वार्द्धमाचः सप्तासी परुषां्च न मुञ्जति। तामसो मकरो नाम निधिस्तेनावलोकितः । १६। पुरुषोऽय तमःप्रायः सुशीलोऽपि हि जायते। बागखडग्टधनुषां चर्म्मग्ाञ्च परिग्रहं॥१७॥ रसनानाञ्च कुरुते याति मैतीञ्च राजभिः । ददाति शौर्य्यदत्तीनां भूभुजां ये च तलिियाः ॥१८॥

३६६ मार्क गइस पुरायां। क्रयविकये च शस्ताणां नान्यन प्रीतिमेति च। एकस्यैव भवत्येप नच तस्यानयानुगः॥१८॥ द्रव्यार्थं दस्युतो नाशं संग्रामे चापि सव्रजे। कच्छपश्च निधिर्योऽसी नरस्तेनाभिवीचितः । २० । तमःप्रधानो भवति यतोऽसी तामसो निधिः। व्यवहारानशेषांस्त पुरयजातैः करोति च ॥ २१॥ कर्ममास्थानखिलांश्लैव न विश्वसिति कस्यचित्। ममस्तानि यधाङ्गानि संहरत्यव कच्छप: ॥ २२॥ तथारिष्टस्वचित्तानि तिष्ठत्यायतमानसः। न ददाति न वा भुंक्े तद्विनाशभयाकुलः ॥२३।। निधानमुव्ां कुरुते निधि: सोऽप्येकपूरूपः। रजोगुसमयश्चान्यो मुकुन्दो नाम यो निधिः॥ २४॥ नरे वलोकितस्ेन तहुसी भवति द्विज। बीखावेलुमृदङ्गानामातोद्यस्य परिग्रहं॥ २५॥ करोति गायतां वित्तं न्ृत्यताञ्च प्रयच्छति। बन्दिनामथ सृतानां विटानां लास्यपाठिनां । २६।। ददात्यहर्निशं भोगान् भुंके तैश्च समं द्विज। कुलटास्वर तिश्चास्य भवत्यन्यैश्च र्ता्दैः ॥ ॥ प्रयाति सङ्गभेकञ्व्व यं निधिर्भजते नरं। रजस्तमोमयञ्चान्यो नन्दो नाम महानिधि: ॥ २८॥ उपैति स्तम्भमधिकं नरस्तेनावलोकितः । समस्त्रधातुरत्नानां पुगयधान्यादिकस्य च ।। २६ ।।

३६९

परिग्रहं करोत्येष तथैव क्रयविक्रयं। आाधारः स्वजनानाञ्च आ्रगताम्यागतस्य च ।। ३०॥ सहते नापमानोक्तिं स्वल्पामपि महामुने। स्तूयमानश्च महतीं प्रीतिं बभ्राति यच्छति ॥ ६१ ॥ यं यमिच्छति वै कामं सदुत्वसुपयाति च। वह्मो भार्य्या भवन्त्यरय सूतिसत्योऽतिशोभनाः ॥ ३२॥ रतये सप्त च नरानिधिर्न्नन्दोऽनुवर्त्तते। प्रवर्द्वमानोऽथनरमष्टभागेन सत्तम ॥३३॥ दीर्घायुद्दञ्न सव्वषां पुरुषायां प्रयच्छति। वन्धूनामेव भरणं ये च दूरादुपागताः ॥ ३४।। तेषां करोति वै नन्दः परलोके न चाहतः। भवत्यस्य नच स्ेहः सहवासिषु जायते॥ ३५ ॥ पूर्व्वमिचेपु शैथिल्यं प्रीतिमन्यैः करोति च। तथैव सत्वरजसी यो बिभर्त्ति महानिधि: ॥३६॥ सलीलसंजस्तत्सङ्ी नरस्तच्छीलवान भवेत्। = मुक्ताविद्रमशङ्गानां शुह्ादीनां तथा मुने। काषठादीनां करोत्येष यच्चान्यच्चलसस्सवं॥ ३८। क्रयविक्रयमन्येषां नान्यच रमते मनः । तडागान् पुष्करिएयोऽथ तथारामान् करोति च। ३८॥ बन्धञ्न सरितां टक्षांस्तथारोपयते नरः। अनुलेपनपुष्पादि भोगं भुक्ाभिजायते॥ ४०॥

३७० गार्कगड़ेय पुरागं।

त्रिपीरूपश्चापि निधिर्नीलो नामैष जायते। रजस्तमोमयश्चान्यः शङ्गसंत्ो हि यो निधिः ॥४१ ॥ तेनापि नीयते विप्र तङ्गित्वं निधीश्वरः। एकस्यैव भवत्येष नरं नान्यमपैति च ॥ ४२॥ यस्य शङ्गो निधिस्तस्य स्वरूपं क्रौष्टके शृखु। एक एवात्मना सृष्टमन्नं भुंके तथाम्बरं। ४३।। कदन्नभुक परिजनो नच शोभनवस्त्रधृक्।

स्वपोपणपरः शङ्गी नरो भवति सर्व्वदा। दूत्येते निधयः स्थाता नराणामर्थदेवताः ।४५। मिश्रावलोकनान्मिश्राः खभावफलदायिनः । यथा स्वातस्वभावस्तु भवत्यव विलोकनात्॥ सव्वपामाधिपत्ये च श्रीरेषा द्विजपझ्मिनी॥४६॥ इति श्रीमार्करड़ेय पुरासे निधिनिसया नाम। ६य।

ऊनसप्ततितमोऽध्यायः ।

क्रोषकिरुवाच। विस्तरात् कथितं व्रहन् मम स्वारोचिषंत्वया। मन्वन्तरं तथैवाष्टी ये पष्ा निधयो मया । १ ॥ स्वायमावं पूर्व्वमेव मन्चन्तरमुदाहृतं। मन्वन्तरं तृतीयं मे कथयोत्तमसंतनितं ॥२।।

ऊनसप्तसितमोऽध्यायः।। ३७१

मार्कगडय उवाच। उत्तानपादपुञ्नोऽभुदुत्तमो नाम नामतः । सुरुच्यास्तनयः ख्वातो महावलपराक्रमः ॥३॥ धर्म्मात्मा च महात्मा च पराकमधनो न्टपः । प्र्तीत्य सर्व्वभूतानि बभी भानुपराक्रमः ।। ४ । समः शत्रौ च मिचे च पुरे पुच्े च धर्मावित्। दुष्टे च यमवत्साधौ सोमवच्च महामने ॥ ५॥ बाभ्रव्यां बहुलां नाम उपयेमे स धर्म्मावित्। उत्तानपादतनयः शचीमिन्द्रदवोत्तमः ॥६॥ ख्यातामतीव तस्यासीद्विजवर्य्या मनः सदा। स्ंहवच्छशिनो यद्दद्रोहिगयां निहितास्पदं॥७॥ अन्यप्रयोजनासक्तिमुपैति न हि तन्मनः । सवप्रे चैव तदालम्बि मनोऽभूत्तस्य भूमतः ॥८॥ स च तस्या: सुचार्व्वज्ा दर्शनादेव पार्थिवः । दददाति स्पर्शनं गाचे गाचस्पश च तन्मयः ॥। श्रचोद्देगकरं वाक्ं ग्रियमप्यवनीपतेः। तस्यापि भूरि सम्मानं मेने परिभवन्ततः ॥ १०॥ पपवमेने स्त्रजं दत्तां शुभान्याभरखानि च। उत्तस्थावङ्गपीडेव पिवतोऽस्य वरासवं॥ ११ ॥ भुञ्जता च नरेन्द्रेर क्षरामाचं करे धृता। बभुजे स्वल्पकं भच्तं द्विज नातिमुदावती ॥ १२॥ एवं तस्यानुकूलस्य नानुकूला महात्मनः ।

३७२ भार्कगदेय पुरागां।

प्रभूततरमत्यथें चक्रे रागं महीपतिः ॥१३ । अथ पानगतो भूप: कदाचित्तां मनस्विनीं। सुरापूतं पानपाचं ग्राहयामास सादरः॥ १४। पश्यतां भूमिपालानां वारमुख्यैः समन्वितः। प्रगीयमानमधरैगयगायनतत्परैः ॥१५॥ सातु नेच्छति तत्याचमादातुं तत्पराझुखी। समक्षमवनीशानां ततः क्रुद्ः स पार्थिवः ॥१६॥ उवाच द्ाःस्थमाह्य निश्चसनरगो यथा। निराकृतस्तया देव्या प्रियया पतिरप्रियः ॥१७॥ द्दाःस्थैनां दुष्टहृदयामादाय विजने वने। परित्यजाशु नैतत्ते विचायं वचनं मम ॥१८॥ मार्करडेय उवाच। ततो न्ृपस्य वचनमविचार्यर्यमवेच्य सः। द्वाःसस्तत्याज तां सुभ्रुमारोप्य स्यन्दने वने ॥१६॥ साच तं विपिने त्यागं नीता तेन महीमृता। अटृश्यमाना तं मेने परं कृतमनुग्रहं॥२०॥

औौत्तानपादिर्भूपालो नान्यां भार्य्यामविन्दत॥। २१॥ समार तां सुचार्व्वङ्गीमहर्निशमनिर्व्वृतः। चकार च निजं राज्यं प्रजा धर्मोगा पालयन्। २२ ॥ प्रजा: पालयतस्त्स्य पितुः पुच्चानिवौरसान्। आगत्य ब्राह्मसः कश्चिदिदमाह्यार्तमानसः ॥२३॥

३७३

ब्राह्मण उवाच। महाराज मृशार्त्तोडरिमि श्रूयतां गदतो मम। नृगामार्त्तिपरिचासमन्यतो न नराधिपात्।२४।। मम भार्य्या प्रसुप्तस्य केनाप्यपहनता निशि। गृहद्वारमनृद्घाव्य तां समानेतुमहसि॥ २५ ॥ राजोवाच। न वेत्सि केनापहता क्व वा नीता तु सा द्विज। यतामि विग्रहे कस्य कुतो वाप्यानयामि तां । २६॥ ब्राह्मण उवाच। तथैव स्थगिते द्वारि प्रसप्तस्य महीपते। हता हि भार्या किं केनेत्येतद्विजञायते भवान् । २७॥ त्वं रक्षिता नो वृपते षडागादानवेतनः । धर्मास्य तेन निश्चिन्ताः स्वपन्ति मनुजा निशि॥२८॥ राजोवाच । न ते टृष्टा मया भार्यया याट्टग्रूपा च देहतः। वयश्चैव समास्याहि किंशीला ब्राह्मगी च ते ॥ २८॥ ब्राह्मय उवाच I कठोरनेवा सात्युचा हस्वबाहु: कृशानना। विरूपरूपा भूपाल न निन्दामि तथैव तां॥ ३० ॥ वाचि भूपातिपरुषा न सौम्या सा च शीलतः । इत्याखयाता मया भार्या साकारा दुर्निरोक्षया॥ ३१ ॥ मनागतीतं भूपाल तस्याश्च प्रथमं वयः।

३७४ मार्कगडेय परागं। तादृग्रूपा हि मे भार्य्ा सत्यमेतन्मयोदितं । ३२। राजोवाघ॥ अलन्ते ब्राह्मण तया भार्य्यामन्यां ददामि ने। सुखाय भार्य्या कल्यामी दुःखहेतुहि तादशी॥ ३३॥ कल्ये सुरूपता विप्र कारणं शीलमत्तमं। रूपशीलविहीना या त्याज्या सा तेन हेतुना॥ ३४ ॥ ब्राहाय उवाच। रच्या भार्य्या महीपाल इति न श्रुतिरुत्तमा। भार्य्यायां रक्षमाखयां प्रजा भवति रचषिता॥३५॥ आात्मा हि जायते तस्यां सा रच्चातो नरेश्वर। प्रजायां रक्षमासायामात्मा भवति रक्षितः ॥ ३६। तस्यामरक्षमाणायां भविता वर्सासङ्करः । स पातयेन्महीपाल पूर्ववान् खवर्गाद्ध:पितृन् ॥ ३७॥ ध्माहानिश्चानुदिनमभार्य्यस्य भवेन्नम। नित्यक्रियाणां विभ्रंशात् स चापि पतनाथ मे ॥३८ ॥ तस्याञ्च पृथिवीपाल भवित्री मम सन्ततिः । तव षड्भागदाची सा भविची धर्म्माहेतुकी॥ ३ट ॥ नदेतत्ते मयास्याता पत्नी या मे हृता प्रभो। तां समानय रक्षायां भवानधिल्वतो यतः॥ ४० ॥ मार्करडेय उवाच ॥ स तस्टैवं वचःशुत्वा विमृष्य च नरेश्वरः। सर्व्वोपकरैर्युक्तमाकरोह महारथं ॥ ४१॥

ऊनसप्ततितमोऽध्यायः। ३७५

दूतश्ेतश्च तेनासौ परिवभ्राम मेदिनीं। ददर्श च महारगये तापसाश्रममत्तमं ॥ ४२ ॥ अवतीर्य्य च तचासी प्रविश्य दद्दशे मुनिं। कौश्यां ष्यां समासीनं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥ ४३॥ स दृष्टा नृपतिं प्राप्तं समुत्थाय त्वरान्वितः । संमान्य स्ागतेनैव शिष्यमाहार्घ्यमानय॥। ४४।। तमाह शिष्यः शनकैर्दातव्योऽर्घ्योऽस्य किं मुने। तदाज्ञापय सश्चिन्त्य तवानां हि करोम्यहं॥ ४५॥ ततोऽवगतटत्तान्तो भूपतेस्तस्य स द्विजः । सम्भाषासनदानेन चक्रे सम्सानमात्मवान् ॥ ४६ ॥ न षिरुवाच। किं निमित्तमिहायातो भवान् किन्ते चिकीर्षितं। उत्तानपादतनयं वेझि त्वामुत्तमं न्ृप ॥ ४७॥ राजोवाच। ब्राह्मसस्य गह्ाङ्गार्य्या केनाप्यपहता मुने। परपविज्ञातस्वरूपेश तामन्वेष्टमिह्ागतः । ४८।। पृच्छामि यत्ते तन्मे त्वं प्रसतस्यानुकम्पया। अरपभ्यागतस्याथ गृहं भगवन् वक्रमहसि ॥ ४८ ।। टषिषवाच ॥ षृच्छ मामवनीपाल यत्परष्टव्यमशङ्गितः । वक्रव्यञ्चेतव मया कथयिष्यामि तत्वतः ॥ ५ू० ॥

३७६ मार्कगडेग परामं।

राजोवाच। गृहागताय यो मह्यं प्रथमे दर्शन मुने। त्वया समुद्तो दातुं कथं सोऽर्घ्यो निवर्ततित:।५१ । नषिरुवाच ॥ त्वहर्शनेन रभसादान्नप्तोऽयं मया न्टप। यदा तदाहमेतेन शिष्येस प्रतिबोधित: ।५२॥ एष वेत्ति जगत्यत मत्सादादनागतं। यथाहं समतीतञ्ज् वर्नतमानञ्व सर्व्वतः ॥ ५३॥ झालोच्यान्ापयेत्यके ततो जातं मयापि तत्। ततो न दत्तवानर्ध्यमहं तुभ्यं विधानतः।।५४ । सत्यं राजन् त्वमर्ध्याईः कुले स्वायम्भुवस्य च। तथापि नार्थ्ययोग्यं त्वां मन्यामो वयमुत्तमं ॥५५ । राजोवाच।। किं तं हि मया ब्रहान् नानादज्नानतो पि वा।

ऋषिरुवाच। किं विसतन्ते यत्पत्नी तया त्यक्ता च कानने। परित्यकरतया साद्वें त्वया धर्म्मो न्टपाखिल: । ५७॥ पत्तेष कर्माणो हान्या प्रयात्यस्पर्शतान्नरः। विन्मूचैर्व्वार्षिकी यस्य हानिस्ते नित्यकर्मारणः ॥५८॥ पत्मानुकूलया भाव्यं यथाशीलेडपि भर्च्तार। दुःशीलापि तथा भार्य्या पोषगीया नरेश्वर ।५ूट ।

सप्रतितमोऽध्यायः ॥ ३७७

प्रतिकूला हि सा पत्नी तस्य विप्रस्य या हता। तथापि धर्म्माकामोऽसौ त्वामुद्यातितरां नृृप ॥ ६० ॥ चलतः स्थापयस्यन्यान् स्वधम्मेषु महीपते। त्वां स्वधर्ममाद्विचलितं कोऽपर: स्थापयिष्यति ॥ ६१ ॥ मार्केग्ड़य उवाच। विलन्यः स महीपाल दूत्युक्तस्त्ेन धीमता। तथत्युक्का च पप्रच्छ हतां पत्नीं द्विजन्मनः ॥ ६२॥ भगवन् केन नीता सा पत्नी विप्रस्य कुच वा। अतीतानागतं वेत्ति जगत्यवितथं भवान् ॥ ६३॥ ऋषिरवाच। तां जहाराद्रितनयो वलाकी नाम राश्ट्रसः । द्रन्यसे चाद्य तां भूप उत्पलावतके वने ॥ ६४॥ गच्छ संयोजयाशु त्वं भार्य्यया हि द्विजोत्तमं। मा पापास्पदतां यातु त्वमिवासी दिने दिने ॥ ६५ ॥ इति श्रीमार्करडेयपुरागे औ्त्तानमन्वन्तरे।। ६ट ।

सप्ततितमोऽध्यायः ॥

मार्केगडय उवाच। अथाकुरोह स्वरथं प्रसिपत्य महामुनिं। तेनाख्यातं वनन्तच्च प्रययावुत्पलावतं॥ १॥ २७

३७t मार्कसडेय पुरागं । यथास्यातस्वरूपाञ्च भारय्यीं भर्चा द्विजस्य तां। भक्षयन्तीं ददार्शाथ श्रीफलानि नरेश्वरः ॥२॥ पप्रच्छ च कथं भद्रे त्वमेतद्दनमागता। स्फुटं ब्रवीहि वैशालेरपि भार्य्या सुशर्मारः॥ ३॥ ब्राह्मरयवाच। सुताहमतिराचस्य द्विजस्य वनवासिनः । पत्नी विशालपुच्स्य यस्य नाम त्वयोदितं ॥४ । साहं हृता वलाकेन राष्षमेन दुरात्मना। प्रसप्ता भवनस्यान्ते भ्रातमातृवियोजिता॥ ५ ॥ भस्मीभवतु तद्रक्षो येनासमोवं वियोजिता। माचा भ्राभिरन्येश्च तिष्ठाग्यच सुदुःखिता॥ ६॥ अस्मिन् वनेऽतिगहने तेनानीयाहमुन्किता। न वेझि कारणं किं तन्नोपभुंक्ते न खादति ।७॥ राजोवाच। अपि तज्जायते रक्षस्वामत्सज्य क्व वै गतं। अहं भर्जा तवैवाच प्रेषितो द्विजनन्दिनि॥८॥ ब्राह्मख्युवाच। ऋपस्यैव काननस्यान्ते स तिष्ठति निशाचरः। प्रविश्य पश्यतु भवान् न विभेति ततो यदि॥ ६ । मार्क राडेय उवाच। प्रविवेश ततः सोऽथ तया वर्त्मनि दर्शिते। ददृदशे परिवारेण समवेतञ्च राष्षसं ॥ १०॥

सप्रतितमोऽध्यायः ॥ ३७९

दृष्टमाचे ततस्तस्मिन् त्वरमाणः स राश्षसः । दूरादेव महीं मूर्धा स्पृशन् पादान्तिकं ययौ॥ ११ ॥ राक्षस उवाच। ममानागच्छता गेहं प्रसादस्ते महान् कृतः । प्रशाधि किं करोम्येप वसामि विषये तव ॥ १२ ॥ र्ध्यञ्ेमं प्रतीच्छ त्वं स्थीयताञ्ववेदमासनं। वयं मृत्या भवान् स्वामी दृढमान्तापयसव मां ॥१३॥ राजोवाच। कृतमेव त्वया सव्वं सर्व्वामेवातिथिक्रियां। किमथें ब्राह्मसवधूस्वयानीता निशाचर॥ १४॥ नेयं सुरूपा सन्त्यन्या भार्य्यार्थन्वेत् हता त्वया। भच्यार्थें चेत्कथं नात्ता त्वयैतत्कथ्यतां मम ॥१५ ॥ राक्षस उवाच। न वयं मानुषाहारा अन्ये ते न्टप राक्षसाः। सुळतस्य फलं यत्तु तदश्नीमो वयं न्प ॥ १६ ॥ सभावञ्च मनुष्याणं योषिताञ्च विमानिताः। मानिताश्न समश्नीमो न वयं जन्तुखादकाः ॥१७॥ यदम्माभिर्न्नणां चान्तिर्भुक्ता क्रध्यन्ति ते तदा। भुक्ने दुष्टे स्वभावे च गुरवन्तो भवन्ति च ॥ १८ ॥ सन्ति नः प्रमदा भूप रूपेणाम्मरसां समाः। गच्स्यस्तासु तिष्ठत्स मानुपीषु रतिः कथं ॥ १८ ॥

३८० मार्कगडय पुराशं।

राजोवाच। यद्येषा नोपभोगाय नाहाराय निशाचर। गृहं प्रविश्य विग्रस्य तक्किमेषा हृता त्वया॥ २०॥ राक्षस उवाच॥ मन्त्रवित् स द्विजश्रेष्ठो यन्ने यज्ने गतस्य मे। रक्षोभ्नमन्त्रपठनात् करोत्युच्चाटनं नप ॥ २१ ॥ वयं बुभुच्ितास्तस्य मन्त्रीच्वाटनकर्माण। क्व याम: सर्व्वयन्नेष स ऋत्विम्भवति द्विज ॥ २२॥ ततोऽस्माभिरिदन्तस्य वैकल्यमुपपादितं। पत्नता विना पुमानिज्याकर्म्योग्यो न जायते॥ २३॥ मार्कगडेय उवाच। वैकल्योच्चारणात्तस्य ज्राह्ाणस्य महामतेः। ततः स राजातिमृशं विषमाः समजायत ॥ २४॥ वैकल्थमव विग्रस्य वदन्मामेव निन्दति। त्रनर्हमर्घस्य च मां सोऽप्याह मुनिसत्तमः ॥ २५॥ वैकल्यं तस्य विप्रस्य राध्टरसोऽप्याह मे यथा। अपत्नीकतया सोडहं मङ्कटं महदास्थितः ॥ २६। मार्करड़ेय उवाच। एवं चिन्तयतस्त्स्य पुनरप्याह राक्षसः । प्रणामनस्र्री राजानं वद्माञ्ज्लिपुटो मुने ॥२७॥ नरेन्द्रा्ताप्रदानेन प्रसाद: क्रियतां मम। मृत्यस्य प्रगतस्य त्वं युप्मद्विषयवासिनः ॥२८॥

सप्ततितमोऽध्यायः॥ 3t9

राजोवाच। स्वभावं वयमश्रनीमख्वयोक्तं यन्निशाचर। तदर्थिनो वयं येन काय्यणा शृषु तन्मम । २८॥ अस्यास्वयाद्य ब्राह्मरया दौःशील्यमपभुज्यतां। येन त्वयात्तदौःशील्या तद्विनीता भवेदियं॥ ३०॥ नीयतां यस्य भार्य्येयं तस्य वेश्म निशाचर। अस्मिन् कते हतं सव्वें गृहमभ्यागतस्य मे। ३१॥ मार्करडय उवाच। ततः स राक्षसस्त्स्याः प्रविश्यान्तः खमायया। भक्षयामास दौःशील्यं निजशता न्टपाजया ॥ ३२॥ दौःशील्येनातिरौद्रेण पत्नी तस्य द्विजन्मनः । तेन सा सम्परित्यक्ा तमाह जगतीपतिं ॥३३॥ स्वकर्म्माफलपाकेन भर्त्तुस्तस्य महात्मनः । वियोजिताहं तद्ेतुरयमासीनिशाचरः॥३४॥ नास्य दोषो न वा तस्य मम भर्तुर्महात्मनः । ममैव दोषो नान्यस्य सुकृतं हयपभज्यते॥ ३५ ॥ ऋन्यजन्मनि कस्यापि विप्रयोग: क्ृतो मया। सोऽयं मयाप्युपगतः को दोपोऽस्य महात्मनः ॥३६॥ राक्षस उवाच। प्रापयामि तवादेशादिमां भर्तृगृहं प्रभो। यदन्यत्करणीयन्ते तदान्षापय पार्थिव॥३७॥

३t२ मार्कबडय परामां।

राजोवाच। अस्मिन् कृते ऊतं सव्वें त्वया मे रजनीचर। आगन्तव्यञ्व ते वीर कार्य्यकाले सृतेन मे ॥३८ ॥ मार्करडेय उवाच। तथेत्युका त तद्रचस्तामादाय द्विजाङ्गनां। निन्ये भर्तगृहं शुद्धां दौःशील्यापगमात्तदा ॥३६॥ इति श्रीमार्कराडेयपुरागो औत्तानमन्चन्तर। ७० ॥

एकसप्ततितमोऽध्यायः।

मार्केगडय उवाच। तां प्रेषयित्वा राजापि स्वभर्तग्हमङ्गनां। चिन्तयामास निःश्वस्य किमच मुकृतं भवेत् ॥१॥ नर्घयोग्यताकषं स मामाह महामना: । वैकल्यं विप्रमुद्दिश्य तथाहायं निशाचरः ॥२॥ सोऽहं कथं करिष्यामि त्यक्ता पत्नी मया हि सा। अथवा नानटृष्टिं तं पृच्छामि मुनिसत्तमं । ३॥ सज्निन्त्येतं स भूपाल: समारुह्य च नं रथं। ययौ यत स धर्ममात्मा चिकालजो महामुनिः॥४॥ अवरुद्य रथात्सोऽथ तं समेत्य प्रगाम्य च। यथा त्तं समाचग्वी राक्षसेन समागमं ।। ५ू ।

3t 3

ब्राह्मरया दर्शनञ्जैव दोःशील्यापगमं तथा। प्रेषसं भर्तृगेहे च कार्य्यमागमने च यत् ॥ ६।। ऋ घिरुवाच। ज्ञातमेतन्मया पूव्वें यत् कतन्ते नराधिप। कार्य्यमागमने चैव मत्समीपे तवाखिलं॥ ७॥ पृच्छ मामिह किं कार्य्यं मयेत्यद्विस्तमानसः। त्वय्यागते महीपाल शृणु कार्य्येच्च यत्या॥ ८ू॥ पत्नी धर्ममार्थकामानां कारगं प्रवलं नृणां। विशेषतश्च धर्म्माश्च सन्त्यक्स्ताजता हि तां ॥ ॥ अपत्नीको नरो भूप न योग्यो निजकर्ममखां। ब्राह्माषः क्षतरियो वापि वैश्यः शूद्रोऽपि वा न्टप॥ १०॥ त्यजता भवता पत्नीं न शोभनमनुष्ठितं। अत्याज्यो हि यथा भर्त्ता स्त्रीणां भार्य्या तथा न्यां ॥ ११॥ राजोवाच। भगवन् किं करोम्येष विपाको मम कर्माणां। नानुकूलानुकूलस्य यस्मात्यक्ता ततो मया ॥१२॥ यद्यत्करोति तत्क्षान्तं दह्यमानेन चेतसा।

सामातं तु वने त्यक्ता न वेझि क्व नुसा गता। भक्षिता वापि विपिने सिंहव्याघ्रनिशाचरैः॥१४॥ ऋषिरवाच। न भक्िता सा भूपाल सिंहव्याघ्रनिशाचरैः।

३tg मार्कगडेय पुरामं।।

सा त्वविप्ुतचारिचा साम्म्रतन्तु रसातले। १५। राजोवाच। सा नीता केन पातालमासते साऽदूषिता कथं। सत्यद्भतमिदं ब्रह्ान् यथावद्दकुमर्हसि॥ १६॥ ऋमिगवाच। पाताले नागराजोऽरित् प्रश्यातश्च कपोतकः । तेन दष्टा त्वया त्यक्ा सगमाया महावने ॥१७॥ मा रूपशालतिनी तेन सानरागेन पार्थिव। वेदितार्थन पाताबं नीता सा युवती तदा ॥१८॥ ततस्तस्य सुता सुभर्नन्दा नाम महीपते। भार्य्या मनोरमा चास्य नागराजस्य धीमतः ।१६ ॥ तया मातुः सपत्नीयं गा भविचीति शोभना। दृष्टा स्वगेहं सा नीता गुप्ता चान्तःपुरे गुभा।२०॥ यदा तु याचिता नन्दा न ददाति वपोत्तरं। मूका भविष्यसीत्याह तदा तां तनयां पिता ॥ २१ ॥ एवं पप्ता सुता तेन सा चास्ते तत भूपते। नीता तनोरगेन्द्रेश धृता तत्सुतया सती। २२ ॥ मार्कगडेय उवाज। ततो राजा परं हर्षमवाप्य तमधृच्छत। द्विजवज्यें स्वदौर्भाग्यदारगं दयितां प्रति ॥ २३॥ राजोवाच। भगवन् सर्व्वलोकस्य सयि प्रीतिरनुत्तमा।

३t५

किनु तत्कारगं येन स्वपत्नी नातिवत्सला॥ २४॥ मम चासावतीवेष्टा प्रासेभ्योऽपि महामुने। सा च मां प्रति दुःशीला ब्रूहि यतकारयं द्विज॥ २५॥ ऋषिसवाच॥ पाशिग्रहसकाले त्वं सूर्य्यभीमशनैश्चरैः। शुक्रवाच्तस्पतिभ्याञ्ज तव भार्य्यावलोकिता ॥२६॥ तन्मुह र्त्तेड्भवच्चन्द्रस्तस्याः सोमसुतस्तथा। परररविपक्षौ तौ ततः पार्थिव ते सशं ॥ २७॥ तङ्गच्छ त्वं स्वधर्ग्मेग परिपालय मेदिनीं। पत्नीसहायः सर्व्वाश्च कुरु धर्मावतीः क्रियाः ॥२८॥ मार्करेडय उवाच। इत्युत्ते प्रणिपत्यैनमारूह्य स्यन्दनं ततः। उत्तमः पथिवीपाल आ्रजगाम निजं पुरं॥२८॥ इति श्रीमार्कमडेयपरासे औत्तम मन्चन्तर। ७१॥

मार्केरडेय उवाच। ततः सवनगरं प्राप्य तं ददर्श द्विजं न्वपः । समेतं भार्य्यया चैव शीलवत्या मदान्वितं॥ १ ॥ ब्राहागा उवाच। राजवर्य्य हतार्थोडक्मि यतो धर्ममो हि रक्षितः। २ ग

मार्करईंस पुरामं॥

धर्माजञनेह भवता भार्यामानयता मम ॥ २॥ राजोवाच। कृतार्थस्वं द्विजश्रेछ निजधर्मानिपालनात्। वयं सङ्कटिनो विप्र येपां पत्नी न वेश्मनि । ३॥ ब्राह्मग उवाच। नरेन्द्र सा हि विपिने भक्षिता श्ापदर्यदि। अ्लन्तया किमन्यस्या न पाशिर्गह्यते त्वया॥ क्रोधस्य वशमागम्य धर्मो न रचितरत्वया ॥ 8 ॥ राजोवाच॥ न भक्षिता मे दयिता श्वापदैः सा हि जीवति। अविदृषितचारिचा कथमेतत्करोग्यहं॥ ५ू ॥ ब्राह्मम उवाच। यदि जीवति ते भार्या न चैव व्यभिचारिणी। तदपत्नीकताजन्म किं पापं क्रियते त्वया। ६॥ राजोवाच। आनीतापि हि सा विग्र प्रतिकूला सदैव मे। दुःखाय न सुखायालं तस्या मैनी न वै मयि॥ तथा त्वं कुरु यत्नं मे यथा सा वशगामिनी ॥७। द्राहाग उवाच। तव संग्रीतये तस्या वरेष्टिरुपकारिसी। क्रियते मित्रकामेर्या मिचविन्दां करोमि तां ।८॥ ञपप्रीतयोः प्रीतिकरी सा हि संजननी परं।

३t७

भार्य्यापत्योर्मनुष्येन्द्र तान्तवेष्टिं करोम्यहं॥८। यत्र तिष्ठति सा सुम्रुस्तव भार्य्या महीपते। तस्मादानीयतां सा ते परां प्रीतिमपैष्यति ॥१०॥ मार्कगड़ेय उवाच॥ दत्युक्त: स तु सम्ारानशेपानवनीपतिः । आनिनाय चकारेष्टिं स च तां द्विजसत्तमः ॥११॥ सप्तकृत्वः स तु तदा चकारेष्टिं पुनः पुनः। तस्य राजो द्विजश्रेष्ठो भार्य्यासम्पादनाय वै ॥ १२ ॥ यदारोपितमैत्ान्ताममन्यत महामुनिः। स्वभर्त्तरि तदा विप्रस्तमवाच नराधियं॥ १३ ॥ आनीय तां नरश्रेष्ठ या तवेष्टात्मनोऽन्तिकं। : .

भुंच्व भोगांस्तया साई्गं यज यजञांस्तथादृतः ॥१४॥ मार्कगड़ेय उवाघ। दृत्यु क्तस्तेन विप्रेश भूपालो विस्मितस्त्रदा। सस्मार तं महावीयं सत्यसन्धं निशाचरं ॥ १५॥ स्मृतस्त्ेन तदा सद्य: समपेत्य नराधिपं। किं करोमीति सोऽ्य्याह प्रगिपत्य महामुने॥१६॥ ततस्तेन नरेन्द्रेण विस्तरेण निवेदिते। गत्वा पातालमादाय राजपत्रीमुपाययौ। १७॥ आनीता चातिहाहन सा ददर्श तदा पतिं। उवाच च प्रसीदेति भूयोभूयो मुदान्विता ॥१८॥ ततः स राजा रभसा परिष्वज्याद्द मानिनीं।

मार्करडेय पुरागं।

प्रिये प्रसन्न्न एवाह भूयोऽप्येवं ब्रवीषि किं॥ १८ ॥ पत्नावाच॥ यदि प्रसादप्रवगां नरेन्द्र मयि ते मनः । तदेतदभियाचे त्वां तत्कुरुप्व ममाईगं॥२०॥ राजोवाच ॥ निःशङ्कंब्रृहि मत्तो यङ्गवत्या किश्िदीपिितं। तदलंभ्यं न ते भीरु तवायत्तोऽस्मि नान्यथा ॥२१॥ पत्रावाच । मदर्य तेन नागेन सुता शप्ता सखी मम। मूका भविष्यसीत्याह सी च मूकत्वमागता। २२॥ तस्टरा: प्रतिर्क्रियां प्रीत्या मम शंक्रोति चेद्गवान। वाग्विभागप्रशान्त्यर्थे ततः किं न हतं मम ॥ २३॥ मार्करडेय उवाघ। ततः स राजा तं विप्रमाहास्मिन् किट्टशी किया। तन्मूकतापनोदाय स च तं ग्राद्द पार्थिवं॥ २४॥ ब्राह्मण उवाप। भूप सारखतीमिष्टिं करोमि वचनात्तव। पत्नी तवेयमानृगयं यातु तद्वाकुप्रवर्त्तनात्॥ २५॥ मार्कगड़ेय उवाच। इष्टिं सारस्वती चके तदर्थं स द्विजोत्तमः । सारस्वतानि सूक्तानि जजाप च समाहितः ॥ २६ ॥ ततः प्रदत्तवांवयीन्तां गर्गः प्राप्त रसातले।

३t९

उपकार: सखीभर्वा कतोऽयमतिदुष्करः ॥२७॥ इत्थं ज्ञानं समासाद्य नन्दा शीघ्रगति: पुरं। ततो राजीं परिष्वज्य खवसखीमुरगात्मजा । २८ ॥ तञ्न संस्तूय भूपालं कल्याणोत्ना पुनः पुनः। उवाच मधुरं नागी कृतासनपरिग्रहा ॥ २८॥ उपकार: क्वतो वीर भवता यो ममाघुना। तेनास्म्याकृष्टहृदया यङ्टवीमि शृशुष्व तत्॥ ३०॥ तव पुचो महावीर्य्यो भविष्यति नराधिप। तस्याप्रतिहतं चक्रमस्यां भुवि भविष्यति ॥ ३१ ॥ सर्व्वार्थशास्त्रतत्वजो धर्ममानुष्ठानतत्परः। मन्वन्तरेश्वरो धीमान् भविष्यति स वै मनुः ॥३२॥ मार्कराडेय उवाच। इति दत्वा वरं तस्मैनागराजसता ततः । सखीं तां संपरिष्वज्य पातालमगमन्मुन॥ ३३॥ तत्र तस्य तथा साद्वें रमतः प्टथिवीपतेः । जगाम काल: सुमहान् प्रजा: पालयतस्तथा। ३४॥ ततः स तस्यान्तनयो जज्े राजो महात्मनः। पौर्णामास्यां यथा कान्तश्चन्द्रः संपूर्गमएडलः ॥३५ ॥ तस्मिन् जाते मुदं प्रापः प्रजा: सर्व्वा महात्ानि। देवदुन्दुभयो नेदुः पुप्पदष्टिः पपात च॥ ३६॥ तस्य दृष्टा वपुः कान्तं भविष्यं शीलमेव च। औत्तमश्चेति मुनयो नाम चक्र: समागताः ।३७॥

३९० माकेगदेश पुरामं। जातोऽयमुत्तमे वंशे तच काले तथोत्तमे। उत्तमावयवस्तेन औ्रत्तमोऽयं भविप्यति ॥३८॥ मार्कवडेय उवाच। उत्तमस्य मुतः सोऽध नाम्ना स्ातस्तथौत्तमः । मनुरासीत्तत्पभावो भागुरे श्र्यतां मम ॥ ३८ ॥ उत्तमाख्यानमखिलं जन्म चैवोत्तमस्य च। नित्यं शखोति विह्नेपं स कदाचिन्न गच्छति॥४० ॥ दूष्टैर्दारैस्तथा पचचैर्बन्धुभिरव्वा कदाचन। वियोगो नास्य भविता शुरतः पठतोऽपि वा॥४१॥ तस्य मन्वन्तरं ब्रह्मन् वदतो मे निशागय। श्रूयतां तच यश्चेन्द्रो ये च देवास्तथर्षयः ॥ ४२॥ इति श्रीमार्कगडेयपुरागे औौत्तम मन्वन्तरे।७२॥

मार्करडेय उवाच। मन्वन्तरे तृतीयेऽस्मिन् औौत्तमस्य प्रजापतेः । देवानिन्द्रमपीन् भृपान् निवोध गदतो मम ॥ १॥ सवधामानस्तथा देवा यथानामानुकारिगः। सत्यास्श्च द्वितीयोऽन्यरित्रिदशानां तथा गसः २। तृतीये तु गणे देवा: शिवास्या मुनिसत्तभ। शिवा: स्वरूपतरत्े तु श्ुताः पापप्रसागना: ।३।

पिसप्तितमोऽध्यायः। ३९१ प्रतईनाख्यश्च गणो देवानां मुनिसत्तम। चतुर्थस्तच कथित औत्तमस्यान्तरे मनोः ॥४॥ वशवर्त्तिनःपञ्मेऽपि देवास्तन गणे ह्विज। यथास्ातस्वरूपास्तु सर्व्व एव महामुने ॥ ५ ॥ एते देवगखा: पञ्च स्मृता यज्ञभुजस्तथा। मन्वन्तरे मनुश्रेष्ठे सर्व्वे द्वादशका गणाः ॥ ६। तेषामिन्द्रो महाभागस्त्रैलोके स गरुर्भवेत्। शतं कतूनामाहृत्य सुशान्तिर्नाम नामतः ।७। यस्योपसर्गनाशाय नामाक्षर विभूषिता। अद्यापि मानवैर्गाथा गीयते तु महीतले॥ ८॥ सशान्तिर्देवराट् कान्तः सुशान्तिं स प्रयच्छति। सहितः शिवसत्याद्येस्तथैव वशवर्त्तिनः ॥८। अ्रजः परशुचिर्दिव्यो महाबलपराक्रमाः। पुत्रास्तस्य मनोरासन् विख्वातास्त्रिदशोपमाः ॥१०॥ तत्मूतिससावैर्भूमि: पालिताभून्नरेश्वरैः । यावन्मन्वन्तरं तस्य मनोरुत्तमतेजसः ॥ ११॥ चतुर्युगानां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः। कृतवेतादिसंजानां यान्यक्तानि युगे मया ॥ १२ ॥ स्वतेजसा हि तपसी वरिष्ठस्य महात्मनः। तनयाश्चान्तर तम्मिन् सप्त सप्तर्षयोऽभवन्॥ १३॥ तृतीयमेतत्कथितं तव मन्वन्तरं मया। तामसस्य चतुर्थन्तु मनोरन्तरमुच्यते॥ १४ ॥

२९२ मार्नगडेय पुरागं॥

वियोनिजन्मनो यस्य यशसा द्योतितं जगत्। जन्म तस्य मनोर्ब्रह्मन् श्रूयतां गदतो मम ॥ १५॥

तथा जन्मापि विज्ञेयं प्रभावश्च महात्मनां ॥ १६ ॥ इति श्रीमार्केमडेयपुरागे औत्तम मन्वन्तरं समापं । ७३।

चतुःसप्ततितमोऽध्यायः॥

मार्कराइय उवाच। राजाभूङगुवि विस्ातः सराष्रो नाम वीर्य्यवान्। तपनंकयजहत्पराज्नः संग्रामेष्वपराजितः ॥ १। तस्यायः सुमहत् प्रादात् मन्त्रिणाराधितो रविः। पत्नीनाञ्ज शतन्तस्य धन्यानामभवत् द्विज । २ ॥ तस्य दीर्घायुषः पत्नो नातिदीर्घायपो मुने। कालन जग्मुर्निधनं सृत्यमन्त्रिजनास्तथा। ३॥ स भार्य्याभिस्तधा युक्तो स्ृत्यैश्च सहजन्मभिः । उद्दिग्रचेता: मंगाप वीर्य्यहानिमहर्निशं॥४॥ तं वीर्य्यहीनं निभृतैर्भत्यैम्वक्तं सुदुःखितं। अनन्तरो विमर्द्दारो राज्याच्यावितवांस्तदा॥ ५ ॥ राज्याज्ञातं सोऽपि वनं गत्वा निर्विविगामानसः । तपस्तेपे महाभागो वितस्तापुलिने स्थितः ॥ ६ ।

३९३

ग्रोमे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वभ्रंकषाशिक: । जलशायी च शिशिरे निराहारी यतव्रतः।७। ततस्तपस्यतस्तस्य प्रादृटट्काले महाप्नवः । बभूवानुदिनं मघैर्वर्षद्गिरनुसन्ततं ॥ ८ ।। न दिग्विनायते पूर्ववा दक्षिया दा न पश्चिमा। नोत्तरा तमसा सर्व्वमनुलिप्तमिवाभवत् ॥ ८। ततोडतिघुवने भूपः स नद्याः प्रेरितरतटं। प्रार्थयन्पि नावाप हियमाखोऽतिवेगिना॥ १०॥ अध दूरे जलौधेन हियमाणे महीपतिः। आससाद जले रौहीं स पुच्छे जगहे च तां।११॥ तेन ल्वेन स ययावुह्यमानो महीतखे। दूतश्ेतश्चान्धकारे आरससाद तटन्ततः ॥१२। विस्तारि पङ्कमत्यथं दुस्तरं स न्पसतरन्। तथैव कृष्यमासोऽन्यद्रम्यं वनमवाप सः ॥१३। तननान्धकारे सा रौही चकर्ष वसुधाधिपं। पच्छे लमं महाभागं हशं धमनिसन्ततौ॥ १४ ।। तस्याश्च स्पर्शसमृतामवाप मुदसुत्तमां। सोऽन्धकारे अ्मन् भूयो मदनाळष्टमानसः ॥१५ ॥ विज्ञाय सानुरगं तं पृष्ठस्पर्शनतत्परं। नरेन्द्रं तह्नस्यान्तः सा मगी तमुवाच ह॥ १६॥ किं पृष्ठं वेपघुमता करेश स्पृशसे मम। जान्यथेवास्य कार्य्यस्य संजाता नृपते गति: ॥१७। २ त

३९४ मार्वासेय पुरामं।

नास्थाने वो मनो यातं नागम्याहं तवेश्वर। किन्तु त्वत्हाङ्गमे विग्रमेष लोल: करोति मे ॥१८॥ माकणडेय उवाच। दूति शुत्वा वचरतस्या मृग्याञ्च जगतीपतिः । जातकौतृ हलो रौहीमिदं वचनमव्रवीत् ॥ १८ ॥ का त्वं ब्रूहि मृगीवाकां कथं मानुषवद्दद। कश्चेव लोलो यो विव्नं त्वत्सङ्ग कुरुते मम ॥ २०॥ मग्युवाच ॥ अहन्ते दयिता भूप प्रागासमुत्यलावती। भार्य्या शताग्रमहिषी दुहिता दढधन्वनः ॥ २१॥ राजोवाच। किन्तु यावत्कृतं करम येनेमां योनिमागता। पतिव्रता धर्मापरा सा चेत्ं कथमीदृशी॥ २२॥ मगुवाच। अहं पितृगहे बाला सखीभि: सहिता वनं। रन्तुं गता ददर्शेंकं मगं सृग्या समागतं ।। २३।। ततः समीपवर्त्तिन्या मया सा नाडिता मृगी। मया चरता गतान्यन कुड्ः ग्राह ततो सगः॥२४॥ मूढे किसेवं मत्तासि घिन्ने दौ:शील्यमीट्टशं। आधानकालो येनायं त्या मे विफलीऊतः ॥ २५ ॥ वाचं शुत्वा ततस्तस्य मानुषस्येव भापतः । भीता तमब्रवं कोडसीत्येता योनिमुपागतः । २६ ॥

चतुःसपतितमोऽध्यायः। ३९५

ततः स प्राह पुचोऽहमषेन्निर्व्वृतिचक्षपः। सुतपा नाम मृग्यान्तु साभिलाषो मृगोऽभवं ॥ २७। द्रमाज्वानगतः प्रेमा वाञ्कितख्वानया वने। त्वया वियोजिता दुष्टे तस्साच्छापं ददामि ते॥ २८॥ मया चोकं तवाज्ञानादपराधः हतो मुने। प्रसादं कुरु शापं मे न भवान् दातुमईति ॥२८॥ दत्यत्त: प्राह मां सोऽपि मुनिरित्वं महीपते। न प्रयच्छामि शापं ते यद्यात्मानं ददामि ते ॥ ३० ॥ मया चोतं मृगी नाहं मृगरूपधरा वने। लभ्यमेऽन्यां मृगीन्तावन्मयि भावो निवत्यतां॥ ३१॥ इत्यक्त: कोपरक्राकः स ग्राह सफुरिताधरः। नाहं मृगी त्वयेत्युत्तं मृगी मूढे भविष्यसि ॥ ३२ ।। ततो मृशं प्रव्यथिता प्रगाम्य मुनिमब्रवं। सरूपस्थमतिकुद्ं प्रसीदेति पुनः पुनः ॥३३॥ बालानभित्ता वाक्यानां ततः प्रोक्तमिदं मया। पितर्थ्यसति नारीभिव्रियते हि पतिः स्वयं॥३४॥ सति ताते कधञ्ाहं दणोमि मुनिसत्तम। सापराधाथवा पादौ प्रसीदेश नमाग्यहं॥ ३५ । प्रसीदेति प्रसीदेति प्रसताया महामते। दूत्यं लालप्यमानाया: स प्राह मुनिपुङ्गवः। ३ट । न भवत्यन्धथा प्रोत्तं मम वावघं कदाचन। सृगी भविष्यमि मृता वनेऽमिन्नेव जननि । ३७॥

३९६ मार्कगेडेय पुरामां॥

मृगत्वे च महावाह्र्तव गर्भमुपैष्यति। लोलो नाम मुनेः पुच्ः सिद्धवीर्य्यस्य भाविनि॥ ६८॥ जातिरसरा भवित्री त्वं तस्मिन् गर्भमपागते। स्मृतिं प्राप्य तथा वाचं मानुपीमीरयिष्यसि॥ ३८ ॥ तमित् जाते मृगीत्वात् तवं विमुक्ता पतिनार्हिता। लोकानवास्यसि प्राप्या य न दुष्कृतकम्मभिः ॥४०॥ सोऽपि लोलो महावीर्ययः पितृशनून् निपात्य वै। जिला वसुन्धरां कृत्ह्वां सविष्यति ततो मनः ॥४१॥ एवं शापमहं लब्धा मता तीर्यक्कमागता। त्वत्संस्र्शाज्च गर्भोडसौ सम्भूतो जठरे मम ॥ ४२ ॥ छतो ब्रवीमि नास्थाने तव यातं मनो मयि। न चाप्यगम्यो गर्भस्थो लोलो विप्ं करोत्यसौ॥ ४३॥ मार्केण्डेय उवाच॥ एवमुकस्ततःसोऽपि राजा प्राप्य परां मुदं। पुच्चो ममारीञ्जित्वेति पथिव्यां भविता मनुः ॥४8॥ ततसतं सुषुवे पुचं सा मगी लक्षणन्वितं। तसिन् जाते च भूतानि सर्व्वासि प्रययुर्मुदं ॥ ४५ ॥ विशेषतञ्च राजासी पुछ्े जाते महावले। सा विमुक्ता मृगी शापात्माप लोकाननुत्तमान्॥ ४६॥ ततस्तस्वर्षयः सर्व्वे समेत्य मुनिसत्तम। अवेच्ध भाविनीमृदिं नाम चक्रमोह्ात्मनः ।४७। ताममीं भजमानायां योनिं मातय्यंज्ञायत।

३९७

तमसा चाटते लोके तामसीऽयं भविष्यति ॥ ४८॥ ततः स तामसस्तेन पिच्ा संवर्द्धितो वने। जातबुद्धिरुवाचेदं पितरं मुनिसत्तम ।। ४८ ।। करवं तात कथं वाहं पुञ्ो माता च का मम। किमर्थमागतश्च त्वमेतत्सत्यं ब्रवीहि मे ॥ ५० ॥ मार्कमडेय उवाच। ततः पिता यथा वत्तं स्वराज्यच्यावनादिकं। तरयावष्टे महाबाहः पुञ्स्य जगतीपतिः॥५१॥ सुत्वा तत्सकलं सोऽपि समाराध्य च भास्करं। अाप दिव्यान्यस्त्रासि ससंहाराएशेषतः।।५२॥ कृतास्त्रस्तानरीन जित्वा पितुरानीय चान्तिकं। अनुज्ातान् मुमोचाय नेन सवं धर्म्ममास्थितः ॥ ५३॥ पितापि तस्य खान् लोकांस्तपोयज्ञसमार्ज्जितान्। विष्दष्टदेहः संप्राप्तो दृष्टा पुचमखं सुखं ॥५४॥ जित्वा समस्तां पृघिवीं तामसास्य: स पार्थिवः । तामसास्यो मनुरभूत्तस्य मन्वन्तरं शृगु ॥५५ ॥ ये देवा यत्पतिर्यश्च देवेन्द्रो ये तथर्षयः। ये पुचाश्च मनोस्तस्य प्ृथिवीपरिपालकाः ॥ ५ूर६॥ सत्यास्त्रथान्ये सुधियः सुरूपा हरयस्तथा। एते देवगणास्तन सपविंशतिका मने॥५७॥ महावलो महावीर्य्यः शतयजोपलक्षितः । शिखिरिन्द्रस्तथा तेपां देवानामभवद्विभुः ॥५र॥

३et मार्केण्डंय पुरागं।

ज्योतिर्धामा पृथु: काव्यशैवोऽिर्वलकस्तथा। पीवरश्च तथा व्रह्मन् सप्त सप्तर्पयोऽभवन्॥ ५ूट। नरः चान्तिः शान्तदान्तजानुजङ्काद्यस्था। पुञ्ास्तु तामसश्यासन् राजानः सुमहावलाः ॥ ६०॥ इति श्रीमार्कगडेयपुरासे तामसगन्वन्तर। ७४।

मार्केमडय उवाच। पञ्चभोऽपि मनुर्ब्रहान् रैवतो नाम विश्रतः। तस्योत्पत्तिं विस्तरशः प्ागुष्व कघयामि ते ॥ १॥ ऋृषिरासीन्महाभाग ऋृतवागिति विश्रुतः। तस्यापुंच्स्य पुत्चोऽभृद्रेवत्यने महातनः ।२। स तस्य विधिवच्चके जातकर्ममादिका: करिया: । तथोपनयनादींश्च स चाणीलोऽभवन्मुने। ३॥ यतः प्रभृति जातोऽसौ ततः अमृति सोऽपृपिः। दीर्घरोगपरामर्षमवाप मुनिपुङ्गवः ।। ४। माता तस्य परासाचिं कुछरोगादिपीडिता। जगाम स पिता चास्य चिन्तयामास दुःग्वितः॥ ५ ॥ विमेतदिति सोऽप्यस्य पुच्चोऽप्यत्यन्तदुग्मतिः। जग्राह भार्य्यामन्यसय मनिणुच्चस्य सगाखीं ॥ ६ ॥

ततो विषसामनसा ऋतवागिदमुत्तवान्। अपुज्ता मनुष्याणं श्रेयसे न कुपडता ॥ ७॥ कुपुचो हृदयायासं सर्व्वदा कुरुते पितुः। मातुश्च स्वर्गसंखथांश्च स्वपितृन् पातयत्यधः ॥८। सुहदां नोपकाराय पितृसञ्च न ृप्तये। पित्ोर्दुःखाय धिग्जन्म तस्य दुष्कृतकर्मारः॥। धन्यास्ते तनया येषा सर्व्वलोकाभिसस्मताः। परोपकारिणः शान्ताः साधुकम्मगयनुव्रताः॥१०॥ अनिर्दतं तथा मन्दं परलोकपराडुखं। नरकाय न सज्त्यै कुपुचालग्वि जन्म नः ॥ ११॥ करोति सुहृदां दैन्यमहितानां तथा सुदं। तपकाले च जरां पित्रो: कुपुचः कुरुते ध्रुवं ॥१२॥ मार्कमडेय उवाच।I एवं सोऽत्यन्तदुष्टस्य पुञ्नस्य चरितैर्मुनिः। दह्यमानमनोर्टत्तिर्दत्तं गर्गमपटृच्छत। १३॥ ऋतवागवाच। सुव्रतेन पुरा वेदा गहीता विधिवन्मया। समाप्य वेदान् विधिवत्कृतो दारपरिग्रहः॥१४॥ सदारेण क्रिया: कार्य्याः औ्रता: रमार्चा वषट्क्रियाः। न मे न्यूना: कृता: काश्चिद्यावद्द्य महामुने॥ १५॥ गर्भाधानविधानेन न काममनरुन्यता। पुच्चाथं जनितश्चायं पुन्नास्नो बिभ्यता मुने । १६॥

४०० मानेग्डय पुरायं ॥

सोडयं किमात्मदोषेख मम दोषेस वा मुने। परस्मद्द:खावहो जातो दौःशीव्याद्दन्धुशोकदः ॥१७॥ गर्ग उवाच। रवत्यन्ते मुनिश्रेष जातोऽयं तनयस्तव। तन दुःखाय ने दुष्टे काले यसादजायत। १८॥ न तेऽपचारो नैवास्य मातुर्नायं कुलस्य ते। तस्य दौःशील्यहेतुस्तु रवत्यन्तम्पागतं॥ १८॥ ऋतवागवाच॥ यस्मानामैकपुच्चरय रेवत्यन्तसमुङ्गवं। दौःशोल्यमेतत्सा तस्मात्पततामाशु रेवती॥ २०॥ मार्कण्डेय उवाच। तेनैवं व्याहृते शापे रेवत्युक्षं पपात ह। पश्यतः सर्व्वलोकश्य विस्मयाविष्टचेतसः । २१।। रेवत्यृच्ञ्च पतितं कुमुदाद्री समन्ततः। भापयामास सहसा वनकन्दरनिर्मरं॥ २२। कुमदाद्रिश्च तत्पातात् खातो रवतकोऽभवत्। अतीव रम्यः सर्व्वस्यां पृथिव्यां पृथिवीधरः ॥ २३॥ तस्यर्च्तस्य तु या कान्तिर्जाता पङ्कजिनीसरः। ततो जन्ने तदा कन्या रूपेशातीव शोभना ॥। २४। रेवतीकान्तिसम्भूतां तां डद्टा प्रमुचो मुनिः । तस्या नाम चकारेत्थं रेवती नाम भागुरे ।२५॥ पोपयामास चैवैतां म्वाश्रमाय्याससमवां।