1. Mundaka Upanisad Shankara Bhashya Ananda Giri Tika Vinayak Ganesh Apte Anand Ashram 9 1889

Page 1

THE ANANDĀŚRAMA SANSKRIT SERIES

THE ANANDĀŚRAMA SANSKRIT SERIES.

No. 9.

THE MUNDAKOPANISHAD

WITH

THE BHĀSHYA OF ŚRĪMÁT ŚANKARĀCHÁRYA

AND

ITS COMMENTARY BY ŚRĪMÁT ĀNANDAJNYĀNA. ALSO DĪPĪKĀ OF THE SAME BY ŚRĪMAT NĀRAYANA.

EDITED BY

PANDITS AT THE ĀNANDĀŚRAMA

PANDITS AT THE ĀNANDĀŚRAMA.

PUBLISHED BY

MAHĀDEVA CHIMNÁJÍ ÁPTE, B.A., LL.B.

MAHĀDEVA CHIMNÁJÍ ÁPTE, B.A., LL.B.,

PLEADER HIGH COURT, AND FELLOW OF THE UNIVERSITY OF BOMBAY.

PRINTED AT THE ĀNANDAŚRAMA PRESS,

POONA.

Registered under Act XXV. of 1867

Price 10 Annas.

Page 2

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः

Sanskrit

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः

ग्रन्थाङ्कः ९

Sanskrit

ग्रन्थाङ्कः ९

मुण्डकोपनिषत्सटीकशाङ्कर- भाष्योपेता ।

Sanskrit

मुण्डकोपनिषत्सटीकशाङ्कर- भाष्योपेता ।

तथा च

Sanskrit

तथा च नारायणविरचिता मुण्डकोपनिषद्दीपिका ।

एतत्पुस्तकद्वयम्

Sanskrit

एतत्पुस्तकद्वयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् ।

महादेव चिमणाजी आपटे

Sanskrit

महादेव चिमणाजी आपटे इत्यनेन पुण्याख्यपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरैः यन्त्रदपित्वा प्रकाशितम् ।

शालिवाहनशकाब्दा: १८१०

Sanskrit

शालिवाहनशकाब्दा: १८१०

मूल्यं ९१० आणका:

Sanskrit

(अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायच्चीकृताः) मूलं ९१० आणका:

Page 4

Sanskrit

मुण्डकोपनिषद आदर्शपुस्तकानि शुद्धीकरणायं येषां मिलित्वा-

Sanskrit

नि तेषां नामानि पुस्तकानां संज्ञाश्र प्रदर्श्यन्ते ।

Sanskrit

( क. ) इति संज्ञा-मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता विदर्भओपिका इण्डिका इति ग्रन्थाक्यां मुद्रिता पुण्यपत्तननिवासिनां केलास-

Sanskrit

वासिनां वे. शा. सं. देवोपाह्वालशास्त्रिणाम् ।

Sanskrit

( ख. ) इति संज्ञा-मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता इन्दूरपुरनिवासिनां किवे इत्युपाख्यानां श्रीयुतानां रा. रा. भाऊसाहेब वाब्यासाहेब

Sanskrit

इत्येतेषाम् ।

Sanskrit

( ग. ) इति संज्ञा-मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता कारयां शिलामुद्रिता रा. रा. महादेव चिमणाजी आपटे इत्येतेषाम् । मुद्रण-

Sanskrit

कालः सं. १९४२

Sanskrit

( घ. ) इति संज्ञा-मुण्डकोपनिषत्पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् । लेखनकालः शके १७०१

Sanskrit

( ङ. ) इति संज्ञा-मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाध्यानां रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर

Sanskrit

इत्येतेषाम् ।

Sanskrit

( च. ) इति संज्ञा-मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता उज्जयिनिक्षेत्रनिवासिनां वे. शा. सं. रा. रा. सोरटीबोवा इत्येतेषाम् ।

Sanskrit

( छ. ) इति संज्ञा-मुण्डकोपनिषद्राछ्यटीका उज्जयिनिक्षेत्रनिवासिनां आठ-

Sanskrit

वले इत्युपाख्यानां वे. रा. रा. रामचंद्र भट्ट इत्येतेषाम् । लेखनकाल: शके १६३२

Sanskrit

( ज. ) इति संज्ञा-मुण्डकोपनिषद्राछ्यं विंचूरपुरमिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. रावसाहेब अण्णासाहेब इत्येतेषाम् ।

Sanskrit

( झ. ) इति संज्ञा-मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाध्यानां रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर

Sanskrit

इत्येतेषाम् ।

Page 5

Sanskrit

( २ )

Sanskrit

(म्र.) द्विसंझ्ञिवा-मुङ्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता नागपुरनिवासिनां श्री तानां रा. रा. अप्पासाहेब बुट्टी इत्येवेर्षाम् ।

Sanskrit

(ट.) द्विसंज्ञिवा-मुङ्डकोपनिषस्सटीकभाष्योपेता करवीरपुरनिवासिनां भतांव. शो. सं. गुरुमहाराजानाम् । लेखनकाळ: स. १८

Sanskrit

(ड.) द्विसंज्ञिवा-मुङ्डकोपनिषदीपिका मुबईपुरनिवासिनां वे. शा. सं. रा. जयकृष्णमहाराजानाम् ।

Page 6

मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता

मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता ।

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

॥ ॐ सद्गं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥

॥ ॐ ॥ ब्रह्मा देवानां प्रथमः

अथ शाङ्करभाष्यम् ।

ॐ ब्रह्मणे नमः ॥ ॐ ब्रह्मा देवानामित्यादि ।

भस्पाश्र विद्यासंप्रदायकृत्पारंपर्य लक्षणसं बन्धमादावेवाह स्वयं सुत्पार्थम् । आनन्द गिरिटीका ।

॥ ॐ ब्रह्मणे नमः ॥

यदक्षरं परं ब्रह्म विध्यागम्यमितिरीरितम् ।

यस्मिज्ज्ञाते हवेज्ञातं सर्वं तस्याम संशायम् ॥ १ ॥

ब्रह्मोपनिषद्रहोंपनिषदाधा अथर्वणवेदस्य बहुच्य उपनिषदः सन्ति । तासां श-

रीरके डनुपयोगित्वेनान्न्याचिरुयासितत्वादहर्यत् वादिगुंको धर्मे न्तेरित्या धैकर-

णोपयोगितया मुण्डकस्य न्याचिरुयासितस्य प्रतीकमादत्ते । ब्रह्मा देवानामित्या-

थार्वणोपनिषदिति । न्याचिरुयासिवेति शेषः । नन्वियं मुणनिषन्मन्त्ररूपा

मन्त्राणां चेष्वेतव्यादीनां कर्मसं बन्धे नैव प्रयोजनवत्त्वम् । एतेषां च मन्त्राणां कर्मेसु

विनियोजक्रमाणानुपलम्मेन तत्संबन्धे संमवातिस्प्रयोजनत्वाद्व चैरुयासितै तवं न

संमवरतोति शाङ्करभाष्यस्योत्तरम् । सत्यं कर्मसं बन्धभावेऽपि ब्रह्माविद्याप्रकाशनसाम-

ह्र्योद्विचया संबन्धो भविष्पति । ननु विध्यया: पुरुषकर्तृकत्वात्त्रकाशकत्ववेडस्या

उपनिषदोडपि पौरुषेयत्वमसज्जत्पौक्षिपुरुषदोषजत्व शाङ्करभाष्यमाणयाद्व चै-

क्याशितवं नोपपद्यत इत्यौह । अस्पाश्रेति । विध्यया: सम्प्रदायप्रवर्तका एव

पुरुषा न तूत्पेक्ष्या निर्मातार: सम्प्रदायकर्तृत्वमपि नाधुनावनं येनानाश्वास: स्यात् ।

किन्त्वनादिपारम्पर्यागतम् । तदोडनादिमिसिद्धब्रह्मविद्यामकाशनस मर्थोंपनिषद: पु-

रुषसं बन्ध: सम्प्रदायकर्तृत्वपरम्परै लक्षण एव तमादावेवाहेत्यर्थे । विद्यासम्पदा-

१ ( ऋ. च. छ. ) नत्व । २ ( ऋ च. ऋ. ) तद्य न । ३ ( ग. ड. च. छ. ऋ. ) त्य-

क्पाह ।

Page 7

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

संभूव विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोपा ।

संस्कृत

शा.भा.एवं हि महद्रिः परमपुरुषार्थसाधनत्वेन गुण्णाSSयासेन लब्धा विचेति श्रोतृबुद्धिमप्रोचनाय विचां महीकरोति । स्थूल्या मप्रोचिता हि विद्यायां सदरां मतेरङ्गिति ४ मयोक्तहेतु न विद्याया: साध्यसाधनलक्षणतत्संबन्धु-त्तरत्र वक्ष्यति मिथ्यते हृदयग्रन्थिरित्यादिना । अत्र चापरशब्दवाच्यायाम्-ग्वेदादिलक्षणायां विधिमतिषेधमात्रपरायां विद्यायां संसारकारणाविच्छादिदो-पनिवर्तकत्वेन नास्तीति स्वयमेवोक्त्वा परापरविद्याभेदकरणपूर्वकमविद्यायामन्तरे वर्त्तमानम् इत्यादिना । तथापरमात्मसाधनं सर्वसाधनसाध्यविषयवैराग्यपूर्वकं

संस्कृत

ना.टी. यकर्तृत्वेन पुरुषाणाम्। यथा विद्याया: पुरुषसंबन्धस्तथैवोपनिषदोSपि । यदि पुरुषसंबन्धो विवक्षितः पौरुषेयत्वपरिहाराय तर्हि तथाभूतसंबन्धाभिधायकत्वेन भवितव्यं । स्वयमेव स्वसंबन्धाभिधायकत्वे स्वार्क्तिमसड्‌ङ्खादित्याशङ्कच्याह । स्वयमेव हि सुल्यतथाभिति । विद्यास्त्वतत्पियन्न स्वार्क्तिदर्श इत्यर्थः स्वो किमर्थ्यत आह । श्रोतृबुद्धीति । प्रवर्तेरन्निति पाठो युक्तः । वृत्तु-भावोSत्मनेपदित्वात् । विद्याया यत्प्रयोजनं तदेवास्या उपनिषदोSपि प्रयोजनं भविष्यतीत्यमिप्रेत्य विद्याया: प्रयोजनसंबन्धमाह । प्रयोजनेन त्विति । संसारकारणिनिवृत्तिरूपविधाफलं चेतरहेरविच्छैव तन्निवृत्तौ संभवान्न तदर्थे झझमविधायक-मुण्डकोपनिषद्धचालुयावल्ज्येताशङ्कच्याह । अत्र चेति । संसारकारणमविच्छादिदोषस्त-निवर्तकत्वमपरविद्याया: कर्मोत्किकाया न संभवस्य विरोधात् । न हि शवशोडपि प्राणायामेन कुर्वत: शुक्तिदर्शनं विना तद्विध्यानिवृत्तिदर्शयते । ततोडपरविद्याया: संसारकारणाविद्यानिवर्तकत्वं नास्तीति स्वयमेवोक्तिं ब्रह्मविद्यामाहौति सङ्ङ्वः । किंच परमपुरुषार्थेसाधनत्वेन ब्रह्मविद्याया: परविद्यात्वं निरुष्टसंसारफलत्वेन च कर्मैविध्याया अपरविद्यास्त्वम् । वतः समार्यबालादपरविद्याया मोक्षसाधनत्वामावोद्दव-गम्यत इत्यमिप्रेत्याह । परापरौति । यद्वाहु: कमैजडा: केवलब्रह्मविद्याया: कर्तृस्-साकारत्वेन कर्मोSद्वात्त्वाल्लोक्रयेण पुरुषार्थेसाधनत्वं नास्तीति तदनन्तरश्रुत्यैव निराकरोत्याह । तथा परमात्मसाधनमिति । ब्रह्मविद्याया: कर्मोSड्कुले कमेऽो निन्दा न स्यात् । न श्वोSद्वविधानाय प्रधानं विनिन्दते । अथ तु सर्वसाध्यसाधननिन्दया तद्विषयवैराग्याभिधानपूर्वकं परमात्मसाधनं ब्रह्मविद्यामाह । अतो ब्रह्म-विद्याया: स्वामित्वनिरासार्थकश्लोकानुपदो न कृत्स्नाविद्याविषय इत्यर्थः ।

संस्कृत

१ (क. ग. ह. च. ज. ष. ) तैङ्गुरिति । २ (क. ष. ) साधनसाध्यलं ३ ( क. ) परोतीवै । ४ ( ग. च, ष. ) धायिना । ५ ( क. ष. ) त्वे भास्माश्रयप्र । ६ ( ड. च. ह. ) रणानि । ७ ( ड. च, ष. ) तन्त्र ।

Page 8

स ब्रह्मविद्या सर्वविद्याप्रतिष्ठा

Sanskrit

भा.भा. गुरुमसादलभ्यां ब्रह्मविद्यामाह। परीक्ष्य लोकानित्यादिना। प्रयोजनं चासकृद्वेति। ब्रह्मैव भवतीति। परामृतात्परिसुच्यन्ते सर्व इति। ज्ञानमात्रे यच्चापि सर्वश्रमिणामधिकारस्तथापि संन्यासनिर्दैव ब्रह्मविद्याधा मोक्षसाधनं न कर्म सहितेति मैदैयपचां। चरतः सन्यासयोगार्द्धाति च जुवन्तरश्रेयति। विधाकर्मविरोधाच्च। न हि ब्रह्मात्मैकत्वदर्शनेन सह कर्म स्वप्रेऽपि सम्पादयितुं शक्यम्। विध्याया: कालविशेषभावादनियतत्वादनिस्काराभावादिति भावः।

Sanskrit

भा.टी. पदां स्वार्थब्रह्मप्रविधाप्रकाशकत्वं स्याच्चिह वदधयेतृत्वां सर्वेषामेव किंमिति ब्रह्मविषया न स्यादित्यादूच्याह। गुरुमसादलभ्यामिति। गुरूप्रणिपातादिसंस्कारभावात्सर्वेषां यच्चापि न भविष्यति तथापि विशिष्टधिकारिणां भविष्यतीति भावः। ननु स्तुत्यर्था वेदश्रुतिर्वा तत्रि प्रयोजनसाधनं न म्यात्। मुहुंकु:स्मृतिपरिहार्यो मत्वृत्तिनिर्द्धारितसाध्यतावगमात्तत्राह। प्रयोजनं चेतिति। स्मरणमात्रेण विस्मृतत्मुर्वणलामे मुखप्राप्तिसिद्धे रजुतत्त्वज्ञानमात्राच्च सप्तजन्यमयकम्पादिदुःखनिवृत्तिप्रसिद्धेश न प्रवृत्तिनिवृत्तिसाध्यत्वं प्रयोजनस्यैकान्तकम्। अतो विश्रयं श्रुति: प्रयोजनसंबन्धं विध्याया असकृद्वेति। तस्मात्तत्वप्रकाशकोपनि-षदो न्यासुयेयतवं संमवतीत्यर्थे। यच्चाहुरेकदेशिंन् स्वाध्यायाध्ययनविधेरर्थवबोधफलस्य श्रैर्वाणिकादिकारत्वादर्थीतोपनिषजिज्जन्ये ब्रह्मज्ञाने डस्त्येव सर्वेषामधिकारः। तत्त्वः सर्वश्रमकर्मसमुच्चितैव ब्रह्मविद्या मोक्षसाधनादिति तत्राह। ज्ञानमात्र इति। सर्वस्वत्यागात्मकसंन्यासिनिष्ठैव परब्रह्मविद्या मोक्षसाधनमिति वेदो दर्शयति। वाचशसंन्यासिनां च कर्मेसाधनस्य स्वस्याभावान्नकर्मसंभवः। आश्रमधर्मोंडपि शामदमाद्युपवृंहिविद्याभ्यासनिष्ठत्वमेव। तेषां शौचाचमनादेरपि तत्त्वज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विहित इति स्मरणात्। त्रिषवणस्नानविध्यादेरज्ञान--न्यासिविषयत्वादिति भावः। अतः कर्मनिवृत्त्यैव साहित्यं ज्ञानस्य न कर्मेणेत्यर्थः। इतश्श्र न कर्मसमुचिता विध्या मोक्षसाधनमित्याह। विचारकर्मविरोधाच्चेतिं। अकृतृ ब्रह्मैवास्मीति करोमि चेतु स्फुटो न्याघात इत्यर्थे। यदा ब्रह्मात्मैकत्वं विस्मरति तदोत्पन्नविध्योऽपि कारिष्यति तत्तः समुचयः संमाव्येत इति न। वाच्यमित्याह। विचारयाइति। ननु रहिस्थानमझि:पमृतीनां विध्यासंप्रदायमपवर्तकत्वदर्शनादृदृ

Sanskrit

१ (क.) °द्वाविदब्रह्म°। २ (क. स.) °मृतात्पारे°। ३ (क. ज.) भैक्षच°। ४ (क.स.), °नसा°। (ग.) °नस्य धनस्या°। ५ (क.) °सैणतस्य°। ६ (क.) °न्याश°।

Page 9

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

वेदान्तार्थर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह ॥ ९ ॥

संस्कृत

शा.मा. मित्तत्वात्कालेसङ्कोचानुपपत्तिः । यत्नु गृहर्थेषु ब्रह्मविद्यासम्प्रदायिक-

संस्कृत

ऋत्वादिलिङ्गं न तत्रिस्थतन्यायं बाधितुमुत्सहते । न हि विधिशतेनापि

संस्कृत

तमःप्रकाशयोरेकत्वसंद्भावः शक्यते कतुं किन्तु लिङ्गः केवलैरिति । एव-

संस्कृत

मुक्तसंबन्धमपोजनाया उपनिषदोऽप्याश्रयते ग्रन्थविवरणमारम्यते । य इमां

संस्कृत

ब्रह्मविद्यामुपयन्त्यात्मभावेन श्रद्धाभक्तिपुरः सराः सन्तस्तेषां गर्भेजन्यज-

संस्कृत

रारोगाघनर्थपुङ्गं निशातयति परं वा ब्रह्म गमयत्यविद्यादिसंसकारणं

संस्कृत

चात्यन्तमवसायति विनाशयतीत्युपनिषत् । उपनिपूर्वस्य सदेरवर्थेस्मर-

संस्कृत

पात् । ब्रह्मा परिबृढो महान् धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यैः सर्वोनन्यातिरेत इति ।

संस्कृत

देवानां धोतनवसामिन्द्रादीनां प्रथमो गुणैः प्रधानः सन् प्रयमोडऽये वा सं-

संस्कृत

बभूवाभिव्यक्तः सम्यक् स्वातत्येणेत्यभिप्रायः । न तथा यथा धर्मोधर्मवशा-

संस्कृत

त्संसारिणोऽन्ये जायन्ते । योडसावतीन्द्रियोऽग्राह्र इत्यादिस्मृतेः । विश्व-

संस्कृत

स्प सर्वस्य जगतः कर्तोत्यादियिता । भुवनस्योत्पत्तिनस्य गोसा पालयितेति

संस्कृत

विशेषणं ब्रह्मणो विच्यासुतये । स एवं प्रकल्यातमहत्त्वो ब्रह्मा ब्रह्मविचां

संस्कृत

ब्रह्मणः परमात्मनो विचां ब्रह्मविद्यां येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यमिति विशेष-

संस्कृत

पात् । परमात्मविषया हि सा । ब्रह्मणा वाडग्रजेनोक्तेति ब्रह्मविद्या । तां सर्ववि-

संस्कृत

द्यां सर्वविचाभिव्यक्तिहेतुत्वात्सर्वविद्याश्रयामित्यर्थः । सर्वविद्यावेचं वा

संस्कृत

भा.टि. स्थाश्रमकर्मभिः समुचयो लिङ्गादवगम्यत इत्याहकृत्याह । यत्तु तत्रि । लिङ्गस्य

संस्कृत

न्यायोपबन्धितस्यैव समकर्तृकत्वादिति भावात्समुचये न न्यायानुगतत्वं निरपेक्षत्वान-

संस्कृत

लिङ्गेन समुचयसिद्धिः । सम्प्रदायप्रवर्तकानां च गाहस्थ्यस्याश्रमसमात्रत्वोचत्तवानुस-

संस्कृत

न्धानेन मुहुर्मुहुरोषात् । यस्य मे चास्ति सर्वत्र यस्य मे नास्ति किंचन । मिथ्या-

संस्कृत

लायां प्रदीप्तायां न मे किंचन दृश्यत इत्युद्रादर्शनात्कर्ममीमासेन न समुचयः स्या-

संस्कृत

त्तत्र च विधिनें हृश्यत इति माषः । साधित्वे न्यायलयेत्वमुपसंहरति । एवमिति ।

संस्कृत

प्रन्ये कथमुपनिश्चछब्दप्रयोग इति शङ्कायामुपनिश्चछब्दवार्थत्वाह । क्षणिक इति दर्शोयितुं विद्याया उपनिषच्छब्दार्थत्वमाह । य इमामिति । आत्म-

संस्कृत

भावेनेभि । प्रेमास्पदत्वेत्यर्थः । अनर्थपुङ्गं क्रेशसमूहं निशातयति शिधिलीकरोति

संस्कृत

अपरिपक्वज्ञानाहेतैरर्जनम्भिमोक्षसंभवोदितार्थः । ज्ञानप्रतिं यस्य वैराग्यं च जग-

संस्कृत

त्पतः । ऐश्वर्यं चैव धर्मेश्व सह सिद्धं चतुष्ट्यमिति स्मरणाद्दमज्ञानवैराग्यैश्वर्यैः श्रयैः सर्वो-

संस्कृत

१ (क. ख.)°द्र कर्मस्त°१२ (क.)°कत्नसंभवः (स्व.)°कतस°१३ (क. ज.)°दोल्पम°

संस्कृत

४ (क.)°द्वदो । ५ (क.)°तिशयनेति ६ (क. स्व.)°त्वानु°७ °तित्थे ।

Page 10

Sanskrit

अथर्वणे यां प्रवेदत ब्रह्माथर्वा तां पुरोवाचाऽऽनिरे ब्रह्मविद्याम् । स भारद्वाजाय सत्यवहाय प्राह भारद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम् ॥ २ ॥

Sanskrit

शा.भा. वस्‍त्‍वनयैव विज्ञायते इति । येनाश्रुतं श्रुतं भवति अमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति श्रुते: । सर्वविद्यामतिस्थामिति च स्तौति । विद्यामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह । ज्येष्ठश्रवासो: पुत्रश्रवणकेपु ब्रह्मण: सृष्टिप्रकारेऽपि न्यायतमस्य सृष्टिप्रकारस्य ग्रहुषे पूर्वमथर्वोऽपि सृष्ट इति ज्येष्ठस्तस्मै ज्येष्ठपुत्राय प्राह उक्तवान्॥१॥

Sanskrit

यामेवाथर्वणे प्रवदेत अवदद्‌ब्रह्मविद्यां ब्रह्मा तामेव ब्रह्मा: प्रापामथर्वा पुरा पूर्वसुवाचोक्ववान्ऽनिरे ऽधिनोऽन्ने ब्रह्मविद्याम् । स वाहबीरद्‌राजाय भरद्वाजगोत्राय सत्यवहाय सत्यवह्हानाम्ने प्राह प्रोक्तवान् । भारद्वाजोऽङ्किरसे स्वशिष्याय पुत्राय वा परावरां परस्मात्परस्माद्वरेरण प्राप्रेति परावरा परावरसर्वविद्याविषयणया्मपेर्वी तां परावरामङ्किरसे प्राहेत्यनुष्ठद्‌॥ ३ ॥

Sanskrit

शौनको ह वै महाशालोऽङ्किरसं विधिवदुपसन्न: सन्‍पच्‍छा पृष्टवान् । शौनकाद्‌ङ्गिरसो: संबन्ध्यदार्श्वग्गिविधिवद्विशेषणादुपसदनविधे: पूर्वोक्तमनियम इति गम्यते । मर्योदाकरणार्थं मध्यदीपिकान्यायापार्थं वा विशेषणम् । अस्मदिष्युपसदनविधेरिति त्वात्किमित्याह कश्चिद् भगवो विज्ञाते नु इति

Sanskrit

भा.टी. न्यायतिक्रम्य वर्वत इति परिवृद्धत्वं सिद्धमित्यर्थे: । योडसावतीन्द्रियोऽग्राह्य: सूक्ष्मोऽव्यक्त: सनातन: । सर्वभूतमयोद्‌चिन्त्य: स एष स्वयमुद्‌भौ । स्वयमुद्‌भूत: शुक्रशोणितसंयोगमन्वरेरेणाविमूर्त इति स्मृते: स्वातकृत्यं गम्यत इत्यर्थे: । वाक्र्योऽथबुद्धिवृदृश्यभिज्ञातं ब्रह्मौव ब्रह्मविद्या । तद्‌ ब्रह्म सर्वोभिज्ञयऽकाम् । तत: सर्वैर्वि ध्यानं न्यकृकतयाड्‌श्रोतय इति सर्वविद्याश्रयाड्‌यथर्वी सर्वविद्यानां प्रतिष्ठा परिसमाप्यमेवति यस्यामुत्पत्त्यायां ज्ञातल्याभावात्सा सर्वविद्यामपतिष्ठेत्याह सर्वविद्यावेद‍ं

Sanskrit

वैति ॥ ९ ॥ २ ॥

Sanskrit

प्रश्नबीजमाहे । एकाग्रमति: । उपादानकारणस्य प्रथमसृष्ट्याद्‌पादाने ज्ञावे वत्कार्ये तत: पृथक्‌नास्तीति ज्ञातं भवतीति सामान्येन्यायसिस्‍तद्‌लाद्‌ा पम्‍प्रश्‍नबीजमाहे

Sanskrit

१ (क. ) °स्वाहा° । २ (क. ज.) °त्यवाहा° । ३ (क. ) °स्वाह° । ४ (क. घ. ड, च. ष.) °रसय:° सं° ५ (क. ) °वृदतं° । ६ (क. च.) °हक°

Page 11

Sanskrit

पप्रच्छ । कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं वि-

Sanskrit

ज्ञातं भवतीति ॥ ३ ॥

Sanskrit

तस्मै स होवाच । द्वे विदे वेदितव्ये इति ह

Sanskrit

स्म यद्‌ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च ॥४॥

Sanskrit

तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः

Sanskrit

शा.भा.वितर्के भगवो हे भगवन्सर्व यदिदं विद्रेये । विज्ञातं विशेषेण ज्ञातम-

Sanskrit

वगतं भवतीत्येकस्मिन्न्याते सर्वविद्वद्वतीति शिष्टप्रवादं श्रुतवान्शौनकः

Sanskrit

तद्विशेषं विज्ञातुकामः सनकस्समितिं वितर्कयन्पप्रच्छ । अथवा लो-

Sanskrit

कसामान्यचष्टा ज्ञात्वैव पप्रच्छ सन्ति लोकेऽसुवर्णादिशकलभेदाः सुवर्ण-

Sanskrit

त्वाधेकत्वविज्ञानेन विज्ञातमानौ लोकिकाः । तथा किन्वस्सित सर्वस्य जगद्रे-

Sanskrit

दस्यैकं कारणम् । यदेकस्मिन्विज्ञाते सर्वं विज्ञातं भवतीति । नन्वविदिते हि

Sanskrit

कस्मिन्निति प्रश्नोऽनुपपत्तिः । किमस्ति तदिति तदा प्रश्नो युक्तः । सिद्धे

Sanskrit

सत्तत्त्वे कस्मिन्निति स्यात् । यथा कस्मिन्निधेयमिति । नाक्षरबाहुल्याद

Sanskrit

यासभीरुत्वात्प्रश्नः संभवत्येव । किंत्वेकस्मिन्विज्ञाते सर्ववित्स्यादिति ॥ ३ ॥

Sanskrit

तस्मै शौनकायाऽ‌ऽदिरा आह किलोवाच । किमित्युच्यते । द्वे विदे-

Sanskrit

तव्य इति । एवं ह स्म किल यद्‌ब्रह्मविदो वेदार्थाभिज्ञाः परमार्थदर्शिनो व-

Sanskrit

दन्ति । के त इत्याह । परा च परमात्मविद्या । अपरा च धर्माधर्मसाधन-

Sanskrit

तत्फलविषया । ननु कस्मिन्न्विदिते सर्वविद्वतीति शौनकेन श्रुतं तस्मि-

Sanskrit

न्वक्तव्ये सङ्ग्रहमाह । आङ्गिरा द्वे विदे इत्यादिना । एष दोषः कर्मापेक्षत्वात्म-

Sanskrit

तिवचनस्य । अपरा हि विद्याडविद्या सा निराकर्तव्या । तद्‌दृष्टये हि वि-

Sanskrit

दिते न किंचितिच्छतो विदितं स्यादिति निराकृत्य हि पूर्वपक्षं पश्चात्स्थि-

Sanskrit

द्वान्तो वक्तव्यो भवतीति न्यायात् ॥ ४ ॥

Sanskrit

तत्र का अपरेयुच्यते । ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेद इत्येते च-

Sanskrit

भा.टी.च्छेत्याह । अथवेत्यादिना । मद्‌ग्नाश्चरराज्ञस्समाखिप्न्य समाभृते । नन्वविदिते

Sanskrit

हीत्यादिना । किमस्ति तदिति प्रयोगेऽक्षरबाहुल्येनायासः स्यात्तद्‌ब्रह्माद्वैतया कस्यि-

Sanskrit

त्रियक्षराद्रुस्सये लाघवमात्मश्र इत्यर्थेः ॥ ३ ॥ ४ ॥

Sanskrit

कल्प: सूत्रग्रन्थ: । अनुष्टुयेक्रम: कल्प इत्यर्थे: । अविद्याया अपगम एव पर-

Sanskrit

१ (क.) केसवर्णादिसक° । २ (क.) दा: सव° । ३ (क.स.) कि त्वस्ति तवारिमनेक° । ४ (क.) तर्वनो विरि°।

Page 12

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषं षमिति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ॥ ५ ॥

Sanskrit

अ.भा.त्मारो वेदाः । शिक्षाकल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषंषमित्यक्निपाठेषाडपरा विद्या । अथेदानीमियं परा विद्योच्यते यया तद्रक्ष्यमाणविशेषणमक्षरमधिगम्यते प्राप्यते । अधिपूर्वस्य गमेः प्राप्यशः प्रास्यर्थत्वात् । न च परमेश्वरवममार्थस्य भेदोदस्ति । अविद्यायाः अपाय एव हि परमेश्वरान्तरम् । ननु ऋग्वेदादिवाङ्गा तर्हि सा कथं परा विद्या स्याद्मोक्षसाधनं वा । या वेदवाङ्गाः स्मृतय इति हि स्मरन्ति । कुहृशित्यादिष्णिकलतिवादनदेया स्युः । उपनिषदां च ऋग्वेदादिवाङ्गत्वं स्यात् । ऋग्वेदादित्तवे तु पृथक्त्वकरणमनर्थकम् । अथ कथम् परेति न वेदविपयविज्ञानस्य विवक्षितत्वात् । उपनिषद्रेक्षरविषयं हि विज्ञानमिह परा विचेति प्राधान्येन विवक्षितं नोपनिषच्छब्दराशिः । वेदशब्देन तु सर्वत्र शब्दराशिरेव विवक्षितः शब्दराशयधिगमेऽपि यत्नान्तरमनन्तरेण गुरुभिगमनादिलक्षणं वैराग्यं च नक्षराधिगमःसंभवतीति पृथक्करणं ब्रह्मविद्याया: परा विचेति कथनं चेतिः ॥ ९ ॥

Sanskrit

भ.दी.प्राधियुपचर्य्यते । अविद्यापगमश्रौ ब्रह्मावगविरेवेति न्यारूयातमस्माभिः । ज्ञातोऽर्थस्तज्ज्ञप्तिवोधविधाननिवृत्तिर्येतद्ग्रहणानवसरेऽप्योधिगमशब्दोऽत्र माधियपर्योय एवेत्याह । न च परमेशरिति । साक्षात्कां वेदानामपरविद्यात्वेनोपन्यासाच्चत्पृथक्करणाद्वेदवाक्यतया ब्रह्मविद्या: परत्वं न संभयच्यतेत्यपि । नन्विति । या वेदवाक्याः स्मृतयो याश्चकुहृशित्यादिष्णिकलतिवादनदेयाः स्यु: । उपनिषदां च ऋग्वेदादिवाङ्गत्वं स्यात् । ऋग्वेदादित्तवे तु पृथक्त्वकरणमनर्थकम् । अथ कथम् परेति न वेदविपयविज्ञानस्य विवक्षितत्वात् ।

Sanskrit

नै भवति । किंतु वैदिकस्यापि ज्ञानस्य वस्तुविपयस्य शब्दराशितिरेकाभिप्रायेण न वेदविषयेतिति ॥ ९ ॥

Sanskrit

१ (क. स.) गम्येडपि । २ (क.) न संबो । ३ (क.) ति । वैराग्यं चैतत् यत्नान्तरमिते शेषो द्रष्टव्यः ॥ ५ ॥ ४ (क. ग.) प्राप्त्र ॥

Sanskrit

Page 13

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

पाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सूक्ष्मं तद्-

संस्कृत

व्ययं यदूतयोनिं परिपश्यन्ति धीरा: ॥ ६ ॥

संस्कृत

साभासम्बन्धात् स च तु पर्यवस्यति भावात् । केनलुब्धशब्दसमाकाङ्क्षानिमित्त-

संस्कृत

श्राव्यतिरिक्तभावात् । तस्मादिह परों विध्यां विशेषणे नाक्षरणं विशिनष्टि

संस्कृत

यत्तदद्रेश्यमित्यादिना । वक्ष्यमाणं बुद्धौ संहृत्य सिद्धवत्परामृश्यते । यत् तद्-

संस्कृत

दिति । अद्रेश्यमद्रव्यं सर्वेषां बुद्धीन्द्रियाणामगम्यमित्येतत् । हश्रोबोहः-

संस्कृत

इत्तस्य पश्चादिन्द्रियद्वारकत्वात् । अम्राह्मं कर्मेन्द्रियविषयमित्येतत् । अगोत्रं

संस्कृत

गोत्रमन्वयो मूलभित्यनर्थान्तरम् । अगोत्रमनन्वयमित्यर्थः । न हि तस्य

संस्कृत

मूलमस्ति येनान्वितं स्यात् । वर्ण्येन्त इति वर्णो द्रव्यधर्मोः स्थूलत्वादयः शु-

संस्कृत

तवादयो वा । अविद्यामानो वर्णो यस्स तद्वर्णमक्षरम् । अचक्षुःश्रोत्रं च-

संस्कृत

क्षुः श्रोत्रं च न तामुपविश्यो करणैः सृज्यतां ने अतिविमाने यस्स तदक्षु-

संस्कृत

श्रोत्रम् । यः सर्वज्ञः सर्वविदित्यादि चेतनावत्त्वविशेषणतयात्मानं संसारि-

संस्कृत

णामिव चक्षुःश्रोत्रादिभिः करणैरर्थसाधकत्वं तदिहाचक्षुःश्रोत्रमिति वा-

संस्कृत

यंते । परयत्यचक्षुः स शृणोत्यपर्ण इत्यादिदर्शनात् । किंच तद्पाणिपादं

संस्कृत

कर्मेन्द्रियरहितमित्येतत् । यत एवमग्राह्यमग्राहकं च अत्तो नित्यमविनाशी ।

संस्कृत

विभुं विविधं ब्रह्मादिस्थावरान्तंपाणिभेदैरभिव्यक्ती भवतीति विभुम् । सर्वगतं व्यापक-

संस्कृत

माकाशवत्सूक्ष्मं शब्दादिस्थूलत्वकारणरहितत्वात् । शब्दादयो आकाशवा-

संस्कृत

दीनामुत्तरोत्तरं स्थूलत्वकारणानि तदभावात्सूक्ष्मम् । किंच तद्वययं

संस्कृत

उत्कृष्टंस्यादेव न क्षरित्यभ्युपगम् । न हि आकाशाद्यलक्षणो व्ययः

संस्कृत

संभवति शरीरस्येव । नापि कोशापचयलक्षणो व्ययः संभवति रात्रि इव ।

संस्कृत

नापि गुणवद्रवको व्ययः संभबत्यगुणत्वात्सर्वात्मकत्वाच्च । यदेवंलक्षणं भूत-

संस्कृत

योनिं भूतानां कारणं पृथिवीव स्थावरजङ्गमानां परिपश्यन्ति सर्वत आत्म-

संस्कृत

भा.टि.इति । अगुणत्वादिति । उपसर्जनरहितत्वादित्यर्थः । सर्वात्मकत्वाच्चोति । हे-

संस्कृत

यस्यातिरिक्तस्य भावाच्चेत्यर्थः । ब्रह्म न कारणं सहायशून्यत्वात्कुलालमृद्-

संस्कृत

दिय स्यानैकान्तिकत्वमुक्तमूनेनाभिहितान्तेन । ब्रह्म जगतो नोपादानं तद्भिन्नत्-

संस्कृत

त्वादुपादानान्तरस्यैवान्तरस्यानैकान्तिकत्वमाह । यथा च पृथिव्यामिति । जगत्

संस्कृत

ब्रह्मोपादानं वृद्धिलक्षणत्वात् । यथाद्विलक्षणं तत्तदुपादानकं न भवति । यथा घटो

संस्कृत

९ (क.) कोशाप° ।

Page 14

Sanskrit

समीकर्मोपेता।

Sanskrit

यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति। यथा सतः पुरुषात्केशलोमानी तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम् ॥ ७ ॥

Sanskrit

तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते। अन्नात्मानो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥ ८ ॥

Sanskrit

शा. मा. भूतं सर्वस्पाक्षरं पदियन्ति धीराः। धीमनतो विवेकिनः । ईहशमक्षरं भया विद्या डधिगम्यते स परा विद्धेति समुदायार्थः ॥ ६ ॥

Sanskrit

भूतयोनिमक्षरमित्युक्तं । तत्कथं भूतयोनित्वमित्युच्यते । प्रसिद्धदृष्टान्ते: । यथा लोके प्रसिद्धम् । ऊर्णनाभिलूताकीट: किंचिल्करणान्तरमनपेक्ष्य स्वयमेव सृजते स्वशरीरावयवतिरिक्तानेव तन्तून्सृजति; प्रसारयति पुनस्तानेव सृजति च गृह्णाति स्वात्मभावमवापादयति । यथा च पृथिव्यामोषधयः श्रीखादिस्थावरान्ताः इतिपर्थः । स्वात्मव्यतिरिक्ता एव प्रभवन्ति । यथा च सतो विच्छमानाज्जीवतः पुरुषात्केशालोमानी केशाश्र लोमनि च संभवन्ति विलक्षणानि । यथैते दृष्टान्तास्तथा विलक्षणं सलक्षणं च निमित्तान्तरानपेक्ष्याधोकेलक्षणादक्षरात्संभवति । समुत्पच्यत इह संसारपण्डले विश्वं समस्तं जगत् । अनेकदृष्टान्तोपादानं तु मुस्सार्थेमबोधनार्थम् । यथोक्तमण उत्पत्तिमानं विश्वं तदनुनेन ऋमेणोत्पद्यते न युगपदुदर्शमुष्टिस्पषेवदिति ॥ ७ ॥

Sanskrit

क्रमनियमविवक्षार्थोडयं मन्त्र आरभ्यते । तपसा ज्ञाननोः सृष्टिविधिनियमा भूतयोनिरक्षरं ब्रह्म चोपदिश्यते उत्पत्तिप्रकारं । जगददुरोमिव बीजमुचिछूनतां गच्छति पुत्रमिव पिता हर्षेण । एवं सर्वज्ञतया सृष्टिस्यतिसंहारशक्तिविज्ञानवत्पोपचितात्ततो ब्रह्मणोडन्रमचते भुज्यते इत्यन्नमाकृतं साधारणं संसारिणां व्याचिकीर्षितावस्थादपेक्षाभिजायते उत्पत्तौ । टो । न तन्तूपादानक इति । भस्म न्यभिचारायेमाह । यथा च सत इति । एकस्मिन्नपि दृष्टान्ते सक्तनुमानानमेकान्तिकतं योजयितुं शक्यमिति शङ्कमानं मत्पाह । अनेकदृष्टान्तेति ॥ ६ ॥ ७ ॥

Sanskrit

हैश्वर्योपाधिमूतं मायावतं महाभूतादिकरूपेण सर्वेजीवरूपलभ्यत इति सर्वेषाधारण्येडपि कृत्य जायवेदनादिसिद्धत्वादित्याशङ्क्याह । व्याचिकीर्षितेति । क-

Sanskrit

१ ( क. ) °न्ता । स्वा° । २ ( क. ) °येतदृष्टान्तस्त° । ३ ( क. ) °मुचिछूनतां । ( म. ड. व. ड. ज. ) मुन्सून° । ४ ( क. ) °रणोडपि° ।

Sanskrit

२

Page 15

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

यः सर्वज्ञः सर्वविदस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते ॥ ९ ॥ इति प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः॥ १ ॥

संस्कृत

शा.भा.चते। तत्स्थाव्याकृततद्व्याचिकीर्षितावस्थातोडनात्माणी हिरण्यगर्भों ब्रह्मो ज्ञानक्रियाशक्त्यधिष्ठितजगत्साधारणो s विद्यकामकर्मभूतसमुदायबीजादुरो जगदात्माभिजायते इत्यनुषङ्गः । तस्माद्व्र प्राणान्नो मनआरूपं सकल्पविकल्पसंशयनिर्णयप्रायात्मकमभिजायते । ततोदपि सकल्पस्याचात्मकान्मनसः सत्यं सत्यार्क्यमाकाशादिभूतपञ्चक्मभिजायते । तस्मात्सत्यार्क्यादूतपश्र्व कादण्ढक्रमेण सप्तलोका भूरादयः । तेषु मनुष्यादिग्माणिवर्णाश्रमक्रमेण क-र्मस्तु च निमित्तभूतेश्वप्रसृतं कर्मजं फलम् । यावत्कर्माणीति कल्पकोटिशतरूपेण विनिर्मयन्ते तावत्फलं वे विनियतितात्यप्रमृतम् ॥ ८ ॥

संस्कृत

भा.टी.मौपवेशमकायिमूवसूक्ष्ममन्यारुरुपमिति केचित् । तन्न तस्य प्रतिज्ञीवं भिन्नत्वादी-भरत्वोपाधित्वसंभवात् । सामान्यरूपेण संभवेsपि गृहिण्यादिसामान्यानां बहुत्वात् । मरुवावेकत्वश्रुतिन्याकोपापाताच्चोभयमहामारुरुपेणैव संभवेsपि न कर्मोपवैसमवायित्वम् । तस्याकारक्तवादिहेत्वादीनामेव कारकत्वाभिधानात् । कारकावयवेष्वेव क्रियासमवायाभ्युपगमात् । किंच न कार्येस्य स्र्कारणमरुतित्वं हेतुमिति भवस-ह्मेस्यापश्रीरुल्वभूषपरुतित्वं न स्यात् । तस्मान्महाभूतसर्गादिसंस्कारासदं गुणवत्स्याम्यं मायातत्स्वनन्यारुतदिशद्वाच्यमिहाम्युपगन्तव्यम् । पूर्वेस्मन्कल्पे हिरण्यगर्भेमाधिसिनिमित्तं पुरुषं ज्ञानं कर्मे च येनानुष्ठितं तदनुगृहाय मायोपाधि ब्रह्म हिरण्यगर्भाविस्थाकारण विवर्त्तवे । स च जीवैतदस्थाभिमानी हिरण्यगर्भे उत्कृष्ट जगद्व्यष्टिरूपं वस्य साधारणः समष्टिरूपः सूत्रसंज्ञक इत्यर्थे । मनआरूप्यमिति । वक्ष्यमाणस्यातिथ्याविवरणकरणस्यार्थमेकत्वपरेच्यास्त्राथोपसंहार इत्यर्थे । सामान्येनैति । समष्टिरूपेण मायारूप्येनोपाधिनेत्यर्थः । विशेषेणैति । व्यष्टिरूपेण-

संस्कृत

1 (ग. ड. ज.) °ईमस्य ९° । २ (क.) °तपब्रकप्र । ३ (क.) °वस्तद° ।

Page 16

Sanskrit

तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यन्स्तानि त्रेतायां बहुधा सन्ततानि । तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एष वः पन्थाः पुराणोऽनु-स्त्य लोके ॥ ३ ॥

Sanskrit

भा.मा. वैनित्त । पस्य ज्ञानमयं ज्ञानविकारमेव सार्वलक्षणं तपो नाऽऽडयासङ्कर्षं तस्मादयोक्तात्सर्वैवादेतदुक्तं कार्यलक्षणं ब्रह्म हिरण्यगर्भोरुपं जायते । किंच नामासौ देवदत्तो यज्ञदत्त इत्यादिलक्षणम् । रूपमिदं स्थूलं नीलमित्यादि । अथ च व्रीहियवादिलक्षणं जायते पूर्वमन्त्रोक्तक्रमेणेत्यविरोधो दृश्यः ॥ ९ ॥ इति प्रथममुण्डके प्रथमखण्डभाष्यम् ॥ १ ॥

Sanskrit

साङ्गा वेदा अपराविद्योक्ता ऋग्वेदो यजुर्वेद इत्यादिना यत्तदद्रेश्यमिस्पादिना नामरूपभेदेन च जायते इत्यन्तेन ग्रन्थेमोक्तलक्षणमक्षरं यया विधयाडधिगम्यत इति परा विचा सविशेषणोक्ता । अतः परमनयोरविद्ययोविषयो विवेकः । संसारमोक्षविषयस्तरो ग्रन्थ आरभ्यते । १. तत्परविद्याविषयः । कर्मोद्देशाधनक्रियाफलभेदेन्दुपः संसारोऽनादिरनन्तो । दु:खस्वरूपत्वादित्यन्थः । सामस्त्येन नदीलोतोवदव्यवच्छेदरूप-

Sanskrit

भा.टी. विद्यारूपेनोपाधिमदनन्तजीवभावमापन्नः स एव सर्व लो- पाधिवत्संसृष्टं च वे- शास्त्रविधैवमध्यात्मं च तच्वमेदः सूचितः । सृष्टृतं प्रजापतीनां तपसा प्रसिद्धं । वेदश्रुतिप्रणोडपि सृष्टृत्वे तपोऽनुष्ठानं वक्तव्यम् । ततः संसारित्वं प्रसज्यते । इत्याशङ्क्याह । यस्य ज्ञानस्याभिमिति । सवमध्यानमायाया ज्ञानार्पयो विकारस्तदुप-पत्तिकं ज्ञानविकारं शृङ्गमांसवेदपदार्थाभिज्ञत्वलक्षणं तस्यो न तु केशरुपं मजा-पत्तीनामिवेत्यर्थः ॥ ८ ॥ ९ ॥ इति प्रथममुण्डके प्रथमखण्डभाष्यटीका ॥ ९ ॥

Sanskrit

अनादिरुपादानरूपेणान्तो ब्रह्मज्ञानात्माङ्गवाससंवात्पत्येकं शरीरिरिमिहोत-व्यो दु:खरूपत्वादित्यनेन यदाहुरेकजीववादिनः एकं चैतन्यमेकयैवाविद्यया बद्धं संस्रति । तदेव कदाचिन्नुच्यते नाऽऽडस्मदादीनां बन्धमोक्षौ स्तः इति तदपास्त्व-भवति । श्रुतिबहिष्कृतत्वात् । सुपुप्तेऽपि क्रियाकारकफलभेदैरुपस्य प्रहाणं भवति । बुद्धिपूर्वकप्रहाणस्य ततो विशेषमाह । सामस्त्येनैवति । स्वोप-ध्यविधाकार्येस्याविद्याप्रहाणान्तिकप्रहाणं विधाफलमित्यर्थः । ऐक्यमोऽपकसयर-हितः । अमृतो नाशरहित इत्यर्थः । अपरविद्याया: पराविद्याया च विषयौ प्रदर्श्ये;

Sanskrit

१ (क.) दस्य । २ (च.) अझरो ।

Page 17

मुण्डकोपनिषत्

Sanskrit

यदा लेलायते ह्यर्चिः समिद्धे हव्यवाहने । त-

Sanskrit

दाऽऽश्यभागावन्तरेणाहुतीः प्रतिपादयेत् ॥ २ ॥

Sanskrit

सा॰भा॰सद्भव्यस्तदुपास्यादभिक्षोणो मोक्षः परविद्याविशिष्टोद्देशेन्त्रोपजेरोडमरोटृकृ- तोऽभयः शुद्धः मस्तक् । स्वात्मप्रतिष्ठालक्षणः परमानन्दोऽद्वय इति । पूर्वं ताव- दपरविद्याया विषयप्रदर्शनार्थमारम्भः । तदर्थंने हि तत्रिवेदोपपत्तेः । तथा- च वक्ष्यति परीक्ष्य लोकान्कर्मचितानित्यादिना । न स्वप्नदर्शिते परीक्षो- पपत्त इति । तत्वदर्शनार्थाह तदेतत्सत्यमवितथम् । किन्तन्मन्त्रोपवेदाद्या- र्हपेषु कर्माणि त्रिहोत्रादीनि मन्त्रैरेव प्रकाशितानि कवयो मेधाविनो वसि- ष्ठादयो यान्पथोऽनुदृष्टवन्तः । यत्तदेतत्सत्यमेकान्तपुरुषार्थसाधनत्वाच्चानि च वेदविहितानृषिदृष्टानि कर्माणि त्रेतायां त्रिसंयोगलक्षणायां होतृाद्यर्ह- वादादिप्रकारामधिकरणभूतायां बहुधा बहुप्रकारं मन्त्रतस्तान् प्रवृत्तिक- र्मभिः क्रियमाणानि त्रेतायां वा युगे प्रायशः प्रवृत्तानि अतो यूं तान्या- चरथ निरवर्तयथ नित्यं सत्यकामा यथाभूतकर्मफलकामाः सन्तः । एष वो युष्माकं पन्था मार्गः सुकृतस्य स्वयं निर्वर्तिततस्य कर्मपो लोके फ- लनिमित्तं लोक्यते हृष्यते भुज्यत इति कर्मफलं लोक उच्यते । तदर्थं त- माश्रये एष मार्ग इत्यर्थः । ध्यानयेतान्यभिहोत्रादीनि त्रय्यां विहितानि कर्माणि तानेष पन्था अवश्यफलप्राप्तिसाधनप्रित्यर्थः ॥ १ ॥

Sanskrit

सर्वकर्मेाणि प्राथम्यात् । तद्वेदे हवनस्यादिहैः समिधि समिद्धे हव्यवाहने लेलायते तद्कथम् । यदैकेरुहवैष्णाविहैः समिधि समिद्धे हव्यवाहने लेलायते

Sanskrit

भा॰टी॰ पूर्वमपरविद्याया विषयप्रदर्शनं श्रुतेरभिप्रायमाह । पूर्वं तार्वदिति । यदृष्ट- साधनव्याड़निष्टसाधनत्वा वा वेदेन बोध्यते कर्मे तत्स्यासावे प्रविबन्धे वत्साध- नत्वान्यभिचार; । सत्यत्वं न स्वरूपबाधितत्वं श्वा हेत इत्यादिना निन्दितवात्त- रूपबाधितवेदपि चार्थक्रियासामर्थ्य स्वप्रकामिन्यामिव घटत इत्यभिपेत्याह । तदे- तत्तस्यमिति । ऋग्वेदविहितः पदार्थों होत्रं । यजुर्वेदविहित आध्वर्यंवम् । सा- मवेदविहित औद्गात्रम् । तदूपायां त्रेतायामित्यर्थः ॥ ९ ॥

Sanskrit

सत्यकामा मोक्षकामा इति समुच्चयाभिपायेण क्रियारूपानययुक्तम् । एष वः पन्थाः सुकृतस्य लोक इति स्वर्गफलसाधनत्वाविषयवाक्यशेषविरोधादित्याहवनी- १ (क. ) °हेचक्रूय हुतम् ॥ २ ॥ २ (ब्. च. म. ) °रोम॑ । ३ (ग, ह. च. म. ) °नि निर्ह्रुता° । ४ (क. ) यानि यानि°।

Page 18

यस्याग्रिहोत्रमदर्शंमपौर्णमासमचातुर्मास्यमनाभागयोरन्तरेण मध्ये आवापस्थाने आहुती: प्रतिपादयेत्सकिपद्देवतासुध्दिषु

Sanskrit

शा.भा. चलत्यांचिस्सदा तस्मिन्काले ढेलायमाने चलत्यांचिष्याज्यभागावाSSज्यभागयोरन्तरेण मध्ये आवापस्थाने आहुती: प्रतिपादयेत्सकिपद्देवतासुध्दिषु । अनेकाह:पयोगापेक्षयाSSहुतीरिति बहुवचनम् । एष सम्पगाहुतिमक्षेपादिलक्षणः कर्ममार्गो लोकेSप्यये पन्थास्तस्य च सम्पककरणं दुष्करं विपत्तयपस्त्वनेका भवन्ति ॥ २ ॥

कथं यस्याग्रिहोत्रिणोडग्रिहोत्रमदर्शं दर्शाहुयेन कर्मणा वर्जितम्

Sanskrit

कथं यस्याग्रिहोत्रिणोडग्रिहोत्रमदर्शं दर्शाहुयेन कर्मणा वर्जितम् । अग्रिहोत्रिणोडवरयकर्तव्यत्वादर्शस्य । अग्रिहोत्रसम्बन्ध्यग्रिहोत्रविशेषणमिव भवति । तदक्रियामाणमित्येतत् । तथाडपौर्णमासिमत्यादिष्वप्यग्रिहोत्रविशेषणत्वे दृश्यव्यम् । अग्रिहोत्राद्रुत्वस्याविशिष्टत्वादपौर्णमासं पौर्णमासकमेवर्जितम् । भवातुर्मास्यं चातुर्मास्यकर्मेवर्जितम् । अनाग्रयणमाग्रयणं शरदादिकर्तव्यं तद्वने क्रियते यस्मै । तथाडदर्शादिवर्जिते चातुर्थपूजनं चोहन्यहन्यक्रियामाणं यस्मै स्वयम् सम्पगग्रिहोत्रकालेSहुतम् । अदर्शादिवदवैश्वदेवं वैश्वदेवकर्मेवर्जितं हूयमानसप्यविविधना हूयतं न यथा हुतमित्येतत् । एवं दुःसंपादितमसंपादितमग्रिहोत्राच्चुपलक्षितं कर्म किं करोतीत्युच्यते आस्पमान्सप्रमसहितांस्तस्य कर्तुम्लोकान्हिनस्ति हि नस्त्वीयाSSसामात्रफलत्वात् । सम्पकु क्रियामाणेषु हि कर्मसु कर्मपरिणामानुद्रपेण भूरादयः सत्या-

भाः । यस्य दक्षिणोत्तरशार्द्धयोः राज्यभागाभिधीयतेSग्रये स्वाहा सोमाय स्वाहेति दर्शे पूर्णमासे

Sanskrit

भाः । यस्य दक्षिणोत्तरशार्द्धयोः राज्यभागाभिधीयतेSग्रये स्वाहा सोमाय स्वाहेति दर्शे पूर्णमासे । तयोर्मध्येSड्न्ये याग अनुध्यान्ते । तन्मध्यमावापस्थानब्रुयते । अग्रिहोत्राहुत्योदितत्वं प्रासिद्दम् । सूत्रोय स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति प्रातः । अग्न्रये स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति सायम् । तत्कथ्यमग्रिहोत्रं प्रकस्याहुतीरिवि बहुवचनं तत्राह । अनेकेष्वहःशु प्रयोजनुशानाने तदपेक्षयेयत्यर्थः । दर्शेSस्प्यग्रिहो-त्रादित्ये प्रमाणाभावात्करं तदकरणमग्रिहोत्रस्य विपच्चिरित्याशङ्क्य च यावज्जीवचोदनावशादाभिहोत्रिणोडवरयकर्तव्यत्वात्तदकरणे भवेदिहिप्सितिरित्य विशेषणम् । शरदादिषु नूतनान्नेन कर्तव्यमाग्रयणं कर्म । अदर्शादिवदवैश्वदेवमिति विशेषणम् । वैश्वदेवस्याभिहोत्रानन्तरत्वेऽप्यकत्वादित्यर्थः । पिण्डोदकदानेन पित्रादीनां त्रयाणामुपकरोति यजमानः पुत्रादीनां च त्रयाणां ग्रासादिदोनेन । ततो मध्यवर्ति-नो यजमान्नः संबन्ध्यचमानः पूर्वे त्रये उत्तरेच भ्रिया ईशान्त इत्याह । पिण्डद-

नादौ यजमानं वहन्तीति संबन्धः

Sanskrit

नादौ यजमानं वहन्तीति संबन्धः ॥ २ ॥ ३ ॥ ४ ॥५ ॥ ६ ॥

Sanskrit

१ ( क. )°न्थाः श्रद्दया हुतं तस्य° । २ ( स्व. ज. ) हुतामित्ये° । (स. ग. ड. च. छ. श. ज.)°ते हि न्राय स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति । ४ ( क. )°शेपूर्णमासस्या°

Page 19

Sanskrit

ग्रयणमतिथिवर्जितं च । अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुतमासन्नमांसतस्य लोकानिह नास्ति ॥ ३ ॥

Sanskrit

काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुघूमवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः ॥ ४ ॥

Sanskrit

एतेषु यश्वरते भ्राजमानेषु यथाकालं चाहुतयो ह्यादायन् । तमयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः ॥ ५ ॥

शां० भा०

Sanskrit

न त्वप्यत्वादिर्दिस्पन्त इवास्याशामात्रन्वयविचारीतयत्तो हिनस्तीत्युच्यते । पिण्डदानाच्चनुग्रहण वा संबन्ध्यमानाः पितृपितामहमहापितामहाः पुत्रपौत्रपपौत्राः । स्वात्मोपकाराः सप्तलोका उक्तप्रकारेणामिहोत्रादिना न भवन्तीति हिंस्पन्नइत्युच्यते ॥ ३ ॥

शां० भा०

Sanskrit

काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुघूमवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः । काल्याद्या विश्वरुच्यन्ता लेलायमाना अभ्रेहोविराहुतिप्रसनार्था एताः सप्त जिह्वाः ॥ ४ ॥

शां० भा०

Sanskrit

पतेप्वब्रिजिह्वाभिदेशु योष्मिहोत्री चरते कर्मव्रतस्यभ्रिहोमादि भ्राजमानेषु दीप्यमानेषु । यथाकालं च यस्य कर्मणो यः कालस्तत्कालं यथाकालं यजमानमाददायन्नाददाना आहुतयो यजनानेन निर्वर्तितास्तं नयन्ति प्राप्यन्ते आहुतयो या इमा अनেন निर्वर्तिताः सूर्यस्य रश्मयो भूत्या । रश्मिद्वारेरित्यर्थः । यत्र यस्मिन्स्वर्गे देवानां पतिरिन्द्र एकः सर्वानुपर्यधिवासः ।

शां० भा०

Sanskrit

तत्र्यधिवासः ॥ ५ ॥ कथं सूर्यस्य रश्मिभिरियजमानं वहन्तीयुच्यते एषोहीत्याहुत्यन्वः । मुर्वर्चसो दीप्त्यः । किंच प्रियामिष्टां वाचं स्तुत्यादिलक्षणामभिवदन्ट्या उज्जारयन्त्योदर्चयन्त्यः । पूजयन्त्यश्रेष्ठ वो युष्माकं पुण्यः सुकृतः पन्या न

Sanskrit

१ (क.) प्राप्ते । २ (क. स.) ऋतो. यथा त्र° ।

Page 20

Sanskrit

सटीकभाष्योपेता ।

Sanskrit

मन्ये पषदः पुण्यः श्रुतो ब्रह्मलोकः ॥ ६ ॥

Sanskrit

पुत्रा ह्यते षड्दशोऽवरं येषु कर्म । एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं

Sanskrit

ते पुनरेवापि यान्ति ॥ ७ ॥

Sanskrit

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डि-

Sanskrit

तं मन्यमानाः । जडूघम्यमानाः परियन्ति मूढा

Sanskrit

अन्धेनैव नीयमानाः यथान्धाः ॥ ८ ॥

Sanskrit

अविद्यायां बहुधा वर्तमानाः वयं कृतार्था इत्य- शा.भा. ब्रह्मलोकः फलरूपः एवं श्रियां वाचमभिवदन्त्यपो वहन्तीर्थः । ब्रह्म- लोकः स्वर्गः प्रकरणात् ॥ ६ ॥

Sanskrit

एतद् ज्ञानरहितं कर्मेतदवर्तफलमविचारकामकर्मकार्ममतोऽस्तारं दुःखमूल- मिति निन्च्यते । पुत्रा विनाशिन इत्यर्थः । हि यस्मादेत अहंढा अस्यिरा

Sanskrit

यज्ञरूपा यज्ञस्य रूपाणि यज्ञरूपा यज्ञनिर्वर्तका अष्टादशाष्टादशसद्रूप्याका: षोडशान्तविजः पत्नी यजमानश्रेष्ठाष्टादश एतदाश्रयं कर्मोक्तं कथितं श्रवेण

Sanskrit

येष्वष्टादशस्वरं केवलं ज्ञानवर्जितं कर्म । अतस्तेषामवरकर्मश्रयाणामष्टाद- ज्ञानामहंततया पुवर्त्वात्पुत्रते सह फलेन तत्साध्यं कर्म । कुण्डविनाशादि- वत्कीरदघ्यादीनां तंत्स्थानां नाशः यत् एवमेतत्कर्म श्रेयः श्रेयःकरणमिति

Sanskrit

येऽभिननन्दन्त्यमूढयन्त्याविवेकिनस्तेऽमूढा अतस्त जरायु च मृत्युश्च किंचित्कालं स्वर्गे स्थित्वा पुनरेवापि यन्ति भूयोडपि गच्छन्ति ॥ ७ ॥

Sanskrit

किंचाविचारयापन्नरे मघ्ये वर्तमानाः अविद्वेकपाया: स्वयं वयमेव धीर- धीमन्तः पण्डिता विदितवेदितव्याश्रेति मन्यमानाः आत्मानं संभावयन्तस्ते

Sanskrit

च जडूघन्यमानाः जरारोगाचनेकानर्थवातैह्न्यमानाः ध्वशं पीड्यमानाः परि- यन्ति विभ्रमन्ति मूढाः । दर्शनेनर्ज्जतत्वादन्धेनैवाचक्षुष्केणैव नीयमानाः

Sanskrit

प्रदर्श्यमानेमार्गो यथा लोकेडन्धा अक्षिरहिता मृतकण्टकादो पतन्ति त- द्वत् ॥ ८ ॥

Sanskrit

किंचाविचार्य बहुधा बहुकार वर्तमानाः वयमेव कृतार्थाः कृतमप्याज्ञा- आ.टी. रूप्यते निरुप्यते यदाश्रयतया यज्ञास्ते यज्ञरूपाः । स्वयमेवेति । तथ्वद- रयूपदेशानपेक्षतया स्वमनोरथेनैवेत्यर्थः ॥ ७ ॥ ८ ॥ ९ ॥

Page 21

मुण्डकोपनिषत्

Sanskrit

भिमन्यन्ति बाला: । यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागातेनातुरा: क्षीणलोकाश्चवन्ते ॥ ९ ॥

Sanskrit

इष्टापूर्ते मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्च्रेयो वेदयन्ते प्रमूढा: । नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं वा विशान्ति ॥ १० ॥

Sanskrit

शा.भा. इत्थेवमभिमन्यन्त्यपिमानं कुर्वन्ति बाला अज्ञानिनः । यथास्मादेवं किंणो न प्रवेदयन्ति तत्त्वं न जानन्ति रागात्कर्मफलरागाभिभवनिमित्तं तेन कारणेनातुरा दु:खार्ता: सन्तः । क्षीणलोकाः क्षीणकर्मफलाः स्वर्गलोकाच्च्युत इष्टापूर्तम् । इष्टं यागादि श्रौतं कर्म । पूर्तं वापीकूपतडागादि स्मार्तं मन्यमाना एतदेवातिशयेन पुरुषार्थसाधनं वरिष्ठं प्रधानमिति चिन्तयन्तोऽन्यदात्मज्ञानाख्यं श्रेय:साधनं न वेदयन्ति न जानन्ति प्रमूढा: पुत्रपश्वादिषु प्रमत्ततया । मूढास्ते च नाकस्य स्वर्गस्य पृष्ठे उपरिस्थाने सुकृते भोगायत्तनेऽनुभूत्वाSनुभूय कर्मफलं पुनरिमं लोकं मानुषमस्माद्दीनतरं वा तिर्यड्नरकादिलक्षणं यथाकर्मशेषं विशान्ति ॥ १० ॥

Sanskrit

ये पुनस्तद्विपरीतज्ञानयुक्ता: वानप्रस्था: सन्यासिनश्व तप:श्रद्दे हि तप: स्वाश्रमविधितं कर्म । श्रद्धा हिरण्यगर्भादिविषया विचा ते तप:श्रद्दे उपवसन्ति सेवतेDरण्ये वर्तमानाः सन्तः । शान्ता उपरतकरणग्रामा: । द्वांसो ग्रहस्थाश्र ज्ञानमधाना इत्यर्थे: । भिक्ष्यचर्यां चरन्तः परिग्रहाभावादुपवसन्त्यरण्ये इति सम्बन्धः । सूर्येद्वारेति सूर्योपलक्षितेनोत्तरायणेन पथा ते विरजा विरजस: क्षीणपुण्यपापकर्मणः सन्त इत्यर्थः । प्रयान्ति प्रकर्षेण यान्ति यत्र यस्मिन्सत्यलोकादावमृतः: स पुरुष: प्रथमजो हिरण्यगर्भोSव्ययात्मा अव्ययस्वभावो यावत्संसारस्थायी । एतदन्तास्तु संसारगतकं सुखं न भवतीत्यकं दु:खं तन्न विधते यस्पिन्सौ नाक: ॥ १० ॥

Sanskrit

भा.टी. केवळकर्मीणां फलमुक्त्वा सगुणब्रह्मज्ञानसहिताश्रमकर्मीणां फलं संसारगोचरमेव दर्शेयति । ये पुनस्तद्विपरीतज्ञानयुक्ता इत्यादिना । अरण्ये स्वाश्रमासड्गीर्णं देशे मुक्तानामिहैव सर्वकामपविलयं सर्वोत्तमभावं च दर्शयन्ति श्रुतयः । ब्रह्मलोकप्रमि-

Sanskrit

१ ( स. ग. ) °धकं० ।

Page 22

Sanskrit

भैक्ष्यचर्यां चरन्तः । सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो हव्ययात्मा ॥ ११ ॥

Sanskrit

खा.भा.योऽपरविद्यागम्यः । नन्वतां मोक्षमिच्छन्ति केचिदेहव सर्वे प्रवि़ीयन्ति कामास्ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीराः युक्तात्मानः सर्वमेवाविशन्तीत्पादि तुभ्योऽभकरणाच्च । अपरविद्याकरणे हि प्रभवते न ह्यकस्मान्मोक्षमस्- क्रोधस्ति विरजस्त्वापेक्षिकं समस्तमपरविद्याकार्यं साध्यसाधनलक्षणं क्रियाकारकफलभेदभिन्नं द्वैतम् । एतावदेव यद्विदरण्यगर्भेऽप्यस्त्यवसानम् । तथा च मनुनोकं स्पषवाराचां संसारगतिमनुक्रामता । ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो- महानव्यक्तमेव च । उत्तमां साच्चिकीमेतां गतिमाहुर्मनीषिण इति ॥ ११ ॥

Sanskrit

अथेदानीमस्मात्साध्यसाधनानुरूपात्सर्वव्स्मात्संसारादिरकुस्य परस्पां विद्यायामधिकारमदर्शानार्थमिदमुच्यते । परीक्ष्य यदेतर्हवेदाचपरविद्याविषयं स्वा- भाविक्यविद्याकाममैषोषवत्पुरुषानुच्छेद्यमविचादिदोषवन्तमेव पुरुषं प्रति विहितत्वाददतुश्रुतान्कायौताश लोका ये दक्षिणोत्तरमार्गलक्षणाः फलभूता ये च विहितकरणमलिषेधातिक्रमदोषसाध्या नरकतिर्यङ्मेतल्लक्षणास्ताने- तान्परीक्ष्य प्रत्यक्षानुमानोपमानागमैः सर्वतो याथात्म्येनावधार्यं लो- कान्संसारगतिभूतानव्यक्तादिस्थावरान्तान्व्याकृताव्याकृतलक्षणान्बीजादुर्- बदितरतरौत्पत्तिनिमित्ताननेकानर्थशतसहस्रसंघुलांकदलीगर्भवदसारान्याः- यामग्रीचद्गारानप्यनृतद्गाकामरूपतन्मूलहंफेनतसमाप्तान्प्रतिपत्नहंसादप्टौः । कृत्वाSविद्याकामदोषप्रवर्त्तिन्तकर्मचितान्धर्माधर्मनिवृत्तिन्तित्पेतद्द्बाझणणस्यैव विशेषतोऽधिकारः । सर्वत्यागेन ब्रह्मविद्यामिति ब्राह्मणग्रहण- मू । परीक्ष्य लोकान्कुर्योदित्युच्यते । निर्वेदं निःपृणों विदितत्र वै- राज्यार्थे । वैराग्यमायात्कुर्योदित्येतत् । स वैराग्यमकारः प्रदर्शयते । इह

Sanskrit

आ.दी. सु देशपरिच्छिन्नं फलं ततो न मोक्ष इत्याह । इहैवेत । ब्रह्मा चतुर्मुखः । विश्वसृजः प्रजापतयो मरीचिप्रमुखाः । धर्मो यमः । महान्सूत्रात्मा । अव्यक्तं त्रि- गुणात्मकाः प्रकृतिः । सर्विक्री सच्चपरिणामज्ञानसहितकर्मफलभूतामित्यर्थः ॥१ ९॥

Sanskrit

ऐहिककर्मफलस्य पुत्रादीनाशविषयं प्रतिपक्ष विमतवोनित्यं छुक्तत्वाद्दटव- दित्यनुमानमायुष्टिमकनाशविषयम् । तथ्यथेह कर्मेजितो लोकः श्रीयत इत्या-

Sanskrit

१ (स.) °मौचितो° ।

Page 23

Sanskrit

यान्त्रास्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थे स गुरुमेभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥ १२ ॥

Sanskrit

तस्मै स विद्धानुपसन्नाय सम्यक्प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद स सत्यं प्रोवाच तां तत्वतो ब्रह्मविद्याम् ॥ १३ ॥

Sanskrit

भा.भा. संसारे नास्ति कश्चिद्विश्यकृतः पदार्थः । सर्व एव हि लोकाः कर्मेचिताः कर्मकृतस्वाच्चानिलितपाः । न नित्यं किंचिदस्तीतस्पिभापः । सर्वं तु कर्मानित्यस्यैव साधनम् । यस्माच्चातुर्विधमेव हि सर्व कर्मकार्यमुत्पाद्यमाप्यं संस्कार्यं विकार्यं वा नातःपरं कर्मैण विशोषोडस्ति । अहं च नित्पेनामृततैनेाभयेन कूटस्थेनाचलेन भुवेणार्थिनो न तद्विपरीतेन । अतः किं कृतेन कर्मेणास्स्यास्तब्धुनेतानर्थसाधनतयैव निवर्णनीयोडमेव नित्यं पदं यत्तद्विज्ञानार्थे विशेषणाधिगमार्य स निर्विण्णो ब्राणो गुरुर्भेवाचार्यं शमदमादिसम्पन्नमभिगच्छेत् । शास्त्रज्ञोडपि स्वातुर्येण ब्रह्मज्ञानान्वेषणं न कुयोतित्येतद्रुमेवेत्यवधारणफलम् । समित्पाणिः समिद्धारागहीतहस्तः श्रोत्रियमध्ययनश्रुतार्थसम्पन्नं ब्रह्मनिष्ठं हित्वा सर्वकर्माणि केवलेडद्वये ब्रह्मणि निष्ठा यस्प सोडयं ब्रह्मनिष्ठो जपनिष्ठस्तपोनिष्ठ इति यद्यत् । न हि कर्मिणो ब्रह्मनिष्ठता संभति कर्मात्नज्ञानयोर्विरोधात् । स तं गुरुं विधिवदुपसन्नः प्रसाच पृच्छेदक्षरं पुरुषं सस्यक्रम् ॥ १२ ॥

Sanskrit

तस्मै स वेदविद्गुरुरेवविधुपसन्नायोपपत्तिताय । सम्प्रगीयथाशास्त्रातत्येतत् । प्रशान्तचित्तायोपरतदरोपदिदोषाय । शमान्विताय वासनिन्द्रपोपरमेण च पुचाप सर्वतो विरकायेत्येतत् । येन विज्ञानेन यया विषयपर्याक्षरमद्रेश्यादिविशेषणं तदेवाक्षरं पुरुषशब्दवाच्यं पूर्णस्त्रात्पुरिशयनाच्च सत्यं तदेव परमार्थस्वभावादाक्षरं चाक्षरणादक्षरत्पादक्षयप्तोऽच

Sanskrit

भा.टी. धागमस्तैरैर्नित्यत्वेन सर्वोत्तमानावधार्येस्यर्थः । नैतादृशं ब्रह्मणास्यास्ति विचं यथैकता समता सत्यता च । शीलं स्थितिदेशेऽनिधानमाजेवं तत्वस्ततश्रोपपरः क्रियास्य इति स्मृतेः । ब्रह्मणस्यैवाधिकार इत्यर्थः । कूटस्थेन परिणामरहितेनाचलेन सन्निधानहितेन ध्रुवेण प्रयत्नराहितेनाहमर्यी । समित्पाणिरिति विनयो- पलक्षणम् । अक्षरणादिति । अवयवान्यथाभावलक्षणपरिणामशून्यत्वात् । अक्ष-

Sanskrit

१ (क. स.) 'मेचितो' । २ (स्व.) 'मेणां विषयोऽस्ति ।

Page 24

इति प्रथममुण्डके द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

Sanskrit

इति प्रथममुण्डके द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

इ-ति प्रथममुण्डकं समाप्तम् ॥ १ ॥

Sanskrit

इ-ति प्रथममुण्डकं समाप्तम् ॥ १ ॥

Sanskrit

तदेतत्सत्यं यथा सुधीः पित्त्वाकादिस्फुलिङ्गा: सहस्रश: प्रभवन्ते सरुपा: । तथाक्षरादिविधा: सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ति ॥ १ ॥

Sanskrit

शा.मा.वेद विजानातितां ब्रह्मविचां तत्वतो यथावात्मोवाच ब्रह्मादित्यर्थे: । आ-चार्येस्याप्ययं नियमो यथावाग्मात्रश्छन्दोनिस्वारमविधामहोदधे:॥ १ ३॥: इति प्रथममुण्डके द्वितीयखण्डभाष्यम् । इति प्रथममुण्डकभाष्यं पूर्णम् ॥१॥

Sanskrit

अपरविद्या: सर्वे कार्यमुक्तम् । स च संसारो पत्सारो यस्मान्मूलादक्षरात्संभवति यस्मिंश्च पुरुषाख्यं सत्यम् । यस्माद्विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति तत्परस्या ब्रह्मविद्याया विषय: स वक्तव्य इत्युत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते । यदपरविद्याविषयं कर्मफललक्षणं सत्यं तदापेक्षिकम् । इदं तु परविद्याविषयं परमार्थसतत्त्वशुद्धेणत्वात् । तदेतत्सत्यं यथाभूतं विचा-विषयम् । अविचारविषत्वाचानृतमितरतत् । अन्यन्तपरोकस्त्वात् । कथं नाम प्रत्यक्षवत्सत्यमक्षरं प्रतिपच्येरोति हृद्यान्तमाह । यथा सुदीशात्पावकादिमेर्विस्फुलिङ्गा अग्न्यथववाः सहस्रोऽनेकश: प्रभवन्ते निर्गच्छ-

Sanskrit

॥ १ ३ ॥ इति प्रथममुण्डके द्वितीयखण्डभाष्यवृत्तिका ॥ २ ॥

Sanskrit

आ.टी. तत्वादिति । अक्षयत्वादिति । अज्ञारीतवाच्छून्यवादित्यर्थे: ॥१२॥.

Sanskrit

द्वे विधे वेदितव्या इत्युपन्यास्यापरवियामा घमुण्डकेन प्रपञ्च्य परविद्या सूत्रिता प्रपञ्चयितुं द्वितीयमुण्डकारम्भ । इत्याह । अपरविद्या इत्यादिना । कर्मेणोडपि प्राक्सत्यत्वमुक्तं तद्वदिदं सत्यं न मन्तव्यमित्याह । यदपरविद्याविषयमिति । विषीयते विशेष्यते विधादनेति न्यायस्य विषयशब्दस्य वस्तुपरत्वाज्ज्ञापकत्वादित्यर्थे: । अत्यान्तपरोकस्त्वादिति । शास्रैकगम्यत्वादनुपूर्ववन्नद्वयाश्रय: । प्रत्यक्षत्वं न.संभवति साक्षात्काराधीनं च कैवल्यं वत्कथं नाम सत्यमक्षरं प्रत्यग्वत्सत्यमुपधरेन्मुखसेव इत्योमिति । जीवब्रह्मणो:कस्व हृद्यान्तमाह । यथा सुदीशादिति । एकत्वे सति प्रत्यग्भूपस्प्यापरोक्षत्वाद्रमणोडपि

Sanskrit

१ (क.) °धेत:म° । २ (ख.) °क्षणात् । ३ क. छ.) °लङ्घिन्° ।

Page 25

मुण्डकोपनिषत्

Sanskrit

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाङ्गोऽन्तरो ह्यजः ।

Sanskrit

अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः ॥२॥

Sanskrit

शा.भा.न्ति सङ्ग्रह आभासलक्षणा एव तथोक्तलक्षणादक्षराद्दिविधा नानादेहोपाधि-

Sanskrit

भेदमनुविशीयमानस्वाद्दिविधा: हे सौम्य भावाज्जीव आकाशादिवद्धदयादिपरि-

Sanskrit

च्छिन्ना: सृष्टिमेदा घटाद्युपाधिभेदमनुभवन्ति । एवं नानानामरूपकृतदेहोपा-

Sanskrit

धिमभावमनुभज्यन्ते तत्र चैव तस्मिन्नेवाक्षरेऽपि यन्ति देहोपाधिविशिष्ट्यमनु-

Sanskrit

ध्यान्ते घटादिविलयवन्मन्व सुशिरमेदा: । यथाऽऽकाशस्य सुशिरमेदोऽत्प-

Sanskrit

त्तिमलयानिमित्तलं घटाद्युपाधिकृतमेव तद्धदक्षरस्यापि नामरूपकृतदेहोपाधि-

Sanskrit

निमित्तमेव जीवोत्पत्तिमलयानिमित्तत्वं ॥ १ ॥

Sanskrit

नामरूपबीजभूताद्व्याकृतारुत्स्वभाविकारूपेक्षया पराक्षरात्परं यत्स-

Sanskrit

र्वोपाधिभेदवर्जितमक्षरस्यैव स्वरूपमाकाशस्यैव सर्वमूर्तिवर्जितं नेति

Sanskrit

नेत्यादिविशेषण विवक्ष्यमाण । दिव्यो धातुनाव्स्वप्रयत्यातिशयित । द्वि-

Sanskrit

वि वा स्वात्मनि भवोद्भौतिको वा । हि यस्माद्मूर्तः सर्वमूर्तिवर्जि-

Sanskrit

त: पुरुष: पूर्‌ण: पुरी शयो वा । दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुष: सबाङ्गाम्यन्तर:

Sanskrit

सह बाङ्गाम्यन्तरेण वर्तते इति । अजो न जायते कुताश्रितस्वतोऽन्यास्प ज-

Sanskrit

न्मनिमित्तस्य च भावात् । यथा जलबहुदादेरव्यादि । यथा नभःसुति-

Sanskrit

रभेदानां घटादिसर्वभावविकाराणां जनिमूलत्वात्तत्त्वात्प्रेधेन सर्वे प्रति-

Sanskrit

षिद्धा भवन्ति । सबाङ्गाम्यन्तरो ह्यजोऽतोडजरोडमृतोडक्षरो ह्युभ-

Sanskrit

वोडभय इत्थर्थ: । यचपि देहाद्युपाधिभेदहष्टिनामविच्छावशादेहभेदेषु

Sanskrit

भाः ।। प्रत्येकसत्वं भविप्यति घटकदेहप्रत्येकसत्वं घटप्रत्यक्षवेदित्यर्थ: । विमक्तदेहाव-

Sanskrit

च्छिन्नत्वेन विशुलिद्धे शववयवत्वादिदिव्यवहार: सत्व: पुनरन्यात्मत्वमेवोष्णामकाश-

Sanskrit

त्वादिविशेषातथा चिदूपत्वाविशेषाद्वानां सत्वो ब्रह्मस्वमेवेत्यर्थ: ॥ १ ॥

Sanskrit

अक्षरस्यापि जीवोत्पत्तिमलयानिमित्तत्वमुपाधिमुक्तमेकत्वसिद्धच्यर्थेम । तसत्व

Sanskrit

स्तु निमित्तनैमित्तिकभावोडपि नास्तीत्याह । नामरूपबीजभूतादिति । देहोपेक्षया

Sanskrit

यद्रोऽभान्तरं च प्रासिद्धं तेन सह वक्तादात्म्येन तद्विधानतया वा वर्तते इति सबाङ्गा-

Sanskrit

मन्तर: । अत एव सर्वोत्मवातद्वयागिरिकतनिमिचभावादज इत्थे । जायते अ-

Sanskrit

स्ति वर्थेते विपरिणमते अपक्षीयते विनश्यतीत्येवमादिभावविकाराणां नि-

Sanskrit

मित्ते तात्पर्यान्तश्वर्याह । सर्वभावविकाराणामातः जीवात्मा प्राणादिमत्व-

Sanskrit

तादात्मत्वे ब्रह्मणोडपि माणादिमत्वं प्राप्तं तत्रैवेयाति । यचपीत्यादि-

Sanskrit

१ (ग. घ. क. च. ह.) °भूडक्ष° । २ (क. ख.) °क्षयोभू° । ३ °श्रे: यथा वि° । ४

Sanskrit

(क. ज.) °द्वाङ्गाम्यन्त° । ५ (स्व. क. च. ख.) °भेदात्तस्प° ।

Page 26

एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।

Sanskrit

एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।

Sanskrit

ब्रह्मा॰मा॰स प्राणः समना: सेन्द्रिय: सविषय इव प्रत्यवभासते तदुमलादिमदिवाकाशं तथापि तु स्वतः परमार्थदृष्टीनाममाणोडविच्छानः क्रियाशक्तिभेदवांश्रुनात्मको वायुर्यस्मात्सवमाणः । तस्माड्मना अनेकज्ञानशक्तिभेदवत्स्वस्पाचात्मिकं मनोडस्पविच्छानं यस्मिन्न्स्तोडयमना अमाणो रमनाश्रेति । प्राणादिवायुमेदाः कर्मेन्द्रियाणि तद्विष्पाश्र तया च बुद्धिनसि बुद्धीन्द्रिययाणि तद्विष्पाश्र भतिषिद्धा वेदितव्या: । तस्मिन्न्तरे ध्यापत्तीव लेलायतीव । यस्याच्चेव भतिषिद्धोपाधिर्द्वयस्तस्माच्चुथः ब्रुद्धः । अतोडक्षरामरुपबीजोपाधिलक्षितस्वरुपात्सर्वकार्यैकारणबीजत्वेनोल्पश्यमानत्‌वात्तत्प्र तदुपाधिलक्षणमध्ये न्तरात्मकमक्षरं सर्वेवीकारेम्यस्तत्स्वमात्परतोऽक्षरात्परो निरुपाधि: पुरुष इत्यर्थः । यस्यिस्मस्तदाकाशाक्षरमक्षरं' सत्य-

Sanskrit

बाहारविष्यमते भोक्त च कर्ते पुनरमाणादिमत्वे तस्येत्युच्यते । यदिदि हि माणाद्यः भायुत्पत्तेः पुरुष इव स्वेनात्मना सन्ति तदा पुरुषस्य भाणदिना विच्छमानेन भाणादिमतं भवेच्च तु ते भाणादयः भागुत्पत्तेः पुरुषइव स्वेनात्मना सन्ति तदा । अतोडमाणादिमान्वरः पुरुषः ॥ २ ॥

Sanskrit

यथाडनुत्पन्ने पुत्रे अपुत्रो देवदत्तः कथम् ते न सन्ति प्राणादय इत्युच्यते । यस्मादेतस्मादेव पुरुषान्नामरुपबीजोपाधिलक्षिताज्जायते उद्विव्यविषयविकारमूतो नामधेयोपद्त्तात्मकः प्राणः । वाचारम्भणं विकारो नाम-

Sanskrit

ा॰टी॰ना । स्मृतिसंशयाध्यानेज्ञानेषु शक्तिविशेषोऽस्यास्तीति तथोचं नामरूपयोर्जन्म वस्तूपाधित्वया लक्षितं शुद्धस्य कारणत्वानुपपत्त्या गमितं स्वरुपमस्येति तथोक्तम् । वस्तादुपाधिरुपातद्धि शिष्टरुपाच्च परतोऽक्षरात्पर इति संबन्धः । कथम् मायावस्त्याक्षरस्य परत्वमित्याकृक्षायामाह । सर्वकार्येति । कार्य स्वपरं भसिद्धम् । वैत्कारणत्वेन गम्यमानत्वाच्चं परम् । यौक्तिकबाधादनिव्रांच्यतवेऽपि तसू पोच्छेदेदाभावादक्षरम् । तदुक्तं गीतासु । ऋऋः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोडक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युच्याह इति ॥ २ ॥

Sanskrit

यदेव चैतन्यं निरुपाधि‌कं शुद्धमविकल्पं ब्रह्म यत्तत्स्वज्ञानाल्मीवानां केवल्यं तदेव मायामविभिम्बितरुपेण कारणं भवतीत्याह । यस्मादेतस्मादेवेति । प्राणो-

Sanskrit

त्यस्रक्च्च तर्हि संप्राणितवं परमात्मनो भविष्यति शाखा‌निवृक्षस्य शृत्यन्तरप्रसिद्ध प्राणस्य विशेषणमाह । अविचाविषय इति । नामधेय इति । वाच्यमाच्चो न वस्तुधुत

Sanskrit

१ (क. स्व. ज. )°धा: यथा । २ (च.) °था च शु° । ३ (क. ज.) °रं संध्य° (ज. ) °संग्रापार° । ४ (स. ग. ड. च. डf. )°ध्याड्न° । ५ (ड. च. म. )°तत्कर° ।

Page 27

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

सं कायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारणी ॥३॥

संस्कृत

शा.भा.मध्ये यमनुष्टमिति श्रुत्यन्त्वारात्। न हि तेनाविच्छाविषयेणाऽऽत्ततेन प्राणेन समापत्तुं परस्य स्यादपुत्रस्य स्वप्रतिष्ठनेव पुत्रेण हसुतत्तम्। एवं मनः सर्वाणि चन्द्रियाणि विषयाश्रयेत्स्पादेव जायन्ते। तस्मादिसद्भमस्य निरुपचारितम्-प्राणादिमत्वमित्यर्थः। यथा च प्रागुत्पत्तेः परमार्थतोऽस्तन्वस्पा पृथिव्यादि-हष्ट्याः। यथा करणानि मनश्र्चेन्द्रियाणि यथा शरीरविषयककरणानि भूतानि समाकाशं वायुरन्त्वादौ आवहादिमेदः। ज्योतिरभ्रः। आप उदकं। पृथिवी धरित्री विश्वस्य सर्वस्य धारिणी। एतैर्नि च शब्दसर्शो-रूपरसगन्धोत्तरोत्तरगुणानि पूर्वपूर्वगुणसहितान्येतैरेव जायन्ते। सदृ-क्षेपतः परविचारविषयमकरं निर्विशेषं पुरुषं सत्यं दिव्योऽऽसूर्त इत्यादिना मत्रेणोक्त्वा पुनस्तदेव सविशेष विस्तवरण वक्ल्योमिति प्रवर्तते। सदृशेपपि स्वरोक्को हि पदार्थः सुषाधिगम्यो भवति सुभाष्योक्तिवदिति ॥ ३ ॥

संस्कृत

भा.टी.इत्यर्थः। प्राणादीनां पाठक्रमोऽयमथैक्रमेण बाध्यते। गवां कला: पश्नदशावप्तिष्ठ इति भूतेपु लक्ष्यरणेन प्राणानां भौतिकत्वावगमादूर्ध्वोपसननन्तरं प्राणोत्पत्तिद्रष्ट-व्येत्यभिमुखमागच्छन्न्वायुरावहः पुरतो गच्छन्निवाह इत्यादिमेदः। शब्दसर्शो-रूपरसगन्धा उत्तरोत्तरस्य गुणा येषां तानि तथोक्तानि। यथा शुद्धान्त्ववस्थ्यापन-दन्वथिकारणाज्जायमानः पटः शुद्धगुणो जायते तथाकाशावस्थापनादग्रिमो जाय-मानो वायुराकाशगुणेन शब्देनान्वितो जायते। तथैव वायुमावपम्मोऽग्रिमोऽग्नि-डभस्त-दृणेनान्वितो जायते हविः द्रष्टव्यम्। ननु सूक्ष्माणि मूलानि प्रथममूलघन्ते। अनन्तरं वासां त्रिगुणं त्रिवृतमेकैकामकरोदिति पञ्चीकरणोपलक्षणार्थं त्रिवृत्करणश्रुते: पञ्चात्म-कत्वमवगम्यते। तत् एकैकस्य भूतस्य पञ्चगुणवत् वर्णितमन्यत्र कथमिह पञ्चीक-रणमनाश्रित्य प्रथममगेवाडकाशस्यैकगुणत्वं वायोरहि द्रिगुणत्व-मित्याद्युच्यते। सत्यम्। भूतसर्गे वातपयोभावचोत्पत्तौ प्रक्रियान्तरं विरुद्धच-वे। न हेतत्मतिवद्देऽ किंचित्फलं भ्रूयते। अत एव गुणगुणिभावोडपि न वैशेषिक-पक्षवदिह विवक्षितः। किंतु राहोः शिर इति वद्धचपदेऽशामात्रं। विवरण त्व-न्यकायोपेतन्मते तेन तेनाकारण भूतत्रितय विवर्तते इति मप्रतीयते। तत्रोभयादिहितकस्याग्रि-मात्रस्यासंभवातस्मिन्न्विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञानं भवतीति प्रदर्शनार्थमिस्यर्थः ॥ ३ ॥

Page 28

Sanskrit

सटीकभाष्योपेता ।

Sanskrit

अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग्विवर्त्ताश्व वेदाः । वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा ॥४॥

Sanskrit

तस्मादग्रिः समिधो यस्य सूर्यः सोमात्पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् । पुमान्रेतः सिञ्चति योषितां बह्वीः प्रजाः पुरुषात्सम्प्रसूताः ॥ ५ ॥

सटीकभाष्य

Sanskrit

सा०भा० । योडपि प्रथमजात्माणाद्दिरण्यगर्भोज्जायते डण्डस्यान्तर्विराट् स तत्त्वन्तरितत्च्चेन लक्ष्यमाणोऽप्येतस्मादेव पुरुषाज्जायात एतन्मयघेत्येतदर्थमाह । तं च विशिनष्टि । अमुत्रैवलोकः । असौ वाव लोको गौतमामिरितिश्रुते । मूर्धा यस्मादादुं शिरः । चक्षुषी चन्द्रश्र सूर्यावेति । चन्द्रसूर्याव पश्यति सर्वत्रानुप्रविष्टः कतव्यः । अस्यत्वस्य पदस्य वेदस्यैव निस्स्य विपरीतपामं कृत्वा दिशः श्रोत्रे पश्य । वाग्विवर्त्ता उद्गाटिता प्रतिद्दा वेदा यस्स वायुः प्राणो यस्य हृदयमन्तःकरणं विश्वं समस्तं जगदस्य यस्येत्येतत् । सर्वं जन्तुःकरणविकारमेव जगन्मनस्येव ऋषुप्रे भदपदर्शनात् । जागरितेऽपि तत एवाभिविस्फुलिङ्गवत्क्वचित्प्रतिष्ठानात् । यस्य च पद्भ्यां जाता पृथिवी । एष देवो विष्णुरन्तः प्रथमशरीरी त्रैलोक्यदेहोपाधिः सर्वेषां भूतानामन्तरात्मा । सह हि सर्वभूतेषु दृष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता सर्वेन्द्रियारमा पञ्चाविम्र्रारेण च या संसरा न्ति मजन्ति अपि तस्मादेव पुरुषात्मजायन्त इत्युच्यते ॥४॥

सटीकभाष्य

Sanskrit

तस्मात्परस्माद्वैश्वानराख्यविश्वानविशेषपोडग्रिः । स विमिश्यते । स मिधो यस्स सूर्यः । समिध इव समिधः । सूर्येपण हि शुलोकः समिद्धघते । ततो हि शुलोकोऽभिप्रज्वालात्सोमात्पर्जन्यो द्वितीयोऽग्रिः संभवति । तस्माद् पर्जन्यादोषधयः पृथिव्यां संबभूवुः । ओषधीभ्यः पुरुषाम्रो हुताम्युपादानभूताम्यः पुमानभ्री रेतः सिञ्चति योषितां योषिति पोषामौ क्रियामिति । एवं क्रेण बह्वीः प्रजाः ब्राह्मणाचाः पुरुषात्परमात्मत्संप्रसूताः समुत्पन्नाः । किंच कर्माणि फलानि च तस्मादेवेत्याह ॥ ५ ॥

Sanskrit

भा०टो० । सर्वेषां भूतानामिति । पञ्चमहाभूतानमन्तरात्मा स्थूलप्रश्नभूतवशरीरौ हि वि रहित्ये । पञ्चाविमद्रारणाति । शुभजनप्राप्तिपूर्वकुरुपपातु पुरुषोभिलषितम् तदनन्तरचोदितत्वाच्छहारोणेत्यर्थः ॥ ४ ॥ ५ ॥

Sanskrit

१ (म. घ. च. ठ.) 'जन्म्यो०' । २ (क. ठा.) 'वेङ्कर' । ३ (क. ज.) 'विशेष्य' । ४ (क. ठा.) 'कादधिनिष्प' ।

Page 29

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

तस्मादचः साम यज्ञूंषि दीक्षा यज्ञाश्र सर्वे ऋतवो दक्षिणाश्र । संवत्सरश्व यजमानश्व लोका: सोमो यत्र पवते यत्र सूर्य:॥ ६॥

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

तस्माच्च देवा बहुधा संप्रसूता: साध्या मनुष्या: पशवो वयांसि । प्राणापानौ श्रीहियवौ तपश्च श्रद्धा सत्यं ब्रह्मचर्यं विधिश्र ॥ ७ ॥

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

शा.भा.कथं वसुमत्पुरुषाच्चो नित्यात्क्षरपादावसानाः । गायत्र्यादिच्छन्दोविशिष्टश्रामन्त्राः । साम पाश्वभक्तिकं सामप्रभक्तिकं च स्तोभादिगीतिविशिष्टम् । यजूंषि नियताक्षरपादावसानानि वाक्यरुपाणि एवं त्रिविधा मन्त्रा: दीक्षा मौण्ड्यदिलक्षणा कर्तनियमविशेषा । यज्ञाश्र सर्वे स्मृतित्रादय: । ऋतव: सयूपा: । दक्षिणाश्रैकयावाद्यपरिमितसर्वस्वान्ता । संवत्सरश्व काल: कर्माद्भ: यजमानश्व कर्ता । लोकास्तस्य कर्मफलभूता: विशेष्यन्ते । सोमो यत्र येषु लोकेपु पवते पुनाति लोकान्प्रत्र येषु स्वरेष्ठपति च ते च दक्षिणापयोनत्तरायणमार्गद्वयगम्या विद्रद्वविदत्रकर्मफलभूता: ॥ ६ ॥

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

तस्माच्च पुरुषात्कर्माद्भूता देवा बहुधा वसवादिगणभेदेन संप्रसूता: स्र्म्यकू प्रसूताः । साध्या देवविशेषा: । मनुष्या: कर्माधिकृताः । पशवो ग्राम्यपशवो यस्सि पक्षित: । जीवनं च मनुष्यादीनाम् । प्राणापानौ ब्रीहियवौ हविरथौं । तपश्व कर्माद्भौं पुरुषसंस्कारलक्षणं स्वतन्त्रं च फलसाधनं श्रद्धा यत्पूर्वक; सर्वपुरुषार्थसाधनप्रयोगाधिष्ठानमसाद आसतिक्यबुद्धिसत्या सत्यमद्रतवर्जनं यथाभूतार्थवचनं चापीडाकरम् । ब्रह्मचर्यं मैथुनासमाचार: । विधिश्रेतिकर्तवयता ॥ ७ ॥

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

आ.टी. पाश्वभक्तिकमिति । हिंकारमस्तावेद्र्रीतपत्रिहारनिधानारूया: पश्न भक्तयोदवयवा यस्य वक्तथोकम् । साम्रभक्तिकरिति । हिंकारमस्तावाद्युद्रौधीयमपविहारोपद्रवनिषनारूया: सप्त मक्कयो यस्य वक्तथोकम् । स्तोभोर्द्धशौनयोर्णे: । विभजित्सर्व्वमे-धयो: सर्वदक्षिणा अवत एकां गामारम्य सर्वेस्वान्ता दक्षिणा भवन्तीत्यर्थे: ॥ ६ ॥

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

तपश्व कर्माद्भमिति । प्रयोवतं ब्राह्मणस्यैवागुराजन्यस्याभिक्षा वैश्यस्येत्येवंविधि विहितं कचछूचान्द्रायणाद्यर्थ: ॥ ७ ॥

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

१ (क. प.) °शणक° (ज.) °क्षणा:क° । २ (ज.) °शेषा:य° । ३ (व. ज.) °शेकाया-प° । ४ (क.) °मोक्ष्य° । ५ (क.) °सुन्यावर्णा:वि° । ६ (क.) °दिशुरिति° ।

Page 30

Sanskrit

सप्त प्राणाः प्रचरन्ति तस्मात्सप्तार्चिषः समिधः

Sanskrit

सप्त होमाः । सप्त इमे लोकाः येषु चरन्ति प्राणा

Sanskrit

गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ॥ ८ ॥

Sanskrit

अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वेऽस्मात्स्यन्दन्ते

Sanskrit

सिन्धवः सर्वरूपाः । अतश्च सर्वा ओषधयो

Sanskrit

रसश्च येनैष मूर्तौस्तिष्ठते व्यन्तरात्मा ॥ ९ ॥

भा.मा.

Sanskrit

किंच सप्त शीर्षण्याः प्राणास्तस्मादेव पुरुषात्सम्भवन्ति । तेषां च सप्त-

भा.मा.

Sanskrit

विषो दीप्यः स्तोविषयावचोतनानि । तथा सप्त समिधः सप्त विषयाः ।

भा.मा.

Sanskrit

विषयेऽपि समिष्यन्ते प्राणाः । सप्त होमास्तद्विषयविज्ञानार्थ । यदस्य वि-

भा.मा.

Sanskrit

ज्ञानं तुबहुधोतीति श्रुतेः । किंच सप्त इमे लोका येभ्य इष्यन्ते

भा.मा.

Sanskrit

चेष्टु चरन्ति संचारयन्ति प्राणाः । प्राणाः येषु चरन्तीति प्राणानां विशेषणमिदं

भा.मा.

Sanskrit

प्राणापानादिनिरूपणस्थ्यर्थम् । गुहाशयाः गुहायां शरीरे हृदये वा स्वापकाले शेरत इति

भा.मा.

Sanskrit

गुहाशयाः । निहिताः स्थापितिता धात्रा सप्त सप्त प्रति प्राणिभेदम् । यानि

भा.मा.

Sanskrit

च आत्मयाजिनां विदुषां कर्माणि कर्मफलानि चाविदुषां च कर्माणि त-

भा.मा.

Sanskrit

स्थानानि कर्मफलानि च सर्वे चैतत्परस्तादेव पुरुषात्सर्वज्ञात्परत इति

भा.मा.

Sanskrit

मकरनार्थः ॥ ८ ॥

भा.मा.

Sanskrit

अतः पुरुषात्समुद्राः सवे क्षाराचाः । गिरयश्च हिमवदाद्योडस्मादेव पु-

भा.मा.

Sanskrit

रुषोत्तमे । स्यन्दन्ते स्रवन्ति नद्याद्याः सिन्धवो नदः । सर्वरूपाः बहु-

भा.मा.

Sanskrit

रूपाः । अस्मादेव पुरुषात्सर्वा ओषधयो भीहिवाचाः । रसश्च मधुरादिः ष-

भा.मा.

Sanskrit

ड्विधो येन रसैन भूते: पृथिभिः स्थूले: परिवेष्टितस्तिष्ठते तिष्ठति व्यन्तरा-

भा.मा.

Sanskrit

त्मा लिङ्गं सूक्ष्मं शरीरम् । तद्वयन्तराले शरीरेस्मिन्नात्मवद्वर्तते इत्यन्त-

भा.मा.

Sanskrit

रात्मा ॥ ९ ॥

भा.टी.

Sanskrit

आत्मयाजिनामिति । सकलमिदमर्ह च परमात्मैवैति भावनापूर्वकं परमेश्वराराधनबुद्धया ये यजन्ति तेऽमीत्यर्थः । यत्प्रुषं कल्मषिन्त्र भगवो विज्ञाने सर्वेमिदं वि-

भा.टी.

Sanskrit

ज्ञार्थं भवतीति वाक्यशेषः । सर्वेमिदं परमात्मनो जायते । अवस्तावन्मात्रं सर्व-

भा.टी.

Sanskrit

विस्मान्विज्ञाति विज्ञातं भवत्याविध्यादियफललाभिनोभान्नोपसदितवामिति ॥ ९० ॥ इति पथमः खण्डः ॥ १ ॥

Sanskrit

१ (क. स. ज.) 'नात्राति विशेषणात्मना'० । २३ (क.) 'णि तस्साभानि क' ।

Page 31

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् ।

संस्कृत

एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रंथिं विकिरतीह सोम्य ॥ १० ॥

संस्कृत

इति द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

संस्कृत

आवि: सन्निहितं गुहाचरन्नाम महत्पदमत्नै-

संस्कृत

त्सम्प्रतं । एजत्माणन्विमिष्ठ यदेतज्जानथ

संस्कृत

सदसद्रेण्यं परं विज्ञानाद्धदरिष्ठं प्रजानाम् ॥ १ ॥

संस्कृत

भा.मा. एवं पुरुषात्सर्वमिदं सम्भवतम् । अतो वाचारम्भणं विकारो नामधेयम-

संस्कृत

चतं पुरुष इत्येव सत्यम् । अतः पुरुष एवेदं सर्वम् । न विश्वं नाम

संस्कृत

पुरुषादन्यदकिचिदस्ति । अतो यदृक् तदतदभिहितं कस्मिंश्चि-

संस्कृत

द् भगवो

संस्कृत

विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति । एतस्मिन्ह परस्मिन्नात्मनि सर्वे-

संस्कृत

कारणे पुरुषे विज्ञाते पुरुष एवेदं विश्वं नान्पदस्तीति । विज्ञातं भवतीति किं

संस्कृत

पुनरीदं विश्वमित्युच्यते । कर्माभिहोत्रादिदर्शनम् । तपो ज्ञानं तस्मृतं फल-

संस्कृत

मन्यदेतावद्दीत सर्वम् । तच्चोक्तदर्शनः कायं तस्मात्सर्वं ब्रह्म परामृतं परममृत-

संस्कृत

महामेवेति यो वेद निहितं स्थितं गुहायां हृदि सर्वपाणिनां स एवं विज्ञाना-

संस्कृत

ग्रंथिं ग्रन्थिमिव हृदीभूतामविद्यावासनां विकिरति विक्षिपति नाश-

संस्कृत

यतीह जीवकैव न मृतः सन् हे सोम्य मियदर्शन ॥ १० ॥

संस्कृत

इति द्वितीयमु-

संस्कृत

ण्डके प्रथमखण्डभाष्यम् ॥ १ ॥

संस्कृत

अथुपं सदक्षरं केन प्रकारणं विज्ञेयमित्युच्यते । आविः प्रकाशं सन्निहितं

संस्कृत

वस्त्योपायानुशासनेन भवितव्यमित्यभिप्रेत्याह । अधुपं सदक्षरमिति वाक्यार्थेज्ञौनं न भवविति

संस्कृत

वाक्यार्थेस्त्यैव

संस्कृत

पुनः पुनर्भवता युक्त्यनुसन्धानं चोपाय इत्याह । उच्चयत इति । आविःशब्दो

संस्कृत

निपातः प्रकाइवाची । ब्रह्म विश्वोपलब्ध्यात्मना प्रकाशामनमेव सदेवति भावयेदित्य-

संस्कृत

थे:। अन्यैरप्युक्तम् । यदस्ति यद्भ्रान्ति तदात्मरूपं नान्यस्ततो मतिर्न चान्यदस्ति ।

संस्कृत

स्वभावसंवित्प्रतीतिभ्यां केवलं ग्राह्यं ब्रह्मेति मृषैव कल्पनैति । सन्निहिताभिति ।

संस्कृत

सत्प्रज्ञां माणिना हृद्ये स्थितं वागध्युपाधिभिः शाब्दिकैरनुमितमानसानुमेयं जीवन्म-

संस्कृत

त्पन्नमवभासते । तत्स्वतोऽपरोक्षं चेति सदा स्मरेदित्यर्थः । सर्वमिदं कार्यं परि-

संस्कृत

१ (स. ज.) °ज्ञेयात्मा । २ (क. ख.) °ज्ञानवगत्सन्तं न ।

Page 32

सटीकभाष्योपेता

Sanskrit

यदार्चिमद्गदणुभ्योऽणु च यस्मिन्लोका निहिता लोकिनश्व । तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ्मनः । तदेत्तत्सत्यं तदमृतं तद्वेद्धव्यं सोम्य विद्धि ॥ २ ॥

Sanskrit

शा०भा० वागाद्युपाधिभिरर्ज्जलति भाजतीति भ्राजतीति शुश्यन्तराच्छादयतीत्युपक्रमभवानदवभासते । दर्शणश्रवणमननविज्ञानाद्युपाधिधर्मैराविर्भूतं सद्रूप्यते हृदि सर्वेषां णीनाम् । यदेतदद्वैतैर्बन्धसहितं सम्पकू स्थितं हृदि तद्वाचारं नाम गुह्यां चरतीति दर्शणश्रवणादिप्रकारैरगृह्याचारैरमिति प्रलुप्यताम् । महत्सर्वेऽहंस्वात्पदं पचते सर्वेणेति सर्वपदार्थोपालभ्यत् । कयं तन्महत्पदमित्युच्यते । यतोडत्रास्मन्ब्रह्मण्येतत्सर्वं समर्पितं प्रवेशितं रथनाभावेवारा । एजच्छलनपस्वादि । प्राणत्याणितीति प्राणापानादिमनमनुष्यपश्वादि । निमिषन्न् यत्रिमेषादिक्रियावच्चानिमिषच्च शर्यात्समस्तमेतदत्रैव ब्रह्मणि समर्पिततम् । एतच्चदास्पदं सर्वं जानथ हेशिष्या अवगच्छथ । तदस्तम्भूतं भवतां सदसत्स्वरूपम् । सदसतोमूर्तयोः स्थूलसूक्ष्मयोस्तद्यतिरेकेणाभावात् । वर-ण्यं वरर्णीयं तदेव हि सर्वस्य नित्यत्वात्मार्थनीयं परं व्यक्तिरिकं विज्ञानात्मजानामिति ऋषवहितेन संबंधः । यद्वालोकिकविज्ञानमात्रोच्यते । यद्वारिष्ठे वरतमं सर्वपदार्थेषु येषु तद्वद्यकेन बहुलतराशयेन वरं सर्वदोऽरहितत्वात् ॥ १ ॥

Sanskrit

किंच यदार्चिमदितिमद्यादित्यादि दीप्यत इति दीपिमद्ग्रहणम् । किंच यदणुस्म् । इत्यामाकादित्योडप्यणु च सूक्ष्मं । चशब्दादस्थूलेऽप्यतिशयेन स्थूलं गृह्यादिम्यः । यस्मिन्छ्लोका भूवादयो निहिताः स्थाला येऽपि लोकिनो लोकानिवासिनो मनुष्यादयश्चेति तदस्सर्वोऽश्रयमक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ्मनश्व सर्वप्राणि च करणानि तदु अन्त-

Sanskrit

भा०टी० छिद्रानि च सस्पदानि कार्येलात्परिच्छिन्नत्वाद घटादिवदचेतनाः । सर्वास्पदं यत्तदेव मायास्पद्मातमभूतमिति युक्त्यनुसंधानम्माह । महत्पदम्भ्रिति ॥ १ ॥

Sanskrit

घटादिवदादित्यादेर्येडपि वैचिच्यं तदनुपसर्यापि वत्कारणं संभारनीयमित्याह । किंच यदार्चिमदिति । अर्चिमत्त्वादित्यादित्ये दिन्द्रियग्राह्यत्वं प्राप्तं निषेधति । यदणुस्म् इति । परमाणुपरिमाणत्वं तद् स्यादिति नाशकृनीयमित्याह । चशब्दादिति । चशब्दादस्थूलादिति । स्थूलत्वाद्वार्चेति । यस्मिन्छ्लोका इति । मााणादिप्रवृत्तिश्रेतनाsचेतनानिsनबन्धना जडमपृथिस्था-

Sanskrit

त्याह । यस्मल्लोका इति । १ ( स० ग० ड० च० ह० ) णिनां हृदये त* । २ ( क० ) त्रिभूतं ब्रह्म* ।

Page 33

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

धनुर्हीलोऽपनिषदं महास्त्रं शरं हुपासानिशितं संधयीत । आयाम्य तद्भावगतेन चेतसा लक्ष्यं तदेवाक्षरं सोम्य विद्धि ॥ ३ ॥

संस्कृत

प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते ।

संस्कृत

सा०मा० ऐकात्म्यायो हि प्राणेन्द्रियादिसर्वेषभावात् । प्राणस्य प्राणपितॄ शृत्यन्वरात् । यत्प्राणादीनामन्तश्वेतन्यकषर्ण वेदेतत्तत्प्यमवितथमतोऽमृ- तमविनाशि तद्वेदय्यं मनसा टादधितव्यम् । तस्मिन्नमनःसमाधानं कर्त- व्यमित्यर्थः । यस्पादेवं हे सोम्य विद्धि अक्षरे चेतः समाधत्स्व ॥ २ ॥

संस्कृत

कयं वेदैत्यपि युज्यते । धनुरप्यासनं रहितासड्डायौपनिषदमुपनिष- त्मु भवं प्रसिद्धं महान्तं महच्च तद्ब्रह्म च महान्तं धनुरस्तसिस्पृश्यारम् । किंवि- शिष्टमित्यादि । उपासानिशिते: सन्तताभिध्यानेन तूणीकृत संस्कृतोत्यतत् । संघयीत सन्धानं कुर्यात् । सन्धाय चायम्याड्कृष्य सेन्द्रियमनःकरणं स्वविषपाद्विनिवर्त्य लक्ष्य एवावर्जितं कृत्स्नेऽर्थः । न हि हस्तेनैव धनुषा आयमनमिह संभवति । तद्भावगतेन तस्मिन्ब्रह्मण्यक्षरे लक्ष्ये भावना भाव- सदृतेन चेतसा लक्ष्यं तदेव यथोक्लक्षणमक्षरं सोम्य विद्धि ॥ ३ ॥

संस्कृत

यदुकं धनुरादि तदुच्यते । प्राणव ओंकारो धनुः । यथेष्वासनं लक्ष्ये शरसस्य प्रवेशकारणं तथात्मशरसाकारे लक्ष्ये प्रवेशकारणमोंकारः । प्रणवेन ध्येयस्यमाननेन संस्क्रियमानस्तदालम्बनोऽपतिबन्धेनाक्षरेsवतिष्ठते । यथा धनुराड्डष्ट हषुलक्ष्ये । अतः प्रणवो धनुरेव धनुः । शरो ह्यात्मोपाधिल- क्षणः पर एव जलेऽप्यादिदह मविष्ठो देहे सर्वबौधमत्ययसाक्षितया स

संस्कृत

भा०टि० दृश्यादिप्रवृत्तिविभिद्रदे च प्रमाणामावादेकचैतन्यमात्रमस्मीति विचारयेदित्याह । तदेतत्सर्वोऽश्रयामिति । प्राणाद्यच्छान्तात्मादिलक्षण्य आत्मा दृष्टव्यः ॥ २ ॥

संस्कृत

विचारासमर्थस्य प्रणवमवलम्य ब्रह्मैवैकत्वे चित्तसमाधानं ऋममुक्तिफलं दर्श- यितुमुपक्रमते । कयं वेदैत्यप्यादिना । प्रणवो ब्रह्मेत्यभिध्यात उपसंहवक- पात्रामस्य प्रणवोपक्रमे यद्चैतन्यमविभं स्फुरति स आत्मेत्यानुसन्धानं प्रणवे कारस्चानं वस्य चित्तयितविमस्य शिम्बैक्यानुसन्धानं लक्ष्यवेधः । उत्तरप्रणपस्य पौनरुक्त्यं परिहरति । अक्षरस्यैव दुरेक्ष्यत्वादिति॥३॥४॥

संस्कृत

१ (क. ल. ड. ज.) संधीयत । २ (क. ल. ड. ज.) संधीयत । (ल. ज.) 'संदृशोते- तस्पष्टोल्क्षितपाठः ।

Page 34

Sanskrit

सटीकभाष्योपेता।

Sanskrit

अप्रमत्तेन वेद्दव्यं शरवत्तन्मयो भवेद् ॥ ४ ॥

Sanskrit

यस्मिन्द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः ।

Sanskrit

तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः ॥ ५ ॥

Sanskrit

शा.भा.शरवत् स्वात्मन्येवेर्पितोदकशरे ब्रह्मण्येवो ब्रह्म तत्क्ष्यमुख्यते लक्ष्य इव य-

Sanskrit

नःसमाधिलत्स्वभिरात्मभावेन लक्ष्यमाणत्वात् । तत्रैव सत्यप्रमत्क्षेन्न साधाविष्यो-

Sanskrit

पलद्रिध्रुवृण्णाप्रमादवर्जितेन सर्वतो विरक्लेन जितेन्द्रियेणैकावितेन वेद्दव्यं

Sanskrit

ब्रह्म लक्ष्यम् । ततस्तद्वेधनादूर्ध्वं शरवत्तन्मयो भवेत् । यथा शरस्स लक्ष्ये-

Sanskrit

कामत्वं फलं भवति । तथा देहोऽऽत्मतत्त्वपतिरस्करणेनाक्षरेकात्मत्वं फ-

Sanskrit

लमुपपादयिष्यति ॥ ४ ॥

Sanskrit

अक्षरस्येव दुर्लक्ष्यत्वात्सुनः पुनर्वचनं लक्ष्यणार्थम् । यत्स्मिन्बक्शरे पुरुर्षे

Sanskrit

चौः पृथिवी चान्तरिक्षं चोतं समर्पितं मनश्र सह प्राणैः करणैरन्यैः सर्वैस्त-

Sanskrit

येषु सर्वाश्रयमेकाध्रितीयं जानाथ जानीथ हि शिष्या: । आत्मानं म्रत्यक्

Sanskrit

स्वदुपं युष्माकं सर्वेभाणिनां च ज्ञात्वा चान्या वाचोऽपरविद्याद्वा विमुञ्चथ

Sanskrit

विमुच्यत परित्यजत । तत्कार्यं च सर्वं कर्म ससाधनं । यतोऽगृतस्यैष

Sanskrit

सेतुरेतदात्मज्ञानमृतस्यामृतत्वस्य मोक्षस्य प्राप्यये सेतुरिव सेतुः संसारमहो-

Sanskrit

दधेरुत्तरणहेतुत्वात्तथा च श्रुत्यन्तरम् । तमेव विदित्वाऽतिमृत्युयेत

Sanskrit

नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥ ५ ॥

Sanskrit

अरा इव । यथा रथनाभौ समर्पिता अरा एवं संहता: संप्रविष्टा यत्न

Sanskrit

पसिम्न्द्दये सर्वतो देह्यापिन्यो नाड्यस्तस्मिन्न्हृदये बुडिग्रत्यपसाक्षि-

Sanskrit

भा.टी.ससाधनं सर्वं कर्म परित्यज्यात्मैव ज्ञानव्य इत्यत्रैव हेतुमाह ।

Sanskrit

अमृतस्यैति । धनुषाडयुधेन लक्ष्यम् इति तद्लक्षण आत्मैकत्वसाक्षात्कार इत्यर्थे ।

Sanskrit

नसकृत्या कर्मेश्रद्दा विषयश्रद्दा च वाक्यार्थज्ञानस्यावगमयै प्रतिबन्धको विग्रः

Sanskrit

स मामूदितेयाशंसनय् । न तु वाक्यार्थोवगतौ निष्पन्नायां फलमसोविंप्रशदू-

Sanskrit

स्तीलभिप्रेत्याह । परस्तादिति । मदुपदेशादूर्ध्वमित्यर्थे: । सर्वैश्वरत्वमनोमय-

Sanskrit

त्वादिगुणाविशिष्टेकब्रह्मणा हृदयपुण्डरीके ध्याने च कर्मनिष्ठादिकं मन्त्रशास्त्रादि वि-

Sanskrit

भीरय इति दर्शयितुमाह घोडसौ तमसः परस्तादित्यादिना ॥ ५ ॥ ६ ॥ ७

Sanskrit

१ ( ऋ. च. श. ज. ) °वार्तेडक्ष° (ज.) °वास्यतेडक्ष° । २ (क. ) °हावनाल्म° ।

Sanskrit

३ ( क. सा. छ. ) °य मतयन्नताया: प्र° ।

Page 35

Sanskrit

षोडशकलरते बहुधा जायमानः । अभ्रियेवं ध्य-

Sanskrit

यथ आत्मानं स्वस्ति वः पराय तमसः पर-

Sanskrit

स्ताव ॥ ६ ॥

Sanskrit

यः सर्वज्ञः सर्वविदस्यैष महिमा भुवि दिव्ये-

Sanskrit

ब्रह्मपुरे हष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः । मनोम-

Sanskrit

भा०भूतः स एषः प्रकृत आत्माडSन्तर्मेन्द्रिये चरते चरति वर्त्तते । परथ्यन् गृणन्-

Sanskrit

नम्वानो विज्ञानबहुधाडनेकथा क्रोधहर्षोभयैर्जायमान इव जायमा-

Sanskrit

नोदन्तऋणोपाध्यनुविधायित्वाद्वदन्त लौकिका दृष्टो जातः । तद्वो जात

Sanskrit

इति । तमात्मानोमित्येवमोंकारालम्बना: सन्तो यथोक्तकल्पनया ध्याययथ

Sanskrit

चिन्तयथ । उक्तं च । वक्तव्यं शिष्येभ्य आचार्येण जानता । शिष्याश्र ब-

Sanskrit

कोविद्याविविदिषितत्वाभिलषितकामानो मोक्षपर्थे प्रवर्त्तता । तेभों निर्विद्यतपा ब-

Sanskrit

सपासिमाशास्त्र्याचार्यः । स्वस्ति निर्विघ्न्रमस्तु वो । युष्माकं पराथ परकूला-

Sanskrit

यें । परस्तात्कस्मादविद्यातमसः । अविच्छारहिततमब्रह्मास्वदपगमना-

Sanskrit

घ्याविषय इति ॥ ६ ॥

Sanskrit

स कस्मिन्नतंत इत्याह । यः सर्वज्ञः सर्वविद्यारुपातस्तं पुनर्वि-

Sanskrit

शिनष्टि । यस्यैष प्रसिद्धो महिमा विभूति: । कोडसौ महिमा । यस्येमे ध्या-

Sanskrit

वाग्धियो वाग्रथिव्यौ शासने विधृतौ तिष्ठतः । सूर्याचन्द्रमसौ यस् । शासनेडSतच्-

Sanskrit

क्रतदर्शने प्रभूतः । यस्य शासनं सारतिः सारश्व सर्गाचर नातिक्रा-

Sanskrit

न्ति । तथा स्थावरं जङ्गं च यस्य शासने नियतम । तथा चरत्वोSच्यनेस-

Sanskrit

बदाश्र यस्य शासनं नातिक्रामन्ति । तथा कर्तारः कर्माणि फलं च यच्छा-

Sanskrit

सानात्स्वं स कालं नातिवर्तन्ते स एष महिमा । भुवि लोके यस्य स एष

Sanskrit

सर्वज्ञ एवमहिमा देवः । दिव्ये चोतनवति सर्वबुद्धमतिप्रकृतचोतने ब्रह्मपु-

Sanskrit

रे । ब्रह्मणोत्र चैतन्यस्वरुपेण नित्याभिव्यक्तत्वाद्रूपणःपुरं हृदयपुण्डरी-

Sanskrit

कं तस्मिन्पद्योम तस्मिन्न्योम्न्याकाशो हृद्यपुण्डरीकमध्यस्थे । मतिश्वित

Sanskrit

इवोपलभ्यते । न आकाशवत्सर्वत्रगतस्य गतिरमति: । मतिष्ठा वान्यथा संभा-

Sanskrit

वति । स ह्यात्मा तत्स्थो मनोवृत्तिमिरव विभाव्यते इति । मनोमया मन-

Sanskrit

उपाधित्वात्‌माणशरीरनेता । प्राणश्र शरीरं च प्राणशरीरं तस्यैं नेता । स्थू-

Sanskrit

१ (क. ड.) वः पार । २ (क. ज.) दिशवो निदृ । ५ (क. ड. ज.) कं पार ।

Sanskrit

४ (ज. ड.) य । कस्पाव । ५ (क. ज. विदो व्यास्य ।

Page 36

Sanskrit

यः प्राणशरीरेरणता प्रतिष्ठितोडने हृदयं सानिधा-

Sanskrit

य तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूप-

Sanskrit

ममृतं यद्विभाति ॥ ७ ॥

Sanskrit

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्चिद्यन्ते सर्वसंशया:। क्षी-

Sanskrit

यन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥८॥

Sanskrit

शा.भा. यः प्राणशरीरेरन्तरा' मति प्रतिष्ठितोऽनेन स्थितोऽनेन मुज्यमानाभविप-

Sanskrit

रिणामे मृत्युदिनमुपचीयमानेऽपचीयमाने च पिण्डद्वयपाते हृदयं बृंहिं पुण्डरी-

Sanskrit

काऽइंद्रे सन्निधाप्य समवस्याप्य हृदयावस्थानमेव आत्मानं तिष्ठतिर्न आत्मनः

Sanskrit

स्थितिरने तदात्मतत्त्वं विज्ञानेन विशिष्टेन शास्त्राचार्योपदेशाजनितेन ज्ञानेन

Sanskrit

शमदमध्यानसर्वत्यागवैराग्योदूतन परिपश्यन्ति सर्वतः पूर्णं परयन्ति

Sanskrit

उपलभन्ते धीरा विवेकिनः । आनन्दरूपं सर्वानर्थदुःखासङ्घीनममृतं य-

Sanskrit

द्विभाति विशेषेण स्वात्मन्येव भाति सर्वदा ॥ ७ ॥

Sanskrit

अस्य परमात्मज्ञानस्य फलमिदमिधीयते । भिद्यते हृदयग्रन्थिरविद्या वासना-

Sanskrit

प्रचयो बुद्बुदाश्रयः कामः कामा येऽस्य हृदि श्रिता इति श्रुत्यन्तरात् । हृ-

Sanskrit

दयाश्रयोऽसौ नात्माश्रयः । भिद्यते भेदं विनाशमाप्नोति । छिद्यन्ते सर्वक्लेश

Sanskrit

विषया: संशया लौकिकानामरणान्तु गर्भादिस्रोतोनवर्मवक्त्रा विच्छेदमापा-

Sanskrit

भा.टी. अस्य परमात्मज्ञानस्यैति । जीवन्मुक्तिफलस्यैदेवावाक्यार्थोवगमस्य क्रममु-

Sanskrit

क्तिफलस्य चोपासनस्येत्यर्थे: । अविद्यावासनामचयो भिद्यत इति कोऽर्थः । किं

Sanskrit

बुद्बुदो विधमानायामविद्यादिमेदो ज्ञानफलं किं वा तन्निवृत्तौ । नाडडचः । सत्यु-

Sanskrit

पादाने कार्यस्यात्यन्तोच्छेदासंवाद । न द्वितीयः । ज्ञानस्याज्ञाननैव साक्षा-

Sanskrit

द्विरोधमसिद्धे: । किंच । बुदिरप्यनादि: सादिरो । नाशः । एतस्माद्वायतवे प्राणो

Sanskrit

मनः सर्वेन्द्रियाणि चेति श्रुतिविरोधात् । नान्यतः प्रलये ब्रह्मज्ञानं विनैव बुद्धेरो-

Sanskrit

शसंभावातदनार्थक्यप्रसङ्गात् । सादित्वे च बुदिरुपादानं साक्षाद्द्रष्ट

Sanskrit

चेतनाशं विनाश-

Sanskrit

त्यान्तोच्छेदो न स्यात् । माया चेत्सा द्रष्टृगवज्ञानेन नोच्छेदमर्हति । लौकिक-

Sanskrit

मायाविगममायाया दृष्टृगतज्ञाननोच्छेदादर्शनात् । किंच । बुदिरुच्छेदो न त-

Sanskrit

स्याः फलं स्वाश्रस्याफलत्वात् । नात्मनः । तस्य बुद्धिसङ्घातेन तदुच्छेदस्या-

Sanskrit

फलत्वात् । किंचातमनोऽविद्याघनाश्रयत्वाभिधानं श्रुतिविरुद्धं प्रक्रमेडविष्यायाम-

Sanskrit

न्वरे वर्वेमान इति श्रवणादुपसंहारे च अनीशया शोचति मुहमान इति श्रवणा-

Sanskrit

१ (क. उ.) °दृश्यं प्र°। २ (त. च.) °बुद्धिपु°। ३ (म. भ.) °च्छिद्रं स°।

Page 37

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् ।

संस्कृत

तच्चुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुः॥ ९ ॥

संस्कृत

अस्य विच्छिन्नसंशयस्य निवृत्ताविद्यस्य पानि विज्ञानोत्सचे भाक्त्वाननि जन्मान्तरे शमवृत्तफलानि ज्ञानोत्पत्तिसहभावीनीनि च क्षीयन्ते कर्माणि । न श्वेताश्वतरो नामर्षिर्महर्षिसकल्त्वाच्छ्रुतिमस्स्वरूपे संसारिणि परावरे परं च कारणात्मना अवरं च कार्यात्मना तस्मिन्परावरे साक्षाद्द्रष्टा स्मीति दृढे संसारकारणोच्छेदानुच्यत इत्यर्थः ॥ ८ ॥

संस्कृत

उक्तस्यैवार्थस्य सङ्क्षेपाभिधायक उत्तरे मंत्राऽऽयोडपि हिरण्मये ज्योतिस्तम्ये बुद्धिविज्ञानमकाशे परे कोशे कोश इवाडसे । आत्मस्वरूपोपलब्धिविधिस्थानत्वात्परं तत्त्वसर्वोभन्तरत्वाच्च तस्मिन्निर्वाणजमविद्याघशेषदोषरजोमलज्वल्जितं ब्रह्म सर्वमहत्त्वासर्वोत्तमत्वाच निष्कलं निर्गुणता कला यस्मात्स्मृतेः परं निर्गुणं ब्रह्म तदुपर्य इति कोटर्थः । निष्किप्यते मान्त्या इत्यते वा । निःशेषपापंसम्भवात् । मान्त्या चेत्केन हृश्यते । न तावदात्मना तस्याविद्याश्रयत्वालक्षीकारात् । न बुद्धया । बुद्धेरात्मविषयत्वासंभवेन तद्वतदर्शनासंभवात् । तद्वान्तेऽश्वाश्रयगतेन तत्त्वानुसंधानवशात् । तस्माद्वास्य भाध्यस्य संश्यर्थं पृथगिति चेदुच्यते । चित्स्रानादिरनिवर्च्याविद्या चैतन्यमवच्छिद्य स्वावच्छिन्नैचैननस्य बुद्धयादितादात्म्यरूपेण विरवर्तते । तस्याश्च ब्रह्मात्मतावासाक्षात्कारनिवृत्त्युपपादिकारत्तदुत्थहृदयग्रन्थिभेदः श्रुत्योहारिकाभिर्यं च बुद्धचाश्रयत्वाभिधानमहकारंविशेषणत्वेनाविधादे व्योमहारिकाभिमायेनात्मनाश्रयत्वाभिधानं चात्मनो निर्विकारत्वाभिधानमुपपादयति ॥ ८ ॥९ ॥

संस्कृत

१ (म. क. स. श. ज. ) ०तस्मे प्र* । २ (न. च. ) ०धे शुधे । ३ (क. स्व. ) ०स्म्यर्गये* । ४ (क. ) ०धें परधितोति ।

Page 38

Sanskrit

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमाग्रिः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वे तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १० ॥

Sanskrit

ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद्ब्रह्म पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणतश्रोत्तरेण । अधश्‍चोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम्

Sanskrit

शा.मा. कथं तज्ज्योतिषां ज्योतिरित्युच्यते । न तत्र तस्मिन्स्वात्मभूते ब्रह्मणि सर्वावभासकोऽपि सूर्ये भाति । तद्ब्रह्म न प्रकाशयतीस्पार्थः। स हि त्स्यैव भासा सर्वमन्यदनात्मजातं प्रकाशयतीत्यर्थः। न तु तस्य स्वतः प्रकाशनसामर्थ्यम् । तथा न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्रिरस्मद्रोचेः। किं बहुना । यदिदं जगद्वैति तत्सेव परमेश्वरे स्वतो भास्वरत्वाद्वान्ति दीप्यमानमनुभात्यनुदीप्यते । यथा जलोलुकादि अम्रिसंयोगाद्दग्धि दहन्तमनुदहति न स्वतस्तद्धततस्यैव भासा दीप्या सर्वमिदं सूर्योंद्यजगद्विभाति । यत् एवं तदेव ब्रह्म भाति च विभाति च कार्यगतेन विविधेर्न भासा अतस्तस्य ब्रह्मणो भास्यपत्वं स्वतोडवगम्यते । न हि स्वतोडविज्ञमानं भासनमन्यस्य कर्तुं शक्रोति । घटादीनामन्यावभासक्त्वादर्शсनाद्द्रपाणां चादित्यादीनां तद्दर्शनात् ॥ १० ॥

Sanskrit

यत्तज्ज्ज्योतिषां ज्योतिर्ब्र तदेव सत्यं सर्वं तद्विकारं वाचारम्भणं विकारो नामधेयमात्रमद्वितीयेतमर्थं विस्तारेण हेतुतः प्रतिपादितं निगमनस्थानेपुनरुपसहरोति । ब्रह्मैवैकलक्षणमिदं यत्पुरस्ताद्ब्रह्मोक्तलक्षणमिदं यत्पुरस्ताद्ब्रह्मेवाविद्याहृष्टीनां प्रत्यवभासमानं तथा पश्चाद्ब्रह्म तथा दक्षिणतश्च योतरेत तथैवाधस्तादूर्ध्वं च सर्वतोऽन्यदिव कार्याकारेण प्रसृतं प्रगतं नामरूपवद्भासमानम् । किं बहुना ब्रह्मैवेदं विश्वं समस्तमिदं जगद्वीरिष्ठं वरिष्ठपदवद्भासमानम्

Sanskrit

भा.टी. भातीरिति णिजन्तार्थोच्याहारेण व्याख्यातं तस्य भासा सर्वमिदं विभावतीस्य ब्रह्मणः स्वतो भास्वरूपत्वे तात्पर्यं कथयति । यत् एवं तदेव ब्रह्म भाति चेति । उपसंहारमत्रस्य तात्पर्यमाह । यत्तज्ज्योतिषां ज्योतिस्स्तेन ब्रह्मणा विविधं क्रियत इति वच्दिकारं सर्वं जगत्स्वं ब्रह्मैवेतो बाध्याया अमानाधीकरणं योज्यं स्याणुः पुमान्सावित्रीवदन्वयातिरेकावपरिहारेण तावन्मात्रत्वं बोधयतेव ॥ १० ॥ ११ ॥

Sanskrit

इति द्वितीयमुण्डकभाष्यटीका ॥ २ ॥

Sanskrit

१ ( म. ड. व. ज. ) "मस्या" । २ ( क. ) "अंतरित तेन" । ३ ( म. ड. च. म. ) "ब्रह्म पो" ।

Page 39

Sanskrit

वरिष्ठं ॥ ११ ॥ इति द्वितीयमुण्डके द्वितीयः

Sanskrit

सङ्डः॥२॥ इति द्वितीयमुण्डकं समाप्तम् ॥२॥

Sanskrit

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परि षस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ १ ॥

Sanskrit

शा.भा. रतमम् । अब्रह्ममत्ययः: सर्वोऽविद्यामात्रो राज्ञामिव सर्पमतयः । महदेवेकं परमार्यसत्यामिति वेदानुशासनम् ॥ ११ ॥ इति द्वितीयमुण्डकभाष्यम् ॥२॥

Sanskrit

परा विद्या या तदक्षरं पुरुषाख्यं सत्यमाथिगम्यते । यदथिगमे हृदयग्रन्थ्यादिसंसारकारणस्यात्यन्तिकविनाशः स्यात् । तद्दर्शनोपायश्व योगो धनुराद्युपादानकल्पनयोकः । अथेदानीं तत्सहकारिणि सत्यादिसाधन-

Sanskrit

नि वक्ष्यामः । प्राधान्यान्ति तद्वानिधारणं च प्रकारन्तरेण क्रियते । अत्यन्तदुर्वगाहत्वात्कृतमपि तत् स्रतभूतो मन्त्रः परमार्थवस्त्ववधारणार्थमुपनयसते द्वा द्वौ सुपर्णौ शोभनपतनौ सुपर्णी पक्षिसामान्याद्द्वेतौ सुपर्णौ सयुजा सयुजौ सहेव सर्वदा युक्तौ सखाया सखायौ समानाख्यौ समानाभिव्यक्तिकारणौ एवं भूतौ सन्तौ समानविरोषमुपलभ्य्याधिष्ठानतया एकं वृक्षं वृक्षमिवोच्छेदेनसामान्याच्छरीरं वृक्षं परिषस्वजाते परिषक्तवन्तौ । सुपर्णाविवेकं वृक्षं फलोपभोगार्थम् । अयं हि वृक्ष ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाखोऽश्वत्योऽव्यक्तमूलप्रभावः क्षेत्रसङ्कः: सर्वेषामिकरं-

Sanskrit

फलस्रष्टयस्स्त परिषक्तौ सुपर्णाविवाविधावोकमवासनाध्यासीदूपाधियात्मशरौ । तयोः परिषक्वक्योरन्य एकः क्षेत्रज्ञो लिङ्गमुपाधिवृक्षमाश्रितः पिप्पलं क-

Sanskrit

भा.टि. प्राधान्येनैति । अपूर्ववैतत् तात्पर्यविषयतयैतदर्थः । द्वा सुपर्णेत्यादौ द्विवचनस्याकारित्वान्नस्याकारित्वान्नसः । जीवस्याज्ञतैव नियम्यत्वेन योग्यतावादेःशरसस्य सर्वज्ञत्वेन नियामकत्वशक्तियोगाच्छोभनमुचिता । नियमस्यनियामकभावगमनं ययोस्तौ शोभनपतनौ । पक्षिसामान्याद्वेतौ । वृक्षाश्रयणादिशवर्णादित्यर्थः । ऊर्ध्वमूलमूत्तकृष्टं ब्रह्म मूलमविश्वानमस्येत्यर्थमूलोऽवाक्शाखः । प्राणादयः शाखा इवास्येत्यवाक्शाखः । श्वः स्थानं नियन्नुमस्य न शक्यमित्यभूत्या । अव्यक्तमव्याकृतं मूलमुपादानम्

Sanskrit

्न्वोय तस्मात्प्रवर्तते तथोक्तो यावज्ज्ञानभावान्त्यर्थः । अविद्याकर्मवासनानामाश्रयो लिङ्गमुपाधियेस्यात्मनः स जीवस्तथोक्तः स चैवशरश्र तावित्यर्थः । सर्वे मां माश्रयो लिङ्गमुपाधिरियेस्यात्मनः स जीवस्तथोक्तः

Sanskrit

१ (स. म. क. र. मृ. ) न्तदुःखगा । २ (म. ह. च. श्व. ) लं फलं कं । ३ (ग. क. च. छ. ष. ) थोरं यं । ४ (ड. व. ) सस्नमा ।

Page 40

सटीकभाष्योपेता ।

Sanskrit

सटीकभाष्योपेता ।

Sanskrit

३५

Sanskrit

समाने वृक्षे पुरुषो निमग्रोऽनीशया शोचति मुह्यमानः ।

Sanskrit

जुष्टं यदा पश्यतन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः॥२॥

Sanskrit

शा.भा.मौनिष्पन्नं भुसदृङ्लक्षणं फलं स्वाद्धनैकविचित्रवेदनास्वादृपं स्वादृत्ति भक्षयत्युभयेऽपि सविवेकः । अनश्नान्न्य इतर ईश्वरो नित्यशुद्धबुद्धयुतस्वभा-वः सर्वज्ञः सर्वसच्चोपाधीश्वरो नाश्रयाति । प्रेरयिता द्वाऽऽद्युभयोर्मेऽ्ज्यभो-क्रोनित्यसाक्षित्वसत्तामात्रेण । स त्वन्नश्नान्योडऽभिचाकशीति परपत्येव केवलम् । दर्शनमात्रं हि तस्य प्रेरयितृत्वं राजवत् ॥ १ ॥

Sanskrit

तत्रैव सति समाने वृक्षे यथोके शरीरे पुरुषो भोक्ता जीवोऽविचाकाम-

Sanskrit

कर्मफलरागादिगुरुभाराक्रान्तोऽलब्धुरिव सामुद्रे जले निमग्रो निश्चयेन दे-

Sanskrit

हातमभावमापन्नो डपमेवाहमुष्य पुत्रोऽस्य नाऽमा कुराः स्थूलो गुणवानिरगुणः

Sanskrit

शुष्की दु:खीतयेन्व प्रतिप्यो नास्त्यन्योडऽस्मादिति जायते प्रियते संयुज्यते वियुज्य

Sanskrit

ते च सम्बन्धबान्धवैः पुत्रोऽनीशया न कस्य चित्समर्थोऽहं पुत्रो मम विनष्टो

Sanskrit

मृता मे भार्या किं मे जीवितेनैतयेन्व दीनभावोऽनीशा सयाऽ शोचति संतप्य-

Sanskrit

ते मुह्यमानोऽनेकरथंकारैरविचेकतया चिन्तामापचमानः स एवं प्रेततिर्य-

Sanskrit

ङ्नुष्यादियोनिष्वाजवं जवभावमापन्नः कदाचिदनेकजन्मसु श्रद्धधर्मन्संचि-

Sanskrit

तवनिमित्तः केनचित्परमकारणिकेन दर्शितयोगमार्गोऽहिंसासत्यब्रह्मचर्य-

Sanskrit

सर्वत्यागशमदमादिसम्पन्नः समाहितात्मा सन् जु�्टं सेवितमनेकैयोंगमार्गैः

Sanskrit

कर्मभिश्र यदा यास्मन्काले पर्यति ध्यायमानोऽन्यं वृक्षोपाधिलक्षणा-

Sanskrit

द्विलक्षणमीशमसंसारिणमशानायापाशोकमोहजरामृत्युवतीतमीशं सर्वस्य

Sanskrit

जगतोऽयमहंमस्म्यात्मा सर्वस्य समः सर्वभूतानां नेता॥सर्वच्याजोनितापाधि-

Sanskrit

परिच्छिन्नो मायात्मेति विभूति॑ महिमानं च जमदग्नुमस्यैव मम परमेभ्वरस्ये-

Sanskrit

ति यदैवं द्रष्टा तदा वीतशोको भवति सर्वस्माच्छोकसागराद्धिमुच्यते कृ-

Sanskrit

तकृत्यो भवतीत्यर्थः ॥ ३ ॥

Sanskrit

भा.टी.यत्नमुपाधिरस्योति सक्चोपाधिः: ज्ञानात्मकस्य मलसच्वराशेरिति हुक्कम् । आ-

Sanskrit

वरणं विक्षेपश्र द्वयमविग्याया: कार्यम् । तत्रेश्वरभावामतिपत्तिरनीशावरणं शोचती-

Sanskrit

वि विक्षेपस्तदुभयहेतुरिन्वोच्यमज्ञानं मोहः । तेन विशिष्टोऽनेकरथंकारैरहं क-

Sanskrit

रोमित्यादिभिरविवेकतया तादात्म्यापनतयेत्यर्थः । आजवमनवरतं जवभावं नि-

Sanskrit

रूष्मभावं लक्षणया लघुमिव कर्म वायुप्रेरितया । जीवभावं श्रेष्ठमापन्नः पूर्वेदितिय

Sanskrit

मेदनेतेर्येः ॥ १ ॥ २ ॥ ३ ॥

Sanskrit

१ (क.ज.) °वैकृत°। ३ (क.) °योगिमा° । ३ (क.ल.रा.स.ज.) °कर्मिभि°। ४ (ग. ड. च.ज. स.ज.) °मृत्युमती°। ५ (च.ज.) °कतयाम°। ६ (ज.) °वैकृत° । ७ (स.ग.ड.व.ड.स.ज.) °दैप्रमा° ।

Page 41

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥ ३ ॥

संस्कृत

प्राणो ह्येष यः सर्वभूतैर्विभाति विजानन्नि- द्वान्भते नातिवादी । आत्मक्रीड आत्मरति: क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः ॥ ४ ॥

संस्कृत

शा०भा० अन्योऽपि मन्त्र इममेवार्थमाह सविस्तरम् । यदा यस्मिन्काले पश्यः परपतीति विद्वान्साधक इत्यर्थः: परपते परयति पूर्ववद्रुक्मवर्णं स्वयं ज्योतिः- स्वभावं रुक्मस्येव वा ज्योतिरस्याविनाशि कर्तारिं सर्वस्य जगद ईशं पुरुषं ब्र- ह्मयोनिं ब्रह्म च तच्चोऽनिष्ठासौ ब्रह्मयोनिस्तं ब्रह्मणो वाडपरस्य योनिं सपदा चैव पश्यति तदा स विद्वान्पुण्यपापे बन्धनभूते कर्मणी स- मूले विधूय निरस्य दग्ध्वा निरञ्जनो निर्लेपो विगतक्लेशः परमं प्रकृष्टं निरतिशयं साम्ये समतामद्वैतलक्षणे द्वैतविषयाणि साम्यान्पतोडवेद्ये वा- तोडद्वैतलक्षणमेतत्परमं साम्यमुपैति प्रतिपद्यते ॥ ३ ॥ किंच योडयं प्राणस्य प्राणः पर ईश्वरो ह्येष प्रकृतः सर्वैरूतैर्बन्धादि- स्तम्भपर्यन्तैः । इत्यम्भूतलक्षणे वृत्य्या । सर्वभूतस्थः सर्वोत्ता सन्नित्यर्थः । विभाति विविंध दीप्यते । एवं सर्वभूतस्थं यः साक्षादात्मभावेनायमहं सवि- ति विज्ञानविद्यान्वाक्यार्थज्ञानमात्रेण स भवते भवति । न भवतीत्येत- त्कमतिवादी अतीत्य सर्वानन्यांनवादितं शीलमस्येत्यतिवादी । यस्मैव साक्षादात्माने प्राणस्य प्राणं विद्वान्नातिवादी स न भवतीत्यर्थः । सर्वं यदा- त्मैव नान्यदस्तीति हृश्टे तदा किं वासावित्य वदेत् । यस्म त्वपरमन्य- हृशष्टमस्ति स तदतीत्य वदति । अयं तु विद्वानात्मनोडन्यान्न परपतिं ना- न्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति । अतो नातिवदति । किंचात्मक्रीड आ- त्मन्येव च क्रिडा क्रीडनं यस्म नान्यत्र पुत्रदारादिषु स आत्मक्रीडः । त- थाडSत्मरतिरात्मन्येव च रतीरमणं प्रीतिर्यस्य स आत्मरति: । क्रिडा वा- त्मुबैवः प्रवृत्तियते । कथं मुक्तं बहुत्रीहिमतुबर्थयोर्न्यायोऽविश्यत इति । सत्यम- समासपाठे द्व्योरर्थेवश्वमासत्समासपाठे त्वन्यतरतो मतुबतिरिच्यते विशेष्यत्वे

संस्कृत

९ (क. स्व.) 'द्वान्ति'

Page 42

Sanskrit

सटीकभाष्योपेता।

Sanskrit

सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नियम् । अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः ॥ ५ ॥

Sanskrit

शा.भा.ब्रह्मसाधनसापेक्षा । रतिस्तु साधननिरपेक्षा ब्रह्माविषयकप्रीति मात्रमिति विशेषः । तथा क्रियावान् ज्ञानध्यानवैराग्यादिक्रिया यस्य सोऽयं क्रियावान् । समासपाठे आत्मरतिरेव क्रियाडस्य विच्छति इति बहुव्रीहिरर्थयोःरन्यतरोडतरिच्यते । केचित् चिन्त्यब्रह्महोत्रादिकर्मब्रह्मविद्ययोः समुदयार्थमिच्छन्ति । तच्चैष ब्रह्मविदां वरिष्ठ इत्यनेन मुख्यार्थवचनेन विरुद्ध्यते । न हि ब्रह्माक्रियाद आत्मरतिश्र भवितुं शक्तः । कश्चिद्ध्रह्मक्रियाविनिर्नत्तो ब्रात्मक्रीडो भवति ब्रह्मक्रियातत्क्रीडयोर्विरोधात् । न हि तमः प्रकाशयोर्युगपदेकत्र स्थितिः संभवति । तस्मादस्तमलपितमेवैतत् । अननेन ज्ञानकर्मसमुचयप्रतिपादनम् । अन्ये वाचो विरुद्धा संन्यासयोगादित्यादि श्रुतिम्यश्र । तस्मादयमेवेह क्रियावान्यो ज्ञानध्यानादिक्रियावान्सोडभिन्नार्थमेव संन्यासी । य एनलक्षणो नातिव्याघातमक्रीड आत्मरतिः क्रियावान्ब्रह्मनिष्ठः स ब्रह्मविदां सर्वेषां वरिष्ठः प्रधानः ॥ ४ ॥

Sanskrit

निश्चित्तिस्र प्रधानानि । सत्येनानृतत्यागेन मृषावदनत्यागेन शुभ्यः प्राप्यव्यः । किंच तपसा हीन्द्रियनिग्रहैकाग्रतया । मनसश्श्रेनिद्रयाणां च त्वेकाग्रत्यं परमं तप इति स्मरणात् । तथैतदनुकूलमात्मदर्शनाभिमुखीभावात्परमं साधनं तपो नितरामन्द्रायणादि । एष आत्मा लभ्य इत्यनुष्ठेःः सर्वत्र । सम्यग्ज्ञानेन यथाभूतात्मदर्शनेन ब्रह्मचर्येण मैथुनासमाचरण । नित्यं सद्दा नित्यं सत्ये न नित्यं तपसा नित्यं सम्यग्ज्ञाननेति सर्वत्र नित्यशब्दोऽन्तदीपिकान्यायेन

Sanskrit

भा.टी.ब्रह्मक्रियानिवृत्तिलामदित्यर्थः एकदेशिविद्यारूख्यामुद्राव्य निराचष्टे । केचिद्वित्यादिना । अनेन वचनेन ज्ञानकर्मसमुचयप्रतिपादनं क्रियत इत्येतदस्तमलपितमेवैति योजन। ॥ ४ ॥

Sanskrit

सम्यग्ज्ञानसहकारिणीति । अत्र सम्यरज्ञानशब्देन वस्तुविश्रयावगतिफलावसानं वाक्यार्थज्ञानमुख्यते । अवगतिफलस्य स्वकायेंद्रियानिवृचौ सहकार्यपेक्षाडसंभवात । अवबोधपरिपक्ज्ञानस्य सत्यादीनां च परिपकविद्यालाभाय समुदय इष्यत एव । नै

Page 43

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

सत्यमेव जगति नानृतं सत्येन पन्था विततो देवयानः । येनाक्रमन्त्यृषयो हाप्कामां यत्र तत्सत्यस्य परमं निधानम् ॥ ३ ॥

संस्कृत

वृहद तदिग्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच्च तत्सूक्ष्म-

संस्कृत

शा.भा. नुष्टकष्यः । वक्ष्यति च । न येषु जिझमनृतं न माया चेति । कोटिसावातमा य एते: साधनैरेभ्ये इत्युच्यते । अन्तःशरीरेSन्तर्मेध्ये शरीरेसस्य पुणडरीकाकाशे ज्योतिर्मयेयो हि हक्मवर्णः शुद्धः शुद्धोSयमात्मानं परयन्त्युपलभन्ते यतयो यतनशीलाः सत्य्यसिनः क्षीणदोषाः क्षीणक्रोधादिविच्चित्तमलाः स आत्मा नित्यं सत्यादिसाधनैः सरुय्यसिमिलेभ्यत इत्यर्थः । न कादाचित्केः सत्यादिभिरेभ्यते सत्यादिसाधनस्तत््येऽडमर्यवादः ॥ ५ ॥

संस्कृत

सत्यमेव सत्यवानेव जयेन्ति नानृतं नातृतवादाSतीर्थे । न हि सत्यादितयोः केवल्योः पुरुषानाश्रितयोः जयः पराजयो वा संमवति । प्रसिद्धं लोके सत्यवादिनाSदृतवाचाभिभूयते न विपर्ययोडतःः सिद्धं सत्यस्य बलव-

संस्कृत

त्साधनत्वम् । किंच । शास्त्रोडस्यवगम्यते सत्यस्य साधनातिशयत्वम् । कथम् । सत्येन यथाभूतवादद्यवस्थया पन्या देवयानारुढ्यो विततो विसतीर्णः सालत्येन प्रवृत्तः । येन पथा श्वार्कर्मन्ति ऋषयो दर्शयन्तः कुडक्मायाश्रव्याङ्कारदम्माद्वार्जिता ब्रामकामा विगतवृष्णाः सर्वतो यत्र यस्मिन्तत्परमार्थतस्त्वं सत्यस्योत्तमसाधनस्य सम्बन्धि साध्यं परमं प्रकृष्टं निधानं परुराश्रयेण निधीयते इति निधानं वर्त्तते । तत्र च येन पथाऽSक्रमन्ति स सत्येन वितत इति पूर्वेण सम्बन्धः । किं तत्त्कधर्मकं

संस्कृत

च तदित्युच्यते ॥ ६ ॥

संस्कृत

बृहन्महच्च तत्प्रकृतं ब्रह्म सत्यादिसाधनं सर्वतो व्याप्त्वात् । दिव्यं भा.टी. तावता भास्कराभिमतसिद्धिः । परिपक्वविद्यायाः सहकार्यपेक्षायां मानाभावात् ततः कर्मासंलीश्रवणादेवादीनां कर्मैविहीनानां मुक्तिश्रवणाच्चेति ॥ ५ ॥

संस्कृत

कुहेकं परवश्नमन्तरन्यथा रुदित्वा बदिरन्यथा प्रकाशनम् । माया शाखं विभ्रानुसोरणामदर्शनम् । अहंकारो मिथ्याभिमानः । दम्भो धर्मेऽवजितवयम् । अनृतम्-यथाहुष्टम्भाषणम् । एतैर्दोषैर्वर्जिता इत्यर्थे । सत्यस्य निधानं यदुक्तं तत्पनार्थे-ष्यत इत्याह । किंधर्मकं च तदिति ॥ ६ ॥ ७ ॥

संस्कृत

१ (क.) 'यते ना' । २ (क. ख. च.) 'भ्यत ह' । ३ (क.) 'यते ना' । ४ (ग. ड. ज.) 'मन्याक़्र' ।

Page 44

सटीकभाष्योपेता ।

३९

Sanskrit

तं विभाति । दूरात्सुदूरे तदिहान्तिके च पश्यत्स्वैव निहितं गुहायाम् ॥ ७ ॥ न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा न चैदैवस्त्रिभिꣳ कर्मणा वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्वस्तु ते पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ॥ ८ ॥

शा.भा.

Sanskrit

स्वयंप्रभमनिन्द्रियगोचरमत एव न चिन्तयितुं शक्यतेऽस्य रूपमित्यचिन्त्यरूपम् । सूक्ष्मादाकाशादेरपि तत्सूक्ष्मतरं निरतिशयं हि सौक्ष्म्यमस्य सर्वकारणत्वाद्द्रिभाति विविधमादित्यचन्द्राद्याकारेण भाति दीप्यते । किंच दूराद्दूरप्रकृष्टदेशात्सुदूरे विमक्रष्टरे देशे वर्तमानेऽप्यन्तर्गतान्तश्लिष्टम् । इह देहेऽन्तिके समीपे न विधूयमानत्वात् । सर्वान्तरत्वादाकाशस्याप्यनतरश्शुते । इह परयत्सु चेतनवल्स्वल्वेतत्रिहितं स्थितं दर्शनादिक्रियावत्त्वेन योगिभिरिक्ष्यमाणम् । क गुहायां बुद्धिलक्षणायाम् । तत्र हि निगूढं लक्ष्यते विद्युद्द्रिः । तथाप्यविच्छया संवृतं सब ल्क्ष्यते तत्रस्पमेवाविद्यद्रिः ॥ ७ ॥

Sanskrit

पुनरप्यसाधारणं तदुपलब्धिसाधनमुख्यते । यस्मात् बहुशा ऋष्यते केनविद्ययाऽऽपत्वान्नापि ऋष्यते वाचाऽऽनभिधेयत्वात् चान्यैरितरेरिन्द्रियैः । तपः सर्वप्राणिसाधनत्वेऽपि न तपसा ऋश्यते । तथा वैदिकेनाऽऽश्रिहोत्रादि कर्मणा प्रसिद्धमहत्त्वेनाऽपि न ऋश्यते । किं तु तस्म्यै यत्नेन साधनमित्याह । ज्ञानप्रसादेनात्मावबोधनसपर्थमपि स्वभावेन सर्वप्राणिनां ज्ञानं बाऽऽविषय रागादिदोषकलुषितमप्समशुद्धं सत्त्वावबोधयति नित्यं सत्रिहितमप्यात्म- तत्वं मलावनद्भमिवादर्शम् । विलुलितमिव सल्लिलम् । तच्चेदन्द्रयविषयसंस- गंजनितरागादिमलकलुष्यापनयनादादर्शसल्लिलादिवत्सादितं स्वच्छं शान- तमवतिष्ठते तदा ज्ञानस्य प्रसादःः स्पात् । तेन ज्ञानमसादेन विशुद्धसत्वो

भा.टी.

Sanskrit

ज्ञानप्रसादेनैति । अत्र ज्ञायवेद्योऽनेनेति व्युत्पत्त्या बुद्धिरच्यते । ध्याय- मानो ज्ञानप्रसादं लभते । ज्ञानप्रसादेनात्मानं पश्यतीति क्रमो द्रष्टव्यः । संशय- विमलेरहितस्य प्रमाणज्ञानस्यैव तत्साक्षात्कारहेतुत्वाद्व्याचिक्रियाया भ्रमविप- रीतार्थे । बौद्धादेश्वित्तादौ चेतनत्वभ्रमदर्शनाद्वितं स्वरमैन्संसर्गिणि च चैतन्याभिव्यक्तकत्वे स्वभावत एव योग्यम् । ततश्रित्ते परमात्मनोडभिव्यक्ति-

Sanskrit

१ ( शा.ड.च.ज. ) तन्वस्त्वले । २ ( क. ) तं तसिम । ३ ( क. श्व. छ. ) स्मनस्तसंस् ।

Page 45

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन्न्राणः पञ्चधा संविवेश । प्राणैश्चित्तं सर्वमोतं प्रजानां यस्मिन्निशुद्धे विभवत्येष आत्मा॥९॥

संस्कृत

यं यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश् कामान् । तं तं लोकं जयते तांश्च कामान्

संस्कृत

शा.मा.विशुद्धान्तःकरणो योग्गो ब्रह्म दृश्ं यस्मात्ततस्तस्माच्च तमात्मानं परयते परयति उपलब्धौ निष्कलं सर्वावयवभेदवर्ज्जितं ध्यायमानः सत्यादिसाधनानुपसंहृतकरण एकाग्रेण मनसा ध्यायमानश्शिन्तयन्तं यमात्मानमेवं परयत्येषोडणुः शुद्धश्रेतसा विशुद्धज्ञानेन केवलेन वेदितव्यः । कासौ यस्मिन्न्च्छरीरे प्राणो वायुः पञ्चधा प्राणापानादिभेदेन संविवेश सम्पर्कुमविष्टस्तस्मिन्नेव शरीरेऽऽ हृदये चेतसा श्रेय इत्यर्थे । कीदृशेन चेतसा वेदितव्य इत्याह । प्राणैः सहेंद्रैयैश्श्रित्तं प्रजानामोतं व्याप्य येन क्षीरमिव श्रहेन काष्ठमिवाश्रिना । सर्वं हि भजानामन्तःकरणं चेतनावत्मसिद्धं लोके । यस्मिन्न्श्र चित्ते क्लेशादिमलवियुक्ते शुद्धे विभवत्येष उक्त आत्मा विशेषेण स्वेनात्मना विभवत्यात्मानं प्रकाशयतित्यर्थः ॥ ९ ॥

संस्कृत

य एवमुक्तलक्षणं सर्वात्मनात्मत्मवेन प्रतिपन्नस्तस्य सर्वात्मत्वादेव संवोवामिलक्षणं फलमाह । यं यं लोकं पित्रादिलक्षणं मनसा संविभाति स उपर्य्यति महिमान्यस्मै वा भवेदिति विशुद्धसत्त्वः क्षीणक्लेश आत्मवित्स्वैलान्तःकल्पः कामयते यांश् कामान्मार्थयते भोगांस्तं लोकं जयते प्राप्रोति तांश् कामान्संकल्पितान्भोगान्॥ तस्माद्द्विषः सत्यसड्‌कल्प-

संस्कृत

त्वादात्मज्ञानात्मज्ञानेन विशुद्धान्तःकरणं नर्चयेत्पूजयेत्पादम्र्क्षालनश्र-भा.टी.संभाववाच्चेलसा श्रेयत्वमुच्यते इति संभावनार्थमाह । प्राणैः सहेंद्रैयैश्श्रित्तमिति । ओतं चैतन्येन सर्वस्य तर्हि चित्ते किंभिदेति ब्रह्म सत एवापरोक्षं न भवतीत आह । यंस्मिन्न्श्र चित्त इति । सगुणविद्याफलमपि निर्गुणविद्यास्तुतये परोच्यते ॥ ८ ॥ ९ ॥ १० ॥ इति तृतीयमुण्डकप्रथमखण्डभाष्यटीका ॥ १ ॥

संस्कृत

९ (ग. ड. च. ङ. ज.) लमित निं ।

Page 46

सटीकभाष्योपेतां

Sanskrit

श्री कामास्तस्मादात्मजं वर्चयेद्दूतिकामः॥१०॥

Sanskrit

इति तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

Sanskrit

स वैदैतत्परं ब्रह्म धाम यत्र विश्वं निहितं

Sanskrit

भाति शुद्धम्। उपासते पुरुषं ये ह्यकामास्ते

Sanskrit

शुक्रमेतदतीवर्तन्ति धीराः ॥ १ ॥

Sanskrit

कामान्यः कामयते मन्यमानः स कामेभि-

Sanskrit

शा.मा. श्रीष्णमस्कारादिभिरूतिकामो विभूतिमिमश्च्छः। ततः पूजार्ह एवासो

Sanskrit

॥ १० ॥ इति तृतीयमुण्डके प्रथमखण्डभाष्यम् ॥ १ ॥

Sanskrit

यस्मात्तु वेद जानातिलयेतचथोक्तलक्षणं ब्रह्म परमसूक्ष्मं धाम सर्वका-

Sanskrit

मानामाश्रयमास्पदं यत्र यस्मिन्नब्रह्माणि धात्री विश्वं समस्तं जगत्स्रिहित-

Sanskrit

मुपैति यच्च स्वेन ज्योतिषा भाति शुद्ध्रं शुद्धम् । तमप्यवाप्तुमर्हं पुरुषं ये

Sanskrit

कामा विभूतिषु श्रणवार्जित्ता यमुक्षवः सन्त उपासते परमिव सेवन्ते शुक्रं

Sanskrit

च्वबीजं यदेतत्ससिद्धं शरीरौपादानकारणमतिवर्तेन्ति अतिगच्छन्ति धीराः

Sanskrit

धीमन्तो न पुनर्योनिं प्रप्नन्ति । न पुनः कचिद्रान्तं करोतीति श्रुतेः ।

Sanskrit

अतस्तं पूजयेदित्यभिमायः॥ ११॥

Sanskrit

कुश्रुः: कामत्याग पद प्रधानं साधनमित्येतदर्शयति । कामान्यो है-

Sanskrit

श्राह्स्टे विषयान्कामयते मन्यमानस्तद्रुणांश्रिन्तैयानः। माथीयते स तैः का-

Sanskrit

आ.टी. परमार्थतश्चविज्ञानादिति । विषयेषु यथास्थितदोषदर्शनात्पर्योश्नकामः क्षीण-

Sanskrit

रागो विरुद्धलक्षणयाडडन्तमकामस्यात्मनःसुतश्चैव वशीकीर्ताचित्तस्य विषयेभ्यः कामा

Sanskrit

निवृत्तौ एव भवन्तीस्थ्यर्थे: सामर्थ्योद्भवगम्यते । स्वहेतुविनाशात्पुनः कामा न जा-

Sanskrit

यन्त्व इति जावानां ज्ञानं विनापि दैवासंवादिदिव्यर्थे: । न बहुना श्रुतेनिति ।

Sanskrit

उपनिषद्विचारव्यतिरिकेणैल्यर्थे: । तेन वरणनेति कथम् व्यारु्यातं यत्तदोऽभिन्नार्थेत्वं

Sanskrit

साधनविवक्षया: प्रस्तुतत्वादिव्यर्थे नूमः । परमात्मास्मीतयभेदानुसन्धानं वरणम् ।

Sanskrit

तेन वरणेनैश भाव्यो लभ्यो भवति । बहिरुमुखेन तु शवशोऽपि श्रवणादौ क्रिय-

Sanskrit

माणे न लभ्यते । अतः परमात्मास्मीतयभेदानुसन्धानं परमात्मज्ञानं पुरस्कृत्यैव

Sanskrit

श्रवणादि संपादनीयमिति भावः । अथवाडयमेव परमात्मानं वृणुते तेन परमात्मना

Sanskrit

यमुक्षुरुपनिव्यव्थितेनेत्यभेदानुसन्धानलक्षणेन प्राथेनन लभ्यः परमात्मैव

Sanskrit

यमुक्षुरुपनिव्यवस्थित इत्यभेदानुसन्धानेनैव लभ्यो न कर्मणेत्यर्थे:॥ ११॥ २॥ ३॥

Sanskrit

१ (ग. ड. च. क.) °मिच्छतः। त° । (ज. ज. ) °मिच्छन्ततः । न (ग. ड. च. क. )

Sanskrit

°ददृशिव° । ३ (स. ज. ) °नत्यमानः। ४ (क. च. व. ) °क्षयस°।

Page 47

Sanskrit

जायते तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्त्वहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः ।। २ ।।

Sanskrit

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा वृणुते तनूं स्वाम् ।। ३ ।।

Sanskrit

शा.मा. अभिः कामैर्धर्मधर्मप्रतिच्छेदहेतुर्विषयेच्छारूपैः सह जायते तत्र तत्र । यत्र यत्र विषयमाश्रिनिमित्तं कामाः कर्मेसु पुरुषं नियोजयन्ति तत्र तत्र तेषु तेषु विषयेषु तैरिव कामैरैशितो जायते । यस्तु परमार्थतत्त्वविज्ञानात्प्रासिकाम आत्मकामत्वेन परि समन्तत आसाक् कामा यस्य तस्य पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्त्वहैव तिष्ठत्येव शरीरे । सर्वे धर्माधर्मप्रवृत्तिहेतवः प्रविलीयान्ति विलयमुपयान्ति नशयन्तीत्यर्थः । कामास्तज्जन्महेतुविनाशात् जायन्त इत्यभिप्रायः ।। २ ।।

Sanskrit

यदेवं सर्वलोकात्परम आत्मलाभस्तत्प्राप्तौ प्रवचनादपि उपायो वाद्यस्पेन कर्तव्या इति माप् इदमुच्यते । योड्यमात्मा व्याख्यातो यस्मिन् लब्धे परः पुरुषार्थो लब्धौ वेदशास्त्राध्ययनबाहुल्येन प्रवचनेन लभ्यः । तथा न मेधया ग्रन्थार्थधारणशक्त्या । न बहुना श्रुतेन नापि भूयसा श्रवणेनैत्पर्यः । केन तर्हि लभ्य इत्युच्यते । यमेव परमात्मानमवेष्ट विद्वाननुप्रविशति तेन वारणेनेैष परमात्मा लभ्यः । नान्येन साधनान्तरेण । नित्यलयध्विद्यांसंछत्राणां स्वां परां तेनुं स्वात्मतत्त्वं स्वरूपं विद्रुते प्रकाशयति प्रकाश इव घटादिद्रव्यादिद्वयायां सत्यामाविर्भवतीत्पर्येः तस्मादनत्यागेनात्मलाभसाधनमित्यपर्थः ।। ३ ।।

Sanskrit

आत्मप्रार्थनासहायभूतान्येतानि च साधनानि बलाप्रमादतपांसि लिङ्गयुक्तानि संयाससहितानि । यस्माद्यमात्मा बलहीनेन बलप्रहीणेनात्मनिग्रहणत्वादिहीनेन न लभ्यो नापि लौकिकपरलोकप्रयोजनविषयसद्ज्ञाननिवर्हीतेन ।

Sanskrit

शा.टी. वीर्यमिति मिथ्याज्ञानानभिभाव्यतया लक्षणोदितशयः अलिब्धादिति । कथम्-१ (क. स.) नस्तु इहै । २ (क. स. ड.) समा दृ० । ३ (क. स.) तनुं स्वा० । ४ (ग. ड. च. श.) संछिष्यां । ५ (क. ख. ) तनुं सा० ।

Page 48

Sanskrit

पसो वाऽप्यलिझाव । एतैरुपायैर्यतते यस्तु विहांसत्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम ॥ ४ ॥

Sanskrit

संप्राप्यैनमृषयो ज्ञानतृपाः कृतात्मानो वीत-

Sanskrit

रागाः प्रशान्ताः । ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीराः

Sanskrit

युक्तात्मानः सर्वमेवाविशान्ति ॥ ५ ॥

Sanskrit

वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासनयोगाद्यत-

Sanskrit

साऽऽ.प्रमादात् । तथा तपसो वाऽप्यलिझावऽऽडरहिवात् । तपोडश्र ज्ञानम् हि

Sanskrit

लिङ्गं संन्यासः संन्यासरहिताज्ञानान्न लभ्यत इत्यर्थः । एतैरुपायैर्यत्नेलाऽऽममाद-

Sanskrit

संन्यासज्ञानैर्यान्तते तत्परः सन्न्यमतते । यस्तु विद्वान्निवेकी आत्मवित्तस्यक्

Sanskrit

विदुष एष आत्मा विशते संप्रविशति ब्रह्मधाम ॥ ४ ॥

Sanskrit

कयं ब्रह्म संविशति इत्युच्यते । संग्राप्य समवगम्येनमह्मानमृषयो

Sanskrit

दर्शनवन्तस्तेनैव ज्ञानेन ब्रह्म न वाध्रुवन । वृक्षसाधनेन शरीरेऽपचयकरणेन कृतात्मानः परमात्मस्वरूपेणैव निष्पन्नात्मानः सन्तः । वीत-

Sanskrit

रागा विगतरागिदोषाः । प्रशान्ताः उपरतेंद्रियाः । त एवम्भूताः सर्वगं सर्वव्यापि-

Sanskrit

नमाकारवत्सर्वंतः सर्वत्र प्राप्य नोपाधि-

Sanskrit

परिचिच्छेदेनैकदेशेन । किंतर्हि तदेवाद्वयमात्मत्वेन प्रतिपद्य धीरा अत्यन्तविवेकिनो युक्तात्मानो नित्य-

Sanskrit

समाहितस्वभावाः सर्वमेव समस्तं शरीरपातकालेऽप्याविशान्ति तस्मिन् घटे

Sanskrit

घटाकाशवदविद्याकृतोपाधि-

Sanskrit

परिच्छेदं जहति । एवं ब्रवादो ब्रह्मधाम प्र-

Sanskrit

विशान्ति ॥ ५ ॥

Sanskrit

किंच वेदान्तजानितविज्ञानं वेदान्तविज्ञानं तस्यार्थः परमात्मा विव्रेपः

Sanskrit

सोडर्थः मुनिश्चितो येषां ते वेदान्तविज्ञानमुनिश्चितार्थाः । ते च संन्यासयो-

Sanskrit

गा.टो. मु । इन्द्रजनकगार्ग्यिमृद्वीनामप्यात्मलामश्रवणात । सत्यमम । संन्यासो नाम

Sanskrit

सर्वेत्यागात्मकस्तेषामापे स्वत्वाभिमानाभावादस्त्येवाडSन्तरः संन्यासो । वाशं तु

Sanskrit

लिङ्गमविवक्षितम् । न लिङ्गं धारणामिति स्मरणात् । नैष्कर्म्यसाहित्यं

Sanskrit

तु विवक्षितं प्रदीपस्य वर्धकृतावच्छेदेध्वंसे यथा तेजःसामान्यवाप्तिस्वद्वादि-

Sanskrit

त्याह । प्रदीपनिर्वाणवदिति । पदं पादन्यासमतीसिमं न दृश्यते-

Sanskrit

वाभावदेवेत्यर्थः । अध्वस्र्वति । संसाराघ्वनो पारं यिष्णवः पारयितुं समापयितुमिच्छन्तीवि समाधि-

Sanskrit

कामा अनध्वगा भवन्तीत्यर्थे । तर्कवोडपोहैव मोक्षो वक्तव्य इत्याह । देशपरि-

Sanskrit

चिच्छना हीत्यादिना ॥ ५ ११॥ ६ ॥

Page 49

Sanskrit

यः शुद्धसत्वाः । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यान्ति सर्वे ॥ ६ ॥

Sanskrit

गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्र सर्वे प्रतिष्ठा ।

Sanskrit

शा.भा.गतसर्वेचर्मपरित्यागलक्षणयोगातकेवललब्रह्मनिष्ठास्वदृपपाङोगाघतयो य-

Sanskrit

तनशीलाः शुद्धसत्वाः शुद्धं सत्वं येषां संन्यासयोगात्ते शुद्धसत्वाः । ते ब्र-

Sanskrit

ह्मलोकेषु । संसारिणां ये मरणकालास्ते परान्तास्तान्पेश्य मुहुर्मुहुं संसा-

Sanskrit

रावसाने देहपरित्यागकाला: परान्तकालस्तस्मिन्परान्तकाले साधकानां व-

Sanskrit

हुत्वाद्रशेव लोको ब्रह्मलोक एकोऽप्यनेकवह्रुपते गृहीयते वा । अतो बहुवचनं

Sanskrit

ब्रह्मलोकेऽपिति ब्रह्मणीत्यर्थः । परामृताः परसमृततममरणधर्मकं ब्रह्मात्म-

Sanskrit

भूतं येषां ते परामृताः जीवन्त एव ब्रह्मभूताः परामृताः सन्तः परिमुच्य-

Sanskrit

न्ति परि सुतान्त्रादपेप्रविष्टंवह्नावकाषादवस निधनिसम्प्रयान्ति परिमुच्य-

Sanskrit

न्ति परि सन्तानमुच्यन्ते सर्वे न देहान्तरं गन्तव्यमुपपेक्षन्ते । शकुन्तीनां-

Sanskrit

मिवाकाशे जले वारिचरस्य च । पदं यथा न हरयेत तथा ज्ञानवतां

Sanskrit

गतिः । अद्भवगा अद्भसु पारयिष्णव इति शुतिस्मृतिम्यो देशपरिच्छे-

Sanskrit

द्बा हि गतिः संसारविषयैव । परिच्छिन्नसाधनसाध्यत्वात् । ब्रह्म तु स-

Sanskrit

तत्वाद देशपरिच्छेदेन गन्तव्यम् । यदिहि देशपरिच्छेद्यं ब्रह्म स्या-

Sanskrit

न्मूर्तद्रव्यवादाघन्तवदन्याश्रितं सावयवमनित्ये कृतकं च स्यात् । न त्वेवं-

Sanskrit

विधं ब्रह्म भवितुमर्हति । अतत्सतत्वाश्र नैव देशपरिच्छिद्या भवितुं

Sanskrit

युक्ता ॥ ६ ॥

Sanskrit

अपि चाविचादिसंसारबन्धापनयनमेव मोक्षमिच्छन्ति ब्रह्मविदो न तु

Sanskrit

कार्यभूतम् । किंच मोक्षकाले या देहारम्भिका: कलाः प्राणाद्यास्ताः स्वां

Sanskrit

स्वां प्रतिष्ठां गताः स्वं स्वं कारणं गताः भवन्तीत्यर्थः । प्रतिष्ठा इति द्विती-

Sanskrit

याबहुवचनम् । पञ्चदश पञ्चदशसङ्ख्याका या अन्यपम्श्रपरिपठिता: प्र-

Sanskrit

सिद्धा देवाश्र देहाश्रयाश्रशुरादिकरणस्थाः सर्वे प्रतिदेवतास्वादित्यादिदृश्

Sanskrit

गता भवन्तीत्यर्थः । यानि च मुखु षणि ऋतादिने कर्माण्यप्रवृत्तफलानि प्रथ-

Sanskrit

तफालनुमपोगेनैव क्षीयमाणत्वाद्विज्ञानमयश्शात्माडविचारृतशुद्धयाद्युपा-

Sanskrit

भा.टि.स्वा: प्रतिष्ठा: प्रतिगता भवन्ति इति भूतांशानां भौतिकानां च महाभूतेषु लयो द-

Sanskrit

शिवः । अन्यपम्श्रेति । ब्राह्मणग्रन्थे षष्ठपम्श्रे माणाङ्या या: कलाः पठिता इ-

Sanskrit

त्यर्थः । मायामयमहाभूतानामंशाव षट्केर्ज,वाविधामयभूतसूक्ष्मैः प्राणादिस्विकैरहङ्कस-

Page 50

Sanskrit

तिदेवताम् । कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा प-

Sanskrit

रेडन्यये सर्व एकीभवन्ति ॥ ७ ॥

Sanskrit

यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति

Sanskrit

नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपादिमुक्तः

Sanskrit

परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ८ ॥

Sanskrit

स यो ह वै तत्परं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति

Sanskrit

नास्याब्रह्मवित्कुले भवति । तरति शोकं तर-

Sanskrit

षा.भा.धिमात्रमत्वने मत्या जलादिषु पर्योदिमतिबिम्बवदिह मविष्ठो देहभेदेषु कर्म-

Sanskrit

णां तत्कार्यत्वात्स तैनेव विज्ञानमयेनात्मना । अतो विज्ञानमयो विज्ञान-

Sanskrit

पायः । तद् एते कर्माणि विज्ञानमयेनात्मनाऽध्यात्मोपाधियोगाद्यो मति: परेडव्ययोधन-

Sanskrit

्नेऽक्षये ब्रह्मण्याकाशकल्पे सजे सजरे स्मृते सभयेऽपूर्वे ऽनपरे ऽनन्तरे ऽद्वै-

Sanskrit

ध्ये शिवे शान्ते सर्वे एकीभवन्त्यविशेषतो गच्छन्त्यपकत्वमापघन्ते जलाच्छा-

Sanskrit

घारापणय इव सूर्योदिमतिबिम्बाः सूर्ये घटाद्यपनय इवाकाशे घटाच्छा-

Sanskrit

काशः ॥ ७ ॥

Sanskrit

किंच यथा नचो गच्छाः स्यन्दमानाः गच्छन्त्यः समुद्रे समुद्रं प्राप्यास्त-

Sanskrit

मदर्शनमविशेषात्मभावं गच्छन्ति प्रापुवन्ति नाम च रूपं च नामरूपे विहा-

Sanskrit

य हि स्त्वा तथाडविद्याकृतनामरूपाद्विमुक्तः सन्निधानपराक्षरात्पूर्वैकात्परं

Sanskrit

दिव्यं पुरुषं यथोक्तविधोपेतनयाध्यगच्छति ॥ ८ ॥

Sanskrit

नतु श्रेयस्पनेके विधाः प्रसिद्धा अतः श्रैशानमन्यतमेन वा देव-

Sanskrit

दिना च विधितो ब्रह्मविद्योपन्यान्ति गर्तिं मृतो गच्छति न ब्रह्मैव । न । वि-

Sanskrit

घयैव सर्वप्रतिबन्धस्यापनীতत्वात् । अविद्याप्रतिबन्धमात्रो हि मोक्षो ना-

Sanskrit

न्यः प्रतिबन्धः । नित्यत्वादात्मभूतत्वात् । तस्मात्स यः कश्रिद् वै लोके

Sanskrit

तत्परं ब्रह्म वेद साक्षादहमेवास्मीति स नान्यां गति गच्छति । देवैरपि

Sanskrit

षा.टी.हकृतैः: प्रातिस्विकाः प्राणादय आरम्भ्यन्ते । ते च कर्मोक्षैर्देवैः सूर्यांदिभिरधि-

Sanskrit

षीयन्ते । कर्मेभो भोगेनवसाने ते देवाः स्वस्थानं गच्छन्ति । यत् प्रातिस्विकं

Sanskrit

स्वाविद्याकार्यं तत्सर्वे ब्रह्मैव सम्पद्यत इत्याह । यानि चेत्यादिना ॥ ७ ॥

Sanskrit

१ (सु.मा.ह.च.ज.क.ज.) °नगत्‍वा°

Page 51

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

ति पाप्मानं गुहाग्रन्थिभ्यो विमुक्तोऽमृतो भवति ॥ ९ ॥

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

तदेतद्‌ब्रह्मा विदुयुकं । क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः स्वयं जुह्वत एकर्षिं श्रद्दयन्तः । तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रतं विधिवद्‌यैस्तु चीर्णम् ॥ १० ॥

मुण्डकोपनिषत्

संस्कृत

तदेतत्‌सत्यमृषिरङ्गिराः पुरोवाच नैतद्‌चीर्णव्रतोऽधीते । नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥

संस्कृत

शा.भा.तस्य ब्रह्मार्षिभिः प्रति विग्नो न शक्यते कर्तुम् । आत्मा शेषां स भवति । तस्माद्‌ब्रह्मर्षिभिरेव भवति । किंच नास्ति विधुश्चोडब्रह्मावित्कुले भवति । किंच तरति शोकमनेकेष्वेकल्पनिमित्ते मानसं सन्तापं जीवत्रेवातिक्रान्तो भवति । तरति पाप्मानं धर्माधर्मौ गुहाग्रन्थिभ्यो हृदयाविच्छाग्रन्थिभ्यो विमुक्तः सन्मृतो भवतीत्युक्तमेव मिथते हृदयग्रन्थिरित्यादि ॥ ९ ॥

संस्कृत

अथेदानीं ब्रह्मविद्यासंप्रदानविध्युपदर्शनेनोपसंहारः क्रियते । तदेतद्द्विचासंप्रदानविधानमृतुचा मन्त्रेणास्मयुक्‍तमभिप्रकाशितम् । क्रियावन्तो यपोऽकर्मानुष्ठानयुक्ताः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठा अपरस्मिन्‌ब्रह्मण्यभियुक्ताः परब्रह्म बुध्यस्वः स्वयमेवर्षिमेकर्षिणामन्‍म्रि जुहते जुह्हति श्रद्दयन्तः श्रद्धावान् । मन्त्रो ये तेभ्यो मुक्तसंस्कृतात्मनो ब्रह्मविद्यां वदेत शिरस्यपि छ्रोव्रतं शिरसि च वपनं यथाड्‌डथर्वणानां वेदव्रतं मसीद्रप् । यैस्तु यैस्तु तच्चीर्ण विधिवच्चाथाविधानं तेषामेव च ॥ १० ॥

संस्कृत

तदेतदक्षरं पुरुपं सत्यमृषिरिरा नाम पुरा पूवं शौनकाय विधिवदुपसन्नाय पृष्टवते उवाच । तद्‌ब्रह्मण्योडपि तथैव श्रेयोऽर्थिने मुमुक्षवे मोक्षार्थं विनिविदुपसन्नाय ऋष्यादित्यर्थे नैतद्‌व्रनुरूपमचोर्णव्रतोऽचरितव्रतोऽप्यधीते न पठति । चीर्णव्रतस्य हि विद्या फलाय संस्कृता भवतीति । समाप्ता ब्रह्मविद्या सा येभ्यो ब्रह्मादिम्यः परम्पर्यक्रमेण सम्प्राप्ता तेभ्यो नमः

संस्कृत

भा.टी.एतद्‌ब्रन्यान्त्वारकवित्प्रदानेऽपि विधिराथर्वनिकानामिति मुक्तपरामर्शादेवच्‍छन्दादवगम्यते ग्रन्थद्वारेण विद्यायाः प्रकृतत्वसंभवान सर्वत्र ब्रह्मविद्यासंप्रदानमि-

Page 52

Sanskrit

ऋषिभ्यः ॥ १९ ॥ इति तृतीयमुण्डके द्वितीयः

Sanskrit

सण्डः ॥ २ ॥ ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥

Sanskrit

॥ इत्यर्थववेदोक्ता मुण्डकोपनिषत्समाप्ता ॥ ॥ ॐ तत्सव ॥

Sanskrit

शा.भा.परमऋषिभ्यः । परमं ब्रह्म साक्षादृष्टवन्तो ये ब्रह्मादयोऽवगतवन्तस्ते परमर्‌षयस्तेभ्यो भूयोडपि नमः । द्विर्वचनमत्यादरार्थं पुण्यकसमाप्त्यर्थं च

Sanskrit

॥ १९ ॥ इति तृतीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयः सण्डः ॥ २ ॥ इतिश्री-

Sanskrit

गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरित्र्राजकाचार्यस्य श्रीमच्छङ्कर-

Sanskrit

भगवतः ऋतावार्यवेणमुण्डकोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् । ॐ तत्सत् ॥

Sanskrit

भा.टी. ति सञ्जज्ञाह । एतां ब्रह्मविद्यां वेदेतेति ॥ १० ॥११॥ इति श्रीमत्परम-

Sanskrit

हंसपरित्र्राजकाचार्यश्रीमदादानन्दज्ञानविरचितं मुण्डकभाष्यन्यायार्णं समाप्तम् ॥

Sanskrit

॥ ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ॥

Page 54

Sanskrit

॥ नारायणविरचिता मुण्डकोपनिषदीपिका ॥

Sanskrit

ॐनमः परमात्मने।

Sanskrit

नारायणपदद्वन्द्रं नारायणपरायणः ।

Sanskrit

नरं नारायणं नत्वा नरौ नारायणाहुहयः ॥ १ ॥

Sanskrit

आथर्वणरहस्येषु नानाशास्त्रान्वितेषु च ।

Sanskrit

तनुते तत्त्वकथ्येन निगृढार्थमदीपिकाम् ॥ २ ॥

Sanskrit

धुग्मम् । चीर्णे शिरोत्रेडघ्येयं तेन मुण्डकमुच्यते ।

Sanskrit

सण्ढषड्भं त्रिपुण्ठं च शौनकीयं श्रुते: शिरः ॥ ३ ॥

Sanskrit

नचोऽनिषदां तावद्ग्रन्थविस्तरभूयिष्ठम् ।

Sanskrit

प्रेक्षवतां प्रथत्यर्थं गातिं दध्यो गुरुक्कृतः ॥ ४ ॥

Sanskrit

अत्र शूद्रोपनिषत्स्वशास्त्रान्वशातिरथर्वशाखीयानि । तदुक्तमथर्वपरिशिष्टे । अष्टा विंशत्युपनिषदनि ब्रह्मवेदर्स्य । १ मुण्डका: । १२ प्रश्ना: । १३ ब्रह्मविद्या । ४ क्षुरिका । ५ चुलिका । ६ अथर्वशिर: । ७ अथर्वशिखा । ८ गर्भो-पनिषद् । ९ म-होपनिषद् । १० ब्रह्मोपनिषद् । ११ प्राणाग्निहोत्रम् । १२ नादबिन्दुः । १३ ब्रह्माबिन्दुः । १४ अमृतबिन्दुः । १५ ध्यानबिन्दुः । १६ तेजोबिन्दुः । १७ योग-शिखा । १८ योगतत्त्वम् । १९ नीलरुद्रः । २० कालाग्निरुद्रः । २१ तापिनी । २२ एकदण्डी । २३ संन्यासविधिः । २४ आहि्र: । ३५ हस्तं । ३६ परमहस्तं: । २७ नारायणोपनिषदम् । २८ वैतथ्यं चेति । उपनिषज्ज्ञानताद्ग्र्योद्रन्थोऽ-पुनिषदुच्यते । तस्य विषयो ब्रह्म प्रयोजनं मुक्तिः प्रयोजनेन विद्याया: प्रकाशयमकोशकलक्षण: संबन्धः । साधनचतुष्टयसंपरोऽधिकारी । साधनानि यथाल

Sanskrit

"इहामुत्रार्थफलभोगविराग: । नित्यानित्यवस्तुविवेकः शमदादिसंपत्त । मुमु-क्षुत्वं चेति"। विद्याया: सांप्रदायिकतावेदनायार्ह्यपिकार्ह्यपितिहासमाह । ब्रह्मा देवानामिति । ब्रह्मा विरिञ्चिः ब्रह्मा विरिञ्चिर्द्विजयोरु्क्वचन्द्रार्कयोगय:। ब्रह्म प्रोकं तपोऽध्यात्मवेदान्तिष्ठु स्वरिरिति विश्व । देवा इन्द्रादयोऽध्यात्म-रम् । ऋषय:डडत्मा । देवा नारायणाः प्रतिष्ठाश्रयाः । सर्वविद्यामिव्यकिहेतुज्ञान । अथर्वशब्दोऽकारान्तो नान्तश्र । ग्राह कथितवान् । छन्दसि कालानियम: ॥११॥

Sanskrit

प्रवदेत प्रवादत् । आङ्किरेऽङ्किर्नाम्ने । सौकिरा भारद्धाजाय भारद्धाजगोत्राय स-त्यवह्नान्म्ने परा निर्गुणब्रह्मप्रतिपादिका । अथवा धर्मोधर्मसाधनतत्फलगुण्णनम

Page 55

नारायणविरचिता

Sanskrit

प्रतिपादिका। तथोः कर्मधारये परावरा ताम्। यद्वा। यस्मात्परस्माद्वरेण्यमाप्ता परावरा ताम्॥३॥

Sanskrit

विधिवदुपसन्नाः समित्पाण्यादिग्र्येणोपगताः॥३॥

Sanskrit

द्वे विधे वेदितव्ये इति यसद्वैलक्षण्यो वदन्तीन्यायः। तत्राद पञ्च श्रेण्यो वेदितव्याः॥४॥

Sanskrit

चेन्ति अपराधवरेत्पर्येः॥४॥

Sanskrit

स्वर्गोऽधिफलस्वज्ञासाधनविषयाडपरेत्याह। ऋग्वेद इत्यादिना। पुराण न्यायमीमांसाधर्मेशास्त्राख्यपुराणभिश्रिता। वेदाः स्थानानि विदानां धर्मस्य च चतुर्दश। इति स्मृत्युक्ताः। ऋग्वेदोऽथर्ववेदः। अथर्ववेद इत्येवं वा पाठः। इतिहासादीनि पश्चाच्छब्दैरपि व्याख्यातानि तेन प्रथमान्विति गम्यते। अथ परेतिः परा विद्या ब्रह्मसाक्षात्कारः। न तु तदुक्तमूत्रो वाक्यसंदर्भोऽपि परा विवक्षितान्ना। अन्यथा ऋग्वेदादिबाझता न स्यात्। तथा हि ब्रह्म प्राप्यते तदाह यत्निति॥५॥

Sanskrit

अद्रेश्यं ज्ञानेन्द्रियाविषयमग्राह्यं कर्मेन्द्रियाविषयम्। यद्वा। अद्रेश्यममहद्रयं च भुरविषयम्। हश्तिरूपेक्ष्यो षयत् छान्दस ऋकारस्य रेभावः। अग्नादिभिरिन्द्रियै- न्तराविषयम्। भूतग्राममूलम्। अचक्षुःश्रोत्रं ज्ञानेऽप्यरहितम्। अपाणिपादं कर्मेन्द्रियरहितम्। नित्यमविनाशि। विभुं विविधं भवति प्राणिभेदेन। सर्वगतं व्यापकम्॥

Sanskrit

परिपिपन्ति धीरा यया सा परेत्यन्वयः। यद्पेक्ष्य स्वाभिनःस्वाभि- मकार्यसृष्टिसंहारयोःशान्ता यथोर्णनाभिरित्याद्यः॥६॥

Sanskrit

पृथिवी पुरुषात्मक्यः। उर्णनाभिरित्याकीटः। गृह्णते उपसंहरति ओषधयः स्वाश्रया; मतो जीवतः; केचिदोमति विजातीयानि॥७॥

Sanskrit

सृष्टौ कमनियार्थं मन्त्रमाह। तपसेति। तपो ज्ञानं यस्य ज्ञानमयं तप इ- सुङ्क्ते; चीयते बहु स्यामितीक्षणवद्रवति। ब्रह्माक्षरम्। अन्नमयोऽकृतं सर्व- प्राणिसाधारणम्। प्राणो हिरण्यगर्भः प्राणानमनः सङ्कल्पविकल्पसंशयनिर्या- यात्मकम्। मनः ससयं भूतपञ्चकम्। ततो लोका लोकेम्पः कर्माणी वेप्टु चामृतं भोगं विनाशिनस्वरं फलं जायते॥८॥

Sanskrit

उक्तमेवार्थमुपसंहाररूपेण द्वितीयो मन्त्र आह। य इति। सर्वज्ञः साम- न्यतो वेत्ता। सर्वविद्रिशेषतो वेत्ता। ज्ञानमयं ज्ञानविकारं नायासलक्षणम्। ब्रह्म हिरण्यगर्भः। नाम देवदत्तादि। रूपम् अक्षादि। अहम् त्रीरादि॥९॥

Sanskrit

इति प्रथमं गुण्डकम्॥१॥

Sanskrit

अनपोर्विचयोर्विषयो संसारमोक्षाविति वक्तुमुत्तरो ग्रन्थः। तत्र निर्वेद्याप- रविद्याविषयस्तादृच्यते। तदेतत्स्यमिति सत्यमवितयं फलविसंवादी॥ कि

Page 56

Sanskrit

तत्सत्यमत आह । मन्त्रोषिषत् । मन्त्रेषु प्रकाशितानि कर्माण्यम्भोऽादीनि कवयो वसिष्ठादयोऽप्यन्ववद्य्वन्तो यत्तदेतत्सत्यमेकान्तपुरुषार्थसाधनत्वात् । यथा तदेतत्सत्यमित्यस्योपसंहारः । सत्यमवाध्यं त्रेतापाङ्ग्रपजुःसामसङूहे त्रेताख्ये गुणे वा । बहुधा सन्ततानि कर्मेभिः क्रियमानानि । भततो भूयं तान्याचरथ निर्वर्तयथ नियतं नित्यं सत्यकाम यथाभूतकर्मफलकाम भवन्तः । एष वोपुष्याकं पन्या मार्गः । श्रुततस्य स्वयं निर्वर्तितस्य कर्मणः । लोके लोक्यते हृष्यते भुज्यते स लोकः । कर्मफलं निमित्ते सप्तमी । कर्मफलभाक्प्राप्य एष वो मार्ग इत्यर्थः । कर्मप्रकारमाह ॥ १ ॥

Sanskrit

यहेति । लेढ़ापते खोऽ भवति चरुस्याज्यभागावन्तरेण । बिना अग्निहोत्रे तत्सभावात् । अन्यप्राज्यभागयोर्मध्ये आवापस्यान आहुतीः प्रतिपादयेत् । अनैकाहःपयोगापेक्षयाSSदुरिति बहुवचनम् ॥ २ ॥

Sanskrit

वस्य व सम्पक्करणं हुष्करं विपत्तिबहुलं चेति वैराग्याय यस्पेति । आम्नायणं शरदि वसन्ते व कर्तव्यः कर्मविशेषः । आासमानित्य । भूरादिसत्या-न्तान्धिनस्ति । अग्निषिरेव लोकानां हिंसा । अथवा लोकाः पितृपितामहमहपितामहाः पुंष्पौत्रमपौत्रप्रपौत्राश्चात्मना सह सप्त तान्धिनस्ति सन्ततिविच्छेदात् ॥ ३ ॥

Sanskrit

विशेषविध्यर्थमपेक्ष्य सप्त जिह्वा अनुवदति कालीति ॥ ४ ॥

Sanskrit

एतेष्वग्रिहोत्रादिषु योडग्रिहोत्र्याचरते कर्माचरति । आदददानं आहुत्यस्प चरतिना संबन्धः । दैष शोधने शास्त्रतः । आत्मनः सत्त्वशुद्धिं कुर्वन्तीत्यर्थः । अथवानीकार्थेऽस्तेऽपि विरेव स्वधने वर्त्तते हविःशकलानि कुर्वन् । व्याददाप्राश्चादानात् यजमानादुतयो वहन्तीत्याचार्या व्याचरन्तु: । भाहुतयस्त नयन्ति वहन्ति हव्यस्य रसयवा भूतान्त शषः । यक नयन्तीत्पत्राह यत्रेति । देवानां पतिरेन्द्रः प्रजापतिरवा । आदुतीनां स्वरूपमाह । सूर्यस्येति । इत्यंभूते ऋतुपा रशिमरुपेण रविराशिमरुपेण रकिराशिमरुपा: सत्यो. वहन्तीत्पर्यः ॥ ५ ॥

Sanskrit

कीदृश्यः । एऽऽहेहीत्युक्त्वाहुतय आहुयन्त्प इत्यर्थः । एवं मियां वाचमभिवदन्त्य इत्यन्वयः । अर्चिपन्त्यः पूजयन्त्यः । ऋषमलोकः स्वर्गे मकार-यात् ॥ ६ ॥

Sanskrit

एतत्कर्मफलनिन्दां निर्वेदायाद । पुवा हीति । ज्ञानरहिते इति शेषः । पुवा ज्ञानोदय च पूर्वन्ते नश्यन्त्यनित्येति । हि यस्मादतद्रहा भवति । त्रादशोकं षोडशान्त्वजः पत्नी यजमानश तेषामुक्तं तत्साध्यमवरं केवलमनुते येषु यज्ञेषु कर्म वर्तते । यदुक्तम् । समदशावाराष्टश्शुविंशातिपरमा ऋत्विज

Page 57

Sanskrit

इति।यथा।अवरं हीनं ज्ञानरहितं श्रेयः श्रेयःकारणं ये जना अभिनन्दन्ति मन्यन्ते।जरामृत्युं जरासहितं मृत्युम्॥७॥

Sanskrit

अविद्यायामन्तरेडअविचार्य आवरणे स्वयं धीराः स्वपमेव धिय ईशाः प्रेरका गुरुनिरपेक्षा जरूर्यनमाना भ्रूशं पीड्यमाना जरारोगाघनेकामर्थजातेः परिपन्थि परितः स्वर्गनरकादिो पन्ति गच्छन्ति मूढा अज्ञा अन्धेनैवाचेतनैः प्रकृतैः कर्मणा परिणतितःप्यन्वयः।यथाडन्धा इति इष्टानतस्तेषामपि विशेषणमन्थेनैव नीयमानाः इति॥८॥

Sanskrit

बयमेव कृतार्था इत्यभिमानं कुर्वन्ति बाला अज्ञानेनः।यचस्मादेवं कर्मपो न श्रवेदयन्न्ति तत्त्वे न जानन्ति रागात्कर्मफलरागाभिमवनिनिमित्तम्॥९॥

Sanskrit

इष्टापूर्तमिष्ष्रे यागादि श्रौते कर्म।पूर्ते स्मार्त वापीकूपतडागादि।मुक्ततेन भूत्या पुण्येनोत्पच शरीरं लभध्वा।अनुभूत्वेति पाढे तु मुक्तते सति कर्मफलमनुभूय।छान्दसो लयभावः।ईमं लोकं मनुष्यलोकं हीनतरं वा मनुष्यतोडपि हीने वा तिर्यगादिलक्षणं कर्मशेषवशेन विशान्ति॥१०॥

Sanskrit

वानप्रस्थसंन्यासिनोर्द्धर्मस्यसाधूनां च विशेषमह।तपः श्रद्देति।तपः स्वाश्रमविहितं कर्म।श्रद्धा हिरण्यगर्भोद्देश्यपास्तिक्यबुद्धिपूर्विका विद्या।ते ये ऋपवसन्त्यरण्ये तपःश्रद्दे श्रितास्त्रयीाश्रमिणो ये च शान्ता उपरतकरणग्रामा विद्धांसो गृहस्थाश्र ज्ञानमधानाः सन्त उपवसन्ति भोगांस्यजन्ति।ये च भैक्षचर्यां चरन्तो यतय उपवसन्त्यपरिग्रह इत्यन्यः।तेषां फलमाह।रूप्यन्द्वारेणोत्तरेण पथा विरजाः क्षीणपुण्यपापकर्मणः सन्तः।रजः श्वेदत्राकारान्तः।ते तत्र प्रयान्ति यत्र सत्यलोकादौ स पुरुषः प्रथमजोडव्य-पातमा संसारक्षयात्।एतदन्ता संसारगतयोडपतविद्यागम्याः॥११॥

Sanskrit

इदानों साध्यासाधनरूपात्संसाराद्विरक्तस्य परस्यां विद्यायामधिकारमदर्श-नार्पणाह।परीक्ष्येति।निर्वेदमायाद्द्वैराग्यं गच्छेदिति विधिः।वैराग्ये हेतुमाह।नास्तीति।कृतैः कर्मणाडकृतो नित्यो लोको नास्ति।तद्विद्यज्ञानार्थमृतेन नित्यमप्राप्तज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्।अनेन स्वयं धीरा इति परिहृत-मृ।समित्पाणिः सुनुरूपनयनार्थम्।श्रोतियंश्श्छान्दोडधीते छन्दसः श्रोतभाव-हंश्र प्रतयपः।वाक्पार्थे वा पदं वचनं प्रवक्तारमित्यर्थः।ब्रह्मनिष्ठं ब्रह्मैकाक्र-चित्तमित्यर्थः॥११॥

Sanskrit

उपसन्नायोपगताय सम्प्रग्नयथाशास्त्रं शामोभन्विताय बाह्यो-न्द्रयोपमयुक्ताय येन विज्ञानेनाक्षरमद्रेश्यादिविशेषणं पुरुषं पूर्णं परिशयं वा सत्यं परमार्थेस्व-भावं येन ज्ञानेन केद विजानाति तां ब्रह्मविद्यां तत्त्वतो यथावत्मोवाच॥

Page 58

मुण्डकोपनिषदीपिका

Sanskrit

यादित्यर्थे आचार्येस्याप्ययं नियमो यद्यायमाप्रशिष्यस्य निस्तारणमविचार्या इति भावः ॥ १३ ॥ इति द्वितीयं मुण्डकं ॥ ३ ॥

Sanskrit

परविद्याविषयबन्रमविज्ञानार्थे उत्तरों ग्रन्थः । अत्यन्तपरोक्षत्वात्कथं नाम प्रत्यभवत्सत्यमक्षरं म्रपधेरत्रिति । हृश्यान्त्रमाह । यथेति । हेसोम्य सोमर्होति कोमलत्वादिति सोम्यः सोमाचः । इदं शौनकं प्रत्यक्षदिरसोकं संबोधनम् । विस्फुलिङ्गा इत्यत्र स्फुरतिस्फुलत्योर्निर्निमित्त्येन वैकल्पिकत्वात्स्वभावः । भावाजीवात्पत्तिस्तु घटाकाशस्येव महाकाशादौपाधिकी वेत्तिण्या ॥१॥

Sanskrit

दिव्यो ह्योतनवान्स्वयंज्योतिष्ठात् । दिवि स्वात्मनि भवो वा दिव्यः । अलौकिको वा दिव्यः । सह बाणाभ्यन्तरेण वर्तते सबाणाभ्यन्तरः । अजः सर्वभावविकाराणां जनिमूलत्वात्तत्प्रसेधेन सर्वे भावविकाराः जायते डसति वधंते विपरिणमते डपक्षीयते नश्यति चेति यास्कोक्ता: मतिषिद्धा: । यद्यपि देहादिप्रभेदेऽत्र वीक्ष्यते नामविद्यावचाह्रेमेदेऽपि समाणः समनाः सेनिद्रयः सविषय इव मत्यवभासते तलमलादिवाकारं तथापि तु स्वतः परमार्थदृशीनाममाणोदक्रियाशकिरमना: संकल्पादिज्ञानशकिरहिता: । अनैम सर्वजीवधर्मैरहिता इत्सुकं भवति । अत एव शुद्ध्रः शुद्धः । अक्षरात्परतः परस्मादक्षरादव्यक्तं परः अव्याक्तपुरुष: पर इति मन्त्रवर्णात् ॥ २ ॥

Sanskrit

कथं प्राणादयो न सन्तीत्यत्राह । एतस्मादिति । म्रलीयते चेत्यपि दृश्यत्वात् । धारिणी धारयत्यवर्यपम् । आवश्यकाधमर्ण्योः पुणनि: ॥ ३ ॥

Sanskrit

न केवलं सर्वजनिहेतुरपितु सर्वमपश्रेत्याह । अम्रिरिति । अम्रिश्रुलोकोडसौ लोकोडम्रिरिति श्रुते: । मूर्धाडऽऽस्तोयमाद्रौ । यस्य विदिता उद्भाविता: मतिद्रा वेदा वागृदयमन्तःकरणं विश्रं समस्तं जगदस्य सर्वं ज्ञानकरणविकार एव जगत् । मनस्येव सुषुप्ते म्रलयदर्शनात् । जागरितेऽपि तत एवाभ्रविच्छिन्नवद् गतिषानदस्य च परद्रव्यां जाता पृथिवी । एष देवो विष्णुरनन्तः प्रथमः शारीरी त्रैलोक्यदेहोपाधि: सवैंषां भूतानामन्तरात्मा सर्वभूतेषु द्रष्टा श्रोता म- न्ता विज्ञाता सर्वकरणात्मा ॥ ४ ॥

Sanskrit

पश्वादिप्रध्वारेण च याः संस्रन्ति प्रजास्ता अप्यस्मादेव पुरुषात्पजायन्ते इत्याह । तस्मादिति । तस्मात्पुरुषात्स्थावरजङ्गमविशेषरूपो धुलोकोडम्रिसतस्य विशेषं समिधो यस्य सूर्यः समिध इव समिधः । सूर्येण हि धुलोकः समिध्यते ततो हि धुलोकाक्रिष्णात्सोमात्पर्जन्यो द्वितीयो डम्रिः संभवति । तस्मात् पर्जन्यादोषधय: पृथिव्यां तृतीयाम्रौ संभवति । ओषधिभ्यः पुरुषाम्रो हुताम्य उपादानभूताम्यः पुमानम्री रेतः सिञ्चति योषितायां योषाम्रौ पञ्चमे त्रिपामि-

Page 59

नारायणविरचिता

Sanskrit

त्येवं क्रमेण बहूवृंहयः प्रजा द्वास्मणाद्या: पुरुषात्परंस्मात्संसूता: समुत्पन्ना:

Sanskrit

न: ॥ ५ ॥

Sanskrit

किंच कर्मसाधनानि फलानि च तस्मादेवत्याह । तस्माच्च हेतु । नियताक्षरपादवासना नियताक्षरपादा गायत्र्यादिच्छन्दोविशिष्टा मन्त्रा ऋचः । साम पात्राभक्तिकं साष्ट्राभक्तिकं च स्तोभादिगीतविशिष्टम् । अनियताक्षरपादवासानानि वाक्यरूपाणि यजूंषि । दीक्षा मौण्ड्यादिकक्षणा नियमविशेषा: । यज्ञाश्रयूपा अग्निहोत्रादयः । ऋत्विजः सप्तूपा: । अत एव शिष्टषयोगः ऋतुयज्ञार्हेयभ्य्रेति । दक्षिणाभिर्द्रवगवाद्यपरिमितत्सर्वस्वान्त्या: । संवत्सरः कालः । यजमानः कर्ता । लोकाः फलभूता: । ते विशेष्यन्ते । सोमो यत्र येषु लोकेषु प्रवते पुनरति लोकान् । यं च तं सूर्यस्तपति । ते च दक्षिणोत्तरमार्गद्वयगम्या विद्वदविद्त्कर्तृफलभूता: ॥ ६ ॥

Sanskrit

तस्मात्पुरुषादेव: कर्माङ्गभूता बहुधा वस्वादिगणभेदेन सम्यक् पुष्टता: साध्या देवविशेषा मनुष्या: कर्माधिकृतता: पशवो ग्राम्या आरण्याश्च पक्षिण: । प्राणापानौ मनुष्यादीनां जीवनं त्रीहियवो हविर्य्यः । तपश्च कर्माङ्गं पुरुषसंस्कारकचणं स्वतन्त्रं च फलसाधनम् । श्रद्धाडस्तिक्यबुद्धिः । सत्यमच्वर्यनं यथाभूतार्थवचनं चापीहाकरम् । ऋग्यजुःसामाथर्वणमुनवर्जनम् । विधिविषे-कर्तव्यता ॥ ७ ॥

Sanskrit

किंच सप्त शीर्षण्या: प्राणास्तेषां च सप्तार्थषयो दीप्त्रय: स्वाविषयावचेतनानि ज्ञानानि तथा सप्त समिध: सप्त विषयाः विषयेधि समिध्यन्ते प्राणाः । सप्त होमास्तद्विधियविशेषणानि यदस्य विज्ञानं तस्यु होतॆति भूत्यन्तरात् । त एव लोका इन्द्रियस्थानानि । इमेग्रहणार्थ बान्धवा: । येषु चरन्ति प्राणा इति विशेषणाच्च । किं प्राणापानादयो नेत्या । गुहाशया: प्राणाः गुहायां शरीरेऽन्तःकरणे वा शेरते स्वापकाले इति गुहाशया निहिता: । स्थापिता धात्रा सप्त रसप्रतिमाणिभेदं शीर्षण्या: सर्वश्रपा बहुरूपा: ॥ ८ ॥

Sanskrit

येन रसेन भूतैः पञ्चभिः स्थूले: परिवेष्टितास्तिष्ठति जन्तरात्मा लिङ्गं सूक्ष्मशरीरं स जन्तराले शरीरस्यात्मनाऽऽत्मवद्वर्त्तत इत्यन्तरात्मा ॥ ९ ॥

Sanskrit

विष्वं सर्वं न विष्वं नाम पुरुषादन्यत्किचिदस्ति । अतः पलाश्रयं कस्मिंश्चिद्गवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति तदुक्तिरितम् । पुरुषे ज्ञाते पुरुष एवदन्यदस्तीति विज्ञातं भवतीति । विश्वस्वरूपमाह कर्म तपः । कर्माग्निहोत्रादितपो ज्ञानं जडाजडात्मकं जगद्व्रष्ट परामृतमेव न ततोन्यत्कार्यस्य कारण-क्यतिरेकात् । एतज्जगदात्मकं ब्रह्म सर्वगाणिनां हृदि निहितमर्fप्तं यो वेद

Page 60

मुण्डकोपनिषदीपिका

Sanskrit

सोडविद्याग्रन्थिमज्ञानवासनां विकिरति नाशयतीह जीवक्मेव न मृतः सन् दे सोम्य प्रियदर्शन ।। १० ।। इति तृतीयं मुण्डकं ।। ३ ।।

Sanskrit

भद्रं सदक्षरं केन प्रकारेण विद्नेयमिति आह । आविरिरिति । आविराविर्मूतमकाग्रं सन्निहितवागादुपाधिभिर्जायते यतो गृहाघरं गृहायां वृत्ति हृदि चरति हृशनश्रवणादिपकारे: । महत्सर्वमहत्पदात् । पर्व पचते सर्वेषु हृदयेऽस्प इत्थात् । कथं महत्पदमित्यत आह । अत्रैतदिति । अर्पितं सन्निवेशितं रथना- भाविवारा: । पज्चवलत्पक्ष्यादि: । प्राणनम्रुष्यपश्वादि: । निमिषानिमेषादिकि- यावत् । चकारादनिमिषच्च यत्तदत्रैव ब्रह्मणि समर्पितमेतदास्पदं सर्वस्य जा- नथ हे शिष्या अवगच्छथ । सदसन्मूर्तामूर्त स्थूलसूक्ष्मं तद्यतिरेकेण तयोग्मा- वाचत्मजानां विज्ञानादेन्त्रियज्ञानात्परं दूरी वर्तते पराश्रि खानिति श्रुते: वरिष्ठमतिशयेनोक्त ।। १ ।।

Sanskrit

पदार्थविमर्शीभित । अथचिदमेकारान्तः । अणुस्पोडण स्पशुद्धियामग- म्यत्वात् । लोका भूरादयो लोकिनो मनुष्यादय: । स माण इत्यादि । अनन्त- श्रेतन्यो हि माणेन्त्रियसंघात: प्राणस्य प्राणमिति श्रुत्यन्तरात् । यत्प्राणादि- नामन्तश्रेतन्यमभयं तत्सत्यमवितयं तद्ब्रह्मद्वयं मनसा भावयितव्यमित्यर्थ: । हे सोम्य सोमाच्च्छन्दसि सोमपहंती य इति क्षत्रेण विद्धि । विद्धं कुर्वक्षरे चेत: समाघत्स्व ।। २ ।।

Sanskrit

कथं वेदव्यमत आह । धारयिति । औपनिषदमुपनिषत्म मवं ज्ञानमुपास- निशितं सन्तताभिध्यानेन तनूकृतं बुद्धिलक्षणं संघपीत संघानं कुर्यात् । भाय म्यादृकृष्ण सैन्यमन्तःकुरणं स्तविष्याहिनिवर्त्य शिष्य एषर्वजितं कू- त्वेत्यर्थ: ।। ३ ।।

Sanskrit

यदुक्तं धनुरादि तदाह । प्रणव इति । धनुरप्या शरसस्य लक्ष्ये प्रवेशका- रणं तथात्मशरस्याक्षरे लक्ष्ये प्रवेशकारणमभ्यस्यमान ओंकारः । अयं मन्त्रो ध्यानबिन्दो ध्यातृ: । आत्मा जलस्थैकादिविह प्रविटो देहे सर्वबोधस- त्यसाक्षी ब्रह्म पूर्वोक्तमक्षरमभ्यत्चेन बाह्यविषयोपलधिद्वार्जितेन सर्वतो विरक्लेन जितेन्द्रियेणैवाग्रचित्तेन ब्रह्म लक्ष्यं वेधव्यं वेधनादूच्वं शरब- तन्मयो भवेत् । यथा शरस लक्ष्यैकात्मत्वं फलं भवति तथा देहाद्यात्मभत्थ- पतिरस्कारेणाक्षरैकात्मत्वं फलमपाद्योदितव्यर्थ: । लक्ष्यं सर्वगतं चैवेत्यादि ऋगधनुर्यजुर्वाणेन्त्यादि च मधुक्रयां कवयेऽपाठे हरयते न सक्मेति न शिट्टे- व्याकुल्यातम् ।। ४ ।।

Sanskrit

अभ्षरस्स्यैव दुरेक्ष्यत्वात्पुनःसवचनं सुलक्षणार्थमिस्पभिगायेणाह । यस्मि-

Page 61

नारायणविरचिता

Sanskrit

मिति । ओतं सर्म्पितं प्राणैर्वागादिभि: करणैर्जानित हे शिष्या आ-त्मानं प्रत्यक्षरूपं ज्ञात्वाडन्या वाचोडपरविचार्यपा विमुश्रय परित्यजत । यतोऽमृतस्पेष सेतुमोक्षस्य सेतुरिव सेतुः संसारमहोदधेरुत्तरणहेतुत्वाच्चमेव विदित्ल्वेति श्रुत्यन्तरात् ॥ ५ ॥

Sanskrit

संहिता: संप्रविष्टा: । यत्र यस्मिन्नुदये नाड्यस्तत्रैतिशेष: । स एष प्रकृत आत्मा चरते चरत्यन्तर्हृदयमध्ये जायमान इव जायमानोऽन्त:करणोप-ध्यानुविधायित्वात् । वदन्ति च लौकिका इष्ट्रो जातो मुग्धो जात इति । ॐ-मित्येवमोंकारालम्बना: सन्तो ध्यायपथ चिन्तयत पाराय परकूलाय तमसः परस्तात् ॥ ६ ॥

Sanskrit

संसारमहोदधिं तीतर्त्वो यो गन्तव्य: परविद्याविषय: स कस्मिन्नप्रतिष्ठित इ-त्यत आह । य: सर्वज्ञ इति । सर्वं विन्दति लभते सर्ववित्सामान्यविशेषभावेन वा वेदनम् । दिव्ये सर्वबुद्धिप्रत्ययघोतके ब्रह्मणि ब्रह्मस्वरुपतनुस्स्य स्थाने हृ-दयपुण्डरीके ठ्योम्न्याकारोशे पुण्डरीकमध्यस्थे प्रतिष्ठित उपलम्भ: । मनोमयो मनोद्रत्तिभिरेव विभाव्य इति । मन उपाधित्वात्मनाशरीरनेता प्राणानां शरी-रान्तरं प्रति प्रापक: । प्रतिष्ठितोऽत्रैते प्रत्यहं भुज्यमानेऽन्नेन विना देहत्यागात् । हृदयं बुद्धि पुण्हरीकच्छिद्रे सन्निधाय समवस्थाप्य हृदयावस्थानेज्ञ ज्ञातम: स्थितिरचे तदात्मतत्त्वं विशिष्टेन शास्त्राचार्योपदेशाज्ज्ञानेन शमदमध्य-नवैराग्यसंस्कृतेन परि सर्वतः; पूर्णं पर्यनुयुपलभन्ते धीरा विवेकिन: ॥ ७ ॥

Sanskrit

अस्य परमात्मज्ञानस्य फलमाह । यिचत इति । हृदयग्रन्थिविद्यावासन-प्रचयो बुद्धिश्राशय: । कामा येडस्य हृदि स्थिता इति श्रुत्यन्तरात् । कर्माणि प्राक्तनान्यप्रवृत्तफलानि न त्वेतज्ज्ञानमारम्भकारणीणि प्रप्तफलत्वात् । परावरे परं च कारणात्मनाडवरं च कार्योत्मना तस्मिन्नासाक्षादहमस्मीति हष्ष्रे संसारकारणोच्छेदान्मुच्यत इत्यर्थ: ॥ ८ ॥

Sanskrit

उक्तस्येवार्थस्य संक्षेपामिधायका उत्तरे मन्त्रा अप्योडपि । हिरण्मये ज्योतिर्मये बुद्धिज्ञानप्रकारोशे पर उत्कृष्टे परमात्मस्वरुपोपलधस्थानेन्वात् । कोशे कोशतु-ल्ये पुण्डरीके विरजमविद्यादोषरजोमलवर्जितं निष्कलं निरवयवमत्व एव शुभ्रं ज्योतिरग्न्यादीनामपि प्रकाशकमेवंविधं यत्तदात्मविदस्तादास्म्यप्रत्ययानुस-रिणो नेतरे वाग्मत्ययानुसारिण: । अत्र न तत्र चन्द्रार्कवपु: प्रकाशते इति क्षेपको मन्त्रास्त्यार्थ: । प्रकाशते भासकं भवति । न वान्ति वाता व्यापारं न कुर्वन्ति । देवता न यान्ति देवानामप्यगम्यम् ॥ ९ ॥

Sanskrit

यत्र स्वप्रे भूतिभावना यज्ञफल्पदा । तत्कथं ज्योतिषां ज्योतिरत माह ।

Page 62

मुण्डकोपनिषदीपिका

Sanskrit

मं तत्रेति । भाति प्रकाशयति । तस्य स्वतः प्रकाशसामर्थ्यमेवात् । यथा जलोर्मुकाच्छ्रिसंयोगादौ दीप्तमनुद्यहाति न स्वतः तत्त्स्यैव भासा दीप्यते सर्वमिदं सूर्यादि जगद्विभाति यत एवं तदेव ब्रह्म भाति भासयति कार्यगतैन विविघेन भासाडतत्स्तस्प ब्रह्मणो भाङुपत्वमवगम्यते नहि स्वतोडविद्यमानभा- सनमन्यस्य कतुं शक्तोति । घटादीनामन्यावभासकत्वादर्शनात् । भासरुपाणां स्वादित्यादीनां तदर्शनात् ॥ १० ॥

Sanskrit

प्रतिपादितमक्षरं निगमनस्थानोयेन मन्त्रेण पुनरुपसंहरति । ब्रह्मेवेति । प्र- हतं प्रगतं नामरूपवदवभासानमित्यर्थः । किंबहुना ब्रह्मवेदं विश्यमिदं ब्रह्म वरिष्ठं ऊहतममू । अन्रह्मप्रत्ययः सर्वोऽद्विचामात्रो रज्वाभिव सर्पप्रत्ययो ब्रह्मेव- परा विचोक्ता यथा तद्षरं पुरुषाख्यं सत्यमधिगम्यते पद्रधिगमे हृद- यग्रन्थ्यादिसंसारकारणस्यात्यन्तिको विनाशः स्वातः । तद्रशीनोपायश्र योगो धनुराद्युपादानकल्पनायुक्तः । अथेदानीं तत्सहकारोण सत्यादिसाधनानि व- क्क्रयानोति तदर्थमुत्तरोत्तराम्भः । प्राथानोयेन तत्त्वनिर्धारणं नान्यतदुःखग्राह- स्वात्कृतमपि प्रकारान्तरेण क्रियते तत्र सूत्रभूते मन्त्रः परोऽयमुपन्यास्पते । द्वामुपर्णा सहेव सर्वदा युक्तौ स- स्वायौ समानारुपानौ समानाभिव्यक्तिकारणौ तावेवभूतौ समानमविशेषमुपल- क्ष्याधिष्ठातयैकं दृक्षमुच्छदेसामान्याच्छरीरम् । ओषध्रुश्छेदनेः परिषस्वजातेः परिषक्तवन्तौ सुपर्णाविवैकदक्षं फलोपभोगार्थम् । तयोरमध्येडनन्य एकोऽविद्या- कामकर्मवासनाश्रयोरूपाधिरात्मा पिप्पलं कर्मफलं स्वादु भुङ्क्ते ऽपि- विवेकतः । नाश्रयनाश्र्रमन्य ईश्वरो नित्यशुद्धबुद्धियुक्तस्वभावो यः सर्वज्ञः स- वेस्य्योपाधिरीश्वरो नाश्र्राति प्रेरयिता वासावुभयोर्जोमोक्षोर्नित्यसाक्षित्व- सत्तामात्रेण सभभिचाकरीति पतत्येव केवलम् । दर्शनमात्रं हि तस्य प्रेर- पित्रुत्वं राजवत् ॥ १ ॥

Sanskrit

समाने तत्रैव वृक्षे पुरुषो भोक्ता जीवा निमग्रो निःश्रेयेन मग्नोऽडबुरिव सा- मुन्द्रे जलेऽविच्छिन्नाकामकर्मफलरागादिगुरुभाराक्रान्तो नोशया तया शोचति सन्तप्यते मुह्यमा- नोनेकैरर्थप्रकारैरिविवेकतया चिन्तामापद्यमा- नः । जुष्टं सेवितमनकेैर्यैगमार्गैः कर्मभिश्र यदा यस्मिन्काले परश्रति ध्याय- मानोऽन्यं वृक्षोपाधिलक्षणादिलक्षणमीशितारमस्य महिमानं जगद्रूपमस्यैव मम परस्यैव ममेश्ररस्स्येति यदैवं दृष्टा तदा वीतशोको भवति सर्वस्माच्छोकसाग- राद्विमुच्यते दृष्टो भवतीत्यर्थः ॥ २ ॥

Page 63

नारायणविरचिता

Sanskrit

अन्योडपि मन्त्रः सविस्तरमिममेवार्थमाह । यदेति । यदा यस्मिन्काले परमयो विद्वान्साधकः परयते परयति हेमवर्णं स्वयंज्योतिःस्वभावं ब्रद्मयो-

Sanskrit

नि ब्रह्म च तचोर्निश्वासौ तं ब्रह्मणो वाड्परस्म योऽनु साम्यमद्वयलक्षणम्॥३॥ इत्यंभूतलक्षणे वृत्तीया । सर्वभूतम-

Sanskrit

कारः सर्वात्मा सनित्यर्थः । विभाति विविधं दीप्यते । एवं भूतस्थ यः साक्षा- दात्मभावेनायमहस्मीती विभानविद्वान्वाक्यार्थज्ञानात्रेण भवते भवति ।

Sanskrit

नभवतीत्येतत्किमतिवादी । अतीत्य सर्वानन्यांस्तदिङ्गु शीलमस्पेत्यतीववादी यस्त्वेवं साक्षादाल्मानं प्राणस्य प्राणं विजानन्सोडतिवादी न भवतीत्यर्थः । सर्वं यदात्मैव नान्यदस्तीति दृष्टं तदा किं पुनरस्तावतीया वदेऽस्य त्वपरमन्य-

Sanskrit

दृष्टमस्ति स तदतीया वदति । अयं तु विद्वानात्मनोडन्यान् परपतिं नान्यच्छृ- णोति नान्यद्विजानात्यत्ततो नातीतिया वदति । किंच । आत्मक्रीडो न पुत्रकलत्रादिषु कीडति । आत्मरतिरात्मम्भीतीः । कीडा बाह्मसाधनसापेक्षा रतिस्तु साधन-

Sanskrit

निरपेक्षा बानाविषयमित्रमात्रभिति विशेषः । क्रियावाक्ज्ञानध्यानवैराग्यादिक्रि- यायुक्तः । समासान्तपाठ आत्मरतिरेव कीडा तच्युक्तः । एष संन्यासी ब्रह्मावि-

Sanskrit

दामध्यात्मनिष्ठानां वरिष्ठो गरिष्ठः श्रेष्ठः ॥ ४ ॥ इदानों सत्यादीनि भिक्षोः सम्यग्ज्ञानसहकारिणि विदधाति सत्येनैति । मृषावदनत्यागेन तपसा । मनसश्चेन्द्रियाणां च धौकाद्यं परमं तप इति स्मृतिः । तेन तपसा तदेवात्मदर्शनानुकूलं न चान्द्रायनादि । सम्यग्ज्ञानेन यथाभूता-

Sanskrit

स्मदर्शनैन नित्यामिति सर्वत्र सम्बन्ध्यते । कासावात्मा य एतैः साधनैर्लेभ्यतेऽत आह । अन्तःशरीर इति । शरीरमध्ये हृदयाकाश इत्यर्थः । ज्योतिरमेयो ह-

Sanskrit

कमवर्णः । शुद्धः शुद्धः । क्षीणदोषा रागद्वेषमोहरहिताः ॥ ५ ॥ सत्यारुपसाधनस्य स्तुतिमाह सत्यमेवेति । सत्यवाक्जयति नाऽऽटतं नाऽऽटत-

Sanskrit

वादीत्यर्थः । सत्येन यथाभूतवादद्गवस्थाया पन्था देवयानाख्यो विततो वि- स्तीर्णः । येन यथाभूतसत्यवर्तित्वेनैवाक्रम्याक्रम्य ऋषयो दर्शनेवन्त आस-

Sanskrit

कामा विगतकृष्णा यत्र यस्मिन्सत्यवर्तित्वे तत्परमार्त्तच्चं सत्यस्योचमसाद- धनस्य सम्बन्धि साध्यं परमं प्रकृष्टं निधानं पुरुषार्थाद्दपेण निधीयत इति नि- धानं वर्तते तत्र येन पथा ऋमन्ति सत्येन वितत इति पूर्वेण सम्बन्धः ॥ ६ ॥

Sanskrit

किं तह्यम किं धर्मंक चेत्यत आह । बृहचैति । विविधमादित्यचन्द्राचाक- रण भाति दीप्यते दूरात्स्थदूरेSविदुषामगम्यत्वात् । अन्तिके समीपे विदुषामात्म-

Sanskrit

त्वात् । परयतसु चेतनावत्स्वहैव न दूरे निहितं स्थितं गुहा यां बुद्धिलक्षणांम् ॥ ७ ॥

Page 64

Sanskrit

देवैरिन्द्रियै: । असाधारणमुपलबिधसाधनमाह । ज्ञानेति । आत्मावबोधेन विशुद्धसत्त्वो निर्मेलान्त:करणस्ततस्तस्मात्स त्वाश्रित: कल्मवैरहिर्तं घ्या-

Sanskrit

यानश्शिन्तयन् ॥ ८ ॥

Sanskrit

कासौ चेतसा वेद्योडत आह । यस्मादिति । यस्माद्छरीर इत्यप्मे प्राणो वायु: पञ्चधा व्यानादिभेदेन । कीदृशेन चेतसा वेदितव्य इत्यत आह । प्राणे-

Sanskrit

रिति । प्राणै: सहेन्द्रैयैश्चित्त सर्वेन्दन्त:करणं प्रजानामोतं व्याप्तं क्षीरमिव द्वेहेन काष्ठमिवाम्निना । सर्वं हि प्रजानामन्त:करणं चेतनात्मकसद्व लोकै । य-

Sanskrit

स्मिश्रिते विशुद्धे शोकादिमलविमुक्ते विभवति विशेषेण स्वेनात्मना भवत्यात्मन्न प्रकाशयतीत्यर्थ: ॥ ९ ॥

Sanskrit

य एवं सर्वोत्तमानामात्मत्वेन प्रतिपन्नस्तस्य सर्वोत्तमत्वादेव सर्वोपास्य लक्षणं फलमित्याह । यं यमिति । लोकं पित्रादिलक्षणं संविभाति संकल्पयति । जयते

Sanskrit

प्रामोति । स यदि पितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितृ: सम्प्रतिष्ठन्त इत्यादि श्रुत्यन्तरात् । अव्यक्तपादमक्षालान्नखश्रूषणनमस्कारादिभि: ॥ १० ॥

Sanskrit

इति पश्चमं मुण्डकं ॥ ५ ॥

Sanskrit

सोडचको वेद जानाति यथोक्तलक्षणं ब्रह्म धाम सर्वकामानामास्पदं निहि-

Sanskrit

तर्मपितमं । यच्च स्वेन ज्योतिषा भाति शुद्धं पुरुषात्मकं परमिव देव-मकामा विभूतितृपणपरहिताः सन्त: शुक्रं बीजं शरीरोरादानकरणमतिवरतन्त्र्य-

Sanskrit

तिगच्छन्ति धीरा धीमनत: । अपुनर्मवमिच्छन्स्तं पूजयेदिति भाव: ॥ १ ॥

Sanskrit

कामत्याग एव प्रधानं साधनमिति दर्शयति । कामान्य इति । मन्यमान-

Sanskrit

स्ततद्गुणांश्रितयमान: कर्मभि: काम्य कर्मभिस्तत्र तत् स्वर्गनरकादौ । पर्य-सकामस्याकामत्वेन परि सन्तत आसन: कामा येन तस्य कृतात्मनो विद्व-

Sanskrit

या परेण रूपेण कृत आत्मा यस्मैैव तिष्ठत्येव शरीरे कामा जन्महेतव: प्रविब्रियन्ति नश्यन्ति ॥ २ ॥

Sanskrit

यघ्चें सर्वलाभात्परम आत्मलाभस्तर्हि तल्लाभाय प्रवचनादय उपायो बाहुल्येन कर्तव्या इति प्राप इदमुच्यते । नायमिति । प्रवचनन वेदशास्त्राध्ययन-बाहुल्येन मेधया ग्रन्थार्थधारणशक्त्या बहुना श्रुतेन भूयसा तत्त्वपरोवधारणे-

Sanskrit

न । केन तर्हि लभ्यत इत्यत आह । यमेवेति । यं साधकमेवात्मा ऋणुते वरं द-

Sanskrit

दाति कृपयति तेन लभ्य: । यं साधु निरीक्षति तं साधु कारयति यमसाधु

Sanskrit

निनीकति तमसाधु कारयतीति श्रुत्यन्तरात् । कं ऋणुते इति चेतत्र तत्रे-दमेवोत्तरं । यं प्रसिद्धमात्मनमेष साधको ऋणुते भजति । इहं संभक्तिं संभक्ति:

Sanskrit

सेवा । तेन लभ्य: । स्वकर्मणा तपस्यर्च्चयै सिंन्दु विन्दति मान इति स्मृतेः ।

Page 65

नारायणविरचिता

Sanskrit

तस्मादनित्यतयागेनात्मलाभमार्थैनैवैकाग्रतयात्मलाभसाधनमित्यर्थः । विदृणुते प्रकाशयत्यविधावचिच्छ्रां स्वां तनुम् ॥ ३ ॥

नारायणविरचिता

Sanskrit

आत्मार्थेनासहायभूतानि च साधनानि बलाममादतपांसि लिङ्गयुक्तानि संन्याससहितानित्याह । नायमात्मा बलहीननेनेति । बलहीनेनात्मनिष्ठजनितवीर्येहीनेन प्रमादात्पुत्रपश्वादिसङ्गादलिङ्गात्संन्यासरहितातपसो ज्ञानात् । एतैरुपायैर्बलाममादसंन्यासज्ञानेर्ब्रह्माद्वैतद्वान्निवेक्यात्मवित्तस्य विदुष एष आत्मा जीवो ब्रह्मारुर्यं धाम विशते प्रविशति ॥ ४ ॥

नारायणविरचिता

Sanskrit

कथं ब्रह्म प्रविशतीत्याशङ्कयैतेनोत्तरयति । संप्राप्यतेति । कृतात्मानः परमात्माहपेणैव निष्पन्नात्मानः सन्तः । सर्वेगं सर्वव्यापि सर्वतः सर्वत्र व्याप्य नोपाधिपरिच्छिन्नैकदेशेन युक्तात्मानो नित्यं समाहितस्वभावाः सर्वमेव समस्तं शरीरपातकाळ आविशन्ति भित्रघटाद्याकाशवदविद्याकृतोपाधिपरिच्छेदं जहति ॥ ५ ॥

नारायणविरचिता

Sanskrit

ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोकः । एकोदप्यनेकवदृश्यते इति बहुवचनम् । तेषु परान्तकाळः संसारावसाने देहपरित्यागकाळस्तस्मिन्काळे परामृताः परममृतं ब्रह्मात्मभूतं येषां ते जीवनमुक्ताः सन्तः परि सम्पन्नात्मदीपनिरवणवद्वृटाकाशवच्च मुच्यन्ति ब्रह्मणि नित्यतृप्तियुपयान्ति न देहान्तरे गमनमपेक्षन्ते । शकुननीनमिवाकाशो जले वारिचरस्य वा । पदं यथा न हर्येत तथा ज्ञानवतां गतिः ॥ ६ ॥

नारायणविरचिता

Sanskrit

किंच मोक्षकाळे या देहारम्भकाः कलाः प्राणाद्यास्ताः प्रतिष्ठाः स्वानि कारणानि रियन्ति । पञ्चदश पञ्चदशसंख्याकाः पञ्चभूतानि पञ्चप्रश्नोक्तकास्ता यथा । कलाः षोडश भूतानि प्राणोदकं जन्म कर्म च । श्रद्धा यज्ञास्तपो मन्त्रा मनोमात्रं शरीरकमिति । षोडशं शरीरं तु पतितं तिष्ठति । देवाश्श्रु-रादिकरणाद्यधिष्ठातारः प्रतिदेवतास्तादित्यादिष्टु गता भवन्ति । कर्मोण्यमदत्फलानि विज्ञानमयप्रश्नात्माSविचारकतबुद्धचायुपाधिमात्मवेन मत्वा जलादिपु सूर्योदिमतिबिम्बवदिह मविष्ठो देहमेदेषु कर्मेषु तत्फलार्थत्वादतो विज्ञानमयो विज्ञानमय आत्मा तिष्ठत उपाध्यपनय सति सर्वे परेडव्यये ब्रह्मण्येकीभवन्त्यपविशेषत्वमापचन्ते जलाच्याधारापनय इव सूर्योदिमतिबिम्बाः सूर्योदौ घटाद्यपनय इवार्काशो महाकाशे ॥ ७ ॥

नारायणविरचिता

Sanskrit

दृष्टान्तान्तरमाह । यथेति । अस्तमदर्शनमविशेषात्मभावं गच्छन्ति प्राप्तुन्न्ति परादक्षरात्पूर्वोक्तात्परं दिव्यं पुरुषं यथोक्तलक्षणमुपैत्युपगच्छति ॥ ८ ॥

नारायणविरचिता

Sanskrit

नतु श्रेयस्पनेके विद्या: प्रसिद्धा अतः हैशानामन्यातमेनान्येन वा देवादिना

Page 66

मुण्डकोपनिषदीपिका

Sanskrit

विध्रितो ब्रह्मविदप्यन्यां गतिं मृत्तो गच्छेच्चेन्न ब्रह्मैवेति चेत् । किच्चयेत सर्वमति-बन्धस्यापनितत्वाद्विच्याभतिबन्धमात्रो हि मोक्षो नान्यम्रतिबन्धो नित्यत्वाद-त्मभूतत्वाच्चेत्यभिप्रेत्याह । स य इति । वेद साक्षादहमस्मीति विजानाति यः स ब्रह्मैव भवति । नान्यां गतिं गच्छति देवैरपि तस्य ब्रह्माभिष्मे: प्रति विग्रो न शक्यते कर्तुमात्मा श्रोत्रां स भवति तस्माद्द्वैधान्ब्रह्मैव भवति । फलान्तरमाह । नास्येति । फलान्तरं तरतीति तरति जीवन्नेवातिक्रान्तो भवति गुदा-ग्रन्थिम्यो हृदयाविद्याग्रन्थिभ्यः ॥ ९ ॥

Sanskrit

अथेदानीं ब्रह्मविद्यासम्प्रदानविध्युपदर्शनननोपसंहारः क्रियते । तदेतदिति । ऋचा मन्त्रान्तरेणाम्युक्तमभिप्रकाशितं क्रियावन्तो यथोक्तकर्मानुष्ठानयुक्ता ब्रह्मनिष्ठा परस्मिन्ब्रह्मण्यभिमुक्ताः: परब्रह्म बुभुत्सवः स्वयमेक ऋषिणामनाम-मृं जुह्हते जुह्हति । श्रद्दयन्तः श्रद्धां कुर्वन्तः सन्तस्तेषामेव संस्कृतात्मनां पार-तत्नानामेतां ब्रह्मविद्यां वदन्ति ब्रयाच्छिरोव्रतं शिरस्यस्मृधारणलक्षणं मसीदं व्रतम् ॥ १० ॥

Sanskrit

तदेतदक्षरं सत्यं पुरा पूर्वमुचाच शौनकाय विधिवदुपसन्नाय पृष्टवते निगदित-वान् । अन्योडपि तथैवोपसन्नाय ब्रूयादित्यर्थः । एतद्वन्र्यदुपचर्णव्रती नाधीते न पठति । चीर्णव्रतस्त्वपि संस्कृता फलाय विद्या भवतीति । समासा ब्रह्मविद्या सा येभ्यो ब्रह्मादिभ्यः पारम्पर्यक्रमेण सम्प्राप्ता तेभ्यो नमः परमार्षेभ्यः परमं ब्रह्म साक्षादृष्टवन्तो ये ब्रह्माद्योड्वगतवन्तस्ते परमर्षयस्तेभ्यो भूयोडपि नमः । द्विरुक्तिरलङ्कारार्थी । शिरस्यस्मृधारणव्रतादस्य ग्रन्थस्य मुण्डकोपा-निष्या मसीदा ॥ ११ ॥ इति षष्ठं मुण्डकम् ॥ ६ ॥

Sanskrit

नारायणेन रचितां शङ्करोक्तयुपजीविना । अस्पष्टपदवाक्यानां दीपिका मुण्डके शुभा ॥ ९ ॥

Sanskrit

॥ इति नारायणविरचिता मुण्डकोपनिषदीपिका समाप्ता ॥

Page 67

THE ĀNANDĀŚRAMA SANSKRITA SERIES

No. I. The Ganeśa Atharvaśīrsha, with Bhāshya of an unknown author. Edited by Pandita Vāmana Śāstrī Islāmpurkar ... ... 0 6 0

No. II. The Rudradhyātta Bhāskara. Edited with the assistance of several Pandits. ... ... ... ... 1 0 0

No. III. The R̥sha Sūkta, with the Bhāshya of Sāyana Mādhavāchārya. Edited with the assistance of several Pandits. ... 0 4 0

No. IV. The Yogaratnākara, a treatise on Medicine, by an unknown author. Edited by several Pandits at the Anandāśrama, with a preface by Anna Moreśvara Kunte, B.A., M.D. ... ... 5 0 0

No. V. The Īśāvāsyopanishad, with the Bhāshya of Śrīmat Śaṅkarāchārya and commentary by Śrīmat Ānandajñāna. Edited by Mahāmahopādhyāya Bāla Śāstrī Āgāśe. The Bhāshya of Śrīmat Udatabhaṭṭāchārya, Edited by Mahāmahopādhāya Rājārāmu Śāstrī. Ralaysa of Śrīmat Brahmānanda and Vivṛti by Rāmchandra Pandita and Dīpikā by Śaṅkarānanda, Edited by Pandits at the Ānandāśrama. The Bhāshyás of Anantāchārya and Anandabhaṭṭopādhyāya on the same, edited by Mahāmahopādhyāya Rājārāma Śāstri of Elphinstone College... ... 0 14 0

No. VI. The Kenopanishad with the Pada and Vākya Bhāshyās of Śrīmat Saṅkarāchārya and commentary of Śrīmat Anandajñāna. Edited by Mahāmahopādhyāya Bāla Śāstri Āgāśe. Dīpikās by Śrīmat Saṅkarānanda and Nārāyaṇa. Edited by Pandits at the Ānandāśrama ... 1 0 0

No. VII. The Kāṭhakopanishad, with the Bhāshya of Śrīmat Śaṅkarāchārya and its commentaries by Śrīmat Ānandajñāna and Gopālayatīndra. Edited by Vaijanāth Kāśīnāth Rājvade, M.A.... 1 4 0

No. VIII. The Praśnopanishad, with the Bhāshya of Śrīmat Saṅkarāchārya, and its commentary by Śrīmat Ānandajñāna, also Dīpikā of the same by Śrīmat Saṅkarānanda. Edited by Pandits at the Ānandāśrama. ... ... 1 0 0

No. IX. The Mundakopanishad with the Bhāshya of Śrīmat Śaṅkarāchārya and its commentary by Śrīmat Ānandajñāna, also Dīpikā of the same by Śrīmat Nārāyaṇa edited by Pandits at the Ānandāśrama. ... 0 10 0

Other Upanishads with Bhāshya, commentary and Dīpikās under preparation and will be ready soon.

Ānandāśrama, March 1889. Mahādeva Chiṃnājī Āpte, P.A., M.L.B., Pleader High Court, and Fellow of the Bombay University.