1. Mundaka Upanisad Shankara Bhashya Ananda Giri Tika Vinayak Ganesh Apte Anand Ashram 9 1897

THE

ÁNANDASRAM SANSKRITA SERIES,

No. 9.

THE MUNDAKOPANISHAD

WITH

THE BHÁSHYA OF ŚRÎMAT ŚANKARÁCHÁRYA

AND

ITS COMMENTARY BY

ŚRÎMAT ÁNANDAJNÁYANA ALSO DIPIKA OF THE SAME BY

SRIMAT NARAYANA

EDITED BY

PANDITS AT THE ÁNANDÁSRAM

(Second Edition)

PUBLISHED BY

HARI NARAYANA APTÉ,

Superintendent, Anandásrama.

PRINTED AT THE ÁNANDÁSRAMA PRESS,

POONA.

[All rights reserved,]

Registered under Act XXV of 1867.

Price 10 Annas.

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।

मूल्यम् प्रेषणव्ययः

रु०आ० पै०

प्रन्थाः:

१. गणेशाथर्वशीर्ष सभाष्य, 'वामनशास्त्री इस्लामपुरकर' इत्येतैः संशोधितम् ।

० ६ ० ६

२. ऋग्वादभाष्यः सायणाचार्यैःभाष्करप्रणीतेनभाष्येणाभ्यां संवलितोऽनेकपण्डितैः ...

... १ ६ १ ६

३. पुरुषसूक्त सायणाचार्यप्रणीतेनभाष्योपेतं, बहुभिर्विद्वद्भिः संशोधितम् ...

... ४ ० ६

४. योगरत्नाकरः, कुण्‌डे इत्युपाधे: 'अण्णामोरेश्वर' इत्येतैः कृतेऽन प्रस्तावेन समेत आनन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितः ...

... ५ । ५ ।

५. ईशावास्योपनिषट्टीकाशंकरभाष्योपेता, महामहोपाध्यायैः 'आगाशे' इत्युपा‌हैर्वाल्मीकिभि: संशोधिता। उवटाचार्यंकृतम्‌शिशावास्यभाष्यं--आनन्दभट्टोपाध्याय-

यकृतमीशावास्यभाष्यं च, इदं पुस्तकंकारयन् मह॰महो‌पाध्यायैवेँडसोपाहे राजारामशास्त्रिभिः: संशोधितम् । ब्रह्मानन्दसरस्वती-

कृतमीशावास्यवृत्तिह्रेमदत्तकृताइशावास्यवृत्तिञ्च--रामकृष्णानन्दकृता ईशावास्यवृत्तिश्च, एतत्पुस्तकद्वयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् ।

... ० १४ १ ६

६. केनो‌पनिषट्टीकाशंकररपदभाष्यवैकाङ्कभाष्योपेता महामहोपाध्यायैः आगाशे इत्युपा‌हैर्वाल्मीकिभि: संशोधिता । शंकरानन्दकृता केनोपनिषदीपिका--नारायण-

विरचिता केनोपनिष्दीपिका च, इदं पुस्तकद्वयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम्

... ९ ० १ ६

७. काठकोपनिषट्टीकाशंकरभाष्योपेता, मास्टर ऑफ आर्ट्स इत्युपपदधा-रिभः काशींनाथतनूजे राजवाड़े इत्युपा‌हैर्वेञ्जनार्थमभिः संशोधिता ...

... ९ ८ १ ६

८. प्रश्नोपनिषट्टीकाशंकरभाष्योपेता, शंकरानन्ददविरचिता प्रश्नोपनिषदीपिका च, एतत्पुस्तकद्वयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् ...

... ९ ० १ ६

९. मुण्डकोपनिषट्टीकाशंकरभाष्योपेता, नारायणविरचिता मुण्डकोपनिषद्दी-पिका च, एतत्पुस्तकद्वयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम्

... १ ० १ ६

१०. सगौड़पादीयकारिकार्थववेद्यरीयमा‌ण्डूक्योपनिषट्टीकाशंकरभाष्योपेता ब्रहमदावादनाथ नगरे संस्कृताध्यापकैः काठवटे इत्युपा‌हैः रा॰ रा॰ 'आवासाहेब'

इत्येतैः संशोधिता, तथाडनन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधिता शंकरानन्दविरचिता माण्डूक्योपनिषदीपिका च ...

... ३ ६ २ ६

११. ऐतरेयोपनिषट्टीकाशंकरभाष्योपेता, विद्या‌रण्यविरचिता ऐतरेयोपनिपद्दीपिका च, एतत्पुस्तकद्वयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् ...

... ९ २ १ ६

१२ तैत्तिरीयोपनिषट्टीकाशंकरभाष्योपेता, 'पण्डित वामनशास्त्री इस्लामपुरकर'

इत्येतैः संशोधिता । शंकरानन्दकृता तैत्तिरीयोपनिषदीपिका, तथा विद्यारण्यकृता तैत्तिरीयोपनिषदीपिका च, एतत्पुस्तकद्वयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम्

... ३ ५ ३ ६

१३. तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवांर्तिक सुरेश्वराचार्यंकृत सर्वीकमानन्दात्मस्पष्पण्डिते: संशोधितम् ... ... ... २ २२ ६

१४. छांदोग्योपनिषत्सटीकशांकरभाष्योपेता, 'आगारो ' इत्युपहैवोल्लशाऽऽभि- तनूजे: काशीनाथशाऽऽभि: संशोधिता ... ... ... ५ ० ४ ६

१५. बृहदारण्यकोपनिषत्सटीकशांकरभाष्योपेता, 'आगारो ' इत्युपहैवोल्लशा- त्रितनूजे: काशीनाथशाऽऽभि: संशोधिता ... ... ... ८ ० ७ ६

१६-१. बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यांतिक आनन्दगिरि टीकासमेतम्. एतत्पु- स्तकं 'आगारो ' इत्युपहैवोल्लशाऽऽत्रितनूजे: काशीनाथशाऽऽभि: संशोधितम्. तत्र केवलसंशोधनावशात्कृतः प्रथमो भागस्तस्य मूल्यम् ... ३ ४३ ६

१६-२. बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यांतिक आनन्दगिरिकृत टीकासमेतम्. अस्य प्रथमद्वितीयाध्याययोर्द्वयोरुपं द्वितीयो विभागस्तस्य मूल्यम् ... ८ ७ ६

१६-३. बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यांतिक आनन्दगिरिकृत टीकासमेतम्. अस्य तृतीयाध्यायस्यादिपादांशायान्तस्तृतीयो भागस्तस्य मूल्यम् ... १० १२ ८ ६

१७. कृष्णयजुर्वेदोक्त शतपथब्राह्मणसभाष्या तथा च शंकरानन्दकृत खेत- श्वतरपनिषद्दीपिका, नारायणकृत श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका, विज्ञानभगवत्कृतं श्वेताश्वतरब्राह्मणदीपवर्णनम, एतत्सप्तकुत्तुस्यमानन्दात्मस्पष्पण्डिते: संशोधितम... २ ४२ ६

१८. सौरपुराण लेले इत्यहै: वे० शा० रा० काशीनाथशाऽऽभि: संशोधितं ३ १२ ६

१९. रसरलसमुचयः, वैराजक्षेत्रनिवासिभि: रा० रा० वापटोपाहै: कृष्णराव इत्येतै: संशोधितः ... ३ १२ ३ ६

२०. श्रीमद्वारण्यकुलतो जीवनमुक्तिविवेक: वे० शा० रा० पणशीकरोपाहैवसु- देवशाऽऽभि: संशोधितः ... १ ३२ ६

२०-१. श्रीमद्वेदान्तप्रणतसूत्राण्यानन्दगिरिकृत टीकासंवलितशांकरशारी- रकसाभ्यसमेंतानि तानि च वे० शा० सं० रा० येकसंवत्सरोपाहैनारायणशाऽऽभि: संशोधितानि तत्र प्रथमोऽध्यायः, द्वितीयाध्यायस्य पादद्वयं च, इत्येतद्द्वयं प्रथमो भागस्तस्य मूल्यम् ... ६ ० ५

२०-२. श्रीमद्वैदायनप्रणतसूत्राण्यानन्दगिरिकृत टीकासंवलितशांकरशारी- रकसाभ्यसमेंतानि तेषां च द्वितीयाध्यायान्तिमपादद्वयसमेंततृतीयाध्यायान्तचतुर्थध्याय- रूपा द्वितीयो भागस्तस्य मूल्यम् ... ६ ० ५

२१. विदारण्यकृतः श्रीशंकरदिग्विजयो धनपतिसुब्रिटडिण्डिमाख्यवृतिकाs- द्वैतार्यल्स्टीकांतर्गत विशेष विभागाटिपण्या च समेत आनन्दाश्रमस्थपण्डिते: संशोधितः ... ६ ० ५

२२. भारततीर्थमुनिप्रणीतां वैय्याकिकनयमालाविस्तरः, जयपुरमहाराजाथि- तेन संस्कृतपाठशालाध्यापकेन वे० शा० दार्शि्चपण्डितशिवदत्तेन संशोधितः ... १ १२ १ ६

२३. श्रीमनमाधवव्रणीतं जैमिनीयनयमालाविस्तरः, जयपुरमहाराजाधितेन संस्कृतपाठशालाध्यापकेन वे० शा० दार्शि्चपण्डितशिवदत्तेन संशोधितः ... ८

२४-१. स्कन्दपुराणान्तर्गता सूतसंहिता श्रीमाधवाचार्यकृत टीकोपेता वे० शा०

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः

१

ग्रन्थाङ्कः ९

मुण्डकोपनिषत्

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेता ।

तथा

नारायणविराचिता मुण्डकोपनिषद्दीपिका च ।

पुस्तकद्वयमेतदानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् ।

तथा

हरि नारायण आपटे

इत्यनेन

पुनराल्यपत्तने

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आयसाक्षरैरमुद्रयित्वा

प्रकाशितम् ।

द्वितीयेयं मुद्रणावृत्तिः ।

शकाब्दाः १८१८

खिस्ताब्दाः १८९६

( अस्य सर्वेडाधिकाराः राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः । मूल्यं दशआडङ्ककाः ।)

आदर्शपुस्तककोट्ठिखपत्रिका ।

अथास्या मुण्डकोपनिषदः आदर्शपुस्तकानि यैः संस्करणार्थं प्रदत्तानि तेषां नामादीनि पुस्तकानां संज्ञाश्च प्रदर्श्यन्ते ।

(क.) इति संज्ञिता—मुण्डकोपनिषट्सटीकभाष्योपेता विठ्ठलओथिका इण्ड-केल्यार्यग्रन्थावळ्यां मुद्रिता, पुण्यपत्तननिवासिनां कै. वे. शा. रा. रा. देवोपाह्वालशास्त्रिणाम् ।

(ख.) इति संज्ञिता—मुण्डकोपनिषट्सटीकभाष्योपेता, इन्दूरपुरनिवासिनां किवे इतुपाह्वानां श्रीयुतानां रा. रा. भाऊसाहेब वाळा-साहेब इत्येतेषाम् ।

(ग.) इति संज्ञिता—मुण्डकोपनिषट्सटीकभाष्योपेता काश्यां शिलामुद्रिता, आनन्दाश्रमपुस्तकसंग्रहस्था । मुद्रणकालः—सं. १९४२।

(घ.) इति संज्ञिता—मुण्डकोपनिषण्मूलमात्रा, पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् । लेखनकालः — शके १७०१ ।

(ड.) इति संज्ञिता—मुण्डकोपनिषट्सटीकभाष्योपेता, वटोदर निवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाह्वानां रा. रा. कृष्णराव भीमा-शंकर इत्येतेषाम् ।

(च.) इति संज्ञिता—मुण्डकोपनिषट्सटीकभाष्योपेता उज्जयनीक्षेत्रनिवासिनां वे. शा. सं. रा. रा. सोरटीबुव इत्येतेषाम् ।

(छ.) इति संज्ञिता—मुण्डकोपनिषद्राङ्‌ट्टीका, उज्जयनीक्षेत्रनिवासिनां आठवले इतुपाह्वान् वे. रा. रा. रामचन्द्र भट्‌ इत्येते-पाम् । लेखनकालः—शके १६३२ ।

(ज.) इति संज्ञिता—मुण्डकोपनिषद्राङ्‌व्यसमेता, विंचूरपुरनिवासिनां श्रीयू-तानां रा. रा. रावसाहेब अण्णासाहेब इत्येतेषाम् ।

(झ.) इति संज्ञिता—मुण्डकोपनिषट्सटीकभाष्योपेता, वटोदर निवासिनां श्रीयू-तानां पटवर्धनोपाह्वानां रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् ।

[ २ ]

( ज. ) इति संज्ञिता-मुण्डकोपनिषट्सटीकभाष्योपेता नागपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. अप्पासाहेब कुटी इत्येतेषाम् ।

( ट. ) इति संज्ञिता-मुण्डकोपनिषट्सटीकभाष्योपेता करवीरपुरनिवासिनां श्रीमतां वे. शा. सं. गुरुमहाराजानाम् । लेखनकालः-संवत् १८७८ ।

( क. ) इति संज्ञिता-मुण्डकोपनिषद्दीपिका मुबापुरनिवासिनां वे. शा. सं रा. रा. जयकृष्णमहाराजानाम् ।

समाप्तियमार्दशपुस्तकेऽत्रलेखपत्रिका ।

मुण्डकोपनिषत् ।

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेता ।

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।

स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिरव्यशेम देवहितं यदायुः ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

ॐ ब्रह्मा देवानामित्यादि॰थर्वणो॰प॰ । अस्याथर्वविद्यासंप्रदायकर्तृत्वपारम्पर्येलक्षणसं॰च॰यमादावेवाडह स्वयमेव स्तुत्यर्थम् । एवं हि महाद्रि॰: परमपुरुषार्थ-

यदक्षरं परं ब्रह्म विद्यागम्यमित्यारिरेतम् यस्मिज्ज्ञाते भवेज्ज्ञातं सर्वं तद्स्यामसंशयम् ॥ १ ॥

ब्रह्मोपनिषद्रह्मोपनिषद्याऽथर्वणवेदस्य बहुधा उपनिषदः सन्ति । तासां शरीर-

केदनुपयोगित्वेनाव्याचिर्य्यास्तित्वादहृदयत्वादिगुणको धर्मो॰केरित्याद्याधिकारणोपयोगि-

तया मुण्डकस्य व्याचिर्य्यास्तितस्य प्रतीक॰मादत्ते—ब्रह्मा देवानामित्याथर्वणोप-

निषदिति । व्याचिर्यासितेति शेषः । नन्वियमुपनिषन्मन्त्ररूपा मन्त्राणां चेषे त्वेत्यादीनां कर्मसं॰न्धेनैव प्रयोजनवत्त्वम् । एतेषां च मन्त्राणां कर्मसु विनियोग-

जक्रमाणानुपलम्भेन तत्संबन्धसंभवात् । न चासिततैवं न संभ॰वति॰ति शङ्क॰मानस्यैतरम् । सत्यं कर्मसं॰न्धाभावेऽपि ब्रह्मविद्याप्रकाशनसामर्थ्यो॰द्वितीयो॰

संबन्धो भविष्यति । ननु विद्याया: पुरुषकर्तृकत्वात्तत्प्रकाशाकत्वेडस्या उपनिषदोडपि पौ॰रुषेयत्वप्रसङ्गात्पाक्षिकपुरुषदोष॰जत्वराकूडाहप्रामाण्याद्वचाचिर्य्यास्तित॰वं नोपपद्यत

इत्यंराकूडाह—अस्याश्रॆलि॰ । विद्याया: संप्रदायाप्रवर्तका एव पुरुषा न त॰त्प्रॆक्ष्या निर्मातार: संप्रदायकर्तृत्वमपि नाधुनातनं येनानाश्वास: स्यात् । किंत्वनादिपारम्प-

र्य्यगतम् । ततोऽनादिप्रसिद्धब्रह्मविद्याप्रकाशनसमर्थोपनिषद: पुरुषसंबन्ध: संप्रदाय-

कर्तृत्वपारम्पर्यलक्षण एव तमादेवेवाडहॆलॆर्थे । विद्यासंप्रदायकर्तृत्वमेव पुरुष-

णाम् । यथा विद्याया: पुरुषसंबन्धॆस्तॆथो॰पनिषदोऽपि । यदि पुरुषसंबन्धो विव-

सित: परंपरयॆत्वपारंपॆराय ताह तथाभूतसंबन्धामिधायकॆनॊनन मो॰वतॊव्यं स्वयम॑व स्वसंबन्धामिधायकॆत्वॆ स्वॄत्तिप्रसङ्गादित्याराकूडाह—स्वयमेव स्तुत्यर्थॆमिति ।

१ डं. च. छ. न॰त॒व॑ २ डं. च. झ. त॒त॒व्यं न ३ क. ख. त्वा॒ह । ४ ग. च. झ्र. ध्या॒यि-

नादन्या° । ५ क. ख. कल्व आत्मा॑ग्र॑ ।

साधनत्वेन गुरुगाडयासेन लब्धा विद्योति श्रोतृबुद्धिप्ररोचनाय विद्यां मही करोति । स्तुत्या प्ररोचितायां हि विद्यांयां सादरा: प्रवर्तेरन्निति । प्रयोजनेन तु विद्याया: साध्यसाधनलक्षणसंबन्धमुत्तरेतत् वक्ष्यति—“भिद्यते हृदयग्रन्थि:” इत्यादिना । अत्र चोपरशब्दवाच्याम्रुग्वेदादिदिक्षणायां विधिप्रतिषेधमात्रपरायां विद्यायां संसारकारणाविद्यादिदोषनिवर्तकत्वं नास्तीति स्वयमेवोक्त्वा परापरविद्याभेदकरणपूर्वकमविद्यायामन्तरे वर्तमानं इत्यादिना तथा परम्परासाधनं सर्वसाधनसाध्यविषयवैराग्यपूर्वकं गुरुप्रसादलभ्यां ब्रह्मविद्यामाह—परীক্ষ्य लोकानित्यादिना । प्रयोजनं चासकृद्व्रवीति वेद ब्रह्मैव भवतीति ।

विद्यास्तुतौ तात्पर्योन स्तुतिरिदोष इत्यर्थ:। स्तुतिरिवा किमर्थयत आह—श्रोतृबुद्धीति । प्रवर्तेरन्निति पाठो युक्त: । वृतृधातोरात्मनेपदित्वात् । विद्याया यत्प्रयोजनं तदेवास्या उपनिषदोऽपि प्रयोजनं भविष्यत्योभिप्रेत्य विद्याया: प्रयोजनसम्बन्धमाह — प्रयोजनं त्विति । संसारकारणनिवृत्तिब्रह्मविद्याफलं चेतर्हपरविद्यैव तद्विवृत्ते: संभावान्न तदर्थं ब्रह्मविद्याप्रकाशकोपनिषद्रूपयात्वयेत्याशङ्क्याह—अत्र चेति । संसारकारणमविद्यादि दोषस्तत्निवर्तकत्वमपरविद्याया: कर्मोत्मिकाया न संभाव्यविरोधात् । न हि शतशोडपि प्राणायां कुर्वत: शुक्तिदर्शनं विना तदविद्यानिवृत्तिदर्शनं । ततोडपरविद्याया: संसारकारणाविद्यानिवर्तकत्वं नास्तीति स्वयमेवोक्त्वा ब्रह्मविद्यामाहेति संबन्ध: । किंच परमपुरुषार्थसाधनत्वेन ब्रह्मविद्याया: परविद्यात्वं निकृष्टसंसारफलत्वेन च कर्मविद्याया अपरविद्यात्वम् । तत: समाख्यावलादपरविद्याया मोक्षसाधनत्वाभावोऽडगभृत इत्यभिप्रेत्याह—परापरेति । यदाडह—कर्मजडा: केवलब्रह्मविद्याया: कर्तृसंस्कारत: कर्मोझ्जत्वात्स्वातन्त्र्येण पुरुषार्थसाधनत्वं नास्तीति तदनन्तरश्रुतैव निरकृतमिव्याह—तथा परमार्थसाधनमिति । ब्रह्मविद्याया: कर्मोज्जत्वे कर्मेणो निन्दा न स्यात् । न खलु वेदविधानाय प्रधानं विनिन्यते । अत्र तु सर्वसाध्यसाधननिन्द्या तद्विषयवैराग्याभिधानपूर्वकं परमार्थसाधनं ब्रह्मविद्यामाह । अतो ब्रह्मविद्याया: स्वप्रधानत्वात्तत्प्रकारकोपनिषदां न कर्त्रस्त्वकत्वमित्यर्थ: ।

यदुपनिषदां स्वतन्त्रब्रह्मविद्याप्रकाशकत्वं स्याद्तर्हि तद्ग्रहेतूनां सर्वेषामेव किमिति ब्रह्मविद्या न स्यादित्याशड्क्याह—गुरुप्रसादलभ्यामिति । गुर्वनुग्रहादिसंस्काराभावेऽपि न भविष्यति तथाडपि विशिष्टाधिकरणां भविष्यतीति भाव: । नतु स्वतन्त्रा चेद्रुपविष्या तर्हि प्रयोजनसाधनं न स्यात् । सुखदु:खप्राप्तिपरिहारयो: प्रवृत्तिनिवृत्तिसाध्यतावमात्राद्रूपह—प्रयोजनं चेति । स्मरणमात्रेण विस्मृतप्रायं

९ क. ग. ड. घ. ज. झ. तेंयुरिति । २ क. ख. साधनसाध्यलं । ३ क. 'घरेति वि' । ४ क. 'जावितद्रुह' । ५ ड. च. क्ष. 'रणानि' । ६ ड. य. क्ष. तन्न ।

[मुंड० १ख० १] मुण्डकोपनिषत् ।

परामृताः परिमुच्यन्ति सर्व इति च । ज्ञानमात्रे यद्यपि सर्वाश्रमिणामधिकार-

स्तथाडपि संन्यासनिष्ठैव ब्रह्मविद्या मोक्षसाधनं न कर्मेति मैक्श्यचर्यां

चरन्थः संन्यासयोगादिति च भुवनदर्शयति । विध्याकर्म विरोधाच्च । न हि

बह्मात्मैकत्वदर्शनैव नहु कर्मैः स्वप्रेऽपि संपादयितुं शक्यम् । विद्याया: काल-

विशेषाभावानियतनिमित्तत्वात्कालैःसंको चानुपपत्तिः । यतु गृहस्थेषु ब्रह्मवि-

द्यासंपदायकर्तृत्वादि लिङ्गं न तत्स्थतन्या यं बाधितुमत्सहते । न हि विधिशते-

सुवर्णलामे सुखप्राप्तिप्रसिद्धे रजतुत्रस्वज्ञानमात्राच्च सर्पजन्यभयकम्पादिदुःखनिवृत्ति-

प्रसिद्धेश्च न प्रवृत्तिनिवृत्तिसाध्यत्वं प्रयोजनस्यै कान्तिकम् । अतो विश्रणुयं श्रुतिः

प्रयोजनसंवन्धं विद्याया असकृद्रवीति । तस्मात्तत्प्रकाशकोपनिषदो व्याख्येयत्वं

संभवतीतर्यर्थः: यचाडडहुरेकदेशिनः स्वाध्यायाध्ययनविधेरर्थी वोधफलस्य त्रैवार्ण-

काधिकरणवादधिगोःपनिषजगनये ब्रह्मज्ञानेऽस्त्येव सुवेधामधिकारा: । ततः सर्वाश्रम-

कर्मेसमुचि तैव ब्रह्मविद्या मोक्षसाधनमिति तत्राडSह—ज्ञानमात्र इति । सर्वस्वत्या-

गात्मसंन्यासनिष्ठैव परब्रह्मविद्या मोक्षसाधनमिति वेदो दर्शयति । ताहरासंन्यासिनां

च कर्मेसाधनेऽनस्य स्वस्यै भावाच्च कर्मेसंभवः । आश्रमधर्मोऽपि शमदमाद्युपकृंहितव्या-

म्यासनिष्ठत्वमेव । तेषां चौचमनादिरपि तत्वतो नाडडश्रमधर्मो लो कसंग्रहार्थ-

स्वात् । ज्ञानाम्यासेनैवापवर्गनिवृत्तेः "न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते" इति

स्मरणात् । त्रिषवणस्नानविध्यादेरज्ञान्यासिविषयत्वात् । अतः कर्मनिवृत्त्यैव सहित्यं

ज्ञानस्य न कर्मेणेत्यर्थः: इतश्च न कर्मसमुचिता विद्या मोक्षसाधनमित्याह—विध्याक-

मेविरोधाच्चेति । अकतं ब्रह्मवास्माति करोति चेत्स्फुटं विरोधात् इत्यर्थः । यद्‌ब्रह्मा-

त्मैकत्वं विस्मरति तदो त्पन्नविद्योडपि करिष्यति ततः समुचयः संभाब्यंत इति न

वाच्यमित्याह—विद्याया इति । ननु गृहस्थाश्रमडिर्ःप्रवृत्तीनां विद्यासंप्रदायप्रवर्तक-

त्वदर्शनाद्गृहस्थाश्रमकर्मभिः समुचयो लिङ्गादवश्यं इत्याशाङ्क्याडSह—नस्य

न्यायोपबृंहितस्यैव मुक्तत्वाद्गीकारात्समुचये च न्यायाभावात्प्रत्युत विरोधद-

र्शनाच्च लिङ्गेन समुचयसिद्धिः । संप्रदायप्रवर्तकानां च गाहस्थ्यस्याडSभासमात्रत्वात्त-

स्वानुसंधानेन मुहुर्मुहुराधात । "यस्य मे चास्ति सर्वत्र यस्य मे नास्ति किंचन ।

मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे किंचन दह्यते"

इत्युद्रारदर्शनात्कर्माभासेन न समुचयः स्यात्तत्र च विधिन् दर्शयत इति भावः ।

१ क. ख. 'मृतात्परि' । २ क. ज. 'मैक्शच' । ३ क. ख. 'लक्मेऽमि' । ४ ग. क. ख. 'नस्या' । व. 'नस्य घनस्या' । ५ क. 'मे ण इत्य' । ६ क. 'न्वय ह' । ७ क. ख. 'त्वानु' ।

नापि तमःप्रकाशयोरेकत्वसद्भावः शक्यते कर्तुं किंतु लिङ्गैः केवलैरिति । एवमुक्तसंवन्धप्रयोजनाया उपनिषदोऽल्पाक्षरं ग्रन्थिविवरणमारस्यते । य इमां ब्रह्मविद्यामुपयन्त्यातमभावेन श्रद्धाभक्तिपुरःसरा: सन्तस्तेषां गर्भजन्मजरारोग-

गाढनर्थपङ्‌ निशातयति परं वा ब्रह्म सम्यग्विवेकादिसंस्कारकणं चात्यन्तमवसादयति विनाशयतीत्युपनिषत् । उपनिपूर्वस्य सदेरेवमर्थस्मरणात् ।

ॐ ब्रह्मा देवानां प्रथमः सम्बभूव विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता । स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह ॥ १ ॥

ब्रह्मापरिज्ञैङ्ढो महान्धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यैः सर्वज्ञानान्तश्रोत इति । देवानां ज्योतनवतामिन्द्रादीनां प्रथमा गुणैः प्रधानः सन्मथोदग्रे वा सम्बभूवाभिव्यक्तः सम्य-

क्ष्वातदयणेत्यभिप्रायः । न तथा यथा धर्माधर्मवशात्संसारिणोडन्ये जायन्ते । "योडसावतीन्द्रियोऽग्राह्यः" इत्यादिस्मृतेः । विश्वस्य जगतः कर्तोत्यादयिता । भुवनस्योत्पन्नस्य गोप्ता पालयितेति विशेषणं ब्रह्मणो विद्यास्तुतये । स एवं प्रख्यातमहर्षो ब्रह्मा ब्रह्मविद्यां ब्रह्मणः परमात्मनो विद्यां ब्रह्मविद्यां

'येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यम्‌' इति विशेषणात्परमात्मविषया हि सा । ब्रह्मणा वाड्ग्रजेनेाक्तेति ब्रह्मविद्या । तां सर्वविद्याप्रतिष्ठां सर्वविद्याभिव्यक्तिहेतुत्वा-

साधितं व्याख्येयत्वमुपसंहरति—एवमिति । ग्रन्थे कथमुपनिषच्छब्दप्रयोग इति शाङ्कायामुपनिषच्छब्दवाच्यविद्यार्थत्वाद्वा लक्षणिक इति दर्शयितुं विद्याया उपनिषच्छब्दार्थत्वमाह—उपनिपूर्वस्य इति । आत्मभावेनैति प्रेमास्पदतयेऽर्थः । अनर्थपों हेर-

समूहं निशातयति शिथिलीकरोत्यपरिपक्वज्ञानाद्वैर्जन्मभिमोक्षसंभवादित्यर्थः ।

"ज्ञानमप्रतिमं यस्य वैराग्यं च जगत्पते: । ऐश्वर्यं चैव धर्मश्र सह सिद्धं चतुष्टयम्‌" ॥

इति स्मरणाद्मेज्ञानवैराग्यैश्वर्यैः सर्वज्ञानान्तिक्रम्य वर्तते इति परिवृङ्ढत्वं सिद्धमित्यर्थ: ।

"योऽसाकृतिभिरिन्द्रियोग्रग्राहः सूक्ष्मोऽभिव्यक्तः स नित्यः । सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एव स्वयमुद्भौ" ॥

१ क. 'कत्र संभवः । ख. 'कत्र सं । २ क. ज. 'दोल्पप्र । ३ क. 'बुद्धो म' । ४ क. 'तिशयनेति । ५ क. 'तिश्च य' । ६ क. 'वृद्धत्वं ।

तस्सर्वविद्याथ्रयामित्यर्थः। सर्वविद्यावेद्यं वा वस्तुनयैव विज्ञात इति। “येन श्रुतं श्रुतं भवति अमतं मतविज्ञातं विज्ञातम्” इति श्रुते:। सर्वविद्याप्रतिष्ठा मिति च स्तौति। विद्यामथर्वैय ज्येष्ठपुत्राय आह। ज्येष्ठश्रवसौ पुत्रश्रवणेकेषु ब्रह्मण; सष्ठिप्रकारेष्वनित्यतयासत्प्रकारस्य सप्रकारस्य च ममखे पूर्वमथर्वा सृष्ट इति ज्येष्ठ ब्रह्मस्तस्मै ज्येष्ठपुत्राय प्राहोक्तवान्॥ १ ॥

अथर्वणे यां प्रददेत ब्रह्माडथर्वा तां पुरोवाचा ड्ढिरे ब्रह्मविद्याम्। स भारद्वाजाय सय्यवहाय आह भारद्वाजोड्ढिरसे परावराम्॥ २ ॥

यामेतामथर्वणे प्रवदेतावदथर्वा ब्रह्मा तामेव ब्रस्माण: प्राप्नामथर्वा पुरा पूर्वसुवाचोक्क्वानड्ढिरो नाम्नै ब्रह्मविद्याम्। स चाङ्ङिरद्धाजाय भरद्वाजोत्राय सत्वैवहाय सत्यवहनाम्नै आह मोक्तवान्। भारद्वाजोड्ढिरसे स्वशिष्याय पुत्राय वा परावरां परस्मात्परम्मादवरण प्राप्नोति परावरां, परावर सर्वविद्याविष्यव्यासङ्गेरोस् तां परावरामड्ढिरसे प्राहेयनुपद:॥ ३ ॥

शौनको ह वैं महाशालोड्ढिरसं विधिवदुपसन्न: पप्रच्छ। कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति॥ ३॥

शौनक: शुनकस्यापत्यं महाशालो महागृहस्थोड्ढिरसं भारद्दाजशिष्यमाचार्य विधिवद्गताशास्त्रामिल्येतत्। उपसन्न उपगतः सन्नपप्रच्छ पृष्टवान्। शौन काङ्ङिरेसो: सम्बन्धाद्दार्घविच्छेषणादुपसदनविधे: पूर्वोक्तमानियम इति गम्यते। मर्यादाकरणार्थ मध्यदीपिकान्यायार्थ वा विशेषणम्। अस्मदादिद्वि पुपसदनविधेरिष्ठत्वात् किमित्याह कस्पिन्नु भगवो विज्ञाते नु इति वितर्के भगवो हे भगवन्सर्वे यदिदं विशेयं विज्ञातं विशेषण ज्ञातमवगतं भवतीत्येकस्मिञ्ज्ञाते ‘स्वयमुद्वतः शुक्रशोणितसयोगमन्तरेणाडड्विभूत:’—इति स्मृतः स्वातन्त्र्यं गम्यत इत्यर्थः। वाक्योर्थबुद्धिवृत्त्यभिव्यक्तं ब्रह्मैव ब्रह्मविद्या। तच्च ब्रह्म सर्वाभिव्यञ्जकम्। ततः सर्वविद्यानां व्यझ्जकतयाडडश्रीयत इति सर्वविद्याश्रयाडथवा सर्वविद्यानां प्रतिष्ठा परस्मात्परमिति यस्यामुपदिश्यमां ज्ञातव्याभिप्रेता सर्वविद्याप्रतिष्ठयैव—सर्वाव-

द्यावेयं वेति॥ १॥ २॥

प्रश्नवाक्यमाह्न——एकस्मिञ्ज्ञाते। उपादानात्कार्येस्य पृथक्स्सच्वाभावादुपादाने ज्ञाते

१ क. 'स्वाहा' २ क. ज. 'त्वाहा' ३ क. 'त्यवाहं' ४ क. घ. ड. च. झ. 'रसयो: सं ५ क. च. ह——क.'

सर्वविद्यवतीति प्रश्नोपवादं श्रुत्वा च शौनकस्तद्विशेषं विज्ञातुकामः सङ्कस्मृति वितर्केनप्रच्छ । अथवा लोकसामान्यहद्याभिः ज्ञातवै पप्रच्छ । सन्ति लोके’ सुवर्णादिशिल्पभेदाः सुवर्णत्वाद्येकत्वविज्ञानेन विज्ञायमाना लौकिकाः । तथा किंवस्तु सर्वस्य जगदेदस्यैकं कारणम् । यदेकस्मिन्विज्ञाते सर्वं विज्ञातं भवतीति । नन्वविदिते हि कस्मिन्निति प्रश्नोऽनुपपन्नः । किमस्ति तदिति तदा प्रश्नो युक्तः । सिद्धे हास्तित्वे कस्मिन्निति स्यात् । यथा कस्मिन्सिद्धेयमिति । नाक्षरबाहुल्यादायासभीरुत्वात्प्रश्नः संभवत्येव किंत्वेकस्मिन्विज्ञाते सर्ववित्तस्यादिति ॥ ३ ॥

तस्मै स होवाच । द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद्विद्वाविदो वदन्ति परा चैवापरा च ॥ ४ ॥

तस्मै शौनकायाऽऽह किलोवाच । किमित्यच्यते । द्वे विद्ये वेदितव्ये इति । एवं ह स्म किल यद्विद्वाविदो वेदार्थाभिज्ञाः परमार्थदर्शिनो वदन्ति । के ते इत्याह । परा च परमात्मविद्या । अपरा च धर्माधर्मसाधनतत्फलविपया । ननु कस्मिन्नविदिते सर्वविद्यवतीति शौनकेन पृष्टं तस्मिन्नवक्तव्येऽपि महाझिरा द्वे विद्ये इत्यादिना नैष दोषः । कामापेक्षत्वात्प्रतिवचनस्य । अपरा हि विद्याडविद्या सा निराकर्तव्या । तद्विषये हि विदिते न किंचित्तत्त्वतो विदितं स्यादिति निराकृत्य हि पूर्वपक्षं पश्चात्सिद्धान्तो वक्तव्यो भवतीति न्यायात् ॥ ४ ॥

तत्रापरा, ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ॥ ५ ॥

तत्र काडपरेयुच्यते । ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेद इत्येते चत्वारो तत्कार्यं ततः पृथग्भूता्स्तीति ज्ञातं भवतीति सामान्यव्यासिप्तहलाद्वा पप्रच्छेत्याह । अथवेति । प्रश्नाक्षरराजस्माकिप्य समाधत्ते—नन्वविदिते हीत्यादिना । किमस्ति तदिति प्रयोगेक्षरबाहुल्येनाडडडयामः स्यादितीऽऽत्मप्रश्न इत्यर्थः ॥ १ ॥

कल्पः सूत्रग्रन्थः । अनुष्ठेयक्रमः कल्प इत्यर्थः । अविद्यायाः अपगम एव पर-

वेदा:। शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमित्यङ्गानि षड्-

बाडपरा विद्या। अथेदानीं परा विद्योच्यते या तदध्यात्ममानविशेषण-

क्षरमधिगम्यते प्राप्यते। अभिपूर्वस्य गमेः प्रापणशः प्राप्यत्वात्। न च

परम्पत्तेरस्वगमार्थस्य भेदोऽस्ति। अविद्यायाः अपाय एव हि परमाप्राप्त्यर्थो-

न्तरम्। नतु ऋग्वेदादिवाबा तर्हि सा कथं परा विद्या स्यान्मोक्षसाधनं च।

या वेदवाब्या: स्मृतय इति हि स्मरन्ति। कुत्रचित्त्वादिष्णफलत्वादनादेया स्यात्।

उपनिषदां च ऋग्वेदादिवाबत्वं स्यात्। ऋग्वेदादित्वे तु पृथकरणमनर्थकम्‌।

अथ कथं परेति न वेदविपयविज्ञानस्य विवक्षितत्वात्‌। उपनिषद्वेद्याक्षरविषयं

हि विज्ञानमिह परा विदयेतेः प्रधान्येन विवक्षितं नोपनिषच्छब्दराशिः। वेद-

शब्देन तु सर्वत्र शब्दराशिवाचकः। शब्दराश्यधिगमेडपि यत्नान्तरमन्तरेण

गुरुभिगमनादिलक्षणं वैराग्यं च नाक्षराधिगमः संभवन्तीति पृथकरणं ब्रह्मविद्या-

या: परा विद्येति कथनं चेति॥ ५॥

यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तद्-

पाणिपादम्‌। नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तद्-

व्ययं यदृतयोनिं परिपश्यान्ति धीराः॥ ६॥

यथा विधिविषये कर्तृज्ञानककारकोपसंहारद्वारेण वाक्यार्थज्ञानकालादन्य-

ज्ञानुष्ठेयोऽर्थोऽस्त्यस्यिहोचादिलक्षणो न तथेह परविद्याविषये वाक्यार्थज्ञान-

समकाल एव तु पर्यवसितो भवति। केवलशब्दप्रकाशितार्थज्ञानमात्रनिष्ठाव्य-

प्राप्तिरुपचर्यते। अविद्यापगमे हि ब्रह्मावगतिरेवेति व्याख्यातमस्माभिः। ज्ञातोऽर्थस्तु न्न

च परमाप्तेरिति। साधनां वेदानामपरविद्यात्वेनोपन्यासात्तः पृथकरणाद्वेदवाङ्‌

तथा ब्रह्मविद्याया: परत्वं न संभावतीत्याशङ्कति — नन्वति।

"या वेदवाङ्गाः स्मृतयो याश्च काश्च कुठारस्थ्यः।

सर्वास्ता निष्फलाः प्रत्य्‌ तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः" इति स्मृतेः

कुठारत्वादनुपादेया स्यादित्यर्थः। विद्याया वेदवाङ्गत्वे तदर्थनामुपनिषदाम्‌

पृथग्वेदत्वेनैव भवति। किं तु वैदिक-

स्यापि ज्ञानस्य वस्तुविषयस्य शब्दराश्यतिरेकेण कल्पिप्रायेणेत्याह — न वेदविपययेतिः॥९॥

कर्मज्ञानादिलक्षणत्वाभिप्रायेण च पृथकरणमित्याह — यथा विधिविषय इति॥

१ क. ख. 'गम्येडपि'। २ क. न संभ॑। ३ क. 'ति वैराग्यं चेत्यत्र यत्नान्तरमिति शेषो

इष्टृत्यः॥ ५॥

तिरिक्काभावात् । तस्मादिह परां विद्यां सविशेषणेनाक्षरेण विशिनष्टि—यत्तदद्रेयमित्यादिना । वश्यमाणं बुद्धौ संहृत्य सिद्धत्वपरामृश्यते—यत्तदिति । अद्रेयमहत्त्वं सर्वेषां बुद्धीन्द्रियाणामगम्यमित्येतत् । हृश्रेभिर्हृष्टप्रत्यत्तस्य पश्चाद् इन्द्रियद्वारकत्वात् । अग्राह्यं कर्मेन्द्रियविषयमित्येतत् । अगोत्रं गोत्रमन्वयो मूलमिल्यनर्थान्तरम् । अगोत्रमित्यन्वयोऽमिल्यर्थः । न हि तस्य मूलमास्ति येनान्वयेत स्यात् । वर्ण्यन्त इति वर्णा द्रव्यधर्माः स्थूलत्वादयः शुक्तत्वादयो वा । अविद्यमाना वर्णा यस्मिन् तदवर्णमक्षरम् । अच्छुश्रोत्रं चक्षुश्श्रोत्रं च नामरूपविषये करणे सर्वजन्तूनां ते अविद्यमाने यस्मिन् तदच्छुःश्रोत्रम् । यः सर्वज्ञः सर्वविदित्यादिचेतनाविशेषणत्वादात्मा संसारिणामिव चक्षुःश्रोत्रादिभिः करणैरर्थसाधकत्वं तदिआचक्षुःश्रोत्रमिति वाध्यमते "पश्यत्चक्षुः स श्रृणोत्यकर्णः" इत्यादिदर्शनात् । किंच तदपाणिपादं कर्मेन्द्रियैर्हितमित्येतत् । यत एवमग्राह्यमग्राहकं चातो नियमविनाशि । विभुं विविधं ब्रह्मादिस्थावरान्तप्राणिभेदैरभेदात्ति विषयः । सर्वगतं व्यापकत्वादिति शाब्दादयो ह्रकाराश्रयवाचो नामुत्रकारणानि तद्भागात्समुच्यत इति । किंच तददृश्यमुक्तधर्मत्वादेव न व्येतीत्यव्ययम् । न ज्ञानस्वरूपापचयलक्षणो व्ययः संभवति शारीरस्येव । नापि कोशापचयलक्षणो व्ययः संभवति राज्ञ इव । नापि गुणद्वारको व्ययः संभवल्यगुणत्वात्सर्वात्मकत्वाच । यदेव लक्षणं भूतयोनिर् भूतानां कारणं पृथिवीव स्थावरजङ्गमानां परिपद्यन्ते सर्वत आत्मभूतं सर्वस्याक्षरं पद्यन्ते धीरा धीमन्तो विवेकिनः । ईदृशमक्षरं या विद्याडधिगम्यते सा परा विद्येति समुदायार्थः ॥ ६ ॥

यथाऽऽनाभः सृजति शङ्कते च यथा प्राण्यो-मोषधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात्केश-लोमानि तथाडक्षरात्संभवतीह विश्वम् ॥ ७ ॥

भूतयोन्यक्षरमित्युक्तं तत्कथं भूतयोनित्वमित्युच्यते प्रसिद्धदृष्टान्तैः ।

अप्राप्ते प्रतिपेधप्रसङ्गान्न प्रधानपरत्वमपि शाङ्कनीयमिति मत्वाऽऽडह—यः सर्वज्ञ इति । अगुणत्वादिति । उपसर्जनरहितत्वादित्यर्थः । हेयस्य-तिरिक्तस्याभावाच्चेत्यर्थः ॥ ६ ॥ ब्रह्म न कारणं सहायशून्यत्वात्कुलालमात्रवदित्यस्यै कान्तिकत्वमुक्तमूर्ध्व-न्मणनामि-

यथा लोके प्रसिद्धम् । ऋणनाभिलूताकीटः किंचिल्करणान्तरमनपेक्ष्य स्वयमेव सृजते स्वशरीरावयवातिरिक्तानेव तन्तून्वहिः प्रसारयति पुनस्तानेव गृह्णाति स्वात्मभावमेवाडडपादयति । यथा च पृथिव्यामोषधयो वीह्यादिस्थावरान्त इत्यर्थः । स्वात्माच्यतिरिक्ता एव प्रभवन्ति । यथा च सतो विद्यमानाज्जीवितः पुरुषात्कशोऽमानि च सभवेन्ति विलक्षणानि । पथ्यते हि दृष्टान्तास्तथा विलक्षणं सलक्षणं च निमित्तान्तरानपेक्ष्ययथोक्तलक्षणदर्शरात्रंसंभवति समुद्भवयत इह संसारमण्डले विश्वं समस्तं जगत् । अनेकद्रव्यन्तोपादानं तु सुखार्थप्रवोधनार्थम् । यद्ब्रह्मण उत्पत्तिमानं विश्वं तदनेन क्रमेंणोत्पद्यते न युगपदद्वयरुप्रकृष्टप्रेप्सिति ॥ ७ ॥

तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते । अन्नान्त्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥ ८ ॥

क्रमनियमविवक्षार्थोडयं मन्त्र आरभ्यते । तपसा ज्ञानेनोत्पत्तिविधिस्तथा भूतयोन्यक्षरं ब्रह्म चीयत उपचीयत उत्पत्तिद्विषदिदं जगदकुरमिव घीजमुचिछूनतां गच्छति पुत्रमिव पिता हर्पेण । एवं सर्वज्ञतया सृष्टिस्थितिसंहारशक्तिविज्ञानवतां चोपचितात्ततो ब्रह्मणोडनमभ्यते भुज्यत इत्यन्रभङ्गयाकृतं साधारणं संसारिणां व्यावृत्तिकीर्यपितावस्थारुपेणाभिजायते उपच्यते । ततश्वाहृष्टान्तेन । ब्रह्म जगतो नोपादानं तदभिन्नत्वात्स्वरुपस्थैवेयमनुमान्तस्यै कान्तिक-त्वमाह — यथा च पृथिव्यामिति । जगत्न ब्रह्मोपादानं तद्दिलक्षणत्वात् । यद्यद्रक्षणं ततदुपादानकं न भवति । यथा घटो न तन्तूपादानक इति । अस्य व्यभिचारार्थमाह — यथा च सन्त इति । एकस्मिन्नपि दृष्टान्ते सर्वानुमानोभनैकान्तिकत्वयोजयितुं शक्यमिति शङ्कमानं प्रत्याह — अनेकद्रष्ठान्त इति ॥ ७ ॥

ईश्वरत्वोपाधिभूतं मायातत्त्वं महाभूतादिरुपेण सर्वजीवैरुपलभ्यत इति सर्वसाधारण्येडपि कुतो जायते नादिसिद्धत्वादित्याशङ्कयचिकीर्षति । कर्मापूर्वसमवायिर्मूतमध्येकृतमिति केचित् । तन्न तस्य प्रतिज्ञीं भिन्नत्वादेश्वरत्वोपाधि-त्वासंभवात् । सामान्यरुपेण संभवेsपि पृथिव्यादिसामान्यानां बहुत्वात् । प्रकृतिवेक-त्वाश्रुतित्वाकोपपत्तात्तत्समहामायारुपेणैव संभवेडपि न कर्मप्वे समवायित्रम् । तस्याकारकत्वाद्द्रच्यादीनामेव कारकत्वाभिधानात् । कारकावयवशेव क्रियासमवाय-भ्युपगमात् । किं तु कार्यस्व स्वकारणप्रकृतित्वं दृष्टमिति सूत्रेमत्यपि श्रूयते ।

यः सर्वज्ञः सर्वविदस्य ज्ञानमयं तपः । तस्माद्देतद्ब्रह्म नाम रूपमन्त्रं च जायते ॥ ९ ॥

उक्तमेवार्थमुपसंजिहीर्षयपुरुषार्थमाह-य उक्तलक्षणोऽद्वाराख्यः सर्वज्ञः सामन्येन सर्वं जानातीति सर्वज्ञः । विशेषेण सर्वे वेदतीति सर्ववित् । यस्य ज्ञानमयं ज्ञानविकारमेव सार्वज्न्यलक्षणं तपो नाड्डचासलक्षणं तस्माद्यथोक्तात्सर्वज्ञादेतदुक्तं कार्यलक्षणं ब्रह्म हिरण्यगर्भियं जायते । किंच नामासौ

इत्यर्थर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥११॥

भूतप्रकृतित्वं न स्यात् । तस्मान्महाभूतसर्गादिसंस्कारास्पदं गुणवत्रयसाम्यं माया-तत्त्वमयाकृतादिशब्दवाच्यमिहामूभुपगतत्वयम् । पूर्वस्मिन्करपे हिरण्यगर्भप्रासिनिमित्तं प्रकृष्टं ज्ञानं कर्म च येनानुष्टितं तदनुग्रहार्थं मायोपाधिकं ब्रह्म हिरण्यगर्भावस्थाकारेण विवर्तते । स च जीवद्वदेवस्थाभिमानी हिरण्यगर्भ उच्यते इत्याभिप्रायोडडह- ब्रह्मण इति । ज्ञानशक्तिभिः क्रियाशक्तिभिर्व्याधिष्ठितं विशिष्टं जगद्व्यष्टिरूपं तस्य

साधारणः समष्टिरूपः सूत्रसंज्ञक इत्यर्थः । मनआरूपमिति समष्टिरूपं विवक्षितम् । व्यष्टिरूपस्य लोकसृष्ट्युत्करकालवात् ॥ < ॥

वक्ष्यमाणार्थमिमिति । वक्ष्यमाणस्याविद्याविवरणप्रकरणस्याडडरम्भार्थमुक्तपरविद्यामू-त्रार्थोपसंहार इत्यर्थः । सामन्येनैति । समष्टिरूपेण मायाधेयेनोपाधिनेयतर्थः । विशेष-

पेणैति । व्यष्टिरूपेणाविद्ययेनोपाधिनाडन्तर्जीवभावापन्नः स एव सर्व स्वोपाधि-तत्संमृष्टं च वेत्ति । तद्वैदेवमध्यात्मं च तत्त्वभेदः सूत्रितः । सृष्टृत्वं प्रजापतीनां तपसा प्रसिद्धम् । तद्वदृष्टणादिप सृष्टत्वं तपोनुष्ठानं वक्तव्यम् । ततः संसारित्वं प्रसज्यते-त्याशङ्क्याऽSह-यस्य ज्ञानमयमिति । सत्त्वप्रधानमायाया ज्ञानाख्यो विकारस्तदुपा-

देवदत्तो यज्ञदत्त इत्यादिलक्षणम् । रुपमिदं शुकं नीलमिस्यादि । अन्नं च व्रीहियवादिलक्षणं जायते । पूर्वमंत्रोक्त्रमेणेल्यविरोधो दृश्यते ॥ ९ ॥

इति मुण्डकोपनिषद्भाष्ये प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो गान्य-पश्यन्स्तानि त्रेतायां बहुधा संततानी । तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एष वः पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥ १ ॥

साङ्गा वेदा अपरा विद्योक्ता—ऋग्वेदो यजुर्वेद इत्यादिना । यत्तद्द्रे श्रयमित्यादिना नामरुपमनं च जायते इत्थन्तेन ग्रन्थेनोक्तलक्षणमक्षरं या विद्ययाधिगम्यत इति परा विद्या सविशेषणोक्ता । अतः परमूयोर्विद्ययोविषयो विवेकव्यौ संसारमोक्षावित्युतरो ग्रन्थ आरभ्यते । तत्रापरविद्याविषयः कर्त्रादिसाधानक्रियाफलभेदरूपः संसारोदनादिरनन्तो दुःखस्वरुपत्वाद्वातव्यः प्रत्येकं शरीरिभिः ।

सामस्त्येन नदीस्रोतोवदवयवच्छेदरुपसवनन्धस्तदुपशम-क्षणो मोक्षः परविद्याविषयोजनाच्चानन्तो डमरोटमृतोद्भयः शुद्धः प्रसन्नः स्वात्मप्रतिष्ठालक्षणः परमानन्दद्वय इति । पूर्व तावदपरविद्याया विपयपद-धिकं ज्ञानविकारं सृज्यमानसर्वपदार्थाभिज्ञत्वलक्षणं तपो न तु ऐश्वरूपं प्रजापतिना मिवेत्यर्थः ॥ ९ ॥

इति मुण्डकोपनिषद्भाष्यटीकायां प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ ११ ॥

अनादिरुपादानरुपेणानन्तो ब्रह्मज्ञानात्मप्राप्त्यनन्तसंभावात्प्रत्येकं शरीरिभिहांतव्यो दुःखरुपत्वादित्यनेन यदाहुरेकजीववादिन एकं चैतन्यमेकयैवविद्यया बद्धं संस-रति । तदेव कदाचिन्मुच्यते नामदादीनां बन्धमोक्षौ स्त इति तद्पास्तं भवति । श्रुतिवहिष्कृतत्वात् । सुपुप्तेऽपि क्रियाकारकफलभेदैरुपस्य प्रहाणं भवति । बुद्धिपूर्वक-प्रहाणस्य ततो विशेषमाह—सामस्त्येनैति । स्वोपाध्यविद्याकार्यस्यविद्याप्रहाणेनाडS-त्यन्तिकप्रहाणं विद्याफलमित्यर्थः ।

ऐंरडोऽपक्षयरहितः अमृतो नाराहित इत्यर्थः । अपरविद्याया; परविद्याश्र विदयौ प्रदर्श्य पूर्वपरविद्याया विपयप्रदर्शनेन श्रुतेरभिप्रायमाह—पूर्व तावदिति । यदिष्टसाधनतया डनिष्टसाधनतया वा वेदेन बोध्यते कर्म तस्यासित प्रतिबन्धे तत्साधनत्वाभावः सत्यत्वं न स्वरुपाबाधितत्वं पूर्वं हेत इत्यादिना निन्दिततत्वस्वरुपबाध्यते डपि चार्थक्रियासामर्थ्य स्वमकामिन्यामिव घटत

९ ड. च. झ. षोडशं । २ क. दश । ३ च. अजरः ॥

श्रनार्थमारम्भः । तदर्शनने हि तत्रिवेंदोपपत्तेः । तथाच वक्ष्यति—“परীক্ষ्य लोकान्कर्मचितान्” इत्यादिना । न ह्यपदर्शते परीक्षोपपत्त इति तदपदर्शीयनाह तदेतत्सत्यमवितथम् । किं तु तत्रैव श्रुतिर्गवेदाद्याख्येयपु कर्मोणस्मिहोत्रादीनि मन्त्रैरेव प्रकाशितानि कवयो मेधाविनो वसिष्ठादयो यान्यपियन्विच्छवन्तः । यच्चदेतत्तस्माक्कान्तपुरुपार्थसाधनत्वात्तन्नै च वेदवोर्हितान्नैष्पष्टानि कर्माणि त्रेतार्यत्रयीसम्योगलक्षणायां हौत्राद्यर्वौद्रात्नकारायामधिकारणभूतायां बहुधा बहुप्रकारं संततानि श्रौत्ततानि । कार्याणि क्रियमाणानि त्रेतायां वा युगे प्रायशः प्रवर्त्तान्ततो यूं तान्याचरथ निर्वर्त्तयथ नियतं नियं सत्यकामा यथाभूतकर्मफलकामा: सन्तः । एप वो युष्माकं पन्था मार्गः सुकृतस्य स्वयं निर्वर्त्ततस्य कर्मणो लोके फलनिमित्तं लोक्यते हृश्यते भुज्यत इति कर्मफलं लोक उच्यते । तदर्थं तमप्य एप मार्गे इत्थर्थः । योनियतान्निहोत्रादीनि ऋऋष्यां विहितानि कर्माणि तान्येप पन्था अवश्यफलप्रापिसाधनमित्यर्थः । ॥ १ ॥

यदा लोकयित ह्याचः सोमिद्ध हव्यवाहनं । तदाड्डज्यभागावन्तरेणाडडहुतीः प्रतिपादयेत् । ॥ २ ॥

तत्राम्निहोत्रमेव तावत्पथमं प्रदर्शानार्थमुख्यते सर्वकर्मणां प्राथम्यात् । तत्थम् । यदैवैनन्धनैरश्नाहि: सम्प्रगिद्धे सामिद्धे हव्यवाहने लेलायमाने चलत्यांचिप्टदा तस्मिन्काले लेलायमानं चलत्यांचिप्टदाग्निं मध्य आवापस्थान आहुति: प्रतिपादयेत्प्रक्षिपेदेव तत्समुदिश्य । अनेकाहमयो गापेक्ष्याडडहुतीरिति बहुवचनम् । एप सम्यगाहुतिप्रक्षेपादिलक्षण: कर्ममार्गो लोकमाप्तये पन्थास्तस्य च सम्यक्करणं दुष्करम् । विपत्तयस्त्वनेक भवन्ति ॥ २ ॥

इत्यभिप्रेत्याडSह—तदेतत्सत्यमिति । ऋग्वेदविहितः पदार्थो हौत्रम् । यजुर्वेदविहित आध्वर्यवम् । सामवेदविहित औद्गात्रम् । तदूपायां त्रेतायामित्यर्थः । सत्यकामा मोक्षकामा इति समुच्चयाभिप्रायेण व्याख्यानयुक्तम् । ‘एप वः पन्था: सुकृतस्य लोक’ इति स्वर्गफलसाधनत्वविषयवाक्यशेषविरोधादिति ॥ १ ॥

आहवनीयस्य दक्षिणत उत्तराश्योराज्यभागाविज्येत अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेति दर्शपूर्णमासे । तयोमध्येडनन्ये यागा अनुष्ठीयन्ते । तन्मध्यमावापस्थानमुख्यते । अम्निहोत्राहुतीर्द्वे च प्रसिद्धम् । सूर्योय स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति प्रातः । अग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति सायम् । तत्कथम्निहोत्रं प्रक्रम्याऽऽहुतीरिति बहुवचनं तत्राडSह—अनेकाहेति । अनेकेष्वहसु प्रयोगानुष्ठानानि तदपेक्षयेल्यर्थः । ॥ २ ॥

यस्याग्निहोत्रमदर्शममपौर्णमासमचातुर्मास्यमनाग्रयणमतिथिवर्जितं च । अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुतमासमाप्तमांसतस्य लोकान्निहनस्ति ॥२॥

कथम् यस्याग्रिहोत्रिणोऽग्रिहोत्रं दर्शामावास्ययोर्न कृतम् । एवं पौर्णमासकर्माचातुर्मास्यकर्म चानाग्रयणं शरदादि ग्रहणं चातिथिपूजनं च वर्जितम् । यच्चाहुतं तदवैश्वदेवं देवेभ्यो हुतशेषम् । अविधिना विधिना रहितम् । आसाप्तमांसं पर्याप्तमांसम् । तस्य लोकान्निहनस्ति नाशयति ॥

अग्निहोत्रं वत्सवत्प्रवर्तयेत्स्वदार्शैः । अग्निहोत्रसंन्यस्यैवं श्रौत्राग्निहोत्रविशेषणमिव भवति । तदङ्क्रियमाणमिल्येतत् । तथाडपौर्णमासमित्यादित्यदर्शस्यैवाग्निहोत्रविशेषणत्वं दृष्टव्यम् । अग्निहोत्राद्वत्सस्याविशिष्टत्वादपौर्णमासं पौर्णमासकर्मवर्जितम् । अचातुर्मास्यं चातुर्मास्यकर्मवर्जितम् । अनाग्रयणमाग्रयणं शरदादिकर्तव्यं तच्च न क्रियते यस्य । तथाडतिथिवर्जितं चातिथिपूजनं चाहनीयहन्यक्रियामाणं यस्य स्वयं सम्यगग्रिहोत्रकालेsहुतम् । अदर्शादिवदवैश्वदेवं वैश्वदेवकर्मवर्जितं हूयमानप्यविधिना हुतं न यथाहुतमिल्येतत् । एवं दुःसंपादितमसंपादितमग्रिहोत्राद्युपलक्षितं कर्म किं करोतीत्युच्यते—निहनस्ति नाशयति । हनस्तीति वाड्डयासमात्रफलत्वात् । सम्यक्क्रियामाणेषु हि कर्मसु कर्मपरिणामानुरूपेण फलं प्राप्यते । ते लोका एवंभूतैराग्निहोत्रादिकर्मणा त्वप्राप्तत्वाद्दुष्यन्त इवाड्डयासमात्रं त्वच्याभिचार्यतो हिनस्तीत्युच्यते । पिण्डदानाघसुगृहेप वा संवध्यमानाः पितृपितामहप्रपितामहाः स्वात्मोपकाराः सप्त लोकाः उक्तप्रकारेणामिहोत्रादिना न भवन्तीति हिंस्यते इत्युच्यते ॥ २ ॥

दर्शोऽस्यामग्रिहोत्रादत्वे प्रमाणभावात्कथं तदकरणमग्रिहोत्रस्य विपत्तिरित्याशङ्क्य यावज्जीवचोदनावशादर्शाग्रिहोत्रिणोऽवश्यं कर्तव्यत्वादतदकरणं भवेद्विपत्तिरित्यभिप्रेत्य विशेषणम् । शरदादिपु नूतनाच्चेन कर्तव्यमाग्रयणं कर्म । अदर्शादिवदवैश्वदेवमिति विशेषणम् । वैश्वदेवस्याग्रिहोत्रानङ्गत्वेऽप्यवश्यक्त्वादित्यर्थः । पिण्डोदकदानेन पितृदीनां त्रयाणां ग्रासादिदानेन । यजमानः पुत्रादीनां च त्रयाणां ग्रासादिदानेन । ततः मध्यवर्तिना यजमानेन संबध्यमानाः पूर्वे त्रय उत्तरे च त्रयौ गृह्यन्त इत्याह—पिण्डदानादीति ॥ ३ ॥

काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधुम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः ॥ ४ ॥

काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधुम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः। काल्याद्या विश्वरुच्यन्ता लेलायमाना अग्रेहेविराहुतिप्रसानार्था एताः सप्त जिह्वाः ॥ ४ ॥

एतेषु यश्वरते ब्राजमानेषु यथाकालं चादददान्तं तन नयन्त्येताः । सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः ॥ ५ ॥

एतेषु यश्वरते ब्राजमानेषु यथाकालं चादददान्तं तन नयन्त्येताः । सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः । एतेष्वाग्निष्विहोत्रादिषु यथाकालं यजमानाददत्ताना आहुतयो यजमानेन निर्वर्तितास्तं नयन्ति प्रापयन्ति आहुतयो या इमा अनेन निर्वर्तिताः। सूर्यस्य रश्मयो भूत्वा रश्मिद्वारैरेत्यर्थः । यत्र यस्मिन्स्वर्गे देवानां पतिरिन्द्र एकः सर्वोपर्यधिवसतिल्यधिवासः ॥ ५ ॥

एतेऽहतीति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति । प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्य एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः ॥ ६ ॥

एतेऽहतीति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्तीत्यूच्यतेऽहुत्याहयन्त्यः । सुवर्चसो दीप्तिमत्यः । किंच प्रियां मिष्टां वाचं स्तुत्यादिलक्षणामभिवदन्त्य उच्चारयन्त्योऽर्चयन्त्यः पूजयन्त्यस्थैष वो युष्माकं पुण्यः सुकृतः पन्था ब्रह्मलोकः फलरूपः । एवं प्रियां वाचमभिवदन्त्यो वहन्तीर्यर्थः । ब्रह्मलोकः स्वर्गः पकर्नात् ॥ ६ ॥

॥ ४ । ६ ॥

आहुतयो यजमानं वहन्तीति सम्बन्धः ॥ ६ ॥

मुण्डकोपनिषत्‌ ।

प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म ।

एतच्च ज्ञानरहितं कर्मतत्फलमविद्याकर्मकृत्यमृतेःसंन्यासकार्यमतडसारं दुःखमूलोऽमृत्‌ निन्यते ।

एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति ॥ ७ ॥

पुनः विनाशिन इत्यर्थः । हि यस्मादेतेषु दृढा अस्थिरा यज्ञरूपा यज्ञस्य रूपाणि यज्ञरूपा यज्ञनिवर्तका अष्टादशाष्टादशसंख्याकाः षोडश-तिथ्वजः पत्नी यजमानश्वश्रूष्वादृशा ।

एतदाध्रयं कर्मोक्तं कथितं शास्त्रेण ।

येष्वष्टादशस्वरं केवलं ज्ञानवर्जितं कर्म ।

अतस्तेषामवरकर्मोऽश्रयाणामष्टादशानामह-तया पृथ्व्यादिपृथक्त्वे सह फलेन तत्साध्यं कर्म ।

कुठविनाशादिवत्करीरदध्य-दीनां तत्स्थानां नाशः ।

यत एवमेतत्कर्म श्रेयः श्रेयःकरणमिति येऽभिनन्द-नत्यभिहृष्यन्त्यनित्यविवेकिनो मूढा अतस्ते जरां च मृत्यं च जरामृत्युं किंचित्कालं स्वर्गं स्थित्वा पुनरेवापि यान्ति मूढाग्रप्ति ॥ ८ ॥

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डित-तंन्यमाना: ।

जड़घन्यमाना: पर्यन्ति मूढा अन्धेनेव नियमाना यथाडन्धाः ॥ ८ ॥

किंचाविद्यायामन्तरे मध्ये वर्तमानाः अविवेकप्रायाः स्वयं वयमेव धीराधिमन्तः पणिडता विदितवेदितव्याश्रेति मन्यमाना आत्मानं संभाषयन्तस्ते च जड़घन्यमाना जरारोगाद्यननेकानर्थैरातिहन्यमाना: भृशं पीड्यमाना: पर्यन्ति विप्रलभन्ति मूढाः ।

दर्शनविद्याकुतूहलान्तर्गतशास्त्रैकपात्‌ तद्गमनानः पण्डित-

मानमार्गा यथा लोकेऽन्धा अक्षिरहिताः गर्तकण्टकादौ पतन्ति तद्वत्‌ ॥ ८ ॥

अविद्यायां बहुधा वर्तमानाः वयं कृतार्था इत्य-भिमन्यन्ति बालाः ।

यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति श्रा रागात्तेनाड्‌डतुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते ॥ ९ ॥

किंचाविद्यायां बहुप्रकारं वर्तमानाः वयमेव कृतार्थाः कृतमयोजना इत्येवमभिमन्यन्त्यभिमानं कुर्वन्ति बालाः अज्ञानिनः ।

यद्यस्मादेवं कर्मिणो न रूप्यते निरूप्यते यदाश्रयतया यज्ञस्ते यज्ञरूपाः ॥ ७ ॥

स्वयमेवेति तत्त्वदर्श्युपदेशान्तक्षतया स्वमनोरथेनैवेत्यर्थः ॥ < ।

प्रवेदयन्ति तत्त्वं न जानन्ति रागादिकर्मफलरागाभिभवनिमित्तं तेन कारणेनाडSतुरा दु:खार्ताः सन्तः क्षीणलोकाः क्षीणकर्मफलाः स्वर्गलोकाद्यवन्ते ॥ ९ ॥

इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्च्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेSनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति ॥ १० ॥

इष्टापूर्तम् । इष्टं यागादि श्रौतं कर्म । पूर्तं वापीकूपतडागादि स्वार्थं मन्यमाना एतदेवातिशयेन पुरुषार्थसाधनं वरिष्ठं प्रधानामिति चिन्तयन्तोSन्यदात्मज्ञानाख्यं श्रेयःसाधनं न वेदयन्ते न जानन्ति प्रमूढाः । पुत्रपशुवचनादिपु प्रमत्तया मूहास्ते च नाकस्य स्वर्गस्य पृष्ठे उपरिस्थाने सुकृते भोगायतनेSनुभूत्वा स्वाडनुभूय कर्मफलं पुनररीमं लोकं मानुषमस्मादीनतरं वा तिर्यग्दनरकादिलक्षणं यथाकर्मेषं विशान्ति ॥ १० ॥

तपःश्रद्दे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्यां चरन्ति । सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा ॥ ११ ॥

ये पुनस्त्रिदण्डीता ज्ञानयुक्ता वानप्रस्थाः सन्न्यासिनश्च तपःश्रद्दे हि तपः स्वाश्रमविहितं कर्म । श्रद्धा हिरण्यगर्भादिविषया विद्या ते तपःश्रद्दे उपवसन्ति सेवतेSरण्ये वर्तमानाः सन्तः । ज्ञाता उपरतकरणग्रामाः । विद्वांसो गृहस्थाश्रमज्ञानप्रधाना इत्यर्थः । भैक्ष्यचर्यां चरन्तः परिग्रहाभावादुपवसन्त्यरण्य इति सेवयन्ते । सूर्यद्वारेण सूर्यपुत्रेण लोकनाथेन चतुर्थो यज्ञः पुण्यपापकर्मणः सन्त इत्यर्थः । प्रयान्ति प्रकर्षेण यान्ति यत्र यस्मिन्नसत्यलोकेSदाव्मृतः स पुरुषः प्रथमजो हिरण्यगर्भो ह्यव्ययात्मास्वभावो यावत्संसारस्थायी । एतदन्तास्तु संसारगतयोSपरविद्यागम्याः । ननु—एतं मोक्षमिच्छन्ति

कं सुखं न भवतीयं दुःखं तत्त्वं विद्यते यस्मिन्नसौ नाकः । केवलकर्मिणां फलमुक्त्वा सगुणब्रह्मज्ञानसहिताश्रमकर्मिणां फलं संसारगोचरमेव दर्शयति—यु पुनस्त्रिदण्डीता ज्ञानयुक्ता इत्यादिना । अरुण्ये क्षीणासंकल्पे दर्शे । ब्रह्मलोकप्राप्तिस్తు मुक्तानामिहैव सर्वकामप्रविलयं सर्वोत्तमभावं च दर्शयन्ति श्रुतयः ॥ १० ॥

केचिच्छेहेव सर्वे प्रविलीयन्ति कामासते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा युक्तात्मानः सर्वमेवाड्विशान्तीत्यादिश्रुतिभ्योऽपकरणाच्च । अपरविद्यापकरणे हि प्रत्तत्ते न ब्राक्मान्मोक्षसझोदसति विररसत्वं त्वापेक्षिकं समस्तमपराविद्याकार्य साधनलक्षणं क्रियाकारफलभेदभिन्नं द्वैतम् । एतावदेव यद्विरण्यगर्भेऽप्राप्त्यवसनिम् । तथा च मनुनोक्तं स्थावरादिभि संसरगतिमनुक्रामत—

“ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो महानव्यक्तमेव च । उत्तमां सात्विकीमेतां गतिमाहुर्मनीषिणः” इति॥ ११ ॥

परীক্ষ्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायन्नास्त्यकृतः कृतेन । तदिज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥ १२ ॥

अथेदानीमस्मात्साधनसंपत्तेः सर्वस्मात्संसाराद्द्रुत्कस्य परस्यां विद्यायां बोधिकारिपदर्शनार्थमिदमुच्यते—परिक्ष्य यदतहैवेदंचपरविद्याविषयं स्वाभि-

वियविद्याकामकर्मदोषवत्पुरुषानुत्तमेयमविद्यादिदोषवन्तमेव पुरुषं प्रति विधि-तत्त्वाददुष्टान्कार्यंसूताश्र लोकाः ये दक्षिणोत्तरमार्गलक्षणाः फलभूता ये च चिह्नकरणप्रतिषेधातिक्रमदोषसाध्या नरकतिर्यक्प्रेतलक्षणास्तानेतान्परीक्ष्य प्रत्यक्षानुमानोपमानागमैः सवितो याथात्म्येनावधार्य लोकान्संसारगतिभूतान्वयक्तादिस्थावरान्तान्व्यातृतक्याकृतलक्षणान्वीजाकुरवदितेरेतरोट्पच्चिनिमित्त-

ज्ञानेककारनर्थशतसहस्रसकुलालीगर्भवदसारान्मायामरीच्युदकगन्धर्वनगराकारस्मज्जलवुदबुदफेनसमांप्रतिक्षणं भंशनुप्रप्तः कृत्वादिवियाकामदोषपरवंतकर्मजिताधर्मधर्मपरित्यागेनित्यतेनाह ब्राह्मणस्त्वेव विशेतोऽधिकारः सवेल्पा-गेन ब्रह्मविद्यायामिति ब्राह्मणग्रहणम् । परीक्ष्य लोकानिक ख्यातादित्युच्यते—

देशपरिच्छित्तं फलं ततः न मोक्ष इत्याह—इहैवैति । ब्रह्मा चतुर्मुखः । विश्वसृजः प्रजापतयो मरीचिप्रभृतयः । धर्मो यमः । महान्सूत्रात्मा । अव्यक्तं त्रिगुणात्मिका प्रकृति: । सात्विकी सत्त्वपरिणामज्ञानसहितकर्मफलभूतामित्यर्थः ॥ ११ ॥

ऐहिककर्मफलस्य पुत्रादेरनाशविषयं प्रत्यक्षं विमतं मनित्यं ऋतकत्वाद्वटवदित्यनुमान-त्मनाड्वधार्येत्यर्थः । तद्यथेह कर्मंजितो लोकः क्षीयत इत्याद्यागमस्तैनित्यत्वेन सर्व-

“नेतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं यथैषता समता सत्यता च । शीलं स्थितिदण्डनिशामाजेवं ततस्ततश्रोप्रमः क्रियास्यः”

१ ख. मंचितो ।

निवेंदं नि:पूर्वो विदितत्र वैराग्यार्थे वैराग्यमयात्कुर्यादिल्येतत्। स वैराग्यम्-

कार: प्रदर्शयते । इह संसारे नास्ति कश्चिद्‌व्यक्त: पदार्थ: । सर्व एव हि लोकाः कर्मचिताद्‌ कर्मकर्तृत्वाच्चानित्याः । न नित्यं किंचिदस्तीत्यभिप्रायः । सर्वे तु कर्मानित्यस्‍ैयत साधनम्‍ । यस्माच्चतुर्विधमेव हि सर्वे कर्मे कार्यमुत्पाद्य-

माप्यं संस्कार्यं विकार्यं वा नातःपरं कर्मणो विशोषोडस्‍ति । अहं च नित्येनाम्-

माभयेन कूटस्थेनाचलेन धु्रवेणार्थेनार्थी न तद्विपरीतेन । अतः किं कृतेन कर्म-

णाड्‌डयासबहुलेनानर्थसाधनेनेत्येवं निर्हिर्णोऽसौ भयं शिवमकृतं नित्यं पदं यत्त्-

द्विज्ञानार्थ विशेषणादिगमार्य स निर्हिर्णो ब्राज्ञणो गुरुंवेद्‌डचार्य शमदमद-

यादिसंपन्नमभिगच्छेत्‍ । श्रद्धाज्ञोडपि स्वातज्‍ञेण ब्रह्मज्ञानाच्चेपणं न कुुर्यादि-

त्येतदुरुमेवेत्यवधारणफलम्‍ । समित्पाणि: समिद्धारग्रहीतहस्तः श्रोत्रियमध्य-

यनश्रुतार्थसंपन्नं ब्रह्मनिष्ठं हित्वा सर्वकर्माणि केवलेन्टये ब्रह्मणि निष्ठा यस्य मोडयं ब्रह्मणिष्ठो यत्पनिष्ठोऽत्पोनिष्ठ इति यदत । न हि कर्मिणो ब्रह्मनिष्ठता

संभवति कर्मात्‍ज्ञनयोर्‍विरोधात्‍ । स तं गुरुं विधिवदुपसन्न: प्रसाद्य पृच्छेद्-

क्षरं पुरुपं सत्यम्‍ ॥ १२ ॥

तस्मै स विद्‌धानुपसन्नाय सम्यक्प्रशान्ताचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुपं वेद सत्यं प्रोबाच तां तत्‍वतो ब्रह्मविद्याम्‍ ॥ १३ ॥

इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि प्रथममुण्डके

द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि प्रथममुण्डकं समाप्तम्‍ ॥ ९ ॥

तस्मै स विद्‍वान्‌गुरुब्रह्मविदुपसन्नायोपगताय । सम्यग्‍यथाशास्‍त्रमित्येतत्‍ । प्रशान्तचित्तायोपपर्तद्‌दोषाय । शमान्विताय बाहेन्द्रियोपमेण च

युक्ताय सर्वतो विरक्तायेत्येतत्‍ । येन विज्ञानेन या विद्‍या या परयाड्‌क्षरमद्रे-

स्यादिविशेषणं तदेवाक्षरं पुरुषशब्‍दवाच्यं पूर्णत्‍वात्परमात्‍यानाच्च सत्यं तदेव

इति स्मृतेःब्रह्मस्‍ैयेवाधिकार इत्यर्थ: । कूटस्थेन परिणमामरहितेनाचलेन स्‍पन्‍दर-

हितेन ध्रुवेण प्रयत्नरहितेनाहंर्थी । समित्पाणिरिति विनयोपलक्षणम्‍ ॥ १२ ॥

परमार्थस्वभाव्यादक्षरं चाक्षरणादक्षतत्त्वादक्षयतत्त्वाच वेद विजानाति तां ब्रह्मविद्यां तत्त्वतो यथावत्प्रणवाच मन्त्र्यादिलयर्थः आचार्यस्याश्रयिं नियमो यथ्यायप्राप्तासचिछष्यनिस्तारणमविद्यामहोदधे: ॥ १३ ॥

इत्यर्थववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये प्रथममुण्डके द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

इति मुण्डकोपनिषद्भाष्ये प्रथममुण्डकं समाप्तम् ॥ १ ॥

तदेतत्सत्यं यथा सुधी: सातपावकादिस्फुलिङ्गा: सहस्रश: प्रभवते सरूपा: । तथाडक्षरादिविधा: सोम्य भावा: प्रजायन्ते तत्र चैवापि यान्ति ॥ १ ॥

अपरविद्याया: सर्व कार्यमुक्तमू । स च संसारो यत्सारो यस्मान्मूलादक्षरात्संभवति यासिम्नस्थ प्रलीयते तदक्षरं पुरुषाख्यं सत्यम् । यस्मिन्विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति तत्परस्य ब्रह्मविद्याया विषय: स वक्तव्य इत्युत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते । यदपरविद्याविषयं कर्मफललक्षणं सत्यं तदापेक्षिकम् । इदं तु परविद्याविषयं परमार्थसल्लक्षणत्वात् । तदेतत्सत्यं यथाभूतं विद्याविषयम् । अविद्याविषयत्वाचानृतमितरत् । अत्यन्तपरोक्षत्वात्कथं प्रत्यक्षवत्सत्यमक्षरं प्रतिपच्चेरन्निति दृष्टान्तमाह—यथा सुदीप्तसुष्ठु दीप्तादिद्दा-

अक्षरणादिति । अवयवान्थ्याभावलक्षणपरिणामच्युत्यत्वात् । अक्षयत्वाचेति । अशरीरत्वादिकारणच्युत्यत्वादित्यर्थ: ॥ १३ ॥

इते मुण्डकोपनिषद्भाष्यस्यां प्रथममुण्डके द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

इत्यर्थववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्यटीकायां प्रथममुण्डकं समाप्तम् ॥ १ ॥

द्वे विद्ये वेदितव्ये इत्युपनिषयस्यापरवियाया मुण्डकेन प्रपञ्च्य परविद्यां सूच्रितां प्रपञ्चयितुं द्वितीयमुण्डकारम्भ इत्याह—अपरविद्या इत्यादिना । कर्मज्ञोडपि प्राक्सत्यत्वमुक्तं तद्व्रदिदं सत्यत्वं न मन्तव्यमित्याह—यदपरविद्याविषयमिति । विशेष्यते विद्यादनेनेति व्युत्पत्त्या विषयशब्दोऽस्य वस्तुपरत्वाच्चेत्यर्थ: । झतुं परमार्थेत: सद्कक्षणत्वादित्यन्त्वादित्यर्थ: । अत्यन्तपरोक्षत्वादिति । शाब्दैकगम्यत्वात् । अपूर्वविदहृदयण: प्रत्यक्षत्वं न संभंवति साक्षात्काराधीनं च केवल्य तत्कथं नाम सत्यमक्षरं प्रत्यक्षवत्प्रतिपद्येरन्मुखव इत्यभिप्रेत्या जीवब्रह्मणोरेक्त्वे दृष्टान्तमाह—यथा सुदीप्तादिति । एकत्वे सति प्रत्यभूपस्यापरोक्षत्वा हृदयणोडपि

तपावकादेशोर्विस्फुलिङ्गा अग्न्यवयववाः सहस्रशोऽनेकशः प्रभवन्ते निर्गच्छन्ति सरुपा अभिसलक्षणा एव तथोक्तलक्षणादक्षराद्द्विविधा नानादेहोपाधिभेदमनुविधीयमानत्वाद्द्विविधा हे सोम्य भावाः जीवाः आकाशादिवद्वृत्तादिपरिकिच्छ्नाः सुपिरभेदा घटाद्युपाधिभेदमनुभवन्ति । एवं नानानामरूपकृतदेहोपाधिभवमनुप्रजायन्ते तत्र चैव तस्मिन्नेवाक्षरेडपि यन्ति देहोपाधिविलयमनु लीयन्ते घटादिविलयमनुच सुपिरभेदाः । यथाऽऽकाशस्य सुपिरभेदोऽपि तिप्रलयनिमित्तत्त्वं घटाद्युपाधिकृतमेव तदुदक्षरस्यापि नामरूपकृतदेहोपाधिनिमित्तमेव जीवोत्पत्तिप्रलयनिमित्तत्त्वम् ॥ १ ॥

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः ॥ २ ॥

नामरूपविजृम्भितद्ययाकृत्यस्विकारापेक्षया परादक्षरात्परं यत्सर्वोपाधिभेदवर्जितमक्षरस्यैव सर्वप्तिवर्जितं नेति नेतीत्यादिविशेषणं विवक्ष्याह । दिव्यो ह्योतनवान्स्वयंज्योतिष्ठात् । दिवि वा स्वात्मनि भवोऽदलौकिको वा । हि यस्मादमूर्तेः सर्वमूर्तिवर्जितः पुरुषः पूर्णः पुरुषोऽजो न जायते कृतश्रुतिस्मृत्योः जन्मनिमित्तस्य चाभावात् । यथा जलबुद्बुदादेरच्यादि । यथा नभःसुपिरभेदानां घटादिसर्वभावविकाराणां जन्मनिमित्तलत्वाच्चतत्प्रतिषेधेन सर्वे प्रतिपिद्धा भवन्ति । सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजोडतोऽजरोडऽमृतोऽक्षरः । प्रत्यक्षत्वं भविष्यति घटादेशप्रत्यक्षत्वे घटप्रत्यक्षवदिल्यर्थः । विभक्तदेशावचिच्छन्नत्वविस्फुलिङ्ग इव वस्तादिव्यवहारः स्वतः पुनरन्यार्थमेवोष्णप्रकाशत्वाविशेषाततथा चिद्रूपत्वाविशेषाज्जीवो ब्रह्मैवैवेयर्थः ॥ १ ॥ अक्षरस्यापि जीवोत्पत्तिप्रलयनिमित्तत्त्वमै पाधिमुक्तमेकत्वसिद्ध्यर्थम् । ततस्तु निमित्तनैमित्तिकभावोऽपि नास्तीत्याह—नामरूपविजृम्भितादिति । देहापेक्षया यद्वाऽह्यमान्तरं च प्रसिद्धं तेन सह तत्तादात्म्येन तदधिष्ठानतया वा वर्तते इति सबाह्याभ्यन्तरः । अत एवं सत्यतत्त्वाद्वैच्यतिरिक्तनिमित्ताभावाद् इत्यर्थः । जायते ऽदस्ति वर्धते विपरिणमते ऽपक्षीयते विनइयतीत्येवमादिभावविकाराणां निषेधे तात्पर्यमजशब्दस्याऽडह—सर्वभावविकाराणामिति । जीवानां प्रारब्धिमस्वात्मदात्मत्वे ब्रह्मणोऽपि स्याऽडह—

मृतोऽक्षरो घवोऽभय इत्यर्थः। यथापि देहाद्युपाधिभेदादृष्टीनामविद्यावशादेहेऽस्मिन् देहु सम्राणः समनाः सेन्द्रियः सविषय इव प्रत्यवभासते तन्मलादिमदिवाद्धकाशं तथाडपि तु स्वतः परमार्थदृष्टीनामपाणोऽविद्यामः क्रियाशक्तिभेदवांश्श्लेषणात्मको वायुर्यस्मिन्नसौ प्राणः। तथाडमनोबुद्धिविशेषणात्मकं मनोऽस्योदयममनः स्वेति। प्राणादिवायुभेदाः कर्मेन्द्रियैणि तद्वृत्तियाश्र तथा च बुद्धिमनसी बुद्धीन्द्रियाणि तद्वृत्तियाश्र प्रतिपिद्धा वेदितव्याः। तेथां शुत्र्यन्तरे—ध्यायतीव लेलायतीवेत। यस्माचैवं प्रतिपिद्धोपाधिद्वयस्तस्माच्छुद्धः। अतोऽक्षरान्नामरूपविरजोपाधिलक्षितस्वराट्सर्वकारणबीजत्वेनोपलक्ष्यमाणत्वात्परं तदुपाधिलक्षणमकृताहृयमक्षरं सर्वविकारेऽप्यस्तस्मात्परतोऽक्षरात्परो निरुपाधिः पुरुष इत्यर्थः। यस्मिस्तदाकाशाख्यमक्षरं सत्यवहारविषयमोतम्रोतं च। कथम् पुनः प्राणादिमच्चं तस्येत्युच्यते। यदि हि प्राणादयः प्रागुत्पत्तेः पुरुष इव स्वेनाडSत्तमना सन्ति तदा पुरुषस्य प्राणादिना विद्यमानेन प्राणादिमच्चं भवेच्च तु ते प्राणादयः प्रागुत्पत्तेः पुरुष इव स्वेनाडSत्तमना सन्ति तदा। अतोऽप्राणादिमान्पुरुषः। यथाडनुत्पन्ने पुत्रेडपुत्रो देवदत्तः॥ २ ॥

एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुर्योति तेजः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ ३ ॥

कथं ते न सन्ति प्राणादय इत्युच्यते। यस्मादेतस्मादेव पुरुषात् प्राणादिमच्चं प्राप्तं तत्कारिकयति—यहाप्रभृतिना। स्मृतिमुण्डकाद्यननेकज्ञानेपु शक्तिविशेषे पोडस्यास्तीति तथोक्तं नामरूपयोर्ज ब्रह्म तस्योपाधितया लक्षितं शुद्धस्य कारणत्वानुपपत्त्या गमितं स्वरूपमस्येति तथोक्तम्। तस्मादुपाधिरूपत्वाद्द्विशिष्टूपपत्तेः परतोऽक्षरात्पर इति संबन्धः। कथम् मायातत्त्वस्याक्षरस्य परत्वमित्याकाड्क्ष्यमाणाह—सर्वकारणत्वात्। कार्य ह्यपरं प्रसिद्धम्। तल्लकारणत्वेन गम्यमानत्वाद् गम्यमानस्वान्मायातत्त्वं परम्। यौक्तिकवाक्यादनिर्याच्यत्वेऽपि स्वरूपोच्छेदभावादक्षरम्। तदुक्तं गीतायाम्—“क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते। उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युच्यते” इति॥ २ ॥

यदेव चैतन्यं निरुपाधिकं श्रद्धाविकल्पं ब्रह्म यत्कृतज्ञनाज्ञानां केवलं तदेव मायाप्रतिबिम्बितरुपेण कारणं भवतीत्याह—यस्मादेतस्मादेवेति। प्राणोत्पत्तेरुर्ध्वं

नामरूपववीजोपाधिलक्षिताज्जायत उत्पद्यतेऽविद्याविषयविकारभूतो नामधेयोऽनृतात्मकः मांः 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयमनृतमिति' श्रुतेः । न हि तेनाविद्याविषयेणानृतेन प्राणेन सप्राणत्वं परस्य स्यादपुत्रस्य स्वप्नेष्टेनैव पुत्रेण स पुत्रत्ववत्‌ । एवं मनः सर्वाणि चेन्द्रियाणि विषयाश्चेतस्मादेव जायन्ते । तस्मात्सदसद्यमसत्यनृतपचर्तमप्राणादेमस्मवत्यर्थः । यथा च प्रागुत्पत्तेः परमार्थतोऽसदन्तस्तस्था प्रलीनास्त्रेति द्रष्टव्यः । यथा करणानि मनश्चेन्द्रियाणि तथा शरीरविषयकरणानि भूतानि खमाकाशं वायुरन्वविभिदं आप उदकं । पृथिवी धरित्री विश्वस्य सर्वस्य धारणी । एतदनि च शब्दादिस्पर्शरूपरसगन्धयोत्तरोरत्तरगुणानि पूर्वपूर्वेर्गुणसहितान्येतस्मादेव जायन्ते । संक्षेपतः परविद्याविषयमक्षरं निर्विशेषं पुरुषं सत्यं दिव्यो हामूर्त इत्यादिना मन्त्रेऽनुक्त्वा पुनस्तदेव सविशेषं विस्तारेण वक्तव्यमिति प्रवर्तते संक्षेपविस्तरोक्को हि पदार्थः सुखाधिगम्यो भवति । सूत्रभाष्योरिव कथनद्विति ॥ १ ॥

तर्हि सप्राणत्वं परमात्मनो भविष्यतीति शङ्कानिवृत्यर्थ श्रुत्यन्तरप्रसिद्धं प्राणस्य विशेषणमाह—अविद्याविषय इति । नामधेय इति । वाचामात्रो न वस्तुवृत्त इत्यर्थः । प्राणादीनां पाठक्रमोऽथक्रमेण वाध्यते । ' गतः कलः पञ्चदशा प्रतिष्ठा :' इति भूतेषु तयश्रवणेन प्राणानां मौतिकत्ववागमादूर्ध्वत्प्रस्यानन्तरं प्राणोत्पत्तिदृष्ट्येतेः अभिमुखमागच्छन्बायुरावहः पुरतो गच्छन्नप्रवह इत्यादिभेदः । शब्दस्पर्शारूपरसगन्धा उत्तरोरत्तरस्य गुणा येषां तानि तथोक्तानि । यथा शुक्तन्त्ववस्थापन्नद्रव्यैककारणाज्जायमानः पटः शुक्तगुणो जायते तथाऽऽकाशावस्थापन्नो वायुराकाशगुणेन शब्देन सहितो जायते । तथैव वायुभावपन्नेऽपि शब्दस्पर्शाख्यगुणद्वयसहितस्त्रहणान्निवर्तो जायते । ननु सूक्ष्माणि भूतानि प्रथममुत्पद्यन्ते । अनन्तरं तेषां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामकरोदिति पश्चीकरणोपलक्षणार्थं त्रिवृत्करणश्रुते: पञ्चात्मकत्वमवगम्यते । तत एकैकस्य भूतस्य पञ्चगुणवत्त्वं वर्णितमन्यत्र कथं हि पञ्चीकरणमनहल्य प्रथमसर्ग एवाडडकाशस्यैकगुणत्वं णत्वं वायोरहि त्रिगुणत्वं तैजसस्याऽडखिगुणत्वमित्यादियुक्तच्यते । सत्यम्‌ । भूतसर्गे तात्पर्याभावव्योतनाय प्रक्रियान्तरं न विरुध्यते । न भूतप्रतिबद्धं किंचिदफलं श्रूयते । अत एव गुणगुणिभावोऽपि न वैशेषिकपक्षवदिव विवक्षितः । किन्तु राहुः शिर इतिवद्यपदेशमात्रं । विस्तारेण त्वन्वकार्यपर्यन्तं तेन तेनाऽडकारण ब्रह्मैव विवर्तते इति प्रपञ्च्यते । ततोडऽतिरिक्तस्याऽणुमात्रस्यापि तस्मिन्नविज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवताति प्रदर्शीनार्थमित्यर्थः ॥ २ ॥

अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशा: श्रोत्रे वागिव-

वृताश्व वेदा: । वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य

पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा ॥ ४ ॥

योडपि प्रथमजोऽणोरण्यङ्गभोज्योऽणीयोऽतण्डुल्योऽन्तविराट् स

तत्त्वान्तरीतत्त्वेन लक्ष्यमाणोडप्येतस्मादेव पुरुषाज्जायत एतन्मयश्चेतदर्थमाह । तं च

विजानक्ति । अभ्रियुलोक: "असौ वाव लोको गौतमाश्रि:" इति श्रुते: । मूर्धा

यस्योत्तमाङ्गं शिर: । चक्षुषी चन्द्रश्व सूर्येश्वोति । चन्द्रसूर्यो

यस्येति सर्वत्रानुपद्भ्यां कर्तव्यं । अस्येतस्य पदस्य वक्ष्यमाणस्य यस्मै

दिश: श्रोत्रे यस्य । वाग्वितता उदात्तिता: प्रसिद्धा वेदा यस्य । वायु: प्राणो

यस्य हृदयमन्त:करणं विश्वं समस्त जगदस्य यस्माद्येतत् । सर्व

हन्त:करणविकारमेव जगन्मनस्येव सुपुप्से प्रलयदर्शनेनात् । जागरितेऽपि तदेवाश्रिविस्फु-

लिङ्गवद्विप्रतिपत्तेः । यस्य वि पद्भ्यां जाता पृथिवी । एव द्योर्विष्णुरन्त:

प्रथमशरीरी त्रैलोक्यदेहोपाधि: सर्वेषां भूतानामन्तरात्मा ॥ ४ ॥

तस्मादग्रि: समिधो यस्स सूर्य: सोमात्पर्जन्य

ओषधय: पृथिव्याम् । पुमान्रेत: सिष्षति

योषितायां बह्वी: प्रजा: पुरुषात्सम्प्रसूता: ॥५॥

स हि सर्वेष्वेपुत्राण श्रोन्ता मन्ता विज्ञाता सर्वकरणात्मा पश्चादिद्धा-

रेण च या: संस्रान्ति प्रजास्ता अपि तस्मादेव पुरुषात्प्रजायन्त इत्युच्यते ।

तस्मात्परस्तात्पुरुषाद्यज्ञावस्थानिर्विश्वरूपोऽङ्गै: स

विशिष्यते । समिधो यस्य सूर्य: समिध इव समिध्यते । सूर्येण हि चुलुोक: समिध्यते । ततो हि

यस्य सूर्य: समिध इव समिध्यते । तत: हि

चुलोकोऽग्निप्राणात्सोमात्पर्जन्यादोष-

धय: पृथिव्यां संभवन्ति । ओषधिष्य: पुरुषपशावो हुताश्य उपादानभूताश्य:

पुमान्रेत: सिष्षति योषितायां योषित् योषाश्रु ख्रियामिति । एवं क्रमेण

बहूर्विहच: प्रजा ब्रामणाद्या: पुरुषात्परस्मात्सम्प्रसूता: समुत्पन्ना: ॥ ५ ॥

सर्वेषां भूतानामिति । पश्चमहाभूतानाम् । अन्तरात्मा स्थूलपञ्चभूतशरीरो हि विराडि-

ड्वर्थ: । पश्चादिद्धारेणोति । हुपर्जन्यादृधिवीपुंरुषयोषित्सु पश्चस्वदृश्रिष्ठेषु: श्रुत्यनतरचो-

दितत्वाच्चिदद्रारेणलत्यर्थ: । ४ । ५ ॥

१ ग. घ. च. झ. 'ज्रन्यौषं । २ क. ख. 'व्ङ्कर' । ३ क. ज. विशेष्यं । ४ क. ख. 'काद-मिनिष्प' ।

तस्माहचः साम यजूंषि दीक्षा यज्ञाश्व सर्वे ऋत्ववो दक्षिणाश्व । संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः ॥ ६ ॥

किच कर्मसाधनानां फलानि च तस्मादेतयोः । कथं तस्मादप्यृषीन्हचो नियताक्षरपादावसाना गात्र्यादिच्छन्दोविशिष्टा मन्त्राः । साम पाश्रभक्तिं च सात्त्वभक्तिं च स्तोभादिगीतिविशिष्टम् । यजूंष्यनियताक्षरपादावसानानि वाक्यरूपाणियं त्रिविधा मन्त्राः । दीक्षा मौञ्ज्यादिलक्षणकर्त्तृनियमविशेषा । यज्ञाश्व सर्वेऽङ्गमिहोत्रादयः । ऋत्ववः सयुक्ताः । दक्षिणाश्चैकगवाद्यपरिपितसर्वस्वान्ता: । संवत्सरश्च कालः कर्माङ्गं । यजमानश् कर्त्ता । लोकास्तस्य कर्मफलभूतास्ते विशेष्यन्ते सोमो यत्र येषु लोकेपु पवते पुनाति लोकान्नियत्न येषु सूर्यस्तपति च ते च दक्षिणायनोत्तरायणमार्गद्वयगम्या विद्धद्विदुक्त्रफलभूताः ॥ ६ ॥

तस्माच्च देवा बहुधा सम्प्रसूताः साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि । प्राणापानौ त्रीहियवौ तपश्च श्रद्धा सत्यं ब्रह्मचर्यं विधिश्व ॥ ७ ॥

तस्माच्च पुरुषात्कर्माङ्गभूता देवा बहुधा वस्वादिगणभेदेन सम्प्रसूताः सक्यक्रमसूताः । साध्या देवविशेषाः । मनुष्याः कर्माधिकाराः । पशवो ग्राम्यारण्या । वयांसि पक्षिणः । जीवनं च मनुष्यादीना । प्राणापानौ त्रीहियवौ हविरर्थौ । तपश् कर्माङ्गं पुरुषसंस्कारलक्षणं स्वतन्त्रं च फलसाधनम् । श्रद्धा यत्पूर्वकः सर्वपुरुषार्थसाधनप्रयोगविश्त्तमसाद आस्तिक्यबुद्धिर्द्रस्तथा सत्यपनृतवर्जनं यथाभूतार्थवचनं चापीडाकरम् । ब्रह्मचर्यं पैथुनासमाचार । विधिश्वोक्तकर्त्तव्यता ॥७॥

पास्रभक्तिमिति । हिंकारप्रस्तावोद्गीथप्रतिहारनिधनाख्या: पञ्च भक्तयोडवयवा यस्य तत्तथोक्तम् । सात्त्वभक्तिमिति । हिंकारप्रस्तावादुद्गीथप्रतिहारोपद्रशनिधनारख्या: पञ्च भक्तयोडवयवा यस्य तत्तथोक्तम् । स्तोभोङ्गशून्यो वर्णः । विश्वजित्सर्वमेधयोः सर्वस्वदक्षिणा अत एकां गामरम्य सर्वस्वान्ता दक्षिणा भवन्तीत्यर्थः ॥ ६ ॥

तपश् कर्माङ्गमिति । पर्याप्त्रित ब्राह्मणस्यैवागू राजन्यस्याडडमिक्षा वशिष्यस्याद्विहितं कुच्छ्रूचान्द्रायणादित्यर्थः ॥ ७ ॥

सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ॥ ८ ॥

किंच सप्त शीर्षण्याः प्राणास्तस्मादेव पुरुषात्प्रभवन्ति । तेषां च सप्तार्चिषो दीप्तयः स्वविषयावद्योतनानि । तथा सप्त समिधः सप्त विषयाः । विषयैरैहि समिध्यन्ते प्राणाः । सप्त हीमास्तद्विषयविज्ञानानि "यदस्य विज्ञानं तज्जुहोति" इति श्रुत्यन्तरात् । किंच सप्तमे लोक इन्द्रियस्थानानि येषु चरन्ति संचरन्ति प्राणाः । प्राणां येषु चरन्तीति प्राणानां विशेषणमिदं प्राणापानादिनिवृत्त्यर्थम् । गुहायां शरीरे हृदये वा स्वापकाले शेरत इति गुहाशयाः । निहिताः स्थापिताः धात्रा स सप्त प्रतिप्राणिभेदम् । यानि चाऽऽड्ममयाजिनां विदुषां कर्माणि कर्मफलानि चाऽविदुषां च कर्माणि तत्त्वाधानानि कर्मफलानि च सर्वे चैतत्परस्मादेव पुरुषात्सर्वज्ञात्मसूत्रमिति प्रकरणार्थः ॥ ८ ॥

अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वे ऽस्मात्स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः । अतश्च सर्वा ओषधयो रसश्च येनैष भूतैस्तिष्ठते व्यन्तरात्मा ॥ ९ ॥

अतः पुरुषात्समुद्राः सर्वे क्षाराद्याः । गिरयश्च हिमवदाद्याःऽस्मादेव पुर-षात्सर्वे । स्यन्दन्ते स्रवन्ति गर्जन्ति । सिन्धवो नद्यः सर्वरूपाः बहुरूपाः । अस्मादेव देव पुरुषात्सर्वाऽऽ ओषधयो द्विविधवायाः । रसश्च मधुरादिः पञ्चविधो येन रसेन भूतैः पञ्चभिः स्थूलैः परिवेष्टितस्तिष्ठते तिष्ठति लिङ्गं सूक्ष्मं शरीरम् । तद्व्यतिरिक्त आत्माऽस्स्मिन्नश्राद्धत इत्यनन्तरात्मा ॥ ९ ॥

पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् । एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थिं विकिरतीह सोऽम्यः ॥ १० ॥

इत्यर्थववेदीयमुण्डकोपनिषदि द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

आत्मयाजिनामन्त सकलामद्महं च परमात्मभावनापूर्वकं परमेश्वराराधनशुद्धचया ये यजन्ति तेषामित्यर्थः ॥ < ॥

यत्पृष्टं कस्मिंच भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतोति तत्सिरूपितम् । सर्वमिदं यत्पृष्टं कस्मिन्निति भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतोति ।

१ क. ख. ज. 'ण इति विशेषणात्प्राणाः । २ क. 'णि तर्साधनानि कं ।

एवं पुरुषात्सर्वमिदं संमसूतम् । अतो वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्-

वृतं पुरुष इत्येव सत्यम् । अतः पुरुष एवेदं सर्वम् । न विश्वं नाम

पुरुषादन्यत्किचिदस्ति । अतो यदुक्तं तदेतदभिहितं कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते

सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति । एतस्मिन्नु परास्मिनात्मनि सर्वकारणे पुरुषे

विज्ञाते पुरुष एवेदं विश्वं नान्यदस्तीति विज्ञातं भवतीति । किं पुनरिदं विश्व-

मित्युच्यते । कर्माभिहोत्रादिलक्षणम् । तपो ज्ञानं तत्त्वकृतं फलमन्यदेतावद्वीदं

सर्वम् । तचैतद्ब्रह्मणः कार्यं तस्मात्सर्वे ब्रह्म परामृतं परममृतमह्मेवेति यो वेद

निदितं स्थितं गुहायां हृदि सर्वप्राणिनां स एवं विज्ञानादविद्याग्रन्थिं ग्रन्थि-

मिव हृदीभूतामविद्यावासनां विकिरति विक्षिपति नाशयतीदृ जीवच्चेव न

मृतः सन्ने सोम्य पियदर्शन । ॥ १० ॥

इत्यर्थववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ।। १ ।।

आविः संनिहितं गुहाचरं नाम महत्पदमन्त्रै-

तस्मरपितम् । एजत्पाणत्रिमिषच्च यदेतज्जानथ

सदसद्वरेण्यं परं विज्ञानाद्वैदरीष्टं प्रज्ञानाम् । ॥ ९ ॥

अरूपं सदृक्षरं केन प्रकारेण विज्ञेयमित्युच्यते । आविः प्रकारां संनिहितं

परमात्मनो जायते । अतस्त्वावन्मात्रं सर्वं तस्मिन्विज्ञाते विज्ञातं भवतीत्यविद्याक्षयफल-

विधानेनोपसंहतमिति ।। ९ ।। १० ।।

इति मुण्डकोपनिषद्भाष्यटीकायां द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ।। १ ।।

अधुना यस्य सद्गुरुपदेशमात्रेणाद्वितीयं ब्रह्मास्मीति वाक्यार्थज्ञानं न भवतीति

तस्योपायानुष्ठानेन भवितव्यमित्यमिप्रेत्याह—अरूपं सदृक्षरमिति । वाक्यार्थस्यैव

पुनः पुनर्भावना युक्त्यतुसंधानं चोपाय इत्याह—उच्यत इति । आविःशब्दो निपातः

प्रकाशवाची । ब्रह्म विश्वोपरूढ्यात्मना प्रकाशमानमेव सदेति भावयेदित्यर्थः । अन्यै-

रपै-

"यदस्ति यद्भाति तदात्मरूपं नान्यत्ततो भाति न चान्यदस्ति ।

स्वभावसंवित्प्रतिभाति केवळं ग्राह्यं ग्रहीतिति मृषैव कल्पना" इति ।

सन्निहितमिति । सर्वेषां प्राणिनां हृदये स्थितं वागाद्युपाधिभिः शब्दादीनुपलभमा-

नमिति । ९ द्वि. ज. 'श्रवणं' १२ क. ख. 'ज्ञानमवगतन्तं न ।

वाग्युपाधिभिर्ज़ृंलति ब्राजतीति धुवन्तराच्छन्दादितनुपलभमानवद्‌वभासते । दर्शणश्रवणमननविज्ञानायुपाधिमैन्राविभूतं सहऋक्ष्यते हृदि सर्वप्राणिनाम् । यदेतदाविर्ब्रेम्स सन्निहितं सम्यक्स्थितं हृदि तद्रुहाचरं नाम गुहायां चरतीति दर्शयति श्रुतिर्गुहाचरं परम् । महत्त्वसर्वमहत्त्वोत्पादि पद्यते सर्वे-

णति सर्वपदार्थास्पदत्वात् । कथम् तन्महत्त्वदमित्युच्यते । यतोऽत्रास्मिन्न्‌ब्रह्मणि-

तत्सर्वं समर्पितं प्रवेशितं रथनाभाविवारा एजच्‍चलत्पक्ष्यादि । प्राणात्प्राणि-

तीति प्राणापानादिमन्‍नरुष्यप्‍श्वादि । निमिष्च यत्रिमेषादिक्रियावच्‍चानिमि-

पच्‍छब्दादत्समस्तेदद्‌गैव ब्रह्मणि समर्पितम् । एतद्‌यदाश्रितं सर्वे जानथ

हे शिष्या अवगच्‍छथ तदात्मभूतं भवतां सदसत्स्वरूपम् । सदसतोंर्मूतिमूर्त्तयोः

स्थूलसूक्ष्मयोस्तद्‍वतिरेकेणाभावात् । वरेग्यं वरीयं तदेव हि सर्वस्य नित्य-

स्वात्मार्थनीयं परं व्यतिरिक्तं विज्ञानात्म्यजानामिति व्यवहिलेन सम्बन्धो यत्‍लौ-

किकविज्ञानाग्रोचरोऽलयथः । यद्‌द्वारिष्ट वरतमा सर्वपदार्थषु वरषु तद्‌द्वयक्‍ ब्रह्म-

तिषयेन वरं सर्वदोषरहितत्वात् ॥ १ ॥

यदाचिमद्‌गद्‌णुभ्योऽणु च यस्मिंल्लोका निहिता

लोकिनश्‍च । तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वा-

ङ्मनः । तदेतत्सत्यं तदमृतं तदेॆद्‌वयं सोम्य

विद्धि ॥ २ ॥

किंच यदाचिमद्‌हीमिहीत्यादिल्यादि दीप्तमिति दीप्तिमहत्त् । किंच

यद्‌गणुभ्यः इयामाकादिभ्योऽणु च सूक्ष्मम् । चराचदात्स्थूलेभ्योऽप्यतिशयेन स्थूलं पृथिव्यादिभ्यः । यस्मिंल्लोका भूारादयो निहिताः स्थिताः ॥ ये च

नवद्‌रद्‌रैव जीवभावमापन्नमवभासते । ततः स्वतोऽपरोकसं चेति सदा स्मरेदित्यर्थः । सर्व-

मिदं कार्यं परिचिच्छन्नं च सास्पदं कार्यत्वात्परिचिच्छत्तवात्‍च घटादिवत्तत्‍ सर्वोऽस्पदं

यत्तदेव मास्पदमात्मभूतमिति युक्त्यनुसंधानमाह—महदादिमिति ॥ १ ॥

घटादिवद्‌दादित्यादर्जडत्वेऽपि यद्‌ईसिमत्त्वं वैचिच्यं—तद्‌नुपपत्त्याडपि तत्कारणं संभा-

वनीयमित्याह—किंच यद्रांचमदिति । अर्चिमच्‍वादित्यादिवदिन्द्रियग्राह्यत्वं प्राप्तं

निषेधति—यद्‌गणुभ्य इति । परमाणुपरिमाणत्वं तर्हि स्यादिति नाड्‌डशक्‍नीमि-

त्याह—चराचदादिति । स्थूलत्ववात्‍ह्योर्न्याधारं स्यादिति नाड्‌डशक्‍नीयमित्याह—

पस्मिंल्लोका इति । प्राणादिप्रवृत्तिश्‍चेतनाधिष्ठाननिबन्धना जडप्रवृत्तित्वाद्‌धादिप्रवृत्ति-

पास्मिंल्लोका इति ।

लोकिनो लोकनिवासिनो मनुष्यादयश्रैतन्याश्रया हि सर्वे प्रसिद्धास्तदेतत्सर्वाश्रयमक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तहु वाचां वाक् च मनश्र सर्वाणि च करणानि तद्रुत्रथैतन्यं चैतन्याश्रयो हि प्राणेन्द्रियादिसर्वसंघातः 'प्राणस्य प्राणम्' इति श्रुत्यन्तरात् । यत्माणादीनामन्तश्रैतन्यमक्षरं ततस्तत्सत्यमवितथश्रुतोऽमृतमविनाशि तद्ब्रह्म च्यं मनसा ताडयितव्यम् । तस्मिन्न्मनःसमाधानं कर्तव्यमित्यर्थः । यस्मादेवं हे सौम्य विद्धि क्षरे चेतः समाधात्स्व ॥ २ ॥

धनुरिहीत्वौपनिषदं महास्त्रं शरं ह्युपासानिशितं संधयीत । आयम्य तद्भावगतेन चेतसा लक्ष्यं तदेवाक्षरं सोम्य विद्धि ॥ ३ �||

कथं वेद्यमित्युच्यते । धनुरिहीत्वासनं गृहीत्वाsऽडायौपनिषदमुपनिषत्सु भवं प्रसिद्धं महास्त्रं महच्च तद्वत् च महाह्वं धनुस्तस्माच्छराम् । किंविशिष्टमित्याह । उपासानिशितं सतताभिध्यानेन तनूकृतं संस्कृतमित्येतत् । संधयीत संधानं कुर्यात् । संधाय चाड्डस्येम्यड्कृष्य सेन्द्रिय मन्तःकरणं स्वविषयाद्दि-निवर्त्य लक्ष्य एवाड्डवर्जितं कृत्वेत्यर्थः । न हि हस्तेनैव धनुष आयमनामिह संभवति । तद्भावगतेन तस्मिन्ब्रह्मण्यक्षरे लक्ष्ये भावना भावस्तद्रतेन चेतसा लक्ष्यं तदेव यथोक्तलक्षणमक्षरं सोम्य विद्धि ॥ ३ ॥

प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेद्ध ॥ ४ ॥

यथोक्तं धनुरादि तदुच्यते । प्रणव ओङ्कारो धनुः । यदुष्वासिनो लक्ष्ये शरस्य प्रवेशकारणं तथाड्डत्स्मरस्याक्षरे लक्ष्ये प्रवेशकारणमोंकारः । प्रणवेन व्रह्मस्स्यमानेन संस्क्रियामाणस्तद्लम्बनोऽपतिविहिते लक्ष्येsड्ुपलक्ष्ये । अतः प्रणवो धनुरिव धनुः । शरो ह्यात्मोपाधिलक्षणः परवचिद्धदे च प्रमाणभावादेकचैतन्यमात्रमस्मीति विचारयेदित्याह—तदतत्सर्वाश्रयमिति । प्राणाद्याधिष्ठानात्मनादिलक्ष्य आत्मा द्रष्टव्यः मिति । प्राणवम्वरमध्ये ब्रह्मात्मैकत्वे चित्तसमाधानं क्रममुक्तिफलं दर्शयति-विचारासमर्थस्य प्रणवोपासकं यच्चैतन्यप्रतिबिम्बं स्फुरति स आत्मेत्यनुसंधानं प्रणवे शरसंधानं तस्य चित्प्रतिबिम्बस्य विम्बैक्यानुसंधानं लक्ष्यवेधः ॥ ३ ॥ ४ ॥

एव जले सूर्योदिवदिह प्रविश्टो देहे सर्वत्रात्मयसाक्षितया स शर इव स्वात्मन्येवांतोदकशरे ब्रह्मण्यतो ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते लक्ष्य इव मनःसमाधित्सुभिरातिभावेन लक्ष्यमाणत्वात् । तत्रैव सत्यप्रमत्सेन बाध्याविष्योपलब्धितृष्णाप्रमादवर्जितेन सर्वतो विक्तेन जितेन्द्रियैकाग्रचित्तेन वेदवद्यं ब्रह्म लक्ष्यम् । ततस्तद्वेधनादूर्ध्व शरचत्तन्मयो भवेत् । यथा शरस्स्य लक्ष्यैकात्मत्वं फलं भवति । तथा देहाग्रप्रत्ययितरसकर्णेनाक्षरेकात्मकं फलमापादयेदित्यर्थः ॥ ४ ॥

यस्मिन्न्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः । तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः ॥ ५ ॥

अक्षरस्यैव दुर्लक्ष्यत्वात्पुनः पुनर्वचनं सुलक्षणार्थम् । यस्मिन्नक्षरे पुरुषे घोः पृथिवी चान्तरिक्षं चोतं सर्वपितं मनश्च सह प्राणैः करणैर्नैः सर्वस्तमेव सर्वात्मकमद्वितीयं जानथ जानीथ हे शिष्याः । आत्मानं प्रत्यक्षस्वरूपं युष्माकं सर्वप्राणिनां च ज्ञात्वा चान्या वाचोऽपरविद्यारूपा विमुञ्चथ विमुक्ता परित्यजत । तत्पकाशायं च सर्वं कर्म ससाधनम् । यतोऽमृतस्यैष सेतुरेतदात्मज्ञानमृतस्यामृतत्वस्य मोक्षस्य प्राप्तये सेतुरिव सेतुः संसारमहोदधेरुत्तरणहेतुत्वात् तथा च श्रुतिः—“तमेव विदित्वाऽऽति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय” इति ॥ ५ ॥

अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः स एषोऽन्तश्शरते बहुधा जायमानः । ओमित्येवं ध्यायथ आत्मानं स्वस्ति वः पाराय तमसः परस्तात् ॥ ६ ॥

किंच । अरा इव । यथा रथनाभौ समार्पिता अरा एवं संहता संगृहीता यत्र नाड्यो नाडीषु । स एषः परमात्मा । अन्तश्शरते व्यापृतोऽस्ति । बहुधा जायमानः । ओमित्येवं ध्यायथ । अत्र हेतुमाह—अमृतस्यैष सेतुरिति । धनुषाड्डयुधेन लक्ष्यवत् इति तल्लक्षण आत्मैकत्वप्राप्तिकार हेतुरर्थः ॥ ६ ॥

उत्तरग्रन्थस्य पौनरुक्त्यं परिहरति—अक्षरस्यैव दुर्लक्ष्यत्वादिति । ससाधनं सर्वकर्म परित्यज्यादड्मैव ज्ञातव्य इत्यत्रैव हेतुमाह—अमृतस्यैति । लक्ष्यवत् इति तल्लक्षण आत्मैकत्वप्राप्तौ साधिकार हेतुरर्थः । कर्मसड्ज्जनसंगत्या कर्मश्रद्धा विषयश्रद्धा च वाक्यार्थज्ञानस्यावगमाय प्रतिबन्धको भवतीति ॥ ६ ॥

यत्र यस्मिन्नुदये सर्वतो देहव्यापिन्यो नाड्यस्तास्मिन्हृदये बुद्धिप्रत्ययसाक्षिभूतः स एष प्रकृत आत्माडन्तर्मध्ये चरते चरति वर्तते । पश्यच्चरुर्णनम्वानो विज्ञानबहुडानेकथा क्रोधहर्षादिमलैरजायमान इव जायमानोदन्तःकरणोपाधिविधायित्वादन्ति लौकिका ह्ये जाते कुदृढो जात इति तमात्मानमोमित्यैवमोकारालम्बनाः सन्तो यथोक्तकल्पनया ध्यायथ चिन्तयत्यत । उक्तं वक्त्रयं च शिष्येभ्य आचार्येण जानता । शिष्याश्च ब्रह्मविद्याविविधिपुत्रात्रित्तकरमाणो मोक्षपथे प्रवृत्ताः । तेषां निर्विघ्नतया ब्रह्मप्राप्तिमाशास्त्याचार्यः । स्वस्ति निर्विघ्नमस्तु वो युष्माकं पैराय परकूलायै । परस्तात्कस्मादविद्यातमसः । अविद्यारहितब्रह्मात्मस्वरूपगमनायेत्यर्थः ॥ ६ ॥

यः सर्वज्ञः सर्वविदस्यैष महिमा सुवि दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः । मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽने हृदयं सन्निधाय तदिज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्भाति ॥ ७ ॥

योडसौ तमः परस्तात्संसारमहोदधिं तीर्त्वा गन्तव्यः परविद्याविषय इति स कस्मिन्नवर्तते इत्याह । यः सर्वज्ञः सर्वविदख्यातः । तं पुनर्विशिनष्टि । यसैष प्रसिद्धो महिमा विभूतिः । कोडसौ महिमा । यस्मै एष देहापृथिव्योः शासन विदित्वा तिष्ठति । सूर्याचन्द्रमसौ वस्य शासने उदयाचक्रवद्भ्रमति । यस्य शासन सरितः सागराश्च स्वगोचरं नातिक्रामन्ति । तथा स्थावरं जङ्गंच यस्य शासन नियतम् । तथा चर्तुवोडयनेऽब्दाश यस्य शासनं नातिक्रामन्ति । तथा कर्तारः कर्माणि फलं च यच्छासनात्स्वं कालं नातिवर्तन्ते स एष महिमा । सुवि लोके यस्य स एष सर्वज्ञ एवंमहिमा देवः । दिव्ये च्योतनवति सर्वबौद्धप्त्ययकृत्योतने ब्रह्मपुरे । ब्रह्मणोऽत्र चैतन्यस्वरूपेण नित्याविद्यः स मा भूदित्याशंस्तम् । न तु वाक्यार्थावगतो निष्पन्नां फलप्राप्तौर्विध्यब्रह्मादिस्तीत्यभित्रेयाडSह — परस्तादिति । मुण्डपदेशाद्धर्ममिल्यर्थः ॥ ८ ॥

सर्वेश्वरत्वमनोमयत्वादिगुणविशिष्टब्रह्मणो हृदयपुण्डरीके ध्यानं च क्रममुक्तिफलं मन्दब्रह्मविदो विधीयत इति दर्शयितुमाह—योडसौ तमः परस्तादित्यादिना ॥७॥

भियक्त्वादात्मणः पुरं हृदयपुण्डरीकं तस्मिन्नप्योम तस्मिन्नव्योम्नाकोशहत्पुण्डरीकमध्यस्थे प्रतिष्ठित इवोपलभ्यते। न आकाशवत्सर्वगतस्य गतिरागतिः प्रतिष्ठा वाडन्यथा संभवति। स आत्मा तत्रस्थो मनोद्वार्तिभिरेव विभाव्यत इति। मनोमयो मनउपाधित्वात्स्वात्मानचारिरनेभा प्राणक्ष शरीरीं च प्राणजीरं तस्यां नेता स्थूलाच्छरीराच्छरीरान्तरं प्रति। प्रतिष्ठितोऽवसिथतोऽन्ने भुज्यमानान्नविपरिणामे प्रतिदिनमुपचीयमानेऽपचीयमाने च पिण्डरुपात्रे हृदयं बुद्धिपुण्डरीक्च्छिद्रे सन्निधाय समवस्थाप्य हृदयावस्थानमेव आत्मनः स्थितिरन्ने। तदातमतचं विज्ञानेन विशिष्टेन शास्त्राचार्योपदेशजनितज्ञानन शमदमध्यानसर्ववागवैराग्योद्भूतने परिपश्यन्ति सर्वतः पूर्णं पदम्युपलभन्ते धीरा विवेकिनः। आनन्दरुपं सर्वानर्थदुःखायासमहीणममृतं यद्विभाति विशेषण स्वात्मन्येव भाति सर्वदा॥ ७॥

भियते हृदयग्रन्थिरिच्छिद्यते सर्वसंशयोः क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्हष्टे परावरे॥ ८॥

अस्य परमात्मज्ञानस्य फलमिदमभिधीयते। भियते हृदयग्रन्थिरविद्यावासनाप्रचयो बुद्धाश्रयो नामचयो बुद्धाश्रयः कामः "कामा येडस्य हृदि श्रिता:" इति श्रुत्यन्तरात्। हृदयाश्रयोडसो नाडीतमाश्रयः। भियते भेदं विनाशमायाति। छिद्यन्ते सर्वेऽप्यविषयाः संशया लौकिकानामपरणाच्च गत्यास्त्रोतोन्तरत्ता विच्छेदमायान्ति। अस्य विच्छिन्नसंसारस्य निवृत्ताविद्यस्य यानि विज्ञानोत्पत्तेः प्राप्तनित्यमाक्तरे चापचयकाले ज्ञानोत्पत्तिसमाश्रित्य न क्षीयन्ते कर्माणि। न त्वेतद्जन्मारम्भकाणि प्रष्टफलत्वात्तस्मिन्सर्वेऽप्डसंसरिणि परावरे परं च कारणात्मनाडवरं च कार्यात्मना तस्मिन्परावरे साक्षादहमस्मीति हष्टे संसारकारणोच्छेदान्मुख्यत इत्यर्थः॥ ८॥

हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम्। तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुः॥ ९॥

उक्तस्यैवर्थस्य संक्षेपाभिधायका उत्तरे मन्त्राऽऽयोडपि हिरण्मये ज्योतिमध्ये बुद्धिविज्ञानमयकोशे परे कोशे कोष इवात्मस्वरुपोपलब्धिहेतुत्वात्। विरजं मायामलरहितं ब्रह्म निष्कलं कलारहितं परमात्मानं विदुः। तच्छुभ्रं शुद्धं ज्योतिषां ज्योतिः प्रकाशानां प्रकाशः॥

॥९॥

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता—[मुण्ड॰ २ख॰ २]

बिदस्थानत्वात्परं तद्वियदाद्यंतरत्वात्तस्मिन्निरवयवजपविद्याशेषदोषरजोमलवर्जितं ब्रह्म सर्वमहत्त्वात्सर्ववातमत्वाच्च निष्कलं निर्गता: कला यस्मात्तन्निष्कलं निरवयवमित्यर्थ:। यस्माद्दिरजं निष्कलं चातस्तच्छुद्धं ज्योतिषां सर्वप्रकाशात्मनामन्यादीनामपि तज्ज्योतिरवभासकम्‌ । अन्यादीनामपि ज्योतिरूद्धमन्तर्गतब्रह्मात्मकत्वाद्ज्योतिरितिनिमित्तमित्यर्थ:। तद्ज्य परं ज्योतियदन्यनावभास्यमात्मज्योतिस्तद्यदात्मविद् आत्मानं स्वं शब्दादिविषयबुद्धिप्रत्ययसाक्षिणं ये विवेकिनो विदुर्विजानन्ति त आत्मविदस्तद्विदुरात्मकमतत्ययानुसारिण:। यस्मात्परं ज्योतिस्तस्मात्तद्विदुनंतरं बाह्यार्थप्रत्ययानुसारिण:॥९॥

मानायामविद्यादिमेदो इतानफलं किंवा तन्निवृत्तौ। नाड्‌डय:। सत्युपादाने कार्यस्यात्यन्तोच्छेदासंभवात्‌। न द्वितीय:। ज्ञानस्याज्ञाननेव साक्षाद्विरोधप्रसिद्धे:। किंच। बुद्धिरप्यनादि: सादिवी। नाड्‌डय: "एतस्माज्जायते प्राणो मन: सर्वेन्द्रियाणि च" इति श्रुतिविरोधात्‌। नान्त्य:। प्रलये ब्रह्मज्ञानं विनैव बद्धनेतिहासंभवात्तदानर्थक्यप्रसङ्गात्‌। सादित्त्वे च बुद्धेरुपादानं साक्षाद्द्रव चेतनाश्र विनाड्‌ड्यन्तोच्छेदो न स्यात्‌। मायया दृष्टिगतज्ञानेन नोच्छेदोऽहंती। लौकिकमायाविगतमायया दृष्टिगतज्ञानेनोच्छेदादर्शनात्‌। किंच। बुद्धेरुच्छेदो न तस्या: फलं स्वनाशस्याफलत्वात्‌। नाड्‌डत्मन:। तस्य बुद्धिप्रसङ्गाभावेन तदुच्छेदस्या फलत्वात्‌। किंचाड्‌डत्मनोऽविद्याध्यानाश्रयत्वाद्धयानं श्रुतिविरुद्धं प्रक्रमे—अविद्यायामन्तरे वर्तमान इति श्रवणाडुपसंहारो च—"अनीशया शोचति मुह्यमान:" इति श्रवणात्‌। बुद्धिगतमेवाविद्यादात्मन्यध्यस्यते इति चेदध्यस्यत इति कोट्थे:। निक्षिप्यते भान्या हृदये वा। नाड्‌डय:। अन्यधर्म्यान्यत्र निक्षेपासंभवात्‌। भान्या चेत्तेन हृदयते। न तावदात्मना तस्यावियाश्रयत्वान्नजीकरणात्‌। न बुद्ध्या। बुद्धेरात्मविषयत्वासंभवेन तद्वतदर्शनासंभवात्‌।

तद्ज्ञान्तेश्व स्वाश्रयगतेन तत्त्वानुभवेन निवर्त्येत्वप्रसिद्धेर्बुद्धेरनुभवाश्रयत्वप्रसङ्गात्‌। तस्माद्वास्य भाष्यस्य सैष्यसमर्थ परयाम इति चेदुच्यते। चित्तत्वनाडिरनिवृच्याड्‌डविद्या चैतन्यमवच्छिद्य स्वाविच्छिन्नचैतन्यस्य बुध्यादितादात्म्यरूपेण विवर्तते। तस्याश्च ब्रह्मात्मतासाक्षात्कारनिवृत्त्यैरूपाड्‌डीकारात्तदुत्थहृदयग्रन्थिभेद: श्रुत्योच्यते। भाष्यकारीयं च बुद्धचाश्रयत्वाभिधानमहंकारविशेषणत्वेनाविद्यादेर्ग्योऽहारिकाभिप्रायेणाड्‌डत्मानाश्रयत्वाभिधानं चाड्‌डत्मनो निर्विकारत्वाभिप्रायम्‌। बाधितानुवृत्तिश्‍व प्रकृतौ पृथक्‍पृथक्‍निर्जीवत्क्रिये विरुध्यते॥९॥

॥९॥

१ ग. ड. च. झ. घ. ऋत्वे प्रं। २ म. च. द्दृ बुद्रे। ३ क. ख. सम्यगर्थ। ४ क. प्रदर्शंतेति।

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १० ॥

कथं तज्ज्योतिषां ज्योतिरित्युच्यते । न तत्र तस्मिन्स्वात्मभूते ब्रह्मणि सर्वबभासकोऽपि सूर्यो भाति । तदह्रं न प्रकाशयतीत्यर्थः । स हि तस्यैव भासा सर्वमन्यदनात्मजातं प्रकाशयतीत्यर्थः । न तु तस्य स्वतः प्रकाशनसामर्थ्यम् । तथा न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमप्रसद्रोचरः । किं बहुना । यदि तद् जगद्भाति तत्तमेव परमेश्वरं स्वतो भासमानं तदीप्यमानमनुभावयन्नुदीप्यते । यथा जलोर्मुकाग्र्यादिसंयोगाद्‌ऽद्भिर्दहन्तमनुदहति न स्वतस्तद्धतस्यैव भासा दीप्त्या सर्वमिदं सूर्यादिजगदिभाति । यत एवं तदेव ब्रह्म भाति च विभाति च कार्यगतेन विविधेन भासाडततस्य ब्रह्मणो भास्यत्वं स्वतोडवगम्यते । न हि स्वतोडवैधधामन् भासनमन्यस्य कर्तु शक्यते । घटादीनामन्यावभासकत्ववादेर्नाहारूपाणां चाडडदित्यादीनां तदर्शनात् ॥ १० ॥

ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद्ब्रह्म पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरे । अधश्‍चोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम् ॥ ११ ॥

इत्यर्थववेदीयमुण्डकोपनिषदि द्वितीयमुण्डके इति ।

इत्यर्थववेदीयमुण्डकोपनिषदि द्वितीयमुण्डके हितीयः खण्डः ॥ २ ॥

इत्यर्थववेदीयमुण्डकोपनिषदि द्वितीयमुण्डकं समाप्तम् ॥ २ ॥

यत्तज्ज्योतिषां ज्योतिस्तदेव सत्यं सर्वे तद्विकारो नामधेयमात्रमनृतमितरद्विस्तरेण हेतुः प्रतिपादितं निगमनस्थानीयेन मन्त्रेण पुनरुपसंहरति । ब्रह्मैवोक्तलक्षणमिदं यत्पुरस्तादग्रे ब्रह्मैवाविद्याह-ष्टीनां प्रत्यवभासमानं तथा पश्चादह्नः तथा दक्षिणतश्व तथा चोत्तरेण तथैवाधस्ताद्दूर्ध्वं च सर्वतोऽन्यदिव कार्यकारण प्रसृतं प्रगतं नामरूपदवभासमानम् । भाति ति णिजनार्थोऽध्याहारेण व्याख्यातम् । तस्य भासा सर्वमिदं विभाति तस्य ब्रह्मणः स्वतो भासमानस्य तात्पर्यं कथयति—यत् एवं तदेव ब्रह्म भाति चेति । उपसंहारमन्त्रस्य तात्पर्यमाह । यत्तज्ज्योतिषां ज्योतिस्तेन ब्रह्मणा विविधं क्रियत

किं बहुना ब्रह्मवेदं विश्वं समस्तमिदं जगद्वरिष्ठं वरं ततम् । अग्न्रहादिप्रतयः सर्वोविद्यामात्रो रज्जुसर्पमत्ययः । ब्रह्मैवैकं परमार्थसत्यमिति वेदानुशासनम् ॥ ११ ॥

इत्यर्थर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिपस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ ९ ॥

परा विद्या या तदक्षरं पुरुषाख्यं सत्यमधिगम्यते । यदधिगमे हृदयग्रन्थ्यादिसंसारकारणस्याडSत्यान्तिकविनाशः स्यात् । तदर्शनोपायश्च योगोधनुराद्युपादानकल्पनयोक्तः । अथदानों तत्साक्षात्कारेण सत्यादिसाधनान्न वक्तव्यानीति तदर्थमुत्तारारम्भः । प्राधान्येन तत्त्वनिर्धारणं च प्रकारान्तरेण क्रियते । अन्यन्तदुर्गवगाह्यत्वात्कृतमपि तत् सूत्रभूूतो मन्त्रः परमार्थवस्तुवधारणार्थमुपन्यस्यते । द्वा द्वौ सुपर्णा सुपर्णौ शोभनपतनौ सुपर्णौ पक्षिसामान्याद्वा सुपर्णौ सयुजा सयुजौ सहेव सर्वदा युक्तौ सखाया सखायौ समानाख्यानौ समानाभिव्यक्तिकरणाच्च भूतौ सन्तौ समानविच्छेद्यपष्टान्तयैकं वृक्षं वृक्षमिवोच्छेदनसामान्याच्छरीरं वृक्षं परिषस्वजाते

इति तद्विकारं सर्वं जगत्स्थं ब्रह्मैवेति वाधायां समानाधिकरण्यं योडयं स्याणुः पुंमान्स्वितिर्वन्ध्ययत्यतिरेकाभावपरिहारेण तावन्मात्रत्वं बोध्यते ॥ ११ ॥

इत्यर्थर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्यटीकायां द्वितीयमुण्डके तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

इत्यर्थर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्यटीकायां द्वितीयं मुण्डकं समाप्तम् ॥ २ ॥

प्राधान्येनैति । अपूर्वत्वेन तात्पर्यविषयतयैवर्थः । द्वा सुपर्णेत्यादौ द्विवचनस्याडSडSकारुश्चान्दसः । जीवस्याङ्गित्वेन नियम्यत्वेन योग्यत्वादेश्वरस्य सर्वज्ञत्वेन नियामकत्वशक्तियोगाच्छेदो भनमुचितम् । नियम्यनियामकभावगमनं येस्तौ शोभनपतनौ । पक्षिसामान्याद्वैति । तृणादिष्वपि द्वन्द्वादर्शनादित्यर्थः । उभयत्रैककं बहु मूलमधिष्ठानमस्येति । तद्रूपतया तद्विकारं तद्ब्रह्म मूलोSडSवाः प्राणादयः शाखा इवास्येत्यवाक्शाखः । श्रद्धः स्थानं नियन्तुमस्य न

जाते परिष्वक्तवन्तौ। सुपर्णाविववैकं वृक्षं फलोपभोगार्थम्। अयं हि वृक्ष उर्ध्वमूलोडवाक्शाखोऽस्वथ्योऽव्यक्तमूलप्रभवः । क्षेत्रसंज्ञः सर्वपाणिकर्मफलाश्रयस्तं परिष्वक्तौ सुपर्णाविवविवेक्याकामरमवासनाश्रयोलिङ्गोपाध्यात्मश्वरौ। तयोः परिष्वक्तयोरन्य एकः क्षेत्रज्ञो लिङ्गोपाधिक्षमाश्रितः पिप्पलं कर्मानिष्पत्तिं सुकृतदुष्कृतं फलं स्वाद्विनकोविदत्रिवेदनस्वादरूपं स्वाद्वाद्रिभक्षयत्युपभुङ्क्ते विवेकतः । अनश्नन्नन्य इतर ईश्वरो नित्यगुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः सर्वज्ञः सर्वसच्चोपाधिरीश्वरो नाक्षाति । प्रेरयिता ह्यसावुभयोर्भोक्त्रोंन्त्यसाक्तिहवसत्तामात्रेण । स त्वनश्नन्न्योडभिचाकशीति पश्यतेव केवलम् । दर्शनमात्रं हि तस्य प्रेरितृत्वं राजवत् ॥ १ ॥

समाने वृक्षे पुरुषो निमग्रोडनैशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ॥ २ ॥

ततैवं सति समाने वृक्षे यथोक्ते शरीरे पुरुषो भोक्ता जीवोऽविद्याकामकर्मफलरागादिगुरुभाराक्रान्तोऽल्युरिव सामुद्रे जले निमग्नो निःश्वयेन देहात्मभावमपन्नोऽयमेवाहमस्मीति पुत्रोऽस्य नमा कुरुः स्थूलो गुणवान्त्रिगुणः सुखी दुःखीत्येवमप्रत्ययो नास्त्यन्योऽप्मादिति जायते श्रीयते संयुज्यते वियुज्यते च संबन्धिवान्धवैः । अतोडनैशया न कस्यचित्समर्थोऽहं पुत्रो मम विनष्टो मृतो मे भार्या किं मे जीविषेनैवं दीनभावोर्नीशा तथा शोचति संतप्यते मुह्यमानोनेकश्वरनर्थप्रकारैरविचेकया चिन्तामापघ्नः स एवं प्रेत्यनुष्यादिष्वनिवृत्तः जन्माभिवाञ्छन् कृदाचिदेकनैन्मसु शुद्धधर्मसंचितनिमित्ततः केचित्परमकारुणिकेन दर्शितयोगमार्गोऽहिंसासत्यब्रह्मचर्याद्यमित्यश्वतः ॥

अध्यात्मयोगाऽऽदृतं मूलमुपादानमन्वयि तन्मात्रप्रभवतीति तद्वोक्तं यावज्ज्ञानभावीत्यर्थः । अविद्याकामकर्मवासनानाश्रयो लिङ्गुपाधिरस्याऽऽत्मनः स जीवस्तथोक्तः स चेश्वरश्व तावित्यर्थः । सैतद् मायामयमुपाधिरस्यति सच्वोपाधिः । ज्ञानत्मकेस्यामलस्वराशेरिति हुतकम् ॥ १ ॥

आवरणं विशेषेक्ष द्वैतमविद्यया। कार्यम् तत्रेश्वरभावाप्रतिपत्तिरनीशावारणं शोचतीति विशेषोऽस्तदभयहेतुर्निर्विच्यं ज्ञान मोहः तेन विशिष्टेऽकेरन्नर्थप्रकारैरहं करोमिति मोहः ॥

१ ग. ड. च. झ. 'लं फलं कं' । २ क. झ. 'चेकित' । ३ ग. ड. च. छ. झ. 'धोत्कं या' ४ ड. च. सर्वमा' । ५ च. ल. 'कत्यादम्' ।

चर्यैर्वश्याग्नामदमादिसम्पन्नः समाहितात्मा सद्जुष्टं सेवितमनेकैर्यौंगमार्गैः । केनापिमिश्रं यदा यस्मिन्काले पश्यति ध्यायमानोऽन्यं ऋक्षोपाधिलक्षण-द्विलक्षणमीशंसंसारिणमक्षणायापिपासाशोकमोझारार्तिच्यतीतमिश्रं सर्वस्य जगतोऽयमहंस्यात्मा सर्वस्य स परः सर्वश्रोतस्यो नेतरोडविद्याजनित्तोपाधि-परिच्छिन्नो मायात्मको विभूतिं महिमानं च जगद्रूपमाश्रितं मम परमेश्वरस्येति यदैवं दृष्टा तदा वीतरागो भवति सर्वस्माच्छोकसागराद्विप्रमुच्यते कृत-कृत्यो भवतीत्यर्थः॥ २ ॥

यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्ताममीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान्पुण्यकृतापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥ ३ ॥

अन्योऽपि मन्त्र इममेवार्थमाह सविस्तरम् । यदा यस्मिन्काले पइयः पश्यति पश्यत्येव पूर्ववद्रुक्मवर्णं स्वयञ्ज्योति:-स्वभावं रुक्मस्येव वा ज्योतिर्स्याविनाशि कर्तारं सर्वस्य जगत ईशं पुरुषं ब्रह्मयोनिं ब्रह्म च तद्योगिन्शासौ ब्रह्मयोनिस्तं ब्रह्मयोनिं ब्रह्मणो वाडपरस्य योनिं स यदा चैवं पश्यति तदा स विद्वान्पुरः पुण्यकृपे वन्धनभूते कर्मणि समूले विधूय निरस्य दर्धवा निरञ्जनो निरलेपो विगतक्लेशः परमं प्रकृष्टं निरतिशयं साम्यं समतामद्वैतविलक्षणं द्वैतविषयाणि साम्यान्यतोडड्यश्श्येव-तोडड्यवलक्षणमेतत्त्परमं साक्ष्यमुपैति प्रतिपद्यते ॥ ३ ॥

प्राणो ह्येषः सर्वभूतैर्विभाति विजानन्न्विद्वान्भवती नातिवादी । आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः ॥ ४ ॥

किंच योऽयं प्राणस्य प्राणः पर ईश्वरो ह्येष सर्वभूतैब्रह्मादिस्तम्ब-पर्यन्तैः । इत्यंशूतलक्षणे तृतीया । सर्वभूतस्थः सर्वात्मा सन्नित्यर्थः । विभाति विविधं दीप्यते । एषं साक्षादात्मभावेनैवमहंस्समीति

मीत्यादिभिरविवेकतया तादात्म्यापत्तितयेत्यर्थः । आजवमनवरतं जवभावं निकृष्टभावं लक्षणया लघुभावं कर्म वायुप्रेरितया जीवीभावं शैक्ष्यमापन्नः पूर्वविदित्वमभेदनेऽत्यर्थः ॥२॥३॥ आत्मनि रतिरात्मरतितत्पुरुषः सैव क्रियाडस्यास्तीतियात्मरतिक्रियावानिति मतु-१ क. 'योंगिमा' । २ क. ख. ग. झ. ञ. 'कर्मभिः' । ३ ग. ड. च. ज. झ. ञ. 'भूयुस्मति' । ४ झ. 'देकित' । ५ ख. ग. ड. च. छ. झ. ञ. 'क्षेममा' ।

विज्ञाननिष्ठोऽनावश्यकार्थज्ञानमात्रेण स भवते, भवति न भवतीत्येतद्विमतिविरोधतीतिय सर्वज्ञानन्यायवदितुं शीलमस्येत्यतिवादी । यस्त्वेवं साक्षादात्मानं प्राणस्य प्राणं विद्वानतिवादी स न भवतीर्थ: सर्वे यदात्मैव नान्यदस्तीति हष्ष्टं तदा किं वासावतीतिय वदेत् । यस्य त्वपरमन्यहृदृशमस्ति स तदतीतिय वदति । अयं तु विद्वानतिमानन्येषु पर्याप्तो नान्यच्छ्रृणोति नान्यद्विजानाति । अतो नातिवदति । किंचाऽऽत्मक्रीड आत्मन्येव च क्रीडा कीडनं यस्य नान्यत्र पुत्रदारादिषु स आत्मक्रीड: तथाऽऽत्मरतिरात्मन्येव च रति रमणं प्रीति-

यस्य स आत्मरति: । क्रीडा बाबासाधनसापेक्षा रतिस्तु साधननिरपेक्षा बाबाविषयप्रितिमात्रमिति विशेष: । तथा क्रियावाचज्ञानध्यानवैराग्यादि-क्रिया यस्य सोऽयं क्रियावान् । समासपाठ आत्मरतिरेव क्रियाडस्य विद्यत इति बहुत्रीहिमतुर्वर्थयोरन्यतरोटतिरिक्ते । केचिच्छ्रपोहोतादिकर्मत्वाद्विद्ययो: समुच्चयार्थमिच्छन्ति । तच्चेप ब्रह्मविदां वरिष्ठ इत्पनेन मुख्यार्थवचनन विरु-

ध्यते । न हि बाबाक्रीड आत्मरतिश्र अवितुं शक्त: कश्चिद्बाक्रियाविनि-युक्तो आत्मक्रीडो भवति बाबाक्रियात्मक्रीडयोरविरोधात । न हि तम:प्रकाशयो-युगपदेकत्र स्थितिः संहवति । तस्मादस्त्रमपितमेवैतदनेन ज्ञानकर्मसमुच्चयप्रतिपादनं "अन्या वाचो विमुञ्चथ" "संन्यासयोगात" इत्यादिश्रुतिविस्र्व । तस्मादयमेव क्रियावान्यों ज्ञानध्यानादिक्रियावान्सोमित्यर्थ: संन्यासी य एवलक्षणो नातिवादात्मक्रीड आत्मरति: क्रियावान्ब्रह्मनिष्ठ: स ब्रह्मविदां वरिष्ठ: प्रधान: ॥ ४ ॥

सयेन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्ज्ञानन बह्मचर्येण निपाम । अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुम्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषा: ॥ ५ ॥

विवेक: प्रतियते कथमुक्तं बहुत्रीहिमतुर्वर्थयोरन्यतरोटतिरिक्ते इति । सत्यमसम-सपाठे द्वयोरर्थवत्त्वमासीत्समासपाठे त्वन्यतरों मतूबाधिक्यते विशेष्यते बाहाक्रियानि-वृत्तिलाभादित्यर्थ: । एकदेशिव्याख्यावल्या मुग्धाव्य निराचष्टे—केचिच्छित्यादिना अननेन वचनेन ज्ञानकर्मसमुच्चयप्रतिपादनं क्रियत इत्येतदस्त्रमपितमेवेति योजना ॥ ६ ॥

किंच तपसा हीन्द्रियमनएकाग्रतया "मनसश्चेन्द्रियाणां च हैकाग्र्यं परमं तपः" इति स्मरणात् । तद्यनुकूलात्मदर्शनाभिमुखीभावात्परमं साधनं तपो नेतरच्चान्द्रायणादि । एष आत्मा लक्ष्य इत्यनुप्रेक्ष्यः सर्वत्र । सम्यग्ज्ञानेन यथाश्रुतात्मदर्शनोनेन ब्रह्मचर्येण मैथुनासमाचरण । नित्यं सर्वदा नित्यं सत्येन निलयं तपसा निलयं ममस्वानिग्रहणेनैति सप्रत्न नित्यशब्दोऽन्तदीपिकान्यायेनानुषक्तव्यः । वक्ष्यति च--"न येषु जिह्ममनृतं न माया च" इति । कोऽसावात्मा य एतैः साधनैर्लभ्य इत्युच्यते । अन्तःशरीरेन्दतर्मध्ये शरीरस्य पुण्डरीकाकाशे डयोतिर्मयो हि रक्मवर्णः शुद्धः शुद्धोऽयमात्मानं परियन्त्युपलभन्ते यतयो यतनशीलाः संय्यसिनः क्षीणदोषाः क्षीणकामादिचित्तमलाः । स आत्मा नित्यं सत्यादिसाधनैः संय्यासिभिरलभ्यत इत्यर्थः । न कादाचित्कैः सत्यादिभिरिलभ्यते सत्यादिसाधनस्तुल्योऽड्यमर्थवादः ॥ ५ ॥

सत्यमेव जयति नानृतं सत्येन पन्था विततो देवयानः । येनाक्रमन्त्यृषयो ह्याप्रकमामा यत्र तत्सत्यस्य परमं निधानम् ॥ ६ ॥

सत्यमेव सत्यवादिनो जयति नानृतं नानृतवादीनामर्थः । न हि सत्यान्तयोः केवलयोः पुरुषनाश्रितयोज्जेयः पराजयो च संभवति । प्रसिद्धं लोके सत्यवादिनां सत्त्वादिगुणाभिभूयते न विपर्ययोडस्ति सिद्धं सत्यस्य बलवत्त्साधनत्वम् । किंच शास्त्रतोऽड्यवगम्यते सत्यस्य साधनातिशयत्वम् । कथम् । सत्येन यथाश्रुतवादच्यवस्थया पन्था देवयानाख्यो विततो विस्तीर्णः सातत्येन प्रवृत्तः । येन पथा ह्याक्रमन्ति ऋषयो दर्शयन्तः ऋषयः कुलेकमार्गमनुसृत्याहिंसादिगुणैर्दशभिरितयोगिता धात्रीकामा निगतहिंसाः सत्वतश्च यत्र यस्मिस्तत्परमार्थतच्चं सत्यस्योत्तमसाधनस्य संबन्धि साध्यं परमं प्रकृष्टं वाक्यार्थज्ञानमुच्यते ।

अवगतिफलस्य स्वकार्येडन्वितस्तौ सहकार्यपेक्षासंभवात् । अतोऽडपरिपक्वज्ञानस्य सत्यादीनां च परिपक्वविद्यालाभाय समुच्य इष्यत एव । नैतावता भास्कराभिमतसिद्धिः । परिपक्वविद्यायाः सहकार्यपेक्षायां मानाभावात् । ततः कर्माश्चेषश्रवणादेवादीनां कर्मवीहीनानां मुक्तिश्रवणाच्चेति ।

कुहकं परवञ्चनम् । अनन्तरन्यथा गृहीत्वा बहिरन्यथा प्रकाशनं माया । शाङ्ख्यं विभवानुसारे णाप्रदानम् । अहङ्कारो दम्भो दम्भजित्वम् । अनृतमयथा-

१ क. ख. च. 'भ्यते ई' । २ क. जयते । ३ क. जयते । ४ ग. ड. ल. 'मन्याकृ' ।

निधानं पुरुषार्थरूपेण निधीयत इति निधानं वर्णते । तत्र च येन पथाडडक्रमन्ति स सत्येन वित्तत इति पूर्वेण संबन्धः ॥ ६ ॥

बृहच्च तदिग्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच्च तत्सूक्ष्मतरं विभाति । दूरात्सुदूरे तदिहान्तिके च पश्यत्तिहैव निहितं गुहायाम् ॥ ७ ॥

किं तदित्युच्यते—बृहन्महच्च तत्प्रकृतं ब्रह्म सत्यदिसाधनं सर्वतोव्याप्तत्वात् । दिव्यं स्वप्रभमनिन्द्रियगोचरमत एव न चिन्तयितुं शक्यतेsसु रूपमित्यचिन्त्यरूपं । सूक्ष्मादाकाशादेरपि तत्सूक्ष्मतरं निरतिशयं हि सौक्ष्म्यमस्य सर्वकारणत्वाद्विभाति विविधधर्मादित्यचन्द्राद्याकारेण भाति दीप्यते । किंच दूरे विप्रकृष्टतरे देशे वर्त्ततेsडविुधामल्तनागम्तवागमशास्त्रात् । इह देहेऽन्तिके समीपे च विद्युपामात्मत्वात् सर्वान्तरत्वाच्च । शाश्वत्यान्तरश्रुते: ।

इह परयत्सु चेतनावतिस्वेतन्निहितं स्थितं दर्श्नादिक्रियावचेन योगिभिरक्ष्यमाणम् । क गुहायां बुद्धिलक्षणायां तत्र हि निह्नुढं लक्ष्यते विद्वद्भिः । तथाडप्यविद्यया संवृतं स्तन लक्ष्यते तत्रस्थमेवाविद्वद्भिः ॥ ९ ॥

न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मणा वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्तत् पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ॥ ८ ॥

पुनरध्यसाधारणं तदुपलिधसाधनमुच्यते । यस्मात् न चक्षुषा गृह्यते केनचिद्यरूपत्वात् । नापि वागादिभिरन्यैरिन्द्रियै: । न तपसा गृह्यते । तथाऽऽ वैदिकेनाग्निहोत्रादिकर्मणा प्रसिद्धमहवेनापि न गृह्यते । किं पुनस्तस्य ग्रहणे साधनमित्याह—ज्ञानप्रसादेनाsत्मबोधनसमर्थमापि स्वभावेन सर्वप्राणिनां ज्ञानं बाह्यविषयरागादिदोषकलुषितमसत्स्वरूपमशुद्धं सन्नावबोधयति नित्यं संनिहितमध्यात्मतत्त्वं मलावनहृष्टभाषणम् । एतदर्थोऽपि वीजिता इत्यर्थ: ॥ ६ ॥

सत्यस्य निधानं यदुक्तं तपुनर्विशेष्यत इत्याह—किं तत्त्विकधर्मिकं च तदिति ॥ ७ ॥

अत्र ज्ञातव्येडप्डोननेति व्युत्पत्त्य्या बुद्धिरुच्यते । ध्यायमानो ज्ञानप्रसादं लभते । ज्ञानप्रसादेनैवात्मानं प्रजानाति इति कमो लक्ष्य: । मुण्ह्कोयादिहि मातरो ज्ञानप्राप्तिं लभते ।

द्रुमिवाऽऽददर्शम् । विचुलितामिव सलिलम् । तद्वदेन्द्रियविषयसंसर्गजनितरागद्वेषमलक्रुलुध्यापनयनादर्शसलिलादिवत्प्रसादितं स्वच्छं शान्तमवतिष्ठते तदा ज्ञानस्य प्रसादः स्यात् । तेन ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वो विशुद्धान्तःकरणो योग्यो ब्रह्म द्रष्टुं यस्मात्ततस्तस्माच्च तमात्मानं परयते पर्यायोपलभते निष्कलं सर्वोपर्यवभेदवर्जितं ध्यायमानः सत्यादिसाधनवानुपसंहतकरण एकाग्रेण मनसा ध्यायमानश्चिन्तयन् ॥ ८ ॥

एषोडनुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन्प्राणः पञ्चधा संविवेश । प्राणैश्वित्तं सर्वमेतत् प्रजानां यस्मिन्निविशुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥ ९ ॥

यमात्मानमेवं प्रत्येषोडणुः । सूक्ष्मश्वेतसा विशुद्धज्ञानेन केवलं वेदितव्यः । कासौ । यस्मिन्वारिे प्राणो वायुः पञ्चधा प्राणापानादिभेदेन संविवेश । शरीरं हृदये चेतसा जेय इत्यर्थः । कीदृशेन चेतसा वेदितव्य इत्याह—सहैन्द्रैयैः सचमनेतकरणं प्रजानामिति व्यासियेन क्षीरामिव स्नेहन काष्ठमिवाभिना । सर्वे हि प्रजानामनःकरणं चेतनात्मक्कसिद्धं लोके । यस्मिश्च चित्ते क्लेशादिमलविविक्ते शुद्धे विभवत्येष उक्त आत्मा विशेषण स्वेनाडऽत्मना विभवत्यात्मानं प्रकारयतीत्यर्थः ॥ ९ ॥

यं यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश्च कामान् । तं तं लोकं जयते तांश्च कामांस्तस्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेद्बुद्धिकामः ॥१०॥

इत्यथर्ववेदोक्तमुण्डकोपनिषदि तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

मठरहितस्य प्रमाणज्ञानस्यैव तत्त्वसाक्षात्कारहेतुत्वादचानक्रियाया: प्रमितिसाधनत्वाप्रसिद्धिरित्यर्थः ॥ ८ ॥

बौद्धादिदेश्चित्तादौ चेतनत्वभ्रमदर्शनाच्चित्तं स्वस्मिन्संसर्गिणि च चैतन्याभिव्यङ्कत्वे स्वभावत एव योग्यम् । ततश्चित्ते परमात्मनोडभिव्यक्तिसंभावाच्चेतसा ज्ञेयत्वमुख्यत इति संभावनार्थमाह—प्राणैः सहैन्द्रैयैश्चित्तमिति । ओतं चैतन्येन सर्वस्य तर्हि चित्ते किमिति ब्रह्म स्वात एवापरोक्षं न भवतीत्यत आह—यत्स्पष्टं चित्तमिति ॥ ९ ॥

य एवंमुक्तलक्षणं सर्वात्मकात्मत्वेन प्रतिपन्नस्तस्य सर्वोत्तमत्वादेव सर्ववासिलक्षणं फलमाह । यं यं लोकं पित्रादिलक्षणं मनसा संविभाति संकल्पयति महामनस्यमै वा भवेदिति विशुद्धसत्त्वः क्षीणक्लेश आत्मवित्त्वर्मलान्तःकृतरणः कामयते यांश्च कामानर्थयते भोगांस्तं लोकं जायते प्रामोति तांश्च कामान्संकल्पितान्भोगान् । तस्माद्द्विपुः सत्यसंकल्पत्वादात्मज्ञानात्मज्ञानेन विशुद्धान्तःकरणं द्वाच्चयेत्पूजयेत्पादौ क्षालयेत्प्रणमस्कारादिभिर्भूतिकामो विभूतिमिच्छुः । ततः पूजाहि एवंसौ ॥ १० ॥

इत्यर्थववेदीयमुण्डकोपनिषद्वाख्ये तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

स वेदैतत्परं ब्रह्म धाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रम् । उपासते पुरुषं ये ह्यकामास्ते शुक्रमेतदतीवर्तन्ति धीराः ॥ १ ॥

यस्मात्त्स वेद जानातीयेतद्यथोक्तलक्षणं ब्रह्म परममुक्त्वा धाम सर्वकामनामाश्रयमास्पदं यत्र यस्मिन्नु ब्रह्माणि धातृ विश्वं समस्तं जगदग्रिहितमर्पितं यच्च स्वेन ड्योतिषा भाति इदृशं शुद्धम् । तपस्येवात्मनं पुरुषं ये ह्यकामा विभूति-तृष्णावर्ज्जिता मुपुक्षवः सन्त उपासते परमिच सेवन्ते शुक्रं नुवीजं यदेतस्यसिद्धं शरीरूपादानकारणपरत्वेनातिगच्छन्ति धीरा धीमान्तो न पुनर्योनिं प्रस-पन्ति न पुनः किचिद्रविन्ति शृण्वेति अतस्तं पूजयेदित्यभिप्रायः ॥ १ ॥

कामान्यः कामयते मन्यमानः स कामभि-यते तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्त्व-हैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः ॥ २ ॥

मुमुक्षोः कामत्याग एव प्रधानं साधनमित्येतदर्शयति । कामान्यो विषयान्कामयते मन्यमानस्तदुणांश्रिन्त्यान् प्रार्थयते स तैः कामभिः कामेधर्मप्रत्यच्चिहेतुविभीषयेच्छारूपैः सह जायते तत्र तत्र । यत्र यत्र विषयमासिन्ति-मोर्धर्मप्रत्यच्चिहेतुविभीषयेच्छारूपैः ॥

सगुणविद्याफलंमपि निर्गुणविद्यास्तुतये प्ररोचनार्थमुच्यते—यं यमिति ॥ १० ॥

इत्यर्थववेदीयमुण्डकोपनिषद्वाख्यायां तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

मित्तं कामाः कर्मसु पुरुषं नियोजयन्ति तत्र तत्र तेषु तेषु विषयेपु तेषामेव कामै-र्वेष्टितो जायते । यस्तु परमार्थतश्चविज्ञानात्पर्यान्तिकाम आत्मकामत्वेन परि सम-न्नत आत्माः कामा यस्स तस्य पर्याकामस्य कृतात्मनोविध्यालक्षणादपररूपा-दपनौय स्वन परेण रूपेण कृत आत्मा विद्यया यस्स तस्य कृतात्मस्त्वहैव तिष्ठत्येव शरीरे । सर्वे धर्माधर्मप्रतिष्ठितेहः प्रविचीयन्ते विलयमुपयान्ति नैष-न्तीत्पर्थः । कामास्तजन्महेतुविनाशान्न जायन्त इत्यभिपायः ॥ २ ॥

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्त-स्यैष आत्मा विशुणुते तेनु स्वाम् ॥ ३ ॥

यद्येवं सर्वालाभात्परम आत्मलाभस्तल्लाभाय प्रवचनादय उपायाः बाहुल्येन कर्तव्या इति प्राप्त इदमुच्यते । योड्यमात्मा व्याख्यातो यस्स लाभः परः पुर-षार्थो नासौ वेदशास्त्राध्ययनवाहुल्येन प्रवचनेन लभ्यः । तथा न मेधया ग्रन्थार्थधारणनकृत्या । न बहुना श्रुतेन नापि श्रवणणेनैवर्थः । कैन तहि लभ्य इत्युच्यते । यमेव परमात्मानमेवैष विद्वान्प्राप्तुमिच्छति तेन वरने-नैष परमात्मा लभ्यो नान्येन साधनान्तरेण । नित्यललधस्वभावत्वात् । कीद-शोदसौ विदुप आत्मलाभ इत्युच्यते । तस्यैष आत्माडविद्यासंछन्नां स्वां परां तेनु स्वात्मतचं स्वरूपं विदिणुते प्रकाशयति प्रकाश इव घटादिरविद्यायां सत्या-

परमार्थतश्चविज्ञानादिति । विषयेपु यथास्थितदोषदर्शनेनात्पर्यान्तिकामः क्षीणरागो विरुद्धलक्षणयारत्कमास्याडSत्मकामुबुत्स्यैव वशीकृतचित्तस्य विषयेपु कामा निवृत्ता एव भवन्तीत्पर्थः । सामध्यैवदवगम्यते । स्वहेतुविनाशात्पुनः कामा न जायन्त इति ज्ञातां ज्ञानं विनाडपि क्षयसभवादिव्यर्थः ॥ २ ॥

न बहुना श्रुतेनति । उपनिषद्विचारचर्यतिरिकतेनैवर्थः । तेन वरनेति कथं व्यार्ह्यातं यत्तदोभिचार्थत्वं साधनविवक्षायाः प्रस्तुतत्वादित्यर्थं ब्रूमः । परमात्माडस्म-त्यभेदानुसंधानं वरनम् । तेन वरनेनैष आत्मा लभ्यो भवति । बहिमुखे(ण) तु शतशोडपि श्रवणादौ क्रियामाणे न लभ्यते । अतः परमात्माडSस्मीभेदानुसंधानं परमात्मभजनने पुरस्कृतैव श्रवणादि संपादनीयमिति भावः । अथवा यमेव परमात्मानं वृणुते तेन पर-मात्मना मुमुक्षुरुपपच्यवस्थितेन श्रवणेनाभेदानुसंधानलक्षणेन प्रार्थनैन कृत्वा लभ्यः पर-

नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादात्तपसो वाडप्यलिङ्गात् । एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्येष आत्मा विशते ब्रह्मधाम ॥ ४ ॥

आत्मप्रार्थनासहायभूतान्येतानि च साधनानि बलाप्रमादतपांसि लिङ्गयुक्तानि संन्याससहितानि । यस्मादयमात्मा बलहीनेन बलप्रहिणेनादृष्टमनुप्राज्ञितवैरयहीनेन न लभ्यो नापि लौकिकपुत्रपश्वादिविषयसङ्गनिमित्तप्रमादात् । तथा तपसो वाडप्यलिङ्गरहितात् तपोऽत्र ज्ञानम् । लिङ्गं संन्यास: संन्यासरहिताज्ज्ञानान्न लभ्यत इत्यर्थ: । एतैरुपायैर्वैलाप्रमादसंन्याससज्ञानैरयते तत्पर: सन्नप्रयतते यस्तु विद्वानिविवेक्यात्मवित्तस्य विदुष एष आत्मा विशते सम्प्रविशति ब्रह्मधाम ॥ ४ ॥

संप्राप्यैनमृषयो ज्ञानतृप्ताः कृतात्मानो वीतरागा: प्रशान्ता: । ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा युक्तात्मानः सर्वमेवाविशन्ति ॥ ५ ॥

कथं ब्रह्म संविशतीत्युच्यते । सम्प्राप्य समवगस्यैनमात्मानमृषयो दर्शनेन वन्तस्तेनैव ज्ञानेन तृप्ता: न बाह्येन त्रिविधसाधनेन शरीरौपचयकारणेन । कृतात्मान: परमात्मस्वरूपेणैव निष्पन्नात्मान: सन्त: । वीतरागा विगतरागद्वेषा: । प्रशान्ता उपरतेन्द्रिय: । त एवंभूता: सर्वगं सर्वव्यापिनमात्मकं सर्वत्र प्राप्य नोपाधिपरिच्छेदेनैकदेशेन । किं तर्हि तद्रहैव दृश्यमानत्मकत्वेन मतिपद्य धीरा अन्यनिवेकेकिनो युक्तात्मानो नित्यसमाहितस्वभावा: सर्वमेव समस्तं शरीरपात्तकालेऽप्याविशन्ति भिन्ने घटे घटाकाशवदविच्छिन्नपाधिपरिच्छेदं जहति । एवं ब्रह्मविदो ब्रह्मधाम प्रविशन्ति ॥ ५ ॥

मात्सैव सुमुक्षुरुपधयवस्थित इत्यमेभेदानुसंधानैनैव लभ्यो न कर्मणेति(मत्र) मिथ्याज्ञाननिभयत्वालक्षणोडतिशय: आलिङ्गादिति । कथम् । इन्द्रजनकादर्गिंप्रशस्तीनामत्यन्तलाभश्रवणात् । सत्यम् संन्यासो नाम सर्वत्यागात्मक-स्पष्टीयपि स्वत्वाभिमानोभावदृष्ट्यवडन्तर: संन्यासी बाह्ये तु लिङ्गमात्रवाक्ततमु "न लिङ्गं धर्मकारणम" इति स्मरणात् ॥ ४ ॥ ५ ॥

वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाच्चतयः शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोकेपु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे ॥ ६ ॥

किंच वेदान्तजनितविज्ञानं वेदान्तविज्ञानं तस्यार्थः परमात्मा विज्ञेयः सोऽर्थः सुनिश्चतो येषां ते वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः । ते च संन्यासयोगात्सर्वकर्मपरित्यागलक्षणयोगात्केवलब्रह्मनिष्ठास्वरूपाच्योगावृतययो यतनश्शीलाः शुद्धसत्त्वाः शुद्धं सत्त्वं येषां संन्यासयोगाच्चे शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोकेपु संसारिणां ये मरणकालास्ते परान्तास्तान्पेक्ष्य सुविमुक्तानां संसारावसानेऽदेहपरित्यागकाले परान्तकालस्तस्मिन्परान्तकाले साधकानां बहुत्राह्रैव लोकौ ब्रह्मलोकौ एकोऽप्यनेकश्रुपते प्राप्यते वा । अतोऽबहुवचनं ब्रह्मलोकेप्विति बहुवचनं ब्रह्मलोकेप्वति ब्रह्मणीलर्थे । परामृताः परममृतममरणधर्मके ब्रह्मैव तन्मूर्तं येषां ते परामृताः सन्तः परिमुच्यन्ति परि समन्तात्स्मद्दीपादिवृद्धटाकाशाद्वच्च निःश्रिमुपयान्ति परिमुच्यन्ति पापे समन्तान्मुच्यन्ते सर्वे वाणवद्वृक्षाश्च निद्रिमुपयान्ति ।

"शाकुनीनामिवाङ्ककाशे जले वारिचरस्य च । पदं यथा न दृश्येत तथा ज्ञानवतां गतिः" ।

"अनध्वगा अध्वसु पारयिष्णवः" इति श्रुतिस्मृतिभ्यो देशपरिच्छिन्ना हि गतिः संसारविषयैव । परिच्छिन्नसाधनसाध्यत्वात् । ब्रह्म तु समस्तत्वाच्छ देशपरिच्छेदेन गन्तव्यमप । यदि हि देशपरिच्छिन्नं ब्रह्म स्यान्मूर्तद्रव्यवद्घनत्वादन्याश्रितं सावयवमित्यं कृतकं च स्यात् । न त्वेवंविधं ब्रह्म भवितुमर्हति । अतस्तस्मादिमश नैव देशपरिच्छिन्ना भवितुं युक्ता । अपि चाविद्यादिस्सारवन्ध्यापनयनमेव मोक्षमिच्छन्ति ब्रह्मविदो न तु कार्यभूतम् ॥ ६ ॥

गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रति देवतासु । कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेडव्यये सर्व एकी भवन्ति ॥ ७ ॥

नैष्कर्म्यसाहित्यं तु विवक्षितं प्रदीपस्य वर्तिकृतावच्छेदध्वसे यथा तेजःसामान्यतापतिष्ठद्वित्योः—प्रदीपनिर्याणवदिति । पदं पादन्यासप्रतिबिम्बं न दृश्येताभावादेव वादेवेल्यर्थः । अध्वस्वति । संसाराध्वनां पारयिष्णवः पारियितुं समापयितुमिच्छन्तीति समासिकामा अनध्वगा भवन्तीत्यर्थः । तर्कतोडपिहैव मोक्षो वक्तव्य इत्याह—देशपरिच्छिन्ना हील्यादिना ॥ ६ ॥

किंच मोक्षकाले या देहारम्भका: कलाः प्राणाद्यास्वास्ताः स्वां स्वां प्रतिष्ठां गताः स्वयं स्वं कारणं गताः भवन्तीत्यर्थे। प्रतिष्ठा इति द्वितीयाबहुवचनम्। पञ्चदश पञ्चदशासंख्याका या अन्त्यमक्षपरिपठिता: प्रसिद्धा देवाश्च देहाश्रयाश्वशुरादिकरणस्थाः सर्वे प्रति देवतास्वादित्यादिषु गताः भवन्तीत्यर्थे। यानि च मुमुक्षुणा कृतानि कर्मोणि प्रवृत्तफलानि प्रवृत्तफलानामभोगेनैव क्षीयमाणत्वादिति यूपाशिमात्स्वैव मत्या जलादिषु सूर्योदिमितिम्बवदिह प्रविट्टो देहभेदेषु कर्मणां तत्फलार्थत्वात्सह तेनैव विज्ञानमयेनात्मना। अतो विज्ञानमयो विज्ञानप्रायः। त एते कर्माणि विज्ञानमयाश्रयात्मोपाधयने सति परे देवये सनन्तेऽक्षये ब्रह्मण्याकाशकरपेड्जेडजरोऽमृतेऽभयेऽपूर्वेडनपे डनन्तरेडबाह्येडड्वये शिवे शान्ते सर्वे एकी भवन्त्येव सूर्ये घटाद्यपनय इवाडडकाशे घटाद्याकाशाः॥ ७ ॥

स्वाः प्रतिष्ठाः प्रति गताः भवन्तीति भूतांशानां मौतिकानां च महाभूतेषु लयो दर्शितः। अन्त्यमक्षेति। ब्राह्मणग्रन्थे पञ्चप्रश्ने प्राणाद्या या: कलाः पठिता इत्यर्थः। मायामयमहाभूतानामंशाविद्यामयभूतमूक्ष्मैः प्रातिष्ठिकैरडष्टसहकृतैः प्रति स्विकाः प्राणाद्य आरम्भयन्ते। ते च कर्माक्षिसेंदेवाः सूर्यादिमिरधिष्ठितैः। कर्मणो भोगेनावसाने ते देवाः स्वस्थानं गच्छन्ति। यच्च प्रातिस्विकं स्वाविद्याकार्यं तच्च सर्वं ब्रह्मैव संपद्यत इत्याह—यानि चेत्यादिना॥ ७॥

यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय। तथा विद्वान्नामरूपादिमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्॥ ८ ॥

किंच यथा नद्यो गच्छन्त्यः स्यन्दमानाः समुद्रं समुद्रं प्राप्यास्तमदर्शनमविशेषात्मभावं गच्छन्ति नाम च रूपं च नामरूपे विहाय हित्वा तद्वद्विद्याकृतनामरूपादिप्रयुक्तः सन्बिद्धान्परादक्षरात्पूर्वोक्तात्परं दिव्यं पुरुषं यथोक्तलक्षणमुपैत्युपगच्छति॥ ८ ॥

ख् ग् ड् घ् ज् ञ् ल् न गत्वा।

स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति । तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहाग्रन्थिभ्यो विमुक्तोऽमृतो भवति ॥ ९ ॥

ननु श्रेयस्ननेके विग्रहा: प्रसिद्धा अतः केशानामनयत्मेनान्येन वा देव-दिना च विश्रितो ब्रह्मविदष्यन्यान् गन्तं मृतो गच्छति न ब्रह्मैव । न । विद्य-यैव सर्वप्रतिवन्धस्यापनात्तत्त्वात् । अविद्याप्रतिवन्धमात्रो हि मोक्षो नान्य: प्रतिबन्ध: । नित्यत्वादात्मभूतत्वाच । तस्मात्स य: काश्चिद्ध वै लोके तप्तरमं ब्रह्म वेद साक्षादहेवास्मीति स नान्यां गतिं गच्छति । देवैरपि तस्य ब्रह्मत्वम् प्रति विग्रहो न शक्यते कर्तुम् । आत्मा दोषां स भवति । तस्माद्ब्रह्म विद्वान्ब्रह्मैव भवति । किंच नास्य विदुपोऽब्रह्मवित्कुले भवति । किंच तरति शोकनेकेत्वैकल्यनिमित्तं मानसं संतापं जीवदेवातिकान्तो भवति । तरति पाप्मानं धर्माधर्मौकल्यं गुहाग्रन्थिस्थयो हृदयाविद्याग्रन्थिभ्यो विमुक्त: सन्नमृतो भवतीत्युक्तमेव भिच्चते हृदयग्रन्थिरित्यादि ॥ ९ ॥

तदेतदृचाभ्युक्तम्—क्रियावन्त: श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठा: स्वयं जुहत एकर्षिं श्रद्धयन्त: । तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रतं विधिवद्वौस्तु चीर्णम् ॥ १० ॥

अथेदानीं ब्रह्मविद्यासंप्रदानविधिपूर्वदर्शननोपसंहार: क्रियते । तदेत-द्विद्यासंप्रदानविधानमृचा मत्रेणाभि्युक्तमभिपकाशितम् । क्रियावन्तो यथो-क्तकर्मानुष्ठानयुक्ता: । श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठा अपरास्मिन्ब्रह्मण्यभियुक्ता: पर-ब्रह्म बुबुत्सव: स्वयमेकर्षिमेकाग्रिनामानार्यिं जुहते जुहति श्रद्धयन्त: श्रद्ध-यन्न: श्रद्धालव: । तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रतं विधिवद्वौस्तु चीर्णम् ।

एतदह्न्यद्धारकविद्याप्रदानेऽयं विधिरार्थर्वणिकानामिति प्राकृतपरामृशकादेतच्छ-ब्दादवगम्यते ग्रन्थद्वारेण विद्या: प्रकटत्संभवान् सर्वत्र ब्रह्मविद्यासंप्रदानमिति

धानाः सन्तो ये तेभ्यमेव संस्रुतात्मनां पात्रभूतानामेतां ब्रह्मविद्यां वदेत् झूयाच्छ्रोत्रं शिरस्यप्रिधारणलक्षणम् । यथाडSधर्वणानां वेदत्रयं प्रसिद्धम् । यैस्तु यैश्च तच्चीर्णं विधिवद्यथाविधानं तेभ्यमेव च ॥ १० ॥

तदेतत्सत्यं मृषिरङ्गिराः पुरोवाच नैतदचीर्णव्र-तोऽधीते । नमः परमऋषिभ्यो नमः परम-ऋषिभ्यः ॥ ११ ॥

इति तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥

इत्यथर्ववेदीया मुण्डकोपनिषत्समाप्ता ॥

तदेतदक्षरं पुरुषं सत्यमुपरि पिरङ्गिराः नाम पुरा पूर्वं शौनकाय विधिवदुप-सन्नाय प्रष्टवते ऽथर्वणे तदुद्दैन्यादपि तच्चैन श्रेयोऽर्थिने मोक्षार्थी विधि-वदुपसन्नाय द्वयादिवत्यर्थः । नैतदत्ररूपमचोर्णत्रतोऽचरितव्रतोऽध्यप्स्यधीते न पटति । चोर्णत्रतस्य हि विद्या फलाय संस्रुता भवतीति । समास्सा ब्रह्मविद्या सा येषां ब्रह्मादिश्यः पारम्पर्यक्रमेण सम्प्राप्ता तेभ्यो नमः परमऋषिभ्यः । परमं ब्रह्म साक्षादृष्वन्तो ये ब्रह्मादयोगवतन्त्रश् ते परम-ऋषयस्तेभ्यो भूयोडपि नमः । द्वयेचनमत्पयादारार्थ मुण्डकसमाप्यर्थं च ॥ ११ ॥

इति तृतीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

इति श्रीमद्भगवतोङ्कारपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीमच्च्छङ्करभगवतः कृतावार्थवर्णमुण्डकोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥

सूचनार्थ-एतां ब्रह्मविद्यां वदेतेति ॥ १० ॥ ११ ॥

इति तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ ३ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्‌दानन्दज्ञानविरचितं मुण्डकोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥

अथ नारायणविरचिता मुण्डकोपनिषदीपिकारम्भः ।

नारायणपदद्वन्द्वं नारायणपरायणः ॥

नरं नारायणं नत्वा नरौ नारायणाहयः ॥ १ ॥

आथर्वणपरहस्येषु नानाशाखानिवीतेषु च ।

तनुते तनुवाच्येन निगृढार्थप्रदीपिकाम् ॥ २ ॥ युग्मम् ।

चीर्णे शिरोव्रतेऽध्येयं तेन मुण्डकमुच्यते ॥

खण्डषट्कं त्रिमुण्डं च शौनकियं श्रुतेः शिरः ॥ ३ ॥

तत्रोपनिषदां तावदनुबन्धचतुष्टयम् ।

प्रेक्षावतां प्रवृत्त्यर्थं गतिं दध्मो गुरुक्कृतिः ॥ ४ ॥

अत्र शुद्रोपनिषत्स्वष्टाविंशातिरथर्वशाखीयानि । तदुक्तमथर्वपरिशिष्टे—

"अष्टाविंशत्युपनिषदो ब्रह्मवेदस्य । १ मुण्डकाः । २ प्रक्शाः । ३ ब्रह्मविद्या । ४ सुरिका । ५ जाबालिका । ६ अथर्वशिरः । १७ अथर्वशिखा । ८ माण्डूक्य । ९ महोपनिषत् । १० ब्रह्मोपनिषत् । ११ प्राणाग्निहोत्रम् । १२ नादबिन्दुः । १३ ब्रह्मबिन्दुः । १४ अमृतबिन्दुः । १५ ध्यानबिन्दुः । १६ तेजोबिन्दुः । १७ योगशिखा । १८ योगतत्त्वम् । १९ नीलरुद्रः । २० कालाग्निरुद्रः । २१ तापिनी । २२ एकदण्डी । २३ संन्यासविधिः । २४ अरणी । २५ हंसः । २६ परमहंसः । २७ नारायणोपनिषदम् । २८ वैतथ्यं चेति" । उपनिषत्प्रज्ञानतादर्थ्याद्द्रुत्योऽध्युपनिषदुच्यते । तस्य विषयो ब्रह्म प्रयोजनं मुक्तिः प्रयोजन विद्या याः प्रकार्यप्रकाशाकलक्षणः संबन्धः । साधनचतुष्टयसंपन्नोधिकारि । साधनानि यथा—इहामुत्रार्थफलभोगविरागो नित्यानित्यवस्तुविचकः शमदमादिसंपत्तिरेव चेत् । विद्यायाः सोपधिकारत्ववेदनायाऽऽस्सृख्यायिकारूपमितिहासमाह—ब्रह्मा देवानामिति । ब्रह्मा विराश्चिः ।

"ब्रह्मा विराट् सविजोऽथर्वविकचन्द्रार्कयोगयोः । ब्रह्म प्रोक्कं तपोऽध्यात्मवेदजातिषु सूरिभिः" इति विश्वः ।

देवा इन्द्रादयो देवाः । ब्रह्मादड्तमा । देवा वागादयः । प्रतिष्ठाद्र्श्रयः । सर्वविद्याभिव्यक्तिहेतुत्वात् । अथर्वशब्दोऽकारान्तो नान्तस्थ । माह छन्दसि कालानियमः ॥ १ ॥

प्रवदेत मावदत् । अथिरेडजिर्-निघ्नेऽथे । सोऽथिरा भारद्वाजाय भारद्वाजगोत्राय सत्यवह्नात्रे परा निगूढब्रह्मप्रतिपादिका । अवरा धर्माधर्मसाधनतत्फलराशिगुण-

ब्रह्मप्रतिपादिका । तयोः कर्मधारयये परावररा ताम् । यद्वा । यस्मात्परसमाद्-

घरण प्राप्ता परावररा ताम् ॥ २ ॥

विधिवदुपसन्नः समित्पाण्यादिधर्मैरपगतः ॥ ३ ॥

द्वे विद्ये वेदितव्ये इति यच्चह्मविदो वदन्तीत्यन्वयः । तत्राडडह —परा चैवापरा चेति । अपराविद्यार्थः ॥ ४ ॥

स्वर्गादिफलसर्वज्ञानसाधनविषयाडपरेत्याह—ऋग्वेद इत्यादिना । "पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रांऽश्रिमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दंश" इति स्मृत्युक्ताः । ब्रह्मवेदोऽथर्ववेदः । अथर्ववेद इत्येवं वा पाठः । इति-

हासादिनी पञ्चदशायां व्याख्यातानि तेन पक्षिमानीति गम्यते । अथ परेति । परा विद्या ब्रह्मसाक्षात्कारः । न तु तद्वेतुभूतो वाक्यसंदर्भोऽपि परा विद्या । अन्यथा, ऋग्वेदादिवाब्रह्मता न स्यात् । तया हि ब्रह्म प्राप्यते तद्वा——ययेत । ॥ ५ ॥

अद्रिद्रयैः शान्तैरेन्द्रियार्थविषयैः कर्मेन्द्रियविषयम् । यद्वा । अद्रिद्रयमहर्य्यचक्षुःविषयम् । 'हशिर मेक्षणे' षण्तु, छान्दस ऋकारस्य रेभावः । अग्नाग्राह्यमिन्द्रिय-

नतराविषयम् । अगोत्रमूलम् । अचक्षुःश्रोत्रं ज्ञाननेन्द्रियरहितम् । अपाणिपादं कर्मेन्द्रियरहितम् । नित्यमविनाशि । विभुं विविधं भवति माणिभेदन । सर्व-

गतं व्यापकम् । परिपश्यन्ति धीरा यया सा परेत्यान्वयः । यदपेक्ष्य स्वाभि-

जस्वभिन्नकार्यष्टिसंधारयेदेष्टान्ता यथोर्णनाभिरित्यादयः पृथिवीपुरुषान्ता ह्ययः ॥ ६ ॥

ऊर्णनाभिरिलताकीटः । सृजत उपसंहरति । ओषधयः स्वाभिन्नाः सतो जीवतः । केशलोमानी विजातीयानि ॥ ७ ॥

सृष्टौ ऋमनियमार्थ मन्त्रमा——तपसति । तपो ज्ञानं वस्य ज्ञानमयं तपः

इत्युक्तः । चीपते वहु स्वामितीक्षणवद्रवति । ब्रह्माक्षरमूलम् । अननघ्याकृतं सर्व-

प्राणिसाधारणम् । प्राणो हिरण्यगर्भेः । माणानमनः सङ्कल्पविकल्पपसंशयनिर्-

यादात्मकम् । मनसः सत्यं भूतपञ्चक्रम् । ततो लोकाः लोकेश्यः कर्माणि तेषु

चामृतं भोगं विनाडनश्वरं फले जायते ॥ ८ ॥

उक्तमेवार्थमुपसंहाररूपेण द्वितीयो मन्त्र आह——य इति । सर्वज्ञः सामा-

न्यतो वेत् । सर्वविदितरेप्टो वेत् । ज्ञानमयं ज्ञानविकारं नाड्याद्यस लक्षणम् ।

ब्रह्म हिरण्यगर्भः । नाम देवदत्तादि । रूपं शुक्लादि । अल्लं व्रीह्यादि ॥ ९ ॥

इति श्रानारायणविरचिताथर्ववेदोक्तमुण्डकोपनिषद्भाष्यं प्रथम-

मुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ ९ ॥

अनयोर्विद्ययोर्विषयौ संसारमोक्षाविति वकुमुत्तरो ग्रन्थः । तत्र निर्वेदायपरविद्याविषयस्तवदुच्यते—तदेतत्सत्यमिति । सत्यमवितरं फलाविसंवादी । किं तत्सत्यमत आह—मन्त्रेष्विति । मन्त्रेषु प्रकाशितानि कर्माण्यग्रिहोत्रादीनि कवयो वसिष्ठादयोऽप्यन्वचवन्तो यत्तदेवतत्सत्यमेकान्तपुरुषार्थसाधनत्वात् । यद्वा तदेतत्सत्यमित्यपसंहारः । सत्यमवाद्यं नेतायामुण्युजःसामसुप्रहे श्रेतार्हये युगे वा । वधू: सन्ततानी कर्मभि: क्रियमाणानि । अतो यूयं तान्याचरथ निर्वर्तैयथ नियतं नित्यं सत्यकामा यथाऽऽभूत्कर्मफलकामा भवन्तः । एष घो युष्माकं पन्था मार्गः । सुकृतस्य स्वयं निर्वर्तितस्य कर्मणः । लोके लोकयते हृश्यते भुड्यते स लोकः कर्मफलम् । निमित्ते सप्तमी । कर्मफलप्राप्ताय एष वो मार्ग इत्यर्थः ॥ १ ॥

कर्मप्रकारमाह—यदेति । लेलायते लोलं भवति चलत्याड्यभागोऽन्तरेण विनाडग्रिहोत्रे तद्भावात् । अन्यत्राडडहवयोर्यज्ञमध्ये आवापस्थान आहुती: प्रतिपादयेत् । अनेकाहमयोगापेक्षयाडSहुतीरिति बहुवचनम् । तस्य च सम्पकरणं ध्रुवकं विप्रतिहतुलं चोति चराग्रायम् ॥ २ ॥

विशेषविद्ययर्थमद्ये: सम्प जिहा अनुवदति—कार्यिति ॥ ४ ॥ एतेष्वम्रिजिहामेदशु योड्य्रिहोत्र्याचरते कर्माडSचरति । आददायन, आ इत्थस्य चरतिना संबन्धः । दैषु शोधने शात्रनः । आत्मनः सच्चशुन्द्धिं कुर्वन्कर्म करोतीत्यर्थः । अधपात्रानेकार्थश्रुतेति द्रव्यतिरेक खण्डने चर्त्तते । इतिश्शाकलान्ति कुर्वन् । आददायनाददाना यजमानाहुतयो वहन्तील्याचार्या व्याचक्षुः । आहुतयस्तं नयन्ति वहन्ति सूर्यस्य रश्मयो भूत्वेति शेषः । क नयन्तील्यचाडSह—यत्रेति । देवानां पतिरिन्द्रः । मजापतिरिवाडSहुतीनां स्वरूपमाह—सूर्यस्येति । इत्यंभूते तृतीया । रश्मिरूपेण रविऱचिमरूपेण रविऱचिमरूपा: सत्यो

चहन्तील्यर्थः ॥ ९ ॥ कीहशयः । एभोहीत्युक्त्वाडSडहुतय आहयन्त्य इत्यर्थः । पशून् प्रियां वाचमभिवदन्त्य इत्यन्वयः । अर्चीयन््यः पूजयन््यः । ब्रह्मलोकः स्वर्गः प्रकरणात् ॥ ६ ॥ एतत्कर्मफलानन्दे । निर्वेदायोडिति—ह्वा होती । जीवनरहिता इति शेषः । पवा नावोड्य च पवन्ते नयन्त्यनिल्या इत्यर्थः । हि यस्मादेतद्द्वा अबला: ॥

अष्टादशोक्तं पोढश्वत्निजः पत्नी यजमानश् तेषामुक्तं तत्साध्यमवरं केवलस- नतो ये षु यज्ञेषु कर्म वदन्ते । यदुक्तम्—“ससदशावाराष्टुविंशतिपरमा ऋत्वि- जः” इति । यद्वा । अथारं हीनं ज्ञानरहितं श्रेयः श्रेयस्कारणं ये जना अभिन- न्दन्ति मन्यन्ते । जरामृत्यं जरासहितं मृत्युम् ॥ ७ ॥

अविचार्याप्रमतरदिविचाररूप आवरणे स्वयम् धीरा: स्वयमेव धिय ईशाः । मेरका गुरुनिरपेक्षा जडघन्यमाना ध्रुशं पीड्यमाना जरारोगाघनेकानर्थजातैः परियन्ति परितः स्वर्गनरकादौ यान्ति गच्छन्ति मूढा अज्ञा अन्धेनैवाचेतनेन प्रकृतेन करणेा पर्यन्तीयन्वयः । यथाड्ढ्या इति हष्ठान्तेषामपि विशेषण- मन्थेनैव नियमाना इति ॥ ८ ॥

वयमेव कृतार्था इत्यभिमानं कुर्वन्ति वाना अज्ञानिनः । यद्यस्मादेवं कर्मिणो न प्रवेदयन्ति तस्मं न जानन्ति रागाकर्मफलरागाभिभव निमित्तम् ॥ ९ ॥

इष्टापूर्तमित्ये यागादि श्रौतं कर्म । पूर्ते स्मार्ते वापीकूपतडागादि । सुक्तेन भूत्या पुण्येनोत्पद्य शारीरं लभवा । अनुभूयते पाते तु सुफुते सति कर्मफल- मनुष्योः । छान्दसो व्यवहावः । इमं लोकं मनुष्यलोकं हीनतरं वा मनुष्य- तोडपि हीनं वा तिर्यड्नरकादिलक्षणं कर्मशेषशोेन विशन्ति ॥ १० ॥

वानप्रस्थसंन्यासिनोर्गृहस्थसाधूनां च विशेषमाह—तपःश्रद्धे इति । तपः स्वाश्रमविहितं कर्म । श्रद्धा हिरण्यगर्भादिविषयास्तिक्यबुद्धिपूर्विका विद्या । ते ये ह्युपवसन्त्यरण्ये तपःश्रद्दे श्रितास्तृतीयाश्रमिणो ये च शान्ता उपरतकरण- ग्रामा विद्धांसो गृहस्थाश् ज्ञानप्रधानाः सन्ति उपवसन्ति—योगांसत्यजन्ति । ये च भैक्षचर्य्या चरन्तो यतय उपवसन्त्यपरिग्रह इत्यन्वयः । तेषां फलमाह— सूर्येति । सूर्यद्वारेणोत्तरण पथा विरजाः क्षीणपुण्यपापकर्माणः सन्तः । रजः- शब्दाद्द्राकारान्तः । तं तत् प्रयान्ति यत्र सत्लोकोऽसे पुरुषः प्रथमज- व्ययात्माSS संसारक्षयात् । एतदन्ताः संसारगतयोडपरिच्छेदागम्या: ॥ ११ ॥

इदानों साध्यसाधनसंबन्धप्राप्तिसंसारादिरक्तस्य परस्यां विद्यायामधिकारप्रदर्श- नार्थमाह—परीक्ष्येति । निर्वेदमायाद्दैराग्यं गच्छेदिति विधिः । वैराग्ये हेतु- माद्—नास्तीति । कृतेन कर्मपादकृतो नित्यो लोको नास्ति । तद्ज्ञानार्थं- कृतनित्यब्रह्मज्ञानार्थे स गुरुमेवाभिगच्छेत् । अननेन स्वयं धीरा इति परिहृतम् । समित्पाणिः पुनरुपनयनार्थम् । श्रोत्रियंछ्छन्दोधीते छनदसः श्रौत्रभावो घंश्र प्रत्ययः । वाक्यार्थे वा पादं वचनं प्रवक्तारमिल्यर्थः(?) । ब्रह्मनिष्ठं ब्रह्मैकाग्रचित्त- पित्यर्थः ॥ १२ ॥

येन विज्ञानेनाक्षरमद्रेयादिविशेषणं पुरुषं पूर्ण पुरुषं वा सत्यं परमार्थस्वभावं येन ज्ञानन वेद विजानाति तं ब्रह्मविद्यां तत्त्वतो यथावद्यमेवाच पृच्छयादित्यर्थः । आचार्यस्थाघ्यं नियमो यद्यायामपात्तिष्यस्य निस्तारणमच्याया इति भावः ॥ १३ ॥

इति मुण्डकोपनिषदीपिकायां प्रयमसुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ ३ ॥ इति नारायणविरचितसुण्डकोपनिषद्भाष्यदीपिकायां प्रयमसुण्डकं समाप्तम् ॥ १ ॥

परविद्याविषयब्रह्मविज्ञानार्थ उत्तर्रो ग्रन्थः । अत्यन्तपरोक्षत्वात्कयं नाम प्रत्यक्षवत्सत्यमक्षरं प्रज्ञारेन्रिति दृश्यन्तमाह—यथेति । हे सोम्य सोममर्हति कोमलत्वादिति सोम्यः, सोमाचः इदं शौनकं प्रत्यक्षरसोकं संबोधनम् । विस्फुलिङ्ग इत्यत्र 'ऋकुतिस्फुलिङ्गोर्निनिवेश्यः' इत्यनेन वैकल्पिकत्वात्पश्वभावः । आवा जीवाधयः । जीवोत्पत्तिस्तु घटाकाशस्येव महाकाशादौपाधिकी वेदितव्या ॥ १ ॥

दिव्यो ज्योतनवान्स्वयं ज्योतिष्टितः । दिवि स्वात्मनि भवो वा दिव्यः । अलौकिको वा दिव्यः । सह बाझ्याभ्यन्तरेण वर्तते सर्वव्याम्यन्तरः । अजः सर्वभावविकाराणां जन्मादिमूलत्वात्तत्त्वतिप्रेधेन सर्वे भावविकाराः जायतेsस्ति वर्धते विपरिणमतेsपक्षीयते नश्यति चेति यास्कोक्ताः प्रतिषिद्धाः । यद्यपि देहाद्युपाधिभेददृष्टीनामविद्यावशाद्देहभेदेषु समानः समनाः सेन्द्रियः सविषय इव प्रत्यवभासते तलमलादिवडवड्रकाशां तथापि तु स्वतः परमार्थदृष्टीनामुपाधि-णोड्क्रियाशक्तिरमनाः संकल्पपादिज्ञानशक्तिरहितः । अनने सर्वजीवधर्मरहित इत्युक्तं भवति । अत एवं शुद्धः शुद्धः अक्षरात्परतः परस्मादक्षरादध्यक्तं परः ॥ ३ ॥

कथं प्राणादयो न सन्तीत्यकाङ्क्षाSSह—एतस्मादिति । प्रलीयते चेत्यपि दृष्ट्वध्यम् । धारिणी दधात्यवश्यम् । आवश्यकाधमणर्योणिनः ॥ ३ ॥

न केवलं सर्वजिनहेतुरपि तु सर्वमप्यक्षरेयाह—अभिरिति । अभ्रिगुलोकः "असौ वाव लोको गौतमाश्रि" इति श्रुतेः । पूर्वदिक्स्थोsतिमाझूम् । यस्मै वित्तत उद्धात्तिता प्रसिद्धा वेदा वाङ्मयमन्र्नःकरणं विश्वं समस्तं जगदस्य सर्वं धान्तः करणविकार एवं जगत् । मनस्येव सुपुसे प्रलयदर्शनात् । जागरितेऽपि तत एचाशिविस्फुलिङ्गाद्धि प्रतिष्ठानादस्य च पञ्चां ज्ञाता पृथिवी । एप देवो विष्णुरनन्तः प्रथमः शरीरी त्रैलोक्यदेहोपाधिः सर्वां भूतानमन्यरात्मा सर्वभूतेषु द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता सर्वकरणात्मा ॥ ४ ॥

पञ्चामिद्वारेण च यः संस्रान्ति प्रजास्ता अप्यस्मादेव पुरुषात्प्रजायन्त इत्याह—तस्मादिति । तस्मात्पुरुपात्प्रजावस्थानविशेषपुरो घुलोकोऽम्रिसतस्य विशेषणं समिधो यस्य सूर्यः समिध इव समिधः । सूर्येण हि घुलोकः समिध्यते । ततो हि घुलोकावस्पनात्सोमात्र्जन्यो द्वितीयोऽमिः संभवति । तस्माच्च पर्जन्यादोषधयः पशवोऽन्नं च त्रीण्यायूनि संभवन्ति । ओषधिभिः पुरुषाग्रौ हविर्भाग्य उपादानभूताश्च । पुमान्ग्रौ रेतः सिञ्चति योषितायां योषाग्रौ पञ्चमे क्रियामिल्येवं क्रमेण बहुवीहयः प्रजा ब्राह्मणाचाः पुरुषात्परं समात्संप्रसूता: समुत्पन्नाः ॥ ५ ॥

किंच कर्मेसाधनानि फलानि च तस्मादेवेत्याह—तस्माच्च इति । नियतक्षरपादावसाना नियताक्षरपादा गायत्र्यादिच्छन्दोविशिष्टा मन्त्रा ऋचः । साम पाञ्चभक्तिकं सामभक्तिकं च स्तोभादिगीतविशिष्टम् । अनियताक्षरपादावसानानि वाक्यरुपाणि यज्ञांषि दीक्षा मौण्डयादिलक्षणा नियमविशेषः । यज्ञाश्रयूपा अग्निहोत्रादयः । ऋतवः सयूपाः । अत एव शिष्टप्रयोगः ऋतुकालेऽप्येष्वश्वमेधादि । दक्षिणावेद्यवाच्यपरिमितसर्वस्वान्ता: । संवत्सरः कालः । यजमानः कर्ता । लोकाः फलभूताः । ते विशेष्यन्ते । सोमो यत्र येषु लोकेपु पवते पुनाति लोकान् । यत्र च सूर्यस्तपति । ते च दक्षिणोत्तरमार्गेन्द्रियगम्या विद्वद्विदितकर्तृफलभूताः ॥ ६ ॥

तस्मात्पुरुषादेवः कर्माङ्गभूता बहुधा वस्वादिगणभेदेन सम्यक्प्रसूता: साध्या देवविशेषा मनुष्याः कर्माधिकृताः पशवो ग्राम्याः आरण्याश्च वयांसि पक्षिणः प्राणापानौ मनुष्यादीनां जीवनं त्रीहियवौ हविर्थी । तपः कर्माणां पुरुषसंस्कारलक्षणं स्वतन्त्रं च फलसाधनम् । श्रद्धाडSस्तिक्यबुद्धिः । सत्यमनृतवर्जनं यथाशास्त्रार्थवचनं नापीडितकथनं । बहुज्ञत्वमर्थनिग्रहणं नानुप्रवेशने चेतकर्तव्यता ॥ ७ ॥

किंच सप्त शीर्षण्याः प्राणास्तेषां च सप्ताचिंषो दीप्तयः स्वविषयावद्योतनानि ज्ञानानि तथा सप्त समिधः सप्त विषया विषयैैह समिध्यन्ते प्राणाः । सप्त होमास्तद्विषयविज्ञानानि “यदस्य विज्ञानं तज्जुहोति” इति श्रुत्यन्तरात् । तस्मे लोकाः इन्द्रियस्थानानि । इमेगृह्णाति बाध्यः । येषु चरन्ति प्राणा इति विशेषणाच्च । किं प्राणापानदयो नेत्थाह । गुहाशयाः प्राणा गुहायां शरीरेऽन्तः हृदये वा शेरते स्वापकाल इति गुहाशया निहिताः । स्थापिताः धात्र्रा सप्त सप्त प्रतिमाणिभेदेन् शीर्षण्याः सवरुपाः बहुरुपाः ॥ ८ ॥

येन रसेन भूतैः पञ्चभिः स्थूलैः परिवेष्टितस्तिष्ठति तिष्ठति जन्तरात्मा लिङ्गं सूक्ष्मं चरितं स ज्ञान्तराले शरीरेप्यडSत्मनश्राडSत्मवदृंत इत्यन्तरात्मा ॥ ९ ॥

विम्बं सर्वे न विम्बं नाम पुरुषादन्यत्किचिदस्ति । अतो यत्पृष्टं "कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" इति तदुक्ततरिमुख् । पुरुषे ज्ञाते पुरुष एवेदं नान्यदस्तीति विज्ञातं भवतीति विश्वस्वरूपमाह । कर्मे तपः । कर्मोऽश्रोत्रादि तपो ज्ञानं जगड्जन्मात्मकं जगद्ध्रासं परामृतमेव न ततोऽन्यत्कार्यस्य कारणाद्यतिरेकात् । अतज्जन्मात्मकं ब्रह्म सर्वपाणिनां हृदि निहितर्मपितं यो वेद सोऽविद्याग्रन्थिमज्ञानवासनां विकिरति नाशयतीह जीवन्नेव न मृत्तः सन्डे सोम्य प्रियदर्शन ॥ १० ॥

इति मुण्डकोपनिषदीपिकायां द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ ११ ॥

अरूपं सदृक्षरं केन प्रकारेण विज्ञेयमत आह—आविरिति । आविराविर्भूततपकाशां सन्निहितवागाद्यपाधिभिरवलतति यतो गुहाचरं गुहायां चरति हृदि चरति दर्शणश्रवणादिप्रकारैः । महत्सर्वमहच्वात् । पदं पश्यते सर्वेपदाथोस्पदत्वात् । कथं महत्पदमित्यत आह—अत्रैतदिति । आंपतं सन्निवेशितं रथनाभाविवाराः । एतच्चलत्पक्ष्यादि । प्राणनम्लुब्यपक्ष्यादि । निमिपनिमेषादिक्रियावत् । चकारादनुपश्च यत्तदत्रैव ब्रह्मणि समपितमेतदास्पदं सर्वस्य जानथ हे शिष्या अवगच्छत । सदसन्मूर्तिपूर्तं स्थूलसूक्ष्मं तम्यतिरेकेण तयोरभावाच्चमत्कारभाव्यत्मज्ञानादेभ्द्रयज्ञानात्परं दूरे वर्तते पराक्ष्व खानोति श्रुते: ।

यदर्चिमदसीमत । आर्चिशब्द इकान्तः । अणुभ्योडणु स्थूलधियामगम्यस्वात् । लोकाः भूरादयो लोकिनो मनुष्यादयः । स प्राण इत्यादि । अनन्तश्चेतन्थ्यो हि प्राणेन्द्रियसंघातः । माणस्य प्राणमिति श्रुत्यन्तरात् । यत्प्राणादीनामन्तश्रैतन्यमक्षरं तत्सत्यमवितथं तद्वेद्धृदयं मनसा भावयितव्यमित्यर्थः । हे सोम्य सोमाभृच्छ्हन्दसो 'सोमपृष्ठ' इति सूत्रणात् । विद्धि कुक्षौ चेतः समाधत्स्व ॥ २ ॥

कथं वेद्यद्वयमत आह—धनुरिति । औपनिषदमुपनिप्ठतु भवं ज्ञानमुपासानिशितं सतताभिध्यानेन तनूकृतं बुद्धिलक्षणं संध्यींत संधानं कुर्यात् । आयामड्कृष्य सेन्द्रियमनत्करणं स्वविषयादिविनिवर्त्य लक्ष्य एवाडवर्जितं कुत्वेल्यर्थः ॥ ३ ॥

यदुक्तं धनुरादि तदाह—प्रणव इति । धनुर्यथा शरस्स्य लक्ष्ये प्रवेशकारणं तथाडडत्मनस्त्ररसाक्षरे लक्ष्ये प्रवेशकारणमध्यस्यमान ओंकारः । अयं मन्त्रो ध्यानबिन्दुचाऽSस्मातः । आत्मा जलसूर्यादिवद्वैहि प्राण्टो दह सर्ववाद्विप्रत्यसाक्षी ब्रह्म पूर्वोक्तमक्षरमपमत्तेन बाह्यविषयोपलध्दृणामपादवर्जितेन

सर्वतो विरक्तेन जितेन्द्रियेणैकाग्रचित्तेन ब्रह्म लक्ष्यं वेधव्यं वेधनादूर्ध्वं शरव- तन्मयो भवेत् । यथा शरसय लक्ष्यैकात्म्यं फलं भवति तथा देहाद्यात्मप्रत्य- यतिरस्कारेणाक्षरेकात्मत्वं फलमापादयेदित्यर्थः । लक्ष्यं सर्वगतं चैवेत्यादि, ऋगधनुर्यजुर्वेदणेनेत्यादि च मन्त्रद्वयं कचित्‌ पाठेऽप्ययते न सर्वत्रेति न शिष्टेष्ट्रथक्‌व्यातम् ॥ ४ ॥

अक्षरस्यैव दृढलक्ष्यत्वात्‌ पुनर्वचनं सुलक्षणार्थमित्यभिप्रायेणाहुः— वसिम्नन्त्रिति । ओतं सर्वपिंतं प्राणैर्वागादिभिः करणैर्जानथे हि शिष्या आत्मानं प्रत्यक्षस्‍वरूपं ज्ञात्वाडन्यां वाचोडपरविद्यारूपा विमुश्रथ परित्यजत । यतोऽमृतस्यैव सेतुमेकस्य सेतुरिव सेतुः संसारमहोदधेरुत्तरणहेतुत्वात्तमेव विदित्वैतिश्‍वद्यनन्तरात्‌ ॥ ५॥

संहता: संप्रविष्ट्राक इव यत्र यस्मिन्न्‌हृदये नाड्यस्तत्रैति शेषः । स एष प्रकृत आत्मा चरते चरत्यान्तर्हृदयमध्ये जायमान इव जायमानोऽन्तःकरणोपा- ध्यानुविधायित्वात् । वदान्ति च लौकिका हृष्टो जाता मुग्धो जात इति । आप्तत्यच्वमाकारीलोम्नां सन्तो ध्याय्यर्थ चिन्तयते पाराय परकूलाय तमसः परस्तात् ॥ ६ ॥

संसारमहोदधिं तीर्त्वा यो गन्तव्यः परविद्याविषयः स कस्यचिन्म्रप्रतिष्ठित इत्यत आहु—यः सर्वज्ञ इति । सर्वे विन्दति लभते सर्ववित्‌सामान्यविशेष- भावेन वा वेदनम् । विदिच्ये सर्वबुद्धिमत्यययोगतके ब्रह्मपुरे ब्रह्मणश्चैतन्यस्य स्थान इहृदयपुण्डरीके क्योम्न्याकाशे पुण्डरीकमध्यस्थे प्रतिष्ठित उपलभ्यः । मनोमयो मनोऽतिरिक्त एव विभाव्य इति । मनउपाधित्वादात्मांशरीरननेता प्राणानां शरीरान्तरं प्रति प्रापकः । प्रतिबित्तोडने म्रथं भुज्यमानेऽन्ने विना देहत्यागात् । हृदयं बुद्धिः पुण्डरीकच्छिद्रे सन्निधाय समवस्थास्थ्य हृद- यावस्थानেন ध्यातमनः स्थितिरन्ने तदात्मत्वं विशिष्ठेन शाखाचर्योपदेशराज- नितेन ज्ञानन शमदमध्यानवैराग्यसंस्कृतन परि सर्वतः पूर्ण पश्यन्त्युपलभन्ते धीरा विवेकिनः ॥ ७॥

अस्य परमात्मज्ञानस्य फलमाह—विदित इति । हृदयग्रन्थिरवियावासनाप्रचयो बुध्यास्त्रय: “कामो येडष हुदि स्थिता:” इति श्रुत्यन्तरात् । कर्माणि प्राक्तनान्यपि प्रवृत्तफलानि न त्वेतज्जन्मारम्भकारीणि प्रवृत्तफलत्वात् । परावरे परं च कारणात्मकं च कार्योत्मना । तस्मिन्न्साक्षादहम्प्रतीति दृष्टे संसारकारणोच्छेदान्मुच्यत इत्यर्थः । उक्तस्यैवाथस्य सक्षपाभिधायको उत्तर मन्त्र आडिप इति । हिरण्मये डिम्बेति—

मैये बुद्धिज्ञानप्रकाशे पर उत्कृष्टे परमात्मस्वरूपोपलब्धिस्थानत्वात् । कोशेतुल्ये पुण्डरीके विरजाविद्यादोपरजोमलवर्जितं निष्कलं निरवयवमत एव शुभ्रं ज्योतिरग्न्यादीनामपि प्रकाशकमेवंविधं यत्तदात्मविवस्तादात्म्यप्रत्यय-लुसारिणो नेत्रे वाङ्मनस्यानुसारिणः । अत्र “न तत्र चन्द्रार्कवपुः प्रकाशते” इति श्रुतिः । “प्रकाशते वासरं भवति । न वान्ति वाताः वयापारं न कुर्वन्ति । देवता न यान्ति देवानामध्यगम्यम्” ॥ ९ ॥

यत्तु स्वरूपे भूतभावना यज्ञफलप्रदा तत्कार्थ ज्योतिषां ज्योतिरत आह—न तत्रेति । भाति प्रकाशयति । तस्य स्वतःप्रकाशसामग्र्यभावात् । यथा जलोल्काद्यग्निसंयोगादीनां दहन्तमनुदेति न स्वतः तत्तस्यैव भासा दीप्त्या सर्वमिदं सूर्यादि जगद्विभाति । यत एवं तदेव ब्रह्म भाति भासयति कार्यगतेन विविधेन भासाडतत्स्थस्य ब्रह्मणो भास्यत्वमग्रगण्यते । नहि स्वतोडविद्यमानभा-सनमनस्य कर्तुं शक्तोति । घटादीनामन्या एवासक्तत्वादर्शनात् । भासरूपाणां त्वादित्यादीनां तदर्शनात् ॥ १० ॥

प्रतिपादितमक्षरं निगमस्थानीयेन मन्त्रेण पुनरुपसंहरति—ब्रह्मैवेतिं । प्रसृतं प्रगतं नामरूपवदवभासमानमिल्यर्थः । किं वहुना ब्रह्मदृष्टेर्विश्वमिदं ब्रह्म वरिष्ठमूर्ततमम् । अब्रह्मप्रलयः सर्वोऽविद्यामात्रो रज्ड्यामिति सर्पभत्ययो ब्रह्म-वैकं परमार्थसत्यमिति वेदानुशासनम् ॥ ११ ॥

इति मुण्डकोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ १२ ॥

इति नारायणविरचितायां मुण्डकोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयं मुण्डकं समाप्तम् ॥ २ ॥

परा विद्योक्ता यया तदक्षरं पुरुषाख्यं सत्यमाधिगम्यते । यदाधिगमे हृदयग्रन्थयादिदृशकारणव्यष्टद्योन्तकौ विनाशः स्यात् । तदर्शनोपायश्च वक्ष्यते—धनुराद्युपादानकल्पनयोक्कः । अथेदानीं तत्सहकारिणि सत्यादिसाधनानि वक्तव्यानीति तदयमुत्तरारम्भः । प्राधान्येन तच्चनिरधारणं नात्यन्तदुःखग्राह्य-त्वात्कृतमपि प्रकारान्तरेण क्रियते तत्र सूक्ष्मदृशो मन्त्रः परो दृश्युपन्यस्यते—द्वा सुपर्णा इति । औदुम्बरत्वं छान्दसम् । द्वौ सुपर्णौौ सहेव सर्वदा युक्तौ सखायौ समानाख्यानौ समानाभिव्यक्तिकारणौ तावेवभूतौ समानमविशेषमू-पलब्ध्यधिष्ठानतयैकं वृक्षमूच्छेदसामान्याच्छरीरिम् । ओम्रश्रू छेदनं । परिप-स्वजाते परिप्लवकवन्तौ सुपर्णाविवैकैकक्षं फलोपभोगार्थम् । तयोमध्येऽन्य एकोविद्याकामकर्मवासनाश्रयिल्योपाधिरात्मा पिप्पलं कर्मफलं स्वादु भुङ्क्ते न तु परिप्लवकवन्निवेक्तः । नाक्षरतक्षणन्य ईश्वरो नित्यशुद्धबुद्धिमुक्तस्वभावो यः

सर्वज्ञः सर्वसस्वोपाधिरीश्वरो नाक्ष्यति । प्रेरयिता ह्यसकुबयोर्भोक्त्रोर्न-

त्यसाक्षित्वसत्तामात्रण सन्नभिचाक्षीति परयल्येव केवलम् । दर्शनमात्रं हि तस्य प्रेरायितृत्वं राजवत् ॥ १ ॥

समाने तद्वृक्षे पुरुषो भोक्ता जीयो निमग्रो निश्वयेन मग्रोडलाबुरिव सोपान्रे जलडवैचित्र्याकमकफलरागादिगुरुभाराक्रान्तिदीनश्रिया दीनभावान्दनौौशा तया शोचति सन्तप्यते मुह्यमानोनेकनर्थप्रकारैरविचिकितया चिन्तामपद्र-

मानः । जुष्टं सेवितमनेकैर्यमागः कर्ममिश्र यदा यस्मिन्काले परयति ध्याय-मानोडन्यं दृक्षोपलब्धक्षणाद्द्विलक्षणमीचिचितारमस्य महान्तं जगदृपमस्यैव मम परस्यैव ममेश्वरस्योति यदैवं द्रष्टा तदा वींतशोको भवति सर्वस्माच्छोकाग-राधिमुच्यते हृष्टो भवतील्यर्थः ॥ २ ॥

अन्योडपि मन्त्रः सविस्तरमिममेवार्थमाह—यदेति । यदा यस्मिन्काले पश्यो विद्वान्साधकः परयते परयति हृक्शर्वण सृयंडयोतिःस्वभावं ब्रह्मयोनिं ब्रह्म व तद्योनिनिर्वापौ तं ब्रह्मगा षाडपरस्य योनिं सोप्ति साधक्यमलक्षणम्‌ ॥ ३ ॥

सर्वभूतेः सर्वभूतब्रह्मादिस्थावरान्तः । इहस्थभूतलक्षणे तृतीया । सर्वभूतप्रकारः सर्वात्मा सबित्यर्थः । विभाति विविधं दीप्यते । एवं भूतस्थं यः साक्ष-

दात्मभावेनायमहमस्मीति विज्ञानचिद्धावकार्यार्थज्ञानमात्रेण भवते भवति । न भवतीयेतत्कर्मति्वादी, अतील्य सर्वानन्यान्वदितुं शीलमस्येततिवादी यस्त्वेवं साक्षादात्मानं पश्यति प्राणं विजानन्सोडतिवादी न भवतील्यर्थः । सर्वे यदाडडत्मैव नाद्यदस्तीति हृढं तदा किं पुनरसावर्तित्य वदेत्यस्य त्वपरमन्य-

हृप्रमस्मि स तदतील्य वदति । अयं तु विद्वानात्मनोडन्यन्न परयति नान्यच्छ-

णोति नानदृश्यानाततो नातीत्य वदति । किंच । आत्मक्रीडो न पुत्रकलत्रादिषु कीडति । आत्मरतिरातम्रप्रीतिः । क्रीडा वासाधनसापेक्षा रतिस्तु साधननिरपेक्षा वाद्याविष्यप्रीतमात्रमिति विशेषः । क्रियावाचज्ञानध्यानवैराग्यादिक्रियायुक्तः । समासान्तपाठ आत्मरतिरेव क्रीडा तयुक्कः । एष संन्यासी ब्रह्मविदामध्यात्मनिष्ठानां वरिष्ठो गरिष्ठः श्रेष्ठः ॥ ४ ॥

इदानों सत्यादीनि भिक्षोः सम्यग्ज्ञानसहकारिणी विदधाति—सत्येनैति । मृषावादनत्यागेन तपसा "मनश्र्चेन्द्रियाणां च हौकाग्रयं परमं तपः" इति स्मृतिः । तेन तपसा तदेवाडSत्मदर्शनानुकूलं न चान्द्रायणादि । सम्यग्ज्ञानेन यथाभूत-

तपदर्शनेन । नित्यभिति सर्वत्र संबध्यते । कासावात्मा य एतेः साधनेर्लभ्यतेतद अन्तःशरीर इति । शरीरमध्ये हृदयाकाश इत्यर्थः । ड्योतिमेयो रुक्म-वर्णः । शुभ्रः शुद्रः । क्षीणदोषा रागद्वेषमोहरहिताः ॥ ५ ॥

सत्याख्यसाधनस्य स्तुतिमाह—सत्यमेवेति । सत्यवाग्ज्यायति नानृतं नानृतादित्यर्थः । सत्येन यथाभूतवादद्यवस्थया पन्था देवयानाख्यो विततो विस्तीर्णः । येन यथाभूतसत्यवर्तिन्त्वेन ऋषयो दर्शिनवन्त आसुकामा विगततृष्णा यच यस्पिन्सत्यवर्तित्वे तत्परमार्थीतरचं सत्यस्योत्तमसाधनस्य संत्यनिष साध्यं परमं नृश्रेष्ठं निधानं पुरुपार्थैकसारं निधीयत इति निधानं वर्तते । तत्र येन पथा ऋमान्ति सत्येन वितत इति पूर्वेण संबन्धः । किं तद्रह्म किंधर्मकं चेत्यत आह—बृहच्चेति । विविधमादित्यचन्द्राद्याकारेण भाति दीप्यते दूरात्सूर्येऽविदुपागम्यत्वात् । अन्रिके समीपे विद्युपामात्रत्वात् । सर्वान्तरत्वाच परयत्सु चेतनावत्स्वहैव न दुारे निहितं स्थितं गुहायां बुद्धिलक्षणायाम् ॥ ७ ॥

देवैरिन्द्रियैः । असाधारणमुपलबधिविधिसाधनमाह—ज्ञानेन । आत्मावबोधेन विगुद्धसच्चो निर्मलान्तःकरणस्ततस्तस्मात्स्वात्मविषयकलमवयवभेदरहितं ध्यायमानाश्रितयन् ॥ ८ ॥

कासौ चेतसा वेद्योडत आह—यस्मिन्निति । यस्मिञ्छरीरे हृत्पद्रे प्राणो वायु: पञ्चधा वयानादिभेदेन । कदाचन चेतसा वेदितव्य झत्यत आह—प्राणैरिति । सहेन्रियैश्चित्तं सर्वमन्तःकरणं प्रजानामोतां व्याप्तं क्षीरमिव रोहेन काष्ठमिवाश्रिना । सर्वे हि प्रजानामन्तःकरणं चेतनावत्मसिद्धं लोके । यस्मिञ्चित्ते विशुद्धे शोकादिमलविमुक्ते विभवति विशेषेण सन्निहितत्मना भवत्यात्मानं प्रकाशयतीत्यर्थः ॥ ९ ॥

य एवं सर्वोत्तमामातमत्वेन प्रतिपन्नतस्य सर्वोत्तमवादेव सर्वावास्मिलक्षणं फलमित्याह—यं यमिति । लोकं पित्रादिलक्षणं संविभाति संकल्पयति । जयते प्रामोति । स यदि पितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितृः समुच्चिछन्न इत्यादिश्रुत्यन्तरात् । अर्च्येत्पादपक्षालनश्रवणमस्कारादिभिः ॥ १० ॥

इति मुण्डकोपनिपदीपिकायां तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

सोडचको वेद जानाति यथोक्तलक्षणं ब्रह्म धाम सर्वकामानामास्पदं निहितमन्तमु यच स्वेन ज्योतिषा भाति शुभ्रं शुद्धं पुरुषात्मकं परमिव देवकामा विषयितृष्णारहिताः सन्तः शुक्र बीजे शरीरप्रादानकारणमतिवर्तन्त्यतिगच्छन्ति धीरा धीमन्तः । अपुनर्भवमिच्छन्स्तं पूजयेदिति भावः ॥ १ ॥

कामत्याग एव प्रधानं साधनमिति दर्शयति—कामान्य इति । मन्यमानस्तदुणां श्रेयतमानः कामेभिः काम्यकामोभिस्ततच स्वर्गनरकादौ पर्याप्तकामस्याकामत्वेन परि समन्तत आस्नाः कामा येन तस्य कृतात्मनो विद्यया

परेण रूपेण कृत आत्मा यस्येहैव तिष्ठत्येव शरीरे कामा जन्महेतवः प्रविलीयन्ति नशयन्ति ॥ २ ॥

यच्चेव सर्वलाभात्परम आत्मलाभस्तस्मै प्रयचनादय उपायाः वाहुल्येन कर्तव्या इति प्राप्त इदमुच्यते—नायमिति । प्रवचनेन वेदशास्त्राध्ययनवाकुल्येन मेधया ग्रन्थार्थधारणशक्त्या वहुना श्रुतेन भूयसा तात्पर्यावधारणेन केन तर्हि लभ्यत इत्यत आह—यमेवेति । यः साधकमेवऋणते वरं ददाति कृपयति तेन लभ्यः "यः साधु निःस्पृषि तं साधु कारयति यमसाधु निनीर्षति तमसाधु कारयति" इति श्रुत्यन्तरात् । कं ऋणुत इति चेत् त्र तत्रैणेदमेवोत्तरम् । यं प्रसिद्धमात्मानमेव साधको ऋणते भजति । तुष्टः संभक्तौ संभक्तिः सेह्रा । तेन लभ्यः "स्वकर्मणा तमभ्यचर्य सिद्धिं विन्दति मानवः" इति स्मृते; । तस्मादन्यथा गेहेनापि कुत्रचित्प्राप्त्यादात्मलाभसाधनमिल्यर्थः । विद्युर्णते प्रकाशयितुमिच्छन्नां स्वां तनुम् ॥ ३ ॥

आत्मप्रतीपणार्थमात्राभूतानि न साधनानि ब्रह्मप्राप्तिप्रतिबन्धिचित्तवृत्तिनिरोधसहितानित्यादि—नायमिति बलहीनिनेत । बलहीनेन हि दम्तनिष्ठाजनितवीर्यहीनेन प्रमादात्पुत्रपश्वादिसङ्गादिलक्षणात्संन्याससरहितात्पसो ज्ञानात् । एतैरुपायैर्वलाल्प्रमादसंन्यासाज्ञानैनैविन्दते यथात्मवित्तस्य विदुप एष आत्मा जीवो ब्रह्माख्यं धाम विशते प्रविशति ॥ ४ ॥

कथं ब्रह्म प्रविशतीराशङ्क्य हेतुनेनोच्यते—संप्राप्येति । कृतात्मा नः परमात्मरूपेणैव निष्पन्नात्मानः सन्तः । सर्वगं सर्वव्यापि सर्वतः सर्वत्र प्राप्य नोपाधिपरिच्छिन्ननैकदेशेन युक्तात्मानो नित्यं समाहितस्वभावाः सर्वमेव समस्तं शरीरपातकाले आविशान्ति भिन्नभेदद्वयाकाशादिविद्याकृतोपाधिपरिच्छेदं जहति ॥ ५ ॥

ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोकः । एकोऽध्यात्मनेकवृत्तय इति बहुवचनम् । तेषु परान्तकाले संसारवसाने देहपरित्यागकाले तस्मिन्काले परामृताः परममृतं ब्रह्माडSडभूतं येपां ते जीवनमुक्ताः सन्तः परि समन्तात्तृप्तीपनिर्‌वाणवद्‌दृढटाकाङ्क्षच मुच्यन्ति ब्रह्मणि निश्चित्तमुपयान्ति न देशान्तरे गमनमपेक्षन्ते । "शकुनिनामिवाडकाशे जले वारिचरस्य वा । पदं यथा न दृश्यते तथा ज्ञातवतां गतिः" ॥ ६ ॥

किंच मोक्षकाले या देहाभिमुक्ता; कलाः प्राणाद्यास्ताः प्रतिष्ठाः स्वानि कारणानि गता यचन्ति । पञ्चदश पञ्चदशासंख्याका; प्रक्षोपनिपद षट्षष्ठखो-कास्ता यथा—

"कला: पोडश भूतानि माण्डूकं जन्म कर्म च । श्रद्धा यज्ञास्तपो मन्त्रा मनोमात्रं शरीरकम्" इति ॥

पोडशं शरीरं तु पतितं तिष्ठति । देवाश्वशुरादिकरणायधिष्ठातारः प्रतिदेवतास्वादित्यादिषु गता भवन्ति । कर्माण्यम्रत्तफलानि विज्ञानमयशरीरडमाविद्याकृतबुद्धचाद्युपाधिमात्मत्वेन मत्वा जलादिषु सूर्यादिप्रतिबिम्बवदिह प्रविटे देहमध्येपु कर्मणां तत्फलार्थत्वादतो विज्ञानमयो विज्ञानमय आत्मा तिष्ठत उपाध्यपनये सति सर्वे परेऽडयये ब्रह्मण्येकी भवन्त्यिवशेषत्वमापद्यन्ते जलाद्याधारापनय इव सूर्यादिमतिबिम्बा: सूर्यादौ । घ्राद्यपनय इवाडडकाशो महाकाशे ॥ ७ ॥

हष्टान्तान्तरमाह—यथेति । अस्तमदर्शनविशेष आत्मभावं गच्छन्ति प्राप्तुवन्ति परादक्षरात्पूर्वोक्तात्परं दिव्यं पुरुषं यथोक्तलक्षणमुपैत्युपगच्छति ॥ ८ ॥

ननु श्रेयस्यकने विद्या: प्रसिद्धा अतः केशानामन्यतरमिनान्येन वा देवादिना विप्रितो ब्रह्मविदप्यन्या गन्ति मृतो गच्छेच्च ब्रह्मैवेति चेन् । विद्ययैव सर्वमप्ति-वन्धस्यापनितत्वादवियामात्रो हि मोक्षो नान्यमिति वन्धो नित्यत्ववाद-त्मश्रुतत्वाचैल्यभिप्रेतेप्सित:—स य इति । वेद साक्षादहममीति विजानाति य: स ब्रह्मैव भवति । नान्यां गन्ति गच्छति देवैरपि तस्य ब्रह्मतासि मति विद्वो न शक्यते कर्तुमात्मा हिर्षा स भरति तस्माद्विद्यब्रह्मैव भवति । फलान्तरं तरतीति, तरति जीवच्चेवातिकान्तो भवति गुहाग्रन्थिष्यो हृदयान्तविद्याग्रन्थि: ॥ ९ ॥

अथेदानीं ब्रह्मविद्यासम्प्रदानविध्युपदर्शननेनोपसंहार: क्रियते—तदेतदिति । ऋचा मन्त्रान्तरेणाभ्युक्तकमभिपकाशितं क्रियावन्तो यथोक्तकर्मानुष्ठानयुक्ता ब्रह्म-निष्ठा अपरब्रह्मण्यभियुक्ता: परब्रह्म व्रतस्थ: स्वीकृतैकपिनाममानमर्थं जुहते जुहति । श्रद्धयन्त: श्रद्धां कुर्वन्त: सन्तस्तेपामेव संस्कृतात्मनां पात्र-भूतानामेतां ब्रह्मविद्यां वदेत व्र्याच्छिरोरवतं शिरस्यिधारणलक्षणं प्रसिद्धं व्रतम् ॥ १० ॥

तदेतदक्षरं सत्यं पुरा पूर्वमुवाच शौनकाय विधिवदुपसन्नाय पृष्ठवते निग-दितवान् । अन्योऽपि तथैवोपसन्नाय ब्रूयादित्यर्थ: । एतद्र्थरूपमचीर्णव्रतो-व्रती नाधीते न पठति । चीर्यव्रतस्य हि संस्कृता फलाय विद्या भवतीति समासा ब्रह्मविद्या । सा येभ्यो ब्रह्मादिष्य: पारम्पर्येण सम्प्राप्ता तेभ्यो नमः परमर्षिभ्य: परमं ब्रह्म साक्षाद्दृष्टवन्तो ये ब्रह्मादयो गतवत्स्तश ते परम-

१४

नारायणविराचिता मुण्डकोपनिषदीपिका ।

ऋयस्तेष्यो भूयोडपि नमः । द्विरुक्तिरत्नान्तदारार्थो । शिरस्यप्रतिधारणनततादस्य

ग्रन्थस्य मुण्डकोपाश्या प्रसिद्धा ॥ ११ ॥

इति मुण्डकोपनिषदीपिकायां तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

इति ततीयमुण्डकं समाप्तम् ॥ ३ ॥

नारायणेन रचिता शङ्करोक्त्युपजीविना ।

अस्पष्टपदवाक्यानां दीपिका मुण्डके शुभा ॥ १ ॥

इति श्रीनारायणविरचिताडथर्ववेदीयमुण्डकोपनिष-

दीपिका समाप्ता ॥

समाप्ता ॥

अथास्या मुण्डकोपनिषदः खण्डान्तर्गतमन्त्रप्रतीकानां वर्णानुक्रमणिका।

अ. अभिमूर्धा चक्षुषी... ... ३ १ ४ २३

अतः समुद्रा गिरयक्ष ... ३ १ ९ २४

अथर्वणे यां प्रवदेत ... ९ १ ९ २

अरा इव रथनाभौ ... १ २ ६ २९

अविद्यायामन्तरे ... ... ९ २ ९ १५

अविद्यायां बहुधा... ... ९ २ ९ १५

आचिः सन्निहितम् ... ... २ २ ९ २६

इष्टापूर्ते मन्यमाना: ... १ २ १० ३०

एतस्माज्जाते प्राणः ... ... ३ १ ९ २१

एतेषु यक्षरते ... ... ९ २ ९ १४

एकोडनुरात्मा चेतसा ... ३ १ ९ ४०

एभ्यो हीति तमाहुतयः ... ९ २ ६ १४

कामान्यः कामयते ... ... ३ २ २ ४१

काली कराली च... ... ९ २ ४ १४

गता: कला: पक्षवदश ... ३ २ ७ ४४

तत्रापरा ऋग्वेदः ... ... ९ १ ५ ६

तदेतत्सत्यं मुनि: ... ... ३ १ ११ ४७

तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु ... ९ २ १० १९

तदेतत्सत्यं यथा ... ... १ २ १० ४६

तदेतदहङ्मयुक्तम् ... ३ २ १० ४६

तपसा चीयते ब्रह्म ... ९ २ ११ १६

तप:श्रद्धे ये हुपवसन्ति ... ९ २ ११ १६

तस्माच्च देवा बहुधा ... २ १ ८ ३९

तस्मादभिः समिधः ... ... २ १ ५ ३२

तस्मादचः साम यजूंषि ... २ १ ६ ३३

तस्मै स विद्वानुपसन्नाय ... ९ २ १३ १८

तस्मै स होवाच ... ... ९ २ १३ १८

द्वि. दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः ... २ १ २ २०

द्वा सुपर्णा सयुजा... ... ३ १ १ ३४

ध. धनुरगृहीत्वौपनिषदम् ... २ २ ३ २८

न. न चक्षुषा गृह्यते ... ... ३ १ ८ ३९

न तत्र सूर्यो भाति ... २ २ १० ४२

नायमात्मा प्रवचनेन ... ३ २ ३ ४२

नायमात्मा बलहीनेन ... ३ २ ४ ४३

परীক্ষ्य लोकान्कर्मचितान् ... १ २ १२ १५

पुरुष एवेदं विश्वम् ... २ १ १० २५

द्वा वाते अदधुः... ... ९ २ ७ १५

प्रणवो धनुः शरो... ... २ २ ४ १८

प्राणो ह्येष यः सर्वभूतैः ... ३ १ ४ ३६

ब. बृहच तद्विव्यम् ... ... ३ १ ७ ३९

ब्रह्मा देवानां प्रथमः ... ९ १ ९ ८

ब्रह्मैवेदममृतं ... ... २ २ ११ ३२

भ. भियते हृदयम् ... ... २ ३ ८ ३१

य. यथा नद्यः स्यन्दमानाः ... ३ २ ८ ४५

यथोर्णनाभिः सृजते ... ९ १ ७ ८

यदर्चिमदयदणुभ्यः ... २ २ २ २७

यदा पश्यः पश्यते ... २ २ १२ २६

यदा लेलायते ह्यार्चिः ... ९ २ १२ १२

यं यं लोकं मनसा... ... ३ १ १० ४०

यः सर्वज्ञः सर्ववियास्य ... ९ १ ९ १०

यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ... २ २ ७ २०

मन्त्रप्रतीकानि

यस्मिन्द्यौः पृथिवी ... २ २ ५ २९ सतेन लभ्यस्तपासा ... ३ १ ५ ३७

यस्यामिहोत्रमदशं ... १ २ ३ १३ सस प्राणा: प्रभवनित

वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थान् ३ २ ६ ४४ समानं वृक्षं पुरुष:... ... ३ १ २ ३५

शौनको ह वै महाशालः... १ १ ३ ५ स यो ह वै तत्परमं स वेदैतत्परमम् ... ... ३ २ ९ ४१

सत्यमेव जयति ... ३ १ ६ ३८ हिरण्मये परे कोशे ... ३ २ ९ ३९

संप्राप्त्यैनं मृष्य: ... ३ २ ५ ४३

समाप्तिममदियं वर्णनानुक्रमणिका।

२४. रा० पञ्चीकरणोपपत्तिहेतुसंवेदशास्त्रिभिः संशोधिता। तस्या आयुर्वणनत्रितयात्मकः प्रथमो भागस्तस्य मूल्यम् ... ... ३ ८३६

२५-२. स्कन्दपुराणान्तर्गता सूत्रसंहिता श्रीमाधवाचार्यकृतटीकापेता। तस्या अन्‍तिमखण्डपूर्वभागरूपो द्वितीयो विभागस्तस्य मूल्यम् ... ... ४ ८४०

२५-३. सूत्रसंहितान्तिमखण्डोत्तरभागरूपस्तृतीयो विभागस्तस्य मूल्यम् ... ३ १२३ ६

२६. पालकाप्यसंहिताविरचितो हृदयाध्यायः। जयपुरमहારाजाधितेन संस्कृततपाठशालाध्यापकेन वे० शा० दाधीचपण्डितशिवदत्तेन संशोधितः ... ... ७ ६६०

२७. कुसुमावल्याङ्यधिकासंवलितो वृन्दमाधवः, करवीरपुरनिवासिभिः कृष्णशास्त्रिनृणेः पाध्ये इत्युपाहेः हनुमत्संश्रिताभे संशोधितः ... ... ६ १२७०

२८. अष्टादशपुराणान्तर्गतं श्रीमद्भ्यासप्रणीतं ब्रह्मपुराणम्, आनन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम्, ... ... ६ ४६६

२९. श्रीनारायणशङ्करानन्दविरचिततार्किकामतानामर्थवेशिकाध्यायानां हंसोपनिषदन्तानां द्वात्रिंशन्नितानामुपनिषदां समुचयस्तस्य मूल्यम् ... ... ६ १२६

१ अथर्वशिखोपनिषत् १२ गोपाळोत्तरतापन्योप- २३ ब्रह्मविद्योपनिषत् निषत् १३ चूलिकोपनिषत् [निषत् २४ ब्रह्मविय्योपनिषत् ३ अमृतानादोपनिषत् १४ जाबालोपनिषत् २५ मैत्र्युपनिषत् ४ अमृतबिन्दूपनिषत्, १५ तेजोबिन्दूपनिषत् २६ योगतत्त्वोपनिषत् ५ आत्मोपनिषत् १६ ध्यानबिन्दूपनिषत् २७ योगशिखोपनिषत् ६ आरुणेत्युपनिषत् १७ नादबिन्दूपनिषत् २८ रामपूर्वतापनीपोपनिषत् ७ कैवल्योपनिषत् १८ नीलरुद्रोपनिषत् २९ रामोत्तरतापनीयोपनिषत् ८ कौषीतक्युपनिषत् १९ परमहंसोपनिषत् ३० सन्न्यासोपनिषत् ९ श्वेताश्वतरोपनिषत् २० विष्णुपोपनिषत् ३१ सरूपोपनिषत् १० गर्भोपनिषत् [निषत् २१ प्राणाग्निहोत्रोपनिषत् ३२ हंसोपनिषत् ११ गोपाळपूर्वतापर्न्योप- २२ ब्रह्मोपनिषत्

३०. नृसिंहपूर्वोत्तरतापन्योपनिषत्, श्रीमच्छङ्कराचार्यविरचितपूर्वतापनीयभाष्योचारण्णप्रणीतामत्तरतापन्योपनिषद्भ्यां समता। आनन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधिता तस्या मूल्यम् ... ... ९ १२२०

३१. श्रीनित्यानन्दमुनिविरचिता वृहदारण्यकोपनिषन्मिताक्षरा आगारे इत्युपाह्वालशास्त्रिनृणेः काशीनाथशास्त्रिभिः संशोधिता ... ... २ १२२ ६

३२-९. ऐतरेयब्राह्मणं श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्, 'आगारे' इत्युपाह्वालशास्त्रिनृणेः काशीनाथशास्त्रिभिः संशोधितम्। तस्याष्टदशपकिकाचतु-ष्टयमितः प्रथमो भागस्तस्य मूल्यम्... ... ५ ९०५०

साम्प्रतं मुद्रणावस्थायां वर्तमानानि पुस्तकानि। धन्वन्तरीयनिघण्टु राजनिर्घण्टुसहितो भाषासङ्गतपर्यायशब्दसमेतद्रव्यावलिवर्णानुक्रमशो शसहितः सपरिशिष्टश्व, वे० शा० रा० रा० वैद्योपनामकैर्नारायणशास्त्रिभिः संशोधितः। श्रीशाङ्गदेवकृतः संगीतारत्नाकरश्वतुरकल्विनाथाविरचितटीकासमेतः।

एतत्स्थूलवर्णपद्धतिरधो यानि पुस्तकानि क्रमशः प्रदत्तानि सन्ति, तान्य-

स्माभिः सांप्रतं संशोध्यन्ते । अतस्तानि पुस्तकान्येष्वण्यनतमं वा यस्य कस्यापि

सकाशे स्याचेत, तर्हि तेनावश्यमस्मत्सकाशं प्रेषणीयम् । तेनास्मदुपरि तस्य

महत्युपकृतिः स्यात् । वयमपि तस्य तत्त्वपुस्तकं शोधनमुद्रणानन्तरं मुद्रितैकपुस्त-

कस्मैतं प्रेषयिष्यामः ।

अपराकृतटीकासमेता याज्ञवल्क्यस्मृतिः ।

तैत्तिरीयशाखिनां संहिताब्राह्मणारण्यकानि श्रीमत्सायणाचार्यकृतभाष्यसमेतानि ।

श्रीमद्भगवद्गीता, आनन्दगिरिकृतटीकासहितश्रीमच्छंकरभाष्यसमेता माधववालीभरामानुज-

यपैशाचभाष्येश संहिता यास्कमुनिविरचितं निरुक्तं दुर्गाचार्यप्रणीतमाष्योपेतं

वियारण्यकृता छांदोग्योपनिषद्दीपिका ।

( इतानि पुस्तकानि सांप्रतं संशोध्यन्ते )

इयं ग्रन्थावलिर्न प्रतिमासिकी । अस्यां दूरदेशसंप्राप्तेर्विलम्बेभु-

निर्देशां परिशोधनं भवति । यदा च त्रित्रमासिर्ग्रन्थः परिपूर्णो भवति तदैव सर्वेभ्यो ग्राहकेभ्यो दीयते ।

नियतग्राहकेभ्य आनन्दाश्रमस्त्रिप्रेषणानां मूल्यं द्वादशांकडक्का ग्राह्यन्ते । तेषां पुस्तकप्रे-

षणावर्थं धनव्ययो नैव भवति । अनियतग्राहकेभ्यस्तु शतप्रेषणां मूल्यमेको रूपकः । पुस्तकप्रेषण-

व्यर्थं धनं च गृह्यते । पुस्तकमूल्यग्रहणं पुस्तकप्रेषणात्पूर्वं पश्चाद्वा न, किंतु पुस्तकप्रापणसमय एव ।

नियतानियतग्राहकेभ्यः पुस्तकानि व्यालुपबलोपष्टमार्गेण प्रेषण्यन्ते ।

केवलदशोपनिषदां पुस्तकान्यपि सहैवास्माभिदीयन्ते, तेषां मूल्यं-सार्थविशतिकरुपकाः( २१॥ )

सन्ति, तथा दशोपनिषदः अधिर्करणमालासमेतचारीरशांकरभाष्यं चेति प्रस्तावान्तरयमपि सहैव दीयते

तस्य मूल्यं—त्र्यधिकब्राह्मणपकाः(३०) । पुस्तकप्रेषणार्थं धनं तु ग्राहकसकाशादेव गृह्यते । पुस्तकानि

व्यालुपबलोपष्टमार्गेण प्रेषण्यन्ते । तस्य धनव्ययादपि ग्राहकसकाशादेव गृह्यते ।

एतद्रन्थावलीगतपुस्तकग्रहणेच्छुभिः पुण्यपत्तनस्थानदाश्रममुद्रणालये, अथवा सुंबापुर्या ‘ज्येष्ठा-

राम मुकुंदजी’ इत्येतपां रामवाडीस्थतचतुष्प्रस्थस्थितपुस्तककव्यरणालये पत्रं प्रेषणीयम् । परं च

केवलदशोपनिषत्पुस्तकग्रहणेच्छुभिः प्रस्तावान्तग्रहणेच्छुभिश, पुण्यपत्तनस्थानदाश्रममुद्रणालय एव

पत्रं प्रेषणीयम् । ग्राहकाणां पत्रप्रापणसमय एवाविलम्बेन पुस्तककायनियुक्तजनेभ्यः पुस्तकप्रे-

षणं भविष्यति ।

पद्मपुराणम् ।

अष्टादशापुराणान्तर्गतं श्रीमद्पद्मपुराणं के० श्री० रावसाहेब मण्डलीकृत्युपना-

मधारिभिः ‘विश्वनाथ नारायण’ इत्येतैर्महता परिश्रमेण बहुत्राणि पुस्तकानि

मेलयित्वा सपाठान्तरनिदर्शनं संशोधितम् । नैवेतददानन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलौंगतं ५०० १६

किं तु स्वतत्र्रेवास्माभिमुद्रापितं तस्य मूल्यम् ... ... ... २०० १ ६

पूर्वमस्या आनन्दाश्रमसंस्थाया उत्पादकास्तत्रभवन्तः परमप्रुज्या विप्रश्रिमण्ड-

ल्टीमण्डनायमाना मतिप्रचरणा मोहमयींनगरस्थितमहान्यैयपरिषदि स्वपक्षीयार्थ-

समर्थनपटवो वाग्मिनः आपटे इत्युपनामधेयाश्रिमणाजीतनूजन्मानो महादेव इत्याऽ-

रुप्रख्या एतत्स्थलं खलु स्वनामोपनमोपपदादिनिर्देशशलेखननामण्डयनू, परन्तवद्य दुर-

न्तमहिमवतो दिष्टस्य परिपोढदन्तान्वयंतकष्टतरलेखनप्रसादः

समजनीति खियते मदी-यश्रेतः ।

एतदानन्दाश्रमसंस्थासंस्थापका उपरि निर्दिष्टा अस्मत्पित्रचरणा इन्द्रजालसदृ-

शास्त्रपपञ्चसंन्यसनपुरःसरस्वीकृतान्तिमाश्रमाः सन्त आनन्दसरस्वत्यन्तिमाश्रम-

संज्ञालंकृतवन्तो रससरसवसुमती(१८१६)संविते शालिवाहनशके शरदताविषे

मास्यसते पक्षे नवम्यां विहाय विनश्वरं पाञ्चभौतिकं वर्पं, जरामरणरहितसच्चिदद्व-

यात्मकपरब्रह्मसायुज्यमवाप्यार्ण्डानन्दानुभूतिमासाद्यामाः।

अथ तैरैवतत्संस्थाव्यवस्थापकपदनियुक्तश्र तद्वात्रजोडहं वहामि तन्निदिष्टनिय-

मानुरूपमानन्दा श्रमसंस्थागतकार्यभारमिति सविनयं निवेद्य विराम्यते ।

हरि नारायण आपटे.

वैशाख शुद्ध ११ शके १८१८.