1. Mundaka Upanisad Shankara Bhashya Ananda Giri Tika Vinayak Ganesh Apte Anand Ashram 9 1935

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलीः ।

ग्रन्थाङ्कः ९

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेता-मुण्डकोपनिषत् ।

तथा

नारायणविराचिता मुण्डकोपनिपद्दीपिका च ।

पुस्तकद्वयमेतदानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् ।

तथा

बी. ए. इत्युपाधिधारिभिः

विनायक गणेश आपटे

इत्येतैः

पुण्याख्ययपत्तने

श्रीमन् ' महादेव चिमणाजी आपटे ' इत्यभिधेय-महाभागप्रतिष्ठापिते

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आयासाक्षरैर्मुद्रयित्वा

प्रकाशितम् ।

षष्टीयं मुद्रणावृत्तिः ।

======

शालिवाहनशकाब्दः १८५७

खिस्ताब्दः १९३५ ।

( अस्य सर्वेडिकाराः राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः ।

मूल्यं दशआडणकाः ( ६१० ) ।

आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका

अथास्या मुण्डकोपनिषद आदर्शपुस्तकानि यैः परहितैकपरतया संस्कार्थं प्रदत्तानि तेषां नामादीनी पुस्तकानां संज्ञाश्र प्रदर्श्यन्ते—

( क. ) इति संज्ञिता—मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, निविल्लआयिक्का इण्डि-केसर्याख्यग्रन्थावलद्वयां मुुद्रिता के० वे० श्रा० रा० रा० देवोपहबाळशास्त्रिणाम् ।

( ख. ) इति संज्ञिता—मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, इन्दूरपुरानिवासिनां किवे इत्युपाह्वानां श्रीयुतानां रा० रा० भाऊसाहेब वाळासाहेब इत्येतेषाम् ।

( ग. ) इति संज्ञिता— मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, कार्यां शिलामुद्रिता, आनन्दाश्रमपुस्तकसंग्रहस्थ । मुद्रणकालः—सं० १९४२ ।

( घ. ) इति संज्ञिता— मुण्डकोपनिषन्मूलमात्रा, पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां रा० रा० भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् । लेखनकालः—शके १७०१ ।

( ङ. ) इति संज्ञिता—मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाह्वानां रा० रा० कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् ।

( च. ) इति संज्ञिता—मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, उज्जयिनीक्षेत्रनिवासिनां वे० श्रा० सं० रा० रा० सोरटीबुवा इत्येतेषाम् ।

( छ. ) इति संज्ञिता—मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, उज्जयिनीक्षेत्रनिवासिनां आठवले इत्युपाह्वानां वे० रा० रा० रामचन्द्रभट्ट इत्येवेषाम् । लेखनकालः—शके १६३२ ।

( ज. ) इति संज्ञिता—मुण्डकोपनिषद्राङ्ख्यसमेता, विंचूरपुरानिवासिनां श्रीयुतानां रा० रा० रावसाहेब अण्णासाहेब इत्येतेषाम् ।

( झ. ) इति संज्ञिता—मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाह्वानां रा० रा० कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् ।

( अ. ) इति संज्ञिता-मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, नागपुरानिवासिनां श्रीयुतानां रा० रा० अप्पासाहेब बुट्टी इत्येतेषाम् ।

( ट. ) इति संज्ञिता-मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, करवीरपुरानिवासिनां श्रीमन्ता वे० शा० सं० गुरुप्रहाराजानाम् । लेखनकालः-संवत् १८७८ ।

( क. ) इति संज्ञिता-मुण्डकोपनिषदीपिका, मुन्शापुरानिवासिनां वे० शा० सं० रा० जयकृष्णमहाराजानाम् ।

सूत्रात्मेयमादर्शपुस्तककाऽऽलेखपात्रिका ।

आनन्दगिरिकृतटटीका संवहितशांकरभाष्योपेता-मुण्डकोपनिषत्

ॐ सद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिरव्येशेम देवहितं यदायुः ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

ॐ ब्रह्मा देवानामित्याद्यार्थवणोपनिषत् । अस्याथर्व विद्यासंपदादृकर्तृपारम्‍पर्थलक्षणसंवन्धपादावेवाड्डह स्वयमेव स्तुत्यर्थम्‍ । एवं हि

यदक्षरं परं ब्रह्म विद्यागम्यमितोऽरितम् । यस्मिन्ज्ञाते मवेज्ञातं सर्वे तत्वामसंशयम् ॥ १ ॥

१ ड. व. छ. 'नत्व' । २ ड. च. द्वा. 'तस्य न । ३ क. ख. न. ड. 'स्याद' । ४ ग. च. म. 'घायिवाड्ये' । ५ क. ख. 'कस वात्पाध्यग्र'

महाद्रिः परमपुरुषार्थसाधनत्वेन गुरुप्रसाद्यतासेन दृढया विधयेति श्रोतृबुद्धिमरोचनाय विद्यां महीकरोति । स्तुत्या प्ररोचयितव्यां हि विद्यां साधयति प्रवर्तेरान्निति । प्रयोजनन तु विद्यायाः सांध्यसाधनलक्षणसंबन्धमुत्तमं वदति——" विधातृ हृदयग्राह्यः " इत्यादिनां । अत्र नाप्रकृतत्वाद्वाच्यायामुग्वेदादिलक्षणायां विशिष्टप्रतिषेधमात्रपरायां विद्यायां संसारकारणाविद्यादिरोषानिरतत्वं नास्तीति स्वयमेवोक्तत्वा परापराविद्याभेदकरणपूर्वकमन्वितायां वर्तमानां इत्यादिना । तथा परमार्थसाधनं सर्वसाधनसाध्यविषयत्वेनैराज्यपूर्वकं गुरुप्रसादलभ्यां ब्रह्मविद्यामाह—परीक्ष्य लोकानित्यादिना । प्रयोजनं चासकृत्द्रवीति ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीति ।

महाद्रिः परमपुरुषार्थसाधनत्वेन गुरुप्रसाद्यतासेन दृढया विधयेति श्रोतृबुद्धिमरोचनाय विद्यां महीकरोति । स्तुत्या प्ररोचयितव्यां हि विद्यां साधयति प्रवर्तेरान्निति । प्रयोजनन तु विद्यायाः सांध्यसाधनलक्षणसंबन्धमुत्तमं वदति——" विधातृ हृदयग्राह्यः " इत्यादिनां । अत्र नाप्रकृतत्वाद्वाच्यायामुग्वेदादिलक्षणायां विशिष्टप्रतिषेधमात्रपरायां विद्यायां संसारकारणाविद्यादिरोषानिरतत्वं नास्तीति स्वयमेवोक्तत्वा परापराविद्याभेदकरणपूर्वकमन्वितायां वर्तमानां इत्यादिना । तथा परमार्थसाधनं सर्वसाधनसाध्यविषयत्वेनैराज्यपूर्वकं गुरुप्रसादलभ्यां ब्रह्मविद्यामाह—परीक्ष्य लोकानित्यादिना । प्रयोजनं चासकृत्द्रवीति ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीति ।

स्तुत्यर्थमिति । विद्यास्तु तात्पर्याद्य स्वृ'चदोष इत्यर्थः । स्तुतिर्द्वि किंमर्थेत्यत उच्यते——श्रोतृबुद्धीति प्रवर्तेरान्निति पाठो युक्तः । वृतुष्यातो आत्मनेपदित्वांत । विद्याया यत्प्रयोजनं तदेवास्या उपनिषदोडपि प्रयोजनं सोपविष्यतीत्यमिप्रेत्य विद्याया: प्रयोजनसंभरणधमाह—प्रयोजनन त्विति । संसारकारणानिवृत्तिरुहाविद्या|फलं चेतर्ह्यपरविद्यया तत्रैवृत्ते: संभवान तदर्थ ब्रह्मविद्याप्रकाशकोपनिषद्वाचार्यतनये तद्यामृदूचाडडह—अत्र चेति । संसारकारणमविद्यादिरोषपस्तानिवर्तकत्वमपरविद्याया: कमात्किकाया: न संभवल्यविरोधात् । न हि शातशोडपि प्राणायामं कुर्वते: शुक्तिदर्शनं विना तदद्वयानिवृत्तिदर्शयते । ततोSपरविद्याया: संसारैककारणाविद्या|निरतंकत्वं नास्तीति स्वयमेवोकत्वा ब्रह्मविद्यामाहोति संबन्धः । किंच परमपुरुषार्थसाधनत्वेन ब्रह्मविद्याया: परविद्यात्वं निकृष्टसंसारफलत्वेन च कर्मविद्याया अपरवियात्वम् । ततः समास्यालोच्य पराविद्यया मोक्षसाधनत्वमुक्तमेतदित्योमपेत्यादहुः—कर्मजडा: केवलब्रह्मविद्याया: कर्तृसंस्कारवेन कमोंजत्वात्तद्वातनेयेण पुरूवाथाधनत्वं नास्तीति तदनंतरश्रुतदेव निराकृतमित्याह—वथा परमार्थसाधनाभाति । ब्रह्मविद्याया: कमोंडकत्वे कमोण नि न्दा न स्यात् । न खलु वृथानिर्यानाय प्रधानं विनिन्यते । जत्र तु सर्वसाध्यसाधननिन्द्या तद्विपयवैराज्यामिमधानपूर्वकं परमार्थसाधनं ब्रह्मविद्यामाह । अतो ब्रह्मविद्याया: स्वप्रधानत्वात्तत्प्रकाशकोपनिषदां न कर्तुः स्तावकत्वमित्यर्थः । यद्युपनिषदां स्वतन्त्रब्रह्माविद्या|प्रकाशकत्वं स्वातन्त्र्यै तदध्यतृणा सर्वैषामेव किर्मिति ब्रह्मविद्या न स्यादित्याशड्क्याह——गुरुप्रसादलभ्यामिति । गुरुवेनुप्रहादिसंस्काराभावात्स्वयमपि न भाविष्यांत तथाडपे वि.श्राद्धिकारणां भाविष्यतीति भावः । ननु स्वतन्त्रा चेत्टद्वाविद्या तर्हि प्रयोजनसाधन न स्यात् । सुखदुःखमािषरिहारयो: प्रजाप्रसिनिवृत्तिसाधयतात्नमात्रडह—प्रयोजनं चेति । स्मरणमात्रेण विस्मृत-

स्तुत्यर्थमिति । विद्यास्तु तात्पर्याद्य स्वृ'चदोष इत्यर्थः । स्तुतिर्द्वि किंमर्थेत्यत उच्यते——श्रोतृबुद्धीति प्रवर्तेरान्निति पाठो युक्तः । वृतुष्यातो आत्मनेपदित्वांत । विद्याया यत्प्रयोजनं तदेवास्या उपनिषदोडपि प्रयोजनं सोपविष्यतीत्यमिप्रेत्य विद्याया: प्रयोजनसंभरणधमाह—प्रयोजनन त्विति । संसारकारणानिवृत्तिरुहाविद्या|फलं चेतर्ह्यपरविद्यया तत्रैवृत्ते: संभवान तदर्थ ब्रह्मविद्याप्रकाशकोपनिषद्वाचार्यतनये तद्यामृदूचाडडह—अत्र चेति । संसारकारणमविद्यादिरोषपस्तानिवर्तकत्वमपरविद्याया: कमात्किकाया: न संभवल्यविरोधात् । न हि शातशोडपि प्राणायामं कुर्वते: शुक्तिदर्शनं विना तदद्वयानिवृत्तिदर्शयते । ततोSपरविद्याया: संसारैककारणाविद्या|निरतंकत्वं नास्तीति स्वयमेवोकत्वा ब्रह्मविद्यामाहोति संबन्धः । किंच परमपुरुषार्थसाधनत्वेन ब्रह्मविद्याया: परविद्यात्वं निकृष्टसंसारफलत्वेन च कर्मविद्याया अपरवियात्वम् । ततः समास्यालोच्य पराविद्यया मोक्षसाधनत्वमुक्तमेतदित्योमपेत्यादहुः—कर्मजडा: केवलब्रह्मविद्याया: कर्तृसंस्कारवेन कमोंजत्वात्तद्वातनेयेण पुरूवाथाधनत्वं नास्तीति तदनंतरश्रुतदेव निराकृतमित्याह—वथा परमार्थसाधनाभाति । ब्रह्मविद्याया: कमोंडकत्वे कमोण नि न्दा न स्यात् । न खलु वृथानिर्यानाय प्रधानं विनिन्यते । जत्र तु सर्वसाध्यसाधननिन्द्या तद्विपयवैराज्यामिमधानपूर्वकं परमार्थसाधनं ब्रह्मविद्यामाह । अतो ब्रह्मविद्याया: स्वप्रधानत्वात्तत्प्रकाशकोपनिषदां न कर्तुः स्तावकत्वमित्यर्थः । यद्युपनिषदां स्वतन्त्रब्रह्माविद्या|प्रकाशकत्वं स्वातन्त्र्यै तदध्यतृणा सर्वैषामेव किर्मिति ब्रह्मविद्या न स्यादित्याशड्क्याह——गुरुप्रसादलभ्यामिति । गुरुवेनुप्रहादिसंस्काराभावात्स्वयमपि न भाविष्यांत तथाडपे वि.श्राद्धिकारणां भाविष्यतीति भावः । ननु स्वतन्त्रा चेत्टद्वाविद्या तर्हि प्रयोजनसाधन न स्यात् । सुखदुःखमािषरिहारयो: प्रजाप्रसिनिवृत्तिसाधयतात्नमात्रडह—प्रयोजनं चेति । स्मरणमात्रेण विस्मृत-

पराश्रिताः परिमुखच्यन्ति सर्वे इति च । ज्ञानपात्रे यद्यपि सर्वाश्रमिणामाधिकारस्तथाडपि संन्यासनिष्ठैव ब्रह्माविद्या मोक्षसाधनं न कर्मसहितेति मैैश्वर्यो चरन्तः संन्यासमयोगादित्य च ऋषुभिर्दर्शंयति । विध्याकर्मविरोधाश्च । न हि ब्रह्मात्मैकत्वदर्शनेन सह कर्म स्वमतेनापि श्रपादीयतं शंस्यम् । विद्याया: काळविशेषाभावादनियतत्वान्नित्यत्वाल्लोकां सकेचानुपपत्ति: । यतु गृहस्थेपु ब्रह्माविद्यामुपदायकर्तृत्वादि लिख्यं न तत्तिथ्यतन्न्यायं बाधितुमत्सहते । नहि विधिशतेनापि तपःप्रकाशयोरेवंकृतं सद्भाचः शस्यते

सुवणेलामे सुखपादित.सिद्धे रजतुरवज्ञानमात्राच सर्वंजन्यभयकम्प.ादिदु खानिवृत्तिप्रसिद्धेश्व न प्रवृत्तिनिवृत्तिसाध्यत्वं प्रयोजनस्यैव.नित्यकम अतो विश्रढं श्रुति: प्रयोजनसंवलनं विद्याया अस्कृदृश्वनि । तस्मात्तत्प्रकाशकोपनिषदो ऋषश्रयेतवं संभवनीयोऽर्थ: । च्छा.डहुरेकदेशिन: स्वा:यायाध्ययनविधेःश्रथो.डफलस्य त्रैवर्णिक.धिकरात्वादधीतो-पनिषजन्ये ब्रह्मज्ञानड.स्येव सर्वेषामाधिकारः । ततः सर्वश्रमकर्मसमुच्चिनैव ब्रह्माविद्या मोक्षसाधनामिति तत्राद्रह——ज्ञानपात्र इति । सर्वश्र:यागात्मकसंन्यासानिष्ठैव परब्रह्मविद्या मोक्षसाधनामिति वेदो दर्शयति । तादृशमन्याभिनां च कर्ममाधनेनैस्य स्वस्याश्रोचाचमन.दिरपि तरवतो नाड.डश्रमश्रमो लोकसंग्रहार्थमेवतु। ज्ञानाम्यसेनैवागवन-त्वनिवृत्ते: । ' नहि ज्ञानेन सदृशं पवित्रामिह विद्यते ' इति स्मरणात् । त्रिप्रण-ज्ञानविद्यादेरज्ञानसंन्यासादिविषयत्वात् । अतः कर्मानिवृत्त्यैव साधित्यं ज्ञातस्य न कर्मण-त्यर्थ: । इतथ्व न कर्मसमुचिता विद्या मोक्षसाधनाऽऽवस्थाह——विध्याकर्मविरोधाचैति । मकर्तृ ब्रह्मविद्यामात्रे कामं चान श्रुता न ठीयाघात इत्यर्थ: । यदा ब्रह्मात्मकतव विम्म-रति तद.त्पननविधो.डपि करिष्यति ततः समुच्चयः संभाळ्यंत इति न वाच्यमित्याह-विद्याया इति । ननु गृहस्थनामांधर.प्रवृत्तीनां विद्यामुपदायप्रवर्तकत्वदर्शनाद्दृढ-स्थाश्रमे माभि: समुच्चयो लिख्यादवगम्यत इत्य.आहश्र्च । डडह——यार्वति । लिख्यस्य न्यायोपबृंहितस्यैव गम.स्त्वा.ड्ङकारासमुच्चये च न्यायाभावात्प्रत्युत विरोधदर्शनान लिख्येन समुच्चयासिद्ध: । संप्रदायप्रवर्तकानां च गाढ.ष्यस्याऽऽडभासमात्रत्वाच्च स्वान-संघानेन मुहुर्मुहुर्भाषात् ।

यस्य मे चास्ति सर्वत्र यस्य मे नास्ति किंचन । मित्रद्रोहायां प्रद्रोहायां न मे किंचन द्रुह्यते ॥

इत्युद्दारदर्शनास्कर्माभासेन न समुच्चयः स्यादत्र च वर्गार्हने हृयत इति भावः ।

१ क. ख. 'मृत्युपरि°' । २ क. ख. 'मैक्षवच°' । ३ क. ख. 'लकर्मस°' । ४ क. 'कर्मसंभव:' । ख. 'कत्स्र°' । ५ क. ख. 'नस्याऽ' । ग. 'नस्य धनस्याऽ' । ६ क. 'मेधा इत°' । ७ क. 'न्य ई°' । ८ क. ख. 'त्वानु°' ।

ॐ ब्रह्मा देवानां प्रथमः संभूव विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता। स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह॥१॥

ब्रह्मा परिक्‍ृर्हों महान्‍हृदयंज्ञानवैराग्यैश्‍वर्यैर्यैः सर्वानन्वयात्‍निम्‍नेत इति। देवानां घोतनवतामिन्द्रादीनां प्रथमो गुणैः प्रधानः सम्प्रथोऽग्रे वा संभूवाभिध्यक्तः सम्यक्कूस्ववातेन्वयेन्त्याभिप्रायः। न तथा यथा धर्माधर्मवशात्संसारिपोतन्ये जायन्ते। “योडसावीचिन्द्रियोडप्राप्‍ः” इत्यादिस्मृतेः। विश्वस्य सर्वस्य जगतः कर्तापादाचित्ता। भुवनस्योत्पन्नस्य गोप्ता पालयितोति विचो-वणं ब्रह्मणो विद्यास्तुतये। स एवं प्रभ्यातमहर्वो ब्रह्मा ब्रह्मविद्यां ब्रह्मणः परमात्मनो विद्यां ब्रह्मविद्याम् ‘येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यम्‌’ इति विशेष-जात्परमात्मविषया हि सा। ब्रह्मणा वाड्म्रजेनोच्‍कति ब्रह्मविद्या। तां सर्वविद्याप्रतिष्ठां सर्वविद्याभिय्यक्तिहेतुत्वात्सर्वविद्याश्रयामित्यर्थः। सौधनिं न्यासोयतेऽत्रमुनेर्हिति-ऐकोपाति। ग्रन्थ कथंमुपान्तश्छेदप्रयोग इति शङ्‌क्य-गामु गनिषन्छ्छदवाच्यविद्यार्थत्वाह्लासानिक इति दर्शोयितुं विद्याया उपनिषच्छछददार्ध-त्वमाह-य इमापिति। आत्मभावेनोति। प्रेम्नाप्रवदत्येत्यर्थः। अनर्थपों क्लेशसमूइं निशातयति शोषयित्री करोयपरिपक्ज्ञानाद्दान्तंनजन्य भिमोक्षसंभवात्‌दित्यर्थः।

ज्ञानमुप्रतिं यस्य वैराग्यं च जगपते। ऐश्वर्य चैव धर्मेश्र सह सिद्धं चतुष्ठुष्म॥

हति स्मरणाद्दर्मज्ञाचैराज्येष्यैः सर्वानन्यान्नोःक्रम्य वर्त्त इति परित्रूइदवासिद्धामित्यर्थः।

योंडसावतीन्द्रियोडग्राप्‍ः सूक्ष्माडऽनन्तः सनातनः। सर्वभूतमझोचिन्त्यः स एष स्वयम्भुः॥

सर्वेविद्यावेद्यं वा वस्त्वनुयैव हि तद् इति । "येनाश्रुनं श्रुतं भवति अप्तं पाप्तबिज्ञातं बिज्ञातम्" इति श्रुते: वेदान्तप्रतिपादिति च स्तोति । विद्याप्यर्थोऽयेष्टपुत्राय प्राह । अयेष्टपुत्र स इत्रशानकेपु इदं वचन: सृष्टिपकारेषु नित्यमस्य सृष्टिपकारस्य प्रभृखे प पच वां सृप्ट इति डयेष्टपुत्रभै अयेष्टपुत्राय प्राहोक्तवान् ॥ १ ॥

अथर्वणे यां प्रवदेत हि तां डथर्वा तां रोवाच-ड्जिरे ब्रह्माविद्याम् । । भारद्वाजाय सत्यवहाय प्राह भारद्वाजोड्जिरसे पत्तः ऋषम् ॥ २ ॥

यामेव ब्रह्मविद्याम् अथर्वा आङ्गिरस: अथर्वणे प्रवदेत कथयति हि यस्मात् तां ब्रह्मविद्यां डथर्वा तां भारद्वाजाय सत्यवहाय प्राह कथयामास । भारद्वाजात् सा ब्रह्मविद्या जिरसे प्राप्ता अभवत् ॥ २:॥

यामेठापयर्वणे प्राप्नेतावददौँसति गौँ द्व ता तामेव ब्रह्मण: प्राङ्गामथर्वा पुरा पूर्वमुवाचोकवान्ङ्जिरे ड्जिनोऽपे ग्र.मावेद (मु । स चाङ्गिरो भारद्वाजाय भरद्दाजङ्गिरसाय सत्यवहाय सत्यवहनेनैहि शक्तवान् । भारद्वाजोऽङ्जिरसे स्व-शिष्याय पुत्राय वा परावरां परं परमर्षे: पादवरेग प्राप्रोति परावरां परावर-सर्वविद्याविषयङ्ग्यादेवां तां परावरङ्ग रसे प्राहेत्यनुपूर्ख: ॥

शौनको ह वै महाशालो ड्जिरसं विधिवदुपसन्न: पप्रच्छ । करिमन्नु भगवो ड्ज्ञाते सर्वविदं विज्ञातं भवतीति ॥ ३ ॥

शौनक: शुनकस्थापत्यं महाशालं महा हस्थोऽङ्जिरसं भारद्वाजाशिष्यमाचार्य विधिवद्यथाशास्त्राविहित्येतत् । उ रसत्र उपगतः संम्पप्रच्छ पृष्टवान् । शौनकर्षे: संन्वादवार्ङ्गिरादिविधिःाद्र शेषग: दुपनदाविधे: पूर्वेषामानियं इति गम्यते । मर्यादाकरणार्थ मध्यदी' कान् यार्थ वा विशेषणम् । अस्मदादि-श्वयुपसदनावधेर्गेष्टत्वात् । किपित इह-य स्मिन् भगवो विज्ञाते तु इति विवरके भगवो हे भगवन् सर्व यदिदं विज्ञेयं विज्ञा" विशेषेण ज्ञातमवगतं भवतील्येक-पत्यर्थ: । वाक्योऽथबुद्धिस्यमिप्यक्तं :डैर इहाविद्या । तच्च ब्रह्म सर्वोभेद्यज्ञकम् । तत: सर्वविद्याना न्यज्ञकतया ड्डश्रोयत इति स विद्याश्रया डयवा सर्वविद्यानां प्रतिष्ठा परिसमापितर्मवति यस्यामुत्पन्नाया ज् न मा त्त्सा सर्वविद्याप्रतिष्ठेत्याह—सर्वेविद्यं वेति ॥ १ ॥ २ ॥

स्मड्न्नाते सर्वविद्ववकीति शिष्टपरवादं श्रुतवाचञ्चोन्नकसद्विशेषं विज्ञातुकामः सङ्कास्माक्षति विरङ्केनप्रमचछ । अथवा लोकसामान्यहष्ठया ज्ञात्वैव प्रपचछ । सन्ति लोके सुवर्णादिशकलभेदाः सुवर्णत्वाचैकत्वविज्ञानेन विज्ञायमानाल्लोकिकैः । तथा किन्त्वस्ति सर्वस्य जगद्रेदस्यैकं कारणम् । यदेकस्मिन्निज्ञाते सर्वं विज्ञातं भवतीति । नन्वविदिते हि कस्मिन्निति प्रश्नोऽनुपपन्नः । किमस्ति तादिति वदा प्रश्नो युक्तः । सिदे द्रास्तित्त्वे कस्मिन्निति स्यात् । यथा काम्पान्निधेयामिति । न । अक्षरवाहुल्यादायासभीरुत्मात्मश्रः संभवत्येव किन्त्वेकस्मान्विज्ञाते सर्ववित्स्वादिति ॥ ३ ॥

प्रश्नोऽजमाह्न—एकस्मिन्निति । उपादानात्कार्यस्य पृथक्सत्त्वाभावादुपादाने ज्ञाते तत्कार्यं ततः पृथङ्नास्तीति ज्ञातं भवतीति सामान्यन्यायाचिसतत्कलाद्वा प्रचक्षेत्याह्न—अथवेति । प्रश्नाशङ्कास्यमाक्षिप्य समाधत्ते—नन्वाविदिते हीत्यादिना । किमास्ति तदिति प्रयोऽड्क्षरबहुल्येनाऽऽडयासः स्यादद्धीरितया कस्मिन्नितयक्षराञ्जम्ये लाघवा-त्प्रश्न इत्यर्थः ॥ ३ ॥ ४ ॥

तस्मै स होवाच । द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म युधिष्ठिराविदो वदान्ति परा चैवापरा च ॥ ४ ॥

तस्मै शौनकायाऽऽडिरा आह किलोवाच । किमित्युच्यते । द्वे विद्ये वेदितव्ये इति । एवं ह स्म किल युधिष्ठिराविदो वेदार्थाभिज्ञाः परमार्थदार्शिनो वदान्ति । के ते इत्याह । परा च परमात्मविद्या । अपरा च 'र्मोऽधर्मप्रसाधनतत्फलविषया । ननु कस्मिन्निवादिते सर्ववित्स्वादिति शौनके न पृष्टं तस्मिन्नक्तव्येडपृष्टमाहुऽऽडिरा द्वे विद्ये इत्यादि । नैष दोषः । ऋमापेक्षस्यान्तर्गत्नि वचनस्य । अपरा हि विद्यास्विद्या सा निराकर्तव्या । तद्विषयेर्हि विदेते किंचित्स्वभो विदितं स्वा-दिति निराकृत्य हि परविषयं पश्चात्सिद्धान्तो वक्तव्यो मतिति न्यायात् ॥४॥

तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिष-शमिति । अथ परा या तदक्षरमधिगम्यते ॥५॥

वत्‍न काडपरेल्युच्यते । ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेद इत्येते चत्वारो वेदाः । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छंदो ज्योतिषामित्यङ्गानि षडङ्गाडपराः विद्याः । अथेदानीमयं परा विद्योच्यते यया तद्रक्षम-माण्डिवशेषणमक्षरमाधिगम्यते प्राप्त्यते । अधिपूर्वस्य गमेः प्राप्त्यर्थ-स्त्वात् । न च परमात्मेरचगपार्थस्च भेदोऽस्ति । अविद्यायाः अपाय एव हि परमात्मनिर्धनंतरम् । ननु ऋग्वेदादिवाक्यैः वही सा कथम् परा विद्या स्यान्मोक्षसाधनं च । या वेदवाक्याः स्मृतय इति हि स्मरन्ति । कुडश्रुतिवादनादेया स्याल्‍व । उपनिषदां च ऋग्वादादिवाक्यत्वं स्याल्‍व । ऋग्वेदादिद‍ृशे तु पृथककरणपरत्वकम्प । अपि कथं परोति । न । वेद्यविषयाविज्ञानस्य विवक्षितत्वात् । उपनिषदोऽथर्वियं हि विज्ञानमिह परा विद्येतिप्राधान्येन विवक्षितत्वात् नोपनिषच्छब्दराः । एवं दर्शयितुं सर्वशशबदराशिवाचकः । ऋष्टदशब्दैरध्यात्ममुप यत्नादृतमवदन्तु यथा सर्वभिगमनादिलक्षणं नैसर्गयं न नाधीगमः संभवन्ति पृथक्प्रणं ब्रह्मविद्याया: परा विद्येतिकथनं चोति ॥५॥

कल्प: सूत्रग्रन्थः । अनुष्टुयेछक्रमः कल्प इत्यर्थः । आविद्यायाः अपगम एव परप्राप्तिरुपचर्यते । अविद्यापगमश्र ब्रह्मवगतेरपेति व्यारुह्यांतस्मादभिज्ञाताडयस्तज्ञाश्चोवि-विद्यानिवृत्तिरित्येतद्वाशयाम् सरे । अतोडशिगमशब्दोऽत्र प्राप्तिपर्याय एवेत्याह—न च परमात्मेरिति । शाझान. वेदान्मपरविद्यार्थेनोपन्यासाच्च ततः पृथककरणाद्वेदवाक्‍या. तया ब्रह्मविद्याया: परत्वं न ? मवतिाथाक्षिपति—नान्विति ।

यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुवूक्ष्मं तदव्ययं यद्यदूतयोनिं परिपश्यन्ति धीरा: ॥ ६ ॥

या वेदवाक्‍या. स्मृतिरो याश्र काश्र कुडश्रयाः । सर्वास्‍ता निट हि ताः स्मृताः ॥

इति स्मुते: कुडश्रुतिवादनुपादेय' संगादि लत्यर्थः । विद्यायो वेदवाक‍त्रे तदर्थानामुपनिष-द्वोमध्यगवेदादिवाक्यत्वं मातयेर्थ । वेदवाक्यैस्तेन पृथककरण नै भवति । इतु वादक-स्थापि ज्ञानस्य वस्तुविषयस्य 'बदृरादशतिरेकामिप्रायेणेत्याह—न वेद्यविषयेतिति ॥९॥

१ क. ख. 'गम्येडपि । १२ क. न तेमं । १३ क. 'ति । वैराग्यं चैक्षत्र यत्नानंतरमिति शेषो ग्रश्‍म्यः ॥ ५ ॥

यथा विधिविषये कर्त्राघनेकर इषोः संहारदारेण वाक्यार्थज्ञानकालादन्यत्रातुच्छेऽडर्थोडस्त्याविहोत्रादिलक्षणो न येह परविद्याविषये । वाक्यार्थज्ञानसमकाल एव तु पर्यवसितो भवति । केवलशब्दप्रकाशितार्थज्ञानमात्रनिष्ठाव्यतिरिक्काभावात् । तस्मादिह परां वेदां विशेषणेनाधारेण त्रिपुटी-ग्नद्रे क्यादिना । वाक्यमात्रं बुद्ध्या संह य सिद्धरत्नामुष्टपते-यथादिति । अद्रे यपदरयां सर्वेषां बुद्धीनां चिन्राण । शग्रम मित्येतत् । हरेर्वेहिष्प्रभृत्यस्य पञ्चेन्द्रियद्वारकत्वात् । अप्राह्यं कर्मनिष्ठ यावि यामित्येतत् । अगोत्रं गोत्रपन्थयोर्मूलभित्यनर्थान्तरम् । अगोत्रमन न याहिं शे: । न हि तस्य मूलमस्ति येनाऽऽवृतं स्यात् । वर्णयति इति वर्णा न यया इः स्थूलत्ववादयः शुक्तित्वादयः वा । अविद्यमाना वर्णा यस्म तद्वर्णपक्षरम् । पचचु:श्रोत्रं चक्षुश्र श्रोत्रं च नामरू-पविषषये करणं सर्वजन्तूनां ते अधि युष्मन् यस्म तदचक्षुःश्रोत्रम् । यः सर्वत्र सर्वाविदित्यादिचेतनाचावाविशेषण रास्मा संसारिणामिव चक्षुःश्रोत्रादिमे: करणैरर्थे साधकत्वं तदिहार्चुःश्रोत्र गमिति वार्येते । "परमतचक्षुः स शृणोत्यकर्णः" इत्यादिदर्शनात् । इह तु द्रपाणिपादं क्रियानिद्रेराहितभित्येतत् । यत् पवमग्राहकं चातो नितरां न शे । विसृं विविधं ब्रह्मादिस्थावरान्तं रास्माणिमदैरमवोत् विषयम् । सर्व न प. रकपाकारणसुसूक्ष्मं सादादिस्थूल-त्वकारणराहेतत्वात् । शब्दादयो नित राथवादीनामुत्तरोरतरं स्थूलत्वकार-णानि तदभावात्सुसूक्ष्मम् । किञ च इद युक्त. धर्मस्ववादेव न कयेतेःप्यडययम् । न ज्ञानड्कस्य स्वाज्ञपचवलसनो यः संप्रति शरीरेपेव नापि केनाऽपचयलक्षणो डपयः संप्रवात रास्मन् । अपि गुणवृदृको डपयः संप्रवत्य-स्यावरजगमान । परंपरामित महतोऽथ महतां सतत्स्वाक्षरं परमान्त धीराः धीमन्तो विदोकेनः । इन्देमस्मं यत् । रेगयाडिनमपे सा परा विदेति समुदायार्थः ॥ ६ ॥

कथं वा इदलक्षणवान्न च तु तु (ततो) मन्त्रार्थ-यथा विधिविषय इति । अत्राधिकार इति । अत्र हि सर्वैककल्काच्चेतिः । हेत्वादिर-अस्यामवाच्चेतव्यः ॥ ६ ॥

यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च तथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात्केशलोमानी तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम्॥ ७ ॥

भूतग्रामैरक्षरामित्युक्तं तर्कतः भूतयोनिर्ब्रह्मेत्युक्तं प्रसिद्धदृष्टान्तैः । यथा लोके प्रसिद्धम् । ऊर्णनाभिलूता कीटः किण्विकरणातरमनपेक्ष्य स्वयमेव सृजते स्वशरीरादव्यतिरिक्तानेव तन्तून्वहिः प्रसारयति पुनस्तानेव गृह्णाति स्वात्मभावपेक्षयैव पादयाति । यथा च पृथिव्यामोषधयो वीह्यादिस्थावरान्त इत्यर्थः । स्वात्माद्यतिरिक्ता एव प्रभवन्ति । यथा च सतः विद्यमानाज्जीवतः पुरुषात्केशलोमानी केशाख्य लोम च संभवन्ति विलक्षणाणि । यथैते दृष्टान्तास्तथा विचक्षण सलक्षणं च निमिचान्तरानपेक्षाग्रधो-कलक्षणादक्षरात्संभवति समनुपश्यत इह संसारमण्डले विश्वं समस्तं जगत् । अनेकदृष्टान्तोपादानं तु सुखार्थमपोधनार्थम् । यद्रूपण उत्पद्यमानं विश्वं तदनेन ऋषेणोत्पघते न युगपद्दर्शमुच्छिप्रेक्षेपादिति ॥ ७ ॥

तपसा चीयते ब्रह्म ततोडन्नमभिजायते । अन्नात्प्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥ ८ ॥

तपसा ज्ञाननोष्पत्तिविधिऋत्वया भूतग्रामैरक्षरं ब्रह्म चीयते उपचीर्यते उत्पादयिष्यदिदं जगद्वीकु-रामिव बीजमुच्छूनतां गुच्छति पुत्रामिव पिता हर्षेण । एवं सर्वज्ञत्वसृष्टिस्थितिसंहारशक्तिविज्ञानवत्त्वाद्योपचितवातो ब्रह्मोऽणमपघते भुज्यते इत्यसमध्याकृतं साधारणं संसारिणां व्यावृत्तिवतसदृशारुपेणाभिजायत ब्रह्म न कारणं सदृशोऽन्यत्वात्कृतालमात्रवदित्यस्यैनकान्तिकत्वमुक्त-मूर्त्तेन । ब्रह्म जगतो नोपादानं तद्भिन्नत्वात्स्वरूपसदृशवेद्येतुनुमानान्तरस्यै कान्तिकत्व-माह—यथा च पृथिव्यामिति । जगन्न ब्रह्मोपादानं तद्विलक्षणत्वात् । यथाद्दश-क्षणं तत्तदुपादानकं न भवति । यथा घटो न तन्तूपादानक इति । अस्य व्यभिचारा-धर्मैर्हि—यथा च सत इति । एकरमिन्नपि दृष्टान्ते सर्वानुमानान्मनैकान्तिकवं योजयितुं शक्यमिति शङ्कानं प्रत्याह—अनेकदृष्टान्तोते इति ॥ ७ ॥

१ क. 'न्ताः । स्वा' । २ क. 'थेतदृशान्तस्त' । ३ क. 'मुच्छून्यता । ग. क. च. म. म. 'मुस्तून' । ४ क. 'रपोडपि ।

तम् ॥ ८ ॥

उक्तकलशणोडक्षराख्य: सर्वज्ञ: सामान्थेन सर्वे जानाति ति सर्वज्ञ: । विशेषेण सर्वे वेच्चतीति सूक्ष्ममध्याकृतामिति केचित् । तत्र तस्य प्रतिज्ञेव भिन्नत्वाद्देशरत्वोपाविन्वाभंभवात् । सामान्थरूपेण संभवेDपि पुथग्भादिसामान्थ्यानां बहुत्वात् । प्रकृतवेकत्वश्रुतितिग्याको पापताऽडचमहामारुथपेण संभवेDपि न कर्मोर्पवैसमवायियवम् । तस्याकारकंवाधदू-द्वचादोनामेव कारकत्वाभिधानात् । कारकवयेतप्येव क्रियासमवायाभ्युपगमात् । किंच न कायिस्य स्वकतसृपकतित्येव हेतुमिति मनस्कृत्व्याप्योक्षीकृतंतपक्रतित्येव न स्यात् । तस्मान्महाभूतसर्गांिसंकारार्पदं गुणत्रयसाम्य मायातत्वमध्याकृतादिशब्दवाच्यामि-हाम्युपगत-तददम् । पूर्वस्मिन्कल्पे हिरण्यगर्भ-ऽतदिनिन्तं प्रकृष्टे ज्ञानं कर्म च येनाग्रुचष्टं तदनुग्रहय त्वोाधिकं वक्ष्य हिरण्यगर्भावस्थाकरण त्रिवर्तते ! स च जांै तदवस्थाभिमानो हिरण्यगर्म उच्चयत इत्यभिधेयाडह-व्रह्मणा इति । ज्ञानशक्तिभि: क्रियाशक्तिभिश्चा इष्टं विर्शष्टं जगद्वाचचष्टलपं तस्य सामान्य: समाधिलप: सूत्रसं-ज्ञक इत्यर्थ: । मगआलयाप्निति । समष्टिरुपं त्रिवसितम् । व्यष्टिरुपस्य ले कसृष्यचु तरकाडवात् ॥ ८ ॥

यः सर्वज्ञः सर्वविदस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते ॥ ९ ॥

द्विपदवेदोक्तमुनिपुङ्गवोक्ते प्रथममग्नुष्ठके प्रथमः खण्डः ॥१॥

वक्ष्यमाणार्थोंsपि संति ॥ वक्ष्यमाणस्य विषयस्याविवरणप्रकरनस्याऽडडरम्मार्थमुक्तपरविद्या-मुश्रोंपसंहार इत्यर्थ: । सामान्थेनोक्ते । समष्टिरुपण मायावियोन्तीय: विने-पेजति । व्यष्टिरुपेज्ञावयेनोपाधिनाडनन्तर्जीवभावमापन्न: स एवं सर्व स्खोपाधित-त्संसृष्टं वेत्तिोयाधटैमध्यात्मं च तरवामेद: सूत्रित: । ऋष्ट्रवै प्रजापतीनां तपसा प्रमिद्धम् । तदह्दै ऋष्ट्रवे तपानुष्ठं वक्तव्यम् । तत: संमार्श्चं प्रसज्यते-

सर्वे विल्त । यस्स ज्ञानमयं ज्ञानविकारमेव सादैज्ञलक्षणं सपो नाड़्यासलक्षणं तस्माद्यथोक्तासर्वज्ञादेतदुक्तं कायेलक्षणं ब्रह्म हिरण्यगर्भोऽहं जायते । किंच नामासो देवदत्तो यज्ञदत्त इत्यादिलक्षणम् । रूपमिदं शुकं नीलमित्यादि । अन्यं च व्रीहियवादिलक्षणं जायते । पूर्वमन्त्रोक्तक्रमेणेत्यविराधां दृश्यते ॥ ९ ॥

तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु:कर्माणि कवयो यानि पश्यंस्स्तानि नेत्रायां बुधा: संततानि । तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एषं वः पन्था: सुऋततस्य लोके ॥ ९ ॥

तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु:कर्माणि कवयो यानि पश्यंस्स्तानि नेत्रायां बुधा: संततानि । तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एषं वः पन्था: सुऋततस्य लोके ॥ ९ ॥

साङ्गा वेदा अपरा विद्योक्ता-ऋग्वेदो यजुर्वेद इत्यादिना । यत्तदद्रेर्मिथ्यादिना नामरूपमयं न जायते इत्यमुना ग्रन्थेनोक्तलक्षणप्रभं यया विद्यया डिमप्त इति परा विद्या सर्वविशेषणोक्ता । अतः परमनयोर्यघयोर्विषयौ विवेकव्यौ संसारमोक्षावित्युत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते । तत्रापरवियाविषय: कत्रोंदिसाधनक्रियाफलभेदरूप: संसारो डनादिरूपादानरूपेणान्तो दुःख-स्वरूपत्वादाततच्य: प्रत्येकं शारीरिषु: । सामस्त्येन नदीस्रोतोवद्गयवच्छेदरूपसंवन्यस्तदुपशमलक्षणो मोक्ष: पराविद्याविषयो डनाघनन्तो डजरामरोडमृतो डभय: शुद्ध: प्रसन्न: स्वात्मप्रतिष्ठालक्षण: परमात्मा डडडह इति । पूर्वं तावदपरविद्याया विषयप्रदर्शनार्थमारम्भ: ।

इति मुण्डकोपनिषद्भाष्ये प्रथममुण्डके प्रथम: खण्ड: ॥ ९ ॥

न्यासाकूचाडडह— यस्स ज्ञानमयामिति । सत्त्वप्रधानमायाया ज्ञानाख्यो विकारस्तदुपाधिकं ज्ञानविकारं सृज्यमानसर्वपदार्थोमिज्ज्ञतलक्षणं तपो न तु केशरूपं प्रजापतीनामिवेत्यर्थ: ॥ ९ ॥

अनादेरुपादानरूपेणान्तो ब्रह्मज्ञानान्म्रागनतांसंभवात्प्रतियेकं शरीरिभिहोंतष्यो कुःखरूपत्वादित्यथेन यदाहुरेकजीववादिन एकं चैतन्यमेकवैनतिच्यया बद्धं संसारति । तदेव कदाचिमुच्यते नामदादीनां बन्धमोक्षौ स्त इति तदभयं भवति । श्रुतितसिद्ध-प्कृतत्वात्तु । सुपुप्तेडपि क्रियाकारकफलभेदैरुपपस्य प्रहाणं भवति । बुद्धिपूर्वंकप्रहाणस्य ततों विशेषमाह-सामस्त्येनोति । स्वोपाधयविद्याकार्यस्याविद्याप्रहाणेनाडड़न्यान्तिकप्रहाणं विद्याफलामित्यर्थ: । अमरोडपक्षयरहित: । अमृतो नाशरहित इत्यर्थ: । अपरविद्याथा: परविद्यायाश्व विषयौ प्रदर्श्ये पूर्वं तावदिदिष्टमाषनतयाडनिष्टसाधनतया वा वेदेन बोधयते कर्मे तस्यासति प्रतिबन्धे तत्त्स-

तस्मिन्वेदेोपपत्ते: । तथा च वक्ष्यति—“परীক্ষ्य लोकान्कर्मचितान् ” इत्यादिना। न त्वपदर्शिते परीक्षोपपत्त इति तन्मदर्शयिष्याम: तदेतत्सरुपपवितयम्। किं तु सप्रपञ्चवेदाधार्येषु कर्माण्याग्निहोत्रादीनि पञ्चाग्निरेव प्रकाशितानि कुर्वन्तो मेधाविनो विशिष्टादय: । यान्यपकुर्वन् नश्वरत्वात् । घृतदेवतमत्यपेकार्नपुरुषार्थसाधनत्वाच्च वेदबिहितामाग्निहोत्रादीनि कर्माणि त्रेतायां ऋषीणां योगलक्षणायां होमाध्वर्यवेदत्रयप्रकारायापाधिकरणभूतानि बहुषा बहुपकारं संततानि प्रवर्त्तानि कर्त्तुं: क्रियमानानि त्रेतायां वा युगे प्रायश: प्रवृत्तान्ययूयं तान्याचार्य निर्वर्त्तयथ नियतं नित्यं सत्यकार्मा यथाभूतकर्मफलकामा: सन्त: एष वो युष्माकं पन्था मार्ग: सुकृतस्य स्वयं निर्वर्तितस्य कर्मणो लोके फलनिमित्तं लोकोयते हृदयते भुज्यते इति कर्मफलं लोकोद्दश्यते । तदर्थं तन्मार्ग एष मार्ग इत्यर्थ: । यौन्येतानिाग्निहोत्रादीनि त्रियाणां विहितानि कर्माणि तान्येष पन्था अवश्यफलमाप्तिसाधनमित्यर्थ: ।। १ ।।

तदाडड्यभभगवंतरेणाडडहुतो: प्रातिपादयेत्॥ २ ॥

तन्न्राग्निहोत्रपेव तात्पयर्मन् प्रदर्शयार्थमुख्यते सर्वकर्मणां प्राथम्यवात् । तत्कथम् । यदैवैनंनैरभ्याहिते: सम्पग्दहे समिद्धे हव्यवाहने लेलायते चलत्याचेष्टदा तस्मिंकाले लेलायमाने चलत्यैचेष्टघाडयभगावाड्यभाग्योरस्तरण मधये आवापस्थाम् आहुती: प्रतिपादयेत्प्रसिप्रेहेवतामु।

घनत्वाडSयमिचार: सत्यत्वेन न स्वाहुपाबाह्यतचं पुष्टा ह्वेत इत्यादिना निन्दितत्वात्स्वसूपवाधितत्वेऽपि चार्थेक्रियासमर्थ्ये स्वप्नकामिन्यामिव घटत इत्यमिप्रेत्याडSह—तदेतरसत्यामिति । ऋग्वेदविहितपदार्थो हौत्रम् । यजुर्वेदविहित आध्वर्यवम् । सामवेदविहितमौद्रात्रतम् । तदृश्रौतां त्रेतायामित्यर्थ: । सत्यकार्मा मोक्षकामा इति समुचयाभिप्रायेण व्याहृनानयुक्तम् । 'एष व: पन्था: सुकृतस्य लोके' इति स्वर्गफलसाधनत्वविषयवाक्यशेषविरोधादिति ।

आहवनीयेsय दक्षिणोत्तरपार्श्वयो:राड्यमागाविडयतेsन्ये स्वाहा सोsपाय स्वाहोति दर्शपूर्णमासे । तथोभयेडडये याग अनुष्ठीयन्ते । तन्मध्यमावापस्थानमुख्यते । अग्निहोत्रादि-

स्वोद्दिष्ट्वं प्रसिद्धम् । सूयाय स्वाहा प्रजापतये स्वाहोति प्रात:। 'अग्नये स्वाहा' ञ्जापतये

१ क. ड. च. क. 'नि निर्वर्त्तानि । २ क. यानि यान्ति० । ३ क. 'येच्छूदय हुतम्॥ २ ॥ ४ क. ग. ड. च. क. स. क. 'ते इन्द्राय स्वाहा प्रजापते स्वाहे' ।

द्वितीय । अनेकाहमघेगामेषयाड्डहुतीरिति बहुवचनम् । एष सम्यगाहुतिपक्षे-पादिकसणः कर्मपागो लोकपाप्तये पंथास्वस्स्य च सम्यकरणं दुष्करम् । विपत्तियस्त्वनेका भवन्ति ॥ २ ॥

स्वाहेति सायम् । तत्राद्यमग्रिहोत्रं प्रक्रम्याड्डहुतीरिति बहुवचनं तत् त्राड़डह-अनेकादर्शेऽस्याग्रिहोत्राद्वै प्रमाणामावात्कयं तदकरणमाग्रिहोत्रस्य विपत्तिरित्याराक्षच वाज्जीवचोदनादशादग्रिहोत्रिणोदवहयकर्तॄणां स्वात्मतदकरणं भवेद्विपत्तिरित्यामिप्रेय विशेषणम् । षरदा-दिषु नूतनाभिेन कर्तव्यमाम्रयणं कर्म । अदर्शादिद्वैश्वदेवस्यामिति विशेषणम् । वैश्वदेवस्याग्रिहोत्रानन्त्रेडस्यावश्यकतावादित्यर्थः । पिण्डोदानाच्चेन पित्रादीनां त्वा-

परस्परहितोदार्शेष्टौ पूर्णमास्यामावास्यात्रिगमनं च । अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुतमासम्पमांसतस्य लोकान्हनास्ति ॥ ३ ॥

कथं यस्यान्निहोत्रिणोडपि होत्रादर्शी दर्शाहुत्येन कर्मणा वाजिंतमप् । अग्निहो-त्रिणोडवहयकर्तॄणां त्वादर्शस्य । अग्निहोत्रसंवन्ध्यस्यिहोत्राविशेषणामिच भवति । तदक्रियामाणमित्येतत् । तथाडपौर्णमासमित्यादिष्वभ्याग्रिहोत्राविशेषणत्वं दृष्ट-चपम् । आग्रिहोत्रादनन्तस्याचिशिष्टत्वादपौर्णमासं पौर्णमासकर्मेवाजितम् । अच्छातुयास्य चातुर्मास्यमेवाजितम् । अनाग्रियणामाग्रयणं शुरदादिकतॄणां तच्च न क्रियते यस्य । तथाडतिथिवार्जितं चातिथ्यपूजनं चाह्न्यह्नयक्रियामाणं यस्य स्वयम् सम्यगाग्रिहोत्रकाळेडहुतम् । अदर्शादिदवदैश्वदेवं वैश्वदेव-कर्मवार्जितं हूयमानमप्यविधिना हुतं न यथाहुतमित्येतत् । एवं दुःसंपादितमसंपादितमाग्रिहोत्राद्युपलक्षितं कर्म 'किं करोतीत्युच्यत आसम्पमानसम्प-साहित्यांस्वस्य कर्तुर्लोकान्हनास्ति हिनस्तीवाद्ड्यामात्रफलेन्वात् । सम्प-

स्वाहेति सायम् । तत्राद्यमग्रिहोत्रं प्रक्रम्याड्डहुतीरिति बहुवचनं तत् त्राड़डह-अनेकादर्शेऽस्याम्रिहोत्राद्वै प्रमाणामावात्कयं तदकरणमाम्रिहोत्रस्य विपत्तिरित्याराक्षच वाज्जीवचोदनादशादग्रिहोत्रिणोदवहयकर्तॄणां स्वात्मतदकरणं भवेद्विपत्तिरित्यामिप्रेय विशेष-णम् । षरदा-दिषु नूतनाभिेन कर्तव्यमाम्रयणं कर्म । अदर्शादिद्वैश्वदेवस्यामिति विशेषणम् । वैश्वदेवस्याग्रिहोत्रानन्त्रेडस्यावश्यकतावादित्यर्थः । पिण्डोदानाच्चेन पित्रादीनां त्वा-

१ क. 'पन्थाः श्रद्धया हुतं तस्य । २ ख. 'ज_ हुतमि'। ३ क. प्राप्यते । ४ क. 'पौर्णमासत्या' ।

कालो कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा। स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वा:॥४॥

काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वा: । कार्याथा विश्वरुचवता लेलायमाना अग्नेरहविराहुतिग्रसनार्था एताः सप्त जिह्वाः ॥ ४ ॥

एतेषु यश्र्वते भ्राजमानेषु यथाकालं चाद्धुत्याददायन् । तं नयन्न्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः ॥५॥

एतेष्वग्रिजिहाभेदेषु योडग्रिहोत्री चरते कर्माडडचचार्यग्रिहोत्रादि भ्राजमानेषु दीप्यमानेषु । यथाकालं च यस्य कर्मणो यः कालस्तत्कालं यथाकालं यजमानपाददानाददाना आहुतयो यजमानेन निर्वर्तितास्तं नयन्न्ति प्रापयन्ति आहुतयो या इमा अनেন निर्वर्तिताः सूर्यस्य रसपयो भूत्चा रश्मिद्वारैरित्यर्थः । यत्र यासिन्स्वर्गे देवानां पतिरिन्द्र एकः सर्वानुपर्यधिवसतीत्यधिवासः॥ '५ ॥

एह्हेहोति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति । प्रियां वाचमभिवदन्त्योद्यन्नेवं प्रशंसा वः पुण्यः सुक्तैर्मैलोकैः ॥ ६ ॥

कयं सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्तीत्युच्यते पदेऽहवन्न्यः । सुवर्चसो दीप्तिमन्तः सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वह्न्तीत्युच्यते । किंच प्रियामिष्टां वाचं स्तुत्यादिलक्षणामभिवदन्त्य उद्यन्न्योदर्चयन्त्यो वह्न्तीत्यर्थः । पूज्यन्त्यग्रिशेष वो युष्माकं पुण्यः सुक्तैर्मैलोकैः फलरूपः । पवं प्रिया वाचमभिवदन्त्यो वह्न्तीत्यर्थः । ब्रह्मलोकः स्वर्गः प्रकरनात्व ॥ ६ ॥

णाऽमुपकरोति यजमानः पुत्रादीनां च ऋणाणां प्रासारितदानैः । ततः स मःखवर्तिना यजमानन सुबद्धयमानः पर्वे त्रय उत्तर च त्रयां गच्छन्ति इत्याह- पिण्डदानादिकृतो ॥ ७ ॥

॥ ४ ॥ ५ ॥

आहुतयो यजमानं वहन्तीति सम्बन्धः ॥ ६ ॥

पुषा हि होतेऽहहा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति ॥ ७ ॥

एतच्च ज्ञानरहितं कर्मतत्फलमपि चेत्याकार्यमतोडसारं दुःखमूलमिति निःश्यते । पुषा विनाश इत्यये । हि यस्मादेतेऽष्टादशा असिथिरा यज्ञरूपा यज्ञस्य रूपाणि यज्ञनिर्वर्तिका अष्टादशोक्तादशसंख्याका: पोडश-

द्विजः पन्नी यजमानश्त्रयष्टादश । एतदाश्रयं कर्मांकितं कथितं शास्त्रेषु । येष्वष्टादशास्ववरं केवलं ज्ञानवर्जितं कर्म । अतस्तेपामवरकर्माश्रयाणामष्टादशा-

नामहढतया पृथक्त्वात्पृथक्ते सह फलेभ्य: तत्साधयं कर्म । कुण्डविनाशादिवत्की-रदघ्यादीनां तत्त्वस्थानां नाशः । यत् पवमेतत्कर्म श्रेयः श्रेयःकरणाभिति येष-

निन्दन्ति नानहुश्रुत्यनृत्यविवेकिनो मूढा । अतस्ते जरां च मृत्यं च जरामृत्युं किंचित्कालं स्वर्गे स्थित्वा पुनरेवापि यन्ति भूतोऽपि गच्छन्ति ॥ ७ ॥

वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं-मन्यमानाः । जडूषण्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमानाः यथाडन्धाः ॥ ८ ॥

किंचाविद्यायामन्तरे वर्तमानाः अविवेकपायाः स्वयमेव धीराधीमन्तः पण्डिता विदित्वेेदितव्याश्रयेत मन्यमानाः आत्मानं संभावयन्तस्ते न जडूषण्यमाना जरारोगाद्यनेकानर्थैस्तैर्हन्यमानाः भृशं पीड्यमानाः परि-

यन्ति॒विप्रपाति मूढाः । दर्शनेवर्जितस्त्वादनेप्रेनेवाचक्षुष्कंणेत्र नीष्यमानाः प्रदइयैमानमार्गो यथा लोकेऽन्धा अक्षरादिता गतेऽण्टकादो पतन्ति तद्वत्॥८॥

अविद्यायां बहुधा वर्तमानाः वयं ऋताथा इत्य-भिमन्यन्ति बालाः । यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात्तेनाडतुरा: क्षीणलोकाश्च्यवन्ते ॥ ९ ॥

किंचाविद्यायां बहुधा बहुपकारं वर्तमानाः वयमेव कृतार्थाः कृतमतयोज्जना इत्यविमृश्यनृत्यथिमान कुर्वन्ति वाच्याभिमानेनः । यद्यस्मादेवं रूप्यते निरूप्यते यदा श्रयतथो यज्ञस्ते यज्ञरूपाः ॥ ७ ॥

स्वयमेवेति तत्त्वदर्श्युपदेशेस्तया स्वमन्यार्थने नेयर्थः ॥ < ॥

१ क. घयमेवेति ।

न वेदयन्ति तस्रं न जानन्ति रागात्कर्मफलरागाभिभवानिमित्तं तेन कारणेनाडतुरा दुःखार्ताः सन्तः क्षीणलोकाः क्षीणकर्मफलाः स्वर्गेलोकाच्च्यवन्ते ॥ ९ ॥

इष्टापूर्तं मथमानाः वरिष्ठं नान्यच्छ्रेष्ठं वेदयन्ते प्रमूढाः । नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं वा विशान्ति ॥ १० ॥ इष्टापूर्तम् । इष्टं यागादि शास्त्रं कर्म । पूर्तं वापीकूपतडागादि स्मार्तं पन्थ्यमानाः पतदेवाविशयेन पुरुषार्थेसाधनं वरिष्ठं प्रधानमिति चिन्तयन्तेऽवदाततपज्ञानाऽख्यं श्रेयःसाधनं न वेदयन्ते न जानन्ति प्रमूढाः पुत्रपशुवन्ध्वादिषु प्रपत्ततया मूढास्ते च नाकस्य स्वर्गस्य पृष्ठ उपरिस्थाने सुकृते भोगायतने ऽनुभूत्वाडनुभूय कर्मफलं पुनरिमं लोकं मानुषमसमादधीनततरं वा विर्यध्दीनरकादिदिचक्षणं यथाकमपेक्षं विशान्ति ॥ १० ॥

तपःश्रद्‌धे ये ह्युपवसन्त्वररण्ये शान्ताः विद्वांसो भैक्ष्यचर्यां चरन्तः । सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा ॥ ११ ॥

ये पुनस्तद्विपरीता ज्ञानयुक्ता वानप्रस्थाः संन्यासिनश्च तपःश्रद्‌धे हि तपः स्वाश्रमविहितं कर्म श्रद्धा हिरण्यगर्भादिविषयाऽविद्या ते तपःश्रद्‌धे उपवसन्ति सेवन्तेऽरण्ये वर्वमानाक सन्तः । शान्ताऽुपरतकरणग्रामाः । विद्वांसो गृहस्थाश्च ज्ञानमधान इत्यर्थः । भैक्ष्यचर्यां चरन्तः परिग्रहाभावादुपवसन्त्यरण्य इति सम्बन्धः । सूर्यद्वारेण सूर्योपरलक्षितेनोत्तरायणेन यथा ते विरजा विरजस्सन्‌ । क्षीणपुण्यपापक्वाणि सन्त इत्यर्थः । प्रयान्ति प्रकर्षेण यान्ति यत्र यस्मिन्नमृतं सत्यं लोकादामृतः स पुरुषः प्रथमजो हिरण्यगर्भो ह्यव्ययात्माडडलयचस्वभावो यावत्संसारस्थायी । पृतदन्वास्तु संसारगतयोडपरविद्यागम्वा नतु-पतं मोक्षभिच्छेत केचित्‍छोहेव सर्वे प्रावलीयन्ति कामासते सर्वगं सर्वतः ॥ ९ ॥

कं सखं न भवतीत्यके दुःखं तस्रं विद्यते यस्मिन्नसो नाकः ॥ १० ॥ केबलकर्मिणां फलमुक्त्वा सगुणब्रह्मज्ञानाहिताश्रमकर्मीणां फलं संमार्गोचरमेदर्शयति-ये पुनस्तद्विपरीता ज्ञानयुक्ता इत्यादिना । अरण्ये क्षीणासंक्लेशे देशे मुक्तानामिहैव सर्वकामप्रविलयं सर्वात्मभावं च दर्शयन्ति श्रुतयः । ब्रह्मलोकप्राप्तिस्

प्राप्य धीरा युक्तात्मानः सर्वमेवाडडविशन्तीत्याादिश्रुतिभिर्योगमकरमाच्च । अपराविद्यामकरणे हि पञ्चत्वे न ह्यकस्मान्मोक्षप्रसङ्गोडसिद्धविरजस्त्वं स्वापेक्षिकं समस्तमपराविद्याकार्य साध्यसाधनलक्षणं क्रियाकारकफलमेदाभिसं द्वेतम् । पतञ्जलेः यादिर्णयगर्भप्रतिपाद्यवसानम् । तथा च मनुनोक्तं स्थावराराम्या संसारगतिमनुक्रामत्वा-ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मों महानध्यक्ष एव च ॥ उत्तमां सात्विकीमेतां गतिमाहुर्मनीषिणः ॥ इति ॥११॥

अथेदानीं पराविद्यासाधनरूपात्सर्वस्मात्संसाराद्विरक्तस्य परसुपरिविद्याय-मधिकारपदर्शनार्थमिदमुच्यते- परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्रह्माल्लो निर्जन्ममायात्रास्तपक्षत: ऋतेऽन । तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणि: श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥ १२ ॥

अथेदानीमप्समात्साध्यसाधनरूपात्सर्वस्मात्संसाराद्विरक्तस्य परसुपरिविद्याय-मधिकारपदर्शनार्थमिदमुच्यते- परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्रह्माल्लो निर्जन्ममायात्रास्तपक्षत: ऋतेऽन । तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणि: श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥ १२ ॥

अथेदानीं वेदान्तेषु समात्साध्यसाधनरूपात्सर्वस्मात्संसाराद्विरक्तस्य पुरुषस्य पराविद्यायामधिकारी कथं भवतीति चेत्-तत्राह-यदेतद्वेदान्तेषु परविद्यायामधिकृतस्य पुरुषस्य लक्षणं तदुक्तम्- देशेऽरुचिर्न फलं ततो न मोक्ष इत्याह-इदं हि वेत्ति । ब्रह्मा चतुर्मुखः । विश्वसृजः प्रजापति: तयो मरीचिप्रमृतयः । धर्मो यमः । महान्सूत्रात्मा । अध्यक्तं त्रिगुणात्मिका प्रकृति: ।

देशेऽरुचिर्न फलं ततो न मोक्ष इत्याह-इदं हि वेत्ति । ब्रह्मा चतुर्मुखः । विश्वसृजः प्रजापति: तयो मरीचिप्रमृतयः । धर्मो यमः । महान्सूत्रात्मा । अध्यक्तं त्रिगुणात्मिका प्रकृति: । ऐहिके कर्मफलस्य पुत्रादीनाङ्गविषयं प्रत्यक्षं विमतमनिष्यं ऋतकत्नादृष्टघटादिस्थानुमा-नमाप्यमिकनाङ्गविषयम् । तद्यथेह कर्म्मेजितो लोकः क्षीयत इह्याधामगास्तीरनित्यत्वेन नैतद्ब्रह्मणः स्थाति वित्तं यथैकता सम्पता सत्यता च । मीलं स्थितिदर्शननिषान्मार्गं ततस्ततश्श्रोत्रमः क्रियाभ्यः ॥ १३ ॥

१ व. 'मचितो ।

तद्विषयः सर्वत्रैव ब्रह्मविद्यायामिति ब्राह्मणग्रहणम् । परीक्ष्य लोकान्निकुर्यादित्युपयते—निर्वेदं निःपूर्वं विदितब्रैराज्यार्थे वैराज्यमायात्कुर्या-

दित्येतत् । स वैराज्यप्रकारः प्रदर्श्यते । इह संसारे नास्ति कश्चिद्‌व्यक्तः पदार्थः । सर्व एव हि लोकाः कर्माश्रिताः कर्मकृतत्वाद्‌विधिनिषेधाः । नित्यं किंचिदस्तीत्यभियायः । सर्वे तु कर्मानित्यसैव साधनम् । यस्माद्‌ध्रुवं बिंधु-

मेव हि सर्वं कर्म कार्यमुत्पाद्यमास्यं संस्कार्यं विकार्य वा नातःपरं कर्मणो विशेषोडस्ति । अहं च नियतेऽमृतेऽनामयेन कूटस्थेनाचलेन धुणेरणार्थेन न तद्विपरीतेन । अतः किं कृतेऽकर्मणाड्‌ड्यसबहुलेऽनर्थसाधनेनेष्ट्येवं निर्वि-

षणोड्‌भयं । शिवमिति नित्यं पदं यत्तद्‌ज्ञानार्थी विशेषेणाधिगमार्थी स निर्विण्णो ब्राह्मणो गुरुमेवाड्‌डचर्यं शरणमद्यादिसंपत्त्याभिगच्छेत् । शास्त्र-

ज्ञोऽपि स्वात्मन्येव ब्रह्मान्वेषणं न कुर्यादित्येतद्‌भियेत्यवधारणफलम् । समि-

त्पाणिः समिद्धारमुहोहतःः श्रोत्रियं मध्ययनश्रुतार्थिसंपन्नं ब्रह्मानिष्ठं हित्वा सर्वकर्माणि केवलेड्‌द्वैये ब्रह्मणि निष्ठा यस्स सोऽयं ब्रह्मानिष्ठो जपनिष्ठस्त-

पोनिष्ठ इति यद्‌वत् । न हि कर्मिणो ब्रह्मानिष्ठता संभवति कर्मो-

पज्ञानयोर्वि-रोधात् । स तं गुरुं विधिवद्‌दुपसन्नःसाध्य ऋच्छेद्‌दक्षं पुरुषं सत्स्पम् ॥ १२ ॥

तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्पक्‌प्रशान्ताचि-त्ताय शमायान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तर‌ष्णो ब्रह्मविद्याम् ॥ १३ ॥

इत्यर्थव्वेदोऽयं मुण्डकोपनिषादि प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

इत्यर्थव्वेदोऽयमुण्डकेऽपांनिषादि प्रथममुण्डकं समाप्तम् ॥ १ ॥

तस्मै स इद्‌दां गुरुभ्रह्माद्‌दुपसन्नायोपगतं । सम्यक्‌प्रवणया श्रोतव्य-सत् । प्रशान्ताचित्तायोपरतदोषाय । नमान्विताय बहिरिन्द्रियोपमेण च युक्ताय । सर्वतो विरक्त्यैव हेतुत्वात् । येन विजानेन ययां विधया परया ड्‌क्षरमद्रेश्यादिदोषेण तदेवाक्षरं पुरुषशब्दवाच्यं पूणतत्त्वात्पुरि स्थितं स्वय-

नाच्च सत्यं वदेव परमार्थस्वारूप्याद्‌ग्याद्‌क्षरं चाक्षरद्‌ग्यतत्त्वाद्‌च । इति स्मृतेः । कूटस्थेन परिनामहितेनाचलने स्पन्दर-हितेन धैर्येण प्रयत्नरहितेनहमर्थः । समत्पाणिरिति विन्दोपलक्षणम् ॥ १२ ॥

१ ख. शा. 'मचित्‌' । १२ ख. 'मन्त्रां' विषयोदित ।

वेद विजानाति तां ब्रह्मविद्यां तरवतो यथावत्तथोचाच प्रतिपादितस्यर्थः । आचार्यस्थाने यं नियुञ्ज्यात्तं यथायोगमुपासाच्छिष्यनिस्सारणमविद्यामहोदधे: ॥ १३ ॥

इत्यर्थर्ववेदोक्तमुण्डकोपनिषद्राऽऽये प्रथममुण्डके द्वितीय: खण्ड: ॥२॥

इति मुण्डकोपनिषद्राऽऽये प्रथममुण्डकं समाप्तम् ॥ १ ॥

तदेतत्सत्यं यथा सुधीमाल्पावकाद्द्विस्फुलिङ्गा: सहस्रश: प्रभवन्ते सरूपा: । तथाऽक्षराद्दिविधा: सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति ॥ ९ ॥

अपरविद्याया सर्व कार्यमुक्तम् । स च संसारो यस्मात्पूला-देशात्संभवति यास्मिन्नैव ज्ञाते सर्वेपिदं विज्ञातं भवति वरपरस्य ब्रह्मविद्याया विषय: स वक्तव्य इत्युच्यते । यदपरविद्याविषयं कर्मफललक्षणं सत्यं तद-पेक्षिकम् । इदं तु परविद्याविषयं परमार्थसल्लक्षणत्वात् । तदेवसत्यं यथाभूतं विद्याविषयम् । अविद्याविषयत्वाऽज्ञानतोऽमितरत् । अत्यन्तप्रसक्त्वात्कथं नाम प्रत्यक्षवत्सत्यमक्षरं प्रतिपघेरोति दृष्टान्तमाह—अक्षरणादिति । अव्ययानन्यथा भावलक्षणपरिणामशून्यत्वात् । अक्षयत्वाच्चेति । अशरीरत्वाद्विकारशून्यत्वादित्यर्थ: ॥ १३ ॥

इति मुण्डकोपनिषद्राऽऽय टोकायां प्रथममुण्डके द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

इत्यर्थर्ववेदोक्तमुण्डकोपनिषद्राऽऽय टोकायां प्रथममुण्डकं समाप्तम् ॥ १ ॥

द्वे विद्ये वेदितव्ये इत्युपनिषया परविद्यामध्यमुण्डकेन प्रपञ्च्य परविद्यां मूत्रिता प्रपञ्चयितुं द्वितीयमुण्डकारम्भ इत्याह- 'अपरविद्याया इत्यादिना' । कर्मणोऽपि प्रकटयत्न- मुक्तं तद्विदिदं सं चितं न मन्तव्यमित्याह-यदपरविद्याविषयमिति । विषयीभते विशेष्यते विद्याडनेनेति व्युत्पत्त्या विषयशब्दस्य वक्तव्य व तत्परत्वात्त्वानपुंसकलिङ्गत्वं परार्थत: सल्लक्षण-स्वादित्यन्तवाऽऽदित्यर्थ: । अत्यन्तत्परोक्षत्वादिति । शाब्दिकत्वमात्रत्वात् । अपूर्व-बाधकज्ञान: प्रत्यक्षत्वं न संभवति साक्षात्काराधीनं च कैवल्यं तत: कथं नाम सत्यमक्षरं प्रत्यक्षवत्प्रतिपघेरनुमुखच इत्याभिप्रेत्य जीवब्रह्मणोरेतत्कवे दृष्टान्तमाह-यथा सुदीमा-

१ क. 'धृत: स०' । १२ ख. 'क्षणात्' । ३ क. छ. 'सक्ष न ।

यथा सुधीप्तात्सुषु दीप्तिद्दात्पावकादग्रेरविस्फुलिङ्गा अन्यवयवचाः सहस्रशोऽनेकशः प्रभवन्ते निगिच्छान्ति सरूपा आग्रिसलक्षणा एव तथोक्तलक्षणादसराद्विषा नानादेहपाशिभेदमनुविधीयमानत्वाद्विविधा हे सोम्य याचाज्ज्ञा आकारादिवदृघटादिपरिच्छिन्नाः सुषिरभेदा घटाद्युपाधिप्रभेदभवन्ति । एवं नानानाद्रूपकृतदेहोपाधिमभवनुवर्त्तते तत्र चैव तस्मिन्स्थेबाक्षरेऽपियन्ति देहोपाधिविलयेऽनुच्चीयन्ते घटादिविलयमन्वित्य सुषिरभेदाः । यथार्कांशस्य सुषिरभेदात्पां चमलयाऽनुपित्त्यं घटाद्युपाधिकृतमेव वृद्रक्षरस्यापि नारूपकृतदेहोपाधिनिमित्तमेव जीबोऽपत्तिप्रलयाऽनिमित्त-

त्वम् ॥ १ ॥

दिव्यो ह्यामूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः ॥ २ ॥

नामरूपविजभूतादच्याकृताख्याऽतस्वविकारापेक्षया परादक्षरात्परं यत्सर्वो-पाधिमेदवजितमक्षरस्थैव स्वरूपपाकाशरूपैव सर्वमूर्तिवर्जितं नेति नेतीस्वादिविशेषणं विवक्षया । दिव्यो ह्योतनवान्स्वयं ज्योतिष्वभाव । दिवि वा स्वात्मानेऽथोड्लोकिको वा हि यस्मादमूर्तिः सर्वमूर्तिवर्जितः पुरुषः पूर्णः परिपूर्णयो वा । दिव्यो ह्यामूर्तेः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरः सह बाह्याभ्यन्तरेण वर्तते इति । अजो न जायते कुतश्चिद्रसवदेह्यस्य जन्मनिमित्तस्य चाभावात् । यथा जलघुदुदध-देवाद्वादि । यथा नभः सुषिरभेदानां घटादिसर्वभावविकाराणां जनिमूलत्व-

तत्त्वतिषेधेन सर्वं प्रतिषिद्धा भवन्ति । सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजोडतोऽजरोरामरोड-मरोद-दाति । एकत्वे सति प्रत्यग्लूपस्यापरोस्त्वाद्द्वैतभाणोऽपि प्रत्यक्षत्वं माविष्यति घटैकदेश-प्रत्यकत्वे घटप्रत्यक्षवदित्यर्थः । त्रिभक्तदेशावाच्छिन्नत्वेन विवफुलिङ्गे षपवयवतथादृश्य-

वहारः स्वतः पुनरम्भातमत्वमेवोष्णप्रकृत्याद्वाविशेषाततथा चिद्रूपत्वाविशेषाज्ज्वानां स्वतो ब्रह्मत्वमेवेत्यर्थः ॥ ९ ॥

अस्मरस्यापि जीवोऽपत्तिप्रलयाऽनिमित्ततथैवाप्यधिकमुक्तमेकवसिद्धचर्थम् । तत्त्वतस्व निमित्त नैमित्तिकभावोऽपि नास्तीत्यााह-नामरूपविजभूतादच्याकृताख्याऽतदिति । देहापेक्षया यद्बाह्य-मात्रं च प्राप्तिसिद्धं सह तत्त्वाद्येन तदधिष्ठाऽनतया वा वलते हति सबाह्याभ्यन्तरः । अत एव सर्वोःमत्वाद्वयत्कानिमित्ताभाव इत्यर्थः । जायते डस्ति वर्धते विपरिणमते डपक्षीयते स्याऽडह—सर्वभावविकाराणामिति । जीवानां प्राण दिवस्वात्मदारामेव ब्रह्मणाडपि

[मु०२ख०१] मुण्डकोपनिषत् ।

सैरो ह्युवोऽप्य इत्यर्थः । यथापि देहादुपाधिभेदहष्टीनामविद्यावशाद्धमेदेशु सम्पाजः समनाः सेन्द्रयः सर्विषय इव प्रत्यवभासते तद्वलादिपादड्क-कामं तथाडपि तु स्वतः परमार्थहष्टीनामपमानोऽविद्यमानः क्रियाशक्तिभेदवांश्-छनावपको वायुर्यसिमन्सावमानः । तथाडपना अनेकज्ञनशक्तिभेदवत्संकल्पाध्यात्मकं मनोद्याविद्यमानं यस्मिन्नसोद्यममनना अपानो ह्यवनाश्रयेत । कामं तद्विषयाश्र प्रतिषद्धा विदितत्वाद्‌ । तंथां श्रुत्यन्तरे ध्यानात्तीव्र छेढायतीव वेति । तस्माच्चैवं प्रतिषिद्धोपाधिययस्तस्माच्छुच्रः शुद्धः । अतोडक्षराद्वापरलुपवीजोपाधिक्षितसवरुपासर्वकार्यककारणबीजत्वेनोपलक्ष्यमाणंवात्परं तदुपाधिलक्ष-णप्रण्याकृताहवयपकृतं सर्वविकारेऽप्यस्तस्माल्परतोऽक्षरात्परो निरुपाधिकः पुरुष इत्यर्थः । यासिंसस्तदाकाशाद्रुहवपकृतं सृयवहारविषयमोत्वं प्रोतं च ।

कयं पुनरमाणादिमत्रु तस्यानुस्यूच्यते । यदिह प्राणादयः प्रागुत्पत्तेः पुरुष इव स्वेनाडडत्मना सन्ति तदा पुरुषस्य प्राणादिना विद्यमानेन प्राणादिमतवं भवेच्च । ते प्राणादयः प्रागुत्पत्तेः पुरुष इव स्वेनाडडत्मना सन्ति तदा । अतोडवाणादिमान्परः पुरुषः । यथाडजुुत्पन्ने पुत्रेऽपुत्रो देवदत्तः॥ २ ॥

एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ ३॥

कथं ते न सन्ति प्राणादय इत्युपपते । यस्मादेतस्मादेव पुरुषाद्यत्-प्राणादिमतवं प्राप्नु । स्मृतिरप्याह—अनेकज्ञानेन पु त्क-विशेषोडस्यास्तीति तथोक्तं नामरुपयोर्योजं ब्रह्म तस्योपाधितया लसितं शुद्धस्य कारण-त्वादुपपत्त्या गमितं स्वरुपमस्यांति तथोक्तम् । तस्मादुपाधेरुपातद्वैधिष्ठरुपाच्च परताड-क्षरास्पर इति संबन्धः । कयं मायाततस्याक्षरस्य परत्वामित्याक्षायामाह —सर्व-कार्यंते । कार्ये द्वापरं प्रसिद्धम् । तैत्कारणत्वेन गम्यमाणत्वात्तवं परम् । यौक्तिक-कनाधादनिवर्च्यत्वेऽपि स्वरुपोच्छेदामावादक्षरम् । तदुक्तं गीतायामू—

क्षरः सवांणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युधाहतः ॥ इति ॥ २ ॥

यदेव चेतन्यं निरुपाधि कं शुद्धमविकल्पं ब्रह्म यत्तत्सवज्ञानाज्जीवानां कैवल्यं तदेव माया-प्रतिबिम्बितरुपेण कारणं भवतीत्याह—यस्मादेतस्मादेवेति । प्राणोत्पत्तेरुरुत्वे तांह

१ क. ख. 'क्षयो धु' । १२ क. ख. ज. यथा । ३ च 'था च शु' । ४ क. ज. 'रं संन्य' । क. 'रं सत्यापार' । ५ क. च. क. तत्कर' ।

रूपादिजोऽपाघिलसिताश्चायत उत्पन्नटेडविद्याविषयविकारभूतो नावेद्येऽनृत-

नावेद्य इति । वाचाडSरमणं विकारो नामधेयमनृतम्" इति श्रुत्यन्तरात् ।

तात्मकः प्राणः "वाचाडरमणं विकारो नामधेयमनृतम्" इति श्रुत्यन्तरात् ।

न हि तेनाविद्याविषयेणात्रैतत् प्राणेन सम्राणत्वं परस्मै स्वादुप्रसय स्वप्र-

न हि तेनाविद्याविषयेणात्रैतत् प्राणेन सम्राणत्वं परस्मै स्वादुप्रसय स्वप्र-

हस्तेन पुत्रेण सुमहत्कृतम् । एतत् मनः सन्नोति नेष्ट्रद्वयाणि विषयाद्यैरसमादेव

हस्तेन पुत्रेण सुमहत्कृतम् । एतत् मनः सन्नोति नेष्ट्रद्वयाणि विषयाद्यैरसमादेव

जायन्ते । तस्माद्द्वयस्य निरुपचारितमपाणादिमस्वलित्यर्थः । यथा च

जायन्ते । तस्माद्द्वयस्य निरुपचारितमपाणादिमस्वलित्यर्थः । यथा च

प्रागुनुप्ते: परमार्थतोऽसन्तरस्ततया प्रलीनास्तोति दृष्टचया: । यथा कर-

प्रागुनुप्ते: परमार्थतोऽसन्तरस्ततया प्रलीनास्तोति दृष्टचया: । यथा कर-

णानि मनशेन्द्रियाणि तथा शरीरविषयकारणानि भूतानि स्वपाकाशं वायुर्-

णानि मनशेन्द्रियाणि तथा शरीरविषयकारणानि भूतानि स्वपाकाशं वायुर्-

:तर्षाद्वा आवहादिमेदः । उच्चोतराद्रि: । आप उदकम् । पृथिवी शरीर-

:तर्षाद्वा आवहादिमेदः । उच्चोतराद्रि: । आप उदकम् । पृथिवी शरीर-

विश्र्वस्य सर्वस्य धारिणी । एतानि च शब्दस्पर्शरूपरसगन्धोत्तरोरत्तरगुणानि

विश्र्वस्य सर्वस्य धारिणी । एतानि च शब्दस्पर्शरूपरसगन्धोत्तरोरत्तरगुणानि

पूर्वपूर्वगुणसहितानियेतस्मादेव जायन्ते । संसेपथ: परविद्याविषयपक्षं निर्बि-

पूर्वपूर्वगुणसहितानियेतस्मादेव जायन्ते । संसेपथ: परविद्याविषयपक्षं निर्बि-

शेषं पुरुषं सत्यं दिदृक्षो ह्यमूर्ते इत्यादिना मन्त्रेऽक्त्वा पुनस्तदेव

शेषं पुरुषं सत्यं दिदृक्षो ह्यमूर्ते इत्यादिना मन्त्रेऽक्त्वा पुनस्तदेव

विस्तरेण वच्म्योमिति प्रवृत्ते संसपविस्तरोक्त्या हि पदार्थ: सुविवक्षितो

विस्तरेण वच्म्योमिति प्रवृत्ते संसपविस्तरोक्त्या हि पदार्थ: सुविवक्षितो

भवति सूत्रभाष्योक्त्यादिति ॥ ३ ॥

भवति सूत्रभाष्योक्त्यादिति ॥ ३ ॥

सप्राणत्वं परमात्मनो भाविष्यतीति श्राङ्ङानिवृत्यर्थे श्रुत्यन्तरप्रसिद्धं प्राणस्य विशेषण-

माह - अविद्याविषय इति । नामधेयम् इति । वाड्मात्रे न वस्तुवृत्त इत्यर्थः ।

माह - अविद्याविषय इति । नामधेयम् इति । वाड्मात्रे न वस्तुवृत्त इत्यर्थः ।

प्राणादीनां पाठक्रमोऽयमर्थक्रमेण वाध्यते । " गताः कलाः पञ्च दश प्रतिष्ठा : " इति

प्राणादीनां पाठक्रमोऽयमर्थक्रमेण वाध्यते । " गताः कलाः पञ्च दश प्रतिष्ठा : " इति

भूतेषु लयश्रवणेन प्राणानां भौतिकत्वावगमादमूतोऽत्तरं प्राणोत्पत्तिद्दश्श्यते ।

भूतेषु लयश्रवणेन प्राणानां भौतिकत्वावगमादमूतोऽत्तरं प्राणोत्पत्तिद्दश्श्यते ।

अभिमुखमागच्छन्बायुभवहः पुरतो गच्छन्प्रवह इत्यादिभेदः । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा

अभिमुखमागच्छन्बायुभवहः पुरतो गच्छन्प्रवह इत्यादिभेदः । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा

उत्तरत्तरस्य गुणा येपां तानि तथोक्तानि । यथा शुक्रतन्मात्रावस्थापनाद्वन्वयीकरण-

उत्तरत्तरस्य गुणा येपां तानि तथोक्तानि । यथा शुक्रतन्मात्रावस्थापनाद्वन्वयीकरण-

जायमानः पट्: शुक्रगुणो जायते तथाडडड्कारावमध्यापन्नद्वहाणो जायमानो वायुर्-

जायमानः पट्: शुक्रगुणो जायते तथाडडड्कारावमध्यापन्नद्वहाणो जायमानो वायुर्-

काशगुणेन शब्देनान्वितो जायते । तथैव वायुभावापनन्नाद्वहाणोऽग्रिस्थद्रुगुणेनोन्नितो

काशगुणेन शब्देनान्वितो जायते । तथैव वायुभावापनन्नाद्वहाणोऽग्रिस्थद्रुगुणेनोन्नितो

जायत इति दृष्टच्यम् । ननु सूक्ष्माणि भूतानि प्रथममुत्पद्यन्ते । अनन्तरं तस्मां ति्रवृंत

जायत इति दृष्टच्यम् । ननु सूक्ष्माणि भूतानि प्रथममुत्पद्यन्ते । अनन्तरं तस्मां ति्रवृंत

तदेकैकम्य भूतस्य पश्चगुणवसुं वर्णितमन्यत्र कथमिह पञ्चीकरणमनाहत्य प्रथमसर्गे

तदेकैकम्य भूतस्य पश्चगुणवसुं वर्णितमन्यत्र कथमिह पञ्चीकरणमनाहत्य प्रथमसर्गे

एवाडडकाराश्र्येकगुणतं वायोरैहि दिगुणत्वं तैजसस्यैव त्रिगुणत्वं त्वम्बुविशेष्याद्वच्युच्यते । सत्यम् ।

एवाडडकाराश्र्येकगुणतं वायोरैहि दिगुणत्वं तैजसस्यैव त्रिगुणत्वं त्वम्बुविशेष्याद्वच्युच्यते । सत्यम् ।

भूतसर्गे तात्पर्योभावदोत्पत्तिप्रक्रियान्तरं न विरुध्यते । न चितप्रतिबद्धं किंचित्फलं

भूतसर्गे तात्पर्योभावदोत्पत्तिप्रक्रियान्तरं न विरुध्यते । न चितप्रतिबद्धं किंचित्फलं

श्रयते । अत एव गणगुणभेदादपि न वैशेषिकपक्षवदिह विवासित । किं तु राहोः

श्रयते । अत एव गणगुणभेदादपि न वैशेषिकपक्षवदिह विवासित । किं तु राहोः

शिर इवदृश्यपदेशमात्रं । विस्तरेण त्वथ्यकार्यपर्यन्तं तेन तेनाडडकारेण ब्रह्मैव

शिर इवदृश्यपदेशमात्रं । विस्तरेण त्वथ्यकार्यपर्यन्तं तेन तेनाडडकारेण ब्रह्मैव

भवतीति प्रदर्शनार्थ इत्यर्थ: ॥ ३ ॥

भवतीति प्रदर्शनार्थ इत्यर्थ: ॥ ३ ॥

१ ख. ग. क. च. द्वा. 'घेयात्' । २ ग. क. च. म. का. 'नसि त्रिगु*' ।

आंग्रमूधां चक्षुषां चन्द्रमूयो दिशः श्रोन्रे वांगवृत्ताश्र वेदः । वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पादौ पृथिवी हेष सर्वभूतान्तरात्मा ॥ ४ ॥

योऽपि प्रथमजायत्पवाद्विरण्यगर्भोऽजायतेऽण्डकड्यान्तर्विराट् स तस्यान्तरितत्स्वेन लक्ष्यमाणोड्येतस्मादेव पुरुषाज्जायते पुनः । तं च विधिनाश्च । अभ्रियंलोके असौ वाव लोको गौतमाग्रिः इति श्रुते । मूर्धा यस्योत्तमाङ्ग गिरा । चक्षुषी चन्द्रश्र सूर्यश्चेति चन्द्रमूयौं यस्येति सर्वानुषड्कः कतच्यः । अस्येतस्यस्य पादस्य वक्ष्यमाणस्य यस्येति विपरीणामं कृत्वा दिशः श्रोत्रे यस्य । वागिवृत्तता उद्गीर्णातनः प्रसिद्धा वेदा यस्य । वायुः प्राणो यस्य हृदयं च करणं विश्वं समस्तं जगदस्य यस्येत्येतत् । सर्वद्नःकरणविकारमेव जगतोन्तस्येव सुष्टु श्र प्रलयरेणातू । जागरितेऽपि मनु प्राणांयामेव रुफांकेनात्म तिष्ठानात् । यस्य च पादौ जङ्घा पृथिवी । तं देवो विष्णुरनन्तः प्रथमशरीरी त्रैलोक्यदेहोपाधि सर्वां भूतानामनुत्तरात्मा ॥ ४ ॥

तस्मादाग्निः समिधो यस्य सूर्यः सोमातपर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् । पुमान्नेतः सिष्वाति योषितायां बह्वीः प्रजाः पुरुषात्संप्रसूताः ॥ ५ ॥

स हि सर्वभूतेषु द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता सर्वकरणात्मा पश्चाग्रिद्वारेग स यः संसरन्तिर्भवार्था अपि तस्मादेव पुष्पादीन्ते इत्युर्यते । वस्मात्परस्मात्पुरुषात्स्थानाविग्रहवपोऽग्रिः स विशिष्यते । समिधो वस्य सूर्यः । सामीप इव समिधः । सूर्यो हि घुलोकः समिध्यते । ततः हि घुलोकादेःपमात्सोमात्पर्जन्यो द्वितीयोऽग्रेः । संभवन्ति । तस्माच्च पर्जन्यादोषषयः पृथिव्यां संभवन्ति । ओषधिष्यः पुरुषामेः हुताश्य उपादानभूतस्य पुंसो रेतः क सिष्वति योषितायां योषिति योषाम्रो क्रियामिति । पचं ऋमेण बह्वीबह्ह्यः प्रजा ब्राझणाद्या पुरुषात्परमात्संप्रसूता समु-स्पष्टाः ॥ ५ ॥

सर्वेङ्गां मूर्तानामपिते । पक्रमहाभूतानि म । अन्तरात्मना स्थूलपञ्चभूतकारियो हि किया । दित्यर्थः । पञ्चाग्रिद्वारेग । धुपर्जन्यय्यावीपुरुषयोषितःु पञ्चस्वमिदृष्टे श्रुत्यन्तरचो- दितत्चातद्वारेणेत्यर्थः ॥ ८ ॥ ९ ॥

तस्माच्च साम यजूंषि दीक्षा यज्ञाश्व सर्वे ऋतवो दक्षिणाश्व । संवत्सरश्व यजमानश्व लोकाः सोमो यज्ञ पतते यज्ञ सूर्यः ॥ ६ ॥

किंच कर्मसाधनानि फलानि च तस्मादेवेत्याह । कथं तस्मात्पुरुषाच्चो नियताश्वरपादावसानात् गायत्र्यादिच्छन्दोविष्टा मन्त्राः । साम पाश्र्वपत्किं सामभक्तिकं च सोमादिगीताविशिष्टमूः । यजूंषि नियताश्वरपादावसानानि वाक्यरूपाणि च त्रिविधा मन्त्राः । दीक्षा पौढवादिलक्षणा कर्मृत्नियमाविरोषा । यज्ञाश्व सर्वेऽपि होत्रादयः । ऋतवः सयूपाः । दक्षिणाश्वेकगवादिपरिमितसर्वस्वान्ताः । संवत्सरश्व कालः कर्माधीनः । यजमानश्व कर्ता । लोकाः यज्ञ लोकेपु पतते पुनाति लोके निपतन्तं यञ्च सहस्रपततं च ते च दक्षिणायनोत्तरायणमज्झनदयङ्गञ्च विदद्विदद्वत्कृत्फलभूताः ॥ ६ ॥

तस्माच्च देवां बहुधा संप्रसूताः साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि । प्राणापानौ श्रीहियावौ तपश्र श्रद्धा सत्यं ब्रह्मचर्यं विधिश्र ॥ ७ ॥

तस्माच्च पुरुषात्कर्मादिभूता देवाः बहुधा वस्त्वादिगणमेदेन सम्प्रसूताः । सत्यसाध्या देवांशेषाः । मनुष्याः कर्माधिकाराः । पशवो ग्राम्यारण्याः । वयांसि पक्षिणः । जीवनं च मनुष्यादीनाम् । प्राणापानौ व्रीहियावौ दावेरपौ । तपश्र कर्माणि पुरुषसंस्कारलक्षणं स्वस्तन्त्रं च फलसाधनम् । श्रद्धा यःपूर्वकः सर्वपुरुषयत्साधनमयोगस्थितप्रसाद आस्तिक्यबुद्धिदृष्टवथा सत्यमनृतवर्जनं यथामूतार्थवचनं चापीडकरम् । ब्रह्मचर्यै मैथुनासम्पाचारः विविधैरितिकर्त्तव्यता ॥ ७ ॥

पाश्र्वभक्तिकामिते । हिङ्कारप्रस्तावोद्गीथप्रस्तिहारानिधनाल्याः । पश्वभक्तयोऽवयवा यथ्य तत्थथोक्तम् । सामभक्तिकामिति । हिङ्कारप्रस्तावादुद्गीथप्रस्तिहारोपद्रववनिष्णाद्याः सङ्घ भक्तयो यस्मि तत्थथोक्तम् । स्तोमेऽर्थतोऽनुन्यो वर्णः । विश्वजित्सर्वमेधयोः सर्वस्वदान्तिः । अत एकां गामाद्यं सर्वस्वान्तां दक्षिणां भवन्तीयर्थः ॥ ९ ॥

तपश्र कर्माणि चिते । प्रयेतवं ब्राह्मणस्य यवागू राज्ञःयस्साडडमिक्षा वैश्यस्ये- स्प्यादिविहिते वृच्छूचान्द्रायणादित्यर्थः ॥ ७ ॥

सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्सप्तार्चिषः सप्त समिधः सप्त होमाः । सप्त इमे लोकाः येषु चराचरं गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ॥ ८ ॥

किंच सप्तभिः प्राणैः सप्तार्चिषो दीप्ताः । प्राणस्तस्मादेव पुरुषात्सर्वमबनीत । तेषां च सप्तार्चिषो दीप्तयः स्वविषयावग्योतनाने । तथा सप्त समिधः सह विषयाः । विषयेःि समिध्यत्ने माणाः । सप्त होमास्तादृशियविज्ञानेन “यदस्य विज्ञाने तज्जु-रोति” इति श्रुत्यन्ततात् । किंच सप्त इमे लोकाः इन्द्रियस्थानाने येषु चरन्ति संचारान्ति माणाः । माणान् येषु चरन्तीति प्राणानां विशेषणमिदं प्राणापानादि-नित्यरप्यर्थम् । गुहायां शरीरे हृदये वा स्वापकाले शेरत इति गुहाशया । निहिताः स्थापिताः धात्रा सप्त सप्त प्रतिपाणिमेदस । यानि चाडडुमयाजिनां बिदुरां कर्माणि कर्मफलानि चाबिदुरां च कर्माणि तस्साधनाने व सर्वे हैतत्परमादेव पुरुषात्सर्वज्ञात्सूत्राम्नाव नक्तपार्थः ॥ ८ ॥

अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वेऽस्मात्स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः । अतश्व सर्वा ओषधयो रसश्व येनैष भूतैस्तिष्ठते हन्तरात्मा ॥ ९ ॥

अतः पुरुषात्समुद्राः सर्वे सारायाः । गिरयश्च हिमबदादयोडस्मादेव पुरुष-रस्स्रे । स्यन्दन्ते स्रवन्ते स्वान्ति गर्जायाः । सिन्धवो नद्यः सर्वरूपाः । अस्मादेव पुरुषात्सर्वा ओषधयो व्रीहियवाद्याः । रसश्व मधुरादिः पदविषो येन रसेन भूतैः पञ्चभिः स्थूलैः । परिवेष्टितास्तिष्ठते तिष्ठति मानवरास्वा किञ्च सूक्ष्मं शरीरम्प । तद्यचन्तराले शरीरस्वाडडत्मन्वाडडत्मवददतव इत्य-न्वरात्मा ॥ ९ ॥

पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् । एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थिं विकिरतीह सोम्य ॥१०॥

इत्यर्थवेदीयमुण्डकोपनिषदि द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

आत्मयाजिनावप्ति । सकलोमिदमं च परमात्मैवोतिमवनापूर्वेकं परमेश्वराराधन-मुत्तमचा ये यजन्ति तेषामित्यर्थः ॥ ८ ॥

क. ख. प. ‘ण’ इति विदोषणात्प्राणा* । २ क. ‘णि तस्साधनाने* क* ।

पवं पुरषात्सर्वं संमसूतम् । अतो वाचोड्डरम्भणं विकारो नामधेयमनृतं पुरष इदम् । अतः पुरष एवेदं विश्वं सर्वम् । न विश्वं नाम पुरुषादन्यत्किचिद्‌मति । अतो यदुकं तदेतद्मिहितं कस्मिन्नु भगवो विद्नाते सर्वामिदं विश्नाते भवतीति । एतस्मिन्नु परात्मनि सर्वकारण पुरुष विद्नाते पुरुष एवेदं विश्वं नान्यदस्तीति विज्ञातं भवतीति । किं पुनरिदं विश्वमिद्युच्यते । कर्माङ्गिहोत्रादिलक्षणम् । तपो ज्ञानं तत्कृतं फलमपवेदयद्दीतं सर्वम् । तच्चैहृद्रणः कार्य तस्मात्सर्वं ब्रह्म परामृतं परममृतमहं वेद निधितं सिथतं गुहायां हृदि सर्वपाणिनां स पष्ठं विज्ञानादाविच्छान्द्रथ ग्रन्थिमिव हृदीभूतामविद्यावासनां विकिरति विश्क्षिपति नामयतीह जीवशेव न मृतः सनहे सोम्य म्रियदर्शन ॥ १० ॥

अथुना यस्माद्देशमात्रेणाद्वितीयं ब्रह्मास्तीति वाक्याथिज्ञान न भवति तस्योपायेन भवितव्यमिति प्रेत्याडSह— अरुपं सदक्षरामिति । वाक्यार्थस्यैव पुनः पुनर्मावना युक्ता,नुसंहार चोपाय इत्याह—उद्यत इति । आवि: खदो निपात: प्रकाशवाची । बुद्धि विशोधकृत्‍यात्‌मनः प्रवाशमा रमेव सदैतिमावयोदितवर्थ: । उच्‍नैर्युक्तकम्—

आविः संनिहितं गुहाचरं नाम महत्पदमचैतत्सम्पितम् । एजत्प्राणन्निमिषच्च यदेतज्जानाथ सदसद्वरेण्यं परं विज्ञानाद्वारिष्ठं प्रज्ञानाम् ॥ ९ ॥

यदृश्रु कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वामिदं विश्नाते भवतीति तत्रिहापितम् । सर्वामिदं परमात्मनो जायते । अतस्तदवन्मात्रं सर्व तस्मिन्निज्ञाते विश्नातं भवत्याविद्यावत्फलाभिवाननेपसंहृतभिति ॥ ९ ॥ १० ॥

यदस्ति यद्‌ति तदात्मरूपं नान्यच्‍चतो भाति न चानदर्शित । स्वभावसवित्रमिति भाति केवलेन मात्रां महीयते ऋषैव कल्पना ॥ इति ।

सर्वेषां प्राणिनां हृदये सिथतं वागाद्युपाधिमि: शान्तादीन्‍युपलभमा—

हितं वागादुपाधिमिवर्ज्यलाति भ्राजतीति श्रुत्यनंतराच्छब्दादीतुपलभमानबदर-

भासवे । दर्शनश्रवणमननादिज्ञानाधुपाधिषमैराविभ्रांतं सल्लक्ष्यते हृदि सर्व-

माणिनाम् । यदेतदात्निब्रह्म संनिधितं संपाविस्यतं हृदि तदुचाचं नाप

मुर्खाणां चरतीति नित्यानित्यादिविचारादिमुखेनैवाजापिति प्रतीयानम् । परतस्सं-

महसांपदं पघते संबोधि: सर्वपदार्थप्रपदोःपवात् । कथम् तम्महस्पदामिमत्युच्यते ।

चतोग्नाशिमःख ह्यण्येतेत्सर्वे संपिंतं प्रपेश्रितं रथनाभाविवाराः एजस्सलत्प-

क्ष्यादि । माणप्राणिर्हितीं माणपानादिमंनुष्यपश्वादि । निमिषद्धच यर्मि-

येषादिक्रियावद्यचचान्नीमिषच्चचशब्दात्तसमस्तेमतदैव ब्रह्माणि संपिंतंम् ।

पतघदास्पदं सर्वे जानय हे विषयाः अवगच्छथ तदात्मभूतं मन्त्रतां सदसत्स्व-

रूपम् । सदसदोर्मूर्त्तयोः स्थूलसूक्ष्मयोसतद्वयातिरेकणाभावात् । वरेप्यं

वर्णीयं तदेव हि सर्वस्य नित्यत्व्वात्मार्थनीयं परं व्यतिरिक्तं विज्ञानात्मजाना-

पित व्यपेहितेन सबन्धा येऽपि । एकविज्ञानेऽनिगमार्थीयेष: । यद्वारेष्ठ वर-

सं सर्वपदार्थेषु वरेपु तद्घेकं ब्रह्मातिष्ठयेन वरं सर्वेऽपगरहितत्वात् ॥ १ ॥

यदिच्चमदनुभ्योऽणु च यस्मिल्लोकाः निहिता:

लोकिनश्रवा ।तदेतदक्षरं बल्ल स माणस्तदु वाड्मन: ।

तदेतत्सत्यं तदमृतं तद्वेद्धव्य सोम्म्य विधिः ॥ २ ॥

किंच यदिच्चिमस्मीभद्द्यप्याड्डित्यादि दोप्त्यत इति दीसिमद्धम् । किंच

वद्गुंभ्यः यत्प्राणकाद्यंभ्योडप्यणु च सूक्ष्मम् । चक्रादीनां चूलमध्योड्यप्याडि-

खचेन स्थूलं पृथिव्यादिभ्यः । यस्मिल्लोका भूरादयो निहिताः शिवाः ।

नवद्रद्वैव जीवभावमापन्नमभासते । ततः श्वनोडपरोक्षं चेति सद् अमरोदित्यर्थः ।

सर्वेमिंद कार्ये परिचिच्छन्ने च सास्पदं कार्यतवारपरिच्छिन्नावाच्य घटादिवत्ततः सर्वोःस्पदं

यत्तदेव मायास्पदमा पूर्त्तोति युक्तिस्युनमेंधांननमाह — महत्पदमिति ॥ ९ ॥

घटादिवद्दादित्यादेरजड्वैपि यद्वीहीदिमरसं वैचिण्यं तद्नुपपत्त्याडपि तत्कारणं संभ-

वनीयमित्याह—किंच यदर्चिमदिति । अचिमरादिदित्यादित्यो न्द्रियग्राह्यत्वं प्रापं

निषेधाति—यद णुभ्यं इति । परमाणुपरिमाणवं तर्हि स्थादिति नाडडकुरनंशमि-

स्थाह—चरब्दादिति । स्थूलत्व्वातर्जन्याधारं स्थादिति नाडशाब्दनीयहवितण्हह-

यस्मादेवं हे सोम्य विद्धयसरे चेतः समाहृतस्त्वं ॥ २ ॥

कथं वेदैरपमित्युपपते । धनुरिश्वासनं दृष्ट्वाद्ध्योपनिषद्मुपनिषत्सु प्रथं प्रसिद्धं महान्तं तदेवं च महान्तं धनुस्तस्मै शरं

धनुर्गृहीत्वौपनिषदं महास्त्रं शरं ह्युपासानिशितं सन्धयीत ।

स्याह् । उपासानिशितं संतत्संधिय्यानेन तनूक्रतां संस्कृतमित्येतत् । संशयीत

आयम्य तन्नावगतेन चेतसा लक्ष्यं तदेवाक्षरं सोम्य विद्धि ॥ ३ ॥

संभावनं कुर्यात् । संधाय चाड्यम्याद्रकृष्य सेन्द्रियमनःकरणं स्वाविष्यादिनिवर्त्य । हृद्य एवार्जितं कुरवेत्स्वर्ये । न हि हृद्येनैव धनुष आयमन-

प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते ।

विह संभवति । श्रद्धावगतेन तस्मिन्न्रह्मणवसरे हृद्ये भावना भावस्तद्वतेन

अप्रमत्तेन वेधव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ॥ ४ ॥

चेतसा लक्ष्यं तदेव यथोक्तचषणमपरे सोम्य विद्धि ॥ ३ ॥

यदुर्के बसुरादि तदुपयत् । प्रणव ओङ्कारो धनुः । यस्यष्ठिवासने लक्ष्ये

प्रणवो धनुर्ह्यात्मा शरो ब्रह्मेत्यध्यायात् उपसंहितकरणप्रामस्य प्रणवोपरकं यथैतस्यप्रतिबिम्बं सुरति स आत्मेस्यनुसंधानं प्रणवे धारसंघानं तस्य

वारस्य प्रवेष्टकारणं स्थाड्यमपशरसाक्षरे लक्ष्ये प्रवेष्टकारणमोङ्कारः । मणवेन

चिद्र्रतिबिम्बस्य विम्बैक्यानुसंधाने लक्ष्यवेधः ।

ब्रह्मस्वमानेन संस्कृतमाणस्तदालम्बनोडपतिव्धेनासरेवविमृश्ये यथा धनु-

पादस्त ह्युरुक्क्षे । इतः प्रणवो धनुरिव धनुः । शरो ह्यात्मोपाधिलक्षणः पर

यस्मिल्लोका इति । प्राणादिदशृतिस्त्रश्वतनार्घ्यष्ठाननिवन्धन तद्वृत्तिस्वादृश्याादिप्रवृत्तिदेशे च प्रमाणाभावादेकैचेतन्वमात्रप्रसंगीति विचारयेदित्याह—वेदतस्सर्वा-

भवमिति । प्राणाद्यधिष्ठानत्वात्प्राणादिलक्ष्य आत्मा दृश्यः ॥ ३ ॥ ४ ॥

विचारासमर्थ्यस्य प्रणवपरोऽस्म्युद्रय ब्रह्मास्मैकत्वे चित्तसंशयानं क्रममुक्तिफलं दर्शोयिष्य-

मुपक्रमते—कथं वेदैड्यपित्यादिना । प्रणवो ब्रह्मेत्याङध्यायत उपसंहितकरणप्रामस्य

प्रणवोपरकं यथैतत्क्यप्रतिबिम्बं सुरति स आत्मेस्यनुसंधानं प्रणवे धारसंघानं तस्य

चिद्र्रतिबिम्बस्य विम्बैक्यानुसंधाने लक्ष्यवेधः ।

१ ऋ. व. ऋ. म. संशोधितं । १२ ऋ. व. ऋ. म. संशोधित । ज. म. 'संधीतलक्ष्यो

लिखितपाठः ।

एव जज्ञे सूर्यादिवादिह प्रवित्रो देहेऽसर्वचोद्यप्रसयस्यासितवया स धार एव स्वामन्वैचाऽऽपितोऽसारे ब्रह्मण्यप्सो ब्रह्म तद्वक्ष्यमुच्यते लक्ष्य एव मनःसमाधि-तृष्णामपादर्जितेन सर्वतो विरक्तेन जितेन्द्रियेणैकापचितेन वेदवध्यं ब्रह्म कृत्स्नमू। तदस्तद्रेशना-दूर्ध्वं शरावस्तत्पयो भवेत। यथा शरस्य लक्ष्येकास्मत्वं फलं भवति। तथा देहादात्ममनस्चयतिरस्करणेनाक्षरेकात्मत्वं फलमापाद्येदित्यर्थः॥ ४ ॥

यस्मिन्द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं प्राणे श्र्व सर्वे:। तमेवैकं जानथ आत्मानमन्यां वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः॥ ५॥

अस्मिन् अक्षरे पुरुषे धौः पृथिवी चान्तरिक्षं च ओतं प्रोतं च सर्वे प्राणाः करणानि च यस्मिन् सर्वेऽस्त-मेव सर्वाधयमेकमद्वितीयं जानय जानीत ह शिष्या:। आत्मानं प्रत्यक्ष-रूपं शुष्माकं सर्वप्राणिनां च ज्ञात्वा वान्याः वाचोऽपरविद्यारूपा विमुश्चत परित्यजत। तत्पकाशय च सर्वं कर्म ससाधनम्। यतोऽमृतस्यैष सैतुरेव सेः संसार-होनेहेचरणहेतुस्त्वात्पया च श्रोतव्यादि-“तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय” इति॥ ५॥

अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः तस्येंव ध्यायथ आत्मानं स्वस्ति वः पराय तमसः परस्तात्॥ ६॥

उत्तरमन्थस्य पौनरुक्त्यं पारिहरति—अक्षरस्यैव दुर्लक्ष्यत्वादिति। ससाधनं सर्वे कर्मे परित्यज्याडत्मैव ज्ञातव्य इत्यन्रैव हेतुमाह—अमृतस्यैति। धुन्धु-घेन लक्ष्यत इति तह्कक्षणा आत्मैकत्वसाक्षात्कार इत्यर्थः॥ ९॥

१ क. च. ह. म. “वार्पितड्क्ष”. म. “वास्यतेड्क्ष”. २ क. ह. “ध्यानास्म”. ३ क. क. पाराय. ४ क. ख. ह. ‘य गलन्ताया: प्र.”

यः सर्वज्ञः सर्वविदस्यैष महिमा भुवि दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः। मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽने हृदयं सन्निधाय तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीराः आनन्दरूपममृतं यद्विभाति ॥ ७ ॥

इति स काममनुवर्तते इत्याह । यः सर्वज्ञः सर्वावबद्वचाख्यातः । तं पुनर्निबिर्नष्टि । यस्सैष प्रसिद्धो महिमा विभूतिः । कोऽसौ महिमा । यस्स्रेेे श्रावाप्रतिच्छो श्रामने विधते लिङ्गः । सूर्याचन्द्रमसौ यस्स शासनेऽनु- वचक्रवदजसं भ्रवतः । यस्स शासने सरितः सागराश्र स्वगोचरं नाति- क्रामन्ति । तथा स्तावरं जङ्गं च यस्स शासने नियतं । तथा चर्त्त- वोडने अन्न्दाश्र यस्स शासनं नातिक्रामन्ति । तथा कर्त्ता कर्माणे फलं च यच्छासनास्वं स्वं कालं नातिवर्त्ते स एष महिमा । भुवि लोके यस्स स पष सर्वज्ञ एवंमहिमा देवः । दिव्ये ज्योतनवति सर्वबौद्ध-प्रत्यक्षकृतध्योतने ब्रह्मपुरे । मह्यणोऽत्र चेतनयस्वरूपेण नित्याभिव्य- विद्धः स मा भूदित्याशंनम् । न तु वाक्यार्थावगतौ निष्पन्नया फलप्राप्त्यर्विनाश्रकूःडS- स्तिर्थामुपदेशोऽङ्गीभवतीति ॥ ६ ॥

योडसौ तमसः परस्तात्संसारमहोदधिं तोत्प्रवा मन्नव्यः पराविद्याविषय इति स काममनुवर्तते इत्याह । यः सर्वज्ञः सर्वावबद्वचाख्यातः । तं पुनर्निबिर्नष्टि । यस्सैष प्रसिद्धो महिमा विभूतिः । कोऽसौ महिमा । यस्स्रेेे श्रावाप्रतिच्छो श्रामने विधते लिङ्गः । सूर्याचन्द्रमसौ यस्स शासनेऽनु- वचक्रवदजसं भ्रवतः । यस्स शासने सरितः सागराश्र स्वगोचरं नाति- क्रामन्ति । तथा स्तावरं जङ्गं च यस्स शासने नियतं । तथा चर्त्त- वोडने अन्न्दाश्र यस्स शासनं नातिक्रामन्ति । तथा कर्त्ता कर्माणे फलं च यच्छासनास्वं स्वं कालं नातिवर्त्ते स एष महिमा । भुवि लोके यस्स स पष सर्वज्ञ एवंमहिमा देवः । दिव्ये ज्योतनवति सर्वबौद्ध-प्रत्यक्षकृतध्योतने ब्रह्मपुरे । मह्यणोऽत्र चेतनयस्वरूपेण नित्याभिव्य- विद्धः स मा भूदित्याशंनम् । न तु वाक्यार्थावगतौ निष्पन्नया फलप्राप्त्यर्विनाश्रकूःडS- स्तिर्थामुपदेशोऽङ्गीभवतीति ॥ ६ ॥

कत॒मे॑ऽऽपणः पुरं हॄयपुण्डरीकं तस्मिन्न॑प्य॑ड्‌ध्योम वासि॑प॑ञ्चयोर॑न्या॑काशे ह॑पु॒ण्डरीक॑प॑ङ्‌ऽघ्र॑स्थे प्रतिष्ठित इ॑वो॑पल॑क्ष्यते । न आकाशवत्सर्व॑ग॑तस्य गतिराम॑ति॒ः प्रतिष्ठा वा ड॑न्य॑था संभ॑व॑ति । स आत्मा त॑त्र॑स्थो मनो॒ट्रा॑त्ति॒भि॑रेव विभाव्यत इति मनो॑पयो मन॑उ॑पा॑शि॑त्वा॑त्मा॒ण॑ग॑रीर॑नेता प्राण॑श्‍ शरीरं च प्राण॑श॒रीरं त॑स्या॑यं नेता स्थू॑लाच्छ॑रीराच्छ॑रि॑रा॑न्त॑रं प्रति । प्रतिष्ठितो॑ड॑व॑स्थि॑तो॑ड॑ने शु॑द॑य॑मा॑ना॒वि-

परिणामे प्रतिदिनमुपचीया॑ने॑ड॑प॑ची॑मा॑ने च पि॑ण्ड॑रू॑पा॑ने हृदयं पु॑ञ्जि॑ पु॑ण्‌डरी-क॑च्छि॑न्द्रे स॑न्निषा॑य॒ स॑म॑व॑स्या॑प्य । हृद॑य॑व॑स्था॑ने॑मे॒व॒ आत॑मन॒ः स्था॑ति॑र्न आत्म॑न॒ः श॑प॑द॑म॑ध्य॑ान॑सर्व॑त्या॑ग॑वैराग्यो॑द्भू॑तेन परिप॑क॑या॑न्ति सर्व॑तः पू॒र्ण॑ः पर॑थ॑न्त॑यु॑प॑ल-म॑न्ते धीरा विचो॑किनः । आन॑न्द॑रू॑पं स॑र्वा॑न॑र्थ॑दु॑ःखा॑शम॑हो॑ण॑मृ॑तं यद्रि-

म॑ति॒ वि॑शे॒षण स्वात्म॑न्य॑ेव मा॑ति स॑र्व॑दा ॥ ७ ॥

ॐ॑ज॑यं हृद॑य॑ग्र॑न्‍थिं न्या॑श्छि॑द॑यं स॑र्व॑सं॑श॑या॥

क्षीय॑न्ते चा॑स्य॒ कर्मा॑णि त॑स्मि॑न्‍दृ॑ष्टे परा॑वरे ॥ ८ ॥

अ॑स्य परमा॑त्म॑ज्ञा॑न॑स्य फल॑मि॑द॑मि॑भि॑धी॑ते । मि॑ध्य॑ते हृद॑य॑ग्र॑न्थि॑रा॑वि॑ध्यास॑ना॑म॑च॑यो बु॑द॑ध्या॑श्र॑यः कामः "कामा वेद॑स्य ह॑दि श्रिया" इ॑ति श्रु॒त॑न॑न्तरा॑त् । हृद॑य॑ग्र॑न्थि॑र॑विद्या॑श्र॑यः । मि॑ध्य॑ते भेदो विनाश॑मा॑प॑न्नि । छि॑ध्य॑न्ते स॑र्वे॑ऽपि॑वि॑षया॒ः सं॑श॑या लो॑कि॑काः॒ सा॑म॑र॑णान्तु ग॑र्हि॑त॑सो॑त॑स्मा॑द्व॑चा-

वि॑च्छे॑द॑मा॑या॑न॑ति । अ॑स्य वि॑च्छि॑न्ना॑सं॑श॑य॑स्य नि॑ट्‌टृ॑त्ता॑वि॑द्य॑स्य यानि वि॑ज्ञा-नो॑प॑त्ते॒ः प्रा॑क्त॑ना॑नि जन्मा॑न्त॑रे चा॑प॑र॑त॑क॑ला॑नि ज्ञा॑नो॑प॑चि॑स॑ह॑भा॑वी॑नि व स्वीय॑न्ते कर्मा॑णि । न त्वे॑त॑ज्ज॑न्मा॑र॑म्म॑क॑र्णि भ॑वृ॑त्त॑फ॑ल॑त्वा॑चा॑स्मि॑न्‍स॑र्वे॑ड्‌ऽसंसा-रि॑णि परा॑व॑रे परं च का॑रणा॑त्मना॑ड॑वरं च का॑र्यात्मना व॑सि॑न्‍परावरे साक्षा-द॑ह॑प॑स्मी॑ति ह॑ष्टे संसारकार॒णो॑च्छे॑द॑ान्मु॑च्य॑त इ॑त्य॑र्थः ॥ ८ ॥

हिरण॑म॑ये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कल॑म् ।

त॑च्‍छु॒भ्रं ज्यो॑ति॑षां ज्यो॑ति॑स्त॑द॑य॑द॑ा॑त्म॑वि॑दो वि॑दुः ॥ ९ ॥

उ॑क्त॑र॑ये॑वाथ॑स॑व सं॑से॑पा॑भि॑धा॑यका उत्तरे मन्त्रा॑त्म॑यो॑ड्‌ऽपि हिरण॑म॑ये ज्योति-र्म॑ये बु॑द॑धि॑वि॑ज्ञा॑ना॑का॑रे परे कोशे कोश इ॑वा॑से॒ः । आत॑म॑स्व॑रू॑पो॑प॑ल॑भि॑त॑स्या-

अ॑स्य परमा॑त्म॑ज्ञा॑ना॑स्व॑ति । जीवन्मुक्तिफलस्यादि॑त॑वाक्याथों॑ग॑म॑स्य क॑र्म॑मु॑क्तिफल॑स्य चो॑पा॑त॑ने॑त्य॑र्थः । अवि॑द्या॑वा॑स॑ना॑प्रच॑यो मि॑य॑त इ॑ति को॑ड्‌ऽर्थः । किं बु॑द्‌धौ ति॑ष्-

१ क. रै सूक्ष्मं प्र° । १२ ख. च. बुद्धिपु° । ३ ग. च. छिद्रं सं° !

नत्स्वार्थं तस्सर्वाङ्गपन्वतस्वाच्छान्तिनिरजमविच्छिन्नशेषपरिपूर्णवर्जितं ब्रह्म सर्वेश्वरंस्मात्सर्वोत्मस्वभावं निष्कलं निर्गता: कलाः यस्माच्छनिष्कलं निरव- यथामित्यर्थे। यस्माद्विरजं निष्कलं चावसथच्युतं गुहं ज्योतिषां सर्वमका- स्पनापग्न्यादीनामपि तडङ्ग्योतिरवभासकम्। अन्यादीनामपि ड्योतिष्पनवर्गेतद्ब्रह्मास्पचैतन्यज्योतिरिनिमिच्चामित्यर्थे। तद्धि परं ज्योतिर्येदन्नानव- मास्यमात्रपद्योतिरस्त्यदात्मविविद आरमानं स्वं शब्वादिविषयमुद्विमस्यच- साक्षिणं ये विवेकिनो विदुरविज्ञानान्न त आत्माविदस्तद्विदुरारममस्ययानुसा- सारिणः। यस्मात्परं ड्योतिस्सस्माच्च पव तद्धिदुनेतेरे वाझार्थमस्ययानुसा- रिणः ॥ ९ ॥

मानायामविधमद्वैमेदेवो ज्ञानफलं क्रिया तन्निवृत्तौ। नाऽऽड्यः। सत्युपादाने कार्यस्पा- त्यन्तोच्छेदासंभवात्। न द्वितीयः। ज्ञानस्यान्नानेनैव साक्षाद्विरोधप्रसिद्धेः। किंच। तु- द्दैतन्यगाढे: सांदृशा नाऽऽड्यः। " एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । इति श्रुतिविरोधात्। नान्यः। प्रथये ब्रह्मज्ञानं विनेव बुद्धेरादिसंमवात्तदानर्थक्यप्र- सक्यात्। साधित्ने च बुद्धेरुपाधीनां साक्षाद्द्रष्ट चेतनाशं विनाड्यन्तोच्छेदो न स्यात्। माण चेल्मा दृश्यृगतज्ञानेन नोच्छेदेऽर्म्हति लौकिकमायाविगतभायया दृश्यृगतज्ञानेनो- च्छेदादर्शीनानु। किंच। बुद्धेरुच्छेदो न तस्या: फलं स्वनाश्याऽऽफल्यत्वात्। नाऽऽड्य- त्मनः। तस्य बुद्धिप्रसङ्गभावेन तदुच्छेदेऽप्यफलत्वात्। किंचाडडत्मनोडविद्याद्यन- श्यत्वादिति चेतद्ध्यसम्यत इति कोऽर्थः। निलिप्यते आत्मश्र हृद्यते वा। नाऽऽड्यः। अन्यधर्मेस्याऽऽपत्त्र निसेधासंभवात्। आन्त्या चेत्त्केन हृश्यते। न तावदात्मना तस्या- विद्या श्रयत्वान्नकीकारात्। न बुद्धचा। बुद्धेरात्मविवयत्वासंभवेन तद्रदर्शीनासं- भ्रात्। तद्रान्तेश स्वाश्रयगतेन तत्त्वानुभवेन निर्वृत्तेस्वप्रदेशेरेनुभवाश्रयस्म- सक्यात्। तस्माल्लास्य माध्यस्य संशयर्मे परथाम इति चेदुच्यते। चित्तन्राडनादि- रिन्वाच्चाडविद्या चैतन्यमवच्छिद्य स्वावच्छिन्नचैतन्यस्य बुद्धचादिता आत्म्यरूपेण निव- त्ते। तस्या श्र ब्रह्मात्मताऽऽकारान्निवृत्तेरूपाऽऽकीकारात्तन्निवृत्तौ तदुल्यहृदयग्रान्तिय- मेवः श्रुत्योच्यते। माध्यकारीयं च बुद्धचाश्रयत्वाऽऽत्माऽऽश्रया महकाराविशेषणत्वेनाविद्या- देन्र्योभयारिकान्निरूप्योभयाश्रयत्वाविश्रानं नाऽऽड्यमन्यो निरिकारत्पान्निष्यम्। माऽऽभितानुचितिश्व प्रकटोऽथें प्राऽऽदर्शिति जीवन्तुक्तिनें विरुध्यते ॥ ८ ॥

॥ ९ ॥

९ म. उ. प. शा. च. "स्वस्वे प्र* १३ च. भा. "दे बुद्धे* । ३ क. ख. सम्यगर्थी । ४ ख. प्रदर्शितेति ।

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेऽमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्रिः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १० ॥

कथम् वच्ज्ज्योतिषां उज्जोविरिष्टियुज्यते । न तत्र तचिन्द्र्वातपभूते ऋष्माणे सर्वावभासकोडपि सूर्यो भाति॥ तदृश्र न प्रकाङश्यतीर्थः स हि तस्सैव भासा सर्वमन्यदनात्मजातं प्रकाङश्यवीत्यर्थः । न तु तस्य स्वतः प्रकाशनसामर्थ्येम् । तथा न चन्द्रवारकं नेमा विद्युवो भान्ति कुवोऽयमग्रिरस्पद्रो-चरः । किं बहुना । यदिदं जगद्राति वचमेव परमेश्वरं स्वतो भास्वरूपसदृशं दीप्यमानमनुभात्यनुदीप्यते यथा जलोङ्कपादादिमिसंयोगादिम् दहन्त-मनुदहति न स्वतस्तद्वत्तथैव भासा दीप्त्या सर्वमिदं सूर्यादिजगद्विभाति । यत् पतं तदेव ब्रह्म भाति च न विमाति च कार्यगतेन विविधेन नामादि(मते-ना)तस्वस्व ब्रह्मणो भास्वरूपत्वं स्वतोडवगम्यते । न हि स्वचोऽविपमानं भासनमन्यस्य कतुं शक्रोति । घटादीनामन्याबभासकत्वादर्शनेनाद्वारूपाणां वाड्देत्यादीनां तर्हनात् ॥ १० ॥

ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद्ध्रुल् पश्शाद्ध्रुल् दक्षिणतश्श्रोत्तरेण । अधश्श्रोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम्॥ ११ ॥

यत्किञ्चिदिदं दृश्यते श्रूयते च तत् सर्वं ब्रह्मैव । अमृतं चेदं ब्रह्म पुरस्ताद्धुल् पश्शाद्धुल् दक्षिणतश्श्रोत्तरेण । अधश्श्रोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम्॥ ११ ॥

इत्यर्थववेदीयमुणडकोपनिषदि द्वितीयमुणडके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

इत्यर्थववेदीयमुणडकोपनिषदि द्वीतियामुणडकं समाप्तम् ॥२॥

यत्तत्‍कुज्योतिषां उजोज्ज्वलं तदेव सत्यं सर्व तद्विकारं वाचाड्डरमप्‍णं विकारो नामधेयमात्रं तमितरादित्यैस्पर्थ विस्तरेण हेतुतः प्रतिपादितं निगमनस्थानीयेन मन्त्रेण पुनरुपसंहरति। ब्रह्मैवोक्कलक्षणोपदं यत्पुरस्तादग्रे प्रकेवाविद्यादितीनां भतख्वमास्पानं तथा पश्चाद्ध्रुत तथा दक्षिणतश्र तथो-भातीत णिमन्‍तार्ताविंहारेण वयाख्यातम् । तस्य मात्स सर्वोमद् अवमातोत्यस्य ब्रह्मणः स्वतो भास्वरूपसैव तल्पैव कय्यति-यत् पचं तदेव ब्रह्म माति चैति ॥१०॥ उपसंहारमन्त्रस्य तात्पर्यमाह —यतत्कुज्योतिषा ज्योतितिंतेन ब्रह्मणा विविशं कैवल

तस्मिन् त्वयि वाधस्तादृश्वे च सर्वतोऽन्यादृशे कार्याकारेण प्रस्तुतं प्रगतं नामरूपवदभासमानम् । किं बहुना ब्रह्मैवेदं विश्वं समस्तामिदं जगद्वारिष्ठं वरतमम् । अशेषप्रतयः सर्वोर्विग्रहात्रो रज्वादिमिव सर्पप्रतयः । ब्रह्मैवैकं परमार्थसत्यपिति नेदावधारणायाम् ॥ ११ ॥

इत्यर्थव्वेदोयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ इत्यर्थव्वेदोयमुण्डकोपनिषद्भाष्यटीकायां द्वितीयं मुण्डकं समाप्तम् ॥ ३ ॥

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तनश्नन्न्यो अभिचाकशीति ॥ ९ ॥

परा विधेकात् । यथैकं तदोकेरं पुरुपाख्यं सत्यमाधिगम्यते वेदादिषु हृदयप्रण्थ्यादिसंसारकारणस्याडSज्ञान्तिकविनाशः स्यात् । तदर्शनोपायश्च योगेघनुराद्युपादानकल्पनयोक्का । अधेदानीं तत्सहकारिणि सत्यादिसाधनानिवक्कथ्यानीति तदर्थमुचारारम्भः । माधान्येन तद्बनिधारणं च प्रकारान्तरेण क्रियते । अत्यान्तदुरवगाहत्वादुक्तमपि तत्र सूत्रस्मृतो मत्नः परमार्थवस्त्वधारणार्थमुपन्यास्यते द्वौ द्वौ सुपर्णों सुपर्णों शोभनपतनौ सुपर्णों पक्षिसामन्या द्वासुपर्णों सयुजा सयुजौ सदैव सर्वदा युक्तौ सखायौ सखायौ समानाभिग्यक्तिकारणाचैवभूतौ सन्तौ समानमविशेषमुपलन्धयाधिष्ठानतयैकं वृक्षं वृक्षाम्बुबोध्छेदनसामान्याेच्छरीरें वृक्षं पारिषस्वजाते पारिषवक्वग्न्तौ ।

इति ताव्दिकारं सर्वे जगत्यपि ब्रह्मैवति वायानां सामानाधिकरण्यं याडयं स्पाणुः पुंस्नपुंसावितिर्द्रुन्वययतिरेकमावपरिहारेण तावन्मात्रतयैव बोध्यते ॥ ११ ॥

इत्यर्थव्वेदोयमुण्डकोपनिषद्भाष्यटीकायां द्वितीयं मुण्डकं समाप्तम् ॥ ३ ॥ इत्यर्थव्वेदोयमुण्डकोपनिषद्भाष्यटीकायां द्वितीयं मुण्डकं समाप्तम् ॥ ३ ॥

माधान्येन । अपृथक्त्वेन तात्पर्थ्योवियतयेत्यर्थः । द्वौ सुपर्णोत्यादौ द्विवचनस्याडSडSकारश्चान्द्रस्मृतो जीवस्यात्मत्वेन नियमित्वेन योगललादिश्रुत्या सर्वज्ञत्वेन नियमकत्वशक्लियोगाच्छोभनमुचततत् । नियम्यनियमकभावगमनं यथोक्तो शोभनपतनौ । पक्षसामान्यादिति । वृक्षाश्रयणदिग्रहणादित्यर्थः । उभयमुंकुछे ब्रह्म मूलमाधिष्ठानमध्ये त्यूः श्मूलोऽद्वयाः । शाखा इवास्स्येत्यवाक्शाखः । श्वा: स्थानं नियन्लुमस्य न

सुपर्णाविवेकं वृक्षं फलोपमोगार्थिम् । अयं हि वृक्ष उध्व्वं मूलोऽवाक्शाखोऽष्ठरथोऽध्यक्तमूलमप्रवः सैतस्संक्षरः सर्वप्राणकृमेफलाश्रयस्तं परिष्वककौ सुपर्णाविवाविद्याकामकर्मवासनाश्रयलिङ्गपाध्या|त्मेश्वरो । तयोः परिष्वककयोरन्य एकः सेश्रया लिङ्गपाध्या|त्मपाश्रितः विप्पलं कर्मनिष्पं सुखदुःखलक्षण फलं स्वाद्वनेकविवित्रवेदनास्वादरूपं स्वाद्वाद्वै भक्षयत्युपशुङ्केऽविवेकृतः । अनश्रमण्य इतर ईश्वरो नित्यमुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः सर्वज्ञः सर्वसत्वोपाधीरीश्वरो नाश्रयाति । प्रेरयिता ह्यासावुभयोर्लिङ्गद्योमकोर्नित्यसाकितवसच्चामात्रेण । स र्वनश्रमण्योङ्गमिचारर्शान्ति परयस्येव केवलम् । दर्शनमात्रं हि तस्य मेरयितृत्वं राजत्वं ॥ १ ॥

समाने वृक्षे पुरुषो निम्र्गोडनेशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ॥ २ ॥

तदेव सति समाने वृक्षे यथोक्तं शरीरे पुरुषो मोक्ता जीबोवविद्या-कामकर्मफलरागादिगुरुभाराक्रान्तोडलसुरिव सामुद्रे जले निमग्रो निम्नथेन देहात्पभावपाप्मोडपविद्धममुष्य पुंसोऽस्य नम्मा कृशःः स्थूलो गुणवान्निर्गुणः सुखी दुःखीत्येवम्प्रियो नास्त्यन्योऽप्स्मादिति जायते शिवरते संयुज्यते विध्यु-डघते च संवन्धवाङधावैः । अतोडन्र्रीषया न कस्यचिदसमर्थोडहं पुत्रो मम विनष्टो मृता मे भार्या किं मे जीवितेनैत्येवं दीनभावोऽन्र्रीषा तथा शोचाति संतप्यते मृप्यमानोऽकैरन्गमकारेरविवेकतया चिन्तामपघयानः स एवं मेततिथेऽह्ंमुज्यादियोनिष्वाजवं जवभावमापन्नः कदा चिदनेकजन्त्रमसु शुद्द-धर्मेसंचितानिपिचत्तः केनचित्परमकारणिकेन दार्शितथोगमार्गेऽर्हिसासत्य-श्रद्धचर्यसर्वर्त्याग्रुपदमादिसंपन्नः समाहितात्मा सकृजुष्टं सेवन्तपनेकै

श्रकयमित्यध्र्वस्थः । अथचकर्मग्याऽऽकुंते मूलमुपादानमन्वयि तस्मात्प्रभवतीति तथोक्तो याव-दज्ञानभावीत्यर्थः । अविद्याकामकर्मवासनानामाश्रयो लिङ्गमुपाधिरस्याडSडत्मनः स जीवस्थोक्तः । स चेदेश्र्व तावित्त्यर्थः । सैषचं मायारुद्यमुपाधिरस्येति सर्वोपाधिः । ज्ञानात्कर्मेङ्यामलसस्वरावारिरिति भक्तम् ॥ १ ॥

आवरणं विक्षेपश्च द्विमाविद्यायाः कार्यम् । तत्रेश्र्वरभावाप्रतिपत्तिरनावरणं मोह-तीति विक्षेपस्तदुभयहेतुर्निवाँच्यमज्ञानं मोहः । तेन विशिष्टोऽकैरर्नर्थप्रकारैरहं करो-

यस्मिन्काले पश्चात्ति ध्यायमनोद्रवं हृक्षोपाधि-

कसणाद्दिकसणमोषप्रसंसारिणमथनाचापिपासाशोकमोइजारामृद्रुत्यवर्तींतपोऽयं

सर्वस्य जगतोऽयमहमस्पात्मा सर्वस्य स पः सर्वभूतस्थो नेतरोऽवियाजननि·

वोपाधिपरिदृश्यक्षो माहात्योते विभर्ति पहिमानं च जगद्रूपमस्वेव पमं परमे·

भरस्येति यदैवं दृष्टा तदा वोत्यशोको भवति सर्वेस्माच्छोकसागराद्विमुच्यते

कतकृत्स्वो मवतीतवर्थः ॥ २

यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् ।

तदा विद्वान्पुणयपापे विधूय निर-

न्नः परं साम्यमुपैति ॥ ३ ॥

स विस्परमाह सविस्तरम् । यदा यासिन्काले पश्यः पश्य-

तीनि विद्वान्माश्रकृत्यर्थः । पश्यत्ते वह्यति पूर्णनद्रुक्मवर्णी स्वयंगंधयोनि-

स्वभावं रक्मस्येव वा उद्योतिरस्स्वाविनाश्री कर्तारं सर्वस्य जग ईशं पुरषं

बप्ययोनिं ब्रप च तयोनीन्वासौ ब्रह्मयोनिस्थं ब्रह्मयोनिं ब्रह्मणो वाडपरस्य

योनि स वदा चैवं पश्यति तदा स विद्वान्परश्च: पुण्य पापे वंधनभूते कर्मणी

समूले विधूय निरस्य दग्धवा निरंजनो निलेंपो विगतकेषः परमं मकरहं

निरतिशयं साम्यं स मतामदचछलषणं द्वैतविषयाणि साम्या°पतोऽवोच्य्येबा·

वोड्डयचक्षषणमेतत्परमं साम्यमुपैति प्रतिपद्यते ॥ ३ ॥

प्राप्नो हेष यः सर्वभूतैर्विभाति विजानान्विद्वान्भवते

नातिवादी । आत्मक्रीड आत्मरति: क्रियावानेष

ब्रह्माविदां वरिष्ठः ॥ ४ ॥

किंच योडयं प्राणस्य प्राणः पर ईश्वरो द्वेष प्रकृतः सर्वेभूतेव्रेषप्रादि-

स्स्वरूपंव लसणं तुरीया । सर्वभूतस्थः सर्वात्मा समित्वर्थः ।

विपाति विविधं दीप्यते । एवं सर्वभूतस्थं यस्सादात्मपावेदनायमहह्‌

मीत्यादिमिरविवेकतया तादात्म्यापनतयेत्यर्थः । आजवमनवतं जराभावं नित्यक्ष्मासं

कत्सनया लघुभावं कमो वयुपारतया नवान्भावं लैपत्यमात्रं·

पूर्ववादेत्यमेदनतस्यः ॥ २ ॥ ३ ॥

आस्मनि शतिशास्मरितस्थपुरुषः सैव क्रिया ड्स्थासतील्यास्मतिक्रियायानिति मत्वा-

१ क. 'योगिमा' । १२ क. ख. ग. ङ. न. 'कर्मेभि' । ३ ग. घ. ङ. च. छ. ज. 'मृयुकती' ।

४ म. 'वेकित' । ५ ख. ग. ड. च. छ. न. 'क्षेममा' ।

स्मृतौ तु विज्ञाननिष्ठान्नाक्ष्यार्थज्ञानमात्रेण स भवत्य प्राणति न भवतीस्खेतस्क्मातिस्वाधवीस्य सर्वान्न्वादितुं शीलमस्येस्खातिष्वादी । यस्वेवं साक्षाद्दास्मानं प्राणस्य प्राणं विद्वान्नतिषादी स न भवतीर्थः । सर्वे पदात्मैष नाख्यस्वीति हृद्यं तदा किं ब्रासावतीस्य वदेत । यस्य स्वपरमन्यदृक्हृश्यमस्ति स वदतीस्य वदति । अयं तु विद्वान्सम्पन्नोडन्यस्य पदयति नान्यच्छ्रुणोति मान्याद्विजानाति । अतो नातिवदति । किंतु आत्मनक्रीड आत्मन्येव च क्रीडा क्रीडनं यस्य नान्यत्र पुषदादारादिषु स आत्मक्रीडः । तथाडSत्मरतिरात्मण्येव च रती रमणं प्रीतिरिष्य स आत्मरतिः । क्रीडा बाह्याधनसापेक्षा । रविः स्वसङ्घानिरपेक्षा बालाविष्यमीतिमात्रपेति विशेषः । तथा क्रियावादक्ज्ञानध्यानैराग्यादिक्रिया यस्य सोडयं क्रियावान् समासपाठ आत्मरतिरेव क्रियाडस्य विद्यत इति बहुवीक्ष्यतुर्वर्थयोरन्यतरोरडतिरिच्यते । केचित्स्वकीयैर्हेतुब्रह्माविद्यया समुचार्थोपनिबन्धन । तद्वैष ब्रह्मविदां वरीष्ठ इत्थंवचनेन विरुध्यते । न हि बाह्यक्रीड आत्मरतिष्व भवितुं शक्कः । क्रियाद्वारक्रियाविनिवृत्तो द्वात्मक्रीडो भवति बाह्यक्रियामक्रीडयोर्विरोधात । न हि तमःप्रकाशयोर्युग पदेकत्र स्थिति: सम्भवति । तस्मादस्त्रलपवित्रमेवैतदनेन ज्ञानकर्मसमुच्चयप्रतिपादनम् । " अन्यया वाचो विमुथ्रथ " " सन्न्यासयोगादिश्रुति भ्यश्र । तस्मादयमेव क्रियावाद्यो ज्ञानध्यानादिक्रियावादक्ज्ञामार्थमपि वादः संन्यासी य एतल्लक्षणो नातिवाद्यात्मक्रीड आस्पदः क्रियावादनिष्ठः स ब्रह्माविदां सर्वेषां वरीष्ठ प्रधानः ॥ ४ ॥

बेवैकः प्रतोयते कथमुक्तं बहुवीहीमतुर्वर्थयोरनतरोरडतिरिच्यत इति । सत्यमसमासपाठे दृयोरर्थयोरसामर्थ्यात्तु नतरः मतोऽतिरिच्यते विशेषयते बाह्यक्रियानिवृत्तिलामादिस्वर्यः । एकदेशिश्रुयार्थामुद्दाव्य निराचष्टे—कोचित्स्वर्यादिना । अननेन वचनेन ज्ञानकर्मसमुच्चयप्रतिपादनं क्रियत इत्येतदसत्प्रतिपादिमेवेति योजना ॥ ४ ॥ सम्यग्ज्ञानसहकारिणीति । अत्र सम्यग्ज्ञानशब्देन वस्तुविशयावगतिफलावसानं

सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् । अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः ॥५॥

अश्रुना सत्यादीनि मिश्रोः सम्यग्ज्ञानसहकारिणि साधनानि विधीयन्ते नित्याश्रितिमधानानि । सस्थेनानृतसत्यागेन मृदुादनस्त्यागेन च लभ्यः ।

प्राप्तव्य: । किंच तपसा हीन्द्रियपनएकाग्रन्या " मनसश्रेन्त्र्रवाणां च एकाग्रयं परमं तप: " इति स्मरणात् । तदथानुकूलमात्मदर्शनाभिमुखीभावात्परं साधनं तपो नेत्रादिचान्द्रायणादि । एष आत्मा लभ्य इत्यनुष्ठेय: सर्वेऽन । सम्यग्ज्ञानन यथाभूतात्मदर्शनानेन ब्रह्मचर्येण मैथुनासमाचारण । नित्यं सर्वेदा नित्यं सत्र्येन नित्यं तपसा नित्यं सम्यग्ज्ञाननेति सर्वेऽन नित्यं श्रद्दधानस्तदर्थीपकान्थायेनानुष्ठेय: । वक्ष्यति च-" न येषु जिह्ममनृतं न माया च " इति । कोडसावात्मा य एतै: साधनैर्लभ्यं इत्युच्यते । अन्त:शरीरेsन्तर्मध्ये शारीरस्य पुण्डरीकाकाशे ज्योतिर्मयो हि रत्नवर्ण: शुभ्र: शुद्धो यमात्मानं पश्यत्युपलभन्ते यतयो यतनशीलाः संन्यासिन: क्षीणदोषा: क्षोणक्रोधादिदोषवत्ता मला: स आत्मा नित्यं सत्यादिसाधने: संन्यासिसमृद्धोऽभयत इत्यर्थ: । न कादाचित्कै: सत्यादिभिरलभ्यष्ठे । सत्यादिसाधनतत्पर्योगड्यमर्याद: ॥ ५ ॥

वाक्यार्थज्ञानमुच्यते । अवगतिफलस्य स्वकार्येडविद्यानिवृत्तौ सहायर्थपेक्षासंभवात् ऋतेोडपरिपक्वज्ञानस्य सत्यादीनां च परिपक्वविद्यालामाय समुच्चय इष्यत एव । नेइता-वता भास्कराभिमतोसिद्ध: । परिपक्वविद्या: सहकार्यपेक्षाश्च माsनामानात् । तत: कर्मोन्सेक्षेपणार्थवादेहेवर्थानां कर्मपरिहीनेनानां मुक्तिश्रवणाच्चते ॥ ५ ॥

सत्यमेव जयति नानृतं सत्येन पन्था विततो देवयान: । येनाडऽक्रमन्न्यृषयो ह्याप्तकामा यत्र तत्सत्यस्य परं निधानम् ॥ ६ ॥

सत्यमेव सत्यवान एव जयति नानृतं नानृतवादीस्थर: । न हि सत्यानृतयो: केवळयो: पुरुषानाश्रित्योर्जय: पराजयो वा संभवति । प्रसिद्धं लोके सत्यवादिनाडृतवाध्यभियूयते न विपर्ययोडत: सिद्धं सत्यस्य बळवत्त्साधनत्वम् । किंच शास्त्रेऽप्यत्रगम्यते सत्यस्य साधनातिशयस्त्वमू । कथं । सत्याेने यथाभूतवादन्यवस्थया पन्था देवयानाख्यो विततो विस्तीर्ण: सातत्येन म्रृक्त: । येन पंथा द्वारकपैैति ऋषय: ऋपन्ति ऋषयन्ति कुजकुमायाशाठ्याहंकारदर्पम्भान्त्रव-र्जिता ह्याप्तकामा विगतत्र्षणा: सर्वे वो यत्र यास्मिस्तत्परमार्थतस्तवं सत्यस्योत्तम-

वाक्यार्थज्ञानमुच्यते । अवगतिफलस्य स्वकार्येडविद्यानिवृत्तौ सहायर्थपेक्षासंभवात् ऋतेोडपरिपक्वज्ञानस्य सत्यादीनां च परिपक्वविद्यालामाय समुच्चय इष्यत एव । नेइता-वता भास्कराभिमतोसिद्ध: । परिपक्वविद्या: सहकार्यपेक्षाश्च माsनामानात् । तत: कर्मोन्सेक्षेपणार्थवादेहेवर्थानां कर्मपरिहीनेनानां मुक्तिश्रवणाच्चते ॥ ५ ॥

कुहकं परवञ्चनम् । अन्तर्नयथा गुहींत्वा बहिरनयथा प्रकाशनं माया । शाठ्यं विम-वानुसारेणापदानम् । अहङ्कारो मिथ्याभिमान: । दम्भो धर्मेध्वजित्वम् । अनृतमयथा-

१ क. च. व. 'भयत ह' । २ क. जयते । ३ क. जयते । ४ ग. क. क. 'मन्या क'

साधनस्य संबन्धिः । साध्यं परमं प्रकृष्टं निधानं पुरुषार्थैकपेण निधीयते इति निधानं वरते । तत्र च येन पथाडडृपान्ति स सत्वेन वित्तत इति पूर्वेण संबन्धः ॥ ६ ॥

वृहत् तादृश्यमाज्ञिनिधानरूपं सूक्ष्माज्ज्ञ तदूद्योतन-तरं विभाति । दूरात्सुदूरे तदिहान्तिके च पश्य-तिस्वहैव निहितं गुहायाम् ॥ ७ ॥ किं तात्क्षणिकं च तादृशयुच्यते—वृहत्महच्च तत्प्रकृतं ब्रह्म सत्वादिसाधनं सर्वशोऽव्याप्तत्वात् । नित्यं स्वयंप्रभपपनिन्द्रियगोचरमत एव न चिन्तिषतुं शाक्यतेऽस्म्य रूपामित्यविन्त्यरूपमु । मूक्ष्मादाकाशादेरपि तत्सूक्ष्मतरं निराति-श्रायं हि सोक्ष्म्यपरस्य सर्वकारणत्वादिति माति दीप्यते । किंच द्वारादिप्रकृष्टदेशात्सुदूरे विप्रकृष्टतरे देशे वर्चतेगबिदुषा-मत्पन्नगतिप्राप्त्यादिक्रम् । इह देशेऽन्तिके समीपे च विधुप्राप्त्यात्मत्वात् । सर्व-नतरत्वादाकाशस्याप्यनतरश्रुते । इह पश्यत्सु चेतनावातिस्थतथेवाम्निहितं स्थितं दर्शेनादिक्रियावशेन योगिभिरलक्ष्यमाणम् । क गुहायां बुद्धिलक्षण-पामू । तत्र हि निगूढं लक्ष्यते विद्वद्भिः । तथाडडपविधया संप्रतं समलक्ष्यवे तथ्रस्थमेवाविद्वाद्भिः ॥ ७ ॥

न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मणा वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्वस्ततु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ॥ ८ ॥

पुनरस्यसाधारणं तैदृशोद्ध्यसाधनमुच्यते । चक्ष्मो चिद्दृश्वरपवाभ्यापि ग्राह्यते वाचाडनभिधेयत्वान्न चान्यैर्देवैरितरन्द्रियैः । तपः सर्वपामिसाधनत्वेऽपि न तपसा गृह्यते । तथाऽऽत्रिकेनामिहोत्रादि-कर्मणा प्रसिद्धमहनेनापि न गृह्यते । किं पुनस्तस्य ग्रहणे साधनमित्याह—ज्ञानमसादेनाडऽत्मावबोधनसमर्थेनापि स्वभावेन सर्वमाणिनां ज्ञानं वाधावि-षयरागादिदोषकलुपितमसनं सम्युदं सत्त्वं बोधयति नित्यं संनिहितमध्यात्म-वेष्टभाषणम् । एतदौश्वर्य्जिता इत्यर्थः ।

वेष्टभाषणम् । एतदौश्वर्य्जिता इत्यर्थः । सत्यस्य निधानं ऋदृकं तत्पूर्णोर्ध्वाश्रयत इत्याह—किं तात्क्यमेकं च तादृशिति॥७॥ ज्ञानप्रसादेनैति । अन ज्ञानतेऽध्यात्मदर्शननैति व्यतृप्तया बाधिरुच्यते । ध्यानमानो-ज्ञानप्रसादं लभते । ज्ञानप्रसादेन'डडत्मानं परयतोति कमो दृश्यः । संशशादिमल-रहितस्य प्रमाज्ञानस्यैव तत्साक्षात्करहेतुत्वाद्यादृशानक्रियाया: प्रभितिस साधनत्वाप- siddherilpyarthah || ८ ||

सिद्धेरिल्प्यर्थः ॥ ८ ॥

७ झु. ऋ. च. म. 'तन्वस्तिस्वरये' !

तत्त्वं मळावनद्धमिवाडम्बरम् । बिलोलितमिव सकिलिलं जलं । तद्योगेन्द्रियविषयसंरागजानितरागादिमलकाळुष्यापनयनादादर्शमलिलादिवरमसादितं स्वच्छं शान्तमवतिष्ठते वदा ज्ञानस्य प्रसादः स्यात् । तेन ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वो विशुद्धान्तःकरणो योगी ब्रह्म दृष्टुं यस्माच्चतस्तस्मात्तं आत्मानं परित्यव परत्युपळभते निष्कळं सर्वावयवसमेदवार्जितं ध्यायमानः सत्यादिसाधनवानुपसंहृतकरणं पकाग्रेण मनसा ध्यायमानोऽनन्तवयन् ॥ ८ ॥

आनन्दादिगुणरिकुचडीकासंवलितशांकरमाध्योपेत- [मु०३ख०१]

एषोडणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन्नाणः पञ्चधा संविवेश । प्राणैश्चित्तं सर्वमोतं प्रजानां यस्मिन्निशुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥ ९ ॥

यमात्मानमेवं परस्येऽणुः सूक्ष्मस्वेतसा विशुद्धज्ञानेन केवलेन वेदितव्यः । कसौ । यस्मिन्नेयोर्जार्णा वायुः पञ्चधा प्राणादिमेदेन संविभक्तो यस्मिन्नेव शरीरेऽपि हृदये चेतसा निलीय इत्यर्थः । कीदृशेन चेतसा वेदितव्य इत्याह—प्राणैः सहैन्द्र्रियैश्चैत्तिं सर्वमनुकरणं प्रजानामप्तं न्याय्यं येन क्षीरमिव क्षीरेण काष्ठमिवाद्भिः । सर्वे हि प्रजानामनुकरणं सेवनावलमसिद्धं लोके । यस्मिन्नेव चित्ते केशादिपक्षलवियुक्ते शुद्धे विभवार्वेष उक्त आत्मा विशेषेण स्केनाडडस्मना विभवस्यात्मानं प्रकाशयतीत्यर्थः ॥ ९ ॥

यं यं लोकं मनसा संवibhाति विशुद्धसत्वः कामयते यांश्व कामान् । तं तं लोकं जयते तांश्व कामान्स तस्मादात्मज्ञः ह्यर्चयेद्दौतिकः मः ॥ १० ॥

इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनि षदि तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

शौद्धोदेह्वित्तादौ चेतनत्वधर्मदर्शनान्नित्यं स लिम्न्संसर्गिणि च चैतन्याभिव्यक्तिकत्वे स्वभावत एव योग्यत्वात् । ततश्चित्ते परमतत्त्वोडभिव्यक्तिसंभावाच्चेतसा ज्ञेयत्वमुख्यत इति सम्भावनार्थमाह—प्राणः सहैन्द्रियैश्चामिति । ओतं चैतन्येन सर्वस्य तर्हि चित्ते किमिति ब्रह्म स्वत एवापरोऽन न भवतीत्य आह—यस्मिन्नेव चित्त इवि ॥ ९ ॥

य पञ्चमुक्तलक्षणं सर्वात्मकमानात्मतत्त्वेन प्रतिपन्नस्तस्य सर्वात्मकत्वादेव सर्वसर्वात्मकलक्षणं फलमाह । यं यं लोकं पित्रादिलक्षणं मनसा संविभाति संकल्पचाति मझापनं यस्मे वा भवेदिति विशुद्धसरबः सङ्कहिरश आत्माविभिप्मेलानत्करणः कामयते यांश्र कामानर्थयते भोगांस्तं लोकं जयते प्राप्तोति तांश्र कामान्सकल्पवान्भोगान् । तस्माद्द्रिुः: सत्पसङ्करपत्नवादात्मज्ञपात्प-

ज्ञानेन विशुद्धान्तःकरणं द्वर्चयेत्पूजयेत्पादमसाल्लनशुश्रूषानमस्कारादिभिरभू-तिकामो विषयतांच्छुचिः । तततः पूजाई परवासो ॥ १० ॥

स वेदेतत्परं ब्रह्म धाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रम् । उपासते पुरुषं ये ह्यकामास्ते शुक्रेमतदती-वर्तन्ति धीराः ॥ १ ॥

यस्मात्स वेद जानातीयेतगयथोक्लक्षणं ब्रह्म परमपुच्तमं धाम सर्वकाम-नामाश्रयमास्पदं यत्र यासिन्मब्रह्माणि धामनि विश्वं सम्पस्वं जगत्स्थिदितपरिपिवं यस्य स्वेन ड्योतिषा भाति शुभ्रं शुद्धमू । तम््येवमारज्ञं पुरुषं ये प्रकामविभूतितृष्णावर्जिताः सन्तु उपासते पराभिव सेवते वे शुक्रं नृवीजं पदेवत्पसिद्धं शाशिरोदानकारणमतिवर्तनेन यतिगच्छन्ति च्छिन्नै धीराः धीमन्तवो न पुनर्यों निस्पन्दिं । " न पुनः कचिद्र्वति करोति " इति श्रुते? । अतस्तं पूजयेदित्यभिप्रायः ॥ १ ॥

कामान्यः कामयते मन्यमानः स कामभिर्याति तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य हतात्मनोऽहहव सर्वे

प्रविलीयान्ति कामाः ॥ २ ॥

मुमुक्षोः कामत्याग एव प्रधानं साधनमित्येवंश्रूयते । कामान्यो दृष्ट-हेयेष्टविषयाकामयते यञ्ज्ञानस्तद्गुणाश्रयं ज्ञानं प्राथियते स तैः कामाभिः

कामेभ्यः कर्मभ्योऽश्रयमपेक्ष्य सह जायते तत्र तत्र । यत्र यत्र विषयप्रामिनिमित्तं कामः कर्मसु पुंरुषं नियोजयति तत्र तत्र वेधु वेधु विप-

सङ्गविद्याफलकेऽपि निबन्धनत्वाश्रयत्वये प्ररोचनार्थमच्यते-यं यामिति ॥ १० ॥

इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्यटीकायां तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

यस्मै वैरिव कामे वर्त्तते जायते । यस्तु परमार्थतत्त्वविज्ञानात्पर्यासीकाम आत्मकामत्वेन परि संपन्नत आत्माः कामा यस्मै तस्मै पर्याप्तकामस्य कृतात्मनोऽविद्यालक्षणादपरूपादपनेय स्वेन परेण रूपेण कृत आत्मा विद्यया यस्मै तस्मै कृतात्मनस्तिह्यैव शरीरेऽस्मिन् धर्माधर्म प्रतिपत्तिहेतवे प्रविलीयान्ति विलयमुपयान्ति नशयन्तीत्यर्थः । कामास्तज्जन्महेतु विनाशाज्जायन्त इत्यभिप्रायः ॥ २ ॥

यघेवं सर्वकामात्परम आत्मलाभस्तल्लाभाय प्रवचनादय उपाया बाहुल्येन कथंचिदिति माने इदं सुच्यते । योऽयमात्मा व्याख्यातो यस्मात्कामात्परः पुरुषार्थो नासौ वेदशास्त्राध्ययनवहुल्येन लभ्यः । तथा न मेधया ग्रन्थार्थधारणाखत्या । न बहुना श्रुतेन नापि भूयसा श्रवणेन तस्यर्थः । केन तर्हि लभ्य इत्युच्यते । यमेव परमात्मानं विद्वान्वृणुते प्राप्नुमिच्छति तेन वरेणैव परमात्मा लभ्यो नान्येन साधनान्तरेण । नित्यलक्ष- णैःशोकादिरहितो विदुष आत्मलाभ इत्युच्यते । तस्मैष आत्माडविद्याऽऽदिसंछन्नः स्वां परां तनुं स्वात्मतत्त्वं स्वरूपं विवृणुते प्रकाशयात्तवे प्रकाश्य

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनुं स्वाम् ॥ ३ ॥

परमार्थतत्त्वविद्यादाने । उपेक्ष्य यथाश्रुतमोषरसरूपमपर्याप्तकामं श्रुजार्थो विरुद्धलक्षणयाडडडकामस्याडडतनुभूतसुखैव शोभते । विप्रेष्यः कामा निवृत्ता एव भवन्तीत्यर्थः । स्वहेतु विनाशात्पुनः कामा न जायन्त इति नातानां ज्ञानं विनाडपे क्षयसंबवादित्यर्थः ॥ २ ॥

न बहुना श्रुतेन । उपनिषद्विद्विचारंगयतिरिक्नेत्यर्थः । तेन वरेणैति कथमिवास्याद्यत्तदोभिन्नार्थत्वं साधनैकक्षयातः । प्रसुततत्त्वादिलत्यर्थं ज्ञप्तिः । परमात्माडSल्मोभेदानुभ-धानं वरेणम् । तेन वरेणैव आत्मा लभ्यो भवति । बहिमुखेन(ण) व श्रोतोडविद्याश्रवणादौ क्रियमाणे न लभ्यते । अतः परमात्माडSल्मीभेदानुबंधानु परमात्मसंश्नं पुरस्कृत्यैव श्रवणादि संगदनीयाामिति भावः । अथवा डयमेव परमात्मानं वृणुते तेन परमात्मना मुमुक्षुरूपण्यवस्थितेन श्रवणेन भेदानुबंधलक्षणेन प्राथनैन कृत्वा लभ्यः पर-

इव घटादिर्विध्यायां सत्यापाविर्भातोत्यर्थः । तस्मादन्यत्र यागेनाडड्त्मलाभमा-थनेवाडडत्मलाभसाधनमित्यर्थः ॥ ३ ॥

नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादाच्चेद्ध्यालिङ्गनात् । एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम ॥ ४ ॥

नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादाच्चेद्ध्यालिङ्गनात् । एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम ॥ ४ ॥

आत्मपार्थिनासहायभूतान्चेतानि च साधनानि बल्लाभपादतपांसि लिङ्ग-युक्तानि संन्यासनाहितानि । यस्मादयमात्मा वलहीनेंनाडS-त्पनि श्राजनितवैराग्यहीन न लभ्यो नापि लौकिकपुत्रपश्वादिविषयसङ्गनि-पित्तपमादात् । तथा तपसो वाडSप्यलिङ्गाङ्गडSनरहितात् । तपोडश्र ज्ञानमू । लिङ्गं संन्यास: संन्यासरहिताज्ञानान्न लभ्यत इत्यर्थः । एतैरुपायैर्वेढा-प्रपादमंन्रयसहायैरैश्वर्यैतदेव तपः । समन्वयत इति विदुष: पेष आत्मा विशते सम्पविशति ब्रह्मधाम ॥ ४ ॥

संप्राप्यैनमृषयो ज्ञानतृप्ता: ऋतात्मानो वीतरागा: प्रशान्ता: । ते सर्वगं सर्वता: प्राप्य धीरा युक्तात्मान: सर्वमेवाडडविशान्ति ॥ ५ ॥

कयं ब्रह्म संविशति इत्युच्यते । संप्राप्य समवर्गम्येनमात्मानमृषयो दर्श-नन्तस्तेनैव ज्ञानेन तपसा न वाञ्छेन तमिसाधनेन शरीरपातकारणेन । कृवा-त्मान: परमात्मस्वरूपेणैव निष्पन्नात्मान: सन्त: । वीतरागा विगतरागादि-दोषा: । प्रशान्ता उपशान्तेन्द्रिया: । त एवंभूता: सर्वगं सर्वव्यापिनमाकाश-वत्सर्ववत् सर्वत्र प्राप्य नोपाधिपरिच्छेदेनैकदेशेन । किं तर्हि तद्रह्मैवाडSत्म-त्त्वेन मतिपघ धीरा अत्यन्तविचेकिनो युक्तात्मानो नित्यसमाधिस्व-भावा: सर्वमेव सम्पस्तं शारीरपातकाळेऽप्याविशान्ति मित्रे घटेऽन्तर्घटाकाशवद्-विधाकृतोपाधिपरिच्छेदं जहति । एवं ब्रह्माविदो ब्रह्मधाम प्रविशान्ति ॥ ५ ॥

मात्मैव तमपरूपतयवस्थित इत्यमेदान्तशास्त्र.नेनैव लभ्यो न कर्मणोत्यर्थ: ॥ ३ ॥

वीर्यामति(मन्त्र) मिथ्याज्ञानानभिभाव्यतालक्षणोडतिशय: । अलिङ्गादिति । कथम् । इन्द्रजनकर्गम्पभृतिनामप्यारमलाभश्रवणात् । सत्यम् । संन्यासो नाम सर्व-त्यागाडSमकस्तेषामापि स्वतविमानाभवादस्त्येवाडडन्तर: सन्यासो वाञ्छं तु लिङ्गमवि-वसितम् । " न लिङ्गं धर्मवारणम् " इति स्मरणात् ॥ ४ ॥

वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासनयोगवतयः शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे ॥ ६ ॥

किंच वेदान्तज्ञानविदविज्ञाने वेदान्ताविज्ञाने तस्यार्थे परमात्मा विभिन्नेयः सोडर्थः मुनिनिश्चितो येषां ते वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः । ते च संन्यासनयोगगत्सर्वकर्मपरित्यागलक्षणयोगार्केवलब्रह्मनिष्ठत्वाद्रहुपायोगाद्गृहीतचो यतनशीलाः शुद्धसत्त्वाः शुद्धं सत्त्वं येषां संन्यासनत शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोकेषु । संसारिणां ये मरणकालेsस्ते परान्तास्तानपेक्ष्य मुख्यपूर्र्णां संसारावसानेऽपरित्यागकाले परान्तकाले तस्मिन्परान्तकाले साधकानां बहुत्त्वात् । इमे ब्रह्मलोक एकोद्द्वयनेकवद्धइपते माप्यते वा । अवो बहुवचनं ब्रह्मलोकेष्वति ब्रह्मणीर्यर्थः । परामृताः परममृतपर्यन्तध्रुवकं ब्रह्माडुत्पभूतं चेषां ते परामृताः जीवन्ति एव ब्रह्मभूताः परामृताः सन्तः परिमुच्यन्ति परि समन्तात्स्मद्दीपनिवाणबदूघटाकाशवच्च निःस्वातिमुपयान्ति परिमुच्यन्ति परि सम्पन्नामुच्यन्ते सर्वे न देशान्तरं गत्वचयमपेक्षन्ते ।

" अनध्वगा अध्वनः पारविणवः " इति श्रुतिस्मृतिभ्यो देशपरिच्छिन्ना हि गति: संसारविषयैव । परिच्छिन्नस्याशनसाध्यत्वात् । ब्रह्म तु सर्वस्वाश्र देशपरिच्छेदेन गन्तव्यं । यदिहि देशपरिच्छिन्नं ब्रह्म स्यादमूर्त्तद्रव्यद्रव्यनतद्रदन्वा । श्रितं साबचवपानिस्यं कृतकं च स्यात् । न त्वेवंविधं ब्रह्म भवितुमर्हति । अतस्तस्माद्विश्व नैव देशपरिच्छिन्ना भवितुं युक्ता अपि चाविद्यादिसंसारबन्धापनयनद्वै मोक्षविषयावित ब्रह्मविदो न तु कार्यभूतम् ॥ ५ ॥

गता: कला: पश्चादश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रति देवतासु । कर्माणि विज्ञानमयाश्च आत्मा परेडडयये सर्व एकी भवन्ति ॥ ७ ॥

नैष्कर्म्यसिद्धिर्यं तु विवक्षति तु प्रदीप्तस्य वर्तिकाताच्छेद्धंस्मे यथा तेजःसामान्यतापत्तिस्तद्वादेवेsर्थः । अध्वास्विति । संसाराध्वनः पारायिष्णवः पारयितुं समापयितुमिच्छन्तात समाधिकामा अनघगा भवन्तीत्थर्थः । तर्कतोऽप्यहैव मोक्षो वक्तव्य इत्याह—देशपरिच्छिन्ना हेत्यादिना ॥ ९ ॥

देशपरिच्छिन्ना हेत्यादिना ॥ ९ ॥

यथा नयः स्पन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ८ ॥

किंच यथा नद्यो गङ्गाद्या: स्पन्दमानाः गच्छन्त्यः समुद्रं समुद्रं प्राप्तुवन्ति नाम च रूपं च नामरूपे विहाय हित्वा तथाडविद्याकृतनामरूपाद्विमुक्तः सविद्याद्वारेण परात्परात्पूर्वोक्तात्परं दिव्यं पुरुषं यथोक्तलक्षणमुपैत्मुपगच्छन्ति ॥ ८ ॥

स्वा: प्रतिष्ठा: प्रती गता मवन्ति भूतांशानां भौतिकानां च महाभूतेषु या दर्धीतः । अनन्यपक्षेति । ब्रह्मणि प्रन्थे षष्ठप्रश्ने प्राणाद्या या: कला: पठिता इत्यर्थ:। मायामयमहाभूतानांश्रेष्ठरेजींराविद्यामयमृतसूक्ष्मे: प्रातिस्विकैष्टष्टसहकृते: प्रातिस्विक: प्राणादय आरम्यन्ते । ते च कर्माङ्कितेऽदृशे: सूर्यदिमिरादिदेशीयन्ते । कर्मेणो मोक्षेऽवसानं ते देवा: स्वस्थानं गच्छन्ति । यथा प्रातिस्विकं स्वाविद्याकार्ये तस्मिन् सर्वे ब्रह्मैव संपदत इत्याह—याने चेत्यादिना ॥ ७ ॥

स यो ह वै तत्परं ब्रह्म वेद श्रद्धयैव भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति । तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहाग्रन्थिभ्यो विमुक्तोऽमृतो भवति ॥९॥

ननु श्रेयस्यनेकेचिच्छ्ना: प्रसिद्धा अतः केशानापनयत्प्रेम्ना चेयं वा देह-दिनाच विद्धन्तो ब्रह्माविद्यस्यां गन्ति मृतोऽच्छति न ब्रह्मवित् । न । विध्य-वेद सर्वमतिब:धस्यापनीतत्वात् । अविद्याप्रतिबन्धमथो हि मोक्षो नान्य: प्रतिबन्ध: । नित्यत्वादात्मभूतत्वाच । तस्मास्त य: कांक्षितो हि लोके तप-रमं ब्रह्म वेद साक्षादेवास्मीति स नान्यां गतिं गच्छति । देवैरपि तस्य ब्रह्मपास्ति प्रति निग्नो न शक्यते कर्तुम् । आत्मा ह्येषां स भवति । तस्माद्द्म विद्धान्ब्रह्मैव भवति । किंच नास्य विदुषोऽब्रह्मवित्कुले भवति । किंच तरति शोकमनके श्ट्रैवल्यनिमित्तं मानसंसंतापं जीवकेवातिकान्तो भवति । तराति पाप्मानं धर्मोधर्मोभयं गुहाग्रन्थिभ्यो हृद्याविद्याग्रन्थिभ्यो विमुक्त: सन्नमृतो भवतीत्युक्तमेव मिथ्यते हृदयग्रन्थिरित्यादि ॥९॥

तदेतदहाडभुक्तम्--क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः स्वयं जुहत एकर्षिं श्रद्धयन्तः । तेषामेवां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रतं विधि-च्यस्तु चरणम् ॥१०॥

अथेदानीं ब्रह्मविद्यासंप्रदानविध्युपदर्शननेनोपसंहारं क्रियते । वेदेतद्विद्यासंप्रदानविधानमूचा मन्त्रेणास्युक्तमपिभप्रकार्शितम् । क्रियावन्तो यथो-क्कर्मानुष्ठानयुक्ता: । श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठा अपरास्परं ब्रह्मण्यभियुक्ता: परब्रह्म बुबुत्सव: स्वयमेकर्षिपेकर्षिणामपिं जुहते जुह्हति श्रद्धयन्त: । तेषामेवां ब्रह्मविद्यां वदेत । शिरोव्रतं विधि-च्यस्तु चरणम् ।

एतदुपन्यद्वारकविद्याप्रदानेडं विधिरार्थवोणिकानाभिति प्रकृतपरामर्शोद्देतच्छन्दादवगम्यते । ग्रन्थद्वारेण विद्याया: प्रकृतत्वसंभावनात्सर्वत्र ब्रह्मविद्याप्रदानामिति सूच्यन्नाह-

१ ग. द्वि. च. मा. 'कपदर्षि अ° ।

श्रद्धयाना: सग्वे ये तेशामेव संस्कृतात्मनां पात्रभूतानापेतां ब्रह्मविद्यां बदेत ब्रूयादिच्छरोब्रतं शिरस्यम्रिधारणलक्षणम् । यथाडर्यर्वणानां वेदत्रत्वं प्रतिदम् । येसतु येषु तत्तीर्ण विधिवद्याविधानं तेषामेव च ॥ १० ॥

तदेतत्सत्यमृषिराड्ङिरा: परोवाच नैतदचीर्णव्रतोऽधीते । नमः परमऋ- षिभ्यो नमः परमऋषिभ्य: ॥ ११ ॥

इति तृतीयमुण्डके द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्ति: । इत्यथर्ववेदोक्ता मुण्डकोपनिषत्समाप्ता ॥

तदेतदर्षर् पुरुषं सत्यमृषिराड्ङिरा नाम पुरा पूर्व शौनकाय विधिवदुपसं- ख्याय पृष्टवत उपाच । तद्वदन्योंऽपि तथैव श्रेयोर्थिने मुमुक्षवे मोक्षार्थ विधि- वदुपसम्नाय ब्रूयादित्यर्थ: । नैतदग्रन्यरूपमपि चोर्णीतत्रतोऽरितव्रतोऽधीते न पठाति । चोर्णत्रतस्य हि विद्या फलाय संस्कृता भवतीति । समाप्ता ब्रह्मविद्या सा येष्यो ब्रह्मादिभ्य: परमपर्यन्तक्वेण संभाषा तेष्यो नमः परमऋषिभ्य: । परमं ब्रह्म साक्षादद्वयंन्तो ये ब्रह्मादयोऽगतवचनत्क्ष ये परमर्षयस्तेभ्यो भुथोडपि नम: ।

द्वितीयमन्तर्गताद्यादार्य मुण्डकसपाप्यर्य च ॥ ११ ॥

इति तृतीयमुण्डकोपनिषदाख्ये द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

इति श्रीमद्भगवद्‌भगवत्पूज्यपादाच्र्यस्य परमहंसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवत: कृतावार्यणमुण्डको- पनिषद्‌भाष्यं समाप्तम् ॥

एतां ब्रह्मविद्यां बदेतैव ॥ १० ॥ ॥ ११ ॥ इति तृतीयमुण्डके द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

इति श्रीमपरमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीपद्मानन्द्ज्ञानविरचितं मुण्डकोपनि- षद्‌भाष्यप्रारु्थानं समाप्तम् ॥

९ क. 'मस्यान्तर्गत' ।

अथ नारायणविराचिता मुण्डकोपनिषदीपिका ।

नारायणपदद्वन्द्वं नारायणपरायणः । नं नारायणं नत्वा नरो नारायणाहयः ॥ १ ॥

आथर्वणरसस्येपु नानाशाखानिवेतेषु च । तन्ते तन्त्वाक्येन निगढार्थप्रदीपिकाम् ॥ २ ॥

युग्मभ्रु । चौर्ण ब्रह्मविदे निधेयं तेन मुण्डकमुच्यते । खण्डषट्कं त्रिपुण्डं च शौनकीयं श्रुतेर्बिरः ॥ ३ ॥

तत्रोपनिषदां तावदनुबन्धचतुष्टयम् । प्रक्षावतां प्रवृण्वर्थे गत्वि दृश्यों गुरुक्षितः ॥ ४ ॥

अत्र शुद्धोपनिषत्स्वष्टाविंशतिरथर्वशाखीयानि । तदुक्तमर्थपरिशिष्टे-‘अथाष्ट-विंशत्युपनिषदाने ब्रह्मवेदेशस्य । १ मुण्डा: । २ प्रश्न: । ३ ब्रह्मविद्या । ४ सुरिका । ५ चूलिका । ६ मथर्वशिरः । ७ अथर्वशिखा । ८ गर्भोपनि-षत् । ९ महोपनिषत् । १० माण्डूक्योपनिषत् । ११ प्राणाग्निहोत्रम् । १२ नादबिन्दुः । १३ ब्रह्मबिन्दुः । १४ अमृतबिन्दुः । १५ ध्यानबिन्दुः । १६ तेजोबिन्दुः । १७ योगशिखा । १८ योगतत्त्वम् । १९ नीलरुद्रः । २० कालाग्निरुद्रः । २१ तैत्तिरी । २२ एकदण्डी । २३ संन्यासाविधि: । २४ आकाणि: २५ हंसः । २६ परमहंसः । २७ नारायणोपनिषदम् । २८ वेदधयं च’ इति । उपनिषद्ज्ञानं तादर्थ्यादनुयोग्युपनिपदुच्यते । तस्य विषयो ब्रह्म प्रयोजनं मुक्ति: प्रयोजनेन विद्याया: प्रकाइषकशकलक्षण: संबन्ध: । साधन-चतुष्टयसंप्रोडधिकारि । सावनानि यथा-इहामुत्रार्थफलभोगविरागो नित्यापे-

नित्यवस्तुविवेक: सम्पादिसंपन्मुपुरुत्वं चेति । विद्याया: सांप्रदायिकत्वाद्‌-दानाचाडख्यायिकाख्यामितिहासपुरा-ब्रह्म देवानामिति । ब्रह्मा विराड्विधिजोऽथर्वविकचन्द्रक्रियोगो: । ब्रह्म मोक्तुं तपोडध्यात्मवेदजातिपु सूरिभि: ॥ इति विश्व: ।

देवा इन्द्रादय: । अध्यात्मम् । ब्रह्माडडत्मा । देवा वागादय: । प्रतिष्ठाडS-श्रय: । सर्वविद्यामिपाकिहेतुत्वात् । अर्थर्वशब्दो हारान्वो नान्तस्थ । प्राह काचितवान् । छन्दसि कालानियम: ॥ १ ॥

प्रवदेत प्रवदत् । आहुरडङ्गनामिति । सांख्यैरनम अभिधानं-न्याय सत्कवचनाश्रे । परा निर्गुणब्रह्मप्रतिपादिका । अवरा सगुणब्रह्मसाधन-वत्कथगुणब्रह्मपादिपादिका । तयो: कर्मधारये परावरा तामू । बङ्का-पस्मा-त्परस्मादरण मामा परावरा तामू ॥ २ ॥

विधिवदुपसन्नः सनित्पाणिरादितः षड्भिरेणोपगतः ॥ ३ ॥

द्वे विदये वेदविदो वदन्तीति यथादृष्टमविदो वदन्तीत्यान्वयः । तत्राह—पराचैवापरा चेति । परापराडवरतेऽर्थः ॥ ४ ॥

अपराडवरतेऽर्थः ॥ ४ ॥

स्वर्गादिफलसर्वज्ञनासाधनविषयाडपरेत्याह—ऋग्वेद इत्यादिना । पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिता । वेदाः स्थानानि विद्यानां शर्मसस्य च चतुर्देश ॥

इति स्मृत्युक्ता । ऋग्वेदोऽथर्ववेदः । अथर्ववेद इत्येकं वा पाठः । इत्थे-

हासादीनि पञ्चाडडचार्येणोपाख्यातानि तेन प्रासिमानीनिति गम्यते । अथ परेति । परा विद्या ब्रह्मसाक्षात्कारः । न तु तद्वेदेतुभ्यतो वाक्यसंदर्भेऽपि परा

विवक्षिता । अन्यथा ऋग्वेदादिवावत्ता न स्यात् । यया हि ब्रह्म प्राप्यते ।

तदाह—यथेतिस्म ॥ ५ ॥ अदृश्यं ज्ञानान्द्रियविषयमप्राप्तं करणैन्द्रियाविषयम् । चक्षुरविषयम् । 'दक्षिणे प्रक्षेपणे' ङ्यतु, छान्दस ऋकारस्य रेफाषः। अग्न्रा-

मिन्द्रियान्तराविषयम् । अग्नेःप्रमूलम् । अचक्षुःश्रोत्रं ज्ञानन्द्रियशरितम् । अपानिपादं कर्मेन्द्रियवर्जितम् । नित्यमपविनाशि । विभुं विविधं भवति माणि-

मेदेन । सर्वगतं व्यापकत्वात् । परिपूर्णान्ति घोरा यया सा परेत्यन्वयः । वदपेक्ष्य स्वाभिप्रायमिममकार्यसृष्टिसंसरयोरेष्टान्ता यथोर्णनाभिरित्याद्यः

ऊर्णनाभिमिवताकृतः । मृदून्त उपसंहरति । ओषधयः स्वाभिम्नाः सर्वो

जीवत इत्योपाने विजृम्भियानि ॥ ७ ॥ ऋष्यते—तपसेति । तपो ज्ञानं 'यस्य ज्ञानमयं तपः' इत्युक्तेः । चीयते वहु स्वामितीक्षणचन्द्रावि । ब्रह्माश्रयम् । अनपव्याकृतं

सर्वमाणिसाधारणम् । प्राणो हिरण्यगर्भः । प्राणाद्यनुमनः संकल्पविकल्पसंघ-

यानिर्णयाद्याङ्गकम् । मनसः सङ्घं भूतपञ्चकम् । वतों लोकाल् लोकेश्यः

कर्माणि तेषु चामृतं भोगं विनाडनश्वरं फलं जायते ॥ ८ ॥

उक्तभेदमुपसंहाररूपेण द्विविधो पन्था आह—य इति । सर्वेभ्यः सामान्यतो वेदा । सर्वविदूविशदतां वेदा । ज्ञानिपथं ज्ञानविकारतपाडनोचासिकेक्षणम् ।

ब्रह्म हिरण्यगर्भः । नाम देवदत्तादि । रुपं शुक्लादि । अथनं श्रीखादि ॥ ९ ॥

इति श्रीनारायणविरचितार्थविवेकद्वैमुण्डकोपनिषद्धीव्याख्यां प्रथ-

ममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

अन्नचोरोऽप्योर्विप्रो संसारमोक्षाविते वक्तुपुत्रो प्रथ्यः । तस्मिन्निर्बेंदाय-परविद्याविद्यस्तावदुच्यते—तदेतत्सत्यमिति । सत्यमेव फळाविसंवादे । किं तत्त्वं सत्यमिति आह—मंत्रेषु । मंत्रेषु प्रकार्शितानि कर्माण्यग्रिहोत्रादीनि कषयो वासिष्ठाद्योदितपश्नहष्णवन्तो यत्तदेतरस्सत्यमेकान्तपुरुषार्थेसाधनत्वात् यद्वा । तदेतत्सत्यमित्यस्योपसंहारः । सत्यमेवाद्यं त्रेतायामग्रयजुःसामस्सूक्ते त्रेतारुये युगे वा । बहुषा संततानि कर्माणि क्रियमाणानि । अवो यज्ञं तान्यचरथ निर्बेदं यथ नित्यं नित्यं सत्यकार्मा यथाभूतकर्मफलकामा भवन्तः । पष वो युष्माकं पन्था मार्गे । सुकृतस्य सुकृत्य निर्वर्तितस्य कर्मणः । लोके लोकयते हृदयते मुच्यते स लोकः कर्मफलम् । निपिच्चे सम्यगी । कर्म-फलपास्य पष वो मार्ग इत्यर्थः १ ।

कर्मपकारमाह—यदेति । क्रियते लोके लोके च्छत्नयाड्यभागावन्वरेण विनाडिमोहने तद्भानात् । अन्वर्थाडडयभोगैरमिमध्य ज्ञानापरिज्ञान आचुती प्रतिपादयेत् । अनेकाकर्मयोगापेक्षया ड्डहुती रिति वहुवचनम् । तस्य च सम्यक् करणं दुष्करं विपचिबहुलं चेति वैराग्याय यस्वेति । आग्रवणं चारादि वसन्ते च कर्तव्यः कर्मविशेषः । आसङ्घमानिति । भूरादिसत्येनानिहनास्ति । अपामिरेव झोकानां हिंसा । अथवा झोकाः पितृ-पितामहमपितामहाः पुत्रपौत्रप्रपौत्राश्चाडडत्मना सह सम्न तानिहनास्ति संवति-विन्छेदात् ॥ २ ॥

विषेषबिध्यर्थम्ने: सम्न जिहा अनुबदाति—कालीने ॥ ४ ॥

अतेषाम्रिजिह्वामदे पु योदधिम्रिहोत्राचरते कमोड्डचराते । आददाच्चन, आ इत्थ्यस्य चरतिना संबन्धः । दैप् शोणने स्रजन्नः । आतपनः सव्स्युदि कुर्वन्कर्म करोतीत्यर्थः । अथवा डनेकार्था योति दार्शातिरेव खण्डने वत्तेते । दावि: शकलानि कुर्वन् । आददाच्चाददाना यजमानाहुतयो वहन्तीस्या चार्श्या व्याचस्लुयः । माहुतयस्तं नयन्नि वह्न्ति सूर्यस्य रइपयो भूतेति शेषः । क नवन्तीस्यन्ना ड्डह—यदेति । देवानां पतिरिन्द्रः प्रजापतिरिवा । आहुतीनां स्वरूपमाह—सूर्यस्येति । इत्यंभूते तृवीया । राडिमरुपेण रविराशिमिरूपा: सत्यो वह्न्रीतस्यः ॥ ५ ॥

पझ्रेहित्थुक्त्वा ड्डहुतय आहयन्स्य इत्यर्थः । एवं मिर्या वाच-मथिषदन्स्य इत्थान्वयः । अर्चयन्त्स्य: पूजयन्त्स्य: । ब्रह्मलोक: स्वर्गे: मकरषात् ॥ ६ ॥

एकस्कर्मक्फलानिन्दां निर्बेदायाडड ड्ह—सूत्रा होती । ज्ञानरहितेति शेषः ।

पुत्रा नारोडय च पुत्रन्ते नरयनस्यानिच्या इत्थर्थः । हि यस्मादेतेऽहहा अवला: ।। अष्टादशोक्तं शोडशातिविजः पत्नी यजमानश्र तेषामुक्तं तत्त्वाधमवदं केव- कमन्ततश्रो येषु यज्ञेषु कर्म वर्चते । यदुक्तम्—“सत्सद्वावरा क्षत्रुविद्याविपरमा ऋतिविज: ” इति । यद्वा । अवरं हीनं ज्ञानरहितं श्रेयः श्रेयस्कारणं ये जना अभिनर्दान्त मन्यन्ते । जरामृत्युं जरासहितं मृत्युम् ॥ ७ ॥

आविद्यायामन्तरेवविचाररूप आवरणे स्वयं धीरा: स्वयमेव धिय ईश्व: मेरका गुरुनिरपेक्षा जडाघंघ्रयमाना भृशं पीड्यमाना जरारोगाद्यनेकानर्थजातै: परियन्ति परित: स्वर्गनरकादौ यन्ति गच्छन्ति यथा अज्ञा अज्ञानेवाचेत- नेन प्रकुतेन कर्मणा परिनिष्ठित्यन्वयः । यथाडन्था इति दृष्टान्तस्वे शापि विशेषणम्‍धेनैव नीयमाना इति ॥ ८ ॥

यथामेव कृतार्था इत्याभिमानं कुर्वन्ति बाल्ला अज्ञानिनः । । यथास्मादेवं कर्मिणो न प्रवेदान्ति तत्त्वं न जानन्ति रागादिकंफलरागाभिभूतान्तः- तम् ॥ ९ ॥

इष्टापूर्तमिष्ठं यागादि श्रौतं कर्म । पूर्ते स्मातं वानप्रस्थादि । सुक्त- तेन भूत्या पुण्येनोत्पद्य शरीरं दृढत्वा । अनुभूत्स्वेति पाटे तु सुकृतेऽस्ति कर्मफलमनुभूय । छान्दसो लखवभाव: । इमं लोकं मनुष्यलोकं हीनतरं वा मनुष्यतोडपि हीनं वा तिर्यग्नर कादिलक्षणं कर्मशेषवशेन विशान्ति ॥ १० ॥

वानप्रस्थसंन्य्यासिनोऽन्येहस्थस साधूनां च विशेषमाह—तप:श्रद्धे इति । तप: स्वाध्यमविहितं कर्म । श्रद्धा हिरण्यगर्भादिविषयासत्क्यबुद्धिपूर्विका विद्या । ते ये श्रुपवसन्त्यरण्ये तप:श्रद्धे श्रितास्त्रयीया आश्रमिणो ये च शान्ता उपरत- करणग्रामा विद्वांसो मुक्तिस्याश्र ज्ञानप्रधाना: सन्त उपवसन्ति योगास्त्यजन्ति । ये च ऐश्वर्या चरन्तो यतय उपवसन्त्यपरिग्रहा इत्यंवयः । तेषां फल- माह—मोक्षेति ! मोक्षद्वारेणोत्तरण पथा विरजा: शीतपुण्यपापकर्माण: सन्त: । रजःशब्दोऽत्रकारान्त: । ते तस्र प्रयान्ति यत्र सत्यलोकादौ स पुरुष: मध्यमजोडध्यगात्पाSSसंसारस यातू । पतदन्ता: संसारगतयो डपराविद्या- गम्या: ॥ ११ ॥

मापो हंसः प्रत्ययः । शाख्यायर्थे वा पदवचनम् । प्रवकारावित्थर्थः । ब्रह्म-

निष्ठं ब्रह्मैकाग्रचिन्तामर्थः ॥ १२ ॥

निष्ठं ब्रह्मैकाग्रचिन्तामर्थः ॥ १२ ॥ : उपसम्हारोपगताय समयाययाश्रितं शपान्विताय बाध्रेन्द्रियोपरमयुक्ताय येन विज्ञानेनाक्षरमद्रेश्यादिविशेषणं पुरुषं पूर्णं पुरिष्यं घा:सत्यं परमार्थस्व-

मावं येन ज्ञानेन वेद विजानाति तां ब्रह्मविद्यां तत्त्वतो यथावत्तत्त्वमेवाच पद्मू-

यादित्थर्थः । आचार्यस्थास्पयं नियमो चन्न्यायप्राप्तिरिष्यर्थयस्य निस्तारणम्-

विधाया इति भावः ॥ १३ ॥

इति मुण्डकोपनिषद्धीपिकायां प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

इति मुण्डकोपनिषद्धीपिकायां प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

इति नारायणाविरचितमुण्डकोपनिषद्धीपिकायां प्रथममुण्डकं समाप्तम् ॥ १ ॥

इति नारायणाविरचितमुण्डकोपनिषद्धीपिकायां प्रथममुण्डकं समाप्तम् ॥ १ ॥

परविद्याविषयब्रह्मविज्ञानार्थे उत्तरग्रन्थः । अत्यन्तपरोक्षत्वात्कथं नाम प्रत्यक्षवत्सत्यमक्षरं प्रपच्येरत्निति हेतोः । हे सौम्य सोमप-

हेति कौसलरवादिति सोम्यः, सोमाय । इदं शौनकं प्रत्यक्षीरसोकं संबोधनम् । विदुषां लिङ्गे इत्यत्र 'स्पुरतिस्फुलत्योर्निर्निविषयः' इत्यनेन वैकल्पिकत्वात्त्वामव । मावा जीवादयः । जीवोऽप्तिस्पु घटाकाशस्येव

महाकाशादौपाधिकी वेदितव्यः ॥ १ ॥

दिव्यो ज्योतनवान्स्वज्योतिष्ठत् । दिवि स्वात्मनि मवो वा दिव्यः । अलौकिको वा दिव्यः । सह बाध्राभ्यन्तरेण वर्तते सबाध्राभ्यन्तरः । अजः

सर्वभावविकाराणां जनिमूलत्वाच्चतुर्थमितेषेण सर्वे भावविकारा जायतेsसति

वर्थते विपरिणामवेदपक्षीयत्वे नजयति चेदि व्यासोक्तिः प्रतिषिद्धा । यद्यापि

देहाद्युपाधिमेदहष्टीनामविध्यावशादहमेदेषु समाणः सपनाः सेन्द्रियः

सविषय इव प्रत्यभासते तलपलादिमादिवाड्वकाशं तथापि तु स्वतः

परमार्थहष्टीनाममाणोऽक्रियाशरीरमनाः संकल्पादिज्ञानशून्यिरहितः । अननेन

सर्वजीवधर्मैरहित इत्युक्तं भवति । अत एव शुद्धः शुद्धः । असरात्परतः

परस्मादसरादव्यक्तं परः ( कत्प )रः "अव्यक्तात्पुरुषः परः" इति मन्त्र-

वर्णात् ॥ २ ॥

कथम् प्राणादयो न सन्तीत्यक्राङ्गडह--एतस्मादिति । प्रलीयचवे चेत्यपि दृश्य-

व्यम् । धारिणी दधात्यवश्रयमू 'आविर्यकाशमर्ण्यपर्णिनः' ।। ३ ।।

न केवलं सर्वज्ञानहेतुरपि तु सर्वमयश्रेत्याह--अभिरिति । आभ्रयुब्धोऽकः ।

"असौ वाव लोको जौतमादिः" इति श्रुते । पूर्वादिस्योत्तमादिमू । यस्म

"असौ वाव लोको जौतमादिः" इति श्रुते । पूर्वादिस्योत्तमादिमू । यस्म

चित्त्वा उदघाटिता: प्रसिद्धा वेदा वागृद्धयमन्तः करणं विश्वं सम्पस्वं जगदस्य

सर्वे ग्रन्थःकरणविकार एव जगत् । मनस्येव शुषुमे प्रलयदर्शनात् । जाग-

रितेऽपि तत् पञ्चाशिविकुलिङ्गवाचि प्रतिष्ठानादस्थ च पातस्यान्त जता पृथिवी ।

एष देवो विष्णुरङ्गनतः प्रथमः शारीरी त्रैलोक्यदेहोपाधिः सर्वेषां भूतानाममृत आत्मा सर्वभूतेषु दृष्टः श्रेष्ठः मन्त्राः विज्ञातारः सर्वकरणात्मा ॥ ४ ॥

तस्यादिति । तस्मात्पुरुषात्प्रजापतिरुत्पन्नः । तस्मादपि रुषात्मजावस्थानविशेषरूपो भुवलोकोडग्रिस्थस्य विशेषणं समिधो यस्य सूर्यः समिध इव समिषः । सूर्येण हि भुवलोकः समिध्यते । ततो हि भुवलोकात्पर्जन्यादोषधयः पृथिव्यां तृतीयायां संभवन्ति । ओषधिभ्यः पुम्प्राग्भू हुताश्य उपादानभूताश्यः पुमानग्री रेतः । सिश्राति योषितायां योषामौ पश्वमे क्षीरादित्येभ्यं ऋभेण बहुवीर्यंहयः प्रजा जायते । पुरुषात्परस्पात्समूता: समुत्पन्नाः ॥ ५ ॥

किंच कर्मसाधनानि फलानि च तस्मादेवेत्याह—तस्मादत्न इति । निष्पन्नोषादिपादादपादानमान निर्जीवामसृपाता गायत्र्यादिरुच्यते—विप्रिता मन्त्रा ऋचः । साम पाश्र्वभक्तिकं सभामक्तिकं च स्तोमादिगीर्वाचि‌ष्टम् । अनियताक्षरपादावसानानि वाक्यरूपाणि यजूंषि । दीक्षा मौण्ड्यादिलक्षणा नियमप्रेषा: । यज्ञाश्र्वायूषा अग्निहोत्रादयः । ऋतवः सयूपाः । अत एष शिष्टप्रयोगः ऋतुजैरध्येष्येति । दक्षिणाश्र्चैकगवाद्यपरिमितसर्वस्वान्ताः । संस्तसरः कालः । यजमानः कर्ता । लोकाः फलभूताः । ते विशेष्यन्ते । सोमो यज्ञ येषु लोकेपु पवते पुनाति लोकान् । यत्र च सूर्यस्तपति । ते च दक्षिणोत्तरमार्गद्वयगम्या विद्वद्विदित्करतृफलभूताः ॥ ६ ॥

तस्मात्पुरुषाद्वा इवाः कर्मोभूता वसुधा वसवादेगण्प्रदत्त समस्तकर्मसूत्रवात् । साध्या देवाविशेषा: । मनुष्या: कर्माधिकृताः । पशवो ग्राम्याः आरण्याश्च वयांसि पशवः । प्राणापानौ मनुष्यादीनां जीवनम् । व्रीहियवौ हविरथ्यो: । तपस्य कर्माणां पुरुषसंस्कारलक्षणं स्वतन्त्रं च फलसाधनम् । श्रद्धाडSस्तिक्यबुद्धिः । सत्यमनृतवर्जनं यथाभूतार्थ वचनं चापिताकरम् । नृपचर्या च शाकुनमैथुनवर्जनम् । विषिष्येति‌कर्तव्यता ॥ ७ ॥

किंच सप्त शीर्षण्याः प्राणास्तेषां च सप्तार्चिषो दीप्यः स्वाविषयावबोधो‌ऽनुबन्धनानि । तथा सप्त समिधः सप्त विश्वा विषयेभ्यः समिध्यन्ते प्राणाः । सप्त होमास्सदृक्षयविज्ञानानि 'यदस्य विज्ञाने वज्र जुहोति' इति श्रुतेः । सप्तेमे लोका इन्द्रियस्थानानि । इमेप्राणानां वायवः । येषु चरन्ति प्राणा इति विशेषणाच्च किं प्राणापानादचो नेतॄन्—गुहाशयाः । प्राणाः गुहायां शरीरेऽन्तः हृदये वा श्रेतेऽवपाकाल इति गुहाराश्रयाः ॥

क्षया निहिता: स्थापिताः श्रात्रा: सप्त सप्त प्रतिमानि भेदं शोषयण्या: सर्वरूपा बहुरूपा: ॥ ८ ॥

वेन रसेन भूतैः पश्वभिः स्थूलैः परिवेष्टितस्तिष्ठते ब्रान्तरात्मा छिद्रं सूक्ष्मशरीरं स ब्रान्तराले शरीरस्याडSडत्मनस्थाडSत्मवद्वैत इष्यण्वरात्मा ॥ ९ ॥

वेशं सर्वे न वेशं नाम पुरुषादन्यत्काचिदास्ति । अतो यत्पृष्टं " कास्मात्पश्यो विज्ञाते सर्वपिंडं विजानातं भवति " इति तदुक्त्वातिरिक्तम् । पुरुषे ज्ञावे पुरुष एवेदं नान्यदस्तीति विश्वम्वरूपमाह । ऋक् च तपः । कर्माप्रिहोत्रादि तपो ज्ञानं जडाजडात्मकं जगद्रूपं पराश्रितमेव ततोडन्यत्कार्येस्व कारणाग्यविरेकात् । एकजगदात्मकं ब्रह्म सर्वपाणिनां हृदि निहितमपिं वं यो वेद सोडविद्याग्रन्थिमपज्ञानवासनां विकिरति नाशयतीह जीवशेष न मृतः सन्शे सोप्य भियदर्शने ॥ १० ॥

इति मुण्डकोपनिषदीपिकायां द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

अरूपं सदसद्वरं केन प्रकारेण विभ्रेयमत आह—आत्मरिति । आविराविभृतप्रकाशं संनिहितवागादुपाधिभिर्ज्ञलाति यतो गुहाचरं गुहायां चरति हृदि चरति दर्शन्श्रवणादिकारैः । महत्सर्वेपमहद्वात् । पदं पद्यते सर्वेऽनेति सर्वपदार्थास्पदतत्वात् । कथं महत्पदभिय्तत आह—अत्रैतदिति । अर्पिं तं सन्निहितं रथनाभाविवार्थः । एजच्चलत्पक्ष्यादि । प्राणनमनुष्यपश्वादि । निमिप्राणभवादिक्रियाविवत चेष्टादाननिमेषेषु यत्सदतदेव ब्रह्माणि समार्पितमतेन । स्पदं सर्वेषु जानथ हे शिष्या अवगच्छत । सन्मूर्तामूर्ते स्थूलसूक्ष्मं तद्रूपातिरेकेण तयोरभावाध्यात्मज्ञानां विज्ञानादेइन्द्रियज्ञानात्परं दूरे वर्त्तते परास्मि खानिर्व श्रुते । वारिष्ठमतिशयेनोच ॥ १ ॥

वदचिं मधुस्मितं । अर्चिशब्द एकारान्तः । अनुष्योडणु स्थूलभिय्यामव्यसात् । लोकाः भूरदयो लोकिनो मनुष्यादयः । स प्राण इत्यादि । अन्वयेतन्यो हि माणइन्द्रियसङ्घातः माणस्य प्राणामिति श्रुत्यनतरात् । चस्माण-दीयमानस्यैतेन्यक्मकरं तत्सत्यमाविततथ्यमित्यर्थः । हे सौम्य सोपाग्यच्छन्दासी 'सोपम्हाति यः' इति सूत्रेण । विद्धि विदं कर्ष-शरे चेतः समापत्स्व ॥ २ ॥

कयं वेदष्यमत आह-धनुरिति । औपनिषदमुपानिषसु भयं ज्ञानमुपासानि-शिवं संवताप्रविष्टयाननेन तनूचवं बुद्दिलक्षणं संशयी व सन्धानं कुर्वात ।

स्वाडSकृत्य सेन्ट्रियमनःकरणं स्वाविषयाद्दिनिवर्त्य लक्ष्य पवादDकर्जितं कुतवेत्पर्यः ॥ ३ ॥

यदुक्तं धनुरादि तदाह--प्रणव इति । धनुर्यया शरसय लक्ष्ये प्रवेशकारणं तथाडSत्मशरसाश्ररे लक्ष्ये प्रवेशकारणमुख्यस्यमान ओंकारः । अयं मन्त्रो ध्यानबिन्दौ चाडSह्नात् । आत्मा जलसूर्यादिवादिह प्रविट्टो देहे सर्वबोध्यप्रत्ययसाक्षी ब्रह्म पूर्वोक्तमश्ररसमपच्चेन वाडSविषयोपलधितृणामपादवार्जितेन सर्ववो विरक्तेन जितेन्द्रियणैकाग्रचित्तेन ब्रह्म लक्ष्यं वेधय्य वेधनादूर्ध्वं शरवच्चलनमयो भवेत् । यथा शरसय लश्यैकात्मत्वं फलं भवति तथा देहादिस्प्रत्ययातिरस्कारणादश्रैकात्मत्वं फलमापादयेदितिस्पर्यः । लक्ष्यं सर्वंगतं चैवे-त्यादि, ऋगधुर्येजुर्वाणनेत्यादि च मन्त्रद्वयं कचिदर्थे हृयते न सर्वत्रेति न विशिष्टैर्ॐलिख्यातम् ॥ ४ ॥

अक्षरस्थैय दृढलक्ष्यत्वात्पनुःसंधानं सुलक्षणार्थमित्थंभ्रियांडSह—यथाऽऽलिखिति । ओतं स्मार्पतं माणित्रांगादिभिः करणैरजानथ जानीत है मिष्या आत्मानं प्रत्यक्षररूपं ज्ञात्वाडऽन्या वाचोडपरविद्यारूपा विमुत्र्यथ परित्यजव । यतोडSमृतस्येष सेतुर्मोऽहस्य संतारिक सेतुः संसारमहोदधेरुचरणहेतुत्वाच्चमेव बोन्दत्नेतविश्रुत्यनतरातु ॥ ५ ॥

संधानः संप्रविष्टः । यत्र यस्मिन्नहृदये नाड्यस्त्वभ्रेति शेषः । स एष मकृत आत्मा चरते चरत्यन्वहृदयमध्ये जायमान एव जायमानोऽन्वःकरणोपाधनुविषयित्यात् । वदान्ति च लौकिका हृष्टो जावो मुग्धो जाव इति । ओमित्यवमाकारालम्बना: सन्तो ध्यायथ चिन्तयत पाराय तमसः परस्तात् ॥ ६ ॥

संसरमहोदधिं तोर्त्वा यो मन्त्रतः परविद्याविषयः स कम्पिन्मातिष्ठिव इत्यव आह—यः सर्वज्ञ इति । सर्वे विन्दाती लक्ष्यते सर्वबित्सामान्याविशेषमात्रेन वा वेदनमू । दृश्ये सर्वबुद्धिमत्ययद्योतके ब्रह्मपुरे ब्रह्मपश्वेतऽन्वस्य स्थाने हृदयपुण्डरीके न्योमन्यााकार्शे पुण्डरीकमध्यस्थे प्रविष्टित उपलभ्यते । मनोमयो ह्वाचिमिरेव विभाध्य इति । मनोडपाधित आत्माणशरीरनेता प्राणानां प्राणो राजनवरं प्रति आपकः । मतिरीक्ष्योडने मत्वाहं मुग्धमानोडनेन बिना देह-स्वागात् । हृदयं बुर्द्धि पुण्डरीकच्छद्रे सन्निवेश समवस्यार्प हृदयावस्थानेन ब्रात्मनः स्थितिरने वदात्मतत्वं विशिष्टेन शास्त्राचार्योपदेशनिबन्धन ज्ञानेन श्रमदमध्यानबैराग्यसंस्क्वेन परि सर्ववः पूर्ण परियन्त्युपलभन्ते धीरा विवेकिनः ॥ ७ ॥

क्रियावादैर् अनध्यानवैराग्यादि ऋषियुक्तः । पष संन्यासी ब्रह्मा तमध्यात्मनिष्ठानां वरिष्ठो गरिष्ठः श्रेष्ठः ॥४॥

इदानों सत्यादीनि मिक्षोः सम्यग्ज्ञानसहकारिणी विनघाति-सत्येनोति । ऋषावदनत्यागेन तपसा । " ॐ तत्सकितुविद्यां न हकार्यं परमं तपः " इति स्मृति: । तेन तपसा तदेवाडSत्म-दर्शनानुकूलं न चान्द्रायणादि । सम्यग्ज्ञाननेन यथाभूतात्मदर्शनेन । नित्यामिलति सर्वत्र संबध्यते । कामावात्मा य एतैः साघनैलेप्यतेऽत आह-अन्तःशारीर इति । शरीरमध्ये हृदयाकाश इत्यर्थः । ज्योतिरिमयो रस्मवर्णः । शुभ्र । शुद्ध । क्षीणदोषा रागद्वेषमोहरहिताः ॥ ५ ॥

सत्याख्यसाधनस्य स्तुतिमाह—सत्यमेवोत्तम्—सत्यमेवोत्ते । सत्यवाद्यगति नानृतं नानृतादीन्यर्थ । सत्येन यथाभूतवदच्यवस्यया पन्था देवयानाख्यो विततो विस्तर्णः । येन यथाभूतस्तत् रदितेनाड़Sकपन्था ऋषयो दर्शनव्रता आप्नकामा विगततृष्णा यत्र यास्मिन्सत्यव्रातत्वे तत् तपमार्यतश्च सत्सस्यो-तपसाधनस्य संबन्धि साध्यं परमं मुक्तं निधानं पुण्पार्थरूपेण निधीयत इति निधानं वत्सते । तत्र च येन यथा ऋपान्ति सत्येन वितत इति पूर्वेण संबन्धः ॥ ६ ॥

कि तद्रूप किंर्धमकं वेत्स्यत आह—वृहचोति । विविधमादित्यचन्द्राद्याकारेण भाति देहप्यते । दूरात्स्मूरेरङ्‌वितुषामगम्यत्वात् । अन्तिके समीपे विद्युषामात्मतत्त्वात् । सर्वोत्तमतरत्वाच । परयरसु चेतनावत्स्वदैव न दूरे निहितं स्थितं गुहासु वद्‌गिलक्षणायाम् ॥ ७ ॥

देवैरिन्द्रियैः । असाधारणमुपलब्‌धसाधनमाह—ज्ञानेति । आत्मावबोधेन विशुद्‌धसत्वो निर्मलात्मा करणस्ततस्सम्पात्सहवारिकल्पमवश्यवेदराहतिं ध्यायमानस्थितिन्तयन् ॥ ८ ॥

कासो चेतसा वेद्योदत आह—यास्मिन्निति । यस्मिँडक्शरीरे हत्पद्मे माणो वायुः पञ्चधा वयानादिभेदेन । कीटशेन चेतसा चादितय इत्यत आह—प्राणैरिति । माणैः सहेन्द्रैयैर्‌प्यत्तं सर्वमन्तःकरणं प्रज्ञानामोतं व्याप्नं क्षीरामिव स्लेहन काष्ठमिवाग्निना सर्वे हि प्रज्ञानामन्तःकरणं चेतनावत्सिद्धं लोके । यस्मिँश्चित्ते विशुद्धे शोकादिपटलविमुच्‌के विशेषेण सनेनाडSत्मना भवत्य-त्मानं मकारयतीत्यर्थः ॥ ९ ॥

प्राम्रोत्थ । स यदे पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्ति-

इति मुण्डकोपनिषद्भाषिकायां तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥१॥

ष्ठन्ते इत्यादि श्रुत्यन्तरात् । अर्थयेत्पादमप्रसङ्गनगुह्योषणनपस्कारादिभिः॥ ०॥

सोऽर्चिरादिको वेद जानाति । यथोक्तलक्षणं ब्रह्म धाम सर्वकामानामस्पर्द्ध-

निर्हितमपिंतम् । यद् र्वेन ज्योतिषा भाति शुभ्रं शुद्धं पुरुषमात्मयं परमविश्-

देवमकामा विभूतितृणादरहिताः सन्तः शुकं बीजं शारीरेऽपादानकारणमविच्छि-

न्त्याहितगच्छान्ति घोरा धीमन्तः । अपुनर्म्रवमिच्छन्तः पुत्रयेदिदिव शास्व॥१॥

कामत्याग एव प्रधानं साधनमिति दर्शयति-कामान्य इति । मन्यमानस्वक-

तुर्णांभिन्तयमानः । यत्कर्मभिः काम्यकर्मभिरहितत्त्र तत्र स्वर्गनरकादौ पर्योसकाम-

स्याकामत्वेन परि सन्तत आत्मा: कामा येन तस्य कुषास्मनो विपदा

परेण रूपेण कृत आत्मा यस्मेहैव तिष्ठत्येव शरीरे कामो जन्महेतुश्च: मधिकी

यान् नैश्नान्ति ॥ २ ॥

यघेवं सर्वलाभात्परम आत्मलाभस्तर्हि तल्लाभाय प्रवचनादप् उपासना

बाहुल्येन कर्तव्या इति माप्त इदमुच्यते—नायमिति । प्रवचनन वेदशास्त्र-

बाहुल्येन कर्तव्या इति माप्त इदमुच्यते—नायमिति । प्रवचनन वेदशास्त्र-

ध्ययनबाहुल्येन मेषघा ग्रन्थ्यर्थधारणशक्त्या वहुना श्रुतेन भूयसा तस्म-

व्यावहारणेन । केन तर्हि लभ्यत इत्यत आह-यमेवेति । यं साधकमेवाडS-

र्मा तृणुते वरं ददाति कृपयति तेन लभ्यः "यं साधु निनीषति तं साधु

कारयति चमसाधु निनीषति तमसाधु कारयति" इति श्रुत्यन्तरात् । कं

तृणुते इति चेतन तस्मेणेदमेवोच्तरम् । यं प्रसिद्धमात्मनमेष साधको वृणुते

भजति । वृद्धः संभक्तिं संभक्तिः सेवा । तेन लभ्यः "स्वकर्मेणा तमस्वकर्मे-

णि सिद्धिं विन्दति मानवः " इति स्मृतेः । तस्मादनयस्त्रैगेनाडSत्मलाभामार्थ-

नैवेकाग्रतयाSडSरमलाभाषणमित्यर्यः । विद्धणुते प्रकाष्यतस्यविद्यावचिछ्रां

स्वां वनुमः ॥ ३ ॥

आत्ममार्थनासहायभूतानि च साधनानि वलामपादपांसि लिङ्ग्युक्तानि

सञ्ज्याससहिवानोत्यादि--नायमार्मा वलहीनेनेति । वलहीनेनाडSत्मनिष्ठाज-

नात् । प्रति-रुपार्यैवेलाभमादसंन्यासन्नैविन्द्रियानिवे क्यारानिच्छस्य विद्वष एव

आत्मा जीवो ब्रह्मारुर्यं धाम विशते प्रविशति ॥ ४ ॥

कयं ब्रह्म प्रविश्याच्याश्रूयचे तिष्ठेनोत्तरचति--संप्राप्त्योति । कृतात्मानः

परमात्मरूपेण निष्ठात्मानः सन्तः । सर्वेङ्ग सर्वद्यापि सर्वतः सर्वत्र

प्राप्त्य नोपाधिपरिच्छिनैकदेशेन युक्तात्मानो नित्यं समाहितस्वभावाः

अस्य परमात्मज्ञानस्य फलमाह—मिध्यात्व इति । हृदयग्रन्थिरविच्छिन्नावासनाप्रचयो बुद्धयाश्रयः " काम एष हृदि स्थितः " इति श्रुतेः । अन्तरात्मनि प्रकृतनानुपूर्व्यचफलानि न त्वेतज्जन्मारंभकारिणि प्रवृत्तफलत्वात् । पसावरे परं च कारणात्मनाडवरं च कार्यात्मना । तस्मिन्नाक्षादहमस्मीति दृष्टे संसारकारणोच्छेदान्मुच्यत इत्यर्थः ॥ ८ ॥

उक्तस्यैवार्थस्य संक्षेपाभिधायका उत्तरेऽत्र मंत्राः । हिरण्यपये ज्योतिष्मये बुद्धिद्वानमकारणे पर उत्कृष्टे परमात्मस्वरूपोपलभ्यस्थितानत्वात् । कोषतुल्ये पुण्ढरीके विरजामविद्यादिदोषरजोमलवार्जितं निष्कलं निरवयवमपतपञ्चभूतिरग्नादीनामपि प्रकृत्युपरमे चान्तविधं यथादात्मविदस्तादात्म्यप्रत्ययानुसारिणो नेतरे वाझमतत्ययानुसारिणः । अत्र " न तत्र चन्द्रार्केषु प्रकाशते " इति श्रुतको मंत्ररस्तस्यार्थः । प्रकाइते भास्कं भवति । न वान्ति बाता व्यावां न कुर्वन्ति । देवा न यान्ति देवानुपास्यगणपूः ॥ ९ ॥

यत्र स्वरूपे भूतिमावना यज्ञाफलप्रदा तत्कथं ज्योतिषां ज्योतिरतमाह्नते । माति प्रकाइयति । तस्य स्वतःप्रकाशनसामर्थ्याभावात् । यथा इन्धनसुकाष्ठादिमिसंयोगादिमि दहन्तमनुदहावि न स्वतस्तत्स्वभावादेव मासा दीप्त्या सर्वेमिदं सूर्यादि जगदिमाति । यज्ञ एव तदेव ब्रह्म माति मासयाते कार्यगतेन विधानेनाभासनवशेन तत्स्य ब्रह्मणो लक्ष्यतद्भवगम्यते । नादि स्वतोऽविध्यमानभासनव्यतिरेक्तं कर्तुं शक्नोति । घटादीनामन्वयावभासकत्वादर्शनात् । मारुपाणां त्वादित्यादीनां तदर्शनात् ॥ १० ॥

मत्वादितमस्मरं निगमन्स्थानोीयेन मन्त्रेण पुनरुपसंहरेति—ऋषैवोति । मस्तवं मगतं नापरुपबदवभासमानार्थः । किं बहुना । ऋषेवेदं विश्षमिदं ब्रह्म वरिष्ठमुत्तमम् । अत्र बह्मप्रतिपयः सर्वोविद्यामात्रो रजड्वानिव सर्वमलव्योम्नि कश्वेकं परमार्थसत्प्रतिपि वेदानुसारेणम् ॥ ११ ॥

इति मुण्डकोपनिषद्धीपिकायां द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ इति नारायणविरचितायां मुण्डकोपनिषद्धीपिकायां द्वितीयं मुण्डकं समाप्तम् ॥२॥

परा विद्या यथा तदक्षरं पुरुषाख्यं सत्यमाधिगम्यते । पदविगमे हृदयग्रन्थिवादिसंसारकारणस्वाडSडल्पान्तिकी निवृत्तिः स्वातः । तदर्शनाययोगो धरुयाद्युपादानकल्पनयोकः । अथेहानिर्वसहकारोणि संस्कादिसाधनानि वक्तव्यानोति तदर्थमुत्तरारम्भः । माधान्येन तत्रनिर्याणं न(च)तस्मतदुब्वप्राप्त्वार्तकृतमपि प्रकारान्तरेण क्रियते वत्न सूत्र-

भूतो मन्त्रः परोडयमुच्यते—द्वा सुपर्णोते । औद्भिज्जातवं छान्दसम् । द्वौ सुपर्णों सहेवौ सर्वदा युक्तौ सखायौ समानार्कौयानौ सदानाभियक्तिकारणौ तावेवंभूतौ समानमविशेषमुपलङ्घ्याधिष्ठानतैकं वृक्षमुच्छेदसामान्याच्छरीरम् । ओत्रत्नू छेदने । परिष्वजाते परिष्वक्तवन्तौ सुपर्णों—विवेकवृक्षं फलोपभोगार्थम् । तयोर्मध्येडयमेकोडविज्ञाकाशकर्मवासनाश्रयालिङ्गोपाधिरात्मा विप्पलं कर्मफलं स्वादु प्रियमत्युपभुङ्क्तेऽविवेकत् । नाश्रयनाश्रणय ईश्वरौ नित्यशुद्धबुद्धिमुक्तस्वभावौ यः सर्वज्ञः सर्वसत्त्वोपाधिरीश्वरौ नाश्रयाति । मेरयिता ह्यमानुभयेऽपोज्यमोक्षोर्नित्यसाक्षित्वसत्तामात्रेण सन्नाभिचाक्रीति परयत्स्येव केवतम् । दर्शनमात्रं हि तस्य प्रेरयितृं राजवत् ॥ १॥

समाने तत्रैव वृक्षे पुष्पाणि मोक्ता जीवो निपग्रो निःश्वासैर्नपरोडलम्बुरेव समुद्रजलडम्बरैरभिमुखैः शरणागतदीनानां गुरुभिरभिक्रान्तीडनाशया दैन्यभावडनेन श्वा तथा शোচति संतप्यने मुहुबानोडनेकरनर्थप्रकरैररौौवेदितया चिन्तामपन्नमानः । जुष्टं सेवितुमनेकैयोंमार्गः कर्मभिःख यदा यस्मिन्काले परयति ध्यायमानोडन्यं वृक्षोपविचक्षणाद्विलक्षणभीरवातभस्म महिमानं जगदूपस्थैव मम परस्मै महेश्वरस्यैते यदैवं दृशा नदा वीतशोकोऽभवति सर्वस्वच्छोकसागराद्दिमुच्यते हृश्रो भवतीत्यर्थः ॥ २ ॥

अन्योडपि मन्त्रः सदिसतरमिममेवाधिमाह—यदेति । यदा यस्मिन्काले परययो विडान्माधकः परयते परयति कृतमात्रेण स्वयंज्योतिःस्वप्रकाशं बहुयोजितब्रह्म च तद्योगनिश्वासौ तं ब्रह्मणो वाडपरस्य योनिं सामान्यलक्षणम् ॥३॥

सर्वंभूतेः सर्वंभूतैरन्हादिस्र् मग्यधर्यंच्चैः इह शंभुतलक्षणे तृप्तीया । सर्वंभूतमकारः सर्वोत्तमा सत्तमयैः । विमाति हृवेधं दीप्यके । एवं भूतस्य यः साक्षादात्मभावेनायमहस्मीति इविजानानो दैनवाच्यज्ञानमात्रेण भवते भवति । न भवसीत्येताविकमात्रे वादो, मतोभि: सर्वानन्वादितुं शीलभस्मेल्यतिवादी । यस्मेवं साक्षादात्मभावं माणस्य म इविजानन्सोडतिवादी न भवतीत्यर्थः । सर्वं यदाड्डलिङ्ग नाऽपद्यतेऽहं तदा किं पुनरसावीतिय वदेद्वस्य स्वपरसणयदृष्टष्टमस्व रः पदेवरीय वद व । अयं तु विद्वानरमनोडनपष्परयति नाऽन्यच्छृणोति नाऽनद्धिजानात्यतोऽतीव वदति । किंच । आत्मक्रीडो न पुत्रकलत्रादिशु अर्ह.डने । आलं तिरात्न्मभितिः । कीदृशा वाद- साधनसापेक्षा । रतिस्तु साधनादिरपेक्षा व विषयभोगिमात्रामिति विशेषः ।

अथास्या मुण्डकोपनिषदः खण्डान्तर्गतमन्त्रप्रतीकानां वर्णानुक्रमाणिका।

मन्त्रप्रतीकानि मु. ख. म. पृ. अ. | मन्त्रप्रतीकानि मु. ख. म. पृ"

आग्निमूर्धा चक्षुषो ... २ १ ४ २३ | तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्ति २ ११ १६

अतः समृद्धा गिराश्र्वर १ ९ २९ | तस्माच देवा बहुधा २ १ ७ २८

अर्थवैणो यां प्रवदेत १ २ ४ | तस्मादचः साम यजूंषि १ ९ २४

अरा इव रथनाभौ २ ६ २९ | तस्मै स विद्वानुपसन्नाय २ १३ १८

आविद्यायामन्तरे ... २ ८ १९ | तस्मै स होवाच ... १ ८ ६

अविद्यायां बहुधा ... २ ९ १९ | द.

आवि: सन्निहितम् २ १ २६ | दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः २ १ २ २०

ई. | द्वा सुपर्णा सयुजा... १ १ १४

इष्टापूर्ते मन्यमाना २ १० १६ | ध.

प. | धनुर् गृहीत्वौपनिषदं २ २ ३ २८

एतस्माज्जायते प्राणः १ ३ २१ | न चक्षुषा गृह्यते ३ १ ८ ३९

एतेषु यश्वरते .... २ ९ १४ | न तत्र सूर्यो भाति २ २ १० ३१

एषोडनुरास्मा चेतसा १ ९ ४० | नायमात्मा प्रचचनेन ३ २ ३ ४२

एष्वेव हि तमाहुतयः १ २ ६ १४ | नायमात्मा बलहीनेन ३ २ ४ ४३

क. | कामान्यः कामयते ३ २ २ ४१ | प.

काली कराली च १ २ ४ १४ | पराङ्क्ष्य लोकान्कर्मचि-

ग. | गताः कलाः पञ्चदश ३ २ ७ ४४ | तान् १ २ १२ १७

त. | पुरुष एवेदं विश्वं २ १ १० २५

तद्भापरा ऋग्वेदः .... १ ९ ६ | मृता ह्येते अदृढाः १ २ ७ १५

तदेतत्सत्यमृषिभिः .... २ ११ ४७ | प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा २ ३ ८ २८

तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु.... २ १ ११ | प्राणो ह्येष यः सर्वभूतैः १ ४ ३१

तदेतत्सत्यं यथा .... १ १ १९ | बृहच्च तद्विङ्ङियम् २ १ ७ १९

तदेतह्वाड्म्युक्तम् २ १० ४६ | ब्रह्मा देवानां प्रथमः १ १ १ ४

तपसा चीयते ब्रह्म १ ८ ९ | ब्रह्मैवेदममृतं ... २ २ ११ ३३

मुन्युप्रतीकानि मु. ख. म. पृ.

मियते हृदयग्रन्थि: २ २ < ८१

वेदान्ताविज्ञानसुनिश्चित्थि. सार्था: .... ३ २ ९ ८८

घ.

घ.

यत्सर्वदृश्यमप्राप्तं १ १ ६ ७

शौनको ह वै महाशाल: १ १ ३ ९

यथा नद्य: स्यन्दमानाः २ < ८९

स.

यथोर्णनाभि: सृजते १ १ ७ <

सत्यमेव जयोत... २ १ ६ ८८

यदर्चिमचदणुष्य: .... २ २ २ ८

सत्येन लभ्यस्तपसा ३ १ ५ ३७

यदा पश्य: पश्यते.... ३ १ ३ ८

स तु पाणा: प्राणक्लन्ति २ १ < ८९

यदा लेलायते ह्यर्षि: १ २ २ ११

समाने वृक्षे पुरुष: १ १ २ ३१

यं यं लोकं मनसा... ३ १ १० ४०

स यो ह वै तत्परमं २ २ ९ ४९

यः सर्वज्ञः सर्वविदस्य १ ९ १०

स वेदैतत्परमं ... ३ २ १ ४१

यः सर्वज्ञः सर्वविधस्यैव २ ७ १०

सम्प्राप्त्यध्यात्ममृष्य: .... ३ २ ९ ८२

परिमन्थो: ग्राथेवी.... २ १ ५ ९

ह.

पस्याग्निहोत्रमदर्शं १ २ ३ १३

हिरण्मये परे कोषे २ १ ९ ९१

समाप्तेऽपमादि १४ वर्णक्रमपाणिका ।

सर्वेमेव समस्तं शरीरपापकाळ आविशान्ते विविधाङ्गकासङ्गभेदनियाकृतो- पाधिपरिक्छेदं जहति ॥ ५ ॥

ब्रह्मैष कोको ब्रह्मलोकः । एकोऽप्यनेकवृंहहयत इति बहुधचनम्‌। तेन परान्तकाळः संसारारान्ते देहपरित्यागकाळे स्वस्मिक्काले पक्ष्मृताः परमसृतं ब्रह्माडुत्पमूतं चेषां ते जीवन्मुक्ताः सन्तः पशु समन्वस्मदीपनिरूपणवदूष- टाफाल्यवश मुच्यन्ति ब्रह्माणि नित्यतिमुपयान्ति न देहान्तरे गमनमप्येषनके । वकुनीनामिषाडृकाशे जले वारिवरश्र वा । पदं यथा न हर्येत तथा ज्ञानवत्ता गतिः ॥ ५ ॥

किंश मोक्षकाळे वा देहान्तकिकाः कळाः माणाङ्गास्वाः मविष्टाः स्वानि कारण्पानि गत्वा भवन्ति । पञ्चदश पञ्चदशसंरुपाकाः प्रश्नोपनिषदि पञ्चप- भोकास्वा पञ्ञा—

कळा: षोडश भूवानि प्राणोऽसं जन्म कुर्व च । श्रद्धा यत्रस्वपो मन्त्रा मनोमात्रं शरीरकम्‌ ॥ हवि ॥

षोडशं शरीरं तु पतितं विष्टिति । देहादिकुरादिकरणादिषुस्थितातारः पविदे- वत्तास्वादित्यादिषु गताः भवन्ति । कर्मण्यप्यभ्रत्ककलानि विज्ञानपदश्राड्‌- त्माऽविद्याकृतबुदयाशुपाशियात्मत्तवेन मत्वा जलादिशु सूर्योंदितमविविम्वव- दिह प्रविट्टो देहभेदेषु कर्मणां तत्फलार्थत्वादशो विज्ञानपथो विज्ञानमाय आत्मा तिष्ठत उपाध्यपनये सति सर्वे परेडकष्ये ब्रह्मणधेकी भवन्त्यविच्छे- पत्मवापयन्ते जलार्कादर्शपाननच इव सूर्यादिमताविम्वविम्बादर्शचो । परमाध्यपनव इवादृकाशो महाकाशे ॥ ७ ॥

हष्थान्वान्वरमाङ्‌— यथेति । असतामदर्शनमविच्छेषात्मभावं गच्छछान्ति प्राप्नुवान्ति परादक्षरात्पूवोंकात्परं दिव्यं पुरुषं यथोक्कलसणमुपैत्युपगच्छति ॥ ८ ॥

नतु श्रेष्ठस्यनेके विद्या: मसिदा अतः श्रेयानामन्वयत्पेनाङ्‌धेन वा देवादिना विश्रिटो ब्रह्मविद्यां गतिं मृतो गच्छेच्छा ब्रह्मैवति चेम । विपक्षेध सर्व- तिरणस्स्यापनोततवादिविचारमपिवन्ध्यमात्रो हि मोक्षो नान्यपतिबन्धो निष्य- त्वादात्मभूतत्वाचैल्यमित्स्वाड्‌डह-स य इति । वेद साादहमस्मीति विजा- नाते वः स ब्रह्मैव भवति । नान्यां गतिं गच्छति देहेऽपि वसु ब्रह्मशास्तिं मति विप्रो न वच्यते कर्तुमास्मा वेधां स भवति हस्माद्विद्या‌உकसैव भवति । फलान्तरं तरतीव, तराच जीवेच्चातिक्रान्तो भवति गुहाग्रन्थिस्थो हदयाविचाग्रन्थिस्थः ॥ ९ ॥

अयेदानीं ब्रह्माविद्यासंप्रदायनविघ्नयुपमर्देशेनोपसंहारः क्रियते-तदेतदद्वयि । ऋचा मन्त्रान्तरेणाभुक्तमाभिप्रकाशितं क्रियावन्तो यथोक्तकर्मोपस्थानयुक्ता ब्रह्मनिष्ठा अपरांस्मिन्ब्रह्मणाभियुक्ताः परब्रह्म बुभुत्सवः स्वयमेकत्रण्विनामन्वयं जुहते जुह्वति । श्रद्धयन्तः श्रद्धां कुर्वन्तः सन्तस्तेषामेव संस्कृतात्मनां पात्रतयाऽऽन्वितानामेतां ब्रह्मविद्यां बदते ऋष्यादिच्छरोव्रतं विरस्यप्रिभारणलक्षणं प्रसिद्धं व्रतम् ॥ १० ॥

तदेतदक्षरं सत्यं पुरा पूर्वमुवाच शौनकाय वृहदुक्थाय पृष्ठवते निगद्वान् । अन्योऽपि तथैवोपसन्नाय ऋष्यादित्यर्थः । एतद्न्यथारुपमचीर्णत्रवोडव्रती नाधीते न पठति । चौर्णव्रतस्य हि संस्कृता फलाय विद्या भवतीति । समाप्रा ब्रह्माविद्या । सा येष्यो ब्रह्मादिश्यः परमप्येक्रपेण संपात्ना येष्यो नमः परमेश्यः परमं ब्रह्म साक्षाद्दृष्ट्वान्तो ये ब्रह्माद्योडवगतवन्तस्ते परमप्सरतेभ्यो अन्येऽपि नमः । द्विचक्ररथयन्नादाराध्नो । शिरस्यप्रिभारणव्रतादस्य ऋष्यस्य मुण्डकोपाख्यया प्रसिद्धा ॥ ११ ॥

इति मुण्डकोपनिषद्दीपिकायां तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

इति तृतीयमुण्डकं समाप्तम् ॥ ३ ॥

नारायणेन रचिता शंकरोक्तयुपजीविना ॥

अस्पष्टपदवाक्यानां दीपिका मुण्डके शुभा ॥ १ ॥

इति श्रीनारायणविरचिताडर्थवबोधिनीमुण्डकोपनिषद्दीपिका समाप्ता ॥

लाल बहादुर शास्त्री राष्ट्रीय प्रशासन अकादमी, पुस्तकालय

L.B.S. National Academy of Administration, Library

मसूरी

MUSSOORIE

यह पुस्तक निम्नांकित तारीख तक वापिस करनी है।

This book is to be returned on the date last stamped

दिनांक

Date

उधारकर्त्ता की संख्या

Borrower's No.

दिनांक

Date

उधारकर्त्ता की संख्या

Borrower's No.

GLSANS294.59218 MAN

125423 LBSNAA

294.59218

अवाप्ति म0 11108

ACC. No.

वर्ग मं.

पुस्तक मं.

लेखक

शीर्षक

निगम दिनांक

उधारकर्ता की सं.

हस्ताक्षर

294.59218 LIBRARY

LAL BAHADUR SHASTRI

National Academy of Administration

MUSSOORIE

Accession No. 125423

1. Books are issued for 15 days only but may have to be recalled earlier if urgently required.

2. An over-due charge of 25 Paise per day per volume will be charged.

3. Books may be renewed on request, at the discretion of the Librarian.

4. Periodicals, Rare and Reference books may not be issued and may be consulted only in the Library.

5. Books lost, defaced or injured in any way shall have to be replaced or its double price shall be paid by the borrower.

Help to keep this book fresh, clean & moving