1. Muktika Upanishad

[ Sutra शान्ति मन्त्र ]

हरिः ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

hariḥ oṃ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate । pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

· · ·

[ Sutra 1 ]

ॐ अयोध्यानगरे रम्ये रत्नमण्डपमध्यमे । सीताभरतसौमित्रिशत्रुघ्नाद्यैः समन्वितम् ॥ १॥

oṃ ayodhyānagare ramye ratnamaṇḍapamadhyame । sītābharatasaumitriśatrughnādyaiḥ samanvitam ॥ 1॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

सनकाद्यैर्मुनिगणैर्वसिष्ठाद्यैः शुकादिभिः । अन्यैर्भागवतैश्चापि स्तूयमानमहर्निशम् ॥ २॥

sanakādyairmunigaṇairvasiṣṭhādyaiḥ śukādibhiḥ । anyairbhāgavataiścāpi stūyamānamaharniśam ॥ 2॥

· · ·

[ Sutra 3 ]

धीविक्रियासहस्राणां साक्षिणं निर्विकारिणम् । स्वरूपध्याननिरतं समाधिविरमे हरिम् ॥ ३॥

dhīvikriyāsahasrāṇāṃ sākṣiṇaṃ nirvikāriṇam । svarūpadhyānanirataṃ samādhivirame harim ॥ 3॥

· · ·

[ Sutra 4 ]

भक्त्या शुश्रूषया रामं स्तुवन्पप्रच्छ मारुतिः । राम त्वं परमात्मसि सच्चिदानन्दविग्रहः ॥ ४॥

bhaktyā śuśrūṣayā rāmaṃ stuvanpapraccha mārutiḥ । rāma tvaṃ paramātmasi saccidānandavigrahaḥ ॥ 4॥

· · ·

[ Sutra 5 ]

इदानीं त्वां रघुश्रेष्ठ प्रणमामि मुहुर्मुहुः । त्वद्रूपं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतो राम मुक्तये ॥ ५॥

idānīṃ tvāṃ raghuśreṣṭha praṇamāmi muhurmuhuḥ । tvadrūpaṃ jñātumicchāmi tattvato rāma muktaye ॥ 5॥

· · ·

[ Sutra 6 ]

अनायासेन येनाहं मुच्येयं भवबन्धनात् । कृपया वद मे राम येन मुक्तो भवाम्यहम् ॥ ६॥

anāyāsena yenāhaṃ mucyeyaṃ bhavabandhanāt । kṛpayā vada me rāma yena mukto bhavāmyaham ॥ 6॥

· · ·

[ Sutra 7 ]

साधु पृष्टं महाबाहो वदामि शृणु तत्त्वतः । वेदान्ते सुप्रतिष्ठोऽहं वेदान्तं समुपाश्रय ॥ ७॥

sādhu pṛṣṭaṃ mahābāho vadāmi śṛṇu tattvataḥ । vedānte supratiṣṭho'haṃ vedāntaṃ samupāśraya ॥ 7॥

· · ·

[ Sutra 8 ]

वेदान्ताः के रघुश्रेष्ठ वर्तन्ते कुत्र ते वद । हनूमञ्छृणु वक्ष्यामि वेदान्तस्थितिमञ्जसा ॥ ८॥

vedāntāḥ ke raghuśreṣṭha vartante kutra te vada । hanūmañchṛṇu vakṣyāmi vedāntasthitimañjasā ॥ 8॥

· · ·

[ Sutra 9 ]

निश्वासभूता मे विष्णोर्वेदा जाताः सुविस्तराः । तिलेषु तैलवद्वेदे वेदान्तः सुप्रतिष्ठितः ॥ ९॥

niśvāsabhūtā me viṣṇorvedā jātāḥ suvistarāḥ । tileṣu tailavadvede vedāntaḥ supratiṣṭhitaḥ ॥ 9॥

· · ·

[ Sutra 10 ]

राम वेदाः कतिविधास्तेषां शाखाश्च राघव । तासूपनिषदाः काः स्युः कृपया वद तत्त्वतः ॥ १०॥

rāma vedāḥ katividhāsteṣāṃ śākhāśca rāghava । tāsūpaniṣadāḥ kāḥ syuḥ kṛpayā vada tattvataḥ ॥ 10॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

श्रीराम उवाच । ऋग्वेदादिविभागेन वेदाश्चत्वार ईरिताः । तेषां शाखा ह्यनेकाः स्युस्तासूपनिषदस्तथा ॥ ११॥

śrīrāma uvāca । ṛgvedādivibhāgena vedāścatvāra īritāḥ । teṣāṃ śākhā hyanekāḥ syustāsūpaniṣadastathā ॥ 11॥

· · ·

[ Sutra 12 ]

ऋग्वेदस्य तु शाखाः स्युरेकविंशतिसङ्ख्यकाः । नवाधिकशतं शाखा यजुषो मारुतात्मज ॥ १२॥

ṛgvedasya tu śākhāḥ syurekaviṃśatisaṅkhyakāḥ । navādhikaśataṃ śākhā yajuṣo mārutātmaja ॥ 12॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

सहस्रसङ्ख्यया जाताः शाखाः साम्नः परन्तप । अथर्वणस्य शाखाः स्युः पञ्चाशद्भेदतो हरे ॥ १३॥

sahasrasaṅkhyayā jātāḥ śākhāḥ sāmnaḥ parantapa । atharvaṇasya śākhāḥ syuḥ pañcāśadbhedato hare ॥ 13॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

एकैकस्यास्तु शाखाया एकैकोपनिषन्मता । तासामेकामृचं यश्च पठते भक्तितो मयि ॥ १४॥

ekaikasyāstu śākhāyā ekaikopaniṣanmatā । tāsāmekāmṛcaṃ yaśca paṭhate bhaktito mayi ॥ 14॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

स मत्सायुज्यपदवीं प्राप्नोति मुनिदुर्लभाम् । राम केचिन्मुनिश्रेष्ठा मुक्तिरेकेति चक्षिरे ॥ १५॥

sa matsāyujyapadavīṃ prāpnoti munidurlabhām । rāma kecinmuniśreṣṭhā muktireketi cakṣire ॥ 15॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

केचित्त्वन्नामभजनात्काश्यां तारोपदेशतः । अन्येतु साङ्ख्ययोगेन भक्तियोगेन चापरे ॥ १६॥

kecittvannāmabhajanātkāśyāṃ tāropadeśataḥ । anyetu sāṅkhyayogena bhaktiyogena cāpare ॥ 16॥

· · ·

[ Sutra 17 ]

अन्ये वेदान्तवाक्यार्थविचारात्परमर्षयः । सालोक्यादिविभागेन चतुर्धा मुक्तिरीरिता ॥ १७॥

anye vedāntavākyārthavicārātparamarṣayaḥ । sālokyādivibhāgena caturdhā muktirīritā ॥ 17॥

· · ·

[ Sutra 18 ]

सहोवाच श्रीरामः । कैवल्यमुक्तिरेकैव परमार्थिकरूपिणी । दुराचाररतो वापि मन्नामभजनात्कपे ॥ १८॥

sahovāca śrīrāmaḥ । kaivalyamuktirekaiva paramārthikarūpiṇī । durācārarato vāpi mannāmabhajanātkape ॥ 18॥

· · ·

[ Sutra 19 ]

सालोक्यमुक्तिमाप्नोति न तु लोकान्तरादिकम् । काश्यां तु ब्रह्मनालेऽस्मिन्मृतो मत्तारमाप्नुयात् ॥ १९॥

sālokyamuktimāpnoti na tu lokāntarādikam । kāśyāṃ tu brahmanāle'sminmṛto mattāramāpnuyāt ॥ 19॥

· · ·

[ Sutra 20 ]

पुनरावृत्तिरहितां मुक्तिं प्राप्नोति मानवः । यत्र कुत्रापि वा काश्यां मरणे स महेश्वरः ॥ २०॥

punarāvṛttirahitāṃ muktiṃ prāpnoti mānavaḥ । yatra kutrāpi vā kāśyāṃ maraṇe sa maheśvaraḥ ॥ 20॥

· · ·

[ Sutra 21 ]

जन्तोर्दक्षिणकर्णे तु मत्तारं समुपादिशेत् । निर्धूताशेषपापौघो मत्सारूप्यं भजत्ययम् ॥ २१॥

jantordakṣiṇakarṇe tu mattāraṃ samupādiśet । nirdhūtāśeṣapāpaugho matsārūpyaṃ bhajatyayam ॥ 21॥

· · ·

[ Sutra 22 ]

सैव सालोक्यसारूप्यमुक्तिरत्यभिधीयते । सदाचाररतो भूत्वा द्विजो नित्यमनन्यधीः ॥ २२॥

saiva sālokyasārūpyamuktiratyabhidhīyate । sadācārarato bhūtvā dvijo nityamananyadhīḥ ॥ 22॥

· · ·

[ Sutra 23 ]

मयि सर्वात्मको भावो मत्सामीप्यं भजत्ययम् । सैव सालोक्यसारूप्यसामीप्या मुक्तिरिष्यते ॥ २३॥

mayi sarvātmako bhāvo matsāmīpyaṃ bhajatyayam । saiva sālokyasārūpyasāmīpyā muktiriṣyate ॥ 23॥

· · ·

[ Sutra 24 ]

गुरूपदिष्टमार्गेण ध्यायन्मद्गुणमव्ययम् । मत्सायुज्यं द्विजः सम्यग्भजेद्भ्रमरकीटवत् ॥ २४॥

gurūpadiṣṭamārgeṇa dhyāyanmadguṇamavyayam । matsāyujyaṃ dvijaḥ samyagbhajedbhramarakīṭavat ॥ 24॥

· · ·

[ Sutra 25 ]

सैव सायुज्यमुक्तिः स्याद्ब्रह्मानन्दकरी शिवा । चतुर्विधा तु या मुक्तिर्मदुपासनया भवेत् ॥ २५॥

saiva sāyujyamuktiḥ syādbrahmānandakarī śivā । caturvidhā tu yā muktirmadupāsanayā bhavet ॥ 25॥

· · ·

[ Sutra 26 ]

इयं कैवल्यमुक्तिस्तु केनोपायेन सिद्ध्यति । माण्डूक्यमेकमेवालं मुमुक्षूणां विमुक्तये ॥ २६॥

iyaṃ kaivalyamuktistu kenopāyena siddhyati । māṇḍūkyamekamevālaṃ mumukṣūṇāṃ vimuktaye ॥ 26॥

· · ·

[ Sutra 27 ]

तथाप्यसिद्धं चेज्ज्ञानं दशोपनिषदं पठ । ज्ञानं लब्ध्वा चिरादेव मामकं धाम यास्यसि ॥ २७॥

tathāpyasiddhaṃ cejjñānaṃ daśopaniṣadaṃ paṭha । jñānaṃ labdhvā cirādeva māmakaṃ dhāma yāsyasi ॥ 27॥

· · ·

[ Sutra 28 ]

तथापि दृढता न चेद्विद्ज्ञानस्याञ्जनासुत । द्वात्रिंशाख्योपनिषदं समभ्यस्य निवर्तय ॥ २८॥

tathāpi dṛḍhatā na cedvidjñānasyāñjanāsuta । dvātriṃśākhyopaniṣadaṃ samabhyasya nivartaya ॥ 28॥

· · ·

[ Sutra 29 ]

विदेहमुक्ताविच्छा चेदष्टोत्तरशतं पठ । तासां क्रम सशान्तिं च श्रुणु वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ २९॥

videhamuktāvicchā cedaṣṭottaraśataṃ paṭha । tāsāṃ krama saśāntiṃ ca śruṇu vakṣyāmi tattvataḥ ॥ 29॥

· · ·

[ Sutra 30 ]

ईशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यतित्तिरिः । ऐतरेयं च छान्दोग्यं बृहदारण्यकं तथा ॥ ३०॥

īśakenakaṭhapraśnamuṇḍamāṇḍūkyatittiriḥ । aitareyaṃ ca chāndogyaṃ bṛhadāraṇyakaṃ tathā ॥ 30॥

· · ·

[ Sutra 31 ]

ब्रह्मकैवल्यजाबालश्वेताश्वो हंस आरुणिः । गर्भो नारायणो हंसो बिन्दुर्नादशिरः शिखा ॥ ३१॥

brahmakaivalyajābālaśvetāśvo haṃsa āruṇiḥ । garbho nārāyaṇo haṃso bindurnādaśiraḥ śikhā ॥ 31॥

· · ·

[ Sutra 32 ]

मैत्रायणी कौषीतकी बृहज्जाबालतापनी । कालाग्निरुद्रमैत्रेयी सुबालक्षुरिमन्त्रिका ॥ ३२॥

maitrāyaṇī kauṣītakī bṛhajjābālatāpanī । kālāgnirudramaitreyī subālakṣurimantrikā ॥ 32॥

· · ·

[ Sutra 33 ]

सर्वसारं निरालम्बं रहस्यं वज्रसूचिकम् । तेजोनादध्यानविद्यायोगतत्त्वात्मबोधकम् ॥ ३३॥

sarvasāraṃ nirālambaṃ rahasyaṃ vajrasūcikam । tejonādadhyānavidyāyogatattvātmabodhakam ॥ 33॥

· · ·

[ Sutra 34 ]

परिव्राट् त्रिशिखी सीता चूडा निर्वाणमण्डलम् । दक्षिणा शरभं स्कन्दं महानारायणाह्वयम् ॥ ३४॥

parivrāṭ triśikhī sītā cūḍā nirvāṇamaṇḍalam । dakṣiṇā śarabhaṃ skandaṃ mahānārāyaṇāhvayam ॥ 34॥

· · ·

[ Sutra 35 ]

रहस्यं रामतपनं वासुदेवं च मुद्गलम् । शाण्डिल्यं पैङ्गलं भिक्षुमहच्छारीरकं शिखा ॥ ३५॥

rahasyaṃ rāmatapanaṃ vāsudevaṃ ca mudgalam । śāṇḍilyaṃ paiṅgalaṃ bhikṣumahacchārīrakaṃ śikhā ॥ 35॥

· · ·

[ Sutra 36 ]

तुरीयातीतसंन्यासपरिव्राजाक्षमालिका । अव्यक्तैकाक्षरं पूर्णा सूर्याक्ष्यध्यात्मकुण्डिका ॥ ३६॥

turīyātītasaṃnyāsaparivrājākṣamālikā । avyaktaikākṣaraṃ pūrṇā sūryākṣyadhyātmakuṇḍikā ॥ 36॥

· · ·

[ Sutra 37 ]

सावित्र्यात्मा पाशुपतं परं ब्रह्मावधूतकम् । त्रिपुरातपनं देवीत्रिपुरा कठभावना । हृदयं कुण्डली भस्म रुद्राक्षगणदर्शनम् ॥ ३७॥

sāvitryātmā pāśupataṃ paraṃ brahmāvadhūtakam । tripurātapanaṃ devītripurā kaṭhabhāvanā । hṛdayaṃ kuṇḍalī bhasma rudrākṣagaṇadarśanam ॥ 37॥

· · ·

[ Sutra 38 ]

तारसारमहावाक्य पञ्चब्रह्माग्निहोत्रकम् । गोपालतपनं कृष्णं याज्ञवल्क्यं वराहकम् ॥ ३८॥

tārasāramahāvākya pañcabrahmāgnihotrakam । gopālatapanaṃ kṛṣṇaṃ yājñavalkyaṃ varāhakam ॥ 38॥

· · ·

[ Sutra 39 ]

शाट्यायनी हयग्रीवं दत्तात्रेयं च गारुडम् । कलिजाबालिसौभाग्यरहस्यऋचमुक्तिका ॥ ३९॥

śāṭyāyanī hayagrīvaṃ dattātreyaṃ ca gāruḍam । kalijābālisaubhāgyarahasyaṛcamuktikā ॥ 39॥

· · ·

[ Sutra 40 ]

एवमष्टोत्तरशतं भावनात्रयनाशनम् । ज्ञानवैराग्यदं पुंसां वासनात्रयनाशनम् ॥ ४०॥

evamaṣṭottaraśataṃ bhāvanātrayanāśanam । jñānavairāgyadaṃ puṃsāṃ vāsanātrayanāśanam ॥ 40॥

· · ·

[ Sutra 41 ]

पूर्वोत्तरेषु विहिततत्तच्छान्तिपुरःसरम् । वेदविद्याव्रतस्नातदेशिकस्य मुखात्स्वयम् ॥ ४१॥

pūrvottareṣu vihitatattacchāntipuraḥsaram । vedavidyāvratasnātadeśikasya mukhātsvayam ॥ 41॥

· · ·

[ Sutra 42 ]

गृहीत्वाष्टोत्तरशतं ये पठन्ति द्विजोत्तमाः । प्रारब्धक्षयपर्यन्तं जीवन्मुक्ता भवन्ति ते ॥ ४२॥

gṛhītvāṣṭottaraśataṃ ye paṭhanti dvijottamāḥ । prārabdhakṣayaparyantaṃ jīvanmuktā bhavanti te ॥ 42॥

· · ·

[ Sutra 43 ]

ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते । वैदेहीं मामकीं मुक्तिं यान्ति नास्त्यत्रसंशयः ॥ ४३॥

tataḥ kālavaśādeva prārabdhe tu kṣayaṃ gate । vaidehīṃ māmakīṃ muktiṃ yānti nāstyatrasaṃśayaḥ ॥ 43॥

· · ·

[ Sutra 44 ]

सर्वोपनिषदां मध्ये सारमष्टोत्तरशतम् । सकृच्छ्रवणमात्रेण सर्वाघौघनिकृन्तनम् ॥ ४४॥

sarvopaniṣadāṃ madhye sāramaṣṭottaraśatam । sakṛcchravaṇamātreṇa sarvāghaughanikṛntanam ॥ 44॥

· · ·

[ Sutra 45 ]

मयोपदिष्टं शिष्याय तुभ्यं पवननन्दन । इदं शास्त्रं मयादिष्टं गुह्यमष्टोत्तरं शतम् ॥ ४५॥

mayopadiṣṭaṃ śiṣyāya tubhyaṃ pavananandana । idaṃ śāstraṃ mayādiṣṭaṃ guhyamaṣṭottaraṃ śatam ॥ 45॥

· · ·

[ Sutra 46 ]

ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि पठतां बन्धमोचकम् । राज्यं देयं धनं देयं याचतः कामपूरणम् ॥ ४५॥

jñānato'jñānato vāpi paṭhatāṃ bandhamocakam । rājyaṃ deyaṃ dhanaṃ deyaṃ yācataḥ kāmapūraṇam ॥ 45॥

· · ·

[ Sutra 47 ]

इदमष्टोत्तरशतं न देयं यस्य कस्यचित् । नास्तिकाय कृतघ्नाय दुराचाररताय वै ॥ ४७॥

idamaṣṭottaraśataṃ na deyaṃ yasya kasyacit । nāstikāya kṛtaghnāya durācāraratāya vai ॥ 47॥

· · ·

[ Sutra 48 ]

मद्भक्तिविमुखायापि शास्त्रगर्तेषु मुह्यते । गुरुभक्तिविहीनाय दातव्यं न कदाचन ॥ ४८॥

madbhaktivimukhāyāpi śāstragarteṣu muhyate । gurubhaktivihīnāya dātavyaṃ na kadācana ॥ 48॥

· · ·

[ Sutra 49 ]

सेवापराय शिष्याय हितपुत्राय मारुते । मद्भक्ताय सुशीलाय कुलीनाय सुमेधसे ॥ ४९॥

sevāparāya śiṣyāya hitaputrāya mārute । madbhaktāya suśīlāya kulīnāya sumedhase ॥ 49॥

· · ·

परीक्ष्य दद्याद्वैष्णवीमात्मनिष्ठाम् ॥ १॥

parīkṣya dadyādvaiṣṇavīmātmaniṣṭhām ॥ 1॥

· · ·

[ Sutra 1 ]

अथ हैनं श्रीरामचन्द्रं मारुतिः पप्रच्छ ऋग्वेदादिविभागेन पृथक् शान्तिमनुब्रूहीति । स होवाच श्रीरामः । ऐतरेयकौषीतकीनादबिन्द्वात्मप्रबोधनिर्वाण- मुद्गलाक्षमालिकात्रिपुरासौभाग्यबह्वृचा नामृग्वेदगतानां दशसंख्याकानामुपनिषदां वाङ्मे मनसीति शान्तिः ॥ १॥

atha hainaṃ śrīrāmacandraṃ mārutiḥ papraccha ṛgvedādivibhāgena pṛthak śāntimanubrūhīti । sa hovāca śrīrāmaḥ । aitareyakauṣītakīnādabindvātmaprabodhanirvāṇa- mudgalākṣamālikātripurāsaubhāgyabahvṛcā nāmṛgvedagatānāṃ daśasaṃkhyākānāmupaniṣadāṃ vāṅme manasīti śāntiḥ ॥ 1॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

ईशावास्यबृहदारण्यजाबालहंसपरमहंससुबाल- मन्त्रिकानिरालम्बत्रिशिखीब्राह्मणमण्डलब्राह्मणाद्वयतारक- पैङ्गलभिक्षुतुरीयातीताध्यात्मतारसारयाज्ञवल्क्य- शाट्यायनीमुक्तिकानां शुक्लयजुर्वेदगतानामेकोनविंशति- संख्याकानामुपनिषदां पूर्णमद इति शान्तिः ॥ २॥

īśāvāsyabṛhadāraṇyajābālahaṃsaparamahaṃsasubāla- mantrikānirālambatriśikhībrāhmaṇamaṇḍalabrāhmaṇādvayatāraka- paiṅgalabhikṣuturīyātītādhyātmatārasārayājñavalkya- śāṭyāyanīmuktikānāṃ śuklayajurvedagatānāmekonaviṃśati- saṃkhyākānāmupaniṣadāṃ pūrṇamada iti śāntiḥ ॥ 2॥

· · ·

[ Sutra 3 ]

कठवल्लीतैत्तिरीयकब्रह्मकैवल्यश्वेताश्वतरगर्भ- नारायणामृतबिन्द्वमृतनादकालाग्निरुद्रक्षुरिका- सर्वसारशुकरहस्यतेजोबिन्दुध्यानबिन्दुब्रह्मविद्या- योगतत्त्वदक्षिणामूर्तिस्कन्दशारीरकयोगशिखैकाक्षर- अक्ष्यवधूतकठरुद्रहृदययोगकुण्डलिनीपञ्चब्रह्म- प्राणाग्निहोत्रवराहकलिसन्तरणसरस्वतीरहस्यानां कृष्णयजुर्वेदगतानां द्वात्रिंशत्संख्याकानमुपनिषदां सह नाववत्विति शान्तिः ॥ ३॥

kaṭhavallītaittirīyakabrahmakaivalyaśvetāśvataragarbha- nārāyaṇāmṛtabindvamṛtanādakālāgnirudrakṣurikā- sarvasāraśukarahasyatejobindudhyānabindubrahmavidyā- yogatattvadakṣiṇāmūrtiskandaśārīrakayogaśikhaikākṣara- akṣyavadhūtakaṭharudrahṛdayayogakuṇḍalinīpañcabrahma- prāṇāgnihotravarāhakalisantaraṇasarasvatīrahasyānāṃ kṛṣṇayajurvedagatānāṃ dvātriṃśatsaṃkhyākānamupaniṣadāṃ saha nāvavatviti śāntiḥ ॥ 3॥

· · ·

[ Sutra 4 ]

केनछान्दोग्यारुणिमैत्रायणिमैत्रेयीवज्रसूचिकायोगचूडामणि- वासुदेवमहत्संन्यासाव्यक्तकुण्डिकासावित्रीरुद्राक्षजाबालदर्शन- जाबालीनां सामवेदगतानां षोडशसंख्याकाना- मुपनिषदानामाप्यायन्त्विति शान्तिः ॥ ४॥

kenachāndogyāruṇimaitrāyaṇimaitreyīvajrasūcikāyogacūḍāmaṇi- vāsudevamahatsaṃnyāsāvyaktakuṇḍikāsāvitrīrudrākṣajābāladarśana- jābālīnāṃ sāmavedagatānāṃ ṣoḍaśasaṃkhyākānā- mupaniṣadānāmāpyāyantviti śāntiḥ ॥ 4॥

· · ·

[ Sutra 5 ]

प्रश्नमुण्डकमाण्डुक्याथर्वशिरोऽथर्वशिखाबृहज्जाबाल- नृसिंहतापनीनारदपरिव्राजकसीताशरभमहानारायण- रामरहस्यरामतापनीशाण्डिल्यपरमहंसपरिव्राजक- अन्नपूर्णासूर्यात्मपाशुपतपरब्रह्मत्रिपुरातपनदेवीभावना- ब्रह्मजाबालगणपतिमहावाक्यगोपालतपनकृष्णहयग्रीव- दत्तात्रेयगारुडानामथर्ववेदगतानामेकत्रिंशत्संख्याकाना- मुपनिषदां भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥ ५॥

praśnamuṇḍakamāṇḍukyātharvaśiro'tharvaśikhābṛhajjābāla- nṛsiṃhatāpanīnāradaparivrājakasītāśarabhamahānārāyaṇa- rāmarahasyarāmatāpanīśāṇḍilyaparamahaṃsaparivrājaka- annapūrṇāsūryātmapāśupataparabrahmatripurātapanadevībhāvanā- brahmajābālagaṇapatimahāvākyagopālatapanakṛṣṇahayagrīva- dattātreyagāruḍānāmatharvavedagatānāmekatriṃśatsaṃkhyākānā- mupaniṣadāṃ bhadraṃ karṇebhiriti śāntiḥ ॥ 5॥

· · ·

इति प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

iti prathamo'dhyāyaḥ ॥ 1॥

· · ·

तथा हैनं श्रीरामचन्द्रं मारुतिः पप्रच्छ । केयं वा तत्सिद्धिः सिद्ध्या वा किं प्रयोजनमिति । सहोवाच श्रीरामः । पुरुषस्य कर्तृत्वभोक्तृत्व- सुखदुःखादिलक्षणश्चित्तधर्मः क्लेशरूपत्वाद्बन्धो भवति । तन्निरोधनं जीवन्मुक्तिः । उपाधिविनिर्मुक्त- घटाकाशवत्प्रारब्धक्षयाद्विदेहमुक्तिः । जीवन्मुक्तिविदेहमुक्त्योरष्टोत्तरशतोपनिषदः प्रमाणम् । कर्तृत्वादिदुःखनिवृत्तिद्वारा नित्यानन्दावाप्तिः प्रयोजनं भवति । तत्पुरुषप्रयत्नसाध्यं भवति । यथा पुत्रकामेष्टिना पुत्रं वाणिज्यादिना वित्तं ज्योतिष्टोमेन स्वर्गं तथा पुरुषप्रयत्नसाध्यवेदान्तश्रवणादिजनितसमाधिना जीवन्मुक्त्यादिलाभो भवति । सर्ववासनाक्षयात्तल्लाभः । अत्र श्लोका भवन्ति ॥

tathā hainaṃ śrīrāmacandraṃ mārutiḥ papraccha । keyaṃ vā tatsiddhiḥ siddhyā vā kiṃ prayojanamiti । sahovāca śrīrāmaḥ । puruṣasya kartṛtvabhoktṛtva- sukhaduḥkhādilakṣaṇaścittadharmaḥ kleśarūpatvādbandho bhavati । tannirodhanaṃ jīvanmuktiḥ । upādhivinirmukta- ghaṭākāśavatprārabdhakṣayādvidehamuktiḥ । jīvanmuktividehamuktyoraṣṭottaraśatopaniṣadaḥ pramāṇam । kartṛtvādiduḥkhanivṛttidvārā nityānandāvāptiḥ prayojanaṃ bhavati । tatpuruṣaprayatnasādhyaṃ bhavati । yathā putrakāmeṣṭinā putraṃ vāṇijyādinā vittaṃ jyotiṣṭomena svargaṃ tathā puruṣaprayatnasādhyavedāntaśravaṇādijanitasamādhinā jīvanmuktyādilābho bhavati । sarvavāsanākṣayāttallābhaḥ । atra ślokā bhavanti ॥

· · ·

[ Sutra 1 ]

उच्छास्त्रं शास्त्रितं चेति पौरुषं द्विविधं मतम् । अत्रोच्छस्त्रमनर्थाय परमार्थाय शास्त्रितम् ॥ १॥

ucchāstraṃ śāstritaṃ ceti pauruṣaṃ dvividhaṃ matam । atrocchastramanarthāya paramārthāya śāstritam ॥ 1॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयापि च । देहवासनया ज्ञानं यथावन्नैव जायते ॥ २॥

lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca । dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate ॥ 2॥

· · ·

[ Sutra 3 ]

द्विविधा वासनाव्यूहः शुभश्चैवाशुभश्च तौ । वासनौघेन शुद्धेन तत्र चेदनुनीयसे ॥ ३॥

dvividhā vāsanāvyūhaḥ śubhaścaivāśubhaśca tau । vāsanaughena śuddhena tatra cedanunīyase ॥ 3॥

· · ·

[ Sutra 4 ]

तत्क्रमेणाशु तेनैव मामकं पदमाप्नुहि । अथ चेदशुभो भावस्त्वां योजयति संकटे ॥ ४॥

tatkrameṇāśu tenaiva māmakaṃ padamāpnuhi । atha cedaśubho bhāvastvāṃ yojayati saṃkaṭe ॥ 4॥

· · ·

[ Sutra 5 ]

प्राक्तनस्तदसौ यत्नाज्जेतव्यो भवता कपे । शुभाशुभाभ्यां मार्गाभ्यां वहन्ती वासनासरित् ॥ ५॥

prāktanastadasau yatnājjetavyo bhavatā kape । śubhāśubhābhyāṃ mārgābhyāṃ vahantī vāsanāsarit ॥ 5॥

· · ·

[ Sutra 6 ]

पौरुषेण प्रयत्नेन योजनीया शुभे पथि । अशुभेषु समाविष्टं शुभेष्वेवावतारयेत् ॥ ६॥

pauruṣeṇa prayatnena yojanīyā śubhe pathi । aśubheṣu samāviṣṭaṃ śubheṣvevāvatārayet ॥ 6॥

· · ·

[ Sutra 7 ]

अशुभाच्चालितं याति शुभं तस्मादपीतरत् । पौरुषेण प्रयत्नेन लालयेच्चित्तबालकम् ॥७॥

aśubhāccālitaṃ yāti śubhaṃ tasmādapītarat । pauruṣeṇa prayatnena lālayeccittabālakam ॥7॥

· · ·

[ Sutra 8 ]

द्रागभ्यासवशाद्याति यदा ते वासनोदयम् । तदाभ्यासस्य साफल्यं विद्धि त्वममरिमर्दन ॥ ८॥

drāgabhyāsavaśādyāti yadā te vāsanodayam । tadābhyāsasya sāphalyaṃ viddhi tvamamarimardana ॥ 8॥

· · ·

[ Sutra 9 ]

सन्दिग्धायामपि भृशं शुभामेव समाचर । शुभायां वासनावृद्धौ न दोषाय मरुत्सुत ॥ ९॥

sandigdhāyāmapi bhṛśaṃ śubhāmeva samācara । śubhāyāṃ vāsanāvṛddhau na doṣāya marutsuta ॥ 9॥

· · ·

[ Sutra 10 ]

वासनाक्षयविज्ञानमनोनाशा महामते । समकालं चिराभ्यस्ता भवन्ति फलदा मताः ॥ १०॥

vāsanākṣayavijñānamanonāśā mahāmate । samakālaṃ cirābhyastā bhavanti phaladā matāḥ ॥ 10॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

त्रय एवं समं यावन्नाभ्यस्ताश्च पुनः पुनः । तावन्न पदसम्प्राप्तिर्भवत्यपि समाशतैः ॥ ११॥

traya evaṃ samaṃ yāvannābhyastāśca punaḥ punaḥ । tāvanna padasamprāptirbhavatyapi samāśataiḥ ॥ 11॥

· · ·

[ Sutra 12 ]

एकैकशो निषेव्यन्ते यद्येते चिरमप्यलम् । तन्न सिद्धिं प्रयच्छन्ति मन्त्राः संकीर्तिता इव ॥ १२॥

ekaikaśo niṣevyante yadyete ciramapyalam । tanna siddhiṃ prayacchanti mantrāḥ saṃkīrtitā iva ॥ 12॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

त्रिभिरेतैश्चिराभ्यस्तैर्हृदयग्रन्थयो दृढाः । निःशङ्कमेव त्रुठ्यन्ति बिसच्छेदाद्गुणा इव ॥ १३॥

tribhiretaiścirābhyastairhṛdayagranthayo dṛḍhāḥ । niḥśaṅkameva truṭhyanti bisacchedādguṇā iva ॥ 13॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

जन्मान्तशताभ्यस्ता मिथ्या संसारवासना । सा चिराभ्यासयोगेन विना न क्षीयते क्वचित् ॥ १४॥

janmāntaśatābhyastā mithyā saṃsāravāsanā । sā cirābhyāsayogena vinā na kṣīyate kvacit ॥ 14॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

तस्मात्सौम्य प्रयत्नेन पौरुषेण विवेकिना । भोगेच्छां दूरतस्त्यक्त्वा त्रयमेव समाश्रय ॥ १५॥

tasmātsaumya prayatnena pauruṣeṇa vivekinā । bhogecchāṃ dūratastyaktvā trayameva samāśraya ॥ 15॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

तस्माद्वासनया युक्तं मनो बद्धं विदुर्बुधाः । सम्यग्वासनया त्यक्तं मुक्तमित्यभिधीयते । मनोनिर्वासनीभावमाचराशु महाकपे ॥ १६॥

tasmādvāsanayā yuktaṃ mano baddhaṃ vidurbudhāḥ । samyagvāsanayā tyaktaṃ muktamityabhidhīyate । manonirvāsanībhāvamācarāśu mahākape ॥ 16॥

· · ·

[ Sutra 17 ]

सम्यगालोचनात्सत्याद्वासना प्रविलीयते । वासनाविलये चेतः शममायाति दीपवत् ॥ १७॥

samyagālocanātsatyādvāsanā pravilīyate । vāsanāvilaye cetaḥ śamamāyāti dīpavat ॥ 17॥

· · ·

[ Sutra 18 ]

वासनां सम्परित्यज्य मयि चिन्मात्र विग्रहे । यस्तिष्ठति गतो व्यग्रः सोऽहं सच्चित्सुखात्मकः ॥ १८॥

vāsanāṃ samparityajya mayi cinmātra vigrahe । yastiṣṭhati gato vyagraḥ so'haṃ saccitsukhātmakaḥ ॥ 18॥

· · ·

[ Sutra 19 ]

समाधिमथ कार्याणि मा करोतु करोतु वा । हृदयेनात्तसर्वेहो मुक्त एवोत्तमाशयः ॥ १९॥

samādhimatha kāryāṇi mā karotu karotu vā । hṛdayenāttasarveho mukta evottamāśayaḥ ॥ 19॥

· · ·

[ Sutra 20 ]

नैष्कर्म्येण न तस्यार्थस्तस्यार्थोऽस्ति न कर्मभिः । न ससाधनजाप्याभ्यां यस्य निर्वासनं मनः ॥ २०॥

naiṣkarmyeṇa na tasyārthastasyārtho'sti na karmabhiḥ । na sasādhanajāpyābhyāṃ yasya nirvāsanaṃ manaḥ ॥ 20॥

· · ·

[ Sutra 21 ]

संत्यक्तवासनान्मौनादृते नास्त्युत्तमं पदम् ॥ २१॥

saṃtyaktavāsanānmaunādṛte nāstyuttamaṃ padam ॥ 21॥

· · ·

[ Sutra 22 ]

वासनाहीनमप्येतच्चक्षुरादीन्द्रियं स्वतः । प्रवर्तते बहिः स्वाऽर्थे वासनामात्रकारणम् ॥ २२॥

vāsanāhīnamapyetaccakṣurādīndriyaṃ svataḥ । pravartate bahiḥ svā'rthe vāsanāmātrakāraṇam ॥ 22॥

· · ·

[ Sutra 23 ]

अयत्नोपनतेष्वक्षि दृग्द्रव्येषु यथा पुनः । नीरागमेव पतति तद्वत्कार्येषु धीरधीः ॥ २३॥

ayatnopanateṣvakṣi dṛgdravyeṣu yathā punaḥ । nīrāgameva patati tadvatkāryeṣu dhīradhīḥ ॥ 23॥

· · ·

[ Sutra 24 ]

भावसंवित्प्रकटितामनुरूपा च मारुते । चित्तस्योत्पत्युपरमा वासनां मुनयो विदुः ॥ २४॥

bhāvasaṃvitprakaṭitāmanurūpā ca mārute । cittasyotpatyuparamā vāsanāṃ munayo viduḥ ॥ 24॥

· · ·

[ Sutra 25 ]

दृढाभ्यस्तपदार्थैकभावनादतिचञ्चलम् । चित्तं संजायते जन्मजरामरणकारणम् ॥ २५॥

dṛḍhābhyastapadārthaikabhāvanādaticañcalam । cittaṃ saṃjāyate janmajarāmaraṇakāraṇam ॥ 25॥

· · ·

[ Sutra 26 ]

वासनावशतः प्राणस्पन्दस्तेन च वासना । क्रियते चित्तबीजस्य तेन बीजाङ्कुरक्रमः ॥ २६॥

vāsanāvaśataḥ prāṇaspandastena ca vāsanā । kriyate cittabījasya tena bījāṅkurakramaḥ ॥ 26॥

· · ·

[ Sutra 27 ]

द्वे बीजे चित्तवृक्षस्य प्राणस्पन्दनवासने । एकस्मिंश्च तयोः क्षीणे क्षिप्रं द्वे अपि नश्यतः ॥ २७॥

dve bīje cittavṛkṣasya prāṇaspandanavāsane । ekasmiṃśca tayoḥ kṣīṇe kṣipraṃ dve api naśyataḥ ॥ 27॥

· · ·

[ Sutra 28 ]

असङ्गव्यवहारत्वाद्भवभावनवर्जनात् । शरीरनाशदर्शित्वाद्वासना न प्रवर्तते । वासनासम्परित्यागाच्चितं गच्छत्यचित्तताम् ॥ २८॥

asaṅgavyavahāratvādbhavabhāvanavarjanāt । śarīranāśadarśitvādvāsanā na pravartate । vāsanāsamparityāgāccitaṃ gacchatyacittatām ॥ 28॥

· · ·

[ Sutra 29 ]

अवासनत्वात्सततं यदा न मनुते मनः । अमनस्ता तदोदेति परमोपशमप्रदा ॥ २९॥

avāsanatvātsatataṃ yadā na manute manaḥ । amanastā tadodeti paramopaśamapradā ॥ 29॥

· · ·

[ Sutra 30 ]

अव्युत्पन्नमना यावद्भवानज्ञाततत्पदः । गुरुशास्त्रप्रमाणैस्तु निर्णीतं तावदाचर ॥ ३०॥

avyutpannamanā yāvadbhavānajñātatatpadaḥ । guruśāstrapramāṇaistu nirṇītaṃ tāvadācara ॥ 30॥

· · ·

[ Sutra 31 ]

ततः पक्वकषायेण नूनं विज्ञात वस्तुना । शुभोऽप्यसौ त्वया त्याज्यो वासनौघो निराधिना ॥ ३१॥

tataḥ pakvakaṣāyeṇa nūnaṃ vijñāta vastunā । śubho'pyasau tvayā tyājyo vāsanaugho nirādhinā ॥ 31॥

· · ·

[ Sutra 32 ]

द्विविधचित्तनाशोऽस्ति सरूपोऽरूप एव च । जीवन्मुक्तः सरूपः स्यादरूपो देहमुक्तिगः ॥ ३२॥

dvividhacittanāśo'sti sarūpo'rūpa eva ca । jīvanmuktaḥ sarūpaḥ syādarūpo dehamuktigaḥ ॥ 32॥

· · ·

[ Sutra 33 ]

अस्य नाशमिदानीं त्वं पावने श्रुणु सादरम् ॥ ३३।

asya nāśamidānīṃ tvaṃ pāvane śruṇu sādaram ॥ 33।

· · ·

[ Sutra 34 ]

चित्तानाशाभिधानं हि यदा ते विद्यते पुनः । मैत्र्यादिभिर्गुणैर्युक्तं शान्तिमेति न संशयः । भूयोजन्मविनिर्मुक्तं जीवन्मुक्तस्य तन्मनः ॥ ३४॥

cittānāśābhidhānaṃ hi yadā te vidyate punaḥ । maitryādibhirguṇairyuktaṃ śāntimeti na saṃśayaḥ । bhūyojanmavinirmuktaṃ jīvanmuktasya tanmanaḥ ॥ 34॥

· · ·

[ Sutra 35 ]

सरूपोऽसौ मनोनाशो जीवन्मुक्तस्य विद्यते । अरूपस्तु मनोनाशो वैदेही मुक्तिगो भवेत् ॥ ३५॥

sarūpo'sau manonāśo jīvanmuktasya vidyate । arūpastu manonāśo vaidehī muktigo bhavet ॥ 35॥

· · ·

[ Sutra 36 ]

सहस्राङ्कुरशाखात्मफलपल्लवशालिनः ॥ ३६॥

sahasrāṅkuraśākhātmaphalapallavaśālinaḥ ॥ 36॥

· · ·

[ Sutra 37 ]

अस्य संसारवृक्षस्य मनोमूलमिदं स्थितम् । संकल्प एव तन्मन्ये संकल्पोपशमेन तत् ॥ ३७॥

asya saṃsāravṛkṣasya manomūlamidaṃ sthitam । saṃkalpa eva tanmanye saṃkalpopaśamena tat ॥ 37॥

· · ·

[ Sutra 38 ]

शोषयाशु यथा शोषमेति संसारपादपः । उपाय एक एवास्ति मनसः स्वस्य निग्रहे ॥ ३८॥

śoṣayāśu yathā śoṣameti saṃsārapādapaḥ । upāya eka evāsti manasaḥ svasya nigrahe ॥ 38॥

· · ·

[ Sutra 39 ]

मनसोऽभ्युदयो नाशो मनोनाशो महोदयः । ज्ञमनो नाशमभ्येति मनो ज्ञस्य हि शृङ्खला ॥ ३९॥

manaso'bhyudayo nāśo manonāśo mahodayaḥ । jñamano nāśamabhyeti mano jñasya hi śṛṅkhalā ॥ 39॥

· · ·

[ Sutra 40 ]

तावन्निशीव वेताला वल्गन्ति हृदि वासनाः । एकतत्त्वदृढाभ्यासाद्यावन्न विजितं मनः ॥ ४०॥

tāvanniśīva vetālā valganti hṛdi vāsanāḥ । ekatattvadṛḍhābhyāsādyāvanna vijitaṃ manaḥ ॥ 40॥

· · ·

[ Sutra 41 ]

प्रक्षीणचित्तदर्पस्य निगृहीतेन्द्रियद्विषः । पद्मिन्य इव हेमन्ते क्षीयन्ते भोगवासनाः ॥ ४१॥

prakṣīṇacittadarpasya nigṛhītendriyadviṣaḥ । padminya iva hemante kṣīyante bhogavāsanāḥ ॥ 41॥

· · ·

[ Sutra 42 ]

हस्तं हस्तेन सम्पीड्य दन्तैर्दन्तान्विचूर्ण्य च । अङ्गान्यङ्गैः समाक्रम्य जयेदादौ स्वकं मनः ॥ ४२॥

hastaṃ hastena sampīḍya dantairdantānvicūrṇya ca । aṅgānyaṅgaiḥ samākramya jayedādau svakaṃ manaḥ ॥ 42॥

· · ·

[ Sutra 43 ]

उपविश्योपविश्यैकां चिन्तकेन मुहुर्मुहुः । न शक्यते मनो जेतुं विना युक्तिमनिन्दिताम् ॥ ४३॥

upaviśyopaviśyaikāṃ cintakena muhurmuhuḥ । na śakyate mano jetuṃ vinā yuktimaninditām ॥ 43॥

· · ·

[ Sutra 44 ]

अङ्कुशेन विना मत्तो यथा दुष्टमतङ्गजः । अध्यात्मविद्याधिगमः साधुसंगतिरेव च ॥ ४४॥

aṅkuśena vinā matto yathā duṣṭamataṅgajaḥ । adhyātmavidyādhigamaḥ sādhusaṃgatireva ca ॥ 44॥

· · ·

[ Sutra 45 ]

वासनासम्परित्यागः प्राणस्पन्दनिरोधनम् । एतास्ता युक्तयः पुष्टाः सन्ति चित्तजये किल ॥ ४५॥

vāsanāsamparityāgaḥ prāṇaspandanirodhanam । etāstā yuktayaḥ puṣṭāḥ santi cittajaye kila ॥ 45॥

· · ·

[ Sutra 46 ]

सतीषु युक्तिष्वेतासु हठान्नियमन्ति ये । चेतसो दीपमुत्सृज्य विचिन्वन्ति तमोऽञ्जनैः ॥ ४६॥

satīṣu yuktiṣvetāsu haṭhānniyamanti ye । cetaso dīpamutsṛjya vicinvanti tamo'ñjanaiḥ ॥ 46॥

· · ·

[ Sutra 47 ]

विमूढाः कर्तुमुद्युक्ता ये हठाच्चेतसो जयम् । ते निबध्नन्ति नागेन्द्रमुन्मत्तं बिसतन्तुभिः ॥ ४७॥

vimūḍhāḥ kartumudyuktā ye haṭhāccetaso jayam । te nibadhnanti nāgendramunmattaṃ bisatantubhiḥ ॥ 47॥

· · ·

[ Sutra 48 ]

द्वे बीजे चित्तवृक्षस्य वृत्तिव्रततिधारणः । एकं प्राणपरिस्पन्दो द्वितीयं दृढभावना ॥ ४८॥

dve bīje cittavṛkṣasya vṛttivratatidhāraṇaḥ । ekaṃ prāṇaparispando dvitīyaṃ dṛḍhabhāvanā ॥ 48॥

· · ·

[ Sutra 49 ]

सा हि सर्वगता संवित्प्राणास्पन्देन चाल्यते । चित्तैकाग्र्याद्यतो ज्ञानमुक्तं समुपजायते ॥ ४९॥

sā hi sarvagatā saṃvitprāṇāspandena cālyate । cittaikāgryādyato jñānamuktaṃ samupajāyate ॥ 49॥

· · ·

[ Sutra 50 ]

तत्साधनमथो ध्यानं यथावदुपदिश्यते । विनाप्यविकृतिं कृत्स्नां संभवव्यत्ययक्रमात् । यशोऽरिष्टं च चिन्मात्रं चिदानन्दं विचिन्तय ॥ ५०॥

tatsādhanamatho dhyānaṃ yathāvadupadiśyate । vināpyavikṛtiṃ kṛtsnāṃ saṃbhavavyatyayakramāt । yaśo'riṣṭaṃ ca cinmātraṃ cidānandaṃ vicintaya ॥ 50॥

· · ·

[ Sutra 51 ]

अपानेऽस्तंगते प्राणो यावन्नाभ्युदितो हृदि । तावत्सा कुंभकावस्था योगिभिर्यानुभूयते ॥ ५१॥

apāne'staṃgate prāṇo yāvannābhyudito hṛdi । tāvatsā kuṃbhakāvasthā yogibhiryānubhūyate ॥ 51॥

· · ·

[ Sutra 52 ]

बहिरस्तंगते प्राणे यावन्नापान उद्गतः । तावत्पूर्णां समावस्थां बहिष्ठं कुम्भकं विदुः ॥ ५२॥

bahirastaṃgate prāṇe yāvannāpāna udgataḥ । tāvatpūrṇāṃ samāvasthāṃ bahiṣṭhaṃ kumbhakaṃ viduḥ ॥ 52॥

· · ·

[ Sutra 53 ]

ब्रह्माकारमनोवृत्तिप्रवाहोऽहंकृतं विना । सम्प्रज्ञातसमाधिः स्याद्ध्यानाभ्यासप्रकर्षतः ॥ ५३॥

brahmākāramanovṛttipravāho'haṃkṛtaṃ vinā । samprajñātasamādhiḥ syāddhyānābhyāsaprakarṣataḥ ॥ 53॥

· · ·

[ Sutra 54 ]

प्रशान्तवृत्तिकं चित्तं परमानन्ददायकम् । असम्प्रज्ञातनामायं समाधिर्योगिनां प्रियः ॥ ५४॥

praśāntavṛttikaṃ cittaṃ paramānandadāyakam । asamprajñātanāmāyaṃ samādhiryogināṃ priyaḥ ॥ 54॥

· · ·

[ Sutra 55 ]

प्रभाशून्यं मनःशून्यं बुद्धिशून्यं चिदात्मकम् । अतद्व्यावृत्तिरूपोऽसौ समाधिर्मुनिभावितः ॥ ५५॥

prabhāśūnyaṃ manaḥśūnyaṃ buddhiśūnyaṃ cidātmakam । atadvyāvṛttirūpo'sau samādhirmunibhāvitaḥ ॥ 55॥

· · ·

[ Sutra 56 ]

ऊर्ध्वपूर्णमधःपूर्णं मध्यपूर्णं शिवात्मकम् । साक्षाद्विधिमुखो ह्येष समाधिः पारमार्थिकः ॥ ५६॥

ūrdhvapūrṇamadhaḥpūrṇaṃ madhyapūrṇaṃ śivātmakam । sākṣādvidhimukho hyeṣa samādhiḥ pāramārthikaḥ ॥ 56॥

· · ·

[ Sutra 57 ]

दृढभावनया त्यक्तपूर्वापरविचारणम् । यदादानं पदार्थस्य वासना सा प्रकीर्तिता ॥ ५७॥

dṛḍhabhāvanayā tyaktapūrvāparavicāraṇam । yadādānaṃ padārthasya vāsanā sā prakīrtitā ॥ 57॥

· · ·

[ Sutra 58 ]

भावितं तीव्रसंवेगादात्मना यत्तदेव सः । भवत्याशु कपिश्रेष्ठ विगतेतरवासनः ॥ ५८॥

bhāvitaṃ tīvrasaṃvegādātmanā yattadeva saḥ । bhavatyāśu kapiśreṣṭha vigatetaravāsanaḥ ॥ 58॥

· · ·

[ Sutra 59 ]

तादृग्रूपो हि पुरुषो वासनाविवशीकृतः । सम्पश्यति यदैवैतत्सद्वस्त्विति विमुह्यति ॥ ५९॥

tādṛgrūpo hi puruṣo vāsanāvivaśīkṛtaḥ । sampaśyati yadaivaitatsadvastviti vimuhyati ॥ 59॥

· · ·

[ Sutra 60 ]

वासनावेगवैचित्र्यात्स्वरूपं न जहाति तत् । भ्रान्तं पश्यति दुर्दृष्टिः सर्वं मदवशादिव ॥ ६०॥

vāsanāvegavaicitryātsvarūpaṃ na jahāti tat । bhrāntaṃ paśyati durdṛṣṭiḥ sarvaṃ madavaśādiva ॥ 60॥

· · ·

[ Sutra 61 ]

वासना द्विविधा प्रोक्ता शुद्धा च मलिना तथा । मलिना जन्महेतुः स्याच्छुद्धा जन्मविनाशिनी ॥ ६१॥

vāsanā dvividhā proktā śuddhā ca malinā tathā । malinā janmahetuḥ syācchuddhā janmavināśinī ॥ 61॥

· · ·

[ Sutra 62 ]

अज्ञानसुघनाकारा घनाहंकारशालिनी । पुनर्जन्मकरी प्रोक्ता मलिना वासना बुधैः । पुनर्जन्माङ्कुरं त्यक्त्वा स्थितिः संभृष्टबीजवत् ॥ ६२॥

ajñānasughanākārā ghanāhaṃkāraśālinī । punarjanmakarī proktā malinā vāsanā budhaiḥ । punarjanmāṅkuraṃ tyaktvā sthitiḥ saṃbhṛṣṭabījavat ॥ 62॥

· · ·

[ Sutra 63 ]

बहुशास्त्रकथाकन्थारोमन्थेन वृथैव किम् । अन्वेष्टव्यं प्रयत्नेन मारुते ज्योतिरान्तरम् ॥ ६३॥

bahuśāstrakathākanthāromanthena vṛthaiva kim । anveṣṭavyaṃ prayatnena mārute jyotirāntaram ॥ 63॥

· · ·

[ Sutra 64 ]

दर्शनादर्शने हित्वा स्वयं केवलरूपतः । य आस्ते कपिशार्दूल ब्रह्म स ब्रह्मवित्स्वयम् ॥ ६४॥

darśanādarśane hitvā svayaṃ kevalarūpataḥ । ya āste kapiśārdūla brahma sa brahmavitsvayam ॥ 64॥

· · ·

[ Sutra 65 ]

अधीत्य चतुरो वेदान्सर्वशास्त्राण्यनेकशः । ब्रह्मतत्त्वं न जानाति दर्वी पाकरसं यथा ॥ ६५॥

adhītya caturo vedānsarvaśāstrāṇyanekaśaḥ । brahmatattvaṃ na jānāti darvī pākarasaṃ yathā ॥ 65॥

· · ·

[ Sutra 66 ]

स्वदेहाशुचिगन्धेन न विरज्येत यः पुमान् । विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते ॥ ६६॥

svadehāśucigandhena na virajyeta yaḥ pumān । virāgakāraṇaṃ tasya kimanyadupadiśyate ॥ 66॥

· · ·

[ Sutra 67 ]

अत्यन्तमलिनो देहो देही चात्यन्तनिर्मलः । उभयोरन्तरं ज्ञात्वा कस्य शौचं विधीयते ॥ ६७॥

atyantamalino deho dehī cātyantanirmalaḥ । ubhayorantaraṃ jñātvā kasya śaucaṃ vidhīyate ॥ 67॥

· · ·

[ Sutra 68 ]

बद्धो हि वासनाबद्धो मोक्षः स्याद्वासनाक्षयः । वासनां सम्परित्यज्य मोक्षार्थित्वमपि त्यज ॥ ६८॥

baddho hi vāsanābaddho mokṣaḥ syādvāsanākṣayaḥ । vāsanāṃ samparityajya mokṣārthitvamapi tyaja ॥ 68॥

· · ·

[ Sutra 69 ]

मानसीर्वासनाः पूर्वं त्यक्त्वा विषयवासनाः । मैत्र्यादिवासनानाम्नीर्गृहाणामलवासनाः ॥ ६९॥

mānasīrvāsanāḥ pūrvaṃ tyaktvā viṣayavāsanāḥ । maitryādivāsanānāmnīrgṛhāṇāmalavāsanāḥ ॥ 69॥

· · ·

[ Sutra 70 ]

ता अप्यतः परित्यज्य ताभिर्व्यवहरन्नपि । अन्तःशान्तः समस्नेहो भव चिन्मात्रवासनः ॥ ७०॥

tā apyataḥ parityajya tābhirvyavaharannapi । antaḥśāntaḥ samasneho bhava cinmātravāsanaḥ ॥ 70॥

· · ·

[ Sutra 71 ]

तामप्यथ परित्यज्य मनोबुद्धिसमन्विताम् । शेषस्थिरसमाधानो मयि त्वं भव मारुते ॥ ७१॥

tāmapyatha parityajya manobuddhisamanvitām । śeṣasthirasamādhāno mayi tvaṃ bhava mārute ॥ 71॥

· · ·

[ Sutra 72 ]

अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् । अनामगोत्रं मम रूपमीदृशं भजस्व नित्यं पवनात्मजार्तिहन् ॥ ७२॥

aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ tathā'rasaṃ nityamagandhavacca yat । anāmagotraṃ mama rūpamīdṛśaṃ bhajasva nityaṃ pavanātmajārtihan ॥ 72॥

· · ·

[ Sutra 73 ]

दृशिस्वरूपं गगनोपमं परं सकृद्विभातं त्वजमेकमक्षरम् । अलेपकं सर्वगतं यदद्वयं तदेव चाहं सकलं विमुक्तॐ ॥ ७३॥

dṛśisvarūpaṃ gaganopamaṃ paraṃ sakṛdvibhātaṃ tvajamekamakṣaram । alepakaṃ sarvagataṃ yadadvayaṃ tadeva cāhaṃ sakalaṃ vimuktaoṃ ॥ 73॥

· · ·

[ Sutra 74 ]

दृशिस्तु शुद्धोऽहमविक्रियात्मको न मेऽस्ति कश्चिद्विषयः स्वभावतः । पुरस्तिरश्चोर्ध्वमधश्च सर्वतः सुपूर्णभूमाहमितीह भावय ॥ ७४॥

dṛśistu śuddho'hamavikriyātmako na me'sti kaścidviṣayaḥ svabhāvataḥ । purastiraścordhvamadhaśca sarvataḥ supūrṇabhūmāhamitīha bhāvaya ॥ 74॥

· · ·

[ Sutra 75 ]

अजोऽमरश्चैव तथाजरोऽमृतः स्वयंप्रभः सर्वगतोऽहमव्ययः । न कारणं कार्यमतीत्य निर्मलः सदैव तृप्तोऽहमितीह भावय ॥ ७५॥

ajo'maraścaiva tathājaro'mṛtaḥ svayaṃprabhaḥ sarvagato'hamavyayaḥ । na kāraṇaṃ kāryamatītya nirmalaḥ sadaiva tṛpto'hamitīha bhāvaya ॥ 75॥

· · ·

[ Sutra 76 ]

जीवन्मुक्तपदं त्यक्त्वा स्वदेहे कालसात्कृते । विशत्यदेहमुक्तत्वं पवनोऽस्पन्दतामिव ॥ ७६॥

jīvanmuktapadaṃ tyaktvā svadehe kālasātkṛte । viśatyadehamuktatvaṃ pavano'spandatāmiva ॥ 76॥

· · ·

[ Sutra शान्ति मन्त्र ]

ॐ सत्यमित्युपनिषत् । ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥

oṃ satyamityupaniṣat । oṃ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate । pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥ hariḥ oṃ tatsat ॥