1. Matha Rahasya Sangraha Khandana Grantha Kali Rangacharya V. (Poor Scan)

Barcode : 99999990292223 Title - Mathathrayasara sangraha Author - Vidwan kali Language - sanskrit Pages - 560 Publication Year - 1944 Barcode EAN.UCC-13

9 999999 029222"

MATHATHRAYASARA SANGRAHA WITH

Siddhanthathraya Adhikaranartha Sangraha

By

VIBWAN KALI V. RANGAGHARYA

(Viduan Mandala Mandana, Vidya Varıdht, Hafhathraya Nuupaka, Danadhikan Pudullottm: State)

WITH PREFACE

mn Enghsh and Sanskrit

By R. SRINIVASACHARIAR, B.A., B.L., Chref Judge, Chref Court, Puduhfottar State.

। श्री. 1| ।। श्रीमन रूमानसिध्यपरमब्मणे नमः ॥ ॥ मतत्रयसारसंग्रहः॥ ॥। सिद्धान्तत्रयाधिकर णार्थसंग्रदश्ध॥ इमां च

विद्वन्मण्डलमण्डन, विद्यावारिचि, मतत्तयनिरूपक, इत्यादिविरुदा- चलिसमलंकृैः नवसाल (पुदुकोटै) संस्ानाधिपतेः श्रीमन्मदाराजराजगोपाल भूपतेः दानाविकारिपदमधिरूटैः तदीयविद्वस्समाध्यकषैश्र भारद्वाजकुलतिलकें: काळि. बङ्गीपुर. रङ्गाचार्य: चिरचिता,

नवसारसंस्थान प्रधानन्यायमन्दिर प्रधानश्राडियाकपदभ चितिष्ठद्धि: काव्यकलानिषि श्री. श्रीनिवासाचायें: विरचितया भूमिकया भूपिती

कुम्भघोणं-श्री उभयचेदान्तचतुर्वेदि शतकतु श्रीशैली पाटटरानार्यापरनामचेये: शिन्ामु. र. श्रीनिवासपाट्टराचायें: परिशोषितौ,

कुम्भयोणं-जनार्दनमुद्रालये नवसालपुरस् ऐक्वमुद्रालये च सुद्ित सन्तो विजमतेत्माम् ॥। वैशास शुक्ल एफादशी र 5 मृत्य म. १२-०- रप्रापगन्पप, पृथक्

PREFACE.

The author of this memorable work has assigned to me the plcasant function of writing a prefatory note to it. I need scareely introduce the author to the public, for he is a scholar of Southern India well known to all those that lay any claim to scholarship. He has been, for the past nearly half a century, adorning the Board of Pundits that assemble at the Dussara in this State and he has been the head of the Board for the past more than fifteen vears, In this capacity almost all Pundits of Southern India have hnd occasion to meet him year after year and in the course of being passed by him have had occasion to gauge the soundness of his learning. -His attainments in many branches of Sanskrit lcarning arc indeed remarkable. Vyakarana and Mimamsa are his special subjects. Salitya and Tarka are also well within his range He has mastored all the three systems of philosophy founded by the three great Acharvas, Sri Sankara, Sri Ramanuja and Sri Madhva. He has also mastered the Yajurveda with Lakshana. His intimate know- ledge of Divya Prabandams fully justifies the elaim "Ubhaya Vedantacbarya " which, in the case of many another pundit is not as fully deserved.

2. These accomplishments of the author have attraeted the notice of His Holiness JJagadguru Sri Sankaracharya of Kanchi Kamakoti Mutt, who, in reengnition of his attninments, has been plensed to confer npon him the title "Vidwan Mandala Mandanam " the ornament of the galaxy of pundits.

By reason of the author's having aceepted a post in a small Indian State like Padukkottai and having, therefore, spent praetically the whole of his life in that State, he was denied the opportunity of going into the larger world outside and establshing larger contaets than he has bcen able to do so far.

4. The Brahma Sutras of Sri Veda Vyasa embody the quinteasence of Hindn philosophy and reproduce in the form of aphorisms the teachings imbedded in the Vedas and Upanishads not to speak of other lterature lke the epics which are deemed to be the Upa Brhmana (viz., the enlargement) of the Vedas. These Brahma Sutras are the subjeet of interpretation by great teachera i e., fonnders of distinet systems of philosophy. The three out- standing systems are the Adwaita, the Vishishta- dwaita and the Dwaita. The founders of these schools were very eminent sages of their times and have impressed their personality and their systems upon their respeetive followers, gencration after generation, down to the present day. There are those who, belonging to one or other of these three systems, have always taken pleasure in proclaiming that theirs is the only sehool that gives the eorreet interpretation of the Sutras. Their loyalty to their respective schools is no doubt commendahle; but there is always in their minds a veiled fecling of contempt for the other schools and a subdued fecling of condescending sympathy for those others who accept, according to these persons, an incorrect interpretation of the Sutras.

3

4. One is reminded of the memorable reply of King Yudhistira to a question put by Yaksha that logic is impermanent asfsnfag:' He that is able to advance on arguent nnansserable for the time being, scores the poit 'then; bat, when one cleverer than oneself appears on the scche and disturhs that conclusion by advaneing an appropriate rejoinder, what was apparently scttled is easily unsettled. Soholars have thus through the ages fought with one anothor and tried to demonstrato , that their particular sohools are alone eorrect in the interpretation of the Sntras. Incidentally we witness heat and acrimony in the discussion of what is essentially a subjeet that should be free from such heat and acrimony.

5. In the opmion of our author, all sehools of thought are entitled to eqnal respert, because in each school there is a genuine attempt to understand and correlate the Sutras according to what that sohool considers to be the plain intendment of Sage Vyasa. It nepd seareely be said that this is a perfeeily reasonable view to take. It has the effect of avoitling passion of every kind. It gives to the scholars of each school the well-deserved credit of learning, discipline and devotion, and ereates a healthy spirit of respect among the seholars townrds one another.

G. In this work the author has aimed at achieving the unique object of bringing within the compass of a medium sized book, the respective interpretations of the Brahma Sutras by the three

4

great Acharyas as far as possihle in their own words. How far the author has heen ahle to achieve this purpose with effect is a matter that can best be judged by seholars like our author. It would be presumptuous on my part to attempt to indieate anything in that direetion. From what I have known of the author directly and through others, I have every reason to hope that this work will be found to contain accurate information on all the matters dealt within it.

7. The anthor of this hook is rich in years and in learning. It is a pioce of good fortune that ho has not allowed his learning to rust and that he has been able to keep it burnished and bright The only reward that the author seeks, lies in the measure of satisfaction that this work gives to the lcarned readers and, above all, to the Lord.

Purukkottai,7 R. SRINIVASACHARIAR, I0-5-44.5 Chie Judgr.

भृमिका।

सद्न्यस्वाऽस्य निर्माता तन्मुखस्चिकालेखनास्ये रुचिरे कर्मणिि नियोजितोऽस्मि । दक्षिणभारते तनीयसाडपि पाप्डित्येनाSलट्कृतैरघषे: बुधजनैः परिज्ञातवदुध्यमिमं अन्थकतारं प्रभाकरमिव दीपः प्रकटयितु- मुझुओ। मतिवर्षमस्मिन् राष्ट्रे नवरात्रमहोत्मवे मिलतां विद्वज्जनाना- मअ्रगोष्ी पञ्चाशत्संवत्सराननंकृत्य, पञ्चदशसंवत्सरेभ्यः पूर्वभारभ्य तानेव गोष्ीमधितिष्ठन विराजतेऽयं महाशयः इति विदितमेव सवेंपाम्।

शोमयन्निंद स्थानं पण्डितपकाण्डानां निकपो मूला तेनैव क्रमेण तरय सम्यवप्रकाशीकृतववज्ञान: हर्षयति मनांसि विद्वज्नानां। कलासु विविधासु मैपुण्यमन्यादशमस्य पण्डितवरिषठस्य। व्याकरणमीमासयो: पारदश्ा, तर्क- साहित्यकुशली, श्रीमक्कररामानुजमध्वसिद्धान्तलयसंवेत्ता, सलक्षणयाजुषा- ध्यायी, दिव्यप्रवन्धसारवित्, उभयवेदान्ताचार्यसंज्ञां नियतमयमेवार्हति। प्रायशः पण्दितेष्वन्येषु विरुदमिदमुपचारतः प्रयुज्यते।

२. कलानामेतासामेकब स्पितिमसिमिननक्लोक्य नितान्तसन्तुष्टाः ग्ीकामकोटिपीठमलड्कुर्वन्त: जगद्गुखः श्रीचन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वतीयतीन्द्राः 'विद्वन्मण्डलमण्डनं' इति यथार्थार्येन विरुदेन पण्डितराजमेनं समई- यामासुः। प्रसिद्धस्थलेभ्यो विविक्तेऽस्मिन राष्ट्रे यावदायुषं नीतवतोडल् विदुष: विशाले भारतवंरष लक्भप्रतिप्ठैविद्वूद्धिर्विशेषतम्संमर्दो न वभ्वेत्यस्मात् कारणाद्विशेषप्रसिद्धि नालभतायं पण्डिताअणीरित्येतदेव नश्नोकस्त्रानम।

३. विदितमेव सर्वेपां यह्वेदेषपनिषत्सु वेदोपवृममणरूपंपु इतिहास- पुराणेषु च निगृदानि परमतस्वानि परमकारुणिका भगवान् बादरायण: सूमयामासेति। न्रमसूताण्येतानि महामतिमिरनेकैशचाघैरनेकभा व्यास्या तानि च सन्ति। एवं पकाशितेपु मतेप्वनेकेपु, अद्वैत, विशिष्टाह्ैतं, ह्वैतं इति त्रीणि प्रसिद्धानि विराजन्ते। एतन्मतमतिषठापकाः परमाचार्या: सत्तत्कालेघु महत्या प्रतिभया चिराजमाना: महतश्शिप्यवर्गानाकलय्य तथो- पदेशं चक्रु: यथा अधुनाऽपि ततन्मतस्थाः तवदानार्यपादान संरवधरमिव पूजयन्ति। उद्घोषयन्ति च साचार्या एव भगवद्यासहृदयं यथावत् बुद्ध्वा सुताणि व्याचस्युरिति। उचितमेवेद खवाचार्यभक्तिभरितं कृतजतानिवेदनं। परं तु केशांचिदेषां मनससि इतरान् आचार्यान् तच्छिम्यांश्र विलोक्य विपरीतार्थप्रह्णेन प्रणष्टा इति तान् मत्ा तेषां विधये सावज् एव दयापादुर्भावः जायते।

8

रामायणवत् सामान्यपण्डितानामपि श्रवणमत्रिणानन्दजनकं इतरपण्डित- दूषणा नहानन्पथासिद्धशास्त्रयुक्तिजालपरिष्कृतं पुन.पुनः पठने पाठनेपि च "नवोनवो भवति जायमानोहां केतुः" इति ध्रत्युक्तरीत्या नवनवार्थ- बोधजननेनाऽकलितातिशयितान्तरानन्दं "सम्नाडेव भवति" इत्यादि शरुत्यनुसारेण निरगुणव्रम्मातमैक्यप्रतिपादनपरं सगुणनिर्गुणश्ुतीनां अविरोधे- नार्थप्रकाशकं तदीयसर्वज्ञताSSदर्शभूतं विराजते, इत्यत् नमनागपि विशयः कस्यामि सनेतसः । "महाराज्य वा परिपालनीयं महाभाप्यं ना पठनीयें" इत्यभियुक्तोक्ति: नूनं पतञ्जलिकृतं महाभाध्यमिव भाध्यमिदमपि सरसतः विषयाकरोति इत्येव प्रतिभायात् रसिकजन चेतसि। यद्यप्याचार्यः अद्वैत एव श्रुत्तीनां तात्पयें पतज्ललिमभृतिम्मोपि पूर्वतनः आचार्य: दष्टमिति तदेव तत तत्र सविरचितेप्वप्यनेकेषु अ्रन्थेषु वर्णितं। अथापि भाप्यमिदं अद्वैते श्रुति- तात्प्य बहुविधक्तुतिपुराणाद्यपन्यासेन सुतरां विभद्यतीति वर्हाते तद्रन्ये- ध्यपि समुत्कर्ष परमं। तत्कृतअ्रन्थरयानि च सुवभाष्योपनिषद्वाप्य गीताभाव्य सहसनामभाव्य मोहमुद्गरापरामिधानमजगोविन्द दशश्लोकी कनकधाराम्तवप्रभृतीनि द्वादशोत्तरशतसंख्याकानि प्रथिततमानि लोके। "एकैव मूर्निर्बिमिदे तिधा सा" इति महाकविकालिदासोक्त्याद्यनुसरेण "गीर्देवतेति गरुडध्वजसुन्दरीति शाकंभरीति शशिशेखरवल्लभेति। सृष्टिस्थिति मलयकेलिपु संस्थितायै तम्यै नमस्त्रिभुवनैकगुरोस्तरुप्यै।।" इति आचार्यकृतकनकधारास्तव क्लोकार्थपर्यानोचनया च, ब्रम्मविष्णुरुद्वा- पाम मेदनवर्णनं भक्तिश् मूर्तित्रये तुल्यमेयाभिमतमाचार्याणाम्॥ यर्द्याप यतिराजविजयनाटके "विशिष्टाद्वैती मूतदशंकराचार्यः" इति, "मद्धीपाटवदर्शनाय विद्धे तत्वस्थितेरन्यथा मिथ्यामेयममेयमेव तदिति मस्थानमन्यन्मया। पद्यंम्तत्वमिदं च सुझति जन पराज्ञोषि किन्त्द्धतं नान्यो वेति नमस्सले विलिसतधित्राणि में कौशलम् ।। "

0

इति पठित्वा-"अहंतु पर्यङ्कविद्यामुपासितुमनन्तपुरंगच्छमौति निष्कान्तः" इति च वर्णित हश्यते। तत्तथा न, नाटके शाकुन्तले दुर्वासमहर्ष्यागमनं तच्छापादिक्मंगुलीय कअ्रंशनादि यथावा पुराणे अविद्यमानमपि रन्नकतया सबुद्धिपरिकल्पनादुमपद्यते, तद्वत् अन्ते समतपविष्टः आचार्य इति समत- पवस्त्याय तथा लिखितमिति पण्डिता जानन्तु। स्यमीश्चरावताररूपत्वा- दाचार्य: महावाक्यार्थज्ञानेन शरीरवियोगादनन्तरं न्लैक्यमापेत्येव सर्व- सम्मतं। श्रीरामावतारावसानसमये यथा वा श्रीरामो विष्णुर्भृत्ा स्देश- स्थानामयि मुक्तिमदादिति प्रसिद्धिः, तदव् तत्कालस्वशिष्यानपि ज्ञानेनैतेपि शरोरवियोगादनन्तरं मोक्षं प्राप्नुयुरिति महावाक्यार्थोपदेशेनानुगृद्य सुक्तो- डभवदिति तु सिद्धं। श्रीमदाचार्याः अद्वैतमतपचारणन सर्वामपि मही- मटन्तः अन्ते बदरिक्षेत्र सदर्शनार्थमागतेन भगवता दवव्रेयेण "यत् कर्तन्यं कृतं कार्य दुर्मतानि जितान्यपि, इतोगन्तुं समुचितस्सत्यसंघेन शंभुना। कैलासरसुकृतावासो भवता देशिकेश्वर" इति प्रतिबोधिताः तन्नैव गुहाद्वारं प्रविश्य क्रमेण कैलासमवापुरिति न तिरोहितमेत व् चिद्विला- सीयशंकरविजयविज्ञानाम् एताश सार्वजनीनवैंभववल: श्रीशंकराचार्यस्य भाप्यादिकमुपदेशादिना कब्धा तज्जनितहर्षवशेन मया मितज्ञेनापि तदीयार्थ- सग्रह: एप: श्रोकरूपेण वाक्यरूपेण च लिखितः। अन्रकेचन विद्वांस: श्रीमव्याससूत्रेयु प्रायशः सगुन्रव्मविचारपरमेव सूवजातं दृश्यते, कति- पयान्येव सूत्राणि अद्वैतसंशयसनुत्पादफानि दृष्टानि, अतोवगम्यते सगुपे ब्रहण्येव परमतात्पर्य श्रीव्यासाचार्याणामपि, इति बरुवन्ति। तत्र च समाधानं दीक्षितरेव- 'शुद्धूं ब्रमाद्वितीयं कथमपि हृदयं नाधिरोहेत्सुसुक्ष्मं तत स्थैर्याय बुद्धेस्तनुगुणमहितं तच्चिरं ध्येयमादौ। इत्यार्येर्भक्तिसिध्यै सगुणमिह परं अस नान्यवतोस्ती- त्येवं वेदान्तवाक्यैस्सह तदनुगुणं योजितं सूत्रज्ञातम्।।" इनि आागन्दतहरयाँ स्पष्टमुक्तमिति मया विरम्ते ।।"

10

श्रीम च्ीमरजिद्यतीन्द्र गुररादुपादार विन्ा्क्षयं

श्रीर्श्रीवासशठारिसंयमिगुरुं कारुण्यपूर्ण भजे॥। नभा, श्रमद्वेद्मागप्रतिष्ठापनाचार्या: परमहंसपरित्राजकाचार्या, मर्वतन्त्र- स्तन्त्रा: उभययेदान्ताचार्यश्रीमगवद्रामानुजाचार्या अपि-

श्रीकूम पुरुपोचतमक्ष बदरीनारायणं नेमिसं । श्रीमद्द्वारवती प्रयागमधुरायोध्यागया: पुष्करं साकमामगिरि निषेव्य रमते रामानुजोयं मुनिः ।" इनि सर्वतोपि जेगीयमाननिरुपमवैभवशालिनः प्रथिततमा लोके पचकाशिर। एतन्महिमा च मस्कृते यतिराजशतके विस्तृत इति नेह तन्यने। पतैंः कारुण्यकचितै: निखिलकल्याणगुणगणालंकृतैः विशिष्टाद्वैतमतप्रतिपाठन- रते: पस्महंसपरियाजकाचार्यश्रीरामानुजाचार्य: विरचितं- "प्रतिष्ठा तर्काणां प्रतिपदमूचा धाम यजुषां परिष्कारस्सामां परिपणमथर्वाझविरसयोः। पर्दापस्तत्वानां प्रतिकृतिरसौं तापसगिरां प्रसर्ति संवित्े: प्रदिशतु यतीक्षानफणितिः।" इति सर्वतो विनुतं सर्वांतिशायि श्रीमाध्यमिति ग्रन्थरत्नं- "नाथोपज्ञं प्रवृतं बह्ुभिरुपचितं यामुनेयप्रबन्धेः तातं संयम्यतीन्द्रैरिदमखिन्तमःकर्शनं दर्दनं नः ।" इत्येवं पूर्वाचार्यपरिरक्षितं भुवि दरीदश्यते, तल च अन्थ मायश: यर्दाप श्रीकषंकरार्थभाप्पानुसारिण्येव रीतिः, परंदु "सगुणमेव त्रमम, निर्गुणमित्यन्य- नास्त्येव, नारायण एव वद्मशब्दवाच्य:, तदुपासनमेव तत्प्राप्तिसावनं. अभशिवारयः नारायगादवराः"इति सममाण परत्यपादि। एनद्विरचिनाः

11

अ्रन्था: नव, 'शीमाप्यं, वेदान्तदापः, वेदान्तसारः, वेदार्यसंगद्ः, गद्यत्वयं, गीताभाव्यं, नित्यग्रन्थः,' इति। तन्महिमा च अन्थान्तरे वर्णित इति अन्थविस्तरमयाद्विरम्यते।

कुचालंवासुदेवार्य द्वैताचार्य नमाम्यहं। मध्वभाप्यादिषु ज्ञानं यत्रासादान्ममाजनि ।। मन्वादिवतस्वीयधियेव सर्वशासत्रा: समाप्ये य उदाजहार। तं सर्वशाखार्थविशेषविज्ञं आनन्दतीर्थाह्गुरुं नमामि।। तथा श्रीमदानन्दतीर्थाचार्या: विश्वविदितविद्यावैशधा: - "आाज्ञामन्यैरधार्यी शिरसि परिसरद्ररमकोटीरको्टो कष्णस्याक्लिष्टकर्मा दघदनुसरणादर्थितो देवसघैः । भूमावागत्य भूमन्नसुकरमकरोनअ्षसुतस्य भाष्यं दुर्भाष्यं व्यक्य दस्योर्मणिमत उदितं वेदसधुक्तिभिस्तम् ।।" इति वायुस्तुतिप्रतिपादितरीत्या महामहिममालिनः व्यराजन्न। द्वैतमत- प्रतिपादनरतैरतैराचार्यः विरचितं मध्वार्यभार्यं नाम अ्रन्थरत्ं। इदं विशिष्टद्वैतमतानुसारीति यद्यप्यस्तिलो के परथा। तेषां मतेषि विष्णुरेव परं तत्वमित्युक्तं तत्रमाप्ये, तदेव निदानं तादशलोकपधायां। वस्तुतो- स्त्येव अत् महह्वैलक्षण्यं। एतद्रनधरीतिस्सर्वापि भेवपधाना, सूलार्थवणन- नपि प्रायः अद्वैतविशिष्टाद्वैतमाव्यमन्थान्यामन्यथैवात प्रतुवं वर्तते। सुक्तिरपि तेपां मते बहुविधतारतम्योपेता मत्र वण्यते सर्वत्र। अपूर्वाः श्रुतय- श्ाच बहुत्र प्रमाणत्वेनोपन्यसंताः। एप च आनन्दतीर्थीयाना सकीय्र- सिद्धान्तसंग्राहक: श्रोक :- "सर्वेषामुसमा श्री: तदुर्पारिपरमं विष्णुरेवाल् सिद्ध बष्याधा विन्ुधास्तरथापपितरो भूपा नृदैत्वादय.।

12

तेषां तत्पदपालनादिकरणे मोक्षस्य योग्ये हरि :. तेषां मक्त्यनुसारियोग्यफलमप्येभ्यो ददाति प्रभुः॥" इत्ति। मध्वार्यभाप्ये च यन्रयत्न इतरभाष्यद्वयविवक्षणतया नूतनोथ वर्णितः स तत्रतत्र अन्थेम्मिन्नपि मदीये प्रददर्यते। श्रीमदानन्दतीरथकृत- यस्सप्तत्रिंगदधिका: बहथवः विराजन्ते ॥। माष्यत्रयेपि प्रतिपाद्यमानोथे: अनादिसिद्ध एव, तत्र अद्वतरूपोथे: नन्दिकेश्वरपतक्जतिपभृतिभ्योऽपि पूर्वै: दृष्ट इति महाभाष्यपरिशालनवतां सुविज्ञान:। विशिष्टाद्वैतरूपोर्थस्तु नम्माल्वारित्यपरनामधेय कारिस् नुकृत- द्राविडोपनिषद्पगाधासु सुन्यक्त: अनन्तरं नाथयामुनपमृतिभिः संस्कृत- प्रन्थरूपण परिक्कृतः अनन्तरं श्रीरामानुजाचार्येः संयग्भाप्यादिरूपेण विशदीकृत: । द्वतरूपोर्थ :- "ऋपीणां मायया सर्वमिदं जातं विनिन्न्य वै शशाप तांस्तदा भस्मिथ्याभूतपरास्तथा।। मविष्यथ नीवाद्याः वेदकर्मवदिप्कृताः । इत्यादिप्रमाणतः अवगम्यमानेन 'मम मिध्यापवादं कल्पयन्तो यूयं इत नारभ्य मिथ्याभूतपरा: वेदार्थविचारशन्या. केवलपापण्डाः भविष्यथ, इति सुनीन्यति गौतमशापेन किंचित्कालं प्रच्छन्न. श्रीमध्वाचार्य: पश्चादमिव्यक्ती- कृत.। त्रयाणामपि मते ज्ञानमेव मोक्षसाधनमित्यत्र न विवाद। तदेवं भाष्यज्यमपि सुसमीचीनमुपादेयं, तदर्धश्च सर्वैरपि ज्ञातत्र्य एव, येनकेनापि मार्गेण मुक्ति प्राप्नुयु, इति सर्वेषां अनायासेन मतत्रयभाप्यार्थसुयोधाय एकस्मिलेव अ्न्थे तदर्थसग्रहः कृतः। सर्वेषीमं मदीर्य परिश्रमं कृपया सौहार्देन च कटाक्षपातेन सफलिकुर्युरित्यभ्यर्थये॥। पुदुकोंटट, तारण सं., वैशास दव्यं दासः शुक् एकादशी रक्षाचार्य:। Shte Prees Padukkotiat 131-27546, 4

FOREWORD.

मतन्नयम्थगुरुभि: श्रत्यन्तविपिनस्थितम्। अद्यापि मृग्यमाणं तं ब्रह्मरूपं हरिं भजे॥।

The work on hand is no doubt an epoch-making publication in the domain of philosophy in that it happens to be the first of its kind in compil'ng together all the three great schools of thought, thus providing facilities for the students of Meta- physics to make a detailed study of the teachings of the Acaryasside by side Even the great commonta- tors 'like . Nachaspathi-Misra" 'Appaya Dikshita, Srutaprakasikacarya, Vedanta Desika, Vijayindra- thirtha ete. confined themselves to taking from othor Sidhontas only such portions as were essential for their purpose and as such no work with all the three doctrines together was brought out by any of them. Hence the absence of a single volume with all the three doctrines togother was a great gap which has been properly filled up by the author. The author for the moment torgets that he belongs to a partioular sect (Vaishnavite sect) and does justice to all the systems hero- May 1 submit this work as a votive offering at the altar of Sri Sarngapani the Lord at Kumba- konam who is very fittingly called the : Arara- muaht' by the mystic saints, the Alwars, because it is from him must originate the orea- tive power that will lead the renascent world to a how era of power, prosperity and perfoction. The author's Adhikarnaartha-Sangraha (afamupftirl) in verse which is very similar to the < Dramidopanishat-Thatparya-ratnavali' (द्रमिडोरनिपचात्पर्यरत्ावलि:) of Sri Vedanta Desika, forms

the opening pages of the work. Then comes the Sa stravatara (aarard) putting in a nutsbell the quitessence of all the three dootrines in the form of slokas with explanatory notes. The gist of the Adhikaranas in their order in all the Sidhantas appear in the form of verse with the author's explanatory notes, Purvapaksha and Sidhanta wherever necessary. t feel mystified in my attempts to translate the author wherever necessary because the perplexing arguments which. become intelligible, nay, absorbingly interesting in Sanskrit when we are initiated in the technique of discussion become a veritable Chinese Puzzle in any other language. Therefore the only method of quoting the author verbatim wherever necessary showing the onward flow of arguments has been adopted. Sruti, Sutra and Bashya are, as-observed by a learned philoso-+ pher, 'a trinity in unity and a unity in trinity' and "this has been made clear in this work. In the first two Adhyayas which make up the present volume ostensible objections to the monistic doctrine are cleared and in the 3rd and the 4th Adhyayas, forming the second vohime, doubts in the Vishishtadvaita and Dvaita Schools are cleared. The author in his usual but inimitable style raises the contention that Brahman which is admittedly Swayamprakasa (34 gata) cannot be obscured hy Avidya (nescience) and this is effec- tively answered in Slokas 21 to 26 in page 4. In page 6 the contention जानरूपं परं व्रम्म तन्निवत्य सृपात्मकम । यज्ञानं चेतिरसकर्याव क: प्रभुम्तन्िवर्तक ॥ ज्ञानं ब्रम्ेति वेज्जानमज्ञानस्य निवर्तकम। जभवत्वतमका शलात तदपि ह्वनिर्नकम् ।।

is exhaustively answerd thus- आचार्योपदिएपमाणजन्यज्ञानस्य 'ब्रह्ावत्तत्पकाशलात' इति तैरूकं, स्वयं प्रकाशत्व न भवत्मेव। अ्रस्वरुपज्ञानस्याजम्ग्रत्वात, शास्त्रत्ञानस्य म जन्यलवात। 'बरहवतु तत्प्रकाशलवात तदपि हानिवर्तक' इति तदुक्ति: 'न कश्िद्विरोषः स्वरूपनदिषयज्ञानमोरिति' तद्गाप्योकिश न संगच्छत। ज्ञानत्वावच्छेदेन उमयज्ञानस्य एकत्वसंभवना न सुक्कता । स्वयं प्रकाशलजन्य-

The author thrusts his arguments still further in page 8 and aays किश्व 'ज्ञानरूपं ब्रह्म' इत्युपदिष्टत्ञानस्य ब्रह्मवरूपभूरज्ञानस्य न ज्ञानत्वावच्छेदेना मेदं. मृहीता दोषणेने हः पशूनामघिपति: पशवः पाशिता: पूर्वः इत्यादि पमाणात् जववर्गस्य पशुलात दशुलावच्छेदेन सर्वस्यामपि सुत्यत्वाद्गीकृतै। पशरित्युक्ते व्यासादीनामपि बोघाम्यात। इटपत आागहस्तम्वपर्यन्तेषु प्राणिपु सत्स्वपि ज्ञानतारतव्यस्य सतादितिदेवताधि- करणभाप्योकि: विरुद्धघेत।।। Thus it is seen that one strong point of criti- cism against the monistic shool which has beon remaining to be answered for ages has been effectively met with. Then comes the much contested expression ' तर्त्रमसि ? and it need hardly be said that it is being interpreted in diverse ways by diverso thinkers. The contention that the term ' atsfa" does not connote monism is adequately answered in pages 9, 10 and II and it is a fortior expressed in slokas 2S to 84, thus creating a revolution mn the roaim of philosophy. With striking force and clarity the truths embodied in the monistic doctrine are expressed in Sloka No. 35 in page 12. Slokas 88 and 39 sum up the truths embodied, in Vishishtadvaita. At one metrical stroke the

4

quintessentials of Vishishtadvaita are secured in Sloka 44 in page 16 and the arguments advanced by the monisttc school are effectively set at rest in Slokas 42 and 43. Slokas 47 to50 in page 17 give expression to the doctrine advocated by Sri Madhwacarya.

page 21 para 2, the author establishes that the Sutrakara had in view only Advaita Brahman as he said raet ya: (that which is the cause of creation, preservation and dissolution of the Universe) instead of Satyam nanam Anantham (सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्म) in defining Brahman and if this can be achieved by the 'सत्यं जानमनन्तं' + expression he would havo pro- ferrred that term which is more explicit. Brahman is defined even in the scriptures as 'यतो वा इमानि भूनानि जायन्ते' (that which is the cause of the Universe) and this 'aceizguf gives room for arriving at the conclusion that the Sutrakara had in view only the Nirguna-Brahma. (निर्गुण त्रम्म) Arguments in defence of Vishishtadvaita are advanced with striking force in slokas 57 to 60 in page 22. In page 29 समन्वयाविकरणं-विशिष्टाद्वैत the Purvapaksha in sloka 23 has 'been answered by the slokas from the author's Sri Sarngapani Stava and Sri Lekshminarasimha Stava Slokas 81 to 91 in P 33 ईक्षय पकरण-विशिष्टाद्वैनं establishes very effectively Sri Ramanuja's plea. I will be failing in my duty to the author, my Acarya, if I do not quote him here to show how the author cham- pions the cause Sri Ramanuja. एक च तत्चंपदमत्र विद्यः प्टीसमासाश्रयणादिना च। तद्दास तरम्थ्यादि विशेषमर्थ दिशन्ति केचित् यतिराजशिप्याः ॥

5

मृलोहकार्ष्णायस सत्यवाक तु नान्यस्य सत्वादि रुगद्धि किन्तु। ज्ञाते मृदादौ सति तद्विकार: ज्ञाता भवन्तीति तदेव सत्यं। इत्षेव शब्दान् तथा तदर्थ: मृह्नैव सत्यं त्विति वेदवाक न। द्रर्व्यं च सृछोहमुख च नित्यमनित्यमन्यच्व विकारजातम् ।। 'व्रम्मात्म-सदहं शब्दाः भवन्ति ज्ञाननिवाचिन: । ईस्षां चक्रे विभेतीति चिन्मातस्य कर्थं भवेत् ॥। The opening Sloka in TRAmT page 40 puts forth the real significance in the Advaita philosophy. The fact that Suguna Brahmopasana सगुममझ्ोपासन is obligatory to the attainment of Nirguua Brahma (fijn aanfay is very well given expression to in sloka No. 103 in; page 42 ' अत्यल्पविज्ञानवतां च मोक्ष वक्तु श्रुतिर्श्रक्म गुणेस्सुपूर्णम। उपास्यमाहेति मह षिरेवं निर्वक्ति काहुण्यवशात् बहुन। In this chapter tho following scriptural passago is takon as the subject matter under consideration. (विषयवाक्य) य एपोन्तरादित्ये पुरुषो दश्यते हिरण्मयमश्षुहिरण्यकेश आप्रणखात सर्व एव सुनर्णः। तस्य यथा कप्यास पुण्डरीकमेवाक्षिगी etc Here the eyes of the Lord who animates the Solar orb, who is meditated upon are compared in colour to that of the bottox of the ape by Sri Sankara in his comments on the term aTa found in the seriptures This is an object of criticism to the critics of Sri Sankara. The following lines among others which go to defend Sri Sankara deserve to be quoted. 'इन्दो इत्याइ रेतो वा इन्दुः इआयादि यजुदे पषटकाण्डे चन्द्रस्य रेलस्वेनवर्णन 'हमदाशा ब्रहमदासा ब्रह्मेमे विनावा:' इति त्रहणः केवर्तदास द्युतकृत जन्तृदाहृतवर्णन श्रीकृष्णमह्ेश्रोमालक्ष्म्यादीनां हीनवर्णनं यथा न दोपाय भवत तद्त ॥. Then in P 46-+

6

अपि च 'लोकवतु लीलाफैवल्यं' इत सूत्रे मध्वार्यमाप्ये 'कुरुते केवलानन्दात यथा मतस्य नर्तनम्। पूर्णानन्दम्य तस्येद प्रयोजनमतिः कुतः ॥'

इति प्रमाण सगृझ सथा लोके मत्तस्यं सुखोद्रेकादेव नृत्तगानादिलीला न तु प्रयोजनापेक्षया एवमेवेश्वरस्येतयुक्तम। पूरणानन्दविष्णै मततस्येति हीनोपमा वर्णन कृतं। तदूदेष श्रत्यर्थ बचारे प्रसिद्धार्थ एव आ्रझ्यः नापसिद्धार्थ इति।

The author in his own characteristic way cham- pions the cause of Sri Ramanuja also in the same context in pages 48 and 49. Then coming to ज्योतिरधिकरणं, in the Sutra ज्योतिश्ररणाभिधानात the word 4 Jyothi' in the scriptures means Brahman, because the passage refers to Sfeet' and the next Sutra छन्दोमिधान्नेति चेन्न तथा चेतोर्पणनिगमातथा हि दर्शन literally means that if it is said that "Jyothi' is not Brah- man, as Chandas (Gayatri) alone is mentioned in the context, the reply is in the negative. The reference to Gayatri is for teaching us surrender our mind to Brahman through Gayatri Mantra. Thus there is clear declaration of the worship of Brahman here. Then the next Sutra भूनादि पादव्यपदेशोपपतें means that it is only bysuch inter- pretation can there be any justification of the crea- tion being a part of it. In this Adhikarana Sri Sankara as other Acaryas arrives at the conclusion that Gayatri that is described in the scriptures as ' being the soul of everything' cannot be a mere string of words but Paramatman Here Sri Bhaga- vatpada comes to the conclusion that the Gayatri referred to is the Gayatri that is , popularly known. The author has done justice to Sri Bagavadpada by upholding that the Gayatri roferred to in the scriptures is the one that is popularly known and his perplexing but

7

interesting arguments in pages 56, 57 and 58 deserve to be carefully studied. fn the same chapter Sri Ramanuja comes to the conclusion that the Gayatri referred to in the Sutra is not the popular ono whioh has only three Padas (quarter) but the one with four Padas that is found in the Panchala - upanishad. Here in pages 60 61 and 62, the discussion forms an intellectual treat and the arguments of the author are based on Sruti, Smrithi, Vyakarna, Mahabhashya and Mimamsa on which subjects he is himself an authority. In सर्वत्रपसि्धयविकरण in page 69, the subject matter undor consideration' in Advaita is स्ब खल्विद मेकष तज्जलानिते शान्त उपासीत अथ खनु क्रतुमय: पुरुषो etc. Sri Ramanuja aocepts this soriptural passage अथ खछ्छ कतुमयः पुरषो यथा ऋतुसमिन् ोके et as Vishayavakya but prefers to take खल्विद ब्ङ्म तज्जलानिति शान्त उपासीत etc as the subject matter under consideration. With striking clarity the author puts forth the case of the two Acaryas in the respective soctiors and establishes their conclusions. Coming to Daharadhikarano, in the Vishaya- vakya यदिदमस्मिन् ब्ह्यपुरे दहर पुण्डरीकं वेख, दहरोडस्मिन्नतर आकाशस्तसिम यदन्तः तद्न्वेश्व्वं etc the word तत् is inter- preted by Sankara to mean that which is in the lotus shaped heart, Dahara region (here Brahman). But Si Ramanuja interprets the term Ad to mean Paramatma and his attributes such as enytrarfegmsi I In this chaptor in Advaita the author's spirited appeal to tho followers of the three great Acaryas bespeaks to the catholicity of his outlook and these sentences

8

deserve to be culled out from the original. in page 109. तत्र्याल्ोचनया च वेदाननसिद्धमतन्रये इतरमतमितरमतयुक्तिमिः दृपयितुं न शक्यमिति प्रतीयते। आम्रान् पृष्ठः कोविदारानाचष्टे' इनि महाभाष्योक्तन्याय एव तत्र तत्र भासत :ति प्रतीयते। अन्यमतवत्मा अन्य एव। एतन्मतवत्मा अन्य रव। तस्य तस्य तदुपयुकतश्रतिस्मृति न्याययुक्तयाघ्यनुष्टा- नादय: ततन्मतम्रन्थस्थाः विलक्षणा एव दश्यन्त :इति सवैः स्वस्तमतानुसुन- वर्णनमेव स्वीयग्रन्थे कर्तव्यं। नत्वन्यमतदूपर्ण। अन्यथा परस्परं दृषणे वेदान्तिमतत्रयस्याप्य मामण्यमसक्ती चार्वीकमतमेव लोके प्रवर्ल स्यात ॥ Then in the same Adhikarana he champions the catise of Sri Ramanuja and Sri Madhavacarya and abd thus shows that each school of thought as advocated by the respective Acaryas when kept in the same groove is the most satisfactory and adcquate one. Coming to the aenanur Sri Sankara does not approve of Pancharatra as a wholo as it originates from Sandilya who is a staunch critic of Vedas and as the tRndt on which the Pancharatra is based is of questionable nature. But Sri Ramanuja holds the contrary view and approves of Pancharatra in toto. Here the author acquits himself very creditably by upholding the cause of the Acaryas in the respective sections with his thought-provoking Purrapaksha and Sidhantas Hence this Adhikurana, particularly Vishishta- dvaita with its cross-eurrents of discussions furnishes enough material to the thinking mind. From this Adhikarana onwards criticisms against the Vishishtadvaita and Dvaita Schools are being taken up and answered. Then comming to oNu-Afete -in the second Adhyaya the author eshablishes the cause of Sri Ramanuja as below --

अस्मिन् शास्त्रे पाणिनीयसूत्रेपु स्वरितेनाषिकारः इति सत्रेण ........ 'व्याख्यानतो विशेषाप्रतिपतिः, 'नहि सन्देहादलक्षण' इति महाभाष्य- न्यायादावश्यकपदानुन्चिचिषये तवदाचार्यव्याख्यानमेव शरणमिति. ....... अत्र स्वारस्यास्वारस्यविचारणा न युक्केति विरम्यते। Tnis is quite

karana. consistent with his appeal in the Daharadhi-

BIOGRAPHY.

it is in the fitness of things that the biography of the author is rocordod hore. Born in August 1878 (es-a) af f) in an aristocratic Sri Vaigh- nava family in the village of Kali in Tanjore District, the author had his early education in Alankara Sastra and Divyaprabandha (all the + 4000 songs of the mystic saints, the Alwars) under Vedantaramanujacarya Swami of Tiru- vahindipuram. Then in his 15th year he went to Terizhandur and studied Vyakarna Mimamsa Sroutham and Advaita Vedanta under the great grammarian Sri Ramachandra Ghanapatigal who for many years adorned the post of Dhanadhi- kari in Trivandrum. Portions in Vyakarna and Dvaita Vedanta were studied under Sri Vasudeva- char of Kuttalam. Then in later years, f am told, he used to walk all the way from Terizhandur to Tiruvalangadu a distance of about nine miles to study further portions in Vyakarana under Sri Yegnaswami Dikshitar. Then he sat under the feet of Sri Anna Vajapeyar of Tiruvadamarudur who was then commonly known for his philan- thropy as Kulapathi T04G: and who devoted parental affection to his sishya arafaen to learn all the concluding portions in V.ya- karna, such as Sabdendusekharam, Maha-Bash- yam, Swarasidhantachandrika, Vaiyakarana - Bhu- shna etc, During this two years period 'of his stay in Tiruvadamarudur ho also learnt under Sri

10

Sundara Vajapeyar, the accredited brother of Sri Anna Vajapeyar, Tarka Sastra.

After finishing his studies in all the Sastras in five years he sat for the Pundits' Exa- mination, Pudukkottai in the year 1893 and came out creditably. In the year following the then Dewan Regent of Pudukkottar Sir A Seshiah Sastrial admitted him to the Board of examininars in recognition of his merit. In his twentieth year he sat again under various savants such as Sri Ramachandra Ghanapatigal and Veeraraghavachariar Ghana- patigal of Terizhandur and Krishnamachariar Swami of Srirangam to learn Yajurvedam Sa- Lakshanam His Holiness Sri Vansatagopa, Sri qatutnes Oatemang Votdra Mahadesika (usually Alagiasıngar) of Sri msible for his learning - and Divyaprabandha.

In the year 1917 he was appointed Head Master of the Veda Sastra Patasala in Puduk- kottai and in 1923 he was elevated to the post of Danadhikari which he adorns to the present day. In recognition of his proficiency in Tamil the then Regent Saheb of Pudukkottai, Sri Viyaya-Raghu- natha Tondaman Sabeb Bahadur B. A., appointed him' also to the Board of Examiners in Tamil. Thus it is seen within a period of five years our author acquired knowiedge in all the Sastras Yajurveda - Salakshana, and also Divyapraban- dham (a very rare combination in a Pundit now-a- days) and what is observed by Venkatadhvari in his Visyagunadarsa in a different context

नानाग्नायपरिश्रमं कलयतां नामयेव शास्त्रेपु ्घा: सत्योरप्युमयोस्तयोर्न सुलमा सादक्षतासाहिती।

11

अप्येतासु सतीपु नास्ति विनयो नाचारमक्तिक्षमा चातुर्येक्स च सा च सा व स च ताश्चालम्वयखेल्यमुम्।। holds good in the present case. When I was entrusted with the task of pub- lishing this book, the greatness of the work, my own limitations and the magnitude of the labour involved ' in getting it through the press made me hesitate but I ventured guided by the maxim फलमुखगौखस्यादोघत्वात। There may be errors such as the omission of obligatory sandhis etc, either due to inadvortance or to some technical difficulties in print and it is my sincere request that such acts of omission and commission may be passed over. गुणदोबी बुधो गृहनिन्दुक्ष्वेसविवेश्वरः। सिरसा सवते पूर्व परं कण्ठे नियच्छति॥ प्रकाशदोपप्रचुरे मदीयअन्थेप्यमुष्मिन करुणानुबन्धग्त। प्रसादवन्तो न कृशानवन्तु परें तु विश्वावसवन्तु सन्तः ।। The author finishes his seventieth. year this day the 31st of August 1948 and. may . ;1 issue this volume in commemoration . of this happy occasion with the prayer that he'may be blessed with many more years of health, wealth and prosperity bringing to light such other valuable works as may lie hidden in him My thanks are in no mean measure due to Mr. S. Kalyanasundaram, Manager, Sri Janardana Printing Works, Limited, Kumbakonam, who with his ripe exporience in the field is responsible for the quick and neat execution of the work. श्रीमनपर्यापसुधासमुद्र श्रीशार्पाणे जयचक्रहस्त । श्रीमक्तिसासदिसुनीन्द्रचितपीयूष हमाव्जरमापतेडब ।। 4 Ambalpuram, Padukkottal, V. Srinivasan, 31st August '48.

श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्य थोकामकोटिपीठाधीश्वर जगद्ुरु श्रीमचन्द्रशखरेन्द्रसरस्वती थ्रीपादा:। [अष्टपछ्वितमपीठा]

॥। थ्रोः । ॥ श्रीचन्द्रमौलीश्वराय नमः ॥।

मुदा

स्वस्तिश्रीमदग्विलभूमण्डलालकारचयर्रिप्शा को टिदेवतासेवित - श्री कामाक्षो देवीसनाथ-श्रीमदेकाम्रनाथ - धीमहादेवीसनाथ-श्रीहस्तिगिरिनाथ- साक्षारकार- परमाघिष्टानसत्यवतनामांकित - काश्चीदिव्यक्षेत्रे शारदामठ-

मदिकामा लिका निष्यन्दम कुरन्दुझरी सौव स्तिकवा इ निगुम्भषिजृभणानन्दतुन्धि- लिनमनीपिमण्डंदनाम्, अनवरताद्वैतविद्याविनोदरसिकानामू, निरन्तरालं कृतीकृत शान्तिदान्तिभूप्राम, सकरभुपनचक्रप्नत्तिष्ठापकभी चक्कम्तिष्टा - वि. स्यातयशोऽलकुतानाम् निखिलपापण्डपण्डकण्टकोद्ाटनेन विशदीरुत- वेदवेदान्तमार्गपण्मतप्रतिष्ठापका चा र्याणाम्, श्रीमत्परमहंसपरिवा जकावा र्यवर्य श्रीजगदगरु - थीमच्छडकर मगवत्पादाचार्याणाम्, अघिष्टाने सिंहासनामिपिक्त

सरस्वती श्रीपादैः श्रीमत्समस्तसद्गुणमणिगणालड्कतानां निगभोक्तावारनिर-

काळि रङ्गाचार्याणां सर्वाभीप्टसिद्धयै त्रियते नारायणस्मृतिः।

भवतां सलक्षणवेदशास्त्र काव्यमितयनैपुर्ण्य तत्तदाचार्यसिद्धान्तपरि- शीलनपरिपार्टी विद्वज्नपक्षपातविशेप च वहुशस्साक्षात्कृत्यामन्दानन्दतुन्दि लितमानसा वर्य श्रीमन्तिपुरसुन्दरीसमेत श्रीचन्द्रमौलीभ्वरकृपामृतधारा सिक्ेन "विद्वन्मण्डलमण्डनं" इति विसदेन भवतो ऽमुगृहीमः॥

विजययातास्थानं, मध्यार्जुनक्षेवम्। सभानु नाम सं० मार्गशीर्य पष्टी गुरुघासर: श्री नारायणस्तृति:।

२-१२-४३.

श्रीमतां विद्यावारिधि मतत्रयनिरूपक काळि रङ्डाचार्यमहाशयानां-1

वन्दारवृन्दमन्द्राग्नग्वे गुरवेडन्वहम् । अज्ञानभूधरोच्छेदस्वग्वे करवे नम।।

7 1

निरव्याजा सर्यभद्रा कलयति वरुणा निविशेष प्रजास। 1 1

वाण्या देव्या विवृद्धौ फृनमतिरनिश धर्ममागोपदेशे 1 सक्तस्वान्तो महामा तदिह बुशल्दिन पण्डितान् सत्करोति।।

कर्ता ग्रन्थशनस्य शस्त्रजदधेस्तर्ताडयमफ्लेशत

विडन्मण्डसमण्टन उपसभारवम्रे स्थितस्सर्वदा

रडाचार्यघरो मतनयमिदासशोधको राजते।। 1

चन्द्रशेसरसरस्वतीगुर नव्यसावजनभाग्यसञ्बयात्। 1 रहराजविदुपस्समर्हंण सत्थया मधुरया गिरा व्यधान् ॥

แน้ว : แ ॥श्रीचन्दमोली राय नमः॥

मुद्रा

म्म्तिथी मदमिल्भूमण्डलार्लका र मयस्रिंशत् कोटिदेवतासेवित -श्री

मल्डिका मानिकानिप्यन्दम करन्दझरी लौचस्तिकवाइ निगुम्भविजुमणानन्दतृन्दि लितमनीपिमण्डायनाम, अनवरताद्वैनविद्यायिनोदरसिक्ानाम्, निरन्तरालं

वेदवेदान्तमार्गपण्मतम तष्टाप का चार्याणाम, श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यवर्य श्रीजगदूरु- शीमच्छकरमगवत्पादाचार्याणाम्, अघिष्टाने सिंहासनाभिपिक्त

सरस्वती शरीपादैः श्रीमत्समस्तसद्रणमणिगणालह्कतानां निगमोक्ताचारनिर- तानां श्रीमद्भगवचरणारविन्दूसपर्याप रिल्व्ध कम ल्ाकटाक्षत्रीक्षणालद्कतानां काळि रङ्गाचार्याणां सर्वाभाष्टसिद्धधै क्रियते नारायणस्मृतिः।

भवनां सवक्षणवेदशास्त्रकाव्यतितयनैपुण्यं तप्तदाचार्यसिद्धान्तपरि- शीलनपरिपार्टी विद्वजनपक्षपातविशेपं च चहुशरसाक्षात्कृत्या मन्दानन्द तुन्दि लितमानसा वय श्रीमत्तिपुरसुन्दरीसमेत श्रीचन्द्रमौळीभ्वरकृपामृतधारा- सिक्तेन "विद्वन्मण्डलमण्डनं" इति विरुदेन भवतो:नुगृह्ीमः। विजययात्रास्थानं, मध्यार्जुनक्षेत्रम् स्वभानु नाम सं० मार्गशीर्प पष्ठी गुरुवासर: श्री नारायणस्सृतिः।

-1-83.

श्रीमतां विद्यावारिधि मतत्रयनिरूपक

काळि रड्ाचार्यमहाशयानां

वन्दारवृन्दमन्दारतरवे, गुरबेडन्वदम्।। अज्ञानभूघरोच्छेदरवरवे करवे नमःi

निव्याजा सर्यभदां कल्यति करुणां निर्विशेषं, प्रजासु-।

:: वाण्या दैव्या; विवृद्धी कृतमतिरनिशं धर्ममागोपदेशे

सकतस्वान्ती, महात्मा तदिह कुशल्िन: पण्डितान् सत्करोति॥

कर्ना अन्थशनस्य शास्त्रज T. विद्यावारिनिधिस्स्चय अुनियुर ना

विटन्मण्डसमण्इनं नुपसभास्वन्े स्थितस्सर्चदा

रहांचार्यवरो, मतव्यभिदासंशोधको राजते-।।

-रववराजविदुपस्समर्द्णं सत्यया मधुरया गिरा व्यधान्॥

आर्या: आानन्दैकरमिकाः भास्तिकोतंसा :! विद्ितमेवेदं श्रीमतां यत् श्रीमन्त: श्रीका्चीकाम- कोटिपीठमचितिष्ठन्न: श्रीजगम्ुरपूज्यपादाः सर्वतन्त्रस्वतन्त्राः स्वतस्सिद्या सर्वोत्कृपया च वैराग्यसंपदा संपन्ना: अनुत्तमात्म- ज्ञाननिष्ठाः असर्यगवंदुर्वादिदूरीकरणचातुरीघुरीणा: म्रभाजित- प्रभाकरा: आत्मारमा अपि "प्रायः परार्धवपुपस्सुधियः पृथिव्या" इति नीतिमनुरंधाना: अ्रश्षजनानुजिघृक्षयैव केवसं तत्रतत्र सदा चरणप्रवारणचणविजञयमंचरणा: "पादैः पुनन्तः पृथिवीं दर्शयन्तो द्रे: पदम्। धृतदुस्समयध्यान्ता: आदित्या इच गां गताः" ,इति भर्वंतोपि विजेगीयमाना: श्रीचन्द्रशेखरसररव वस्वामिन: आस्िक-

केनापि जन्मान्तरीयेण सुकृतपरिपाकेनास्मच्छास्त्रोकतानभ्युद्य- निःेयसहेतुभूतान् विषयानधिजिगमियतां नत्तदेशोयजनानां प्रार्थनापरतन्त्राः अनाविसया अतिमधुरया अज्ञानपि विभान कर्चन्त्या अड्षमनोपि विद्ावयन्त्या चैमल्येन गंगां, बेगेन वैननेयं च अधरीकुर्वन्त्या अमृनरसनिप्यन्द्रिन्या सरससरखया नातिकठिनया प्रतिविषयमुदाहरणपरिपूरितया स्वकीयवाग्वैखर्या अतिकठिनमपि दुरवगाहमपि विषयज्ातं सुविशदं प्रतिपाद्यन्तः अपनयन्तः अन्तमममान्तरं परस्सहस्राणों जनानां विराजन्ते, इति । L

२ संयमिसार्वमा मानामेतेयां पवित्रचारित्रगुणेन स्वाभाविक- धीरतया निरुपमज्ञानमकपॅण हृदयंगमया वाचा च न केवलमिनरे जना :. सहृदयधुरीणा. अपि सर्घे प्रस्फुटितेपु कमलेपु मधुकग इव. नितरामेतेयु प्रेमभावेन समाकृष्टमानमाः वर्तन्न उत्येतद्षि न तिरोहिनं कम्यापि ।!

३ जगति सर्वत्र सनातनधर्मनेगश्यान्धकारे जरीजृम्भमाणे,

नमतत्र समधिकां भीतिमुपजवयत्यपि, निरुपमोत्मादशक्तिकल्प सतिकोपप्नावितानामेतेयामस्मदाचार्यपादानां अनितरसाधारणसना- तनधर्मप्रचारणानुगगारुणरागोद्य: नूनमावेदयति सनातनधर्म- ममुत्कप सूर्योदय प्रत्यासत्ति मित्येतदपि न वक्तव्यं भवति धीमनाम्।।

४ अखिरविद्धन्मण्डलनिकपायमाणा: पते अस्मत्संस्थाननव-

विदानां निखिलनिगमान्तसिद्धान्तशुद्धानतभूतानां मीमांसितमीमां- सानां तर्ककर्कशानां पाणिनीयपारदृश्वनां सरससरखसाहिती समुल्ससितानां आस्थानदानाधिकारिणां मतन्नयनिरूपक विद्या- वारिधि इत्यादिबिरुदावळिविभूपितानां श्रीमतां काळि रह्ाचार्य- महाशयानां अतिविस्मापनी प्रतिभाशक्तिं सर्वमतसमचिस्ततां नावेक्ष्य "विशुद्धाशशुद्धानांघवमनभिसंचिप्रणयिनः" इति रीत्या अतीब प्रणयभरिताः सादरं 'निरवग्रहमन्वग्रहीपुः पतान "विद्वन्मण्डसमण्डनम्" इति विरुदमवानेन। तदिद अभिनन्द- नीयतमं विरुदमहाशयसंमेळनं "रत्नं हि संगतमभूदिद् काञ्चनेन" इति रीत्या नितरामादधाति सुपुमातिशयं परस्परम् ॥

केवसं तेषां परं अस्माकमपि सर्वेपामनुग्रह एव, न मनागपि संशेलव्य- मत्र ॥। अतः चयमेतेषों सुगृहीतनामधेयानां विरुदमदानातुप्रठमिमं सादरं सप्रेम सबदुमानं च अत्यन्तमभिनन्दन्त: पवं अतुगृहीतवतां श्रीमदाचार्यपादानां चरणयो: बदुधन्यवादवितरणपुरस्सर आस्मा- कीनामतीच कृतजतामपि समक्त्युन्मेषं समर्पयाम: । ६ आशास्महे च, आचार्यपादा इमे एवमेवास्माननघरतं दष्टिपातेन पावयन्त: पयावयन्तक्ष उपदेशवाक्यजनितया आनन्दामृत धारया सुखं चिर जीयासुरिति भगवन्त सर्वेश्वगम्।।

असार निस्मारणचातुरीक विशुद्धपक्षो विधिवारणीर क: । यथार्थयन् स्वं परदंमभावं जयत्ययं श्रीयतिमार्वभौम:।

इत्थं नवसालपुरी र. श्रीनिवासाचार्य:

सभाप्रतिसत्कारः-

श्रीमच्चन्दिरशेवरेन्द्रयतिराट्र पञ्चा नरध्यापर श्रीमच्चन्दिरशेखरश्च गिरिजारिसप्रस्सदा पातु न ।

विद्वन्मण्डल्मण्डनाख्यविरद प्राप गजोत्तमितम ।।

वहामि शिग्सा सदा विरुदमद्य धन्योऽभवम्। 1 भवन्द्विर्राप कोविदै नयविनिर्णयस्थापित - अनूद्य महता पुरस्मदसि यन्च सङ्ाशित ।। २ गुरुर्मिं तव्ेऽि मयि प्रसाद मुदा यतानी दवियुधैरलभ्यम्। तस्मिन् विब्ृज्ा मम भक्तिरन्या वृतशताविष्करणेन भूय ॥।३ यो नामद्वयवान् द्विजो भवनि त प्राज्ञ थुतिर्मन्यते स्पणीकर्तुमिम नु मे गुरुरदाद्विद्वन्मनोग्घजनम् ।

विद्यावारिधिनामकस्य तदह नक्षमीनसिह भजे॥

एतन्सदक्षो गुररद्य पूर्व पश्चाच्च नास्यास्त भविप्यतीति। रृढा मतिमे मनसि पसदा गुरोगुपेर्दास्यमुपागतस्य ।। श्रीमान् वा यक्थनिधि विजयते विख्यातकीर्ति मितो जडजिस्थानपरिष्वृत स्सुहृदय श्री श्रीनिवासो उुध। आचार्ये विनयान्मयि प्रणयत इन्ाघोत्सन स्वे गुहे हृत्वा यो नितग तुनोष सुहदा मध्ये स जीर्याा गभ्॥ ६ सरसा कविता रामभक्ति पण्टितपूजनम्। दातृत्व सुहृदि प्रीति शनिवामगुणा इम॥ 9

इत्थ पान्दि वद्िपुर र्भाचार्य

पतद्मन्थ कर्तार: श्रीमन्त: पुदु कोद्वैसस्थान दानाधि ह्ारेमः बिडद्ूर: मतन्रपनेवपराः ाळि, वङ्गीपुरं रक्गाचार्यस्वामिन:

॥ श्रीः।I मतत्रयसार संग्रहे श्रीशङ्कर-सूत्रभाष्याधिकरणार्थसंग्रहः॥

(अद्वैतं)

प्रथमाध्यायः ।

आदि श्रीशकराचार्य नत्वा निध्याय तद्विरः । विरच्यते तद्वाप्याधिकरणार्थस्य संग्रहः।। सूत्रभाप्याषिकरण निर्णीतार्थस्य संग्रहः। बुधानां सुख्बोधाय रङ्राचार्येणलिख्मते ॥१॥ जह्मासिति वर्ध जगतोनिदानं वेदस्य योनि पुस्पार्थभृतः। अचेतनत्वाच्च न तत प्रधानं तत्त्वमधान निस्लस्य पुच्छम् ॥२ ॥ 6

CD आदित्यने त्रान्तरगः परात्मा ध्येयह्स आकाशपदाभिधेयः । छान्दोभ्यगप्राण पदाभिधेयः ज्योतिर्दयुसम्बन्धितया परात्मा । ३ ॥ g 10

कौरीतकी प्राणपदाभिधेयः म्रहौन पू्वीपर वेदवाक्याव। मनोमयत्वादि विशिष्ट आत्मा ध्येयं परं ब्रह्म तथा प्रसिद्धेः ॥ ४ ॥ 10

चराचराचा न परस्स एव मृत्युश्र यस्थाप्युपसेचनं तत। 19

गुहां प्रविष्टौ च परात्मजीवौ प्रयोजकत्वेन च पानसिद्धेः ॥५॥ एषोक्षिह :: पुरुषः परात्माऽमृतामयत्वादि गुणोक्ति सत्त्वात्। 15

योसौ पृथित्यादियु तिष्ठतेऽन्तर्यामी परात्मा नियमादितोक्त ॥६॥ 16

नरक्षर वक्ष प्र तु भूनमोनिश्षुते टस्यनिषेधनथर । वैधानराना परमेश एव सुमगदे: परमालमार।।७॥। 18

ुम्बन्नरिक्षा-यननं परान्मा नमेवमालानमिति स्वपव्दान। भूगा पर मझ भु संममादान ऊध्जोपदेशाविवि वासितोंके: ।८।। 90

आरप्यक्षेकताक्षरव्दवाच्य: रगन्वस्य सृत्या पर एव चारा । ध्येप: परः पूष इत्यदध व्रमेशतेः कर्मवपोतिमत्ान॥९॥ आकाशगन्दी दद्दरामिवेय: जिशास्पनादे: परमेश एव। 'तमेव भान्तं' स्थिति मापदार्यः पाज्ो हि नस्यानुरतिक्षतेय् ॥ १०॥ 24

अपष्ठमान: पुरुषः परात्ा तीगानशब्दाव प्रमितृत्वसिदे: । 96 परामु विदासु च देवतानामस्त्येय मध्वादि विजृन्य योगः ॥ ११॥ 27 कर्माद्रभूतोपनयादमावात सर्वेत्र शुद्रस्य न चाधिकार: । 29 यदेजनं प्राणनिमिचकँ स प्राणः परात्माऽसिलकम्पनाच ॥ १२॥ श्रुती परं ज्योतिरिद् झ्ुनं तत् ब्रह्मत्र तस्पोत्तरवाक्ययोगात। 80 नाम्मश् रूपस्य च यः प्रवोटाSडकाशः परात्मा तदसदतोक ॥ १२॥ योयं तु विज्ञानमयः परास्मा मेदेन निर्देशत एव जीवाव। Sप्रधानमेवेह जगनिदान तत्कल्यिनं हीति न युज्यते तन् । १४॥ 51

(मन्वादिनोक्त सकर्ल च युक्तं तत्कापिलोक्तं हि न यृन्यतेऽत। 33

93 S एकामजामित्यपि न प्रधानं परात्मसम्भूतगुणाल्मिकेयम् ॥।१५ ॥ सथाविशेपाद चमसार्थयोधी न स्यातथाऽजार्थ इतीह बक्ति। 83

यत पञ्चपयेति न सांख्यरीतिः संख्याश्रयेप्यात्मनमोधिकोकेः ॥ १६॥

iii

सृप्टो विगानं न च सृष्टिकर्तर्यस्तीति हेतुर्जगतः परातमा। 95

यो वै बलाकेत्युपदिष्टकर्ता स्वाराज्यगामिश्रुतितः परात्मा ॥ १७॥ श्रोतव्य आत्मेस्युपदिष्ट आातमा ततत्यवाक्यान्धयन: परात्मा। 97

घटस्य मृत्ता घटफृच यद्दत् ब्रह्म प्रपश्चस्य निमित्तमेव ॥ १८॥ 88 नैवं घ्ुपादानमपीति युक्त यज्ज्ञानतोन्यस्य च वेदनादेः। अण्वादि हवेतुक्तिविवादशीलाः सर्वें निरस्ता गतयुक्तिमिस्ते॥ १९॥ 89

अथ द्वितीयाध्यायः।।

मन्वादि साधुस्मृतयः प्रमाण योगोक्ततत्वादि न मानमेव। 40

यद्रोमयात कीटजनिर्नराच केशादि जन्मास्ति तथा परात्ा ॥ २०॥ 122

विरक्षण कारणमस्प शिष्टावादा निरखासमुना नयेन। 41

भोक्तुध् भोम्यस्य विभागसिद्धि: सिन्धूर्मिफेनादिव तत्र युक्ता ॥ २१॥ न अक्षणोन्मत परनार्थतोस्ति तस्मादनन्यत्मिहोच्यते तव। 45

दितादिकार्याकृतरूपदोप: न ब्रह्मणोयं भस्नेन्मृपा सः ॥२२॥ 46

क्षीरस्ष्य दध्पादिवदेव सप्ो सामर्यपेक्षा न परेशितुश्च। ब्रप्म स्पयं चेत परिणामि कृत्स्नप्रस्कतिता सावयवत्वता च ॥ २२ ॥। श्रुतिप्रमाणादुभयं न दुए शुद्धप्रतीत्ये परिणामवाद:। 19

सामम्यमावेषि व सर्वदातियुक्तं परं न्रझ् सजत्यमूनि ॥ २४ ॥। 49

सचेतन बम्म नुपाद्यिस्तत सृषटिं विधायात करोति लीलाम। घाता यया पूर्वमिति धुतेश सधे न दोए: परमेधरस ।२५॥ 01

. iv

सचेतनब्रह्मनिदानवादे सर्वोपपतिन परत्र चेति। 54 न सांर्यवादे रचनोपपतिः वैशेषिकानामपि दोष एव ॥। २६॥ 69

जगन्निदानं परमाणुरेवेत्यय च पक्षः सुनिरस्त एद। 55

वैनाशिकोक्ता समुदायसृष्टिः न युक्तियुक्ता सुगतो निरसः ॥ २७॥ 56

तथाऽडर्हतं चापि मतं निरस्तं न तार्किकोरीकृत ईश्वरश्च। 68 59

60 प्रदयुम्संकर्पण जन्ममुख्या प्रकल्पना साततजा न युक्ता।। २८ ॥ 62 उतपघ्यते खं परमेश्वरादित्यवोचदेवं स सदागतिश्र 61

64 उत्पत्त्यभावस्सत एव चोक्त: न्रह्ैव तेजो जनक ततोपाम् *॥ ९ ।। 63 65

• उत्पत्तिरिति शेप: 68 6T अद्ववश्र मूमि: परमेश्वरस्य ध्यानाच तदूपतया विसृष्टिः ।

उत्पविरीतेश्र विपर्ययेण क्रमेण भूम्यादि लयः प्रतीतः ॥। ३० ।। 68

69 मूनक्रमस्याप्यविरोध एवं विज्ञान चेतो जनिराह मध्ये। 70 जीवस्य चोत्पतिल्यादिवाद: शरीरसंबन्धनिमित्तकर्सः ॥३१॥

नोलपघते नाम कदाचिदारमा स नित्यैतन्य इति तयीवाक। 79 उपाधिसन्वादशुतादिगामी जीवो विभुर्बह्म महान् शुतेश्च ॥ ३२ ॥ 75 शास्त्रार्थवत्वाय स एव कर्ता सा कर्तृतोपाधिकृतेति विद्यात। 74

कर्तृत्वमस्यापि परेशनिव्नं वहिस्फुलिआ्ञा इव तेडग्शभूताः ॥ ३३ ॥। 76 77

प्राणा् सर्वेपि परात्मजाता: प्राणास्तयैकादश नाधिकारते। 78 79

ते चाणवदश्ेष्ठ इति प्रसिद्ध: विकारभूतस्य च वायुरेव।। ३४ ॥ 81

V

84 प्राणश्र मुख्योणुरुदीरितोयं स जीव देवैरविविष्ठितासते ।

एकादशानी स च मुख्यवायुः त इन्द्रियाण्येव पृथक् पृथक् च ॥ २५॥। 85

विवृकृतं व्याकरणं परात्मा करोति नामादि न जीव हत्थम्। 86

द्वितीय काध्यायगतेषु पसु चतुर्षुचार्थी इहसंगृहीताः ॥ ३६ ॥ अथ तृतीयाध्याय:॥

देह्ान्तरं गच्छति भूतसूक्ष्मे: जीवोऽवरोहत्ययशिष्कमी। 88

अनिष्क्ृच्चन्द्रमस न याति त्रीह्यादि साम्यं भजतेऽवरोही ॥ ३७॥ 89 90

म्ीह्यादितः प्रामागनादिभावे स्वल्पं न कालं स हि तिष्ठतीति । 91

जीवान्तराधिष्ठितधान्यकाडौ संश्लेषमावं भजते स कर्मी ।। ३८॥

मायैव सन्व्ये च रथादि सृष्टिः सुप्तिश्च नाड्यादि समुच्चयोस्य । 93

सुप्तभनुद्धोपि स एव कर्मी सुप्तार्षसम्पत्तिरिह्यापि मूर्च्छी ॥३९ ॥ 95 96

ब्रह्ैकलिसं कुतिदष्टमेतत तनिर्विकल्प न विस्द्धलिङ्गम्। 97

यत् व्रम्मणोन्यत प्रतिभाति तन्नेत्यथात आदेश इति ब्रननीति ॥४० ॥ 99

99 न सेतुशन्द: परमात्मनोन्यन न्रवीति सेतुश परस्स आला। 100 फलप्रदं ब्रम्म न कर्म नान्यत नश्यतस्वभावं तदचेतनं च ॥४१ ॥ सर्वोगमान्तेपु च याश्र विद्या: सर्वोक्समा रूनफलायमेदान। 101

गुणोपमंदार इहेप्पतेऽरयें तुल्ये च विधैक्यफल स्वमुत्र॥ ४२॥ 101

I03 छान्दोम्यगोन्वीयविशेपविद्या साराप्यकोके: पृथगेव सेति। 104 ओमित्यदवाल विशेषणं तन उद्ीथकाकॅ त्ति चिन्तनीयम्॥४३॥

vi

ये प्राणविद्ये श्रुतिगे च तुल्ये गुणानुपक्केण विचिन्तनीये। 105

आानन्दविज्ञानघनादि धर्माः न्रह्मपतीतौ नियमेन चिन्त्याः ॥। ४४॥। 106

यश्चिन्तनीयः पुरुपः परस्स मात्मा च सर्वेभ्य इति ब्रवीति। 107

य ऐतरेये श्रुत आत्मश्दः परस्स आतमैव परश्षुती च ॥ ४५ ॥ 108

छान्दोग्यवाजिस्थसदा मशब्दौ तुल्याविहेत्यर्थ इति व्रनीति। 108

वासोविधानार्थमनमतोक्ति: शुद्धयर्थतीर्थेप्विति चिन्तनीयम् ॥४६॥ 109

शाण्डिल्यविद्ये च समे शुणोपसंहार एवात्र विधेय इत्थम्। 110

स्थानममेदाद्रविरक्षिचेद रव्यक्षिविद्ये च विभिन्न एव ।। ४७॥ II1

यत्संभृतिज्येष्टगुणादि भानं यत्र अ्रुतं नत्र तु नेतरत्न। 112

छान्दोभ्यगारण्यकपूरुपास्यविद्ये विभिन्ने गुणभेदसत्वाद ।। ४८॥। 115

सर्व प्रविध्य प्रभृतीति मन्त्रज्ञातं न विद्याक्कमिदं परत। 114

पुष्यप्रहाणं यदिह अ्ुतं तत चोपायनोक्िशश्रुतिशेपमेव ॥।४९।। 115

विधूननं चालनवोधक न विन्तु प्रहाणं तिति वर्णनं वा। 115

देहाद्विनिक्कान्तिसमानकाल पुण्यादिद्दानं सगुणस्थितस्य॥। ५० ॥ T16

117 यो देवयानः क्वचिदर्थवान् सः विशुद्धनिष्ठस्य स नेति युक्तः। 118 या देवयानाध्वगतिर्श्रुता सा विद्यामु चिन्त्या सगुणासु नित्यम् ।।५१॥ 119 विद्या सुसिद्ौ विदुपश्शरीरनाशे तु कैवल्यसुसिद्धिरेव। (केपांचिदेवात्र विपध्धितां सा पुनशशरीराप्तिरिदाविकारे॥(स्थितानामिति-शेप: 190

120 या चाक्षरव्वादि निषेधबुद्धि: सर्वत्र विद्यास्वनिवर्तनीया। डभी सुपर्णो च ऋतं पिवन्तावित्येतयोरैक्यमिहोच्यते च ॥५३॥ 121

vịi

उपस्तप्ृच्छा च कहोसपृच्छा तुल्येति विद्यैस्यमिह बनीति। 112

त्वं वा अहं सोहमहं त्वमादि चिन्ता विभिन्नश्रतिगापि तुल्वा ॥ ५४॥ 193

सत्यास्पविदये फलरूपमेदान् भिन्नेत्यतो ध्यानमपीह भिन्नम्। 111

चेतो गृदायैक्यमिंह सुंतं तत न्रझैव दहं तत एव चैक्यम् ।५५ ॥

भुड्ते यदा वद्माविदत्र चैत प्राणामिद्दोतर कुस्तादलोपाद। 125

कर्माधयोद्गीथविचिन्तनादि फतन्तरेच्छावत एव सिद्धम ॥५६॥ 19T

संवर्गवायुध्य परत्वायुः तुल्योपि भेदेन विचिन्तनीयः। मनध्धिदाद्याश् मनोमयास्ते विद्यालका एव न यागशेपा: ।५७।। 119

देदातिरिकात समर्धन च सम्ाभयाणामनुत्ृठिरेव। 150 191

वैश्वानरात्मा न विशिष्ट एव ध्येयो टि भूमा कतुवयसाकः ॥८ 252

वश्वानरात्मेन समस्य विद्याः नोपासितत्र्या विविधा हि विद्याः । 199

या का घ विदा फलसाधनाय मतिगृद्दीता फलदा तु सैव ॥ ५९॥ 134

अतक विद्यानु विकल् एव समुचपो नेति निगमतेडन। फाम्यास्तु विद्याश यपेच्छगेव पर्माद्रमूतास्तु ययाश्रयास्ताः ॥६० ॥। 195 196

! विद्या सतन्या फनदेति सिद्ध वियोगरेनम्तु न सिरवजीति। उद्धीथविद्यायुतरस्यताद्याः उपासनामी स्तुतिगोनरा न ॥ ६१ ॥ 1!7

येदान्त सपवा्यस्थाथ विद्याविधायका एव पदिवा न। जमीन्यनादीननमेश्य विय्ा फलं ददातीति जगाद बात ।। ६२।। 111

viii

शास्त्रीय सवाथ्रमकर्मसक्ापेक्षा यथार्ही भवतीह विद्या। 149

विद्यावतापीह निषिद्धमनं पाणात्यये स्वल्पफलादि भोज्यम् ॥ ६३॥

यज्ञादिकर्म/5श्रमिणाऽपि कार्य विदास्थतेनापि सहायसिद्धये। 144

द्रव्यादिसंपद्रहित ममीनदा रादयस्तेव्वपि साडस् विदा॥ ६४ ॥ 145

तुर्याश्रमं प्राम्य तनश्च्युतिर्न सा नैछिकम्यापि सतरसमाना। 146

ये पच्युनास्ते सुबहिष्तृनाथ अलिककियान्नाश्रयचिन्तना सा ॥६५॥ 168

विद्यावतो मोनविषिध सिद्धः ज्ञानी व इम्भादिवनितय। 151

विद्यारं सवैहिकमल जन्मन्यमुन् वाऽपस्तुनबन्धके तन॥ ६६।। 1'

मुक्याहयं मेसफन्े तु विद्यागाध्य न चोककर्पनिकर्षवउन। तृतीय काध्यायगतेयु पत्तु चुर्ईुना्थी इद संगृदीनाः ॥६७ ॥। अथ चतुथाँध्यायः।।

154_ 155 156

134 अर्कादिपु म्रमतिर्रिं युक्ता श्रह्ीभंकऽर्मदिमतिब् युका॥६॥ 169 उपाम्निमामीन हद मनुर्यात सकामना यत से गव हेग:। शरीर पातावधि नान्नचिन्ना यहखनामे मति पापनाग: ।॥ ६९॥ 101 101

सुध्यम्य माशोपि नमेत्र पाने माग््यकार्य न हि नदपनीति। नित्यामिदोगदि न नम्पनीद रिदनुमिद्धति भवीति बोका।। ७० ।। पन ज्ञानकूं विदिन म कर्म विय्या व मोगाय नुगापने नन। भोगेन चार्धमिशनुमूय पैवन्नामाति वियोपदिताः।। ७ ॥ 117

ix

प्याणकाले सगुणात्मनिष्ठविपश्चितो चाऊ्पनसि मलीना। 168

प्राणे मनश्र प्रविलीयते स प्राणश्च जीवे स च भूतसूक्षमे॥ ७२॥ 169 170

नाडीप्रवेशो विदुषोधिकोस्ति तत्पूर्वमे कैव गतिद्वयोश्च।

समाणजीवस्य लयः परस्मिन् सुपुप्तिकाले च यथा तथाऽ ॥। ७३॥ 172

विशुद्धविज्ञानपरा त्मनिष्ठः नोत्कान्तिमापोति परात्मभूतः । 179

174 17 परात्मवित्पाणगण: परस्मिन् संलीयते सोप्यविभाग एव ।। ७४॥

गुण्यात्मानिष्ठस्य च हार्द एव अकाशयत्यत न मूर्घनाडीम। 176

उत्कान्तविद्वानपि रश्मिसृत्या प्रयाति रात्रावपि रडिमिसत्वात् ॥ ७५॥

परेऽयनेऽपि प्रमृतो विपश्चित तां देवयानाएव्वसृति समेति। 178

उपासकस्यारचिरहमुरोडध्वा तत्ापि बाब्दात परमेव वायुः ॥ ७६॥ 179 190

विद्युत्परं तीर्थपतिर्निविष्टः वोढार एतेऽर्चिरहर्मुखाश्। 181 182

189 कार्याह्वयं ब्रह्म च ये स्मरन्ति तानेव ते ब्रह्म नयन्ति नान्यम् ।७७॥। (परं तु यद्गम्म च ये स्मरन्ति तानेव तद्वह् नयन्ति नान्यम्। 183

164 केचित प्रतीकव्यतिरिक्तमन्यत् न्रस्ेति तानेव नयन्ति देवाः॥ ७८॥ 185 स्वेनैव रुपेण परात्मभाव: स्वकण्ठचामीकरलाभवत् सः । 185 मुक्तः परात्मा5पृथगेव भृतः यत्तत्वमस्यादि विशेषविज्ञ: ॥ ७९॥

म्राझ्ेण रूपेण च केवलेन चैतन्यरूपेण विमुक्त आस्ते। 187

188 मुकसस्वसंकल्पत एव सष्टा शुट्के च भोगानखिलान् विमुक्ी।। ८०।

X

मुकतस् देहेन्द्ियवर्ग भास्ते सपकधेत्यादि च वेदवाकयान । 189

अनेक देहाश्रयणेऽपि चातना प्रदीपवत्तन्र च तन्न भाति ।।८१ ।। 150

मुक्ती गुणित्रह्मविचिन्तकत्व सृष्टचारिवज परमात्मसाग्यम्। 19t

चतुर्थकाध्यायगतेपु पन्तु चतुर्पु चार्भा इह मंगृहीना: ।। ८२ ।। न्यासोदिताध्याय चतुष्टयेपु श्रीमंकराचार्यगुरुपदिष्ठाः। ये सूल्नभाप्ये प्रतिभान्ति तेडर्थीः रवार्यनाग्ना विदुषा गृहीनाः॥८३। सगुणवरह्मनिष्ठस्य सृष्टिबर्जे स्वसाम्यना। शुद्धत्रम्मणि निष्ठस्य म्वेनैक्यं फलमच्युते ॥ 2४॥

सूतसंस्या पञ्चपछानघपयगतानि॥ ८५॥ (अधिकरणानि १०१ सूनाणि ५५५)

इति कानि बह्रीपुरे, मनत्रयनिरूपक-रवानार्यीणा क्ृतितु

शुभं भूयान :

(इनोस्मध्यगना संख्या अविस्तणमंस्याजापिका)

॥ श्रीः ॥ श्रीमते लक्ष्मीनृसिह्मपरब्रह्मणे नमः ॥

मतत्रय सारसंग्रहे श्रीभाष्याधिकरणार्थ संग्रह:

विशिष्टाद्वेतं ।I

श्रीनृ सिह्म पदांभोजसमाराधनतत्परम्।

नत्वाऽप्णावाजपेयादीन् सम्रहो लिस्यतेऽघुना ॥ १॥ श्रीभाप्यस्था धिकरण निर्णीतार्थप्रकाशकः। अपर्याप्तामृतन्रह्मस्तवोयं लिख्यते मया ॥ २ ॥ सूलसख्या पश्च चत्वारिंशसप स्वशतानि च । संख्याविकरणानां तु पट्पच्ाशचछतं तथा॥ :॥ 1 सूतराणि ५४५; अधिकरणानि -- १५६ प्रथमाध्यायः ।

गुरुपराति प्रविधाय भकतया द्रम्ोपटिएं गुरुणा शृणोतु। 1

सर्गदिकर्ता जगतस्त्वमेत्र श्षास्त्रेकमान पुरुषार्थरुपी ॥४॥ 2 4

स्वं न प्रधानं श्रुतियागतीतानन्दस्रपीति च कथ्यतेड्मिन। 5

आदित्यमध्ये च हिरण्मयोसि साकाशवाच्योस्यमुशल्दवाचयः॥५॥ 7 9

(दलोकमध्यगता सस्या अधिकरणसंर्या ज्ञापिका)

X

मुक्तन्य देह्देन्द्रियनर्ग आस्ते स एकघेत्यादि च वेदवाक्यात्। 189

अनेक देहाश्रयणेऽपि चातना प्रदीपात्तत्र च तल भाति ।८१।। 190

मुक्तौ गुणित्रह्मविचिन्तकस्य सृष्यादिवर्ज परमात्मसाम्यम्। 191

चतुर्थकाध्यायगतेपु पत्मु चतुर्पु चार्था इह सगृहीनः ॥ ८२ ॥ न्यासोदिताध्याय ननुष्टयेपु श्रीशंकराचार्यगुरूपदिष्टाः । ये सूत्रभाप्ये प्रतिभान्ति तेऽर्थाः रक्षार्यनाम्ना विदुषा गृहीताः ॥ ८३।। सगुणब्रह्मनिष्ठस्य सृष्टिव्ज स्वसाम्यता। गुद्धमह्मणि निष्ठस्य स्वेनैक्ये फलमच्युते ॥८४॥ भाप्येविकरणानां च संख्यैकनवतिश्शतम्। सूत्सर्या पञ्चपञ्चाशच्तपञ्चशतारन ॥८५॥ (अधिकरणानि १९१ सूताणि ५५५)

इति काळि. वङ्ीपुरं, मतत्रयनिरूपक-रड्वानार्याणां कृतिषु

शुभ भूयात ::

(शलोकमध्यगता सर्या अधिकरणसंख्याज्ञापिका)

।। श्रीः ।। श्रीमते लक्ष्मीनृसिह्परब्रह्मणे नमः ॥

मतत्रय सारसंग्रहे श्रीभाष्याधिकरणार्थ संग्रहः

विशिषटा्वतं ॥

श्रीरद्ध राठकोपर्पय तिराजनुगम् भजे।। अहोविलमटाचीश श्रीनिवासयतीघ्रम्। नत्वाऽप्णायाजपंमादीन् समहो लिख्यते ऽघुना ॥ १ ॥

अपर्याप्तामृत न्नमस्तवोयं लिख्यते मया ॥२॥ सूलसख्या पद्य चत्वारिंशत्पघ्यशातानि च। संस्याविकरणानां तु पट्मछादारजं तमा॥ : ॥। सून्राणि ५४५; अधिरुरणानि-१५६

xi1

ज्योतिः परं भासि दिवः परं च शचीपतिपाणपदाभिधेयः । 10 11

न्र्मेति सर्व वदति श्रुतिस्सा चराचराताडक्षिणि पुरुषश्च ॥ ६॥ 17 13 5

भूरादि सर्वेपु वितिष्ठसेऽन्तर्यामी ह्यदश्यादि गुणार्णवश्ष। 15 16

वैश्वानरात्मा घुरसान्तरिक्षमाणादि वेर्मापि चकाधि भुमा ॥७॥ 17 18 19

किश्वाक्षरास्यः परपूरुषश्च दहान्तराकाशपदाभिघेयः । 20 at 22

25 24 समुष्ठमान्र: पुरुषः परात्मा दंवादयुपास्योष्टवसुस्ततोसि ॥ ८॥

शूद्रानुपास्योमिमुखाSमराश्र त्वतस्त विभ्यत्यनिश च सवें।

स्वं रूपनाम्नोर्जगत: प्रवोढा ्ाकाशशब्देन च विश्रुतोसि ।। ९॥

अव्यक्तशव्दप्रतिपा दितोसि न सांख्यनिसस्य विमुक्तिद्य्। 29 त्वदात्मिकार्जां च न वेति सांख्यः आपाततो वेदविचाखादी॥ १० ॥ 90 पश्वेति संख्याश्रयणेपि 'यश्मिन् पय्येतिवाक्ये च भवान् विभाति। 91 सृष्टयादिवाक्ये बहुधापि भिन्ने त्वाकारणत्वे न विवाद एव ।। ११॥

अज्ञातशत्रुश्ध भवन्तमाह ब्रम्मेतिवेद जगतो निदानम्।

'न वा भरे पत्युरि'ति श्रुतौ यः आत्मेतिशन्दस्वयि गुख्यवृत्ः ।। १२।। 39

94 सर्वप्रपश्चस्य भवन्तमेव निमितमाहु: प्रकृनि च चेदाः ।

सर्वागमान्ता् भवन्तमेव व्यास्यान्ति शिष्टा अपि पूर्वरीत्या । १३ ।। 8.5

उपक्रमाध्यायगतेवु पतु चतुर्पु भाष्यार्थविचार एः ।

अथ द्वितीयाध्यायः।

मन्वादि साधुम्मृतिदष्ठरूपः योगोवत्यगम्यश्च विलक्षणस्तम् ॥ १४॥ 36 98

xili

बाहैरदष्टव परात्मजीय विभागवान् कारण कार्यरूपः । 49 41

हिता दिकार्या करणा दिदोपशन्यश्ध सामम्यनपेक्षवष्िः । १५।। 43

कृत्स्न प्रसकत्यादि समस्तदोपहीनथ लीलाफलवृष्टिकर्ता। 44 46

सामर्थर्यवान दवं रचनाविशेपे पराणुहेत्यादि निरासकोसि ॥ १६ ॥

क्षित्यम्वुतेजोऽनिलसंदती द्वे जगनिदानं स्िति वादिभेता।

ज्ञानातिरिक्तार्थपदार्थसवा नास्तीति दुर्वादिमवादिवत्रः ॥१७॥ DD

शैवागमोक्तर्थनिरासदक्ष: त्वं पसरालागममानवादी।। १८।। 63

वियत्समीरपमनस्त्यमेव तेजोऽपप्रथित्यादि पिता तमेक।

जीवात्मनित्वत्व विदोधकरतवं ज्ञानाणुघर्मोयमिति नयीपि । १९।। 56 61

फर्ताऽयमात्मेति च संत्रवीपि त्वइचकर्तृत्ववहीति जीव:। 58

जीवाथ सरें भवर्दशभूता: लमिन्द्रियार्णा जनकोखिलानाम् ॥२०॥ GO 61

एकादशानामपि चेन्द्रिपाणां भणानणूनेव करोपि सर्वान्। 01 t3

वापुमपस्पन्तसान् पृथक न तं वायुमेवाशुमिद बनीषि । २१॥ 66

गसहूतं ज्योतिरमिषठिवृतं वेश्ातिरित्तानि त इन्दिरियाणि। c6

स्वपा सष्टे अपि नामरूपे शिकार: पृतिवी व तेज:। 09

द्वितीय कध्यायगनार्य एव: सुरोन वोभाय भया गृदीन: ।। २२ ।। अथ तृतीयाध्यागः ।।

xiv

तिष्ठन् स खादौ चिरकालमेति त्रीह्यादि संदिलिष्ठ इहावरोहेव। स्वप्ने पदार्था भगवद्विसृष्टाः जीवस्प सुप्षि: परमात्मनीति ॥ २४।। 75 16

सुक्षप्रबुद्धः स हि जीवएव मूर्च्छा मृतेर्धदशा समाना। 77 78

सदा च सर्वत्रगतः परात्मा निर्दीषकल्याणगुणाकरससः॥२५। TS

ब्रह्मस्वरूपं सचिदित्यशोचत न्ह्माप्ृथम्मावत एव तद्धि। 80

सेत्वर्थकश्चापि परस्स आत्मा फळप्दस्ततनुरेव विष्णुः ॥ २६॥ + 81 81

कृत्स्नागमान्तोत्थमुपासनं तत एकं ततस्तत्र गुणानुपन्ः । 89

उद्दीथविदये स्वविभेव्हेतुसत्ाद्विमिन्ने इति निशिते है॥ २॥

ये प्राणविद्य च तयोरभेद: आनन्दसत्वादि गुणीति चिन्त्यः । 95 SG

पराणस्य वाससवविधानमप्तु शाण्डिल्यविवेत्यमभेटहष्टेः ॥ २८॥ 69 00 स्थानादिमेदाव रवि- नेत्रविद्य भिन्ने च सृयारि च यत्र तत।

'तस्यैवनि'त्यादि यजुर्गता या जन्दोम्पवाया: पृयमेव विद्या ॥। २९।।

'विध्यादि मन्त्रासभिचार दोपा: उपायनार्यावचिहानिरत्। 93

देहादपकान्नि समानकारं नि=शेकर्मक्षय उच्यतेजव । ३० ॥ ये पकविद्याधिक्नास्तु तेगं तुल्यनकिनिरिपर्माना। 95

सस्थूट्तादैध गुणैर्विशिष्टं तहानुचिनयं लिनि बोकलल । ३१॥ उपस्तविद्या च कहोलनिया तुल्मैव विद्ने दहाप्यक हैं। 100 कहीथचिप्तानियमो न नान ददस् चिन्वा गुणनिन्तनार्मे ।। ३॥

xvi

अथ चतुर्थाध्यायः ॥।

भावृचविज्ञानमिहात्मल मे स्वात्मान्तरात्मेति च तस्य चिन्ता। 124 195

नामाधुपास्ती न परात्मलाम: उद्धीथकेऽर्कौदि विचिन्तनीयम् ॥ ४२ ॥ 126 AET

उपासना चासननिष्ठितस्य मनोनुकले भवतीह देशे। 158

आवृत्तविज्ञानमपीह यावत शरीरपातं करणीयमेव॥ ४३ ॥ 129

190 + उपासनोपक्रम एव पापप्रह्दाणमुक्तं सुधियामिहेति।

शरीरपातेऽखिलपुप्यनाशोऽमारळधकार्ये तु विनश्यतो दवे॥ ४४॥ 191 132

नित्याग्िहोत्रादि तु कार्यमेव विद्यासमाप्त्य विदुपां स्वकर्म। 199

आरब्धकार्य सुकृतं च पापं फलानुभूत्यैव निरस्यमत ॥४५॥ 184

186 वागिन्द्रियं चेतसि युज्यतेश्ल पराणे मनस्सोपि च जीव एव। 185 197

नीवेन युक्तस्य च भूतसूक्ष्मे ह्यत्क्ान्तिरेपा सदसत्समाना ॥ ४६॥ 136 189

सपाणजीवस्य परात्मसन्नः स्वविश्रमायेति निगद्यतेऽन। 140

परात्मसङ्गो ह्यविभागरूपः मूर्धेन्यनाड्योककमणं बुधानाम्॥ ४७॥ 141 14g

149 निष्कान्तविद्वानपि सूर्यरर्मिद्वारव चामोति परात्मलोकम। 145 रात्रावपीनस्य च रश्मिसता मृतरसुर्धरित्ययने परे *तत ॥ ४८।। 147 एकाध्वनार्चिर्दिवसादिनैति विद्वानथाब्दात परमेति वायुमू। 116

जलाधिनार्थ तटितः परं च वोदार एतेऽर्विरद्र्मुखास्ते ॥। ४९॥। 14B 149

** (तत्=ब्रझ्मव)

3 xvii

ब्रह्मात्मक स्वं मकृते वियुक्त ब्रह्याप्युपास्ते च नयन्ति ते तम्। योसावुपास्ते परमेव कार्ये न तानयन्तीति वदत्यमुप्मिन्॥ ५०॥ 150

तिरोहितं यन्तिजरूपमस्ति तदेव चाविर्भवतीह मुक्तौ। 181

सर्वा् कामाननिमक्त एव समस्नुते मोक्ष इति मकलसम ॥५१! 152

श्रुतौ य आात्मेति गुणाष्टकं तत् तद्युक्त आत्मा प्रतिभाति मुक्कौ । 153

परालासंकल्पवि मिश्रनैजसंकलपतस्सृप्ट पदार्थेमोग: ।।५२ ॥। 154

मुक्तस्य तन्वादिकमस्ति तब विधा चतुर्धा नवघेत्यनेकम्।

जगत्मतित्वा दि विसृज्य साम्य परात्मभोगे पलिपाद्यतेऽत्र। 156

चतुर्षु पादेपु तुरीयगेपु विचारितारथो इह संगृहीताः ।। ५३ ॥ श्रीमाण्यतात्पर्यसुसंग्रहोऽयं सुखेन बोधाय सुपण्डितानां। रव्नार्यनामा लिखितो बुघेन जयलसौ संसदि पण्डितानाम् ॥! ५४॥ इत्यं चतुर्मिरध्याये: व्याससूत्रार्थबोधकैः। श्रीभाष्योक्तार्थसहितै: स्तुतद्दयार्िन् परसीद गे ॥५५ ॥

तह्याख्या। लिलिखुश्ध पूर्वमुखव तात्पर्यविज्ञान् पद्। - तेज्मी यादवभारकरी प्रथमजी श्रीशंकराचार्यक: मच्चारयों यतिराजलक्ष्मणमुनिः श्रीनीलकण्ठाह्वसन् ।। ५६ ॥।

भाप्यत्यार्थ संगृद्य पालिसं सुधियां मुदे।।५७॥ इति काळि, कीपुर, रह्वाचार्याणा कृतिपु श्रीमाप्याधिकरणार्थसंमह: संपूर्ण:।। शुभं भूयात

।। श्रीः !। मतन्रय सारसंग्रहे द्वेत भाष्याधिकरणार्थ संग्रह:

द्वैतम् प्रथमाध्याय: ।।

लक्ष्म्था55िए *क्षाभिमानिदेवं मध्वार्यसद्गुरुम्। नत्वा भाप्याविकरणसंमदीर्यं विलिख्यते॥ १ ॥ मों 1 04 विप्णुर्जिज्ञास्य उक्त: सच सकलपिता सोपि शासत्रेकगम्यः न नस्मिन् वेदान्वयाव सः श्रुतिगतपदवाच्यस्स एवेक्षणीयः ।

अभ्यासाद्विप्णुरानन्दमय उदघिशायीति चाकारावाच्य: 7 B

लीजात पाणश्र विष्णु: विचरणकथनाव ज्योतिरप्याद्द विष्णुम॥ २ ।1 g 10

छन्दस्वरूपोयमिति व्रपीति ज्योतिहरि: प्राणपदाभिवेय: । 11 11

ब्रम्मेति सर्वेत परात्मरूद: चराचराता च स एव विप्णुः ॥ ३॥ 19 14

मुहां मविष्टी हरिरेव रूमद्वयेन तस्ी नयनान्तस्थ्। 15 16

म्वाधन्तरस्योपि स विष्णुरेव सदश्यधर्मादिगुणोपि विष्ुः ॥ ४॥ 16

*रक्ष्गीनृ'सेंद इत्यर्घः । लोकमध्यगता संस्या अधिकरणसंरव्याज्ञापिका

XX

वैश्वानरात्मापि च विष्णुरेव सुंभ्वादि वेश्मापि स विप्णुरेव। 10 20

भूमापि विष्णुस्सुसुखस्वरूपः सान्तस्य धृत्याऽक्षरवाच्य एपः॥५॥। 51 29

सच्छब्दवाच्यो हरिरक्षतेति कर्माभिधानात दहरोऽपि विष्णुः। 23

ज्ञानार्थिना प्रार्थितवस्तु विष्णुः तस्पानुकृत्या हि विभाति सर्वम् ॥ ६ ॥ 25

ईशानशन्दप्रमितोपि विष्णुः अनन्तरं वामनशब्दसत्त्वात। 26

विद्याधिकारोस्ति हि देवतानां मध्वादिविद्यास्धिकारभावः ।७ । पौल्रायण: क्षत्रिय एव तरात शूदस्य निद्याधिकृतिर्न चाल। 58

यस्माज्जगच्वजति येन वज्र समुद्धतं सोपि च विष्णुरेव ।।८ ।। 29

81 हृद्यन्तरज्योतिरपीह विष्णुः साकाशवाच्यस्स भिदोपदेशात्। 82 स्व्रप्नादि कर्ता स च विष्णुरेव प्राज्ञेन सङ्गाच्च मिदोपदेशात ॥ ९।। 99 श्रुतिश्रुतत्राझ्मणशब्दवाच्य: पत्यादिशव्दाल् स च विपणुरेव। योऽव्यक्कतशव्दादिरिह श्रुतिस्थः तदन्तरातमानममुं न्रवीति ॥ १० ॥ 94

85 ज्योतिःपद कर्मविधायक तत उपक्रमाद्विप्णुमिह नवीति। पञ्चेऽपि संख्याश्रयणेऽपि पञ्चजनाश्श्रुतिस्था हरिमाहुरेवम्।। ११॥ 36

यःकारण कार्यमपीह हएं आकाशशन्दादिषु विप्णुरेव। लोकस्यवेदस्थसमस्तशब्दाः विष्णुं समाहु: प्रथमं परत्र ॥ १२ ॥ 88

आकृष्य योगेन च तत्तदर्थनोधे सुशक्ता इति युक्तमत्र । 83

प्रकृत्यदित्यादिपदाभिघेय: विप्णुः पतिज्ञादनुकूललिकान ॥। १३ ।। श्रुतिस्वशन्यादि पदानि योगात विष्णुं व्ुपन्त्येब तथेतरेडपि। 40

व्याख्यातरीत्यैव सुवेदितव्याः विषण्वर्थका एव सुनिणयोत्र ॥ १४॥। 40

xxi

अथ द्वितीयाध्यायः॥

विष्णवादिनोक्त्तास्स्मृतयः प्रमाण रुद्रादिनोक्ता न फलाघदष्टे: । 41

वेदास्तथा भारतपश्चराल-मूलारन्यरामायणमुख्यशास्त्रम्॥ १५ ॥ 4I

न तेषु दोषा: परिकल्पनीयाः नित्यासस्वतो मानमिति प्रसिद्धम। 42

विष्णुप्रदत्ताखिलशक्कयस्ताः मृदादिवस्तुष्वभिमानिदेवाः ॥ १६॥ 49

असज्जगद्वीजमिति श्षुतिश्र न्ौव चासत्पदमित्यवेहि। 44

जले जलं सिक्तमपीह वृद्धिः यथा पराप्तावपि जीवमेदः ॥ १७॥ 45

विष्णुस्स्वतन्त्रों न परानपेक्ष्य सृजत्यसो किं स्विदिति श्रुतेध। 46

जीवस्प कर्तृत्वमयुक्तमेव सर्वत्र शक्तस्ता हि विष्णुरे । १८॥ AT

स्वतन्त्रविष्णौ श्रुतिसिद्धशक्तौ न लोकयुक्त्यादि सवककुमहेम्। 48

प्रयोजनार्थी न च सृष्टिरस्य मत्तस्य नृत्यादिरिवेह लीला ।। १९॥ 49

वैपम्यनैर्धृण्यवियुक्त एषः कमाद्यपेक््पैव फलपढाता । 50

श्रतौ च लोके च विरुद्धरूपा धर्मा हरौ युक्ततया विभान्ति ॥ २०॥ 51

प्रधानमेतज्जगतो न कर्तृ विष्णुं विना कस्य च नासित शक्ति: । ब्रह्मस्यितं ब्रह्मविलीनमेतत नान्पत्र तत्सेश्वरको निरसः ॥२१॥ धर्मादिको नास्ति च यन्मते सः चार्षाकपक्षस्मुनिरस्त एव। देहस्य चाइमा नयनादिकं तु विष्युं विना नेति च पूर्वमक्तम ॥ २२ ।। 55

शरीरसम्रात् पुरुषपवृत्तिः स्वशक्त्यभावेन न युक्त एव। 58

कार्य महत्यदिति युक्तिवादी स तार्किको दृरतरं निरलः ॥ २३ ॥

xxli

पराशुपुन्जो जगनो निशनमित्येदवादोपि निरस पद। न शन्यसदय कदानि सिद्धयेदमय शब्दो हरिगेव वर्कि॥४ ।। विज्ञानमायं क्षणिकं य माद मर्वन्रषिण महिन्ृतम्सः । co

सन् स्वादसत स्वान सदरक ने स्यादित्यादि वादी थ निरव एव: ॥:५।। पत्मुर्गतं सर्वेविरददमेतन उमध् रदः परतन्त पव। शविश्च काचिन जगति मसिदा सा देवना विध्नुभृते न शक्ता । २६॥ वियश जन्मादिवदेव वायुस्वथैत नो जन्म सतस्तु शासति । तेज: परमात जनिमस्तुते तन आापः परस्मान्निमाप्तुवनित॥२७॥ 'ता असनमि'त्या च भूमिरका दर्त न स्वक् च विशुरे। 52 90

खादेर्जनिर्या तु विपर्ययेण रयकमदास्य विवकिनोत ॥।२८॥ विज्ञानललात मनसश सृष्टि: विषुर्न कुत्रापि चिलीयते सः। 78

ज्ीवाथ् विष्णोर्जनिमान्तुवन्ति स्रुतेश्र युक्तेर्पपविसत्वान॥ २९॥ 74

उतान्तिगत्यागतिमानगुस्तः वंसक्ष विष्णोर्हुमगन्यवञ् । 75

रजीव: परध्यापि विभिन्न एव तत्त्वं श्ुनिर्व्रद्मसमार्धिकेति॥ ३०॥ आध्यन्तूत्यो हि यथा परात्मा जीवासयवेति न दोपलेशः । 78

आनन्दरूपोपि च जीव एय: पुंस्लादिवत् व्यज्यतएव काले ॥ ३१॥ 79

शास्त्राथंवत्वाय बिहारतादे: जीवोपि कर्ता हरिनिन्न एव। 80

विष्णोध जीया पृथगेशमूताः चन्वादियुक्ता इति शास्त्रमादद ॥। ३२।। अनादिक्मादिविचित्रमावात परस्परं जीवपुखादि चितम्। आणाश् जन्मादि भजन्त एव मनस्तथा वाकू च मनः प्रजाताः ॥। ३३॥ 89 64 83

xxiii

86 87 प्राणस्तथा द्वादश चाणवश्च श्रेष्ठस्तथा विष्णुज एव मुख्यः । 8B

प्राणश्च सुरन्यो हरिनिम्न एव नेत्रादिवत सृष्टिरपीह गीता ॥ ३४॥ 89

यथा मनोवृत्तिवशाद्विभिन्नं प्राणोप्ययं पञ्चविधो विभिन्नः । 90

अणुश् मुख्यः करणानि जीवसहायभूतानि हरौ सिथितानि ॥ ३५ ॥ 91

श्रेष्टातिरिक्तानि त इन्द्रियाणि ते द्वादरैवेति विनिश्चितानि। 91

नामानि रूपाणि च विष्णुरेव त्रिवृत्कृतानीह सृजत्यजो न ॥३६ ॥ 9g

• मांसादि भौम न तु सर्वमऊ अप्तेजसोरंशमनेहि तल। 94

त्रिवृसकृतं सर्वमथापि विद्यात भू-तोय-तेजांसि विशेषहेतु 95

द्वितीयकाध्यायगतेषु पत्तु चतुर्पुं चार्था इह संगृहीता:॥। ३७ ॥।

अथ तृतीयाध्याय: ।।

जीवोन्यदेह्ंमति माति भूतैः सूक्ष्मेः परिषक्त इति न्रीति। 9G

तरिनृत्कृतेप्यत्र जलाधिकवात स चाद्विरेतीति निगद्यतेऽस्मिन् ॥। ३८॥ 97

पाणश्र साक स हि गच्छतीति वालं स भागेन च जीवमेति। 99 09

श्रद्धारत्यहोमो जलडोम एव यागादिकृत गच्छति भूतसूक्ष्मैः ।। ३९ ।। 100 101

'अपामसोमं'तिति वेदवाक् च नाम्मशमाद्देति च माक्तसूत्रम्। 102

कर्मक्षये सत्यपि भुक्तशिटकर्भी पुनर्जीव इहेत्यवादीव॥ ४० ॥ 109

यथा प्रयातः पुनरेति भूमि तथाऽन्यथा चापि पथेति वक्ति। 104

पुनर्जनिपाप्ति निदानकर्माSनारश्ुतिस्तत्प्रतिबोधनाय।। ४१॥ 105

यज्ञाय्कर्तु: गविरागतिर्सात कृतान्नवश्यस्य च सोपपना। 100

समाज्ञया सप्त च रौरवादीन यागादयकर्ता लमते च दुःखग ॥४२ ॥ 107

xxvi

मोक्षेप्युपासा भवतीच्छयैव कर्मापि कुर्वन्ति निजेच्छयैव। 101 158

ये व्रम्मनिष्ठा स इमे वरियुक्ता आनन्दभाजोपि यथाधिकारम् ॥ ६२ ॥ 154 155

पराणाह्ययाडजात पर उत्तमो हि विष्णुः प्रसिद्धरश्रुतिपूपदिष्टः । 156

य उत्तमो मानवदेयसंघात पाणो विनुकौ हरिरेव तस्मात ॥६३॥ 157

ये भूमविद्यागतसत्यमुग््याः ब्रह्मस्वरूपान्तरगा गुणास्ते । 158

लक्ष््याः कदाचिन्न जनिर्भवान्धी स्वेच्छावशात् भूमिगतास्तुवनती ॥ ६४ ॥ 159

160

प्रसादपूर्व गुरुदवमेव ज्ञानं फलि स्यादिति निर्णयोत ॥ ६५ ॥ 161

I62 स्वीयप्रयल्ञाच गुरुमसाद: श्रुतौ वलीयानिति सम्पगुक्तम्। श्रोतव्य आारमा गुरुवर्यपादशुशूपया चासकृदित्यतश्र ॥६६॥ 163

विधैव हेतुः परमात्मलामे किद्वापरोक्षाचिष्रणा च गीता। 164

ज्ञानं परं मोक्षनिदानमत्र तमेवमित्यागमशास्त्रयुक्ते: ॥६७॥ 165

गुरुप्रसाददश्रव्रणादि यद्वत मक्ति:शमादाश्र निंदानभूंताः । 167 उपासनाभेदवदेव विष्णोः दृषटिप्रमेदोपि विमुक्तिहेतुः॥ ६८ ॥ 168 सामान्यद्ष्टया न विमुक्तिसिद्धि: योग्यामदष्टया भवतीतिसूक्ता। 169 विशेपमक्त्याडस्य स विष्णुरेव ज्ञानं मदायाथ ददाति मुक्तिम् । ६९।।

ज्शनादि भेदेऽपि न भेद इः अंशांशिनोरिन्ट्विरीस्वत् सः । 111 अ्रह्मादि देवेस्महितास्ति विद्या तत्रास्युपासाकरणे न दोमः ॥ ७॥

xxvii

सर्वाङ्ञजुष्ट: कतुरेव *चोरषः तथा हरिर्गूमगुणो विचिन्स्यः। भूमापि नानैवर वचिन्त्य इष्टः शब्दानुमाक्षादिविभेददेः ॥ ज॥ 175

*उद्ध := श्ष:

स्न्रयोग्यमुक्त्वर्थमुपासनायां पापादिनाशाय तदन्यचिन्ता। 174

फलान्तरार्थीं च हरिं विचिन्त्याद कामएवाल ममुशुरुकः ॥ ७२॥ 195

ये चाङ्गदेवा रविवहिमुख्याः ते चाप्युपास्या इद्द मुक्तिकामै:। 176

विमु क्त्युपासासह मावशून्यात् न ते* विचिन्त्या इति वकिसूलन ॥ ७३॥ 117

आनन्द आत्मा स च सत्यरूप: ज्ञानस्वरूपस्स इनीह चिन्त्यः । सृतोयपादेडल मया गृहीताः एते बुधानां हृदि भान्तु नित्यम् ॥ ७४॥

चट्टस्यविज्ञानमदस्त सरवं फलपरदं कर्म ततोधिके तु। 178

वेदेपु निष्णातमतिर्गुरौ च सुभक्तियुक्तो हरिचिन्तकोसौ ॥ श॥ 179

180

ये ब्रम्मनिंष्ठा विविधेषु तेषुं मौनें शमाद्याचरण कियायाः॥ ७६॥ 181

181 ब्रह्माप्त्यपेक्षा सकलेपु विद्यात् तदहजीवेषु तु तक्य सिद्धि

ब्रम्माप्तिकामोपि कदापि विष्णोरैश्वर्यकामी न भवेदिहेति। 183

देवर्षिगन्धर्वेपदातिरिक्तफलाणिलापी न पतेदिहेति ।।।। ७।। 183

181 कमीदि कुर्वान्ति च ये तु विप्राः तेभ्य:फल ज्ञानिसुरा दिशन्ति। 188 मुक्तिर्गृहस्थस्य भवेदिहेति व्रवीति देवान गृहिणो नरन्ञ ॥ ॥ * ते=अज्देवत्ाः।

xxix ज्योतिःपरं यच्छृतमत्र तद्धि हरिः परालेत्यवदन्महर्षिः। 916 मुक्तःपरं प्राप्य वहिष्मोगान् परात्मना साकमयैप भुक्े॥८७॥ मुक्तौ हरेर्देंदमनुपविश्य प्रभुसतेऽन्तर्वहिरेव भोगान। 917

मलानपेक्षा: परिभुअ्ते तं मुक्तोह्यनन्याधिपतिर्भवेत् सः॥ ८८ ।। 216 219

मुक्स्य देहोसिति स निश्शरीरः चिन्मान्नदेहश्व वितीर्णशोक: । सष्टयादिवर्ज परसाग्यगामी पुनर्जनिं नैव विमुक्त एति ॥८९॥ 91

229

नाक्तते प्राप्य हरि विमुक्त: स्वानन्दभुमि्विष्णुसमीप आस्ते। चतुर्थकाध्यायगतेयु पत्तु चतर्षुचार्था इह संगृहीताः ॥९०॥ सूत्नसंख्या चतुप्पष्टिः तथा पख्वशतानि च । संख्याधिकरणानां च त्रयोषिंशतिरेव चं ॥। ९१। शतद्वयेन सहिता मध्वमाष्ये समीरिता। आनन्दाधिक््यतषीच् संग्रह्ोयं मयोवितः ॥९२ ।। (सूसाणि ५६४ अधिकरणानि २२३) श्रीमध्वमाप्यार्थसुसंग्रद्ोय रकार्यनाम्ना विदुपा गृहीतः। विपश्चितोमुं कृपया मुदा च गृह्यन्तु चिते झरण हरिनः ।। ९३ ।। कुल्तालं वायुदेवायें द्वैतवेदान्तपपिडतम्' सारामि यस्माद भावेवं शास्त्रार्थ सल्किमायसः ॥ ९४॥ मीमांसार्ये पाणिनीयं च तन्त्रं श्रीमद्वेदो याजुपः कारिजादै:। गीतागाधाव्याससूत्रन्िभाष्यं येनाघीतं ज्यौतिषं सद्गरुभ्यः ॥ ९५॥ नूतनसालाख्वदेशे शसमादानाविकारिगा । रद्वाचार्येण तेनाय कृतो विजयतां भुवि। ९६॥ ओं इति काळि, बज्गीपुर, मतलयनिरूपक रक्ाचार्याणां कृतिपु हैतभाध्याविकरणार्थसंगह: संपूर्ण: ॥

अधिकरणनामधेयसचिका (अर्द्वैतम्)

प्रथमाध्याये ्रथम: पाद: ॥ (28) दहराषिकरणम् ।

(1) जिज्ञासाधिकरणम्। (24) अनुकृत्यधिकरणम ।

(2) जन्माघ्धिकरणम। (25) प्रमिताधिकरणम्।

(8) शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । (26) देवताधिकरणम ।

(4) समन्वयाधिकरणम्। (27) अपशूद्राघिकरणम।

(5) ईक्षत्यधिकरणम । (28) कम्पनाधिकरणम्। (6) आनन्दमयाधिकरणम । (29) ज्योतिरधिकरणम ।

(7) अन्तरधिकरणम्। (80) अर्थान्तरत्वादिव्य पदेशाधि

(8) आकाशचिकरणम। करणम।

(9) आाणाविकरणम । (31) सुपुप्त्युत्कान्त्यधिकरणम्। + (10) ज्योतिर विकरणम । चतुर्थः पाढ़:॥ (11) इन्द्रपाणाधिकरणम्। द्वितीय: पाद: ॥ (32) आनुमानिकाधिकरणम। (83) चमसाधिकरणम। (12) सर्वन्न प्रसिद्धयधिकरणम । (84) मंख्योपसंग्रहाधिकरणम । (13) अत्तधिकरणम। (35) कारणसाधिकरणम। (14) गुहाषिकरणम्। (86) जगद्वाचित्वाधिकरणम· (16) अन्वराधिकरणम्। (87) वाक्यान्वयाधिकरणम् । (18) अन्तर्याम्यधिकरणम। (38) प्रत्यकृधिकरणम । (17) अदृश्यत्वाविकरणम। (39) सर्वव्यस्यानाधिकरणम्। (18) वैधानराषिकरणम्। द्वितीयाध्याये प्रथमः पाद:।। तृतीयः पाद: ॥ (40) रमृत्यधिकरणम । (19) द्युम्वाद्यविकरणम्। (41) योगपत्युक्त्यधिकरणम् । (20) भूमाधिकरणम्। (43) न विनक्षणत्वाधिकरणम । (21) अक्षराधिकरणम्। (43) शिषापरिमरहाधिकरणम्। (22) ईक्षतिकर्माधिकरणम्। (44) भोवतापत्यधिकरणम्।

xxxi

(45) आरम्भणाधिकरणम्। (46) इतरव्देशाधिकरणम्। (78) उत्क्रान्तिगत्यघिकरणभ्।

(47) उपसंहारदर्शनाविकरणम। (74) कर्त्रधि करणम्।

(48) कृत्स्नप्रसक्त्यधिकरणम् । (75) तक्षाधिकरणम।

(49) सर्वोपेताविकरणम् । (76) परायताधिकरणम्।

(50) प्रयोजनवत्वाधिकरणम्। (77) अंशाधिकरणम्।

(51) अवेधम्यनेर्घृण्या धिकरणम्। (78) पाणोस्सत्यधिकरणम् ।

(52) सर्वधर्मोपपतत्यधिकरणम्। (79) सप्तगत्यधिकरणम्। (80) माणाणुलाधिकरणम्। द्वितीयाध्याये द्वितीय: पाद: ॥ (81) प्राणश्रैष्ठयधिकरणम्। (63) रचनानुपपत्त्यधिकरणम्। (64) महद्दीर्घाधिकरणम्। (82) वायुक्रियाधिकरणम्।

(55) परमाणुजगत्कारणत्वाधिकरणम्! (8) ज्योतिराद्यधिकरणम्। (56) समुदायाधिकरणम! (57) अभावाधिकरणम। (85) इन्द्रिया विकरणम्।

(58) एकस्मिन्नसम्भवाधिकरणम्। (86) संज्ञामूर्तिवलृप्त्यधिकरणम्। (87) तदन्तर पतिपत्यविकरणम्।

(60) उत्पत्त्थसम्भवाधिकरणन्। (88) कृतात्ययाधिकरणम्। (89) अनिष्ठादिकार्याधिकरयाम्। तृतीय: पाद: ॥ (90) स्वाभाव्यापत्त्य विकरणम् । (61) विथदधिकरणम्। (91) नातिचिराधिकरणम्। (*2) भातरिश्वाधिकरणम । (63) असम्मवाधिकरणम्। (93) सन्ध्यधिकरणम्। (64) तेजोधिकरणम। (94) तद्भावाधिकरणम। (65) अबधिकरणम। (95) कार्यानुस्मृतिशब्दविध्यधिकर- (66) पृथिव्यधिकरणम। णम 1 (67) तदभिध्यानाधिकरणम् । (96) मुग्धाविकरणम। (68) विपर्ययाधिकरणम्। (97) उभयलिक्काघिकरणम्। (69) अन्तराविज्ञानाधिकरणम् । (98) प्रकृतेतावत्वाधिकरणम्। (70) चराचरव्यपाश्रयाधिकरणम। (99) पराधिकरणम्। (7!) आत्माधिकरणम । (100) फलाधिकरणस्। (72) ज्ञाधिकरणम्। (101) सर्ववेदान्तपत्ययाधिकरणम।

xxxii (102) उपमदारापिंकतण। (103) अन्ययालापिररणम। (132) मूमत्यायक्ष्वाधिकरणम्।

(101) व्यास्त्यधिकरणम। (188) गन्दादिमे दाषिकरणम।

(105) मर्शभेदपिकरणय । (181) चिफनाधिकरणम्।

(I06) आानन्दायधिकरणम्। (188) कान्याधिकरणम्।

(107) अन्नगृटीन्यधिकरणम। (186) यथाध्रयमाव्राधिकरणम्।

(109) माध्यानाधिकरणभ्। (187) पुरुर्थाधिकरणम्।

(109) कार्यीम्यानाधिकरणम। (188) पगमर्णाधिकरणम ।

(110) गमानाधिकरणम्। (139) म्ुतिमात्रापिकरणम !

([iI) सम्बन्धाधिकरणम् । (14D) परिप्तताधिकरणम् ।

(112) सम्मृत्यधिकरणग। (141) अग्ीन्यनायधिकरणन।

(113) पुरविद्याधिकरणम्। (142) गर्यापेक्षाधिकरणम्।

(114) वैदाधिकरणम्। (148) भर्जोन्ानुमत्यिकरणभ्।

(115) दान्यधिकरणम्। (144) थाथमकमा चिकरणम।

(116) सम्परायाधिकरणम्। (145) विदुगधिकणम्।

(117) गतेस्थवत्त्वाधिकरणम्। (146) तुद्धताधिकरणम्।

(118) अनियमाधिकरणम। (147) धिकारिकाषिकरणम ।

((19) यावदधि काराधिकरणम । (149) वहिरधिकरणम।

(:20) अक्षरायधिकरणम्। (149) स्ाम्यधिकरणम् ।

(121) इयद्धिकरणम्। (160) सहकार्यन्तर विध्यधिकरणम्।

(122) अन्तरत्वाधिक्रम् 1 (151) अना विप्कारधिकरणम् ।

(123) व्यतिद्वाराधिकरणम। (152) पहि काधि कतणम् ।

(124) सत्याद्यधिकरणम्। (153) मुक्तिफला नियमाधिकरणम्

(125) कामाद्यधिकरणम्। (164) आवृत्यधिकरगम्।

(126) यादराधिकरणम (155) आतमतोपासनाधिकरणम् ।

(127) तन्निर्धारणाधिकरणं। (156) प्रनीकापिकरणम्।

(128) मदानाधिकरणम् । (167) व्रभदस्यधिकरणम्। (188) आदित्याघिमत्यधिकरणम् । (129) लिक मूयस्त्वा घिकरणम् । (159) आासी नाधिकरणम। (180) ऐकात्म्याधिकरणम् । (160) एकाअताधिकरणम। (161) आपायणाधिकरणम।

xxxiii

(162) तदधिगमाधिकरणं। (178) दक्षिणायनाधिकरणं।, (16B) आतमगृहीत्यधिकरण। अच चतुर्थाध्याये तृतीयः पाद:। (164) अनारव्धकार्यािकरण। (179) अर्चीरादधिकरण ।

(166) विद्याजनासाधनत्वाधिकरणं (180) वाथ्यधिकरणं।

(167) इतरक्षपण। विकरणं। (181) तडिदधिकरणं।

अथ चतुर्थाध्याये द्वीतीय: पाद: (182) आतिवाहि काधिकरण।

(168) वागधिकरणं। (188) कार्थाधिकरण।

(169) मनोधिकरण। (184) अप्रती का लम्बना धिकरणं।

(170) अध्यक्षधिकरणं। अथ चतुर्थाध्याये चतुर्थ: पाद:

(171) आसृत्युपकमाधिकरणं। (185) सम्पद्याविर्भावाधिकरणं।

(172) संसारत्यपदेशाधिकरणं। (186) अविभागेनदएत्वाधिकरणं।

(178) प्रतिषधाधिकरणं। (187) ब्राह्माधिकरणं।

(174) आागदिलयाधिकरणं। (188) सङ्कल्पाधिकरणं। (175) अवनिभागाधिकरणं। (189) अभावा घिकरण। (176) तदोकोधिकरण। (190) प्रदीपाधिकरणं। (17'7) रहम्यधिकरणं। (191) जगदूयापाखर्जा विकरणं।

xxxiv

श्रीः श्रीभाष्णाधिकरण संख्यासूचकपत्रिका । प्रभमाध्याय ।

1 जिज्ञास्ताचिकरणम्। 23 a प्रमिताधिकरणं। 2 जन्माद्यधि करणम्। 27 थर्थीनतरतादिव्यपदेशाघिकरण। 28 आनुमानिकाधिकरणभ् । 4 समन्वयाधिकरणम् । 20 नमसाधिकरणम्। 5्व ईक्षत्यविकरणम् । 30 संख्योपसंगहाधिकरणम्। 6 आनन्दमयाधिकरणम। 31 कारणत्ाधिकरणम । 7 अन्तरविकरणम् । 82 जगह्वाचित्वाधिकरणम्। 8 आकाशाधिकरणम्! 38 वाक्यान्वयाधिकरणम् । 9 प्राणाधिकरणम्। 34 पऊृत्वधिकरणम् । 10 ज्योतिरधिकरणम। 35 सर्वव्या्यानाधिकरणम । 11 इन्द्रपाणाधिकरणम् । अथद्वितीयाध्यायः 12 सर्वत्र प्रसिद्धयविकरणम् । 30 स्मृत्यधिकरणम्। 13 अत्तधिकरणम्। 37 योगमत्युक्त्यधिकरणम्। 14 अन्तराधिकरणम। 85 विलक्षणत्वाधिकरणम् । 39 शिष्टापरिग्रहाधिकरणम् । 16 अदृश्यत्वाविकरणम्। 40 भोकत्रापत्यधिकरणम् । 17 वैधानराधिकरणम्। 41 आरम्भणाधिकरणम् । 18 द्युभ्वाद्यधिकरणम्। 42 इतर्पदेशा धिकरणम्। 10 भूमाधिकरणम । 43 उपसंहारद्दर्श नाधिकरणम। 20 अक्षराधिकरणम। 21 ईक्षतिकर्माधिकरणय। 45 प्रयोजनवत्वाधिकरणम् । 23 दहराधिकरणम्। 46 रचनानुपपत्त्यिकरणम् । 28 प्रमिताधिकरणम्। 47 महद्यीर्घाधिकरणम् । 48 समुदायाधिकरणम् । 25 एतदूगरमे मध्वचिकरणं। 49 उपलबध्यधिकरणं। 26 एतद्रमें अपशूद्धाधिकरणं 50 सर्वथानुपरत्याधिकरण ।

XXXy

.51.एकस्मिन्न सम्भवाधिकरणम् । 81 पराधिकरणम्। 52 पशुपत्यधिकरण। 82 फलाधिकरणम्। 53 उत्पत्त्यसम्भवाधिकरणन्। 88 सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम्। 54 विषद्धिकरणम्। 84 अन्यथालाधिकरणम। 55 तेजोधिकरणम्। 85 सर्वाभेदाधिकरणम् । 56 आत्माधिकरणमू। 86 आनन्दादधिकरणम्। 57 ज्ञाधिकरणम्। 68 क्त्र धे करणम। 88 समानाधिकरणम्। 50 परायत्ताधिकरणम्। 89 सम्बन्धाधिकरणस् । 60 अंशाधिकरणम्। 90 सम्भृत्यधिकरणम् । 61 माणोत्पत्यधिकरणम्। 91 पुरुपविद्याधिकरणम् । 69 सपगत्यधिकरणम्। 92 वैदाद्याधिकरणम्। 68 माणाणुतािकरणम्। 93 हान्यधिकरणम्। 64 वायुक्रियाधिकरणम्। 94 सापरायाधिकरणम्। 65 श्रेष्टाणुस्ाधिकरणम । 95 अनियमाधिकरणम । 66 ज्योतिराघषठनाधिकरणम् । 96 अक्षराद्यषिकरणम्। 67 इन्द्रियािकरणभ्। 97 अन्तरत्वाघिकरम्। 68 संज्ञामूर्तिकृम्त्यधिकरणम्। 98 कामादयधिकरणम्। अथ तृततीयाध्यायः 99 तन्निर्धारणानियमाधिकरणं। 100 प्रदानाधिकरणम्। 70 कृतात्ययाधिकरणम्। 101 लिङ्गभूयस्त्वाघिकरणम्। 71 अनिष्ठादिकार्याविकरणम्। 108 पृर्वविकल्पाधिकर णं। 72 तत्वानाव्यापत्यधिकरणम् । 103 शरीरेमावाधिकरणैं। 78 नातिचिराधिकुरणम्। 74 अन्याधिष्ठिताधिकरणम् । 105 भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् । 75 सन्ध्याधिकरणम् । 106 शब्दादिभेदाधिकरणम् । 76 तदभावाधिकरणम्। 107 विकल्पधिकरणम्। 77 कार्यानुस्मृतिशब्दविष्यधिकरणम्। 103 यथाश्रयभावाधिकरणग। 78 मुग्धाधि करणम। 109 पुरुषार्थाधिकरणम्। 79 उमयलिक्काषिकरणम्। 110 स्तुतिमात्राधिकरणम । 80 अहिकुण्डलाघिकर्ण। I11 पारिप्लाधिकरणम्।

xxxvi

118 सर्वापेक्षाधिकरणम्। 134 इतरक्षपणाघिकरणं। 185 वागधिकरणं। 114 नमदमाययधिकरण। 115 सर्वान्तानुमत्यधिकरणम्। 136 मनोधिकरणं।

1.6 विहितत्वाधिकरणं। 137 अध्यक्षाधिकरणं। 138 भूताधिकरणं। 117 विघुराधिकरणम्। 139 आसृत्यु्कमाधिकरण। 118 तह्वताधिकरणम्। 140 परसम्पत्त्यधिकरण। 119 स्वाम्यविकरणम्। 141 अविभागाधिकरणं। 120 सह कार्यन्तर विध्य धिकरणम्। 142 तदोकोधिकरणं। 121 अनाविष्काराचिकरणम्। 148 रदयनुसारधिकरणे। 122 ऐहि काधिकरणम। 144 निशाधिकरणं। 123 मुक्तिफला नियमाधिकरणम्। 145 दक्षिणायनाधिकरणं। अथ चतुर्थाध्यायः। 146 अर्चिरादयधिकरण। 124 आाउृत्यधिकरणम्। 147 वाय्वधिकरण । 125 आत्मत्वोपासनाधिकरणम्। 148 वरुणाधिकरणं 126 पतीका धिकरणम्। 149 आतिवाहि काषि करगं। 127 आदित्याधिमत्यधिकरणम्। 150 कार्याधिकरणं। 198 यासीनाधिकरणम । 151 सम्पद्याधिकरणं। 129 आआायणाधिकरणम । 152 अविभागेन हष्टत्वाधिकरणं। 130 तदभिगमाधिकरण। 153 महाधिकरणं। 181 इतराधिकरण। 154 सक्ल्पाधिकरण। 182 अनारब्धकार्याधिकरण। 155 समावाधिकरणं 188 अमिहोत्रादधिकरणं।, 156 जगदयापाखर्जाधिकरणं।

द्वतभाष्याधिकरण संर्यासूचकषत्रिका ॥ प्रभमाध्याय ॥

1 जिज्ञासाधिकरणम। 27 देवताधिकरणम्। 2 जन्माद्यविकरणम् । 28 अपशूद्धाधिकरणम् । 29 कम्पनाधिकरणम्। 4 समन्वयाधिकरणम । 5 ईक्षत्यषिकरणम्। 30 ज्योतिरधिकरणम्। 31 आकाशाधिकरणम्। 6 आनन्दमयाधिकरणम । 32 सुपुप्त्यधिकरणम् । 7 अन्तस्थत्वाधिकरणम् । 88 ब्रह्मणाधिकरण। 8 आकाशाधिकरणम। 34 आनुमानिकाधिकरणम । 9 प्राणाधिकरणम्। 35 ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम्। 10 ज्योतिरधिकरणम् । 1। गायव्यधिकरणम् । 37 कारणत्वेनचाकाशाधिकरणम्। 12 अन्तिमप्राणाधिकरणम। 13 सर्वेगतत्वाधिकरणम्। 88 समाकर्पाधिकरणम्। 39 मकृत्यषिकरणम् । 14 अत्तृत्वाधिकरणम् । 16 गुहाधिकरणम। 41 स्मृत्यधिकरणम्। 16 अन्तराधिकरणम । 43 न विलक्षणसाधिकरणम । 17 अन्तर्थाम्यधिकरणम। 43 अभिमान्याधिकरणं 18 अदृश्यताधिकरणम्। 44 असदधिकरण। 19 वैश्वानराविकरणम् । 45 भोकषिकरणं । 2 घुम्नादविकरणम्। 46 आरम्भणाधिकरणम् । 21 भूमाधिकरणम । 47 इतर्पदेशाधिकरणम्। 22 अक्षराधिकरणम। 28 स धिकरणम् । 49 न प्रयोजनवत्वाधिकरणम्। 24 दहराधिकरणम्। 25 अनुकत्यधिकरणग । 26 नामनाधिकरणम्। 52 रचनाघिकरणम् ।

xxxvi

112 अग्रीन्धनाद्यविकरणम्। 118 सर्वपिक्षाधिकरणम्। 134 इतरक्षपणाधिकरणं। 185 वागधिकरणं । 114 गमदमाद्यधिकरणं। 136 मनोधिकरणं। 137 अध्यक्षाधिकरण। 1.6 विहितत्वाधिकरणं। 138 भृताधिकरणं। 117 विधुराधिकरणम्। 139 आसृत्युपकमाधिकरणं। 118 तद्धताविकरणम्। 140 परसम्पत्यधिकरणं । 119 स्वाम्यविकरणम्। 141 भविभागाधिकरण। 120 सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम्। 143 तदोकोधिकरण। 121 अनाविप्कारािकरणम्। 143 रयनुसारिकरण। 122 पहिकाविकरणम । 144 निशाधिकरण। 128 मुक्तिफलानियमाधिकरणम् । 145 दक्षिणायनाधिकरणं। अथ चतुर्थाध्यायः ॥। 146 अर्चिराध्यधिकरण। 124 आधृत्यधिकरणम्। 147 वाय्वधिकरणं । 125 आत्मत्वोपासनाधिकरणम् । 148 वरुणाधिकरणं 126 प्रतीकाधिकरणम्। 149 आतिवाहि काधिकरण। 127 आदित्याधिमत्यधिकरणम्। 160 कार्याधिकरणं। 128 आसी नाघिकरणम । 151 सम्पद्याधिकरणं। 129 आमायणाधिकरणम । 152 अविभागेन दएत्ाधिकरणं। 130 तदधिगमाधिकरण। 153 ब्रह्माधिकरणं। 181 इतराधिकरणं। 164 सङ्कल्पाधिकरणं। 132 अनारब्धकार्याघिकरणं। 155 अभावाधिकरण 133 अमिद्ोत्राद्विकरणं ।ै, 156 जगद्धयापाखर्जाधिकरणं।

xxxvii

श्रीः- द्वैतभाष्याधिकरण संरूयासूचकषत्रिका ॥ प्रभमाध्याय ।।

1 जिज्ञासाधिकरणम । 27 देवताधिकरणम् । 2 जन्माद्यविकरणम् । 28 अपशूद्ाधिकरणम् । 29 कम्पनाधिकरणम् । 4 समन्वयाधिकरणम् । 80 ज्योतिरधिकरणम् । 6 ईक्षत्यधिकरणम । 31 आकाशाधिकरणम्। 6 आनन्दमयाधिकरणम् । 32 सुघुप्त्यधिकरणन् । 7 अन्तस्थत्वाधिकरणम् । 33 ब्रह्मणाधिकरणं। 8 आकाशाधिकरणम। 34 आनुमानिकाधिक रणम । 9 प्राणाधिकरणम् । 35 ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम्। 10 ज्योतिरधिकरणम। 86 नसंख्योपसंग्रहाधिकरणम्। 11 गायत्र्यधिकरणम् । 37 कारणतवेनचाकाशाधिकरणम। 12 अन्तिमप्राणाधिकरणम। 13 सर्वगतत्वाधिकरणम् । 38 समार्करषोधिकरणम्।

14 अृत्वाधिकरणम्। 39 प्रकृत्यधिकरणम् ।

16 गुहाधिकरणम। 41 स्मृत्यधिकरणम्। 16 अन्तराधिकरणम । 43 न विलक्षणत्ताधिकरणम । 17 अन्तर्याम्यधिकरणम। 43 भभिमान्याधिकरण 18 यदश्यत्वाधिकरणम् । 19 वैश्वानराधिकरणम। 44 असदचिकरणं।

20 दुम्बाद्यधिकरणम् । 45 मोक्तविकरणं।

21 भूमाधिकरणम् । 46 भारम्भणाधिकरणम् । 47 इतरन्मदेशाधिकरणम् । 22 अक्षराधिकरणम। 28 स: धिकरणम। 48 श्षुतिशब्दमूलताधिकरणम्।

24 दहराधिकरणम्। 49 न प्रयोजनवत्वाधिकरणम् ।

25 अनुकतत्यधिकरणम । 60 वैषम्यनै र्ध्रृव्याविकरणम्।

26 वामनाधिकरणम्। 62 रचनाघिकरणम् ।

xxxviii

53 अन्यत्राभावाधिकरणम्। 54 अभ्युपगमाधिकरणम् ।-1 55 पुरुवाइमाधिकरणम् । 84 तत्मागाधिकरणम्।

56 अन्यथानुमित्यधिकरणम्। 57 वैशेपिकाधिकरणम् । 86 सप्तगत्यविकरणम। 87 अण्वाधिकरणम् । 68 समुदायाधिकरणम्। 8९ श्ष्टाविकरणम् । 50 शून्याधिकरणम्। 89 चक्षुगह्ाधिकरणम्। 60 अनुपलव्यध्यधिकरणम् । 61 नैकस्मिन्नधिकरणम्। 91 अणवाधिकरणम् । 62 पत्युरधिकरणम् । 92 ज्योतिरधिकरणम। 63 उत्पत्त्यधिकरणन्। 98 तइन्द्रियाधिकरणम। 64 विवद्धिकरणम्। 94 संज्ञाधिकरणम्। 65 मातरिश्वाधिकरणं। . 95 मांसाधिकरणम। 66 असम्भवाधिकरणम । - .अथ द्वितीयाध्यायः 67 तेजोधिकरणम्। 96 तदन्तराधिकरणम्। 68 अबधिकरणम । 97 व्यात्मकत्वाधिकरणम। 69 पृथीत्यधिकरणभ् ।, 98 पाणगत्यधिकरणम्। 70 तरदभिध्यानाधिकरणम । 99 अग्न्याधिकरणम् । 71 विपर्ययाधिकरणम् । 100 पश्भेश्रवणाधिकरण। 73 अन्तराधिकरणम्। 101 अध्टुनत्थाधिकरणम्। 1 -78 नात्ाधिकरणम्। 10: भाक्ताधिकरणम् । 74 जञाधिकरणं। 103 कृतात्ययाधिकरणम् । 75 उत्कान्त्यधिकरणम्। 104 यथेतााधिकरणम । 76 व्यति रेकाधिकरणं । 105 चरणाधिकरणम । -77 प्ृथगधिकरणं। 106 अनिष्ठाधिकरणम्। 78 यावदधिकरणं । 107 अपिसप्राधिकरणम् । 79 पुंस्त्वाधिकरण। 108 तत्राप्यधिकरणम्। 80 कर्तृवाधिकरणम्। - 109 विद्याधिकरणम्। 81 अंश्ञाधिकरणम्। 110 न तृतीयाधिकरणम्। 82 भदष्टाधिकरणम।

xxxix

113. ताति चिरेणाधिकरणभ् । 142 इतराधिकरणं। 118 अन्याधिकरणम् । 148 आध्यानाधिकरण। 114 रेतोधिकरणम् । 144 आत्मगृहीत्यधिकरणं। 115 योन्याधिकरणम् । 145 अन्वयाघिकरणम् । 116 सन्ध्याधिकरणम । 140 कार्थाधिकरणं। 117 परामिध्याधिकरणम्। 147 समानाधिकरणं। 118 देहयोगाधिकरणम । 18 नवाविशेषाधिधिकरणं। 119 तदभावाधिकरणम । 149 सम्भृत्यधिकरणं। 120 प्रनोधाधिकरणम् । 150 पुरुषविद्याधिकरणं। 121 कर्मानुस्मृत्यधिकरणप्। 151 वेधाधिकरणं। 122 संपत्त्याधिकरणम्।- 152 हान्याधिकरणं। 123 न स्थानतोधिकरणं। 163 छन्दािकरणं। 12 इत्यरूपाघिकरणम् । 154 अनियमाधिकरणं । 126 फलाधिकरणम् । 155 यावनधिकरणं। 126 अम्बुवदधिकरणं 156 इयदामननाधिकरणं। 127 वृद्धिडासाधिकरणम । 157 व्यतिधिकरणम् । 128 प्रकृतैनावत्त्वाधिकरम्। 168 संत्याधिकरणम् । 129 तदव्यक्ताधिकरणम । 169 कामाधिकरणम्। +

1.0 अहिकुण्ड लाधिकरणं। 160 निधरिणाधिकरणम् । 181 परमतोधिकरणम । 161 प्रदानाविकरणम् 1 132 स्थाननिशेषाधिकरणम् । 138 तथान्यत्वा(द.धिकरणम। 163 विकलपाधि करणम्। 184 अनेनमर्वगत्वाधिकरणम् । 164 विद्याधिकरणम्। 185 फलाधिकरणम्। 165 श्रत्याधिकरणम्। 136 सर्वचेदाधिकरणम्। 187 उपसंदाराधिकरणम् । 166 अनुचन्धाधिकरणम्। 167 प्रज्ञान्तराधिकरणम्। 188 पात्त्यधिकरणम। 189 सर्वापेदाधिकरणम्। 168 नसमान्याधिकरणं। 169 परेणाधिकरणं। 110 आनन्दाधिकरणम् । 170 एकाधिकरणं। 141 प्रियशिरसत्वाधिकरणं। 171 अङ्गावत्ष्दाधिकरणं ।

XL

172 भूम (कत्) विकरण। 178 नानाशव्दाधिकरणं। · 198 मनः प्राणाकरणम्। 4

174 विकल्पाधिकाणं। 199 अध्यक्षविकरणं।

175 काम्याधिकरणे। 200 भूताधिकरणं ।

176 अद्गाधिकरण। 201 नेकस्मिन्नधिकरणं।

ह77 नवाधिकरणं। 202 समानाधिकरणं।

178 पुरुवार्थाघिकरणं। 203 तानिपराधिकरण। 204 अविभााधिकरणं। 179 आसार्वत्रकयधिकरणं। 180 नाविशेषाधिकरण। 205 तदोकोघिकरणं। 206 योग्यधिकरणं। 181 स्तुत्याधिकरणं। 207 अनिरधिका णं। 182 उमयलिङ्काधिकरणं.। 20S वायुशाव्दाधिकरणं। 183.आधिकारिकधिकरणं । 209 तदिदाधिकरणं। 184 फलश्ृत्यधिकरण-1 210 आतिवाहिकाधिकरगम् । 185 कुतस्नभावाधिकरण । 21 वैघुताधिकरणम। 186 अनाविष्काराधिकरण। 212 कार्याधिकरणम् । 187 एहिकाधिकरणं। 218 सम्पाद्याधि करणम्। 188 मुक्तिफल धिकरणं अथ चतुर्थाध्याय:॥ 214 मुक्ताधिकरणम्। - 215 आत्माधिकरणं। 189 आवृत्यधिकरणं। 216 अविभागाधिकरणं । 190 आत्माधिकरणं । 217 न्रक्माविकरणं । 191 प्रतीकाधिकरणं। 218 सङ्ल्पाधिकरणं। 192 ब्रह्मदृष्टयधिकरण । 219 अनन्याधिपत्यभिकरण। 193 आदित्याधिकरणम्।' 220 जगद्धथापाराधिकरण। 194 आसीनाघिकरणम्। 22 जमद्ूयापाराधिकरणं! 195 आपायणाधिकरणम । 222 स्थित्यिकरणम्। 196 नदधिगयाधिकरणम । 223 अनावृत्त्यधिकरणम् । 197 वागधिकरणभ्।

॥ श्रीः ॥ * ॥ श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरब्रक्मणे नमः ॥। ॥ मतत्रयसारसंग्रहः ॥

(शास्त्रावतार:) (अद्वैतमतम्) ॥ श्रीशङ्करार्थीय जगद्गुरवे नमः ॥ शर्वादिशेषपवना. गुखवः पुराऽसु: श्रीशंकरार्य रघुरामकनिष्ठ मध्वा:। = तान संग्रणम्य तदनुग्रहवाञछ्यैव तन्च्राष्यमंग्रहमिमं विलखामि पद्यैः ॥ १ ॥ श्री अण्णावाजपेया भिधगुरुमनवं सर्वशास्त्रार्थविज्ञम् श्रीयज्ञस्वामिसंज्ञं मखिकुलतिलक श्रीवटारण्यवासस्। सेवे श्रीरामचन्द्रं क्रमपदकजटावर्णचर्चाविश्जेष- * ग्राजं श्रीकेरळेशार्चितपदकमलं वेद्वेदाङ्गदक्षम्॥२॥ यस्मिन वेदव्यास इति पर्द सार्थ न चेतरे। नमामि पाराशार्यते ब्रह्मसुत्रप्रकाशकम्॥ ३।. केवला चितिराभाति जगद्रषेण मायया। चन्देहं नरसिंहं वं बझेशहरिरुिणम् । ४।। वृद्दद्यदारण्य कमस्ति लोके तदर्थनिष्ठो जगदार्य एप:। तदन्यवेदान्तधिभागपूग: तदर्थवदीत्यवदत् स्वभाष्येः॥५॥

द्रष्टव्य आत्मेति च वेदवावयात् आत्मैव जिज्ञास्य इवि स्म वक्ति॥

२ शास्त्रावत्तार :- अहैतम् ।। [र.१

नश्पत्त्वभावं विकृतिस्वरूपं विचित्रमेद च जगत्सृष्टम । निश्यैकरूपं परिशुद्धतेजः पुज्जरसमं प्रझ्चिदेकमाभात्॥i।। नभैव सर्वे न तु किश्रनेह मायाविचितं पुरुरुष इन्द्रः। इत्यादि वेदान्तरहस्पवाचां अर्थ बभाषे स हि शङूराये:८।। प्रझ्मेव सर्व जगदेव मिथ्या जपाप्रसूनं स्फटिके यथा या। अज्ञानरूपं विविधं विभाति ज्ञाने धविद्यानिनिवर्तनीया॥ ९॥

निवर्तते वत्त्वमसीति बोघाद जमद्विशुद्धानितिरेवशेपा ॥१०॥ इ्त्थं विनिशित्य दविसर्ववेत्ता थरीशङ्रायों निखिलागमानाम। अनृतभावं निजसूत्माष्ये ज्षैव जीवो विनिदचपन्व: ।११।। रज्जौ यथा सर्पमतिः स्वमाते ज्ञाने जगद्धी नतु तथ्यमेतव। जगत्तु नाश्यादिगुणोपपनं ज्ञानं तु शुंद्ध अविकारि नित्यम्॥१२। तत्ताहशज्ञानमनाद्यविद्याSडदर्शे विचितं प्रतिभाति नाना। साप्याह्यविद्याविनिषृत्तिरय ज्ञानं न साध्य स्वयमे मामूह३। अज्ञानानृव्तुच्छर्कथवट्ुमिः नीहारमायातमः पात्ाहौ: पिदित च गूदमिति न ज्ञानं थुती शूयत। तच्चिन्ता बहुषा विभाति अगति ज्ञानस्वरूप च तत् ज्ातज्ञेय विभागवचदखलं रुप्यादियत् वाध्यते॥ १४ ॥

भ्रान्त मानस्वरूपं भवांत व वितमो मानजज्ञानमालाव् । प्रान्तात्मा सुक्तिकाम: शममुख करणज्ञानवान् श्रोतुकाम: म्रह्यात्मज्ञानमेवें गुरुपदकमलोपामनं मंप्रतीच्छेत् ॥१५॥ ए को विभु: सर्वगतध्रिदात्मा5विद्यावथा मकविधवात्मरूपी। आ्रान्तेनिषृत्या निजरूपमाक स्पात् भावात्मकाज्ञानवलाच्य युक्म्

पा. १] मतत्रयसारसंग्रहे। ३

संख्याऽधिकरणानां च यत्रैकनवतिश्शतम्। रत्संरुया पश्चपश्चाशच्य पश्चशतानि च । १७ ॥ समन्वयाविरोधौ घ साधनं च फलं तथा। मगवत्पादभाष्येऽव वर्णितानीति बुध्यताम ॥। १८ ।। अधिकरणानि १९१ सूताणि ५५५

ॐ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥१॥

मोक्षेऽभिलापा च फले विरक्ति: नित्या दिधी श्शान्विरितीह सासे। इमानि चत्वावि तु पूर्ववृत्तान्यपेक्षते ब्रह्मविचार एप: ॥१९। अत्र केचित आश्रयानुप्पत्ति-तिरोधानानुपपतिस्वरूपनुपपति अनिर्व-

ब्रह्मण: अविद्याश्रयत्वादिकं न संभवतीति मद्वैतब्रह्मणः जिज्ञास्यतं नेत्यवोचन। अत् केचित प्रत्यवोचन सप्तविधयुक्तियुक्तश्लोकेन। 'यस्मिन्नध्यस्तमेतस्त्रिभुवनमखिलं यञ्च पशयत्यविद्या सुग्धं स्वाध्यसमेतघदपि निजवपुर्वीक्षणे मुच्यते यत। ज्ञानं ज्ञेयादिहीनं,भवति यदपद संविदां निर्विशेषं सत्यं तद्राघ मिथ्या तदितरदखिलं कोडन्यथा वक्तुमीश: ॥' "मानात्सिध्यतु सर्वमेव भुबनं मानं तु सिध्येत कुतः किं स्वेनैव तथाऽस्तु तर्हि भुवन मानेऽपि मानं यदि। हन्तस्यादनवस्थितिः विरमतो मेयं च न स्यादिति क्वेदं सिध्यति विश्वमेतदखिलं सत्यं प्रमेयं च भोः ॥" इति ॥ न द्वैतं प्रतिपादयन्त्युपनिषद्धाचः प्रसिद्धं डितत्

अप्राप्ते खलु शास्त्रमर्थवदिति द्वैतप्रयासो वृथा सद्वैतं परमारथेत: प्रभवति द्वैती मृषा पश्यति ॥ २०॥

जिज्ञासाधिकरणम्-अद्वैतम्।

सदा विशुद्ध स्वयमेत् भात चिन्मात्रमात्मति वदन्ति वेदो:। एकं सदेवाद्वितयं द्वितीयात् भय निगूढं तमसाऽनृतेन॥ २१॥ मवाज्ञानेनानृतं स्वग्रकारये ज्ञानं त्रह्माज्ञाननाशाच्कालि। स्वर्भान्याख्यो ध्वान्तपुञ्जेन सूर्य प्राधिध्यतं सुप्रसिद्धं हि वेदे। भूढोऽइमज्ञोहमिति प्रवाद: ज्ञानस्य सत्वेऽपि यथाडविरोघ:। तथाऽयमात्मा तमसा सहापि स्वित्वा जगद्रूप इदापि भाति।। यथा तमरशन्दविचारकाले प्रकायशन्दार्थमपेक्षते न। मावात्मकाज्ञानविचारकाले ज्ञानात्मन: ज्ञानमपेक्षते न॥ २४॥ अप्राकृतं शुद्धमिहेति सत्यमाश्रित्य चैकुण्ठमुख यथा ते। आविद्यक सर्वमिहापि युक्तं ह्प्राकृतं कर्मे चे वे प्रकलप्ये ।।२५।। नित्यो विभृस्सर्वगतोद्यणीयान् अजःपुराणो बटुधा विजातः। विरुदधूवाचो न परस्परं ताः भावात्मकाज्ञानसहे परसिमिन् ।।२६।। न स्त्रीपुमान् नापि नपुंसकं च अ्रह्मात्मनो रूपमतो विमु्ति:। यज्जोतिषा ज्योतिप ऐक्यमाडु: स्वराट् पदस श्रवणाद्दिपुत्तों।। इति सिद्धान्तात प्रमेयमेव न किचिससत्यमस्सयस्िन मते इति ममेकला- पादनं न युक्तम्। अन प्रमाण अय भागवत ओक :- "स वै न देवासुरमत्यतियड् न स्त्री न पण्डो न पुमान जन्तु:। नायं गुणः कर्म न सन्चासत निषेधशेषो जयतादशेषः ॥ " इति "स एष नेति नेति " इत्यादि श्रुतिश्र्व । मत्र सिद्धान्ते चिन्मात्रतहौव सत्ये; अन्यत मिथ्या; भावरूपाज्ञानेक माच्छादितं ब्रह्म जगदिव, रज्जी सर्प इद, भासते? चिन्मात्रे ब्रझ्म थ निर्गुणमेव। वेदान्तजन्यज्ञानेन भावरूपाज्ञाननाशे सति मक्ष स्वयंप्रकाशमेव वर्तते। अविद्याश्ित ब्रह्मणि जगदध्यासे द्वैतप्रनिमानं। सरवें वेदान्ताः सद्वैतमेव प्रतिपादयनति। द्वैतस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात सत्र न वेदान्तापेक्षा।

पा. १] मतल्तयसारसंग्रहे।

मज्ञानेन ज्ञानस्याऽच्छादनं कर्थ संभवतीति चेत, "सुवर्भानुरासुरस्सूयं तमसाङ- विध्यत; तस्ै देवाः प्रायश्चितिमैच्छन्" इत्यादि यजुस्संहिता द्वितीयकाण्ड द्वितीयप्रश्नद्धितीयानुवाके तम:पुञरूपः सुवर्मानुरासुरः (सुक्भानु := स्वर्गस्य भां नुदृति-छादयति इति - सुनर्भानुरिति न्युत्पतिः) स्वकीयतमसा सूर्य छादया- मास। ततो जगदान्ध्यमभनत्। ततः सूर्यप्माच्छादकस्य तमसः प्रायश्चितं देवा: विचार्य नानाविये: घकाशरूपैः मण्यादिद्रन्गैः चतुर्मि पर्यायेः तमोडपाघ्मन्; इति कथा वर्तते। तदूरीत्या चिदधूपत्रह्मणः भावरूपाज्ञानेन छादनं युक्तमेव।। अपिच भूलोकेऽपि सूर्य राहुः उपरागकाले छादयतीति सुप्रसिद्धमेव। अतः अविद्याश्रयत्वेऽपि न दोष: ।l

विञ्व यथा परमते ब्रह्मण: सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टावस्था एका, स्थूल- चिदचिद्विशिष्टावक्षा अन्या; जगत्सष्टिकाले स्थूलचिदचिद्विशिष्टावस्था अमी- क्रियते; प्रलयकाले सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टावस्था इति अवस्थाद्वयं अंगीकृत्य सर्व- शुत्युपपतिः वर्ण्यते, तथा अस्मन्मतेऽ्रपि अविद्यातिरोहितावस्था एका अविद्याराहित्यावस्था अन्या; तथा च निर्गुणत्वादिपतिपादकानां, भ्ुतिवाक्यानां अविद्याराहित्य काले शुद्धम्रक्षणि समन्वयः; सत्यकामत वादिपतिपादकवाकयानां अविद्याविशिष्टन्रह्मणि समन्वय इति स्वरस्त एत श्रुत्य्थो भवति। परमते तु अप्राकृतं शुद्धसत्वमित्यन्यत परिकल्प्य वैकुण्टादिवर्णनमधिकम्। अत्श् 'अनृतेन प्रत्यूढाः इत्यादिबहुश्रुतयः तत्त्वमसीति वाक्यार्थन्यथानुपपतिः, लौकिकपतीतिः, युक्तयश्च इत्येक्मादिप्रमाणवाहुल्यात अविद्यातदाश्रयत्वाद्यद्गीकृतौ न कोडपि दोष इति सिर्द्ध इति मतप्रकिया संग्ह: । अत्र किंचित विविच्य उच्यते। तल्ञ प्रथमं अविद्याशयत्वं न्म्मणः संभवतीति इदानी उच्यते।

[भ. १ "ज्ञानरूपं परं वम्म तन्निवत्य मृपात्मकम्। अज्ञान चेविरस्कुर्यात क: प्रमुसन्निवर्तक: ॥" "ज्ञानं व्रह्मेति चेद ज्ञानं अज्ञानस्य निवर्तकम्। अ्रद्यवत तत्मकाशल्वाव तदपि अनिवर्तकम् ।"

इति कैश्ित प्रकाशरूप न्झ्ण: तमोरूपाविद्याथयतं न संभवतीत्युक्तम्। न्रम्म ज्ञानस्वरूपमिति माचार्योपदेशजन्यं ज्ञानं अविधायाः निवर्तकं भवेत इस्ुक्के ब्रक्मण: प्रमेयत्वं अननुभृत्त्वं च स्यादिति दृपण अविद्याश्रयत्वे उक्तम् 1 नन्नयुक्तम ।

तथाहि "ज्ञानं व्रझ्ेति" आचार्योपविछ्प्माणजन्यज्ञानस्य, ब्रम्न- स्वरूपभूत ज्ञानस्प न मिन्नलात पमेयतादि दोग: न संभवन्ति। सतिनदर षणे प्रतिबिम्मभूत एव मुखे मलिनत्वादि दोपाः यथा वा संमवन्ति; नबुः बिम्बमुखे; तद्त अविद्याश्रयत्वे संभाविना दोष: जीवगता एवेति न किद्विरोय: ब्रक्षणः अविद्याश्रयत्वे॥ -- "आश्रयत्वविषयत्वभागिनी निर्विशेषनितिरेव केवला। " इनि प्रमाणात शुद्धचिदाश्रितमेव अज्ञानं अंगीकर्तव्यम । अविद्याथय- सवं च ब्रह्मण: लोके स्रीपुरुषसंसर्गात् पुत्राद्युत्पतिरिव नेह ब्रद्ममि संभवति। निन्तु ज्ञानस्वरूपर्रहमणि मनाद्यविद्यासान्निव्यात् स्फाटिके रक्िमेव अध्यस्ष्मते। आचार्योपदिष्ट प्रमाणजन्यज्ञानस्य "बझ्वत तत्पकाशलात्" इति तैरुकं स्वर्यंप्रकाशत्वं न भवत्येव; बवास्वरूपज्ञानस्य अजन्यतात, शास्त्रज्ञानस्य च जन्मत्वात्। "न्रव्यवत् तत्प्रकाशलात् तदपि अनिवर्तकं" इति तदुक्ि:, "न कशिद्विरेषः सरूपतद्विषयज्ञानयोरिति" तद्ायोकिश्र न संगच्छेते। ज्ञानत्वावच्छेदेन उभयज्ञानस्य एकत्वसंभावमा न युका

किश्व महावाक्यचतुष्टयात तत्त्वमसीति जीवेक्योपदेशानुपपत्या च (1) "भनृतेन हि प्रत्यूदा: " (2) "नोहारेण प्रावृता " (सहितायां

पा. १] ७

तुरीये काण्डे) (8) "मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिन तु महेशवरं" (4) 'आनीद- वातें स्वया तदेक' (स्वधया=अविद्यया) (5) 'तस्माद्वान्यं न परः किंचनास' (6) " तमसा गूढमग्रे प्रकेतं " (7) "तम आसीत् " (8) "तुच्छेना- भ्वपिहितं यदासीत" (२-८-९ शाखा) (9) "इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते" (I0) "हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखं" (11) "अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन सुदन्ति जन्तवः " (12) "अनादि मायया सुपो यदा जीवः प्रबुध्यते" इत्यादिभिः प्रमाणशतैः अविद्यार्मगी कृत्य अविद्याश्यत्वं ब्रह्मणः वाच्यम्।

विश्व अविद्यानिष्ठस्य शिप्यस्य अविद्यानिष्ठगुरुणा अविद्याश्रयं व्रम्म अविद्यारहितत्वेन उपदिश्यते। न तु शुद्धब्रक्म इति शुद्धब्रक्ण: प्रमेयत्वं न स्यादेव।

"सचिद्रक् न संवेच संचेद्यमनृतं जडम्" इति सिद्धान्तात, शुद्धग्रक्षणः, "अवचनेन प्रोवाच " इति शास्रात, उपदेश्यत्वं न संभवेदेंव। अपिच "तस्मान बध्यते नापि मुच्यते नापि संसरति कश्चित। संसरति बध्यते मुच्यते च नानाश्या प्रकृतिः ।"

इति सांख्यमते यथा वा प्रकृतेरेव सर्घ नतु पुरुषस्य इत्युच्यते तद्वव अविद्याश्रयमेव सर्व सुखदुःखभाक्त्वादिकं न वर्तत इति न कोपि दोषो ब्रह्मणः।

अविद्याविषयभूत ब्रह्मण एव जिज्ञास्यवं इति आचर्यामिप्रेतेति भामत्यां "तरदेवमनौपाधिकं ब्रह्मणो रूपं दर्शयिला अविद्योपाधिक रूपमाह" ।-(भाव्यम् "सर्षजं सर्वशक्तिसमन्वितम्") "जगत्कारणत्वं अस्य दर्शितं, शक्तिज्ञानभावाभा- वानुविधानात कारणत्वभावाभावयोः " इति। " अविद्योपाचिकमिति- अविद्याविषयीकृतं इत्यर्थः"। इति कल्पतरुः।

[भ. १ V

तथा च जगत्कारणभूत ब्रह्मण एव जिज्ञास्यतोक्ते: अविद्याविषयीकृतं ब्रह्मौव जगत्कारणे, न तु शुद्धूनक्ष इति हि स्थापितम्।

'विश्व ज्ञानरूपं ब्रह्म' इसुपदिष्टज्ञानस्य ब्रम्मस्वरूपभूतज्ञानस्य चें म्ानत्वावच्छेदेन ममेदं गृहीता दोपवर्णने "रुद्ः पशूनामधिपति: पशव्र' पाशिताः पूर्व" इत्यादि ममाणात् जीववर्गस्य पशुस्वाव पशुत्वावच्छदेव सर्वस्यापि तुल्यत्वाशीकृती पशुरित्युक्ते व्यासादीनामपि बोष: स्यात। इट्टाप्ल नाव्ह्मम्तम्बपर्धन्तेषु प्राणियु सरस्वमि, ज्ञानतारतम्यस्य सत्त्वादिति 'देवना- विकरणभाप्योक्ति :: विरुद्धेय।

विश्व गुरूपदेशजन्यज्ञानं अविद्याविनाशक इत्युक्ति दूधयता परेष "ब्रह्नवत् तत्यकाशत्वात् तदपि ह्यनिवर्तकं" इति ब्रह्मस्वरूपज्ञानस्य, उपदेश- जन्यज्ञानस्य च विशेषाभाव इत्युक्तम। तन्मते आतमन ज्ञानस्वरूपमङ्गीकृत्य तद्गुणत्वेन अन्यद्धर्मभूतज्ञानमम्युपगम्य प्रमाया: संकीचविकासाविव धर्मभूत- ज्ञानस्यैव संकोचविकासी भव्त इत्यन्युपगच्छन्ति । तन्र आत्मस्वरूपज्ञानस धर्मभृतज्ञानस्य व ज्ञानत्वावच्छेदेन अविशेषात् स्वरूपमृतज्ञानस्यापि संक्रोच- विकासौ भवेतां इस्युक्ते कि प्रतिब्रयुः । इति ॥

तत्त्वमसीति ऐक्योपदेशान्ययानुपपत्या प्रपश्चस्य सविद्याकश्पितलं ब्रह्मणः अविद्याशयतवं च आश्रयणीयमित्युक्तं, न सुंक्तमिति राम- सुब्नह्मण्पास्य विद्द्वरा :- 'तत्त्वं' इति एकमेव समस्त पद्म्। न तु व्यस्म; व्यस्ताथ्यणे पूर्वत "स आातमेति" निदेशात, तवं शब्दस्प तद्विशेषणदवेन "सत्वं " इति निर्देषव्यं स्थात । अतः 'तत्त्वं' इति एकमेव पदम्। तन् त्व-तत्वं इति पष्टीततपुरुपमाम्वित्य तततंबन्धी पुरुष सं इत्यर्थः। संबन्धध राजपुर्पवत शेपशेषिभाव: (स्वस्यामिभावस्संबन्धः) तस्य दासः त इति ततव पदस्य जीवन्रह्ममेद एव अर्थ इति ऐक्योपदेशाभावात अन्यथानुपपतिरेव नेनि अवोचन् ।

पा. १] जिज्ञासाधिकरणम्-अद्वैतम्।

केचित "तत सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि" इत्यल् यजुर्वेदे त्रिक्मस्थले "माSडस्थान् परियधाऽविशत" इत्यादिमििव "अघोरऽSपापकाशिनी" इत्यत्रेव इह च अतत्त्वमसीति परल्लिम्य, "द्वा सुपर्णा सयुजा सखायौ" इत्यादि श्षत्यनु- रोघेन अब्रह्म त्वमसि इत्यर्थमाश्रित्य जीवब्रह्मभेद एव सिध्यति; इत्यब्रुबन्।

विश्व तत्त्वमसीति पदच्छेदेंऽपि, एकपदाश्रयणेन तेन तं; तस्मै तम; तस्मात त्वम; तस्य त्ं; तसिन् सं=तत्वं इति विभ्रह्माश्रित्य तंदीयस्त्वं असि इत्येव अर्थः। "कर्तृकरण कृता बहुलं" इति बहुलग्रहणात, 'चतुरथी तदर्थार्थ' इति सूत्रे चतुर्थी इति योगविभागात, "पञ्चभी भयेन " इति सूत्रे पश्चमी इति योगविभागात, 'पष्टि' इति सून्नेण, "सप्भी शौण्डै इति सूत्रे सप्मीति योगविभागान यथाक्रमं तत्त्वं पदस्य समासोपि भर्वात। अतश्च भेद एव सिध्यतीति नैक्योपदेशान्यथानुपपतिरिति मध्वार्याः वदन्नि।

प्रथमपक्षे विशेषण विशेष्यानुगुणं लिह्ं भवितुमर्हनि इत्यत्र न नियम:' "शेत्यं हि यत्ा प्रकृतिर्जलस्प" इत्यादि प्रयोगात "लिद्ग मशिष्यं लोकाश्रयत्वालिस्स्य" इति महाभाष्यकारवचनात "व्यत्यो बहुलं" इति सूत्रे "सुप्तिमुपग्रह लिद्नराणां काल हलच्स्वर फर्तयडाख। व्यत्मयमिच्छत शास्त्रकृदेषां सोपि च सिध्यति बाहुलकेन' ॥ इति

चार्तिककारोक्त्या च नपुंसकलिङ्वस्वापि पुलिद्थबोधकत्वे न दोष इति 'तत लम् इति व्यस्तं पदमेव।

समन्नपदाभ्युपगमे तृतीयादि समासाश्रयणे च योगविभागादिक्िय- गत्यमाश्रयणं सभवति। पृथकुपदत पक्षे तु 'ं' सब्दस्य नपुंसकलिव्व त्वेपि तरियु लिंगेयु यु्मदसनदो: सरूपत्वात् 'अलिंगे युष्नवलदी' इति वैच्याकरणाभ्युप- गमाञ्च सामानाधिकरण्यं युक्तमेव। पदद्वयम्यापि वैतन्यमेव अर्थ इति न

म. 2

मतलयसारसंग्रहे। [च.₹

विश्व 'तत्त्त्' इति समन्तपदाअ्रयणेपि तदेव ववं न्तह्वं, तदभिन्नसं- तस्वं इति "अप्मक्षो" "वायुभक्ष: " इतिबन 'सर्वे वाक्य सावधारणं' इि न्यायेन मारुपार्थिवादिवत (शाकप्रियः पार्थिवः = शाकपार्थिवः इनिवन) सनासाश्नयणेन, 'मयृख्यंसकादयथ' इति सुत्रे नातिमहणाहा समामाश्रयणेन मध्यनपदलोप सति अभेद एव अर्थो गृद्ते; न तु मेक्षः। अपिच तत्त्वमसीति समम्तपदेडपि 'मचामी स्वे च', 'तथ स च ' हति वा कर्मधारयाश्रयणेन एत्या निपादम्पति याज्रयेत' इति सत्यर्भविचारे निपा दश्या तो स्वपतिश्व निषादन्यपतिरिति कर्मधारयो या, निपादानां न्यपतिरिति पषटीतसुरुषो चेति विचार्य, पष्टीनत्पुरुषपक्षे निषादस्यपतिरित्यन निपाद- शब्दस्य निपादसबन्धिपर्यन्तार्थ: अम्युपेय:। 'ऋदम्य राजपुर्ुपः' इते प्रयोगवारणाय तत्पुरुषममामे उत्तरपदार्य्यामि पूर्वपदार्ये मद्राव इति एकार्थीभावरपलक्षणया आमिनः। कर्मधारये तु नादमदोषो नाम्नीति हत्वा स्पतिर्निषादस्यादित्यधिकरणे निपाद पय सपनिगितियाश्रयणे निषदस्व उपनयनाध्ययनाघभावात् कर्थ यजनमिति न अमिनव्यम। वेटविहिनन्वान तद्यागमालकरण उपयोगिनया उपनयनाध्ययनादिकं तस्य कारविनवय दनि, फलमुखगौरवम्य मदोपसात इसुकतम। नद्वत अल 'तन खं ' रदयो ऐेकप मेव अर्धो भयति इति। नन्वेवं सनि पह्तयोः 'तन व्वं' पदयो: वेन् रुपयो: ऐक्यरूपे अरथे विवस्षिते, विशेषणभूतयो: सर्वज्ञत्वादि श्वेतकेनुसनिक सिष्डत्ादि विशेषणयो: अर्थान्वयाभावान् विशेषणार्य त्वनन्ना विशे्यरपपो: पैतन्ययो: गेक्यं इति उभयप्र लक्षणेव दोष इति चेन; मीमामकमते यपुर्षमजिक कार्यरूप एव अथे लिडादे: पथम अ्तिमम्युपगम्य त्रियाकार्यरपामोषि अन्विनाभिपायिरयेन लिहादे: नदन्विनपदानां न अर्थः रक्षणया अगीहतः। तदूत अर्मते ऽपि उमयत्र लक्षणा न दोषाय भवति। तासपर्यानुपपतिरेव लक्षया भीजमम्त्यन : बीज बिना रक्षणया अर्थवर्णन न सुक्तमित्येत् सन्मनम्। किच 'सोड्य देवउसः ' हत्यत् यथा उमयत्र देयकाली हिल्ा यथा देव- दवैक्यपत्यमिकषा जायते तढत तत्वमसीत्यत्ञापि उमयत्न विशोष्ज लकवा

पा. १] शास्त्रावतार :- अद्वैतम।।

विशेष्यमात्रस्य अर्थनोधो भवत्येव। विष भुंक्ष्व महाराज इत्यादी विषमित्यस्य विसेषिगृहानं, भुंक्वेत्यस्य मा मुडथाः इतिवन उभवत्र लक्षणा न दोषायैव। भत एव पूर्वाचार्य: इयं शुकुरहस्यक्षुतिः प्रमाणतया उपन्यक्षा। वाच्यं रक्ष्यमिति द्विवार्थसरणी वाच्यस्य हि सं पदे वाच्यं भौतिकमिन्द्रियादिरपि वद्वक्यं लमर्थ् मः । वाच्यं ततपदमीशता कृतमतिर्लक्ष्यं तु सचितुखा- SSनन्दबह तदथ गप च तयो: ऐक्य तसोनें पदम्।। 'सवमिति तदिति कार्ये कारणे सत्युषाधी द्वितयमितरथैकें सच्चिदानन्दरूपम्। उभयवचनहेतू देशकाली च हिला जगति भवति मोयं देवदतो ययैकः। इति ॥ त्वं श्वेतकेतुं बदनीह तच्च ब्रह्माह मार्वात्म्यगुणादिजुए्टम। तयोस्समाना विकृतिर्नयुक्ता तसाच्चितोर्लेक्षणमेक्यमेव । ऐतदात्म्यममिति पूत्रदर्दनात तत पदादपि तदात्मयोघ:। भासि सोम्य परात्मवपुस्त्वं लक्षणा न भनतीति परे तु ॥२९।। भो 'य आत्मा' सविधस्थ 'तत्" पदं सर्वजुष्टपरमात्मचोधकम्। त्वं पदं भवति केतुवाचकं तदि ष्ृविर्नया पददये।।

मतद्वयेज्प्यापततीह दोप: पदद्वये ते पद एव मे तु। दोपो हि तुल्पेन न परोजनुषोज्य: एकं द्वय वा सममेरचाऽग: ॥। पद विभज्यातत् इत्यथाल प्रह्यामि न त्वं तु विभिन्न एन। मैवं घिभदो विदितो हि सः म्रह्नेतरत्सर्वमतध्यमेव ॥३२।। द्वयोचहनामपि लक्षणादेः श्रुत्यन्ततात्पर्यमिद् वदन्ति। अपूर्वरूपे न लिग्गादियक्ति: क्रियात्मक नक्षणयव नोध: ।।३२॥

१२ मतत्य सारसंग्रहे। [अ. १

अधित्यचापर्यवसानवृत्ति गोणी बिना साध्विति केचिदाङु:। साप्याकृतिन्यायन एवं वाच्या तव्रापि यक्तिद्वयमेव हष्टम्।३४।।

अज्ञानद्धि विवनते परमिदं बहाव विश्वात्मना नानात्वेन च भासमानमखिलं तथ्यं न लोके तत:। मझाज्ञाननिवृतत्तिरव विदुधे: मुक्तिश्च पापस्वत ब्रझ्वाहमिति प्रसिद्वविशदज्यानात् स्वयं मुक्तिमाक्॥ ३५।

॥। इति सिद्धान्तसंगह.॥ अधिकरणार्थ: । पूर्वगीगांसाया: उतरमीमांसायाश् बहुमि: कारणै: मिनशासस्य सिद्धात साधनसंपन्नस्यैव ब्रह्मजिज्ञासा संभवति हति॥

(विणिष्टाद्वैतम्) । श्रीमते भाष्यकाराय नमः ॥1 जिज्ञासाधिकरणम् ।।१॥ ॐ अथातो नम्जिज्ञासा।१ श्रीमद्रशन्दवाच्याय श्रीनृकेसरिणे नमः । माध्य तरितयतत्वार्थो यत्कटाक्षादजायत ।। २६ ।। श्रीवण्याठारिश्रीवासशठाकोष यतीश्वर । ददि भातु सदा भक्तरङ्ाचार्यस्य मे गुरुः॥२७॥ शीमानारायणो देवा विदनिहेहवान प्रसु:। अतत्य नअशन्दार्थ: तद्विचारे यतेव सन् ॥ २८॥ भोक्ता भोग्यं परेरितेवि श्रतेश सर्वेस्यैव विष्णुदेवभुतेय। जेय नकाचिन्चितां च स्वरूपं तत्पूजाघं मोक्षरूप च शासे।। मीमांसा पूर्वभागस विचारानन्तरंत्वद। जितासंर नंमण: प्रोक। शाखकत्वसमर्थनात्।।४० ।।

पा. १] १३

मीमांसाहय मेकमेव कथितं काण्डलयालंकतम् तत्कर्मात्मक देवतात्मक परत्रह्मात्मरत्वात तिया। कर्तारः खलु जमिनि: अ्रथमतः श्रीकाशकतत्नः पर: वेदव्यास महर्पिरेव चरमः कादंबरीवात्र तत् ॥ ४१ ॥ इह तावत वेदान्तशास्त्रे श्रीमन्नारायणास्यः पुरुषोत्तमः चेतनाचेतन- प्रपञ्चनियन्ता सर्वज्ञः सर्वेशक्ति: सर्वान्तर्यामी सदा नित्यपरूरिसंस्तुतः स्वाश्चित- विरोविवर्गनिरसनरतः निखिलहेयप्रत्यनीक कल्याणैकतानः वैकुण्ठार्यपरमपद- चासी कश्षन अनतीति "एको ह चै नारायण 'आसीत' "अनीदबातें स्वधया तदेक" (स्वधया लक्ष्म्या इत्यर्थः) "नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानां एको वहूनां यो विद्धाति कामान्", -प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः ", "सकारणं करणाधिपाधिपः " "स त आत्मा अन्तर्याम्यमृतः ",: "यस्सर्वज्ञः सर्वित्", "पराऽस्य अक्तिर्तिविघैत्र श्रयते ", "तद्विप्णोः परमं पद सदा पश्यन्ति सूरयः ", "जञाज्ौ द्वावजावीशनीशै भोकता भोन्यं परेरितारं च मत्ा', 'पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा', 'यथा प्रयोम्यः आचरणे नियुक्तः', 'अथ य इह आल्मानमनुविद्य नजन्ति एतांश् सत्यान् कामान्', 'सर्वान् कामान्. सह ब्रह्मणा विपश्चिता', 'एतमानन्दमयमात्मान उमसंकामति'

'ओं नमोनारायणायेति मन्त्रोपासक: वैकुण्ठभुवनं गमिप्यति,' 'श्रीरुपबर्हणम्', त्तस्मिन्म्रझ्मास्ते, 'तमित्यं वित पादेनैवाम आरोहति' 'स तत् पर्मेति' 'ब्रह्म- विदाप्नोति परं' 'ध्यात्वा देवं मुच्यते सर्वेपाशैः', 'निचाव्य तं मृत्युमुखात अ्रभुच्यते "तमेवं विद्वान् अमृत इह भव्ति" इत्यादि श्रुतिभि: दरीदश्यते। जीवः प्रकृति: परमात्मा चेति तलतयं। परमात्मा सकलकल्याणगुणो- पेतः; हेयप्रतिभटः सर्वनियन्ता, सर्वफलपद्श्, सर्वपाप्यध्च। जीवाः अनन्ता: नित्याः, मुक्ताः, बद्धाश्चेति त्रिविधाः। वद्ाः संवतिस्थाः। भगवत्मपत्या निश्शेपसंसारनिवृत्या चरमशरीरवियोगानन्तर श्रीवेकुप्ठलोकं पाता: मुकाः । नित्याः अनन्वगरुडविष्वस्सेनादय :; नित्यसुरिश्न्देन

१४ मतसयसारसंग्रहे।

व्यवहता; भगवत्ममीप एव स्थिताः। प्रकृतिश् सतर जलमोमुणसाम्यावत्या। जीवतत्वं प्रकृतितर्त्वं च परमारमशरीरं। प्रकृति: यदा परमालमेच्छया सष्टयुन्सुरी भर्शत तदा मूलम कतिरविकृतिरिद्यायुक्त तत्वन्तरभेदभिना भवति। प्रकृतिजीयमो: परमात्मदर्रीरत्याभ्युवगमे सुखदुःखादिकं शरीरगन शरीरिणि परमात्मनि न सबध्यते। कर्मकनशरीरस्यैच तन। भोगायननं शरीरमित्यादि परोत्ताशरी रलक्षणम्त्र अव्याप्तचतिव्याप्यसंभवादि दोपटएत्वेन यम्य नेननस् यहूत्यं नियमेन धार्य शेषभूतं ततस्व शरीरमिति लक्षणाश्रयणेन शर्रारभून जी वप्रकृति निष्ठमुखदुः खपश्रीकरणादिक वाउल्युनत्वादिकं च शरीरिगि पर- मात्मनि न प्रवर्तत। चित्रपटदृष्टन्ताच्ावगम्यते।

अन एव

नधकति चेतनासिरमति: त्त्मतृतिर्मालिक भूनानि म्वशुणैरहंकृतियुग संखेन शाहयते। बाणा: सानि दशाऽपि कोम्तुभमाण: जीवः प्रधानं पुनः श्रीवन्स: स्मलापते तब गदामाहुमहान्त बुधाः।

इत्यमियुक्तै: भगवनः जीवतलं प्रकृतितखवं च शरीरल्वेन उपकरणतमेन 7 वार्णनम् ।

गनादि जीवकमीनुमत्या मश्यादिकं कव्या विहरनि भगशन चकवर्तीन। जीवा: स्वाभाविकधमभूतज्ञानगुणवनः परमातमापीना: सवानन्त्र्य मावेडवि परमालववसानन्व्याथयमन मे कवा तवनुगुण फन भगवनादत- मनुमनन्नि । विषमसृष्यादिदोगभर दारय्। "भादावोचरदतपत पुरुषः ववातन्ध्यदक्या स्वयं तचद्जान चिकीयंणप्रयतनान्यु मदयन वर्तते। तत्रोपे्य ततोऽनुमित्य विदभवविभद्ानुभही तत्तत्वर्मफलं अय्छति पुनः सर्यस्य पुंसो हरिः॥"

म. १ जिज्ञासाधिकरणम्-विशिष्टाह्वैतम्। १५

"दु=्कर्मस्वनिवर्तनानुमनने घुंसः करोत्यच्युतः स्वातन्त्र्येण निरंकुशेन सगुणभ्ुत्या न दोषो हरे:। दृष्टश्वारिपु निमरहो गुणतया लोके न दोषालमना न स्वादाशयसिद्धिरौपनिषद नोनेत प्रमाण वचः ॥ "

"दु ्कर्मव्यवसायतस्त विरतो यस्तक्य पुंसः पुरा भृयो जन्मसमा र्जितान्यगणितान्यागांस्यनाहत्य यव।

तर्का हण्प पुरम्सरो गुणगणसस्वायमुजुम्भते॥। " इति श्रोकत्रयेण अभियुक्तरकाः ॥

जीवा: ज्ञानस्वरूपा अपि धर्मभूतज्ञानगुणसश्च कर्मणा धर्मभूतज्ञान- संकोचविकासभाववन्तथ् वर्तन्ते। "मुमुश्ुवे शरणमहं प्रपधे" इति खत्या "तस्य च वशीकरणं तच्छरणागतिरेवे"ति भाप्यान्ञ भगवतप्राप्तिनिदान- भूत प्रपत्तिरूपोपायवन्तश्र । प्रपत्तिश्च ज्ञानविकास विशेष इति'तमेवं विद्वा- नमृत इह् भवति; नान्यः पन्था अयनाय विद्यते' इति अ्ुतेरपि न विरोधः । एलादश परमात्मैव ब्रह्मशब्दवाच्यः । ताहश परत्रद्ीत 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इत्यादिना विचार्यते इति मतप्रक्रियासंग्रद्दः। एषो अर्थश्

'श्रीमद्धामानुजमुनिमते श्रीनिवासाभिधानं लक्यं नारयण इति जगौ साधनें तत्प्रपत्ि: । वैकुष्ठारूये परमनिलये दास्यकर्मैव गोक्षः जीवा मूटमकतिरुदिता विष्णुमूर्तिक् सत्या॥।" इति श्रीविष्णगराघीशस्तवे भस्नाभिरुक्त:। (स्लोक: ९८) मतः पूर्वोक्त सकलभ्षुत्यर्थविशिष्टः नारायण एव 'बूहलान नमगलाद वक्षेति ररिपट्यते इति झत्या संग्रह्देण निर्दिश्यत इति वाहस अदनिषटरक जिज्ञासा कर्तव्येति पतीमते। L

१६ मतन्यसारसंग्र हे।

"अल्पाक्षरमसन्दिग्धं साखत् विश्वतोमुखम्। अम्तोभमनवद्य च सूत्रं सूत्रविदो विदुः॥ सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र वाक्यैस्तून्ानुकारिमिः। स्पदानि च वर्ण्यन्ते भाप्यं भाप्यविदो विद्ुः। पदच्छेदः पदार्थेकि: विग्रही वाक्ययोजना। आक्षपोडय समाधानं व्यास्यानं पडिघं मतम् ॥ विपयो निदयश्वैव् पूर्वपक्षस्तथोत्तरभ। प्रयोजनं च पशाहं माखोविकरणं विद्: ।। "

इति सूतमाप्यव्यास्यानाविकरणलक्षणाना बहुलात् सम्रहेण सुख- बोधाय पायः पदे अविकरणारधो लिस्यते।

केचित संजगदु: प्रपश्चमखिलं मिथ्येत्यविद्याययाद तस्याह्याथ्यण विरोधिमय च स्वीयं स्वरूपं प्रमाम्। किचानिवेचनीयतामथ तथा तनाशतनाशकों • वक्तुं कर्कशतर्वव्रास्त्रषिग्दात् सत्यं जगत् ब्रह्मजम्॥ ४२॥

दृशयत्वात् सकलं सृपति विमतं निभेत्स शास्तारदिभ: सत्यं सर्वमिति प्रसाध्य वचनेः जीवान् बहुन् ज्ञानिनः। शेपित्वेन रमापति च सगुणं तत्प्राप्त्युपायान् बहुन तय्यन्ता बहुथा चदन्ति विविधा विद्या च* पही श्रुती॥२३।। ब्रम्म श्रीपतिरेव हेतुरखितस्यासेति जोघुष्यते जीवाथ प्रकृतिय तस्र तनुरित्युक्त हि सत्यं तथा। ब्रह्मानुग्रह भिग्हौ च जगतो मोक्षस्य बन्घसा मो:

• बह्ीविद्या- हात्रियदियया।

पा. १} जिज्ञामाधिकरणन्-द्वैतन।। १७

सूत्रमंखया पश्चचत्वारिशत्पश्चशतानि च। संख्याधिकरणानां तु पड्पश्चाशच्छतं तथा ॥४५॥

श्रीभाष्ये चतुरध्याये व्याख्यात्तानि क्रमादिद् ॥४६।।

सूवाणि ५४५

अविकरणानि १५६

मृत्रार्थः ॥"परीक्ष्यलोकन कर्मचितान् नाह्णो निर्षेमायात्, नास्त्यकृतः कृतेनः स गुरुमेवाभिगच्छेत ........ मोवाच ता तत्वतो ब्रह्मविद्यां" इति विषयवाकयम्। अथ-कर्गविचारानन्तर; अःनतेत एव हेनो, ब्रम्म- जिज्ञासा=व्म्मस्वरूप तद्गुणादिविचार: कर्तन्य इत्वर्थ.॥

द्वतम् ॥ श्रीमध्वार्यगुरवे नमः ॥ जिज्ञामाधिकरगम् । १ ॥ ओं अथातो त्रमजिज्ञासा ।। १।।

विष्णुं सकलकल्याणगुणपूर्व भजे रुदा। यत् ध्यानात् स्वम्वरूपाप्तिः हित्वान्यापघन भवेत् ॥४७ ।। मत्यंभिदेति श्रुतिवावयनिझ्ाः भेदाश्ष पश्चेति ममर्थयन्ते। घिभिन्नजात्याकृतितासतम्यमंयुक्तजीवा वहवक्च सन्ति ॥४८॥ म्कात्र मङ्गलगुणैः परिपूर्ण हि कथ्यते। विष्णुभक्तिपोर्षेय: उत्तमाघममध्य्य ्मै: । ४९ । म 3

१८ नतलयसारसंग्रहे। [म. १

यख भक्ति: पवाविष्णों सोऽधिहरीह कथ्यते। विष्णुभकितियंदा जाता तदा विष्णुं विचारयेत ।। ५०।। सूतमंग््या चतुप्पाऐ: तथा पक्चमतानि न। नंख्याघिकरणानां च त्रयोवियनिरेव न स५२ ॥ सतद्वयेन महिता मध्वभाष्य ममीरिता । शामतादिसंगतिशात ज्ञातव्या युक्तिभिन्तया ॥ ५२।। सानामूला स्मृतय इनि हि प्रोच्यते पर्वतन्त्रे दष्टारमाखा गुरुिगमिला: मध्वभाप्यायतोः । तम्माद्गप्पे शुरुमिरसकत् भाहवेवाे वेदान म्वोकार्थादीत् दृदयितुमिहोडाहियन्ते पुराणँः॥। ५३॥ नत्यक्षदष्यदितगादि सर्व मनद्यान सर्वविलक्षणं नेव। सिद्धान्तसत्राणि नदीयमाप्ये मवांणि तानीति विचिन्रमेनन् ।५४।। सूदागि (५६४) अविकरणानि (२२₹)

श्विश्ुरेव परनखं। नगस्पर्त्र सत्यं। देवनियेद्मनुष्यस्थावरभंद मिना: जीवराभा: अनन्नाः। नवें च से दबेदीमा पघा म्ून एव उत्तममध्यमा- धनाश। म्वत एव नीच च्मा्व गता। अनादिकर्गयब्वाण्ः स्वामाविक नैज्रजातिसुखवटःखादिकात् कर्मणा परिभष्टाः 1 श्रीविष्णुभकतत्या समारन्धा- द्विमुक्ता, स्वाभविकी नेजसुग्वानुभनिरपां मुत्तिमनुमनन्ति। म्रत्यक्षमनुमानमागम इति त्रिनय अमसणम। 'सत्यं मिश, सत्ये मिद्रा, मा्यं मिक्ा' इस्युपनिपदा मेदपसक। भेदपशञकश्ष। "जीवेशवरमिटाचैव्र जडेश्यरमिदा तथा। जीवमेदी मिथम्रैव जढजीवमिदा तथा ॥"

पा. १ ] १९

"मिथश्च जडमेदोयं प्रपञ्वो मेदयख्वकः। सोडयं सत्योह्यनादिश्च सादि चेन्नाश्षमाष्यनुयात् ।" " न व नाशं प्रयात्येषः न चासौ भ्रान्तिकल्पितः । कल्पितरचेन्निवर्तेत न चासौ विनिवर्तते।।" "द्वैतं न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम् । " इति विष्णुतत्निणये उक्तमकारेण ज्ञातव्यम्।। "ब्रम्मशेषसुपर्णेश शुकसूयगुहादयः । सर्वे क्षरा अक्षरा तु शरेका तत्परो हरिः ॥ " इति श्रीतत्त्तरं अक्षरत्वेन आधित्य तस्पासरं च विन्णुरिति। स्वतन्त्रमस्वतन त्रं च द्विविर्ष ततमिष्यते। स्वनन्त्रो गगवान्विषुः भावाभाषी द्विपेतरत्।। प्रायप्र:्वस सदात्वेन त्रिविधोSमात्र इप्यते। चेतनाचेतनत्वेन माशोडपि द्विविधो मतः ॥। दुःखस्पृएट तदरप्ृष्ठमिति द्वषैध चेतनम् । नित्यादु:सा रमान्येतु स्पृष्टटु:सास्प्रमस्तरा॥ सपृष्टदुःखा श्रिमुक्तारच दुःखसंस्था इति दविषा। दुःगसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥ देवर्िपितृपनर इति मुक्तास्तु पश्चधा। ए.वं विमुक्तियोग्यादव तमोगास्मृतिससिता।। इनि द्िधा सुक्त्ययोग्या देत्यरक्ष: पिशाचका मदर्याधंमाइच तुर्धैन नमोयोग्या: प्रकीर्डिता। ते च प्राप्तान्धतमस: मृतितंखा इति दविया। नित्यानित्यविभागेन जिलेगा चेवरनं मनस्। नित्या वेदा: पुरागामा: काल: प्रकृनिरेव च। नित्यानित्यं व्रिधा पोक्तं अनित्यं द्विविध मनम्॥

२० मतत्यसारसंग्रहे। [य. १ अमतृष्टं च ससृष्ठ असनृषं महानहम् । वुद्धिरमनः ख़ानि दश मात्राभूनानि पत्व च॥ संनृष्टमण्डं तह् च समस्त सश्रकीमितम। नृष्टिस्ितिस्सह्ृतिदच नियमोड़ज्ञान बोधने। चन्धोमोक्षा्पुखे दुःस आवृतिश्यीनिरेव न। "विष्णुनाडस्य समस्नस्य समासन्यामयोगन. ।। इत्यादिना चेलनचंतनविभागादिपपसः सम्रहेण ज्ञानव्यः। एतदर्थ एव 'सथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यादिना विचार्यते; इति। तन्नार्थ:॥ यथ शब्दः मनयार्थामन् अधिकाराथंबोधकोपि भर्वात।

तद्गुणविभत्यादे चिन्ता कर्तव्येत्दर्ध:।

अर्द्वैतम् जन्माद्यधिकग्णम् ॥२ ॥ जन्माद्यस्य यतः ॥ २।। सम्माज्जगत्म मैरयादि सर्य सेजायन ब्रह्म तदेव लक्ष्म।

अधिकरणार्थ: ॥ "यनो का हमानि भूतानि जायन्ने " (नं. ३१) इत्यादि विषयवाक्यम। "साखाय्े चन्द" इंतवत तटस्पलक्षणमेव। अथापि शाख्ामे प्रकप्- गन्द इत्युकत यथा वा चन्द्रेतरसर्वनक्षवान व्याृत्य केवलनन्द्रस सत्वयोधकै तथा जन्मस्थितिमक्जयोग्यमपय व्यावृत्य शुद्धवक्णोपि बोधकं सवतीति म्म्यप चल्रअमपि भकीति सिद्धान्ः । परमने तु विशेषणेन, उपक्षणतया वा हधाषि लक्षण ननेन संत्रेण उच्छन इत्युक्तम्। नव विशेषणतया न्यक्षणत्वरक विशेपणमेदान

पा. १ २१

विशेष्यभेद इति खण्डो सण्टः पूरणश्रुड्गो गोः इतिवत त्रस्नबहुत्वं स्यादिति; उपलक्षणपक्ष च यल्नायं सारसः स देवदतकेदार: इत्यत्रेव आकारत्रयस्य कवगतिः अल नानि। अल उपलक्ष्यरूपाकारस्य ज्ञातत्वाभावान् पुरुासूक्त अतिपाद्यपुरुपविशेप: केदारसानीय उपलक्ष्याकार इति तदुक्तिन दुका। पुरुपस्क्तस्य दहरविद्याशेपतवं अम्युभगच्छन्ति केचित; कचित सर्वविद्याशोपं केचित पुरुषशन्दवाच्य: शिव: केचित नारायण पवेति, बहुविवादभन्तलान पुरुपशव्दस्य, तदिह पुरुपशव्दवाच्यः उपलक्ष्याकार इति वक्तुं न शक्यते। "लिह्गभूयम्तात्तदवि चलीयस्तदपि" रत्यधिकरण एव पुरुषमूक्तविचारम्य करिप्यमाणत्यात शान्त्रारंमे व्रम्मलक्षणस्य विचारसमये तत्रत्य पुरुपशव्दप्रति- पदनासभवात् इति उभयपक्षपि दोपः प्रतिभाति। किस यथाकतुन्यायेन मन्यं ज्ञानं अनन्नं न्रह्ोति क्षणयुक्तम्य त्रघ्मणः मध्यस्वात तहक्षणमेव मृतकारेण तन्मते वक्तव्यम्। 'जन्मादम्य यनः' द्त्पेव सून्रकार: म्राह। श्रीमाप्यकारोपि तवक्षणमेव व्यास्थत्। तथा च कल- कारतासर्य अहैतत्रमण्यवति सायते। तटम्पलक्षणर्येव उक्तलात। यन्पाप्यं तजिज्ञास्यम। निज्ञाम्यत्रश्यलक्षणप्रकरण सत्यत्व ज्ञानत अनन्तत अमरत रोवित्वरूप स्वरूपलक्षणम्य मतिपादकानि वक्तव्यानि। वान्यनुरवा नम नक्ष्णम्येत मृल्कारेण उदाहतलान ।।

विशिष्टाववतम्

जन्माद्यस्य यत: ॥। २ ।।

चराचराणां नित्यानामखिलानां यतो जनि: । स्ित्यन्तान्तप्रव्रंशादि नित्यमुक्तातिरेंकि तव् । ५६ ।।

सन्तः केचन जन्ममूत्रमपि ये काफोकि तुत्यं जगु: मैवं तत विसृषटिर्क्षणलया नित्याशया विभ्रुताः। मत्यादाबुदित हि लक्ष्मीण तदाऽभावस्वरूपात्मके शाखाचन्द्रनयादि जातु चिदिद् स्यालातसूये तथा ।।५७।।

तह्लक्षणं ज्ञानगनन्तमत्यं सर्वाभ्युपेयं गतसंशय च। विसृज्य जन्मादि विवादभृत लक्ष्माह सूत्रे म कथ महपि: ॥५८ ॥

यम्यँव जिज्ञस्थतयोक्तिरस्ति आध्यत्वमस्पेति हि वासतूरीति:। भृतै्विशिष समुपामितव्यं प्रप्यं विशिएं स्विति लक्ष्म युक्तम। ५९।

विशेष्यभतस्य तु सत्यतादि विशिष्टरूपम्य तु तद्धिलक्ष्म 1

न वरति लक्ष्मारि च मूद्रकारः ॥ ६० ॥ अधिकरणार्थः।। अस्य=प्रपश्यस्य; यतःस्त्रम्मजः; अन्मादि=जन्मस्तिति भहदि जायते-नहम। 'यतो या इमानि भूनानि जायन्ते' (तै-३-१) इत्यादि

२३

श्रुतिममाणात जन्मादिकमुपलक्षण विशेषण व मन् नग: लक्षण्रशेधकं भवति । जन्मादिषु प्रत्येक ब्ह्मलक्षणलोत्ती सत्यानपि सिद्धमिं। तधापि 'प्रत्येक नकषणव्वं मुचचमिट बहदाव्ृतिर्धीमहिम्ने इति मानान् नषारथे त्रितयमषि सकगत्वेनाशिनम। अत् सून्ने सामानाधिकरण्यरक्षण देया वर्तते। 'म्त्यं ज्ञानमनन्नं त्रम्म इत्यादि वाक्यात सत्यत्वादि मरुलविधिष वघ्ेति देवहत्त: सीया युवा दण्डी कुण्डरी इतिवत सकलगुणविशिप्टदेवउत इव प्रतीयन इति उकन्लर्ये वृवि्सामानाविकरण्यमिति समानाविकरणमाध्रिनम । परनते तु 'सण्टो मुण्डः पूर्णशृद्रो गौः इत्यानै। समानविभक्तिक्वेऽषि गामानाघि- करण्याभावात यवा मिन्नपर्नीति तहत 'स् गय नेनि नेनि' 'निगुण निरजञनम्' इत्मि श्रुनिततन निर्विशेष न्रत्याभित्व सत्यजानादि वारये इतरव्याकृतिर्ूप समोनाधिरुरथयपठार्धनभीकृत्य उपलक्षणपक्ष एव ाश्षिन इति मिदा।

तमेयोपादानं भवसि च निमित त्रिजगरनो घटुर नत नर्वहिह न चलयितु प्रमवानि। त्मनेवोपास्य: सवे निखिलफलकामे: भकम भो कतं त्यद्धपापि: फलद इनि सूलाणि जगदुः (' इति नदीय श्रीमार्सपगिन्तवे (शो १२२) उततम ॥।

द्वनम् जन्नादधिकरणम् ॥२॥। जन्नादयम्य गनः ॥ २ ।। चनुनवति देवानी अन्येरषा च यनो जनि:।

आदित्या वमवो रुद्रा: मरुतयाशिारयि। वृद्स्पतियकामय मनुर्दक्षी विनायक ॥६२।!

२४ मतत्रयसार संघहे। [अ. १ भृगुशैवानिरुद्धय धर्मोनिकतिरेत्र च। *क्वेरसहिता देवाः नवतिस्सप्रकीतिका: ॥६३॥

अनन्तो गरुडो वायु: चत्वारो ब्रह्मणा मह। चतुर्नवरति देवानां संख्या चोक्ता खिलश्रुतौ. ६४॥ अधिकरणार्थः। यत=बिष्णों, अस्-जगन:, जन्मादि-जन्नाष्टकं भरति, तड्ल-विषुरे३।" उत्पतिम्धितिसंदारा नियतिज्ञानमात्ृनि। वेन्धमोक्षी वे पुरुपान यन्मान म हरिरेकरान् ।।" इति वान्दवचनान्। परभान्वे ु जन्नादीति 'आदि' शब्देन स्थितिमह़ी उच्येते। 'यतो वा इमानि भूनानि जायन्ते, येन ज्ञातानि जीवन्ति यह्यन्त््रमिलविदान्ति' इनि वावय त्रयेग जन्मस्थितिभङ्गमेव जञायते। यादिगब्दार्थ: सिनिसनरप एवेति पर्गितन। अत तु आदिभव्देन मत गृहीतानि।

पा. १ ]

सहस्रवर्त्मो सामवेद:, एकविझतिया बाहर्च्य, नवघा अथवणो चेद:, वाको- वाक्यं, इतिहासः, पुराणम, वैद्यकम, इत्येतावान् शब्दस्य विषय इति महाभाष्योकत्या एतावतः शास्त्रस्य योनिरित्यर्थः । 'विविक्त:श्रुतिसागरः' इति श्रीविष्णुसहसनामस्तोत्रे; श्रतयः सागर इव अल निधीयन्त इति श्रुतिसागर: परमात्मा इति महाभारतमपि शास्त्रस्य योनिरित्यर्थ एव संगच्छते। उत्पादकरवरं न्रक्ण: संभवतीति ॥

न घ वेदस्य अनित्यतवं, पौरुपेयत्वं स्यादिति वाच्यम्।

"शन्दनहेति यच्चदं शास्त्रं वेदाखव्यमुच्यते। तदप्यविष्टित सबे एकेन परमात्मना ॥ " 'तथरमेदादयो वेदा: प्रोक्ता येडपि पृथक् पृथक्। भोग्यत्वेनात्मना तेऽपि चैतन्यानुगताससदा ॥' इति मीमांसकैरेव चैतन्यरूप पर मात्मानुगतत्वं वेदानां उत्तलात, न पौरुषेयत्वं नानित्यखं च भवति।

कि्व 'हिमवतो गंगा प्रभवति' इत्युक्ते तन्र प्रकाशते न तु उत्पद्यते इत्यर्थवत स्वरवर्णानुपूर्वी विशिष्टवेदप्रकाशनमेवेति तालर्यम्।

न च, वेदार्थविज्ञानात ब्रह्मणः सर्वत्ञत्वं सर्वशक्तितादिकं अङ्गी- करणीयम; सर्वज्ञसर्वशयत्यादिविशिष्टात ब्रद्मणः वेदस्य उसतिरिति, अन्योन्याश्रयरूय दोष इति वाच्यम्। वेदोत्पाद कशक्तियुक्तं न्र सेति शास्त्रान्तरात युक्तेश सिद्धेरिति तासर्यात्। यत्र प्रमाणग ।

शब्दोपादानभावध्वनिगत विषयद्योतनाशक्तयोन्तः नहण्येत स्युरभेः विपयविषयिणी दीपशक्ति: सट्येः। दष्टथ ज्ञानराकेर्ने तु करणगता किंतु दीपपभावत संयुक्तद्ोतनैवेत्यपरमिद्द पुनस्साव्यते सर्ववित्वम॥ म. 4

२६ मतत्रयसारसंग्हे। [ य. १ अस्य अर्थ :- घटादि विषयप्रकाशकममायुक्तदीपात दीपोलादकामे: यथा वा अिक- प्रकाशशक्तिमर्त्व, तथा सर्वविषयप्रकाशकसवैज्ञवेदात तदुत्पादकब्रझ्मण सर्वज्ञतमत्वं अवगम्यत इति।

न च, ब्रह्मणः सर्वज्ञत्व-सर्वशक्तिमलादिकं यद्यभ्युपगम्येत, तर्हि विपम- सष्यादें। दोष इति वाच्यम्। सृष्टयादिविषयक सर्वकार्येष्वपि अविद्योपादान- ब्य सर्वज्ञसर्वशक्तियुत्तस्यापि ब्रह्मणः विपमसृष्टयादौ स्वातन्व्यं न। पूर्रपूर्व- सर्गानुसारेणैव सष्यादुपपततः । 'वपम्यनैर्ध्ृष्ये न सांपेक्षतवात' इति सूत्रार्थस्याप्यविरोधः ॥

विशिष्टाद्वैतम्॥। शास्त्रयोनित्वाधिकरणभ् ॥ ३॥ शास्त्रयोनित्वात् ॥ ३।। शास्त्रैकमानं सदिति प्रकोति न चाक्षजं नानुमितिश्व तन्। अज्ञातमथें खल शास्त्रवेद्यं प्राहु्युधा ब्हम तु शास्त्रवेद्यम्॥६६॥ अधिकरणार्थः । शास्त्रं यस्य योनि: प्रमाणं इति यायत तच्छास- योनि-ब्रह्म। प्रत्यक्षाविपयके ब्रह्मणि 'यतो वा' इत्यादि वाक्यनेव प्रमाण- मित्यर्थः। आनुमानिक न ब्रह्म साधयति। अतः शास्त्रैकवेद्यवं ब्रह्मणः । अतपद- "शास्त्रिकयोनिस्तवमिहेत्यनूच्य शास्राणि सर्वाणि सृषेति चोचुः। मृपापदार्थाद्यदिदं प्रजातं भृषैव तत्स्यादिति जानते न ।। " इति श्रीशार्ङ्पाणिस्तवे (इलो-१४७) एतत सूत्रं इतरेषां अननुगुण- मित्युक्तम् ॥1

द्वैतम्॥ शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् ॥३॥ ओ शास्त्रयोनित्वाद् ॥ ३। नावेदविचं मनुते वृद्न्तं इत्यादि शास्तराणि बहुनि विष्णो। मानानि सन्त्यत्र न चानुमानं तष्छासयुक्तं क्वचिदेव मानम् ।। अधि रुरणार्थः । विष्णोः जन्माघटटर्क लक्षणमुक्तम । तथ शासतरक- वेद्य। न तु अनुमानदिना

"ऋग्यजुस्सामाथर्वाध् भारतं पघरात्रकम्। मूलरामायणं चैव शास्त्रमित्यभिघीयते ॥" 'यच्ानुकलमेतस्य तच् शास्त्रं प्रकीर्तितम्। अतोऽन्योग्रन्थविस्तार: नैवशास्त्र कुवर्त्म तत।।' इति स्कान्दवचनात एतच्छोकोक्तमेव शासतर विष्णी प्रमाणमित्यर्ध: ॥

अद्वैतम् ॥ समन्वयाघिकरणम् ॥।४॥ तत्तु समन्वयात् ॥४॥

सर्व हि शास्त्रं कृतिसाध्यकार्य व्रवीति न ब्रह्मणि पूर्वसिद्धे। न्रह्माऽत्म-सत्-ज्ञानवनाभिधेये समन्कयाद्वेदगिरां: तदाह ।६८ ।। शासत्रप्रमाणं परिनिष्ठितेऽ्रत्र भवत्यथो यानि विधायकानि। ब्रह्मात्मबोधाय शमादि सिध्यै युक्तान्यथोरष्वे विसृजन्ति सन्तः ॥ न बोधयत्यागमवाक्यमेतत् हेयेन च ग्राह्मतया विहीनम्। सिद्धूं न नित्यासृतसर्वगात्मफलावनोघे प्रसुरेव वेद: ॥७०॥। *

२८ मनलयसारसंग्रहे। [थ. १ अधिकरणार्थः ॥ सर्वा उपनिपदः यत विषयवाकनम्। तत-शासत्र- प्रमाणकत्वं ब्रह्मण: संभवत्येव; वेदान्तानां ब्रह्मणि पुरुपार्थरूपे समन्वयाद।

जन्मादिलक्षणलक्षित ब्रत्मण: शासत्रपमाणक्व्रं न युक्तम्। हेयोपादेय- रहिते व्रह्मणि पुरुपार्धामावात। इदं कुरु इद मा कुरु इति लोके, "यजते स्वर्गकाम: ", "नावृतं वदेल" इति वेदे च प्रवृतिनिव्वतिपरवाक्यस्यैव अर्थवत्वं हषम्। प्रकृते सिद्धरूपे म्रह्मणि तदभावात; इत्याक्षेपे माप्ते समाधान; हेयोपा- देयरहितज्ञाने सत्येव गान्तः शुद्धो भवति। शुद्धिरेव पुरुपार्थः । सामान्य- आासं तु नश्वरपुरुषार्थसाधकं सत हेयोपादेयमिथ्रमेव। अनन्यशेयवेदान्तभागस्तु 'स एय नेति नेत्यात्मा' इत्यात्मश्दादिना पुरुषार्थभूयस्तवं वोधयति। हेयो- यादानाभाव एव असाकें पुरुषार्थ :; "आालानं चेद्िजानीयादयमसीति पूरुपः ॥ विमिच्छन कस्म कामाय शरीरमनुसञ्ज्रेत॥";

"एतदूधुच्बा बुद्धिमान् स्यात कृतकृत्यश् भारत।। " इत्यादिभि: निर्णीयते; इति पूर्षोंक्त शास्त्रमनाण कतवं साध्वेव।।

विशिष्टाद्वैतम् ।। समन्धयािकरणम् ॥४ ॥ तत्तु समन्ययात्॥ ४ ॥

आनन्दसद्जाचविनिधयाच सिद्धे परात्मन्यपिमानमेतव् ॥ ७१॥ तन्यमस्यादि वाक्यार्थज्ञानमेव विमुक्तिदम्। पथा त्वं दशमोसीति वाक्याज्ञानं तथा क्ुतेः ॥ ७२॥ इति पूर्वपक्षे समाधानम-

पा. १] २९

ज्ञानं बन्धविनाशकं न च भवेत यतत्त्वमस्यादिजम् शब्दात या सुमतिर्विभाति जगति प्रत्यक्षहेत्वेव तद। कर्मज्ञानमुपासनादि सहितं द्वे मुकिहेतू श्रतौ तद्वैदेहनृपादयश्च सतत कर्मादि कुर्कनत्यमी ॥ (श्रीशर्ङ्ग -115) अधिकरणार्थः ॥ सिद्धरूपे ब्रह्मणि वेद्ान्तवाकयानां समन्वयो न भवति। पुरुषार्थप्रतिपाद काभावात इति पूर्वपक्ष: 1 स्ववेश्मनि निधिरस्ति, पुत्रस्ते जातः इत्यादाविव सिद्धरूपेऽपि ब्रह्मणि "आनन्दं न्रह्म" इत्यािना पुरुपार्थभूय- रत्वातिशयबोधनात समन्ययो भवत्येव। तत्-शास्त्रपमाणकत्वं ब्रह्मण: संभवत्येव; समन्वयात् परनपुरुपार्थतया ब्रम्मण: अभिघेयत्वेनान्वयात् । अत्ञ "तत्त्वमसि" इति वाक्यजन्यज्ञानादेव जीवस्य मुक्तिर्भव्रति। "दशमस्तमसि" इत्यादौ तथा हष्टताल। 'तत्वमसि' इत्यत्र 'सेयं गौः' इतिवत श्वेतकेतो: प्रम्मणश्च ऐक्यदर्शनात। ब्रह्म च निर्गुणमित्यादि श्रुत्या सगुणश्रुतिवाध: अपच्छेदन्यायेन युक्त इति। यस्सदेवो मया इष: दशमस्त्वमसीतिवत्। तत्वमस्यादि वाक्येन परजीवैक्यमस्ति हि॥ ७३ ॥ इति पूर्वपक्षे एवत्समाधानम- "एतेहयपच्छेदनयेन शार्ज्जिन तवां निर्गुणं प्राहुरहो नयाज्ञाः । उपक्रमोत्सर्गनयादिनाSत्र शान्ते विरोधेऽन्यनयेन किं नु ।

"पूर्वापरच्छेदनयो हि नात तनन्यायचारो.Sनियतस्थलेपु। पूर्व गुणोकि: परतो निषेध: तस्मात् भवान् दिव्यगुणैविशिष्टः ।।" (भीशा-१२०) *उपक्रमोत्सर्गनयौ भवेयु: सामान्धवैशेप्यनमेन साकम्। युवत्यन्तराष्यप्यवदन्, मतीशाः भयद्वुणौपस्य विचारणायाम् ॥" (श्रीशा-१३१) "अतः परं प्रह्म गुणैविशिष्ट ल्वामेव नित्यं बदति तयीह। सर्वासु शाखास्व्मृतः श्रुतस्त्वं ज्योतिस्सदालादिपदाभिधेयः॥" (श्रीशा-१३२)

३० मतलयसारसंमहे। [अ. १ "सेयं गौरित्यमेदो भवति*व नृहरे तत्वमस्यादिवाकये गौम्या वृत्या भवन्तं कतिचन विवुधाः जीवमाहुविदोपम्। देशो काली न युक्ती न भवत इह तु मजयोरैक्यमेव संबन्धो देंशयोश्ष ग्रभवति हि सदैकस्य विष्णुकमादेः ॥" (श्रीरक्ष्मीनृसिंहस्तवे पूर्वभागे २०८) "एकस्य कालयोयोणे नेतिचेत क्षणिसे भवान। तीर्थाटनादि विधिभि: संयोगो देशयोर्भवेत।। (भील-सब २०९) "अतश्च लक्षणां हित्ा ज्ञानसंबन्धमात्रतः। सेयं गौरीत्यभेदार्थः प्रत्यमिज्ञानसंभवः ॥" (थील-स्तव २१०) सेपं गौरीत्यभेदो भवति च भुपने देशकालौ विद्ाय तद्वत् 'तच्वे' पदेपपि प्रविदितनिसिलव्ञाज्ञतादीन् विहाय। प्रत्यक्षे तत् तथात्वेप्यविदितविपये ज्ञातवेशिष्टयमेव सर्वज्श्रेतकेत्वो: सममधिकरणं तन्छरीरादि हेतोः॥७४॥ "उपासते नेदमिति श्रतिस्तु दृष्टेन रूपेण च केवलं न। ध्येयस्तु सर्बात्मक एव विष्णुः अन्यत्र 1 'सर्वे खत्क' वेदवावयात ।।" (धील-सव २१८) "ज्ञान बन्चिनाणक न च भवेत यउत्यमस्यादिजम् मझादा विदुधास्तयैव ऋष्यः म्रीनारदाया हरे। अन्येभ्योपि दियन्ति ते गुणगणान् कर्मानुरूपं फलम् भुजानाशन एव चन्यटतये भरत्यादिरेव सुना ॥" (भीशा-सव ११५) सत्गादियासं सगुण अ्रवीति निरजनाधं विशयुणँ सधापि। रजस्तमोरुपगुणायमावात् शुर्भर्गुगर्नज विशिष्टमेव ।। ७५।। इत्यादिना उपान्नेद तन्यते।

• व=इव ॥ अन्यत "सर्व सल्िए व्रम्म तज्जलान् " इत्यादी ।।

द्वैतम् ॥ समन्वयाधिकरणम् ॥४॥ ओं तत्तु समन्वयात् ॥४ ॥ तच्छास्त्रयोनित्वमथेश्वरादी न चासिति विष्णौ सकलश्ुतीनाम्। समन्ययाह्रह्म स विष्णुरेव जिज्ञास्य एवेति च शास्त्रमाह ।।६।। उपक्रमादि पल्लिक्गात् विष्णुश्ास्त्रप्रमाणक:। 5"मां विधन्तेऽ्रभिधत्ते मां" इत्याद्या विप्णुशंरिन:। ७७।। अधिकरणार्थः॥ पूर्वे कशास्त्रयोनितं विष्णावेव युज्यते। उपक्रमादि पड्डिघतास्पर्येनिर्णायकलिद्ववत्वात वेद्ान्तवाक्यानाम्। रदादीनां कवचित् शास्त्रयोनित्वसंभवेडपि विष्णावेव सर्वश्रुतीनां तात्पर्थवत्त्वनिर्णयात न र्दादीनां शास्त्रयोनिलम् ।! 5" मां विधतेऽमिधते मां विकल्प्योऽपोह्य इत्यहं। इत्यस्या हृदयं साक्षा- ज्ञान्यो महेद कश्चन ।I" इति भागवत कोकः। अस्यार्थः माँ विधत्ते-'जेत' इत्यादि श्रुतिः मामुदिश्य मत्यूजात्वेन यागादि विधते। अभिधते मां=अपरि- च्छिन्नगुणवत्वेन इन्द्रा दिपदाभिघात्रि श्रतिश्ध अभिधते। इत्यस्याः हृदय श्ुतेरथ; हमेव वेद मदन्यः न कोपि वेदेत्यर्थः । "चत्वारिवाक् परिमिता पदानि तानि विदुर्बाहणा ये मनीषिणः गुद्दा त्रीणि निहिता नेह्नयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति।" अस्यार्थ :- चाकू-हरेः; चतारि परिमितापदानि=चतुस्संख्या कत्वेन पारि- च्छिन्नानि वासुदेव्ादिरूपाणि ब्राह्मणाः विदुः। वाच :- हरे :- गुहा=हृदयगुहदायां; निहिता=निहितानि; त्रीणि=वासुदेवादि रूपाणि; मनुष्या := साधारणाः; नेङंयन्ति=न जानन्ति; तुरीयँ-अनिरुद्धाख्यपद,

यद्यपीयं श्रुतिः वाग्विषया महाभाण्ये पस्पशाहिके व्याख्याता। तथापि एषोडडथौपि पूर्वाचार्येःवर्णितः ।

अद्वैतम् ॥ ईक्षत्यधिकरणम् ॥५॥ ईक्षतेनाशव्दम् ॥। ५ ॥ गौणथेनात्मशन्दाव् (६) नबिष्वस्य मोक्षोपदेशात् (७) हेयत्वावचनाच (८) . स्वाप्ययात् (ए) .. गतिसामान्यात (१०) : श्रुतत्वाच (११) सर्वागमान्तस्त्रिगुणं प्रधानं प्रत्यक्षतर्कादियुव निदानम्। . चदन्ति नैवं तद्शब्दमेव 'तदैक्षते' त्यादि सकर्तकत्वान् ॥७८ ॥ "अप्तेजसोरीक्षति दर्शनाय 'कूलस्य चाञ्छा पतने' प्रसिद्धा। गौणेक्षणं तन्नहि देवतात्मसदादिशव्देक्षणदर्शनादेः ॥७॥

प्रधानहेयत्वनिरूपणाच शरीरिणो मोक्षविद्योधनाच्य। न वार्किकानामिव भिन्नहेतु: सर्वज्ञ ईशो हि जगनिदानम् ॥८०। अधिकरणार्थः ॥ 'सदेव सोम्येदमम्र आसीदेकमेवद्वितीयम्" (छा. ६.२-१) "तदक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति तवेजोडसृजत" (छा. ६-२.३) इत्यादि विषयवाक्यम। [तदर्थध; सव=अस्तितामात्रं वस्तु सूक्ष्मं निर्विशेषं सर्वगत एक निरजनं निरवयष विज्ञानं यदवगम्यते उपनिषद्धयः। एवशब्द: अवधारणार्थः सदेवेत्यर्थः। इर्द जगत् तन सदेवासीत। अग्रे-जग- दुत्पत्ते: प्राकृ, इदानीमपि सदेवेत्यर्थः । एकमेव=स्वकार्यपतितं, अन्यन्नासीति एकमेवेसुच्यते। अद्वितीयं=मृद्यतिरकेण कुल्ालादि निमितकारगं घटादेरिव सहकारिकारणाभावत्रदित्यर्थः। द्वितीयं वस्त्वन्तर न विद्यत इति तात्पर्यम्।

पा. १]

सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितमित्र्थः। तदैक्षत-तत ऐक्षत; तव=सत; ऐक्षत=ईक्षां-दर्शनं कृतत्रदित्यर्थः । इद तु सद चेतनं। पधानं त अचेतनें; तस्य दर्शनाभावादित्यर्थ: ॥] जगतः प्रधानं न कारणम् । अशब्दं हि तत। श्रुतिमतिपाधं नेत्यर्थः। कुतः१ ईक्षितृत्वश्रवणात कारणस्य ॥।

विशिष्टाद्वेतम् ॥। ईक्षत्यधिकरणम्।। ५।। ईक्षतेनाशब्दम् (५) गौणश्रेनात्मशब्दात् (६). तनिनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात्.(७), हेयत्वावचनाच (८) प्रतिज्ञाविरोधात् (९)' स्घाप्ययात् (१०) गतिसामान्यात् (११) अतत्वाभ् (१२) कार्यानुरूप जगतो निदान वक्तव्यसेतत् प्रकृतेर्विकारम्। युक्तं ह्यशव्दं जगतः पधानं न युज्यते चेतनकर्तकत्बात्।८१॥ विलक्षणेप्यास्ति च हेतुमात्र: प्रधानहेयत्वनिरूपणं च। संरन्पपूर्वय जगदविसर्ग: तम्मात् परंगक्ष जगविदानम्॥८२। 'आदेशमप्रा्य इति भुतेस्तु प्रशासितारं क्षुतवानिति त्वम्। आदेशएवार्थ इति नवीपि तदाऽ्नु मे शाधि गिरा स एव ॥८३। म. 5

३४ [ म. १ सच्छन्दार्थो विष्णुरे होकार्थो निस्समाधिक:। ज्ञानं कारणवाक्यरस नित्यज्ञानिनमाह नद्॥ ८४॥ "तत्त्वं" पदार्थ् तदन्तरात्मा "चराचरव्ये"वि महर्पिसूत्रात्। सर्वोऽपि शब्दधिदचित्पगत्मविशिष्टयोधात् स इति प्रभावि ॥८५॥ तच्च तत्सदश्क्षेति तदधीनो भवानिति। तच्छरीर भवान् वेति तत्यमस्यर्थ ईरिनः ।८६। अल्ैयसन् न्रहाणि लीयतेऽसी इत्यादयो ब्रह्लसमानरूपा । एन्रेति शब्दथ समार्थकोसो यथा च 'विष्णुक्रमणे तथाडवi ८७।। एक च त्त्वं पदमत्र विअ्मः पष्ठीस्षमासाधयपादिना च। तदास नात्स्थ्यादि विशेषमर्थ दिशन्ति केचित् यतिराजशिप्याः॥ मृह्ोह-कार्ण्णाय- सत्यवाक तु नान्पस्य सत्वादि रुषाद्धि किन्तु। ज्ञाते मृदादौं सति नदिकारा: ज्ञाता भवन्तीति नदेव सत्यम्। 'इत्येय' शब्दाच्च तथा तदर्थ: मृत्स्नैव सत्यं स्व्रिति वेदवाकुन। द्रव्यं च मृलोहमुखं च नित्यं अनित्यमन्यच्त विकारजातम् ।९०। त्म्मात्मसदहृंब्दाः भवन्ति ज्ञानिवाचिन: । ईक्षां चक्रे विभेतीति चिन्मान्नस्य कर्थ भवेत् ॥। ९१।। अधिकरणार्थः॥ "सदेव सोम्ये"त्यारभ्य "तदैक्षत बहुखा प्रज्ायेगेति"इत्यादि (छा ६-२-१) विपयवाक्यम्। एतवर्थ :- इदं-विभक्तनामरू,पं जगत, अग्रे-सष्टेः पाक्द एकमेव= अविभक्तनामरूपतया एकलावस्वा पन्गेव। थद्वितीयं-अधिष्वात्रन्तरशून्यं, सदेवा- सीदित्यर्थः। सच्छ्दः प्रमाणसंधनधार्हलक्षणोपि अत्र परमातमार्थकोधको भवति। तदैक्षत-संकल्पमकरोदित्यर्थः। एतेन चेतनस्य व्तृत्वं नचेतनस्य नेति च दभ्यत इति।

पा. १] ईक्षत्यिकरणम्-द्वैतम् ॥ ३५

प्रधानं न जगतकारणम्। अशव्द- आनुमानिक प्रधानं, कारणं न। ईक्षति धातो: अवणात। 'इक दिनपो धातुनिर्देशे' इति शब्दशासत्रात। अन्यथा धात्र्थस्यापि ग्रहणे 'ईक्षितेः' इंत निर्देष्टव्यं स्थात इति श्रुत- प्रकाशिकाचार्या:। अत 'प्रतिज्ञाविरोधात' इत्येकं सूत्रमधिकम् ॥ एतदर्थश्- केचिव प्रधानं जगतो निदानं त्रैगुण्यरूपस्य सरूपमाहु: । "सदैक्षतेति श्षुतिराह सृष्टिं सङ्कल्पपूर्वां तद्चेतनं न ।" इति श्रीशाङ्रपाणिसवे (इलो १३९)

द्वैतम्।।

ईक्षत्यधिकरणम् ॥५॥ ओं ईक्षतेर्नाशब्दम् (५) ओं गौणश्ेनात्मशब्दात् (६) ओं तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् (७) ओं हेयत्वावचनाथ (८) ओं स्वाप्ययात् (९) ओं गतिसामान्यात् (१०) ओं श्ुतत्वाच् (११)

"वेदैश् सर्वैरहमेव वेद्यः" पश्येत्सदात्मानमथेक्षते च। इत्यादि शास्त्राच समस्तशब्दवाच्यो हरिस्सोपि न मुख्य आत्मा ।। मुख्यात्मनिष्ठस्य हि मोक्ष उक्तः आत्मान्यवाचो विसृजेत ों एवं विधैवाखिलवेदवाचां मतिश्र दृष्टेति स शब्दवाच्य: ।९३।।

३६ मतत्यसार संग्रहे। [व. १

अधिकरणार्थः॥ "स छतसमात जीवधनात परात्पर पुरिशयं पुरुष- मीक्षते" इत्यादि विपयवाक्यम्।

"यतो यानो निवर्तन्ते अपाप्य मनसा सह 1, "अगव्दमस्पशे", 'अश्चनेन प्रोवाच' [धवननेन-वचनवृतति विना कक्षणया व्रह्मस्वरूपं गुरुस्मदिदेश इति पूर्वपक्ष अर्थ:। साकल्येन प्रतिपादनं बिना उपदिदेशेति सिद्धानयर्थ: 1] इत्यादिना विप्णो: वाच्यत्वादि निष्धो न। ईक्षणीयत्वादि श्रवगात्। अन्दवाच्यलाभायोपि न।अगव्दतवादि श्रुतिस्तु पश्यन्तोषि न पशयन्ति इतिक्त दुर्निरुपरवे तात्पर्मम्। विष्णो: 'सवचनेन मोवाच' "यह्ाचाड नम्युदितं"' यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्यादि श्षुतिभिः अवाच्यतव अमाहयत्वादिकं पूर्वपक्षीहृत्य 'वदैश् सवैंरहमेव वेद्यः' इत्यादिना वाच्यत्व-ग्राध्यतव-ईक्षत्यादिक सिद्धान्तितम्। "न तदीदगिति ज्ञेय न व्न्नर्य न च तर्कयते। पश्यन्तोपि न पश्यन्ति मेरोरूपं विपध्ितः ॥" इति प्रमाण उनन्यस्य विष्णोः दुर्निरूपवे पूर्वपक्षत्रुतेः सासपर्ममिति वर्णितय।

अत्र सदेवेत्यादि श्रुत्मर्थसु- "एकमेवाद्विती पें यत् समाभ्यधिकर्णनात् । स्वगतानां च भेदानामभावात व्रक्ष शाघतम् ॥i मेदामेदनिवृत्त्यर्थे एवशब्दोवधारकः। समा धिकनिवृत्यर्थ अदवितीयपदं तथा॥ भेदाभेदप्येकशब्दो यतोवयावैनि स्थितः । एकमेवेव्यतः प्राह नारायणमिय श्रुतिः । इति प्रमाणाद्विपणुरेव जगनिदानम्। तत्महदो अन्यो नास्तीत्यर्थः । विजातीयमेट वर्जन नाम कुतचित न पसिद्धम। प्रमाणाभावात् इति॥

अद्वैतम् । आनन्दमयाधिकरणम् ॥ ६।। आनन्दमयोभ्यासात ॥१२॥ चिकारव्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् (१३) तद्वेतुव्यपदेशाच (१४) मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते (१५) नेतरोनुपपसे: (१६) भेदच्यपदेशाच (१७) कामाच नानुमानापेक्षा (१८) असिलस्य च तद्योगं शास्ति (१९)

आत्मानन्दमयइशरी रसहित: संसारि जीवोऽथवा सत्य ज्ञानमिति प्रकृत्य कथितं ब्रह्मेति चिन्तालिथितौ। आनन्दाभ्यसनादय हि परमं त्रह्मेति निर्णीपते प्राचुर्ये मयडन वक्तुमृचित नायं विकारार्थक:॥। ९४॥ मुदावृच्या मुत्प्रचुरात् मुद्धेतुव्यपदेशनः । संसारिजीवादपर: आत्मानन्दमयामिध: ।९५।। न चुक्तमेतत् सगुणात्मरोधात् न्झ्ात्र पुच्छं भवतीति युक्तम्। सूत्रे प्रकृत्यभ्यसनात् यथा ते ब्रह्मेति शब्दाभ्यसनं ममापि॥ ९६॥ किंचैवमानन्दमयोथ आत्मा दुःखाल्पभागेव न सुक्त आत्मा । विकारवाहुल्यमयट्पवाहे आाचुर्यबुद्धिर्न हि युज्यतेऽत् ॥९७॥

अधिकरणार्थ: ॥। "तस्माद्वा एतस्मादिज्ञानमयात अन्यो अन्तर आात्माऽSनन्दमय:" (तै २-५) इति विषयवाक्यम्।

३८ मतत्यसारसंहे। [ य. १

आनन्दमय: मुक्ताहमा। प्रकरण आनन्दाभ्यासात। अथवा "ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठ" इति विपयवाकयम्। पुच्छशकद्वाच्यः सवाधारः परमाला न्ह्माशब्दावतः ।

अत्र आनन्दमयशव्दस्य पश्तकोशान्तर्गतत्वात, विकारार्थमयटूपत्यय- प्रायपाठान्नर्गतत्वात, आनन्दपदस्यैव ग्द्णाचश्ये भावाच्च आनन्दाभ्यासस्यैव साश्रयणीयलान "अन्यो अन्तर यात्माऽडनन्दमय: " इत्येतदपेक्ष्या "नय्म पुच्छें प्रतिष्ठ"इति श्रुतिरेव अस्य अधिकरणस्व विषयवाक्यत्वेन गृहीतुं • योग्या इति कृत्वा व्याख्यान्तरं कृतम्। "ब्रह्मपुच्छ प्रतिष्ठ" इति "हवे महिग्नि प्रतिष्ठितः" इतिवत सर्वाधाररूप न्रह्मण एव तल भावृत्याद्यस्तीति नह्मेव यानन्दरूपमिति सिद्धान्तितम् ।

अत् कैश्चित।

"पदयान्यत्वमवेदि नैनमवदच्छलोको न चाजालता ज्ञातस्यास्य तथापि नावयिता तस्यान्य आता श्रुतः । शोध्यतं च विकारवाचक्नचलद्ब्रह्मपु्च्छं भवेत् नत्वानन्दमयः सचान्रमयवत् कोओो वहि: क्यते॥" इति भगवत्पादाभिमतं सिद्धान्तमुपवर्ष्य, *पुलिज्ान्तप्रधानमकृतपरवचो रूपणं चाप्यननयैंः शोका: पुच्छं न चाहुः स्वरसमपि हि नः सूत्रमन्योन्तरो न। ष्यादिश्चांशभावात निरवधिकतया रूपणादानुरूप्यात् पर्यायत्वाठन्तन्यात्मकबचनलया पुच्छहेतु: परास्ः॥"

इति श्लोकेन पुच्छब्रह्मवादो निरस्तः। तत्र किचिन विवेचनीयम्। सूत्रस्य मानन्दमयशब्दस्य लक्षणया आनन्दमेव अर्थ इति आतमन: आनन्द- मयत्वरं साधितम् । तत्र "भक्षिते ऽपिलशुने न शान्तो व्याधि: " इति न्यायेन आानन्दमय इत्यल मयट्मत्ययस्य मानुरयार्थतं श्रमेश स्वीकृत्यापि आनन्दपचुर

पा. १] ३९

इत्युक्तेडपि दुःखाल्पसद्भावाशंकानिरासः बहुविधायासेन कर्तव्यो भवति। "प्रचुरन्नाह्मणो गामः" "ब्राह्मणप्रचुरो आम: " "प्रचुरशकाशस्सवित!" "प्राशमचुरस्पनिता " इत्यादाविन इसिद्धि: बहुविध श्रमसाध्या भवतीति तद्पेक्षया निर्विवादवअ्मपदस्यैत्र सूत्रकाराभिप्ायाश्रयणेन 'आनन्दमयोभ्यासात' इति सूतस्य व्रह्मान्यासात इत्येव अर्थ इति व्याख्यानं युक्तम् : मयडर्थ विचार एव न संभवत्यत इति प्रतिभाति।

चिन्श "ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ट" इत्यस्य अधिकरणविषयवाकयतया स्वीकार- पक्षे, उपक्रमश्रुत "ब्रह्मविदाप्नोति" इति "त्रम्म" शन्दस्य आतमपरतया नयनकलेशाभाव :; 'तस्यैप एव खारीर आतमा' इति आनन्दमयस्यापि आतमान्वर- विचारक्लेशाभार :- निर्विकारतन्मणः अवयववयिवित्वादि कल्पनाभावः; विका- रार्थमयट् प्रत्ययप्रायपाठवहिर्मूतकल्पनाभाव :: जीवब्रह्मणो: अंशांशिभावकलपनाS- भाव :; प्राचुर्यार्थवर्णनक्लेशाभावः; शोध्यार्थतामावादिकं च वर्तते 1. सुत्रस्थ आनन्दमयशव्देन ज्रहापदस्य प्रहर्णं तु भवन्मते आनन्दमयशव्देन आनन्दपद- प्रहणामिव न दोपाय ।

"यश्षोमयोस्समो दोषः परिहारोपि वा समः । नैक: पर्यनियोक्तव्य: तादगर्थवचारणे॥" "न चोमयाश्षयं दोपं एकओोदो विचारगेत ।।" इति न्यायात इति॥

विशिष्टाहैनम्॥

आनन्दमयाधिकरणम ।. ६।।

आनन्दमयोभ्यासाद् (१३) विकवरशब्दान्नतिवेव प्रानुर्यात् (१४) तद्वेतुच्यपदेशाच (१५) मान्तवर्णिकमेप च गीयते (१६) नेतरोनुपपत्तः (१७) मेदन्यपदेशाच (१८) कामाच नानुमानापेक्षा (१९) अलिश्स च तदोगं शास्ति (२०)

नहैव प्रचुरमकाशरकयत् आचुर्यरूपे मयट्। त्वक्तयं विकृतिर्मनोमयपद सर्वव्चात्मान्तर: जीवस्यानुषपन्नमेव जगतो बीजं विपशित् भुतेः ।।९८॥ न्रह्मानन्दमर्य जगाद स मुनिः "ते ये शतं " त्वादिना द्ानन्दाभ्पसनाबनिरूपरगुणान् आनन्दसुख्यान वहुन्। आनन्दप्रचुरे तदल्पपसतिर्तेत्येव दु:खाल्पता नेत्थेवं प्रचुरप्रकामरववत् प्राचुर्यमत्राश्रितम् ।।९९।। अधिकरणार्थः ॥ " तस्माद्वा एतस्माद्विजानमयात अन्योन्तर माताऽ इनन्दमय:"(सै आन ५-२) इत्यादि विषयवाक्यम्। आनन्दमयशव्देन सूत्र आनन्दपदस्यैव ग्रहणम् ॥ श्रुतिपु आनन्दमय- शब्दस्य आनन्दशव्दस्य व अमेदेन अहणाद। तथा च आनन्दशब्द- वाच्य: परमातमा। आनन्दपदाभ्यासात् । +4

पा. १ ]

"दर्व सार्ङगपाणिः कवची विरीटी हारीति नोकौ लयि भाति सर्वम्।," तथैव सत्यादि विशेषणानि नझान्वयार्होणि न ते विदन्ति।।"

"सत्यादिशब्दाः स्वविरोध्यसत्यव्यावृतिवाच्या इति ते ङ्रुवन्ति । सण्डश्च मुण्डश्च भवेत विमेको विरुदट्ान्तमुदाहरन्ति ॥" (श्रीशार्जपाणिस्तवे १५०-१५१) इत्यादिना आनन्द्गुणविशिष्टमेव व्रह्मेति।

द्वैतम्।। आनन्दमयाधिकरणम् ॥६॥ ओं आनन्दमयोऽभ्यासात् (१२) ओं विकारशव्दानेतिचेन आनुर्षात् (१३) ओं तद्वेतुव्यपदेशाच (१४) ओं मान्तवर्णिकमेव च गीयते (१५) औ नेतरोनुपपनेः (१६) ओं भेदव्यपदेशाच्च (१७) ओं कामाच नानुमानापेक्षा (१८) औ असिनस्य च तघोगं शास्ति (१९)

अन्यप्रसिद्धशब्दानां विष्णावन्वयसुच्यते। पादेडसिन् मलपुच्छादिशब्दो ह्ात्र-विचार्यते ॥१०० ॥ श्रतिश्रुतानन्दमयो हि विष्णुं नलाणमीरं प्रकृति च पा्क। 'नैवं कवीनां परमं तदेव ब्रदै'व शाखा वदतीह विष्णुम्।। म. 6

मललयसारसंगहे। [अ. १

पुच्छस्तु संकर्पणमेव वक्ति तमेवमि' त्यादि न चेतरेशम् आचुर्ष रूपार्थमयद्प्रयोगात् अन्नादि तुल्यान् विकार हटः॥ २

अविकरणार्थः। "तसराद्वा एव साद्विज्ञानमयात् अन्योड्तर आता- इनन्द्मय: " (ते आन ५-२) इत्आदि विषयकाकमन् ।

आनन्दमघः ब्रम्मा वा रूदरो का प्रकृतिवा इति विशये विप्णुरे। "तदेव ब्रक्म परमं कबीनां" इत्यादि श्रुतिवाक्येः अन्यत्न प्रसिद्धार्थकानामपि

अर्थः। "अदते असि चेति व्यार्यानात् तत्माचुर्य युग्यत" इति माम्यात यथा मतमयो ब्रह् तदूत आानन्दमयोपि प्रत्तत्यर्थः । "पुच्छं सकर्षण: प्रोक्त: एक एव तु पछ्चधा" इसुके पुच्छणव्दवाच्यः संकर्षण इत्पर्थः। आानन्दमयः लक्षणया, अत्तमय-पागमय-मनोमय-विर्ज्ञांनमय बोषकइति आनन्दमयशब्दवाच्य: विन्णुरेष निष्णी आव्तितत्रह्मशन्दादेरभ्यासादि त्र्थ:॥

अद्वैतम् । अन्तरधिकरणम् ॥७॥ अन्तस्तव्दर्मोपदेशात् ॥२०॥ मेदव्यपदेशाचान्य: (२१) अत्यल्पविज्ञानवतां च मोक वक्तु भ्ुति: व्रह्म गुणैस्सुपूर्णम्। उपास्यमाहेति महर्पिरेव निर्वकति कारुण्यवशाद् बहुत ॥१०३॥ र्यक्षिमभ्यथ्षुतपस्पो्य संसारिजीवस्स हिरण्यकेश:। मैवं स 'उन्' 'भृतपति'रस 'सेतुः' इ त्यादि पाग्भि्सविमुक्त (आत्मा ।।

पा. १ ] अन्तरधिकरणम्-अ्द्वैतम्।

अधिकरणार्थ: ॥ "अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यक्मभुर्हिरप्यकेश ममणसात् सर्व एव सुवर्णः। तस्म यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी" (छा १-६.६,७, ८) इत्यादि विषयवाक्यम। "अथ य एवो अन्तरक्षिणी पुरुषो हश्यते"(छा १-७१-५)इत्यादि च। अक्ष्यादित्यान्तरस्थः परनेश्वर एव। संसारिजीवो न; परमाह्मधमोपदेशाद। अत्र पुण्डरीकमित्यस्य रक्ताम्भोजमित्यर्थः। "पौण्डरीकाणि वहीषि भवन्ति" इत्यस्य विचारे पूर्वभीमांसायां सितांमोजार्थक "पुण्डरीक सिता- म्भोज" इति कोश: त्याज्य एवेति निर्णीतम्। कप्यासं इलि पद अत्ञ पुण्डरीकपदस्य विशेषणम। तथा सति कप्याससदशपुण्डरीमित्वय:। अथवा यथा कप्यासं सूर्यमण्डलं, यथा पुण्डरीकं हृदयपुण्डरीकं (भगवनः उपासनस्थानस्वेन विहिते) तथा एवं अक्षिणीत्यर्थ:। पूर्वत सितांभोजार्य- वारणाय कप्यासं इति विशेषणतया उक्तः । अत "कपयोर्केम वानराः" इति कोशात रथकाराधिकरणन्यायेन कपिरत मर्कट:, तस्य नास: पश्चात भाग :- रकव्रणे -- ततसदशमित्यर्थः। रूढेवलवत्वात्। अत्र हीनोप्मारूपवणन कैथिदुद्धावितम्। तन दोपायेति भगकलादानां अभिप्रायः । तथा हि "महमहानीवशिलारूचः पुरो निषेदिवान् कंसकषस्सविध्ठरे।

"मर्न्दानववैरिणा गिरिजाप्यर्म शिवस्यादुनम् देवेत्यं धरणीतले समहराभावे समुन्मीलति। गंगासागरमंबर शशिकला नागाचिप: क्मातरुमू सर्वजञत्वमघीश्वरत्वमगमत तां माँ च मिझाटनम् ॥।" "सरुद्वारदशं का कब नर कपालं परिजनो विशीर्णाशिभ्रिड्गी वधु च वृप एको बहुवयाः। अवस्येयं स्याणोरपि भवति सर्वामरगुरोः विधोकके भूर््निस्पितवति वर्ष के पुनरमी ।"

मतलयसारसंग्रहे।

"स्वयं महेशः धवगुरो नगेशः ससा धनेशः तनयो गणेशः। तथापि मिक्षाटनमेव रंमो: वलीयसी केवलमौथ्वरेच्छा।।" "मिक्षायी स चव यातः मुतनु म बलिमखे ताण्डवं वराध भदे सन्ये वृन्दावनान्ते ववतु स सृगशिशुः नैवज्ञाने वराहम्। बाले कचिन्न दृष्टो जरठकृपपतिति: नोप एवाद्य चेठा .. लीव्ासंह्ाप इत्य जलनिधिहिमन्र्ययोसायतां न:।" इयेनपक्षपरिघूसरालकाः मानव्यमेव हिरार्ईकाससः ! भहना इव रनखलादिश: नो बभूबुरवलोफन क्षमाः ॥" *"राजमापनिनेर्दन्तः फटि विन्यसपाणयः। 'द्वारे तिष्ठन्ति राजेन्द्र छान्दसांदश्ोकशत्रवः ॥ " "इन्दो इत्याह रेतो वा इन्दुः" इत्यादि यजुबेदे पष्टकाण्डे चन्दसय रेतस्वेन वर्णनम; "नझदाया महादासा वझ्षेमेकितावा:" इति वम्षगः केवर्तदासद्यतकृतादि जन्तूदाहरणवणन श्रीउम्णमहध्रोमालइ्यादीनां हीनवणेने यथा न दोषाय भवति तहत ।

किच "विद्वराहं न पण्डं न चूप दैवलके टवम। भुमानो नेक्षपेद्विप: दृष्टा चान्द्रापण चरेत ।।" इति शासे रेके च नपुंसरुस्व दर्शोनस्पर्दनादिकं वैदिकक्मानहसेंच सुफतिद्म। तथापि उपनिपततु नपुंसकतपेनेव बरममशवद: निर्दिए:। वदरयविवारा घैव निखिलं शासत प्रवरसते। लहद न्रखणः ही नोपमेनि न वाविदस्त दोपभूना। वव्षजीवेपु तटदनरणनं दोगयैन्र। न तु हयोपदेयशूल्से ऋ्राणि। ऋसेदे द्वितीपारण्यके "मैंने वाचा मिय प्रुश्् नेननमीपुमान् मुपन्। पुमास न सुकैने

पा. १

वदन् वदति कश्न।I " "हं स्त्री सं पुमानति, स्वं कुमार उत वा कुमारी स्े जीर्गों दण्डेन पंचसि"इत्यादि।

अत एव श्रीभागकते गजेन्द्रकृतसतवे- "स वै न देवापुरमत्तिर्यडू न स्त्री न पण्डो न पुमान् न जन्तुः । नायं गुणः कर्म न सन्ननासत् निषेधशेषो जयतादशेषः ॥" इति ब्रझ्मण: निषेधशेषवर्णनं यथा न दोपारय तद्वद अस हीनोपमा न दोषाय। अक्ष कैश्ित-

"कश्विज्जल्पति मर्कटस्य जघनं कप्यासमक्ष्णोरयें दष्टान्त: कथमिप्यते मगवतर्स्त्येय गत्यन्तरे। सामानाधिकरण्यमत्र पदयो: श्रपं कुतस्तयज्यते पवं चेद्विशिनिष्टि त्सहर्शी तच्छन्दस्तु गौणसय ।।" इत्येतच्छलोकेन अयम्थी दृषितः। मतत् समाधानं "पुण्डरीक सितांगोजं" इति को शमाप्तसिताम्भोजरूपार्थवारणाय मर्कटजघनसदशार्थक कप्यासपद विशेषणतया दत्तमित्युक्तमेव: गत्यन्तवरं तु सथकाराधिकरण- न्यायविरोधात त्याज्यमित्युक्तमेत्र ।

गत्यन्तरप्रकारध् एवं- *(१) कं-जलं पियति किरणैः इति कपि: तेन अस्यत इति सूर्यनिकसितमित्यर्थ: । (२) कं पिनति इति-पम्नालं; तक भास इति कप्बास-नालम्वं पम्रमित्यर्थ: ।(३) के व्याप इति कप्यासम। "वषटि भागुरि- रस्टोप अवाप्योरुसर्गयो: "इति शन्दशासत्रनिहित अपिपदाकार लोफ:। जलनिछठं पमममित्यर्थः। (४) कपे :- सूर्यस्य; आासः-आसनं-सूर्यमण्डलम्। पुण्डरीकं=हृदयपुण्डरी कमित्यर्थः। उंभयमपि उपासनस्थानतया अुत्यन्तरे हष्टम्। तदत आदित्ये अक्षिणी च उपासनस्वाने इत्पर्थ:। (५) कप्यासम-ईपद्गिकसिल पुण्डरीकसटगमित्दर्थ: । एतेपु मध्ये मर्फटासन सदणार्थवर्णनमेव युक्तमिति

मउतयसारसमह। [अ. १

भगवत्पादानां मतम्। यन्पार्थाक्रीकारे बहुचिधकेशो वर्तत इति नेह तन्पते। अत एव- "पटस्वयेदु स्षमीरितेपु चतुरः काप्यासवाचम्नयः गर्म्भाराग्न इति अकृत्य भगवद्ामानुजानीहताः । तस्वीकार वहिकृता: तदितरे हेयासयसतद्विदा श्रोकेप्पडिमिरमी गिरित्यमुदित: सोयं विभागे मपा।।"

दलाम्यायतेक्षण इति कप्यासवदार्थ: श्रीमान्यकारसपतः । मर्कटसन सटशार्थ दर्णन श्रीमाप्यकारेण अन्यहृतमनूद न दृकतम्। नववीनपण्डवरेव क्िष्ट्णत्याययणेन अर्मे वर्णित: । कि र "ये रेतसि तिषठन् यस्य रेतरव्वरीर" "सथमद्तामवत्" इत्पादि श्रुतिभि: सरवे अगवतः शरीर मित्यज्ीकर्तृवते मर्वशाक्षनसहदवर्णनें दोपाय भवेत विमिति पृषन्यम। अपि च सोमयागे सुक्रमन्याद्वानसमये "इन्द्र आगच दरिव भगच् मेथातिथे; मेषतृषण पस्वस्पमेने, गौरावररनदितदस्काय मारा, भिफामणगीनम बुवाण" इति इन्दम्याहानं धनम। तन इतिदासुराणादिप स्पटार्यन्य मेपाण्डस्प गौनम जपाघोरपुरुपत्य पनीतिर्भवतीति अहानं मदासदसि न हनं बा ? तहूत्।

अन्तरधिकरणम् ॥ ७ ॥ अन्तसद्धमोपदेशात् (२१) भेदव्यपदेशाचान्य: (२२)

आदित्याद्षिंगत तु पूरुपपदं जीव न्रवीचीति चेत् नैंव्र पाम्मनिवर्तकत्वकथनात् संकन्पसर्गादित: । किश्ापकृतरूपिणो भगवतो धर्मस्य निर्देशनात् अक्ष्यादित्यमपूरुपस्तु परमात्मैवेति निश्वीयते ॥१०५।। त्रिपाद्विभूतौं अ्रति मानमस्ति दिव:परो ज्योतिरपीति किश्व। दिवि त्रिपादित्यपि नित्यमुक्तस्थानादि सच्वे*नरयूक्तमन्पत्।। सुवालकौपीतकि मर्त्यमक्त छान्दोम्यसुख्या: कठचल्विका। अप्राऊतस्थानपुरादि सच्चे जाग्रत्यमू: वेदशिरस्तु चाच:॥। १०७॥ अधिकरणार्थ: ॥ "य एफो अन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुपो ृस्ते, हिरण्यशमथुहिरण्यकेश आपणखात सर्व एव सुबर्ण:। तस्म यथा कप्यार्स पुण्टरी कमेवमक्षिणी" (छा २-६-६-७,८) "अध य एषो अन्तरश्षिगि पुरुषो दश्यते" (छ २-७,५) इत्यादि विषयवाक्यम्॥ थत् अक्ष्यन्तर्वतीं परमात्मेव। परमात्मवर्मोपदेशाव। मत्र अपहृत- पाष्मशब्द: कर्मवश्यतागन्घराहित्यपर:। पम्मशव्दस्य कर्मोपदेशलक्षकताद।

"सर्वपा ्मोदितलवं हि माक्तदाच्छादिते मवेत। कदाचिदपि न ब्रझ् पापच्छादितमिप्यते।"

• नरसुकम=पुल्पस्क्तम ।

मत्त्यसारसंग्रहें। 28 [ अ.१ इति सिद्धान्तविरोधरत। अतः "उम्भस्य पारे भुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे महतों महीयान्" इति भ्ुत्या इच्छाधीनामाकतदिव्यमद्लविभद्दवतः कप्यासपुण्डरीकसदशा क्षिवर्णन संभवत्येवेति। "परावरसुखग्राहं प्रेमबोधपसावकम्। स्वरूपात् स्वामिनो रूरपं उपादेयतमं विदु: ॥" इति निगमान्तदेशिकैरेवोकम। अत्र कप्यासपुण्रीकपदार्थ: पूर्ताचायैं : "कपिस्त्वादित्यः के पिवति किरणैरित्मि कपिः बभरतीत्याम्मातः स कविरमुनास्ं यदिह तत। प्रतीम: कप्यासं दिवसकरतेज विकसितः स पम्म श्रीमत्वादगणि भगवच्चक्षुरूपमा ।!" *नालं कपिर्भवति के पिवलीति तसिन् यस्याइस आसनमुशन्ति मनीपिगस्तत । कप्यासमुज्वलमुदारमिद सरोजं

· "कमुदकमिहप्यासो यस्यासनं यदिहोद्धवः कविभिरुदित कप्यासं तद् मीर जलोदयात। शिशिरमधुरं थ्रीमद्दामोदराक्षि निदर्शन भवति नलिन लुपाकारस्पिः पिहितादिचन्॥" इति श्रोकलयेण संगृद्दीतः। त्वामेव भानतं हनुभान्ति देवा: वह्दीन्दुसूर्यादय मात एमि। सुदर्शनाद्यायुधपश्चशाखं पह्करुदाक्ष शरितमन्दहासम् । (श्री शारईपाणिखवे२७८) जलस्र पह्रहतुल्यमक्षि कीशस् पृष्ठेन सम वदन्ति। तेवां हृदिस्योपि भवान् तदा कि न माहणनीरज*चक्रपाणे ॥१७९॥ *नीरज-शंख

पा. १ ] ४९

श्रुतिस्वकप्यासपदस्य नालस्थितारविन्देन समं तवाक्षि। : आदित्यरश्मिस्फुटिताम्वुजेन सदक्षमस्तीत्यपि वेति युक्तम्॥। श्रीशा १८०।। त्रयीपु लोकेपु न दष्टपूवी हीनोपमा सद्धिरवर्णितैव। तवोतमे दिव्यशुभे-शरीरे हीनोपमायुक्तिरतीव गर्द्या ।। श्रीशा १८१।। प्रियाप्िये न स्पृशतोऽशरीरमित्यादिना मुक्त्तनुर्न दूप्या। अम्राकृता कार शरीरसते बहुममाणानि भवन्ति शास्त्रे ॥I (श्री-शा १२६) विशुद्धसत्वाश्रयगोपुरादि लोकाश्च विष्णोस्सतर्त विभान्ति। यत यस्य शेषं तदु तक्ष्य वर्ष्म शरीरलक्ष्मेति मते न दोष: ॥श्री-शा१३७ सायुज्यसाधर्म्यसमानधर्मसाम्यादिशव्दा: परमं चे साम्यम्। तादकू तु स स्यादिति नास्ति मुक्तौ नैक्यं श्ुतावस्ति तथा स्मृतौ वा॥। भवत्समा प्राकृतदेहभाजः सशखचका नम उक्तिनिष्ठाः। विपश्िताSSनन्दभुजस्त्वया ते मुक्ता भवदास्यरता भवन्ति॥ ध्ीशा १५६ ॥

प्राप्याप्सरोभी रचिताःकदा नु द्वाक्ष्याम्यहं वेत्रवतीसखरं च।। (श्रीलक्ष्मीनृसिंहस्तवे पूर्वभागे २४४)

पुरसयी देहखगादिराजं कदा नु पशयोयमहं नृसिंह ॥ (भीलस्वन२४५) इति।

द्वैतम्

ओं अन्तसतद्वर्मोपदेशात् (२०) ओं भेदव्यपदेशाधान्य: (२१)

म. 7

५० मतलयसारसंभह्े। [ भ१. समृद्रमध्ये पठितस्तु विष्णुः क्षीराब्घिशायी हरिरेव नान्य: । 'य आण्टकोशे' पठिनश्र विष्णुः तद्र्मतोक्ते: न परादियङ्का ।। आात्मेन्द्रवाय्योरपि विष्णुरात्मा पष्टयन्तशन्दैथ् मिदोपदेशात्। गुणैस्युपूर्ण क्षतिराह तिप्णुं जगश्िदानं प्रकृतिर्न रुद्र: ।१०९।। अधिकरणार्थः॥ "अन्तरसमुद्े मनसा चरन्तं"। (ते ३-११-२७) "वस्याण्ड कोने शुष्ममाहु:", (तै ३.११-२३) "इन्द्रत्यातमानिहितः पवह्ोना" (ते ३-११-२२) वायोराममानं कवयों निनिक्यु:" (ते३-११-२१) इति विषय- याक्यम ।।

प्तद्ोतामश्ुराद्ि्रि चेन्द्रियेपु विषयद्दोता सनू; निहित :- सर्वह्ृदमसन्निदित हत्यर्थ:। वायोरिति-वायोरन्तर्यामिण ज्ञानिनः ददशुरित्यर्य:॥ अन्तदभ्रयमाणो विष्णुरेव। विष्णुषमोपदेशन। इन्द्रवाम्वादीना मात्मेति मेदनिदेशान। मेद: तान्विक इति नमु राहोसर इतिवत औपचारिक भेद इत्यर्थ: ॥

अद्वैतम् ॥ आकाशाधिरुरणम् ।८11 आकशस्तल्लिङ्गत् (२२) भूते परस्निवपि च अभिद्वा वाय्यादि भीजात् जगतथ बीजम्। त्यापि सर्वस्य निदानमात्मा परायणत्वादि परात्मलिङ्गान्॥। अग्निदपीतेऽप पथाग्तिशं्द: वालं बवीत्त्र सशन्द आरमा। उपकमार्थे यदि संशयर्स्यात् नियामक लिहबद्ुत्यमेव ।१११॥ अधिकरणार्थ:॥ "भाम लोकस्य का गतिरित्याकाय इति होवाच सर्वाणि ह या इगानि मूनान्याकाशादेव समुतधन्त आकारो श्रा्यस्त

पा. १]

यन्ति आकाशो झेवैभ्यो ज्यायान् आकाशः परायणमू। (हा १९-१) इति विषयवाक्यम्॥

त्तत्र माकाशशव्दवाच्यः भृताकाशः, परंव्रह्म वेति विशये "पुंस्याकाशविहायसि" इत्यमरकोशात, लोके रूढया भूनाकाश एव मसिद्धया, वायोरमिरित्यादि श्रुत्या, वेदे घ वाय्बादीनां उत्पाद कत्वश्रवणेन भूताकाश एव जगत्कारणमिति प्राप्ते, परायणत्वादि परमात्म- लिअचाहुल्यस्य वाक्यशेषे सत्त्वान्, "अग्निरवीतेऽनुवाकं" इति लोकेडपि

परमात्मवेति सिद्धम।

उपक्रमाधिकरण विरोधस्तु वाक्यशेपा धिकरणन्यायेन- "बहूनापप्यसाराणां समवायो हि दुर्जयः । तृणैशवेष्टयते र्जु: तथा नागोपि चध्यते।। " अत्यन्तवलवन्तोपि पौरजानपदाजनाः। दुर्भलरपि वाध्यन्ते पुरुषैः पार्िवाश्रितैः ॥ इत्यादि प्रमाणाच ाध्यते इति।।

विशिष्टाद्वतम् ॥ आकाशाधिकरणम् (८) आकाशसल्लिङ्गाव (२२) अकाश एवेह जगनिदानं कचिच्छतस्मोपि व योगरूत्या। आकाशते काशायतीति सर्व परायणत्वाच् परात्मकार्थ: ॥ श्त्पैच लिद्वस्य हि राय इछ: आकाशन्दः श्रुतिरेव चाव। नावद्यतीत्यादिप याज्िकोक्तो लिद्गाच्छृतिस्सर्कचितत दृष्टा ॥

मततरथसारसंमहे। [र. ₹ रूट्या महाभूवनभ:समाहेत्युपक्रमाकाशपदार्थसिद्धौ। तदानुगुप्पेन तदन्पसिद्धौ नैव 'यद्देष'श्रुतिरत्र मानम् ॥ ११४। उपक्रमार्थस्य च संयपे हि तच्ोपसंहारमपेक्षते च। परायणत्वादि तु वाक्यशेपगतं परंव्रल बदत्यदा सम् ॥११५॥ अधिकरणार्थ:। "मस्य लोकस्य का गतिरित्याकोय्य इति द्वोवोंच सर्षाणि हवा इमानि भूतान्यकाशादेव समुत्पघन्ते माकाश पत्यस्वं यन्ति अंककी ह् वैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम्" (छा-१-९-१) इत्यत्रे माकाशशब्दवाच्यः परमात्मा। परायणत्वादिपर मात्मलिग्न वाहुल्याव। उपक्रमाधिकरणन्यायेन रूढ्या, श्रुतिलिज्रन्यायेन शुत्या च, भूता- काशपरत्वं संशव्य "अक्तारशर्करा :- तेजो वे धृनं" इत्यत् वाक्यशेषस्प पृतशब्देन, उपक्रमस्थ अज्ञनसाघनद्व्यं घृतमिति यथा निर्णायते; तद्व आ समन्तात काशते, मा समन्ताद काशयति वेति योग- रूट्या "यदेष आ्काश आनन्दी न स्याद"' इति आंकाशशब्दार्थकानन्द- पद शुत्यापि वाक्यशेपगतपरमात्मलिक्रः, अफाशाशब्दार्थः परत्रह्ेति निर्णायते। हस्तेनावय्ति, सुषेणावद्यति, स्वधितिनावद्यति इत्यादौ इस्तादिसामर्थ्यरूप लिम्वलेन पुरोडाशम्रह्णे हस्तस्य, भाज्यग्रह्णे खुरेस्, मांसग्रहणे स्वचितेरि संकोनस्वाश्चितत्वात, "गंगायां घोषः प्रतिवसति" इत्यत्र चरमक्षत निवासवलेन प्रथमश्रुवस्य गंगापदस्य तीरार्थेकस्मेव व आकाशपदार्थस्य परमा- रमार्थकरूपसंकोचाअयणे न दोष इति।।

द्वैतम्। आकाशाधिकरणम् ।।८।। ओ आकाशसलिदाद (२२) आकाश एवास्य गतिर्श्रुतौ या स भूतखं वक्ति न सुज्यते वद्। "परोवरीया निति वांक्यशेपात् आकाशशब्दो हरिमेव बंकि।

पा. ₹ ]

अधिकरणार्थः। आकाश शब्दवाच्यः विष्णुरेव। "परोमात्रया तन्वा वृधान स एष परोवरीयान्" (ऋ ७९९-१) इत्यादि श्रुतेः। परोवरीयानिति-उत्तमभूत रुद्रादिमारत्यन्तापेक्षया उत्तमो बायु: तद पेक्षया उस्मा लक्ष्मी; तदपेक्षया उत्तमः विष्णुरित्यर्थः। छान्दसपक्रियया शब्दव्युत्पतति: द्रधन्य इति ।।

अद्ैवम्॥। प्राणािकरणम् । ९॥ अतएव प्राण: (२३) प्राणं हि सर्वाण्यपि संविशन्तीत्यत्र स्ववाकयस्थविशेपलिक्कात्। सर्वेन्द्रियमणनियामकत्वात् प्राणः परात्मेति नियम्पतेञ्त्र। अधिकरणार्थ: ॥। "कतमा सा देवतेवि पाण इति होवाच सर्वोणि दवा इमानि मूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति" (छा-१-११-४१५) इत्यादि विषय- वाक्यम। भत्रापि आाणशब्दवाच्यः परमात्मेति स्ववाक्यस्यसर्वभूतकारणत्वदि विशेषलिजाद । इदं अतिदेशसूत्रं ।

व्यपदेशश्र ससैतान् अतिदेशान् मचक्षते ।" इति वेयाकरणोक्तरीत्या पूर्वाधिकरणोकसंशयपूर्वपक्षसिद्धान्ता एव 'अतयव' इति पदेन भतितिश्यन्ते। पूर्वेत वाक्यशेषएव सिद्धान्तसाधक: अत मूतसंवेशनोद्गमनरूप वाक्पशेपस्य सुख्यमाणेऽपि स्वापादिकाले संभवति इत्यधिकाशंका। उत्तरत्र अक्षा- दित्ययो: प्रतिहारोद्रीथयोः, प्रस्तावदेवतयोः निर्देशात तत्साद्चर्याच प्रामस्म अनदलाशक्ा। उपकमस्पस्ववाक्यगतसर्वभूत सवे शनादिमसलिश नादुह्यं सिद्धा तसाधकं इंति ॥। --

५४ मतलं यसारसंग्रहे। [भ. १

विशिष्टार्द्वैतम् प्राणाधिकरणस् ।९॥ अवएय प्रा: ।। २४॥ प्रार्ण जगत्कारणमाइ वेद: पूर्वोक्तलिद्गेन परस्स आत्मा। काष्टाशिरदो तदभावतश्र वायुर्नेवीज जगतोडप्रसिद्धः ॥।११८।। अधिकरणार्थ:॥ प्राणशब्दवाच्यः परमात्मा। निखिलजगलपवेशनादि सिद्वात। शिल्काष्टादियु वायुसवेद्यनायमायाच न प्रसिद्धवायुरित्यर्थः ।

द्वैतम् प्राणाधिकरणम् (९) ओं अत एव ग्राण: ॥ २३।। 'त्व प्राण' इत्यत्र च भोगसन्दात् प्रसिद्धवायुर्जगदीसितेति। रमापतित्वादि विशेषलिद्गात् विशेषभोगस्य हरौ पसिद्धेः।।११९।। अधिकरणार्थः ॥ "तह्नै त्वं प्राणो अभवः महान् भोगः पजापतेः नुजः करिप्यमाण:, यदेवान पाणयो नव" (तै-झा-३-६४.४५) इति विपयवाक्यम् । अत्र प्राणशब्दवाच्यः विष्युरेव। महानन्दार्थक महाभोगश्रवणात्। अन एव "श्रीश्च ते लक्ष्मो् पल्यौ' इत्यादि तहिक्ञादेव विष्णुरित्यर्यः। सद्वै इति-हे विष्णो! चतुर्मुखादि सर्वजीवात्मनां प्राणो अभवः=प्राणभुतस्सन अन्त्योमि सनित्यर्थ :; भुज := आनन्दान; करिप्यमाण :- मवववांश्र करीप्यमाण स्ेत्यर्थे :; प्रजापते :- हिर रण्यगर्भस्य; महान् भोग := महाभोग :- महानन्ददायीत्यर्थ माहान भोग इत्यत 'आान महत' इति नकारस्य भाकारादेशाभादः छान्दसः।

पा. १ ५५

यद्देवानिति- तवन्हे विष्णो; नवदेवान्-नवेन्द्रियान् पायूपस्थयोः ऐक्याभि- पायेण नवत्ोकि:। प्राणयः श्कालिकेपि अचेष्टय इत्यर्थ :; तस्मात् प्राण- वाच्योसीत्यर्थः ॥

अद्वैतम् ज्योतिरधिकरणम ।१०॥ ज्योतिश्वरणाभिधानात् (२४) छन्दोनिधानान्नेति चेन तथा येतोर्पणनिगमातथा हि दर्शनम् (२५) भृतादिपादव्यपदेशोपप चेश्वैवम् (२६) उपदेशभेदान्नेति चेत्रोभयस्मिन्नप्यविरोधात् (२७)

*परोदिो ज्योति'रिति श्तोयं विवृत्कृतं तेज इहास्तु नैवन्। दिवि त्रिपात्यथवणाठ् स आत्मा सर्वाणि भृतानि पदित्यतश्र ॥। चतुष्पदा ऋकसमता हुपासा दष्टा परत्रापि विराट्पदे सा। दिवो दिवीति हयपदेशभेद: वृक्षाग्र पक्षीच न वा विरोध: ॥१२१।। अधिकरणार्थः ॥ "अथ यदतः परो दिवो ज्योतिराष्यते" इत्यादि विषयवाक्यम (छा ३-१३-२)

अन्र दिवः परत्वेन भ्ूयमाण: ज्योतिशशन्दवाच्य: सम्न्यादित्यादिकं वा, उत परमात्मेति संशय: । ज्योतिवशव्दस्य सर्वत्र पयोगसत्वात्। "दिवि ज्योति: "इस्युकत्वात् सूर्यादिकमिति पूर्वपक्ष: ।

सिद्धान्तत्तु सैपा चनुप्पदा पड्डिया गायत्री, तदेतटकूनाभ्यनूकम्। सायइनस्य महिमा सतो ज्ययाँध पूरुप । पादोऽस्य विध्रा भूतानि; त्रिपादस्यामृनं

५६ मतत्रयसारसंग्रहे। दिवि" (हां ३-१२-६) इति श्रुत्या गायत्या्यचतुम्पद: ब्रह्मणः त्रिपादमृतं [अ.

दिवि इति निर्दिएं प्रत्यमिज्ञायमानं चरणं अगन्यादिकं निवार्य व्रह्ेत्याह। दिवि इति सप्तम्पन्तं दिव: पर इति पश्चम्यन्तं न वृक्षामे श्येन :; वृक्षामाव परतः श्येन: हत्यत्रेव न दोषापादकम्। गायत्री साहश्यं च त्रह्मण :- चतस्त्न: पादा: यस्यास्सा चतुम्पदा। पडक्षरेः चतुर्मिः पाँदेः सहिता गायत्री चनुत्पातुबक्ेति। चतुर्विशस्यक्षराणि गायन्यां वर्तन्त इति। पण्णां पण्णां अक्षराणां एकेकपादतवेन प्रक्प्य चतुप्पदा पदिधा गायत्रीति तत्सादश्यमुक्त कैश्चित। 'गायत्री वा इर्द सर्वमिति चतुनिशत्यक्षरात्मिक गायत्याः सर्तोत्मकरनासंभवात, गाय- त्र्यास्य विकारे अनुवर्तमानं जगत्कारणं ब्रह्म इह 'सर्व' शब्देन उच्यते। 'सर्व खस्विदं ब्रह्म' इतिवत कार्यकारणातमक मक्षेव गायत्री शब्देन उच्यत इति भगवत्पादानां अभिपाय: । पसिद्धगायत्र्याः चतुप्पास्वं, पादानां पडक्षरत्वर च नासित। समुदाये विद्यमानानि चतुर्विशत्पक्षराणि चत्वारि चतुरः पादान्, प्रतिपादं पदक्षराणि विभज्य चतुप्पात्वं गायत्र्याः प्रकल्प्य तरसादृश्यवर्णन न छिष्टतरं इति मखा 'इन्द्रशशचीपतिः बलेन पीडितः दुश्च्यवनोवृषा. समिसुसासहिः इति कुत्रचित दृश्यत इति तत्सादश्यमुक्त श्रीमाप्ये। मतः तदीवैरुक्तम्- "गायत्रीनाम, सामध्रुतिशिरसि परंज्योतिरध्यायि सिध्यत चातुप्पद्यन्तु भूतक्षिति सनुहृदयै: पड्ध्धं तद्विधामिः। गानन दिकामि: श्रुतिगतवचनव्यक्तिमेदाल सिद्धा वाकू प्राणोकि: परार्धा स्वरसनिगमनं श्रुत्यधीनं तदेव ।। सर्य अमिपरायः। गायत्री वा इव सर्वमिति चतुष्पात्वपाडिदाभयां 'इन्द्र- शचीपतिः इत्यादि पड्क्षरतवेन पाड्डिध्येम च चतुप्पदा गायत्री ववचि- दर्तत इति तर्साहशयं ब्रह्मण:, भूतं एक: पाद:, प्ृथिवी एक: पाद: शरीरं एक: पाद:, हृदय एक माद:, इति चतुप्पात्वं महाणः। स्षुती वाकमाणोकति रधिकतया श्रूयमाणा अन्यार्येति श्रुतिस्वारस्यमत्रैन्र वर्तत इति।

फ. १ ] ५७.

अल केचित श्ुतौ छन्दशशास्त्रे च चतुर विशत्यक्षरात्मकगायत्री, गायत्री- छन्दस्येव प्रसिद्धा। 'बृइरसाम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहूं' इति गीताया- मपि छन्दरशव्दमुख्यार्थ: गायत्रीछन्दस्येव प्रसिद्धः। प्रकृते 'तत्सवितुर्व रेप्य' इन्यस्यां परसिद्धगायव्यां पादतयत्सत्त्वेपि चतुर्षिशत्यक्षरसत्वात तदानुगुण्येन अक्षराणि विभज्य पादचतुष्टयवत्वं प्रसाध्य भूत-पृथियी-शरीर हृदय-वाक्- प्राणानां श्रूयमाणत्वाद पदिधं मकल्प्य चतुप्पातसादश्यवर्णनमेव ब्रह्मण: युक्तम्। अन्यथा पूर्वमीमांसायां 'तेप्ववर्शनादविरोघस्य समाचिपतिपति स्पाद' (जै १-३ .... ८) इति सूत्रे पूर्वपक्ष कृता 'शास्त्रस्थावा तननिमित्त ख्वात (जै १-३-९) इति सूत्रेण सिद्धान्तवर्णनस्य विरोधापचे: । तथा हि 'वारा हि उपानहादुपमुखते' (नै) द्त्यत्र वराहपदस्य वायस-सूकरयोः भयोगदर्शनात् यत्र क्थ उपानही धार्येते इत्याशंक्य 'वराह गावोनुधावन्ति' इति गवानुधावनसमभिव्याहृतवराहशब्दस्य सूकर एव प्रसिद्धिरिति शासत्र- पससिद्धसूकरचर्मणा कृते उपानहै गृह्नेते इति सिद्धान्तितम्। शास्त्रीयानुमत- प्रयोगायैव साघुलमद्लीकृत्य देशन्तरीयपपोगाणां शास्त्रीयार्थवत्त्वे प्रमाणाभाव एवेति। 'अमियुक्तवरा से ये बहुशास्त्र्थवेदिन: । ते ते यत्र प्रयुजीरन् स सोर्थस्तत्वतो भवेत ।।'

इति शावरभाप्यात 'शवतिः गतिःकमी कांभोजेप्वेव भापिनो भवति; विकारे एनं आरया भापन्ते शव इति' इति महाभाप्याच् क्वाचित कान्यदेशीय- खिलश्रुतिस्थ 'इन्द्रशवानीपतिः' इत्यादिगायत्या साहस्यवर्णन माध्यभाप्यस माठरायणादिश्रुतिवत न शाखत्ोयं। पूर्वमीमांसायमपि बहुत उहाध्याये सामवेदा- क्षराणामेव गणनायां उह्ो हदयत इति। किंच भृत-पृथिवी-शरीर-हृदय वाक- प्राणशट्कं षडक्षरपदवत्वेन गणनायां साधर्क अस्मिन् मते वर्तते। अन्य- मते तु वावप्राणद्वितयं परार्थमिति परिषलम्यत इति गौगम। किंच दशाह म. 8

. ५८ मतलयसारसंगरहे। [भ १.

हादशाह इति पदयोः यागे प्रसिद्धि: शास्त्रीया। आशौचिनां दशमेऽहनि सपिण्डीकरणदिने च प्रयोगो दश्यते। मनेन दशाहमनुद्ठिनं द्वादशाद्मनुट्टिन इति केनचिदुक्त, यागकर्तुरव अभिधानें प्रसिद्धम। न तु दशरात्ञा शौचानुष्टानं सपिष्टरीकरण च कृतं वेति यथा न मुदते नदत; इति वदन्ति।

किश् गगायत्री या हर्द सरव' इति गायत्रीशब्देन ब्रहीकपतिपादक-तैविरीपक- गत-'अम्भस्य पार' इति प्रश्नमध्यगत 'ओमित्येकाक्षरं ब्रम्म' इत्यारम्य 'नद्मभूर्मुवस्सुवरों' इत्यन्तं पठितगापत्रयेवात माह्या। तस्पामेव ऋ्रशनिष्ठधर्मरू गुणसादृश्यं वर्तत इति तत्साहश्यवर्णन युक्तम्। विश्व श्रीमद्रामापणगतवतु्विशति- सहस्त्र श्ोकमप्ये मत्ये कसहस्त्रा रम्भक्षोकसूचक 'तपस्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदा बरे। नारदं परिपमच्छ वाल्मीविर्मुनिपुर्जवम्॥ "स हल्ा राक्षसान् सर्वान्" इत्या रभ्य 'यामेव रात्री शत्र्नः पर्णशाला समाविशन। तामेव रात्रि सीतापि पसूता दारक्टयम् ।' इत्पन्तं चतुविशति ल्लोकान पठिला 'इर्द रामायण कृत्न गायत्रीवीजसयुनम्। घिसन्ध्यं यः पठेकित्यं सर्वपाग: पमुच्यते।।' इत्यन्तं गायव्यर्थप्रतिषादकगायत्रीरामायगमिति सर्वाभ्युगगतरवेन प्सिद्धत्वान तादृशरमायणार्थबोधक-प्रसिद्धगायत्रीसाहत्यव मेनमेव युक्तवरम्। किव् 'न्दरपाचीपतिरि'ति गायव्याः न्रम्मनिष्ठमुणतेशस्याप्यमतिवदक स्वात केवलचतुष्दादववं ब्रह्मणः 'वरिपादस्यापृतं दिवि' इति 'ममेवांशो जीव- लोक इति च हृशयत इवि तादश चनुष्पादवततर 'इन्द्रश्यवीपति रित्यन्न वर्तत इति ताटयासादडयस्वीकारे मृगपसवादीनाम चतुप्पादवसं वर्तत इति दीनोपमा वर्णनमेव सम्भवेदिति तद्पेशलमेव इति।

विशिष्टाद्वैवम् ज्योतिरधिकरणम् (१०) ज्योतिश्वस्णाभिधानात् (२५) छन्दोमिधानान्नेति चेल तथा पेतोर्पणनिगमातथा दि दर्शनम् (२६)

उपदेशमेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्प्यविरोधाद् (२८) ज्योतिर्जगत्कारणमित्यतश्र सूर्योनलो जाठरवीविहोत्र:। मैवं त्रिपादस्य दिवीति सुक्त्या पादोस्य सर्वेत्यनया पर: स:।१२२।। चतुष्पदा कुत्रिचिद्मसिद्धा गायव्यमिरव्येति न वक्तुमर्हा। 'इन्द्रशशची त्यादि चतुष्पदा सा तत्साम्यचेतोर्षणमत्रभास्त १२३।। अधिकरणार्थः।। ज्योतिश्शब्दवाच्य: परमातमैव्र। सर्वभूतानां पादतवेन अमिघानात। चतुष्पदा गायत्री "इन्द्रश्चचीपतिः; बलेन पीडित; दुश्च्यवनो वृषा; समित्सुसासहि:"; इति चतुर्विशत्यक्षरा षडक्षराह्मिकपादवती कवचि- श्यते पाश्चालशाखासु। तत्सादृश्यं ब्रक्षणः "दशाक्षरा वरिराट् " इति सुत्युकस्य 'ते वा एते पख्ान्ये पशचान्ये दश संपधन्ते' (छा ४-३-८)इति "सेवा विराडवात" इत्यस्प दशतसख्यासाम्याच्च अमेदेन चतुरकाये धतविद्दारे कृतशब्दस्येव साहश्यमित्यर्थः। अर्व पक्षः अवोचीनेः गामनीसाहश्येन गौणारथोपपादनापेक्षया लक्षणापक्ष एव उचितेति वार्णितम्। तथा हि "गायत्री वा इर्द सर्बे " (छ ३-१२-१) इत्यत्र गायत्रीशब्दस्य गायत्यारूय विकारे गौण इति भगवत्पादभाव्ये। श्रीमाप्ये तु गायत्रीशब्दस्य गायत्रीसदशे गौण इति। अयमर्थ: पूर्वोचायेरनेन सोकेन प्रदर्शित: - 'गामतीनामसामभ्ुतिशिरसि परंज्योतिरध्या ये सिद्धूयत चातुष्पघन्तु भूतक्षितितनुहृदयैः पड्डिव वद्विपामि: ।

मतलयसारसग्रहे।

गानवाणादिकामि: श्रुतिगतव चनव्यक्तिभेदालु सिद्धा वाक्माणोंकि:परारधी स्वरसनिगमनं श्रुत्यधीनं सदेतन।!'

अल कैश्ित तत्सनितुरिति मसिद्धगायत्या साहश्वव्रणव ब्रभ्ममः हत्दा 'इन्द्रशशचीपति रिति अमसिद्धगायत्या वर्णन न युक्तम; अर्थमतीत्य- भावादित्यादिना दुक्तम्। तजेदमाचक्ष्महे-

इन्द्रशशचीपतिरिति गायत्यां पादवतुषये प्रतिपार्द परक्षराणि च हशयनते। अर्थक् 'इतिहालपुराणाभ्यां घेंदूँ समुपत्रह्मयेत्" इति न्यायात इन्द्र पदस्य मसिद्धदेवेन्द्रवोषकत्वेऽपि 'साक्षादप्यविरोष जैमिनिरि'ति सूत्नोक्तपरकारेण 'इदि परमैश्वयें' इति धातुनिष्पत्लेन इन्दशकदस परमैश्वर्यरूपार्थक्प नमणयेव सम्भावितत्वाव तदानुगुण्येन शचीपतिरित्यम्प लक्ष्मीपतिरित्यर्भा्रीकारेण तदनु- गुणतया अवशिष्टपदानामपि अर्थवर्णनस्य, यथा या अन्यमते 'आनन्दमयो न्यासात इत्यधिकरणार्यविचारे म्रह्मपुष्छ पतष्ठे' ति विषमवाकयंपृत्ता अर्ध- वर्णने 'विकारश्दान्नेति चेत: इत्यादि सूत्राणां अर्थोपपचिः तदनुमुणतया वर्णनीया इल्दुकिरिय मतापि सुलगलात ब्रह्यानिष्ठणुणरूपधर्ममादाय लीला-

गायत्या सदशदर्णनमेव नक्षम: युक्ततरमिति।

किष, मसिद्धगायत्र्यां पादजय एव चयुत्शत्यक्षराणि सन्ति तलाक्षरगणनया पादसतुष्टमचतव, मतिपारद 'तत्सवतुर्व रेणौयं भर्गोदेव-स्मधीमहि। वियो-योन:प्रचोदमान-इति पदविभागापत्या निरर्थकसमुदायरूपचत्वारः पादाः सम्भवन्तीति प्रसिद्धमायत्र्या: अर्थवश्मेत हीयेतेति पसिद्धगायत्री सटश्यवणेन- मेवासमन्जसमिति। पताटथानामर्थवतच्ाभावश् अर्थवदधानुरप्रत्वयः पाति- पादिकं इति पाणिनीसूत्रमहामाप्ये अर्थवत्पदणस्य ददशदाडिमानि पडनूग: कुण्डमजाजिनं पललरपण्ड अर्धोरकं एतकुमार्मो: रैप्यकतस्य पिता मति शीन: इत्पन्तसमुदायरूपस्य निरधफत्वेनार्थदरसाभावान पातिपांदे कसं ज्ञामाररूय ममोजनवर्णनेन स्प्ष जायते।

पा.१ 1 ज्योतिरषिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् । ६१ :

किश्व इन्द्रपदस्य ऐतरेयश्रुतौ 'स ऐतमेव पुरुषं अ्रक्ष ततममपश्यदिद- मदर्शमिति तत्मादिन्दरो नाम इदन्तो ह वे नाम, तस्मादिदन्द्रं सन्तं इन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण। परोक्षपरिया इव हि देवाः' इति परमात्मपरत्त्वदर्शनाथ इन्द्ररशचीपनिरिति गायत्रीवर्णनमेव युक्तमिति ॥

अपिच "समर्थः पदविधि"रिति पाणिनीसूत्रे महाभाप्ये 'असम्भवः खश्वर्थावेशनस्य को हि नाम समयों यातुप्रातिपदिकपत्ययनिपातानां मर्थाना- देपं; थनेकार्थत्ाद घात्वादीनां " इति 'भू सतायां' इति सत्ताधर्थनिर्देशश्र "उमलक्षणमन्यार्थानां" इत्यादिवर्णनात मकते इन्द्ररशचीपतिरित्यादी परत्रम्मार्थ- प्रतिपादनस्य सुसम्भवात् तत्सवितुरिति गायत्रीवर्णनमेव न युक्तमिति।

नतु पूर्वभीमांसायां साममानपकरणे प्रगायस्थले 'न गिसगिरेति बरूयादैरं कत्वोद्वेयं' इत्यादिसामोहगानेपु निरर्थकाक्षरमानस्य श्ुव्त्वेपि 'ऋच्य- ध्यूढ सामेति वचनात सामप्रकृतिभूतऋवसमुद्दायार्थवत्तमादाय यागीयकर्म यथा सार्थ भर्वततद्धत प्रकृते 'तत्सवितुर्व र' इत्यादि विमागे अक्षराणां निररर्थक- त्वेऽपि समुदायार्थवत्त्वस्याश्रयणेन न दोष इति चेन। तल शास्त्रे विहितसान चथानुष्ठाने न दोप:। सार्थ च कर्मभवेदित्युकं। प्रकते तु एतद्वायत्रयां न्रक्षानु- सन्धानं कुर्यादिति विध्यभाबात्।

किश् 'तस्माद्वायन्त लियः कामयन्ते कामुका एनं सि्रियो भवन्ति' इति यजुर वे देषष्टकाण्ड-प्रथमभर्नपछ्ानुचाके 'तस्माहायते न देयं गाया हि तद्- वृ्के 'इति पक्षमकाण्डप्रथमपरश्न-पद्यमानुवाकादिपु च 'तस्साल्वायतस्य मतस्य चन प्रतिगृद, यत्पतिगृद्दीयात् शमलं प्रतिगृद्दीयात्' इति प्रथमाध्ठरूतृतीयप्रश्नद्विती- यानुवाके च निषिदस गायकदानस्य भूयम पत्वेपि "वाजिनां साम गायते" इति मथमाष्टक-तृतीयमश्नपस्ानुवाके आसस्तम्प्श्रतसूत्रे सोमप्ररने (सूवं) 'तान् दृणीते सर्वान् वा एकैकशः इत्यारभ्य 'उद्धातारं प्रस्तोतारं प्रतिहर्तारं सुत्रभण्यं इत्युद्वातन' इत्यन्तेन सामवेदिनां साममानविधानकलिम्वरणविधानामयां 'ऋतिगम्मो दक्षिगां ददाती ति दक्षिगाविधानाच गायजं वरणदानादिकं

पा. ?) ज्योतिरधिकरणम स्वैतम् ६३

कर्णादीन्द्रियाणां विरुद्धवरणाभिधानान; विरुद्धवरर्ण व साकलयेन तदविषय कलम्। सूत्रे चरणशब्देन विरुद्धवरणमेसेचयते। धातोरेव विचरणमर्थः। उपसर्गाणां दयोतकत्वमेवेति वैग्यकरणसिद्धान्तत्। "सहि परोमात्रया तन्व्रा- वृषान" इत्यादिना कर्णादिविदुरः'इति माप्यात। मे कर्णा-कणी; विपतयतः- =विरुद्ध पततः, विचसुमीरद=विरुद्ध पतति; हृदये भाहित=भासमन्तात् स्थित- यत ज्योतिः तदपि अत्यन्तं कर्णादिविरुद्धमस्रीति जपोनिक्शन्द्वाच्यः विष्णुरेवेत्यर्थे: । परोमात्रया इत्यादि-मात्रया-इन्द्रियगणापैक्षया; पर :- दरः विष्णुरित्यर्थ:॥। द्वैतम् गायत्र्यधिकरणम् ।।११।। ओं उन्दोमिधानान्नेतिचेन तथा चेतोर्पणनिगमात् तथा हि दर्शनम् भूतादि पादव्यपदेशोपपततथैवस् (२६) उपदेशमेदान्नेति चेन्नोभयस्मितप्यविरोधास्।२७। दिवापरो ज्योतिरपीह विष्णुः अग्न्याघुपासाविपणार्पणाय। छन्दोभिरेतैर्हरिरेववाच्य: गायत्यसौ त्रायति गायतीति ॥१२५॥ सर्वाणि भृतानि च विष्णुपाद:ज्यायान् ततश्रेति च पूरुपस्सः। लोकत्रयं केचन सपलोकान् तह्वाईयो ज्योतिरथो दिबीति ॥१२६॥ अधिकरणार्थः॥'अथ यदतः परो दिये ज्योतिर्दीप्यते'(छा ३-१३-७) तावानम्य महिमा अतो ज्यायाँश्च पूरुषः पादोस्य सर्वाभूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' इत्यत ज्योतिश्शब्दवाच्यः विष्णुः। 'गयत्री या इदं सर्वे' इति समारममेडपि 'सर्वछन्याभिधो द्वोष: सर्वदेवामिघोध्यसी सर्वलेकामिधो देष: तेषां तदुपचारतः इति ममाणात् अभिगायव्यादिश्रब्दार्थर पोसौ इति चेतोर्पणार्थ निगद्यते;

'दिवि' इति 'दिव: परेति) पकस्िन् वस्तुनि कथमुपपद्यत इति चेव; त्रिमसळोकापेक्षया उभयसििन्नप्यविरोधाद। भूर्भुवस्सुवरिति तिलोक्यभिप्रायेण 'दिवि' इति निर्देश:। मइरादिलोकापेक्षया 'दिवः पर' इति॥

मतन्मसार समहे।

अद्वैतम् इन्द्रपाणाधिकरणम् (११) प्राणलथानुगमात् ॥२८॥

शास्त्रटसया सूपदेशो वामदेवनत् (३०) जी वसुख्यप्राणरि द्गान्नति चेमोपासावविध्यादाभितत्वादिह वदयोगान् 'ग्राणोऽ्रीिम तं मामि ति याक्पटयआ्राणः परोत्माऽनुगमानयेव। नेन्द्रो न वायुर्न च जीव एप हाध्यात्मसंघन्धबहुच्वसत्वात्।। वता दि जीवोपि यर्थय वामदेवो ऋपिस्तय इति न्रवीति। उपासनानां त्रिविधं च मुक्तं महीववाक्यान्वयदर्शनाततह् ।१२८। यो वुध्यतासौ स स एव चाभृदित्यागमान्तार्थविशोपविज्ञ: ।

(पाठान्तरम्) प्रज्ञात्मशन्दाद्यमिधेयमर्थ 'माणोरममामि त्थमुयादिशत् सः अधिकरणार्थ: ॥ "सहोवाच, ग्राणोस्मि म्रज्ञासमा सं मामायुरमृत- 'मिशुपास्य" (कौ ३-१)इत्पव प्रतर्दन: इन्द्र गत्या मध हिततममुपदिशतु भवान इति,पमच्छ। सोपि 'पाणोसिि प्रज्ञारमा; तं मामायुरमृतमितयुपास्य इति जगाद। तत 'माम' इति 'माण' इति केवल इन्द्र एवोपास्य:, उव वायुमातर, उत जीवः, उत परमात्मेति सकयः। तल प्राणशन्दवाच्य: पामारना; वाक्यनिष्ठानां 4 पदार्थाना मह्षप्तिपादने समन्वयात्। 'मां' इत्युक्ति: 'तदो यो देवानां प्रत्यवुध्यन, स एव तदभवत् अह मनुरमवं सुर्यक्रइति वामदेववत शाव््रदष्ट्या उचिरितियुंक्के । ननु, माणस्व ब्रह्मपरत्वेऽषि जीवमुख्यगणठिज्ञदर्शनस्य कथमुपपतिरिति चेत, प्राणयमेंग महोपासनं, पज्ञाधमेण म्झोपसनं, वह्यघमेण बझ्मोपासनं इति उपासान्रैविध्यप्रददीनायेत्यत्रत्यैः 'आ्ायुनमृतं' 'मज्ञायै सर्वाणि भूतानि" 'ल एप प्राण एव प्रज्ञारमा' इति श्षुतिवाक्येखगग्यत इति।।

विशिष्टाद्वैत। इन्द्रपाणाधिकरणम् (११) प्राणस्थानुगमाठू (२९)

शाबटशया तूपदेशो बामंददत् (३१) जी वसुर्यप्राणलि दामेतिये नोपासाव्रैवि ्यादाभितत्वादिडवद्योगात् ३२ आणोहमायुस्तमुपास्व तातेत्यवोचदिन्द्रो जगतो निदानम्। मैवं जरामृत्युसुखेतरादि मे नेति सक्तेः परमात्मवोधात् ॥ १३०॥ प्राणस्य मुख्यस्य सजीवकस्य दृष्टानि लिङ्गानि न तत्पराणि। ततच्छरीरं तदुपासितव्य न्रह्मति वेदानागिरो वदन्ति ॥ १२१॥ नाभावरा एवमिहेव सर्व प्रतिष्ठितं ग्राण इतीन्द्रवाचा। श्रीवाभदेवोक्तिवदिन्द्र आह 'प्राणोऽसि'शन्दं न तु जीवमन्र ।।१३२।। चिदात्मकं अझ्शरीरभूतं सर्वान्तरश्चेति विविच्य विद्याद। उपास्तिमेदविनयं प्रषतुं 'तम्मामि ति प्राह सुराधिराज: ।१३३।। अधिकरणार्थ:॥ इन्द्रपाणनिर्दिए: परमात्मा। आनन्दाघन्वपात। नाभावरावर्पिता: पृतमेवता भूतमात्रा: इत्पादिना व्रद्मणि सवेषां प्रतिष्निततोकेश।

वक्षणः स्वरूपेणानुसन्धान, भोक्तुवर्पशरीर कतवेनानुसन्धान,भोग्य- भोगोपकरणशरीर क्त्वेनानुसन्धानं चेति त्रिविधोपासनविधानाथ। सर्वगत्वादनन्तस्य स एवाहमवस्थितः । मत्स्सर्वमिद सरव मयि सर्वं सनातने ।I' इति महाद्वत 'महं मनुरमनं सूर्यश्ाहं' इति नामदेववथ इन्द्रोकेश। म. 9

६६ [भ.१

भाष्यत्रयार्थविद्तौ लभतेस्म पूविस्।

अत्यन्तमाह निगमान्तवचस्त्वमुंद् ॥१३४।

द्वैनम् अन्तिमप्रणाधिकरणम् ॥१२) ओं प्राणस्तथानुगमात् (२८) ओंन वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसंधन्धभूमाद्यस्मिन् (२९) ओ शास्ररष्टयातुपदेशो यामदेववत् (२०)

'एपोसुरि'त्यागमयागपीर्य 'प्राणोहमस्मी' ति च विष्णुमाह। तद्योगाव् (३१)

अध्यात्मसंबन्धवह्ुत्वसच्चात नेन्द्रो न बायुर्जगवो निदानस् ।१३५॥। * जीवासुकज्ञापकवंदवावयं उपासनायािविध प्रबककि। अन्तर्वहिस्सर्वगतत्व्वाचा ध्यान च विष्णोसितविष प्रसिद्धम् ॥१३६।।

अधिकराणार्थः ॥ 'तं देवाः आणयन्त स एषोसुः स एष भराणः आ्णऋच इत्येव विदाव तबयं माणोषितिषवतीि (ऐ-भा २-२-५) इत्पत्र 'एपोसु: स एव म्राण इति माणशन्द्रवाच्यः विदशुरेव 'विष्णुनेवानयन्देवा मिष्णुं भतिमुपसते। स एव स्वनदोकत तदथो देह उच्यते॥' हतयुनलाव। यतरापि 'राणोघितिष्टति' इस्युक्ते: पाणो बिष्णुरेव। "प्ाणसव प्राण. सर्वाि भृतानी ति बह्ध्यात्मसबन्धस भव वानये सत्तात्। 'प्राणो वा महमस्मिभषे' इति वक्तुरामन्यपदेशो न। सवमो माया गृहश्शव्या जामदामास भातमन:। नामरूपक्रियावृति: सविच्छासं परं पदम।। * जीवासुक := जीवमुख्यपाण इस्पर्थः ।

पा. १] अन्सिगप्रणाधिकर पाम्-द्वेतम्।। ६७

इति भागवतात, शासं = सन्तर्यामीत्यर्थ :; शास्त्रटष्या=विम्णुदबबा इत्यर्थ: । 'ततनाम्मोच्यते विष्णुः सर्वशासार त्वहेतुतः । न ववापि विव्चिन्रामा्ति तमृते पुरुफोत्तमम ।' इति पुराणवाक्यात अहं मनुरभवं सर्य्रति वामदेवक्त इन्दसयोपदेशः ।

ननु 'तस्माच्छ तं वर्षाणि पुर्षायुषो भवन्ति; तावन्ति शतसंवन्सरस्य अद्ां सहस्त्राणि भवन्ति' इति वृदतीसदसरगताक्षरवाच्य-पटुत्िात्सहरसंग्याकानि भह्ां रूपाणि शतायुप: पुस्पस्य भनतीत्यर्थकात जीवलिद्धान 'माण विना न न नम तं चिना माण एव च' इति प्राणसवादादिसुस्यमागलिद्ाव प्राणशबदवाच्च: न विप्णुरितिचेत्र। अन्नर्वहित्सर्वगततवनेति उपासात्रे विध्यम्य विप्णोस- श्ितलाच माण: विष्णुरेव। 'केवांचित सर्मगतमेन केपांचिड़दये हरिः । के्षांचिद्वहि रेवासी उपास्य: पुसु्थोत्तमः ।।' 'अगे नियावनां विष्णु योगिनां हरये हरि,। मतिमाम्वमबुद्धानां सर्वत्र विदितातमनाम्।' पत्युपासात्रविध्यस्यंक्तेः। सत्र प्राणशब्दवाच्यः आ्णान्तर्यामी विप्णुरेवेत्यर्यः। जीवदेहे विष्णो: शतवर्षाणि नियामकतया स्पितिरित्य-युपगमान तदन्तर्थामितं युक्तमित्यर्थ-।।

ननु, देवादिमि: विष्णु: समेगतत्वेन उपान्य ऋष्यादिमि: समददये उपास्य: मनुप्योत्तमे. पहिर्वोपास्य इति अन्तर्वटिस्सर्वेगलत्वेन टपामारिविएयं विष्णोरवत्वा तत्र प्रमाणं केयांचित सर्वगत्वेनेति सत्ेक उपन्यस्तः। अनन्तर्र उपासाचामुर्विध्यपतिपादक "भमी क्रियावनामिति' भोको उपन्यसत: भाप्ये। सः कर्य सतच्छन इति चेत मतिमोषासर्न अम्युपासनं नेति हयममि एवमेव महित्पासनं इति वृत्या उपाक्षानेविध्यवर्णन सुळमिति मान्यामिशम रति न दोष इति ।।

६८ मतप्रयसार संग्रहे

पणस्तभानुगमात-"ता वा एता' इत्यादिश्यतौ माण एव माणऋय इति धवते। तत प्राणशब्दवाच्य :: तथा='तद्ू से माणो पभव' इत्यादाविव विम्मुरेव। *ने देवा: प्राप्मन्त इत्यनुगमात ।, ते प्रपदाभ्यां मापदत जह्षेमं पुरुषं (ऐ-भ) -२-१-4) इत्यादौ नह शब्दाभ्यासाच नारायर्ण वार्युं व देवशशिष्यादिभ्य उपदिदिश:॥

मतत्रयनिरूप कार्णा काळि बद्धीपुरं रङ्षाचार्यागां कृतियु मतन्रयसारसप्रहे मयमाध्याये प्रयम: पाद: ॥

मतत्रयसारसंग्रहे प्रथमाध्याये द्वितीय: पाद:।। श्रीकोमलाम्या भर्तारमपर्यासामृवाह्यम्। कुम्भपुर्या स्षेपतम्पे शयान शार्ङ्गिण भजे ।। (१३७) अद्वैतम् (i) सर्वत्र प्रसिद्यधिकरणय्। (१२) १ सर्वत्रपसिद्धोपदेशान्। (३२) ₹ विवक्षितगुणोपपतेश। (३३) ३ अनुपपत्तेस्तु न शारीर:। (३४) ४ कर्मकतृव्यपदेशाय। (३५) ५ शन्दविशेपात्। (३६) ६ स्मृतेश्र। (३७) ७ अरमकौकस्त्वासहयपदेशाच नेतिचेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच। ८ संभोगप्रा्तिरिति चेन् वैशेप्यात् (३९) मनोमयत्यादिगुणैर्विशिष्ट: पमोतजीव: ऋरतुगोचर: स्पाद् । शारीरधर्मश्रवणाद्दि जीव: नोपक्रमन्नह्मपदान्वयाचत् ॥ १३८॥ संसारिभोगाप्तिरहो परस्थ स्यासहिवैशेष्यमिहवरत्र । आविद्यकस्यात्मन एव मोग: न शुद्धरूपस्य परेकरस्प ॥ १३९।।

पूर्वपादे स्पष्टय्रकलप्वकानि उपनिषद्वायानि व्या्यातानि। द्वतीप- तृतीयपादयो: अस्पष्टनमच्द्रकानि वेदान्तवावयानि न्या्यास्पन्ते।

अधिकरणार्थ :- 'सर्वे खल्विद बझ तज्जलानिति शान्त उपासीत; अथ खलु कतुमय: पुर्गो यथाकतुरसििल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति सकतं कुवीत मनोमयः 'आाणशरीसे भारुपः' हत्यारम्य "एतट्रस एतामेतःऐेन

मतत्रयसारसग्र हे।

भभिसंभवितःस्ति इति यस्म स्यादवा न विचिवित्सासतीति हसाह शाण्टित्वर- शण्डिल्यः । (डा ३ १४) इत्यन्नं विपयव्ावयम्। अज मनोमयादिशन्दवाच्य: म्रद्य वा जीवो वेति विशये जीन इति पूर्षपक्ष: । स्यलान्नरे मनोमयत्वादीनां जीवविषयत्स्य पसिदध्वान। सब्लनिति शब्दव्युत्पतिस्तु-उस्माज्जानं तस्िमिन् लीनं तस्िनननि ति (चे इति) तर्ज चे तह्वं च तदनं च तत तज्जदान; अवयनपटकतच्छन्द्लोप: धान्डस:। बहुल पान्दसीति पाणिनीसूत्रात (७३.९७) रादान्तम्तु सर्वासूपनिवत्यु प्रश्रणः जगत्कारणवं प्रसिद्धम। वारशोपममस्यप्रह्मप दानुपद्रेन मनोनयादीनामाध्यक्षम ब्रझ्म धकु शबयते। + उपसंहारेऽपि पतहसति श्रुततवान् सनर्दशन्यागेन अहमकरणायगमाच नय- शब्दयोर्मध्ये पठितमनोमयार्दानां द्रम्षण्पेवान्यय इति सिद्धम। सन्दंशोनाम एकानुवादेन विधीयमानयो: अयोरन्वराने चिहिनत यभा "भमिकाम जुहोति" इतिअमिकमण, पयातमध्यपठितनेन मयानार्म भवति, तहत उपन मोपसंहारमध्यपठित-नक्नन्द गध्यपठितानां मनोमयादीना नरुण्येव तात्पपमिति।। विशिष्टाई्वनम् (१) सर्वत्रप्रसिद्धयधिकरणम्। (१२) १ सर्वत्रपर सिद्धोपदेशान्। (३२) २ विवक्ितगुणोपपचेय। (३४) ३ अनुपपत्तस्तु न शारीस: । (३५) ४ कर्मकतृच्यपदेशाच्। (३६) ५ शन्दचिशेपास् 1 (३७) ६ स्मृतेंश्व । (३८) ७ अर्मकौकसत्वानद्रयपदयाच नेतिचेन् निचाय्यत्वादेसे ज्योमपच। (३९)

पा. २} सर्वल्र प्रसिद्धयधिकरणम्-विशिष्टाह्वैतम् ।।

८ संभोगप्रासिरिति चेन्न वैशेष्यात्। (४०) "मनोमयः प्राणशरीर" इत्यं श्रुतौ मयड़प्रत्ययतः स जीव: मनोमयाद्याथ गुणाः परसिन् दृष्टासतो त्रह्मसमाभितास्ते॥ १४० 'सर्व खवलु ब्रह्म " च 'तजलानि'त्यत्र अ्तं ब्रह्म न जीवमाह। 'सर्धात्मता संसृतिनिष्ठितस्य न संभवत्येव ततः परात्मा ॥१४१॥ करस्ने जगत्यत्र तदात्मकत्वें विधीयमानं परमेव पकि। विवक्षितारसर्वगुणा: परसिमिन् न्रह्मण्यतो जीवपरं न चैदम् ॥ १४०॥। समस्तकल्याणगुणाकरं तत् जगन्निदानं न तु निर्धिशेपम्। तेनव रक्ष्यं तत एव जातं तसिन् गलीनं निखिलं जगद्धि॥।१४३।। असपएजीयलिद्गकानि उपनिषद्वाक्यानि व्यांसव्याम्यन्ते द्वितीये पादे। "अस्पष्टतरमस्पष्ट स्प्षट हायानुसारि न। जीवमधानयोरादौ वाकयजातं विचिन्तितम् ।" इति सेनेश्वराचार्योंके: 1 अधिकरणार्थ: 'अथ सन्ु कतुमयः पुरुषो यशाकतुरस्निहोके पुरुषो भवति इत्यारम्य' इति हस्माह शाप्डिल्यश्शाण्डिल्यः इत्यन्तं (छा-३-१४) विषयवासयम्। मनोमयत्वादिगुणकः जीवो वा परमात्मा ेति विशये मनोविकार प्राणशरीरत्वादि लिम्ान जीव इति पूर्वपक्ष। राद्ान्तस्तु विदान्तरे मनोमयत्वादिकं परमात्मान एव सदयत इति तद्ानुगुण्येन अत्रापि तद्गुणक: परमात्मेति। अह मनोमयत्वादिकं विचार्य 'अदवा' इत्यारभ्य 'सर्व सत्विरई नम तज्जतानिति शान्त उपासीत (छा ३.१४ ') इति विषयवाबये नक्षशव्दवाच्यः जीवों वा परमाला वेति सन्दिस उपक्रमे उपसहारे च न्रमशव्दप्रयोगाव मध्यवर्तिनां सत्षय कामत्वा दीनां गुणानां परत्रम्मण्येव समन्वयात ममशब्दवाच्य: परमातमवेति सिद्धांन्तितम् । चेदान्तसारे वेशन्नदीये च 'सर्व सल्विद अम्' इत्यादि वाक्यमेव विचारितम्। अतः भीमान्य हतामनैव तातपर्यमिति जञायते। योजनान्रे

मतलयसारसंमहे। [अ. १ तु 'घातोस्तननिमि सस्पव' इत्मादि व्याकरणसश्रेषु पेयुवादरणतमा दते 'ओयते' 'भोयन' इत्पादी पूर्वस्मित्स्वारस्य प्रकल्न्य पररिसिक्षव तात्यर्यमिति वर्णनमिव अवापि मनोमयादिवाव्यर्वचान अध्याहारादि केशरूपास्वारस्यमन्तीनि वर्णनमपि युभ्यम एव । अक्ष कैश्ित मनोमयलादिवाक्यवरिचारे अस्वारस्यमाशंक्य "सर् रल्विदं" इति वाक्यं परिगृद्य व्याख्यातमियुनत। तन्तसनरसं। तथाहि सज्न्यकृता भगयत्पादपक्षनिरासामिप्रायो यदि स्थात तदा अविकरणान्तरादाविव म्श्रामि स्वयमेवर निरस कुरयः। तथाव न कृते। उदाहरणद्वयं त्रितय च यत्र श्रत तम " सर्वव्यारत्या विकल्पय द्वयमेय पयोजनम्। पूर्वत्रापरितोपो या विषयन्यासिरेव या ।। 1 रति मीमांसकोरे: विषयत्याप्त्यर्थ तथा वर्णितनिति वसु वाक्यते। अरवारस्य- तास्पर्यवर्णन न युक्तमिति प्रतिभाति। तथा हि 'विशेषाभावात विपरीन कसान सवति' इसि न्यायान् 'र्व खस्विद महा' इति वाक्यविचार एव असवारस्ये वसुमपि वाक्यते। मारम्मे महाशन्दभवगमन उपसंहारेडयि 'एतट्रस' इनि भरणाव प्रकरण सर्व संदेशान्यायेन ब्रह्परमेवेति उपकमाचि- करणन्यायादिना अनगम्मत इति व्रम्मोपामनमकरणमेवेनि जीवपरतारों का नोदेवि इवि।

मनोमयादिवाक्यविचारे तु प्रकरणान्तरात, मगोगयादौ नीवागद्ता युक्ता। 'सव सतिनिद ज्रह शान्त उपासीत' इत्येक नकरणम्। वाक्यार्थस्य समाप्तखवात। 'भथ खछ्ठ' इति प्रकरणान्तरारम्भदोतक 'अय' शन्द सत्ताय। महराधिकरणे छान्दोग्ये 'एवमेपसंप्रसादोस्माच्छरीरात समुत्याय पर ज्वोति- रुपसंपद्य स्वेनरपेणामिनिप्पचले स उपमः पुरुषः स तत् पर्येनि' इत्यत जीवमकरणमध्ये 'स उत्तमः पुरुप:' इत्यन प्रकरणान्तरद्योतकायशन्याय भावेडपि उदपुरुपप्द परमप्मारं इति भवदिरद्वीकृतम। परकृते अथगब्द- सस्वे पकरणान्तरमित्मस्य कि बापकम।

मनोमयादियाकये अध्याहारा दिक्केशवर्णन कैधििदुद्धावितम। तदपि न युरु। सन्निहितपूर्वस्थित 'सर्व खल्बिद' इति वाक्यस्थपदानुपऊ-पदार्था- नुआद्रादिमि: सिद्धेडयें अध्याहरकेशो न संभवेदेव। 'अन्यार्थे प्रकृतमन्यार्थमपि भवति', 'शाह्यथे वुत्या: प्रणीयन्ते ताभ्यथ पानीमें पीयते; उपस्पृश्यते च, शाल्मध्.भाव्यन्ते इति महाभाष्यात। पुरोहाशकपलेन तृषनुपनपति; अनुष्नाधिकुरणं, प्रसक्ञादुपकारकं इत्यादि मीमांसान्यायादिसत्वाथ। विशव'न होकमुदाद्दरण योगारैमं प्रयोजयति' इति महाभाप्याद' 'मचः परसिन् पूर्वविधौ' इति सनने 'ोष्याम्यहं पादिकमौ सा्हिं ततधोभूते शातनी पातनी न। नेतारावागच्छत धारणं रारवणि च ततः पदचात् सस्यते स्वंक्ष्यते क ।' हति उदादरणनाहुल्यदर्शनाद्य प्रकतेऽपि उदाहरणनाहुस्मपदर्शन एव सायें श्रीमाष्मक्वतामपीति सिद्धम।।

द्ैतम् (१) सर्वगत्वाधिकरणम्। (१३) १ ओं सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्। (३२) .* २ ओं विधक्षितगुणोपपनेश्र। '(३३) ३ ओं अनुपपनेस्तु न शारीरः । (२४) ४ ओं कर्मकर्तृव्यपदेशान। (३५) ५ ओ शब्द चिशेपात्। (३६) ६ र्औ स्मृतेश्र । '(२)

निवाय्यत्वादेव ज्योमवय। (३८) ८ ओं संभोगमासतिरिति चेववैक्षेप्यान्। (३९) म. 10

पा. 2 अतुधिकरणम- अद्वैतम्॥ अर्द्वैवम् (२) अन्धिकरणम् (१३)

(१) अत्ता चराचरग्रहणात् (४०) (१०) प्रकरणाच् । (४१) यस्पौदनो ्रह्म-नृपादिसर्व अग्निस्सजीव: परमेश्वरो ा। स्वाद्वनि जीवोपि च चह्धिरभाद अन्योधनश्नन्रभि- चाकशीति॥ राजतेञ् ॥ १४८ कृत्स्नात्तृता त्रम्मण एव सिद्धा "न जायते वा म्रियते" परात्मा। तस्मादिद्वाचा परमेश्वरस्स: चराचराता न च वहिजीयो॥। १४९॥

अधिकरणार्थ: "यस्य अ्रष् च क्षत्रं च उमे भवत भोदनः। मृत्यु- र्मस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः। (कठ-१-२-२५) ।। इत्यन्र अन्निजीव- परमात्मनां साधारणधर्मश्रवणात संशयः। चराचरता परमात्मेति सिद्धान्त:। भग्निजी इयो: सर्वाततृत्वासंभव्ात ।

अद्वैत्तम् (३) गुहाधिकरणम् (१४) (११) गुहां परचिष्टवात्मानों हि तददर्शनाद् (४२) (१२) विशेषणाच' (४३) "ऋतं पिनन्तों" च "गुहां अपिष्टौ" 'अायातपाचघ हि

जीवेश्वरों वेति च संशयेऽस्मिन जीवेश्ररावागमसुप्रसिद्धो।। १५०।l बुद्धिजीचौ।

पिचच्यतं गद्यपि बुद्धियुक्त: जीवः परात्मा हापिपास एव। तथापि पाने परमात्मनथ प्रयोजकत्वादिह फर्तृतापि ।।१५१। अधिकरणार्म: "असं रियन्ती मुहनस्य लोके मुद्या मत्रिदी परमे परार्षों। छारयाउपी ब्रदाविदो चदन्ति पधाम्यो मे व प्रिणाचिकेना:।

मततयसारसंमहे। [ अ. १

(काठ -:- ३-१) इत्यत्र बुद्धिर्जीवी, जीवेश्वरौ वा पिनन्ताविति विशये कर्मफलादनान एक: बुद्धियुक्त जीव कर्मफलानदनेन प्रकाशमानत्वान परः परमातमा। पिनन्ताविति उभयोरि जीवेश्वरयोः कर्तृता साम्मे5पि एकस्य प्रयोजककतृत्यं, अत्यन्तरे कर्मफलानदनस्य परमात्मन उस्तवात। "गानिणो गच्छन्ति' इतिवत एकनापि घत्रिणा बहूनां छमिलो- सचारवत् पिचतां पाययतश्ात्र एकशेषेण निर्देशः। अथवा पक्तत्युच्यमाने पाचयितुरपि प्रयोजककर्तु: यथा वा घोध: तथा कश्वित पिवति, कश्रित पायपति इति। सन्र अन्तभीवित-णिजित्यर्थः । मत्र श्रीमाप्ये अतेत्यारम्य "विशेषणाच इत्यन्तं सुत्रचतुएयं एकाधिकरणत्वेन वार्णतम्। अत त यधिकरणठ्वयेन ।

कैश्िव यत्र एक प्रकरणस्थानां विशेषतः संशयपूर्वपक्षानुद्यादिति हेतो: अधिकरणद्यवर्णन न घटत इत्युक्तम्।

मत्र केचित, श्रीभाष्यकारैरव धुभ्वाद्यधिकरणे "पकरणाव" इति सुन्ने "प्रकरणं चेदं परस्म ब्रह्मण" इति 'अदृश्वत्वादि गुणक्नो धर्मोक्कतरि'त्यत्रेव प्रदर्शितम 1 कैशन धर्मेः "प्रकरणविचछेदशङ्ामततर पर्यहार्र्म" इत्युक्ते: एकोनसहसत्राधिकर णन्यायेन वर्णकान्तरेण वा कृत्कचिन्तया च वा अधिकरण- बहुत्वस्य बहुधा पूर्वमीमांसायां दष्टतवाच् अधिकरणान्तखवर्णन युक्तमेव। एक- यर्थविशेषसंशयपूर्वपक्षोदयसंभवात् अर्थविशेपरूप बुद्धिजीवपरमात्मनां संशयसन्दर्शनात पूर्वपक्षोस्थिते संगवाद, वर्णकान्तरस् वा कृत्याचिन्तायानय वा संभावनया अधिकरणद्वपवर्णनदोशोकि न घटते। किंच माकाशशब्दार्थनिर्णये "आकाशस्तलििंत" इत्यधिकरणेन सिद्धेऽपि "दद्दर उत्तरेम्यः" "आकाशो अर्थान्तरत्ादि व्यपदेशात" इत्यधिकरणेडपि किंचित आशह्ान्तरं फृत्वा समाधानवचन ब्रह्मसूत्रेष्वपि रद्ष्यते। मध्द भाप्येऽरपि अधिकरणान्तरेणय विनारितं। विश्व "प्रकरणाच" "जीवमुख्यमाणतिप्नान्नेति चेवद्यास्यातम्", "विकरणत्वान्नेति चेवदुक्तम्"

पा. २] अत्तुभिकरणम-विशिष्टाद्वतम्

"तथा प्राणः" "खत एव प्राणः इत्यादि मूल्यपि पुनरकिशकाजनका- न्यपि सूत्रकारोपि प्रणिनाय। अनः एतादशायपु दोपनणीन न युक्तिएक्क इति बदन्ति।।

विशिष्टा द्वँवम् (२) अत्तधिकरणस्। (१३) () अच्ता चराचरग्रह्णाद्। (४१) (१०) प्रफरणाण। (४२) (११) मुहां प्रचिष्टायात्मानों दि वदर्णनान्। (४३) (१२) विशेषणाय। (४४) यस्य जम च राट् च भक्तमभरत् मृत्युथ पद्वअञनम् जीवनद् किमननेति विशये भोकेष सर्वादनान्। मवरं म्यावग्जहमो दि विपस: पापठवने न्रमणः किंच बलजजीयमय परमात्मानं विदित्वेत्यन: ।।१५२।। अधिकरणार्थः "यक्य नमम च क्षत्रं उमे भवत ओोदनः गृत- यस्योगेमनं क इस्पा चेद मत्र सः। (फ्ठ १-२-२५) इत्पन नमणः क्षत्यायतादनान जीव इति पूर्व: पक्ष:। मनमोनने यमा ना वयजनमुदकरकम अनतः व्यजनस्ापि मक्षणे, नदवन यमेन जगगदार गरदिता जन्ननः भग्यशले यमस्यापि मशन भवर्तीति हन्या नगवरारन- स्पेव ना मनान क्षणा औवतवर्प: ।

[भ. १

द्वूँसम् (२) अत्वृत्ाधिकरणम्। (१४)

(९) ओं अत्ता चराचरमहणात् (४०) (१०) ओं प्रक्रणाच्च (४१) अत्तीति सर्व ह्दितेन युक्तं चराचरावृत्वमिदं हि विष्मै। सष् च पाता न तथैय चात्ता स्वसुष्टसवत्सरमाचि तस्मात् ।।१५६।। अधिकरणार्थः "स यद्यदेवासृजत ततद् सुमधियत सर्व वा अचीति तद्दितेरदितित्ं" (घृ-३-२-५) इति श्रुत्या अदितिदेवताया अतृतवं पतीयन इति पूर्वपक्षः। मवा विष्शु, चराचरातत्वस्य प्रतीयमानलात। न हि चराचरस् सर्वस्य अतृत्वं भदिते: मवति। "सष्टा पाता तभैवाता निखिलस्मैक एव तु। वासुदेवः परः पुंसामितरेऽल्पस्प वा न वा ।।" 'एक: पुरस्ताव य इद बभूष यतो बभूव भुवनस्य गोपाः। यमप्येति भुकनं संपराये स नो इरि: घृतमिहायुवेतु देव:।' इत्यादि भ्रुतेः। 1 सयद्यदिति-सः संवत्सर नामकश्चतुमुर्खी यद्यदेवासुजत ततदतुं स मृत्यु- नामा जनार्वेन :- अधियत-मनश्चकार-भादच सवें वा अतीति यत तदेव भदिते :- जनार्दननामकत्रझण: भदितिलं अदितिशन्द्वाच्यत्वे प्रृतिनिमित्तमिति ॥, "मद्यद्वकासृजत्पूर्वे ततदत्ति जनार्दनः। अदितिर्नाम तेनासी भगवान् पुरुपोत्तम: ॥। उपास्तेय: पर देवं एक्मत्ीति सर्वदा। स योम्यतानुसारेण सर्वातासी भवलयुत ।।" इति भाप्यम् ॥

मा. २] गुद्दाविकरणम् द्वैतम् द्वैतम् (३) गुहाधिकरणम्। (१५) (११) ओं शुहां प्रचिष्टावात्मानौ हि तदर्शनात्। (४२) (१२) ओ विशेपणाच। (४३) 'गुहां श्रविष्टाविति यौ पिनन्तौ आत्मान्तरात्मा हरिरेक एव। शुभं पिश्त्यन्यमसौ न चाति जीवेश मेदस्य च सत्यतोक्तेः॥१५४॥ अधिकरणार्थ: "ऋनं पिचन्तै। सुकृतस्य लोके" इत्यादि सुतैर पिन्ती प्रतीयेते। ता हरिरेव आतमा अन्तरात्मेति च उभयथा वर्वत इति पिवन्ते। शब्देन हरिरेवोच्यते। "आतान्तशत्मेति हरिः एक एव द्विपास्चितः।" "शुभ भिवत्यसी नित्यं नाखुमं स हरिः पिवेत ॥।" इत्यादि प्रमाणात्। ऋतं पिवन्तौ समतस्य लोके गृहां प्रविष्टै। परमे पराधें=पुण्यनिमिते शरीरे हृदयगुहापविष्टै, परार्धे-स्द्रादिभ्य अतिूर्णे,: परमे=सर्वजीवोचमे वायो; प्रविष्ट-ऋतं सकृतफवं सुआन, आत्मान्तरात्मेति रूपविशेषी वर्तते इति स हरिरेव। इति ।

अद्वैतम् (४) अन्तराधिकरणम्। (१५) (१३) अन्तर उपपचे: । (४४) (१४) स्थानदिव्ययदेशाच। (४५) (१५) सुखविशीषाभिधानादेव च। (४६) (१६) श्रुतोपनिपत्कगत्यभिधानाच। (४७) (१७) अनवस्थितेरसंभवाचनेतरः। (४८) विज्ञनात्मा देववात्मा परो वा छायात्मा चेत्यक्षिगः पूरुपथ। मुर्यात्माडयं नावरेऽ्तामृतत्वं संयद्नामत्वादिकं युक्तमीरे॥ १५५॥ उपास्यरूपं सकलर्गुणैथ स्थानैथ्र सर्वरमियुक्तमेव। सर्वासु विद्यासु च विक्षुत यत् न संभवतेव तढतो परत्र॥ १५६।।

८० मत त्रयसारसंग्र हे [अ.

यद्देचयानेन पधोत्तरेण नानर्तते मानवमत्र गच्छन्। प्रतीयमाने च क-खे सुखायें बरृतः परातमानमिहाक्षिनिष्ठम्॥:५७।। अधिकरणर्थ: "य एपोडक्षिणि पुरुपो हृदयते, एप आत्मेति होनाच एतवमृतमभयमेतदूक्ेति तघघप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिन्चति वर्त्मनी एव गच्छति' (छा ४-१५-१) इति विषयवाक्यम्।

अत् अक्षिपुरुषः प्रतिबिवातमा, विज्ञानात्मा, देवतातमा, उत परमालमा, इति विशये, अक्ष्यन्तरवर्ती परमातमैव। अमृतल्वाभमत्व-सयद्धामत्व-मामनितादि गुणान्वयोपपतेः। पुनरावर्तनाभायमद-देवयानगमनाच। "यदेव कें तदेव सं" इति परस्परविशेषणेन आनन्दार्थत्रोधाच्च परमातैव। "मत्र अत एव च स ब्रह्म" इत्यन्यत सूत्रमधिकँ श्रीमाप्ये।

पा. २] अन्तराधिकरणम् द्वैतम् ८१ "य एपोडक्षिणि पुरुषो दृस्यते" (घ ४-१५ .- १) इत्यादि विषयवाक्यम्। अत्र अक्षिपुरुषः प्रतिविम्बातमा, चक्षुरिन्द्रियामिमानिदेवता, जीवाहमा, अथ परमात्मेति लंशयः। अक्ष्यन्तरः परमात्मा; अमृताभयादिपुणान्वयो- 'पपत्तेः । के खमिति सुखविशिष्टबोधात "वक्षुषि तिष्वननि"ति चक्षुस्थिति- नियमनादिबोधात; एतदक्षिपुर्ुपविद: मोक्षानुगुणफलादिभ्रवणात्; अर्चिरा दिगतिश्रवणाच्च। एतेषां अन्यन्रासंभवाच। अत्र "अत एव व स ब्रह्म" इति चतुर्थ सूत्रमधिकं।

हैतम (४) अन्तराधिकरणम् । (१६) १३ ओं अन्तर उपपचे: । -४४ १४ ओं स्थानादिव्येपदेशाच । ४५' १५ ओं सुरविशिष्टभिधानदेव चं। ४६

१७ ओं अननस्थितेरसंभवाच्य नेतर: । ४८

इत्युक्त तदिहाक्षिपरुपपदं वदधि त्रवीतीति न। विष्णुस्सरवमिति तिपातदमृतं न्रह्मेतिसंशन्दनात् चामन्यादिगुणाज विष्णुगमनादर्केग्न्यभावादिंन:॥ १६०॥ अधिकरणार्थः। "य एप आदित्ये पुरुषः *सोहमस्ि" इत्यादी अमीनामेव आदित्यादिम्बस्ं उच्यते। अक्ष्यादित्ययो: ऐक्यात 'य एपो अन्तरक्षिणि पुस्पो हस्यते' इत्यतपि असिरेवोच्यत इति पूर्वपछ्ष प्राप्ते

• सोहमलि=मदन्वर्या मोत्यर्थः॥! म. 1]

44

टर मतल्यसारसंग्रहे।

नाम-न्यादिगुणाज्वयात 'के ब्रह्म खे बझ्म' इति सुस्विशिष्टामिधानान 'स एनान्. ब्रम्म गमयति' इति विष्णुगमनश्रवणात; जीवस्य जीवान्तर नियामकतवे अनमस्वितिशप्ते: आदित्यजीने अग्निजीवम्धित्यम/वास्। श्रीमाच्ये 'अन एव च स त्रक्म' इत्येकं सूत्रमधिकम।

अद्वँतम् 4 (५) अन्तर्याम्यधिकरणाम्। (१६) १८ अन्तर्थाम्यधिदैवादिप तडधर्मव्यपदेशयाद्। (४९) १९. न च स्मार्तमनदूर्मामिलापाद। (५०) २० शारीरक्षोभपेपि दि भेदेननमघीयते। (५१) य एप आत्मा त इहान्तरस्था योगी परात्मा परमेव किित्। शासाद्वयाध्यायिन एतमन्तर्यामी परात्मेति बदन्त्युपांध:।। अधिकरणार्थ:। 'यइमं च लोकं परं च कोक सवोणि च भूतानि मोड- न्तरो यमयति'। इत्यासन्य 'एप त आलमा अन्तर्योम्यमृतः' (बृह ३-७-१२) इत्यत्र श्रथमाणान्तयामी, योगी, परात्मा, यधिदैवाय्यमिमानी देवतातमा किं वा सर्थीस्तर, इति संभये अविद्वादिमेदमिनसमस्त-विकार जातान्तस्थससान् यमपतीतुक्त: परमामेव। अन्येर्षा एतद्मभवात। कार्यकारणरहितस्व पसमात्मनः कर्थ यमयितृतष इति चेत, भात- मेदाभावेन थचिन्त्यशक्तिमायाविशिष्टः यान् जीवानियच्छति तत्कार्यकारणैरेव परमात्मनः कार्यकारणतोपपतेः। अत एव नियन्त्रन्तरानवस्या दोपश्च न संभवति। इति ।।

पा. २)' ८३

विशिष्टाद्वैवम् (४) अन्तर्याम्यधिकरणम् (१५) १९ अन्वर्याम्यधिदैवाधिलोकादिप तद्धर्मव्यपदेशात् (५१) २० न च स्मार्तमतदूर्माभिलापाच्छारीरथ। (५२) २१ उभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते। (५२) अन्तर्याम्यमृतदस्रतिद्वयगतो जीव: परंव्रह्म किं द्रस्ुत्चेन च जीव एव भविता नैव नियन्त्रादित: । सर्वेपामपि चात्मनां अकरणायत्त च संदजयते द्रष्ट्त्वादिकमित्यतोपि परमं न्रहेव यन्ताऽन्तरः ।। १६२ । ज्योतिस्स्वरूपं करपन्मुरवादि-दिव्याङ्गजुएं बहुधा शरीरम्। अनन्तरूपं विभवादिलीला शरीरमप्राकतमाह बेद: ॥ १६३ ।। प्रियाप्रिय न स्पृशतोऽशरीर इत्यादिना मुक्ततनुः न दुप्या। अम्राकृताकारशरीरसत्वे बहुप्रमाणानि भवन्ति शास्त्रे ।।१६४।' विशुद्धस्त्वाश्यमोपुरादि लोकाश् विष्णोस्मनत विभान्ति द्यस्य शे्प तद्ड तस्य वर्र्मा शरीरलक्ष्मेति मते न दोग: ॥। अधिकरणार्थ: "यः प्रथित्यां तिष्ठन पृथिन्या अन्तरो यें पुथिती वेद यस्य पृथ्षिशी शरीरं य पृथियामन्रो थमयरयेष त वालमा इन्योग्यमृन। इति (तृ ५-७-१) विषयनावयमू।

अल अन्तर्यामी प्रत्यगात्मा, परमात्मा वेनि संशये दष्ट भरोता मन्ता इति चनुशवणादि करणायत्तज्ञानवत्यपरतीते: प्रत्यगालेति प्राप्ते, अन्तयामी परमात्मैत । परमात्मघर्मोपदेशान। "व आतनि तिष्वन यो बिज्ञाने तिष्ठन्" इति थयमाण आतमान्तर्यामितं परमात्मन एव संभवनि। 'पश्पत्यवत्रुः इति च्ुराधनधीनज्ञान्वं च परमालमन एद धर्म इत्युक्तलान।

मतत्रयसारसमहे। [म. १

अन्न बृहदारण्यके यस्तमसि तिष्ठन तमसो अम्तरः सें तमो न वेद, यस्य क्षमश्शरीदस, यस्तगोन्तरो यममति एप त भारमा अन्तर्याम्यगृतः। यर- तेअसि तिष्ठन तेजसोन्नर: मं तेजो न बेद, यस्म तेजः शरीरम, या- ते जसोन्तरो यमयति एष त आत्मा अननर्याम्यमृतः ।" 'तमस्ससर्ज भगवान्। 'नासीकषमोज्योतिरभूम्रचान्यत" इत्यादि श्षुनिस्मृतिमि: तेजस इव तमसोपि- 'सृप्रित्यमगवच्छरी रत्वाद्यमिधानाव तमसः द्रव्यसें सिद्धम। आलोकामाव सब तम इति तार्किकोक न युक्त। अत एव यस्य चेतनस्य यद्रव्य सवीत्मना स्वाथे नियन्तुं धारयतुं च शक्यं तच्छोपतैकस्वरूप च तततस्य झरीर" इति माष्यं सगच्छते। अत एवोंक पूर्वाचाय:। "आघेयत प्रभृतिनियमैः आदिकर्तुश शरीरे सवास्थेमप्रयतनफलेप्वेल नायतमे ततु। विश्व पश्मन्तिति भगवति व्यापकाइदर्सद्ष्टे गम्भीराणामकृतकगिरां गाहते चितवृतिम्।" इति शरीरक्षणं। समकषः दव्यत्वे वादिविप्रतिपतनिरसार्थकःक्ष्ोकोपि पूर्वाचायैरुक:। "तमोनामद्रव्यं चहुलविरलं मेचकचलं । प्रतीम: केनावि क्वचिदपि न वापथ दद्दरोः। अतः कव्प्यो हेतुः प्रमितिरपि नन्दी विजयते निराषोंकं वक्षुः पथयति हि तद्दर्गनवशात ।। इति ॥" यत एव श्रीशार्पणिसने अस्तामिरुक एतदविकरणार्थ :- 'एकस्तवामत्ी बहुधा न सद्वा तेषु प्रवेश्यैव सदा स्थितोसि। शवेशदोपस्त्रयि नानुपक्त: यथा च रक्तेछु पटेपु रागः ।।" (श्री-शा-२०८

पा. =] अन्तर्याम्यविकरणम् ह्वैतम् ।। ८५

द्वैतम् (५) अन्तर्थाम्यधिकरण। (१a) १८ ओं अन्तर्याम्यधिद्वादिपु तदूर्मव्यपदेशात् (६९) १९. ओं न च स्मा्तमतदवर्मामिलापाठ् (५०) २० ओं शारीस्रोभयेपि हि मेदेनौनमधीयते (५१) अन्तर्गामी मकतिरथवा जीव इत्यस्ति शंका द्यन्तर्यामी हरिरिह भवेत्तस्य सर्वान्तरोक्ते:। तिष्टनात्मन्निति वचनतः नीवविष्णोश् भेदात स्मार्तस्यापि ग्रहणमपि न ब्रह्मविष्णो प्रसिद्धः ॥ (१६६)

अधिकरणार्थ: "यः परथिन्यां तिठ्ठन" इत्यादि विपयवाचयम्। अनतर्यामी

भूतानामन्तरपुरुष: " इत्यादि भ्रुत्या अविदितान्तयीमी न विष्णुरेव। "विज्ञाने तिष्ठन्", "आत्मानि तिष्ठन्' इति विष्णोमेंदेन जीवस्य उपदेशाच् न जीव: अन्तर्यामी।

आत्मविज्ञानशन्दौ जीवसामान्यपरौ। सर्वजीवाभिमानियोगिविशेष- चतुर्मुखात विष्णोः भेदोपदेशात अन्त्यागी विषणुरेवेत्यर्थ; "भात्मा विज्ञानमिति तु सर्वजीवाभिमानवान्। न्रैवोक्तस्तिमे सर्वेघनुक्तायाश्च देवताः ॥ ये च जीवा: परे सर्वे नियन्ता विष्णुरेव हि ॥ 'यो बिज्ञाने तिछठन य आत्मनि तिध्ठन' इति श्ुत्यर्थवर्णनभाष्यात।। यः पथिव्यामित्यादि-"पृरथु नारायणं वाति समादाैव पक्षिराट् अतम्स प्रथिवीत्युक्तस्तन्तरिक्ष हरसमृतः॥" इति भाप्यात पृथिव्याभिमानिम। गहडे तिष्ठनित्वर्थ:। ननु-भरमतिद्धान्ते विशिष्टादवैतिभिरिव जीवमकृत्यो: विष्णु- शरीरचानन्युपगमात कर्थ तचरीरान्तस्य विण्णोः तवदमारयामितवं सम्भवति इति नेन।

८६ मतन्नयसारसंगरहे "पृथिन्याद्या देवतास्तु देहवचद्धशलतः। शरीरमिति वोच्यन्ते यस्य विष्णोर्महात्मनः ॥।" अन्तस्थ्रो देवतानां च न विदुर्य न देवनाः। प्रचिष्टात देवतास्थः सोन्तरस्ववशत्वतः ।। बाद्यापेर्क्षा विना वस्तु रमते सोन्तरस्मृ+: ॥" इत्युपनिषद्राप्यप्रमाणात तदधीनव तच्छरीसत्वमिति मणतया उक्तिरिति

अद्दैनम् ६ अदृश्पत्वाघिकरणम् (१७) २१ अदश्यत्यादिगुणको धर्माक्त:। (५२) २२ विशेषणभेदव्यपदेशाम्पां च नेतरो। (५३) २३ रूपोपत्यासाच। (५४) अद्रेश्यमत्राह्ममिति अ्रतो यः जीवः प्रधान परमेश्वरो वा। विद्या पराऽयेतिवििच्य सर्वद्रत्वाधनेकेक्वरधर्मयोगात् ॥१६७।। स भूतयोन्यक्षरशब्दवाच्यः सर्वान्वरात्मा क्ुतिपु प्रसिद्धः। भूतान्तरात्मन्यवि रुपमुक्त सुर्धाग्निरित्यादि ततः परा्मा ॥ १६८ अधिकरणार्थ: । "अथ परा थया सदक्षरमभिगम्यते, यवद्दवश्य ममाह अगोत्रमव्णमचनुरदथ्ोंवं तद्पाणिपाई नित् विभु सर्वगर्त सुमुकर्म तदध्ययं यहूतयोनिं परिपश्यन्ति घीराः । (मु.१-१.५,६) इति। अत्र भूत गोनिशन्द्वाच्य मधानं, जीवो वा परमेश्वरो वेति बिसये मूलयोनि: परमात्मा; अदश्यत्वादि धर्मोके। "अक्षरान परतः परः इति 'पर' शन्देन भूतयोनिरेनोच्यते। अक्षर-मूनयोनियन्द्रपो: 'यक्षरान परतः पर' इति 'पर' इति निर्दिश्यमानपरशब्दस व तुन्दोर्य

पा. २] अदृश्यत्वाधिकरणम् -- विशिष्टाद्वैतम् ॥

परमासमैव। 'अक्षरात संभवतीह निश्वं" (मु १-१-७)"येनाक्षर पुरुष चेद (मु.१-१३) "यद्धतयोनिं परिपश्धन्ति धीराः" इत्यादिना भूतयोन्यक्षरयोरर्थः धरमातमैव इति निश्चीयते। "अक्षरात् परतः परः; (मु-२-१-२) इत्यन्र तु अक्षरं-अव्याकृतं; भृतसूक्ष्म-ईस्वराश्रयं। सर्त्रस्माद्विकारात परं यद्धत- सूक्ष्मं अविकारावस्थापत; तस्मात परः परमात्मेत्यर्थः। अत्र अक्षरशब्द- वाच्यं भूतसूक्ष्ममित्यर्थः ।

विशिष्टाद्वैनम् ५ अदश्यत्वाधिकरणम् (१६) २२ अदश्यन्चादिगुणको धमोक्त:। (५४) २३ विशेषण्भेदव्यपदेशाभ्यां च नेवरौ। (५५) २४ रूपोपन्यासाच। (५६) 'अद्रेश्यमाग्राह्यमपाणिपाद यहूतयोनिं' स्तिति वाक्यमध्ये। यद्क्षरं तत् परतः परश्श्तस्तदर्थ: त्रिगुण प्रधानम्॥ १६९॥

"यया तदि"त्यादि बलात प्रधान जीवन् न ब्रह्मपरोक्षरोयम १७०।। अधिकरणर्थ: "अथ परा याया तदक्षरमधिगम्पते' हत्यारभ्य "यद्धतयोनिं परिपस्यन्त्रि धीरा"" (मु १-१-५, ६) इत्यादिक "अक्षरात परतः पर: (मु २-१-२) इति च विषयवाक्यम्।

अत अहस्पतानिगुणकं अक्षरं "अक्षरात परतः परः" इत्पत्र "पर" शब्दवांच्यक् प्रकृतिपुरुयी उ उमयक्ष परमात्मैवेति संशयः। अक्षरशब्दस्व प्रकृतिपुरुपपरमात्मसु प्रयोगो हष्टः। अद्श्यतादिगुणकं भक्षरशन्द्वाच्यं प्रधानं। "मक्षराव परतः परः" इत्यत्न परशब्दवाच्यः

८८ मतलयमारसंगद्दे। [ अ. १

जीव: । "अंक्षरात परतः" इत्यन् "परतः"' इति अक्षरशत्दस्य विशेषणम्। मह्दादयपेक्षया पंरस्मात लक्षरात् अव्यक्ात् परत्वेन उच्यमान: जीव एव भवितुमर्दृति इति पूर्वपक्ष: । सिद्धन्नस्तु "अथ परा याया तदक्षरमधिगम्यते" इंत परव्रम्मार्थकम्य भक्षरस्य अदश्यतवादिगुणकलोक्ते: परवधैवार्थ:। "अक्षरात परतः परः" इस्यल सु "अक्षरात पातः" इति व्यषिकरणमेव। अक्षरात-मूलमकतेः, पहनः परस्मात जीवात; पर :- परमपुरुष एव ॥ 'ते पार्ड्िश कमित्याछ- समविकमथापरे।' इति प्रमाणान ॥I

वैनम् ६ अदश्यत्वाधिकर्णम् (१८) ११ औं अद््यत्यदिमुणको धर्मोकते:। (५२) २२ ओं विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेनगें। (५३) २३ ओं रूपोपन्यामाय। (५४) गोसावद्इयस्स हि निर्गुणम्म: पगः परात्मति स विप्णुरे। यदसराद गभवनीति वाक्ये धातु: मधानस्य व मंजयरस्याद् ॥१७! क्चचित् प्रधाने क्वचिदव चिष्णो कवनविद्मार्या क्वचिदम्जजे्जपि। अतस्त्रयाणामपि चालगगां समाश्रयो रिप्पुरि हेनि सिदः ॥१७२॥ कचिव कृष्ण क्वचिंदेय शोषरमं कर्सचम रर्क् परनिदेव छुडम् । चत्वारि रूपाणि हरेभ नम्मान ईगो न नद्रीपिसु विष्णुदेव ।।'७२।

वैशवानराविकर णम्-अद्वैतम ।। ८९

'जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशं अस्यमहिमानमिति वीतशोकः। यदा पश्य: पशयते रुक्मवर्णे कतामीश पुरुष ब्रह्मयोनि इति श्ुत्या रौनमवर्णनिदेशात ईशपदपाप्तोपि रूदः नाक्षरशब्दवाच्य:, यपि तु विष्णुरेवेत्यर्थः।

"अपरंत्वक्षर या सा प्रकृतिजडरूपिका । श्रीःपरा प्रकृतिः प्रोकता चेतना विष्णुसंभ्रया॥ तामक्षरं परं प्राहुः परतः परमक्षरम्। हरिमेवाखिलगुण अक्षरत्रयमीरितम ॥। इति भामाणात- भक्षरात्-प्रकृते :; पर्तः-लक्षम्याः परः-विष्णुरियुक्तः।

"तस्मादेतत नक्ष नामरूपम्त्त मे जायते" इति वत्मुखस्य मेदेन निर्देशात "यस्सर्वज्ञस्सर्वरिति" इत्यक्षरशन्दस्प सर्वज्ञत्वादिविशेषणाव न प्रकृति: नावि चतुर्मुखः। "अक्षरात् पस्तः परः" इत्यस्य परत्वेन श्रयमाणामाः लक्ष्म्या: परः विष्णुरत्ययें। वा। अक्षरात परतः पर इतिअक्ष- रात=जडाकृतेः, परतः=श्रेष्ठात श्रीतत्वात, पर := उतमः, विष्णुरित्यथो बा।।

अद्वैतम् (७) वैश्वानराधिकरणम्। (१८) (२४) वैश्वानरस्साधारणशब्दविशेषात्। (५५) (२५) स्मर्यमाणमनुमानं स्पादिति। (५६) (२६) शब्दादिम्पोन्नः प्रतिष्टानाच नेतिचेन तथा दपष्टयुदेशाद मंभवात् पुरुपमपि चैनमधीयते। (५७) (२७) अत एव न देवता भृव च। (५८) (२८) साक्षादप्यविरोध जैमिनि:ः। (५९) (२९) अमिव्यक्तेरित्याइमरथ्य: । (६०) (३०) अनुस्मृतेर्वोदरि:। (६१) म. 12

[भ. १

आदेशमात्र अमिविमानमाल्मानं वैश्वानरसुपास्ते" (छा ५-१८-१) इति 'प्रत्युक्तम । 4 अत वैशवानर: परमात्मा। साधारणशब्द विशेपात्। चतुर्थसाधारणस्प अदवानरशन्तस्य परमातमामाधारणधमे: विशेष्यमाणतात। "धा मूधानं यम्य विप्रा वदन्ति" हत्यादिना वैश्वानरात्मासाधारण-विश्वरूपतोतेश्ष! योगरुढ्या5पि अम्यादिशव्वद वश्वानरशजतः परमात्मबोधक इस्युनेश्र। अस्मिन् मतत्रितयसारपदि द्वितीये ह्यस्पष्ट जीवगतलिङ्गकवाक्यमस्ति। तस्पार्थ एप घटनामपुरीशशाङ्गी दृष्या थमेवममृत विघुधावदन्ति॥ १७१।। द्वैनम् ॥। (९) वैश्वानराधिकरणम् (१९) (२४) ओं वैश्वानरस्साधारणशव्दविशञेषात्। (५५) (२५) ्ओं स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति। (५६) (२६) ओं शब्दादिभ्योन्नः प्रतिप्ठानात्रति चेन् तथा दषटयुपदेशादसभवात् पुरुपविधमपि चैनमधीयते। (२७) ओं अत एव न देवता भूव च। (५८) (२८) ओं साक्षादप्यविरोष जैमिनि:। (५९) (२९) ओं अभिव्यके रित्याश्मरथ्य: । (६०) (३०) ओं अनुस्मृतेवोदरिः। (६१) (३१) ओं संपनेरिवि जैमिनिस्तथा हि दर्शयति। (६२) (३२) औ आमनन्ति चैनमसिमिन। (६३) वैश्वानरेत्यत्मविशेषणेन वैश्वानरात्माऽत्र च विष्णुरेव। क्वचित् प्रतीतेऽ पि च जाठराग्नौ तड एथुंपासाविधितत्परस्स: १८०

पा. 2] वैश्वानराधिकरणम-द्वैतम

अनन्यादिशब्दादिवदत्र योगी ह्नन्ययोगेन हरौ यृयोज। सर्वोऽपिशन्दो हरिमेव साक्षात् व्रवीति चान्यत्र नभोवदेव।। (१८१) अधिकरणार्थ: "आात्मानं चेश्वानरमुपारते" इत्यल् अगनौ च विष्णी च प्रयुक्त: साधारणवैश्वानरशन्द: अत विप्णुरेव विष्णावेव प्रसिद्धस् आत्मशव्दस्य साधारणवैश्वानरशब्देन विशेषणात। "अम्नौ तिष्वत्नि"ति जाठरान्यादी विष्णो: स्पिति: तद् एमुपदेशाय। विश्वमुणपूर्णलाहवैस्वानरः; न रीयते न नश्मतीति नरः; विश्वश्ासौ नरश् वैद्वानर इति व्युत्पति:। "अन्येयामपि दृदयते" इति पाणिनीसूतान वैश्वानरस्य दीर्घः। ताशगुणपूर्ण: विष्णुरे॥

अमन्यादिशब्दा: साक्षात विष्णुवाचका अपि तदिततार्थनध् अम्यादिमि व्यवहारे न विरोध इति जैमिनिः। तार्हिं ऋषीणा परस्परविरोधाभिमाय: कथं संगच्छत इति चेत। "व्यासचित स्थिताकाशात अवच्छिवानि कानिचित। अन्ये व्यवहरन्त्येतान्यूरिकृत्य गृहादिवत ॥।" इति स्कान्दवचनाव व्याप्चितानुवर्तनमेव सर्वाणां इति न परस्पर विरोध: । इति मतत्रयसारसंग्रह्े वैद्वानाराधिकरणम्।

इति भारद्वाजकुलतिल कानां नवसालपुर धीशवि द्वूव्समाव्यक्षाणा दाना धिकारेणां मतत्रयनिरूपकाणां काळिि वक्रिपुर रद्वाचार्याणां ऋतिपु मतलयसार समहे प्रथमाध्याये द्वितीय: पाद: ॥

श्री: ॥ प्रथमाध्याये तृतयिः पादः ॥

हेमाब्जानापिकाSडश्िए शार्ङ्रपार्मि सदा भजे। (१८२) अद्वैतम् (१) दुम्वाद्यधिकरणम्। (१९) १ चम्वाद्यायतनं स्वशब्दात् (६४) २ मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् (६५) ३ नानुमानमतच्छब्दात्। (६६) +

४ प्राणभृच्च। (६७) ५ मेदव्यपदेशाच्। (६८) ३ प्रकरणात्। (६९) ७ स्थित्यदनाभ्यां च, (७०) स्चर्ग: क्षिति: रं भन आदि सर्व प्रोतं च जानीत विमुश्रान्य:। मोक्षम्य सेतु: परिपद्यतेडय्र वायुः प्रधानात्मपरात्मतुल्यम्।। १८१ धुम्बादिगेहं न समस्तवृत्या सेन्वात्मशन्दादि समन्ययादे:। परात्मवोये भवतीह वाक्यं मुक्तोपसृप्यत्वगुणान्ययादेः॥१८४ अधिकरणार्थः "यस्मिन या पृथिवी चान्तरिक्ष ओतं मनस्सह प्राणैक्ष सैवः। तमेबेके जानातानं अन्या वाचो विमुदथ अमृतस्यैष सेतुः।" (मु र-२.५) इत्यत्र धुपभृतीनां अतिप्रोतवचनादवरत जायनन परमक्ष- घोधकं, उत पर्थान्तरमिति विशये अत्र आयतनशब्दवाच्य पर व्रद्म। वावयगेषे आत्मशब्दश्रवणात। धुग्वादि, सर्वाधारत्वाच। तथा विद्वान नामरूपाद्विमुक्त

९६. मतलयसारसंग्रहे। [ र. १ सेतुं भवन्त ह्यमृतस्य चेति प्राह श्रुतिस्त्वतर ईध्वरोइन्यर। भस्तीति, तन्नास्ति तदर्थ एर्वं प्राप्यो भवानेव भवस्युपाय:॥। इति श्रीविष्णगराधीशस्तवे जसाभिरत्त: (शो-९०)

द्वैतम् (१) दयम्वाद्यविकरणम् २०

ह ओं धयम्वाद्यायतनं स्वशब्दात्। (६४) १ ओ मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्। (दू५) ३.ओ ननुमानमतच्छब्दात्। (६६) ४ ओं प्राणसृच। (६७) ५ ओं भेद्व्यपदेशात्। (६८) ६ ओ प्रकरणात्। (६९) ७ ओं स्थित्यद्नाक्यां च (७०)

अनान्यत्र प्रासद्धानां विष्णावन्वय उच्यते। स्न्धौं: प्रृथिवी सें च प्राणैरोतं मनस्सह॥। १८६ 'प्राणानां अ्रन्भिरित्यत रुद्रजीवावुपस्थितौ।, 'आतमानं जानथे त्यात्मशव्दाद्विप्णुरिद्योच्यते ।१८७ उग्रभस्मधरादीनां तच्छव्दानामभावत:। अनुमानागमभासरुद्रो न प्रतिपादयते ॥ १८८ अधिकरणार्थ: "यस्मिन् गै।: प्रथिवी चान्तरिक्षमोतं मनस्सद्द प्राणेश मर्: (मु.२-२-५)इत्यानी प्राणानां अम्थिरसि रुदरो मा विशान्तक।(मह-ना ३५) 'माणेश्वरः कृतिवासाः पिनाकी"। (आायु-४) "स एपो अन्तश्वरते बहुम जायमान(भा-४.६) इत्यादी च श्रुतः धुभ्वद्याआय: विष्णुरेव। आलम्रम्मादि- शब्दसमभिन्यादाराव। प्राणाधारादिलिज्वान रुदजीवयो: यदपि अाप्तिरस्त;

मतलयसारसंगहे। [भ १ 20

अधिकरणाथ: छानदोग्ये अगाध्यये नारद-राना कुमारसंवादे भालमज्ञानसंपादनायागत नारदाय सनकुमारोपदिषवाकयमव्ये "भूमात्वेव विजिज्ञासितन्य इति भूमानं भगवी विजिज्ञासति' हत्युक्खा "यल नान्यतार- यति नान्यच्छ्रणोति नान्यद्विजयानाति स भूमाडय यतान्यतद्पत्यन्यच्छ्रगोत्यन्मद्धि- जानाति तदल्पम् (छा ७-२३,२४) इसुक्तम्। तत्र जिन्ास्यभूमदवश्वाच्य: प्राणः उत परमात्मेति संगय:1 अणापरे भूयः रति पश्नमतेतचनाभावान पाप एवं आत्मविज्ञानं समापतमिति गन्यमानलात प्राग र प्राप्ते, 'सग्यक प्रसीदति असि्' इति वयुलते: मुपुत स्थान संप्रसारमव्देनोच्यते। तम्मिन नागि प्राण हत्यत पाण: सपसादशजदार्थ अभिवेयते; 'ताम्बान ताचइदय" इति न्यायात। तस्मादुपरि उपदिष्ट: गूमसब्द: परमार्या। "वप तु या अतिरद्ति यह्तत्येनानिवदति" (घ ७-१६-१) "सोई मगारमसेनातिवद्दानिए (ग७-२६) इति सत्यातिया द कथनात; यदर्शनादिना अन्यदर्वनाद्यमायो केथ "वो वे भूमा तदमूनमि"ति (धं v-२४-१) अनेनसुलमेनि च मत्य- सुखामृतत्वधर्माणां मूग्येवोपपवेश। शो कनार कत्पेन भृमोपदेशाय।

२ भूमाधिकरणम । (१०.)- विशिष्टाई्वसम्। ७ भृमा संप्रसादादप्युपदेखान्। (७२) ८ भर्मोपपतेश। (७३) रष्टेे न यस्मित् परश्च पम्जेत भृमा स इत्पत्र विचार भुप:। जीव: परात्मेति च संयपेडस्मिन् जीवार्थकप्राजपदो्भपपाठाजू।।१२:।। बहुत्व संलक्षिनमहुणेन जुएटः पगतमेन दि भूमनाच्य:। यदल्पशव्देन च नाहचर्यात् धम्पर्धको धर्मपरोषि भूमा ॥ १५२ ॥ अनन्तकल्याणगुणाररत्वे भूमेति मूर्त्र प्रथर्म प्रमाणम्। यस्मिस्तु व्ष्े न दिरस्नेऽन्यन् ताटगगुर्ण भूमपदार्यभाह H१९३।। अधिकरणार्थ:। "मत्र नान्यरस्पति मान्यच्ृगोति नान्यजानाति

पा. ३] ९९

स भूमा। अथ यत्रान्यत पशपत्यन्यच्छणोत्यन्यत् विज्ञानाति तदल्पम।" (घ-७.१४-१) इति विषयवाक्यम।

अन भूमशब्दवाच्चय: जीवातमा या परमात्माचेति संशयः। भूमशनदश्ञ न्याकरणच्युरपत्या नेपुल्यवाची। बहुत्वमित्यर्थः। बहुत्व न का्येत्यपेक्षते। अर्थात गुणयहुसमित्यर्थः। तथा च बहुगुणविशिष्टः भूमा के इति। तन्न माणादुपरिनिदेशन जीव इति अ्रप्ते, मंपपादान्जीवादुपरिनिर्देशात, "एष संप्रसादो अमाच्छरीरत समुत्थाय" (छा ८-१२-२) इत्यत्र संभ्रसाशब्द: प्रत्यगात्मपर इति निर्विवाद:। अन्रापि प्रत्यगात्मवाचकात, पाणशब्दादुपरि पट्यमान: भूमशब्द: परमातमवोधक एव।

"तं पड्िशकमित्याहु:" इत्पादिना जीवादनन्तरवर्ती परमात्मा पवेति गग्यते। "सतयं ज्ञानमनननं नह्े"ति सत्यातिवादित्त्वकथनाच्च।

यद्यपि भूमशन्दस्त्र बहुत्वमेव्र अर्थ: शब्दशास्तरयुतत्या लभ्यते। वथापि यदल्पमिति अनन्तरवाकयश्रवणात् "सहचरिताऽसहचरितयोस्सह- चरितस्यैव ग्रहणन" इति न्यायान् भूमशद्दोपि भूमगुणविशिष्टभमिपर एवेति निश्वीमते। "भूमास्य: पुस्पोत्तमो यद्धिकं व्रम्मेह सत्याहयं

यह्सत्यं वदतीति वामणयित न हयम्निहोत्यन्तरं

इति अत्र यूवी चा्यो काधिकर णार्थसंम इस्ठोक: ।

१०० मतन्नयसारसंमहे [ब.१ भूमाधिकरणम्-द्वतम् ओं भूमा संपमादादध्युदेशात्। (७१) ओं धर्मोपपतेथ। (७२) यो भूमेति सुखं च राघ भनति भाणान्पर ध्रूयते ह्या या अिरुथ यो निगदित: प्राणस्स वायुर्मवेद्। पूर्णानन्दयनान् परत्वकथनात् सर्वोनमत्वादितः विप्शुं भृगपद न्रवीति मरुतं नोत्कान्तिमत्वादिति ॥ १९४ । अधिकरणार्थः। 'भाणो वा आगाया भुयान" हतसुक्ता "यो वै मुमा तत हुख" इसुकम। सक भूगशव्दनिर्िए: वायुनी विष्युवेति बिशये

उपदेशादित्यर्थः। "विश्ववः पर्मा निलं" इस्यादि खुतेः; सम्यः परममे- स्पर्थः। ॥योरकन्ति कथनान न वायुरि। विदवतः परममित्यषि पाठ: ।। विश्वतः परमामिति पठे परमशाना अध्वति विमद्ः। सर्वस्मादुतम-अकर- वाच्य हत्पर्थ:। माणो वेत्यादि-आणाया :- सरस्वत्या माणः-मुख्यपाण: नृयान्=गुणादितदध्रेप्ठ इत्यर्थ: । मुख्यवायुनिया तस्मात परमैव सराशती।

शमित्यानन्द उदिएः आशा पूर्णसुग्यलनः। वस्पादत्रऐो मुल्यवायु: प्रग्ष्ट ना च नायक: ।1 प्रागनामा 'घ' हत्येव छानन्दग्ममुदीरिनः । आणा सरावती प्रेक्ता तानसमुगनः।। प्राण इसच्यते वायुः सकेवते दमोतराः ।।' हत हन्दोययमान्यपमाणान । मृम्न: विष्ुत्ये- रणासु भगवान् विष्णुः अनमनगुणनोपिक्: नित्यनुको नित्ययकि पित्येद्रिकगुण: प्रमुः।।' इति उसें भान्यनेव।।

पा. ३] अक्षराधिकरणम्-अद्वैतम्

३ अक्षराविकरणम् (२१)-अद्वैतम् ११ अक्षरमंवरान्तघृतेः। (७३) १२ सा च पशासनात। (७) १३ अन्यभावध्या उृत्तेश्र। (७4)

कस्मि न्रभ: प्रोतमिद महर्से यदक्षर स्थूलगुणादिशून्यम्। इहाक्षरं वर्णविशष आत्मा "होकार एवेदमि'हति मैंव ॥१९५ अकार्शपर्यन्त विकारवृत्या द्र्टन्तरादस्य निषेधवाचा। प्शासनादर्कनिशाकरादि: स्वकीय कर्माणि करोल्यतस्स:।।१९६

अधिकरणार्थ: "कस्मिन्तु खल्याकाश ओतध् प्रोतध्धति स होनाचेनद्ै तदक्षर गार्गी न्क्षणा अगिवत्त्यस्थूलमनपु" (वु-३-८-३,८) इत्यादि विपय- वाक्यम। अन्ाक्षरशन्द :- "अक्षरं-न क्षरं विद्याव अश्नोतेवी सरोक्षरम। वणे वाहु: पूर्वसूत्रे किमर्थमुपदिश्यते।।" "वर्णजातं वाख्विषयो यत्र च ब्ल वर्तते।" इति महामाव्ये अक्षरशब्दवाच्यः वर्ण इत्युक्तम। वर्णज्ञाने साति न्रम्मज्ञाने न भवतीत्युक्तम्। तथा च"ओंकारेवेदं सवे" इति हान्दोग्यश्ुत्या अक्षरशन्द: वर्णे मसिद्ध:। "अवयनमसिद्वेः समुदायप्रसिद्धि: बालीयस्ती" इति वैयाकरणपरिभापया समुदायप्रसिद्धेरेव युक्तलात, ओंकार एव अक्षरगन्दवाच्या, न परमारमा इति प्राप्ते सम्मरान्तवृतेः; पृथित्यादे: याकशान्तरस्य विकारजातसय धारणात, अक्षरशब्दवाच्य: परामाल्मैय'ओंकारेवेई सर्व इति तु अर्थवाद एव। नहमतिभवितायनताविशेषाठ्। अचेतनत्व मधानस्यादि अंशन्तभृतेस्त्याद प्रधानमेवेति चेन;" एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्णि सूर्याचन्दरमस्री वित्वतो तिएत:" ( ३.८-९) इत्यादि परमातमकर्मरूपपशासनानुपपतेः। अचेतनं प्रधानं इतरस्य प्रकाशकं न भर्वात।

मतवमसारसग्र ह्ये ।

न च, असत् मते सरव कल्प्यमेव्र। प्रधाने पशासनमपि कक्प्पतामिति चेतन; कळ््यमपि योग्यार्ध एव समवितुमहति। रज्नौ सर्पभ्रान्तिरि घटकृड्यादै। सर्प भ्रान्ति न कप्यते। लोके च घटादिकारणानां सृदादीन घटादिविपय प्रशासन नसमव्रते; अचेतनलाव तद्वन भरोपितमपि प्रशासितृत्व नम्ण्येव कत्यं, न भचेतने मधाने। ३ भक्षराधिकरणम् (२०)-दिशिष्ठाद्वैनम् ९ अक्षरमम्बरान्तघृतेः। (७४)' १० सा च प्रशासनात। (७५) ११ अन्यमावव्यावृत्तेश। (७६) यदक्षरं गार्गि वदन्ति चिश्राः प्रधानजीवे श्वनतुन्यमेतत्। मैवं यदाजावशगा: समस्ता: स्वकीयकर्माणि च कुर्वतेऽतः ॥। १९७॥ 'कस्मिन्तु सन्चोतम' नन्तमित्थं श्त्याऽम्वरात्तप्रकृतेविधृत्या। एतहिदो मोक्षगतिक्युतेश्व जीवस्य शंका प्रकृतेऽक्षरे न ॥१९८॥ अधिकस्णार्थ: सहोवचितद्वैतवदक्षरं मार्गि (घू ५-८.८) इत्यादि विषयवाकयम्। अत अक्षरशब्दः प्रधान, जीवः, परमातमा चेति विशये अन्या- कृतरुपस्य अम्वरान्तस्य धृतेः परनातमा इति सिद्धान्तः। "अध य एतवक्षरं गकर् विदित्या सलालोफात पैति स न्राह्ाण: (वृ ५-८·१०)" इति श्षत्या एतद्विदः भमृतत्प्राप्तेरुच्च मानतवाखय। ३ अक्षराधिकरग। (२२)-द्वैतम् १० ओं अक्षरमम्परान्तपृतेः। (७३) ११ ओं सा च प्रशासनात। (७%)- १२ मो अन्यभाचत्पावृतेश्र । (७५) आकाश ओतथ यदक्षरेऽस्मिन् तदम्वरान्तस्य धृतेस्स विष्णुः प्रशास्तिरूपार्थधृते: परेपां स्थूलस्वभावस्य निपेघवाचा ॥१९९

पा. ३) इक्षतिकमा विकरणम -- अद्वैतम् ॥ १०३

अधिकरणार्थ: "एतस्मिन् खत्यक्षरे गार्मि आकाश ओतश्य प्रेउश" इत्यत्र अक्षरशबदवाच्यः विष्णुरेव। अन्परातस्य सर्वस्य धृतेः। प्ृथिन्यादि प्रकृत्यन्तं भूत भध्यं भवच यव। विप्णुरेको विमतीदं नान्यस्तस्मात क्षमौ घृती।।" इति प्रमाणात विष्णोरेव सर्वधरुतितश्षवणात। "एकश्शास्ता न द्वितीयोि शास्ता" इति प्रशासनरूप धृतिश्वणाच। अस्थूलोडनणुरूपोसै। अविश्यो विश्व एव च। विर्दू धर्मरूपोर। ऐश्यीत पुरुपोतमः।। इत्यादिश्रमाणाव अन्यवस्तुस्वमानानां स्थूलत्वादीना व्यावृस्युक्ेश्र।

अस्थूलादिरिति मोक: नैव स्थोल्याध्यमावतः ।। अनावृत्तेस्तणो नारय स्वातन्त्रयान्नाद्यते स्वचित । द्यावापृथित्यैः श्रीभूमिकौशौ सूर्यविधूमती ।। दीस्षेः पृयुत्वाज्जनाच् तथाहादविधेरपि। तदाधारो हरिनित्यं स्वातन्त्रयेभ नशासरू: ॥ घाधारत्ं थ्रियो यच तब विप्णो: प्रशासनात। तद्वशान्त स्वातन्त्र्यं स स्वतन्त्रो हरिससदा ।। न तस्य प्राकृतामूर्ति: मांसमेधोस्थिसँभया । न योगितादीश्वरलात सत्यक्पाच्युतो विभु: इति भाप्यात विष्णोः प्रसिद्धस्थोसपाध्यमावेऽपि सर्वीधारस्वानुगुणापाकृतस्वोस्प- गुण्पसभ्भवे न दोपः। सर्वत्र विष्णोरीघातमेव नियामक। इति ॥

५ इक्षतिकर्माधिकरणम् (२२)-अद्वैवम १३ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः (७६) यस्सस्पकामप्रतिचिन्तनीय: गुरुपदिष्ट: परपूरुपोसौ। साक्षात् परंत्रह ततोवरं वा यद्रसलोकातिरुपासकस्प ।।२00

"१०४ [अ. १

ततोघर ब्रह्म न परुपेक्षाफलं च निध्यातुरतुल्यकं स्वाद। क्रमेण सुक्तघर्थमर्य विचार: यहद्ा नोपास्यमवेहि तद्दि। अधिकरयारथ: प्रदनोपनिषदि सत्यकामप्रद्ने उत्तरखेन श्रयमाणें "एतह्ै सत्यकान पर चापरं व म्रम्म यदोकरः तत्माद्विद्वान एतेनैव्रायतनेन एकतरमन्वेवि" इत्याम्य "यः पुनरेतं निमात्रेण ओमित्यनेन अक्षरेण पर पुरनममिध्यायीत, स तेजसि सूयें सपन,स सामभिर्त्रीयते बमलों कें; स मवसान जीवघनात परात्पर पुरिशयं पुरुषमीक्षते" (र ५-२.५) इति विशयवाक्यम्। अत्र वाक्ये परपुरुपशव्देननिर्विश्यमानः मरंत्रझ्म या अवर ब्रझ्म वेति विचार। 'स साममिरनीयते बहलोक" इति परिच्न्नंदश-ब्रह्मलोकपाप्तिकयनाव सवर ब्रह्मति प्राप्ते "परं पुरुपममिध्यादीत, पुरिशयमीक्षते" इवि उपासकस्व दर्शनकर्मतवेन परपुरुपस्योक्नत गमपुरुष एव। यदिपियर्क ध्यानं तदिपयक मेव दर्शनं फलतया वचरये। नच, परमात्मोपासकस्य परिचिछिनदेशरोकासि: युज्यत्ष इति वाच्यं। वरिमालक रओंक राधयणेन परमातमान ध्यायतः परिच्िन्ततश्रोकप्रामिः फल। "ते महालोके तु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे"॥ 'ब्रह्मणा सह ते सये संत्रासे प्रलिसख्वरे। तेनेव ते मयास्यन्ति तहिष्णो. परमे परद।।" "ब्रव्यचेद व्रहेन भवति" हत्यादिना कमसुक्ते: प्रदशनात। इति।

४ ईक्षतिकर्माविकरणं (२३)- ह्वैतम् ओं ईक्षतिकर्मन्यपदेशात् सः। (७६) विष्णोरविकारिता नास्ति निर्विकारक्तरिह। बहुस्यागिति सद्वाच्यविष्णोश परिणामिता ॥२०१। जाघटीति कर्थ चात् जायमानोप्यजो यथा। आविकारेण विप्णुर्हि सर्वत्रास्तीति सुज्यते ॥। र०२े।।

पा. ३] १०५

अधिकरणार्थः थत विष्णोरविकारतं प्रसिद्ध। 'बदुस्यं प्रजायेया इति तत्य परिणामपतीतिः कथमुपपद्यत इति पूर्वपक्षे सूत्रेण समाधीयते । 'सदेव सोम्य इदमत्र आसीत' इत्यत्र सप्ा सच्छब्दवाच्य विष्ुरेव; 'तदैक्षतेति' ईक्षतिकर्मव्यपदेशात। 'नान्य्रोतोस्ति दध' इत्यादिना अन्वस्य ईक्षतिकर्मव्यपदेशाभावाच्च। 'बहुस्मा प्रजायेयेति बहुतं परिणामितं च कर्थ सगच्छन इति चेतु 'अजायमानो बहुधा विजायते' इतिबत् बहुत्वं न अविकारेण भवति इति।।

सदेव सोम्येत्यादि-यमे-पउये; इद=परिद्श्यमानं जगन; सदेव= नहे वावर्तेत i एकमेव-स्वगत भेदा मे दवर्जि्न च। 'एकमेवाद्वितीयं तत् समाभ्यधिकवर्जनात्। स्वगतानां च मेवानागगवत ब्रम्म शार्ततम् ।। भेदाभेदनिवृत्यर्थ एवशन्दोडवधारक: । समाधिकनिवृत्यथे अद्धितीयप्द तथा॥

एकमेवस्यतः म्राह नारायणमिय श्रुतिः।। समे द्वितीयशब्दस्यात् अद्वितीयोऽसमत्व: II' इति प्रमाणात। सः सच्छन्दवाच्यः विष्णुरेव; न जडप्रकृतिः प्रधानादि। ईक्षति कर्मन्यपदेशात-तदेक्षतेति ईक्षणरूपश्यापारसविष्पोश्भवणवान्। इति॥

• रईक्षतिकर्माधिकरणस् :२१)-विशिष्टादवैत (१२) ईक्षातिकर्मव्यपदेशात् सः (७७) त्रिमात्रकोकारसहायकेन ध्यातः परंत्रझ्म चतुर्मुखो वा। पदन्तरिक्षोपरि धातुलोकप्राप्त्या विधाता न च चकुमई: ॥ उपासकस्तं परमीक्षते यत् ब्रह्नैवलोकस्तिवति विग्रहाच। यथाक्रतुन्यायत एवमत्र ध्यानेक्षणैकाधिकरण्यतय ॥ म. 14

१०६ मतत्रयपतारसंगह्े [अ. १ अधिकरणार्थः 'यः पुनरेवं वविमात्रेणोमित्यनेनैव्राक्षरेण परं पुरुपममि ध्यायीत स तेजसि सूर्ये सम्पन्नः। यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यते एवं ह मे स पाम्मना विनिर्मुक्त: स सामभिस्त्रीयते त्रझ्लोंक स एतस्माजीवयनान् परात्मरं पुरिशयं पुस्पमीक्षते' इन्यत्र ध्यानेक्षणशब्दौ एकविपयापेव। न अन्यध्या- नात अन्यत्फलं भवति; यथाकतुन्यायात ध्यानविषयस्येव प्राप्यलात। तत्र परं पुरुपमिति चतुर्मुखो वा उन परमात्मा चेति विशये ओंकार त्रिमात्रमुपासीनस्य ब्रह्मलोकमाप्तिदर्वनात चतुर्मुख इति म्ाप्ते ज्हौव लोक: ब्रह्मलोक इति निषाद स्थपतिन्यायान परत्रह्मपापिरेव फलमिति निर्णीयते ॥।

(५) दहराधिकरणं (२३)-अद्वैनम् १४ दहर उत्तरेम्यः (७७) १५ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दष लिनं च (७८) १६ १७ प्रसिद्धेध्ध (८०) १८ इतरपरामर्शात म इति चेन्नासंभवात। (८१) १९ २० उत्तराच्व्दाविर्भूता ररूपस्तु (न२) उन्दार्थश परामर्श: (८३) २१ अन्यक्षुतेरिहि चेतदुक्तम्। (८४) असिन् बखपुरे यदेपद्हराकाशशधरुतौ सूयते

कामाधारमसुं विनिन्त्य सकलामीषं समामोति यठ् लोकं ब्रझ्म च गच्छतीति चचनात् अझेच दहू नमः ॥२०४। अधिकरणार्थ: "अथ यदिदमस्मिन नझ्मपुरे दहरं पुण्टरीकं वेद्म

(छा-८-१-२) इवि। मस्य अर्थ:, अपुरे-गरीने, यदिद दददर

पा ३3 दहराधिकरणम-अरदवतम् १०७

पुण्डरिकं-यत्-सूक्ष्मतामरससट्टरां, वेशम-स्थानं, अस्मिन हृदयपुण्डरीक- वेश्मनि, भन्तः-यन्तवर्ति, दहराकाश :- दहर: माकाशः तस्मिन्-यदन्त- सरन्वेष्टव्यम्-तसिमिन्-हृदयपुण्डरीके, अन्तः-अन्तर्वर्ती यः दहराकाशः; (व्यत्ययो बहुलमिति सूत्रात नपुँसकलिम्) तत-सः दहराकारा: (पूर्वकत नपुंस- कलिक़ता) अन्वेव्य, इत्यर्थ:।

अन श्रुतः दहराकाशः भृनाकाशो वा जीवो वा परमेश्वरो वेति संझये, भृताकाशस्य जीवस् व वाक्यशेषस्थलिज्साभ्यासात् प्राप्तिसत्त्वेऽपि उत्तरन्न श्रयमाणचावयशेषगतेभ्यो हेतुभ्यः परमातमैवेति निन्वीयत। उत्तर- वाक्ये च अपहतपाम्मत्वादि गुणाष्टरकादिश्रवणात ।अ्रह्नैवलोकः ब्ह्मलोकः इति व्युत्पत्या सुपुप्रिकाले अहरह: बस्मकोकगमनदर्शनाब्। द्यावापृथियादि- धारकलाथ्च। 'स उतमः पुरुषः' इति मुक्तातमोक्त्या च; इति।

अत्र विषयवाक्ये दद्ारकाशः सदन्तवर्ति-गुणजातं च तच्छव्देन परिगृह्य दहारकाशोपासनं तन्निष्वगुणानां पृथगुपासनं विधीयत इति कैशिुक्। तथा च तैरुकम।

तस्मिनित्यनपेक्षया व्यवहिते हतपुण्डरीकेSन्वयः। अप्या काह्वितका मवे दनविविक्षेपस उपक्षे दवयं यच्छन्दस्य यदैकशेप्यमपि या तत्रेकवद्धाविताना इति। अस्य अर्ध: विषयवाक्यं त्रेषाविभज्य व्यरव्यातं। (१) यदिदमसिन ब्रझ्पुरे दहर पुण्डरीरकं वेश्म इत्येक; (२) 'दहरोऽस्मिनन्तर आकाशः इत्येकं (विभागं स्वयं परिकल्प्य,) (३) "तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्य" इवि 'तस्मिन्' इति पूर्वोत्तहृदयपुण्डरीके अन्तः-अन्तवर्ति, यत्-यो पूर्यांक्त- दहराकाश: तत-सः दहराकाशः, अ्वेष्टव्य इति मगवस्पादभाप्ये उक्तमित्यनूद, तन् 'तस्मितनिति पदस्य प्रथमवाक्यश्रुतपुण्डरी कस्थानमित्यथाट्रीकारे नैरपेक्ष्य- दोषःव्यवहितपदार्थान्वमश्र; मच्छव्दस पुहिसतया विपरिणामः; सत्य

१०८ मतन्यसारसंग्रहे। [अ. १

कामत्ादिगुणविध्युपासा निरसनं इति दोषचतुष्टयम। श्रीभाष्ये तु तदन्घेष्टव्यमित्यत्र तच्छव्देन दहराकाश: नदन्तर्वर्तिगुणजातं च उभप- सम्वेष्टव्यमित्युर्तम। तत्र नपुंसकलिश्र्यच्छव्द-तच्छब्दयो: पुलिक्तया विपरि गामः एकदोप: ; परमात्मा म गुणाश् उपास्या इति अर्थस्वीकारार्थे, स च ते च गुणध्ति वत्तये, सच तच्ेति गुणजातामिप्रायेण विगृद्य एकशोष- एकवद्धावरूपदोप: एक इति दोषह्यं तन्र इति श्रोकार्थः। अत्र कैथिदुच्यते- 'यश्चोभयोस्समो दोपः परिहारोपि वा समः। नैक: पर्यनियोक्तव्य: ताहगर्थचिचारणे।।' इति न्यायत दोपलवाप्रीकारे बहुसीपानयुक्त कूपे अवतीणो जलाहरणसमये प्रथमसोपने पतितः अन्तसोपने पतितत्ध तुल्यावेवेति न तत्र विचार्यमन्ति। अथापि उपक्रमाषिकरणन्यायबलात दहराकाशोपासनविविरेव ज्वायान् न तु अन्यताश्षुत पथागुणजातोगसनविधिः। इदि।

अपि च तच्हव्देन मः दहराकाशः ते च गुणाश्च इत्येव एकरोप: कर्नव्यः । 'अथ य इहात्मानमनुविद्य नजन्त्येतांश्र सत्यान कामान्' इति गुणविवक्षायामपि पुल्ित्यहुबरनस्यैत्र सत्त्वात' 'तत' इति नुंसकक 'न पुंस कमनपुंसकेन क्वधान्यतरस्यां' इति सूत्रार्थवर्णनक्केशप्रकारः श्रोकव्यारव्याइतां बहुना थानार्याणां स्वस्मन्शेषु विप्रतिपतिश्व दष्ठेति नेह प्राचते। विषयवाकये नपुंसक 'यत' शब्द 'तुत' शन्दयो: लिक्रन्यत्यारा केवल, 'सुप्तिमुपमद- कीकनराणां' इति व्यत्ययोघहुलं इति सूतस्थ महाभाप्यात 'मघोस्तृत्ता इवासते' :यत्र मथुन इत्यस्येवाश्रीयते। अत्र लिद्गन्पत्ययरूपदेषोद्वावनमेव न धटते। व्यवहितान्वयदोषध न शन्दशास्त्रविरोषप्रयुक्तः। अपि तु आलंकारिककल्पित एव। सच "चूडामणीकन विधु: वलयीकृतवासुकि:। भवो भवतु भव्चाय कीलाताण्डवपण्डित:।।" इत्यत्र सीलाताष्ठवपण्टित इति प्रयोगस्य आलंकारिकपरेकत्पितसमास

वा. ३] दहराधिकरणम्- अद्वैवम्।। १०९

ुनराधरूपदोषसमाधानमिय अत्नापि व्यवहितान्व्रयरूपदोषोद्धावनं प्रतिविधेय। तलापि 'निरङुशाः कवयः इत्येव समाधानं। मत्र तु श्रुत्यर्थानुपपकिः। अतश्र भगवत्पादमते न कोपि दोष इति ब्रुवन्ति। भगवत्पादपक्षेपि धावा- पृथित्यादि सत्यका मत्वाद्याधारतया दहरोपासनममिहितं इति। श्रीभाष्ये तु गुणानां पृथक् चिन्तनमिल्येव विशेष:। एतावानेव विशेष इति भा्य- द्वयेऽपि दोषवाहुश्य दोषाल्पत्ववर्णनं न समीचीनं। इति ।।

किश्व, तत्वम्यादिवाकपार्थविचारे वायानुपपततिपरिदारय एकादस्य वा अनेकपदस्य वा लक्षणाश्रयमं न दोपावहूँ; रज्जै। सर्पश्रम इव स्कटिके सैहित्यभ्रम इव चिद्धपे ऋ्रझ्मणि अनिर्वचनीयाविद्यया जगदध्यास इति च। दुर्टत्वमविद्यायाः भूपण न तु दृपणमिति नाम्युशगच्छनां अस्साकं मते परें:

स्वम तिपरि कल्पित दूष्ण वर्णनमिव पकते दहरवाक्ये चारवास्वचतुष्टयादि दूषण वर्मन न कदापि युक्तमुयन्ति सन्तः । किश्व अस्माकं मते अनुभृतिर्नित्या। प्राग- भावाधमानात्। स्वतस्सिद्वा, सैव सच्छन्द्रवाच्या बलैवेति। तदनूद् विशिष्ट- ह्ैतिमिः ज्ञानाश्रयं ज्ञानस्वरूपं चातमानं:परिकलप्य प्रपश्चस्य नित्यलमम्युनगम्य सषतय प्रम्मणो विभिन्नमपि बम्मशरीरत्वेन भद्रीकृत्य विशिष्टाद्वैतमिति स्वसि- द्वान्तनाम च परिकल्प्य स्वमतमरक्रियया भनु भूतिपागभाबादि दृषण कृत्वा ज्ञानरूपं ब्रम्म स्वमतरीत्या धर्ममूतज्ञानमिनि परिकल्प्य दृषितं। तत्पर्यालोचनया च वेदाम्तसिद्धमतन्नये इतरमतं इतरमतयुक्तिमि: दूषितुं न शस्यमिति प्रतीयते। 'भामान पृष्टः कोनिदारानाचष्टे' इति महाभाष्योकतन्याय एव तलतन्र भासड इति प्रतीयते। अन्यमतवरमा अन्य एय। एतन्मतवरत्मा अन्य एव। तस्य सम्य तदुपयुक्त श्रुतिस्मृतिनमामपुत्वधन्छानादयः ततन्मतमन्भस्याः विलक्षणा एव हश्यन्त इति सरवः स्वस्वमतानुगुणवर्णनमेव स्वीयमन्थे कर्तन्यं; न लन्म- मतद्दण। अन्यथा परसपरं दृष्णे कृते वेदान्तिमतप्रयस्माम्यपाम्यमसक्तो चार्वाकमतमेन लोके भनलं स्याद। तथा सति

११० मतत्रथसारसमहे।

"न बुद्धिमेद जनयेठज्ञानां कर्मेसभिना। लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन् कर्तुमर्हदसि i" इत्मादि गीताविरोधा्यादिति॥ अलं विसतरेण इति स

५. दहराधिकरणम्। (२२)-विशिष्टाद्वैतम् १३ दहर उत्तरेम्या। (७८) १४ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दद लिद्ध च (७९) १५ प्रृतेश्व महिग्नोऽस्पास्मिन्नुपलब्धे: (९०) १६ मसिद्वेश: (८१) इतर वरामशीत् स इनि पैआासम्भानाव। (८२) १८ उपराच्चेदा विर्भूतम्वरुपातू। (८२) १९ अन्यार्भेश परामश:। (८2) २० अल्पक्षतेरितिचेतदुत्तम। (८५) २१ अनुकृत्तेसम्य नः। (८६) अपिस्मर्यते। (८७)

जीवाकाशपरात्मगोचरतया दहू नमः पस्पते निर्धृतासिल पापजन्ममरणाभावादियाक्यात् पर:। -- यो जानाति गुणांध तं स सकलान आप्नोति कामानिति तस्मदड् नभः परात्मविपयं निन्त्या: पृथक तहमाः।२०५॥। दद्ान्तरिक्षे पुरि सक्ष्मरूपं तदन्तरस्य गुणजातमन्यत्। उपासितच्यं च पद्ध भक्त: इति शुतिस्ततुणमृर्तिमानम्॥२०६ अधिकरणार्थ: अथ यदिदमस्मन नसपुरे दद्दरं पुण्डरीकं वेक्म उहगे भसिनन्तर आकाशस्तसिन्यदन्तस्दन्वेष्टव्यम् तद्वाव विजिज्ासितन्यं" (हा ८-१-१) इत्यल दहराफताशा:, मुताकास:, जीन:, परंजा वेति सरये दहरः परमातमा; उतरेम्यो वानयगतहेतुभ्यः। 'एष आतमा अपट्तपाम्मा-

मा. २ दह्राविकरणम्-द्वैतम् १११

विजरो विमृत्युविश्योकोविजिघत्सोपिपासः सत्यकामस्सत्यसकलपः इत्यादिभ्यः न जीवभूताकाश। 'एष सरवदेवरः एष सर्वभूताघिपतिः इत्यादीनां गुणानां तयोर- संभवात परमात्मासाधारणधर्मानु कतिदर्शनाच। तसिन्मदन्तस्तदन्वेष्टव्य इत्यत्र तच्छब्देन उपसंहारात 'आत्मानं अनुविद्य व्रजन्ति एतांक्ष सत्यान् कामान इति श्षुत्या भगवह्ुणानामपि पृथक चिन्तयत्वेन सिद्धत्वाद उपक्रमेडपि आसमा च गुण- जातं च उपास्मित्येव तष्कव्देन गृहीत्वा दहराकाशः तदन्तवर्तिगुणजातं च अभ्वेष्टव्यं इत्युक्तम्। अत्र तच्छन्दोपपत्मादिविचारः अन्यत्वकृत इति नेह तन्यते।

इह केचिन दोद्वय-दोषचनुष्टयवर्णनं न युक; दोपबत्त्वे समाने ददोषास्पत्व दोषयहुत्ववर्णनमविश्वित्करं इत्यूचिरे। तन्नयुंक्त । वेदे यागादा भा रतम्वश्रीतमुके वर्वप्रायश्वितोत्तर पामश्वितविद्या यके "शुतिलक्षण प्रायश्चितं विध्यपराधे विधीयते" इत्यारभ्य दोपाल्पत्ववहुत्वानुगुणं विहितं प्रायश्वितं। छोके च मनुस्मृति हमाद्रिमायश्ितग्रन्थादे। दोषात्पत्वबहुतानुगुणं विहितं प्रायध्ितं संधार्वदितमेव। तैश्र हेयोपादेयविभागं स्वीकृत्यैव शास्त्रार्थविचारवर्णन कियते। भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृतिरिति अन्त एव हेयोषादेयशून्यन्रसैक्यमिति वर्णयन्ति। अनः दोषाकपतत्व बहुतवनारतम्यं तैरप्यक्रीकरणीयमिति। 'अनुकृतेस्तस्व च' 'अपिसमर्यते' इति सूत्रदयमपि अधिकणान्तरं। एतदिकरणार्थः श्रीशार्ङ्गपाणिसतने अस्ामिरुक :- दहूरान्तरिक्षे तव सूक्ष्मरूप तदन्तरस्थं गुणजातमन्यत्। उपासितव्यं च यदत मकरिति श्रुतिस्ते गुणमूर्तिमानम॥ (श्री शा-श्रो-१८२)

५ दहराधिकरणम् (२४)-द्वैतम् १४ ओं दहर उत्तरेम्य:। (७७) १५ लो गतिशब्दाभ्यों तथा हि हएं लिह्ें व। (७८) १६ ओं धृतेश्च महिम्नोस्यासिन्तुपलब्येः। (७९)

अनुकृत्यषिकरणम्-अद्वैतम् "नपुंसकमनपुंस केनैकवचान्यनरम्यां" इति पाणिनीसृत्रेण एकशेष इत्युक्त। सुतदानुगुण्येन तृ्तायाध्याये "प्रदानव्देव सदुकं" 'कामादीतम्त्र तत्र चायतना- दिभ्य:" इत्यादि सूत्रेयु गुणिचिन्तने पि गुणचिन्ननं प्रथक्तया कर्त्वं हत्युक्त तत्सव न स्वरसमिति। वाह्याधंस्वीकारे श्ुत्यर्थसूत्रार्थयोः क्वेशवर्णनमिति मत्वेव भगवत्पादमाप्येडपि तथा न वर्णिनम्। नद्विस्तर: तदीयग्रन्थादावेव दमतय इति। तत-पूर्वोकधुम्याद्यायतनं विष्णासव्यं ब्रह्म, दहरे-दहरपुण्डरीं के बतते। उत्तरेयः-अपहतपाम्मत्वादिगुणेम्य इति सूत्रार्थ:॥ (६) अनुकृत्यधिकरणम् (२४)-अद्वैतम् २२ अनुकृतेस्तस्प च। (८५) २३ अपि च सरते। (८६) विभान्ति सर्वाणि पदीय मासा भान्तं समर्फेन्दुधनव्जयायया:। यतोनुभान्त्यत्र न धातुरेप: ज्रह्मस्वरूपानुकतेः परात्मा॥ २०८॥ अधिकरणार्थः 'न तव सूर्यों भाति न चन्द्रचारक नेमा विद्युतो भान्ति कृतोयमग्निः। तमेव भान्तमनुभात सवे, तक्षय मासा सर्वमिर्द विभाति' (मु-२-२-१०) इत्यल्न कि ते जोधातुः, उत परमात्मेति। तेजो धातुविति पूर्व्पक्ष:। सुर्योदीनां भाने चन्द्रतारकादि यथा न पकाशते तथा तेजोधातो्मीने सूयादीनां मानाभाव उचित एवति। तमेव मान्तमनुभाति सवे इत्यनुभानं मरमात्मपरिग्रह एव संगचठते। "मारूपः सन्यसंकल्पः" (छा ३ -- ४-२) इति हि परमात्मस्वरूप। न तु तेजोधातुं किंचित सूयनयो अनुभान्ति इति पर मात्ममानमनुसत्य सूयादीनां भानात। 4न नत्भासयते सूर्: न शशाड्ों न पावक:। बद्गसा न निव्तन्ते तद्धामपरम मम।।" 'मधन्द्रमसि यचाम्नी ततेजो निद्धि मामकम् । इठि स्मृत्या घ परमात्मानमतु- स.्यैव मानपतीतेः परमातमैव। इति।। म.15

११५

६ अनुकृत्यधिकरण (२५)-व्वैतम २२ औ अनुकृतेस्तस्य च। (८4) २३ भों थपिसर्यते। (८६) विष्णोस्सुसम निर्देश्यं तथैय आ्ञनिनामपि। नो विष्णुभासा भासन्ते सर्वाणीति विभावय॥ २०९॥। अधिकरणार्थ: "तमेव मान्मनुभाति सर्व 'इत्यनुकारेण' तत्व भासा सर्वमिद विभाती ति वचनाख परमात्मैन अनिर्देश्य सुखस्वरूपः।न जीवारमा। "तदेतदिति मन्यन्तेऽनिदेश्य परमं सुखम्' 'तमात्मयं येजनुपश्यन्ति धीरा: तेषां सुख शास्वतं नेतरेषा इत्यादि मानान ज्ञानिसुखस्य अनिर्वेश्य- तोक्तेरपि ज्ञानिसुख अनुमाव सर्व इति अुत्यमानात 'न तद्धासयते सूर्यः "कथ नु तद्विजानीयां" इत्यादि पमाणाच परमात्मैव्र अनिर्देश्यपुस्वस्वरूपः न ज्ञानिन इति। अनुकृतेस्तस्य न- जानार्थ प्रार्थितं वस्तु; ततु-विष्णुरे। भनुकते :- नगदानपयोजकमानाश्रयत्वश्रत्रणात् । तक्ष्प च='तस्य मात] सर्षमिदं निभातीति तस्वैव श्रुतेश्र ।। अधि स्र्पते-' तद्ासपते सूर्य:" इत्यादि स्पृतेश।

प्रमिताधिकरणम् (२५)-अद्वैतम् २४ शब्दादेव प्रमित: (८3) २५ हदपेक्षया तु मनुष्याधिकारखवात। (८८) मोङ्ुपमात्र: पुरुपचश्रतस्तः जीन: परो वा परिणामिजीक:। नेशानशब्दात् पर एव भनानृहंधयपकषोहुविगो दपाद्र: ।।२१० उपाधिमच्वाच परात्मनस्तत् अगुप्ठमानत्त्वमिद्दोपमम। जीवस्य लिद्धादिकमत्र रषं ईज्ानयन्दभ्ुतिनाधिव तत्।। अधिकरणार्थ: 'महुष्टमात्र: पुरुमो सध्य अत्मनि तिष्वति' 'अगुष्-

4. ३] ११५

मात्र: पुरुष: ज्योतिरिवाधूमकः ; ईशानो मूतमन्यस्य स एवाद स अध पतद्वैतत (का -- २-४-१३)इति ।विषयवाक्यम्।

अत्र अहुष्ठपरिभाणः पुरुषः विज्ञानात्मा, परमालमा वेति विशये अंगुष्ठ- मात्रशब्दे प्रमाणे 'हवयसन्दतञ्मात्रचः' इति व्याकरणसूत्रेण मात्रच् प्रत्ययान्ता- हुष्टमात्रशब्देन परिमित्यवगमात ब्रह्मणश्र तदभावात अङ्गुष्टमात्र पुरुषं निश्चकर्ष ममो बलात' इति भारतोवत्या जीवस्य 'अङ्गुष्टमात्रपसिद्वेश् विज्ञानात्मेति प्राप्ते परमात्मैवार्य। शब्दादेव-'ईशानो मूतभन्यस्ये'ति ईशानभन्दभ्षुतेरेव। सर्व- गतस्यापि परमातमन: मनुम्यहदमे उपासनायं दयया वर्तमानताद तदपेक्षया महुषमानरतवं। "भुतिलिद्रवाक्यप्रकरणस्थानसमार्यानां समवाये पारदीर्घैल्यं अर्थविप्रकार्षीत' इति ातीय चिकरणन्यायेन जीवलिकपेक्षया परमात्मनोधक- शब्दभुतेरेव बलीयस्लात।

(६) प्रमिताधिकरणं (-३)-(विशिष्टाद्वैतं (२३) शब्दादेव अमितः। (८८) (२8) हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकरत्वात (८९) अङ्गप्ठमात्र: पुरुपोन्तरात्माजीवो भवेदुन्मिति दर्शनान। *स भृतभव्यस्य नियन्तृतोक्ते: ध्यातुस्सुस्रापैव मनस्थितेश् ॥२१२॥ अधिकरणार्थ: 'अंगुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आलनि तिप्ठति। ईशानो भृतमव्यस्य न ततो विजुगुप्सते। एतह्वैतव' (कठ २-४-१२) 'मुआादि" वैपीकां धैर्येण । वं विद्याच्छुक्रममृतं"। (कठ-२६-१७) इति विषयवाक्यम् मत्र अंगुष्ठमात्र: ममितः जीवातमा, परमात्मा वेति संशये परि- मितित्व शवणाव जीव इति प्राप्ते 'शब्दादेव अमितः' इति प्रमितः-भत्णु- प्रमित: परमात्मा। ईशानो भूतभ्येत्यत्रत्य 'ईशञान' शब्दभ्रुतेरेव। * स :- परमाता।

मततयसारसंमहे। {भ. १ ६ अनुकृत्यधिकरणं (२५)-द्वैतम् २२ ओं अनुकृतेस्तस्प च। (८५) २३ मं अपिस्मर्यते। (८६) विष्णोम्सुखम निर्देश्यं सधैव ज्ञानिनामपि। नो विष्णुभासा भासन्ते सर्वाणीति विभावय॥ २०९।

अधिकरणार्थ: "तमेव भान्तमनुभाति सर्व 'इत्यनुकारेण' तस्प भासा सर्वमिदं विभाती ति वननाच परमातमैव अनिर्देस्य सुखस्वरूपः। न जीवास्मा। "वदेतदिति मन्यन्तेSनिवेश्य परमं सुखम्' 'तमात्मस्ष्य येडनुपश्यन्ति भीरा: तेषां सुख शास्वतं नेतरेपां' इत्यादि मानात ज्ञानिसुखस्य अनिर्देश्य- तोकेरपि ज्ञानिसुखं अनुभाति सर्वे इंत श्रुत्यभाअत 'न तद्ासयते सूर्यः "कर्थ नु तद्विजानीयां" इत्यादि प्रमाणाच परमारमैवर अनिर्देश्यप्ुवसरूपः; न ज्ञानिन इति। यनुकतेसस्य च- ज्ञानार्थ प्रार्थिन वस्तु : ततु-विष्णुरे। मनुकते:जगद्वानमयो जकमानाअ्रपत्वश्रत्णात। तस्य च= "तस्य भासा सर्वमिदं विभाती ति तत्यैव भुतेश्र ॥I अपि सर्यते- 'न तद्वासयते सूर्य:" इत्यादि स्पृतेश्व।

प्रमिताधिकरणम् (२५)-अद्वैतम् २४ शब्दादेव प्रमित: (८७) २५ दृदपेक्षया तु मतुष्याधिकारलात। (८८) पोहुष्टमात्र: पुरुषदश्ुतस्सः जीवः परो वा परिणामिजीवः। नेशानशब्दात् पर एव मसनृहधपक्षोब्वुळिगो दयाईर: ।२१० उपाधिमच्वाच परात्मनस्तत् अंगुष्ठमात्रत्वमिहोपमम। जीवस्य लिङ्गादिकमत्र दृष ईशानशन्दभ्ुतिवाघितं तद् ॥। अधिकरणार्थ: 'मङ्गुप्नमात्र: पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्वति' 'मगुष-

पा. ३] प्रमिताविकरणम्-विशिष्टाद्वैतम्।। ११५

मात्र: पुरुषः ज्योतिरिवाधूमकः ; ईशानो भूतभन्यस्य स एवाद स उभ्र एतद्वैतव (का .- २-४-१३)इति ।विषयनानयय्।

अत्र अजुषपरिमाणः पुरुषः विज्ञानातमा,परमात्मा वेति विशये अंगुष्ठ- मात्रशन्दे प्रमाणे 'दूयसन्दभरन्मात्रचः' इति व्याकर णसूत्रेण मात्रच् मत्ययान्ता- ङुष्टमाप्रशव्देन परिमित्यवगमात ज्रह्मणश्च तदभावात अद्गुष्मात्रं पुरुषं निश्धकर्ष यमो बलात' इति भारतोकत्या जीवस्य 'अङ्गुष्टमात्रमसिद्वेश् विज्ञानातेति माप्ते परमात्मैवयं। सन्दादेव-ईशानो मूतभन्यस्ये'ति ईशानगव्दभ्ुतेरेव। सर्व- गतस्यापि परमात्मनः मनुष्यहदये उपासनार्थ दयया वर्तमानत्वाद तदपेक्षया अहुष्टमानतवं। "श्रुतिलिद्चाक्यनकरणस्थानसमाख्यानां सगवाये पारदौमेत्य अर्थविमकरर्षात' इति नार्तीयाधिकरणन्यायेन जीवलिक्ापेक्षया परमात्मनोघक शब्दभतेरेव चलीयस्तात।

(६) प्रमिताधिकरणं (-३)-(विशिष्टाद्वैतं (२३) शब्दादेव प्रमितः। (८८) (२४) हृथपेक्षया तु मनुष्याधिकरत्वाव (८९) अङ्गुष्ठमात्: पुरुपोन्तरात्माजीयो मवेदुन्मिति दर्शनान। *स भृतभव्यस्य नियन्तृतोक्ते: ध्यातुस्मुसायत मनस्पितेय॥२१२॥ अधिकरणार्थः 'अंगुष्ठमात्र: पुर्सो मध्य व्यरनि तिव्वति। ईशनी मृतभव्यस्य न ततो रिनुगुप्सते। पनद्वैतत्' (क २-४.१२) 'सुजादि" दैपीकां धैर्वेण । तं विध्याच्छुकममृतं" । (कठ-२६-१७) इति वितरभनद्।

[भ. १ मनुष्य हद्यपेक्षयापरमात्मन अंगुए्ठ रमितलं । 'अगोरणीयान् महतो महीयानि ति तक्ष्य महिमोके:।

(७) नामनाधिकरणम् (२६)-तम् (२१) ओ शब्दादेव परमितः। (८७) (२५) ओो हुदपेक्षया तु मनुन्याषिक्वरतान। (८८) 'ऊर्ध्वमुलयति भ्ाण इति लिद्वात् सदागतिः। न चामनश्रुवेरेव विष्णुनरहृदि स्विवः ॥ २१३।

अधिकरणार्थ:। उवं मागमुत्तपति अमने प्रयगम्पति। मध्ये- वामनमासीन विश्वेदेवा उपामते" (का-२-२-३) इत्यन सर्वदेवोपाह्य: प्राण इति विज्ञापते। अनः वानुरेवात्र जस्य इति नाप्ते शउदादेव अमितः । अत्र प्मितः विष्युर्र। मध्ये वामनमासीनमेति ामनशव्दभ्ुतेर। पणलिङ्गं च विष्णोरिव' तवे लं प्रणोभवः,' इति धुत्तेः। मनुष्याणा विद्याधिकारत्वाल सर्वगनस्यापि विद्णो: मनुप्यहृदयापेक्ष्या इति प्रमिनसं विष्णो: ।

ार्थ:। शव्दोटेवस्यादिईशानश्दवाव्य, तत-विष्णुरेवेति, ममित :- निकितः; सब्धदेन मध्ये वामनमामीनमिस वामनयबभतेरेवर। बामनशब्द: विष्णावेव प्रसद्धः। न उधानरायुः ॥ हृदपेक्षयेत्यादि-तत्ु-उयापकमपि ब्रक्रम वेदविद्या बकारि मनुष्यहृत्यापेक्षया अंगुष्टनात्रमपि भवाते। उप्यम्षकानुप्रहाय। सिरथां अंजुष्टमात्र द्वयामावेपि न विरोष: । इति॥ वामारसुन्दर्थ :- ता्सं नेत विष्णुमित्यर्थ:। इई पकरमं सर्व जीवेभ्यः विष्णुः मित्र इति बोषर्यात। 'अङ्गमान्रे पुरु्षोन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सनिविष्ट: इयादि क्षते। परोक ससारि ाभेव: परमात्मनः न युक्त् इति॥

पा. ३3 देवताधिकरणम-अद्वैतम् ११७

८ देवताधिकरणं। (२६)-अद्वैतम्: र६ बदुर्पापि वादरायणससंभवाद् (८०) २७ विरोध: कर्मरणीति चेजाने+.पतिसतेईशनाव। (९,) २८ शब्द इति चेलान: प्रभावत प्रत्यक्षानुमानाभ्पाम्। (९१) २९ अत एव च नित्यलम्। (९२) ३० समाननामरूपतास्याउृतावव्यविगेधो दर्शनात स्मृतेश्र (९३) ३१ मध्वादिप्वसंभवादनविवार जैमिनेः। (९४) ३२ ज्योतिषि भावाच। २५) ३३ भावन्तु वादरायणोऽस्ति हि। (१६)

अरथित्वसामर्थ्य सुधीत्वमोगात सड्रमविद्याधिकति: सुराणां। बहङ्गचत्वाम्युपपत्ति सच्चात् यज्ञादिदेश्यागमने न दोप: ।/२१४।। 'यजेन वाचः पदवीय मादि श्रुत्या ववीनित्याविरोधिता न। अनादिसंसारकयादि टष्टवा फल्पान्तरे युद्धनसंमवाय ॥ २१५." देवानां ऋव्लविद्यास्वधिकृतिरिति चेत् यासु देवा उपास्या: श्रयन्ते वासु वे्पा न भवति हि फलं प्राप्तनस्थादिकत्वाद्। अन्यासु ब्रह्मनिद्यास्नधिकृतिरपि च म्रह्मः भास्तिसच्ात् तस्मान्म ध्वादिविद्यास्वधिकतिा रहः सिद्ू एवामरणाम्।२१६॥

अधिकरणार्थ:। कशन ह वै व्णीणि मधबान प्रजञापती ब्रम- चर्यमुवास, (छा ८११-३) भृुर्षी वारणि (नै ३-१) ३ मनुष्याषि- कारमसझाव देवतानामपि महविद्यायसविकारो मनित नवेति विचार:। "विमही हविराधान बुगपतकर्मसिकि:। मीति: फपदानं च देवनानों न विधते।।" इति पुर्षगोमांसार्यां देवतानां किप्रदाधपावकथनात अर्िलाध्तंभवाष नाविकर इति माप्ते, 'वत्दखः पुरन्दरः 'अम्निवी अश्मयत', भृपुवे

मतलयसारसंग्रहे। [म१

वारुणि: वरणं पितरमुपससाए एुकशतं हवें वर्षणि मघचान् प्रजापती ब्राद्मवर्य- मुपास' इत्यादि मन्त्रार्थवादेदिहास पुराण स्ोकेभ्यः विग्रहपत्वाघनगमाद देवताना विग्रहवत्वादिसिद्धे: अधिकार इतिः 'इन्द्रो वे शिथिल इवाप्रतिप्ठित भार्सात' कसो वा आदित्यो न व्यरोचत।तसमे दवाः प्रायश्ितिमच्छन्'॥ 'देवाडसुरास्संयत् Sडसन; तान देवानपुरा अजयन्। ते देवाः पराजिम्यानाः उत्यादि सद्ावाच ॥! 'देवा वै समासत' इत्यादिक्ुतिम्य अयितशदि सद्वाच। शरीखानप्येक: अनेष्त्र युगनत् उपयोगभावरं न गच्छति। मया एको ब्राहण: युगप्त अनेक्त्र भोजयद्ि: बहुमिः न भोज्यते। प्रचिवि एकोपि विभ्रदवान अनेक्व उपयुत्पते। बया बहुमिर्नमस्कु्वीणे: एणे नाकण: युगपत्तमर्क्रियते। सव्वव अनेवत्र यागेपु देवतानुदधित्य विभटवल देवेघु युग्यते। सौमर्मदिवत थनेकशरीर मृद्धीत्वा मनेर्यागेपु सतिपा नमप्युपगधते। लदवत। वेदानित्पत्वशेषथ सुन्यैव उरिहुन एव श्री भाप्ये मन्वादिप्वत्यारभ्य सूत्रजयमेवपिकरूर्ण पृथक्॥

७ एवहर्मे देयवाधिकरण (२४) -- विशिष्टा्ववम् २५ तटुपर्यपि वादरायणस्सम्भपात। (९0) २६ विरोध: कर्मणीति चेलानेकरपतिपतेददीनान। (११) २७ शन्द दति चलातः प्रभावात पत्यक्षानुमनाम्या। (९२) २८ धत एव प नित्दलं (९३) २९ समाननामरूप अच्याधृत्तायप्यविरोषोदर्मानान स्मृतेम (९९) देवादीनां शर्रागादिकमपि न भवत्पात्मजिन्ञामबीजे वन्सत्वेऽनेकपाग कथमिह घटने योगपदयागमादि। तम्मात् सद्ववविद्यास्यधि कृतिरपि नेर्पाम्त देवे विया एपां तन्यादिमन्यात बड़मसगमने आानशक्तयादिमत्वान् ।R२७।। अधिकरणार्य:। "कस्य वाद देव यश्षनागग्ति वम्म वा न चहना। यजमानाना यो वे देवता: पूर्ष: परिगृदाति से एलाओी मूने पबते

पा. ३ : ईक्षतिकर्मा विकरणम- विशिषाद्वैवम।। १९

इवि यजुकदेसंहितायां। अ्त्र प्रसन्ञात् देवानामपि ब्रह्विद्यास्तविकारः मस्तूपहे। देवजानां शरीरायमावात् वय्यवेदार्या नाविकार इति प्राम्ते भ्रुवी तिहासपुराणादिम्बः देवानां विमहादिसव्वावतोधात् बह्यविद्यासु अधिकारो अस्तयेव। इति ।

इति वाच्यम्। जैमिने: कर्मपरोचनार्थ तथावर्णनमित्वर्यात'। शरीखलाद्यभ्युम- गमे यागादौ गमनागमनादि फलमदानादिकं च ज्ञानशक्त्यादिमत्तादुप- पदते। तथाऽमयुगमे वेदस्यानित्यसंयरोगरू दोरः क्थ वार्यत इति चेत "धाता यथापूर्वमकल्पयत्" (ते नास ६.१-३८) इति श्ुत्या प्रलयेपि भगवता सह वेदानां सत्त्वाल, कहपान्सरे भगवत्तष्टचतुर्मुखाय वेदस्व उपदेशाच वेदानां सदानित्यतं अरौरषेय वें च घटत एवेति नानित्य- स्ादि दोप: संभवति। अत्र पूर्वाचाये रतदधिकरणार्थसंग्रह ल्षोक :- "पटुत रविम्र हादिबहतां भवतापवतां भगवदुपासन दिविषदामपि संमवति। नतु शतमर्थवादवचसामपि मन्त्रगिरा विधिर्वदिह प्रमाणमपदोषममु प्रभवम्।।

८ देवताधिकरणं (२७)-हवैतम् २६ ओं तदुर्षपि बादरायणस्संभवाद् (८९) २७ यो विरोध: कर्मणीति चेवानेकपतिपतेईशनात (९०) २८ ओं शब्द इति चेनातः प्रमावात प्रत्यक्षानुमानाम्यां (९१) २९ मों अत एव च नित्यखं। (९२) २० मो समान नामपलाचाइृता वप्यचिरोघी दर्शनात सृतेश्र। ३१ ओं मध्वादिप्वसंमवादनाधिकारर जैमिनि: (९४) ३२ मों ज्योतिषि भावाच्च (९५) ३३ मं भावन्तु बादरायगोसि हि। (९६)

१२० मतत्रयसारसंग्रहे। [भ. ₹ नृम्पोधिकज्ञानवतां सुगणां विद्या तिरथामपि दश्यतेडतः। पूंव मितना मनुजास्त्वपुण्यात् ज्नाधिका निर्जरभावमापुः॥ तदा कृतंकर्मणि दयहानेः उददश्यभावो घटते न चेति। देवत्वमापज नरा अनेके सन्तीति नैमास्ति विरोध एव। मधुविद्यादि विद्यास नाधिकारससुपर्वणाम्। पकाशाधिकसत्वाच भयतीति मुनेर्मतम् ॥२२०।। अधिकरणार्थ:। मनुष्याणामेव अद्यविद्यायामधिकार इसुर्क पूर्वाधिकारणे। इदानी मनुष्यागामुपरि देवादीनामाप अपिकचुष्यादिमत्वाव अविकार: संभवति। अथापि तिरशा जानादि वम्पासनाददि निषेधाभावान जरितामदीना तिरध्ामि ज्ञानवत्वदर्शनात 'यज्ञेन मनमयजन्त देवाः तानि घर्माणि प्रथमान्यासन तेदनाके महिमानसानन्ते यत्न पूर्वे साध्यास्सन्ति देवा: इत्यादि कषतेः। अत एव चालि-जटायुमभृतीनां सन्ध्यावन्दनादिके ववर्ध्वनेहिषवर्म च सुमावराममवृतिमिः हृतमुरपते। 'वसूनामेव एको मृता' इत्वदिना माप्यपलगेस: मध्दि विध्यामु चाना- टिपद प्राप्तानां वस्वादीन नाविकार इति अैमिनिस्त। परतपि- स्यादिफतान्तरम्य ज्यततरुपशरणि उपाल्ति सत्नाथ मध्यादेवियाया अविवारी अस्त्येवति वाटरायणमतम्। न चकरपी्णा परस्पर विरोध: शबबः। उक्तपलानपिक रमार्त्रे अमिनर्मेते।व्यामचिवायशम््व स्बशसिवदिति पूर्वमे वोकम्। हि॥

मा. ३] एतद्रमें मध्वधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् १२१

(८) एतदमें मध्यधिकरणम्। (२५)-विशिष्टाद्वैतम् (३० मध्वादिप्वसंभव्ादनविक्वरं जैमिनि:। (९५) (३ १) ज्योतिषि भावाच्च। (९.६) (३२) भावं तु बादरायणोऽस्ति हि। -(१७) वस्वादीनामुपास्तिः यदि भवति विसुज्याथ मध्यादि विद्याः स्वोपास्तेसतत सन्वादितिवदति न च.मलष लाभादिभावाद्। - "तं देवाज्योतिपामि"त्ययमपि न परमह्ारूपार्थ उक्तः तादडमोक्षार्थिसस्वात् भवति दिविपदां ब्रह्मविद्याधिकार:।। अधिकरणार्थ: "अस। वा आदित्यो देवमधु" हत्यारम्य "मथ तत ऊर्ध्य उदेव्य नैवोदेता नाम्तमेता; एकल एव मध्ये स्थाता; तदेपर्लोकः"।। *न ह वा अस्मा उरदेति न निम्लोचति सकडिया हैवासमै भवति, स एतमेव मझोपनिपद वे" (धा-३) इत्यन्तं विषयवाक्यम्। अत्र मध्वादिविद्यासु देवतानरं अभिकारो अस्ति न वेति विशये 'स य एतदेवममृत वेद, वपूनामेव एको भूत्वा अभिनय मुखेन एतदेव अमृर्तं दष्टा तृप्यति (हा .- ६-३) इति एतद्विदयायाः वावादिपासिरेद फलमिति श्रयते। 'तं देंवा ज्योतियां ज्योतिः भायुदोपा सते5मृत' (तृ-६-४-१४) इति उपोतिरूपत्सण्येव देवानां उपासनमिति च सयते। अतः नाधिकार इति प्राप्ते 'अथ तत ऊजर उदेता' इत्यादि वाकयशेपात वस्वादिशरीरकपरप्रश्जपापतिरूपफलस्य श्रवणात अस्ति देवानामवि मधुविध्यायामधिकारः।- "कालावर्तान प्रकृतिविक्तीः काममोगेपु दोषान ज्वादगतपति मदुरितोद कैदुःखानुभूर्ति । यायातथ्यं स्परनियते यञ्दिव्यं पद तत काराकस्पे वपुरपि विदन् कस्तितिक्वेत नन्पम ॥!" इत्यानायोत्ति: वस्वादीनां सतां स्वाधिकारावसाने मघुविद्याफळं पुनः वस्वादिलं कय साच्छत इति चेव; म. 16

१२२ मसत्रयसारसंगह।

"मुमुकषुस्ते तुल्ये सति न मधुविदासु व यथा व्यवस्था ससिध्यत्यपिक्टतिविशेषेण विदुयाम। विकलन्येत न्यासे स्ितिरितरविद्यासु च तथा नियत्या वैध्यास्यँ नियमयि कुमेवे प्रभवति॥" हत्याचायेणेव समाधानोंक्ते: "भावन्तु मादरायणोऽसित हि' इति सूतान्यपा नुषपत्या विलम्बेनापि मोक्षेच्छपा ममुक्षुलवाओकर्तव्यत्वाव तह तस्पू्व कर्मण एव निमिउलाव। (९) अपशूद्राधिकरणम् (२७)-अद्वैतम् (३४) शुगस्य तदनादरभवणातदाद्रवणात् सूच्यते हि। (९५) (३५) क्षत्रियत्वगतेश्वोतरत्र चैत्ररथेन लिह्ात। (९८) (३६) संसकारपरामर्शाचदभावा मिलापाख। (१९) (३७) रदभावनिर्धारणे च प्रवृते:। (१००) (३८) श्रवणाध्ययनार्थपतिषेषात् स्मृतेश्च। (१०१) 1 "झुद्रेति चामन्व्य" समादिशतत् ब्रव्म स्वशिप्याय महर्पिरचयः। विद्यासु शूद्राधिकृतिर्भवेव्न शोकार्थकद्योवक एव शू्रः ॥। २२२।। जान भ्ुतिर्त्राक्मणसाहचर्पाठ आामादिदानाथ नृपाग्रणी: स:। विपरं विनिश्ित्य जवालपुर्व महौतमोस्मा उपनेतुकाम: ॥२२३॥ सर्वत्नविद्यासु गुरुस्स्वशिप्पान् संस्कारपूर्व च समादिदेश। इपजातिसंस्कारविययुद्वशदो ज्ञानी न विद्यां न समईतीवि ॥२२४॥ धर्मव्याध तुलाधार शबरी-विदुरादयः। अनुष्लरपैय शासत्रार्थ अन्नुवभ्निति विश्युवम्॥ २२५।। अधिकरणार्थ: सवर्गविद्यया वझजिज्ञासया आगत जानयरि शह्रेत्याम्य बद्योपदेम कृतवानिति विजञायते। "भद्दारे ता शूद्ध ववैव सद गोगिसस्ट' 'आयु्वाव सवर्ग:, पराणो बाब सर्ग: इत्यारभ्य 'तो या एता है संवर्गे; पायुरेव देवेपु प्राणः प्राणेन्विति। (छ-४-२)

पा. ३] एवद्रमें अपशुद्धाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् १२३

अल शुदस्य ब्रह्मविद्याधिकारो अस्तीति प्रतिभाति।शदशब्दस्य शुक शोके इत्यस्माव धातो: व्युत्पन्नत्वेन अ्ह्यज्ञा नाला मनिमिच शोक एव शूद्धशब्दार्थ इति, न शुद्धस्य अधिकार इति सिद्धान्तः। भस्य-जानभ्ुते:, शुक्शोक एव घोत्यते। नारदपर्वतोक्त ब्रक्षज्ञानाभावात तदनादरक्षनणात् शोकेन सह रैक्ं प्रति गमनाच शोक एव सूच्यते। न तु जाल्या थाह्ानमिति।

नभ्मविद्याप्रकरणे उपनयनादि संस्कारपूर्वकोपदेश एव प्रसिद्ध:। शूदस् "पद्य हवा पतच्छमशानं यच्छूदः। तरमा चछूदसमीपे नाध्येतव्यं तसमाच्छूदो मज्ञेडनवकल्सः। 'न शूद्े पातकं किश्वित न च संक्ष्कारमर्दति इत्यादिना शदरस्य संस्काराभावश्रवणात; सत्यकाम प्रति तस्म शुदशाभावनिश्यादेव गौतमेन उपनयनादि संस्कारपूर्वशास्त्रोपदेशः भतीयत इनय्यसाद्वेव्वेवोयष। *न चास्योपदिशेदमे नवास्य व्रतमादिशेत। अनृतं चातिवादक् पशुन्यमति- कोमता। निकृतिश्वामिमानय् जन्मनदशद्गमाविशेव ।I' इत्पादिना शुद्रस्योपदेशा- भावनियमात।

९, एतद्रमें अपशू द्राधिकरणम् (२६)-विशिष्टाद्वैतम् (३३) छुगस्य तदनादरभ्रवणाचदाद्रकणात् सूच्यते दि (९८) -- (३४) क्षत्रियत्वगतेश्र (१९) (३५) उवस्त्र चैत्ररयेन लिम्ात (१००) 1

(३६) संस्कारपरामशावदमायाभिलापाच (१०१) (३७) तदभावनिर्धारणे च पशृतेः (१०र) (३८) भवणाम्ययनार्धमतिषेधात (१०३) (३९) स्मृतेश (१e५)

पहाधानुष्टानसमरईता नैत्युक्तेपि विद्याधिकृतों न दोप:। शनात्मकत्यादथ युद्र एहीत्युपादिशद्रक्य इवि कुतेश॥ २२६॥ उ द्रस्प संस्कारविनिन्दनाच जानपुते:क्षत्रियतावगत्या। शूदस्प दधाल मति कदाचित् इत्यादिना नाषिकृविय शद्धे ।।२२७॥

१२४ मतन्नयस्ारसंमहे [ब्र. १ अधिकरणार्थ: । 'आजहारेमाक्शूद अनेनैव मुखेनालपयिष्यथा: (हा-४-२-५) इत्यत्र शुदशव्देनामन्व्य त्रद्मोपदेशशव्णात शुदस्य ब्रश्र विद्याधिकारोक्तीति प्राप्ते नाविकार इति सिद्धान्तः।

मस्य-जानत्रुते :; शुक्र-शोकचमेव लम्पते। इंसोक्तानादरवाक्य भगात। तादय शोकापनोदनाय रववं पति गमनाच। क्षत्रियत्राश्मणसाह- व्याच जानभ्रतेः क्षतयततस्वैवरतेः। शुदस उपस्यनादिसंस्कारा 1वाक, उपदेशनिषेधाच शद्रस्य वेदोन्कर्मयु विद्यामु च नाधिकार: । त्रणिकानां वदतीह विद्या न चान्यवर्णस्य कदा वनेति। - कविमर्थमेते व लपन्ति शास्त्रे अ्रुनेविरुद्वार्थकृते घटेश॥' श्री-शा१५२ मृषैव यस्पामिमता नयी च मरवर्रधी तायि न दोषमारु स्थात। वर्षाथ्रमाद्याचणेन किं नु चाषीकपक्षम्तु व क्रे विभाति।' श्री शा १५३ "वाक्यार्थक्षा मोक्षमानो यदिरु: शूद्धाद्या ये वेदयाद्यास्तया मपुः। नर्वाम्नया: शोवनीया भवेयुः ज्ञानं तस्मात मेक्षहे-विधेयम ॥' (श्रीगा-२०५) इत्येतदविकरणार्थक्च असामिरक: श्रीशार्पणिसवे।।

९. अपशू द्राधिकरणम् (२८)-हैतम् ३४ ओं शुगस्प तदनादरभ्रवणतदाद्रवणात्मूच्पते हि (९७) ३५ औो सशयत्तावगतेश्रोतसत्रवैत्ररयेन लिज्ात्। (९८) ३६ ओं संरकारपरामशत्दभावामिलापाच। (९९) · ३७ ओ तदमावनिर्धारणे च प्रवृत्तः । (१०० ३८ सो भ्रव्णाध्यनार्थप्रतिषेधात स्मृतेश। (१०१) पौत्रापण गूद्र इति जुचन्तं छान्दोग्यवाक्यं असमीक्ष्य पङ्ा। शोकार्वजानभुतिमाह रैक्व: जानधुति: क्षत्रिय एव हट्ः ॥ २२८॥ शूद्रस्य नाग्निर्न प संस्कृतिस्सा वदन्त्यवर्णेड भवेभविद्या.। भीणां सवीनां त्वविकारमाव: मन्त्रादिलिद्राद् घटते अयीपु ।।२२९

पा. ३) कम्पनाधिकरणम्- अद्वैतमू ॥। १२५ अधिकरणार्थः । जानश्ुतेः पौत्रायणस्य शूद्त्वशंकया शूद्धस्पापि बहविद्यायामधिकारोस्तीति प्राप्ते पैत्रायणस्य अश्वतरीयुक्तरथस्य 'चित्र' इति नामघेयेन चित्रसंबन्धी जानश्ुति: क्षत्रिय इत्यवगतेः "यत्र वेदो रथसत्र न वेदो यत्र नोरथः" इति प्रमाणात् जानकुने: वेदवत्त्वदर्शनाच जानपुतिः न शद्ः। अपि तु क्षत्रिय एव। राजा पौत्रायणदशोकात शूद्रेति मुनिनोदितः । प्राण विद्यामवाष्यासमात् पर धर्ममवाप्तवान्।। इति पाझवचनाच्। शूद्धस्य संसकारायमावाच्च न शुद्रस्वाधिकार:। 'सपल्नी मेपराधमा' इत्यादि मन्त्रलिक्वात उत्तमस्त्रीणां इन्द्राण्या- दीनामिव ब्रह्मविद्यास्तविकारो अतत्येव। शूदवत निषेधाभावात। विदुरादीनां पूर्वजम्मन्युत्पन्न अपरोक्षज्ञानवेन इतरवदादिभ्यो विशिष्ठत्वात् वेदाथी वधारणादि न निषिद्धमित्यर्थः ।

१० कम्पनाधिकरणम् (२८)-अद्वैतम् ३९ कम्पनात् (१०२) पस्माज्जगत्सर्वमिदं विमेति प्राणस्य आत्मा किमु वायुरेव । प्रणः परात्मा भयहेतुदऐ: प्राणः परात्मेि मरुत्वदुक्केः।।२३॥

अधिकरणार्थः 'यदिदं किंच जगत्सवे प्राण एजति निस्सतम।' महद्वम चज्रमुदवं य पततिदुरमृवास्ते भवन्ति।' (का-२-६·२) इति। मल सर्वजगद्वयकरपाणशब्दवाच्यः वायुवी परमात्मा वेति संशने आाणशब्दस्य रूदया पक्षवृत्तिवायावेव प्रसिद्धे: वायुरिति प्राप्ते 'अमृतास्ते भवन्ती वि वाक्यशेषाव 'तदेव शुक तद्रस तदेवासृतमुच्यते (का २-६-१) इति पूर्ववाक्याच' भीपाऽस्माद्वातः पवते, मीभोदेति सूर्य: (ते८-१) इवि भुत्यन्तराब् परमातमैव प्राणशन्दवाच्य:।

मतलयसारसंग्रहे।

११ ज्योतिर धरीनाधिकरणम् (२९)-अद्वैतम् ४० ज्योतिर्दशनात् (१०३) ज्योतिः पवं प्राप्यनिजस्वरूपेणैक्यं समाप्नोति यदुच्यते तन्। ज्योति: परव्रह्म यदेप आत्मा विधृन पापो भवतीति वाक्यात्।। अधिकरणार्थः 'एप संभसादी असमाच्छरीरात समुन्याय नर ज्योवितम- संपध स्वेनरुपेणामिनिप्यद्ते (छा ८-६२-३) इत्यल ज्योतिश्शब्द: बक्षविष्यतमोपह तेजः कि वा परंब्रद्ेति विशये तमोपह ज्योतिरिवि पूर्वपक्ष:। पकरणात 'एप यात्मा अपह्तपाप्मा' इत्यादि पूर्वराक्पट्टात्मानु- वृत्या परमारमेन ज्योतिवशल्दवाच्यः। 'परं ज्योतिः, स उच्तम पुरुष: (छाट-१२-३) इत्यादि विशेषणाच्त परमारमैवेति सिद। ननु, ज्योतिश्चरणामिधानाव' इत्यचिकरणेन ज्योतिश्यन्दवाच्य: परमालैवरेवि सिद्धे, कर्थ पुनराशकेति चेत तब ब्रक्षमकरणात ज्मोतिश्शन्द: परमातमार्न वक्ि भत्र तथा नेति। 'मथ वज्तसाच्छीरांदुर्कामति; अय एतेरेव रष्मिमि: कर्ा्वमाक्रमते (E-८-६-५) इति सुमुक्षोः आदित्ममाति: फलले समिदित इति पूर्वपक्षोत्मितेः निदानमिति भावः । सिद्धान्ते तु मुमुक्षो: आदित्यप्रापति: न मोक्ष:। गयुलान्ति संबन्धात। 'अत्र बद्म समश्नुते' इति 'न तस्तालाणा मकामन्ति; मजेव समवलीयन्ते) इत्मादिना समुक्षो: गत्युक्कान््मभावदर्दनान 'मो मिला सूर्यमण्डल इति प्रमाणात सूर्पसंचं्धस्यैव तषत्र मतीते:। अमितायिकरणशेप: (२७)-विशिषादैवम् ४० कम्पनाद्! (१०५) भ१ ज्योतिदर्शनाव। (१०६) न/ पराणेस्थित निर्स्सिमेक्दस्माद विमेति वज्रादिव चैति वाक्ये। आण: परात्मेति विनिधितोयं तस्पेय भासेव जमदविभाति ॥ २३२॥ है

पा. ३] कम्पनाधिकरणम्-द्वैतम् ॥ १२७

अधिकरणार्थ 'यदितं किंच जगत्सवे प्राण एजति निम्सतं महद्ववं बज्मुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भ्वन्ति (कठ-२-६-३,२) इत्यादि विषयवाक्यम्। अत्र म्राणशब्दनिर्दिष्टः परमातनैव। 'मयादस्याग्निन्तपति' इत्य दि झुख्या 'न तत्र सूयों भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भारननत कुतोयमग्नि: तमेव मान्तमनुभाति सत्रे तस्य भासा सर्वमिदं विभाति। (कठ ₹-५-१५) 'पर ज्योतिरपसंपद्य' 'अथ यदतः परो दिवो ज्योति- दीप्यते; (छा ३-१२ ७) इत्याद। परमातशासनातितृतिनिमितं सूर्वादीनां मपमिति दर्शनात पग्मात्मन्येव ज्योतिरगव्दमयोगस्य दर्शनाथ परमारमैव। "स्वामेव भान्तं ह्यानुभान्ति देवा: वह्वीन्दुसूर्यदय आात पूमि। सुदर्शनाद्यायुधपत्चशाख पड्केरत्राक्ष श्रितमन्ददासम ॥'(श्री शा-स्तव-१७८) इत्येतदधिकग णार्थध्ासमामिरुक्त: श्रीशार्ई माणेस्त क।

१० कम्पनाधिकरणम्। (२९)-द्वैतम् ३९ ओं कम्पनात्-(१०२) पार्ण दृक जागत्सर्व कम्पतेऽतस्सदागति:। प्राणवाच्य इति प्राप्ते विष्णुः कोन्यादिति थुतेः ॥२३३॥ अधिकरणार्थः । 'यदिहं ककरिन जगतसर्व प्राण एजति निरमतं। इति वाक्ये क्षतः माणशब्दवाचय: परमात्मेव; न नमस्वान्। 'नमस्वतोपि सर्वासस्यु: चेछ्या भगव्तो हरेः।, किसुतान्पस्य जगवो यस्य चेष्टा नमस्वतः ।।' इति। 'को सेशान्यात क: माण्यात्' इत्यादि भ्रमाणान। नमस्वतोपीत्यादि-सर्व- भेपत्य वायोः सर्वा. चेष्टा अपि विष्णोरपीना इत्युक्ते किमुत तत्मेर्यस्य जगनः नेषा । रेर्मरन्तीति नकव्यमित्यर्थ:।

पा. ३] सुपुप्तय धिकरणम् अद्वैतम्।। १२९

नामरूपाभ्याँ अन्यदेव व्यपदिशति। आदिशब्देन नामरूपनिर्रहणन्वादि गृझते। न्मन्यतिरिक्ते नामरूपनिर्वहण न संभवति। "अनेन जीवेनात्मनाइ्नु- प्रविश्य नामरूपे व्याकश्वाणि (छा ६-₹-२)' इति श्रतेः ब्रक्षम एवं नामरूप- व्यावृत्युक्तेः। इति।

१२' सुपुप्त्यधिकरणम् ।(३१)-अर्द्वतम् ४२ सुपुप्त्युत्क्रान्तियोर्मेदन। (१०५) ४३ पत्यादिशन्देम्या। (१०६) प्राणेपु विज्ञानमयोयमात्मा जीवोधवा म्राज इतीह चिन्ता। स्वापोत्क्रमादौ परमात्मसक्त: न वेदवावं यदसौ परात्मा।।२३६।

अधिकर णार्थ: "कनम सात्मेति योयं विज्ञानमयः माणेपु हथन्त- ज्योतिः पुरुषः" (युहदारण्यके ४३-७) इत्यत्र विज्ञानमयः संक्षारि- जीवो वा परमात्मा वेति संशये प्राणेश्विति प्रागसहचारदर्शनात जीव इति प्राप्ते विज्ञानमय: परगाहमैव। 'पाजेनारमना संपरिष्वकः न याहं किंचन वेद नान्तरं' (इृ ४-३-२१) इति दर्शनाल् आज्ञेनात्मनाऽन्वारूदः उत्सर्जन याति' (य ४-३-३५) इस्युव्यन्ती च सेदेन व्यपदेशात्। 'सर्वस्य वशी सर्वेस्येशानः सर्वत्याविपति: इत्यादि वावमशेपाच परमारवेति निर्चीयते। संसारिजीवस

५४ पत्यादिशव्देभ्य: । (१०९)

युक्ता न नाडफाशापर्द न्रवीति मुक्तात्मरूपं भवतीह चिन्वा॥२३७।। .म. 17

१३० मतत्रयसारसंगह्दे [म. १ निर्वेद्ता प्रह्मणि सुग्रसिद्धा सवेश्वर्त्वादिगुणास्तथैर। आकाशशनदोत्र परं प्रवीति न भूतखं जीवमपीति साधु ।.२३८।। अधिकरणार्थ: 'आकाशों हवे नामरूपायोनिर्वहिता ते यदन्तता सद्व तदमृर्त स भात्मा(छा-८१४.१)इत्यत्र आकाशशब्दवाच्य: सुक्तातमा उत परमात्मा इलि। 'भूत्वा शरीरं अकतं कृतारमा ज्रहमलोकमभिक्षमवामि(हा-८१२-१) इति मुक्तस्य अनन्तरपकनस्वात मुकत्मेति पूर्वपक्ष:। 'हुद्रम्म तद्मृतं' इवि वाकयशेपात सर्वजगन्नामरूपनिवोदत्वाभिधानाच् परं ब्रह्मेति सिद्धान्तः । मुक्तात्मनः यनन्तरमऊतल्वासंभवात न मुकामा। 'बझ्लोकमभिसभवामि' इत्यनन्तर 'भाकाशो ह वे नामरूपे'ति श्ुतिः विद्यते। ततः पूर्व खल्ठ 'धूत्वा शरीरं भकृतं कृतात्मा इति वर्तते। तत्रापि न्रह्ग एव मुक्ताभितंभाव्यत्या जम्ष- लोकशब्दः पठितः। अतश्च न मुक्तात्मा। जीवस्थ सुपुप्त्युकानत्यादै। प्राज्ञ परिष्वम्ञदर्शमात् ब्क्मण एव सर्वाधि पतित्वदर्दनाच न सुकाला। असिन् वृतीयचरणे निगमान्तगीर्पु यत् स्पष्टजीवगतलिङ्गकवाक्यमस्ति । क्मामृत सदिति यं विवुधा वदन्ति - तस्यार्थ एप घटपूरधिनाथ शार्ङ्डी॥ २३९॥

१२ आका शाधधिकरणस्। (३१)-द्वैतम् ४१ ओ आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशाव्। (१०४)

यदन्तरा ते तद्र्रस्लेत्यादिना विष्णुरीरित: ॥ र४० ॥ अधिकरणार्थ: 'आकाशो ह वे नामापयो्निवहिता ते यदन्वर वद्रद (घ ८-१४.१) इत्यादिविषयधकयं। अत्र आकाशब्दः विश्ुरेव।

रूपलाभावेडपि कर्थ विष्ुरिति लम्पत इति चेतर:भवर्णमगोतमाकायमतणं'

पा. ३] सुपुप्त्य धिकरणम्-द्वैतम् ॥ १३१

(आा १-६) 'यतो वाचो निवर्तन्ते' (पुरु) इत्यादि भ्रुतेः, 'अनाना सोऽप्रसिद्ध लात वरूपो भूतवर्जनात' इत्यादि पमाणाच 'पाजना तमना चन्नारूढ़: उत्सर्जन् याति इत्यादि प्रमागाच्च विष्णुरेव। प्राऊृतनामरूपरहित इत्यर्थ: ॥

१३ सुघुप्त्यधिकरणम् (३२)-ह्वैतम् ४२ ओं सुपुप्त्युत्क्रान्तियोमेंदेन (१०५) आाज्ञात्मसंघुक्तनरो हि वाहं न वेद किंचान्तरमित्यवादीद्। असंगशव्दः परमात्मवोध: स्वमादिद्रष्ट स हि विष्णुरेव ।। २४१ ।। अधिकरणार्थः 'स वा एष एतस्मिन संपसादे रत्वा चरिता दराैव पुण्यं न पार्प च पुनः पतिन्यायं प्रतियोन्यात द्रवति स्वमायैव स यत तत्र किछ्वित पश्यति अनन्वगतस्तेन भवति। असंगोघ्य पुरुप' इति विषयवाक्यम। 'असंङ्ो घर्य' इति स्वमदषटः असंकत्वं प्रनीयते। तम्मात असंत्शव्दः जीब इति प्राप्ते 'पाज़ेनात्मना संपतिध्वक्तः' इति जीवात् परमात्मनो मेदव्य- पदेशात विष्ोरेवासन्रत्वं। स्वप्रादिद्मृत्वं च सर्वज्ञल्वात विष्णोरेव। अतः असमशब्दवाच्य: विष्णुरेव। असम्=पापफलसम्बन्धशून्य इत्यर्थः। "अंशेन जीवमादाय क्वचिदीशो बहिर्नयेत। स्वमेपुं फलगुनं यह्ूत कृष्णः कैव्यसमानपत ।। वासना रूपकान् प्रायस्वन्तऐेव प्रदर्शमेत्" इत्यादिभाप्याच्च स्वपदष्टापि विष्णुरेव।

२४ न्ाहणाधिकरणम् (२३)-देवम् ४३ ओं पत्यादिशव्देभ्यः। (१०६) महिमा महणस्पैप: अज आत्मेति विभ्ृतः। न विरिन्चो विष्णुरेव सर्वस्याधिपतिभुतेः ॥ २४२॥

१३२ मतत्रयसारसंप्रहे। [म. १ अधिकरणार्थ: "एव नित्यो महिमा न्ाहणस्य, 'स का एप महानज्व मात्मा' इत्यत्र 'म्ाहणस्य' इति शब्दस्य चतुर्मुख एवार्थ इति प्राप्ते 'सर्व. स्याधिपति:' इत्यादि वाक्यशेषश्ुत्या 'बाझणस्यमहिमा' इत्यन्तेन विष्योरेव महिमेत्यर्थः ।

इति मारद्वाजकुलतिलकानां, नवस ल पुराषीर बिद्धसमाध्यक्षाणां दानाविकारिणां मतलयनिरकार्णा कळि वत्रिपुर रङ्गाचार्याणां कृतियु मतत्रयसारसग्रहे पथमाध्याये वृतीय माह: ॥

।। मतत्रयसारसंग्रहे प्रथमाध्याये चतुर्थः पाद:॥

संद्वोपुरं चेलवतीसहारयं श्रीपक्षिराजं विविधाश गोष्ठी:। लक्ष्म्या च भूम्पा च लिरोचमानं पश्येयमत्रेव्र कदानु शार्द्विन्।२४३।। १ आनुमानिकाधिकरण (३२)-अद्ैवम् १ आनुमानिकमप्येकापामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस- गृहीतेदेशपति च। (१०७) · २ सूक्ष्मन्तरु तदहलाव। (१०८) ३ तदधीनत्वादर्थवत। (१०९) ४ क्ेयलावचनाच। (११०) ५ वदतीतिचेन प्राज्ञो हि मकरणात। (११२) ६ प्रयाणामेव नैवसुपन्यास: प्रश्नश्र। (११२)

पा. ३]

अव्यकनामा महतः परं यत नतः परो यो पुरुपदश्रुवोतः। सांर्योक्ततत्यायगमात् प्रधानं जगभिदान कपिलोक्तमाह॥। २४४ ॥ रथी स जीवः सस्थश्शरीरं इत्यादिना रूपकदर्शनान्न। अव्यक्कशन्दोलसुर्षक्ष्ममू् स्थूलादिहेतुं समतीत॥४५॥ ध्येयं प्रधानं न च चक्ति वेद: प्राजं निचाय्येति हि वाक्यशेप: प्रज्ञात्मजीवान्नय एव पृषाः तेपामुपन्यास इर शुवथ ॥२४६।।

अधिकरणार्थ: काटके 'महतः परमव्यक य्पकात पुरुतः परः (काठ-१-३-११) इत्मादि प्चते। तन्न सांस्योकनकिया भातीति पुनः प्रधानवादी कथं अशाददतव प्रधानस्येति प्रन्यवतिष्ठते। 'मेदानां परिणामात् समन्वयाच्क्तितः प्रत्ृतेश। कारण कार्यविभा मादविभागा्द्वसरूप्यस्य।।" 'कार्यकारणमस्त्यव्यक्त' इति, "मूलपऊ तरविकृतिः महदाघाः प्रकृति विकतयस्सत। पोडशकब्ध विकार न प्रकृतिर्न विकृति: पुरुपः ॥" इत्यादि सांख्योकरीतिरेव 'पुरुपानन परं किंचित सा काछा सा परागतिः' (काठ-१-३-१०, ११) इत्यादुपनिपतु दश्यत इति पूर्वपक्:।

सिद्धान्तस्तु म्रश्मपकरणाद 'तदिप्णो: परम पद' इति वाक्पशेषे उनापकस्प विष्णु गदपातिरू पफलश्रव्णात उपासकस्प, उपास्यस्य, शरीरस्य इन्द्रियादीनां च रथरश्यध्वममशदि नरिकनपनया विन्युवनागगमननुच्य हत्या न सांख्यरीति: प्रतिभाति। सांस्यरीतिविरोधसयैव मरुद्वेशता महान् परः इत्यादे। दर्शनाच।

१आानुमानिकाषिकरणं (२८)- विशिष्टाद्वैतम् १ आनुमानिकमप्येकपामिति चेन्न शवरीररूपकविन्यस्त- गृद्ातेर्दरपति च (११०)

मतलयसारसगरहे। [म१ २ सूक्ष्मं तु तदहत्वाद। (१११) ३ तदधीनत्वादर्थवत। (११२) ४ ज्ञेयत्वाववनाघ। (११३) ५ वदतीति चेन् प्राजो हि प्रकरणात। (११४) ६् त्याणामेव चैवमुपन्यासः प्श्नश्। (११५) मददद्य। (११६)

अ्यक्त च तदर्ध्वगक्ष पुरुपो जीव: प्रधान किसु शारीस्थ शरीरमेव विशये सांख्योक्ततत्वक्षुतेः। अव्यक तु निदानमस्य जगतः मैव शरीरं रथः 'तद्विप्णोः परमं पदं) जिगभिपोरश्रो रथस्सारथिः॥ २४७॥ इत्याघेव निरूप्पतेऽत्र निगमे सांख्योक्तवत्वानि नो मूक्ष्माव्यक्तमिहोच्यते वकतिरप्पेतच्छरीर खलु। ज्ञेयत्वावचनादिह प्रकरणाव् प्राज्ञस्य सर्वत्र भो जीवोपायपरात्मनां प्रभनतः प्रभोचरे नानुमा ॥ २४८॥

अधिकरणार्थ: अत्र अतक्ातमकपकृति-पुरुषप्रतिपाद नाभासाः - नवचिद्वेदान्तवाकयेपु हश्यन्त इति 'ईक्षतेर्नीशब्द' हत्यधिकरणन्यायेन पति- स्षिप्तोपि प्रधानकारणवादी पुनः प्रत्यवतिष्ठते। पुरुपान्न परं किचित सा काषा सा परागति: (कठ-१-३-११)' 'महतः परमव्यकें अव्यकात पुरुष: पर: (कठ१-६१), इस्युपनिपत्सु महदव्यक्तपुरुपशव्द्भ्रवणात 'पुरुषान परं किचित' इति पुरुपात परम्य कष्यचिदप्यभावधरणाच्य सांस्योक्तरीति- रेवेति प्राप्ते, उपनीपत्यु कवचिदपि सांख्यपकरिया न हशयते। विष्णुपद- प्राप्तिकामस्य उपासकस्य स्वरूपमेव तत्र कथ्यते। लोके रूपकालेकारेपु उपनिपत्तु च 'यन्मरर्ण तदवभृरथ, एतद्व जराम समग्निद्दोत्र' इत्यादे 'उपा वा अस्वस्य मेध्यस्य शिर: सूर्य: चश्ुः, वातः प्राणः व्यक्तभग्नि:वैश्वानर संवर्सरः आत्मारवस्य मेध्यस्य' इत्यादावित 'आल्मानं रथिन निद्धि शरीर रथमेव व बुर्द्धि तु सारथि विद्धि, मनः प्रमद्दमेव च (कठ १-३-३) सोधनः

प. ३ आनुमानिका िकरणम्-द्वैतम ११५:

पारमाम्नोति तहिप्णोः परमं पर्व (कठ १-३-९) इत्यादिना उपासक- शरीरेन्द्रियादीनां रथिरथारवादिकल्पनैव अपते। अन्यकात् परस्य पुरुषस्य 'बुद्धेरात्मा महान् पर: (कठ १-३-१०) इत्यस्य च वर्णनस्प रीति: सांख्यमतप्रक्रिया विरुद्वैष दशयते। अपिच प्रज्ञोपासनं अन्यक शब्दस्य शरीरवाचकरवं च तत्र दृश्यत इति न सांख्यरिति: क्वचिदपि दश्यत इति।।

१ आतुमानिकाधिकरण (३४)-द्वैतम १ ओं आनुमानिकमप्येकेपामिति चेअनशरीररूपकविन्यस्त गृहीतेर्दर्शयति च (१०७) २ ओं सूक्ष्मं तु तदरहलाव। (१०८) ३ ओों तदर्धीनत्ादर्थवद। (१०९) ४ मों जेयतारचनाच। (११०) ५ मों बदतीति चेन माजों हि (१११) ६ ओं प्रकरणाव (११२) ७ मों त्रयणामेवमुपन्यासः प्रश्श्। (११३) ८ ओ महदुच। (११४) ९ यों चमसवदविशेपाद (११५) सारयोक्तरीति: कठवाक्पदष्टात् अव्यक्तशब्दात् परपूरुपोसिन्। अव्यक्तशब्दस्विगुणं समाह नाव्यकशन्दो इरिमेव चकि ॥२५९॥ शीर्पार्थकोय चमसी पथा या विष्नर्थकोयं महदव शन्द:। साकांक्षपा सर्वमिदं च वाक्यं हर्यव्यगन्तारमिद घ्वीति ॥२४३॥ अधिकरणार्थ: "इन्द्रियेभ्यः पराधार्या यर्म्यध् पर मनः मनसम् परा युद्धि: सुद्धेरा्मा महान् परः महतः परमन्यकमयकान पुरुपः पर: पुरुषाल परं किजित सा काछा सा परागति :; 'मेनिमन्ये मरचन्ते शरीरल्ाय देदिन:' इत्यादि। मन अजयकशव्दादयः न प्रधानादिवाच्या :;

मवनयसारसंभहे।

अपि तु विष्णोरेव वाचकाः। कुन्सितशरीरार्धकाव्यक्त विन्यस्तस्य परमात्मन एव अन्पशन्देन गृहीतेः। 'अन्यक्तमचलं शान्तं' इत्ादिशुतेध 'मव्यकोक्षर उच्यते इवि वचनाच 'महतः परं मु्ने, निनाय्य से मृरयुमुखाव ममुच्यते' इति महतः परस अव्यवस्य ज्ञेवलमसतीति चेन। अणोरणीयान् महतो महीयान' इत्यादिना महतोपि पस्त विद्णोरव हर्यत इति विण्णोरेव व्येयतमुच्यते। प्रकरणे स्वपितु: सुमनस्कत्वस्य, अग्ने, परमात्मनश्, म्रश्नोपन्यासश् ददयते। चमस- शब्द: मश्षणसाधने प्रसिद्धोपि 'इरद नच्छिरः, एपह्वमिलश्चमस सवबुन्नः इति झुतेः यथा शिरोवाचकोम्युपरमयते तथा अन्यक्तादिशन्दाः 'नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वे विष्णुं परममुदाहररिति' इति शुत्या विष्णुचरा एव। इन्द्रियेभ्य इति-'सोमितपसुर्य।प्याधव्यम्नीन्द्रेन्वसूनयः। यभो दक्षश्रेन्द्रियेशाः इत्युक्तामिमानिदेवभ्यः पराः; अर्था := अ्थीमिमानिन्यः 'सुपर्णो वारणी तथा, 'उमेति चार्यमानिन्यः इस्वुन: तिस्रो देवताः परा । वाभ्यः 'मोक्षामिमानिनो स्टवीन्द्रशेषासत्रयोपि तु। ते श्रेष्ा इत्युक्त मवरेण मनोमिमानि देवताः ब्रेषा इत्वर्थः ।ताभ्य: बुद्धि: 'ते'यो वुद्धि सरस्वती इति प्रमाणात वुद्धयभिमानिदेवता सरस्वती श्रेष। तक्ष्या पर: 'तस्या ब्रह्मा महानत्त्मा' इति प्रमाणाव महर््द्रव्दवाच्यः चतुर्मुखः श्रेछ: ।' तसात परा 'वतोच्यकागिया रमा' इति प्रमाणात् अव्यकशब् वाच्या रक्ष्मीरित्यर्थ:। तस्पाः पर: 'वस्यासतु पुरुषो विप्णुः पूर्णलानेर उत्समः' इति प्रमाणाद पुरुषशवदवाच्य: विष्युरर्थ:। तदविरोभाय महवव्यक्तशन्दा: अन्यत्र झुना: तल्यितविष्णु नोघका इत्ममयुपेयम्।

२ चमसाधिकरणम् (३३)-अद्वैतम् ८ चमसवद्विशेपाठ्। (११४) ,९ ज्योतिरुपकमासु तभाद्यषीयत एके। (११५) १० फल्पनोपदेशाच मन्चादिवदविरोधः। (११६)

पा .. ४] १३७

'एकामजां' कशिदिदोपयुक्के परोनुयुक्तां त्यजतीति चाक्ये। सांख्योत्त रीत्या प्रकृतिर्मनुष्य: मैवे विशेषाप्रतिपततिरेव ॥ २५१॥ नेजोजला न्रात्मकभृतयोनि हाजापद चक्ति * तुभोपमेयम्। छागोनुभुक्तां च यथा जहाति ज्ञानी तथा सन्त्यजति ह्यविद्याम्।।२५५ स्त्रीरूपजी वे पुरुषोभिभुक्धे वदात्मभेदो भववीति चेन्न। छगत्वक्तृप्त्या हि तथोच्यते यत् भृतेषु सर्वेषु निगूढ एक:।।५३।। * तुभः=छाग इत्यर्थ:। अधिकरणार्थेः 'अज्ञामेकां लोहितशुकरकृण्ण वहीः प्रेजा: सूजमानां सरूपा:1 अजो हको जुषमाणोनुशेते अहात्येनां भुक्तमोगामजोन्यः इति श्वेतास्वतरोपनिषदि (४.५) पकृतिपुरषमोगत्यागयोरेव श्रवणात सांख्परीति: हस्यत इति पराछ्े 'अर्वीन्चिलथ्यमत ऊा्वबुघ्नः इत्यायै। चमसोपरविवदापि पकृतिपुरु्षानेवति निर्गेतुं न शक्यते। विशेषापतिपतेः। 'इ तच्छिरः एषघर्वीम्विलश्रमस ऊर्ध्वबुघ्न: (वृ२-२-३)इति वाक्यशेषाव चमसविशेषपति- पतिः यथा बा तात्रोच्यते तद्वत अन्ापि 'रोहितशरकष्णा' इति विशेषण दामत 'यवग्नेरोहिनसुपं तेजससत दर पं, मच्छुक तदर्पा, यत कृष्ण तदनसय इति खुत्या तेजो वतान्येव प्रत्यमिज्ञायते। मनः ते नोववारमक-मामा-अविद्या- परकृति पर्यायाजशब्द पवाल अर्थ इति ज्ञायते। न तु सांख्योक्ताव्यक्स्प इवि।यथा अमधुन: आदित्यस्य 'मक्षै वा आदित्यो देवममु' इति मधुतकलननं, सधेनोः वाचः चान धेनुमुपासीत' इति श्ुत्या धेनुचकल्पन तद्वव तेजोपत्रा- सिकाया: चरावरयोने: प्रकृते: अजात्वकपनं अविदुपः छागत्वकलनं चात्र पठ्मन इति न सांख्यस्य भवकाशोल इति। मल श्रीभान्ये 'यत्ुनरस्याः भकतेः मजा शव्देन हागलपरिकलपनमुपदियत इति, तदप्य सह नें ; निम्मयोवनसवाव' इदुक्तं। तब केचित मच्ादिव टति सूत्रे आदित्ये मघुतकत रनमित 'भादि' शन्देन हामत्वगरिकल्पनमपि सूल् कारामिनेनमिति न दोष इनि; वेदे सर्वशब्दानां प्रयोजनवत्वस्य परिकल्पन विपये उत्कृप्तिकृप्त मावरस्य च नैवत्याभावाद 'हा वुद्ा वुद्ा बु"पावाण: प्रवन्ते), इत्यान। 'नामत्रद्वेतयुमासीन, 'भाहित्यदिमते ध्यामोपपवे:, म, 18

१३८ भतत्र पसार संमहे [भ.₹ 'भात्मेतितूषगच्छन्ति ग्राह्मयन्ति च', 'अहं नशास्ति बहेत्राहं' 'कष्यासै पुण्दरी के', 'अम्बे अम्वास्यम्बिक', 'नमायमतिकशन', इत्यादै। (यम मैथुने

२ चमसाधिकरर्ण (२९)-विशिष्टाद्वैतम् ८ चमसचदविशेषात् (११७) ९ ज्योतिरुपक्रमातु तथाहापीयत एके (११८) १० क्पनोपदेशाच सध्वादिवदविरोध:। (११९) बहुमजाया जननीत्यजाइन प्रहात्मिका ज्योतिरुपक्रमादे:। सुङ्के जहावीति मधुत्वमर्के यथा तथाज्ेति न सांख्यवार्ता ।२५४॥ अधिकरणार्थ: 'अजानेकां लोहितशुरकृष्णां नहीं: प्रजास्तजमानां सरूपाः। अजोहोको जुपमाणोऽनुरोते जहार्येनां भुक्तमोगानजोऽ्य:(धं-४.५) इत्यत्र यजाशकदेन सांख्योक्तपकृतिरेव जगतकारणवेनोच्यन इति पुनः प्रत्यवतिष्ठमाणस्योतरं। 'चमसवदवशेषाा। चमसव्-'मातृबदस्ाः कलः इत्यत यथा माता विद्या शन्या तथेव सुताऽपि विद्याहीना इति वरूप्यद्दशन्त :; पितृवद्धीयते पुत्रः इति यधा पिता अध्ययनसपनः तथा पुजरोपीति सारूप्यदध्टान्वध लोके हष्टः। मत्र चतिमत्वये उमयषा व्यायानमपि पकतेः संभवति। यथा चमसशब्द भक्षणसाघनसामान्ये प्रयुक्त: विशेषायें प्रयोगाभावः, चमु-मक्षणे इति घातो: निम्पन्रलात इति वैरुप्य दृष्टन्तेऽपि अजाशब्दस् न जायत इस्यजा इति व्युत्पत्या सांख्योक्तप्रधानभेव अजाशब्दार्थ इति विशेषा पतिपवेरित्यर्थ:। 'यथेवं वच्छिरः' इति वाक्पशेषेण यथा शिरसः जगसत्वनिश्यः तैत्र 'तं देवा ज्योतिषां ज्योति: दति ज्पोतिरुपकमादे: इदापि प्रकरणारम्मे 'कि कारणं ब्रह्मणः' इत्यारभ्य 'मायां तु पकृर्ति विधान् मायिन तु महेश्वर' इत्यादिना वझ्मात्मकप्रातिरेव अजञाशन्देनोच्यत इति अवाशब्दसम विशेषे लातर्पेवर्ण नमपि युकमेवेति ।

पा. ४] ज्योतिरुमक्रमाधिकरणम्-द्वैतम् १३९

२ ज्पोतिरुपक्रमाधिकरणम्। (३५)-द्वैवम् १० ज्योतिरुक्रमातु तथाह्यथीयत एके। (११६) ११ कत्पनोपदेशान् मध्वादिवदविरोध: । (११७)

कर्मक्रमादो विनियुक्तमेतत् ज्योतिः पदं विष्णुनिरूदमत। अभ्यार्चदित्यादि शतर्च्यवाचा मध्चादिवत् कल्पनया च विष्णौ।।

अधिकरणार्थ: 'वसन्ते वस्न्ते ज्योतिषा यजे।' इत्यादी वसन्तकाळ कर्तव्यज्योतिष्टोमादौ मरसिद्धज्योतिरादिशब्दस्य कथ विष्णी समन्वय इत्याक्षेपे 'तावा एतास्सर्वी ऋचः सरवें वेदा: सवें घोषाः इत्यादि शुल्या ज्योतिरादिशब्दा: विष्णावेव प्रसिद्धा:। लोके ज्योतिस्शन्दस्य मागादे। प्रसिद्धिरपि मधुविद्यादिवत् कल्पनया उपपद्यत इति।

३ संख्योपसंग्रहाधिकरणम्। (३४)-अद्वैवम् ११ न संखयोपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच । (११७) १२ प्रणादयो वावशेषात। (११८) १३ ज्योतिर्षेकेषामसत्पन्न। (११९) पसिन् पश्चेतियाक्ये कपिलमतगता विगतिः पञ्चचेत्वं मरव सवापि पश्चद्वपमिति दशसरयैत्र युक्तापृयकत्वान्। किश्रास्मिमन्तरिक्ष मवति समधिकं विशतिस्सप्तमंरया: लम्यन्तेऽतः परात्मन्यखिलमपि जगह दिकप्रक्रियाऽभाव ॥ २५६ ॥ प्राणादयः पक्च च वाक्यशेपान् ज्योति: पदेनापि च पूर्णसंख्या। कुतिप्रसिद्देव हि रीविस्त्र समृतिप्रसिद्वा तु न काचिदसि॥ २५७॥ मह्निन् पदर पघजना आकासय प्रातिपठितः। तनेव मन्य मलनान विद्वान बह्मामृतोमृतं।' (इृ.४-४-२७) इत्पल पद बदजाना इति (Quga -6xb=25) पविशते: मतीत्या सांख्यमतसिद्धाया: 'मलवकतिर-

२४० मतत्रयसारसमरहे विकृति: महदादा: प्रकृति विकृतयस्सक्न। पोडसकथ् विकारे न प्रकृतिनंविकृति: पुरुष. [1' (सांरत्य का-३) इति पञ्च भूगनि एकादश इन्द्रियाणीति पोडशको गण :; महदहद्वार-पञ्चसन्मात-प्रकृतिविप्तयः सत; आहत्य पक्चविशतिः संपद्यत इति तत्वगणनायाः परतीत्या सां्यरीतिरेवोपनिषदि दश्यत हति प्राप्ते, पछ्चविशतिसख्यापरियहेपि पभशः पक्चर इनि समुदायगमनारू: सांख्यनते साधारणधमी ना स्त अ काशात्मनो: पृथक्ताघ, 'पसजना' इति समस्तपदत्वात, पुलित्त्वाच न सांखयरीतिः। येदन्ते तु 'प्राणस्य प्राश उक्र चभ्षुषश्चश्षुः उत शोतस्य ओष अलस्याने मनसो ये मनोबिदु: इति पश्जन शब्दनयोग उपपद्यते। काम्वनाठेपि 'तं देवाजनोलिया ज्योनिरिति ज्योतिक शब्द वाच्यानां इन्द्रिषाणा पर्तीते: यस्मिन परमात्मनि चतर्विशति साखयोपलसषित सर्वजगत् अध्यक्ष स एव परमामेति उच्यत इति नैदिकननियव वेदल्ते पठचते।' दादशवर्षक्षामार्थक 'पश्चसस व वर्माणि न ववष शतकतुः इत्यारो द्वादशसखया प्रतीतिरिव 'पञ्पच्चजना' इत्यत्र ददसंख्याभतीतिरे भवनीति बकुं शवपलाच।

११ न संख्योपसग्रहादृपि मानाभावादतिरेकाच्। (१२०) १२ प्राणादयो वाक्यशेषात। (१२१) १३ ज्योतिरै केरामसल्पत्रे। (१२२) यस्मिनमः पञ्चजनाथ पञ्च प्रतिष्टितोऽ सांख्यमा। यस्मिन् जगत्सर्मिदं विभाति परस्स आत्मेति हि चकि वे: ।२५८ ससर्पयस्सस यथा च पश्चजनाथ पश्रेति हवीरुपञ्च। प्राणाद्यो वाकयगता चदन्ति शाखतान्तरे ज्योतिरुपक्रमान्न। अधिकरणार्थ: 'मस्िन पक्ष पचजना आकाशक मतिष्ठिन:ः। त्रमेवैमन्त्र मात्मानं विद्िन्असामृतोडमृतम् (व ६४-१७) इन्स पखवन

पा. भ १४१

इति लिज््व्यत्यय: छान्दस :; पञ्चानां जनानां समूइ: पख्ञजना:। तथा प पख पश्चजना इत्युक्तते 'मुलमकृतिरविरृतिः' इत्यादि तन्त्रसिद्धपच्वापशति- तत्वपतीते: क पिळमतस्यापि वेदिकप्रसिद्धिरस्तीति प्राप्ते न कापिलमतपक्रिया अत्र दशयते। पञविशतिगणनादीकारेपि 'यस्मिन' इयाधारत्वेन एकस्य मयाकाशाध् प्रतिष्ठित इति अन्यस्य व गणनया सप्तविकति तत्नपतीतेः। 'तैं पार्डरेशकमित्याह: सपर्विशमधानरे' इति श्रुतिप्रसिद्ध-तत्वपतीतेरेव सत्वाव। पञ्जनाक् 'प्राणस्य प्राम' इत्यादिना शारवान्वरे मे देवा ज्योतियां ज्योति: यायुर्दोपासतेडमृत (वृ ६-४-१६) इति उपोतिरपत्रमाषीनस्वकायाणि पञ्ञजन- शन्दितानि कर्मेन्द्रियज्षानेन्दियादीनि उक्तानीन न मांख्यरीतिर्हशव इते॥

३ नसंख्योपसंग्रहािकरगम्। (३६)-द्वैतम् १२ न संरयोपसंग्रहदपि नानाभावादतिरेकाच् । (११८) १३ पाणदयो वाक्यशेषाव। (१२६) १४ ज्योतिषैकपामसत्यमे। (१२०) यस्मिलभश्र प्रतिति्वतीति श्रती य आकाश इहृषि विर्णु:। विष्णुश खे तिप्ुति साच सर्यं उत्पद्यतेो बहुसंख्यकत्वात्॥२६०॥ प्राणं चक्षुशश्ुतियानं मन इत्यस्ति पर्चक । ज्योतिपा च जना: पश्च विप्णुरेवेति कथ्पते ॥ २६१॥ अधिकरणार्थः । "यस्मित् पक्ष पछजना आकाशश पतिष्ठितः" इत्यादियु याकाशशब्दवाव्योपि विष्णुरेव। बहुसंहयोपसंपहेऽरपि ब्रझ्मण भूव माकाशादिषु नानाभावात: आकामाद्धर्यतरितम्वरूपतवाघ्त। 'प्राणस्य प्राण', 'सें देवा ज्योतियां ज्योतिः' 'आकाशे तिष्ठन' इत्यादिना पक्वजनगव्दवाच्योपि विष्णुरेव। विष्णोरेकत्वेऽपि विशेपराकिमलाव सर्वमुपाजमित्यर्थः। इति॥ न संस्योपसंगहादपीत्यादि-पञ्च जनशब्दवाच्य: विष्णुरेव। संस््योपसंमक्षदपि

जभावनिमिचकथ्प विशोष: पशजनशन्दवाच्ये विष्णी न भरति। विष्णो:

१४२ मतत्रयसार संमहे

नानारूपलात एकरूपलाय। विप्णोरेकत्वे5वि विशेषशक्तिवोघाव सर्वुपपत्र मिति।

३ .कारणत्वाधिकरणम्। (३५)-अद्वैतम् १४ कारगत्वेन चाकाशादिपु यथा व्यपदिष्टोकते:। (१२०) १५ समाकशोत् (१२१) वेदान्तेषु च सृष्टिमाह बहुधा मित्रां स्वयं व्याकियां जह्मण्येय समन्वयो न भवतति तैयन्तवाचामिति। मैवं सत्यपि सृज्यवर्गविपये चान्योन्यरोघोषि तत् सष्टर्यव विगानमेव न भवत्याम्नायवागन्वयः ॥।२६२।। यत्कारणं ऋ्रम्म च चेतन तत् अहं 'रहुस्यामि'ति कामनावत्। सद्ूह्मशब्दादि तदेव वक्ति सृज्यस्य मेदादि न दूपर्णं नः ॥२६३।। ज्यासो हितीयेडव च लक्षणेऽस्य सृज्यक्रमाणां निर्यात ब्रवीति। 'आसीदिदं चास दिति श्ुतिश विभागशन्यस्थितिमेव बक्ति ॥२६४४ अधिकरणार्थ: 'भातमन आकाशसांमूत:' (ते २-१) 'तवेनोइसुजत', (छा ६-२-३) 'स प्राणमसृजत, प्राणार्छरद्टा (१-६-४) 'स इमालोकानसृजव अम्मो भरीचीमरमाप: (ऐ-३-६-१-२) 'असद्वा इदमम आसीत, वनामरूपा- म्यामेव व्याकियत' इत्यादिना सृज्यसरष्टविगानें बहुधा हृदयत्ष इति जागत्का- रणरूयन्रह्मण सर्ववेदान्नसमन्वयः कर्थ संभवतीति सिंदवलोकनन्यायेन साक्षेपे प्राप्ते, सज्ययों बिगाने अ्ुतेऽपि सघ्टारे जगरकारणरूपन्रम्मणि विगानाभावात उपनिषदां ब्रह्मणि समन्वयस्सभवत्येव। सृज्यवर्गस्य मिथ्यामूतलात तल बिगानं न दूषणमहति। सलापि च विगानामार्व 'न वियदभुतेः इत्यादिना सूत्रकारोपि वक्ष्यति। 'सदेव सोम्येदमप्र मारसीत' असर्देवेदमय्र आासीन' इति क एरि विगाने सत्यपि भसत पदश्य मपशाल्मना विभागशान्य ब्रमव भासीदित्यर्थ इति, युल्नापि वेदान्तेपु जगरकारणतविगान अक्षणो नास्तीति बम्ेक कारणत येदान्तवाक्यानि बदन्तीति न ककििद्विरोध: ।

कारण त्ाविकरणम्-विशिष्टावैवम १५३

४ कारणत्वाधिकरणं (३१)-विशिष्टाद्वैव १४ कारणत्वेन चाकाशादिपु यथा व्यपदिष्टोक्ते: । (१२३) १५ सभाकर्षात (१२४) जगभिदानं बहुधाविमिन ह्यसतसदेवेत्यसदेव सष्ट। प्रधानमेवाहृति कारण न विभागशून्यस्थितिमाद चासत्॥२६५।

योगातिरूढया च पशोर्नयाच तुल्यार्थका ब्रह्म चदन्ति हेतु॥२६६॥

अधिकरणार्थः । 'सदेव सोग्येदमय्र आसीत' (छा ६२.१) इति सत्पूर्विका सृष्टि: क्वचित; 'यसद्वा इदमग आसीत' इति यप्षत् पूर्षिका न्वचित; 'असदेवेदमम मासीत, तत्सदासीद' (छा ३-१९-१) इति क्वचित 'तदेद तर्द्व्याकृतमासीत तन्ामरूपाभ्यां व्यक्रीयत' (बृ ३-४-७) इवि बहुषा दश्यते। विचार्यमाणे सति प्रधानमेव जगत्कारणं वेदान्तवाकये: प्रतिपाधत हद्ि प्राप्ते समाधीयते।

वेदानतेषु कारणत्वमतिपादकवावयानां सर्वज्ञत्वादि विशिए्स्यैव आकाश- सत-प्राण-आत्मादिषु त्रक्षणः कारणतवेनोकेः अ्रम्षणि समन्वयो युज्यते। 'असद्वा' इत्य मसच्छन्दस्य पूर्व: पठयमानाऽनन्दमपरू गहमैव मर्थ दवि ना मरूपविभागाभावापत्रं वश्ेव असच्छन्दार्थ इनि। 'अव्याकृतमासीत' इत्या् न अध्याकृतशरीरकं अरह्यैत्र नामरूपसष्ट इत्यर्थ इति अछैरुकारणं जगदिति, 'यतो वा इननि' इत्यादिनोकं सुपतिछितमेव। इति ॥

४ कारणत्वेनचाकाशाधिकरणम्। (२७)-द्रैतम् १५ ओं कारणत्वेन चाकाशादिपु यथा व्यपदिष्टोकेा। १२१ आकाशी विष्णुरित्युक्त: माकाशे विष्ठतीह सः। अवान्तरनिदानेन श्त्या तदुपपद्यते ।२६७ ।।

मतत्रय सार संगहे

अधिकरणाथं: 'आकाशावेव समुतधन्ते"'मालमन आाकाशस्संभूतः' इत्यत्र भाकाशशब्द: विष्णुनाचकोपि भाकाशे विश्वन्नित्यादी वित्युरेव अकाशेडप्यवा- तरकारणत्वेनतिप्ठतीत्यथ:। विष्णु आकाशादीनां कारण त्वेन च कार्यावेन न स्थित इत्यर्थ:॥

५ समाकर्पाधिकरणम्। (३८) १६ ओं समाकर्षात्। (१२२) १७ यों जगहानित्यत (१२३) १८ यो जीवमुख्यमाणलिक्गादिति चेवद्वपाख्यातं । (१२४) १६. यो अन्यार्ये तु जैमिनि: प्रक्व्यार्यानाभ्यामपि नैवमेके ।१२५) २० मो वाक्यान्वयान। (१२६) २१ ओं प्रतिज्ञासिद्र्लिंद्गमानमरथ्यः । (१२७) २२ भों उत्क्रमिष्यत एवं भावादित्यौहुकोमि:। (१२८) २३ औ अवस्थिनरिति काशकृलन:। (१२९) विष्णुवाचकशब्दानां अन्यार्थो सुज्यते करथ। व्यवहि्यिन्ते सर्वत्र विष्णोराकृष्य सर्वशः ॥ २६८। जगती वाचकास्त स्युः तदघीनत्वदर्शनात्। सर्घें लोका चायुनैव नीयन्ते इति वागापि। उपासा विविधा प्रोक्ता विष्जुरेव सदागतिः॥ २६९। अधिकरणार्थः। विष्णुवाचकास्सवेशव्दा: कथमन्यत्र प्रयुञ्नत इनि चेन "परस्य वानकारशब्दा: समाकृ्येतरेव्वपि। व्यव्यन्ते समतं लोकवेदानुपारत. ॥" इति प्रमामात विष्णोराकृप्य जगयि व्यह्यन्ते। विष्णवधीनो जीव इति विष्धीनो मुख्यमाण इति विष्ण्धीनो वायुरिति उपासावेविध्यार्य उपनिष- दारयशेषे जीवमुख्यमाणलिन्नदर्द्नमिति विष्णुरेव सर्वशब्दवाचीवि सिदध। इति समाकशीन-सर्वशैकिकवौदिकशब्दवाच्य: बिष्णुरेव। लोके तचर्थशब्दपयो- मस्तु मदसकाशात् समाकृष्य अमुख्पया वृत्त्या भवतीति।।. O

4ा. : १९५

समाकपात सर्वेकविकवेदिकशव्दवाच्य: निष्णुरेय। लोके नचदनें मन्दपयोगस्तु अझ्सकाशात समाकृप्यामुख्यया वृत्या मवतीवि।

४ जगद्वाचित्याभिकरणम। (३६)-अद्रैतम् १६ जगद्वाचित्वात्।. (१२२) १७ जीवमुखत्यमाणलित्र न्रेति चेवद्ूयाख्यातम। (१२२) १८ भन्यार्थन्तु जैमिनिः ग्रइ्नव्टाख्यानामपिवैवमेके। (१२४) कर्ता वालाकपुंसां भवति च यदिदं कर्म वा यस्य सोडयं नीवोज्य/मुख्योऽनिल उत परमात्मेति वाक्यस्य शेपाद ब्रहमार सन्देहे जीशवाय्वोरिह निखिलजमदूपकर्मेत्यभावाव् सुम्यं बह्म नवाणीत्युपनिषदि समारम्भतो ब्रह्म नामू ॥।२७०।। जद्म प्रधानार्थकवाक्यमेतत्आशेन सुसस्प च संगवोके:। सुमाच जीवात् परमेश्वरोऽयं उपाधिनिर्मुक्त इदापि वेद्य:॥२७।। अधिकरणार्थ: 'यो वे बालाक पतेपां पुरुषाणां कर्ता याय वैतत्कर्म, स वे वेदितन्य: इति कैषितकी ब्राह्मणे (४->-९)। तक्ष जीवः, मुख्यप्राम, परमात्मा का वेदितव्य इति संशये तपाणां वाक्यशेषे दर्शनात तत्रापि च जीवमुख्यमराणयोरेव विशेशतः अवणात जीववायू एव नेयौ इति प्राप्ते, 'जगद्वाचित्वात'। विषयवाक्यस्थकर्मशन्दग्न निखिलन्रगद्पसृज्यकरार्थ कस्य श्रवणात, पुरुषकर्तृत्वश्रवणाच्च 'बझ्ष ते तवाणि' इति मुख्य नमसशब्दनाच परमेश्वर एव सर्वजगनः कर्ता वेदितन्य:। नीवमुस्यप्ाणोपन्यासस्तु उपासकवैविध्यलाय; मसारिजीवस्य चक्षपतिपतये न। ५ जगदाचित्वाधिकरणम्। (३२)-विशिराहैट १६ नगद्वाचित्वात्। (१२५) १ जीवमुर्यम्राणरिञ्ानेति चेउदवास्यातम। (१२६) 1 म. 19

मतश्रमसारसंभदे [भ. १ १८ अन्यार्थ तु जैमिनि: प्रश्नत्याख्यानाम्यामपि चैइ्मेके। (१२७) कवैंपां मोनवानां जगति च विदित कर्म या यस्य चैतन भोक्तार भोग्पजावं प्रथगिह समधितायमुक्ति: प्रतीता। तस्माव्जीवोडल बेध: प्रकृत इति कथा सांखयरीत्यैय टष्टा मैवं ब्रह्मोपदेशादपि निखिलजगत्व्ष्टतादिमतीतेः॥ २७२॥ प्राणस्य जीवस्य च कीतने यत् उपासनाडत्र त्रिविधेति बकुं। य एप विज्ञानमयः क्वसुपः इति श्रुतर्व्रक् तु वेदमत्र।.२७३॥ अधिकरणार्थः वालाक्यजातशतुसवादे 'ब्रह्म ते ब्रव्याणि' इत्यारम्य सो वै चालक एतेषां पुरुपाणां कती; यक्ष् बैनत कर्म; स वै बेदिन्य:' (कापीतकी-४-१८) इत्यत्र पुण्यापुण्यात्मककर्मफलश्नवणात जीवस्येव वेद्यस्वमिति प्राप्ते निस्िल जगदुपक्रियविरचिककर्मशब्दभ्रवणात सर्वपुरुष- कर्तृत्वश्रवणाच 'न्म्म ते न्रवाणि' इद्युपक्रमात्, 'रण एव एकधा मवति' (को १.१९) इति श्ुतेः भाणशब्दवाच्यपरमातमा्येत्र एकषामावरगर्थश्रवगाथ मदेवास्मिन् विषयव्राक्ये वेदितन्यमिति सिद्ध/ जीवमुख्यप्राणोर्यासश्र उपासान्रैविध्यार्थे। दति॥

५ वाकपान्वयाधिकरणम् (२७)-अद्रैतम् ११. वाक्यन्वयात्। (१२५)

२१ उत्कमिष्यत एवं भावादित्यैद्ुलोमि: । (१२७) २२ अवस्थितेरिति कायकृतनः । (१२८) द्रष्टच्य आन्मेत्यनुशिष्ट आत्मा जीयो नवेदात्मसुसादिद्षेः। मोक्षस्य नाशास्ति धनेन पत्नीत्यवाधितात्मानमुपादिशन् सः॥२७॥॥ पदात्मविज्ञानत एव सर्व विज्ञातमस्तीत्युपदेशनाच। अझात्मविज्ञानत एव सर्व ज्ञावं भवेत् ज्ञानमयोत्र नेति॥॥२७५॥

वाक्यान्वयाधिकरणम्-विशिषाद्वैतम्

'सर्वाणि रूपाणि विचित्य घीरो नामानि कत्वाऽभिवदन् यदास्ते।'

अधिकरणार्थ:। बृहनारण्यके मैत्रेयीमाक्णे 'न वा सरे पतुः कामाय' इत्युपकम्प 'न वा अरे सर्वस्य कानाय सवे प्रिये मवति; आात्मनस्तु कामाय सर्वे मिय भवति; माता वा मरे दक्ष्यो श्रोतव्यो मन्त्यो, निदिध्यासिनव्यो विज्ञानेनेईैं सवे विदितं इति (घृ ४-५-६)। मत्र द्रष्टव्यत्वादिनोगदिश्यमानात्मा विज्ञानमयो वा परमेश्वरो वेति विशये 'भोग्यं सवे आत्मनः प्रिय भवती'तुक्तात, 'मृतेम्यस्समुत्थाय तान्ये बानुविनश्यति' 'न फ्रेष संज्ञास्ति' (बृ २४.१२) इत्यादिना शरीरोस्थिति मरणसंज्ञामावादि दर्शनाच, 'विज्ञा शरमरे केन विजानीयात' इन् ज्ञातृतवचनेन उरसंहाराज् विज्ञानमय सवेति नाप्ते, 'वाकयन्वयात'; पूरी रवाक्यान्त्रयात द्रष्टन्यत्वेनोकालमा गहमेशर रवेतं सिद्धाननः ।

तथा हि 'अमृततवस्त तु नाशास्ति विठेन' इति याज्ञकवयेनोक्ते येनाहं नामृताम्यां, किमई तेन बु्या यदेव भगवान वेद तदेव मे चहि' इति मत्रेर्या पुनः पृष्ट याजञवल्कयः परमात्मविज्ञानमेघोपदिदेशेति गम्यते। वक्ष सें परादात, योपत्र आत्मनो बझ्ष वेद,' इंदं सर्वे यक्षयमालम,' 'निश्वसितमेतघद्टग्वेद:' हत्यादिना च उपदिश्यमानं परनाल्मान- मेवावगमपनीति।

यात्मनि विज्ञाते सर्वमिर्द विज्ञतमिति मतिज्ञाससिद्धयर्थ आत- सुस्वादिभूचनमित्या नार्यानिप्रायाय अनेन जीवेनारमनाइनुप्रविश्व नानरूपे व्याकरवाणीति जी रभावेनावस्पिति दर्शनाच इति।।

६ वाक्यान्वयाधिकरणं। (३३)-विघिषा्द्वैतम् १९ वाक्पान्वयाद। (१२८) २० प्रात जासि देलिस माइमरण्य: (१२९)

मत नयसार संप्रहे

२१ उत्कमिष्यत एवं मावादित्यौद्डकोमि: । (१३०)

द्रष्टव्य आत्मेति व यात्रवन्कयप्रोक्त: परात्मेव न जीव एव। उपक्रमे स्या अमृनेवि चान्ते समस्तवेदा: श्वसितति/ हेतोः ॥२०५॥। यदात्मविज्ञानत एव सर्व ज्ञार्त भवेदित्युपदेशनाच। शरीरमात्मादिकमन्तरात्मा सर्वेपु चापस्थितिरित्यतथ ॥२७८॥ पेनाहूँ नामृतास्यां तदलमिह भवान् मोक्षहेतं नयीतु वायापुन्नादिलाभाठ् भवति यदिद मं छात्मनोऽन्पत्र नैव। पज्जानात् ज्ञातमेतत सकलमिद् जगत भूनयोनिर्महान् सः विज्ञाता कृत्स्नवेदाः श्वसितमपि भवेदात्मनोऽसायुपास्यः ।।२७९। 'न प्रेत्य संजास्ति' विमुक्तिकाले न रानुसतां बदतीति पेभ्। मुक्तो न संसारविशिष्टवुद्धि: वियश्षितेति श्रवणाविरोधात्॥ २८०॥ अधिकरणार्थ: न वा अरे पत्युः बामाय पतिः मियो भवति (३ ६-५-६) इति मैश्रेयी शहरणे। मत्र 'आतमा वा अरे दष्टव्य' इनि भरः जीवाला परमात्मा वेति संाये प्रियादिस्चिवाता जीवालवेति, दद्धिद्विता पकृतिरेव जगदुपादनं, न परमात्मेति भ्ाप्ते; 'वास्यान- बात- उपनिषद्धतपू वेोस्रवाक्यान्वयात परमात्मवेति सिद्धा नः। तथा हि बिरकाये स्वमार्याये अमृतत्वमाप्त्यर्थमुपदिश्यमानाला समातमेव भवितु- महूति।' तमेव विद्वानमूत्र इड मर्वत. नान्यः पन्था' (पुरुपसू्क) इत्याधुपनिषरसु ब्रम्मज्ञानाहते अमृतत्वभाप्ते: नान्य उय दति पतिपादनाद सनपि 'यातमनो वा मरे दर्शनेन मत्या' (३ v-४-4) 'इदं,जझ, इरई झतर, यद्पमात्मा, मदहू।मनन्तमपार', (स ६५-७) इत्यादिना समाल- स्वरूपकयनस्पैव दर्शनात। 'मतमनस्तु कामाय' इत्यत परमालन ह समस्तय हत्यर्थ: ।

-गा.२? २४९

६ प्रकृत्यधिकरणम्। (३८)-अद्वैतम् प्रकृतिश्व प्रतिज्ञाद्ष्टान्तानुपरोधात्। (१२९) २४ अमिध्योपदेशाच। (१३०) २५ साक्षाचोभयान्नानात (१३१) २६ भाममकृते: परिणामात्। (१३२) २७ योनिश्र हि गौयते। (१३३) पत्कारणंब्रम्म निमित्तमेतत् यथा कुलालादि पटादिसौ। वर्मान्निमित जगतोस्य दृ्ष्ट तस्मादुपादानमपीह वाच्यम्।२८१।। यज्ज़ानतो ज्ञातमिदं च सर्वं मृज्जञानतो मृद्विकतिहिं हष्टा। आद्यप्रतिज्ा गुरुणोपदिष्टा दष्ान्तवाहुल्यानेदर्शनान्तत्॥ २८२।. अह्ौव सोकामयतैक्षतेति चहुमजायेय च कर्ईतोके:। सारक्षाथ स्वादेव जनिश तसिन् लय: प्रपश्चस्य निदर्शनाहे ॥२८३॥ स्वयं तदात्मानभथाकरोच यकतयोनि पुरुपश्व योनि। यक्ति श्रतिर्व्रह्म निमित्तमस्य तस्मादुपादानमपीह सिद्धस्॥२८४॥ आधिकरणार्थः त्रद्ण: 'जन्माद्यस्य यतः' इति उत्पतिलयादिरक्षणं कारणलक्षणमुक्तम्। तत्र घटवलयादीनां मृत्युवर्णादिवत उपादानकारणत्वे; मटादीनां कुलालादिवत 'स ईक्षाश्के (प्र ६-३) स आणमसूजत' (न ६-३) इत्यादिना निमितकारणमेव ब्रद्मण सुज्यत इति पूर्वपक्षे माप्ते, प्रकृतिश प्रतिज्ञादष्टनतानुपरोधात-त्रक्षण उपाशनकारणतं, निमित्कारणतं सिद्धयत्येव। अविज्ञातं विज्ञात, (छा ६-१-२) मथा सोम्यैकेन मृतिण्ेन सवे मृष्ममं, विज्ञातंइत्यादि पतिज्ञा हष्टानतानुसाराव सो डकामयत पहुस्पां प्रजाये- रेसि 'आकाशादेव समुत्यनते आकार्श प्रत्यस्तं यप्ति" (छा १-९-१)'तदातमानें स्वयमकुर्ठ' (ते-२-७) 'कनारमीवां पुरुषं न्झयोनि' (मु.३-१-२) यद्धवमोनि ररिपश्यन्ति घीराः हत्यादिना सकल्पोत्पतिलय-आतमकर्मत्वसर्वमूतयोनित्वादि- रुथनाढ बम कारणदवयबद्वताति सिदम। इत्ते।।

२५० - मतत्रयसारसंगहे।

७ प्रकृत्यधिकरणम्। (३४)-विशिष्ाद्वैवम् २३ प्रकृतिश्व प्रातेज्ञादष्टान्तानुपरोघान्। (१२२) २४ अमिध्योपदेशाच। (१३३) २५ साक्षाच्ोभयाग्भानाव। (१३४) २६ आत्मकृते:। (१३५) २७ परिणामाद। (१३६) २८ योनिश्व हि गीयते। (१३७) यस्मान्मृत्स्ना घटादे: प्रकतिरिय अगत्कारणं ग्ह्मणस्स्याव तस्मादस्यापि मर्दादिकविकृतिरपि ब्रह्मणसस्याच मैवस्। मस्मादावेशयक्ति: द्विविधमपि परत्रह्मण: शाह हेतुं कूर्मोंङ्गानीय शकत्या निजतनुमसिलां विस्तृणातीति विद्याद् ।।२८५।। तवमेवोपादानं भवसि च निमिचं निजगतां पदुकं तद् सर्वोपि हि न चलयेतुं प्रभवति । त्वमेवोपास्य: स्वैः निखिलफलकामे: भवसि भो फलं त्वद्रपाप्तिः फलद इति सूनाणि जगदुः ॥२८६॥ यठ् कन्याणगुणाकर तिजगता सृष््यादि हेतुं विदु: आत्मान परिणामिन निजगद: लोकात्मना वैदिका:। राजा सीयमहवनेपु विचरन् दासै स्वकीगर्धृतः दोपास्पृप्सुसो यथा विद्रते श्रीमान स्शक्तया तथा ॥२८७।। जीवाथ नित्या महवश्व सन्ति पसथ नेशां विद्धावि कामान् । भोका च मोम्पं च परेरितति वेदान्तवाच: प्रवदन्ति नित्यं:।२८८। 'नित्यो विसुस्सर्वमते हणीपान्' अजः पुरणो बहुधा विजञास:। विरुदठवाचो न परस्परं ता: सर्वश्दानयदि गुणादि सच्ात् ।२८९

अधिकर गार्थ:। जगकारणल्वेन अम्षाम्युपगमेऽपि बगदुपादानउम्ा अधानमेव प्रतिपार्य पटादीनां कुलल इव निमितकारणमेर नम इति कम्न

प्रकृत्य धिकरणम्-द्वैतम्

सेश्वरसांस्य: प्रत्यवतिष्ठते। 'निष्कळ निष्क्रिय शान्त' (वे ६-१९) 'सवा एव महानज यात्माजरोमृतः' (वृ६-४.२५) इत्यादिना ब्रह्णः जरामर्णादि- विकारशन्यत्र 'असान्मायी सृजते विश्वमेतत'; (श्े-४-९) 'विकारजन- नीमज्ञां इत्या दिना म्रह्माधिष्ठितप्रकतिरेव कुल।ला विछ्ठितमृत्तिकेव घटस्येति ऋशञणोभिन्ननिमित्तोपादानत्वं न सिद्धयतीति।

अत्र समाधिरमिधीयते-'प्रकुततिश् पतेज्ञादश्न्वानुपरोधात्। ब्रह्म जगदु- पादानकारणं निमित्तकारण च मकरत्येव। उत तमादेशममाध्य: (छा६-'-३) 'यथा सोम्यैकन नखनिकृन्तनेन सर्व काम्णीयसे विज्ञानं स्पात। एवं सोम्य स भादेशो भवति' (हा ६) इत्यन्नं प्रतिज्ञादष्टान्तो खादनाथानुसारात; नितिमते मदानयो रैकयथनणात। सूक्ष्म चिदचिच्छरीरकं ब्रह्म कारणावस्थ; स्थूल- चिदचिद्विशिंष्ट कार्यावस्थमिति हिदचिद्वता विक्ारादयः तद्विशिष्टे ब्रह्मणि न वनिदि। यथा वाललयुवलादयो शरीरनिष्ठा एव, न लवारमनिष्ठा। 'मसवनं नम् सवृक्ष आसीत' 'ब्रम्माध्यतिष्ठद्धवनानि धारयन' इत्यादिना साक्षाद्वण उभयविधकारणत्ावगमात्। यथा रक्तपटे रकिकिमा यत्र दश्यते तद्देश एव राग:, न स्वन्यसदेशे। तद्वच जझशरीरचिदचिद्गनदोषः व्रक्णि न प्रसज्यते; भविति चिदचितोरेव। इति ॥

६ प्रकृत्यघिकरणम् । (३९)दैतम २४ ओं प्रकृतिश् प्रतिज्ञाटष्टान्तानुपरधत्। (१३०) २५ म अभिध्योपदेशाथ। (१३१) ६६ ओ साक्षाचो भयाग्नानाव (१३२) २७ ओं आत्मकृतेः परिणामान। (१३३) २८ ओं योनिश् हि गीयते। (१३४) पवा ससुद्र प्रविशन्ति नघः नामानि रुपाणि तथैव विप्णुं। इठि प्रविशामनुसृत्य वाक्ति स्त्रीलिहपन्द: प्रकविय विप्णुम्।।९०।।

मतन्यसारसंमडे।

संकन्प एव प्रकृतितास्तु यक्तयोनिकस हि विष्णुरे । स एव आत्मा प्रकृति अपिश्य स्वात्मानमेवं बह्ुधाचकार ॥। २९१।। म्यवधानेन सनेस्स: साक्षात्म्रकृतिरिप्यते। एष प्रकृतिरित्याद्या: स्थीलिङ्गा विष्णुवाचका: ॥२९२ ॥ अधिकरणार्थ: । 'यथा नदसत्यन्दमाना: समुदरापाणाः समुदं नमिविशान्ति' इति श्रत्मा प्रतिप्राट्म्टन्तोपवादनात विशुरेत। 'माया तु प्रकृरति विद्यान्मायिन तु महेश्वर' 'भकृति वासनेत्सेव ववेच्छानन्तकथ्यते।।' इति वचनान विप्णोरिच्छव मकृतिशन्देनोच्यत इति। 'प स्ी, एष पुरुषः, एप मकृतिः 'इत्यादिना निष्णो: प्रकृतिपुरुष बाच कलोभयाम्नानात। पनृतायनुपविश्य मह्ुति परिणम्य मकना स्वयं सिपिला बहुषाकरणात, अव्यवधानेन प्रकृतित्वं इति विष्णो: परकृतिद्ञाग उतवि- दरत्वं इत्याघुनेश्र प्रकृततिशष्दपाच्य: विष्णुरेव। परकृति क्रेत्मादि-सून्रेः न्रमण उपादानकार से कथ्यक दति परोक- व्याख्यानं न युक्तमिति भाव: मूलूपकाने मविश्य मुल कृतिपरिणाम विधाय यारमकृते: स्वस्प बदुधाकरणात, प्रकृष्टा कृति: मस् सः=मतिरिति योगवलाच मकृतिशब्द्वाच्यः विष्णुरेवेति। प्रकषेध करोतीति विमके, उणादयो बहुलं इति सूत्रेण व्तरि चिनमत्यय इति बोध्यम्।

२८ एतेन सर्वे व्याख्यातान्यार्याठा:। (११४) अधानमित्यं जगतो निदानं अवादिपु्ये सकला निरस्ताः। अनेन शास्त्रेण कणादिपक्षा: सर्वे निरस्ता इति वेदितव्या: ।२९३॥ भीरंकरार्यभाप्पेस्मिनप्याये प्रथडमेहिए। संख्याधिकरणानां च विशवपतिरिप्यते॥२९४॥ अधीकरणार्थ: बरें भग्वादिकारणवादा भपि निरसतया व्यास्याता इति मेदितव्या हति।।

फा. " १५३

मत्र केचित सद्धह्मादिशव्दाः 'एको ह वे नारयण आसीत' इति नारायण एव छागपशुन्यायेन पर्यवसनाः। तस्माद्वशव्दवाच्यः नारायण एव उपास्य :; न चतुर्मुखेश्वरादिरिति बदन्ति। तदपि अद्वैतमते न चिरुद्धमिति मनेन लोकेन न्याख्यातं- नदौव सर्वमिति यन्मतमस्ति लोके विष्णुरि्शवो द्रुहिण इत्यमिदैव तत्ञ। सर्व च तथ्यमिति यन्मतमत्र भाति

तभापि- "योनदाविणुस्व्ाणां मेदमुतमभावतः। साधयेदुदरन्यावियुक्तो भवति मानवः ॥ इति कर्मविपाकादिशास्रोकतरीत्या बम्मवेप्णुरुद्ाणां परतह्रूप चात् तम्र वारतम्याविविचार :- " यो विष्णी प्रतिमाकारे लोहभावं करोति च। मो गुरी मानुषं भावमुमै। नरकपातिनौ ।!" इत्यादिशास्रात दोपहेतुरेवेति सर्व शुभं।।

८ सर्वज्याख्यानाधिकरणम्। (३५)-विशिषटादवोतम् २९ एतेन सर्वे व्याख्याता व्यारूयाता:। (१३८) पादौश्तुर्मि: किरतैनषेश्च शास्त्राणि सर्वाणि निरूपितानि। जानीत शिप्पा इति निश्वयेन पादद्वयोक्तयाऽडह मदर्पिसव ॥ २९५ ।। भीमप्ये प्रयमाध्याये चरणानां चतुष्वीे। संर्याधिकरणानां च पश्चानरेशत्समीरिया।।

म. 20

· मतसयसारसंगह्े।

असिन् मतवितयसारचतुर्थपाढे जपानुतारे निगमान्तवचोविधानम्। अध्याय एप निगमानतसमन्वयारूय: मीशार्ङ्पाणिकपया लभतेस्म पृर्तिम्॥ २९७। ७ सर्वव्याख्यानाधिकरणम्। (४०)-दैतम् २९ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याता: । (१३५) तच्छशन्यादिशब्दाश सर्वे निध्छुं वदन्ति हि। एवदध्यायसंमोक्तन्य यास्तस्योस्लक्षणम् ॥ २९८।।

संर्वाधिकरणानां च चन्मास्तनिगयते।। २९९। सूनार्थ: अत सु्हशनमादिशव्दा: लोके निर्थकत्वेन पसिद्धाः। ने विष्युयाचका वा न वति संजये एतेऽपि विष्णुवाचका एव। 'पष सवेव रान्य: एष क्षेत्र तुच्छः एव वेवाभाव. इत्यादिक्षुतेः। एतेन अर्मपिद्ठा- र्थकत्वेन भुनाः सर्वे शून्याटिशच्द व्याख्याता इत्यर्थ:। 'एतेन' विष्ववीनत्वादुक्ितसमुदायेनाधुनं सरवें तदधीनं तदात्मकमित्यर्थः।

'विध्युरेद विजिज्ञास्यः सर्वकताS5ममोदितः । समन्वयादीक्षतेश् पूणी नन्दीन्तरः खवत्॥ अणेता ज्योतिरित्याधै: प्रसिर्द्धरन्यवस्तुपु। उच्यते विप्णुरेवैक: सवदैसर्वंगुणतवतः॥ सर्वगोऽठा नियन्ता च दर पतायुि तर्सदा। विश्वजीवान्तरत्वाधै: लिसै एसर्वेर्युरस्स हि। सर्वाश्रमः पूर्णगुण. सोडशरसान् हदब्जगः । सूयदि मासक: प्राणप्रेरको दैवनरपि ज्ञयों न वेदेः सूद्ाथै कम्पकोडन्यश् जीवत.। पतित्वादितुणैयुक्त तदम्यत्र च वाचकै: ।।

पा. 9] १५५

मुख्यतस्स वंशब्दैश्व वाच्य एको जनार्दन: । मव्यक्त: कर्मवाकयेश्र वाच्य एकोमितातकः ॥ अवान्तरं कारणे च प्रकतिदशून्यमेव च। इत्याययन्त्र नियतैर मिमुख्यतर्योदित:

इत्यत्र प्रथामय्याये महायोगवृत्या हविकानां सवपीं शब्दानां परमेश्वो विष्णा त्र्युत्पक्तिरच्यते। थत एय "रूटि रूढियोग:, महायोग:, मद्ारूढियोग:, रूढोपचार: रूदलक्षणोपचार लक्षमेति शब्दवृतिभेदात रूदिपूर्वफल्वेन महायोग- इत्या पमेश्वरे अखिरशब्दव्युपत्युप नेरिति न्यायनिवरणे उक्तम्।

इति मारद्वाजकुल तिलकानां नवसाऊपुराघीश विद्वत्समाध्यक्षागां दानाधिकारिणां मतदयनिरूपकार्णा काळि चङ्गीपुरं रक्षाचार्याणां कृतिपु मतत्र्यसारसंभहे पथमाध्याये चतुर्थ: पादः ॥

समासश्राध्यायः।।

मतत्रयसारसंग्रहे द्वितीयाध्याये प्रथम: पाद:॥

१ स्मृत्यधिकरणम्। (४०)-अद्वैव

२ इतरेपां चानुपलब्धे:। (१३६) दोपम्रसङ्गात् (१३५)

पूर्वा ध्यायविचारितस्य परमेशस्पैन शास्त्रान्तरेः रोधो नेति च तत्र तत्र कथितन्पायानुसारादिकम्। व्यासो चकुममुं द्वितीयमविरोधाध्यायमारन्धवान् तत्रापि स्मृतिकारशक्तिनिवह व्याख्याति कारुण्यत: ।२९९।। सुतिप्रसिद्धि: कपिलस्प यद्वत् मनोस्वभैव श्रुतिराह कीर्ति। उपोर्मनोरेव चलीयसीति मनुस्मृतिपोक्तमिहाद्रियन्ते ॥ ३०० ।। पूर्व विरोधाधिगतेनयेन गनार्थमित्यादि न वक्तुमईम्। भुत्या स्मृतेरेध हि वाध उक्ता समृत्योघिरोधे परिहार इषः ॥२०॥ स्पृत्योश् मूलं श्रुविरेव मान धुत्योपिरोधे सति का समाधिः। हरिप्रवेशे कपिलो महात्मा स सागराणां तपनेऽ्यतुल्य:। ३०२॥ सामान्यकाले कपिलोक्तसाख्यं न मानमेवद्रजसा रिमिश्रम्। बेवस्वतोऽयं तु सदा प्रबुद्ध: अतस्तदुक्तिमियमुक्तितुन्या। ३०४।। अधिकरणार्थ: इदानी स्वपक्षे पूर्वाध्यायोक्तार्थस्य स्मृतिन्यायविरोधपरिहार: पधानादिवादानां न्यायाभासते च निरूप्यते। सत्र प्रथम स्मृति विरोधफ्रीद्वार: कथ्यते। 'सांख्यस्य वक्ता कपिलः इति 'ऋषि पपूत कपिलं यम्तममे ज्ञानै्विमर्ति बायमान च कयेत' इति (शे ५.२) 'यह किश्व मनुरयदत तद्रेपज'

फा. १] स्मृत्यधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् २५७

इत्यत्र (ते.सं-२-२-१०) श्रुतिषु कपिलस्य मनोश्च तुल्ष्यगौरवमति- पारनाव कपिलोकतसा रूपरीतिरेव वेदान्तेष्वाश्रयणीया। मनोश् कर्मकाण्डोळ- मागादिमतिपाद कल्वेन त्रिवर्गफलसाधनत्ताहै। सार्थक्यात इति पूर्वनक्षे प्राप्ते वेदान्तेषु च मनुस्मृत्युक्तमेवाह्गीकरणीयं। कपिकस्प सगरपुत्रनाशकरवेन प्रसिद्धिसत्वाव ताहशवासुदेवनामा कपिल: अन्य:। 'ऋषि प्रसूत किरं इति श्रुस्युक्तकपिल अन्य इति वक्तुमपि शक्यलवात। 'ऋषि प्रसूत कपिलं,

पत्यभावयुक्तमनुपोक्तस्य ससारन्यािम्रस्तस्य भेषजत्वेन कथनात मनुस्मृतिरेन वलीयसीति तदुक्त्मेव आ्ह्यमिति सिद्धान्त: ।।

१ स्मृत्यधिकरणं। (३६)-विविष्टाद्वैवम् त्वदिव्यमंगलशरीरगुणादिकांथ संदश्य सप्पुरव * शठविद्विडाघाः। सन्तुषवुस्तव कृपावशतो द्वितीयाध्यायेन बाह्यकृतपीडनरोधिनाम्ना ।। १स्मृत्यनवकाश द्रोपप्रसङ्ग इति चेआन्यस्मृत्यनवकाश-

२ इतरेषास्ानुपलब्घे: (१४०) दोपप्रसङ्गात्। (१३९)

मैयस्वतस्यापि मनोर्यथा या तथा प्रसिद्धि: कपिलस्य चासि। अथापि धैवस्वसक्ति रेव वलीयसीति प्रतिपादिताऽत॥ ३०४॥

अधिकरणार्थ: मत्र पूर्वपतिपादितार्थस्य इतरे. दृपणानर्हत्वमति- पादनाय द्वितीयोध्याय मारभ्यते। तन्न कपिरस्मृतिमनुस्मृतमोिरोये मनुस्मृतिरेव मलीयसीत्यनेनाधिकरणेन निगय्यते। "ऋषिं प्रपुवं रपिलं" इयासतत्वोकावपि बृहस्पतिमणीत चावारस्मृतिवत कपितमगीवा स्ृति- रनादरणीया। केवरसतभूमिष्ठाऽततममनुपगीता स्पृतिरेवादरणीना इति।

F: (ஏமு அழ்வார்களால் பாடல்பெற்ற கும்பகோணம் 88403aa 'a pjuiuii)

मतत्रयसारसंयहे।

१ स्वृत्यधिकरणम। (११)-दवतम्

२ ओ इतरेषां चानुपलळ्छे:। (१३७) दोपप्रसभात्। (१३६)

३ सों पलेन योगः अ्युक्त:। (१३८) सर्वकरद्रा दिकतस्मृतीना विष्ण्वादिसत्वस्कृतस्मृतीनां। अन्योन्यरोधे सति विष्णुमुर्यरमृत्यादिरेव प्रवलेत्यवोचत् ॥३०५॥ अन्यस्मृतिमोस्तफलस्य साक्षाद्दर्शनातववचनं न मानं। मोगस्मृतेशापि न मानमिषं अदर्शनादेव फलस्य तव॥ ३०६ ।। अधिकरणार्थ: सर्वासमृतयः प्रमाण नवेति संशय: 1 सर्वज्ञस्तवादि- कस स्थृतीनामणि प्रामाण्यं भवतु इति ूर्वपक्ष: ।विष्णादिकृतानां स्वृतीनामेष आामाण्यं। स्तरकृतस्मृसयुक्तफलस्यानुपलज्ये: तासामम्रामाय्यं। योगयासत्रोक्तम परत्यश्षोपलळ्थ्या योगस्मृते: प्रामाण्यमस्तु इति चेत योगाभ्यासकाले फलारहे: मोगरसुतिरमि मामाभ्यपद्दी नाईति। इति॥

२ योगप्रत्युक्तयधिकरणम् (४१)-अद्वैतम् ३ एतेन पोग: प्रत्युक:। (१३७) मोगार्पश्ास्त्रेडपि विरुद्त्प्रे: योगो न मानं कपिलादियब। पोगस्य निश्भेयससाधनोक्ते: शंकाधिकाऽस्तीति निरस्यवे॥२८e।। महात्मवादप्रतिपादकोडसो नात्मैकतत्वार्थविचिन्त को हि। अद्वै तद््टिन हि तत्र भाति ध्यानं न्रवीति श्रुतिनिष्ठपोगम्॥३०८॥ मधिररणार्थ: "सभ तत्वदशनोपायो योगः " इति तत्वदर्शनम्य उपायत्वेन श्रुतं योगशासत्रं प्रमाणमित्यचिकाशळायां योगसमृतिः न प्रमाण। योगनिषाध्य द्वतिन एव; नाम्मैकलदहैनः। थसड्डो हयपुरुष: (व१-१.१६) इति निर्दुणबिशुद्पुर मैकस्वमति पादकवेदान्वशास्त्रविरोषाव। "तं लौपनिष

पा. १३ विलक्षणत्वाधिकरणम्-विशिषाद्वैवम्।। १५९

पुच्छामि" (ब३-१-१६) "नावेद विम्मनुते तें बृहन्त" (तै न १.१२-९-७) इत्यादि प्रतय: पुरुषेकवे प्रमाणं इति।

२ योगप्रत्युक्तयधिकरणम्। (३७)-विशिष्टाद्वैवम् ३ एतेन योग: प्रत्युक्त:। (१४१) यस्माद्विडौजान विरोचनश्र ह्मात्मविज्ञानमजादगृह्लाव। वस्मात्प्रमा न प्रकृति: स्वतन्त्रा वीजत्विति प्रोक्तमतो न मान।३०९।।

अधिकरणार्थ: चुर्मुसप्रोक्त योगस्मृति: प्रमारण भवतु। " अभ्षा अधर्वाय ज्येष्ठपुत्राय माह " इत्यादिना चतुर्मुखस्य वेदान्तशात्मवर्तकत्वस्क तत्वाद, हत्यधिकाशक्ायां, निमिच्तकारणमात्रेश्वराम्युवगमात चतुर्मुसस्यापि कदानित रजस्तमोऽभिमवसंभवाच सछएसरस्वयभिधावनादिद्ेश तक- योगस्मृतिः न भमाणम। इति॥

३ विलक्षणत्वाधिकरणम्। (४२)-अद्वैतम् ४ न विलक्षणत्वादस्य क्थात्वं च शब्दात्। (१३८) ५ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशोषनुगतिभ्यान: (१३२) ६ दस्पते हु। (१४०) असदिति चेत प्रतिपेधमात्रत्वात। (7४*) ८ अ्पाता तदतमसप्रादसमझसम। (१५२) १ न तु दष्टान्तभावात । (१४३) १० स्वरक्षशेपाच। (१४४)

ज्ञानं विशुद्ध भगवत्स्वरूपं जगव निःपं परिणामि दष। चगनिदानं च विलक्षणत्वात् व्रक्मेतिचकुं न समरईतीवि ॥ २१०॥ मैव नरालोम नस्वादिदष्टे: गरंपुरीपादपि कीटरके:। नैकान्दवोडस्वीइ निदानमस्य मझेकबीजं धुविरेव चकि॥ ३१॥

१६० मतन्रयसारसम्रहे [भ. २

वर्केण नैपा मतिरापनेया चेयं विसृषटिरयत आवभूय। कोवेद चाद्ा क इह प्रवोचत् इत्यादिना अ्ह्म विलक्षणं वद् ॥३१२।। अधिकरणार्थ :- लोके घटादिनिर्माणे मृत प्रकृतिः, कुलाल: निर्माता + इति ष्टम । अत् तु सवलविरक्षण ब्त चेतना चेतनरूपपपश्रस निमि उपादानंप कर्थ भवेदिति लोकटषया शक्ा। समाभिवु वेदोत्त ख्ादेव लोक- विलक्षणं अ्रग्मैन् जगतः निमितमुपदानं च भवितुमहंति। शब्दैकपमाणका हि वये। शब्द् "विज्ञानं राविज्ञान च " (ते २-६) मृदब्वीत मापोडन- दन् (६-१-३-२-४) "तवेजो ऐक्षव ता आप ऐतक्षन्त" (म ६-२-३-४) से है मे प्राणः, भदं श्रेयसे विवदमाना: अक्ष जग्मुः (६-१-७) ते ह बाचम्चु: व्वं नोदयेत (अ १-५-२) इत्पादिक्षुतिभः चेतनाचेतनयोः 1 जदानुप्रवेशमुवला अचेतनानामषि चेतनवत मदनो वरवस्वादिश्रवणाच विलक्षण- मपि बम्म जगतो निमित्तमुपादानं व भवतुमर्दति इति। लोकटएपकिया सु 'अचिनया: खवलु ये भावः न तांस्त्केंण योजयेत" हति "नेषा तकेन .मतिरापनेया"इत्यादि श्रतिस्मृतिभि: ब्रम्मण अविन्त्यराति मलोके: ।

२. विलक्षणत्वाधिकरणम् (३८)-विशिष्टाद्वैवं १ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् (१४२) ५ अमिमानिन्य पदेशस्तु विशेभनुगतिम्याम (१४३) ६ दश्पते तु। (१५v) ससदिति चेन प्रतिषेधमात्रलात। (१४५) ८ अर्पातो तद्वससजादसमञ्जसम् (१V६) ९ न तु दष्टान्तमावात। (१४७) १० स्वपक्षदोषादा। (१४८) ११ तर्काप्रतिश्वानादपि। (१४९)

पा. ]- चिलक्षणत्वा धिकरणम्-विशिष्टादवतम् केचित प्रधानं जगतो निदानं नैगुम्यरूपस्य सरूपमाहु:। 'तदैक्षते'ति श्रुतिराह सृषिं सङ्कन्पपूवा तदचेतनं हि॥३१५। विलक्षणत्वान्जगतो निदानं न नझ्म किन्तु त्रिगुण सरूपं। मैवं दि कीटो मधुनोऽपि चहि: जातोऽरणेसद्धि विलक्षणत्वाद्। २१६।। दृषटं शरीराठ् दशना-शिरोज नखादि कीठादि व गोमयादे:। वतमादनन्तं बहुशक्तिमन्त ब्हैव सर्वात्मकमत्र हेतु । ३१७।। परियाऽप्रिये न स्पृशतोऽशनीरमित्यादिना मुक्ततसुर्न दुप्या। अग्राकृताकारशरीरसत्वे बहुप्रमाणानि भवन्ति शास्त्रे॥। ३१८।। विशुद्धसत्त्वाश्रयगोपुरादि लोकाक्व विष्णोस्सतर्तं विभान्ति। यद्यस्प शेषं तदु तस्य वर्ष्म शरीरलक्ष्मेति मते न दोप: ॥३१९। अविकरणार्थ:"यस्तर्केंणानुस्तपते स धम वैद नेतर:" (मनु ६२-१०६) इति मनुस्मृत्या तकीनुगृदीतश्ास्त्रमेव प्रमाणं। याद्दि यत्कार्य तचसाादविकक्षण दष्टम् : यथा मृहकाये घराटि तदुत अचेतनरूपस्य जगत. कार्यस्याचेतनरूपें प्रधानमेव कारणं भवितुमदृति। न तु नेतन जदा इवि पूर्वपक्षे पाते, कार्य कारणयो: नियत सालक्षण्ये प्माणाभावात वैरुक्षण्येपि कार्यकारणदर्शनाथ, अचेतनात् गोममात् चेतनवृश्धिकादीना, चेतनाथ ऊर्णनामेः भचेतनतन्त्वादीना चोतपसिदर्शनान, शब्देकसतमधिगम्यकारणत्वे ने कशित दोषमुद्धावयितु शनयमिति सिद्धान्तः । चिदचिच्छरीरकपरवझ्मण' जगत्कारणत्वाज्ञीकारे शरीरमूतचेतना- चेतननिश्दोपा: शरीरिणि नमणि प्रसज्येरनितिचेव, मैवं । शरीरलक्षणस्थ तार्किकायरस्य अ्पापयतित्मात्यदि दोषगस्तत्वान यवदेकनियाम्यं पदेक थार्यं, मस्येकशेपमूतं तत्ततर शरीरमिति शरीरलक्षणाशयमेन, चरीरगतदोषादय: शरीरिणि न सममन्तयव। "अशरीर वावसन्तं न पियाप्रिये स्प्शतः" (छ) इत्मादिमुतयस्स कर्मकृतशरीरएयैवेति नामाऊतशरीरविशिष्टपर नक्षण हवि न कोपि दोष हति।। म. 21

२६२ मतत्र पसारसंगहे।

₹ नाविलक्षणत्वाविकरणम् (४२)-दैवम् ५ ओ न विलक्षणत्वादस्प तथात्वं च शब्दादू । (१३९) ५ भों दृश्यते तु। (१४०) मन्मादिस्मृतयस्तयैय मकलावेदाश् साङ्गा: प्रमा पत्पक्षे फलमन यद्दि विफल नत्कर्म तत्कारणम्। संांरियादिस्मृतयः प्रमाणपदवी नाईन्ति दोपाधिका: वेदाश् स्सृतयः स्वतस्तु मितयः नित्याथ विप्जाविति ॥२२०॥ नोकाद्विलक्षणे बेद़े नित्ये पत्कध्यते प्रमा । ऐेदस्मृतीनां प्रामाण्यं ददयते नित्ययेति च ।। ३२१॥। अधिकरणार्थः वेदानां मन्वादिम्तृर्तीना न ततदुक्तफलोपरब्धा रद्ादिकृतस्मृतिविलक्षणत्वात वेवादीनां नित्यलाय स्वतः प्रामाण्याण्त 'वानावि- रूपनत्वया (क ८.६५.६) 'अनादिनिधनासेा' हत्यादिना वेदादीनां नित्वलश्रवणाब् तदुकफलस्य हष्टलवाच स््रादिकनम्मृतिव वेवेषु न सत्या दोष: यत्रबुत् च बेदोक्तफल हर्ष तत्र तजभीव कर्तृककमतिमेचनिति पलवत्वस्य व्यनिवारभावान साङ्रा बेदा: प्रनाणमेव।

३ अभिमान्यधिकरणम् (४३)-द्वतम् ६ ओं अमिमानि भ्यपदेयस्तु विशेषानुगतिभ्याम्। (१४१) * मों दम्यते न (१४२) रनवीत् प्रथितीत्यादि वेदवाचां न न प्रमा । भूम्पादेश्वक्तिसत्वाच भूरादेरवकि देवताः ॥ ३२२॥ अनेतनमृदादीनां देवता अभिमानिन: । वामुदेवभद् नाथ अक्तयरसान्ति नास्वपि । ३२३। अधिकरणार्थ: "मृद्ब्वीन " "मानोऽबुदन् " (भ ६-१·३) हत्यादिश्ुतयः न ममाणे । तेपु चेननधर्मासमनात् इति पूर्वपक्षे तरदमिमानि

पा. १ असदधिकरणम् -- देतन्।। १६३

देंववा नुवन्तीति शास्त्राद मृदादीनां भगवदत विशेषसामध्थमसतीति॥ 4अिन्त्याइशकथम्तासां दश्यन्ते मुनिमिश्र ताः। ताथ् सर्वगता नित्यें वायुदेवैकसंशयाः"॥ इति प्रमाणाव न कोनि विरोध इति।

४ असदधिकरणम् (४४)-द्ेतम् ८ औ असदितिचेन प्रतिपेधमात्रत्वात्। (१४३) ९. यों अपीती तद्वर्मसङ्गादसमञ्जसम्। (१५४) १० मों न तु दृष्टान्नमाव्रात्। (१४५) ११ ओं स्वपझदोपाच। (१४६) १२ ओं त्की पतिष्ठानादम्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमम्यनिर्मोक्षपसक्ः। १३ भों पतेन शिष्टा अपरिय्रहा अपि व्याख्याताः। (१४८) असतः कारणत्वों केरसहाच्यो हरिर्स्मृतः। सत एव जनिः ग्रोक्ता विनाशश् सशेपक: ॥ ३२४ ॥ दष्टान्तभावामावाभ्यां तर्कानिश्चयतः परे। विरुद्ववादिन: सर्वे निरस्ता इति चोन्यते ॥ ३२५ ॥. उत्पत्तावसतो नास्ति टष्टन्तो युक्तयसतथा। विप्णोरेव समुत्पन प्रमाणादुयपदते ।। ३२६ ।।: द्ष्टान्तभावाभावा्भ्यां शिष्टा अप्यपरिग्रहाः। मधानवादितुल्यास्ते निरस्ता अभवन्निह॥ ३२७॥ अधिकरणार्थ: 'नासदासीनोसदासीन तदानी नासीदजो दो व्योमः परो यत् (बड १०-१२१) मसदेवेदमय मपीत (हा-६-२-१) 'असतः सद्जायत; (क १०-७२-३) इत्यादिना अक्षनः कारणलोके: विरोध इनि पूर्वपक्षे अस्नः' कारणलायुक्ति: न विरुद्वा। सर्घशब्दानां ससच्छव्दवाच्ये विष्मौ समन्वये सत्यनि ससन उत्पतति: तत्र निषिध्यते। सुक्तिविरोधो निराकियत इत्वर्यः। अस्षत

मततत्रयसारसंगहे [अ.२ उत्पे प्रलये सघासत्मेव स्वादिति युक्िविरोधः। पलये सर्वासत्व्र- दष्टान्ताभावादेव तथा वक्तुं न युज्यते। लोके सत उत्पतिः सरोषचिनाशश्च हृष्: ; न सर्वचिनाशः; दृष्टन्ताभावादेव न युज्यते। अतः सत उपतिरेन न्यायया। अन्यथा्यनुमेयें न भवति। एतडीत्यैव परिशिष्टा विरुद्वमतवा दिन: निरस्ता वेदितव्यः। यत्र असत उत्पतिर्च्यते तन्र असच्छन्दवाच्यत ममणः जमदुत्पतिरित्यम्युपेगते। यत्र विरोघः तत्र ब्रझ्ैोच्यत इति नियमात। पर्ये वाध्वन्तरिक्षपं ूर्त पृथिव्यप्तेजोरूपं मूर्त वाच्वादिक कार्य कारण- भृतं वाय्या दिक च चेप्रमानें नासीत। अपि तु परमात्मैवासीदिति तालरथेम् ।

४ शिष्टापरिग्रहाविकरणम्। (४३)-अद्वतम् १२ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः। (१४६) कारणं जगतोग्वादि बुवते ताकिकादयः। तेषां परिग्रहो नाल ततुल्यानां तथैव च ॥ ३२८ । अधिकराथः । प्रधानकारणवादिनिरसनेन शिषः मनुव्याक्तप्रभृतिमि: मपरिगृहीता अण्पादिकार गवादिनश्च निरस्ता इत्यय: ॥

१३ एतन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः।(१५१)

सून्यात्मवादिनस्सर्वे निरस्ा अभवननिति ॥ ३२९ ॥ अधिकरणार्थः । परिशिष्टाः चेवापरिगृहीतसार्यपश्रक्षपणेन परि- िश: वेगपरिगृद्ीता अव्वाविकारणवादिनः काणादाठयः मतेन निरख

५. भोक्तापत्यधिकरणम्। (४४)-अदैतम्

षा. १३ १६५

श्रुंतिममांणाधिगमेयि लोके भोकुश भोग्यस्य विभाग इष्। अन्योन्यभावासिरिह्वाि दोषः न्रह्मण्यभिन्नद्वयकारणे न ।। ३३० ॥। जलात्मकाब्धेक्र तरङ्गवीचीफेनादिभावे व्यवहारभेद:। हुन्पेडन्तरिक्षेऽपि घटान्तरिक्ष यथा तथोपावित्रशादिहापि। २२१ ।। अधिकरणार्थ: शन्दममाणकतवेऽि लोकहषव्यवहारविरोध: प्रति- भातीति पुनः सांख्यवादी अत्यवतिष्ठते। भोक्ता देवदतादिः। भोज्य: न्ोदनादिरिति लोके भोक्तमोग्यविभागो दृष्टः। प्रपश्स्य व्रझमोपादानत्वे मोन्दस्य भोत्तृत्वापन्ति:, भोचुश्ध भोग्यत्वापत्न: परसज्येत इत्याक्षेपे समाभि: "स्यालोकवत" इति। फेनतीचीतरङबुद्धदादीनां उदकात्मकस्षमुद्रामिन्नलेऽपि इतरेतर विभागादिव्यवहार उपलभ्यते। "तत्मृष्टातदेवानुपाविशन" (ते २-६) इति धत्या अविषृतशयर सष्टु: कार्यरूपप्रपश्चानुपव्रेश इति अविद्योपाषि निमित विभाग:, आकाशस्य धटायपाधिनिमितमेद इव, कायानन्यलेऽपि गोक्तभोगयविभाग: युक्त एव।

५ भोक्तापत्यािकरणम्। (४0)-विशिष्टाद्वैतम्

देहो जीव: प्रकृतिरपि च जक्षणोऽङ्गीकृतस्यान् भोक्तापत्तिर्विकृतय इहायान्ति तङ्रहवादे। हम्चेडरणये नृप इव परत्क्मशक्त्यैव्र जीवे इम्यददुन्दानुगुणतनुगं भोकवादि करोति। ३३२ ॥

१६६ मतत्रयसारसघदे। [भ. २ यथा राजा विपिने मासादे च सुखी वर्नते तद्वत जीवं नियम्प जीवपतरोगासृष्ट एव चर्नत हाति न अरणो भोकृखारपततिः । अव एव- "शर्द्धिन ! समेव जगतां चिद चिद्विशिष्टः सन्कारणं विपरिणम्य वर्नसे हि। मृलोहरवमविकृते: कलशादिभावः महतथानि विकृतिषिदिद्धतैव॥ (श्रीशा-११६) इव्यस्नामिरुक्तः श्रीशार दपाणिम्तने ॥ परिशिष्टः वेदानरिगृहीता अण्वादि- कारणवानिन: काणादादय एतेन निरस्ता वेदितव्याः ।

५ भोक्वधिकरणम्। (४५)-दवेतम्

एकीभवत्यत परेऽव्ययेऽयं ततो विभागो भवतीह विष्णोः। यधोदके सिक्तजलं तथव भवत्यथािक्यिदैव चात॥। ३३३॥ सरचेऽपि जीवाथ्र न ते महित्वमन्वश्नुवन्तीति चदन्ति वेदा:। फलाधिकारेयि विचार्यमेतत् युत्तविरोधेऽपि विचार्यमेव॥ ३३४॥ अधिकरणार्थ: 'कर्माणि विज्ञानमयश् आतमा परेडत्यचे सर्व एकी भवन्ति' (आा ६७) इति श्रुता मुक्तस्य परमात्मापत्तिरच्यते। अतः विष्णुरमि जीव एवं। सन्यस्व अन्यतवं न सुज्यते हीति पूर्वपक्षे 'स्याल्लोकवत' इति समाधानं।

'यथेदकं शुद्धे शुद्ध आसिक ताहगेव भवति' (का-४-२५) इति श्ुते: जले जदान्तरस् सदन्वेऽपि जवविक्यस्पभेद: हश्यत इति विष्णो: जीवाद्वेदो सु्ताव हश्यत एव। मुक्तावपि निम्युमहिमा जीवस्य न जायत इति अ्रुतेः ॥। ६ मरम्भणाधिकरणम् (४५)-अद्ैतम्

4ा. ₹] २६७

· १५ भावे चोपलब्चेः । (१४९) १६ सत्वासापरस्य। (१५०) ७ असतय नदेशान्तति चेव धर्मान्तरेग वाक्चशोपात (१५१) १८ युक्तेदशब्दान्तराचच। (११२) १९. पटवच । (१५३) २० यथा च पाणादि: । (१५५)

लोकनद्दोक्तृमोग्यादि व्यवहारस्समीरितः । वस्तुतो ब्रह्मणो नान्यदस्तीतीह पतन्यते॥ ३३५॥ सर्व जलव नाना न हि किमपि तथा मंबदन्तीह वेदा: पाचारम्भो विकारो घटमणिकमुख मृत्तिकंल्येव सत्यं। इत्यादीनां बहनासुपनिपदि तथा दर्शनाङ्रलणोन्यव नेति स्पष्ट प्रतीते: तदाि च तदनन्यत्वमित्यादिनाऽडह । ३३६।। करणाद्वय तिरेकेण कार्यस्य परमार्थतः। गभावस्प प्रतीतत्वादनन्यत्वमिहोच्यते॥ ३३७॥ नम स्वतन्त्रं सगुणं यदिस्यात् सुरवकतान जनवेजगद्दि। मतो जगत्कारणयस्तु मायाविशिष्मन्यद्धि सदा ग्रकाशम्।। २३८॥

अधिकरणार्थ:। 'यथा सोम्य एकेन नृलिण्डेन सर्वे सृष्मयं विज्ञात स्यात वाचरम्भण विकारो नामधेयें मृतिकेत्येत सत्यं (घा-३-१-१ हत्यन एकगुत्पिण्डज्ञानेन सतर मुद्धिकारजान ज्ञातं भवतीत्युक्ता रूपनामादिक- विकार्यवदार: केवलवाड्मात्रमेव। मृदेव सत्यमिति उपनिषदथों भाति। तत्र मृदेव सच, मृद्धिकारं मिथ्येत्युक्ते: पूर्शेत्तमोक्तमो ्याढिव्यवदार: कथ उपसदन इति हरषास्षे सप्ते 'यथा सोम्य एकेन 'इत्यादि्रुत्या भोनृभोन्यादिक निश्यै। तुप्यन दुर्जन इति न्यायेन लो कध्यव हारटपया प्ृषष्य नद्रीत्या नदुतरं दव सें। हदानी वकव्यतिरेकेण सत्यरुपम्यान्यस्यामाव एव अ्यते

१६८. [अ-२

तदनन्यतं- "तत्सादश्यममावस तदन्यतं तदल्परा। अप्राशस्त्य विरोधश्र नज्ञर्था्पट्प्रकीर्तिता: ॥" इति वैय्याकरणोंक्तरीत्या नज्ञ अमावार्थकत्वेन अन्यस्य अभाव :- अनन्यः, अनन्यस्व माव :- सनन्यतं। सिद्धयति। वाह्मान्रं केवल, न तु पदार्थसत्तेत्यर्थकवाचारम्भणादि शन्देभ्य: तथेवावगमात्। "चबैननेदं सतरे " (यु २.२.११) "नेह नानास्ति किश्वन (वृ ४-४-२९) एवमारि श्रतिभ्यः यथा सृगतृष्णि कोदकादीना कमरादिभ्योनन्यतं घरमठाकाशाना महाकायादनन्यत्वं तहवत ब्रह्मणः तद्यतिरि- कमच्स्यचानन्यत्यं। समुद्रफेनाविद्श्न्तोवि युक्त एव। "परिणामाद" इति सूव का राभिपायरीत्या महासमुदस्थानी यस्य ब्रक्मण: नदिकुल्यादि्वित् सत्यत्मभिश्रेत्य सगुण त्रझ्मोपासनेषु तदनन्यत्वप्रकारोपि उपपद्यन एवं। "अस्मान मार्या सृजते विश्वमेतत "इति श्रुत्या मायाविशिष्ट ईश्वरशन्वेन व्यनहार्य सगुरण ब्रझ्र नगदकारणं। सविद्याविशिष्ट जीवशवदेन व्यवहार्यँ अरधेव मोक मोग्यभावारिना चतैन इति मामाविद्याविभागोप्यभिमन मते युक्त एव। "माया मवेद्िमलसलगुणप्रधाना प्रोकामलापिहितं-सत्वगुणात्वविद्या।" इति मायानिदययोः, "आात्मविद्याविलासोकं" प्ृथक दक्षणं सब्च्छते। "जीवो ब्रम्म विशुद्धाचित मेनस्तस्यास्तयोर्द्वपोः अविद्या तन्चितोयोग: घडस्मा कमनाद्य:।।" इ त्यक्न् मते धण्णां अनादिसिद्धलाह्ीकाराव मोकृमोग्यादि व्वव्रस्था, म्रुम्ब दुःसादि व्यवस्था म्रह्मानन्यत्यसिद्धिश् सकच्छते। ज्ञानरूपे न्रम्माणि अविद्या मायासक: कर्थ भवेत इतिच्वेत जले औव््यमित मग्नौ शैत्यमिय संभवेदेवेवि न दोप:।। ६ आरम्भगाघिकरणं। ("१)-विशिषादैवं १५ तदनन्यत्वमारम्भणशन्दादिम्य: । (१५२) १६ भोवेचोपतळ्घे:। (१५३)

पा. १] १६९ १७ समात्तापरस्य। (१५५) १८ ससद्व्यापदेशन्तेतिचेन घर्मान्तरेण वाक्यशेपाठुक्तरेशन्दान्तराघ। १५६ १९ पटवख। (१५७) २० यथा च प्राणादि: । (१५८) ब्रम्मानन्यत्वमेतत् वदितरजगतस्सत्यता नेति सुकत्या प्रोचु्मिथ्येति वाक्यं क्वचिदपि न भवेत् सत्यमित्येव सिद्धम्। -एवं चेत् कार्यहेत्वोः कथमपि तद्नन्पत्वसिदधिर्न च स्यात् मैव सर्वेपु कार्येष्यनुविशति परत्रह्म तस्मातदैकयम् । ३३९।।. सन्मूलं च सदाधारं 'ऐतदात्म्यमिद'स्विति। जीवेनानुग्रविश्वेति सत्यं अगदितिस्थितम्। मृल्लोहकाप्पयससत्यवाणी नान्यस्य सत्यादि रुणद्धि किन्तु। ज्ञाते मृदादों सति तद्विकारा: ज्ञाता भवन्वीति तदेच सत्यम् ।।३४२।। 'इत्येव' शब्दान तथा तदर्थ: मृत्स्नैव सत्य त्वति वेदवाक न। सुवर्णमृत्स्नादि च सत्यमेतदनित्यमन्यच्न विकारजातम्॥ ३४२॥ 4 ब्रह्मात्मसदहं शव्दाः भवन्ति ज्ञानिवाचिन: । ईक्षां चक्रे विभेतीति चिन्माननस्य कर्य भवेत् ॥ ३५३ ॥ अधिकरणार्थ: 'सन्मुलाइसोम्य इमाः सर्वा: पञाः सदायतनाः सत्पतिष्ठाः (छा-६-३-३) इत्यादि विपयवाक्यम्। अत्र होके कारणात् कार्यस्य भेद एव बुद्धिशब्दकार्याकारादिमेदाद दृशयत्ष इति नमणोमिन्ननिमितो- पादानसनं न संभवतीति माप्ते 'तदनन्यत्वमारग्भणशब्दादिभ्यः ॥' तद्ननयलं - वहाणोननपव्वं जगतः आरम्भणशन्दादिभ्योवगम्यते। 'ऐतदातम्यमिद सवं (छ ६-८-६,७) इत्यादिनां अजकार्य इदं नेतनाचेतनपपश्रूपं सृष्टेः प्राक प्रपश्वरूपभावेन सूक्ष्मतया आसीद। सृष्टयुवर 'कूर्मोद्रानीय सर्वशः' 'उभय- व्यपदेशासहि वुण्डरवत' इत्यादि न्यायेन न त्झण: प्रपम्वरूपेण परिणामाव नद्ा- नन्यर्त्वं सिद्ध । परिणामित्े दोषभाकर्त्व तु 'नियन्तृत्वात' इत्यादिना परिहतं। म. 22

१७० [र.२ मृत्नैव सत्यं इति शुत्यमावात 'मृतिकेत्येव सत्यं' इस्युक्लवान् मृदादि दृष्टान्तैथ्व सर्व दर्न्य सत्य, तद्विकाराश्र यनित्या इत्येत्र शुत्यर्थस्यात्ीकतव्य- स्वात इति।

पण्णां चानादिताङ्रीकृतिरपरमतेSनादिनित्यों समायों। नित्यानाद्योक्ष वाच्ये भवति न हि भिदाउद्वैतिनां तुल्यता नः पण्णित्यास्तन्मते स्यु: सकलमपिमते लक्ष्मणार्यस्य नित्यम् ।३४४।। अनादेनाशिता दृष्टा सा नो नित्यस्य चेति न। मृदादिपरिणामाळि नाशो रूपान्तरं स्वृतम् ॥ २४२। अपि न नरमते ब्रह्मण: जगतए। वैषम्यनैर्घृष्यपरिहारार्थ अनादित्वा- श्रीकृतिरभ्युपेयते। असिम मते तु गर्मे में पदाथानां नित्मलाद अनादि- कर्मणः एकरमैवाम्युपगमेन साम्यवषम्यसिद्धि: मवनीति लाघकमस्ति। अवि च नित्यानादिवब्दयो: वतुतो अर्थमेद एव न ।। न च अनादित्वस्य नाश्यत्वादिसिद्धया, नित्यस्य तदभावाच अर्थमेदो भवत्येवेति वाच्य। भावान्तरामाववादि पक्षे वस्तुनः परिणामसर्वेऽपि नाश्यलाभावात वस्वनतररूपेण सत्वाभ्युपगमात। न च निर्वाणस्य दीपस्ष्य वस्त्वन्तराभारस्य सिद्धलवात निकारजातं सरव नास्यमेत्र; न तु बस्तन्तरमिति वाच्यम। लोके सर्वस्य विकार जातस्य भावान्तरमेव दृष्टमिति निर्वणदीपस्यापि भावान्तरं कल्म्यमेव। 'भूयसां स्यात चलीयस्त्वात' इति न्यायाद। मत एव, श्रीरक्ष्मीनृसिंहस्तवे असमामिलक्तम विकार्यनित्य तिति केनिदाहुः नर्सिह। तच्ापि न युकमेव। विनश्यद्न्यत भजते हि रूपं मावान्तरं त्वेतदभावरूपम् ॥ यलस्पति द्रव्यगिरद सृपेति न तब् तस्य प्रकृरति समेति। घरादिनरोऽपि मृदादि दष्टेः निर्वण्दापेऽपि तर्थैव कस्प्यम।। (श्रील स्तव-पूर्दभाग २१२-११३)

६ आरम्भणाधिकरणम्। (४६)-ह्वैतम् . १५ ओ तद्जन्यत्व्रमारम्भणशब्दादिभ्यः। (१५०) १६ ओं भावेचोपतब्येः। (१५२) १७ मों सत्त्वाच्चापस्य। (१५२) १८ मों असद्वयपदेशानेति चेत्र धर्मान्तरेणवाक्यशेशत्। (१५३) १९ मों युक्ते: शब्दान्तराच। (१५४) २० ओं मटवच 1 (१५५) २१ मों यथा पाणादि:। (१५६)

यथा कुलालस्प घटादिसृष्टौ आलोकवाय्वादियुता च सृत्स्ना। अपेक्षिता तद्वदिहापि विष्णुः मापेक्षते साधननरगमेपः॥ ३४६ ॥ सर्वज्ञशक्त्यादिगुणैस्सुपूर्ण: नापेक्षते किचिदपीड विष्णु:। तस्माद्जन्यत्वमिहोपपत्र असाधनस्सन् सृजतीह सर्व ॥ ३४७॥। पटादिसृष्ट च यथा हि तन्तु: तथा सरीरेन्द्रिपसाधनञ्ञ । अनुप्रविश्यैय जगदिसृष्टि करोति तत्साधनवान् हि विष्णुः ॥ ३४८॥। अधिकरणार्थ: किस्विदासीदविछ्ठानं आरम्भणं कतमस्वित कथासीतू' (ऋ १०.७१-२) इति ब्रम्मण: रृष्टिकाले साधनाविष्ठनाययनुक्ते: घटादि निर्माणे कुललयेव साधनापेक्षा न संभवति। कुलालो हि पर्तन्तर: विष्णुभ स्वतन्त्र:। 'साधनानां साधनत्वं यतः किं तस्य साधनैः इति प्रभाणात साप- नान्तरानपेक्षयैव विष्णुः सृषटि करोति। प्रकृति पुरुष चैव प्रविश्य पुरुषोसमः। क्षोमयामास भगवान् सष्टयये जगतो विभु: ।।' इति भमाणात शरीरेन्द्रियादि साधनवानपि भवति विर्णाः।

१०२ मतलय सारसंघ्रहे। [अ. २ इतरव्पपदेशाधिकरणम्। (४३)-अद्ेतम् ११ इतरव्यपदेशाद्विता करणादिदोपपसक्ति:। (१५५) २२ अविकन्तु नेवनिरदेशात। (१५६) २३ भक्मादिवच तदनुपपतिः। (१५७)

स चेतनं ब्रमम जगवदानं स्वकीयह्ु:सादि नयेत् कर्थ नत। मर्व विशुद्धं न जगनिदानं मायाविशिष्ट च मचेतनं तत॥ ३४९॥ अनादि बद्धेषु हि दुःखसृष्टिः मायानिषृ्तपैव विमुक्तिभाज:। ब्रह्नेतरदन्धविभोक्षभाकु त न त्रक्णो दुःससुसादयथ्।।३५०।। अनादिसिद्धा पडिहापि शास्त्रे ह्यनादिजीवरेषु हितादिसृटिः। वदीय कर्मानुसृते: परेशः सृष्टि करोतीति न कोपि दोप: ॥.३५१॥ गूढ अ्रकेतं तमयाऽनृतेन प्रछ्यादिता: कर्मधृता हि जीचाः। किश्वापि दरश्यं सकलें सृपैव मिध्यामतिस्सैव हिनादि सृष्टिः॥ ३५२॥1

यथा पृथिध्याश्रयवीजगन्धः किंपाकचृतादिषु मिल एव ॥ ३५३॥ नह्ाव बीज जगतोपि सिद्धूं उपाधिसंगात् बहुयाषिमेद। आत्मा दि नित्यो विभुरेक एव मरीचिकेवान्यदसत्यमेव।। ३५४॥ अधिकरणार्थ: त्रम्मणः सत्मुक्त। म्वतन्तः कोति सचेतनः एरमेश्वरः जन्ममरणजररोगाद्यनकानर्थजालं भतम्नः कर्य कुयात इति माक्षपे 'अधिर्क तु भेदनिवेश्याव' इत्यादिना तत्समाधानसुच्यते। 'अक्षान- कायो बजते (इवं -९) इति कुत्या मायानिशिष्ट अनित जगतारगे; नतु छुंद।'यारमा वा भर दष्टव्यो: थोक=्यों' (उ २'५) इत्यादिना शुद्धभरक्मण एव सन्पेष्टव्यादिकं श्रयते। मशा र्ी सर्पमदलनाम्युधारादिरयस्यते चदत पहाणि भोतभोभ्यादिभरम:। व्तुतः तत्त्रमसौत्यादिना जौवमकमेद एव एक एवलेति सिद्धानत:

पा. १] १७३ मेदानेदा आकाशा दिवदुपाविभेदादुपपदेते एव। यथा पृथिवीलाश्रयाणं अशमनां केचित वजवैडर्याडयः, केचित सूर्यकान्तादय:, केचिलोष्टपापाणादयः यथा प्रतिव्याभपाणां चीनानां बहुविधं पत्रपुम्मादिवैचिनयं तथा त्रम्मणोविद्या- वजात सर्वनुपस्चत इत।।

७इतुरव्यपदेशाधिकरणम्। (४२)-विशिराद्ोतम्

२२ अषिकं तु मेदनिर्देशात। (१६०) २३ अद्मादिवच्च तदनुपपतिः। (१६३)

नक्ष स्तन्त्रं समुग यदि स्वात् सुखेकतानं जनयेन्जगद्वि। तलो जगन्कारणवस्तु माया विशिष्टमन्यद्धि सदा प्रकागम्॥ ३५६॥ मैवं विशुद्धं स्वयमेन भात चिन्मालमङ्गीक्रियते यदीह। विशुद्धविज्ञानघनस्वरूपे मायापिधानं न. कदानि जीवेत्॥। ३५७।। देहो यस्य न्रह्मण: सृपवर्गस्सर्वस्तरमाद्विदत्रदेही परश्ेत्।. मरवेर्दुःसं मूर्तिनस्स्यादितीयं चित्रे मस्ते राकेिमेव्रात न स्यास ।२५८ यवतनस्य यदूव्य आधेर्य शेपमेव च। तच्तस्य हि शरीरं स्यानास्त्यन्यन्स्तिलक्षणम् ॥३५१॥

अविकरणार्थ:। 'अयमालना द्वक्र' (हृ ६-४-५) 'तत्तमसि' ( ६-८०७) इत्यदि भुत्ा तगदद्यगोरनन्यतं पररसाचितं। तन्न शिशिदा- क्षिप्य समाधानं कियते सूत्रकारैः। जीवस्य वक्कमावोपदेशे अ्रसैव जीव इति सिद्धया, मालन: हिताहितादिमिश्जगत्तष्टयादिदोषः ब्झगः प्रस्ज्येरनिति नेव, जीवारमन: पृथगेव परंत्रह्ोति 'य आलनि वि्वन्' (बृ ५-७-२२)

१७४ मतत्रयसारसंपद्दे.

पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा' (श्रे-१-६) इत्यादिगि: ज्ञायते। स्थुलचिद चि- द्विशिष्टनकणः कार्यभृसस्य जीव सच्करीरगत दोपा: अक्षणि न प्सन्यन्ते। यथा शरीरगतवाउत्वयुवत्वादायः शरीरिणि जीवे न भवन्ति तथा नरमात्मनीति।

७इतरव्यपदेशाभिकरणम्। (४७)-द्वेतम् - २२ ओं इतरव्यपदेशाद्विताकरणादि दोषप्रसक्ति: । (१५७) २३ ओ भधिकन्तु मेदनिदद्यात। (१५८) २४ भों अश्मादिवच तदनुपपतिः। (१५९) २५ मों उपसंहारदर्शनान्नेति चे-श्षीखद्धि। (१६०) २६ ओं देवादिवदपि लोके। (१६१) २७ .ओं कृत्नमसकिरनिखयवत्वशब्दकोपो वा। (१६२)

जीव एव जगत्कर्ता यदिस्यादहितं कर्थ। विष्णुरे जगत्कर्तां श्रमराहित्यशक्त्किमान्॥ ३६०॥ नैन जीवो अगत्कर्ता निष्प्रतीकादिवेदतः। नित्यो व्यवयनो जञाता सुखीदुःखीति च झुतेः ॥ ३६१ ॥ 4 4 अधिकरणार्थ: । श्रुतिभाप्तर्जावकर्तृत्वपक्ष: इदानी निराक्रियते। जीवस्यैव जगत्काणल्वाभ्युपगमे हिताहितादिदोयप्रसक्ति: स्वादेव। विष्मो: जगतसृष्ृत्वाभ्युपगमे न कोडपि : दोष: सर्वशकयादिमत्त्वाव। मतः विष्णोः जगत्कर्तृत्वाभ्युपगमे हिताहितादिदोयो न भवति। जीवस्य चेवनत्वेऽपि मश्मादिवत वर्तृत्वानुपपतेः सप्टतं न संभवति। गोषु दश्यमानं क्षीरं प्राणादेव जायते।अन्न रसादिरूपेण प्राणः परिणमत्यसो' इति वचनाव जौवे दश्यमान: कायोपसंदारोऽपि विष्णुगत एव। लोके सामान्यपिशाचादीनामरि अन्यशरीर प्रविश्य विचित्न कार्यदिकरणे शक्तिर्दंषा। किमु वक्तर्व्यं विष्णोःशक्तिमत्त्वे। तथा प विष्णुः अन्येरदष्टस्सत जीवादीन् मनुपविश्य करोति कारपति पेति।।

पा. ₹] उपसहा रदर्शना विकरणम्-अद्वॅतम् १७५ ८ उपसंहारदर्अनाधिकरणम्। (४७)-अद्वैतम् २४ उपसंहारदर्शनानेति चेन क्षीखद्धि। (१५८) '२५ दवादिमदपि लोके (१५९)

सृद्दण्डचक्रादिसहायसच्वे करोति कुम्भादिघटादिकर्ता। तथा परेशोऽपि सहायकाही दध्नीतरत्क्षीरमपेक्षते न ॥३६२॥ षटा हि देवेपु सुनीष्यपीह शरीरहर्म्यादि विशेपसृषटि:। चलाकवर्गश्र विनैव शुकं दभाति तस्माविरपेक्ष ईयः ॥३६३॥ अभिकरणार्थ: घटपटादिकर्तु: मृद्दण्डसूत्रापेक्षा यथा तद्वत नम्षणोऽपि साधनापेक्षा भवतीत्यक्षेपे लोके जलं स्वयमेव हिमभावमाप्नोति। क्षीरख दध्यादिभावग्चाप्नोति। वलका च रेतस्सकमन्तरेण गर्म घत्ते। पझ्मिनी च प्रस्थानसाधनमनपेक्ष्यैव तटाकात्तटाकान्तरं प्रतिष्ठते। देवादयश्च इन्द्रादय: सौमरिपमृत्यश् सिद्धयोगिनश सचेतनाः स्वशकर्यैव शरीरान्तरं हर्म्यादिकं, देशान्तरगमनादिकं च कुर्वन्त्येव। तथा सचेतने बमें साधन- मनपेशष्यव जग्सष्टि करोति। अन्र देवादिवदिति दृष्टान्तोपन्मास: साध- नानपेक्षकार्यकरणमात्र एव विवक्ष्यते। भन्यथा एकस्य सामथ्ये दृष्ट अन्योप्येवं भवितुगर्हन्तीति प्रश्नस्य अवकतशसत्यात इति॥ ८ उपसंहारदर्शनाधिकरणम् (४३)-विशिष्टाहैंद २४ उपसंहारदर्शनानेति चेस क्षीखद्धि। (१६२) २५ देवादिवद्पि लोके। (१६३) 'स्वाभाविकज्ञानवलक्किया' दि युक्त परंत्रक विसाधनं तद्। अन्यान्पेक्ष सृजति पपञ्ञ देवर्पिपित्रादिवदेव सवं ॥३६४ ॥। अधिकरणार्थ: सर्वज्ञात सर्वक: बद्षणः बगत्वष्टिः साधना- नपेक्षयैव- सिद्धमति। परिमितरकानां साभनो संहारसापेसत्वेऽवि

१७६ मतश्यसार संग्रहे 'स्वानावकी ज्ञानपलकिया च' (थे६०) इति शन्या संवेंशके: ब्रक्ण: साधनापेक्षैव न। श्षीरजव्यादिकं दविहिमादिमावेषु यथा अन्यानपेस हँ; लोके च देवादय: स्वसकल्पदेव अनेकविचित्रकार्याणि सृजन्ति तहदित्यर्थः। ९. कत्स्न्रसक्त्िकरणस्। (४८)- अह्ंत

२७ शतेस्तु शब्दसूलखात। (१११) २८ आतनि चैंव विचित्राश्च हि। (१६२) २९ स्वपक्दोपाच। (१६३) बक्षँय लोको यदि कृत्सननाश: अद्गीविचेननिष्कलवेदकोमः। शब्दप्रभाणादुमयं न दुष त्रस्ान्यदज्ञानविमिश्रमन्यत् ॥३६५॥ आत्मन्यपि स्वमदशिप्रदष्टः स्वरूयसत्वेऽपि स्थादिसृकिः। मायावि देवादिष दृष्टमेतत् स्वरूपसत्वे विकृति विनेय ॥२६६। प्रधानवादेडपिं समान दोप: कृत्स्नप्रसक्तिय निरङ्गता स्थात्। ब्रह्नैकहेतों च न कोषि दोपोऽविद्याचशाज्जानवलक्रियादे: ॥३६७ ॥ अधिकरणार्थः। इदानी म्रहाण: जगतकारणतपक्षे प्राप्दोष नियारयति। शुत्यवगतं निस्वयवं सल अगद्ूपेण परिणामि चेत कृरस्न- परिणाममसस्ती प्रक्षण एव नाश: प्रसज्येत। सावयवत्वाभ्युपगमे 'निष्कलं निप्कियं शान्त' इत्यादि इन्दभोपेन अनित्यत्वप्रसन्न: सावमवलात; इत्याक्षेपे समाधिः। 'तातनस्य महिमा तवो उणयाँध पूरषः (पूपससं) 'अचिन्त्या: खलु ये भाषाः न तांसतकैण योजगेन्। अकृतिभ्य: परं यच् तदचिनत्स् लक्षणम् ।।' इत्यादिश्वतिस्मृति+यः अतीन्द्रायार्थयाथालयज्ञानं संपटनीयं। अनः यागक्रियाविपयक-पोडशिनस्तोलविकलपवत वसतुन विकन्ासइलान सातय वत्चनिरव्यवत्यो:, अविद्ाकल्पित यमेदाययणेन सावयर्तर दल्वाश्रिल

पा. १] १७७

अगत्सष्टिरुपपट्ले। यथा तिमिरदोषेग अनेकचन्द्रदर्शनेऽपि चन्दैकतवनिश्चयः अनाधितो जायते तथा अलाषि ज्ञानरूपं ब्रझ्म शुद्रमेव । अवविद्याविशिंष्ट जझ्ष अविद्याकल्पित नामरूरादिभेदेन परिणमत इति न दोप:। परिणामश्रुतिश्व वस्तुतो न परिणामप्रतिपादनार्था। अषि तु पश्चकोशादिवाक्यवत 'स एप नेति नेत्यात्मा (बू-३-९-२६) इत्युवदिष्ात्मप्रतिपादनार्थेति सरवं निरवधं। यथा मिथ्याभूता: रथादियोगा: स्वमदशि भवन्ति, मायाव्यादिषु स्वस्वरूपनुप- मदैनैव विचित्रसृष्ठिः दश्यते तदत एकस्मिन्नपि म्रह्णि स्वूपाविकारेणैव सर्वास्ृष्टिरूपपद्यते। प्रधानादिवादिन एवायं दोष: संभवतीति॥ ९ कृत्स्नप्रसकत्वधिकरणम्। (४४)-विशिषाह्ैतं २६ कत्स्नप्रसत्ति निखयत्वाशब्दकोपो वा। (१६४) २७ श्रुतेस्तु शब्दमूललाद। (:६५) २८ आतमनि चैतर विचिन्राश्ष हि। (१६६) २९ स्रक्षदोषाच। (१६७) २० सर्वोपेता च तदर्शनात। (१३८) ३१ विकरणत्वान्नेति चेवदुकतम। (१६९)

एक ब्ह्म व्यवयवमिदं चेतनाचेतनांश: शून्यं नझ्म स्थितमिति यदि ब्रह्मणस्साङगता स्यात्। अ्रूते वेद: प्रमितिजनक: सर्वशक्त्यादिजुष्म् टष्टो दन्तावलमुसमुखे चित्रसर्ग: परस्प॥२६८॥ अधिकरणार्थ:। सूक्ष्मचिदविच्छरीरं ब्रक्ष जगत्कारणं इल्युक्तेपि शरीयशस्य ब्रह्मण: कार्यत्ाइपत्या प्रक्मणोपि कार्यत्वेनोपयुक्तलवात ब्रक्षांशोपि नष्ट एव। निसतयवश्व्रे बहुमवनं च नोपपद्यते। अत. ब्रह्मकारणलं मसमञ्ज- समिव भातीति चेत शव्दैकप्रमाणकत्वेन सकलेतखस्तुविसजातीयत् विचित्र- शक्तिमत्वाद्ययुपगमाट्रल्णः लोकटष सामान्यं दूषणं न संमवति। यथा म. 23

१७८ [भ.२ अभिवसदीनां औष्यशैत्यादिका: स्वाभाविकाः विचिन्नास्यक्तय: दस्ष्पन्ते, -तद्वव'- "शक्तयसस वे भावग्ना मचिन्त्यज्ञानगोचराः। यतोऽतो श्रक्मणस्तास्तु सर्गादया मावशकय: भवत्ति तपता श्रैष्ठ पाघकस्य यथोष्णता"॥ इत्यादि प्माणात ब्रह्मण: जगत्मृष्िः स्वविकारभावादिश्चोपपत्र एवं गजमुखन सिहादी विचित्रएष्टिः प्रसिद्ध एवेति।।

८ शतिशब्दमूलत्वाधिकरणम्ं। (१८)-द्वैतम् १८ ओ अवेस्तुशान्दमूलत्वान्। (१६१) २९ भं आत्मनिचैन विचिन्राश्च हि। (१६४) ३० मो स्वपक्षदोपाचत। (१६५) ३? मों मर्वोपेला च तददर्शनात। ('६६) ३२ ओं विकरणतान्नेति चेतदुक्तम्। (१६७)

विष्णोः कर्तृत्वपक्षे तु न दो: अ्रसजेदिति। अत्युक्तार्य लोकयुकि: वाधितुं नाईतीह या॥३६९। विचित्रादशक्तय: सन्ति विष्णावित्यागमात् प्रभौ। न दोप: परमे कश्चित् गुणा एव निरन्तर:।।३७०॥ अधिकरणार्थ: जीवस्य कर्तृत्वं दृपयति विस्तरेण। जीवः नित्य:, निरवयव: सुखी, दुःखी, ज्ञाता, अज्ञाता, उत्पादिजीवधमें के :; परमात्मनः सर्वशक्तयुक्ते: विचित्रशक्तिमलोक्तेष् विष्णुरेव फर्ता, न जीव इति। 'अपाणिपादो जवनो गृहीज' (शे३-१०) इत्यादिना विप्णोः विचित्रशक्तिमत्त्वमुच्यते। अनसशचिमत्वं सर्वश्तक्तिमतत्वं कार्यकारणाभावत्वादि च विष्णोरेव ह।

सर्वोपेताघिकरणम्। (४९)-अद्वैतम्' ३० सर्वोपेवा च वदर्शनाव्। (१६४)

पा. १] प्रयोजनवत्वा धिकरणम्-सद्ैतप २७९

विकरणत्वान्नेति चेतदुक्तम। (१६५) यस्सर्वरकर्मा स च सर्वकाम: योडपाणिपादो जयनेन गामी। योडकर्मचस्रुस्स शृणोति पश्यत्यतक्र सर्घ क्षतिवाक्यसिद्धमू॥्। ३७१॥ न्रयी विरोधप्रशम विधने स्रष्टेति मायीत्यनृतेन गूढात्। आम्नायगाव्ञानत एव सिंद् परस्थ कस्थापि मते न बुक्ति: ॥३७२॥

अधिकरणार्थः।ब्रह्मणः विचित्रविकारप्पश्चभावे शक्तियोग: क इस्याक्षेपे सर्वकर्मा, सर्वकामः सत्यकमाः सन्यसंकल्पः, यः सर्वन्न: सर्ववित, 'पतस्य सा नक्षरस्य प्रश्ासने" (बृ३-८९) इत्यादि श्रुतिम्यः त्रक्मणः सर्व- शक्तयवगतेः। श्रंतपमाणामेव 'नेति नेति' (बृ ३-९-२६) इति श्रुत्यतगत- प्रतिषिद्धसर्वविशेष-त्रद्मणोडपि 'अपाणिपाद' इत्यादि धुत्या साधनसामन्यभावेऽपि सृज्यसगेश क्तिमत्वमस्ती त्यनगम्यते। वेदान्तिनः शब्देकममाणका हीति।

१ प्रयोजनवत्वाधिकरणम् (५0)-अद्वैतम् ३२ न प्रभोजनवत्ाद्। (१६६) ३३ लोकवत लीला फैवल्यम। (१६७) यह्रह्म निष्कानमदो हि स्ष्ट सृप्टेः फलं नैव हि दृश्यतेत्र। यथाSऽसकामस्य विभोध लीला श्वासादिषद्दल्लण एव भाव: ।।३७३।। अधिकरणार्थः। उन्नवच प्रपश्रूपं जगहंबे परमेश्वरकर्तृफन भवते; परमेश्वरस्य प्रयोजनाभावात इत्याक्षेपे 'लोकवतु लीव् कैवल्य' 1 यथा राज्ञ: राजामात्यन्य वा प्रथोजञनाभिसन्धिरहितम्य लीलरूपा. पवृतम: कन्तुकदि विहारेषु भवन्ति, यथा च उच्छवासनिश््वासाद्यः बाह्यप्रयोजनानपेक्षषैव स्वभावादेव प्रवर्तनते वमैव परमेश्वरस्यापि सृष्विरिति ज्ञापते। अभापि नेयं पर्मार्थविषया सृष्ठिः। अपि तु नझात्ममवमतिपादनाय 15केहादि= ददिति ज्ञेमँ। इति।।

१८० मत रयसार संग्रहं

१० प्रथोजनवत्वाविकरणम् (४५)-वििष्टाद्वैतम् ३२ न प्रयोजनवच्वात् (१७०) ३३ लोकवतु लीस केवल्यम्। (१७९) ३४ वैपम्यनध्टृण्ये न सापेक्षत्वावथा हि दर्शवति। (१७२) ३५ न कर्मावभगादिति चेन्नानादित्वादुपयद्यते चाप्युपलभ्यते च (१७२) ३६ सर्वधर्मोपपतेथ। (१७४) अवासकामस्य अगद्विस्गे कीडाफलवक्तुमशक्यमेव। जरम्मृतिकलेशभयप्रय्यतिजुष्टं हि सृष्टं जगदत्र दष्टम्॥३७४॥। संकल्पमात्रेण विचितसृष्टिः अनादिकर्मानुसृतेर्न दोपः। वैपम्यनैर्शृष्यकथा परस्मिन् अह्ण्यतो नासिति समञ्जसत्वात् ॥३७५॥ आवेकरणार्थ:। 'आपकामस्य का स्पदा' इति ब्रह्मणः विचित्नसुष्टै। प्रयोजनाभावात लीलेत्यपि वकु न सक्यन इति प्राप्ते सर्वमामम्यापि राज्ञः ल्ारैकप्रयोजना: कन्तुकाSरामादिविहार इव स्वसंकल्यमात्रेण जीवकमानुसृत्या लीलायैव सष्टि करोतीति न दोष:। सर्वज्ञसर्वशक्तिमदपि ब्रम्म चेतनकर्मपेक्षया नगत्जतीति ब्रह्मण: यक्षपातादिकथा नेति विदनिद्विशिष्टवक्षण एवं कारणलाद्ीकारे श्रुत्युक्तसर वधमॉपपतिः सभवतीति सिद्धूग।

९ शयोजनवत्वाधिकरणम् (४९)-द्वैतम् ३३ ओं न प्रयोजनवत्वात्। (१६८) ३४ ओ लोकवचु लीव कैवल्यम्। (१६९) सुखोदेकात् यथा मच: कुरुते नृत्यगीवकय्। तभा विष्णुर्जगतसृष्टि करोत्यानन्दवः खप़म्॥ ३७६॥ अधिकरणार्थ: 'नथ य एव एव परमानन्दंः (३-६-३-३३) इत्यादि शुत्या कृतकृत्यलान् मयोजनाय वगत्ससिं करोति विष्णुः

पा. १] १८१ 'सृष्टयादिरक हरिनैत्र पयोजनमपेक्ष्य तु। कुरुते केवलनन्दाव यथा मवस्य नर्तनम्॥ इति केवललीलायैव सृजति।

१२ अवैपम्यनैरवृण्याधिकरणम्। (५१)-अद्वैतम् ३४ वैपम्पनैष्टण्े न सापेक्षत्वाचथा हि दर्शयति। (१६८) ३५ न कमीविभागादिति चेनानादिलवाव। १६९) ३६ उपपदते चाप्युपलभ्पते च। (१७०) दुःखैकतानं क्वचिदत् सष्टिः सुखैकतानं द्विसयं क्वचिच। अनादिसंसारिवृपानुसृत्या सृजत्यवत्यत्ति कृपादियुक्तः ॥३७। अधिकरणार्थ:। स्थूणानिखनन्यायेन सॉकनगकारणतं न्रणः ददीकरोत्यनेनाविकरणेन। 'समोडहं सर्वभ्तेषु'; 'न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः :त्यादिना निष्पक्षपातिनः ब्रम्मगः सष्ट्त्वाम्युपगमे सष्ट। बहुबिधपक्ष- पातदर्शनात न बहाणः जगत्कारणल युक्तमिति प्राप्ते, ईश्वरस्य विषमत्व- निघृणसे न पस्न्येते। अनादिजीवगतधर्माधर्मापेक्षयेत सृष्टि करोति। अतः ईश्वरस्य न पक्षपातादिदोप:। नीहीयवादि सष्टी मेघस्य साधारणकारणवेपि नहीयवादि वैषम्यानि तवह्ीजगतासाधारणसामथ्यानि यथा कारणानि भवन्ति तथैव ईश्वरोऽपीत्यर्थ:। 'पुष्यो वे पुण्येन कर्मणा भवति, पाय: पापेन) (३ ३-२-१३) इत्यादि श्रुतेः संसारस्मानादितावगतेः सर्वमुषाद्ते। वस्वुतस्तु यनिवाच्याच सृष्टिरिययुक् न निस्मर्तव्यम। राषे: याथार्थ्यमम्युपगग्य इद समाधानमुक इति ज्ेयं। इति ॥।

१० वैषम्यनैघृण्याधिकरणम्। (५0)-दैतम् ३५ ओ वैप्यनैर्पृण्ये न सापेक्ष-पाचथा हि दर्शयति (१७०) ३६ मों न कर्माविभागांदिति चेनाना दित्वाछ। (१७१) २७ मों उपपद्यतेचाप्युपलम्यते च। (१७२)

गवत्रयसार सेअडे

जीवकर्मानुसृत्यैव सुखाधकत जगद्वारिः । सृजतीति क्षतिर्वक्त हयनादित्वाच कर्मणः ॥ ३७८ ॥ जीवस्य कर्मापेक्ष्पैत्र विष्णुस्सृजति चेत् प्रभु:। अस्वातन्त्यं भवेनैव सृषटिविष्णोरनुग्रद्दात्॥३७९॥ अधिकरणार्थः। हरे: जगत्सृषिः जीवगतपुष्यापुष्यापेक्षपवेति न विष्णोः वैपम्यनैर्धृष्यदोप: । कर्ममोनावित्वाद। 'द्रव्यं कर्म च कारश् स्वभावो जीव एव च। यदनुमहतस्सन्ति न सन्ति यदपेक्षया।। इति, प्रमाणात विप्णोः कर्मपेक्षत्वेडपि स्वातन्त्रयमस्तयेव। 'स कारयेत पुण्यमथाधि पापं न तावता दोषवानीशिता कपि। ईशो यतो गुणदोधदिसिच्वे स्वयं परोडनािरिादि: प्रजानां।। इति चतुचेदशिखा वाध्याव विष्णोः कारययितृत्वेऽवि स्वानन्त्र्यस्य द्ानिने। दोषश्च नेत्यसगातलात।

१३ सर्वथमोपपत्यधिकरंगम्। (५२)-अद्वैवम् २७ सर्ववर्मोपपचेश्। (१७१) सर्वशक्तिमहामायं सर्वज्ञं मह्मलक्षितं। सर्वधर्मोपपत्तिश्र ब्रह्मवादे तु धुज्यते ॥ ३८० ॥ अधिकरणार्थ:। सोपनिपट नेतन व्रह्मजगत्कार णवादे संवज्रत्वर्न सफलयर्मोणपाः सम्भवति। न तु पधानदिवाद इस्ते ससिद्धम्।

३८ ओं सर्वधर्मोपपचेश। (१७३) गुणधभता विरुद्धाश् विष्णो सन्त्यक्षता अपि।' तथा प्रती तिग्ज्ञाना विष्णुम्सर्वगुणान्कित: ।।३८१।

पा. १] १८३ अधिकरमार्थ: 'चिम्या अचिन्तयाथ् तथेव दोषा: भुताश् नाहैदि तथा मरीऊ: इति पमाणात विष्णावेव सर्वगुणो पपतिस्सम्भवनीति सर्वमुपपन्रं।

दानाविकारिणा मतनयनिरूपकाणां काळि पद्ीपुर रङ्गाचार्याणाँ कृतिषु मततयसार संमहे हीजीयाध्याये प्रथम: पाद: ।

।। मतत्रयसारसंग्रहे द्वितायाध्याये द्वितीय: पाद: ॥

१ रचनानुपपत्यिकरणम् (५३)-अद्ैवं १ रचनानुपपचेय नानुमानम्। (१७२) २ पदृतेश्च । (१७३) ३ पयोम्बुवचेतत्ापि। (१७४) ४ व्यतिकरेकानवस्विते श्ानपेक्षतात। (१८५) ५ अन्यात्राभावास न तृणादियन। (७६)

७ पुरु्पावमायदिति चेठथापि। (१'ढ)

९. अन्ययानुमिता न जयकक्रिवियोगात (१८०)

निराकृतस्सांख्यमवाभिमानी तकांनुमाम्यां यववे पुनथ। जीवाथितस्पेव च सृचिकादे: घटादिरूपा विकृति: प्रप्षा॥ ३८२॥ सोर पथाऽवेतनमेव वत्सविवृदयेऽम्मय् परोपकृत्यै। निम्पन्दवे सा प्रकृतिर्नरस्य वृप्त्ये घरीर स्वपमेब पास्ते॥ ३८३।।

१८४ मतव्यसा रसग्रहे। [भ. २

दक़शक्तिहीन: पुरुपश पह्ुमाशित्य कार्य सकलं करोति। अश्माह्ययस्कान्त इइस्थितस्सन् आकर्पतेज्यस्स्वयमेव दृष्टम्। ३८४।। इत्यादि दष्टान्तगणैः प्रधानं प्रवर्तयत्येव नरं स्वतृप्त्ये। निरीश्वरस्यैव तथोक्तिरस्त बलैव सर्वत्र च चर्तते नः।३८५ ॥ पयोग्ुपंग्वन्धशिलादयोऽपि स्वीय प्रवृत्तौ परमाश्रयन्ते। अतश सांख्याभिमतं मतंतु विरोधटष्टेरसमंजसं तव् ।। ३८६ ।। अधिकरणार्थ: । सांख्याः पुनः कानिचिद्वेदान्तवाकयानि सवानु- कूलानीति कृत्वा -स्वमतानुगुण्येनैद उपनिषद्धाक्यानि न्याख्यातुमारभन्ते। अतः तनिरास: युनरपि क्रियते। केवलमधानमेव जगतकारणं। केवल- मृदादिरेव घटादिरूपेण परिणमते इत्युक्ला पंम्न्धशिलादीनां परवृति दृष्टान्तत्वेनोदाहरन्ति। तत्र समापिः 'योष्मु तिष्ठन् (१ ५-७-४) एतस्प वा अक्षरस्य प्रशासने (वृ५.८-९) इत्यायुरनिष्द्वाकयै: सर्ववस्तषु गमेश्वरस्य सत्वादेव तेषां ताहशशक्ति:। न तु स्वयमेवेति। नेवनानविष्टित प्रधार्न न न कदानित परिणमितुं शक्तम्। कुम्भकारानवि- छवितमृदाविविदिति, सांख्यमतपरकीमाया न परस्पर निमतिषेभसतवाच्च सांर- मतमसमस्सम्। ननु-

तद्विपरितः श्रेमां व्यकाव्यक्तज्ञविज्ञानाव ।' अस्मार्थ :- आानुश्रविक :- वेदेक्तोपाय :; परत्यक्षोपाय एव। स हि-वेदोक्तोपाथः; अविशुद्धिक्षयातिवययुक्त-'न हिस्यादिगति शासत्रनिपिद्धहिंसा च, वृक्षपत्रादिवेदन-सषुद्जन्तुनाशादिदोपभ्र भविशुद्धि:, यागादि कर्मफलस्य क्षमित्वेन क्षयानन्तरं दुःखोसविश्य क्षयशब्दार्यः। तत्रापि दुःखाविक्यसत्वे अतिशयशब्दार्थ:। अतश् एतादरा दोषदुष्टः वैदिक- मार्ग:। तद्विपरीतः वैदिकमार्गविरुूद्धः: अपान्-श्रेयःपदः। व्यकाव्यकज् विज्ञानात-व्यक-भूतादि; मव्यक्त1धान; ज :- पुरुषः; एपां विविच्यज्ञानात मात्मन्ति कदु:खोच्छेदरूप: :

पा. २] १८५ नेविकमार्गे हिल्ा सांस्यमतोक-व्यकान्यकज्विज्ञा नमेव संपादरीयं, मोज्ाप इति तात्पयें। अत एवं भारतेऽपि "वातैतत्व हुशोऽभ्यहवं जन्मज न्मान्तरेवदि। वयीघर्ममभर्माडयं न सम्बक् प्रतिभाति मे ।।" गीतायां च- नेगुण् यविषया वेदा: निस्केगुप्यो मवार्जुन । निर्द्ेन्द्ो नित्यसलस्ो निर्योगक्षेम भात्मवान्।।' 'कमनितो लोक: क्षीयते' इति श्रुती च सा कयमतानुसारेण वैदिकमार्गद्पणमेव प्रतिभाति। अतः सांस्यमतमादरणीयमिति नेन। 'वं पर्डिशकमित्याङ: समुविशमथापरे' इति। प्रकृतिपुरुषाम्यां व्यतिरिक्त परमेश्वरोस्तीत्य- म्युरगमाद परमपुरष एव जगत्कारणमक्नीकर्तन्यम। वेदिकमाणोक दृपण न न मटते। सामान्यविशेषन्पायेन उत्सगापवादन्यायेन च 'पदे जुद्दोति' ; 'माइव- नीये जुद्दोति; 'न हिस्पात सवाभूतानि' 'अग्निषोमीयं पशुमालमेत'; इत्या दितु दोपाभावस्य प्रदर्शितलाठ।

'न हि भिक्षुकाइसन्तीति स्पाल्पो नाविश्रीयन्ते; न हि मृगास्सन्तीति बद नोप्यन्ते' इति न्यायात 'मत् दुःखेन संभिन् न च असमनन्तरम्। भमिलाशोपनीतं यद तत्सुखं स्वपदाहरदम।।' इल्युकानन्दसमुद्माप्त्यर्थकर्मणि किश्िद्शुद्धयादिकं संजावमपि न दुःखाय भवेदा 'न साहसमनास्य नरो मद्राणि पश्यति, इति न्यायत। 'कूपसवानवत एतद्वविष्यति; तद्चया; कूपसानक: कूर्य समन् यद्यपि मृदा पांशुमिश्व भवकीरणो भरति सोस संजातासु तत्र एव सं गुगमासादयति येन स च दोषो निर्दष्यते; मूयसा बाम्युदयेन योगो भवति" इति महामाप्यन्यायाघ्य न दोप:। "असारमल्मसारं च सारं सारतर त्यजेव। मजेत सारवम शास्त्रे रत्नाकर हवामृतं । म. 24 +

१८४ मतल्यसतारसंमहे। [अ. २

टक़शक्तिहीन: पुरुपश् पह्ुमाशित्य कार्य सकलं करोति। अश्माहयस्कान्त इइस्थितस्सन् आकर्पतेऽयस्स्वयमेघ दष्टम्।२८४॥ इत्यादि दष्टान्तगणेः प्रधानं प्रवर्तयत्येव नरं स्वतप्त्यै। निरीश्वरस्यैव तथोक्तिरस्तु ब्हैव सर्वत्र च चर्हते नः।३८५ ।। पयोम्युपंग्बन्धशिलादयोऽपि स्वीय प्रश्तौ परमात्रयन्ते। अतथ सांख्याभिमतं मतेतु विरोधटष्टेरसमंजस तत् ॥३८६ । अधिकरणार्थ: । सांख्याः पुनः कानिनिद्वेदान्तवावयानि स्वानु- कृरानीति कृत्वा स्वमतानुगुण्येनैन उपनिषद्वाकमानि व्यास्यातुमारभन्ते। अतः तन्निरासः पुनरपि कियते। केवतप्रधानमेव जगत्कारणं। केवल- मृदादिरेव धटादिरपेण परिणमते इत्युक्ला पंन्वन्धशिलादीनां प्रतृषि दष्टान्तत्वेनोदाहरन्ति । तव समाधिः 'योप्सु तिशन (पृ ५-७-) एतस्म वा अक्षरस्य प्रशासने (बृ५-८-९) इत्याधुपनिषद्धावयेः सर्ववस्तुपु परमेश्वरस्य सत्त्वादेव तेषां तादशशक्तिः। न तु स्वयमेवेति। चेतनानविद्टिन पधानं च न कदाचित् परिणमितुं शक्तम्। कुम्भकारानवि छितमृदािवदिति, सांख्यमतप्रकीयायां च परस्पर विमतिषेषसत्वाच सांरूप- मतमसमन्जसम्। ननु-

तद्विपरितः श्रेयां 0यकाव्यकज्ञविज्ञानान ।।' अस्यार्थ :- भानुश्रविक ::- वेदोकोपाय :; पत्यक्षोपाय एव। म हि-वेदोक्तोपायः; अविशुद्धिक्षयातिशययुक्त :- 'न

भविशुद्धिः यागादि कर्मफलस्य क्षयित्वेन क्षया नन्तरं दुःसोसविश्व क्षपरव्दार्यः। तत्रापि दुःखाधिक्यसत्त्वं अतिवायशब्दार्थः। अतन् पतादरा दोषदुष्टः वैदिक मार्ग:। तद्विपरीतः वैदिकमार्गविरुद्धः; भेयान्-श्रेयःपरदः। व्यकाव्यक्तन्- विज्ञानात-व्यक्तं-भूतादि, मव्यक्त रघानें; न :- पुरुष; एवां विविच्यज्ञानात आात्यन्ति कदुःखोच्छेदरूप ::

१८५

वेविकमार्ग हि्वा सांस्ष्यमतोक्तव्यक्ाव्यकज्विज्ञानमेव संपादनीयं मोक्षाप इति वालये। मत एव भारतेडपि "ताते तहब हुशो डम्यरवै जन्मजन्मान्तरेप्वपि। त्रयीधर्ममपर्माव्यं न सम्बक् प्रतिभाति मे ॥1"' गीतायां च- त्रे गुण्पविषया वेदाः निस्सेतु्यो मवार्जुन। निर्द्वेन्द्ो नित्यसत्वसो निर्योगक्षेम मालवान्।।' 'कमनितो लोक: क्षीयते' इति भ्रुते न सां स्यमतानुसारेज वैदिकमागदुप्णमेव प्रतिभाति । वतः सांस्यमतमादरणीयमिति चेन। 'वं ्षडिशकमित्याहु: ससविशमथापरे' इति। मकृतिपुरुपान्यां व्यतिरिक परमेश्वरोस्तीत्य म्युपगमात परमपुर्ष एव जगत्कारणमश्ीकर्तन्यम। वेदिकमागोंक्त दृपण न न मटते। सामान्यविशेषन्यायेन उत्सर्गापवादन्यायेन व 'पदे जुदोति'; 'भाइव- नीये जुहोति: 'न हिस्यात स्वामूतानि; 'अग्निषोमीयं पशुमालमेत'; इत्पा- दिपु दोपाभावस्य प्रदर्शितलात।

'न हि मिश्ुकारसन्तीति स्वाल्यो नाषिश्रीयन्ते; न हि मृगस्तन्तीति यवा नोप्यन्ते' इति न्यायात 'मल दुःखेन समिन न न ग्रसतमनन्तरम। अमिलापोपनीतं यत तत्तुखं स्वपदा(बदम्।' इत्युक्तानन्दस मुद्माप्त्यर्यकर्मणरि किजिदशुद्धवादिकं संजाउमनि न दुःखाय मवेव। '7 सादसमनार्य नरो मद्राणि पश्यति, इति न्यायत। 'कूपखानवत एवद्रावेप्यति; सदयया; कूपलानक: कृप सनन् यद्यपि मृदा पांगुमिश यावकीरणो मरति सोप्ु संजावासु तत एव सं गुप मासाद्यति येन स व दोषो निर्ईप्यते; मूयसा चाम्यदयेन योगो सवति" इति महामाप्यन्मायाच न दोफ:। "असारमत्पसारं च सारं सारत्र त्यजेव। मजेत सारतमं शास्त्रे रत्नाकर दवामृर्त।!' *1 म, 34

१८६ कतत्रयसारसमद्दे [ *- २ इवि वास्ात मोक्षार्थिन: मामादिकर्मफलेपु विरक्तिमाअरर्थतालमीर्थकरबाव गीता कोकस्येति।

रच नानुपपत्यविकरणम्-विशिष्टादैवम् (१) रच्नानुपपन्ते नानुमाने प्रतुतेध।

(:) अन्यतामावाघ न तृणादिवित् ।

(६) पुरुपाश्मवदिति चेतदुक्तम्। (७) अक्िति्वानुपपतेम। (८) अन्यथानुमिती न जशकतिवियोगाव। (९) विप्रतिषे वाचासमज्जस्षम। केषांचिन्मन्दबुद्धीनां युक्त्याभासम जानताम्। स्वग्रोकतार्य दढीकतुं परपक्षो निरस्यते।।३८७।। विचिन्न सभिवेशादिकार्य तत्समहेतुकम्। प्रधाने जगतो हेतु मैरं ब्रक्मविशेषितम्।। तृपादेः क्षीरभावथ वृपजग्धे न दशयते। सर्वत्र तिष्ठति ब्रह्म 'योऽप्सु तिष्टन्निति श्रुवेः ॥ प्रधानवादे सर्वत्र परस्परविरुद्धता। टषा विप्रतिपेधाच सांख्यवादो निरस्पते॥ ३९० ॥ अधिकरणार्थः /स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिहमनुमानश्चतुष्टयंः 'यस्तर्फेंगानु- सन्नते स धर्म वेद नेतरः इति श्रुतिस्मृतिभ्यामनुमानस्य प्रमाणतमतेन मजीकृत्य आानुमानिर्क मनानं जगत्कारण भवहु। वत्सविवृद्धिनिमितं क्षीरस्य यथा प्रवृतिरज्ञस्य। पुरुष विमोक्षनिमिव तथा प्रृति: भधानस्म॥1

पा. २] १८०

'मेदानां परिणामात् समन्वयाचछक्तितः प्रवृवेश ]

'कारण मस्त्यव्यक्त प्रवर्तते त्रिगुणतस्समुदायाच। परिणामत सलिलवत प्रतिपतिगुणाश्रयविशेषात!' 'पुरुषम्य दर्शनार्थ कैवल्यार्थ तथा प्रधानस्य। पंस्वन्धधवदुभयोरपि सयोगसतकृतससगे ॥ ' (सास््यकारिका) इति सांस््यमन्थेन यथा सलितं एकमपि सहकारिमेदात गुमवेदम्याच नारिकेल जम्व्रीरादि सहकारिभेदात मधुरतिक्तरसादिभावं प्रतिपद्यते, पंगन्वश्र परश्परात्रयात अवृत्यादिवत, प्रधानपुरुषयोस्ससगीव कोकप्रवृतिसंभवात, इद प्रधानमपि नानारूपेण परिणमत इति सांख्योंक प्रधानमेव जगदका णमिति प्राप्ते, 'नैपालर्केण मतिरापनेया' तर्कापरतिष्ठावात्' इति श्रतिस्पृतिभ्यां केवऊ अनुमानस्य दृष्तिलाव, वृत्महिषादिभुक्ततृगादै। क्षीराभावदर्शनात' योडपु तिषठन् (बृ ५-७-५) यो विज्ञाने तिश्ठन (बृ ५.८-९) 'सच त्यच्ामवद' (तै-अ।-७) इत्यादिना भगवससृष्टपडायेपु भगवतः स्थित्यैव पदार्थव्यवहार- दर्शनाथ चेतनानविछितस्य मृदादे: घटय्यमावदर्शनाथ न प्रधानमेव जगकारणं। अपि तु ब्रह्माविष्ठिन प्धान जगत्कारण। पनप्रकियाया पूवातरयोः परस्नरविरोधदर्शनाच्यासमन्जस एव प्रधानवादः। मत्र सास्योकतततानि ब्रह्मणोवयन पृतानीति- 'चेतश्कति चेतनाऽ तरमात तत्सवृतिमालिका मूतानि स्वमुणैरहंकनयुग शंखे नशाईयते। बाणा: सानि दशाऽपि कास्तुभमणिर्जीव: प्रधानं पुनः औवतस: कमलापते तब गदामाहुर्महान्तं नुघाः।' इति पूर्वावायेरकानि। मस्पार्थ: चेत :- मनः; वकति-वकायुवो मवति चेतना- ज्ञानं; असि :- सद्ो भवति; यमतिः-यज्ञानं कमी; तत्वृति :- असेः सदकं; भ्वानि स्वगुणैमीलिका-पश्चभूतानि स्वगुणैस्सह वैजयन्तीरूपेण मधन्ति; महंकृतियुगे मूतादि: इन्द्रिमादिश्य संखेनशामायते सा सिकाहं कनर

१८८ मतत्र पसारसंभद्दे। [मं. २ यार्ये सवति, सामसाई कार: शैखो सवति; बाणाः सानिदयापि दशेन्द्रियावि शरानवन्ति; कास्तुममणि जीव :- पुरुषतल कास्तुभरतन भवनि: प्रधावं पुनः-मूलपकृतिः; श्रीवससः- भीवसो भवति (oa); मदान्तं-मइ्दलं गदाभवतीत्यर्थः। भनेन चेतनाचेतनशरीर पभषापरनामघेयं श्रमश्नारामर्ण ध्यामेत हत्पर्थ: इवि।

१ रचनाषिकरणन्। (५२)दवैवन् १ ओं रचनानुपपवेश नानुमानं (१७४) = वो प्रवृत्तेखा (१७५)

४ 'ओों व्यतिरेकानवस्थिते आ्ानपेश्लाव। (१७७) इतरेपां च सूत्रेणातुपल्घेश हेतुरः। दृषिवानि मतान्यत्र निरस्यन्ते विशेषतः ॥ ३९१। स्वयं प्रवृत्तिन विचेतनस्य टषाऽक्षरस्यैव च शासनात् सा। अतः प्रधानं हरिणानुविष्ट जगभिदानं भवतीति सुक्तम्।। अभिकरणार्थः। प्रधान जगत्कतृ इति सांख्योक्ताचेतनस्य स्वतः पृत्यनुपपते: चेतनायेव प्रविदर्सनाच अक्षरपरशामनेनेव सर्व रतिदर्सनाव, 'एतेन दवाब पयरो मण्ड भाति' इति शुत्या पयतः दध्यादिमावेडपि विष्णु- शकत्यैवेति विष्णुप्रवेशामावे कस्पचिदपि वस्तुनः स्वकार्ये वाक्त्यभावोकेम न प्रधानं जगत्ारणम्। २ अन्यत्राभावाधिकरणम्। (५३) द्वैतम् ५ ओं अन्यलामावाच न तृणादिवद्। (७८) मेषानुषिका पृथिवी तृणादयत्पादिका यथा । ईश्वरानुए दीवं वद् प्रमानं केवतं न दि।। २९३॥।

पा. २]

विष्मुईि सर्वत्र च तिष्टतीति स्वजीवमायां च सिसृक्षवीं तां। इत यदिना विष्ण्नुशासनाथ जगलिदानं स दि विष्णुरेव।।

अधिकरणार्थ: 'नह्माण्येवेदमाविरासीत, नहणि उयम म्युपैति 'स एव भूयो निजवीर्येचोदितां, स्वजीवमायां प्रकृर्ति सिसक्षती इति श्रतिस्मृतिभ्यां विष्युः जीवमायां प्रकृति मां अनुप्रविश्य जगतस्जतीति नसेश्वरसांस्य- चादोऽपि युक्क:।

३ अम्युपगमाधिकरणम्। (५४) वैतम्

लोकायतिकपक्षेपत धर्माधर्म कभेव न। अतः स्वन्याहतेरेव न द्रष्टम्यं च तन्मतम्॥३९५।।

४ पुरुषाश्माधिकरणम्। (५५)-दवैवम् ७ओं पुरुपादमवदिति चेचथाऽपि। (१८०) ८ ओं अंगिलानुपपठे: । (१८१) अश्मादि चादाय विचेतनाङ्ग जीवस्य सङ्गाचलतीति दष्टेः। सथैव जीवेनसह प्रधानं मैव.हरिस्तत च तिष्ठतीति॥ अधिकरणार्थः पुरुपोपसर्जनपकृतिकतृलवादमपाकरोति। यशा चेतनसवन्धात अचे नमेवशरीरमश्मा दिकमादा य गच्छते, एवं नचेतनापि प्रकृति: पुरुपसंबन्धाद प्रवतत रति चेन्ना विष्णोरिस्त्या विशुप्रेरणेनैव प्रवर्तत इवि खदुक्तार्ये दृष्टान्तामावादित्यर्य:॥

५ अन्यथानुमित्यधिकरणम्। [५६)-द्वतम् १ ओं अन्पधानुमितों च जशक्तिवियोगात्। (१८२) १० ओ विपतिषेचाछासमंजसम। (१८२)

१९० मतलयसा रसंगहे।

प्रकते: पुरुषस्पैवर संबन्ध करुते हरिः। सर्वक्षतिविरुद्धत्वाल् अनीश्वरमतं न तु ॥ ३९७ ॥ अधिकरणार्थ: प्रमृत्युपसर्जनपुस्षकतृत्वव्ादम गकरोति। शरीरसंबन्धाव पुरुषः प्रवर्तत इति अङ्रीकारेमि तक्षय पुरुषश्य असामथ्यात शरीसंबन्ध एव भयुक्तः। सकल्युतिस्मृविरुद्धलात अनीश्त रमतमसमझ्सम्।

महद्दीर्घाधिकरणम्। (५७)-अद्वैतम् ११ महदीर्घवद्वा हृस्त्रपरिमण्डलाभ्याम्। (१८२) यत्कारण द्रव्यगुणाससमानजातीयमन्यं गुणमारभन्ते। शुक्कादिसम्भृतपटादिकैय छुक्कपतीति: परिश्यवेश्न॥ ३९८॥ जगभिदान परमेश्वरथ्षेत् चैतन्यसङ्गोपि बटादिपु स्पान्। विलक्षणोत्पतिनिदर्शनेन वैशेपिक्ोऽनेन निरस्त एव ॥। ३९९॥

अधिकरणार्थ: शुकृतन्तूसन्पटे अभदर्शनवत, परमेश्वरसृष्टजगवि परमेश्वरनिश्ठ्चतन्यानुवृतिः मरसनेदिति दूरवपक्षे प्राप्ते' न विरुक्षणत्वादस्य तथाल' इति गोमयादे: वृश्षिकादिदर्शनन कारणगुणस्य चैतन्यस्य कार्यें जगति अनुद्टतिनियमो नास्तीत्युकलात जगति वैउन्यानुवृतिर्न संभवनि। ३ परमाणुजगत्कारणत्वाधिकरणम्। (५५)-अद्वैव १२ उभयधापि न कर्मातस्तदभाच:। (१८३) १२ समवायाभ्युपगमाच साम्यादनवस्यते: (१८४) १४ नित्यमेव च भावात्। (१८५) १५ रूपदिमलाच निपर्ययोर्दर्शनान्। (१८६) १६ उपयधा च दोषात। (१८७) १७ अपरिमहाच्ात्यन्तमनपेक्षा: (१८८) पराणुवादे बहवी हि दोपा: आास्त्रेपु दष्टास्तत एव तन। वित्यम्युवार्य्यमि पराणवोऽपि सापेक्षमेवाल निदान भूवाः॥

पा. २ १९१

अभिकरणार्थः। पटादिद्रव्याणि सावयवानि सन्ति; स्वानुगतेः संयोगसनिवैः तनवादिभि: आरम्यमाणानि दशयन्त इति जगतः पर्माणु- कारणं नदन्ति। तत्र सुखदु:सव्यवस्थाऽपेक्षया जीवकर्मनिमित्तमपेक्ष्येव परमाणुः जगत सृजतीति यैत दोष उक्तः। समनाय इति कस्मचित् पदार्थस्म अविरस्पाम्पुरगमाच्यः सत्फार्यवादोक्तेश् अनेकदोषदुष्टतवेन परमाणुकारणवादो नाम्युपगन्तव्यः । विस्तरस्तु भाष्यादौ द्रष्टव्यः ।

२ महद्दीर्घाविकरणम। (४७)-विशिष्टाद्वैतम् १० महद्दीर्यवद्वा हृस्वपरिमण्डलाम्यां (१८४) ११ उभयथापि न कर्मातस्तदमाबः। १२ सावयवाभ्युगमाच् साम्यादनवस्थितेः। (१८६) १३ नितमेव च भावात । १५ रुपादिम त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात्। (१८८) १५ उभयधा च दोषात्। (१८९) १६ अपरिमहाचात्यन्तमनपेक्षा । (१९०)

जगनिदानं परमापुरेव निमित हेतुःपरमेश्वरोसौ। • इति प्रवादस्व्यणुकादिवच्च सर्वा तदुाकिर्नपरिय्रहारईा ॥। परस्थ च सस्य च निर्वहादौ जाते: स्वभावः परिक्प्यतेऽव त्वया च कन्प्ये सामवायरूपे वस्त्वन्तरे मानम्ट्मेव॥ ४०२॥ अिकरणार्थ: । परमाणुकारणवादी अनेनारषिकरणेन निरस्यते। 'आत्मन आकाशस्सभूतः' इति श्रुत्या आकाशस्यानित्यलेन नित्यतवा- श्रयणरूपोषात; समवायार्य पदार्थान्तर कल्पनारोपदोपात परमणो: साक्यवत-

कारणल्मुदाहतम' इति परमाणुनिष्ठाणुपरिमाणस्य मरमाण्वार्घकार्यादौ अनुवृततिरूपदो।परिहाराय गरमाणुनिष्ठाणुपरिमण केवरलं परमाण्वार्वकार्याणं

१९२ मतत्रयसारसंभई

कारणं न भवति। कारणस्वभावम्तु स्वाधस्यारमद्रन्यपरिमाणारंमको भवेत। परिमाणस्य स्वसमानज्ञातीयोल्कस्ठपरिमाणजनकलात। महदारळपस्य महचरसयत इति मल्वा अगुजन्स्य अगुवरत्मसभाद इत्युक। सदर्ये 'पारियण्टित्यमिवानां कारणलमुदाहत ; पारिमाण्टिल्य-अणुपरिमाण भिमार्ना-मगुपरिमाजमिलाना -कारणत। मणुपरिमाण तू न कत्मापि कारणमित्युक्तम। तत् किलियामकमिति

६ वैशोषिकाविकरणं (4७)-द्रेतम्

१२ मों उपयथापि न कर्माउस्तरभाक:। (१९५) १३ ओ समवायाभ्युपगमाच्य साम्पादन वस्पिते:। (८६ ) १४ को नित्यमेव च भागत । (१८७) १५ मों रूपादिमत्वाण विपर्ययोदशीनाव। (१८८) २६ को उपयमा न दोपा। (१८९) १७ मों अपरिमद्दा छात्यनामनपेक्षा। (१S]

यथा दीर्घाय महतः फा्यमृ्पधने तथा। इसाव पारिमाण्डिल्याद् कार्योत्यचि: कृषो न दि। v ३ ॥

श्रीतिस्मृतिविरोयान वर्कशास्त्र निर्यकम्॥ ४०४॥

पा. २] १९२ अनुरक्तो निरर्थकं। इति भारतान, श्रुतिस्पृत्यपरिगृहीतलाव कारणवादस्य, तार्किको निरस्त इति वेदितव्यः। परमाणु-

४ समुदायाधिकरणम्। (५६)-अद्वैतम् १८ समुदाय उमयहेतुकेपि तदभाति:। (१८९) १९ इनरेतरप्रत्ययत्वादिति चेत्नोतत्तिमातनिमित्तत्वात् (२a) २० उत्तरोह्पादे च वूर्वनिरोधाव। (१९१) २१ असति प्तिज्ञोपरोघो योगपद्यमन्थथा। (६९२) २२ पलिमह्वया नतिसरमनिरोधाभासतिर विच्छेदत। (१९-) २३ उमयता च दोषात्। (:९) २६ आकाशे चाविशेषत। (१९५) २५ मनुस्मृतेश्र। (१त) २५ नासतोडदश्यलात। (१९७) २. उदास्षीनानामपि पेवं सिद्धि:। (१०८) सर्व च वस्तु क्षणिक स्थिरं नो पर कृतं कर्म परस्मरेत्। अभावतो जन्म च वस्तुनश्रेत् क्षीरादधीत्याद्यनपेक्षमेव॥। ४०५॥ 'संभूत आकाश' इति प्रुतेश् वस्तुतत्वसिद्धया निरुपाख्यता न। इत्यादिदोपात् समुदायसिद्धि: नास्वीति भाप्पे विशदीकृतश्च ॥४०६ * नो=नेत्यर्थः अधिकगणार्थ: सर्ववैनाशिकराढ्ान्न अनेनाधिकरणेन निरस्यते। 4.

सन सवास्तित्ववादिन: केचित्, विज्ञानस्तित्वनदिनः केचित, सर्वशून्यत्व- वादिन: केनित। तत्र पृथिन्यप्तोजोवायूना सहतिरेव जगद्रेपण परिणमन इन्युक्कतकि: न युक्ता। समुदायस्याचेतनत्वादेव। स्यिरस्य नेतनस्य कह निदपि तन्मते अभावाद पूर्वक्षणे विनष्मउरक्षणजातः कः स्मृता क: दुयीत् इत्यादिदोपापत्या व्याकाशस्यात्मन उत्पत्युन्ते: त्षन्मते निरुम्यताथयणाच सर्वस्य सर्वत्र सर्वदा उत्पततिमसजञाच वैनाशिकसम रोडनुपरनः। म. 25

पा. २३ • समुदायाविकरणभू-ह्ैतम ।। १९५

आकाशस्यापि 'अत श्येन:, पतति' इति प्रयोगात् प्रतीति विनाशाभ्युपगम हिला विन्र्थमाकाशस्य निरुपारव्यता उक्ता। वस्तुतः 'आलन भाकाशस्संभृत' इत्याकाशस्य वस्तुत्वमेव वैदिकमतमिति मौगनमतं वेदवालमेव।

मामुदाया धकरम। 4ट)-हैतम १८ ओं समुधाय उभयहेतुकेषि तदझासिः। (१११) १९ ओं दवरेनरपा्ययस्वादिति चेनोलतिमातनिमितलात्। (१९२) २० ओों उतरीपाटे च र्वनिरोपात। (१९३) २१ ओं असनिकतजोपरोधाये सपघ्यमन्यथा। (१९४) २२ ओं प्रतिसंख्या प्रतिसंस्यानिरोधा पाप्तिविच्छेदान। (१९५) २३ ओं उभवथा च दोगव। (१९६) २४ ओं आमारे चाविशोषत 1 (:९७) २५ यों अनुस्मृतेश्च। (११८) यथा ज्वाला क्षण नष्टा तथा सर्व क्षणे हतं। तथा पतीतिर्गमने भवेदित्ि तदुचरम्। ४०९॥ भूगदिरामुदागस्य लोकहंतुर्न युज्यते। कार्योतसतौ हेनुनाशत् कार्ान्तर जनिः कथम् ॥ ४१०॥ कार्येकारणयोनित्य भावोऽभाव्रोपि वा भवेत्। माधान्तरं कल्प्यमेव नष्टदीपे च युक्तितः ॥ ४११॥।

पा. २]

अविकरणार्थ: विज्ञानवादि बैद्धमतं निरस्यते। केश्चित दुर्युक्त्याभासैः सम्मकुट्यपटपटादीनां ज्ञानमात्रमेव प्रकाशते। न तु बाद्यार्थमिति- 'सहोपलम्यनियमादभेदो नीलतद्धियोः। मेदश् भ्रान्तिविज्ञानैः दश्येतेन्दाविवाद्वये।।' इत्यादिना बाह्यमार्थीनाथयाताप्नज्ञानद्ष्टान्तेन च वाद्यार्थ विनैव सर्वप्रतीति: समवतीति विज्ञानमातवादी मन्यते। सर्वानुभवविरोधात सर्वशास्त्रविरोधाच सर्व: प्रमाणे: बाद्यार्थस्थोपलव्घेश्र साहित्यस्य च वाहपदार्थीसितित्वस्यैवोप रदक स्वाच, 'स्वप्नोडयं मया हए: इति सुपसमबुद्धूस्व स्िरसैवातमन: वचनाच्च नम्मतं सर्वथा मनादर्तव्यम्।

४ उपलब्यधिकरण। (४९)-विशिटाद्वैतं १७ नाभाव उपलब्धे: । (२०!) २८ वैधर्म्याच् न स्वमादिवत। (२०२) २९ न भाषोडनुपलळये:। (२०३) विज्ञानमात्रं मवतीह तत्वे नैवेहबाह्यार्थ इति बुवन्ति। उत्पदते वासनया च पूर्वज्ञानं परस्पेति मतं न युक्तं।। ४१६।। ज्ञानं निरालम्बनमेव हएं यथा सुप्पाविति तनयुक्तँ। रवप्ने मया दष्ठमिति स्यिएन्य विविन्य सूके: क्षणिंके तथा न॥ साहित्यहेतुथ सहोपलब्धे: घटं च जानाम्यहमादि दष्टेः। सकर्तृकर्मार्थक एव धातुः ज्ञानं पदार्थ च सहजवीति॥४१८। अधिकरणार्थ: बाह्यार्थवेचितयं नास्त; वाह्यार्थरत् ज्ञानवेचित्र्यमेव प्रकाशते। ताटशज्ञाने च क्षणिकं; नष्टेऽपे जाने वासनावशाव प्रपशम्रमः वतंत इति स्वाप्ज्ञानं च दृष्टान्तीकत्पोकं। तन्नसंभव्ववि। बा्यर्यनुभव- विरोधात। स्थिरस्यात्मनः सत्वादेव वासनोपपदनसभवाच्; यर्थशूत्मस्य

१९८ मतत्रयसार समहे।

ज्ञानस्य क्वचिदप्यनुपलके; भटमहं जानामीति सकमेकर्तृकस्य ज्ञानस्य प्रनीतेश्र स्वम् ज्ञानादि के च नर्थशून्यत्मित्युक्तत्वाचत तन्मतमनादरणीयं। इति।। ५सर्वथानुपपत्यधिकरणम्। (५०)-विशिष्ट द्वैतम् ३० सर्वथातुपपचेश। (१०४) शून्य तत्वं जगद्वीम्तु र्जों मपश्रमो यथा। अधिष्ठानापारमा्च्ये कर्थ भ्रान्तिसुकृति चेतु।४१९।। दोपाद्यपारमारध्पेपि अमोडदेने यर्या तथा। सर्वधाञनुपपत्तततन्मनं व्यामो निगकरोत् । ४२०॥ अधिकरणार्थ: शन्दवादिनिरासोनेन करियते। शून्यमेव तर्ल सभावापदिर मोक्ष रवि वुद्रस्य मुस्यामिपाय। तर्हि कर्य लोकपत्यक्ष उपपद्त इनि चेत यथा रज्ो: सपत्न च पारमाथ्यीभावेऽपि सजी सरत्रमो भवति सवत शम्येपि लोकत्रम उपरधत इति तन्मतं। एतच 'सर्वथानुपपसेश' इंति सूत्रेष विस्तर भाप्ये दृवितिाअन नेह तन्यते।

१ अनुपलळ्ध्यभिकरणम। (६०)-द्वैतम् ३० ओं न भाओोनुपलब्घेः। (२०३) ३१ यो क्षणिकचाथ। (२०४) ३२ कं सरयानुनपवश्च । ('64) जगद्विज्ञानमा्त्र न वाह्यार्यस्थिरता न च। क्षणिकं न ज्ञानमात्रं सर्वथा दृक्ति मते ॥ ४२१॥ अभिकरणार्थ विज्ञानवाद्नवकरोति। ज्ञानमान्र जगव, तच क्षणिकं, बुद्यार्थेक् ना सपपि नदुकि श्रुविम्मृनिन्यायवेरुद्धतानवान्री करणीया। इति

३३ नैकास्मिनसंभवाव्। (२०४)

पा. २] एकसिमन्नसंभवाधिकरणम्-विशिष्टा द्वैतम् १९९

३४ एवं चात्माऽकात्र्यम्। (२८५) ३५ न च प्यीयाद्प्यचिरोधो विकासाडिभ्य:। (२०६)

यस्सतभङ्गीनयरीतिमाह हाजीव जीनौ च पदार्थमेदौ। पश्चास्तिकाया इति तत्प्रभेदान् नदुकयुक्वैव निरस्त एव ॥ २२ ।। अधिकुरणार्थ: दिगन्वरमनं निरस्यते। तन्मते जीवाजीवाषिति पदार्थद्वयमेव। तत्पभेदा पद्चास्तिकया रुस्ता सर्वत सतमकीनयमाचक्षते। तन्नगुक्तमित्ाह। एककाले कर्िशिधिसरदाने शीतोन्गस सत्वासत्त्वादिवत विरुद्धधर्मावेशः न समवनीत।

एकस्मिन्संभवा िकरणम्। (५१) विविष्टाद्वैतम् ३१ मैंफुस्गन संभवात्। (२०५) ३२ ववश्ात्माकात्त्यं। (६) ३३ न च पथीयाइप्यविरोधो विवारादिम्य। (02७) ३४ अन्त्य वस्तितद्वोमयनित्यला दावशोप । (२०८) जीवाजीवात्मक लोकं सतगद्गीनपेन नत। जुरवन्ति तन्मत दुए दिरुद्वाऽसंसनादिति ४९३।! अधिकरणार्थ: एत्तत जगत्र नीवाजीरसक निरीक्षरम्। जीवानां नोक्षोपायथ जी वाजीवा डस नगन्धनि जर मवग मोक्षा इति व सवत्र स्यादसती यादिना सप्तभ द्री नगभूचिरे। तवयुक्त। पक सिन वस्तुनि हायातपदत अस्तिलनास्तिलादे: युगपद सभवादित्यादिना भाप्ये सम्यक दृषिनमिति विरम्यते।

१० नैकस्मिनधिकाणम्। (६१)-द्वैतम् ३३ ओं नैकस्मिनमंभवात् । (२०६) ३४ ओं एवं चालाकात्र्यन। (२०७)

मतनमसारसंग्रहे *

सप्भङ्गीनयोप्यत्र कास्मिनापे न युज्यते। अत्यक्षेण विरुद्धत्वात् जीवो देहमितो न च॥। ४२४।। अधिकरणार्थ: मकसिमन वस्तुनि सत्त्वस्वासस्वस्य सदसत्त्वस्प्र च असंभवात, कोफटषे: शरीरपरिमितः जीव इत्यक्रीकारे अण्वादिपिपालिकादि शरीरस्वस्य जीवस्य गजहयादिशरीरे अकात््य स्पा। ततच्डरीरस्यस् जीवस्प परिमा गाभावे स्वरूपामावप्राप्तेध स्याद्वादिमतं दुष्टमिति।

७ पत्युरसामन्जम्याधिकरणम्। (५९)-अद्वैतम् ३७ पत्थुरसामञ्जस्यात्। (२०८) ३८ सम्प्धानुपपवेश्। (२०९) . ३९. अविष्वानानुपयतेध। (२१०) ४० करणवचेत्र मोणादिभ्य:। (२११) ४१ अन्जवत्वमसवेज़ता वा (२१२) माहेश्वगणां मतमत्र दुष्मानारवैनिव्यविरुदधनादे:। श्रतिपमाणात् परमेश्वरस्य जगन्निदानाथ्रयणे न दोपः ॥४२५ ॥ अधिकरणार्थ: पशुपतिरीश्वरः निमितकारणं। कार्यकारण योगविषिदुःखान्ता: पञ्चदार्था: पशुपाशविमोक्षणाय पशुपतिना उपदिक्ठा इति वर्णयन्ति। कचित चैशेविकाइयोडि स्वप्रकरियानुसारेण निमितकारण ईश्वर इति वर्णयनिति। अन्ोत्तरमाह सुल्रकार: 'परयुरसामसस्यात' हति। पसुः ईस्वरस्थ, जगरकारणत्वाभ्युपगमे यस्दादिवत रागद्वेपादिदपमभकेवनी- वरत्वं परसन्येत। जीवकमाडपेक्षया विषमर्सृटिरित्यीस्वरस्य दोफामक्षन्र इति चेन, कमेदवरयोः प्रवर्व्यभवर्तकत्वे अन्योन्याश्रमदोषपतझ्ात। ईस्वरः करुणावान वीतरागश्र पाणिन: कुसिते कर्मणि न प्रवर्तयेत्। उत्पन्नमषि कर्म

पा. २] पशुभत्य विकरणम-विशिष्टाद्वेनम २०१

नावितिऐेत। तावन्मान्रेण पाणिनां दुःसनुत्पादात। ईश्वराधीना जनाः स्वातन्त्येण कुत्सित कर्म कतुं नार्हन्ति। ईश्वरानधिप्ठित कुत्सित कर्म फलं प्रसोतुं नोत्सहते। तस्मव स्वतन्त्रोपीश्वर: कर्ममि: प्रव्त्त इति दष्टविनरीतं कल्पनीयं। तथा चायमपरो गण्डस्योपरि स्फोट इत्यितरेतराअ्रयः प्रसज्येत। कर्मशा ईश्वरः प्रवर्तनीयः। ददवरेण च कर्म इत्यितरेवराश्यरूप नोष: प्रस्ज्येतेत्यर्थः। नस्मादीव्वरस्वतन्त्रः सन् कर्ममिः प्रर्त्यत इति

पूर्वकर्मणा ईश्वरः इदानीतने कर्मणि प्रक्त्यते। तेनेश्वरेणद्यतनं कर्म सवकार्ये प्रवर्त्यन इति चेन, इदानीमिय अतीतकालेव्वपि इतरेतराश्रयदोपादि परम्परापते: । तार्किकमते ईश्वरस्सर्वज्ञोनन्तभति, अन्तवन्त प्रधान, अननाश पुरुष इत्यभ्युपगम्यते। तत्रेदवरस्यात्मनः प्रधानस्य पुरुषाणां चेयताज्ञानं अस्ति वा न था। अस्ति चेदन्तवत्वदोषः नेति चेदसर्यज्ञत्वरूपदोषः। तसमात् माहश्वरवैशेषिकादिमतं नाटरणीयमिति।

७ पशुपत्यधिकरणम्। (५१)-विशिष्टाद्वैवम ३५ पत्युरसामञ्जस्यात्। (२०९) ६६ अधिष्ठानानुसतेश्च। (२१०) ३० करणवच्ेत्र भोगादिभ्यः। (२११) ३८ अन्तवत्त्व्रमसषज्ञता या। (२१२)

कपालमस्मस्नानादिसुराकुम्भादिपूजाना। ब्ाह्मण्याथ्रयसंप्राप्तिः मुद्रापईीदि धारणम्। ४२६॥। श्रतिस्मृतिविरुद्धानां बहूनां समवायतः। पशुपत्यागमप्रोक्त न ग्राह्ं केनचित् क्वचित् ।।४२७।

अधिकरणार्थ: पुशुपतिमतं निरस्ते- 'रुदाक्ष कङणं हस्ते जटा चैका च मस्तके। म. 26

महवयसा रसंग्रहे। [ब. र कनाल भरमना स्नानभपवर्गफलप्रद्म्।। 'कर्णि कारुचकं चैत्र कुण्डल च शिसामानं। मक्म यज्ञोभवीतं न मुद्राष्टुं पचक्षते !! ' भगासनसमातमाने व्याता निर्वाणसृच्छत। जीवाः पशन उच्चन्ते तेवामधिपतिरिशवः। स तेषमुपकाराय पस्ताध्यायीमचीवलपत्। उपांदानं निमितं च व्यास्याते कारणे दविषा।। निमित्तकारणं रुद्र: तत्कत्य कारणान्तरम।। मधन्तं महदादिका र्यमुदितं तद्वद्विषिगायते

योगे धारणमुच्यते हृदिषियारमोकास्पूर्व तथा दु:खान्तो हि मतोऽप्वर्म इति ते पधापि सकीतिंता:॥ तत् पञ्चवदार्थास्तु व्यास्याना: कारणादयः । 'कारण काय विधियोंगो दुःखान्त इति पक्च। इते

आत्पन्तिकदुःखनिवहतिः दुःसान्तशन्देनोक्ता। वैशेषिकातमगुणोच्छेद- रक्षणा मुक्तिरित्यादि शैगगमोक्त सर्वप्ुतित्मृत्याचारविस्द्ध इति वैदिक: अनादरणीय एव। तथा हि क्ुतिस्मृतिविरुद्वार्थकल्पनयासद श्रुतिस्सुकों- कारस्मरणयोगधारणादिकथनाव अभिन्ननिमितोपादानत्रह्मण: निमिसमान 5करणतवोकत्या वेदवाथा मसुरादिमोदनार्थ विष्णुम्रेरितस्द्रकृततवाच सेकगमस्य तदुक सर्व त्याज्यमेव। 'मं हि रूद् मद्ावाहो मोहशास्त्रणि कारय' त्यादि प्रमाणाच।

ननु- 'यस्स वजस्सरेविद', 'ईश्वराव ज्ञानमन्विच्छेत' इत्यादि ममाणाव सर्वज्ञ: रद्रः कर्य मोहनशास कुर्यादिति चेत 'एष एव अक्षाणुकर्म कारमति यमपोनिनीपति हत्यादिशासाय सर्वजस्यापि मोहनशान्रकरणप्रवृतिरपि सिदयत्मेव। केनितु पैण्रीकवायुदेवादिवत स्वनाना केनचिदन्येन

पा. 2] पाशुपतिनिरा करणाविकरणम्-द्वेतग २०३

शैवागम: कृत इयूचिरे। अत एव न तन्मतमनादरणीममिति च। चेदान्तशासेपु 'जगननिमित्तोपादानं परंत्रक्षश्रुती भ्रुतम्। महानन्दास्मको मो :: तत्रतन्रासकृच्छृत: ॥' इत्युवत्वा 'परस्पर विरोघेन व्याहतैपां प्रमाणता। त्रयीदण्डप्रतिक्षेप किंचिन्नैव परतीक्षते।।' इत्यादिभि: पूर्वा चार्यअन्येः शैवागमो दृषितः। अपि न शैवागमोक्तसप्रदायरीति :- 'मिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुर्ते किं तेन मह विना कि से मय्यमपि मियं पियमहो वाराऊनामिस्सह। वेश्याद्रव्यरुचि: कुतस्तव घनं द्ुतेन चेयिण वा चौर्यदतपरिग्रह्ेऽपि भवतः दासस्य कान्यागति: !।' इत्याद्या कंकारिकेक्तरीतिवत विरुद्ध समेलनं भवलीति तन्मस मर्वथा निराकर णीयम्।

११ पाशुपतनिराकरणाधिकरणम् (३२)-वैवभ् ३७ ओं पत्युरसामऊस्पात्। (२१०) ३८ मं संबन्धानुपपनेश्व। (२११) ३९ भों अषिष्ठानानुपरतेध। (२१२) ४० मों करण म्चेन् भोगादिभ्य: । ४१ मों अन्तवत्त्तमसर वज्ता का। (=१४) r जगत्कर्ता पशुपति: मेव नारायणभतेः । पारतन्तर्यात् पशुपते्मते तस्मान गृहाते।। b२८।। अधिकरणार्थः। पाशुपतिमतं निवाकरोति। मह स्द्राम धनु- रावनोमि नकदिषि शखेडई तर ड एसे नारायको भसीन, न न्र

२०१ मतलय सारसंभहे

नेज्ान: इत्यादि झुतेः रुदस्यावरत्वेन परतन्त्रत्वेन च नारायणस्येव्र कारणलोके: पश्चुपते: कृतवे मृतपुरुपतत् जगता सबन्धों न सुज्यते, अशरीर- त्वात ।भितः पशुपतिरशरीर इत्यायुक्कतश पृथिन्याय्यधिह्वितृतवाभानय कुलला दिन्, उततिविनारामुखदुःखादिपाप्तेश्र देहवत्त्वे अन्तवत्वापतेश, देहाभावे ज्ञानोसपतमादान्त पशुनतिः न जगतकारण। विप्णोः कारणत्वे तुसर्ने विरोधा: श्रुत्यैव परिह्ृताः। सवे नत्वासिति दुःखादिक च नारतीति। 'सदेहः सुसगन्पश्च ज्ञानभा: सतपराकमः । ज्ञानज्ञानम्मुखपुरुः स विष्णु: परमेश्वरः। इल्याटि प्रमाणादवगम्यते।

८ उत्पत्यसम्भवाधिकरणम्। (६०)- अम्तम् *२ ऊपत्यसंभवात्। (न१२) २३ न च कई: करणम। (२१४) ४6 निशनादिभावे वा तद्पतिषेथः। (२१') ४५ विपतिषेघाच। (२१६)

कर्तुश जीवात्करणं मनश्च संजापते न्यूदमिदापि रषटा। श्रीवासुदेवात् जनिमात्मनय कर्तुक्ष जीवान्मनसोपि जन्म ।I ४२९॥ तस्मादइंकारजनी न्रबीति केचितदकायनन्ञासिरमूलम्। तलामश्ा सैव न चास्ति लोके वैपानसेनाडप निपिदमेवन्।४३॥ अधिकरणारथः। मातिव्ाण्दिता चोगयान्मर्क कारण, ईस्वरो- भिमतः येषं पक्ष, तलक्ष: प्रत्यारणमते। त्रक्षम वामुदेव्सकर्पण- पधोन्नानिरद्धरपा न्यृहा इति वासुदेवात स रुर्पणनामः जीवस्योलपि: वस्मादनिर दामिघेयसाई का रस्योत्पविरित्यादि पाधरात्रे वलते। तन्नयुज्पते। 'न जादते मियते वा विपाखत' नाता खुनेः नितलाब धाम्य:' इत्याविस्वतिस्तिस्वेम्य वारमनः नित्यतभवणाद जीवाव मनम

पा. २] २०५

विद्यमानत्वावगतेः तवितरव्यूदत्रये तदभावोक्तेश् ब्रझ्ादिस्तम्वपर्यन्तस्य समस्वस्यैव जगतः भगवद्वयहावगमेन चतुर््यूहकथनानुपश्तेः शाण्डिल्यस्य वेदनिन्दावूर्वकपांचरात्रशारत्रपटटच्तेवच तन्मतं न युक्तमिति। अपि"व पंच- रात्रस्य मकायनशाखामूललवमभ्रीकृत्य केित परामाण्यमुक्त। तदपि न युक्ते। पकायनशाखतेति काचितृ शारव्ँव नासिति। सिलशखात्वक्पने बन प्रमाणं। "आग्नेसे पांचरात्रं तु दीक्षायुक व तान्तिकं। अवैदिकलाच तचन्त्रं ततो बेखानसेन सु।। सागयेन वैदिकेनैव देवदेवें समर्चयेव ।" इत्यादिना पांचरात्रस्य वैदिकापरियाध्यवमुक्तं वैखानसशास। न व वैखानस प्रशंसार्थ पांचरानदपणमिति वाच्य। प्रशंसानरत्वेपि नवेदिकत्वादिति हेतुक्त्या पांचरात्रं न प्रमाणमित्येवेते दीक्षितादयोब्रुवन्। परमाप्ये पांचरात्रोक्त सर्वे प्रमाणमेवेत वर्णित। ततु न घटते। सूत्र कारेण परपक्षनिराकरणमकरणान्ते तैससहपाठात 'निपेषाथ बलीयांस:' इति न्यायाव निषेधशास्त्रस्मेव प्रावल्यमिति पंचरात्रप्रमाणनिषेधवाक्यस्यैव प्रवक्तया अभ्ीकारेण पांचरातमप्रमाणमित्येव भातीति। अन्यथा पुबध- पकरणे 'माज्यभागी यज्ञतीति' यापस्तम्वधाते 'माज्यभागी बजतीति' सत्रेण आज्यभागो विधाय 'ेो न पशे करोति न सोम इ:्येके' इति सूव्रेण मज्यभागै। निषिद्ाविते विधिनिषेषाभ्यां विकन्पोश्ीह+:। तद्वदनालि फंचरालस्य मामाण्यविकल्प।पतिः उसत्येव। विकल् न युक्त इति। ननु-'नातिरात्रे पोडशिन ग्ृहाति ; अतिरात्र पोटशिन मृद्दाति' इतिक्त विकल्पो युक दववि चेत, तकापि फलतारतम्ये विकल्पो :षः; इच्छा च नियामेका तत्र।'यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवतरं भवति इनिवित। अत्र तु भग वनाप्तिर- फटस्य वेदान्तशाम् न पमरात्रे न तुल्यत्वाव मवाशेक्टनवेदोकमार्गमृत्तेरेव फले सिद्धे विवादअस्तपाघरात्रे मवृ्त्यसंभवान विकल्पो न युक्:। तुल्यफलेऽपि विकल्पो दष्ट इति चेल चत्रापि नतिरात्रादों पोडशिनमहम सत्वे कतुररापिकय, तदभावे क्रनुफतल न्यूनत्वमेवाश्रीकनं भीमांसरैरिदि। किद्य-जय

२०६ मततमसारसमहे- [म.२ 'कर्मज्ञानमुरासर्न च कारणं व्रज्येति नावस्वितान

इति तदीयोक्स्या फलसाबनमा्गार्जा चतुर्णामेत्र कथानात पांचरात्रोक्तमार्गं: कधनान्य: भगवत्पाते रस्तीत्यनुक्तेश्व न युक्क:। ननु प शैवादिमतेषु विरद्धाचारादिदर्शनात तेपां प्रामाण्यामवेदपि पासरात्रे वेदविरुद्वाचाराद्यमावान वेदविरुदवत्भासमानस्यापि वाश्यस्य

दनाव पश्चरात्रं प्रमाणमिति चेमैंव, शैवान्य्रि्धेप्वि सर्वथा विरुद्धांशसय ताज्यलाद्वीकारेण अविरद्दार्थमागस्य प्रामण्यापतेः। इषापता पांचरत्रेजति मविरुद्धांश: प्रमाग भवतु, विरुद्वांश: त्यान्य इति पवरात्र सरव प्रमाणमित्युक्ि न संगच्छत इति। किं च महाभाऱ्यकृता पम्पशहिके 'रप्द्ीपा वसुमती, त्रयोलोकाः, चतवारो वेश:, साह्ा:सरहस्या: बह्धा मिन्ना: एकाशतमध्वर्युशारवा:, सहसवत्मी सामवेद; म्क्कितिधा बाहचय; नवधा सबवेगो वेद :; वाकोवाकय; इतिहास: युराज; बैद्यकं, इत्येतावान शब्दस्य प्रयोगविषय इस्ुकं। छान्दोग्योपनिषदि प'अनीहि भगन्र इति होपससाद सनत्ुमारं नारदः वे होवाच यद्वेत्थ तेन मोपमीद, ततस्त ऊ्ध्व वक्ष्यामीति।सदोवाच, ऋग्वेर्द भगवोऽन्येनि मजु में. सामवेद आध्ईण चदुर्थमितिहासपुराणं, पतमं बेशनां वेद, पिनवं राशि, देवे निधि चाकोवाक्यं एकामनं देवविद्या, बह्यविद्या, भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्या, सर्पदेवजनविं्द्या, एलव्गवोध्येमि; इति नारदेनोके। तत्र सगयत् पांचरात्रस्य कस्यचित प्रमाणभृतस्य सत्वे तवनुवादाभानः क्व घटते। तत्र अनुवादाभावेऽपि अनुकमन् तोग्रास्ममिति न्यायेन यद्येततन्त्रमस्तीत्यभ्युप- गग्येव तदा सवादागमवदेव तदिति "न सांख्य न शैंव न सत्पांनरात्रे न जैने न मीमासकादेमर्त वा। विशिषटानुभूत्या विशुद्धात्मकलवान् तबेंको ज्वशिष्टरिशवः केकलोऽइम्॥ ह त दश सोक्यामाचा्येकतेखगम्यत हत्यरमति ममहरेन।

पा. २] ८ उत्पत्यसम्भ अाधिकरण। (५३)-विभिट्टाद्वेतं ३९ उपत्यसम्भवात्। (२१३) 8० न च कर्तुः करणम्।. (२१४) ४१ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेवः । '(२१५) ४< विप्रतिषेघाच। (२१६)

पाउरातरं च न ग्रामं मैवे प्रामाण्यमेव तव्।। ४३१॥ . तोयेन जीवान् निससर्ज भूम्यामित्यादि वाक्यस्य यथोपपतिः। तथैव जीवादिजनिश्व किंच श्रीवासुदेवो हि चतुः प्रकारः।।४३२।।

अधिकरणार्थः पांचरात्रन्द प्रानाम्यमुच्यते। तत्रेय पक्रिया॥ परम- कारणात वासुदेवात संकर्पणो नाम जीवो जायते। संकर्षणात प्रधुम्नसंज्रं मनो जायते। तस्मात अनिरुद्धसंज्ञोइंकारो जायत इति। तत्रायं पूर्वनक्ष:। आत्मन: नित्यत्वात् जीवो जावत इत्युक्तिरसंगता। मनसः जीवादुलतिः मनसश्राहंकारस्योत्पतिरसंगता। 'न जायते मरियते वा विपश्चित', 'एतस्माजायते प्रागः मनस्सनेन्द्ियाणि च' इत्यादि श्ुतिविर्द्ध- व्वांदिति। समाधिस्तु जीवोत्पत्तिवादिनीना भ्ुतीनां शरीरसंबन्ध एव जांवस्योतपविरिति यथा वर्गिता तददेवात्रापि। मनोहेँकारादीनामपि वासु- देवव्यूद्दादेव जनिरिति 'पतस्माजायते मराणः' इत्यादि श्रतेरविरोष एव। तत्रापि मकतेः जीवस्य चोततिनिषेधदर्शनाच वेद इव पाँचरात्रमषि सरनें प्रमाणामेव। साझेपु वेदेपु निष्ठामलभमान: शक्तितः पाशरात्रं अधि- कृतवानिसुक्तिस्तु 'न हि निन्दा निन्धं निन्दितं पवर्तते, भपि वु वदितर- द्विघेयं प्ररंसितुरमिति न्यायेन 'यथा अनुश्विदोमनिन्दा उदितहोम नयंसार्या तथेव पांनरावमशांसापरं शाष्टित्याननमिति न कोडपि दोर:। ननु- 2ै३ पशुपतं नेव शेदमन्याईतें तथा। कमालें पाघराव चेत्येमं पारण्डवास्मृतेः।"

२०८ मननपमार मंप्रहे [अ्र. २ बैडिकं तान्त्रिकं चेत विभाग करगादयि। गभ्यसे पाश्रावस्य वेदवाह्यचनिश्चय॥। शैवं पाशुपतं, सौम्यें लागुडं व चनुर्विधन। तन्त्र मेदस्समुदिए: सकर न समानरेत ॥ भाकं भागवतं चैत्र सात्वतन्त्रत्रिधामनं। इत्येवं त-त्रमेनोकि: पश्चरात्रेडपि हश्यते। सुतिस्मृति पति क्षिप्तनी वचन्मा दिगोचरम् । न्यायहीनं वचस्तथ्यमितिहाममिदं महतर। इत्यादिना वेदबाहनतैमसह पाश्रालम्य परिगणनात'सह चरितासह्चरितयो- ससहचरितस्यैव ग्रहणं इति वैय्याकरणन्यायाच्च 'विशये प्रायदर्शनात' इति मोमांसासुत्रेग आयपाट्ख पाखरात्रस् वेदवाव्यलमेव सिद्धघतीति चेन्मेंवें।

ज्ञानैस्वर्य: परमपुरुषः पाश्यरात्रं व्यशत्। नचेदे चच्छति पथपरित्रष्टतनत्रेस्सना नं पातृत्वंन प्रसजति तदा सोमपस्ते सुरापेः ॥" इंति यामुनाचार्येवित्या पश्चरात्रस्म वेवासवन्त्रे सह पठिनत्वेन साम्यापती, सोमर्पाथिन: मद्यपस्य च पातृतवसाम्यात मचपतुल्यापत्या पश्षरात्रस्य वेद्- बाद्यसमानवर्णनं न युक्तं । "किर जीव पुरुसोकिगोचर इति श्रीशोऽपि तद्धोचरः जीवस्थात गिरिशे घरुर्ने मनति किं तौ सामुसंज्ञाविति। तक्षत्वाय घटेत कि मुखमुनामा कार्यसंशब्द नाद मण्डकलमुपैति कि हरिपदसशेन कणठीसः।। (पुरुपागतमानवी! 'स्थाणु :- पुमान महादेवे शंकावस्तीस्थरे तरिकु 'भयइशंकी वटे कीले योगे तारान्तरे पुमान्'। "मन्त्रव्याख्यादृदाना्थ: आयतक्षा च कश्यते।' यमा निलेन्द्र चन्द्रा क विष्णुसिदांशुवाजिषु।

पा. २] २०९ शुक्रा हि कपि मेकेपु हरिना कपिले त्रिपु।

पाठेडपि पाच्यरात्रस्य दोपाभावात पाश्तरात्ोकतं सर्वं प्ंमाणमेव। बाधमतेन

ननु-"वासुदेवाभिधानेना केनचिद्विप्रलिप्सुना। प्रणीतं प्रस्तुलै तन्त्रमिति निश्चिनुमो वयम्।' 'मायामोहनविग्रहेण हरिणा देवदुहां संहर्ति हन्तुं मोहयताऽहितान्यमिहितान्याहु हि तच्छाना ! एवं किन्तु नयनयं निजमहामायागुहा गहरं ब्याजहे विमिद नबेति विशये जाते कथं निर्णेयः॥' 'प्रत्युत भ्रमयन्नेव व्याजहारेति गम्यते। वैदिकरगृहीतत्वात् तथार्हतमतं यथा।' इत्यादिना भगवतैव माथाविना असुरमोहनार्थमिदं पाश्चरात्रमलेखि इति वा उस वासुदेव हत नामान्नरेण केनचित् पुरुषेणे इदं निर्मितमिति वा अम्युपगम्य शैवागमादिभिः तुल्यतया वर्णयितुं शक्य; न तु प्रमाणत्वेनेति चेन्मैवं ; 'वेदसिद्धान्तमागेषु विष्णुरेवपरसमृतः । निप्णुरेव नरश्रेष्वः महिष्ठः पुरुषोत्तमः ॥।' श्रुतिमूर्मि नसिद्धेर्न वासुदेवेन माषितं। क्न्त्रं मिश्येति बक्तु नः कर्थ जिह्व श्रवर्तते॥' न च तन्त्ान्तरेष्वेष: न्यायः प्रसरमहति। यतत्स्तननिबन्धुणां विभ्रमादयपि संभि। इत्यादिना आचार्यरेव पश्रात्रस्य वक्ता स्वयं नारायण एवं ; तस्य आन्त्यादि: कऱापि कुत्रापि न संभवति; मोहनार्थे च न कृतनान्, अपि तु भक्तभागवतो- ज्जीवनार्थ वेदिकमताविरोधेन भगवद्धता नस्तुत्यर्चनादयोत्र शासत्रे उक्त इति सबे पांचरात्रे प्रमाणमेव। म. 27

२१० [र.२ वेदेश्रतुर्मि्समितं कृतं मेरो महागिरो सवमा दिवचो मद्रीशलैस्सादर मोरितेः। वेदान्त सारसर्वस्वमात्मीरय परम मतँ । पां चरात्रं निराकुर्यात कथ द्वैपयनस्स्वयम इत्यादिना वैदतुल्यत्मेव वर्णित। 'पाड्गुण्यादवायुदेवः पर इति स भगवान् मुक्तभोगयो बलादयात बोधात संकर्पणस्त्वं हरसि वितनुषे शास्रमे स्वर्यीर्यात। प्रछुन्नस्सर्गरधमी नयसि च भगवन शक्तितेजोडनुरुद् चिम्राण: पालि तत्वं गमयसि च तथा व्यूहरक्राबिरान ॥' इति पूर्वाना्यरेव पशरात्रतासत्य प्रामाण्यं तदुकार्थसंमहध्योकं। अपि न्'न हिस्पाद् सर्वी भूतानि' इति सामान्यइस्रोकनिषेघल "अमिपोमीय पशुमालमेत' इत्यादि विशेषविहितयागीयर्हिसाळ्यतिरिक विषयतया सम्युयगम हब प्रकृते पंचरात्राधप्रमाणमिति सामान्यरूपनियेषस् पांच।न्रं प्रमाणमिति विशेषताक्यव्यतिरिक्तविपयत पाभ्युपगमेन उत्सर्गापवाद- न्यायबलात पश्षरात्रशालं प्रमाणमितिसिद्धयति। किच 'यज्जुहोनि तदाहवनीये' इत्यादवनीयाओ विहितस दोम- सामान्यस 'अश्वस्य मेध्यस्य पदे जुहोति' इति विशेषविहितपददोमव्यठि रिकल्वेनाम्युनगम इव प्रकृतेऽपि पाश्रात्रपामाण्पपतिरिक्तविषयं शैवागमादि निषेधवाक्यमित्यभ्युभगमाच्त पाखराजं प्माणमेव। ननु, प्रमामान्तरवासस्यैव निषेवो युक्त:। अत एव 'सर्वादीनि सव नापानि इति व्याकरणसत्रे महाभाष्ये ककः प्रतिपेधो नास यविशेषेण किचिदुक्ला विशेषेग नेलुउपतः इत्मुक। तदधालोचने प्रतिषेयशाखस्वेन विशेषशासत्रतमिति प्रतिभाति। तथा सनि पंश्ञरात्रस्यापामाण्यमेव पुनरायाति इति चेन्नेैव, मन्वादिस्मृतिवत पमरात्रस्यामि भामाण्यं प्राप्त। वथ, पघराजाय प्रमागमिति, विशेषनिषधेन दृषितं। ताहशनिष धवचनस्यापशदापशाद-

पा. २] २११

'इदं महोपनिषद चतुर्वेदसमन्वितम ! इरद श्रेय इत ब्रम्म इदं हितमनुचमे।

सां स्ययोगकृतां तेन पज्ञरात्रानृशन्दितम्। भविष्यति प्रमाण वै मतदेदानुशासनम्। सात्वतं विषिमास्थाय गीतम्सकर्षणेन य:। दापरस्य युगस्यान्ते आदौ कलियुगस्य न।

इत्यादि भारतस्थपश्नरत्रपमाणवचनवाहुल्यं वाधकमिति पंचरात्रशामाण्यमेव सिद्धयति। यदुक्तं निषेधशाखस्य विशेषशास्त्रत्वमिति महाभाप्यात् प्रतिभातीति तदयुक्तम्। पणिनी तन्त्र एवं 'मादणः, इति सामान्यशास्त्रस 'वृद्धिरेचि' इयादि विशेषशास्त्र बाधक। 'येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते, तस्यं बाघको भवति,' इत्यावि नञूसममित्याहाराभावेऽपि

अत एव एतादशीरीति: 'अहजिज्ञास।' इत्यत्र बझजिज्ञासापदसय समासविचारे : ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासा इति विग्रह प्रदशर्य 'कर्तृकर्मणोः कृति इति सूत्रेण पषीतिमक्ि प्रसाध्य 'प्रतिपदविधानाच पष्ठी न समस्यते' इति वार्तिकेन समासनिषेधमादइय' कृद्योगाच पष्टी समस्यते इति वार्तिकान्रेण प्तिप्रसवसंभवात इति ररम्मजिज्ञास्ा पद समसतं राध्वित्युक्त ।तद्दतापीति। अपि च पित्रेषयां 'मार्चीनावीती टोहयति' इत्यारभ्य पित्रेष्टयपन्यास- समये 'पाशनोत्सेचन-रिषेचनानि न विघन्ते' इत औतसूनेण 'ऋत्विजो ह्विप्येपान भक्षमन्ति' इत्यादि सामन्यशास्त्रमासइि: म्रशन रामुपह्य अवहैव जिप्रन्ति, न प्राश्नन्ति इति श्रुत्या मन्थस इडोपहाना- नन्तरं अवमाण विषाय प्राशन निषिद्वम। तत्रेव केनचियाजिकेन कर्काचार्येण अन्थकता उक्तत-'न प्राश्नन्तीति प्रतिषिध्य प्रतिपसवः प्राशितव्यंलेव व्य मन्यामहे इति। यत्र सामान्यशस्त्रेण हविरशनं रप; 'न प्राश्नन्तीति

मतम्नयसारसंगहे [र. २

निषिद्वम्। पुनरपि निषिद्धस्यापवादरूपेण नञ्नसममिन्याहारं विनेद 'प्राशितव्यंत्वेच' इति वाक्यात हविरभोजनमेव साघितं। तद्धदनापि पाश्चरात्रं प्रमाणमिति भारतवचनमेव प्रतिप्रसवरूपमिति। मन्बादि स्मृतिवत नारायणप्रोक्तपाधचरात्रस्य'प्रामाण्य मासं। शै्वं पाशुवतं चैव नौद्धमप्यार्ह तें तथा .... गम्पते पाश्चरात्रस्य वेद वाढ्यत्वनिश्चयः ॥' इत्यादि निषेघदास्रण मतिषिद्धमपि 'वेदैश्वतुर्मिर्समितं' इत्यारम्य 'पश्चरात्र निरा- कुर्यात् कर्य ट्वैपायनसस्वयम्। भनिप्यति प्रमाण वे एतहेदानुशासनम्। सात्वतं विघिनास्थाय गीतस्सकर्षणेन य: ॥' इति परति परस्त र बनभारत-यामु- नादिवचने: मसरात्रमामूलां सवं प्रमाणमित्येव सुषठक्तम् । छन्दोग्ये सप्तमप्रपाटके स्वा्यस्तविद्यामध्ये एकायनमिति विश्वनशालमृपीन मिति नारदेनोक्तम। तस्प पकायनपदस्स 'वाकोवाक्य मूलवेद: वेद- सारोपसंहृति: एकयनमिति प्रोत्त इति सामसंहि नव चनानुसारेण वेद- सारोपसंहृतेरिति कश्चन अन्थः ज्ञायते। तथव मध्वभाव्ये व्याख्यातम्। श्रीरत्ररामनुजभाव्ये च 'एकायनं रकायनशाखा इत्यर्थ:' इति वर्णत। तथ म ए्कायनशासामूलतं पाशरातस्य न्याय्यमिति। एकायनमित्यस्य नीवि- नास्मर्थ इति भगवत्पा इभाप्ये उक्तमपि तावता एकायनशसा नातीति नैत्र बोष्यत इति। "ऋगय जुस्सा माघवीश्र भारतं पश्चरात्रकम। मूलरामायणं चैत्र शास्त्रमित्यभिघी मते।।" इवि स्कान्दवचनाथ पाधरात्रे सवें भमाणमेव ।। अपि प एकायनशाखासत्त्वे शाण्डित्यस्मृतिरपि प्रमाण। तथा हि • श्दत्पस्मृतै।- "श्री मटोतसगेरेमूमि श्रीमस्यायतने इरिः । शाण्डित्यमृषिमासीनं पणम्य मुनमोबुवन् ॥। 'शीमदेकायनं शासं अवं मुद्य सनातनम।

पा.₹] २१३

निरवृतं वैदिकं कर्म यसपोकतं भवभेषजम्। पञ्च कालात्म के ज्ञानं तच नेकदैव्तम् ॥।

इत्यारम्य- इदं वेदागमारत्यं तु वेदशास्त्रनितीरितमै। इति सक्षेपतः प्रोक्त: सदाचारो यथागमं ।। इत्यन्तं एकायन शाखो कसदा चारानुषटानकमः पापरानरल एकायनशाखामूललोक्ति: संगच्छन इति। यथा मन्त्रादित्मृतीनां मूलवेद नरीकियते तभा शाण्डिल्यस्मृतेरपि मूलनेदोस्तीति सरष्ट मंतीयते। अत एव यामुनानार्यरयं क्षोक: पठित :-

आकष्प विलसन्तु सात्वतमतं पस्पर्द्धि दुष्पद्वति कामुम्बोद्धतदुविदग्ध परिषद्वैदगभ्यविर्ध्वसिनः। श्रीमत्राथमुनीन्द्रवर्द्धितधियो निर्धूतविश्व शिवा:

यतु मोक्ैकफलसाम्येडपि 'कर्मज्ञानमिति' सोकेन चतुर्णामेव मोक्षसाधनरेन वर्णित: न तन्यः मांचराोकमार्ग इति तदीयैरेव पञ्चरात्र प्रमाणमिति नाभ्युपगतमिव भातीत्युकं तन्न युक्त। तच् श्रीरहस्यत्रयसारस्थ,- मतिविशेषाविकारोकरीत्या समाहितमिति नेह तन्यते। पां चरा त्रशास्त्रोक्त- कर्मानुष्ठाता अन्य इति तस्य तन्मार्ग इति हि तत्रोक्तमिति। अपि च भोक्षसाधनोपायाः चरवारः तुल्यफल इत्यपि वस्मदीयैनाभ्युपगताः। मक्ति- रूपोपायनिष्स्ष्म बहूनां नम्मनामन्ते मोक्षपासि:, शरणागतिनिष्वस्य तु पुतहेदावसान एव भोक्षमातिः। तत्राप्यार्तभपत्स्य तदपेक्षितकाल एव मोक्ष- सिद्धिररिति कर्मज्ञानयोः भक्तिसाघनत्वेनेत्यम्युपगमाव फलवैषम्यसिद्धेरिति। किंच- भकत्या परमया वापि प्रपत्या वा महामते। 14 माप्योईँ नान्यथा प्राप्यः ममकैंकुर्मलिप्सुमिः ॥।

२१४ मउत्रयसारसंग्रहे। [भ.२ इति शास्रानुमारेण गोक्षो रयमार्गो द्वावेव। 'समेवं विद्धानवृत्त इद भवति नान्य: पन्था अयनाय विद्यते' 'ममुकषुवे शरणमह पाये' इत्यादि वेद- प्रमाणादभ्युनगतौ। कर्मज्ञानमिति बोपायोपायतया उपचारात वर्णिती; न तु साक्षा्मोक्षोपयत्यरा । परंचरात्रो कमार्ग: अन्य एव। तनापि संहितामेदेन करणमन्त्रं तदनुष्ानपकारमेदेन अवान्तरमेद्भिन्ना बहवः वर्तन्त इत्येलत सर्वमधिकारिविभा गोक्तिस्थन- मुमुक्षुन्वे तुल्मे सति च मधुविद्यादिषु यथा न्यवस्धा संसिध्यत्यधिक्व तेविशेषेण निदुशं। विकल्प्येत् न्वासे स्ितिरितर विद्यासु प तकषा नियत्या वैध्यात्यं नियमयितुमेवें प्रमवति ।।

इति शलोकन समर्यितमिति अंथविस्तरमयाद्विरम्यते। सुत्रार्थस्तु आनायेरेव बर्णित इति नेह तन्थते।।

१२ उत्पत्यधिकरणम्।। (६३)-द्वतम् ४२ ओं उत्पत्य संभवाद् i (२१५) "४३ ओों न च कर्तुः करणम्। (२१६) ४४ ओं विज्ञानादिभावे वा तदमनिषेधः । (२१७) ४५ ओ विषपेधाच। (२१८) पुरुपाननुग्रहीतस्त्री प्रजोत्पादनविक्षमा। विज्ञानपुरुपालिष्टस्त्री क्षमेति न युक्तिमत् ॥४३१।। तर्हीश्वर निदानादियादेऽन्सर्भाव एव सः। श्रुतिस्मृतिविरोधाच न समजसमेव तत्।। १३५. अधिकरणार्थः । राविपक्ष दृपयति। केवलत्रीम्यः मना नोसयाते। तदर्थ पुरुषानुग्रहान्नीकारे करणाभावात तदनुपपतिः। तदय

पा. ३] २१५

विज्ञानादिकरणाहीकारे त ही विज्ञानादिनैय सष्यायुयपतेरीश्वरवादान्तर्भाव भूव; न तु गकिपक्ष इति मनासरं। शकतिवादे सकलक्षुतिविरोधात असमज्समेव ।। इति भारद्वाजकुळततिलकानां नव सालपुरा पीस वि द्वत्स माध्यक्षाणां दानाविकारिणां मतनयनिरूपकाणां काळि वङ्गीपुरं रक्गाचार्याणां कतिपु मतत्रयसारसम्हे द्विती माघ्या ये द्वितीयः माद: ॥

मतत्रयसारसंग्रहे द्विर्तायाध्याये तृतीय: पाद:॥

१ वियद्घिकरणस्। (६१)-अद्ैतस्

१ न वियद्भ्तेः। (२१७) २ अस्ति व। (२१८) ३ गाण्यसंभवात। (२१९) ४ सब्दाज। (२२०) ५ स्याचैकस्य ब्रम्मशब्दवत। (२२१)

यानद्विकारं सुदविभागो लोकवव। (२२३) नभोजनि्नासत्यमृतं च नित्यं आकाशवन्नित्य इति भुवेश्च। अन्यत्र संभूतमद पे गोंगे वत्तेज इत्यग्रजमेव तेज: ॥। ४३५ ॥।

बा. ३ असंभवाधिकर्णम- भद्रतम्

अधिकरणार्थ: संवर्गविद्यार्यां 'वायुर्वाव संवर्ध:' इत्यादिना बायो- रुपास्ति भवणात 'सेपा अनस्तमिता देवता मद्धायु:' (ृ-११-२२) इति वृदा रण्यकशुतेश्च, 'वायुश्चानरिक्ष चामृतम' इत्मदि क्षुतेश्र्य मातरिश्वन, उत्पचिना- स्तीत्यधिकासकाया, 'एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः' इति समापिरमिहिता। एतेन पूर्वे क नदान्यतिरिकानां सरवेंपां नक्षण उत्पतिभ्रवणेन, एकविज्ञानपतिज्ञानोप- पादनादिना च, भाकाशाद्वायुरित्यादिना च वायोस्त्पति: सिद्धा; भमृतस्वादि- स्ुतिश्च पशंसापिति। असभवायिकरणम्। (६३) अद्वैतम् ९ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्ते:। (२२५) यत्कारण तब् विकारि दष्टमाकाशवाय्वादिप तद्वदल । जगभिदानस्य परात्मनथ् बीजं, परं चेदनवस्थितिस्स्यात्॥ ४३८॥ नोत्पद्यते मझ विकारि चेति 'न चास्य कशिन्जनिते'ति बेदाद्। जनेरभावस्सत एव रष्टः विश्वभ्रमो ब्रह्मणि सत्य इछः॥ ४३९॥ सत्य अिष्ठानमिय च रज्जुर्न सर्प इत्यादिवदेव चात्र । प्रविभ्रान्तिरपीह मूलप्रकृत्यघिष्ठानवदेव सत्यम्॥ ४४॥ अधिकरणार्थः 'भाकाज्ञाद्ायुः चायोरग्निरि'ति कसाचित विकारत कस्मचिद्धिकारस्योत्पति: दयते। तद्धव ब्रम्मण उत्पच्ि: कस्यचिद्विकारात संभवितुमर्हवतीत्याक्षेपे समाधि: 'असंभवस्तु' इति।

सदात्मकम्य ब्रक्मण: अन्यतः सम्भवः नोपपकते। मतः सनमात्र ब्ह्ण उत्पत्तिः न संभवति; असत्यतिशये नकृतिविकार- भावनुपपतेः। 'स कारणं करणाघिपाविपो न चास्य कश्विज्जनिता' न छाषिपः (श्े ६-९-)इति श्रतेश्च। न च, विकारत् विकारनतरोसपचिवत ऋमणोडपि कस्माचिद्विकारादुत्पत्ति: भवितुमहतीति वाच्य। अ्रमा- विष्ानस्य अनवस्थापसंगनिवारणाय मूलपकृति: स्वेविकारजातस् मविषठानभूता म. 28

पा. ३] २११

(७) तदमिध्यानाघिकरणम्। (६७)-अद्वैतं (१३) तदमिध्यानादेव तु तल्िङ्गावत्स:। (२२९) आकाश वाय्वग्रि जला चलादि सृष्टिश्च साक्षात्पर माल्मनो का। स्वयं नदात्मानमिहाकारोत सच्यच्ाभवत् तत्तदतुअवेशान्॥ ४४४॥

अधिकरणार्थः। वियदादितृष्टेः यथाप्ुति 'आकामाद्वायुः वायोर निरि्त्यादि स्वतन्त्राकाशादिकमेव तसदुपादानं भवेत इति प्राप्ते परमेश्वर एव 'मोडकामयन बहुसां प्रजायेयेति' इत्यारभ्य 'सव्त्यच्चाभवत्' (ते-२-६-१) इत्या देना तद् गदिकममिध्यायन्नेव सृजतीति सिद्धान्तः॥

८ विपर्ययाधिकरणम्। (६८)-अनेत १४ विपर्ययेण तु क्रमोडत उपपद्यते च। (२३०) लयक्रम:सृष्टचनुसारि चाडथ विपर्ययो वाडनियमेन वेति। सृष्टिकमापेक्षविपपयोःत्र भूमिजले लीयत एवमादेः॥ ४४५॥ अधिकर णार्थः। पूर्वमा काशादी नामुतचिक्रमो विचारितः इदानी तेपां लयकमो विचार्यते। 'यतो वा इन्नि' (तै ३-१-१) इत्यादिना भूतानां सृष्टिस्यिलिलया उच्यनते। तत्र तेषां लयिपये नियमाभावात् भनिय- मोऽपि युज्यत इति प्राप्ते; 'विपर्येयेण तु क्रमोत उपपराते च' इति समाधि:। उत्पतिकमविपर्ययेण अप्यय इति 'पृथिन्प्तु प्रकोयते, ज्योतिष्यापः पलीयन्ते इतन्यादिना ऽवगतेः॥ १ अन्तराविज्ञानाधिकरणम्। (६२)-अह्वैतं १५ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेग नलिङ्गादिति चेनाविशेषाद्। २३१ विज्ञानमनसोध्रापि भूतोत्पत्तिलयक्रमः । भूतक्रमाविशेपाच त्रिज्ञानमनसोरपि ॥ ४४६॥

२: मतत्पसार संभडे [मं.२ अभिकरणार्थः। 'एतस्माज्जायते प्रणो मनससवेन्द्रियाजि चा खं वायुज्योतिरान: धृमित्री विश्वस्य धारिणी (मु २-१-३)इति श्वर्तो मनस्सर्वेंन्नि- मानि च त्रकणः उत्स्नानीति गग्यते। ख वायुज्योंतरित्यांदि परत्र हृदयते। उत्पत्तिक पविपर्यमेणाप्ययाङ्री कारे मनरसवेन्द्रियाणि व इति विज्ञान- मनसोस्ययक्रमः बाधितो भवेत इति प्राप्ते विज्ञानमनसोरातमनरच मृतान च मध्यवर्तिनोरप्यविशेषात भूतोलचि कमकत भूतलकयमोपि इति भनमो: क्मान्तरं नान्वेषणीयं। तरमात भूतोत्पनिक्रममझ्ने नैवेति॥

१० चराचरव्यपाश्रयाधिकरणम्। (ज)-अद्ैतं

जीवस्य जन्मात्र सृतिश शास्त्रे संस्कारकर्मप्रतिबोधनाय। चराचरस्थूलसमाश्रपेयं भाकता तदुक्तिश्च शरीरनिष्ठा॥ ४४।। अधिकरणार्थः। जीवस्याव्युत्पततिमलया भरत:। जातो मृत इति व्यवहारान। जातकर्माध्वदेहिकसरकारादिविधानाचति प्रापे जन्म मस्णादि जीवस्म स्थूलशरीरव्यपाश्रप एवं । स्थवरजज्जममृतान्येव नायन्ते प्रियन्त इति व्यवहारभालि श्रर्यन्ते। 'स वा अयं पुरुषः जायमान: शरीरमभि- संपद्यमान: (६ ४.३-८) इति वृददारण्यकोक्तरील्वा जीयस्य शरीरसंवन्ध- एंव नन्म; शरीरादुत्क्रमणमेव मरणामिति नं जवस्योसचिः भव्रति। जातकर्मादिविधानमपि देदपादुभीव टेहविगमापेक्षमिति दष््वम। इति॥ १ वियद्धिकरणं (५४)- विशिषाईन १ न विपदभ्रतेः। (२१७) २ अखि व। (२१८) ३ गौध्यसेंमवाच्छव्दाच। (२१९) ४ स्याधकस्य बभशन्दवव। (२२०) ५ पविज्ञाइनिरन्यविरेकाद। (२२१)

मा. ३] २२१

६ शन्देभ्य:। (२२२) यावद्विकारं तु विभागो लोकवत्। (२२३) ८ एतेन मातरिश्वा न्याख्यान:। (२२४) ९ असम्भवस्तु सलोऽनुपपतः । (२२५) श्रंतिन्यायाविरोषं च परपक्षपराहतिम्। विधाय परतो द्वाभ्यों कार्यभावो विचिन्त्यते। न या जनिः सस्य विपच खं च न जायते किन्त्मृतं नु मैवं। सम्भूत आकाश इहात्मनस्स तच्चामृत किचिदपेक्षयैव।

अधिकाणार्थः। इदानीं कार्यवर्गशोघनमारभ्यते। आकाशः चायुरुमावषि नोतपनो। 'वायुश्चान्तरिक्षे, च एतंद्रमृतम्' इत्यमृतत्व अतेः। 'आतमन आकाशस्संभूतः आकाशाद्वायुः' इति आाकाशस्य वायोश्षोलति पव्म गौणतया नेय। छन्दोम्ये 'सदेव सोम्य इदमम यासीत एकमेव' इति सृष्टिनकरणे 'तवेजो असृजत (छा ६-२-३) दति तेजस एव प्रथम सृध्यक्त: 'आतमन आकाशस्सम्मूत' इति तैतिरीयक्षतिगतसंभूतपदं गैणम इति प्राप्ते समाधि :; 'येनाश्रुत श्रुतमिति (छा ६-२-३) प्रतिज्ञाविरोधा. भावाय सर्वकार्यवर्गस्यापि ब्रह्मणएवोतपतिसिद्धेः। अमृतत्वोकि: देवानां अमर्यलवदापेक्षिकी। धन्दोग्यस्थतेजसः पाथम्यसृष्टिः काशत्योसर्न्तितं न निवा- रयति। अपि तु उसपचिकममेव। अतशच वायुराकाशरच उत्पन्नावेव। ब्रह्मण एवोत्पतपसमवः श्रुत्युक्त: । २ तेजोऽधिकरणं। (५५)-विशिष्टाद्वेव ० तेजोऽतस्तथादयाह। (२२६) ११ भाप: । (२२७) १२ पृथिवी । (२२८) १३ अधिकार रूपशन्दान्तरेम्यः। (२२९) १४ नदभिध्यानादेव तु नहिशातसः। (२३०)

मतत्रय सारसंग्रहे

१५ विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च। (२३१) १६ अन्तराविज्ञानमनसी क्रमेण तहिम्ादिति चेन्नाविशेषान। (२३२)

तत्तेज इत्यागमवाक तु नम्य न खस्य जन्म प्रतिपेधतीह। जनिक्रमादेव लयक्रमोपि ग्रम्हस्ततो न्रह्मण एव सर्वभ्। उत्पत्तयमावस्सत एव दष्टे: वायोश्च तस्मान्जनिरेव सिद्धा। येन अतनाकवमित्यतत्र सर्व जगह्रह्जमेव चकि। ग्रह्मार्थका एव च सर्वशब्दा: कथ घटायर्थविशेषबोध:। गौगेन लोकेल घटादिवोध: शब्दस्य शक्तिश्च परात्मनीति॥

अधिकरणार्थः। 'आकनाद्वायुः, वायोरन्नि, अग्नेरा: मद्धय: पृथिनी,' (तै आा.१) इति भृतानां व्यवहितकारणावेऽपि तवच्छरीरकनद्मण एव भूतोत्पति: वाच्या छान्दोग्यस्थ श्रुतिममाणादेव। 'एतसमाज्जायते प्राणः मनससर्वेन्द्रियाणि च। सं वायुज्योतिराप पृथिवी विश्वस्ष धारिणी। (सु-२-१.३)इत्यादि श्रुतैश्च। सवेक् शव्दानां ब्रह्मार्थकत्वे लोके तेजआदिशकद। लवदयेपु व्यवहार: कथमिति सेत ब्रम्मणि शवत्या बोधनं, लोकेपु गोण

सूत्रेणोक्त इति सर्व समझसम्।

१ विगद्धिकरणम् (६४) दैतस् परात्मनश्च जीवानां भूतदैवेपु शोधनम्। विरोधपरिहाराय ततीये क्रियते पढि। ₹ै ओं न विषद्खते:। (२१९) २ ओं अस्ति तु। (१२०) ३ ओ गौण्यसंभवात। (२२१)

पा ३] मातरिश्वा धिकरण म्-द्वंतम्

४ ओं शब्दाथ। (२२२) ५ ओं स्यचकस्य त्रभशब्दवत्। (२२३) ६ भों प्रतिज्ञाहा निरव्यतिरेकाच्छवदेभ्यः। (२२४) ओं यात्रद्विकार तु विभागो लोकवत। (२२५)

आकाशोऽनादिरित्यादि श्रुतिरगौणीति विश्वता। मग्णोऽन्यस्य नित्यत्वे सृज्यं सर्व न सिद्धयति॥ यो विभागी विकारी सः आकाशोडपि पृथक् पृथक्। तस्मादिप्णोरसमुहूतं सर्वं जगदिति क्षतम् ।। अधि हरणार्थः। 'मालन आकाशस्संमूतः' इति श्रृत्या आकाशस्य विष्णोरतपतििसिद्वा।मनादिवा अयमारशः' इति श्रतिस्द गोगी। नमशब्दस्य परव्रदाण अन्यत्र च बथा वा प्रयोग: तद्वदाकाशस्योत्पति- श्रतिरनुत्पत्तिक्षतिश्र गौणमुख्यापेक्षया नेया। विकारिपदार्थस्पैन विभक्तर्त्व पसिद्ध। अविभक्तस्य पृथकसिद्धिरेव। तथा चाविभक्त: विप्णुरेव। 'तद्विमागेन जायन्ते आकाशादा: पृथक पृथक। यो विभागी विकारस्स: सोडविकार: परी हरिः ॥ इति विष्णोरेयाविभागित्वेन विकारामात्र उक्ता। अन्येपां विकार एव। व्रम्णो अन्यस्य नित्या्न्रे दहंदं सर्वमसज' इति ्ुततेविरोघापनेश। २ मातरिश्वाधिकरणं। (६५)-ववैतम् ८ र्ओं एतेन भातरिश्वा व्याख्यातः। (२२६) पवते पोऽयमनिलोऽनादिरित्यादि वेदतः । वायोर्जनि्नेति चेन विष्णुर्नित्यो न चापर: ।। अधिकरणार्थः । 'वायु्वीव चेतनः। वायुना हि सर्वाणि भूनानि विज्ञा पते'। वायुकेव नित्यो वायुना हि सवीणि भूरानि नीयन्ते'। इत्यादि ख्ुत्या वायोर्नित्यत्वे मासे, 'गतेन मातरिद्व व्यार्यात:।

मतत्रयसारसंभहे।

"प्रतिध्यूद्य व्यूहा चासौ अतीत्य न जनार्दनः।

इति मुख्यनित्यत्वस्य परमात्म््येवोपपत्तेः ।

३ असंभवाधिकरणम्। (६६)- ह्वैतम् ९. ओं असंभवस्तु सवोऽनुपपचे:। (२२५) असतस्तु सतो जन्म भुतौ दहं नया न च। असदर्थों विष्णुरेच बझ् वा असदित्यतः।

अधिकरणार्थ:। 'असद्वा इदमत्र भार्सात; ततो वे सदजायन॥ 'असतस्सदजायत' इत्यादि अत्या सतोऽप्युतत्तिरस्तु इति प्राप्त सत मनु- स्पत्तिरेव। महसतवात ; अनुपपचेश्च। 'तद्वा एतसरमाहु', परतों हि तदुदीक्ष्यते इति श्रुतेः असच्छन्दरो बम्मवाची। 'मह्म ना मसत सद्वाव् प्राण: इति भुतेरसच्डन्दवाच्योडपि बहीवेति! ४ तेजोभिकरणम्। (६७)-दवैनम् १० ओं तेजोडतस्तथादाह। (२२) सेजश्र विष्योरुत्पन कारण च परं ने हि। वायोरग्निश्र संभृत: इति हेतुद्वयं न तु॥ अधिकरणार्थः तेजय: वायोस्तपस्तिः अ्रयते। 'तेजो असृनत इति विष्णुसज्यतँ च वामो: ग्रुतं। एकस्प तेजस: उमयकरणकतन न युकमिति माते साक्षादुसत्तिसपान तेजस: विम्णुरेव। अमुख्वा अन्येषां इति उभयकारणत्वं तेजसो नेति समाचि:। ५ अवधिकरणम्। (६ट)-दवतम् ११ ओं आप:। (२२९)

पा. ३] २२५

अग्रेरापो भवन्तीति श्रुतिर्गोणीति बुद्धयताम्। तत्तेजोऽसृजनेत्यादि श्रुतिर्मुस्येति कीर्त्यते॥। अधिकर्णार्थः। 'ब्रह्ेरेदमत्र आसीत तदपोऽसुजन' पति भ्ुतेः अपं ब्रह्मणः सृप्टिरेव युक्ा।

६ पृथिव्धधिकरणम्। (७९)-दवैनम्

ता अनमदय: पथिवी त्रयीयाड् न विरुध्यते। भूतकार्प्ण्य अ्षतिम्यक्च भूरेवाननेन कभ्यते।। अधिकरणार्थ :- 'ता अन्नमसृजन्त', 'अद्य: पृथिवी (तै ३-२-३) इत्ि श्रतिद्यात अद्गय: अन्नमुत्पत्र; अद्धयः प्रथषिनी उत्पना इति द्वयोस्थत्यो: विशोघात अमामाण्पमिति प्राप्ते समाधानं 'पृथिनी' इत्यादि सूत्रम्। भूतमकरणात् भूमे: कृष्णवर्णत्ाच 'अद्ूय: पृथिनी' इत भुतेश्च मन- शब्देन पृधित्येवोच्मतइति न विरोध । अपोक्षषेम्वेदममाणाव युकतश्ष ॥ ७ तदमिध्यानाधिकरणम्।-द्वैवम् (७0) १३ ओं तदमिध्यानादेव तु तल्टिद्वाजू सः। (२३।) संहर्वा रुद्र एवेति विशान्तक इति क्रुनेः। विष्णमिध्यानलिङ्गाब लपकर्ता हरिस्स्मृतः ॥:

२२६ मतत्रयक्षा रसंगहे। [भ. २ ८ विपर्ययाधिकरणम्। (७)-द्वैतम् १४ ओं विपर्वयेण तु क्रमोडन उपपद्यते च। (२३२) जनिक्रमस्य भृतानां प्रतिरूपो लये क्रमः। उपपत्तिश्च नस्पेति चतुर्वेदशिखाडचद्व।। अधिकरणार्थ:। 'कता प्राणादि कस्वास्य हन्ता भूम्यादिकस्य च। यः कमातन्युत्कमाचैत्र स हरि: पर उच्यते इति श्त्या सृषटिकमप्रतिरूपो रायक्रमः इति प्रतीयते।

९अन्तरविज्ञानाधिकरणम् (७२)-द्वैतम् १५ओं अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तह्लिङ्गादिति चेनाविशेषात्

अन्तरा ज्ञानमनसोर्विपरीतः क्रमो भवेत। क्षति कांचित्स माश्रित्य स कभो न दि मुख्यतः N. अधिकरणार्थः ।' प्राणान्मनो मनसध्च विज्ञानं 'यच्छेद्धाड्मनसी प्राज्ञः तद्यच्छेत ज्ञान आत्मनि' (का-२-३-१३) इति क्षुत्या मध्ये विज्ञानम नसोः विपरीतक्रमः पतिमालीति चेन; विशेषप्माणाभावात। 'विज्ञानतत्वातु मनः, मनस्तत्वातु खादिकम्' इत्यादि प्रमाणात चरा चरव्यपेक्षया स विपरीतक्रमः ; न तु मुख्यत इति॥ -

११ आत्माधिकरगम्। (७१)-अद्वैतम् १७ नात्माऽश्रतेः नि्त्यत्वाच तान्यः । (२३३) आत्मा न भोका पर एकमत्या ज्ञानं च सर्व भवतीति वेदात। जनेर्निपेयात् पर एव चान्मा सर्वेपु भूतेपु विमाति गृढ:। अधिकरणार्थ:। 'से कारण करणाधिप्विन: (शे६-२) इसि थुल्या

ज्रक्षण उपपघ्यते न घेलि :थयः। 'यथा सुदीप्षात पावकान विस्कुलिना: सद्द-

पा. ३] आत्माविकरयम -विशिष्टद्वेवम्।। २२७

सश: मभवन्ते सरूपाः। तथाऽकराद विविधा: सोम्य भारा: मजावन्ते तत्र चैवापियन्ति (मु-२-१-१) इति भ्ुत्या अगे: स्फुलिज्ा इन परमात्मनः सरूपाः प्रजा: जायन्त इति अर्थावगतेः, एकस्मिन् विद्वितेसवं विदेसं भवति इति प्रतिज्ञया च, 'तोयेन जीवान विससर्ज भूग्याम्' (तै-२) इति श्रुत्या च, 'देवदतो जातो मृतः' इति लोकानुभवार जीवस्योत्पत्तिरिति प्राप्ते समाधानं 'नान्माइक्षतेः' इत्यादि सूत्रेणोच्यते। 'अजो नित्यः' (कठ-२-१८) 'स वा एष महानज आरमा (बृ-४-8-२')'न जीयो ग्रियते' (छा-६ ११-३) 'तत्वमसि' (छ-६८.७) नयमातमा मरक्म (बु-२-4-१९) इत्यादिश्युत्या भोका जीवोऽपि ब्रह्मैव। ब्रह्मण एव अवद्यया जीवभावापतिः न तु स्वतः। 'एको देवस्सर्नमृतेषु गूढ: सर्वध्यापी सर्वभूतान्तरात्मा' (शे-६-११) इतिश्रुत्या नम्मण एव सर्व-

३ आत्म/धिकरणम्। (५६)-विशिष्टाद्वैतम् १८ नात्मा अ्षतेर्नित्यत्वाच ताम्यः। (२३४) तोपेन जीवान् विससर्ज भूम्यां जातो सृतोऽसाचिति दर्शनाच। तेजोऽप्पृथिच्यादिवदेव तत्र जीवस्य जन्मेति न चाध्रतिस्सा।। न जायते वा त्रियते स जीवो नित्यः पुराणोज इवि अ्षतिभ्यः। अनादिकर्माप्शरीरसङ्गवियोगनिषठा हि जनिर्षृतिश ॥ उत्पन्यभावेऽस्य कथ प्रतिज्ञा सिद्धयेन्नचैवं चिदचित्ततुहि। परात्मनश्शास्त्रत एव सिद्धा शरीरमत्यङ्गमतिथ सिष्पेत्। अधिकरणार्थः। जीवस्योत्पतिर्नवेति संशये, 'यतः प्रसुता जगतः फतूनी तोयेन जीवान विश्वसर्ज मूर्म्या (तै-अम्भ) 'प्रजापतिः प्रजा अमुजत' (यजु-२-अष्ट) दत्यादिश्रुत्या वियदादिवत् जीवस्थोस्तिरिति पाप्ते, 'न जायते प्रियते वा विषश्ित' (कठ-२-१८) 'नित्यो नित्यानां' (धे-६-१३) इत्मादि श्रुत्या जन्मनर गमतिषेधात नित्यतया चोलविनेति सिद्धान्तः। एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमतिज्ञा च र्जावस्य त्छरीरचा देवोपरयते। 'यस्पाला शरीरं यस्यविज्ञानं शरीर मित्मदि श्रुतिस्तत्र मानमिति॥

पा. ३) आताविकरणम-विशिष्टा ह्वैतम २२९

मृतानां पेतकार्याणि नतन्यद्वियते क्वचित। श्रथो चेदस्य कर्तारो भण्डधूर्तनिशाचराः। जर्फरी तुर्फरीत्यादि पण्डितानां चचः स्मृतम्॥ अश्वस्यात्र हि शिश्नं तु परनीमराह्यं प्रकीर्तितन। मण्डैस्तद्वूत परं चैव आह्यजातं प्रकीर्तितम्। मांसानां खादनं तह्वत निशा चरसमीरितम।1 इति वृहस्पतिनैव देझद्वयतिरिक्त्य जीवस्य स्पितिनेत्युक्कते:, भुक्े वेति च देंह एव स मदाभूतानि तेप्वेव घी: किण्वादा मदशक्तिवत क्रतुफले भोका न कोऽपि स्थितः । कश्यः कि पुनरप्युपैति गियनी न क्वापि जीवेत सुखें यावज्ीवति देवतं नरपति: न्यायोबलॅ केवलम्।। इति पूर्वाचार्येक्तिश्न देहाद्वयतिरिक्त: जीवोनाम न कश्ित सिद्धयतीति नेत्र, अत्र विस्तरेण पूर्वाचायरेव तदुक्तीनां चेदवाहत्ोके तन्मतमनादरणीयमेवीति नेह तन्यते। ममदेहः, ममज्ञानं, ममेद धनं, ज्ञानी, सुखी, स्वर्गी इत्यादि न्यवहारादेव 'न हिंस्यात्सर्बाभूतानि', 'यजेत स्वर्कामः', 'न परदारां गच्छेत्' नानृतं वदेत' इत्यादि श्रतिभ्यश्च देहाद्वयातेरिक्त: जीवोऽन्य प्येति मृद्र- सिद्धः। वत पव 'न भूमिन तोयं न तेजो न वायुः न खं नेन्द्रियं वा न तेपां समृदः। अ नै कान्तिकत्वात्सुमत्य कसिद्धस्तदेको 5वशिष्ट रिशय: के कन्ोडट्म्।। देहेन्नियमन: शामपीभ्योडन्योडनन्यसाघन:। नित्यो व्यापी मतिक्षेत्रमा:मा भिनसस्व उस्तुखा॥।' 'देहाझादि विलक्षणोडुरजदो नित्योऽ्टनर्योडमल- ज्ञनानन्दन्योडप्यजन्मय दव आग्यत्यविद्यावृतः । पद्कजविपा रु गवकशिखालीदस्य तस्यालनो मेक्षानालसमर्पण भगवति क्षेक्ते तीशोरुरे।।' 'प्रयकतचादुनन भतो नम तुख नावति मोकच्या मुक्त मममुसुक्षुवेदपचसा सुसोऽदमिसुनिसः।

यां ३] उत्कान्त्यधिकर णम्-सह्वैतम २२१

अनन्तरोडवादय: कृस्न: प्रज्ञानवन एव (६ ४-५-१३) 'मत्रपं पुरुन: स्वयं ज्योतिर्भवति (वृ १.३-९) 'विज्ञानमानन्दं ब्रक्ष' (वृ ३-९-२८) इत्यादिभत्या आरमनः नित्यमेव चैतन्यमिति ज्ञायते। सुषुप्त्यादिपु विषया- भावादेव चैतन्याप्रकाशः। 'यह्वैतन्न पश्पति' पयन्वैतन्न प्यति (व ४-३-२३) इति सुधुप्तिविषयकस्षुत्या आतमनः चैनन्यस्य सद्वाव एव ज्ञायत इति ॥.

(१३) उत्मन्त्यधिकरणं। (७३)-अद्वैतम् १९ उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम्। (२३५) २० सातमना चोतरयो:। : (२३६) २१ नाणुरतच्छृतेरिति चेननेतराविकारात। (२३७) २२ स्वशब्दोन्मानाभ्याज्। (२३८) २३ अविरोधश्चन्दनकत (२६९) २४ अवस्थिति वैशेप्यादिति चेनाम्यु मामादृदि हि। (२४0) २५ गुणादा लोरुचद। (२४१) २६ व्यतिरेको गन्घवत्। (२४२);" २७ तथा न दर्शयति। (२४३) २८ वृथगुपदेशात। (२४४) २० तदुणसार्त्रात्तु तद्यादेश: माजञवन्। (384) ३० यावदारमभाविख्ाच् न दोपस्द्शनाव। (२४६) ३१ पुंसत्वादिवत्त्स् सतो ऽमिव्यकियोगत।*२४७) ३२ नित्यो क्ध्यनुपलदिघसप्रो इन्परनमों वा्यथा। (४८) उत्कमन्तिगत्या गतिमारस च्वादा राय्रम श्रो्मितिदर्शनाच। हृदि स्वितेथ्ाप्यपुरेन जीव् इति प्रसके विभुरेव जीनः। आकारावत् सर्वगतत् नित्यः 'चेशहमेते पुरुपं महान्तम् ।' इत्यादिना ज्रक्म महद्वि जीव: बुद्धनादिसंगादशुतोपपश्रा ।।

२३२ मतत्रयसारतंमहे। [म. ₹ अधिकरणार्थ:। जाव: अणुपिमाणः अथ मध्यममरिमाण:, उत महापरिमाण इति विशये, "शरीरादुत्क्ामति", 'लोकाशपुनरैति' 'लोक प्रयन्ति' इत्यदि श्रुतिभ्यः भगुपरिमाण इति प्रप्ते, 'आकाशवत् सर्वगतदच नित्य:, 'सवा एप महानज आला' उत्यादि श्रुत्या विभरेव जीव इति सिद्धान्तः। अणुपरिमाणादि प्रतिपादकश्रुतयश्च उपाधिसंसर्ग। वउपवद्यन्त इति न कोडपि दोष:। यावदातमभावित्वाच बुद्धयाधुषाधिसंसर्गस्। यश 'तत्त्वमसि' इति ज्ञानेन सर्वाविद्यानाशो जीवस्य भनति तदा विभु :- इत्यर्थः।

(५) ज्ञाधिकर गम्। (५७)- विशिषाद्वैतम् १९ ज्ञोत एव। (२३५) २० उल्क्ान्तिगत्यागतीनाम्। (२३६) २१ स्वालमना चोतरयो. । (२३७) २२ नाणुरतच्छतेरिति चे तराविकारात। (२३८) • २३ सशन्दोन्मानाभ्यां ज। (२३९) २४ भविरोघश्चन्दनत्तत्। (२४०) २५ अबस्थितिवैशेप्यादिति चेनान्युपयमाबदि हि। (२४१) २६ गुणाद्वा लोकवत। (२४२) २७ व्यतिरेको गन्धवत्तथा च दर्शयति। (२४३) १८ पृथगुपदेशात। (२४४) २९ तद्गुणसारत्वानु तह्यपदेशः माशिवत। (२४५) ३० याददाहमभावित्वाच ने दोपस्दर्मनाव। (२४६) ३१ पुंसतकादयत्वस्य संतो5भिव्यक्तियोगाद। (२४७) ३२ नित्योपलवध्यनुपलन्धिपसको:न्यतनमो वान्यथा। (२४८) स्वामाविकज्ञानगुणो हि जीवो शाधातुरप्येप सकर्मकर्ता। रत्नार्कवत् दीतियुतस्स नित्य: अगन्तुकज्ञानमिहोच्यते न॥ जीवोऽणुरात्मा हृदयस्थितत्वादुत्कान्अिमत्यागति सत्तया च। जानात्ययं पूरुप इत्यतथ्र ज्ञातैव सभो भवतीति चोक्तम्।

झाधिकरणम-ह्वैतम २३३

अधिकर गार्थ:। जीव: तार्किकोक्तरित्या भागनतुकनैनन्यगुणक: उस जातृत्वमेवास्य स्वरूपमिति संशयः। ज्ञातृत्वमेव अख्य स्वरूपमिति सिद्धान्तःः। 'विज्ञानं यज्ञ तनुते' 'न पश्यो सृत्युं पश्यति' 'जानात्येवायं पुरुषः इत्यादि भुतेः। जीवश्च अणुरेव, उल्कान्तिगत्यागत्यादिक्षुतेः'। 'निष्क्रामति, 'लोकाश्प्यन्ति' 'लोकात्पुनरेति' इत्यादिभ्रुतिभ्यः । 'हृदि ह्ययमात्मा'इत्यादिक्षत्या हृदयान्त- वैर्तित्वान्त धर्मभृतज्ञानवत्त्वाच्त सुपुप्यादिकालेऽपि ज्ञानस्य सत्तवाच्त सयमात्मा नित्यज्ञानस्वरूय:, धर्मभूतज्ञानवान, अणुः, हृदयायतनश्च इति सिद्धम।

(११) ज्ञाविकरणम्। (७४)-द्वैतम् १८ ओं ज्ञोऽत एव। :(२३६) १९ ओ युक्तेश। (२१७) विष्णोरुत्पद्यते जीवः अ्रतेरेवावगम्पते। उपाध्यपेक्षयोत्पत्तिः नित्यस्याप्युपपद्यते।

अधिकरणार्थः। 'सर्व पते निदात्मानो व्युसरन्ति' इतत श्ुत्या जीवस्य विष्णोरुत्पतिरिति प्राप्ते, "अत एव' शब्दादेव जीवाः, उत्पन्नाः मातृदेहाव निःसृत्य जाता: अनुत्पनाः अविनष्टः, 'परं ज्योतिर्निविशन्नि' इत्यादि झुतेः नित्या एव जीवाः॥

१२ उत्करन्त्यधिकरणम्। (७५)-ववतम् २० मों उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम्। (२३८). २१ ओों स्वात्मना चोत्रयोः । (२३०) २२ ओं नागुरतन्छतेरिति चेन्नेतराधिकारात। (२४०) २३ ओं स्वशब्दोन्मानाभ्यां च। (२४१) २४ ओं अविरोषश्न्दनवत। (२४२) २७ ओं अवस्पिति वैरोप्यादिति चेलाम्युगगमादृदि हि। (२४३) २६ भों गुणाद्वालोकबन। (२४४) 4.80

२३४ मतत्रयसारसंग्रहे

:"वात्मानयेतना व्याप्ाः" 'अणुरात्मे'ति च क्षतिः। न विरुद्धा विष्णुरेव व्यापकोऽन्येऽणवस्स्मृता:।।

अविकर गार्थ:। जीवानां अणुत्वं व्यापकत्वं च भ्रूयते श्रुतिपु। एकस्याणुत्वं विमुल च विरद्धमेवेयाशकय समामानमाह-'उ्क्रान्तिगत्या गतीनाम्' इति। 'स गर्भी भवति से प्रसूयते स कर्म कुरते', 'सोडसाच्छ- रीरादुत्कम्य अमुं लोकममिगच्छति इत्पादिशुत्या जीवः अणुरेव। अस्व- तन्त्रथ, 'स रतेनैव स्वात्मना परेण इं गर्ममनुपविदति' इत्यादि भ्रुतेः । विष्णुभविष्टस्यैव कर्तृतोत्पत्त्यादिकं श्रयते । परिमितत्वं जीवातमन एव। ना- लाडमेम: पर अ्झ्म। अणुरवेऽपि जीवस्य सर्वशरीरव्यासिः हरिचन्दन बिन्दुबत हृदयायतनत्वेऽपि जीवस्म आलोकपकाशवत् चिद्गुणेन सर्वशरीरव्याह्तिरपि वा युज्यते 1। ज्ञ इति सूत्रे जातयेकवचनम्। तथा च जीवा असंख्याका:, गणशो- म्यनन्ता:, विविधाश्र; मुक्तियोग्या: नित्यसंसारिण:, मोयोग्याभति। मुकि- योम्याथं पश्चविधा: देवा: देवगन्घवीक्ष, ऋषयः, पितरः चक्रवर्तिनः मनु- वप्रोरमा्च मनुष्यगन्धर्वाश्। नित्यं-सुखदुः समिथाः-नित्यसंसारिण: । तमो- योभ्याध् देत्या: राक्षसाः पिशाया मनुष्याघम्ध्ि चतुर्विधाः। सर्वे च जीवाः परस्रं मिन्नाः परमात्मना न मिन्रा:, संसारे मुक्ती च वारतम्योपेता:। मत्र प्रमाण तु- "अनागता भतीताश्च यवन्तससहिता: क्षणाः । अतीतानागताश्चेव यायन्तः परमाणव:॥ ततोऽप्यननसगुणिता: जीवानां रामयः पृथक। नरमाणुपदेशेडपि दनन्ता: प्राणिराशयः।।" इत्यादि तस्वनिणयोक्तम् ।। (११) व्यतिरेकाधिकरणम्। (७६)-हैवम् 4

२० ओ व्यतिरेको गन्धवत्तया च दर्शयति। (२४५)

पा. ३ २३५.

बहुधात्मा श्रतिर्या सा अक्तंयाघिक्यान्त युज्यते। आत्मार्न बहडुया कृत्वा क्रीडते योगसंपदा।।

अधिकरणार्थ:। 'अतघा सहनधा स गच्ति समुच्यते' इति पारा- शर्यायणभुत! जीवह्यैव बहुरूपत््र दृदयन इति चेत्र। व्यतिरेको गन्घवव। यथा पुष्पात गन्धः पृथक गच्छति एवं अंशिनोनीवात अशाः पृथक गच्छन्त्रि। 'आातमानं बहुषाकृतवा कीडते योगसंपदा' इति प्रमाणाद् ईस्वरदतयोगशक्या जीवस्यापि अनेकशमाशो युक्त एव ।।

१४ पृथगधिकरणम। (७७)-द्वैतम् २८ ओं पृथगुपदेशात्। (२४६) २९ ओं तदुमसारत्ात्तु तह्यपदेश: आाज्ञवत्। (२४७) तत्वमस्यादिना ब्रह्म जीवाभेद: प्रतीयते। भैंव जीवात् परो विष्णुः पूर्णोऽपूर्ण: परस्स्सृतः ॥ ज्ञानानन्दादयो गहागुणाः जीवेषु सन्ति हि। गुणप्ादश्यतो ब्रह्माभेदश्षत्या प्रकीत्थते।। अधिकरणार्थ:। 'तत्वमसि (छा ६-८-७) अहं न्रम्ासिन (इ ३- ४-१७) इत्यादिना जीवस्य परमात्मना अभेद: प्रतीयते। 'द्वा सुनर्णा सयुजा सखाय। (का-५.१) इ्यादियु मेदय। कथ परिहार इति चेत; 'पभ- गुपदेशात' इति समाधिः। 'मिनोऽचिन्त्य: परमो, जीवसघात पूर्णः परो जीनसंघों समृर्णः7 कशिकश्ुतेः पूर्णगुणात विष्णोः मिन एव जीवः । ज्ञानानन्दा. दिव्रह्मगुगाः जीवस्यापि वर्तन्त इते तत्स्वरूपेण अभेदनिवेशः ।

१५ यावदधिकरणम् : (७८)-हैतम ३० ओं यात्रदात्मभावित्वाच न दोपस्तदर्शनाद्। (२१८) नित्यानां पुण्यपापादिसभन्धों मुक्तिरित्यपिं। परो नित्यक्व जीवश्चेत्यादिश्वित्या च युज्यते॥

२१६ मतत्रयसार संग्रहे म. २ अिकरणार्थः। यथा परमातमा नित्य मनन्तश् एवं जीव नित्य: सनन्तथ। जीवस्य घातव एवानिल्या: उत्पत्तिमरगमान: सुखदुःख्व- न्तक्षति। जीवस्य नित्यत्वेपि सुखदुःखादिकं उतत्यादिकं न युज्यत एव ।। १६ युंस्त्वधिकरणम्। (७e)-हैतम् ३१ ओं पुंस्त्वादिवत्वस्य सतोऽ भिव्यक्तियोगात्। (२४९) ३२ औों नित्योपलब्ध्यनु रलन्धिमसह्ो ऽन्यतरनियमो बडन्यया। (२५०) पुंस्त्वादि वाल्ये सत्वेऽपि यथा न व्यज्यते तथा। ज्ञानानन्दादिसत्त्वेऽपि मुक्ती नव प्रकाशते।। देवा मनुष्या असुराः निनव्यक्य एव ते। सम्पर्ज्ञानं तु देवानां मनुष्याणां विमिश्रितम्।। विपरीतं तु दैत्यानां ज्ञानस्यव व्यवस्यिति: । निष्णुनाज्ञाननाशे सत्याविर्भवति तत्तया।।

अधिकरणार्थ: 1 जीवस्य 'मानन्दी मवति' इत्यादिना मुकी आन- न्दाविर्माव: शुतः। बद्ध।वस्थायामपि विज्ञानात्मा 'स मानन्दा, स वल: स ओजः' इति भमते। क्थ तदुपपतिः इति नेत, 'पुस्तादिवत्वस्य ससोऽमिव्यक्ति- योगात' इति समाधिः। जीवानां ज्ञानानन्दादिसत्त्वेपि यभा पुंस्तवस्ीलादीनां वाल्ये सत्वेपि भैवनावस्थायामेव प्रकाश:, मध्ये तिरोहिति: तद्वव ज्ञाना नन्दा- दिकस्य मध्ये कर्मया तिरोधि: मुक्तौ प्रकाशश्रोपपद्यते। देवासुरमनुष्याणां ज्ञानतारतम्य सस्वात् वतदानुणुष्येन ज्ञानानन्दादीना संकोनविकासभावा युक्त एव II 'नित्यानन्दज्ञानवला देवा नै तु दानबाः।

तेशं यदन्यया दश्य तदुपाषिकृत मतम्। विज्ञाने नात्मयोग्येन निजरूपे व्यवस्थिति:।" इति प्माणाव ॥

पा. ३ २३७ १४ कर्लिकरणम्। (७8)-अद्वैत ३३ कर्ता शास्तार्थवत्वात्। (२४९) ३४ मि हारोपदेशात। (२५०) ३५ उपादानात्। (२५१) ३६ व्यपदेशाच क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्यय:। (२५२) ३७ उपलब्धिवदनियमः । (२६३) ४८ शक्तिविपर्ययात्। ((६४) ३०. समाध्यमावाच्च। (२६५) स्वे शरीरे यथाकामं वर्तते जुदुयदिति। आत्मा द्रष्टव्य इत्यादि श्रत्या जीवस्य कर्तृता॥ अधिकरणार्थः । जीवस्य कर्तृख भस्तिवा नवेति विशये, 'बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः (प्र-५.९) 'स्वे शरीरे यथा कार्म परिवर्तते(वृ-२-१-१८). इत्यादि शृत्या 'यजेत स्वर्गकामः' 'जुहुयान स्वर्गकाम:', दद्यादनकामः', इत्यादि शास्त्राणां वैयर्थ्या भावाय कर्तृत्वमपि अज्गीकर्तव्यमिति॥

१५ तक्षाघिकरणम्। (७५)-अद्ैतम् ४० यथा च तक्षोमयथा। (२५६) जीवस्य कर्तृतोपाधिसंवन्धान स्वमावतः। चास्यादिमान् यथा तक्षा दुःखी तद्रहितससुखी। अधिकरणार्थः। जीवस्प कर्तुलव न स्वाभानिकं। भपि तु बुद्धयाधु पाधिसंसर्गकतम्। 'मत्र हि द्वैतमिव भवति,तदितरहतरं पश्पति: (वृ-२-४१४) इत्यादिना जीवस्य स्वाभाविककर्तृताम्युपगमे संसारित्वस्यैव प्राप्ते: अभिधानाव।।

५ कर्लधिकरणम्। (५८)-विशिष्टादैत ३३ कर्ता शासत्रार्थवत्ाच्। (२४९)

२३८ मततयसार संग्रहे [अ. ₹ ३४ उपादानाद्विहारोपदेशान। (२५०) ३५ व्यपदेशाच क्रियायां न चेविदेशविपर्यंयः। (२५१) ३६ उपलन्भिवदनियमः। (२५२) ३७ मक्तिविपर्ययात। (२५३) ३८ समाध्यभावाच्च। (२५४)' ३९, यथा न तक्षोभयथा। (२५५) जीव: कर्ता न वेत्य्मिन् कर्वा जीव: प्रकीर्त्पते। न हिंस्याच यजेतेति शालसाफल्यस्तिदये। अधिकरणार्थ: । "उभौ तौ न विज्ञानीतो नायं हन्ति न हन्यते।" "महं कारिमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्य्ते ।" इत्यादिना मीवस्म कर्तृत्वं नास्तीत्याक्षेपे समाि:। आलैव कती यजेत सवर्गकाम:, 'मुमुक्षुष्णयीत उपसात' इत्यादि शासतरस्यार्थकत्ायम्युगम्यते। श्रुयमाणं ुणकतूतचं बद्धदशायां सत्वरजस्तमोगुणसंबन्धान भवतीतयेताव- नमात्रपेक्षयाप्युपपद्यते। वास्यादिकरण संपन्नोि तक्षा यदेच्कती ता ार्य करौति, इच्छामावे न करोति च,सद्वत कर्ती जीवः इच्छासस्वे प्रवर्तते, इच्छाभावे निवर्तते॥

(१७) कर्तृत्वाधिकरणम्। (८0)- दवैतम् २३ ओं कर्ता शास्त्रार्थवत्वात्। (२५१) ३४ ओं विहारोपदेशात। (२५२) ३५ भो उपादानात्। (२५३) ककैं ओो, उयपदेशान् क्रियायां न चेनिदैशविपरयैयः । (२५४) ३७ यों उपलब्धिवद नियमः। (२५५) ३८ ओं शकिविपर्ययाता (२५६) ३९. ओं समाध्यभावाच्च। (२५६)

२३९ ४० ओं यथा च तक्षोभयथा। (२५८) ४१ ओ परातु तच्छतेः। (२५९) १२ ओं कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विदित पतिषेधावेयपीदिभ्यः । (२३०) इरिस्स्वतन्त्रकर्ताडन्ये परतन्त्रा: प्रकीर्तिताः। झास्त्रावैध्यर्थ्यभावाय जीवानां कर्तृतेष्यते। मोक्षेपपि स्त्रीविहारादिद््टया कर्तृत्वमिष्यते। अत्यल्पशक्तयो जीवा: पूर्णशकतिहरिस्समक॥ यथा तक्षा कारयित्रा सह कर्ता प्रतीयते। कृतप्रयत्नापेक्षेण हरिणा प्रेरितास्तथा॥

अधिकरगार्थ।। परमात्मन एव कर्तृतं नत्वन्यस्प इति पूर्वमुक्तम्। इदानी जीवस्यापि कर्तृत्वमस्तीत्युच्यते। परमाल्मशक्तयधीनक्तृतं नीवस्थ बद्धदशायां विविनिषे घशास्त्रावैयथ्यीय। उपासनाघीनाच्च/ मोक्षेऽपि स्त्रीमिससइ विहारदर्शनाघ। जीवस्याल्पशक्तिमत्वाच्त यथा तक्ष्ण: कारयितृत्वनियतशकर्तृस रश्यते एवं जीवस्यापि कारयितृत््रविशिष्टकतृलं भत्रति। वेष्म्यादिवोपपरिद्वाराय जीवगत्पूर्व कर्मापेक्षपा जीवान विष्णुः पेरयलीत्यम्युपगम्मते । १६ परायनाधिकरणम्। (७६)- अह्ैतं ४१ परातु तछतेः। (२१७) ४२ कृतपयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिपिद्धावेयर्थ्थादिम्यः। (२५८) अविद्याशितजीवस्य कतृत्वं पारमेश्वरम्। सद्सत्कर्म जीव च कारयत्येप आगमाव्॥। अधिकरणार्थः । जीवो रागद्वेषादिदोघप्रयुक्त: साघनसामपीसंपनः स्वतन्त्र: कवी भवेदेव । कि ईश्वरेगेति चेन। 'एष हि एव साधुकर्म कारयति तं ममेभ्यो लोकेम्पः उत्निनीपते (कौपी-३-८) हत्यादे श्रत्या परमेश्वरमेरित- एव जीव: करता भवति। हिताहितसश्यादिदोपसतु परमारमनो न भवत्येव।

२४० मतन्रयसारसंग्रह [म: अनाद्यविद्यातिमिरान्वजीवकृतप्रय नापेक्षस्मन् जीवानां शुभाशुम ईश्वरी विधढे।।

६ परायत्ताधिकरणम्। (५९)-विशिषाद्वैतम् ४० परातु वच्छते :! (२५६) ४१ वृतयत्नापेक्षसतु' विहितपतिपिद्वावेवथ्यादिम्यः । (२५७) स्वातन्व्यकर्तृता नास्ति परांयचा हि कवृता। अनादिकर्मसंवन्धात् स्वतन्त्र इच भासते ॥ अधिकरणार्थ:। जीवः पराधीनकता। अन्तः मविष्रशासा जनानाम (ते-थारण-३-११-१०) ईश्वरस्सर्वभूतानां हृरेशेऽर्जुन तिष्ठ ते' (गी-१८-६१) इत्यादि श्रुतिस्मृतिभिः ईश्वरनियाम्यतश्रवपाल । नीवकतपूव- कमानुगुम जीवोद्योगमपेक्ष्य भगवान् -करोनीति भगवतो न दोर:।

ननु, 'एकस्सन चहुधाविचारः, 'एको देवस्सर्वभूतेपु गूढः' 'एकमेवा- द्वीतीयम्' इत्यादि श्रुतिभ्य: एक एव ब्रह्मरूर्पं वस्तु, नान्यदिति प्रतीयते। तार्दे त्वं बहुधा सष्टा हत्वा च विहरसि इति चेत भ्रान्सतुल्यो भवसि, 'नित्यो नित्याना चतनश्वेतनानां', 'भवतेच श्रयूदाः' इत्यादि झत्या अनादि कर्मसम्बद्धान जीवान तत्तत्कर्मानुतुणेन सध्यादिकं कृत्वा विहरसीति चेत तर्हि तया किं फल, कर्मैय फलमदमस्त इन्ति चेत; स्वासनव्यमेवोतरं। थयमर्थः श्रीलक्ष्मी - नसिंहस्तवे पूर्वमागे असमाभिरक :- 'एकसमन् बहुधा विचार इति तु न्य्यन्तवाचोजवदन्, 4 तर्हि लें, बहुषा विसृज्य नृहरे हंसीति वक्षीति चेद। :भान्तरत् भवसि स्वकर्मचन्तगान् सृष्ट निहन्मीति चेतु कर्मैवास्तु फलप्रदं जगति चेद स्वातन्व्यमेवोत्तरम।' इति॥ (श्री-ल-सवे-दलो ११८)

पा ३] २४१

१७ अंशाधिकरणम्। (00) अद्वैतं ४३ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकिव वादित्वमधीपत्- एके। (२५९) ४४ मन्तवर्णाच। (२६०) ४५ सपि च सर्यते। (२६१)' ४६ प्रकाशादिवब्रैत परः। (२६२) ४७ सरन्ति च । (२६३) ४८ अनुज्ञापरिहारी देहसं बन्धा जज्योतिरादिवत। (२६४) ४९, असन्तते श्याव्यतिकरः। (२६५) ५० भमास एव च । (२६६) ५१ अटष्टानियमात। (२६७) ५२ अभिसन्ध्यादिप्वपि चैवम्। (२६८) ५३ प्रदेश दिति चेनान्तर्मांचात। (२६९) थथा स्फुलिको ज्वलनांश एवं प्रस्लांशको जीव हद प्रसिद्ध: । सद्दुःखस शासिरिहेश्वरे नाविद्यावशात् सर्वमिहोपपनम्।। आभासा मकणशरेमे सलपूर्षकवत् स्मृताः। अत एवाव्यतिकरो जीनान्तरफ लादिना ॥ अधिकरणार्थ:। अत्र जी वेधरयोः किं राजभृत्यवत परस्परसंबन्धः, उन समिविष्फुलिनपोरिव संबन्ध :; उत्र मेर्यप्ररे कयोरिय संबन्धः इति बिसये, जीन: ईश्वसंद एव। अमिेन्फुलिअबत। मंश हव भेंद्रा इवि साभास एव अंश इस्युच्यते। निशवयनस्य न्रमः मुख्यांशापभरादेव। 'एनमेव विदिता मुनिर्भवति' इत्पादिना भेदनिदेशात 'मम दासाः से स्ी सं पुमानस' (प ४.३) 'नन्योडनोडन्ति दष' (वृ ३-७-२२) पादोऽस्स स्वो भूतानि (छ ३-१२-६) 'मभैव्रांसो जीवलोक:' (गी १५-७) इस्वादिना ममेनिरेशय मेदामेदबोधर म. 81

मततय सार सभहे [अ.२

श्रुतिनिर्वाहाय अंशांशिभावो भभीकियते इत्यर्थः। अगतदुःादिकं अशिनि न प्रस्यते। यथा सूर्यप्रकाश: सर्वत्रव्याप्ोऽपि अमुन्याघ्गुपाधिसंचनघाव ऋजुवका- दिभाव भजमानोऽपि परमार्थतः तद्वावं नापयते; तद्वत परमेश्वरोडपि अशगत- दुःखादिकं न भजत हत्यरथेः । विधिनिषेयशास्त्राणि अविद्याक रदेहसंबन्धात उप- पद्यन्ते। यथा अभे: एकस्वेपि इमशानाभि: परिह्यते, वैदिकानि: परिगृद्धते, यथा भौमा: प्रदेशा अपि नरकलेवरादयो देशा: परिद्ियन्ते वजवैङयादयः उपादीयन्ते, गवां सूत्रपुरीयं पवित्रतया परिगृद्यते महिषादीनां त्यज्यते, तद्वत । इचि । 2अंशाधिकरणम्। (६०)-विशिष्टाद्वैत ४२ अंजो नानाव्यपदेशादन्पथा चापि दाशकित्वादित्वमपीयत- एके। (२५८) ४३ मन्त्रव्णीत। (२१९) ४४ भपि सर्यते। (२६०) १५ प्रकाशादिवत नै्व पर:। (२६१) ४६ सरन्ति च । (२६२) ४७ अनुक्ञापरिदवारी देहसंबन्धाजपोतिरादिवव्। (२६३) ४८ असन्ततेधान्यतिकारः। (२६४) ४६ नभास एव च। (२६५) ५० मदषानियमात। (२६६) ५१ वभिसन्ध्यादिध्यपि पैवम्। (२६७) ५२ प्रदेशभेदादिति चेन्नान्तर्भावास। (२६८) सवें जीवा ब्ह्मणोंऽय: 'ममैवांश' इति स्मृतेः। 'नस दायाः' 'तन्चमसी' स्यादिक्षत्य विरोधतः ॥ प्रभावत: प्रभा यद्धत् भगेकर्पोटस्ना यथा हि तौ। अंशास्सर्वाणि भूतानि पहोडशी समुदाहतः ॥

पा. ३] अंशाविकरणम्-द्वैतम २४३ अधिकरणार्थ:। जीव: परसाव अत्यन्तमित्र, उत अझांश इति संशये जीवः नझांश एव। मेदामेदबोघकश्षुतिनिर्दशाद। 'पादोडलय सर्वा भूतानिः 'रसय उतमः पुरुषः' 'उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः इत्यादि श्रुतिस्मृतिनिदेशात्। 'एकदेशस्थितस्माग्ने: ज्योतस्ना विस्तारिणी यथा। परस्य न्रक्मणश्शक्ति: तथेदमखिल जगत् ।।' 'तंव थें हरेसतनुः' इत्यादि ममाणात ममापमानद्पेण शक्तियक्तिमद्रपेण शरीरात्मभावेन च अंशांशिभावः जगङ्हणोरिति निश्चीयते । इति॥

१८ अंशाधिकरणम्। (८१)-वैतम् ४३ ओ अंशो नानाव्यपदेशादन्पथाचापि दाशकितवादित्वमचीयव- एके। (२६१) ४४ भं मन्त्रवर्णात । (२६२) ४५ ओं अपि स्र्यते । (२३३) ४६् ओं पकाशादिवनैवं परः । (२६४) ४७ ओों सरन्ति च। (२६५) ४८ औ अनुज्ञापरिहारी देहसंबन्धाजज्योतिरादिवन। (२६६) ४९. ओं ससंततेश्राञ्यतिकरः। (२६७) ५० ओं आमास एव न। (२६८) अंशी विष्णु: परे जीवा: अंशा एव पकीतिता:। "ब्रह्मैवेम इति अ्त्या ह्यमेदइति चेत न हि। सर्वा भृतानि पादोऽस्य ममैवांश इति स्मृते: । प्रतिर्नियांशको जीव: न साम्प चिप्णुना ततः।

अधिकरणार्थ:। जीवा: प्ररुणो अंथाः। यथा जरांशस अमृन- समुदस्य कालामे: सघोतम्प, यथा भिननमकरता सवेव म्झांसत्वेडनि नैक- मकारता। जीवानां प्रतिविंचसवरूपलाघ विन्मोर्न साम्मं। इति ॥

२४४ मतत्रयसार संमहे [भ२ १९ अद्ट्टानिकरणं (८२)-दवैतम् ? ओ अदट्टानियमात्। (२६९) ५२ ओं अमिसन्ध्यादिप्वपि चैवम्। (२७०) ५३ ओं प्रदेशादिति चेन्नान्तमांवात। (२७१) अना दिविद्या कर्मादिवैचित्यात् जीवचित्रता। जीवाद्षापेक्षित्त्वात् देशचितं न युज्पते॥ अधिकर णार्थ:। जीवानां पति विंयनपत्वाम्युपगमेSपि जीव कर्मापेक्षया परहारं वैचित्यं युज्यत एव। स्वर्गेनरकभूम्यादि देशविशेपान् वैचित्पमिति तु न युज्यले वकुम। देशवैचित्यपि अदृष्टमेव कारणमिति वक्तव्यलवात एकदेशस- लीवानाम वे चिव्यदर्शनाच। इति भारद्वाज कु्लतिलकाना नवसालपुराधीश विद्वत्सनाव्यक्षाणां दानाविकारिणां मतत्रयनिरूपकाणां काळि, चज्गीपुरं. रङ्गाचार्याणां कृतिश मतन्रय सारसंमहे द्वितीयाध्याये तृतीय: पाद: ॥

मतत्रय सारसंग्रहे द्वितीयाध्याये चतुर्थः पाढ़:॥ १ पाणोह्पत्पधिकरणम्। (७८)- अद्वतम् १ तथा म्राणाः। (२७०) २ गोण्यमंमवाद। (२७१) ३ तसनाकच्छृतेश्। (२७२) ४ तह्पूर्व रत्वाहान:। (२७३) पगोत्पन्तिर्भवति वा न चेति विस्वये तथा। वियज्जनिव देवैषां जनिमाहुस्यीगिर: ॥ सिद्धान्तवोधकं सत्रं "तथा प्राणा" इति श्षतम्। सत्यापपे व्यवधानेऽन खातिदेशो हि युज्यते॥ पूर्वापराभ्यां सन्दशात् सूत्र राद्धान्तसाधकम। पूर्वपक्षो बहिर्भूतः तथा सूत्रेपु दृश्यते।। अधिकरणार्थ: । 'तदाहुः के ते अपयः इति प्राणा वा व ऋषयः' (इपथ-५-१-१)इति सृष्टेः प्राक प्राणानां सद्वावश्रवणात, 'एवमेव एनस्मादात्मन इसमें माण: 'एतसमानायते माणः' (a-२.१-३)३त्यावी प्राणानामुत्विश्रवणाच निशये आकाशादिवत प्राणानामुसत्तिरिति अनेन 'तथा प्राणा.' इति सूत्रेणाति- दिश्यते। उत्सूत्रः पूर्वक्षः, सिद्धानतसूत्रमिदम। मध्मान्येदपि रतद्रीत्येव वर्णित। परभाष्ये तु 'तथा पाणाः इति पूर्वपक्षसूत्रत्वेन वर्णितम। सिद्धान्त: स्वयुक्तैव साधितः। 'कारणतवेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोकेः इत्यादि सिद्धान्तसूत्राणि दृश्यनते। तेयु पूर्षरक्ष एव बहिर्मूता। अपि व पूर्वसिगन् पादे आकाशायुततिरच्पते। अतापि 'तथा पाणाः' इत्यन-उस्मवि पूर्वोकताकाशा- दिविभयचिन्ता वर्तते। यतः पूर्वापर साइचयात् सन्दशन्यायाथ 'तथा भाणः इति सूत्रक्ष्य आकाशादिविति मतिदेशसूत्रतया वर्गनं युक्ुमिति॥

२४६ मतत्रयसारसंगहे

१ प्रामोत्पत्यधिकरपाम्। (६१)-विशिष्टाद्वैतम् १ तथा प्राणा । (२६९) २ गौष्यसंभवात तत्माकुच्छते्। (२७०) ३ तसूर्कत्वाद्वाचः। (२७१) आत्मोत्पनिर्यथा नास्ति प्राणोत्पतिसयैव न। मैवरं श्रुतिविरोधाच् प्रतिज्ञाहानिभीतितः ॥ नात्मेत्यतो नानुवृत्या तथा मतं समर्थितम्। सिद्धान्तसतु स्वयुकत्यय साधितश्रतिवावयतः ॥ अधिकरणार्थ: । इन्द्रियाणामुलविरस्ि न वेति चिततायां, 'तथा भाणाः इति यथा आतमोततिर्न भवति तथा इन्द्रियोलतिन भवति, 'असद्वा हदमम आसीत, तदाहु: किं तदासीदिति ऋषयो वा बते भमे असदासीत तदादु: के ते नतपय: इति माणावाव पय: (दतपथ-६-१-) इति जगदुत्पतेः प्राकू इन्द्रियसद्ववश्रवणात इति प्राप्ते-'पवसमाज्यते प्राणः (मु.२-१-३) हत्यादि धुतेः सुष्टेः प्राकू इन्द्रियसत्वे एकविज्ञानप्रतिज्ञानुपपवेश् इन्द्रियाणां उत्पति रेवेति सिद्धान्तः । यद्यपि माणशन्दवाच्यतवं इन्द्रियाणामसि, तधाडपि 'प्राणा वा व नषय इत्यन्र माणशन्देन परमात्मवोच्यते। ऋपिशव्दममभिव्र्याहारान। नषिशब्दार्थध परमातमैव। बहुचचन तु पाशाधिकरणन्यायेन एकत्वविवक्षया साध्वेद। असिन् झासे, पाणिनीयमूत्रेपु सवरितेनाधिकार:(पा-१-२-११) इति सूत्ेण स्वरितत्त्र पतिज्ञया सूत्रसपदानुवृनतोर यननुध्विश्दर्मक्यनाभावान् व्यास- माविशेपप्रतपतिः न हि सन्देदादलक्षणं इति महामयान्यभ्यायान् आवश्यर पदानुवृतिविपये तव्वाचार्य-पाख्मानमेव सरणमिति यथा न वियन् इत्यनः वियदादिवदार्यातिदेश: भरमले, तथा नात्माभुतेरिति सूपबान नेति पदारचानु वर्तनेन व्वास्यानेऽपि न दोप इति।।

पा. "]

१ परागीत्पच्यधिकरणं। (८३)-द्वैतम् १ औ तथा प्राणाः। (२७२) २ मों गौवसंमवात! (२७३) ३ ओं प्रतिज्ञानुपरोवाच। (२७४) उत्पचतिरिन्द्रियाणां च गगनादिवदिप्यते! अनादित्वश्षुतिरगाणी सर्व सृष्टमिति क्ुतेः ॥ अधिकरणार्थः। युक्तिसहितश्रुतिविरोधं क्षतीनामपाकरोति भनेन पादेन। 'अथ प्राणा पवानादयः प्रणा नित्याः इति धुत्या प्राणादीनामुस्पतिः नेति गम्यते। 'मुतस्साज्जायते पागो मनः सरवेन्द्रियाणि क' (8ु-४.३) इति प्रवतश्ुतेः, 'तथा प्राणाः इति माणानां परमात्मनः उत्पतिरेवोच्यते आकाशा दिवन। अनादित्वश्रुतिस्तु सूक्ष्मरूपेण इन्द्रियाणां सिथिल्या गौणी। इति ॥

२ तत्प्रागधिकरणम्। (८४)-द्वैवम् ४ तत्प्राक अ्वेश। (२७५) इन्द्रियत्वेजपी मनसोऽनादित्वाम जनिर्भचेत्। पूर्वोत्पनं मन इति तथोक्तिर्नाजनित्वतः॥ अधिकरणार्थः। मनस्तर्वेन्द्रियाणीति पूर्व मनसः उसत्युक्ते: मनसोऽपि उत्पतिरेव । इति॥ ३ तत्पूर्वकत्वाधिकरणम्र। (८५)-दवतम् ५ तत्पूर्वकन्वाद्वाचः। (२७६) चाग्तावेति भ्रुतेवीचो नोत्पतिरिति चेलहि। चागिन्द्रियस्पापि जनिः यथैच मनसस्तथा ।। अधिकरणार्थ । वागिन्द्रियमि पूर्ववदुत्पन्नमेव । इति ॥

२४६ मतत्रयसारसेमहे [अ र

१ तथा प्राणा: । (२६९) २ गौष्यसंभवात तसाक्छ्तेध। (२७०) ३ सत्पूर्बकत्वाह्वाकः। (२७१) आत्मोत्मततिर्यथा नास्ति प्राणोत्पत्तिसघय न। मैनं श्रुतिविरोधाच्च प्रतिज्ञाहानिभीतित: ॥। नात्मेत्यतो नानुवृत्या तथा सते समर्थितम्। सिद्धान्तसतु स्वयुवत्यैव साधिवश्श्रतिवावयतः ॥ अधिकरणार्थ:। इन्दियाणासुत्पतिरस्ति न वेति चिन्तायां, 'तथा प्राणाः इति यथा आातमोसनिर्न भवति तथा इन्द्रियोपतिर्न भवति, 'असद्वा हदमम मासीत, तदाहुः कि तदासीदिति कपयो वा बटे नमे भसदासीत सद्ाहु: के ते ऋषयः इति भाणावाव कपयः (शतपथ-६-१-८) इति जगदुत्पते: माकू इन्द्रियसद्वायश्रवणात इति प्रापते-'पतसनाजायते भाणः' (मु.२-१-३) इत्यादि- ध्रुतेः सृष्टेः प्राक इन्द्रियसत्व्रे एकविक्ञानपतिज्ञानुपपवैध इन्द्रियाणां उत्पत्ति- रेवेति सिद्धान्तः । मद्यपि पाणशब्दवाच्यर्त इन्द्रियाणामम्ति, तथाडपि 'प्राणा वा व नषय: इत्यतर माणशन्देन परमानोच्यते। ऋप्शन्दसममिव्याहाराव। भ पिशव्दार्यश् परमातमेव। यहुवचनं तु पाशाधिकरणन्यायेन एकलविवक्षया साध्येव। असिमिन् शाखे, पाणिनीयसत्रेषु स्वरितेनाधिकार:(पा-१-३-११) इति सूत्रेण स्वरितत पतिकया सूत्रसपदानुधृनतोरयनततृिमदर्थक्सनाभावात आ्याद याविशेपप्रतिपत्िः न हि सन्देहादलक्षण' इति महाभाष्यन्पायाव मारश्यक पदानुवविविमये वतदानार्म व्यासमानमेव शरणमिति यथा न वियन इत्पनः वियदादिवदार्थातिदेश: परमते, तथा नालश्रुतेरिति सश्यन नेति पदाभानु वर्तनेन व्यास्यानेडपि न दोप हति।

'पां. "] १ आराणोत्पच्यिकरणं। (८३)-द्वैतम् १ ओं तधा प्राणाः। (२७२) २ मों गौण्संभवात् ! (२७३) ३ ओं प्रतिज्ञानुपरोघाच। (२७४) उत्पत्तिरिन्द्रियाणां च गगनादिवदिष्यते। अनादित्य श्रुतिर्गौणी सर्वं सृष्टमिति क्रतेः ॥ अधिकरणार्थः। युक्तिसहितश्रुतिविरोधं भ्रुतीनामपाकरोति अनेन पादेन। 'अथ म्राणा एवानादयः प्राणा नित्याः' इति श्षुत्या प्राणादीनामुस्पतति: नेति गम्यते। 'एतस्माज्ायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च' (मु-४-३) इति प्रबलश्रुतेः, 'तथा पाणः इति प्राणानां परमात्मनः उत्पतिरेवोच्यते आकाशा- दिवत। अनादित्वक्रुतिस्तु सूक्ष्मरूपेण इन्द्रियाणां स्थित्या गौणी। इति ॥ २ तत्मागधिकरणम्। (८४)-द्वैतम् ४ तत्माफ़ भुतेश्। (२७५) इन्द्रियत्वेऽपि मनसोडनादित्वाभ जनिर्भचेत्। पूर्धोत्पनं मन इति तथोक्तिर्नाजनित्वतः ॥ अधिकरणार्थ:। मनस्तर्वेन्दियाणीति पूर्व मनसः उत्पत्युक्ते: मनसोऽपि उत्पत्तिरेव। इति ।।

३ तत्पूर्वकत्वाधिकरणम्। (८५)-द्वैतम् ५ तत्पूर्वकत्वाद्राचः । (२७६) वाग्वावेति शुतेवीचो नोत्पत्तिरिति चेन्नहि। वागिन्द्रियस्यापि जनिः यर्थैव मनसस्ता।। अधिकरणार्थ: । वागिन्द्रियमपि पूर्ववदुत्पन्नमेव । इति ॥

1

२४८ मतत्रयसारसंमहे

₹ सप्गत्यधिकरणम्। (७९)-अद्वैतम् ५ सस गतेविशेपितत्वाच । (२७) ६ हस्ताद्यस्तु स्थितेतो नैवमू। (२७4) प्रणाश् सप क्वचिदष्टधा नव क्वचिदशैकादश च त्रयोदश। एकादशैयान करादिसंश्रपात् न्यूनेऽधिके हविष्तरा च कल्पना ।। अधिकरणार्थ: । इन्दिरियाणां संख्या बहुया नौ श्रुता। तथाऽ्मि एकादसैवेति निश्चीयते। 'दशेमे पुरुषे माणा: आातमैकादशः' (बृ-३-९.४) इति श्रुतेः प्रावल्यात ।

४ सप् गतेर्विशेपितत्वात् च । (२७२) ५ हृस्तादमस्तु सितेडलो नैयम। (२७३) प्राणा रि लोकेपु चरन्ति सस जीवेन तेपां सृतिनन्मट्हः। इस्तादिवत्साधनतास्पृवेश्व प्राणा इडैकादशसंरिवास्ते॥ अधिकरणार्थः । 'इन्द्रियाणि दशेकं च पत् चेन्दरियगोचर॥। (गी-१३- 4, 'तैजसानीन्द्रियाप्यादु: देवा वैकारिका दश। एकाद्री मनधात्रा (नि- पु.१-२-४७) इतिस्पृतेरिन्दिरिमाणां संख्या एकादरौव। न्यूनािक कल्पना विवक्षाभेदेन इति।

४ ससगत्यधिकरणम्। (८६)-देवम् ६ ओों सप्त गतेर्विशेमितत्वाथ। (२७७) ७ ओं हस्तादमस्तु स्पितेशतो नैवमू। (७८) ज्ानेन्द्रियापक्षपैत्र सप्त प्राणा इति अुति:।

पा. v] २४९ अधिकरणार्थ: । 'सप प्राणास्त्ववगतेः पत्र प्रणाश् फर्मणः । एवं पाणद्वादशकं शरीरे नित्यसंस्थितम् इति पुराणवंचनात द्वावशेन्द्रियाण्येव।।

६ प्राणाणुत्वाधिकरणं। (८0)-अद्वैतं अणवश्च। (२७६) रन्मादहेनिर्गमनं यथा सा न दृश्यते प्राणगतिश्वरीरात्। पणास्तु सक्ष्मा अत एव सिद्धा: व्यापित्वक्कस्तिश निरर्थकैव॥

अधिकरणार्थ: म्राणानां सर्वशरीरव्यापित न कल्प्यं। प्राणाः सूक्ष्मा: परिच्छिनाश्र इति शासत्रादवगम्यते।।

२ प्राणाणुत्वाधिकरणम्। (६३)-विशिषाद्वैतम् ६ अणवय। (२७४) ७ ऋ (२७५)

आाणा सनन्ता इति वेदावाक तु फलाय चोपास्तिविधिन्रयुक्ता।। भरेषठस्य जन्माऽपि नभोवदेव हयानीतवातंत्विति वेदवाचा। जनेरभावं प्रविशङ्कय नेति चायुं विनाऽडनीदिति तत् सदेव।। अधिकरणार्थः सरवे प्राणाः भणवः उल्कान्त्यादिभवणात। प्राणान नत्य- वाक तु फछाय उपास्तिविधानाथी। श्रेष्ठप्राणोऽपि उत्पत्न एव।'अनीदवातम्' इत्यत् अवातमिति वायु बिना भहतीत्युक्या तद्वक्षैव्र भानीदित्यनेनोच्यते, न तु मुख्यमाण इति॥ जन माणने इति घातोस्त सामालमर्थः।

म. 32

२५० मसलयसार संमहे [अ. २ ५ अष्वधिकरणम्। (८9)-द्वैतम् ८ अपवश्। (२७९) मागाश् सर्वेऽप्यणवः शकत्या ग्रहणधारणे। वघ्ययाह्यणुनश्रक्षसा प्रकाश इति क्षतेः॥ अधिकरणार्थ. 'तदयथा ह्णुणश्रक्षसः पकाशो न्यातनः, 'अणुभि: पश्पति' इत्यादिना भाणानां अणुख ज्ञायते। यथा अणुनः-स्वरूपतो अणुम्- तस्य ; चक्षसः = प्रकाश:, व्याततः= व्याप्तः; तथा जीवस् मकाशो न्याततः। ततः जीवः अणुरेव भवाते झते ॥ अणुभिः पश्यति =ज्ञानेन्द्रिये: पश्य्रतीत्यर्थः।

४ प्राणश्रैष्ठयाविकरणम्। (८१)-अद्ैतम् ८ श्रेष्य। (२७७) आनीदवातं स्विति वेदवाचा वायोजनिर्नेति न युक्तमेतद्। जनिश्व तस्यापि भवत्यवार्त ततानित्भावविशिएसन।। अधिकरणार्थः 'न सृदयुरासीदमृतं न ताहि न राध्या अह आसीत प्रकेतः। भानीदवावं स्वधया तदेकं तस्माद्वान्य न पर: विश्वनास' (भ-८-७ ·१७) इति सग्वेदे यजुवेदे च दृशयते। तत्र मुरुयप्राणवायुना सह परमात्मा भरतीति गम्यते। अन पणने इसि घातो: आनीदिति निम्पंन्नवात। अत: मुरूय माण स्योसपतिनति पाप्तम्। 'अमाणो छपना:शुभः' इति ु्या माणाभावस्य स्पष्टतया प्रतीते: मुख्यमाणस्यापि अनिरस्ति। मानीदित्यत च अशतमिति वायुँ बिना भानीदित्यर्थक्य स्पषटलाच्। 'न वै यश्यामः सहते जीवितु' (बृ-६-१-१३) इति श्रुत्या 'मराणोवाव ज्येष्श्र' (छा-५-१-१) इति शुत्या च म्ेध्वत्वं गुणा धिक्यात सिद्धम्।।

पा. ४] श्रेष्ठाधिकरणम्-द्वैतम् २५१

श्रेष्ठाधिकरगम्-। (८८)-ववैवम् ९ ओं श्रेयुश्य। (२८०) ओं न वायुकिये प्ृथगुपदेशान। (२८१) नैप प्राण उदेतीति श्रेष्टपाणजनिर्नहि। मुर्यप्राणः परस्माचच जनि प्राप्नोति माननः ।। अधिकरणार्थ:। 'आत्मतः एप प्राणो जागते' (प प्र-३-३) इति श्रुत्या अष्ठमाणस्व उत्पत्तिमत्वरे सूक्ष्मतं च युक्कम्।

. ५ वायुक्रियाधिकरण। (८२)-अद्वेतम् ९ न बायुक्रिये पृथगुपदेशात्। (२७८) १० चक्षुरादिवतु तत्सहशिष्टयादिभ्यः। (२७९) ११ अकरणलाच न दोपखथा हि दर्शयति। (२८०)

आगोडपि वापुः किसुत क्रिया वा सचायुरेवाथ च तस्प वृत्ति:। प्रामस्य वायोध जने: परस्मात भेदेन निर्देशत एव तौ न।। थष्ठत्वमस्यैव न चेतरेपां राजो यथातमात्यवदस्वतन्त्रः । आ्रणश् जीवस्य तथोपकर्ता पञ्चप्रकारस्तत एवं सुर्यः॥

अधिकर गार्थ: वायुः पञविध: पराणापनादि भेदात । मुख्यप्राणस्य वायोश् प्रथमुसत्तिश्रवणात वायुश्य मागश्च मिन्रावेव सन्तौ जीवस्य उनकारं कुरतः। यथा राज: अमात्यः राजपरतन्तस्सन्नेव राज्याहैससह उपकार करोति तद्वत मुख्यमाणोऽपि अन्येन्द्रिपैस्साकं जीशाधीनस्सन्नेव जीवस्व उपकरोति। मुख्यमाणश्र पथधाऽवसथाय जीवस्व शरीरधारणादिकं करोतीति प्रागस्य भेछलम् इति।।

२५२ मतलयसार सगरहे [र२

४ चायुक्ियाचिकरणम् (६४)-विशिषाद्वैतम् ८ न वायुक्रिये पृथगुपदेशात्। (२७६) ९ चक्षरादिवतु तत्सहशिष्टमादिग्मः। (२७७) (१०) अकरणत्ाच न वोषसभाहि दरयति। (२७८)

वायुकियायामथ वायुमावे प्रयोगस्यात्कमिहाश्रितन्तु। प्रामो हि जीवास्मसमीनवती पञ्चप्रकारोपकृति करोति।। अधिकरणार्थ: वायुपाणयोः पृथक जन्मोपदेशात प्राणोऽपि अन्येन्द्रिमाणीव जीवस्योपकरणमेव। जीवाय शरीरेन्द्रियधारणादिना ग्राण: पथ्वषाडवस्थायोपकार करोति। यथा कामादिशृतिभेदेऽपि मनसः एकल, तभा माणस्य माणापानादिमे दसरवेडपि एकावे मुख्यतं च सु्य एव ।।

७चक्षुरादधिकरणम् (८१) द्वैतम् ११ ओं चक्षुरादिवस तत्सहशिष्ट्यादिम्यः। (२८२) १२ ओं अकरणलाच्च न दोपसतथा हि दर्शयति। (२८३) चक्षुरदिव देवायं सुख्यः प्राग: परातुग: । इन्द्रियाणां च सवेपामुत्तमत्यमसाधनाव्।। अधिकरणार्थ: चश्षुरादीन्द्रियाणि यथा परमात्माधीनानि तथा शेषश मुख्यप्राणोडपि परमात्माघीन एव। इतरेपां माणानां करणतवात् मुख्यपाणस् अकुरणत्वेपि उत्पतिर्युज्यते एव ।।

८ पश्चवृच्यधिकरपस्। (९०)-हैवमू

न

पा. १] २५३ मनोबुद्धिरहंकार: चित्त चेतनया यथा। पश्चधा भवति प्राणः प्राणापानादिभेदत:ः ।। अधिकरणार्थ: मुख्यमाणोडपि पञ्चधा भेदेन व्यपदिश्यते। यथा मनसः पश्चविधो भेद: ॥!

६ श्रेष्ठाणुत्वाधिकरपस्। (८३)-अद्वैतम् १३ अणुश्च। (२८२) सुख्यप्राणस्य सक्ष्मत्वं प्राणान्तरवदिष्यते। हिरण्य मर्भश्राणात्मवोधिका विसुचेदवाकू। अधिकरणार्थ: मुख््यमाणश्वागुरेव। अणुरल च न परमामुतुल्यक्षं। पञ्ञभिर्वृचतिमि: कृतनशरीरव्यापित्वात। मुख्यमाणोऽपि सूक्ष्म: व्यापथ। परिच्छितलमात्र अणस्य उरकान्यादिना ज्ञायते। 'समोडनेन सवेण' (बृ-१-३- २२) इत्यादि विभुत्वव।दस्तु हैरण्यगमेण प्राणात्मनेति न विरोध: ।।

५ श्रेष्टाशत्वाधिकरणम्। (६५)-विशिषटादवैतम् १२ अणुथ्ष। (२८०) पणोऽनूतक्रामती त्यादि अ्रवणादपुरेव सः। प्राणिजातं तदायचमिति तद्ियुता स्तुति:॥ अधिकरणार्थ: 'सम एभिस्त्रिमिलीके: समोडनेन सवेण' (बृ-६-१-२) 'सर्बहीईं प्राणेनापृत' (बृ-३-३) इत्यादि ध्षुत्या श्रेष्टमाणो नहापरिमाण इति शंकारयां उ्कान्त्यादिपतेः परिच्तिनतें निश्चित। सर्वमणजातस्य प्राणायव स्पितिर्वेन प्राणस्तुतिपरं इतर क्षतिवाक्यम्॥

२५४ मतत्रयसारसंग्रह्े [अ. २ अण्पधिकरणम्। (९१)-हवैतम्। १४ अणुश्। (२८५) सुख्यप्राणयाशुरेव आ्णोऽणुश्च महान् ब्रहि:। अुत्यैव ज्ञायते तस्मात व्यापिस्तु स्तुतिवोघिका। अधिकरणार्थ: मुख्यपागध्यापुरेव। 'भा्तर्वाणुः वहिमदान' दति शुतेः। प्राणव्यास्तिश्ुतिस्तु स्तुतिपैरव॥

७ ज्योतिराद्यधिकरणम्। (८४)-अद्वैतम् १४ ज्योतिराय्यघिष्ठनं तवु सदामननात्। (२८३) १५ प्राणवता शब्दात। (२८४) १६ तस्य च नित्खात। (२८५) वागादिसर्बेन्द्रियजातमस्य स्वयं स्वराक्तयोपकृति करोति। न देवताऽऽविष्टमिद्देति तन वृपादियुक्त शकटं यथा वत्॥। सम्राण एनात्मनि भोकृतोक्त: घचित्सुपुततायभिमान्यदष्टे: सप्रागजीवस्य तनौ नियत्या स्थितेश भोकृत्वमयुक्तमासाम्। अधिकरणार्थ: अहता: मागा: स्रस्ने सवकारमें सवशक्तया कुर्वन्ति; उत अभिमानिदेवताविष्टिता एवेति चिशये देवतानामेव भविष्ठातृलमह्रीकृत्य देवताविष्ठितम्राणा एव कार्य कुर्वन्तीति 'अम्निर्शक् मूत्वा मुख प्राविशन्, वायुः पाणो भूलवा नासिके प्राचिशत' (प-२-४) इत्यादि श्त्या निश्चीयते। यथा शकटादीनां घृषाद्यधिष्वितानां कार्यकरणे सामर्य्य, तदत अभिमानिदेव- नाविछयाणानामेव कार्यकरणे साम्थ्य। भोकृतवं तु जीवस्यैवेत निक्षीयते।

मा ४ २५५ ६ ज्योतिरादाघेकरणम्। (६६)-विशिष्टाद्वैतम् ११ न्योतिराघविष्टानं तु तदामननात् आणवता शब्दात्। (२८१) १४ तस्य च नित्यलान। (२८२) जीवाश्च वागाद्यभिमानिदेया: अध्यासते प्राणमिह स्वर्ष न। परात्मसंकनपविशेपयुक्ता: कुर्वन्ति ते कर्म निज चे सवे॥ अधिकरणार्थ: प्राणानं देवताभिष्यातृर्त् कि स्वायन उत परायतमिति विशये परमात्मायत्तमेव अविष्वानम; 'योडगनौ तिष्ठन्, यो वायै। तिएन् (बृ-५-७-५) इत्य,दि. श्रतिम्यः तेवां परमात्मनियान्यतश्राणाब।'तदेवानुमा- निशत (तै-आा-६-२, ३) इति परमात्मानुपवेशस्य नित्यतध्ुतेश्र ॥

१० ज्योतिरदयधिकरणम्। (९२)-हवैवम् १५. ओं ज्योतिराद्यविष्ठानं तु तदामननात्। (२८६) १६ ओं आाणदता शब्दात । (२८७) ९७ ओं तक्षय च नित्पलाव। (२८८) करणत्वं चेन्द्रियाणां ब्रह्माधिष्ठितिसंयुतः्। सेन्द्रियं जीवनिवहं विष्णुरेवाच्यतिप्ृति॥ अधिक गणार्थ: मागायचिषटित ब्रहैव इन्द्रियै: प्रवर्तयति। 'यः प्राणे तिएत्िति विष्णोरेव प्राणेषु स्वित्युक्ते:। जीवकरणनां करणतं यदि स्यात् लाई जीवस्य कारणानि इन्द्रिमाणि हति कर्थ युन्यत इति नेत; करणैः कारणें जझ पुरुपापेक्षयाडखिलम्। क्रोतादिमि: कास्यति कारणानीत्यतो विदु:।' इति प्रमाणात विष्णोरेव सुस्यकारण। जीवकरणत्व तु तदपेक्षमा इति न विरोघ:। जीवकरणसंवन्यक्ष्य अनादिनित्यलात् जीव करगलोकतिश यु्यत एव।

मतत्रयसारसंगहे [म.₹ ८ इन्द्रियाधिकरणम्। (ट५)-अदवैतम् १७ त इन्द्रियाणि तद्यपदेशादन्यन्न श्रेष्ठान्। (२८६) १८ मेदक्ुतेः। (२८७) २९ वैलक्षण्याच। (२८८) पणाथैकादशानापि प्राणवृत्तय एव ते। मराणाचत्वान्वराण्घेव वागादीनीति बुद्धपतास्।। अधिकरणार्थः कि मुख्यप्राणस्यैचेतरे प्राणा: वृत्तिभेश: उत तत्वान्त- राणीति विशये मुख्यपाणव्यतिरिक्तानि एकादरोन्द्रियाणि तत्वान्तराण्येव। 'एतमाजजायते मागो मनस्सर्मेन्द्रियाणि च' (मु.२-१-३)इति मुख्यप्राणस इन्द्रियाणां प परथगुत्पत्तिदर्शनात॥।

'मंनस्सर्वेन्द्रियाणि च' इति मनसः इन्द्रियेभ्यः प्रथगुस्पत्तिश्व्णेडपि मनसः श्ुतिस्मृतो: इन्द्रियतवेन प्रसिद्धिवर्शनाव मनसः इन्द्रियतं सुज्यते। प्राणस्य तु तथा नेति मुख्यप्रादितरे इन्द्रियाण्येव। 'ते ह् वाचमूतुः। आसन्यं प्राणमूचु:, मनो वाच प्राण तान्यारमन्यकुस्त' (व-१-३-२) इत्यादि शुत्या वागाविभ्य प्राणस् मेदव्यपदेशाच। वागादिपु इन्द्रियेपु जीवस्य सुपुप्तिकाले क्षकिन दष्ट। सुख्यप्राणः एक एव जीवशरीरे आगार्ति। तमा- आान्येम्यः मुख्यमाण: श्रेष्ठ एव।। -4

७ इन्द्रियाधिकरणम्। (६७) विशिष्ाद्वैतम् १५ त इन्द्रियाणि वद्ययदेशादन्यत्र श्रेष्ठात्। (२८३) १६ मेदशुते पैलक्षण्याच। (२८५) अग्देगाणातिरिक्तानि दश चैक प्रकथ्यते। इन्द्रियाणीति न प्राण: पृथगुत्पत्तिदर्शनाद्।।

पा. ४] इन्द्रियाधिकरणम-ह्वैतन् २५७ अधिकरणार्थः कि प्राणशब्दवाच्यानि सर्वाप्यर्पान्दिरियाणि उत श्रेष्ठमाण- व्यतिरिक्तानीति सशये श्रेष्ठमाणव्यतिरिक्तान्येव इन्दियाणि। 'पतसाज्ायते पाणो मनस्सर्वेन्द्रियाणि न' (मु.२-१ ३) 'मनण्पष्टानीन्द्रियाणि' (गी-१५-७) इत्यादिना श्रेष्ठमाणव्यतिरिक्तस्यैव इन्द्रियशव दवाच्यतँभूपते। सुपुप्ितिकाले मुख्य- •भाणस्यैव स्वितिदर्शनात'त एतर्पैव सरवे रूपमभवन् तस्मादेव एतेनास्यायन्ते' इति मुख्यप्राणस्यैव इतराणी न्दियाणि शरीराण्यभवन्नित्युक्तेश्। शरीरेन्द्रियधारण- रूपा उपकृति: मुख्यम्राणाधीनेति तस्य मुख्यत्त्वं अनिन्द्रियत चोपपद्यते।।

११ इन्द्रियाधिकरणस्। (९३) ह्वैतम् १८ त इन्द्रियाणि तद्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् (२८९) १९ ओं भेदशुतेः । (२९०) २० ओों चैलक्षण्पाच। (२९१) · द्वादज्यानामिन्द्रियाणामन्यः प्राणो ह्यनिन्द्रियम्। वृतिरात्मेच्छयाऽन्येर्षा पुरे जागत्यर्य सदा॥ अधिकरणार्े: इन्द्रियाणि ददरौव। गुख्यमाणस्तु अनिन्द्रियमेव। 'श्रोतादीनि तु पश्चैव तथा वागादि पथ्च कमू। मनोबुद्धिसहायानि द्वादशैवेन्द्रियाणि तु॥ विषयद्रवणात्तेयां इन्द्रियत्वमुदाहृतम्। तेषां नियामक: प्राणः स्थित एवखिलपमुः॥' इति भ्रमाणात, 'प्राणाग्नय एव एलस्मिन् पुरे जाअति' (प-प्र.४-३) इति श्रुत्या भाणसैव सुपुप्िकाले शरीरधारणादिश्वणात प्राणस्य सुख्यत अनिन्द्रियर्त्ं च।।

२० संज्ञामूर्विकृप्तिस्तु विवृत्वर्चत उपदेशास्। (२८९) म. 88

२५८ मतन्रय सारसंमहे [भ. २

२१ मांसादिभोंमं यथाशब्दमितरयो६्च। (२९०) २२ वैशेऱ्यातु तद्वादस्तद्वाक्ष:। (२९१) यन्नामरुपादि विशेपसृष्टिः प्तीयते जीवगतैव सेति। चारेण राजेविवदेध तस्न यदेवताकर्तृकमत्र भाति॥ अधिकरणार्थः 'अनेन जीवेनातमना अनुपविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' (छा·६.३-२) इत्यल नामरूपसृप्टिः जीवकर्तृका उत परमेश्वर कर्तृकेति विशये 'चारेणाई परसैन्यमनुमवि्य संकल्यागि' इति पयोगे यथा वा परसैन्यसंकलनें नारकर्तृकं राजज्ञा मेरयितृख्वम् तद्वव 'ेयं देवतेक्षत इन्वाहमिमास्तिक्रो देवसा (छ-६-३-२) इति पूर्षत्र विद्यमानदेवता राजसथानीया। 'अनेन जीवेनेति वारस्तननीयो जीव इति जीवकतृकैर सृष्टिरिति माप्ते परमेश्वरकर्तृक इति सिद्धान्तः। 'व्याकरवाणि' इर्युत्तमपुरुषपरयोगेग परमेशरस्यव न्याकतृत्वं ज्ञायते। 'जीचेन' इत्येतत समनन्तरस्थितेन 'प्रविश्थ' हत्यनेन संबध्यते। 'व्याकरवाणि' इत्युतमपुरुषश् परमेश्वर एव युत्यते। एतादृस्प्रपश्त निर्माणे जीवस्य शक्तिर्नास्तीति। त्रिवत्करणं परमेश्वरकर्तृकमेव। तदनन्तरं प्रम्मादियष्टिरिति सिद्धान्तात ।! ८ संज्ञामूर्तिक्रप्त्यधिकरणम्। (६८) विशिषाद्वैतम् १७ संज्ञामूर्तिक्मिस्तु तरिववत्कुर्बत उपदेशात्। (२८५) १८ मांसादिभौंमे यथाशब्दमितरयो।(२८६) १९. वैशेप्यासु तद्वादस्तद्वादः । (२८७) 'अनेन जीवेन' व सुष्टिरुक्ता हिरण्यगर्भोऽत स जीववाच्य:।

अधिकरणार्थ: नामरूप्याकरणं जीवसमप्टिरूप हिरण्यगर्सल वा, हिरण्यगर्भेशरीरस्य परव्रह्मण एव वेति विशमे, 'सेवं देवतेक्षत न्ताहमिमालितिस्रो देकता अनेन जीवेनालनानुभविश्य नामरूपे व्याकरवाणि तासां तरिवृतमें केकां

पा. ४] संज्ञाविकरणम्-अवूंतम २५१

फरवाणि' (छ-६-३-२) इति क्षतौ 'समानकर्तृकयो: पूर्वकाल' इति व्याकरण- सूत्रानुगुण्याद्.परब्रह्मण एव सृष्टिः। अनेन जीवशरीरकेण मया इत्थ:। मण्डसध्युत्तरमेव चतुर्मखस्य साएल्व भगवना प्रदीयत इति सिद्धान्तात ॥।

स्थूणाप्रतिष्ठि तिनयेन निजोकिदादर्यम्। चक्ेडंथ सत्यमुख भेगवानं महर्पि: शार्दिन् स एव विवृतोऽल मया द्वितीये।

१२ संज्ञाधिकरणम्। (११)-द्वैतम् २१ ओं संज्ञामृर्तिक्ंिस्तु तिवृन्कुर्वत उपदेशात् (२९२) नाभरूपादि सृष्टिक्व हरेवा पद्मजस्प वा। हरिरेच जगत्कर्ता ब्रक्माद्यास्तद्वान्तराः H अधिकरणार्थ: नामरूपकमि: त्रिवृतर्वतः विष्णोरेव। चतुर्मुसादीनां स्रष्टृत्वं तदयान्तरत्वादेव। 'सर्वनाम्नां च रूपाणां व्यवहारेषु केशवः। एक एव यतरसष्टा न्रझ्मादास्तदवान्तराः ।' इति प्रमाणात ।

१३ मांसाधिकरणम्। (९५)-हैतम् २२ ओं मांसादिभौमें यथाशब्दमितरयोश्व। (२९३) २३ ओों वैशेष्यासु तद्वादसतद्वादाः 1 (२९४) - अद्धयो हीदमिति भुत्या जलमेव तनु र्भवेद्। काठिन्यं द्रवमुप्णं च क्षित्यसेज: क्रमादिदम् ॥ त्रिवृत्कृतं हि सर्व चेव व्यवहार: कथ भवेत्। यत्र यस्याधिक क्सं तेन तेन तदिष्यते।।

२६० [र.२ अधिकरणार्थ: 'आपोवा मांसमस्वि चा', इत्यादि शुत्मा शरीरस्य भूतत्रयं कारण उत पृथक पृथकू वा इति संशये, आपोहीद सर्वमिति भ्रुत्यां जटमेक- मेनेति प्राप्ते समुदितमेत्र कारणूं 'पृथिवी शूरोरम' इत्यादि क्षुत्या पृथिवीमागो मासम् अग्मयं तेजोमयं अन्नमयमिति व्यवहार: त्रिवृत्करणे, यस्य यो भाग: अधिको वर्तते तत्र अधिकभागेन व्यवहार इतिन 'यतू कठिन सा पृथिवी यटूरव तदाप:, यदुष्ण वतेज. इति श्रत्या शरीरे मांसमीगो भौम एव। न सर्व शरीरमिति सर्वमुपपत्रम्॥

द्वितीयाध्यायसंमहरूपं अणुभाव्यमत्र लिख्यते- "श्रौतस्कृतिविरुद्धलवान स्पतयो न गुणान् हरेः। निषेध्दु शक्नुयुर्वेदान् नित्यत्वान्मानमुतसम॥ देवतावचनादापो वदन्तीत्यादिकं वच:। नायुक्वाद्यसन्नैव कारणं दश्यते कचित्॥ भसज्जीवप्रधाना दिशव्दा जहैव नापरम। वदन्ति कारणत्व्रेन कापि पूर्णगुणो हरिः।। स्वातत्यात सर्वकतृतात नायुक्त बद्धदेच्छृतिः। आान्तिमूलतया सर्वसमयानामयुक्तितः ॥ म तद्विरोधाद्गचनं वैदिक शंक्यतां बजेत। आकाशादि समस च तजा तेनैव लीपते। सोनुलवि लयः कर्ता जीवखद्वशगर्सदा।। तदाभासो हरिस्सर्वरूपेष्वपि समससदा। मुख्यप्राणधन्द्रियाणि देद्दवैव तदुद्वः। मुख्यप्राणवरे सर्व सविप्णोर्बशगस्वदा !। सर्वदोपोझितस्तसमान भगवानू पुरुपोत्तमः । ठक्ता गुमाश्राविरुद्वा: तस्म वेदेन सर्वराः ।।" इति ।

पा v] २६१

ग्रन्थे द्वितीयसपि लक्षणमाप पूर्तिम। निर्वाधनामकमिदं भवत: कटाक्षाठ· शोपस्य पूर्विविषये, भवदंधिमेमि।। रति मार दाज कुलतिलका नां 'विद्वन्मण्डल मण्डन, 'विद्यावारिथि' विरदा उंकृतनां नवसालपुरावी रविद्वत्भाध्यक्षाणा *दानाविकारिणां मतत्रमनिरूपकाणां काळि वहगीपुर रङाचार्याणां कृतिपु मतत्रयसार संपहे द्वितीयाष्याये चतुर्थः पादः ॥ समासन्घाध्याय:॥।

२६४ मतत्रयसार संगरहे [अ, ₹

अधिकरणार्थ: । जीवक्य देहान्वरगमने तेजोऽचनरूपै: भूतसूक्ष्मै: अनुषक्त: स गच्छति उत नेति विचारे परिष्वक एव गच्छतीति सिद्धान्तः । 'मनषपछ्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्वानि कर्पति। ' शरीरं यदवाप्नोति यद्चाप्युक्र्रामतीश्वरः। गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिव्राशयात।।' इत्यादि र्पृतिभ्य: ॥

१ तदन्तरप्रतिपत्यधिकरणम्। (९६)-द्वैतम् १ तदन्तरप्रतिपच्तौ रहृति संपरिप्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम्। (२९५) शरीरान्तर संपाप्तौ भूतसक्तस्स गच्छति। पञ्चाग्निविद्यावाक्ये सः ग्रग्नपूर्व प्रतीयते॥ अधिकरणार्थः मायेण साधनविचारोऽयमध्यायः। मुमुक्षो: चैराग्यो- त्पादनार्थे जीवस्य गत्यादिचिन्तनमत्र कियते। भूतबन्धस्तु संसार: मुक्तिस्तेभ्यो विमोचनम।' 'भूतानां विनिवृतिस्तु मरणं समुदाहृतम्॥' इति पुराणेश्वणात साधनभूतैः भूलसूक्षमे जीवस्य उल्ान्तिकाले कि प्रयोजनमित्याक्षेपे समाधानं तदन्तरमतिपठौ रहति संपरिष्वक्कः इति। जीवः देहान्तरपतिपतौ भूतपरिप्यक्त एव गच्छति; एवं पश्चाग्निविद्यायामुक्तलात। २ व्यात्मकाधिकरणम्। (९७)-द्वैतम् २ त्यात्मकत्वानु भूयस्त्वात्। (२९६) अन्जिस्सह श्षतिस्त्वन परभृतोपलक्षगम्। व्यात्मकत्वान्त भूयस्त्वादद्भिरित्युच्यते तथा।।". अधिकरणर्थ: 'आपः पुरुषवचसो भवन्ति' इति अद्धिस्सह जीवगमर्न अर्पां भूयस्त्वात उपपद्यते। अतः भव्शव्दः तेज:पुथिन्योरप्युपलक्षणम्॥

२६५

३ प्राणगत्यधिकरणम्। (९८)-द्वैतम् ₹ ओं प्रगगतेश। (२९७) पाणा गच्छन्ति भृतैश भूतानि करणानि च। न कदाचिद्वियुज्यन्ते भाष्वेपशुतेरिति॥ अधिकरणार्थ: मूतसूक्ष्मैससह इन्द्रियाण्यपि जीवमनुगच्छनतीति॥ ४ अग्न्यादिगत्यधिकरणम्। (९९)-दैतन् ४ ओं अग्न्यादिगतिश्रतेरिति चेन्न भाक्तत्वात्। (२९८) सृतस्य याति वागमिं प्राणा भूतेन यान्ति तु। 'अधिदैवं प्राप्तुवन्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम्।' अधिकरणार्थ: प्राणानां जीवेन सह न गमनमिति 'अग्नि वागप्येति' इत्यादि श्रुत्या अवगम्मत इवि चेन; 'मृतिकाले जहास्येने प्राणा भूतानि पछ ना भागतो भागतस्त्वेनमनुगच्कन्ति सर्वशः।' इति व्रम्माण्डपुराणात भागतः यनिदैय गच उन्ति; भागतो जीवेनसह गच्दन्तीति गम्यते। 'मधिनैन प्राप्नुवन्ति भागनोऽनुनजन्ति ते' इति प्रमाणात्।

५ अथमेऽश्रवणाधिकरणस्। (१००)-हैतम्

1 ५ ओं प्रथमे ऽश्रवणादिति चेभर ता एव दयु पपनेः। (२९९) देवाः भ्रद्धां जुद्वतीति हापां होमो हि कथ्यते। आप: पुरुपनानम हि सर्वभू नानि वारस्मृताः। अधिकरणार्थ: 'तस्सिवेतसिनग्नों देवः शर्दा जुदृति' इत्यन भूनानां होमादर्शनाव कय मूतसू:्ष्नें: मच्छनीत्याक्षेपे, श्रद्धाशब्दस जलतरलाव, 'वि तु पसम्यामाय: पुंरुपवचसो भवन्तीति, उपसंदारे च 'आपः' इवि सकगान A. 34

२६६ , मतत्रयसारसंभहे [थ. ₹ प्रथमान्नावपि होम्यत्वेन ध्वभद्धंधव्देन यवसहित पुरुष एव रक्षणया विव- सषितः। तस्मात 'अ्रप्' पई मनोपलक्षणनित्युक्तलाच मूत्रपूक्ष्मैससह गमन युकमेव ।!

६ अक्षतत्वाधिकरमम्। (१०१)हवैतम् ६ ओं अध्ुतत्वादिति चेनेष्टादिकारिणां प्रतीते: । (३०७) प्रत्यक्षमग्निश्रम्मति भूतानां गमन न हि। भृतैर्गच्छृति जीवश्च भृतैविचरति अनेः॥ अधिकरणार्थ: चख्यादिगतिरिव भृतगमन प्रत्यक्षतः न भूयते इत्याक्षेपे समाधि :; "भृतैश्वरति भृतैविचरति' इ ते कौण्ठरव्यश्रुतौ यजमानेन सह भूतगमनं दृष्टमेव।। भाक्ताधिकरणम्। (१०२)-द्वैतम् ७ ओं भाक्त वानात्मविच्चाचथा हि दर्शयति। (३०२) अपामसोमममृता अभूमक्टतिरोधनः। नायान्वि जीवा इति चेत् ज्ञानहीना प्रपान्ति वै।। अधिकरणार्थ: यागादिकर्तुः जीवस्य अमृतत्ववापकथ्ुतिविरोघाव जीवस् स्वर्गाद पुनरागमनं न युक्तगितिचेन। स्वर्ग मासस्य जीवस्य अृत- त्ववचनं गौगम्। 'नान्यः पन्था जयनाय विद्यते' इति शत्या नालविद एव मुख्यामृतत्वप्राप्तिः । 'अस्य कर्म क्षीयते', कर्मणा ज्ञानमातनोति ज्ञानेनाभृती- भवति' इत्यादि श्रुत्या ज्ञानस्थेव मुकिसाधनलोकेः ॥ २ कृतात्ययाधिकरणम्। (८८) अद्ैस्षम् ८ कृतात्ययेऽनुशयवान् टष्टस्मृतिम्यां यरथतमनेरवरं च। (२९९) ९ चरणादिति चेत्र तदुपलक्षणायति कण्णाजनि: । (३००) १० आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षतवान। (३०१)

पा. १] २६७

११ सुकृतदुफ्फते एवेति तु बादरिः। (३०२) अभुक्तकर्मशेपोडयं जीवो गामवरोहति। कर्मणे पुनरायाति यधेतं च तथान्यथा॥ अधिकरणार्थ: 'तस्मिन यावतसंपातमुपित्या अथैतमेवाध्ानं पुनार्नव- र्तन्ते यथेतम् (छा.५-१०-५) इत्यादि क्षुतौ विचार्पते। जीवाः भुक्तकर्माण: अवरोहन्ति, उत अननुमुक्त ईषत्कर्माण: अवरोहन्तीति विशये, सावतकर्माS- नुमूय पुनर्निवर्तन्त इस्युक्तया अननुभुक्तकर्मणामभानात निरनुशपा एव अवरोहन्तीति प्राप्ते, 'कपूयचरणा कमूयां योनिमापधेरन्, रमणीय चरणाः रमणीययोनि मापघेरन्' इति श्रुत्या पुनर्जननहेतुभूताननुभुकत ईफत्कर्म- विशिष्टाएव यथागतं किंचिदन्यथा चावरोहन्तीति ज्ञायते॥।

२ कृतात्ययाधिकरणम्। (७०)-विशिष्टाद्वैतम् ८ कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्सृतिभ्यां यथेतमनेवें च । (२९५) ९ चरणादिति चेन तदुपरक्षणारयेति कार्ण्णाननिः। २९६) १० आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षलात। (२९७) १ सुतदुष्कृते पवेंति तु बादरिः। (२९८) कुस्सिताः कुत्सितां योनि रमणीयाश्र साधुताम्। गच्छन्तीति भ्तेजीवाः यान्ति सानुशया: क्षितिम्॥ अधिकरणार्थ: 'प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य मत्किचेद करीत्ययम। तस्ा- लोकासुनरते असमै लोकय कर्मणे।' (इ-४-४ ६) इति भुल्या स्वगादी फतमनु- भूय पुनरागच्छतीति धुतेरनुशयरहित एवागच्छतीति गम्यते इति चेन। 'तद- इद रमगीयचरणा अभ्यान: इत्यादिना किश्िन भुक्तशिष्टकर्माणएव अवरो- दन्तीति जायते। 'ततः परिषणे कर्मकलशेयेग जाति रूपं' इत्यादिना अननु भुक्तकर्मरोषः कश्षन वसीत्येव दर्शनाघ॥

२६८ मतवयसारसमहे {म. ३ ८ कृतात्ययाधिकरपम्। (१०३)-द्वैतम् ८ ओं कृता त्ययेऽनुशयवान् दष्टस्मृतिस्यास्। (३०२) सुक्तकर्माSपि जीवोडयं पुनश्शेषेण कर्मणा। फल मोकु सानुशयः भुवमायाति नित्यशः॥ अधिकरणार्थ: 'ततः शेोषेम लोकमामाति पुनः कर्म सुलते।' इति श्ुतेः भुकतशेषानुशयत्रानेव आगच्छति। एवं द्वितावर्तनेपु अशेषफर्मस- मासि: स्यादिति चेन्न। 'पुन कर्म कुरुते' इति आगवस्य पुनः कर्मसंपादनो के। अल्पकर्मानुभदेन कर्मसमासिर्न स्यान । आचतुर्दशमाद्वपीत कमाणि नियमेन तु दशावराणां देहानां कारणानि करोल्ययम्। यतः कर्मक्षमान्मुक्ति: कुत एव भविष्यति॥' इत्यादि स्वृतेश्र अनुशयवानेवायाति।

९ यथेताधिकरणम्। (१०४)-दववस् ९ ऑ यशेतमनेवं चा (३०३) स्वर्ग यथा गच्छतीतः पथा तेनान्यथापि च। पुनरायाति भोक्ता स चन्द्रवाय्वादि मार्गतः ॥ अधिकरणार्थे: जीवाः यथा परलोंक वच्छन्ति तथा पुनरायान्ति। पत्यागमनकाले मार्गन्तरण किंचिदन्यया चायान्ति॥

१० चरणाधिकरणन्। (१०५)-हैतम् १० अं चरणादिति चेभ वदुपक्षणार्थेति काप्णाजनि:। (३०४) ११ ओं भानर्थक्यमिति चेन तदपेक्षलात। (२०५) १२ मों सुकतदुष्कृते पवेति छ मादरिः। (३०६)

पा यनिष्वादिकार्यधिकरणम्- अद्वैतम् २६९ सस्कर्मकर्ता सदयोनि कपूयः कुत्सितामाये। चरणाधक्र कर्मैव चरणेनोपलक्षितम्॥ अधिकरणार्थ: 'रमणीयचरणा: रमगीयां योनिमापद्येरन्' इत्यादौ चरणशब्दः न केवलाचारपरः, विन्तु यज्ञादिकर्मपर इति पुनरागमनहेत्व्रपि कर्मैवेति॥

३ अनिष्ठादिकार्यधिकरणम्। (८९)-अदैवमू १२ अनिष्टादिकारिणामपि च भ्तम्। (३०३)

१४ सरन्ति न । (३०५) १५ अपि च सप्। (३०६) १६ तसापि च तद्वयापारादविरोधः। (₹०७) १७ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतसात। (२०८) १८ न सृतीये तथोपलब्घे: । (२०९) १९ स्मर्यतेऽपि च लोके। (३१०) २० दर्शनाच। (३११) २१ तृतीयशब्दावरोघससंशोकजस्य। (३१२)

यज्ञादिकर्मरहि नेप्वपि चन्द्रसंगो गच्छन्ति चन्द्रमसमेय च तेऽपे सर्वे। मैव सृतिव्ांनिन मव दैवी हन्ा तु कर्मिण इति क्षुतिरेव्र वक्ति॥ चन्द्रापन्यभावेयि च पाररुर्तु: पश्चाग्निसंगत्यनपेक्षमेव। जन्मापि सिंद्ध तत एव घृष्टसुम्नादपोडयोनिभना: प्रसिद्धा: ।। अधिकरणार्थ: मागादि कतीरः चन्त्रमसं मच्छन्नि। यामाय क्तारः न गच्छम्तीति बकु न शक्यते। 'ये वे के चान्माछ्टोकात प्रयान्ति चन्त्रमममेत्र ते सव गळ्छन्ति' (को १-२) इति सव्रेना चन्द्रमतिदर्सनान पसमाहु तननेश्न देदारग्भाभावाय् चन्द्रपासिस्स्वेप मेववि चेत, पारहत: यमानपा रौस

२७० मनलयसारस गहे [अ. ३ नरकाननुभूय मार्गन्तरेण पुनरागचन्ति कर्म क्ुं। देहारम्भाय पापकृतां चन्द्रपास्तरनावश्यकी। पृष्टयुम्नादीनां सीताम्रभृतीनां च पक्चभाहुत्यनपेक्षया उत्पत्तिदर्शनाव। देवयानपितृमाणे विदयनिए्कर्मनिष्ठयोरेवेति पापकृतां ताह- शमार्गेण गमनमेव नास्तीति पापिनां चन्द्रमसिनासत । ३ अनिषादिकार्यधिकरणम्। (७१)-विशिष्टाद्वैतं १२ अनिष्टादिकारिणाभपि च क्षुतम्। (२९९) १३ संयमने त्वनुम्चेतरेपमारोहावरोहौ तद्वतिदर्शनात। (३००) १४ स्मरन्ति च। (३०१) १५ अपि सत। (२०२) १६ सन्नपि तद्वयापारादविरोध:। (३०३) १७ विद्याकर्मगोरिति तु प्रकृतत्वान। (३०४) १८ न तृतीये तथोपलब्चेः। (३०५) १९ सर्थंतेऽपि च होके। (२०६) २० दर्शनाच। (२०७) २१ तृतीय शब्दावयेघस्संशोकजस्य। (३०८) अनिष्टकर्तुथ हिमांशुसङ्गो न विद्यते चेज्जनिरेब न स्पाद। अयोनिजा द्रोणमुखाः प्रसिद्धा: पश्राग्न्यपेक्षारहिताथ कीटाः ॥ यदेवयाने पितृयाणमन्यत् विदयावतः कर्मिण एवदित्थम्। तृतीयमार्गस्4ित्षपापिनैव लोको न संपूर्यत इत्यतश्च। अधिकरणार्थः । विहितकर्माकतारः निषिद्ध कर्मकर्तारश्र मार्गान्तरेण यमानुज्ञया सौरवाद्यनुभूय पुनरवरोहन्ति। तेवां चन्द्रमाप्त्यभावेऽपि पश्माहु त्यनपेक्षया तत्वर्माण्येव देहारम्भाय प्रभवन्ति। तेपां 'मैतयोः पयोन कतरेण र' इत्यााम्य 'तृतीयं खथानं तेनाली लोको न समूर्यते' (हर-५-८·१०) इति देवयान पितृमाण गमनाभावदर्शनात। दोणद्वौपदयादीनामिव पापिनामपि पज्चमाहुत्य नपेक्षपैत्र शरीरोत्विज्ञीयत एव ॥!

वा. १J: २७१

अत एव श्रुवावपि 'तेपां खल्वेषां भूतानां त्रीण्येव वीजानि भवन्ति । मण्डज जीवजं उद्विज्ज(छा-६-३-१)मिति। उद्धिव्जशब्देन स्वेदजउ द्विजयो: पश्चमाहुत्यनपेक्षया देहारम्भो भवनीति श्रुतं। अत एव द्रोण-कृप-मान्यातृ-चेन घृष्घ्युम्न-सीना-दौपदीपभृतीनां देहारम्भाय कारणापेक्षेत्र नेति पुराणादिपु हश्यते। स्थातरात अरणीतः शुकाचार्यस्योत्पत्तिरपि श्रयते। प्रायिकी रेतोपेक्षा देहा- सम्भायेतिभावः। मेधध्वनिश्रवणेन बलका गर्म धत्ते। वृक्षामस्थित चमरप्- च्छध्वनिना कूपान्तःस्थकूर्म: गर्भ धत्ते। (चमरपृच्छ- नजमीao -- Squirrel) अत एव ज्योतिरशासत्रे अण्डजा. जरायुजाः स्वेदवा: औहिजा इति चतुर्धा विभागं कृत्वा चतुरशीतिलक्षपोनयः प्रजास्सन्तीति "6जलजा नवलक्ष तु सावर बिंशलसकमू। निशहक्षाणि पशवः चतुर्लक्ष तु माननाः।। जलजा नवलक्षे च सलजा लक्षविशति: । क्रिमिकं रुद्र संख्याकं पक्षिणो दशलक्षकम् ॥ निंशलक्षकमव्जाश्य * चतुर्रक्षे तु मानवाः। ब्रह्मयोनिशतं गत्वा देवत्वमधि गच्छति ॥ मनुष्याणां शतायु्यं वृक्षाणां च सइसकम्। द्वाात्रिशत्तु तुरक्ाणां गज्ञानां विशततेरशनम्॥ न्याघ्ाणां च चनु्ष्पष्टि: काकव्याल सहसरकम्। भल्लूकानां वानराणां मण्डूकानां शतत्रयम् ।। विशदर्ष विहज्वानां वर्पमेरक पिपीलिका। गर्दभानां चनुर्विशन अजार्नी च तथा दर ॥ शुनां द्वादशवर्षाणि सृगाणां सप्षविदति: ।। चतुदशनमुळकार्ना पिकतनां सतनयम्॥। मदनां सक्षव्पीणि भार्जाराणां तथा दश। चतु विदतिर्पोमहिपि जम्बूका प्योडरसथा ।। * अन्जाध=पशवक्ष॥

२७२ [म. ऐ माक्षिका नवमासं च उष्टाणों वतसंख्यक: । चतुश्यतं राक्षसानां सूकरा निशयतिस्तथा।। बुवकुटा पट् च वर्षाणि मत्स्यानामयुतें तथा।।" इति चतुर्विघा: जीवाः तेयां च जातिसंख्या', तेवं आायुष्यं च स्पष्टमुक्तम्I ११ अनिष्टादिकार्यधिकरणम्। (१०६)-द्वैवम् १२ ओं अनिष्टादिकारिणामपि च क्षतम्। (२०७) १३ ओं संयमने तवनुभूये नरेवामारोहापरोहौ तद्वतिदर्शनात । (३०८) १४ ओं स्मरन्ति च। (३०९) पापिनथ कृतान्तस्प वश्या लोकान्तरं गता: । तन्रानुभूय कष्टानि तमसि प्रपतन्ति ते।। अधिकरणार्थः । परलोकगमनागमने पुण्यकृतामिव अनिष्दि- कारिणामपि भवतः। परलोक यमकृतदण्टनादिक अनुभूय महातमसि निमग्ना वर्तन्ते।।

सपनरकाधिकरणम्। (१०७)-दवैवम् ऑ अपि सप्ा (३१०) रौखादीव् सस लोकान् गत्वा सुंक्त्वा पुनर्सुवम्। कष्टायैवावरोइन्ति पापिनश्शास्त्रमानतः । अधिकरणा र्थे: रौरोऽथ महांवैव वहि्वैतरणी तथा। कुम्भी गक इति प्रोनान्यनित्यनरकाणि च॥ तामिसश्ांधतामिको द्ो नित्यौ संभकीवितौ। इति सप प्रधानानि बलीयातूततरोतरस।। इवि शास्रात पापिनामपि आरोहावरोहौ भवत एव।।

पा. १ ] २७३

१३ तत्प्यधिकरणम। (१०८)-द्वैवं १७ ओं तत्रापि च तद्यापारादविरोधः। (३११) सर्वत्र विष्णोर्वासश्ेत् एतेपु नरकेपु सः। प्रभुत्वाच् नियन्वत्वात् अदुःखी प्रेरयत्यसौ।। अधिकरणार्थ: विष्णोः सर्वत्र स्थित्युक्ते: नरकेऽपि भोगारथ वासो भवतु इत्याक्षेपे समाघानम्, नरकेऽपि अदुःखी गुणपूर्णः प्रेरितेव बर्तते। 'नरकेऽपि वसन्नीशः नासौ दुःखभुगुच्यते। नीचोच्तैव् दुःखादेः भोग इत्यभिधीयते। नासौ नीचोघचनां याति पश्यत्येव अ्रमुख्तः ।।" इत्यादि ममाणात् ।।

१४ विद्याधिकरणम् । (१०९)-दैवम् १८ ओं विद्याकर्मणोरिति प्रकृतत्वात्। (३१२) अयैतयो: पथोनेति शिद्यया कर्मणापिया। जीव: स्वतन्त्रो यात्येव तृतीयमितरस्य तु॥ अिकरणार्थः 'अथैनयोः पथोन कतरेण ... एततृतीयं स्यानं' इति विद्यानिषवस्य सत्कार्मणथ देवयानस्य पितृयाणस् च गमन स्ववन्त्रमेव। तदितरसामान्य जीवानां तृतीपं स्थान युकमेवेत्यर्थ:॥

१५ नतृतीयाधिकरणम्। (११०)-वैत्म् १९ ओं न तृतीये तथोपलब्धे: (२३) २० ओं स्मर्धतेपि न लोके। (३१५) २१ भों दर्शनाध। (३१4) २२ भों तृतीये शब्दावरोध: सशोकजस्म। (३१६) म. 35

२८४ मतत्रयसारसंगर हे [अ. ३

२३ ओं सरणास। (३१७) यत्न दुःख सुखे तत्र महातमसि संभवेत्। अन्ये तमस लेसोऽि सुखस्य न च युज्यते।। अषिकरणार्थः। जीवस्य तृतीयमागेण मधक गती सत्यां दुःसमेव न सुखम। 'तिर्यक्षु नरके चैत्र सुखलेशो विधीयते। नान्धे तमसि मग्रानां सुखलेशोडपि कथ्न' इति प्रमाणात॥।

४ सामाच्यापत्मधिकरणमू। (९०)-अद्वैतम् २२ साभाव्यापत्तिरुपपज: । (३१३) अवरोदन् सानुशयः गगनादिसमानवाम्। आप्नुवन्ति तदैक्यं न तथा तदुपपधते॥ अधिकरणार्थः 'अवतमेवध्वानं पुननवर्तते यघेतमाराश याका- शद्वायुं वायुर्मूत्वा धूमो सवति, घूमो भूत्या अनं भवत्यत्रं मुखा मेघो भवति, मेघो भूत्वा प्रवर्पति (छा-५-१0-५) इत्यादिना अवरोहतः जीवस्य माकायादि- भावापचिरच्यते। सा च तदैक्य वा तत्साग्यं वेति विशये, तत्साम्यापतिरेवेति सिद्धान्त:। न तदैक्यापतिः। मन्यस्य अन्यथाभावानुपपते: गौष्या वृत्त्या वन्सा- वपतिरेवेति ।। ४ तत्स्वामाच्यापत्यधिकरणम्। (७२) विशिष्ठाहैवम् २४ तत्स्याभाव्यापत्तिरुपपनतेः ! (३०९) क्षीणे पुण्वे मर्त्यलोकं पविष्ठाः मध्ये मार्ग खादिसाम्यं भजन्ते। नोगाभावादन्तरिक्षादिभायं नैते जीवा यान्ति तत्ोपपतेः॥ अधिकरणार्थ: 'वायुमूता धूमो भति, धुमो भूला भम्रे भवनि' इत्यादिनाश्रता अवरोहतः जीवस्य धूमादिमातापतिः कि तट्टपापतिर्य तत्ाग्या

पा. २] २७५ पविर्वेति संशये, तत्साटश्यापविरेव लक्षणया स्वीकरियते। तद्वागापतिथ्य धूमानौ जीवस्थ सुखदुःखभोगाभाबात न युन्यते।।

तत्स्वाभाव्यापत्त्यधिकरणम्। (१११)-द्वैतम् २४ ओं तत्स्वाभाव्यापतिरुपपते:। (३१८) धूमादिभारो जीवानां एकदेशासिरेव सः। न परस्य परो भाव: युज्पते तत्स्थितौ स्थिति:॥

अधिकरणार्थः जीवस्य भूलोकम्राप्तिकाले धूमादि प्रवेशः अ्रयते 'धूयो भूत्वा अम्रं भवति' इत्यादिना। तन्न धूमाद्यापत्ति: ऐक्यं वा एकदेशो चेति जिशये, "एकदेशस्वगावेन बागभे दापि युज्यते। यथा जीवः परे ब्रह्म ब्रह्ेद जगदित्यप ।!" इत्यादिना धूमादिभाव:, धूमादिगतों उतदमनं, धूमादि स्थिती एतल्शिति: इत्ययों वा, साभ्यापतिर्या एकदेशस्रमावेन ; न तु ऐक्यमित्र्थः।

५ नातिचिगाधिकरणम्। (९१)-अद्ैतम् २8 नातिचिरेग विशेषान्। (३२४) जीवस्प खादि संप्रासी स्वल्पकालस्थितिर्मता। प्राग्तीहयादे: कषतरनिर्गमादि अ्षतेरिति। अधिकरणार्थ नरीवानपितिपठे:माक् आकाशादि प्राप्ती व कर्मण: र्जवस्य तन तन दीर्यकालस्तितिया सव्मालस्ितिवीत विश्यये,अतो वे सनु टुर्निप्पतरम (छ-५-१०-६) इस कत्या 'ईषहन्सुत कच्ाकच्य्रयु खय

स्व्पसाला व्रसे पमिति गन्यते ॥

२७६ मतन्नयसारसंगहे [भ. ३

२३ नातिचिरेण विशेषात्। (३१०) सादिभार्ष प्राप्तजीव: निष्कामत्यचिराचतः। व्रीह्यादिभावसंग्राप्तौ चिरमित्यवगम्यते।। अधिकरणार्थे: कर्मिण: अवोहसमये साकशादिमाप्वी स्वलकार्क स्थिति :- ब्रीहादिपातौ विलम्बेन स्थितिरित्यारगन्यते ॥

७ नातिचिराधिकरणम्। (११२)-त्वैतम् २५ ओ नातिचिरेण विशेषाद्। (३१०) जीवस्य खादिसंप्राप्तिः कल्पान्तमपि संभवेद्।

अधिकरणार्थ: 'रमणीयवरणा: रमणीयां योनिमापयन्ते' इति विशेष- श्रुत्या नव्यवरोहतः जीवस्य आकाशादि बहुस्थानगमनेऽपि काचिन कर्पान्त- मपि तत्र तन्र स्विति: स्यादिति नाशक्कनीयम्। स्वर्गालोकादवाक प्राप्तो वत्सरात पूर्वमेव तु। मातुशशरीरमाम्नोति पर्यटन् यल तत्र च।। इति प्रमाणान नातिचिरेण निष्कमणमिति गम्यते।

६ अन्याधिष्टिताघिकरणम्। (९२)-अद्वैतम् २५ अन्याधिप्ठितेषु पूर्ववदभिलापात्। (११५) २६ अशुद्धमिति चेन शब्दात । (३(६) २७ रेतसिग्योगोऽथ। (६१७) २८ योनेश्सरीरम। (३१८) दुष्कमसंप्राम् यवादि देहे जीवे पुनर्जीवयुतिर्न युक्ता। सकलेपमालं न तु मोग इषः भोगातिवीजं न च कर्म चत्र।।

पा. १] अन्ध्वया घिष्टिधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् २७७

यागादि कर्मापि सपापमेव त्रीहादि भावेपु तदेव चेन। यत्कर्म यज्ञार्थमिहातनोति भेयस्कर तत् सकलं च कर्म ॥ अधिकरणार्थ: अनुशयवतां जीवानां बीद्यादि भाव: उक्त :- 'व इह वीहियवा ओपषिवनस्पतयः तिलामापा इति जायन्ते, (५.१०-६) इत्यादिना। तत्र यवादिभावः संश्लेषमात्र उत यवादि कृत सुखदुःखानुमवो चेति विशये, 'जायन्ते' इति श्रुतेः जीवान्तराविष्ठित बीधादौ अनुप्विश्य नदतमुखदुःखादिभाज एव मवितुमईन्तीति न संक्लेपमात्रमेवेति पूर्त्रपक्षे संश्लेप मातमे वेति सिद्धान्तः। न तु तहत सुखदुःसभा कत्वादिकं। तादशकर्मणः अनुभूतल्वात। यद्यपि इष्टादिकारिण: यागादिकं पशुहिसापूर्वकमेव कुर्षन्ति। प्रधानयागफलभूत स्वर्गस्य अनुभवेऽपि पशुहिसाफलत्य अननुभूततात तत्फलमेव नीहादिभाव इति वकुं झक्यं; तभापि 'तस्माघते वधोऽवघः॥' 'अहिसन् सर्व भूतानि अन्धत्र तीर्थेमयः" इत्युपनिपद्ा च, 'न वा उ एतन्म्रियसे न रिप्यसि देशन् ददेषि पथिभिस्सुगेभि: यत्र यन्ति सुकृतो नापि दुष्कृतम्तन्न ला देवस्सचित। दधातु' इत्यादिना उत्सगापवादन्यामाव यज्ञकर्मणि दोपस्मैवाभावाद हिसाया भवाभावात् दोपो नेति सिद्धान्तात।।

१६ अन्याधिष्टिताधिकरणं (७४)-विशिष्टाद्वेतम् २४ अन्याधिष्टिते पूर्वचद्मिलापात्। (३११) २५ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात। (३?२) २६ रेतास्सिग रोगोजय। (३१३) २७ योनेरशरीरम्। (३१४) ब्रीयविष्टित जीवेडस्मिन् विप्यत्यात्मान्तर: कचित्। वद्दरावापतियीजं तु कर्म पुण्यकृतो न हि॥ अधिकरणार्थ: ममेघो वूता मवर्पति त हट मीहियवा ओषषिवनसपन- यस्तितमाषा इंत जायनते इत्यादिना जीवान्तरापिष्टितान् मोसादीन् मवराहन्ो

२७८ मतन्यसारसंप्रहे [थ, ₹ जीवा: आास्लिण्यन्ति; न तु तत्तच्छरीराः। भोगायतनभूत शरीरमािनिदानभूत- कर्माभावादेव। अमीपोमीयादि हिंता न हिसैव। अपि तु रोगिण: भैषज्यमिन साधुकर्मेव। 'पशुना यजेता इत्यादि विधिविषयध्यतिरक्तैव 'न हिस्यात्' इति विधिरित्यर्थाव।।

१८ अन्याधिकरगम्। (११३)-द्वेवम् २६ ओ अन्याधिष्ठिते पूर्ववदमिलापात्। (३२०) २७ ओं अगुद्धमिति चेन शब्दाव। (३२१) इषािकारिगो ब्रीहियवमापादिना गताः। न दुःखसुसभाजस्ते संश्लिष्टा एव निर्गेत: ॥ अधिकरणार्थः । श्ीद्यादिप्रापि: यागफलं थनिष्टमिति पूर्वपक्षे समाघा- नमाह; 'अन्याविपिते पूर्ववदभिलापात' इति। स्थावरजन्मप्रात जीवान्तराविष्टिते जीवन्तःप्रचेशः केवलम, न तु तत्र भोग: । 1 स्वर्गादवातो देही त्रीघ्यादीवरदेहगः। अभुजस्तु क्रमेणैव देहमापनीति कालतः ।" इति वराह पुराणात ्ीझादिमवेशकाले मोगाभाव एव। 'विदोकया हिंसंया तू नैवानर्थ: कर्थंचन' इति प्रमाणात इष्टदिकारिण: पापमेव नहि॥ १९ रेतोऽविकरणम्। (११५)-दैवम् २८ ओं रेतस्सिग्योगोजय। (३२२) स्वर्गादधाग्गतो रेतः सिश्चतीति प्रतिस्तु यः । रेतास्सिश्चं प्रविश्याथ मातरं प्रधिशेदिति।। अधिकरणार्थ:। 'अवरोहन् मातुरुदरं नजत' इति वचने च रेतस्तिप्यति' इति वचनं च कथमविरुद्ध भवेत इति चेव; रेतस्सिक्शरीरं प्रविक्य थनन्तरं मातुरदरं प्विर्यात इति श्षुत्यन्तराव ज्ञायते इति न विरोध: ।।

पा ₹] २७९

२० योनेश्वरीराधिकरणम्। (११५)-द्वैतम् २९ ओं योनेश्शरीरम्। (२०३) प्रथमं पितदेहे स्यात् मातृयोनावनन्तरम्। स्वानरत्वमनुप्राप्य पुरुषं मातरं तथा ॥ अधिकरणार्थ: । अवरोहन जीव: प्रथम स्वावरशरीर माः अनन्तर पुरुपशरीर प्राप्तः अनन्तरं, स्त्रीशरीरं, ततो यथाकम जायते। "स्याम्नुप्वथापि पुस्ते प्रमदायामथाि वा। गर्मे वा वहिरेनाथ कनिल्थानान्तरेपु च ।" इत्यादि प्रमाणात स्वाचरादिजन्मधापि: अवरोहतां जीवानां; म्वास्नुपु शुकादयः पुरुषे मान्यातृमुखाः, प्रमदायां आस्तिरुमभृन्यः, जरत्कार्वधयनुप्रददान। केचित गर्मे पूर्वसिद्धमेत्र शरीरं भजन्ते। चहिः दुपदादयः पितृसापेक्षाः । स्वाना्तरे घृष घुम्ा यः पित्रादि गरपेक्षा, इति नातन्यम।। अभ्रधूमा दिभावस्तु जीवस्याभ्रादिसंस्पितिः । अभ्नागिमानिरूपं तु ज्ञानिमाष्यं यतो भवेत् ।। इति छान्दोभ्यभाप्यान अवरोहतां जीवानामआविस्वितिरेवेत्यर्थ, पघनाहुत्य- पेक्षानिर्वन्धः माण्युत्चेः नास्तीति तात्पर्यम् । मोनिद्वारेण देह च प्रामोति मापशो नरः । विशेषकारणादेव विशेषाज्निरिप्यते।। सामान्यजननं वैव नणां सामान्यदेतुतः।" इति न्यायविवरणपमाणान, "बी जनूरप योनीनां सगातिनियमोन्झितिम। अथराब्देव भगवानाद कारणतध ताम्॥" इत्यनुभ्यास्यानाथ देदारम्भम्य कारमसापेक्षा सामान्येति जायते।।

इति मतत्रयसार संप्रे तिृतीयाव्याये प्रथम: पाद:।।

श्री: मतन्रयसारसंग्रहे तृतीयाध्याये द्वितीय: पाद:॥ १ सन्ध्याधिकरणम्। (९३)-अद्वैतस् १ सन्व्ये सृष्टिराह हि। (३१९) २ निमातरं चैके पुत्रादयश्च। (३२०) ३ मायामात्री तु कार्रसन्येनानभिव्यक्स्वरूपखात। (३२१) ५ सूचकश् हि अतेराचक्षते च तद्विद. । (३२२) ५ पराभिध्यानातु तिरोहितं ततो अस्य वन्धविपर्ययों। (१२३) ६ देहयोगाद्वासोडपि। (२२४) स्वप्ने रथादिसृष्टिश परमार्था नवेष्यते। निखिलस्याप्रक्ाशेन मिध्याभृता प्रकीर्तिता ॥। शुभाशुभद्योतकोपि वस्तु मिथ्यंध चाधनाल्। नहामेदेऽपि जीवस्य ह्वविद्यावसतोऽस्ति सः ॥ अधिकरणार्थः जीवस्य स्वम्ाद्यवस्ामेदः प्रपंच्यते। 'स यत्र प्रस्नपिति" इत्मारम्म 'अथ रथान् स्थयोगान पथस्सुजते (बृ-४-३-१०) इत्याौ जीवस्य रवमे जातं सरव पारमाथिक वा मायामात्रं वेति विशये, मायामात्रमेवेति सिद्धान्त:। मारमार्थिकत्वे वस्तुजातसव हस्मर्टषस् प्रोधकाले कृत्नामित्य- व्यकत्यभावात मिथ्या भूतमेवेति ॥

१ सन्ध्याधिकरणम। (७५)-विशिष्टाद्वैतम् १ सन्ध्ये सृष्टिशह हि। (३१९) २ निमातारखैके पुत्रादयश्। (३२०) ३ मायामांत्र तु कार्त्येनानभिन्यक्तस्वरूपलात। (३२८)

पा. १] सन्ध्याधिकरणम- द्वैतम् २८१

४ परामिध्यानान्तु तिरोहितं ततो हयरय बन्धविपयंथौ। (३२२) ५ देहयोगाद्वासोऽपि। (३२३) ६ सूचकश् हि श्रतेराचक्षते च तद्विदः । (३२४) स्थादिसुष्टिश्र सुपुप्षिकाले भोगाय जीवस्य परात्मसृप्ता। सौपुपिकज्ञानमपीह तथ्यं शुभाशुभद्योतकता ततश्र ।।

अधिकरणार्थ:। 'अथ स्थान रथयोगान् पथस्ृजते; न तश्रानन्दा मुद्ः शमुदो भर्वनि्नि' इत्यादिका जीवस्य स्वमविषिया क्तिः। तत्र सन्ध्याख्य स्वमस्ताने वर्तमानस्य जीवस्य रयादि सृष्टिः श्रूयते। सा परमात्मकर्तुका उत जीवकर्तृकेत विशये परमात्मकर्तृकेति सिद्धान्तः। सवम्नदष्टव स्तुजातं च तत्काले चोतन तत्काले व नषं भगवतैव सष्टमिति तथ्यमेव । गगवतः आश्चर्यशक्त्ा इयमुपपद्यते। अत एव 'यदा कर्मसु काम्येपु स्त्रिय ्वमपु पुश्यति। समृद्धि तत्र जानीयात तल्मिन स्वमनिदरशने ॥' (छा.1-२-८) 'अथ स्वम्रे पुरुष कृष्णं कृष्णदनतं पश्यति स एनं हन्ति। इत्यादि श्ुत्या स्वमस्य शुभ,शुमसूचकत्- भुपपाद्यते।

१ सन्ध्याधिकरणं। (११६)-ववैतम् १ ओ सन्ध्वे सिशाह हि। (३२४) २ ओ निमातारं नैके पुत्रादयश्। ३ ओ मायामात्रं तु कात्मैनान मिन्य कर्व रूपलाद। (३२६) ४ ओं सूवकश्च हि क्ुतेराचक्षते च तद्विदः। (१२७) चिप्णूर यादि सप्टेप: रुवमे जीवाय दर्मितम्। विष्णोरनिस्साधनत्वेपि स्वमे स्वरेच्छैव कारणम् । अधिकरणार्थः। 'न तत्र रया न स्थयोगाः', 'य एप सुप्तेपु जार्नि कामं का्म पुस्पो निर्मिमाण:(ब1-4-८) इत्यादि शत्या जीवस्व लमदर्शनमपि म. 36

२८२ मतत्रयसारसगरहे [य. ३ विष्युकर्तृकमेव। स्वप्नदृश्यमानवस्तु मायामातम - भगवदिच्छा जीवमनोगत- संस्काराम्यां निर्मित त्रातंच सत्यमेव। कार्तर्न्येनानमिन्यक्तस्वरूपत्वाद बहिरिा मकाशमानसात इति सूनरार्थ:1 अनखव 'अतः क्ानृमायोक्ता जैत्र्युपादान- मेव सा । निमित्तमैश्वरी मुख्या निर्मितं तातमेवच' हत्यनुव्याख्यानं सगचछते। मिथ्यावादि दूपणं तत्नैव कृतमिति नेह तन्यते। यहाव प्णो ब्रयाेवताइृपभोऽपि वा। स्वप्नस्यमथ वा राजा तत्तथैव भविष्यति' इति शुभाशुभसूच कत्वोक्तस्व ।

२ परामिभ्यानाधिकरणं। (११७)-हूँव ५ओं परामिध्यानान तिरोहितं वतोहयस्य चन्धविपर्ययौ। (३२८) समादिवुद्धिकर्ताडस्य तिरस्कर्ता हरिस्स्मृतः। परेच्छया बन्धमोक्षौ जीवस्य कथितौ ख्रुतौ।। अधिकरणार्थ: विप्णोरव जीवबन्धमोक्षप्रदत्वात तदिच्छयेव स्वम्बुद्धि- स्वमतिरसकरादि भवजीति ॥

३ देदयोगाधिकरणम्। (११८)-द्वैतम् ६ ओ देहयोगाद्वा सोडपि। (३२९) जीवस्य देहसंबन्धं यथा विप्णुरकारयत्। - स एव जागर स्मं स्थापनं च करोत्ययम्।। अधिकरणार्थ: । विष्णुरेव जीवस्य शरीरसंबन्ध सम जामदवस््रां च निर्मानीति॥

₹ तद्भावाधिकरणम्। (९४)-अद्वैतं ७ तद्भावो नाडीपु तच्छुतेरात्मनि च। (३२५) ८ अतः प्रबोषोऽस्ाव । (२२६)

पा. १] तदमावाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् २८३

नाडी प्रामपुरीतदादि कथित जीवस्प सौपुसिकं स्थानं तच समुखयो हि यमुना गझ़ागता सागरम्। खट्वातन्पसुसौधवच कथित भराजे परे पूरुपे सर्वपाणिविनिर्गतिथ कथिता वह्वेस्स्फुलिद्का यथा H

अधिकरणार्थः। जीवल सुकुपतिसानत्वेन नाडी-पुरीतत्-ररिम-ह्दय- प्राज्ञा :- प्तियु श्रयन्ते। स व व्रीहि्यवादिवत विकल्पः उत समुचय- इति विशये, तेषां सप्षमीविभक्तया मिनस्थ्रानत्वेन प्रतीयमानलवात विकन्प- इति मासे, प्रासादे लद्वाया तल्पे राजा शेते इतिवत पमना मश््या सह सागर गच्छति इत्यादिवच्च समुद्चय एव। न तु विकलप: सपगी विभके: खट्वा- प्रासादवत उपपत्ते:। 'अमेरवैद्फुलिय्ा इव न्युचरन्ति एतस्मादा मनस्समें भाणाः' "(बृ-२-१-२०)' सत वगम्य न विदु: सत आगच्छामहे। (छा-६-१०.२) इत्यादि श्रुत्या प्राज्ञ एव जीवस्य सुपुसिस्थानमिति निर्णायते॥

२ तदभावाधिकरणम्। (७६)-विशिष्टाद्वैतम् ७ वदभावो नाडीपु तच्छृतेरात्मनि च। (३२५) ८ अतः प्रजोधोऽस्मात्। (३२६) नाडय: पुरीवद्क्षेति सुपिस्यानमिहोच्पसे। प्रासादसद्वापर्यङ्कन्यायात् स्थानसमुच्चयः॥ अधिकरणार्थः। 'अभ यत्रतत्पुपस्समस्तस्संमसत्रः स्वमं न विजा- नाति आापू तदा नाडीु सृपो भवति (हा-८-६-३) इति-'सता सोम्यतदा सग्पन्नो भवति' (छा-६-८-) इत्यादि अत्या जीवस्य सुपुतिः नाडी-पुरीतन- वृद्मु भ्रुयते। तत्र स्थानसमुख्यो वा स्यानविकतपो वेति विशये भष्टदोषहुट- विकल्यपेक्षया प्रासादसट्वापर्यकन्यायेन समुचयेनैत्र तवापि ब्रममण्पेव मुपुसि स्वानमिति निश्रीयते।।

२८४ मतत्रयसारसंगहे [अ.३ ४ तद्भावाधिकरणम्। (११९)-द्वैतम् ७ तदभावो नाडीपु तच्छूरतेंरात्मनि ह। (१३०

'सता संम्पन्न' इत्पेपा अ्षतिर्वक्तीति विश्रुतम्" अधिकरणाथे: । जोवस्य सुप्िस्यानं परमास्मैवेति।।

५ पवोषाधिकरणम्। (१२०)-हतम् ·८ ओं अतः प्रवोधोऽस्मात्। (३३।) सुसिस्थाननं यथा व्रत्न चोधस्यानं च तच्तथा। एप प्रमातैप पर: सुसं बोधयतीत्यतः। अधिकरणार्थः यस्माजजीवस्य सुप्िर्मवरति, मनोधोऽपि तर्मात भवतीत्यर्थः॥

३ कर्मानुस्सृत्यविकरणम्। (९':)- अ्रद्वैतं ९. स एव तु कर्मानुस्मृतिशव्द्वििभ्यः ॥ (३२)

स्मृत्वैव सरवं कुरुते स्वकर्म सुसोत्यितोऽज्ञानवशो न चान्य: ।। हंसो यथा क्षीरगसं तु नीरमीशस्तथाSज्ञानविमिश्रजीबम्। आाज्ञात् पृथककृत्य पुनथ नेजकर्मादिकं कारयतीह जीवम्॥ अधिकरगार्थः। सुप्तोस्थित: पुरुषः स्वकीय कम/ि पूर्वमारव्ष मध्ये वेहाय सुप्ला प्रदुद्ध: अवशिंष्ट कर्म कुर्ते। अतश सुप् एव पदुद्ध इति ज्ञायते।

पा. १] कर्मा नुस्मृतिशन्द विध्यधे रुरणम्-विशिष्टाद्वैत न २८५ ननु-स्वापकाले सता सम्पत्या जलराशौ जलविन्तुवत जीवस्य परमात्मसम्पत्या परमात्मामिन्न एव जीवो भवेत। अथवा जलविन्दुस्थानापन्नस्यं जोवस्य पृथन्ज्ञानाभावापक्या सुप्त एव प्रवुद्धः इत्यत्न न मानमिति चेन। 'ुखमहमस्व्राप, पूर्वपठितपाठनन्तरमिदानी पठामि' इत्याधनुभवात् कमानुस्मृतिशब्द विधिन्यः सुप्त एव प्रतुध्धतीते ज्ञायते। साम,नवंशकतियुक्त: तिर्यकजातीय: हंसोपि क्षोरमिभ्रजलात जळं विहाय केवलक्षीरमेव पित्रि। तद्वत परमेश्वरः अविद्याविशिष जीवं पुनः कर्मकरणाय स्वसंबद्धमपि पृथकू- कृत्य प्रनोषयतीति न कोपि दोप: ॥ ३ कर्मानुस्सृतिशब्दविष्यविररणम्। (७9)- विशिषाह्वैव ९ स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः । (३२७) स्वापादुत्थः पूर्वजीवः परो वा श्राज्ञसंगत:। स एवाहं प्रयुद्धास्मीत्यादिना मुप्त एव सः ॥ अधिकरणार्थः। प्वोधसमये सुप एवोतिष्टति, उत अन्य इति विशये 'सता सोभ्य तदा संपन्नी भवति' इत्यादि भ्रुत्या परमातमानं प्राप्तस्य पुनरत- स्ृरतिः न युक्तेति अन्य एवो.चिष्टति, इति प्राप्ते, कर्म अनुस्तृति-शब्द- विधिभ्यः सुप्त एव उत्तीष्टतीति निश्चीयते। स्वापकाले परमातमसम्पतिः जीवानां सौख्यायैव। जीनस्यावशिष्ठकर्मानुमनाय स एव पुनससंतरति इनि॥

६ कर्मानुस्मृतिसब्दविध्यधिकरणम्। (१२१)-द्वैतम् १ ओं स एव च कर्मानुस्मृतिशन्दविधिम्पः। (३३२) कर्मकारयती त्यादि श्रुतेस्तदनुसारिमिः॥ स्मृत्यादिमि: हरिर्जीवान् सुप्तान् बुद्धान् करोति हि॥ अधिकरणार्थ: । विष्णुरेव जीवानां स्वमदर्सनं कास्यति। सः सायु- कर्म कारयति, मममानमेय टोकमुपासीतेति विधान न करोतीति विप्युरेव

२८६ मतत्रयसारसंगहे

सर्वंजीवकर्मकारयिना इति निश्चीयते। 'एष म्वमान् दर्शयति एष प्रबोधयति, 'एषदोव साधुकमें कारयति' इत्यादि कमीनुमारिवाकयादिमिः॥

४ मुग्धाधिकरणम्। (९६) अदैवं १० सुग्घेऽर्थसम्पत्ति: परिशेषात्। (३२८) स्वमो जगरितं सुपिः जीवावस्था त्िधैव न। सुग्धावस्था चतुर्थीह मृत्यर्षदशया सभा॥

अधिकरणार्थ:। मूर्छित: सुम्ध इति व्यवदारात जापक्तप्नमुपुप्तय- पेक्षया वैलक्षण्यात मरणार्धसदृशी मुग्धावस्था च जौवस्य कानिदस्तीति ज्ञायते॥ ४ मुग्धाघिकरणम्। (७८)-विशिष्टादवैव मुग्घेडर्धसम्पति: परिशेपात्। (३२८) मूर्च्छासुपुसिसप्नेभ्यः सुग्घावस्थेतरा स्मृता। लिभ्यस्तेन्यः परं तद्धि मू्च्छा वातादि संभश। अधिकरणार्थः। जीवस्य शरीरे मर्च्छाकाले पाणमारस्म वर्तमानत्वदर्शनात सूक्ष्मपाणदेह्संबन्धावस्तितिः मच्छेति काचिदवस्या वर्तत इति।। सुग्धाधिकरगम्। (१२२)हैतं १० ्ओं सुग्धेऽर्थसम्पचतिः परिशेषाद्। (३३३) जीवस्य मोहावस्था च विष्णवर्धप्राप्तिरेव सा। अरस्थाभ्यसितरिसुभ्यक् परो मोहः प्रकीर्तित: । अधिकरणार्थ। 'यत एवं लयोडवस्था मोहस्तु परिशोपतः। अर्धप्राशिरिति ज्ञेयो दुःखमात्र प्रतिस्मृते:॥ इति प्रमाणात विष्णुसमीपस्य: स्वमं पश्यतीति सवप्नावल्ना। हदयवर्ती

पा ₹ २८७

विप्णोः दृरस्: जीवः जागर्ति इति जापदवस्था; विष्णो जीवस्व लये सति स्वपिति इति सुपुष्यवस्थ्ा, परिशेषाद मोहावस्था विप्णोरधप्राप्तिरिति निश्ची- यते i

मोहावस्था च रुद्रम्य भीमसेनम्रहारेण मूर्च्छा: अश्वत्थाम्नोपि युद्धकाले भीमप्रहारेण मूच्छा; लक्ष्मणस्य रावणशक्तिमहारेण मूर्च्छा; वल रामस्यापि जरासन्धयुद्धे मूच्छी; :न्द्रस्य देवासुरयुद्वे मूच्छी ; अर्जुनस्य स्व- पुत्रेण बभृवाहनेन मुच्छी ; पुराणेघु हृश्यत इति मूछीवस्था अन्या अज्ञीकरणी. यैंत्र। तदा दुःखमान्ानुभवः । तत्पवर्तकोपि भवानेव।। "मूर्छ! प्रबोधनं चैव यत एव प्रवर्तते। स ईशः परमो ज्ञेय: परमानन्द लक्षणः ॥ इत्यादि शास्त्रान।।

५ उभयलिङ्गाधिकरणम्। (९७)-अद्वैतं ११ न स्थानतोऽपि परस्पोभयलिङ्गं सर्वत्र हि। (३२९) ११ भेदादिति चेन प्रत्येकमतदचनाव। (३३०) १३ अपिचैव मेके। (३३१) १४ अरूपवदेव हि तत्प्धानत्वात। (३३२) १५ प्रकाशव्वावैयभ्यात। (३३३) १६ आह च तन्मात्रें। (३३४) १७ दर्शयति चायो अपि सार्यते। (३३५) १८ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत। (३३६) १९ अम्बुवद्महणातु न तथात्म । (३३७)

२१ दर्शनाच। (३३९)

यस्सर्चकर्मा तद्नण्तहस्वं स्वच्छे परेन्रहाणि नोभये स्यात्। उपाधितो ब्रह्मगुणैस्समेतं स्वच्छं परं ब्रह्म तु निर्विशेषम्।

२८८ मनत्रयसार संग्रहे

उपासनार्थो हि मिदोपदंशः मृत्युं समामोति विभेददर्शी। 'अशन्मस्पर्श मिति क्षतिस्त् प्रधानतोऽरूपवदेव चकि। यया परकाशोऽनजुसभाव छुपाधिनाचहुलिना प्रयाति। आत्मा स विज्ञानयनश् कृत्सन: नेतीत्युगादिवदवो न रूपी। एकोडयमात्मा जलचन्द्रवत्तु क्षेत्रेपु भेदेन च दश्यवेश्त। ससथ वद्धिर्जलतारतम्पे रवेस्तथाज्ञानमता विशेपा:॥ 'अनेन जीवेन' 'पुरस्सपस्षी भूत्या पुरः पूरुप आविशत्' सः। इत्यादिनोपाधिशरीर सङ्ग: प्रोक्त: परंत्रहम च निर्विशेषस्। अधिकरणार्थः । न्रम्मत्रिषयाः 'सर्वक्रम। सर्वकामपसनेगन्वस्सवरसः'

नानासिति किश्वन', 'मृत्यो:स मृत्युमानोति य इट नानेव पश्यति', एवं वा अरेड- यमातमा अनन्तरोडय सः कस्न: प्रज्ञानयन एन, 'अभातो अदेशो नेति नेति', 'अरचनेनैर वह प्रोत्रस्व', 'सहोशचार्धीहि भो इति स तूपणी चभू; सं ६ दवितीये का तृतीये वा वचने उवाचतमः खनु ल तुन विज्ञानासि उप- शान्तोडयमाइना इवि 'अनादिमत परं ब्रझ्म न सतत नासदुच्यते', 'गामा होपा मगा छषा यम्मा पदयसि नारद, एषं एव हि भूतातमा भूते भूते व्यनन्थित:। एकशा बहुध। चैर हशयते जलचन्द्रयत् ।।' इत्यायाः समुणनिर्गुणपरा: शुतयः बहुशो वर्तनते। सभयविर्थ ब्रझ्म भननितं नार्हति -सगुर्ण निर्गुण च। स० तराजीकारे सन्यतरस्य वैयथ्य भनति। निर्गुणक्षुतिमात्राद्ीकृती अर्धज्ञरतीय न्यायारत्तिश्र। यतः उभयावैयर्थ्याय 'तमसा गूड', 'अज्ञानेनावृत ज्ञानं' इत्पादि श्तस्मृतिमि: अविद्यारूपोपाविविशिष्ट ब्रह्म सकलविशेषसंयुक्त मपत्- रूपं विद्ानि। 'भूयश्ानते विद्वमायानिवृतिः, 'ब्रह्मचित मभषैर भवते', इत्यादि क्षतिमि: अविद्यारहितं व्रक्ष निर्गुर् निर्विशेन स्वयं प्काशते। यथा जले नन्ट्रपतिविम्वाः जलवाधल्यात बहुशो दश्पन्ते, न तु चन्द्रे तहुतु उपाधिरुप शरीरेन्द्रियादि संबन्धात् सुखद:खादयः उपाधिगताः, नतु जझ्मगअ इति सदा विशुद्धमेव व्रहा। अतः नोभयलिहं बम्म॥

पा २] २८९

५ उभयलिद्धिकरणम्। (७२)-विशिषटादैतं ११ न स्थानतोऽपि परस्ोभयलित् सर्वत्र हि। (३२९) १२ मेदादिति चेन् प्रत्येकमतहूचनात। (३३०) १३ अपि पैवमेंक। (३३१) १४ अरुपवदेव हि तलधानलान। (३३२) १५ मकशवधावैयरपीत्। (३३३) १६ आइ च तम्मात्म्। (३३४) १७ दर्मयति चायो अपि सार्मते । (३३२) १८ अत एव चोपमा सूर्यकादवन्। (३३६) २९ थम्नुवदमहणातु न तथालन। (३२७) २० वृद्धिदासभा कृत् वमन्त मावादुभयसामजस्यादेवं दशनाथ। (३२८) २१ पहततैतावस्ं दि मतिषधति तनो बनीति न मूयः। (३३९) २२ तदव्यकमाद हि। (३४०) २२ अषि संरागने मत्यकानुमानाभ्याम् (२४१) २४ प्रकाशदिवणानेदोभय प्रकानश कर्मण्यममानन। (३२२) २५ भनोजनन्तेन तथा दि लिहस्। (२४३) नीसन्नरव्म्य परस्प दोपा: मृच्ांधरस्थामु भवेयुरेव। न प्रश्म कन्याणगुरग पिदोषं पस्तत्यकामोऽपद्दनाप पपः ॥ आत्मान्नरस्योपि निपन्द्भाराज् जीसमुगो दोप इतीद्र सुकयू। 'अन्योगनम्नवमिचारणीनि' वरुपपप्मल वकाम्नि तन।। वमीदरगाना परमं घ निम्पन निरजनं गर्वमिद पगिति। 'कीनालगरम्व प्रतिबिम्वरपे दोफो न निम्नेपद्वाप पपः ।।

• पी 5. 57

२९० + मततयसारसंभ हे [अ. ३ गुणानन्दात निषेघतीति नेति' क्ुतिर्वक्ति न चैव किन्तु। उक्ता गुमा: केव्लमत्र नेति सर्वज्ञतार्दं गुणजातमस्ति॥

अह्नेद सगुण यस्मानिर्गुण नारस्ति चेवरत्। (इति बक्ति इति शेपः)

जय्यन्तेषु तथा भाति तद्वयानं मुक्तिसाधनम्॥ अंिकरणार्थः । जीवान्तभामिण: परव्रह्मण: चतसृपु अवस्यासु विद्य- मानस्व दोषा: सन्ति वा न वेति ब्रम्ममातिकामनासिदये विचार्यते। सर्वद् स्थितस्य परमात्मनः तत्प्रासतिरसत्येवेति पूर्वपक्षे समाधानं 'न स््रानतोऽपिपरस्य' इत्यादि। ज्हाण: तवदन्तयीमिलेऽपि तद्गतदोपामानः तत प्रतिभट कल्याणगुण- जातं चास्तीति उभयविष अ्तिस्तृतिभ्यः अवगग्यते। नियन्तृनियाग्यभावरूप- शरीरलक्षणाश्रीकारात नियन्तुः शरीरिणः प्रेकवमेव; न दोषभावल्म्। - देवतिर्यळ्मनुष्यस्पावरादिशरीरमवेशे5न ब्रह्मण: रुपरहिततुल्यतैनर। 'परा- उस्व यकतिर्विविधेन धयते,' 'अपहत पाप्मा, 'निष्कल निष्किय,' 'भाननदं ऋणो विद्वान् इत्यादि प्रमाणात, सर्वल्ञावस्थितस्ापि ब्रझ्णः तदतदोपराहितय नियन्तृत्ादि कलयाणगुणजात चास्तीति उमयलिक्रतवं ब्रह्मणो युक्तमेव। यथा सम्वुदर्पणादिप् सूर्चमुस्ादयः आनत्या गृद्यन्ते, तद्वव पृथि्यादिषु तिष्तः नहण: आनतया ग्रहण न; अपि तु परमार्थत एव। दर्पणादिगत दोषाननुरक्श्र तत्र तत्र स्वित्यभावादेव । नियन्तृनियाम्यमावादेवेत्यर्थः ॥ "काशमेके हि,यया घटादिपु पृभकू भवेत्। तथात्मकी धयनेकस्थो जलधारेप्विवांशुमान्।।" "एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकया बहुधा नैव दशयते जरचन्द्रदत्।!" इत्यादि ममाणात परमातमां पृथिव्यांदिषु चेतनानेतनेपु सिितोपि तद्रतदृद्िया- सादिदोषे: असंसृप्ट एव वर्तते। आकाशः यथा सर्वत्ावस्थितोऽपि तहत- दोषासंसष्टो भवति; जले वस्तुतः अनवस्पितः चन्द्रः, जलमत चायल्यमति- मानहुत्वरूप दोषभाक् न मवति, सहत परमातमा सर्वेत्रावस्थितोदि न दोपभागिति

पा. २] उभयलिग्वा विकरणन्-निशिष्ाद्वैतम २९१ • 'आथात आदेशो नेति नेति' इति प्रतिषेध:, पूर्वपठित 'दे वात त्रमगो रूपे मूर्त चामूर्तमेव च' इत्यादि प्रकृत मृतीमूर्तद्वयनिषेधपर इति परोक्तार्यो न। ब्रह्मणः गुण जातमुक्ता पुनश्च तन्नेत्युक्ति: उन्मतवाक्यक्त भवेत् । अतः 'नेति नेति' नैवं नैवं इत्यर्थ:। तथा च पूर्वोक्त प्रकृतमूती मूर्तद्वयरूपविशिष्टमात्रें न भवति नझ। अपि तु पूर्वोक्तात गुणजातात अधिकगुणनिशिष्ट ब्रह्मेति अनीतीति वास्पर्यम्। अतः अनन्तगुणविशिष्ं हेयप्रतिभट नेति उभयलिङ्गं ब्रझ्म ।

अन्योन्यमिन्नविषया ग विरोधगन्धमर्दैन्ति तन्न विधय: प्रतिषेधबाध्माः। अभीपोमीयहिंसा निजविधिविहिता कि निषिद्धा न हिंस्याव, भूतानी त्येतयोकत्या पशुपद्विषयः च्छाग एव न्यरूपि। छागो वा मन्तवर्णादिति च तदुभयन्यामतो हेयधर्म- क्षेपाथा निर्गुणी कि:ध्रुतशुभगुणके निर्मले ब्रह्मणि साद् " इति तत्वसारे सगुणनिर्गुणश्रुतीनीं व्यवस्था उक्ता॥ श्रीवादरिजैमिनिकाशकृत्स्नौ व्यासार्यविचेन समास्त्रयोपि। प्रायेग ष्टा इति भाष्यसिद्ध ते निर्गुण महम वदन्ति नात्र ।। कार्य परं नझ्म समेति विद्वानित्वेव चोचुः न तु निर्गुण द्रव्। प्रझासिबीजं तदुपासनं स्पादप्राकृतस्थानविशेष आप्यः। हत्यागमान्तास्सकला वदन्ति सूत्राणि सर्वाणि गुणैविशिष्टमू। बमैत्र मुक्तो भवतीति वाक्य सजन्यधर्मो भवतीति रीत्या॥ निर्दोप मित्यर्थसमात्रयान: किनिर्गुणभम्मसमाश्रयेग। मुक्क परं जहम चतुर्मुख वा धनञ्जपादिनयतीति चिन्वा।। धनंजयादि: = अचिरादिरित्यर्थ: ॥ 'साक्षादप्यविरोष जैमिनिः' 'अवस्वितेरिति काशक्रस्नः कार्य बादरिरस्य गल्युपपचेः' 'परं जैमिनिर्मुख्यलात' 'एवमध्युपन्याप्ात पूर्वभावादविरोषं बाद- रामण: इत्यादिषु भाष्यदवमेपि तेभमुकि: समीनीनेति वर्णिता। तेशममि- प्रावव फलाध्माये भाविवाहिकगण: चतुर्सुख कार्मरूप नभ्र मुकाल्मनो नमति।

पा. २] वरूपवदविकरणम्-द्वैतम १९१

९ अरूपवद्धिकरणं। (१२४)-ड्वैतमू १४ ओं अरूपयदेव हि तत्प्रधानत्वात्। (१७) १५ ओ प्रकाशवच्ावैमर्थ्यय्। (३३८) १६ औो माह च तन्मालम्। (३३९) १७ ओं दर्शयति चाथो अपि सर्पते । (३४०) अस्थूलादि त्रयीमानात् म्रह्मारूपवदेव हि। ब्रह्मणो रुकमदतर्णादि प्रकाशादिवदिष्यते । सर्वेभ्यो जह्मारूपं तु विलक्षणमिहोच्यते। विद्ानानन्दमावत्वं ज्ञानरूप हरेरिति। अिकरगार्थ: सर्वेग्यो उत्तमत्वात ब्रह्म अरूप्न देव। 'मरूपरानतः प्रोक्तः दवतदव्यक्ततः परः इति मात्स्यपुराणप्रमाणात। अरुपन्त्वे सति विप्णो: 'मश पश्यः पश्यते रुकमवर्ण' इत्यादि कथपुपपद्यत इति चेत्न, किलक्षणरूपनत्वादुपपदयते। यथा चक्षुरादि प्रकाशे विद्यमानेऽपि वैलक्षण्याद प्रकाशादि व्यवहारः, तथा विष्णोः अरूपवत्वेपि अमाऊृतशरिलक्षणरूपवत्वप्रसात। गृहादो दीपे सत्यपि, नास्ति प्रकाशः इति व्यवदारः यथा भवति, तथा रूपि- त्ेडपि. त्रहाग: विलक्षणरूपित्वात अरयिलात भरूपिल मतेरवैय्धर्यमिति भाव:। आनन्दरूपत् ध्येयं। 'चित्तयीत वतिर्नान्यं ज्ञानरूपाडते हरेः इति मारलवपुरामात श्रमाकृतत्वरं विन्गोरस्त्येवेति जञायते।। १० सूर्यकादिवदधिकरणम्। (१२५)-ववैतम् १८ ओं अत एच चोपमा सूर्यकादिवद्। (३४१) रूपं रूपं प्रतीत्यादि अ्षत्या कीलालसूर्यंनद्। तन्निसमिनसदशा: सर्वे जीवा इतीरिताः । अविरर मार्थ:। जीवालमानः विनगोर्मिना: विष्युस्हशाः विपण्चीना इनि 'रूपं रूपं प्रतिरूपो यमून'

२९४ मनवयमारसमहे [भ. इ "बहवस्पूर्यका यद्वत धूर्वस्य महशा जले। एवमेवात्मका लोके परपसशा मताः ॥" इत्यादिना सूर्यकाय्युभमया च ज्ञायते। नोपाध्यधीना इति ॥

६१ अम्युनदधिकरणम्। (१२६)-दैतम् १९ ओ अम्वुनदग्रहगात न तथातम्। (३४२) 1

नित्यानन्दस्य निष्णोथ सिद्धत्वात् भक्तिरेव न। भक्ति चिना विष्णुसाम्यं व्यज्यने नेति शाखत्रव ।। अधिकरणार्थ नित्यानन्दरूप विष्णो साहत्यत्य नित्यानन्दज्ञानादेश् नित्य सिद्धत्वात भकिज्ञानविघायकानि शाव्ाणि व्य्थाने भवेयु रित्याक्षेपे 'अम्बुवद्ग्रह्णातु न तथातम' इति समाधानन'। अम्वुवत-सनेहेन, म्रहण ज्ानं, भर्कि निना न तत्साटश्यं अभित्रयज्यते। 'यमेवेष वृणुते तेन सभ्य इत्यादि अतेः।

वयैत् व्यज्यते सम्यम्जीवरूपें सुखादिकम ॥।" इति पाधपुराणात भगवतसाहश्यस्य नित्यसिद्धत्ेऽपि सुसिकाले वर्तमानाया भगवत्सादश्याभिव्यके अविकसाहश्याभिन्यकि: मर्कि विना न सेभरतीत्र्भ। "मन विष्णौ मक्ति कार्यैय ॥

भों दर्शनाच। (३*४) भक्तिज्ञानादि वृद्धयादे: मोक्षे तरवमा भवेन्। नआद्पशोसमा हि विष्णुपूर्णगुगान्विता ।

पा. २ ] २९५ अधिकर णार्थ: 1 जिष्णौ जीवस्य यादशी भक्ति:, याहशं ज्ञानं ततु- ज्य वृद्धिहासादितारतम्यं सुक्ती भवति । उत्तमाधिकारिणः न्रआदय: तु पूर्ण- भक्तिपूर्णज्ञानाभ्यां पूर्णगुण भवेयुरिति उभयसा मञ्जस्य भवेदेव। मानन्दमीमां- सायां ब्रह्मपर्यन्तेषु आनन्दे तारतम्पदर्शनात्। ' "यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे । । तरथां मुक्तिविशेषोडपि ज्ञानिर्ना लिक्रमेदने ।।" इति 'क्रियावन्त: श्रत्रिया ब्रम्मनिष्ठाः इत्यादि श्रतिमिः मक्तिवारतम्पात भा- नन्दतारतम्यं सिद्धयतीति ॥।

६ प्रकृतैतावत्त्वाधिकरणम्। (९0)- अद्ैत २२ अ्रकृतैतावन्वं हि अतिपेधति ततो न्रवीति च भृयः । २३ तदव्यक्तमाह हि। (२४१) २४ अषि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम। (३४२) - २५ प्रकाशादिवच्ावैशोष्यं पकाशश्र कर्मण्यभ्यासात्। (२४२े)" २६ अतोऽनन्तेन तथा हि लिव्रम्। (३४४) २७ उमय व्यपर्देशात्त्वहि कुण्डलरत। (३४५) २८ प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्लान। (३४६) २९ पूर्ववद्ध । (३४७) ३० प्रतिपेधाच। (३४८)

सथात आदेश इति श्रतिस्तु प्रपश्वरूप प्रतिषेधतीह। लोकप्रसिद्धद्वितयात्मरूपं न अ्ह्णोडस्तीति तदेव सत्यम् ।। न चक्षुषा ग्राह्यमतो न वाचा तं प्रत्यमात्मानमपश्यदेकः। अका पसाहस्करवद्युपाधि भेदाद्विरोपास्तत एक आत्मा । घटादि भेदादाकाशो तथात्माजञ्ञानसंगत:। चटुा भाति वद्धव्म सत्यमेतन्मृषेत्तरत्।।

२९६ मतनयसारस ग्रहे

अधिकरणार्थः। 'द्े वाव त्रह्मणो रूपे मूर्त, चामूर्तमेव प' इंत्यादि • विषयवाकयं। 'अथात आदेशो नेति नेति न होतलादिति नेल्न्यतरनसिं इति श्रयते। अत्र नेतीति कि प्रनिषिद्धयते। पूर्वोंक्ते ब्रझ्मणो रुपह्टयं ब्रम्म च निषिद्धयते उत रूपद्यमात्रे इति विशये निषेधस्व प्रतियोगिसापेक्षतात 'निपघाश् वलीयांसः इति पाणिनीयन्यावेन च,प्रकरणोकं न्रक्षणो रूपद्यमान निषिद्धयते। पारिशेष्यात ब्रह्ममावं सिद्धय ते। 'सत्य ज्ञानमनन्तं व्रक्ष' इत्या- दिना बह्मपतिपादनात। 'यतो वाचो निनर्तन्ते अप्ाप्य मनसा सट' इत्यादिना बाड्मनसाडतीतं ईहरी ब्हस्वरूपमिति विविच्य वकुमनह इत्येतंदर्थक नेति नेतीति वाक्ममिति ज्ञायते। पूर्रोक्तसर्व निषेधे सिे "प्क्षाळनादि पक्स दूरादस्पर्शन बर इति न्यायेन महता भधन्धेन ब्रह्म सत्तावर्णन न्यर्थ स्थात् । सर्वाभावावसानार्थकेतु, उत्तरक्ष 'सत्यह्य सत्ये' इत्यादि वाक्यविरोघापते ब्र्मीय सत्यमिति ज्ञायते न तु रूपट्यवत्त्ं। अन एवं 'कश्रिद्वीर' प्रत्यगा्मानमेक्षव भावृप चक्षुरमृतत्वमिच्छन इत्यादि श्रुतिर्पपयते। यथा प्रकाशकाशसवितु ममृतयः अबलिकरकोदकमसृतिपु उपाधिपु सविशेषा इव अवभासम्ते तथाडपि स्वाभाविकी अविशेषात्मता न जहति; तद्वत व्रभ्मापि उपाधिभेदात *आत्मशरीरादिसेदवदिव दृशयते'। 'ब्रम्वेद महौत भवति" 'प्रद्वेव सन् ब्रध्माप्येति' इत्यादिना जीवमराजञयोरमेन एव सिद्धयति। हिकुण्टलन्पायेन जीवब्रङ्काभेद इति केचित। यथा अहिरित्यभेद:, वृण्डल आभोग पगुस्ा- दीनि भेद इति। 'नान्योऽनोडसिति द्रषा', 'यथान अ'देशो नेति नेति' सदेवह्रमापूर्व मनपरममनरमयाद्य' इत्यादि श्र्तिभ्यः ब्र्म्यतिरिकषधनिरा- करणात न्रझमात्रशेषं नेतीत्यादिवाक्यं बोधयति। इति॥

१३ प्रकृतैतावत्त्वाधिकरणम्। (१२८)-द्वेतम् २२ ऑ प्रकृतैतावचं हि प्रतिपेधति ततोनवीति च भूय:(३४५) सुष्टिसद्ारकर्तृत्वं विम्णोरस्ति न पालने। नैवावदिति वेदेन प्रोच्पते पालनं इरे:॥

3 13 पा. २] अव्यक्ताविकरणम-दवैतन

अविकरणार्थ:। विष्णोः वृष्टिसहारकतृतं श्रयते। पालनकर्तृत्वं नेत्याक्षपे आाप्ते 'नैतावदेना परो अन्यदस्त्युक्षा स घावापृथिवी विभाते' इति शुत्या, सृष्टिं च पालनं चैव संहारं नियम तथा। एक एव करोतीशः सर्वस्य जगतो हरिः ॥" इति ब्रझाण्डपुराणात विष्णो: सर्वकर्तृत्वमस्त्येव। इति।

१४ अव्यक्ताधिकरणम् । (३२९)-हैतम २३ ओं.तदव्यक्तमाह हि। (३४६) २४ ओं अपि सराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्। (३४७) २५ ओो प्रकाशकचावेरोष्यम। (३४८) २६ यों प्रकाशश्र कर्मण्यभ्यासात। (३४९) २७ ओं अनोऽनन्तेन तथा हि लिश्रन्। (३५१)

अरूपमक्षरं ब्रम्म तज्जञानान्मुक्तिरिष्यते। तदापरोक्ष्य तज्ञज्ञानानतु जीवस्य शकित: । व्यक्ाञ्पक्तखवभावोऽयं नित्य द्वितयमलतः। तस्य ध्यानात् योजनाच प्रकाशो युज्यते हरेः॥ अधिकरणार्थः । विष्णु: भरूप, अव्यक्त:, व्यक्त:, नित्वमित्युच्यते तत्रान्यक्मेव ब्रह्म। तथाऽपि व्यक्ताव्यकस्वरूपत्वकथनान तत प्रसादा देव बम्मा- परोक्ष्यज्ञानं जायते। "नित्याध्यक्तोऽनि भगवान ईक्ष्यते निजशक्तितः। तमृते परमातमारन क: श्येताऽमितं म्मुमे॥" इति प्रमाणात परमात्मश क्त्यैत्र वविष्णुरीक्ष्यन इति तस्य अनन्तशनतिशं युकन इति॥

म. 88

.२९८ मतल्रयसारसंमहे [म. ३ ६ अहिकृण्डलाधिकरणम्। (८०)-विसिष्टादैव

२ प्रकाशाश्रययद्वा तेजल्याद। (३४१) २८ पूर्ववद्धा। (३४२) २९. प्रतिपेधाच। (३४३)

प्रकाशाथयवद्वेदे वह्ांशोऽयमचित् समृत्तः॥ अधिकरणार्थः । अविद्वस्तुनः नहमरुदसं अहिकुण्डल न्यायेन, उत जीवहयेत विशेषग विशेष्यमावेन, उत प्रमामभावतीरि इति संशाये 'त्र्े- घेई सईो, 'भारमैवेर्द सर्व' इत्यादिना न्रम्मतादातम्यव्यपदेशः अचितः ज्ञापते। *इन्ताहमिमास्तिस्त्रो देवता' इत्यादिना अचित: पृथक् व्यपदेशोऽपि शयत इति उभर व्यपदेशात यथा वा कुण्डलिन: एकक्ष्म अजुभाव वक्रमाववत् त्रममणः सूध्मवस्थायां कुण्डलवत सपच्ावस्थायां दीर्घवच्च उपपधत रति॥

अधवा ब्रह्मणः परिणामित्निपेधात रज्यादीनां तेजसवेन तदाक्षयत्वेन च मिनयोरपि यथा तादाल्य तद्देव अचितः वश्रणो रूप्मुपपचते। तेज- स्तवाश्रयवदित्युक्ते प्रम्मापि अचितो अनुवर्तमान सामान्यमिति विशेष्णविशेन्य- स्वरूप अंर्शोशििभावेन अचितः पृथवसिद्धयनर्वविशेषणलेन ब्रमांग हत सिद्रान्त: ।।

१५ अहिकुण्ड लाधिकरणम्। (१३०)-हैनम् २८ ओ उभयव्यपवेशास्व्रहि कुण्डलबत्।- (३५१) २९ मों प्रकाशाअ्रयवद्धा तेजस्लाव। (३५२) ३० औ पूर्षवद्धा। (३५३)

पा २] पराविकरणम्-अन्ॅैंतम् २९१ ३१ ओं प्रतिपेषान। (३५१) कुण्डली कुण्डलं चाहिरानन्दो हरिरुच्पते। आनन्दीति च विज्ञेय: अ्षतौ द्वेधापि बोधनाद्।

तेज: कालेऽनर्वच्छिमे्वच्छिने यथा तथा॥

अधिकरणार्थः । 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्', 'अथेष परम आनन्द' इलि भेदामेदाम्यां अहिकुण्डलवदेव विप्णोः भेदाभदनिर्देशः। मथरा सूर्यस्म ते जोरूपखात प्रकाशित्वं च तद्द्कित्यर्थः। कालस्य एकत्वेपि पूर्वापरादिमेदेन यथा वा निर्देशः तदवदित्यर्थ, ।सूक्ष्मरूपतवेनायं दष्टान्तः वर्णितः। अहिकुण्डल- दष्टान्तस्तु मन्दगनीनां प्दर्धनार्थ: । "नकाशवत्कालवद्ा * यथाङ्क शयनादिक्म् । मक्षण्चेव मुकानामानन्दो मिन्र एव तु।।" "आानन्देनव्वभिन्नेन व्याहारः प्रसशवत। कालरद्वा यथा काल: स्वावच्छेटककां न्रजेत् ।" अद्ादमिन्रोपि अङ्ग शयनमिति अङ्ञविशेषणं नवति। 'आदि'पदेन कर्मकतृँ- भाव:, 'दोते' इत्यादिना अभिन्न एव नत्मणः मुकानामियुच्यते इत्यर्थः । न्वहारो विशेषण विजञेष्यभावेन इत्यर्थ, इति तलपकाशिका। अमेदेऽपि मेदव्मवहार इति यावत् ॥

७ पराधिकरणम्। (९९)-अद्वैतम् ३१ परमतस्सेतुन्मानसंबन्ध भेदव्यपदेशेभ्यः। (१४९) ३२ सामान्यातु। (३५०) ३३ बुद्धपर्थ: पादवत्। (३५१)

• यथाङ्वेशयनादिकं -शायनं-भवस्पाविरोष: ]

मतत्रमसारसमहे [भ. ३ ३४ स्थानविद्येपासतका शादिवत्। (२५२) ३५ उपपत्तेश। (२५३) ३६ तयाऽन्यप्रतिषेघात। (३५४) ३७ मनेन सर्वगतत्माशमगव्यादिम्ब:। (२२५) आत्मा स सेतु: करणे चतुष्पात् सता परिप्क्त इहाक्षिनिछ्ठः। हत्वादिनाउन्य-परमात्मन: स्थात् न सेतु शब्द: परमेव वककि।। तोणों लघुव्याकरणे विपित इत्यत्र वत्माप्तिपरो यथा वा। संपाप्य सेतुं परमात्मरूपमित्यर्थतोडन्पन्न सदेकमेव॥ अधि हरणार्थ:। 'य आत्मा स सेतुरनिवृतिः।' 'सेतुं सी्ला' 'सतः सोम्य तका सम्पन्नो भवलि 'तदेतद्रव्र चतुषात अट्टाशवं ब्रोडशकपाल इत्यादिना मृद्दार्वादिना निर्मित नौकादिपु असिससे तुमव्दाद' 'महाशत पोड- शकपाल इति उन्मितिदर्शमात 'सता सोग्येति' सम्बन्धवयपदेशात, 'य एपो भक्षिणि पुरुषः इति मेदव्यपदेनाच परसाद्वस्रमो अत्यद्धस्तु किमिदसीति गग्यते इति पूर्वपक्षे, 'अहमेवाधस्ताव', आमेवालाव' 'गममालर नाममस्ति किंचित' 'नेह नानास्ति किशन' तदेतद्रक्र अ [ूर्ष मनपरमनन्तरमवाहं' इस्यादिना परबरह्म्यतिरिक्तमन्यत नासतीति स्पष्टमतीते: सेतादि ववदेशाना अन्यथोप- परेश्ध परं अश्षैव रकमद्वितीय वस्तु, न ववन्यद्षिति॥

पराधिकरणम्। (2)-विशिटहैनं

३१ सामान्यास । (३४*) ३२ बुद्चर्य: पादवन्। (३४६) (३४६) ३३ स्यानचिरोगसकाशादियन्। (३४८) र४ उपपतेश । (४८)

पा. २३ पराविकरणम-ह्ेतम ३०१

३५ तथान्यप्रतिपधात्। (३४९) ३६ अनेन सर्वगतत्वमायामशन्दादिभ्य:। (३५०) सेतुस्तीर्त्या चतुष्यात् परमपि च परादेवमादि श्रतिस्तत् श्रेद्टं तत्वं समस्तीत्यमितद्ति न हि वह्मणोडन्यत्प्र न। अ्रायं सेतुशन्द: परपुरुपपरः चिन्तनार्योन्मितिस्यात् जहैवेद परस्मात् परमापे पुरुषं दिव्यमतीति वेदात्।।

अधिकरणार्थ:। सेलादिन्यपदेशात परमकारणात परत्रम्मण: अन्यदपि विश्िविद्वस्त्वस्तीति प्रतिभाति इति चेक्ष। सेनुशब्दूश्ध परमात्मवाचक एवं तृ-पवन-तरणमोरिति धातुपाठे तरणशब्द: आप्यर्थकः। यथा 'वेदान्तं तरति इतिवत् 1 चतुप्पात् षोडशकलमिति उन्मानव्यपदेशः उपासनार्थ:। 'परात्पर पुरुन, अक्षरासपरतः पर: इत्मादिना भेदव्यपदेशस्य, 'यस्माद परं नापरमरित (कॅच्चित,' 'न ल्ेतसदिति नेत्यन्यहपरमस्ति' इत्यादिना न्रक्मणो अन्यस्य निषे- धाच् सेतुशब्द: परमाल्मपर इति सर्वमुयपन्नमेव। इति ॥

१६ पराधिकरणम्। (१३१)-हैंत ३२ ओ परमतस्सेतून्मान संजन्यभेदव्यपदेशेभयः। (३५५) ३३ ओं दर्शनाव। (३५६) ३४ ओं बुद्धयर्थ: पादवत। (३५७) उन्मानसेतुसंबन्ध मेदानां दर्शनाहतौं : आानन्दिनो हरेमेंदी हानन्दो ज्ञायते सपुटं। पादोडस्प विश्वेति यथा यथा राजेव देवराट्। संवन्ध सापनार्थाय जीव विष्णोरिद बच:॥ अधिकरणार्थ: ।:एष सेतुविधृतिः एष आानन्दभ, यतो वाचो निवर्तन्ते', एतस्मैत्रानन्दस्य अन्यानि मूतानि मात्रामुपजीवन्ति, नित्यानन्दा-

३०२ मत त्रयसारसंग्रदे न्ययं पूर्णे परज्ञ नें विधीयते। अन्यज्ञानं तु जीवानां अन्यतज्ञाने परस् च।। इति सेतून्मान मेदव्यपदेशो परनामनोऽन्देव जीवज्ञानानन्दादिकमिति गभ्यते। जीवेश्वरसबन्धज्ञापनार्थ सेतून्मानादि व्यपदेनः ॥ इति॥

१७ म्यानविशेपाधिंकरणम्। (१३३)-हैवभ् ३५ ओं खानविद्योपात्प्रकाशादिधत्। (३५८) ३६ ओ उपपत्तेश। (३५९) सूर्यस्म दर्पणसथानविशेषात प्रतिमासु च।. विरिश्वादिगुणाधिक्यात् सविझेपा हरेरदुद:॥ अधिकरणार्थः। अत्र हरौ भकिसिद्धयर्थ बलायानन्दाक्षीनां भगव- दानन्दादीनां च तारवम्य वकव्यं। विष्ानन्दाद्यपेक्षया चतुर्मुखान-दादयः सूर्यस्य दर्पणजलादिस्धानविशेषास प्रतिबिम्बविद्योषो यथा वा दृदयते, तथा विष्णवानन्दादय: चतुर्मुखादिगत स्थानगुणवैशेष्यात विष्ण््वानन्दप्रतिबिम्बभूताः मध्योघ्यादि तारतम्यविशेषयुक्ता भवन्ति। अत तब बिम्ब्रभूत परमानन्दे विष्णो चतुर्मुख दीनां भकतियुज्यते। ऐस्वर्यात्परमाद्विणीः भक्त्यादीनामनादितः । व्रल्लादीनां सूपपन्ना ह्ानन्दादेर्विचितता।।' इसि पाझ पुराणवचनात ।। अव: अलौकिकत्ाद्विष्ण्ा नन्दादे श्रुतिपुरागादिपु आनन्दादिमयोग: "पादोडस्य विश्वाभूतानी' तिवत विष्ण्वशत्त्वं जीवानमिति ज्ञापनाय। तथा अलौविकानन्दविशिष्ट प्रक्मणि लोकिकानन्दशब्दपयोगो स्वर्णघटे घटशब्दम्येव किश्ित्सादृश्येनोपपद्यते । इति।.

'6 तथान्यत्वाधिकरणम्। (१३३)-ह्वैतम् ३७ ओ तयान्यत्प्रतिपेधाद्। (३४०)

पा. २] ३०३

चित्ते दृ्श्यं विष्णुरूपं क्रथमव्पक्तशब्दिवम। उपासते च यदिदं न ब्ह्म स्वान्तगोचरम्। उपसना स्वापरोक्ष्यं गमयेन्त्प्रसादतः। तंदेव ब्रह्म फलदं चित्ते यत्प्रतिबिम्चिनम्॥ अधिकरणार्थः। ध्यानविष्याभूत हरिः व्यक्तो अव्यक्तो नेति सन्देहे व्यक्तत्वे भक्तिवैदर्थ्यापातात, अब्नक इति चकतव्य: । तथा सति ध्यानकाे चित्ते हश्यस्य विष्णोः कथमव्यक्तत्व सम्भवः इत्पाक्षेपे समाधान-चिते दृश्यमान: चिष्णुः अन्य एव। 'तदेश न्रह्मत्वं विद्धि नेद यदिदमुपासते' इति श्रुत्या उपासनकाले चिते हृश्यमान: बिच्णु: व्यक्ोडपि, अव्यक् एवं। उपासना तु यापरोक्यज्ञानजनकमेव। 3 विप्णो: व्यक्ताव्यक्तरूपमुभयं भवत्येव।।

१९ अनेन सर्वगतत्वापिकरणम् ।(१३४)-वैतम् ३८ ओं अनेन सर्वमतत्वमायामयश्दादिभ्यः। (३६१) सर्वकाले सर्वदेशे सर्ववस्तुषु सृष्टिकत्। विष्णुरेव चतुर्वेदशिखायामुच्यते स्मृतौ।। अधिकरणार्थः। अत्र जग वर्ततृत्वे संशथमापाततः उत्पाद्य समाधीयते। विष्णुः रर्वदेश सर्वकाल-सर्ववस्तुसष्ट्यादि कर्ता भवितिं नारदति। लोके तथा अटववात। वहवो रजान: बहुदेशाधिपाः मिन्ना एव नमरसस्यादिक पाल- नसंहारादिकं च कुर्षन्ति । तद्वदिति पूर्वपक्षे समाधानमाहा; 'अनेन सर्वपतल्' इत्यादिना। "सर्घत्र सर्वमेतसमात सर्वदा सर्ववस्तुपु। स्वरूपभूतया नित्यशवत्या मागस्यया यत्ञ: ॥" 'अतो मायामर्य विद्छुं प्रवदन्ति सनाननम्॥, इनि चतुवेदेदिखाप्रामाण्याव विष्णुरेर सार्वकालिक कर्ता । इति ॥

३०४ मनत्रय मारतम्र

< फलाधिकरणम्। (१00)- अद्रैनमू ३८ फलमत उपपन्। (३५६) ३९ श्रुतत्वाच्। (१५७) ४० धर्म जेमिनिरत एव। (३५८) ४१ पूर्वन्तु बादरायमो हेतुन्यपदेशान। (स५-) य कर्मणा तृप्यति प एव फलमदाता परमेश एव। फलमदं धर्ममिदाह पूर्व फलप्रदं शझपरो मुनिस्स ।। अधिकरणार्थ: । जैमिनि: यागादि कर्तु फलप्रदं यागादिकुर्म वा, कर्मणा भारामितो देवो वा, आथीपततिममाणसिद्ध अपूर्व वेति सगव्य, "विग्रहो हविरादानं युगपत्कर्मसनिधि: । प्रीतिः फलपदानं न देवताना न विद्यते ।।" इ.त्या्ीकृत्य अपूर्गद्याश्यणे केस व मत्वा कमैव फलपदमित्ववोचत्।

'एघह्रेव साघुक्म कारयति, वं यमेम्यः लोकेम्य उत्निनीषते एव उ एवासानुकर्म कारयति, तं यमधो निनापने' इनि थ्रुः, 'रभते च तत कामान नवैब विहितान हितान' इनि गीतोक््या न परमेश्वर एव फलमद दति बादरायणो भवादीद। इति।

८ कलाधिकरणम्। (८२)- विशिषदवं ३७ फलमत उपपचे। (३५१) ३८ धुतत्थ। (३५२) ३९ धर्म जैमिनिरत एव। (३५३) ४० पूर्व तु बादरायणो हेतु यवदेशात्। (३५३) रेहिकामुम्मिकं मोक्षे जायते परमात्मन। कर्मणो जैमिनि पर्व बादरायणसम्मतम्।।

पा २] फला विकर णम्-द्वैतम् ३०५

अधिकरणार्थः। इदानी भगव्त एव फलप्रदरस न तु कर्मण:, तदा- राितदेवताना अपूर्वस्य च इति वक्तुमिदमधिकरणम। तत्र जैनेने यागदा- नहो मो मसनरूप वर्मएव फतपद, यथा वा 'ृषिनो नास्ति दुर्मिक्ष' इत्यादि शरम पाठ, द्वादशतु सीतायु वर्पति: (* पलाशी1आ9 5र L4 पकपरकa (a gaur) इत्यादि शासात कृध्यादि कमेर फनाई। यथ ब शरीक्रेशे सति मर्दन सवाहनादि कर्मन केशाननोदकं भवति, तथा यागदान होमोपासनादि धर्म एवं फलरद इति जैमिनिर्म यते। बादरायणस्तु 'इशपूर्त बहुधाजातं जायमान विश्वं विमाति भुवनस्व नामि' "अई हि सर्वयनञाना भोका च प्रभुरेन च। लमते च तन कामान् मयैन विहितान हितानू।।" इति श्रतिस्पतिभ्या परमारमैर सर्वफळप्र इनि मन्यते। इति॥

२० फलाथिकरणम् (१३५)-द्वेतम् ३९ फलमत उपपने। (३६२) कर जो धुनखाख। (३६६) ३१ ओं धर्म जेमिनिरत गर। (३६१) ४२ ओ पूर्व त गदरायणो हेत-यपदेशात। (३६५) अचेतनत्वा्फलद कमदिर्न द्वि युज्यते। फलप्रदो विप्णुरेन रातिर्दातु'रिति क्षते।। कर्मणा प्ेरिताहिष्णो: फलँ स्पादिति जैमिनि। फलदुत्ं हरेरेव बादरायणस्म्मतम्॥ अधिकरणार्थ:। अत्र फलरदव विष्णोरेवेयुच्यते। विपशुरेव कर्म कारयति वनश कर्म फलप्रदमिति जेमिन। कर्मण ईश्व स्य च फल त्वमम्युपगम्य तवापि माधान्येन विष्णोरेव फमपदतमति बादरायणो जगाद।

३०६ मतत्रयसार संमहे [भा. ३ विज्ञानमाननदं ब्रम्म रादिर्दातृःपरायण-दातुः=प्रज्ञमानस्य; परायणे राति :- फलपदः इत्यर्थ: ॥ इति ॥ विश्ुः,

इति भारद्वाजकुलतिलकाना 'विद्वन्मण्डन', 'विद्यावारिचि' बिरदालं कवानां नवसालपुराधी शविद्वत्सभाध्यक्षाणां दानाविकारिणां मनत्रयनिरूयकाणां काळि बह्ीपुरं रङ्गाचार्याणां कृतिपु मतत्रयसार संग्रहे तृतीयाध्याये द्वितीय: पाढ: ॥

Printed at the Sm Janardana Printing worke Ltd. Town Higb School Road, Kumbakonem,

॥। श्री; # । मतल्वयसारसंग्रहे ॥ । तृतीयाध्याये-तृतीयः पादः॥

अद्वैतम् सर्वनेदान्तव्त्ययाधिकरणम्। (१०१) सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाय्यविसेपात्। (३६०)

स्ाध्यायस तथात्वेन दि समाचारेऽचिकारच सननच (३६१)

दर्शयति च । (३६२) तन्नियमः । (३६२) एतावता च व्याख्यातं जेयं ब्रह्य ततः परम्। तद्विज्ञानानि भिनानि न वेत्यन्न विचार्ये ॥१॥ यद्यप्येकरसं ब्रह्म प्रज्ञानघनमेव तत। विध्यभावेन विज्ञान तथाऽपि सगुण त्विदम् ॥२ ॥ दष्टादृष्टफलग्रवोधविषया: भिवनासु शाखासु या: भयन्ते विधयः तदैक्यमुत वा भिन्ना: कथ चिन्तिताः । विध्याख्ये फलरूपके च सदशे तत्राभिदा धीरिति वय्यन्तेपु विनिश्चितेति गुणसङ्गासङ्गचिन्ताफलाः ॥ ३॥ एकस्यामपपिविद्यायां किचिज्वेदाद्भिदेति न । फलादीनां ममत्वाच विद्येक्यं जञायने घुवम् ॥४ ॥ कस्यांचिदह्गं तु गिगेवृतारूयं दर्ए तथाजन्यत्र न दष्टमित्थम् । शिरोवृतं चाध्ययनाङ्गमेव न ब्रह्मविद्याङ्गमतो न भेद: ॥५ ॥ अ- थः। जत समुणव्रह्मविषया प्राणादिविषयाचयं विज्ञानमेदागेद- चिन्ता प्रमयते। प्रतिवेदान्त विज्ञानभेद, आहांसिन्नेति निशये, वेदान्ता- न्तरे विहितविज्ञानात् वेशन्तान्तरे निहित विजानमन्यदेवेति पासे, सर्नवेदा- नविज्ञानानि एक्मेव। विधिकर देघन। यऽनिशेपाय। 'नामरूप-धर्म-

२ मतत्रयसारसंग्रहे i. [अ. ३

कर्मभेदस्यात्' (पूर्वमीमांसा. २-४-२) इत्यनेन सूत्रेण पूर्वपक्षं कृत्वा 'एकं वा सम्योगरूपचोदनाख्याचिशेषात्' इत्यादि सूत्रेः शासान्तरस्थरकर्माण्यपि अन्य- शाखाबिहिते: कर्मभिः अमिन्नान्येवेति सिद्धान्तितम्। तद्वदत्र ज्ञानकाण्डेऽपि मिन्नशासामु पतीयमानमपि ज्ञानममिन्नमेव। एकस्यामपि विद्याया पक्चामि विद्ययो: गुणमेदेप्यमदो हस्यते। आधर्वणिकानां मासतासु शिरोवृताब्यं कखन वतं क्रयते। अन्यत्र न। तब कर्थ एकविद्यावमिति चेत् 'नैतइ- चीर्णनृतोऽधीते इति श्त्या शिरोतृत वेदाध्ययनाङमेवेति जायते। 'तेपामे- वेतां ब्रह्मविद्यां वदेत, गिरोूल विधिवह्यस्तु वाण इत्यत् ब्रह्मविद्येत्यस् चेदाख्यविद्येत्यर्थ:, न तु परवसविद्येत्यर्थः । 'व्रम्म तल्वं तपोवेदे न ह्वयो: पुसि वेवसि' इति नह्मशब्दम्य वेदे प्रयोगहऐ:। 'सर्वे वेदा: यत्पदमामनन्ति इति श्रुत्या च सर्ववेदान्तपतीयमाने ज्ञान एकमेवेति निश्चीयते । इति॥

पिशिष्टादतम् सर्ववेदान्तपत्ययाधिकरणम्। सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेपान्। (३५५) भेदान्नेति चेदेकस्यामापे। (३५६) स्वाध्यायस्य तथात्वे हि समाचारोधिकाराय सवचच दर्शयति च। (३५८) तन्नियमः । (३५७) उपसंहारो ऽर्थाभेदाद्विधिशेपवत्समाने च । (३५९)

गुणानुपङ्माननुपह्गचोध: कुत्रेति विद्यासु विचार्यतेम्मिन् ॥ ६।। नानाशाखासु टष्टा गुणसहितपरब्रअ्षचिन्ताविशोपाः आख्यास्पं विधानं फलमपि च समे तव विद्येक्यमिशय। तेपां मेदे च मिना: इति च नयविदां गंपदायोप्त्र हष्टः विर्येकन्वे गुणानामुपहरणमधोऽन्यथा नेनि चकि॥७॥

•उपटरणम्= उपमम्हार इच्चर्य: ॥

पा. ३]

अ-र्थः। अस्मिन् पादे उपासनापरकार: चिन्त्यते। अनेकशाखासु अयमाणाया वैधानरविद्यादिकाया: एकविद्यातं उत विद्याभेद इति विचार्यते। यथा 'समिधो यजति इडो यजति' इत्यादिपु "यजति" अवणाभ्यासात् अवि- शेषपुनश्रवणस्येव अत्रापि विद्यासु सत्वात् विद्याभेद इति माप्ते, फल-देवता- विधि-नाम भेदात् सैवेयं विद्येति शाखान्तरेपि प्रत्यभिज्ञायते। प्रतिपतृभेदान पुनश्रुत्यादिकं न्रम्मविद्यायामुपपद्यत एव। आधर्वणिकशिरोवृतं चाध्ययनाङ्गमेव। न त्रह्मविद्याङ्गमिति तत्षापि विदयैकचमेवेति सर्ववेदान्तमत्यय ज्ञानमेकमेव। पूर्वकाण्डसिद्धमपि स्थिरीकरणार्थ पुनराशंक्य समाधान कृतमिति न शासत्रकत्व- विरोभ: । "आध्षिप्यसधापनीयाः कतिचिदिह नयाः पूर्व काण्डप्रणीता: केचिन् व्युत्पादनीया: क्वचिदपवदनं र्याप्यमौत्सगिंकस्य । इत्यं सर्वत्रचिन्ताकम इति समतां वीक्ष्य मध्यसटर्टपा शास्रेक्ये पौनरक्लप्रभृतिप रिह्टविस्सावर्धानविभाव्या।। इति स्लोवेन ऐक्शास्त्यखण्डनयुर्तिविरोधपरिद्वार: पूर्वाचार्यरेषोक इति नेद् तन्यते। शिरोवतं नाम "अिरित्यादिमि: मन्त्रः पड्भरशुद्देन भरना। सर्वागोधूलनं कुर्यात् शिरोवतसमाह्वयम् ।।" इति सौरपुराणान् मस्मोडूलनमेव । इति ।।

दैतम् सर्ववदान्तप्रत्ययाधिकरणम्। (१२६) औ सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेपात्। ओ मेदान्नेति चेदेकस्यामपि। (३६६)

ओं स्वाध्यायस्य तथात्वे न हि समचारोऽधिकाराज। (३६८) (२६७)

ओं सलिलवन्यतनियमः । (३६९) औ दर्ययति च । (३७०)

सर्वागम प्राप्त विनिर्णयोत्य ज्ञानं परंत्रह्म फलायमेदाद। स्वाध्यायसामान्यविधिपमातः विष्ण्वर्थकान्येव वर्चासि वेदे ॥ ९ अम्भांसि सर्वाणि पथाऽन्धिगानि तथा समाचारयुताश्च सरवें। रा पश्चरानागमसेतिहायबे्दर्हरिर्तेय इति थुनेश्न ॥?॥

पा. ३] ५

अ-र्धः। सर्ववेदान्तज्ञाने समाने सति अन्यत्रोक्तगुणानामन्यन्राप्युप- संहारः । अमिहोत्रादिधर्माणां भिन्नवाखो कानामपि तदेवैके अमिहोत्रादिकर्मेति मत्वा अन्यत्रोक अङ्गजातं अन्यत्नाप्यनुष्टीयते तद्त् अत्राप्युपसंहार: एकमिति। विज्ञानमेदे सति नोपसहार इत्यर्थः । इति॥

द्वतम् उपराहाराधिकरणम्। (१३७)

ओं अन्यथातवं च शब्दादिति चेनाविश्ञेपात्। (३७१)

ओ न का प्रकरणमेदात् परोवरीयस्त्वादिचत् । (३७२)

ओं संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदापे। (३७३) (३७४) वेदोदितान् गुणान सर्वान् दोषाभावांशच यत्नतः । उपसंहृत्य चिन्त्योडसौ सन्ध्यावन्दनकर्मेवत् ॥१२ ॥ अनात्मत्वनित्ृत्वर्थ आत्मेत्येवेत्युपकमः । वरोघरीयस्त्वाद्येपु न कार्या चोपसंहृतिः ।। १३ ।। अ-र्थः । त्रम्मोपासतौ सर्ववेदोक्तान् गुगान् दोपाभाव च उपसंहृत्य एक: विष्णुरुपाम्यः । " विधिशेषाणि कर्माणि सववेदोदितान्यापे। यथा कार्याणि सवैध सर्वाध्येकाविशेषतः ।।" इत्यादिना समानविषये गुणोपसह्यर: कर्तव्यः। वेदे कचित् टष्ट 'सोऽरोदीत्' इत्यादि दोधाणां नोपसहारः। अयमर्थ: - अर्थामेदात् -गुणानां दोपाभावानां च उपसंहार: कर्तव्र्यः, अविशेपात्। विधिशेषवत्-'अह्रह्म्सन्ध्यामुपासीत' 'उय्ोतिष्ोमेन सर्गकामो यजेत' इत्यादि विधे: अङ्गभूत सानाचमनपयाजादिवत् उपास्यस्य=विष्णोः गुणोपसंहारः कर्तव्य इत्यर्थ:, समानविपये, न तु दोषविपये= 'सोऽरोदीत्' इत्यादौ इत्यर्थ: । एते गुणाः नोपास्या इति विशोपवचनाभावात् सर्वगुगविणिष्टः अत्मा उपास्य इत्यर्थ: । 'आत्मेत्येन' इत्यवधारणं तु अना- त्मत्वनिवृत्यर्थमेव, न गुणनिव्ृत्यर्थः। यदि प्रकरणभेदोनि परोवरीयस्त्वादि- गुणभेदात् भेद एव । परोवरीयस्त्वादि गुजमात्रविशिष्टं ब्रह्म उपास्यं तत्र ।

सर्वगुणविशिष्टमेव प्रझ्म उपासय । इति।।

[अ. ३ अद्ैतम् अन्यवात्वाधिकरपम्। (१०३) अन्यथालं शब्दादिति चेनाविशेषात्। (३६५)

संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि। (३६६) (३६७) उद्दीथाययर्व तदक्षरमुपासीनेति काचिच्छृतिः उद्दीथ खद्ध दैत्यमारणपरा: आजग्मुरेते परा । तस्मात्प्रक्रमभेद एव विदित: तत्माणविद्या मिदा नेत्रादित्यगवेदनादितरदाकाशादि विद्या यथा ॥ १४ ।। परोवरीयस्त्वणुणादिभेदात् संज्ञक्यसच्वेऽप यथा विभेद: । उद्गाथ नस्तवं त्िति कतुकर्म मेदादियँ वाजिकसामगा च ॥१५ अ-र्थः । वाजसनेथके 'ते ह देबा ऊचुः हन्तासुरान यज्ञे, उद्धीधेन]- त्ययाम' (बृ.) ते ह् वाचमूनु: लं न उद्ायेति' (बृ.) इत्यादि छान्दोग्ये तद्ध देवा उद्गीथगाजह: अनेनैनानमिहनिपयामः' 'तमुद्रीधमुपासां चकिरे' (वृ) इत्यादि। अत्र छन्दोग्यवाजसनेयकयो: प्राणविद्ययो: भेदाभेद संशये भकरण- भेदात 'स एप परोबरीयान् उद्ीयः, स एषोऽनन्तः' इति परोवरीयस्त्वगुण- विशिष्टं उद्भीथोपासन, वथा अक्ष्यादित्यादिगत हिरण्यस्मशृत्वादिगुणविशिष्टो द्रीयोपासनात मिन्नं, लव्वत् छन्द्रोम्यगतमाणविद्याया: बृहदारम्यकपठितमाण- विद्या मिन्नैव। उपक्रमानुरोधेन उपसंहारनयनमिति सिद्धान्तात्, अत्र कस्यांचिद्धिदयायां उद्धीयावयव-ओंकारे परागदृष्टिः । अन्यस्यां तु उद्धीथ एव पाषदष्टिः । 'वं न उद्धाय' इति कर्मकर्तभेदश् इश्यत इति न विधकचम्। इति।। विशिष्ारद्वेतम् अन्यथात्स्वाघिकरणय। (८४) अन्यथातं शब्दादिति चेननाविशेपात्। न या प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वादिवत्। (३६०) (३६१) संज्ञातश्चेनदुक्तमस्ति तु तदपि। व्यारेश्य समञ्जगम्। (३६२) (३६३)

पा. ३] ७

परोवरीयस्त्वादिगुणादक्षिविद्य यथेतरा। उद्धीथविद्या निनैव प्रतीकोद्ीयभक्तितः ॥ १६।। नित्यामिहोनेऽप्ययनामिहोत्रे संज्ञा समानाऽपि यथा तिभेदा । उद्धीथविद्याऽप तथैव मिनना छन्दोगवाजिश्रुति कोठि दृष्टा॥१७ ॥ अ-रथेः। छन्दोगानां वाजिनां न उद्धीथविद्या हषा। तत्र विदैक्यं, उत नेति विशये संज्ञाधविशेपात् विधैकयमिति पूर्वपक्ष पकरणभेदात् परोवरी- यस्त्वादिगुणभेदात् आक्राशादिषियायाः, अक्ष्यादित्वादि विद्या यथा वा मिन्ना तथैव अत्रापि उद्धीयावयवभूत ओंकारोपास्त्या कृतनोद्धीथमच्तिरूपोपासत्या च रूपभेदात मिन्नव विद्या । संज्ञवयसत्वात् विद्याडमेद उक्त इति चेन। यथा अमिहोन्रसंज्ञा 'यावज्जीवममिद्दोत्र जुहोति' इति नित्यामिहोत्रे, मासमान्- होमसमाततिक अयनामिहोत्रे च समाना व्तते, तथापि तत्रामिहोत्रं मिन्नमेव, तद्वत्। अन्र उद्गीथावयवभूतपणवः प्राणदषया उपास्यः छन्दोगानां, वाजस- नेयिनां तु कृत्स्नोद्गीथविषयः उद्धीथः प्राणदष््योपास्यः इति रूपभेदात् मिन्नैव। उद्दीथावययभृतप्रणवस्यैव बह्दीपु विद्यासु व्यापतिसत्वात् छान्दोग्ये, तत्पायपाठा- नुसारात् 'ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत' इत्यषि उद्धीथावयवभूत प्रणव एव उपास्य इति अर्भनोधकमिति ज्ञायते । अतः छान्दोम्ोद्ीथविद्यायाः भिनैव वाजिशाखागतोद्गीथविद्या। अन पक्षे "ओमित्येतदक्षरमुद्मीथमुपासीत" इयल उद्गीथमिलस्य उद्गीथावयनभृत ओकारस्सार्थश्रयणे गौणमेव स्वात् उदगीधपदमिति चेल, समुदाये प्रयुज्यमानशब्द: अवयवेडपि भवत्यैव । 'ग्रामो दग्धः', 'पटो दग्यः' इत्ादाविव उद्द्गोधशब्दा उद्गी. थावयवबोधार्थको भवत्येव। तत्र गौणार्थ इति नेप्यते 1 इति ॥

अद्वैतम् व्याप्त्यधिकरणम्। (१०४) व्यासेश्च समञ्जसम् । (३६८) आत्मेत्पक्षरमुद्रीथमन्न भाति चतुष्टयम् । अध्यासशचापवदनमेकलं च विशेषणम् ॥१८ ।। सामानाधिकरण्यं तज् तत्र कोर्डर्थ इहेति चेतु। एकत्वाध्यासापवादा: सावद्यास्तद्विशेपणम् ॥१९ ॥

मतत्रयसारसंग्रहे [अ.३ V

कृतस्नोद्ीथ चाजिशाखरा वक्तियुपारयं नतो भिदा ॥२० ॥ अ-र्धः । 'ओमित्येनदक्षरमद्वीथमुपगीत' (छा.) इत्यत्र समानक्भकि अ्रवणात् सामानाधिकरण्व चतुर्षा शासरे भाति। अध्यासः, अपवाद:, पकत्व, विशेषगमिति । तब 'मिंटो साणवरुः', 'नामन्रमदृंत्युपासीन' विस्वादिपु विष्ण्ादि बुद्धि- दल् यासः। दहेन्द्रियमंघाने यामवुद्धि:, आत्मन्यव 'तत्त्वममी नि पधाद्वाविन्या आमनुद्धपा निचर्यत इत्यपपादः। द्विजोतमो न्र क्णो भूठेवः दनि एकत्यं। विशेषर्ग तु 'नीलं थत् उत्फलं तदानम इति। अत् चनुथये विधेपणापमामानाविकरण्यमेव आश्रीयते। सर्ववेदव्यापिनः ओमित्यस्य अक्षरस्य ग्रहणप्रमक्कौ, उद्गीथशब्दविशेषणेन औद्रात्रविशे. पिनस्य ओकारस्यय उपास्यतया अह्णमित्वर्य:। इतरपक्षाम्तु प्रकृते अनुपयुक्ततया, व्यावर्तनरपमयोजवाभावाच नाययन्ते। छन्दोर्योगनिवदि उद्गीधावयवभूतोंकार- बाहुल्यदर्दनान् उद्दगीथावयनभूतोंकार एवोषास्य इति निर्धीयते। रति ॥।

द्वैतम् प्राप्त्यधिकरणम्। (१३८) ओं प्रापेव्च समञ्जसम् । (३७५) विरिश्िस्तु गुणैस्सवैः जुद्ट त्रह्म विचिन्तयेत् । यथाकमं मनुष्यास्तु चिन्तयेयुर्हरि गुणैः ॥ २१॥ अ - र्थः। "गुणेस्मवैस्पास्योश्मी ब्रह्मणा परमेश्वरः। अन्वर्यधाकमं चैवर मानुपै: वैशचिदेव तु।" इति प्रमाणान् चतुर्मुखस्यैद सर्वेुण विशिष्टन्नह्मोपासनम्। अन्येवां तु यक्ष। संभव गुणोपसंहार: अनुपसंहारथ् भवति । अधिकारिकमदेन गुणोपसंद्वारा- नुपसंह्यारयो: प्रातिसभवात् उयमषि समजसमेव। इति ॥

अद्वैतम् सर्वाभेदाषिकरणम्। (१०५) सर्वाभेदादन्यत्रेमे । (३६५) कचिद्वसिष्ठत्वगुणाधनूक्त्या सा प्रापविद्या पृथगेा नैनम् । विद्यादये सर्वगुणे समाने परत्र सिद्धस् परत सङ् ॥ २२।।

पां. ३] ११

उत पुरुष एव एभ्य: सर्वेभ्य: पर: प्रतिपागत इति संशये सर्वेपमेषां परत्वेन पुरुषशन्नवाच्यो आत्मा पर इत्यर्थ इति ज्ञायते। 'निचाय्य ते मृत्युमुखात् प्रमुच्यते', सोऽध्वनः पारमाप्नोति तदिप्णो: परम पर्द' इत्यादिना आत्म- ज्ञानस्य बन्धनिव्ृविरूपपयोजन सत्वात् आध्यानपूर्वक सम्यन्दर्शनमेव्र हि प्रयोजनम्। सम्यग्दर्शनं चातमज्ञानमेव। तत्तत्रत्वपतिपादकार्थाथयणे तु न किश्चित् मयोजनिति ॥

अद्वँतम् आत्मगृहीत्यधिकरणम्। (१०८) आत्मग्रहीतिरितबदुतराद्। (३७५) अन्ययादिति चेत्स्ादववारणात्। (३७६) 'आत्मा वा ईदमेक एव समभूत इत्यत्र घाताज्थवा। व्रह्मनायमनूद्यने नु विशये न्हैव पापठ्यते ॥। २९ ॥ सृष्टयादिप्रतिपादकमकरणे वह्ीपु विद्यासी। साक्षादात्मविव्ोधकश्च बहुशो हष्टस्तथात्मा=्ज्यक्म् ॥३०। आत्मेति गोडयं कतमस्सद्व सोम्येदमित्यत्र सदात्मशब्दौ। अमू समानाविति सत्पदार्थः आत्मेव वाक्यार्थवशाद्वि बुद्धा ।३१।। अ-र्थः। 'आत्मा वा इदगेक एबाम आसीत्' (ऐ.) इत्यन्र आत्म- शब्द: विरिञ्वादिपरः, 'नान्यत्किंचन मियत्, स ईक्षत लोकानु सूजा' इति (ऐ) इति लोकसाष्यायुक्तेः, इति मापे, आल्मग्ृहीति: परमात्मग्रहणम् । अन्र आतमशब्देन परमात्मैव ग्रुद्यत हत्यर्थः । ईक्षापूर्वकसषटृत्ववचनात्। यथा सृष्टिश्रवणेपु इतरेपु 'तस्माद्वा एतस्मात् आतन आफाशर्संभूतः' इत्यादिपु आत्मशब्देन परगात्मन एव ग्रहणं तद्वदित्यर्थः। लोकमृष्टयादिकं तु शुत्य- न्तरप्रसिद्धमहाभूतसृष्ट चनन्तरमिति योजयितव्यम्। ईक्षापुर्विकासषटिः परमात्मन एवेति सर्वत्र प्रसिद्धत्वात् यन्रापि 'स ईक्षत' इति प्रकम्य सृश्विचनात् आत्मशन्द: परमात्मपर एवति ॥• यहा वाजसनेयके 'कतम आता' इति 'योडयं विज्ञानमयः' (ब.) इत्या- रभ्य 'स वा एष महानज आतमा अनरोडमरोऽमृतोजगयो ब्रह्म' इत्युपसंहियते। * अयकम् = अरावित्यर्थः !

१२ मतत्रमसारसंग्रहे [अ. रे

छान्दोम्ये सदेव सोग्येदमत्र आसीत्' (त्ृ.) इत्यारम् 'स आत्मा तत्तमसि' इत्युपदिश्यते । तत्र उमयो: श्रुत्यो: तुल्पार्थतं, उत अतुल्यार्त्वमिति विशये अतुल्धार्यत्वमित्येव पतिभाति। कचित् आत्मशब्दोपकमात् आरमतल्वोपदेश इति गम्यते। छान्दोग्ये तु सदेवेति उपक्मोपदेशविपर्य इति अतुल्यार्थ- स्वमिति मासे 'सदेव' इरत्र सच्छन्देन 'कतम आला' इति वृहदारण्यकोक्त आरमैब गृहते। उतरवावयावगतात्मोपदेमात् तुल्यार्थत्मित्येव। यद्यपि उपक्रमानुगुण एवोपसंहारो वत्तव्यः । तथाऽपि सच्छन्द्रेन आत्मैवोपकान्त इति नोपनमपाधिकरणविरोधः । यर्द्याप प्रकारभेद: उमयभास्ति। सथापि प्रतिपाद्ार्थामेदात् सदात्मशब्दौं तुल्यार्थकौ परमात्मपरावेव्रेति।।

विशिष्टाद्वैतम् आनन्दाद्यधिकरणम्। (८६) आनन्दादय: प्रधानस्य । प्रियशिरस्त्वाद्यप्रासतिरुपचयापचरयो हि भेदे। (३६६) (३६५)

(३६७) (३६८) आत्मशब्दाच। आत्मगृहीतिरि तर बद्ुत्तराव। (३६१) (३७०) अन्वयादिति चेत्सारबधारणात्। (३७१) सरवासु परविद्यासु परमात्मा गुर्णाति सः । आनन्दादिविशिष्टोत्र ध्येय: प्रियमुखा न हि ॥ ३२ ।। आत्मानन्दमयोप्यत्र शिरःपुन्छादि कल्पना। आध्यानायेति निर्णीतं नहोवात्मेति निश्चयान् ॥ ३३ ॥। अ- र्थः। सर्वामु परविचाणु वम्मसरूपनतिपादकाः गुणाः उपसंहर्तच्या न वेति विचार्यते । श्रकरणानपीतयुगाना प्रम्नोपासी असंभवात् यत शुता. तंत्रव ते मा्ा इति पूर्वपक्षे प्रधानम्य ब्रह्ण. सर्वेप्युपमनेपु अभेद्ान् गुणानां गुणिनमन्तरास्तित्यमावात् कचित् अनधीता अपि न्रम्स्वरूपमृता: आनन्दादयो -गुणा: सर्वत्रोपसंहर्तवयाः । 'तस्व प्रियमेव चिर: इस्पाद्यम्तु न सवत्र। मन्दमुद्धीनो वव्नज्ञानमिदपर्थ शिर: पशादिक्पना। 'अन्योउन्तर थात्मा आनन्दमय"' इलत आमशन्डेन परमातमन एवं अहणान तम्प व शिरत्पक्षपुछाधर्मंभवाय । इति।।

आनन्दायधिकरणम-द्वैतम्

द्वैतम् आनन्दाद्यधिकरणम् । (१४०) ओं आनन्दादय प्रधानस। (३७७) ज्ञानं सदात्मानन्दश्च हरिश्चिन्त्यो सुमुक्षुमिः । फलान्त रार्थिभिस्तत्र प्रोक्ताश्चिन्त्या गुणा हरे: ॥। ३४।। अ-र्थः। प्रधानफलमोक्षकामी विष्णुं आनन्दो ज्ञानं सदात्मेत्युपा- सीतेत्यर्थः ।"सच्चिदानन्द आत्मेति नदोपासा विनिश्चिता। सर्वरषां च सुमुक्षरणां फलशाम्मादपेक्षिता ।।" इति ब्रह्मतर्कोत फलान्तरार्यिभि: इतरे गुणा: उपास्या इत्यर्थः । इति ॥

द्वैतम् प्रियशिरस्त्वाद्यधिकरणम्। (१४१) ओं प्रियशिरस्त्वाद्यम्रासिरुपचयापचयौ हिभेदे। (३७८) अजस्थ पूर्णोपास्ति स्पान्नेतरंपामिति क्षुतेः । प्रियमेव शिरो मोद: इत्याद्या न मुणास्स्मृतो ।।३५ ।। अ-र्थः । फलान्तरार्थिगिः सर्वः मियशिरस्त्वादयः गुणाः नोपास्याः । सर्वगुणविशिष्टोपासनं चवुर्मुखस्यैव । नेतरेपामिति ॥ " नैव सर्वगुणास्सवस्थास्या भुक्तिभेदतः । विरिमत्यव यन्मुक्तौ आनन्दस्य सुपूर्णता ॥।" इति वराहपुराणातु ॥

द्वतम् इतराधिकरणम् । (१४२) ओ इतरेत्वर्थसामान्यात्। (३७९) आनन्दादि चतुर्भ्योऽन्ये मध्यमा ये गुास्मृताः । ते सर्वे फलसाम्याय सपासा निर्जरादिभिः ॥३६॥ अ-र्थः । सच्चिदानन्दातमभ्यः इतरे गुणा: फलसाम्थलाभाय देवा- दिभिरुपास्या इत्यर्थ: । इति ॥

द्वतम् आध्यानाधिकरणम् । (१४३) ओं आध्यानाय प्रयोजनाभवात्। (३८०) ओं आत्मशन्दाच। (३८१)

१४ मतत्रयसारसंमहे [अ.३

ध्यानार्थ ज्ञानलाभार्थ गुणास्सर्ये समाहता: । ध्यानज्ञानेतसार्थरतु गुणध्याने न चेप्पने। आत्मेत्येवति विधिना गुणध्यान फलं न हि ॥ ३७ । अ-र्थः। "ज्ञानार्थमवध्यानार्थ सुणानां समुदीरणा। ज्ालव्याश्चव ध्यानव्या: गुणाससवेप्यतो हरे:। नान्यन्प्रयोजन ज्ञानान् ध्यानान् वर्मदतैरपि॥" द्ृति प्रमामत् हरे: सर्वगुणा: ध्यातव्या एव। फलं तु जानलाभ एव। न तु साक्षान्मोक्षः।'आत्मेत्येवोसतत गुणानुपसंहारेण उासे। इति॥

द्वनम् आत्मगृद्धीत्यधिकर्णम्। (१४४)

आत्मेत्येवेत्युपारयोकी आनन्दादियहो न हि। सर्च एकी भवन्तीति चात्मशब्दोन्यलक्षणम्॥३८ ।। अ- रथः। गुभानुपसहारेग केवरमातमोपासी विवकितायां पूर्वोक्त सच्चिदानन्दानार्मा उपास्ती ग्रहर्ण न भवेत् इत्याक्षपे 'अत्रसेते सर्वे एकी भवन्ति' हृत्युत्रवाक्यान तेर्र गुगाः अन्मणद्देन उच्यत एव 1 इति।।

द्वतम् अन्नयाधिकरणम्। (१४५) ओ अन्यपादिति वेत्स्यादवधारणान् । (३८३) समिदानन्दरूपाणा मात्मशब्दे समन्चयान्। व्युत्पच्या चात्मशब्दस्व चत्वागेऽ्यासमृता बुर्षः ॥।३९।। अ-थः। आनन्ादिगर्भगुणाना आनमशव्दे समन्ययान् पूर्वोक

वाक्ये न युक्तमिति चेत् सल्, आत्ेत्येवेसवधारणात एवं ग्यादेव। तथाऽि सर्वोपसहारविरोधवचनात् आत्मेत्येयेव्यन म्मदव्देन सच्चिदानन्दान्मरूपमेव ध्येयमिति बोधनात्। इति।।

अहनम् कार्या्यानाधिकरणम्। (१०९)

पा. ३] १५

आचम्यमानेपु जलेप्यनमर्सकीर्तनादप्परिधानबोषात् । आाणारयविद्यासमनुष्यकार्योपस्पर्शतीर्थषु पठस्ववुद्धि: ।।४। अ-र्थः। छन्दोगवाजसनेयिप्रणसंवादे 'तस्माद्वा पतदगिप्यन्त: पुर- स्ताच्चोपरिष्ठाचाद्धि: परिदधति।' (छा.) 'तद्विद्वांसः श्रोत्निया अगिष्यन्त आचामन्ति अशित्ाचाचामन्ति, एतमेव तदनमनग्न कुर्वन्तो मन्यन्ते' (वाज.) इति। वृहदारण्यके तु तम्मादेव वित्त अशिप्यन्नाचामेत् अशित्ानाचामेत् एतमेव तनगनम कुरते इति। अन्र सवत्र माणविद: आचमरन विधेयं, उत अचमनीयास्वप्तु पटत्यानुसन्धानविधान इति सन्दिह्य 'आचान्तेन कर्तव्यम्, शुचिना कर्तव्यम्' इति परिशद्धयर्थ शास्त्रामासाचमनीयास्प्सु वाससत्यानु- सन्धानमेव अपापतत्वात् विधेयम्? 'कि मे वासः, अद्धिः परिदघति इति श्रुत्योरानुगुण्यात्। इति ॥

विशिष्टाद्वैतम् कार्याख्यानाधिकरणम्। (८७) कार्याख्यानादपूर्वम्।(५७२) किं मे वास: पुष्करं चस्त्रमेतं प्राणं त्वेत नमदोपेणहीनम् । इत्याययुक्त्या आणविद्यास्थितसय स्त्रोपस्पर्रे वस्ुद्धिहि कार्या ॥४१।। अ-र्थः । 'किं मे वासः' इति माणेन पृष्टाः वागादयः 'आपो वास इत्यूचुः' । 'अशित्वा चाचामन्ति, एतमेय तदनमनमं वुर्धन्तो मन्यन्ते' इति कचित्, कचित् 'अद्धिः परिदधति, लम्भुको ह वासो भवति, अनम्रो भवति।' इति। अत्र प्रणनिद्यानिषस्य स्मृतिपाप्ताचमनान्तरात् अपूर्चाचमनविधान वा, प्ासाचमनीया स्प्यु चासोडनुसन्धानं वेति विनये वासस्त्वानुसन्धानमेत्र अमास- त्ात् विधेयम् । 'तम्माद्वा एतदशिप्यन्तः पुरस्ताच्चोपरिष्टाद्धि: परिदधति' इति परिधानोकेः । इति ॥ द्वैतम् कार्याख्यानाधिकरणम् । (१४६) ओं कार्यार्यानादपूर्यम्। (३८४) अलौकिकाट्व झगुणा: ध्यातव्यास्ते मृगुक्षुभिः । अलौकिकं मुक्तिकार्य यतोऽस्येति भ्तेरिह ।। ४२ ॥ नालौकिका: अ्रसिद्धाशचेा इन्द्रादानुपदेशतः । यथा ज्ञातो गुणास्तद्वत् ज्ञायन्ते वेदशव्दतः ॥ ४३ ॥

१६ मतत्रयसारसंग्रहे [अ, ३

अ- र्थः। * अनौकिकास्तस्य गुणाधयुपास्याः अलौकिक मुक्तिकार्य यतोऽस्य' इति प्रमाणात् मोक्षार्थिमि: वेदोक्ता: विष्णुगुणा एव ध्यातव्याः । अलौकिकगुणा: न प्रसिद्धा इति न । 'बज्रहस्तः पुरन्दरः' इत्यादिना इन्द्रा- दीनां गुणा: वेदशब्दान् यथा जायन्ते तथा सर्ववेदैरपि विष्णुगुणा: हापन्त एव । सूतार्थ:। कार्याखूयनान्-मोक्षस्पाख्यानान्, अपूर्ब=अलौकिकं, अलौकिकं बहु- गुणजानमुपसंहत्य विम्ुर्ध्धय इत्यध: । इनि ॥

अद्वतम् समानाधिकरणम्। (११०) समान एवं चाभेदात्ं। (३७८) "मनोमय प्राणशरीर"मित्थं मंयोगरूपाद्युभयत्र तुल्पम्। शाण्डिल्यविद्यक्यमतश्च तम्िन्नीश्ानतारूपगुणस लाभात्।४४ अ-थेंः। शाण्डिल्यविद्याप्रकरणे 'स आत्मानमुपासीत, मनोमयं प्राण- शरीरं भारूपं' इति कचित् मनोमयोऽयं पुरुषो भास्सत्यः, तस्न्नन्तर्हृदये यथा ब्रीहिर्वा यवो वा स एप सर्वस्येशान: सर्वस्पाधिपतिः' इति कचित् दृशयते। तत्र इय शाण्डिल्यविद्या एका मिन्ना वेति विशये एकस्यामपि शासायां वशित्वादिरूपगुण मेदसत्त्वात् मिन्नेवेति भाते, यथा मिन्रासु शाखासु विद्यैकत्वं गुणोपसंहास्त्र भवति एवं एकम्यामपि शाख्रायां स्वलद्धये पठितापि शाग्डिल्यविद्या उपास्यामेदात् एकविद्या भवितुमर्हति। उमयत्र समानगुणा- मानात्। विमकृष्टदेशपठित गाण्डिल्यविद्यामनूदय प्राप्तांश विहाय अमासांशे ज्ानत्वदिगुणविधानार्थमन्येति विद्यैकचात परस्परगुणोपसंहार एवेति॥

विशिष्टाद्वैतम् समानाधिकरणम् 1 (८ढ) समान एवश्ाभेदात् । ममोभयोंऽयं पुरुपस्तु सत्यं वशीति सर्वस गुणमभेदान् । शाण्डिल्यविद्या विविधेति चेन सर्वस्य साम्याद्वशितास्ति सत्ये ।४५ * शलौकिकेति=अशयोवासनस्य यत, भुक्तिर्पपल लोववितक्षर्ण अतः तक्ष्य बिग्णो: सर्ववेदोछगुणा: उपास्या।

समानाधिकरणम्-द्वैतम् १७

अ-र्थः । 'सत्य न्रम्हेत्युपासीत', इत्मारम्य 'सत्यसङ्कल्यं आकाशात्मानं' इत्यन्त पठितम्। स्थलन्तरे तद्त्सवे पठित्वा 'सर्वस्य वशा, सर्वस्येशानः' इत्यादिकं पठितम् । देशद्वये पठिता शाण्डिल्यविद्या एका वा मिना नेति संशये उमयत्र समानगुणाम्नानान् सम्योगचोदनाख्यानामविशेपेऽपि वशित्वा दयपास्यगुणभेदेन रूपभेदाविद्याभेद इति माप्ते वशित्वादिगुणस्य अन्यत् स्पष्ट- तथा प्रतीत्यभावेमि सत्यसक्ल्पत्वरूप गुणान्तर्गतत्वात् वगितादे: रूपमेवा- भावात् विधयैक्यमेव । हति ॥

द्वैतम् समानाधिकरणम्। (१४७) ओं समान एवं चामेदान्। (३८५) ओं सम्बन्धादेवमन्यत्रापि। (३८६) खाईवैदिकगुणोपसंहृती विकमादिगुणचिन्तनं नृणां । नास्ति धातुरखिलाश्च सद्गुणा: वाण्युपास्तिरपि विक्रम विना ॥४६ अ-र्धः । अलौंकिकगुणोपसंहारेऽप चतुर्मुखव्यतिरिक्तानां सर्वेषां स- स्वार्हालौंकिकगुणानामेवोपसंहारः। कादाचित्कानां त्रिविकमत्वादीनां गुणानां चतुर्मुखादन्यत्र असंभवात्। सरस्वत्या अपि त्रिविकमत्वादिव्यतिरिक्तालों- किकगुणानुपसंहृत्य विष्णुध्यानविघानाच। इति ॥ समान एवं चामेदान-समानेखयोगयगुणविषय एवं उपसंहार:, न त्वयोग्ये, न समाने च, अयोग्यविषये तु अभेदादेकये उपसंहार एव ।। सम्बन्धादेवमन्यलापि-अन्यन्नापि= निविकमतवादि कियासपि एवं गुणोपसंहारवत्, सम्बन्धान्=परमान्मसम्ब्नधात् त्रिविकमत्वादीना गुणोपसंद्वार: चतुर्मुख एव युज्यते ॥।

अद्वैतम् सम्बन्धाधिकरणम्। (१११) सम्बन्धादेवमन्यत्रापि। (३७९) न वा विशेषात् दर्शयति च । । (३८०) (३८१)

स्थानादि भेदादतिदेशतश्च भिन्नार्कविद्ा च तथाक्षि विद्या ।।४५। 3

१८ मतन्न्यसारसमहे [अ. ३

अ-र्थः । 'तयत् सत्यमसौ स आदित्यो य एप एतलिन् मण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणेऽक्षिन् इति सत्यं ब्रह्म पठित्वा 'तस्योपनिषदहरित्यधि- देवतम्', 'तस्योपनिपदहमित्यध्यात्मम्' इति तदङ्गमृत उपनिपद्दू्यं पठितम्। तत्र अक्षिविद्या आदित्यविद्या च मिन्नैव। उपासनस्थानविरोषसत्वात्। एक विद्यात्े 'तस्यैतस्य तदेव रूय यदमुख्य रूपम्' इत्यतिदेशवैयर्श्र्यात्। अतः विद्याभेदात् व्यवस्थितगुणे एव बिद्ये। इति ॥

विशिष्टाद्वैतम् सम्बन्धाधिकरणम्। (८९) सम्वन्धादेवमन्यत्रापि। (३७४) न वा विशेषात्। (३७५) दर्श्वयति च । (३७६) रव्यक्षिस्थितसत्यस्य ध्यानेचोपनिपद्द्वयम्। यथाकम तदङ्गं वा विधयैक्ये च दय दये।। ४८।। सथानभेदात् पृथ्विद्या तवास्येरन् गुणा इमे। तदेवामुष्यरूपं त्वित्यतिदेशात् प्रतीयते ।।४९॥ अ- र्थः। 'तद्यत्सव्यमसौ स आदित्यः य एप एतसिन् मण्डले पुरुपो यश्ायं दक्षिणेऽक्षिन् इत्यादिना सूर्यमण्डले अक्षिणि च सत्यस्य ब्रह्मण उपा- स्यत्वमुक्त्या 'तस्योपनिपदहरित्यपिदेवतम्', 'वस्योपनिषदहमित्यध्यात्मम्' इति दे उपनिषदौ आम्नायेते। ते यथासंख्य रवौ अक्षिणि च उपनिपदौ अन्ययं माप्तुतः, उत उनयत्र उमे अनियमेनेति संशये उपास्यनवण: रूपैकयात् फलायमेदाच विद्येवयात् अनियगेनोगयत उभा प्राप्नुतः 'सम्बन्धादेवमन्यत्रापि' इति पूर्वपक्षे भासे, रव्यक्ष्याधारवया उपास्यस्यानभेदान् 'तसैतरय तदेवमं यदमुप्य रूपम्' इति अतिदेनाच न विदयैक्यम्। उभयो: उभयल भापो अतिदेशवैयर्य्यात्। इति।

ववतम् न वा विशेषाधिकरणम्। (१४८) ओ न वा विशेपात्। (३८७) ओं दर्शयति च । (३८८)

पो. ३] सम्भृत्यधिकरणम्-अद्वतम्

आत्मशब्देन सर्वेयां गुणानां ग्रहण न हि। अजातिरिक्तसवेंशां स्वस्वयोग्यगुणप्रदः ॥ ५० ॥ (आलशब्द इति शेप:) अ-रथः । सर्वेषां आत्मशब्देनोपासने साम्येऽपि आत्मशब्दस्य सर्वशुणाभिधायित्वनिर्वचनेन सर्वे गुणा: सर्वेषां प्राप्नुयुरवेति पाप्ते अधिकारि- तारतम्येन स्वस्वाईसर्वगुणा एव आतमशन्देनोच्यन्त इति चतुर्मुखादिव्यति- रिक्तानां सर्वगुणापातिरेव। इतरेषां न चैवेति शुतेः । इति ॥ न या विशेषार=आत्मशब्देन सर्वगुणमह्दणं नव भवति। विशेषान्=अधिकारि- तारसम्यात्।।

अर्द्वैतम् सम्भृत्यधिकरणम् । (११२) सम्भृति घुव्याप्त्यपि चातः। (३८२) यत्सम्भृति प्रभृतयश्च खिलेयु दष्टरः तन्रैव ते स्युरपरव न चिन्तनीयाः। तुल्येगुमेजमि हृदयायतनादिभेदात् भिन्ना परादिगुणतो विविधापि विद्या।५१। अ-र्थः । 'ब्रक्म ज्येष्ठा चीर्या सम्भृतानि, न्झ्षामे ज्येछं दिवमात्तान! इत्यादय: राणायणीयानां खिलेपु म्रक्षणो विमृतित्वेन दष्टाः । ते सर्वम्मविद्यासु उपसंहियेरन् नवेति विचारे सम्भृतिशुन्याप्त्यादि विभूतयः सर्वत्रह्मविद्यासु नोप- संहृर्तव्याः। तत्र सुन्याप्त्याघ्यमावात्। मिन्नप्रदेशस्थविद्यासु यत् ताहशगुणयो- तका: शब्दा: वर्तन्ते तजैव विद्यासु उपसंहार इति॥।

विशिष्टाद्वैतम् सम्भृत्यधिकरणम् । (९०) सम्भृतिदयुन्यासि चातः। (३७७) ज्येष्ठावीर्यासम्भृतानीति ये स्युः तेपां धुव्याप्त्यादिविद्यासु यासु। संहर्तव्या नेतरत्राल्पदेशविद्यास्वित्थ सुव्यवस्थाप्यमेव ॥५२॥ अ-र्थः। 'ब्रह्म ज्येष्ठ वीर्या सम्भृतानि, व्रहाथे ज्येषं दिवमाततान, ब्रह्म भूतानां प्रथमोथ जज्ञे, सेनाईति बह्मणा स्पभितुं क. इत्येवमादि गुणाः अल्पस्थानगोचरास विद्यासु नोपसँहर्तव्याः। यत्र सम्भृत्यादिगुणविशिष्टं ब्रह्म उपास्य वर्तते तत्रैंव। स्वमकरणे उपसंहारस्यायोम्पेडपि विपकृष्देशे उपसंदारो भवत्येव। इति ।।

मतत्रयसारसंभहे - [अ. ३

द्वैतम् सम्भृत्यधिकरणम् । (१४९) ओं सम्भृतिद्युव्यान्त्यपि चातः । (३८९) घुव्याप्तिस्सम्भृतिश्चापि गुणी चिन्त्यौ सुरादिनि: । आनन्दाद्यागुणास्सवैं: उपास्या योग्यतावदयात् ।५३॥। अ-र्थः । 'रक्षा स दावा परथिवी सर्वेपु लोकेषु भाति' इत्यादि शृत्युक्तसम्भृतियुव्यामी गुणो देवादिमिरोपास्या। नान्यैः । "देवादीनामुपास्यम्तु भृतिम्यालादयो गुणाः । आनन्दादास्तु सर्वेामन्यथानर्थतृत्त भवेन् ॥" इति ग्रमाणान् । इति ॥ सम्भृतिययव्याप्तपि नान = (सम्भृनिषव्याप्ति अपि न अनः) गम्भृति=भम्यक् भरणं, रा्यप्ति =दिवा कान्त्या व्याप्ति: 'दिबु कीडा विजिगीया व्यवहार वनिस्तुति मोदमदखमकान्तिगतिपु' इति दिनु धातो; कान्तर्भकवानू। सम्सुतिथ सव्याप्तिय एतयोरसमाहार सम्भृतिषव्याम्ति, ती गुणो, अपि चान,=उयसंहारयोग्यताविशेषा पेक्षचादेव देवादिभिरेचोपास्थी इत्यय।

॥कामभक्लयाऽप्सर स्रीणामन्येवा नव कामतः। उपास्यश्वश्युरतयेन देव्रीणां जनार्दन:।। जारत्वेनापपारसत्रीरणं वामान्चिदिति योग्यता। योग्योपासां विना गेव सुक्ति: कम्यादि सेत््यति॥ अयोग्योपासनाकर्न: अनर्यक्ष भविगनि। तममानु योग्यना झान्वा हुरे: कार्यमुासनम ।1 पतित्वेन धियोपास्यो व्रव््णा मे पितति च । पितामहतयाम्येपा नरिदशानां जनादेव.। प्रापिनामहो मे भग्रवाद् इनि सर्वजनम्य तु ॥"इतादि प्रमाणान् हेय: 1]

अर्द्वैत्म् पुरुपविद्याधिकरणम्। (११३) पुरुपविद्यायमपि चेतरेपामनाम्नानान्। (३८३) यचाण्डिपङ्गयादियु तैतिरये मनुष्यनिद्या पठिना ऋसमारया । फचित्फलं वर्षशताधि कायु: त्रव्यामिरेकत ततो रिनिला ॥ ५४ ॥ अ-र्थः। पुरुपविधा बहुत्र ध्ुता। सर्थ ममाख्या तुल्याप, कचित 'वम्मणो म हिमानमाप्नोति' इति प्भमाभिरूपकर्ल, उपासकपुरपम्य न्वान्मगरी- रादीनां यजमानवज्ञादीनां वल्पन, अनवव तु 'पोडर्श वर्षशरन जीवनि' इनि समारुया= नु यर्मेस्वथ: ।

पा. ३] पुरुषविद्याधिकरगम्-विशिष्टद्वैतम् २१ (११६ वर्षाणीति) मोडशाधिकशतायुष्टफलं खाडयुप:, चतुर्विशतिवर्षाणि प्रातस्सवनत्वेन चतुश्चत्वरिंशद्र्पाणि माध्यन्दिन सवनत्वेन, अषटाचत्वारिंशद्वर्पाणि तृ्तायसवनत्वेन परिकल्प्य वेधाविभागादिमकल्पन इत्युपास्तिपकारभेदात् फलभेदाच पुरुपविद्या मिना। इति॥

विशिष्ट्द्वैवम् पुरुपविद्याधिकरणम् । (९१) पुरुपविद्यायामपि चेतरेपामनाम्नानात् । (३७८) यद्तह्मणोयं महिमातदाप्िः यत् पोडश वर्षशर्त फलं च। त्रेधाविभागोऽध्घरकल्पनं च तरमान्तुविद्या दूयमन्र भिनस् ।।44।। अ- र्थः । 'तस्यैनं विदुपः' इत्यारभ्य 'ब्रह्मणो महिमानमाप्नोति' इत्यन्तं वझ्ममापिरूपफलस्य आत्मनः यजमानरूपत्वस्य शरीरस्य च यागाङ्गभूत- करणत्वस्य च उक्ति: कचित् भयते। परत्र पोडशवर्षाधिकशतायुः फालस्य, चतुर्विशतिवर्धाणि चत्वारिशद्वर्पाणि, अप्रचत्वारिंशद्वर्षाणि व्रेधा विनज्य परालस्सचनादिरूपकल्पनोकि: भूयते इति पुरुषविद्याया: समार्यक्येपि संयोगभेदात् रूपभेदाच् मिन्नय पुरुपविद्या। 'फलवत्सविधावफल तदङ' इति पूर्धानुवाकपठितमम्मचिद्याया अनन्तरपठित 'तस्यैव विदुषः' इति विद्या पूर्वोंक्त ब्रह्मविद्याङ्गभृतेति निश्चीयते । इति ।।

द्वैतम् पुरुषविद्याधिकरणम्। (१५०) ओं पुरुपविद्यायामपे चेतरेपामनास्नानात्। (३९०) महागुणानां सर्वेपामनाम्नानात् नृसक्तके । गुणोपसहृतिः कार्या नृमक्तिगुणचिन्तने ॥। ५६॥ अ- र्थः । पुरुपसूक्तेपि उपास्य सर्वगुणानाम्ानात् सर्वगुणाम्नानविशिष्ट- विद्याया अपसिद्धत्वान् पुरुपसूक्ते अनुक्ता अपि सर्वगुणा: उपसंहर्तव्याः । "सर्वतः पौहपे सूक्ते गुणा विष्णोरुदीरिता: । तन्नापि नव सरवेऽमि सस्मान कार्यापर्संहुनिः ॥" इति प्रमाणात्। उत्तममध्यमाधिकारिणों पुस्पमूक्ते समयोग्यसर्वगुणोपसंहारः वर्तव्यः । इति॥ विद्योतमरचेन मसिदपुरषमृकतविद्यार्या केपानिदेव गुणानामाप्रानेि अपेक्षितेतर- गुणाना अपठितत्वान सर्वशुोपसंहार: कर्तव्यः इति सुार्य:।

मतत्रयसारसंग्रहे [अ.३

अद्वैतम् वेधाद्यविकस्णम्। (११४)

विद्यासमीपपठिता अपि केऽि मन्त्रा: "सर्वे न्रविष्य हृदयं धमनीः अ्डज्य" । इत्येवमादय इहापि न संहियेरन् किन्त्वाभिचारिक समन्वय एव तेयां ॥५७।। अ-रथः। उपनियदामारम्मे कचित् 'सर्व प्रविध्य हृदय प्रविध्य धमनीः प्रतृज्य शिरोऽभिप्रनृन्य त्रिधा विपृक्तः इत्यादि: कचित् 'शं नो मित्रश्शं वरुणः' 'देवा ह वै सत्र निषेदुः' इत्यादि प्रवर्म्पब्राह्मणं शूयते। तत्र वेघादयो मन्त्राः प्रवर्म्यादिवाहणं च विद्यासु उपसंहियेरन् उत न वेति विचारे उपनिपत्समीप- पाठान् उपसंहर्तव्या इति प्राप्ते हृदयप्रभेदादि मुमुक्षसरणानरहार्थभेदद्ृष्टेः विद्यासु नोपसंहर्तव्याः। आभिचारिककर्मण्येव एवां विनियोग इति अर्थ- सामर्थ्यात् ज्ञायते। श्रुतिलिज्ञयावध्यपकरणस्थानसमाख्यानां मध्ये स्थानापेक्षया श्रुतिलिह्वयावयानागेव ममाणखवात् अत्र शुत्यादिपमाणेन न विद्याशेषा एते मन्न्ना: । 'सर्वत्र समदर्शिनः', 'नाशान्तमनसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात्' इत्यादि प्माणत् मुमुक्षणां कत्मिशिदपि द्वेयाभावेन उपासकस्य वेधादि मन्त्रो- चारणानुपपत्तेः, अभिचारिककर्मश्युपपचेश्र। मन्नान्तराणामपि अर्थसामर्प्यात् 1 अन्यत विनियोगद्ृष्टेश् इति।

विशिष्टाद्वैतम् वैधाद्यधिकरणम्। (९२) वेघाघर्थभेदात् । (३७९) विद्यारम्भे समाम्नाताः शन्नोमित्रादयोगुणा:। ब्रह्मध्याने नोपयुक्ता: तदर्थानुणुणेयु ते ॥ ५८ ।। आरण्यकान्त: पातित्वादेपां पाठोन्र युज्यते। नोपसंहृतिरेवैपां श्येनादिवदिमे स्मृताः ॥ ५९॥ अ- र्थः । 'उपनिषद्वारम्मे केचित् 'शुकं विष्य' इत्यादि मन्त्रान् पठन्ति, केचित् 'देवस्सवितः प्रमुच' इत्यादि केचित् 'देवा ह वै सत्र निषेदुः' इत्यादि। नव मन्नगतार्थसामर्थ्यात् तत्तद्नुगुणकर्मादिपु ते प्रयोत्त्याः। बसविधातु नोपसंहर्तव्याः । तेफं विदयारम्भसभीयपाठस्तु

२३

"करीर्यश्ाथ पिभ्यध दिवा कीर्त्ेति यत च। रुद्रस्सन्ततिरित्येतावानुवाकौ च सात्रिके ।।" "होपन प्रवर्ग्यकाण्डं च वाइचोपनिपदी विदुः ! अरुगानायविधी चेच काठके परिकीर्तितौ।" "रदरो नारायणरचैव गेघा यइचैष पिननिय. । एतदारण्यकं सर्व नावती श्रोतुमदृति " काठकानि च सर्वाणि सर्वाण्यारण्यकानि च । दिवाकीर्त्यानिव्यासायां एतावन्तीनि धारणा ॥।" इति काण्टानुकमणिकोक- प्रकारेण दिर्वनकीरत्यरवे अरण्य एव कीर्त्यत्वप्रयुक्ते इति ॥

द्वैतम् वेधाद्यधिकरणम्। (१५१) ओं वेधादर्थभेदात्। (३९१) अत्यचमर्चिपाविष्य मर्मन्नित्यादि मन्त्रगा । सर्वोपास्या न विज्ञेयाः यत्यनर्द्दास्तु ते स्मृताः ॥६०॥ अ र्थः । 'अमे त्वं च यातुधानस्य भिन्द्ध, तं प्रत्यञ्वमर्चिषा विध्य- मर्मन्, पराश्रणीहि तपसा यातुधानान' इत्यादि मन्त्रगा गुणाः प्रअनिषैः नोपंसंहर्तन्याः । तदुक्कगुणानां यत्यनर्दत्ात्। " अिन्द्ि विद्धि म्णीहीति फलभेदेन सर्वशः । यत्यादीनां नेष्वयोगानाधिकारकता भवेन् ॥ अयोग्योपासनादीयुरनर्थचार्नाशनम् ॥" इति प्रमाणान्। इति ॥

अद्वैतम् हान्याधिकरणम्। (११५) . हानो तूपायनशब्दशेपत्वात् कुशाच्छन्दः स्तुत्युपगानवतदुक्त। ३८५ विधूयपापं सुकतं सुताशच दाय प्रयातीति च यत्महाणम। उपायनोवत्यर्थकमेव हानं औदुम्बरीवाक्यगता कुशेव ॥६१ । चाजीव रोमाणि विधूय पायं चाश्चल्यमेवात्र न पापहानिः । तथापि धातोर्वहुलर्थकत्वान् त्यागार्थको धृजिति हानवाक्पात् ॥६२।। अ-थैः। 'अश्व इब रोमाणि विघूय पापं' इत्यादिमि: सुकतदुष्कृत- दानि: कचित्, तयोरेव विभागेन पियैरमियैश् उपायन, कचित् हानं उपायनं च पठचते। तल सुककतदुष्कृतहानानन्तरमाव्युपायनस्प कचिच्छूतलात् केवल

२४ मतत्रयसार संग्रहे [अ. ३

पदित हान्यन्वये सृषन्ताः कुमाचदन्दस्तुसुपगानवदित्युक्ताः। यथा बृशाः वानस्पत्याः इत्युक्त कुशानां सामान्य वनस्पतिविकारत्वेपि औदुम्बर्यः कुमा

हानमालश्रवणप्रकरणेर्डाप मिथाऽभियेपु उपायनमप्यद्वीकृत्य गुणोपसंहारः कर्तनयः । ति ॥ यद्वा विवूय पापमित्यल "धून कम्पने' इसे धातवर्थपाठात् 'दोघुयन्ते ध्वजायाणि' इसादौ 'धून' धातो: चवलमेवार्थः। 'अश् एव रोमाणी'नि दृशन्ते रोम्ण चालन मेवार्थ:। न तु रोमहानिरिति कर्थ पाहानित्पार्थः इसे चेत धानृनां अनेकार्थलात भू सत्तायां इत्यादी सपार्यश् उपला्णम् 1 प्रभवति, सम्भवन, उद्धवति-'प्रहाराह्ार- संहारविह्ारपरिहारवन्', 'अनुलापे मुहु्मीया विलाय: परिवेयनम्' इत्वादि प्रयोगाच अन "वि' इत्युपसगसदित धून धातो: ह्ान्यभेख्वीकारे न दोप: 1 'उपसर्गेण वात्पर्ये बला- दन्पहानीयहे' इत्वादि वयावरणप्रमाणान्। तस्मात हाना्थ एव अल युर इत्वर्य,। शेषँ पूर्वबन् । इति ।।

विशिष्टाद्वितम् हान्याधिकरणम्। (९३)

उपायनं हानिरथ दवर्य का त्रेधासित साखासु युपादि हाना। उपायनं तत्र चहानिशेपं कुशादिद्ृष्ान्तवलाठ् पराप्त: ॥ ६३।। अ-र्थः । 'धूत्या सरीरं अट्टनी कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसंभवानि' तथा चिद्वान् पुण्यपाप विभूय, तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहदस्सादुकृतया द्विपन्तः पापकृत्यां' 'सुकृतदुप्कृते धूनुंत, तक्ष्य पिया जातय: सुकृससुफ्यान्ति, अप्रिया+ दुष्कृतम्' इति श्रुतियु उपासकस्य नम्ममातिसमये पुम्यपापहानिः सित्रदनुपु पुण्यपापसंकरमणं, युध्यपापहानिमात्र च धूयते। तद्यान सर्वविद्याह्महनि। तत्न यथाश्ुति सर्वभनुसन्धेयं उत्त विकल्प: इति सशये सर्वत्र पुभ्यपापहाने: प्रियाप्रियसकमणरोपत्चेन अनुसन्धेयम्। शाखान्तरोकहानियावचस्य शाखा- न्तरोक्त उपायनभवण कर्थ होषभृतमिति चेत् पूर्वमीमांसान्यायेन शेषभूत भवेदिति दृष्टान्ता उपन्वस्यन्ते। यागे सामगानकाले लोवथमादिपरिगण- नार्थ निर्मितानि काष्वकत्यनि कृशा दत्युच्यन्ते। तत्र 'कुशा यानस्पत्याः इति कचिच्दाखायां चनस्पनि सामान्यविकार इति आ्राप्ते, 'औदुम्बर्यः कुशाः'

पा. ३] हान्याधिकरणम्-ह्वैतम् २५

इनि शास्त्रान्तरवाक्यगतोदुम्यरवृक्षविकारा इत्याश्रीयन्ते ।- कल्ज उपगा- यन्ति' इति ऋत्विगसामान्यभ्रा ्तोपगानम्य 'अध्वर्योद्गातृहोतारो यजु्सामर्मिदः कमात्' इति प्रमाणात् 'नाध्वर्युरुपगायेत्' इति आाखान्तरगतवावयेन याजुर्वेदिक- मिन्न ऋव्विजामेव उपगानमिति शासान्तरीयार्थस्य शाखान्तरीयार्थ: गेषभृत इति॥ द्वतम् हान्यधिकरणम् । (१५२)

ओ साम्पराये तर्तव्यामाववथाहयन्ये । पापप्रहाणेन विमोक्षमाजि स्वेच्छावशादस्ति हररुपासा । विधाय कर्माणि निजानि कामान् सामादि चिन्तेव च गायनान्ने ६४ सन्तीर्णसर्वशोकोपि मुक्त: स्वेच्छावशाद्रिम् । उपास्ते महलोकल: तीर्णोहीत्यादि शाखतया ॥ ६५॥ अ - र्थः। अल मुक्मय उपासना मवति वा नवेनि विशये स्वेच्छया भवत्येव। 'एतत्सामगायलास्ते', "मुख अपि दि पुर्नन्ति स्वेच्छयोपामर्न हरैः। नियमानन्त विप्रा: वुशायरयधीयते ।1" 'तीणो हि तदा सर्वान् शोकान्' इत्यादिममाणान् निप्पल्फन्पतवेन मुकतो कृलाया उपामनाया: आनन्द एव फलें, उपासनामावे पत्यरायो न अनः मुकानां कर्मोपामनानियमो न भवति हति॥।

२६ मतत्रयसारसंमहे [अ. ३

अद्वैतम् साम्परायाधिकरणम्। (११६) साम्पराये कर्तव्याभावाचथासन्ये। (३८६) छन्दत उभयाविरोघात्। (३८७) शरीरपाते ऽध्वनि कर्मनाशः यथागर्म देहवियोग एव। शरीरपाते सति कृत्लनाश: वर्त्मन्यभावाच तयो: फलस ॥६६॥ अ-र्थः १ 'स छते देवयान पन्धानमासाय अभिलोक्मागच्छति, 'स आगच्छति विरजा नवीं, तां मनसैवात्येति, ततमुकतदुफ्कते विधतुते इति श्रुतिपु पर्यङ्वसं व्रद्मा देवयानाध्वना अभिनस्थितस्य पुण्यपापहानिः शरीर पाले अच्वनि च क्रयते। तथापि शरीरपात एव कृल्त पापहानि:, तदैव 'तस्य पुन्ना दायमुपयन्ति सुहदस्साघुक्ठतयां द्विपन्तः पापकृत्यां' दति पुत्रे दायसषंकमणमिव पुण्यपापसक्रमण सुहृलु द्विपस् च क्षपते । पुण्यपापावरोषे सति अध्यान तत्फलाभावाच्च। इति ।

अद्वैतम् गतेर्थवत्वाधिकरणम् । (११७) गतेरर्थवत्वमुभयथान्यथा हि विरोध: 1 (३८८) उपपलस्तष्टक्षणार्थोपलब्धेः लोकवत्। (३८९) या देवयानाख्यमृति: प्रहाणसमीपव्ती कचिदेव नेति। उपास आत्मा समुणो गतिशच सार्था विशुद्धे गतिरेव नेति ॥६७॥। अ-र्थः । देवयानाध्वगमनं कचित्छतावस्ति । कचित्र। तथापि सगुपावश्मोपासकस्म पर्यक्ारोहार्थ यमनमावस्यकमिति देवयानगतिः सार्थब। निर्गुणब्रम्ममासौ 'अत न्रम्य समभुते' इत्यादि श्रुत्या गतिः नार्थवती। यथा लोंके आममासी पन्था अपक्षते : आरोग्यप्रास्ती नापेक्षते, तदवदित्यर्थ: ॥

अर्द्वतम् अनियमाधिकरणम्। (११८) अनियमस्सर्वेषाम विरोधदशब्दानुमानाभ्याम् । (३९०) ब्रह्मप्राप्नुवतां व सर्वविद्पां यो देवयानकुतः विद्यास कचिद्भुतोऽपि विपिने श्रद्धा तपोभ्यामयम्।

पा. ३] २७

संलक्ष्य श्रुतिभि: स्मृतिप्रभृतिमिर्तिद्यासु सर्वासु यः न्रह्योपास्तिमता तु सर्वविदुषां तुल्या गतिः भ्यते । ६८ ।। अ- थः । पर्यक्रविद्यापमृततियु देवयानगतिः ध्यते। मधुविधा- शाण्टिल्यवद्यापभृतिपु न अयते। तत्र सगुणनभ्मोपासकानामपि गतिश्रवण यक्र तनिष्ठानामेव देवयानगतिः, अन्येषां तु नेति प्रासे, श्रुतिस्मृतिभ्यां सगुणत्रल्मोपासकानां सर्वेपां गतिरत्तयेव। कासुचिद्विदासु देवयानाध्वपठना- भावेऽपि 'तघ इत्थं विदु:' इत्यादि श्रुतिः पश्वामिविद्यानिष्ठदेवयानं, 'ये चेमे अरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते' इति विद्यान्तरकालिनामपि पश्चामिविद्यावद्ि: समानमार्गतां गमयति। सर्वेषां उपासकानों "शुस्लक्ृष्णे गतीहयवे जगतः साव्ते मते । एकया यात्नापृतिमन्ययाऽडवर्तते पुनः ॥" इति स्मृति: देवयानाध्व- चिन्तनं सरवाति। "श्रमां सत्यमुपासते" इनि श्ुतौ सत्यशब्दन ब्रझ्मोपास्तेस्कत्वात् अलोपास्ति: सर्वत्र समानति सर्वविधास गतिचिन्तनमुपसंहर्तव्यमेव। अतः सवंधां विद्यानिष्टानां पतिचिन्तने भवत्येव। इति ॥

विशिषाद्वतम् साम्परायाधिकरणम्। (९४) साम्पराये तर्तव्यामांचात् तथाह्यन्ये। छन्दत उभयाविरोधात् । (३८१)

गतेरर्थवत्यसुभयथान्यथा हिविरोध: । (३८२) (३८३)

यावदघिकारमवस्पितिराधिकारिकाणाम् । (३८४) (३८५) उत्कान्तस्व च पापहानिरयने सुरकान्तिकालेऽयवा द्वेधापि अ्रवण त्रयीपु विदितं नैवायने तत्फलम् । वक्ष्माङ्गस्य च सच्च एव गमने योयुज्यते नान्यथा मैव व्रसविचिन्तनस्य महिमा सूल्ष्माङ्गहेतुर्मवेद् ॥।६९।। न सर्वविदुपां पाते हानि: पुण्यस्य कर्मणः । आधिकारिकमिलानां क्षानिनां कर्मनाशनम् ॥।७ ॥ अ-र्थः। पुष्यपापहान उपासरस्प देहवियोगकाले उत देदादुतान- स्पाध्वनि, त देहवियोगकाल एव। उभयथा अुनत्वान् वियोगकले अध्वनि 1

१८ मतत्रयसारसंग्रहे (अ. ३

चेति प्रापे, उपासकानुमाव्य पुण्यपापकलस्य अध्वन्यभावात् 'तस्प पुत्रा दाय- मुपयन्ति सुहृदम्साघुक्ृत्यां द्विपन्तः पापकृत्यां' इति पुत्रदायसंकान्तिसमकाल- पुष्यपापहानिशवणाच देहवियोगकाल एवेति सिद्धान्त: ।

सद्धतुभृतस्य कस्यचिन् पुण्यस्य सत्त एवं तद्ुपपज्र स्यादिति नेन्र । विद्यामाहात्म्यादेव तन्मिद्वे.। विद्या हि सफतभूतन्भाप्यर्थ किन्धित सूक्ष्मरारीर स्थापयिनुं रामर्भेव। यथा लोके रात्यादिसमध्यर्थ आरब्धे तटाकादिके, तविच्छानारेपि तदेव तटावारामादिकं अशिधिलं पुर्वन्तः पानीयसम्यमेचनादिकं कुर्वन्ति। तद्वत्। शाल्यर्य कृन वुल्याया: पानीयादाघुपयोगवन् मवप्राप्त्र्य कृता उपामना देवयाना गमनम्ष्मशरीरस्थापनादा- पप्युपयुज्यते इत्यादिवत्त्र। देतपातसमये पुण्यपामहानिक्व न सर्वविदुवा, अषि तु सूर्य, व्यासवमिष्टावान्तर तपाप्रभूत्याधिकारिवमिन्नानामेव। तेयां वेनचिकिमित्तन टेदपान सत्यपि पुनर्देहान्तरप्राप्तिटंश। इति।

द्वतम् छन्दाधिकरणम्। (१५३) ओं छन्दत उभयाविरोधात्। ओं गतेशर्यवत्वमुभयधान्यथा हि विगेध: । (३९४) (३९५) (३९६) मुक्ता: कदाचित्कुर्षन्ति कर्मभकत्ति निजेच्छया। बन्धर्च प्रत्यवायरच नास्ति मोक्षेऽरविरोधतः ।। ७ ।। ज्ञानं कर्म व मोक्षाय प्राप्तमोक्षस कामन:ः । कदाचित् करणं तस्य कदाचिन्नेति चोच्यते।। ७२।। अ-र्थः 1 मासमोक्ष: विद्वान् स्वेच्छया भकति वर्म च परोति न करोंति वा, करणाकरगयो: चन्यमत्यवाययोरभारात्। यथा 'विष्णुकमान् कमते' इति श्रुत्या यागाद्मूत विष्णुषमानृध्ानं छ्वा यागपूर्ति कृत्वापि तादर्श विष्णुनमादिकं इच्छ्या वुर्वन्ति न कुर्वन्ति न तदूल् इति।।

पा. ३] अनियमाधिकरणग-विशिषद्वैतम्

प्रास्तत्वान्, लोकवन्-यागादिसमाप्ति फलक विष्णुक्रमणासयं विष्णमीतिकरँ कर्म, यागादि, समाप्त्यनन्तरमपि इच्छया केचित् युर्वन्ति, केचित्र । लदूत् तद्क्षणार्थोपलब्ये := तत् लक्षणं यस्य सः तदक्षणः, तद्क्षणश्ासी अथश्र तद्वाक्षणार्थः, तक्योपलब्धि := तमक्षणार्थो पलन्धिः, तस्मात्। 'तन्' इत्यस् ज्ञानद्वारकं कर्मेत्य्थः ॥

विशिष्टाद्वैतम् अनियमाधिकरणम्। (९५)

विद्यासु यास्वेव सराध्वदृष्टिः तासुस्यितानां तु तदच्वयानम् । "ये चेम" इत्य विदुरंयमादे: विद्यासु सर्वासु सुराध्वयानम् ॥७३।। अ- र्थः । उपकोसलादिपु केपुचिदुपासनेपु अर्चिरादिगतिः अमते । सा च गतिः तन्तिप्ठानामेव उत सर्वत्रल्मोपासननिष्ठानामिति विशये गतिश्रवण यत्र तन्निष्ठानागेवेति नियमो न। अपि तु सर्वविदानिष्ठानां देवयानाध्बगमनं। 'तद इत्वं विदुः, ये चेमे अरण्ये श्रद्धा तप हृत्युपासते, ते अचिपनभि- संभवन्ति' (छा. ५-१०-१) इति भ्रुतौ 'ये च' इति धुत्या पद्चामिविधा- निष्ठानां च अर्चिरादिगतिश्रवणात्। "अनिर्ग्योतिरहरशुक्त: पम्मारा उत्तरायणम् । तल प्रयाता गच्छन्ति मम अभनिदो जना: ॥" (गोता. ८-२) इत्यादि स्मृतिभ्य: सरवदा अभ्मविर्दा देवयानाध्यप्रतीने:। इनि।

द्वतम् अनियमाधिकरणम्। (१५४)

धातुस्सर्वशुणध्याननियमो नेतरख सः । सर्वेपां कानिनां मोक्ष: अ्तेरनुमिते स्मृतः ॥७४॥ अ-रथः। मभोपासननिष्ठानां केर्पाचित् मुनि:, केषांचिस्ेति न न् कशिद्वमवित् सतिमनुभवति, मुक्तोघेव भरति तल्ाराहुः सतिहेती'ति काँण्टन्यक्षुते: ज्ानिनां सपेंपां मोक्ष एव.। सर्वगुणविदिषट्तभ्ोपासर्न फेवर्ल चनुर्मुन्स्यैय। यथा एकेषां जञानिनां गोक्ष: एवमन्ेर्पां ज्ञानिनामरि मोझो भवलोवेति अनुमानाय।

३० संतत्रयसारसगरह

अनियमस्पवेंषां इत्यादि-अनियम :- मोक्षविपये केर्पा/चिदेव श्ञानिनां माक्ष:, न सर्व. ज्ञानिनामिति नियमो नास्ति। सर्वेपामविरोधान-सर्वपां मध्ये कस्यचिदपि शानिनः मेश निषेधाभावाए। शब्दानुमानान्यां='न करिचद्वम्मवित्' इति अतेः। क्ञानिनो नियन मोक्षा: अपरोक्षज्ञानित्वात् चनुर्मुखवन इत्यनमानाव। वतुमुखस्येव सर्वपुणोपसंद्ारक्ष्व नियमोइस्ति । नन्यंयां ज्ञानेनां इस्वर्य: ॥।

अर्द्वैतम् यावदघिकरणम। (११९)

सनत्कुमारादिपु देहपातादनन्तर्व देहसमागमोक्ते: । विपश्चितोदस्ति शरीरसङ्ग: न तेऽधिकारस्थितिमन्त एव ।।७५।। अ- र्थः । विदुप: देहपातानन्तरं कैवल्यनिर्वृतिः, उत देहान्तरप्रातिः सनसुमार: उत्तमज्ञान्यपि स्कन्दरूपलेन प्रादुर्वभूब। एवं दक्षनारदप्रभृतीनां ज्ञानिनामपि देहान्तरप्रासति: दृश्यते। तद्वत् विदुषा वर्तमानदेहपातानन्तर शरीरान्तरमामिरस्त्येत्रेति मासे ज्ञानिनां देहपातानन्तरं शरीरान्तरभासिर्न भवति। 'तस् तावदेव चिर यायत्विमोक्ये, अथ सम्पत्स्ये' इति विश्वमाया- निवर्तनरूपवद्मज्ञानोत्पादकशरीरपातानन्तरं बमभापिश्रवणात्। 'स्पृतिलम्भे सर्वप्रन्थीनां विममोक्ष: (छा. ७-२६-२) इति क्ुनेध। 'तदो यो देवानां मत्यनुध्यत स एव तद्भवत् ततर्पीणा तथा मनुष्याणां (प. १-४-१०) इत्यादिना जानिनां म्रह्माभेदभवणात् च। सनलुमारादानां देहपतानन्तर देहमासिस्तु परमेध्वरेण अधिकारे नियुक्ता: प्रास्ज्ञाना अि अधिकारावसान- पर्यन्तं शरीरसंबन्धयोग्या एवेति न दोष इति। द्वतम् यावदधिकरणम्। (१५५) ओ यावदधिकारमन्रस्पितिराधि कारिकाणाम्। (३१८)

सवयोग्यतानुंसारेण मुकावानन्दमुस्थिति: । शुरुशिष्यवरद्वेय श्ञानिनां तारवम्पता ।। ७६ ।। (३९९)

अ-र्थः । मुक्ती उपासकानां आनन्दतारनम्य ज्ञायते। यथापिकारें सथोम्पतानुगुण्येनेत्यर्थः ।यथा मनुष्येभ्यो गन्धर्वाणां आनन्दविशेषः तेम्दो ऋपीर्णां तेम्यो देवानां तेम्य इन्द्रस्व तस्ादुदन्य तम्माक्रमण इति 'एवसय घनानन्द' इति चतुर्मुसम्यैध शनानन्दोक्ते: अन्यम्प तारनम्योकेय।

पा. ३) ३१

"ज्ञानंचोपासन चैव मुक्तावानन्द एव च। यथाधिकारं देवानां भवत्येवोत्तरीत्तरम् ।।" इति प्रमाणात् घ । नहज्ञानिनां आनन्दे समत्वेशी गुरुशिष्ययोरिच ब्रह्मज्ञानविरोधो न । "नानाविद्या जीवगद्दा विमुक्ती न चव तेषां न्रह्धियां विरोभः। दोषाभावात् गुरुशिष्यादिभावान् लोकेऽपि नामी किसु लेपां विमुक्ते: ।" इति चतुरभत्युक्तेः इनि॥ 11 निखण्डक्ते: यावच्छन्दस्य अवधारणमयः । अवधारणं च परिच्छेदा) योग्यतानुगुण्येन तरतमभाव इति । (मोक्षे) आधिकारिकाणां=स्वस्वयोग्यनानुसरा्यनुप्टानशीलबता ममा-। दीनां, अवस्थिति := आनन्दाद्यनुभवस्यावस्तिः भवति । " आचारे तारतम्याच्च आनन्दे तारतम्यता॥ मुक्ति जञात्वापि विष्युं स्यात शामं भ्रतवा ततोऽधिक्म्। मुक्तो सुखं तत्पठतः ततोप्यधिकमि्यते।। व्यारयातुस्तु समं मुक्ती मुसं नान्यस्व वस्पचित्। ततोधिकं तु देवानां सुर्या व्याख्याकृतो यत:। अक्षप्वन्त: कर्णवन्तस्सखाय: मनोजवेप्वसमा बभूबुः ॥ न समो म्रह्मण: कन्चन मुकावपि कयखन ।11* इत्यादि क्षतिस्मृति- प्रमाणात् यथायोग्यं सृक्तौ तारतम्यता सिद्धपतगेव । इति ॥। क्षरधियांत्वविरोध इत्यादि-अक्षरधियां=वद्यत्ञानिना, 'मोक्षे तारतम्यभावेऽ्रि अविरोघ := विरोधाभावः, सर्वेषां नहमज्ञानित्वान्। सामान्यतद्भावाभ्यां=मात्सर्यादि- दोघाभावोपकार्यो पकारकभावरपमत्त्वाम्या, औपसदवन्-गुरुशिष्यवन; तत् पूर्वोत्त प्रभेयजात तारतम्यादिकं, उक्त-धुतायुक्कम् ।I 'नानाविद्या जोवमह्ाविमुक्ती न चैव तेषां मह्मधियां विरोप: इत्यादि क्षुताविन्यर्थः ॥

अद्वैतम् अक्षराद्यधिकरणम्। (१२०)

अस्धूलमित्यादि निपिद्धधर्मा: सर्वासु विद्यासु विशेपितव्याः । न्रह्माक्षरं सर्वत एव तुल्यं तदकषरत्वादि गुणावरोध: ।७७॥। गुणा निषेधल्याश्य विचिन्त्या मंहणस्तथा। यधानन्दादयो व्रझम धयाने सर्वन्र चिन्तिता: ॥७ ॥ अ-रथः। 'एत्द्र तदक्षरं गार्गि व्रामममा अभिवदन्ति अस्यूलमनम्य- हसमदीर्पमलोहितमस्नेटमच्छायम्' (३-८-८.) 'अथ परा यया तदक्षरमणि- * यथाभिकारं: पथा मोग्यमिलर्य: ॥

३२ मतन्रयसारसंगहे

गम्यते यतददेश्यमग्राह्ममगोत्मवर्ण (मु. १-१-५) इत्यादि श्ुतिपु अक्षरं परं- ज्रमम अस्धूर्त्वादि विशेपित दृदयते। तत्र "आनन्दादय: मधानस्य' इति सर्रेण न्रह्णि यथा विधिरूपाणि विशेषणानि त्र्मज्ञानसिद्धयर्थ चिन्तितानि तद्वत् निषेधरूपाणि विशेषणान्यपि चिन्तयित्तव्यानीत्यशोच्यते। ननु उपनिषदन्तरे पटितविशेषमानां उपनिषदन्तर अथसुपसंह र इति चैन, औपसद चन् तद्वरोध इत्युचम। तदयंक्र ऋ्चिदयागे म ये उपद्यारीयु विहिततु पुरीडारप्रदान मन्त्राणं 'अमवेहोंने वेरधवरं' इत्यादि वावयानां सामवेदोत्पजानामपि याजुर्वेदिक: अ्व. 'सभि: अभिसम्बन्धो भर्वत । पुरोडाशाग्रदानस अध्वयुकतकत्वात्। 'प्रधानासुमारीग अद्वानीति' न्यायान्। तदवत् सर्वविशेपणाना अक्षरवअ्नन्त्-बान प्रयानाक्षरवद्यानुर्वनिनः विधिस्दान गुणान निषे पगुणांद्चोर्भाहृत्य चिन्तनीया इत्यथ:। अत एव 'गुणमर्य व्यतिकमे तदर्थत्वान् ुरूयेन वेदसाम्योग इसे पूर्वकाण्डे (३३-८) उक्तमिति ॥

विशिष्टाद्वतम् अश्वसध्यधिकरणम्। (९६) अक्षरधियांत्वव रोधस्सामान्यतद्जावाय्यामौपसद्वन्दुक्तम्। (३८७) इयदामननात् । (३८८) अक्षरव्रह्मसंवद्धा: अस्धूलत्वादयो गुणाः । परविद्यासु सर्वास ज्ेया मुख्यानुसारतः । ७९ ।। गुणिनो सुख्यता स्मृत्या गुणासतदनुमारिण: । गुणव्यवस्था न स्याच्चेदिययदामननं अ्ुतम् ॥८ ।। अ-र्थः। 'एतटवै, तदक्षरं गार्गि अस्नेहमच्छाय अनमोवाय्बनाकाशम्' इत्यादि वृह्दारण्यके (३-८-८) मुणडके 'अथ भरा यया तद्क्षरमविगम्पते यत्तदनेश्यम्' इत्यादि। अत्र अक्षरविद्यानिष्ठा अस्थूलत्वादिगुणाः सर्व्रद्म- विद्यासु अनुसन्धेया उत तन्रैनेति विशमे ममस्वरूपज्ञानार्थगुणा: द्विविधा वर्तन्ते। निषेधरूपान्च विपिरूपाय्थ। तनोभयविधगुणानामपि, ब्रझ्मस्वरूपा- नुसन्धानयोग्यत्वात् सर्वविद्यासु उपसंहर्तव्या इति।" 'गुणा: प्रधानानुवर्लिनः' इति न्यायात । उपसयांगे साभवेदपठितमन्त्रः प्रधानवाजुर्वदिकाम्वरयुणा उपांशुल्वेनैव पदयते। न तु उच्चैसाम्नेतयुकोधसवरेण। "उगांमु यजुपा" इति न्यायात्। प्रधानानुसारिण: मन्तम्य उच्यस्वरपामार्वाप उपाशुलवेन उचारणय् तद्वत्,

पा. ३] ३३

वर्हिं, सर्वत्रव्यविद्यापु भुणिनः अ्रम्मण: सुख्यत्वान सर्वेपां गुणानां उपसमदारपसा इति चेत्र। इतरव्याइतबहसवरपस्यानुसन्धान यद्गुणजातमपेक्षते तदेव उपसंदर्तव्यं। इतरे गुणास्तु प्रधानानुवर्तिनोपि प्रतिविधं व्यवस्थिता एवं। इति॥

अद्वैतम् इयद्विकरणम्। (१२१) इयदामननात्। (३९३) ऋृतं पिघन्तावि'ति मन्त्र एक: परोहनभ्न्निति तव्विदा सात् । मँव दर्य जीवपरार्थमेव विद्यैक्यमेवेति गुणातुपङ्ग: । ८१ ॥ अ-र्थः । 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समान वृक्ष परिपखजाते' (मु. ३-१-१) 'ऋतं पिनन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्ठी परमे परार्धे' (क. ३-१) इति सुण्डककाठकगत वाक्ययो: अर्यकये विद्यैक्य, तदभावे विद्या- नानात्वमिति विशये एकन एकस्य भोक्तृत्वं दस्पते। अन्यन तु उभयोरि भोक्तृत्वमेय। वेद्यनूपस्य मिद्यमानत्वात् विद्याभेद इति पात्ते विदेकत्वमिति सिद्धान्त: ! सथादि, उभयारपि मन्त्रयो: परमा्मप्रभरणपाठन् वाक्यशोवाच जीवद्वितीय ईधर पतिपादपनो: वेवरुपमेदाभावान्। छनिगो मच्छन्तीति छम्यच्छतिमटणवन् पनिकर्तुमिर मह एकम्य अभिवतोऽि शाह्चर्यात् तं विवन्ताविति परमात्मनः भोक्तृत्वाभावेपि भोकतृत्वमुच्यन इत न भोस्तृत्वं परमान्मनः भवतीति उभमत्र अर्थस्पादिधक्यमेव इति॥।

अद्वतम् अन्तरत्वाधिकरणम् । (१२२) अन्तराभृतग्रामवत् स्वात्मनः । (३९४) अन्यथा मेदानुपयनिरिति चेन्नोपदेशान्तरवत् । (३९५) उपस्तनाम्नश्च कहोलनाम्नः प्रश्नव्वयैऽभ्यास निदर्शनाने। विद्ये विनिन्ने इति मैवमत्र सर्वान्तरात्मव गुरूपदिष्टः ॥८२ ॥ आयृत्तिभेदेडपि व नान्मभेद: यस्तत्वमस्यादिपु दष्ट एव। ममाप्तिरारम्भ इदापि तुल्यों यदेव माक्षादिनि चैक्पवोषान् ।।८३।। अ-र्धः । 'यत्साआदपरीश्ाद्ग य आत्मा सर्वान्तर: (३.३-४-१, ३-५-१) इति वृदतारण्यके उपनकहोत्मभयो: नेरन्नयमअ्रक्षमाधाने बतेते।

३४ मतत्रयसारसंग्रह [अ. ३

तन्न विद्येकतवं उत नानात्वमिति विगये विद्याभ्याससामध्यात् विद्यानानातम्। यथा 'समिधां यजति' इत्याटी यजतिपदाभ्यासात् प्रयाजादिमेद:, तद्वत् अत् विद्याम्यासातं भेद इति मासे समाधानम्। उभयत्र सर्वान्तर एव आत्मा पृष्ः प्रन्युकथ।"को ेवस्सर्वभूलेषु गूढः सर्व- र्यापी सर्षभूतान्तरात्मा।' इति अस्मिन्मन्त्रे समस्तेषु भृतभामेदु एक एव सर्वोन्तर आत्मा आन्नायते। एवमन्योरपि न्राज्यणयोरिति वधयक्यात् विद्यैक्यम्। 'तत्त्वमसि' इति नवहत्वोयुपटेश, रचेनकलो: दृश्यते। तत्र विद्याभेदो न। तद्न् अन उपदेशमेंडकपि विदयेन वे ग्रकने भवन्देवेनि। उभयोरपि प्रश्नप्रतिवचने ममाने एव हरयेरो । यदेव साक्षादिति च एवकारेण विदभ्यबोधाच इनि॥

विशिष्टाद्वैतम् अन्तरत्वाविकरणम्। (९७) अन्तराभृतग्रामवत् स्वात्मनोऽन्यथा भेरानुपपत्तिरितिचेन्नोपदेश- व्यतिहारो विशिंषन्ति हीतस्वत। (३९०) भेदात्। (३८९) सैव हि मत्यादयः । (३९१) यदेव साक्षादिति यच्च साक्षात् विद्ये कहोलेतर मँगृहीते। ऐक्य तयो: प्रश्नतदुत्राभ्यां सर्वान्तरात्माद्युपदेशसाम्यात्।। ८४।। प्रश्न प्रत्युक्तिमेदेऽप सदविध्क्यं यर्थप्यने। ऐतदात्म्यनवाभ्यासादेकोपस्त कहोलयो: ॥। ८५ ॥ अ- र्थः । बृहदारण्यके यत्माक्षादपरोक्षाङ्रम य आन्मा सर्वान्तरः तन्मे व्याचश्य' (बृ. ५-४-१) इत्युपस्तप्रश्स् प्रतिवचन 'यः माणेन प्राणिति स त आतमा सर्वान्तरः' (बृ. ५-४-१) इत्यादि। 'यदेव साक्षा- दपरोक्षाद्वव य आत्मा सर्वान्तरः तन्गे व्याचक्ष्व' (बृ. १-११-१) इति कहोलमशस्य पतिवचन 'योऽगनायापिपासे घोकं मोह जरां सृत्युमत्येति' (३. ५-५-१) तत्र विद्याभेदो अम्ति नवेति चिन्तायां प्श्चम्य ऐक्यरपेपि पूर्वत्र प्राणनादीनां कर्ता 'सः सर्वान्तरान्मा' इति परत्र अगनायापिपासादि- रहित: इति पूर्वव्र जीवात्मा, परत्र परमात्मेति प्रतिमासात् रूपं मिद्यते अतः विघानानात्वमिति पूर्वपक्ष: ।

पा. ३] इयदामननाविकरणम्-द्वतम्

सिद्धान्तस्तु न विद्यामेद:। यत्साक्षादिति प्रक्ार्धस्यय यदेवसाक्षादिति पुनःप्रर्नेन गरनक्यं भासते। प्रतिवचने- भूतपामव-स्वात्मन: सर्वान्तरत्वेनोपवेशन, प्रतिवचनमपि तुल्ममेव। निस्पाधिकनाणितृत्वं परमात्मन एवेति पूर्वसकवान्। 'को ह्येवान्यात् का माज्यान् यदेष आकाश आनन्दो न स्थान इयादि थरवेः। अतः उभयस परमत्मविति पामेदादवियय्यम्। तथा सति दभगल कहीलप्रशने सर्वेशाणिषाणनहेतुत्ागुग: अनुसन्धेयः। उपस्तनापि अशनायापिपासराहित्त्यम्धगुणो अनुसं्धेय इति सव्वियादिवत उपदेश मेवेशपि विद्याजभेदसिव्द: हति॥

ववतम् इयदामननाधिकरणम्। (१५६) ओं इयदामननात् । (80०) ओं अन्तराभूय्यामादिति चेनदुक्तम्। ओं अन्यथाभेदानुपपतिरिति चेन्नोपदेशवत्। (४०२) (४०१)

नामादिभ्यस्तूत्तमलवं आ्रणस परिदवयते । श्रिय विष्णुं विना यणवाच्य: सर्वेक्य: उतमः ॥द६। प्राणावधिकसवेपां तारतर्म्प समीरितम्। अजायतात्मनः प्राणः सत्येनातीति मानतः ॥।८७।। अ-र्थः । छन्दरोग्ये नामोपास्वेत्वारम्य मागोपास्तिपर्यन्त उत्तरोतरं उत्तमत्वमुक्तम्। पाणशब्दवाच्यश्र चतुर्मुखः। तादशमाणात किशिदय: -- नोक्म्। तथाध्यनुमानात् चतुर्मुखस्यापि जनक: उतमः विप्णुरसीति सिद्धान्तात्। पमाणान्तराय भि्य विष्णुं बिना माणशब्दवाच्यः चनुर्मुखः सर्वे ्योऽिकारिभ्यः उत्तम इति श्ुत्यान्रानात इत्यर्थ: ।

३६ मतन्रयसार संअहे [अ.३

इति प्रमाणात् नामवाकूमन: -सफवल्प-चित्त-ध्यान-विज्ञान-चल.अप्र.भप्.तेज-आकार-सर- आशा आाणानामविरेवता:। अत्र अधिकं तु अणुन्यारयाने दषव्यम् ॥1 अन्तराभूत- ग्रामवदिति चेततदुक्तम्=प्राणशब्दवाच्य चतुर्मुरा :- अन्तरा=विष्ुं भियनं ध बिना, भूत- ग्रमवत्-नामाद्याशान्तभूतसमूहवन् स्वोतमयुक्त, अधिकाारिान, इत्यनुमानं न भवति। तदुक्तम्- 'प्राणो वाब सर्वेभ्यो भूयान्' इति. प्राणस्थैव अधिकारिभ्यः उत्तमल्वमुक्कतम्। म्राणाडगुपरि न कश्वनोनम इति अ्रत्यर्थान् तदनुमानें बाधितमित्यर्य ।I अन्ययाभेदानुप- पत्तिरिनि चेन्नोपवेशवन-अन्यथा=पूर्वो क सर्वोक्षम वे भेवानुपपतिरिति चेनु 'आत्मा एपं प्राणो जायत' इनि कुतिसिद्धभेदस्य अनुपपत्तिरिति नंज । उपदेशवन्='एप तु षा अति वदति यस्स्येनातिवदति' इल्युपदेशवत् चतुमुखादमि पुत्पोत्तमस्य विष्योः सिद्त्वन् इत्यथ:। प्राणम्य सर्वोत्तमत्वे प्राणपरमात्मनी एक्यापत्या मेदो न स्यादिति पूर्वरक। सिद्धान्तार्यस्तु 'यस्सत्येनातिवदल' इति प्राणादुपरि सत्यशन्दवाच्यसय विष्णोएतम वं सिद्धमित्यथः। "उतमत्वं हि देवानां मुकावपि हि मानचान्। तेभ्यः पाणस्य तस्माच निल्मुसस्य मे हरेः।" इति प्रमाणात् चतुर्मखादपि नित्यमणहरेरेवोशमत्वम्। नान्यस्य। इति ॥

अर्द्वतम् व्यतिहाराधिकरणम्। (१२३) व्यतिहारो विशिपन्ति हीतरवत्। (३९६) " योडसौ सोऽसो मोडहम सित्यमा"दा जीवो न्अध्यानमुत्कपकृत स्ात् ब्रह्मण्याहुर्जीवद्टार्टि निक्ष्टा मर्य ध्यानायेति मत्यादिवत् सः ॥ ८८ ॥ अ-र्ः। 'तदोर्ह सोडसी, योडमौ सोडरह', 'त्वं वा अहमत्नि भगयो देवते, अह वे त्वमसि' इत्यादि ध्ुतिन परस्परव्यतिहारेग उभयरपा बुद्धि: क्तव्या, एकमपेय या कर्तव्येति संशये चिन्तनाय परस्पर व्यतिद्वारः वर्तन्य एवेनि मिद्धान्तः। इतरवत यथा सर्वात्मन्यप्रभृतयो मुगाः आध्याना- याप्नायन्ते तद्वदित्ययः । अन एव वैदिकाः 'त्यमहमम्मि अह न त्वमगि' इन्सुभयवरूयां मत कुर्षन्ति॥ ननु, उन्कृष्टटष्टिः निरृष्टे वर्तत्या, सा च थ्षेयस्करी हति च न्यायः । जीवन्मनि परमात्महष्टि थेयम्करी भवतु, परमात्मनि जीवर्द्दटिः न प्रेयम्क- रीति कर्थ व्यतिहरिण अयमतिरिति चेत् वचननामाम्यात् उमप्मतिः

पा. ३]

कर्तन्येत्युच्यते। अत्र उभयविधध्यानेपि ऐकात्म्यस्यैय अनेन प्रकारेण अनु- चिन्त्यमानत्ववोधनात् न दोष इति ॥

द्वैतम् व्यतिहाराघिकरपम् । (१५७) ओं व्यतिहारो विशिपन्ति हीरवत्। (४०३) विष्णो: प्राणादुन्मत्वं प्रश्नप्रत्युक्त्यभावतः । नेति चेनातिवादीति सत्यत्रह्मोक्तितस्ततः ॥८९। प्राणाद्भूयोस्ति सत्य चाऽदोभूय इति कल्पनात् । हिरण्यगर्भपर्याय ग्राणादुचमता हरेः ॥ ९० ॥ अ-र्थः। प्राणादपि परमात्मन: उत्तमत्मुक्तम्। तच्चेतरवत् सिद्धया- तीत्याह। 'एप तु वा अतिघदति' इति सत्यातिवादिनः विशेषणमुक्तम्। तस्मात् चतुर्मुखादपि सर्वोतमत्वं विष्णोरवेति 'तेम्यः मराणस्य तसाच नित्य- मुक्तस्य वै हुरे: ।' इति पमाणात् इति। व्यतिहारो विशियन्ति-उन्दोगा: इतरवन्-'याग्वाव नाम्नो भूयमी' त्यादि विशेष- धेन नामादिभ्यो वागादिकमिन प्राणातिवादित: सस्यातिवादिनम्' 'यस्मतयेनातिवदती ति, विशिपन्ति='एष तु वा अतिवदति' इति तु शज्देन व्यावर्तयन्तीलर्य:। व्यतिहारः= अध्याहार: 'अस्ति भगव: प्राणात् भूयः इति 'माणाद्वाव भूयोअतीति' 'तन्मे भवान व्रवीतु' इनि 'सत्यं बाव प्राणाद्भूयः' इति प्रभपरिद्वारयो: सत्वप्करणे कर्तव्य इस्र्येः॥

मतत्रयसारसंग्रह [अ. ३

सिम्मण्डले पुरुपो यश्चार्य दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः' (बृ. ५-५-२) इति विद्या अ्यते। तन सायविद्ये हे उत एकवेति संशये फलभेदात् 'जयतीमाँ लोकान्' (बृ. ५-४-१) 'हन्ति पाप्मान जहाति च' (हृ. ५,५-३-४) इति फलमेदान् मिले इति प्राप्ते फल्दूयमप्यह्ञगतमेवेति अर्थवाद एव उमयोः विद्ययो: । 'द्रव्यगुणसंस्कारकर्ममु फनशुतिर्थवादसस्यात्' इति न्यायाद्। उभयोबिधययोः विधैकयमेवेति गुणोपसंहार: कर्नव्य इति ॥

द्वेतम् सत्याधिकरणम्। (१५८) ओं सैव हि सत्याद्यः । (४०४) श्रद्धानिष्ठाककतिर्ज्ञानं सुखं भूमादयस्तथा। उत्तमास्तत्र मन्तीति न ते विष्णुगुणास्मृताः ॥ ९३।। अ-र्थः । प्राणादुत्तम: छान्दोग्ये न दष्ट इति पूर्वोक्तं न सुज्यते । 'कृतिस्त्वेव विजिज्ञासितव्या' इत्ि नं्यादीनामुपरि दृष्टलात् इत्याक्षेपे समाधानमाह। कृत्यादय: परदेवतायाः स्वरपभृता गुणाः । "नामादिपाणपर्यन्तात यो हि सत्यादिरूपवान्। सर्म नमो भगवते विष्णवे सर्वेसि्णवे।।" "सत्यादा अहमात्मान्ना: यद्गुणास्ममुदीरिता,। तस्मे नमी भगवते सस्मादेव विसुचयते ॥" इति प्रमाणात् ॥ सुनाम, 1 सैव हि मत्यादय :- सत्यादय,-गाय आदि: एपामिति अतद्गुणसवि- ज्ञानो बहुन्ीहि, 'जक्षित्यादयप्पट्' इति पाणिनिसलवन् सत्यशन्दस्य विष्णवर्थकतवस्य पूर्वो कत्वान् तद्विम विज्ञानादिशव्दवाच्या। विज्ञानादय: सव=विष्वास्यपरदेवतैद। नान्ये इत्यर्थ:। नामाविभाणपर्यन्तान् इनि प्रमाणान। सूत्रे सवेति श्रीनिशनिदेश: कृतिनिष्ठाअद्वा इस्यादि स्रीलितशदयाहुत्यस्यश्ततो हछत्वान नदपेक्षया इत्यर्थ:॥

अर्द्वैतम् कामाद्यधिकरणम्। (१२५) कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्य:। (३९८) यस्सत्यकामादि गुणीत्युपास्य: आकाशशायीति स निर्धुणात्मा। तयोर मेदेऽप गुणानुपङ्क: नोपासनार्थ: किमु भृतिबुद्धयै ॥ ९४॥

पा. ३] आदराधिकरणम्-अद्वैतम्

अ-थः। अन्दोग्ये 'एप आत्मे'त्यारम्य (८-१-५) दहू विद्या पटिता। 'स वा एप महानज आला योऽयं विज्ञानमयः माणेपु, य एघो इन्तर्हृदय आकाश: नम्मिन् शेते सर्वस्थ वर्शा' (बृ. ४-४-२२) इत्यादि निर्गुणविद्या पठिता। तघोरैक्येन परम्पर गुणोपसंहार: कर्तव्यः । निर्गुण- विद्यायां गुणोपसंहारे कि फलमिति न शंकनीयम्। निर्गुणव्रह्मण एव विभृतिपदर्शनाय अयमुपसंहारः । नोपासनाय। गुणवद्ध्सैव निर्गुणमिति प्रदर्नायेत्यर्थः ।उमयन्नापि हृदयायतनत्वादि सामान्यात् विदयेस्थमित्यर्थः । यद्यपि दहूविद्या मगुणमेव। चाजसनेयकविया तु 'अत ऊ्ध्व विमोक्षाय मुहि' (बृ. ४-३-१४) 'स एप नेति नेत्यात्मा' (३-०-२६) हत्यादिना निर्गुणमेव व्रम्म कथयति। तथाडपि तम्मणः विभूतिश्दर्मनायेत्युक्तत्वात् उपासनार्थाभावेऽपि तत्रोकत सत्यकामत्वादयः अन्र, अन्यन्नोकत वगित्वादयः तन्र इति परम्परमुपसंदार एव इति ।

अद्वैतम् आदराधिकरणम्। (१२६) आदरादलोयः । (३९९) (४००) मराणाविह्ोन्स्य समादरण भक्तस्य लोपोडपि स होम एव । भक्तं समुदिश्य च होमदष्टः भक्तस्य लोपे न च होम इषः ॥। ९५॥ अ-र्थः । 'तबदूरककं प्रथममागच्छेत् तद्ञोमीय स यां प्रथममाहुति जुदुयात् तां जुहुयात्मागाय साहा' (छा. ५-१९-१) 'य एतदेवं विद्वानमि- होत्र जुक्षेति' (डा. "२४-२) इत्यादि प्रामामिहोनमकरणे मन्त्रपुरम्सरं होमो दृष्टः। तत अनमोजनाभावेडरि अलपर्यावत्य जलेन वा अन्येन द्रव्येण या प्रतिनिधिन्यायेन भोजनं स्वीहन्य तदभमूत: होमः कर्तव्य इति मासे उपम्िते भोजने एव होम विधानात अवभोजनाडभावे होमलोष एव। न प्रातिनिधि- माश्ित्य होम: कर्त्व्य इति ।।

विशिष्टाव्वतम् कामाद्ययिकरणम् । (९८) कामादीतरत्र तत्र वायतनादिभ्यः । (३९२) आदरादलोप: 1 (३९३)

४० मतत्रयसारसंग्रह [अ, ३

कचिच्कामादिगुणाए्टकाद्ि क्वचित् खशायी वशितादि जुंषः । (३९४)

पूर्वत्र कामादिगुणा: प्रतीता: परत्र चेशानसुग्वा गुणास्तु ॥ ९६।। तद्रूपभेदाद्विविर्धन विद्या मैव द्वयोस्साम्यगुण प्रतीते: । सर्वासु विद्यासु गुणर्विशिष्ट ब्रह्मेति कामादिगुमाछ्लोपः । ९७।। अ-र्थः। 'अभ यदिदमलिन् जन्मपुरे बहरं पुण्डरेकें वेश्म दहरो- डस्मिन्नन्तर आकाशस्स्मिन् यदन्तस्तदन्वेषव्यम्' (छा. ८-१-१) इत्यादि। बाजसनेयके 'स वा एप' इत्यारभ्य 'य एथो अन्तर्हृदय आकाशः तसिमन् होते सर्वस्म वशी सर्वस्येशान, इत्यादि (छा. ६-४-२२) तत्र विद्याभेद:, एकत अपहृतपाप्मत्वादिगुणाट्टकविशिष्ट आकाश, उपान्यः, एकल तु. आकाशे झयान: वशित्वादिगुणविशिष्टः उपास्य इति, रूपभेदात प्रतीयत इति पूर्वपक्षे समाधानम् । हृदयायतनत्व-सेतुत्व-वितरणत्वादिमि: उभयक्ष विद्या तुल्येति पत्यमिज्ञायते। वशित्वादयः सत्यसङ्कल्प्तर्मना एवेति सत्यसइल्पमहित- सत्यकाम त्वादिगुणानामपि सद्भावमन्यतावगमयन्ति। अतः रूप न भिघते। ब्रह्मप्राततिरूप च फल्मपि न मिन्नमिति विदयैक्पादुभयत्र उमये गुणाः उप- संहर्तेव्याः । ननु, दहराकाना: एकत परमात्मपर एव, वाजसनेयक आकाशे शयानम्य वशित्वादि गुणश्रवणान्यथानुपपत्त्या परमात्मपरत्व।श्रयणेन वाजसनेय कगता काश- शब्दस्य 'तस्यान्ते सुपिरं सूक्ष्मं' (तै-ना. ११.) इति हृदयान्तर्गत सुपिर- शब्दवाच्य आकाशोजर्थ इति आयतनमेदोस्तीति चेन। उभयन्न सर्वगुणमत्वात् 'भूयसां स्यात् बलीयत््वं' इति मीमांसा न्यायेन हृदयायतनत्वादि वहुगुणाधिवयात् अभिन्नेव विद्येत्यङ्गीकार्या ॥ ननु, 'य इदातमानमनुविदम्नजन्ति, एतांश्र मत्यान् कामान् तेपां सर्वेपु लोकेसु कामचारो भवति (छा. ८-१-५) इत्यादिना पितृलोकसध्वारादि सांसारिकफलश्रवणात् सत्यकामत्वादि गुणा: फलन्वरकामानामेव उपाम्याः न ब्रह्मप्रेप्सोः, निर्गुणमेव ब्रह्म प्राप्यमुच्यते। 'परज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणा- भिनिप्पयते' इत्यादि श्रुतेः इति चेत्र। सगुणमेव न्रद्य, न तु निर्गुग मित्यस कृदुक्तत्वात् सत्यकामत्वादि गुणविशिष्टवभोपासनेनैव सर्वनन्धविनिर्मुनि- पूर्वक स्वस्रूपाविर्भाव इति, लोरसय्ारादिकं च मुकस्य 'सकल्पादेव तच्छते'

पा. ३] कामदधिकरणम्-द्वैतम्

इत्यादिना वक्ष्यमाणरीत्या युक्तमिति। उपास्तिश्व सर्वगुणविशिष्टसयैव । प्रकृतविद्ये अपि सगुणे पवेति सत्यकामत्वादिगुणाः उभयत्रोपसहार्या एवेति॥ द्वैतम् कामद्यधिकरणम्। (१५९) ओ कामादितरत्र तन्न चायतनादिभ्य: । (४०५) ओं आदरादलोप: । (४०६) 4

ओं उपस्थितेस्तद्वचनात् । (४०७) आणादुपरि लक्ष्मीश्चेत् पाठाभाव: कर्थ झुतौ। सदा विष्णोस्समीपस्थाप्युपास्ते विष्णुमादरात् ॥९८॥ प्रकृतिनित्यमुक्तति स्वेच्छया विष्णुवत् क्षितौ। अवतीर्य स्वमक्तानां चन्धमोक्षो करोति सा ।। ९९। 'अ-र्थः। छान्दोग्ये 'नामादि परागपर्पन्तपाठे सत्यपि लक्ष्म्याः माणादुपरि पाटाभाव: जन्मादिशवणच्च कथमित्याक्षेपे लक्ष्मीः स्वेच्छ्या विष्णुस्थाने म्पिल्या अन्यत्र भूग्यादाँ "राघवत्वेऽभवत् सीता रविमणी कृष्णजन्मनि" इत्यादि प्मागात् चहनू अवतारान् करोति। प्राणादुपरि लक्ष्म्या: पाटाभावस्तु संसारयोम्यानामेव तन्र पाठः, इय तु मकतिमन्द्वाच्या लक्ष्मी: नित्यमुक्ता । सर्वदा विष्णुसमीपस्था। विष्णा अधिकपीत्या उपास्तिमपि'करोति। "नामाद्यस्तु बजाधात् मोचकपान् परोपि च। उभयोरभ्यभाघेन यथाव्ययत न तृदितम् ॥ पुती तथा जीवपरो उच्यते किगनेनरत । नोच्यत म तदा तत्व दूय वे समुदाहतम्॥ यथा श्रीर्नितयमुक्तापि प्रामिकामापि सर्वदा। उपास्ते निलसो विशुमेवें भक्तो हरेमेवेन।।" 'दावेर नादि नित्वची' इत्वारभ्य 'एनभाहु: परम' इति गोपवनपल्याद्यः अन प्रमाणमिति।। कमादितरथ तथ चायतनादिम्य:श्री: कमान=रवेच्छया, इतरत=भूम्यादी- अवनरति : आयतनादिभ्य :- सर्वत आयृतनत्वादि सरचान इत्य: । धियः जन्मान भावेन संगाराभावान संसारयोग्य नामाविदु अपाठ इत्यथे: ॥ आदरादलोप-आदरान= विषी भक्वाधिरपात्, तामपः अलोप :- उपागनादेरलोपो युज्यने पलर्य: । उपस्थिते- गाचनार उपस्थिये := भगय सभोपस्तिः, ययनान्-'दावेनी, अनादिनिली, अनान्यिुस्तौ, निजमुश्नी, नितानी, यो्श्प परमो या च मह्नी, रमते स््प्भो परमो रमवे हस्मिन प्रहति:, म्स्चित् दि रमसे परमः, न सस्निन् प्रकति:, अन एवला: परम' इत्फदि धनिषचनार। माया: पर :- परन इमि विसुरिलयः ।।

४२ मतत्रयसारसंग्रहे [अ. ३

अद्वँतमू तनिर्धारणाधिकरणस्। (१२७) तनिधरिणानियमस्तद्दृटे: पृथगध्यप्रतिबन्धः फलम्। (४०१) उद्धीथविद्या नियमेन कर्मव्यपाश्रया नेन्द्रियकामवत् सा। यो वेद यश्चापि न वेद तौ द्ौ कर्मश्रयेने इति वेदवाकयात् ॥१००।। विद्याविहीन च सदेय कर्म वीर्येण युक्त तग्वेव बक्ति। तस्मादुपास्ने: फलमन्यदेव विलम्बरातित्यमिहोच्यतेस्ाः ।१०१।। अ- र्थः। 'ओमित्येतवक्षरमुद्दीथमुपासीत' इन्यादीनि (छा. १-१-१) कर्माझ्ाश्रयाणि विज्ञानानि कर्मसु नियमेन न कर्तव्यानि। 'तेनोमौ कुसतो यश्चे- तदेव वेद, यश्च न वेद (हा. १-१-१७) इति उद्धीथोपासकस्य उद्रीथानु- पासकस्य च कर्मविधानान् । 'आपयिता ह वै कामानां भवति' इति उपा- स्तिफलश्रवणं तु 'दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात्' इतिघत् 'यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवति इति कर्मफलापेक्षया विलम्बराहित्यरूपफलायोपास्ति- विधिरिति मतीयते। वीर्यवत्तरमिति तरम्पत्ययेन कर्मणः सभावतः वीर्यवक्ष- बोधनात्, तरप्पत्ययेन अधिकफलद्योतनाय।

विशिष्टाद्वतम् तन्निर्धारणनियमाविकरणम्। (९९) तन्निर्धारणनिपमसतद्द्ष्टेः पृथग्व्यप्रतिबन्धः फलस्। (३९५) उद्धीथाश्रयकर्मणीह नियमेनोद्गीथविद्या न वा जुह्नाद्याश्रयपर्णनेव नियमेनेत्यं नियम्येत न । गोदोहादियदेव यजियफलादन्यच शैध्यं फलं I प्रोक्तं तत्फलकामुके भवति सा नान्यत्र विद्या श्रुता ।१०२।। अ-थैः । कर्माह्वाश्याणि उपामनानि कर्माह्वल्वेन नियमेन अनु- स्टेयानि। 'वस्य पर्णमया जुहर्भतति न स पाप कोक श्णोति' इत्यन्न जुहा: पूर्णतादिनियमवत् इति प्राप्ते कर्माक्ृत्वेन नोपारानानियम: । 'तेनोभौ कुरुतो यध्चतदेवं पेद, यश्च न वेद'इति (छा. १-१-१०) विदुष इब अवि- दुपोपि कर्मानुप्ठानविधानात्। उपासनाया यदि कर्मित्ं तबा 'सकलाह्गोपसांहारे काम्यं कर्म प्रसिद्धयतीति' अविदुषः कर्मविधानं व्यर्थ स्यात्। कर्मानुपाने च फलसिद्धयमावप्रसहाच । प्रकृतकर्मण: फलमदत्वे सत्यपि मनलकर्मान्तरफलेन

पा. ३] तन्निर्धारणाधिकरणम्- द्वैतम्

विलम्राहित्यरूप वीर्ययत्तरत्वफलार्थ हि कर्मसु उपासना विधीयते। दोहजेन पशुकामस्य अगयेत्' इतियत्। इति।

द्वतम् तनिनिर्धारणाघिकरणम्। (१००) ओं तननिर्धारणार्थनियमस्तट्टष्टेः पृथग्व्यप्रतिबन्धः फलम्। (४०८) श्रवणे मनने ध्यानं न्रयं कार्य सुमुसुभि: ।

तत्वनिश्चय वेदार्थदार्व्याभ्यामितरत् फलम् । प्रतिबन्धाभावरूप न्रहज्ञानस्य गीयते ॥ २०४॥ अ-र्थः। "ओनव्यो मन्तन्यो निविध्यासितत्यः" इत्यादि श्रुतौ पभापरोक्यज्ञाने उपासनं साधनम् 1. तच श्रवगादिना सम्भवतीति किमर्थ-

उपासनकलात मिन्नमेवेति श्रवणादिकमपि अनुप्ठेयमेव । "थन्वा मत्वा तथा ध्याता तदगानविपययी। सेपय व पराणुय लमते मभदर्दनम्॥1" इति नमाणान्।। सुवर्थ:। तमिधरणं व अ्धनियमय एतयोस्गमादार:सविरधारण्यनिसमः। उन्दोकर गूनागि भवनतीति बैपावरणपरिभावया मौन पुंस्चम्। सनिधारणनियम := सत्वविषमनिधम:, अर्धनिमसय ेसवेदाइपैम्प: १ हर फलदयमि भवगमननयो: ।

बन्धवभून अक्ष नगाा यनिपर्ष यायी निवन्यि। अणेन तरन्यानमयो जायने 1 तेनशन- निरशशि: पतनि: नननेन मदयनिमय:। तेन मशमरिश्ययनिरति: फति। उपागनामा: पर्त ममररोसम् ।। अद्वनम् प्रदानाभिकरणम्। (१२८) प्रदानवदेव तदुतस्। (४०२) यतम्रापयायोसचिन्तन नम् विदयेक्यमान द्यादिभेदान । 'राजेशधिराजाय' पधा प्रदाने आणस वायो: मृधगेव निन्ना 120५ तो पेति मपति न मिननमारा पाठादिमेदाव् पृथगेन पियये। उपमन्मेणाप्युपमंहनेव्च विरराक्यभावपि पथस्चनिन्ता ॥१०६ ॥

४८ मतत्रयसार संमहे [अ. ३ इत्या्दि प्रथमान्तपद्वाहुल्यसाहचर्याच्त सर्वत्र प्रथमेति निधीयते। पूर्वानुवाकोकत उपास्ते: कर्मापेक्षया इर्द द्वितीयान्तमित्युक्तं तु न युक्तम्। 'तस्तिन्यदन्तस्त- दुपासितव्यम्' इति उपास्तिगततव्यप्रत्ययेन उपात्त्यपेक्षितकर्मण उक्ततवात् 'अनमिहिते' इत्यधिकृत्य 'कर्मणि द्वितीया' (प. २-३-२) इति सू्रेम 'तिड्' 'कृत्' 'तद्धित' समास' 'निपातेः' कारकार्ये उक्ते प्रथमैव भवति उत्युक्तवात पूर्वानुपाकापेक्षित प्रथमान्त एवात्र निर्विष्ट इति ज्ञायमानत्ाच्च। सर्वविद्योपाम्य निर्धारणार्थन्वे सिद्धे दहूविद्यापि तदन्तर्भतैव्रेति दहरविधा- यामपि नारायण एव उपास्य इति लदुक इष्सिद्वेश । अत्र नारायणशब्दार्थ: पूर्वाचारवरनेन लोकेन संग्रईातः । " अकारार्थीयेव समहमथ महाँ न निचहाः नराणां नित्यानामयगिति नारायणपदम् । यमाद्दास्में काल सकलमपि सर्वत्र सकला- रवस्थाखवाविस्यु: मम सहजकेक्कर्यचिष्यः ।।" इति ॥

न तु नारायणस्येति भवडुक्तिन समीचीनेति चेन। 'कस्त्वं तत्त्वविदस्म वस्तु परम किन्तहिं विष्णुः कथं तत्वेद परतैतिरीयकमुस्वत्रै्यन्तसंदर्शनात्। अन्यास्वर्हि गिरः कर्थ गुणवमादनाह रुद्रः कर्थ तद्दृधया कमुद्धवत्यवतरत्यव्यत्कर्थ नीयताम्।।' "आदं रामायण तत् स न निगमगणः पश्चमे पस्चरात्रे सत्वोपज्ञ पुराणं मनुसुख्मुनिमि: निर्मिंत धर्मनास्तन्। त्यक्तान्यो मूलवेद: कलपरिपटिता चलिकास्तापनीय सँसाट-अ्रह्मचिन्दुपभृतिकमपि नः तत्पर तत्षपर्वे।।' 'आत्मैस्यं देवतैक्र्यं त्रिकसमधिगता तुल्यतैक्यं लयाणां- अन्यतैशर्यमित्याद्यनिपुणरणिती राश्रियन्ते न सन्तः। प्रैय्यन्ने रेककण्ठैः तदनुगुण मनुव्यासमुख्योक्तिमिश्व श्रीमान्नारायणो नः पतिरखिलतन्: मुक्तिदो सुक्तिभोम्य: ।।'

४६् मतत्रयसारसंग्रहे [अ. ३

अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ान्तरपृथक्त्ववट्टष्टश्च तदुक्त्म्। (४०९) न सामान्यादप्युपतव्धेमत्युवन्रहि लोकापतिः। (४१०) परेण च शब्दस्य ताद्विध्य भृयस्त्वाच्चनुवन्या । (४११) मनश्चिदादा मनसा पक्लपता सवतन्त्रविद्योत सवाङ्भृता। स्वत न्त्रविद्येति विनिश्चिनोति लिग्गादिसवः भ्षुतियुक्तिमिश्च।।१०९ अ- र्थः 1 वाजसनेयके 'पटुन्रित्सहस्णि अपश्यत् आत्मनोमीन् अर्कान् मनोमयान् मनश्वितः' इत्यादि । तथैव 'वाक्चित प्राणचितः चत् श्रितः श्रोत्रचितः क्लचितो अभिचितः'इति साम्पदिकाि पृथगामनन्ति वाजसनेयिनः। तत्र एते सतन्त्रा: केवलविद्यातमका उत क्रियानुप्रवेशषिन तच्छेपभृता इति विगये 'तान् हैतान एवं विदे सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्वन्त्यपि सपते' इत्येवं जातीयकानां भूयसां लिज्ानां ऋतुप्रकरणात् वलियस्त्वात् केबलविद्यातमका एवेति नायन्ते। इति॥ दतायुः पुरुपस्य दिनसंख्या पटत्रिमत्सहसाणि (36,000 a) तेपु कर्त्यानां कर्मणां अर्च्यामित्वेन कल्पन, नदवान्तरभूता: मनश्चिवादय इति विपयवाकयार्थसंग्रहः ॥ 'ते हैते विद्याचित एवं' इति शुत्या 'विद्यया तद्ारोहन्ति यत्र कामा: परागताः । न तघ दक्षिणा यन्ति नाविद्वांसस्तपस्तिनः ।''सोऽमृतो भवति' इत्याधै्र विद्याफलमेवोच्यते इति स्वतन्त्नविदा एव एताः इति॥ किश् मानसवदित्युक्ते मनधिदादीनां त्रियाशेपत्वमपि न कल्प्यम्। मृतयुवत् ! यथा 'स वा एप एव मृत्यु', य एप एतस्मन् मण्डले पुरुपः' इति, 'अभिवे मृत्युः' इति च पुरुपस्य व अग्नेश् मृत्युवद्रावातिदेशेऽपि मृत्युगत फरौर्पत्वसंहर्तत्वादिकं सामान्यमेनातिदिश्यते। न तु मृत्युलोक मृलयु- स्थान मृत्युशरीरादिक्मतिदिश्यते। 'सामान्यातिदेशे विशेपानतिदेशः' इति परिमापायां 'आसायां भूतवच्' इति (पा. ३-३-१३२) सूत्रेण नुड इब लडलिटोरपि 'अनचतने लड़', 'परोकषे लिट' इति सूत्रद्येन अनयतनवर भूतकाले विहितयोरषि अतिदेशम्स्ात्। 'आशम्सायां भृतवच्चेति सूत्रे भृतवदित्यतिदेशाव् इत्याक्षिप्य 'सामान्यातिंदेशे विशेषानतिदेश:' इति परि- भायया (१०८) अनयननभूतरूपे विदोषे चिहितयो: लड लिटो: नातिदेशः। अपि तु 'लुइ' (पा. ३-२-११७) इति सूत्रेण केवलभूतार्थविहित लुड एवां- विदेश: आशंगारूपार्थविवक्षायां इति वैयाकरणोंके:। उपमेये उपमानां

प. ३]

विशेषधर्मस्याप्यतिदशो न युज्यते इति। अन्र सामान्य धर्मावच्तिनिमित कार्यातिदेशे संभवति विशेपधर्मावच्छिन्निमित्त कार्यातिदेशो नेति परिभाषार्थ इति ।'अतीतायाः रात्रे: पश्चर्धन आगामिन्याः पूर्वाधेन सहितः दिवस: अद्य- तनः । तद्गिनकाल: अनयतन: इत्यर्थः । एपपव भृनविदोपधर्मः । इरति ॥

विशिष्टाद्वैनम् लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम्। (१०१)

सर्वासु विद्यासु च वेद्य एपः नारायणइशम्भुशिवाक्षसाये: । विशेष्यते छागपशुप्रमाणात् प्राप्नोति दड्ेजपे न दहमात्रे ॥११०॥ सहस्रशीपमित्यादि द्वितीया प्रथमार्थिका । उपासितव्यमित्यत्र ग्रथमा न हि युज्यते । १११ ॥ अ-र्थः। नारायगोपनिपदि 'दद्द विषामम परवेशमभूत यत्पुण्डरीकं पुरमध्य सँक्थं, तन्नापि दहूं गगनं विशोक: तलिन्यदन्तनद्पासितव्यम्, यद्ेदादौ सवरःपोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः, तम्य प्रकृतिलीनम्य य: परम्स महेथरः, इति अनुवाकान्तरं 'सहसगीपे देव विशवाक्षं विश्वशमभुव, विश्वं नारायणं देवं अक्षरं परम प्रभुम्' इत्यादि पठित्या, 'नारायग परो ज्योतिराता- नारायण: पर:' इत्यदि पटितम्। तन्न पूर्वानुवाकान्ते श्रुत दहू विद्याशेपत्वंन उपास्य नारायणरूपदेवताविशेप निर्धारणार्ये 'सहसभीप' इत्यादि वाक्य इत सर्वविद्योपास्य नारायणरूपविशेप निर्धारणार्थ इति संगये मकरणस् दहू विपाप्ममित्युक्तद्दराकागोपान्तिविशोषनिर्धारणार्थ 'सहम शीर्ष देव' इत्यादि इति पूर्वपक्षे भासे सर्वपरविद्योपान्य नारायगरूप विभेषनिर्धारणार्थमेव अय- मनुवाक: इतरपर विशोपान्य रम्भुनिवाक्षरादीननुय 'स ब्रमा, म शिव:, मेन्द्रः' इत्यादिना तेपां नारायगलोनिसप-लिद्वन्यस्चसत्नात्।मकरगान लिगम्य बलीयस्त्यान् !! न च, अ्य 'महसशीप' इत्यनुधावक: पूर्वानुवाकन्नोक उपस्ते: कर्मा- देशन्ात अवापि व्वितीयान्तपदश्रवणान् तेनेर मम्न्धुमद्ति। न गर्वशान्त- गतध्येयविशेपनिर्धारणे समर्थ इति वाच्म्। 'सह्समीप' इत्वादि पदेपु 'व्यत्ययो बहुलं' 'उन्दम्युभयया' 'टष्टनुविधिश्छन्द्रमि' इन्यदि वपाफरग- न्यायान् 'त् नारायण: परः' 'म जभा म शिनः मेन्द्रः सोधाः परमसवराट

४८ मतन्नयसारसंमहे [अ. ३

इत्यादिं प्रथमान्तपद्वाहुल्यसाटनर्यात् सर्वत्र प्रथमेति निध्चीयते। पूर्वानुवाकोक उपास्ते: कमिक्षया इद द्वितीयान्तमितयुकं तुन युक्तम्। 'तम्मिन्यदन्तसत- दुपासिंतव्यम्' इति उपाम्तिगततव्यप्रत्ययेन उपास्त्यपेक्षितकर्मण उकत्वान् 'अनमिहिते' इत्यिकृत्य 'कर्मणि द्वितीया' (पा.२-३-२) इति सूत्रेण 'तिइ' 'कृत' 'तद्ित' समास' 'निपातेः' कारकाये उकते प्रथमेव भवति इत्युक्तत्वात् पूर्वानुवाकापक्षित प्रधमान्त एवात्र निर्दिष्ट इति ज्ञायमानत्वाच्च । नर्वविद्योशस्य निर्धारणार्यत्वे सिद्धे दद्द्विधामि तदन्तर्भूतवेति दहरविद्या- यामपि नारायण एव उपास्य इति ववदुक्त इष्सिद्वेश्व। अत् नारायणशन्दार्थ: पूर्वाचार्घरनेन श्रोकेन संमहीतः । "अकारार्थयिप समहमथ महं न निचहाः नराणां नित्यानामयमिति नारायणपदम्। यमाहारमे कालं सकलममि सर्वत्र सकला- स्वस्धासवाविस्यु: मम सहजकेडर्यविश्यः ।।" इति ॥ ननु व्रह्मसू नार्थप्रकाशक नीलकण्छभाम्म-शिवार्कमणिदोपिका-शिवतत्व-विवेक-

न तु नारापणस्येति भवदुत्तिन समीर्चानेति चेन्न । 'कम्त्वं तत्त्वविदस्ि वस्तु परम किन्तदिं विप्णुः कर्ष

अन्यास्तर्हि गिर: क्थ गुणवशात्राह रूदः क्थ तद्दृध्या कथमुज्जवत्यवतरत्यत्यत्कर्थ नीयताम्।।' "आध रामायणं तत् स च निगमगण: पश्चमं पश्चरात्रें सत्वोपक्ष पुराणं मनुमुखमुनिमि: निर्मित धर्मशास्रम्। त्यक्तान्यो मूलवेद: कपरिपलिता यलिकास्तापनीयं सौगार-ब्रम्मविन्दुभ्रभृतिकमपपि नः तत्परं तत्परत्व ।।' 'आत्मैक्यं देवतैक्य त्रिकरागधिगता सुल्यतैक्य सयाण-

शीमान्ारायणो नः पतिरखितन: मुक्तिदो सुक्तिमोगय: ।'

पा. ३] ४०.

पारम्यप्रतिपादक शास्त्रयुक्तीनां दूपगस्य बहुधाश्षुतत्वात् नारायण एव परतत्वं इत्यन्र न कस्सापि संशयस्संभवति। अपि व आदिशक्कराचार्यप्रभृतिभिः सवकीयशिप्येन्यः नारायणस्मृतिपूर्विका श्रीमुखपत्रिका प्रेम्यत इति सर्वसंपति- पन्नम्। अपि च अद्धैते तालपर्यमित्यभ्युपगच्छतां ज्ञानसरूपे त्रम्मणि शिव- विष्णवादि तारतम्यशह्ैय न संभवति : अत एव #म्रह्मव सर्वमिति यन्मतमस्ति लोके विष्णुद्शवोदहिण इत्यमिदव स्षत्र। सर्व च नथ्यमिति यन्मतमत्र भाति तननैव चोतमनिकृष्ठपदार्यचिन्ता॥"

द्वतम् लिङ्गभ्यस्त्वाधिकरणम् । (१६२)

धृपाप्निहंसम्द्गुम्यः ज्ञावविद्यो जवालतः । गोतमाचार्योपदेशाद्विद्यानान ज्ञायते ततः ॥। ११२ ।। आचार्यादेव विदिता विद्या साधिष्ठमाप्नुयात्। गुरुमसादो बलवान् भूयो लिद्गात्मतीयते ॥११३ ॥ अ- र्थः। साधनपरिकरे सत्यपि आधिकारिकाणां गुस्ममावस्य सत्व एव विद्या सिद्धचतीत्यत्रोच्यते। "गुम्यगादो वलवान न तम्मानू बलवतरम्। तथापि थरणादिध वर्तव्यो मोक्षसिद्ये।।" इति वचनात् 'सत्यकामोह जावालो जवलां मातरमामन्त्रयांचके' (छा. ४-४-१) इत्वारम्य 'तम्मे हैतदेवोवाच अत्र ह न किसन वीयायेति' इत्यन्तं पठितम्। तदर्य: सत्यकाम: गोनमाचार्यसमीपं गता उपनयनादिक कर्तत्यमिति प्रा्थ्प तेन गौतमेन चनुरता: गाः जानलाय संरक्षणार्य दत्वा 'नासहसेगावतय' इत्युक्तवान् वने गोसंरक्षण कुर्वन् वर्षगणे प्रोवास । तम्मिन् समये (सहम- पूर्तर्यनन्तरं) अपभ-अभि-्हस-सुद्गुभि: प्रसन्नः जाघालय बम्मविद्योपदेश: नः । तनः मत्यकन: गोमहभेगमाक आचार्यममीपे गता आचार्य ननाम। तम्मिन् समये गौतमेन, अधविदिव सें भामि, कस्तुम्बें उदिदेग? इति पृष्टः, मनुन्येन्यो अन्ये ममोपदेवा: नासन्। भगवदूहदोन्य आचार्यादेय विया 7

५० मतत्रयसा रसंग्रहे [अ. ३

विदिता, साधिष् प्राप्मति, दति धुनं। अतः पुनः मे उपदेश कुचिति जावालेन परार्थित, गौतभः तस्मे जावालाय पूर्व ऋपमायुविष्टमेव पुनरपदिश्य अन्न किव्वन चीयायेतयुवा। एतेन वृतान्तेन गुरुमसादस्यव विद्यासाधकतमत्वं दष्टमित्यर्थ: । मृनाय,। तत्-गुम्पमनन्वं, चलीय -अनिन्रयेन वलवन्, किन् मूयस्थान्= गुवंतुमदयावत्यतपकपमाण परिताना बहुत्वदर्शनत्, नदापे=अ्वणमनननिदिष्यासना दिम्मममि सम्पावनीयमिति भेष: । "वायु: ऋपमरपस्मन मिर्टगधनुमुसः । मट्गुरुपश वरणः सखवालाम चोचिरे ।।" दृति छान्दोग्यवचनान, ते्य उपदिएब बिद्या वलपतीति।

विमिष्टा्द्वतम् पूर्वविकल्पाधिकरणम्। (१०२) पूर्वविकल्प: प्रकर्णात्सात् क्रिया मानसवत् । अतिदेशाच। (३९५) (३९९) विद्यय तु निर्धारणाद्दशेनाथ्। श्ुत्यादिघलीयरत्वाच् न पाय। । (४०१) (008)

अनुपन्धादिभ्य: प्रज्ञान्तरपृथपत्नपद्दषृथ्च तदुक्तम्। (४०२) न सामान्यादध्युक्लव्वमृत्युवनहि लोकापचि: । (४०३) परेण च शव्दस्त्र सादिध्यं भूयस्त्वाचतुबन्धा । (४०४) कतों यथा मानसिकग्रहादि तथा मन्चित्प्मुखानयर्च। कर्माक्भृता न तु वीपवानं फले शुरं यागफलात् पृथक् हि ।११४।। दद्रादिविद्या प्रथगे विद्या अत्यादिना जायत सवमेते। एते हि विद्या चित्र एकमादि भुत्यादिना ज्ञानगया सतन्त्रा: !११५।। पटविशच सहस्राणि नरायुर्दिवसा नृभि: । सापादिकाप्रिस्पेण चिन्त्या इत्यत्र पव्यते ॥ ११६ ।। अतो विद्याथयसत्वेने न फ्रतोरत्र संभव: । अग्न्यङ्गकत्मभूयसत्वादिद पाठइव युज्यते ॥ ११७॥ अ- र्थः। अशिरहम्य 'मनशितो वाक्चित पागचितः चश्षुधिनः' इत्यादय, पटिता। एवं विद्यामया उन कलनुपवेशेन कियामया इनि संभये इषकचितस्याम्ने: समीपशाटात् कयनुमनेवेन कियास्प:। पथा दानमाहे

पा. ३] ५१

मानसग्रहस्य मनोनिप्पाद्य ग्रहण-आसादन-स्तोत्र-शख-प्रत्याहरण-मक्षणत्ेन कल्पितस्य विद्यारपरयार्षि ऋत्वङ्गमूतत्त्व, तद्रत् मनसा यागसंपादन मानसगह्दः। ग्रहणं नाम सोमरसम्य पात्रे ग्रहणं, आसाट्न, स्थापन, प्त्याहरण हुतशोपस्या- हरणं इत्यादि पूर्वमोमांसायां प्रसिद्धम्। 'पटतरिशतसहसाण्यमगोर्का: तेया- मेकेक एव तावान् यावानसौ पूर्वः' इति भुत्या इपकचितस्याग्ने: यायतलं ताबत् फलं मनशिदादीनां इत्यादिदेशाच मनधिदादय: ऋताभृताः कियारुप म्वेति आपे 'विद्यानित एव' इति अवधारणेन सतन्त्रो विद्यामयः कतुरिति प्तीयते। श्रुतिलिकवाघयैश् 'ते है ते विच्याचित पव' इंते थुतिः, तान् हैतान् एवं विदे सर्वदा सर्वाणि भूानि चिन्वन्त्य मपते' इति लिग्रम्, 'एवं विदे चिन्वन्ती'ति वाक्यं एवं विदे विदामाय मगुमते जामते सपते च सर्वाणि भूतानि चिन्वन्तीत्यर्थः । सर्वमृत्तकर्ुक मनोव्यापारा: विद्यावरपुरूप- शेपमृता भर्वन्ति इत्यथे: । यथा दहादिविा क्रियामयात् कतोः पृथमन्रेति श्रुत्यादिभिरनगम्यते तद्वस् । 'सामान्यातिदेशे विरोपानतिदेश.' इति वैदाकरणन्यायात्, 'स एय एव मृत्युः, 'य एप एतलिनू मण्डले पुरुषः' इत्यादिपु अतिदेशम्पले आदित्यमण्डलस्थपुरुषे सृयोरतिदेशऽपि सहर्तत्वादि सामान्यधर्मस्यवातिदेश: अभ्युपगम्यते, मृत्युवदिति तहकापते: तदेशप्राप्तेरपि अतिदेशो न हस्यते, तद्धत् 'यावानसौ पूर्वः' इति इष्टकचिताग्नेरिव मनशिदादिपु चित्यामिवद्ववा- तिदेशेऽषि इषकाचिताने: यत् फलं, तत्कल मनधिदार्दीनामपि मवतीति फलसामान्यातिदेश एव अनाभ्युकाम्यते। न तु इषकचिदामिनिए्ट करिगा- मत्मपि। उत्तरवाकयेन च सवतन्नाः विद्यापय एव मनशिदादय इति ज्ञायन्ते। केक्लोपास्तिपकरणे पठितळ इमाः किमर्य चित्यागिसमीये पटिता इति चेत्, जव काल्पनिकानां अन्यद्वानां भूयरचात् रह पटिता इति॥

दवतम् पूर्वविकत्पाधिकरणम् । (१६३) ओं पूर्वविकल्पः प्रकरणात्सात्कियामानसवद् । (४११) ऑ अतिदेशाच। (४१२) सुख्यदंश प्राप्ोऽपि प्रातग्वेत् गुरुरुतम: । वसादपि जेयमेव कामतो ध्यानवदगुरु ॥११८।।

५२ मतत्रयसारसंग्रहे [अ. ३

समोत्तमाचार्ययोश्च आपयोरतिदेशतः । उपचारस, करणात् स्वीकार्यो गुरुरुतमः ॥.११९॥ अ-र्थः । एकसमाद्गुरोः अभ्यज्ञानं मातोऽपि अन्यो गुरु: यहच्छमा आगतशचेत् तयोरि नमस्कारादिकं कर्तव्यम्। पूर्वस्मादुरो: पश्रादागतो गुरु रुत्तमश्चेत् तस्मावषि त्रह्मज्ञानं सम्पादनीयम्। सत्यकामकलायां ऋपभादि- गुरूपदिषोपि स्कीयादुतमाचार्यात् पुनरपि त्रह्मज्ञानं संपादित सत्यकामेनेति। 'व्रश्मोपास, व्रझ्मोपचरख, तच्छृणुदि, तत्त्वामवतु' इत्यादि श्रुत्या उत्तमुरोरपि नमस्कारादिकं कृत्वा ब्रह्मज्ञान सपादनीयनित्युक्तेश्र ।। मूत्राथ: । प्रकरणान्=प्रवर्ेण ज्ञानसाधनगपेक्ष्य, पूर्वविकल्प := पूर्वगुरुविपये विकल्प:, कियामानसवन् =- समानफलकध्यानविपये पूर्वध्यानं विहाय स्वेच्छया ध्यानान्तरस्वीकर इव अन्यगुरु: स्वमगेव प्राप्तदचेत्, विकत्प := पूर्वगुरोरनुप्षया वा स्वेच्छया वा र्वीकार्य इत्यर्थ:। न तु स्वीकार्य एवेति नियमः। अधमश्चेन स्वीकार्य., उत्तमर्चेन ग्राम: पुर्वगुरो: अनुज्ञां विनापि स्वीकार्य इत्यर्थ:। अतिदेशाच=पृ्वगुरविषये यादृशोपचारा- दिके तादश प्राप्तगुरावषि कर्तव्यमिति व्रह्मोपास्वेत्वादि भ्रती अतिंदेशाभ । इति ॥।

द्वैतम् विद्याघिकरणम् । (१६४) ओ विद्यैव तु निर्धारणात्। ओं दर्शनाच । (४१३) (४१४) विद्येव मोक्षकरणं 'नान्य: पन्था' इति श्रुने: । आपरोक्ष्यं ज्ञानमेतद्द्ृष्टा तं सुच्यते श्रुतेः ॥१२०॥ इतीति देप: अ- र्थः । 'कर्मणैव हि संसिद्धि आस्थिता जनकादय:' इत्यादिना मोक्षसाधनं कर्मेत्याक्षेप, समाधानं, 'तमेत विदित्वा अतिमृत्युमेति नान्य: पन्था विद्यतेजयनाय' इत्यादिना ज्ञानादन्यस्य मोक्षसाधनत्वनिपेधात्। विधव मोक्ष साधनमिसुक्तेश्र विद्येव मोक्षसाधनम्। "सर्वान् परो माययाऽयं सिनीते, दृष्ट्रव सें मुच्यते नापरेण" इति काणिक्शुतेः । विद्याकेवलं मोक्षसाधनं न, अपि तु आपरोक्ष्यज्ञानमेव ।] सूत्रार्थ: । विद्येव तु निर्धारणात्-विद्य-बह्मज्ञानमेव मोक्षसाधन न कर्मादि। निर्धारणाल्-"तमेवं विदित्वा" "नान्यः पन्था" इत्यादि श्रुतिभ्यो निर्धारणात् ॥ वर्दनाथदर्दनं थ= अपरोक्षज्ञानमपि मोक्षसाधनं इत्यर्थः । ब्रझजान आपरोकष्यद्वारा मोकसाधनमित्यर्य: ॥

पा. ३] श्ुत्यधिकरणम्-द्वैतम् ५३

द्वैतम् श्रुत्यधिकरणम्। (१६५) ओं श्रुत्यादिघलीयस्त्वाच्च न घाघः । (४१५) 'कर्मणच' 'तमेवे'ति तुल्यमेयावधारणम् । श्रुत्यादीनां चलीयरत्वात् ज्ञानमेव विमुक्तिदम् ॥ १२१ ॥ भ्ुत्या स्मृतेर्न वादोऽड ख्वायोगस निषेधतः । कर्मयोगश्च नोक्षातिशषार्थों न च वाध्यते ॥१२२॥। अ-र्थः । स्मृतौ कर्मण एव मोक्षसाधनत्वमतीतिः। श्रुतौ "तमेव विदित्वा" इति यज्ञमानम्यैद नोक्षसाधनत्वप्रतीतिः । तयोर्विरोधे कस्य आवल्यमिति चेत् "न कर्ममि:, न धनेः, नैव चान्यै: पश्येत्सुख, तेन तत्वं ्रवीहि, इन्दरोऽधमेधान् शतमिष्टापि राजा न्माणभीडयें समुवाचोपसन्ः"इति इन्द्र ब्रह्मण संवादात्, "कर्मणा बध्यते जन्तुः विद्यया च विमुच्यते" रत्यादिना विद्याया एव मोक्षसाधनत्वप्रतीतेः । तहि श्रुत्या स्मृते: बाधसस्यान इति चेन्न, "कर्मणैव" इत्येवकारेण सायोगत्यतच्छेद एवं ।। मृताई: । अत्वादिवलीयस्त्वाच न बाघ :- ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनतवेऽ, वाप := क्मणवेति स्मृतिविरोध:, ननास्ति, भत्यादिवलीयस्त्वान्-'तगेत विदित्वा' इत्वादि श्रतिवलीयत्चान। कर्मणनेलन एववारस्य " विशेषणविशोष्याम्या कियया व समन्वितः । अयोंग योगमपरे: अवन्तायोगमेव च। व्यवचिछिनत्तिथर्मस्य निपातोव्यतिरेकतः ।।" इति त्रिविधार्थवेि अल स्वायोगमेव पम्मेगम्बन्धाभावमेव व्पवच्छिनति, न ते अन्य- योगं-ज्ञानसाधनारवं व्यवरिछनतति इत्पर्यः ॥

द्वैतम् अनुधन्धाघिकरणम् । (११६) ओ अनुबन्धादिभ्यः । (४१६) गुरुपमाद्थ्रवणप्रमुखें मोक्षसाधनम् । तथा मक्तिक्शमादिच्च मोछसाधनमिप्यते ॥ १२३॥ अ-र्थः। अभसाक्षाःकारकरणं पूर्तो क्गुरपसादभ वमनादि कं केवल नृ। अपि व

५४ मतन्रयसार संग्रहे अ. ३

"भक्तिविष्णा गुरौ चैव गुरोनित्यप्रसन्नतां । दद्याच्छमदमादिश्च केन चैते गुणाः पुनः ॥ तस्सरे: दर्शन विष्णो श्रवणदिकृतं भचेत् ॥" इति नारायणतन्न्र- वचनेन "मान्तोदान्त उपरतग्तितिश्षुः" इत्यादि श्रुत्या च शमदमादिथ् अपरोक्षजानसाधनमिति ॥

सनादिभि अपरोक्षज्ञान गम्भवने । इति ॥।

द्वैतम् प्रााधिकरणम्। (१६७) ओं प्राज्ञान्तरप्रथवत्ववद्दृव्टिश्च तदुक्तम्। (४१७)

तार्तम्यं युक्तमेव ह्यन्तर्द्वषय इति श्रुवेः ॥ १२४ ॥ अ-थैः। उपासनानां यथा भेदः तथा नलदर्वीनेऽपि भेदस्सभवति। "अन्तर्दृष्टय" इत्यारभ्य "देचा वा सर्वदृष्टयः, तेपु चोदरोत्तरं, आब्रह्मणो अन्येपु यथा योगं यथा ह्वयाचार्या आचक्षत" इति कमदभ्ुतेः । इति । सूवा्थ.। प्राज्ञान्तरष्टपकत्वनत्-अविच्छिनपरोक्षसततु ध्यानाना प्रजानतराणा पृथकत्ववन् : नानात्वधन्, दृष्टिथ=वन्नदर्शनमपि, पृथक्=ना्नाविधा-अधिकारिभेदेन तारतम्योपेता च। नन्=अमद्दननानावं, उक्तम्-'अन्तदषयो बि्दृश्ट्यो अवतारदृष्टयः सर्वदषय: इति क्षतेः। "दष्टयवह्यननाराणा सुच्यन्ते केचिदससा।

"तेपा विशेषमाचार्यो घेति सर्वज्ना गतः ॥" रत्यध्यात्मे चोकमित्यर्थः ॥

द्वतम् न सामान्याधिकरणम् 1 (१६८) ओं न सामान्यादप्युपलब्धर्मृत्युवनहि लोकापचि:। (४१८) साक्षात्काराच रामादेः न मुक्तिजोनिनां स्मृता। स्वात्मार्हेदर्शनान्मुक्ति: न महल्ाकलामतः ॥। १२५।। अ-रथेः। रामकृष्णाघनतारदर्गनमात्रेण न मुक्ः।यथा साधारण- मरणानन्तरं सुक्त्यभाववत। महर्लोकादि प्राप्तिमानं च न मुक्तिः । अपि तु स्वयोग्या पत्मदर्शनादेव मुक्तीत्यर्य.।

पा. ३]

"शुच्यते नाल सन्टेदो दृष्टषा तु सवान्मगोगगया ॥" "दर्शनेनात्मयोग्येन सुक्तिर्नान्यिन वेनचिन् ।1" इति प्रमाणान ॥ सूतार्थ: न सामान्यादिव्यादि-गामान्यान-सर्वरवधारणान् रामहणादि विषयर- साक्षात्कारान्, न= मुविनि:। मृत्युवत्= साधारणमरणानन्तर सुक्तिमाववन। किन्तु उपलब्धेर्हि=स्रार्ई विम्वापरोक्ष्परुपविदोपािव मुक्तिः। अवना:यु्कगणपूर्वकमरणविशेषा नन्तरमेव मुक्ति:। न लोकापत्ति := महल्ोंका दिमाप्तिमावं न मुस्तिरिलयथः। राम हणादि

द्वनम् परेणाधिकरणम्। (१६९) ओ परेण च अन्दस्य तादिध्यं भूयस्त्वाचनुवन्घः । (४१५) भूयो भकत्या परेणव पह्मद्शनससभक: । तस्पैप आत्मा विजने भक्तिरवरैनमित्यतः ॥१२६।। अ-र्थः । भक्तिरेव न्रम्मसाक्षातकारहेतुरिति शुतेः कव परमान्मदर्शनं मुक्तिसाधनमिति चेत् परमातेव मुस्य साधनन्। मत्िस्तु अन्तरमाधनत्वेन उच्यते। "भक्निन्धः परमो निष्णु तयदन बसष नर्वदू। तथव ददनं यात: म्रदपान मेमेनयाः ।।" "सनेहानुबन्धो यन्नरेनन् बदुमानपुरस्गर: । भक्तिरित्युच्यने मैव चरण परमीशितु. ।" इन प्रमाणत् 'तस्यय आम्मा विशते मसयाम' इने भ्रतेध परमामेव समनम्प नहिरति पन्या तारण भरला एनं सपसं नवतीलगेः ।।

शन्दस्यन्गन्दार-सतदवायः यनते पक्तु विज्ञान् सग्यप अामा विवते अमयन नि

अद्वतम् ऐकात््याधिकर्पम् । (१३०) एक आन्मनरशरीर भावान । (४१२) व्यतिरेकसतद्धावा भाविन्वाण नपकन्धिरन। (४१३) भ्वारिनेजोमरनां न सल्ान् चैनन्यमनिमदिगदयय । स्धुलोहमादिन्यवारटट्टे: आन्मा नर्गर तृ न चानिग्किम् ।।२५।।

५६ मतत्रयसारसंग्रह्े [अ. ३

ममैव देहोयमिति प्रतीते: सङ्गातरुपे च महीरुहादौ। चैतन्पराहित्यधिया शरीराव आत्मातिरिक्तो न स देहधर्मी ॥१२८। चार्वाकपक्षोयमसत्यलाप: वर्णाश्रमाचारविरुद्वादी। अत्यन्तवाद्योऽयि च नारकीति 'यज्ञायुधी ति श्रुतिरेव वक् ॥१२९। रूपादयो देहधर्मा: यावदुरदेहं चकासति । मृतस्व देहसत्वेऽपी प्राणचेषा न दृश्यते ॥ १३०।। चन्नार्येव हि तत्वानि तन्मने नान्पदिप्यते ।, चनन्यस्व जनिसम्मादस्तिचेत्खमतच्युतिः ॥ १३१॥। रूपादिवद्देहधर्मे चैतन्ये रूपतुल्यता । स्वरूपं परसपं वा ग्रहीतुं शक्नुयाल तत् ॥ १३२ ।। अ-थः । इदानीं देहातिरिक: आत्मा अस्ति वा नवेति विनार्यते। यद्यपि देहातिरिकस्थिर आत्मा इति अनभ्युपगमे पूर्वमीमांसादि सर्व शार्ख व्यये सात्। अतः आत्मविचार: पूर्वमेव कर्तव्यः। स च कृत एवेति तादशा- मशोधनं नरीरकमीमांसायां कियत इति अय विचारः न युक्त इति। तथापि भगवता उपवर्षेण प्रथमे तन्त्रे "आलात्तित्वामिधानमसकौ शारीरके एव वक्ष्यामः इत्युक्तत्वात् अस्मिन् शास्े मध्ये रत्नपेटिकायां र्नमिच आन्मविचार: व्यासा- र्येंण कृत इति युक्तो विचारः । तथाहि शरीराद्यतिरिक्तो आतमा न। किण्वादिम्यो मदशक्तिवत् मृतचतुष्टयसङ्वात एव चैतन्यारमना परिणमते अत एव स्थूलोडइमित्यादि व्यवहार, नम्मान्तमेव शरीरं, "त्यान्यं सुखं विषयसङ्गमजन्मपुंमां दुःखोपसष्टमिति मूरखेविचारणैपा । न्रीहीन् जिहासति सितोत्तमतण्ड्ुलाडथान् को नाम भो: तुपकणोपहितान् हितार्यी ॥" इत्यादियत् कौकिकसुखम्यस्त्वे अत्पश्रमसद्गानः न दोपाय। "न सर्गो नापवर्गो वा नैवाता पारलौकिक: । यावजीवेत् मुखं जीवेत् ऋणं कृत्ा घृतं पिन्र ।।" इंत्यादिना देह एवाता, देहनाशो मोक्ष:, अत एव कम्वमहर्गेराधमे सतन्मतसथा शिप्या: बहवस्गन्तीति ज्ञायते । दशरथ रामादि सदसपि चार्वाकमतनिरा: जावालिगमृतय: सन्तीति च क्षयन्ते। अतः वेदान्तविचारों न कर्नव्य इति।

.पा. ३] 4 .५७

तरदरपि "एक आत्मन: श्रीर भावात्" इत्याक्षिप्य "स्यतिरेक" दति सूत्रेण समाधीयते। "न भूमिन तोय न तेजी न वायु न सें नेन्दिर्य वा न तेषां समृहः । अनेकरान्तिक्वान् सुमत्ये कसिद: तदेकोअवशिश्ठस्शय: केवन्द्रोऽदम् ।।" ेहः नसत्मा। देहधमवेलक्षण्यान्: भूतवनुष्यमद्वातजन्यत्वे वैनन्यन्य एक शरीरे भन- चतुधट्यसत्वत् प्रत्यणु अनेक वेतन्योपलन्धिन्रसद्वान् स्वापाद्यनन्तरं मम शरीर स्वमिति व्य तिरेकनिर्दशास म्मरणाद्यनुपपत्तेय आत्मा स्थिर: निल्य: अन्तीति सर्वशासत्र लौविकादि सिद्ध: इतर्षे:। तदुयुक्तस्सर्वा अपि सज्यभिचाश एवेंन शाश्रानारम्प तन्मस बहुथा दषिनत्वात तन्मतनिश्टनां नरकम्राप्तिरेवेनि बहुभिगक्तवात् तन्मतमु कनिरास: नेह तन्यते। शेवरभाष्ये 'औपत्तिकस्तु शब्द्व्यार्वैन' दनि सने 'सत्तायुधी यजमान: सर्ग लोकं अज्सा याति' दनि अलर्थविचारकाने आानमालीनि उपनिषद्वारा निर्णीय वासं प्रवृतमित्युकम् अत एवं "द््वाह नास्तिकधनिराकरिणणु- आात्मास्निता भाष्यकदनाकला । दृदत्वमेतद्विपयस्तु घोधः प्रयाति वेदान्तनिषेवणेन ॥ इव्यभिनोव्तं सतकन दनि॥

विशिष्टाद्वतम् अरीरेभावाधिकरणम्। (१०३) एक आत्मनशशरीरे भाजात् । व्यतिरेकस्तन्वावमावित्याव तुपलब्धियत्। (४०६) (४०५)

ज्ञाउत्वकतृत्वपुणोयमात्मा वितृतपाष्मादि गुणोऽनुचिन्त्यः । यथाक्रतुन्यायत एप आत्मा निर्धतपप्मादिगुणस्तु चिन्त्य: ।।१३३ अ-र्थः। वरम्मविद्यास उपास्यमओ्नोपासकजीवोपासनस्वरूपादिकं च ब्रह्मजिज्ञासेत्याय्य सूत एव नहमसन्वन्धिनिज्ञासा इत्यपतीते: जिज्ञास्यमुक्तम्। तत्र वम्सरूपशोधन, उपासनान्वरूपशोधन न कृतम्। इनानी उपासक- सरपशोधनं कियते। तथाहि उपासकोडयं पत्यगात्मा जाता, कर्ता, भोत्ता, इह्ामुवसध्ारक्षमः अनुसन्धेयः, उत मजापतिवाक्योदितापहत्तपाप्मादिस्वरूपः इति विसये शरारे वर्तमानस्योपासकस्य ताद्दयमेव सरूपमनुसन्धेयमिति प्राप्ते मोक्षे उपास- कम्य यादभरूपाविर्भावः अपहतपाष्त्वादिक: स एवोपसनाकाले अनुसन्धेयः । 'यधाकतुरस्मिन्लोके पुरुषो भवति तथतः मेत्य भवति' इति यथोपामन पासे: भरमाणत्वात्। परमान्मोपासनेऽपि प्रत्यगात्मशरीरस्वेन उपास्य इन्यमवद्दुत्ते: चित्रचिद्विशिष्टमेव ऋमसरपमिति सिद्धान्तात्, सामतरूपचिन्तने आषि- भाविप्यदपहृतपाष्मन्वादिगुणकः परमाल्मगरीरोज्टं इत्येव चिन्त इत्यर्थ: 00

५८ मतनयसारसंभह्े [अ. ३

उपासनाकाले वद्धसरूपस्यैव वर्तमानव्यात् तथा उपासने तथैत्र माप्त्या- पचे: यथा सकलकल्यागगुणोपेतः परमात्मा उपासः तथा सत्यत्-ज्ञानाल- आनन्दत्वामत्वाणुत्व-शेपत्वापहृतपाम्मतवा दिगुणकः प्रत्यगात्मा उपास्य इति॥

उवंतम् एकाधिकरणम्। (१७०) ओं एक आत्मनश्शरीरे भावात। ओ व्यतिरें कस्तद्भातभावित्ान्रतुपलन्धियत्।, (४२१) (४२०) .

• सुग्री वडचार्जुनश्चोमों सूर्येन्द्रांया वषि क्षितौ । कर्मावसाने तत्पित्रोरैक्यमाप्नुयुरंशिनोः ।१३४ ।। अंशञांशिज्ञानसुखयो: भेदसच्वेऽपि कर्मणा । उपासनादिभोगाच पुनरक्यं न दुष्मति ॥१३५॥ अ-थैः। सर्याशी सुगावः, इन्द्रांश अर्जुनः, इत्यादि पुराणेु श्रयते। तल अंगानां अनादियोग्यता नासीति उपासनादिकं न तेपामिति पूर्वपक्षे अंगांगिनो: एकलमेव। अशिकर्मविनिर्मिते शरीर एव अंशस्य भावात् अंशस्याप्यनादिसिद्धत्वेन उपासनायोग्यताया अपिे अनादिसिद्धत्वात् अंश- जीवैरम्युपारान कार्यगेव । अंमांशिनो: ज्ञानमुखादिमेदस्य दषत्ात् अंशां- शिनो: भेद एव । 'अशिनस्तु पृथक जाताः अंशास्तस्येव कर्मणा । पुनरैक्य प्रपद्यन्ते नात् कार्या विचारण II' इति ॥ सूनार्थ: 1 एकात्मे यादि-आतमन-अंग्ांशिनो, एक= ऐक्यमेव। शरीरे= अंशशरीर, भावात् =अंशस्य तदभिमानित्वेन स्थितेः। आत्मन इत्येकवननेऽपि आवृत्ति विपरिणामादिना पष्टी द्विवचनमाशरितम्। अंशम्याप्यनादिसिद्धत्वेन उपासनस्यापि अनादि- योग्यतापेक्ष वं वनेत इति भाव। व्यतिरेके्यादि-उपलन्धिवन्=अंशांशिनीपयो: जानमुपादाविव व्यतिरेक, न= स्वहपमेदो अंभात्मन: न, तद्वावभानित्वान्-तद्वावः= अंशांशिभाव:, तद्ावस्य=उपासनाजन्यफलस्, भाविचान्=अनुभविनृत्वात इत्यर्थः। ज्ञानमुसादिविपये भेदस्त विण्णोर चिन्त्यश कत्मा उपपन्र इति।

अद्वतम् अङ्गावयद्धाधिकरणम्। (१३१) अङ्गावन्द्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम्। (४१४) मन्त्रादिवट्वा विरोध: । (४१५) अङ्गाश्रगोद्वीथविचिन्तनादि वेदेप दष्ट प्रतिवेद्मेपा। क्षत्या सदेशस्य च वाध उक्त: सर्वासु शाखास समेव चिन्ना ॥१३६।।

पा. ३] ५९

अ-र्थः। 'ओगित्येतवक्षरमुद्गीथमुपासीत' (छा. १-१-१) 'लोकेपु पञ्चविष सामोपासीत' (छा. २-२-१) इत्येवमाद्याः कर्मानावतद्धा: उद्धीथी- पास्तय: प्रतिवेदं मतिशास च सरादिभेदेन पठिताः। तत्र सशाख गतेपु उद्धीथादिपु उपास्तय:, उतान्यशासागतेप्वप्युपासतय इति चिन्तायां सनिकृष्टेन समानदेशस्थितेन स्वशास्रागतविशेषेण उपास्याकांक्षादिनिव्ृत्तेः स्वशाखागत- कर्मस्वेव स्वशासतागतोत्षीथोपासतय इति मरासे, सर्वश्ाखवासनुवर्तेरन, उद्गीथादि श्रुतिविशेषात्। स्थानप्रमाणापेक्षय्रा 'उद्ीतमुपासीत' इत्य क्षत्यादर्वलीय त्वात्। किश्व वेदान्तरोत्पन्न कर्मणां गुणानां मन्त्राणां च वेदान्तरेपु अभ्युपगम इव उपास्तयोऽपि सर्वत्र अनुवर्तेरत्रिति ॥

विशिष्टाद्वैतम् अङ्गावयद्वाधिकरणम्। (१०४) अङ्गावतद्धास्तु न शास्त्रासु हि प्रतिवेद्म् । (४०७) मन्त्रादिवद्वा विरोध: । (४०८) उद्धीथमोमुक्त्थमुपासितव्यं इत्यादि वेदेपु विभिननमेव । उपास्य उद्गीथ इति श्रुतेहिं समानदेशस विदाध इषः ॥१३७ ध्रुत्यन्तरे दष्टमन्त्र: यथा यागेपु सजते। सामान्योद्गीथचिन्तेयं सम्वध्येत त्रयीष्वि ॥१३८। अ-र्थः । 'ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत' इत्यादि कल्वङ्गाथयाः उपासना: सर्ववेदान्तप्रत्ययन्यायेन प्रतिवेद प्रतिशाखं व्यवस्थां हित्वा सर्वासु शाखासु सम्बध्येरन्, सर्वासु शाखासु कतोरेकस्यैय सत्त्वात्। आाखान्तरोक्त मन्तर-जाति-गुण-संख्या-सादश्य-कम-दव्ग-कर्माणि शेषिण: कतो: सर्वशाख्रा- स्वेकत्वेन मिननशासापठितानि पूर्वोक्तानि यथा वा अह्ीकरियन्ते तद्वत् इदापि कतोरेक्वात् तदाश्रयाः उपसनाध समाना एवेति उद्ीथायुपासनाः सर्वन्र संबध्येरन्नेव । इति ॥

द्वतम् अङ्ावनद्धाधिकरणम्। (१७१) ओं अङ्गाववद्धास्तु न आाखवासु हि प्रतिवेदम्। (४२२) ओ मन्त्रादिवद्ा विरोध: । (४२३).

६० मतत्रयसारसमहे [अ. ३

अङ्गदेवावनद्धोपासनायां नोपसहृति: । अङ्गदेवगुणानां तु मन्त्रवत्तपतंहति: ॥ १३९ ॥ त्रह्मादीनामुपास्वादि कार्ये वह्मविचिन्तकः । 'तमेवेकमि' ति श्रुत्या प्रधानोपास्तिदव न ॥१४०॥ अ-र्थः। प्रतिवेद भगवदुपासनस्य अद्वदेवोपासना युक्तत्वेऽपि अह्- देवसंचन्धिनः उपासनापरिचर्यादय: प्रतिशाखं व्यवस्थिता एव।

उपसम्हार्यमित्याङ्कुः वंदसिद्ान्तवदिनः ।" इति ब्रह्मतर्कवचनान्। 'तमेबैंके जानथ, अन्या वाचो विमुश्रथ' इति ध्रुतेश्च। अद्गदेवसम्बन्धयुपा- सनविषयगुणजातस्य अन्यत्राप्युपसहारे उत्तमगुणानामधमेपु. अधमगुणानां चोतमेधु उपसहारापततिम्स्यात् : अङ्गभूताधमदेवतागुणानां उच्तमदेवे उपसंहारो न दोपाय। अमन्यादिदेवनावाची मन्त्रादीनामिव उत्तमदेवतोपासने अधम- देवतागुणाना उपसंहारो भवत्येव, शते पञ्चाशन्न्यायात् ।।

अद्वैतम् भूमज्यायसत्वाधिकरणम्। (१३२) भूम्: ऋतुवज्ज्यायसत्वं तथाहि दर्शयति । (४१६) वैश्वानरात्मीयमुपासनं तत् व्यस्त समस्तं तु समस्तमेव । साङ्गस यागस्य यथा प्रयोग: वैश्ानरात्मापि तर्थैव साङ्ग ।१४१।। अ- थः। छन्दोग्ये वैध्ानरविद्यायां वैश्वानरोपसने व्यस्त समम्त च श्यते । तत्र उभयथाध्युपासन उत समस्तम्यैवति संदाये समम्तस्वैवेति सिद्धान्त. । पदार्थोपचयात्मकस्य समस्तम्य वैश्वानरोपासनस्य प्राधान्यं अभ्मिन् वाक्ये प्रतीयते। यथा दर्पूर्णमासादिपु यागेपु साङ्गमधानपयोग: एक एव विवश्यते, न प्रयाजादीनां यागानां पृथक्त्वेन । तथैवालापि। यद्यपि व्यम्नो- पासने फलथ्रवणभन्ति। तथापि सामनधानोपास्ति फलान्तर्भुतमेव तदिति न पृथगुपासनम् । अव समस्नोपागनस्य ज्यायसत्योकत: व्यस्तोपासनमापे साम्विति केचिन्। नन्नेनि भाध्यकृतामाशयः । 'सम्भवत्यक्रवाकयत्वे वाक्यभेदस्तु नेग्यते' इग्येक्लाक्यतवस्व सम्भवे 'मूर्मानेव् यपतिभ्यन्" एतयादि निन्दागहित व्यस्तोपाराना तीळ्ृतिः न युकेति॥

पा. ३)

विशिष्टाद्वैतम् भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् । (१०५) भूम: कतुवज्ज्यायस्त्वं तथाहि दर्शयति। (४०९) वैश्वानरात्मा त्रिदियादिलोकशरीरकत्वेन विचिन्तनीयः । अङ्गाद्युपामा फलमप्यदुष्टं शरीरिचिन्ताजफलाविरोधात् ॥१४४। अष्टाकपालादिफलं यथा ना वैद्यानरेष्टिस्तुतिकीर्तनार्था। वैध्ानरात्मा च समस्त एव ध्येय: पृथड्नेति बिनिर्णपोऽत्र ।१४५।। अ-र्थः। वैश्वानरविद्यायां तेलोक्यशरीरक: वैश्वानरात्मा उपास्यः । तलन दयोर्मर्थत्यादिना वैधानरातमनः व्यस्तोपासन तत्फलमपि श्रुतम्। तन्न व्यम्नोपासन वा, समस्तोपासनं था, उत उभय वेति विशये 'अत्यनं पश्यति मिय, भवत्यस्य ब्रह्मवर्चस कुले, य एतमेवातन वैश्वानरमुपास्ते, मूर्धात्वेष आत्मन: इत्यादिना व्यस्तोपासनस्व फलश्रवणात व्यसोपासन समस्तोपासनम कर्तव्यमिति प्राप्ते, ऋतुवत् 'वैश्वानर द्वादशकपालं निर्वपेत् पुत्रे जाते' इति जातेषी, 'यदधकपालो गवति' इत्यादि फलश्रवणसहित यागविधिसम्भवेऽपि यथा जातेष्टेरेव श्रुत्यर्थाः अप्टाकपालादय इति जातेपिरेच प्रधानतया अङ्गीक्रियते तथा चैश्रानरातनः अद्रेषु मूर्धादियु उपासन तत्फन्दश्रवपामपि त्रैलोक्यशरीरक परमात्मोपास्तिस्तुत्यर्थकमेवेति समभ्तोपासनमेव कर्तव्यमिति।

द्वैतम् भूमज्यायस्त्वाधिकरणम्। (१७२) ओं भूम्: ऋतुवज्ज्यायसत्व तथा च दर्शयति। (४२४) भूमरूपगुण स्सर्वरुपास्यो ब्रह्मचिन्तकै: । ऋतुर्यथा कर्ममध्ये श्रेष्टो भूमगुणी तथा ॥१४६ ॥। अ-र्थः । बहाण: चिन्त्ेषु सर्वगुणेषु मध्ये भूमरूपगुणस्य ध्येयत्वे ज्यायस्त्व मवति। सोमयागस्य दीक्षापायर्णीयादारभ्य अवभृथान्ताङ्गारमकस्य कतो: सर्वयागेपु 'प्रकतिवद्धिकृतिः कर्तव्या' इति मीमांसा न्यायात् सर्वयागस्य प्रकृतिभत सोमयागस्य यथा प्राधान्यं तह्वत् भूमरूपगुणस्य सर्वत आनन्दादि- सहभावेन उपासन एव फलसिद्धे: भमगुणसय ज्यायम्त्मिल्यर्थ: । सूलार्थ: । भक्षः मनुवज्ज्यायसत्वं तथा व दर्शयति कतुकत=दीक्षाप्रायणीय- उदयनीन-म्रातररावन-माणगन्दिनसवन-अवयृधरप यागीगाइफलस्येन, भूक्र:पूर्णन

६२ भतत्रयसारसंग्रहे (अ. ३

गुणम्य, ज्यायरुत्वं=श्रेष्ठत्वमस्ति, तथा च दर्शयति=श्रतिश्र तथव दर्शयति। "भूमव देव, परमो ह्यपास्यः नयाभूमा फलमेषां विधत्ते।। तस्माद्भूमा गुणतो वे विशिष्टः यथाकतु: कर्ममध्ये विशिषठः।" इति गौपवनथतेः सर्वाज्गविशिष्ठकतोरेन ज्यायसतवं । तद्दत् वम्मण: भूमगुणविशिष्टत्व- ध्याने ज्यायरत्वं 1 आनन्दादिसह्भावनव भूमगुणध्याने फलं मिद्धपतीलर्य:।।

अद्वँसम् शब्दादिभेदाधिकरणम्। (१३२) नानाशब्दादिभेदात् । (४१७) शाण्डिल्यविद्या दहरादिविद्या शब्दान्तराम्यासगुणादिभेदान् । नानेतिसिद्धैंव् ततश्च सर्ववेदान्तजप्रत्ययसङ्गचिन्ता ॥ १४७।। अ-थः। अत्र वेद्यस्य व्रम्मग एकत्वात् सर्वत्र विद्यासु ब्रह्मण एव ध्येयतवात् सपरशााविहितं वेद पकमेवेति तदाश्र्य गुणजाते उपसंहर्तत्यं, विद्याकाल््याय इति पाप्ते वेघन्रम्नणः सर्वत्न एकत्वेऽपि भिन्नगुणविशिष्ट ब्रम्म तत्र तत्र उपाम्यमिति 'वेद' 'उपासीत' 'कतुं वुर्वात' इत्यादिशन्ादिगुणादि- मेदात् विद्यानानैवेति। "श्दान्तरान्यासगुरणस्ससंख्यः नाना च दूरेण च सापवादः। भेद: कियाणामिति साविनोयं अतमपरं तद्विनियोषचिन्ता ।।" इति पूर्वमीमांसान्यायमनुमृत्य विद्या नानवेनि सिद्धम् ॥।

विशिष्टाद्वैतस् शब्दादिमेदाधिकरणम्। (१०६) नानाशब्दादिभेदात् । (४१०) वैद्यघव्वैक्यवोधेऽपि विद्या नानेति गद्यते। प्रतिविदं गुणादीनां भेदात सवगें सवादिवन् ।।१४८।। सुमुक्ुव न्यासमेपरमित्यादि न्यासघोधका: । एतच्छरीरान्तमुक्तिकामस्यात्र प्रदश्यते ।।१४९। अ-र्थः। सर्वा: ब्रम्मविद्या: फलान्तरप्रतिपादिका: माणादिविद्याश्ष अत्र विषयवाक्यम्। अत्र विद्यैकय उत विद्याभेद इति संशय्य सर्वत्र वेद्य- ऋष्मण: एक्वात् विद्यैकयमिति मासे दाव्दान्तराभ्यासादिमेदान् विद्या नानैत्रेति। >

पा. ३] ६३

अन्न सूत्रे शब्दान्तरे कर्मभेद इत्यादि पूर्वकाण्डोदिन: सूनैः भेदे सिद्धकपि पुनरिद प्रतिपादनं विधेयज्ञानस्यव मोक्षराधनत्व 'विद्यार' 'उपासीत' दत्यादिशासरगम्यत इति बोधनार्थेम् ॥ "यद्वा शब्दादिमेदादिति तु कथयता सून्रकारेण सम्यक्- न्यासोपासे विभक्ते यजनदवनवच्छब्दभेदादभाकान्। आरयारूपादिभेदस्धुर इतरसन: किश्वभिन्नोधिकार: शी भपराप्त्यादिभिम्स्याअपुरिति न मधूप्सनादौ व्यवग्धाम् ।।" "उपायरखप्नाप्तेर निषद्धीतस्म भगवान् प्रसत्य तस्योक्ते प्रपदननिदिध्यासनमती । तदारोह: पुंसस्मकृतपरीपाकेन महत्ता निदानं तवापि स्वयमखिलनिर्माणनिपुणः ।" "प्रपन्नादन्येपां न दिशति मुकुन्दो निजपर्द प्रपन्नश्च द्वेधा सुचरितपरीपाकमिदया । विलम्बेनप्राप्तिर्भजनमुस मेकस्य विपुलं परस्याशपराप्ति: परिमितरसा जीवित दशा ॥" "करमज्ञानसुपासनं न शरण नज्यति चावस्थिनान

एकद्याकृतियोगसंभृतपृथम्भावानुभावानिमान् सम्यक प्रेक्य शरण्यसारयिगिरामन्ते रमन्ने युाः ॥"' इत्यादिना न्यासविद्यति काचित् सर्यविलक्षण वर्तन इति 'नानाशब्दादिमेदात्' इति सूनस्प वर्णकान्तर श्रीमद्वेदान्तदेशिकाचामा। ऊचु:। प्रात्ति:, न्यास:, शरणागानि:, प्रपदनं, आतमनिक्षेप: इत्ादय: न्यासरब्दपयाया. । यटकलशादिषन्। मनाटशन्यासविद्या सवस्पादिकं सेरेव निक्षेपरक्षाप्रभृतिभि:, द्राविटभापामिय, रहस्यमारादिमन्बैय तदीयरेय स्थूणा निधनन्यायेन पूर्वपक्षीपन्याम रत्समाधानयवक ददीटृतम्। तथापि अन तदर्थगंप्रः विदयासपदर्शनाय कियव । तथाहि श्रेताध्वतरोपनिपदि 'यो ब्रद्माणं विद्धाति पूर्व यो वै वेदांश् म्रहिणोति तस्मे। तं ह देवमात्मुद्धिमकाशं मुमुक्षुर्वे भरणमहं प्रपचे ।।" (शे. ६-१८) "तस्मान्न्यासमेपां तपसाम तरिक्तमाहुर्वसुरण्यो त्रिभूरमि" इत्यारम्य "ब्रह्मणे त्वामइ्स ओमित्यात्मान युझीत" "सर्वस्य शरणं सुदत्" इति क्षुति: ! "सकृदेव प्रपलाय तवाम्मीति च याचते। अमयं सर्वभृतेभ्य: वदाम्येतद्रतं मम ॥।" इति श्रीमद्नाम- मद्रवचनादिकं शरणागतिशाखर प्रमाणम् । "सर्वधर्मान परितज्य मामेके शरण मज। अदं त्वा सर्पपापेभ्यो मोक्षदियानि मा मुनः 1दनि सीपचनमेव एनचामस्य मुख्य प्रमाणमिति आनार्यासम: ।।

६४ मतत्रयम्षिपं प्रहे [अ. ३

एतन् सरपं एतदसच। "आनुकृ यस्य सतूत्यः प्रातिकृल्वस्य वर्गनम। रक्षिष्यतीति विज्वान. गोप्तृन्ववरणं तथा। आत्मनिक्षेपकार्पणयें पदविधा शरणागतिः ।।" इत्यादिना आत्मनिक्षेप अड्ी, अन्यानि पख्च अहानि। श्लरोके पद्िधेत्युक्ि:, सथा अषावयोगन्यवहारे, न्यवहारः अद्ाह्विसमुच्चयेन भवति तदत्। 'तमेव विद्वानमृत इह भवति, नान्य पन्था अयनाथ विद्ते' इति ज.नादन्यस्प मोक्ष- साधनत्याभावेन अपमप प्रपतिशन्द्वाच्य ज्ञानविक्वासविशोद एव अनु- कल्यादि पच अन्यतिरिक न किव्विद्वंपक्षते इने गरागतिः। उपस्तिरियाम्याः अपचे: अवृत्षधपेक्षा न। यव विरक्ति: तत्व मकृदेव आचार्योपदिष्ठकरण- मनत्रपूर्वक भगवच्छरणारविन्दयोः आलमरसमर्पणमेव। एतदर्य वर्णोश्रमा- चाराद्यपेक्षा न । तथाहि-दौपदी, रजखैच भगवन्तं प्रपन्ना, दमयन्ती स्वयंवररज्े देवान् पपक्ता, तरिजदानाम राक्षमी सुप्तोत्थितैव सीतां प्रपन्ना, विभीषण: आगच्छन्नेव आकाशे तिषनेव श्रीरामं प्रपनः, क्षनबन्धु: अर्धरात्रे आगच्छनर कृष्णम् प्रपन्न:, मुचुकुन्दः सुपोस्थित एव श्रीकृप्णां मपतः, गजेन्द्र: नकण युद्धधन्नेव नारायणं प्रपन्, पाण्डवाश्च मार्कण्डेयोवलनन्तरमेव पपना, देवाश्र दशरथ- यज्ञमध्ये विष्णुं पपन्नाः, समुख इति कश्चन सर्पराजः गरुडेनाभिद्दुन एव देवलोके उपेन्द्र शरण गतः, त्रिशक्कइुनररोपों विश्वामित्र शरणं गरतो, किरातः कपोतं शरणं गतः, काक: जयन्तः राघनं शरण गतः, कपोतः शिनिचकवरत्िन द्वरणं गतः तथा च मपले: देशकालादिनियम: वर्णाश्रमादिनियम: नाम्तीति पूर्वोक्तप्रमाणैरेव जायते। न्यासविद्यायाः मन्त्रस्तु सम्याचार्योपदिष्टमकारेण ज्ञातन्यः । हे भगवन्! मां मदीर्य च त्वमेन लदीयमिति स्ीकृत्य रक्ष । त्च्छेप- भूलमिम आतमान स्वतन्त्रोऽहमिति मत्वा संसारे ब्रान्तोसिमि, इदानीमेव भवद- नुमह्दात् आचार्यानुमहाच लव्धजानः त्वच्छेपभूत इति त्वां मपनोस्मि, इतःपरं मद्रक्षणविधी ममान्वयो नास्ति, त्वमेवोपायभृतस्सन् मां रक्ष। इति मार्थना- रूपामतिरेय । अन केचित् आचार्या: थीगटारिसूक्त्यादि द्राविद्वम्न्धनात्पर्यज्ञाः आचार्या: प्रथतिविषये जीवा्मनः सवातन्तयाभावात् जीवेन भगवन्त पति प्रार्थनादिके कईुं योग्यताऽभावात् प्रपतिगञार्थः ।

पा. ३] ६५

"स्वोज्जीननेच्छा यदि ते खसत्तायां सप्रहा यदि। आन्मदास्य हरेस्स्वाम्य खमेवं च सदा स्मर ॥।" "यो मे गर्मगतसणि वृत्ति र कोगतवान् मसुः । शेपप्रत्तिविधानेपि किं सुभस्सोज्थवा मृतः ॥" "स्वयं मृतिष्ट भूतस्म परतन्त्रस्य देहिन: /-

ईधरमेरितो गच्छेत् स्वर्ग वा श्भ्रमेव वा ॥।" इत्यादि शामानू भगवतः जीवात्मनथ स्वसपयाधा्म्यज्ञानमेव प्रपतिः। अ्ञ: विधेयनया कनव्यमन्यन। "सज्ञानं प्रापकज्ञानं प्रायज्ञानं मुमुखमि:। ज्ञानलयमुपाठेयें एनदर्न्यं न किवन ।" परव्रावतन्त्र अपतित्करणे येपयेविज्ञानमेव प्रपतिरित्युक्तमित्वाह:। उपास्तपेक्ष। शरणागतिफल अहान्ताधिकं शामपु इशयने। "उपायगकित. प्रारब्धव्यनिरित्ताघनाश्षिनी। साध्यभकतरतु सा हन्ती प्रारब्वस्यापि भूयसी ॥" इति एतच्छरोरावसान एव (वर्तमाननरीरापसान एवत्यर्यः) सर्वपायविनिर्मो कपूर्वक'पुनर्ज- न्मरहिन ब्रह्मपाप्तिस्यगोक्ष. सिद्धयतीति "बहनां जन्गनामन्ते ज्ञानवान मां प्रपद्यते" इत्युपासकफलापेक्षया विलम्बराहित्यरूर्पं फलमधिकमिति एतलापदनमेव विशिष्ाद्वतिभि: सवरनुष्टीयते ॥ नमविद्याविभागथ द्वानिगत्। काम्यविद्या चनः। सर्वोतमा शरणागतिविद्या एका। एतत्सर्व श्रीभाष्ये विचरितम्।

असविया तथान्योपकोगलाहा तथेव च। अन्सर्याम्यक्षरपरविद्य वैधानरान्मिका।। भूमगावर्यक्षराखगे द्वे मणवोपासपसजञिका। दद्विद्याउडगुष्टविद्या ज्योतिमच्यालया तथा ॥ संवर्ग विद्या5जनल्ञविद्या वालाविसंनिका। मनेयीद्र हिणनम् माग्न्याख्या तर्चव न।। आदित्य विद्याशिविद्या तथा पुस्पमंहिका । इगावान्योपनविद्ये व्याहतालयेनि तास्समृता:॥ काम्यविदया:। उद्दगीथनामन्रस्मति मनश्चिन्गतिका तथा। रसानामेव इत्वादि दष्टिविद्याध् काम्यकाः ॥ सवोसामुत्तमा विद्या शरणागतिरिप्यते ।

दन विद्यार्गपट्कारिया । आहल विद्यासरया गप्निंदन् (३५)

विभीषणो सम्मण दरमी ते रामं प्रपसा: पलमिद्टिभाज: ।

पों. ३j नानाशब्दाधिकरणम्-द्वैतम्ं ६७

"याचा' 'विदित्वा' च 'निचाध्यमृत्यं अत्येति विद्वान इति वेदभागाः समानकर्तत्वमुदीरयन्ति तदुक्तिनिष्ठा शरणायरिमिा। "आाचार्यनिष्ठा रचिता गुधीभि कचिवहस्यादिषु साधु गीता। अतथ्व लक्ष्मीनरमिंह्भक्त: तमार्यनिष्टा आचिदाध्यन्ते।। "आचार्यनिष्ठेति तु बोधकत्वपर्यन्तमेवेनि वदन्ति सन्तः । भाष्यार्थमन्नार्थविवोधनाच शिष्या गुम्म आर्ययितुं यतन्ते।। "काचित्निपादी तनय प्रमुते कश्चनिषादस्तु कपायपायी। इत्यादि लोकोक्निविरोधसत्वादाचार्यनिष्ठा न समघसेति॥ 'शास्त्रफल प्रयोकरि' इति मीमांयासृतो क्तन्यायविरोधात् 'गुशमनुने मूर्खो मच्यते इति लौकिकन्यायविरोधाच्चेति। केचिदिति मत्कते आचार्यवभवप्रकासे (L अGाडन மடம் 38-வது பட்டம்) சக: ரா்ட: ! ननु "सिद्धिर्भवति वा नेति सम्शयोच्युतसेविनां। न सम्शयोल तद्वकपरिचर्यारनातमनाम् ॥" इत्यादि शात्रमाचार्यनिष्टा्यां प्रमणणगिरत चेन्न 'न दि निन्दा निन्धे निम्दितुम् प्रवर्तते। अषि तु निन्दितादितरत् प्रशंसितुम्' इति न्यायेन भगवद्धकां स्तोहनेव तत्। न खुक्तिनिष्टादषगपरमिति॥

द्वैतम् नानाशव्दाधिकरणम्। (१७३) ओ नानाशन्दादिभेदात् । (४२५) - तारतम्येन भूमाडयं उपास्यो गुणपूर्णतः । शब्दानुमानप्त्यकषैं: तारतम्यप्रतीतितः ॥ १५० ।। अ- र्थः । भूमगुणोपास्तावपि यथा योम्यं तारतम्यपतीतेः भूमगुणो- 5पि तारतभ्येनोपसंहृत्योपास्य इत्यर्थः । "शब्दोनुमा तथवाक्षो योग्यता भेदनस्मदा। व्रहयादीनामेकमय बहुधा दर्शयन्ति हि॥ व्यतः पूर्णच्चमीशस्य नानवेर्षा प्रहदयते। अत: फलस्व नानानें नांनबोपासने मतः ।।" इति वचनात् भूमगुणविशिष्टोगसनमपि नानेवेति मतीयते।

अद्वैतम् विकल्याधिकरणम्। (१३४)

६८ [अ. ३

समुचयो न विद्यानां सरप्नासौ ज्योतिसदियत्। एकेवोपासितुर्विद्या नित्यरूपफलँक्यतः । १५१ ॥। अ-र्थः। ब्रह्मपापतिसाधनानां विद्यानां चहनां श्रुवतवात् व्रह्मनिष्ठस्य उपास्या विद्या एकेव, उत सर्वा: इति विशये खर्गमाती अमिदोन-दर्यपूर्णमास- ज्योतिष्टोमादि करणवत् ब्रह्मविद्यानिष्ठन्य अनेकविया समुचय इति प्रससे, एकैव विद्या अनु्ठेया, ब्रह्ममातिरूपफलस्य नित्यत्वात्। सवगदिर्हि अनित्यफलत्यात् तन्न यागसमुचये स्वर्गानुमाव्यं फलं अधिकमनुभूयते। तल समुच्चयो न्याय्य एव। इह तु एकरूपत्वात् फलस्य विद्यानां मध्ये एकवानुप्ठेया इति।।

अद्वैतम् काम्पाधिकरणम्। (१३५) का म्यास्तु यथाकामं समुचीयेरचवा पूर्वहेत्वभावात्। (४१९) काम्यास्तु सर्वविद्यासु समुचीयेत कामतः । विकल्पहेत्वभावान्न यथाकामं समुचयः ॥१५२ ॥। अ-रथः। 'स य एतमेवं वायुं दिशां वत्सं वेद न पुतरोद रोदिति' (छा. ३-१५-२) 'स यो नामव्रम्द्देत्युपास्ते यावनासी गत तव्रास ययाकम- चारो भवति' (छा. ७-१-५) इत्यादि काम्यासु विद्यास नित्यैकरूपब्रह्मप्राप्त्य- भामवं यथाकाम विद्यासमुचचयो वा न समुचयो वा इति।।

विशिष्टा्वैतम् विकल्पाधिकरणम्। (१०७) विकल्पोऽ्वशिष्टफलत्वात् । (४११) काम्यास्तु यथाकाम समुचीयेरन् वा पूर्वहेत्वभावात्। (४१२) एकसिमन् पुरुषे प्रयोजनवती सर्वैत विद्याभवेत् । सवगध्िकफलाभिलाप्यपि नरः दर्शादिकद्दृश्यते ।।१५३।। मैर स्वर्गफलं न नित्यमिह त बरहाव नि्त्यं फलमू। विध्यकेव नरे विकल्पविषया काम्याससमस्ता अपि ॥१५४॥ अ-र्थः। प्रम्मविद्यानां सर्वासां एकस्मिन्नुपासके समुचय सम्भः उत प्योजनाभावात विकल्प एवति संशये सर्गादिरूपफले अमिहोन-दर्शपूर्ण-

पा. ३] ६९

मासादि समुचयो हएः । तद्वत् अन्ापीति माप्ते, अब बहमविद्याफलम्य सर्वत्र एकरूपलात् यथा कया च विद्यया मोक्ष: सिद्धव्त्येव्रति न समुख्यः, अपि तु विकल्पः । तत्र तु खर्ग-पुत्र-पश्रु-धनादिपलस् मिन्नत्वात् अनित्य- त्वाथ तत्र समुचषो, विकल्पों या यथाकाम न्याय्यः । इति ॥

द्वतम् विकल्पाधिकग्णम्। (१७४) ओ विकल्पोवििष्टफलत्वाद् । (४२६)

नृसिंहरामकृष्णादि विम्बोपास्तिरपीप्यते ॥ १५५ ॥। अ - र्थः । सयोम्योपासनानन्तर सामान्यस्यापी ्िुासन ि लपेन भवति। विभध्वंसादिविशेपपलापेक्षमा सम्भवति। "मुक्त्यर्थमाल्मपोमपं हि कार्यमेव सयुपासनम्। नृसिंहादिकमन्यच् दुरितादिनिवृतये।। 'उपास्यते तथा योगं न वा फलविभेदत. ।।" सूलार्थ: । निकल्प := नृमिहरामादिविम्नोपासनं विभानिस्य व्यवस्थित- विकल्पो भवति। विशिष्टफलत्ात्-दुरिता दिनिवृततिरूप विशेषफलवत्वान् । यक्ष्य वित्रध्वंसः संभावित, तेन नृसिंह्दादि विम्यध्धान कर्तन्यम् । यस्य तु न तेन सामान्योपासन कर्तव्यगित्यर्थ: ।।

डवतम् काम्याघिकरणम्। (१७५) कान्यास्तु यधाकार्म समुच्ीवेरन या पूर्वहृत्यभावान्। (४२७) मुक्त्यन्यकामास्सर्वेरप गुणान काम्यान् विचिन्तयेन्। मोक्षाधिंभिस्तु नोपायाः श्रीत्यर्थावचेन् दुप्यति ॥१५६॥ अ -रथः। काम्यसाधनभूनाः भगवद्गुणा: तमिलापिगिरय समुधये- नोपास्या: असमे: मुनुक्षुभि: ताहमगुणा: नोपस्याः । केवरभगवन्ीत्यर्य मुमुश्ुमिरपि ते उपाम्या इति ॥ "मस्त यक्य हि यः कामः नन्य सम्य सुफमनम्। ताहगानां गुमानां च समाटरं परुन्तेन् ।।

७० मतत्रयसारसग्रहे अ. ३

अक्ामत्वान्मुमुक्षणां न वा तेषामुपासनम्। तुष्टयर्थमीधरम्यैव न चोपासा विदुष्यति।।" सूत्ार्थ: । काम्या= 'चसुपूर्णकरं रत्नपर्वतस्थं विभावयन्। वसुमिद्धि- मवाप्नोति' इत्यादुक्ता: काम्या: श्रीकरादि भगवदरूपगुणा:, यथाकामं-काम- नानुमारेण, समुच्चीयेरन्-अमुमुश्षुभिरुपास्येरन्, न वा=मुमुक्षुभिः न समुच्ची- येरन्, पूर्वहे्त्वभावान्=मोक्षव्यतिरिक्ादि कामनाभावात् इत्यर्थ: ।।

अद्वैनम् यथाश्रयभावाधिकरणम्। (१३६) अङ्गेपु यथाश्रयभाव: । (४२०) शिष्टेश्च । (४२१) समाहारात्। (४२२) गुणसाधारण्यशुनेश्च । (४२३) न वा तत्सह्भावशुतेः । (४२४) दर्शनाच। (४२५) कर्माङ्गभृतोह्वीथादि समुच्ीयेत नैव वा। गोदोहनादिवतत्तु यभाकाम भवेदिति ॥ १५७।। अ-र्थः। उद्धीथाश्नया उपासनाः वेदवयविहिता एकसन् कर्मणि समुच्चीयेरन् वा यथाकाम वा. भवेयुः इति सशये पुरुपार्थश्वादुपासनानां कौ वेदान्तरोत्पन्नम्ोव् शास्त्रादिवित् उपासनायां वदान्तरोक्तानां सहपाठाभावान् एके ऋत्विजा कृतमपि कर्म सफलं भवतीति अवणाच कर्माज्ञाश्रयोपासनाः यथा- काम समुचयो विकल्पो था।। विशिष्टाद्वतम् यथाश्रयभावाधिकरणम्। (१०८) अद्रेष यथाश्रयभाव: । (४१३) गिष्टेश्च । (४१४) समाहारात्। (४१५) गुणसाधारण्यक्षुतेश्च। (४१६) न वा तत्सहभावाथुने: । (४१७) दर्गनाब। (४१८) ऋ्वङ्गेवाश्रितोद्ीथविद्या गोदोहनादियत्। पुरुपार्था यथाकामं समुचयविकल्पघीः ॥। १५८।। अ- र्थः । कत्वह्वाश्रिता उद्धीयाघपासयः गोदोहनेन पशुकामस्य प्रपायेत्' इतिवन् पुरुषार्थतया यथाकाम उपादेया, उत कत्व्थनया नियमेनोपा- देया इति विदये 'बदेव विद्यया करोति' इति फलविलम्बराहित्यरूप फल- कामनायामेव विद्याविधानात् गोदोद्दनादिवत् पुरुपार्थत्वादविद्यानां फनेच्छायां सत्यामेव विद्योपाम्नयः । न कत्वद्रभूता इति न नियमेनोपास्याः ।। इति ।

पा. ३] अज्वा धिकरणम्-द्वैतम्

द्वैतम् अङ्गाधिकरणम्। (१७६) ओं अ्वेदु यथाश्रयभाव: । (४२८) ओं शिऐेश्च। (४२९) ओं समाहारात्। (४३०) ओं गुणमाधारण्यभ्ुतेश्च। (४३१) विप्णब्वेवास्सूर्याधा: ध्येया एव यथाश्रयम्। ससुक्षुनिस्सर्वगुणा: साधारण्यात् परस् च ॥ १५९॥ अ-र्थः। 'चश्ोम्सूर्यो अजायत, मुग्ादिन्द्श्रामिश्र' इत्यादि श्रुति- प्रसिद्धा: विष्णन्मृता: सूर्यादिदेवता: परमेशरावत्वेनोपास्या एव। अह्गदेव- गुणानामपि परमेश्वरचिन्तने उपसंहर्त्तव्या एव। 'मलििन यस्मिन यो हि चाहे निविष्टः परक्ष्य चिन्त्यः स तथा तथव' इति पौत्रायणभ्षुतेः । "अहैः*पराधे हि देवा विसृष्ाः ततद्गुणान् परमे संहरेत्। सांधाि तत्रेव विचिन्त्य देवान् स्वानं मुमुक्षु: परमं मनेत ।।" इति श्रुव्या च "साधारण्यात् सर्वगुणाः परस्य समादार्याः तत्दशो मुमुक्षो." इति माण्डव्यश्षुतेध् मूर्यादद्नदेवगुणा: परमपुरुपे उपास्याः । सून्नार्थ:। अग्ञेपु-चक्षुरादिभगववद्वेपु, यथाश्रभाय := 'चक्षोम्सूर्यो अज्ञा- यत' इत्यादिना उत्तमकारेण अद्रदेवतानां उपसंहारः कर्त:येत्यर्थः ॥ सिष्ेश=

देवैरपि अद्गदेवतोपासना कर्तव्येत्यर्थः । 'अहै. परादि'ति श्रुतेः ॥ गुग- साधारण्यश्षुतेश्र=भगवद्गुणानां उपास्यत्वेन साम्यभ्रुतेश्च। साधारण्यादिति श्रुतेरित्यर्थः। सूर्यादाश्रय चश्षुरादि भगवद्ज्वानामपि भृगवद्गुणात् अज्ञाश्ित देवतोपास्ति: कार्या ।।

द्वैतम् न वाधिकरणम् । (१७७) ओं न चातत्सहमावशुने: । (४३२) ओं दर्घनाच । (४३२) देचनानां सर्वगुणोपास्तिर न्येपु नैत हि। सत्यो ज्ञान: परो मोद: आन्मेतिध्यानदर्दनान ॥१६०॥ * परनपुरुपादिलर्भ: ।

मतत्रयसारसंगहे [अ. ३

अ- थी। देवेनरैः मुमुक्षुमिः अङ्गदेवनोपसंदारो न कार्यः। अनेकशाखो कगुणोपसहारस्य सहाश्रवगान्। देवतानां 'सत्यो ज्ञान: परमानन्दरूप आत्मे- त्येवं नित्यदोपासनं स्यात। नान्यत्कित्ित् समुपासीत धीरः सर्वगुणैदेवगणा उपासते' इति कमटश्ुतेः ॥ सूत्रार्थः। अङ्गाथ्रमदेचतोपसंहार .- नवा=देवनरेः न वा कार्य:, अनतसह- भावभुते :- अन्येस्साकं देवेः उपान्तिश्वणाभावश्रुतेः, देवैरेव अप्गदेवतोयाम्तिः कर्तव्या। तदुपाम्तिपलयोग्यत्वाहदेवानां। तढपासनायां देवादीनामेव अकिः । नेतरेप्वित्यर्थः । देवैरेव यथाशरयभावः उपसंहारः कार्या इति "सत्योज्ञान." इति खुनौ संवरगुणैदेवगणा इति दर्गनाव्।।

इति भारद्वाजकुलतिलकानां नवसालपुराधीयविदत्सभाभ्पक्षाणो दानाधिकारिणां विद्न्मण्डमण्डनारयविरुद विद्यावारिध्याय विरुदार्लकृतानां मतत्रयनिरुप कागा काळि, वहीपुर. रह्वाचार्याणां कृतिपु ॥ इति मतत्रयसारमंग्रहे वृतीयाध्याये तृतीयः पाद:।।

॥ श्रीमते लक्ष्मीनृमिहपरन्म्मणे नम ॥।-

கோவாபஷவ் பி:, புறுக்கோடடை.

। श्रीः ॥ ॥ मतलयसारसंग्रहे ॥ ॥ तृतीषाधष्याये-चतुर्थः पादः ।। अद्वैतम् पुरुमार्थाभिकरणम्। (१३७) पुरुपार्थोऽत्शन्दादिति वादगपण: । शेपत्वाह्पुरुपार्थवाद़ी यथान्येप्विति जैमिनिः । (४२६) (४२७) आचारदर्शनास्। (४२८) तच्छूो: । (४२९)

समन्यारम्भणात 1 (४३०) तद्दतो विधानान् । (४३६) नियमाच। (४३२) अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्पैवर तदर्यनात् । (४३३) तुल्यं तु दर्शनम् । (४३४) असार्वनिकी। (४३५) (४३६) अध्ययनमात्रवतः । (४३७) नाविशपात् । स्तुतयेऽनुमतिया। (४३८) (४३९) कामकारणे चैके। (४४०) उपमर्दश्च 1 (४४१) ऊर्ध्परतस्तु च शब्दे हि । (४४२) अैध्यन्त विज्ञानमिह सवनन्त्रं आत्मासये माधनमाह सूत्रम् । यो त्रह्मवित् ब्रम्म स मति ओोकं तरन्यथो आत्मविदित्यतरच ।। १

कर्मानुतिष्ठन्त हहाम्वरीप चदेहमुख्या वित्रुधा अभृरन् ॥२।।

मतत्रयसारसंग्रहे [अ. ३

ज्ञानी तु संसारि विभिन्न एव कर्मानपेक्षा यतयोपि हषाः । अस्माकमत प्रजया फरूं किं इत्यादिना ज्ञानत एव मुक्ति: ।।३।। अधिकरणार्थः। औपनिषदमात्मज्ञान सवतन्त्रमेव पुरुषार्थसाधनं। न कर्मद्वारेणेति आह। 'तरति भोकमात्मविन्' (छा. ७-१-३) 'स पो ह वैतन् परमं न्रभ वेद व्रश्ैव भवति' (मु. ३-२-०) 'व्रभमविदाप्नोति पर' (ते. २-१-१) इत्यदिगि, स्तन्न ज्ञानादेव गोक्षोके इति चादरायणमतय्। जैमिनेस्तु उपनिपदुक्तं विज्ञानं सर्व कर्मशोप, फलश्रुतिग्तु अर्थवादः । "जनको हू वैदेदो बहुदक्षिणेन यज्ञे ।" "कर्मणैव हि ससिद्धिमास्थित जनकाइुयः ।" इत्यादि श्रुतिस्मृतिभिः जनकाम्वरीपादय, न््मनिष्ठा अपि कर्मानुतिष्ठन्त एवासन्। "यदेव विद्यया करोति" (छा. १-१-१०) "तं विद्याकर्मणि समन्वारमेते" (ब. ४-४-२) 'कुटम्बे शुरचा देशे स्वाध्याय- मधीयान: (छा. ८-१५-१) 'कुर्नन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छत समाः' इत्यादिना कर्मणा विद्यारोपतमेव अवगम्यत इति मतम्। बादरायणस्य तु कर्मकर्ता आन्मा ससारी, ज्ञनी तु अन्यः, यागादे: फर्ल स्वर्ग-पुत्र-पधादि संसारिफ्लं, नानी तु तत्त्वमसीत्यादिना वक्चवानेव। ज्ञानिन: कर्म विरुद्धमेथेति ज्ञानमेव मुके: स्वतन्त्रं साधनं। न कर्मद्वारापि। कायपेया नाम केचन ऋपयः व्रम्मनिष्ठाः 'किमर्था वर्य यक्ष्यामहे, किमर्था वय अध्येप्यामहे, कि मजया किष्यामः' इत्यादिना कर्माननुतिष्ठन्त एव त्म्निष। आसन्निति श्रुतेश्व । 'यदेव विद्यया करोति' इति प्रकृतोद्वीथविद्यामात्र- विपयम्। 'ते विद्या कर्मणी समन्वारभेते' इति प्रयतः विद्याकर्मणोः सह- गमनश्रवर्ण च कर्मनिषं कर्मानुसरति, विद्यानिमं विद्यानुसरतीत्ययेः । 'ुर्बलवेह कर्माणि' इति (ईशा-२.) अविदुप एव, कर्मस्तुत्यर्था वा । कर्म- रदितेपु सन्यासिप्रभृतिप्वपि 'एतमेव म्म्ाजिनो लोकमिच्छन्त: प्रत्रजन्ति' (बृ. ४-४-२२) इत्यादि शुत्या मुक्तिश्रवणाच कर्म न साधनं मुक्ते:, अपि तु सतन्त्र ज्ञानमेवेति सिद्धान्त: ।।

2

पा. ४j

अद्वैतम् परामर्शाधिकरणम्। (१३८) परुमशै जैमिनिरचेदनावापवदति हि। (४४३) अनुप्ठेयं चादरायणस्साम्पक्षुतेः । विधिया धारणवत्। (४४४) (४४५)

सर्वाश्रमविधान तूपरिधारणवत् रमृतम् ॥४॥ मजातन्तुं न विषि्छिन्यात् लोकोडपुत्रस नेति चेतू। सन्यामाश्रवयाधास्ति मैव ने सतुतिवोधके ॥५॥ अधिकरणार्थ: 1. 'श्रयो धर्मस्कन्धाः' (छा. २-२३-२) 'वीरह्या ना एप देवानां' (तै-संहि) 'प्रजातन्तुं मात्यवच्ेवसी.' (तै. १-११-१) 'नायुनस्य लोकोडमिति' इत्यादि श्रुतिम्मतिमिः गर्मसकनधरवन आश्रमन्यस्यैघोकते: सन्यासाश्रम एव नेति तनिष्ठम्य मोधकथा नैवेत्याक्षपे सन्यासाश्रमो असयेव। 'एतमेव प्रनाजिनो लोकमिच्छन्त. प्रत्जन्ति' (बृ, ४-४-२२) इत्यादिना सन्यासाश्रमनिषम्य मोक्षविधानात् धर्मस्कन्धाः इत्यत्ापि सन्यासाथ्रमविधि- रभ्युषेयः। तपश्रद्धामधनात् आश्रमस्य । 'उपरि हि देवेभ्यो धारयति' इत्यत्र 'अपासोपरिधारणविधिवत् । 'बभसक्वो जपृतत्वमेति' इति श्रुतिश्र सन्यासाथममेव वदति। अन्या मन्ञातन्तुमित्यादि शुति. गृहस्थाश्नमस्तुत्यर्यवेति। ऊर्ध्वरेंतस्स्वपि ब्रप्मविय्याशुतिदर्शनान्। इति॥

द्वैतम् पुरुपार्थाधिकरथम् । (१७८) ओ पुरुपार्धोऽन:न्पादिति वादरायण: । ओं शोपत्वात्पुरुपार्थवादो यथान्येपिति जमिनि: । (४३५) (४३४)

ओं आचारदर्शनाव्। (४३६) ओ तच्छूने: । (2३७) * सन्यासाधनािधिरम्येर। 3

[अ. ३

ओं समन्वरम्भंगात। ओं तद्तोविधानात् । (४३८)

ओ नियमांच। (४३९)

ओं अधिकापदशात्तु वादरायणस्यैय तदरीनात्। (४४०)

ओं तुल्पं तु दर्शनम् । (४४२) (४४२) सर्वेपां पुरुपार्थानां प्रापिर्विष्णुपदर्शनात्। "यै य लोकमि"ति श्ुत्या वादरायणसम्भतम् ॥ ६॥ ज्ञानादेव विमुक्तिरस्यात् स्वर्गादि: कर्मण: फलम्। आचारदर्शनाच्छृत्या कमाङ्ग ज्ञानमाह सः॥॥ ज्ञानाङ्गात्कर्मणस्सवं ज्ञानेसत्यधिकं फलम्। मतभेदस सच्चेजप वेदव्यासमतं मतमू ॥८॥ अधिकरणार्थः । पुरुपार्थावाति विप्णुदर्शनावेव। "मे म लोक मनगा सविभाति, विशुद्धसत्त्व कामयते वंश्रकामान् हे ते लोक जायते तांश् कामान् तस्मादात्मजं हर्चयेत् भृतिकामः इति शन्दान्। ज्ञानस्वैव मोक्षसाधनत्वं। तथापि स्वर्गादेरपि कर्मशेषत्वेन साधने सति ज्ञानं। सवर्ग धनात देहतो वे मृहाच, पप्सन्ति धीराः न त्वधीरा: कुतश्ित्' इतति जैमिनिमतम्। ज्ञानि- नामेव देवानां कर्माचरणदर्शनात् 'यदेव विद्यया करोति' इति विद्यायत्कर्मण एव चीर्यवत्तररूपफलवत्वश्युतेश्र । शरीरवियोगकाले र्कानुगमनश्रुतेः कर्मग- एव शुभागुभकतप्रदत्वभुतेश "ज्ञानी च कर्माणि सदोदितानि कुर्यादकाम: सतवं भवेक्ष ।" इति ज्ञानिन एव कर्मविधानाथ, 'वुर्न्नेवेह कर्माणि जिजी- विषेन शतं समा:' इति कर्मकरगनियमाच जानम के कर्म पुरुपार्थक्षायनमिति जैमिनिमतम् । * राः=नमिनि: । अनान्-वहविनव्ययान्, दहान=शरीरप्रयासान्, गहात्=गृहस्थाभ्माच, धीराम शानिनः इत्यय: 1 4

पा. ४)

'ज्ञानादेव सवर्गो, ज्ञानदेयापचग:, ज्ञानादेव सर्वेकामासससम्पचन्ते तथापि यथा यथा कर्मकरोति तथा तथाऽिकारो भवति' इति श्ुत्या ज्ञानमेव पुरुषार्थ- साधन, ज्ञानिन एव कर्माचरणे अधिकं फलम्। धर्मपुत्रादीनां राजसूयादि- याग करणेन फलाधिव्चदर्शनाव् ज्ञानिन एव कर्मकरगमिति बादरायणगमतम् । केषा्वित् जैमिनिप्रभृतीनां कर्मव फलप्रदमिति मतम्। केपाश्षित् ज्ञानमेव्ेति। केषाश्ित् ज्ञानसहितक्मयेति स्थितम्। तथापि "स्वयं तु भगवान् व्यासो व्याप्तज्ञानमहांशुमानू। अनन्ताकाशवत्पस्यन् निखिलं पुरुषोत्तमः ।। ज्ञानेनवाप्यते सवे कर्ममात्वविरं भवेत्। :ति प्राह महायोगी पुमर्थानां विनिर्णयम् । नानिनामेव देवानां विशेष: कर्ममिर्भचेत्। चीर्णेकृते या ज्ञानम्प न विशेषोम्ति कर्मण ॥" इत्यादि वचनेम्यः ज्ञानमेव सर्वपुरुपार्थसाघनम्। 'ज्ञानिनामेव देवानां कर्माचरणमिति खुत्या अश्गम्यते । इति ।। "देवर्षिमानुपादीना तवज्ञात्यानुसारत। जमिन्युक मानुपामां तदिशेपाश्र केचन ।। सामान्य भगवत्मोकत देवादीना विभेषत. 1

इति अणुव्यास्यानोक्तरीता सवेरपा पुरुपार्थानां ज्ञानमेव साधनम। देवादीनां विशेष: । जैमिन्युति्श विरोधिमज्वावे यकीयते। अन. कर्मारि सवर्ग- साधने, जनसहितवर्मापि मोक्षनाधनम्। कर्ममहितमारनं विशेषमोक्षमाधन केवलज्ञानं गोक्षसाधनमेव हत्यधिकरणार्थसंअह: । गूनार्थ: स्पष्टमिति न खिवृन: ।।

मतत्रयसारसग्रह्टे [अ. ३

द्वैतम् असार्वत्रक्यधिकरणम्। (१७९) ओं असार्वन्रिकी । (४४३) ओ विभागकशतवत्। (४४४) औ अध्ययनमावचतः। (४४५) सर्वेपामधिकारो न ज्ञाने देवशतस्य तु । यथा सोमाधिकारासि: वैष्णवस्याधिकारिता ॥९।। येनाधीता: कृत्स्वेदा: भवेजज्ञानेऽिकारयान्। स एवं नास्त्यन्त्यवर्णजातस्येति क्षुतो क्षुतः ॥ १० ।। अधिकरणार्थः। ज्ञाने संर्वषमधिकारो न । "ननकोटयो हि देवानां तेपां मध्ये शतम्य तु ! सोमाधिकारो वेदोक्त ब्रह्मणी दे शताधिके। यथा सथैवासंग््येया: प्रजाम्नागु कियान् जनः । ज्ञानाधिकारी सपोक्त: विष्णुपादैकसंश्रयः ।।" इति वचनात वैष्णवस्पैव ज्ञाने अधिकारः । न सार्वत्रिकी अधिकारिता । यथा नवकोटिदेवमध्ये शतसम्याक देवगणस्वैव सोमयागे अधिकारः, शवदेव- गणाधिके न्रव्मणि, चतुर्मुख्श्च विष्णुध तयोरमि सोमे अधिकार: त्रभा च म्रम्म न्रझ्मण्णी तदृत् असंर्येय मजायु विष्णुपादभत्तम्यैवाधिकार: । "अवैष्णवम्य वेदेऽप हधिकारो न विधते। गुरभकिविहीनन्य शमादिरहितर्य न ॥। न च चर्णावरस्यापि तस्मानध्ययनान्वित. । मममन्ञाने तु वेदोके हयविकारी सनां मत. ॥।" 'पठेद्ेदानथार्थानर्धार्यात, अथ विचार्य ब्रम्म विन्देत्' इति श्रुतेः वेदतदर्था- ध्ययननिए्ठस विष्णुपकस गुरुमत्तस्व त्रह्मविद्यायामधिकारः, गान्त्यनातीन 6

पा. ४]

इति सून्नार्थस्पष्ट:॥ शतदेवास्तु- प्रथानवायुर्मरुतोथिनौ च वस्वर्करद्राः पितरो गुरुश्। द्यावापृथित्यौं ऋमवोपि विश्वेदेवाश्त सोमसवाधिकारिग: ॥

ऋम्वधिनौ च रोदस्यो पितृपाश्च शत सुरा." इति तत्वदीपिकायामुक्ताः । पच्चाशन् मरुतः - एकादशल्द्राः - द्वादशादित्या: - अप्टोवसवः - दश- विश्वेदेवाः- वृहस्पतिः एक: - ऋभुगण एक: - द्यावाप्थिन्यौ-द्वे-अध्विनी द्वों, पितृपास्त्रय: इत्येता: सोमार्ईशतदेवता. !

विशिष्टाद्वैतम् पुरुपार्थाधिकरणम्। (१०९) पुरुपार्थोऽतश्शब्दादिति बादरायणः । (४१९) शेपत्वात्पुरुपार्थवादो यथान्येप्ति जैमिनिः । (४२०) आचारदर्शनात्। (४२१) तच्छुते:। (४२२)

समन्वारम्भणात् । (४२३) तद्वतों विधानात्। (४२४) नियमात्। (४२५) अधिकोपदेशान्तु वादरायणस्यैनं नदर्शनात्। (४२६) तुल्यं तु दर्शनम् । (839) असार्वत्रिकी । (४२८) विभागरशतवत् । (४२९) अध्यपनमात्रवतः । (४३०) नाविशेषात् । (४३१) स्तुतयेऽनुमतिवां। (४३२) 7

[अ. ३

कामकारेणचैके। उपमदेश्। (४३३)

ऊर्ध्रतरसु च शब्दे हि। (४३४

परामर्श जमिनिरचोदनाच्याप पदति हि । (४३५)

अनुऐ्ठयें वादरायणस्माम्यकुने: । (४३६)

विधिवा धारणवत्। (४३७) (४३८) विद्यात एव पुरुपार्थ इति न्रवीति काचिच कर्मण इतीह किमत्र साभू। विद्याङ्गकात् कर्मण एव युक्तं तशनुगुष्योपनिपत् ग्रदशा ।। ११ ।। एपोऽगिमुद्वासयते स वीरहान्यन्र तीर्थेभ्य इति क्षतिभ्याम् । माईस्त्यवर्माचरणस बोधात् मन्यासिधर्मस्य विरोधभाव: ।।१२।। परिव्रजेदेव यदा बिरकि: नदेतिशाखान्तरमेवर वक्कि। तथा परामर्शकवेदयाकये वििः "प्रकल्प्योपरिधारणे व ॥१३॥ अधिकरणार्थः। पुरुपार्थ: केवलवियातः, उत विद्यान्नकात् कर्मण इति सशय्य विद्यात एव पुरुपार्थे इति वादरारगः । जैमिनिन्तु विद्याया: कर्तृसंककारमुख्ेन ऋत्वनुपवेभोधात् यागादि कर्मण एव पुरुपार्थ: । यथा कृप्यादे: मर्दनादेश् नीवादिकं सोग्यादिकं च भवति, तहूत्। ब्रह्मनिष्ठाः जनकाद्योऽपि कर्मनिष्ठा एव हृश्यन्ते। विद्यावत एव कर्मविधानान्न । यावदरायुर्ष कर्म कुर्वन्नेव वतितव्यमित्यादि श्रुलेश्र इति जैमिन्यभिप्ाये प्राप्ते स्वाभिमरायमाह, विद्यात एव सर्वपुरुषार्थ इति। कर्मजा आराधितानां सर्वेपां देवानां अन्तर्यामी सन् कर्मानुमुण कर्मकृद्धय: फले ददातीति शामात्। कर्माकरणेनापि केवलश्ञानिनः मुक्तिमापुरिति श्रुतिपु दृश्यन्ते। ज्ञानिनामप कर्मकरमं उपासनासिद्धयर्थम्। कर्मबुर्बन्नेवेति श्रुतिश्व कर्मस्तुन्यर्पैव। उपरि हि देवेन्मो धारयनि इसम् 'अधमातसमिरय भारयमनुदवेर' इति पूर्ववाक्यन सम्बन्धे सपि अप्राप्तं उपरिधारणमिति धारयतीति सछे विद्ुपयक हेदत्वाभ्रयण मिचेवर्थः। इचेत्यर्थका व शब्दः ॥। 8

अर्वरेतम्यु आश्रमेप्वपि अ्रह्मविद्यादर्शनात् 'अधातात् समिधन्धारयन्नु- द्रवेदुपरि द्वि देवेम्यो भास्म्ति दवत्यत्र अनुवानसरूय देवानासुपरिधारणे शारयतीति लूटि श्रवणेप धारयेदिति विष्यर्थ लिदिति यधा वा कल्प्यते ता 'त्य्ो धर्मम्कन्पाः' इत्यादाश्रमपरामर्भकवावये मन्यासाश्रमविधि: कल्प्यत एव। तदुकत 'विधिस्तु धारणेडपूर्वत्वान्' इति पूर्वकाण्डे। अपि च 'ब्रम्म- चर्म समाप्य गृहीमवेत् गृद्दाद्वनी भूला प्रत्जेत् ग्रदिवेततरया न्भचर्याेव प्रन्नजेत् गृहाद्वा वनाहा यदहरेय विरजेत् तदह्रेब प्रन्नजेत्।' (जाबालोप-४) इति जायालोपनिषदि सर्वाश्रमविधिसत्वाच्च विद्यात एव पुरुपार्थ इति मिद्धम्।।

द्वतम् नाविशेषाधिकरणम्। (१८०) नाविशेपात्। (४४६) अर्थे धर्मे च विज्ञाने नररपि बिदशा: कमात्। अधिकारिण इन्थं हि श्रेयानिति यथोत्तरम् ।। ।४ ।। अधिकरणार्थः। पुरुषार्थसाधने अधिकारः देवादीनां तुल्यो न। सर्वत्र तारतम्यवत्वात् । 'अथ पुमर्थसाधनानि अथो धर्मो ज्ञानमितयुत्तरीत्तर, तव अधिकारिणो मनुप्या:, ऋपयः, देवाः इत्युतरोचरमिति कौण्डिन्यश्रुतेः ॥ सूत्रार्थः। नाविशेपात्-जानेऽधिकार :- साम्येन न भवति, अविशेषत्

रूपयोम्यताविशेषवानेव अधिकारीत्यर्थ:। अर्थधर्मेज्ञानेषु उत्तरोत्तरं श्रेयस्कतं अधिकारिषु मनुष्य-ऋषि-देवेषु उत्तरोत्षरं अतिशयिताविकारिण इत्यर्य: ॥

अद्वैतम् स्तुतिमात्राधिकरणम् । (१३९) स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेनापूर्वत्यात् । (४४६) भरगन्दाच । (४४७) 2 9

पा. ४] पारिप्ठवाधिकरणम्-अद्वैतम्

अद्वैतम् पारिपवाधिकरणम्। (१४०) पारिपवार्था इति चेन विशेपितत्वात् । (४४८) तथा चैक्कवाक्यतोपबन्धात् । (४४९) . अतर्दनार्थाख्यकथाः समस्ताः विद्याविधानैकममन्चयास्ताः । *पारिप्ठवार्था न भवेयुरत मन्त्रादिचारिवकथाविशेषात् ॥१८।। -अधिकरणार्थः । 'अथ ह याजवल्वचन्य हवे भार्ये बयूयतुः' (बृ. ४-५-१) 'प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिः ।" (कौ. ३-१) 'जानश्रुतिर्ह पौत्रायगः' (छा. ४-१-१) इत्यायाख्यायिका उपनिपतसु दृषः । ताः पारिप्ठवार्था वा विधिविधानार्थवेति संशये सर्वाण्यास्यानानि पारिप्वे अंसन्ति इति पारिष्ठवे विनियोगात् पारिप्तवार्था एवेति मापे विद्याविधानार्था एव, न पारिपवार्थाः । श्रौते 'पारिसवमाचक्षीत' इत्यारम्य 'मनुर्नेवस्त्रतो राजा' इत्यादि विशेष कथा एव पठिताः । न तु उपनिपढता: कथाः । यथा 'सर्वे ब्राल्मगा: भोजयि- तव्याः इत्युक्ते निमन्त्रितसवत्रामणानामेव भोजन, न तु सर्वशब्देन सामान्य- सर्वत्राह्मणानां भोजनं, त्द्वत् उपनिपत्मु पटिता. कथाः विदेकवाश्यतां गताः 'आत्मा वा अरे दष्व्यः इत्यादि व्रह्मविद्याविध नार्था एव । इति।।

विशिष्टाद्वैतम् पारिप्रवार्थाधिकरणम्। (१११) पारिपकार्था इति चेन विशेपितत्वात् । (४४१) तथा चैकवाक्योपबन्धात्। (४४२) विद्यागमीपे पठितास्गगाताः आस्यायिका राजकृताशमेधे। पारिप्लवार्था इति मैनमर विद्याविधानकगमन्त्रयार्ताः।।१९ ॥ आख्यानानि च सर्वाि पशसन्तीति विधाय च। मनुर्यमश्न चरुण: इत्याद्याख्यानपाठतः ।।२०॥ * यागे यजमावस्य निदाध्यभावाय क्थाभवगम्।

मतत्ग्रसारसंग्रहे [अ. ३

तत संकुचितस्सर्वः विद्यासङ्गं न चार्हति ।

अधिकरणार्थः । उपनिपत्सु प्रतर्दनादिकथा: श्रुताः । ताः विद्या- विध्यर्था उत पारिप्वार्था इति संशय्य विद्याविधानार्था एवेति सिद्धान्तितम्। पारिष्ठवमकरणे 'मतुर्वैकशत.' इत्यादि विशेषकथाशंसनसैव प्रतीतेः । राजाध- मेधे राज: कालक्षेपार्थ 'पारिप्वमाचक्षीत, सर्वाण्ाख्यानानि संसन्ति' इ्त्यभि- धाय 'प्रथसेदनि मनुर्वेवसवनो राजेत्याह, द्वितीयेडहनि यमो बैवरतो राजेत्याद, तृतीयेऽहनि वरष आदित्य इत्याह', इत्यादिवाक्यशेपात् सर्वशब्दस् प्रकृत- पारिष्ट्वरूप कथाविशेष एव सर्वशब्टसंकोच अभ्युपगम्यते, तद्वत् विद्यासमीप- पाठाल कथानां विवाविध्यशचमे कोचिन्तस्।

अद्वैतम् अमीन्धनाधिकरणम्। (१४१) अत एव चागीन्धनादयनपेक्षा। (४५०) मर्वाण्याथ्रमकर्मापि विद्या नापेक्षने सुकम। विद्यावः पुरुदार्थस्तु वादरायणसम्भतः ।। न२।। अधिकरणार्थः । विद्यात एव पुरुषार्थ इति पूर्वमुक्तत्वात् विदक्ा स्वार्थतरम्पाप्तिसिद्धी अम्रीन्धनादीनी आश्रमकर्मोणि नापेक्षते। रति ॥

पिणिष्टाद्वनम् अभ्रीन्धनाधिकरणम्। (११२) अत एव चानीन्यनादनपेक्षा। (४४३) उध्घरेत: प्रभृनय: ददयन्वे ज्ञानिनः खुताँ । अपिहोघादिकर्मापि विद्या नापेक्षते "फले ॥२३॥

पा. 4]

अधिकरणार्थः । ऊर्र्जरेतम: आश्रमिगः सन्ति इति 'ब्रह्मसंस्थोऽमृत- स्मेति' (छा. २-२३-१) 'एतमेव प्रताजिनी लोकमिच्छन्तः मनजन्ति' (ग ६-४-२२) इत्यादि श्रुतिभ्यः जायन्ते। तम्मात् ब्मविद्या अग्न्याधानादि- कर्म नापेक्षते इत्यर्थ: ॥

अद्वैतम् सवपिक्षाघिकरणम्। (१४२) सर्वापेक्षा न यज्ञादिश्वतेरश्ववत्।

अशस सन्दने योग: सुज्यते न च लाङले। विद्योत्पन्तेश्च करणं यज्ञाद्याचरणं भ्षुतम् ॥।२४।। स्ाश्रमाहणि कर्माणि स्वनुष्ठेयानि नित्यशः । यज्ञेन वेत्तुमिच्छन्ति शान्तोदान्त इति थ्रुते: ॥२५।। अधिकरणार्थः । 'तमेत वेदानुवचनेन ब्राम्मगा विविदिपन्ति' (बृ. ४-४-२२) 'कपाये कममिः पनवे ततो ज्ञान प्रवर्तते' इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः सर्वाण्याश्रमकर्माणि, कर्मगः साक्षान्मोक्षसाधनत्वाभावेऽपि विद्योत्पत्तिसिद्धये अनुष्ठेया-येय। यथा अश्रः रवचर्यायागेव सुज्यते, नतु लाहलाकूर्पणे, योग्यतावशात, तद्वव् अथ्रमकर्म विद्याफलसिद्धौ नपश्ष्यते, विद्योतपतावपेक्ष्यस एव। 'शान्तोदान्त उपरतत्तितिश्षु इत्यादिन आह्मसाक्षात्कार शमदमादीनां साधन वेनविधानात् अमादयोडपि ब्रमनिषठेनानुष्ठेया एव। इति।।

विशिष्टद्वैतम् मर्वापेक्षाधिकरणम्। (११३) राजिक्षा च यज्ञादिभयुनेस्श्ववन् । (४४४) 13

मतत्रयसारसंग्रह [अ. ३

वेदानुवचनेनैतं बाल्मणा इति वेदतः । स्वार्हकर्मयुता विद्या सिद्धयत्यधो यथा गितों ॥ २६। अधिकरणार्थः । विद्या यज्ञादि सर्वकर्मपक्ष्यैव मोक्षं साधयति। 'तमेते बेदानुधचनेन न्राहमणा विविदिपन्ति' इत्यादिश्रुतेः । अतः कर्मवत्सु गृदस्थेपु नित्यनमितिक सर्वकर्मापक्ष्येव विद्या फलवती। यथा गमनसावनभूतो अश्रः क्वपरिकरवन्धपरिकमापश, एवं मुक्तिसाधनभृता विद्यापि नित्यनैमितिक कर्मापेक्षा भवति । "यजो दान तपः कर्म न त्याज्य कार्यमेव तत्। यज्षो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिगां ।।" इत्यादि स्मृतेश्र इति।।

विशिष्टाद्वँतम् शमदमाद्यविकरणम्-। (११४) समदमाधुपेतससात् तथापि तद्विघेस्तदङगतया

कर्मणां न शमादीनां विद्याङतं कथ भवेत्। द्वयोर्मिनों हि विषयों विहिताविहित नपि ॥ २७ ॥ अधिकरणार्थः। गृह्यम्वस्य शमादयोडपि विद्याकतया अनुष्ठेयाः । "तस्मादेवंविच्छान्तोदान्त उपरतस्तितिक्षुम्समाहितो भूत्य" (बृ. ६-४-२३) इत्यादिभ्ुतेः । कर्माणि च विद्योसपतये अनुऐटयानीतयुक्तम्। तत्र कर्माणि बाछे- न्दिरियविषयाणि, अमदमादयः मानसविषयाणि। कयं एकनिनन् विषये शमादे:ः कर्मगश्च संभव इति चेत् विहितकर्मकरणाननतरं यः समयः, तस्मन् समये आान्यादय इति परम्परविरोधाभावात् उभयमप्येकम्मिन् संभवत्येव।।

। यथा गनी=परिकरयुक्त अश्व: गमने माधने भवति, न बेवलो अभः। 14

पा. ४]

अद्वैतम् मर्वात्रातुमत्याधिकरणम्। (१४३) सर्वान्तानुमतिबव प्राणात्यये तदर्शनात्। (४५३) अनाधन। (४५४) अपि चासार्यते। (४५५) (४५६) न त्यजेत् काश्चनस्त्रीमित्यागम चाधते यथा । अशुद्धान्निषेष च ज्ञानिसर्वान्तभोजनम् ॥२८॥ सर्वान्ानुमतिर्शरम्मविदः ग्राणात्यये स्मृता । जग्धं भवति नाननं इति विद्यास्तुति नदेत् ॥ २९॥ अधिकरणार्थः । 'न ह वा एवं विदि किश्वनानन भवति' (छा. ५-२-१) 'न ह वाडस्याननं अ्थं भवति' (बृ. ६-१-१४) इत्यादिना ब्रह्म- विद: सर्वान्तानुमितिः श्रयते। यथा 'न काश्वनापरिह्रेत्तद्रतं' (छा. १-१३-२) इति वामदेवविद्याविषयेम सर्वयोषिदपरिहारवचनेन गम्यागम्पविभागशान्र- सामान्यं वाध्यते तद्वत् प्राणविद्या विपयेग सर्वान्रमक्षणवचनेन भोज्याभोज्य- विभागशासत्रं वध्येत इति प्राप्ते, प्राणविद, सर्वान्तानुमतिः न विधीयते। लिद्-लोट् सव्यप्रत्ययाभावात। प्राणविद्यानिष्ठस्य माणात्यये निषिद्धानभोज- नेडपि न दोप इत्येवार्थः। कृत इति चेत् चाकायणव्रक्वित् प्राणात्यय एव निषिद्धाछूदात मापान गृहीत्वा भुजानः अनुपानमकुर्वन माणधारणमात्रं कृत्वा अन्यत्र राजान प्रति गतवानिति श्रयते। वरप्मविद्यानिसवस्य प्राणात्यय एव निषिद्धभोजनानुमतिः दृष्टा। कि पुनः प्रणविद्यानिष्ठस्य सर्शाज्ञानुमतिम- बेद्वा। 'सुरापाः किमयो भवन्ति अभक्ष्यमक्षणात्, तम्माद्गाहगः सुरां न विवेत्।' निषेधशास्त्रपावल्यात् सर्वान्तानुमतिर्न। "जीवितात्ययमापन्नः योऽन्रमति यतम्ः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ।।" 15

मतत्रयसारसंग्रह [अ. ३

वेदानुवचनेनेत वाहणा इति वेदनः । म्वार्डकर्मयुता चिद्या सिद्धयत्यश्ो यथा ितौ ॥ २६॥ अधिकरणार्थः । विद्या यज्ञादि सर्वकमपिक्ष्येव मोक्ष साधयति। 'तमेत वेद्ानुकचनेन न्राझ्ममा विविदिपन्ति' इत्यादिश्रुतेः । अतः कर्मवत्ु गुहस्थेपु नित्यनमितिक सर्वकर्मिक्ष्येव विद्या फलवती । यथा गमनसाधनभूलो अश्चः स्वपरिकरवन्धपरिक्मपिश्, एवं मुक्तिसाधनमृता विद्याप निल्यनैमिततिक कर्मापेक्षा भवति । "यज्ञो दानं तपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्। यज्ो दान तपशैव पावनानि मनीपिगां।।" इत्यादि स्वृतेश्र इति।

विशिष्टाद्वैतम् शमदमाद्यधिकरणम्-। (११४) शमदमादपेनस्सात् तथापि तद्विधस्तद्ङ्गया

कर्मणां च शमादीनां विद्याङ्गत्वं कथ भवेत्। दवपोर्भिन्नों हि विपयों विहिताविहित यपि ॥ २७॥। अधिकरणार्थः । गरृहस्थस् शमादयोऽपि विद्याव्वतया अनुप्ठेया: । "तम्मादेवविच्छ्न्तोदान्त उपरतस्तितिक्षुस्समाहितो भूत्वा " (बृ. ६-४-२३) इत्यादिश्ुतेः । कर्माणि च विद्योत्पत्तये अनुप्रेथानीत्युक्तम्। तत्र कर्माणि बाहे- न्द्रियविपयाणि, समदमादयः मानसविपयाणि। कर्य एकन्पित् विषये गमादे: कर्मणश्च संभव इति चेत् चिहितकर्मकरणानन्तर यः समयः, तस्मन् सपये मानयादय इति परस्परविरोधाभावान् उमयमप्येकस्मिन् संभवत्येव।।

• यथा गतौ=परिकरयुक्क अध्: गमने माधन भवति, न केवनो अधः। 14

पा. ४ ]

अद्वैतम् सर्वान्नानुमत्याधिकर्णम्। (१४३) सर्वान्नानुमतिश्न प्राणास्पये तदर्शनात्। (४५३) अनाधाच् । (४५४) अपि चास्र्यते। (४५६) न त्यजेत् काश्चनस्त्रीमित्यागमं बाधते यथा। अशुद्धान्निपेधं च ज्ञानिसर्वानभोजनम् ॥२८ ॥ सर्वान्तानुमतिर्व्रह्मविदः ग्राण्ात्यये स्मृता । जग्ध भवति नाननं इति विद्यास्तुति वदेत् ॥२९॥ अधिकरणार्थः । 'न ह वा एवं विदि किश्वनानन्नं भवति' (छ. "-२-१) 'न ह बाडम्यानले जग्धं भवति' (बृ.६-१-१४) इत्यादिना ब्रद्म- विदः सर्वान्नानुमिति, क्रयते। यथा 'न काश्चनापरिह्वरेत्तद्रतं' (छा. २-१३-२) इति वामटेचविद्याविषयेग सर्वयोषिदपरिहारवचनेन गम्यागम्यविभागशान्त्र- सामान्यं वाध्यते तद्वत् प्राणविद्या विषयेग सर्वात्रभक्षणवचनेन मोज्याभोज्य- विभागशासत्रं बाष्येत इति प्राशे, प्राणविद. सर्वान्नानुमतिः न विधीयते । लिड्-लोटू-तव्यप्रत्ययामावात। प्राणविद्यानिष्वस्य प्राणात्यये निषिद्धान्नमोज- नेऽपि न दोष इत्येयार्थः । कुत इति चेत् चाकायणव्रम्मवित् प्राणात्यय एव निषिद्धाछूदान्, माषान् गृहीत्वा सुज्ञानः अनुपानमकुर्वन् प्राणधारणमानरं कृत्या अन्यत्र राजानं प्रति गतवानिति श्रूथते। व्रक्मविद्यानिष्ठस्व प्राणात्यय पव निषिद्धभोजनानुमति: दृष्टा। कि ुनः प्राणविद्यानिद्वस्य सर्वान्तानुमतिरमे- वेद्वा। 'सुरापाः क्रिमयो भवन्ति अभश्यभक्षणात्, तस्माद्राहमः सुरां न पिवेत।'निषेधशास्त्रमाचल्यात् सर्वान्नानुमतिरन। "जीवितात्ययमापन्नः योऽन्नमतति यतस्तः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ।।"

मतनयसारसंग्रह [अ. ३

मपि यथा अनुप्ठेया भवन्ति, 'दप्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात्' इत्यादिवत् विनि- योगप्टथनवेन उमधैरप्यनुष्ठेयानि। 'यज्ञेन दानेन' इत्यादि श्रुतेः, 'धर्मेण पाप- मपनुदति' इत्यादि भ्ुतेश्च।।

द्वतम् स्तुत्यधिकरणम्। (१८१) ओं स्तुतयेनुमतिकी। ओ कामकारेण चेके। (४४७)

ओ उपमर्द च । (४४८) (४४%)' ओ ऊर्ध्वरतरस च गब्दे हि। ओ परामश जैमिनिरचोदना चापवदति हि। (४५०)

ओं अनुष्ठेयं बादरायणरसाम्यक्षते:। (४५१)

ओ विधिर्का धारणात्। (४५२) (४५३) S'5 5 '' ओं स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेनापूर्वत्यात्। (४५४) ओं मावशब्दराच। (४५५) ओं पारिपवार्था इति चेनविशेपितत्वात् । (४५६) ओं तथा चैकवाक्योपवन्घात्। (४५७) ओं अत एव चानीन्घनादपेक्षा। (४५८) ओं सर्वापिक्षा च यज्ञादिभ्ुतेरधवत्। (४५९) ओं शमदमायुपेतम्सयात्तथापि तु वदिधेस्तद्ङ्गतया -

ओ सर्वान्तानुमतिश्च प्राणात्यये तदर्शनाव। (४६०) (४६१) औ अवाधाच। (४६२) ओं अपि स्मर्यते। (४६२) ओ शब्दवचातो कामचारे। (४६४) औ विहितत्वाचाश्रमकर्मापि । (४६५) ओं सहकारित्वेन च। (४६६) 18

पो. ४) स्तुत्यधिकरणम्-हैतम्

ज्ञानिनां कामचरणं स्तुत्यर्थ न त्रिधायकम्। क्रिया वदूर्ध्वरतेभ्यो गुह्यं वक्तव्यमित्यतः ॥३५ ॥। सन्ध्यावन्दन कर्माधं खुद्धस्यैव विधीयते। निषिद्धं कामचरणं स्वाध्यायविधिवत्तु वा ॥ ३६ ।। प्रातरुत्थायादिवेदात् ज्ञानी मोक्षाई ईरितः । ज्ञानिनो हीनघृन्तेश्च मुक्तावानन्दहुस्वता ॥३७ ।।

स्वार्हकर्मादिकज्ञज्ञानी सर्वेभ्य: परमो मतः ॥३८ ॥ अधिकरणार्थः। ज्ञानिनः यघेष्टचरण ज्ञानिनसतुत्यर्थम्। अनुमतिमा्श्रे वा । यथेषं कामचरणमपि केचिद्धदन्ति। कामचारागां ज्ञाने नाधिकार: । "य इम परम गुह्यं अर्ध्रेतस्पु माषयेत्। न तथा विद्यते भ्यान् यें प्ाप्यन्येऽि भूयले।।" इति सन्यासिनां ज्ञाने अधिकार इति ज्ञायते। जानिनां निषिद्धकर्म फर्तव्य मिति चोदना न। 'प्रातरुत्थाय सन्ध्यामुपासीत, यत्मन्ध्यामुपासते ब्रह्मैव तटुपासते' इत्यादि श्रुत्या जैमिनि: ज्ञानिनां कामाचरर्ण मन्यते । आादरायणस्तु ज्ञानिनः कर्माप्यनुष्ठेयमिति मन्यते। यधा वेदावधारणं तैवर्णिकानां चिहित नान्येपां, एवं ज्ञानिनां ससाश्रम वर्मपवृतिर्विहितैय। "स्वेच्छयैव पवृततिस्तु ब्रह्मणो विधिचोदिता । नाशकयं तन्मतं कापे विष्णो: प्रत्यक्षचोदना । इतरेपां न विहित: स्वेच्छावृति: कथसन ।।" इति शास्त्रात् विष्णोरव स्वेच्छापवृत्तिः। अन्येर्षा तु शास्त्रविधिनेव सम्त- कर्मकार्यम्। न तु स्वेष्तः । कचिच्छतं स्वेच्छाकरणं च स्तुतिमा त्रमेवेति न। परवशत्ात्। सर्वविध्वतिकमण पशव एव स्तुतिमात्रम्। नान्येपा 19

मतन्रयसारसंग्रहे (अ. ३

मपि यथा अनुछ्ठेया भवन्ति, 'दध्नेन्दियकामत्य जुहुयात्' इत्यादिवत् बिनि- योगपृथम्स््रेन उभयैरप्यनुप्ठेयानि। 'यज्ञेन दानेन' इत्यादि श्ुते, 'धर्मेण पाप- मपनुदति' इत्यादि श्रुतेश्र ॥

द्वूँतम् स्तुत्यधिकरणम् । (१८१) ओं स्तुतयेनुमतितरी। ओ कामकारेण चैके। (४४७)

ओ उपमर्द च। (४४८)

ओ ऊर्ध्घरेतस्सु च शब्दे हि। (४४९)

ओं परामर्स जैमिनिरचोदना चापवदति हि। (४५०)

ओं अनुष्ठेय वादरायणरसाम्यक्तेः । (४५१)

ओ विधिर्षी धारणात। (४५२) (४५३) ओं स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेश्नापूर्वत्वात् । (४५४) ओं भावराष्दाच । (४५५) ओं पारिप्वार्था इति चेननविशेपितत्वात् । (४५६) ओं तथा चैकवाक्योपवन्घात्। (१५७) ओ अत एव चामीन्धनाघपेक्षा। (४५८) ओं सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्नेरश्वव्त् । (४५९) ओं शमदमायपेनसस्यानथापि तु तद्विधेस्तदङ्गतया -

ओ सर्वान्ानुमतिश्च प्राणात्यमे नदर्शनाव् । (४६०)

ओं अनावाच । (४६१) (४६२) ओं आपे स्मर्यने। (४६३) ओ शब्दरचातो कामचारे। ओ त्रिहितत्वाच्याश्मकर्मापि । (४६४) (४६५) ओं सद्दकारित्वेन च । (४६६) 18

91. v ]

ज्ञानिनां कामचरणं स्तुत्यर्थ न विधायकम्। क्रियावदूर्ध्वरेतेभ्यो मुह्यं बक्तव्यमिल्यतः ॥ ३५ ।। सन्ध्यावन्दनकर्माद्यं शुद्धस्पैव विधीयते। निषिद्ध कामचरणं स्वाध्यायविधिवत्तु वा ॥ ३६॥ प्रातरुत्थायादिवेदात् ज्ञानी मोक्षाई ईरितः । ज्ञानिनो हीनवृत्तश्च सुक्तावानन्दहस्तता ॥ ३७।। - असिहोताद्यपेक्षास्ति सर्वाननानुम ति र तव न स्वाई कर्मादिकज़्ज़ानी सवभ्यः परमो मतः ॥ ३८।। अधिकरणार्थः । ज्ञानिनः यघेषाचरणं ज्ञानिनस्स्तुत्यर्थम्। अनुमतिमांत्र वा। यथ्ेष्टं कामचरणमपि केचिद्धदन्ति। कामचाराणां ज्ञाने नाधिकार: । "य हम परम गुहं ऊर्घ्वरेतस्यु भाषयेत् । न तथा विद्यते भूयान् ये प्राप्थन्येऽपि भृयसे ॥" इति सन्यासिनां ज्ञाने अधिकार इति ज्ञायते। ज्ञानिनां निषिद्धकर्म कर्तव्य- मिति चोदना न। 'मातरत्थाय सन्ध्यामुपासीत, यत्सनध्यामुपासते बल्षेव तदुपासते' इत्यादि श्रुत्या जैमिनिः ज्ञानिनां कामाचरण मन्यते। बादरायणस्तु ज्ञानिन: कर्माप्यनुप्नेयमिति मन्यले। यथा वेदावधारणं श्रैवर्णिकानां विहित नान्येपां, एवं ज्ञानिनां स्वलाश्रमकर्मप्रतृतिर्विहितेव। "स्वेच्छयैव प्रवृततिस्तु त्रह्मणो विधिचोदिता। नाशकयं तन्मत कारि विष्णो: मत्यक्षचोदना । इतरेपां न विहिता स्त्रेच्छावृत्ति: कथश्वन ॥।" इति शास्रान् विप्णोरेव स्वेच्छाप्रवृत्तिः। अन्येषां तु शाम्विधिनैव खस- कर्मकार्यम्। न तु स्वेष्टतः । कचिच्छूर्त स्वेच्छाकरणं च स्तुतिमा त्रमेवेति न। परवशल्वान्। सर्वविष्यतिकमणं पसत्रह्माण गव स्तुतिमानम्। नान्येपां 19

मतन्रयसारसंग्रहे [अ. ३

विर्धानां विषयास्त्वन्ये ब्रहमणस्स्वेच्छ्या कृतौं। परस्य ब्रह्मणो ह्ेव सर्वविध्यति- दूरता II' इति न्द्मतर्कवचनात्। श्रुतयः 'चन्नलार्थाः ्रुताः, तथा हि ज्ञानी विधिना कर्म कुर्यात्, स्वरेच्छ्या वा कुर्यात्, न कुर्याद्वा। निषिद्धाचारेऽपि न दोपभाक। निषिद्धाचरणे दोपभाक च इति चेनन। 'त्रेधा हि ज्ञानिनो ह् वाब भवन्ति, विधिनियताः, अनियता: स्वेच्छानियता इति : विधि- नियता मनुप्या:, अनियता हि देवाः, ब्रह्मैव स्वेच्छानियतः' इति विशेष- वचनेन श्रुतिवाक्यानां एकवाक्योपवन्धात् सर्वाः श्रुतय उपपत्ता एव। ज्ञानिन: मोक्षदाने अभिहोत्राद्यपेक्षा वर्तते । "येषां ज्ञानं समुत्पनन तेषां मोक्षो विनिश्चितः ।' शुभकर्मभिराधिक्यं विपरीतैविपर्ययः ॥ स्वेच्छानुवृत्त्येव भवेन् न्रह्मण. प्रायमस्तथा। देवानामपि सर्वपा विशेषादुतरोत्तरम् ॥" इति ममाणात्। ज्ञानोत्पत्तौ सर्वधमपिक्षा च अस्त्येव। ज्ञानी शमदमाधुपेत एव भवेत्। ज्ञानिनः सर्वान्नानुमाश आपत्काल एव। अन्याय्याकरणमेव ज्ञानसावनम्। "अर्तीतानागतज्ञानी त्रैलोक्योद्धरगक्षमः । मताद्ृशोपि नाचारं क्षौंत स्मार्त परित्जेन् ।" कामचारकामवाद कामभक्षागां निर्षंधाच। ज्ञानिनां निपिद्धाकरणेन केवलं न मोक्षः । अपि तु बिहितकर्माचरणादेव। राज्ञ: यथा मन्त्री तथा यज्ञादि- कर्माडपि ज्ञानिन: सहकारीत्यर्थः । "जागान्मोक्षो भवत्येव सर्वाकार्यकृतोपि तु। आनन्दो ह्ासतेडकार्यान् गुभं कृत्वा तु वर्षते ।।" इति ॥ प्रमागत् ज्ञानी-मनुप्य:, विहितं-खार्हकर्म कुरन्यादेव। निषिज्जं त्यनेदेव। स्वेच्छाचरणं त्यजेदेव। ज्ञानोपदेशं च ऊर्ध्व रेतःप्रभृतियु तत्समानेषु कुर्यात्। इत्यधिकरणार्थः ॥ सूत्राथों स्पष्टः ॥

• पास्तवार्था: । 20

पा. ४] विधुराधिकरणम्-अद्वैतम्

अद्वैतम् विधुसधिकरणम्। (१४५) अन्तरा चाषि तु तद्दष्टे: । (४६१) अपि च सर्यते। (४६२) विशेपानुग्रहश्च। (४६३) अतस्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच । (४६४) विद्यावन्तोपि दश्यन्ते रैक्ववाचकनवीमुखाः। तस्मादकृतदारस् विधुरस्याधिकारिता ॥ ३९ ।। ब्रह्मविद्यासु जप्येन ब्राह्मणस्सिद्धतीत्यतः । अनाश्रमीतिवचनादापद्विपयमेव तत् ॥ ४० ।। अधिकरणार्थः । संपद्रहितानां अन्यतमाश्रमपतिपतिहीनानां विशु- रादीनागपि ब्रहमविद्यायामधिकारो अस्ति। रैक-वाचक्वी-मीप्मादीनां शासे ब्रह्मविद्या धिकारदर्शनात्। "जप्येनैव तु संसिद्धधेट्राझणो नात्र संशयः । कुर्यादन्मन् वा कुर्यात् *मेत्रोनाझण उच्यते ॥।" इत्यादि स्मृत्या अनाश्नमित्वेऽि तेषां जपोपवास-देवताराधन-दानादिकर्मभिः व्रल्मविद्या सिद्धयतीति ॥ "अनाश्रमी न तिष्ठेत्तु दिनगेकर्माप द्विज: ।।" "संवतरमनाश्रमी स्थित्वा कृच्छमेकं चरेन्" इत्यादि स्पृत्या 'तेनति व्रभवित्-पुण्यकृत्-तैजसभ (छृ. १-४-१) इत्यादि श्रुत्या च आभ्- मिलमेव ज्याय: । अनश्नमितवं तु आपद्विपयम् ॥।

विशिष्टाद्वनम् विधुराधिकरणम्। (११७) अन्तग चापि तु तद्टप्टो । (४५४) मेत्रो व्राम्मण: इलस अहिंगक: ब्राम्मण इल्र्यः ॥ 21

मंतत्रयसारसंग्रह [अ. ३

आपे स्र्यते । विशेषानुग्रहर्च । (४५५)

अतस्त्वतरज्ज्यायो लिङ्गान्च। (४५६) (४५७) अन्तरावर्तमानानां ब्रह्मविद्याधिकारिता । रंक्क भीप्मादिवत्सिद्वा ज्यायसाश्रमनिष्ठता ॥४१॥ अधिकरणार्थः। विघुरादीनामपि ब्रम्मविद्यायामधिकारः । रक्क- भीष्म-संवर्तादिपत्। 'यजेन दानेन तपसाऽनाशकेन' इति दानादिभिरपि विध्यानुगहत्वोक्तेः । 'जप्येनापि च ससिद्धजञत्' इत्यादि स्मृत्या ब्राह्मणः न्रम्मविद्यानिष्ठः जप्येन- जपाध्यनुग्रहीतविद्यासिद्धो भवतीत्यर्थ, । 'तपसा ब्रह्म- चर्येण श्रद्धया विद्यया आत्मानमन्विष्येत्' इत्यादिना न । तथापि अनाश्रमि-' त्वं आपदिपयमेव। 'अनाश्रमी न तिष्ठेत' इत्यादि निषेषात्। निवृत्तमम्म- चर्यसय गृनभार्यस्य च अवैराम्ये सति दारालामः आपदिति तद्विपयकमेव तत् इति।। द्वैतम् उमयलिङ्गाधिकरणम्। (१८२) ओं सर्वधापि तु न एवोभयलिङ्गाद् । (४६७) ओं अनभिभनं च दर्शयति। (४६८) ओ अन्तरा चापि तु तद्टषटे: । (४६९) ओं अपि स्मर्यते। (४७०) ओं विशेषा अनुग्रह च । (४७१) ओं अतस्त्वतरज्ज्यायो लिङ्गाच । (४७२) ओ तिद्भृतस्य तु तद्भावो जैमिनेरि निथमातवूपाऽमावेभ्यः।

सर्वसाधनसंपलो योग्यो विज्ञानमाप्नुयात्। (४७३)

देवीं देवा: प्राप्तुवन्ति ह्यसुरासतद्विरोधिनीम् ।।४२।। + देवमनुध्यामुरादिम्भावा: तदिपरीनम्वभावाः न कदापि भवंधुरिति तात्पर्यम् । 22

पा. ४ ] उमयलिह्ा धिकरणम्-द्वैतम्

आसुरीं न सुरा यान्ति देवीं दितिसुता अपि। शापाभिभृतदेवास्तु प्रह्मादाद्यास्तमाभवन् ॥। ४३ ।। अतस्तेपां च सुगतिः व्यत्ययो न भवेतयोः । चतुर्मुखोपदिष्टोपि ज्ञानीन्द्रो न विसेचन: ॥। ४४ ॥ अधिकरणार्थः। देशकालगुरूपसवनायङ्गोपेत श्रवगमननादिरूप महामयत्ने सत्यपि ज्ञानयोग्या एव ज्ने शप्नुवन्ति। न त्वयोग्याः । अयोग्याः प्रयत्न कुर्वन्ति चेत् विपरीतज्ञानमेव लमेरन्। यथा चतुर्मुखोप- देशसाम्येऽपि इन्द्रो ज्ञानमाप, विरोचन: विपरीतज्ञानमाप। देवाः देवी सम्पचिमेवाभिगच्छन्ति, अमुराः आसुरी सम्पति अभिगच्छन्ति। सम्यज्ज्ञान- विपरीकज्ञानयोः मध्यवर्तिनामपि ज्ञाने अधिकाराभाव एवं। "असुरा आसुरेणैव स्मावेन च कर्मणा । ज्ञानेन विपरीतेन तमो यान्ति विनिश्चयात् ।!" "देवा दैवसभावेन कर्मणा चाप्यसंशयम्। सम्यशज्ञानेन परमां गति गच्छन्ति वैष्णवीम् ।।" "ननगोरन्यथा भाव: कदाचित् क्वापि विद्यते । मानुषा मिश्रमतयः विमिश्नगतमोपि च ॥!" इत्यादि ममाणान्। "असुरान् दमयन विप्णुः स्पद च सुरालयन्। पुनः पुनर्मानुषांस्तु सतावादर्तयत्यसौ ।।" इत्यादि वचनाच। अमुरा: बह्वः, देवा: सल्पाः। तम्मात् बहुलसङं न कुर्यात्। "असुरा बहुला यस्माव् तस्मान्न जनतामियात्।" जनानां समूहो जनता। "नासुरा बैवीं न देवा आसुरी, न मनुप्या दवीं आसुरी च गति ईयुः, आत्मीयामेव, जातिमनुभवन्ति । इति सुतेः सस्- जात्यतिकम: तेषां न भवत्येव। प्रह्मदादीनां ज्ञाने अधिकारिता तु शापा- भिभूता: देवा एव म्रहादादयो अभवन्। अतः शापमोक्षे तेपां ज्ञानान् मोक्ष 23

मतत्रयसारसंगहे [अ. ३

युक्त एव । "शृम्वे चीर उग्रमुयं दमायन् अन्यमन्यमति नेनीथमानः, एधमानद्विलमयम्य राजा चोप्कयेते विश इन्द्रो मनुप्यान्" इ्ति श्रुवेश। (ऋवेद ६-४७-१६) इन्द्र := परमैश्वययुक्त, धीरः-नृसिंहः, उग्रमुग्रम्=सर्वदुम्मकृतीन, नमायन्= दमयन्नित्यनरकं आपयन्, अन्यम्न्य=दुष्टविपरीतान् सत्क्षभावान् सर्वान्, अतिनेनीयमानः=सर्वससारत्यजनपूर्वक स्वपद नथन, एधमान- द्रिट् = स्वयोग्यातिरेकेण वर्धमानम्य द्वेष्टा, ऋण्वे=वेदादिष क्षयते । यत .- उभयस्य राजा = देवासुरवर्गस्य राज्ा, मनुप्यन् =मध्यमजीवान्, चोप्कूयते= संसार एव वर्तयति नृसिंह: इति श्रुत्यर्थ:॥ सूर्वार्थ:। सर्वथाषि तुत एवोभयलिकत्=सर्वधाि=सर्वपनेऽपि, त एव-जानपोग्या एव जानं माम्तुवन्ति, उमयलिज्ञात्=इन्द्रविरोचनदष्टन्तात्, अनभिभवश्न दर्शयति-अमुरा: न दैवीं योनिमाप्जुवन्ति, मुराः नामुरी योनि। दर्शयति =तदर्थश्रुतिर्दर्शथति॥ अन्तरा चापि तु तद्दष्टे: । अन्तरा चापि = संयन्ज्ञान विपरी तज्ञाननव्य- वर्तिनामपि-न ज्ञानेऽधिकारः । तद्टऐ: = तथैव श्रुतेः ॥ अपि स्मर्यते "अमुरा असुरेणैव" इति स्मृत्या च। विशेषानुमहं च= "शृण्वे वीर" इत्यादि श्रुत्यथांघ॥ अतस्त्वतरज्ज्यायो लिद्गाच=देवसघात् अपुरसंघो बहुलः । 'तम्मान जनतामीयात्" इति आमुर्रीं संपद नाभिकांक्षेत्र इत्यर्थ: ॥ 'तहूतस्य तु तद्धावो जैमिनेररि नियमातद्व्पाभावेभ्यः । देवानाम सुरा- भाव: जैमिनेरपि सम्मतः, नियमातद्वपभावेभ्य := नासुरानैवीमिति नियमान्, अतदृपात्= 'नासुराणां दैवं रूं' इति श्रुनेः । अभावान्= अभावशन्द्पर्याया *अभूतिभन्दघटित 'त मूतिरि'ति स्ुतेश्। 'नासुराणां दैर्व रूप न देवाना- *अभूनिकार को स्माकमेधर्यादिभुणो जिजतः । इत्येवोपामते नत्माम् परामूताथ् सर्वशा । इते नदर्यः ॥ 24

पा. ४] तद्भूताविकरणम्-अद्वैतम्

मासुरं, न नोभयं मनुष्याणां, यो यद्ूप: स वद्पः, निसगों द्येष भवति' इति। तं भृतिरिति देवा उपासां चकिरे, ते वभू वुः, तत्माद्वाप्येतर्हि मुप्तो भूर्म- रित्येव प्रशसिति, अभूरित्यसुराः ते परावमवुः' इत्यादि श्रुनेः देवासुराणां भावामायप्तिपादनात्। तम्मात= देवानां भूतिरित्युपासकब्बात्, एतहिं= अद्यापि, सर्वदेवोतम: सुप्त := सुप्जनेपुस्पितः-वायुः-भूरित्येव=ज्ञानधवर्यादि- प्रदस्सन्, तदुरूपश्रेत्येव, प्रश्वसिति = निश्वासनियमनपूर्वकं सतौति। अमुरा: इत्यादि-एतद्िपरीतमित्यर्थः॥ "देवानां भूतिरित्येव मनौ विष्णी स्भावतः । अमुरागामभृतित्वेनैत नियमतोऽन्यथा।। देवाश्शापाभि भूतल्वात् प्रह्रादाद्या बभूविरे। अतस्युगतिरेतेपां नान्यथा व्यत्ययो भवेत् ।।" इत्यादि प्रमाणान्यनुसन्धेयानि ।।

अर्द्वैतम् तद्भृताधिकरणम्। (१४६) नद्भूतस तु नातज्भामावो जैमिनिरपि नियमात्तद्रूपाऽभावेभ्यः । स्वाश्रमान्भचर्यार्णा विद्यासधिकृतिर्न हि। यावन्मोक्ष स्वाश्रमोक्तकर्मकार्यमिति स्मृते: ॥४५॥ (४६५)

अ-र्थः। ऊर्वरेतसः आश्रमाः सन्तीत्ुर्क पूर्वम्। तेभ्यः तेपां प्च्युतिः अत्ि वा नवेति सशये 'तहतम्य तु नातद्वायः । 'वानपस्वं सन्या- साश्रमं पासवतां पुनः भच्युत्यभाव एव। 'अरण्यमियात् इति पद तलो न पुनरेयात्' इत्यादि निपेधशामात्। यत्पदमाश्रमः ततः पुनः नावर्तेतेत्वर्थः ॥

अद्वतम् आधिकारिकाधिकरणम्। (१४७) न चाविकारिकमापे पतनानुमानात्तदयोगान् । (४६६) उपपूर्वमपीत्येके भावमशनवत्तदुक्तम् । (४६७) भिननुवधान सन्जचारिणः प्रय्युता इति । मधुमांमाशनप्रायविच नवचेपु निष्कृति: ॥४६ ॥। 4 25

मतन्र्यसारसंग्रहे [अ. ३

अ-र्थः। नैष्ठिकत्रम्मचारिण: प्रच्युतौ सत्यां "आरूढ्ो नैपठिकं धर्म यस्तु अच्यवते पुनः । प्रायश्चित न पदयामि येन शुद्धयेत् स आत्महा॥। इति प्राय- धिताभावम्मृते: पतित एवेति केचित्। कचित् नषिकस्प प्रच्यवन उपपातक मेवेति यथा व्रह्मचारिण: मधुमांसाशने अतलोपः पुनस्संसकारश्रोपलम्यते तद्वत् प्रायश्ितसद्ावं मन्यन्ते । भिक्षुवैखानसयोरपि 'वानप्रस्थो दीक्षाभेदे कृच्छू द्वादशरात्ं चरितवा महाकक्ष वर्धयेन्।' 'मिश्चुर्वानपस्श्वत् सोमवनिवर्ज स्र- शास्त्रसंस्कारश् ।' 'न्रम्मचार्यवकीणी नैर्त्रतं गर्धभमालमेत' इति वानमस्थ-

अद्वैतम् वहिरधिकरणम्। (१४८) ब्हिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच। (४६८) वैखानसो ब्रहचारी सन्यासी कतनिफ्क्रिय: । एते सर्घे वहिष्कार्या: ब्रल्मविद्भिश्च सर्वदा ॥४७॥ अ-र्थः । पूर्वोक्ता: साश्रमप्रच्युताः मायश्ित्तेन शुद्धा अपि अवविद्धि: बहिप्कार्या एव । 'विशुद्धानपि धर्मती न संपिवेत्' "बालम्नांश्र कृतमांश् विशुद्धार्वाि धर्मतः । शरणागतहन्तंथ स्रीहन्तंश्र न संपिवेत् ॥ आायश्चित्तेप्यप इत्येन यदन्ानहतं भवेत्। कामतो अव्यवहार्थस्तु *चचनात् इह जायते ॥।" नास्वासिमन् लोके प्रत्यापविर्विधते-कल्मप तु निर्हन्यते' इति मनुस्मृत्या- पस्तम्वादिव चन प्रामा्यात्।। विशिषाद्वैतम् तद्भृताधिकरणम्। (११८) तद्भृतस्य तु नातन्भ्ायो जैमिनिरपि नियमात्तटूरूपाऽभावेम्य: । न चाधिकारिकमपि पतनातुमानात्तद्योगात् । (४५५) [४५८ उपपूर्ममीत्यके भावमननवततदुक्त्म्। (५६०) चहिस्तुभययापि स्मृतेशचाराच। (४६९) * वचनात्=वालसांथ आसटपतितं विघनं इल्यादेः । 26

पा. ४j आधिकारिकाधिकरणम्-द्वैतम्

विना रृहसं तृतयाश्रमस्था: च्युतार्सधमद्यदि निब्कियादयैः । शुद्धा अपि ब्रह्मविदा, सदा ने कार्या बहिर्वक विचारहीनाः ॥४८॥ अ-थः। आश्रमभ्रष्टानां ब्रह्मविद्यासु नाधिकार इत्युच्यते। 'सन्य- स्यामि न पुनरावर्तयेच', 'अरण्यमियात् ततो न पुनरेयात्' इत्यादिवचनात्। पूर्वकाण्डे पधव्याये 'अवकीर्णी पशुश तद्वत्' इति सूत्रे ब्र्मचर्यग्रष्टस्य प्राय- श्ितमुक्तमिति चेत् "आरूढो नैषठिकं धर्म सस्तु प्रच्यवते द्विजः । प्रायश्ितं न पश्यामि येन शुद्धयेत् स जामहा ।।" इति आत्मशुद्धिलक्षण पायश्विचनिपेधान् नैष्ठिकबल्चारिण: अन्यस्य उपकुर्षाण- म्रहाचारिण: प्र्यश्चितविपयं तन्मूचामेत्यर्थे: ॥ मध्वशनपायश्चितादिवत् नैष्विकत्रस्मचारिणोपि प्रायश्ित्तसद्भावं केचि- दिच्छन्ति । उभयपक्षऽपि ब्रह्मविदयासु अष्टानां नाविकार एव । शिष्ाः अ्रष्टैः सह व्यवहारादिकमपि नेच्छन्ति । "शरणागतनालस्रीघातकान् सवसेन तु। चीर्णवतानपि सतः कृतन्नसहितानिमान् ।।" 'विशुद्धानपि धर्मतो न संपिनेत्' इत्यादिवचने· अ्प्टैस्सह संवासत्यवहारभोजना- दिकं न क्त्व्यमिति बालमादि तुल्यतोक्ते: शिषटैः चहिपकार्या एवेत्यर्थः ॥

द्वैतम् आधिकारिकाधिकरणम् । (१८३) ओं न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात्। (४७४) औ उपपूर्वमपीत्येके भावशमनवचदुक्तम्। (४७५) ओं चहिस्तुभयथापि स्मृनेराचाराच। (४७६) ब्रहौध्र्यप्राप्तुमिच्छन् श्पतत्येव न संशयः । स्वयोग्यमुक्तिकामस्तु न तु दुम्यति कुनचित् ॥४९॥ चतुर्मुखार्यग न्यर्वथ्था नादन्ययुमेच्छया। स्वाईविरुद्धकामशच विकाम इति भण्यते॥ ५०॥ अ-र्थः। ज्ञानिभिरपि परमात्मैश्वर्य व्रह्मादीनामैश्वर्य च नार्कांक्ष्यम्, * पतति=ज्ानीवि शेषः । 27

मतन यसार संहे [अ. ३

"न देवपदमन्निच्छेत् कुत एव हरेगुंगान् ! इच्छन् पतति पर्वरमात् अघस्यायत्र नोत्धिति: ।। स्वकीयमिच्छमानं सु राजादाः पातयन्ति हि। एवमेव सुराद्याध हरिश्र सपडेच्छुकम् ॥।" " अन्यत्र शुभमाकांक्षन् न पतेदविरोधतः ।" इति स्मृते: देवपिंगन्धर्वाणां म्थानादन्यस्य शुभस्पाकांक्षया न ठोप: इत्यर्थः ॥ यजुर्वद्ब्राह्मणे तृतीयाप्टके 'अमिर्न: पातु कृतिकाः' इत्यारभ्य विष्णवे साहा, यज्ञाय साहा, प्रतिष्ठाय म्वाहा उत्यन्तानुवाकेणुमध्ये 'अगिर्वा अकामयत अन्नादो देवानां स्यामिति स एतमग्नये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशं अष्टाकमार्लं निरवपत् ततो वे सोबादो देवानामभव्त्' इत्यादिमि: अम्न्यादि देवताः सर्वाः सकीय पदं मरमुगेव यागादिकं कृत्वा पुनः सकीय पद आापुरिति स्पषसुच्यते। तदालोचनया अनादि जतिवर्णाश्रमाचारोद्योगविशिष्टा एव जीवा वर्तन्ते। तेपु कर्मणा यदयन्यजन्मप्राप्ाश्चेन्, ताहशजन्मप्रहाणेन सकीय जातुदोगादि- पाप्त्यर्थ विष्णूपासनां कृत्या ज्ञाने संपाध स्वकीयजात्यादिम्ासिर तेषां मुक्ति- रिति सम्यक जायते। अन्यथा अम्यादि देवता, स्वकीयोद्योगप्रासि हित्वा तदुपरिवर्तमानं अन्यदीय पद पापतुं कृतो न यागं कुर्यु । अपि च 'आासो बा आदित्यो देव मधु' इति छान्दोम्यस्थ मधुविद्यायां 'वसूनामेव तावदाधि- पत्व पर्येत' 'बसूनामेवैंको भूत्वा' इत्यादिना वस्वादिपदमपातिरूपं फलम्, बस्वादीनां वम्ोपासनया सिद्धयतीति उच्यते। तवालोचनया च सकायपद- मातिरेय मुक्तिरिति तादशाक्षिव युक्ता नन्वधिका कांक्षेति तात्पर्यम्। मुक्ती तारतम्यम्। अन्यस्य अन्यपनानाकांक्षा। ताहशाकांक्षायां स्पद- अम्भः इत्यादीनां प्रमागदिड्मांत्र उदाह्यिते । 'सैषानन्दस्यमीमांसा भवति' इत्यारम्य 'स एको न्रह्मण आनन्दः' 'धोवरियस्य चाकामहतस्य' इत्यन्त प्रति- पर्गाय चकारोपेत वावयजात। 'यध् शत्रियोऽवृजिनोडकामहतोडयैप एय एव परमानन्दः' इत्यत्र 'अवृजनाकामहृतपदद्र्य च। "यम्प धुतिफले पूर्ण स श्रोत्रिय उदाहतः । स हि मुक्ती अकासहतः स हि कामर्नहन्यने 2 कामस्मपवल्प आनन्द: सुफाना तारतम्यन: i ससपभूनरढे सर्पे निर्दोषागुणरूपका: ।।" 'सा काष्टा सा परागतिः' इति तारतम्यान्तग एव विष्णुरिति। 'अक्षण्न्तः 28

पा. ४]

कर्णचन्तस्सरायः मनोजवेप्वसमा बभूवुः । मनोजवेपु-ज्ञानेपु, आनन्देपु, वेगेयु च । विष्णुसमा न भवन्तीत्यर्थ: । 'क्रियायन्तः श्रोत्रियाः ब्रह्मनिष्ठाः' 'क्रित्यावानेष न्रह्मविदां वरिष्टः' इत्यादि श्षुतयः । "मुमुक्षमा सदाचारवकल्यं यावदायुषय्। भवैद्यदि तदानन्दो न्यूनता भवति भुवम्॥ मुकानामपि सिद्धानां नारायणपरायम: । सुदुर्लभ प्रशान्तात्मा कोटिष्वे महामुने ।। अधिक तव विज्ञानं अधिका न गतिस्तव । साधनस्योत्तमत्वेन साध्ये उत्तममाप्नुयु: ॥।" "सर्वेगुणाः ब्रह्मगववसुपास्याः नान्यर्दवैः किसु सर्वमतुष्यैः ।" "लोकेपु विष्णोर्निवसन्ति केनित् समीपभचछन्ति न केचिदन्ये ।" "आानन्दे तारतम्य स्थानू आचारे वारतम्यतः । ततघ्योग्यतयापूती विष्णो. हष्टिः प्रजायते ।। झुभकर्मभिराधिक्यं विपरीतविषर्यय. ।" "सपा खाहा च पर्जन्य:" इत्यारभ्य "एनेस्योऽयुधिका श्रीस्तु सदामुक्का विशेषतः । उत्समो नास्ति परमो हरिरेव न वापर: ॥" इत्यादि पुराणादयः । 'अयोग्यमारोहुं ग्रयतन् पतन् हि दृश्यते इति श्रुतिः । "अयोग्यमिच्छन् पुरुषः पतत्येव न सम्शय, । नस्माद्योग्मानुसाारेण स्ोव्यो विध्यु: संदैव हि ।" इत्यादयश्।। ननु मुक्ती 'म्रझ वेद न्रझ्मैत्र भवती' त्यादि श्रुतिमि: चैतन्यमात्र निजसरूपं प्काशत इति। कर्थ एताहशो भेदविशेष: इति चेतु न । ज्रह्मैव इत्यस्य ब्रह्मसदशो भवति केनचिदानन्देन, एवकारस्य सादश्ये एव तात्पर्यम्। 'विप्णुरेव भगती'ति श्रुतौ विष्णुसदश एव भवतीति अर्भहयेः । न च मुक्तौ जीवानां एक परकार एव निजस्वमाव: विज्ञानधन एव इत्यादि श्रुतेरिति वाच्यम्। निपेधविभाग, सामान्यविभाग, विधिविभाग, कियाविभागानां श्ुत्यादियु मुक्तो जीवानां दर्शनात् पूर्वोकं सर्व योयुज्यत एवेति।

परमात्मैध्वर्यादिक च, न चन्नाकांकष्य, तदयोगात्=ताटरोच्छाया: अयुक्त-

पूर्वमपी त्येकेमावयमनयवदुक्तम्। मके=आचार्या:, उपपूर्वमपि=उपदेवादि पदमपि भावशमनवत्-चसिष्ठादिप्रथानऋपि पदवत्, नाकांक्ष्यम्। तदुक्तम्= 29

मतत्रयसारसंग्रहे [अ. ३

'यथपीन् ग्रजापतीन् नाकांक्षेत्: इति इन्द्रघयुम्नभ्ुत्युक्तत्वात्।। नहिस्तूमयथापि स्मृतेराचाराच। वहि :- प्यदेवर्पिगन्धर्वपदेम्य:, बदि := शुभाकांक्षायां पतनं न। उभयथापि स्मृतेराचाराव् ज्ञानभक्त्यादि विषये आरकांश्षायामनाकांक्षायाममि पतनाभावस्मृतेः आचाराचनानात्वमेवकामानां इत्यादि वचनात्।। अद्वैतम् स्वाम्पधिकस्णम्। (१४९) स्वामिन: फलथुतेरित्यात्रेयः । आतजिमित्यौड्लोमिन्तस्म हि परिक्रियते। (४६९) (४७०) स्रतेश्च। (202) उद्दीथचिन्ता कतिम्भिः छृतैः कार्या न यज्चना । ऋत्विग्गतं सर्वफलं यजमानसय कथ्यते ॥। ५१॥ अ-र्थः। अङ्गोपासनाः 'अमिजो वृणीते' इति वृतैः ऋत्विम्मिदेव कार्या: । 'यां वै काश्चन यज्ञे ऋत्विज आगिषमाशासत' इति 'यजमानायैव तामाशासत इति होवाच' इति। 'तसमादु हैवविदुद्वाता नयात् क ते काम- · मागायानि' (छा. १-७-८) इत्यादिना ऋत्विग्गतमपि फलं यजमानस्यैवेत्युक्ते:॥

विशिष्टाद्वैतम् स्वाम्यधिकरणम् । (११९) स्वामिन: फलक्षुनेरित्यात्रेयः । (४६२) आर्निजमित्योइलोमिसतस्मै हि परिक्रियते। (४६३) ऋत्विकार्यन्तु यागाङ्गभृतोद्वीथादि चिन्तनम्। यागीयसर्वकर्मार्थ वृणीते ऋत्विजो मखी ॥ ५२ ॥ अ-र्थः । कर्मान्नाश्रयोद्वीथाध्युपासनाः यजमानेन कर्तव्याः, उत ऋत्विम्मि: इति विशये उपासनेषु फलश्रवणात् फलस्य यजमानगामित्चात् यजमानेन कर्व्या इति प्राप्ते 'ऋत्विग्म्यो दक्षिणां ददाति' इत्यादिना कत्व- धिकृत ऋत्विकर्तव्या एवं। ऋत्विगाशास्यं फलं सर्व यजमानगाम्येवेति न दोष: ।। द्वैतम् फलसृत्यधिकरणम्। (१८४) ओं स्ामिन: फलश्रुतेरित्यात्रेय: । (४७७)

30

पा. ४] सवान्यधिकरणम्-विशिषाद्वैतम्

ओं आर्तिविंजमित्योडलोमिस्तस्मै हि परिक्रियते। (४७८) ओं सहकार्यन्तरविधि: पक्षेण तती्य तद्वतो विध्यादिवत् (४७९) विद्याफलं तु देवानां आत्रेयो मन्यतो श्रुतेः । ऋत्विजां फलदष्टेश्च प्रजानां च फलं लघु ॥ ५३॥ यथा राजः प्रजाः शिष्या: गुरोस्तदत् ग्रजा इमाः । देवानां सहकारित्वे अ्तास्तेपां महत्तरम् ॥4४॥ प्रजानां तु फलं स्वल्पं गुरुशिष्य वदिष्यते। गुरुमह्त्तर: प्रोक्त: तसमात् देवा महत्तराः ।। ५५॥ अ-र्थः। देवा एव बह्मविदः, देवानाभेव ब्रह्मपाप्तिः, देवा एव ज्ञानिन इत्यात्रेय: मन्यते । सत्रयागेपु 'सवें यजमाना: सवें ऋत्विजः' इति न्यायात् प्रजानामपि ज्ञानसत्वात् तासामपि ब्रम्मपाप्तिभवतीति ओहुरोमिर्भन्यते। यथा गुरु: शिप्याय ज्ञानमुपदिशन महत्तरं फलं लभते शिप्य: खल्पफलं, तद्वत् देवानां ज्ञानादिकर्मणि सह कार्यान्वरलेन विधीयन्ते प्रजाः। यथा प्रजावतो राज: प्रजा: सहकारित्वेन विधीयन्ते तद्वस् देवसहकारिपजानामपि फलं भवति । " विहितस्सहकारित्वे सहकार्यन्तरं प्रजाः । पातृत्वेन यथा राज्ञो यथा शिष्या गुरोरपि। तस्माच्छूतं फलं तासामाचार्याणां महत्तरम्। ततो महत्तर प्रोक्तं देवानामुत्तरोत्तरम् ।।" इत्यादि प्रमाणात् देवानां महत्तरं फलं, तदाश्रितप्रजानां च सल्पं फलं, तवापि आचार्यस्य महत्तरं फलमिति तारतम्यात् सवे फलवन्त इत्यर्थ: ॥ सूत्रार्थ:। स्वामिनः फलश्रुतेरित्याव्रेगः । फलमिति पृथक पद-लस- प्रथमान्तं, 'ब्रह्मविदाप्नोति परं' इति ज्ञानकलं, स्वागिन :- देवानामेव, श्रुतेः= 'स्वामी हि फलमरनुते नास्वामी कर्म कुर्वाणः इति श्रुतेः । खामीति पदं देववाचकम्।1 आर्सिविज्यमित्यौद्यलोमिम्तम्नै हि परिकियते-ज्ञानफलं- आर्तिज्यं=अयजमानऋत्विजां फलम् । तस्मै हि=ज्ञानार्थमेव। परिक्रियते= देवैः ज्ञानफलं संपाद्त इत्यर्थः ॥ सहकार्यन्तर इत्यादि-तद्वतः=पजावतो राज्ञ: शिप्यवतो गुरोश्, विष्यादिवत्-पालने ज्ञाने च प्रजानां शिप्याणां च, सहकार्यन्तर विधि :- सहकारिविशेषत्वेन विधानं, पक्षेण तृतीयं-मुख्यपक्षत्वे 31

[अ. ३

तृतीयं मुक्तिरेवेत्यर्थः, इदमेव बादरायणमतम्। प्रजानामपि जाने सति मुक्तिरेव फलं न त्वन्यदिति तात्पर्यार्थ: ।

अद्वँतम् सहकार्यन्तरविष्यधिकग्णम् । (१५०) महकार्यन्तरविधि: पक्षेण तृतीयें तंद्वतो विध्यादियन्। (४७२) कृत्सभाघात्तु गृहिणोपसंहारः । (४७३)

विद्यायतस्साधनतोपि मोंन विधीयते वाल्यवदेव बेदे। (808)

सुनेस्तु विद्या न परस्य चेन विद्यासमाना हि पराश्रमेपु ॥५६॥ गृहस्थग्वेव विद्योपमंहारक्षतिरस्ति चेत्। सर्वधर्मस्वितेस्तत् सर्वेषामेव सूचनम् ॥५७।। अ-र्थः । 'तस्माद्वाहण: पाण्डित्यं निर्विध बाल्येन तिष्ठासेन्, बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विदय अथ मुनिः, अमोने च मौने व निर्विद्य अथ नाह्मणः' (बृ. ३-५-१) इत्यत्र ब्रह्मविदयायाः सहकारिणः मौनग्य विधिः अङ्गीकर्तव्यः बाल्यपाण्डित्यविधियत्। मुनिशव्दस्य मननान्मुनिरिति व्युत्पत्या 'मुनीन- मम्यहं व्यास: इत्यादिय जानोतमेषु प्रयोगदर्शनेऽपि अत्र मौनमिति तृतीयं विद्यासहकारि विधेयगेव। एवं सर्वाश्रमे ब्रह्मविद्यासिद्धौ 'अमिसमतृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे' इत्यारभ्य 'स खल्वेवं वर्तयन्-याबद्रायुष बभलोकमभि संपद्यते, न पुनरावतते' इति गृहस्थाथमे ब्रह्मविद्योपसंहार: कर्थ संभवतीति न्ेत्, तल गृहस्थाश्रमे सर्वधर्मस्य विद्यमानत्वात् तेनोपसहारः करियते। स च अन्याश्रमाणामपि व्रश्मविद्या सूचक एव । इतराश्रमाजामि 'रयो धर्मरक्धाः' हत्यत् तप एव द्विर्तायः बममचार्थाचार्यकुल्वामी तृरतायः, 'ब्रह्मसंसथो अभृत- न्तमेति' इत्यादि श्रुतिभि: मौनविधियन् इसरेषामप्याश्रमाणासुपनेशात्।।

-32

पा. ५]

विशिशाद्वैतम् सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम् । (१२०) सहकार्यन्तरविधि: पक्षेण तृतीय तद्वतो विध्यादिवत्।(४६४) कृत्समायात्तु ग्रहिणोपसहारः । मौनवदितवे पामभुपदेशान्। (४६५) (४६६) विद्यावतर्यमादिश्च यज्ञादिश्वमादि च। सह्कारितया मौने वाल्यात्पाण्डित्यत: पृथक ॥५८॥ विधेयं सहमावाच ब्राह्मणानामिद समम्। गृहिणा चोपसहार: कृत्स्नधर्मस्य तत्म्यिनेः ॥५९॥ अर्थः। 'माल्यं च पाण्डित्यं च निर्विदयाथ मुनिः' (बृ. ५-५-१) इत्यत्र मुनिशव्दोत्तरं लिडादमावात् मननानुवाद एवेति पाप्ते विद्यायतः सज्ञा- दिशनदमादि विधियत् सहकार्यन्तरं मौन तृतीयमपि विधीयत इति 'अथ मुनिस्स्यात्' इत्यव्याहृत्य कक्षप्य एव विधिः । व्रह्मचारि-वानप्रस्थ-सन्यासाय्र- मेध्वपि ब्रह्मविद्यादर्शनात छान्दोग्ये यावदायुर्ष गृहस्थाश्रमधर्मनिष्ठस्थेव ब्रम्म- विद्योपसंहारः कथ संगच्छत इति चेत् यज्ञादिसर्वधर्मस्य तत्र दर्शनात् तेनोपसंहारः, नत्वन्यनिषेधपर इति तात्पर्यात्।।

द्वैतम् कृत्लमावाधिकरणम्। (१८५) ओं कृत्सनभावात्तु गृहिणोपसहारः। (४८०) ओ मौनवदितरेपामप्युपदेशात्। (४८१)

"कृतना होते च यतयः" इति ध्रुत्याऽमृतान्धसाम् ॥६०॥ चत्वारोप्याश्रमासान्ति देवा एवेति वेदतः । देवास्सर्वाश्रमस्था हि कर्म कुर्धन्ति चोत्तमाः ॥६१॥ अ-र्थः। छान्दोग्ये गृहस्थानामेव मुक्तिरिति भयते। स च कृल- गृहस्थान् देवानपेक्ष्यैव मुक्त्युपसहार: क्रियते । 'कृतना हेते गृहिणो देवाः 5 33

मतत्रयसारसंमह्े [अ.३

कृर्सावेते यतयोत एतेपां न पुत्रादायमुपयन्ति न चैते गृहान्विसृजन्ति' इत्यादि श्रुतेः । तर्दि गृहस्थाःयतयश्चैत नत्वन्याश्रमविष्ठा इति चेन, 'देवा एव न्म्मचारिण:, देवा एव गृहरथाः, देवा एव वनस्थाः, यथा हेते मुनयः एवं सर्ववर्गा: सर्वांश्रमाः इत्यादि श्रुतेः देवेषु सर्वाध्मश्रुतेः ॥ सूत्रार्थ: । कृस्मावातु ग्रृहिणोपसंहारः ।-कृत्सभावात=कृतनगृह- स्थाश्रमधर्मवत्त्वात्, गृहिणा-गृहस्थेन, उपसंहारः="न च पुनरावर्तते" इत्यादयुपसंहारः ॥ मोनवदितरेपामप्युपदेशात् ।-मौनवत्-यतित्ववन्, इतरेषामप्युपदेशात्-'देवा एव ब्रह्मनारिण:, देवा एव गृहिण:, देवा एव वानपस्ा:, देवा एवं सन्यासिनः' हत्याद्युपदेशात् नत्वारोप्याश्माः देवेपु सन्तीत्यर्थ: ॥ अद्वैतम् अनाविष्काराधिकरणम्। (१५१) अनाविष्कुर्षबन्वयात्। (४७५) अनुष्ठेयं वाल्यमिति ब्रह्मनिष्टस् कथ्यते। डम्भदर्पादिवाहित्यं तत्स्वेच्छा चरण न हि ॥६२ ॥ अ-र्थः । 'तस्माद्राह्मणः पाष्टित्यं निर्विद्य वाल्येन तिष्ठासेत्' (छ. ३- ५-१) इति भुल्या ब्रह्मनिष्टस्य वाल्यविधानं प्रतीयते । तत्र बाल्यशव्दार्थः शैशवृत्यं वा, उत सप्राभवानाविष्करणं वेति संशये लोके कामचारवदभक्ष- णादिकं बाल्यमिति प्रसिद्धम् । तदेवात्र "ज्ञानाभिसर्वर्कर्माणि भस्मसात्ुरुते- जर्जुन" इति गीतावचनात् गाह्यमिति प्राप्ते डम्भदर्पादिराहित्यमेव बाल्य- शब्दार्थ:, तदेव ज्ञानिना अनुप्रेयं, लोकप्रसिद्धवाल्यशव्दार्थगृद्दणे ज्ञानाभ्यासो न संभाव्यते । "यं न सन्तं न चान्त नाशनुतं न बहुधुतम्। न सुनृततं न दुर्वृत्ं वेद कस्चत् स आाहग:॥। गूडधर्माश्रितो विद्वानज्ञानचरितं चरेत्। अन्धवज्जडवचापि मूकवच महो चरेतू ।।" "अव्यक्तलिद्गोऽ्यक्ताचार: नाविरतो दुश्वरितात् नाशान्तो नासमाहित: " इत्यादि श्रुतिस्मृतिभि: त्रह्मनिष्टस्य कामचारादिकं निषिद्धमेव। अतः ब्रह्म- 34

41.9]

निष्ठस्य यावदायुर्ष शास्त्रीयकर्माचरण, शासत्रनिषिद्धानाचरणं च कुर्बन् डम्भादि- राहित्यवान् ज्ञानं संपादयेत् इत्येव शास्तास्र्यात् इत्यर्थ: ॥ "ब्रह्मचारी गृहस्वश् वानप्रस्थन् मिक्षक: । चत्वार आश्रमा: प्रोसा: एकैकश्च चतुविध: ।।" तत्र ब्रह्मचारिणो धृतिमेदा:, गायतः, ब्राह्मः, प्राजापत्यः, बृहन्निति.। गृहस्थ- वृत्तिमेदा: वार्तावृत्तयः, झालीनात्तयः, यायावराः, घोरसन्यासिकाश्चेति। वानमस्थवृतिमेदा: वैखानसा:, जदुम्बराः, बालखिल्याः, फेनपाश्चेति। यतिवृतिमेदा: कुटीचक, बहूदक, हंस परमहंसा इति। एते सर्वेऽपि स्वीयशास्त्राविरूद्धं कर् कुर्वन्त एव न्रह्मज्ञानिनो भवेयुरिति ॥

विशिष्टाद्वैतम् अनाविष्काराधिकरणम्। (१२१) अनाविष्कुर्वनम्वयात्। (४६७) कामचारादिकं बाल्यं किमु डम्भादि हीनता। ज्ञानिनस्स्वीयम हिमप्रकाशाभाव एव तत् ॥ ६३।। दुश्चरित्ाभिवृत्तस शान्तचित्तस योगिन: । प्रज्ञानाद्नअलाभोक्ते: वाल्यं गर्वादिहीनता न। ६४ ।। अ-र्थः । व्रम्टनिष्ठस्य बाल्यविधि: भ्यते। तथ बाल्य डम्भादिरहित- खमेवेति निश्चीयते। 'नाविरतो दुश्वरितात्', 'आहारशुद्धौ सत्वशुद्धिः' इत्यादि श्रुतिभ्यः कामचारादिवाल्यकृत्यस्य निषेधात्। अतः अहं ब्रम्हवित्, अभिजनविद्यावान् इत्यादि गर्वानाविष्करणमेव वाल्यशब्दार्थ: इति सिद्धन् ।

हवतम् अनाविष्काराधिकरणम्। (१८६) अनाविष्कुर्वभ्न्वयात् । (४८२) गुरुशच ब्रह्मविज्ञानं न सर्वेभ्यो दिशेत खयम् । योग्याय ऋजवे जयात् नायोग्याय कदाचन ॥६५ ॥। 35

[अ. ₹

अ-र्थः। नवज्ञानोपदेशध सच्छिन्याषैव प्रसिद्ध सभाचत्रादिस्यानेपु प्रकाशमकुर्वाणस्सन्नेव रहसि फर्तव्य: । 'विद्या ह् वै न्रझगमाजगाम । गोपाय मा शेवभिन्देहमरि। अनार्थकायानृजवे शठाय। न मां हया: ऋजवे सहि नित्यम् ।I' इत्यादि प्रमाणात् अयोग्धानासुपदेशो न कार्य इति सिद्धम् ॥ सूवार्थ:। अनाविष्कुर्वन्नन्वयान्-गुरु :- सामान्यतः-सर्वत्र विर्य्या-अना-

अनर्थमाप्त्यभावरुमान्वयात् । मत्र कु्चित् सिथित्वा उपदेशे अयोगानामृपि ज्ञानोत्पततिरसात् । तथा सति गुशेरनर वपाप्तिसयात् ॥! अत एव ऋम्वेदे (२-२३-१६) 'मानस्नेभ्यों ये अभिद्वुहस्पदे निरा- मिणो रिपयो अन्येपु जागधुः, एपां नैतन्ञापरं किश्वनैकं न्न्मणस्पते बूदि सेम्यः कदाचित्॥ अथोपशमेनापरता मनुप्याः ये धर्मिणो वृहि तेभ्या्सदानः। आदेवाना मोहते घित्रयो हृदि मह्गस्पते न परं सामो विदुरिति ॥" एतन् मन्लदवयं पठितम्। पतदर्थश हे ब्रह्मगस्पते! वेदस्व पते बायी! निरामिण :- भगवदुतमत्वज्ानिनः, रिपन, नतवविरोधिन:, अन्येपु=भोगेयु, जागृधु=अभि- लापांचकुः। अभिद्ुहरपने=अत्यन्त विष्णुदेष्णवद्रोहफलस्य नित्यनिरतिशय- दुःग्वाकरे तमसि-स्थातुनर्हा इति शेपः । मानस्तेनेन्यः - मा-न- स्तेनेम्य := सदा सद्विलक्षण अनिर्वाच्य च जगत् नमनिर्गुणम्, इत्युपदेषटभ्य: "कि तेन नाकृतं पारप चोरिगात्मापदारिणा ।।" इति अन्यथा उपदेष्टभ्यः 'एपां नेतत् नापरं किञ्वनैक' इति वन्लयः कदाचिर्दाप, न.अस्मान्-मा बहीत्यर्थः । हे वृहस्पते! हे वाण्याः (बृहत्याः) पते चायो! ये उफशमेन=विष्णुमपत्या, उपरता := विष्णों रताः, मनु्याः=मननर्शालाः, धर्मिगः=निप्कामर्भालाः, तेम्यः सदा नः वहि। ये च देवनां हदि, मयः-सकारान्तनपुंसकलिह्नं न्र वरं ये नियामकं ब्रम्हेत्यर्थः । हृदि-वि-आ-ओहते-हृदिव्योहते=हदि वहन्ति, साम :- विष्णो: परं, पर-उत्तमम्, न विदः-न जानन्ति। तेम्यः नः सदा बूद्ीत्यर्थ। विद्येति-विद्या=विद्यादेवता, ब्राक्मणं=वायुं, आाजगाम हे वायो! मां गोपाय रक्ष, अह ते शेववी निधिभृतोसि । मां अनार्यकाय=अयोम्याय, अनृजवे=विपरीतचिततृतये, अराय_दोपहशे, न झया: इति विद्यादेवता प्रार्थनावचनमिति ॥

36

अद्वैतम् ऐिकाधिकरणम्। (१५२) ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे वदर्शनाद्। (४७६) विद्याफलं त्वैहिकमेव या स्यात् आमुम्मिकं वा प्रतिबन्धहानों । गर्भस्थितस्सवपि वामदेव: यद्ब्रह्मभावं समवाप तस्मात् ॥६६।। अ-र्थः । विद्या इहैव जन्मनि सिद्धयति उत अमुत्रापीति संभये विद्या इह जन्मनि सिद्धयति, प्रारन्धपतिबन्धाभावे। प्रतिबन्धे सति अमुनार्षि गर्गन्ध एव च कमदेवः प्रतिपेदे नक्षमावमिति वदन्ती श्रुतिः, जन्मान्तरे विद्योत्पति द्वायति। अतश् विद्याफलमैहिकं आमुप्मिक वेति स्थितम् इति॥

विशिष्टद्वितम् ऐहिकाधिकरणम्। (१२२) ऐहिकम प्रस्तुतप्रतिबन्धे तददर्शनात्। (४६८) ऐहिकामुष्मिकफला विद्या फलवती तदा। प्रतिबन्धविनाशस्सात् यदेहामुत्र का भवेत ।६ । अ-थेः। अभ्युदयफला विद्या इद् जम्मनि प्रारब्धपतिबन्धाभावे फल ददाति। प्रतिबन्धे सति अन्यजम्मनि। इति ॥

द्वतम् ऐहिकाधिकरणम्। (१८७) ऐहिकमग्रस्तुतगतिबन्धे तदर्शनात्। (४८३) प्रारब्धप्रतिबन्धे सात् ब्रह्मदर्शनमैहिकम् । प्रतिबन्धस् सच्वे तु दर्शन न्वन्यजन्मनि ॥६८॥ अ-र्थः। 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्ये'ति न्रव्दर्शनं इहैव जन्मनि पारब्य- प्तिचन्धाभावे भवेत्। तत्सत्वे तु जन्मान्तरेडपि बा। "शुत्वात्मानं मतिपूर्व हुपास्य इहैब हषटिं परमस्य विन्देव्। बद्यारव्धं कर्म निचन्धकं स्वान् पेत्यैव पश्येद्योगमेवान्ववेक्ष्य ॥" इति श्रुतेः॥ स्पष्टासूत्रार्थ: ॥ 37

मतन्नयसारसंग्रहे [अ. ३

अद्वतम् मुक्तिफलानियमाविकरगम्। (१५३)

इह चाजमुत्र या विद्या सिद्धयनीति तथा फले। मोक्षे स नियमो नावेत्येकलिङ्गायवारणात् ।। ६९॥। अ-र्थः। मुक्तिलक्षणे विद्याफले ऐदि कामुम्मिकविशेपपरतिपतिनियमो न। सगुणामु विद्यायु तथात्वेऽञपि निर्गुगविद्यारयां बह्ैव हि मुक्त्यवस्था। सम्यन्जान यदा, तदा मुक्तिरवेति एकलिद्नन्याववारगत् । 'स एव नेति नेतयात्मा', 'यत्र नान्यत् पद्यति', 'घह्मवेद्मभृतम्' इत्यादि श्षुतिभ्यः इति ॥

विशिष्टाद्वतम् मुक्तिफलाधिकरणम्। (१२३)

मुक्तिसाधनविद्यापि प्रतिबन्धे निराहते। सिद्धयत्येवेति सूत्रस्य फलं किमिति चोच्यते ॥७० । न्रह्मवित्. पापवर्गाणामनन्तानां महीयसा। संभवात्तदभावे सात् इति सूत्रफलं विदु: ।७।। अ-र्थः। मुक्तिफतयघ्म्मविद्या पूर्याधिकरणेनैव प्रतिबन्धे सति जन्मा- न्तरे प्रतिबन्धाभावे तदानीमेव सिद्धध्तीति, एवं मुक्तिफलेत्यतिदेशसूत्रेण कि प्रयोजनमिति चेत् सर्वेभ्यः कर्मभ्यः कर्मसमुच्चितज्ञानस्य प्रतरत्वात् प्रति- चन्धकानावात् इहैव सिद्धयतीति कानिदाशका भवत्येव। तथापि न्स्त- विद्यायाः प्रघलत्वेऽपि मक्लेभ्य: सर्वेन्यः पाप्मभ्य: प्रव्रस्तक्विदपचाराणा- संभवात् मुक्तिफलानियमकथनार्थ इति । सूत्रम सफल्सेव । "अन्ते पन्त परुष वदन्त यो ब्राह्मण न प्रणमेयथाह्म्। स पापकृत् मझदवामिदसः वध्यश्च दण्डवश न चालदीय:।" इत्यादि भारतममाणान् भगवदनुषद्विरोधि व्रभ्मविदपच रसंभवात् । हति।। 38

पा. ४]

शार्द्िन् 1 तवाद्यकरुणावश्तस्तृतीया- ध्यायोपि पूर्तिमगमन् मतसंग्रहेसिन् । वैराम्यवुद्धिरभवन् मम नाकलोके जाता त्वदीयगुणविग्रहलोकनेच्छा ।

हँतम् मुक्तिफलाधिकरणम् । (१८८)

एवं प्रार्धकर्मान्ते मुक्तिर्भवति धीमताम् । अन्त्यदेहस्य पतनं यदा मोक्षस्तदा भवेत् ॥७२॥ अ-थैः। मुक्तिरुपफत्म्मपि मरारव्यकर्माभावे शरीरपातानन्तरमेव भवति। तत्सत्वे जन्मान्तरेप्विति अनियमः । " अवसन्नं यदारब्धकर्म तंत्रैव गच्छति। न चेत् बहूनि जन्मानि पाप्यैवान्ते न संशय: ।।" इति अनियमप्रमाणात्। 'धर्मे स्वर्ग, विधर्मे निर्मगेत्येव, ब्रह्मसंस्थो अमृतत्वमे- त्मेव' इति श्रुत्या "विद्वानमृतमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा" इति शास्राच ब्रह्मनिष्ठस्य मोक्षस्सिद्धः इति॥ ननु चतुर्मुखस्य सर्वगुणोपासकत्वेनोत्तमत्वाद् तस्य प्रारब्ध कर्म चतुर्मुख- पदमेव तदवसाने तस्य मोक्ष:। तथैवेन्द्रादीनामपि ज्ञानित्वेन तेपां च निपिद्धाचरणाभावात् तत्तत्पदावसाने तेषामपि 'व्रक्षणा सह ते सर्वे' इति वचनेन बमलोकमासिद्वारा मोक्ष इति शासरं नेव्। "ब्ढ्मचमेशिर:पट्टी दिक्पालोध्वङ्गिगूषणः । द्वादशार्कशिरोदामा रद्रवीरयकनपुर:॥ नुसिदरूपी सर्वेषां भित्वा ताभिरलंकृत: । नृतयते प्रतये देव: सयं कृष्णारिकमनान्।। अदरध्वव तनुं याति नित्यानन्दस्वरगत: । लक्ष्मीकान्त समन्ततोमि कलयन्नेवेशितुस्ते समं परयाम्युत्तमवस्तु दरतरतोपास्तं रसो योऽटम: । यशेपोत्करदक्षनेत्रकुटिल प्रान्तो त्थितामिसपुरत- सद्योतोपम विध्पुलिम भसिता प्रम्हेशशकोरकरा। ।।" इति आचार्यवचनादिभि: चम्हेशादीनां विष्णावपचारकरणं ततभ तनाशः 39

मतन्रयसारसंग्रहे [भ. ३ 4

इत्यादि प्तिभाति। तव कये युरतुमिति चेत् नैवस्। पौण्डकयासुदेकवन् तन्ामधारिण: अमुरा एव ते तत एव श्री नृमिहरोषामिना दग्ा हत्यर्थात् न दोप: इति ॥ "शुमेन कर्मगा सर्ग निरय च विकर्मणा। मिथ्याज्ञानेन च तमोज़ानेनैव परं पदम्।। यदि तसमादविर क्तम्सन् ज्ञानमेव समाश्रयेत्। सर्वावस्था प्रेरकश्व सर्वरूपं्वभेदवान्।। स्वैदशेषु कालेपु स एक: परमेधरः । तद्धक्तितारतम्येन तारतम्थ विमुक्िगम् ॥। सच्चिदानन्द आत्मेति मनुष्यैस्तु सुरेधरैः। यधाकमं बहुगुणे: नभगातखिलेगुणैः॥ उपास्यस्सर्वत्रद्श् सवरषि यथा बलम्। ज्ञेयो विष्णुर्विशेपस्तु ज्ञाने स्यादुवरोघरम् ।। सर्वेऽपि पुरुपार्थास्त्युः ज्ञानादेव न संगाय: । न लिप्यते ज्ञानवांश् सर्वेदीपैरपि कचित् ।। सुणदोपैस्मुखस्थपि वृद्धिहासौ दिमुकिगौ । नृणां सुराणां मुक्ती तु सुखें वल्दसे यथाकमम् ।।"' ॥। इनि उनदध्यायसंभहः अणुमाप्योके: ॥ ॥ इति मतत्रयसारसंग्रहे तृतीयाध्याये चतुर्थः पाढः॥

विद्धन्मण्डमण्डनाख्यविरुद विया वारिध्यारूपविरुदालंकुतारना मतममनिरूपकार्गा काळि वह्ीपुर, रहाचार्याणां कृतिपु ॥ मनशपसारसंगह्: संपूर्ण: ।। ॥ श्रीमते लक्ष्मीनृर्गिंहपरत्रभ्मणे नमः ॥

॥ श्री ॥। ॥! श्रीमते लक्ष्मीनृसिहृपरनह्मणे नम ॥। ॥ मतत्रयसारसंग्रहे। । चतुर्थाध्याये-प्रथम: पाद: ॥ श्रीमन्नृसिल श्री शार्द्भिन् गर्वविभनिवारक।। मतवृतयसारस शेपपूर्ति कुरु द्ुतम्॥ अद्वैतम् आवृष्यधिकरणम् -१५४ ओ। आृत्तिरसकदुपदेशात्। (४७८) लिद्वाच् । (४७०) गतो विद्यासु मर्वासु विचारस्साधनाभित: । फलाश्रयो विचारस्तु तृतीये संभविष्यति ॥१॥ यद्माह्मणो वेदनमुच्यत तन् सकत्कृत वाऽडसकृदेव वेति। न्रह्मापरोक्ष्यं हि फलं तु तसयानघातनद्वेदनमभ्यसेत्ु ॥२॥ वाक्यार्थज्ञानतो मुक्ते आवृत्या कि फलं भवेत। मेनं तत्वमसीत्यस्याप्यायृच्ि: श्षुतिविश्षता । ३।

मायेण मन्दग्रज्ञा ये तेपामानिस्यिते ॥ ४ ॥ अधिकरणार्थः। "आात्ना वा अरे द्रह्य " (इ 8-५-६) "तमेव घीरो विज्ञाय" (वृ ४-४ २१) 'सोऽन्वेषयम्स विजिज्ञासितय' (छा ८-७-१) इत्यादी ज्ञानसंपादन समकृतमेव ज्त आवत्या वेति संशये था यागादौ पयाजादि यागा सकृदेवानुप्ठेया, सद्वव् सक्देवेति प्राप्ते ज्ञानावृत्ति कर्तव्या। "श्रोतज्यो मन्तन्यो निधिध्यासितन्य" इत्यादि श्रुतिभ्य ज्ानावृतिरेव प्रतीयते। यथा 'मीहीनवहन्ति' इत्यन् तण्द्ुरादि

मतत्रयसारसंग्रहे [अ. ४

निम्पत्तिपर्यन्तं अवधातादयो आभियन्ते तथा व्रममसाक्षत्कारपर्यन्तं ज्ञानावृत्ति: कर्तव्या । मयाजादयस्त अज्ञत्वेन क्रुताः सकृदेवेति न दोपः । यदि 'तत्वमसि' इत्यादिना जन्ये, ज्ञान 'ते विदयाकर्मणी समन्वारमेते' इत्यादि श्रुत्या, 'वहनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपदते' इति स्मृत्या च पूर्वमुकृतवद्यात् साक्षात्कारजनक भवेत्, तदा तस्य नावृत्तिः। धायेण मन्दप्रज्ञा हि लोके दृश्यन्ते। वहनामुपकाराय प्रदृत्तत्वाच्छास्त्रस्य सामा- न्येन मन्दप्रज्ञानां आवृत्तिविधानार्थमिदमधिकरणन्। इति ॥

विशिष्टाद्वैतम् आवृत्यधिकरणम् । (१२४) शार्दिन्! सपरिवार त्यां प्रपधे शरणं सुदा । शेपस्तुरीयाध्यायोत्र लिरुयते फलकामिना ।। आवृत्तिरसकृदुपदेशात्। (४७०) लिङ्गाच । (४७१) वतीये रक्षणे पूर्व साङ्ा विद्या विचारिता। विद्याफल चतुर्थेञ्त सविशेपं विचिन्त्यते ॥५॥ सकृत्कर्तव्यमेवाव वेदन नाभ्यसोदिति । ब्रम्हैव वेद यो ब्रह्मा सयुक्त्युक्ते: न चासित तत् ॥६।। विजातीय प्रत्ययार्थव्यानादेव विमोसणम्। आवृत्यैय तु साध्यं तत् ध्यानोपास्त्यादिनोच्यते ॥ ७॥ अधिकरणार्थः। 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति' (घ्े. ३-८) 'व्म्मा चेद व्र्मेव भवति' (मु. ३-२-९) इत्यादि विहितं चेदन सकृत्कृतमेव फरवत् उत असकृत कृनमिति। असकृत्कृनमेव फलवदिति सिद्धान्तः । 'निधिध्यासितव्यः' इत्यादिना विहित ज्ञानं असकृदावृरसन्ततम्मृतिरूपमिति।

प. 1१] ३

निप्पायते तथा॥ इति विष्णुपुराणक्रोके प्रथमैप्पडि्मः अह्गैः ध्यानं निप्पधते इत्यर्थात् असकृदावृत्तिरव संपाद्येति निश्चीयते। 'ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवति' इत्यादि वेदनस्य 'ताहगेव भवति' 'परगं साम्यसुपैति' इत्यदि भ्ुत्यै- कार्थाय अनत्य एव शब्दस्य इवार्थकमाश्रित्य न्रभ्मसहशो भवतीर्त्थः ॥

द्वतम् आवृत्यधिकरणम्। (१८९) ओं आवृत्तिरसकदुपदेशात् । (४८५) ओं लिङ्गाच । (४८६) कर्मनाशाह्वयफलं चतुर्थेऽस्पिनिरूप्पते। श्रवणादयेकवारेण न फलमाप्तिरिष्यते ॥ ८ ॥ 'ऐतदात्म्यमिद सर्व'मसकृत् पठितं ुतौ । *सृगुर्वै वारुणिरिति गुरुपसदनक्षुनेः ॥९॥ नित्यशः श्रवणाद्येतर कार्य मोक्षाथिंभिस्स्यम्। मह्माणो दर्शन यावत् ध्यानादयम्पसनं भवेत् ॥१०। अधिकरणार्थः । आत्मा वा अरे द्रष्व्यः' इत्यादिना विहित- अवणादिकं 'स य येपो अणिमा ऐतदाल्यमिद सर्व' इत्यादयसकृदुपदेशात्, 'भृगुर्धै चारुणिः स तपो तप्यत, पुनरेव वारुणं पितरमुपससार' इत्यादिना पुनः पुनः गुरूपसत्या अकणाद्यावर्तनदर्शनात् 'नित्यशः श्रवण चैव मननं ध्यानमेव च । कर्तव्यमेव पुरुपेः ब्रह्ञादर्शनमिच्छुमिः ।' इति प्रमाणाच ध्यानावृत्ति: कर्तव्या ।। अद्वैतम् आत्मत्वोपासनाधिकरणम् । (१५५) आत्मेतितूपगच्छन्ति प्राह्पन्ति च। (४८०) ध्यानं कथ कार्यमहं तदन्यः मत्तोन्य आत्मेत्यहमेव वा सः । न्ह्माहमस्म्येपत एवमादयै: अहं परात्मेति विचिन्तनीयः ॥११॥ अधिकरणार्थः परमात्मा चिन्तनीय हत्यत्र अरह परमातमा इति बा, मत्तो अन्यः परमात्मा इति वेति विशये 'लें वाजहमस्ति भगवो देवते,

2 .; मतनबसारसंग्रहे [अ. ४

अहूं वै त्वमसि देवते' (बृ. ५-७-२२) इति 'अदं ब्रन्मास्ि' 'एप त आत्मा सर्मान्तर: (३. ३-४-१) 'तत्सत्म स आत्मा तत्त्वमसि' (छा. ६न८-७) इत्यादि श्रुतिमि: अहमात्मेत्येव ध्येयः । इति ज्ञायते ॥

विशिष्टाद्वेतम् आत्मत्वोपासनाधिकरणम् । (१२५) आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राह्यन्ति च । (४७२) उपासकस्यात्मतया परात्माध्येयदशरीरी निरुपाघिकस्सः । देदस् नैजस्य यथाऽयमात्मा स्वात्मान्तरात्मा स तथालुपास्यः ॥१२।। अधिकरणार्थः। उपासक: जीवात्मा सवदेहस्य यथा खयमात्मा तथा स्नात्मनोडपि परमात्मा आत्मा इत्येव उपासीत इत्पर्थ:। 'य आत्मनि तिष्ठन्' इत्यादिना शिप्येभ्य एवमेवोपदिशन्ति च । इति ॥

द्वैतम् आत्माधिकरणम्। (१९०) 'ओ आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राह्यन्ति च । (४८७) आत्मा विप्ुरितिध्येयः आत्मेत्युपदिशेद्गुरुः । 'आत्मा सवप भवति'त्यादिमानात् गुरुकितः ॥। १३।। अधिकरणार्थः। उपासकैः आतमा विष्णुरिति ध्येयः। आत्मा विष्णु: मम सामीति ्येयः, नान्यं निन्तयेत् इति शिप्येभ्यः उपदि- शन्तीत्यर्थ:। 'आत्मेत्येवोपास्यः', 'आत्माल्लेवैप भवति' इति श्राह्य्यन्ति च इतयादि मगाणात् ।, इति ।।

अद्वैतम् प्रतीकाधिकरणम्। (१५६) न प्रतीके न हि सः । (४८१) मन आदि प्रतीकोपासनेप्घात्ममतिर्न हि। प्रतीकसदशो ध्याता तदात्मेति न चिन्तयेद् ॥। १४।।

पा. १]

अधिकरणार्थः। स यो नामन्रह्मेत्युपास्ते (छा. ७-१-५) इत्यादौ प्रतीकोपासने आत्मेतयेयोपासना कार्या। नामादीनां व्रह्मविकारत्वेन ब्रह्म- त्वोपपत्तेः इति प्राप्ते प्रतीकोपासने नात्ममतिः कार्या। नामादीनां ब्रहम- विकारत्वाभ्युपगमे पतीकामावपरसन्गात्। अतः प्रतीकेपु आत्मदृष्टिः न करियते। इति ।।

अद्वैतम् न्रद्माद्ृष्ट्यधिकरणम् । (१५७) नज्द्दशिरुत्कर्पांठ्। (४८२) नामादौ ब्रह्मद्दष्टिस्स्यात् न न्रह्ण्ति तथा विधा। निकृष्टे तु समृत्कष्तदृष्टि: कार्येति शाखतः ॥। १५ ।। अधिकरणार्थः । 'आदित्यो व्रक्ेत्यादेशः' (छा. ३-१९-१) इत्यादौ आदित्यादां ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्या न व्हणि आदित्यादि दषिः। उत्कृष्टदृष्टि: निकृष्टे कर्तव्या इति न्यायात्। मतीकोपासकस्य फरदाता तु ईशवर एव। 'फलमत उपपत्तेः' इत्यन्ोकमेव ॥

विशिष्टाद्वैतम् प्रतीकाधिकरणम् । (१२६) न प्रतीके न हि सः । (४७३) नहद्दष्टिरुत्कर्पात्। (४७४) नामनह्म मनोग्म्हेत्युपास्तौ नात्मचिन्तनम् । नामादो ब्रह्मद्दष्टिहिं विपरीते निकष्टता ॥ १६ ॥ अधिकरणार्थः । 'मनोत्रल्ेत्युपासीत' (छा. ३-१८-१) इत्यादि पतीकोपासनेयु प्रतीक एवोपास्यः न न्रझा। प्रतीकोपासन नावझगि बहा- दष्टया अनुसन्धानम्। उपास्य मतीकक्य उपासिनुरान्मल्ाभावात् न तथा अनुसन्धेयम्। मन आदिपु नमट्टष्टिरेव युक्का। न न्रह्मणि मन आदि दृष्टिः । इति ।।

द् मतत्रयसारसंग्रहे [अू. ४

द्वेतप् न प्रतीकाधिकरणम् । (१९१) न प्रतीके न हि सः। (४८८) नामन्नम्हेत्याद्युपास्तों नामादों वर्तते हरिः। प्रथमान्त।विभक्तिश्च सप्तम्यन्ते समर्थिता ॥१७।। अधिकरणार्थ: । नामादि प्रतीके प्रह्लद्दष्टिर्नकार्या। नामादौ व्रम्म वर्तत इति ध्येयम्। 'नामादि प्राणपर्यन्ते उभयोः त्रथमात्वतः । ऐक्वदष्टिरिति भ्रान्ति: अनुधानां भविप्यत ।।' 'नामादि स्थितिरवात्र न्रह्मणो हि विघीयते। सर्वथा प्रथमा यस्मात् ससम्यर्था ततो मता ॥" इति सिद्धान्तात् । छाम्दोग्ये 'नाम ब्रह्मेत्युपास्ते' इत्यारभ्य 'प्राणं ब्रम्मेत्युपास्ते' इत्यन्त- वाक्यसमूहे प्रथमान्तद्वितीयान्तपदानां समम्यन्त एवार्थ.। प्रथमाविभक्तिश्च सर्वविभक्यर्थप्रतिपादिकेति सर्वत्र सत्तमी विभक्तिरेवाज्जीकार्या इत्यर्थ: ॥ सूतार्थ: स्पष्टः ।

द्वैतम् न्रह्मद्दष्टयधिकरणम्। (१९२) ऑ म्रह्मदृष्टिरुत्कर्पात् । (४८९) सवैर्विष्णी नहादृषटिः कार्या ब्रह्म महत्स्पृतम् । आत्मोपास्तावपि ब्रह्मध्यानयुकतं हि युज्यते ॥। १८। अधिकरणार्थः । सर्पैः विष्णावेच प्रममदृष्टिः कार्या, नह्ग: उत्कृष्ट- त्वात्। 'बहटषया सदोपास्यो विष्णुस्स्वैरपि घुवम्। महत्त्ववाची शब्दोडयं महत्वज्ञानमेवर हि ॥ सर्वतः प्रीतिजनक अतम्तत्सर्वथा भवेत्। आत्मेत्येव यदोपासा तदा व्रमत्वसंयुना। कार्यन सर्वथा विष्णोर्जहत्ं न परित्यजेत् ।I' इति ब्रम्मतर्कप्रमाणात् ब्रह्मशन्दार्थविशिष्टं आतमेत्युपासनं कार्यम्॥ -

पा. १]

अद्वैतम् आदित्यादिमत्यधिकरणम्। (१५८) आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः। (४८३) तमुद्ीथमुपासीतेत्यादित्यादि मतिस्तु सा। उद्धीथादिपु कर्तव्या कर्मधिनिद्ययोच्यते ॥१९॥

निर्देशानां व्यत्ययेषि तुल्या युक्तिहिं दृश्यते ॥२०॥ अधिकरणार्थः। 'य एबासो तपति तमुद्ीथमुपासीत' (छा. १-३-१) 'लोकेपु पञ्चविध सामोपासीत' (छा. २-२-१) 'इथमेवर्गमिः साम' (छा. १-६-१) इत्यादौ अद्वाथ्य उपासनादों आदित्यादौ उद्धीयादि दृष्टिः, उत उद्धीथातौ आदित्यादि दृष्टिरिति संशये, अत्र उत्कर्ष निकर्ाभावाल् उभयथापि उपासन संभवतीति प्राप्ते उद्गीथादियु अर्कादिमतयः क्षिप्येरन्। अर्ादि- ज्ञानैः संस्कियमाणा उद्गीथादि: कर्मसमृाद्धि करोति। 'यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवति' इति श्ुतेः । उद्धीथाद्यपेक्षया देवतायाः उत्कर्षत्वात्। कर्मरामृद्धिफलेप्वेवं भवंत्। स्वतन्त्रेप्वुपासनेष्वपि कथमिति नेतू तत्रापि तथैव भवेद। द्वितीया निर्देशसाम्याद्।

विशिष्टाद्वैतम् आदित्याधिकरणम्। (१२७) आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्ते: । (४७५) कर्माङ्गभूतोदीथाही आदित्यादिमतिर्भवेत् । देवताराधनद्वारा फलसिद्धिप्रतीतितः ॥। २१ ।। अधिकरणार्थः। यागाद्गभृतोद्वीथोगास्तौ आदित्यादि हष्टि: कार्या । फलसाधनत्वेन देवताया उत्कर्पात् ॥

द्वतम् आदित्याधिकरणम्। (१९३) ओ आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्ने: (४९०)

v1 ८ मतन्रयसारसंग्रहे [अ. १

'चक्षोम्पर्यो मुखादिन्द्रः' इति विष्ण्ङ्गदेवताः । सुमुक्षुभिर्विमुक्चर्य स्तव्याश्च तदाश्रिताः ॥। २२ ।। अधिकरणार्थः । 'चक्षोस्सूर्यो अज्ञायत' मुखादिन्द्रश्रामिश्र' इत्या- ययपासनं देवानामेव कार्य। स्सोततिस्यानलात्, साश्रयात्, मुक्ती तव लयस्यापेक्षितत्वाच अपपन्न तेयां तरोपमन। 'आविन्याधिनिमित्ते विक्षिप्तमनसोपि तु। गुणानां स्मरणाशकाँ विष्णोर्नस्त्वमेव तु। स्मर्तव्यं सतनं तत्तु न कदाचित् परित्यजेत्। अन्र सर्वगुणानां ६ यतोऽन्सर्भाव इप्यते। सोत्पत्यज्नं च देवानां विष्णोशििनत्यं सदैध तु। तेपां तत्र मवेशो हि मुक्ति रितयुच्यते युधैः । तदाथिताश् ते नित्यं ततशिनत्यं विशेषतः II इति ममाणात् ॥। सूत्रार्थः । आदित्यादिमतयश्रात उपपत्तेः ॥-आदित्यादि इति लप्ततृतीयाबहुयचनं। आदित्यादिभि-देवै., अहे=विण्णोरजे, मतय := आदित्यादिमतयः, कार्या। उपपत्तेः=उपपन्नत्वात्-यक्य यतः उत्पत्तिः तस्य तत्र रय: ।।

अद्वैत्तम् असीनाधिकरणम्। (१५९) आमीनस्सम्भवात्। (४८४) ध्यानाच। (४८५) अचलत् चापेक्ष्य। (४८६) स्रन्ति च । (४८७) प्रत्ीकायं तत्वमसीत्यादं चोपामनं कथम् । कार्य निश्चलमासीनः ध्यायेदिति विधीयते ॥ २३।। अधिकरणार्थः । सम्यम्दर्यनव्यतिरिकोपासनेयु आसीनः शयानो वा तिष्ठन् वा उपासन कुर्यात् इति सामान्यत प्राप्ते समानमत्ययमवाह्करणं उपासन गच्छतो धावतो वा तिष्ठतो वापि न संभवति। चितविक्षेपकत्वात्।

'पा. १] आसीनाधिकरणम्-विशिष्ठाद्वैतम्

अतः आसीन एव उपासनं कुर्यात्। ध्यायति बकः इत्यादौ ययावा निश्चलर्त्व दृश्यते तद्वत् 'ध्याीत' इत्यादि विधानात् 'गुचा देशे पतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः' इति गीतावचनाच पझ्मकायासननिष्ठायैव उपासना संभवतीति योगशास्रोक्तेश्र ॥ 'स्वस्तिकं गोमुखे पझमे चीरसिहासने यथा। भंद्र मुक्तासनं चैव मयूरासनमेव च। सुखासनसमासव्यं च नवमं मुनिपुद्रव ।I' इति नवविधासनानि तह्वक्षणानि च जायालदर्शनोपनिपदि द्रष्टव्यानि ॥

विशिष्टाद्वतम् असीनाधिकरणम्। (१२८). आसीनस्सम्मवात्। (४७६) -

ध्यानाच 1, (४७3) अचलत्वञ्रापेक्ष्य।. (४७८) स्मरन्ति च 1 ' (४७९) यत्रैकाग्रता तलाविशेपाद। (४८०) निश्चलंत्वे ध्यानसिद्धि। असीनस्यैव संभवेत् । उपविश्यासने धुञ्ज्यात् योगं सापाश्रयो बुघः ॥ २४॥। अधिकरगार्थः। उपासनं तैलधारावदविच्छित्स्मृतिसन्तानरू विजातीयप्रत्ययान्तराव्यवहितं तब पश्चार्धधारणप्रयत्ननिदृत्तये सापाश्रयस्य आसीनस्यैव संभवति। न तु देशकालादि नियनः । मनोनुकूल इति वाक्यरोयात् ।। द्वैतम् आसीनाधिकरणम् । (१९४) ओं आसीनरसंभवात्। (४९१) ओं ध्यानाच। (४९२) - 1 ओं अचलत्व चापेक्ष्य। (४९३)

१० मतत्रयसारसग्रह्े [अ. ४

ओ स्मरन्ति च । (४९४) ओं यत्रकाग्रता तत्राविशेषात्। (४९५) आसीनेनेव निध्यानं कार्य चिचं तढ़ा सिथिरम्। एकाग्रतामतिर्पत् तत्र ध्यानं प्रकीर्वितम् ॥२५। विष्णुध्याने देशकालनियमादि प्रदर्शनम् । मनः प्सादसिद्धधर्थ न तु देशादिना फलम् ॥ २६ ॥ अधिकरणार्थः । सर्वदोपासन कुर्वन्नपि आसीनो विशेषतः कुर्यात्। "सरणोपासन पैव श्र्यानात्मकमिति द्विया। समरणं सर्वदा योम्यं ध्यानोपासनमासने।। नैरन्तर्थमनोवृत्ते: ध्यानमितयुच्यते बुयैः । आसीनस्य भवतस्तु न झयानस्य निद्रया ।। स्वितस्य गच्छतो वापि विक्षेषायैव सम्भवात्। स्मरणात् धरमं ज्ञेयं ध्यान, नास्त्यल संभयः ।। अचलं चेच्छरीरं स्यान् मनसश्राप्यचालनम्। चलने तु शरीरस्य च्चलं.च. मनो भवेत् । सम कायशिरोभीव धारयन्नचलां सिथिर: । सपेक्ष्य नासिकामे स्वं.दिशशानवलोकयन्।। तमेव देसं सेवेत तं कालं तागवस्थितिम्! 'तानेव भोगान् भुज्ञीत मनो यत्र प्रसीदति'।। नहि देशादिमि: कश्चित् विशेषस्समुदीरित. । मनः प्रदर्धनार्थ दि देशकातदि चिन्तना ।।" इत्यादि प्रमाणै: मनोनुकूलदेशे योगशास्रोक्तासनमार्सान: उपासनं कुर्यात इत्यर्थ: ॥

पा. १] आदित्यादिमत्यविकरणम्-अवैतम्

अद्वैतम् एकाग्रताधिकरणम् । (१६०) सत्रैकाग्रता तत्राविशेपात्। (४८८) चिचस्यैकाग्रता यत तत्रैवोपासना स्मृता । पाची दिगादिनियमो न मनः प्रियतामिता ॥२७॥ अधिकरणार्थः । उपासनेपु यथा यागादिकरणे 'प्राचीनवेशं करोति'; 'वसन्ते ज्योतिपा यजेत' इत्यादि दिग्देशकालादि नियम: आश्रितः, नद्वव् अन्न न । 'मनोनुकूले नतु 'चक्षु:पीडने, गुहानिवाताश्रयणे प्योजयेत्' इलि उपासनाविधायकवावचशेषात् चित्तम्य एकात्रता यत्र भवति तन्नैवोपासन कर्तव्यमिति प्रतीते: । अद्वैतम् आप्रायर्णाधिकरणम्। (१६१) आप्रायणाचत्रापि हि द्रन्टम्:। (४८९) सम्यग्दर्शनपर्यन्त-तच्यमस्यादि चिन्तनम्। प्रागुक्तैवाम्युदयफलोपास्तिरत्र विचार्यते ॥ २८॥ 'तावत्कतुद्दामुं लोके' प्रेत्येत्यदि वयीवशा्। आप्रयाणादुपास्तिसयात् मृतिकाले च तत्स्मृते: ॥ २९॥ अधिकरणार्थः। पूर्वोक्तोपासनव्रविरेव अम्युदयफला चिन्त्यतेऽत्र। ऐहिकासुम्मिकफालोदेशेन कियमाणं उपासनं आमरणात् कर्तव्यम्। अन्त्य- ज्ञानवशात् अदषफलप्रास्ते:। 'यच्चितः तेनैष प्रायमायाति, प्राणस्तेजसा युक्त:, स आल्मना यथा संकल्पित लोक नयति' इत्यादि श्रुत्या जन्मान्तरोप- गोम्यफलसाघनकर्मण: मरणकालेऽपि सच्चितगतत्वेन अ्थमाणलात्। 'स मावतकतु: अयमस्मालोकात् प्रैति' इति "यं यं वापि स्मरन् भावं व्यजत्यन्ते कलेयरं । सें तमेवैति कौन्तेय सदा तद्धावभावितः ।।" इत्यादि प्रमाणात् आमरणं ध्यान दश्यते ।।

• वमु:पीडन: = मशक: ।।

मा. १] १३

अधिकरणार्थः। ब्रन्मविद्याऽधिगने सति थायं क्षीयते वा न वेति विशये 'न हि कर्म क्षीयते' इत्यादि स्सृत्या पापफलस्यानुभवादेव नाशोक्तेः न क्षीयते इति प्राप्ते व्रम्माधिगमे सति उत्तरपूर्वाघयोः अक्रेषविनासौ भवत इति सिद्धान्तः । 'यथा पुप्करपलाशे आपो न क्षिव्यन्ते एवमेव विदि पापं कर्म न क्षिप्यते' (छा. ४-१४-३) 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे' (म. २-२-८) इत्यादि श्रुतेः । तस्माद्गभाषिगमे दुरितक्षयो भवति । विशिशद्वैतम् तदधिगमाधिकरणम्। (१३०) तदधिगम उत्तरपूर्वाययोरलेपविनाशौ तद्वयपदेखात। (४८२) पदवितं विदित्वा 'न कर्मणा लिप्यते' बुधः । इति श्षत्या ब्रह्मविदोप्यश्लेपो हानिरंहस: ॥। ३३॥ अधिकरणार्थः । 'तस्यैवात्मा पदवित्तं विदित्वा न कर्मणा लिप्यते पापकेन' 'तद्येपीकतूलममौ प्रोतं प्रूयेत एवं हाक्ष्य सर्व भाप्मानः प्रदूयन्ते' (छा. ५-२४-३) इत्यादि श्रुतिम्यःविद्या प्रासौ उपासकस्य विद्यागौराद् उत्तराघस्याश्लेप: पूर्वाधस्य विनाशश् भवतः। 'नामुकं क्षीयते कर्म कल्प कोटिशतैरप' इत्यादि शस्त्रं तु कर्मणां फलजननसामर्थ्यदढिमविपयमिति न विरोध: । इति॥ अद्वतम् इतरासंक्लेपाधिकरणम्। (१६३) इतरस्याग्येवमसंझ्लेय: पाते तु। (४९१) एप एते पुण्यपापे तरतीत्यादिनेतरत्। पुण्यं चुध न वध्नाति देहपाते विनश्यति ॥ ३४ ॥। अधिकरणार्थ: । विद्यानिप्स्य पापवत् पुण्यस्यापि अश्लेपविनाशी भवतः । 'उमे उ है वैप एते तरति' (३. ४-४-२२) 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि' (मु. २-२-८) 'नैनं सेतुमहोरात्रे तरतः' (छा. ८-४-१) इत्यादि श्रुतिभ्यः पुण्यस्थापि पाष्मशब्देन ग्रहणं कृत्या तद्विनाशोके:। शरीरपाते तु मोक्ष एवेत्यर्थ: । इति॥

मतवयसारसंग्रहे [अ, ४

विशिशद्वतम् इतराधिकरणम्। (१३२) इतरस्वाप्येवमसंश्लेप: पाते तु। (४८३) निवर्तन्ते च पाप्मानः इति क्षुत्या विपश्चितः । शरीरपातादूच्चे तु नश्यन्ति सुकृतानि च ॥ ३५ ॥ अधिकरणार्थः। विद्यया उपासकस्प पुष्यस्यापि अश्लेपविनाशौ भवतः । 'सर्वे पाप्मानो अतो निवर्तन्ते' (छा. ८-४-१) 'तत्सुकृतदुफ्कते धूनुते' (कौपी, १-४) इत्यादि श्रुतेः । शरीरपातादृर्ष्व सुकृतानि नश्य- न्तीत्यर्थ: 'तत्मुकृतदुष्कृते धूनुते' इत्यत्र तच्व्दस्य, तत्=सः उपासक: इति वा तस्मिन् समये इति या तदा वा इत्यथेः ।।

अर्द्वेतम् अनारब्धकार्याधिकरणम् । (१६४) अनारधकर्ये एच तु पूर्वे तदबधे: । (४९२) अनारब्धफले एव पुष्यपापं विनश्यतः । आरब्धयो: स्िति वृंत न विमोक्ष्ये इति क्तिः ॥ ३६ ॥। अधिकरणार्थः । पूर्वोक्त पुण्यपापविनागः अनारब्धफलयो: पुण्यपापयो- र्विनाश: उ्त अनारब्धकल्योरिति सगये अमवृत्तफत्योरेव पुण्यपापयोः सश्ितयोः ज्ञानोत्पततेः माक विनाशः न तु आरब्धकार्ययोः। 'प्रारब्धं भोगतो नद्येत्' 'तस्य तावदेव चिर यावन्र विमोक्ष्ये' (छा. ६-१४-२) इत्यादि शास्त्रात् मारब्धशरीरान्त एव मोक्ष इति प्रतीते: ॥

विशिष्टाद्वैतम् अनारब्धकार्याघिकरगम् । (१३२)। अनारबधकार्ये एव तु पूर्वे तदयधे: । (४८४) बहमविद्या सुमुक्षोशच सर्व पाप व्यपोहति । नानारब्धफले एव नश्यतो देहसुस्ितेः ॥३७॥

पा. १] व्रत्मादष्टय धिक्करणम्-अन्ैतम् १५

अधिकरणार्थः। उपासकस्य उक्तः सर्वपापविनाश: अप्रधृतफलक एव। 'तस्य तावदेवचिरं यावत्तविमोक्ष्ये अथ संपलये' (छा. ६-१४-२) इति

अद्वैतम् अगिहोवाद्यधिकरणम् । (१६५) अमिहोतादि तु तत्कार्यार्यन तदर्शनात्। (४९३) अतोऽन्यापि ह्येकेपासुभयो: । (४९४) नित्यायिहोवादिकं च कर्व्यं ज्ञानसिद्धये। पूर्वयुण्यादि नायोत्र भ्ुत्यैत्र प्रतिपादितः ॥ ३८ ॥ अधिकरणार्थः। ब्रह्मविद्यानिष्ठस्य सर्वपुण्यविनाशोक्तौ सत्यामपि नित्यामिहोत्रादिकं सन्ध्यावन्दनादिकं स्वस्वाश्रमकर्म कर्तव्यमेव। 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन (बृ. ४-४-२२) इति श्ुत्या विद्यासिद्धये यक्षदानादिकं कर्तव्यमिति प्रतीते: । तर्हि पुण्यपापा- श्लेपविनाशौ कथमुपपद्येत इति चेत् नित्यकर्मणः व्यतिरिक्ताः साधुकृत्याः ऐहिकामुम्मिकप्रयोजना: अनन्ता अनारव्यफला: सम्भवन्तीति तदविपयक ते इति 1 अद्वैतम् विद्याज्ञानसाधनत्वाधिकरणम् । (१६६) यदेव विद्ययेति हि। (४९५) उभो विद्वानविद्वांश्च सुमुक्ष कुरुतरसदा। ज्ञानद्वारा च कर्मेदं मुमुक्षोरुपकारकम् ॥ ३९॥ अधिकरणार्थ: । पूर्वोकतं अनुप्ेय नित्यामिह्ोत्रादिकं विद्यानिस्सस्येव उत अविद्यानिष्ठस्यापि इति विशये उभयेपाममि विहितमेव । 'मदेव विद्यया करोनि श्द्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति' (छा. १-१-१०) इति विद्यासंयुक्तस्य कर्मणः वीर्यवतरत्वाभिधानेन विद्याविहीनस्यापि अमिहोबादि कर्म कर्तव्यमिति प्रतीयते। इति ॥।

१६ मतत्रयसारसंग्रहे [अ. ४

विशिशद्वैतम् अमिहोप्ायधिकरणम् । (१३३) अभिहोनादि त तत्कार्यायैव तदर्शनाद्। (४८५) अतोऽन्यायि होकेपामुभयो: । (४८६) यदेव विद्येति हि। (४८७) आश्रमोक्तानि कर्माणि न त्यजेरन् विपश्चितः । ब्रह्म विद्योत्पादकानि तानि कार्याणि कालतः ॥। ४० ॥ पूर्वपुण्य विनष च फलं विद्या भरप्यति । प्रतिबद्धफल कर्म शनुमिवादि गोचरम् ॥४१ ॥। अधिकरणार्थ:। स्वस्वाश्तमधर्मा: विदुषः विद्यास्यकार्यायै अनुषटेया एव। तमेतमित्यादि शुतेः । 'सुहृदस्माधुकृत्यां' (छा. १-१-१०) इति श्रुतिस्तु विद्याधिगमात्पूर्व प्रबलकर्मप्रतिबद्धफलक साधुकृत्या विपया। 'यदेव विथया करोत' इति श्रुत्या प्रतिबद्धफलक पुण्यसत्त्वस्य ज्ञापनाप्। इति। अद्वैतम् इतरक्षपणाधिकरणम् । (१६७) भोगेन लिितरे क्षपयित्या सम्पद्यते । (४९६) प्रारब्ध कर्मभोगेन क्षपयित्वा ततद्तुचि: । मायानिवृत्या ब्रम्हैव सन् ब्रझ्माप्येति पण्डितः ॥४२॥ अधिकरणार्थः । ज्ञानी आरव्घेफले पुण्यपापे उपभोगेन विनाश्य ब्रझैव सन् व्रह्ा संप्ते इति ।।

विशिष्टाद्वितम् इतरक्षपणाधिकरणम्। (१३४) भोगेन ्वितरे क्षपयित्वाथ सम्पदते । (४८८) प्रारब्धस् फलँ ज्ञानी भुक्त्वा देहावसानतः । विद्याफलं मुक्तिरूपं आप्नोतीतीह कथ्यते ॥ ४३ ॥

पा. १] १७

अधिकरणार्थः । आरव्घकार्ये पुण्यपापेऽपि आरवपशरीरान्ते विनश्यतः। 'तस्प तावदेव चिरं ' (छा. ६-१४-३) इति मारब्यशरीसवसानावधि विलम्पभ्रुतेः । मारब्यस्य भोगेनैव नाशोके: ॥

द्वैतम् तद्धिगमाधिकरणम्। (१९६) ओं तदधिगम उत्तरपूर्जघयोरक्लप विनाशौ तद्वचपदेशात् ।.(४९७) ओ इतरस्याष्येवमसंश्लेप: पाने तु। (४९८) ओं अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदचघे: । (४९९) ओं अग्निद्वोत्रदि तु तत्कार्ययत तदर्शनात्। (५००) ओं अतोन्यदपीत्येकेपामुभयोः। (५०१) ओं यदेश विद्ययेति हि। (५०२) ओं भोगेन लितरे क्षपयित्वाथ संपत्स्यवे। (५०३) उत्तराघसय चाश्लेव: पूर्वावस्य चिनाशनस्। एवं पुण्यस्यचाइलेपः *पाते शतुद्पस्य च ॥। ४४। अप्रारब्धफले एव पुण्यपापे विनश्यतः। अभिहोत्रादि कर्मापि कार्य मोक्षस्य सिद्धये ॥ ४५॥ सुक्त्ययोग्य च यत्पुण्यं तन्मित्राय अदीयते । ज्ञानिना रचितं पुण्यं स्वल्पं तद्वीर्यवन्तरम् ॥ ४६॥। प्रारब्धे पुण्यपापे ये क्षपयित्वाथ भोगतः । स्वयोग्यतानुमारेण प्राप्नोति न्रह्म या तमः ॥४७७॥ अधिकरणार्थः। उपासकस्य ब्रझ्मदर्शने उत्तरपापाछेपः पूर्वपाप- विनाशश्च भवति। 'तघथा पुप्करपलाश' इत्यादि श्ुतिभ्यः । पुण्य- स्याप्येवं असंश्लेष: पाते "यथाऽइलेपो विनाशश मुक्तस्म तु विकर्मणः । एवं सुक्मणश्ापि पततम्तमसि झुवम् ।।" इति प्रमाणाद् । *पाते=तमः प्रवेशकाळे आसन्ने सतीत्यर्यः । 3

१८ [अ. .४

"यदनार्धपारय स्याचद्विनश्यति निश्रयात्। पदयतो ब्रह्ानिर्द्वन्दवं हीन च व्रझ्मपश्यतः ।।" "द्विपतो वा भवेत्युण्यनाश्ो नास्त्यत्र संशयः । तस्याप्यार्धकार्थक्य न विनाशोस्ति कुलचित् ।!" "आरव्ययोश्च नाशस्म्यादल्पप्ोः पुष्यपापयो: ।।" इति। 'स एनमविदितो न भुनकि यथा वेदो वाऽननूकोन्यद्वा कर्माकृतम्'। यदिह वाप्यनेवं विन्मदृत्पुण्यं कर्न करोति तद्ास्यांततः क्षीयत एवात्मानमेव लोकमुपासीत स य आतमानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्क्षीयते अस्मा- द्वयेवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते' इति। "अनभीष्टमनार्धं पुण्यमप्यस्य नश्यति। किमु पायं परबह्मज्ञानिनो नात्र सशय: ।।" " अल्पमान्नकृतो धर्मः भवेज्जानवतो महान् । महानपि कृतो धर्म: अज्ञानानिप्सलो भवेत् ।।" " आरव्धपुण्यपापस्य भोगेन क्षपणादनु । प्राप्नोत्येन तमो धोरं ब्रह्म वा नात संशयः ।" "ब्रह्मणां शनकालत्ु पूर्वमारब्धसंक्षयः । नियमेन भवेनात्र कार्या काचिदिचारणा ।।" इति श्रुतिस्मृतिपुराणवचनैः ज्ञानी मारन्धंकर्म भोगेन क्षपयित्वा प्रारव्धावसाने स्वखयोम्यां मुक्तिमाप्नोति । पापिनां तु प्रारब्ध देहावसाने तमसि प्रवेश इत्युक्तेः ।।

॥ इति मतत्रयसारसंगहे चतुर्थाष्याये प्रथमः प्राढः ३

पा. २] वागधिकरणम्-भद्वैतम् १९

।। मतत्रयसारसंग्रहे ॥ । चतुर्थाध्याये-द्वितीय: पाद: ॥ अद्वैतम् वागिकरणम्। (१६८) वाड्नसि दर्शनाच्छब्दाच । (४९७) अत एव च सर्वाण्यनु। (४९८) जीवस्य देहादुत्कान्तौ वाग्वृचि: पद्यते हृदि। चित्ताद्वाचो जन्यभावाल्लयो हृदि न युज्यते ॥४८॥ अधिकरणार्थः। अत्र अपरासु विद्यायु फलयासये देवयानं अवतार- यिप्यन् यथाशासर उत्ान्तिकमं अन्वाचष्े। 'अस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाझ्ननसि सम्पद्यते गनः माणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्थां देवतायाम्।' (छा. ६-८-६) इति। अन्र प्रयतः पुरुषस्य 'वाङनसि सङच्छते' इति भ्यते। तन वागिन्द्रियव्यापारस्य मनसि सङमो वा उत वागिन्द्रियस्य वेति संशये वाम्वृत्तिरेव मनसि सम्पद्यत इति सिद्धान्तः । उत्तरत्र 'अवि- भागो वचनात्' इति सूत्रेण विभागाभावस्यैवोक्ते: पूर्वत्रोकता सम्पत्तिरपि वृचि- संपत्तिरेव न तु लय इति। मनसः वाचः उत्पत्यभावात् मनसि लयो न युज्यते। कि्व 'तस्मादुपशान्त तेजा: पुनर्भवगिन्द्रियै: मनसि सम्पद्यमानैः' इति (प्रश्न. ३-९) सर्वेन्द्रियाणां मनसि सम्पतिः श्यते। तदेव ज्ञापयति सम्पत्तिशब्दार्थः वृतिसंपत्तिरिति। विशिष्टाद्वैतम् वागधिकरणम्। (१३५) वाअनसि दर्शनाद्दन्दान। (४८९) अत एव सर्वाण्य। (४९०) वागिन्द्रियं च विदुपः उत्क्रान्तों यूज्यते हृदि। अल संपत्तिशन्दार्थ: संयोग: कभ्यते युैः ॥४९॥

२० मतत्रयसार संपह्टे [अ. ४

अधिकरणार्थः । विदुष: गतिप्रकार निन्तयितुं आरभते। तन्रचो- र्कान्ति :- 'अस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाऊनस संपद्यते' (छा. ६.८-६) इति वाच: मनमि संपत्तिः बामततिमात्रविपया न। अपिनु वाक्स्वरूप- दिपया। 'वाञ्यनमि सम्पदते' इति दर्शनाच्छव्ाच । दृश्यते यागिन्द्रिये उपरतेऽपि मनः पदटतिरिति दर्शनं 1 'वाघ्नसि सम्पद्यते' इति शब्दः। मनो जन्यत्वाभावात् वाचः कथे मनमि सम्पत्तिरिति चेत् सम्पत्तिशब्दस्य संयोग: पवार्थः। न तु लय इ्त्यविरोधः। अत एव सर्वेन्द्रियाणां मनसि सम्पतिः 'तेजो ह वा उदानः' उत्यारभ्य इन्द्रियैः मनसि सम्पायमानेः इति भुत्या उच्ते।।

द्वैतम् नागधिकरणम् । (१९७) ओ वादानसि दर्शनाच्छव्दाच् । (५०४) ओं अत एवं च सर्वाण्यनु। (५०५) "कर्मक्षयस्तथोक्रान्तिः भागों भोगश्चतुष्ट्यम् । फलं मोक्ष इति प्रोक्तं क्रमात्पादेपु चिन्विताम् ॥। 4०।', "देवानां मार्ग उद्दिष्टः नाचिरादिर्न च क्रम: । उत्क्रान्तिमागों देवानां न आयेण भविप्यतः ।। ५१।।" "सुष्टप्वेव च सुज्यानां प्रघेशे त्रह्मणो लये। इति नीतिविदां वाक्यानणामृत्क्ान्निरिप्यते। देवानां मोक्ष उत्कान्तिः तृणां पादेश् चिन्तयते ।५२।।" मनोऽनिमानिरुद्रेऽसिन् वागुमा संमलीयते। यधानुकूलमगन्यादो लीयन्ते सर्वदेवताः ॥५३॥ अधिकरणार्थ:। वागमिमानिनि उमादेवता मनोभिमानिनि र्द्रे विलीयते। याचो मनोवश्यत्वदशनात्। तस्य यावत्र वाञ्नसि सम्पद्यते इति शब्दाथ ।

मा. 2] २१

"उमा वै वाक समुदिधा मनो रु्द्र उदाहनः । तदेतन्मिधुन ज्ञाला न दाम्पयादिहीयते ॥" सर्वोमि दैवतानि च अत एव शब्दात् विलीयन्ते अमौ। 'अमौ सर्वे देवा विलीवन्ते, अभिरिन्दे, इन्द उमाया, उता रदे विलीयते। एवमन्यानि दैवतानि यथानुकृकें' इति गौपवनशुतिः। देवानां मोक्ष उत्रान्तिश अस्मिन् पादे उच्यते इत्यन्तं भाप्यम्। अत्र देवानां उतपन्तिमार्गयोरभावात् देवानामिति पदस्य आवृत्या देवानां-सुराणां, देवानां-ज्ञानिनां इत्यर्थो अभ्युमेय:। अन्र देवानां मोक्ष:, ज्ञानिनामुक्कान्ति: बिन्त्यत इत्यर्थ: 1 अत्र लयकमो द्विविध:। गरुडमार्गद्वारेण, शेषमार्मह्वारेणेति। देवानां मध्ये अमी प्रथम लय:, अभिः सर्ये, सूर्यो गुरी, गुरुः इन्द्रे, इन्द्र: सोपण्यो, सौपर्णी गरडे, गरुडः वाण्यां, वाणी चनुर्मुखे, चतुर्मुखः रमाद्वारा विम्णौ इति गरुडमार्ग:। शेषमार्गस्तु पथमं वरुणस्य सोमे लयः, सोमस्य अनिरुद्धे लय:, अनिरुदस कामे, फामस्य वारुण्यां, वारुण्यास्तु शेवे लयः शेषस्तु वाण्यां, वाणी वायौ। अन्येषां तु गरुडमारगे, केपांचित् शोषमार्मे पवेश: । तत्र प्माणं च। " सूर्योगियुक्तो गुरुमाप्य तेन वाकं सहैतेन सुपर्णपत्नी। तया सुपर्णे सह तन वाणी नव्ाणमेतद्वत म याति ।।" "सोमस्तु वारीशयुतोऽनिरुद्धं विशत्यसौ काममसौ च वारुणीम्। साशेपदेवं सगिर च सैव वायुं विशत्यञ्ज इतीह निर्णयः ॥" इति ग्रन्थान्तरे विस्तरो द्रष्टन्यः ॥ सूत्रस्थ वाक्पदेन सूत्रस् मनः पदेन न उमा रदौ यथा वा गृछाले तद्वत् सुपर्णी सुपर्णावषि गृहोते । वारुणी शेषावि गृह्येते इति बक्तव्यम्। तलन ममाणादिकमन्यत्र द्रष्टव्यम् । "तस्मादशेषा गिरिजां प्रविक्य तयैव र्वरं सह तेन चाणीम् । तया पति माप्य सहैव तेन लयं हरौ यान्ति समस जीवाः ।।"

मतत्रयसारसंग्रहे [अ. ४

इति प्रमाणात् जीवा: विमुक्तिकाले गिरिजाद्वारा गच्छन्ति। देवानां मध्ये सोमादि देवा: वरणद्वारा वाणीशेषद्वारा गच्छन्ति। सूर्यादिदेवनाः अभि- द्वारा सुपरणीं सुपर्णद्वारा गच्छन्ति इति 'तानि परे तथा स्ाह' इत्यत्र अणु- व्याग््याने एतद्विस्तरो द्रष्टव्य: ।।

अद्वँतम् मनोधिकरणम्। (१६९) तन्मनः प्राण उत्तरात् । (४९९) मनोवृत्तेर्लयः माणे न मनो लय इप्पते। प्राणान्मनस उत्पत्ति: नैव्र वेदे मदृश्यते ॥ ५४॥ अधिकरणार्थः । 'मनः माये' (हा. ६-८-६) इत्यन्न पूर्ववत मनसो वृत्तिसम्पत्ति: प्राणे। उत वृत्तिमनसो माणे रम्पततिरिति विचारे मनसो वृत्तिरेव सम्पद्यते । प्राणप्रकृतित्वाभावात् मनसः । 'अन्तमयं हि सोम्य मन अपोमय: माषः (छा. ६-५-४) 'आपश्रान्नमस्जन्त' इति श्रुतिभ्य मनस: प्राणपकृतितवं परम्परया अवगसगिति चेत् परम्परया पराणे सम्पल्तिर्न- युज्यते। वृत्त्यन्वयेपि शब्दो दृश्यते । 'वृत्तिमतोरभेदोपचारात्' इति पूर्वसूत्रे दर्शितम् ।। विशिष्टाद्वत्तम् मनोधिकरणम्। (१३६) तन्मन: प्राण उत्तरास्। (४९१) संयुज्यते मनः प्राणे "मनः प्राण" इति भ्ुतेः । प्राणस्प मनसोष्या्धि अन्नेनाप्यायनं स्मृतम् ॥4५॥ अधिकरणार्थः । 'मनः प्राण' इति चाकयेऽपि पूर्ववत् मनसः प्राणे सम्पत्तिः। अवापि प्रकणप्रकृतित्वाभावात् मनसः। अपि तु आहंकारिक्बात्। आकाशविकारत्वाच्च प्राणम्य। अत्रापि संपत्तिशब्दस्य संयोग एवार्ष: इति॥

पा. २] मनप्ाणाधिकरणम्-द्वैतम् २३

द्वैतम् मनप्राणाधिकरणम्। (१९८) ओं तन्मनः आ्राण उत्तरात्। (५०६) मनोभिमानी स्द्रश्च प्राणे वायो विलीयते। उद्ति रुद्रो वायोइच मनः प्राण इति शुतः ॥५६॥

देवानांश्रेष्ठ' इति कौण्डिन्यश्रुत्या मनोभिमानी रद्ः वायौ विलीयते। इति॥

अर्द्वैतम् अध्यक्षाधिकरणम्। (१७०) सोऽध्यक्षे तदुपगमदिभ्य: । (५००) भृतेषु तच्छूते: । 1 (५०१) नैकस्मिन् दर्शयतो हि । (५०२) तेजसि प्राण इत्युक्ति: जीवसम्पत्तिमनबीत्। आणमंपृक्तजीवश्च भृतसक्ष्मेण सङ्गव: ॥ ५७ ।। अधिकरणार्थः । प्राणस्तेजसीति श्ुतौ आाणस्य तेजस्येव वृत्त्युपसंार: उत देहेन्द्रिय पजराध्यक्षे जीव इति संगये श्रुतिवानयात् तेजम्येव रू्य इति मासे, स :- मकृतः माणः, अध्यक्षे - विज्ञानात्मनि, अवतिष्ठते। तदुप- गमादिन्यः- 'एवमेवेम आत्मानमन्तकाले सर्वे माणा अभिसमायन्ति, यत्रैतत् ऊर्ध्ाच्छवचासी भवति' इत्यादि श्रुतिभ्यः जीवातमन्येव पाणसंपतिरिति ज्ञायते। 'पाणस्तेनसि' इति श्रुतिस्तु सर्वगासा प्रत्ययन्यायेन श्वत्यन्तरालोचनया विज्ञा- नात्मनि लयक्ष्य प्रतिमानात् अध्यक्षपधानमाश्ित्य तदुच्यत इति गौप्या नेतव्या। मागसंपृक्तो ऽध्यक्षथ तेजदशब्दोपलक्षित भृतमूक्ष्मेपु चर्वत इत्वर्य: 1 'श्यान्म- कत्चात्ु भूयस्त्यात्' इति सू्रेण तेजसि सर्वमृनमत्वात् इन्यर्थः ।।

विशिष्टार्दतम् अध्यक्षाधिकरणम्। (१३७) सोधपक्षे तदुपगमादिभ्य: । (४९२)

२४ मतन्नयसारसंग्रहे [अ .. 8

प्राणस्नेजसि सम्पत्तिः अध्यक्षे जीव एव सा। तथा हि यमुना सिन्धुं गच्छतीति प्रयोगवत् ॥ ५८॥ अविकरणार्थः । 'प्राणस्तेजसि' इति श्षुतौ पाणम्य तेजसि लय इति आसे स :- प्राण: अध्यक्षे-करणाधिय जीवे, सम्पद्यत इत्यर्थः । प्राणस्व जीवेन सद्द स्थितिगमनोककानयदि कुतिम । यथा यमुना गङ्गया संयुज्य सागरं गताडपि यमुना सागरं गच्छनि इतिवत् प्राणस्तेजसि इति श्रत्यर्थ. ।

द्वैतम् अध्यक्षाधिकरणम्। (१९९) ओ सोध्यक्षे तदुपगमादिम्य: । (५०७) सोध्यक्षे लीयते ग्राणः विष्णूपगमनादिभि: । प्राणं सर्वे समायान्ति प्राणस्स परसात्मनि ॥५९ ॥ - अधिकरणार्थ: । 'मुक्तास्सन्तोभिमाविश्य देवास्सवेऽपि भुजते अभिरिन्द्रं तथेन्द्रश्च वायुमाविश्य सोपि। अविश्य परनात्मान भुड़ते भोगांस्तु बाहकान।।' इति प्रमाणात् सः-माणः अध्यक्षे-परमात्मनि लीयते! तदुयगमादिभ्यः 'सर्वे प्राणमुपगच्छन्ति प्राणः परमुपगच्छति, प्राणं देवा अनुप्राजन्ति' इत्यादि श्रुतिम्य इत्यर्थः। 'प्राणम्तेनसि' इति श्रुतिविरोध इति चेनन। 'सर्वेशितुध् सर्वाद: त्यान्पत् लय कन् इति प्ाणस्य तेजसि रयोमार्गमात्मुदाहतं इल्युक्तलान्न विरोध: ।

विशिष्टारद्वतम् भृताधिकरणम्। (१३८) भूनेषृ तच्छरते: । (४९३) नैकस्मन् दर्शयतो हि। (४९४) प्राणश्च जीवसंयुक्त भृतसक्ष्मेपु पद्यते। भृतसूक्ष्माण्याह तेजः विवृत्करणवेदतः ।६० ।।

भृताधिकरणम्-ह्वैतन् २५

अधिकरणार्थः । 'प्राणस्तेजोसि' इति श्रुतौ जीवसंयुक्त भाणस्य तेजससम्पति: तेजोमाल एव, न अपि तु तेजोपलक्षित भूतसूक्ष्मेपु। प्ृथिवीमयः आपोमयः तेजोमय, इति सच्चरतो जीवस्म स्घभृतमयत्वश्रुतेः । 'नाना पीर्या: पृथग्भताः ततसते संदर्ति बिनां। नाझनगुवन् मजास्सप्टम- समागम्य कृत्सश: ।।' इत्यादिना एकैकस्य भूतम्य कार्याक्षमल्वात् तेजर- गब्द: भृतसूक्ष्मोपलक्षक इत्यर्थ: ॥

द्वैतम् भूताधिकरणम्। (२००) ओं भृतेपु तच्कतेः । (५०८) देवानामितरेपां च भृतेषु लय उच्ते । परमात्मनि भृतानां परस्यास्तीदयो न हि ॥ ६१ ।। अधिकरणार्थः। भृतेषु अन्येपां देवानां य: । 'भृतेयु देवा विलीयन्ते, भृतानि परे, न पर उदेति नान्तमेति एकल एव मध्ये सथाता' इति वृहच्छते: । इति॥

द्वैतम् नैकसिनंधिकरणम् । (२०१) ऑ नैकमिन दर्शयतो हि। (५०९) देवानामपि सर्वेपां नैकम्मिन लय उच्यते। लयक्रमस्तु देवानां महोपनिपदि क्ुतः ॥६२॥ अधिकरणार्थः । एकल्िन् भूते सर्वेपां देवानां न लयः । 'पृथिच्यां ऋपयो विलीयन्ते, चरुणेऽधिनीं इत्यादि ुतेः। तन तत निर्विएकमेन लयकमो ज्ञातन्यः 1 इनि ।।

अर्द्वतम् आसृन्युपक्रमाधिकरणम्। (१७१) समानाघामृत्युप्त्रमादमृतत्वं चानुपोप्य। (५०३)

२६ मतत्रयसार संभहे [अ. ४

विदुपोSविदुपश्चेत्र समानोत्कान्तिरिप्यते। नाडीप्रवेशमारम्य देवयानायनं सतः ॥। ६३ ।। अधिकरणार्थः । ज्ञानिनः कर्मिणश उत्ान्ति: तुत्यैव। विदुपः मूर्धन्यनाडीपवेशमारभ्य देवयानेन पथा गमनमिति विशेष:। अविदुपस्तु 'तम्मादुपशान्ततेजाः पुनर्भवमिन्दियैः' इति क्षुत्या भृतमूक्ष्मविशिष्टः पुनः देह मामुं संसारे स्थितिः । विदुोपि अपरविदानिष्ठस्य विद्या सामर्थ्यात् अन्तिमशरीरमदम्बा सृत्युपकरम: मृताथयत्वं आभृतसंहवस्थान अमृतत्वेप्सा च । इति । अद्वैतम् संसार्यपदेशाधिकरणम्। (१७२) (५०४) सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः । (५०५) नोपमर्देनातः । (५०६) अस्यैव चोपपत्वेरेप ऊप्मा। (५०७) तेज:परस्यामित्युक्ते: आत्यन्तिकलयो न सः । तत्वज्ञानोदयं यावत् सुपसावपि तिष्वति ॥६४ ।। स्वच्छत्वानुपलब्धिम्पां सक्ष्मं तत्तेज इप्यने । सक्ष्मदेहस्यैप ऊप्मा स्प्शेन ज्ञायते ततः ॥ ६५ ।। अधिकरणार्थः। समाणं सकरणग्रामं सूतान्तरसहितं साध्यक्षं तेजः मृतस्य पुंसः परस्यां देवतायां संपद्यत इति 'तेजः परस्यां देवतायां' (छा. ६-८-६) इति श्ुत्या निर्णीतम्। सा सम्पत्तिः परदेवतायां लयः अविभागापत्तिः। परदेवतैव सर्ववस्तुजातस्य प्रकृतिरित्युक्तलात् इति प्राप्ते आत्यन्तिकलयो न। किन्तु विभागेन अवस्थानमेव तेज आदिभूतसूक्ष्मस्य संसारमोक्षपर्यन्तम्। सुपुस मलयेच यथा वीजावशेषः अभ्युपगम्यते तद्वव "योनिमन्ये पपधन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्वाणुमन्येऽनुसंयान्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ।।"

पा. २ ] २७

(कठ. ५-७) इत्यादि क्रुतेः । सूक्ष्मत्वात् तदा तेज आदेरनुपलब्धिः । सूक्ष्म- शरीरज्ञापकं तु 'उष्ण एव जीविप्यन् शीतो मरिप्यन्' इत्यादि श्रुतिः । इति ॥

अद्वैतम् प्रातिपेधाधिकरणम्। (१७३) प्रतिपेधादिति चेन शारीरात् । (५०८) सृष्टो होकेपाम्। (५०९) सर्यते च । (५१०) गत्युत्कान्ती ज्ञानिनो न स्तोत न्रह्म समश्नुते । नापक्रामन्ति तसमाच प्राणास्तेनव सन्ति न ॥ ६६॥ प्रक्षीण सर्वकर्मार्य ब्रह्मभूतः क्याति सः । तद्ब्रह्मविदो यानमुत्कान्तिश्चेति निर्णयः ॥ ६७ ।। अधिकरणार्थः। परत्म्मविदोऽि देहान् प्राणानां उत्कान्तिरस्त्येव। शाखान्तरे 'न तस्मात् प्राणाः उत्कामन्ति' इति क्रुतिसस्वात् तदर्थानुसारेण आत्मनः उत्कान्तिर्नोस्तीत्येवार्थः शरीरात् माणोत्कमणमस्तयेव। 'न तस्य माणा उत्त्ामन्ति' (इृ. ४-४-६) इति श्रृत्यविरोधाय 'सर्वभूतात्भूतस्थ सम्यग्भूतानि पश्यतः । देवा अपि मार्गे मुदन्त्यपदस्य पदैपिणः' इत्याय- विरोधाय आत्मन: गत्युक्ान्ती न भवत इति। शुकसय गत्युत्कान्ति धवण तु 'दर्शपित्या प्रभाव सव्र सर्वभृतगतोऽभवत्' इति स्मृत्या सयोगपभाव- दर्शनायेति न विरोधः । इति। अपदस्य ब्रम्मविन्ः इत्यर्थ: व्क्लमासिसाधन-

विशिष्ादतम् आसृत्युपक्रमाधिकरणम्। (१३९)

(४९६) सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलच्धे: । नोपमर्देनात: 1 (४९८) (asa)

२८ मतत्रयसारसंग्रहे [अ. ४

अस्पैव चोपपत्तेरुप्मा । प्रतिपेधादिति चेन्न शरीरास्पष्टो होकेपाम्। (400) स्मर्यते च । (५०१)

ब्रह्मात्रैतीत्यतो विद्वान् प्रणोत्क्रान्ति निषेधतः । इत्येतदनुपोप्याङ्गमित्युत्कान्तिस्समा तयोः ॥ ६८॥ विदुपोंडविदुपः प्राणाः उत्कामन्त्येव देह्वतः । नोत्कामन्त्यात्मतः आणा। अत् न्रम्हेति तत्समः ॥६९॥

अधिकरणार्थः, । उत्क्ान्ति विद्वदविदुपोस्समाना उत अविदुष सवेति चिन्तायां 'अन् व्रम समश्नुते' (कठ. २-६-१४) 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति' इत्यादि श्रुत्या विदुप उत्कान्त्यभावश्रवणात् अविदुप एवेति प्रास्ते गत्युपक्मात् आाक् 'शत चैंका च हृदयस्य नाड्यस्तासां भू्धानमथिनि- स्सृतेका। तयोर्ष्वमायत्नमृतत्वमेति विम्वइ्डन्या उत्त्मणे भवन्ति' (कठ. '२-६-१६) इति श्ुत्या विदुषामविदुयां च उत्कान्तिस्समानेति गम्यते । 'अत्रं ब्रह्म समश्नुते' इति तु उपासनाकाले ब्रह्मानुभन्यविषय इत्यर्थ. । अर्चि- रादिना मा्गेग देभविशेषं गतम्यैव सुक्ति। अत व्रन्ेत्यमृतत्वमातित्तु अदग्धदेहस्यैवेति ज्ञायते। विदुषोपि सूक्ष्मदरीरानुवर्तन विरजानदीगमन- पर्थन्नमस्तीति गम्यते। 'न तस्व पराणाः' इति श्रुतिः शरीरात् माणाना मुकन्ति भवत्येव आत्मतः प्राणानामुत्तान्ति नेति वक्तीत्यर्थः। अत एव "मनसि करणग्रामं प्राणे मनः पुरुषे च ते झटिति घटयन् भूतेप्वेन परे च तमात्मनि । स्विदविदुपोरित्यं साधारणे सरणेमुगै नर्यति परतो नाडीमेदे: यथोचितमीश्वरः ॥। इति पूर्वाचार्यरुकम् ॥

पा. ₹ ]

द्वैतम् समनाधिकरपाम्। (२०२) ·'ओं समनाचासृत्युपक्रमादभृतत्वं चातुपोप्य। (५१०) ओं तदपीतेः संसारव्यपदेशात्। (५११) ओं सूक्ष्म प्रमाणतश्च 'तथोपलब्धेः । (५१२) ओं नोपमर्देनातः । (५१३) ऑ अस्येव चोपपत्तेरुप्मा । (५१४) ओं प्रतिपेधादिति चेन् शारीरात्। (५१५) (५१६) ओं स्मर्यते च । (५१७) लक्ष्मया विप्णोर्न संसार: नित्यमुक्तामृतौ स्मृतौ। श्रीतत्वादधिकं सूक्ष्मं विष्णोर्ञानादिनाSडमतम् ॥७0॥ स्वातन्त्र्यादिगुणान् हित्वा समाना विष्णुना रमा । ब्रह्माद्या असमा एव प्रकृतिस्तु समात्समा ।। ७।। अधिकरणार्थः। लक्षमी. विप्णुना समाना देशकालव्याप्त्या ससारा- भावाच्च स्वत एव अमृत इति श्रुतेश्। रक्ष्म्यपेक्षया न्रम्मणो अधिकं तु सूक्ष्मं। जञानानन्दैधर्यादिप्रमाणाधिनयं च। लक्षम्या विलीनमनसः संसारव्यपदेशात् केनचिदम्दोन असमाचेव्यर्थ। 'समावेतौ मकृतिश्व परमश्व नित्यौ सर्वेगती नित्यमुक्ती असमावेती प्रकृतिश्व परमश् विलीनो हि मकतौ संसारमेति विलीन: परमे समृतत्मेती'ति सौपर्णश्रुतेः । "सर्वत: म्रकतिस्सृक्ष्मा प्रकतेः परमेश्वरः । ज्ञानानन्दौ तयैश्वर्य गुणश्ान्येऽिकाः प्रभो: ॥।" "हो बाय सृत्यनुपकमी प्रकृतिश् परमश् द्वावेती नित्यमुक्कौ नित्यौ च" इत्यादि श्रुतिभ्यो विष्णुनिष्ठविदोषणुणानिरोपेनेव समानायाः लष्ष्म्याः साम्यमवगम्यतेत्यर्थः । किश न्रम्मणः समनायाराम्याः उष्मवत्व- भनुष्मवत्वं च देश्यन इति ला्ष्म्याः विष्णुसाम्यमुच्यते। 'असमो

३२ मतनयसारमग्रहे

इति पूर्वाचार्योक्तम्रकारेण स्थूटशरीरविगिष्ट जीवततमान पृ्ठभागसितम्थूणा स्थानीय प्रथानास्थितय मथित्वा उद्धृत्य वाताघिक्नाडीमसनद्वारा देवयान प्रापणसमये जीवम्य मथननातश्रमापनोदनाय तम्मिन काले परमात्मसम्पति युग्यत जनेत्वर्थ ।1

द्वतम् तानि परानिसरणम्। (२०३) ओं तानि परे तथा हाह । (५१८) सर्ने देवा भृतलीना: प्राणद्वारा परात्मनि । लीयन्ते प्राणमाविश्य देवे सुक्ता इति क्षतेः ॥७४ ॥ अधिकरणार्थः। भृतेपु तीयन्ते इत्युक्ता देवा चतुर्मुखद्वारा विष्णौ सपदन्त इत्यर्थ 1 'सर्वे देवा प्राणमाविश्य देवे मुक्ता लय परमे यान्त्यचिन्त्य' इति क्षुते। प्राणमाविश्य चतुर्मुखद्वारा इत्यर्थ ।

अद्वैतम् अविभागाघिकरणम्। (१७५) अविभागो वचनात्। (५१२) नामरूपे च भिद्येते सोडमृतो भरतीत्यतः । परत्रह्मणि लीनानामविभागसमृतः शुतो ॥। ७५ ।। अधिकरणार्थः । विदुष व्रम्मणि उक्त करामलय सावशेषो वा निरवशेषो वेति सशये निर्वशेष एव। 'मिधेते तासा नामरूपे पुस्प इत्येव भ्रोच्यते स एपोऽकलोडमृतो भवति' (प्रभ् ६५) इति श्रुतेः अविभाग एव लय इत्यर्थप्रतीते ।।

विशिष्टा्द्वतम् अविभागाधिकरणम् । (१४१) अविभागो वचनात् । (५०३) आत्मन: परसम्पत्तिः अप्टथक्भाव इप्पने । पुनस्सुष्टयाद्यनचनात् समर्गो ब्रह्मणस्तु सा ॥। ७६॥

पा. २] अविभागाधिकरणम्-दवैवम् ३३

अधिकरणार्थ: । भूतमृक्ष्मविशिष्टजीवातमन परमात्मसम्पत्ति, पूर्वोक्ता परमात्मनो अविभागावस्थवात्र। अविभाग अपृथकभाव एव । वाइननसि सम्पद्त इत्यत्रस्थ सम्पद्यत इति पदस्य तेजः परस्पां देवतायां इत्यतराषि अनु- पन्ञात् पुनस्सष्याययवचनात् उत्कान्तिवेळयां जीवस्य कारणापतिपयोजना- भावाच अपृथकभावरूपससर्गेविशेग एव 'सम्पयत' इत्ति पदम्य अर्थ इत्यकी- करणीयम्। अनुपक्तपदस्य अर्थवैरप्ये प्रमाणाभावात । इति।।

द्वैतम् अविभागाधिकरणम्। (२०४) ओ अविभागो वचनात् । (५१९) सत्यकामादयस्सर्वे सुक्तौ जीवस विश्रुताः । विष्णो: कामानुगुण्येन मवन्तीति विनिर्णय: ॥ ७७॥ अधिकरणार्थः। मुक्ता: सत्यकागत्वादिगुणविशिष्टा भवन्ति भगर- दिच्छानुगुण्येन। 'एते देवा एतमात्मानमनुविश्य सत्या: सत्यकामा: सत्य- संकल्पा 'यथानिकाममन्तर्वहिः परिचरन्ति' इति धुतेः।कमेन मे काम आगाद्पृद्याद्धृनयं मृत्यो.' इति श्रुतेश् । 'मुकानां सत्यकामत सामर्थ्य च परम्य तु । कामानुकुलकामलं नान्यत्तेपां विधीयते ।।' इति चचनाच॥

अद्वतम् वदोकोधिकरणम् । (१७६) तडोकोग्रज्वलनं तत्मकाशितद्वारो विद्यागामव्यत तच्छेपगत्यनु- स्मति योगाच् हादानुगहीतशदताधिकया। (५१३) विद्वान् मूर्धन्यनाइयैन निष्कामति परात्मनः । उपासनप्रमक्तस्य कृपया भामते गतिः ।।७ ।।,

:गृयो := मारवम्य, विम्मो:, कामेन=द्सया, मे पम := नदीय दरफर्त, अग= प्राप्त : मे छशये=मदीयेच्छाइस, हृद्य मृन्योभाकव्य वियोषिचव

३४ मतत्रग सार सग्रहे [अ ४

अधिररणार्थ । अत्र अपरविद्या निषय चिन्त्यते। विद्वदनिदुषो उत्ान्ति आमत्युपक्मात् समाना इत्य्प्युत्तम्। ददानी उपसहतेन्द्रियादे शरीरात् चच्चिकमिपत विनानात्मन आयनन हृदयमिति प्रसिद्धम्। "एप आमा निप्कमति चयुपो या मून्ना वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्य" (ब ४ ३ २) नति उ्वमणनियमाभाव यद्याप हश्यते। तजपि 'शुत चैदा व हृदयम्प नाव्यमामा मूधानममिनिम्सतैका। तयोर्ध्वमायतमृतल् मेति रिप्वरडन्या उत्क्रमणे भवन्ति। (ग ८६६) इति श्त्ैकाथ्यात् ऋतातिरिक्तया एक्शततम्या नाव्ा विद्वान् निप्नामति हादानुमह्ात् प्रकाशित नाडीद्वारस्सन् इति निय्म एव। अवटिष एव अन्यस्थानात् निर्गमनमित्यर्थ।।

विशिष्टाद्वँतम् तदोकाविरुरणम् । (१४२) तदोको अज्नलन तत्मरनाशितद्वारो विद्यामामध्याव वच्छेपगत्यनु स्मृतियोगाच हार्दानुगृहीतकशताधिरया। (५०४) परत्रह्मानुग्रहेण मुर्म्निनाडी शताधिकाम्। प्रविश्योपामको याति ठेवयानगतिं प्रति ॥ ७९। अधिकरणार्थ। उपासक हन्यान्तर्थाम्यनुग्रहेण प्रकाणित शता विकमूर्धन्यनाड्या निम्नम्य अचिरादिर्गात प्राप्नोतीत्यत्रोच्यते। 'शर्त चैका च हृदयम्य नड्य' (कठ २ ६ १६) इत्यादि श्रत्या।।

अद्वैतम् रग्यधिकरणम्। (१७७) रहम्पनुसारी। (५१४) निगिनेतिचेन सम्नन्धम्य यारदठह्मावादर्ययति च । (५१५) दिवा मृतस्य विदुप रम्मिसङ्गो न चान्यदा। रानि दिव रश्मिगच्ात् रश्मिद्वारव गच्छति॥।८० ।।

पा. २] ३५

अधिकरणार्थः। विदुपः रात्रौ मृतस्य नास्ति देवयानगतिः। रश्मिद्वाराभावाव्। अथ यजैतहस्माच्छरीरादुक्कामति अधतैरव रश्मिमि- सूर्थ्यमाक्मते' इति खुतेः। निशि सूर्यरश्मिसम्पन्धाभावात् इति माप्ते, रात्रिं दिव सूर्यरश्मिसत्वांत् रदिमिद्वारैव गच्छति। 'स यार्व्किप्येन्मनसार- दादित्यं गच्छति' (छा. ८-६-५) आभ्यो नाडीभ्य मनायन्ते तेऽमुम्मिना- दित्ये सप्ता: (छा. ८-६-२) इंत्यादिमि: नार्डीरदमीनां सदा सम्बन्धदर्सनात्। इति ॥

विशिशर्द्वनम् रंक्यधिकरणम्। (१४३) रम्यनुसारी। (५०५) रात्रों मृतानां विद्ुपां नासि ररिमिसतिर्न हि। ऊम्मोपलव्या रात्रों च सन्ति सूर्यस्य रस्मय: ।। ८१ ।। रात्रों वा दिवसो कापि यथाकर्म त्यजन् तनुम्। रश्मिद्वरा देवपानं प्राप्नोतीति विनिर्णयः ॥ द२ ॥ अधिकरणार्थ:। अथ यत्रैतदम्माच्छ्रीसतुल्मति अयेर्तैरव रश्मि- सर्ध्वमाकमते (छा. ८-६-५) इति शुत्या रावायाि निदापममये ऊम्मोप- सकया रदिमसदावदर्शनात् 'तयधा मदापध आतत उभा आमी गच्छतीम चार्मु च भवमेवैत आदित्यक्म रदमय सभी लोकी गच्छनीमें नामुं न अनुष्मा दादित्यात्मतायन्ते त आयु नाडीयु सुमाः आभ्यो नार्डन्यः प्रतायन्ते तेडसु- निनादित्ये सूमाः (हा. ८-६-२) इति शुल्या सूर्यरमीनां नाटीनां न सर्वद सम्बन्धदर्शनाथ 1 विह्वान् रा्यनुमार्येन वच्छनि। नादीयु समा: सम्पद्धा इत्यर्य: ।।

विशिन्टावनम् निमाधिकर्णम्। (१४४). निशिनेति नेन गन्वन्यस यावदृदेदभावेन्वासयति न। (५०६)

३६ मतत्रयसारसंग्रह्े [अ.' 8

गहित रात्रिमरणमिति थुंत्या विपश्चितः । न दोपस्तद्धिवचनं अभिद्विद्विपयं स्मृतम् ॥। ८३ ।। अधिकरणार्थः । 'दिवा च शुकपक्षत्र उत्तरायॅणमेव च। मुमूर्पतां प्रशस्तानि विपरीत तु गर्हितम् ।।' (छा. ६-१४-३) इति श्रुत्या रात्रौ मृतस्य प्रछ्वापसिर्नेत्यत्र उततर, निशिनेतीति। 'तम्य तावदेव चिरं यावन् विमोक्ष्ये अथ संपत््ये (छा. ६-१४-२) दवि श्रुतिः उपासकस्य चरमशरीरवियोगमेवपेक्षते, 'नतु देहवियोगकालादिकं। तत्तु प्ारब्धकार्यल्यात् यदा सदा ना भवेत् इति। दिवाचेत्यादिस्मृतिश्व अविद्वद्विपयमिति विद्वान् यदा तदा या मृतोडपि श्रझ् माप्नोतीति सिद्धान्त:॥

द्वतम् तदोकोधिकरणम्। (२०५) ओ तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशित द्वारीविद्यासामर्ध्याव तच्छेप- गत्यनुस्मृतियोगाच हार्दानुगृहीत: शताधिकया। (५२०) औ रम्यनुसारी। (५२१) ओं निशिनेतिचेन्न सम्बन्धान्। (५२२) ओ यावद्देहभावित्वादर्ययति च ।' (५२३) औ अतश्चायनेपि हि दक्षिणे। (५२४) विष्णुभ्काशितद्वारा दक्षिणे चायने निशि । पञ्चाधिकशतं सूर्यरश्मयो देहसंज्गाः ॥ ८४ ॥। तंद्वारोपासकास्सनें निर्गच्छन्ति न चेतरे । ज्ञानिनां निर्गन: कालनियमो नासतस्तु सः ॥।८५। अधिकरणार्थः। आालनां गरीरादुरान्तिकाले विष्णुनवाशित द्वारस्सन् व्र्रन्ध्रेण निष्नम्य सूर्यर्मिद्वारा रात्रावपि रद्मिसम्बन्भवन्तः दक्षिणाचने मृता अपि रश्मिसम्वंदा एव निष्कम्य विष्णु प्राप्तुवन्ति हत्यर्भः ।

पा. २} तदोकोविकरणम्-द्वैतम् ३७

"यं ये वापि स्मरन भाव त्यजत्यन्ते कलेवरं। तें तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावित ॥" इति विद्याविशेषगत्यनुस्सरणात् 'आचार्यस्तु ते गति वका' इति सत्यकाम वचनास "हृदिस्थेनैव हरिणा तस्पैवानुग्रहेण लु । उत्कन्तिर्वरह्रन्धेण तमेवोपासतो भवेत्ं ।।" 'सहसं वा आदित्यक् रश्मयः आमु नाडीप्वातता: तत्र श्वेतम्सुपुमो ब्रह्मयानः सुपुमायामाततस्तत्मकाशेनैष निर्मच्छति' 'संसृष्ठा वा एने रस्मयश्व ना्यश्र नैपों वियोगो यावदिद शरीरमत एतैः पश्यत्येतैरु्कामत्येतेः प्रवर्तते' इति। ·"इतं पक्चैष सूर्यस्य दक्षिणायणरश्मयः । तावान्त एव निर्विष्ाः उत्तरायणरश्मय: ॥ "े सर्वे देहसम्द्धाः सर्वेदा सर्वदेहिनाम् । महर्लोकादिगन्तार: उत्तरायणरस्मिगि: । "निर्गच्छन्तीत रैशवाि मैरष्टव्येतरा गतिः । उसरं दक्षिणमिति त एव तु निगद्यते ।।" "नें तु कालविशेषोग्ति ज्ञानिनां नियमात् फलम्। नदाति कालेऽनुगुणे फलं किशिदिशिप्यते। अत्युत्तमानां केषांचित् न विशेषोस्ति फालतः ।।" इत्यादि क्ुतिस्पृतिभ्य इत्यर्थ: । जानिनो जीवा: यदा तदा वा मृता अपि सूर्यर्मिद्वारा अन्तर्यामि- प्रकाशितनसरन्भद्वारा त्र्म प्राप्नुवन्ति। निशिमरण दक्षिणायने मरण च असुंतम ज्ञानिनां न दोषाय। इति।

३८ मतत्रयसारसग्रहे [स ४

अद्वैतम् दक्षिणायनाधिकरणम्। (१७८) अतश्चायनेऽि दक्षिणे। (५१६)। योगिन: प्रतिसर्यते सार्ते चैने। (५१७) दक्षिणाख्यायने विद्वान् मृतो विद्याफलं लभेव। अभिरित्यादिवचन न श्रोत चावते धुनम् ॥ ८६ ।। भीभमपतीक्षा सच्छन्द्मरणर यापनाय हि। यन कालति कालाभिमानिढेनपरा स्मृतिः ॥८७॥ अधिकरणार्थः। दक्षिणायने मृतौ विद्वान् विद्याफल प्राप्नोत्येव । भीष्मस्य उतरायणकालमरणमतीश्षाद्शन तु पितृप्रसादलब्धसच्छन्दमरण- ख्यापनाय। "यत कालेलनावृतति आवृत्ि चैव योगिन। प्रयाता यान्ति त काल वक्ष्यामि भरतर्पम ।।" इति अपुनरावर्तये कालविरोपनियम कथसपपद्त इति चेत् उपासनाकाले योगिन म्रति कालविनियोगो अनाउृतये सार्यते एतच गीतावचन स्मार्त साड्र्थयोगनिष्ठमाशन्त्यपर दक्षिणायनरान्यादौं मृतस्य निदुप विद्याफल सिद्धयतीति श्रुत्युक्त न वाधत इस्युतमेव। किश् कागभिमानिदेवतापरल च वस्येति न कोपि दोप । इति।!

विशिष्ाद्वैतम् दक्षिणायनाधिकरणम्। (१४५) अतश्चायनेऽपि दक्षिणे । (५०७) योगिन: प्रति स्र्यत स्माते चैते। (५०८) मृतोयने दक्षिणेऽ विद्वान् त्रक्माधिगच्छति। चन्द्रसङ्गो विथमाय वाक्यशेपस्था अ्तः ॥८८।। कालप्रतीक्षा मीप्मस्य महिम्नो ज्ञापनाथ सा। अगिरित्यादि गीता तु ध्यानाय विदुपस्स्मृत ॥|८९ ।

३९

अधिकरणार्थः। 'अथ यो दक्षिणे ममीयते पितृणामेव महिमान गल्वा चन्द्रमसस्सायुज्य गच्छति' (तै ना ५३ अनु) "अभिर्ज्योतिरहरशुक पण्मासा उत्रायणम्'। तत्न प्रयाता गच्छन्ति ब्रम्म ब्रह्मविदो जना ।।" इत्यादिना दक्षिणायनसृतविदुष ब्रम्ममाततिर्न युज्यत इति चेनन। 'तसा- द्रा्णो महिमानमाप्नोति' (तैना ५२ अनु) इति पूयोक्तश्रुतिवार्य- शेषात् चन्द्रमस प्रासस्यापि ब्रह्मप्राप्त्युक्ते। भीष्मादिनालेके धर्मपवर्तनाय उत्तरायणपराशस्त्यमदर्शनाय उत्तरायणप्रतीक्षेति। गीतावास्य उपासकस्य देवयानपितृयाणसरणार्थमिति न तद्विरोधश्। इति ॥

द्वैतम् योग्यविकरणम्। (२०६) ऑ योगिन: प्रति सारयते स्मार्ते चैते। (५२५) ज्ञानयोग्यभनिरित्यादिगति ध्यायीत सर्नदा । कर्मयोगी स्मरेन्नित्यं भूमादीनीति कथ्यते॥ ९० ॥ : अधिकरणार्थः । 'अभिज्योतिरहश्शर ', 'धूमो रात्रिस्तथा कृप्ण' इत्यादि स्मृत्युक्ते ब्रह्मचन्द्रगती ज्ञानयोगिन कर्मयोगिनश्र प्रत्यपि स्मरण- निमिने भ्रूयेते । " गत्यनुस्रणाद्रमम चन्द्र वा गच्छत मुवस्। अननुस्मरणात् काले स्मरण प्राप्य वै गति ।।" इति प्रमाणात् ज्ञानयोगी गत्यनुस्मरणात् नद् गच्छति। कर्ममोगी गत्यनु- स्मराणात् चन्द्र गच्छति। अननुम्मरत ज्ञानयोगिन कर्मयोगिनश् जन्मा- नतरे स्मरण माप्यैव गतिर्भवेदित्यर्थ ॥ i1 इति मतलयसारमंग्रहे चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः।।

मतन्रयसारसंग्रहे [अ. ४

॥ मतत्रयसारसंग्रहे ॥ ॥ चतुर्थाध्याये-नृतीयः पाढ:॥

अद्वँतम् अचितद्यचिकरणम्। (१७९) अचिंरादिना तत्मथिते:। (५१८) सगुणन्रह्विदुप: पन्धानोऽनेकधा खुताः । अर्चिरादिगतिस्त्वेका ब्रह्मग्नपदनी कुता ।।९१॥। अधिकरणार्थः। सगुणन्रभ्मनिष्वस्य व्रक्षमातिक्षाधनमार्गा: श्रुतिपु बहुधामिना दृश्यन्ते। अर्चिरादिका एका, 'स अमिलोकमागच्छती'- हयपरा । 'स वायुमागच्छति' इत्पन्या। 'सूर्यद्वारेण ते विरजा: प्रयान्ति' इति च। तथापि अर्चिरादिना एकेन मार्गिणैव विद्वासो गच्छन्तीति अनेक- श्ुत्यर्थपर्यालोचनया निर्णायन इत्यर्य: ॥।

विशिष्टाद्वतम् अर्चिराद्यधिकरणम् । (१४६) -- अचिगदिना नत्मयिते: । (५०९) मझ्मविद्याय गनयः बह्मनिष्टसप दर्गिताः । मिननप्रकारा अप्येताः अर्चिराद्ा विनिम्चिताः ॥ ९२॥ अधिकरणार्थी। उतान्तन्व विदुष: मार्गपकारा: बश्नगेक्गमन- साधनमना: भ्ुतिपु चहुधा दर्णिता अवि अर्निरादिः एक एव मार्ग: सर्वत रस्यत इति अर्रिरादिमार्गेणेव नम्म गच्छति विह्ान। दनि।।

द्वैतम् अर्चिरधिकरणम् । (२०७) *ओं अर्चिरादिना तत्थितेः-। (५२६) अर्चिप भ्रथगे ज्ञानी याति वायुं न गच्छति । धूमादि कर्मिणां चैन ज्ञानिनामर्चिरादय: ॥९३ ॥ अधिकरणार्थः अस्मिन् पादे मार्गो गम्य चोच्यते। तेञरचिघमभिसमरन्ति' इति श्रुति विदुप अर्चिमार्गप्राथम्य वक्ति। 'यदा ह वे पुरुषो अस्माललोकात् पैति स वायुमागच्छति' इति वायुमायम्य काचन श्रुति वकि। वथापि - "ह्वावेद मार्गो प्रथितौ अर्चिरादिविपश्चिताम्। धूमादि कर्मिणा नैव सर्ववेदविनिर्णयात।।" इति ममामात् उत्कान्त ज्ञानी अर्िरादिना मारगेणैव ब्रह्म गच्छति । ज्ञानिना अर्चिरादिमार्ग, कमिणा धूमादि मार्ग इति मार्गद्वयस्यैव श्रवणात्। वादुस्तु आतिवाहिक एव, न मार्ग. । "अमिज्योतिरिति द्वेघेवार्षिप समतिष्ठिति । अभिं गत्वा ज्योतिरेति प्रथम ब्रह्म संब्रजन् ।।" "एकसिमस्तु पुरे सस्य द्विरूपोग्ने सुतो महानू i।" इति शास्रात् अमिशब्दस्य 'अगिर्ज्योति' इति स्टृतौ अम्ने प्राथम्यश्षवणेऽपि अमिपुत्रस्य अर्चिष द्वेषा अवस्थानाव ज्ञानी प्रथम अमि गत्वा ततोज्योतिरिति मतीयमानेऽ्रपि एकस्मिन्नगरे दविरूपेणावस्थानात् अमिज्योतिरिति 'तेऽनिपमि'ति च न विरद्धमित्यर्य। एक एव अर्चिरादिर्मार्ग इति सिद्धान्वाव् ।।

अद्वैतम् वाय्विकरणम् । (१८०)

अर्चिरादिगते: पाठोमिलोंडभिनो हि दश्यते। संवत्सरो देवलोका वायुरादित्य इत्पयम् ।९४।।

मतत्रयसतारसंगहे [अ. ४

कमस्मम्पादनीयोत विशेषणविशेपतः । वायुमव्दादितीदं,तु देवलोकोपलक्षणम्॥।९५ । अधिरुरणार्थः ।- 'मासेभ्यस्सवत्सर संवत्सरादादित्य' (हा ५-१० १-२) 'स, वायुमागच्छति ता्नै स तत्र विजिडीते यथा स्वचकस्व ख तेन स ऊर्ध्वमाकमते स आदित्यमागच्छति' (व ५-१०-१) 'कष एत देवयान पन्थानमापद्यामिलोक्मागच्छति स वायुलोक स वरुणलोकं' (कौपी १-३) इत्यादय भिन्नमिना श्रयन्ते। तन कम अवस्यमन्गीकरणीय। तत्र उत्तरायणानन्तर सवत्सर, सपत्सरादनन्तर नायु, स एव देव लोकशब्दे- नाप्युच्यते। 'मासेभ्यो देवलोक, देवलोकादादित्य' (ब ६-२-१५) इति श्रुते । तदनन्तर आदित्य 'गच्छतीति क्रमनिर्णय अविशेष- विशेषाभ्यामित्यर्थ ॥। 11 F विशिष्द्वैतम् वाय्वधिकरणम्। (१४७)

पाउभेदेप्यरचिरादे: अनिरुद्धक्रमादिह।- संचत्सरात्परं वायुः तस्मादादित्य इप्यते ।। ९६ ।। वायुश्च देवलोकश्च पर्यायो ज्ञायते भुतेः। हे -गृहानामेय देनाना पवते योयमित्यत ॥ ९७।। अधिकरणार्थः । विदुया अर्चिरादिमार्गेण गमने निश्चितेऽ्षप 'मासेम्य सवत्सर संवत्सरादादित्यम' (छा ४-१५५) मासेम्यो देवलोर्क देवलोकादादित्यम्' (ब ८ २-१५) 'यदा वे पुसुसोडम्मालोकासैति स वायु- मागच्छति' इत्यारम्म "'स आदित्यमागच्छति' (३ ७ १०-१) इत्यादिना संवत्सरादित्यवायनर .ममेदो उच्चते ।" तत्र" वायुदेवलोकयो पर्यायत्वेन 'योऽय पवते एप देवाना गृद्दा' इति क्रुत्या सवत्सरादनन्तर वायुमागत्य तदनन्तर, आदित्यं प्राप्नोतीति न्रमो निर्णीयत इत्यर्थ ॥

पा. ३] वायुशब्दाधिकरणम्-ह्वैतम् ४३

वैतम् वायुशब्दाविकरणस्। (२०८) :

ज्ञानी देहादविनिष्कान्तः प्राप्नोत्यचिपमग्रतः। तस्मादुत्क्म्य वायुं च द्वितीयं प्राप्यमास्तुयात् ।।९८।। ई अधिकरणार्थ: । ज्ञानी देहादुल्कम्य अर्चिपं प्राध्य 'अर्विषो वायुं गच्छति स वायुमागच्छति' इति वायुशव्दात् 'स इतो गतो द्विंतीयां गांत वायुमागच्छति वायोरहरह आपूर्यमाणपक्षं' इति विशेशवचनाच अर्चिपो अहः, बांयोरहः इति श्रत्योरविरोधाय अर्चिषः पर्र वायुमागच्छतीति निर्णयः कियते। 'स इतो गतो द्वितीयां गति' इति विशेषवचनात् ।।'

अद्वैतम, तािदधिकरणम् । (१८१)

"आदित्याचन्द्रमारतस्मातू विद्युत्पाशी ततः परम् 7-" इन्द्र: प्रजापतिश्चेति कमनिर्धारणं स्वृतम् ॥९९-॥ - अधिकरणार्थ:। 'आदित्याबन्द्रमसं चन्द्रमसो विदुत' (छा. ४२ १५-५) इत्यादिना विद्युतः उपरि वरणः, तदुपरि इन्द्र:, 'तदुपरि 'मजापति-' रिति कमानर्णय: । तडित वर्णस्य च संनन्धों वियते। 'तेजो चाया- अ्यमो भूय: तद्वा एत्द्वायुं' इत्यारभ्य 'तस्मादादुविद्योतते स्नयति वर्षिप्यनि वा इति तेज एव तत्पूर्व दर्शयित्ाऽथापः सजते तेज उपास्वेति' (डा. ७-११ १) इति न्राह्ममात् जलाभिपतिः वरण इति प्रसिद्या च विद्युत उपारे वरुगो निवेदयितन्य । एनयोस्सम्न्धध 'चत्वारि 'या अपाँ रूपाण, मेघो विद्युत् स्तनयित्ु: वृष्टि: (ते-आरु्ण) इत्यादिना वेदितन्य: ॥

[अ. ४,

विशिष्टाद्वैतम् वरु्णाधिकरणम्। (१४८) < तटितोऽधि, वरुणस्सम्बन्धात्,। (५११), निशापते: परं विद्युव तदू्ष्वं वरुणरस्मृतः । तस्मात्परं विडौजाश्च तत्परं तु प्रज्ञापतिः ॥१९०॥ अधिकरणार्थः । 'स वायुन्योकं स् वर्मलोकं स आदित्यलोकं स इन्द्रलोक स परज्जापतिलोकं (कौपी. १. अ. ३), इति श्रुंतौ क्रमव्यत्यासो दृश्ष्यते। तथापि विद्युत उपरि वरुणः निवेशयितव्य. 1 मेघोदरवति- त्वादिदुतः। वरुणेन संबन्ध लोकवेदयो: भसिद्ध: । तदुपरि इन्द्र , तुपरि प्जापति: इति कमो विज्ञेय. ॥

द्वैतम् तटिदषिकरणम्। (२०९) ओं तटितोधि वरुण: सम्बन्धात् ।' (५२८) चत्सराचटरितं प्राप्य तटितो बरग तथा। इति कमस्तु विजेय: युक्तिन्यायाऽगमादिभि: ॥१०१॥। अधिकरणार्थः । 'मासेभ्यसंवत्सरं, संवत्सरांत् चरुणलोक, वर्ण- लोकात् प्रजापतिलोक' हति कौण्डिन्यक्षती संवत्सरात्परं वस्णलोक: -पठिव. । 'संवरसरात् तटितमागच्छति, तटित प्रन्नापतिरोकं' इति गौपवनश्तुतौ संवत्स- राुपरि तटितः पाठो दश्यते। तटित. परः भजापतिलोकथ। तघ प्मः कथमिति चिन्तायां तरिंतो उपरि वरुण इति निश्चीमते। तयोरेव संबन्धो दश्यते। 'तरिताहधते वरु्णलोक: तटिदुपरिमुक्तमयो राजते तत्रासी चरुणो राजा सत्यानृते विविचति' इति उपरिसम्बन्धत्वक्षतेः । वटिदृदवारा वह्णस्य प्राप्यत्वयोषनाव् इत्यर्थ. ॥। [सत्यानृतेजाफते सत्यानृते, विविचति-विवेचयति, 'कस्रत्यं जगाद को वाऽनृतं जगाब' इति विवेचयतीत्यर्थ]

पा. ३: अतिवाहिकाधिकरणम्-अद्वैतम् ४५

अद्वैतम् आतिवाहिकायिकरणम् । (१८२)"'. ।आतिवाहिकास्त ल्लिङ्गाद्। (५२१) उमयव्यामोहात तत्सिद्धेः। (५२२) ' वैद्युतेनैव ततस्तच्छतेः । (५२३) अचिरादय एते च नेतारो देवतास्स्तृताः । न भोगभूमपश्चिह्वभूता गमयित्श्वुतेः ॥।१०२। अधिकरणार्थः। किगेते अर्चिरादयः मार्गचिद्भूताः भूमयो वा गन्तृणां नेतारो वेति विशये 'स एतान् वह्म गमयति' (छा. ४-१५-५) इति गमयितृत्वश्नवणात् आतिवाहिका एव। असिलोकं पाप्तः अप ज्ञानी अगनिना अतिवाह्यते, स वायुलोकें पासः वायुना अतिवासत इत्यादि अहितव्यम्। विद्यसुरुषस्पैन साक्षात् न्रझनोकगमयितृत्वं। चरुणेन्द्र पजापतयस्त तत्साहा- व्यका इति वेदितव्यम्। इत ॥।। .·· ,

विशिषटारव्वैतम् आतिवाददिकाघिकरणम् । (१४९)

वैद्यनेनव ततस्तच्छूते: । - (५१३) (५१२).

अमानवान्तार्चिराद्या: स्वग्राप्तापतिवाहिकाः न युक्ता महणा सर्वें देवा एव भनन्ति ते ॥ १०३ ।। साक्षाद्त्रम्मममीपं तु भकं विद्युनपत्यसौ । /चरुणाद्यास्माधकास्ते विद्युतः कीतिता: श्ुतौ।१०४॥ - अधिकरणार्थः। अनिरादय: मार्गचिह्भूता, उत,भोगभूमय. अय बोदार इति। नभमेप्रतां आतिवाहिका पते। त्रप्णा एतेपां नानिना- मतिवहने नियुक्ता इत्पर्थ: । विद्युसुरुप नरणेन्द्रमज्ञापतिसहायेन साक्षव् पनान वद आपपतीत्यर्थ: । "तलुरुथोऽमानयस्स एनान् नझ गनपति" (छा. ४-१५-५) इति ध्रुतेः ॥

४ ६? मतत्रयसारसंग्रह्े [अ .- ४

'अर्चिर्वासरशकरपक्षपड्दड्मासाश्र संवत्सर्र वायुं भास्करचन्द्रविद्युदुदपान् सेन्द्र प्रजानां पतिम्। गत्ाथो विरजां विभुश्ति तनुं सूक्ष्मां ततोऽमानय- स्पर्शाक्षालितवासनास्सुकृतिनो गच्छन्ति विष्णोः पवम् ॥।' 'भूलोकेशामयोष्टी प्रथममह्रतः पूर्वपक्षस्सिताला- मासाप्षद्डत्सरोथो दशतनुपवन: सैक आदित्यवर्गः । चन्द्रो विद्युज्जलेश: स मरुदधिपतिः स पजानामधीझः ने मार्गस्यार्चिरादेरतिवद्टनविधौ वश्वनेता नियुक्ताः।

पवनतपनमालेयांशून् क्रमादचिरद्युतिम्। जलधरपर्ति देवावीशं प्रजापतिमागतः तरति विरजां दूरे वाचसतः परमाद्वुतम् ।।' इत्येतैः पूर्वाचार्यश्लोक: अवगन्तव्यः ।

द्वैतम्आतिवाहिकाधिकरणम्। (२१०) ओं आतिवाहिकस्तल्लिङ्गात्। (५२९)

द्वितीयप्राप्य वायुर्य: आतिवाहिक ईरिवः । . अन्त्यभ्नृतो सुख्यवायुः तेनैव ब्रह्म गच्छति ॥१०५॥ अधिकरणार्थः । 'स वायुमागच्छती'ति प्रथन भूयते। 'उत्क्ान्तो विद्वान् परममिगच्छन् विद्युतमेव अन्तत उपगच्छतियौर्वव विदुत् तत्पूर्ति वायुं उपगम्य तैनैव ब्रझ गच्छति' इति अन्त्येऽपि वायु: झ्रुतः । तत्र पूर्वोक्त आतिवाहिकवायुरेव अन्त्ये · पठितवायु उत अन्यो वेति व्यामोहे अयमपि पूर्वोक्त आतिवाहिक एवेति निर्णीयते।

"उस्कान्तस्तु शरीरात् सात गच्छत्यर्निपगेव तु। · ततो हि वायो पुत्रं च योसौ नाम्नातिवाहिक ।।" "ततोऽह पूर्वपक्ष चाप्युदक् सवत्सर तथा। तटित चरुण चैव प्रजाप सूर्यमेव च ।।" "सोम वैधानर चन्द्र ध्रुव देवीं दिव तथा। तलो वायु पर मा्य तेनैति पुरुषोत्तमम् ।!" इति पमाणात् उभावपि वायुरेवेत्यथे। 'धौर्याव विद्युत् तत्पति वायुमि'ति वायो दिवस्पति विशेषणात् घुशब्दस्य वाणीवाचित्वेन वाणीपति वायुमित्यर्थात् वायुरेवेत्यर्थ इति जञायते॥।

द्वतम् वैद्युताधिकरणम्। (२११) ओं वैद्युतेनैवततस्तच्छूतेः । (५३१) विद्युद्धमयति म्ह्म वापुश्चापि कथ भवेत् । विद्युस्पतिर्वायुरेव 'स एनानि'ति विश्युतः ॥१०५॥ /४ अधिकरणार्थः । विद्युत्पतिना वायुनैव ज्ञानी ब्रह्मसमीप नीयत इत्यर्थ। 'स एनान् ब्रह्म गमयति' इति श्रुते । "विद्युत्पतिर्वायुरेव नयेद्रस्म न चापर। कुतोऽन्यस्य भवेच्छकति तमृते पाणनायकम् ॥" स एनान ब्रह्म गमयति=मुख्यवायु अपतीकालम्बान पर मझ, मती काम्यनान कार्य ब्ह गमयतीत्यर्थ। माणनायकम्-इन्द्रियन्यामिनमित्यये।।

अद्वैतम् कार्याधिवरणम्। (१८३) कार्ये बादरिरस्य गत्युपपत्तेः । (५२४) विशेषितत्वाच। (५२५) सामीप्पातदयपदेश: । (५२६)

*· मतत्रयसारसंग्रहे [म. 18

कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परममिधानात्॥! (५२७) स्पृतेश्च । परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् । :(५२८) -(५२९) दर्शनाच। '(५३०) न च कार्ये अ्रतिपच्यभिसन्धि: । (५३१) नेतारो सगुण ब्रह्म गतिलोकादि दर्सनात। - अकार्य ब्रह्म तवत्य ब्रह्मणैक्यमनाप्तुयु: ॥१०७॥. हf, अधिकरणार्थः । 'स एनान् व्रह्म गमयति' (छा. ४-१५.५) इत्यत्र न्रमशव्वश्रवणात् गतिश्व्रणाच् सगुणं अपरं ब्रह्मैव अमानवः गमयति इति बादरिमतम्। गन्तव्यप्रदेशत्वात् कार्यब्रह्मण, ब्रह्मगमयतीति ब्रह्मशब्दश्

"ब्ह्मणा सह ते सर्वे समासे प्रतिसंनरे'। परस्यान्ते कृतातमाने प्रविशन्ति परं पदम् ?।", इति स्मृत्याकार्यब्रह्मणा 'सह पुनरावृत्त्यभावेन मरत्रह्वणा ऐक्चमाप्तुंयु इति॥ r : जैमिनिस्तु अभशब्दस्य परम्रह्मण्येव मुख्यमयोगात् परवह्लैव मापयति अमानव इति मन्यते। तथापि पूर्वोकं वादरिमतमेव समवरमिति अनेकोप- निषद्वाक्यादवगम्यत इति ॥ 1

अद्वैतम् अभ्रतीकालम्बनाविकरणम् । (१८४)'r! अप्रतीकालम्वनानपतीति वादरायण उभयथाऽदोपात् तत्क्रतुरच.। (५३२) ir. विशेषं च दर्शयति । -अतीकोपासनायास्तु नामाद्यास्संप्रकीर्तिताः । (2न. तान् बह नयन्त्येते किन्तु अलपुणाकरम् H18a611 m

पा. ३] कार्यापिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम्

अधिकरणार्थः। अमानव: रार्वान् विकारालम्यनान् जमलो्कं प्रापयति, उत कांश्विदेवेति विशये अपतीकालम्यनान, नामाधयुपासकानू वर्जकित्या, नयतीति वादरायणामिपायः। 'नं यथा यथोपासते तदेव भवति इति श्रुतेः॥

विशिष्टारद्वतम् कार्याधिकम्णम्। (१५०) कार्य वादरिरस्य गत्युपपने: । (५१४) चिशेपितत्वान 1 (५१५) सामीप्यातु तद्वयपदेशः । (५१६) कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानान । * .स्मृतेश्च । (५१८) परं जैमिनिर्मुर्यत्वान्। (५१५) दर्शनाच। (५२०) न च कार्ये अत्यभिसन्धि: । (५२१) अप्रतीकालम्ननानयतीति वादरायण उभयथा च

विशेषक्च दर्शयति। दोपात् तत्कतुश्च। (५२२) (५२३) चतुर्मुखोपासका ये ब्रह्मलोकान् नयन्ति ताद्। तत स्थित्वा नेन साकं साक्षाद्व्रहम नयन्ति ते॥ १०९॥ ब्रह्मात्मकं च स्वात्मान परं ब्रम्म च से बुधाः । उपासते तानुभयान् ते नयन्त्यातिवाहिका: ॥११०॥ अधिकरणार्थः । अर्चिरादिक: आतिवाहिकगण: चतुर्मुखतम्ोपास कानेव नयतीति बादरिमतम्। परनल्योपासकानेव नयनीति जैमिनिमतम्। वादरायणमत तु तलतुन्यायात् मकृतिवियुक्तमात्माने न्लमात्मकं उपासीनान् परंव्रल्मोपासीनांथ नयतीति। नामादिमतीकोपालम्बनान् केवलं या अचि- द्स्न अझदष्या उपार्सीनांश्र न नयतीति ।।

7

५० मतनपसारसमहे [अ १

द्वैतम् कार्याधिररणम्। (२१२) ओं कार्या पाद रिरसय गत्युवपचेः । ओं विशेपितलाथ। (५३२) (५३३) ओ नामीप्यातु तद्वयपदेशः । औ कार्गात्यये तदध्यक्षेण मगान: पग्मभिवानात्। (५३५) (५३४)

ऑ स्मृतेश्च । जो परं जैमिनिसुंग्यत्वान्। (५३६) (५३७ ओ दर्भनाच । (५३८) ओं न च कायें प्रतिपत्यभिमन्यि: । (५३९) ओ अपतीखलम्मनालपतीति नादरायण उभपथा च

ओ विशेष च दर्शयति । दोेषारत्करतुच्च । (५४०): (५४१) चतुर्मुखं नयत्य्रेप: विद्युतपुरूप इत्यपिे । परवद्यसमींप हि चिरिञ्चे वतो नतः ॥। १११॥ चतुमुसेन तेनेव सारू वहा प्रयाति सः । मालान् परंबल्मनेता विद्युसुरु्प उच्यते । ११२॥। कार्यब्रहाणि विश्वानो मुमुसषोर्न हि युज्यते । अगतीकालम्वनास्तु परं नयति छेजुतः ॥११३। अधिकरणार्थः। नवरि कार्यब्रम् गमयति विद्युत्पतिरिति मन्यते। "सते देवान् पर व्रम्न क पुमान् प्राप्नुयात् कचिन्। यदपि ब्रह्मदृष्टिम्स्यात् प्रसलोक्मवाप्गुयाव ॥।" इति प्रमाणात्। 'नानय चनुर्मुर प्राप्नोति व्राग्मण चतुर्मख' इति कौपारवश्ते व । 'य्रघ्यवि- दाप्नोति पर' इति व्यपदेशम्तु तम्प एव बद्म पाप्नोतीत्थीटपपद्यते। 'अथ सट् नमणा परमभिगच्छन्ति' इनि सौपर्णभुत्या अध्यक्षेण बष्मणा सह गच्छन्ति इति। 'ब्रह्मणा सह ते समें' इति श्रुतिम्मृत्यादे।

पा. ३]

जैमिनिस्तु परत्हैव गमयतीति मन्यते। "यदुपास्ते पुमान् जीवन् यत्मासुममिवाञ्छति । यच्त पश्यति तृघस्सन् नत्प्राप्नोति मृतेरनु ।"-इंति पाद्वचनात् परन्नहमोपासक: पर्मभैव प्राम्नोतीति॥ बदरायणस्तु "प्रतीर्क देह रदिष्ट. येपां तत्रैव दर्शनम्। न तु व्यासतया कापि भर्ताकालम्बनास्तु ते ।।" "अपतीका देवलास्तु ऋपीणां शतमेव च। सजां च शतमुदिय गन्धर्वोर्णो मरते तथा।।" एले ऽधिकारिणोन्यास द्शनेऽन्ये न तु कचित्। अयोग्यदशन सल्ात् अंश. पूर्वस्य चापि तु ॥।। अप्रतीकाशक्षया ये हि ते यान्ति परमेव तु । सदेहे न्रमहष्चैव गच्छेङ्रम, स लोक ताम्।। ब्रक्षणा सह सँभाते संहारे परमं पदम् ।।" इत्यादि प्रमाणात् अमतीकालम्पनान् पर नयति विद्युत्पतिरिति मन्यते। 'यत्कतुर्भवति तत्कर्म कुरुते, यत्कर्म चु्ते तदमिसम्पयते' इत्यादि सुकेश्र। अत्र कर्मशब्द: उपासनापरः । 'अन्त.मकाशा: बहि प्रकाशा: सर्वप्रकाशाः । देवा वा सर्वपकाशाः, ऋषयो अन्तःप्रकाशा:, गनुष्या एव बहिःप्रकाशा' इत्यादि श्रुतेः मनुप्या: सयोग्योपासन कृल्वा स्योग्यां मुक्ति प्राप्नुवन्ति इति ॥ 'सिद्धान्तनिर्णीतिकरा: प्रतीक देवादिकं तक्वत एव ये नराः । उपासते ते परतस्समाप्नुयः ज्रम्माणमसमान् मतिमाम्य विष्णुं।प्राप्तन्त्यतोन्येपितमाप्य तस्गाल हरिं गता मुक्तिमाज: परं ते इति अनुच्यास्यानोत्तरीलया चतु. मुख्मुपास्य तस्मात ज्ञानं प्राप्य विष्यु भजन्त इति कार्यत्रहमशापिपरमिति बादरिमतमपि युक्तमिति भाव: । सर्वेमामि सत्यलोके चतुर्मुखोपनेश: । "ज्ञानं चतुर्मुखात् पाप्यमुच्यते नाव संरय: । उपदेशाङ्कमणस्तु सर्वेपागेन मुक्ये ।।"

५२ मतत्रग्रसारसग्रह्े [अ ४

इति प्रमाणाव्। 'नभ्षगा सह ते सरवे समास्ते प्रतिसश्वरे। परस्यान्ते परात्मान प्रविशन्ति परम्पदम् ।।' [पसत्मन=परमालचिन्तका, परस्-नआ्ायुन, अन्ते=शतसवत्तरान्ते, प्रतिसध्वारे=प्रलये सति चतुर्मुऐेन सह ब्रहम प्रविशन्तीत्यर्थ।] "तथापि प्रकृवतर्वन्धो ब्रह्मणा सह मिद्यते" इत्यादि प्रमाणाच वैयुत चतुमुखलो कमेव सव मासान् नयतीति सिद्धान्त ।। । इति मतत्रयसारमंग्रहे चतुर्थाध्याये तृतीयः पाद: ॥

।। मतत्रयसारसंग्रह ॥ ॥। चतुर्थाध्याये-चतुर्थः पादः ॥

सम्पद्याचिर्भानस्स्वेन शब्दान् । (५३४) मुक्त: प्रतिज्ञानान् । (५३५) जात्मा प्रकरणान। (५३६) ज्योतिः परं प्राप्य विसुक्त आत्मा स्वेनव रूपण च केनलेन। निप्पद्यतंडपूर्रगुणेन नेति प्योति: परात्मेति च निद्धयतीह ।।११४ अधिकरणार्थः। निर्गुणविद्याफरैकदेशान्तर व्रद्मभावाविर्भान सगुण रियाफल्घ सर्वेश्धरतुल्यभोगभानतव ददानी चतुर्थे पादे चिन्त्यते। 'एप सपसादो अम्माच्छारीरात् समुत्या्य परज्योतिरपसपद् स्वेन रूपेणामिनिष्पद्ते' इत्यत श्रयमाणा अभिनिम्पति वेनविदागन्तुपेन विशेषण विशिष्टा आहोमित् आममात्रेणेति समये केवलेनैननमना आनिर्मयति न धर्मान्तरेण। 'स्वेन रूपेगामिनिप्पयते' इति सशन्दविशेषण धरणात्। अन्यथा स्वशन्द निशेषण व्यर्थ सात्। 'अमिनिष्पपते' इति शब्दय् नोल्तिपर्माया्यक।

पा. '४] ५३ यथा रोगनिवृत्तौ अरोगो अभिनिष्पयत इत्यत्रेव पूर्वावस्यापेक्षकार्यक एव। 'परंज्योतिरुपसंपधत' इति ज्योतिर्शदश्र प्रकरणात् आत्मन्येव वर्तत इति अविधानिवृत्त: मुक्तातमैंव अत्र श्ुतौ प्रतिपायत हति॥

विशिष्टाद्वतम् संपद्याविर्भावाधिकरणम्। (१५१) संपद्याविर्भावस्स्वेन शव्दान् । (५२४) मुक्त: प्रतिज्ञानात्। (५२५) आत्मा प्रकरणात्। (५२६) विमुक्त आत्मा निजरूपभागित्युक्ते बुपासाफलमत्र नेति। न कर्मरुर्द्ध गुणजातमस्य कर्मण्यपास्ते पुनराविरासीत ।११५।। अधिकरणार्थ: । अर्निरादिना मार्गेण अपुनरावृततिलक्षणागतिरुक्ता पूर्वम्। इदानीं मुनै्धर्य चिन्त्ते। 'परंज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभि- निष्पद्यत' (छा. ८-१२-२) इति क्रुतिः पश्त्रह्मपात्तस्य साध्येन केनचिद्धपेण संबन्धं वकि, उत सानाविकम्वरूपाविर्भवमिति विभये साध्यरूपसंबन्ध वकीति युक्तम्। अन्यथा उपासनायाः फलामावस्स्यात् इति पूर्वपक्षे, स्वामा- विकस्वरूपाविर्भावरू्प फलमेव वक्ति। 'रवेन रूपेण' इति विशेषणात्। आगन्तुकविशेपपरिग्रहे स्वनेति शब्दो व्यर्थसस्यात्। प्रतिज्ञानाच्च बन्ध- निधचिरूपा मुक्तिरेव 'अमिनिष्पदते' इति शब्देनोच्यते। 'युकत्या अयमर्थों निप्पधते' इत्यादी स्वरूपाविर्भावेऽपि अभिनिप्पविशव्दपयोगात्। "यथा न कियते ज्योत्सा मलप्रशालनान्मणेः । दोपपहाणात्रज्ञान आत्मन: क्रियते तथा ॥" "यथोदपानकरणाव क्रियते न जलाम्बरम् । रादेव नीयते व्यक्तिमसतस्सम्भचः कुतः ॥" "तथा हेथमुणध्यसात् अत्नबोधाइयो गुणाः । प्रफाशन्ते ग जन्यन्ते नित्या एवासमतो हि ते ॥"

मतत्रयसारसग्हे [अ ४

इति कर्मणा तिरोहिताना ज्ञानानन्दादिगुणाना कर्मक्षये आविर्माव सम्यगेनेति। अल एव "अकाराथ यैत स्वमहमथ मह न निवहा नराणा नित्यानामयनगिति नारायणपदम् । यमाहाम्मै काल सक्लमप सर्वव् सकलामु असस्वास्वानिम्यु मम सहजकैङ्यनिधय ।।" इति पृर्वाचगिरपि स्वामाविरु कैद्र्यविर्भाच एव अमिनिष्यतितिगब्दार्थो वणित। इति।

द्वँतम् सम्पद्याधिकरणम्। (२१३) ओ सम्पद्याविभावस्वेन शब्दात्। (५४२) ज्ञानी भवाब्धि तीलैंन प्राप्यतदयाविद्ाय तद्। स्वेन रूपेण सम्पद्य सुडते भोगान् नहनिजान् ॥ ११६॥ अधिकरणार्थः 1 मुत्तस्य भोगमहिमा अनोच्यते। 'स य एव विदेव मन्धान एव पश्मन्ातमान अभिसपधतेनातमना यथाकाम सर्वोन कामान् अनुभनति' इति सोपर्णश्रुति। 'परज्योतिरुपसपद म्वेन रूपेणामिनिप्पयते' इति छान्दोम्यश्रुति। 'एत सेतु तीर्ला अन्यम्सन् अनन्धो भ्वत' रति। 'इमा घोरामशिया नी तीर्ला एन सेतुमान्य एतेनैव सेतुना मोदते ममोदते आनन्डी भवति ।' इति च श्रति मुक्त ससारनदी तीली बस सम्प्य नझ अविहाय स्वस्वयोग्यानानन्दान् अनुभवतीति चकीत्वर्थ॥ 1

द्वतम् मुक्ताधिकरणम्। (२१४) ओ मुक्तः प्रतिज्ञानाद्। (५४३) "तन पर्यति" सुक्तोयं सर्नान् कामान् समस्तुते। न रंसारी प्रतिज्ञानात् अहरितयादि वेदतः ॥ ११७।।

आत्माधिकरणम्-द्वैतम् ५५

अधिकरणार्थः । 'स तत्र पर्येति' इति क्तौ तच्छब्देन संसारी नोच्यते। अपि तु मुक्त एव । 'अहरहरेनमनुभविशति' इत्पारन्य 'कार्मा- श्र्ानुभवति' इति बुहृच्छतों मुक्त एव पतिज्ञायत इत्यर्थरः ॥

द्वैतम् आताधिकरणम्। (२१५) ओं आत्मा अकरणान् । (५४४) परंज्योतिः परात्मेव तत्प्राहिर्मुक्तिरीरिता। परमात्मा प्रकरणत् ज्योतिश्शवदेन कथ्यते ॥ ११८॥ अधिकरणार्थः । 'मरंज्योतिरुपसंघद्य' इति परंज्योतिक्शवदेन विष्णु-। रेवोच्यते। न त्वन्ये अगिसूर्यादयः । परंज्योतिः परंतह परमात्मादिका गिरः । - सर्वन्र हरिमेयैंकं बयुनान्यं कथश्वन ॥" इति ममाणान् ॥

अद्वैतम् अविभागेन दषत्वाधिकरणस्। (१८६) अविभागेन हषत्वात्। (५३७) ज्ह्मापृथकभाव एव तच्चमस्यादि वाक्यत: । शुद्धोदके शुद्धजले ताद्मेवेत्यतञ्च सः ॥११९।। -

अधिकरणार्थः । 'स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यते' इति आतमंभाि: परस्मादालमन पृथगेव, उत अविभागेनैव अवतिष्ठतीति संभये 'तत्चममि' (छा. ६-८-७) 'अहं व्रझामिमि' (इ. १-४-१०) 'यत्र नान्यत्पस्यति' (छा.' ७.२४-१) 'न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यह्िमत यत्पश्येत् (३. ४-३-२२) 'ययोदकं शुद्धे शुद्धमासिक ताहगेव मवति। एवं मुनेर्विजानत आला मवति गौतम' (कट ४-१५) इत्यादि श्रुतिमिः परमालना अविभागोमैव अवतिष्ठत इति प्रतीयते। भेवनिर्वेगन्त 'आन्मरति.' 'आत्मकीटः' 'स्वे महित्नि प्रतिष्ठितः इत्यादिवत् अभेदेऽपि गौणप्रयोग इति ॥.

५६ मतत्रयसारसंगहे [अ. १

विशिष्टाद्वैतम् अविभागाधिकरणम्। (१५२) अविभागेन दष्टलात् । (५२७) परमात्मगरीरस्सन् प्रत्यगात्मा परात्मना । अविभागेन मार्क तद्गुणान् सुड्क्ते प्रकारिणा ॥१२०॥ अधिकरणार्धः। मुक्त: स्वात्मागं ज्रमपकारतया प्रमावगक त्रेम्व तद्गुणादिकमनुभवते। 'तत्वमसि' 'सर्व खत्विरद नद्' 'अन्तः प्विषम्यागन जनानां' इत्यदि श्रुतिभिः 'अवस्पितेरिति काशकृतस्नः' इति सूत्रेण च युक्तः म्रम्मापृथक्भृत्ः ब्रह्मशरीरस्सन् व्रद्म अनुभवतीति प्रतिपादितत्वान्। 'व्रहण सह विपशिता' इति श्रुतिस्तु पयसा सह ओदन भुङ्वते इतिवत् भोम्यसाहि- त्यस्थ ब्रम्मपर्यन्तत्वेजपि सम्भवात् 'सह युक्तेऽमथाने' इति व्याकरणसप्रेण ज्रह्मण: अनाधान्यरूपदोषो न भवति। "श्रियः श्रीः श्रीरकेय तन च हयां भगवर्ती श्रियं त्वतोप्युचचै; वयनिह भगामः शृणुतराम् । दृशौ ते भ्यास्तां सुम्तरलतारे श्रवणतः पुनर्दर्पोत्कर्पात् +फुटतु भुजघो: फन्चुरुणलम् ।1 "

इति विष्ण्पेक्षणा लक्ष्म्या: उलृष्वर्गने यथा न दोप: अप तु उत्तममुणायै- वेति निर्णय: तव्त् अभापेक्षया न्रभगुणानां उत्कृष्ठयर्णने न दोय: अपि तु ब्रह्मगुणायैव भवतीति भाव: ।

ववतम् अविभागायिकरणम्। (२१६) ऑ अविभागेन दद्टत्वात् । (५४५) विष्णुना मह तव्नत्यान् भोगान् भुड्कने म सुक्तिमार। परात्मना ये भुज्यन्ते भोगाम्ते ज्ञानिनामपि ॥१२१॥

पा. ४]

अधिकरणार्थः। मुक्त: सयोग्यतानुसारेण भगवब्वुच्त भोगवान् भवति "मुक्ताः प्राप्य पर विप्णुं तद्भोगान् लेशतः कचित्। चहिषान भुजते नित्ं नानन्दादीन् कथसन ।।"

दीन-ईधरसरूपानन्दादीन्, कथलन-केनापि निमित्तेन, लेगत=अविगेधेन- अनुभवन्ति ।।

अद्तम् आह्माधिकरणम्। (१८७) = L नाम्हेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः। चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्मादित्यौड्लोमि:। (५३८) (५३९) एवमप्युपन्यासांत्पूर्वभावादविरोध वादरायण: । 11 (५४०) मुक्तोपहतपा प्मादिगुणवानाह-जैमिनिः । चैतन्यसे वात्मरूप तदैक्य सुकिरित्याये।। १२२।. सगुण निर्गुणं ब्रहम वादरायण आह तद। वाम्हैश्वर्याविरोधाय तद्प्यस्तु न मुख्यतः ॥ १२३ ॥ अधिकरगार्थः । स्वेन रूपण आत्मा भवतीत्युक्त पूर्वत्र, । स• एबान विशेषत: चिन्त्यते। 'य आत्मा अपहृतपाम्मा सत्यकामस्सत्यसंकरपः'(छा. ८-७-१) 'स तन्न पर्येति-जक्षत्कीडनू रममाणः । (छा., ८-१२-३) इत्यादि क्षुतिभ्यः हेयप्रत्यनीककल्याणगुणविशिष्टरूप म् स्वयमपि अपहतपह्त- पाम्मत्वांदि सत्यफामत्यादि विशिष्टम्सन् अनुभवनीति जैमिनिर्मन्यते । 'कृतस्न: प्रज्ञानघन एव' इत्यादि श्रुतिम्यः चैतन्यमात्रमेव वक्ष-तदैषय- मेव मुक्तिरिति औटुलोमिर्मन्यते। : वाद्रायणस्तु-उभयश्रुत्यविरोधाम, व्यवदारापेक्षया सगुमन्द्पाति, वस्तुतः निर्गुणन्रसेवयमेव सुविभरिति-भन्यते॥

[अ. ४

विशिष्ठाद्वैतम् ब्राह्माधिकरणम्। (१५३) ब्राम्हेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्य: । चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वा दित्यौड्लोंमिः । (५२८) (५२९) एवमप्युपन्यासात् पूर्वमावादविरोधं वादरायण: । (५३०) ब्रह्म सम्पद्य मुक्तात्मा भाति ब्रह्मगुणान्ितः । ओद्दलोमिस्तु चिन्मानं तदैक्यं मुक्तिमनवीत् ॥१२४॥ तुल्यप्रमाणवेदानामविरोधेन वर्णणात् । समुण ब्रह्म निर्वक्ति तच्छरीरमिद जगत् ॥१२५॥ विज्ञानघन एवेति खवायोगाभावमाह हि। बहुप्रमाणानुगुण्यात् सगुण ब्रह निश्चितम् ॥ १२६।। निपेधशुतयञचात्र आकृतार्घपरा इति । असकृत् पूर्वमुक्त हि तसात् स ब्रह्ण सह ॥ १२७ ।। अश्नुते सत्यकामादि जुष्टो ब्रह्मगुणान् बहून। अप्राकृते तु चैकुण्ठे परमे व्योम्नि सुरिमि: ॥१२८॥ अधिकरणार्थः। मुक्तालन: सस्वरूपाविर्माप: अपहृतपाम्मत्वसत्य- सङ्ल्पवादिविशिष्ट इति जैमिनेरभिपायः । 'स यथा सैन्धवपनोऽनन्तरोबाहयः कृतनो रसघन एव एवं वा अरेडयमात्माऽनन्तरोडबाह्य: कृत्ल: प्रज्ञानघन एव (बृ. ६-५-१३) इति श्रुत्या चैतन्यमात्रमेव न्रह्मस्वरूपमित्यौड्डलोमिमत्। बादरायणस्तु निखिलहेयप्रत्यनीककल्याणैकतानत्वादिगुणयुक्कं अ्रक्ष इति सापितत्वात् मुक्तोपि अपहतपाम्मत्वसत्यसङ्ल्पला दिविशिष्टस्सन् नहा अनुभव- तीति मन्यते। विज्ञानधन एवेति तु सवायोग्यन्यवच्छेदपर एव। यथा रसवत्सु आग्रफलादिपु लगादि प्रदेशभेदेन रसभेदे सत्यपि सैन्धवषनरय सर्वत्र एकरसत्वं तथा आत्मनोपि सर्वत्र विज्ञानस्वरूपत्वमस्तीति नेतर सत्य- कामत्वादिगुणसताविरोधो न। सैन्धवयने सर्वत्र रसैक्येज्पि रूपकाठित्यादि- सद्भावाविरोधः । तद्वदित्यर्थ: ॥

पा. "J ५९

"यत्सामान्यविशेषवर्त्मसु गुणमत्यासविध्यात्मसु जैय्यन्तेषु जनार्दनप्रणयिषु प्रानल्यदर्थिल्ययो: । पस्ताव प्रतिपेदिरे कतिचानापच्छेदनीतिच्छलात् मीगांसायदवीपरिश्रमकथादूरेपु तच्छोमते । "यद्रहणो गुणविकारशरीरभेव-

अन्योन्यभिलविपयाः न विरोधगन्ध अर्दन्ति तन विधय: प्रतिषेधवाच्याः ।।"

"अन्रीपोमीयहिंसा निजविधिविहिता कि निषिद्धा न हिंस्मात् भूतानीत्वेतयोवया पशुपद विपयश्छाग एव न्यरूपि। 'छागो वा मन्त्रवर्णादि'ति च तदुभयन्यायतो हेयपर्म- क्षेपार्था निर्गुणोकि: श्ुतगुभगुणके निर्मले प्रक्षणि स्यात् ।।" हति सगुणनिर्गुणश्रुतीनामविरोध, पूर्वाचायेरव वर्णितः। तथा 'अहं ब्रह्मात्मि, इत्यन्र अहं शब्देन जीवः 'पुरुष एवेद सव' इति पुरुषशन्द: परमात्मपर इति प्रसिद्ध: ।। 'पुरुषा: पूरूषा नराः' इति कोशात् पुरुषशव्दस्य जीववाचितया पसि- द्रयाधिकयात् जीवपरमात्मनोरभेद एव तादपर्य क्षुतीनामिति परमतसुक्तिनिरा- करणाय पठितक्ोक: - "किं जीव: पुरुषोकिगोचर इलि श्रीशोपि तहोचर: जीवरस्याद्विरिको भुवो भवति किं तौ सामुसंज्ञाविति । तक्षताय घटेत कि मुखभुवाना चर्यसंशब्दनं मण्ड्ुकत्वमुपैति कि हरिपदस्स्पर्शेन कफ्ठीरवः ।।"

• मुसमुनां=दाक्णाना, "ग्राम्ृणोऽस्य मुरामाशीन्" इति थुत्ेः ।

६० मततयसारसमहे [अ ४

द्वेतम् त्राह्माधिकुर्णस्। (२१७) ओ न्राम्हेण जैमिनिरुपन्यामादिभ्यः ओ चिति मानेण तगत्मक्पादित्यौट्टलोमि: । (५४६)

ओ एवमष्युपन्यामात्पर्वभानादविरोध वादरायण: । (५४८) (५४७)

ज्ञानी मुक्तो विष्णुद्देहं नब्ध्वा तद्देहनानयम्। भुडकते भोगान् झानरूपो ज्ञानरदेहीति कश्चन ॥ १२९।।

विष्णुं अ्रविश्य भोगान् सः भुड्क्ते स्वेष्टानुसारतः ॥१३०। अधिकरणार्थः । मुच कर्मप्राप्तदेह्परित्यागेन व्रह्मश्रीरान्तर्गतम्सन् नरम्मणा सह भोगान भुड्कते। 'स वा एप ब्रह्मनिष्ठ इद शरीर मर्त्युमति सृन्य न्रत्माभिसपद ब्रह्मणा पश्यति, नह्मणा शृणोति ब्रह्मणवेद सर्रमनुभनति'

"आदपे हरिहम्तेन हरिदृष्टैव पस्यति। गच्छेच हरिपादाभ्या मुक्तस्यैपा स्पितिर्भवेत् ॥।" दृति स्मृतेश्र । इति जैमिनि । 'सर्व वा पतदचित् परित्यज्य चिन्मान एवैप भवति चिन्मात एवाव तिछठते' इत्यादि श्रुत्या मुक्त चिन्मान्रदेही सन् भड्कते इत्यौडुलोमि।~ बादरायणम्तु उभयमप्यविरोधेन न्रवीति । "मत्य देह परित्यज्य चितिमात्रात्मदेहिन । चितिमानेन्द्रियाधैव प्रतिष् विष्णुमव्ययम् ॥" "तदङ्ानुगृहीतैध्ध सवाह्वैरव प्रवर्तनम्। र्अरन्ति भुअजते भोगान तदन्तर्विरेध वा। यश्ेष्ट परिवर्तन्ते तम्यैवानुमहेरिता ।।" इत्यादि प्रमाणाद्॥

पा ४ ६१

अद्वैतम् सङ्ल्पाधिकरणस् । (१८८) सङ्कल्पादेव तु तच्छरूनेः । (५४१) अत एव चानन्याधिपांति: । (५४२) गुक्तात्मनस्तु सङ्कत्पात् पित्राद्याः प्रभनन्ति ते । साधनान्यनपेक्ष्यैव ततोनन्वाधिपोऽभवत् ॥१३१॥ यथाऽगस्त्यो योगशकत्या समुद्रमपिष त्था। दण्डकारण्यमप्यत्र जनवासमचीवलपत् ॥१३२ । तद्वज्ज़ानी स्वविधाया: माहात्म्यान सृजति खयम् । तस्ादनन्यैपेक्षस्सन् सृष्टाऽनुभवति स्वयम् ॥ १३३।। अधिकरणार्थः । 'स यदि पितृलोककामो भवति सकल्पादेवास्य पितर समुतिष्ठन्ति' ( ८-२-१) इत्यादि शुत्या मुक्त स्वसङ्ल्पादेव निमिच्ान्तरानपेक्षस्सन् यथा अगम्त्य म्वयोगमहिमा समुद्रमपिबत् कस्यचित् शापात् माणिनियासानर्हमपि दण्टकारण्य जनवासाटँ कारयामास त्दत् इच्छानु- गुण्येन सर्वान् रुष्टा अनुभनति विद्यामाहात्म्यात्। 'सर्वेषु लोकेपु कामचारो भवति' (घा ८-१-६) इत्यादिकलुपपद्यने।।

विशिषटाद्वैतम् सद्स्पाधिकरणम्। (१५४) मङ्डल्पादेव तच्छूने: । (५३१) अत एव चानन्याघिपति: । (५३२) मत्यकामादि मुक्तस नाह्ययत्नानपेक्षया। सीपसंकल्पमात्ान् सपाल स खराडिति वेदत: ॥१३४ ॥ व्यनच्छिनत्यन्ययोगं एचकारोत चिश्वतः । निषेधस विधेश्चायं नार्होनन्याधियो यतः ॥१३५॥

६२ मतत्रयसारसंग्रहे [अ. ४

अधिकरणार्थः । मुक्तमधिकृत्य 'स तत्न पर्येति जक्षलीडन् रममाण: स्त्रीमिर्वा यानैर्या ज्ञातिमिरया (छा. ८-१२-१) इति। ततर 'सङ्कल्यादेवास्य पितरस्समुत्तिष्ठन्ति' (छा. ८-२-१) इत्यादि स्ुत्यनुसारेण अयत्नान्तरानपेक्षस्सन् स्वयमेव सामा अनुभवति विधिनिषेधरानर्हस्सन्। सत्यसद्वल्पत्वश्रुतेः 'स स्वराट् भवति' (छा. ७-२५-२) इल्नन्याधिपत्वश्रवणात् च। 'सकल्यादेव' इत्यवधारणं तु अत्र अन्ययोगव्यवच्छेदपर। 'विज्ञानयन एवं' इत्यश्रेव न अयोगव्यवच्छेदपरम्। इति ॥

द्वतम् सङ्कल्पाधिकरणम्। (२१८) ओं सङ्ल्पदेव च तच्छूते: । (५४९) सुक्कानां भोगसंमाप्ती यत्नापेक्षा न विद्यते। सङ्कल्पादेव पितरः उचिष्टन्तीति वेदतः ॥ १३६॥ अधिकरणार्थः। मुक्तानां पिनादिभोगपासौ निमिचान्तरापेक्षा न। 'सङ्ल्यादेवास्य पितरस्समुत्तिष्ठन्ति' इति थ्रुतेः ॥

द्वतम् अनन्याधिपत्यधिकरणम्। (२१९) ओं अत एवं चानन्याधिपति: । (५५०) सङ्कत्पादेय मुकानां सवोन्तमानां पतिर्न हि। लक्ष्म्या: परो विष्णुरेव तदन्येपां यथासुति ॥१३७॥ अधिकरणार्थः । मुक्तः 'अहं इयतामेव नियतसयां इति सजल्पात अथवा, अय अस्माकमेव नियतस्त्थात इति उत्तमानां सङल्पाद अनन्याधि- पतिर्भवति। स्वोतमेम्यः अन्यनियामकरहितो भवति । *" परमोधिपतिस्तेषां विष्णुरेव न संघायः । ब्रह्मादिमानुषान्तानां सर्वेपामविशेषतः ।!" *परम :- मायाः, लक्ष्म्यर, परः-उत्ृ्ट। अतुमुखेतरेपां चनुर्मुखः उत्तमम, अन्ये सर्वे यथायोग्य उत्तमा। मिष्युरेन सर्वेंकां उत्तम इति॥ 4

पा. ४] अभावाधिकरणम्-अद्रैतम् ६३

ततः पाणादिनामान्ता: सर्वेपि पतयः क्रमात्। आचार्याश्रैच सर्वेडपि यै्ज्ञानं सुम्नतिष्ठितम् । एतेन्योन्यः पतिर्नैव मुक्तानां नात संगय: ।।"

अद्वैतम् अभावाधिकरणम्। (१८९) अभावं वादरिराहह्येवम्। (५४३) भावं जैमिनिर्विकल्पामननात्। (५४४) द्वादशाहवदुभयविधं वादरायणोऽतः । (५४५) तन्यभावे सन्ध्यवदुपपत्तेः । (५४६) भावे जाग्रदस । (५४७) "मनसैतानि"ति ख्त्या सुक्तस्याङ्गादयो न हि। "स एकधे"त्यादिना च सन्ति देहेन्द्रियाद्यः ॥१३८॥ सत्यसंकल्पवेदेन द्वितयं शास्त्चोदितम्। सन्ध्ये जागरिते यदत् भावाभावौ तनोरस्मृतौ ॥ १३९।। अधिकरणार्थः। सगुणब्रह्ममाप्तविदुषः मोक्षे शरीरेन्द्रियादीनि सन्ति वा नवेति विशये 'मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते' (छा. ८-१२-५) इति श्ुती मनस एव स्थितिरुच्यते। न शरीरेन्द्रियादेरिति ज्ञायते 'स एकधा भवति त्रिधा भवति' (छा. ७-२६-२) इति श्रुत्यन्यथानुपपत्त्या शरीरेन्द्रियादेरपि भावं जैमिनिः मन्यते। बादरायणः पुनः मुक्तः सत्य- सङल्पससन् स्वेच्छानुगुण्येन शरीरेन्द्रियादिकं सुष्ट्रा विहरति असष्टा वा। *

यथा द्वादशाहसंज्ञक यागः सलमप भवति, अहीनश्च भवति। उभयलिह्ग- शत्यविरोधाव्। यथा सन्ध्ये स्मसपाने शरीरेन्द्रियविषयेपु अविधमानेप्वपि उफलब्धिमाना: पित्रादयो भवन्ति एवं मोक्षेपीति जागरितसथलेऽि विद्यमाना एव पिन्नादिकामा: भवन्ति तथा मुक्तम्यापि शरीरेन्ड्रियादिमाने तदभावे च उपपचिरिति भाव: ।।

६४ मतनयसार सग्रहे

विशिष्टाद्ववम् अमानाधिकरणम्। (१५५) अमान नादरिगह होनस्। मार्न जैमिनि्निकल्पामननान् । (५३३) (५३४)

तन्वभावे मन्व्यनदुपपले: । (५३५) (५३६) भावे जाग्रात्। (५३७) पदीपचदावर्स्तथा हि दर्शनति। (५३८)

कर्म मम्पाद्यदेह्वच निषेधविषय: सुतः ।

शुतयस्मन्ति तममाच विमुक्ता बहुटेहिना। सवसृप्ान् भगात्सृप्पन् यथाकामं हि भुञ्जने ।। १४१। अधिकरणार्थः। मुकतस्व्र देहेन्द्रियाणि न सन्तीति वादरि। 'न ह्वै सदरीरस्य सन पियापिययोरपहतिर्ति' (छा ८-१२-१) 'अस्ा चछरीरत् समुत्याय परज्योतिस्पसपय' (छा ८-१२-१) इत्यादि श्रुव्या शरीरामावन्प मोक्षस्य सथनात। 'स एक्धा सरति त्िया भवति पछ्चपा' (छा. ७-२६-२) 'सत्य समम्सत्यसनरप' इत्यादि श्रुत्या श्रारेन्द्रियाणि सन्तीति जैमिनि गन्यते। जगरीरत्वादि श्रुतय कर्मटतशरीरनिपेधपरा इति भाव । बादरायणम्न सद्ल्पभेदेन द्वादमाह सत्रयाग जहीनयागध यथा वा भनति तया मुततस्य मसदल्पात् उभयमपि भवतीति मन्यते। शरीरायुपकरणाभाने यथा सप्ने 'अथ रथान् सथयोगान् पथम्मजते' (वृ ६-३ १६) इत्यादि श्रुतिभ्य जीवात्मा परमात्ममधननुभवति तथा मुतोपि मोजे ईश्वरसट्टेन पिजादिना लीगरस भुड्के। शरीरेन्द्रियसद्भवे जाअद्दशायामिव यथ्रा दशरथ वसुदेवादि पिसृलोकादिक आत्मन सृष्टा परमातमा ते यथा लीलारस भुडके

पा ४] प्रदीपाधिकरणम्-अद्वैतम् ६५

तथा मुकाना परमात्मा खलीलायैव पितृलोकादिक स्वयमपि सजति कदाचित् परमपुरुषसङ्कल्पाधीनसङ्कल्पवन्त मुक्ताश सयमेव सृप्ट्ा अनुभवन्ति। अणुपरिमाणोप्यात्मा मुकस्सन् प्रदीप इव खपभया देगान्तसावेग शरीरान्त वर्ती सन् सचैतन्यरूपप्रभया सर्वमनुभनति इति "वाापशतभागस्य वतघा कल्पितस्य च । भागो जीवस्य विज्ञेयस्स चानन्त्यय करफते ।।" (शे ५ अ ९) इति शुत्य अमुक्तस्य क्मनियामक सुनस्य तु म्वेच्वैवेति बोधनाव् नाणुत्वविरोध इति । 'सर्व ह पदथ पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वक्ष' (छा ७-२६-२) इति जीवस्म मुक्ती सर्वज्ञत्वमप्युच्यते। 'प्राज्ञेनात्मना संपरि्वक्त न वाद किश्वन वेद नानन्तर' (ब ६-३ २१) इति श्रुतिस्तु सुपुप्तिविषया न मोक्षगतजीवविषया इति न कश्चिद्विरोध । इनि ।।

अर्द्वैतम् प्रदीपाधिकरणम्। (१९०) प्रदीपवदावेशन्तथाहि दर्शयति । (५४८)

सृष्टा वहनि देद्ानि प्विश्यामीयु दीपवत्। विकारक्तियोगाच सुक्तो भुड्क्ते स्वविद्यया । १४२।। सगुणत्रम्मनिष्ठस्य मुक्तावेतादशी कथा। "यह्त्वस्ये"त्यादि वेदात ब्ह्ाभेदो हि तात्विक: ॥१४३॥। अधिकरणार्थ: । मुक्तस्य अरीरेन्द्रियादिसत्वे आल्ममनसो मेदा- नुफपव्ते एकेन शरीरेण आत्मनो योग अन्यानि शरीराणि निरात्मकानि * दास्यन्त्राणीवेति पूर्वपक्षे यथा एक प्रदीप अनेकप्रदीभावमापद्यते विकार- शक्तियोगात् एव एकोपि विद्वान् विद्यासामर्व्यरपैध्वर्ययोगान् सर्वाणि शरीराणि प्रविश्य अनुभवति । 'स एक्धा भवति निया भवति प्चधा सप्षपा नवधा' (छा ७ २६-२) इत्यादि युते। इद सर्व सगुणन्रद्मविषयम्। 'एतेम्यो * यधा दारगन्त्रं स प्रयोक्ता चेतनेनाविटित सत् समि छानुगुण भर्वति तहन्।

मतनश्रसारसग्रहे 1 [अ. ४

भृतेभ्यस्समुत्याय तान्येनानुविन्यि न प्रेत्य सनाम्ति' (ब २-४ १४) 'यत स्वम्य सर्वमातमैयाभृत् तन् चेन क पदयेत् केन के रिजानीयात्' (वृ २ ३-१२) इस्यादि श्रत्या मुदम्य चैतन्यमानारगते। 'नम्हैव सन् नवाप्येति' (ब -३ ६) 'मलिर एसे द्णडह्ैतो भननि' (ह ३ ३ ३२) इत्यादि श्ुतिभ्य अद्रैतगेन सिद्धयतीलमरदुननाद। इति।।

व्वैतम् अनावाधिरर्णम्। (2२0) 1 ऑ धभानं नादरिराह हेनम्। j(५५२) (4५३)P ओ तन्नभावे मंन्ध्यवटपपत्तेः । (५५४) ओं भावे जाग्रद्वत। (५५५) ओ प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति-।-, (५५६)

चिन्मानमेव सुक्तानां देहो नान्य इति ्ुतेः । i ज्योतिर्मयश्न देहोस्ति 'स ना एप इति धुकेः ॥१४४॥ ज्योतिर्मेपश्च चिन्ममनं द्वितीयं द्वादशाहरत्। स्वप्ने देहाय्यभावेडेपि नोजनाद्यनुभृतिनत् ॥१४५॥' सर्पनत्तन्तभावे च ज्ञानमवानुभृतिवत्। दीपनच् अविश्यायं देह भुडबने मुखादिकम् ॥१४६ ॥ यथा दीपस्तलमेन गृह्ाति न तु कार्प्म्यताम्। सर्वान ओकान् सतीर्णों हि तत्पुण्यफलमस्तुते ॥१४७॥ न दुःखचिन्ता यत्ताव सुमाँ मोक्षे च तच्ूते: । विचारो युज्यतेऽनेति म्ा युक्त समीरितम् ॥१४८॥।

पा ४] ६७

अधिकरणार्थः । मुकस्य चिन्मालदेहमाट् बादरि ॥,। जैमिनि सुक्स्य चिदेह अचिदेह, या, आह 1 वादरायपास्तु कलात्मकसतातक द्वादशाहयत् उमयमप्याह। स्वप्ने देह दिना, भोग यथा चा दृष्ट तथैंव मुक्तावपीति युक्ि । गr171 1 क 1 "एव मुक्तावपि भघेत् निना देहेन भोजनम्।। स्वेच्छ्या वा शरीराणि तेजोरूपाणि कानिचित्। स्वीकृत्य जागरितवत् भुक्ला त्याग कदाचन इति अभ्मवैवर्तपमाणात् कदाचित्। शरीर स्वीकृत्य सुखादिका नुक्त्ा शरीर त्यजति। शरीरप्वेशेऽपि पुण्यभोगमेव अनुभवति। न तु दुख। यथा दीप दीपिकादिपु प्रविष्ठ दीपिकास्थ तैद़ाय गृह्ाति न तु,तेलदिगत- काप्प्यादि तद्वन् । 'तीर्णो हि तवा सर्नान् शोकान् हृदयम्प भवति', इति क्षुत्या मुत्तै सर्वशोकातीर्णेन मुक्तेन दुश नानुभूयतेति। सुपुसौ मोक्षे च दु खाभावश्रवणात्। "तोर्णा हि सर्वशोकासते पुण्पपापादिवर्जिता । सर्वेदोपनिवृतस्ते गुणमात्रस्वरूपिण ।।" इत्मादिवननात्। 'अन्र पिताडपिता सवति अनन्वागत पुपयेन अनन्यागत पापेन' इत्यादिश्रुतेश्र । इति।।

1 अद्वतम् जगद्वयापारवर्जाधिकरणम् । (१९१) जगद्वयापारचजे प्रकरणादसन्निहितत्थान । (५५०) प्रत्यक्षोपदेशरदिति चेनाधिारिकमण्डलस्थोके:। (५५१) विकारावर्ति न तथा हि स्थितिमाह। (५५२) दर्शयतश्चैनं प्रत्यक्षानुमाने । (५५३) (५५४) - अनावृत्तिश्शदादनावृ विरशब्दाद। (५५५)

६८ मतत्रयसारसगरहे [अ. ४

मुक्तानां ब्रह्मणदचापि समानासृष्टिर न। जगत्सृष्टिः ब्हाणस्तु "तदन्येप्ु समानता ॥।१४९॥" मोगेन साम्प सुक्तानां ईधरेपेति कच्यते। तत्सानात् पुनरावृत्तिः न हि किन्तु तदत्यये।। १५० ॥ तदध्यक्षेण माकं से साक्षान्युक्तिमवाप्नुयु: । एतदेवस्त्र वेदान्ते वेद्ं निर्णीयते बुयैः ॥१५१ ॥ अधिकरणार्थः। सगुणन्ल्यंवियानिष्ठानां बक्षपासी "अप्नोति स्वाराज्य " (तै. १-६-२) 'सर्वेऽस्मै देवा बलिमाबहन्ति' (तै. १-५-३) इत्यादि श्ुत्या निरहुरौशर्यपासिरिति प्रसे जगदुत्पत्यादि व्यापारं बिना ऐश्वर्ष- पापतिः। जगत्सृष्टयादिकं तु न्रम्मण एव । साराज्यमापिक्रुतिस्तु अधिकारिक विकया। यथा ब्रह्मण. सगुणं निर्गुणं इति रूपह्यं तत्र सगुणत्रझप्राप्तो सावमहैध्चर्थमेव मुक्तम्प श्रुतिस्मृतिभ्यां सगुणवह्मभोगसाग्यमेत्र प्रत्ीयते। अनादृत्तिम्तु 'तयोर्धर्वमायन्वसृतत्व्मेति' (छा. ८-६-६) 'तेषां न पुनरावृत्तिः' (पृ. ६-२-१५) 'एतेन प्रतिपयमाना: इमं मानवमावर्ते नावर्तन्ते' (छा. ४- १५-६) 'वशलोकममिसंपद्यते न च पुनरावर्तते* (छा. <- १५-१) इत्यादि श्रुतिभ्यः मगुणब्रम्मपासस्प " बह्मणा सह ते सर्वे समाप्ते भ्रतिसख्वरे । परस्थान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥" इत्यादिशास्त्रात् कार्यात्यये सति तदध्यक्षेण साकं मुनरात्त्यभावेन निर्गुणनहैव्र्यनूया सुकि: भवतीति सिद्धान्त: । 'तदोयो देवानां प्रत्यबुद्धयत स एव तद्मवत् ', 'तम्मवेद मझैव गवत' 'त्वें स्त्री सं पुमाननि' लें सुन्ार उत ना कुमारी, लवें जीरणोदण्डेन,बखसि लं जातो भवसि विश्वतो मुख.' 'तत्वमसि' इत्यादि श्रुत्या जीवन्रह्मामेद- सिद्धया मुक्तो ब्रझ्मामेद एवेति सिद्धान्त. । सगुणत्रह्मदारणानामयि अनावृत्तिः Tr

पा. ४] · जगद्वयापारवर्जाधिकरणम्-अद्वैतम् ६९

'तत्त्वमसी'ति वाक्यजन्य सम्यम्दर्शनाश्रयणेनैष साधिता । न तु साक्षादिति सिद्धम् 1 सम्यम्दर्शिनां तु आवृत्तिशह्नैन नेति कैमुतिकन्यायसिद्धा निर्गुण- ब्रम्मनिष्ठानां मुकि:7 दहादिविदयानिष्ठानामेव 'अनादृविः क्षुतिपु सूत्रेपुःच वर्णिता। तेषामेव हि कल्पान्तरेऽपि आवृततिशक्ञा भवत्येव। 'तत्त्वमसीति शान्दापरोक्षज्ञानवतां 'त्रअवेद त्रह्मैव भवति' इति ऐक्यसिद्धे: आधृत्तिशक्कैव नेति भाव: +-

निष्ठानां अनावृत्ति: किमु वाच्यमिति भावः । यद्यपि तत्र कल्याणगुणविशिष्टं व्रक्षैव्र तथापि तत्र जावृत्वभोकतत्वादि सत्वात् हेयमिश्रमेव ॥ अन्नायं संगहः -'तत को मोहः कशशोक: एकत्वमनुपश्यतः' इत्यीशावास्ये। 'यो साचसौ' पुरुषस्सोटमस्मि' इति च। 'न तत्र चक्षुर्गच्छति नो मनः न विद्मो न विजानीमो यसतैतदनुशिप्यात् अन्यदेव तदिदितात् अथोविदितादधि' इत्यारभ्य 'तदेव ब्रह्म ते विद्धि नेद यदिदमुपसते' इत्यादि केनोपनिषदि ! यथोदके शुद्धे शुद्धमुदकें असिक्तं साहगेव, भयति। ब्रंह्ममाप्तो पिरजोभूद्वि- मृत्युः' इति च कठोपनिषदि। 'स यथेमा नदः स्न्दमाना: समुद्रायण: समुद्रं पाप्यास्त गच्छन्ति मिद्येते तासा नामरूपे समुद्र इत्येवें मोच्यते। एव- मेवास्य परिद्रप्टुः इमाप्पोडराकलाः पुरुषायणाः पुरुष प्राप्यासं गच्छन्ति भिद्येते तासां नामरूमे पुरुष इत्येव मोच्यते स एपोकलोमृतो भवति' इति प्रभोपनिषदि। '्नैवे्द विश्वगिदं वरिष्ठं निरक्षनः परमं साग्यमुपैति बभ चेंद बझ्मैव भवति' इति मुण्डकोपनिमदि। ऐकात्म्यप्रत्यसारं प्रपख्ोपश्मं शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यते स आत्ा विज्ञेयः। अमात्रोव्यवहार्यो प्रपश्वोपशम- रिशिवोद्वैतः प्रपश्व यदि विद्येत निवर्तेत न संशय: । मायामात्रमिद द्वैत महैतं परमार्थ. ' इति माण्डूक्योपनिपदि । 'अभय मतिष्ठां बिन्दते अथ सोमयं गतो भवति स एक: स य एवं वित्' इति तैतिरीयके । 'सर्वान् कामानापयामृतरसमभवत्' इत्मैनरे गोपनिपदि। 'सदेव सोग्येदमम आंसीन

७0 मतनयमारसमहे

एक्मेवाद्वितीय' 'तत्त्वमसीत्यावृत्ति' 'तरति शोकमात्मरित्' इत्यादि छान्दोगये। 'सोनिभेत् तस्मादेकाकी विमेति स हजन ईक्षा चके यन्मदन्यनास्ति करमान्तु निभेमीति तत एवास्य भय वीयाय कम्माद्धयभेप्यत् हितीयाह्वै भय भक्तीति' 'तदो देवाना प्रत्यधुद्धयत स एव तन्भवत्' 'अह ब्रह्मास्मीति' 'अथात आदेशो नेति नेति' 'निज्ञानघन एव एतेभ्यो भृतेभ्यो समुत्याय तान्येवानु विनश्यति न प्रेत्य सज्ञाम्ति' इति। 'योयमात्मा इदममृत इद व्रम्म इद सव' इत्यन्यावृति 'इन्द्रो मायामि पुररुप ईयते' इत्यारभ्य 'अयमात्मा मर्वानुभू इत्यनुशासन' इति ॥ 'एम त आत्मा सांन्तिर अतोन्यदार्त' इत्यम्य आयृति विज्ञानमानन्द न्रम्म रातिर्दातु परायण तिष्ठमानम्य तद्विद नरिप्यत्यभय वै जनक प्रास्तोसि बल्व सनू न्ह्माप्येति' 'जथ मर्त्योमृतो भनति जत्र नम समझनुते' 'मनसैवा नुद्रष्टथ नेह नानान्ति विश्वन' 'मृत्योग्स मृत्युमाप्नोति य टह नानेव पश्यति' 'स वा एष महानन आत्मा अनरोमरोमृतोभयो म्रल्म अभय वे नक्ष मनति य एव वेद' 'यत्र हि ह्वैतमिव भनति तदितर इतर पश्यति' इत्यारभ्य 'याज्ञ वल्क्यो विनहार' इत्यन्त। 'यो सानसी पुरुष सोह्मस्मि' 'एको देव सर्व भृतेयु गृढ़' 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च' इत्यादि बृहदारण्यके। 'दग्धे न्धनमिवानर' 'परेड्यये सर्व एकी भनति' 'सोहमस्ि' 'अ् मनुरमव' 'तमेवैकु जानथ जन्या बाचो विमुश्थ' 'व्रम्मैव सन् ब्रह्माप्येति" 'द्वैतिनो तन्यवादिन' 'अह हरित्सर्वमिद ननार्दन' इत्यादि बहुश्रुति इतिहासपुराणा दिम्य आत्मनो अन्यम्य अभावश्ररणात् 'सत्यानृते मिधुनीक्ृत्य अथ प्रना प्रनायन्ते 'तमसा गूढ' 'तुच्छेनाभ्चपिहित' 'अनृतेन प्रत्यूढा' नीहारेण पाट्ता इत्यादि श्रुतिभ्य अविद्यामिश्षित आत्मेव प्रपच्ात्मना अनभासत इति सम्यक प्रतीते अविद्यानिरतिरेव मुक्तिरिति सिद्धों मुत्तौ खयप्काश ज्ञान मेबावशिप्यत इति ज्ञानपर्यायालैकयगेव मुक्तिरिति सिद्धान्त। तादश ज्ञान व असवेद्यगेव। वेद्यत्वाभ्युपगमे मन इन्द्रियविशिष्टर्देद्दसद्वावो अभ्युपगन्त व्यम्म्यात्। तथा सति 'न ह वै ससरीरस्व' इति श्रुतििरोधम्भाद्। असिन् मते अशरीरम्यैव मोक्ष इति सिद्धान्ताद्।

पा. १

अत एव भगवत्मादैरपि "मृलोहविप्फुलिद्वायैः सृप्िर्या चोदितान्यथा । उपायस्सोवताराय नास्ति भेठ: कथख्न ।।" इति सम्पदायकद्धोंडपादकारिका स्वसिद्वान्तानुगुण्याय अनुदिता। अस्य अर्शश्च 'मृत्तिकेत्येव सत्यं' 'लोह एव सत्यं' 'ग्रथाग्ने: चिप्फुलिद्गा, व्युच्चरन्ति' इत्यादि श्रुतिमि: या सृषि: अन्यथान्यथा उच्यते ताद्गप्रकारः निविशेप- त्रह्मणि युद्धयुत्पादनाय उपायलेन क्यते। न ब्रह्ममिननं वस्त्वस्तीति। परमते मुक्ती अपाकृताने कशरीर कल्पना सर्वविघतास्तम्यादिक।"अस्माकं तु सकलश्ुत्यन्तमुख्यतात्पर्य अद्वैत ब्रम्मण्येवेति सर्व समीचीनम् ॥

सूत्रं चान्यदगि प्रवर्तत इति श्रुत्यैव विज्ञायते। शुद्धात्मग्रहणे विमृदमतयः तेपां च सुवत्यें क्रमान् मत्नाण्याहः महर्पिरत्र सगुणे तांत्प्ययुक्तनि मः ॥' जगनिदानं ब्रम्हेति काकवह्वेर्मवत् स्मृतम्। : ज्ञाने व्रमणि संभाति दविया नस्यति लयम्॥ "व्रभोपास्ति कचन सगुर्ण न्रह्म नत्माम्त्युपायान् ·'"अङ्गी कुर्मम्नदपि विग्युरण ब्रह्म'चिन्मान्रमन्यवत्। गुंक्तिर्मायानिहृतिरितिनो विधमायानिषृतिः ( भूश्चन्ते भवति परम साम्यमैन्यें चिति स्यात् ।1 मुक्ती मेदाभ्गुपगमें संसुत्या तुल्य एव स । " स सराट् भवर्ता"युपतः र्जवो अ्रम्ैव नेतरत् ।। मुकनां ब्रम्मसाम्यं तरतमरसहित दैनिन: केचिदाहु: ':नाजानन्'तत्र हेतुं क्षुतिरपि परगँ साम्यगेतीति वक्ति । मुक्ताला तु स्वराडित्यपि वदति तथा न्रम्म चंचाहममी- । सवसाद्वेदो न मक्की सुनिपुं च तदिहा्ैवनेव ममिह म् ॥

मतनयमारसगहे

पादार्थमंग्रह :- समन्वयोगरोषध साधन फलमेर । अ ग्ायाना चतुर्णा च कमादर्थ मकीतिन।। म्ाणम्पएअलिद्ववारये पूर्व रि्चारिति । निविशेषपर वास्य तन्ठायापरक परे॥ म्मत्यरोधम्सार ध्रीतिभृतमोक्त्रविरोधिता। जीवससाररिपये गत्यवम्थे विचारिते॥। ज्ानमेव पुरुपार्थ तृतीये लक्षणे गत। जानावृतिर्वेवयान तत्म फल्मेव च।। पावैप्पोडशमिश्चात्र नमसत्रेपु चिन्तिता ।

विशिष्टाद्वतम् जगद्वयापारवर्जाधिकरणम्। (१५६) जगद्यापारवर्ज प्रकरणादसत्निहितत्वाब। (५४०) अत्यक्षोपदेशान्नेति चेनाविकारिकमण्डलस्थोक्तेः । (५४१) विकारानति च तथा हि स्थितिमाह। (५४२) दर्शयतर्चव प्रत्यक्षानुमाने । (५४३) (५४४) (५४५) विमुक्तो त्रह्णा तुल्यः जगत्सृष्टिं करोति सः । सृष्टिन्नकरणे विष्णोरीक्षणादि निगद्यते ॥ १५२ ॥ जगदयापारवर्ज तत् ब्रह्तुल्यं समीरितम्। आधिकारिकलोकाश्च तेपां सन्तीति विश्वतम् ॥१५३॥ सोइनुते निसिलान कामान न्रहाणा मह भोग्यतः । साम्यमाण्य वदाचिच निवर्तेत न सुक्तिभाक ॥१५४॥

पा. ४] ७३

अधिकरणार्थः । 'निरज्नः परमं साम्यमुपैति' (मु. ३-१-३) इति परमपुरुषेण परमसाम्यं म्ाप्तस्य मुकस्य जगह्यापारादावि कर्तृल स्पादिति प्रा्ते सृष्टिप्रकरणे न्रक्मण एवं श्रुतल्ात् 'यतो वा इमानि भूतानि' (तै. भृगु, १-अनु) न्रझलक्षणस्य मुक्तात्नि अभावाच्च जगत्ृष्टि तत्पालन तनिनियमन-लक्ष्मीपतित्व-मोक्षप्रदत्वादिकं विहाय भगवत्साम्यं प्राप्नोति मुक्त इति। मुक्तौ परमसम्यापतिश्रुतेश् तद्विन्नत्ते सति तदद्गगत भूयोधर्मवत्वं सादटश्यमिति सवैरश्वीकृतत्ात वाद्गेव भवति न तु तदेव भवतीत्यर्थाच नैक्यमर्थ: अपि तु भगवत्सदशरूपवन्त एवेत्यर्थ इति निध्ीयते। अत एव "सायुज्यसाधर्म्यसमानधर्म साम्यादिशब्दाः परम च साम्यम् । ताहकू तु स स्वादिति चास्ति मुक्क्ौ नकयं श्रुतावस्ति तथा स्मृतौं वा।। "भवत्समापाकृतदेहभाजः सशङ्कचका नम उक्तिनिष्ठाः । विपश्चिता SSनन्दभुजस्वयाते मुक्ताभवद्दास्यरता भवन्ति ॥ 'इति मोक्षविषयः आभ्यां क्रोकाम्यां श्रीशार्ङ्वपाणिसवे (१४५-१४६) वर्णितः । 'तस्य सर्वेपु लोकेपु कामचारो भवति' (छा. ७-२५-२) इत्यादि श्रुत्या हिरण्यगर्भादिलोक तस्यभोगादिपापिश्र मुक्तम्य भवति। जन्मादिविकारावर्ति- त्वरूप निखिलहेयपव्यनीककल्याणैकम्ाननिरतिदायानन्दं ब्र् अनुभूय वैकुण्ठे वर्तल मुक इति । एतत् पादार्थसंगद् :- वितमसिपदे लक्ष्मीफान्तं विचित्रविभृतिकं सचिवगमितसम्पयाविर्भुवत् सहजाकृतिः । फुटतदपृथक्सिद्धि: सिद्ध चहुणाप्टक ततफो भजति परम साम्य भोगेनिवृतिकथोर्ईजतम् ॥1 इनि पूर्वाचार्यरुक: । 'रसो वै सः रसंसेवायं टब्घाइडनन्दी मवति' (तै. आन. ७.२-१) इत्या- दिनोच्यते। श्रुतिष्मृतिम्यां मुक्तस्य सत्यर्सक्प्व जगद्रयापारवर्ज परमपुरुष- साम्यं च जायते। उपासनया अन्तिमशरीर परित्वन्य देवयानेन बैतुप्टं मा्स खशरीरभूर्त मुकातमान स्वेच्छया वा तदिच्छया या येनरेनचित् कारणेन 10

मतन्रयसारसंग्रह अ ४

वा पुनत्ससारपदर्वी न प्रापयति। 'स खल्वेव वर्तयम् यावठायुष ब्रह्मरोक मभिसपद्ते न च पुनरावर्तते' (छा ८-१५-१) इत्यादिश्रुते। "माभुपत्य तु कौन्तेय पुनर्नन्म न रिद्यते" इति स्पृतेश । 'अजायमानो बहुधा विजायते' इति थुत्या भगवत स्वेच्छया भूमाववतारे तदिच्छानुगुण म्वेच्छया मुन्ता अपि अप्ाकृतविग्रहेण अवतरेयु। ताहशशरीरे दु सदिसमानना च नेतीति वचित् परनमण मुताना च मूम्यादौ आविर्भा वेपि न दोष इति सर्व समन्जसम्।। अत्र 'तम परे देवे एकी भवति', 'बहैव भवति', 'परम साम्यमुपैति' इत्यादि श्रुतिभि आतमैकचमेव मोक्ष इति केचिदृतु। तंत्रेतत् समाधानम् 'विष्णुमुखा वे देवा छन्दोमिरिमाहोकन् अनपजैय्यमभ्यजयन् यद्विष्णुकमान् कमते विष्णुरेव भूत्वा यजमान छन्दोभिरिमालोकान् अनपजय्यमभिजयति' इति याजुपपश्चम कण्डद्वितीयप्रपाठकप्रथमानुवाककुत विष्णुरेवेत्यत्र एवशब्दस्य सदशार्थ एव दष्ट। "वानराणा नराणा च कथमासीत् समागम।" इति हनूमन्तप्रति सीताषृषस्य समागमशब्दस्य 'रामसुभीवयोरैक्य देव्येव समजायत।' इति हनूमदुक्तमतिवचनसथैवयशन्दे उप्सहारात् एकशब्दस संसर्गो वा स्नेहो वा अर्थ इति तत्र निश्चीयते । " एकीभूय नृपाम्सर्वे ववृपु पाण्डव शरै। एकीभूता तु सा सेना पाण्डवानभ्यवर्तत ।।" इत्यादि मारते एकशब्दस्य एकस्थाने वास अत्यनुकृलचितता इत्मर् निश्चीयते। न तु सरूपैवयमिति, अनापि व्रह्मैवेति एवशन्द्म्य ब्रह्मसदश एव भोगादिन भवतीत्यर्थ। एकीभवतीति एकस्थाने वास भगवत्सङल्पा नुगुण सद्ल्पश्चार्थ इति न श्रुतिस्मृतिविरुद्ध इति सर्व समीचीनमिति । "श्रीमद्रामानुजमुनिमते श्रीनिवासाभिधान तत्व नारायण इति जगौ साधनं *तत्प्रपचि। *प्रपत्तिशन्देन भकतिरसयुध्यते।

पा. ४]

वैकुण्ठार्ये परमनिलये दास्य कर्मैव मोक्ष: जीवामूलप्रकृतिरुदिता विष्णुमूर्तिश्र सत्या ।।" "खतन्त्राङप्रपत्तिभ्यां प्रपत्रावत्र ताबुगौ। फलसाधनमक्तिभ्यां भक्तावपि च दर्शिती ।।" इत्याचार्योक्त्या भक्तोऽपि अङ्गपरपदननिष्ठ इति सिद्धान्तात्। श्रीमद्धयासमहर्षिण विरचित श्रीव्रद्मसूत्रान्तरे- प्वेकं चापि न निर्गुण बदति तचाधन्तयोस्सूत्रयोः । अर्थालोचनया विशिष्टविषयन्रह्मैव पापठवते ज्ञेयायोम्यतया पृथकृत्वविरह्ादित्येव सूत्रं पठेत्।। जिज्ञासानावततिब्दौ बुवाते ध्येप ब्रझ्म ब्रह्मलोकाच्युति च। मध्यस्पान्यप्येतदर्हान् गुणांश्च ज्ञेयाभावे सर्वशासत्र निरर्थम्॥ शार्भ्िन् ! मतत्रिलयसग्रह्नामकेस्िन् अ्रन्थे. चतुर्थमपि रक्षगमाप पूर्तिम्। शारीरकार्यपरिनिष्टितकोविदस्य

द्वतम् जगद्वयापारवर्जाधिकरणय्। (२२१) ओ जगद्वयापारवर्जम् । (५५८) आ प्रकरणादसभिहितलाय । (५५९) ओ अत्यक्षोपदेशादिति वेमाधिकारिकमण्डलस्पोत्त:। (५६०) ओ विकारपर्ति प तया हि दर्दयति। (५६१)

७६ मतनयमारसग्नह्ट [अ

जगत्सृष्ट्यादिकं हित्या मोगान् भुड्कने हि मुक्तिमाकू। जीनस्य शक्त्यभानाच भोगमाम्यक्षुतेरपि ॥१५५॥। न्रम्हैन सने सृजति न मुक्त इति सिद्धपति । प्रत्यक्ष जगदश्वर्य भ्यते मुक्तिगामिन: ॥१५६॥ तदाधिकारिकाणां तु न सनेंपामिति भुतम् । सुक्ताधिकारिकाणां न अगदयापार इप्पते ।।१५७।। अधिकरणार्थः । मुक्त सर्वान् कामानाप्ता अमृतमसन्नप सष्तयादि व्यापारव्यतिरिक्त्ानेन भोगाननुभाति। जीवस्य सरष्टिसामथर्याभावात्। स्व- योग्यानन्दादिकमेवानुभपति बचित् सुकस्य जगदैश्र्य श्ुतममि आधिकारिक- मण्डलाचिपति चतुर्मुसम्यैन तन्। पुनम्ससारपापकव्यापार मुक्तस् न। स्वयोग्यनियामकत्व मुक्तस्यमनत्येवेति । " स्ाधिकानन्दसप्रातौ सृष्टयादि व्याप्टतिप्वपि। मुक्ताना नैव कामम्स्ादन्यान् कामास्तु भुज्जते। तवोम्या यो नैव तेषा कदाचित् वापि विदयते। न चायोम्य निमुचोपि प्राप्नुयात्त च कामयेत् । ओोमिरयेव पर देवमुपास्य हरिमव्ययम्। केचिदतरैव मुच्यन्ते नोल मन्ति कदाचन ॥।" इत्यारभ्य "क्षिक्िषा मनुष्यगन्धर्वा देवाथ पिनरश्चिरा। आजना कर्मजाधव तात्िकाश् शचीपति। रद्रो नम्हेति कमश तेपु चैत्रोत रोतरा। स्वाधिकारेग वर्तन्ते देवा सुक्कावांपे स्फुटम् ॥।" इत्यादि ममाणात् मुक्त स्वयोग्यानन्दमेव प्राथयते। तदेव प्राप्नोनि। न तु स्वोत्तमानन्दादिकमिति जायते । इति । -

पा. ४] स्वित्यधिकरणग-द्वैतम्

द्वैतम् स्थित्यधिकरणम् । (२२२) ओ स्थितिमाह दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने। (५६२) ओ भोगमात्साम्यलिङ्गाच। (५६३) तत्रानन्दसुखानां च वृद्धिह्रासो न विद्यते । श्रुतिस्मृती दर्शयतः भोगमात्रेण तुल्यताम् ॥१५८।। अधिकरणार्थ: । मुक्तस्य आनन्दादीनों वृद्धिर्दासश् न विदते। 'स एप एतस्मिन् ब्रह्मणि सम्पन्नः न जायते न प्रियते, न हीयते न चर्घते स्पित एव सर्वदा भवति, दर्शन्नेव ब्रह्म दर्शन्नेवालान तम्यैचे दर्णयतो नापत्ति: न विपत्ति:' इत्यादि जावालश्रुतेः । "यन्न गत्वा न मियते यल गत्ा न जायते। न हीयते यत्र गत्ा यत्र गत्ा न वर्द्धते ।।" इति मोक्षपर्मेवचनाथ। मोक्षेऽपि हुंरेरुपासन भवत्येव। अपि तु कम्यापि साधनभूता न। प्राप्तसिद्धिकल्वान्। मोक्षे आनन्दादीनां वृद्धिहासाभावेऽपि आनन्दादि भोगमात्रं भवत्येव । "कुन एव तु दुःखं स्यात सुखमेव सदोदितम्। भोगानां तु विशेषे तु वैनित्यं एभने कचिन् ।!" इति पमागान् मुक्म्य कचित्वाले भोगवेचित्यविश्े९सभोषि भवतीति जञायते। इति ॥ - द्वतम् अनावृत्यधिकरणम्। (२२३)

सुकस पुनरायृतिः न कदापि भविष्पति। आवर्तते न च पुनः कामानादचाडमृतो भवेन ॥१५९।

७८

मुक्तिज्ञातत्वापि विष्णु स्वात् शास्त्र श्रुत्या ततोधिकम्। मुक्तौ सुख तत्पठत ततोप्यधिकमिप्यते।। व्याख्यातुम्तु सम सुक्तौ सुख नान्यस्य कस्पचिद्। ततोधिक तु देवाना मुख्या व्याख्याकृतो यत ॥।" इत्यादि प्रमाणात् मनुप्यागा मुक्ती तारतम्थ ज्ञातव्यम्। इति॥।

एतदध्याय संग्रहरूपं अणुभाष्य लिर्पते- "विप्णुर्नैअ तथा दानेत्येव नित्यभुपासनम्। कार्यमापद्यपि ब्ह्मा तेन यात्यपरोक्षताम् ।। प्रारब्धकर्मणोन्यम्य ज्ञानादेव परिक्षय। अनिष्ठसोमयम्मापि सर्वस्थान्यस्य भोगत ॥ उत्तरेषूत्तरेप्वेव यावद्वायु निमुक्तिगा। प्विश्य भुअते भोगान् तदन्तर्वहिरेव या ॥। वायुविष्णु प्रविश्यैद भोगश्चेवोत्तरोत्तरम् । उत्कम्प मानुषा मुर्कि यान्ति देदृक्षयाद् सुरा ॥। अचिरादिपया वायु प्राप्य तेन जनार्दनम्। यान्त्युत्तमा नरोच्चादा ब्रझ्मलोकात् सहामुना । यथा सद्ल्यभोगा्व चिदानन्दशरीरेग । जगत्सष्टयादिविषये महासामर्धर्यमव्युते। यथोष्टशक्तिमन्तथ विना स्वामाविकोत्तमान्।

दु खादिरहिता नित्य मोदन्तेऽविरत सुखम् । पूर्णप्रज्ञेन सुनिना सर्वशास्त्रार्थसगह। कृतोय प्रियता तेन परमात्मा रमापति ।।" इति ॥

पा. ४] ७९

परस्मादात्मानो जगति न यथा भिन्नतनव: तथा मुक्ती सीयां तनुमनुगता माप्निरूया:। यथाचर्या भक्त्यो: तरतमविशेपी प्रभवतः सथाऽSनन्दे मुक्ता: तस्तमविशिष्टा: दिवि बभुः ॥ यो लक्ष्म्या: परमस्स एव परमो न्रह्मात्र विष्णुरस्मृतः ब्रझ्माया विदुध्धन्ततर्पिपितर: भूपा नृदैत्यादृयः । भिन्नाम्ततपद्पारनादिकरणे मोक्षे सयोग्मे हरि: तेपां भक्यनुसारियोग्यफलमप्येभ्यो दृद्दाति ममुः ॥। एतद् सिद्धान्तर्संमह् पूर्वरक: ! श्रीमन्मध्वमते हरिः परतरः सत्य जगत् तत्वतः मिन्ना: जीवगणा: हरेरनुचरा: नीनोज्चभाव गताः । मुक्ति: नैजमुखानुमूतिरतुन्य भक्तिश् तव्सापर्न छक्षादिषितय प्रमाण अखिलामायेक्वेयो हरिः ॥ इति से ॥ श्रीरामानुजशददार्यरचितं भाष्यदवयं चिन्तितं श्रीमध्वार्यकृतं न माप्यमितरचद्मन्धजातं तथा। श्रीीस्तैर्गुरुम: कृपापरवशे: संपेरितोह सरता प्रीत्य तन्मतसंमह स्वकतव सोकेध वाक्यर्युतन्।। राहाँ मेंम भरमाले सुधयुनकहके सूर्यजीवाव्जसिपे मोनो फीर्ट पयाते शनिपुनधनुपि द्वन्दलने सपुके। पूर्वाम्यक्षे न शुष्मतिपदि व दनो वकसरे थीनुफम्ले भारद्वाजस्व गोपेऽजनि विनुपनरो बहवरो विशुद।। देताद्वैतविशिए रूपनुमतवम्पन्नर्स ेदिना

रक्षाचार्यनिपधिन विरमिन: प्रमन्नमान्यरय मोफार्गम्ब सुसमदाय नभुनि: भोरैम सारदय:।

मतत्रयसारसंगहे [अ. ४

विचिन्त्य भाध्यत्रितरयं तत्सरोय प्रदर्शित । भरीयतां मानृसिद्दोय जन्तर्यामी मुदान्वित ॥

यं कैलामपति बुवन्ति सुधियः तं शहराष गुरूँ

यं रामानुजसंयमीन्द्रमविदु: शेपाप्तार च तं सेवे यर्कृपया गया मिलिसित: पूर्णोभनत् मंग्रह्: ।। यो *नामद्वयवान् द्विजो भवति तें पूर्णर्द्विमाह क्षतिः स्पष्टीवर्तुमिमां तु मे गुरुरदादविदन्मनोरज्जनम् । विद्वन्मण्डलमण्डनाख्यविरुर्द विज्ञातनवागम: विद्यावारिधिनामकस्र नदहं लक्ष्मीनृमिंह भजे॥।

श्रीमच्छीशठकोपलक्ष्मण मुनर्लव्धागमान्तद्वयम् ।

श्रीथीवासराठारिसंयमिगुरुं कारुष्यपूर्ण भजे॥ ॥ इति मतत्रयसारसंग्रहे चतुर्थाघ्याये चतुर्थः यादः ॥

इति भारद्वाजकुलतिलकार्ना नवसाएपुराधी शविद्वतसमाय्यक्षागां दानाविकारियां

मतत्रयनिरूपकाणां काळि, वर्हीपुरं. रड्ाचार्याणां कृतिपु । मतत्रयसारसंगह· सपूर्ण. ॥ ॥ श्रीमते क्ष्मीनमिह्परन्रक्षणे नमः ॥

• सन्माद्विनामा व्राह्मणोर्धुकः । इति यजुपि ६-३-1.

। श्री: । i मतत्रयसारसंग्रहे अधिकरणानां सूची ॥।

विशिष्टा अधिकरणानि अद्वैवं अद्दूत विशिष्टा द्वनभ् पुटम् द्वतम् पुटम् अधिकरणानि धुढम् द्वतम् पुटम् पुटस् पुटम्

प्रथमाध्याये अदश्यत्वाधिकरण 86 87 88

प्रथम: पाद: वेश्वानरा 89 91 92 जिज्ञासाधिकरणम् 3 12 17 प्रथमाध्याये

जन्माद्यधिकरणम् 20 22 23 तृतीय: पाद: शासरयोनित्या 24 26 27 द्युभ्वाद्य 94 95 96

समन्वयाधिकरणम् 27 28 31 भूमा 97 98 100

ईक्षत्यविकरणम् 32 33 35 अक्षरा 101 102 102

आनन्दमया 37 40 41 ईक्षतिकर्मा 103 105 -

अन्तर 42 47 सद -- 104

अन्तस्थत्ा 49 दहरा 106 110 1II

आकाशा 50 51 52 अनुकत्य 113 - 114

प्राणा 53 54 54 प्रगिता 114 115

ज्योतिर 55 59 62 वामना 116

63 देवता 117 118 119 19 इन्द्रमाणा 64 65 मध्व 121

अन्तिम प्राणा 66 अपशाद्रा 122 133 124 1 अथमाध्याये कम्पना 125 127

द्वितीय: पाद: ज्योतिर्दर्शना 126 -

70 प्रमिता 126 - 2 1 सर्वेतप्रसिद्धच 69 सर्वगत्वा 73 ज्योति 128

अल्धिकरणम् 75 77 - अर्थान्तरत्या 128. 129 -

सुपुप्त्य 129 131 गुह्दा 75 1 79 78 आकाना 130 अत्तृत्वा अन्तरा 79 80 81 मामगा 131

अन्तर्याम्य 82 83 85

2

प्र. च. पाद: द्वि. द्वि. पाद: आनुमानिकाघिकर- 132 133 135 रचनानुपपत्त्याधिक- 183/186-188

चमसाधिकरणम् 136 138 अन्यन्नाभावा रणं 188

ज्योतिस्पनमा 139 अभ्युपगमा 189

सयोपसग्रहा 139 140 141 पुस्पाश्मा 189

कारणत्वा 142 143 अन्यथानुमित्य 189

कारणत्वनचाकाशा मह्द्दीर्घा 190 191

ममारकर्पा 144 परमाणुजगत्कारण- 190

जगद्वाचित्वा 145 145 वैशेषिका त्वा 192 1

वाक्यान्वया 146 147 समुदाया 193 194 .195

प्रृृत्य 149 150 151 शून्या 196

सर्वव्याख्याना 152 153 154 अभावा 196

द्वितीयाध्याये ज्यलवष्य 197

प्रथम: पादः सर्वथानुपपत्य 198

स्मृत्यधिकरणम् 156.157 158. अनुपरब्ध्या 198

योगपत्युस्त्य 158 159 1 एकसिनसभवा 198. 199199

विलक्षणत्वा 1159 160|162 पत्युरसामअस्या 1200

अभिमान्य 162 पशुपत्त्य 201 203

163 उत्पत्त्यसभवा 204 207 214

शिष्टापरिग्रहा 164 164 द्वि. त. पाद:

भोकत्रापत्य 164 165 166 वियद 215 220 222

आरम्भणा 166 168 171 मातरिश्रा 216 223

इतरव्यपदेशा 172 173 174 अर्सभवा 217 - 224

उपसहारदर्शना 175 175 तेजोड 218 221 224

177 1 218 224 वृत्मसक्त्य 176 परृथिन्य 218 325 श्रुतिशन्नगलला 178

सर्नोपेता 178 तदभिध्याना 219 225

प्रयोगनवत्त्वा 179 180| 180 विपर्यया 219 226

. अवैषम्यनैर्धुण्या 181 अन्तरारिज्ञाना 219 226 1

वैषम्यनैर्धृण्या 181 चराचरव्यपाश्रया 220

सर्वधमोपपत्य आत्मा 22612271230 182 182

3

ज्ञांधिकरणम् 230|232 |233 तृतीयाध्याये

उत्कान्य 231 233 पथमः पादा

व्यतिरका 234 तदन्तरप्रतिपत्य- 262 263 264

पृथग 235 त्यात्मकाविकरणं 264

यावद 235 पाणगत्य 265

पुंस्त्वा 236 अन्यादिगृत्य 265

कर्तृत्वा 237 2371238 .प्रथमेश्रवणा 265

तक्षा 237 - अश्षुतत्वा 266

परायता 239 | 240 भाका 266

अंशा 241 242 243 कृतात्यया 266 267 268

अदषा 268 - - 244 यथेता चरणा 268

द्वितीयाध्याये अनिष्टादिकार्य 2692701 272

चतुर्थ: पाद: सप्तनरका 272

पाणोत्पत्त्य 245 246 1247 तन्नाप्य 273

तत्माग 247 विद्या 273

तत्पूर्वकवा 247 न तृतीया 273

सपगत्य 248 248 248 साभा्या 274

प्राणाणुत्वा 249 1249 - तत्साभाव्या - 274 275

अण्व नातिचिरा - 250 275 276 276

माणभ्षेष्च 250 अन्याग्िष्ठिता 276 277 -

श्रष्ठा - 251 अन्या 278

वायुक्रिया 251 252 - रेतो 278

चक्षुराघ 252 योने: शरीरा - 279

पञ्चवृत्य 252 तृतीयाध्याये

श्रेष्ठाणुत्वा 253 253 - द्वितीय: पाद: 254 सन्ध्याधिकरणं 280 | 280 281

अण्व ज्योतिराघ 254 255 255

इन्द्रिया 256 256 257 पराभिध्याना 282

देदयोगा 282

संज्ञामूरतिकलस्य 257 258 |259 तदभावा 2821283

250 प्रोग गांसा

4

कर्मानुम्त्यधिकरण 284 सनन्धा 17 18 कर्मानुम्मृतिशब्द 285 285 न वा निशेषाधि- 18 1 मुग्ा 286 286 286 समृत्यधिकरणम् 19 19 20 जभयलिद्गा 287 1289 292 पुरुषविद्ा 20 21 21 अरूपनद 293 वेघाय 22 22 23 सूर्यकादिवद 293 हान्य 23 24 25

अम्युबद 294 सापराया 26 27 धृद्धिह्यसा 295 294 गतेरर्थवत्वा 26 पद्टतेवात्वा 295 296 अनियगा 26 29 29

097 छन्दा 128

अहिबुण डग 298 298 यावद 30 30

पराधि 299 |300 301 अक्षरा 31 32

स्थानविरापा 302 इयद 33 35

तथान्यत्वा 302 अन्तरत्वा 33 34 1

अनेनसर्वगततवा 303 व्यतिहारा 36 37

फरा 304 304 305 सत्याच 37 - 38

त. तृ. पाद कामाय 38 39 41

सर्ववेदान्तपत्यया 2 3 आदरा 39

उपसहारा 4 5 वननिर्धािणा 42 42 43

अन्यथात्ा 6 6 प्रदाना 43 45 45

व्यासय 7 लिद्ग भुयम्त्वा 45 47 49

पासय 8 पूर्वनिकल्पा 50 51

सर्वा मेदा 8 9 9 विद्या 52

जानन्दाद 10 12 13 शुत्य 53

आध्याना 10 13 अनुपन्धा 53

आत्मगृहीत्य 14 पाजा 54

प्रियगिरम्ला 13 55

13 परणा 55 इतरा अन्वया 14 ऐकात्या 55

कार्याग्याना 14 115 15 शर्गरेगावा 57

16 16 17 एक 58 समाना

5

58 59 59 अनाविष्कारा 34 35 35 भृम ज्यायस्त्वाधिक- 60 61 61 ऐहिका 37 37 37 शब्दादिमेदा 62 62 38 38 39 नानाशब्दा 67 च. ग्र. पाद: विकल्पा 67 68 69 आवृत्त्यधिकरणम् 1 2 3 कम्याधि 68 69 आत्मत्योपासना 3 4 यथाश्रयभावा - 70 70 आत्मा 4 अङ्गापि 71 प्रतीक 4 5 तृ. च. पाद: त्रमदषच 5 6 पुरुपार्था 1 7 3 न प्रतीक्षा 6 परामर्गा 3 3 आदिव्यादिमत्य 7 7 7 असार्वत्रक्या 6 आसीना 8 9 9 नाविशेषा 9 एकामता स्तुतिमात्रा 9 10 आभयाणा 12 12 पारिप्लवा 11 तदधिगमा 12 13 17 अमीन्धना 12 12 इतरासंश्लेपा 13 सर्वािक्षा 3 13 इतरा अनारब्धकार्या 14 शमदमाघ 14 14 14 सर्वान्तानुमत्य 15 16 अमिहोत्रा 15 16 आश्रमकर्मा 16 विद्याज्ञानसाधना 15

विहितत्ा 17 इतरक्षपणा 16 16

स्तुत्य. 18 च. द्वि. पाद: -विधुरा 21 21 वागधिकरणन् 19 19 20

उभयलिङ्गा 22 मनो 22 22

तद्भूता 25 26 मनःप्राणा 23 1

अधिकारिका 25 27 23 23 24

बहिर 26 भृता 25 25

स्वाम्य 30 30 नैकस्मन 25

फलश्रुत्य आसृत्युपकगा 25 E 27

सहकार्यन्तरा 32 33 संसारव्यपदेशा 261 4

कृत्नभाया मतिपना : 27 1-

समना 29 वैद्युताधिकरणम् 47 बागादिलया घिकरप 30 वार्या 47 49 50 पर सपत्त्य 3! अप्रतीकालम्यना 48 तानिपरा 32 चतुर्थाध्याये जविभागा तदोको 32 32 33 चतुर्थ: पादः 33 34 36 सपदाबिर्मागा 52 53 54 रशम्य 34 35 मुत्ता 54 निशा 35 आत्मा 55 दक्षिणायना 38 38 55 56 56 योम्य 39 न्नाह्मा 57 58 60 च तृ पाद: सकल्पा 61 62 अर्चिराय 40 40 4019414 41 अनन्याधिपत्य 19 62 वाय्च 41 42 अभावा 63 64 66 वायुशब्दा 13 प्रदीपा 65 तनिदि 43 44 जगद्वचापारवर्जा 67 72 75

वरुणा 44 स्थित्य 77 आतिवाहिका 45 45 46 अनावृत्य 77

I& VIDY IA

VQ O LIBRIRY

एवपमश उयम् पूवराजवीर्घी, नवसानगरी

एतैः कृता: ग्रन्था :- १. मतत्रयसारसंग्रहः १२-०-०. १-6-0 ३. लक्ष्मीनृसिंहस्तय: (उत्तरभाग:) 0-6-0 ४. श्रीविष्णगराधीशस्तवः (उप्पिलियप्पन् कोविल.) 0 -- 6 -- 0. ५. शीशार्ईपाणिस्तव: (कुम्भकोणस्थ आलयः) ०-१२-0. ६. श्रीगोसखस्तव: (तेरुन्दू र्) 0८-0

जगद् गुस्यतिराजनवतति (कुम्भकोगस्थ मटाधिपति) ०-८0, ८. यतिराजशतकम्ं श्रीमाप्यकार रामानुजार्यस्तय: १-०-0

१०. श्री आहोविरमठाभिपति 38-ब 10-ib आचार्यवेमचप काश: ०-१२-०

016-0

**... नवसालनगरी, वि. रजाचाप:, दानाधिकारी, २७-४-४५. अम्बालपुरं अम्रद्दारस्, परदुक्कोट्टै.