1. Musicians of The Hindus Sourindro Mohun Tagore

THE FIVE PRINCIPAL

MUSICIANS OF THE HINDUS,

OR

A BRIEF EXPOSITION OF THE ESSENTIAL ELEMENTS OF HINDU MUSIC,

AS SET FORTH BY THE FIVE CELESTIAL MUSICIANS OF INDIA,

AN OFFERING TO THE

Fifth International Congress of Orientalists,

TO BE HELD AT BERLIN IN SEPTEMBER, 1881.

BY

RAJAH SOURINDRO MOHUN TAGORE, Mus. Doc., F.R.S.L., M.R.A.S.,

COMPANION of the Order of the Indian Empire;

KNIGHT OF THE FIRST CLASS OF THE IMPERIAL ORDER OF 'PAQU SINGH,' OR PERCIous STAR, CHINA;

OF THE 2ND CLASS OF THE BAHADURAT ORDER OF GUERRA STAR OF SARAWAK, NEPAL;

KNIGHT COMMANDER OF THE IMPERIAL ORDER OF MEDJIDIE, TURKEY;

OF THE 1ST CLASS OF THE MOST EXALTED ORDER OF FRANCIS JOSEPH; AUSTRIA;

FRANC CHEVALIER OF THE ORDER OF ALBERT, SAXONY; OF THE ORDER OF LEOPOLD, BELGIUM;

RHODES AND MALTA; CHEVALIERS OF HONOR OF HER HIGHNESS MARY OF LUDHIANA, PRINCESS ROYAL OF CYPRUS,

OF JERUSALEM, AND OF ARMENIA;

KNIGHT OF HONOR OF SAVOIVS OF THE MARITIME ALPS; HIGH PROTECTOR OF THE

ORDER OF THE HUMANITARIAN ACADEMY OF THE WHITE CROSS OF LEGHORN, ITALY; KNIGHT OF HONOR

OF THE ROYAL MILITARY ORDER OF CHUIGUISTO; KNIGHT OF HONOR OF THE ACADEMIC ORDER

OF BUENOS AYRES, SOUTH AMERICA; HONORARY MEMBER OF THE PHILHARMONIC SOCIETY, MELBOURNE,

AUSTRALIA; CORRESPONDING MEMBER OF THE SOCIETY OF ARTS AND SCIENCES, JAVA;

HONORARY MEMBER OF THE ROYAL ASIATIC SOCIETY, STRAITS BRANCHE, MALAYA;

FELLOW OF THE UNIVERSITY OF CALCUTTA, AND PRESIDENT, BENGAL MUSIC SCHOOL, CALCUTTA;

HONORARY MEMBER OF THE ROYAL ASIATIC SOCIETY, CEYLON;

PATRON OF THE ATHENÆUM OF THE ROYAL UNIVERSITY OF SASSARI, SARDINIA;

PRESIDENTE D'ONORE SOCIETA MUSICO-LITTARARIA 'G.ROSSINI,' LUCATTA, SICILY;

ORDINARY MEMBER OF THE ORIENTAL ACADEMY, FLORENCE, AND DOTTOR COLLEGIALE

HIGH PROTECTOR, GRAND OFFICIAL DELEGATE OF THE INSTITUTE, SUMMER 1, LEGHORN, ITALY;

HONORARY MEMBER OF THE ARCHÆOLOGICAL SOCIETY

OF ATHENS, GREECE;

CORRESPONDING MEMBER OF THE ORIENTAL MUSEUM, VIENNA, AUSTRIA;

HONORARY PRESIDENT OF L'UNION VALDO'TAINE, GREVE, SWITZERLAND; OFFICIER D'INSTRUCTION PUBLIQUE,

AND HONORARY PRESIDENT OF THE ACADEMY OF CHRISTOPHER COLUMBUS, FRANCE;

ASSOCIATE MEMBER OF THE ROYAL ACADEMY OF SCIENCE, LETTERS, AND FINE ARTS, BRUSSELS, BELGIUM;

FOREIGN MEMBER OF THE ROYAL PHILOLOGICAL AND ETHNOGRAPHICAL INSTITUTION

OF NETHERLANDS INDIA AT THE HAGUE, HOLLAND;

HONORARY MEMBER OF THE ROYAL MUSICAL ACADEMY, STOCKHOLM, SWEDEN;

HONORARY PATRON OF THE SOCIETY OF SCIENCE, LETTERS AND ART, LONDON; HONORARY MAGISTRATE,

MAGISTRAT OF POLICE, AND JUSTICE OF THE PEACE,

FOR THE TOWN OF CALCUTTA;

&c., &c., &c.

1879

BHARATIYA PUBLISHING HOUSE

VARANASI

DELHI

INDIA

BHARATIYA PUBLISHING HOUSE

H.O. : B-9/45, Pilkhana, Sonarpur,

VARANASI.

B.O. : First Floor, 42-43 U.B., Jawahar Nagar,

DELHI-110007.

Published by Sh. D.V. Singh

For Bharatiya Publishing House, Delhi &

Printed at : GOYAL OFFSET PRINTERS

308/6-E, Shahzada Bagh, Darya Basti, Delhi-110035

P R E F A C E.

HE Author of this work has had the honor of being invited to take part

in the proceedings of the Fifth International Congress of Orien-

talists, to be held at Berlin in September next. In grateful acknowledgment

of the compliment paid to him (to which he is not in a position to respond by

personal attendance ), he has written the following allegorical paper with a view

to its being submitted before the learned Assembly. He regrets that there is

not sufficient time to enable him to render his work, and the special subjects

which are the life and soul of his work, as exhaustive and comprehensive

as he could wish.

भारतीयपञ्चमुखप्रसंगीतकारोपहारः ।

प्राच्यतत्त्वविद्यास इंस्टिट्यूट, न्यायमालालुकान ग्रेस-समाध्यै

वर्ल्डीनगरेऽवतस्थः पं०सभाराध्यकविःवेदशने सद्कड्माने प्रदत्तो भरतातदीनां पद्मानाशु

भारतीयतत्त्व निकायग्रंथकाराश्रयाषु

द्वयस्सारः ।

राजीयेश्वरेन्द्रमोहन ठाकुरेया

मिड़िजिक डाक्टर, एम. ए., भार. रे. एस. एल्., एम. भार. रे एस्‌. ; मिड़िजिक सिगनेटरी कम्मानियन रथ दि इंपीरियल रष्यसोसाइटी, लंडन् ; नाहट ‘पाखोसिं’ थवर ‘प्रेसिडेंट रथ.’ पदवाना ; नाहट रथ दि यथॉर रथ वसुमतीया, कलकत्ता ; नाहट रथ दि लाशन रथ दि माखी थार रथ कलकत्तीया नागर ; नाहट रथ दि लार्श रथ दि लाशन रथ दि पारसस् ; रथ रथ दि सेख्ख रथ दि सेख्ख काउंसिल रथ दि रिसार्गिकल सोसाइटी, तुर्कश् ; नाहट कमाख्यारथ दि मॉस्ट यकाक्मिथेटहथॉरिट प्रेसिंट गौश्रा, पुर्त्रिया ; रथ दि पार्टे कास रथ दि बहॉरिट अवसोसिएशन्, शास्त्रलनि ; नाहट कमाख्यारथ दि बहॉरिट रथ दि भियोपेथिक्, वेधनियम् ;

पाइटू सिम्फ़नीयर रथ बहॉरिट रथ दि शोचि रेंपिरियल जवसालाम,

रोडहस रथ मॉस्टा ; सिम्फ़नीयर रथ बहॉरिट रथ शार रथ रानेशेस मेम्ब रथ दि लुसिशन्, पिनेश रयथ रथ

लाहरमु, रथ येबालाशेम, रथ रथ दि बिब्लिया ; नाहट थनार रथ दि मेरीटारम थालाथु, दि

चोयारहट बेग़लु ; रथ गौश्रेसिट रथ दि बहॉरिट रथ दि युनिटेरियन रिवाइवमि रथ दि

चोयारहट रथ थनार रथ कर्जन, ठाकुरे ; नाहट थनार रथ दि थार रथ कावेरशिटारशस्,

स्थेम ; सिम्फ़नीयर रथ दि रमिग्रेशशन् बहॉरिट शारह, पटनेमा ; कमाख्यारथ थनार रथ दि

यकाक्मिथिक बहॉरिट रयानेश थारेसेख, लॉपू थारेमिरिका ; थनारेटि मेम्बर रथ दि सखॉफॉर्निक

सोसाइटी, मेखसोरज, आष्ट्रेलिया ; करेस्पोंडिंग मेन्बर रथ दि सोसाइटी रथ काउंसिल रथ शौमेल्क, जावा ;

थनारेटि मेम्बर रथ दि रसियनथार सोसाइटी, तुर्के, आष्ट्रेलिया ; मेम्बर रथ दि भारजतीय

सकृथितानायक, नेपाळ ; थनारेटि मेम्बर रथ दि रसियन यष्तिसोसाइटी, सिंधुश् ; प्रेसिंडेंट थानोरेटिको चमपिटाशयेस् दि

थादिक, थारिफ़रिया, थाजिका ; पेन्सन रथ दि रसियन रनिमार्शिटि रथ

सालेरि, शार्जिनिया 'प्रेसिंडेंट थि' मेम्बर रथ सोसाइटी यकादिमिक सायेंशिफ़िको, लोडार्तिको मिला

चोदिमेटि, काटानिशा, तिबिलिश ; थादारेटि मेम्बर रथ दि गोरखानेथिक सोसाइटी, शंघाई, रथ कोटोरी दि

मिश़िजिका यथ, चेस्तारि, हटाशि ; राथ मेथकटेर, याथ थोरियेटिकल सोसाइटी, लहिर्निशिटस्मट,

रुसी थेम, मगोशिरेलन्, हटाशि ; थनारेटि मेम्बर रथ दि शिच्योथियाजोकाइशोक सोसाइटी रथ रचनेस, ग्रास ;

करचपथि मेन्बर रथ दि कोरियनेथ्नल सिगिज़म, भायेन्था, पुर्त्रिया ; थनारेटि प्रेसिंथेंट रथ शनियन्

भाषथोटनि जेनभ, शुथियाजचक ; थफिसार थेन्शियनवशान प्रेसिंट, रथ थनारेटि प्रेसिंथेंट रथ दि यकाथेर्मि

थान क्रिथोथेर लुसमभ, थुष्म ; मिथिवेदु मेन्बर रथ दि रसियन यकादेमि रथ सायोंश, थेटार्स

रथ थारहन थाट टेष्टस्, मिथिवेदस, वेथिशन् ; थनारेटि मेम्बर रथ दि रसियन पारथोकाइशोक रथ रथनोर्थियाथिकाष्ठ

इनिशिटिशयन्स्‌,थवर नेरारश्रयाशु रथिया थाट दि ग्रेट, शुथथ ; थनारेटि मेन्बर रथ दि रसथु

मिथ़िजिकाऊ

थेटार्स रथ थार्टरु, करथन् ; थनारेटि यथिष्ट थ, यथिष्ट थ रथ पुथिथु, रथ थलिस रथ दि पीस, भरत

दि टाउन रथ कलिकाता-मिथिलाप्रसादारथिर्मतेन

प्रणीतः ।

कलिकाताराज्ञान्याम् ।

वैकान्तः ९०३ ।

नैकोपेतव्यथक्लेशे

निनोसाव विझौज्वला ।

रक्षितं प्रायितं चैव

देवैरविधि: माडरभावयत् ॥

भरतं नारदं रम्यां

उड्डयं तुम्बुरुसेव च ।

पच्‍च शिष्यास्ततोऽप्याह

सङ्कीर्ते व्यासिद्वविधि: ॥

ततः रक्षितं श्लाघा

मत्नं सद्भि: रथकः रथक् ।

आनन्ददयन् देवराजं

मिष्याश्चो भरतादय: ॥

नारदवचिता ।

INTRODUCTORY.

They stood before India's Guardian Divinity—those five celestial

musicians—with radiant countenances and with the glory of heaven around

them. They had been summoned before that lovely Presence, and they had

hastened to obey. As thus they stood expectant, the grave but melodious

voice of the godless ravished their ears :-

"Children beloved, I have to entrust you with a mission of importance

and honor. A friendly missive from the West has come speeding all the way

over the black waters in which the learned and the great of Europe invite me

to be present at one of their mighty gatherings which have tended, year by

year, to bind the East and the West in friendlier bonds of union. The

noble sons of Germany, whose unceasing efforts, like the fructifying sun, have

caused the lotus of Sanskrit literature to unfold its petals one by one in that

distant and alien land, have done me this honor, and it is meet that I should

respond to the friendly invitation by sending some of my children to represent

me worthily at the great Congress to be held in the German capital. You, my

children, have I chosen for this mission. Versed in the science and art of

music, disciples beloved of Brahma, adored of both gods and men, who so

worthy as you to be the representatives of this glorious land in the midst of

strangers! Go, therefore, my beloved children, speed over the boundless ocean

to that mighty assembly of great men, and carry with you offerings of deathless

flowers culled from the fragrant gardens of Indian Music."

With heads bent low the five celestial Beings received the commands of

India's Guardian Divinity. Swifter than the levin flash they crossed interven-

ing oceans and arrived where, in that mighty capital, Berlin, the master-minds

of the West, those illuminati in science and arts, were assembled in solemn

conclave, each shining in his sphere as the constellations which adorn heaven's

azure brow. Reverently making their obeisance to the august assembly

and laying down before them their respective offerings, each, in his turn,

addressed those present.

Nárada first stepped forth, clad in a hermit's robe, his unkempt white

locks shading a noble forehead, the venerable Rishi, the esteemed of gods,

stood there and surveyed the brilliant gathering. "I am the compiler of that

ii

INTRODUCTORY.

work (the Nárada Sanhita)," said he. "It treats of the nature and appropriate

application of the Sanskrit Rágas (melodies) which take the listener's soul

captive, of the arrangement of the notes, of their relation with each other, and

of their wonderful variations." (Gives the substance of his Work, and offers it

to the Congress for their kind acceptance.)

Bharata came next. He, too, was of venerable appearance and of stately

carriage. His capacious mind looked out, as it were, from his quick, intelligent eyes. "I was the first," he said, "who reduced dramatic performances to

a system. I am the author of a work on the Drama which has been named

(Bharata Sanhita) after me. All the requirements of the stage have therein

been mentioned:-the arrangement of sceneries and dresses, the selection of

characters, the construction of the stage, the sentiments which should underlie

each particular performance." (Reads portions and offers the Work for accept-

ance by the Congress.)

With lightsome steps and smiling lips Rambhá then drew near. Who

so divinely beautiful, so archly modest as the favorite dancer of Indra's Court!

The jewelled nápuras made a pleasant harmony as she moved her twinkling

feet. Reverentially, yet archly bending her gazelle eyes on the assembly, she

read out an epitome of her work on the soul-enthralling art of dancing, an

accomplishment so well-befitting her sex. She propounded wonderfully

definite rules regarding Expression, Glances from black-beaded eyes and

other equally necessary auxiliaries of the Art. With inimitable grace she

offered her Work to the august assembly, and, with the hope, timidly express-

ed, that it might be indulgently read,—stepped softly back.

Composedly and with measured steps, Húhú, the king of the Gandharvas

(celestial musicians), came forward. "The life, the soul of music is 'Time,'"

said he. "Without 'Time,' music would be as insipid as cooked food with-

out salt. Hence was my life devoted to make this portion of the science of

music perfect. The thoughts which the gods favored me with on this subject

are enshrined in my work on Musical Time, (reads the substance), and I

offer it respectfully to this grand assembly."

Last came Túmburu, the clear-eyed, whose serious air and thoughtful brow

gave tokens sure of high inventive genius. "I too am closely allied to

music," said he, with simple grace. "In my beautiful country my name will

live for ever, for the creation of my brain, the indispensable túmburú, will

always be the melodious consort of the vocal music of my native land. All

musical instruments are the work of my hands. Here, in this work, have

iii

INTRODUCTORY.

I left a lasting record of my labors (reads portions), and I confidently offer

it to this learned body."

A hush succeeded the address of the last of that celestial band. Never

had the spirit of the East been in such close and friendly intercourse with

the spirit of the West. Never before had such real gems from the famous

mines of Indian Music, such curious details of its different branches been

offered so freely and confidingly to the great minds of the West. The silence

which hat fallen on the mighty assembly was suddenly broken, as a farewell

chorus burst forth from those celestial representatives of ancient Hindusthan.

They sung with feeling and truth of the glories of Germany, that alien land,

which was the first to acknowledge the existence and appreciate the richness

of the inexhaustible mind-treasures of the East:-

I.

O Germania,—mother of broad-bowed thinkers,—what an array of gems

is in thy Imperial museum,—new discoveries,—those gems of wonderful

price,—fished out from the unfathomable depths of knowledge. Like brilliant

stars shine thy in thy crown of glory. Who can fathom the depth of thy

wisdom? Not we, nor the heaven-taught sages of renowned Aryavarta.

II.

Crowned heads bow down before thee and obey thy behests. Yet hast

thou not been forgetful, for thy virtues outshine the luminous planets in

their brilliancy. Presided over by the genius of thy wise men, whose wisdom

is like the wisdom of the gods, this glorious assembly excites the admiration of

the world. Of earthly crowns thine is the most effulgent. Who can count its

myriad rays or sum up the virtues which adorn thy delicate limbs, O Queen of

Empires!

III.

Prosperity is thy portion; even Kuvera hast thou excelled. Kindlier

than the Tree of Plenty is thy all-enduring Charity. The steadfastness of thy

Patience tires out the mountain. Thy gentle heart is more ready to forgive

than the Universal Heart of our mother-earth. The gravity of wisdom befits

thy fair and thoughtful brow. Less brilliant is the summer sun than thy

dazzling beauty; less serenely-tender is autumn's ivory moonlight than the

smile on thy royal lips. The whiteness of thy fame, O Empress beloved, is not

excelled even by the stainless white waves of the Ocean of Milk.

iv

INTRODUCTORY.

IV.

May the starry Apsarás sing of thy glory, and may their rolling chorus,

mingling with the murmur of Mandákini—heavenly stream—make its ripples

dance faster in their joyous course ! May that flood of melody overflow the

abodes of Brahma, drown the listeners, mortals and immortals, in ecstacy and

fill them with wonder ! May all blessings attend thee, O mighty Queen !

The five celestial representatives from the land of the rising sun vanished

into thin air. But the lofty strains of their sublime chorus still vibrated

within the spacious building, and their offerings—the written records of their

genius—were there before the Great Congress, inviting exploration of those

marvellous pages of Indian Wisdom.

संगीतोपचारः

थोजयोडभुयदयोसु!

दैयतेऽपि कतिपयसकृततत्कुसुमककितमालोक्योपचाररत्नभवया भारतसभ्भमिजनया

सङ्गममन्थरहितगदरामायणादिसम्भृतयाे जार्ष्वबिधरक्षै तदीयवर्षीयैर्निरपितत-

समागतानां निखिलाश्चविदग्धचिन्तनानां विनोदनाय ।

विद्वज्जनमणिमेलां सभ्भावयितुमाह्हयत् ।

जार्ष्वर्षिभिराततथरां वल्लभोने नगरोत्तमे ॥

स्वाह्हता भारतधरा सक्कार तनयान् प्रियान् ।

गन्स्स्ववेदेनिष्प्यातानन् देवानवपूजितान् ॥

ब्रह्मस्विश्यानन् महाभागानन् दिव्यप्रज्ञानभूषितान् ।

नारदं भरतं रस्भां ऊरु* ऊरुमस्मेव च ॥

चिनितातोपपस्थितानन् दिव्यप्रभायोतितदिग्ज्जु खान् ।

दिति भारतभूः उववानुवाच मधुरं वचः ॥

क

सकृतोपहारः ।

मच्छाख्यपुरञ्जनस्य दिने दिने यत्-उपप्रभाकरकरः कृरते विकारसं ।

सा जात्यर्थरसैरधिमौलिमथ्या समानम्

मामाहयत् बुधसमाजसमाजनाय ॥

वर्त्तस्थले प्रतिभातिसुपेत्य गत्वा

सकृतोपहारर्चितैःपप्चारमाल्यैः ।

सा कोविदाविचितसभा ननु माननीय

युष्मान् मसूय भुवनेप्सिति हि रत्नगर्भा ॥

स्थथादायोपहाराय स्वदतोंकौविध्यतः ।

तां वल्लोर्नसभां जग्मुरे तड़ित्समरंसः ॥

श्रगग्र्थितबुधरटैःयोंतमानं सदसत्

गगनस्थि समन्ताद् दीप्ततारासदश्रुः ।

साहित्यसभामिवेन्ध स्वीकृताविति स्ववशे

बुधकुलमरिलं सम्बोधयामासुरेवम् ॥

सकृतोपहारः ।

नारद उवाच ।

रागाश्रालं मया षष्टं तद्योपहारराम्यचम् ।

सातंतोगदततस्वस् तच्चुं मे हृदयु साम्प्रतम् ॥

रामप्रकाशनम् ।

पूणे चत्वारि वेदानां सारमालम्ब पद्यशः ।

इहं तु पञ्चमं वेदं रहसीयाश्चकमकल्पयत् ॥

निवगेपलदराः संज्ञे दानव्यपजापत्या ।

एतां रहसीयविचारं चत्वलुं गेफालप्रसस् ॥

न नादेन विना गीतं न नादेन विनां स्वरः ।

न नादेन विनां रागःश्राल्यवारसंक जगत् ॥

नकारः; माणपाशः स्वात्ृ दकारोश्वविचिनः ।

ताभ्यामुत्पद्यते यच्चातथावादोऽपयसुच्यते ॥

स्वरुपमानननश्वस्यवादोःसुरणां विना ।

स्वरतिरिल्वप्यते भेदलक्ष्य द्वारैरपिर्मिता ॥

स्वरतिस्थितु स्वरा: पदूजावंभगीतारमश्रया: ।

पश्रुमो धैवतवाय निवारद्रुति स्वर ते ॥

निगवेदात् पदूजावचपभौ युजपोमध्यपेवती ।

सामवेदात् समुद्धृती तथा गावारपक्शचौ ।

अथर्व्व यो निपाश्व स्वर जात्य समीरितम् ।

तद्ज्ञ रौति मयूरेपि चि गावो नहन्नि चर्येभम् ।

अजा विरोति गावारं कौश्रो नदांत मध्यमस् ।

सङ्गीतोपनिषत्सारः

युय्यसाधारण्ये काले कोऽपि नो रागः पद्यते मम्।

शाखाच ध्वनत रेति निबादं रेति कुष्टकः॥

नृतिस्थाने स्वरान् यकृत् नारं बध्नाति तत्त्वतः।

जवेऽपु चरतां मार्गेऽपि नीनां नोपलभ्यते॥

गुह्यः सन् स्वराख्यां च मन्त्रादिक्षानतत्स्विधा।

गुह्यः शृङ्गारमेतेन विकता इवादर्शयन्॥

ते वारिदस्याविदिवाच्याह्वादिमिर्यिमिरा उभे।

स्वराख्यात्विं धातुः प्राकाश्चल वार्दी स कथ्यते।

वज्जलौ यः प्रयोजेऽपि वक्ति रागादिनिश्चयम्॥

सम्प्रदायं संचारौ पदमकृत् समः काचित्।

गनी विवादिनो र्यातां रिझयोऽपि तौ तयोः।

पञ्चपादी भवेच्छेया इति पक्षितसङ्गतम्॥

स्वराख्यां रक्षे नातानजातिजातालङ्कारनाशः।

व्यवस्थितस्वरौ तौ चिर सदृक्षौ यामलद्यते॥

पञ्चजसमध्यमगतान्वारेऽपि तु निप्रियोमतः।

कामादिग्रामतो देवा मेधा-विक्षा-मेधस्स्वरा:॥

हेमन्तपीडावर्षेषु गातव्यास्तु यथाक्रमम्।

पञ्चादिकाले माध्येऽपि उपराढ्य ज्येष्ठमार्यिभिः॥

पञ्च जमध्यमानानां धाम्नां गायन्ति मानवाः।

न तु गावर्नमानं च लभ्यो देवनिमिभिः॥

स्वारोक्षावररोहितैः कलेश स्वरसङ्कमः।

रक्षन् नादान्वितं चिक्षि वियेयं तथिच्छष्ठपैः॥

सङ्गीतोपनिषत्सारः

वदा तु ऋषिगणा गुह्य भवेद् भदस्वरीकता।

पदस्वरीकतां वापि गुह्यतानाश्रिते मता:॥

षड्जग्रामे च पूष्णोऽपि शुक्रमोज्ज्वारितस्वराः।

रक्षन् नां ऋषतानां चैव काश्चन संज्ञातमीरितः॥

गानक्रिया स्वराख्यां चैव वर्षश्रुतिलक्षणे तु च।

स्वारोक्षावररोहितौ च सद्यारोति चतुर्यिंशः॥

रागोपवेदान् यत्न स लब्ध्वा वर्षोत्यते ते।

षाडारोच्च वावररोश्च व वर्णोभवर्ननासिको॥

वत् ताने सद्गुरुत्वं स्वरा भवन्तरश्चिताः।

एकैकस्य हि यो वापि स सद्गुरो वर्षोच्यते॥

रागो भनिव्यपेक्ष्य स्वरपञ्चविभूषितः।

वस्तु वर्षप्रसादेऽपि रक्षन्ते सकला: प्रजा:॥

शिवध्यक्षिन्मयो रागः परमः प्रमथाधरः।

यक्ष्य करपुटादेशे विष्णु राष्ट्र तिरोदधत्॥

माववच्चैव सद्भारः औरगभ्र वचन्तकः।

दृष्ट्वोच्चावयवकर्णाटकेलेः पडिरिताः।

धानश्री मावकश्चैव रामकरी च शिवपुञ्जा।

षाडावरी मैरसी च माववक्ष गिराSSमाः॥

वेलावल्ली च पुरवैषी कानड़ा माधवी तथा।

कोडा केदारिका चापि महारदयितालमा:॥

गावारी शुाभगा चैव गैरी कौमारिका तथा।

वेलोयारी च वैरागी श्रीरागस्य रिवाऽऽमा:॥

सकृत्स्तोत्रपद्धतिः।

तडि च पडि चैव ललिता पठमझरी।

गुज्जरी व विभावा च वसन्तक्ख प्रियाइमा: ॥

मालवी दैपिका चैव देसकारी व पाडिडा।

वराडी मोरहाटी च सिखोलेस्ख प्रियाइमा: ॥

नाटिका चाथ भूपाली रामकेली गडा तथा।

कामोदो चाथ कलास्सि कामोसरस नियाइमा: ॥

सुचवा वसभूयाडा रागाखे मालवासया।

प्रदोसे चापराज्ञो च रजञ्जो गानगोचरा: ॥

दसरहडातरं रातो सझोयं गानमोरितं।

सेघमझाररागक्ख गानं वयोसु सझदा ॥

दीपक्खं समारम्भ यावक्खात गयानं हरे:।

तावद्वसन्तरागक्ख गानसकं मनोऽसिभिः ॥

सझो पामिञ्च रागारणां रागिणीनाञ्च सनेझं।

रडभूसो नुपाडाचां कालदोखो न विद्यते ॥

रागक्खालापयेत पूर्ं तमलाइहसदनंतरं।

नाट्यपद्धतिः प्रगटत्था नूपाइहिया न लस्सति ॥

विभावा ललिता चैव कामोदा पठमझरी।

रामकेरी रामकेली वेलोयारी च गुज्जरी ॥

देसकारी व गुहगा पहडी व च गडा तडो।

भैरवी चाथ कौमारी रागिक्खो दस पडि च ॥

सता: पुइअंझकाले तु गोविन्दे गायनोस्सहे:।

वराडी मायूरी कोडा बैरागी चाथ भाहुपी ॥

सकृत्स्तोत्रपद्धतिः।

वेलावली मोरहाटी सहेता रागयोधित:।

गेया मधाझकाले तु यथा भरतभासितं॥

गावारी दैपिका चैव कलावरी गुरवकी तथा।

भायावरी कानडा च गोरोकेदारपाडिडा: ॥

मायूरी मालसी नाटी भूपाली सिव झडा तथा।

मायाइ चाडि रासिका पगानलाइहरुडं ॥

यकावतान समारम्भ यावड गोम्संछेववं।

गोयणे तदुपुरे नित्यं मालसी चा मनोहरा ॥

राग: पडय रागिक्ख: वडतिं गायाभिविलास:।

झागता वझ्झसदनाड वझ्झाइं सदुपासते ॥

तस्मिं हुक्कंनु करणया तबभवन्तं पारिषदा जगन्तियतहृडयसञ्जं

रागरागिणीयोगत्थं सद्दीसुप्रहिआरं।

भरत उवाच ।

नवकाव्यजगत्तुस्सट्ठिनोटायरालं धारंत मया ।

दोयते तस्सभे तुभं तच्चं तस्स च कायद्वते ॥

नाट्यपकरवाडं

योऽयं सव्वाओ लोअस्स नानाव्स्तानंतरायरंक ।

सदारामिनयसङ्कुको नाट्यस्सितहि ते बुध्हे: ॥

नाटकं स-करुणामड्ढोयायोगएव च ।

भासं समवकारेस वोथी प्रहसनं डिम: ।

हेऊड्ढगस्स विस्थयो दोसगे नाअलसक्खे ॥

सव्वेहिं गामेव कायानं गाहका हत्थव: खतता ।

झाम्रो विनिःखतं छोतेदू दसरूवं पयोजगत: ॥

सक्कोओपचारः।

जाताभः श्वेतविच्छेव स्वरा धामलमागता:।

यथा तथा हतिभेदेः; काव्यभेदा भवन्ति हि ॥

यासो पूर्वं स्वरेः होइ त यथा वेइ घडजसषमो।

सर्वहंसविनिम्मुची काव्यवहु तथा हिमो॥

छोयं प्रकारं चेव तथा नाटकस्सेव च।

सकलेअणिजिनामं नानावस्थानुरअयसम ॥

भाखः समवकारव तयेहावगरम च ।

उत्सृष्टकाङ्को व्यायोगो चौथी प्रहसनं डिमः।

कौथिकीतिसिछोआणि रुपाखंताणि कारयेत्॥

छपतेणं यछरितं नाणारसभावरस्सितं वड्ढया।

सुखदुःखोअम्सहिलं भरति हि तबावटं नाम ॥

यत्त कविरामुहुडा वसुध शरीरं नायकं चेव।

छौतसणिकं प्रकटते तजुच्छयं प्रकारणं नाम ॥

प्रकरखणाटविच्चिय पच्छाया दुपरालस्सया चेव।

पच्छा: कम्मया: झुन्नाणारसभावरस्सित्ता:॥

श्रृङ्गार रति हतिरो वीरो भावेह रहेइ रोहवयत्थाणं।

नानाविसयानहको यक्खासक्खाहिवेदहः॥

यल्लार्यक्ष समासियं च वौजसय भरति हि संचारः।

किहिदवसम्मविल्हं: होड्ढहति ह रावगनल्वयः॥

ये नायका निगदितासो हों प्रत्यच्चरितसंयोगः।

नानावस्थानुरित्तः कारयण्कहो वयासिरहसः॥

यल्लार्यक्ष समासियं हेवलहं प्रयोगवाडव्वात।

विक्सक्खः स्वल्पकथः प्रवेसकइः होड्ढियातल्वयः॥

कज्जूओपचारः।

गुहः सक्कोओपरो वा द्विविधो विश्वकर्मोपि विच्चेयः।

मध्यमपातः गुहः सक्कोओपरो नीचसमुक्कत:॥

न महाजनपरिवारं कत्तुयं नाटकं प्रकारणं वा।

यस्सत कार्य पुथ्वादालारः पच्छ व ते लु:॥

गोपुच्छाग्रं कार्य कत्तुयं वयमासादया।

ये चोदात्ता भावेह रसेइ छहत्तः; काव्योः॥

हसितहासं चि नाअयस्स शरीरं परिणोसितं।

पद्महि: सद्दविहास्स विभागः समवल्चितः॥

हसितरं विद्या चेव बुद्धस्स परिणाल्वयेतु।

वाधिकारिकमेकों स्वादु प्रासक्कियमथापरम्॥

वक्यादो'छि फलायरासा समुत्थ परिणाल्वयते।

तराधिकारिकं छोयेमाल्वतं प्रासक्कियं चिहु:॥

सुखं प्रतिमुखं चेव गर्भों विमर्शस्स च।

तथा निर्वहसं चेव नाटको पच्छ सम्वयः॥

यत्त वौजसमुत्थिाणंआधेयरसस्सयवा।

काव्ये शरीरालुयता तथा'लुयं परिणोसितं॥

वोएसोओवटणं यत्तु हत्थे नट्टसिव कचित्त।

मुखनअसक्ख शरीरं स तहु'चे प्रतिमुखं हतसु ॥

उड्डे दुल्लक्ख वीजस्स प्रासिरपामिरेव च।

सुणदाख्खे चहं यत्तु च गरंभ हति च्छित्तः॥

गरंभाइरियंवपओजाओो विकसनलसतोओपि वा।

कोधवसनजो वापि तु विसम्वंधति हत:॥

सकलोतोपहारः।

समानयन्त्यन्यान् व्याख्यानं तु सर्वेजिनादृ ।

नानाभावोत्तराणां च भवेऽपि व्यक्तिरण्यस्य तत्त् ॥

धैर्योदयतो धैर्यलभितो धैर्योदयस्यैव च ।

धैर्यप्रधानत्वं चैति नायका नाटकाव्रिता: ॥

देवा धैर्योदयता चोक्ता: स्वर्धर्मलविता उपा: ।

नेतागुणपरिसमालाल्य धैर्योदयाच्च मकोटिनता:॥

वाच्याश्च वाचिजातश्चैव मकोटि धैर्यप्रधानता: ।

एते तु नायकाच्चोक्ता: कायस्थैर्येणु सर्वदा ॥

दिव्या च रूपपल्ली च भव कुलक्षयी गडिका तथा ।

रतास्तु नायिका भूत्वा नानामक्तिव्यपाश्रया: ॥

गृहारत्नाकरकल्पारीप्रतिरूपधीरभयानका: ।

वीभत्सैरज्जु त पुलते नाय्योऽट्टी कविता रस: ॥

कौतुकैरमृती चैव शास्त्रती भारती तथा ।

चतछोद्भवयोधेयाश्च नायाश्र प्रतिष्ठितस्य ।

लास्यश्रृङ्गारकस्नेहं निभृत कौतुकी रसै: ।

सास्र्ती चापि वित्रेया वीररोध्रइ तान्त्रया ॥

भयानके सर्वीभत्संवे रौद्रे चारभटी भवेत् ।

भारती चापि विंचेया वीररोध्रइ तु नायया ॥

महारसं मछाभोगमुदात्तवचनान्वितस्य ।

मछाप्रपञ्चसद्वारं शास्त्राचारं जनप्रियस्य ॥

सुविटसङ्ग्रयोङ्गं सुप्रयोगं सखाव्रदस्य ।

मदुरास्वादाभिधानस्य कवि: कुय्योंऽतु नाटकस्य ॥

सकलोतोपहारः।

भवस्था या चि लोकेसु सुख्यदुःखसुखादृशा ।

नानाप्रपञ्चसखारा नाटको रस भवेदित '

न तस्युद्रानं न तच्चिक्लेशं न सा विद्या न सा कला ।

न तर्कश्च समायोगो नाटको यतं न हस्सते ॥

देवतानाअ्यपीशाख्य राज्ञां लोकस्स चैव हि ।

पूर्वैरेष्टाचरितं नाटकं नाम तदुब्रह्मवेत् ॥

सज्जभावे: सभ्यरचे: सभ्येकांशप्रवर्त्तितभिः ।

नानावस्थान्तरोपेतं नाटकं संविधीयते ॥

लोकस्स मावं सद्यश्छा नरनाथ बलावलम्ब ।

सम्योगं चैव हकित ततः कायं ठ नाटकस्य ॥

तदिदं परमानन्दसन्वोचमादघत सङ्ग्रद्वयश्रृङ्गारेषु

नाटसूत्रविचित्रमुपपादनं मे प्रीयत इव निबिड़िंशेपं स्वाद्यन्तु

सामाजिकाः।

रसभाव ।

लोलितं कलनायोग्यं शास्त्रशास्त्रं छोतं भया ।

ददाति सादरं तुभ्यं तत्त्वचं च समे हृदयु ॥

नयप्रकतकम्।

नतं नं विविधं नाआं हतं नृत्तमिति कम्मात्।

योडयं स्वभावो लोकस्स नानावस्थान्तरायेकः ।

सादाभिनयनैर्हि को नाआ्यमित्यभिधीयते ॥

सझौपचारः।

रतिविद्यामतीतोयंखालमालमन्यायचित्रः।

सविभागोऽविभागो हि रतिमिल्यच्यते बुधैः॥

गाढविप्रेमार्चं ठः शय्याऽऽभिनयवर्ज्जं तम्।

आद्रिकीक्रमकारेण हतं रतविधौ विदुः॥

नाखडं च तथा लाङ्ंं द्विपिर्यं रत्सुच्यते।

नाखडं पुंप्रधानं स्त्रीतु लाङ्क्षं ते कामप्रदानकम्॥

यत्पूर्वं तृण्हुना प्रीतं' नाखडं चरदैवतम्।

तथा गैरिदैस्तथा लाङ्मकं' मनीषिभिः॥

द्वौसम्भौ येनाशौ विषयाुंविक्षेतरो विभुः।

तैनैव गद्या स्मृतता जगत्रितयतारिक्री॥

वीरे रसे मदोत्ताहे युयुधो यन दलंति।

वीरत्रभावरसोत्यपितेऽततं नाखडं श्रय तम्॥

सयोद्धनविलासिनः कामभावविचचषणः।

यदक्कारवैदग्धातं काऽथ्यौऽप्सरमुचेरितम्॥

लाङ्ं ठ कड्कमारोर्षा मकरध्वजवद्ध नमः।

रतिं तैनेन नेति रताम्' जिनिभर्सकाते॥

यवाऽऽड्मिनयैर्भीविः रसेराक्षेपजुष्णनैः।

नायिकानायकौ रक्जे रत्यत्नङ्कुरितं चि तत्॥

मधुरं वच्वलीलाभिरेंटीभिर्यंच रल्वते।

वधोकरपविद्यां त्क्षाशं यौवनं मतम्॥

यवतं स्थिरता रेखा चमररी ह्टिटिरधमा।

प्रीतिमें वचोगेितदं लमालया दय च स्तता॥

वझौपचारः।

शिरो वचसया चकौ पार्श्वे कठितटं तथा।

पादाघिति घड्करानि मोदनाल मनीषिभिः॥

प्रलद्बानि युगन्योंवा वाङ्घ्रं तयोदरम्।

अरजकुं यडिल्यच कचयन्ति च विपचितः॥

उपाझानि चुम्बौ नेते नाशाग्रहस्तलाघरम्।

चिबुकेऽति घट प्रौढे नखे रतिव्यार्द्रता॥

पडुचं ग्रातं हृद्यो रध्ये तचाटे रसहृदयः।

स्तनविभावलताचाटी येषा: सद्यार्तिभावजा॥

यतो रक्शं ततो हृद्य्तो हृद्यस्तो मनः।

यतो मनस्तो भावो यतो भावस्तो रसः॥

शक्षो नालम्बयेद्ग्रीतं रसनांच प्रदर्शयेत्।

चषुषं भावसंसिलादः पादाभ्यां तावनिर्ययः॥

भाननौ मैथुनौ चैव गजगोला तुरक्ङिषी।

रुचिरौ च मगी खचरौटी गतयः सद्रधा मताः॥

भानोर्गेतिरिङ्गालक्चा या स्तात् पाछक्श दलति।

सा भावनौ गनिः। रसैर्भावैःसिंता नटनचिकी॥

क्षपान्तरगतमीनक्ष विद्यान्तरक्षित गितः।

यथा तथैव नटनित या स्तात् सा मैथनौ मताः॥

गर्तिमेन्दा चिलाशेन मत्तकुजरपद्घयेत्।

नटस्य यच दल्स्ये त चा गतिरंगगामिनी॥

घनमया या गति: श्रृङ्गं' वाचो व्यावर्त्तनोसररा।

चक्षौ तुरक्ङियो सद्रिगंदिता गतिवेदेभिः॥

चतुर्थोऽध्यायः।

चतुर्ष्क्षेव गतिंमन्बा मन्त्रद्वारवर्त्म नोस्तरा ।

वा विधायां चतुर्थी सा:नर्त्तने कथिता बुधैः ।

मृगीव चकितापही याङ्गुरक्ता नर्त्तं की वदा ।

गतिं तु रप्त्येष्ट्र्यां सा मृगो परिकोर्त्तिता ।

धर्मं पार्द श्रमारम्य गीयते कृतमानतः ।

चतुर्थीष्टकसक्ते च चतुर्थी भवेद्‌ग्वरी ॥

रप्त्येष्ट्री प्रदर्शं हलं मुखचारिवरिति चता ।

नान्दीपुष्पाच्चितोपरि तद्‌गप पद्मासनं ॥

मार्गंतावे: कामेष्टे: चारितावेदे नर्त्तनंय ।

मन्त्रद्वारविशदा मेघा वध्याह्वया विचच्यते ॥

पक्च हृदूतादिमानः स्वातु तत्सकारस्य पादयोः ।

वाद्याश्रयं रप्त्येष्ट्रिकां मन्त्रद्वारं तदा भवेत्‌॥

स्वाभादिस्थनोपरितं तावन्मानदयान्वितम् ।

गीतद्वलमिति प्रोक्तं गीतद्वारवशाक्षरि यत्‌ ॥

स्वभावारिस्थुलं वाद्यक्षोभामनोहरम् ।

स्वरमध्यकृतं तद्‌वद्‌ हलविधारद्वैः ।

यस्य गीतस्य यो रागः शुद्धरागाख्यः स हि सः ।

यत्क्षांध्र्यारागभेदैरुज्मिनेयाः स्वरमध्यके ॥

एवं नवविधं रथयं तद् द्वारचायनेकधा ।

लक्ष्याणि च तथा श्यं गौरवाश्र्चान कोर्जितत ॥

तस्मिंं लिखिताख्चारापदृतसकलालोकाचिसत्कतिं शृणुन्न गानरागं

नृत्यतश्चोपचारंविलाजनस्य पूजनौया: सहृदयकलाधुरीया: ।

उदाहरण ।

ताश्याश्चं मया यथानिर्वचं प्रददामि ते ।

समासकार्य तत्सर्वं विज्जनसमे ग्रामे ॥

तत्कारे याहरः प्रोको वकारे प्रावृत्ते चता ।

धिषण्यविश्रमयोगान्नाल इत्यभिधीयते ॥

धिषण्यारांरंकं पुष्टं यथ्र्यं भक्तिमुक्तिदर्श ।

रागप्राधान्यं तावद् यो जानाति स तत्स्थितः ॥

चणादिर्वृंगे यः कालः स प्रास्तेन कीर्त्यते ।

गीतालदृष्ट मितिं कुर्वन् स रवायाति तावताश्र ॥

काव्यो मार्गः: क्रियाद्वानि श्रेष्ठ जातिः कला वद ।

यतिः प्रकारक्चेति ताले यांषा च या चता ।

भवद्वृतो ध्रुवश्च लश्रुंगवर्तः परश् ।

सुतच्यं कलेषुते तालाद्वानि च पद्यथा ॥

यत्क्षं विविधं प्रोक्तं समधं विश्रमं तथा ।

विश्रमं तु तथा डितमनाश्यात रति रिति रिषा ।

पदक्षपुच्छरोजार्कालो मानना समीरिता ।

तदर्थ इततिमितांकं तदर्हेचायपदुकृत्‌ ॥

नादन्ति पद्माग्रादे परिवर्त्तने मिथ्यते ॥

वित्रासितैकया काले किमया मानमिथ्यते ।

निदानतरविचारलयः स त्रिविघो मतः ॥

दूतो मध्यो विलम्बश्च दूतः क्षोभितमो मतः ।

हिरुषाहिरुषी चेत्तौ तख्यात्ययविचिन्तितौ* ॥

नयनाञ्जनलोभाभ्यां पतिलिलिङ्गाभिद्यते ।

एमा क्षोभोगता यावया गोपुङ्खा विविधेन्ति ता ॥

चञ्चतुपुटचाष्टपुटः घट्टपितापुटकस्सया ।

सम्पर्के टङ्काक उद्ग्रहः पङ्ख तालयरा तुसे ॥

ताले चञ्चतुपुटे चोयं गुरुहस्तः लाघः सुगत्थु ।

सदोषक्रोडीवः गुरुकचञ्चतुपुटेष्टमालकः ॥

ताले चञ्चपुटे चोयो भगणो गुरुरेव च ।

वामदेवमुखाङ्गातः चञ्चालः पोतवर्षकः ॥

घट्टपितापुटक्ने त्यक्तभेदे पोगोयुर्गलौ ।

देइञ्जानो रकवर्षोञ्छ चायं द्वादशमालकः ॥

सम्पर्के टङ्काके भेदतः घट्टपितापुटकच्छ व '

तहइँ यत्याचरः कार्य्यः सुगतादिलताचरस्वा*।

माङ्गोराक्षमुखाङ्गातो नीलवर्षोऽपमोरितः ॥

गुरुतनयसमाङ्क चिह्नः सद्यकौन्तित ।

तदुषु वयातु सद्दुओलो वडवर्षोऽपमोरितः ॥

व्यासिताबो दरम्पच गोरटः सिंचविकमः ।

रक्षताबो ? द्वितचारी गोरविकमः ॥

निभृतोऽपि व कन्यकां शंसतीव परिकमः ।

प्रलद्रो मदनागमे सिंचविकोऽतिद्रुप च ।

वर्षक्षोभो वर्षेतावः प्रतिताबो हितीयकः ।

चंदनादः सिंचनादो विजयः सिंचनन्दनः ॥

राजतारकभिदव वडाभरमपप च ।

मक्षसुरगरलीवच जयश्रोइंञमडलः ॥

वडकोत् कोर्तितालवो राजविद्यावहरस्वया ।

राजकूटारमिथः कीडा शोकान्तिः कोविदप्रियः ॥

वनमाली विन्दुमालो मकरन्दश्च नन्दनः ।

शकुन्तः कन्टुकों नान्दी त्रिविमो वधुशीइपको ।

प्रतापमेघरो लच्छीरोङ्गकम्पयतर्थपुषः ।

कल्हारो राजकुमारः घट्टनारो वधुमेखरः ॥

प्रतिममध्रतीयच शरदको नलिनवृष न ।

रसनः पार्श्वतीनेइलो वलितो बलितप्रियः ॥

वलत्तो जयतावः स्वादभङ्गो वड्दरौपकः ।

राजनारायणो सिञ्हः शिवः गरमभीषिकः ।

कभीमिनन्दनच ख्वादनहो राजवच नः ।

लीलावलोकितो वर्षण्यतिनिः शावइँ वौ ।

समतालोऽन्तरमोडा रुपकच्चे केताविका ।

कच्छताबो वर्षणवीरेजतो घट्टकण्ठः ।

रतिलोः काह्णको राजकोलाष्टलस्वया ।

मदवः कुड्खलाखः स्वातः खक्हो गागन्तव मदका ।

१३

वृत्तिलोपश्चारः।

रहुं मानः शचीपतावो भोगषु राजाधिराजकः।

उदयक्षयम्यन्रिपुटान्तविदिश्वाधरा दृशः।

चकाकीर्णेऽपि जनके उत्क्षमो गजवल्लभः।

चतुरालचन्द्रकृतां मधुक्किया वर्थ्यमधिक्किया।

ठड्डो मोक्षपरिच्चते देशोत्कर्षा: प्रक्कीर्तिता:।

बन्धे च शान्ति भव्यो ठड्डो गण्डान्तग्रहोदिता:।

तौद्योलिकं तु तत्त्रे तार्ं तस्याश्रुयं च दिशः।

न्यूनाsधिक्रमात्त्रेये तु प्राकार्च कियते यतः।

वीषावादनतस्त्रेष्ठः शतिजातिरिवागारः।

तालच्छायामया सेन मोक्षमार्गं स गच्छति॥

मदपनोतिमिदमुच्कृष्टमिव सक्षीतस्य गृच्छत्रां तालतस्त्वोपायनं भूनभूषण्यैगोंडीनने:।

तुम्बुरुवाच॥

यन्न निष्पेशविज्ञानं दीयते सादरं मया।

अभ्यासेधनुवासोsस्ति सरत्नस्तन्योयच्यते॥

व्यवप्रकाराम॥

ताहेन राजते गीतं तालो वादित्रसंभवः।

गरীয়सेन वादिनि' हतगोतीह कषायनस्य।

तत् ततानस्रुधारणनीति चरार्व्वंधृक्।

ततं वीणरसिक' वाद्यमानद्ध' भुरजादिकस॥

वृत्तिलोपश्चारः॥

वन्ध्यालसिक'ठ गुथिरें कांसतांझादिक' वनस्थ।

भालापिनो मृदङ्गेया किबरोति निगच्छते।

विपदो वच्छकी स्यंठा चिना घेषवती जया।

शखिका लृढिकां का कुजा शरस्थी परिषादिनी।

निषरी चेतनत्नों च नकुलोठी च ठंडरी।

हाइबर्रा पिनाकी च निबिडा: शुष्कलसदया।

गरावरकच्छकस हत्टोल्य सरसमक्खतः।

कपिनाशो मधुस्नन्दी चननेलादि ततं तु भवेत॥

[ इति तत्रभेदः। ]

महं वः कम्मुज्झवे ढवा पट्टको वरः।

पचवः कुङ्हलो भेरो पदवायच्च यक रः।

उमसत्तमकिरिन्हेल्लो उडुस्सा मह्खिलिम्रो।

उप्पोक्कड़च्वियादि तहुवसनानद्धभीरिन्तस्स॥

[ इति खानदमेदः। ]

वंछोद्य पारी मधुरी तिनिरीयडकाचला:।

तोहोशे मुरली उड्ढा व्यक्किकारसनाभवः॥

मद्द' कापालिक' यंचशक्क वंचस्ववादपरः।

एते मृधिरमेदास्तु कविता: पूर्वे चरिमिः॥

[ इति द्वारिमेदः। ]

करतालः कांश्वनो जयवच्छाद्य च्छतिक्कः।

कापिका पटवायच्च वष्टा तोह्झाय घयरेस्सु॥

सङ्गीतोपनिषत्‌।

श्रुत्वा तु च मुनि: श्रेष्ठ: कातर्यं च हुरं रव च ।

दारयोर्‌ते मुनि: श्रेष्ठ: च कृतिं च वनसंचरका: ।

[ इति वनप्रमोद:।

कानिष्ठिकापरिस्थां च मध्यस्थां च निपुणं च संस्तवं ।

रागादिरहिततों दद्यात्‌ खादिरो चैषां नोद्यवां

स्थाय: करणवानूयात्‌ कनकाद्विभिमोभित:।

नवाद्यालाद्यनिष्ट्रोपरि चन्द्रांशं रसिभाष्य ।

निवेष्य हस्तिकां तनो: खादिखण्डै

दारुयाह्वादिशार्द्ध हृदपदंं मनोहरं ।

तब्धिकावेधमं श्रेष्ठं रसाद्विचित्रेण निष्पिं तस्य ।

चालातुमध्यगा भेरो हाला स्वल्पाच्छ काठिकाष्ठ ।

तथा संपीठ तदूध्ये काठिकां स्वामियेतथा ।

तथा स्वाधिकालाद्वयं च करंभोपरि ।

पदाह्वानि चं लक्याज्जार्ं स्वल्पाच्छ बद्धयेत्‌ ।

को ग्रहेष निष्फिं ता पद्मवी च्छादनताडयथा ।

[ इति महे वाद्यकाबम्‌ ।

तारे मन्द्रे च मध्ये च निष्ठाने वस्यियत्यति ।

[ इवार्दि वाद्यपिनेषकाबम्‌।

मानके मद्न: त्रेधाख्यास्तानावचयं म्रुये ।

महे व: खादिर: चेष्ठो चीन: स्वास्यदराज: ।

रक्षणान्जो रथ्यो गभीरोप्यनिषचक: ।

दार्ं च खादिमाषं तु दैर्घैमसक्ख विधीयते ।

वत्योदशाह्वं वामसथवा दार्श्याह्वलसु ।

दर्विक्षणं भवेद्वीनसंज्ञं नाड़ौंहलेन वा ।

करज्ञानह्वदनो मध्ये चैव रघुंभवेत्‌ ।

वक्ष्याभार्श्चो भवेद्वपुषसार्च्चयं करणं मतसु ।

वच लिकानिर्यिं तचैष मृदङ्ग: परिकीरितत: ।

प्रोत्ययेत्‌ खरादो वाद्यवादनार्थं महद्वेलें ।

[ इति महे वाद्यकाबम्‌ ।

पुम्बल: सरकषे च पर्यं दोषविवर्ज्जिं तं ।

वेधव: खादिरो वापि रक्तचन्दनजोऽथवा ।

स्त्रीखलड्योज्य सौवर्चां दन्तिदन्तसमयोज्यवा ।

वनिष्ठाद्विचतुष्केण न गभिरक्नेष मोहित: ।

गोप्याह्वविद्यामपोशन वंश: कार्यो मनोहर: ।

तनु त्वक्‌ शिरोदेशस्य हिंसितमकुलं ।

फुत्काररसं कुर्मों तं मितमहलिपयन्‌ च था ।

पक्षाह्वानि संत्यज्य ताररमाषि कारयेत्‌ ।

कुर्मीत तथा डिमरक्किं गेहे सक्खानि कोपलात्‌ ।

वतरोज्जाततुष्यनि संत्या जालोंचो महाकुलं ।

प्राणतोद्योश्वयं कायं स्वप्नंदोषनिरुद्धतेवे ।

शिक्षाकरेन्‌ कला देया तेन ह्स्करता भवेत्‌ ।

[ इवार्दि वंशपचकाबम्‌ ।

वत्योदशाह्वलाच्छौ शुद्धकाक्षविनिर्मिंतो ।

मध्यवक्ष्शो शानाकारो तयाश्यो रक्त गुमिततो ।

दर

सङ्गीतोपनिषत्‌।

र्णद्वीनिपतनसहौै करास्यां रज्यन्तिलतो।

करतालावुभौ वाद्यौ पाटैर्नटकेररिंत॥

[ ह्यादि करततालवद्याम।

ततं वाद्यं देवानां गव्यर्षीणां च श्रौधिरम्‌।

ततनहं राघसानाङ्क मानववानां च निं चिदु:॥

तदिदं तौर्गत्रिकैकासाधनं यन्त्रूविद्यानरूूपसुपायनं मे गृृह्नन्त

ळपथा विदगधगोठीजनाः।

सङ्गीतोपनिषत्‌।

२२

अथ जाङ्किखिसोतस्‌।

ते भारतधरासारतै: सङ्जोताभिखससडृतै:।

तां समामर्च्चयामासूर्रदेवं रहैरपाच्चिवै:॥

च्यथ दिव्यप्रभावास्ते ननैलोकनिवासिनः।

समभूय सर्वे युगपतं स्तुतिगोते: समकलै:॥

'व्यक्तं पूण्‌: प्रसन्नेश सुकुमारमरलक्षतुते।

समै: सुरक्तै: शच्यैश्च निक्षटैरमुपुरेत्स्थया॥

चगपक्य उपखयन्तानोद्योतितां जाङ्किखियं घराम्‌।

चग्रोयजगदाद्याश्च्य प्रसूतिमुपतस्थिरे॥

'चकं पूण्‌: प्रसन्नश्च सुकुमारमरलल्कतत्‌।

समं दक्षं च शच्यै च शिलकं' मधुरं तथा॥

रयते च सुरगणा गीते तव चकं स्त्रखै: स्वरै:।

प्रकतिलतसंच्छोकं कलनोरगपत्सरतै:॥

पूण्‌: पूण्‌ोऽगसर्कं प्रसन्नं प्रकटायंकसु।

सुकुमारं कथंभयं विश्नानोच्समल्कतत्‌॥

समवर्यजयदस्यांनं सममिल्यमिभोद्ययते।

सदरतं वङ्ककोरङ्गं प्रकटाद्यानेत्कातालतत्‌॥

नीचोच्चद्रूतस्मथारदौ शष्यले द्यक्षसुच्यते।

उच्चै रञ्जणाईकं विल्डटं' भरतादिमि:॥

मधुरं पैथ्यलावख्यपूण्‌ं जनमनोऽच्रसु॥

रङ्कीतोपचारः।

ज्ञानाम्भोनिधिगर्भतोऽपितविषयमालोकोत्तरं यच्चया

सत्तत्त्वाख्युतवैभवं प्रतिदिनं यत्नातं समुन्वीयते।

तन्नूनं मधुररतकोटिषु परां न्यक्तृत्य विद्योतते

पारं ते मधुरास्यधेनुच वयं जानोमहे जाश्रध्ये॥

श्राव्या तेजस्विराजिराजिमुकुटालङ्कारसर्वारिरिपो

पुख्यालिङ्गितवारकाग्रपतितज्योति स्तिरस्कारिरिपो।

त्वदृङ्गीषु जितजीवद्विविवशैः सम्यग्भलकारिरिपो

किं वाच्यं तव गौरवं वचसति चूडामणौ जाश्रध्ये॥

चटडिस्रो लखिराजिराजिरविभवं दानज्ञ कलपद्रुमं

चैय्यं भूमिधरं चरमा च वसुधां गाक्षोयस्मभोनिधिम्।

तेजस्वे च निदाघभास्करं ध्यायन्ति धरचन्द्रनिक्काम

कीर्तिं दृङ्गसमुद्रमुग्धलहरोलीलाज्च विष्पार्वते॥

उद्गोता सुरसुन्दरीभिरसकृल्लक्छैः सुधावर्षिभिः

स्वर्गज्ञापितिहारिलीलावचरोनादेन समूर्छिता।

सामन्तैः सविभावयं सुरगुरतैः स्कलौर्तिराकर्षिता

तस्मिन् धामनि परात्परस्त्र परमे वंशावयतां नेक्ष्यः॥

रङ्कीतोपचारः।

( १ )

No. 1.

रागिणी सारङ्गी।

RAGINI SARAÑGI.

जा ना म्हो नि धि गर भ तो ति वि घा मा णु को । — —

Jná nám bho ni dhi gar bha to ti vi sha mál lo — —

कोत त रै यत् त्व या स त् तत् त्वाड़ भु त वैं भ वं

kot ta raï yat tva yá Sat tat tvád bhu ta vai bha vañ

प्र ति दि नैं यत् नात् स म्न नी — — या ते । सन्

pra ti di naï yat nát sa mnn nf — — ya to Tan

नि नैं म नि रत् न को ति सु श मां न्‍याक क्रि त्या

nï naï ma ni rat na ko ti su sha mán nyak kri tya

वि धो त ते पा रैं ते म — — हि — — माम बु

vi dyo ta te Pá raïn te ma — — hi — — mám bu

घेरू न हि व यं जा नी म हे जार म यो॥

dher na hi va yañ iá ní ma be jár ma ye.

२५

सङ्गीतोपनिषत्‌।

(२)

No. 2.

रागिणी विभाषा।

RACINÍ VIBHASHA.

सा - जूआ ते खि ला रा जा - रा - जि

मु - कु - टा ला - म् क़ा र सञ् चा रि -

नी पु nya lis ta वा ता र क़ा ग्रा ह sañ ta

जyo - तिस ति रस क़ा रि नी। त्व द go sh thi ji

त - जी - व बु d dhi - वि भ - वै: - स -

भै s' cha - म त क़ा रि नी। किं व चyañ त va गौ

र वafi व सु म ति चू da म ye जा r म ye॥

२९

सङ्गीतोपनिषत्‌।

(२)

No. 3.

रागिगो केदारो।

RÁGINÍ KEDÁRI.

राड dhis ते खि ला - रा जा - रा जा वि भा बaं dha

म्हां cha कaल पा - - द्रु मañ धै r yañ भु mi धा rañ

क्ष ma च va सु dhां गाम् भैर ya म - म् भो - नि धिम।

ते - - जस ते च nu दा घ भास क ra का - -

rañ s'án ति: स ruç cha - न dri कañ Kir थि r दु g

धा - स mu द्र mug dna - - ल ha - रि -

ली लां - च viश पा - र ध te॥

र=

सकृतेत्पचारः।

(a)

No. 4.

रागिणी खाम्बावती।

RAGINI KHAMBAVATI.

उद् मो ता ० सु र सनु द रौ भि र स क्रत

Ud gí tá — su ra sun da rt bhí ra sa krt

कयु ठे: सु धा वर् शि ० भिः स्वर गडू गा सृ ति ०

kau thaiḥ su dhā var shí — bhuīḥ Svar gañ gā s'rti —

हा रि लो ० ला ० ह रि नो ० दे

há ri lo — la — ha ri nā — de

न सम मृद् कि ता। सा नन दनि च स बिस म य

na sam mṛd chhí ts. Sá nán dañ cha sa bis ma yañ

सु र न रैः त्वत् खर् ति रा क ० र पि ता तस

su ra na raiḥ tvat khr ti rá ka — r pi tá Tas

निन धाम नि प रत प र स्या ० प र म तु भ्र

nin dhām ni pa rat pa ra syā — pa ra ma tuñ bhra

म्य तनु ब्र ह्मा नभ।

mya tañ bra hmā nabh.