1. Mundaka Upanisad Shankara Bhashya Ananda Giri Tika Vinayak Ganesh Apte Anand Ashram 9 1882

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।

ग्रन्थांकः ९

आनन्दगिरिकृतट्टीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-

मुण्डकोपनिषत् ।

तथा

नारायणविरचिता मुण्डकोपनिषद्दीपिका च ।

पुस्तकद्वयमेतदानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् ।

तथा

आनन्दाश्रमविश्रस्तैः ।

पुण्यार्हयपत्तने

श्रीमन् ' महादेव चिमणाजी आपटे' इत्यभिधेय-

महाभागप्रतिष्ठापिते

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आगमाश्रमैर् मुद्रितम्

प्रकाशितम् ।

सममीयं मुद्रणावृत्ति: ।

००००००००

शालिवाहनशकाब्दा: १९०४

ख्रिस्ताब्दा: १८८२

( अस्य सर्वेडधिकारा राज्ञाशासनानुसारेण स्वायत्ताः ) ।

मूल्यं-आष्टरूपकाः ( ८ रु. ) ।

मुण्डकोपनिषद्

शाङ्करभाष्यसंवलितम्

: काशीप्रसाद् जायस्वाल् :

अध्यक्ष - श्रीमान् राजेन्द्रलाल् मित्र:

१९२५

वैशाखमासे

प्रकाशित:

दाम

०००

१ रुपया

काशीप्रसाद् जायसवाल्

द्वारा

मुद्रापित

बिहार् और उड़ीसा रिसर्च सोसाइटी

पटना

४०७८

बैप्टिस्ट् मिशन् प्रेस्

में

मुद्रित

( ३ - ८ - १९२४ )

( वि० सं० १९८१ )

आदर्शपुस्तकालयपत्रिका ।

अथास्या मुण्डकोपनिषद आदर्शपुस्तकानि यैः परहितैकपरतया संस्क- रणार्थ प्रदत्तानि तेषां नामादीनि पुस्तकानां संज्ञाश्च प्रदर्श्यन्ते---

(क.) इति संज्ञिता--मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, विब्लिओथिका इण्टडक्‌स्‌यारयग्रन्थावल्यान मुद्रिता पुण्यपत्तननिवा- सिनां कै० वे० शा० रा० रा० देवोपाह्वाल- शाबिणाम्‌

(ख.) इति संज्ञिता--मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, इन्दूरपुरनिवा- सिनां किवे इत्यपाह्यानां श्रीयुतानां रा० रा० भाऊसाहेब वाळासाहेब इत्येतेषाम्‌

(ग.) इति संज्ञिता--मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, काश्यां शिला- मुद्रिता, आनन्दाश्रमपुस्तकसंग्रहस्या । मुद्रण- काल: सं० १९४२ ।

(घ.) इति संज्ञिता--मुण्डकोपनिषण्मूलमात्रा, पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां रा० रा० भाऊसाहेब नागरकर इत्ये- तेषाम्‌ । लेखनकाल:-शके १७०१ ।

(ड.) इति संज्ञिता--मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाह्यानां रा० रा० कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम्‌ ।

(च.) इति संज्ञिता--मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योषेता, उज्जयिनीक्षेत्र- निवासिनां वे० शा० रा० रा० सोरटीबुवा इत्येतेषाम्‌ ।

(छ.) इति संज्ञिता--मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, उज्जयिनीक्षेत्र- निवासिनां आठवले इत्युपाह्यानां वे० रा० रा० रामचन्द्रभट्ट इत्येतेषाम्‌ । लेखनकालः-शके १८६२ ।

[ २ ]

( ज. ) इति संज्ञिता-मुण्डकोपनिषद्भाष्यसमेता, विंचूरपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. रावसाहेब अण्णासाहेब इत्येतेषाम् ।

( स. ) इति संज्ञिता-मुण्डकोपनिषद्सटीकभाष्योपेता, वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनपाटववानां रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् ॥

( ग. ) इति संज्ञिता-मुण्डकोपनिषद्सटीकभाष्योपेता, नागपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. अप्पासाहेब बुटी इत्येतेषाम् ।

( ट. ) इति संज्ञिता-मुण्डकोपनिषद्सटीकभाष्योपेता, करवीरपुरनिवासिनां श्रीमतां वें. शा. सं. गुरुमहाराजानाम् ।

लेखनकाली:-सर्वत् १९७७ ।

( क. ) इति संज्ञिता-मुण्डकोपनिषदीपिका, मुंबापुरनिवासिनां वें. नलगेरी शा. सं. रा. जयराममहाजानाम् ।

समाप्तेयमादर्शपुस्तकोलेखप्त्रिका ।

आनन्दगिरिकृतटिकासंवलितशांकरभाष्योपेता-मुण्डकोपनिषत् ।

ॐ भद्रं कर्णेभिः ऋणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्‍व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

ॐ ब्रह्मा देवानामित्याद्याथर्वणोपनिषत् । अस्याश्र्व विद्यासंप्रदाय-कर्तृपरम्परालक्षणसंवलितभाष्यादेव॥५॥ स्वयमेव स्तुत्यर्थम् । एवं हि परं परे भले विद्याग्रहणान्निरतिरिच्यते । यस्मिज्ज्ञाते भवेज्ज्ञातं सर्वे तत्स्यामसंग्रहणम् ॥ १ ॥

बृहदारण्यकादिभिरुपनिषद्भिर्‌ अर्थर्वणवेदस्य बहुच उपनिषद्: सन्ति । तासां शरीर-केवलानुपयोगित्वेनाव्याचिर्य्यास्त्वाद्वादशतवादिमुणको धर्मोक्तेरित्याद्यधिकरणोप-योगितया मुण्डकस्य व्याचिर्यासितस्य प्रतीकमदर्शने-ब्रह्मा देवानामित्याद्याथर्वणोपनिपदिति । व्याचिर्य्यास्तेति शेषः । नन्वियमुपनिषन्मन्त्ररूपा मन्त्राणां चेषे त्वेत्यादीनां कर्मसंवन्धे नैव प्रयोजनवच्म् । एतेषां च मन्त्राणां कर्मसु विनि-योगक्रमाणानुपलम्भेन तत्संवन्ध्यसंबन्धवाच्याद्वाचिर्यासितत्वं न संभ-वति । श्रद्धामनस्यच्तिरत्नैः सत्यं कर्मसंवन्धोऽपि ब्रह्मविद्याप्रकाशनसामर्थ्योऽद्वितीयया संवन्धो भविष्यति । ननु विद्याया: पुरुषकर्तृकत्वात्तत्पकारकत्वे तस्या उपनिषदोऽपि पौवषेयत्वप्रसङ्गात्पौरुषेयदोषजत्वाद्वाच्यादुप्रामाण्याद्व्याचि-र्य्यास्तत्वं नोपपद्यत इत्या चारुकृद्द॥५॥-अस्याश्र्वेति । विद्याया: सम्प्रदायप्रव-र्तृका एव पुरूषा न तूत्पेक्ष्या निर्मातारः: सम्प्रदायकर्तृत्वमपि नाधुनातनं येनाना-ध्वास: स्यात् । किं त्वनादिपरम्परायागतम् । ततोऽनादिप्रसिद्धत्वाद्विद्याप्रकाशन-समर्थोपनिषद: पुरुषसंवन्ध: सम्प्रदायकर्तृत्वपरम्परालक्षण एव तमादेव॥५॥हेतुर्थ: । यथा विद्याया: पुरुषसंवध्यस्तैवोपनिषदोऽपि । यदि पुरुषसंवन्ध्या विवक्षितः:पुरुषयत्वपरिहाराय ताह तद्भूतसंवन्धाभिधायकनान्नन भवितव्यं स्वयमेव स्वसंवन्धाभिधायकत्वे स्ववृत्तिप्रसङ्गादित्याशङ्क्याह॥५॥-स्वयमेव

२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्योपेत- [मु०१ख०१]

महानिद्र: परमपुरुषार्थसाधनत्वेन गुरुआज्ञाद्यासेन लब्धा विद्योति श्रोतृबुद्धिमरोचनाय विद्यां महीकरोति । स्तुत्या परोचितायां हि विद्यायाः सादराः प्रवर्त्तरचिति । प्रयोजनं तु विद्याया: साध्यसाधनलक्षणसम्बन्धमुत्प्रत्र वक्ष्यति— “विद्यते हृदयग्रन्थिरित्यादिना । अत्र चोपरिषद्वाच्याया: उपरिवेदादिलक्ष्णायां विप्रतिपेधमात्रपरायां विद्यायां संसारकारणविद्यादिदोषनिवार्तकत्वं नोस्ति स्वयमेवोक्त्वा परापरविद्याभेदकरणपूर्वकमविद्यायामन्तर वर्त्तमान इत्यादिना । तथा परमाप्तिसाधनं सर्वसाधनसाध्यविषयैवैराग्यपूर्वकं गुरुप्रसादलब्ध्यां ब्रह्म-विद्यामाह—परिक्ष्य लोकानित्यादिना । प्रयोजनं चास्मृदृश्वेदौ ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीति ।

स्तुत्यर्थमिति । विद्यास्तुतौ तात्पर्योक्तं स्ववृत्तिद्दश इत्यर्थः । स्तुतिवां किमर्थंयत आह—श्रोतृबुद्धीति । प्रवर्त्तरचिति पाठो युक्तः; वृत्तौ तदार्त्मनेपदित्वात् । विद्या-या यत्प्रयोजनं तदेवास्या उपनिषदोऽपि प्रयोजनं भविष्यतीत्यमिप्रेत्य विद्यायाः प्रयोजनसम्बन्धमाह—प्रयोजन इति । संसारकारणनिवृत्तिहेतुवेदवद्याफल चेत्संपरविद्यैयेव तद्विवृतेः संभवाच्च तदर्थे ब्रह्मविद्यापकाशोपनिषद्वचारल्यातव्येत्यशाङ्कच्यैतदङ्गीकारेणैव तत्संबन्धिनो वेदस्यापि तत्संबन्धित्वमिति भावः । अत्र चेति । संसारकारणमविद्यादिदोषस्तच्चिवर्तकत्वं नास्तीति स्वयमेवोक्त्वा ब्रह्मविद्यामाहोति संबन्धः । किंच शरमपुर-पार्थसाधनत्वेन ब्रह्मविद्याया: परविद्यात्वं निःशेषसंसारफलत्वेन च कर्मविद्याया अपरविद्यात्वम् । ततः समार्क्यबालादपरविद्याया मोक्षसाधनत्वभावोऽड्गगम्यत इत्यमिप्रेत्यैषः—अपरप्रेति । युक्तचाङ्गः—कर्मजडा: केवलब्रह्मविद्याया:कर्तृ-संस्कारत्वेन कर्मादितवात्स्वान्त्येण पुरुषार्थसाधनत्वं नास्तीति तदनन्तरश्रुत्यैव निराकृतमित्याह—तथाऽपरप्राप्तिसाधनमिति । ब्रह्मविद्याया: कर्मादितवे कर्मणो निन्दा न स्यात् । न खल्ववधानाय प्रधानं विनिन्द्यते । अत्र तु सर्वसाध्य-साधननिन्द्या तद्विषयैवैराग्याभिधानपूर्वकं परप्राप्तिसाधनं ब्रह्मविद्यामाह । अतो निष्पदां स्वतस्त्रब्रह्मविद्यापकाशकत्वं स्यादहि तदङ्गेयतां सर्वशोऽपि किमिति ब्रह्मविद्या न स्यादित्याशङ्क—गुरुप्रसादलब्ध्यामिति । मर्वनुग्रहादिसंस्काराभावत्सर्वेऽपि न भविष्यति तथाडपि विशिष्टाधिकारिणां भविष्यतीति भावः । ननु स्वतन्त्रया वेदब्रह्मविद्या तर्हि प्रयोजनसाधनं न स्यादिति सुवचदुःखप्राप्तिपरिहार्याः प्रवृत्तिनिवृत्तिसाध्यता वगमात्नाङ्गीकार्याडह—प्रयोजनं चेति । स्मरणमात्रेण विस्मृत-

परामृता: पारिम्युञ्चान्ति सर्वे इति च । ज्ञानमात्रे यद्यपि सर्वाश्रमिणामधिकारस्तथापि संन्यासनिर्धीव ब्रह्मविद्या मोक्षसाधनं न कर्मसाहितेति भैक्ष्यचर्यां चरन्तः संन्याययोगादिति च बुद्धिन्द्रियति । विद्याकर्मविरोधाच्च । न हि ब्रह्मैकत्ववेदनं सह कर्म स्वर्गादिसंपादयितुं शक्यम् ।

विद्याया: कालविशेषावादनियतनिश्चित्तकालसंकोचानुपपत्ति: । यतु गृहस्थेषु ब्रह्मविद्यासंपदायकत्वादि लिङ्गं न तत्स्थितन्या यं वाधितु मुक्तसहेतु । नहि विधिरातेनापि तपःप्रकाशायोरेकत्र सद्भाव: शक्यते सुवर्णलदामे सुखप्राप्तिप्रसिद्धेरज्झृतज्ञानमात्राच्च सर्वजन्यभयकम्पादितु: खानिबृत्तिप्रसिद्धेश्व न पत्न्यादिनिवृत्तिसाध्यत्वं प्रामोक्ष्यैकान्तिकम् ।

अतो विश्रवद्धु श्रुति प्रयोजनैकान्तिक्यं जनसंनिधौ विद्याया असिद्धत्वीति । तस्मान्नत्मकाशकोपनिषदो व्यवहार्येत्यं संभवतीत्यर्थे: यच्चाऽडहुरकेदशनै: स्वाध्याया ध्याननिविधेरथर्वोक्तफलस्य चैवार्णिकाधिकारत्वादितो पानिज्जन्ये ब्रह्मज्ञानेऽस्त्येव सर्वस्याधिकार: तत: सर्वाश्रमकर्मसमुच्चयतैव ब्रह्मविद्या मोक्षसाधनमिति तत्राहुढढम्—ज्ञानमात्र इति ।

सर्वस्वत्यागात्मकसंन्यासनिर्धीव ब्रसविद्या मोक्षसाधनमिति वेदो दर्गंयति । तादृशसंन्यासिनां च कर्मसाधनस्य स्वस्यामावाच्च कर्मसंभाव: आश्रमधर्मैरडपि रामादिमिः पुहितविद्याभ्यासनिष्ठत्वमेव । तेषां शौचाचमनादिरपि तत्त्वतो नाडडश्रमधर्मो लोकोसंग्रहार्थत्वात् ।

ज्ञानाभ्यासेनैवापवर्ग इतिवत्‌: 'नहि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते', इति स्मरणात् । तृष्णावसानविद्यादेरनङ्गसंन्यासविषयत्वात् । अत: कर्मानिबृत्त्यैव साहिल्यं ज्ञानस्य न कर्मणेत्यर्थ: इतश्व न कर्मसमुच्चिता विद्या मोक्षसाधनमित्याह—विद्याकर्मोपराधाच्चेति ।

शकृतं बलिवैष्णवमिति करोमि चेति स्फुटो व्याहात इत्यर्थ: यदा ब्रह्मैकत्वं विस्मरति तदोत्पन्नविद्योऽपि करिष्यति तत्समुच्चय: संभाव्यत इति त वाच्यमित्याह—ननु गृहस्थानामडि: प्रभृतीनां विद्यासंपदायप्रवृत्तकवत्कर्माभि: समुच्चयो लिङ्गादवगम्यत इत्याराड्ढम्—इत्याच्चाति ।

लिङ्गस्य न्यायोभूयस्त्वैव गमकत्वादन्यथा न्यायावात्पत्युत विरोधदर्शनाच् लिङ्गेन समुच्चयासिद्धि: । संपदायप्रवर्तकानां च गाहिष्ठ्याद्धमात्रवानुसंधानेन मुहुर्मुहुर्बाधात । यस्य मे चारित्ये सर्वत्र यस्य मे नास्ति किंचन । मिथिलायां प्रतिपालयां न मे किंचन दह्यते ॥

इत्युद्दारदर्शनात्कर्माभासेन न समुच्चय: स्वातन्त्र च ज्ञानवर्धिनं इष्यत इति भाव: ।

४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशङ्करभाष्योपेत— [मु०१ख००१]

कर्तुं किमुत लिङ्गगे: किवल्लिरिति । एवमुक्तसंवन्धयोगनया उपनिषदो डल्पाक्षरं ग्रन्थविवरणमारभ्यते । य इमां ब्रह्मविद्यामुपयन्त्यात्मभावेन श्रद्धाभक्तिपुर:सराः सन्तस्तेषां गर्भेजन्मजरारोगाधन्थपपुं निःशातयति परं वा ब्रह्म गमयत्यविद्यासंसारकारणं वात्यन्तनिवृत्तेः । उपनिषद्वस्सद्वेवर्मथस्मरणात् ।

ॐ ब्रह्मा देवानां प्रथमः संभूव विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोपा । स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह ॥ १ ॥

ब्रह्मा परिबृढो महान्तमज्ञानवैराग्यैश्वर्यैः सर्वोत्तमप्रतिश्रेत इति । देवानां ज्योतिष्वतामिन्द्रादीनां प्रथमो गुणैः प्रधानः सन्मथोऽग्रे वा संभूवाभिव्यक्कः संभवन्त्यस्येत्यपि व्याख्यायते । न तथा यथा धर्माधर्मौ शास्त्रसङ्केतनौड्यौ जायेते । “ योऽसावतीन्द्रियोडग्राह्यः ” इत्यादिस्मृतेः विश्वस्य सर्वस्य जगतः कर्तोत्यादयिता । भुवनस्योत्पत्तेः गोपा पालयित इति विशेषणं ब्रह्मणो विद्यास्तुतये । स एव प्रख्यातमच्वो ब्रह्मा ब्रह्मविद्यां ब्रह्मणां वाड्मयजनोक्तिं बह्मविद्या तां सर्वविद्याप्रतिष्ठां सर्वविद्याभिव्यकिहेतुत्वादित्यर्थः । 'येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं' इति विशेषणात्परमात्मविषया हि सा । ब्रह्मणा वाड्मयजनोक्तित बह्मविद्या तां सर्वविद्याप्रतिष्ठां सर्वविद्याभिव्यकिहेतुत्वात्तसर्वविद्यार्थयामित्यर्थः ।

साधितं ध्यायतेतवमुपसंहरति—एवामिति । ग्रन्थे कथमुपनिषच्छब्दप्रयोग इति शङ्क्यामुपनिषच्छददेवाविद्यार्थत्वाल्लाक्षणिक इति दर्शयितु विद्याया उपनिषच्छब्दार्थत्वमाह—य इमामिति । आत्मभावेन इति । प्रेमास्पदतयेत्यर्थः । अनर्थपपुं क्लेशासमूहं निःशातयति शिथिली करोत्यपरिपक्वज्ञानादिद्वैतैर्जन्माभिमोक्षसंभवादित्यर्थः ।

ज्ञानमप्तिमं यस्य वैराग्यं च जगत्पते: । ऐश्वर्य चैव धर्मश्च सह सिद्धं चतुष्टयं ॥

इति स्मरणाद्धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यैः:सर्वोत्तमप्रतिश्रेत इति परिवृढत्वासिद्धमित्यर्थः। योऽसावतीन्द्रियोडग्राह्यः सूक्ष्मोऽदृश्यः सनातनः । सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एष स्वयमुद्दमौ ॥

सर्वविद्यावेद्यं वा वस्तुतयाैव विज्ञायत इति। "येनाश्रुतं श्रुतं भवति अमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्" इति श्रुते:। सर्वविद्याप्रतिष्ठामिति च स्तौति। विद्यामथर्वीय ज्येष्ठपुत्राय पाह। ज्येष्ठश्रौषौ पुत्रश्वानेकेषु ब्रष्ण: सृष्टिप्रकारेष्वनुसया सृष्टिकर्तृत्वं मुख्येन पूर्वनयेन सृष्टि रिति ज्येष्ठस्तेषां ज्येष्ठपुत्राय पाहोकवान्॥ १ ॥

अथर्वणे यां प्रवदित ब्रह्माडथर्वा तां पुरोवाचा-ज़िरे ब्रह्माविद्याम्। स भारद्वाजाय सत्यवहायं पाह भारद्वाजोज्झिरसे परावराम्॥ २ ॥

यामेतामथर्वणे प्रवदेतावददथर्वविद्यां ब्रष्णा तामेव ब्रह्मविद्यां प्राहामथर्वा पुरा पूर्वमुचोवाचाऽज़िरिनाम्ने। स चाङ्झिरो भारद्वाजाय भरद्वाजनामाैगोताय सत्यवहाय सत्यवहनाम्ने प्राह। भारद्वाजोज्झिरसे स्वशिष्याय पुत्राय वा परावरं परावरसर्वविद्याविषयकं परं ज्ञानमाङ्झिरसे प्राहेत्यनुष्ठ:॥ २:॥

शौनको ह वै महाशालोज्झिरसं विवदुपसत्न: प्रपच्छ। कास्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति॥ ३ ॥

शौनक: शुनकस्यापत्यं महाशालो महागृहस्थोज्झिरसं भारद्वाजशिष्यमाचार्यं विविधद्रव्याश्रयमित्येतत् उपसन्न उपगतः सन्नपप्रच्छ पृष्टवान्। शौनकोज़्झिरसे: सवन्धादेवाङ्गिरोवंश्येऽपि शौणादुपसदनविधे: पूर्वपमानियम इति गम्यते। मर्यादाकरणार्थं मध्य ऋषिकान्यायार्थं वा विदोषणमप् अस्मदादिश्वष्युपसदनविधेरिष्टत्वात्। किमिल्याह—कास्मिन्नु भगवो विज्ञाते नु इति वितर्के भगवो हे भगन् सर्वे यदि नु विज्ञेयं विज्ञानं विशेषेण ज्ञातमवगतं भवतीत्येक-

'स्वयमुदूत: शुक्रशोणितसंयोगमनन्तरेणाड्विभूति:' इति स्मृते: स्वातन्र्यं गम्यत इत्यर्थ:। वाक्योथानुबन्धिद्र्व्याभियुक्तं ब्रलेव ब्रह्मविद्या। तस्र ब्रह्म सर्वविद्यानां व्य्यक्तकतयाडथश्रूयत इति सर्वविद्याश्रयाडथवा सर्वविद्यानां प्रतिष्ठा परिसमाप्तिर्वति यस्यामुपप्ल्चतां ज्ञानत्व्याभावात्स सर्वविद्याप्रतिष्ठेत्याह—सर्वविद्यावेद्यं वेति॥ १॥२॥

सिमञ्जाते सर्वविद्वतीति शिष्टप्रवादं श्रुतवाज्छौनकस्तद्विशेषं विज्ञातुकामः सङ्कस्मिन्निति वितर्क्यन्नपृच्छ्छ । अथवा लोकसामान्येष्ट्या ज्ञात्वैव प्रपच्छ । सन्ति लोके सुवर्णादिशकलभेदाः सुवर्णत्वादेकत्वविज्ञानेन विज्ञायमाना लोकिकाः । तथा किंवस्तु सर्वस्य जगद्रदस्यैक कारणम् । यदेकस्मिन्विज्ञाते सर्वे विज्ञातं भवतीति । नन्वविदिते हि कस्मिन्निति प्रश्नेऽनुपपच्छः । किमस्ति तदिति तदा प्रश्नो युक्तः । सिद्धे हि सत्त्वे कस्मिन्निति स्यात् । यथा कस्मिन्- निर्धयमिति । न । अक्षरबहुल्यादायासभिरुल्वणत्प्रश्नः संभवत्येव किंत्वेकस्मिन्- विज्ञाते सर्ववित्स्यादिति ॥ ३ ॥

तस्मै स होवाच । द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद्‌द्वाविदो वदन्ति परा चैवापरा च ॥ ४ ॥

तस्मै शौनकायाडिगिरा आह किलोवाच । किमियुच्यते । द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह तद्विद्ये तद्वये इति । एवं ह स्मकिल यद्‌ब्रह्माविदो वेदार्थज्ञाः परमार्थदर्शिनो वदन्ति के त इत्याह । परा च परमात्मविद्या । अपरा च धर्माधर्मसाधनतत्फलाविषया । ननु कस्मिन्नविदिते सर्वविद्वतीति शौनकन प्रश्नं तस्मिन्व कल्ये डपृष्टमहाडिगरा द्वे विद्ये इत्यादि । निष दोषः । ऋमापेक्षत्वात्प्रतिपचननसस्य । अपरा हि विद्याड- विद्या सा निराकर्तव्या । तद्विषयोहि विदिते न किंचित्तत्त्वो विदितं स्यादिति निराकृत्य हि पूर्वपक्षं पञ्चालिसिद्धान्तो वक्तव्यो भवतीति न्यायात् ॥ ४ ॥

तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ॥ ५ ॥

प्रश्नबीजमाह—एकस्मिन्निति । उपादानात्कार्यस्य पृथक्‌सत्त्वाभावादुपादाने ज्ञाते तत्कार्य ज्ञातं भवतीति सामान्यव्याप्तिरस्तद्‌दृष्टान्ताद् दानेऽन्वयः । पृथग्‌दृष्टत्वादिति ज्ञात्वं भवतीति सामान्यव्याप्तिरस्तीत्याह—अथवैति । प्रश्नाक्षरान्‌वयमाक्षिप्य समाधानं—नन्वविदिते हेत्यादिना । किमस्ति तदिति प्रयो- गेऽक्षरबहुल्येनाड्‌ड्यासः स्यात् । द्विरुक्तया कस्मिन्नि- त्यक्षरानुसये लाघवं तमश्र इत्यर्थः ॥ ३ ॥ ४ ॥

[मु०१ख०१]

मुण्डकोपनिषत् ।

७

आषाढ तत्त् काडपरेतयुच्यते । ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेद इत्येते चत्वारो वेदाः । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमित्यङ्गानि षडेषाडपरा विद्या । अथेदानीमियं परा विद्योच्यन्ते या तदक्षरमाणविोषणमक्षरमाधिगन्यते प्राप्यते । आथर्ववस्य गेहे प्राप्येत्यत्वात् । न च परापरवरगमाथस्य भेदोऽस्ति । अविद्याया अपाय एव हि परमात्मनिर्थान्तरम् । ननु ऋग्वेदादिबाध्या तहि सा कथं परा विद्या स्वान्मोक्षसाधनं च । या वेदबाह्या: स्मृतय इति हि स्मरन्ति । कुदृष्टित्वानिष्फलत्वादनादेया स्यात् । उपनिषदां च ऋग्वेदादि-

वास्तवं स्यात् । ऋग्वेदादिवे तु पृथक्करणमनर्थकम् । अथ कथं परेति । न । वेद्यविषयाविज्ञानस्य विवक्षितत्वात् । उपनिषद्रद्वयाक्षरविषयं हि विज्ञानमिह परा विद्या इति प्राधान्येन विवक्षितं नोपनिषच्छब्दराशिः । वेदशब्देन तु सर्वत्र शब्दराशिर्येऽपि यत्नानन्तरमन्तरेण गुरुभिगमनादिलक्षणं वैराग्यं च न साक्षराविवगमः समस्ततां पृथक्करणं ब्रह्मविद्यायाः परा विधाकथनं चेति ॥ ५ ॥

यस्तद्रद्रेश्यमग्राह्यमग्रोत्रमवर्णमञ्चक्षुः श्रोत्रं तद्पाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तद्-

ठयं यद्योतयौनि परिपश्यन्ति धीराः ॥ ६ ॥

कल्प: सूत्रग्रन्थः । अनुष्टुयक्रमः कल्प इत्यर्थः । अविद्याया अपगम एव परमापि । रुपचर्यते । अविद्यापगमश्र बासावगतिरेवति व्यार्कुयातस्माभिज्ञातो-

रस्तज्ज्ञैरिवादविद्यानिवर्त्तिततद्वारुज्ञानावसरे । अतोड्विगमादिगुणबुद्धोदत्र प्राप्ति-

पर्याय एवेत्याह-न च परप्राप्तेरिति । सज्जनानां वेदानामपरविद्यात्वेनोपन्या-

सान्ततः । पृथक्करणाद्देववासत्यया ब्रह्मविद्यायाः परत्वं न संवरतीत्यक्षिपति—

नान्विति ।

या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्फलाः । पेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः ॥

इति स्मृतः । कुदृष्टित्वादनुपोदेया स्यादित्यर्थः । विद्याया वेदबाह्यत्वि तदथानामुप-

निषदां च ऋपुवेदादिबाह्यत्वं प्रसज्येतेऽर्थः । वेदबाह्यत्वेन पृथक्करणं न भवति ।

किंतु वादिकस्यापि ज्ञानस्य वस्तुविषयस्य शब्दराश्यतिरेकाभिप्रायेण—न वेद्यविषयाति ॥ ५ ॥

आनन्दगिरिचट्टीकासंवलितशांकरभाष्योपेता- [मु० १ख० १]

यथा विविषविषये कर्त्रध्यनेकारककारकसंहारद्वारेण वाक्यार्थज्ञानकालाद्- न्यतानुष्ठेयोऽर्थोऽस्त्योमिहोत्रादिलक्षणो न तथेह परविद्याविषये । वाक्यार्थज्ञान- समकाल एव तु पर्यवसितो भवति । केवलशब्दप्रकाशितार्थज्ञानमात्रनिष्ठाव्य- तिरेक्ताभावात् । तस्मादिह परां विद्यां साविशेषणेनाक्षरेण विशिनष्टि-यत्तदद्रेश्यमित्यादिना । वक्ष्यमाणं बुद्धौ संहत्य सिद्धत्वपरामृश्यते-यत्तदादिति । अद्रेश्यमदृश्यं सर्वां बुद्धीन्द्रियाणामगम्यमित्येतत् । इदंशब्दोऽहिप्पवृत्तस्य पञ्चे- न्द्रियद्वारकत्वात् । अगोत्रं कर्मेन्द्रियविषयमित्येतत् । अगोत्रं गोत्रमन्वयो मूलमित्यनर्थान्तरम् । अगोत्रमनन्वयोऽमित्यर्थः: न हि तस्य मूलमास्ति येनान्वितं स्यात् । वण्येन्त इति वणां द्रव्यधर्मा: स्थूलत्ववादयो: शुक्लत्ववादयो वा । आविद्यमाना वणां यस्य तदवर्णमक्षरम् । अचक्षुःश्रोत्रं चक्षुश्श्रोत्रं च नामरू पविषये करणं सकृज्न्तनां ते अविद्यामाने यस्य तदचक्षुःश्रोत्रम् । यः सर्वज्ञः सर्वविदित्यादि-चेतनावचविशेषणत्वात्पारमार्थिक- संसारिरणामिव चक्षुःश्रोत्रादिभिः करणैरर्थसाधकत्वं तदिहाचक्षुःश्रोत्रमिति वायंते । "पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्य कर्णः" इत्यादिदर्शनात् । किंच तदपाणिपादं कर्मेन्द्रियरहितमित्येतत् यत् एममग्राहकं चातो नित्यमविनाशी । विभुं विविधं ब्रह्मादिस्थावरान्तंप्राणि- मेदैरभवतिति विभुम् । सर्वगतं व्यापकमाकारावत्सूक्ष्मं शब्दादिस्थूलत्वकारण- रहितत्वात् । शब्दादयो श्लाकाशाद्वादिनामन्तरेणोतरं स्थूलंवकरणानि तदभाव- त्सूसूक्ष्मम् । किंच तद्वयमुक्तधर्मावादेव न व्येतित्यच्ययम् । न शनझस्य स्वांरुपोपचयलक्षणा व्यये: संभवति शौरस्यैव नापि कोशादिलक्षणा व्यये: संभवति राज्ञ इव । नापि गुणवद्वारको व्ययः संभवत्यगुणत्वात्सर्वात्मकत्वाच्च । यदेवंलक्षणं भूतयोरिं भूतानां कारणं पृथिव्यादि स्थावरजंगमानां परिपश्यन्ति सर्वत आत्मभूतं सर्वस्याक्षरं पश्यन्ति धीरा धीमन्तो विवेकिनः । इददमक्षरं या विद्ययाडविगिम्बते सा परा विद्येति समुदायार्थः: ॥ ६ ॥

कर्मज्ञानादिलक्षित्वामिम्रायेण च पृथकरणामित्याह-यथा विधिविधय इति । अपाणपतिपेभ्यागडानां प्रधानपरत्वमपि शाङ्ख्यनीयामिति मत्स्यड्ढ-यः सर्वज्ञ इति । अगुणत्ववादिति । उपसर्जनरहितत्वादित्यर्थः । सर्वात्मकत्वा- चेतिः । हेयस्यातिरिकस्याभावाच्चेत्यर्थः ॥ ६ ॥

यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात्केशलोमानीति नानाशकतानि संभवति निश्वयम् ॥ ७ ॥

भूतोऽन्येकश्रितमित्युक्त तत्कथं भूतोऽनित्यमित्युच्यते । प्रसिद्धदृष्टान्तैः । यथा लोके प्रसिद्धम् । ऊर्णनाभिलूंकाटकैः किंचित्करणान्तरमनपेक्ष्य स्वयमेव सृजते स्वधारीराव्यतिरिक्तमेव तन्तून् बहिः प्रसारयति पुनस्तानेव गृह्णाति स्वात्मभावमेवाक्षिपदयति । यथा च पृथिव्यामोषधयो वीक्षादिस्य-वरान्ना इत्यर्थः । स्वात्माव्यतिरिक्ता एव प्रभवन्ति । यथा च सतो विद्यमान-ज्जीवतः पुरुषात्केशालोमनि केशाश्च लोमनि च संभवन्ति विलक्षणानि । यथैते दृष्टान्तास्तथा विलक्षणं सत्कक्षणं च निमित्तान्तरानपेक्ष्याधोक्तक्षणादेक्षरात्संभ-वति समुपदृश्य इह संसारखण्डले विश्वं समस्तं जगत् । अनेकदृष्टान्तोपादानं तु सुखार्थमपोधार्थम् । यद्ब्रह्मण उत्पद्यमानं विश्वं तदनेन कमेणोत्पद्यते न युग-पद्‌दरमुष्टिपक्षेपवदिति ॥ ७ ॥

तपसा वीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते । अन्नात्प्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥ ८ ॥

क्रमनियमाविवक्षार्थोडयं मन्त्र आरभ्यते । तपसा ज्ञाननोत्पत्तिविधि-ज्ञतया भूतोऽन्येकश्रं ब्रह्म चीयते उपचीर्यते उत्पिपादयिषितं जगदड्कु-रमिव बीजमुच्छूनतां गच्छति पुत्रमिव पिता हर्षण एवं सर्वज्ञतया सृष्टिस्थितिसंहार शक्तिविज्ञानवत्त्वोपचितान्तो ब्रह्मणोऽणीयान् भज्यते इत्यन्वमय्यारुतं साधारणं संसारिणां व्याचिकीर्षितावस्थारूपेणाभिजायते- ब्रह्म न कारणं सहायशून्यत्वात्कुलालमावदित्यस्यानै कान्तिकत्वमुक्तमूर्ध्व-नामिदृष्टान्तेन । ब्रह्म जगतो नोपादानं तदभिन्नत्वात्स्वरूपस्येवेत्यनुमानान्तरस्यै-कान्तिकत्वमाह -यथा च पृथिव्यामिति । जगत् ब्रह्मोपादानं तद्विलक्षणत्वात् । यद्विद्धिलक्षणं तत्त्वदुपादानकं न भवति । यथा घटो न तन्तूपादानक इति । अस्य व्यभिचारार्थमाह-यथा च सत इति । एकस्मिन्नपि दृष्टान्ते सर्वानुमानानाम- नै कान्तिकत्वं योजयितुं शक्यमिति शङ्कमानान् प्रत्याह-ईश्वरत्वोपाधिभूतं मायातच्व महाभूतादिरूपेण सर्वैरुपलभ्यते इति सर्वसाधारण्येऽपि कस्यचित्तदादिसिक्त्वादित्याशङ्क्योचुः-व्याचिकीर्षितात् ।

यत उत्पद्यते । तत्स्थाव्याकृताद्याचिकीर्षितावस्थातोऽहिरण्यगर्भो बलणो ज्ञानक्रियाशक्त्याधिष्ठितजगत्साधारणोदविद्याकमलभूतसमुदायबीज-

इकुरो जगदात्माभिजायते इत्यनुश्रूयते । तस्माच्च प्राणान्मनो मनआकुर्यं संकल्पविकल्पसंघायनिरूप्यादात्मकममिजायते । ततोधि संकल्पात्मकान्मनस: सत्यं सत्यारुपमकाशादिभूतप्रसङ्करमभिजायते । तस्मात्सत्यारख्याद्भूतपञ्चकादण्ड-

क्रमेण सम लोका भूरादय: । तेभ्यो मनुष्यादिभाणिवर्णाश्रमकर्माणि कर्माणि च निमित्तभूतेभ्य: कर्मजं फलम् । यावत्कर्मोणि कल्पकोटिशतैरपि न विनश्यन्ति तावत्फलं न विशत्यतीत्यमुत्रम् ॥ य: सर्वज्ञ: सर्वविदस्य ज्ञानमयं तप: । तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते ॥ थ ॥

इत्यर्थवेदीयमुण्डकोपनिषदि प्रथममुण्डके प्रथम: खण्ड: ॥ १ ॥

उक्तमेवार्थमुपसंहिहिर्षुर्मुखचो वक्ष्यमाणार्थाह-॥ य उक्तलक्षणोऽक्षराख्य: सर्वज्ञ: सामान्येन सर्व जानातीति सर्वज्ञ: । विशेषेण सर्वे वेत्ति कर्मापूर्वसमवायिभूतसूक्ष्मव्याकृतमिति केचित् । तत्र तस्य प्रतिज्ञीं मिच्छ-

त्वदीश्वरत्वोपाधित्वासंभवात् । सामान्यरूपेण संभवेsपि पृथिव्यादिसामान्यानां बहुत्वात् । प्रचुताविकल्पश्रुतित्यागाच्च महामायारूपेणैव संभवेsपि न कर्मापूर्वसमवायित्वम् । तस्याकारत्ववादिभिर्देवादिनामेव कारकत्वाभिधानात् । किंच न कार्यस्य स्वकारण-

प्रचालितं दृष्टमिति भूतसूक्ष्मावस्थापूर्वकृतभूतप्रकृतित्वं न स्यात् । तस्मान्महाभूत-सर्गादिसंस्कारास्पदं गुणत्रयसाम्यं मायातच्वमध्याहृतदचाद्वाच्यमिहाभ्युपगन्तव्यम् । पूर्वस्मिन्कल्पे हिरण्यगर्भाभिमित्तं प्रकृतं ज्ञानं च येनाश्रितं तदनुग्रहाय मायोपाधिकं ब्रह्म हिरण्यगर्भावस्थाकारेण विवर्तते । स च जीव-

तदवस्थाभिमानी हिरण्यगर्भ उच्चयते इत्यभिपेत्याहि-श्रुति:—ब्रह्मेति । ज्ञानशक्तिभि: क्रियाशक्तिमिश्राधिष्ठितं विशिष्टं जगद्व्यष्टिरूपं तस्य साधारण: समष्टिरूप: सूत्रसंज्ञक इत्यर्थ: । मनआकुर्यामिति समष्टिरूपं विवक्षितम् । विशिष्ट-

रूपस्य लोकसृष्ट्यचुतरकल्पनात् ॥ ८ ॥ वक्ष्यमाणार्थमिति । वक्ष्यमाणस्यविद्याविवरणपकरणस्याडरम्भार्थ-मुक्तपरविद्यासूत्रार्थोपसंहार इत्यर्थ: । सामान्येनैति । समष्टिरूपेण मायारव्येनोपाधिनान: तज्जीभावमापन्न: स एव सर्व: स्वोपाधितत्संसृष्ट-

वेदतीति विधिदेवदेवमध्येsतं च तत्त्वभेद: । सूत्रित: । रचितत्वं प्रजापतीनां तपसा प्रसिद्धम् । तदद्ब्रह्मणोऽपि सृष्टत्वे तपोनुष्ठानं वक्त-

सर्ववित् । यस्य ज्ञानमयं ज्ञानविकारमेव सार्वज्ञलक्षणं तपो नाड्डयासलक्षणं तस्माद्यथोक्तसर्वज्ञादेतदुक्तं कार्यलक्षणं ब्रह्म हिरण्यगर्भोऽभ्य जायते । किंच नामासौ देवदत्तो यज्ञदत्त इत्यादिलक्षणम् । रूपमिदं शुक्लं नीलमित्यादि । अन्यच्च ब्राह्मणादिलक्षणं जायते । पूर्वोक्तनैकविध्येनतद्विरोधे हेतुः ॥ १ ॥

इति मुण्डकोपनिषद्धव्याख्यायां प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ ११ ॥

तदेतत्सत्यं मन्त्रे: कर्माणि कवयो यान्यपश्यन्स्तानि त्रेतायां बहुधा सन्ततानि । तान्याचरथ नियतं सत्यकामाः ऋषिव पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥ १ ॥

साङ्ख्यवेदा अपरा विद्याक्ता-ऋग्वेदो यजुर्वेद इत्यादिना । यत्तदद्रेश्य-मिल्यादिना नामरूपमयं च जायते इत्यन्तेन ग्रन्थेनोक्तलक्षणमखरं ययाविद्याऽऽ-धिगम्यत इति परा विद्या सर्विवेषणोक्ता । अतः परमनयोर्विद्ययोविषयौ विवेकव्यौ संसारमोक्षाविषयौ ग्रन्थ आरम्यते । तदापरवियाविषयः कर्त्रादिसाधन-क्रियाफलभेदरूपः संसारोऽनादिरनन्तनो दु:खस्वरूपत्वादित्यतः प्रत्येकं शारी-रिभिः सामस्तेन नदीस्रोतोवद यवच्छेदरूपसंबन्धस्तदुप चामलक्षणो मोक्षः पर-विद्याविषयोऽनाद्यन्तोदजारोदमरौ यृप्तोद्भयः शुद्धः प्रसन्नः स्वात्मपतिष्ठालक्षणः परमानन्दोऽद्वय इति । पूर्वं तावदपरविद्यामा विषयप्रदर्शनार्थमारम्भः । तदर्थने हि व्यम् । ततः संसारित्वं प्रपञ्चयेत्याश्रित्यैषषड्‌विधो-यस्य ज्ञानमयमिति । सच्च-प्रधानमायाया ज्ञानार्थ्यो विकारस्तदुपाचिकं ज्ञानविकारं सूर्यमांसवेदपदार्था-भिज्ञत्वलक्षणं तपो नतु कुष्ठारूपं प्रजापतीनामिवेल्यर्थः ॥ ९ ॥

इति मुण्डकोपनिषद्धव्याख्यायां प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १९ ॥

अनादिरुपादानरपे ननतो ब्रह्मज्ञानात्पागन्तुसंभवात्पत्येकं शारीरि-भिन्नातत्त्वो दु:खं पतवादित्यनन यदाहुरेकजीववादिन एकं चैतन्यमेकयैव-विद्यया बद्धं संसारति । तदेव कदाचिन्मुच्यते नास्मदादीनां बन्धमोक्षौ स्त इति तद्पास्तं भवति । श्रुतिविहितकतृत्वात् । सुप्तेऽपि क्रियाकारकफलभेदरूप-महाणं भवति । बुद्धिपूर्वकप्रहाणस्य ततो विशेषमाह-सामस्त्येनैति । स्वोपा-ध्यविद्याकार्यस्याविद्यापाशोर्न द्वैत्यान्तिकप्रहाणं विद्याफलमित्यर्थः । अमरोऽ-पक्षयरहितः अमृतो नामारहित इत्यर्थः । अपरविद्याया: परविद्यायाश्च विषयौ पूर्वं परविद्याया विषयप्रदर्शनं श्रुतेः । यदृष्ट-साधनतया ऽनिष्टसाधनतया वा वेदन बोध्यते कर्म तस्यासति प्रतिबन्धे तत्सा-

तत्रैवेदोपपत्तेः । तथा च वक्ष्यति-“ परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान् ” इत्यादिना । न ह्युपदार्शिते परीक्ष्योपपद्यत इति तदर्शनेनाह तदेतत्सत्यमेवितथम् । किं तन्नैष्वृग्वेदाद्यागारेषु कर्माण्यमिहोत्रादीनि मन्त्रैरेव पकाश्रितानि कवयो मेधाविनो वसिष्ठादयो यान्यपश्यन्त्स्ववन्तः । यच्चदेतत्सत्यमेकान्तपुरुषार्थसाधनत्वात्तानि च वेदविहितान्यृषिदृष्टानि कर्माणि त्रेतायां त्रयीसंयोगलक्षणायां हौत्राद्यध्वर्यवौषधाद्र-

माणानि त्रेतायां वा युगं पालयतः । प्रवृत्तान् नतो यूयं तान्याचरथ निर्वर्त्तियथ मार्गः । सुरुतरसुय स्वयं निर्वर्त्तितसुय कर्मणो लोके फलनिमित्तं लोक्यते दृश्यते भुज्यत इति कर्मफलं लोके उच्चयते । तदर्थे तदभाव एष मार्ग इत्यर्थः । यान्येभिरहौत्रादीनि चऋ्यां विहितानि कर्माणि तान्येष पन्था अवश्यफलप्राप्तिसाधनमित्यर्थः ।। १ ।।

यदा लेलायते वार्चः समिद्धे हव्यवाहने ।

तदाड्ड्यभागावन्तरेणाड्डहुतिः प्रतिपादयेत् ।। २ ।।

तत्रामिहोत्रमेव तावत्पथमं प्रदर्शयितुमुख्यते सर्वकर्मणां प्राथम्यात् । तत्कथम् । यदैवेनैर्नैष्याहितैः । सम्पग्निद्धे समिद्धे हव्यवाहने लेलायते चलत्याचस्तदा तस्मिन्काले लेलायमाने चलत्याचिष्यभाज्यभागयोरन्तरेण मध्य आवापरस्थान आहुतीः प्रतिपादयेत्प्रक्षिपेद्देवतामु-

धन्वाव्यभिचारः । सत्यत्वं न स्वरूपापत्त्यर्थं प्लवा हि तत इत्यादिना निन्दित-त्वात्स्वरूपापबाधितत्वात् । चाथौक्रियासामर्थ्ये स्वकामिन्याभिव घट्ट इत्याभिप्रेत्याड्डह-तदेतत्सत्यमिति । ऋग्वेदविहितपदार्थों हौत्रम् । यजुर्वेदविहित आध्वर्यवम् । सामवेदविहितमौद्गात्रम् । तदूपायां त्रेतायामित्यर्थः । सत्यकामा मोक्षकामा इति समुच्चयाभिपायेण व्याख्यानमयुक्तम् । ‘ एष वः पन्थाः सुरु-तस्य लोके ' इति स्वर्गफलसाधनत्वविषयेैवंशविरोधादिति ।। १ ।।

आहवनীয়स्य दक्षिणोत्तरपार्श्वयोर्ज्योभागविच्यते अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेति दर्शपूर्णमासे । तयोर्मध्येन्द्यने यागोऽनुष्ठीयते । तन्मध्यमावापरस्थान-मुख्यते । अग्निहोत्राहुतिद्वयमपि प्रसिद्धम् । सूर्याय स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति प्रातः । अग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति सायम् । तत्कथं तत्रैवोक्तं पक्रम्याड्ड

दिश्य । अनेकाहप्रयोगापेक्षया डहुतीरिति बहुवचनम् । एष सम्यगाहुतिमक्षेपादीलक्षणः कर्ममार्गो लोकप्राप्तौ पन्थास्तस्य च सम्प्यकरणं दुष्करम् । विपत्त-यस्लवनेका भवन्ति ॥ २ ॥

यस्यागिहोत्रमदर्शपूर्णमासचातुर्मास्यमनाग्रयणमतिथिवर्जितं च । अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुतमाससम्मांस्तस्य लोकान्हिनास्ति ॥ ३ ॥

कथं यस्यागिहोत्रिणोडडहोत्रमदर्शी । दर्शाह्येन कर्मणा वार्जितम् । अगिहोत्रिणो डवश्यकर्तव्यत्वादशस्य । अगिहोत्रसम्बन्ध्यधिहोत्रविशेषणमिह भवति । तद्क्रियमाणमित्येतत् । तथाडपूर्णमासत्यादित्यदर्शस्यागिहोत्रवैशेषणत्वं द्रष्टव्यम् । अगिहोत्रात्वस्याविशिष्टत्वादपूर्णमासं पौर्णमासकर्मवर्जितम् । अचातुर्मास्यं चातुर्मास्यकर्मवर्जितम् । अनाग्रयणमग्रिहोत्रेण शरदादिकर्तव्यं तच्च न क्रियते यस्य । तथार्तिथिवर्जितं चातिथिपूजनं चाहन्र्यक्रियामणि यस्य स्वयं सम्यगस्मिहोत्रकाले डहुतम् । अदर्शादिवदवैश्वदेवं वैश्वदेवकर्मवर्जितं हूयमानमभ्यविधिना हुतं न यथाहुतमित्येतत् । एवं दुःसंपादितमसंपादितमाभिहोत्राद्युपलक्षितं कर्म किं करोतीत्युच्यत आसममानसममसहितांस्तस्य कर्तुर्लोकान्हिनस्ति हिनस्तीवा डड्यासमात्रफलत्वात् । सम्याविक्रियमाणषु हि कर्मसु कर्मपरिणामानुरूपेण भूरादयः सत्यान्ताः समलोकाः फलं प्राप्यते । ते लोकाः एवंभूतेनागिहोत्रादिकर्मणा तु न प्राप्यन्त इत्यनन्त इवाडडड्यासन्ति हिनस्तीत्यूच्यते । पिण्डदानस्यापोहणं न वा सद्भ्यमानाः । पितृपितामहप्रपितामहाः पितृपत्निप्रपितामहपत्निप्रपितामहपत्न्यः स्वात्मोपकाराः सप्त लोकाः उक्तमकारेणाग्निहोत्रादिना न भवन्तीति हिंसन्त इत्युच्यते ॥ ३ ॥

हुतीरिति बहुवचनं तत्राडह-अनेकाहोति । अनेकेष्वहःसु प्रयोगानुष्ठानानि तदपेक्ष्येत्यर्थः ॥ २ ॥

दर्शस्यागिहोत्राद्वैले पमानाभावात्कथं तदकरणमशिहोत्रस्य विपच्चिर-स्याशङ्कच यावज्जीवचोदनाद्वाडडहिहोत्रिणो डवश्यकर्तव्यत्वाद्दर्शनं भवेद्विपच्चिरपत्तिरित्यभिप्रेत्य विरदादिषु नूतनाच्चेन कर्तव्यमग्रयणं कर्म । अदर्शादिवदवैश्वदेवामिति विशेषणम् । वैश्वदेवस्यागिहोत्राननन्तरं डड्यावश्यकत्वात्तु-

काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्कुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वा ॥ ४ ॥

काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्कुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सम जिहा। काल्याद्या विश्वरुच्यन्ता लेलायमाना अग्नेहविराहुत्यसनार्था एताः सप्त जिहाः ॥ ४ ॥

एतेषु यश्ररते ब्राजमानेपु यथाकालं चाढहुतयो ददायन् । तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः ॥ ५ ॥

एतेष्यजिहोमेषु योऽग्निहोत्री चरते कर्माण्डकरत्यभिहोत्रादि ब्राजमानेपु दद्यमानेषु । यथाकालं च यस्स कमणो यः कालस्तत्कालं यथाकालं यजमानाददायनाददाना आहुतयो यजमानेन निवर्तितास्तं नयन्ति प्रापयन्त्येताः । आहुतयो या इमा अनेभिर्निवर्तिताः सूर्यस्य रश्मयो भूताः रश्मिद्वैरितिर्यर्थः । यत्र यस्मिन्न्स्वर्गे देवानां पतिरिन्द्र एकः सर्वोपर्यधिवसतित्योधिवासः ॥ ५ ॥

भिर्यजमानं वहन्ति । प्रियां वाचमभिवदन्त्योडयन्त्य एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः ॥ ६ ॥

कथं सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्तीतियाह—एषहेतियाहयन्त्यः । सुवर्चसो दीप्तिमतः । किंच प्रियामिष्टां वाचं स्तुत्यादिलक्षणामभिवदन्त्य उच्चारयन्त्योडचयन्त्यः पूजयन्त्येष वो युष्माकं पुण्यः सुकृतः पन्था ब्रस्लोकः फलरूपः । एवं प्रियां वाचमभिवदन्त्यो वहन्तीतिवर्थः । ब्रस्लोकः स्वर्गः प्रकरणात् ॥ ६ ॥

पिण्डोदकदानेन पितृदीनां त्रयाणामुपकरोति यजमानः पुत्रादीनां च जयाणां श्रासादिदानेन । ततों मध्यवर्तिनां यजमानेन संबध्यमानाः पूर्वं त्रय उत्तरेऽ च त्रयो गृहीन्त इत्याह—पिण्डदानादिति ॥ ३ ॥

आहुतयो यजमानं वहन्तीति संबन्धः ॥ ६ ॥

प्लवा ह्येते अथदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरिवापि यन्ति ॥ ७ ॥

एतच्च ज्ञानरहितं कर्मेत्यफलमविद्याकामकर्मात्मकोडसारं दु:खमूलामिति निन्द्यते । प्लवा विनाशिन इत्यर्थ: । हि यस्मादेतेऽथृढा अस्थिरा यज्ञरूपाणि यज्ञरूपाणि ज्ञानवर्जितानि अष्टादशोक्तादशासंख्याकानि: पोड़श- द्विज: पत्नी यजमानश्चेत्यष्टदश । एतदाश्रयं कर्मोक्तं कथितं शास्त्रेण । येष्वष्टादशास्वरं केवलं ज्ञानवर्जितं कर्म । अतस्तेषामवरकर्माथ्याणामष्टादश- नामहटतया प्लवत्वात्प्लवते सह फलेन तत्साध्यं कर्म । कुण्डविनाशादिवत्क्षीरदध्यादीनां तत्स्थानां नाश: । यत एवंमत्तकर्म श्रेय: श्रेय:करणामिति येऽभिनन्दन्त्यभिक्षणत्याभिविवेकिनो मूढा अतस्ते जरां च मृत्यं च जरामृत्युं पुनरिवापि यन्ति भूयोऽपि गच्छन्ति ॥ ७ ॥

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । अन्धैनेव नीयमाना यथाड्‌न्धाः ॥ ८ ॥

किंचाविद्यायामन्तरे मध्ये वर्तमानाः अविवेकपायाः स्वयं वयमेव धीराः धीमान्तः पण्डिताः पण्डितवेदितव्याश्रिति मन्यमानाः आत्मानं संभावयन्तस्ते च जडध्वनिमानाः जरारोगाद्यनकानर्थवातेहन्यमानाः भूषं पंडित्यमानाः परिणत-विभ्रमन्ति मूढा: । दर्शनविपरीतत्वात्‌, दर्शननेवावाचक्षुष्कश्रुणेव नीयमान- मार्गो यथा लोकेऽन्धा अक्षिरहिताः गतकण्टकादौ पतान्ति तद्वत् ॥ ८ ॥

अविद्यायां बहुधा वर्तमानाः वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः । यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात्तेनाऽऽड्‌तुरा: क्षीणलोकाश्च्यवन्ते ॥ ९ ॥

किंचाविद्यायां बहुधा बहुप्रकारं वर्तमानाः वयमेव कृतार्था: कृतपर्यो- जना इत्यभिमन्यन्ति बालाः अज्ञानिन: । यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति श्रेयसे । यद्ग्रस्मादेवं कामेप्या निरूप्यते यत्स्वरूपमेव । तत्स्वरूपदर्श्युपदेशानपेक्षतया स्वमनोरथैनैवेत्यर्थ: ॥ ९ ॥

न प्रवेदयन्ति तत्त्वं न जयन्ति रागात्कर्मफलरागाभिवानिमित्तं तेन कार्पेणाड्डतुरा दुःखभाताः: सन्तः क्षीणलोका: क्षीणकर्मा फलास्वर्गलोकाच्च्यवन्ते ॥ ९ ॥

इष्टपूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्च्रेयो वेदयन्ते प्रमूढा: । नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं वा विशान्ति ॥ १० ॥

इष्टं यागादि श्रौतं कर्म । पूर्त्तं वापीकूपतडागादि स्मार्त्त मन्यमाना एतदेवातिश्रेयेन पुरुषार्थसाधनं वरिष्ठं प्रधानमिति चिन्तयन्तोऽन्यदातमज्ञानार्क्ष्यं श्रेयःसाधनं न वेदयन्ते न जानान्ति प्रमूढाः: पुत्रपशुवन्ध्यादिषु प्रमत्ततया मूढास्ते च नाकस्य स्वर्गस्य पृष्ठे उपरिस्थाने सुकृते भोगायतने ऽनुभूत्वानुभूय कर्मफलं पुनरावृत्तं लोकं मानुषंसम्बन्धिनं वा तीयडनरकद्विलक्षणं यथाकर्मेषं विशान्ति ॥ १० ॥

तपःश्रद्रे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्यां चरन्तः । सूर्यद्वारेण ते विरजा: प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा ॥११॥

ये पुनस्तद्धिपरीता ज्ञानयुक्ता वानप्रस्थाः संन्यारिनश्च तपःश्रद्रे हि तपः स्वाश्रमविहितं कर्म श्रद्धा हिरण्यगर्भादिविषया विद्या ते तपःश्रदे उपवसन्ति सवन्ते डरण्ये वर्तमानाः सन्तः शान्ता उपरतकरणग्रामा: । विद्वांसो गृहस्थज्ञानप्रधाना इत्यर्थः: भैक्ष्यचर्यां चरन्तः परमहंसाभावादुपवसन्त्यनुसाराय इति सम्बन्धः: सूर्यद्वारेण सूर्योप्रलक्षिते नोत्तररायणेन पथा ते विरजा विरजसः क्षीणपुण्यपापकर्मा: सन्त इत्यर्थः: प्रयान्ति प्रकर्षेण यान्ति यत्र यस्मिन्सत्यलोकादावृत्तः स पुरुषः: प्रथमजो हिरण्यगर्भे स्वव्यात्मा डव्ययस्वभावो यावत्संसारस्थायी एतदन्तास्तु संसारगतयोडपवियागम्याः ॥ ननु-एतं मोक्षमिच्छन्ति केचिन्नहैव सर्वे प्रविळीयान्ति कामासते सर्वगं सर्वतः

कं सुखं न भवतीत्येकं तन्न विद्व्यन्ते यस्मिन्नसौ नाकः ॥ ९० ॥

केवलकर्मिणां फलमुक्त्वा सगुणब्रह्मज्ञानसहिताश्रमकर्मिणां फलं संसारगोचरमेव दर्शयति-य पुनस्तद्धिपरीता ज्ञानयुक्ता इत्यादिना । अरण्ये ज्ञाननिष्ठा देह इति संबन्धः: सूर्यद्वारेण सूर्योप्रलक्षितेनोत्तररायणेन पथा ते विरजा विरजसः क्षीणपुण्यपापकर्मा: सन्त इत्यर्थः: प्रयान्ति प्रकर्षेण यान्ति यत्र यस्मिन्सत्यलोकादावृत्तः स पुरुषः: प्रथमजो हिरण्यगर्भे स्वव्यात्मा डव्ययस्वभावो यावत्संसारस्थायी एतदन्तास्तु संसारगतयोडपवियागम्याः ॥ ननु-एतं मोक्षमिच्छन्ति केचिन्नहैव सर्वे प्रविळीयान्ति कामासते सर्वगं सर्वतः

ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो महानव्यक्तमेव च । उत्तमां सात्विकीमेतां गतिमाहुर्मनीषिणः ॥ इति ॥ ११ ॥

प्राप्ते धीरः युक्तात्मा सर्वमेवाद्विशान्ति-त्यादिश्रुतिभ्योऽपकरणाच्चे अपरविद्यापकरणे हि प्रवृत्ते न हकस्मान्मोक्षपसङ्गोडस्ति विरजस्त्वं द्वापेक्षिकं समस्तपरविद्याकार्यं साध्यसाधनलक्षणं क्रियाकारकफलभेदभिन्नं दैतमू । एतावदेव यदिरण्यगर्भप्राप्यवसानम् । यथा च मनुनोकं स्थावराद्रागं संसारगतिमनु-कामता-

परীক্ষ्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुवेभि-गच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥ १२ ॥

अथेदानीमस्मात्साध्यासाध्यविचारः परस्यां विद्यायाधिकारप्रदर्शनार्थमिदमुच्यते-परिक्ष्य यदेतद्गवेदाद्यैर्विप्रविद्यविषयं हक स्वाभाविकमदर्शनार्थमिदमुच्यते-परिक्ष्य यदेतद्गवेदाद्यैर्विप्रविद्यविषयं हक स्वाभावविकविवेकविद्याकामकर्मेदशवत्पुरुषमनुष्ठेयमाविद्यादिदोषवन्तमेव पुरुषं प्रति विहितत्त्वात्तनुष्ठानकार्यमूताश्च लोका ये दक्षिणोत्तरमार्गलक्षणाः फलभूता ये च विहितकरणप्रतिषेधविकर्मदोषसाध्याः नरकतृणकपेतलक्षणास्तान्परीक्ष्य प्रत्यक्षानुमानोपमानागमैः सर्वतो याथामत्येनावधार्य लोकान्संसारातिभूतानव्यक्ता-दिस्थावरान्तान्विचित्रकृत्यव्याचितलक्षणान्वीजंकुरवदितरेतरोत्पत्तिनिमित्तानने कान्तथ्चातसहस्रसंक्तानेकदलीगर्भवदसारान्मायामरीच्युदकगन्धर्वनगराकारस्वमजल-वदुबुदबुदसमाप्तिकष्णप्रध्वंसनश्रप्तः कुत्वाद्विद्याकामदोषवर्ति-तकर्मचितान्धर्मा-धर्मनिवर्तितानित्येदुदबाल्लक्षणयैव विशेषतोऽधिकारः सर्वत्रयोगेन ब्रह्मविद्यामिति

सत्यं तपः साम्यं शमो दमः शान्तिः । ऐहिककर्मफलत्यागः पुजादेर्नाशविषयं प्रत्यक्षं विमतमतिन्त्यं कुतकत्वादूषट-वदित्यनुमानममुषिमकानाश्रविषयम् । तद्याथेह कर्मजितो लोकः क्षीयत इत्यादाग-मास्स्तरनित्यत्वेन सर्वोऽमाडवधार्योऽर्थः । नैतादशं ब्रालणास्यास्ति वित्तं यथैवकता समता सत्यता च । शीलं स्थितिदण्डनिधानमार्जवं ततस्तत्स्वश्रोपमः क्रियाभ्यः ॥

देशपरिच्छचं च फलं ततो न मोक्ष इत्याह-इहैवति । बह्मा चतुर्मुखः । विश्व-सृजः प्रजापतयो मृतिप्रभृतयः । धर्मो यमः । महानव्यक्त आत्मा । अव्यक्तं त्रिगुण-त्मिका प्रकृति । सात्विक्याः सच्चिदानन्दज्ञानसहितकर्मफलभूतामित्यर्थः ॥ ११ ॥

ब्राह्मणग्रहणमु । परीक्ष्य लोकान्कुर्यादित्युच्यते-निर्विदं निःपृवो विदिरच वैराग्यार्थे वैराग्यमातकुर्यादित्येतत् । स वैराग्यपकारः पदर्श्यते । इह संसारे नास्ति कश्चिदप्यरुकृतः पदार्थः सर्व एव हि लोकाः कर्मचिताः कर्मकृतत्वाच्चा-नित्याः । नित्यं किंचिदस्तीतियाभिपायः । सर्व तु कर्मानित्यस्यैव साधनम् । यस्माच्चतुर्विधमेव हि सर्व कर्म कार्यमुपाद्यमाप्यं संस्कार्य विकार्य वा नातःपरं कर्मणो विशेषोऽस्ति । अहं च नित्येनामृतेनाभयेन कूटस्थेनाचलेन ध्रुवेणार्थ-नार्थी न तद्विपरीतेन । अतः किं कृतेन कर्मणाड्यासनबहुलेनानर्थसाधनेनेत्येवं निर्विषणोडभयं शिवमचततं नित्यं पदं यत्तद्विज्ञानार्थी विशेषणाधिगमार्थी स निर्विण्णो ब्राह्मणो गुरुमेवाऽऽड्राचर्य शमदमयादिसंपन्नमभिच्छेत् । शास्त्रज्ञोऽपि स्वात्मन्येण ब्रह्मज्ञान्वेषणं न कुर्यादित्येतद्गुरुमेववेत्यवधारणफलम् । समि-त्पाणिः समिद्धारगृहीतहस्तः श्रोत्रियमध्ययनश्वार्थसंपन्नं ब्राह्मणिष्ठं हित्वा सर्व-कर्माणि केवलेऽध्ये ब्रह्मणि निष्ठा यस्य सोऽयं ब्रह्मनिष्ठो जपनिष्ठस्तद्योगनिष्ठ इति यद्वत् । न हि कर्मिणो ब्रह्मनिष्ठता संभवति कर्मात्मज्ञानयोर्विरोधात् । स तं गुरुं विधिवदुपसन्नःपसाद्य प्रच्छेदेकशः पुरुषं सत्यम् । १२ ।

तस्यै स विद्वानुपसन्नाय सम्यगप्रशान्ताचि-त्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् । १३ ।

इत्यर्थवेदीयमुण्डकोपनिषदि प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्डः । २ ।

इत्यर्थववेदीयमुण्डकोपनिषदि प्रथममुण्डकं समाप्तम् । १ ।

तस्मै स विद्वान्गुरुभ्रह्मविदुपसन्नायोपगताय । सम्यग्यथाशास्त्रमिल्ये-त्तत् । प्रशान्तचित्तायोपरतद्रोपाय । शमान्विताय बाहेन्द्रियोपमेण च युक्ताय । सर्वतो विरकायेत्येतत् । येन विज्ञानेन यया विद्यया परया ऽक्षरमदेश्यादिविशेषणं तदेवाक्षरं पुरुषशब्दवाच्यं पूर्णत्वात्पुरि शाय-नाच्च सत्यं तदैव परमार्थस्वभाव्यादक्षरं चाक्षरणाक्षतत्त्वादक्षयत्वाच्च इति स्मृतब्राह्मणस्मृत्यधिकारे इत्यर्थः । कूटस्थेन परिणतिहेतुनोःचलने स्पन्द-हितेन ध्रुवेण प्रयत्ननरहितेनाहमर्थी समित्पाणिरिति विनम्रलक्षणम् । १२ ।

पेद विजानाति तां ब्रह्मविद्यां तत्त्वतो यथातत्त्वोवाच पनूयादित्यर्थः। आचार्य-स्थाप्यं नियमो यन्न्यायप्राप्तसच्छिष्यनिस्तारणाविद्यामहोदधे: ॥ १३ ॥

इत्यर्थर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये पथथमुण्डके द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

इति मुण्डकोपनिषद्भाष्ये प्रथममुण्डकं समाप्तम् ॥ १ ॥

तदेतत्सत्यं यथा सुधी: सुपर्णावकादिस्फुलिङ्गा: सहस्रश: प्रभवन्ते सरूपा: । तथाडक्षराद्विविधा: सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति ॥ ११ ॥

अपरविद्याया: सन्धि: कार्यमुक्तम् । स च संसारो यत्सारो यस्मात्समूलादक्षर-त्संभवति यास्मिंश्च पडीन्ते तदक्षरं पुरुषाख्यं सत्यमग्र यत्स्मिन्विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति तत्परस्या ब्रह्मविद्याया विषय: स वक्तव्य इत्युत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते । तदपरविद्याविषयं कर्मफललक्षणं सत्यं तदापेक्षिकम् । इदं तु परविद्याविषयं परमार्थसाक्षात्करणत्वात् तदेतत्सत्यं यथाभूतं विद्याविषयम् । अविद्याविषयत्वाच्चानृत-मितरत् । अत्यन्तापरोक्षत्वात्कर्थं नाम प्रत्यक्षवसत्यक्षरं प्रतिपद्येरन्निति दृष्टान्तमाह—

अक्षरंवादिति । अव्ययान्यथाभावलक्षणपरिणाममसूच्यत्वात् । अक्षतत्ववादिति । अक्षयत्वाच्चेति । अक्षरत्वादिकारणत्वादन्यत्वादित्यर्थ: ॥ १३ ॥

इति मुण्डकोपनिषद्भाष्यटीकायां पथथमुण्डके द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

इति मुण्डकोपनिषद्भाष्यटीकायां प्रथममुण्डकं समाप्तम् ॥ १ ॥

द्वे विद्ये वेदितव्ये इत्यमुन्यास्यापरविद्यामयमुण्डकेन प्रपञ्च्य परविद्यां सूचयितुं द्वितीयमुण्डकारम्भ इत्याह—अपरविद्याया इत्यादिना । कर्मणोऽपि प्राकृतसत्यत्वमुक्तं तद्वदिदं सत्यत्वं न मन्तव्यमित्याह--यदपराविद्या विषयमिति । विषयीते विशेष्यते विद्यादनेनेति व्युत्पत्त्या विषयशब्दस्य वस्तुपरत्वाच्च पुरुषकृतिग्ङत्वं परमार्थत: सङ्क्षणत्वादित्यन्नाद्वैतवादित्यर्थ: । अत्यन्त-परोक्षत्वादिति । अशेषैकगम्यत्वात् अपूर्ववेदवचनात्: प्रत्यक्षत्वं न संभवति साक्षात्काराधीनं च कैवल्यं तत्कर्थं नाम सत्यमक्षरं प्रत्यक्षत्वप्राप्तिपयेरन्नुमुक्षव इत्याभिप्रेत्य यावब्रह्मारिकत्वं दृष्टान्तमाह-यथा सुदीप्तादिति । एकत्थे सति इत्याभिप्रत्य यावब्रह्मारिकत्वं दृष्टान्तमाह-यथा सुदीप्तादिति ।

षेद विजानाति तां ब्रह्मविद्यां तत्वतो यथावत्पोवाच पन्यूयादिलियर्थः। आचार्य-

स्याप्यं नियमो यन्न्यायप्राप्तसच्छिष्यनिस्तारणाविद्यामहोदधे: ॥१३॥

इत्यर्थववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥२॥

इति मुण्डकोपनिषद्भाष्ये प्रथममुण्डकं समाप्तम् ॥१॥

तदेतत्सत्यं यथा सुधीत्पावकादिस्फुलिङ्गा:

अपरविद्याया सर्वं कार्यमुक्तम् । स च संसारो यत्सारो यस्मात्सारो यस्मात्सारो यस्मादक्षरा-

सहस्रश: प्रभवन्ते सरूपा:। तथाडक्षराद्द्विवधा:

त्संभवति यासिम्न्श्र पलीयते तदक्षरं शुश्रावयं सत्यम् । यसिम्न्विज्ञाते सर्वमिदं

सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवान्ति ॥१॥

विज्ञानं भवति तत्परस्या ब्रह्मविद्याया विषयः स वक्तव्य इत्युत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते ।

अक्षरणादिति । अव्ययान्यथाभावलक्षणपरिणामगूनोऽन्यत्वादित्यर्थः । अक्षतत्वादिति ।

यदपरविद्याविषयं कर्मफललक्षणं सत्यं तदापेक्षिकम् । इदं तु परविद्याविषयं

अधार्यत्वादितकार गूनोऽन्यत्वादिल्यर्थः । १३ ॥

परमार्थसत्यक्षणत्वात् तदेतत्सत्यं यथाभूतं विद्याविषयम् । अविद्याविषयत्वाच्चानृत-

इति मुण्डकोपनिषद्भाष्यटीकायां प्रथममुण्डके द्वितीय: खण्डः ॥२॥

मितरतू । अत्यन्तापरोक्षत्वकर्थं नाम प्रत्यक्षवत्सत्यमक्षरं पतिपद्येरन्निति दृष्टान्तमाह—

इत्यर्थववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्यटीकायां प्रथममुण्डकं समापम् ॥१॥

अक्षरादिति । अव्ययान्यथाभावलक्षणपरिणामगूनोऽन्यत्वादित्यर्थः । अक्षतत्वादिति ।

द्वे विद्धे वेदितव्ये इत्युपन्यास्यापरवियामादमुण्डकेन पपऊच्य परविद्यां

अधार्यत्वादितकार गूनोऽन्यत्वादिल्यर्थः ।

सूचयितां पपश्ययितूं द्वितीयमुण्डकारम्भ इत्याह—अपरविद्याया इत्यादिना ।

कर्मेणोऽपि प्राकुसत्यत्वमुक्तं तद्विदिदं सत्यत्वं न मन्तव्यमित्याह--यदपराविद्या

विषयमिति । विषीयते विशेष्यते विद्यादनेनेति व्युत्पत्त्या विषयशब्ददस्य वस्तु-

परत्वाच्चपुस्कारितत्वं परमार्थतः सक्षक्षणत्वादित्यन्वाद्यत्वादिल्यर्थः । अत्यन्त-

परोकस्त्वादिति । शास्त्रैकगम्यत्वात् । अपूर्ववदुदासणः प्रत्यक्षत्वं न संभवति

परोकस्त्वादिति । शास्त्रैकगम्यत्वात् । अपूर्ववदुदासणः प्रत्यक्षत्वं न संभवति

साक्षात्काराधीनं च कैवल्यं ततः कथम् नाम सत्यमक्षरं प्रत्यक्षवत्प्रातिपद्येरन्नुमुक्षव

साक्षात्काराधीनं च कैवल्यं ततः कथम् नाम सत्यमक्षरं प्रत्यक्षवत्प्रातिपद्येरन्नुमुक्षव

इत्यभिप्रेत्य शाब्दनारकरत्वं दृष्टान्तमाह—यथा सुधाप्लुतादिति । एककं सती

इत्यभिप्रेत्य शाब्दनारकरत्वं दृष्टान्तमाह—यथा सुधाप्लुतादिति । एककं सती

यथा सुदीप्तात्सुष्ठु दीप्तादिदीप्तापवकादेशेर्विस्फुलिङ्गा अग्निवयववाः सहस्रशोऽनेकशः प्रभवन्ते निर्गच्छन्ति सरूपा अभिलक्षणा एव तथोक्तलक्षणादक्षराद्दिविधा नानादेहोपाधिमेदमनुविधीयमानत्वाद्दिविधा हे सोम्य भावाज्जीवाआकाशादिद्रव्यादिपरिच्छिन्नाः सुपिरभेदा घटाद्युपाधिभेदमनुभवन्ति । एवं नानानामरूपकृतदेहोपाधिभेदमनुब्रियन्ते तद्वच्चैव तस्मादक्षरादप्यान्ते देहोपाधिविलयमनुलीयन्ते घटादिविलयमानिव सुपिरभेदाः । यथाड्ढकारस्य सुपिरभेदौत्पत्तिप्रलयाभिमित्तत्वं घटाद्युपाधिभक्तमेव तद्धदक्षरस्यापि नामरूपकृतदेहोपाधिनिमित्तमेव जीवोत्पत्तिप्रलयाभिमित्तत्वम् ॥ १ ॥

अग्निवयववाः सहस्रशोऽनेकशः प्रभवन्ते निर्गच्छन्ति सरूपा अभिलक्षणा एव तथोक्तलक्षणादक्षराद्दिविधा नानादेहोपाधिमेदमनुविधीयमानत्वाद्दिविधा हे सोम्य भावाज्जीवाआकाशादिद्रव्यादिपरिच्छिन्नाः सुपिरभेदा घटाद्युपाधिभेदमनुभवन्ति । एवं नानानामरूपकृतदेहोपाधिभेदमनुब्रियन्ते तद्वच्चैव तस्मादक्षरादप्यान्ते देहोपाधिविलयमनुलीयन्ते घटादिविलयमानिव सुपिरभेदाः । यथाड्ढकारस्य सुपिरभेदौत्पत्तिप्रलयाभिमित्तत्वं घटाद्युपाधिभक्तमेव तद्धदक्षरस्यापि नामरूपकृतदेहोपाधिनिमित्तमेव जीवोत्पत्तिप्रलयाभिमित्तत्वम् ॥ १ ॥

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः ॥ २ ॥

न तु पूर्वोक्तजीवानां घटादिसर्वभावविकाराणां जनिमूलतया-तत्प्रतिषेधेन सर्वे प्रतिषिद्धा भवन्ति । प्रत्यगुरुपस्यापरोक्षत्वाद्दूषणोऽपि प्रत्यक्षत्वं भविष्यति घटादेराप्यक्षदृष्ट्यर्थः; विशिष्टदेवाचिच्छेदेन विशिष्टदेवाविच्छिन्नविशुद्धद्वैतप्रतिपादनविषयत्वाद्विभूतिदेशाविच्छिन्नेति । दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः ॥ २ ॥

न जायते कुतश्चित्स्वतोऽनन्यस्य जन्मनिमित्तस्य चाभावात् । यथा जलबुदबुदा नभः सुषिरभेदानां घटादिसर्वभावविकाराणां जनिमूलत्वा-न तत्प्रतिषेधेन सर्वे प्रतिषिद्धा भवन्ति । प्रत्यगुरुपस्यापरोक्षत्वाद्दूषणोऽपि प्रत्यक्षत्वं भविष्यति घटादेराप्यक्षदृष्ट्यर्थः; विशिष्टदेवाचिच्छेदेन विशिष्टदेवाविच्छिन्नविशुद्धद्वैतप्रतिपादनविषयत्वाद्विभूतिदेशाविच्छिन्नेति ।

अक्षरस्यापि जीवोत्पत्तिप्रलयाभिमित्तत्वमौपाधिकमुक्तमेतदित्यर्थः । तत्त्ववस्तु निमित्तनैमित्तिकभावोऽपि नास्तीत्याह—नामरूपबीजभूतादिति । देहादिपेक्षया यद्यात्ममान्तरं च प्रसिद्धं तेन सह तत्तादात्म्येन तदधिष्ठानतया वा वर्तमान इति सबाह्याभ्यान्तरः । अत एव सर्वात्मकत्वादिति कानिमित्तभावादज इत्यर्थः । जायतेर्डस्ति वर्धते विपरिणमते डक्षीयते विनश्यतीत्येवमादिभावविकाराणां निषेधे तात्पर्य-मुज शब्दस्य स ह—सर्वभावविकाराणामिति । जीवात्मनां प्राणो दिव्यश्चिदात्मकत्वम्

क्षरो धु वोऽभय इत्यर्थः। यद्यापि देहाद्युपाधिभेददृष्टीनामविद्यावशादेहभेदेषु सप्राणः समनाः सेन्द्रियः सविषय इव भात्यवभासते तद्मल्लादिमदिवास्सकारां तथाडपि तु स्वतः परमार्थदृष्टीनामपाणोऽविद्यमानः क्रियाशक्तिभेदवांशच लनात्मको वायुर्यसिम्न्नसावप्राणः। तथाडमनाऽनेकज्ञानशक्तिभेदवत्संकल्पात्मक मनोऽस्यव्यविद्यमानं यस्मिन्नोड्यममनाऽमाणो समनाश्वेति। प्राणादिवायुमेदाः कर्मेन्द्रियैणि तद्विषयाश्च तथा च बुद्धिमनसी बुद्धीन्द्रियाणि तद्विषयाश्च पतिषिद्धा वेदितव्याः। तथा श्रुत्यन्तरे—ध्यायतीव लेलायतीवेतिं यस्माच्चैवं पतिषिद्धोपपद्यतेऽस्यास्तमाच्छुभ्रः शुद्धः अतोडक्षराच्चामरुपबीजोपाव्याकृतारुरुमक्षरं सर्वविकारेभ्यस्तस्मात्परोऽतोऽक्षरात्परो निरुपाधिकः पुरुष इत्यर्थः। यस्मिस्तदाकाशारव्यमक्षरं सत्यव्यवहारविषयमपं प्रोते च पुनरपाणादिमच्चं तस्येत्युच्यते। यदि हि प्राणादयः प्रागुत्पत्तेः पुरुष इव स्वनाडडत्मना सन्ति तदा पुरुषस्य प्राणादिना विद्यमानेन प्राणादिमत्वं भवेच्च तु ते प्राणादयः प्रागुत्पत्तेः पुरुष इव स्वनाडडत्मना सन्ति तदा। अतोडपाणादि-

मानपरः पुरुषः। यथाडनुत्पत्ते पुत्रेऽपुत्रो देवदत्तः॥ २ ॥ एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुर्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ ३ ॥ कथम् ते न सन्ति प्राणादय इत्युच्यते। यस्मादेतस्मादेव पुरुषाच्छा-ब्रह्मणोऽपि प्राणादिमच्चं प्रातं तनिवर्त्तयति—यदप्यीतादिना स्मृतिसंरायाद्यनैकक्रियाविरोधेन स्थितिः तथा चोक्तं नामरूपपयार्वीजं ब्रह्म तस्योपाधितया लक्ष्यतं शुद्धस्य कारणत्वानुपपत्त्या गतिं स्वरूपमस्येति तथोक्तम् तस्मादुपाधि-रुपाच्चिद्विश्वरूपाच्च परतोऽक्षरात्पर इति संबन्धः। कथम् मायातत्स्याक्षरस्य परत्वमित्याक्षरस्य परत्वमित्याकाङ्क्षायामाह—सर्वकार्येऽति। कार्य ह्यपरे प्रसिद्धम्। तत्कारणत्वेन दक्षरम्। तदुक्तं गीतायाम्—

क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते। उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः॥ इति॥ २॥ यदेव चैतन्यं निरुपाधिकं रद्मदविकल्पं ब्रह्म यत्तत्स्वज्ञानाज्ञानजिहासां कैवल्यं तदेव मायाप्रतिबिम्बितरूपेण कारणं भवतीत्याह—यस्मादेतस्मादेवेति। माणोत्प-

रूपबीजोपाधिलक्षिताज्जात्योत्पत्त्यतद्विद्याविषयविकारभूतो नामधेयोऽनु-

तात्मकः प्राणः “वाचाडंबरम्भणं विकारो नामधेयमनृतम्‌” इति श्रुत्यनतरात्‌ ।

न हि तेनाविद्याविषयेऽनृतेन प्राणेन सप्राणत्वं परस्य स्यादपुत्रस्य स्वम्‌-

दर्शनेऽपुत्रेण सपुरत्वम्‌ । एवं मनः सर्वाणि चोन्द्रियाणि विषयाश्रेतस्मादेव

जायन्ते । तस्मात्तद्रूपस्य निरुपचारितमपाणादिमच्वमित्यर्थः । यथा च

मागुप्तेः परमार्थतोऽसनस्तथाऽऽ प्रतीयते । दृश्यतेः । यथा कर-

णानि मनश्वेन्द्रियाणि तथा शरीरविषयकारणानि भूतानि स्वमाकारं वायुर्‌-

नन्तरेष आवहादिमेदः ज्योतिराभः आप उदकं पृथिवी धरित्री

विश्वस्य सर्वस्य धारणी । एतस्मिन् च शब्दसृष्टिरूपरसंन्धयोत्तरोगुणानि

पूर्वपूर्वगुणसहितान्येतस्मादेव जायन्ते । संक्षेपतः परविद्याविषयमक्षरं

पुरुषं सत्यं दिव्यो ह्यमूर्त्त इत्यादिना मन्त्रेणोक्त्वा पुनस्तदेव सविशेषं विवरणं

वक्तव्यमिति । प्रवृत्तौ संक्षेपविस्तरौकौ हि पदार्थः सुखाधिगम्यो भवति सूत्र-

भाष्योक्तिवादिति ॥ ३ ॥

तैरूर्ध्वं तर्हि सप्राणत्वं परमात्मनो भविष्यतिरीच्छानिवृत्यर्थं श्रुत्यनतरमसिद्धं

प्राणस्य विशेषणमाह—अविद्याविषय इति । नामधेय इति । वाड्‌मात्रो न

वस्तुबृत्त इत्यर्थः प्राणादीनां पाठक्रमोऽथर्मक्रमेण बाध्यते । “गता: कला पञ्चदश

प्रतिष्ठा:” इति भूतेषु रसश्रवणेन प्राणानां भौतिकत्वावगमाद्भूतोत्पत्त्यनन्तरं प्राणो-

त्पत्तिदृष्टच्यति । अभिमुखमागच्छन्नव्युरावाहः पुरतो गच्छन्नपवह इत्यादिभेदः ।

शब्दसृष्टिरूपरसंन्धा उत्तरोगुणाः येषां तानि तथोक्तानि । यथा शुक्त्‌-

तत्त्ववस्थापनाद्विकरणाज्जायमानः पड्‌ः शुक्तुगुणै जायते तथाड्‌डकारण-

स्थापनाच्चद्बलणो जायमानो वायुराकाशगुणेन शब्देनैव जायते । तथैव

वायुभावापनाद्वलणोग्रस्तद्गुणेनान्वितो जायते इति दृष्टच्यम्‌ । ननु सूक्ष्माणि

भूतानि पथ्यमुप्लयन्ते । अनन्तरं तसां त्रिवृत्‌ त्रिवृतमेकैकरोदिति पञ्चीकरण-

पञ्चक्षणार्थं त्रिवृत्करणश्रुते: पञ्चात्मकत्वमवगम्य तत्‌ एकैकस्य भूतस्य पञ्च-

गुणयत्वं वर्णितमन्यत्र कथमहि पाश्चीकरणमनादृत्य प्राथमसर्गे एवाड्‌डकारणस्यैक-

गुणत्वं वायोर्हि द्विगुणत्वं तेजसस्त्रिगुणत्वमित्याद्युक्त्यचते । सत्यम्‌ । भूतसर्गे

तावप्यभावाद्योत्पन्नाय प्रक्रियान्तरं न विरुध्यते । न हेतुमातिबन्धं किंचिद्रिचलं

श्रूयते । अत एव गुणगुणिभावोऽपि न वैशेषिकपक्षविवक्षितः । किंतु राहोः

शिर इत्यवद्यपदैचाम्रत्रम्‌ । विवरणं त्वन्यकार्यपर्यन्तं तेन तेनाड्‌डकारण बलैव

विवर्तते इति प्रपञ्च्यते । तत्ताङ्गतरिकस्याणुमात्रस्यास्मिन्विज्ञाते संर्वमिदं

विज्ञातं भवतीति पदर्शनार्थमित्यर्थः ॥ ३ ॥

अभिमूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वागिव वृत्ताश्र्व वेदाः । वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पादौ पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा ॥ ४ ॥

योडपि प्रथमजात्मानाधिरण्यगर्भो जायते तंडस्यांन्तर्विराट् स तत्त्वान्तरतत्त्वेन लक्ष्यमाणो दृश्येतस्मादेव पुरुषाद्जायात एतन्मयश्रुत्येतदर्थमाह । तं च विशिनष्टि । अभिमूर्धा: " असौ वाव लोको गौतमाध्रि: " इति श्रुतेः । मूर्धा यस्योतमाद्र्व शिरः । चक्षुषी चन्द्र सूर्यौ इति चन्द्रसूर्यो यस्येति सर्वज्ञानानुश्र्वद: कर्तव्यः । अस्येतस्य पदस्य वक्ष्यमाणस्य यस्येति विपरिणामं कृत्वा दिशः श्रोत्रे यस्य । वागिववृता उद्वााटिता: प्रसिद्धा वेदा यस्य । वायुः प्राणो यस्य हृदयमन्तःकरणं विधं समस्तं जगदस्य यस्येत्येतत् सर्वे हान्तःकरणविकारेमव जगनमनस्येव सुप्रुषे प्रथयदर्शीनातु । जागरितेऽपि सत एवाभिविस्फुलिङ्गवद्विद्यत्प्रतिष्ठानात् । यस्य च पादौ जाता पृथिवी । एव देवो विष्णुरनन्तः प्रथमशरीरी वैष्णवदेहोपाधिः सर्वेषां भूतानामन्तरात्मा ॥ ४ ॥

तस्माद्िभः समिधो यस्य सूर्यः सोमात्पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम । पुमान्रेतः सिष्वति योषितायां बह्वीः प्रजाः पुरुषात्संस्रवूता: ॥ ५ ॥

स हि सर्वभूतेषु द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता सर्वकरणात्मा पश्चादिमद्वारेण च याः संस्रवन्ति प्रजास्ता अपि तस्मादेव पुरुषात्पजायन्त इत्युच्यते । तस्माद्वरस्माद्धपुरुषाद्जायविष्ठेनिविपररूपोदितेः स विराजते । सोमिधा यस्य सूर्यः समिध इव समिधः । सूर्यण हि युलोक: समिध्यते । ततो हि युलोकाचिष्प्राणात्सोमात्पर्जन्यो संभवति । तस्माच्च पर्जन्या- दोषधयः पृथिव्यां संभवति । ओषधिभ्यः पुरुषाशौ हुताभ्य उपादानभू- ताभ्यः पुमान्श्री रेतः सिष्वति योषितायां योषिति योषाम्र्व स्रियमिति । एवं ऋमेण बहुवीवृदचः प्रजा बालणाद्याः पुरुषात्परस्मात्संसूता: समुत्पन्नाः ॥ ५ ॥

सर्वेषां भूतानमिति पञ्चमहाभूतानाम् अन्तरात्मा स्थूलपञ्चभूतचारो हि विराट्त्यर्थः । पञ्चाविधद्वारेण । ध्रुपजन्यैः श्रौत्यैर्वारपुरुषयाथित्सु पञ्चस्वाभ- द्रष्टः श्रुत्यन्तरचोदितत्वाद्द्वारेणेत्यर्थः ॥ ४ ॥ ५ ॥

तस्माच्चः साम यजूंषि दीक्षा यज्ञाश्र सर्वे ऋतवो दक्षिणाश्र । संवत्सरश्र यजमानश्र लोकाः सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः॥ ६ ॥

किंच कर्मसाधनानि च तस्मादेवेत्याह । तस्मात्पुरुषाद्चो नियताक्षरपादावसाना गायत्र्यादिच्छन्दोविशिष्टा मन्त्राः। साम पश्चभकिकं च स्तोमादिगीतविशिष्टं यजूंषि नियताक्षरपादावसानि वाक्यरूपाण्येव त्रिविधा मन्त्राः। दीक्षा मौञ्ज्यादिलक्षणा कर्तृनियतविशेषा। यज्ञाश्र सर्वेऽपिहोत्रादयः। ऋतवः सयूपाः। दक्षिणाश्रकगवादिपरिमितसर्वस्वान्ता। संवसरश्र कालः कर्माङ्गः। यजमानश्र कर्ता। लोकस्तस्य कर्मफलभूता स्तस्मिन् विशेषण्ते सोमो यत्र येषु लोकेपु पवते पुनाति लोकान्पुनाति यत्र च दक्षिणाभिरनोत्तरभावणमार्गेणदक्षिणाग्नौ विधिदविदत्तकतृफलभूताः॥ ६॥

तस्माच्च देवा बहुधा संप्रसूताः साध्या मनुष्या पशवो वयांसि । प्राणापानौ श्रीहियवौ तपश्र श्रद्धा सत्यं ब्रह्मचर्य विधिश्र ॥ ७ ॥

तस्माच्च पुरुषात्कर्माङ्गभूता देवा बहुधा वस्वादिगणभेदेन सम्पसूताः। सम्यक्कपसूताः साध्या देवविशेषाः। मनुष्याः कर्मोऽधिकारतः। पशावो ग्राम्यारण्याः। वयांसि पक्षिणः। जीवनं च मनुष्यादीनाम्। प्राणापानौ श्रीहियवौ हरिर्य्यौ। तपश्र कर्माङ्गं पुरुषपरिष्कारहेतुः। स्वात्मनि श्रद्धा यत्पूर्वकः सर्वपुरुषार्थसाधनप्रयोगश्चित्तप्रसाद आसतिक्यबुद्धिस्तथा सत्यमनृतवर्जनं यथाभूतार्थवचनं चापीडाकरम्। ब्रह्मचर्य मैथुनासमाचारः। विधिश्रेति कर्तव्यता ॥ ७ ॥

पाश्चभौतिकमिति । हिंकारप्रस्तावावोतीया मातिहरणनिधानाख्या: पञ्च भक्योऽङ्गयवा यस्य तत्तथोक्कम् । सामभक्तिकमिति । हिंकारप्रस्तावावुद्गीथप्रतिहारोपद्रवनिधनाख्या: सप्त भक्यो यस्य तत्कथोक्कम् । स्तोमोङ्ग्यैचून्यो वर्णः । विश्वजित्सर्वमेधयोः सर्वस्वदक्षिणा अत एकां गामार्थ्य सर्वस्वान्ता दक्षिणा भवन्तीत्यर्थः ॥ ६ ॥

तपश्र कर्माङ्गमिति । पर्याप्त द्विजातीनस्य यजागू राजन्यस्याड्मिक्षा वैश्यस्येत्यादिविहित रुच्छूचान्द्रायणादित्यर्थः ॥ ७ ॥

सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्सपार्निषः समिधः सप्त होमाः । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ॥ ८ ॥

किंच सप्त शीर्षण्याः प्राणास्तस्मादेव पुरुषात्प्रभवन्ति तेभ्यां च सप्तर्चिषो दीप्यः; स्वविषयावगोत्रनानि तथा सप्त समिधः सप्त विषयाः । विषयैरहि समिध्यन्ते प्राणाः । सप्त होमास्तद्विषयविज्ञानानि “वदस्य विज्ञानं तज्जुहोति” इति श्रुत्यन्तरात् । किंच सप्त इमे लोका इन्द्रियस्थानानि येषु चिरन्ति संचारनित प्राणाः । प्राणा येषु चरन्तीति प्राणानां विशेषणमिदं प्राणापानादिनिवृत्यर्थम् । गुहायां हृदयरे वा स्वापकाले शेरत इति गुहाशया: । निहिताः स्थापिता धात्रा सप्त सप्त प्रतिप्राणिभेदम् । यानि चाङ्गडमयाजिनां विदुषां कर्माणि कर्मफलानि चाविदुषां च कर्माणि तत्साधनानि कर्मफलानि च सर्व चैतत्परमादेव पुरुषात्सर्वज्ञात्समुत्पमिति प्रकरणार्थः ॥ ८ ॥

अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वेऽस्मात्स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः । अतः सर्वा ओषधयो रसश्च येनैष भूतैस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा ॥ ९ ॥

अतः पुरुषात्समुद्राः सर्वे क्षाराघ्याः । गिरयश्च हिमवदादयोडस्मादेव पुरुष-त्स्रवे । स्यन्दन्ते स्रवन्ति गङ्गाद्याः । सिन्धवो नद्यः सर्वरूपाः बहुरुपाः । अस्मादेव पुरुषात्सर्वा औषधयो वीहियवाद्याः । रसश्च मधुरादिः षड्विधो येन रसेन भूतैः पञ्चभिः स्थूलैः परिवेष्टितरतिष्ठते तिष्ठति ह्यन्तरात्मा । तद्वचन्तरालं शारीरस्याद्मनश्श्रोत्मवद्धृतंत इत्यन्तरात्मा ॥ ९ ॥

पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् । एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थिं विकिरतीह सोम्य ॥ १० ॥

आत्मायाजिनामिति । सकलमिदमहं च परमात्मैवेतिभावनापूर्वकं परमेश्वराराधन-बुद्धया ये यजन्ति तेषामित्यर्थः ॥ ८ ॥

इत्यर्थववेदीयमुण्डकोपनिषदि द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ ९ ॥

सकलमिदमहं च परमात्मैवेतिभावनापूर्वकं परमेश्वराराधन-बुद्धया ये यजन्ति तेषामित्यर्थः ॥ ८ ॥

एवं शुश्रूषात्सर्वमिदं संपप्रसूतम्। अतो वाचाऽडंबरभणं विकारो नामधेयमनृतं पुरुष इत्येव सत्यम्। अतः पुरुष एवेदं सर्वम्। न विश्वं नाम पुरुषादन्यत्किंचिदस्ति । अतो यदुक्तं तदेतदभिहितं कतिस्नु भगवो विज्ञाते सर्वामदं विज्ञातं भवतीति । एतस्मिन्न् परस्मिन्नात्मनि सर्वकारणं पुरुषे विज्ञाते पुरुष एवेदं नान्यदस्तीति विज्ञानं भवतीति । किं पुनरिदं विश्वमित्युच्यते । कमभिहितोद्देशलक्षणम् । तपो ज्ञानं तदृत्तत् फलमन्यदेवाबद्धीदं सर्वम्। तच्चैतदूक्तं— कार्यं तस्मात्सर्वे ब्रह्म परामृतं परममृतमहंवेदिति वो वेद निहितं गुहायां हृदि सर्वप्राणिनां स एवं विज्ञानाद्विद्याग्रन्थिं ग्रन्थिमिव हृदाभूतमविद्यावासनां विकिरति विक्षिपति नाश्रयतीह जीवञ्जीव न मृतः सन्हे सोम्य पियदर्शन ॥ १० ॥

आविः सन्निहितं गुहाचरं नाम महत्पदमत्रैतत्सम्पिंतम् । एजत्यान्निमिषच्च यदेतज्जानथ सदसद्वरेण्यं परं विज्ञायाद्वरिष्ठं प्रजानाम् ॥ १ ॥

अधुना यस्य सदुपदेशेनात्रैणादित्यां ब्रह्मास्मीति वाक्यार्थज्ञानं न भवतीति तस्योपायानुष्ठानेन भवितव्यमित्यिममर्थम्—अरूपं सदक्षरामिति । वाक्यार्थस्तु पुनः पुनर्भावना युक्त्यनुसंधानं चोपाय इत्याह—उद्गत इति । आविः—प्रकाशं सन्निहितं—सततसमीपस्थं गुहाचरं—बुद्ध्यादिस्थं नाम—वाच्यं महत्पदम्—महदाश्रयभूतं तैतत्सम्पिंतम्—तृप्तिहेतुत्वेन परिगृहीतम् । एजत्यान्निमिषच्च—जङ्गमं स्थावरं च यदेतत्—अणिमादिलक्षणं यद्वा सदसद्वरेण्यं—वरणीयं परम्—श्रेष्ठं विज्ञाय—विज्ञानेन तद्वरिष्ठं—ततः श्रेष्ठं प्रजानाम् ॥ ९ ॥ १० ॥

यत्पृष्टं कस्मिंचु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति तन्निरूपितम् । सर्वमिदं परमात्मनो जायते । अतस्तावन्मात्रं सर्वं तस्मिन्न्विज्ञाते विज्ञानं भवतीत्यवद्यक्षयफलमिभशानेनोपसंहरति । इति मुण्डकोपनिषद्भाष्यटिकायां द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ ९ ॥ १० ॥

अधुना यस्य सदुपदेशेनात्रैणादित्यां ब्रह्मास्मीति वाक्यार्थज्ञानं न भवतीति तस्योपायानुष्ठानेन भवितव्यमित्यिममर्थम्—अरूपं सदक्षरामिति । वाक्यार्थस्तु पुनः पुनर्भावना युक्त्यनुसंधानं चोपाय इत्याह—उद्गत इति । आविः—प्रकाशं सन्निहितं—सततसमीपस्थं गुहाचरं—बुद्ध्यादिस्थं नाम—वाच्यं महत्पदम्—महदाश्रयभूतं तैतत्सम्पिंतम्—तृप्तिहेतुत्वेन परिगृहीतम् । एजत्यान्निमिषच्च—जङ्गमं स्थावरं च यदेतत्—अणिमादिलक्षणं यद्वा सदसद्वरेण्यं—वरणीयं परम्—श्रेष्ठं विज्ञाय—विज्ञानेन तद्वरिष्ठं—ततः श्रेष्ठं प्रजानाम् । यदसति यद्भ्रान्ति तदात्मरूपं नान्यतस्तदो भाति न चान्यदस्ति । स्वभावसिद्धत्वात्तस्मात् केवलं शाब्दं ग्रहणाति मृषैव कल्पना । इति सन्निहितामिति । सर्वेषां प्राणिनां हृदये स्थितं वागाद्युपाधिमिः शाब्दादि—

हितं वागाद्युपाधिभिरिज्यते ब्राजतेति श्रुत्यन्तराच्छदादीनुपलभमानवदवभासते । दर्शानश्रवणमननविज्ञानैरुपविधैर्मन्रैः सर्वक्षयन्ते हदि सर्वेपाणिनाम् । यदेतदाविर्ब्रह्म सन्निहितं सम्यक्कृष्टितं हदि तद्गुहाचरं नाम गुहायां चरतीति दर्शानश्रवणादिभकारैर्गुहाचरामिति प्रख्याततम् । महत्सर्व-

न्युपलभमानवदब्रहैव जीवभावमापन्नमवभासते । ततः स्मृतोडपरोक्षं चैति सदा स्मरोदित्यर्थः । सर्वमिदं कार्ये परिचिच्छन्नं च सास्पदं कार्यत्वपरिच्छनाज्ज्ञातवाच्च घटादिवत्ततः सर्वास्पदं यत्तदेव मायास्पदमात्रमूर्तिमिति युक्त्यानुसंधानमाह-महत्वादिमिति ॥ १ ॥

स्वात्पदं पद्यते सर्वेपित सर्वपदार्थास्पदत्वात् । कथम् तन्महत्वपदामित्युच्यते । यतेभ्य आस्मिन्नब्रह्मण्येतत्सर्वं समर्पितं प्रवेक्षितं रथनाभाविवारा एजच्छलत्पक्ष्यादि । प्राणत्माणितीति प्राणापानादिमन्‍नमुष्यपद्यादि । निमिषच्च यत्निमेषादिक्रियावच्छिन्नमिषच्शब्दाद्‌तत्समस्तमेतदेव ब्राणि समर्पितम् । एतद्यदास्पदं सर्वे जानथ हे शिष्या अवगच्छथ तदात्मभूतं भवतां सदसत्स्वरूपम् । सदसतोरमूर्तिमयोः: स्थूलसूक्ष्मयोस्सदृचद्वयतिरेकेणैणभावात् । वरेप्यं तदेव हि सर्वस्य नित्यत्वात्मार्थनीयं परं व्यतिरिक्तं विज्ञानात्मजानमिति व्यवहितेन संबंधी । यदौौकिकविज्ञानागोचरमित्यर्थः । यद्वारिष्ठं वरतमें सर्वपदार्थेषु वरेषु तद्चेकं ब्रह्मातिरायेन वरं सर्वदोषरहितत्वात् ॥ ३ ॥

घटादिवदादित्यादिवैपि यद्वीसिमच्चं वैचिच्र्यं तदनुपपत्त्याडपि तत्कार-णं संभावनीयमित्याह—किंच यदर्चिमदिति । अर्चिमच्चवादिल्यादिदिन्द्रियग्राह्यत्वं प्राप्तं निषेधाति—यदणुभ्य इति । परमाणुपरिमाणवं तहि स्यादिति नाडडशड्कनीयमित्याह—चाशब्दादिति । स्थूलसूक्ष्मवात्तर्जन्याधारं स्यादिति नाडडशड्कनীয়मिति नाडडशड्क-

यदर्चिमद्यदणुभ्योडप्यणु च यस्मिल्लोका निहिता लोकिनश्र । तदितदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ्मनः । तदेतत्सत्यं तदामृतं तदेद्धव्यं सोम्य विद्धि ॥ २ ॥

किंच यदर्चिमद्दीप्त्यादित्यादि दीप्यत इति दीपिमद्ब्रह्म । किंच वदणाभ्यः श्यामाकादिभ्योडप्यणु च सूक्ष्मम् । चराचरात्स्थूलेभ्योडप्यति-रयेन रूढं पृथिव्यादिभिः । यस्मिल्लोका भरादयो निहिताः स्थिताः ।

हितं वागाद्युपाधिमिरेव्वलाति भ्राजतीति श्रुत्यन्तराच्छद्वादीनुपलभमानवद्भासते । सहकक्ष्यते हृदि सर्वपाणिनाम् । यदेतदाविर्ब्रह्म संनिहितं सम्यक्कृतिस्थं हदि तद्गुहारचरं नाम गुहार्यां चरतीति दृशीनश्रवणादिपकारंगृहाचरामिति प्रथ्यातम । महत्सर्वमहच्च्वात्पदं पद्यते सर्वेणेति सर्वपदार्थास्पदत्वात् । कथं तन्महद्पदामित्युच्यते । यत्सेप्रास्मिन्नब्न्रण्यणयेतत्सर्वं संपितं प्रवेक्षितं रथनाभाविवारा एजच्छलत्पक्ष्यादि । प्राणत्माणितीति प्राणापानादिमनुष्यपक्षादि । निमिषच्च यन्मिमेषादिक्रियावध्यच्चानिमिषच्च शब्दात्समस्तमेतददैव नम्रणि समर्पितम् । एतद्यदास्पदं सर्वे जानथ हे शिष्या अवगच्छथ तदात्मभूतं भवतां सदसत्स्वरुपम् । सदसतोमूर्तीयो: स्थूलसूक्ष्मयोगस्तद्वयतिरेकेणाभावात् । वरेण्यं वरणीयं तदेव हि सर्वस्य नित्यत्वात्मार्थनियं परं व्यतिरिक्तं विज्ञानात्मजानामिति व्यवहितेन सैवान्यो यौौकिकविज्ञानागोचरमित्यर्थ: । यद्वारिष्ठं वरेतु तद्च्चेकं बलातिशयेन वरं सर्वदोषरहितत्वात्॥ ३ ॥

दृशीनश्रवणमननविज्ञानयुपाधिमिरेव्वलं सहकक्ष्यते हृदि सर्वपाणिनाम् । यदेतदाविर्ब्रह्म संनिहितं सम्यक्कृतिस्थं हदि तद्गुहारचरं नाम गुहार्यां चरतीति दृशीनश्रवणादिपकारंगृहाचरामिति प्रथ्यातम । महत्सर्वमहच्च्वात्पदं पद्यते सर्वेणेति सर्वपदार्थास्पदत्वात् । कथं तन्महद्पदामित्युच्यते । यत्सेप्रास्मिन्नब्न्रण्यणयेतत्सर्वं संपितं प्रवेक्षितं रथनाभाविवारा एजच्छलत्पक्ष्यादि । प्राणत्माणितीति प्राणापानादिमनुष्यपक्षादि । निमिषच्च यन्मिमेषादिक्रियावध्यच्चानिमिषच्च शब्दात्समस्तमेतददैव नम्रणि समर्पितम् । एतद्यदास्पदं सर्वे जानथ हे शिष्या अवगच्छथ तदात्मभूतं भवतां सदसत्स्वरुपम् । सदसतोमूर्तीयो: स्थूलसूक्ष्मयोगस्तद्वयतिरेकेणाभावात् । वरेण्यं वरणीयं तदेव हि सर्वस्य नित्यत्वात्मार्थनियं परं व्यतिरिक्तं विज्ञानात्मजानामिति व्यवहितेन सैवान्यो यौौकिकविज्ञानागोचरमित्यर्थ: । यद्वारिष्ठं वरेतु तद्च्चेकं बलातिशयेन वरं सर्वदोषरहितत्वात्॥ ३ ॥

यदार्चिमद्गदणुभ्योडणु च यस्मिल्लोका निहिता लोकिनश्र । तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाड्मनः । तदेतत्सत्यं तदमृतं तद्रेद्धव्यं सोम्य विद्धि ॥ २ ॥

यदार्चिमद्गदणुभ्योडणु च यस्मिल्लोका निहिता लोकिनश्र । तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाड्मनः । तदेतत्सत्यं तदमृतं तद्रेद्धव्यं सोम्य विद्धि ॥ २ ॥

यदार्चिमद्गदणुभ्योडणु च यस्मिल्लोका निहिता लोकिनश्र । तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाड्मनः । तदेतत्सत्यं तदमृतं तद्रेद्धव्यं सोम्य विद्धि ॥ २ ॥

वादणुभ्य: श्यामाकादिभ्योडणु च सूक्ष्मम् । च्छब्दात्स्थूलेभ्योऽणुप्यतिर्येन स्थूलं पृथिव्यादि्य: यस्मिल्लोका भराडयो निहिता: स्थिता: । न्युपलभमानवदबलैव जीवभावमापन्नमवभासते । तत: स्मतोडपरोक्षं चेति सदा स्मरेदित्यर्थ: । सर्वमिदं कार्यं परिचिछ्छन्नं च सार्पदं कार्यतापरिच्छनलत्वाच्च घटादिवतत: सर्वोऽपदं यत्तदेव मायास्पदमात्ममूर्तमिति युक्त्यानुसंधानमाह-महत्पदमिति ॥ १ ॥

घटादिवदादित्याद्वेदपि यद्वीप्सिमच्चं वैचिच्यं तदनुपच्याडपि तत्कारणं संभावनायमित्याह-किंच यदार्चिमदिति । अचिमच्चवादित्यादिवदिन्द्रियग्राह्यत्वं प्राप्तं निषेधति-यदणुभ्य इति । परमाणुपरिमाणत्वं तर्हि स्यादिति नाडडकनीयमित्याह-चच्छब्दादिति । स्थूलत्वादजन्याधारं स्यादिति नाडडकनीयमित्याह-चच्छब्दादिति ॥

घटादिवदादित्याद्वेदपि यद्वीप्सिमच्चं वैचिच्यं तदनुपच्याडपि तत्कारणं संभावनायमित्याह-किंच यदार्चिमदिति । अचिमच्चवादित्यादिवदिन्द्रियग्राह्यत्वं प्राप्तं निषेधति-यदणुभ्य इति । परमाणुपरिमाणत्वं तर्हि स्यादिति नाडडकनीयमित्याह-चच्छब्दादिति । स्थूलत्वादजन्याधारं स्यादिति नाडडकनीयमित्याह-चच्छब्दादिति ॥

२८

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेत- [मु०२खं०२]

ये च लोकिनो लोकनिवासिनो मनुष्यादयश्चैतन्याश्रयाः । हि सर्वे पासिद्ध-स्तदेतत्सर्वाश्रयमक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाड्मनो वाक्च मनश्च सर्वाणि च करणानि तद्वन्तश्चैतन्याश्रयाः हि प्राणेन्द्रियादिसर्वसंघातः । “ प्राणस्य प्राणम् ” इति श्रुतेः । अनन्तरात् । यत्प्राणादीनामन्तश्चैतन्यमक्षरं तदेतत्सत्यमच्तथंमतेः । उद्गतत्वाद्वनाश्र तद्वेद्यत्वात् । मनसा ताडयित्वा । तस्मिन्न्मनःसमाधाने कर्तव्यमित्यर्थः । यस्मादेवं हे सोम्य विद्ध्यक्षरं चेतः समाधत्स्व ॥ २ ॥

धनुर्गृहीत्वौपनिषदं महास्त्रं शरं ह्युपासन्निषितं सन्धयीत । आयास्य तद्वावगतेण चेतसा लक्ष्यं तदेवाक्षरं सोम्य विद्धि ॥ ३ ॥

कथं वेदव्यमित्युच्यते । धनुरिष्वासनं गृहीताद्ध्यौपनिषद्मुपनिषत्सु भवं पासिद्धं महास्त्रं महच्च तदक्षं च महास्त्रं धनुस्तस्मिघारम् । किंविविशिष्टमिति-चेत् । उपासान्निधिं तं सतताभिध्यानेन तनूक्रुतं संस्कृतमित्येतत् । सन्धयीत सन्धानं कुर्यात् । सन्धाय चाड्यम्याद्दृश्यं सन्निधीयमानःकरणं स्वविषयाद्विनिवर्त्य लक्ष्य एवाडवर्जितं कुर्वीत । न हि हस्तेनैव धनुष आयमन-मिह संधवति । तद्वावगतेण तस्मिन्न्भावनयक्षरे लक्ष्ये भावना भावस्तद्ब्र्तेन चेतसा लक्ष्यं तदेव यथोक्तलक्षणमक्षरं सोम्य विद्धि ॥ ३ ॥

प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेधव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ॥ ४ ॥

यदुर्क धनुरादि तदुच्यते । प्रणव ओंकारो धनुः । यथेष्वासनं लक्ष्ये शरस्य प्रवेशकारणं तथेतद्मारस्याक्षरे लक्ष्ये प्रवेशकारणमोंकारः । प्रणवेन हि सङ्कीर्त्यमाने सङ्कीर्त्यमानस्तदोङ्कारवाच्यो ब्रह्म षाडस्त इषुलक्ष्ये । अतः प्रणवो धनुरिव धनुः । शरो ह्यात्मोपाधिलक्षणः पर नीयामित्याह-यास्मिन्न्लोका इति । प्राणादिप्रवृत्तिश्र्चेतनानिवन्धना जड-वृत्तिवादथादिमवृत्तिवाचिछद्रदे च प्राणाभावादेकचैतन्यमात्रमस्मीति विचारयेदित-त्याह । तदेतत्सर्वार्थ्यामिति । प्राणाद्यधिष्ठानत्वात्प्राणाणादिलक्ष्य आत्मा दृश्यः ॥ २ ॥

विचारासमर्थस्य प्रणवमवलम्भ्य ब्रह्मात्मैकत्वं चित्तसमाधान क्रममुक्तिफलं दर्शोयितुमुपक्रमते-कथं वेधव्यमित्यादिना । प्रणवो ब्रह्ममिद्यायत उप-सङ्ह्तकरणग्रामस्य प्रणवोपरकं यच्चैतन्यमपतिबिम्बं स्फुरति सु तस्म्य चित्प्रतिबिम्बस्य बिम्बैक्यानुसन्धानं लक्ष्यवेधः ॥ ३ ॥ ८ ॥

एवं जले सूर्यादिवदिह प्रविश्टो देहे सर्वचौदप्रत्ययसाक्षितया स हार इव स्वात्मन्येवापितोदक्षरे ब्रह्मण्यतो ब्रह्म तल्क्ष्यमुच्यते लक्ष्य इव मनःसमाधि-

त्सुभिरात्मभावेन लक्ष्यमाणत्वात् । तचैवं सत्यपमत्तेन बाह्वियोगोपलब्धि-तृष्णापमादवर्जितेन सर्वतो विरक्तेन जितेन्द्रियैःपकाग्रचित्तेन वेद्यं ब्रह्म लक्ष्यम् । ततस्तद्र्रेधानादूर्वी शरवन्ययो भवेत् । यथा शारस्य लक्ष्यैकात्मत्वं फलं भवति । तथा देहात्मप्रत्ययतिरस्करणेनाक्षैरेकात्मत्वं फलमापाद्ये-दित्यर्थः ॥ ४ ॥

यस्मिन्द्योः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वे: । तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः ॥ ५ ॥

धरुत्तरणहेतुत्वात् तथा च शु तयन्तरमम्-“ तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ” इति ॥

अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः स एषोन्तस्तश्वरते बहुधा जायमानः । ओमि-त्येवं ध्यायथ आत्मानं स्वस्ति वः पराय तमसः परस्तात् ॥ ६ ॥

किंच । अरा इव यथा रथनाभौ समर्पिता अरा एवं संहलाः संप्रविष्टा उत्तरग्रन्थस्य पौनरुक्त्यं परिहरति-अक्षरस्यैव दुर्लक्ष्यत्वादिति । ससाधनं सर्वे कर्म परित्यज्यैडत्मैव ज्ञातव्य इत्यचैव हेतुमाह-“अमृतस्यैति । धनपुत्राद्यधनेन लक्ष्येन इति तद्लक्षण आत्मैकत्वसाक्षात्कार इत्यर्थः । न कर्मैसंगजनसंगत्या कर्मेष्टद्धा विषयश्रद्धा च वाक्यार्थज्ञानस्यावगमाय

३० आनन्दगिरिरचितटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेत- [मु० २ख० ३] यत्र यस्मिन्हृदये सर्वतो देहव्यापिन्यो नाडचस्तस्मिन्हृदये बुद्धिप्रत्ययसाक्षिभूतः स एष पुरुष आत्माडन्तर्मध्ये चरते चरति वर्तते । पश्यन्त्यग्रूणवन्तमन्वानो विजानन्नबहुधा ननेकधा कोधहर्षादिभिर्व्यतिरिच्यैषामान इव जायमानोऽन्तःकरणपाधयेनुविधीयतीव लोकको हृदयो जानः कृष्णो जान इति । तमात्मनमोमित्येवमोकारालम्बना: सन्तो यथोक्तकलपनया ध्यायथ चिन्तयत । उक्तं वाक्यं च शिष्येभ्य आचार्येण जानता । शिष्याश्र ब्रह्मविद्याविविदिषुप्त्वानिवृत्तकर्माणो मोक्षपथे प्रवृत्ता: । तेषां निर्विघ्नतया ब्रह्मप्राप्तिमाशास्त्स्य-चार्य: । स्वस्ति निर्विघ्नमस्तु वो युष्माकं पराय परकुलाय । परस्तात्कस्माद्विद्यातमस: । अविद्यारहितबलात्स्वात्मस्वरूपगमनायेत्यर्थ: ॥ ६॥

यः सर्वज्ञः सर्वविषयैष माहिमा भुवि दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः । मनोमय: प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽन्तरे हृदयं सन्निधाय तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीराः आनन्दरूपमसृतं यद्भाति ॥ ७॥

योऽसौ तमः परस्तात्संसारमहोदार्धि तीतर्वा मन्तव्य: परविद्याविषय इति स सर्वज्ञ: सर्वविद्याच्छयात: । स पुनर्विघ्न-नष्टि । यस्यैष प्रसिद्धो महिमा विभूति: कोऽसौ महिमा यस्मिन्ये यावापृथिव्यौ रासने विधृते तिष्ठ: । सूर्याचन्द्रमसौ यस्य शासनडला-तचक्रवदजस: भ्रमत: । यस्य शासने सरित: सागराश्र स्वगोचरं नावि-कामन्ति । तथा स्थावरं जङ्गं च यस्य शासने नियतस वोडनेन अद्दाश्व यस्य शासनें नातिक्रामन्ति तथा कर्तार: कर्माणि फलं च यच्छानात्स्वं च कालं नातिवर्तन्ते स एष महिमा । भुवि-लोके यस्य स एष सर्वज्ञ एवंमहिमा देव: दिवि द्योतनवति सर्वबोध-प्रत्ययरुतयोतने ब्रह्मणोडत्र चैतन्यस्वरूपेण नित्यामिव्य-

प्रतिबन्धको विघ्न: स मा भूदित्याशासनम । न तु वाक्यार्थोंऽवगतो निष्पन्नाया फलप्राप्तौविध्नैरष्टलतयाभिप्रेत्या--परस्तादिति । मदुपदेशाद्दूर्ध्वमित्यर्थ: ॥६॥ सर्वश्वरत्वमनोमयत्वादिगुणविशिष्टब्रह्मणो हृदयपुण्डरीके ध्यानं च ऋममु-किफलं मन्त्रमहाविद्यो विधीयत इति दर्शयितुमाह--गीडसौ तमसः परस्ता-दित्यादिना ॥ ७ ॥

कत्वादब्रह्मणः शुचिं हृदयपुण्डरीकं तस्मिन्न्यदृच्योम तस्मिन्न्युोम्न्याकाशे हत्पुण्डरीकमध्यस्थे पतिष्ठित इकोपलभ्यते । न झाकाशावत्सर्वगतस्य गति: रागातिः प्रतिष्ठा वाड्न्यथा संभवति । स झात्मा तत्रस्थो मनोवृत्तिभिरेव विभाव्यत इति मनोमयो मनुष्पाधितत्वात्माणशरीरिननेता प्राणश्व शरीरं च प्राणशरीरं तस्यायं नेता स्थूलाच्छरीराच्छरीरान्तरं प्रति । पतिष्ठितोऽवस्थितोऽन्वे भुज्यमानाच्चव- परिणाने पतिदिनमुपचीयमानेऽपचीयमाने च पिण्डरूपाच्चे हृदयं बुदिंचि पुण्डरीकाच्छिद्रे सन्निधाय समवस्थाप्य हृदयावस्थानमेव झात्मनः स्थितिरन्ने झात्मनः स्थितिरने । तदारमत्वं विज्ञानेन विशिष्टेन शास्त्राचार्योपदेशजनितेन ज्ञानेन शामदमध्यानसर्वत्यागवैराग्योद्भूतन परिपश्यन्ति सर्वत्रः पूर्ण पश्यन्त्युपलभन्ते धीराः विवेकिनः । आनन्दरूपं सर्वान्तरथु:खायासहोणमसृतं यदिभाति विशेषण स्वात्मन्येव भाति सर्वदा ॥ ७॥

भियते हृदयग्रन्थिरिच्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ ८॥

अस्य परमात्मज्ञानस्य फलमभिदमीधीते । भियते हृदयग्रन्थिर् विद्या- वासनाप्रचयो बुद्धचाश्रयः कामः “ कामा येडस्य हदि श्रिता: ” इति श्रुत्यन्तरात् । हृदयाश्रयोऽसौ नाडीाश्रयः । भियते मेन्दं विनाशमायाति । छिद्यन्ते सर्वज्नेयाविषयाः संशया लौकिकानाममरप्यनु गडास्रोतोवत्पवृत्ता विच्छेदमायान्ति । अस्य विच्छिन्नचसंशयस्य निवृत्ताविद्यस्य यानि विज्ञानोत्पत्तेः प्राक्तनानि जन्मान्तर चापवत्फलानि ज्ञानोत्पत्तिसहभवीनि च क्षीयन्ते कर्माणि । न खलु तज्जन्मारम्भकानि प्रवृत्तफलत्वाच्चिस्मन्सर्वेsडsसंसार-रिणि परावरे परं च कारणमाडवरं च कार्यात्मना तस्मिन्परावरे साक्षादहमस्मीति दृष्टे संस्कारारणोच्छेदामुच्चयत इत्यर्थः ॥ ८ ॥

हिरणमये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् । तचछुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुः ॥ ९ ॥

उक्तस्यैवर्थस्य संक्षेपाभिधायका उत्तरे मन्त्राश्रयोऽपि हिरणमये ज्योतिर्मध्ये बुद्धिविज्ञानप्रकाशे परे कोश इवासे: । झात्मस्वरूपोपलविधिस्था- अस्य परमात्मज्ञातस्स्यति । जीवन्मुक्तिफलस्याद्वैतवाक्यार्थावगमस्य कममुक्तिफलस्य चोपासनस्येत्यर्थः।अविद्यावासनापचयो भियत इति कोर्थः। किं बुद्धौ विद्या-

नत्वात्परं तद्सर्वंमन्त्रवत्त्वाच्चास्मिन्विरजमविद्याद्योषरजोमलवर्जितं ब्रस्स सर्वमहच्चात्सवोत्मत्वाच्च निष्कलं निर्गता: कला यस्मात्ताच्चिष्कलं निरवयवमित्यर्थ:। यस्माद्विरजं निष्कलं चातस्तच्छुद्धं ज्योतिषां सर्वप्रकाशात्मनामग्यादीनामपि तज्ज्योतिरितरभावासकम अज्ञयादीनामपि ज्योतिष्टत्वमन्तर्गतब्रह्मतैमचैतन्यज्योतिनिर्मिचामित्यर्थ:। तद्धि परं ज्योतिर्यदन्यनवभावस्यमात्रम्ज्योति-स्तद्ग्दात्मावीद आत्मानं स्वं शब्दादिविषयबुद्धिप्रत्ययसाक्षिणं ये विवेकिनो विदुर्विजानन्ति त आत्मविदस्तद्विदुरात्मप्रत्ययानुसारिण:। यस्मात्परं ज्योति-

स्तस्मात्त एव तद्विदुर्न्तरे बाह्यार्थप्रत्ययानुसारिण:। ९।

च्छेदो न तस्या: फलं स्वनाशस्याफलत्वात्। नोद्दश्तम्:। तस्य बुद्धिप्रसज्ञ-भावेन तदुच्छेदस्यफलत्वात्। किंचाडविद्याग्नोडविद्याश्रयत्वाभिधानं श्रुति-विरुद्धं पक्रमे--अविद्यायामन्तरे वर्तमान इति श्रवणादुपसंहारे च--" अन्या-शया शोचति मुह्यमान: " इति श्रवणात्। बुद्धिगतमवाविद्यायातमन्न्यध्यास्यत इति चेदध्यास्यत इति कोऽम्:। निक्षिप्यते ध्यान्या दृश्यते वा। नोद्देश्य:। भ्रान्त्या चक्नेन दृश्यते। न तावदात्मना तस्याविद्याश्रयत्वान्नकारात्। न बुद्धचा। बुद्धेरात्मविषयत्वासंभवेन तद्दर्शनासंभवात्। तद्भान्ते: स्वाश्रयगतेन तत्त्वानुभवेन निवर्त्यत्वासिद्धेरबुद्देर-

नुभवाश्रयत्वपसझात्। तस्माच्चास्य भाज्यस्य सम्यगर्थं पश्याम इति चेदुच्यते। चित्तन्नाडादिरनिवर्चनायाsविद्या चैतन्यमवाच्छिद्य स्वावाच्छिन्नचैतन्यस्य बुद्धिदितादात्म्यरूपेण निर्वर्तते। तस्याश्च ब्रह्मात्मकासाक्षात्कारानिवर्त्यत्वरूपाज्ञीकारात्-चिवृत्तौ तदुत्थहृदयप्रन्थिभेद: श्रुत्योचचते। भाष्यकारियें च बुद्धचाश्रयत्वा-मिधानमहंकारविशेषणत्वेनाविद्यादिग्रोहचारिकाभिप्रायै:॥मानाश्रयत्वाभिधानं चाड-

त्मनो निर्विकारत्वाभिपायम्। वाचितानुवृत्तिश्व पकटार्थे प्रादर्शिति जीवन्मुक्तिनें विरुध्यते॥ ८ ॥९॥

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्रिः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १० ॥

कथं तज्ज्योतिषां ज्योतिरित्युच्यते । न तत्र तस्मिन्स्वात्मभूते ब्रह्मणि सर्वावभासकोऽपि सूर्यो भाति । तद्ब्रह्म न प्रकाशयतित्यर्थः स हि तस्यैव भासा सर्वमन्यदनात्मजातं प्रकाशयतीत्यर्थः । न तु तस्य स्वतः प्रकाशन-साभर्थ्यम् । तथा न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्रिश्चरः । किं बहुना । यदिदं जगद्भाति तत्तमेव परमेश्वरं स्वतो भास्वरूपत्वाद्धान्तमनुभात्यानुदीप्यते यथा जलोल्मुकादिभिरसयोगादिर्भिर्दहन्तमनुदहति न स्वतस्तद्धृदस्पैव भासा दीप्यया सर्वमिदं सूर्यादिजगदिभाति । यत् एवं तदेव ब्रह्म भाति च विभाति च कार्यगतेन विविधेन । भासाद(सन्ना)तस्तस्य बल्लणो भासरूपत्वं स्वतोदवगम्यते । न हि स्वतोदविद्यमानं भासनम्न्यस्य कर्तुं शक्तोति । षटादीनाम्न्यावभासकत्वादर्शनााद्दारूपाणां चाड्डिल्यादीनां तद्ग्रनात् ॥ १० ॥

ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद्ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण । अधश्रोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम् ॥ ११ ॥

इह कोचिन्मन्त्रस्य तात्पर्यमाह—यतज्ज्ज्योतिषां ज्योतिरब्रह्म तदेव सत्यं सर्वं तदिकारं वाचाऽडडरम्भणं विकारो नामधेयमात्रमनुमितरदिव्येतमर्थं विस्तारेण हेतुतः प्रतिपादितं निगमनस्थानीयेन मन्त्रेण पुनरुपसंहरति । ब्रह्मैवैकलक्षणमिदं यत्पुरस्ताद्ये बल्लैवाविद्यातृष्टीनां प्रत्यवमासमानं तथा पश्वाद्ब्रह्म तथा दक्षिणतस्तथा चोत्तरेण तथोभयतो भाति इति णिज्जन्ता्थोऽहारण व्याख्यातम् । तस्य भासा सर्वमिदं विभातित्यस्य ब्रह्मणः स्वतो भासरूपत्वे कथयति-यत् एवं तदेव ब्रह्म भाति चेति ॥ १० ॥

इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि द्वितीयमुण्डकं समाप्तम् ॥ २ ॥

तरण तथैवाधस्तादूर्ध्वं च सर्वतोऽन्यदिव कार्याकारेण प्रसृतं प्रगतं नामरूपवदभासमानम् । किं बहुना ब्रह्मवैदं विधं समस्तमिदं जगद्व्यस्थितं वर्त्तमानम् । अब्रह्मप्रत्ययः सर्वोऽविद्यामात्रो रज्जुसर्पामिव सर्पप्रत्ययः । ब्रह्मवैकं परमार्थसत्यमिति वेदानुशासनम् ॥ ११॥

इत्यर्थववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥२॥ इत्यर्थवेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयं मुण्डकं समाप्तम् ॥ २ ॥

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्न्यो अभिचाकशीति ॥ १ ॥

परा विद्या का यथा तदर्शनं पुराणानि सत्याभिगमने हृदयग्रन्थयादिसंसकारकारणस्याड्लन्तिकविनाशः स्यात् । तदर्शनोपायश्च योगोधनुराद्युपादानकल्पनयोकः । अथेदानीं तत्सहकारिणि सत्यादिसाधनानिवक्तव्यानीति तदर्थमुत्तरारम्भः । प्राथम्येन तत्त्वनिर्धारणं च प्रकारान्तरण क्रियते । अत्यन्त धुरगाहल्वात्कृतमपि तत्र सूत्रभूते मन्त्रः परमार्थवस्त्ववधारणार्थमुपन्यस्यते द्वा सुपर्णावित्यादौ द्विच्छाखान्तरेऽपि नियम्यत इति । पक्षिसामान्याद्दति वृक्षाश्रयणाद्दिश्वरणादित्यर्थः । उभयोरिव सयुजा सयुजी सहेव सर्वदा युक्तौ सखाया समानाव्यानौ समानाभिव्यिकिकरणावम्भूती सन्तौ समानविशेषमुपलभ्याधिष्ठानतयैकं वृक्षं वृक्षमिवोच्छेददनाशमान्त्याच्छरीरं वृक्षं परिषस्वजाते परिषस्वक्तवन्तौ । क्रियत इति तद्विकारं सर्व जगत्सर्व ब्रह्मवति बाधार्यां समानाधिकरण्यं योज्ये स्याणुः पुमनसावितद्वयतिरेकाभावपारिहारेण तावन्मात्रत्वं बाध्यते ॥ ११॥

इत्यर्थववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्यटीकायां द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥२॥ इत्यर्थवेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्यटीकायां द्वितीयं मुण्डकं समाप्तम् ॥२२॥

प्राधान्येति । अपूर्ववेन तार्पर्यविषयतयेत्यर्थः । द्वा सुपर्णावेत्यादौ द्विच्छाखान्तरेऽपि नियम्यत इति । जीवस्याज्ञवेन नियम्यत्वेन योगस्वादिद्वैश्वरस्य सर्वज्ञत्वेन नियामकत्वाच्छोभनमुच्यताम् । नियम्यनियमकभावगमनं ययोस्तौ शोभनपतनौ पक्षिसामान्याद्दति वृक्षाश्रयणाद्दिश्वरणादित्यर्थः ।

वरणं शोचतीति विक्षेपस्तदुमयहेतुर्निर्वाच्यमज्ञान मोहः । तेन विशिष्टोऽनैकरनर्थ-

जुष्टं यदा पश्यत्यान्यमीशामस्य महिमानमिति वीतशोकः ॥ २ ॥

तत्रैव सति समानेऽपि वृक्षे यथोक्ते शरीरे पुरुषो भोक्ता जीवोऽविद्या-

कामकर्मफलरोगादिगुरुभाराक्रान्तोऽलसबुद्धि-

सामुद्रे जले निमग्रो निश्श्रयेन

देहात्मभ्रांभ्रांवड्यप्रमेवाहमुख्य पुत्रोऽस्य नकु कश्चित् । स्थूलो गुणवान्निर्गुणः

सुखी दुःखीत्येवप्रसृतयो नास्त्यन्योऽस्मादिति जायते म्रियते संयुज्यते वियु-

ज्यते च संबन्धविधान्वे: । अतोडनिशाया न कस्यचित्समश्रोऽहं पुत्रो मम

विनष्टे मृताऽपे भार्या किं मे जीवितेनैवं दिनभावोडनिशाशा तथा शोचति

संतप्यते मुहुर्मानोडलेकरन्थप्रकारैरविचेकतया चिन्तामपाद्यमानः स एवं

प्रेततिर्यङ्मनुष्यादियोनिष्वाजवं जीवभावमापचः कदाचिदनेकजन्मसु शुद्ध-

धर्मसंहितनिमित्तः केनचित्परमकारुणिकेन

ब्रह्मचर्यादिसंयाग्रामदादिसंवच् समाहितात्मा सन्नि-

स्थानं नियन्तुमस्य न शक्यमित्यथः । अव्यक्तमध्यरूलतं मूलमुपादानमन्वयि

तस्मात्मभवतीति तथोक्तो यावदज्ञानभावीत्यर्थः । अविद्याकामकर्मवासनानामाश्रयो

लिङ्गमुपाधिरस्यास्तद्‌मन् । जीवस्तथोक्तः । स चेश्वरस्थ तावित्यर्थः । सत्‍वं मायारव्य-

मुपाधिरस्यति सच्वोपाविः ॥ ९ ॥

आवरणं विक्षेपस्तु मायाविद्याः कार्यम् । तत्रेश्वरभावापतिपतिरनित्य-

वरणं शोचतीति विक्षेपस्तदुमयहेतुर्निर्वाच्यमज्ञान मोहः । तेन विशिष्टोऽनैकरनर्थ-

यदा यस्मिन्काले पश्यति ध्यायमानोऽन्यं वृक्षोपाधिलक्षणादिलक्षणमीश्वरसंसारिणमपंचासारोकमोहजरामृत्युत्रितापं सर्वस्य जगतोऽस्य महमस्म्यात्मा सर्वस्य समः सर्वभूतस्थो नेतरोजिताज्ञानितोपाधिपरिच्छिन्नो मायात्मेति विभूतिं महिमानं च जगदप्यस्यैव स इष्यते यदैवं दृष्टा तदा वीतशोको भवति सर्वस्माच्छोकसागरादिपमुच्यते ऋतकृत्यो भवतीत्यर्थः

॥ २ ॥

यदा पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिं । तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरजनः परमं साम्यमुपैति ॥ ३ ॥

अन्योऽपि मन्त्र इममेवार्थमाह सविशेषम् । यदा यस्मिन्काले पश्यः पश्यति पूर्ववद्वीर्यवर्णी स्वयंज्योति स्वभावं रुक्मस्येव व ज्योतिरस्याविनाशी कर्तारं सर्वस्य जगत ईशं पुरुषं ब्रह्मयोनिं ब्रह्म च तद्योगनिद्वासो ब्रह्मयोनिस्तं ब्रह्मणो वाड्परस्म योनिं । स यदा चैवं पश्यति तदा स विद्वान्पुण्यपापे बन्धनभूते कर्मणी समूले विधूय निरस्य द्वधा निरझो निर्लिपो विगतक्लेशः परमं परुषं निरतिशयं साक्ष्यं समत इव द्वैताविष्याणी साम्यायतो हृदयेच्चयेवतोष्वयलक्षणमेतत्परमं साम्यमुपैति प्रतिपद्यते ॥ ३ ॥

प्राणो हि यः सर्वभूतैरभाति विजाननविद्वान्भवते नातिवादी । आत्मक्रीड आत्मरति कियावानेष ब्रह्माविदां वरिष्ठः ॥ ४ ॥

किंच योड्यं प्राणस्य प्राणः पर ईश्वरो हेष प्रकृतः सर्वभूतैरालादिस्थम्भपर्यन्तैः । इत्यंभूतलक्षणे तृतीया । सर्वभूतस्थः सर्वात्मा सन्नित्यर्थः । विभाति विविधं दीप्यते । एवं सर्वभूतस्थं यः साक्षादात्ममवेनायमहं पकारैः करोमोत्यादिमरिविवेकतया तादात्म्यापन्नतयत्यर्थः । आजवमनवरतं जवीभावं निच्छष्टभावं लक्षणया लघुभावं कर्म वायुमेरितया जवीभावं क्षैप्र्यचमपन्न पूर्ववदित्यंभेदेनैत्यर्थः॥ २ ॥ ३ ॥

स्मीति विजाननविद्वान्वाक्यार्थज्ञानमात्रेण स भवते भवति न भवतीत्येतत्किमतिवाद्यतीत्य सर्वोऽनन्यवादितुमं शिष्टमस्येत्यानिवादी । यस्त्वेवं साक्षादात्मानं प्राणस्य प्राणं विद्वानात्मनिवादी स न भवतीत्यर्थः । सर्वं यदात्मैव नान्यदस्तीति दृढं तदा किं आत्माविद्यां बद्धेत यस्य त्वपरे मन्येर्दृष्टमास्ते तदतिरिक्तं वदति अयं तु विद्वानात्मनोऽन्यच्च पश्यति नान्यच्च्छणोति नान्यद्विजानाति । अतो नातिवदति । किंचाऽऽत्मक्रीड आत्मन्येव च कीडनं यस्य नान्यत्र पुत्रदारादिषु स आत्मक्रीडः । तथाऽऽडस्मरतिरात्मन्येव च रती रमणं प्रीतिर्यस्य स आत्मरतिः । कीडा बाह्यसाधनसापेक्षा । रतिस्तु साधनानिरपेक्षा बाह्यविषयप्रितिमात्राभिति विशेषः । तथा क्रियावाज्ञानध्या-

नैरााग्यादिक्रिया यस्य सोऽयं क्रियावान् । समासपाठ आत्मरतिरेव क्रियाऽस्य विद्यात इति बहुत्रीहिमतुबर्थयोर्न्यतरोरतिरिच्यते केचित्कचिद्विमहोचादिकर्म ब्रह्माविद्योः समुच्चयार्थमिच्छन्ति । तथैष ब्रह्मविदां वरीष्ठ इत्येनं मुख्य-ब्रह्मविद्यवचनेन विरुध्यते । न हि बाह्यक्रीड आत्मरतिश्च भवितुं शक्कः । कश्चिद्-वाक्रियाविनिवृत्तो आत्मक्रीडो भवति बाह्यक्रियात्मक्रीडयोरविरोधात् । न हि तमःप्रकाशावोर्युगपदेकत्र स्थितिः संभवति । तस्मादसत्पलापितमेवैतदनेन ज्ञानकर्मसमुच्चयप्रतिपादनम्‌ । “अन्या वाचो विमुञ्चथ” “संन्यासयोगात्” इत्यादि श्रुतिभ्यश्र । तस्माद्यमेव क्रियावान्यों ज्ञानध्यानादिक्रियावान्सोऽभिचार-थर्मर्यादः संन्यासी य एवलक्षणो नातिवाद्यात्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावान्ब्रह्म-निष्ठः स ब्रह्मविदां सर्वेषां वरीष्ठः प्रधानः । ४ ।

सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् । अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः ॥ ५॥

वानिति मतुबेवैकः प्रतীয়ते कथंमुचं बहुत्रीहिमतुबर्थयोर्न्यतरोरतिरिच्यते इति । सत्यमसमासपाठ दूयोरथव्चमासिस्समासपाठ त्वन्यतरों मतुवतिरिच्यते विशिष्ट्यते बाह्यक्रियांनिवृत्तिलामादित्यर्थः । एकदेशिविद्यारामुद्रिय निराचष्टे-केचित्कचिद्विमहोचादिकर्म द्रष्टव्यलपितमेवेति योजनाः ॥ ४ ॥

अच्युन सत्यादीनि मिक्षोः सम्यग्ज्ञानसहकारिणि साधनानि विधि-यन्ते निवृत्तिपधानानि ॥ सत्येनानृतत्यागेन मृषावदनत्यागेन लभ्यः ।

सत्यमेव जयति नानृतं सत्येन पन्था विततो देव-

सत्यमेव सत्यवान एव जयति नानृतं नानृतवादी न हि सत्यानृतयोः केवलयोः पुरुषनाश्रितयोर्यजः पराजयो वा संभवति । पसिद्ध लोके सत्यवादी नाऽनृतवाद्यभियूयते न विपयेयोदतः सिद्धं सत्यस्य बलवत्साधनत्वम् । किंच शास्त्रतोऽप्यवगम्यते सत्यस्य साधनातिशयात्त्वम् । कथं । सत्येन यथाभूतवाद्यव्यवस्थया पन्था देवयानाख्यो विततो विस्तीर्णः सातत्येन प्रवृत्तः । येन पथा शाकमन्ति ऋषयो दर्शणवन्तः कुहककाम्याशाठ्याहकारदम्भानृतव-

यानः । येनाडडक्रमन्त्युपयो ह्यासाकामा यत्र तत्स-

जिता शाठकामा विगततृष्णाः सर्वतो यत्र यस्मिस्तत्परमार्थतश्च्वे सत्यस्योत्तम-

त्यस्य परं निधानम् ॥ ६ ॥

फलावसानं वाक्यार्थज्ञानमुख्यते । अवगतिफलस्य स्वकार्यवियानिवृत्तौ सहकार्य-

पक्षासंभवात् । अतोडपारिपक्वज्ञानस्य सत्यादीनां च परिपक्वविद्यालाभाय समुच्चय

इष्यत एव । नितावता भास्कराभिमतसिद्धेः परिपक्वविद्यायां सहकार्यपेक्ष्यां माना-

भावात् । ततः कर्मसंस्केश्रवणादेवादीनां कर्मविहीनानां मुक्तिश्रवणाच्चेति ॥ ९ ॥

कुहेत् परिकल्पनम् । अनृतनयाशा महीतवा बहिरर्थया प्रकाइतं माया-

शाठचं विमवानुसारणापदानम् । अहंकारो मिथ्याभिमानः । दम्भो धर्मध्वाजित्वम् ।

साधनस्य संबंधिन्धि । साध्यं परसं परमेष्ठं निधानं पुरुपार्थरूपेण निधीयत इति निधानं वर्तते । तत्र च येन पथाडSक्रमित स सत्रेन वितत इति पूर्वेण संबंधः ॥ ६॥

बृहच्च तद्विचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच तत्सूक्ष्मतरं विभाति । दूरातुदूरे तद्विहितं गुहायाम् ॥ ७ ॥

किं तात्किंधर्मकं च तद्विचिन्त्यचते-वृहन्नहच तत्परतं ब्रह्म सत्यादिसाधनं सर्वतोयोग्यत्वात् । दिव्यं स्वप्रभमानैरिन्द्रिययोगाचरमत एव न चिन्तियतं शक्यते डस्य रूपमित्यचिन्त्यरूपम् । सूक्ष्मादाकाशादेरपि तत्सूक्ष्मतरं निरतिशयं हि सौक्ष्म्यमस्य सर्वकारणत्वाद्रिभाति विविधमादित्यचन्द्राद्याकारेण भाति दीप्यते । किंच दूरादिप्रकृष्टदेशेऽतिदूरे विप्रकृष्टतरेऽपि देशे वर्ततेsपि विधुव्यामत्यन्तागम्यत्वाद्दुब्बल । इह देहेऽन्तिके समीपे च विदुषामात्मवात् सर्वान्तरत्वाच्चाडSकाशस्थाप्यन्तरस्थत्वेतत् । इह पश्यत्सु चेतनाविस्येतावचिहितं स्थितं दर्शानादिक्रियावच्चन्न योगिभिलेक्ष्यमाणम् । ऋ गुहायां बुद्धिलक्षणायाम् । तत्र हि निगूढलक्ष्यते विद्विद्रिः । तथाडSप्यविद्यया संवृतं सच्च लक्ष्यते तत्रस्थमेव विद्विद्रिः ॥७॥

न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मणा वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्वस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ॥ ८ ॥

यस्माच्चक्षुषा गृह्यते केनचिद्रूपेणाप्यवाचाडSनभिधेयत्वात् चान्नैयंदेवैरितरैर्देवैः । तपसः सर्वप्रमातृसाधनत्वेऽपि न तपसा गृह्यते । तथा वैदिकेनामिहोत्रादितपसः सर्वप्राणिसाधनत्वेऽपि न गृह्यते । किं पुनस्तस्य ग्रहण साधनं नित्याह--ज्ञानप्रसादेनाऽऽत्मावबोधनसर्मथेनापि स्वभावेन सर्वप्राणिनां ज्ञानं बाहविषयरागादिदोषकलुपितमपवचनं सद्बावबोधयति नित्यं संनिहितमप्यात्मसत्स्य निधानं यदुक्तं तपसां विशेष्यत इत्याह-किं तात्किंधर्मकं च तादिति ॥ ७ ॥

ज्ञानप्रसादेनाती अग्र ज्ञायतेsडSडननेति व्युत्पच्चया बुद्धिरुच्यते । ध्यायमानौ ज्ञानप्रसादं लभते ज्ञानप्रसादेनैव तदनुं पश्यतीति ऋष्मो दृश्यः । संशयादिमलरहितस्य प्रमाज्ञानस्यैव तर्कवसाक्षात्कारहेतुत्वादध्यात्मविद्याक्रियया: प्रभितिसाधन्वाप्रसिद्धिरित्यर्थः ॥ ८ ॥

४०

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्योपेता- [मु०३ख०१]

तद्वं मलावनद्धमिवाडम्बरं विलुलितमिव सलिलं । तद्यदेन्द्रियविषयसंसर्ग-

जनिततरागादिमलकलुष्याणनादर्शनदसलिदिवत्प्रसादितं स्वच्छं शान्तमवतिष्ठते तदा ज्ञानस्य प्रसादः स्यात् । तेन ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वो विच्युधान्तःकरणो योग्यो ब्रह्म दृष्टुं यस्मात्तत्सस्मान्तु तमात्मानं पश्यते पश्चात्प्रपञ्चमते निष्कलं सर्वावयवभेदवर्जितं ध्यानमानः सत्यादिसाधनवानुपसंहतकरण एकाग्रेण मनसा ध्यायमानश्चिन्तयति न ॥

एषोडणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन्न्प्राणः पञ्चधा संविवेश । प्राणैश्चित्तं सर्वमेतं प्रजानां यस्मिन्न्विशुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥ ९ ॥

एषोडणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन्न्प्राणः पञ्चधा संविवेश । प्राणैश्चित्तं सर्वमेतं प्रजानां यस्मिन्न्विशुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥ ९ ॥

यमात्मानमेवं पश्यत्यपोढं सूक्ष्मस्थतया विशुद्धज्ञानेन केवलेन वेदितव्यः । यस्मिच्छारीरे प्राणो वायुः पञ्चधा प्राणापानादिभेदेन संविवेश सम्यक्प्रविष्टस्तस्मिन्नेव हृदये चेतसा जेय इत्यर्थः ऋगादिशन चेतसा वेदितव्य इत्याह—पाणैः सहितैः सर्वमन्तःकरणं प्रजानामोत व्याप्तं येन क्षीरमिव स्लेहन काष्ठमिवाशिना । सर्वे हि प्रजानमन्तःकरणं चेतनात्वमसिद्ध लोके । यस्मिन्शुद्धे कुषादिमलवियुक्ते शुद्धे विभवत्येष उत्त्सन्नविभवत्यात्मानं प्रकाशयतीत्यर्थः ॥ ९ ॥

यमात्मानमेवं पश्यत्यपोढं सूक्ष्मस्थतया विशुद्धज्ञानेन केवलेन वेदितव्यः । यस्मिच्छारीरे प्राणो वायुः पञ्चधा प्राणापानादिभेदेन संविवेश सम्यक्प्रविष्टस्तस्मिन्नेव हृदये चेतसा जेय इत्यर्थः ऋगादिशन चेतसा वेदितव्य इत्याह—पाणैः सहितैः सर्वमन्तःकरणं प्रजानामोत व्याप्तं येन क्षीरमिव स्लेहन काष्ठमिवाशिना । सर्वे हि प्रजानमन्तःकरणं चेतनात्वमसिद्ध लोके । यस्मिन्शुद्धे कुषादिमलवियुक्ते शुद्धे विभवत्येष उत्त्सन्नविभवत्यात्मानं प्रकाशयतीत्यर्थः ॥ ९ ॥

यं वं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्वः काम-

यते यांश कामान्। तं तं लोकं जयते तांश्र कामां-

स्तस्मादात्मानं ब्रह्मयेदितिकामः ॥ ९० ॥

इत्यर्थववेदीयमुण्डकोपनिषदि तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

बौद्धादिदेशितादौ चेतनत्वब्रह्मदर्शनाच्चितंत स्वस्मिसंसर्गिणि च चैतन्याभिव्यक्तिकत्वे स्वभावत एव योग्यम् । तत्किश्चिदेव परमात्मनोऽभिव्यक्तिसंभवाच्चेतसा जेयत्वमुख्यत इति संभावनार्थमाह—पाणः सहितेन्द्रियैश्चित्तमिति । ओतं चैतन्येन सर्वस्य ताहि चित्ते किरणति ब्रह्म स्वत एवापरोक्षेन्नभवत्त्यत आह——यस्मिन्शुद्ध चित्त इति ॥ ९ ॥

बौद्धादिदेशितादौ चेतनत्वब्रह्मदर्शनाच्चितंत स्वस्मिसंसर्गिणि च चैतन्याभिव्यक्तिकत्वे स्वभावत एव योग्यम् । तत्किश्चिदेव परमात्मनोऽभिव्यक्तिसंभवाच्चेतसा जेयत्वमुख्यत इति संभावनार्थमाह—पाणः सहितेन्द्रियैश्चित्तमिति । ओतं चैतन्येन सर्वस्य ताहि चित्ते किरणति ब्रह्म स्वत एवापरोक्षेन्नभवत्त्यत आह——यस्मिन्शुद्ध चित्त इति ॥ ९ ॥

[मु०३ख०२] मुण्डकोपनिषत् । ४१

य एवमुक्तलक्षणं सर्वोत्तमानमात्मत्वेन प्रतिपचस्तस्य सर्वोत्तमत्वादेव सर्ववासिलक्षणं फलमाह । यं यं लोकं पित्तादिलक्षणं मनसा संविर्भाति संकल्पवति मह्मण्यस्मै वा भवोदिति विशुद्धसचः क्षीणदृश्वा आत्मवित्स्मैलान्तःकरणः कामयते यांक्ष कामान्पार्थिवे भोगांस्तं लोकं जयते प्राप्ति तांक्ष कामान्सकल्पितान्भोगान् । तस्मादिदमुचः सत्यसंकल्पत्वादात्मज्ञात्मज्ञानेन विशुद्धान्तःकरणं हृच्येत्पूजयेत्पादप्रक्षालनशुश्रूषानमस्कारादिभिर्भूतिकामो विभूतिमिच्छुः । ततः पूजार्ह एवासौ ॥ १० ॥

इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्धार्ष्ये तृतीयमुण्डके मथमः खण्डः ॥१॥

स वेदेतत्परं ब्रह्म धाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रम् । उपासते पुरुषं मे ह्यकामास्ते शुक्रमेतदति-वर्तन्ति धीराः ॥ १ ॥

यस्मात्तु वेद जानात्येतद्यथोक्तलक्षणं ब्रह्म परममुरुष्टं धाम सर्वकामनामाश्रयमास्पदं यत्र यस्मिन् ब्रह्मणि धाम्नि विश्वं समस्तं जगच्चिहितमार्पितं यच्च स्वेन ज्योतिषा भाति शुभ्रं बुद्धम् । तमेवमात्मज्ञं पुरुषं ये सकामा विभूति-तृष्णावर्जिता मुमुक्षवः सन्त उपासते परमिव सेवन्ते ते शुक्रं नुवीयं यदेतत्परं ब्रह्म त्मासिद्धं शरीरूपादानकारणमिति-वर्तयन्त्यगच्छन्ति धीराः धीमतो न पुनरियं करोत इति श्रुतः । अतस्तं पूजयेदित्य-भिपायः ॥ ९ ॥

कामान्यः कामयते मन्यमानः स कामभिज्ञायते तत्र तत्र । परास्कामस्य कृतात्मनस्तु हैव सर्वे प्रविलीयान्ति कामाः ॥ २ ॥

मुमुक्षोः कामत्याग एव प्रधानं साधनमित्येतदर्शयति । कामान्यो दृष्ट-इष्टविषयांकामयते मन्यमानस्तद्गुणांश्विन्तयानः प्रार्थयते स तै कामभिः कामैर्मद्रप्तिच्छेदरूपैः सह जायते तत्र तत्र । यत्र यत्र विषयप्राशिनिमित्तं कामः कर्मसु पुरुषं नियोजयति तत्र तत्र तेषु तेषु विप-

सगुणविद्याफलमपि निर्गुणविद्यासुतये प्ररोचनार्थमुख्यते—यं यामिति॥ १ ०॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्धार्ष्यां तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः॥१॥

येषु तैरिव कामैरेच्छतो जायते । यस्तु परमार्थतत्त्वविज्ञानात्पर्यासिकाम आत्मकामत्वेन परि समन्तत आत्माः कामा यस्मात्तस्य पर्योमकामस्य ऋतात्मनो-विद्यालक्षणादपररूपादपनीय स्वेन परेण रूपेण ऋत आत्मा विद्ययात यस्य तस्य ऋतात्मनस्त्वहैव तमियेग धारये सर्वेऽर्था धर्म प्रतिहितेवः । प्रतिबिम्बितविमलमुपयान्ति नश्यन्तीत्यर्थः । कामास्तज्जन्महेतुविनाशाच जायन्त इत्य-भिपायः ॥ २ ॥

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनुं स्वाम् ॥ ३ ॥

यद्येवं सर्वत्राभात्परम आत्मलाभस्तहाभाय प्रवचनादय उपायाः बाहुल्येन कर्तव्या इति प्राप्त इदमच्यते । योड्यमात्मा व्याख्यातो यस्माद् लाभः परः पुरुषार्थो नासौ वेदशास्त्राध्ययनबाहुल्येन प्रवचनेन लभ्यः । तथा न मेधया ग्रन्थार्थधारणशक्त्या । न बहुना श्रुतेन नापि भूयसा श्रवणेन-त्यर्थः । केन तर्हि लभ्य इत्युच्यते । यमेव परमात्मानमेव विद्वान्वृणुते प्राप्मिच्छति तेन वरणेनैष परमात्मा लभ्यो नान्येन साधनान्तरेण । नित्यलड्ध-कीटकोडसौ विदुष आत्मलाभ इत्युच्यते । तस्यैष आत्माडद्व्यांसङ्च्छ्रां स्वां परां तनुं स्वात्मतत्त्वं स्वरूपं विवृणुते प्रकाशायति प्रकाश

परमार्थतत्त्वविज्ञानादिति । विषयेषु यथास्थितदोषदर्शनात्पर्यासिकामः शोकहर्षौ निकृत्तनष्टौ यस्य स परमार्थतत्त्वविज्ञानेति । तेन कामा निवृत्ता एव भवन्तीत्यर्थः । सामध्यादवगम्यते स्वहेतुविनाशाच्चात्मनः कामा न जायन्त इति जातां ज्ञानं विनापि क्षयसंभवावदित्यर्थः ॥ २ ॥

न बहुना श्रुतेन । उपनिषद्विचारद्वयतिरिक्तेनैवर्थः । तेन वरणेनैति कथं व्याख्यात यत्तदर्थं साधनविवक्षायाः प्रस्तुतवादित्यर्थं ब्रूमः । परमात्माडस्मीत्यभेदानुसंधानं वरणम् तेन वरणेनैष आत्मा लभ्यो भवति । बहिमु-खेन ण ) तु शतशोऽपि श्रवणादौ क्रियमाणे न लभ्यते । अतः परमात्माडस्म-त्यभेदानुसंधानं परमात्मभजनं पुरुषकृत्यैव श्रवणादि संप्रदान्तीयमिति भावः । अश्रद्दधानेषु परमात्मानं वरणहेतुं परमात्मनः सुमुखरूपव्यवस्थितं श्रवण-मेधानुसंधालक्षणेन मार्थनेन ऋतवा लभ्य परमात्मवै सुमुखसुरूपतया व्यवस्थित इत्यमेधानुसंधालक्षणेन मार्थनेन ऋतवा लभ्य परमात्मवै सुमुखसुरूपतया व्यवस्थित इत्यम

इव घटादिर्विद्यायां सत्यामाविर्भवतीत्यर्थः । तस्मादन्तत्यागेनाडSड्मलाभसाधनैवाडSत्मलाभसाधनमित्यर्थः ॥ ३ ॥

नायमात्मा वलहीनेन लभ्यो न च प्रमादात्पसो वाड्‌व्यालिज्जात् । एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम ॥ ४ ॥

आत्मसाधनसहायभूतान्येतानि च साधनानि वलवामादतपांसि लिङ्ग-युक्तानि संन्याससहितानि । यसमादयमात्मा वलहीनेन वलप्रहीणेनास्स-त्मनिष्ठाजनितवीर्यहीनेन न लभ्यो नापि लौकिकपुत्रपश्वादिविषयसज्ज्ञानी-मित्रमादात् । तथा तपसो वाड्‌व्यालिज्जात्‌रहितात् । तपोडत्र ज्ञानम् । लिङ्गं संन्यासः संन्यासरहिताज्ञानाच न लभ्यते इत्यर्थः । एतैरुपायैर्वल-प्रसादसंन्यासज्ञानैर्यातते यस्तु विद्वान्‌चिविवेक्यात्मवित्तस्यु-विदुष एष आत्मा विशते संप्रविशति ब्रह्मधाम ॥ ४ ॥

संप्राप्यैनमृषयो ज्ञानतृसाः कृतात्मानो वीतरागाः प्रशान्ताः । ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीराः युक्तात्मानः सर्वमेवाविशान्ति ॥ ५ ॥

कथं व्रह्म संविशति । इत्युच्यते । संप्राप्य समवगम्यैनमात्मानमृषयो दर्शनवन्तस्तेनैव ज्ञानेन तृप्ता न बाहेन तृषिसाधनेन शरीरोरपचयकरणेन । कृतात्मानः परमात्मस्वरूपेणैव निष्पन्नात्मानः सन्तः वीतरागा बियतरागादिदोषाः । प्रशान्ताः उपरतचित्ताः । त एवभूताः सर्वत्र सर्वव्यापिनं नोपाधिपरिच्छिन्नैकदेशं किं तर्हि तद्ब्रह्मैवात्मवेन प्रतिपद्य धीरा अत्यन्तविवेकिनो युक्तात्मानो नित्यसमाहितस्वभावाः सर्वमेव समस्तं शरीरपातकालेप्याविशान्ति भित्त्वा घटं वटाकाशवद्विद्याचरुतोऽधिपरिच्छेदं जहाति एवं ब्रह्मविदो ब्रह्मधाम प्रविशति ॥ ५ ॥

संध्योनैव लभ्यो न कर्मणेनेत्यर्थः ॥ ३ ॥

(वीर्यमिति(मन्त्र) मिथ्याज्ञानानभिभव्यातलक्षणोपविभागः । अलिङ्गादिति । कथम् । इन्द्रजनकमार्गिपितृतीनामण्यात्मलाभश्रवणात सत्यम् । संन्यासो नाम सर्वत्यागात्मकोऽस्तेऽपि स्ववाङ्मानाभिमानभावादस्त्यडन्तरः संन्यासो वाङ् तु लिङ्गम-विवक्षितम् । " न लिङ्गं धर्मकारणम् " इति स्मरणात् ॥ ४ ॥ ५ ॥

वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्‌वतयः शुद्धतत्त्वाः। ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृत्ताः परिमुच्यन्ति सर्वे॥ ६॥

किंच वेदान्तजानितविज्ञानं वेदान्ताविज्ञानं तस्यार्थः परमात्मा विज्ञेयः सोऽर्थः सुनिश्चितो येभिः ते वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः ते च संन्यासयोगाद्‌व्रतयः केवलब्रह्मानिष्ठास्वरूपयोगाद्‌व्रतयुक्ता यतनशीला शुद्धसच्च्वाः शुद्धं सच्चं येषां संन्यासयोगात्ते शुद्धसच्चाः। ते ब्रह्मलोकेषु संसारिणां ये मरणकालेsस्मिन् परान्तकाले परान्तकाले सान्निध्ये देहपरित्यागकालेsस्मिन्निमं परान्तकाले साधकानां बहुत्त्वाद्‌ब्रह्मलैव ठोको ब्रह्मलोक एकोsध्ययनैकवद्‌दूष्यते प्राप्यते वा अतो बहुवचनं ब्रह्मलोकेष्वति ब्रह्मलोकविषयिति ब्रह्मणीत्थर्थः। परामृत्ताः परममृतममरणधर्मकं ब्रह्माड्‌डममूर्तं येभिः ते परामृत्ताः जीवन्त एव ब्रह्मभूताः परामृत्ताः परामृताः सन्तः परिमुच्यन्ति परि समन्तात्पदीपनिवृत्तिवद्‌वृथकाकारावच्‍च निवृत्तिमुपयान्ति परिमुच्यन्ति परि समन्तान्मुच्यन्ते सर्वे न देहान्तरं गन्तव्यमपेक्षन्ते। शाकुन्तनामिवाड्‌डकाशे जले वारिचरसरस्य च। पदं यथा न दृश्येत तथा ज्ञानवतां गतिः॥

अनद्ध्वगा अध्वसु पारयिष्णवः" इति श्रुतिस्मृतिभ्यो देहपरिच्छिच्छाया हि गतिः संसाराविषयैव। परिच्छिच्छसाधनसाध्यत्वात् ब्रह्म तु समस्तव्यावृत्तान्तवदन्याश्रितं सावयवमनित्यं कृतकं च स्यात्। न त्वेवंविधं ब्रह्म भवितुमर्हति। अतस्तत्वापेक्षैव देहपरिच्छिच्छया मुक्तिः युक्ता चविचादिसंसारबन्धापनयनमेव मोक्षमिच्छन्ति ब्रह्मविदो न तु कार्यभूतम्॥ ६॥

गता कलाः पद्मदश प्रतिष्ठा देवास्त्र सर्वे प्रति देवतासु। कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकी भवन्ति॥ ७॥

नैष्कर्म्यसाहित्यं तु विवक्षितं पद्दीपस्य वर्तिरुतावज्वलद्‌वसे यथा तेजःसामान्यताप्रातिसंहृतद्‌द्‌रव्याह-प्रदीपनिवृत्ताविति। पदं पदन्यासमात्रविच्छिन्नं न दृश्येताभावोदे वेत्यर्थः। अध्वास्वति। संसाराध्वनः पारयिष्णवः पारयितुं समाप्यितुमिच्छन्तीति समाप्यिकामा अनद्ध्वगा अध्वनीत्थादिना। तकतोपायैव मोक्षवक्‍व्य इत्याह——देशनारिच्छन्ना हीत्यादिना॥

किंच मोक्षकालो या देहाराम्भिका: कलाः प्राणाधास्ताः स्वां स्वां प्रतिष्ठां गताः स्वं स्वं कारणं गताः भवन्तीत्यर्थः । प्रतिष्ठा इति द्विःीयाबाहुवचनम् । पश्चादश पश्चादशसंल्ययाका या अन्त्यमक्षरपरिपठिता: प्रसिद्धा देवाश्र देहाश्रयश्रुरादिकरणस्थाः सर्वप्रतिदेवतास्वादित्यादिषु गताः भवन्तीत्यर्थः । यानि च मुमुक्षुणा ऋतुानि कर्माण्यपवृत्तफलानि प्रबृत्तफलानामुपभोगेनैव क्षीयमाणत्वाद्विज्ञानमयश्राडलम्बुडमाठविद्या ऋतुबुद्याद्युपाधिमत्त्वेन मत्वा जलादिषु सूर्यादिमतिबिम्बवदिह प्रविष्टो देहभेदेषु कर्मणां तत्फलार्थत्वात्सह तेनैव विज्ञानमयेनाडलम्बना । अतो विज्ञानमयो विज्ञानप्रायः । त एते कर्माणि विज्ञानमयश्राडलम्बनाप्राध्यपनये सति परेडैयेयेडनन्तेक्षये ब्रह्मण्याकाशकल्पे डजेरेडनन्तरेडमृतेऽडभेष्यपूर्वे डनपे डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डले डय डबले डय डबले डय डबले डय डबले डय डले ड

यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपादिमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ८ ॥

किंच यथा नद्यो गङ्गाद्याः स्यन्दमानाः गच्छन्त्यः समुद्रं समुद्रं प्राप्यस्तमरर्शनवविशेषात्मभावं गच्छन्ति प्राप्तुवन्ति नाम च रूपं च नामरूपे विहाय हित्वा तथागविद्यारुतननामरूपादिमुक्तः संविदान्तरादाकाशारूपपर्यवक्तात्परं दिव्यं पुरुषं यथोक्तलक्षणमुपैत्युपगच्छति ॥ ८ ॥

स्वा: प्रतिष्ठा: प्रति गता भवन्तीति भूतांशां भौतिकानां च महाभूतेषु लयो दार्शितः । अन्त्यप्रश्नेति । ब्रह्मणग्रन्थे षट्पञ्चे प्राणाद्या याः कलाः पठिता इत्यर्थः । मायामयमहाभूतानामन्तर्गाष्टवैर्जीवाविद्यामयभूतसूक्ष्मैः प्रातिस्विकैरहष्ट- सहऋतैः प्रातिस्विकाः पाणाद्य आरभ्यन्ते ते च कर्मीक्षीन्देवैः सूर्यादिभिर्- विष्टीया न्ते कर्मणो भोगेनावसाने ते देवा: स्वस्थाने गच्छन्ति । यच्च प्रातिस्विकं स्वाविध्यात्मकं तद्यपि सर्वे भूताः संप्राप्य इत्याह-यादित्यादिना ॥ ८ ॥

४६

आानन्दगिरिरुक्तटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [मु० ३.ख. २]

स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति । नास्याब्रह्मवित्कुले भवति । तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहाग्रन्थिभ्यो विमुक्तोऽभति ।। ९ ।।

ननु श्रेयस्नेक विध्नाः प्रसिद्धा अतः श्रेयानामयत्नेनान्येन वा देवादिना च विध्नितो ब्रह्मविदपण्यां गतिं मृतो गच्छति न ब्रह्मैव । न । विद्यैव सर्वप्रतिबन्धापनयनीतत्वात् अविद्याप्रतिबन्धमात्रात् हि मोक्षो नान्यः प्रतिबन्धः । नित्यत्वादात्मभूतत्वाच्च । तस्मात् स यः कचिद्ध वै लोके तप्त्वा रमं ब्रह्म वेद साक्षादहेवास्मीति स नान्यां गतिं गच्छति । देवारपि तस्य ब्रह्माप्सि प्रति विध्नो न शक्यते कर्तुम् । आत्मा शेषां स भवति । तस्मादृष्टा विद्वान् ब्रह्मैव भवति । किंच यस्याम् विद्यायामनुपलब्धिकृतो भवति । किंच तरति शोकमनकेवल्यानिमित्तं मानसंसंतापं जीवनवातिक्रान्तो भवति । तरति पाप्मानं धर्माधर्माख्यं गुहाग्रन्थिभ्यो हृदयविद्याग्रन्थिभ्यो विमुक्तः सन्न्मूतो भवत्युक्तमिव भियते हृदयग्रन्थिरित्यादि ।। ९ ।।

तदेतत् चाड्भयुक्रम्-क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठा: स्वयं जुहति एकपि श्रद्दधान्तः । तेषामेवतां ब्रह्माविद्यां वदेत् शिरोव्रतं विधि-वद्वैस्तु चरणिम ।। १० ।।

अथेदानीं ब्रह्मविद्यासंपादनविधानमुपसंहारः क्रियते । तदेतद् द्वियासंपदाविधानमुचा मन्त्रेणाम्युक्तमभिप्रकाशितम् क्रियावन्तो यथो-क्तकर्मानुष्ठायुक्ताः श्रोत्रियाः ब्रह्मनिष्ठा अपरस्मिन्न् ब्रह्मण्यभियुक्ताः परब्रह्म बुबुत्सवः स्वयमेकर्षिमेकार्षिनाममार्ग जुह्हते जुह्हति श्रद्धयन्तः । तेषामेवतां ब्रह्माविद्यां वदेत् शिरोव्रतं विधि-वद्वैस्तु चरणिम ।। १० ।।

एतद्ग्रन्थद्वारेण विद्याप्रदानेऽनुज्ञां विदधिराश्चर्याणिकानामिति पकृतपरामर्शकोविदैस्तु ब्रदावगम्यते । ग्रन्थद्वारेण विद्याया: प्रकृतत्वसंभवान्न सर्व ब्रह्मविद्यासंपदानमिति

श्रद्धधाना: सन्तो ये तपामेव संस्‍कृतात्मनां पात्रभूतानामेतां ब्रह्मविद्यां वदेत बुयाच्छ्रोत्रोवतं शिरस्‍यप्रिधारणलक्षणम् । यथाडथर्वणानां वेदवतं प्रसिद्धम् । यैस्तु यैश्व तच्चीर्णं विविधविधानं तेषामेव च ॥ १० ॥

तदेतत्सत्यं मुनिरङ्गिरा: पुरोवाच नैतदचाण्‍चत्रवान्‍धिग्‍ध्नात् । नम: परमऋषिभ्यो नम: परमऋषिभ्य: ॥ ११ ॥

इति तृतीयमुण्‍डके द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्ति: । इत्यथर्ववेदोक्ता मुण्‍डकोपनिषत्समाप्ता ॥

तदेतदक्षरं पुरूषं सत्यमङ्गिरा नाम परं पूर्वं शौनकोपाध्यायं विविधद्रुम-न्‍लाय पृष्टवत उवाच । तद्वदन्योडपि तथैव श्रेयोर्थिने मुमुक्षवे मोक्षार्थी विधिपूर्व-पसन्नाय बूयादित्यर्थ: । नैतदग्रन्थेनोक्तदर्शितचरितवतोडध्येतुं न पठति । चीरघतस्य हि विद्या फलाय संस्‍कृता भवतीति । समाप्‍ता ब्रह्मविद्या सा यैषो ब्रह्मादिभ्य: परम्पर्यक्रमेण सम्प्राप्ता तेम्यो नम: परमऋषिभ्य: । परमं ब्रह्म साक्षाद्द्रष्‍टवन्तो ये ब्रह्मादयो द्‍वगतवत्‍कश्‍ते परमर्षयस्तेभ्यो भूयोडपि नम: । द्विचन-मत्यादार्थ मुण्‍डकसमास्‍ल्‍यर्थी च ॥ ११ ॥

इति तृतीयमुण्‍डकोपनिषद्वाख्‍ये द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

इति श्रीमद्‍गोविन्‍दभगवप्‍ूज्‍यपादशिष्‍यस्‍य परमहंसपरिव्राजकाचार्य-

यस्‍य श्रीमच्छङ्करभगवत: शिष्‍यैर्‌तावाथर्वणमुण्‍डको-पनिषद्‍भाष्‍यं समाप्तम् ॥

एतां ब्रह्मविद्यां वदेतेति ॥ १० ॥ ॥ ११ ॥ इति तृतीयमुण्‍डके द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

इति श्रीमत्परमसंसर्‍परिश्राजकाचार्यश्रीमद्‍दानन्‍दज्ञानाविरसितं मुण्‍डकोपनिषद्‍भाष्‍यं समाप्तम् ॥

मुण्डक उपनिषद

श्रीमद्भगवद्‌गुरु-शङ्कराचार्यविरचित-व्याख्यासहितम्

मुण्डकोपनिषत्

ॐ ब्रह्मा देवानां प्रथमः सम्बभूव विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता।

स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह।

स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह।

अथर्वणे यां प्रहिता ब्रह्मा ब्रह्मविद्यामथर्वा ङ्गिरे ब्रह्मविद्यां प्राह।

अथर्वण ऋषि को ब्रह्माजी ने ब्रह्मविद्या दी ।

अथर्वण ऋषि को ब्रह्माजी ने ब्रह्मविद्या दी ।

भृगुर्वरुणिः स भार्गवोऽथर्वणाद्विद्यामथर्वणः प्राह भार्गवायैव वरुणायैव।

भृगु को अथर्वण ऋषि ने दी ।

भृगु को अथर्वण ऋषि ने दी ।

वरुणिः स भार्गवः पिता पुत्रायैवं प्राह।

वरुणि-नामक पिता ने अपने पुत्र भृगु को दी ।

वरुणि-नामक पिता ने अपने पुत्र भृगु को दी ।

स प्राप्य तां वरुणः शिरसा वेदमथर्वाङ्गिरसः परमं वेदितव्यम्‌।

ब्रह्मविद्या का ज्ञाता होकर वरुण ने अथर्वाङ्गिरस ऋषि से परम वेद्य वस्तु को प्राप्त किया ।

ब्रह्मविद्या का ज्ञाता होकर वरुण ने अथर्वाङ्गिरस ऋषि से परम वेद्य वस्तु को प्राप्त किया ।

शिरो वेदः परमं वेदितव्यम्‌।

शिरस्‌ = मुख्य; श्रेष्ठ ।

शिरस्‌ = मुख्य; श्रेष्ठ ।

तां भार्गवो वरुणिः पितृभ्यः प्राह स प्राह ह वै भारद्वाजाय।

वरुणि-नामक भृगुवंशी ऋषि ने अपने पितरों को दी और उन पितरों ने भारद्वाज ऋषि को दी ।

वरुणि-नामक भृगुवंशी ऋषि ने अपने पितरों को दी और उन पितरों ने भारद्वाज ऋषि को दी ।

भारद्वाजोऽङ्गिरसे परावरां विद्यां प्राह भारद्वाज ऋषि ने अङ्गिर ऋषि को परा और अपरा विद्या दी ।

पौलोमो राजर्षिरथर्वाङ्गिरसाद्विद्यामिदं प्राप्य शौनको महासालोऽन्वेष्यमाणः परमं पृष्टवान्‌।

पौलोम नामक राजर्षि ने अथर्वाङ्गिरस ऋषि से यह विद्या प्राप्त करके शौनक महाश्रोत्रिय के यहाँ ढूँढते हुए जिज्ञासा की ।

पौलोम नामक राजर्षि ने अथर्वाङ्गिरस ऋषि से यह विद्या प्राप्त करके शौनक महाश्रोत्रिय के यहाँ ढूँढते हुए जिज्ञासा की ।

कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति॥

हे भगवन् ! किस एक के जानने पर यह सब जाना हुआ हो जाता है ?

हे भगवन् ! किस एक के जानने पर यह सब जाना हुआ हो जाता है ?

॥ प्रथमं मुण्डकम्‌॥

श्रीभगवद्पाद-शङ्कराचार्यविरचित-व्याख्यासहित

मुण्डकोपनिषत्

॥ इति मुण्डकोपनिषत् ॥

॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥

अथ नारायणविराचिता मुण्डकोपनिषदीपिका ।

नारायणपदवन्द्यं नारायणपरायण: । नरं नारायणं नव्वा नरो नारायणाहय: ।। १ ।।

क आथर्वणरहस्येषु नानाशाखावलितेषु च । तनुते तनुवाक्येन निगूढार्थप्रदीपिकाम् ।। २ ।।

चिरर्णे शिरोवतेद्येयं तेन मुण्डकमुच्यते । -गीद । १ :आव खण्डडषट्कं त्रिमुण्डं च शौनकीयं श्रुते: शिर: ।। ३ ।।

तत्रोपनिषदां तावदनुबन्धचतुष्टयं स्मृतम् । पेक्षावतां पदार्थं गर्ति दृढ्मो गुरु: ।। ४ ।।

अत्र शुद्धोपनिषत्स्वार्थान्विताथर्वशाखीयानी तदुक्तमर्थवपारिशिष्ट- 'अष्टाविंशत्युपनिषदो ब्रह्मवेदस्य । १ मुण्डा: । २ प्रक्शा: । ३ ब्रसविद्या । ४ क्षुरिका । ५ चूलिका । ६ अथर्ववशिर: । ७ अथर्वशिखा । ८ गर्भोपनि- षत । ९ महोपनिषत् । १० ब्रह्मोपनिषत् । ११ प्राणाग्निहोत्रम । १२ नादबिन्दु: । १३ ब्रह्मबिन्दु: । १४ अमृतबिन्दु: । १५ ध्यानबिन्दु: । १६ तेजबिन्दु: । १७ योगशिखा । १८ योगतत्त्वम । १९ नीलरुद्र: । २० काठाभिरुद्र: । २१ ताेपनी । २२ एकदण्डी । २३ संन्यासविधि: । २४ आरुणि: । २५ हंस: । २६ परमहंस: । २७ नारायणोपनिषदम । २८ वैतथ्यं च' इति । उपनिषज्ज्ञानं तादृग्र्यग्रन्थोऽ्युपनिषदुच्यते । तस्य विषयो ब्रह्म प्रयोजनं मुक्ति: प्रयोजनेन विद्याया: प्रकाशयकाचार्यलक्षण: संबन्ध: । साधन- चतुष्टयसंपचोऽधिकारी । साधनानि यथा—इहामुत्रार्थफलभोगविरागो नित्या- नित्यवस्तुविवेक: शमदमादिसंपन्मुमुक्षुत्वं चेति । विद्याया: सांप्रदायिकतावे- दनाया शिष्यायिकारूपप्रमितिहासमाह—ब्रह्मा देवानामिति । ब्रह्मा: विराट् । ब्रह्मा विराजकिज्जातोचिन्द्रादिकयोग्यो: । ब्रह्म प्रोक्क तपोध्यात्मवेदजातिषु सूरिभि: । इति विश्व: । देवा इन्द्रादय: । अध्यात्मम् । बह्मात्मा । देवा वागादय: । प्रतिष्ठाद- भय: । सर्वविद्याभियाक्तितत्व्वात् । अथर्वशिरोडकारान्तो नान्तक्थ । माह कथितवान् । छन्दसि कालानियम: ।। ९ ।।

प्रवदेत् प्रावदत् । अधीरेग्ऋषीणाम्ने । सोग्ऋइरा भरद्वाजाथ भरद्वाजगो- त्राय सत्यवहनाम्ने । परा निर्गुणब्रह्मप्रतिपादिका । अवरा धर्म्मसाधनवरफल- गुणब्रह्मप्रतिपादिका । तयो: कर्मधारये परावारा ताम् । यथा—सस्मात्परस्माद्वरेण माप्ता परावरा ताम् ।। २ ।।

विधिवदुपसन्नः समिध्पाण्यादिधर्मैरेंवोपगतः ॥ ३ ॥

द्वे विद्धे वेदितव्ये इति यत्तद्ब्रह्मवदन्तीत्थ्यन्वयः । तत्राऽऽडडह—परा चैवापरा चैति । अपराऽऽवरेष्ठ्याः ॥ 8 ॥

ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेद इत्यादिना ।

पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदा स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥

इति स्मृत्युक्ता:॥ ऋग्वेदोऽथर्ववेद इत्येवं वा पाठः ।

इति हासादीनि पश्चाड्डचार्यैर्न व्याख्यातानि तेन प्राक्षिप्तानीति गम्यते । अथ परोति । परा विद्या ब्रह्मसाक्षात्कारः न तु तदेतुभूतो वाक्यसन्दर्मोऽपि परा विवक्षितः । अन्यथा ऋग्वेदादिबाख्याता न स्यात् । तया हि ब्रह्म प्राप्यते । तदाह—यथेति ॥ ५ ॥

अदृश्यं जाननिद्रियविषयमग्रयं केंमेन्द्रियविषयम् । यद्वा । अदृश्यमदृश्यं चक्षुरविषयम् । ‘द्वाङ्गीर प्रेक्षणे , णयत्, छान्दस ऋकारस्य रेमावः । अग्र्यामिन्द्रियाणामविषयम् । अगोत्रममूलम् । अच्छकुःश्रोत्रं ज्ञानेन्द्रियरहितम् ।

अपाणिपादं केंमेन्द्रियरहितम् । नित्यभविनाशी । विभुं विविधं भवति प्राणिभेदेन । सर्वगतं व्यापकम् । परिपश्यन्ति धीरा यया सा परेत्यन्वयः । यदपेक्ष्य स्वाभिन्नस्वाभिन्नकार्यृष्टिसंसारयोरेध्यष्टान्ता यथोर्णनाभिरित्यादयः पृथिवीपुरुषान्ताःखयः ॥ ६ ॥

ऊर्णनाभिरित्याकीटः: गृह्णात उपसंहरति । ओषधयः स्वाभिन्नाः सतों जीवतः केशलोमानी विजातीयानि ॥ ७ ॥

सृष्टौ कम्पननार्थे ननमनेह—तपसेति । तेनो ज्ञानं यस्म्य ज्ञानमयं तपः , इत्युक्तेः । चीयते बहु स्यामितीक्षणवद्द्वति । बलाक्षरम् । अन्नमव्यारुतं सर्वप्राणिसाधारणम् । प्राणो हिरण्यगर्भः । पाणान्मनः सङ्कल्पविकल्पसंश्रयनिर्णयाद्यात्मकम् । मनसः सत्यं भूतपञ्चकम् । ततो लोका लोकेभ्यः कर्माणि तेभ्यु चामृतं भोगं विनाशधर्मं फलं जायते ॥ ८ ॥

उक्तेमवार्थमुपसंहाररूपेण द्वितीयो मन्त्र आह—य इति । सर्वज्ञः सामन्यतो वेत्ता । सर्वविद्विविधोषतो वेत्ता । ज्ञानेन ज्ञानविकारं तपोणायासलक्षणम् । बल्ल हिरण्यगर्भः । नाम देवदत्तादि । रूपं शुक्लादि । अन्नं त्रीष्वादि ॥ ९ ॥

इति श्रीनारायणविरचिताथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदीपिकायां प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

अनयोर्विद्ययोर्विपयो संसारमोक्षाविति वकुमुत्तरो ग्रन्थः । तत्र निर्वेदाया-

परविद्याविषयमस्तावदुच्यते—निःश्रेयत्सत्यमिति । सत्यमवितयं फलाविसंवादी । किं तत्सत्यमिति आह—मन्त्रेष्विति । मन्त्रेषु प्रकाशितानि कर्माण्यग्रिहोत्रादीनि ऋषयो वसिष्ठादयोऽपश्यन्नृष्ट्वा यत्तदेतत्तस्यमित्येकान्तपुरुषार्थसाधनत्वात् । यद्वा ।

तदेतत्सत्यमित्यस्योपसंहारः । सत्यमवाध्यं श्रेतायामृग्युजः सामसुहे श्रेतव्ये युगे वा । बहुधा सन्ततानी कर्मिभिः क्रियमाणानि । अतो यूयं तान्यानृतानि निवर्तयथ नियतं निय्यं सत्यकामा यथाभूतकर्मफलकामा भवन्तः । एष वो युष्माकं पन्था मार्गः । सुरुकतस्य स्वयं निश्चितस्य कर्मणः । लोके लोकयते द्रश्यते भुज्यते स लोकः कर्मफलम् । निमित्ते सममी । कर्मफलप्राप्य एष वो मार्ग इत्यर्थः ॥ १ ॥

विनाड्यिहोत्रे तदभावात् । अन्यत्राडडहुत्यभाजोर्मध्ये आवापस्थान आहुतीः पतिपादयेत् । अनैकाहपयङ्क्षयादृष्टतरीरिति बहुवचनं तस्य चा सम्य-

करणं दुष्करं विपत्तिवहुलं चेति वैराग्याय ॥ २ ॥

यस्येति—आगरणं भारद्वि वसन्ते च कर्तव्यः कर्मविशेषः । आसङ्मानिति । भूरादिसत्यान्तान्निह्नास्ति । अपाम्पिरेव लोकानां हिंसा । अथवा लोकाः । पितृ-

पितामहप्रपितामहाः । पुत्रपौत्रमपौत्राश्चाडडड्मना सहैव सम तान्निह्नास्ति सन्तति-

विच्छेदात् ॥ ३ ॥ विशेषविद्यार्थमषे: सप्त जिह्वा अनुवदति—काल इति । ४ ॥

एतेष्वम्भिजिहामभेदेषु योषद्भिहोत्र्याचरते कर्माचरति आददायन्, आ इत्यस्य चरितानां सम्बन्धः । दृप्तौ शोभने वोभनतः । आत्मनः सर्वशोभिकुर्व-

नकर्म करोतीत्यर्थः । अथवा डनेकार्थस्थेऽपि दायितरेव खण्डने वर्तते । हविः शाकटानि कुर्वन् । आददायञ्चाददाना यजमानमहुवयो वहन्तीत्याचार्या

व्याचक्षते । आहुतयस्तन्न ययन्ति वहन्ति सूर्यस्य रश्मयो भूमिति शेषः । क

नयन्तीत्यवडSह— यच्चति । देवानां पतिरिन्द्रः प्रजापतिवो । आहुतीनां स्वरूप-

माह—सूर्यस्येति । इत्थंभूते तृतीया । रश्मिरूपेण रविः शिमरूपा: । सत्यो वहन्ती-

त्यर्थः । एवं प्रियां वाङ्-

मभिवदन्त्य इत्यन्वयः । अर्चनीयः पूजयनीयः । ब्रह्मलोकः स्वर्गः प्रकार-

णात्र ॥ ६ ॥

-काशः । एतत्कर्मफलनिन्दां निर्वेदायाऽSह—मुच्वा हीति । ज्ञानरहिता इति शेषः ।

पुर्वा नावोऽथ च पुर्वते नश्यन्त्यानित्या इत्यर्थः। हि यस्मादते षड्ढा अबला:। अष्टादशोक्तं भोडरातिवजः पत्नी यजमानस्थ तेषामुक्तं तत्तत्मयवरं केवलमन्ततो येषु यज्ञेषु कर्म वतते । यदुक्तम्— “समदश्वाराष्टुर्विशातिपरमा कविच:” इति। यद्वा । अवरां हीनां शरीरोहितं श्रेय: श्रेयस्कारणं ये जनाः अभिनन्दन्ते मन्यन्ते । जरामृत्युं जरासहितं मृत्युपम् ॥ ७॥

अविद्यायामन्तरे विद्यारूप आवरणे स्वयं धीरा: स्वयमेव धिय इन्द्वा: मेरका गुरुनिरपेक्षा जडघन्यमानाः मूढा पीडचमानाः जरारोगाद्यनेकानर्थजातैः परियन्ति पारितः स्वर्गनरकादौ यन्ति गच्छन्ति मूढा अज्ञा अन्धेनैवाचेतनेन । प्रकृत- तेन कर्मणा परियन्तीत्यन्वयः । यथाड्ढा इति दृष्टान्तस्तेशामपि विद्वेषणमन्धेनैव नीयमाना इति ॥८॥

वयमेव ऋतार्थी इत्यभिमानं कुर्वन्ति बालाः अज्ञानिनः । यद्यस्मादेवं कर्मणां न प्रवेदयन्ति तत्त्वं न जानन्ति रागादिकमलैरागिभवननिमित्तम् ॥९॥ इष्टापूर्तिमिष्टं यागादि श्रौतं कर्म । पूवर्ं स्मार्तं वाधिकृतटदागादि । सुश्रुतेन भूतवा पुण्येनोत्पद्य ऋरीरं श्रद्दधा । अनुभूयते पाढे तु सुखतने सति कमेंफलमनु- भूय ॥ छान्दसो लयभावः: इमं लोकं मनुष्यलोकं हीनतरं वा मनुष्यतोडपि हीनं वा तिर्यड्नरकादिलक्षणं कमेंशेषवशेन विशन्ति ॥ १०॥

वानप्रस्थसंन्यासिनोगृहस्थसाधूनां च विशेषोऽ—तप:श्रद्दे इति । तप: स्वाश्रमविहितं कमें । श्रद्धा हिरण्यगर्भादिविषयास्तिक्यबुद्धिपूर्विका विद्या । ते ये ऋुपवसन्त्यरण्ये तप:श्रद्दे श्रितास्तृतीयाश्रमिणो ये च शान्ता: उपरतकरणग्रामा विद्वांसो गृहस्थाश्चेन्द्रियविजयी: सन्त उपवसन्ते भागत्यजन्ति । ये च भिक्ष- चर्यां चरन्तो यतय: उपवसन्त्यपरिचहा इत्यन्वयः । तेषां फलमाह—सूर्य- द्वारेणोत्तारणं पथा विरजा: क्षीणपुण्यपापकर्माणः सन्तः रज: शाब्दोऽकारान्तः । ते तत्र प्रयान्ति यत्र सत्यलोकादौ स पुरुषः परमजोडप्ययातमाडSसंसारकयाव् । एतदन्ताः संसारगतयोडपरविद्यागम्याः ॥ ११॥

इदानीं साधनसुपात संसारादविरकस्य परस्यां विद्यायामधिकार- पदर्शनार्थमाह—परीक्ष्येति । निर्वेदमायादैरागयं गच्छेदिति विधिः । वैराग्ये हेतुमाह—नास्तीति । ऋतेन कमेंणाडऽरुतो निययो लोको नारत । तद्विज्ञाना- श्रेकरणविद्याधिकारार्थी स मुमुक्षु:श्रेष्ठः । अनने स्वयं धीरा इति परि- हतम् । समित्पाणि: पुनरुपनयनार्थम् । श्रोत्रियंश्छन्दोडधीते ।

भावो ऽङ्क्ष पतञ्मयः । वाक्यार्थे वा पदवचनम् । प्रवक्तारमित्यर्थः । ब्रह्म-

निष्ठ बहिर्कार्यचित्तमित्यर्थः । १२ ॥

उपसन्नायोपगतायं शरणान्विताय वागेन्द्रियोपसमयुक्ताय येन विज्ञानेनाक्षरमद्रेश्यादिविशेषणं पुरुषं पूर्ण परिचायं वा सत्यं परमार्थसत्य-

भावं येन ज्ञानेन वेद विजानाति तां ब्रह्मविद्यां तत्त्वतो यथावद्वाच प्रबू-

यादित्यर्थः । आचार्यस्याप्यं नियमो युक्त्यायुपपत्तिप्रशिष्यस्य निस्तारणम्-

दिव्याया इति भावः ॥ १३ ॥

इति मुण्डकोपनिषदीपिकायां प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

इति नारायणविरचितमुण्डकोपनिषदीपिकायां प्रथममुण्डकं समाप्तम् ॥ १ ॥

परविद्याविषयब्रह्मविज्ञानार्थं उत्तर ग्रन्थः । अत्यन्तपरोक्षत्वात्कथं नाम प्रत्यक्षवत्सत्यमक्षरं परधेरचिति हृदयस्थमाह-यथेतिति । हे सोम्य । सोमम-

हन्ति कोमलत्वादिति सोम्यः, सोमाद्यः । इदं शौनकं प्रत्यड्ढिरसं संबोधनम् । निस्तुल्यादिलक्षणं इत्यवत् ।

वैकल्पिकत्वात्तत्त्वभावः । भावा जीवद्रव्यः जीवोऽपचितस्तु घटाकाराद्येव

महाकाशादौपाधिकी वेत्ति वा ॥ १ ॥

दिव्यो ज्योतनवान्स्वयञ्ज्योतिष्ट्वात् । दिवि स्वात्मनि भवो वा दिव्यः । अलौकिको वा दिव्यः । स हि बाह्याभ्यन्तरं वर्तते सर्वसाभ्यन्तरः । अजः

सर्वभावविकाराणां जन्ममूलत्वाच्चतत्प्रसिद्धेन सर्वे भावविकारा जायतेsसि

वर्धते विपरिणमतेपक्षीयते नश्यति चेति यास्कोक्तः । प्रतिषिद्धः । यद्यपि देहायुपाधिमेदेह्मेदेषु सप्राणः समनाः सौन्द्रियः

सविषय इव प्रत्यवभासते तन्मात्रादिमादिवाड्वकाचां तथापि तु स्वतः

परमार्थैदृश्टया निष्प्रपञ्चोऽक्रियः । अननेन सर्वजीवधर्मरहित इत्युक्तं भवति । अत एव शुभ्रः । अपरात्परतः

परस्मादक्षरादप्यकं प( कत्प )रः " अव्यक्त(त्पुरुषः परं " इति मन्च-

वर्णात्त ॥ २ ॥

कथं प्राणादयो न सन्तीयन्त्रऽऽह-एतस्मादिति । पश्यियते चैत्यपि दृष्ट-

व्यम् । धारिणी दधात्यवश्यम् "अवश्यकाष्ठमणर्योणिनि:" ।

न केवलं सर्वजनिहेतुरपि तु सर्वमप्यथेत्याह-अभिरिति । अभिङ्गुलोकः ।

" असौ वाव लोको गौतमात्रि: " इति श्रुतः । मूर्धाऽस्योतमाऽऽत्म । यस्य

विवृत्ता उद्वहातिता: पसिद्धा वेदा वागूदयमन्तःकरणं विश्वं समस्तं जगदस्य

सहि हान्तःकरणविकार इव जगत् । मनसोऽपि मनःशोकादि मलयदर्शनात् । जग-

रितऽपि तत् एवाभिविस्फुलिङ्गवत् प्रतिष्ठानादस्य च पदस्य जाता पृथिवी

एष देवो विष्णुरन्नतः प्रथमः शारीरी त्रैलोक्यदेहोपाधिः सर्वेषां भूतानामन्तरात्मा सर्वभूतेषु दृष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता सर्वकरणात्मा ॥ ४ ॥

पश्वादिद्दोराण च याः संस्रन्ति प्रजास्ता अथ्यस्मादेव पुरुषात्पजायन्त इत्याह—तस्मादात् तस्मात्पुरुषात्प्रजावस्थाविशेषरूपोऽथुलोकादिस्थस्य विशेषणं समिधो यस्य सूर्यः सामिध इव समिधः समिध्पते । ततो हि भुलोकादिषुचतुर्षोमात्पर्जन्यो भूतयोधिम्रि: संभवति । तस्माच्च पर्जन्यादोषधयः पृथिव्यां तृतीयामौ संभवन्ति । ओषधिभ्यः पुरुपायौ हुताभ्य उपादानभूताभ्यः । पुमान्भी रेतः । सिश्चति योभितायां योषाग्रौ पञ्चमे स्त्रियामित्येवं क्रमेण बहुबेहचाः प्रजा ब्रालणाद्याः पुरुषात्परस्मात्स्प्रसूताः समुत्पन्नाः ॥ ५॥

किंच कर्मसाधनानि फलानि च तस्मादेवेत्याह—तस्मादच इति । नियताक्षरपादावसाना नियताक्षरपादा गायत्र्यादिच्छन्दोविचिटा मन्त्रा ऋचः । साम पाश्चभक्तिक सामभक्तिक च स्तोभादिगीतिविचिटम् । अनियताक्षरपादावसानानि वाक्यरूपाणि यजूंषि । दीक्षा मौञ्जयादिलक्षणा । नियमव्रतषा । यज्ञाश्रयूपादि होतृदायः । ऋत्वः सत्युपाः । अत एव विशिष्टप्रयोगः ऋतयज्ञार्वेद्यभ्र्वोति । दक्षिणाश्रैकगवाद्यपरिमितसर्वस्वान्ता । संवत्सरः कालः । यज्ञानां कर्ता । लोकाः फलभूता । ते विशेष्यन्ते । सोमो यज्ञ येषु लोकेपु प्रवते पुनाति लोकान् । यत्र च सूर्येऽतपति । ते च दक्षिणोत्तरमार्गद्वयगम्या विद्वद्विदितकतुफलभूता ॥ ६॥

तस्मात्पुरुषादेवः कर्मादिभूता बहुधा वस्वादिगणभेदेन सम्यक्प्रसूताः । साध्या देवविशेषाः । मनुष्याः कर्माविरुताः । पशवो ग्राम्याः आरण्यश्च । वयांसि पक्षिणः । प्राणापानौ मनुष्यादीनां जीवनम् । व्रीहियवौ हविरर्थी । तपश्च कर्मणः पुरुषसंस्कारलक्षणं स्वतन्त्रं च फलसाधनम् । श्रद्धादृष्टिकबुद्धिः । सत्यमनुतवर्यणं यथाभूतार्थी वचनं चारित्र्यकरम् । ब्रह्मचर्यं स्त्रैणमैथुनवर्जनम् । निदिध्यासनिकर्तव्यता ॥ ७॥

किंच सप्त शीर्षणः प्राणास्तेषां च सप्तार्चिषो द्वितयः स्वविषयावद्यो- तनानि ज्ञानानि । तथा सप्त समिधः सप्त विषयाः विषयैर्हि समिध्यन्ते पाणा । सप्त होमास्तद्विषयविज्ञानानि “यदस्य विज्ञानं तज्जुहोति” इति श्रुत्यन्तरात् । सप्तमे लोका इन्द्रियस्थानानि । इमेऽग्रहणाच्च वाचा । येषु वरणान् प्राणानपानादयो विशेषणाच्च किंच प्राणापानादयो नेत्याह— गुहाश्रया । माणः गुहायां शरीरे हृदये वा शेते स्वापकाले इति गुहा-

साथा निहिता: स्थापिता धात्रा सप्त सप्त पतिमाणिमेदं शिष्णया: सर्वरूपा बहुरूपा: ॥ ८ ॥

येन रसेन भूतं पञ्चभि: स्थूलै: परिवेष्टितस्थष्ठते तिष्ठति ह्यन्तरात्मा लिङ्गं सूक्ष्मतारीं स हन्तराले शरीरस्यादमनस्थास्समवदतंत इत्यन्त-रामा ॥ ९ ॥

विधं सर्वे न विधं नाम पुरुषादन्यत्किचिदस्ति । अतो यत्पृष्टं "कस्मिन्नुभ-भगो विज्ञाते सर्वामिदं विज्ञातं भवति " इति तदुत्तरमितम् । पुरुषे ज्ञाते पुरुष एवं नान्यदस्तीति विज्ञानं भवतती इति विश्वस्वरूपाह । कर्मे तप: । कर्माधिहोचादि तपो ज्ञानें जडाजडात्मक जगदद्बृंह परामृतमेव ततोऽन्यक्कार्येस्य कारणाव्यतिरे-कात् । एतजगदात्मकं ब्रह्म सर्वप्राणिनां हृदि निहितमर्पितं यो वेद सोऽविद्याप्रान्तिमज्ञानवासनां विकिरति नारायतीह जीवश्चैव न मृत: सन् हि सोम्य प्रिय-दर्शन ॥ १० ॥

इति मुण्डकोपनिषददीपिकायां द्वितीयमुण्डके प्रथम: खण्ड: ॥ ११ ॥

अरूपं सदृक्षं केन प्रकारेण विज्ञेयमत आह-आविरावि-राविर्भूतपकाशं सन्निहितवागादियुगाभिज्ज्वलति यतो गुहाचरं गुहायां चरति हृदि चरति दर्शानश्रवणादिमकारि: । महत्सर्वमहत्त्वात पदं पद्यते सर्वज्ञोति सर्वपदार्थ-स्पदत् वात् कथं महत्पदमित्यत आह-ऐन्त्रतादिति । अपितं सन्निवेशितं रथनाभा-विचार: । एजञ्चलत्पक्ष्यादि प्राणन्मनुष्यपश्वादि निमिष्चनिमिषादिक्रियावत्त् । चकारादानिमिषच्च यत्तद्वैच ब्रह्मणि सम्प्रितमेतदास्पदं सर्वस्य जानथ हे शिष्या अवगच्छत । सदसन्मूर्तिं स्थूलसूक्ष्मं तद्वच्यतिरेकेण तयोर्भावाद्वैतमजानां विशेधाद्वैनिद्यिकशास्त्रात्परं दो वक्त्तते पराक्षि स्वाभाविकं श्वेत: । वरिष्ठमत-रायेनो: ॥ १ ॥

यदाचिमिदमित्यतु । अच्छिन्नाद इकारान्त: । अणुभ्योऽणु स्थूलद्यियाम-म्यत्वात् । लोका भूरादयो लोकिनां मनुष्यादय: स प्राण इत्यादि । अन्थै-तन्थैन्यमक्षरं तत्सत्यमविचयं मनसा भावयितव्यमित्यर्थ: । हे सौम्य सोमाद्यश्चन्व्दसि 'सोममहति य:' इति सूत्रेण । विध्धि विध्धि कुर्वक्षे चेत: समाधत्स्व ॥ २ ॥

कथं वेद्यव्यमत आह-श्रुतिरिति । औपनिषदमपनिषत्सु मवं ज्ञानमुपा-सानिशितं सन्तताभिध्यानेन तनूर्तं बुद्धिलक्षणं संध्यीत संधानं कुर्यात् । आय-

स्यादृश्य सोऽन्विध्यमन्तःकरणे स्वविषयाद्विनिवर्त्यै र्लक्ष्यं नैवाडSसवर्जितं कतवेत्यर्थः ॥ ३ ॥

यदृकं धनुरादि तदाह--पणव इति । धनुय्याऽSचारस्य लक्ष्ये प्रवेशकारणं तथाऽSत्रानुसन्धेयं लक्ष्यं प्रवेशकारणमभ्यस्यमानं आखोः । अर्थो मन्त्रो घ्यानबिन्दौ चाडSद्यभातः । आत्मा जलसूर्यादिवदिह प्रविश्टो देहे सर्वबोध्यप्रत्य-यसाक्षी बद्धः पूर्वोक्तमक्षरमपमत्तेन वासविषयोपलब्धितृष्णामवाद्वार्जितेन सर्वतो विरक्तेन जितेन्द्रियेणाकार्चितेन ब्रह्म लक्ष्यं वेदितव्यं वेधनादूर्ध्वं शरवन्तनमयो भवेत् । यथा शरस्य लक्ष्यैकात्मत्वं फलं भवति तथा देहाद्यात्मप्रत्ययातिरस्कार-णाक्षरैकात्मत्वं फलमापदयेदित्यर्थः । लक्ष्ये सर्वगतं चैवेत्यादि, ऋगधनुर्यजुर्वाण-नेत्यादि च मन्त्रद्वये कवचिदार्षपाठे दृश्यते न सर्वचोति न चित्तेSव्य्यभ्यामत् ॥ ४ ॥

अक्षरस्यैव लक्ष्यत्वात्तस्मात् पुनर्वर्चनं सुलक्षणार्थमित्यभिपायेणाडSह--यस्मिन्निति । ओतं सम्पन्नपौर्णमास्यांः करणजान्यज्ञानात् हे विषया आत्मानं प्रत्यक्षस्वरूपं ज्ञात्वाडऽडल्या वाचोऽपरविद्यारूपा विमुख्यै परित्यजत । यतोऽमृतस्यैष सेतुर्मोक्षस्य सेतुरिव सेतुः संसारमहोदधेरुतररणहेतुत्वात्तमेव विदित्वे-तिश्रुत्यन्तरात् ॥ ५ ॥

संहताः सम्प्रविष्टाः । यत्र यस्मिन्नहृदये नाडच्यस्तत्रैव शेषः । स एव प्रहृत आत्मा चरते चरल्यन्तर्हृदयमध्ये जायमान इव जायमानोऽन्तःकरणोपाधय-नुविधायित्वात् । वदनित च लौकिका हथो जाता मुग्धो जात इति । ओमित्ये-वमोंकारालम्बना सन्तो ध्यायथ चिन्तयत पाराय परकूलाय तमसः पर-स्तात् ॥ ६ ॥

संसारमहोदधिं तीत्स्वा यो गन्तव्यः परविद्याविषयः स कस्मिन्न्प्रतिष्ठित इत्यत आह--यः सर्वज्ञ इति । सर्वे विन्दति लभते सर्ववित्सामान्याविशेषभावेन वा वेदनं । दिव्ये सर्वबुद्धिप्रत्ययाद्यौतेक बसपुरे ब्रह्मांशैतन्यस्य स्थाने हृदयपुण्ड-रीके व्योम्न्याकारोशे पुण्डरीकमध्यस्थे प्रतिष्ठित उपलभ्यः । मनोमयो वृत्तिभिरेव विभाव्य इति । मनुप्राप्तित्वाऽSत्मना शरीरे नान्तरं प्रति प्राप्तकः । प्रतिष्ठितोऽडने प्रत्यहं भुज्यमानेऽडनेन विना देहत्यागात् । हृदयं बुद्धिः पुण्डरीक-च्छिद्रे सन्निधाय समवस्थायाऽSहृदयावस्थानेऽSत्मनः स्थितित्तरनेन तदात्मतत्त्वं विशिष्टेन शास्त्राचार्योपदेशजनितेन ज्ञानेन हृदयमध्यावस्थाव्यवस्कृतेऽपि सर्वदृक् पूर्णं पश्यन्त्युपलभन्ते धीरा विवेकिनः ॥ ७ ॥

मुण्डकोपनिषद्दीपिका।

५७

अस्य परमात्मज्ञानस्य फलमाह-मिद्यत्व इति। हृदयग्रन्थिरविद्यावासनाप्रचयो बुध्याध्यायः “कामा येऽस्य हदि स्थिताः ” इति श्रुत्यन्तरात्। कर्माणि प्राक्तनान्यप्रवृत्तफलानि न त्वेतज्जन्मारम्भकारिणि प्रवृत्तफलत्वात्। परावरे परं च कारणात्परत्वं न कार्यत्वात्। तस्मिन्साधिदेहसमन्विति हि सँसारकारणच्छेदान्मुच्यत इत्यर्थः। ॥ ८ ॥

उक्तस्यैवार्थस्य संक्षेपाभिधायका उत्तरे मन्त्राख्यौ योज्यौ। हिरण्ययेये ज्योतिर्मध्ये बुद्धिज्ञानप्रकाशे पर उत्कृष्टे परमात्मस्वरूपोपलब्धिस्थानत्वात्। कोशे कोशतुल्ये पुण्डरीके विरजविद्यादोषरजोमलवर्जितं निष्कलं निरवयववमत एव शुद्धं ज्योतिरनादितामपि प्रचाचकमेवंविधि यत्तदात्मविदस्तादात्म्यपत्त्ययानुसारिणो नेतरे वायुप्रलयानुसारिणः। अत्र “ न तत्र चन्द्रार्कौ पृथक् भासाते ” इति क्षेपको मन्त्रस्तस्यार्थः; प्रकाशते भासकं भवति। न वान्ति वाताः ह्यापारं न कुर्वन्ति। देवता न यान्ति देवानाप्ययगम्यम्। यत्न स्वरूपे भूतभावना यज्ञफलमदा तत्कथं ज्योतिषा ज्योतिरत आह-न तत्रेति। भाति प्रकाङ्कायाति। तस्य स्वतःप्रकाशासामर्थ्यभावात्। तथा जळोल्मुकादिप्रभिसंयोगादिर्धेन्त्रमतुदहति न स्वतस्त्वचैव भासा दीप्त्या सर्वोमिदं सूर्यादि जगद्भाति। यज्ञ एवं तदेव ब्रह्म भाति भासयति कार्यगतेन विविधेन भासाड(सनेना)तस्यस्य ब्रह्मणो भारूपत्वमवगम्यत। नहि स्वतोऽविद्यमानम्भासनमन्यस्य कुर्यां शक्नोति घटादीनामन्यावभासकत्वादर्शना। भानुपाणां त्वादित्यादीनां तद्धर्शनात् ॥ ९ ॥

प्रतिपादितमक्षरं निगमनस्थानायेन मन्त्रेण पुनरुपसंहरति-बलैवैति। पसुतं नामरूपवद्वासनामात्रावशेषार्थः; किं बहुना प्रलयवेलाविधूम्रिं ब्रह्म वारिष्ठगुरुतमम्। अब्रह्ममय्यः सर्वोऽविद्यामात्रो रज्ज्वामिव सर्पप्रत्ययो बहैवैकं परमार्थसत्यामिति वेदानुशासनम् ॥ ११ ॥

इति मुण्डकोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः। ॥ २ ॥

इति नारायणविराचिताया मुण्डकोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयं मुण्डकं समाप्तम्। २।

परा विद्योक्ता यया तदक्षरं पुरुषाख्यं सत्यमाधिगम्यते। यदविगमे हृदयग्रन्थ्यादिसंसारकारणस्यैव नाशः स्यात्। तदर्शनोपायथ योगा धनुरादुपादानकल्पनायुक्तः अथेदानीं तत्सहकारिणि सत्यादिसाधनानि वकध्यान्ति इति तदर्थमुत्तरारम्भः प्राधान्येन तत्त्वनिधोरणं (चो)त्यन्तदुःखप्रहातुं क्रियते तत् सूत्र-

भूतो मन्त्रः परोऽयमुपन्यास्यते—द्वा सुपर्णाविति । औपविभकरातवं छान्दसं ।

दौ सुपर्णौ सहेवौ सर्वदा युक्तौ सखायौ समानार्यनौ समानाभिव्यक्तिकारणौ तावंबूतौ समानविरोषमुलब्धचार्थाविष्टानतैकं वृक्षमुच्छेदसामान्यच्छरीररद्वौ । ओवश्रुजीवौ छेदनं लेढने । परिपत्स्वजातं परिष्वक्तवन्तौ सुपर्णाविवेकवृक्षं फलोपभोगार्थम् । तयोर्मध्येऽन्य एकीं विद्याकामकर्मवासनाश्रयलिङ्गोपाधिरात्मा पिप्पलं कमंफलं स्वादु प्रियमत्युपभुङ्क्ते डाविवेकतः । नाश्चननशनचान्य ईश्वरो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावो यः सर्वज्ञः सर्वसच्वोपाधिरीश्वरो नाश्राति । प्रेरयिता हसावुभयोर्जन्मोक्रोनित्यसाक्षित्वसन्रामात्रेण सच्चभिचाकरीति पश्यत्येव केवलम् । दर्शनमात्रं हि तस्य प्रेरयितृत्वं राजवत् ॥ १ ॥

कतैव समाने वृक्षे पुरुषो मोक्ता जीवा निमग्रो निश्वयेन मग्नोऽज्ञानावुरिव समुद्रे जन्माविधानकर्मफलभागादिगुरुभयारकान्तारानिशाया द्विभावोद्विजिया तया शोचति संतप्यते मूलमानोऽनकेर्नर्थप्रकैराविवेकितया चिन्तामणिप्य मानः । जुष्टं सेवितमनेकयोगमार्गैः कर्ममिश्र यदा यस्मिन्काले पश्यति ध्यायमानोऽन्यं वृक्षोपविचक्षणाद्विलक्षणमीशितारमस्म्य महीमानं जगद्रूपमस्यैव मम परस्यैव ममेध्वरस्येति यदैव दृष्टा तदा वीतरागो भवति सर्वस्माच्छोकसागराद्विमुच्यते हस्तो भवलौत्पर्थः ॥ २ ॥

अन्योडपि मन्त्रः सविस्तरभिममेवार्थमाह—यदेति । यदा यस्मिन्काले पश्यो विद्वान्साधकः पश्यति रुक्मवर्णं स्वयंज्योति:स्वभावं बह्ययोनीं वस च तद्योनिश्वासौ तं व्रह्मणो वाडपरस्य योनीं साम्यमद्वयलक्षणम् ॥ ३ ॥

सर्वभूतः सर्वभूतब्रह्मिस्तमुपयन्ति: इहस्थभूतलक्षणं तुरीयं । सर्वभूतप्रकार: सर्वात्मा सविल्यर्थ । विभाति विविधं दीप्यते । एवं भूतस्थं यः साक्षादात्मभावेनायमहसम्मीति विजानान्विद्वान्वाक्यार्थज्ञानामात्रेण भवते भवति ॥ न भवतीयेतद्विवादि, अतीत्य सर्वोन्न्यान्वदितुं शीलमस्येति-तिवादी । यस्त्वेवं साक्षादात्मानं प्राणस्य प्राणं विजान्नोसोऽतिवादी न भवतीत्यर्थः । सर्व यदाहुःसैव नान्यदस्तीति दृष्टं तदा किं पुनरसायर्त्तिय वदेयस्य त्वपरमन्दृष्टमास्ति स तदततिय वदति । अन्यं तु विद्वानात्मनोऽन्यान्न पश्यति नान्यद्विजानात्यतो नातीय वदति । किंच । आत्मकीडो न पुनरफलनादिपु कीडति । आत्मरतिरात्मनोति: आत्मनिरपेक्षा । रतिस्तु साधनसापेक्षा । रतिस्तु साधनानिरपेक्षा वाक्यविषयपरितिमात्रमिति विशेषः ।

क्रियावाक्ज्ञानध्यानवैराग्यादिकियायुक्तः । समासान्तपाठ आत्मविरेव क्रिडा तद्युक्तः। एष संन्यासी ब्रह्मविदां मध्‍यातमनिष्ठानां वरिष्ठो गरिष्ठः श्रेष्ठः । ४ ।।

इदानों सत्यादौनि भिक्षोः सम्यग्ज्ञानसहकारीणि विदघाति—सत्येनैति । ऋष्यावदनत्यागेन तपसा “ मनसश्चेन्द्रियाणां च ऐकाग्र्यं परमं तपः, ” इति स्मृतिः। तेन तपसा तदेवात्मदर्शनानुकूलं न चान्द्रायणादि । सम्यग्ज्ञानेन यथा श्रुतात्मदर्शनैन । नित्यानित्य सर्वत्र संबन्ध्यते । कासावात्मा य एतैः साधनैरेभ्यतेह—अन्तःशरीरे इति । शरीमध्ये हृदयाकार्च इत्यर्थे । ज्योतिरूप्यो रुक्मवर्णः । शुध्रः । शुध्रः क्षीणदोषा रागद्वेषमोहरहिताः । ५ ।।

सत्यार्ज्ज्यसाधनस्य स्तुतिमाह—सत्यमेवेति । सत्यवाग्ज्जयति नानृतं नानृत— तवादित्यर्थः । सत्येन यथाभूतदयव्यवस्थया पन्था देवयानाख्यो विततो विस्तीर्णः । येन यथाभूतसर्ववस्तुधर्मैर्विचार्यनिश्चीयतेकर्म यो दर्शनेन न्त आप्तकामा विगततृष्णा यथ यस्मिन्सत्यवर्तिनि तस्मिन्परमार्थतत्त्वं सत्यस्यो— तमसाधनस्य संबन्धि साध्यं परमं प्राप्यं निधानं पुरुषार्थरूपेण निधीयित हति निधानं वदति । तत्र च येन पन्था ऋमान्त सत्येन वितत इति पूर्वेण संबन्धः । ६ ।।

किं तद्ब्रह्मसंकिर्दर्शनकं चेत्यत आह—वृहच्येति । विविधमादित्यचन्द्राद्याकारेण भाति दृश्यते । दूरात्सुदूरेऽपविदुषामगम्यत्वात् । अन्तिके समीपे विदुषामात्म— त्वात् । सर्वोन्नतत्वाच्च । पश्यत्सु चेतनावत्स्वहैव न दोरे निहितं स्थितं गुहायां बुद्धिलक्षणायाम् । ७ ।।

देवैरिरिन्द्रियैः! असाधारणमुपलब्धिसाधनमाह—ज्ञानेति । आत्मावबोधेन विचुद्धसच्चो निर्मलान्तःकरणस्तत्स्मात्स्वाच्छिकालमवयवभेदरहितं ध्याय— मानश्विन्तनं । ८ ।।

कासौ चेतसा वेद्योऽन आह—यस्मिन्निति । यस्मिँचिदधारीरे ह्यात्मा प्राणैः पक्नधा व्यानादीमेदेन । कीदृशेन चेतसा वेदितव्य इत्यत आह—प्राणैरिति । सहेभ्द्रियैःश्रितं सर्वमन्तःकरणं प्रजानामोत्र व्याप्तं क्षीरमिव स्नेहन काष्ठमिवाभिना सर्वे हि प्रजानामन्तःकरणं चेतनावत्पसिद्धं लोके । यस्मिन्— श्विते विशुद्धे शोकादिमलविमुक्ति विभवति विशेषेण स्नेहाद्‌डत्मना भवत्या— त्मानं पकाग्रयतीत्यर्थे: । ९ ।।

प्रामोति । स यदिपितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य मितरः समुच्च-

षण्त इस्यादिश्रुत्यन्तरात् । अर्चयेत्पादमक्षालननवशुश्रूषणमस्कारादिमिः ॥ १० ॥

गीर्ष इति मुण्डकोपनिषद्दीपिकायां तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

सोडचेकां वेद जानाति यथोक्तलक्षणो ब्रह्म धाम सर्वकामानास्पदं

निहितमरिपतम् । यज्व स्वेन ज्योतिषा भाति शुभ्रं पुरुषमात्मज्ञं परमिव

देवमकामा विमूर्तितृणारहिताः सन्तः शुभं बीजं शरीरोपादानकारणमति-

वर्त्त्यतिगच्छन्ति धीरा धीमन्तः अपुनर्भवमिच्छन्तः पूजयेदिति भावः ॥ १ ॥

कामत्याग एव प्रधानं साधनामिति दर्शयति-कामान्य इति । मन्यमानेनसतत-

दूर्गुणांश्चिन्तयमानः । कर्मभिः काम्यकर्मभिस्तत्र तत्र स्वर्गनरकादौ पर्यवसिकाम

स्वाकामतवेन परि समन्तत आत्माः कामां येन तस्य कृतात्मनो विद्वया

परेग रूपेण ऋत आत्मा यस्मैहैव तिष्ठत्येव शरीरे कामा जन्महेतवः प्रविल-

यन्ति नश्यन्ति । न ॥

काम्यादिक यद्येव सर्वलाभत्परम आत्मलाभास्त्वर्हि तज्ज्ञाभिय प्रवचनादिय उपायो

बाहुल्येन कर्तव्या इति प्राप्त इदमुच्यते-नायमिति । प्रवचनन वेदशास्त्रा-

ध्ययनबाहुल्येन मेवया ग्रन्थार्थधारणशक्यस्य वहुना श्रुतन भूयसा ताप-

योऽवधारणेन । केन तर्हि लभ्यत इत्यत आह-यमेवेति । यं साधकेमवड्ढमा वृणुते

वरं देदाति ऋपयति तेन लभ्यः । 'यं साधु निनीषति तं साधु कारयति यमसाधु

निनीषति तमसाधु कारयति' इति श्रुत्यन्तरात । कं वृणुत इति चेतत्र

तन्नेएदमेवोक्तरम् । ये प्रसिद्धमतमानमेष साधको वृणुते भजति । वृङ् संभक्तौ

संबक्तिः सेवा । तेन लभ्यः । 'स्वकर्मरणा तमभ्यर्च्य सिदिं विन्दति मानवः'

इति स्मृतेः । तस्मादन्यत्यागेनैवात्मलाभाप्रार्थनैवकार्यतयाSSत्मलाभसाधनमित्यर्थः ।

विवृणुते प्रकाइयतव्याविद्यावच्छिन्नां स्वां तनुम् ॥ ३ ॥

आत्मार्थनासहायभूतानि च साधनानि बलवापमादतपांसि लिङ्गयुक्कानि

संन्यांसहितानित्याह-नायमात्मा बलहीननेति । बलहीनेनडSमानिष्ठाज-

तितवीयहीनम प्रमादात्पुत्रपश्वादिग्रासङ्गादिलिङ्गात्संन्यासराहित्यन्नपसो ज्ञानात् ।

एतैरूपैयैवेलापमादसंन्यासज्ञानेनैवद्यादानिविवेक्यात्मवित्तस्य विदुष एष आत्मा जीवो

ब्रह्मार्क्य धाम विश्रति प्रविशति ॥ ४ ॥

कथं ब्रह्म प्रविशातीयाशङ्कयचैतनोत्तरयति---संप्राप्येति । ऋतात्मनः

परमात्मरूपणव निष्पन्नात्मानः सन्तः । सर्वग सर्वव्यापी

सर्वत्र प्राप्य नोपाधिपरिच्छिन्नेकदेशेम युक्तात्मानो नित्यं समाहितस्वभावाः

सर्वमेव समस्तं शारीपातकाल आविर्भान्ति मिथोऽघराऽघाकाऽशवदविद्यारुतो-पाथिपरिच्छेदं जहाति ॥ ५॥

ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक: एकोऽप्यनेकवददृश्यत इति बहुवचनम् । तेषु परान्तकाले: संसारावसाने देहपरित्यागकाले तस्मिन्काले परामृत: परमामृतं ब्रह्माड्टतमभूतं येषां ते जीवन्मुक्ता: सन्त: परि समन्ताद्दीपानिर्वाणवदृक्ष टाकाशवच्च मुख्यान्ति ब्रह्मणि निवृत्तिमुपयान्ति न देशान्तरे गमनपेक्षन्ते । शाकुनिनाभिवाड्काशो जले वारिचरस्य वा । पदं यथा न दृश्येत तथा ज्ञानवतां गति: ॥ ६ ॥

किंच मोक्षकाले वा देहाराम्भका: कला: प्राणाद्यास्ता: प्रतिष्ठा: स्वानि कारणानि गताः भवन्ति । पश्चादृशा पश्चादृशासंख्याका: पश्रेपानिषदि षट्त्रिं- शोकास्ता यथा---

कला: पोहदा भतानि प्राणादिकं जन्म कर्म च । श्रद्धा यज्ञस्तपो मन्त्रा मनोमात्रं शरीरकम् ॥ इति ॥ पोहदं शरीरं तु पतिं तिष्ठति । देवाश्चकुरादिकरणाद्यधिष्ठातार: पतिदेवतास्वादित्यादिशु गता भवन्ति । कर्मानुप्रवृत्तफलानि विज्ञानमयश्शाङ्क- रङविद्यारुतबुद्धयाद्युपाधिमात्नेव मत्क्वा जलादिशु सूर्यादिप्रतिबिम्बदेहं देशु कर्मणां तत्फलार्थत्वादतो विज्ञानमयो विज्ञानपाय आत्मा तिष्ठत उपाध्यपनये सति सर्वे परेड्यये ब्रह्मण्येकी भवन्त्यविशेष- षत्वमापद्यन्ते जलाद्याधारापनय इव सूर्यादिप्रतिबिम्बा: सूर्यादौ । घटाद्यपनय इवाड्काशो महाकाशे ॥ ७ ॥

दृष्टान्तान्तरमाह—पथ्येति । अस्तमदर्शिनो भवि शेषात्मभावं गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति परादक्षरात्पूर्वोक्तात्परं दिव्यं पुरुषं यथोक्तलक्षणमुपगच्छति ॥ ८ ॥

ननु श्रेयस्वनेके विध्ना: प्रसिद्धा अत: क्लेशानामनन्यतमेनान्येन वा देवादिना विधिनतो ब्रह्मविदपण्यान् यान्ति मृता गच्छेच्छ ब्रह्मैवोति चेच । विद्ययैव सर्व- तिन्घ्रस्यापनिततद्विद्याविपतिबन्धमात्रो हि मोक्षो नान्यप्रतिबन्धो नित्य- स्वादात्मभूतत्वाच्चेत्यभिपेत्याऽऽह—स य इति । वेद साक्षादहमस्मीति विजानाति य: स बहुधा भवति । नान्यां गतिं गच्छति देवैरपि तस्य ब्रह्मपाक्षिं प्रति विध्नो न शक्यते कर्तुमातमा हि येषां स भवति तस्माद्विद्वान्ब्रह्मैव भवति । फलान्तरं तरति, तरति जीवभेदात्मकान्तिर्भवति गुहाग्रन्थिभ्यो हृदयाविद्याग्रन्थिभ्य: ॥ ९ ॥

अथेदानीं ब्रह्मविद्यासम्प्रदानविध्युपदर्शनेनोपसंहारः क्रियते–तदेतादिति ॥ ऋचा मन्त्रान्तरेणाभ्युक्तमभिपकाशितं क्रियावन्तो यथोक्तकर्मानुष्ठानयुक्ता ब्रह्मनिष्ठा अपरास्मिन्ब्रह्मण्यभियुक्ताः परब्रह्म बुबुत्सवः स्वयमेकऋषिनामा-नमाश्रि युध्दते युध्दति ॥ श्रद्धयन्तः श्रद्धां कुवन्तः सन्तस्तृषामभिव संस्कृतात्सम्पन्नो पञ्चभूतानामेतां ब्रह्मविद्यां वदेत ब्रूयादिच्छ्रोतवतं शिरस्यविधारणलक्षणं प्रसिद्धं व्रतम् ॥ १० ॥

तदेतदक्षरं सत्यं पुरा पूर्वमुवाच शौनकाय विविधदुपसन्नाय पृष्ठवते निगदितवान् । अन्योऽपि तथैवोपसल्नाय ब्रूयादिदंवर्थः । एतद्ब्रह्मरूपमचिर्यव्रतोद-वती नाधीते न पठति । चीर्यव्रतस्य हि संस्कृता फलाय विद्या भवतीति । समाना ब्रह्मविद्या । सा येभ्यो नलादिभ्यः परम्परयैकमेकं सम्प्राप्ता तेभ्यो नमः परमर्षिभ्यः परमं ब्रह्म साक्षाद्दुष्टवन्तो ये ब्रह्मादयो द्विगतवन्तस्ते परमर्षयस्तेभ्यो भूयोऽपि नमः । द्विरुक्तिरित्यन्तदाराथो शिरस्यविधारण-वतादस्य ग्रन्थस्य मुण्डकोपाख्या प्रसिद्धा ॥ ११ ॥

इति मुण्डकोपनिपद्दीपिकायां तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ इति तृतीयमुण्डकं समाप्तम् ॥ ३ ॥

नारायणेन रचिता शंकरोक्त्युपजीविना ॥ अस्पष्टद्वाक्यानां दीपिका मुण्डके शुभा ॥ १ ॥

इति श्रीनारायणविरचिताथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्-दीपिका समाप्ता ॥

अथास्या मुण्डकोपनिषदः खण्डान्तर्गतमन्त्रप्रतीकानां वर्णानुक्रमणिका ।

मन्त्रप्रतीकानि मु. ख. म. पृ. मन्त्रप्रतीकानि मु. ख. म. पृ.

अभिमूर्धा चक्षुषि... २ १ ४ २३

तस्माच्च देवा बहुधा २ १ ७ २४

अतः समुद्रा गिरसश्च १ ९ २५

तस्मादधि: सामिध: २ १ ५ २३

अथर्वणे यां प्रवदेत १ ७ २ ५

तस्मै च सविदानुपसन्नाय १ २ १३ १८

अरा इव रथनाभौ । २ २ ६ २९

तस्मै स होवाच... १ १ ४ ६

अविद्यायामन्तरे... १ २ ८ १५

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः २ १ २ २०

अविद्यायां बहुधा... १ ९ १ १५

द्वा सुपर्णा सयुजा... ३ १ १ ३४

आवि: सन्निहितं २ १ ९ २६

इ. अ.

धनुर्गृहीत्वौपनिषदं २ २ ३ २८

इष्टापूर्तं मन्यमाना १ २ १० १६

न चक्षुषा गृह्यते ३ १ ८ ३९

एतस्माज्जायते प्राणः २ १ ३ २१

न तत्र सूर्यो भाति २ २ १० ३३

एतेपु यश्वरते ... १ २ ५ १४

नायमात्मा प्रवचनेन ३ २ ३ ४२

एपोऽणुरात्मा चेतसा ३ १ ९ ४०

नायमात्मा बलहीनेन ३ २ ४ ४३

एपोहेति तमाहुत्तयः १ २ ६ १४

कामान्य: कामयते ३ २ २ ४१

कोऽलौ केलोलौ च १ २ ४ १४

परिक्ष्य लोकान्कर्मचि- १ २ १२ १७

गता: कलाः पञ्चदशः ३ २ ७ ४४

तान्

पुरुष एवेदं विश्वं २ १ १० २५

तत्रापरा ऋग्वेद:... १ १ ५ ६

स्वा स्वते अदृढा: १ २ ७ १५

तदेतत्सत्यमृषि: ... ३ २ ११ ४७

पणवो धनुः शारो २ २ ४ २८

तदेतत्सत्य मन्त्रेषु... १ २ ९ ११

प्राणो हेष यः सर्वभूतैः ३ १ ४ ३६

तदेतत्सत्यं यथा ... २ १ ९ १९

बृहच्च तदिव्यम् ३ १ ७ ३९

तदेतद्वाड्म्युक्तम् ३ २ १० ४६

तपसा चीयते ब्रह्म १ १ ९ ५

बल्लादेवाना पथमः १ १ १ ८

तपः श्रद्धे ये ह्यपवसन्ति १ २ ११ १६

बलैवेदमृतम् ... २ २ ११ ३३

[२]

मन्त्रप्रतीकानि मु. ख. म. पू.

भ.

मिद्यते हृदयग्रन्थि:

३ २ ६ ४४

य.

यत्तदद्रेश्यममग्रास्याम

१ १ ६ ७

यथा नद्य: स्यन्दमानाः

३ २ ८ ४५

यथोर्णनाभिः सृजते

१ १ ७

यदर्चिमद्यदणुभ्यः...

२ २ २ ७

यदा पश्यः पश्यते...

३ १ ३ ३६

यदा लेढ़यते हृद्यः

२ २ १२

ये ये लोकाः मनसः...

२ १ १० ४०

यः सर्वज्ञः सर्वविदस्य

१ १ ९ १०

यः सर्वज्ञःसर्वविदस्य

२ २ ६ ३०

यस्मिन्नध्यौः पृथिवी

२ २ ५ २९

यस्यामिहोत्रमदर्‌शम्

१ २ ३ १३

मन्त्रप्रतीकानि मु. ख. म. पू.

भ.

वेदान्ताविज्ञानसुनि॒शि-

३ २ ६ ४४

तार्थः: ...

सू.

शौनको ह वै महाशालः:

१ १ ३ ५

स

सत्यमेव जयति...

३ १ ६ ३८

सत्येन लभ्यस्तपसा

३ १ ५ ३७

सम्प्राणाः प्रभवन्ति

२ १ ८ २५

समाने वृक्षे पुरुषः

३ १ १ २३५

स यो ह वै तत्परमं

३ २ ९ ४५

स वेदैतत्परमं

३ २ ९ ४१

संपश्यैनमुग्रयः:

३ २ ५ ४३

हि.

हिरण्मये परे कोशो

२ २ ९ ३१

समाप्तिमगमदित्यं वर्णानुक्रमणिका ।